·RAI
SN.
संस्कृतपद्यावलिः
OR
UBRARY
A COLLECTION OF SELECT PASSAGES IN VERSET
EXTRACTED FROM STANDARD SANSKRIT WORKS.
Designed for the use of Matriculation
and S. F. Students.
WITH BRIEF NOTES.
BY
P. Y, KANE, M. A., LL.M.,
Vakil, High Court, Bombay;
Zala Vedant Prizeman; V. N. Mandlik Gold Medallist;
Springer Research Scholar for 1915-16;
Sometime Acting Professor of Sanskrit,
Elphinstone College, Bombay.
SECOND EDITIOX.
Published by the Author.
1916.
Price Annas Twelte,

·| All rights re erved by the author ]
Priated by Kanchandra Iese Shedge, at the Israya Sigara Prers,
23, Kolbbat Lane, Bombay, and Pablished by Pandurang
Faman hade, Augre'. Tadı Front Chawl,
Girgaon Back Road, Bombay

·Preface to the second edition. This edution us a mere reprint of I first reath the ezeption of a fer corrections and addition PREFACE The cordial welcom- extended to my San Intagadta valı by the student sorld has encourared me to bnog out the present work, Thich is a sequel to the former The Sanskntapadrasalı has been compiled almo t on the same line as the Canntagadraralı It z divided into two parts and contams altogether over forty passages in verre (with the exception of a fer pieces taken from dramatic works which contain both proe and rere) selected from the Ramayana the Vahabharata, the Raghuvamsa and other standard San krit works. In the San kritagadvaralı I put in here and there mr own words and exprescions, but in this bool I have pre-erred the onginal, intact. The only Liberty I have allowed mr-elf is that I amit whole verse where ther are not necescart for preserving the thread of the narratire or the continuity of the descrip tion An objection 123 raised in certain quarters that in the Saosintagadvarali the element of the supernatural i too prominent. In this book it has been ms endeavour to Leop in the background the fantastic or the preternatural and to bring to the fo e what is real tic and rational. With this object in Ter mapr descriptive and hustoncal passages bare been inserted The book also conta.ny a number of pasage vh.ch br example as well as precept, rculcate moral.tr the value of which » greatly horghten ed by the fact that it enanates from personages beld in the hughest reserence throughout Ind.a As the book is a tended to fall into the hands of students about 1. OT 16 ·IV PBEXACE. years old, I have carefully avoided all glow ing descriptions of youthful love. A special feature of the book is that at the end of each part parallel passages on various subjects have been given together with the names of the authors wherever possible The passages have been arranged according to difficulty, the easier ones being placed at the beginning of each part The book 18 mainly designed for the rise of Matriculation and S. F. students The first twenty pages in each part may with advantage be read even in the 6th standard Although I steadily heep in view the requirements of Matriculation and S F students as outlined in the Schedule (D), issued by the Department of Public Instruction, laying down standards for Anglo-vernacular schools, I have included, for the benefit of those who wish to make a sounder study of Sunshrit Literature, a few passages that are beyond the reach of ordinary students For the benefit of students reading privately, brief notes hare been added at tlie end They explain allusions, difficulties of construction and peculiarities of gramnır. The meanings of difficult words are sometimes given In conclusion I liope that the booh will be of use to students and tenchers able and that at ull be recen ed as heartıly as its companion I shall most thankfully recente all suggestions and criticisms I cannot conclude thus prefree without sincerely thanhing the Proprietor of the Nimaya-cagara Press for promptly and carefully carrying the work througlı the press. Angre's Wada, Gırgaon Back Road, Bombay. P. V. KANC. Jet October 1916.

·R!! WYAYBA BH SN TABLE OF CONTENTS LIBRARY Part First. ... ... .. .. ... ... ... ... . .. No. PAGE, 1. A cunning jackal 1-3 II. Vasishtba and Vis'vāmitra 4- 8 III. King Das'aratba addresses a meeting of his subjects concerning the installation of Ráma ag heir apparent 8-11 IV. Ravane reremptorily commands Māricha to assume the form of a deer in spite of the latter's protests 12-14 V. Hanuman finds Sita in the As'okavana 14-15 VI. Hanuman repents of having burnt Lankā. 16-17 VII. Bilhishana being harshly abused by Rávana deserts him. 18-20 VIII. Lakshmana at the command of Rāma abandons Sita in the forest and bids ber a sorrowful farewcll 20-22 IX. A clerer mouse 23-33 X. A royal Sherlock Holmes 25-27 XI. The evil effects of gambling, drinking and other vices 27-29 XII. A frandalent creditor brought to account by the Espacity of a king 30-32 XIIL The churning of the oceas for drawing out the jesels 32-37 XIV. Dilipa's sell-sacrifice and devotion are rewarded. 37-10 .. 2. .. o. ... . ... 1 ... ... 10. ... . ... .. . re ...

·71 TABLE OF COYTET. No Pagg XV King Lavanaprasada of Anhil wadpătan appoints Vastopala and his brother Tejal pala as hus ministers 40-49 XVI Description of Sarad XVII Prince Sauddhodanı catches the first glimpses of human misery 44-17 XVIII A devotee invokes the grace of God 47-3 XIX. A description of the Himalayas 48-49 Sakantala bids farewell to her father 49-55 X11 Maharashtra as it appeared to Dadras abser vers about 1610 A, D 55-58 WI Biscellaneous verses 58-68 Part Second T The irate Durtasas pleased with Duryodhanns hospitality grants him a boon 69 71 II The datiful Ráma tries to soothe the feelings of indignant Lakshmana and sorrowing Kausalya 71-75 III Sugrira tries to inspire hope in Rama who des pairs of crossing the des 75-77 IV Tlamin at the request of Bharata suomarizes the story of Ráma s life up to the latters re turn to Ayodhya 78-82 A Description of Hemanta 83-85 IL A poetic description of the mighty warnor Arjang 8-87 VII Restraint of senses is the root of success 87 89 ISII Some questions and answers of perennial interest 89-92 IX. The prologus to the Malayilignimitra 92-03 ·TABLE OP COYTENTE. 771 ... .. 140 . .. 101-106 **. 106-107 Ya. PAGE X. An old man curses Dasaratba, which prores a blessing in disguise. 93-97 XI. Malayaleta's suspicions about the minister Rātsbass receive dnexpected confirmation 94-100 XII. Description of a morning in Laptă 100-101 XIII. Prablada aid Hirapyalas'ipo XIV. Eulogy of toman XY. A specimen of lyric poetry 107_105 XVL Prince Tikramaditya of the Chalukya race refuses the position of beir apparent ont of regard for his eldest brother 109-111 XVII. The marriage of Pārrati and S'iga 111-115 IT111. An address to the Ganges XIX. Anyoktayah 117-120 XX. Arthasidris'yamn 120-125 NOTES. 129-156 4 . . ... ... 116-117 de 994 . VIDYA TRATTY LIBRARY

·2.
८
स्नात्वाऽऽगच्छत भद्रं चो रक्षामीत्याह जम्बुकः ॥
शृगालवचनातेऽपि गताः सर्वे नदी ततः ।
स चिन्तापरमो भूत्वा तस्यौ तत्रैव जम्वुकः ।।
अथाजगाम पूर्व तु नात्वा व्याघ्रो महाबलः ।
ददर्श जम्बुकं चैव चिन्ताकुलितमानसम् ।।
व्याघ्र उवाच।
किं शोचसि महाप्राज त्वं नो बुद्धिमतां वरः ।
अशित्वा पिशितान्यद्य विहरिप्यामहे वयम् ।। ११
जम्युक उवाच ।
शृणु मे त्वं महाबाहो यद्वाक्यं मूपिकोऽब्रवीत् ।
धिग्यलं मृगराजस्य मयाद्यायं मृगो हतः ।। १२
महाहुबलमाश्रित्य तृप्तिमद्य गमिप्यति ।
तस्यैवं गर्जितं श्रुत्वा ततो भक्ष्यं न रोचये ॥ १३
व्याघ्र उवाच-1
ब्रवीति यदि स येवं काले हसि प्रबोधितः ।
स्वबाहुवलमाश्रित्य हनिप्येऽहं वनेचरान् ।। १४
खादिप्ये तत्र मांसानि इत्युक्त्वा प्रस्थितो बनम् ।
एतस्मिन्नेव काले तु मूपिकोऽप्याजगाम ह॥ १५
तमागतमभिप्रेक्ष्य शृगालोऽप्यनवीद्वचः ।
शृणु मंपिक मद्रं ते नकुलो यदिहावीत् ।।
मृगमांसं न सादेयं गरमेतन्न रोचते ।
मूपिफ भक्षयिष्यामि तद्भवाननुमन्यताम् ।।

·3
तमुत्या मूपिको पाक्यं संगनः प्रगतो पिलम् ।
तनः याया सच तर आजगान फो नप ।।
तमागनमिदं यास्यममीजम्युरुमादा ।
मृगरानो हि संधुसो ग ते माधु भविष्यति ।।
सफल अम्बिहायानि गुरन्य यदनन्तरम् ।
एवं संबोदितनेन म्युरेन सदा रकः ।। २०
उनीप्पनुग्पनं या प्रगानः पिगिनामनः ।
एनमिलेर फाले तु नालोऽप्याजगाम ॥
सनगर महागन नातं जम्युलो यो ।
मामालिन्य निस्निानन्यनो गनाः ।। ૨૨
मग दमा निमुद मुश्य मा मपितम् ।

·4
४
II.
VASISHTHA AND VIŞVĀMITRA,
कान्यकुछ महानासीत्पाश्रिवो भरतर्षभ ।
गाधीति विश्रुतो लोके कुशिकस्यात्मसम्भवः ।।
तस्य धर्मात्मनः पुत्रः समृद्धबलवाहनः ।
विश्वामित्र इति ख्यातो बभूव रिपुमर्दनः ।।
स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने ।
मृगान्विध्यवराहांश्च रम्येषु मरुधन्वसु ।
व्यायामकर्शितः सोऽथ मृगलिप्युः पिपासित. ।
आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रम प्रति ॥
तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठः श्रेष्ठभागृपिः ।
विश्वामित्रं नरश्रेष्ठं प्रतिजग्राह पूजया ।
पाद्यार्थ्याचमनीयस्तं स्वागतेन च भारत ।
तथैव परिजग्राह वन्येन हविषा तदा ।।
तस्याथ कामधुग्नेनुर्वसिष्ठस्य महात्मनः ।
उक्ता कामान्मयच्छेति सा कामान्दुदुहे ततः ।।
बाप्पाट्यस्यौदनस्यैव राशयः पर्वतोपमाः ।
निष्ठानानि च सूपांश्च दधिपत्यास्तथैव च ॥
कृपांच घृतसंपूर्णान्गौयान्नानि सहस्रशः ।
दक्षन्मनि लाजांश्च मेरेयांश्च रासवान् ।।
ग्राम्यारण्याचीपधीच दुदुहे पय एव च।
पटूम चामननिर्म रमायनमनुतमम् ॥
८
२
१०

·DIA ARATI 5 SN....... MPATIL ११ १४ रत्नानि च महार्हाणि पासांसि विविधानि च तैः कामैः सर्वसंपूर्णः पूजितश्च महीपतिः सामात्यः सबलश्चैप तुतोप स भृशं तदा । सुवालधिं शङ्कुकर्णी चारशृङ्गां मनोरमाम् ।। पुष्टायतगिरोग्रीवां विस्मितः सोऽभिवीक्ष्य ताम् । अभिनन्द्य स तां राजा नन्दिनी गाघिनन्दनः ॥ अब्रवीच भृशं तुष्टः स राजा तमृर्षि तदा । अर्बुदेन गवां ब्रह्मन् मम राज्येन वा पुनः ।। नन्दिनी संप्रयच्छख मुड्क्ष्य राज्यं महामुने । पसिष्ठ उवाच । देवतातिथिपित्रर्थ याज्याथै च पयस्विनी ॥ अदेया नन्दिनीयं वै राज्येनापि तवानघ । विश्वामित्र उवाच ! . रत्नं हि भगवन्नेतद्रनहारी च पार्थिवः । क्षत्रियोहं भवान्विप्रस्तपःसाध्यायसाधनः ।। बामणेषु कुतो वीर्य प्रशान्तेपु धृतात्मसु । अवुदन गवां यम्त्वं न ददासि ममेप्सितम् ॥ स्वधर्म न पहास्यामि नेप्यामि च वलेन गाम् । वसिष्ठ उवाच । बलस्पश्चासि राजा च वाहुर्यिश्च क्षत्रियः । यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु मा त्वं विचारय ।। एवमुक्ततथा पार्थ विश्वामित्रो क्लादिव । हंसचन्द्रपतीकागां नन्दिनीं तां जहार गाम् ॥ . १८

·सा सदा हियमाणा च विश्वामित्रबलैबलात् ।
कशादण्डप्रणुदिता कात्यमाना इतस्ततः ।।
हभायमाना कल्याणी बसिष्ठस्याथ नन्दिनी
आगभ्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुरारी ।। २१
भृशं च ताड्यमाना वैन जगामाश्रमात्ततः।
वसिष्ठ उवाच।
शृणोमि ते रवं भद्रे विनदन्त्याः पुनःपुनः ॥ २२
हियसे लं बलाद्भद्दे विश्वामित्रेण नन्दिनि ।
किं फर्तव्यं मया तत्र क्षमावान्ब्राझणो ह्यहम् ।। २३
सा भयानन्दिनी तेषां वलानां भरतर्षभ ।
विश्वामित्रभयोद्विमा वसिष्ठं समुपागमत् ।। २४
गौरुवाच ।
कशापदण्टाभिहतां कोगन्ती मामनाथवत् ।
विश्वामित्रवलैपोरैर्भगवन् विमुपेक्षसे ॥ २५
एवं तस्सां तदा पार्थ धर्पितायां महामुनिः ।
न चुक्षुमे तदा धैर्यान्न चचाल धृतनतः ॥ २६
वसिष्ठ उवाच ।
क्षत्रियाणां यल तेजो ब्राह्मणानां क्षमा चलम् ।
क्षमा मां भजते यामागम्यतां यदि रोचते ।। २७
नन्दिन्युपाच।
किं न त्यनाऽगि भगवन्यदेवं त्वं ममापगे।
अत्यकाऽहं त्या वासनेनुं पश्यों न वै बलात् ।। २८

·8 १० नोवाच किंचिद्वीडायो विद्रावितमहाबलः । दृष्ट्वा तन्महदाश्चर्य ब्रह्मतेजोभवं तदा ।। विश्वामित्रः क्षत्रभावान्निर्विष्णो वाक्यमत्रवीत् । धिबलं क्षत्रियवलं ब्रह्मतेजोवलं बलम् ॥ चलावले विनिश्चित्य तप एव परं बलम् । स राज्यं स्फीतमुत्सृज्य तां च दीप्तां नृपश्रियम् ॥ ४२ भोगांश्च पृष्ठतः कृत्वा तपस्सेव मनो दधे । Mahabharata-Adipar va. III. ~ KING DAS'ARATHA ADDRESSES A MEET- ING OF HIS SUBJECTS CONCERNING THE INSTALLATION OF RADA AS HEIR-APPARENT. ततः परिपदं सर्वामामन्य वसुधाधिपः । हितमुद्धर्पणं चैवमुवाच प्रथितं वचः ।। दुन्दुभिखनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना । सरेण महता राजा जीमूत इव नादयन् ।। राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च । उवाच रसयुक्तेन सरेण नृपतिर्नुपान् ।। विदितं भवतामेतद्यथा मे राज्यमुत्तमम् । पूर्वफर्मम राजेन्द्रः सुतवत्परिपालितम् ।। सोऽहमिक्ष्याकुभिः सर्वनरेन्द्रः परिपालितम् । श्रेयगा योत्तुकामोऽमि मुसहमखिलं जगन् ।।

·9 ७ ९ १० मयाप्याचरितं पूर्वः पन्थानमनुगच्छता । मजा नित्यमनिद्रेण यथागस्त्यभिरक्षिताः ॥ इदं शरीरं कृत्मन्य लोकस्य चरता हितम् । पाण्टुरस्सातपत्रस्य डायायां जरितं मया ॥ प्राप्य वर्पसहस्राणि बहून्यायूंपि जीवतः । जीर्णस्यास्य शारीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये ।। राजप्रभावजुष्ट हि दुर्वहामजितेन्द्रियैः । परिश्रान्तोऽनि लोकस्य गुर्वी धर्मधुरां वहन् ।। सोऽहं विश्रममिच्चामि पुत्रं कृत्या प्रजाहिते सनिकृष्टानिमान्सर्वाननुमान्य द्विजर्षमान् ॥ अनुजातो हि मां सर्वगुणेज्येसो ममात्मजः । पुरन्दरसमो वीर्य रामः परपुरमयः ।। तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्ममृतां वरम् । यौवराज्ये नियोक्तानि प्रीतः पुरुपपुरुवम् ॥ अनुरूपः स चे नाथो लयमावॉटश्मणामतः । प्रलोक्यमपि नायन येन स्यान्नायवचरन् ।। अनेन भेयमा सघः संयोन्यवामिमां महीम् । गतोयो भविष्यामि मुते नामनिवश्य वै ।। यदीदं मेऽनुरूपार्थ मया माधु मुमनितम् । मपन्नो मेऽनुमन्यन्तां फथं या परवान्यम् । याप्येपा मग प्रतिदिनमन्यहिनिन्त्यताम् । अन्या मध्पनाचिन्ता हि विनदान्यधिकोदया ।। इति मुवन्न गदिनाः प्रत्यगन्दा मपन् । पृष्टिमन्तं नहाने नदन्त इव परिणः ॥ २१ १२ १३ २१ ·10 १९ २१ २२ सिन्धोऽनुनादी सञ्जजे तत्र हर्षसमीरित । जनौषोढुष्टसन्नादो विमान कम्पयन्निव । तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वश । ब्राह्मणा जनमुस्याश्च पोरजानपदे सह ॥ समेत्य मन्त्रयित्वा तु समता गतबुद्धय । ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्ध दशरथ नृपम् ।। अनेकवर्पसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव । स राम युवराजानमभिपिञ्चस पार्थिवम् ।। इच्छामो हि महावाह रघुवीर महारलम् । गनेन महता यान्त राम छनावृताननम् ॥ इति तद्वचन श्रुत्या राना तेषा मन प्रियम् । अज्ञानन्निव जिजामुरिद वचनमानीत् ।। श्रुत्वेव यचन यन्मे राघव पतिमिच्च्य । राजान सशयोऽय मे मिमिद व्रत तत्त्वत ॥ पथ नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति । भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युगन ममात्मतम् ।। ते तमूचुमहात्मान पौरजानपद सह । यहयो नृप पन्याणा गुणा पुत्रम्य सन्ति ते ।। गुणान्गुणवतो देव देवकल्पम्य धीमत मियानानदनामावश्यामोऽध तान्दृणु ॥ दिव्यगुण शरगमो गम सन्यपरानम । दृश्यावृष्योऽपि सम्यो पतिरिनो विज्ञापते ।। प्रगमुप पन्द्रय ययुधाया क्षमागुण । मुस्या दृपतेग्नुल्यो यौर्य साक्षाघाचीपते ॥ २४ २५ २७ २८ ·12 IV. RÁVANA PEREMPTORILY COMMA- NDS MĀRĪCHA TO ASSUME THE FORM OF A DEER IN SPITE OF THE LATTER'S PROTESTS. १ ४ मारीचेन तु तदास्यं क्षमं युक्तं निशाचरः। उक्तो न प्रतिजग्राह मनुकाम इवौषधम् ।। तं पथ्यहितवक्तारं मारीचं राक्षसाधिपः । अब्रवीत्परुपं वाक्यमयुक्तं कालचोदितः ॥ यत्किलैतदयुक्तार्थ मारीच मयि कथ्यते वाक्यं निप्फलमत्यर्थमुप्तं बीजमियोपरे ।। यस्त्यक्त्वा सुहृदो राज्यं मातरं पितरं तथा । स्त्रीवाक्यं प्राकृतं श्रुत्वा वनमेकपदे गतः ॥ अवश्यं तु मया तस्य संयुगे खरघातिनः । प्राणैः प्रियतरा सीता हर्तव्या तव सन्निधौ ॥ एवं मे निश्चिता बुद्धिर्हदि मारीच वर्तते । न व्यावर्तयितुं शक्या सेन्ट्रैरपि सुरासुरैः ।। दोपं गुणं वा संपृष्टस्त्वमेवं वक्तुमर्हसि । अपायं वाप्युपाय या कार्यस्यास्य विनिश्चये ॥ संपृटेन तु वक्तव्य सचिवेन विपश्चिता । उद्यताअलिना राजे य इच्छेन्द्धतिमात्मनः ।। पाश्यमप्रतिकूलं तु गृदुपूर्व हितं शुभम् । उपचारेण युक्तं च वक्तायो यसुधाधिपः ॥ ७ ८ ९

·13
सावमदै तु यद्वाक्यं मारीच हितमुच्यते ।
नाभिनन्दति तद्राजा मानार्हो मानवर्जितम् ।।
पञ्च रूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौजसः ।
अमेरिन्द्रस्य सोमस्य वरुणस्य यमस्य च ॥
औष्ण्यं तथा विक्रमं च सौम्यं दण्डं प्रसन्नताम् ।
धारयन्ति महात्मानो राजानः क्षणदाचर ॥ १२
तस्मात्सर्वाखवस्थासु मान्याः पूज्याश्च पार्थिवाः ॥ १३
त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवल मोहमास्थितः ।
अभ्यागतं मां दौरात्म्यात्परुपं वक्तूमिच्छसि ।।
दोपौ न पृच्छामि क्षमं चात्मनि राक्षस ।
मयोक्तं तव चैतावत्संप्रत्यमितविक्रम ।
अस्मिंस्तु त्वं महाकृत्ये साहाय्यं कर्तुमर्हसि ।
शृणु तत्कर्म साहाय्ये यत्कार्य वचनान्मम ॥
सौवर्णस्त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः ।
आश्रमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर ॥
त्वां तु मायामृगं दृष्ट्वा काञ्चनं जातविस्मया ।
आनयनमिति क्षिप्रं रामं वक्ष्यति मैथिली ॥
अपक्रान्ते तु कायस्थे दूरं यात्वा न्युदाहर ।
हा सीते लक्ष्मणेत्येवं रामवाक्यानुरूपकम् ॥
तच्छ्रुत्वा रामपदवीं सीतया च प्रचोदितः ।
अनुगच्छति सम्भ्रान्तः सौमित्रिरपि सौहृदात् ।। २०
अपक्रान्ते च काकुत्स्थे लक्ष्मणे च यथासुखम् ।
आनयिष्यामि वैदेहीं सहस्राक्षः शचीमिव ॥ २१
१६ १७ १८

·14
एवं कृत्वा विदं कार्य यथेष्टं गच्छ राक्षस ।
राज्यस्याधै प्रयच्छामि मारीच तव सुव्रत ॥ २२
गच्छ सौम्य शिवं मार्ग कार्यस्यास्य विवृद्धये ।
अहं त्वाऽनुगमिष्यामि सरथो दण्डकावनम् ।। २३
प्राप्य सीतामयुद्धेन पञ्चयित्वा तु राघवम् ।
लहां प्रति गमिप्यामि कृतकार्यः सह त्वया । २४
न चेत्करोपि मारीच हन्मि त्वामहमद्य
वै
एतत्कार्यमवश्यं मे चलादपि करिष्यसि ।। २५
राजो हि प्रतिकूलस्थो न जातु सुखमेधते ।।
आसाद्य तं जीवितसंशयस्ते मृत्युर्भुवो गद्य मया विरुध्य ।
एतद्यथावत्यतिगृह्य बुद्ध्या यदत्र पथ्यं कुरु तत्तथा त्वम् ॥ २७
Ramayana-Aranyakanda.
१
v.
HANUMAN FINDS SĪTĀ IN TUD
AS'OKAVANA.
अनेकगन्धप्रयहं पुण्यगन्धं मनोरमम् ।
शैलेन्द्रमिव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम् ॥
अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुङ्गवः ।
स ददर्शविदरम्यं चैत्यप्रासादमुच्छितम् ॥
मध्ये मम्मसहस्रेण स्थित कैलासपाण्डुरम् ।
प्रवालहतसोपानं तप्तकाचनवेदिकम् ।।
मुष्णन्तगिय चशंपि पोतमानमिव श्रिया ।
विमलं प्रांशुमावत्यादुहिसन्तमिवायरम् ॥
४

·15
५
७
ततो मलिनसंवीता राक्षसीभिः समावृताम् ।
उपवासकृशां दीनां निःश्वसन्तीं पुनः पुनः॥
ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम् ।
मन्दं प्रत्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभाम् ॥
पिनद्धां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः ।
पीतेनकेन संवीतां क्लिष्टेनोचमवाससा ।।
सपकामनलङ्कारां विपद्मामिव पद्मिनीम् ।
श्रीडिता दुःखसन्तप्तां परिम्लानां तपखिनीम् ।।
ग्रहेणाझारकेणेव पीडितामिव रोहिणीम् ।
अश्रुपूर्णमुखी दीनां कृशामनगनेन च ॥
शोकध्यानपरां दीनां नित्यं दुःखपरायणाम् ।
प्रियं जनमपश्यन्तीं पश्यन्ती राक्षसीगणम् ।।
निःश्वासबहुलां भीरं भुजगेन्द्रवधूमिव ।
शोकजालेन महता विततेन न राजतीम् ।।
मलपक्कधरां दीनां मण्डनार्हाममण्डिताम् ।
प्रभां नक्षत्रराजस्व कालमेघरिवामृताम् ।। १२
तस्य सन्दिदिहे बुद्धिर्मुहुः सीतां निरीक्ष्य तु ।
आम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलामिव ।। १३
दुःखेन वुवुधे सीतां हनुमाननलंकृताम् ।
संस्कारेण यथा हीनों वाचमर्थान्तरं कृताम् ।।
तां समीक्ष्य विगालाक्षी राजपुत्रीमनिन्दिताम् ।
तयामास सीतेति कारणरुपपादिमिः॥ १५
Rikutryana-Sundardsanda.
१०
१४

·16
३
४
VI.
HANUMAN REPENTS OF HAVING
BURNT LAŅKĀ.
संदीप्यमानां विध्वस्तामस्तरक्षोगणां पुरीम् ।
अवेक्ष्य हनुमाँल्लां चिन्तयामास वानरः ।।
तस्याभूत्सुमहांस्वासः कुत्सा चात्मन्यजायत ।
लकां प्रदहता कर्म किंस्वित्कृतमिदं मया ।।
धन्यास्ते पुरुपश्रेष्ठा ये वुद्ध्या कोपमुत्थितम् ।
निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा ।।
क्रुद्धः पापं न कुर्यात्कः क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपि ।
क्रुद्धः परुपया वाचा नरः साधूनधिक्षिपेत् ॥
वाच्यावाच्यं प्रकुपितो न विजानाति कर्हिचित् ।
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते कचित् ॥
यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयैव निरस्यति ।
यथोरगस्त्वचं जीणी स वै पुरुप उच्यते ॥
धिगस्तु मां सुदुर्बुद्धि निर्लजं पापकृत्तमम् ।
अचिन्तयित्वा तां सीतामग्निदं खामिघातकम् ॥
यदि दग्धा त्वियं लङ्का नूनमार्याऽपि जानकी
दग्धा तेन मया भर्तुर्हतं कार्यमजानता ॥
यदर्थमयमारम्मतत्कार्यमवसादितम् ।
मया हि दहता लकां न सीता परिरक्षिता ।।
ईपत्कार्यमिदं कार्य कृतमासीन्न संगयः ।
तम्य क्रोधामिमतेन मया मूलक्षयः कृतः ।।
५
७
८

·17
१४
विनष्टा जानकी नूनं न हदम्यः प्रदृश्यते ।
लकायां कश्चिदुद्देशः सर्वा भसीता पुरी ॥
यदि तद्विहतं कार्य मम प्रज्ञाविपर्ययात् ।
इहैव प्राणसन्न्यासो ममापि ह्यद्य रोचते ॥
किमग्नौ निपताम्यद्य आहोखिदडवामुखे ।
शरीरमाहो सत्त्वानां दमि सागरवासिनाम् ।। १३
कथं हि जीवता शक्यो मया द्रष्टुं हरीश्वरः ।
तौ वा पुरुषशार्दूलौ कार्यसर्वस्वघातिना ॥
मया खलु तदेवेदं रोपदोषात्प्रदर्शितम् ।
प्रथितं त्रिषु लोकेषु कपित्वमनवसितम् ।। १५
धिगन्नु राजसं मावमनीगमनवस्थितम् ।
ईश्वरेणापि यद्रागान्मया सीता न रक्षिता ।।
विनष्टायां तु सीतायां तावुभौ विनमिप्यतः
तयोविनाशे मुग्रीवः सबन्धुर्विनशिप्यति ।।
एतदेव वचः श्रुत्वा भरतो भ्रातृवत्सलः ।
धर्मात्मा सहशत्रुमः कथं शक्ष्यति जीवितुम् ।।
इक्ष्वाकुवंशे धर्मिष्ठे गते नाशमसंशयम् ।
भविष्यन्ति प्रजाः सर्वाः गोकसन्तापपीडिताः ।।
तदहं भाग्यरहितो लुप्तधर्मार्थसंग्रहः ।
रोपदोपपरीतात्मा व्यक्त लोकविनाशनः । २०
Ramiyapa-Sundarahanda
१७

·18
१
४
VII.
BIBHĪSHANA, BEING HARSHLY ABUSED
BY RĀVANA, DESERTS HIM.
सुनिविष्टं हितं वाक्यमुक्तवन्तं बिभीपणम् ।
अब्रवीत्सरुपं वाक्यं रावणः कालचोदितः ।।
वसेत्सह सरलेन क्रुद्धनाशीविषेण वा ।
न तु मित्रप्रवादेन संवसेच्छत्रुसेविना ॥
जानामि शीलं ज्ञातीनां सर्वलोकेपु राक्षस ।
हृप्यन्ति व्यसनेप्वेते ज्ञातीनां ज्ञातयः सदा ॥
प्रधानं साधनं वैद्यं धर्मशीलं च राक्षस ।
ज्ञातयो एवमन्यन्ते शूरं परिभवन्ति च ।
नित्यमन्योन्यसंहृष्टा व्यसनेप्वाततायिनः ।
प्रच्छन्नहृदया घोरा ज्ञातयस्तु भयावहाः ।।
श्रूयन्ते हस्तिभिर्गीताः श्लोकाः पद्मवने कचित् ।
पाशहस्तान्नरान्हवा शृणु तानादतो मम ||
नामि न्यानि शस्त्राणि न नः पाशा भयावहाः ।
घोराः स्वार्थप्रयुक्तास्तु ज्ञातयो नो भयावहाः ।।
उपायमेते वक्ष्यन्ति ग्रहणे नात्र संशयः ।
कृत्याद्याज्जातिभयं मुकष्टं विदितं च नः ।।
विद्यते गोपु सम्पन्न विद्यते ब्राह्मणे दमः ।
वियते मीपु चापल्यं विद्यते ज्ञातितो भयम् ।।
ततो नेप्टमिदं सौम्य यदहं लोकसत्वृतः ।
ऐधर्यमभिजातच रिपूणां मूर्ध्ययस्थितः ।।
६
७

·19 ३ १४ १५ यथा पुष्करपणेषु पतितातोयविन्दवः । न श्लेषमुपगच्छन्ति तथाऽनार्येषु संगतम् ।। यथा मधुकरतोद्रस विन्दन्न विद्यते । तथा त्वमपि तत्रैव तथाऽनार्येषु सौहृदम् ॥ यथा पूर्व गजः स्नात्वा गृह्य हस्तेन वै रजः । दूपयत्यात्मनो देहं तथाऽनार्येषु सौहृदम् ।। अन्यस्त्वेवंविधं ब्रूयाद्वाक्यमेतन्निशाचर । अस्मिन्मुहूर्ते न मवेत्त्वां तु धिक्कुलपांसनम् ।। इत्युक्तः परुपं वाक्यं न्यायवादी विभीषणः। उत्पपात गदापाणिश्चतुर्भिः सह राक्षसैः ।। अब्रवीच तदा वाक्यं जातकोषो विमीपणः । अन्तरिक्षगतः श्रीमान्भातरं राक्षसाधिपम् ॥ ज्येष्ठो मान्यः पितृसमो न च धर्मपये स्थितः । इदं तु परु वाक्यं न क्षमाम्यनृतं तव ।। मुनीतं हितकामेन वाक्यमुक्तं दशानन | न गृहन्त्यकृतात्मानः कालस्य वशमागताः ॥ 'मुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्स तु पथ्यस वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ पद्धं कालस्य पाशेन सर्वमूतापहारिणा । न नस्यन्तमुपेक्षेय प्रदीप्तं शरणं यथा ॥ दीप्तपावकसंकाशैः गितैः काञ्चनभूपणैः । न त्वामिच्छाम्यहं द्रष्टुं रामेण निहतं गरैः शुराश्च बलवन्तध कृताम्राश्च रणाजिरे । कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वानुमसेतवः ।। १६ १७ १० २२

·20
तन्मर्पयतु यच्चोक्तं गुरुत्वाद्धितमिच्छता ।
आत्मानं सर्वथा रक्ष पुरीं चेमां सराक्षसाम् ।।
खस्ति तेऽस्तु गमिप्यामि सुखी भव मया विना ।। २४
निवार्यमाणस्य मया हितैपिणा न रोचते ते वचनं निशाचर ।
परीतकाला हि गतायुपो नरा हितं न गृहन्ति सुहृद्विरीरितम्॥२५
Rāmāyana-Yuddhakānda.
VIII,
.
LAKSHNANA, AT THE COMMAND OF
RĀMA, ABANDONS SĪTĀ IN THE
FOREST AND BIDS HER A.
SORROWFUL FAREWELL.
श्रुत्वा परिपदो मध्ये छपवाद सुदारुणम् ।
पुरे जनपदे चैव त्वत्कृते जनकात्मजे ॥
रामः सन्तप्तहृदयो मां निवेद्य गृहं गतः।
न तानि वचनीयानि मया देवि तवाग्रतः॥
यानि राजा हृदि न्यस्तान्यमपरिपृष्ठतः कृतः॥
सा त्वं त्यक्ता नृपतिना निर्दोपा मम सन्निधौ।
पौरापपादभीतेन ग्राह्यं देवि न तेऽन्यथा ॥
आश्रमान्तेषु च मया त्यक्तव्या वं भविष्यसि ।
राज्ञः शासनमादाय तवेदं किल दौहंदम् ।।
तदेतजाहवीतीरे बक्षीणां तपोवनम् ।
पुण्यं च रमणीयं च मा विपादं कृथाः शुमे ।। ६
४
५

·21 BHAVAN ८ ९ ES राजो दशरथस्येष्टः पितुमें मुनिपुङ्गवः । सखा परमको विप्रो वाल्मीकिः सुमहायगा. पादच्छायामुपागम्य सुखमस्य महात्मनः । उपवासपरेकामा वम वं जनकात्मजे ॥ पतिव्रतात्वमास्थाय रामं कृत्वा सदा हदि । श्रेयम्ते परमं देनि तथा कृत्वा भविष्यति ॥ लक्ष्मणस्य वचः थुल्या दारुणं जनकात्मजा । परं विपादमागम्य वैदेही निपपात ह ॥ १० सा मुहूर्तमिवामजा वाप्पपर्याकुलेक्षणा । लक्ष्मणं दीनया वाचा उवाच जनकात्मजा ।। मामिकेयं तनुनूनं सृष्टा दुःसाय लक्ष्मण | धात्रा यम्याम्तथा मेऽद्य दु.समूर्तिः प्रदृश्यते ॥ १२ किं नु पापं कृतं पूर्व को वा दागैर्वियोजितः । याहं शुद्धसमाचारा त्यक्ता नृपतिना सती ॥ १३ पुराहमाश्रमे वामं रामपादानुवर्तिनी । अनुरुध्यापि सौमित्रे दु से च परिवर्तिनी ॥ सा कथं खाश्रमे मौम्य वत्म्यामि विजनीकृता । आग्यास्यामि च कम्याहं दुसं दुःखपरायणा ॥ १५ किं नु वक्ष्यामि मुनिपु कर्म वा सत्कृतं च किम् । कस्मिंश्चित्कारणे त्यक्ता राघरेण महात्मना ।। यथानं कुरु सौमित्रे त्यज मां दुःखमागिनीम् । निदेशे स्वीयता रानः शृणु चेट वचो मम ।। धश्रृणामविशेषेण माञ्जलिमप्रहेण च । शिरमावन्ध चरणो कुशलं हि पार्थिवम् ।। १६ 2.

