·॥ कृत्यकल्पतरुः॥
॥ श्रीलक्ष्मीधरविरचितः ॥
॥ श्राद्धकाण्डम् ॥
॥ मङ्गलाचरणम् ॥
॥ श्रीगणेशाय नमः॥
यः पुण्यात्मा धिनोति प्रतिदिनममितैर्हन्तकारैर्मनुष्या-
न्कव्यैरव्याजभव्यैः पितृगणममरस्तोममस्तोकहव्यैः।
श्रीनाथध्यानसिन्धुस्रवणसुखरसोपेतचेतोमरालः
सः श्रीलक्ष्मीधरोऽयं विरचयति सुधीःश्राद्धकाण्डं चतुर्थम् ॥
॥ प्रतिज्ञा ॥
श्राद्धस्वरूपं तद्भेदाः काला देशास्ततः परम् ।
हविष्याणि विवानि ब्राह्मणानां परीक्षणम् ॥
पक्तीनां पावना वा अपाङ्क्तेया निमन्त्रणम् ।
निमन्त्रितस्य नियमाः श्राद्धमावाहनाग्रतः॥
श्राद्धसंपद आतिथ्यमपास्यश्च यथाक्रमम् ।
विधीनां परिभाषा च जपासनमुखो विधिः ॥
परिवेषणमन्त्रस्य सङ्कल्पो भोजने विधिः।
जपादिविधिरत्रापि कर्म श्राद्धोत्तर क्रमात् ॥

·२
कृत्यकल्पतरी
पित्रादीनां स्वरूपं च श्राद्धस्तुतिरनुक्रमात् ।
आमश्राद्धं तथा जीवत्पितृकश्राद्धमेव च ॥
अथ द्विपितृकश्राद्धमेकोद्दिष्टमनन्तरम् ।
सपिण्डीकरणश्राद्धं श्राद्धं तत्करणोत्तरम् ॥
श्राद्धाधिकारिणोऽप्यत्र श्राद्धमभ्युदयाश्रितम् ।
श्राद्धं जीवत एवात्र कथ्यते तदनन्तरम् ।।
लक्ष्मीधरेण कृतिना नानामुनिवरोक्तिभिः।
द्वात्रिंशत्पर्वणामेवं श्राद्धकाण्डे निरुच्यते ॥

·॥ १ ॥ ॥ अथ श्राद्धस्वरूपम् ॥ अथ श्राद्धकल्पः। तत्र हारीतः [अ. १२] अथातः श्राद्धकल्पं व्याख्यास्यामः । संवत्सरः प्रजा- पतिः। तस्योदगयनं शुक्लोऽहः पूर्वाह्नश्च । तद्देवानाम् । दक्षिणायनं तामिस्रो रात्रिः अपराह्नश्च । तत् पितृणाम् । नान्यभावः कृत्स्नभावादुभयथा इज्यन्ते । व्यामिश्रत्वा- दहरहः। अथाप्यत्रोदाहरन्ति-यस्येमे वर्त्मनी हव्यकव्ये वहतो देवा यस्याध, पितरोऽधैं तथैव निमेषा यस्य मूलं, तं ऋतवो वै यजन्तममृतत्वमियात् ।। शुक्लश्च तामिस्रश्च पक्षौ । यस्माद्देवानां पितृणां चैवं विभक्तः कालः, तस्मात् कृस्त्नस्य कालस्याननैव प्रकार- द्वयन मंगृहीनत्वात् , 'नान्यभावः' नान्यथात्वं, तद्व्यामि- श्रत्वात् पूर्वाहापराहादिभेदेन । अहरहरुभयथापि इज्यन्ते' प्रकारद्वयेन पूर्वालापराह्मादिभेदेन । 'इमे वर्त्मनी' देवयान- पितृयानाख्थे । एतस्मादर्थवादवाक्यात् सामान्यतः श्राद्ध- कर्तव्यताविधि: कल्प्यते ॥ (1) योऽसी प्रजापतिनाम देवताविशपः श्रूयते स एवायं सांवत्सरात्मक: कालः । तस्येतस्य भागदयं भवति । तत्रोदगयनं शुक्लोऽहः पूर्वाह इत्येको भागः । अहर्दिनम् । तदेतत्संवत्संरावयवजातं दवानाम् । दक्षिणायनं संवत्सरावयवजातं पिताणाम् । भत्र पित्र्यं कर्म कर्तव्यमित्यर्थः । 'तं' संवत्सरं प्राप्य यथाविभाग देवांश्च पितच यजन्तं पुरुषममृतं मोक्षादिफलाभिमुखेन 'इयात्' आगच्छतीत्यर्थः । इति दैवपितृविभागेन कालनिर्णयः ।। (हेमाद्रिः, १६६-१६७) ·१ कृत्यकल्पतरौ श्राद्धस्वरूपं च आपस्तम्येन व्यक्तमुक्तम् । यदाह आपस्तम्बः [२, १६, १-४] अर्थतन्मनुः श्राद्धशब्दं कर्म प्रोवाच । प्रजानिःसार्थ [च । तत्र पितरो देवता ब्राह्मणस्त्वाहवनीयार्थे । मामि मासि कार्यम् । अपरपक्षस्याऽपराह्नः श्रेयान् ॥ इति 'श्राद्धशब्द' श्राद्धमिति 'शब्दो' वाचको यस्य तत्तथा । 'ब्राह्मणस्स्वाहवनीयार्थ' आहवनीयवद्वयक्तद्रव्य- प्रतिपत्तिस्थानत्वेन । एतेन पितृनुद्दिश्य द्रव्यत्यागो ब्राह्मणस्वीकरणपर्यन्तं श्राद्धस्वरूपं प्रधानमित्यर्थादुक्तं भवति । अन्यत्र तु देवश्राद्धादौ श्राद्धशब्दप्रयोगो गौणः तद्धर्मप्राप्त्यर्थः, कौण्डपायिनामयनहोम इवा- ग्निहोत्रशब्दः । अत्र च पित्रादीनां प्रत्येकं देवतात्वम् , न समुदितानाम् । 'नमो विश्वभ्यो देवभ्य इत्यन्नमादौ प्राङ्मुखयोर्निवेदयेत् । पित्रे पितामहाय प्रपितामहाय च नामगोत्राभ्यामुदङ्मुग्वषु' इति विष्णुना [७३, १३-१४] प्रत्येकमेवोद्देश्यत्वेनाभिधानात् । ततो मधुघृताक्तं तु सोष्णमन्नं तिलान्वितम् । गृहीत्वा देवतीर्थन प्रणवनैव तत्पुनः॥ एतद्वोऽग्नमितीत्युक्त्वा विश्वान् देवांश्च मयजेत् । अमुकामुकगोत्रैतत्तुभ्यमन्नं स्वधा नमः ॥ इति ब्रह्मपुराणवचनाञ्च । यत्तु अमावास्यायां पितृभ्यो दद्यात्' इत्यादिवाक्येषु बहुवचनम् , तन्न प्रमाणान्तर- सिद्धप्रत्येकदेवतात्वानुरोधादभिधानक्रियापेक्षम् गर्गा भोज्यन्ताम्' इतिवत् । नापि पित्रादेः सपत्नीकस्य देवतात्वम् । तथात्वे प्रमाणाभावात् । प्रत्युत ·५ श्राद्धकाण्डे श्राद्धस्वरूपम् न योषियः प्रथग्दद्यादवसानदिनाहते। स्वभर्तृपिण्डमात्राभ्यस्तृप्तिरासां यतः स्मृता ।। इति शातातपवचने भर्तृसंबन्धिपिण्डभागस्यैव पत्नीतृप्तिहेतुत्वेनाभिधानाद्विपरीतमेव प्रमाणमस्ति ।। ॥ इति श्रीभदृहृदयधरात्मजमहासान्धिविग्रहिकभट्ट- श्रीमल्लक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ श्राद्धकाण्डे श्राद्धस्वरूपम् ॥

·॥ २॥ ॥ अथ श्राद्धभेदाः॥ विश्वामित्रः नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिश्राद्धं सपिण्डनम् ।' पार्वणं चेति विज्ञेयं गोष्ठयां शुद्धयर्थमष्टमम् ॥ कर्माङ्गं नवमं प्रोक्तं दैविकं दशमं स्मृतम् । यात्रास्वेकादशं प्रोक्तं पुष्टयर्थं द्वादशं स्मृतम् ॥ विवृतं चैतद्भविष्यपुराणे' अहन्यहनि यच्छ्राद्धं तन्नित्यमिति कीर्तितम् । वैश्वदेवविहीनं तदशक्तावुदकेन तु ॥ एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमित्तिकमुच्यते । तदप्यदैवकं कार्यमयुग्मान् भोजयेद्विजान् । कामाय विहितं काम्यभिप्रेतार्थसिद्धये । पार्वणेन विधानेन तदप्युक्तं खगाधिप । वृद्धौ यत् क्रियते श्राद्धं वृद्धिश्राद्धं तदुच्यते । सर्व प्रदक्षिणं कार्य पूर्वाह्न तृपवीतिना ।। गन्धोदकतिलैर्युक्तं कुर्यात् पात्रचतुष्टयम् । अार्थ पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ।। ये समाना इति द्वाभ्यामेतज्ज्ञेयं सपिण्डनम् । नित्येन तुल्यं शेषं स्यादेकोद्दिष्टं स्त्रिया अपि ॥ 1. श्राद्धचन्द्रिका, ३ श्राद्धचन्द्रिका, ४ 2.

·श्राद्धकाण्ड श्राद्धभेदाः ७ अमावास्यां यत् क्रियते तत् पार्वणमुदाहृतम् । क्रियते वा पर्वणि यत् तत्पार्वणमुदाहृतम् ॥ गोष्ठयां यत् क्रियते श्राद्धं गोष्ठीश्राद्धं तदुच्यते । बहनां विदुषां संपत्सुग्वार्थ पितृतृप्तये ॥ क्रियते शुद्धये यत्तद्ब्राह्मणानां तु भोजनम् । शुद्धयर्थमिति तत्प्रोक्तं वैनतेय मनीषिभिः॥ निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । ज्ञेयं पुसंवने चैव श्राद्ध कर्मानमेव च ॥ देवानुद्दिश्य यच्छ्राद्धं तदैविकमिहोच्यते । हविष्येण विशिष्टेन' सप्तम्यादिषु यत्नतः॥ गच्छन्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कुर्यात्तु सर्पिषा। यात्रार्थमिति तत्प्रोक्तं प्रवेशे च न संशयः ॥ शरीरोपचये श्राद्धमर्थोपचय एव च । पुष्टयर्थमेतद्विज्ञेयमौपचारिकमेव वा ॥ 'वृद्धिः' पुत्रजन्मादिः। 'नित्येन तुल्यं शेषं स्यात्' इति तु समन्नावश्यकार्य पार्वणमेकोद्दिष्टं चाभिमतम् । तेनाय. मर्थः-सपिण्डीकरणस्य चोभयामकत्वात् पार्वणांशे पार्वणेन एकोद्दिष्टांश एकोद्दिष्टन तुल्यं विशिष्टं अङ्गजातं स्यादिति । 'एकोद्दिष्टं स्त्रिया अपि' इति च, अत्रैकोद्दिष्टपदेनैकोद्दिष्टयो गात् सपिण्डीकरणमेवाभिहितं प्रसंगात् स्त्रीसंबन्धेनापि । "क्रियते वा पर्वणि' इत्यत्र पर्वशब्दः संक्रान्त्यादिपरः। गोष्ठी' चात्र श्राद्धकर्तृसमुदायः। 'संपत्सुग्वार्थ' श्राद्धसामग्रीसंपदा यत्सुग्वं तदर्थ बहनां विदुषां केनचिन्निमित्तेन युगपच्छ्राद्ध 'पार्वणमिति स्थितिः' इति श्राद्धचन्द्रिकापाठः संपत्सुखार्थ' इति श्रा. च., ६; सम्यक् सुखा थे-उ. 'कर्माझं श्राद्धमुच्यते' इति श्रा. च. 'विशेषण' इति श्रा. च. - 2. 3.

·कृत्यकल्पतरौ SPEAK कर्तव्य उपस्थिते पृथक्पाकायसंपत्तौ मंभूय श्राद्ध-- सामग्रीमंपावनेन यहाद्धं क्रियते तद्गोष्ठीश्राद्धमिति शङ्खधरः। 'निषककाल सोमे च' इत्यादि श्रौतस्मातकर्मो- पलक्षणम् । देशान्तरगमने । देशान्तरगमन गृहप्रवेश च यच्छाद्धं तत्तीर्थयात्रार्थ देशान्तरगमने तीर्थयात्रां कृत्वा गृहप्रवेशे च बोद्धव्यम् ॥ “यो यः कश्चित्' इत्यादिब्रह्मपराण- वचनात् । शरीरोपचये' शरीरोपचयहेतौ रसायनादौ कर्तव्ये। ॥ इति श्रीमहदयधरात्मजमहासान्धिविग्रहिकमह श्रीमल्लक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ श्राद्धकाण्डे श्राद्धभेदाः ॥ 1. यो यः कश्चित्तीर्थयात्रां तु गच्छत् मुमयत: सुमना: मुसमाहितः । स: पूर्व स्वगृहे कृतोपवास: संपूजयेन्द्भक्तिनम्रो गणेशम् ।। देवान् पितृन् ब्राह्मणांव साधून धीमान् प्रीणन् वितनोति शक्त्या प्रयत्नात् । प्रत्यागताथ पुनस्तथैव देवान् पितॄन् ब्राह्मणान् पूजयेच ॥ इति श्राद्धप्रकाशे ब्रह्मपुराणवचनम् । (पृ. ३३३) ·॥३॥ 1 ॥ अथ श्राहकालाः ॥ तत्र याज्ञवल्क्यः [१,२१७-२१८] अमावास्याष्टका वृद्धिः कृष्णपक्षोऽयनद्वयम् । द्रव्यं ब्राह्मणसंपत्तिर्विषुवत्सूर्यसंक्रमः॥ व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोः । श्राद्धं प्रति रुचिश्चैव श्राद्धकालाः प्रकीर्तिताः ॥ 1"व्यतीपातः' [योगविशेषः] सूर्याचन्द्रमसोः क्रान्ति- साम्यसमयः। 'गजच्छाया' ब्रह्मपुराणोक्ता। योगो मघात्रयोदश्योः कुञ्जरच्छायसंज्ञकः। भवेन्मघायां संस्थे च शशिन्यर्के करस्थिते ॥ इति अमावास्यादयः श्राद्ध स्याङ्गभूताः काला मन्त्रादिभिः प्रकीर्तिताः । अत्र अमावास्या कृपक्षस्य पनदशी तिथिः । च मिनीबाटी कहश्चति द्विविधा। दृष्टचन्द्रा मिनीवाली नष्टचन्द्रा कुट्टस्तथा' । तत्र सानिक: सिनीवाल्यां श्राद्ध कार्यमितर: कुल्हाम । 'अप्रका' मार्गशी दिमासत्रया पर रक्षा म्यः । तत्र गृह- च्छीनक:---"हमशिशिरयोश्चतुर्णामापरपक्षाणामष्टमीश्वष्टकाः" आश्व.गृह्य. २, ४, १] इति । विष्णुस्नु त्रयमेवाइ , ८६, १] ब्रह्मपुराणे च पुनरष्ट काश्चतस्रः । ' वृद्धिः' विवाहादिः वैदिककर्मगण: पुत्रजन्मादिश्च । अयनदयं । मकर कर्कटसमान्ती । 'द्रव्यबामणसंपत्तिः' द्रव्यस्य श्राद्धाईब्राहाणस्य वा संपत्ति: लाभो यत्र काले स श्राद्धकालः । विषुने मेरे नुलायां च सूर्यस्य संक्रान्तिः । अयनवदस्यापि पृथग्व- चने प्रयोजनम् । 'व्यतीपातो' योगविशेषः । तत्र वृद्धमनुः "श्रवणाश्वि- धनिष्ठाद्रीनागदेवतमस्तके । यद्यमा रविवारेण व्यतीपात: स उच्यते ॥ नागदेव- तमाशेलगा; 'मस्तके' प्रथमपादे, यदि चन्द्रः । गजच्छाया चोक्ता स्मृत्यन्तरे---यदेन्दुः पितृदेवत्ये इंसश्चैव करे स्थित: । तिथिर्वश्रवणीया च गजच्छायति सा स्मृता ॥ इति । 'पितृदेवत्यं' 'हंस' आदित्यः 'करो' हस्तनक्षत्रम् , वैश्रवणीया' त्रयोदशी । ग्रहणं उपरागः । (अपरार्क: ।) means मघा; . 2 ·१० स्पनरी [३ विष्णुः [७६, १-२, ७७, १.६] अमावास्यास्तिमोऽष्टकाम्निम्रो ऽन्यष्टका: माघी पौष्ठ- पध्वं कृष्णत्रयोदशी व्रीहिरावणको चेति । एतांस्तु श्राद्धकालान् वे नित्यानाह प्रजापतिः । श्राद्धमतेष्वकर्वाणो नरकं प्रनिपगते ॥ आदित्यमंक्रमणम् । विषुवगम।विशेषणायनद्वयम्। व्यतीपातः । जन्मक्षम् । अभ्युदयश्च । 'एतांस्तु श्राद्धकालान वै नित्यानाह' प्रजापतिः । श्राद्धमतेषु यहत्तं तदानन्याय कल्पते ।। माघी' पौर्णमामी, नव समुदायप्रमिद्धेः। मनुः [३,११२-११३] पितृयशं तु निर्वर्ग विप्रचन्द्रनगऽनिमान् । पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मामानुमामिकम् ॥ पितां मामिकं श्राद्धमन्याहार्य विदुर्वधाः । नचामिषण कर्नव्यं प्रशस्तन प्रयत्नतः ॥ पितृयज्ञोऽत्र पिण्डपितृयज्ञः । पिण्डान्वाहार्यक' पिण्डानामनु पश्चादाहियते क्रियते यदर्शश्राद्धं तत्तथा । 'मासानुमासिक' प्रतिमामभवम् । पितणां ममिक ' इति । मासिकं दर्शश्राद्धं यत् पिण्डानामनु पत्रावाहार्य कर्तव्यं विदुः बुधा इत्यर्थः । एतेन पिण्डान्वाहार्यकमिति मंज्ञा- करणम् । निर्वचनं गुणविधानार्थमुक्तं भवति । 'आमिषण' प्रशस्तेन स्वाङ्गमांमादिना। (1) बीहिपाक: शरत् । यचपा का बसन्तः (वैजयन्ती 'जन्मक्षम्' आरमन : पुत्रस्य नामांयाश्च जन्मनक्षधम् । (वैजयन्ती) (3) तत्र कृतं श्राद्धं किया यावचन्द्रनार कायस्मानमुपति कम सर्वगुणातिशयबत्सर्वकामसाधनं भवतीति वैजयन्ती ।। (4) काम्यानाह' इति मुद्रितविष्णुस्मृती । ।

·श्राद्धकाण्डे श्राद्धकालाः छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः । [२,८१-९२] पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते।' वासरस्य तृतीयांशे नातिसन्ध्यासमीपतः॥ यदा चतुर्दशीयाम तुरीयमनुपूरयेत् । अमावास्या क्षीयमाणा तदैव श्राद्धमिष्यते ॥ यदुक्तं यदहस्त्वेव दर्शनं नैति चन्द्रमाः। तत्क्षयापेक्षया ज्ञेयं क्षीणे राजनि चेत्यपि ॥ यञ्चोक्तं दृश्यमानेऽपि तचतुर्दश्यपेक्षया । अमावास्यां प्रतीक्षेत तदन्ते वापि निर्वपेत् ॥ अष्टमेंऽशे चतुर्दश्याः क्षीणो भवति चन्द्रमाः। अमावास्याष्टमांशे च पुनः किल भवेदणुः॥ आग्रहायण्यमावास्या तथा ज्येष्ठस्य या भवेत् । विशेषमाभ्यां ब्रुवते चन्द्रचारविदो जनाः॥ अत्रेन्दुराद्यप्रहरेऽवतिष्ठते चतुर्थभागोनकलावशिष्टः। तदन्त एव क्षयमेति कृत्स्नमेवं ज्योतिश्चक्रविदो वदन्ति ॥ यस्मिन्नन्दे द्वादशैकश्च यव्य- स्तस्मिस्तृतीया परिश्या न जायते ॥ एवं चारं चन्द्रमसो विदित्वा क्षीणे तस्मिन्नपराहे च दद्यात् ।। संमिश्रा या चतुर्दश्या अमावास्या भवेत् कचित् । ग्ववितां तां विदुः केचिदुपेध्वमिति चापरे ॥ वर्धमानाममावास्यां लक्षयेदपरेऽहनि । यामांस्त्रीनधिकान् वापि पितृयज्ञस्ततो भवेत् ॥ पक्षादावेव कुर्वीत सदा पक्षादिकं चकम् । पूर्वाह्न एव कुर्वन्ति विद्वेऽप्यन्ये मनीषिणः॥ (1) पिण्डपितृयज्ञाङ्गभूतानां पिण्डानामनु पश्चादाहियते क्रियते इति 'पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीणे' 'राजनि' इन्दौ कर्तव्यम् ॥ (स्मृतिचन्द्रिका, p. 307,) ·[३ 'क्षीणे गजनि' क्षीण मोमे । 'तृतीयांशे' त्रिधा विभक्तदिवमतृतीयभाग, अपगह इति यावत । चतुर्दशी- याम' चतुर्दश्या यामम् । तुरीयं चतुर्थम् । पूरयेत्' अमावास्या श्रीयमाणेति सम्बन्धः । 'यदुकं गवहस्त्वेव' इत्यादिना चन्द्रदर्शनश्रुतिविरोधमाशय परीहारः कृतः, अदर्शनस्य भयोपलक्षणस्यात । दयमानऽप्येकदा' इति पद्गोभिलवचनम् ११.५... नदपीत्थंभनयतुर्दशीविषयम् । 'तवन्ते चतुर्दशीशेष । यदामावाम्या श्राद्धयोग्यकालख्यापि- नी न भवति तदा पनी योदयः । इतरथा तु प्रथम एव पक्षः । 'अमावाम्गाऽष्टमांश' इति, गवाऽमावास्या- पाष्टमोऽशोऽपगलयापनयोग्यो भवन्यपरदिन नदाप्य- णुरूपस्य चन्द्रममो विद्यमानत्वात् क्षगाभावान्न श्राद्धं कर्तव्यम् । अत एव हेतोयंत्रामावाम्गाया न वृद्धि क्षयो, किं तु विष्टम्भेनोभगदिनयोग्पगङ्गमयन्धामावास्या- संभवस्तदा पूर्वदिन एव श्राद्ध कर्तव्यम् । 'श्रीण राजनि शस्यत' इति मनुवचनात । आग्रहायणगठामावास्ययोः तज्ज्योतिःशास्त्रानुसारेण चन्द्रगतिवेलनपयात, 'अष्टमंऽशे चतुर्दश्याः क्षीणो भवति' इत्यादिप्रकारम्यासंभवादुत्तर- दिन एवास्याष्टमांशेऽपि श्राद्धं कर्तव्यमित्यर्थः । तदन्त ननु च ॥ । (11 चनदंगा: पदमाग समान, ' - मागा तृतीयांशव्यापिनी, नदा चशीदिन । भाडामा । दिनदिन- नृनायारीमावास्याप्रामाधार नदिन पा था । अगदी नामामामः यस्क चन्द्रमा न हमको नाममा कप' निगर: स्यात् । नदहोरात्रशंपे मिनीवालाचे चन्द्रमांना 11 में .. १.दादा" ! गोभिलसूत्रान् [५,७,५] मोरि काम: का इन नापन् । अमन अनिस्मृत्योर्विकल्या भावान् । अनएर पदमा का नमूनाग आशाङ्कः । तादरोधस्य 'दृश्यमानेकदा' होविकदिपाल सिंभ पार गरे ।' नारायणोपाध्यायकृतपरिशिष्टप्रकाश: pt. 2. 1. (04.15.!

·श्राद्धकाण्डे श्राद्धकालाः एव' इति अमावास्यान्त एवेत्यर्थः। 'खर्विता' इति निन्दयानु- ष्ठानाङ्गत्वमुक्तम् । अपरे तु तामेव 'उपेध्वं' इति, अर्थानुष्ठा- नार्थमुपगच्छतेति मन्यन्ते । एवं हि विकल्पे व्यवस्थामाह 'वर्धमानां' इत्यादि । एतेनामावास्यावृद्धिपक्ष चतुर्दशी- संमिश्रा हेयैव । इतरथा तु क्षीयमाणत्वे स्तम्भे चतुर्दशी- मित्रैव ग्राह्याऽनुष्ठनार्थमित्युक्तम् ॥ नन्वेवं वर्धमानामा- वास्यापक्षे तस्यामेवामायामनुष्छेयानुष्ठाने प्रतिपदनुष्ठेयं पक्षादिचरुप्रभृति द्वितीयाविद्वेऽपि प्रसज्येत । तचात्यन्त- निषिद्धम्। पर्वणो यश्चतुर्थोऽश आद्याः प्रतिपदस्त्रयः। यागकालः स विज्ञेयः प्रातर्युक्तो मनीषिभिः ॥ इति बोधायनेनैतावत एव कालस्य यज्ञाङ्गत्वेनोक्तत्वात् । द्वितीयाविद्धे “एष वै सुमना नामेष्टिः' इत्यादितैत्तिरीयश्रुतौ निन्दावचनाच्च । तत्राह 'पूर्वाह्न एवं कुर्वन्ति विद्वेऽप्यन्ये मनीषिणः' इति । अननदमुक्तं भवति-द्वितीयारहितस्येष्टिकालस्य प्रात युक्तस्य प्राप्तो मत्यां द्वितीयामहितो निन्दितः । अप्राप्ती स एव यागाङ्गमिति ॥ अमावास्याप्रसङ्गादिदमुक्तम् ।। 'ब्राह्मपुराणे अमावास्यायां श्रवणं रक्षोन्नं वैष्णवं यदा। तदा पितृभ्यः श्राद्धं तु दत्तमक्षय्यमुच्यते ॥ विष्णुपुराणे [३, १४, ७-०; १५-१६ अमावास्या यदा मैत्रविशाग्वास्वातियोगिनी। श्राद्धे पितृगणस्तृप्तिं प्राप्नुयादष्टवार्षिकीम् ।। अमावास्या यदा पुष्य रोद्र चर्चा पुनर्वमौ । द्वादशाब्दं तदा तृप्तिं प्रयान्ति पितरोऽचिताः ॥ हेमाद्रिः, १७४ 1 ·कृल्य कल्पतरौ [३ वासवाजैकपाक्षे पितां तृप्तिमिच्छताम् । वारुणेन त्वमावास्या देवानामपि दुर्लभा । माघासिते पञ्चदशी कदाचिदुपैति योगं यदि वारुणेन । ऋक्षेण कालः स परः पितृणां न पल्पपुण्यैर्नृप लभ्यतेऽसौ ।। काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवन्तु भूपाल तदा पितृभ्यः। दत्तं जलानं प्रददाति तृप्ति वर्षायुतं तत्कुलजर्मनुष्यैः ॥ 'तत्रैव चेद्भाद्रपदास्तु पूर्वाः काले यदा तत् क्रियते पितृभ्यः। श्राद्धं परां तृप्तिमुपेत्य तेन युगं महमं पितरः स्वपन्ति । 'मैत्रं' अनुराधा। रौद्रं' आर्द्रा । 'वाम' धनिष्ठा । 'अजैकपात्' पूर्वभाद्रपदा । 'वारुणं' शतभिषक् । कात्यायन श्रद्धायुतं श्राद्धं कुर्वीत शाकेनापि । नापरपक्षमति- क्रमेत् । मासि मासि चोशनमिति श्रुतिः ।। बैजवापः कृष्णपक्षे श्राद्धं कुर्वीतानं मस्कृत्य । 'संस्कृत्य' पक्त्वा । 'मनुः [३, २७६, २७८ कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । श्राद्धे प्रशस्तास्तिथयो यथैता न तधेतराः ॥ यथा चैवापरः पक्षः पूर्वपक्षाद्विशिष्यते । तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्लादपराहो विशिष्यते ॥ (1) तस्मिन् काले माघे मासि असितपञ्चदश्यामित्यर्थ: । (हेमाद्रिः, १७५) (2) तत्रैव तस्यां माधपञ्चदश्यामित्यर्थ: । (हेमाद्रिः, १७६) (3) अपरार्कः, ४२२ (4) 'शस्त्रहतानां श्राद्धकर्मणि चतुर्दशी इति विष्णु- स्मृतिः (७८,५०) 'चतुर्दश आयुध राद्धिः' इत्यापस्तम्बः (२,१६,२०,) (5) विशिष्यते प्रतिवचनात् पूर्वाऽपि श्राद्धकर्तव्यतां बोधयति' इति कुल्लूकभट्टः। शस्तार ·श्राद्धकाण्डे श्राद्धकालाः १५ ब्रह्मपुराणे पयोमूलफलैः शाकैः कृष्णपक्षे च सर्वदा। पराधीनः प्रवासी वा निर्धनो वापि मानवः॥ मनसा भावशुद्धेन श्राद्धे दद्यात्तिलोदकम् । नाइनन्ति पितरश्चेति कृत्वा हव्यमले तु यः॥ न तर्पयति तान् भत्त्या देहात्तद्रुधिरं बत। पिबन्ति सर्वनाशं च कुर्वन्त्यनु पदे पदे । तस्माद्भयेन च पितृस्तर्पयेत् सततं बुधः॥ पक्षान्ते निर्वपेत्तेभ्यो अपराहे च वेदवित् । अपां समीपे दूर्वासु दर्भेषु सिकतासु च ॥ 'तेभ्यः' पितृभ्यः, 'पितरोऽस्य न गृहन्ति' इत्यत्रैव प्रकरणे यमेनोक्तत्वात् । 'दर्भेषु' दर्भमयदेशेषु । एवं दुर्वादिष्वपि । तथा आषाढयामथ कार्तिक्यांमाघ्यां त्रीन् पश्च वा द्विजान् । तर्पयेत् पितृपूर्व तु तदस्याक्षय्यमुच्यते ॥ अस्यार्थः-श्राद्धं कृत्वा पुनस्त्रीन् पश्च वा विप्रान् पृथगेव भोजयेत् , तदक्षय्यफलं भवति ॥ गौतमः [१५,१-४] अथ श्राद्धममावास्यायां पितृभ्यो दद्यात् । पञ्चमी- प्रभृति वापरपक्षस्य यथा श्राद्धम् । सर्वस्मिन् वा द्रव्यदेश- ब्राह्मणसन्निधौ । कालनियमः शक्तितः॥ पितृभ्यः' पितनुद्दिश्य । बहुवचनात् पितामहप्रपितामहयोरपि देयम् । (मस्करि) (2) 'संनिधाने' इति मस्करिपाठः । 'उपपत्तौ' इति च म्याचहे।

·कृत्यकल्पतरी [३ योऽयममावास्यादिकालनियम उक्तः शक्तस्य द्रव्या- दियोगिनो अरोगिणो बोद्धव्यम् । असामर्थ्य तु तदकरणेऽपि न प्रत्यवैति ।। वसिष्ठः [११, ४३॥ श्रावण्याग्रहायियोश्चान्वष्टक्यां च पितृभ्यो दद्यात्। निगमः आहिताग्नेः पित्रर्चनं पिण्डेरेव ब्राह्मणानपि वा भोज- येत् पूर्वश्रुतेः । अपरपक्षे यदहः मंपात । अमावास्यायां तु विशेषेणाष्टकातीर्थ तिथिद्रव्यब्राह्मणसंपत्सु चिकित ।। ब्रह्माण्डपुराणे कन्यां गते सवितरि यान्यहानि तु पोडश। क्रतुभिस्तानि तुल्यानि तेषु दत्तमथाक्षयम् ॥ . अश्वयुक्कृष्णपक्षे तु श्राद्धं कार्य दिने दिने । त्रिभागहीनं पक्ष वा त्रिभागं स्वर्धमेव वा। श्यामाकैस्तु विशेषेण प्रसिद्वैस्तपितृप्रियैः । 'दिने दिने' प्रतिदिनम् , मकल एव पक्ष इत्यर्थः । 'त्रिभागहीन' पञ्चमीमारम्येत्यर्थः॥ त्रिभागं' दशमीमारभ्य। 'अर्ध पक्षस्याष्टमीमारभ्येत्यर्थः । तथा? यावच्च कन्यातुलयोः क्रमादास्ते दिवाकरः। तावच्छ्राद्धस्य कालः स्याच्छ्न्यं प्रेतपुरं तदा । (1) 'पुराणे' इति स्मृतिचन्द्रिका, ८८; बझादपुराण' इत्य- परार्कः, (४२४) (2) अपरार्कः, ४२३---' अत्र पौर्णमास्यन्त मासाभिप्रायेण प्रोप्रपद्या अपरपक्षोऽश्वयुक्कृणपक्ष उक्तः । त्रिभागहीनपक्षेऽपि प्रत्यहं श्राद्ध कार्यम् । पक्षमिति द्वितीयावशादत्यन्तसंयोगावगमात् । (3) 'ब्रह्मपुराणम्' इत्यपरार्कः (४२४) :

·श्राद्धकाण्ड श्राद्धकाला:
'तावच्छ्राद्धस्य काल' इति, यस्य कुतश्चिनिमित्तात
कन्यागतापरपक्षे श्राद्धं न निष्पन्नम् , तं प्रति यावत्तुलास्थ:
सविता तावान् श्राद्धकालो विहित इत्यर्थः।
भविष्यपुराणे
येयं दीपान्विता राजन् ख्याता पञ्चदशी भुवि
तस्यां दद्यान्न चहत्तं पितणां तु महालये ॥
'महालये कन्यागतापरपक्ष।
ब्रह्मपुराणे
श्राद्धं विषुवतोः कुर्यात् तथा चायनयोर्द्वयोः।
दिनलोपे व्यतीपाते ग्रस्तयोश्चन्द्रसूर्ययोः ।।
'दिनलोपः' यस्मिन्नहोरात्रे दिनत्रयस्पर्शः।
तथा
युगायेषु युगान्तेषु श्राद्धमक्षयमुच्यते ॥
वायुपुराणे
पित्र्यदानाय मृले स्यरष्टकास्तिन एव च ।
कृष्णपक्षे वरिष्ठा हि पर्वा चन्द्रीति भाष्यते ॥
प्राजापत्या द्वितीया स्यात् तृतीया वैश्वदेविकी।
आद्या यूपैः सदा कार्या मांमरन्या भवेत्तथा ।।
शाकैः कार्या तृतीया स्यादेष द्रव्यगतो विधिः ।
अन्वष्टका पितणां वे नित्यमेव विधीयते ॥
या चाप्यन्या चतुर्थी स्यात्तां च कुर्याद्विशेषतः ।
आसु श्राद्धं च यः कुर्यात् सर्वस्वेनापि नित्यशः॥
क्षिप्रं प्रामोति श्रेयांसि परत्रह च मोदते ।
पितरः पर्वकालेषु तिथिकालयु देवताः ॥
सर्वे गृहस्थमायान्ति निपानमिव धेनवः ।
यस्य ते प्रतिगच्छयुरष्टकामु ल्यपूजिताः॥
मोघास्तस्य भवन्त्याशाः परत्रेह च नित्यशः॥

·१८ कस्य कम्पनरी [३ 'मूले' आदौ, प्रधानस्थान इति यावत् । अष्टकाया- स्तिथिपर्वोभयरूपत्वात् देवपितृपूजाऽवश्यं कर्तव्या। ब्रह्मपुराणे ऐन्द्रयां तु प्रथमायां तु शाकैः मंतर्पयेत् पितन् । प्राजापत्यां द्वितीयायां मामैः शुद्धश्च नर्पयेत् ।। वैश्वदेव्यां तृतीयायामपूपैश्च यथाक्रमम् । वर्षासु मेध्यशाकैस्तु चतुभ्यांमेव मर्वदा ॥ 'शुद्धैः' प्रशस्तैः । अत्र च शाकादिविकल्पः शाग्वा- भेदव्यवस्थितः॥ देवलः अयुग्मास्तिथयः सर्वा युग्माभ्यः प्रतिपूजिताः । कालतः पूजिती मामी माघप्रोष्ठपदावुभौ ॥ पक्षयोः शुक्लपक्षाद्धि बहुलः श्राद्धपूजितः। उक्ता तिथिपरीक्षेयं नक्षत्रप प्रचक्षते ॥ उत्तराः श्रवणस्तिष्यो मृगशीर्ष प्रजापतिः । हस्तः शतभिषक् स्वातिश्चित्रा पित्र्यमधाश्विनम् ।' नक्षत्राणि प्रशस्तानि मदेतानि तु पैतृके। अपराणि च नक्षत्राण्युच्यन्त कारणैः कचित् ।। यस्मिन् गुणोदितं विप्रं पात्रभूतमवाप्नुयात् । श्राद्धस्य पूजितः कालः भवत्म एव वा पुनः ॥ 'उत्तराः' तिस्रः । 'प्रजापतिः' प्रजापतिदेवस्या रोहिणी । 'पित्र्यं मघा । 'आश्विनं' अश्विनी । 'अपराणि' धनिष्ठादीनि । 'कारणैः' माघपञ्चदशीयोगादिभिः ।। हारीतः तीर्थे द्रव्योपपत्तौ तु न कालमवधारयत्। पितृणामतिरेकोऽयं मासि कार्यो ध्रुवः स्मृतः ॥ 'तीर्थ' वेण्यादौ, 'द्रव्योपपत्ती' अलभ्यभादीयद्रव्यप्राप्ती च अमावास्यापराह्लादिरूपः कालो न प्रतीक्षितव्यः (श्राद्धचन्द्रिका, पृ. १.) (1)

·श्राद्धकाण्डे श्राद्धकाला:
पात्रं वा ब्राह्मणं प्राप्य सद्यः श्राद्धं विधीयते।
अष्टका ये चाभ्युदयास्तीर्थयात्रोपपत्तयः॥
'न कालमवधारयेत्' अमावास्याऽपराह्नादिकं न
प्रतीक्षेतेत्यर्थः । 'अतिरेकः' अधिकः अष्टकादिरपि, 'ध्रुवः'
आवश्यक इत्यर्थः ॥ अष्टका' इत्यादि, मासि कार्या
अमावास्याश्राद्धादयः ।
पैठीनसिः
कः श्राद्धकालो देशो द्रव्यं द्विजातय इति ॥
'देशो' वाराणसी । 'द्रव्यं
'द्रव्यं' वङ्गमांसादि ।
द्विजातिः' पतितपावनादिः।
शातातपः
नवोदके नवान्ने च गृहप्रच्छादने तथा ।
पितरस्त्वीयन्त्यन्नमष्टकासु मघासु च ।
तस्माद्दद्यात्सदा युक्तो विद्वत्सु ब्राह्मणेषु च ॥
'नवोदके' वर्षादौ । 'ब्राह्मणेषु' प्राप्तेष्विति शेषः ।
मनुः । ।३, २७३ - २७४]
यत्किचिन्मधुना मिश्रं प्रदद्यात्तु त्रयोदशीम् ।
तदप्यक्षयमेव स्याद्वर्यासु च मघासु च ॥
अपि नः स कुले भूयायो नो दद्यात् त्रयोदशीम् ।
पायसं मधुमर्पिा प्राकृछाये कुजरस्य तु ॥
'प्राक्छाये कुञ्जरस्य' प्राच्यां दिशि गतायां हस्ति-
च्छायायाम् ॥
वसिष्ठः [११,३० - ४०]
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।
उपासते मुतं जातं शकुन्ता इव पिप्पलम् ।।
(1) 'प्राक्छाये प्राच्यां दिशि गतायां छायायामपराहेतरे काल इत्यर्थ:-
मेघातिथिः
-

·..
मधुमांमैन शालेश पयमा पागमन च ।
एष नो दास्पति श्राद्धं वर्षामु ण मधामु च ॥
शहलिखिनयमाः
पिता पितामह श्रेय नव प्रपितामहः।
जानं पुत्रं प्रशंसन्नि पिपलं शकुना इव ।।
मधुमामेन बड़गेन पयमा पायसेन वा ।
एष दास्यति नस्तृप्ति वषांमुच मासु ॥
विष्णुः ७८,५२ - ७३
अपि पितृगीत गाथे भवनः।
अपि जायेत मोऽस्माकं कृले कभिन्नरोत्तमः ।
प्रावृट्कालेऽसिते पक्षे त्रयोदश्यां ममाहितः ॥
मधूत्कटेन यः श्राद्रं पायमेन ममागरेत।
कार्तिक सकलं वापि प्राकमाये कुअरस्य वा ॥
पेठीनसिः
गेन सर्वलोहेन वर्षासु च मघामु च।
पुत्रो वा यदि वा पोत्रो यो नो दगात प्रयोदशीम् ॥
इति पितरः समुदीक्षन्ते ।।
'सर्वलोहन' सर्वतो लोहितवर्णेन छागनेन्यर्थः ।।
तथा हविष्यप्रस्तावे देवलः
'छागो वा सर्वलोहितः' इति ।
याज्ञवल्क्यः [१, २६१]
यद्ददाति गयास्थश्च सर्वमानन्त्यमुच्यते ।
तथा वर्षात्रयोदश्यां मघामु च विशेषतः ॥
যন্ত্র
प्रौष्ठपद्यामतीतायां मघायुक्तां त्रयोदशीम् ।
प्राप्य श्राद्धं हि कर्तव्यं मधुना पायसेन च ॥
(1)
'सकलं मास'मिति केशववैजयन्ती पठति ।

·श्राद्धकाण्डे श्राद्धकाला: २१ ब्रह्मपुराणे आश्वयुज्यां च कृष्णायां त्रयोदश्यां मघासु च । प्रावृतो यमः प्रेतान् पितंश्चाथ यमालयात् ॥ विसर्जयति मानुष्ये कृत्वा शून्यं स्वकं पुरम् । क्षुधार्ताः कीर्तयन्तश्च दुष्कृतं च स्वयं कृतम् ॥ काङ्क्षन्तः पुत्रपौत्रभ्यः पायसं मधुमंयुतम् । तस्मात्तां तत्र विधिना तर्पयेत् पायसेन तु ॥ मध्याज्यतिलमिश्रेण तथा शीतेन चाम्भमा । ग्रासमात्रं परगृहाद्वयक्तं यः प्राप्नुयानरः ॥ भिक्षामात्रेण यः प्राणान्मधारयति वा स्वयम् । यो वा संवर्धयेहहं प्रत्यहं स्वात्मविक्रयात् ॥ श्राद्धं तेनापि कर्तव्यं तैस्तैव्यैः मुमंचितः । त्रयोदश्यां प्रयत्नेन वर्षाम् च मघामु च ॥ नास्मात् परतरः कालः श्राद्वेष्वन्यत्र विद्यते । यत्र माक्षात्तु पितरो गृहन्त्यमृतमक्षयम् । अत्र त्रयोदशीविषयानेकवाक्यपर्यालोचनया प्रौष्ठपर्ध्व कृष्णप्रयोदश्यां पुत्रिणाऽपुत्रिणा वा पिण्ड- सहितश्राद्धमेवावश्यं कर्तव्यमिति गम्यते । मघायुक्तायां तु तस्यामेव ज्येष्ठ पुत्रवता पिण्डरहितं श्राद्धं कर्तव्यम् । कन्यागतापरपक्षाधिकारे- तत्रापि महती पूजा कर्तव्या पितृदेवते। ऋक्षे पिण्डप्रदानं तु ज्येष्ठपुत्रो विवर्जयेत् ॥ इति देवीपुराणवचनात् । यत्तु 'युवमारिणश्च भवन्ति' इत्यादि- निन्दाश्रवणं तद्वक्ष्यमाणत्रयोदयुपविद्धकाम्यश्राद्धप्रयोग- विषयम् ॥

·૨૨ पार्वणश्राद्धविध्यनन्तरं २८० -२८२ अनेन विधिना श्राद्धं विन्दबह निवपेत् । हेमन्नग्रीष्मवर्गमु पाबगज्ञिकमन्यहम् ।। न पैतृकयजिको होमो लौकिकग्नी विधीयते। न दर्शन विना श्राद्धमाहिनादिजन्मनः ॥ 'त्रिरन्दम्य' मंचम्मर वारत्रयम। अगं च मानिनिरग्नि- साधारणः । मंवत्मरमग यदवश्यकतव्यत्वेनीकं पार्वण- श्राद्धं कुतनिद्रव्याचमभवादेनिमित्तादमपत्तावनुकल्पः॥ पाचयज्ञिक तु पनयज्ञान्तर्गनश्राद्धं गत्तम्प्रतिदिनमुदकादि- नापि कर्तव्यम्। अतएव पार्वणश्रादभिधाय देवलेनापि- P एतेन विधिना श्राद्धं कुर्यात मंवत्सरं कचित् । द्विश्चतुर्वा यथा श्रा, मामे मासे दिने दिने । । इति शक्तिमभवामभवतारतम्गन यहव: र्शिताः । हेमन्नग्रीष्मवर्षासु त्रिरनुष्ठीयमानं श्राद्धं कन्या- कुम्भवृषस्थेऽर्के यस्यां कस्यां च तिची कर्तव्यम् । आहिता- निनापि तु तत्रापि दर्श एव । यस्मात श्राद्वापैतृपशिक- शब्दोपात्तानौ करणहोमाङ्गभूतो दक्षिणानिन दर्शव्यतिरेके- णान्यदस्तिो निमित्तान्तरात्तयदष्टकादिश्राद्धं नातः कुतश्चि द्विप्रपाण्यादि निष्पाद्यानौ करणाङ्कमेव कार्यम् ॥ देवलः मानवः श्राद्धकल्पोऽयं मनुना ममुदाहृतः ॥ बहुपिण्डाष्टकासु स्यादेकपिण्डा तु नाष्टका ।। एतेन विधिना श्राद्धं कुर्यात् मंवत्सरं मकृत् । द्विश्चतुर्वा यथाश्राद्धं मासे मास दिने दिने । यमः राहुदर्शनदत्तं हि श्राद्धमानन्त्यमुच्यते ॥

·श्राद्धाकाण्डे श्राद्धकाला: २३ विष्णुः [७७, ८-21 सन्ध्यारात्र्योन कर्तव्यं श्राद्धं बलु विचक्षणः । तयोरपि च कर्तव्यं यदि स्यादाहुदर्शनम् ॥ राहुदर्शनदत्तं हि श्राद्धमाचन्द्रतारकम् । गुणवत्मर्वकामोऽयं पितणामुपतिष्ठते । शातातपः रात्री श्राद्धं न कुर्वीत राहोरन्यत्र दर्शनात ।। सन्ध्ययोरुभयोश्चैव न कुर्वीत कदाचन ॥ आपस्तम्बः [१,१६,२३-२४) न च नक्तं श्राद्धं कुर्वीतान्यत्र राहुदर्शनात ॥ मनुः [३,२८० रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीत राक्षमी कीर्तिता हि मा। सन्ध्ययोमभयोश्चैव मृर्ये चैवाचिरोदिते ॥ {11 'सका श्राद्धं नइ बार मनमाना! मी नामा मन्वादिभिः कांपना । नया मच्योगा:25.१ । गमाव - राहादन्यत्रापि निधिदमदाणाक्षपा आम नि माया मासानुमासिकानाथ- संभवेन (गोविन्दराज:)

·॥४॥ । ॥ अथ काम्यश्राद्धकालाः ॥ तन्त्र कात्यायन: अथ काम्यानि भवन्ति। स्त्रियः प्रतिपदि। द्वितीयायां स्त्रीजन्म । अश्वास्तृतीयायाम् । चतुर्या क्षुद्रपशवः । पुत्राः पञ्चम्याम् । षष्ठयां चुनऋद्धिः। कृषिः मतम्याम् । अष्टम्यां वाणिज्यम् । एकशर्फ नवम्याम् । परिचारिका एकादश्याम् । द्वादश्यां धनधान्यम् । कुप्यं ज्ञातिश्रेष्ठ-यं प्रयोदश्याम्। युवानस्तस्मिन् म्रियन्ते शस्त्रहतस्य चतुर्दश्याम् । अमावा. स्यायां सर्वम् ॥ मनुः कुर्वन् प्रतिपदि श्राद्धं सुरूपाल्लभते मुतान । कन्यकास्तु द्वितीयायां तृतीयायां तु वन्दिनः ॥ पशून् क्षुद्रांश्चतुभ्यां तु पक्षम्यां शोभनान सुतान् । षष्टयां धूतं कृर्षि चापि मातम्यां लभते नरः ॥ अष्टम्यामपि वाणिज्यं लभते श्राद्धदः मवा । स्यान्नवम्यामेकखुरं दशम्यां द्विखुरं बहु ।। एकादश्यां तथा ऋद्धिं ब्रह्मवर्चस्विनः मुतान् । द्वादश्यां जातरूपं च रजतं कुप्यमेव च ॥ (1) इमे श्लोकाः मनुस्मृतिच्यापाभिः मचायगाव राजकुमार कादिभिर्न धृता व्याख्याताश्च । दाक्षिणात्यकोशः परं कान, ध्यास्यामा नन्दि न्याख्यायां व्याख्यायाम् ।। See J. Jolly's Notes to his edition of cornistri (2) चाखुरं तथा' इति नन्दिनीगाठः । (3) 'तथा रूप्यं' इति नन्दिनीपाठः (4) रूप्यमेव-इति नन्दिनीपाठः han ·श्रादकाण्डे काम्यश्रादकाला: २५ ज्ञातिश्रेष्ठ प्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तु सुप्रजाः। प्रीयन्ते पितरश्चास्य ये शस्त्रण हता रणे ॥ पक्षत्यादिषु निर्दिष्टान् विपुलान् मनसः प्रियान्। श्राद्धदः पादश्यां तु मान कामान् समश्नुते ॥ 'वन्दिनः' स्तावकान । मगो भवतीति यावत् । 'गुतं' चुतजयम् । 'कुप्यं' सुवर्णरजतातिरिक्त ताम्राविधनम् । 'पक्षत्यादि' इति, पक्षतिः प्रतिपत् , प्रतिपदावितिथिफलं शोभनममावास्यायामित्यर्थः । आपस्तम्बः [२,१६,६-२१] सर्वेष्वेवापरपक्षस्याहस्मु क्रियमाणे पिनन् प्रीणाति । कर्तुस्तु कालाभिनियमात् फलविशषः । प्रथमेऽहनि क्रिय- माणे स्त्रीप्रायमपत्ये जायते । द्वितीये स्तेनाः । तृतीये ब्रह्मवर्चस्विनः । चतुर्थे भुद्रपशुमान् । पत्रमे पुमांसो बह- पत्यो न चानपत्यः प्रमीयते । षष्ठेऽध्वशीलोऽक्षशीलः । सप्तमे कर्षे राद्धिः । अष्टमे पुष्टिः । नवम एकखुराः । दशमे व्यवहारे राधिः । एकादशे कृष्णायमत्रपुसीसम् । द्वादश पशुमान् । त्रयोदशे बहुपुत्रो बहुमित्रो दर्शनीया- पत्यो युवमारिणः । भवन्ति । चतुर्दश आयुधे राद्धिः। पञ्चदशे पुष्टिः॥ .. 'सततं श्राद्धं कुर्वनामोति' इत्यधिकारे- .१११. (1) 'पुत्रप्रजाः' इति नन्दिनी. (2) Omitted in Jolly's Votes. See Chowkhamba edn. of मनुस्मति, (3) 'अवशील:' पान्य: । 'अक्षशील:' कितबः । 'रादिः' सिदिः। 'एकखुराः' भवादय: । “व्यवहारो' वाणिज्य शानपरिक्षानं वा । 'भायुभे रादिः समामे जयः ॥ (उमाबला).

·२६ कृत्यकल्पतरौ [४ विष्णुः [७८, ३६-५०] गृहेष्वभिरूपाः स्त्रियः प्रतिपदि। कन्यां बरवा" द्वितीयायाम् । सर्वान्कामांस्तृतीयायाम् । यशश्चतु- ाम् । [सुरूपान् सुतान्। पञ्चम्याम् । एतविजयं षष्ठ याम् । 'कृषि सप्तम्याम् । वाणिज्यमष्टम्याम् । पा- नवम्याम् । वाजिनो दशम्याम् । पुत्रान ब्रामवर्चस्विन एकादश्याम् । कनकरजते द्वादश्याम् । मौभाग्य त्रयोदश्याम् । सर्वान् कामान् पशवश्याम् । शस्त्रहनानां श्राद्धकर्मणि चतुर्दशी शस्ता । 5 श्राद्धं कुर्याद्' इत्यधिकारे हारीतः पञ्चमी पुत्रकामः।पठी धनकामः। सप्तमी पशुकामः । अष्टमी शस्त्रहतानामारोग्यकामः । नवी सेनामभि- जेतुकामः। दशमीमन्नकामः। एकादशी वृद्धिकामः । द्वादशी श्रीकामः । त्रयोदशी यशस्कामः । चतुर्दशी भूतिकामः स्वस्तिकामो वा। अमावास्यां सर्वकामः ।। पैठीनसिः पञ्चम्यां पुत्रकामो यजेत । षष्ठयां पशुकामः ।मतम्या वृद्धिकामः । अष्टम्यामन्नायकामः । नवम्यां ब्रह्मवर्चम- कामः। दशम्यां सर्वकामः। एकादश्यां धनकामः । द्वादश्यां क्षेत्रकामः । त्रयोदश्यां स्त्रीवशित्वम् । चतुर्दश्यां शम्श्रण हतानाम् । सर्वकामोऽमावास्यायाम् ।। (1) 'गृहमभिरूपाः स्त्रियः' इति मु. वि. (2) वरदां' अभीष्टप्रदाम् । 'कन्यां' जामातूंश्च । (वैजयन्ती) (3) कृषि' कृषिफलम् । (4) 'वाणिज्यं' ऋयविक्रयफलम् । (5) हेमाद्रिः, २६३, ·श्राद्धकाण्डे काम्यश्राद्धकालाः ब्रह्मपुराणे श्राद्धं तु पौर्णमास्यां च कृत्वा पूर्णफलं लभेत् । प्रतिपद्यर्थलाभाय द्वितीयार्थाय चापरा ॥ तृतीयायां वरार्थाय शत्रुनाशय चापरे । पञ्चम्यां धनलाभाय श्राद्धं कुर्यात् प्रयत्नतः॥ षष्ठयां तु बालरक्षार्थ सप्तम्यां बन्धुवृद्धयोः। वृद्धिकामस्तथाष्टम्यां स्त्रीकामो नवमेऽहनि ॥ दशम्यां ब्रह्मतेजोऽर्थी संतत्यर्थी तथापरे। द्वादश्यां जयलाभाय त्रयोदश्यां विभूतये ॥ प्रायानशनशस्त्राग्निविषोहन्धकिनां तथा। चतुर्दश्यां तु कर्तव्यं तृप्त्यर्थमिति निश्चयः॥ अमावास्यां तु स्वर्गाय भक्त्या संतर्पयेत् पितॄन् । अत्र च यत्तिथिफलनानात्वं तदधिकारिभेदेन बोद्ध- व्यम् । यत्र च स्तंन्ययुवमारित्वादिरपत्यदोषः श्रूयते, तत्राप्यनपत्यतया तद्वेषसहितापत्यमात्रार्थिनोऽधिकारः॥ मनुः [३, २७७) युक्षु कुर्वन् दिनःषु सर्वान्कामान्समश्नुते । अयुक्षु तु पितृनर्चन्' प्रजां प्रामोति पुष्कलाम् ॥ युक्षु कुर्वन् दिनःषु सर्वान्कामानवाप्नुयात् । गजच्छायां पितॄनर्चन् प्रजां प्रामोति पुष्कलाम् ॥ (1) 'कुर्वन्' इति मुलमातृकायाम् । 'अर्चमिति मेधातिथिप्रभृतयः । युग्मामु तिथिषु (द्वितीया चनुयादिषु) श्राद्धं कुर्वन् , सर्वानाभ- लपितान् कामानवाप्नोति । अयुग्मादिशु तिथिषु (प्रतिपत्तृतीयाद्यासु) अयुग्मेषु नक्षत्रे (अश्विनी कृत्तिकादिषु भाद्धेपु पितृन् पूजयन् , सुतधनादिपरिपुष्टां संततिं प्राप्नोति ॥ (गोविन्दराजः) ·२८ कल्बकापतरी [४ याज्ञवल्क्यः [९, २६५-२६८) स्वर्ग छपत्यमोजश्च शौर्य क्षेत्रं बलं तथा। पुत्रं श्रेष्ठयं ससौभाग्यं समृद्धिं मुख्यतां शुमान् । प्रवृत्तचक्रतां चैव वाणिज्यप्रभृतींस्तथा। अरोगित्वं यशो वीतशोकनां परमां गतिम् ॥ धनं विद्यां भिषसिद्धिं कुप्यं गा अप्पजाविकम् । अश्वानायुश्व विधिवयः : श्राद्धं मंप्रदास्यति। कृत्तिकादिभरण्यन्तं स कामानाप्नुयादिमान् । आस्तिकः प्रधानश्च व्यपेतमदमत्सरः ॥ 'प्रवृत्तचक्रता' सर्वदाप्रतिहताज्ञाशालिता। विष्णुः [७८, १-३७) सततमादित्यदिने श्राद्धं कुर्वनारोग्यमामोनि । सौभाग्यं चान्द्रे । समरविजयं कोजे । सर्वान् कामान् बौधे। विद्यामभीष्टां जैवे। धनं शोके । जीवितं शनैश्चरे । स्वर्ग कृत्तिकासु। अपत्यं रोहिणीषु । ब्रह्मवर्चमं मौम्ये।' कर्मणां सिद्धिं रौद्रे । भुवं पुनर्वमौ। पुष्टिं पुष्ये । श्रियं साईं । सर्वान् कामान् पैत्र्ये । मौभाग्यं भाग्ये। धनमार्यम्णे ज्ञातिश्रेष्ठचं हस्ते । सुरूपवतः सुतास्वाष्ट्रे । वाणि- ज्यसिद्धिं स्वातौ । कनक विशाम्बासु । मित्राणि मैत्रे । राज्यं शाके । कृर्षि पूले । समुद्रयानमिद्विमाप्य । मर्वान् कामान् वैश्वदेवे । श्रेष्ठयमभिजिति। सर्वान् श्रवण । लवणं वासवे । आरोग्यं वारुणे । कुप्यद्रव्यमाजे । गृहमा- हिर्बुध्न्ये । गाः पौष्णे । तुरगानाश्विने । जीवितं याम्ये। (1) 'वेदो' इति मिताक्षरापाठः । 'विद्या' इति विश्वरूपः । (2) 'संप्रयच्छति' इति मिता. पाठ: । 'परिवेषयेत् ' इति बिवरूप: (3) 'स्वर्ग' निरतिशयसुखम् । 'अष्ठय' शाति । 'सौभाग्य' जनप्रियता । 'समृद्धिः' धनादेः । 'भिषक्सिद्धिः' औषधफलवााप्तिः ॥ (मिताक्षरा) 'सौम्यं ' मृगशिरः । रौद्रं ' आर्द्रा । 'सार्प ' आश्लेषा । - 4

·আৱাই কাশমান্ধাতা:
ब्रह्मपुराणे
अश्विन्यां प्राप्नुयादश्वान् भरण्यामायुरुत्तमम् ।
कृत्तिकायां विज्वरत्वं श्राद्धकृत् समवाप्नुयात् ॥
प्राजापत्ये प्रजा पुष्टिं सौमे चौजः सुशोभनम् ।
आर्द्रायां रसिद्धिं तु पुत्रान् चेष्टान् पुनर्वसौ ॥
तिष्ये सुतान् वीरधर्मान् सा च लभते धनम् ।
ज्ञातिश्रेष्ठ-धं मघास्वेव भाग्ये सौभाग्यमुत्तमम् ॥
दानशक्तिमथार्यम्णे हस्ते श्रेष्ठ यं महर्द्धिमत् ।
स्वाष्ट्र दुहितरं पुण्यं स्वातौ वाणिज्यमुत्तमम् ॥
विशाखायां शुमान् पुत्रान् मैत्रे चात्याहतां गतिम्।
आधिपत्यं तु ज्येष्ठायां मूले चारोग्यमुत्तमम् ॥
आषाढासु यशोलाममुत्तरासु विशोकताम् ।
श्रवणेन गतिं पुण्यां धनिष्ठासु धनं बहु॥
वारुणेन कृषदि विशाम्बे चाविक बहु ।
बडीश्नोत्तरायां च पौष्णे कुप्यं महानिधिम् ।।
इति मंचिन्त्य योगेन विधिना साधयेच यत् ।
स तस्मिन् दिबसे श्राद्धे भक्त्या संतर्पयेत् पितृन् ॥

·॥५॥ ॥ अथ श्राद्धदेशाः ॥ तत्र विष्णुः [८५, १-६७) अथ पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धम् । जपहोमतपांसि च । पुष्करे स्नातमात्रः सर्वपापभ्यः पूतो भवति । एवमेव गयाशीर्षे । वटे' । अमरकण्टके । बराहपर्वत । यत्र कचन नर्मदातीरे । यमुनातीरे । गङ्गायां विशेषतः । कुशावर्ने । [बिन्दुके] बिल्वके । नीलपर्यते । कनम्बले । कुब्जाने । भृगुतुङ्गे । केवारे । महालये। नहन्तिकायाम् । मुगन्धायाम् । शाकंभर्याम् । फल्गुतीर्ने । महागडायाम् । नलिका- श्रमे [त्रिहलिकाश्रम । कुमारधारायाम् । प्रभासे । यत्र कचन सरस्वत्या विशेषतः । 1 । . । 1. बटे' अक्षयवटे बगहपी' र 'भापत:' त्र्यम्बकगिरिस्थितो गोदावरीभव: बिल्वक' इति पाठस्तत्रत्र । पुजा 3..., महा या 'भृगुतुनो'अमर कण्टकमीपस्यो : । महालयः" पर्वतविशेषः । 'नाका' नामको मेगा । मुगना' नदी सौगन्धिकनगसमीरस्था ! 'माय' 'तण्डुलिका' इति पाठः, दशालग्रामः । कामदी के मालि प्रहारण जलधारा निर्गवारि सा मारधारा 1 दाना । अगस्स्याश्रमः पुरकर मीर सरस्य-वालारे बी' मानार 'श्रीपर्वतो' दक्षिणदेशस्थः श्रीशला मकास्थानम् । क.' यी- विशेषः । 'उत्तरमानसं' केदारोनर परम् । पा' नीnि: । 'मतनवापी' गयादक्षिणमावस्या । 'वि' यामम् । 'ओम' शूर्पारकं दक्षिणदेशस्थ तीर्थम् । 'स्वमाया' रघु-मायभीमादीन अ-मस्थानान । 'निकुञ्जा' बृन्दावनवानि भगवरकी डास्थानानि लगा । मनोज्ञाः' तुलसीचत्वरादयः ।। (वैजयन्ती) - ·। श्राद्धकाण्डे श्राद्रदेशाः ३१ गङ्गातीरे प्रयागे च सरस्वत्यां विशेषतः। सततं नैमिषारण्य वाराणस्यां विशेषतः ॥ अगस्त्याश्रमे । कण्वाश्रमे । कौशिक्याम् । सरयू तीरे। शोणस्य ज्योतिषायाश्च मंगमे । श्रीपर्वते । कालोदके। उत्तरमानसे । वडवायाम् ।। मतअवाप्याम् । सप्तार्षे । विष्णुपदे । स्वर्गमार्गपदे । गोदावर्याम् । [गोमत्याम् ।। वेत्रवत्याम् । विपाशायाम् । वितस्तायाम् ।। शतद्रुतीरे । चन्द्रभागायाम् । ईरावत्याम् । सिन्धोस्तीरे । दक्षिणे पञ्चनदे। औमजे । एवमादिष्वन्येषु तीर्थेषु । सरिद्वरासु । सर्वेष्वपि संगमेषु । प्रभवेषु । पुलिनेषु । प्रस्रवणेषु । पर्वतेषु । निकुञ्जषु । वनेषु । उपवनेषु । गोमयेनोपलिप्त- गृहेषु । मनोज्ञेषु । अत्र च पितृगीता गाथा भवन्ति । कुलऽस्माकं स जन्तुः स्यायो नो दद्याजलाञ्जलीन् । नदीषु बहुतोयासु शीतलासु विशेषतः॥ अपि जायत मोऽस्माकं कुले कश्चिन्नरोत्तमः। गयाशीर्ष वटे श्राद्धं यो नः कुर्यात् समाहितः॥ एष्टव्या बहवः पुत्रा ययकोऽपि गयां व्रजेत् । यजेत वाश्चमधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥ 'प्रभवेषु' नदीनामुत्पत्तिदेशेषु । 'सरिद्वरासु, संगमेषु' इति प्रस्तुत्य 'प्रभवेषु' इत्यभिधानात् । 'पुलिनं' नदी- तोयोत्थितः प्रदेशः । 'प्रस्रवणं' निर्झरः । 'निकुञ्जो' लतादिवेष्टितप्रदेशः । 'उपवनं' गृहवाटिका ।' मनोज्ञ रमणीयम्। यहवाति गयास्थश्च प्रभासे पुष्करेषु च । प्रयागे नैमिषारण्ये सर्वमानन्त्यमुच्यते ॥

·[५
गङ्गायमुनयोस्तीरे पयोष्ण्यमरकण्टके।।
नर्मदाबाहुवातीरे मर्वमानन्स्पमुख्यते ॥
कुरूणां च कुरुक्षेत्र भृगुतुले हिमालये।
सप्तर्षे वृष्णिकृपेच दत्तमभयमुच्यते ॥
"देवला
श्राद्धस्य पूजितो देशो गया गाना मरस्वती।
कुरुक्षेत्रं प्रयागय च नैमिषं पुष्कराणि च ॥
नदीतटेषु तीर्थेषु शैलेषु पुलिनेषु च ॥
विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तनेह पितामहाः ।
'विविक्तं' बिजनम् ॥
बृहस्पतिः [श्राद्ध, ६६.६७, ५१]
काक्षन्ति पितरः पुत्राबरकापानभीरवः ।
गयां यास्यति यः कश्चित् मोऽस्मान् मन्नारपिया
करिष्यति वृषोत्सर्गमिष्टापून नथैव च।
पालयिष्यति वार्धक्ये श्राद्धं वास्पनि चान्यहम् ।।
गयायां धर्मपृष्ठे च सरमि ब्रामणस्तथा।
गयाशीर्षेऽक्षयवटे पितॄणां वत्तमक्षयम् ॥
ब्रह्मारण्यं धर्मपृष्ठं धेनुकारण्यमेव च।
रष्टैतानि पितवार्य वंशान् विंशतिमुद्धरेत् ।।
(1) शङ्कस्मृतावपि-
गडायमुनयोस्तीरे पयोण्यमरकण्टके।
नर्मदावाहुदातीरे भूगुलिस हिमालये ।।
गङ्गाद्वारे प्रयागे च नैमिषे पुष्करे तथा ।
सनिहत्यां गयायो च दत्तमक्षयतां ब्रजेत् ॥
इति हेमाद्रिः, १६१-१६२
(2) हेमाद्रिः, १९१

·আয়ুস্কা গাই
वायुपुराणे [७७, ०६.००, १०१-१०६, १०८-१०९
गयायां धर्मपृष्ठ समरमि ब्रह्मणस्तथा ।
गयागृध्रवटे चैव श्राद्धं दत्तं महाफलम् ।।
भरतस्याश्रम पुण्ये नित्यं पुण्यतमव॒ते ।
मतङ्गस्य पदं तत्र हदयते मर्वमानुषैः॥
रख्यापितं धर्ममर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनम् ।
एवं पवनं पुण्यं पुण्यकृद्भिनिषेवितम् ।।
यस्मिन् पाण्डुविशालेति तीर्थ सथो निदर्शनम् ।
तृतीयायां तथा पादे 'निश्चीवायाश्च मण्डले ॥
महाहदे च कौशिक्यां दत्तं श्राद्धं महाफलम् ।
मुण्डपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता ॥
बहन् वर्षगणांस्तप्त्वा तपस्तीर्थेषु दुश्चरम् ।
अल्पनाप्यत्र कालेन नरो धर्मपरायणः ।
पाप्मानमुत्रमृजत्याशु जीर्णा त्वच मिवोरगः ॥
नाना कनकनन्देति तीर्थ 'जगति विश्रुतम् ।
उदीच्यां मुण्डपृष्ठस्य ब्रह्मर्षिगणम वितम् ॥
नत्र स्नात्वा दिवं याति स्वशरीरेण मानवः।
दत्तं चापि सदा श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम् ।।
स्नात्वा ऋणत्रयं तत्र निक्षिणोति नरोत्तमः।
'मानसे मरमि स्नात्वा श्राद्धं निर्वयेत्ततः॥
उत्तरं मानसं गत्वा सिद्धि प्रामोत्यनुत्तमाम् ।
(1) 'मनाया' इति मु. पाठः (आनन्दाश्रमकोशे, २८८)
: 'मामा' इति मु. पाठः, पृ. २०९
नि:स्वर पायमण्ड' इति मु. पाठः
' श्रेलोक्यविनम्' मु. पाठः (पृ. २८९)
' यान्ति कामचारा विहङ्गमाः' इति मु. पाठः
(67 निक्रीणाति' इति मूलमातृकायाम् .
(८) मुद्रितवायुपुराणे न दृष्टोऽयमधः ।

·कृत्यकल्पतरी [५ तस्मिन्निवर्तयेच्छ्राद्धं यथाशक्ति यथावलम् ॥ कामान्स लभते दिव्यान्मोक्षोपायांश्च कृत्स्नशः। मत्स्यपुराणे [२२, १०-१२] नन्दाथ ललिता तद्वत्तीय मायापुरीषु च । तथा 'चित्रपदं नाम ततः केदारमुत्तमम् ॥ गङ्गासागरमित्याहुः सर्वतीर्थमयं शुभम् । तीर्थ ब्रह्मसरस्तद्वच्छतद्रुसलिलोद्गमः ॥ तथा [२२, १६-१८) कृतशौचं महापुण्यं सर्वपापनिषवनम् । यत्रास्ते नारसिंहस्तु स्वयमेव जनार्दनः ।। तीर्थमिक्षुमती नाम पितणां दुर्लभ मवा । संगमे यत्र तिष्ठन्ति गङ्गायाः पितरस्सदा ॥ तथा [२२, २०] यमुना देविका काली चन्द्रभागा हषद्वती। नदी धेनुमती' पुण्या परा वेत्रवती तथा ।। तथा [२२, २२-२६] नीलकुण्डमिति ख्यातं पितृतीर्थ द्विजोत्तमाः। तथा 'भद्रसरः पुण्यं सरो मानसमव च ॥ मन्दाकिनी तथाऽच्छोदा विपाशा च सरस्वती। तीर्थ मित्रपदं तद्वद्वैद्यनाथं महाफलम् ।। (1) (2) (3) (4) (5) मित्रपद' इति मुद्रितमात्स्ये, पृ. ३७ 'सलिले हदे' इति मु. मात्स्ये. 'वेणुमती' इति मु. मा. रुद्रसरः' इति पाठान्तरम् 'पूर्वमित्रपदं ' इति . पृ. ३८

·স্মাই খাইহা
'प्रियानन्दी महाकालस्तथा कालञ्जरं शुभम् ।
वंशोद्भद हरो गोङ्गेद महालयम् ।।
भद्रेश्वरं विष्णुपवं नर्मदाद्वारमेव च ॥
गयापिण्डप्रदानेन ममान्याहुमहर्षयः॥
[तथा]-२२, २७-२९]
ओंकारं पितृतीर्थ कावेरी कपिलोदकम् ।
संभवखण्डवेगायास्तथैवाऽमरकण्टकम् ।।
कुरुक्षेत्राच्छतगुणं तस्मिन् स्नानादिकं भवेत् ।
शुक्रतीर्थ च विख्यातं तीर्थ सोमेश्वरं परम् ।।
मर्वव्याधिहरं पुण्यं फलं कोटिशताधिकम् ।
तथा [२२, ३०-७६
कायावरोहणं नाम तथा चर्मण्वती नदी।
गोमती बरणा तद्वत्तीर्थमोशनम भवम्॥
भैरवं भृगुतुङ्गं च गौरीतीर्थमनुत्तमम् ।
ती वैनायकं नाम 'वन्मश्वरमतः परम् ॥
परं तथा पापहरं पुण्या च तपती नदी।
मलतापी पयोष्णीच पयोष्णीसंगमस्तथा ॥
महाबोधिः पाटला च नागतीर्थमवन्तिका।
तथा वणानदी पुण्या महाशालस्तथैव च ॥
महारुद्रं महालिङ्ग दशार्णा च नदी शुभा।
शतरुद्रा शताहा च तथा विष्णुपदं परम् ॥
शिप्रानदी' इनि मु. मा.
'महाफलम्' म. मा.
'तीयमोशनसं पर' इति मु. मा., पृ. ३८
भद्रेश्वरमतः परम्' इति म. मा,
(4)

·३६ ५ कृस्यकल्पतरौ अङ्गारवाहिका तन्नदो द्वौ शोणघर्घरौ। कालिका च नदी पुण्या वितस्ता च नदी शुभा ॥ एतानि पितृतीर्थानि शस्यन्ते स्नानदानयोः । श्राद्धमेतेषु यद्दत्तं तदनन्तफलं स्मृतम् ।। द्रोणी वाटनदी 'धारासरः क्षीरनदी तथा । द्वारका कृष्णतीर्थ च तथावंदमरस्वती ॥ नदी मणिमती नाम तथा च गिरिकन्यका । धूतपापं तथा तीर्थ समुद्रो दक्षिणस्तथा । गोकर्णो गजकर्णश्च तथा च पुरुषोत्तमः । एतेषु पितृतीर्थेषु श्राद्धमानन्त्यमुच्यते ॥ तीर्थ मेघकरं नाम स्वयमेव जनार्दनः । यत्र शाइधरो विष्णुर्मग्वलायां व्यवस्थितः ॥ तथा मन्दोदरीतीर्थ यत्र चम्पा नदी शुभा। तथा सामलनाथश्च महाशालवनी' तथा ॥ पयोष्णीदक्षिणे तीरे देवदेवेश्वरं तथा । कोटीश्वरं तथा देव रेणुकायाः ममीपतः ।।' तत्र कोटं च साकोट तथा जल्पेश्वरं महत् ।' अर्जुनं त्रिपुरेशं च सिद्रश्वरमनः परम् ।। शैलेशं श्रीकरं नीर्थ नारमिहमतः परम् । महेन्द्रं च महापुण्यं तथा श्रीरङ्गसंज्ञितम् ।। बनी (1) (-) (3) (1) (5) (6) (7) धारामरित्शीरनदी-मु. मा. This shoull come talier, is in the 11!11! महाशालनदी' मु. मा., ३८ Alissing in the printed it, 'चक्रवाकं (त्रिकुट) चर्मकोट तथा जनमेश्वर महन्' इमि. मा, ३८ 'त्रिपुरश्चैव' इति मु. मा. 'श्रीशैलं शांकर तीर्थ' इति म. मा., ३८ ·ঋতুস্কা স্বাহা ३७ एतेष्वपि सदा श्राद्धमनन्तफलमश्नुते । दर्शनादपि चैतानि सर्वपापहराणि वै॥ तुङ्गभद्रा नदी पुण्या तथा भीमरथी सरित् । भीमेश्वरं कृष्णवेणा कावेरी वजुला नदी' ॥ नदी गोदावरी नाम त्रिसन्ध्या तीर्थमुत्तमम् । त्र्यम्बकं नाम तीर्थ तु सर्वतीर्थनमस्कृतम् ॥ यत्राऽऽस्ते भगवान् भीमः स्वयमेव जनार्दनः ॥3 श्राद्धमतेषु सर्वेषु दत्तं कोटिगुणं भवेत् । स्मरणादपि पापानि ब्रजन्ति शतधा द्विजाः ॥ श्रीपर्णी च नदी पुण्या व्यासतीर्थमनुत्तमम् । तथा मत्स्यनदी नाम शिवधारा तथैव च । भवतीर्थं च विख्यातं पम्पातीर्थ तथैव च ॥ पुण्यं रामेश्वरं तद्वदेलापुरमलं तथा । 'अङ्गारभूतं विख्यातमानर्तकमलम्बुसम् । आम्रातकेश्वरं चैव तदरेकाम्रकं परम् । गोवर्धनं हरिश्चन्द्रं 'पुरश्चन्द्रं पृथूदकम् ॥ महम्रानं हिरण्याक्षं तथा च कदली नदी। रामाधिवासस्तत्रापि तथा मौमित्रिसंज्ञकम् ॥ इन्द्रनीलं महानादं तथा च प्रियमेलकम् । एतान्यपि सदा श्राद्ध प्रशस्तान्यधिकान्यपि ॥ ‘ल अनमिति मु. मा. गुमला नदी' इति मु, मा. 'भगवानीशः स्वयमेव त्रिलोचनः' इति मु. मा. नश्यन्तीति म. मा, ३८ 'श्रीपणी ताम्रपर्णी च जयतीर्थमनुत्तमम् ' इति मु. मा. पाठः. भद्रती च' म. मा. 'अनमंतं च विख्यातमामर्द कमल मानन्दकमलम्भुषम्' इति मु. मा. 'कृपचन्द्रं', 'पृथुचन्द्र', 'पुरश्चन्द्रं' इति पाठभेदाः मुद्रितमात्स्य द्रष्टा: सौमित्रिसङ्गम:', इति मु. मा. a ·३८ [५ एतेषु सर्वदेवानां मानिध्यं पाते पतः।' दानमेतेषु सर्वेषु भयकोटिशताधिकम् ॥ बाहुवा च नदी पुण्या नया सिद्धवनं शुभम् । तीर्थ पाशुपतं नाम बटी पर्पटिका नया || श्राद्धमेतेषु वत्तं च कोटिकोटिशनोत्तरम ।। तथैव पितृतीर्थ च यत्र गोदावरी नदी। युता लिङ्गसहस्रेण 'मव्यतरजलावहा ।। जामदग्न्यस्य नत्तीर्थ 'रामायतनमुत्तमम् । प्रतीकस्य भयादिना यत्र गोदावरी नदी ॥ तीर्थ तद्धव्यकश्यानामप्मरोप्युनमंयुतम् । श्राद्धाग्निकार्य दानं च नत्र कोटिशताधिकम ॥ तथा सहस्रलिङ्गं च राघवश्वरमुत्तमम् । सेन्द्रफेना नदी पुण्या यत्रन्द्रः स्वदितः पुरा ।। निहत्य नमुर्थि शक्रस्तपमा स्वर्गमापवान् । तत्र दत्तं नरैः श्राद्धमनन्तफलदं भवत् । तीर्थ तु पुष्करं नाम मालग्राम नव न। 'शोणपातश्च विख्यातो यत्र वश्वानरालयम ॥ तीर्थ सारस्वत नाम स्वामितीर्थ नव च। 'मल्लन्दरा नदी पुण्या कौशिकी चन्द्रिका तथा । वैदर्भा थाऽथ वेगा च पयोष्णी प्राहमुग्वा परा ॥ (1) 'दृश्यते' इति म. मा. (2) 'पार्वतिका', 'पर्वतिका', 'वाटिका' नाम. माया: (3) 'सर्वान्तरजल्लाबहा' इति मु. मा., ३० (4) 'क्रमादायातमुत्तमम् ' इनि म. मा. (5) पतित: पुरा' मु. मा. (6) 'सोमपानं च' इति मु. मा. (7) 'मलन्दरा' 'मिलिन्दना' इति पाठी मु. मा. द्रष्टी (भू. ३) (8) वैरा च' इति म. मा.

·ঋভু স্বাহা : ३९ कावेरी चोत्तरा पुण्या तथा जालन्धरो गिरिः। एतेषु श्राद्धतीर्थषु श्राद्धमानन्त्यमश्नुते ॥ लोहदण्डं तथा तीर्थ चित्रकूटस्तथैव च । विन्ध्ययोगश्च गङ्गायास्तथा 'नन्दातटं शुभम् ॥ कुब्जानं च तथा तीर्थमूर्वशीपुलिनं तथा। संमारमोचनं तीर्थ तत्रैव ऋणमोचनम् ॥ एतेषु पितृतीर्थेषु श्राद्धमानन्त्यमश्नुते । अहहामं महातीर्थ गौतमेश्वरमेव च ॥ तथा वसिष्ठतीर्थ च हारीनं तु ततः परम् । ब्रह्मावत कुशावत हयतीर्थ तथैव च ॥ पिण्डारकं च विख्यातं शङ्कोद्धारं तथैव च । घण्टेश्वरं च बिल्वं च नीलपर्वतमेव च ॥' तथा च बदरीतीर्थ रामतीर्थ तथैव च। जयन्त विजयं चैव शुक्रतीर्थ तथैव च ॥ श्रीपतेश्च तथा तीर्थ तीर्थ रैवतकं तथा।। वैकुण्ठतीर्थ च परं भीमश्वरमथापि वा। अश्वतीर्थ च विख्यातमनन्तं श्राद्धदानयोः ॥ तीर्थ वेदशिरो नाम तथैवोघवती नदी। तीर्थ वमुपदं नाम छागलिङ्गं तथैव च ॥ एतेषु श्राद्धदानारः प्रयान्ति परमं पदम् । तीर्थ मातृ गृहं नाम करवीरपुरं तथा ।। सप्तगोदावरीतीर्थ सर्वतीर्थष्वनुत्तमम् । तत्र श्राद्धं प्रदातव्यमनन्तफलमीप्सुभिः॥ 'नीट' पनि मु. मा. 11itional Verses found in the rintel M ..."-. तथा च धरणातीय गमनीय तव च ।। तथा च बदरीतीथ गणतीर्थ तथैव च । (3) तव शारदातीर्थ भद्रकालेश्वरं तथा ।

·कृत्यकल्पतरौ
[५
तथा [२२, ८१]
एषु तीर्थेषु यच्छ्राद्धं तत्कोटिगुणमिप्यते ॥
तस्मात्तत्र प्रयनेन तीर्थ श्राद्धं ममाचरेत् ॥
'कुर्याच्छाद्धमयैतेषु नित्यमेव यथाविधि।
प्रारदक्षिणदिशे गत्वा सर्वकामचिकीर्षया॥'
अत्र श्राद्धदेशस्वेन कधितनानादेशीयतीर्थस्वरूपविशे.
पास्तत्तद्देशनिवासिभ्योऽधिगन्तव्याः ॥
वायुपुराणे' [७८, २१. २३]
त्रिशङ्कोवर्जयशं सर्व द्वादशयोजनम् ।
उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन तु की कटात ।।
देशस्त्रैशङ्कयो नाम श्राद्धकर्मणि वजितः ।
कारस्कराः कलिङ्गाश्च मिन्धोत्तरमेव च ।।
प्रणष्टाश्रमधर्माश्च देशा बज्या प्रयत्नतः।
शतः
म्लेच्छदेशे तथा रात्री सन्ध्यायां च विशेषतः ।
न श्राद्धमाचरेत् प्राज्ञो म्लेच्छदेशं न च बजत् ॥
(1) मु. मात्स्ये नोपलब्धः ।
(2) Entire passage represent भाद्धप्राश,६४३-१४८,
(3)
अत्र च आहे प्रशस्तत्वेन कोनाना नानाजीयांना स्परू.
पाणि तत्तद्देशवासिभ्योऽधिगन्तव्यानि
नीमकादियान त्यादि-
श्रवणाद्गुणफलसंबन्धपरा एव तद्विधयो न तु तीर्यादीनामगावराः ।
दभावेऽपि न श्राद्धवैगुण्यमिति ध्येयम् ॥ (श्राद्धप्रकाशः, १७
श्राद्धप्रकाशः १४७
(5) 'प्रणष्टाश्रमवर्णाश्र' इति मित्रमित्रारतपाठः।

·॥ ६॥ ॥ अथ हवींषि ॥ अत्र हविर्विशेषात्मीतिविशेषः । तत्र मनुः [३, २६६-२७२] पद्धविचिरकालाय 'पचानन्याय कल्पते। पितृभ्यो विधिवदत्तं तत्प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥ तिलैबीहियवैरिनिर्मूलफलेन वा। दत्तन मासं प्रीयन्ते विधिवत्पितरो मृणाम् ॥ द्वौ मामौ मत्स्यासन श्रीन् मासान् हारिणेन तु। औरणाथ चतुरः शाकुनेनेह पत्र वै॥ षण्मामांगमांसेन पार्षतेनाथ सप्त तु। 'अष्टावेणस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु ॥ दशमासांस्तु तृष्यन्ति वराहमहिषामिषैः। शशकर्मयोस्तु मांसेन मासानेकादशैव तु ॥ संवत्मरं तु गव्येन पयसा पायसेन वा । वाणिसस्य मांसेन तृप्तिविशवार्षिकी । कालशाकं महाशास्काः खड्गलोहामिषं मधु । आनन्यायैव कल्पन्ते मुन्यमानि च सर्वशः॥ और_' मेषमांसम् । । 'शाकुनं' पक्षिमांसम् । 'पषतः' चित्रमृगः । 'एणः' कृष्णसारः । 'करुः' शम्बरः। इषिधिररात्राय' इति मेधातिथिपाठः । 'चिररात्र 'शब्दो दीपकानवचनः इति च ज्याचल्या । (2) तृप्यन्ति' इति मेधातिथिपाठः । (3) 'पार्षतने च सप्त दे' इति मेधातिथिः । अायणेयमसिन' इति मेधातिभिः ।

·कृस्यकल्पतरी [६ 'गव्यम्' इति पयोविशेषणम् । “पयसा गश्येन संवत्मरम् इति उशनोवचनात् । वार्षीणसस्य स्वरूपं निगमे दर्शितम्- 'त्रिपिवं स्विन्द्रियक्षीणं श्वतं वृद्धमजापतिम् । वाणसं तुतं प्राहुर्याशिकाः पितृकर्मणि ॥ कृष्णग्रीवो रक्तशिराः श्वेतपक्षो विहङ्गमः। सर्वे वाणसं प्रोक्तमित्येषा नैगमी श्रुतिः ॥ 'महाशस्काः' मत्स्यविशंषाः, 'महाशस्किनो मत्स्याः' इति यमवचनात् । 'मुन्यमानि' नीवारादीनि । यमः शल्यकश्चतुरो मासान् रुकः प्रीणाति पचवे। शशः प्रीणाति षण्मासान् कुर्मः प्रीणाति मा तु ॥ अष्टो मासान् वराहस्तु मेषः प्रीणाति वै नत्र । माहिषं दश मासांस्तु गावपं रुद्रमम्मितान् ।। तथा आनन्याय भवेदत्तं म्बगमांमं पितृक्षय । पितृक्षयो गया ज्ञेया तत्र दत्तं महाफलम् ॥ यत्किचिन्मधुना युक्तं तदानन्याय कल्पते । उपाकृतं तु विधिना मन्त्रेणाझं तथाकृतम् ॥ 4"गावयं' गवयमांमम् । 'रुद्रमम्मितान् ' एकादश- संख्यान् । 'उपाकृतं' मन्त्रबद्दर्भसंस्कृतम् । 'अनं तथाकृतं' उपाकृतमेव ॥ (1) पयोविकारः पायसम् दष्यादि । पयःमस्कृत दिनः प्रमिदः । (मेधातिथिः) (2) पिबतो यस्य त्रीणि जल स्पृशान्त की जिला दिभिः पिबतीति 'त्रिपिवः' । (मेधातिथिः) (.) श्राद्धप्रकाशः, ५८. 'गवयो' गोसदृशः पशुः, तस्य मांसं 'गावयम् ।'(श्रावप्रकाशः,५४) (4) ·श्राद्धकाण्डे हवींषि ४३ देवल तुष्यन्ति मत्स्यैर्दो मासौ त्रीन् मासान् रुरुभिर्मगैः॥ शाकुनैश्चतुरो मासान् पश्च तृप्यन्ति पार्षतैः ।। शशैः पाण्मासिकी तृप्तिः कौमः स्यात् साप्तमासिकी। अष्टौ मासान् वराहेण नव तृप्यन्त्यजे रुरौं। दश माहिषमासेन तृप्यन्त्येकादशाविकैः ॥ कात्यायनः अथ तृप्तिः।ग्राम्याभिरोषधीभिर्मासं तृप्तिः [आरण्या- भिर्वा तदलामे मूलफलैरद्भिर्वा सहान्नेनोत्तरास्तर्पयन्ति । छागोसमेषा आलब्धाः शेषाणि क्रीत्वा लब्ध्वा स्वयं मृतानां वाहत्य पचेत् । [मासद्वयं मात्स्यैः । श्रीन् मासान् हारिणमृगमांसेन ।] चतुरः शाकुनेन । पञ्च रौरवेण । षट् छागेन । सप्त कौर्मेण । अष्टौ वराहेण । नव मेषमांसेन । दश माहिषेण । एकादश पार्षतेन । [संवत्सरं गव्येन पायसेन पयमा वा । वाीणसस्य मांसेन च द्वादश वर्षाणि || अक्षया तृप्तिः स्वगः कालशाकं लोहितच्छागो मधु महाशन्का वर्षासु मघासु च श्राद्धं हस्तिच्छायायांच॥ मूलफलादयः । 'उस्रः' अनड्वान् 'आलब्धाः' कृतालम्भाः ॥' हमाद्रिः, ५९४ अजेन च' इति हे. पाठ: (३) हेमाद्रिः, ५९०-५९१ हेमाद्रिः, ५९०-५९१. Words in rectangular brackets, which are omitted in the text are supplied from IIemādri; प्रोक्षणादिमस्कारपूर्व के मंज्ञापनं 'आलम्भः' । एतत् [छागोसमेत्रा] पशुत्रयव्यति- रिक्तानां तु पशूनां प्रोक्षणादिसंस्कारमन्तरेणापि, स्वयं परेण वा हतानां, क्रयायुपाय- संपादितं मांसं भासादावुपयोजनीयम् ॥ (५९२)

·विष्णुः [७०,१-१४]
[तिलैीहियवैरिनिर्मलफलैः। शाकैः इपामाकैः
प्रियङ्गुनीवारैः मुहैर्गोधमैच मासं प्रीयन्ते । ।दो मासौ
मत्स्यमांसेन । त्रीन् मासान् हारिणेन तु। चतुरमौरभ्रेण ।
पञ्च शाकुनेन । षट् छागेन || सस रोरबेण । अष्टौ पार्षतेन
नव गवयेन । दश माहिषेण । एकादश तुपरेणाजेन ।
संवत्सरं गव्येन पयसा तद्विकारर्वा (अत्रापि पितृगीता
गाथा भवन्ति।
कालशाकं महाशकं मांसं वाणसस्य च।
विषाणवा ये बड़ा आसूर्य तान् लभेमहि ॥
'त्परः' शृङ्गोत्थानकालेऽपि शृङ्गरहितः।
2 पैठीनसिः
घृतेन मासं प्रीणाति । कालशाकेन द्विमामम् । यथा-
ग्वपूपकृसरेण त्रिमासम् । मत्स्यैधतुरो मासान् । आजेन
मांसेन पश। पायसेन षण्मासान् । शाकुनेन सप्त
मासान् । अष्टौ मासानैणेयेन । नव मामान् गठयेन ।
एकादशमासान् माहिषेण । द्वादशमामांरागेन ।
खगेन त्रयोदशमासान् । सवलोहेन कागेनानन्त्पमिति ॥
'तृप्ता भवन्ति' इत्यनुवृत्तौ-
उशना
चतुरो मासान् कृष्णसारङ्गेण । अष्टौ मामान्
वराहेण । नव रुरुणा । दश मेषेण ॥
(1) आसूर्ये' यावचन्द्रसूर्यादिपदार्थानामवस्थानं, तावत्काळ तान् बर्ग
भेमहीति पितरः प्रार्थयन्ते । (हेमाद्रिः, ५९५)
(2) हेमाद्रिः, ५९५
(3) हेमाद्रिः, ५९२

·श्राद्धकाण्डे हवींषि ४५ - आपस्तम्बः [२,१६,२२-२६,२,१७,१-३] द्रव्याणि तिलमाषा व्रीहियवा आपो मूल- फलानि च । स्नेहवति त्वेवाऽने तीव्रतरा [पितृणां] प्रीति- द्राधीयांसं च कालम् । तथा धर्माहतेन द्रव्येण तीर्थे प्रतिपनेन । संवत्सरं गव्येन प्रीतिः । भूयांसमतो माहिषेण । एतेन ग्राम्यारण्यानां पशूनां मांसं मेध्यं व्याख्यातम् । खगोपस्तरणे खड्गमांसेनऽऽनन्त्यं कालम् । तथा शतबलैर्मत्स्यस्य मांसेन । वाणिसस्य च ॥ 'स्नेहवति' धृतायैः, तदलाभे तैलाद्यपि । 'तीव्रतरा' अतिशयवती । 'धर्माहतेन' न्यायोपात्तेन । 'तीर्थे प्रतिपक्षेन' तीर्थयात्रा, तद्गतेन द्रव्येणेत्यर्थः । 'खगो- पस्तरणेन' (ग्वाङ्गचर्मनिर्मितासनेन| इति । शङ्गालिम्वितो धर्मेण वित्तमादाय पितृभ्यो दद्यात्। आम्रान् पालेवतानिक्षून मृवीकाभव्यदाडिमान् । विदार्याध भण्डांश्च श्राद्धकाले प्रदापयेत् ॥ लाजान् मधुयुतान् दद्यात् सक्तून् शर्करया सह । दद्या प्राद्धे प्रयत्नेन शृङ्गाटबिसकेवुकान् ।। 'पालेवनं' जम्बीराकारं फलं 'वोठ' इति काश्मीरेषु प्रसिद्धम् । 'मृद्वीका' द्राक्षा 'भव्यं' कर्मरङ्गम् । মময় মানাবিজ্ঞান भूदिति । 'शतमलिः' बहुशस्यको गोहतास्यः । (हरदत्तः) हेमाद्रिः, ५२४ (3) तव, ५५.; अन्तिमश्लोकस्य पूर्वाधः हेमाद्रौ न द्रष्टः । कस्पता- मास्यानं हेमाद्रिणा भूतम् ।

·कृत्यकल्पतरी 'विदार्यान्' कन्दान् । 'भरुण्डाः' जलप्रभवाः कन्द- विशेषाः इति मञ्जरीकारः। 'केबुक' आर्द्रकसहशः कन्द- विशेषः। केवुकस्य निषेधस्तु आरण्यशाकविषयः॥ हारीतः क्षत्रियैस्तु मृगयायां विधिना यदुपाहतम् । श्राद्धकाले प्रशंसन्ति सिंहव्याघहतं च यत् ॥ मनुः [३, २५८] मुन्यन्नानि पयः सोमो मांसं यथानुपस्कृतम् । अक्षारलवणं चैव प्रकृत्या हविरुच्यते ॥ अनुपस्कृतं' अविकृतमिति यावत् । अक्षार- लवणं' ऊषरमृत्तिकाकृतलवणम् । यदि तु क्षारं च तल्लवणं चेति द्वन्द्वानन्तरं नञ् मंबध्यते तवोभय- वृत्तित्वात् समासार्थगौरवं स्यात् ।। महाभारते [अनु, १३५,८] वर्धमानतिलं श्राद्धमक्षय्यं मनुरब्रवीत् ॥ सर्वकामैः स यजते यस्तिलेयजते पितृन् । न चाकामेन दातव्यं तिलश्राद्धं कथंचन ।। 'वर्धमानतिलं' तिलबहुलम् । वायुपुराणे श्यामाकैरिक्षुभिश्चैव पितणां सर्वकामिकम् । कुर्यादाग्रयणं यस्तु स शीघ्र सिद्धिमाप्नुयात् ।। 3 (1) गोविन्दराजकृतस्मृतिमञ्जरी? (2) 'अक्षारलवणं' -अत्र संदिपते---" कि दूगों नसमास:, उत नसमास एव ।" इति मेधातिथिः । “बिडादेः क्षारादन्यलवणं सामवं सैन्धर्व वा, प्रकृत्या स्वभावेन स्थितम्' इति नारायण: (मनुटीकासंग्रहे, ३..) (3) हेमाद्रिः, ५३८ ·श्राद्धकाण्डे हवींषि ४७ श्यामाका हस्तिनामानो विद्धि तान् यज्ञनिःसृतान् । प्रसातिका प्रियङ्गुश्च ग्राह्याः स्युः श्राद्धकर्मणि ॥ एतान्यपि समानि स्युः श्यामाकानां सदा गुणैः। कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठाः स्युर्यवशालयः॥ महायवा व्रीहियवास्तथैव च मधूलिका । कृष्णा श्वेता लोहिता च ग्राह्याः स्युः श्राद्धकर्मणि ॥ बिल्वामलकमृदीकाः पनसाम्रातदाडिमम् । भव्यपारावताक्षोटखजूराम्रफलानि च ॥ कसेरुः कोविदारश्च तालकन्दं तथा बिसम् । तमालं शतकन्दं च गन्धालू शीतकन्दकम् ॥ कालेयं कालशाकं च सुनिषण्णं सुवर्चला। मांसं शाकं दधि क्षीरं चञ्चुर्वेत्राङ्कुरस्तथा ॥ कट्फलं कङ्कणी द्राक्षा लकुचं मोचमेव च । कर्कन्धुर्भारकं वारं तिण्डुकं मधुसाह्वयम् ॥ वैकङ्कतं नालिकेरं शृङ्गाटकपरूषकम् । पिप्पली मरिचं चैव पटोलं बृहतीफलम् ॥ सुगन्धि मत्स्यमांसं च कलायाः सर्व एव च । एवमादीनि चान्यानि स्वादूनि मधुराणि च ॥ नागरं चात्र वै देयं दीर्घमलकमेव च ॥ 'प्रसातिका' प्रसाटीति मध्यदेशप्रसिद्धं धान्यम् । 'महायवाः' वण्डयवाः ॥ 'मधूलिका' यावनालविशेषः ॥ अस्या एवं विशेषणं 'कृष्णा श्वेता लोहिता च' इति । 'अक्षोटं' गिरिसंभवपीलुफलम्। 'कोविदारः' श्वेतकाञ्चनार- विशेषः। 'तालकन्दं' तालमुलीति प्रसिद्धम् । 'शतकन्दं' शतावरी । 'शीतकन्दकं' शालूकम् । 'कालेयं' करालाख्यं शाकमिति गोविन्दराजः ।'सुनिषण्णं' चाङ्गेरीसहशं शाकं it definitely places The reference is impurtant Govindarāja before Lakşmidhara.

·कृत्यकल्पतरो
जलप्रभवम् । 'सुवर्चला' सूर्यभक्ता। 'चञ्चुः' चेन्चु इति
प्रसिद्ध शाकम् । 'कट्फलं' कट्फलवृक्षमेव । 'करणी'
अम्लरसा द्राक्षा। 'मोचं' कवलीफलम् । 'कर्कन्धुः' बदरी-
विशेषः।
आदित्यपुराणे
मधुकं रामठं चैव कर्परं मरिचं गुडम् ।
श्राद्धकर्मणि शस्तानि सैन्धवं अपुसं तथा ॥
'रामठं' हिगु।
मार्कण्डेयपुराणे [३२,१०11
यवत्रीहिसगोधूमतिला मुद्गाः ससर्षपाः।
प्रियङ्गवः कोविदारा निष्पाबाश्चातिशोभनाः ॥
'निष्पावा' वल्लाःशिम्बिसहशा दक्षिणापथे प्रसिद्धाः।
बायुपुराणे [८०, ४२-४८]
भक्षाण्येम्यः करम्भं च इष्टका घृतपूरकाः।
कृसरं मधु सर्पिश्च पयः पायसमेव च ॥
'स्निग्धमुष्णं च यो दद्यादग्निष्टोमफलं लभेत् ।
दधि गव्यं च संसृष्टं भक्षान्नानाविधानपि ॥
दत्त्वा न शोचति श्राद्धे वर्षासु च मधासु च ।
घृतेन भोजयेद्विप्रान् घृतं भूमौ समुत्सृजेत् ॥
शर्कराः क्षीरसंयुक्ताः पृथुका नित्यमक्षयाः ।
(1) जीवानन्दमुद्रितकोशे
(2)
भक्ष्यान् धानाः करम्भाश' इति मु: वायुपु, २९८
(3)
कृसरान् मधुपर्क च' इति मु. बा. पु.
(4)
स्निग्धांश्चापूपांश्च' इति मु. वा. पु.
(5)
'तदनं शोचति भाद्धे' इति मु. बा. पु. १९९

·श्राद्धकाण्डे हवींषि ४९ स्युश्च संवत्सरं प्रीता 'झषकैर्मेषकैणकैः ॥ सक्तून् लाजांस्तथापूपान् कुल्माषान् व्यञ्जनैः सह । सपिस्सिद्धानि सर्वाणि दना संस्कृत्य भोजयेत् ।। श्राद्धेषु तानि यो दद्यात्पितरः प्रीणयन्ति तम् ॥ 'करम्भो' दधिमिश्राः सक्तवः। 'घृतं भूमौ समुत्स्- जेत्' तथा घृतेन पात्रं पूरणीयं यथा भूमौ घृतं क्षरतीत्यर्थः। 'पृथुकाः' चिपिटाः॥ मत्स्यपुराणे यर्तिकचिन्मधुना मिश्रं गोक्षीरघृतपायसैः। दत्तमक्षयमित्याहुः पितरः पूर्वदेवताः॥ हारीतः तिलैः श्राद्धं पुष्टिकामः कुर्यात् । अपूपै ऋद्धिकामः । धृतगुडतिलैस्तेजस्कामः । सौभाग्यकाम आरोग्यकामो परमान्नेन । कृसरमांसदधियवागृभिः सर्वकामः ॥ अत्र श्राद्धद्रव्येषु यत्र फलविशेषसंयोगस्तत्र गुणफला- र्थिनः प्रवृत्तिः। यत्र गुणसंयोगो नास्ति तेषां नित्यवदङ्गत्वा- तैर्विना श्राद्धाङ्गानिष्पत्तिरेव । सामान्यतो विहितस्याभ्यव- हरणीयद्रव्यस्य यथालाभमुपकल्पितस्य श्राद्धस्वरूपसं- पादकत्वम् । तदलाभे त्वविहिताप्रतिषिद्धं विहितसहश- मुपादातव्यम् । यत्तु श्राद्धप्रकरणनिषिद्धं तत्प्रतिनिधित्वे- नापि नोपादेयम् । यत्र तु फलविशेषसंयोगस्तस्य श्राद्ध- स्वरूपसंपादकत्वे सति तत्तद्विशेषनिष्पादकत्वमपि । यत्तु निषिद्धं गोमहिषमांसादि फलविशेषार्थं च विहितं तत्फला- धिनैवोपादेयम् । नातदर्थिना श्राद्धस्वरूपमात्रसंपादकत्वेन । वा : (1) 'प्रीताः कृसरमसुरेण च' इति मु. वा. पु.