·22
२०
जानासि च यथा शुद्धा सीता तत्त्वेन राघव ।
भक्त्या च परया युक्ता हिता च तव नित्यश ॥ १९
अह त्यका त्वया वीर अयशोभीरुणा जने।
यञ्च ते वचनीय स्यादपवादसमुत्थितम् ॥
मया हि परिहर्तव्य त्वहि मे परमा गति ।।
२१
वक्तव्यश्चेति नृपतिर्धर्मेण सुसमाहित ।
यथा मातृपु वर्तेयास्तथा पौरेषु नित्यदा ॥
पतिर्हि देवता नार्या पतिबन्धु पतिर्गुरु ॥ २३
प्राणैरपि प्रिय तस्माद्भर्तु कार्य विशेपत ।
इति मदचनाद्रामो वक्तव्यो मम सग्रह ॥ २३
एव ब्रुवत्या सीताया लक्ष्मणो दीनचेतन ।
शिरसावन्य धरणी व्याहतु न शशाक ह ।।
मदक्षिण च ता कृत्वा रुदन्नेव महाखन ।
ध्यात्वा मुहर्त तामाह किं मा वक्ष्यसि शोभने ॥ २६
इत्युक्त्वा ता नमस्कृत्य पुनर्नावमुपारहत् ।
आरय च पुनर्नाव नाविक चाभ्यचोदयत् ।। २७
स गत्वा चोचर तीर शोफभारसमन्वित ।
समूह इब दुखेन रथमध्यारहृतम् ॥ २८
मुहुर्मुहु परावृत्य दृष्ट्वा सीतामनाथवत् ।
चेष्टन्ती परतीरस्था रक्ष्मण प्रययावथ ।। २९
दूरस्थ रथमागेक्य रक्ष्मण च मुहुर्मुहु ।
निरीक्षमाणा तूहिमा सीता शोक समाविशत् ॥ ३०
R
itnayana Uttarakhanda,
२५

·23
१
३
Ix.
A CLEVER MOUSE.
विदिशानगरीवाह्ये न्यग्रोधोऽभूत्पुरा महान् ॥
चत्वारः प्राणिनम्नत्र वसन्ति स्म महातरी ।
नकुलोलकमार्जारम्पकाः पृथगालयाः ।।
भिन्ने मिन्ने विले मूल आस्तां नकुलम्पको ।
मारो मध्यभागस्से तरोमहति कोटरे ।
उलूकस्नु मिरोभागेऽनन्यलभ्ये लतालये।
मूपकोऽत्र त्रिमिवध्यो मारिण त्रयोपरे ॥
अन्नाय मार्जारमयान्मूपको नकुलस्तथा ।
स्वभावेनाप्युलकश्च परिप्रेमुर्निशि अयः ॥
मार्जारश्च दिवा रात्री निर्भयः प्रप्रमत्यसौ ।
तत्रासन्ने यवक्षेत्रे सदा मूपकलिप्सया ।।
येऽन्येपि युक्त्या जग्मुस्तत्वकालेऽन्नाभिवान्छया ।
एकदा लुब्धकस्तत्र चण्डाल: कश्चिदाययो ।
स मार्जारपदश्रेणिं दृष्ट्वा तत्क्षेत्रगामिनीम् ।
तधायामितः क्षेत्रं पागान्दत्त्वा ततो ययो ।
तत्र रात्री च माजीरः स मूपकजिघांसया ।
एत्य प्रविष्टम्तत्पाशः क्षेत्रे तम्मिन्नबध्यत ।।
भूपकोऽपि ततोऽन्नार्थी स तत्र निमृतागतः ।
वद्धं तं वीक्ष्य माजीरं जहर्ष च ननर्त च ॥
यायद्विशति तक्षेत्रं दृरादेकेन वर्मना ।
ता ती तावदायाताबुलूकनकुलावपि ॥
६
११

·24
४
दृष्टमार्जारवन्धौ च मूपकं लब्धुमैच्छताम् ।
मूषकोऽपि च तदृष्ट्वा दूराद्विनो व्यचिन्तयत् ।। १२
नकुलोलुकभयदं मार्जारं संश्रये यदि ।
वद्धोऽप्येकप्रहारेण शत्रुर्मामेप मारयेत् ॥ १३
मार्जाराहूरगं हन्यादुलको नकुलश्च माम् ।
तच्छत्रुसकटगत. क गच्छामि करोमि किम् ॥
हन्त मार्जारमेवेह श्रयाम्यापद्तो ह्ययम् ।
आत्मत्राणाय मां रक्षेत्पाशच्छेदोपयोगिनम् ॥ १५
इत्यालोच्य शनैर्गत्वा मार्जार भूपकोऽब्रवीत् ।
बद्धे त्वय्यतिदुःखं मे तत्ते पाशं छिन्द्रयहम् ।।
ऋजूनां जायते नेहः सहवासाद्रिपुप्वपि ।
किं तु मे नास्ति विश्वासस्तव चित्तमजानतः ।।
तच्छुत्वोवाच मार्जारो भद्र विश्वस्यतां त्वया ।
अद्यप्रभृति मे मित्रं भवान्प्राणप्रदायकः ॥
इति श्रुत्वैव मार्जारात्स्योत्सङ्गं स शिश्रिये ।
तदृष्ट्वा नकुलोलको निराशौ ययतुस्ततः ॥
ततो जगाद मार्जारो मृपक पाशपीडितः ।
गतप्राया निशा मित्र तत्पाशांश्छिन्धि मे द्रुतम् ॥ २०
मूषकोऽपि शनैश्छिन्दहुन्धकागमनोन्मुसः ।
मृपा फटकटाय्यद्भिर्दशनैरकरोचिरम् ॥ २१
क्षणादात्री प्रभातायां लुब्धके निकटागते ।
मार्जारेऽर्थयमाने द्राक्पागांश्चिच्छेद मूपः । २२
छिनपाशेऽथ माजीरे लुब्धकनामविद्रुते ।
भूपको मृत्युमुक्तः सन्पलाय्य प्राविशद्विलम् ।। २३
६
१७ १८

·25
नाश्चससुनराहतो मानारेण जगाढ च ।
कालयुक्त्या परिमिंग जायते न च सनंदा ।।
२१
Kathasaritsagara VI 7.
२
३
४
X
A ROYAL SHERLOCK HOLVILS
थावग्नीत्यम्नि नगरी तम्या पूर्व प्रसेननिन् ।
रानाभूचर चाभ्यागात्योऽप्यपूयो द्विज पुरि ॥
स शटानमुगेकेन वणिजा गुणवानिति ।
जाह्मणम्य गृहे तर क्न्यचिल्यापितो द्वित ।।
तव तेन गुप्याजदक्षिणादिभिरबटम् ।
आपूर्यन ततोन्यैश्च नर्मुद्धा बणिपरे ।
तेनामी हेमदीनारसहस्र पण अमान् ।
सचित्य गत्यारण्ये तनिहत्य श्रिप्तवान्मुनि ।।
एकाकी अन्य गत्या तच न्यानमवयन ।
एकदा हेमगन्य तल्यात व्यात्त च दृष्टवान् ।।
अयोपागाच निम्पन्न निप्र यदुई स्थित ।
पृष्टम्न च बतान्त तन्ने सबै न्योदयन् ॥
गन्या तीर्थममुगन प्राणाम्त्यत्तु मियेप च ।
युद्धा च मोऽनदाताऽन्य वपिगन्यै सहाययो ।
स त जगाद निमन्नित्तहेतोमुम्र्पमि।
अमेपपद्वितमकन्मादति याति च ।।
इत्याहुलगेऽपि तेनामी न जही मरणप्रहन् ।
प्राणेभ्योऽप्यर्थमाता हि पणन्य गर्गयी ।।
७

·26
ततश्च मृतये तीर्थ गच्छतोऽस्य द्विजन्मनः ।
खयं प्रसेनजिद्राजा तहुद्धान्तिकमाययौ ।।
पप्रच्छ चैनं किं किंचिदस्ति तत्रोपलक्षणम् ।
यत्र भूमौ निखातास्ते दीनारा ब्राह्मण त्वया ॥
तच्छुत्वा स द्विजोऽवादीदस्ति क्षुद्रोऽत्र पादपः ।
अटव्यां देव तन्मूले निखातं तन्मया धनम् ।। १२
इत्याकाब्रवीद्राजा दास्याम्यन्विष्य तत्तव ।
धनं स्वकोपादथवा मा त्याक्षीर्जीवितं द्विज ।। १३
इत्युक्त्वा मरणोद्योगान्निवार्य विनिधाय च ।
द्विजं तं वणिजो हन्ते स राजाभ्यन्तरं गतः ॥ १४
तत्रादिश्य प्रतीहारं शिरोर्तिव्यपदेशतः।
वैद्यानानाययत्सर्वान्दत्त्वा पटहघोषणाम् १५
आतुराः के फियन्तोऽत्र कस्यादाः किं त्वमौषधम् ।
इत्युपानीय पप्रच्छ तानेकैकं विविक्तगः ॥
तेऽपि तस्मै तदैकैकः सर्वमूचुर्महीपते ।
एको वैद्यस्तन्मध्यात्क्रमपृष्टोऽब्रवीदिदम् ।।
यणिजो मातृदत्तस्य देव नागवला मया ।
अस्वस्थस्योपदिष्टाद्य द्वितीयं दिनमोपधिः ।।
तच्छुत्वा स तमाहूय राजा वणिजमम्यधात् ।
ननु नागवला फेन तवानीतोच्यतामिति ।
देव फर्मफरेणेति तेनोक्ते वणिजा तदा।
लिप्रमानाय्य तं राजा स फर्मकरमत्रवीत् ।।
.
१७
१०

·VIDYA
TITA
27
S.N
BHAVAN
र २१
त्वया नागबलाहेतोः खनता शाखिनस्तलम
दीनारजातं यल्लव्यं ब्रह्मखं तत्समर्पय ॥
इत्युक्तो भूभृता भीतः प्रतिपद्येव तत्क्षणम्
स तानानीय दीनारांस्तत्र कर्मकरो जहौ ।
राजाऽप्युपोषितायास्सै द्विजायाहूय तान्ददौ ।
दीनारान्हारितप्राप्तान्प्राणानिव बहिश्चरान् ॥ २३
एवं स लब्धवान्बुद्ध्या नीतं मूलतलावरोः।
द्विजार्थ भूपतिर्जानन्नोपधिं तां तदुद्भवाम् ॥ २१
Kathāsaritsāgara VI. 7.
XI.
THE EVIL EFFECTS
OF
GAMBLING, DRINKING AND OTHER
VICES.
वाग्दण्डयोश्च पारुप्यमदूषणमेव च ।
स्मृतं व्यसनतत्त्वज्ञैः क्रोधनं व्यसनत्रयम् ॥
कामजं मृगया घृतं स्त्रियः पानं तथैव च ।
व्यसनं व्यसनार्थज्ञैश्चतुर्विधमुदाहृतम् ॥.
अफरमादेव यः कोपादमीक्ष्णं बहु भापते ।
तसादुद्विजते लोकः सम्फुलिङ्गादिवानलात् ।।
३
नोद्वेजयेजगद्वाचा रूक्षया प्रियवाग्भवेत् ।
प्रायेण प्रियकर्मा यः कृपणोऽपि हि सेव्यते ॥
४

·28
५
८
.
उद्वेजयति भूतानि दण्डपारुप्यवान्नृपः ।
भूतान्युद्वेजमानानि द्विपतां यान्ति संश्रयम् ।।
दूप्यस्यादृषणार्थ च परित्यागो महीयसः ।
अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैरर्थदूपणमुच्यते ।।
दवाग्निधूमसंरोधो दिमोहो भ्रमणानि च ।
इत्यादि पृथिवीन्द्राणां मृगयाव्यसनं स्मृतम् ।।
जितश्रमत्वं व्यायाम आममेदकफक्षयः ।
चरस्थिरेषु लक्ष्येषु वाणसिद्धिरनुत्तमा ।।
मृगयायां गुणानेतानाहुरन्ये न तत्समम् ।
दोपाः प्राणहराः प्रायम्तलाचद् व्यसनं महत् ।।
लोभो धर्मक्रियालोपः कर्मणामप्रवर्तनम् ।
सत्समागमविच्छित्तिरसद्भिः सह वर्तनम् ।।
अर्थनाशक्रियाऽवश्यं नित्यं वैरानुवन्धिता ।
सत्यप्यर्थे निराशत्वमसत्यपि च रागिता ।।
सानादिगात्रसंस्कारपरिभोगेप्वनादरः।
अव्यायामोऽदविल्यं भामार्थापत्यवेक्षणम् ।।
गृहन मूत्रकृतोः क्षुत्पिपासोपपीडनम् ।
इत्यादीसत्र निपुणा द्यूतदोपान् प्रचक्षते ॥
पाण्टयो धर्मराजन्नु लोकपाल इवापरः ।
पूतन यसता विद्वान् कलवाण्यपि हारितः ॥
नलच गजा घ्तेन हने गज्यमहोदये ।
धर्मदारान् वने त्यक्त्वा परकर्माकरीत्यमुः ।।
१२
१४

·30
XII.
A FRAUDULENT CREDITOR BROUGHT
TO ACCOUNT BY THE SAGACITY
OF A KING.
प्रायोपवेशाधिकृतैर्बोधितेन महीभृता ।
प्रायोपविष्टो निकटं प्रापितः कश्चिदब्रवीत् ।।
अहमादयोऽभवं पूर्व वास्तव्योऽत्र महीपते ।
निकिचनत्वं शनकैरगच्छे दैवयोगतः ।।
२
उत्तमणः पीडितस्य प्रवृद्धर्णस्य तस्य मे।
निश्चयोऽभूट्टणं छित्त्वा परिभ्रान्तुं दिगन्तरे ।। ३
अथ विकीय सर्वस्वमृणं शोधयता मया ।
महाधनाय वणिजे विक्रीतं निजमन्दिरम् ॥
भार्यामुद्दिश्य भर्तव्यामेक एव तु वर्जितः ।
मोपानकृपो निकीतान्महतो वेश्मनम्ततः ॥
निदाघे पुप्पनाम्बूलीपर्णायत्रानिशीतले ।
न्यन्यद्भिर्मालिकेदत्तात्सा जावेदाटकादिति ॥
ततो दिगन्तराद् प्रान्त्वा विंगत्या वत्मरैरहम् ।
सधापवितः सप्राप्तो जन्ममृमिमिमां पुनः ।।
अन्तिप्यता मया मानी म्यवर्ददृशेऽय सा ।
सिणंदेहरा जीवन्ती प्रेप्यात्येनान्यवेश्मा ।।
दिपीरियापि त्वमीटभी चिमाधिता।
मयेति मा मदुग्पेन पृटा योदन्नमसीत् ।।
गोपानापं मामा स्वयि याते दिगन्तरम् ।
पगुटेमाइयिन्याई यगिजा तेन यारिता ।।
७

·31 ११ १२ १३ तदन्या फाSA मे गृतिरित्युक्त्वा विरगम मा । तदाफर्य निममोऽहमन्तरे गोककोपयोः । कृतप्रायोपवेगोऽध म्ययनम्तः पदे पदे। प्रत्यर्थिनो दत्तजयः किमप्यन्लि पराजितः ।। जटलानि न न्यायं न विक्रीतो मया पुनः । सोपानकूप इत्यम्मिन्नर्थ प्राणा इमे पणः ॥ सोहं विपये क्षीणार्थो द्वारि शाम्नुम्तव भुवम् । जिनादति चेदीतिर्वग्नु नियितां स्वयम् ।। राजेति तेन विज्ञप्तो दत्त्वा धर्मासनं सयम् । सङ्घटय्याखिलास्थ्यानासीतत्त्वं विचारयन् ।। स्थेमास्तमूचुरहुमो विराीयं पराजितः । माट्यादगणयन्यायं दण्च्यो लिखितदृपः ।। सोपानरूपसहितं विक्री गृहमित्यथ । राजा विक्रयपत्रस्यान्वयं वर्णानवाचयत् ।। ततोऽधिगतमित्येव सम्येषु निगदसपि । अन्तरात्मा जगादेव नृपतेरथिनो जयम् ।। मुहूर्तमिय सञ्चिन्त्य राजान्यामिरभूचिरम् । कथाभिरतिचित्राभिहियन्सभ्यमण्डलम् ।। कथान्तराले सर्वेभ्यो गृहन्रलानि पीक्षितुम् । हसन्प्रत्यर्थिनो हनादुपादचाङ्गुलीयकम् ॥ क्षणादेवाखिलैः स्थैयमित्यमेवेति ससितम् । वचो' ब्रुवाणः प्रययौ पादक्षालनकैतवात् ॥ अभिज्ञानाय तत्रस्थः स वितीर्याङ्गुलीयकम् । भृत्यमेकं वणिग्वेश्म प्राहिणोद्दत्तवाचिकम् ।। १४ ५ १६ १७ १८ २० २१ २२ ·32 १५ . स वणिग्गणनाध्यक्षं ययाचे साङ्गुलीयकः । ,यत्राब्दे पत्रमुत्पन्न गणनापत्रिका ततः॥ २३ निर्णयेऽद्य तया कृत्यमस्ति भाण्डपतेरिति । श्रुत्वादाद्गणनाध्यक्षस्तां गृहीताङ्गुलीयकः ॥ २४ दीनाराणां दशशतीं तस्यां भूभृदयाचयत् । व्ययमध्येऽधिकरणलेखकाय समर्पिताम् ।। तस्मै मितधनार्हाय बहुमूल्यार्पणानृपः । रेफे सकारं वणिजा कारितं निश्चिकाय सः॥ २६ समायां तत्प्रदर्याथ पृष्ट्वा दत्त्वाभयं च तम् । आनीय लेखक सभ्यान्सञ्जातप्रत्ययान्व्यधात् ।। २७ सभ्यैरभ्यर्च्यमानेन राज्ञा साथै वणिग्गृहम् । वितीर्णमर्थिने देशात्मत्यर्थी च प्रवासितः ।। Rijatarangini VI. XIII. THE CHURYING OF THE OCEAN FOR DRAWING OUT THE JEWELS. श्रीभगवानुवाच। हन्त प्रामन्नहो मम्मी है देया मम भापितम् । शृणुतावहिताः सर्व श्रेयो यः स्याधथा सुराः ॥ अमृनोत्पादने यहः मियतागविलम्बितम् । यस्य पीनस चै जन्नुयुप्रन्नोऽमरो भवेत् ॥ शिश्या क्षीरोदधी सर्या धारणलनायधीः । मन्यानं मन्दर सा नेत्रं गृत्या तु वासुकिम् ॥ ३ ·33 ४ ७ ८ सहायेन मया देवा निर्मन्यध्वमतंद्रिताः । क्लेशमानो मविप्यन्ति दैत्या यूयं फलाहाः । यूयं तदनुमन्यध्वं यदिच्छन्त्यसुराः सुराः । न संरम्भेण सिध्यन्ति सर्वेऽर्थाः सान्त्वना यथा ॥ न भेतव्यं कालकूटाद्विपाजलघिसम्मवात् । लोमः कार्यों न वो जातु रोपः कामतु वस्तुपु ॥ ६ इति देवान्समादिश्य भगवान्पुरुषोत्तमः । तेपामन्तर्दधे राजन्यच्छन्दगतिरीश्वरः ॥ अथ तस्मै भगवते नमस्कृत्य पितामहः । भवश्व जग्मतुः सं सं धामोपेयुर्वलिं सुराः ।। ते वैरोचनिमासीनं गुप्तं चासुरयूथपैः । श्रिया परमया जुष्टं जिताशेपमुपागमन् ॥ महेन्द्रः श्लक्ष्णया वाचा सान्त्वयित्वा महामतिः । अभ्यमापत तत्सर्वं शिक्षितं पुरुषोत्तमात् ॥ ततो देवासुराः कृत्वा संविदं कृतसहिदाः। उद्यम परमं चक्रुरमृतार्थे परंतप ।। ततस्ते मन्दरगिरिमोजसोत्पाट्य दुर्मदाः । नदन्त उदधि निन्युः शताः परिघवावः ॥ १२ ते नागराजमामन्य फलमागेन वासुकिम् । परिवीय गिरौ तस्मिन्नेत्रमर्दिध मुदान्विताः ॥ आरेभिरे मुसंयत्ता अमृतार्थ कुरूदह । हरिः पुरस्ताजगृहे पूर्व देवास्ततोऽमवन् । तन्नैच्छन्दैत्यपतयो महापुरुपचेष्टितम् न गृहीमो वयं पुच्छमहेरगममगलम् ॥ १३ १४ १५ 3 .

·ur ७ ८ स्वाध्यायश्रुतसम्पन्नाः प्रख्याता जन्मकर्मभिः । इति तूणी खितान्दैत्यान्विलोक्य पुरुषोत्तमः ॥ सयमानो विसृज्यागं पुच्छं जमाह सामरः । कृतस्थानविभागास्त एवं कश्यपनन्दनाः ॥ ममन्धुः परमायचा अमृतार्थ पयोनिधिम् । मध्यमानेणवे सोऽद्विरनाधारो हपोऽविगत् ।। विलोक्य विभेशविधि तदेश्वरो दुरन्तथीयोऽवितथाभिसन्धिः । कृत्वा वपुः काच्छपमद्भुतं महत् प्रविश्य तोयं गिरिमुजहार ।। अहीन्द्रसाहस्रकठोरदृड्मुख- श्वासामिधूमाहतवर्चसोऽसुराः । पौलोमकालेयवलीन्वलादयो दवामिदग्धाः रारला इवाभवन् । मध्यमानाचदा सिन्धोर्दवासुरवस्थपः । यदा मुधा न जायेत निर्ममन्याजितः स्वयम् ।। निर्मध्यमानादुधेरभृद्विपं महोचणं हालहलाहमग्रतः। संग्रान्तमीनोनाकराहिकच्छपा- तिमिद्विपमादतिमिशिलाकुलात् ।। मदुमयेगं दिगि दिश्युपर्यो विमर्पदुमर्पदमागमति । भीताः प्रजा दुयुग मेधरा भक्ष्यमाणाः भरणं महाभियम् ।। २० २२ २३ ·35 २० २६ २७ २८ देव देव महादेव मूतात्मन् भूतभावन । त्राहि न शरणापन्नात्रैलोक्यदहनाद्विपात् ।। तद्वीक्ष्य व्यसन तासा कृपया भृगपीडित । सर्वभूतमुहृदेव इढमाह सती प्रियाम् ।। अहो वत मवान्येतत्पनाना पश्य वैगमम् । क्षीरोदमथनोद्भूतात्कारकृटादुपन्थितम् ॥ आसा प्राणपरीप्मूना विधेयममर हि मे। एतावान्टि प्रमोरथा यद्दीनपरिपालनम् ॥ एवमामन्त्र्य भगवान्भवानी विश्वमावन । तद्विप जग्घुमारेभे प्रमारनाऽन्वमोदत ।। तत करतलीकृत्य व्यापि हालाहल विपन् ।. अभक्षयन्महादेव कृपया मृतभानन ॥ तस्यापि दर्शयामास वीर्य जलस्ल्मप । यच्चार गले नीर तच साधोविभूषणम् ॥ पीते गरे वृपाङ्केण प्रीताम्तेऽमरदानवा । ममन्युम्नरसा मिन्धु हविर्यानी ततोऽभवत् ।। तत उच्चे श्रवा नाम हयोऽभूचन्द्रपाण्टुर । तस्मिन्बलि म्पृहा चने नेन्द्र ईश्वरशिपया ॥ तत ऐगवतो नाम पारणेन्द्रो विनिर्गत । दन्तेश्चतुभि श्वेनाहरन्भगरतो महिम् ।। कौस्तुभाम्यममदन पझगगो महोदधे । तस्मिन्हरि स्पृटा चक्रे वज्ञोऽकरण मणौ ।। ततोऽभवत्पारितात मुरलेनिभूपणन् । पूरयत्यर्थिनो योऽर्थ गश्वद्भुवि यथा भवान् ।। ३१ ३३

·36
१७
ततश्चाप्सरसो जाता निष्ककण्ट्यः सुवाससः ।
रमण्यः स्वर्गिणां वल्गुगतिलीलावलोकनैः ।। ३६
ततश्चाविरभूत्साक्षाच्छी रमा भगवत्परा ।
रञ्जयन्ती दिशः कान्त्या विद्युत्सौदामनी यथा ॥
अथासीद्वारुणी देवी कन्या कमललोचना ।
अमुरा जगृहुस्तां चै हरेरनुमतेन ते ॥
अथोदधेर्मथ्यमानाकाश्यपैरमृतार्थिभिः ।
उदतिष्ठन्महाराज पुरुपः परमाद्भुतः ॥
दीर्घपीवरदोर्दण्डः कम्युग्रीवोऽरुणेक्षणः ।
श्यामलस्तरुणः सम्वी सर्वाभरणभूषितः ॥
पीतवासी महोरस्कः सुमृष्टमणिकुण्डलः ।
मिग्धकुश्चितकेशान्तः सुभगः सिंहविक्रमः ।।
अमृतापूर्णकलशं विनवलयभूपितः ।
स वै भगवतः साक्षाद्विष्णोरंशांशसम्भवः ।।
धन्यन्नरिरिति व्यात आयुर्वेदगिज्यमाक् ।
तमालोक्यामुराः सर्वे फलशं चामृताभृतम् ॥ ४३
लिप्सन्तः सर्ववस्तूनि कलशं तरसाइरन् ।
नीयमानेऽमुरैमालिकलशेऽगतमाजने ॥
विपण्णमनसो देवा हरि शरणगाययुः ।
इति तदन्यमालोपय भगवान्भृत्यकाममृत् ।
मा विपत मियोधयः सापपिप्ये स्वमायया ।
गिया परिरगो व तरचेतसार ।
मदं पूर्वगर्दै पूर्व न स्वं न स्यमिति प्रभो ॥
१२.
४४
४५

·37
देवा व मागमर्हन्ति ये तुल्यायासहेनव ।
सत्रयाग इवैतसिनैप धर्म सनातन ॥
इति स्वान्प्रत्यपेधन्वै दैतेया जातमत्मरा ।
दुर्वला. अनानाजन्गृहीतक्लशान्मुहु ॥
एतम्मिनन्तरे विष्णु सोपायविदीश्वर ।
योपिद्रूपमनिर्देश्य दधार परमादतम् ॥
Bhagavatapurana VIII
XIV.
DILIPA'S SELF-SACRIFICE AND
DEVOTION ARE REWARDED
तमार्यगृह्म निगृहीतोनुर्मनुष्याचा मनुवशतुम् ।
विम्माययन् विस्मितमात्मवृत्ती मिहोसत्व निजगाट सिंह ॥१
अल महीपाल तव श्रमेण प्रयुक्तमप्यस्त्रमितो वृथा म्यात् ।
न पादपोन्मूलनशतिरह शिलोच्चये मूर्छति मास्तम्य ॥
कैलासगौर वृपमानरक्षी पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम् ।
अहि मा रिङ्करमष्टमूते दुम्मोटर नाम निकुम्भमित्रम् ॥ ३
अगु पुर पश्यसि देवदास पुनीतोऽयो वृपमध्यनेन ।
यो हेमकुम्मन्नननि मृताना स्कन्दन्य मातु पयमा रसन्न ॥ )
कण्ट्रयमानेन रेट कदाचिद्वन्यद्विपेनो मथिता लगम्य ।
अथैनमद्रेम्तनया शुशोच सेनान्यमालीदमिवामुरायै ।।
तदाप्रभृत्येव वनद्विपाना नामार्थमम्मिनहमद्रिकुक्षौ ।
व्यापारित गम्भूता विधाय मिहत्तमदागनसत्त्ववृत्ति ।।

·38 ७ . तस्यालमेपा क्षुधितस्य तृप्त्यै प्रदिष्टकाला परमेश्वरेण । उपस्थिता शोणितपारणा मे सुरद्विपश्चान्द्रमसी सुधेव ॥ स त्वं निवर्तस विहाय लजां गुरोर्भवान्दर्शितशिप्यभक्तिः । शस्त्रेण रक्ष्यं यदशम्यरक्षं न तद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति ॥ ८ इति प्रगल्भं पुरुषाधिराजो मृगाधिराजस्य वचो निशम्य । प्रत्याहतास्रो गिरिशप्रभावादात्मन्यवज्ञा शिथिलीचकार ॥ प्रत्यवीच्चैनमिपुप्रयोगे तत्पूर्वसङ्के वितथप्रयतः । जडीकृतस्यम्बकवीक्षितेन वजं मुमुक्षन्निव वज्रपाणिः ॥ १० सरुद्धचेष्टम्य मृगेन्द्र काम हास्यं वचस्तद्यदह विवक्षु । अन्तर्गतं प्राणभृता हि वेद सर्व भवान्भावमतोऽभिधास्ये ॥११ मान्य. स मे स्थावरजङ्गमानां सर्गस्थितिप्रत्यवहारहेतुः । गुरोरपीदं धनमाहितामेश्य पुरस्तादनुपेक्षणीयम् ।। १२ स त्वं मदीयेन शरीरवृत्ति देहेन निर्वर्तयितुं प्रसीद । दिनावसानोत्सुकलालवत्सा विमृज्यता धेनुरियं महर्षेः ॥ १३ अथान्धकारं गिरिगहराणां द्रष्ट्रामयूखैः शकलानि कुर्वन् । भूय. स भूतेश्वरपार्श्ववर्ती किचिद्विहस्सार्थपति वमापे ॥ १४ एकातपत्र जगतः प्रभुत्वं नव वय कान्तमिदं वपुश्च । अल्पम्य हेतोहु हातुमिच्छविचारमूढ. प्रतिमासि मे त्वम् ॥ १५ भूतानुकम्पा तर चेदियं गारेषा मवेत्स्वस्तिमती वदन्ते । जीवन्पुनः शश्वदुपप्लवेभ्यः प्रजा. प्रजानाथ पितेव पासि ॥१६ अथकरेनोरपराधहरो कृशानुमतिमाद्विमेपि । गयोऽन्य मन्युभवता मिनेनु गा कोटिशः म्पर्शयता पटोनी.॥१७ तद्रा पल्याणपरम्पराणां भोक्तारमूर्जबलमात्मदेहम् । महीनरम्पर्शनमानमिनमृद्धं हि राज्यं पदमैन्द्रमाहु ।।