·कृत्यकल्पतरौ
[६
यत्त्वत्रैव विहितं निषिद्धं च माहिषमांसादि कार्यकारिविहि-
तद्रव्याभावे नदुपादेयम् । यत्तु तस्मिन्नेव द्रव्ये पितृतृप्ति-
कालाल्पीयस्त्वं भूयस्त्वं तत्तस्यैव द्रव्यावस्थाविशेषापेक्षया
व्यवस्थितं बोद्धव्यम् ।

·॥ ६ आ ॥ ॥ अथ विवानि ॥ तत्र हारीतः अथ वानि । पालङ्कयानालिकापौतीकशिग्रसृमुक- वार्ताकभूस्तृणकपेलुमाषमसूरकृतलवणानि च श्राद्धे न दद्यात् ॥ 'सृमुकं' जलप्रभवखादिरशाकम् । 'भूस्तृणकपेलू ग्राम्यारण्यो शाकविशेषौ काश्मीरेषु प्रसिद्धौ' इति हारीतभाष्यकारः । माषनिषेधोऽत्र गौरमाषविषयः, 'माषास्तिलाश्च इति वायुपुराणे माषाणां विधानात् ॥ विष्णुः [७९, १७-१८] पिप्पलीसृमुकभूस्तृणशिग्रसर्षपसुरसा[सर्जकसुव- चल] कूष्माण्डालाबुवार्ताकपालङ्कयो।पोदकी तण्डुलीयक- कुसम्भपिण्डालुकमहिषीक्षीराणि वर्जयेत् । राजमाषा- सुरीपर्युषितकृतलवणानि ॥ आसुरी' राजसर्षपः॥ (1) 'नालिका' नाम दीर्घनाला शिरोभागावास्थितस्वल्पपल्लवा शयोद्भवा प्रसिद्धनालदला वलिः । 'पौतीक' पौतीक आपादकति पर्यायाभिधेयं शाकम् । ‘कपेल:' आरण्यविशेषः काश्मीरेषु प्रसिद्धः इति हारीतभाष्यकारः । 'कृतलवणानि' कृत्रिमलवणानि ।। (हेमाद्रिः, ५५६) (2) Words in brackets supplied from the printed Visnusmrti.

·५२
कृत्यकल्पतरौ
भूस्तृणं सुरसं शिग्रं पालङ्कयां मृमुकं तथा ।
कूष्माण्डालाबुवार्ताककोविदारांश्च वर्जयेत् ॥
पिप्पली मरिचं चैव तथा वै पिण्डमलकम् ।
कृतं च लवणं सर्व वंशाग्रं च विवर्जयेत् ।।
राजमाषान् मसूरांश्च कोद्रवान् कोरदृषकान् ।
लोहितान् वृक्षनिर्यासान् श्राद्धकर्मणि वर्जयेत् ॥
'सुरसं' तुलसी । 'वंशाग्रं' वंशकीरम्' । 'कोरदृषकः'
वनकोद्रवः।
महाभारते
अश्राद्धयानि धान्यानि कोद्रवामणकास्तथा ॥'
हिगु द्रव्येषु 'सर्वेषु अलाबू लशुनस्तथा ॥
पलाण्डुसौभाञ्जनको तथा गृञ्जनकादयः।
कुक्कुण्डकान्यलानि कृष्णं लवणमेव च ॥
ग्राम्यवाराहमामं च यश्चेवाप्रोक्षितं भवेत् ।
कृष्णाजं जीरकं चैव शीतपाकी तथैव च ॥
अङ्कुरायास्तथा वा इह शृङ्गाटकानि च ॥
वर्जयेल्लवणं सर्व तथा जम्बूफलानि च ।
अवकुष्टावरुदितं तथा श्रादपु वर्जयेत् ॥
'वंशाग्रं' वंशाङ्कुरः, न सामानम !! हमाद्रिः, '५'५९
(2) अनुशासनपर्व, १३८, ३८-४१, चोग मु. पु.)
(3) पुलकास्तथा' इति तत्रन
(4)
'शाकेषु मूलानां लशुन' इति मु. रा.
(5) पलाण्डुः सौभाअनकः' इनि मु. पा.
(6) कूष्माण्ड जात्य लाबु च' इनि मु. पा.
पुलकाः' असंपूर्ण तण्डुल युक्तधान्यानि । दिगुदी' शाकादि-
संस्कारद्रव्येषु । 'सोभाञ्जनकः' शिग्रुः । 'शीतपाको ' शाकायशेषः ॥ (नीलकण्ठः)

·श्राद्धकाण्डे विवाः ५३ ८ कुक्कुण्डकानि' कवकानि छत्राकसमानप्रकृति- द्रव्याणि पिण्डोपमानि । 'कृष्णं लवणं' सौवर्चलम् । 'कृष्णाजं' कृष्णजीरकम् । 'शीतपाकी' काकजङ्घा । 'हिङ्गु द्रव्येषु' द्रव्येषु मध्ये हिङ्गु अश्राद्धेयमित्यर्थः । अयं तु निषेधः स्वरूपेण दीयमानस्य । यत्तु 'मधूकं रामठं च' इत्यादित्यपुराणे विधानं तद्दव्यान्तरसंस्कारकत्वेन । एवं मरीचादावपि ॥ वाराहपुराणे अकृताग्रयणं चैव धान्यजातं द्विजोत्तम । राजमाषानणूंश्चैव मसूरांश्चैव वर्जयेत् ॥ हारीतः विषछद्महतं मांसं व्याधतिर्यग्घतं च यत् । न प्रशंसन्ति वै श्राद्धे यच्च मन्त्रविवर्जितम् ॥ वायुपुराणे वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः। करम्भं यानि चान्यानि रसगन्धहतानि च ॥ अवेदोक्ताश्च निर्यासा लवणान्यौषराणि च । दुर्गन्धि फेनिलं चैव तथा वै पल्वलोदकम् ॥ लभते यत्र गौस्तृप्तिं नक्तं यच्चैव गृह्यते । आविकं मागमौष्ट्रं च सर्वमेकशफं च यत् । माहिषं चामरं चैव पयो वयं विजानता ॥ (1) मधूकं रामठं चैव कर्पूरं मरिचं गुडम् । श्राद्धकर्मणि शस्तानि सैन्धवं पुसे तथा ॥ इति आदित्यपुराणे [हेमाद्रिः, ५६५] 'व्याधिभिजग्धितं च यत्' इति हेमाद्रिणा धृतपाठः । (५८२) कुटयन्त्रादिप्रकारेण हतस्य, था 'व्याधिभिः' सिंहव्याघ्र- व्यतिरिक्त श्वापदैश्च हतस्य पशो: यन्मांसं, यच्च मन्त्रवर्जितम् , तच्छाद्धादौ 'न प्रशंसान्त' न मन्यन्ते । ( हेमाद्रिः) (2) ‘विण' छद्मना 3

·कृत्यकल्पतरौ
[६
'पल्वलं' अल्पसरः॥
मार्कण्डेयपुराणे ॥[३२, १८, १६, १७,!
पियर्थ मे प्रयच्छस्वेत्युक्त्वा यश्चाप्युपाहतम् ।
वर्जनीयं सदा सद्भिस्तत्पयः श्राद्धकर्मणि ॥
दुर्गन्धि फेनिलं चैव तथाल्पप्रदरोदकम् ।
यश्च सर्वार्थमुत्सृष्टं यचाभोज्यनिपानजम् ।।
तयं सलिलं तात सदैव पितृकर्मणि ॥
'अभोज्यनिपानजं' पतितादिकारितपुष्करिण्यादिजलम् ।
मत्स्यपुराणे
मसुरशणनिष्पावराजमाषकुलुत्थकाः ॥
पद्मबिल्वकधत्तुरपारिभद्राढरूषकाः।
अदेयाः पितृकार्येषु पयश्वाजाविकं तथा ।
कोद्रवो हारवरटकपित्थमधुकाकमी।
एतान्यपि न देयानि पितृभ्यः प्रियमिच्छता ॥
'पारिभद्रं' फरहद्द इति प्रसिद्धम् ।
ब्रह्मपुराणे
द्विः सिन्नं परिदग्धं च तथैवाग्रावलेहिनम् ।
शर्कराकीटपाषाणैः केशैर्यचाप्युपद्रुतम् ।।
पिण्याकं मथितं चैव तथातिलवणं च यत् ।
सिद्धाः कृताश्च भक्ष्याश्च प्रत्यक्षलवणीकृताः ॥
वाग्भावदुष्टाश्च तथा दुष्टश्चोपहतास्तथा।
वाससा चावधूतानि वानि श्राद्धकर्मणि ।।
दधि शाकं तथा भक्ष्यं शुक्तं चौषधिवर्जितम् ।
वर्जयेच्च तथा चान्यान् सर्वानभिपवानपि ॥
'अग्रावलेहितं' उपभुक्ताग्रभागम् । 'सिद्धाः कृताच'
इत्यादेरयमर्थः-येषु सिद्धेषत्तरकालं प्रत्यक्षं लवणप्रक्षेपः कृतः।

·॥ अथ ब्राह्मणपरीक्षा ।। तत्र 'मनुः, शातातपश्च द्वितीये तत्र ये भोजनीयाः स्युर्ये च वा द्विजोत्तमाः। यावन्तश्चैव यैश्चान्नस्तान् प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥ दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम् । तीर्थ तव्यकव्यानां प्रदाने सोऽतिथिः स्मृतः ॥2 सहस्रं हि सहस्राणामनृचां यत्र भुञ्जते । एकस्तान् मन्त्रवित् प्रीतः सर्वानहति धर्मतः॥ ज्ञानोत्कृष्टाय देयानि कव्यानि च हवींषि च । न हि हस्तावमृग्दिग्धौ रुधिरेणैव शुध्यतः ॥ 'दूरात्परीक्षा' पितृपितामहाद्यभिजनपरीक्षा। तीर्थ- मिव 'तीर्थ' फलप्राप्तिहेतुरित्यर्थः । 'प्रदाने सोऽतिथिः' अस्मिन् प्रदाने सोऽतिथिवत्पूज्यः। (1) मनु., ३,१२४,१३०-१३२. (2) न वेदपारग इत्येव भोजयितव्यः । किं तर्हि : दूरात् परीक्षत' निपुणतो मातापितृवंशद्वयपरिशुद्धिविज्ञानम् । 'तीर्थ तद्धव्यकव्यानाम्'-तीर्थमिव तीर्थ येनोदकं ग्रहीतुमवतरन्ति तत्तीर्थम् । येन यथा मार्गेणोदकार्थिनो गच्छन्त उदकं लभन्ते एवं तादृशेन ब्राह्मणेन हव्यकव्यानि पितॄन् गच्छन्ति इति प्रशंसा । अन्यस्मिन्नपि इष्ट पूर्तदाने ब्राह्मणोऽतिथिः ॥' (मेधातिथिः) (3) रुधिरदिग्धौ हस्तौ रुधिरेणापमृज्यमानावधिकतरं रज्येते, न निर्मलौ भवतः, एवमावद्वान् ब्राह्मणः भोज्यमानः पितृनधो नयतितराम् ।। (मेधातिथिः) ·कृत्यकल्पतरी [ ७ पूर्वमेव परीक्षेत 'ब्राह्मणान् वेदपारगान् । शरीरप्रभवैर्दोषैर्विशुद्धांश्चरितव्रतान् ।। दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणान् वेदपारगान् । 'इष्टान् वा यदि वाऽनिष्टांस्तांस्तु तत्कालमानयेत् ।। 'पूर्व' निमन्त्रणादिति शेषः ॥ इष्टानिष्टावत्रापाततः प्रीत्यप्रीतिविषयौ। अरिमित्रयोः 'नारिं न मित्रम्' इति निषेधात्॥ मनु: [३,१४२ न ब्राह्मणं परीक्षेत दैवे कर्मणि धर्मवित् । पित्र्ये कर्मणि संप्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः ॥ 'श्रोत्रियादीन् भोजयेत् । दुर्वालादींश्च न भोजयेत् इति प्रक्रम्य- गौतमः [१५, २९-३०] हविष्षु चैवम् । दुर्वालादीन् श्राद्ध एकैके ।। 5"हविष्षु' हव्येषु, दैवेष्वित्यर्थः। (1) 'पूर्व' श्राद्धदिनात्प्रागेव 'शरीर दोषा:' काणत्याणिस्वादयः । 'व्रतानि' ब्रह्मचर्यादीनि ॥(हेमाद्रि, ५०८) (2) 'स्थविरतपस्विनो दान्तान् इष्टान् या यदि घेतरान्' इति हेमाद्रिः पठति । (3) 'तत्तीर्थश्राद्धविषयम्' तचनस्य तीयश्राद्धप्रकरण दर्शयिष्यमाण- त्वात्' इति श्राद्धकल्पलता, ३८ ॥ यथा पद्मपुराणे-'तीधु ब्राह्मणान्नेव परीक्षेत । अन्नार्थिनमनुप्राप्त भोजयेन्मनुशासनात् ॥''--(श्राद्धचन्द्रिका,२१) (4) न भोजयेत् (गात म, १५, १५) स्तेन-की च...दुर्वाल...(१७--- 'दुर्वाल:' शिपिविष्टः, हीनप्रजनन इत्येके, खलातिरित्यके' (मस्करी) (5) दुर्वालादारभ्य येऽनुक्रान्तास्तान् श्राद्ध एव भोजयेन्, न तु देवे । एकग्रहणात् न तु गौतमः, सम्भवासम्भवकृतो विकल्पः ॥ (मस्करी) मस्करि- न्याख्या हेमाद्रिणा धूतः (५१.) कदाचन ।

·श्राद्धकाण्डे ब्राह्मणपरीक्षा मनुः[३, ११८] श्रोत्रियायैव देयानि हव्यकव्यानि दातृभिः। अर्हत्तमाय विप्राय तस्मै दत्तं महाफलम् ॥ वसिष्ठः[३,८] अश्रोत्रियाय यद्दत्तं पितृनैति न देवताः ।। मनुः, शातातपश्च द्वितीये [मनु, ३, १३३, १३५, १३६] दातृन प्रतिगृहीतंश्च कुरुते फलभागिनः । विद्वद्भयो दक्षिणा दत्ता विधिवत्प्रेत्य चेह च ।। यत्नेन भोजयेच्छ्राद्धे बढचं वेदपारगम् । शाखान्तगं वाप्यध्वर्यु छन्दोगं वा समाप्तिगम् ॥ 5एषामन्यतमो यस्य भुञ्जीत श्राद्धर्चितः। पितृणां तस्य तृप्तिः स्याच्छाश्वती साप्तपौरुषी। 'समाप्तिगं' समस्तशाखाध्यायिनम् । यमः बढ्चो वा त्रिसौपर्णश्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः। पश्चाग्निर्वा चतुर्वेदी त्वथवा ब्रह्मशीर्षकः॥ (I) छन्दोमात्राध्यायी 'श्रोत्रियः' (कुल्लूकः) । 'हव्यानि' भोजनानि विश्वान् देवानुद्दिश्य यानि विहितानि । 'कव्यानि' पितृभ्य उद्दिश्य यानि विहितानि । 'अत्तमः' महाकुले जातो विद्यावृत्तसंपन्नश्च । (मेधातिथिः) (2) श्रोत्रियाय च देयानि हव्यकव्यानि नित्यशः । अश्रोत्रियाय दत्तं हि पितृन्नति न देवताः ॥ इति मुद्रितवासिष्ठे (ed. Führer) (3) प्रशंसैघा । 'ईदृशमेतद्विदुषे दानं यत्प्रतिग्रहीताप्यदृष्टफलभाग्भवेत् सत्यपि दृष्टे किं पुनाता' इति ॥ (मेधातिथि:) (4) अन्ये तु आथर्वणिकनिषेधार्थमिदं श्लोकं मन्यन्ते । (मेधातिथिः) (5) एषां त्रयाणां विद्यानामन्यतमो भोजनीयः । एतदुकं भवति- समानशाखाध्यायिनो नानाशाखाध्यायिनो वा भोजनीयाः ॥ ( मेधातिथिः) (6) हेमाद्रिः, ३८४. भादाम- ·कृस्यकल्पतरी [७ आत्मविश्वाङ्गविश्चैव ब्रह्मदेयासुतस्तथा । 'सर्वे च ते यथावत्स्युरेकदेशोऽपि वा भवेत् ॥ त्रयः परेऽवराश्चैव आत्मा तत्रैव सप्तमः । ते सप्तपूरुषाः सर्वे तदन्नमुपभुञ्जते ॥' त्रिसौपर्णः' 'चतुर्वर्गा युवतिः सुपेषा' इत्यादि ऋनये सुपर्णपदोपलक्षितः। 'ज्येष्ठसामगः' ज्येष्ठसामाध्येता । 'पञ्चाग्निः' पञ्चाग्निप्रकाशकमन्त्राध्येता । 'ब्रमशीर्षक:' अथर्वशिरसोऽध्येता । 'ब्रह्मदेया' ब्राह्मविवाहेनोढा ॥ । बृहस्पतिः यद्येकं भोजयेच्छाद्धे छन्दोगं तत्र भोजयेत् । ऋचो यजुषि सामानि त्रितयं तत्र विद्यते ॥ अटेत पृथिवीं सर्वा सशैलवनकाननाम् । यदि लभ्येत पित्रर्थे साम्नामक्षरचिन्तकः॥ ऋचा तु तृप्यति पिता यजुषापि पितामहः । पितुः पितामहः साम्ना 'छन्दोगोऽभ्यधिकस्ततः॥ (1) 'एते सर्वे' इति हेमाद्रिपाठ: । अमयो (2) 'त्रिसुपर्णः' ऋग्यजुषोर्य एकदेशस्तदध्ययना ब्रां च तदस्यात्यसो 'त्रिसौपर्णः 'पञ्चाग्निः गार्हपत्याहवनीयदक्षिणामिम पारसध्याः यस्य सः । 'आत्मवित् ' आत्मतत्त्ववेत्ता । 'एकदेशी पि' इत्युक्तानां संवेरामसंभवे यावन्तो लभ्यन्ते तावन्तो ग्राह्या: । 'परे' चतुर्थात् पुरुषान् प्रभनय:, 'अवरे' चतुर्थात्पूर्वे त्रयः पितृपितामहप्रपितामहाः । 'आत्मा' यजमान', एते 'सप्तपुरुषाः' विशिष्टपात्रे दत्तमन्नं भुञ्जते । यथा पित्रादीनां पणां पुरुगणां भादमुपकारकं भवति, एवं यजमानस्यापि परलोके विशिष्टफलोत्पादकं भवति ।। (हेमाद्रिः, ३८४) (3) 'छन्दोगोऽध्यापकस्ततः' इति मूलकाशे । 'आधिकस्वतः' इति हेमाद्रिपाठः (३८५) ·५९ श्राद्धकाण्डे ब्राह्मणपरीक्षा यमशातातपौ छन्दोगं भोजयेच्छ्राद्धे वैश्वदेवे च बह्वचम् । पुष्टिकर्मणि चाध्वर्यु शान्तिकर्मण्यथर्वणम् ॥ शातातपः भोजयेद्यस्त्वथर्वाणं दैवे पित्र्ये च कर्मणि । 'अनन्तमक्षयं चैव फलं तस्येति वै श्रुतिः॥ यस्त्वन्यं भोजयेच्छ्राद्धे विद्यमानेष्वथर्वसु। निराशास्तस्य गच्छन्ति देवताः पितृभिः सह ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धकाले त्वथर्वणम् । भोजयेद्धव्यकव्येषु पितॄणां च तदक्षयम् ॥ * मनुः [३, १२४-१२५] ज्ञाननिष्ठा द्विजाः केचित्तपोनिष्ठास्तथा परे। स्वाध्यायज्ञाननिष्ठाश्च कर्मनिष्ठास्तथा परे । ज्ञाननिष्ठेषु कव्यानि प्रतिष्ठाप्यानि यत्नतः। 'हव्यानि तु यथाश्राद्धमेतेष्वेव चतुर्वपि ॥ अश्रोत्रियः पिता तस्य पुत्रः स्याद्वेदपारगः। [अश्रोत्रियो वा पुत्रः स्यात् पिता स्याद्वेदपारगः॥] ज्यायांसमनयोर्विद्याद्यस्य स्याच्छोत्रियः पिता। मन्त्रसंपूजनार्थ तु सत्कारमितरोऽर्हति ॥ (1) पुष्टयर्थ कर्म ‘पुष्टिकर्म' । अरिष्टोपशमनार्थ यात्क्रियते तच्छान्तिकर्म । (हेमाद्रिः, ३८५) (2) 'अनन्त' अपर्यवसानम् । 'अक्षयं' अकृशम् । (हेमाद्रिः, ३८५) (3) 'तपःस्वाध्यायनिष्ठाश्च' इति मेधातिथिपाठः, (4) 'हव्यानि तु यथान्यायं' इति मेधातिथिपाठः (5) मूलमातृकायां त्रुटितः श्लोकाः।

·१० कृल्पकल्पतरी [७ याज्ञवल्क्यः [१, २१९,२२१] अग्रथाः सर्वेषु वेदेषु श्रोत्रियो ब्रह्मविगुवा। वेदार्थविज्ज्येष्ठसामा त्रिमपुस्त्रिसुपर्णकः ॥ कर्मनिष्ठास्तपोनिष्ठाः पत्राग्निब्रह्मचारिणः । पितृमातृपराश्चैव ब्राह्मणाः श्राद्धसंपदः ॥ 'अग्रथाः' प्रकृष्टाः । 'त्रिमधुः' ऋग्वेदेकदेशस्तव्रतं च। तद्योगात् पुरुषोऽप्यभिधीयते । भोजयेदित्यनुवृत्तौ गौतमः [१५, ९-११। श्रोत्रियान् वाग्रपवयाशीलसंपन्नान् । युवभ्यो दानं प्रथमम् । एके पितृवत् ॥ 'श्रोत्रियान् छन्दोऽध्यायिनः। वामपन्नान्' संस्कृत- भाषिणः। 'रूपसंपन्नान्' मनोज्ञवपुषः। 'वयामंपन्नान्' अवालान् । 'शीलसंपन्नान्' सम्यक्प्रणिहितमनोवा- कायान् । वयःसंपन्नेष्वपि 'युवभ्यो दानं' 'प्रथम' प्रधानम् । अयं हि प्रथमः कल्पो ययुवभ्यो दानमित्यर्थः । 'एके पितृवत्' यद्वयस्काः पित्रादयः प्रमीतास्तद्वयस्कान् भोज- येदित्येके मन्यन्ते ।। वसिष्ठः [११,१६-१७] [अपरपक्ष ऊर्ध्व चतुर्थ्याः पितृभ्यो दद्यात् । पूर्वेघालणान् सन्निपात्य यतीन् गृहस्थान् साधून् वाऽपरिणतवयसो- ऽविकर्मस्थान् श्रोत्रियानशिष्यानन्तेवासिनः॥ 'सन्निपात्य' सन्निधाय । 'साधून' क्षीणदोषान् । आश्रमस्थानन्यानपि 'अविकर्मस्थान् अकुत्सितकर्मणः । (1) हेमाद्रिः-परिशेषखण्डे, ३९५ (2) सपिण्डीकरणे यदेकोदिष्टं तद्विषयमिदं वेदितव्यम् (मस्करी) [ ·श्राद्धकाण्डे माझणपरीक्षा 'अशिष्यानन्तेवासिनः' अध्ययनं परिसमाप्य गुरुकुल- निवृत्तान् ॥ कात्यायन: तदहाह्मणानामन्त्रयेत् । पूर्वेधुर्वा । लातकानेके । यतीन् गृहस्थान् साधून वा । श्रोत्रियाननवद्यान् स्वकर्म- स्थान् । अभावेऽपि शिष्यान् साचारान् ॥ आपस्तम्बः [२,१७,१०] तुल्यगुणेषु वयोवृद्धः श्रेयान् द्रव्यकृशश्चेप्सन् । तुल्यगुणेष्वेव दरिद्रः श्राद्धीयद्रव्यार्थी श्रेयानित्यर्थः॥ मनुः [४,३१] वेदविद्याव्रतस्नातान् श्रोत्रियान् गृहमागतान् । पूजयेद्धव्यकव्याभ्यां विपरीतांस्तु वर्जयेत् ।। ज्यमः वेदविद्याव्रतस्नाताः श्रोत्रिया वेदपारगाः। स्वधर्मनिरताः क्षान्ताः क्रियावन्तस्तपस्विनः॥ तेभ्यो हव्यं च कव्यं च प्रशान्तेभ्यः प्रदीयते। न वेदविक्रयकृतः स्वधर्मच्छिद्रदर्शिनः ॥ (1) कृतसमावर्तनाकृतविवाहः 'नातकः' येषां पितृतः मातृतभ 'अवा' दोषो नास्ति ते 'अनवद्याः' । 'स्वकर्मस्थाः' स्वाश्रमविहितोतस्मातकर्म- निरताः । (हेमाद्रिः, ३८९) (2) 'गृहमेधिनः' इति मेधातिथिकुल्लू कादयः पठन्ति; गृहमागता- निति नन्दिनीपाठः ॥ 'गृहमेधिनः' गृहस्थाः । 'विपरीताः' अस्नातकाः वाः । विविधाः स्नातकाः गृह्यन्ते । तत्र 'वेदस्तातकाः' अधीतवेदाः । 'विद्यास्नातका' विद्यार्थजिशासानिवृत्ताः व्रतानि 'घात्रिंशदाब्दिकम्' इत्यादीनि । सत्यामपि वेदतदर्थजिज्ञासासमाप्तौ न तावत्येव स्नानं किं तर्हि षटत्रिंशदब्दादिकालः पूरयि- तव्य इति पक्षः ।। (मेधातिथिः) (3) हेमाद्रिः, ३८१-३८२.

·६२
कस्यकल्पतरौ
[७
आपस्तम्बः [२, १५, ११]
शुचीन् मन्त्रवतस्सर्वान् सर्वकृत्येषु भोजयेत् ॥
पैठीनसिः
प्रयताय शुचये सर्वत्र [देयं] हव्यं कव्यं च । तस्मा-
छछुचिरिति विज्ञायते ॥
मत्स्यपुराणे
सर्वज्ञो वेदवित् सत्री ज्ञानविद्याकुलान्वितः।
पुराणवेत्ता धर्मज्ञः प्राज्ञः स्वाध्यापकृत्परः॥
शिवभक्तः पितृपरः सूर्यभक्तोऽथ वैष्णवः ।
ब्राह्मणो योगविच्छान्तो विजितात्माऽथ शीलवान् ।
भोजयेश्चापि दौहित्रं यनतः श्वशुरं गुरुम् ।
विट्पतिं मातुलं बन्धुमृत्विगाचार्यसोमपान् ।
'विट्पतिः' जामाता॥
स्कन्दपुराणे
कुलश्रुताभ्यां संयुक्तादलुग्धस्तु विशिष्यते
[ताभ्यामपि च विप्राभ्यां चिरवासी विशिष्यते॥'
नक्षत्रतिथिपुण्याहमुहूर्तान् मङ्गलानि च ।
न निर्दिशन्ति ये विप्रास्तैर्भुक्तं यक्षयं भवेत् ॥
(1) एकान्तेऽपि विविधप्रतिषेधानुसारिणः शुचयः, तान् । 'मन्त्रवतः
अधीतवेदान् , 'सर्वकृत्येषु' श्रौतेषु गायेषु स्मार्तेषु च कर्मसु देवेषु पित्र्येषु मानुषेयु
च 'भोजयेत् ॥ (हरदत्तः)
(2) 'प्रयताय' संयताय । 'शुचये' बाह्याभ्यन्तरशौचयुक्ताय । 'सर्वत्र'
जनने मरणे देवभोजनादौ च । अयमर्थः श्रुतौ विज्ञायते । (हेमाद्रिः, ३८८)
(3) Supplied from Aparārka, p. 443;
'चिरवासी' विज्ञात.
थीलो यद्वा गुरुकुले चिराक्लिष्टो भवतीति ॥ (अपरार्कः)

·॥ ८ ॥ ॥ पङ्क्तिपावनाः ॥ देवलः ब्राह्मणेष्वप्यपाक्तेयान् हव्यकव्येषु वर्जयेत् । परीक्ष्य बहुधा विप्रानाहरेत् पतितपावनान् ॥ तत्र मनुः [३, १७३-१७६] अपङ्क्त्योपहता पक्तिः पाव्यते यैर्द्विजोत्तमैः । तान्निबोधत कात्स्न्येन द्विजाग्रयान् पतितपावनान् । अग्रथाः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च । श्रोत्रियान्वयजाश्चैव विज्ञेयाः पतितपावनाः॥ त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसौपर्णः षडङ्गवित् । ब्रह्मदेयानुसन्तानो 'धर्मविज्जेष्ठसामगः॥ वेदार्थवित् प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः। शतायुश्चैव विज्ञेया ब्राह्मणाः पक्तिपावनाः ॥ 'त्रिणाचिकेतः' अध्वर्युवेदभागस्तद्वतं च । तयोगात पुरुषोऽपि तथा ॥ : 'ज्यष्ठसामग एव च' इति मेघातिथिपाठः । 'छन्दोगो ज्येष्ठसामगः' इति नन्दिनी पठति । (2) पवनः पावनस्नेता यस्य पञ्चामयो ग्रहे । सायं प्रातः प्रदीप्यन्ते स विप्रः पतितपावनः ॥ इति हारीतः. (3) त्रिणाचिकेताख्यो वेदविभागोऽध्वपूणाम्-'पीतोदका जग्धतृणा:' इत्यादिः । तदभ्ययनसंबन्धात् पुरुषोऽत्र त्रिणाचिकेता उच्यते । ( मेधातिथिः) 'त्रिणाचिकेतोऽध्वर्युवेदभागस्तद्रत च' इति कुल्लूकः ।

·कल्पकल्पतरी [८ ये सोमपा विरजसो धर्मज्ञाः शान्तबुद्धयः। प्रतिनो नियमस्थाश्च ऋतुकालाभिगामिनः ।। पश्चाग्निरप्यधीयानो यजुर्वेदविदेव तु । बहुचश्च त्रिसौपर्णस्त्रिमधुर्वाथ यो भवेत् ॥ त्रिणाचिकेतो'विरजाइछन्दोगो ज्येष्ठसामगः । अथर्वशिरसोऽध्येता सर्वे ते पक्तिपावनाः॥ शिशुरप्यग्निहोत्री च न्यायविञ्च षडावित् । मन्त्रब्राह्मणविञ्चैव यश्चान्यो धर्मपाठकः॥ ऋषिव्रती ऋषीक तथा द्वादशवार्षिकः । ब्रह्मदेयासुतश्चैव गर्भशुद्धः सहस्रदः ॥ चान्द्रायणवतचरः सत्यवादी पुराणवित् । निष्णातः सर्वविद्यासु शान्तो विगतकल्मषः॥ गुरुदेवाग्निपूजासु प्रसक्तो ज्ञानतत्परः। विमुक्तः सर्वतो धीरो ब्रह्मभूतो द्विजोत्तमः ॥ अनमित्रो न चाऽमित्रो मैत्रश्वात्मविदेव च । स्नातको जप्यनिरतः सदा पुष्पफलप्रदः ॥' ऋजुर्षणी क्षमी वान्तः शान्तः सत्यव्रतः शुचिः। बेदज्ञः सर्वशास्त्रज्ञ उपवासपरायणः ॥ (1) 'त्रिमधुः' ऋग्वेदैकदेश: तद्रतं च (हेमाद्रि, ३९५) (2) विरजा नाम मन्त्रविशेषस्तदध्ययनात् पुरुषोऽपि 'बिरजाः ।' (हे) (3) 'अथर्वशिरो' नाम अथर्ववेदैकदेश: (हे) (4) ऋषीकः' ऋषेः किश्चिदून गुण: । 'ऋ: किश्चिद्गुणैन्यून ऋषीक इति कीर्तितः' इति सुमन्तुस्मरणा [ हेमाद्रि, ३९६] (5) 'द्वादशवार्षिक:' द्वादशवर्षवेदव्रतचारी। 'सहस्रदः' गोसहसद इति मेधातिथिः । (7) 'पुष्षफलप्रियः', 'पुष्पवालिप्रियः' इति पाठान्तरौ। (8) 'पूणी' दयालुः । 'क्षमी' इति हेमाद्रिणारतपाठः (३.८) ·.. श्राद्धकाण्डे पङ्क्तिपावनाः ६५ गृहस्थो ब्रह्मचारी च चतुर्वेदविदेव च । वेदविद्यावतस्नाता ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः॥ ब्रह्मचर्यासु निरता ये कृशाः कृशवृत्तयः। अत्युत्क्रान्तास्त्वधर्मेभ्यस्ते द्विजाः पतितपावनाः॥ सत्रिणो मियमस्थाश्च ये विप्राः श्रुतिसंगताः ।। प्राणिहिंसानिवृत्ताश्च ते द्विजाः पतितपावनाः। अग्निहोत्ररताः शान्ताः कृपावन्तोऽनसूयकाः॥ ये प्रतिग्रहनिःस्नेहास्ते द्विजाः पतितपावनाः। सत्यवन्तश्च धीराश्च नित्यं दानपराश्च ये ॥ मङ्गलाचारयुक्ताश्च ते द्विजाः पतितपावनाः। एते वै भूतले देवाः पूर्व देवैर्विनिर्मिताः॥ यत् किश्चित् पितृदेवत्यमेभ्यो दत्तं तदक्षयम् । दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणांश्चरितव्रतान् । स्थविरांस्तपस्विनोदान्तान् निष्णातान् यदि वेतरान् । 'तान्सर्वान् भोजयेच्छ्राद्धे साधुभिः सन्निमन्त्रयेत् ॥ तथा विद्वांसः सुव्रताः शान्ता ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः। तैर्भुक्तं व्रजते देवांस्तैर्भुक्तं बजते पितृन् । (1) एते द्विजातयः पुण्याः पालेयाः संप्रकीर्तिताः । नियत तारयन्त्येव हव्यकव्ये च योजिताः॥ इति हेमाद्रिणा वृतः श्लोकोऽत्र न दृष्टः (पृ. ३९५) (2) हेमाद्रिः, ३९८ (3) अत्र मन्त्रिण इति वा पाठः । तस्मिन् पक्षे मन्त्रिणो गायश्यादि- मन्त्रजपनिरताः (हेमाद्रिः, ३९८) 'श्रुतिसम्मताः' इति हेमाद्रिपाठः । (5) Ilemādri wrongly brings in place of this half-verse that higher up beginning with सत्रिणो नियमस्थाश्च, which he hich he repeats. (6) हेमाद्रिः, ५०८. दान्तानिष्टान् वा यदि वेतरानिवि तेनादतपाठः (7) हेमाद्रौ न दृष्टः । (8) हेमाद्रिः, ३९९ ।

·कृत्यकल्पतरौ [८ 'ऋषीकः' ऋषेः किंचिदनः। 'द्वादशवार्षिकः' द्वादश वर्षाणि वेदव्रतचारी।'सहस्रदः' गोसहस्रद इति मेधातिथिः। 'विमुक्तः सर्वतः' ऋणादिति शेषः। 'अनमित्रः शत्रुरहितः। 'न चाऽमित्रः' न कस्यापि शत्रुः। 'मैत्रः' मैत्रीवतः। 'धृणी' कृपालुः॥ 'शङ्कः॥ ब्रह्मदेयानुसन्तानो ब्रह्मदेयाप्रदायकः। ब्रह्मदेयापतिर्यश्च ब्राह्मणाः पक्तिपावनाः ।। यजुषां पारगो यश्च साम्नां यश्चापि पारगः । अथर्वशिरसोऽध्येता ब्राह्मणाः पक्तिपावनाः ।। नित्यं यागपरो विद्वान् समलोष्टाश्मकाश्चनः । ध्यानशीलो यतिर्विद्वान् ब्राह्मणाः पक्तिपावमाः ॥ हारीतः 'स्थितिरविच्छिन्नवेदवेदिताऽयोनिसंकरस्वमार्षेयत्वं चेति कुलगुणाः। [ वेदो]वेदाङ्गानि धर्मोऽध्यात्म विज्ञानं - UARANTHMANON- (1) Comments reproduced by Iemālri. (2) हेमाद्रिः, ३९९ (3) हेमाद्रिः, ३९२-upte) 'द्वादशोभयतः' -अस्यार्थ:--'मन्ततिरूपेण चिरकालावस्थानं स्थितिः' इति स्मृतिचन्द्रिकाकार: हरिहरस्वाह- 'शास्त्रोक्तवर्णाश्रमादिधर्मेध्ववस्थानमापद्यपि ततोऽप्रच्यवनं स्थिनिः ।' यदाहु:- अयाच्याप्रचलनममार्गे चाप्रवर्तनम् । आपद्यपि यतो धय स गुणः स्थितिमच्यते ॥ इति ॥ जातिवद्विप्रबन्धेन स्मर्यते चरणं कुले । तवेदनमाच्छिमंवेदवित्ता प्रकीर्तिता ॥ विजातीयायाम् अपत्यानुत्पादनेन असंकीर्ण योनित्वम् 'अयोनिसङ्करम् ।' स्वीयप्रवरगतर्षिज्ञातृत्वम 'आर्षेयत्वम् ।' 'धर्मः' मन्वादिधर्मशास्त्रम् । 'अध्यात्म' आत्माविवेकशास्त्रम् । अधीताविस्मरणं "स्थिति:'। एतेषां प्रणां श्रवणं 'श्रुतम् ।' ब्राणि साधुत्वं 'ब्रह्मण्यता ।' अमायया देवपितृकर्मणामनुष्ठानं 'देवपितृभक्तता' । जीवतोः शुश्रूषणं 'पितृभक्तता' । विगलितरागद्वेषता 'समता' । सर्वजनहृयचारित्रत्वं 'सौम्यता ।' बागादिभिः परपीडाराहित्यम् 'अपरोपतापिता ।' परदोयानाविष्करणम् 'अनसूयता।' -- ·श्राद्धकाण्डे पङ्क्तिपावनाः स्थितिश्चेति षड्विधं श्रुतम् । ब्रह्मण्यता देवपितृभक्तता समता सौम्यताऽपरोपतापिताऽनसूयता मृदुताऽपारुष्यं मैत्रता प्रियवादित्वं कृतज्ञता शरण्यता प्रशान्तिश्चेति त्रयोदशविधं शीलम् । क्षमा दमो दया दानमहिंसा गुरुपूजनं शौचं स्नानं जपो होमस्तपः स्वाध्यायः सत्यवचनं संतोषो दृढव्रतत्वं चेति षोडशगुणं वृत्तम् । कुलीनाः श्रुतवन्तः शीलवन्तो सत्यवादिनोऽव्यङ्गाः पाङ्क्तेयाः। 'द्वादशोभयतः श्रोत्रियाः त्रिणाचिकेतस्निमधु- स्त्रिसौपर्णस्त्रिशीर्षा ज्येष्ठसामगः पञ्चाग्निः षडङ्गविद् रुद्रजापी तूर्ध्वरेता ऋतुकालाभिगामी तत्त्वविच्चेति पङ्क्ति- पावना भवन्ति ॥ अथाम्रोदहरन्ति- पचनः पाचनस्त्रेता यस्य पञ्चानयो गृहे । सायंप्रातः प्रदीप्यन्ते स विप्रः पङ्क्तिपावनः॥ व्रतस्थाः अकठिनहृदयत्वं 'मृदुता' । 'कलविरहित्यम्' अपारुष्यम् । 'प्रसन्नमनस्कता' मैत्रता । साधुकारिणा अनुमोदनं 'प्रियवादिता ।' उपकारसंपतिपत्तिः 'कृतज्ञता।' रक्षितृत्वे साधः 'रण्य:' तस्य भावः 'शारण्यता ।' विद्याद्यनुत्सेक: 'प्रशान्तिः ।' यथाविधि स्वस्य स्वत्वानिवृत्तिपूर्वक परस्वत्वापादनं 'दानम् ।' विशिष्टमन्त्रावृत्तिः 'अप:' । देवतोद्देशेन प्रक्षेपान्तः स्वत्वत्यागा होमः ।' 'सन्तोषः' वितृष्णता । स्वीकृतवतापरित्याग: 'दृढ बनत्यम् ॥' (हेमाद्रिः, ३९४) (1) हेमाद्रि, ४०० 'दशोभयतः' इति 'दशोभयतः श्रोत्रिया: इत्यनेन याज्ञवल्क्यस्मृत्युक्ता मातृतः पितृतोऽपि दशपुरुषशुद्धिरभिहिता । रुद्रशिरो वैश्वानरशिरोऽथ शरति त्रयाणां शीष्णामध्येता 'त्रिशीर्षा ।' 'रुद्रजापी' 'नमस्ते रुद्रमन्यव इत्यादिन्द्रध्यान जापपर: ऊर्ध्वमेव रेतो यस्य सः 'ऊर्ध्वरेता' स च नैष्ठिकब्रहाचारी । 'तत्त्ववित्' आत्मतत्त्वशः । पञ्चयज्ञाद्यर्थमनं पचतीति 'पचनः' आवसथ्यः । पाचयतीति पाचनः' सभ्यः । गार्हपत्य - आहवनीय दक्षिणामिरिति भित्रयं त्रेता' एते पञ्चायो यस्य गृहे दीप्यन्ते । वेदव्रताचरणपूर्वकम अर्थशानपर्यन्तं गृहीतवदः 'स्नातकः', तमेतं शमदमादिभिः गुणैरुपेतं सहस्रसंख्यकभोक्तृद्विजपरिकल्पितपतितपावनत्वात् 'सहस्रसम्मितं' इत्याहुः । स एव पञ्चामित्वादिगुण रुपेतः 'शतसाहसः', लक्षपरिमितपङ्क्तिपावन इत्यर्थः । अचां' वेदरहितानाम् ॥ (हेमाद्रिः, ४००-४०१ , - ·अथ कृत्यकल्पतरौ [८ सहस्रसंमितं माहुः : स्नातकं पूर्ववद्गुणैः। पञ्चाग्न्यादिगुणैर्युक्तः शतसाहस्र उच्यते ॥ अनृचां यदि वा कृत्स्नां पक्ति योजनमायताम् । पुनाति वेदविद्विषो नियुक्तः पक्तिमूर्धनि ॥ द्वादश वक्ष्यमाणा उभयतः श्रोत्रियादयः । 'पचनः' आवसथ्यामिः। 'पाचनः' सभ्योऽनिः । 'पूर्ववद्गुणैः' पूर्व- वद्गुणैर्युक्तः॥ 'शलिखितौ पाङ्क्तेया वेदवेदाङ्गवित् पञ्चानिरनूचानो व्यवहारी श्रोत्रियस्त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुनिसौपर्णो ज्येष्ठ- सामगः सन्ध्यास्नायी वेदपरः सदानिको मातृपितृशुभ्रषु- *धर्मशास्त्रविदिति ॥ 'अनूचानः' प्रासङ्गप्रवचनस्याध्येता । 'व्यवहारी' शास्त्रानुष्ठानशीलः। 'सदाग्निकः अविच्छिन्ननित्यकृत्यः'। वसिष्ठः [३,१९] त्रिणाचिकेतः। पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णश्चतुर्मेधी वाज- सनेयी षडङ्गविद्ब्रह्मदेयानुसन्तानश्छन्दोगो ज्येष्ठ- सामगो मन्त्रब्राह्मणविवाश्च स्वधर्मानधीयते। यस्य [प] (1) हेमाद्रिः, ३९१ (2) 'व्यवहारी'स्थाने हेमाद्री (३९१) 'सांख्ययोगोपनिषद्धर्म- शास्त्रविच्छोत्रियः' इत्यधिकः पाठः । (3) 'सन्ध्यास्नायी'स्थाने 'सांख्ययोगोपनिषद्धर्मशास्त्राध्यायी' हेमाद्रिणा धृतः पाठः (३९१) (1) 'धर्मशास्त्ररतिः' इति हेमाद्रिपाठः। (5) 'सदामिकः' नित्यमग्निहोता (हेमाद्रिः) 'यश्च धर्ममधीते' इति हेमाद्रिपाठः (४०१); 'यम पर्मानपीते' इति मुद्रितवासिष्ठे (पृ. ११) अत्र , (6) ·श्राद्धकाण्डे पतितपावनाः ६९ दशपुरुषं मातृपितृवंशः श्रोत्रियो [विज्ञायते विद्वांसः स्नातकाश्च ते पङ्क्तिपावना भवन्ति ॥ 'चतुर्मेधी' चातुर्मास्ययाजी। तत्र हि चत्वारो मेधा वैश्वदेवादयः क्रियन्ते ॥ तत्र ब्रामणो वेदविद्याव्रतस्नातकः पञ्चपुरुषपार- पर्यावविश्वण्डितचारित्र मर्यादस्त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसु- पर्णश्छन्दोविज्येष्ठसामगः शतवर्षोऽलुप्तधर्माध्ययनः मन्त्रप्रभृति जाप्यप्रवचनाध्यायपरः ऋतुकालाभिगामी छन्दसा शुद्धदशपुरुषः स्नातक इति पक्तिपावनाः॥ विष्णुः[७३, १-२१] अथ पङ्क्तिपावनाः । त्रिणाचिकेतः । पञ्चाग्निः । ज्येष्ठसामगः । वेदपारगः । वेदाङ्गस्याप्येकस्य पारगः । पुराणेतिहासव्याकरणपारगः । [धर्मशास्त्रस्याप्येकस्य पारगः।। तीर्थपूतः । यज्ञपूतः । [तपःपूतः । सत्यपूतः । दानपूतः । मन्त्रपूतः । गायत्रीजपनिरतः । ब्रह्मदेयानु- संतानः । त्रिसौपर्णी । जामाता । दौहित्रश्चै ति पात्रम् । विशेषेण च योगिनः । अत्र पितृगीता गाथा भवति-- अपि स्यात् स कुलेऽस्माकं भोजयेद्यस्तु योगिनम् । विप्रं श्राद्ध प्रयनेन येन तृप्यामहे वयम् ॥ -- तत्र हि चस्वारो मेधा भवन्ति । ज्योतिष्टोमयाजी वा । एवंरूपो बाजसनेय ति संबन्धः । विद्वांसः' इति बहुवचनं वैदुष्यस्यानेकरूपत्वार्थम् ॥ (हेमाद्रिः, ४०२ 'मर्यादस्त्रिसुपर्णोऽङ्गविज्ज्येष्ठ सामगः' इति हेमाद्रिणा धृतपाठः(४०२) 'जाप्यप्रवचनपाद्यपारगो' हे. पाठः 'दानपूत:' is missing in Jolly's Visiasmrti, p. 196 'विशेषण वयोन इति' इह हेमाद्रिणा धृतपाठः (४०३) (5) ·[८ कृस्यकल्पतरौ मत्स्यपुराणे यस्तु व्याकुरुते वाचं यश्च मीमांसतेऽध्वरम् । सामस्वरविधिज्ञश्च पङ्क्तिपावनपावनाः ॥' अष्टवर्षा तु या दत्ता श्रुतशीलसमन्विते । सा गौरी तत्सुतो गौरः पक्तिपावनपावनः॥ वायुपुराणे यतिस्तु सर्वविप्राणां सर्वेषामग्रमुग्भवेत् । इतिहासपञ्चमान् वेदान् यः पठेद्विजसत्तमः॥ अनन्तरं यते. सोऽयं नियोक्तव्यो विजानता। त्रिवेदोऽनन्तरं तस्य द्विवेदस्तदनन्तरम् । एकवेदस्ततः पश्चालित्याध्यायी ततः परम् ॥ ब्रह्मपुराणे षडङ्गविज्ज्ञानयोगी यज्ञतत्त्वज्ञ एव च। अयाचितार्थी विप्रो वा श्राद्धकल्पविदेव च ॥" अष्टादशानां विद्यानामेकस्यापि तु पारगः। त्रिविशुद्धस्त्रिसौपर्णी पश्चाग्निज्येष्ठसामगः॥ आहतः - -- यो (1) हेमाद्रिः, ४०४ (2) अत्र हेमाद्रिणा धृतार्थ श्लोक उदयपुरमातृका तु 'अनन्तवितथा योगा नियोक्तव्या विजानतः' इति पठति ।। 'सर्वविप्राणां ब्रह. चारिगृहस्यवानप्रस्थानाम् 'सर्वेषां' त्रिमधुत्रिमुपर्णत्रिणाचिकेतानां द्विजसत्तमः सेतिहासांश्चतुरो वेदानधीते सोऽयं यतेरनन्तरं (पश्चात् ) नियोजनीयः । नित्याध्यायी' अधीयमानवेदः । (हेमाद्रिः, ४२०) (3) षडङ्गवित् शानयोगी योगतत्त्वज्ञ एव च । अयाचिताशी विप्रो यः श्राद्धकर्मणि भोजयेत् ॥ इति हेमाद्रिणा धृतःपाठः । (४१०) समाधिशम्दयाम्पश्यात्मपरामर्श- रूपयोगभूमिकानिपुणो 'ज्ञानयोगी' इत्युच्यते ॥” (हे. ४११

·श्राद्धकाण्डे पतिपावनाः
७१
चान्द्रायणैः पराकैर्वा नियमैर्यस्तु संस्कृतः।
याहस्पत्यं नीतिशास्त्रं शब्दविद्यां च वेत्ति यः॥
इतिहासपुराणैश्च यः पवित्रीकृतः सदा ॥
अकृत्यमपि कुर्वाणः स पवित्रशतादूरः।
बहुनात्र किमुक्तेन इतिहासपुराणवित् ।।
अथर्वशिरसोऽध्येता तावुभौ पितृभिः पुरा ।
तपः कृत्वा तु योगात्तु प्रथितौ पितृकर्मणि ॥
:
'वायुपुराणे
गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थशतेन च ।
ब्रह्मचारिसहस्रेण योगी त्वको विशिष्यते ।।
नास्तिको वा विकर्मा वा संकीर्णस्तस्करोऽपि वा।
नान्यत्तु 'कारणं दाने योगिष्याह प्रजापतिः।
पितरस्तस्य तुष्यन्ति सुवृष्टेनेव कर्षकाः॥
पुत्रो वाप्यथवा पौत्रो ध्यायिनं यस्तु भोजयेत् ।।
अथ मनुः [३, १४७-१४८]
एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः।
अनुकल्पस्स्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः।
मातामहं मातुलं च स्वकीयं श्वशुरं गुरुम् ।
दौहित्रं 'विटपति बन्धुमृत्विग्याज्यौ च भोजयेत् ॥
(1) हेमाद्रि, ४१३
(2) कारणं' इति हेमाद्रिपाठः ; तारणं-उ.
(3)
'ध्यानिनं' इति हे.
(4) 'विट्पतिः' जामाता ।

·[८ meme- ७२ कृत्यकल्पतरी पक्तिपावनानन्तरं- बौधायनः [२,१४,३-४] तदभावे रहस्यवित् । ऋचो यजुषि सामानीति श्राद्धस्य महिमा। तस्मादेवंविधं सपिण्डमप्याशयेत् ॥' आपस्तम्बः [२,१७,४-६ भोजयेद्ब्राह्मणान् ब्रह्मविदो योनिगोत्रमन्त्रान्ते- वास्यसंबन्धान् । गुणहान्यां तु परेषां समुदितः सोदर्योऽपि भोजयितव्यः । एतेनाऽन्तेवासिनोऽपि व्याख्याताः ।। 'न भोजयेद्' इत्यनुवृत्तौ- गौतमः [१५,१९-२१] शिष्यांश्चैके सगोत्रांच । भोजयेदृष्य त्रिभ्यः । गुणवन्तम् ॥ वसिष्ठः [११,१८] शिष्यानपि गुणवतो भोजयेत् ॥ (1) बौधायन, १४,२-'इति पङ्क्तिपावना:' 'रहस्य' अरण्ये पठितव्यो अन्यः, यस्तमर्थतो प्रन्यतच बेति सोऽपि पङ्क्तिपावनः श्राद्धाहः । अत्र 'तदभाव' शब्दः पूर्वसंबन्धनीयो रहस्यविदभाने 'त्रिमध्वादयः' (बौ.,२,१४,२) इत्यर्थः (गोविन्दस्वामी ॥) (3) गुणहानात् परेषामिति मूलमातृका । (4) 'योनिसंबन्धाः' मातुलादयः । 'मन्त्रसंबन्धाः' ऋत्विजो याज्यान । 'अन्तेवासिसंबन्धः' शिध्या आचार्याश्च (उज्ज्वला ।।) (5) चशब्दाद्याज्यांश्च । द्वितीयचकारात् ; समानार्षेयांश । एके ग्रहणात् भोजनीया एवेति गौतमः । तत्र यदि गुणवन्तस्तदा भोजयेत् । यदि गुणहीनास्तदा न भोजनीया इति द्रष्टव्यम् । (मस्करी) (6) अपिशब्दात् समानगोत्राणामपि ग्रहणमिति (मस्करी) । एकवचन- प्रयोगात् एकमपि भोजयेत् । यथाह वसिष्ठः [११,२९ः] अपि वा भोजयेदेकं ब्राझणं वेदपारगम् । श्रुतवृत्तशीलसंपन्नमवलक्षणवर्जितम् ॥ (मस्करी) (2)

·श्राद्धकाण्डे पतितपावनाः
महाभारते [अनु, ६१,२४-२५,३०-३१]
चीर्णव्रता गुणैर्युक्ता भवेयुर्येऽपि कर्षकाः।
सावित्रीज्ञाः क्रियावन्तस्ते राजन् केतनक्षमाः॥
क्षात्रधर्मिणमप्याजौ केतयेत्कुलजं द्विजम् ।
न त्वेवं वणिजं तात श्राद्धेषु परिकल्पयेत् ॥
अव्रती कितवः स्तेनः प्राणिविक्रयिकोऽपि वा।
'पश्चात्पीतवान् सोमं सोऽपि केतनमर्हति ॥
अर्जयित्वा धनं पूर्ण दारुणैः कृषिकर्मभिः ।
भवेत् सर्वातिथिः पश्चात् स राजन् केतनक्षमः॥
(1)
(2)
(3)
'प्राणिविक्रयिको वणिक्' इति मु. म. भा.
'सनिस्कृतिः पुनः सोमं पीतवान् केतनक्षमः' इति मु. म. भा.
'दारुगैरपि कर्मभिः' इति मु. म. भा.

·॥ ९॥ ॥ अथ वाः॥ तत्र मनुः [३,१३८-१४१ न श्राद्धे भोजयन्मित्रं धनैः कार्योऽस्य संग्रहः । नारिं न मित्रं यं विद्यात्तं श्राद्धे भोजयेद् द्विजम् ।। यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च ॥ तस्य प्रेत्य फलं नास्ति श्राद्धेषु च हविःषु च ॥ यः सङ्गतानि कुरुते मोहाच्छाद्वेन मानवः । स स्वर्गाच्च्यवते लोकाच्छ्राद्धमित्रो द्विजाधमः ।। संभोजनी साऽभिहिता पैशाची दक्षिणा द्विजैः। इहैवास्ते तु सा लोके गौरन्धेवेकवेइमनि ॥ 'संभोजनी सहभुज्यते यया। तथा [३,१४४] कामं श्राद्धेऽर्चयेन्मित्रं नाभिरूपमपि त्वरिम् । द्विषता हि हविर्भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम् ॥ मनुर्यमश्च प्रथमे [मनु, ३,१२८,१४२। ब्राह्मणो धनधीयानस्वृणाग्निरिव शाम्यति । तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हृयते ।' यथेरिणे बीजमुप्तं न वप्ता लभते फलम् । तथाऽनृचे हविर्दत्वा न दाता लभते फलम् ॥ (1) ईरिणं' ऊपरदेशः ।

·श्राद्धकाण्डे वाः वसिष्ठः [३,१२] विद्वद्भोज्यान्यविद्वांसो येषु 'श्राद्धानि भुञ्जते । तान्यनावृष्टिमृच्छन्ति महद्वा जायते भयम् ॥ मनुयमशानातपाः यावतो असते पिण्डान् हव्यकव्येष्वमन्त्रवित् । तावतो ग्रसते प्रेत्य दीप्तान् शूलष्टर्ययोगुडान् । हारीतः अपि विद्याकुलैर्युक्ता हीनवृत्ता नराधमाः। दुष्पापणात्तु देहस्य दुरात्मानो हि ते स्मृताः। क्षौद्रेषु निरता नित्यं यातुधानाः प्रकीर्तिताः । यदेवं बहुभिः पापैः सदा यन्ति नराधमाः॥ पक्षिमीनमृगना ये सर्पकच्छपघातिनः । नानाजन्तुबंधे सक्ताः प्रोक्ता दुर्ब्राह्मणा हि ते ॥ शूद्रप्रेष्यो भृतो राज्ञा वृषलो ग्रामयाजकः। वधबन्धोपजीवी च षडेते ब्रह्मबान्धवाः ॥ क्षौद्रं', क्षुद्रकर्म, प्राणिवधादि । 'देहस्य' मनुष्य- शरीरस्य । ब्रह्मवान्धवाः द्विजाधमाः॥ यस्य वेदश्च वेदी च विच्छिद्येते त्रिपौरुषम् । स वै दुर्ब्राह्मणो नाम यश्चैव वृषलीपतिः॥ (1) 'ये राष्ट्रे भुञ्जते' इति मुद्रितवासिष्ठे । (2) हेमाद्रि:- - ऋच्छन्ति ' प्राप्नुवन्ति (४६०) (3) मनु:, ३, १३३ । हेमाद्रिः, ४६१-'पिण्डान्' ग्रासान् । 'भमन्त्रवित् ' वेदरहितः । 'दीवान् ' अमिसन्तप्तान् । 'दीक्षान् ' अमिसन्तप्तान् । 'ऋष्टिः' आयुधविशेषः । * अयोगुडाः' अयोगोलकाः ।।

·कृत्यकल्पतरी [९ यथार्थहेतोः पतितानादिष्टान् मनुरब्रवीत् ॥ वेदविक्रयिणो घेते नैव श्चाद्धेषु भोजयेत् ।। यथार्थमादिष्टान्' अध्यापनमित्यर्थः ॥ असमानयाजकाश्च श्रुतिविक्रयकाश्च ये॥ अन्यपूर्वप्रजाताश्च पतितान् मनुरब्रवीत् ॥ असंस्कृताध्यापकाश्च भृतकाध्यापकाश्च ये॥ तमो विशन्ति ते घोरमिति वैवस्वतोऽब्रवीत् ॥ 'असंस्कृतोऽ'त्रानुपनीतः। 'आमन्त्रयेद्' इत्यनुवृत्तौ- कात्यायनः। द्विर्ननशुक्ल विक्लिधश्यावदन्तविद्धप्रजननव्याधित. व्यङ्गश्चित्रिकुष्ठिकुनग्विवर्जम् ॥ 'द्विर्ननो' विधर्मा। 'शुक्लः' अतिगौरः। 'विक्लिषः' विचर्चिकादियुतः । 'विद्धप्रजननः' कृतशिभविकारविशेषो दाक्षिणात्ये प्रसिद्धः॥ गौतमः [१५,१५-१९] न भोजयेत् स्तेनक्लीयपतितनास्तिकतवृत्ति'वीरहाग्रे- दिधिषूदिधिषूपतिस्त्रीग्रामयाजकाजपालोत्सृष्टाग्निमयपकु- (1) हेमाद्रिः, ४६९----विक्लव fir विक्लिधः । (2) 'वीरहा' पुरुषमात्रघातकः, याथ पोषित" इत्यादी पुरुषे वीरशब्दप्रयोगात् (मस्करी). ज्येष्ठायां यद्यनूदायां कन्या या तूयतेऽनुजा । सा चादिधिधर्शया पूर्वा तु दिधिस्स्मृता ।। इति मनु (१) स्मरणात् । अथवा मनुः ३, १७६] भातुर्मुतस्य भार्यायां योऽनुरज्येत कामतः । धर्मेणापि नियुक्तायां स शेयो दिधिपतिः ॥ अवीरा ·श्राद्धकाण्डे वाः चरकूटसाक्षिप्रातिहारिकान् । उपपतिर्यस्य च सः। कुण्डा- शिसोमविक्रय्यगारदाहिगरदावकीर्णिगणप्रेष्यागम्यागामि - हिंस्रपरिवित्ति परिवेत्तृपर्याहितपर्याधातृत्यक्तात्मदुर्बलकुन खिश्यावदन्तपोनर्भवकितवाजपराजप्रेष्यप्रातिरूपिकशूद्रा- पतिनिराकृतिकिलासिकुसीदवणिशिल्पोपजीविज्यावादि- त्रताल नृत्यगीतशीलान् । पित्रा चाऽकामेन विभक्तान् । शिष्यांश्चैके सगोत्रांश्च ।। 'तद्वृत्तिः' पतितार्थोपजीवी। 'स्त्रीग्रामयाजकः' स्त्रीणां बहूनां चाविशेषेण याजकः । 'मद्यपः' सुराव्यतिरिक्तमद्य- पाता, सुरापस्य पतितपदेनोक्तत्वात् । 'कुचरः' कुत्सिता- चारः। 'प्रातिहारिकः' प्रतिहार इन्द्रजालम् , तेन जीवति प्रातिहारिकः। 'यस्य च स' इति, 'उपपतिर्यस्य विद्यते' यस्य व्यभिचारिणी भार्येत्यर्थः । 'आत्मत्यागी' साहसिकः । 'दुर्वलो'ऽत्र नपुंसकः । 'अजपः' जपरहितः।"प्रातिरूपिकः' कूटपण्यस्य विक्रेता। 'किलासी सिध्मलः । 'ज्याशील' आयुधाभ्यासरतः ।। याज्ञवल्क्यः [१,२२२-२२४] रोगी हीनातिरिक्ताङ्गाः काणः पौनर्भवस्तथा। अवकीर्णी कुण्डगोलौ कुनखः श्यावदन्तकः ॥ 'प्रातिहारिकः' ऐन्द्रजालिक: (अपरार्कः, ४५३) ॥ (2) दारामिहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते । परिवेत्ता स विशेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः ॥ (मनुः. ३, १७१) (31 श्यावच्छित्रि' इति मस्करि पाठः । 'प्रातिरूपक: कूटतुलामानादिव्यावहारिकः, येनकेनीचत् प्रकारेण मश्चिती बा । (मस्करी) (5) 'किलासी' कुष्ठी भूमिहर्ता वा (मस्करी) (6) परदारेषु जायेते द्वौ सुतौ कुण्डगोलको । पत्यौ जीवति कुण्डस्स्यान्मृते भर्तरि गोलकः ॥ इति मनुः(६, १७४) ·कृत्यकल्पतरौ [९ भृतकाध्यापकः क्लीवः कन्यादृष्यभिशस्तकः। मित्रध्रक् पिशुनः सोमविक्रयी परनिन्दकः ॥ मातापित्रोर्गुरोस्त्यागी कुण्डाशी' वृषलात्मजः। परपूर्वापतिस्तेनकर्मदुष्टाश्च निन्दिताः ॥ 'यमः नाश्नन्ति पिशुने देवा नानन्त्यनृतवादिनि । भार्याजितस्य नाश्नन्ति यस्य योपपतिगृहे ।। न खरैरुपजातस्य न रक्तोऽन्तरवाससः । द्वथगुलातीतकर्णस्य भुजते पितरो हविः ।। य एतैर्लक्षणेर्युक्तास्तांस्त्वपङ्क्त्यान् विनिर्दिशेत् ॥ ये त्वेतैरशुभर्दोषैनिवृत्तास्तानियोजयत् ।। देवलः गोभर्तृविश्वस्तानवप्रव्रजितमित्रघातकाः । मातृपितृ- पुत्रदाराग्निहोत्रत्यागिनो यज्ञोपनिहन्ता वृषलीपतिः सोमविक्रयी व्रात्यो निष्क्रियश्चेति पतिताः । जारोपप- तिकुण्डाशिकुण्डगोलकभर्तृदिधिषपतिमृढभृतकाध्यापका- याज्ययाजकब्रह्मधर्मदुष्टद्रव्यविक्रयिकदर्यवर्णमंभवकानार्य- भ्रष्टशौचाधन्यदेवलकवाधुषिकगोत्रभित्परिवित्तिपरिवत्तृ- कृष्णपृष्ठकाण्डपृष्ठाधिकृतनिराकृत्यवकीर्णिम्लच्छावरेटकर- णारण्यागारदाहिनः पड्विधाः कीयाश्चेत्युपपातकिनः । अनपत्यकृटसाक्षिपुंस्त्वोपघाति स्त्रीजितमतुभेदकतालाव- (1) कुण्डस्यान्नं योऽभात असो 'कुण्डाशी 1 एवं गोलकत्यादि। (मिताक्षरा) (2) अपरार्के, ४४७-४४८. (3) हेमाद्रिः, ४९६. (4) अपराके:, ४४९. (5) कूटोपसाक्षिपृष्टोपघातिस्त्रीजित ' इति हेमाद्रिपाठः (४९६)।

·श्राद्धकाण्डे वा ७९ चरण'रकोपजीविविधर्मपाठक प्रायश्चित्तनिमित्तधूर्तसाह- सिकमृगयुकितवनास्तिकपिशुन शठवणिग्वन्दि पौनर्भवा- त्मभरिशुक्तिसमुद्रयायिकृत्याभिचारशीलमेलकश्वयुग्वै- बभृतककन्यादृषक कृतघ्नकरकुहकमित्रधग्दत्तापव्ययिसम- यभेदक'वाग्दण्डपरुषकारकशिल्पकहस्त्यारोहाश्वबन्धका- श्चेति वाः पातनीयकाः । अष्टाभिः पापरोगैरभिभूता विकलेन्द्रिया हीनाङ्गाधिकाङ्गाश्चेति पङ्क्तिदूषकाः। उन्मा- दस्त्वग्दोषो राजयक्ष्मा श्वामो मधु प्रमेहो भगन्दरो महोदर- मश्मरीत्यष्टो पापरोगा: जडान्धकाणबधिरकुणि इति विकलेन्द्रियाः। उभयभेदसंक्लेदा दुष्टवणाः। पापिष्ठ- तमाश्चेति। एते पञ्चविधाः प्रोक्ता वर्जनीया नराधमाः। स्वसंज्ञालक्षणास्ते स्युः विशेषश्चात्र वक्ष्यते ॥ एते दुर्ब्राह्मणाः सर्वे क्रमशः समुदाहृताः। कर्मणा योनितश्चैव देहदोषैश्च कुत्सिताः॥ एतेषां कर्मदोषण पतिता ये नराधमाः। यान्ति ते निरयान् घोरान् त्यक्ताः सद्भिरिहैव च ॥ योनिदोषण ये दुष्टा ये च दोषैः शरीरजैः। इहेव वर्जनं तेषां भवेदनपराधिनाम् ॥ कृतघ्नः पिशुनः क्ररो नास्तिकः कुहकः शठः। मित्रध्रुक् चेति सर्वेषां विशेषान्निरयालयाः॥ रव गोरजीवि ' इनि हेमाद्रिः । 'पाठकानित्य याचकमा पश्चित्तवृत्तिधूर्त साधनिकमृगयु' इति हेमाद्रिः । दावर वणिक् ' इति हेमाद्रिः । 'पीनभवत्मिभरि -शुल्कि समुद्रयायि ' इति हेमाद्रिः । तैलिक शास्त्रिक.' इति हेमाद्रिः । ' इति हेमाद्रिः । वाग्दण्डपरुषाशक्त्यशिल्पिक ' इति हेमाद्रिपाठः, वाग्दुष्टपरुष-उ, - 121 (7) ·८० [९ कृस्यकल्पतरौ सर्वे पुनरभोज्याः स्युरवानार्दाश्च कर्मसु । ब्रह्मभावान्निरस्ताश्च पापदोषवशानुगाः॥ 'तालावचरणः' तालवादनजीवी । 'विधर्मपाठक [श्रुतिस्मृत्यविहितानां धर्माणामध्येता] पुष्कसः। 'मेलकः' मृगवधजीवी ॥ 'श्वयुक्' श्चक्रीडी । 'दत्तापव्ययी' दत्तस्या- सद्वधयकर्ता । 'वाग्दण्डपरुषः' वाग्दण्डाभ्यामुग्रः । 'अश्व- बन्धः' विक्रयार्थ योऽश्वान् बध्नाति। कुणिः' पाणिविकलः । अन्ये च 'राज्ञः पुरोहितप्रभृतयः' स्मृतिकारैरेव निरुक्ता अग्रे प्रमृश्यन्त इति वक्ष्यामः ॥ इति वाः॥ । -- (1) यज्ञापहन्ता' यज्ञविनकारी । नियमित कार का निस्क्रियः । 'गोलस्य' वैधवेयस्य, 'भी' पुत्रत्वेन स्वीकनी, गोलभर्ना' । ब्रहोर धो यस्य ब्रह्मधर्मा, ब्रह्माविश्वव्यान सकलधर्मत्यागीत्ययः । अनार्यः' अशिष्टः । 'निकृतः' छद्मप्रयोगपर; 'शेरवानी' परोक्ष घातोपायप्रयोका, पुच्छछेत्ता वा बलीवर्द पुच्छोत्पाटनेन वाणिज्यादिकर्ता वा । तालवादकः, चरतेभक्षणार्थत्वात्तालफलस्य तालनिर्यासस्य भयिता वा । श्रुतिस्मृत्य- विहितानां धर्माणां अध्येताऽ'धर्मपाठकः' । प्रायश्चित्तप्रत्यानायभूनेन वा परप्राय- श्चित्ताचरणलब्धेन वा द्रव्येण वृत्तिजीवनं यस्य स: 'प्रायश्चित्ततिः' । 'धून:' वकः । तुरगादिसाधनेध्वधिकृतः 'साधनिकः' । 'मृगयु:' पारदिव्यसनी । देवपित्रादिभ्योऽप्रदाय निजोदरभरणमात्रपरायणः 'आत्मम्भरिः' भ्रूणनः' गर्भपाती । 'कुहक:' दाम्भिकः । 'दत्तापव्ययी' परैर्दत्तस्य धनस्यासव्ययकर्ता ॥(हेमाद्रिः,४९७.४९८)

·॥ अथापाङ्क्तेयाः ॥
तत्र यमः
अपाङ्क्तेया द्विजाश्चान्ये तान् मे निगवतः शृणु।
येभ्यो दत्तं न देवानां न पितॄणां च कर्मकृत् ॥
काणाः कुण्डाश्च' पण्डाश्च कृतघ्ना गुरुतल्पगाः।
ब्रह्मनाश्च सुरापाश्च स्तेना गोनाश्चिकित्सकाः ॥
राष्ट्रकामास्तथोन्मत्ताः पशुविक्रयिणश्च ये।
'मानकृटास्तुलाकूटाः शिल्पिनो ग्रामयाजकाः ।।
वृषलीभिः प्रपीताश्च श्रेणीराजन्ययाजकाः।
राजभृत्यान्धबधिरमुकवल्वाटपङ्गवः ।।
"कलोपजीविनश्चैव ब्रमविक्रयिणस्तथा ।
।
हमाद्रिः, ५८८-४९०.
अश्राद्धयाः' इति मित्रमिाहतपाठः
'कुम्जा' इति हेमाद्रि-मित्रमिाहतपाठः (श्राद्धप्रकाशः, ९३)
' इति हेमाद्रिमिअमिश्री ।
पौरोहित्यार्थ यशाथै वा राष्ट्र वशीकर्तुं कामयते स: राष्ट्रकामः ॥
(हेमाद्रिः, ४९०)। परराष्ट्र' इति मित्रमिश्रः (९४)
'तापसोन्मत्ताः' इति मित्रमिभः ।
मामकुटाः' इति हेमाद्रिः, ४८८ ; मित्रमिश्रः, ९३; मानकुटा
इति कमलाकरः । ग्राम कुटयति छलयतीति 'प्रामकूटकः' (हेमाद्रिः, ४९०)
(8)
ग्रामयाचका:' इति हेमाद्रिः । 'ग्रामयाजकाः' इति मित्रमिभः ।
कलया ' सुवर्णवृदया जीवतीति 'कलोपजीवी' (हे., ४९.)
'कल्मोजीमिनः' इति मित्रमिभः । 'कन्योपजीविन' इति युक्तमिति भाद्रप्रकाशे
साचितम् ।

·८२ कृत्यकल्पतरी [१० दण्डध्वजाश्च ये विप्रा ग्रामकृत्यकराश्च ये ।। अगारदाहिनश्चैव गरदा वनदाहकाः। कुण्डाशिनो देवलकाः परदाराभिमर्षकाः॥ श्यावदन्ताः कुनखिनः कुष्ठिनः शिल्पिनश्च ये। वणिजो मधुहन्तारो हस्त्यश्वदमका द्विजाः॥ कन्यानां दूषकाश्चैव ब्राह्मणानां च दृषकाः । 'सूचकाः पोषकाश्चैव कितवाश्च कुशीलवाः॥ समयानां च भेत्तारः प्रदाने ये च बाधकाः। अजाविका माहिषिकाः सर्वविक्रयिणश्च ये ।। वैष्णवीषु च ये सक्ता अलाजादाहिनस्तथा। धनुष्कर्ता द्यतवृत्तिमित्रध्रक शठ एव च ॥ इषुकर्ता तथा वयो यश्चाग्रेदिधिषपतिः। पाण्डुरोगी गण्डमाली यक्ष्मी च भ्रामरी तथा । पिशुनः कूटसाक्षी च दीर्घरोगी वृधाश्रमी । प्रव्रज्योपनिवृत्तश्च वृथाप्रव्रजितश्च यः ॥ PANHAR (1) यो महापराधी राशा च पदाङ्कनेन कृतदण्डः स 'दण्डवः उच्यते (हेमाद्रिः) (2) गरदानलदाहका:' इति मित्रमिभः (3) मधुहन्तारो' इति हेमाद्रिमित्रमित्री मधुप्रणार्थ मधुमक्षिकाराती ' मधुहन्ता' इति व्याकुरुतः । 'महार' इति-- 3 (1) 'सूचका:' पर दो रस्य हित शरः (आ. प्र., ९४) (5) राजादिकता व्यवस्था; 'समन्याः' (हे.) (6) बिष्णवी' इन्द्र जालादिमायाम् (हे.) 17) शलाकादाहिनश्च ये' इति हेमाद्रवीरांमत्रादयाठः । 'शलाकादा- हिनः' ब्रहानिकिरमायां लोहश ठाकया दाहकाः । कल्पतरी अाजादाहिन' इति पाठः । तदा ला जादाही लाजहोमस्तदुर लक्षित विवाही येन कृत इत्यर्थः ।। श्राद्धप्रकाशे, ९४, । शलाका' शस्त्रं, 'दादा' अनिकम, तामां ये भेषरममा- चरन्ति ते 'शलाकादाहिनः' इति हेमाद्रिः (४९१) ।। (8) यः शास्त्राविहिताश्रमेषु वर्तते स वृधाश्रमी' । है.)

·श्राद्धकाण्डेऽपालेयाः यश्च प्रव्रजिताज्जातः प्रव्रज्यावसितश्च यः। तावुभौ ब्रह्मचाण्डालावाह वैवस्वतो यमः ॥ राज्ञः प्रेष्यकरो यश्च ग्रामस्य नगरस्य च । समुद्रयायी वान्ताशी केशविक्रयिणश्च ये ॥ अवकीर्णी 'शरीरघ्नो गुरुनः पितृदूषकः। गोविक्रयी च दुर्वालः पूगानां चैव याजकः॥ मद्यपश्च कदर्यश्च सह पित्रा विवादकः । दाण्डिको बन्धकीभर्ता त्यक्तात्मा' दारदूषकः ॥ सद्भिश्च निन्दिताचारः स्वकर्मपरिवर्जितः। परिवित्तिः परिवेत्ता भृत्याचार्यो निराकृतिः ॥ शुद्राचार्यः सुताचार्यः शुद्रशिष्यश्च नास्तिकः। दुष्टश्च दारकाचार्यो मानकृत्तैलिकस्तथा ॥ चौरा वाधुषिका दुष्टाः परस्वानां च नाशकाः। चतुराश्रमबायाश्च सर्वे ते पङ्क्तिदूषकाः ॥ इत्येतैर्लक्षणैर्युक्तांस्तान् द्विजान्न नियोजयेत् । 'पण्डो'ऽत्र षण्डः। चिकित्सकः' चिकित्साजीवी। 'राष्ट्र- कामाः' राष्ट्राधिपत्यकामाः। 'मानकूटाः' कूटमानव्यवहा- विधियरमयज्यां स्वीकृस्य तत: परिभ्रष्टः 'प्रवज्यावसित: (हे.) 'वार्ताशी' इति हेमाद्रिः (४८९) 'केशचिऋषिणः' चामरादिविवार: च वीरनो' इति हेमाद्रिमित्रमिनी । बालहन्ता इति च व्याख्यातम् । 15) अपराधप्रयोज्यदण्डाधिकृतः दाण्डिकः' (हे.) (5) पुंश्चलीपति: (हे.) कृतात्मघातोद्यम: (हे.) मुखसुखादिना पुरुषान्तरसंयोजनेन कुलस्त्रीणां दूषयिता 'दारदृषकः' । घनितान्तरानुरक्ततया पूर्वदाराणां मिथ्याभियोक्ता वा 'दारदूषकः' (हेमाद्रिः) (9) शिशूनामक्षरपाठको दारकाचार्यः' । (हेमाद्रिः) वा ·कृस्यकल्पतरी [१० , रिणः।' श्रेणी' सजातीयसमूहः । 'स्वल्वाटः' स्खलतिः । 'दण्डध्वज' साहसदण्डादिषु राज्ञा कृतदण्डचिह्नः । 'पोषकाः' पक्षिणामिति शेषः। 'वैष्णवी' शूद्रा। 'अलाजादा- हिनः' लाजानां दाहो विवाहस्तद्रहिताः, ते च कृतसमा- वर्तना बोद्धव्याः । 'शठो' शठो' मायावी । 'भ्रामरी' अप- स्मारी । 'दुर्वालो'ऽत्र लोहितकेशः, स्वल्वाटगण्डयोः पृथ- गुपादानात् । 'पूगः' सङ्घः । वारकाः' अनुपनीताः । 'लिक' तैलविक्रयोपजीवी ॥ मनुः [३, १५०-१६७] ये स्तेनाः पतिता क्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः । तान् हव्यकव्ययोर्विप्राननर्हान् मनुरब्रवीत् ।। जटिलं चानधीयानं 'दुर्वालं कितवं तथा। याजयन्ति च ये पूगांस्तांश्च श्राद्धे न भोजयेत् ॥ चिकित्सकान् देवलकान मांसविक्रयिणस्तथा। 'विपणेन च जीवन्तो वाः स्युहव्यकव्ययोः ॥ प्रेष्यो ग्रामस्य राज्ञश्च कुनग्वी श्यावदन्तकः । प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव त्यक्ताग्निर्वाधुषिस्तथा ।। यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः । 'ब्रह्माद्विट् परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च ॥ दुर्बलः' इत्यन्ये पठन्ति : ' भानुमक्षमः' इति हेमाद्रिः (४८३); दुवाल:' स्खलितलोहित केशो विकलेन्द्रियो वा । 'कितयो' गतकारः । 'याजयन्ति ये पूगान् । सङ्घान् । यः क्रमशः प्रत्येकमपि बहन्याजयति बहकत्व आर्विज्यं करोति, सोऽपि न भोज्यः । ( मेघातिथि:) (2) 'देवलकाः' प्रतिमापरिचारकाः । ( मेधातिथि:) 'विपणेन ' लवणादिना प्रतिषिद्धपण्येन (4) 'श्यावदन्तकः' इति मेधातिथिहेमाद्रिमित्रामभपाठः । श्यामदन्तकः-उ. (5) 'निराकृतिः' सत्यधिकारे महायज्ञानुष्ठानरहितः (मेघातिथिः) मिस्मृतवेदो बा (हेमाद्रिः, ४८३) (6) ब्राह्मणानां वेदस्य यो देष्टा 'अझदिट' (हेमाद्रिः) (3) - ·८५ 2 श्राद्धकाण्डेऽपालेयाः कुशीलवोऽवकीर्णी च वृषलीपतिरेव च । पौनर्भवश्च काणश्च यस्य चोपपतिर्गृहे ।। भृतकाध्यापको यश्च भृतकाध्यापितश्च यः। शृद्रशिष्यो गुरुश्चैव वाग्दुष्टः कुण्डगोलको ॥ 'अकारणात् परित्यक्ता मातापित्रोगुरोस्तथा। ब्रा-नैश्च संबन्धैः संयोगं पतितैर्गतः ॥ अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी। समुद्रयायी वन्दी च तैलिकः कूटकारकः ॥ पित्रा विवदमानश्च केकरो मद्यपस्तथा । पापरोग्यभिशस्तश्च दाम्भिको रसविक्रयी। धनुःशराणां कर्ता च यश्चाग्रेदिधिषपतिः ॥ 5. 'अबकीनी स्त्रीसंबन्धात् विलुप्सब्रह्मचर्यः । (2) शुद्रस्य शिष्य: 'शूद्रशिध्यः', तस्य गुरुः । वाचा दुष्टः परुषागृतभाषी । अभिशस्त इत्यन्ये (मेधातिथिः) परित्यागकारणं च 'त्यजेत् पितरं राजघातकम्' इत्यादि । मातापित्रो: परित्यागस्तु ' तत्पादसेवादेः शुश्रूषायाः अकरणम् । (मेधातिथिः) 'ब्रामः' याजनाध्यापनादिभिः, 'यौनः' कन्यादानादिभिः संबन्धैः, यः पतित: सह संसग गतः, 'संवत्सरेण पतितेन सहाचरति' इति पतितपदेनैव लब्धेऽपि संसमिणि वत्सरान्द्रागपि प्रतिषेधार्थमिदम् ।। (हेमाद्रिः, ४८४) ग्धा 'कुटकारक:' साक्ष्येध्वनृतवादी । ( मधातिथि:) !! 'कुटानां नाण कानां कर्ता वा (हेमाद्रिः, ४८४) 'केकरो' वलितप्रेक्षां अध्यर्धदृष्टि: । 'पापरोगी' कुष्ठी । 'रसविक्रयी' विरस्य विक्रेता । ( मेधातिथि:) | मधुरादिरसाधिष्ठानानां गुडलवणक्षौद्रकप्रभृतीनां विक्रेता इति शङ्खधरः (हेमाद्रिः) 'अग्रेदिधिपतिः' इत्यत्र दिधिधूशब्दस्य अग्रेपदेन पतिपदेन च पृथक्- संबन्ध: । ततोऽदिधिपतिरेकः दिधिपतिरन्यः । समासान्तर्गतस्यापि एकशब्दस्य भिन्नप्रस्थान्गभ्यामभिसंबन्ध: स्मृतिशास्त्रत्वादुपपद्यत इति समाहितं मेधानिधिना । मृतस्य भ्रातुर्भार्यायां धर्मेण नियुक्तायामपि योऽनुरागवशदालिङ्गन- चुम्बनादीनि कुर्यादसकृद् वा प्रवर्तते स 'दिधिपूपतिः' । जीवतस्तावत् भ्रातुर्भार्या. यामनुरक्तः अदिधिपू:' । अथवा विवाहाहायां ज्येष्ठायामनूढायां या कनीयसी परिणीयते सा 'अदिधिः', तस्याः पतिः ' अमेदिधिषूपतिः' ॥ (हेमाद्रिः, ४८५) द्वाम्या ·कृत्यकल्पतरौ [१० मित्रध्रग्द्यतवृत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च ॥ भ्रामरी गण्डमाली च श्वित्र्यथो पिशुनस्तथा । उन्मत्तोऽन्धश्च वाः स्युर्वेदनिन्दक एव च ।। हस्तिगोऽश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैर्यश्च जीवति । पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च ॥ स्रोतसां भेदकश्चैव तेषां चावरणे रतः । गृहसंवेशको दूतो वृक्षारोपक गव च ।। श्वक्रीडी श्येनजीवी च कन्यादृपक एव च । हिंस्रो वृषलपुत्रश्च' गणानां चैव याजकः ॥ आधारहीनः क्लीवश्च नित्यं याचनकस्तथा । कृषिजीवी 'इलीपदी च सद्भिनिन्दित एव म ।। औरभ्रिको माहिषिकः परपूर्वापतिस्तथा । प्रेतनिर्यातकश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥ एते विहिताचारा अपाङकया नराधमाः । द्विजातिप्रवरो विद्वानुभयत्र यिवर्जगत ॥ 'जटिलो ब्रह्मचारी । अत्र ‘अनधीयान: उपनी- तमात्रोऽनादिष्टवेदग्रतः। यत्र 'ब्रमचारी' 'महमद इत्यत्र . * 'भ्रामरी' अपस्मारी । • ' । पर प्रकाशकः कर्णेजप: ।। ( मेधातिथि: (21 'वावारणे' इति भूलमा काम *3ादन इनि (मेधातिथिः) गृह प्रवेशकः' वास्तुतिहमाद (4) वृषल निश्च' इति मेधानिधिपात:-: माजीमान इति व्याख्यातञ्च । (5) 'लीपदी' एकः पाद्री महान कार मधनिाम: (6)a उरमाः' मपा: पयं ययम: आर्गभ्र: । 1 माहितक:'। (हेमाद्रिः) (7) 'एतान् विगहिराचारान् अपरायाभराधमान् इति मेधातिथि: पठति ।

·श्राद्धकाण्डेऽपातेयाः पङ्क्तिपावनत्वमुक्तं, तदध्ययनयुक्तस्य बोद्धव्यम्। 'दुर्वालः' खलतिः, न तु दुश्चर्मा, तस्य पदेनैव पृथगुपादानात् ॥ 'प्रतिरोद्धा' गुरोरासेधकर्ता' । 'गणाभ्यन्तरः' गणस्य सामा- न्यपुरुषः। 'वृक्षारोपकगृहसंवेशकदूता' अत्र भृतिजीविनो योद्धव्याः ॥ शल: ब्राह्मणा ये विकर्मस्था' बैडालवृतिकास्तथा। हीनाङ्गा चाधिकाङ्गाश्च विज्ञेया पङ्क्तिदूषकाः॥ कुनखी श्यावदन्तश्च दुश्चर्मा वृषलीपतिः । कुष्ठी च राजयक्ष्मी च ब्राह्मणाः पङ्क्तिदूषकाः। गुरूणां प्रतिकूलाश्च वेदारन्युत्सादिनश्च ये। गुरूणां त्यागिनश्चैव ब्राह्मणाः पङ्क्तिदूषकाः॥ अनध्यायेष्वधीयानाः शौचाचारविवर्जिताः। शूद्रानरसपुष्टाङ्गा ब्राह्मणाः पङ्क्तिदूषकाः॥ शलिखितो अनृतवादी तस्करो राजभृत्यो वृक्षारोपकवृत्तिर्गरदोऽ- निदः शूद्रोपाध्यायो वन्दी घाण्टिको देवलको पुरोहितो राशः प्रेष्यो (1) 'प्रतिरोद्धा ' गुरोवाग्व्यवहारेऽन्यत्र च यो गुरोः प्रतिबन्धे प्रातिकूल्ये च वर्तते । ( मेधातिथिः) (2) वृक्षान् रोपयति मूल्येन । धर्मार्थ तु न दोषः । दूतो दासवद्विनियोज्य: । दूतस्तु सन्धिविग्रहादावेव प्रेष्यते । गृहसनिवेशकः' वास्तु- विद्याजीवी । न त्वात्मनो गृहाणां सन्निवेशयिता ॥ ( मेधातिथिः) 137 अविहितप्रीतीपद्धकमीनुष्ठातारो 'विकर्मस्थाः' (हेमाद्रिः) 'वृतिकाः शठा:' इति हेमाद्रिः (४९३) (5) अऋक् ', अनधीतवेदः) इति हेमाद्रिपाठः (४९२) 'अभिदः श्वागणिकः शूद्रोपाध्यायो' इति हेमाद्रिणा धृतः पाठः । श्रगणैः चरतीति 'श्रागणिक:' ।

·कृत्यकल्पतरी [१० नक्षत्रादेशवृत्तिर्ब्रह्मपुरुषो' मद्यपो ब्रमविक्रयी कितवः कूटकारको मानुषपशुविक्रयिणश्चेत्यपाङ्क्तयाः ।। 'हारीतः चिकित्सकवृषलप्रेष्यकारककितवश्वक्रीडकशकुनिजी- वन मीनघातकचेष्टितपुंश्चलवा पिकाहितुण्डिकप्रत्यवसित - भृतकाध्यापकतैलिकसूचकनियामककुशीलवादीन् देवे पित्र्ये च वर्जयेत् । नास्तिकक्लीयकदर्यपौरन्ध्रिकाक्रीडिनोऽनृतवादि- नो जपहोमसन्ध्याशौचर्जिताः यौनम्रौवमोम्वसंकरमंकी- र्णाश्चापुण्या ब्राह्मणवृत्तिप्लववधयन्धोपजीविवृषलीपतिशूद्र- ग्रामयाजकतस्करागारदाहिगरदमोमविक्रयिगायननर्तकधनुः शरयोजकाः कुण्डगोलको नराशंसकापिलकदेवल घाण्टि- कनक्षत्रजीविमहोदधिगामिदीर्घरोगिमहापथिकाः पतिताः पतितपुरोहिताश्वानिवर्तमानाः पक्तिदषका भवन्ति । 'वृषलप्रेष्पः' शुद्राज्ञाकारी । 'शकुनिजीवनः' इयन- जीवी । 'मीनघातकचेष्टितः' 'मीनघानको' यकः, तस्येव चेष्टितं वृत्तिर्यस्य स तथा, बकवृत्तिरित्यर्थः। 'आहितुण्डिकः' सर्पक्रीडाजीवी । 'नियामकः' पोनवाहकः, भृतिमादाय यः परानियच्छति वा । 'कुशीलवः' चारणः । 'आक्रीही सततं (1) 'यो जीवन्मुक्षण लोक प्रकार यन यमपति महापुर।' (हेमाद्रिः) (2) हेमाद्रिः, ४९४. (3) 'मीनधानकाचटिक ' इति हमाद्रिः । (4) कदर्य-कीडन' इति हेमाद्रिः । अण्डगोगी नराशम-प्रमाण्टिक नक्षत्र मीबि महाधिमामि' हेमाद्रिणा पठितम् । (6) क्षुद्रपाण्टिकादिनिबन्धन पुरःसरण मृत्यगीतादिना 'पाण्टिकः' । यो बा महती घण्टा बादयभत्र प्रतिगड निसंत सावि पाण्टिकः । गुर्जरदेशे घण्टाल इति प्रसिद्धः ॥ हेमाद्रिः, ४९४ यः ·श्राद्धकाण्डेऽपालेयाः क्रीडनशीलः। 'अनृतवादी' अनृतभाषणशीलः। 'नराशंसः' मनुष्यस्तुतिशीलः। 'धनुःशरयोजकः' धनुःकर्ता शरकर्ताच । 'कपिल' कुत्सितकपिलः, अतिकपिलमूर्तिरिति यावत् । 'दीर्घमहापथिक' दीर्घावना मरणे कृतोद्यमः 'अनिवर्तमानाः' तत्रैवाभिरताः ।। विष्णुः [८२,३-३०| हीनाधिकाङ्गान् विवर्जयेत् । विकर्मस्थांश्च । बैडाल- व्रतिकान् । वृथालिङ्गिनः । नक्षत्रजीविनः । देवलकान् । चिकित्सकान् । अनुढापुत्रान् । तत्पुत्रांश्च । बहुयाजिनः । ग्रामयाजिनः। शूद्रयाजिनः। [अयाज्ययाजिनः । व्रात्यान् । 'अनृतयाजिनः । पर्वकारान् । सूचकान् । [भृतकाध्या पकान् ।] भूतकाध्यापितान् । शूद्रान्नपुष्टान् । पतितसं- सर्गान् । अनधीयानान्। संध्योपासनभ्रष्टान् । राजसेवकान् । नग्नान् । पित्रा विवदमानान् । पितृमातृगुर्वग्निस्वाध्याय- त्यागिनश्चेति ॥ ब्राह्मणापसदा येते कथिताः पङ्क्तिदूषकाः। एतान् विवर्जयेद्यनाच्छ्राद्धकर्मणि पण्डितः॥ मरणफलकग्रीवावेष्टनं 'आवेष्टः' । आवेष्टनेन पशुसंशपनार्थ यो यशे परिक्रीयते स 'आवेष्टिकः' । संगृहीतपुंश्चलीशुल्केन यो जीवति सः आश्रयात्यरिच्युतः 'प्रत्यवसितः' । स्वं धनं स्वस्यायं 'सौव:' स चासौ सङ्करश्च 'सौवसङ्करः' वृत्तिसकर इत्यर्थः । ' महाब्धिगामी' द्वीपान्तरगन्ता । मुमूर्षतया प्रस्थित: 'महापथिकः' । 'अनिवर्तमानाः' प्रायश्चित्तमकुर्वाणाः ॥ (हेमाद्रिः, ४९५) (2) हेमाद्रिः (४९४) (3) 637475491177:'-Wanting in the printed l'ișnusmiti and Hemādri's citation. The printed Smrti and Hemādri read तद्याजिनः for मन्तयाजिनः (१) (5) पतितससंक्तानिति- (6) उप्रान्' इति हेमाद्रिपाठः । (1) । 'पोश्चल:। 12 ·.. कृत्यकल्पतरौ [१० "पर्वकारः' इषुकारः। 'उग्रो'ऽत्र दृष्टान्तःकरणकोपः। आपस्तम्बः [२,१७,२१] श्वित्रिः शिपिविष्टः परतल्पगाम्यायुधीयपुत्रश्शद्रो- त्पन्नो ब्राह्मण्यामित्येते भुञ्जानाः पङ्क्तिदृषणाः भवन्ति।। 'श्वित्री' द्रुश्चर्मा । 'आयुधीयपुत्रः' आयुधजीविनः पुत्रः । 'शूद्रोत्पन्नो ब्रामण्यां' ब्राह्मण्यां' असमवर्णदारपरिग्रहे ब्राह्मण्यां पुत्रमनुत्पाद्य शुद्रायामुत्पादितपुत्र इति कपर्दी ॥ सुमन्तुः तस्करकितवाजपालगणिकाशद्रप्रेष्या गम्यागामि |- परिवेत्तृपरिवित्तिपर्याहित पर्याधातृ]पौनर्भवान्धयधिरचार- णक्लीबावकीर्णिवाधुषिकगरदायिककूटमाक्षिनास्तिकवृषली- पत्य हुतादोत्सृष्टाग्निसोमविक्रयि विक्रेतृपौस्तिक'कथक कु- ण्डाशि[कुण्डगोलक यन्त्रकारकाण्डपृष्ठ दुश्चर्मपण्ड चण्ड (1) 'पर्वकारा:' का कारा: हमाद्रिः, ६९.'.) (2) Cited by Hiratiiritus, T... यो विजानीयायामरि ब्राह्मण्यां शूद्रात् शूद्रसमानाद् ब्राह्मणादुत्पन्नः ॥ (हेमाद्रि, परिशपवण्ड, १९६.) (3) अहुतादः' बिना पक्ष यज्ञादिक भाका इना. मि., ..'५ 'पौस्तिकः' पुस्तकविकता (वी. मि., १.५) (5) 'कधक: विटजनर अनाथ ह कयादीना (हेमाद्रिः, ४८०) (6) (1 mittel by the inneripit, in rentorei 1ron ITeinädri, p. 80). (7) काण्डपृष्ठाचोक्ता हारीतादिनि:-[वा. मि., ५५ शूद्रापुत्राः स्वयंदना ये चने कीलका: मुनाः । ते सर्वे मनुना प्रोक्ता: का पृष्ठा न संशयः ।। स्वकुलं पृष्ठ: कृत्वा यो वै परकुलं । तन दुश्चरितेनासी कण्टो न संशयः ।। (४ चण्ड' छिन्नमेइनचर्या इति हेमाद्रिः (४८८ ·श्राद्धकाण्डेऽपातेयाः विद्धशिश्न'देवलकण्ठारूढ षण्डारूढ]पतितप्रायोत्थितकुन- खि किलाशि'श्यावदन्तवणिशिल्पिवादित्रनृत्यतालो नृत्य- गीतवाद्यो पजीविमूल्यसांवत्सरिक महापथिकाश्मकुट्टकही- नाङ्गातिरिक्ताङ्गविरागवाससश्चापाङ्क्तेयाः॥ 'प्रेष्य'पदस्य गणादिपदैः प्रत्येकमभिसंबन्धः । 'यन्त्रकारकः' इक्षुतिलयन्त्रकारी । 'प्रायोत्थितः' अनशन- व्रतभ्रष्टः । 'मूल्यसांवत्सरिकः' मूल्येन यो नक्षत्रादि कथयति, ज्यौतिषक इत्यर्थः॥ पैठीनसिः 5[कुनखिकिलाशिश्यावदन्ताः पित्रा विवदमानश्च यश्च स्त्रीजितः। कुष्ठी क्लीवः कितवो दुलो दुश्चर्मा सुरा- गर्भो विद्धप्रजननः पतितः पिशुनः सोमविक्रयी यज्ञवेद- विक्रयी वाणिजको ग्रामयाजी मिथ्याभिशस्तो वृषल्याम- भिजातः परिवित्तिः परिवेत्ता दिधिषूपतिः पुन भूपुत्रः गोलकुण्डाजाविकाश्चौरः : काण्डपृष्ठः सेवकश्चेत्यपाङ्क्तेयाः। श्राद्धे नैतान् भोजयेत् । न यज्ञकर्मणि ॥ 'सुरागर्भ:' सुरा गर्भे यस्मिन् , यस्मिन् गर्भस्थे मात्रा सुरा पीता ॥ (1) 'विद्धशिश्नः' शिश्नमूले छिद्रं कृत्वा तत्र सुवर्णघण्टिकाघटितमुक्ता. फलादिबन्धनकर्ता इति हेमाद्रिः (४८८) (2) 'आरुढपतित:' त्रिदण्डादिव्रतमारुह्य तस्मात् परिभ्रष्टः (हेमाद्रिः,४८८) (3) किलाशि:' सिध्मरोगी (हेमाद्रिः, ४८९) (4) 'महापथिकः' समुद्ररथा चारी नित्याध्वगो वा; अश्मकुट्टकः' प्रासादादिनिर्माणाय पाषाणतक्षकः (हेमाद्रिः (5) हेमाद्रिः ४९२ (6) सुरापस्त्रीगर्भसम्भूतः 'सुरागर्भः,' कृतप्रायश्चित्तेन सुरापण जनितो वा (हेमाद्रिः, ४९३) ·कृत्यकल्पतरी [१० उशना अपातया भवन्ति । तद्यथा जडबधिरजातान्ध- श्चित्रिकुष्ठिकुणिश्यावदन्तवा(षिकदेवलकवणिकशठ गणा- भ्यन्तरचिकित्सक पौनर्भवकाणशिल्पोपजीविपतितसंप्र- योक्तृ कितवानृतदाम्भिकपरपरिभावित प्रभृतयः॥ 'कुणिः' विकलपाणिः । 'परपरिभावितः' परत्वेन शत्रुत्वेन परिभावितः परीक्षित इत्यर्थः ।। वायुपुराणे यस्तिष्ठेद्वायुभक्षस्तु चातुराश्रम्ययात्यतः । अयतिर्मोक्षवादी च उभौ तौ पक्तिदृषकौ ॥ उग्रेण तपसा युक्तश्चित्रवादी बहुश्रुतः। अनाश्रमी तपःस्तेये २ विप्रं न निमन्त्रयत् ।। 'औपपत्तिस्तथा शाक्यो नास्तिको वेवनिन्दकः। ध्यानिनं ये च निन्दति सर्वे ते पक्तिदृषकाः ॥ वृथामुण्डाश्च अटिलाः सर्वे कार्पटिकास्तथा। निर्धणान् भिन्नवृत्तांश्च सर्वभक्ष्यांश्च वर्जयेत् ।। (1) हेमाद्रिः, ४७९-४९०. (2) 'पण्डः' षोढा संज्ञाकारणे कृतभण: । 'गण' मशः, ये सदैकया क्रियया जीवन्ति तेऽत्र गणशब्दवाच्या: । तदनगर: नानविद्यारि 'गणाभ्यन्तर:' (हेमाद्रिः, ४८०) धनार्थ रुजां प्रतिका निकिन्म:' । धार्मिनस्तु नस्य प्रशस्तस्या- दिति मेधातिथिः ॥ (हमाद्रिः, ४८० 'संप्रयोक्ता' शतकारी (हेमाद्रिः) (5) गुरुतरपातकाभियोगेन परैः परिभर प्रापित: परपरिभाषितः' (हेमाद्रिः) (6) वीरमित्रोदये श्राद्धप्रकाशः, 'औपपत्तिकः' उपपत्तिस्तकः, तन्मात्रव्यवहारी, हेतुक इति यावत् (बी. मि., ९८) (8) 'शाठो' (शाव्यधर्माभिरत:) इति थी. मि. पाठः ·श्राद्धकाण्डेऽपालेयाः ९३ प्राह वेदान् वेदभृतो वेदान् यश्चोपजीवति । उभौ तौ नाहतः श्राद्धं पुत्रिकापतिरेव च ॥ वृथा दारांश्च यो गच्छेद्याजयेच्च वृथाऽध्वरैः । नाहतस्तावपि श्राद्धं द्विजो यश्चैव नास्तिकः॥ आत्मार्थ यः पचेदन्नं न देवातिथिकारणात् । नाहत्यसावपि श्राद्धं पतितो ब्रह्मराक्षसः ॥ स्त्रियो रक्ताम्बरा येषां परिवादरताश्च ये। अर्थकामरता ये च न ताश्राद्धेषु भोजयेत् ॥ सन्ति वेदविरोधेन केचिद्विज्ञानमानिनः। अयज्ञपतयो नाम ते भुञ्जन्ति यथा रजः॥ मुण्डान् जटिलकाषायाश्राद्धे यत्नेन वर्जयेत् । शिखिभ्यो धातुरक्तेभ्यस्त्रिदण्डिभ्यः प्रदापयेत् ॥ 'अयतिः' असंयतः। 'औपपत्तिः' उपपत्तिमात्रव्यव- हारी, हैतुक इत्यर्थः। 'शाक्यः' अत्र शाक्यधर्माभिरतः। 'वृथामुण्डाः' निषिद्धमुण्डनकर्तारः। 'वृथाजटिलाः' शास्त्रा- ननुमतजटाधारिणः । 'कार्पटिकाः' कर्पटव्यवहारिणः । 'निघृणाः' निर्दयाः । 'भिन्नवृत्ताः' त्यक्ताचाराः । 'प्राह वेदान् वेदभृत' इति, यो वेदाध्ययनार्थं भृतस्सन् वेदान् प्राह इत्यर्थः । 'पुत्रिकापतिः' पुत्रिकात्वेन कल्पितायाः पतिः । 'वृथा दारांश्च यो गच्छेत् स्त्रीरतिः पुत्रार्थिता- व्यतिरेकेण । पुनः 'नास्तिक'ग्रहणं निन्दातिशयार्थम्। 'स्त्रियो रक्ताम्बराः' रजस्वलाः । 'अर्थकामरताः' धर्ममोक्षव्यति- रेकेणार्थकामरताः। 'अयज्ञपतयः' इत्यत्र यज्ञशब्दो वर्णा- श्रमप्रयुक्तकर्मोपलक्षणार्थः । 'मुण्डाः' अत्र लूनशिखाः । 'जटिलस्य' पुनर्वचनं निन्दातिशयार्थम् । (1) वृथा दारांश्च यो गच्छेत् ' निषिद्धदिवसे (वी. मि., ९८) रक्ताम्बरा' आर्तववती (वी, मि., ९८) (2) ·कृत्यकल्पतरौ [१० 'महाभारते [अनु. प., ६१,१८,२०,२१] 'अग्रणीर्यः कृतः पूर्व वर्णावरपरिग्रहः । ब्राह्मणः सर्वविद्योऽपि राजन्नाई ति केतनम् ॥ अपरिज्ञातपूर्वाश्च गणपूर्वाश्च भारत । पुत्रिकापुत्रपूर्वाश्च श्राद्धे नाहन्ति केतनम् ॥ 'ऋणकर्ता च यो राजन् यश्च वार्धषिको द्विजः। प्राणविक्रयवृत्तिश्च राजन्नाहति केतनम् ।। 'अग्रणीः' इति, यः पूर्व प्रधानीकृतः शिष्टैः पश्चाभि- कृष्टवर्णपरिग्रहसंसर्ग करोति, सः श्राद्धे वर्जनीय इत्यर्थः। 'केतनम्' आमन्त्रणम् । 'अपरिज्ञातपूर्वाः' अज्ञाताः पूर्वे पित्रादयो येषां ते तथा । 'गणपूर्वाः' मङ्घ प्रधानीभूताः। 'पुत्रिकापुत्रपूर्वाः' पुत्रिकापुत्रजाः । 'ऋणकर्ता' अत्र ऋणं गृहीत्वा यो न धनिकाय दातुमिच्छति ॥ 'प्राणविक्रय- वृत्तिः' प्राणसंशयापादककर्मजीवी ।। 'मत्स्यपुराणे कृतघ्नानास्तिकांस्तद्वन्म्लेच्छदेशनिवामिनः । त्रिशकून् बर्बरानान्ध्रान् टक द्रविडकोकणान् ॥ कर्णाटकांस्तथा 'कीरान् कलिङ्गांश्च विवर्जयेत् ।। हेमाद्रि, परिशेषग्यण्ड, ४७८-- ४७९ येन कामाकृतः पुनर परिणा.' इति हेमाद्रि: पठति । 'येन ब्राह्मणादिकुमारीः अपरिणीय मुरगना नगर परिषद ::' । 'पृ. ४७८.) गणेषु सद्धेषु पूर्वी मुख्या: गम :. १७ (1) योऽनावश्यक व्ययार्थम् प्रागं को म का . (5) 'सेवकः' इति हेमाद्रिणा व्याख्यानम् (४७९ (6) वीरमित्रोदय, ९८ 'चीन' वी. मि. पाठ: (8) ' तथाऽऽभीरान् ' इति कमलाकरोद्धृतः पाठः ·श्राद्धकाण्डेऽपालेयाः ९५ 'ब्रह्मपुराणे भोक्तं श्राद्धेषु नार्हन्ति दैन्योपहतचेतसः। षण्डो मृकश्च कुनखी खल्वाटो दन्तरोगवान् । श्यावदन्तः पूतिनासश्छिन्नाङ्गश्चाधिकागुलिः। गलरोगी गण्डमाली स्फुटिताङ्गश्च सज्वरः ।। खञ्जतूवरमुण्डाश्च तथान्ये दीर्घरोगिणः। वृथाजाता विरक्ताश्च व्याधिभारप्रपीडिताः॥ 'तूवरः' श्मश्रुकालेऽपि इमथुरहितः । 'वृथाजाता' धर्मपराङ्मुखाः। 'विरक्ताः' अत्र यतिव्यतिरिक्ताः। अथ मनुः [३,१७०,१८०-१८२] अवतै'यद्विजैर्भुक्तं परिवेत्त्रादिभिस्तथा । अपाङ्क्तेयैर्यदन्यैश्च तद्वै रक्षांसि भोजयेत् ।। सोमविक्रयिणे विष्ठा भिषजे पूयशोणितम् । अप्रतिष्ठं वाधुषिके नष्टं देवलके भवेत् ॥ यत्तु वाणिजके दत्तं नेह नामुत्र तद्भवेत् । भस्मनीव हुतं हव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे ॥ इतरेषु त्वपाङ्क्त्येषु यथोद्दिष्टेष्वसाधुषु । मेदोऽमृङमांसमज्जास्थि वदन्त्यन्नं मनीषिणः॥ घमः ये व्यपेता स्वकर्मभ्यः स्तेनास्ते परिकीर्तिताः। कव्यं ददाति यस्तेभ्यस्तस्य तत्प्रेत्य नश्यति ॥ (1) वीरमित्रोदये, श्राद्धप्रकाशः, ८१ (2) 'न चाहन्ति दैवोपहतचतेस:' इति वी. मि. पाठः (3) गडुमान् ' इति वी. मि., कुब्ज इति व्याख्यातं तत्र । 'अबलाः' असंयताः शास्त्राचारवर्जिताः (मेधातिथिः) (5) नष्टं देवलके दत्तमप्रतिष्ठं तु वार्द्धषौ' इति मेधातिथिप्रमतयः पठन्ति । (6) हेमाद्रिः, ४७३