·39 एतायदुक्त्वा विरते मृगेन्द्रे प्रतिखनेनास गुहागतेन । गिलोचयोऽपि क्षितिपालमुच्चैः प्रीत्या तमेवार्थमभाषतेव ॥ १९ निगम्य देवानुचरस वाचं मनुष्यदेवः पुनरप्युवाच । धेन्वा तदध्यासितकातराच्या निरीक्ष्यमाणः मुतरां दयालुः ॥२० क्षतात्किल त्रायत इत्युदनः क्षत्रस्य शब्दो मुवनेपु रूढः । गज्येन किं तद्विपरीतयः प्राणैरुपकोगमलीमसैर्वा ॥ कथं नु गक्योऽनुनयो महर्षिश्राणनाच्चान्यपयसिनीनाम् । इमामनूनां सुरभेरवेहि रुद्रौजसा तु प्रहृतं त्वयास्याम् ।। २२ सेयं खदेहार्पणनिष्क्रयेण न्याव्या मया मोचयितुं भवचः । न पारणा स्याद्विहता तवैवं भवेदलुप्तश्च मुनेः क्रियार्थः ।। २३ भवानपीदं परवानवैति महान्हि यत्नम्तव देवदारौ । स्थातुं नियोक्तुन हि शक्यमग्रे विनाश्य रक्ष्यं स्वयमक्षतेन ॥२४ किमप्यहिंस्यस्तव चेन्मतोऽहं यशःगरीरे भव मे दयालुः । एकान्तविध्वंसिपु मद्विधानां पिण्डेप्वनासा खलु भौतिकेषु ॥२५ सम्बन्धमामाषणपूर्वमाहुर्वृत्तः स नौ सझतयोर्वनान्ते । तद्भूतनाथानुग नार्हसि लं सम्बन्धिनो मे प्रणयं विहन्तुम् ।। २६ तथेति गामुक्तवते दिलीपः सदः प्रतिष्टम्भविमुक्तयाहुः । स न्यम्तगत्रो हरये खदेहमुपानयत्पिण्टमिवामिपस्य ।। २७ तलिन्क्षणे पालयितुः प्रजानामुत्तश्यतः सिंहनिपातमुप्रम् । अयासस्योपरि पुष्पवृष्टिः पपात विद्याधरहन्तमुक्ता ॥ २८ उत्तिष्ठ वत्सेत्समृतायमानं यचो निशम्योत्थितमुत्थितः सन् । ददर्श राजा जननीमिय सांगामग्रतः प्रयविणी न सिंहम् ।। २९ ·40 . तं विस्मितं धेनुरुवान साधो मायां मयोद्राव्य परीक्षितोऽसि । ऋपिप्रभावान्मयि नान्तकोऽपि प्रमुःप्रहाँ किमुतान्यहिंसाः ॥ ३० मक्त्या गुरौ मय्यनुकम्पया च प्रीतास्मि ते पुत्र वरं वृणीष्व । न केवलानां पयसां प्रसूतिमवेहि मां कामदुषां प्रसन्नाम् ॥ ३१ Raghuvams'a 11. XV. KING LAVAŅAPRASĀDA OF ANHI. LWADPĀTAN APPOINTS VASTU. PĀLA AND HIS BROTHER TE- JAHPĀLA AS HIS MINISTERS. भूमिमर्तुरथ कर्तुमिच्छतस्तस्य सत्पुरुषसंग्रहं श्रिये । एकदा हृदयमागताविमौ दीप्तशीतकिरणाविवाम्बरम् ॥ १ तद्गुणानिपुणया मनीषिणामग्रणीर्धिपणया विमृश्य सः । आजुहाव च समागतौ च ती कार्यसिद्धिरविलम्बिनी सताम् ॥२ तत्र तो ददृशतुः शतक्रतुप्रायमायतभुजं महीभुजम् । सानुजं च सचिवं स दृष्टवानर्थजुष्टमिव धर्ममग्रतः ।। तायुपायनमुपायपण्डितौ मण्डितौजसिकपद्धतेः पुरः । उद्गणय्य चरणद्वयं मुदा तस्य वीरतरणेः प्रणेमतुः ।। तम्य निर्दरितगरिम्भृतः स्वःपतिमतिकृतेः कृतासनौ । अश्वराजतनुजी रगजतुम्ती गुरासुग्गुरूपमी पुरः ॥ नीलनीरदरयानुगादिना नादयनाथ दिगः परेण मः । ती पुनधरितचातफरनी वहुमारभन मारमन्निगः ॥ ६ ३ . ४ ५ ·41 आकृतिर्गुणसमृद्धिशंसिनी नम्रता कुलविशुद्धिसूचिका । वाक्क्रमः कथितशास्त्रसंक्रमः संयमश्च युवयोवयोऽधिकः ।। लाघ्यतां कुलमुपैति पैतृकं सान्मनोरथतरुः फलेपहिः । उन्नमन्ति यशसा सह श्रियः खामिनां च पुरुषैर्मवारैः ।। यौवनेऽपि मदनान्न विक्रिया नो धनेऽपि विनयव्यतिक्रमः। दुर्जनेऽपि न मनागनार्जवं केन वानिति नवाकृतिः कृता ।। आवयोस्तु पितृपुत्रयोर्गहानाहितः क्षितिमरः पुरगुहा । तधुवां सचिवपुङ्गवावयं योक्तुमत्र युगपत्समुत्सहे ॥ १० विद्युदञ्चलचलाचलनियं सन्निवेश्य सचिवेषु साधुषु । संप्रहारभरसम्मृतश्रमाः शेरते मुखममी क्षमाभुजः॥ येन केन च सुधर्मकर्मणा भूतलेत्र सुलभा विभूतयः । दुर्लमानि सुकृतानि तानि यैर्लभ्यते पुरुषरलमुत्तमम् ।। इत्युदीर्य भुजवीर्यशालिना मुद्रिता दशनचन्द्रिकाऽमुना। वस्तुपालवदनारविन्दतः स्यन्दते स्म मधु वाड्मयं ततः ॥ देव सेवकजनः स गण्यते पुण्यवत्सु गुणवत्सु चागणीः । यः प्रसन्नवदनाम्वुजन्मना सामिना मधुरमेयमुच्यते ॥ सप्रसादवदनस्य भूपतेर्यत्र यत्र विलसन्ति दृष्टयः । तत्र तत्र शुचिता कुलीनता दक्षता सुभगता च गच्छति ॥ १५ जायते जलदवृन्दवृष्टिभिः शाखिनां सफलता शनैः शनैः। तुप्यतां क्षितिभृतां तु दृष्टिभिस्तरक्षणादपि नृणां फलोदयः ॥१६ नास्ति तीर्थमिह पार्थिवात्परं यन्मुखाम्बुजविलोकनादपि । नश्यति द्रुतमपायपातकं सम्पदेति च समीहिता सताम् ॥ १७ जीवनाय मनुजन्मनामिह श्राम्यतामथ कदापि स प्रभुः । स्वादृशो भवति भाग्ययोगतो वेत्ति यः सदसतां यदन्तरम् ॥ १८

·किं तु विनपयितास्मि किञ्चन स्वामिना तढवधार्यता हृदा।
न्यायनिष्ठुरतरा गिर सता श्रोतुमप्यधिकृतिस्तवैव यत् ॥ १९
सा गता शुभमयी युगत्रयी देव सप्रति युग कलि पुन ।
सेवकेयु न कृत कृतजता नापि भूपतिपु यत्र दृश्यते । २०
ते रानान वर्गताश्चक्रिरे यैवीरैर्वीर क्षमापतीना पबन्धा ।
तेऽपि प्राप्तास्तत्र सन्मन्त्रिणो ये श्लोमान्नेपा शोधयन्ति म शुद्धा ॥
दृष्टिनष्टा भूपतीना तमोभिस्ते लोमान्धान्साप्रत कुर्वते ग्रे ।
येनीयन्ते वर्मना तेन यत्र प्रश्यन्त्याशु व्याकुलालेऽपि तेऽपि२२
न सर्वथा कश्चन लोभवर्जित करोति सेवामनुवासर विभो ।
तथापि कार्य स तथा मनीपिभि परत्र बाधान तथात्र वाच्यता२३
पुरस्कृत्य न्याय खलजनमनाहत्य सहजा
नरीनिर्जित्य श्रीपतिचरितमाश्रित्य च यदि ।
समुद्धर्तु धात्रीमभिलपसि तत्सैप शिरसा
धृतो देवादेश स्फुटमपरथा स्वस्ति भवते ॥ २४
सचिववचनमेतच्चेतमा सोत्सवेन
क्षितितलतिलकोऽय कृत्स्नमाकर्ण्य सम्यक् ।
अमृत कनकमुदाकान्तिरिझल्क्सान्द्र
करसरसिंजयुग्म मनियुग्मस्य तन्य ।
२५
जानिपतिरनेन भूरिधान सचिवयुगेन चिराद्विराजमान ।
पतगपतिरिवारिनागनाश जनयति पक्षयुगेन सयुगे स्म ॥ २६
Klitihauinud. III

·43 XVI. २ . 2 ५ DESCRIPTION OF SARAD. बनस्पतीनां सरसां नदीनां तेजसिना कान्तिभृतां दिशां च । निर्याय तस्याः स पुरः समन्ताच्छूियं दधानां शरदं ददर्श ॥ १ तरगसहाचपलैः पलाशैर्चालाश्रियं सातिगयां दधन्ति । सधूमदीप्तामिरुचीनि रेजुस्तानोत्पलान्याकुलपट्पदानि ॥ विम्बागतैस्तीरवनैः समृद्धि निजां विलोक्यापहृतां पयोमिः । कूलानि सामर्पतयेव तेनुः सरोजलक्ष्मी स्थलपमहासैः ।। ३ निशातुपारैर्नयनाम्बुकल्पैः पत्रान्तपर्यागलदच्छविन्दुः । उपारुरोदेव नदत्पतङ्गः कुमुदती तीरतरुर्दिनादौ ॥ वनानि तोयानि च नेत्रकल्पैः पुप्पैः सरोजैश्च निलीनभृङ्गः । परस्परां विस्मयवन्ति लक्ष्मीमालोकयांचकुरिवादरेण ।। गिरेनितम्बे मरुता विभिन्नं तोयावशेषेण हिमाममभ्रम् । सरिन्मुखाभ्युच्चयमादधानं शैलाधिपस्यानुचकार लक्ष्मीम् ।। गर्जन्हरिः साम्भसि शैलकुजे प्रतिधनीनात्मकृतानिशम्य । क्रमं ववन्ध ऋमितुं सकोपः प्रतयन्नन्यमृगेन्द्रनादान् ॥ तिग्मांशुरदिमच्छुरितान्यदूरामाश्चि प्रभाते सलिलान्यपश्यत् । गभस्तिधाराभिरिव द्रुतानि तेजांसि मानोर्मुवि सम्भृतानि ॥. ८ दिग्व्यापिनीलॊचनलोभनीया मृजान्वयाः स्नेहमिव स्रवन्तीः । ऋग्वायताः शस्यविशेषपनीस्नुतोप पश्यन् वितृणान्तरालाः ॥९ चियोगदुःसानुभवानभिजे: काले नृपांगं विहितं ददद्भिः । आहार्यमोभारहितैरमायैरैक्षिष्ट पुम्मिः प्रचितान्स गोष्टान् ॥ १० विचित्रमुञ्चैः प्लवमानमाराकुतूहलं वन्नु ततान तस्य । मेयात्ययोपात्त्यनोपशोभं कदम्बकं वातमजं मृगाणाम् ।। .

·सितारविन्दप्रचयेषु लीनाः संसक्तफेनेषु च सैकतेषु ।
कुन्दावदाताः कलहंसमालाः प्रतीयिरे श्रोत्रमुखैनिनादैः॥ १२
न तज्जलं यन्न सुचारुपकजं
न पङ्कजं तद्यदलीनपट्पदम् ।
न पट्पदोऽसौ न जुगुन यः कलं
न गुञ्जितं तन्न जहार यन्मनः ।।
१३
Bhattikarya II.
XVII.
PRINCE S'AUDDHODANI (GAUTAMA
BUDDHA) CATCHES THE FIRST
GLIMPSES OF HUMAN MISERY.
ततः कदाचिन्मृदुशावलानि पुस्कोकिलोमादितपादपानि ।
शुश्राव पद्माकरमण्डितानि शीते निबद्धानि स फाननानि ॥ १
श्रुत्वा ततः खीजनवष्ठभानां मनोज्ञमावं पुरकाननानाम् ।
बहिः प्रयाणाय चकार बुद्धिमन्तहे नाग इवावरुद्धः ॥
ततो नृपस्तम्स निशम्य मावं पुत्राभिधानस्य मनोरथस्य ।
गोहन्स लक्ष्म्या चयसथ योग्यामाज्ञापयामास विहारयात्राम् ॥ ३
निवर्तयामास च राजमागे सम्पानमार्तस्य पृथजनस्य ।
मा मृत्युमारः मुकुमारचित्तः संविसचेता इव मन्यमानः ।।
प्रयाहीनान विकलेन्द्रियांश्च जाणांतुरादीन कृरणांश्च भिक्षन् ।
तनः मगुल्माय परेण मामा शोमा परां राजस्थाय नकुः ।। ५
तः कृते श्रीमति राजमार्गे श्रीमान् विनीतानुचरः कुमारः।
मागावरमादपनीर्य फाले मृताभ्यनुलो गृपमभ्यगच्छत् ।।
८

·८ अथो नरेन्द्रः सुतमागताश्रुः शिरस्युपाघ्राय चिरं निरीक्ष्य ! गच्छेति चाज्ञापयति स वाचा स्नेहान्न चैनं मनसा मुमोच ।। ७ ततः स जाम्बूनदभाण्डमृद्रियुक्तं चतुर्भिनिमृतैस्तुरङ्गः । अक्लीवविद्युच्छुचिरश्मिधारं हिरण्मयं स्यन्दनमारोह ।। ततः प्रकीर्णोज्वलपुप्पजालं विपक्तमाल्यं प्रचलत्पताकम् । मार्ग प्रपेदे सदृशानुयात्रश्चन्द्रः मनक्षत्र इवान्तरिक्षम् ।। कौतूहलात्स्फीततरैश्च नेत्रैर्नीलोत्पलाभरिव कीर्यमाणः । गनःशनै राजपथं जगाहे पौरैः समन्तादमिवीक्ष्यमाणः ।। १० पुरं तु तत्स्वर्गमिव प्रहृष्टं शुद्धाधिवामाः समवेक्ष्य देवाः । जीण नरं निर्ममिरे प्रयातु सञ्चोदनाथै क्षितिपात्मजस्य ।। ११ ततः कुमारो जरयाऽभिभूतं दृष्ट्वा नरेभ्यः पृथगाकृति तम् । उवाच संग्राहकमागतास्यतत्रैव निकम्पनिविष्टदृष्टिः । १२ क एप भोः सूत नरोऽभ्युपेतः केगैः सितैर्यष्टिविपक्तहस्तः । भूसंवृताक्षः शिथिलानताङ्गः किं विक्रियेपा प्रकृतिर्यदृच्छा ॥१३ इत्येवमुक्तः स रथप्रणेता निवेदयामास नृपात्मजाय । संरक्ष्यमप्यर्थमदोपदी तैरेव देवैः कृतबुद्धिमोहः ।। रूपस्य ही च्यमनं वलस्य गोकस्य योनिनिधनं रतीनाम् । नागः स्मृतीनां रिपुरिन्द्रियाणामपा जरा नाम ययैप भमः ॥१५ पीतं ह्यनेनापि पयः गिशुत्ने कालेन भूयः परिमृष्टमुाम् । क्रमेण भूत्वा च युवा वपुप्मान् क्रमेण तेनैव जरामुपेतः ॥ १६ इत्येवमुक्त चलितः स किंचिद्रानात्मजः सूतमिदं बभापे । किमेष दोपो भविता ममापीत्यन्मै ततः मारथिरभ्युवाच ॥ १७ आयुष्मतोऽप्येप वयाप्रकर्षान्निःसंशयं कालबशेन मावी । एवं जरां रूपविनाशयित्रीं जानाति वेच्छति चैप लोकः ॥१८ .

·46
तत स पूर्वाशयशुद्धबुद्धिविस्तीर्णकल्पाचितपुण्यकर्मा ।
श्रुत्वा जरा सविविजे महात्मा महामनेोपमिवान्निके गौ ॥१९
नि श्वस्य दीर्घ स शिर प्रकम्प्य तस्मिंश्च जीणे विनिवेश्य चक्षु ।
ता चेव दृष्ट्वा जनता सहपी वाक्य ससनिममिद जगाद ॥ २०
एव जरा हन्ति च निविशेष म्मृतिं च रूप च पराक्रम च ।
न चैव सवेगमुपैति लोक प्रत्यक्षतोऽपीदृशमीक्षमाण ॥
एव गते सूत निवर्तयाश्वान् शीघ्र गृहाण्येव भवान्प्रयातु ।
उद्यानभूमौ हि कुतो रतिमे जराभवे चेतसि वर्तमाने ॥ २२
अथाजया भर्तृसुतस्य तस्य निवर्तयामास रथ नियन्ता ।
तत कुमारो भवन तदेव चिन्तावश शून्यमिव प्रपेदे ।। २३
यदा तु तत्रैव न गर्म लेभे जरा जरेति प्रपरीक्षमाण ।
ततो नरेन्द्रानुमत स भूय क्रमेण तेनैव बहिर्जगाम ।।
अथापर व्याधिपरीतदेह त एव देवा ससृजुर्मनुध्यम् ।
दृष्ट्वा च त मारथिमायभापे शौद्धोदनिस्तद्गतदृष्टिरेव ।।
स्थूलोदर श्यामचल छरीर सम्नासबाहू पाण्टुगात्र ।
अम्बेति पाच करण वाण पर समाश्लिप्य नर के एप ॥२६
ततोऽनमीत्सारथिरग्य मौम्य धातुपोपप्रभव प्रवृद्ध ।
रोगाभिधान सुमहाननर्थ शोऽपि येनैप कृतोऽसतन ॥२७
इत्यचिवानराजमुत स मयम्न सानुस्म्पो नरमीक्षमाण ।
अस्यैव जात पृथगेप दोष सामान्यतो रोगमय मनानाम् ॥२८
ततो यभापे म रथप्रणेता कुमार साधारण एप दोप ।
एव हि गेंग परिपीव्यमानो रजातुरो हपमुपैति रोष ॥ २०
इति श्रुताथ म विषण्णचना प्रावेपतार्मिगत गयीय ।
६ च वाक्य करणायमान पोवाच मिचिन्मृदुना सरेण ३०

·47
इदं च रोगव्यसनं प्रजानां पश्यंश्च विश्रम्भमुपैति लोकः ।
विस्तीर्णविज्ञानमहो नराणां हसन्ति ये रोगमयरमुत्ताः ॥ ३१
निवर्त्यतां सूत वहिःप्रयाणान्नरेन्द्रसझैव रथः प्रयातु ।
श्रुत्वा च मे रोगभयं रतिभ्यः प्रत्याहृतं संकुचतीव चेतः॥३२
Buddhacharita III.
ATIII.
A DEVOTEE INVOKES THE
GRACE OF GOD.
अयि दीनतरं दयानिधे दुरवम्यं सकलैः समुझितम् ।
अधुनाऽपि न मां निमालयन्मजसे हा कथमश्मचित्तताम् ॥ १
नितरां विनयेन पृच्छते मुविचार्योत्तरमत्र यच्छ मे ।
करितो गिरितोऽप्यहं गुरुस्त्वरितो नोडरसे यदद्य माम् ॥ ३.
न धनं न च राज्यसम्पद नहि विद्यामिदमेकमर्थये ।
मयि धेहि मनागपि प्रमो करुणामगितरङ्गितां दृशम् ।। ३
अयमत्यघमोऽपि निर्गुणो दयनीयो भवता दयानिधे ।
वमतां फणिनां विपानलं किमु नानन्दयिता हि चन्दनः ॥ ४
सततं निगमेषु शृण्वता वरद त्वां पतितानुपावनम् ।
पुरु पापमुपास्यतेऽनिशं त्वयि विश्वासधिया मया विभो ॥ ५
मुकृतं न कृतं पुरा कदाप्यय सबै कृतमेव दुप्कृतम् ।
अधुना गलितहिया मया भगवस्त्वां प्रति किं निगद्यताम् ।। ६
अयि गर्तमुसे नतः गिाः पथिकेनापि निवार्यते जबान् ।
जनकेन पतन्भवार्णवे न निवार्यो मवता कथं विमो
पतितोऽप्यतिदुर्गतोऽपि सन्नकृतनो निरिसलागसां पदम् ।
भवदीय इतीरयंस्त्वया दयनीयम्रपयेव केवलम् ।।
७
८

·48 चाचा निर्मलया सुधामधुरया यां नाथ शिक्षामदा- स्तां स्वप्नेऽपि न संस्मराम्यहमहम्भावावृतो निस्त्रपः । इत्यागःगतशालिनं पुनरपि स्वीयेषु मां विनत- स्त्वत्तो नास्ति दयानिधिर्यदुपते मत्तो न मचः परः ॥ ९ पातालं व्रज याहि वा सुरपुरीमारोह मेरोः शिरः पारावारपरम्परां तर तथाप्याशा न साम्येत्तव । आधिव्याधिजरापराहत यदि क्षेमं निजं वान्छसि श्रीकृष्णेति रसायनं रसय रे शून्यैः किमन्यैः श्रमैः।।१० Karunālahaii of Jagannātha. XIX. A DESCRIPTION OF THE HIMALAYAS. अम्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः । पूर्वापरौ तोयनिधी वगाद्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ॥ १ अनन्तरत्नप्रभवस्य यस हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् । एको हि दोपो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेप्विवाङ्कः ॥२ आमेखलं सश्चरतां धनानां छायामधःसानुगतां निषेच्य । उद्वेजिता वृष्टिभिराश्रयन्ते शृङ्गाणि यस्यातपवन्ति सिद्धाः॥ ३ पदं तुपारयुतिधौतरक्तं यस्मिन्नदृष्ट्वापि हतद्विपानाम् । विदन्ति मार्ग नखरन्धमुक्तैर्मुक्ताफले: केसरिणां किराताः ॥ ४ यः पूरयन् कीचफरन्भमागान् दरीमुखोत्थेन समीरणेन । उद्दास्यतामिति किन्नराणा तानप्रदायित्वमियोपगन्तुम् ।। कपोलकण्डूः करिभिर्विनेतुं विघट्टितानां सरलद्रुमाणाम् । या मृतक्षीरतया प्रसूतः सानुनि गन्धः मुरभीकरोति ।। ६ ·49 दिवाकराद्रक्षति यो गुहामु लीनं दिवामीतमिवान्धकारम् । क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चैःशिरसामतीव ।। लालूलविक्षेपविसर्पिशोमैरितस्ततश्चन्द्रमरीचिौरैः । यस्यार्थयुक्तं गिरिराजशब्दं कुर्वन्ति बालव्यजनैश्चमयः ॥ ८ भागीरथीशीकरनिर्झराणां वोढा मुहुः कम्पितदेवदारुः । यद्वायुरन्विष्टमृगैः किरातरासेव्यते मिन्नशिखण्डिबर्हः ।। यज्ञानयोनिलमवेश्य यस्य सारं धरित्रीपरणक्षमं च । प्रजापतिः कल्पितयज्ञमागं गैलाधिपत्यं सयमन्वतिष्ठत् ॥ १० ॥ Kumārasanıbhava I. ९ XX. S'AKUNTALÃ BIDS FAREWELL TO HER FATHER. काश्यपः-(ततः प्रविशति सानोत्तीर्णः काश्यपः) यास्यत्यद्य शकुन्तलेति हृदयं संम्पृष्टमुत्कण्ठया कण्ठः स्तम्भितवाप्पवृत्तिकलुपश्चिन्ताजई दर्शनम् । वैलव्यं मम तावदीडशमिदं मेहादरण्यौकसः पीच्यन्ते गृहिणः कथं नु तनयाविश्लेपदुःखैर्नवैः ॥ १ (इति परिकामति) सख्या -हला शकुन्तले, अवसितमण्डनासि । परिधत्व सां- प्रतं क्षौमयुगलम् । (शकुन्तलोत्थाय परिधत्ते) गौतमी-जाते, एप त आनन्दपरिवाहिणा चक्षुपा परिप्वज. मान इव गुरुरुपस्थितः । आचारं तावत्प्रतिपद्यस्त । 4

·50
,
.
शकुन्तला-(समीडम्) तात यन्दे।
काश्यपः---वत्से,
यवातेरिव शर्मिष्ठा भर्तुबहुमता भव ।
सुतं त्वमपि सम्राजं सेव पूरुमवामुहि ।। २
गौतमी-भगवन् , वरः खल्वेषः । नाशीः ।
काश्यपा-वत्से, इत. सद्योहुताग्नीन्प्रदक्षिणीकुरुष्व ।
(सर्वे परिक्रामन्ति)
काश्यप:-(ऋक्छन्दसाऽऽशास्ते)
अमी वेदिं परितः कृप्तधिष्ण्याः समिद्वन्तः प्रान्तसंस्तीर्णदर्भाः।
अपमन्तो दुरितं हव्यगन्धैतानास्त्यां वहयः पावयन्तु ॥ ३
प्रतिष्ठखेदानीम् । (सदृष्टिक्षेपम् ) क ते शारिवमिश्राः ।
(प्रविश्य)
शिप्या-भगवन् , इमे स्मः।
काश्यपः-भगिन्यास्ते मार्गमादेशय ।
शाहरवः-इत इतो भवती ।
(सर्वे परिकामन्ति)
काश्यपः--भो भोः सनिहितास्तपोवनतरवः,
पातुं न प्रथम व्यवस्यति जलं युप्मास्वपीतेपु या
नादत्ते प्रियमण्डनाऽपि भवतां मेहेन या पल्टनम् ।
आये यः कुमुमप्रसूतिसमये यस्या भवत्युत्सवः
सेयं याति शकुन्तला पतिगृहं सर्वरनुज्ञायताम् ॥
(कोकिलरवं सूचयित्वा)
अनुमतगमना शकुन्तला तरुमिरियं वनवासबन्धुमिः ।
परभृतविरतं फलं यथा प्रतिवचनीकृतमेमिरीहशम् ।। ५
४

·51 शकुन्तला (जेनान्तिकम् ) हला प्रियंवदे, नन्यायपुत्रदर्शनो- सुझाया अप्याश्रमपदं परित्यजन्त्या दुःखेन मे चरणौ पुरतः प्रवर्तते । नियंवदा- केवलं तपोवनविरहकातरा सख्येव । त्वयोप- स्थितविरहस्य तपोवनस्यापि तावत्समवस्या दृश्यते । उद्वलितदर्भकवला मृगाः परित्यक्तनर्तना मयूराः । अपमृतपाण्डुपत्रा मुञ्चन्त्यश्रूणीव लताः ।। शकुन्तला-तात, लताभगिनीं वनज्योनां तावदामन्त्रयिष्ये । काश्यपः---अवैमि ते तस्यां सोदर्यस्नेहम् । इयं तावद्दक्षिणेन । शकुन्तला-(लतामुपेत्य ) वनज्योले, चूतसङ्गताऽपि मां प्रत्यालिहेतोगताभिः शाखाबाहामिः । अद्यप्रभृति . दूरपरिवर्तिनी भविष्यामि । काश्यप:-- सङ्कल्पितं प्रथममेव मया तवार्थे भर्तारमात्मसदृशं सुकृतैर्गता त्वम् । चूतेन संश्रितवती नवमालिकेय- मस्यामहं त्वयि च संप्रति वीतचिन्तः ॥ ७ इतः पन्थानं प्रतिपद्यते । शकुन्तला-(सत्यो प्रति) हला, एपा द्वयोर्युक्योहस्ते निक्षेपः। सख्यौ-अयं जनः कस्य हस्ते समर्पितः । (इति याप्प विहरतः) काश्यपः--अनसूये, अलं रुदित्वा । ननु भवतीभ्यासेव स्थिरीकर्तव्या शकुन्तला ।

·52 शारिवा-भगवन् , उदकान्तं यावल्लिग्यो जनोऽनुगन्तव्य इति श्रूयते । तदिदं सरस्तीरम् । अत्र सन्दिश्य. प्रतिगन्तुमर्हसि । काश्यपः-तेन हीमां क्षीरवृक्षच्छायामाश्रयामः । (सर्वे परिक्रम्य स्थिताः) काश्यपः किं नु खलु तत्रभवतो दुप्यन्तस्य युक्तरूपममा- भिः सन्देष्टव्यम् । (इति चिन्तयति)। (प्रकाशम् ) शारिव, इति त्वया मद्वचनात्स राजा शकुन्तलां पुरस्कृत्य वक्तव्य. । शार्ङ्गरव:-आज्ञापयतु भवान् । काश्यप:- अस्मान्साधु विचिन्त्य संयमधनानुच्चैः कुलं चात्मन- स्त्वय्यस्याः कथमप्यवान्धवकृतां स्नेहप्रवृत्तिं च ताम् । सामान्यप्रतिपत्तिपूर्वकमियं दारेषु दृश्या त्वया भाग्यायत्तमतःपरं न खलु तद्वाच्यं वधूबन्धुभिः । शारिवःगृहीतः सन्देशः। काश्यपः-वत्से, त्वमिदानीमनुशासनीयाऽसि । वनौकसोऽपि सन्तो लौकिकजा क्यम् । शाविः न खलु धीमतां कश्चिदविपयो नाम । काश्यपः-सा त्यमितः पतिकुलं प्राप्य शुश्रूपल गुरून्कुरु प्रियसखीवृति सपत्नीजने भर्तुर्विप्रहताऽपि रोपणतया मास्स प्रतीपं गमः। भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भाग्येप्वनुत्सेकिनी यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः॥ ९ कथं वा गौतमी मन्यते । ८ .

·58 , गौतमी-एतावान्वधूजनस्योपदेशः । जाते, एतत्खलु सर्वमव- धारय । काश्यपः-वत्से, परिप्वजख मां सखीजनं च । शकुन्तला-तात, इत एवं किं प्रियंवदामिश्राः सत्यो निव- तिप्यन्ते । काश्यपः-वत्से, इमे अपि प्रदेये । न युक्तमनयोखत्र गन्तुम् । त्यया सह गौवमी यास्यति । शकुन्तला-(पितरमाश्लिप्य) कथमिदानी तातस्याकापरिस्रष्टा मलयतटोन्मूलिता चन्दनलतेव देशान्तरे जीवितं धारयिप्यामि । काश्यपः-वत्से किमेवं कातराऽसि | अभिजनवतो भर्तुः श्लाघ्ये स्थिता गृहिणीपदे विभवगुरुभिः कृत्येस्तस्य प्रतिक्षणमाकुला । तनयमचिरायाचीवार्क प्रसूय च पावनं मम विरहजां न त्वं वत्से शुचं गणयिप्यसि ॥ १० (शकुन्तला पितुः पादयोः पतति) काश्यपः- यदिच्छामि ते तदस्तु । शकुन्तला-(सख्यावुपेत्य) हला, द्वे अपि मां सममेव परिप्व- जेथाम् । सख्यौ-(तथा कृत्वा) सखि, यदि नाम स राजा प्रत्यभि- ज्ञानमन्थरो भवेततस्तस्येदमात्मनामधेयाङ्कितमङ्गुलीयकं दर्शय । शकुन्तला-अनेन सन्देहेन वामाकम्पितास्मि । सख्यो -मा भैपीः । स्नेहः पापशङ्की ! शारिवः-युगान्तरमारूढः सविता । त्वरतामत्रभवती । +++ ·54 . शकुन्तला-(आश्रमाभिमुखी स्थित्वा) तात, कदा नु भूय- स्तपोवनं प्रेक्षे। काश्यपः श्रूयताम् । भूत्वा चिराय चतुरन्तमहीसपत्नी दौप्यन्तिमप्रतिरथं तनयं निवेश्य । म; तदर्पितकुटुम्बभरेण साध शान्ते करिप्यसि पदं पुनराश्रमेऽस्मिन् ॥ ११ गौतमी-जाते, परिहीयते गमनवेला । निवर्तय पितरम् । अथवा चिरेणापि पुनः पुनरेप एवं मन्त्रयिप्यते । निवर्ततां भवान् । काश्यपः-वत्से, उपरुध्यते तपोऽनुष्ठानम् । शकुन्तला--(भूयः पितरमाश्लिप्य) तपश्चरणपीडितं तात. शरीरम् । तन्मातिमात्रं मम कृते उत्कण्ठितुम् । काश्यपः-(सनिःश्वासम्) शममेप्यति मम शोकः कथं नु वत्से त्वया रचितपूर्वम् । उटजद्वारविरूदं नीवारवालि विलोकयतः ।। १२ गच्छ । शिवास्ते पन्थानः सन्तु । (निष्क्रान्ता शकुन्तला सहयायिनश्च) सख्यो-(भकुन्तलां विलोक्य ) हा धिरु हा धिक् । अन्तर्हिता गकुन्तला वनराज्या। काश्यपः-अनसूये, गतवती वां सहधर्मचारिणी । निगृह्य शोकमनुगच्छतं मां प्रस्थितम् । सख्या-तात शकुन्तलाविरहितं शून्यमिव तपोवनं कथं प्रविशामः ।

·55
काश्यपः-स्नेहप्रवृत्तिरेवंदर्शिनी । (सविमर्श परिक्रम्य ) हन्त
भोः शकुन्तलां पतिकुलं विसृज्य लब्यमिदानी स्वास्थ्यम् । कुतः ।
अर्थो हि कन्या परकीय एव
तामद्य संप्रेप्य परिग्रहीतुः ।
जातो ममायं विशदः प्रकामं
प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा ॥
(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)
Abhijnānas'ākuntala IV.
XXI.
MAHĀRĀSHTRA AS IT APPEARED TO
MADRAS OBSERVERS ABOUT
1640 A. D.
विश्वावसुः-
महाराष्ट्राभिख्यो मधुरजलसान्द्रो निरुपमः
प्रकाशो देशोऽयं सुरपुरनिकाशो विजयते ।
गृहस्सा यत्रामी गुणजलघयः केऽपि विभवः
समृद्धाः श्रद्धातो मुहुरतिथिपूजां विदधते ।।
कृशानु:-सखे किं प्राकालीनचरित्रमधुना कथयसि । अधुना
किल कलिमालिन्यादीदृशी रीतिरेतद्देशवासिनामासीत् ।
तथाहि-
अपारैर्व्यापारैरहरिह नयन्तोऽगनदशा-
स्वथ लाताः सन्ध्यां विदधति न जातु खसमये ।
१

·56 त्यजन्तः खां वृचिं द्विजकुलभवा ग्रामगणकी- भवन्तो हन्तामी कथमपि च जीवन्ति बहवः ॥ R किंच। उपनयनविवाहावुत्सवैकप्रधानौ कलिविभवत एषां कालभेदानभिज्ञौ । विजहति न कदाचिद्वेदपाठकयोग्ये वयसि च यवनानीवाचनाभ्यासमेते ॥ ३ अपि च अज्ञानामविरामलौकिकवचोभाजाममीपां पुन- मंत्रोच्चारण एव पर्यवसितं मौनव्रतं कर्मसु । ग्रामायव्ययलेखनेन नयतां कालानशेपानहो “पारम्पर्यत ईदृशामिह नृणां ब्राह्मण्यमन्यादृशम् ॥ ४ अहो वत कलिमहिम्ना सदसद्विवेकवैधुर्यमसिलजनानाम् । ये मुप्णन्ति निशि प्रविश्य भवनं ये वा बलात्काननं नैते खामिधनं हरन्ति ननु तान्निन्दन्ति चोरा इति । सद्यो हन्त हरन्ति पोषकधनं संख्यां विपर्यस्य ये कष्टं तानपि पञ्चकानिह पुरस्कुर्वन्ति सर्वे जनाः ॥ 'अयं सल्वनुपमो देशः' इति त्वदुक्तं युक्तमेव । यदन्न स्वल्पे- नापि यत्नेन महती प्रतिष्ठा सिध्यति । वेदव्यासः स हि दश च यो वेद पैदाक्षराणि श्लोकं त्वेक परिपठति यः स स्वयं जीव एव । आपनम्बः स फिल कलयेत्सम्यगोपासनं यः फर्ट शिष्टक्षतिकृति फली कार्यगृच्छन्ति विद्याः॥६ .