·कृत्यकल्पतरौ
[१०
ज्ञानपूर्व तु ये तेभ्यः प्रयच्छन्त्यल्पमेधसः ।
पुरीषं भुञ्जते सर्व शतं वर्षाणि सुव्रत ॥
1
'मद्यपाय न दातव्यं दैवे पित्र्ये तथा हविः ।
तस्मै नश्यति तद्दत्तं यथा भस्मनि वै हुतम् ।।
दातुश्च छिद्यते हस्तो भोक्तजिह्वाथ भिद्यते ।
ज्वलितान् ग्रसते यासान् श्राद्धं तदनृतं भवेत् ।।
मनु: [३,१७६]
अपाजूक्तयो यावतः पातयान् भुजानाननुपश्यति।
तावतां न फलं तत्र दाता प्रामोति बालिशः ॥
तथा [३,१७८,१७७
यावतः संस्पृशेद. क्षणान् शुद्रयाजकः।
तावतां न भवेद्दातुः फलं दानस्य पौर्तिकम् ।।
'वीक्ष्यान्धो नवतेः काणः षष्टेः श्वित्री शतस्य तु ।
पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम् ।।
.
षष्टि काणः शतं षण्डः श्वित्री यदनुपश्यति ।
शतं वै पाण्डुरोगी च सहस्रं पतितस्तथा ॥
वर्षाग्य मुन्नते' इति मूलकोशे । 'वर्षाणि मुख' इति हमाद्रिः ।
(2) हेमाद्रिः, ४७२
(3) 'अपङ्कयो' इति मेधातिथिपाठः । स्तनादय: श्रादं कुर्वता ततः
प्रदेशादपसारणीयाः' । 'चालिश:' मूर्वः । ( मेधा.)
पूर्ने भवं पौतिकम् । बहिर्वेदिदानाद्यत्फाले तत्वोर्तिकम् । (मेघातिथिः)
(5) यावान् देशश्चक्षुष्मतो हरिगोचर: सावतो देशादनानादन्धी
विवासनीयः । (मेधातिथिः)
(6) हेमाद्रिः, ४९९-'दूषयतीति शेषः । संख्याभेदो दोषतारतम्येन
प्रायश्चित्तभेदार्थः' ।

·श्राद्धकाण्डेऽपालेयाः
1
वसिष्ठः [११,२०]
अत्र चेन्मन्त्रसंयुक्तः शरीरैः पङ्क्तिदूषकैः।
अदूष्यं तं यमः प्राह पङ्क्तिपावन एव सः॥
'शरीरैः' शरीरप्रभवः काणत्वादिभिर्न तु स्वयमु-
त्पाद्यैरपि स्तेनत्वादिभिः ॥
अथ देवलः
परदाराभिगो मोहात् पुरुषो जार उच्यते ।
स एवोपपतिज्ञेयो यः सदा संविशेद्गृहे ॥
जीवतो जारजः कुण्डो मृते भर्तरि गोलकः।
यस्तयोरन्नमश्नाति स कुण्डाशीति कथ्यते ॥
ब्रह्मपुराणे
चतुःषष्टिपलैः शुद्धः कुण्ड प्रस्थचतुष्टयम् ।
भवेत्तद्यस्तु निगिरेत्स कुण्डाशी पतत्यधः ।।
..
यमः
व्रती यः स्त्रियमभ्येति सोऽवकीर्णी निरुच्यते ।
पुनर्वास्तु पतिर्यो वै स भवेदिधिषूपतिः ।
देवलः
ज्येष्ठस्य भार्या संप्राप्तः सकामादिधिषूपतिः ॥
मनुः [३,१७३]
भ्रातुर्मृतस्य भार्यायां योऽनुरज्येत कामतः ।
(1) 'मन्त्रविद्युत्कः' इति मुद्रितवासिष्ठे
(2) हेमाद्रिः, ३६३, वीरमित्रोदयः, ९१ 'प्रस्थं षष्टिपलैः शुदैः इति
तत्र पाठः।
13

·९८ कृत्यकल्पतरी [१० 'धर्मेणोपनियुक्तायां स ज्ञेयो दिधिषपतिः ।। 'लोगक्षिः ज्येष्ठायां यद्यनूढायां कन्यायामुह्यतेऽनुजा । सा चादिधिषू या पूर्वा तु दिधिषः स्मृता । यमः महिषीत्युच्यते नारी सा चैव व्यभिचारिणी। तं दोषं क्षमते यस्तु स वै माहिषिकः स्मृतः ॥ देवल यश्च दुष्टतपश्चर्यः स गूढो नाम संज्ञया । 'भृतकाध्यापको यश्च भृतकाध्यापितश्च यः ।। तावुभौ पतितो विप्रो स्वाध्यायक्रयविक्रयात् । यः शद्रान् पतितांश्चापि याजयेदर्थकारणात् ।। याजितो वा पुनस्नाभ्यां ब्राह्मणोऽयाज्ययाजकः । दत्तानुयोगान् द्रव्यार्थ पतितान् मनुरब्रवीत् ॥ ब्रह्मविक्रयिणो येते वर्जिताः सवनादिषु । इष्टं पूर्तमधीतं वा तप्तं वाप्यात्मना तपः ।। प्रयच्छन्त्यपरेभ्यश्च धनार्थ धर्मविक्रयी। 'गोरसानां च विक्रेता गोविक्रेता च यो द्विजः ॥ (1) 'धर्मेणापि नियुक्तायाम् ' नियोगधर्मेण प्रकृना भ्रामृतस्य तद्भार्या- गमने योऽनुरज्येत प्रीति भावये , 'कामतः' निगधतिक्रमण 'मत्सकहती' इत्येवं विधि हित्वा, इच्छानुराग गाढालिनपग्नुिपनादि कुर्यादमदा प्रवर्तेत, चेतसा वा विक्रियेत, कामिनीग्रेमबिन्धवचनादिलिङ्गेनानुरागत्वेन विभावितो 'दिधिपति' वैद्यः । ( मेधातिथिः) (2) Ascribe to Devala thy वी. मि., ९१ (3) 'अन्ये तु' इति वी. मि., ९२; a slightly lifferent iorill of the sloka is ascribe to ब्रह्माण्डपुषण (वी. मि., ९२) (4) हेमाद्रिः, ३६८. (5) हेमाद्रिः, ३६६

·९९
श्राद्धकाण्डेऽपाथेयाः
गुडलवणतिलानां विक्रेता दुष्टविक्रयी।
आत्मानं धर्मकृत्यं च पुत्रदारांश्च पीडयन् ॥
लोभाद्यः प्रचिनोत्यर्थान् स कदर्य इति स्थितिः।
'निकृष्टोत्कृष्टमध्येषु यो वर्णेष्वनवग्रहः ॥
आचरत्यपराचारं वर्णसंभेदकस्तु सः।
अनाहिताग्निः शतगुरनीजानः सहस्रगुः ॥
शूद्राजीवोपजीवी च नाहन्त्यर्घान् द्विजातयः।
कूपमात्रोदके ग्रामे विप्रः संवत्सरं वसन् ॥
शौचाचारपरिभ्रंशाद्ब्राह्मण्याद्विप्रमुच्यते।
अनुपासितसंध्या ये नित्यमस्नातभोजनाः॥
भ्रष्टशौचाः पतन्त्येते शूद्रतुल्याश्च
धर्मतः।
एकाकी व्यसनाक्रान्तो धन्य इत्युच्यते बुधैः ॥
देवकोशोपजीवी च नाम्ना देवलको भवेत् ।।
'अनवग्रहः' त्यक्तशास्त्रप्रतिनियमः। 'अपराचारम्'
अन्त्यवर्णोचिताचारम् ॥
समर्घ पण्यमाहृत्य महार्घ यः प्रयच्छति ।
स वै वाधुषिको नाम यश्च वृद्धथा प्रयोजयेत् ॥
तथा
यश्च निन्द्यात् परं जीवन् प्रशंसत्यात्मनो गुणान् ।
स वै वाधुंषिको नाम ब्रह्मवादिषु गर्हितः॥
'जीवन्' जीवनहेतोरित्यर्थः।
तथा
अग्नीनुत्सादयेद्यस्तु वीरहा स निरुच्यते ॥
(1) हेमाद्रिः, ३६६

·१००
कृस्यकल्पतरौ
[१०
देवल
यः सगोत्रां समारूढो ब्राह्मणो गोत्रभिद्भवेत् ।
वैश्यापतिः कृष्णपृष्ठः काण्डपृष्ठो नरो भवेत् ॥
क्षत्रियवैश्यवृत्त्यनन्तरं नारदः १४,६०
तस्यामेव च यो वृत्तौ ब्राह्मणो रमते रसात्।
काण्डपृष्ठश्च्युतो मार्गात् सोऽपाक्तेयः प्रकीर्तितः॥
हारीतः
शुद्रापुत्राः स्वयंवत्ता ये चैते क्रीतकाः मुनाः ।
सर्वे ते मैत्रिणा प्रोक्ताः काण्डपृष्ठा न संशयः ॥
काण्डमेषां कुलस्याख्या पर्वाण्याहुर्युगानि तु।
यस्तु तं न्यायतो रक्षेत्म कुलीन इति स्मृतः ॥
स्वकुलं पृष्ठतः कृस्वा यो वै परकुलं व्रजेत् ।
तेन दुश्चरितेनासौ काण्डपृष्ठो न संशयः॥
आपद्गतो यपनतो यश्च स्याद्वैष्णवीसुतः ।
'सर्वे ते मनुना प्रोक्ताः काण्डपृष्ठास्त्रयः स्मृताः ॥
कुलं काण्डमिति ख्यातं तस्मात्पर्वाणि ते जगुः ।
तत्र ज्येष्ठनरो यस्मात्तं वै काण्डेति निर्दिशेत् ॥
स्वकुलं पृष्ठतः कृत्वा यो वै परकुलं व्रजेत् ।
तेन दुश्चरितेनासो काण्डपृष्ठ इति स्मृतः ॥
(1)
सदा' इति मुद्रितनारदीये
(2) हेमाद्रिः, ३६३
(3) 'इत्येते' इति हेमाद्रि(३६३ पाठः । मासोपवासादिवत: विष्णोराराधन
तत्परा विश्वा 'वैष्णवी', तस्यां त्दवस्थायां सवर्णादुत्पन्न: बैष्णवीसुतः ।
(हेमाद्रिः, ३६३)

·श्राद्धकाण्डेऽपायाः १०१ देवला राजप्रेष्यकरो नित्यं ब्राह्मणो विकृतः स्मृतः। अधीतविस्मृते वेदे भवेद्विपो निराकृतिः॥ छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायन: यः स्वाध्यायाग्निमांस्तस्माद्देवादीन्नैभिरिष्टवान् । निराकर्तामरादीनां स विज्ञेयो निराकृतिः ॥ 'देवादीन्नभिः' इति, अवश्यकृत्यदर्शपौर्णमासादिया. गद्वारेण । देवल गूढलिङ्ग्यवकीर्णी स्याद्यश्च भग्नव्रतस्तथा। धर्माधर्मविभागज्ञो निविष्टो वेदशासने ॥ कृपालज्जाक्षमाधीमानार्यो म्लेच्छो विपर्यये। द्वितीयस्य पितुर्योऽन्नं भुक्तवा परिणतो द्विजः॥ अवरेढ इति ज्ञेयः शूद्रधर्मेण जीवनः। भवेत्कारणसंज्ञश्च सर्वेषु व्यवहारवान् ॥ अगारदाही स ज्ञेयः प्रेतदग्धा ह्यनेकशः। स चाप्यगारदाही स्याद्यो द्वेषाद्वेश्मदाहकः॥ क्षेम्रसस्यवनानां च दग्धारोऽरण्यदाहिनः। 'षण्डको वातजः षण्डः षण्डः क्लीबो नपुंसकः॥ कीलकश्चेति षट्कोऽयं षण्डभेदो विभावितः । तेषां स्त्रीतुल्यवाक्चेष्टः स्त्रीधर्मा षण्डको भवेत् ॥ .. , (1) श्राद्धप्रकाशः, ९० (2) 'गूढलिङ्गी ब्रह्मचर्याश्रमोपदिष्टदण्डादिलिङ्गरहितः । 'भमवतः' विप्लुतब्रह्मचर्यः । (हेमाद्रिः, ३५९) (3) शूद्रधर्मा स जातितः' इति (हेमाद्रिपाठः (३६०) (4) हेमाद्रिः, ३६९ ; श्राद्धप्रकाशः, ८१ (5) 'विभाषित:' इति हेमा, पाठः ।

·2 १०२ कृत्यकल्पतरौ पुमान् भूस्वा 'स्वालिङ्गानि पश्चाच्छिन्द्यात्तथैव च । स्त्री च पुंभावमास्थाय पुरुषाचारवद्गुणा ॥ वातजो नाम षण्डस्स्यात् स्त्रीषण्डो वाऽपि नामतः। असल्लिङ्गोऽपि षण्डस्स्यात् षण्डस्तु म्लानमेहनः ।। स कीलक इति प्रोक्तो यः क्लैन्यादात्मनः स्त्रियम् । अन्येन सह संयोज्य पश्चात्तामेव सेवते ॥ स्कन्दपुराणे ईश्वर उवाच- परीक्ष्य श्राद्धं दातव्यमित्येवं वैदिकी श्रुतिः। परीक्षणाञ्च रम्भोरु आर्जवं गुणवत्तरम् ॥ अपरीक्ष्य तु यो दद्याच्छ्राद्धमार्जवमास्थितः। तस्य तुष्यन्ति पितरो देवताश्च न संशयः॥ 'सालिङ्गानि' इति श्राद्धप्रकाशे । (2) भस्त्रीलिङ्गो' इति हेमाद्रिः । 'भसलिग' इति श्राद्धप्रकाशे । (3) “ अमेध्याशी पुमान् कीबो नरेता नपुंसकः" इत्यधिक: लोकार्धः श्राद्धप्रकाशे।

·॥ ११ ॥ ॥ अथ निमन्त्रणं निमन्त्रितनियमाश्च ॥ तत्र देवलः अक्रोधो निभृतः स्वस्थः श्रद्धावानत्वरः शुचिः। समाहितमनास्तत्र क्रियायामसकृत्सदा ॥ [तथा] श्वः कर्तास्मीति निश्चित्य दाता विप्रानिमन्त्रयेत् । निरामिषं सकृद्भुक्त्वा सर्वभुक्तजने गृहे ॥ असंभवे परेद्या ब्राह्मणांस्तान्निमन्त्रयेत् । अज्ञातीनसमानार्षानयुग्मानात्मशक्तितः ॥ 'निभृतोऽत्र विविक्तदेशस्थितः । 'समाहितमनाः' द्रव्यादौ । अयमर्थः-'असकृत्' पुनः पुनः, श्राद्ध तथा भवितव्यं यथा मनो नाऽसंयतं भवतीति । 'निरामिषं सकृदूभुक्त्वा' इति पूर्वेद्यःपरेद्यनिमन्त्रणयोःसाधारणम् । 'सर्वभुक्तजने' सर्वे भुक्तवन्तो जना यस्मिन् स तथा । असंभवे' कुतश्चिन्निभित्तात्पूर्वेधुनिमन्त्रणाऽसंपत्तौ । 'आर्षाः' प्रवराः ॥ शङ्खलिखितौ ॥ जन्मशरीरलक्षणगुणोपेतान् ब्राह्मणानामन्त्रयेत् । श्वोऽद्येति वा श्राद्धमाचरिष्य इति । (1) 'निर्वृतः' इति समुत्पन्नः ; 'असकृत् ' श्राद्धसमाप्तिपर्यन्तम् । (2) ' श्राद्धक्रियायां' इति हेमाद्रिपाठः (पृ. १०११) (3) हेमाद्रिः, ११३१-'अज्ञातीन् ' यजमानभिन्न गोत्रान् । (4) अयुग्मान् विषमसंख्यान् (हेमाद्रिः, ११३२)

·१०१
कृत्यकल्पतरों
मार्कण्डेयपुराणे (३१,३०,३३,३४।
निमन्त्रयेत पूर्वेयुः पूर्वोक्तान द्विजसत्तमान् ।
अप्राप्तौ तहिने वापि हित्वा योषित्प्रमाङ्गिनम् ।।
भिक्षार्थमागतान्वापि काले संयमिनो यतीन् ।
भोजयेत् प्रणिपातायैः प्रसाद्य यतमानसः ॥
'अप्राप्तिः' अत्रासंभवः ।।
मनुः [३,१८७)
'पूर्वेद्यरपरेर्वा श्राद्धकर्मण्युपस्थिते ।
निमन्त्रयेत श्यवरान् सम्यग्विप्रान् यथोदितान् ।।
उशना
तत्र गोमयोदकैर्भूमिमार्जनं भाण्डशौचं
कृत्वा
श्वः कर्तास्मीति ब्राह्मणान् निमन्त्रयचतुरवरान् ॥
'चतुरवरान्' द्वौ देवे, एकैकं पितृमातामहवर्गयोः ।
वाराहपुराणे
वस्त्रशौचादि कर्तव्यं श्वः कर्तास्मीति जानता ।
स्थानोपलेपनं भूमि कृत्वा विप्रं निमन्त्रयेत् ।।
दन्तकाष्ठं च विसृजेब्रह्मचारी शुचिर्भवेत् ।
'भूमिं कृत्वा' दक्षिणाप्रवणादिगुणोपेताम् । विसृजेत्
ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् ।।
(1)
यः शक्रोति नियमान पालयितुं स: पूर्वेयुः, अशक्तस्तु तदहरेव ।
(मेधातिथिः)
(2) १०८, श्राद्धप्रकाशः ॥ 'स्व: कास्मि' इति तत्र पाठः ।
गोमयादिग्रहणं सकलशुद्धिसाधनद्रव्योपलक्षणम्' इति ।
(3) हेमाद्रिः, १९५०

·श्राद्धकाण्डे निमन्त्रणं निमन्त्रितनियमाथ १०५ आपस्तम्बः [२,१७,११-१७] पूर्वेधुनिवेदनम् । अपरेयुर्द्वितीयम् । तृतीयमामन्त्र- णम् । त्रिःप्रायमेके श्राद्धमुपदिशन्ति । यथा प्रथममेवं द्वितीयं तृतीयं च ॥ सर्वेष्वेव विप्रेषु निवेदनं श्वो मया श्राद्धं कर्तव्यम् , तत्र भवन्तो निमन्त्रणीया इति । ब्राह्मणचोदनमपपरेपुः प्रातःकाले। भोजनकाले चामन्त्रणम् ॥ 'मत्स्यपुराणे दक्षिणं जानुमालभ्य त्वं मयात्र निमन्त्रितः। एवं निमन्त्र्य नियमाञ्श्रावयेत् पैतृकान् बुधः।। तानेवाह- अक्रोधनैः शौचपरैः सततं ब्रह्मचारिभिः। भवितव्यं भवद्भिश्च मयात्र श्राद्धकर्मणि ॥ यमः साधुभिः सन्निमन्त्रयेत् ॥ तस्य ते पितरः श्रुत्वा श्राद्धकालमुपस्थितम् । अन्योन्यं मनसा ध्यात्वा संपतन्ति मनोजवाः ।। तथा ब्राह्मणैश्च सहाश्नन्ति पितरो धन्तरिक्षगाः। वायुभूता न हश्यन्ते भुक्त्वा यान्ति परां गतिम् ।। 3'साधुभिः संनिमन्त्रयेदिति स्वयं निमन्त्रणा- संभवे । “भवितव्यं भवद्भिश्च मयात्र श्राद्धकर्मणि' (1) हेमाद्रिः, १२५८ (2) 'पितृबान्धवः' इति हेमाद्रिपाठः; प्रकृतश्राद्धसम्बन्धिपितृसपिण्ड- समानोदकादिस्तत्प्रेषितो वा निमन्त्रणकर्ता । अत्र केचिद्दक्षिणजान्वालम्भनं बेदे- विकद्विमनिमन्त्रणविषयमाहुः । तदयुक्तम् ॥ (हेमाद्रिः) (3) 'साधुभिरपि सवर्णरेन निमन्त्रण कारयितन्यम् । (हेमाद्रिः, ११३८) 14

·কলকশন
[११
इत्यभिधानेन लिनेन स्वयं निमन्त्रणस्य मुख्यत्वात् ।
यमशातातपौ
अभोज्यं ब्रामणस्यानं वृषलेन निमन्त्रितम् ।
तथैव वृषलस्यान्नं ब्राह्मणेन निमन्त्रितम् ॥
याज्ञवल्क्यः [१, २२५)
निमन्त्रयेत पूर्वेधळपणानात्मवान् शुचिः।
तेश्चापि संयते व्यं मनोवाकायकर्मभिः॥
श्रादाधिकारे आपस्तम्बः [२, १८, २४!
आरब्धे चाऽभोजनमासमापनात् ।।
॥ निमन्त्रितनियमाः ॥
पमः
आमन्त्रितास्तु ये विप्राः श्राद्धकाल उपस्थिते ।
बसेयुर्नियताहारा ब्रह्मचर्यपरायणाः ।।
निमन्त्रितो द्विजः पित्र्ये नियतात्मा भवेत्सवा ।
न च छन्वांस्यधीयीत यस्य श्राद्धं च तद्भवेत् ॥
हारीतः
पूर्वेधर्मन्त्रितान् विपान् पितरः संविशन्ति वै ।
यजमानं च तां रात्रि वसेयुर्नियतास्ततः॥
कात्यायनः {श्राद्धकल्प, १, २३-२५]
तदहः शुचिरक्रोधनो त्वरितोऽप्रमत्तः सत्यवादी
स्यादध्वमैथुनश्रमस्वाध्यायान् वर्जयेत् । आवाहनादि
धाग्यत 'उपस्पर्शनात् । आमन्त्रिताश्चैवम् ।।
(1) माग्यत ओपस्पर्शनात्' इति मुद्रितश्राद्धकल्पे (चौखाम्बाकोश,
८४१)। 'भा उपस्पर्शनात् ' इति तत्र व्याख्यातच ।

·श्राद्धकाण्डे निमन्त्रणं निमन्त्रितनियमाश्च
१०७
n
'उपस्पर्शनात् ' भोक्तॄणामन्त्याचमनपर्यन्तम् ।
यमः
अहिंसा सत्यमक्रोधो दूरे चागमनक्रिया।
अभारोद्वहनं क्षान्तिः श्राद्धस्योपासनाविधिः॥
कात्यायनः [श्राद्धकल्प, १, १२-१३]
अनिन्द्येनामन्त्रितो नापक्रामेत् । निमन्त्रितो नान्य
दन्नं प्रतिगृह्णीयात् ॥
यमः, मनुश्च प्रथमे [मनु, ३, १९०]
केतितस्तु यथान्यायं ब्राह्मणो हव्यकव्ययोः।
कथञ्चिदप्यतिक्रामन् पापः सूकरतां ब्रजेत् ॥
ब्राह्मणं च स्वयं कृत्वा देवतापितृभिः सह ।
यदन्नं समुपाश्नन्ति तस्मात्तन्न व्यतिक्रमेत् ॥
केतनं कारयित्वा तु योऽतिपातयति द्विजः।
ब्रह्महत्यामवाप्नोति शूद्रयोनौ च जायते ॥
आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे त्वन्यस्य कुरुते क्षणम् ।
संवत्सरकृतं पुण्यं तस्य नश्यति दुर्मतेः ॥
-
(1) 'दूरे' सीम्नः परस्तात् । न गन्तव्यमित्यर्थः । श्रा. प्र., (१११)
(2)
'आमन्त्रितो वाऽन्यदन्नं' इति मु. श्रा. कल्पे (८३८)
(3) यमवचनमित्थं हेमाद्रिणा (१००१) धृतमस्ति-
आमन्त्रितस्तु विधिवद्ब्राह्मणो हव्यकव्ययोः ।
कथञ्चिदप्यतिक्रामन् पापः सूकरतां व्रजेत् ॥
मनुवचने 'हव्ये कव्ये द्विजोत्तमः' इति मेधातिथ्यादिधृतपाठः ।
(4) अयं श्लोकः नारायणकृत इति पराशरमाधवोये (i, ii, ३६६)
(5)
एष श्लोक: नारयणकृत इति हेमाद्रिः (१००२)

·१.८ कस्यकल्पतरौ [११ आमन्त्र्य ब्राह्मणं यस्तु यथान्यायं न पूजयेत् । अतिकृच्छासु घोरासु तिर्यग्योनिषु जायते ॥ अन्यस्य कुरुते क्षणम्' अन्यस्यामन्त्रणं स्वीकरोतीत्यर्थः॥ प्रमपुराणे आमन्त्रितश्चिरं नैव कुर्याद्विप्रः कदाचन । देवतानां पितृणां च दातुरन्यस्य चैव हि ॥ चिरकारी भवेद्रोग्धा पच्यते नरकाग्रिना। 'चिरकारी विलम्बकारी। महाभारते [अनु., ६१, ५४] 'देवं वा यदि वा पित्र्यं योऽभीयादब्राह्मणादिषु ॥ हारीतः देवे या यदि वा पित्र्य निमन्च्य ब्रापणं यदि। तर्पयेन यथान्यायं स तु तस्य फलं हरेत् ॥ प्रमावाद्विस्मृतं ज्ञात्वा प्रसायनं प्रयत्नतः । तर्पयित्वा विशेषेण सर्व तत्फलमाप्नुयात् ॥ देवलः श्राद्धे निमन्त्रितो विप्रो वृषली' यदि गति । वातुः पापं समग्रं तत् क्षणेन प्रतिपद्यते ॥ (1) 'यम' इति हेमाद्रिः, (१०१२) (2) 'भखातो ब्राह्मणो राजस्तस्याधोऽनूनं स्मृतम्' । इति कुम्भपोण कोशे उत्तरार्धम् । (3) हेमाद्रिः, १०१२ (4) 'वृषाली' इति शूद्रा । पारिभाषिकन्तु वृषलीमाह 'पन्ध्या तु दृषली शेया वृषली च मृतप्रजा । अपरा वृषस्ती शेया कुमारी च रजस्वला' ॥ इति । प्रभासखण्डे-'पपलीत्युग्यते शुद्रा' इति । तत्रैव-स्ववर्ष [स्वभौ] च परित्यज्य परेण तु वृषायते । दृपली सा तु विज्ञेया न शुद्रा वृषलीयते ।। चाण्डाली बन्धकी वेश्या रजःस्था या च कन्यका ऊदा वा च स्वगोत्रा स्याद्रषस्यः परिकीर्तिताः ॥ [हेमाद्रिः, ३५७] mom ·श्राद्धकाण्डे निमन्त्रणं निमन्त्रितनियमाश्च १०९ पूर्व निमन्त्रितोऽन्येन कुर्यादन्यपरिग्रहम् । भुक्ताऽऽहारेण वा भुक्ते सुकृतं तस्य नश्यति ॥ तस्माद्दोषान् परित्यज्य तानेतानपरानपि । ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा श्राद्धं भुञ्जीत शक्तिमान् ॥ 'त्रीनेव यन्त्रितो दाता भुक्ताहारेण भोजयेत् । 'त्रीनेव' निमन्त्रितब्राह्मणान् । 'यन्त्रितः' नियतः। 'भुक्ताहारेण' भोजनं कृत्वेत्यर्थः ॥ अत्र यमः आद्यश्लोकत्रये उशना च आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे अध्वानं व्रजति द्विजः। भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं पांसुभोजनाः ॥ आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे भारमुदहति द्विजः। पितरस्तस्य तं मासं भवन्ति स्वेदभोजनाः ॥ आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे हिंसां वै कुरुते द्विजः। तं मासं पितरस्तस्य भवन्ति रुधिराशना: ॥ आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे आयासं कुरुते द्विजः। भवन्ति पितरस्तस्य तं तु मासमनिवृताः॥ आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे वृषल्या सह मोदते । भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं शुक्लभोजनाः ॥ , (1) हेमाद्रिः, १००६-'त्रीन्' स्मीसम्भोगान्यप्रतिग्रहपुनर्भोजनारव्यान ॥ (2) हेमद्रिः, १००७ (3) हेमाद्रिः, १००८-'यमोशनसौ' इति । (4) हेमाद्रिः, १००८.'यमोशनसौ' इति । (5) 'यमोशनसौ' इति हेमाद्रिः, १००६; 'अत्र वृषलीशब्दः स्त्रीमात्रो- पलक्षणार्थः । सामान्य एव ब्रह्मचर्यस्य विधानात् । 'वृषं' भर्तारं 'लाति' स्वीकुरुते इति व्युत्पत्त्या ब्राह्मण्यपि वृषल्येवेति हेमाद्री व्याख्यातम् [हे. १००६] । शूद्रीगमने दोषाधिक्यपराणि एतानि वचनानीत्यन्ये । अत्र मैथुनं ऋतुमत्यामपि स्वभार्यायां न कर्तव्यम् ।। (श्राद्धप्रकाशः, १११) 'मोदनं' हर्षोत्पत्तिः, तेन संलापालिङ्गनाद्यपि न कर्तव्यम् (हेमाद्रिः, १००६) ·११० कृस्यकल्पतरौ [११ आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे कलहं कुरुते द्विजः । भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं मलभोजनाः॥ तस्मान्निमन्त्रितः श्राद्धे नियतात्मा भवेद्विजः । अक्रोधनः शौच परः सत्यवादी जितेन्द्रियः॥ निमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे मैथुनं सेवते द्विजः। श्राद्धं दत्वा च भुक्त्वा च युक्तः स्यान्महतैनसा ॥ मनुः [३, १९२-२०१॥ अक्रोधनाः शौचपराः सततं ब्रह्मचारिणः । न्यस्तशरमा महाभागाः पितरः पूर्वदेवताः ॥ यस्मादुत्पत्तिरेतेषां सर्वेषामयशेषतः। ये च यैरुपचर्याः स्युनियमैस्तानियोधत ॥ 'मनोहिरण्यगर्भस्य ये मरीच्यादयः सुताः। तेषामृषीणां सर्वेषां पुत्राः पितृगणाः स्मृताः ॥ विराट्सुताः सोमसदः साध्यानां पितरः स्मृताः। अग्निष्वात्ताश्च देवानां मारीचा लोकविश्रुताः ।। दैत्यदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षमाम् । सुपर्णकिन्नराणां च स्मृता यहिपदोऽत्रिजाः॥ सोमपा नाम विप्राणां क्षत्रियाणां हविर्भुजः। वेश्यानामाज्यपा नाम शुद्राणां तु सुकालिनः ।। (1) (2) 'उशना' इति हेमाद्रिः (१००८) अहं प्राः सिसृक्षुस्तु तरस्तप्त्वा सुदुश्वरम् । पतीन् प्रजानामसृजे महीनादितो दश ।। मरीचिमण्यङ्गिरसो पुलस्त्यं पुलहं ऋतुम् ॥ प्रचेतस वसिष्ठे च भृगुं नारदमेव च ॥ (मनुः, १,३४-३५) 'सोमसुताः' इति नन्दिनीपाठः । (3) ·श्राद्धकाण्डे निमन्त्रणं निमन्त्रितनियमाश्च १११ सोमपाश्च कवेः पुत्रा हविष्मन्तोऽगिरःसुताः। पुलस्त्यस्याज्यपा नाम वसिष्ठस्य सुकालिनः॥ अग्निदग्धानग्निदग्धान् काव्यान् बर्हिषदस्तथा। अग्निष्वात्तांश्च सौम्यांश्च विप्राणामेव निर्दिशेत् ॥ य एते तु गणा मुख्याः पितॄणां परिकीर्तिताः। तेषामपीह विज्ञेयं पुत्रपौत्रमनन्तकम् ॥ ऋषिभ्यः पितरो जाताः पितृभ्यो देवमानवाः। देवेभ्यश्च जगत्सर्व चरस्थाण्वनुपूर्वशः ॥ हारीत सोमो यमोऽङ्गिराश्चैव सोमपाः पितरस्तथा। अग्निष्वात्ता बर्हिषदो हुतादः षड्विधो गणः॥ चन्द्रमा ऋतवश्चैव मृतं योऽग्निर्दहत्यपि । सोमोपहूताः प्राक्सोमा अनीजानाश्च ब्राह्मणाः॥ षड्विधोऽप्ययं गणो 'हुतादः' । अत्र निगमः ये हता तत्र सङ्ग्रामे पितरस्ते त्रिधा भवन् । यद्भुतं पितृयज्ञेषु तेषां गच्छति तद्धविः॥ (1) 'पुत्राः' इति मेधातिथिपाठः (2) 'अनमिदग्धामिदग्धान्' इति मेधातिथि: 'अनमिदग्धाननि- दग्धान्' इति गोविन्दराजः ॥ (3) 'बर्हिषदोऽपरान्' इति राघवानन्दः, 'बर्हिषदो बहून्' इति सर्वज्ञ- नारायणः ॥ (4) 'अनन्तरं' इति उदयपुरकोशपाठः । 'अनन्तकं' (अपरिमितं) इति मेधातिथिपाठः । (5) "ऋषिभ्यः पितरो देवाः पितृभ्यो देवमानवाः । देवेभ्यश्च जगत्सर्वे रंस्था (?) एवानुपूर्वशः ॥” इति उदयपुरकोशे । अत्रारतपाठस्तु मेधातिथि- प्रतिनिबन्धकर्तृसम्मतः । (6) हेमाद्रिः, ४६.

·११२
कृत्यकल्पत
अस्य च सर्वस्यायं तात्पर्यार्थः । यथा आवाहनकाले
प्रमीताः पित्रादयो ब्राह्मणादिवर्णैरग्निष्वात्ताविरूपिणो
ध्येया इति॥
॥ इति निमन्त्रणं निमन्त्रितनियमान ।
।
(1) 'तत्र' इति त्रसमामे वे हताः देवा: ते पितरोऽभवन् । 'विषा'
इति परदेमन्तायशिरा इति । एत एक सोमवन्तो बाषिोऽभिभाचाम॥(हेमाद्रिः,४४)

·॥ १२॥ ॥ प्रागावाहनाच्छ्राद्धविधिः ॥ अत्रावाहनात् पूर्व प्राविधिः । तत्र 'पूर्वेचुर्ब्राह्मणा. नामन्त्रयेद्' इत्यधिकारे- - 1 हारीत अथ श्चोभूते दक्षिण दिशं गत्वा दक्षिणाप्रणतान् समूलान् पर्भानाहरेत् । अपरिगृहीताश्चापः। [यम:2] समूलस्तु भवेद्दर्भः पितृणां श्राद्धकर्मणि। मूलेन लोकान् जयति शक्रस्य तु महात्मनः ॥ गोभिलः [१,५,१७-१९] [विशाखानि प्रतिलूनाः कुशा] बर्हिः । उपमूललूनाः पितृभ्यः । तदलाभे शूकतृणशरशीर्यबल्वजमुतवनल- शुण्ठवर्ज सर्वतृणानि ॥' (1) हेमाद्रिः, ११७१. तत्रैव कुशाहरणं कूर्मपुराणे यथा- श्वोभूते दाक्षिणां गत्वा दिशं दर्भान् समाहितः । समूलमाहरेद्वारि दक्षिणायं तु निर्मलम् ॥ 'अपरिगृहीताः' पूर्वमन्येनास्वीकृताः । 'दक्षिणाग्रं' दक्षिणाप्रवाहं जलाशयं दक्षिणभागस्थितं वा ॥ (2) 'यमः' इति मूलकोशे नास्ति । हेमाद्रिः, ११७१ (3) मूलसमीपप्रदेशेषु ये ते 'उपमूललूनाः ।' तेषां यथो- पदिष्टानां कुशमूलानामलाभे । बर्हिषोऽर्थ सर्वतृणान्युपादेयानि शूकतृणादिवर्जम् । 'शूकानि' पुष्पफलमञ्जयः । तानि येषां तृणानां सन्ति तानि 'शकतृणानि'। शरशीर्यादीनि प्रसिद्धानि ॥ (नारायणभाष्य) लूनाः 15 ·११४ कृत्यकल्पतरौ [१२ 'शूकतृणं' शूकवस्तृणम्। शरशीर्यबल्वजा जावण्डांशुतृण- जातिविशेषास्तत्तद्देशप्रसिद्धाः। ब्रह्मपुराणे हरिताश्च सपिज़लाः स्निग्धाः पुष्टाः समाहिताः। गोकर्णमात्रास्तु कुशाः सकृच्छिन्नाः समूलकाः ।' पितृतीर्थेन देयाश्च दृर्वाः श्यामाकमेव च । काशाः कुशा बल्बजाश्च तथान्ये तीक्ष्णरोमशाः ॥ मौजं च शादूलं चैव षड्दर्भाः परिकीर्तिताः । श्राद्धे वाः प्रयोन युलपक्षुपयल्वजाः ।। दृर्षायाः श्यामाकस्य च काशादिवत्कुशाभावे विधिः। ' पिजूलं' पवित्रम् । 'समाहिताः' निर्दोषाः। 'गोकर्णमात्राः' प्रादेशमात्राः साग्रा इति यावत् । 'उलपः' कुशमहशस्तृण- विशेषः ॥ वायुपुराणे रनिप्रमाणाः शस्ता वै पितृतीर्थन मंस्कृताः। उपमूले तथा लूनाः प्रस्तरार्ध कुशोत्तमाः ॥ गुन्द्रा श्राद्ध क्षीरकुशा बल्वजा गन्धकी तथा । वीरणाश्रोलपश्चैव लम्बा बाश्च नित्यशः॥ 'संस्कृताः' संमृष्टाः । 'प्रस्तरः' अत्र पिण्डमस्तरः। 'गुन्द्रः' भद्रमुस्तकः। 'क्षीरकुशः' प्रत्यग्रजातः । 'गन्धकी' -- भजिलाः' अपृथककृतदला: 'समाहिताः' निदोषाः । 'गोकर्णमात्रा.' अष्ठानामिकाविस्तार दीर्घाः || श्राद्धर्यान्द्र का, २१, 12) अत्रिणा प्रोक्ताः दश दर्भा:---- कुशा: काशा या दूर्वा उशीरा सकुन्दराः । गोधूमा ब्रीहयो मुना दश दमाः सबल्वजाः ॥ (हेमाद्रिः, ६४२) ·६ श्राद्धकाण्डे प्रागावाहनाच्छाद्धविधिः गन्धतृणानि ॥ 'लम्बा' उक्तप्रमाणाधिकाः कुशा एव दीर्घाः॥ मनुर्वृहस्पतिश्च प्रथमे शुचिं देशं विविक्तं च गोमयेनोपलेपयेत् । दक्षिणाप्रवणं चैव प्रयत्नेनोपपादयेत् ।। अवकाशेषु चोक्षेषु जलतीर्थेषु चैव हि । विविक्तेषु च दत्तेन तृप्यन्ति पितरः सदा ॥ 'अवकाशेषु चोक्षेषु' मनोहरेषु देशेषु । 'विविक्तेषु' विजनेषु वनादिष्वपि ॥ रूक्षं कृमिवृतं क्लिन्न संकीर्णानिष्टगन्धिकम् । देशं त्वनिष्टशब्दं च वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि ॥ दक्षिणाप्रवणं स्निग्ध विविक्तं शुभलक्षणम् । शुचिं देशं परीक्ष्याथ गोमयेनोपलेपयेत् ।। अगारेषु विविक्तेषु तीर्थेषु च नदीषु च । विविक्तेषु च देशेषु तुष्यन्ति पितरः सदा ॥ पारक्ये भूमिभागे तु पितृणां निर्वपेत्तु यः। तभूमिस्वामिपितृभिः श्राद्धकर्म विहन्यते ॥ तस्माच्छ्राद्धानि देयानि पुण्येष्वायतनेषु च । नदीतीरेषु तीर्थेषु स्वभूमौ च प्रयत्नतः ॥ (1) मनुः, ३,२०६-२०७. (2) 'जलतीरेषु' इति मेधातिथिगोविन्दराजपाठः । 'नदीतीरेषु' इति कुल्लूकः । (3) हेमाद्रिः, १६३; 'अनिष्टशब्दम्' प्रतिकूलशब्दमित्ययः ।। 'रूक्षम्' 'अस्निग्धम् , 'क्लिनम् ' पङ्किलम् ' 'सङ्कीर्ण' पदार्थान्तरैराकीर्णम् , 'अनिष्टगन्धिकम् । पूतिगन्धादियुतम् , 'प्लुष्टं' अग्निदग्धम् , 'परकीयं' परगृहीतं गृहगोष्ठादि, न तु गिरिसरिदरण्यतीर्थानि तस्यास्वामिकत्वात् ।। (श्राद्धकल्पलता, ३५) (4) हेमाद्रिः, १६०,१६१. १

·कृस्वकल्पतरी
[१२
उपहरे नितम्बेषु तथा पर्वतसानुषु ।
गोमयेनोपलिप्तेषु विविक्तेषु गृहेषु च ।।
'क्लिन्नम्' पङ्किलम् ॥ "उपहरम्' अत्र पर्वतान्तिकम् ।।
ब्रह्मपुराणे
परकीयगृहे यस्तु स्वान् पितृन् तर्पयेजडः।
तमिस्वामिनस्तस्य हरन्ति पितरो बलात् ॥'
अग्रभागं ततस्तेभ्यो दद्यान्मूल्यं च जीवताम् ।
'अग्रभागः' अत्र श्राद्धीयद्रव्यस्य । 'तेभ्यः' तमि-
स्वामिपितृभ्यः॥
:
अटठयः पर्वताः पुण्या नद्यस्तीर्थानि यानि च ।
मर्वाण्यस्वामिकान्याहुन हि तेषु परिग्रहः ॥
'ब्रह्मपुराणे
जघान दानवौ विष्णुः पूर्व तु मधुकैटभो ।
वृत्रं महेन्द्रश्च ततः पृथ्वी तन्मेदमावृता ॥
अतोऽर्थे मेदिनी सा तु लोके विज्ञायते जनः ।
तस्माच्छाद्धे पञ्चगव्यैर्लेप्या शोध्या तथोल्मुकैः
गौरमृत्तिकया उन्ना प्रकीर्णतिलसर्षपा।
देवलः
तयैव यन्त्रितो दाता स्नातः प्रातः सहाम्बरः।
आरभेत नवैः पात्रैरनारम्भं च बान्धवैः ॥
(1) हेमाद्रिः, १६१
(2) हेमाद्रिः, १६२
(3) हेमाद्रिः, १६२
(4) हेमाद्रिः, ११६६;
(5) 'उस्मुकैः' समन्तादुल्मुकविधानेन । तत्र 'ये रूपाणीति' पिण्डपितृ-
यज्ञोपदिष्टो मन्त्रश्च प्रयोक्तव्यः । हेमाद्रिः, ११६६
(6) श्राद्धप्रकाशः, १८२

·श्राद्धकाण्डे प्रागावाहनाच्छाद्धविधिः तिलांश्च विकरेत्तत्र सर्वतो बन्धयेदजान् । असुरोपहतं सर्व तिलैः शुद्धयत्यजेन च ॥ ततोऽन्नं बहुसंस्कारं नैकव्यञ्जनभक्ष्यवत् । चोष्यपेयसमृद्धं च यथाशक्त्युपकल्पयेत् ॥ ततोऽनिवृत्त मध्याह्ने लुप्तलोमनखान् द्विजान् । अभिगम्य यथामार्ग प्रयच्छेहन्तधावनम् ॥ तैलमभ्यञ्जनं स्नानं स्नानीयं च पृथग्विधम् । पात्रैरोदुम्बरैर्दद्याद्वैश्वदैवत्यपूर्वकम् ॥ ततः स्नात्वा निवृत्तेभ्यः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः। पाचमाचमनीयं च संप्रयच्छेद्यथाक्रमम् ॥ 'अनारम्भः' पाकोपक्रमः । “उदुम्बरं' ताम्रम् ॥ श्राद्धकाले समाहूतानलंकुर्वीत तान् द्विजान् । श्मश्रुकर्मशिरःस्नानधूपनाभ्यञ्जनाञ्जनैः ।। मत्स्यपुराणे उदपात्रं च कांस्यं च मेक्षणं च समित्कुशान् । आहरेदपसव्येन सर्व दक्षिणतः शनैः॥ एवमासाद्य तत्सर्व भवनस्याग्रतो भुवि । गोमयेनोपलिप्तायां गोमूत्रेण तु मण्डले ॥ (1) श्राद्धप्रकाशः, १८४-क्लप्तरोमनखानिति तत्रातपात: (2) 'स्नानान्निवृत्तेभ्यः' इति पाठान्तरम् । 'स्नानान्निवृत्तेभ्यः' मानसमाप्त्युत्त- रकालमाहानेन यजमानगृहमागतेभ्यः, 'प्रत्युत्थाय' अञ्जलिमाबध्य 'स्वागतं भवताम् इति प्रश्नं कृत्वा रथ्याप्रसर्पणनिबन्धनाऽप्रायत्यनिवृत्तय पादप्रक्षालनार्थमाचमनार्थ चोदकं प्रयच्छेत् । पादप्रक्षालनं कृत्वाऽऽचमनं दद्यादित्यर्थः ॥ हेमाद्रिः, ११८०-११८१ (3) हेमाद्रिः, ११८४. 'एवं' “आहरेदपसव्येन सर्व दक्षिणतः" इति पूर्वोक्तेन प्रकारेण । 'सर्व' श्राद्धोपकरणम् । 'आसाद्य' श्राद्धप्रदेशे स्थापयित्वा । 'अनुलिप्तायाम् अग्रतो भुवि' गोमयोपलेपनादिसंस्कृते गृहद्वारसंमुखस्थितेऽङ्गणप्रदेश, 'गोमयेन' गोमूत्रेण च मण्डले कुर्यात् ॥

·कृत्यकल्पतरौ [१२ अक्षताभिः सपुष्पाभिस्तवभ्यापसव्यवत् । विप्राणां क्षालयेत् पादानभिवन्ध पुनः पुनः॥ 'उदपात्रम्' अवनेजनाद्यर्थम् । कांस्य' चरुप्रक्षेपार्थम् । अथ श्राद्धकल्पे पिण्डपितृयज्ञाङ्गानां मेक्षणादीनामुपादानं प्राद्धपिण्डपितृयज्ञयोरेकतन्त्रत्वाभिप्रायम् । मत्स्यपुराण एव श्राद्धपिण्डपितृयज्ञयोरेकतन्त्रत्वं प्रस्तुत्य चरूद्वासना- नन्तरं पिण्डपितृयज्ञसामग्रीप्रतिपादनात् ॥ आसनं कुतपं दयादितरद्वा पवित्रवत् । पादप्रक्षालनं कुर्यात स्वयमेव विनीतवत् ।। आसध्वमिति तान् अयादासनं संस्पृशमपि । दक्षिणामस्था आमीरन्न स्पृशेयुः परस्परम् ॥ ब्रह्मोद्याश्च कथाः कुर्युः पितृणामेतदीप्सितम् । 'ब्रह्मोद्याः' 'कः स्विदेकाकी चरति' इत्यादिकानि बेदव्याख्यानानि ॥ वाझलिखितौ प्रयतोऽपराहे शुचिः शुक्लवामा दर्भेषु तिष्ठन् स्वागतमिति ब्रुयात् । पायााचमनीयोदकानि दस्वा ब्राह्मणानुपसंगृयोपवेशयेदामनमन्वालभ्य ॥' ब्रह्मपुराण तत्रासनानि देयानि चेलाजिनकुशेः सह । पृथक् पृथक् चासनेषु तिलतैलेन दीपकाः॥' (1) हेमाद्रिः, ११८६ (2) 'उपसंग' दाक्षिणकरेण गृहीत्या । 'अन्यालम्य' वामहस्तेन भाद- देशावस्थापितमासनमुपस्पृश्य तत्रोपवेशवेन् । हमाद्रिः, ११८७ (3) अत्रिः इति हेमाद्रिः ११९०); तत्रैवोक्तम् -'तिलतेलग्रहणं घृतादिप्रशस्तस्नेहोपलक्षणार्थम् , बसाद्यप्रशस्त महानिवृत्यर्थं च ॥

·.. 1 श्राद्धकाण्डे प्रागावाहनाच्छाद्धविधिः अविच्छिन्नास्तथा देयास्ते तु रक्ष्यास्तु वै द्विजैः ॥ 'आसनेषु' आसनसन्निधौ । अविच्छिन्नाः' श्राद्ध- समप्तिपर्यन्तस्थायिनः । [देवलकूर्मपुराणो] ये चात्र पित्र्ये देवानां विप्राः पूर्व निमन्त्रिताः। प्राङ्मुखान्यासनान्येषां द्विदर्भोपहितानि च ॥ दक्षिणामुखयुक्तानि पितॄणामासनानि तु । दक्षिणायैकदर्भाणि प्रोक्षितानि तिलोदकैः ॥ 'दक्षिणामुखयुक्तानि' दक्षिणाग्राणि । अग्रत्वं च काष्ठ- मूल भागापेक्षया। अमावास्यां महाप्राज्ञो विप्रानानाय्य पूजितान् । 'दक्षिणावृत्तिकाः सर्वा बृसीः स्वयमथाकरोत् ।। दक्षिणाग्रास्ततो दर्भा विष्टरेषु निवेशिताः। पादयोश्चैव विप्राणां ये त्वन्नमुपभुञ्जते । इति भारत(अनु, १३८, १२, १४)वचनात् । 'दक्षिणा- वृत्तिकाः' दक्षिणादिशिरस्काः॥ याज्ञवल्क्यः [१,२२६-२२८] अपराह्ने समभ्यर्च्य स्वागतेनागतांस्तु तान् । पवित्रपाणिरायन्तानासनेषूवेशयेत् ॥ (1) 'दैविकपैतृकासनस्थापने प्रकारभेदो देवलस्मृतिकुर्मपुराणयो:- 'ये चान्ने विश्वेदेवानां' इत्यादि हेमाद्रौ, ११९१. (2) 'दक्षिणावर्तिका' इति कुम्भघोणकोशे । हेमाद्रिः, ११९२ (3) स्वशब्दात् स्वयमभ्युत्थानादिना अभ्यर्येतान् । आगतवचनात् निमन्त्रणस्य अन्यकर्तृत्वेऽप्यदोषः । 'पवित्र' दर्भास्तरणादि । आचान्तवचनाच न स्वयं पादप्रक्षालनक्रिया । स्वयमेव त्वासनेषु पङ्क्तिपावनाद्यपक्षया यथाईमुपवेशयेत् ।। विश्वरूपः

·१२०
कल्यकल्पतरी
[१२
'देवे युग्मान् यथाशक्ति पित्र्येऽयुग्मांस्तथैव च ।
परिश्रिते शुचौ देशे दक्षिणाप्रवणे तथा ॥
द्वौ देवे प्राक् त्रयः पित्र्य उदगेकैकमेव वा।
मातामहानामप्येवं तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ।।
'परिश्रिते' आवृते। 'प्राक्' प्रामुखाः।
विष्णुः [७३,२]
द्वितीयेऽह्नि शुक्लपक्षस्य पूर्वाह कृष्णपक्षस्यापराहे
विप्रान् सुस्नातानाचान्तान् यथाभूयो विद्याकमेण कुशोत्तरे-
वासनेषूपवेशयेत् ॥
'द्वितीयेऽह्नि निमन्त्रणदिनापेक्षया । 'यथाभूयो
विद्या' बहुविद्यमनतिक्रम्य क्रमेण देवपूर्वम् ।।
शातातपः
हो देवेऽथर्वणो विप्रो प्रामुखाबुपवेशयेत् ।
पिश्ये तवमुखान् श्रींश्च बाहचोऽध्वर्युसामगान् ।
मनुबौधायनौ शातातपश्च प्रथमे
द्वौ देवे पितृकृत्ये श्रीनकैकमुभयत्र वा।
भोजयेत् सुसमृद्धोऽपि न प्रसज्येत विस्तरे ॥
सस्कियां देशकालौ च शौचं ब्रामणसंपदम् ।
पतान् विस्तरो हन्ति तस्मामहेत विस्तारम् ॥'
(1)
'युम्मान् देवे' इति मुद्रितमिताक्षरापरापाठः।' देवे युग्मान् ' इति
विसरूपमित्रमित्रपाठः
(2)
मनु, ३,१२५-१२६ ; बोधायन, २,१५,१.-११
(3)
'तस्मात्तं परिवर्जयेत्' इति बौधायनः ।

·श्राद्धकाण्डे प्रागावाहनाच्छाद्धविधिः १२१ ब्रह्मपुराणे देशकालधनाभावादेकैकमुभयत्र वा। शेषान् वित्तानुसारेण भोजयेदन्यवेश्मनि ॥ यस्माद्राह्मणबाहुल्याद्दोषो बहुतरो भवेत् ॥ श्राद्धनाशो मौननाशः श्राद्धतन्त्रस्य विस्मृतिः॥ उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पर्शो निन्दा दात्रन्नभोक्तृषु । वितण्डया परीवादो जल्पास्ते ते पृथग्विधाः॥ विष्णुपुराणे [३,१५, १७-१८] प्राङ्मुखान् भोजयेद्विप्रान् देवानामुभयात्मकान् । पितृमातामहानां च भोजयेचाप्युदङ्मुखान् ॥ पृथक् तयोः केचिदाहुः श्राद्धस्य करणं बुधाः। एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्यन्ये महर्षयः॥ बौधायनः [२,१७,१२] उरःस्थाः पितरस्तस्य वामपार्श्वे पितामहाः। प्रपितामहा दक्षिणतः पृष्ठतः पिण्डतर्ककाः॥ 4"उरःस्थाः' इत्यायेकब्राह्मणपक्षे । 'पिण्डतर्ककाः' पिण्डलेपाभिलाषिणः ॥ गौतमः [१५,७-८] नवावरान् भोजयेत् । अयुजो वा यथोत्साहं वा ॥ (1) 'उभयत्र' दैवे पित्र्ये चेत्यर्थः (अपरार्कः, ४६४) (2) 'उभयात्मकान्' पित्रादिमातामहादिश्राद्धदयार्थे वैश्वदेविकयस- नन्धिनः । (हेमाद्रिः, ११९८) (3) 'तयोः' पितृमातामहवर्गयोः (हेमाद्रिः) उरस्थाः पितरस्तस्य वामतश्च पितामहाः । दक्षिणतः प्रपितामहा: पृष्ठतः पिण्डतर्ककाः ॥ इति गोविन्दस्वामिपाठः । 'पिण्डतर्ककाः' पिण्डचिन्तकाः मातामहादयः । (5) सति सामर्थ्य एवम् । असति तु अयुग्मान् 'यथोत्साई' यथा- गामयम् । (मस्करी) (4) 16 ·१२२ कृत्यकल्पतरी [१२ । आश्वलायनगृह्यम् ।४,७,१-४॥ अथातः पार्वणे श्राद्धे काम्य आभ्युदयिक एको- द्दिष्टे वा । ब्राह्मणान् श्रुतशीलवृत्तसम्पन्नानेकेन वा काले ज्ञापितान् कृतपच्छौचानाचान्तानु- दङ्मुवान् पितृवदुपवेश्यैकैकस्य द्वौ द्वौ त्रीस्त्रीन् वा वृद्धौ फलभूयस्त्वं न स्वेवैकं मर्वेषाम् । काममनाये। पिण्डै- ाख्यातम् ॥ 'एकेन' श्रुतादीनां समुदितानामसम्भव एषामन्य- तमेनाऽपि संपन्नान् । 'कृतपच्छौचान् कृतपावप्रक्षा- लनान् पूर्व विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्मणानुपवेश्य । 'पितृवत्' पित्रादिक्रमेण । 'द्वौ द्वौ' इत्याभ्युदयिक- श्राद्धविषयम् , स्मृत्यन्तरेषु पार्वणावावयुग्मब्राह्मण- नियमात् । अत्रैवोपक्रम 'अथातः पार्बणे श्राद्ध काम्ये आभ्युदपिके' इत्यभिधानात् । 'पिण्डैाख्यातम्' इति, यथा बहूनां पितृणां प्रतिपुरुषं पिण्डस्तथा ब्रामणोऽपि प्रतिपुरुषमिति । 'अनाय आधमत्र पार्वणधर्मकाणा- मादिभूतं सपिण्डीकरणश्राद्धम् , तव्यतिरिक्त श्राद्ध 'अथशब्दोऽधिकारार्थः । अत:शी तो । पाद: समुचये । प्रेतमेक मुद्दिश्य यदीयते तदेकोटिम् । तस्य कालो याज्ञवल्क्येनीन: [१,२५६] मोऽहनि तु कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सर । प्रतिसंवत्सरं चैवमाद्यमेकादशेऽहनि ।। इति । 'ब्राह्मणानिति' श्रुतादिसंपन्नयोः क्षत्रियवैश्ययाग्रहण मा भूत् । यदि भूतादयः सर्वे न लभ्यन्ते तेषामकेनापि गुणेन संप्रमानिति । 'पितृवत् ' पितृभिस्तुस्यान् मन्यमान उपवेशयेत् । अपर आह . ..पितृवादित बयः परिगृह्यते, पितदान पितामहस्य वृद्धतरान् प्रपितामहस्य वृद्धतमानिति । 'आद्य' सपण्टीकरणम् ॥ हरदत्ताचार्य: ॥ तनिषु सर्वभादेषु कामं त्रयाणामेकं भोजयेत । सपिण्डीकरणे नियमेन प्रयाणां विभिभाव्यम् ॥ 'अनाग्रे' अभोनने भामहिरण्यभादादावित्यन्ये ।। नारायणः ·श्राद्धकाण्डे प्रागावाहनाच्छाद्धविधिः १२३ काम्ये पितृणां ब्राह्मण इति 'अनाये अदनीयद्रव्याभावे एकोऽपि भोजनीय इति कश्चित् ॥ पैठीनसिः श्वः श्राद्धं करिष्यामीति संकल्प्य ब्राह्मणान् सप्त पश्च वा श्रोत्रियान् निमन्त्र्य शुचिः शुचौ देशे गवां गोष्ठेऽग्न्यगारे वा गोमयेन विलिप्य पुष्पोपहारं कृत्वा प्राङ्मुखान् विश्वेदेवानुपवेशयेत् । बर्हिष्मत्स्वासनेषु पितृन् दक्षिणपूर्वेणेत्युक्तं श्राद्धकल्पश्च ॥ बौधायनः [२,१४,६] चरणवतोऽनूचानान् योनिगोत्रमन्त्रासंबन्धान शुचीन् मन्त्रवतस्त्र्यवरानयुजः पूर्वेद्यः प्रातरेव चामन्त्र्य सदर्भवत् क्लप्तेष्वासनेषु प्राङ्मुखानुपवेशयेदुदङ्मुखान् वा ॥ "चरणवतः' स्वशाखायां व्यवस्थितान् । 'मन्त्रासं- बन्धाः' शिष्योपाध्यायव्यतिरिक्ताः । 'मन्त्रवतः' मन्त्रा- ध्ययनयुक्तानिति ॥ हारीतः [अ. १२] कृतवेश्मकर्माणः सस्त्रीबालवृद्धाः सस्त्रीबालवृद्धाः सुरभिस्नाताः शुचयः शुचिवाससः । शुचीनुपस्पृष्टाचमनीयान् शुचौ दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु प्राङ्मुखान् ब्राह्मणान् भोजयेत्। उदङ्मु- खानित्येके । न वा प्रानिर्देशात्करा ह्येतेऽभिमुखा हिंसका 36 (1) अथोपविष्टान् वैश्वदेविकानपेक्ष्य दक्षिणपूर्वस्यामानेय्यां दिशि निवे- शितपसीन् उत्तराभिमुखान् इत्येतत्सर्व 'उक्तं' गृह्ये, इति शेषः ॥ हेमाद्रिः, ११९९ (2) 'ज्यवरान् अयुषः' इति मूलमातृकायां त्रुटितम् । (3) 'चरणम्' आचारः इति गोविन्दस्वामी । (4) हेमाद्रिः, ११६७-'सुरभिस्नाता: सुगन्धितैलादिद्रव्यस्नाताः । एतच प्रायेणाभ्युदयिकविषयं भवितुमर्हति ।।

·१२५ कृल्यकम्पनरी भवन्तीति मैत्रायणिः । तस्मात् प्रामुख्यानेव [ब्रात्मणान् । भोजयेत् । उदामुम्वान् वैश्वदेवे । ते हि दक्षिणां रक्षन्ति ॥ 'शुचिवाससः' स्युरिति शेषः। 'न श्रा' न उवमुखान् भोजयेत् । 'प्रानिर्देशात' इति, पूर्व यस्मादेते पितनुदिश्य निर्दिष्टास्तवर्थस्वेन कल्पितनिमन्त्रणादिना निमन्त्रणोत्तर- कालंच-"निमन्त्रितान हि पितर उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान्। बायुवश्चानुगच्छन्ति तथामीनानुपमते"॥ इति इष्टया पित्र- धिष्ठानत्वात् 'पते कराः'। अतो दक्षिणाभिमुन्वस्य यजमानस्य श्राद्धं कुर्वतोऽभिमुम्बा हिंमका भवन्ति । तस्मात् प्रामुम्वान् स्वयं च दक्षिणाभिमुग्बो भोजयेत् । 'दक्षिणाः' दक्षिणा- दिगवस्थिताः । इदं च पित्र्यबामणनां प्रामुम्वोपवेशनं मैत्रायणीयानां यवस्थितम् ।। वसिष्ठः ।१६,२९-३१) अपि वा भोजयेदेकं ब्रापणं वेदपारगम् । श्रुतशीलोपसंपन्नं सर्वालक्षणवर्जितम् ॥ योकं भोजयेच्छ्राद्धे देवं तत्र कथं भवेत् । अग्नं पात्रे समुद्धृत्य सर्वस्य प्रकृतस्य तु॥ (1) हेमाद्रिः, ११९९-. १२००; श्राद्धप्रकाशः १.... भत्र प्राधान्यात् दक्षिणाप्रदलिताच विस्यी पय बाझगा विवक्षिताः । एके तु मन्यन्ते तानुदङ्मुखान् भोजवादीत । अथ वतन पियाणामुमुखत्व न कर्तव्यम् । अत्र हेतुः प्रानिर्देशादित्यादिः । यन पते ब्राह्मणाः पूर्वनिमन्त्रणेन पियादिस्थाने भोक्तृत्वेन निर्दिष्टाः परिकल्पिता: । तती "निमन्त्रितान् हि पितर उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान" इति वचनात् , करात्मकपित्राधिटिनाः मन्न उतराभिमुखाः सन्त: हिंसका भवन्तीति मैत्रायणिराचार्यो मन्यते । तस्मात्पूर्वाभिमुखानेव भोजयेत् । वैश्वदेविकांस्तूदङ्मुखान् , यतस्ते दक्षिणादिगभिमुखस्य यजमानस्य कर्म कुर्वतः भाद्धरक्षकविश्वेदेवाधिष्ठितत्वादभिमुखाः सन्ता रक्षका भवन्ति !! इति.हेमाद्रिः, १२००

·१२५
श्राद्धकाण्डे प्रागावाहनाच्छाद्धविधिः
देवतायतने कृत्वा 'तथा श्राद्धं प्रवर्तयेत् ।
प्रास्येदनं तदग्नौ तु दद्याद्वा ब्रह्मचारिणे ॥
'अलक्षणानि' कुष्ठित्वादीनि ।
भोजयेदवाप्येकं ब्राह्मणं पक्तिपावनम् ।
दिव्ये कृत्वा तु नैवेद्यं पश्चात्तस्य तु निर्वपेत् ॥
'दिव्ये' विश्वेदेवस्थाने । 'नैवेद्यं देवार्थमुपकल्पितम् ।
बृहस्पतिः [श्राद्ध, ८६,८८]
यद्यकं भोजयेच्छादे स्वल्पत्वात् प्रकृतस्य तु॥
स्तोकं स्तोकं समुधुत्य तेभ्योऽन्नं विनिवेदयेत् ।
'प्रकृतं' श्राद्धोचितं द्रव्यम् । 'स्तोकं स्तोकं समुद्धृत्य'
एकस्मिन्नेव पात्रे पित्र्यादिभ्यो विभज्यानं संकल्पये-
दित्यर्थः।
हारीतः
संतिष्ठमानेष्वर्हत्सु योऽनोऽग्रासनं अयेत् ।
गृह्णाति सकलं पङ्क्तेरायुषा च वियुज्यते ॥
चतुर्णा दुष्कृतं हरति ब्राह्मणो विघ्नकारकः ॥
अन्नस्यानपतेः पङ्क्तेर्भोजनाकाक्षिणां तथा ॥
[सुमन्तुः]
विद्यातपोऽधिकानां वै प्रथमासनमुच्यते ।
(1) 'यथाविधि प्रदर्शयेत्' इति मलमातृका | 'तत: भार प्रकस्पयेत्'
इति विश्वरूपः।
(2)
'सन्तिष्ठमानेषु' विद्यमानेषु । 'मलं' दुम्कृतम् ॥ हेमाद्रिः, ११९५
लोकार्थः सुमन्तोरिति हेमाद्रिः ११९४; "एकपड्त्युपविष्टानां
समं गन्धादिभोजनम् " इत्युत्तरार्धेन लोकः पूरितः । 'प्रथम' प्रथमस्थाने स्थापित
गुणैश्च च श्रेष्ठम् । अन्यदन्येषां गन्धपुष्पादिकं भोज्य चामं सर्वेषां 'समं' तुल्यं,
नोत्कृष्शपकृष्टविभागेन विषमं देयम् ॥ इति व्याख्यातं च

·१२६
कस्यकल्पतरौ
[१२
प्रायेण मर्वः श्रुतिमन्त्रहीनो
योऽग्रासनं गच्छति सर्वभावात।
नान्यदयं पयति मूढचेता
देहप्रणाशे नरकं सुघोरम् ।।
यो वै विद्वान्न च ब्रह्मचारी
न चाश्रमस्थो न च मन्त्रपूतः।
हवींषि वाभाति धुरि स्थित
मोऽश्नति पकाया मलकिस्विषाणि ॥
पक्तिपावनानन्तरं पैठीनसिः
तेषामेकैकः पुनाति पक्तिनियुक्तो मूर्धनि महौरप्यु-
पहताम् । तस्मानाऽनियुक्तोऽग्रामनं गच्छेत् । यदि गकछेत्
पस्तया हरति दुष्कृतम् ॥
(1) हेमाद्रिः, ११९५-११९६; 'धुरि स्थितः' अप्रासने स्थितः ॥
(2) हेमाद्रिः, १९९६
(3) "सहसरपि पक्ति दूषक: उपहतां पक्ति तेषां पूर्वोक्तानां पाक्ति-
पावनानां मध्ये एकैकोऽपि यजमाननियुक्तः सन् मर्धन्याग्रिमासने समुपविष्टः पुनाति
पावयति ॥ हेमाद्रिः, ११९६

·॥ १३ ॥ ॥ अथ श्राइसम्पदः ॥ तत्र ब्राह्मणाः शास्त्रसंपद्धेसवो दर्शिताः 'अग्रयाः सर्वेषु वेदेषु' इत्यादियाज्ञवल्क्योक्तेः । अन्यदप्याह- मनुः [३,२५५-२५६] अपराहस्तिला दर्भा वास्तुसंपादनं तथा । सृष्टिदृष्टिर्द्विजाश्चाग्रयाः श्राद्धकर्मसु संपदः ॥ दर्भाः पवित्रं पूर्वाह्नो हविष्याणि च सर्वशः। पवित्रं यच्च पूर्वोक्तं विज्ञेया हव्यसंपदः॥ "वास्तु'रत्र श्राद्धदेशः, संपादनं 'वास्तु- संपादनम्' दक्षिणाप्रवणत्वसमीकरणोपलेपनादिकरणम् । 'सृष्टिः विसर्गः, अकार्पण्येनान्नव्यञ्जनादिदानम् तस्य (i) Folio 115-----I 17 of the fragment of भाद्ध कल्पतर, .No. 5106 of the Collection of the Indian Iuseum, deposited with the Royal . Asiatic Society of Bengal, bezins here. The introductory prose Sentence is missing in the Udaipur manuscript. Its text is very corrupt. See infra pp. 118--110 for the two verses of Yajfiavalkya (I. 219-221 alludelto here. They occur in the chapter ब्राह्मणपरीक्षा. which begins 111 inf. 'श्रादसंपदः' श्राद्धेष्वश्चय्यफलसंपत्तिहेतवः' इति मिताभरा (१,२२१) (3) 'अपराह्नतिला' इति मूलमातृका । A. S. 3. HS. reatis--वास्तुशब्देनात्र गृहमुच्यते 'सृष्टिः' सर्ग:, दानमिति यावत् । तच्च श्राद्धग्रहणादेव सामन्यतः सिद्धम् । तस्यै- वाकार्पण्यश्रादादिगुणविशिष्टसंपादनार्थ पुनर्ग्रहणम् । 'मृष्टिः' स्वाइमादिसंपादनम् । 'संपदः' समुदयः । on on ·१२८ कस्यकल्पतरी 'मृष्टिः,' अनावः स्वादुत्वसंपावनम् । 'संपवः' समृद्धयः । 'पवित्रं' मन्त्राः । 'पवित्रं' पावनं, शुभ्याचारतादि । 'पूर्वोक्तं' वास्तुसंपादनादि । 'हव्यं' अत्र दैविकं कर्म ॥ देवलः दर्भास्तिला गजच्या दौहित्रो मधुसर्पिषी। कुतपो नीलकण्ठश्च पवित्राणीह पैतृके ।। 'नीलकण्ठो नीलवृषः । मोऽत्र पितृकर्मप्रसङ्गावुक्तः। यनेन भोजयेशद्धे दौहित्रं तिनं शिशुम् । दस्वासनं तु कुतपं तिलैरभ्यवकीर्य च ।। 'शि' बालमपि। पैठीनसिः तिला दौहित्रः कुतपा इति पवित्रणि श्राद्धे । सत्यं क्रोधं च शौचं चाचारं च प्रशंसन्तीति' ।। विष्णुः [७९,१६] [खड्कृतपकृष्णाजिनतिलसिद्धार्थकाक्षतानि पवित्राणि रक्षोनानि च दयात् ॥ (1) 'अभ्या.' भोत्रियत्वादिविशेषशालिनः । संपादाच भाषार्थिना सांप्येतानि संपादनीयानीति सचितम् । (2) 'नीलपण्ड' इति हेमाद्रिपाठः (११७४) (3) A.S. B, adtis the Comment 'अतिनम्' प्रधमाश्रामिणम् । 'शिशु' अनधीतवेदमपि । विशेषणदयं दौहित्रस्तुतिपरम् । अन्यथा तस्य यूनो यस्य च निषेधप्रसक्तेः । 'कुतपः' असी । इसी च मलदर्भसंयुक्तमानषिद- मशोबमासनमित्यभिधानात् । हेमाद्रिः, ११७८ (4) हेमाद्रिः, ११७५ ·श्राद्धकाण्डे श्राद्धसम्पद: १२९ वायुपुराणे कृष्णाजिनस्य सान्निध्यं वर्शनं वानमेव च । रक्षोन्नं ब्रह्मवर्चस्यं पशून् पुत्रांश्च दापयेत् ॥' हारीतः दर्भरद्भिस्तिलैर्दत्तं तूष्णीमप्याप्नुते दिवम् । विधिना स्वानुपूर्येण त्वक्षयं 'परिकल्पते ।। काशनादिषु दर्भायैर्मन्त्रवत्प्रतिपादिताः। पितृणामक्षया यान्त्यमृता भूत्वा महोमिभिः॥ 'तूष्णीं श्राद्धमन्त्रविवर्जितम् । इयं च दर्भादीनां विध्यानुपूर्वीसहितानां स्तुतिः। 'काशनादिषु' पात्रेष्विति शेषः। 'प्रतिपादिता' आपत्स्विति शेषः । यमः रक्षन्ति दी असुरान् तिला रक्षन्ति राक्षमान् । वेदविद्रक्षति त्वनं यतये दत्तमक्षयम् ॥ हारीतः तिला रक्षन्ति देतेयान् दर्भा रक्षन्ति राक्षमान् । रक्षन्ति श्रोत्रियाः पक्ति स्नातके दत्तमक्षयम् ।। विष्णुः [१८,४] तिलैः सर्पपेर्वा यातुधानान् विमर्जयेत् ॥ (1) [[ligurl. I... विष्णु: ....... नाल पाल trthi.. (21 'कल्पयेत्'-----!. ... . (3) 'एमामिति कयन्यायेन'- (4) हेमाद्रिः, ११७८ (5) 'सर्व रक्षति चातिपिः' इति हमाद्रिपाठ:, १७९ (6) 'परितो विकीर्णेरिति शेषः' इति हमाद्रिस्यास्या, ११३८ 17 ·कल्पकापतरी [१३ उशना कुशा दर्भाः समाख्याताः कुतपो वृसयस्तथा । दुहितुबैव ये पुत्रा दौहित्रास्ते प्रकीर्तिताः॥ 'सी' आसनविशेषः, तृणमयं वर्तुलमासनम् ।। 'शातातपः दौहित्रं स्वङ्गशृङ्गं तु ललाटे यद्धि जायते । तस्य शृङ्गस्य यत्पात्रं दौहित्रमिति तद्विदुः॥ 'दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभवति भास्करः। स कालः कुतपो नाम पितृणां दत्तमक्षयम् ॥ पैठीनसिः कुतोऽपि श्राद्धवेलायां श्रोत्रियो यदि दृश्यते। श्राद्धं पुनाति वे यस्मात् कुतपस्तेन संशितः ॥ अत्र च कुतपदौहित्रयोरनेकार्थत्वादेकतमोपावानेऽपि भादसमृद्धिर्भवतीति मन्तव्यम् ।। ब्रह्मपुराणे यतिस्त्रिदण्डी करुणा राजतं पात्रमेव च। दौहित्रः कुतपः कालश्छागः कृष्णाजिनं तथा । (1) हेमाद्रिः, ११७८ कुशाव्या दमाः पश दया या पदार्थाः, सया, दुहितुः पुत्रास्त्वेते 'दौहित्राः ।' (2) 'वृद्धशातातपः' इति हेमाद्रिः, ११७७ (3) कीर्तितामति हेमाद्रिपाठः (4) शातातपवचनामिति हेमाद्रिः (5) हेमाद्रिधृतस्कन्द पुराणवचनं यथा ३१९ कुं यत्र गोपतिगोभिः कात्स्येन तपति क्षणे । स काल: कुतपो शेयस्तत्र दत्तं महाफलम् ॥ 'कु' पृथ्वी, तां, 'गोपति:' सूर्यः, 'गोभिः' स्वकीयैः करैः, 'काम्येन' समा, यास्मन् क्षणे 'तपति' उष्णां करोति, स काल: कुतपो जयः । LIFERENapa

·श्राद्धकाण्डे श्राद्धसम्पदः
गौराः कृष्णास्तथारण्यास्तथैव त्रिविधास्तिलाः।
पितृणां तृप्तये सृष्टा दशैते ब्रह्मणा स्वयम् ॥
दर्भमन्त्रैस्तिलैहेम्ना राजतेन विना जलम् ।
दत्तं हरन्ति रक्षांसि तस्माद्यान्न केवलम् ॥
मत्स्यपुराणे
तथा ग्वाडगं च तत्पात्रं यश्च नेपालकम्बलः ।
रुक्म दर्भास्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः ॥
पापं कुत्सितमेवाहुस्तस्य संतापकारिणः ।
अष्टावेते यतस्तस्मात् कुतपा इति विश्रुताः ॥
को
हाम:,
यतेर्विशेषणं, गजनमिति पापार, र ? *13 | गेरा: Freferry:
आरण्यास्तिला ति . *ग :
मा ५४.३ । माद:
दमादिभिः fat Mata यः । हेमादिः,

·। १४॥
॥ अथातिथ्यम् ।
भिक्षुको ब्रह्मचारी च भोजनार्थमुपस्थितः।
उपविष्टेष्वनुप्राप्तः कामं तमपि भोजयेत् ।।
यस्य वै यजमानस्य नाग्रे मुक्त गतिस्तथा।
अनिष्टमहुतं तस्य हरते रक्षसां गणः ॥
प्रकृतेर्गुणतत्वज्ञो यस्यानाति यतिहविः।
म तु वेदविदां तस्य महादतिरिच्यते ॥
तस्मादग्रासने भोज्यो यजता संशितो यतिः ।
श्रोत्रियो ब्रह्मचारी वा यज्ञस्तेन न लुप्यते ॥
सहस्रं तु सहस्राणां स्नातका यत्र भुञ्जते ।
एकस्तान योगवित्प्रीतः सर्वानहति धर्मतः ॥
'अनुप्राप्तः' अतिथित्वेनेति शेषः। 'यजमानस्य' प्राद्धं
कुर्वाणस्य । 'अनिष्ठम्' इति, इष्टं हुतं च यस्माद्रक्षसां गणो
हरति तस्मादनिष्टमहुतं भवतीत्यर्थः। 'प्रकृतेर्गुणतत्वज्ञः'
प्रकृतिरत्र परमात्मा, 'प्रकृतिश्च प्रतिज्ञाहष्टान्तानुपरोधात्'
इति 'वावरायणसूत्रदर्शनात् । तस्य गुणाशिवानन्दादयः ।
तेषां तत्त्वं स्वरूपाव्यतिरेकः, तज्ज्ञ इत्यर्थः । 'अग्रासने
तस्यामेव पङ्क्तो मूर्धनि। 'अर्हति' आत्मना स स्वीकरोति।
(1) हेमाद्रिः, ४३०
(2) हेमाद्रिः, ४१७-४१८
अझसूत्रम् १, ४, २३.

·श्राद्धकाण्डे आतिथ्यम्
छागलेयः
'पूजयेाद्धकालेऽपि यतिं सब्रह्मचारिणम् ।
विप्रानुद्धरते पापात् पितृमातृगणानपि ॥
भुञ्जते यत्र तत्रापि यतयो ब्रह्मचारिणः।
गृह्णन्ति पितरो देवाः स च याति परां गतिम् ॥
तारयन्ति च दातारं पुत्रान् दारान् पितूंस्तथा ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन अर्चयेदाश्रमागतम् ॥
अलाभे ध्यानभिक्षूणां भोजयेद्ब्रह्मचारिणम् ।
तदलाभेऽप्युदासीनं गृहस्थमपि भोजयेत् ॥
ब्रह्मचारिसहस्रेस्तु वानप्रस्थशतैरपि ।
गृहस्थानां सहस्रेस्तु यतिरेको विशिष्यते॥
गन्धमाल्यफलैश्चैव भोजनैः क्षीरसंस्कृतैः ।
'संपूजयेद्यतिं श्राद्धे पितृणां तुष्टिकारिणम् ॥
ब्रह्मचारी तपस्वी च पूजनीयौ हि नित्यशः।
तस्कृतं सुकृतं यत्तु तस्मात् षड्भागमाप्नुयात् ॥
जाप्यं योगश्च यज्ञश्च यतस्तस्मै त्रयं स्मृतम् ।
तस्य प्रणामः पूजा च दत्तं भवति चाक्षयम् ॥
गृहस्थस्याश्रमं गच्छेड्रह्मचारी यतिस्तथा ।
ग्वायं पानं फलं पुष्पमात्मानमपि चेदयेत् ॥
सततं योगयुक्तानां वीतरागतपस्विनाम् ।
सर्वारम्भनिवृत्तानां यतीनां दत्तमक्षयम् ॥
(1) भोजयेदिति हेमाद्रिपाठः, ४२२
(2) हेमाद्रिः, ४२२
(3) हेमाद्रिः, ४१९
(4) 'संपूर्जयत्' 'पूजयेच' इति पाठी हेमाद्रिणा धृतो।
(5)
'यतिश्चैव'-हेमाद्रिः
'आत्मानं परिवेदयेत्' हेमाद्रिः, ४१९
(6)

·कनकापतरी [११ यतये वीतरागाय दत्तमनं सुपूजितम् । न क्षीयते श्रद्धयापि कल्पकोटिशतैरपि । ब्रह्मचारी यतिश्चैव पकामस्वामिनावुभौ । पचमानाः पतन्त्येते तापमः पतते पुनः' ॥ योगिनं समतिकभ्य गृहस्थं यदि भोजयेत् ॥ न तत्फलमवामोति सर्व गोत्रं प्रपातयेत् ॥ योगिनं समतिक्रम्य पूजयन्ति परस्परम् । दाता भोक्ता च नरकं गछते सह बान्धवैः॥ अपरस्परवानानि लोकपात्रा न धर्मतः। तस्मायनेन दातव्यमन्यथा पतितो भवेत् ॥ 'सब्रह्मचारिणं' ब्रह्मचारिसहितम् ॥ 'अलामे' इति ध्यानमित्वादीनां सहागमनेऽपि पूर्वपूर्वोत्कृष्टज्ञापनार्यम् । 'तपस्वी' यतिः । 'वेदयेत्' निवेदयेत् । 'गोत्र' कुलम् । 'प्रपातयेत्' अतिक्रान्तो यतिरिति शेषः। 'अपरस्परवानानि' परस्परवानानि न कर्तव्यानि । यतः 'सा लोकयात्रा न धर्मतः',नसमासश्चात्राश्राद्धभोजीतिवत् प्रमय प्रतिषेधे। 'धर्मतः' इति प्रथमान्तात्तसिः। 'अन्यथा' परस्परवानेन । मनुः [३,२८३] ब्राह्मणं भिक्षुकं चापि भोजनार्थमुपस्थितम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः शक्तितः प्रतिपूजयेत् ॥ (1) हेमाद्रिः, ४२२ (2) भावप्रकाश:,.३ (3) अतियित्वेनागतं ब्राह्मणं 'भिक्षुक' मिक्षार्थिनमतामणमपि भोजन- प्रवृत्तामणैरनुशातः शक्त्या पूजयेत् । मेधातिथि: ।। 'ब्रामण' राहिणम् । 'मिक्षुक' यति प्रतिनं वा । नारायणः

·श्राद्धकाण्डे आतिथ्यम्
शातातपः
अतिथिर्यस्य नानाति तच्छ्राद्धं न प्रशस्यते ।
श्रुतवतविहीनैश्च भुक्तमश्रोत्रियैश्व
यत्॥
शातातपग्रन्थान्तरे
आतिथ्यरहिते श्राद्धे भुञ्जते येऽबुधा द्विजाः ।
वृथा तेनानपाकेन काकयोनि व्रजन्ति ते ।।

·॥ १५ ॥ ॥ अथापासनीयाः॥ तन मनुः[३,२३२-२४१] चाण्डालच बराइल 'कुक्कुटव तथैव च । रजस्वला च षण्डम नेक्षेरनमतो द्विजान् ।। होमे प्रदाने भोज्ये च यरेभिरभिवीक्षितम् । देवे कर्मणि पित्र्येच 'तद्भवत्ययथातथम् ॥ प्राणेन सूकरो हन्ति पक्षवातेन कुक्कुटः ।। श्वा तु दृष्टिनिपातेन स्पर्शनावरवर्णजः ॥ 'अयथातथं यद क्रियते तद्विपरीतम् । 'कुक्कुटः पक्षबातेन' इत्यादि मनिधिविशेषणं वारणपरम् , यावति देशे कुक्कुटादीनां पक्षवातादि मंभाव्यते तावतो देशा- बपनेया इत्यर्थः। 'अबरवर्णजः' शुद्रः॥ 'यमः कुक्कुटो विवराहश्च काकः श्वा च बिडालकः । वृषलीपतिश्च वृषलः षण्डो नारी रजस्वला । एतानि श्राद्धकालेषु परिवानि नित्यशः। कुक्कुटः पक्षवातेन हन्ति श्राद्धममंवृतम् ।। (1) 'कुरकुट: भा तथैव च' इति मेघातिथिपाठ: (2) 'यदेभिरभिवीक्ष्यते' इति मेधातिथिपाठः 'अयथातथं यदर्य क्रियते तदिपरीतं भवतीत्यर्थः । मेधातिथि: प्रकतत्वात् मेधातिथिः; इति सर्वशनारायणः; शूद्राजातः इति कुल्लूः ॥ (5) हेमाद्रिः, ५१६-५१७ (3) (4) 'अवरवर्णज' चाण्डाल: ।

·श्राद्धकाण्डे अपासनीयाः घ्राणेन विड्वराहश्च वायसस्तु रुतेन तु। श्वा तु दृष्टिनिपातेन मार्जारः श्रवणेन तु ॥ वृषलीपतिश्च दानेन चक्षुर्त्यां वृषलस्तथा । छायया हन्ति वै षण्डः स्पर्शेन च रजस्वला ॥ खञ्जः काणः कुणिः श्वित्री दातुः प्रेष्यकरो भवेत् । न्यूनाङ्गश्वातिरिक्ताङ्गस्तमाशु निनयेत्ततः ॥ देवलः हीनाङ्गः पतितः कुष्ठी व्रणी पुल्कसनास्तिको । कुक्कुटः शृकरश्वानौ वा श्राद्धेषु दूरतः॥ बीभत्समशुचि नग्नं मत्तं धूर्त रजस्वलाम् । नीलकाषायवसनं छिन्नकर्ण च वर्जयेत् ॥ शस्त्रं कालायसं सीसं मलिनाम्बरवाससम् । अनं पर्युषितं वापि श्राद्धेषु परिवर्जयेत् ।। । मलिन- 'बीभत्सः' विकृतो उद्वेगकरः पदार्थः मम्बरं वस्त इति 'मलिनाम्बरवासाः ॥ महाभारते रजस्वला च या नारी व्यगिता कर्णयोस्तथा । निर्वापे नोपतिष्ठेत संग्राह्या नान्यवंशजा ! 'निर्वापे' पाकारम्भप्रभृतिश्राद्धकर्मणि । 'अन्यवंशजा' मातापितृवंशासंबद्धा । 'न संग्राह्या' न व्यापारयित- ब्येत्यर्थः॥ (1) हेमाद्रिः, ५१७-५१८-'श्रवणेन' शब्दश्रवणेन । 'दानेन' पात्रीकृतः समित्यर्थः । हेमाद्रिः, ४१८ (2) ·१३८ [१५ विष्णुः [८१,५-१०॥ संवृते न श्राद्धं कुर्यात । न रजस्वला । पश्येत् ।। न श्वानम् । न विवराहम् । न ग्रामकुक्कुटम् । प्रयनाच्याव- मजस्य दर्शयेत् ॥ पुनर्विष्णुः ।८१,१५-१७॥ न हीनाधिकाङ्गाध श्राद्धं पश्येयुः । न शूद्राः । न पतिताः। न महारोगिणः ।। विबराहमार्जारकुक्कुटनकुलशद्ररजस्वलाशूद्रीभर्ता- रख दूरमपनेतव्याः॥ बृहस्पतिः । द्धकाण्ड, ४८,५०। श्वपाकषण्डपिशुनाः 'श्वानकुक्कुटसकराः। रजस्वला च चाण्डालाः श्राद्ध कार्यास्थदर्शनाः ॥ परिश्रितेषु दयाच तिलैर्वा विकिरेन्महीम् । निनयेचोपविष्टस्तु नं दोषं पक्तिपावनः॥ 'श्वपाकः' अन्त्यजातिविशेषः । । 'आई' भाद्वान पदाथांन । ':' कागः । तदर्शनेन हि दुष्टाष्टिदूषिता: पदार्थाः पृता भवन्तीति या तस्य प्रयजन दर्शयेत् ।। हमाद्रिः,५१९ (2) अन्तिममूत्र: मुद्रितावणुमती नास्ति । हमाद्री ५१६ उपलभ्यते । 'अपने नयाः' श्राद्धप्रदेशादिनि शेष: । 'द्रीमता', अविद्यमानसजाती- यभायों ब्राह्मणादिरित्यर्थः । हेमाद्रिः, '५.१६ 'पतितश्चान' इति हेमाद्रिः, ५१ (5) उत्तरार्धमेवं हेमाद्रिणा पठितम् "रजस्वला याबण्डालात् भाडे कुर्याच रक्षणम्" (6) 'रक्षणं कुर्यात् ' इति ----यथा भाकर युपपातो न स्यात् तथा कुर्यादित्यर्थः 'परिभितेषु' परिवृतेशु । महीमित्युपलक्षणं, यावन्तः पदार्थाः पाकादिभिः दृष्टाः तावन्तः कृष्णातिलैरव कीर्णाः । पतिपावना वा दोषं 'निनयेत्' अपहरेत् ॥ हेमाद्रिः, ५१९ me ·श्राद्धकाण्डे अपासनीयाः १३९ हारीतः दैवे वा यदि वा पित्र्ये सुरापी यत्तु संस्पृशेत् । रजस्वला पुंश्चली वा रक्षः संगच्छते हि तत् ॥ वायुपुराणे नग्नादयो न पश्येयुः श्राद्धमेवं व्यवस्थितम् । गच्छन्ति तैस्तु दृष्टानि न पितृन्न पितामहान् ॥ सर्वेषामेव भूतानां त्रयी संवरणं स्मृतम् । तां त्यजन्ति तु ये मोहात् ते वै नग्नादयो जनाः॥ बौद्धश्रावणनिग्रन्थाः शाक्यजीवककापिलाः। येऽधर्माननुवर्तन्ते ते वै नग्नादयो जनाः॥ वृथाजटी वृथामुण्डी वृथानग्नश्च यो नरः। महापातकिनो ये च ते वै नग्नादयो जनाः ॥ कुलत्वमानिनः शावा व्याधा मुष्टिकलङ्घनाः। कुकर्मसंश्रितास्त्वेते कुपथाः परिकीर्तिताः॥ एभिर्निलितं दृष्टं श्राद्धं गच्छति दानवान् । देवतानामृषीणां च पापवादरताश्च ये ।। असुरान् यातुधानांश्च दृष्टमेतैर्ऋजत्युत । अपुमानपविद्धश्च कुक्कुटी ग्रामसूकरः ॥ (1) दैवे वा याद वा पिश्ये मुराप्यायतनं स्पृशेत् । रजस्वला पुंश्चली च निवापे समुपस्थिते ।। 'निवाप:' पितृ कर्म 'समुपस्थित'शब्दात् पाकोपक्रमात् प्रभृतीति विशेयम् ॥ हेमाद्रिः, ५१८ (2) ब्रह्मपुराणादिति श्राद्धप्रकाश, १५१; ब्रह्माण्डपुराणादिति हेमाद्रिणा आद्यश्लोकत्रयं मूचितम् , ५१९-५२०, 'नमाः' वेदपरित्यागिनः । 'त्रयी' वेदः, 'संबरणं' प्रावरणं, यथा प्रावरणं पुरुषान् त्रायते एवं त्रय्यपि दुःखेभ्यः त्रायत इति प्रावरणसादृश्यम् ॥ हेमाद्रिः, ५२० (3) एष वायुपुराण श्लोक इति हेमाद्रि-मित्र मिश्रादयः ।

·[१५ श्वा चैव हन्ति श्राद्धानि दर्शनादेव सर्वशः। श्वाविसकरसंमृष्टं दीर्घरोगिभिरेव च ॥ पतितैर्मलिनैश्चैव न द्रष्टव्यं कथंचन । अनं पश्येयुरेते यत्तम स्याद्धव्यकत्र्ययोः ॥ उत्स्रष्टव्यं प्रधानार्थ संस्कारम्त्वापदि स्मृतः । हविषा मंस्कृतानां तु पूर्वमेव हि मार्जनम् ॥ मृत्मंयुक्ताभिरद्भिस्तु प्रोक्षणं तु विधीयते । सिद्धार्थकः कृष्णतिले कार्य वावकीरणम् ॥ गुरुसूर्यानिबस्तानां दर्शनं वा प्रयत्रतः। 'बौद्धश्रावणकादयः' पाम्बण्डविशेषाः । 'कुलस्वमा- निनः' ये कुलाभिमानेन त्यक्ताचाराः । 'शावाः' मृतहा- रिणः। 'मुष्टिकः' मल्लः । 'प्रधानार्थ' श्राद्धार्थम् । 'उत्स्र- ष्टव्यं' श्राद्धे नन्न नियोज्यम् । असंभवे तु मृत्संयुक्ता- भिरद्भिर्मार्जनादिछागदर्शनपर्यन्नसंस्कारं कृत्वा विनियो- ज्यमिति समुदायार्थः ।।

·॥ १६ ॥ ॥ अथ विधिपरिभाषा ॥ तत्र शातातप: नित्यश्राद्धमदेवं स्यादेकोद्दिष्टं तथैव च ॥ मातृश्राद्धं तु युग्मैः स्याददैवं प्राङ्मुखैः पृथक् ॥ योजयेईवपूर्वाणि श्राद्धान्यन्यानि यत्नतः। सदैवं भोजयेशाद्धं तत्पूर्व च प्रवर्तयेत् । अन्यथा त्ववलम्पन्ति सदैवासुरराक्षसाः॥ 'तत्पूर्व' दैवपूर्वम् ॥ वायुपुराणे नाऽप्रोक्षितं स्पृशेत् किंचिच्छाद्धे देवे तथा पुनः। उत्तरेण हरेद्वेधा दक्षिणेन विसर्जयेत् ॥ 'धेदिः' अत्र दक्षिणाप्रवणादिश्रादेशः । 'देवे' देवश्राद्धे। मनुः [३,२०३-२०५] 'देवकार्याद्विजातीनां पितृकार्य विशिष्यते। देवं हि पितृकार्यस्य पूर्वमाप्यायनं स्मृतम् ॥ तेषामारक्षभूतं तु पूर्व दैवं नियोजयेत् । (1) दैवकार्यादिति मेधातिथिपारः (2) 'श्रुतम्' इति कुल्लूकपाठः ·कृत्यकल्पतरी [१६ रक्षांसि हि विल्लुम्पन्ति' श्राद्धमारक्षवर्जितम् ॥ देवाणन्तं तदीहेत पित्राद्यन्नं न नवेत् । पित्र्यानान्तं स्वीहमानः क्षिप्रं नइयति सान्वयः ॥ 'आप्यायनं' पितृश्राद्धस्य प्रधानीभूतप्प ममृद्धिकर- मङ्गभूतं न तु स्वतः प्रधानम् । 'आरक्षभूतं' सर्वतो रक्षाकरम । 'दैवान्नं देवतागारम्भाबमाने यस्य तत्तथा। एतेनैतदुक्तं भवति - निमन्त्रणानि देवपूर्व, बिमर्जनं तु विपरीनं कर्तव्यम् ॥ देवलः यत्र तु क्रियते कर्म पैतृके ब्राह्मणान् प्रति । तत्मव तस्य कर्तव्यं वैश्वदेवत्यपूर्वकम् ॥ वृहस्पतिः श्राद्धकाण्ड, ९१ ९४ ऋतुर्वक्षो वसुः मत्यः कालः कामस्तथैव च । धुरिश्च रोचनव तथा चैव पुरूरवाः ।। माईवश्व दशैते तु विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः। इष्टिश्राद्धे ऋतुर्दक्षः मत्यो नान्दीमुले यमः ॥ नैमित्तिके कालकामौ काम्ये च धुरिरोचनी । पुरूरवा मार्द्रवश्व पार्वणे समुदाहती॥ उत्पत्ति नाम चैतेषां न विदुर्ये द्विजातयः । अयमुच्चारणीयस्तैः श्लोकः श्रद्धासमन्वितैः ।। आगच्छन्तु महाभागा विश्वेदेवा वरप्रदाः । ये यत्र योजिताः श्राद्ध मावधाना भवन्तु ते ॥ (1) 'रक्षासि विप्रन्नुम्पन्ति' इति मेधातिथिपाठः 'देवान्त' देवेन कमैगा आदिरूपक्रमः भादस्य कर्तव्यः । अतम निमन्त्रणं देवानां पूर्व कर्नव्यमतः समाप्ति: । विमाने ब्राह्मणेषु पश्चाहवाना विसर्जनं कर्तव्यम् ॥ मेघातिथि: । (3) हेमाद्रिः, १४३; 'क्रतुदक्षः'; 'पुरुरवायौ' इति । ऋतुर्दश:-उ.