·57 ७ विश्वावसुः किमरे भूमुरेप्वेवं दोपमुद्धोपयसि । अत्रापि सन्ति वह्वः कलितामिहोत्राः शास्त्रार्थवोधकुशलाः किल शान्तिमन्तः । अन्तर्मुखाः सततमात्मविदो महान्तो निघूतवाद्यविपया निगमाध्वनिष्ठाः ।। अन्यच- शुचीमूताः स्नानः श्रुतहितपुराणाश्च नियमा- दपूतानां स्पर्शानवहितहृदोऽमी विजहतः । सुराभ्यची कृत्वा शुचिकृतमदन्त्यन्नमन महाराष्ट्रे देशे विलसति महानेप हि गुणः ॥ ८ किं च- चमूनियमनेन वा जनपदाधिकारेण वा द्विजवज उपनजन्प्रमुपदं महाराष्ट्रजः । न वृत्तिमिह पालयेद्यदि धरासुराणां ततो भवेद्यवनवेष्टितं भुवनमेतदवालणम् ॥ यच दोपान्तरं भवता परिमापितं तदशेपमपि साधुजनोपकारेण परिहीयते । कृशानु:-अस्त्वेवमथाप्यत्रत्यानामाचेतरवर्णप्रभवानां पुनरति- दुःसहं चेष्टितम् । देशे देशे लम्पटाः पर्यटन्तो मजं भझं ब्राह्मणादीनशेपान् । हारं हारं हन्त सर्वसमेपां पापा एते खोदरं पूरयन्ति ॥१० विश्वावसुः-सत्यमेवमथापि महनीयमेव तेषामेवं चेष्टितम् ।

·58
-
तथाहि-
मायाचुचुतया भयावहगतिः प्रत्यर्थिपृथ्वीमुजां
माहाराष्ट्रभटच्छटा रणपटुनों पर्यटाट्येत चेत् ।
देवब्राह्मणवर्गनिग्रहकृतो देशांस्तुरुप्का इमे
निप्पत्यूहमनोरथा वितनुयुनिर्देवभूमीसुरान् ॥ ११
Vis'vaguņādars'achampú.
XXII.
MISCELLANEOUS VERSES.
सरस्वतीप्रशंसा.
करयदरसदृशमसिल मुवनतलं यत्प्रसादतः कवयः ।
पश्यन्ति सूक्ष्ममतयः सा जयति सरसती देवी ।।
सुबन्धोः
गौर्गीः कामदुधा सम्ययप्रयुक्ता सार्यते बुधः ।
दुप्पयुक्ता पुनगोलं प्रयोनुः सैव शंसति ॥
दण्डिनः
१

·59
काव्यप्रशंसा.
अविदितगुणाऽपि सत्कविमणितिः कणेषु वमति मधुधाराम् ।
अनधिगतपरिमलाऽपि हि हरति दृशं मालतीमाला ॥ ५ मुबन्योः
कियदयवा वच्मि यतो गुरुगुणमणिसागरस्य काव्यल।
कः खलु निखिलं कलयत्यलमलघुयमोनिदानस्य ॥ ६ रुद्रटन्य
धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षप्यं कलामु च ।
करोति कीर्ति प्रीतिं च साधुकाव्यनिवन्धनम् ॥ ७ मामहस्य
उपेयुपामपि दिवं सनिबन्धविधायिनाम् ।
आस्त एव निरातकं कान्तं काव्यमयं वपुः ॥ मामहस्य
युवतेरिव रूपमङ्ग काव्यं वदते शुद्धगुणं तदप्यतीव ।
विहितप्रणयं निरन्तरामिः सदलकारविकल्पकल्पनामिः ॥९
वामनीयकाव्यालङ्कारे
रतस्य काव्यस्य च नूतनस्य तुल्यः स्वभावः प्रतिभासते मे।
मृजामिरेते निपुणं कृताभिः समश्नुवाते हि गुणान्तराणि ॥ १०.
कृष्णानन्दन्य
कविप्रशंसा.
अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः ।
यथाले रोचते विश्वं तधेदं परिवर्तते ॥ ११ ध्वन्यालोके
जयन्ति ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः ।
नास्ति येषां यमःकाये जरामरणजं मयन् ॥ १२ मर्तृहरेः
लङ्कापतेः सङ्कुचिठं यशो यद्यत्कीर्तिपात्रं रघुराजपुत्रः।
स सर्व एवादिकवेः प्रभावो न कोपनीयाः कवयः क्षितीन्द्रः ॥१३

·60
महीपतेः सन्ति न यस्य पार्थे कवीश्वरास्तस्य कुतो यशांसि ।
भूपाः कियन्तो न बभूवुरुया नामापि जानाति न कोऽपि तेपाम्१४
एतौ विहणस्य ।
सत्कारितसुरसदनप्रभृतिनि नष्टौ तथाहि कालेन ।
न भवेन्नामापि ततो यदि न स्युः सुकवयो राज्ञाम् ॥ १५ रुद्रटस्य
रुणद्धि रोदसी चास्य यावत्कीर्तिरनश्वरी ।
तावत्किलायमध्यास्ते सुकृती वैबुधं पदम् ॥ १६ भामहस्य
सरस्वतीविश्रमदर्पणानां सूक्तामृतक्षीरमहोदधीनाम् ।
सन्मानसोल्लाससुधाकराणां कवीश्वराणां जयति प्रकर्पः ॥ १७
क्षेमेन्द्रस्य
ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां लोके स्थिरं यशः।
यैर्निवद्धानि काव्यानि ये च काव्येषु कीर्तिताः ॥ १८
तत्त्वं किमपि काव्यानां जानाति विरलो भुवि ।
मार्मिकः को मरन्दानामन्तरेण मधुनतम् ॥
चेतःप्रसादजननं वियुधोत्तमाना-
मानन्दि सर्वरसयुक्तमतिप्रसन्नम् ।
काव्यं खलस्य न करोति हृदि प्रतिष्ठां
पीयूपपानमिव वऋविवति राहोः ॥२० हरिचन्द्रस्य
विना न साहित्यविदापरत्र
गुणः कथंचित्यथते कवीनाम् ।
आलम्यते तत्क्षणमम्भसीय
पिनारमन्यत्र न तैलबिन्दुः॥

·61
उत्कुल्लगडेरालापाः क्रियन्ते दुर्मुखैः मुखम् ।
जानाति हि पुनः सम्यकविरेख कोः श्रमम् ॥ २२
त्रिविक्रमभट्टस्य
विशिष्टकविप्रशंसा.
कवीन्दु नौमि वाल्मीकिं यस्य रामायणी कथाम् ।
चन्द्रिकामिव चिन्वन्ति चकोरा इव साधवः ।। २३
शाधरस्य
स्तुमस्तमेव वाल्मीकिं यत्प्रसादाप्रशस्यते ।
लोकैर्दाशरथं वृत्तमपि श्रवणदुःखकृत् ॥
२४
कीर्तिकौमुद्याम,
श्रवणाञ्जलिपुटपेयं विरचितवान्भारताख्यममृतं यः ।
तमहमरागमकृष्णं कृष्णद्वैपायनं वन्दे ॥
भट्टनारायणस्य
व्यासगिरां निर्यासं सारं विश्वस्य भारतं वन्दे ।
भूषणतयैव संज्ञां यदक्षितां भारती वहति ।। २६
स नमस्यः कथं न स्यात्सतां सत्यवतीसुतः ।
सुपर्वोपचितं चक्रे यः सर्गमिव भारतम् ॥ २७
कीर्तिकौमुद्याम्
निर्गतासु न वा कस्य कालिदासस्य सूक्तिपु ।
मीतिर्मधुरसा सु मञ्जरीष्विव जायते ॥ २८ बाणस्थ
मासयत्यपि भासादौ कविवर्गे जगत्रयीम् ।
के न यान्ति निवन्द्वारः कालिदासस्य दासताम् ।। २९
सरस्वतीकण्ठाभरणे

·69
1
कालिदासः कविर्जातः श्रीरामचरितस्य यत् ।
स एप शर्करायोगः पयसः समपद्यत ।। ३०
कीर्तिकौमुद्याम्
जाता शिखण्डिनी प्राग्यथा शिखण्डी तथावगच्छामि ।
प्रागल्भ्यमधिकमाप्तुं वाणी बाणो बमूवेति ।।
गोवर्धनाचार्यस्य
शब्दार्थयोः समो गुम्फः पाञ्चाली रीतिरुच्यते ।
शीलाभट्टारिकावाचि बाणोक्तिषु च सा यदि ॥ ३२
जाते जगति वाल्मीको कविरित्यभिधाऽभवत् ।
कवी इति ततो व्यासे कवयस्त्वयि दण्डिनि ।। ३३
उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम् ।
दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः॥ ३४
सजनप्रशंसा.
यजादपि फठोराणि मृदृनि कुसुमादपि ।
लोकोचराणां चेतांसि को नु विज्ञातुमर्हति ।।
भवभूतेः
सम्परम् महतां चित्तं मयत्युत्पलकोमलम् ।
आपत्सु च महागैलशिलासवातफर्फगम् ॥ ३६ भर्तृहरेः
भवति गुजनसमधिकं विमारितपरगुणम्य पुरुषस्य ।
यहति विकासितकुमुदो द्विगुणरचि हिमकरोयोतः ।। ३७
सुगन्धोः
मुजनो न यानि वरं परहितगिरती विनाशकालेऽपि ।

·63
४०
त्येप यत्
छैदेऽपि चन्दनतरुः मुरभयति मुखं कुठारस्य ।
रविगुप्तम्य
इदं हि माहास्यविशेषमूचकं वदन्ति चिहं महतां मनीषिणः ।
मनो यदेषां मुखदुःखसम्मवे प्रयाति नो हर्षविपादश्यताम् ॥ ३९
मेण्ठकस्स
अद्यापि.नोज्झति हरः किल कालकूटं
मों विमति धरणी खलु पृष्ठभागे ।
अम्भोनिधिर्वहति दुवाडवाग्नि-
मङ्गीकृतं सुकृतिनः परिपालयन्ति ॥
किं कूर्मस्य मरव्यथा न वपुपि मां न
किंवा नास्ति परिश्रमो दिनपतेराम्ते न यनिश्चलः ।
किं त्वङ्गीकृतमुत्सजन्यमनसा श्लाघ्यो जनो लजते
निर्वाहः प्रतिपन्नवनुषु सतामेवद्धि गोत्रवतम् ।।
मर्तृहरेः
प्रियप्राया वृचिनियमधुरो वाचि नियमः
प्रकृत्या कल्याणी मतिरनवगीतः परिचयः ।
पुरो वा पश्चाद्वा तदिदमविपर्यासितरसं
रहस्सं साघूनामनुपधि विशुद्धं विजयते ॥ ४२ भवमूतेः
पयोमुचः परीताईं हरन्त्येव शरीरिणाम् ।
नन्वात्मलामो महतां परदुःखोपशान्तये ॥ ४३ दण्डिनः
विवेकः सह सम्पत्त्या विनयो विद्यया सह ।
प्रमुवं प्रश्नयोपेतं चिदमेतन्महात्मनाम् ।।
त्रिविक्रमभट्टस्य
४४

·61
४५
४७
४८
दुर्जननिन्दा.
खलः सर्पपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति ।
आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यति ।
भगवतो व्यासस्य
अहो खलभुजङ्गस्य विचित्रोऽयं वधक्रमः ।
अन्यस्य दशति श्रोत्रमन्यः प्राणैर्वियुज्यते ॥
४६
खलः करोति दुर्वृत्तं तद्धि फलति साधुपु ।
दशाननोऽहरत्सीतां बन्धनं च महोदघेः ॥
सर्वथा व्यवर्तव्यं कुतो ह्यवचनीयता ।
यथा स्त्रीणां तथा वाचां साधुत्वे दुर्जनो जनः ।।
भवभूतेः
विध्वस्तपरगुणानां भवति खलानामतीव मलिनत्वम् ।
अन्तरितशशिरुचामपि सलिलमुचां मलिनिमाभ्यधिकः ॥ ४९
अतिमलिने कर्तव्ये भवति खलानामतीव निपुणा धीः ।
तिमिरे हि कौशिकानां रूपं प्रतिपद्यते दृष्टिः ।।
एती सुबन्धोः
अन्यसालब्धपदो नीचः प्रायेण दुःसहो भवति ।
रविरपि न दहति तादृग्याग्दहति वालुकानिकरः ॥ ५१
अकारणाविष्कृतवरदारुणादसजनारकस्य मयं न जायते ।
विपं महाहेरिव यस्य दुर्वचः सुदुःसहं सन्निहितं सदा मुखे ॥ ५२
बाणस्य
न विषममृतीकर्तुं शक्यं प्रयत्नशतैरपि
त्यजति कटुनां न खां निम्बः स्थितोऽपि पयोहदे।
५०

·65 गुणपरिचितामायी वाणी न जल्पति दुर्जन- श्चिरमपि चलाध्माते लोहे कुतः कनकाकृतिः ॥ ५३ तेजस्विमशंसा. कुसुमस्तवकस्येव हे गती स्तो मनसिनः । मुनि वा सर्यलोकस्य शीर्यते वन एव वा ॥ भर्तृहरेः बलवानपि निस्तेजाः कस्य नामिमवास्पदम् । निःशङ्कं दीयते लोकैः पश्य भस्मचये पदम् ॥ ५५ तुल्येऽपराधे खर्भानुर्भानुमन्तं चिरेण हि । हिमांशुमाशु ग्रसते तन्मदिन्नः स्फुटं फलम् ।। माघस्य सिंहः शिशुरपि निपतति मदमलिनकपोलमिति' गजेषु । प्रकृतिरियं सत्त्ववतां न खलु वयस्तेजसो हेतुः ।। यदचेतनोऽपि पादैः स्पृष्टः प्रज्वलति सवितुरिनकान्तः । तत्वेजती पुरुषः परकृतनिकृति कथं सहते ॥ एती मर्तृहरेः किमपेक्ष्य फलं पयोधरान्ध्यनतः प्रार्थयते मृगाधिपः । प्रकृतिः खलु सा महीयसः सहते नान्यसमुन्नति यया ॥ ५९ भारवेः न तेजस्तेजस्वी प्रसृतमपरेषां प्रसहते स तस्य खो भाषः प्रकृतिनियतत्वादकृतकः । मयूखैरश्रान्तं तपति यदि देवो दिनफरः किमानेयग्रावा निकृत इव तेजांसि वमति ॥ भवभूतेः

·68
कौशिकेन स किल क्षितीश्वरो राममध्वरविघातशान्तये ।
काकपक्षपरमेत्य याचितस्तेजसां हि न वयः समीक्ष्यते ॥६१
कालिदासस्य
ज्वलितं न हिरण्यरेतसं चयमास्कन्दति भस्मनां जनः ।
अभिभूतिभयादसूनतः मुखमुज्झन्ति न धाम मानिनः ॥६२
भारवेः
देवपुरुपकारप्रभावः
द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोप्यन्तात् ।
आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥ ६३
रलावल्याम्
भगवन्तौ जगन्नेत्रे सूर्याचन्द्रमसावपि ।
पझ्य गच्छत एवास्तं नियतिः केन लवयते ।। ६४
दण्डिनः
दैवं पुरुषकारेण कोऽतिवर्तितुमर्हति ।
विधातृविहितं मार्ग न कश्चिदतिवर्तते ।।
भगवतो वाल्मीकेः
प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता ।
अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून्न पतिप्यतः करसहस्रमपि ॥ ६६
माघस्य
सोढश्चिरं राक्षसमध्यवासस्त्यागो द्वितीयश्च सुदुःसहोऽस्याः ।
को नाम पाकाभिमुखस्य जन्तोद्वाराणि दैवस्य पिधातुष्टेि ॥६७
भवभूतेः
खल्वाटो दिवसेश्वरम्य किरणः सन्तापितो मसके
पान्छन्देशमनातपं विधिवशावालस्य मूलं गतः ।

·67
तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः
प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रैव यान्त्यापदः ॥ ६८
भर्तृहरेः
ईशः करस्थीकृतकाञ्चनादिः कुबेरमित्रं रजताचलस्थः।
तथापि भिक्षाटनमस्य जातं विधौ शिरःस्से कुटिले कुतः श्रीः६९
विश्वगुणादर्श
देवं पुरुषकारेण साध्यसिद्धिनिबन्धनम् ।
योऽतिक्रमितुमिच्छेत स लोके नावसीदति
निपानमिव मण्डूकाः सरः पूर्णमिवाण्डजाः ।
सोयोगं नरमायान्ति विवशाः सर्वसम्पदः॥ ७१
पूर्वजन्मजनितं पुराविदः कर्म दैवमिति संप्रचक्षते ।
उद्यमेन तदुपार्जितं चिरादेवमुद्यमवशं न तत्कथम् ॥ ७२
नालम्बते दैष्टिकतां न निपीदति पौरुषे ।
शब्दार्थो सत्कविरिव द्वयं विद्वानपेक्षते ॥
७०
मापस्य
७४
दैवे पुरुषकारे च कर्मसिद्धिर्व्यवस्थिता ।
तत्र दैवमभिव्यक्तं पौरुषं पौर्वदेहिकम् ।।
भगवतो याज्ञवल्क्यस्य
अन्येचुरथ भूपाले जयोद्योगकथान्तरे ।
पौरुपं देवसफलं प्राह यौगन्धरायणः ॥ ७५ क्षेमेन्द्रन्य
शीलप्रशंसा
अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा।
अनुग्रहश्च दानं च शीलमेतद्विदुर्बुधाः ।।

·68
७७
विदेशेषु धनं विद्या व्यसनेषु धनं मतिः ।
परलोके धनं धर्मः शीलं सर्वत्र वै धनम् ॥
अयं क्षेमेन्द्रस्य
किं कुलेनोपदिष्टेन शीलमेवात्र कारणम् ।
भवन्ति नितरां स्फीताः सुक्षेत्रे कण्टकिद्रुमाः ॥
शुद्धकस्य
ऐश्वर्यस्य विभूषणं सुजनता शौर्यस्य वाक्संयमो
ज्ञानस्योपशमः श्रुतस्य विनयो विचस्य पात्रे व्ययः ।
अक्रोधस्तपसः क्षमा प्रभवतो धर्मस्य निर्व्याजता
सर्वेपामपि सर्वकारणमिदं शीलं परं भूपणम् ।।
भर्तृहरेः

·संस्कृतपद्यावलिः. . १ PART SECOND. I. THE IRATE DURVĀSAS PLEASED WITH DURYODHANA'S ASSIDUOUS HOSPI- TALITY GRANTS HIM A BOON. नानोपायरचं तेपु चिन्तयत्सु दुरात्मसु । अभ्यागच्छत्स धर्मात्मा तपस्वी मुमहायशाः ।। शिप्यायुतसमोपेतो दुर्वासा नाम कामतः । तमागतमभिप्रेक्ष्य मुनि परमकोपनम् ।। दुर्योधनो विनीतात्मा प्रश्रयेण दमेन च । सहितो प्रातृभिः श्रीमानातिय्येन न्यमन्त्रयत् ।। विधिवत्पूजयामास सयं किङ्करवत्सितः । अहानि कतिचित्तत्र तस्सौ स मुनिसत्तमः ।। तं च पर्यचरद्राजा दिवारानमतन्द्रितः । दुर्योधनो महाराज शापात्तस्य विशक्तिः ।। क्षुधितोऽसि ददखानं शीघं मम नराधिप । इत्युक्त्या गच्छति सातुं प्रत्यागच्छति वै चिरात् ॥ ६ न भोक्ष्याम्यद्य मे नास्ति क्षुधेत्युक्त्वैत्यदर्शनम् । अफलादेत्य च ब्रूते मोजयालांस्त्वरान्वितः ॥ - ४ ७

·70
८
११.
१२
कदाचिच्च निशीथे स उत्थाय निकृतौ स्थितः ।
पूर्ववत्कारयित्वाऽन्नं न मुझे गर्हयन्स सः ॥
वर्तमाने तथा तस्मिन्यदा दुर्योधनों नृपः ।
विकृति नैति न क्रोधं तदा तुष्टोऽभवन्मुनिः ।।
आह चैनं दुराधर्पो वरदोऽसीति भारत ।
वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते ॥
मयि प्रीते तु यद्धये नालम्यं विद्यते तव ।
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य महर्भावितात्मनः ।
अमन्यत पुनर्जातमात्मानं स सुयोधनः ।।
प्रागेव मन्त्रितं चासीत्कर्णदुःशासनादिभिः ।
याचनीयं मुनेस्तुष्टादिति निश्चित्य दुर्मतिः ।।
अतिहान्वितो राजन्वरमेनमयाचत ।
शिष्यैः सह मम ब्रह्मन्यथा जातोऽतिथिर्भवान् ।।
अस्मत्कुले महाराजो ज्येष्ठः श्रेष्ठो युधिष्ठिरः ।
वने यसति धर्मात्मा भ्रातृभिः परिवारितः ।।
गुणवान्शीलसम्पन्नस्तस्य त्वमतिथिर्भव ।
यदा च राजपुत्री सा सुकुमारी यशस्विनी ।
भोजयित्वा द्विजान्सर्वान्पतींश्च वरवर्णिनी ।।
विश्रान्ता च स्वयं भुक्त्वा सुखासीना भवेद्यदा ।
तदा त्वं तत्र गच्छेथा यद्यनुप्राह्यता मयि ।।
तथा करिप्ये त्वत्रीत्येत्येवमुक्त्वा सुयोधनम् ।
दुर्वासा अपि विप्रेन्द्रो यथागतमगाचतः ॥
कृतार्थमपि चात्मानं तदा मेने सुयोधनः ।
करेण च फरं गृक्ष कर्णस्य मुदितो भृशम् ॥
१४
१५

·71
कर्णोऽपि मातृसहितमित्युवाच नृपं मुदा ।
दिष्ट्या कामः सुसंवृत्तो दिया कौरव वर्षसे ।।
दिया ते शत्रवो मगा दुसरे व्यसनार्णवे ।
दुर्वासःक्रोधजे वहौ पतिताः पाण्डुनन्दनाः ।
खैरेव ते महापापैर्गता वै दुसरं तमः ॥ २०
Alahabharata-Vanaparva.
१
II.
THE DUTIFUL RĀMA TRIES TO SOOTHI.
THE FEELINGS OF INDIGNANT LA.
KSHMANA AND SORROWING
KAUSALYA.
तथा तु विलपन्ती तां कौसल्यां राममातरम् ।
उवाच लक्ष्मणो दीनतत्कालसदृशं वचः ॥
न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्रायवो वनम् ।
त्यस्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशंगतः ॥ २
नास्यापराधं पश्यामि नापि दोपं तथाविधम् ।
येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः ॥
न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः ।
समित्रोऽपि निरसोऽपि योऽम्य दोपमुदाहरेत् ॥
देवकल्पमृ— दान्तं रिपूणामपि वत्मलम् ।
अवेक्षमाणः को धर्म त्यजेत्पुनमकारणात् ।।
तदिदं वचनं रानः पुनर्याल्यमुपेयुपः ।
पुनः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुम्मरन् ।।
m

·72
७
९
यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः।
तावदेव मया सार्धमात्मस्खं कुरु शासनम् ।।
मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव ।
कः समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ।।
निर्मनुप्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ ।
करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥
भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति ।
सर्वानेतान्वधिप्यामि मृदुर्हि परिभूयते ।।
प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता ।
अमित्रमूतो निःसङ्गं वध्यतां बध्यतामपि ॥
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्य भवति शासनम् ।। १२
त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम् ।
काऽस्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥
अनुरक्तोऽसि मावेन भातरं देवि तत्त्वतः ।
सत्येन धनुपा चैव दतेनेप्टेन ते शपे । १४
दीप्तममिमरण्यं या यदि रामो प्रवक्ष्यति ।
प्रविष्टं तर मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ।। १५
हरामि पीर्यादुःसं ते तमः सूर्य इवोदितः ।
देवी पश्यतु मे वीर्य राघवश्चैव पश्यतु
पना यचनं श्रुत्वा लक्ष्मणग्य महात्मनः ।
उवान रामं कोमल्या रुदती गोफलालसा ।।
१३
१६ १७

·73
१८
प्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया ।
यदत्रानन्तरं कार्य कुरुष्व यदि रोचते ।।
न चाधर्म्य वचः श्रुत्वा सपच्या मम भापितम् ।
विहाय गोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ।।
धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्म चरितुमिच्छसि ।
शुश्रूप मामिहस्सस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥ २०
यथैव राजा पूज्यन्ते गौरवेण तया ह्यहम् ।
त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ।।
त्वद्वियोगान्न मे कार्य जीवितेन सुखेन वा ।
त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ।। ૨૨
यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां गोकलालसाम् ।
अहं प्रायमिहासिप्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २३
विलपन्ती तथा दीनां कौसल्यां जननी ततः ।
उवाच रामो धारमा वचनं धर्मसंहितम् ॥
नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम ।
प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ।। २५
ऋपिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता तचारिणा ।
गोर्हता जानता धर्म कण्डनापि विपश्चिता ॥
अस्माकं च कुले पूर्व सगरस्याज्ञया पितुः ।
सनद्भिः सागरैर्भूमिमवाप्तः मुमहान्वधः ।।
जामदग्येन रामेण रेणुका जननी वयम् ।
कृता परशुनाऽरण्ये पितुचनकारिणा ।। २८ .
२४
२७

·74
.
एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम् ।
पितुर्वचनमक्लीयं करिष्यामि पितुर्हितम् ॥ २९
नाहं धर्ममपूर्व ते प्रतिकूलं प्रवर्तये ।
पूर्वरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ।।
तदेतत्तु मया कार्य क्रियते भुवि नान्यथा ।
पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते ॥ ३१
तामेवमुक्त्वा जननी लक्ष्मणं पुनरब्रवीत् ।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ।। ३२
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम् ।
विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च मुदुरासदम् ।।
मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण ।
अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥
धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्टितम् ।
धर्मसंश्रितमेतश्च पितुर्वचनमुत्तमम् ।।
३५
संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य या ।
न फर्तव्यं पृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ।।
सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम् ।
पितुर्हि वचनाद्वीर फैफेय्याहं प्रचोदितः ।।
तदेनां विमृशानाया क्षत्रधर्माश्रितां मतिम् ।
धर्ममाश्रय मा तेश्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥
नमेवमुक्त्या साहादाडातरं लक्ष्मणामजः ।
उपाच भूयः कोसल्यां प्राजलिः शिरसा नतः ।।
१७
३८

·75
४०.
अनुमन्यख मां देवि गमिप्यन्तमितो वनम् ।
शापितासि मम प्राणैः कुरु वस्त्ययनानि मे ॥
शोकः सन्धार्यतां मातहृदये साधु मा शुचः ।
वनवासादिहेप्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ।।
त्वयां मया च वैदेया लक्ष्मणेन सुमित्रया ।
पितुर्नियोगे सातव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ ४२
अम्ब संहृत्य सम्मारान्दुःखं हृदि निगृह्य च ।
वनवासकृता बुद्धिर्मम धानुवर्त्यताम् ।। ४३
Rāmāyana-Ayodhyā.
III.
१
SUGRĪVA TRIES TO INSPIRE HOPE IX
RAMA WHO DESPAIRS OF
CROSSING THE SEA,
सर्वथा सुकृतं तावत्सीतायाः परिमार्गणम् ।
सागरं तु समासाद्य पुनर्नटं मनो मम ||
कथं नाम समुद्रस दुप्पारस्य महाम्भसः ।
हरयो दक्षिणं पारं गमिप्यन्ति समाहिताः ॥
यद्यप्येष तु वृत्तान्तो वैदेह्या गदितो मम ।
समुद्रपारगमने हरीणा किमिवोचरम् ।।
इत्युक्त्वा शोकसंग्रान्तो रामः शत्रुनिवर्हणः ।
हनुमन्तं महावाहुस्ततो ध्यानमुपागमत् ।।
३

·76
५
८
तं तु शोकपरिधूनं रामं दशरथात्मजम् ।
उवाच वचनं श्रीमान्सुग्रीवः शोकनाशनम् ॥
किं त्वं सन्तप्यसे वीर यथान्यः प्राकृतस्तथा ।
मैवं भूस्त्यज सन्तापं कृतम इव सौहृदम् ॥
सन्तापस्य च ते स्थानं न हि पश्यामि राधव ।
प्रवृत्तावुपलब्धायां ज्ञाते च निलये रिपोः ।।
मतिमाशास्त्रविनाज्ञः पण्डितश्चासि राघव ।
त्यजेमां पापिका बुद्धिं कृतात्मेवार्थदूषणीम् ।।
समुद्रं लवयित्वा तु महानक्रसमाकुलम् ।
लङ्कामारोहयिप्यामो हनिप्यामश्च ते रिपुम् ॥
निरुत्साहस्य दीनस्स शोकपर्याकुलात्मनः ।
सर्वार्था व्यवसीदन्ति व्यसनं चाधिगच्छति ।।
इमे शूराः समर्थाश्च सर्वे नो हरियूथपाः ।
त्वप्रिया कृतोत्साहाः प्रवेष्टुमपि पावकम् ॥
विक्रमेण समानेप्ये सीतां हत्वा यथा रिपुम् ।
रावणं पापकर्माण तथा त्वं कर्तुमर्हसि ।।
अबद्धा सागरे सेतुं घोरे तु वरुणालये ।
लहान मर्दितुं गक्या सेन्ट्रैरपि सुरासुरैः ।।
सेतुर्पदः समुद्रे च यावाहकासमीपतः ।
सर्व तीण च ये सैन्यं नितमित्युपधारय ||
इमे हि समरे शुग हरयः कामरूपिणः ।
तानरी विधमिप्यन्ति मिलापादपवृष्टिमिः ॥
१०
१५

·78
.
१
IV.
HANUMAN, AT THE REQUEST OF BHA.
RATA, SUMARIZES THE STORY OF
RAMA'S LIFE UP TO THE LATTER'S
RETURN TO AYODHYA,
बहूनि नाम वर्षाणि गतस्य सुमहद्वनम् ।
शृणोम्यहं प्रीतिकरं मम नाथस्य कीर्तनम् ।।
कल्याणी वत गायेयं लौकिकी प्रतिभाति मे ।
एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि ।।
राघवस्य हरीणां च कथमासीत्समागमः ।
कस्सिन्देशे किमाश्रित्य तत्त्वमाख्याहि पृच्छतः ।। ३
स पृष्टो राजपुत्रेण वृस्यां समुपवेशितः ।
आचचक्षे ततः सर्व रामस्य चरितं बने ।
यथा प्रवाजितो रामो मातुर्दतो वरसव ।
यथा च पुत्रशोकेन राजा दशरथो मृतः ।।
यथा दूतस्त्वमानीतस्तूर्ण राजगृहाप्रमो।
त्वयायोध्यां प्रविष्टेन यथा राज्यं न चेप्सितम् ।।
चित्रकूटं गिरिं गत्वा राज्येनामित्रकर्मन ।
निमप्रितमत्वया प्राता धर्ममाचरता सताम् ।।
स्थितेन रानो यचने यथा राज्य विमर्जितम् ।
आर्यस्य पादुके गृस यथासि पुनरागतः ।।
गर्वमेतमहाबाहो यथावद्विदितं तय ।
वयि प्रतिप्रयाते नु यद् तन्निबोध मे ॥
४
५
७
८

·8.)
२३
रावणानुचरो घोरो मारीचो नाम राक्षसः |
लोभयामास वैदेहीं भूत्वा रलमयो मृगः ।। २२
अथैनमन्त्रवीद्रामं वैदेही गृह्यतामिति ।
अहो मनोहरः कान्त आश्रमो नो भविष्यति ।।
ततो रामो धनुपाणिर्धावन्तमनुधावति ।
स तं जघान धावन्तं शरेणानतपर्वणा ॥ '२३
अथ सौम्य दशमीको मृगं याते तु राघवे ।
लक्ष्मणे चापि निष्क्रान्ते प्रविवेशाश्रमं तदा ।। २५
जमाह तरसा सीतां प्रहः से रोहिणीमिव ।
यातुफामं ततो युद्धे हत्या गृधं जटायुषम् ॥
प्रगृहा सीतां सहसा जगामाशु स रावणः ।
तनात्यातसहाशाः स्थिताः पर्वतमूर्धनि ।।
सीता गृहीत्वा गच्छन्तं यानराः पर्वतोपमाः।
दहगविनितानत्र रायगं राक्षसरापिपम् ।।
प्ररिया ततो लां गयणो लोकरावणः ।
सां गुवर्णपरिवान्ते शुभे महति वेदमनि ।
प्रविश्य मधिनी यायः सान्त्वयामास . .
तृपयापितं मन्य न प नम्रतपुशवम् ।
पपिनियनी देदी गोस्पनिको गता
म्पवर्तन नती रामो मगंलवा महावने ।
विग नामुमो भं प्रविष्य में
गृहमनी दादा गमः रियममं पितुः
मालानु दही गया महागमः ।।

·80
रावणानुचरो घोरो मारीचो नाम राक्षसः ।
लोभयामास वैदेही भूत्वा रनमयो मृगः ॥ २२
अथैनमब्रवीद्रामं वैदेही गृह्यतामिति ।
अहो मनोहरः कान्त आश्रमो नो भविष्यति ॥ २३
ततो रामो धनुप्पाणिर्धावन्तमनुधावति ।
स तं जघान धावन्तं शरेणानतपर्वणा ।। २४
अथ सौम्य दशग्रीवो मृगं याते तु राघवे ।
लक्ष्मणे चापि निष्क्रान्ते प्रविवेशाश्रमं तदा ॥ २५
जग्राह तरसा सीतां ग्रहः खे रोहिणीमिव ।
प्रातुकामं ततो युद्धे हत्वा गृभं जटायुषम् ।। २६
प्रगृह्य सीतां सहसा जगामाशु स रावणः ।
ततस्त्वगुतसक्काशाः स्थिताः पर्वतमूर्धनि ।। २७
सीतां गृहीत्वा गच्छन्तं वानराः पर्वतोपमाः ।
ददृशुर्विस्मितास्तत्र रावणं राक्षसाधिपम् ।।
प्रविवेश ततो लकां रावणो लोकरावणः ।। २९
तां सुवर्णपरिक्रान्ते शुभे महति वेश्मनि ।
प्रविश्य मैथिली वाक्यैः सान्त्वयामास रावणः ।। ३०
तृणवद्भाषितं तस्य तं च नैर्ऋतपुङ्गवम् ।
अचिन्तयन्ती वैदेही अशोकवनिकां गता ।।
न्यवर्तत ततो रामो मृगं हत्वा महावने ।
निवर्तमानः काकुत्स्सो दृष्ट्वा गृध्र प्रविव्यथे।
३२
गृधं हतं तनो दाध्या रामः प्रियसखं पितुः ।
मार्गमाणम्नु वैदेही रापयः सहलक्ष्मणः ।।
२८
१३

·81 ३४ ३५ ३७ ३८ गोदावरीमन्वचरद्वनोद्देशांश्च पुष्पितान् । आसेदतुर्महारण्ये कवर्थ नाम राक्षसम् ।। ततः कवन्धवचनाद्रामः सत्यपराक्रमः। ऋप्यमूकं गिरिं गत्वा मुग्रीवेण समागतः ।। तयोः समागमः पूर्व प्रीत्या हार्दो व्यजायत । प्रात्रा निरस्तः क्रुद्धेन मुग्रीवो वालिना पुरा ॥ इतरेतरसंवादाटरगाढः प्रणयम्नयोः । रामस्य याहुवीर्येण खराज्यं प्रत्यपादयत् ।। यालिनं समरे हत्वा महाकायं महाबलम् । मुग्रीवः स्थापितो राज्ये सहितः सर्ववानरः॥ रामाय प्रतिजानीते राजपुत्र्याश्च मार्गणम् ।। आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महात्मना । दहा कोटयः प्लवनानां सर्याः प्रस्थापिता दिशः ॥ तेषां नो निपटानां विन्ध्ये पतससमे । मृशं शोकाभितप्तानां महान्कालोऽत्यवर्तन ॥ माता तु गृधराजम्य सम्पातिनीम वीर्यवान् । समाम्याति ल वसति सीताया रावणालये ॥ सोहं गोकपरीतानां दुःखं तन्नातिनां नुदन् । आन्मवीय समासाय योजनानां शतं पुनः ॥ तनाह कामद्राक्षमनोकवनिरां गताम् । कौशेयवमा मलिना निगनन्दा रानाम् ॥ तया समेत्य विधिवत्यष्ट्वा सर्वमनिन्दिताम् । अभिनानं च मे दत्तमर्षिमान्म महामगिः ।। . ४१ ४२ ४३ ४५ 6

·82
४८
५०
अभिज्ञानं मणि लब्ध्वा चरितार्थोऽहमागतः ।। ४६
मया च पुनरागम्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
अभिज्ञानं मया दत्तमर्चिमान्स महामणिः ।।
श्रुत्वा तु मैथिली दृष्टस्त्वाशशंसे च जीवितम् ।
जीवितान्तमनुप्राप्तः पीत्वाऽमृतमिवानुरः ।।
उद्योजयिष्यन्नुद्योगं दधे कामं वधे मनः ।
जिघांसुरिव लोकान्ते सर्वोलोकान् विमावमुः ।।
ततः समुद्रमासाद्य नलं सेतुमकारयत् ।
अतरत्कपिवीराणां वाहिनी तेन सेतुना ॥
प्रहस्तमवधीनीलः कुम्भकर्ण तु राघवः ।
लक्ष्मणो रावणमुतं स्वयं रामस्तु रावणम् ॥
स शक्रेण समागम्य यमेन वरुणेन च ।
महेश्वरस्खयम्मूभ्यां तथा दशरथेन च ॥ ५२
तेश्च दत्तवरः श्रीमानृषिभिश्च समागतः ।
मुरर्पिभिश्च काकुत्स्सो वरॉल्लेमे परंतपः ॥
स तु दरवरः प्रीत्या वानरैश्च समागतः ।
पुष्पकेण विमानेन किष्किन्धामभ्युपागमत् ।।
तं गगां पुनरासाद्य वसन्तं मुनिसन्निधौ ।
अविनं-पुप्ययोगेन श्वो रामं द्रष्टुमईसि ।।
ततनु सत्यं हनुमदची महानिशम्य हृष्टो भरतः कृताञ्जलिः ।
उयाच पार्णी मनसः मर्पिणी चिरस्य पूर्णः खलु में मनोरथः।। ५६
Rināyanı Yuldhakınla.
५३

·मृदुसूर्याः सनीहाराः पटुशीताः समारुताः ।
शून्यारण्या हिमध्वस्ता-दिवसा भान्ति सांप्रतम् ॥ ११
निवृत्ताकाशशयनाः पुप्यनीता हिमारुणाः ।
शीता वृद्धतरायामास्त्रियामा यान्ति सांप्रतम् ॥ १२
रविसंक्रान्तसौभाग्यस्तुषारारुणमण्डलः ।
निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ।।
ज्योत्ली तुपारमलिना पौर्णमास्यां न राजते ।
सीतेव चातपश्यामा लक्ष्यते न तु शोमते ॥ १४
प्रकृत्या शीतलस्पर्शो हिमविद्धश्च सांप्रतम् ।
प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्विगुणशीतलः ॥
बाप्पच्छन्नान्यरण्यानि यवगोधूमवन्ति च ।
शोमन्तेऽभ्युदिते सूर्य नदद्भिः क्रौञ्चसारसैः ।।
खजूरपुप्पाकृतिभिः शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः ।
शोमन्ते किश्चिदानमाः शालयः कनकमभाः ।।
मयूखैरुपसर्पद्विहि मनीहारसंवृतः ।
दूरमभ्युदितः सूर्यः शशार इव लक्ष्यते ॥
अमाखवीर्यः पूर्वाहे मध्याहे स्पर्शतः मुसः ।
संरक्तः किञ्चिदापाण्डुरातपः शोमते क्षितौ ।। १९
अपश्यायनिपातेन किश्चिमल्लिनगाद्वला ।
बनानां शोभते भूमिनिविष्टतरुणातपा ।।
स्यगंन विपुलं शीतमुदकं द्विरदः सुसम् ।
अत्यन्ततृषिती यन्यः प्रतिसंहरते फरम् ।।
१५
१६ १७
२०

·85
२३
एते हि समुपासीना विहगा जलचारिणः ।
न विगाहन्ति सलिलमप्रगल्मा इवाहवम् ।। २२
अवश्यायतमोनद्धा नीहारतमसा वृताः।
प्रमुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुप्पा वनराजयः ।।
वाप्पसन्छन्नसलिला रुतविज्ञेयसारसाः।
हिमावालकैम्तीरैः सरितो मान्ति सांप्रतम् ॥ २४
तुपारपतनाच्चैव मृदुत्वाद्भास्करस्य च ।
चैत्यादगाग्रस्थमपि प्रायेण रसवज्जलम् ।। २५
Rāmāyana Aranyabanda
VI.
.
१
A POETIC DESCRIPTION OF THE
MIGHTY WARRIOR ARJUNA.
अमि मणरूपेण प्रच्छन्नोऽन्नमयाचत ।
महागनं प्रामणं मां प्रमुञ्चार्जुन खाण्डवे ॥
सशुश्रुवे च धर्मात्मा यम्नमर्थ चकार ह ।
तस्मै नानणरूपाय हुतागाय महायशाः ।
निनित्यकरथेनेन्द्रं हला पन्नगराममान् ॥
यम् देवान्मनुप्याथ सर्वानेकरथोऽजयत् ।
स भीमपन्या श्वेनाधः पाण्डवः किं करिष्यति ।।
समुद्र इव सिन्धूनां गनां हिमयानिव ।
महेन्द्र इव देवानां दानानां पलियया ।।
३
४

·86
६
७
८
मुप्रतीको गजेन्द्राणां युग्यानां तुरगो यथा ।
कुबेर इव यक्षाणां मृगाणां केसरी यथा ।।
रोषामर्पसमायुक्तो भुजङ्गानां च तक्षकः ।
वायुवेगवलोद्भुतो गरुडः पततामिव ।।
आयुधानां चरो बजः ककुमांश्च गवां वरः ।
धृतराष्ट्रश्च नागानां हस्तिप्वैरावतो यथा ॥
पुत्रः प्रियाणामधिको भार्या च मुहृदां वरा ।
गिरीणां प्रवरो मेरुर्देवानां मधुसूदनः ।
ग्रहाणां प्रवरश्चन्द्रः सरसां मानसो यथा ।।
यथैतानि विशिष्टानि वस्या जात्यां वृकोदर ।
एवं युवा गुडाकेगः श्रेष्ठः सर्वधनुप्मताम् ।।
सोऽयमिन्द्रादनवमो वासुदेवाच भारत ।
उपिल्या पञ्च वर्षाणि सहस्राक्षस्य वेश्मनि ।।
ब्रह्मचारी प्रते युक्तः सर्वशत्रभृतां वरः।
अवाप चाबमस्त्रज्ञः सर्वज्ञः सर्वसंमतः ।
क्षिप्रं चाणु विचित्रं च ध्रुवं च वदतां वरः ।।
अनुज्ञातः सुरेन्द्रेण पुनः प्रत्यागतो महीम् ।
धार्तराष्ट्रविनाशाय पाण्डवानां जयाय च ।।
यं मन्ये द्वादशं रद्रमादित्यानां प्रयोदशम् ।
समूनां नयगं मन्ये गिरीणामष्टगः स्मृतः ।।
यम्य दीर्घा गमी याद ज्यापातेन किणीनी ।
दक्षिणभर गयध बार भनष्टदी यथा ॥
१०
११
१२

·87
तलागुलित्राभ्युचितौ नागराजकरोपमौ ।
पीनौ परिघसङ्काशौ मृदुताम्रतलो शुभौ ।।
श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयश्च पाण्डवः ।
गाण्डीवधन्वा श्वेताश्वः किरीटी वानरध्वजः ॥
किंरूपधारी किंकर्मा किंचेष्टः किंपरायणः ।
वीभत्सुमिधन्वा च किं करिप्यति चार्जुनः ॥
कुन्तीपुत्री विराटस्य रमते केन कर्मणा ॥
Malūbliālata-Virātaparva,
१
VII.
RESTRAINT OF SENSES IS THE
ROOT OF SUCCESS.
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एकैकमलमेतेपां विनाशप्रतिपचये ।।
शुचिशप्पाराहारो विदूरक्रमणक्षमः ।
लुब्धकागीतलोभेन मृगो मृगयते वधम् ॥
गिरीन्द्रशिखराकारो लीलयोन्मूलितद्रुमः ।
करिणीस्पर्शसंमोहादालानं याति वारणः ॥
स्निग्धदीपशिखालोकविलोमितविलोचनः ।
मृत्युमृच्छत्यसन्देहात् पताः सहसा पतन् ।
दूरेऽपि च भवन् दृष्टेरगाघसलिले चरन् ।
मीननु सामिपं लोहमासादयति मृत्यवे ।।
गन्धलब्धो मधुफरो दानासवपिपासया ।
अभ्येत्यमुखमञ्चारां गजकर्णझणझणाम् ।।
४

·८
68
एकैकशी विनिमन्ति विषया विपसंनिमाः ।
क्षेमी नु स कथं वा स्याद्यः समं पञ्च सेवते ।।
सेवेत विषयान्काले मुक्त्वा तत्परतां वशी।
सुखं हि फलमर्थस्य तन्निरोधे वृथा श्रियः ।।
निकामं सक्तमनसां कान्तामुखविलोकने ।
गलन्ति गलिताश्रूणां यौवनेन सह श्रियः ॥
धर्मादयोऽर्थतः कामः कामासुखफलोदयः ।
आत्मानं हन्ति तान्हत्वा युक्त्या यो न निपेवते ॥ १०
मृगयाऽक्षास्तथा पानं गर्हितानि महीमुजाम् ।
दृष्टास्तेभ्यस्तु विपदः पाण्डुनैपवृष्णिपु ॥
कामः कोषस्तथा लोभो हर्षो मानो मदस्तथा ।
पवर्गमुत्सृजेदेनममिस्त्यक्ते सुखी नृपः ।।
शत्रुपदर्गमुत्सृज्य जामदायो जितेन्द्रियः ।
अम्बरीपो महाभागो चुभुजाते चिरं महीम् ।। १३
शास्त्राय गुरुसंयोगः शास्त्रं विनयवृद्धये ।
विद्याविनीतो नृपतिर्न कृच्छेप्यवसीदति ।।
इति मा राजा विनयी नयान्वितो
निपेवमाणो नरदेवसेवितम् ।
पदं समाकामति भास्सरं श्रिया
शिरो महारत्नगिररिवोन्नतम् ।।
परां पिनीतः ममुपैति मेय्यतां
महीपतीनां विनयो विमूपणम् ।

·89
प्रवृत्तदानो मृदुसञ्चरत्करः
करीव मद्रो विनयेन गोमते ॥
सुनिपुणमुपसेव्य सद्गुरु
शुचिरनुवृतिपरो विमूतये।
भवति हि विनयोपहितो
नृपतिपदाय शमाय च क्षमः ॥ १७
Kamandakiya-nitisara I.
VII.
२
SOME QUESTIONS AND ANSWERS
OF PERENNIAL INTEREST.
केनखिच्छोत्रियो भवति केनखिद्विन्दते मह्त् ।
केनखिद् द्वितीयवान्भवति राजन्केन च बुद्धिमान् ॥ १
श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् ।
धृत्या द्वितीयवान्मयति बुद्धिमान्वृद्धसेवया ॥
इन्द्रियार्थाननुमवन्बुद्धिमाँल्लोकपूजितः ।
संमतः सर्वभूतानामुच्चसन्को न जीवति ।।
देवतातिथिमृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः ।
न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्रसन्न स जीवति ॥
किसिद्गुरुतरं मूमेः किंखिदुञ्चतरं च स्वात् ।
किंबिच्छीघ्रतरं वायोः किंसिहहुदरं तृणान् ।।
माता गुरुवरा भूमेः सात्सितोच्चतरम्तथा ।
मनः शीवतरं वाताचिन्ता बहुतरी तृणान् ।।
४

·90
९
किंस्विमवसतो मित्र किंखिन्मित्र गृहे सत ।
आतुरस्य च किं मित्र किंखिन्मित्र मरिप्यत ।।
विद्या प्रवसतो मिनं भार्या मित्रं गृहे सतः।
आतुरस्य भिषङ्ग मित्र दान मित्र मरिप्यत ।।
धन्यानामुत्तम किंखिद्धनाना सात्किमुत्तमम् ।
लाभानामुत्तम किं स्यात्सुखाना स्यात्किमुत्तमम् ।
धन्यानामुत्तम दाक्ष्य धनानामुत्तम श्रुतम् ।
लाभानां श्रेय आरोग्यं मुसाना तुप्टिरुत्तमा ।।
केनस्त्रिदावृतो लोक केनखिन्न प्रकाशते ।
केन त्यति मिठाणि केन वगै न गच्छति ।।
अज्ञानेनावृतो लोरम्तमसा न प्रकाशते ।
रोभात्त्यजति मिनाणि सझाल्वर्ग न गच्छति ॥ १२
मृत क्थ स्यात्पुरप कथ राष्ट्र मृत भवेत् ।
श्राद्ध मृत क्थ वा म्यात्कथ यनो मृतो भवेत् ।। १३
मृतो दरिद्र पुरपो मृत राष्ट्रमरानकम् ।
मृतमथोनिय थाद्ध मृतो यास्त्वदक्षिण ॥ १४
तप रिक्षण प्रोक्त को नमश्च प्रकीर्तित ।
क्षमा च या परा प्रोचा काही परिकीतिता ॥१५
तप सधर्मवर्तित्व मनमो दमन दम ।
क्षमा हद्वमहिष्णुच हरपायनियर्तनम् ।।
प गय पुमा पथ प्यापिरनन्ना ।
पीय गृत सापुरमा पीडश म्गुन ॥

·91
क्रोधः सुदुर्जयः शत्रुलाभो व्याधिरनन्तकः ।
सर्वभूतहितः साधुरसाधुर्निर्दयः स्मृतः ।। १८
किं पैर्यमृपिभिः प्रोकं किं च धैर्यमुदाहृतम् ।
खानं च किं परं प्रोक्तं दानं च किमिहोच्यते ॥ १९
खधर्मे स्थिरता स्थैर्य धैर्यमिन्द्रियनिग्रहः ।
स्नानं मनोमलत्यागो दानं वै भूतरक्षणम् ।।
कः पण्डितः पुमाञ् ज्ञेयो नास्तिकः कश्च उच्यते ।
को मूर्खः कश्च कामः स्वात्को मत्सर इति स्मृतः ॥ २१
धर्मज्ञः पण्डितो ज्ञेयो नास्तिको मूर्ख उच्यते ।
कामः संसारहेतुश्च हृत्तापो मत्सरः स्मृतः ।। २२
धर्मश्चार्थश्व कामश्च परस्परविरोधिनः ।
एपां नित्यविरुद्धानां कथमेकत्र सङ्गमः ॥ २३
यदा धर्मश्च भार्या च परस्परवशानुगौ।
तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि सङ्गमः ॥ २०
राजन्कुलेन वृत्तेन साध्यायेन श्रुतेन वा ।
ब्राह्मण्यं केन भवति प्रद्येतत्सुनिश्चितम् ।।
शृणु यक्ष कुलं तात न साध्यायो न च श्रुतम् ।
कारणं हि द्विजवे च वृत्तमेव न संशयः ॥ २६
वृत्तं यत्नेन संरक्ष्यं ब्राह्मणेन विशेषतः ।
अक्षीणवृत्तो न क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ।।
पठकाः पाठकाश्चैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तकाः ।
सर्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान्स पण्डितः ॥ २८
२५
२७

·92 J चतुर्वेदोऽपि दुर्वृत्तः स शूद्रादतिरिच्यते । योऽग्निहोत्रपरो दान्तः स ब्राह्मण इति स्मृतः ।। २९ को मोदते किमाश्चर्य कः पन्थाः का च वार्तिका । वद मे चतुरः प्रश्नान्मृता जीवन्तु वान्धवाः ॥ पञ्चमेऽहनि पाठे वा शाकं पचति से गृहे । अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते ॥ ३१ अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम् । शेषाः स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम् ।। ३२ तर्को प्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना नैको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥ ३३ Bāhāldirata-Vanaparva. Ix. THE PROLOGUE TO THE MĀLIVI- KĀGNIJIITRA. मूत्रधार:-(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) मारिप, इतनावत् । पारिपार्श्वक:-(प्रविश्य) माय, अयमम्मि । गूप-अमिरितोऽग्नि परिपदा कालिदासप्रधितयनु मानवि. पामिमियं नाम नाटकमाग्गिन्यगन्तोमवे प्रयोक्तव्यमिति । तदार- ग्यता मनीताम् ।

·93
पारि o-मा तावत् । प्रथितयशसां मासकविसौमिल्लकविमिश्रा-
दीनां प्रबन्धानतिक्रम्य वर्तमानकवेः कालिदासस्य क्रियायां कथं
परिपदो बहुमानः।
सूत्र-अघि विवेकविधान्तमभिहितम् । पश्य ।
पुराणमित्येव न साधु सबै
न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम् ।
सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते
मृदः परप्रत्ययनेयबुद्धिः॥
१
पारि०-आर्यमिश्रा. प्रमाणम् ।
सूत्र-तेन हि त्वरतां भवान् ।
शिरसा प्रथमगृहीतामाज्ञामिच्छामि परिषदः कर्तुम् ।
देव्या इव पारिण्याः सेवादक्षः परिजनोऽयम् ॥
Blálavikāgnimitra I.
4.
AN OLD MAN CURSES DASARATHA,
WHICH PROVES A BLESSING
IN DISGUISE.
अथ यथासुखमार्तवमुत्सब
समनुम्य विलासक्तीसतः ।
नरपतिश्चममे मृगयारतिं
स मधुमन्मधुमन्मथसनिमः ।।
१

·94 २ परिचयं चललक्ष्यनिपातने भयरुपोश्च तदिह्नितबोधनम् । श्रमजयाप्रगुणां च करोत्यसो तनुमतोऽनुमतः सचिवैर्ययौ ।। श्वगणिवागुरिकैः प्रथमास्थित व्यपगतानलदस्यु विवेश सः । स्थिरतुरङ्गमभूमि निपानव- न्मृगवयोगवयोपचितं वनम् ॥ अथ नमस्य इव त्रिदशायुधं कनकपिगतडिद्गुणसन्नतम् । धनुरधिज्यमनाधिरुपाददे नरवरो वरोपितकेसरी॥ लक्ष्यीकृतस्य हरिणस्य हरिप्रमावः प्रेक्ष्य स्थितां सहचरी व्यवधाय देहम् । आकर्णकृष्टमपि कामितया स धन्वी याणं कृपामृदुमनाः प्रतिसाहार ।। प्रायो निपाणपरिमोपलघूत्तमाहान् सहांधफार नृपतिनिशितैः क्षुरप्रैः । शृहं म सविनयाधिहतः परेपा. मत्सुच्दिनं न ममृपे न तु दीर्घमायुः ।। निीतोमः पुतलीनाजिपामुर. उपानिपायः क्षोभयागाम मिहान् ।

·95
नूनं तेपामभ्यसूयापरोऽभूद
चोर्योदने राजशब्दे मृगेषु ॥
तान्हत्वा गजकुलबद्धतीववैरान्
काकुत्सः कुटिलनखामलममुक्तान् ।
आत्मानं रणकृतकर्मणां गजाना-
मातृण्यं गतमिव मार्गणैरमस्त ।।
चमरान्परितः प्रवर्तिताश्वः कचिदाकर्णविकृष्टभल्लवी।
नृपतीनिव तान्वियोज्य सद्यः सितवालव्यजनैर्जगाम शान्तिम् ॥९
इति विस्मृतान्यकरणीयमात्मनः
सचिवावलम्बितधुरं नराधिपम् ।
परिवृद्धरागमनुबन्धसेवया
मृगया जहार चतुरेव कामिनी ।।
१०
स ललितकुसुमप्रवालशय्यां
ज्वलितमहौषधिदीपिकासनाथाम् ।
नरपतिरतिवाहयांवमूव
कचिदसमेतपरिच्छदस्त्रियामाम् ॥
उपसि स गजयूथकर्णतालैः
पटुपटहध्वनिभिविनीतनिद्रः ।
अस्मत मधुराणि तत्र शृण्वन्
विहगविकृजितबन्दिमङ्गलानि ।।
१२
अथ जातु रुरोहीतवा विपिने पार्थचरैरलक्ष्यमाणः ।
श्रमफेनमुचा तपखिगाढा तमसां प्राप नदी तुरङ्गमेण ॥ १३

·96 कुम्भपूरणभवः पटुरुञ्चैरुच्चचार निनदोऽम्भसि तस्याः । तत्र स द्विरदहितशकी शब्दपातिनमिपुं विससर्ज ॥ १४ नृपते. प्रतिषिद्धमेव तत् कृतवान्पतिरथो विलक्ष्य यत् । अपदे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताक्षाः ॥१५ हा तातेति ऋन्दितमाकर्ण्य विपण्ण- स्तस्यान्विप्यन्वेतसगूढप्रमवं सः । शल्यप्रोतं प्रेक्ष्य सकुम्भं मुनिपुत्रं तापादन्तःशल्य इवासीक्षितिपोऽपि ॥ तेनावतीर्य तुरगाप्रथितान्वयेन पृष्टान्वयः स जलकुम्भनिपण्णदेहः । तस्मै द्विजेतरतपखिसुतं स्खलद्भि- रात्मानमक्षरपदैः कथयांबभूव ।। तचोदितश्च तमनुदृतशल्यमेव पित्रोः सकाशमवसन्नदृशोर्निनाय । ताभ्यां तथागतमुपेत्य तमेकपुत्र- मज्ञानतः सचरितं नृपतिः शशंस ॥ १८ ती दम्पती बहु विलप्य शिशोः प्रहरी शल्यं निसातमुददारयतामुरम्तः । मोऽभूत्परामुरथ भूमिपति शशाप हम्नापित यनवारिभिरेव वृद्ध. ॥ दिशान्तमाध्यति भवानपि पुत्रगोश. दन्ते पयग्यहमियति नमुक्तावन्नम् ।

·97
आक्रान्तपूर्वमिव मुक्तविषं भुजङ्गं
प्रोवाच कोशलपतिः प्रथमापराद्धः ।। २०
शापोऽप्यदृष्टतनयाननपद्मशोभे
सानुग्रहो भगवता मयि पातितोऽयम् ।
कृप्यां दहन्नपि स्खल क्षितिमिन्धनेदो
वीजप्ररोहजननी ज्वलनः करोति ।।
इत्थंगते गतवृणः किमयं विपत्तां
वध्यम्तवेत्यभिहितो वसुधाधिपेन ।
एघान् हुताशनवतः स मुनिर्ययाचे
पुत्रं परासुमनुगन्तुमनाः सदारः ।। ૨૨
Raghuvams'a IX.
XI.
MALAYAKETU'S SUSPICIONS ABOUT
THE MINISTER RAKSHASA RECEIVE
UNEXPECTED CONFIRMATION.
(ततः प्रविशति प्रतीहार्यनुगम्यमानो मलयकेतुः)
मलय-(स्वगतम्) अहो राक्षसं प्रति विकल्पबाहुल्यादा-
कुला मे बुद्धिर्न निश्चयमधिगच्छति । कुतः ।
भक्त्या नन्दकुलानुरागदृढया नन्दान्वयालम्चिना
किं चाणक्यनिराकृतेन कृतिना मौर्येण सन्यायते ।
सैय मक्तिगुणस्य वाधिगणयन्कि सत्यसन्धो मवे-
दित्यारूढकुलालचक्रमिव मे चेतश्चिरं प्राम्यति ।।
(प्रकाशम्) विजये क मागुरायणः ।
7

·98
प्रतीहारी--कुमार, एप खलु कटकान्निप्क्रमितुकामाना मुद्रा-
संप्रदानमनुतिष्ठति ।
मलय०--विजये मुहूर्तमसञ्चारा भव यावदस्य पराङ्मुखस्यैव
पाणिभ्यां नयने पिदधामि ।
प्रती०-यत्कुमार आज्ञापयति ।
(प्रविश्य)
पुरुषः-आर्य एप सल क्षपणको मुद्रानिमित्तमाय प्रेक्षितु-
मिच्छति ।
भागु०-अवेशय।
पुरुषः-तथेति । (निष्क्रान्तः)
(प्रविश्य)
क्षपणक:--धर्मसिद्धिः श्रावकानां भवतु ।
भागु०--(संगतम्) अये राक्षसस्य मित्रं जीवसिद्धिः । (प्रका•
शम्) न खल राक्षसस्य प्रयोजनमेव किंचिदुद्दिश्य गम्यते ।
क्षप०-शान्तं पापं शान्तं पापम् । श्रावक तर गमिष्यामि
या राक्षसम्य पिशाचस्स या नामापि न श्रूयते ।
भागु०-चलवान्सुद्ददि प्रणयकोप.। सरिफमपराद्धं राक्षसेन
भदन्तम्य।
क्षप०-~यायफ न किमपि मम राक्षसेनापराद्धम् । स्वयमेव
नागो गन्दभाम्य पारमनः फर्ममुलने ।
भागु -भदन्त ययसि मे पुनहलम् । श्रोतुमिच्छामि ।
मलय०-(बगतम्) अहमपि श्रोतुमिच्छागि ।
धप-धावफ रिमनेनाधोनन्येन श्रुतेन ।

·1 ARATI 99 Imrusi Sly ....... . स LIBRARI: मागु०-यदि रहस्यं तनिष्ठतु । क्षप० -~न रहसं किंत्वतिनृगंसम् । भागु०-यदि न रहस्यं तत्कथ्यताम् । क्षप -श्रावक न रहस्यमेतचथापि न कथयिष्यामि । भागु०-अहमपि मुद्रां न दास्यामि । क्षप०-(स्वगतम्) युक्तमिदानीमर्थिने कथयितुम् । (प्रका- शम्) का गतिः । शृणोतु श्रावकः । अस्ति तावदहं मन्दभाम्यः प्रथमं पाटलिपुत्रे निवसता राक्षसेन मित्रत्वमुपगतः । तस्मिन्नवसरे राक्षसेन गूढविपकन्याप्रयोगमुत्पाघ पातितः पर्वतेश्वरः । मलय०-(सबाप्पमात्मगतम्) कथं राक्षसेन घातितस्तातो न चाणक्येन । मागु०-भदन्त ततस्ततः । क्षप०-ततोऽहं राक्षसस्य मित्रमिति कृत्वा चाणक्यहतकेन सनिकारं नगरानिर्वासितः । इदानीमपि राक्षसेनानेकाकार्यकुशलेन किमपि तादृगमारभ्यते येनाहं जीवलोकान्निप्कासिप्ये । भागु०-प्रतिश्रुतं राज्यार्धमयच्छता चाणक्यहतकेनेदमकार्य- मनुप्ठितं न राक्षसेनेति श्रुतमस्माभिः । क्षप०-(कर्णी पिधाय) शान्तं पापम् । चाणक्येन विपक- न्याया नामापि न श्रुतम् । मागुन 10-मुद्रा दीयते । एहि कुमारं श्रावय । मल०-(उपमृत्य) श्रुतं सखे श्रवणविदारणं वचः मुहन्मुसाद्रिपुमधिकृत्य भापितम् ।

·98
प्रतीहारी-कुमार, एप खलु कटकान्निष्क्रमितुकामानां मुद्रा-
संप्रदानमनुतिष्ठति ।
मलय-विजये मुहूर्तमसञ्चारा भव यावदस्य पराङ्मुखस्यैव
पाणिभ्यां नयने पिदधामि ।
प्रती०-यत्कुमार आज्ञापयति ।
(प्रविश्य)
पुरुषः-आर्य एप खलु क्षपणको मुद्रानिमित्तमार्य प्रेक्षितु-
मिच्छति ।
भागु०-प्रवेशय ।
पुरुषः-तथेति । (निष्क्रान्तः)
(प्रविश्य)
क्षपणक:-धर्मसिद्धिः श्रावकानां भवतु ।
भागु०-(गतम्) अये राक्षसस्य मित्रं जीवसिद्धिः । (प्रका-
शम्) न खलु राक्षसस्य प्रयोजनमेव किंचिदुद्दिश्य गम्यते ।
क्षप०-शान्तं पापं शान्तं पापम् । श्रावक तन गमिष्यामि
यत्र राक्षसस्य पिशाचम्य वा नामापि न श्रूयते ।
भागु०-यस्वान्मुहृदि प्रणयकोपः। तकिमपराद्धं राक्षसैन
भदन्तस्य ।
क्षप०-याक्क न किमपि मम राक्षसेनापराद्धम् । स्वयमेव
हतामो मन्दमाम्य आत्मनः फर्ममु लन्ने ।
भागु०-भदन्त वर्धयसि में कुतूहलम् । थोनुमिच्छामि ।
मलय०-(म्यगतग) अहमपि श्रोतुमिच्छामि ।
भए०-धावफ फिमनायोनच्येन श्रुतेन ।
.