·श्राद्धकाण्डे विधिपरिभाषा 'इष्टिश्राद्धम्' इच्छाश्राद्धम्। 'नैमित्तिकं सांवत्सरिकम्। एकोद्दिष्टं तद्यस्य साग्न्यादेः पार्वणवत् क्रियते। 'यत्र' विश्वे- देवानां संभवात् ॥ शातातपः उदङ्मुखस्तु देवानां पितृणां दक्षिणामुखः । प्रदद्यात्पार्वणे श्राद्धे दैवपूर्व विधानतः॥ श्राद्धकल्पे कात्यायनः [१,१,२४-२५,१,२,१-५] आवाहनादि वाग्यत उपस्पर्शनात् । आमन्त्रि- ताश्चैवम् । देवपूर्व हि श्राद्धम् । पिण्डपितृयज्ञवदुप- धारः पित्र्ये । द्विगुणास्तु दर्भाः । पवित्रपाणिर्दद्यादासीनः सर्वत्र । प्रश्भेषु पङ्क्तिमूर्धन्यं पृच्छति ॥ 'सर्वान् वा पित्र्य' इति वचनात् तर्पणाद्यपि पित्र्ये द्विगुणैः कुशैः समाचरन्ति, न ऋजुभिरेव ।। मनुः [३,२८९] प्राचीनावीतिना सम्यगपसव्यमतन्द्रिणा ॥ पित्र्यमानिधनात् कार्य विधिवदर्भपाणिना ।। 'अपसव्यं वामपार्चे । 'अतन्द्रिणा' अनलसेन । 'आनिधनात्' आसमाप्तेः ॥ छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः [१,२३] दक्षिणं पातयेज्जानु देवान्परिचरन् सदा । पातयेदितरं जानु पितृन् परिचरन् सदा ॥ [इति श्रीलक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ विधिपरि- भाषा पर्व ॥ : (1) 'आ निपानात्' आ मरणात् । यावजीविकेयं विधिरित्यर्थः । मपातिथिः ·॥ १७॥ ॥ अथ जपासनादिविधिः अथ जपासनवानाबाहानार्यपाधकरणानि । तत्र ब्रह्मपुराणे उपविश्य जपेद्धीमान् गायत्रीं तदनुज्ञया। पापापहं पावनीयमश्वमेषफलं तथा । मन्त्रं वक्ष्याम्यहं तस्मादमृतं ब्राधनिर्मितम् ॥ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वधायै स्वाहायै नित्यमेव भवन्विति ॥ आचावसाने श्राद्धस्य त्रिरावृत्तं भवेत्सवा । अश्वमेधफलं तद्विजैः मत्कृत्य पूजितः ॥ पिण्डनिर्वापणे वाऽपि जपेदेतत्समाहितः। पव्यमानमिदं श्रुत्वा श्राद्धकाले अपस्थिते ॥ पितरः क्षिप्रमायान्ति राक्षसाः प्रद्रवन्ति च । मत्स्यपुराणे विश्वान्देवान् यवैः पुष्पैरभ्यासनपूर्वकम् । पूरयेत्पात्रयुग्मं तु स्थाप्य दर्भपवित्रके। याज्ञवल्क्यः [२,२२०-२३५ पाणिप्रक्षालनं दत्वा 'विष्टरार्थ कुशानपि । आवाहयेवनुज्ञातो विश्वेदेवास इत्युचा ।। .. 'विश्रार्थ' मासनार्थम ।

·श्राद्धकाण्डे जपासनादिविधिः १४५ यवैरन्ववकीर्याथ भाजने सपवित्रके। शन्नो देव्या अपः क्षिप्त्वा यवोऽसीति यवांस्तथा ॥ या दिव्या इति मन्त्रेण हस्तेष्वयं विनिक्षिपेत् । दत्त्वोदकं गन्धधूपमाल्यदानं सदीपकम् ॥ तथाच्छादनदानं च करशौचार्थमम्बु च । अपसव्यं ततः कृत्वा पितृणामप्रदक्षिणम् ॥ द्विगुणांस्तु कुशान् कृत्वा 'उशन्तस्त्वेत्यूचा पितृन् । आवाय तदनुज्ञातो जपेदायन्तु नस्ततः॥ [अपहता इति तिलान्विकीर्य च समन्ततः ।। यवार्थास्तु तिलैः कार्याः कुर्यादादि पूर्ववत् ।। दत्वाध्य संसवांस्तेषां पात्रे कृत्वा विधानतः। पितृभ्यः स्थानमसीति न्युजं पात्रं करोत्यधः॥ 'पाणिप्रक्षालनं' प्रक्षाल्यतेऽनेनेति प्रक्षालनमुदकम् । 'विष्टरार्थम्' आसनार्थम् । 'अनुज्ञातः' अनुमतः। अनुज्ञात- वचनादेव 'विश्वान् देवानावाहयिष्ये' इत्यादिप्रश्नोऽर्थात् पूर्व वेदितव्यः। 'यवैरन्ववकीर्य' आवाहनानन्तरमासनार्थ यवविकिरणं कृत्वा । 'यवोऽसीति' 'यवोऽसि धान्यराजो वा' इत्यादिना । 'आयन्तु न' इति, 'आयं तु नः पितर' इत्यादिमन्त्रः। 'यवार्थाः' यवप्रयोजनानि विकिरणादीनि । 11) 'पय ' इति विश्वरूपविज्ञानेश्वरादृतपाठः 'गन्धधूपमाल्यधाम सदीपकं' इति विश्वरूपपाठः । 'गन्धमाल्यं धूपदानं सदीपक' इति मिताक्षरा ॥ (3) Missing in halpataru and Viśvarūpa's text but found in the Mindesarti text. 'उशन्तस्त्वेत्युचा' इति विश्वरूपपाठः । 'घुशन्त' इति मिताक्षरा । (5) Missing in Kalpataru and Viśvarūpa's but supplied by the Mitaksari. (6) यवमिति मूलमातृकापाठः व्याख्याने न्युजमिति शुद्ध- पाठोऽस्ति ।

·१४६ कूप कल्पतरौ [१७ 'संम्रवाः' अर्ये दीयमान संम्रवन्तः उदकविन्दवः । 'तेषां' अाणाम् । 'न्युज' अधोमुम्बम् । 'अधः' भूमौ ।। मत्स्यपुराणे या दिव्येत्यय॑मुत्सृज्य दद्याद्गन्धादिकं ततः । बस्नोत्तरं चानुपूर्व दत्त्वा मंम्रवणादि म॥ पितृपात्रं निघायाध न्युजमुत्तरतो न्यसेत् ॥ 'वस्त्रोत्तर' बनवानमुत्तरमन्त्य पत्र गन्धादिवाने तत्तथा। 'अनुपूर्व' अनुक्रमेण । 'मम्रवणं' मंम्रबोवकम् ॥ आदिशन्देन तिलपुष्पपवित्राणां ग्रहणम् । 'उत्तरतः' उपविष्टब्राह्मणादुत्तरस्यां दिशि ॥ श्राद्धकल्पे कात्यायनः [२,५-१४] आसनेषु दर्भानास्तीर्य विश्वान् देवानावाहयिष्य इति पृच्छति । आवाहयेत्यनुज्ञातो विश्वेदेवास आगते- त्यनयाऽऽवाचावकीर्य विश्वेदेवाः शृणुतेममिति जपित्वा पितनावाहयिष्य इति पृच्छति । आवाहयेत्यनुज्ञात उशन्त- स्स्बेत्यनयर्चा'ऽऽवाधावकीर्याऽऽयन्तु न इति जपित्वा यज्ञियवृक्षचमसेषु पवित्रान्तहितेष्वकैकस्मिन्नप आसि- श्वति शन्नो देवीरिति । एकैकस्मिन्नेव तिलानावपति 'तिलोऽसि पितृदेवत्यो गोमवो देवनिर्मितः । प्रश्नमद्भिः स्वधया पिल्लोकान् प्रीणाहि नः स्वाहेति । पानमात्स्ययोरयुक्तमिति हेमाद्रिः, १३० १; अस्पार्थ: :--'या दिव्या इत्यनेन मन्त्रेण अध्ये 'उत्सृज्य' दया, तदनन्तरं 'आदित:' प्रथम, गित्रे संसवान् पितामहार्यपात्रस्थितान जलशेगन् निधाय त्यानं 'नयः स्थानममा' त्यनेन मन्त्रेण भोर द्विजप इतेरुतरतो न्युजे 'यम' निदधीत । निधाय च 'गन्धादिक' गन्धपुष्पधूपदीपं, 'वस्त्रोत्तरे' बत्रमुत्तरं यस्य यस्य दीयते तदनुपूर्वक्रमेण दस्वामौकरणञ्च कृत्वा परिवेषयेदिति ।। हेमाद्रिः, १३०१-१३०२ (2) 'ऋचा' मुद्रितश्राद्धकल्यसूत्रे, पृ. ७४५ नास्ति ।

·श्राद्धकाण्डे जपासनादिविधिः १४७ सौवर्णराजतौदुम्बरखड्गमणिमयानां पात्राणामन्यतमेषु पात्रेषु यानि वा विद्यन्ते। पत्रपुटेषु वा । एकैकस्यैकैकेन ददाति सपवित्रेषु हस्तेषु “या दिव्या आपः पयसा संबभूवुर्या अन्तरिक्ष उत पार्थिवीर्याः । हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आपः शिवाः शंस्योनाः सुहवा भवन्त्वित्यसावेषतेऽर्घ" इति । प्रथमपाने संस्रवान् समवनीय पितृभ्यः स्थान- मसीति न्युजं पात्रं निदधाति । अत्र गन्धपुष्पधूपदीपानां प्रदानम् ॥ 'असाविति सबोधनान्तं पित्रादिनामोपलक्षणम् । 'अत्र एतस्मिन् काले। आश्वलायनगृह्यम् [४,७,५-१४] अपः प्रदाय । दर्भान् द्विगुणभुनानासनं प्रदाय । अपः प्रदाय । नेजसाश्ममयमृन्मयेषु त्रिषु पात्रेष्वेक- द्रव्येषु वा दर्भान्तर्हितेष्वप आसिच्य 'शन्नो देवीरभिष्टय' इत्यनुमन्त्रितासु तिलानावपति "तिलोऽसि सोमदेवत्यो गोसवे देवनिर्मितः । प्रनवद्भिः प्रत्तः स्वधया पितृनिमा- श्लोकान् प्रीणयाहि नः स्वधा नम” इति । प्रसव्येन । इतर- पाण्यङ्गुष्ठान्तरेणोपवीतित्वाद्दक्षिणेन वा सव्योपगृही. तेन पितरिवं ते अर्घ्य पितामहेदं ते अर्ध्यमिति। अप्पूर्वम् । (1) 'दीपवाससां' इति मुद्रितश्राद्धकल्पसूत्रे, पृ. ७५२ (2) Chapter and sutra divisions differ in different recensions of létaliviina Grli vasitra. The figures given in brackets follow that of Narayama (e.I. .inandasrama, 1937, pp. 125-127). In Ilaradattācārya's recension (Trivandrum Sanskrit Series, 1923) the ten sätras are counted as five. The concluding verse is wanting in some manuscripts of Jürii navriti, while others give it thus: उद्धरेद्याद चेत्यानं विवृतं वा यदा भवेत् । तदाऽऽसुरं भवेच्छाद्धं क्रुद्धैः पितृगणैर्गतैः ।। in the edition fuliowed by II. Oldenberg (S.B.E., XXIX, 1886) the above sūtras are as Il", 7, 7-16.

·११८ স্কৃশক্ষা [१७ ताः प्रतिग्राहयिष्यन् सकृत् सकृत् स्वधा अर्ध्या इति। प्रमृष्टास्वनुमन्त्रयेत "या दिल्या आपः पृथिवी मंबभूवुर्या अन्तरिक्ष्या उत पार्थिवीर्याः । हिरण्यवर्णा यशियास्ता न आपः शंस्योना भवन्वि"नि मनवान् समवनीय ताभिरद्भिः पुत्रकामो मुन्वमनक्ति। नोद्धरेत्प्रथम पात्रं पितणामर्यपातितम् । आवृतास्तत्र तिष्ठन्ति पितरः शौनकोऽब्रवीत् ॥ उद्धरेयदि नत्पात्रं ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः । अभोज्यं तवेच्छाद्धं कद्धेः पितृगणर्गः ॥ एतस्मिन् काले गन्धमाल्यधूपदीपाच्छादनानां प्रदानम् ॥ 'दर्भान् आमनं प्रवाय' दर्भानामनत्वेन प्रदाय इत्यर्थः । 'जमाश्ममयमृन्मयेषु" यथाक्रम पित्रादीनां द्रव्यत्रयनिर्मितेषु । 'एकद्रव्येषु' द्रव्य प्रयाऽमभवं मृवाचे. कजातीयद्रव्यमयेषु । 'प्रसव्यन' वामेन हस्तेन । तत्रापि न केवलेन वामेनैव, अपि तु इतरपाण्यगुष्टान्तरेण', इतरस्य दक्षिणस्य पाणेः अङ्गुष्ठान्तरेण पितृतीर्थन । तेनैतदुक्तं भवति-वामहस्तेन अर्घ्यपात्रं धृत्वा, दक्षिणहस्तेन पितृतीर्थ संस्पृश्य, यथा ब्राह्मणहस्तेषु जनं पतति तथा देयमिति । . मनिवेदयदिन हरदन (2. 'प्रमटा' इति नारायणः; 'प्रमष्टाम्' इति हरदनः । 'समया' अदिानावा प्रार: । हरदनः 'तेज' सुरुगर मत सामादिकायन 'अरममय माणिक्य- मरकत स्फोटकादिमयम् । 'मृन्मयं मृत्तिकारकीनकम् । दीनां यथाक्रममकैकस्य तेजसादिजातीयमेके कपाश्रमिय भिनजातीपद्रव्यनिर्मिरेतु पात्रेषु त्रयाणामपि वा पितणां तेनमादिजानां यद्रध्यानार्मन त्रिपु | हमाद्रिः, १२७९ .१२८० प्रयाणा ·श्राद्धकाण्डे जपासनादिविधि: १४९ ततो वामन हस्तेन गृहीत्वा चमसान् क्रमात् । पितृतीर्थेन तत्तोयं दक्षिणेन च पाणिना ॥ इति ब्रह्मपुराणवचनात् । अत्रैव हेतुः 'उपवीतत्वादु'इति । यथा दक्षिणहस्तेन कर्म कुर्वन् वामस्कन्धस्थितेन यज्ञोपवी- तेनोपवीती भवति तथा वामहस्तेन कर्म कुर्वन् दक्षिण- स्कन्धस्थितेन यज्ञोपवीतेनोपवीती भवति । 'दक्षिणेन वा सव्योपगृहीतेन' दक्षिणेनैवावामहस्तेन वामहस्तान्वारब्धे- नाान् दद्यात् । 'प्रसृष्टासु' दत्तास्वप्सु। 'नोद्धरेत् प्रथम पा' इति-प्रथमं यथोक्तोद्धरणकालात् ।। वैजवापगृह्यम् अन्नं संस्कृत्य ब्राह्मणानयुग्माननवद्याननूचानान् यथाहमुपवेश्य प्राचीनावीती पात्राण्यप्पूर्णानि सदर्भाणि सतिलानि पश्चादग्दर्भ' निधाय तिष्ठन् पितृनावाहयि प्यामीत्यामन्थ्योशन्तस्त्वेत्यनया यजमानस्य पितरं पिता- महं नामभिरावाह्याऽऽयन्तु नः पितर इति जप्त्वा पात्राण्यनुदिशति पितरेतत्ते अयं पितामहेदं से अध्य प्रपितामहेदं ते अर्ध्यमिति ब्राह्मणाञ्जलिषु पात्राणि निनीय पितृभ्योऽक्षयमस्त्विति शेषं दर्भेष्व- बनेजयति॥ वामहस्तगृहीतन पात्रण दक्षिणहस्ते जलं सावयन् दक्षिणहस्त- पितृतीथेन विप्रहले तन्निनदिति वचनार्थः । अत्र 'एप तेऽर्य' इत्येतस्य स्थाने 'एतत्तुभ्यम तिलोदकम्' इत्युच्चारणीयम् । अयश्च मन्त्रः प्रायेणानिमत्कर्तृक- भाद्धविषयांमति गम्यते, सानिकश्राद्धे हि अर्घ्यशब्दमन्तरेणैवोदकनिषेचनावेधे- रुपलम्भात् ।। हेमाद्रिः, १२९३ 12) निनयेत् इति हमाद्रिपाठ: । पत्राणीति पात्रस्थानि जलादी- न्यय वस्तूनि । १२९१ ·Py ty १५० [१७ 'शेषम्' अर्घ्य दत्वाऽवशिष्टमयं पात्रस्थमेव । वर्भेषु' अर्यपात्रधारणार्थमुपक्लभेषु ॥ शाडायनगृहयम् !४,१.२ ४] ब्राह्मणान् वेदविदो युग्मान् ज्यवराान् पितृवतु- पवेश्यायुग्मान्युदपात्राणि तिलरन्यवकीर्यामाबेतत्ते इत्यनु विश्य ब्राह्मणानां पाणी निनयन ॥ 'ध्यवरायाः' प्रयोऽवराा निकृष्टमंख्या येषु तेषु ब्रामणेषु । तथा निगमः श्वःश्वो नापिताभ्यङ्गोन्मर्दनस्नानदन्तधावनाविभि- रभ्यर्च्य स्नानानागतान् पायाचिमनीयदर्भासनानु- लेपनधूपमुमनोभिरभ्यर्य पित्रादीनावाहहिष्य पृच्छति । प्रतिपितनकैकं मातुर्मातामहांश्च वृद्धावभ्यासे दर्भान् द्विगुणानामनेषु प्रदाय पादेभ्योऽन्यांशोल्लिख्य दक्षिणालेन्वायां कृत्वा लोहांश्चममांश्चतुर: म्रक्तिलपयोवधि- मधुतमिश्रान् महाव्याहत्याऽऽपो हिठा शसोदेवीरित्यद्भिः प्रपूर्य ताभिर्व्यतिषङ्गमवदानवद्भुन्या हस्तेष्वपोऽभिषञ्च- स्यमुष्येति नामग्राहं चतुर्थन मातामहादीनाम् ॥ 'श्व:श्वः' निमन्त्रणदिवमाद्वितीयदिने । 'नापि- ताभ्यर्चनं' नग्वकल्पनादिना । 'धृद्धावभ्यासे' वृद्धिनि- मित्तके 'अभ्यासे' आवृत्ती श्राद्धस्य, मातृमातामहादीनां प्रतिदैवतमावाहनादि कर्तव्यम्। अन्यान् लौहान्' ताम्रादि- मयान् । 'चतुर' इति पित्रादित्रयस्य पात्रत्रयम्, माताम- हादीनां चैकमेव । 'चतुर्थेन मातामहादीनाम्' इत्यभिधा- नात् । 'सक्' प्रथितकुसुमानि । 'ताभिः' अद्भिः 'व्यतिषङ्ग' ।

·, श्राद्धकाण्डे जपासनादिविधिः १५१ कृत्वा इति शेषः । अवदानवत्' अवदानधर्मेण ॥1 शङ्खलिखितो अपसव्यं वासोयज्ञोपवीते कृत्वा तिलैरवकीर्य सवसुरभितिलोन्मित्रं पात्रेषदकं दत्त्वा शन्नो देवीरिति ब्राह्मणाननुज्ञाप्य पितृनावाहयिष्यामीत्युशन्तस्त्वेत्यावाह्य पवित्रान्तरितेषु' ब्राह्मणहस्तेषूदकं निनयेत् ।। ब्रह्मपुराणे देवानावाहयिष्येऽहं प्राहुरावाहयत्सु च । विप्राङ्गुष्ठं गृहीत्वा तु विश्वेदेवान् समाह्वयेत् ॥ ततो मन्त्रं जपेन्मौनी विश्वेदेवास आगत' । द्वितीयं च जपेन्मन्त्रं विश्वेदेवाः शृणुतेति च ।। जपेत् तृतीयं मन्त्रं तु पौराणं पुण्यवर्धनम् । ॐ आगच्छन्तु महाभागा विश्वेदेवा वरप्रदाः॥ ये यत्र “योजिताः श्राद्धे सावधाना भवन्तु ते । इदं वः पाद्यमयं च पुष्पं धूपं विलेपनम् ।। अयं दीपप्रकाशश्च विश्वेदेवाः समय॑ते। पितृनावाहयिष्येऽहं शेषान् विप्रान् वदेत्ततः॥ (1) 'श्व:' निमन्त्रणादुत्तरदिने । अभ्यङ्गग्रहणं नखादिकल्पनोपलक्षणार्थम् । तच 'स्वनापितेन' मूल्यादि प्रदाय यजमानोपकल्पितेन नापितेन । एतच्च प्रत्युत्थाना- त्प्रभृति निमन्त्रणवर्जमलङ्करणान्तं मनुष्य सत्कारादिरूपत्वात् मानुषमेव न पित्र्यम् । अतो यथालोकं यज्ञोपवीतादिधर्मवते व कार्य न पित्र्यधर्मवता ॥ (हेमाद्रिः, ११८२) 'उशन्तस्त्वा निधीमही'त्यनयर्चाऽऽवायेत् इति हेमाद्रिपाठः, १६८९ (3) हेमाद्रिः, १२९०-पवित्रान्तार्धानश्च केचित् ब्राह्मणहस्ते पवित्रं निधाय कुर्वते, अपरे तु अर्यपात्रत्याग्रे तिरश्चीनं पवित्रे विधारयन् तत्संपादयन्ति ।। (4) हेमाद्रिः, १२२६ (5) 'महाबलाः' इति हेमाद्रिपाठः (१२२६) (6) 'विहिताः' इति हेमाद्रिपाठः (१२२६) (7) हेमाद्रिः, (१२४८) ·१५२ कल्प कल्पनरी [१. आवाइयति चोकरतः मावधाना भवन्विति। इवं वः पापमय चतुयन्तं निवेदयेत् ॥ पितन् पितामहान् यक्ष्य भोजनेन यथाक्रमम् । प्रपितामहान् माश पितमानुपूर्वशः ॥ उशन्तस्त्वति म जपन् पितनावाह येत्ततः। सोमवन्तो बर्हिषद अग्निध्यात्ताभ यऽपरे ।। पितरः पुण्पयशमः सर्वेऽध्यायन्तु नस्विति । ततस्तिलान् गृहे तस्मिन् विकिरेवाप्रदक्षिणम् ॥ श्रद्धया परया युक्तो जपेयपहनान्विति । नतो यशियवृक्षोक्तपात्रषु मकुशेषु च ॥ गृहीत्वा यः पवित्रांम शन्नो देवीं जपन् क्षिपेत् । विकिरेत्तेषु च तिलान् तिलोमीति जपक्रमात् ॥ अर्यः पुष्पेश गन्धेश ताः प्रज्याश्च शाम्प्रवत् । तनो बामेन हस्तेन गृहीत्वा चमसान् क्रमात् ॥ पितृतीर्थेन तत्तोयं दक्षिणेन च पाणिना। वत्तदर्भोदके हस्ते विप्रभ्य पृथक पृथक् ।। दयान्मन्नं जपंश्चाध या दिव्या आप इत्यपि । अमुकामुकगोत्रेतत् तुभ्यमस्तु तिलोदकम् ॥ एष तेऽर्ध्यमिति प्रोच्य तेभ्यो दयादधाष्टधा। जलं क्षीरं दधि घृतं तिलतण्डुलमर्षपाः ।। कुशाग्राणि च पुण्यानि दत्वाऽऽचामेत्ततः स्वयम् । [अयं वो गन्ध इत्युक्त्वा गन्धं दद्यात्मशोभनम्। इदं च पुष्पमित्युक्त्वा पुष्पाणि च निवेदयत् ।। अयं वो धूप इत्युक्त्वा तदग्रे तु दहत्ततः । अयं वो दीप इत्युक्त्वा दीपं हयं निवेदयेत् ।। अनङ्गलग्नं सदनं विभवे तयुगं शुभम् । (1) Restored from Hemadri, p. 1248 ·श्राद्धकाण्डे जपासनादिविधिः १५३ [इदं वो वस्त्रमित्युक्त्वा त्रितयं वा निवेदयेत्'] इदं वो 'माल्यमित्युक्त्वा दद्यान्माल्यं सुशोभनम् । श्वेतचन्दनकपुरकुसुमानि शुभानि च ॥ विलेपनार्थ दद्यात्तु यच्चान्यत् पितृवल्लभम् । 'मौनी' विहितेतरवाग्व्याहरणनिवृत्तः। 'आगच्छन्तु' इत्यादिकस्तु तृतीयो मन्त्रः मन्त्रः विश्वेदेवोत्पत्तिनामविशे- षाऽऽसने बोद्धव्यः । 'उत्पत्ति नाम चैतेषाम्' इत्यादि बृहस्पतिवचनानुसारात् । 'चतुर्थ्यन्तं' अमुकामुकगोत्रै- तत्तुभ्यमिति प्रकारेण । 'सकुशेषु' पवित्रस्वरूपकुशसहि- तेषु । 'शास्त्रवत्' विहितैर्गन्धपुष्पादिभिरित्यर्थः। 'अष्टधा' अष्टप्रकारकत्वमत्र द्रव्याष्टकनिबन्धनम् द्रव्याष्टकनिबन्धनम् । यच्चान्यत् पितृवल्लभं' रजतादि,जीवतांवा यदभिलषितं पित्रादीनाम्॥ तेषु संस्रवपात्रेषु जलपूर्णेषु तत्र सः। पुत्रकामो मुग्वं पश्येन्मन्नं पूर्वमुखो जपेत् ॥ शुन्धन्तां लोकाः पितृसदनाः पितृसदनमसीति च ॥ ततस्तेष्वर्यपात्रेषु सपिधानेषु तत्पितॄन् । पूजयेत् पितृपूर्व तु पाद्यायॆकुसुमादिभिः॥ तथा 'सस्तभाण्डानि वानि पितृ दैवतकर्मणि । पृथिवी पितृभिर्दुग्धा पात्रे रौप्यमये पुरा ॥ (1) Missing in the text; restored from Hemādri, p. 1248 (2) माल्य अथितपुष्पाणि-हेमाद्रिः । (3) विलेपनञ्च द्विजानां श्राद्धकर्ता कुर्यात् त एव वा कुर्युः । (हेमाद्रिः, १२४३) (4) 'भमभाण्डानी'ति श्राद्धक्रियाकौमुद्याम् (१२३) (5) सुवर्णरूप्यताम्राश्मशङ्खस्फटिकशक्तयः । भिन्नान्यपि प्रयोज्यानि पितृदेव- तकर्मणि ॥ पृथिवी etc. (१२६)

·कल्पकल्पतरी
[१५
स्वधामन्त्रं च तत्तस्मातभ्यः प्रियतरं सदा ।
रौप्यपात्रेण पाचादि' तस्मात् सूक्ष्मेऽपि कारयेत् ॥
दरवा हेममये पात्रे रूपवान् स्यात्म मानवः ।।
दवा रबमये पात्रे सर्वरनाधिपो भवेत्।
पालाशे ब्रह्मवर्चस्वी चाश्वत्थे 'राज्यमाप्नुयात् ॥
पात्र औदुम्बरे दवा मर्वभूताधिपो भवेत् ।
दावा न्ययोधपात्र तु प्रजा तुष्टि श्रियं लभेत् ॥
रक्षोने काश्मरीपात्रे' वत्वा पुण्यं लभेयशः।
सौभाग्यं चाथ माधूके फल्गुपात्र च सम्पदम् ।
श्वेतार्कमन्दारमये दत्वा च मतिमान् भवेत् ॥
बिल्वपात्रे धनं बुद्धिं दीर्घमायुरवाप्नुयात् ।
अथ पद्मपुटे दत्वा मुनीनां बल्लभो भवेत् ॥
सिक्ते मधुकृताभ्यां च यथासंभवमेव वा ।।
'मस्तभाण्ड' विशीर्णभाण्डम् । 'फल्गुपात्रं' काष्ठो-
दुम्बरपात्रम् ॥
वायुपुराणे
तथार्घ्यपिण्डभोज्येषु पितृणां रजतं वरम् ।
अमङ्गल्यं प्रयनेन देवकार्येषु वर्जयेत् ।।
वर्जयेदित्यनुवृत्तौ विष्णुः [७१,५-११
(1) 'चाादि' इति गदाधरपाठः !
(2) 'स्यादमत्सरः' इति गदाधरः
(3)
वह्ममाप्नुयात् ' इति तत्र पाठः (१२)-'यमं' याइनम् ।
(4)
'काश्मरी' गम्भारी (गदाधरः)
(5)
'वृद्धि' इति गदाधरपाठः ।

·1 श्राद्धकाण्डे जपासनादिविधिः १५५ उग्रगन्धीन्यगन्धीनि कण्टकिजातानि रक्तानि पुष्पाणि च । सितानि सुगन्धीनि कण्टकिजातान्यपि जलजानि रक्तान्यपि दद्यात्। वसामजाचं दीपार्थ न दद्यात् । जीवजं च सर्व न धूपार्थे । तैल घृते दद्यात् । मधुघृतसहितं गुग्गुलुं दद्यात् । चन्दनकुङ्कुमकर्पूरागुरुपद्मकान्यनुलेपाय॥ वसामज्जाद्यं' इत्याद्यशब्दादन्यदपि जीवजमेवं- विधं वय॑मिति गम्यते । 'तैलते दद्यात्', दीपार्थमिति शेषः। जलोद्भवानि देयानि रक्तान्यापि विशेषतः। ऊर्जासत्रं प्रदातव्यं कार्पासमथवा नवम् ।। दशां विवर्जयेत्प्राज्ञो यद्यप्यहतवस्त्रजाम् । उग्रगन्धीन्यगन्धीनि चैत्यवृक्षोद्भवानि च ॥ पुष्पाणि वर्जनीयानि रक्तवर्णानि यानि च । घृतेन दीपो दातव्यस्तिलतैलेन वा पुनः॥ धूपार्थे गुग्गुलं दद्यात् घृतयुक्तं मधूत्कटम् । (1) कण्टकिजानि इति मुद्रितविष्णुस्मृतौ (2) शुक्लानि इति मु. वि. (3) कण्टकिजान्यपि इति मु. वि. (4) 'वमा मेदं च,' 'दीपार्थे' इति मु. वि. In Jolly's edn. order of the siitras is as under-वसां मेदं च दीपार्थे न दद्यात् । घृतं तैलं वा दद्यात् । जीवजे सर्वधूपार्थ न दद्यात । (5) अनुलेपार्थे इति मु, 'अनुलेपनाय' इति हेमाद्रिपाठः (६७९) (6) अहतलक्षणमाह प्रचेताः-ईपद्धौतं नवं चैव सदशं यन्न धारितम् । अहतं तं विजानीयात् सर्वकर्मसु पावनम् ॥ (हेमाद्रिः, ६९५) (7) पुनरुक्तितयात्र द्वितीया?ऽपेक्षित: 'वसामेदोद्भवं दीपं प्रयत्नेन विवर्जयेत,' इति (हेमाद्रिः, ६९२) (8) हेमाद्रिः, ६८७ the वि;

·- অক্ষরবন २७ ब्रह्माण्डपुराणे शुक्लाः सुमनमः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि च । गन्धरूपोपपन्नानि यानि चान्यानि कृत्स्नशः ।। जपाविकुसुमं भाण्डी रूषिका च कुरण्टकः । पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः ॥ जपादिशब्दादेविधं रक्तकुमुमम् 'भाण्डी' मञ्जिष्ठा । 'रूषिका' अर्कपुष्पम् । 'कुरुण्टकः' पीताम्लातक- पुष्पम् । पत्मपुराणे उग्रगन्धीन्यगन्धीनि दुष्टानि च विवर्जयेत् । चन्दनागुरुणी चोभे तथैवोशीरपद्मकम् ।। तुरुष्कं गुग्गुलं व घृता युगपरहेत् । भृतं न केवलं दयाहुष्टं वा तृणगुग्गुलम् ॥ 'तुरुष्कं' सिंहकरसः। तृणगुग्गुलः' मर्जरमः । वायुपुराणे लोके श्रेष्ठतमं सर्वमात्मनश्चापि यन्प्रियम् । सर्व पितृणां दातव्यं तदेवाक्षयमिच्छता ।। जाम्बृनदमयं दिव्यं विमानं मूर्यमन्निभम् । दिव्याप्सरोभिः मंपूर्णमन्नदो लभतेऽक्षयम् ॥ आच्छादनं तु यो दद्यादहतं श्राद्धकर्मणि। आयुःप्राकाम्यमैश्वर्य रूपं च लभते शुभम् । (1) सुमना' इति हमाद्रि पाठः ६.८४ 'जपा' रुद्रपुष्पम् । आतिशब्दः प्रकारचन्दनः । तेन जरा कुमुमसहशाना करारादिकुमुमानां बज्यत्वम् । 'मुमना' आतिः । मुमना मालती जाति रिति स्मरणात् । 'भण्डी' मनिष्ठा । 'रूपिका' अ: । 'कुटक:' पातपुष्पमहासहा । जातीकुममनिषेधोऽत्र न नित्यः ।। ( हेमाद्रिः ६८४) ।

·श्राद्धकाण्डे जपासनादिविधिः
१५७
यज्ञोपवीतं यो दद्याच्छ्राद्धकाले तु धर्मवित् ।
पावनं सर्वविप्राणां ब्रह्मदानस्य तत्फलम् ॥
कृतं विप्रेण यो दद्याच्छ्राद्धकाले कमण्डलम् ।
मधुक्षीरस्रवा धेनुर्दातारमनुगच्छति ।।
चक्रविद्धं तु यो दद्याच्छ्राद्धकाले कमण्डलुम् ।
धेनु स लभते दिव्यां घटोपकृतदोहनाम् ।
तूलपूर्णे तु यो दद्यात्पादुके श्राद्धकर्मणि ।
शोभनं लभते यानं पादयोः सुखमेव च ॥
व्यजनं तालवृन्तं च दद्याद्विप्राय सत्कृतम् ।
प्राप्नुयात् स्पर्शयुक्तानि सुगन्धीनि मृदूनि च ।
श्राद्धेषूपानही दद्याद्राह्मणेभ्यः सदा बुधः।
दिव्यं च लभते चक्षुर्वाजियुक्तांस्तथा रथान् ॥
श्रेष्ठं छत्रं च यो दद्यात् पुष्पमालाविभूषितम् ।
प्रासादो ह्यत्तमो भूत्वा गच्छन्तमनुगच्छति ॥
शरणं रत्नसंपूर्ण सशय्यासनभोजनम् ।
श्राद्धे दत्वा पितृभ्यस्तु नाकपृष्ठे महीयते॥
मुक्तावैदूर्यवासांसि रत्नानि विविधानि च ।
वाहनानि च मुख्यानि अयुतान्यर्बुदानि च ॥
सुमहज्ज्वलनप्रख्यं सर्वकामसमन्वितम् ।
चन्द्रसूर्यप्रभं दिव्यं विमानं लभते ध्रुवम् ॥
अप्सरोभिः परिवृतं कामगं तु मनोजवम् ।
स वसन् वै विमानाग्रे स्तूयमानस्सुरोत्तमैः॥
दिव्यैः पुष्पैः प्रसिञ्चन्ति पूर्णवृष्टिभिरेव वा ।
गन्धर्वाप्सरसस्तत्र गायन्त्यो वादयन्ति च ॥
कन्यायुवतिमध्यस्थाहसिताभरणस्वनैः।
सुस्वनैस्ते विबोध्यन्ते सततं हि मनोरमैः॥
अश्वदानमहस्त्रेण रथदानशतेन च ।

·१५८
स्यकल्पतरौ
[१७
दन्तिनां हि महमेण योगिष्वावमथो वरः॥
दद्यात्पवित्रं योगिभ्यो यस्तृग्ज्वलनमम्भमि ।
अथ निष्कमहम्रस्य फलं प्रामोति मानवः ।।
जीवितस्य प्रदानादि नान्यदान विशिष्यते।
तस्मात्सर्वप्रयनन देयं प्राणाभिरक्षणम् ॥
अहिंसा मर्वदेवत्या पवित्रा मर्यदायिनी।
दानं हि जीवितस्थानानां परमं बुधाः॥
लवणेन सुवर्णानि आडे पात्राणि दापयेत् ।
रमास्तमुपतिष्ठन्ति भक्ष्यं मौभाग्यमेव च ॥
तिलानिर्भस्तथा भोज्यं श्राद्धे मत्कृत्य दापयेत् ।
मित्राणि लभते लोके श्रीयु मौभाग्यमेव च ॥
पात्रं वै जम दयान्मनोज्ञ श्राद्रभोजने ।
पात्रं भवति कामानां विगानां च धनस्य च ॥
राजतं काननं चैव दद्याच्छाद्धषु यः पुमान् ।
दत्वा च लभते दानात् प्राकाम्यं धनमेव च ॥
घेनुं श्राद्धेषु यो दद्यागृष्टिं कुम्मोपदोहनीम् ।
गावस्तमुपतिष्ठन्ति गवां पुष्टिस्तथैव च ।।
दद्याद्यः शिशिरे ह्यग्निं बहुकाष्ठं प्रयन्मनः ।
कायाग्निदीप्तिप्राकाम्यं मौभाग्यं रूपमेव च ॥
इन्धनानि च यो दद्याद्विजेभ्यः शिशिरागमे ।
नित्यं जयति मंग्राम श्रिया युनश्च दीप्यते ॥
सुरभीणि तु स्नानानि गन्धवन्ति तथैव च ।
पूरयित्वा तु पात्राणि श्राद मत्कृत्य दापयेत् ॥
गन्धवाहा महानद्यः सुग्वानि विविधानि च।
दातारमुपतिष्ठन्ति युवत्यश्च पतिव्रताः ॥
शयनासनयानानि भूमयो वाहनानि च ।
श्राद्धे येतानि यो दद्यादश्वमेधफलं लभेत् ॥

·श्राद्धकाण्डे जपासनादिविधिः
१५९
वनं पुष्पफलोपेतं दत्वा गोसवमश्नुते ।
कूपारामतडागानि क्षेत्रघोषगृहाणि च ॥
तान् दत्वा मोदते स्वर्गे नित्यमाचन्द्रतारकम् ।
स्वास्तीर्णशयनं दत्वा श्राद्धे रत्नविभूषितम् ।।
पितरस्तस्य तुष्यन्ति सुखं चानन्त्यमश्नुते ।
अस्मिल्लोके वसन् मोदेत् स्यन्दनैस्तु सवाहनैः ।।
राजभिः पूज्यते वापि धनैर्धान्यैश्च वर्धते ।
वर्णकौशेयपत्रोणे तथा प्रावारकम्बलः ॥
अजिनं क्षौमजं पढें प्रवेणीमृगलोमिकाः।
दत्वा चैतानि विप्रेभ्यो भोजयित्वा यथाविधि ॥
प्राप्नोति श्रद्दधानस्तु वाजपेयस्य यत्फलम् ।.
विद्या नार्यः सुरूपाश्च पुत्रा भृत्याश्च किंकराः ।।
वशे तिष्ठन्ति भूतानि अस्मिल्लोके त्वनामयम् ।
क्षौमकौशेयकासं दुकूलमहतं तथा ॥
श्राद्धे येतानि यो दद्यात् कामानामोत्यनुत्तमान् ।
अलक्ष्मी नाशयत्याशु तमः सूर्योदये यथा ।
भ्राजते च विमानाग्रे नक्षत्रेष्विव चन्द्रमाः।
वासो हि सर्वदैवत्यं सर्वदेवेष्वभिष्टुतम् ॥
वस्त्राभावे क्रिया नास्ति यज्ञा वेदास्तपांसि च ।
तस्माद्वस्त्राणि देयानि श्राद्धकाले विशेषतः॥
'प्राकाम्यं ऐश्वर्य विशेषः । 'गृष्टिः' प्रथमप्रसूता
गौः । 'वर्णकौशेयं' पीतादिवर्णकौशेयम् । 'प्रावारकम्बल'
आच्छादनयोग्यः सूक्ष्मकम्बलः । 'अजिनं' कटिसूत्रम् ।
'क्षौमज' अतिसूक्ष्मपद्दनिर्मितं चर्म इति प्रसिद्धम् । 'प्रवेणी'
गजास्तरणकम्बलः ॥
तथा
राजतं रजताक्तं या पितृणां पात्रमुच्यते ।

·[१७
कल्पकल्पतरी
रजतस्य कथा वापि दर्शनं वानमेव च ॥
अनन्तमक्षपं स्वर्ग राजनं दानमुच्यते ॥
ब्रमपुराणे
मण्डलानि च कार्याणि नीवारैश्चर्णकैः शुभैः ।।
गौरमृत्तिकया वापि प्रणीतेनाथ भस्मना ।
पाषाणचूर्णसङ्कीर्णमाहतं तत्र वर्जयेत् ।।

·॥ १७-अ॥
॥ अथाग्नौकरणम् ॥
तत्र याज्ञवल्क्यः [१,२३६-२३८]
अग्नौ करिष्य आदाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतम् ।
कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो हुत्वाऽग्नौ पितृयज्ञवत् ।।
हुतशेषं प्रदद्यात्तु भाजनेषु समाहितः।
यथालाभोपपन्नेषु रौप्येषु च विशेषतः ॥
'अग्नौ करिष्ये' इति पृच्छति । 'घृतप्लुतमन्नमादाय'
इत्यन्वयः । 'पितृयज्ञवत्' पिण्डपितृयज्ञाङ्गभूते होने
यावती इतिकर्तव्यता तया इत्यर्थः । 'यथालाभोपपन्नेषु'
विहितानामन्यतमेषु ।।
आश्वलायनः [गृ. सू., ४,९,२-९]
उद्धृत्य घृताक्तमन्नमनुज्ञापयत्यग्नो करिष्ये करवै
करवाणीति [वा] । प्रत्यभ्यनुज्ञा क्रियतां कुरुष्व कुर्विति ।
अधाग्नौ जुहोति यथोक्तं पुरस्तात् । अभ्यनुज्ञातायां पाणि-
वेव वा । अग्निमुखा वै देवाः पाणिमुखाः पितर इतिह
ब्राह्मणम् । यदि प्राणिष्वाचान्तेष्वन्यदन्नमनुदिशति ।
अन्नमन्ने । सृष्टं दत्तमाध्नुकमिति ॥
'करिष्यन्नादाय' इति विश्वेश्वरविज्ञानेश्वरौ । 'करिष्य आदाय' इति
अपरार्कः (४८९)
(2)
'रौप्येषु तु'
इति विश्वेश्वरः-'तुशब्दोऽवधाराणार्थः' इति
तेन व्याख्यातम् ।
(3) 'पुरस्तात् ' पूर्वपिण्डपितृयज्ञप्रकरण इत्यर्थः (हेमाद्रिः, १३२४)
(1)
21

·१६२ कृत्यकल्पतरौ [१७ 'करिष्य' इत्यादिप्रभत्रये 'क्रियता' इत्यायुत्तरत्रये च यथासक्यं प्रयोगनियमः । अन्यथा पर्यायपदानां सहोपादानवैयर्यात्। 'यथोक्तं पुरस्ताद' इति, प्राचीनाबीती- ध्ममुपसमाधाय इत्याश्वलायनश्रौतसूत्र । 'पाणिवेव वा' इत्यग्न्यभावे बोद्धव्यम् । 'अग्न्यभाव तु विप्रस्य पाणावेवो- पपादयेत्' इति मनु ! ३,२१२ वचनात् । 'यदि पाणिपु'इति, यदि पाणिषु हयते तदा 'आचान्तेष्वन्यदन्नम्' 'अनुदि- शति' ददाति । इदमाचमनीयं पिण्डप्रवानान्तरं च नैमित्ति- कम् । न तु दत्तस्य भक्षणाशङ्का कर्तव्या। 'अनं पाणितले दत्तं पूर्वमन्त्यबुद्धयः' इत्यत्रैव निन्वाश्रुतेः ।। बैजवापगृह्यम् यज्ञोपवीत्यग्रो करवाणीत्यामन्यानोकरणं पिण्ड- पितृयज्ञवत् । आवृतो वा मर्वमनुकामेत् ।। निगमः अवनेज्यानमुन्द्रत्याज्येनाभिघार्यानो करिष्यामीति पृच्छति । कुरुष्वेत्यनुज्ञातः ममिपूर्वकमनावाहुती होति ।। 'अवनेज्य' अर्घ्यप्रदानानन्तरं ब्रामणहस्ते जलं वरवा।। शलिखितो 'धूपगन्धमाल्यैरलंकृत्य ब्राह्मणान् मघृतमनं ममनु- जाप्य दर्भेर्दक्षिणामुग्वेरनिं परिस्तीर्य जुहुयात् । यमाया- ङ्गिरसे पितृमते स्वाहा । 'अन कव्यवाहनाय स्वाहा । सोमाय पितृमते स्वाहेति ।। (1) हेमाद्रिः, १३५३ (2) हेमाद्रिः, १३५४ ·1 श्राद्धकाण्डे जपासनादिविधिः १६३ हारीत आसाद्योदपात्रेषु समन्यायन्तीत्यप आसिच्य सुमनसश्चोत्पूय ब्राह्मणैरनुज्ञातः समीत्स्वेतीध्ममाधायाऽऽ- वाह्याऽग्निष्वात्तादीन् ब्राह्मणस्थानुदपात्रैर्यथार्थमर्चयित्वा मेक्षणपाणिरनुज्ञायते । यत् सोमाय पितृमते जुहोति सोम- ज्येष्ठान् तेन तेन सोमपांश्च पितॄन् प्रीणाति । यद्यमा- याङ्गिरसे तेन यमज्येष्ठान् बर्हिषदस्तेनाग्निष्वात्तांश्च । यदग्निं कव्यवाहनं स्विष्टकृतं तेन यन्मेक्षणमादधत्यात्मानं प्रीणाति । हुतोच्छिष्टं ब्राह्मणेभ्यः प्रदाय पिण्डेभ्यो- ऽवशेषयेत् ॥ 'आसाद्य उदपात्राणि । 'उत्पूय प्रोक्षणीवन्मन्त्र- वर्जम् । 'अनुज्ञातः समीत्स्वेति', अग्निं समीत्स्व इति ब्राह्मणैरनुज्ञातः ॥ (1) हेमाद्रिः, १३४७ (2) 'सामिधेन्यध्ममधाय' इति हेमाद्रिपाठः (3) 'अनुज्ञातो' इति हेमाद्रिपाठः । (4) 'यमायाङ्गिरस्वते' इति हेमाद्रिः (5) सामिधेन्येत्यत्र हरिहरेण समीत्स्वेतीति पाठो दर्शित: । वचनं च व्याख्यातम् । तद्यथा “ समन्यायन्त्युपयन्त्यन्या इत्यनेन मन्त्रेण अर्घ्यपात्रेषु जलं प्रक्षिप्य तदुपरि 'सुमनसः' पुप्पाणि च क्षिप्वा प्रोक्षणीवत् मन्त्ररहितमेवोत्पवनं कृत्वा ब्राह्मणैः समीत्स्व इत्येवमनुज्ञातः सन् इध्मं अग्निसमिन्धार्थकाष्ठं अग्नौ क्षिपेत् । अनुज्ञावचनदर्शनादर्थात् पूर्वकालेऽग्निमिन्धनं करवाणीत्यादि प्रार्थनावाक्यं श्राद्ध- का प्रयोज्यमित्यनुमीयते । एवमिध्ममादाय आवाहनमन्त्रैः पितूनावाह्य अनन्तर पूर्वोपकल्पितै: उदपात्रैः ब्राह्मणरूपाधिष्ठानस्थितान् अनिष्वात्तादीन् , 'आदि'ग्रहणात् हविर्भुप्रभृतीन् यथा वर्णस्य यैः अर्चितैरर्थः श्राद्धप्रयोजनसंपत्तिः तानर्चयेत् । ते च 'सोमपा नाम विप्राणां' इत्यादिना मन्त्रादिभिः निर्दिष्टाः । मृतपित्राद्यधिष्ठातृभावेन अग्निष्वात्तादिसंकल्पः । अर्चनन्तु पित्रादित्रयस्यैव । नामाभिः यथार्थमिति वचनात् । एवं च जीवत्पितृकादः द्वयाचनमिति सिध्यति । अथ ' मेक्षणपाणिः अनो करिष्यामि' इत्यादि पृष्ट्वा, 'कुरुष्व' इत्यनु- ज्ञातः, सोमादिभ्यः आहुतित्रयं हुत्वा, मेक्षणं अन्ते अग्नौ आदध्यात् । हुतावशेषन्तु पित्र्यविप्रपात्रेषु कियान्निक्षिप्यान्यत् पिण्डार्थमवशेषयेदिति ॥हेमाद्रिः,१३४७-१३४८ - यस्य यद्वा आवाहन एव ·कृत्वकल्पतरी [१७ विष्णुः [७३, ५-१४॥ आमश्राद्धेषु काम्येषु च प्रथमपत्रकेनाग्निं हुस्वा । पशुमारेषु मध्यमपञ्चकेन । अमावास्यां । अमावास्यासु।' उत्तमपत्रकेन । आग्रहायण्या अवं कृष्णाष्टकासु कमेणैव प्रथममध्यमोत्तमपनः । ।अन्य टकासु च । ततो ब्राह्मणानुज्ञातः पितनावाहगेत्' । आयन्तु सुरा अपयन्स्व- मुरा] इति द्वाभ्यां निर्यातुधानविवर्जनं यातुधानानां विसर्जनं कृत्वा । एतदः ।गत पितरः सर्वास्तानग्न आ मे यन्तु एत ।एतदः पितर इत्यावाहनं कृत्वा कुशतिल- मिश्रेण गन्धोदकेन गन्धोदकेन यास्तिष्ठन्त्यमृता यास्तिष्ठन्त्यमृता वागिति यन्मे मातेति च पायं निर्व निवेद्यार्ण कृत्वा निवेद्य [च अनुलेपनवस्त्र कुशस्तिलवन्न पुष्पालङ्कार धूपैः धूिपदीपै- यथाशक्त्या विप्रान्समा | तप्लुतमन्नमादाय) भादिस्या रुद्रा बसब इति वीक्ष्यानो करिष्य इत्युक्त्वा [करवाणीत्युक्त्वा अनुज्ञानश्च विप्रेः। नत्र विप्रैः प्रारबदमा- बाहुतित्रयं हुस्वा कुर्वित्युक्त आहुनित्रयं दद्यात् ।। ये मामकाः पितरः एतद्वः पितरोऽयं यज्ञ इति च सर्वाभि- (1) रक्षोनं पत्रदशर्च मूकं काठ के प्रशिद्धम ३९, १०, १-१५] । तस्य आधेन पशकेन ( ३९,१०,१-५] थे श्रदेविकगजानन्ना, विधावाहनापूर्वीय आधहोमः कार्यः । (2) Worls in rectangular liratch.rs represent the variant rcadings of the printel 11514793'(crl. ). Jolly. (3) काटकीयश्राद्धप्रयोगमाहाननी होमानन्नर यमाणगेल्या यातुधानानप- सार्य ब्राह्मणान् 'पितृनावाहयिष्ये' इत्यनुशाप्य, 'आवाइय' इति निरनुमान: पिनाबाहयेत् । उक्तहोमसमाप्त्यनन्तर 'अपयन्' इति मन्त्रद्धयन लिलः भाद- विघ्नकर्तन यातुधानानपलार्य आवाहयेन् । मन्त्रावाहनाममा । (5) उक्तप्रतीकेन मन्त्रेण उक्तप्रतीका-यां मन्त्राभ्यां पाचमासनादिभिः अध्ये संपाद्य गन्धादिदीपान्त: यथाक्तप्रकारण क्या देवपितृ- ब्राह्मणान् संपूज्य गृहीतमन्नं 'आदित्य' इति मन्गगावेश्य, पृष्टा, उत्तरे लम्धे, 'सोमाय पितृमते स्वधा नमः', 'यमायाङ्गिरसे स्वधा नम:' 'अप्रये कन्यवाइनाय बधा नम:' इति मन्त्रयेण आहुतित्रयं जुहुयात् । आबाहनाम ।