·ARATI 99 SH LIBRARI मागु०-यदि रहस्सं तनिष्ठतु | क्षप०-न रहसं फिलतिनृशंसम् । मागु०-यदि न रहस्यं तत्कथ्यताम् । क्षप०-श्रावक न रहस्यमेतत्तथापि न कथयिप्यामि । भागु०-अहमपि मुद्रां न दास्यामि । क्षप०-(स्वगतम्) युक्तमिदानीमर्थिने कथयितुम् । (प्रका- शम्) का गतिः । शृणोतु श्रावकः । अस्ति तावदह मन्दभान्यः प्रथमं पाटलिपुत्रे निवसता राक्षसेन मित्रत्वमुपगतः । तसिन्नवसरे रामसेन गूढविपकन्याप्रयोगमुत्पाद्य पातितः पर्वतेश्वरः । मलय०-(सबाप्पमात्मगतम्) कथं राक्षसेन धातितस्तातो न चाणक्येन । भागु० 4 -भदन्त ततस्ततः। क्षप०-ततोऽहं राक्षसस्य मित्रमिति कृत्वा चाणक्यहतकेन सनिकार नगरान्निर्वासितः । इदानीमपि राक्षसेनानेकाकार्यकुगलेन किमपि तादृशमारभ्यते येनाहं जीवलोकान्निष्कासिप्ये । भागु०-प्रतिश्रुतं राज्यामियच्छता चाणक्यहतकेनेदमकार्य- मनुष्ठितं न राक्षसेनेति श्रुतमलाभिः । क्षप०-(कर्णी पिघाय) शान्तं पापम् । चाणक्येन विपक- न्याया नामापि न श्रुतम् । भागु o-मुद्रा दीयते । एहि कुमारं श्रावय ।. मल० --(उपसृत्य) श्रुतं सखे श्रवणविदारणं वचः महन्मुसाद्रिपुमधिकृत्य भाषितम् ।

·100
पितुर्वधव्यसनमिदं हि येन में
चिरादपि द्विगुणमिवाद्य वर्धते ।।
क्षप०-(स्वगतम्) अये श्रुतं मलयकेतुहतकेन । हन्त कृता.
थोस्मि । (इति निष्क्रान्तः)
'मलय० -(प्रत्यक्षवदाकाशे लक्ष्यं पद्धा) राक्षस राक्षस युक्त
युक्तम् ।
मित्रं ममेदमिति निर्वृतचित्तवृत्ति
विश्रम्मतस्त्वयि निवेशितसर्वकार्यम् ।
तातं निपात्य सह बन्धुजनाश्रुतोयै-
रन्वर्थतोऽपि ननु राक्षस राक्षसोऽसि ।। ३
Mudrārākshasa V.
XII.
DESCRIPTION OF A MORNING
IN LANKĀ.
अथाम्नमासेदुपि मन्दकान्तौ पुण्यक्षयेणेव निधौ कलानाम् ।
समाललम्ये रिपुमित्रकल्पैः पौः प्रहासः कुमुदैविपादः॥ १
दुरं समारुह्य दिवः पतन्तं भृगोरिवेन्दं विहितोपकारम् ।
पद्धानुरागोऽनुपपात तूर्ण तारागणः सम्भृतगुम्रकीर्तिः ॥ २
शशाकनाथापगमेन घुमा मूळपरीतामिव निर्विवेकार ।
ततः सखीव प्रथितानुरागा प्रायोधयद् घां मधुरारुणश्रीः ॥३
दुरतरे पर इवान्यकारे मां जगरसन्ततरश्मिरजुः ।
मपटगर्विषविभागमुघन् प्रत्युनहारेय ततो विवस्वान् ॥ १

·101
6418
मुखावगाहानि युतानि लदम्या शुचीनि सन्तापहराप्युरणि ।
प्रबुद्धनारीमुखपङ्कजानि प्रातः सरांसीव गृहाणि रेजुः ।।
संसृष्टसिचाचितचारुपुप्पैरामोदयमुगन्धभागः ।
लक्ष्मीविजिग्ये भवनैः समृङ्गः सेव्यस देवैरपि नन्दनस्य ॥६
जथानुकूलान्कुलधर्मसम्पदो विधाय वेशान् सुदिवः पुरीजनः ।
प्रबोधकाले शतमन्युविद्विपः प्रचक्रमे राजनितिनं प्रति ॥७
शैलेन्द्रशृङ्गेभ्य इव प्रवृचा वेगाजलौघाः पुरमन्दिरेभ्यः ।
आपूर्व रथ्याः सरितो जनौघा राजाङ्गनाम्मोधिमपूरयन्त ८
प्रबोधकालात्रिदशेन्द्रशुत्रोः प्रागूवंशोपं परिगुप्यमाणाः ।
हीना महान्तश्च समत्वमीयुःखैरवज्ञापरुपाक्षिदृष्टाः ।।
गुन्दरुचञ्चत्करकर्णजिहेरवजयाऽग्राङ्गुलिसङ्ग्रहीतैः ।
रक्षास्यनायासहतैरुपास्युः कपोललीनालिकुलैंगजेन्द्रः ॥ १०
उपेक्षिता देवगणैस्त्रसद्भिर्निशाचरैवतिमयनिकृचाः ।
सलिन्नदृश्यन्त मुस्खमाणां सजालपुप्पसवकाः प्रकीर्णाः ॥११
Bhattikarya XI.
९
XIII.
PRAHLĀDA AND HIRAYYAKASIPU.
पौरोहित्याय भगवान्वृतः काव्यः किलामुरैः ।
शण्डामा सुतौ तस्य दैत्यराजगृहान्तिके ।।
तौ राज्ञा प्रापितं वालं प्रहाई नवकोविदम् ।
पाठयामासतुः पाट्यानन्यांश्चामुरवालकान् ।।
2

·102
एकदाऽसुरराट् पुनमकमारोप्य पाण्डव ।
; पप्रच्छ कथ्यतां वत्स मन्यते साधु यद्भवान् ।। ३
प्रहाद उवाच ।
तत्साधु मन्येऽसुरवर्य देहिनां सदा समुद्विमधियामसदहात् ।
हित्वात्मपातं गृहमन्धकूपं वनं गतो यद्धरिमाश्रयेत ॥
श्रुत्वा पुत्रगिरो दैत्यः परपक्षसमाहिताः ।
जहास बुद्धिर्वालानां भिद्यते परखुद्धिभिः ॥
सम्यग्विधार्यतां बालो गुरुगेहे द्विजातिभिः ।
विष्णुपक्षैः प्रतिच्छन्नैर्न भिघेतास्य धीर्यथा ॥
गृहमानीतमाहूय प्रहादं दैत्ययाजकाः ।
प्रशस्य लक्ष्णया चाचा समपृच्छन्त सामभिः ।।
वत्स प्रहाद भद्रं ते सत्यं कथय मा मृपा ।
वालानति कुतस्तुभ्यमेष बुद्धिविपर्ययः ।।
बुद्धिभेदः परकृत उताहो ते सतोऽभवत् ।
भण्यतां श्रोतुकामानां गुरूणां कुलनन्दन ।।
प्रहाद उवाच।
खः परश्चेत्यसवाहः पुंसां यन्मायया कृतः ।
विमोहितधियां दृष्टस्तसै भगवते नमः ।।
यथा भ्राम्यत्ययो ब्रह्मन्सयमाकर्षसन्निधौ ।
तथा मे भिद्यते चेतश्चक्रपाणेर्यदृच्छया ।
एतायद् ब्राह्मणायोक्त्या विरराम महामतिः ।
तं निर्भयाथ युपितः स दीनो राजसेवकः ।। १२
आनीयतामरे चैवमलाकमयशस्करः ।
कुलाहारम्य दुवुदेश्वतुभाऽसोदितो दमः ।।
८
३

·103
देतेयचन्दनवने जातोऽयं कण्टकद्रुमः
यन्मूलोन्मूलपरगोविष्णोर्नालायितोऽर्मकः ।। ११
इति तं विविधोपायीपयंस्तनादिभिः ।
प्रझदं ग्राहयामास त्रिवर्गस्योपपादनम् ।। १५
तत एनं गुरुआत्ला ज्ञातज्ञेयचतुष्टयम् ।
दैत्येन्द्र दर्शयामास मातृमृष्टमलमृतम् ॥
पादयोः पतितं वालं प्रतिनन्द्याशिपासुरः ।
परिप्वज्य चिरं दोभ्यी परमामाप निर्वृतिम् ॥
आरोप्याङ्कमवत्राय मूर्धन्यश्रुकलाम्बुभिः ।
आसिञ्चन्विकसद्वक्त्रमिदमाह युधिष्ठिर ॥
महादानूच्यतां तात सधीतं किंचिटुत्तमम् ।
कालेनैतायतायुप्मन्यशिक्षहरोर्भवान् ।।
प्रह्लाद उवाच ।
श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् ।
अर्चनं वन्दनं दास्यं सल्यमात्मनिवेदनम् ॥ २०
इति पुंसाऽर्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा ।
क्रियते भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥ २२
निशम्यैतत्सुतवचो हिरण्यकशिपुस्तदा ।
गुरुपुत्रमुवाचेदं रुपा प्रस्फुरिताधरः ।।
२२
ब्रह्मवन्धो फिमेत विपक्षं श्रयतामता ।
असारं ग्राहितो वालो मामनादृत्य दुर्मते ॥ २३
गुरुपुत्र उवाच ।
न मत्प्रणीतं न परप्रणीतं सुतो वदत्येष तवेन्द्रगन्त्रो ।
नैसर्गिकीयं मतिरस्य राजन नियच्छ मन्युं कददाःसमा नः।।२१

·104
२५
२६
२७
गुरुणैवं प्रतिप्रोक्तो भूय आहासुरः सुतम् ।
न चेद्गुरुमुखीयं ते कुतोऽभद्राऽसती मतिः ॥
प्रहाद उवाच ।
मतिर्न कृष्णे परतः खतो वा
मिथोऽभिपद्येत गृवतानाम् ।
अदान्तगोभिर्विशतां तमिस्र
पुनः पुनश्चर्वितचर्वणानाम् ॥
इत्युक्त्वोपरतं पुत्रं हिरण्यकशिपू रुपा ।
अन्धीकृतात्मा खोत्सनान्निरस्यत महीतले ।।
आहामर्परुषाविष्टः कषायीभूतलोचनः ।
वध्यतामाश्वयं बध्यो निःसारयत नैताः ॥
अयं मे भ्रातृहा सोऽयं हित्वा स्वान्सुहृदोऽधमः ।
"पितृव्यहन्तुर्यः पादौ विष्णोर्दासवदर्चति ।।
परोऽप्यपत्यं हितकृद्यथौषधं
खदेहजोऽप्यामयवत्सुतोऽहितः ।
छिन्द्याचदङ्गं यदुतात्मनोऽहितं
शेपं सुखं जीवति यद्विवर्जनात् ॥
सर्वरुपायैर्हन्तव्यः सम्भोजशयनासनैः ।
मुहलिग्मधरः शत्रुर्मुनेईष्टमिवेन्द्रियम् ।।
हिमवाय्वमिसलिले: पर्वताममणैरपि ।
न शशाक यदा हन्तुमपापमसुरः सुतम् ।
चिन्तां दीर्घतमा प्राप्तस्तस्क नाभ्यपद्यत ।
२८
३२

·105
३७
इति तं चिन्तया निचिन्न्लानश्रियमधोमुखन् ।
झण्डामांवोशनसौ विविक्ष इति होचतुः ।।
इमं तु पाशैवैल्पस बद्दा निधेहि भीतो न पलयते यथा ।
वुद्धिश्च पुंसो वयसाऽऽयंसेवया यावद्गुलमार्गव आगमिप्यति ॥३४
तयति गुरुपुत्रोकमनुज्ञावेदनत्रवीत् ।
धर्मा बसोपदेष्टव्या राज्ञां ये गृहमेधिनान् ।।
यदाचार्यः परावृतो गृहनेधीयकन्न ।
वयसैबालकन्तत्र सोपहूतः कृतमः ।।
अय तान् श्लक्ष्णया वाचा प्रत्याहूय महायुधः ।
उवाच बिहाननिष्ठां कृपया पहननिव ।।
ग्रहाद उवाच।
कोनार आचरेत्यानो घामागवतानिह ।
दुर्लमं मानुपं जन्न तदप्यध्रुवनदन् ।
मुखमैन्द्रियकं दैत्या देहयोगेन देहिनान् ।
सर्वत्र लम्यते देवाच्या दुःखमयत्नतः ।।
३९
पुंसो वर्पयतं द्यायुन्त चाजितात्मनः ।
निम्मलं यदसौ रात्र्यां शेतेऽज्य प्रापितन्तनः ।।
मुन्धस्य वाल्ये कौमारे क्रीटतो याति विंगतिः।
जरया अन्नदेहत्य यात्यारपन्स विंशतिः।। १२
दुरारेण कामेन मोहेन च बलीयता ।
शेपं गृहेषु सच्चन्य प्रमत्तसापयाति हि ।। R
तनो विदूरात्परिहत्व दैत्या
दैत्येषु सङ्गं विपयालकेषु ।

·106
उपेत नारायणमादिदेवं
स मुक्तसङ्गै रिपितोऽपर्वर्गः ॥
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु दयां कुरुत सौहृदम् ।
आसुरं भावमुन्मुच्य यया तुप्यत्यधोक्षजः ।।
धर्मार्थकाम इति योऽभिहितस्त्रिवर्ग
ईक्षा त्रयी नयदमौ विविधा च वार्ता ।
मन्ये तदेतदखिलं निगमस्य सत्यं
खात्मार्पणं स्वसुहृदः परमस्य पुंसः ॥
ज्ञानं तदेतदमलं दुरवापमाह
नारायणो नरसखः किल नारदाय ।
एकान्तिनां भगवतस्तदकिश्चनानां
पादारविन्दरजसाऽऽनुतदेहिनां स्यात् ॥
Bhagaratapurāņa VII.
१५
XIV.
EULOGY OF WOMAN.
येप्यङ्गनानां प्रवदन्ति दोपान्वैराग्यमार्गेण गुणान्विहाय ।
ते दुर्जना मे मनसो वितर्कः सद्भाववाफ्यानि न तानि तेषाम् ॥ १
प्रत सत्यं कतरोऽनानां दोपोऽस्ति यो नाचरितो मनुप्यः ।
घायन पुम्मिः प्रमदा निरस्ता गुणाधिकाम्ना मनुनान चोक्तम् ॥२
सोमनामामदाच्छौचं गन्धर्वः शिक्षितां गिरम् ।
अमिश्च सर्वभक्षित्वं तम्मानिष्कसमाः स्त्रियः ।। ३

·107
४
जामयो यानि गेहानि शपन्त्यप्रतिपूजिताः ।
तानि कृत्याहतानीच विनश्यन्ति समन्ततः ॥
अहो धार्यमसाधूनां निन्दतामनघाः स्त्रियः ।
मुप्णतामिव चौराणां तिष्ठ चौरेति जल्पताम् ॥
पुरुपश्चटुलानि कामिनीनां कुरुते यानि रहो न तानि पश्चात् ।
सुकृतज्ञतयागना गतामूनवगुह्य प्रविशन्ति सप्तजिह्वम् ।।
Bșihatsamhitā.
५
XV.
A SPECIMEN OF LYRIC POETRY.
.
१
प्रलयपयोधिजले धृतवानसि वेदं
विहितवहिनचरित्रमखेदम् ।
केशव घृतमीनशरीर जय जगदीश हरे ।।
क्षितिरतिविपुलतरे तव तिष्ठति पृष्ठे
धरणिधरणकिणचक्रगरिष्ठे।
केशव धृतकच्छपरूप जय जगदीश हरे ।।
वसति दशनशिखरे धरणी तव लमा
मशिनि कलककलेच निममा ।
केगव धृतशुकररूप जय जगदीश हरे ॥
तव करकमलबरे नसमद्भुत
दलितहिरण्यकशिपुतनुभृगम् ।
काय घृतनरहरिरुप जय जगदीश हरे ।
१

·108
छलयसि विक्रमणे बलिमद्भुतवामन
पदनखनीरजनितजनपावन ।
केशव घृतवामनरूप जय जगदीश हरे ।।
क्षत्रियरुधिरमये जगदपगतपापं
सपयसि पयसि शमितभवतापम् ।
केशव धृतभूगुपतिरूप जय जगदीश हरे ।। ६
वितरसि दिक्षु रणे दिक्पतिकमनीयं
दशमुखमौलिबलि रमणीयम् ।
केशव धृतरामशरीर जय जगदीश हरे ।।
वहसि वपुपि विशदे वसनं जलदाभं
हलहतिभीतिमिलितयमुनाभम् ।
केशव धृतहलधररूप जय जगदीश हरे ।।
निन्दसि यज्ञविधैरहह श्रुतिजातं
सदयहृदय दर्शितपशुपातम् ।
केगव धृतवुद्धशरीर जय जगदीश हरे ।
म्लेच्छनिवहनिधने फलयसि करपालं
धूमकेतुमिव किमपि करालम् ।
केशव धृतकरिकसरीर जय जगदीश हरे॥
श्रीजयदेवकवेरिदमुदितमुदार
शृणु शुभदं सुगदं भवसारम् ।
फेगव धृनदश विधरूप जय जगदीश हरे॥
Gitagovinda.
९

·109 XVI. PRINCE VIKRAJĀDITYA OF THE CHĀ. LUKYA RACE REFUSES THE PO- SITION OF HEIR-APPARENT OUT OF REGARD FOR HIS ELDEST BROTHER. ३ . 8 सर्वासु विद्यास किमप्यकुण्ठमुत्कण्ठमानं समरोत्सवेभ्यः । श्रीविक्रमादित्यमयावलोक्यस चिन्तयामास नृपः कदाचित् ॥१ अलङ्करोत्यद्भुतसाहसाङ्कः सिंहासनं चेदयमेकवारः। एतस्य सिंहीमिव राजलक्ष्मीमकस्थितां कः क्षमतेऽमियोक्तुम् ॥२ करोमि तावद्युवराजमेनमत्यक्तसाम्राज्यमरम्ननूजम् । तटद्वयीसंश्रयणाधातु धुनीव साधारणतां नृपश्रीः ॥ एवं विनिश्चित्य कृतप्रयलमूचे कदाचित्पितरं प्रणम्य । सरखतीनूपुरसिञ्जितानां सहोदरेण ध्वनिना कुमारः ॥ आज्ञा शिरथुम्वति पार्थिवानां त्यागोपभोगेषु वो पिता श्रीः । तव प्रसादासुलभ समनं माम्नामयं मे युवराजमावः ॥ जगाद देवोऽय मदीप्सितस किं वत्स धले प्रतिकूलमावम् । ननु त्वदुत्पत्तिपरिश्रमे मे स चन्द्रचूडामरणः प्रमाणम् ॥ ६ धत्से जगद्रक्षणयामिकत्वं न चैत्त्वमङ्गीकृतयौवराज्यः । मौरिवारितदि सस्य क्लान्तिः कथं दाम्यतु मट्टजन्स ॥ ७ आकर्ण्य कर्णाटपतेः सखेदमित्यं वचः प्रत्यबदकुमारः । सरस्वतीलोस्नुकूलकान्तां प्रकाशयन्दन्तमयूखलेखाम् ॥ ५ ८ ·110 वाचालतैपां पुरतः कवीनां कान्त्या मदोयं सविधे सुधांशौ । स्वत्सन्निधौ पाटवनाटनं यत्तथापि भक्त्या किमपि ब्रवीमि ॥९ विचारचातुर्यमपाकरोति तातस्य भूयान्मयि पक्षपातः । ज्येष्ठे तनूजे सति सोमदेवे न यौवराज्येऽस्ति ममाधिकारः॥१० चालुक्यवंशोऽपि यदि प्रयाति पात्रत्वमाचारविपर्ययस्य । अहो महद्वैशसमाः किमन्यदनदुशोऽभूत्कलिकुञ्जरोऽयम् ।। ११ लक्ष्म्याः करं ग्राहयितुं तदादौ तातस्य योग्यः स्वयमग्रजो मे । कार्य विपर्यासमलीमसेन न मे नृपश्रीपरिरम्भणेन । १२ ज्येष्ठ परिम्लानमुखं विधाय भवामि लक्ष्मीप्रणयोन्मुखश्चेत् । किमन्यदन्यायपरायणेन मयैव गोत्रे लिखितः कलङ्कः ॥ १३ तातश्चिरं राज्यमलकरोतु ज्येष्ठे ममारोहतु यौवराज्यम् । सलीलमाक्रान्तदिगन्तरोऽहं द्वयोः पदातिव्रतमुद्वहामि ॥ १४ रामस्य पित्रा भरतोऽभिषिक्तः क्रमं समुल्लक्ष्य यदात्मराज्ये । तेनोत्थिता स्त्रीजित इत्यकीर्तिरद्यापि तस्यास्ति दिगन्तरेषु ॥ १५ तदेप विश्राम्यतु कुन्तलेन्द्र यशोविरोधी मयि पक्षपातः । न कि समालोचयति क्षितीन्दुरायासशून्यं मम यौवराज्यम् ॥१६ पुत्राद्वचः श्रोत्रपवित्रमेवं श्रुत्वा चमत्कारमगानरेन्द्रः । इयं हि लक्ष्मीधुरि पांसुलानां केषां न चेतः कलुपीकरोति॥ १७ सस्नेहमके विनिवेश्य चैनमुवाच रोमाश्चतरगिताङ्गः । क्षिपन्निवायुज्यलदन्तकान्त्या प्रसादमुक्तावलिमस्य कण्टे ॥ १८ भाग्यः प्रमतर्भगवानसी मे सत्यं भवानीदयितः प्रसन्नः । - पालक्यगोनस्य विभूषणं यत्पु प्रसादीहतवान्भवन्तम् ॥ १९ ·111 एतानि निर्वान्ति वांसि वक्त्रात्कत्सापरस्य श्रवणामृतानि । मनि लेह्यानि सुरद्विरेन पारिजातादपरः प्रसूते ।। २० यस्याः कृते भूमिमृतां कुमाराः केपां न पात्रं नवविप्लवानाम् । उन्मतमातङ्गसहस्रगुर्वी सा राज्यलक्ष्मीस्तृणवल्लघुम्ते ।। २१ जानामि मार्ग मवतोपदिष्टं ममापि चालुक्यकुले प्रमूतिः । किंवत्र लक्ष्मीर्गुणवन्यहीने निसर्गलोला कथमेति दायम् ।।२२ तन्मे प्रमाणीकुरु वत्म वाक्यं चालुक्यलक्ष्मीश्चिरमुन्नतानु । निर्मत्सराः क्षोणिभृतः तुवन्तु ममाकलङ्क गुणपक्षपातम् ।। २३ श्रुत्वेति वाक्यं पितुरादरेण जगाद भूयो विहसन्कुमारः। मद्भाग्यदोषेण दुराग्रहोऽयं तातस्य मत्कीर्तिकलङ्कहेतुः ॥ २४ अशक्तिरस्यास्ति न दिग्नयेषु यस्यानुजोऽहं गिरसा धृताज्ञः । सानस्स एवाद्भुतकार्यकारी बिभर्तु रक्षामणिना समत्वम् ॥ २५ इत्यादिभिश्चित्रतरैचोभिः कृत्वा पितुः कौतुकमुत्सवं च । अकारयज्ज्येष्ठमुदारगीलः स यौवराज्यप्रतिपचिपात्रम् ॥ २६ Vibramānkaderacharita III. IVII. THE MARRIAGE OF PĀRTATI AND SIVA. एकैव सत्यामपि पुत्रपसौ चिरस्य दृष्टेव मृतोस्थितेव । आसन्नपाणिग्रहणेति पित्रोरुमा विशेपोच्चसितं वभूव ।। अकाद्ययावतमुदीरिताशीः सा मण्टनान्मण्डनमन्त्रमुह । सम्बन्धिमिलोऽपि गिरेः कुलत्य स्नेहसदेकायतनं जगाम ॥ २ १ ·112 ४ मैत्रे मुहूर्ते शशलाञ्छनेन योगं गतासूत्तरफल्गुनीपु । तस्याः शरीरे प्रतिकर्म चक्रुर्वन्धुस्त्रियो याः पतिपुत्रवत्यः ॥ ३ बभौ च सम्पर्कमुपेत्य वाला नवेन दीक्षाविधिसायकेन । करेण भानोर्वहुलावसाने सन्धुक्ष्यमाणेव शशाङ्करेखा ॥ . सा मङ्गलस्नानविशुद्धगात्री गृहीतपत्युद्गमनीयवस्था । निवृत्तपर्जन्यजलाभिपेका प्रफुल्लकाशा वसुधैव रेजे ॥ तस्मात्प्रदेशाच्च वितानवन्तं युक्तं मणिस्तम्मचतुष्टयेन । पतिव्रताभिः परिगृह्य निन्ये कृप्तासनं कौतुकवेदिमध्यम् ।। ६ तां प्रामुखी तत्र निवेश्य तन्वी क्षणं व्यलम्बन्त पुरो निपण्णाः। भूतार्थशोमाहियमाणनेत्राः प्रसाधने सन्निहितेऽपि नार्यः ।। ७ धूपोप्मणा त्याजितमाईभावं केशान्तमन्तःकुसुमं तदीयम् । पर्याक्षिपत् काचिदुदारवन्धं दूर्वावता पाण्डमधूफदाना ।। विन्यस्तरालागुरु चारङ्ग गोरोचनापत्रविभक्तमस्याः । सा चक्रवाकारितसैकताया त्रिसोतसः फान्तिमतीत्य तस्सो॥९ सा सम्भवद्रिः कुमुमैलतेव ज्योतिर्भिरुचद्विरिव त्रियामा । सरिद्विहरिव लीयमानरामुच्यमानामरणा चकाशे । १० आत्मानमालोक्य चं शोममानमादर्शविम्ये निमितायताक्षी। हरोपयाने त्वरिता पम्व स्वीणां प्रियालोफफलो हि वेपः॥११ क्षीरोदवेलेव सफेनपुजा पर्याप्तचन्द्रेव शरप्रियामा । नयं नवीमनिवासिनी सा भूयो कभी दर्पणमादधाना ॥ १२ तामनिताभ्यः कुलदेवताभ्यः गुलप्रतिष्ठा प्रणमय्य गाता । भारयत्कारयितव्यदक्षा कमेण पादमहणं रातीनाम् ॥ १३ ८ ·113 असण्डितं प्रेम लमख पसुरित्युच्यते ताभिरुमा ल नम्रा । तया तु तस्यार्यशरीरमाजा पश्चात्कृताः निग्यजनाशिपोऽपि ॥१४ इच्छाविमृत्योरनुरूपमद्रिस्तस्याः कृती कृत्यमशेषयित्वा । सभ्यः समायां सुहृदासितायां तस्थौ वृमाकागमनमतीः१५ स गोपति नन्दिभुजावलम्बी शार्दूलचर्मान्तरितोरुपृष्ठन् । तद्भक्तिसंक्षिप्तवृहप्रमाणमारुह्य कैलासमिव प्रतस्थे । तं लोकपालाः पुरुहूतमुख्याः श्रीलक्षणोत्सर्गविनीतवेषाः । 'दृष्टिप्रदाने कृतनन्दिसंज्ञास्तदर्शिताः प्राञ्जलयः प्रणेमुः ॥ १० कम्पेन मूर्ध्नः शतपत्रयोनि वाचा हरिं वृत्रणं स्मितेन । आलोकमात्रेण मुरानशेषान् सम्भावयामास यथाप्रधानम् ॥१८ तस्मै जयागीः ससृने पुरस्तात्सप्तर्पिमितान् मितपूर्वमाह । विवाहयने विततेऽत्र यूयमध्यर्यवः पूर्ववृता मयेति ।। १९ तमृद्धिमहन्धुजनाधिरुदैर्वृन्दैगजानां गिरिचक्रवर्ती । प्रत्युजगामागमनप्रतीतः प्रफुल्लवृक्षः कटकैरिव स्वैः ।। हीमानभूमिधरो हरेण त्रैलोक्यवन्येन कृतप्रणामः । पूर्व महिम्ना स हि तस्य दूरमावर्जितं नात्मशिरो विवेद ॥२१ स प्रीतियोगाद्विकसन्मुखश्री मातुरग्रसरतामुपेत्य । प्रावेशयन्मन्दिरमृद्धमेनमागुल्फकीर्णापणमार्गपुष्पम् ।। २२ तस्मिन्मुहूर्ते पुरसुन्दरीणामीगानसद्दर्शनलालसानाम् । प्रासादमालामु चरित्थं त्यक्तान्यकार्याणि विचेष्टितानि ॥२३ साने तपो दुश्चरमेतदर्थमपर्णया पेलवयाऽपि तप्तम् । या दास्यमप्यस लभेत नारी सा स्याकृतार्धा किमुतादशय्याम्।।२४ 8 ·111 . + परस्परेण स्पृहणीयशोमं न चेदिदं द्वन्द्वमयोजयिष्यत् । अस्मिन्द्वये रूपविधानयत्नः पत्युः प्रजानां विफलोऽभविष्यत् २५ अनेन सम्बन्धमुपेत्य दिष्ट्या मनोरथप्रार्थितमीश्वरेण । मूर्धानमालि क्षितिधारणोचमुच्चैलरं वक्ष्यति शैलराजः ॥ २६ तत्रेश्वरो विष्टरभाग्यधावत् सरत्नमयं मधुमच गव्यम् । नवे दुकूले च नगोपनीतं प्रत्यग्रहीत्सर्वममन्त्रवर्जम् ।। दुकूलवासाः स वधूसमीपं निन्ये विनीतैरवरोधदक्षैः । वेलासमीपं स्फुटफेनराजिनवैरुदन्वानिव चन्द्रपादैः ।। तया प्रवृद्धाननचन्द्रकान्त्या प्रफुल्लचक्षुःकुमुदः कुमार्या । प्रसनचेतःसलिलः शिवोऽभूत्संसृज्यमानः शरदेव लोकः ॥२९ प्रमुक्तपाणिग्रहणं यदन्यद्वधूवरं पुप्यति कान्तिमय्याम् । सान्निध्ययोगादनयोस्तदानीं किं कथ्यते श्रीरुभयस्य तस्य ॥३० तौ दम्पती त्रिः परिणीय वहिमन्योन्यसंस्पर्शनिमीलिताक्षौ । स कारयामास वधू पुरोधास्तस्मिन्समिधार्षिपि लाजमोक्षम्॥३१ सा लाजधूमाजलिमिष्टगन्धं गुरूपदेशाद्वचनं निनाय । कपोलसंस्पर्शिशिखः स तस्या मुहूर्तकर्णोत्पलतां प्रपेदे ॥ ३२ वधू द्विजः प्राहं तवैष वत्से पहिर्विवाहं प्रति कर्मसाक्षी । शिवेन भर्ना सह धर्मचर्या कार्या वया मुक्तविचारयेति ॥३३ आलोचनान्तं श्रवणं वितत्य पीतं गुरोस्तद्वचनं भवान्या । निदाधकालोल्यणतापयेव माहेन्द्रमम्मः प्रथमं पृथिव्या ॥ ३३ भुवेण भर्ना भुवदर्शनाय प्रयुज्यमाना प्रियदर्शनेन । सा दृष्ट इत्याननमुन्नमय्य हीसन्नकण्ठी कथमप्युवाच ॥ ३५ ·115 इत्थं विधिजेन पुरोहितेन प्रयुक्तपाणिग्रहणोपचारौ । प्रणेमतुम्ती पितरौ प्रजानां पद्मासनस्थाय पितामहाय ।। ३६ Kumārasambhava VII. १ XVIII. AN ADDRESS TO THE GANGES. यदन्तः खेलन्तो बहुलतरसन्तोषमरिता न काका नाकाधीश्वरनगरसाकांक्षमनसः । निवासाल्लोकानां जनिमरणशोकापहरणं तदेतते तीरं श्रमशमनधीरं भवतु नः ।। विनिन्द्यान्युन्मतैरपि च परिहार्याणि पतित- रयाच्यानि वात्यैः सपुलकमपास्यानि पिशुनैः । हरन्ती लोकानामनवरतमेनासि कियतां कदाप्यश्रान्ता त्वं जगति पुनरेका विजयसे ।। सभावस्खच्छानां सहजशिशिराणामयमपा- मपारस्ते मातर्जयति महिमा कोऽपि जगति । मुदा यं गायन्ति धुतलमनवद्यद्युतिमृतः समासाद्यायापि म्फुटपुलकसांद्राः सगरजाः ।। पुरो धाव धायं द्रविणमदिरापूर्णितदृशा महीपानां नानातरुणतरखेदस्य नियतम् । ममैवायं मन्तुः सहितशतहन्तुर्जडधियो बियोगाते मातर्यदिह फरुणातः क्षणमपि ।। अनाथः स्नेहादी विगलितगतिः पुण्यगतिदा पतन् विश्वोत्री गदविगलितः सिद्धभिषजम् । ४

·116
मुघासिन्धुं तृष्णाकुलितहृदयो मातरमयं
शिशुः संप्राप्तस्त्वामहमिह विदध्याः समुचितम् ।। ५
श्वपाकानां नातैरमितविचिकित्साविचलितै-
विमुक्तानामेकं किल सदनमेनःपरिपदाम् ।
अहो मामुद्धा जननि घटयन्त्याः परिकरं
तव श्लाघां कर्तुं कथमिव समर्थो नरपशुः ।।
श्ववृत्तिव्यासङ्गो नियतमथ मिथ्याप्रलपनं
कुतर्केप्वभ्यासः सततपरपैशुन्यमननम् ।
अपि श्रावं श्रावं मम तु पुनरेवं गुणगणा-
नृते त्वत्को नाम क्षणमपि निरीक्षेत वदनम् ।।
अलभ्यं सौरभ्यं हरति सततं यः सुमनसां
क्षणादेव प्राणानपि विरहशस्त्रक्षतहृदाम् ।
त्वदीयानां लीलाचलितलहरीणां व्यतिकरात्
पुनीते सोऽपि दागहह पवमानसिभुवनम् ।
सदैव त्वय्येवार्पितकुशलचिन्ताभरमिमं
यदि त्वं मामम्ब त्यजसि समयेऽस्मिन्सुविपमे ।
तदा विश्वासोऽयं त्रिभुवनतलादम्तमयते
निराधारा चेयं भवति खलु निर्व्याजकरुणा ।।
ललाटे या लोकरिह खलु सलीलं तिलकिता
तमो हन्तुं धत्ते तरुणतरमार्तण्डतुलनाम् ।
विलुम्पन्ती सद्यो विधिलिखितदुर्वर्णसर्णि
त्यदीया सा मृल्ला मम हरतु कृन्तामपि शुचम् ॥ १०

·117 अविश्रान्तं जन्माषधिमुकृतजन्मार्जनकृतां सतां श्रेयः कतु कति न कृतिनः सन्ति विबुधाः । निरस्तालम्यानामकृतसुकृतानां तु भवती विनामुष्मिल्लोके न परमवलोके हितकरम् ।। ११ पयः पीत्वा मातस्तव सपदि यातः सहचरै- विमूढैः संरन्तुं कचिदपि न विश्रान्तिमगमम् । इदानीमुत्स) मृदुपवनसञ्चारगिशिरे चिरादुन्निद्रं मां सदयहृदये गायय चिरम् ॥ १२ Gangülaharī, XIX. अन्योक्तयः खद्योतो द्योतते तावद्यामन्नोदयते शशी । उदिते तु सहस्रांशी न खद्योतो न चन्द्रमाः यत्पादाः शिरसा न केन विघृताः पृथ्वीभृतां मध्यत- स्तस्मिन्भाखति राहुणा कवलिते लोकत्रयीचथुपि । खद्योतः स्फुरितं तमोभिरुदितं तारामिरुज्जृम्भितं कैरस्थितमाः किमत्र करवै किं किं न फैश्वेष्टितम् ॥१ परिमलस्यायम् । कलासास्त्राः सम्यग्वहसि यदसि त्वं द्विजपति- श्रुतिस्तादृमूना जनिरपि च रखाकरकुले । . वहु बमः किं वा पुरहरशिरोमण्टनमसि त्वदीयं तसर्व भगवर कलाद्विफलितम् ॥ ३. लक्ष्मणस्य. .

·118
जन्म क्षीरमहार्णवे सहभुवः श्रीपारिजातादयो
विम्बं यस्य सुधामयं त्रिभुवनाधीगस्य मूनि स्थितिः ।
इत्थं सर्वचराचरप्रियकरे यस्योदये चेद्भवे-
सङ्कोचः कमलस्य दुष्कृतिरसौ निन्द्यो न ताराधिपः ॥ ४
उत्पत्तिर्जलधौ सुधा सहचरी ज्योल्माभिरामा तनुः
स्थानं व्योम कुमुदतीपरिवृद्धश्चन्द्रेति नाम स्फुटम् ।
सर्व चारु तथापि हन्त कठिना यत्त्वां कलकाङ्कितं
जल्पन्ति प्रतिवासरं सुरगणास्तेनाति दूयामहे ॥ ५
भट्टवीरेश्वरस्य
वितर पारिद पारि दवातुरे
चिरपिपासितचातकपोतके ।
प्रचलिते मरुति क्षणमन्यथा
क च भवान् क पयः का च चातकाः ॥
तवैव प्रावीण्यं जलद जगदानन्द्रकरणं
यदम्भःपालीराहरसि खलसत्त्वाजलनिधेः ।
निसर्गाक्षाराम्ता नयसि च कथंचिन्मधुरता-
मथासारैलासा युगपदुपकर्तासि जगतः ॥
आदाय वारि परितः सरितां मुखेभ्यः
किं तावदार्जितमनेन दुरर्णवेन ।
क्षारीकृतं च वटवादहने हुतं च
पानालकुनिकुहरे विनिवेगितं च ।
पीयूपेण सुराः श्रिया गुररिपुमर्यादया मेदिनी
शकः फल्परहा शगाइकलया श्रीगवरम्नोपितः ।
६

·119
मैनाकादिनगा निजोदरगताः संस्थानतः स्थापिता-
स्त्वभूलीकरणे घटोद्भवमुनिः केनापि नो वारितः ॥ ९
रात्रिर्गमिप्यति भविष्यति सुप्रभातं
भाखानुदेप्पति हसिष्यति पकलीः ।
इत्थं विचिन्तयति कोषगते द्विरेफे
हा हन्त हन्त नलिनी गज उज्जहार ।। १०
किं छापि प्रलयानलैविटपिनो निर्दा भसीकृताः
किंखिद्देवगन पङ्कजवनं निष्कन्दमुन्मूलितम् ।
किं वा हन्त कृतान्तकेसरिभयात्यको मदः कुञ्जरै-
नास्मिन्दिरसे करीरकुसुमे हा भृङ्ग विश्राम्यसि ।। ११
रेरे कोकिल मा भज मौनं फिञ्चिदश्चय पञ्चमरागम् ।
नो चेत्त्वामिह को जानीते काककदम्बकपिहिते चूते ।। १२
कि कोमलैः कलरवैः पिक तिष्ठ तूष्णी-
मेते तु पामरनराः सरमाफलथ्य ।
को या रस्त्ययमये निफटे कद्दनि
रे बध्यतामिति वदन्ति गृहीतदण्याः ॥
लक्ष्मणस्य
फेलि कुरुष्व परिमुदश्व सरोरुहाणि
गाहस शेलतटनिर्झरिणीपयांसि ।
भावानुरक्तकरिणीकरलालिता
माता मुञ्च मृगराजरणामिलापम् ।। १४
आनन्दवर्धनस्य

·120
गिरिगहरेपु गुरुगर्वगुम्फितो गजराजपोत न कदापि सञ्चरेः ।
यदि बुध्यते हरिशिशुः स्तनंधयो भविता करेणुपरिशेपिता मही।। १५
कति न सन्ति महीपु महीरुहः
सुरभिपुप्परसालफलालयः।
सुरभयन्ति न केऽपि च भूरुहा-
निति यशोऽस्ति परं तव चन्दन ॥
सौरभ्यं भुवनत्रयेऽपि विदितं शैत्यं नु लोकोत्तरं
कीर्तिः किं च दिगङ्गनागनगता किं त्वेतदेकं शृणु ।
सर्वानेव गुणानिय निगिरति श्रीखण्ड ते सुन्दरा-
नुज्झन्ती खलु कोटरेपु गरलज्वालां द्विजिह्वावली ॥ १७
अर्थसादृश्यम्
१ सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् ।
वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः॥१
भारवेः
गुणवदगुणवद्वा कुर्वता कार्यमादी
परिणतिरवधार्या यत्नतः पण्डितेन ।
अतिरभसकृतानां कर्मणामा विपत्ते-
र्भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥२ भर्तृहरेः
आ परितोपाद्विदुपां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् ।
यलबपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः॥ ३ कालिदासस्य
२

·121
-
३
त्वत्सम्भावितात्मानं बहु मन्यावहे वयम् ।
प्रायः प्रत्ययमाधते सगुणेषत्तमादरः ॥ ४ कुमारसम्भव
मम तावन्मतमिदं श्रूयतामङ्ग वामपि ।
ज्ञातसारोऽपि सल्वेकः सन्दिग्धे कार्यवस्तुनि ॥ ५ माघस्य
शिशुर्वा गिप्या वा यदसि मम तचिष्ठतु तथा
विशुद्धत्कर्षस्त्वयि तु मम भक्तिं जनयति ।
शिशुत्वं स्त्रैण या भवतु ननु चन्याऽसि जगतो
गुणाः पूजास्थानं गुणिपु न च लिहं न च वयः ॥६
भवभूते
इयमिष्टगुणाय रोचतां रुचिरा भवतेऽपि भारती ।
ननु वक्तृविशेपनिःस्पृहा गुणगृया यचने निपचितः ॥ ७ भारवेः
तामगौरवभेदेन मुनीश्चापश्यदीश्वरः ।
सी पुमानित्यनाम्यैपा वृत्तं हि महितं सताम् ॥ ८ कालिदासम्य
व्यतिपजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतु-
सलु यहिरुपाधीन्प्रीतयः संश्रयन्ते ।
निरुमति हि पतहम्योदये पुण्डरीके
द्रवति च हिमरश्माबुद्गते चन्द्रकान्तः ।। ९ भवभूतेः
मरति हृदयहारी कापि कम्पापि कधि-
न खलु गुणविगेपः प्रेमवन्धप्रयोगे।
रिमलयति वनान्ते कोकिलालापरम्ये
विकसति न वसन्ते मालती कोन हेतुः ।।
नलचम्प्वाम्
४

·122
५ तमवेक्ष्य रुरोद सा भृशं स्तनसम्बाधमुरो जघान च ।
खजनस्य हि दुःखमग्रतो विवृतद्वारमिवोपजायते ॥
कालिदासस्य
सन्तानवाहीन्यपि मानुषाणां दुःखानि सहन्धुवियोगजानि ।
दृष्टे जने प्रेयसि दुःसहानि स्रोतःसहरिव संप्लवन्ते ॥ १२
भवभूतेः
६
वंशभवो गुणवानपि सङ्गविशेषेण पूज्यते पुरुषः ।
न हि तुम्बीफलविकलो वीणादण्डः प्रयाति महिमानम्।।१३
सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते
मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते।
खात्यां सागरशुक्तिमध्यपतितं सन्मौक्तिकं जायते
प्रायेणाधममध्यमोत्तमदशा संसर्गतो जायते ॥ १४ भर्तृहरेः
मन्दोऽप्यमन्दतामेति संसर्गेण विपश्चितः ।
पङ्कच्छिदः फलस्येव निकपेणाविलं पयः ।।
कालिदासस्य
मुखस्यानन्तरं दुःसं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
पर्यायेणोपसर्पन्ते नरं नेमिमरा इव ।।
१६ वनपर्वणि
कस्यात्यन्तं मुखमुपनतं दुःसमेकान्ततो वा ।
नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चकनेमिक्रमेण ॥ १७ मेघदते
द्वन्द्वानि सर्वस्य यतः प्रसक्तान्यलाभलाभप्रभृतीनि लोके ।
अतोऽपि नैकान्तमुसोऽस्ति कश्चिन्नैकान्तदुःसः पुरुषः पृथिव्याम्॥१८
बुद्धचरिते

·123
८
धर्मार्थ क्षीणवित्तस्य क्षीणत्वमपि शोभते ।
सुरैः पीताचशेपस्य कृष्णपक्षे विधोरिव ।।
कामन्दकस्य
स्थाने भवानेकनराधिपः सन्नकिञ्चनत्वं मखजं व्यनक्ति ।
पर्यायपीतस्य सुरैहिमांशोः कलाक्षयः श्लाव्यतरो हि वृद्धः ॥ २०
कालिदासस्य
सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं
मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मी तनोति ।
इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेगापि तन्वी
किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ॥
शाकुन्तले
यथा प्रसिद्धैर्मधुरं शिरोरुहेर्जटाभिरप्येवमभूत्तदाननम् ।
न पट्पदश्रेणिभिरेव पङ्कजं सशैवलासङ्गमपि प्रकाशते ॥२२
कुमारसम्भवे
.१०अनन्तरलप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् ।
एको हि दोपो गुणसन्निपाते निमजतीन्दोः किरणेवियाकः॥२३
कालिदासस्य
प्रत्याद्रीततिलकाम्नुपारपातैः
प्रहादं गमितपरिश्रमा दिगन्तः ।
फान्तानां बहुमतिमाययुः पयोदा
नापीयान् बहु मुकृतं हिनस्ति दोपः ॥ २४ भारवेः

·124
११ननु वज्रिण एव वीर्यमेतद्विजयन्ते द्विपतो यदस्य पक्ष्याः ।
वसुधाधरकन्दराभिसी प्रतिशब्दोऽपि हरेर्भिनत्ति नागान् ॥ २५
विक्रमोर्वशीये
सिध्यन्ति कर्मसु महत्वपि यन्नियोज्याः
सम्भावनागुणमवेहि तमीश्वराणाम् ।
कि वाऽभविष्यदरुणस्तमसां विभेत्ता
तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत् ॥ २६ शाकुन्तले
१२ चीयते बालिशस्यापि सत्क्षेत्रपतिता कृपिः ।
न शालेः स्तम्बकरिता वतुर्गुणमपेक्षते ॥२७ विशाखदत्तस्य
पात्रविशेपे न्यस्तं गुणान्तरं ब्रजति शिल्पमाधातुः ।
पय इव समुद्रशुक्तौ मुक्ताफलतां पयोदस्य ॥ २८ कालिदासस्य
वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां यथैव तथा जडे
न तु खलु तयोर्ज्ञाने शक्तिं करोत्यपहन्ति वा ।
भवति च पुनर्भूयान्भेदः फलं प्रति तद्यथा
प्रभवति शुचिर्विम्वोढ़ाहे मणिर्न मृदां चयः ॥ २९
भवभूतेः
१३ अक्रीति चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
सम्भावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते ॥ ३०
भगवद्गीतायाम्
न भीतो मरणादस्मि केवलं दृषितं यशः ।
विशुद्धस्य हि मे मृत्युः पुत्रजन्मसमः किल ॥
शद्कस्य

·125 यदि समरमपास्य नास्ति मृत्योर्भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः फिमिति मुधा मलिनं यशः कुरुष्वे ३२ भट्टनारायणस्य निश्चित्य चानन्यनिवृत्ति वाच्यं त्यागेन पल्याः परिमाप्टुमैच्छत् । अपि खदेहात्तिमुतेन्द्रियार्थाद्यशोधनानां हि यशो गरीयः ॥ ३३ कालिदासस्य १४जातस्य हि धुवो मृत्युर्बुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽर्थे नैवं शोचितुमर्हसि ।। ३४ भगवद्गीतायाम् मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृति वितमुच्यते बुधैः । क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसन्यदि जन्तुर्ननु लामवानसौ ॥ ३५ कालिदासस्य १५अवैमि चैनामनघेति किंतु लोकापवाटो बलवान्मतो मे । छाया हि भूमेः शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतः प्रजाभिः३६ कालिदासस्य कष्टं जनः कुलधनैरनुरञ्जनीय- स्तन्नो यदुक्तमशिवं न हि तल्शमं ते । नैसगिकी सुरभिणः कुसुमस्य सिद्धा मूर्ति स्थितिर्न चरणैरवताडनानि ।। ३७ भवभृतेः १६ यः सभावो हि यस्सास्ति स नित्यं दुरतिक्रमः । श्वा यदि क्रियते राजा तरिफ नारनात्युपानहम् ॥ ३८ बलावलेपादधुनाऽपि पूर्वपत्प्रवाध्यते तेन जगजिगीपुगा । सतीच योपियतिः मुनिश्चय पुमांसमभ्येति भवान्तरेप्यपि ॥ ३९ मापत्य .

·126
१७ अनिर्वदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम् ।
भूयस्तत्र विचेप्यामि न यत्र विचयः कृतः ॥ ४० रामायणे
तदलं प्रतिपक्षमुन्नतेरवलम्व्य व्यवसायवन्ध्यताम् ।
निवसन्ति पराक्रमाश्रया न विपादेन समं समृद्धयः ॥ ४१
भारवेः
१८ यदेवोपनतं दुःखारसुखं तद्रसवचरम् ।
निर्वाणाय तरुच्छाया तप्तस्य हि विशेपतः ।। ४२
कालिदासस्य
सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोमते घनान्धकारेष्विव दीपदर्शनम् ।
मुखातु यो याति नरो दरिद्रतां घृतः शरीरेण मृतः स जीवति।।४३
शुदकस्य
१९यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः स पण्डितः स श्रुतवान्गुणज्ञः ।
स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ते।। ४४.
भर्तृहरेः
यस्यार्थान्तस्य मित्राणि यस्यास्तिस्य चान्धवाः ।
यस्यार्थाः स पुमाटोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ।।
भगवतो वाल्मीकेः
२०दारभेदनिपुणोऽपि पटप्रिनिष्क्रियो भवति परजबद्धः ।
पन्धनानि किल सन्ति यहुनि मेहरनुशतन्धनमन्यन् ॥ ४६
सम्परमु केलिसदनं प्यमनेषु समाश्रयः ।
फोगो विचम्मचर्यामु किं नाम न मुहन्नृणाम् ॥ ४७ क्षेमेन्द्रग्य
२१ यथावधानं येन एवं फर्म शुभाशुगम् ।
तणावा तम्य फरमीगः प्रयच्छति ।। १८ नलचम्प्याम्
४५

·127 एवं कुकर्म सर्वस्य फलत्यात्मनि सर्वदा । यो यद्वपति वीज हि लभते सोऽपि तत्फलम् ॥ ४९ कन्दुको मितिनिक्षिप्त इव प्रतिफलन्मुहुः । आपतत्यात्मनि मायो दोपोऽन्यस्य चिकीर्पतः ॥ एतौ सोमदेवस्य २२अपि क्रियाथै सुलभ समित्लशं जलान्यपि स्नानविधिक्षमाणि ते । अपि सभवत्या तपसि प्रवर्तसे शरीरमाचं खलु धर्मसाधनम्।।५१ कालिदासस्य आयुः कामयमानेन धर्मार्थसुखसाधनम् । आयुर्वेदोपदेशेषु विधेयः परमादरः ॥ ५२ वाग्भटस्य २३ अनियतरुदितलितं विराजत्- कतिपयकोमलदन्तकुमलाग्रम् । यदनकमलकं शिगोः लरामि स्खलदसमजसमुग्धजस्पितं ते ।। ५३ भवभूतेः आरश्यदन्तमुकुन्याननिमित्तहास- व्यस्वर्णरमणीयवचःप्रवृत्तीन् । हायप्रणयिनतनयान्वहन्तो धन्यातदारजसा मलिनामवन्ति ॥५४ कालिदासस्य निवार्यतामालि फिमप्ययं यटुः पुनर्विवतुः स्फुरितोतराधरः। न फेवर यो महतोऽअभापते शृणोति तलादपि यः स पापभाक् ॥५५ कालिदासस

·128
२५
गुरोः प्रातः परीवादो न श्रोतव्यः कथंचन ।
फों तत्र पिधातव्यो गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ॥
प्रयुक्तसत्कारविशेपमात्मना
न मां परं संप्रतिपत्तुमर्हसि ।
यतः सतां सन्नतगात्रि सङ्गतं
मनीषिभिः साप्तपदीनमिप्यते ।। : ५७
कालिदासस्य
न त्वां करोम्यहं भस क्रोधतीत्रेण वहिना ।
सतां सप्तपदं मैत्रमुपितोऽहं त्वया सह ।।
विष्णुपुराणे
सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः ।
सत्यमेवाक्षया वेदाः सत्येनावाप्यते परम् ।।
रामायणे
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्रेभ्यः सत्यमेवातिरिच्यते ॥
महाभारते
२६

·130
14-15 21-A hundred millions rogat in return for my
kingdom, see Apte's Gude Art 51 b
16-17 तपामि स्वाध्यायश्च सापनानि यस्य
THE-those lo
have curbed their selves
19-21 y resemblance, used at the end of compountis.
कशा whip प्रणुदिना driven. काल्यमाना (pr p of the passire of यम्
10th cony ) being driven forward हाभायमाना (prr of हम्भाय an
onomatopoetic verb ) loving
25-26 Construe विश्वामित्रदले क्शापदण्गभिहता पिया (past pass
p of the causal of ET ) tasulted, handied roughly
30-32 ऊध्वाधिन &0-ऊर्य भधिवे (arched, curbed) शिर ग्रीवा च
49T
रौद्रं दशन यस्या
31-35 217614 cloth, garment. Parf147 was scattered
(pass imperfect of
with अव)
सरप enraged. विश्वामित्रस्य
977 genitire als
37-38 crescent-shaped arrow U a razor liko berb.
27 a lamino-statt. ( Indeclinable paul p of Icich
17 ) laying dispelled
42 tauly Prosperous 785 $ pot lo mand, to pass
over, to Lecome careless about.
# IH 99441

·131 18–20 mA = Palace. Trys -*bose thoughts were identical, who were of one and the saide mird. 21 Tierga One who had lived for many thousands of years. युवराजानम् should be युवरानन् 29-30 715 In being agrecable to the people. T al soft, mild. 35 fara intent apos ni resorted to be the best वरद yaddressed to दशरथ men IV. 3-5 375T a barren spot with salıne so:L 4 the words of a woman (bere Katkeyi) 11 rnigar, adrefind. 39 (qualifies t) of one who killed tbe demoa Khara 7 FT -sapply st before 5 You should point out the faults or merits only when asked to do so )' 9-10 751 Polite bebasoor Ali qualified 2197 11-12 Instead of 72 571, the order should rather be 5741***, as dealing out punishment is the peculiar ofice of Jara क्षदाचर (शनिशा निशाचर 21 आनपिपानि should be आनेष्यानि V. 1-4 TAHE (stream, for) - This qualifies 1167 below MYA77 Tame of a mountait to the cast of Meru famous for its fragrant forests in a nonu mental palace मानेन (coral) वृत मोशन (staurease) यम नावादनम्र यादया (Araised seat) यस्मिन् 5-13 The accusatires 77, 7 &c qualify strin verse 13 FT (ATT SET 1) bich is bereft of lotus Lovers KT The planet Mars, 2037 of the moon. *** * by the alsecce (or 105-application to) of the study of the Todas (that are banded coro Ly traktoo). 11-13 FERT Polisi Tamsical panty 1917 con tegic: different messing (oller than the one anteado). if establishing, jestilsias ·132 VI. 1-5 अस्त (thrown) रक्षीगण यस्सा.. त्रास apprehension, fear 10 Construe इद कार्यपत्वार्य (इषत् a little' कार्यं यस्य) कृतमा सीत्-This object had been so far accomplished that onlyItttle remained to be done 12-15 ममापि should be मरमपि, ३१ रुच् governs the dative of the person pleased 71e the submarine fire afy should be ददामि हरीश्वर -मुग्रीव पुरुषशादूलौ refers to रामलक्ष्मणी अनवस्थित fickle 16-10 रास ady dominated by pasinon अनीशady power les ईशर ady able तो refers to रामलक्ष्मणौ रोपदोपेण परीत (आवृत) आत्मा यस्य व्यक्त clearly VII. 1-5 मुनिविष्ट well arranged मिनप्रवादैन (मिनस्य व प्रवाद यस्य) with one who (outwardly ) talls like a friend शाति Ainsman or kindred, paternal relations una ad; one who accomplishes वैद्य a learned man (a rare meaning of the word) आततायिन् ady a desperado, one who commits a beinous crime 9-10 सम्पन्नम्-Riches अमिनात -प्राप्त 11-15 पुष्परम्-a blue lotus तर्ष thirst न विद्यते does not stay (in one flower for a long time) गृप should be गृहीवा Supply यदि before छूयात् दुलपासन bringing disgrace on the family IT-20 Supply a belore न च धर्मपधे स्थित सुनील ady well behared, caril. लतारमन् ady ignorant प्रदीप्त शरण a house on fire 22 रणागिर field of battle, arण चत्वराजिरम् Amar पाग भिपना subdued or setzed by Time (Death) परीनवारा भ्यालेन परता VIII. 3-5 अमपान through unrntience Supply स (राम) Uefore पृष्न गृत दोहरम् enmity 12-17 Construo vin (AFN) with yet arch is tl o olject of भाग्य ( haring practised or adal ted onrsell to) का यपा (मानसिम्य) is an अययीभाव comrounl सम्मlalala ·133 making any 77 refers to 41,372 18 47 13 to be connectel with a rait अधिशेष without difference between GTI on the one lan] and मुनिता Bn कैरेयी on the other IX. 1-5 G Name of a city, capital of the country called TI", it is modern Bhilsa -not ac e able to any ono ele 6-10 77 PAMT with the desire uf seizing mice, construe this worl with ale above 99-Theo Fords refer to the three et mouse mougouse and Owl firZATT wlio camo u percelled 12 दृष्ट मानारदध याभ्याम् विग्न trishtened 21-21 7777777f making n grating sound ( an onomato Poetic word) पिरमरीत् delayed. पारयुक्या-नयोोन X Sherlock IIolmes is the ideal detective of the famous novel- 136 Dr Copan Doyle 1-5 et name of a town in Vorthern Kosala TIGE gulmıstıng on food guyen by Sudras in verso 3 refers to 09771 an aftrat (Set) ho (thic Brahmin ) was earched by other prominent merchants, 71 A rirticular golden coin (compare the world Denarius' for & l'oman coin) UnterCar ation hole of (past p p of er with fe abl ) opened. 6-9 to tho second half of verso G qualifies 77492 A12 adcocrat into a riser (Varathu p) अधमाया property 15-18 t IIcadache I pretett Tho words अप fant Panorarent.elical. III 11 mo'lıcın al larrb 22-21 19 Jaring om tel. 777 (HT TATT GUTI MIHI FT) lost bat rewrere.l. fi in ruryn 21 qualifica faT4 (347) XI. 1-3 47 extraragace, Fullc. बामा qualifies यमुना #mtmals repeatedly Pyi yeni pl of f.77 ·134 6-9 aadly what 19 blamable RETTE mistaking the way or direction. framan being inured to fatigue Here the author appears to summarize the views of Kalıdaga on bunting and then to criticize them. Compare S akuntala act II ' #ma लघु भवत्युथानयोग्य वपु ' ac and Raghuvans a IX 'परिचय चललक्ष्यनि 9107'de which occurs on p 94 of this book. indigestion 14 पाण्डव क्लत्राण्यपि हारित Dharmaraja was made to lose even his wife Mark the passive construction of the causal of 16-21 ईहितानि desires सशानाश loss of consciousness अथक qou4 Descendants of 27 Y and qfit, two brothers who were des cendants of and ancestors of zou zirce adj legitimate It 15 difficult to understand what is meant by rafinu Perhaps the word refers to the fact that 47 Tas afterwards brought back to life by Tech 22-24 17 gada proceeds anywhere (he dines and associates with anybody) 37049644 being unfit to be dealt with ( being excommunicated, because he loses his caste) get in the first half of verse 21 qualifies af and means * difficult to destroy' gfe in the 2nd line may also mean • destroyers of evil' XII. 1-5 lat û by those who were appointed to look after those who killed themselves by starvation, वास्तव्य ad) resident परिभ्रानु should be परिभ्रमितु ण शोधय ( causal of गुध) to pay off debt #TE A well with a flight of steps leading to the water C Construe अतिशीतले अत्र (सोपान) पुष्पताम्बूलीपणादि । the object of 4 fifa HP by Gardeners or garlandmakers (Morathu arzt) भाटकम् rent (compare Marathi माड) 12 24 A person chosen to settlo a dispute, a judge R a defendant TTTTT in verio 12 16 the predicate, पराजित (अहम्) Deing the subject. 17-2 74977 contained in the deed of sale सभ्य Assessor, so 1djoavalkya II 2-4 for a भतरारमा the ·135 + conscience अर्थिन of the plantat, here the debtor दत्तवाचिवम् (द वाचिक यसै) qualifies भृत्य and means 'with whom a verbalmessage was sent' 23-26 गानाध्यक्ष- the accountant. गणनापत्रिका books of account, ledger E refers to the sale deed about the well in dispute ता in verse 24 refers to गणनापत्रिका व्ययमये in the items of expenditure ayudan a unter in a court of Justice, whose duty it was to sente and register deeds Verse 26-The facts of the case were the debtor asked the scribe to write 'सोपानपरहिन गृह विकीतम्,' the scribe, being bribed by the creditor, wrote 'सोपानरूपमहिन गृह विक्रीतम्,' thus putting म in place of " This the king inferred from the fact that the creditor pard n thousand coing to the scribe who really deserved a tnfic for lis pains साथ (अर्थेन सह) qualifies वणिग्गृहम् प्रसी defendant, here the creditor XIII. 3-5 नेयम् the string of nchurning stick THET derising benefit मुरा in verse 51s a rocative 11-15 सविद / Agreement, contract After अघि in verse 13 supply मधिनु TEGE-Thig 15 addressed to Janamejayn to sbom the story is told 19-20 निनशविधि-विन अस्तिथ अमिमवि यस्य-wbose purporo is never irustrated अदीद्रागा साइन तम्य कटोरा दश मुखश्वासानियूमाश्च से आहत वर्ष (तेर) येणाम् सरल Blind of pine tree, 21-23 अजित - विष्णु संभान्ना मीना यसिन् म संभ्रान्तमन ग नामी उमरा दवच्छपश्च (उहता मारादिकच्या यम्मा) अप्रति ady irresistible 30-35 जरकल्मए the dirt (dress) of water : e the poison हनिर्धानी-गो (कामधेनु ) मदिम् (महिmn.) Greatness. भवान् refers to Janamejaya 13-49 KGËTT the promulgator of the science of medicine इन्यमान (न्य परमात्मानं गते शनि) to wortups the supreme soul. अमृतामृतम् - अमरेन आभून पूर्ण तवेतमा सर्ने घेत येषाम् सत्रयाग " * sacrificial session extending over a long period. Al ad; ladescribable, comparable ·136 XIV. King Dil pa together with his queen went to the hermitago of Vasishtha to secure a son Vasıltba asked him to please tho cow Nandint by bis devotion to her Once the cow was seized ly a lion, when the king tried to shoot it, his band vas at once paralyzed Then followed a dialogue, which is given here 1-3 आयगृधम् (आर्यम्य गृय ) a friend of the noble आमवृत्ती as regards his own state ( his inability to draw the arror) सिंहस्यब उरु सत्व यस आररक्षो qualifies अष्टमूर्ते अष्टमूर्ति =शिव wlose en.ht forms are giren in the first rerse of the शाकुन्तल पादापगमेव अनुयह तेन पूत पृष्ठ यस्य 4-6 हेमकुम्भ स्तन इव तस्मात् नि सताना when construed with स्पन्द, dissolve हेमकुम्भमदृश स्तन सेना यम्न्यानियम् अवागतानि सत्त्वानि वृत्ति (means of livelihood) यम्मिन् 7-9 शोभिनवारणा meal of blood मुरहिप - राहो गुरोदर्शिन शिप्यमति 1s an example of मापेक्षममाम Coustrue यत् रक्ष्य शम्वेग अशक्यरक्ष (अनस्या रक्षा यस) न तत् शत्रभृता यश हिणोनि 10-12 त पूबसने (स एव पूर्व प्रथम मह प्रतिय धो यम्य) qualifes प्रयोगे मुमुक्षन् mom any mas of the pr p of the Desiderative pf मुच विवा - वक्तुमि स in verse 12 refers toशिय गुरो पसिष्ठस्य धन harey घेतु 15-17 प्यानपत्र (एवं आनपत्र रात्र यमिन् ) प्रभुत्व Paramount sor ereignty घोभी (पा व ऊधो यामा) qualifies गा (the object of 172971) and meine 'with full (jsrlike) udler' 21-25 पोशमीमग ady tunely infamy रिमाण दान मुरी II not inferior to गुरी, wih ras a fabulous car et Plenty पाविध्र्वगिषु भौति पिण्टेपु-As remar is tleur lothes, 1.8le of the firo elemente, wluch are certain to y orith. 8-31 गाम्यापम् छाप qualitics ये (आय) प्रतिभा (from the ol struction or i walrus ) frana TE 4F079741 ( Pecting)qualiter पारदिनु ममताणा (भगुना वापर) qualicet ·137 . 1-5 भूमिमर्तुः = लवणप्रमादस्य. इमौ = वस्तुपालन पाली. उपायन is the object of 7027 (having counted out the preseut i, e. Nazrana), मण्टिना औजमिकाना वीराणा पद्धतिः येन तस्य. स्वःपतिः इन्द्रः तत्सदृशस्य. अश्वराज was the father of the brothers वस्तुपाल and तेजःपाल. 6-9 चरित चातकव्रत याभ्यां = who fixed their gaze on the king, as the Chataka fixes its gaze on the cloud. फलेग्रहिः (फ्लानि गृलादीनि ४००पा-III. 2.26) fruitful. 10-11 पितृपुत्रयोः (we expect पिनापुत्रयो.)- लवणप्रसाद and his son वीरधवल. पुरदुद्दा - पुररिपुणा. विद्युच्च अञ्चलश्च (the hem of a garment) तद्वत् चलाचला (चरिचलिपतिवदीना वा द्वित्वमच्याक्चाभ्यामस्येति वक्त- व्यम् वार्तिक) अत्यन्तचचा श्रीः ताम्, 17-21 अपायपातक (अपायाश्च पातकानि च ) is a समाहारद्वन्द. तत्र in 21 means स्वर्गे. शोक: a hymn of praise, fame. 22-26 तेऽपि तेऽपि = राजानः अपि मत्रिणः अपि. श्रीपतिचरितम् -विष्णुच- रितम्. कनकमुद्राणा (golden coins) कान्तयः तासा झिल्का: जालकानि त: सान्द्र, The latter half at 25 ruleaas that the bing puk a number of golden coins in the hands of the two brothers. XVI. 1-3 निर्याय-निर्गस. सः-रामः, पलाशेःचः मधूमश्वासी दीप्तश्च अमिः तस्येव रुचिः वान्तिः येषाम्. विम्वागतः (विम्व प्रतिबिम्ब तेन आगतः निप- तितः) तीरवनैः वरणभूनः पयोभिः वमिः 1-6 पत्रान्तात् पर्यागलन्तः अच्छाः दिन्दवः यम्य. कुमुदनी- night lotus plant, which closes the petals of its flowers at the approach of day. अन्न is the subject of अनुचकार- सरिन्मुसाभ्युच्चयमादधान (मरिन्मु- साना गिरिनदीनिर्गमम्थानानां अभ्युच्चय वृद्धि वृष्टया आदधान कुर्वाण अन). 7-10 क्रमः a position of attack. मृजान्वयाः (मृजा माननं शुद्धिः तया अन्वयो अनुगमो यासाम् शुज्यनुगना इत्यः). पितृणान्तराराः (quanies शस्य- विशेषपती ) विशानि विगततृणानि अन्तरालानि यासा. आहार्य adj. artificial. 11-13 कुतूहल is the object andक्दम्बक is the subject of तनान. चानमन (वाताभिमुपं गच्छनीति) running against the vind. मेवात्ययेन (मेघापगमेन) उपाच गृहीत वर्त उपशोमा च येन. संसक्तः पेनः येषु. बुन्दवत् अवदानाःगुम्रा:. प्रतीयिरे ( passive perfect, 3rd plural of with प्रति) were recognized or perceived.

·138 रतीनां मुसाना XVII. 2-3 मनोभाव-रमणीयत्तन् पुत्र अभिधान यस्य 8 जाम्बूनद सुवशम् निभूत ad, motionless अट्टीवा दृदा विषदिव शुचय शुभ्रा रहिमधारा (रदमय धारा श्व) यस्य रश्मि bradle 12-13 सग्राहक the holder ( of the reins) charioteer आग ताम्य (आगता समुपनाना आस्था अनुकम्पा यलिन् ) किं एपा विक्रिया प्रकृति (अथवा) यदृच्छा-Is this change ( old age) a natural one or as it a inere accident 1 15-18 योनि बारण एप in 18 refers to दोष 19-22 garzte (by bus virtuops disposition in former lives) farar gfe forftogtag ( periods of universal destruction) भाचिन पुण्यकम येन जराभव चेतसि बनमाने when the existence of old nge 18 agitating or exercising my mind श्रा थाना (पित्तादीनां प्रयागा रमरतादीनां सप्ताना वा) प्रकोप प्रभव शकोऽपि म्बत-This refers to the story that Indra was cursed with a thousand ulcers on bis Lody by Gautama for seduc ing Alaiye XVIII 1-2 निभात्यन् - पश्यन् अश्मचित्तता possessing a heart as hard as a stone. परित ihan गर्ने whom si na rescued from a croco. chile ferta than the mountain mata which kurslna supported on co finger for seven days in order to ward off the race sent by Indra 3-5 बरगामहिनि मार्गमिटरहिता निगमेषु-गु पुर 7 जान-Cod is tholster of all men. 9 HिI Iastruction मसोनमर पर there is no one more intoxicated than I am XIX. 1 मामा (नामा अवित्रीयम) वग-III (ANE भाषमप्योरममगयो ) गानदार messuring rul. २-३ भाग up to ticalbarrot tler ountain मरम्म हिम सपा नियस मुगल -It wasurosed that tleteniles ·139 of elephants yielded pearls उद्गास्यतान् (gens pin of the future part of T with उद्) तानप्रदायित्वम् producing a protracted tone 6-8 विपट्टिताना कर्षिताना सुतक्षीरतया-on account of the fact that juce comes out of the trees when the elephants rub their temples against them दिवाभीतमिव (दिवा दिवसे भात भयाविष्टमिब, उलकमिव इति च धन्यते) उच्चै शिरसाम् = उन्नतानाम् सालाना विक्षेप कम्प विमर्पिणी शोभा येषा ते बालव्यजनै नामरै चामर is one of the ansignia of royalty 9-10 यदायु - यस्य हिमाद्रे वा अन्विष्टमृगै =अन्विष्टा मृगा ये भित्रशिखण्डिबई (भिनानि गतिलाघवार्थ विटपितानि शिखण्दिना मयूराणा बहाँणि किरातकरिनिवद्धानि येन) qualifies यद्वायु यशगाना मोमलतादीना योनित्व कारणत्वम् स्वय should be connected with कल्पितयशभाग (कल्पित यशभाग यस्मिन्) शैलाधिपत्यमन्वनिष्ठ -शैलाना स्वामित्व ददाति स इत्यध XX. 1 सम्मिता चासो वाष्पवृत्ति तया कतुप अवसित समाप्त मण्टन यस्या आचार तावत्प्रतिपद्यस्व make the customary salutation ( Lat. perforra the customary civility ) 2-3 सेव-सा (शर्मिष्ठा) इव पृप्तानि धिष्ण्यानि स्थानानि येषाम् to whom places have been assigned (or arranged ) 8 सयम धन येषाम् सामान्या चामौ प्रतिपत्तिश्च ( honour) मा पूर्वा यथा साद तथा. लोरिक्शा knowing the ways of the world 9 176 (imp and sing of the Desideratiro of y) attend upon, serve. Tho Desideratives of शा, श्रु स्मृ and दृशू take the Atmanepad.. भर्नु प्रतीप मा रू गम Do not go ngalost your husband वागा those of an opposite nature 10 Separato मानी इव अर (भूय) युगान्तरमारूद -has reached another dirision of the sky 11 चचार अन्ना यसा सा चतुरना चासी महीच तसा सपत्री निवेश hssing placed on the throbe) or haris got lum married alat अर्पित एम्बमर येन XXI. 1 महाराष्ट्रानिरय called Maharashtra. गुरपुरन्किाश rereall 19. heaven ·140 . अ६ ह (महाराष्ट्रदेशे) नयन अशनदशामु माना bathing just at the time of taking their meals at the proper time for performing the morning adoration ग्रामगणीभवत -becoming the accountants of tho yıllage (the Kulkarnis ) 3 करिविमवत (through the niuence of Kaliyuga) पपा (महाराष्ट्र देशवासिना माह्मणाना) उपनयनविवाही कालभेदानभिशी (कालस्य 'गमाष्टमेऽन्द कुर्वीत मानगम्योपनायनम्' इत्यादिशानविदितस्य भर मालपक्षनियगतलेन यो विशेष तस्त्र अनभिशौ) उस्मवैवप्रधानौ (उत्सव एव एक प्रधान ययो) यवनानी (यदनाना लिपि) Persuan ( in this context) 4 भविराम ( Ceaselessly) लौकिक्वचासि भन देषाम् those who ceaselessly resort to common (vernacular) speech (and not to Sanskrit) मत्रोच्चारण क्मसु the row of silence is concerned only with the recital of the Jantras in the different ceremonies (1 e they cannot recite the requisite Vantras and hold their tongue in those ceremonies but otherwise they tall a good deal in the Vernacular) पारपयन -वशपरम्परया (न तु गुणकर्ममि) अयादृशम् of a different sort ( quite peculiar ) पोपरधन-the money of their master (whose salt they cat) सरया विपर्यस्य ly changing the figures (: C by false accounts ) 6 जीत्र वृहस्पति य सम्यरु औपासन दल्येत् who properly per forms the morning and evening offerings to fire शिष्टक्षनिकृति (निशाना सराचारजना क्षति नाश करोतीनि तसिन् ) qualifies कली (करियुगे) 7 अन्नमुखा --Fhose thov.hts are turned awards, contempla tire निगमावनिष्ठा -वेदमार्गपरायणा 8 भुवानि हिनानि पुराणानि भागवनादानि ये गुपित पवित्र जने रिदिन मनपर निदापा 9 महाराष्ट्र हितमान (द्वितममूह) चमूनियमनेन (सेनाधिपत्य स्वीन्य ) जनपदाधिकारेण वा (देशस्य अधियारेण भायय्यय रेसनादिरूपेण प्रभुपद उपमना (प्रामुवन् ) परागुरामा - मामानाम् आघात् इनरे वर्गा (नियादय ) से प्रभव उहाचि येपा तेषां 10 मनं is a gerund in a and means भइचवा, similarly पार This verse refers to the bands of plandering Maratlıke ·141 मायागुतया Oa account of their well-knotn proficiency la deceit (the aliz Te is applied according to the catra dan विवपूनगो. प्रत्य मुजाम प्रन्यायभूनाना पार्थिवानाम्, मयावनि (भयावह गतिः संचारः यस्याः) qualifies मादा...च्च्य (महारा मवानां भटाना the Frequen- दोषानो घाममूह:). पर्यटाव्येन Potential 3rd per sing. tatire of अट् with परि. देव...तः qualifies तुग्धाः (The Turks or Xoguls). निप्रहाः निर्विवाद मनोरपाः येषाम्. निर्देवभूमीमुगन् (देववाहा रहितान् ) quahfies देशान्ः XXII. 1-2 यत्नमादतः यस्याः प्रमादरः, गीः (वार) कामदुपा गौः धेनुः) सार्यते. गोत्व (वरीवदंच लक्षाया मूर्वरव). ३ शारदा (सरपदी) धारदं शरदृनुमव ) यत् सम्भोज पच तदिव वदनं यम्या.. मर्वदा (सर्व ददादीनि) मदा (मा) संनिवि (मामीय) मनिष (गन् गोमनः निधिः treasure' यम्मिन् ), क्रियान 3rd per. sing. Benedictive of 6 गुरवो गुगा व मगया तशा मागरम. असन् sufficiently, अल्युथ नद पम्प निदानन्य (कारणय). ३ मुद्धाःगु म ( qualifies both रूपम् and माध्यम् ). मनां अनवार (ornaments, figures of sreech) विवस्या भेगारीप वपनामिः (रचनामि.). विहितप्राय (विहितः प्रायः प्रदन्यः यम्य पर विदिनः मरः प्रीतिः पनि ). 12 in fiz: who are perfect io mercars. It way believed that mercury, it properly prepared, would inake men immortal. har*ho are masters of the pino Rasa, Sírio gāra, Virr &c. 15-16 हतारित रामि पारित, त्रु पट (विधाना देवानासम् IAS पद स्वर्ग:तन). 17 7777; fanai: aki at who are (like ) mirrors in winch apo rellected the graces of Sarasvati. af 19€ (893) वध रहाम' इस धारा (चन्द्रri). 20 विधाः देवाः पालावा. मरसारमारामटकटुम्पायतिचाः पर गारात्यो नव मा. 20 उपुरम: with inisted cheels 20 भराग free from panions (जोगा) अgrm free from darli EMS or ignoradre (17) ·142 26-27 fate -Exudation of trecs, juice extract भारदी -सरस्वती सत्यवतीमुन -व्यास सुपर्वोपचित quahfies both स्वर्ग snd भारत (मुपवभि देव उपचित, पक्षे शोमनै पर्वभि उपचितम्) 20 भास 1s the name of a dramatist who preceded Kalidasa 32 TFT arrangement putting together fift a stylo of composition. पाशाली is one of the four रीति (गौडी, वैदर्भी, लाटी being the other three) शीलाभट्टारिका was a famous Poetess 37 विस्तारिता परगणा येन विकासितानि कुमुदानि येन l निर्वाह प्रतिपन्नवस्तुपु to carry to the end what is undertiken. 49 विध्वस्ता परगुणा यै अन्तरिता व्यवहिता शशिरुक् चद्रस्य वान्ति ये सानिमुना मेशनाम् 56-57 स्वभानु नरादु मटेन मलिना कपोलभित्तय (प्रसस्ता कपोला ) येपाम् 58-60 पादै (किरणे , परे चरणे) इनकान्त (इन सूप )-the sun stone महति नियतताव-on account of its being fixed by nature 39777 not artificial or assumed #21 19 an adverb and meang -Incessantly' आमेयग्रावा the stone that emits fire 61 शिफन विश्वामित्रेण स शिनीवर दशरथ 9774t (qualified राम) one who had sidelocks of hair on the temples (and thereforo quite a boy) G2 हिरण्यरेतसम्म मनिं चय राशि धाम तेज GGपविष्यत (talhout totalls to set,gen am of tho future parts of ) दिनभर्नु गर्यम्य वराणा (पिरणाना, पशे हम्नाना) सहयमशि The aun is called सहयररिम अम्मा - सोनाया पाकानिमुपस्य-ready for develon ment or to field lle fruit 60 १२ शिव घरात शासनादि मेरु यो पालासे विनानि विधाये 10-73 साप पनम् is in spposition with देयम् (सायसिद्ध factth. tho csuw or losis of accompiltslung A dosired of post) निपानम् - Pool भण्डाजा -विहगा विवश !elpless 13-15ष्टिरमा (मिनिमनियम सदेष्टिव according to 'मस्ति ali ufq' IV, I CO) fatalten (ftafi doprene ( entirely aron) पोदेखि पोप अभियगर देवम् () पयोपोगम यान्तो 401 who was talking about sttem le to win (or conquer) 241 मा retwestho maister statemovakingnammed जयन.

·143 Part Second, I. 1-2 979-harm तेषु-कर्णदु गामनादिषु समोपेतो should be wydat (1t 19 so written probably for the exigencies of the metre, as the sixth letter in an Anushtubh pada must be long ) 8 निकृती स्थित bent upon taking offence 15 राजपुत्री refers to द्रौपदी 19 feat adv (Instru of Pufe ) fortunately दिष्टया वृथ् to congratulate a man upon (with the instrumental of the thing upon which one 18 congratulated) II. 1-4 TABATT Buited to that occasion (not absolutely proper, but prompted by the pecularly exasperating circumst ances ) लिया = कैकेय्या खमिनोऽपि (सु+अमित्रोऽपि ) even a butter enemy 6-9 राश-दशरथस्य राजवृत्तमनुस्मरन् keeping in mind the practices of Linga 3 gay secure to yourself the government supply मा (अयोध्या) 89 the subject of स्थास्यति 12-14 उत्पथ प्रतिपन्नस्य taking to a wrong path दत्तन by (my) gifte se ky thc porformance of proua deeds (TTTTFÅET taraf यच हूयते । अन्तवेद्या च यद्दानमिष्ट तदभिधीयते ॥) 376 I swear (governa dal of the person to whom a promise 19 810cn and instru of the object by which it is made ) 20 19 should be 249 23 ta fasting to death with some object ( used with it or उप विश) 34 सत्यस्य and शमस्य are to be connected with अभिप्रायम् 40-43 FIERE the averling of evil by the recital of mantras Trata cancellog all the preparations ( for my installation as herr-apparent ) III. 4-5 हनुमन्त is the object of उपन्या शोरेन परिघुनम् ( Past Pass 22 of fa 1 and 10 ) afflicted by corrow ·144 8 कृतात्मा इव अर्धदूपणीम् (मोक्षरूपपरमपुरुषाधस्य नाशयिनी बुद्धिम् ) as one whose mind is pure (abandons) thoughts that would nullify his highest object ( 2 मोक्ष) 10 Supply स (निरुत्माह )as the subject of अधिगच्छति. 17-18 शौण्डीयम् Pride, prowess Supply तत् before सतम् (spirit) प्रणट what is missing, विनष्ट what is destroyed 20-22 गृहीनधनुष should be गृहीतधन्वन आलम्ब should be आलम्बस्व चण्टस्य should be चण्टात् 21-25 त-रावण निमित्तानि (good ) omens IV. 4 get the seat of an ascetic 17 वर्णनास (कर्णी च नासा च) 19 a समाहारद्वन्द 21-24 बाला-पणसा आनतपर्वणा गरेण (आनत पर्व यस्य तेन) with an arrow, a portion of which is bent 31 वैदेही and अशोरवनिया are not combined because सyि 1s left to tho volition of the poet in verge 50 नल सेतुममारयत्-mark the causal construction of कृ Seo Apte's Guide 45 55 पुष्ययोगेन on (the auspicious) conjunction of पुष्य with tho . imoon V. 5-6 नीहार दिम हम्यवादन - अनि गुभग -सुखावह कृन आग्रयता 2 & 471997714971 an ollation consisting of first fruits at tho end of the rainy season 7-8 91991 (I lentiful) TTT (ubjects of destro) I TV going out on an oxpedition. अन (यमेन) मेविना (दक्षिा) दिशन् 9-11 दुरे मूर्य यम हिमवान् Possessed of (or nbounding an) snor हिमवान् गिरि the mountain Himalaya द्याया च मरिए सायामलि (मम पारवन्द) दुभंग अमुसावद ये प्यारण्या दिमनाशिनपर्णत्वार 12-15 fiche9192199 919 in wluch sleeping in the open is Filenu 5471 Jed by 84 (e 94 ni pears on tho enstern ! orizon in the crening at the bot inning ul (17) दर आदाम (lenath) यागाम I vin roulerel dush, or obscuro ly knes breath mafull munni.ht वा-प्रान " ·145 19-22 अग्राझ वी यस्स whose power (heal) is not felt. भद- सार -हिम विगाहनि should be विशाइन्ने 24 ग्वेन (जिन) विज्ञेया सारमा यामु VI. The Papdaras resolsed to pass their year of incognito at the court of Vurata in various disguises. Dharmarája asks Arjuna in what disguise, mighty warrior as he is, he wishes to say there 4-5 मि. greatnrer or reserror of water गद्रागा अष्टानां दिगनानान् ऐरावत पुण्डरारो वामन कुनुशेडन । पुष्पदन सावभौम मुप तीवश्च दिग्गना । मुप्रवीत्र is the guardian of the north-east 7 धृतराष्ट्र-name of a नाग also called ऐरावत Light prinepal Lagas are mentioned 9 गुहाकेश - अर्नुन अनवन (न+अवम) not inferior to महस्ताक्ष 13 are ll, आदित्य 19 and वमु 8 There are i तुटपवत. 1 बीममु - अनून (न कुया कर्म दीमन्न उध्यमान कथचन । तेन देवमनुष्येषु बीभत्सरिति चिनुत ।) भीम धनु यम्य VII. 1 अल in the sense of 'sufficient for gorerns the dature 6-7 अप्रैल्यमुसमचारी अभ्येति अमुखमधारा अमुन्न सवार यरा or यम्यान् 1973 (as onomatopoetic worl) the fapping of an elephant sears. FH simultaneously II Tue, the father of the fire Pandaras was cursed when Le thot & pair of deer Sala, king of Xisbadha, lost hus fungdom by gambling, the Prishnus being cursed by gages killed one another, wheadrunk, see मोमलपत्र 13 बामदश्य परशुराम #ROT & kiny, a famous worshipper of Vishnu. परशुराम 1s one of the serea deathless' persons 16-17 प्रवृत्त दान पसान iron whose temples paice 19 flowing (orat talen with the king who bas begun deeds of chanty) पर trual (or tax) अनुवृत्तिपर obedient, of a compltant spirnt. 10 ·146 VIII. The Pandavas once felt extremely thirsty Nakula was sent in search of water He came to a lake and, without minding the expostulations of a Yahshs, drank the water and lay dead The game fate overtook Sahadeva, Arjana and Bhima one after another At last Yudhishthira came on the scene, answered the questions of tbe Yakaba and brought his brothers back to bfe. Some of the qaestions and their answers are given here 14-16 अदक्षिण अविद्यमाना भल्पा वा दक्षिणा यस्मिन् इन्दानि the Paurs of opposites such as शीत and उष्ण 17 अनन्तक endless (नास्ति अन्त यस्य) 25 वृत्त Good conduct स्वाध्याय study of the Vedas श्रुत knowledge. 28 व्यसनिन excessively fond of (study, without actually doing anything in accordance tberewith ) 29 चतुर्वेद (चत्वार वेदा यग्य) 31-33 वारिचर is addressed to the यक्ष अप्रतिष्ठ adhuot lead ing to anything certain. IX. मारिप-used in dramas as a respectable mode of address by the TTT to one of the principal actors भाव (in dramas). term of address. पाहिदासेन ग्रथित वस्तु (plot) यस विवेकेन विया न्तम्-destitute of discnmination 1 अवचम् blamable 'अवधपण्यवर्या गझंपणितव्यानिरोधेषु' पा० 3 1 101 (अवय पापम् । गो दिन् । अनुप गुरुनाम । तदिन गा वरनान च) परेका मन्यौ नेया बुद्धियंस whose mind u gurded by the conrictions of others. x. 1 आदव ady pertaining to a ऋतु (season) विलासवतीना ससा (सरि becomes मय at the end of . तत्पुरुषसमाम) मनाम देय मा दीनि मधुमन् (विष्णु ) मधु बमन्तु ममप वाम सरसहारा १ टे (सयाणा) गितम्य (पेनिस) बोपन Separateम (मारी) अन अनुमत 3 umfingfit with Lunters who la] packs of tounds an! rets with them. निशनव muslhfies बनम् गै बयोमि (पशिनि) **tu ( A species of ox ) Ti is the object of 175 ·147 4 नभम्प -भाद्रपदमाम वियुष rain bow वनश्वत् पिंगा या नटिन (विपत् ), तमिदृश गुश (string) तेग संगतन्, when taken with विदनायुध dissolve (कनापि तदित् गुरव देन सगतम् ) 5-6 हरे (द्रस) व प्रमाव यस्य सद्ग Arhinoceros झुरण an arrow with a short horse shoe-shaped head horn supremacy दृप्ताना विनवे अधिट्टनु suthorized to tame those who are puffed ur. 7 farina (the noise of contending winds in the sky) z7 z 8 कुन्निसाग्र लग्ना मुत्ता ( pearls) येषाम् मागा = दाणे 10 विम्मृत अयकरणाय येन अनुपयेवया by continuous attend anco (or when taken with vi, by constant practice) 11 असमेत (असगत ) परिच्छद (retinue) यम्य त्रियामाम् - निशान 12 quins the flapping of elephants earg पट परहम्य व ध्वनि येपाम् विहगाना विकूजितायेव दन्दिमङ्गलानि 13 एफ 19akind of deer अमरनमुचा qualifies तुरनामे 14 युदितम् the rosring of an elephant. शुदपानिनम्-hitting an zovisible mark, the sound of which only 18 heard 15 पचिरथ -दशरथ रनमा (ras91on or mental darkness) निमी रिते अक्षिणा येपाम् 17 तेन-दशरथेन स मुनिपुन दिनात् सरश्वामी द्वाम्बी च तस्य मुन अश्वरपदै in broken words 18 TA T 291 ( who ha i lost their sight) 19 वी दपती शिशो प्रहर्ता शल्पगुददारयताम् ark this construc tion of the causal of सरस्त from the chest हस्ता वारिमि A curse was usually given after taking some water in the hand 20 दिष्टान्त Death आमा नादम् (पूत्र आक्रान्त तम् ) first tram pled under foot 21 अदृष्य तनयाननपमन्य शोमा येन (this qualifies मयि) वृथ्या (land) which is to be ploughed XI Raksbasa #43 the devoted sinister of the Landas whom Chanakya destroyed 1 मौर्याचद्रगुप्तन Chandragupta who was an illegstunste Eon of the last नन्द was placed on the throne by चास्य चाणक्य ·148 राक्षस affend निराकृवेग abandoned by चाणक्य This refers to tho fegned quarrel between चाणक्य and चन्द्रगुप्त आरूढ कुलालचुक येन which has mounted the potters wheelte which is revolring मुद्रा a pass क्षपणक a Buddha or a Jain mendicant श्रावक a papil, Buddhist votary W a term of respect applied to a Buddhist विषकन्या a woman intercourse with whom was fatal पवतेश्वर refers to the father of मलयरेनु ३ मुह मुसात्-राक्षसस्य मित्र क्षपणक त मुसार रिपु-राक्षस ( who, thoagli outwardly a friend, is really an enemy according to 44 केनु) आकाशे लक्ष्य बद्धा fixing the looh on some object out of sight 3 अवर्धत in the true sense of the word राक्षरा refers to the minister XII 1 रिपुमित्रक्ल्यै who were almost lils enemies and frnends res pectively ( of the moon ) FETA laughter (e the day lotuses began just to open their petals ) fark the moon lotuses the friends of the mood, became dojected : c closed their petals 2-3 भूगो व as if from a precipice. बद्ध अनुराग (अस्तगमनको रचत्व, पक्षे प्रेम) येन धूमा मलिना धूमरा च निर्विवेकाम् which lad no power of discrimination left (in a smoon one loses one's power of reasoning), or in which no distinction was left (on account of the darkness (this refers to r) चाम् - आरादाम् 4 प्रणष्ट मानप्रविभाग यस्मिन् which had lost its distinctions of the forms of different objects (on account of the darkness) Thus quallies Pa, the object of प्रत्यु'जहार 5 मुसावगाहानि which could be entered into with ess (with गृाणि) or a bath in which var rery pleasant (with anस) प्रयु दानि नागपुगनि पर जाणीव येषु ( with गृहागि) or प्रडदानि नारीमुगमदृशाति पानानि येणु ( with सरामि) 6 आदी मष्टा ( well swert) पश्चार सिनारी ( well watered) च अधिपचारपुष्पागि (अविवानि प्रशनानि चारपुष्पाणि येषु)चते भामोद माणे-भागोदसद्विद्रश्य मुगधा भागा पवदेशा येषाम् मधामपद -Geni. sang गुदिव -प्रतिदिन प्रातल्याणवार शोभा सिायम गमगुरद दम्य शत्रो रावणस्य प्रषिकारे ·149 S राजाङ्गन मम्मो स ( with-नौधा ) or राजा नसान मोभन् (with सरिता) 9 उघशोषन् Is a gerund in मन् from गुरु, which is joined with ऊर्थ मनशोष पशुधन r who mere dried up (erbsesed) while standane 10 The adjectives गुरु, उह and are to be construed re spectarely with कर, and हि गुरुरचदर करका देश अमानुसिया पदाएका दवसाने परिहा ll सगरपुमतका -सपा कविानपदा पुषस्तका (burches of Lowers) 19 काव्य-गुरु STT lessons, or of construed with ESTETT 'who were to be taught.' 4-5 लमहा मह ममते मिथ्याभिनिरेगा मानन (आन्न पान परिन् ) quahfies इन अप arell the month of which is andden समरिता -fixed, utent upon. 8-10 दारान् अल(अनेकन्य) surmussung all ordinxy chldren. अमदाह fale rdes रस ( विनापया विनोउपिया (and which falae no 13 ) is seen in those wto e mind, are infitostech 11-12 भाका (यसन्न ) marnet, lode-stone चा सविसी याच्या ( br chsnce) चे निधडे निरराम-रन् when preceded bra, आandut takes the परलपद (दासीन्दो रन) 13 दम Punishment which is the list of the four जाप, साम, दान, and दर- 1* दस्त मूनि देशा उन्मूः उन्मूलन दनिन् परशु तन्य नदिन past x-r of arii (which is a denominative verb from ars) वर आच" who betares like a hudle (of there) Compare the Marathi proverb ( कुवा दागगनाम माम्) ० सीपसन् should be परमार विक धर्न, andarन 16 इनवाना चतुय (मामानानक पति मनोज्ञान) H2 cleaned ( bathed ) br bus mother 18-19 विस्कत्र (विस्मदात्र कथा सचा) s an अन्दामा समास युधिधिर नारद tells the story of प्रचुधिधिर खनन् (+ मधीवन) मरिश्द thould be अग्नि ·150 21-23 अद्धा Ind truly, indeed. ब्रह्मरधु-4 contemptuous term for a ATENU प्रयता असता (त्वया) 24-25 माणीत मया पाठितम् पत् (कुत्सित दोष) मा म न अददा The augment a ought to have been omitted as it occurs in the sentence गुरुमुसी (गुरुवाश्य ननिता) इय 26 अभिपद्यत -सपद्येत गृह एव व्रत येषाम् (गृहे नितान्त सत्तमनसाम् ) मदाता गाव इद्रियाणि येपाग 28 नेता (0 vocative)-राक्षमा 29 हिरण्याक्ष, the twin brother of हिरण्यकशिपु, ras killed by faces in the boar incarnation 32 पवतारमण-by throwing down from hauntaung तत् हनन क्तु न अभ्यपचत न प्रापन दाशार इत्यर्थ 31 greater aanr-these words are parenthetical Supply भवनि after युद्धि 30-37 परावृत्त गृहमेधीयय मगु left teaching and went to per Torrn some household duty सोपहूत =स उपहूत तिक्षणे -तोल एम्भावसरवा तनिष्ठा तेपा वाराना सलिन् निष्ठां (भक्ति) विद्वान् तानन् 36 तदपि मानुप जम अपि अर्थदम् (पुरषाधंसाध सत) अध्रुवम् विनश्वरम् 39 43 द्रियक-adsensual अपप aty real देत्या 19 nvocative :पित पट अपवर्ग -मोक्ष 45-46 धमाधम 1s an irregular समाहारहद It should be 497 for – att metapl skics out t?e three Vedas (and licn.co नगमाग) नयदमी तोंद नीतिश्च वार्ता means of lehthood, agra cateure. सब सन्यं मये यदि परमम्प पुस स्वामन अर्पण स्यात् XIV. 4-5 जामय virtuous and respectable women deity to whom sacrifices are oftored for destructio purjoseg. yet तामिव परनाम् compare farathi चोराच्या उम्ट्या बोंबा ८ घटुलानि Mattering words vt in primato After (their death) Qaf167-*f61 Tl is refers to t1 e practice ct Fati. XV. 1 Whenstorisxelaray everythin.ontlsearth Manu Ite tyto 19.were sured by 1 il pu in the form of a fiul. पन्या afernalo 7 Tot ·151 अखेदन air without fatigre' रिहिन (न) व त्रस्व (पोतम्य) चरित्र यत्र तथा 2 धरण्या पृथ्व्या धरणेन यविपचक मालाकृति वगन चिह वैन गरि गौरवयुक्ते 3 हिरण्याक्ष on the strength of a boon from ब्रह्मा oppressed all and carried the earth into the ocean Vishnu assumed the form of a boar, killed the demon and lifted up the earth 4 दलित (विदारित ) हिरण्यरशिपोस्तनु (देह ) एव भुग येन-Ths qualifies नखम् भृग किस वमन्गन विद्यारयति, अन तु कमलाग्रेश मृद्गविधारण मिति यदुवचम् 5 पदनम्बसम्बधि यन्नीर जट तेन जनित जनाना पावन पाविन्य येन म 6 The Puranas say that Parasoráma, in rerenge for his father's morder bis Fragtý's sons lowed the destraction of the क्षत्रिय He stored the blood in five lakes in and satisfied hrsManey. 7 रावास्य मौल्य (शिरासि) व बरि. दिशा पनय द्रादय तेषा वमनीय श्ष्टम् 8 जलदाम (रव आभा कान्ति यस) इलेन (plough) इनन तसाव गीति तया मिरिना या यनुना तसा इन आमा यस Here the lige Farment worn by दरराम 1s compared to यमुना (whose waters are dark) Fr being once drunk called a poa Erat to come to has that he might batke, when she refused, he drev her towards hum by his plaughshare बटराम 1s sometimes regarded as the 8th ancarnation of विशु 9 याविधि the rules about sacrifice. श्रुतिनातवेदसमूह दक्षिन पनुपान यम्मिन् This qualties ऋविजानन् 11 रदिन भापितन् मवम्य समारम्य माररूपम् XVI. 1-2 स = आहवमल whose eldest son has मामेश्वर, the second Leapgत्रिमादित्य अहत साहर्म अक यम्प कुमार - विक्रमादित्य- प्रियय पितरं आहवनइन् 5-6 Separate मा आसान भय देव मादबमठ चर डागरण यम्य शिव माइवमह Ritle practising penance sax nAdream शिव, ·152 who promised him three sons, the second of whom (te विक्रमादित्य) was to be the special favourite of the deity 7-8 यागिक a watehman, guard सरस्वत्या लेल दुल तर शान्ता मनोहरा 911 पाटवनाग्न exhibition of shill or cleverness Stparate महत् वैदास आ किम् भन्यत् वैशसम् destruction, hardship 14-16 आक्रान्तानि वशीकनानि दिगतराणि येन पदातिवनमुदहामि I shall bo four soldier, I shall fight your tears बुन्तल Is the name of the country to the north of Chola, representing the south western part of the Nizam's dominions and Belgaum and Dharvar 17-19 पांमुल or ady a profligate भवा या दयित शिव 20 अस्य-सोमेश्वरस्य, the elder brother of विक्रमादित्य रक्षामणि- Jewel worn as an amulet or preservative against evil XVII. 1-3 आदी मृता पश्चादुत्थिना विशेषेण उच्छसिन प्राणभूता मैत्रे मुहूर्ते नित्रदेवन्य मुहूते उदयमुनाद तृतीयमुहूत प्रतिस्म-प्रसाधनम् 4 नवेन दीक्षाविधी विवाहकर्मणि य सायक् तेन बहुलावसाने कृष्णपक्षस्य अन्ते पक्षादी इत्यर्भ सधुक्षामाणा-उपचीयमाना It was believed that the moon's light is due to the reflection of the sun a rays in tho matery moon. 5-6 गृहीतं पनि प्रति उद्गमनीयवस्र ('तत्स्यादुद्गमनीय यद्धौतयोवस्त्रयोयुगम्' अमर ) यया प्रपुड वाशपुप यस्या वितानवत् Possessed of a canopy 7-8 भूतार्भशोमया स्वाभाविश्या बान्त्या हियमाणानि आकृप्यमाणानि नेत्राणि यासाम् पेश नं देशपाशम् अन्त कुमुम = अतनिक्षिप्तकुसुम पर्या विपत्-बाप 3 97 painting the face with mush or other fragrant substances विभक्त -विपिनम् गोरोचना and चावाय are both yellowab The Ganges and Pårsatt are both ute Thero is a m1spriat, wo should read संवतायाविनीतम 10-11 आमुच्यमानाभरणा निवध्यमानभूषणा हरोपयाने हरप्राप्ती प्रियेन भत्री भागेर दशर्न पम यस्य 12-14 मादधाना-रिश्रदी पश्चाता -left lbshind 16-17 नन्दिमुनम् (नन्दिछे परमातुम् ) भवाम्यते इति मदिथेवर ras the time of the chief attendant of Shin Ji kafe ·153 आच्छादित उरु पृष्ठ यस्य तमिन् देवे या मक्ति तया सक्षिप्त मृहद प्रमाण यस्य श्रीरक्षणाना ऐश्वयचिद्वानां छत्रचामरादीना उत्सर्गेण त्यागेन विनीन वैष येषाम् इना नन्दिन शिवप्रतीहारस्य सह सकेनो यै मम दशन दापय इति नन्दिन प्रति कृतहस्तादिसूचना इत्यर्थ 18-21 शतपत्रयोनि वक्षागम् आगमनेन शिवागमनेन प्रतीत हृष्ट . हि यस्मात् स ( हिमवान् ) पूर्व (प्रामेव ) तस्स ( इश्वरस) महिम्ना सागर्थेन दूरम् अत्यन्तमावर्जित नमित आत्मशिर न विवेद, ननु विदितेश्वरमहिम्न स्वय प्रागेव प्रणतम्य नामातुराचारमानखीकारे क सोच , उच्यते सत्य स्वयं प्रणनवानुसथाने न सबोच तदनुस धान तु औत्सुक्यानास्तीति 22 आगुल्म (up to the ankle ) वीणानि आपगमार्गेषु पण्यवीथिकासु पुष्पाणि यस्मिन् This qualities मन्दिर (नगर) 26-27 आलि (vocative ) ससि वक्ष्यति धारयिष्यति गव्यम् eurus अमप्रवर्नम् (मत्रान् न वर्नयित्वा) 29 प्रवृद्धा आननच द्रस्य कान्तियस्या तया प्रपुङ चक्षु कुमुद यस्य स शिव प्रसन्न चेन सरिल (चेत सलिलम् इव) यस्य । 31-32 परिणीय प्रदक्षिणीकाय दपनी is the object of परिणीय तस्मिन् = वही उत्पल is a blue lotus and smoke also is dark blue XVIII 1 यदन्त = यस्या अन्त नाक्स्य वगस्य अधीश्वर इद तस्य नगर अमरावनी तस्या सावाक्ष (माभिटाप) मन येषाम् निवासाद by dwelling near whom (the Ganges) Connect लोकाना with निमरणशोक 2 AR by those who are fallen from their position in society because the site are not performed upon them. 3 य refers to महिमा सगरना sons of सगर whose ashes were watered by the Ganges and who then went to heaven पुतलं 19 the object of समासाद अनववा (blameless pure) पनि विभ्रनि इति- tus qualifies सगरजा 4 धावम् -Gerund 11 अम् from धाय् पुर governs महीपाना तरणतर erer growing तरुण खेदम्य qualifies मम मन्तु fault, Construe यदिह दे वियोग अय ममैव मदु Separate करुणा अनु Supply कार्या as the predicate of *** 5 पनन् degenerate suntal. गदविगलिन रोगै नरिन सिमिपनम् adoctor perfect in his art-this is in spposition with मावर ला 11 ·154 ० श्वपापाना चाण्डाराना द्रात समूहै अमिता विचिकित्सा (संशय ) तस्या विचलित कापित विमुक्ताना qualifies एन परिषदाम् एक सदन 19 10 apposition with माम् परिकर घग्य to gird up the louns 7 f acting like a dog se eatug snything and serving anybody पैगुन्यम् wickedness 8-9 य refers to पवमान ध्यतिर contact. निक्नady natural 10 या refers to मृला (प्रशस्ता मृद् earth) विधि०-It is believed that Brabmi writes on the forehead of a man his fature ll जमावधिना (जम अवधि यस्य) सुकृतेन मार्जन कुवन्ति विबुधा देवा XIX 2 पादा (रिरणा , पक्ष चरणा) पृथ्वीभृतां (पर्वताना, पक्षे राक्षाम् ) भास्वनि (सूर्ये, पक्षे ते नन्विनि) 5-6 कुमुदत्या परिवृढ नाथ वारिद भेष दवातुरे oppressed by heat (Lit forest conflagration) 7-9 आमारे by showers कल्परहा कल्पवृक्षण मैनाक was the son of हिमाल्य, he escaped when Indra began to cut off the wings of mountains and went to the sea for shelter घटोद्भवमुनि अगस्त्य who drank the ocean in order to belp Indra in killing the Kalegas who had themselves in the ocean 11-12 दवगन ऐरावतेन करीर a thorny plant growing in deserts. पचमरागम् a musical mode 10 मुरमिपुप्पाला रसालफ्लानां च आलय तय येषु 17 दिश एव अगना तासां अगर गता श्रीसपन चदन XX. 1-2 विमृश्य विचाय बरोतीति परिणति result end आ विपत्ते till death 3-5 प्रयोगविज्ञानम्-knowledge of dramatic representation. थएवम् air atrongly mueli अप्रत्यय wati out conf dence, dhtident. शान सार येन 6-8 स्वhि tbs refera to मीना गम refers to आपती या गुणा *, thu qualife na gora Bpi reciating or adrairing merits (wherever they maylo) ताम्-भरपतीम् मुगीन सामान् वृत्त-- character good conduct मदिर्न पूर्ति ·155 9-10 दहिस्पाधीन् external conditions पतङ्गस्य = सूर्यस्य विमत्यति ( loc ning of fine45 pr p of a denominatıre from 4 ) patting forth sprouts. 11-13 तम् मधुम् the friend of मदन सा-रति the wife of मदन, who was redaced to ashes by S172 स्तनसम्बाध Is a gerand in अम् (स्तनी सवाध्य) जवान तान्तिवती विवृत अपमारिन द्वार यस्य सनानवाही नि -running continuously सप्लवन्ते-How together 13-15 वामव born of a good family (or made from a bam boo) गुणवान् rossessed of merits (or 'stringed') पाहिद पलस्य-the front of the sनक tree is used in purifying maddy water यादिल turbind 16-18 नेमि the ring or felly of a wheel अरा spokes. अत्यन्त and एकातत both mean for erer' 19-20 विधो -चन्द्रस मसन due toa sacrifice पर्यायपीन drunk in turns The 16 41 of the moon are supposed to be devoured in succession by 16deities, 21-22 सरमितम् = पङ्कजम् प्रसिद्ध Decorated. ताननन् the face of पावती who was practising pensnce शैवलास न सह-this quali fies परम् 23-24 यम्य = हिमाल्यस्य प्रत्यादीता तिलका (nuspicious marks on the forehead) ये बहुमतिन् great regard 25–26 faqe (27) is the object of fazert for when preceded by नि and परा takes the आमनेपद हरे = मिहस्य नागान् =गनान् नियोज्या those who are appointed to a tang सम्भावना honour 27-29 स्तम्बकरिता-formingsheares, laxarant growtb आधातु of the man who imparts or applies. बिम्बोद्वाहे-1a taking up a reflection 33 अन्यसाद निवृत्ति यस तद् अन्यनिवृत्ति न अन्यनिवृत्ति अनन्यनिवृत्ति वाच्य blame. पन्या -सोनाया Supply राम as the subject of ऐच्छन् 36-37 एनाम् मीताम् सनधा blameless, pure tion. वयम् alas क्षम it 30 तेन -शि गुपारेन सदी व योरिद hte aei aste roman पातरेषु मा गरेषु ETT reflec ·156 40-41 अनिर्वेद absence of despondency प्रतिपक्षम् is in appORI• tion with व्यवमायबध्यताम् which means barrenness of undustry, lack of perseverance पराकम आश्रय यासाम् 42-43 निर्वाणाय (भवति) ( leads to) supreme pleasure 46-47 घडनि-नमर कैलिसदन the house (the soures) of sport 11-52 समित्कुश (समिधश्च कुशाच) 1s a समाहारद द धर्मामुख TITUTT 19 in apposition with 3714 , which is the object of THNA 53-54 अनियते (not fixed, capricious) रुदितमिते (रदिन च सिन च) यस्मिन्-this quahtes वदनवमलय ते (तब) reters to सीता. आरक्ष्या ईपलक्ष्या दन्तमुकुला (दता मुकुला व) येषाम्-this qualifies तनमान् 55-56 भाति = ससि बटु refers शिव in the disguise of a ब्रह्मचारिन् विवधु - वतुमिच्छु परीवाद censure