·श्राद्धकाण्डे जपासनादिविधिः १६५ मन्त्रणं [हविरनुमन्त्रणं] कृत्वा [वृत्वा यथोपपन्नेषु पात्रेषु विशेषाद्रजतमयेषु[अन्नं] नमो विश्वेभ्यो देवेभ्य इत्यन्नमादौ प्राङ्मुखयोर्निवेदयेत् । पित्रे पितामहाय प्रपितामहाय[च] नामगोत्राभ्यामुदङ्मुखेषु ॥ 'आमश्राद्धं' लौगाक्षिगृह्यानुसारेण ज्योतिष्टोमादावा- रम्भे नान्दीमुखश्राद्धं मांसरहितं यत्क्रियते । 'काम्यश्राद्धं' पञ्चम्यादौ पुत्रार्थिना क्रियमाणम् 'प्रथमपञ्चकेन' इति, इयमेव सेति पञ्चदश!ऽनुवाकः तैत्तरीयके' काठके च पठ्यते । तस्य यथाक्रमं प्रथमद्वितीयतृतीयपश्चका: स्थालीपाकेनाग्नौकरणहोमे विनियुज्यन्ते । 'पशुश्राद्धं' समाप्तेऽब्दे पशुश्राद्धं विधिवत्प्रतिपादयेदिति हारीतोक्तं सपिण्डीकरणश्राद्धम् । 'आदित्या बसव इति वीक्ष्य' 'आदित्या वसव' इत्यनेन मन्त्रेण ब्राह्मणानीक्षित्वा ॥ बौधायन: [२, १४, ७,-१४॥ अथैनास्तिलमिश्रा अपः प्रतिग्राह्य गन्धैर्माल्येन चाऽलङ्कृत्याऽग्नौ करिष्यामीत्यनुज्ञातोऽग्निमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य [., अग्निमुखात्कृत्वाऽऽज्यस्यैव] तिर आहुतीर्जुहोति-"सोमाय पितृमते [पितृपीताय] स्वधा नमः स्वाहा। यमायाऽङ्गिरस्वते पितृमते स्वधा नमः स्वाहा । अग्नये कव्यवाहनाय स्विष्टकृते स्वधा नमः (1) 'ये मामकाः' इत्यादि त्रिभिमन्त्रैः अनुमन्त्र्य यथामिलितेषु सौवर्णेषु दैवे, राजतेषु पित्र्ये वा 'नम' इति मन्त्रेण वैश्वदेविकयोः ब्राह्मणयोः प्रथम निवेदयेत् । तत्र उपवीतिना कार्यम् । (2) ततश्च अमुकशर्मणेऽस्मत्पित्रे, अस्मद्गोत्राय वसुरूपाय इदमन्नं स्वधा नम इति वाक्यप्रयोगेण अन्नं निवेदयेत् ॥ [केशववैजयन्ती] (3) तैत्तिरीयसंहिता, ४,३,११,२-; तैत्तिरीय ब्राह्मण, २,५,५,३-; (4) 'इयमेवेत्यनुवाकेन पञ्चभिः पञ्चभिरभिजुहुयात्' । काठकगृह्यसूत्र, ६१,६ (५,८,६) काठक, ३९,१० ·. १६६ কুশন स्वाहा" इति। तच्छेषणाऽन्नमभिधार्याऽसस्ता एवं तिम्रो [+ आहुतीः जुहुयात् । वयमा पिण्डान् [ण्डं दद्यात् । "वयसां हि पितरः प्रतिमया चरन्ति" इति विज्ञायते । अथेतरानं ब्राह्मणेभ्यो निवे ब्रामणस्याङ्गुष्ठेनानु- दिशति । पृथिवीसमं तस्य अनिरूपद्रष्टनस्ने महिमा दत्तस्याऽप्रमादाय पृथिवी ने पात्रं गौरपिधानं ब्रामणस्य [ब्रह्मणस्त्वा मुखेऽमृतऽमृतं जुहोमि ब्रामणानां स्वा विद्यावतां प्राणापानयोर्जुहोम्यक्षितमसि मा पितणां क्षेष्ठा अमुत्राऽमुष्मिन् लोक इति। पितृभ्यः स्वधा नमः। द्वितीय- मनुदिशति' । अन्तरिक्षममं तस्य ते । वायुरूपश्रोता यजूंषि ते महिमा दत्तस्याऽप्रमादाय । पृथिवी ते पात्रं गौरपिधानं ब्राह्मणस्य मुग्ब अमृतं ब्रामणत्वा मुग्वे जुहोमि ब्रामणानां त्वा विद्यावतां प्राणापानपोर्नुहोम्य- मिनममि मा पितामहानां भेष्ठा अमुत्राऽमुष्मिन् लोके इति । तृतीयमनुदिशति । गोममं तस्य त आदिस्योऽ- नुरूयाता मामानि ते महिमा दत्तस्याऽप्रमादाय पृथिवी ते पात्रं चौरपिघानं ब्रह्मणस्वा मुन्द 'अमृतं जुहोमि ब्राह्मणानां त्या विद्यावतां प्राणापानयो होम्याक्षितममि मा प्रपितामहानां क्षेष्ठा अमुत्राऽमुख्मिन लोके इति ॥ (1) 'अपनरत् मारगुन पनि निमत्री : . कामाय मान- गस्य कराउन अनगन स्पागना मा गोविन्दस्वामी प्र.१.५ 'मा नास्तिम. बीकान एते मु. बोधायनीयन अमृन----इति नातिन. योगनार एते त्रयो मन्त्रा: प्राय:-मा: । लेकाना गाव-मदिमा पत्र वेदितव्यः । यदेतद्दीयतेऽलं तदामन्यते । पृथिया सम पशिधापन डिसपद्रष्टा साक्षिभूत एवमुपश्रोता अनुरूपातति च । चरी महिमा मा म । एनमुशमनया दत्तस्यानस्यारमादो भवति । पृथिव्येव तच पात्र आधार : भाराविधानं ब्रह्मागो ब्राक्षणस्य मुग्वे वा जुहोमि । माधणानामित्यादि दामीत्या प्रतितिमात्रम । अक्षितमसि मा क्षेष्ठाः क्षयं मा गाः पिलादीनां परस्मिन लोके । गोविन्दस्वामी] + (50 ·श्राद्धकाण्डे जपासनादिविधिः १६७ अत्राप्युदाहरन्ति-1 अग्नौकरणशेषेण तदन्नमभिधारयेत् । तस्मिस्तु प्राशिते दद्यादन्नं यत्प्रकृतं भवेत् । निरङ्गुष्ठं तु यच्छ्राद्धं तन्न प्रीणयते पितॄन् । 'अथ' उपवेशनानन्तरम्। तच्छेषेण' हुताज्यशेषेण । 'वयसाम्' इत्यादिना अग्नौकरणहोमानन्तरमेव पिण्डप्रदानं कृत्वा तान् पिण्डान् पक्षिभ्यो दद्यादित्युक्तम् । एष च समाचारो बौधायनीनां कचिच्छाद्धे । 'वयसां प्रतिमया' पक्षिणां रूपेण ॥ पैठीनसिः 'देवांश्च पितुंश्चावाहयिष्य' इत्यनुज्ञाप्य सौम्याः सन्त्वित्युक्त्वाग्नौ करिष्यामीत्यनुज्ञाप्य करिष्यामीत्यनुज्ञाप्य कुरुष्वेत्युक्ते, 'हविरित्येवं साङ्गुष्ठमन्नविधि हविरित्युक्त्वा, ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् ॥ 'हविरित्येवं साङ्गुष्ठमन्नविधि हविरित्युक्त्वा' यः साङ्गुष्ठो अन्नविधिरन्नप्रकारः तं ब्राह्मणेभ्यो दद्यादित्यर्थः॥ ब्रह्मपुराणे ततो घृताक्तमन्नं च सोष्णमादाय साधितम् । तानग्नौ करिष्य इति प्रयतः प्रार्थयन् द्विजान् ॥ ॐकुरुष्वेति तैरुक्तो दक्षिणाग्निं समाह्वयेत् । 'दक्षिणाग्नेश्चतुर्दिक्षु दर्भानास्तीर्य वाग्यतः॥ दद्याच समिधस्तिस्रस्तस्मिन् प्रादेशमात्रिकाः। पलाशः समिदर्थ च नियोज्यः पितृकर्मणि ॥ (1) 'अथ वै भवति' इति मु. बौ. (2) अग्नौकरणशेषेण सदन्नमभिघारयेत् । निरगुष्ठं तु यद्दत्तं न तत् प्रीणाति वै पितून् ॥ इति मु. बौधायनीये । (3) हेमाद्रिः १३५१-१३५२ (4) 'दाक्षिणामांश्चतुर्दिक्षु' इति हेमाद्रिपाठः ·. १६८ कृत्यकल्पतरी [१७ वृताक्ताः समिधो हुत्वा दक्षिणाग्राः समन्त्रकाः। मेक्षणेन धृताक्तन जुहुयावाहुतित्रयम्' ।। तथा क्षुत्तुक्रोधयुनो हीनमन्त्रो जुहोति यः । अप्रबुद्धे सध्मे वा सोऽन्धः स्यावन्यजन्मनि ।। स्वल्पे रूक्षे स्फुलिङ्गे वा वामावर्ने भयानके। आर्द्रकाठच सम्पूर्णे फस्कारवति पावके । कृष्णार्थिषि मदुर्गन्धे तथा लिहति मेदिनीम् । आहुर्ति जुहुयायस्तु तस्य नाशो भवेद्भुवम् ॥ वायुपुराणे अनुज्ञातः कुरुष्वेति तथैव द्विजसत्तमैः । पनीमावाय पुत्रांच जुहुयाव्यवाहनम् ।। तथा आहत्य दक्षिणामिं तु होमार्थ वे प्रयनतः । अग्न्यर्थ लौकिकं वाऽपि जुहुयात् कर्मसिद्धये ॥ (1) अतः परं हेमाद्री नानि (2) हेमाद्रि, १३३० (3) बाक्येऽनिशब्दः प्रकृते नो वर्तते । भादप्रयोगविधी च गुमामिः স্বামী गृपशास्त्रविध यत्यान् । गुधारन्याधिकारण गपशास्त्राण प्रवृत्तिरिनि तदभार पत्र कार्य दक्षिणाप्रिलोकिकाम्योः विधियुज्यते तत्सद्भावे तु तेनैव स्वकार्यामी किमर पारावधानेन । मोरपि धर्मशाम्पु पुगणेषु च भादप्रयोगविधि: म गृह्योक्तादभित्रः प्रयमिज्ञानानन धर्मशास्त्रवि गृहय एवामिः प्रातः । अतो 'अन्य' इत्यत्र अनिशब्दो गर : प्रकलावादिति गुनाम् । यत्पुनः 'अनाहितामिश्रीपसद' इति वचनं नक्षिणामी अमो कारणविधाना अनाहिताः মানাজাহান্নান গাও अनादिनाविश्रीरामद कुमादेव । ন র সনিমনন, মুন এখাশ: अनमिस्तु विप्रकरे मोकरण- होम कुर्यादित्याह मनु:-'अग्न्यभावे तु गिप्रस्य पाणाचेवोपपादयेत् " [३,२९१] ! यत्तु जातूकण्योक्तं 'अग्न्यभावे तु विप्रस्य हस्ते दगातु दाक्षिणे । अन्यभाव स्मृतस्तावद्यावद्भार्यो न विन्दति' ॥ इति ॥ [अपरार्कः, ४९०-४९१] । यथ मार्कण्डेयपुराणे----आहिता मिश्र जुहुयात् दक्षिणाम्रो समाहितः । अनाहितामिश्रौपसदे भन्यभाये तथाऽप्सु वा 'औपसदो' गृह्मामिः इति अपरार्कः [४९. Buy H ॥

·१६९ श्राद्धकाण्डे जपासनादिविधिः 'अग्न्यर्थ' अनौकरणहोमार्थम् आवसथ्यः। 'लौकिका' 1 पुष्पाणां च फलानां च भक्ष्याणामन्नतस्तथा । अग्रमुद्धृत्य सर्वेषां जुहुयाद्धव्यवाहनम् ॥ दक्षिणतोऽग्नये नित्यं सोमायोत्तरतस्तथा । एतयोरन्तरे नित्यं जुहुयाद्वै विवस्वते ॥ 2 तथा पलाशफल्गुन्यग्रोधप्लक्षाश्वत्थविकताः। उदुम्बरास्तथा बिल्वश्चन्दनं यज्ञियाश्च ये॥ सरलो देवदारुश्च सालश्च खदिरस्तथा । समिदर्थे प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः॥ ग्राह्याः कण्टकिनश्चैव यज्ञिया ये च केचन । पूजिताः समिदर्थे तु पितॄणां वचनं यथा ॥ 'समिद्भिषट्फलोत्थाभिर्जुहुयाद्यो हुताशनम् । फलं यत्कर्मणस्तस्य तन्मे निगदतः शृणु ॥ अक्षयं सर्वकामीयमश्वमेधफलं हि तत् । (1) 'भक्ष्याणाञ्च प्रयत्नतः' 'जुहुयाजातवेदसि' इति स्मृतिचन्द्रिका- पाठः (P. 818); 'जातवेदसि' उष्णभस्मगतामौ । (2) हेमाद्रिः, हेमाद्रिः, १३५२ (3) 'पलाशः' किंशुकः । ‘फल्गुः' काकोदुम्बरिका । 'न्यग्रोधः' वट: 'प्लक्षः' जटी 'अश्वत्थ:' पिप्पल: 'विकङ्कतः' स्रुववृक्षः । 'उदुम्बरः' जन्तुफल: । 'बिल्वः' श्रीफलः । 'चन्दन' मलयजम् । 'यशियाः' काश्मर्यशमीप्रभृतयः । 'सरल' पतिद्रुमः । 'शाल:' सालवृक्षः । 'खदिरः' बालपत्रः । 'कण्टाकिनः' इङ्गुदीप्रभृतयः । (हेमाद्रिः, १३५३) (4) 'समिद्भिस्त्वाज्यलिप्ताभिः' इति हेमाद्रिः । 22 ·कृत्यकल्पतरौ श्लेष्मानको नक्तमाल: कपित्थः शाल्मलिस्तथा ॥ नीपो विभीतकचैव श्राद्धकर्मणि गहिताः। चिरिबिल्वस्तधाकोल स्तिन्दुकामातको तथा ॥ बकुलः कोविदारश एते श्राद्धेषु गर्हिताः । निवामा गषु कीटानामयजीयाश्च गहिताः ॥ गुल्मैश्च वेष्टिता ये ये वल्लीभिश्च समावृताः। शकुनीनां निवासाच 'वर्जयेत्तान्महीमहान् ॥ अन्यांश्चैवंविधान् सर्वानयजीयांश्च वर्जयेत् । मत्स्यपुराणे" ।१८, ३२.३३ अग्रो कुर्यादनुज्ञातो विप्रो विप्रेधाविधि। स्वगृयोक्तंन विधिना कांस्य कृत्वा श्वसं ततः ॥ अग्नीषोमयमाभ्यां तु कुर्यादाप्यायनं ततः । दक्षिणाग्नौ प्रणीते वा य एकाग्निर्द्विजोत्तमः ॥ 'प्रणीते' आवसथ्यात् पृथक्कृते । 'एकानिः' आव- सध्यमात्रवान् । अयं चाग्नीकरणहोम आहितार्वक्षिणा- नावेव । तदसम्भवे आवसथ्येन । तस्याप्यमभय ब्रामण- पाण्यादौ ॥ (2) : (1: 'नाट:' इनि हमाद्रिः, १३::: नित्यक: कोविदार' नि माद्र: (3) नियामश्व कीटाना गाई पुन:' हिमाद्रिः (4) अयनान जित्तमः' इति हमादिः (5) *बजय अशियान्' इति इनि हेमाद्रिः मानक: सेतुः । 'नक्तमालः' करः । 'करित्यः' दधियः । 'शास्मलि:' स्थिगपुः । 'नीप:' कदम्बः । 'चिरिबिस्व:' पूति करमः । 'टः' अस्मिारक: । 'निन्दुकः' स्र्जकः । 'आम्रातकः' कपीतनः । “तित्वक: रोशः । कोविदार:' काबनार: । 'अयशिया:' पिचुमर्दपारिभद्रादयः ।। (हेमाद्रिः, १३५३) (6) हमाद्रिः, १३४७

·श्राद्धकाण्डे जपासनादिविधिः
विष्णुपुराणे [३,१५,२६]
जुहुयाद्यञ्जनक्षारवर्जमन्नं ततोऽनले ।
छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायन:
अग्नौकरणहोमश्च कर्तव्य उपवीतिना ।
प्राङ्मुखेनैव देवेभ्यो जुहोतीति श्रुतिश्रुतेः॥
अपसव्येन वा कार्यो दक्षिणाभिमुखेन तु ।
निरुप्य हविरन्यस्मादन्यस्मै न हि हयते ॥
स्वाहा कुर्यान्न चात्रान्ते न चैव जुहुयाद्धविः।
स्वाहाकारेण हुत्वाग्नौ पश्चान्मन्त्रं समापयेत् ॥
'अपसव्येन वा कार्य' इति योऽयं सव्यापसव्यविकल्पः
स्वगृह्यानुसारेण शाखाभेदव्यवस्थितो बोद्धव्यः। 'स्वाहा-
कुर्याद्' इत्यादेरयमर्थः-आदावेव स्वाहेत्युक्त्वा 'सोमाय
पितृमते' इति मन्त्रः समापनीयः । एवं 'स्वाहाऽग्नये
कव्यवाहनाय' इत्यपि ॥
मनुः, शातातपश्च प्रथमे
अग्न्यभावे तु विप्रस्य प्राणावेवोपपादयेत् ।
यो ह्यग्निः स द्विजो विप्रैर्मन्त्रविद्भिरुदाहृतः ॥
अक्रोधनान् सुप्रसादान् वदन्त्येतान् पुरातनान् ।
लोकस्याप्यायने युक्तान् श्राद्धदेवान् द्विजोत्तमान् ॥
'अग्न्यभावे' अग्नौकरणहोमविनियुक्तश्रौतस्मार्ताग्नि-
द्वयाऽभावे ॥
(1) गोभिलस्मृतिः, २,११७-११९
(2) मनुः, ३, २१२-२१३.

·१७२
কুশন
[१७
मत्स्यपुराणे
अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणी वाऽथ जलेऽपि वा।
अजाकणेऽश्वकर्णे वा गोछे वाऽथ शिवान्तिके।
छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः
पित्र्ये यः पक्तिमूर्धन्यस्तस्य पाणावनग्निकः ।
वत्वा मन्त्रववन्येषां तूष्णीं पात्रेषु निक्षिपेत् ॥
यमः
अमौकरणशेषं तु पित्र्ये तु' प्रतिपादयत्।
प्रतिपाद्य पितृणां तुन दगाद्वैश्वदेविके ।।
(1)
गोभिलस्मृतिः, २,१२०-पिध्येण पक्किमूर्धन्यस्तस्य पाणावनानिमान्
इति मुद्रितपाठः
(2) हेमाद्रिः, १३६२
(3)
'पिश्येषु' इति पाठः

·॥ १८ ॥ ॥ अथ परिवेषणविधिः ॥ तत्र पैठीनसिः ब्राह्मणानलङ्कृत्य मांसापूपदधिधृतमधुपायसकृसर- फलविकारानिति मत्स्यांश्वोपसादयेत् ॥ 'इति'शब्द आद्यर्थोऽन्न शाकादिपरः । 'उपसाद- येत्' उपमयेत् , पिण्डप्रदानानन्तरम् । मनुः, बृहस्पतिश्च षष्ठे पाणिभ्यां तूपसगृह्य स्वयमन्नस्य वर्धितम् । विप्रान्तिके पितॄन् ध्यायन् शनकैरुपनिक्षिपेत् ॥ मुक्तं ह्यभाभ्यां हस्ताभ्यां यदन्नमुपनीयते । तद्धि प्रलुम्पत्यसुराः सहसा दुष्टचेतसः॥ गुणांश्च सूपशाकाद्यान् पयो दधि घृतं मधु । विन्यसेत्प्रयतः पूर्व भूमावेव समाहितः ॥ (1) ब्राह्मणान् गन्धपुष्पादिभिरलङ्कृत्य मांसापूपादिकं 'उपसादयेत्' परिवेषयेत् । अलङ्कृत्येत्यनेन अलङ्करणस्य परिवेषणात् पूर्वकालत्वमात्रमुच्यते, न तु अव्यवहितपूर्वकालत्वं, अतोऽलङ्करणानन्तरं अनौकरणं कृत्वाऽपि क्रियमाणे परिवेषणे वचनार्थोपपत्तेः पूर्वेण सहाविरोधेन एतद्व्याख्येयम् । मत्स्यग्रहणं च मांसेषु मत्स्यमां- सातिशयितपितृतृप्तिकरत्वद्योतनार्थम् ॥ ( हेमाद्रिः, १३६७) (2) मनु, ३, २२४-२२८, २३१; बृहस्पति, श्राद्ध., १०१ (3) 'उभयोहस्तयोर्मुक्त'मिति मुद्रितमानवकोशेषु । (4) 'तद्विप्रलुम्पन्ति' इति मेधातिथिप्रभृतिभिराहतपाठः (5) 'गुणाः' व्यञ्जनानि (मेधातिथिः) (6) 'विन्यसेत् भूमौ एव' न दारुमयफलकादौ (मेधातिथिः)

·१७५
कृस्यकल्पतरी
भक्ष्यं मोज्य व विविध मूलानि च फलानि च।
यानि चैव मांसानि पानानि सुरभीणि च ॥
उपानीय तु तत्सर्व शनकैः सुसमाहितः।
परिवेषयेष प्रयनो 'गुणान् सर्वान् प्रमोदयन् ।।
पद्रोचेत विप्रेभ्यस्तत्तहगावमत्सरः ।
ब्रह्मोचाध कथाः कुर्यात् पितणामतदीप्सितम् ॥
'अन्नस्य' इति तृतीयार्थे षष्ठी
'वधि' पूरितम् ।
'उभाभ्यां मुक्तं' हस्तद्वयेनासंबद्धम् । 'गुणान्' अप्रधानान्,
भोजने अन्नस्य प्राधान्यात् ॥
देवलः
अथ पिण्डावशिष्टानं विधिवगोजयदाद्विजान् ।
भोजनेः सतिले नहेर्भक्ष्यापूपविमिश्रितः ।।
ततोऽन्नं च यथाकामं भोजयत्तान् द्विजोत्तमान् ।
स्थित्वैवं निभृतः कर्ता मुदितः सादरः शुचिः॥
ततो विशदमानीय भोजयेत् प्रयतो द्विजान् ।
अनं सूपं घृतं शाकं मांस दधि पयो मधु ॥
-
'गुणान' भक्ष्यभाज्यादे: द्रव्यस्य ये गुणा
प्रणोदयमानः 'इदमम्लं इदं मधुरं इदं खाड' इयषमावदित नगा यत्राचा तत्
दद्यादिति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । शनकरित्यारानुवाक: लोकपूरणार्थम् ॥ (मेधातिथि:)।
सर्वान् माधुर्यगुणान् कथयन मुचिरं अनन्यमना: शनैः यथोरयाग न तु युगपदेव सबै
पारवेषयेत् । गोविन्दराज:)
(2) 'ब्रमोद्या:'.-'मणि' बेदे या उद्यन्ते कथ्यन्ते ता ब्रह्माद्याः'।
देवासुरयुद्ध, वृत्रवधः, सरमाय इत्यादयः । अथवा 'क: स्विदेकाकी चरती'त्यादि
[वाजसनेयसंहिता, २३, ९] ॥ (मेधाविधि:)। 'प्रझोयं च कथा' इति वा पाठ:
(गोविन्दराजः)

·श्राद्धकाण्डे परिवेषणविधिः तथा धानाश्च मधुसंयुक्ता इखंश्चैव सगोरसान् । शर्कराफलमूलं च सर्व दद्यादमत्सरः॥ 'विशदं' विमलम् । शङ्खलिखितौ ततस्तिलैमासैः शाकैः : सूपैः कृसरपायसापूपै- र्लाजैर्भव्यैः पानैर्मधुना घृतेन दना पायसेन च प्रभूत- मिष्टतोऽन्नं दद्यादनस्यः॥ 'इष्टतः' इच्छातः॥ गौतमः [१५,५-६] [कालनियमः]शक्तितः । प्रकर्षेद्गुणसंस्कारविधी- नन्नस्य ॥ 'गुणसंस्कारविधीन्', "गुणाः' व्यञ्जनानि, 'संस्कारा' सुरभित्वादयः, तान् 'प्रकर्षेत्' सातिशयान् कुर्यादित्यर्थः। कात्यायन: उष्णं स्विष्टमनं शक्तया वा दद्यात् ॥ सुष्टु इष्टं 'स्विष्टम्। शङ्ख श्राद्धं कृत्वा प्रयत्नेन त्वराक्रोधविवर्जितः। उष्णमन्नं द्विजातिभ्यः श्रद्धया विनिवेदयेत् ।। अन्यत्र फलमूलेभ्यः पानकेभ्यश्च पण्डितः। भोजयेद्विधिवत्पश्चाद्गन्धमाल्योज्ज्वलान् द्विजान् ॥ 'श्राद्धं कृत्वे ति पूर्वकालता न विवक्षिता । 'अन्यत्र फलमूलेभ्य' इत्युष्णापेक्षया बोद्धव्यम् । तेन फलमूलादि- कमनुष्णमपि देयम् ॥

·कृत्यकल्पनरी याज्ञवल्क्यः [१, २४०1 'अन्नमिष्टं हविष्यं च दवावकोधनोऽस्बरः॥ बृहस्पतिः |श्राद्ध, ३३ संस्कृत व्यञ्जनायं च पयोमधुवृतान्वितम् । श्रद्धया दीयते यस्मामाद्धं तेन निगवाते ।। आपस्तम्बः ।२, १, १३-१६; २०,१२। नैयमिकं तु श्राद्धं स्नेहवदेव दद्यात् । मर्पिमासमिति प्रथमः कल्पः । अभावे तैलं शाकमिति । मधासु चाधिक श्राद्धकल्पेन मर्पिाधणान् भोजयेत् । मासिकश्राद्धे तिलानां द्रोणं द्रोणं येनोपायन शक्नुयात्तनोपयोजयेत् । समुदे- तांश भोजयेत् ॥ 'नयमिक' अमावास्याश्राद्धं, नत नहेन विना न दद्यात् *अधिक ब्रामणान मर्पिभॊजगत कल्पेन' इत्यन्वयः । मघाश्राद्र वैकल्पिकमपि नेलं देयमिति नात्पर्यम् । 'तिलानां द्रोणमुपयोजयेत्' इति ब्राह्मणभूय- स्त्वपक्षे। 'येनोपायन शक्नुयाद' इति मोवकादिप्रकारेण । 'समुदेतान्' गुणवतः ॥ मनुः [३, २२०-२३० नाममापातयेलातु न कुप्येन्नानृतं वदेत। न पादेन स्पृशेदनं न चेतमवधनयेत॥ अन्नयननं पकामायन । नशाली : । '' ब्राह्मणाभिप्रेतं शास्त्रचोदित या कालशाकादि। हरियाननं विनिर्षिभ || विश्वरूप:)। 'अक्रोधन:' क्रोधहेतुस भयेऽपि । 'अत्तर:' अध्यय: ॥ मिनाभरा । (2) 'असं' अश्रु गेदनं तन्त्र पायेन कुर्यान् । प्रायेण प्रेतादादी इचियो. गजेन दुःखानुस्मरणेन अश्रुपानो जायो, नस्य निषेधः । आनन्दाभण अकस्मात्पततो न दोषः । न चैतमधून येत्' अबकम्पयेत् । हप्तादिना पुन विक्षिपेन् । अन्ये तु न्याचक्षते वाससा धूल्याद्यपनयनाथै यदवधूननं न तदनस्योपरि कतव्यम। मेधातिथिः) ।

·श्राद्धकाण्डे परिवेषणविधिः १७७ अस्रं गमयति प्रेतान् कोपोऽरीननृतं शुनः। पादस्पर्शस्तु रक्षांसि दुष्कृतीनवधूननम् ॥ 'दुष्कृतीन्' पापकारिणः । देवल अस्रं न पातयेच्छाद्धे न जल्पेन्न हसेन्मिथः। न विभ्रमेन्न च क्रध्येन्नोद्विजेच्चात्र कहिंचित् ॥ प्राप्तेऽपि कारणे श्राद्धे नैव क्रोधं समुत्सृजेत् । आश्रितः स्विन्नगात्रो वा न तिष्ठेत्पितृसन्निधौ ॥ न चाऽत्र श्येनकाकादीन् पक्षिणः प्रतिषेधयेत् । तद्रूपाः पितरस्तत्र समायान्तीति वैदिकम् ॥ 'कारणे क्रोधस्येति शेषः। 'समुत्सृजेत्' अभिव्य- ज्यात् । 'आश्रितः' अपाश्रितः॥ विष्णुः [८१, १-३] नान्नमासनमारोपयेत् । न पदा स्पृशेत् । नावक्षुतं कुर्यात् ॥ यमः इष्टं निवेदितं दत्तं भुक्तं जप्तं तपः श्रुतम् । यातुधानाः प्रलुम्पन्ति शौचभ्रष्टं द्विजन्मनः॥ तथा क्रोधेन यद्दत्तं भुक्तं यत्त्वरया पुनः। उभयं तद्विलम्पन्ति यातुधानाः सराक्षसाः॥ पितृनावाहयित्वा तु नाऽयुक्तप्रभवो भवेत् । तस्मानियम्य वाचं च क्रोधं च श्राद्धमाचरेत् ।। न क्रोधं कस्यचित् कुर्यात् कस्मिंश्चिदपि कारणे । अक्रुद्धपरिविष्टं हि श्राद्धे प्रीणयते पितॄन् । 'अयुक्तप्रभवः' अयुक्तस्याऽसंबन्धप्रलापादेः कारणं न भवेदित्यर्थः॥ 23 ·M कुस्यकल्पनरी [१८ बौधायनः अदा परमः पाप्मा पाप्मा माज्ञानमुच्यते । अज्ञानामस्मधर्मः स्पाम्लुप्तधर्मोऽधमः स्मृतः ॥ श्रद्धया शोध्यते बुद्धिः श्रद्वा शोभ्यते मतिः। श्रद्धया प्राप्यते धर्मः श्रद्धा पाप्मप्रमोचनी । तस्मादश्रधानम्म हवि भन्नि देवताः । 'मतिः' अत्रकला, बुद्धः पृथगुपादानात् ॥ श्रद्धान्वितः श्राद्धं कुर्वीत शाकेनाऽपि । UP मनुः ।३.२७ यगइवाति विधिवत मम्यकमन्द्राममन्वितः । तत्तत्पितणां भवति परमानन्नमक्षयम् ॥ यथा धेनुमहषु वन्मो विन्दति मातरम् । तथा श्राद्धेषु मिष्टानं मन्त्रः प्रापयते पितन् ।। मनुः ।३.२३३॥ हर्षयेद्बानणांम्तुष्टो मोजगच नेः शनैः । अन्नायनामकृन्तान गुणेन परिचोदयेत् ।। बृहस्पतिः श्राद्ध, १०० भक्ष्यभोज्यगुणानुक्त्वा भोजयेद्बामणान् शनैः। आख्यानैः सेतिहामैश्च पूर्ववृत्तश्च हर्षयेत् ॥ (1) This eems to be netriral paraphrase of Baudhayana- $#ira I, 1!, 6. Ilcmarri p. 1031. also uses this metrical version, ·श्राद्धकाण्डे परिवेषणविधिः १७९ आपस्तम्बः [२, १५, ४] प्रयतः प्रसन्नमनाः सृष्टो भोजयेब्राह्मणान् । 'सृष्टः' उत्साही। यमः, शातातपश्च द्वितीये यावद्धविष्यं भवति यावत्स्विष्टं प्रदीयते । तावदश्नन्ति पितरो यावन्नाह ददाम्यहम् ॥ ब्राह्मणान्नं ददच्छूद्रः शूद्रान्नं ब्राह्मणो ददत् । तयोरन्नमभोज्यं तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ चतुभिः स्रोत आपन्ने हस्तेनोन्मार्जयेद्घृतम् । उभावेव तु बास्रोतां दाता भोक्ता न संशयः ॥ स्रुतं नवैश्चतुभिश्च यो दद्यात् पाणिना घृतम् । दाता पुण्यं न चामोति भोक्ता पापतरं व्रजेत् ॥ हस्तेन घृतं शौद्रं यदपि किमानीयतां तदपि शौद्रम् । शीतलमन्नं शौद्रं शूद्रैः परिवेष्टितं भवति शौद्रम् ॥ माक्षिकं फाणितं शाकं गोरसं लवणं घृतम् । हस्तदत्तानि भुक्त्वा च दत्त्वा सान्तपनं चरेत् ॥ हस्तदत्ता च या भिक्षा सलिलं व्यञ्जनानि च । भुक्त्वा त्वशुचितां याति दाता स्वर्ग न गच्छति ॥ 'शौद्र' शुद्रस्यैव श्राद्धयोग्यमित्यर्थः। 'किमानीयताम्'इति पृष्ट्वा यदानीयते अन्नादिकं तदपि 'शौद्रम् ॥ विष्णुः [७९, १२-१५] प्रत्यक्षलवणं च न दद्यात् । हस्ते न घृतव्यञ्जनादि । तैजसानि पात्राणि दद्यात् । विशेषतो राजतानि ॥ (1) 'प्रयतः' स्नानाचमनादिना शुद्धः । 'प्रसन्नमना:' अव्याकुलमनाः । 'सृष्टः' उत्साहवान् ॥ (गोविन्दस्वामी) (2) 'भुक्त्या' इति श्राद्धप्रकाशपाठः (२३८) ·कलकारी [१८ [ मैन्धवं लवणं यच नधा मानमर्मभवम् । पवित्र परमे पते प्रत्यक्ष पपि नित्यशः ॥ शातातपो, बमिष्ठवृद्धशातानपी प्रथम च हस्तदत्तास्तु ये स्नेहा लवणं यानानि च । वातारं नोपतिष्ठन्ति भोका भुजीत 'किल्बिषम् ॥ तस्मादन्तरितं देयं पणेन च नृणेन वा। न प्रवधान हस्तेन नापमेन कदाचन ॥ वृदशातातपलघुहारीती आयसेन तु पात्रेण यद मंप्रदीयते । भोक्ता विष्ठासमं भुक्त दाता च नरकं ब्रजेत् ।। मनुः । ३, २०२] राजतेर्भाजनैरेषामथो वा रजवान्वितैः । बार्यपि श्रद्धया दत्तमक्षयायोपपद्यते ॥ Anicodne BADATE.." काबनेन तु पात्रेण राजतोदुम्बरेण च । दत्तमक्षयतां याति 'वड्गेनार्यकृतेन च ॥ 'आर्यकृतम्' त्रैवर्णिकनिर्मितमन्यदपि पात्रमभि- मतम् । विष्णुः । ७९, २२॥ घृतादिदाने तेजमानि पात्राणि बड़गपात्राणि] फल्गुपात्राणि च प्रशस्तानि ।। 'भक्तस्तु किल्वियम्' इनि उ. (.) 'विष्ठाशन' इति हमाद्रिपाठः (६७६) (3) 'खड्गपात्रेण चैव हि' इति हमाद्रिपाठः (६७४) (4) खड्गपात्राणि' इति मुद्रितविष्णो हेमाद्रौ च (१७४) Moment ·श्राद्धकाण्डे परिवेषणाविधिः १८१ 1 वृद्धशातातपः पात्रे तु मृन्मये यस्तु श्राद्धे भोजयते पितृन् । तत्र दाता पुरोधाश्च भोक्ता च नरकं व्रजेत् ॥ पैठीनसिः मसूरमाषकोद्रवाश्चेत्ययज्ञियाः। लोहानां सीसकायस- पाषाणहीनपात्राणि भग्नपात्राणि च ॥ 'लोहानाम्' इति, योग्यतया सीसकायसापेक्षया निर्धा- रणम् । 'हीनम्' अतिक्षुद्रम् ॥ हारीतः पङ्क्त्यां चैवोपविष्टेभ्यः समं गन्धादिभोजनम् । न पङ्क्त्यां विषमं दद्यान्न याचेन्न च दापयेत् ।। याचको दापकश्चैतावुभौ नरकगामिनौ । भुज्यत इति 'भोजनम् ओदनादि । यम: न पङ्क्त्यां विषमं दद्यान्न याचेन्न च दापयेत् । याचिता दापिता दाता सर्वे निरयगामिनः ॥ तस्माद्विद्वान्न वै दद्यान्नाभियाचेन्न दापयेत् । एकपङ्क्त्युपविष्टानां विषमं यः प्रयच्छति ॥ दुष्कृतं हरते पङ्क्त्या दत्तं गृह्णाति यश्च तत् । कुनदीसेतुकारस्य कन्याविघ्नकरस्य च ॥ (1) हेमाद्रिः, ६७४ (2) 'सीस कायसपात्राणि रीतिशेषाणि पात्राणि चेत्ययशियानि' इति हेमाद्रिपाठः (६७६) ·१८२ कूल्य कम्पनरी [१८ पाक्स्पो विषमवातुब निष्कृतिर्नोपपद्यते । 'कुनदी' स्वल्पजला, तत्र मनुना जलप्रवाहस्यात्यन्त- विच्छेवात्तदुपजीबिना बहना पीडा जायते ॥ हारीतः पस्त्वेकपक्त्यां करते विशेष स्नेहालयाद्वा यदि वाहतोः । ऋषिमणीनां स्मृतिवेदष्टां नां ब्रमहत्यां मुनयो ववन्ति ।।

·॥ १८-अ॥
॥ अथान्नसंकल्पः ।
तत्र याज्ञवल्क्यः [१, २३८]
दत्वान्नं पृथिवीपात्रमिति पात्राभिमन्त्रणम् ।
कृत्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठं निवेदयेत् ।।
अगुष्ठमात्रो भगवान् विष्णुः पर्यटते महीम् ।
राक्षसानां वधार्थाय को मेऽद्य'प्रहरिष्यति ॥
तस्माच्छ्राद्धेषु सर्वेषु त्वङ्गुष्ट ग्रहणं स्मृतम् ।
निरङ्गुष्ठं तु यच्छ्राद्धं बहिर्जानु च यत्कृतम् ॥
'बहिर्जानु च यद्भुक्तं सर्वमेवासुरं भवेत् ।
विष्णुः [७३, १३-१४]
नमो विश्वेभ्यो देवेभ्य इत्यन्नमादौ प्राङ्मुखयोनि-
वेदयेत् । पित्रे पितामहाय प्रपितामहाय च नामगोत्राभ्या-
मुदङ्मुखेषु ॥
शाङ्खायनगृह्यम् [४,१,८]
अन्नं चासावेतत्त इत्यनूद्दिश्य भोजयेत् ॥
(1)
'कोपवान् प्रहरिष्यति' इति स्मृतिचन्द्रिकापाठः । ' को मेऽद्य' इत्येव
हेमाद्रिः (१३७८)
'तत्सर्वमसुरैर्भुक्तं सर्वमेवासुरं भवेत्' । (हेमाद्रिः, १३७८)
(2)

·ल्य कमतरी
[१८
ब्रह्मपुराणे
नतो मधुरनाकं तु मोष्णमझं तिलान्वितम् ।
गृहीत्वा देवतीर्थन प्रणबेनैव सम्पुनः ॥
एतद्वोऽसमितीत्युक्त्वा विश्व वांभ मंगजेत ।
पितृभ्या तो दचावन्नमामन्त्रणेन तु ॥
अमुकाऽमुकगोत्रैतत्तुभ्यामनं स्वधा नमः ।
'अथ दत्वा ममग्रं तु जलानं भोजनं क्रमात ॥
विश्वेभ्यः श्राद्धदेवभ्यः कुर्याच प्रतिपादनम् ।
द्विजाल्गुष्ठं गृहीत्वा तु पठेन्मन्त्रं च वाग्यतः ॥
प्रथिवी ते पात्रमिन्यन्न गृहीतं निन्नयनपठन ।
कृष्ण हव्यमिदं रक्ष मदीगमिति कीर्तगत् ।।
पुनस्तेनैव मन्त्रण पितृभ्यश्च निवेदयेत् ।
एकेकस्याऽथ विप्रस्य गृहीत्वागुष्ठमावगत् ॥
अमुकामुकगोनत्तुभ्यमनं स्वधा नमः ।
तिलमनं च पानीयं सशं तेन थाग्रतः ॥
विकिरेस्पितृभृत्येभ्यो जपनपहना इति ।
तेभ्यो दमादपोशानं भवन्तः प्राशयन्विति ।।
बौधायनः १२, १४, ११ १२:१५१-२
अथेनरद्राह्मणेभ्यो निवा ब्रामणस्यागुष्ठना:-
नम्वनाऽनुदिशति । पृथिवीसमं तम्य तेऽनिरुपष्टर्चस्ते
महिमा दत्तस्याऽप्रमादाय पृथिवी ते पात्रं नोरपिधानं
ब्राह्मणस्य मुग्वऽमृतं' जुहोमि । बामणानां त्वा विद्यावतां
प्राणापानयोर्जुहोम्यक्षितममि मा पितणां श्रेष्ठा अमु-
(1) हेमाद्रिः, १३८३
(2) हमादिः, १३७७
'अषतरत् सागुन पाणिनामानि' इति माद्रिनाथायनीये ।
'ब्रह्मणत्वा मुस्खे जुहामि' इति मंद्रितबोधायनाये

·श्राद्धकाण्डे परिवेषणादिविधिः १८५ वाऽमुष्मिन् लोक इति । द्वितीयमनुदिशति। अन्तरिक्षसम तस्य ते वायुरुपश्रोता यजूंषि ते महिमा दत्तस्याऽप्रमादाय पृथिवी ते पात्रं द्यौरपिधानं ब्राह्मणस्य मुखेऽमृतं जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा विद्यावतां प्राणापानयोर्जुहोम्य- क्षितमसि मा पितामहानां क्षेष्ठा अत्राऽमुष्मिन् लोक इति । तृतीयमनुदिशति । द्यौसमं तस्य त आदित्योऽनुख्याता सामानि ते महिमा दत्तस्याऽप्रमादाय । पृथिवी ते पात्रं द्यौरपिधानं ब्राह्मणस्य मुखेऽमृतं जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा विद्यावतां प्राणापानयोर्जुहोम्यक्षितमसि मा महानां क्षेष्ठा अमुत्राऽमुष्मिन् लोक इति ॥ अथाप्युदाहरन्ति- अग्नौकरणशेषेण यदन्नमभिधार्यते। 'तस्मिश्च प्राशिते दद्याद्यदन्यत् प्रकृतं भवेत् ॥ निरगुष्ठं तु यच्छ्राद्धं न तत् प्रीणयते पितॄन् । 'इतरत्' ओदनव्यञ्जनादीन् । 'अग्नौकरणशेषेण' इति, अग्नौकरणाज्यशेषेण । 'अन्नं' अग्नौकरणाय यदुद्धृतम् । 'प्राशिते' प्रक्षिप्ते हुत इति यावत् । 'अन्यत्प्रकृतं' भोजनार्थ यदोदनव्यञ्जनादि प्रसाधितम् । 'निरङ्गुष्ठं' उक्तप्रकाराङ्गुष्ठस्पर्शशून्यम् ॥ (1) (2) (3) (4) (5) 24 'द्वितीयमनुदिशति' इति नास्ति मुद्रितबौधायनीये 'तृतीयमनुदिशति' इति नास्ति मुद्रितबौधायनीये अथ वै भवतीति मुद्रितबौधायनीये Line omitted by printed text of Baudhāyanā, 'प्रीणाति वै पितॄन्' इति मुद्रिनबोधायनीये ।

·३.नरी
[१८
ব্যাধিৰি খামারী
कात्यायनः श्राद्धकल्पसूत्र, २, २३
हुतशेष दवा
दम्या पात्रम
पात्रमालभ्य जति प्रथिवी ते
पात्रं चौरपिधानं ब्रामणस्य मुम्बऽमृतं जुहोमि स्वाहेति ।
वैष्णव्पर्धा पजुषा' वागुष्ठमवगा ॥
शलिखिती
हविरित्येवं मागुष्ठमन्नविधि प्रामणेभ्यो दद्यात् ॥
अस्यायमर्थ:-'अप्राविधिः' अभप्रकार: पायसादिः
'सागुष्ठं' ब्राह्मणाङ्गुष्ठनिवेशनपूर्वक इयं हविरिस्यमिधाय
सङ्कल्पनीय इति ॥
हारीत
निरगुष्ठं तु पच्याद्धं न प्रीणयते पितन् ।
तस्मावगुष्ठमाक्रम्य जपेन्मन्नं ममाहितः ।।
'मन्त्रः' 'इदं विष्णुर्विचक्र' इति ।
अधानं निहितं पात्र पिहितं तर्णयमा।
संस्कृतं स्थानमायाति तदङ्गुष्ठमंस्कृतम् ।।
'वर्षीयसा' अधःपात्राबृहत्तरेण ॥
(1) अत्र अग् 'इदं विष्णुः'; 'विष्णो दयं रसव' इति पजुः ।
[प्र. यजु. सं., ५, १५-इदं विष्णुर्विचक्रमे प्रेधा निदधे पदम् । समूदमय पार मेरे
स्वाहा ॥]
(2) हेमाद्रिः, १३७९

·॥ १९॥ ॥ अथ भोजनविधिः तत्र याज्ञवल्क्यः [१, २३९] सव्याहृतिकां गायत्री मधुवाता इति त्र्यचम् । जप्त्वा यथासुखं वाच्यं भुञ्जीरंस्तेऽपि वाग्यताः॥ मनुः, हारीतविष्णुयमशातातपा उशना च द्वितीये' अत्युष्णं सर्वमन्नं स्याद्भुञ्जीरंस्तेऽपि वाग्यताः। न च द्विजातयो ब्रूयुर्दात्रा पृष्टा हविर्गुणान् ॥ यावदूष्म भवत्यन्ने यावदश्नन्ति वाग्यताः। तावदश्नन्ति पितरो यावन्नोक्ता हविर्गुणाः। हविर्गुणा न वक्तव्या यावद्वै पितृतर्पणम् ॥ तैश्चापि तर्पितैः सम्यग्वक्तव्यं शोभनं हविः । वाग्यतत्दाभिधानेनैव श्राद्धभोक्तुर्हविर्गुणानभिधाने सिद्धे 'न च द्विजातयो ब्रूयुरिति पुनर्वचनं हस्तसंज्ञादि- नापि गुणप्रतिपादननिषेधपरम् ।। देवलः ब्राह्मणश्च यथा शुद्धः प्रसन्नेन्द्रियमानसः। पैतृकान्नमुपाश्नीयादसंभ्रान्तः प्रसन्नवान् । 'प्रसन्नवान्' प्रसन्नः ॥ (1) 'यथासुखं' तु भोजनविषयम् । यद्रोचते येन च क्रमेण, ते तथैव भुञ्जीरन्नित्यर्थः (विश्वरूपः) || 'वाग्यताः' मौनिनः (मिताक्षरा)। (2) मनुः, ३, २३६-२३७, प्रथमे द्वितीये, विष्णुः, ८१, २०, द्वितीये

·१८८
THAN
অক্ষশ্বনাশা না ঘশাকি।
वक्तव्य कारण मंजां कुर्गन भुजीत पाणिना ॥
अस्याः अनापनीय महानार्थ दात्रा 'अवलोकिन'
संज्ञां कुर्यादव । 'वाय' कारणे स्वीकाराऽस्वीकारहेनौ ।
शालिस्विनी
ब्राप्रणा अन्न गुणदोषी नाभिवदेयुः । नानृतं युः।
अन्योन्यं न प्रशंमेयुः। अझपानं न प्रभतमिति बृयुरन्यत्र
हस्तमंज्ञायाः । याममी पावरप्रशम्नं गावन मोम
नावदन्ति पितरः। अन्यत्र कलमलपान केभ्यः ।।
'गावममा विति. माजना नितीनि डोषः ।
तेन तस्मोदरणं न कमियम । 'अप्रशम्न' अकृतप्रशंमम् ।
तथा च वराहपुराणे
उद्धरेगदि पात्रं तु ब्रामणो ज्ञानवर्षलः ।
हरन्ति राक्षमास्तम्ग भुननोऽनं बमुन्धरे ॥ इति
यस्तु पाणितले भुको यः मवायुम्नचाइनुते ।
न चास्य पितरो नन्ति यश्चेवाग्र प्रदर्शमति ।।
श्राद्धे नियुक्ती भुलानो न परवणादिए ।
उच्छिष्टा पितरो यान्ति पृच्छतो नात्र संशयः ।।
दातुश्च पननो याहुजिहा मोक्तुश्च भिद्यते ।
'सवायुः' फत्कारसहितः ॥
प्रभासवण्डे
यश्च फूत्कारवद्भुङ्क्ते यश्च पाणिनले द्विजः ।

·:
श्राद्धकाण्डे भोजनविधिः
१८९
न तदश्नन्ति पितरो यत्सवायुः समश्नुते ॥
वारहपुराणे
याचते यदि दातारं ब्राह्मणो ज्ञानवर्जितः।
पितरस्तस्य नाश्नन्ति दातुर्भोक्तुर्न संशयः॥
विष्णुः [८१, ११-१४]
अश्नीयुश्च ब्राह्मणा वाग्यताः। न वेष्टितशिरसः ।
न सोपानत्काः। न पीठोपहितपादाः॥
'मनुशातातपौ
यद्वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः।
सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते तद्वै रक्षांसि भुञ्जते ।
योऽप्रसन्नमना भुङ्क्ते सोपानकोऽपि वा पुनः।
प्रलापशीलः क्रुद्धो वा स विप्रः पितृदूषकः॥
प्रहसन् वापि यो भुङ्क्ते स नाप्याययते पिनून् ।
यो वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यो वा भुङ्क्ते विगर्हयन् ॥
यमः
यो वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते वृषलीपतिः।
सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते यच्चाऽश्नाति तिरस्कृतम् ।।
तत्सर्व दानवेन्द्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत् ।
हारीतः
उद्धृत्य पाणिर्विहसन् सक्रोधं विस्मयान्वितः।
श्राद्धकालेषु यद्भुङ्क्ते न तत् प्रीणाति वै पितॄन् ।
आसुरं विस्मयान्नं स्यात् क्रोधान्नं राक्षसं विदुः ।
असत्कृतमवज्ञातं पैशाचं परिचक्षते ॥
(1)
(2)
मनुः ३, २३८.
देवल:-इति हेमाद्रिः, १०२१

·FANTA बसिछः ११.२५ २६ उभयोईस्तयोर्मुकं पितृभ्योऽयं निवदितम् । तबन्तरं प्रतीक्षन्ते सामुग दुष्टचनमः ॥ तस्मादन्याहस्तेन कुर्यादनमुपागनम् । भाजनं वा ममालभ्य तितोरडवणावधः ॥ 'तस्मादशन्याहस्तेन' दातुर्भोक्तुबां मबन्धसहितम् । बौधायनः १२, १५, ३-१ उभयोः शाम्पयोर्मुकं पितृभ्योऽनं निवेदितम् । तदन्तरमुपामन्ते अमुग इटनमः ॥ यातुधानाः पिशाबाश प्रनिलम्पन्ति नद्रविः । तिलादानेष्ववायावस्मथा क्रोधवशेऽमराः॥ कापायवामा पान कुमने अपहोमप्रतिग्रहान् । नवगम भवति हपको पदविः ॥ ঘর বলনাঃ স মনন। आचामति च यस्तिष्ठन्न म तेन ममृष्यते ॥ आद्यन्नयोरपां प्रदान मर्वत्र । जपप्रभृति यथा- विधानम् । शेषमुक्तमटकाहोम ॥ 'अदायादा:' अमम्यनिधनः । 'कांधवा' दातरि सतीति शेषः । 'आगन्नयोरां प्रदान' आदावपां प्रदान- मपोऽशनम् , 'अन्ले' भोजनममानी । 'प्रभृति शब्दात् पितृध्यानागुपादानम् ।। उपवीतं कटौ कृत्वा कुर्याद्वात्रानुलेपनम् । एकवासाश्च योऽभीयानिराशाः पितरो गताः ॥ (1) 'उभे' इति मुद्रितवासि ·श्राद्धकाण्डे भोजनविधि: १९१ उपवीती ततः कुर्यावृतः श्राद्धेऽनुलेपनम् । न नियुक्तः शिखावर्ज माल्यं शिरसि धारयेत् ॥ सव्यादंसात् परिभ्रष्टं नाभिदेशे व्यवस्थितम् । एकवस्त्रं तु तं विद्यादेवे पित्र्ये च वर्जयेत् ॥ शङ्खलिखितौ नाऽग्रासनस्थः पूर्वमश्नीयात् । नाभ्यधिकं दद्यात् । न प्रतिगृह्णीयात् ॥ 'अग्रासनस्थः' पङ्क्तिमूर्धन्युपविष्टः । 'पूर्वम्' इतर- ब्राह्मणभोजनोपक्रमात् प्राक् प्राक् । 'अधिक' लेहादिना विषमम् ॥ यमः अग्रासनोपविष्टस्तु यो भुङ्क्ते प्रथम द्विजः। बहूनां पश्यतां सोऽज्ञः पङ्क्तया हरति किल्बिषम् ॥ शातातपः हस्तं प्रक्षाल्य यश्चापः पिबेद्भुक्त्वा द्विजः सदा । तदन्नमसुरैर्भुक्तं निराशाः पितरो गताः ॥ 'भुक्त्वा' भोजनं परिसमाप्य । 'आपोऽत्र भोजना- न्त्यचुलुकगताः। यमः यत्तु भुक्त्वा पुनर्भुङ्क्ते यच्च तैलाभिघारितम् । रजस्वलाभिर्यदृष्टं तद्वै रक्षांसि भुञ्जते ॥ निरोङ्कारेण यद्भुक्तं परिविष्टं समन्युना । दुरात्मना च यद्भुक्तं तद्वै रक्षांसि गच्छति ॥ कीटकेशावपन्नं च क्षुतं श्वभिरवेक्षितम् । रुदितं चावधूतं च तद्वै रक्षांसि गच्छति ॥

·११२
অনাবিদাগিৰিঙিলাল।
मन्त्रखत्परिविष्यन्त न रक्षांकित गति ।।
विधिहीनममृष्टानं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।
अश्रद्धया हुनं वसं नई रक्षांमि गति ॥
'तैलाभिधारित प्रनामभजे 'निरोङ्कारः' सर्वथा
वैदिकमन्त्ररहितः । 'अवधूतं' वाममेति शेषः। 'मन्त्रहीन'
'पृथिवी ते' इत्यभिमन्त्रणहिनम ।।
नियुक्तचैव यः प्राई गस्किबिपरिवर्जयेत्
पितरस्तस्य नं मामं नैरागं प्रतिपेदिरे ॥
पक्तिपरिशिष्टमरोषमानमपि यथाशक्ति किशिवपि
भक्षणीयमिति ॥
बसिष्ठः [११, ३४]
नियुक्तस्तु यतिः श्राद्धे देवे वा माममुत्सृजेत् ।
यावन्ति पशुरोमाणि तावनियमृति ॥
आपस्तम्बः [२, १८, १२)
ন প্রানঘাষ্টি বন্যা।
'अतद्गुणाय' श्राद्धभोक्तृगुणरहिताय ।।
मनुः [३, २४९]
श्राद्धं भुक्त्वा यदुच्छिष्टं वृषलाय प्रयच्छति ।
स मुढो नरकं याति कालसूत्रमवाशिराः ॥
देवलः
श्राद्धभोजी समुच्छिष्ट वृषलेभ्यो दवाति चेत् ।
स मूढोऽनिष्कृतिः प्राहुः प्रायश्चित्तेन शुभ्यति ॥

·: श्राद्धकाण्डे भोजनविधिः १९३ 'अनिष्कृतिः' प्रायश्चित्तं विना तस्य निष्कृतिर्नास्तीति 'प्राहुः ॥ ब्रह्माण्डपुराणे स्त्रीशूद्रायाऽनुपेताय श्राद्धोच्छिष्टं न दापयेत् । यो दद्याद्रागसंमोहान्न तद्गच्छति वै पितॄन् ।। तस्मान्न देयमुच्छिष्टमन्नाद्यं श्राद्धकर्मणि। अन्यत्र दधिसर्पिभ्या शिष्याय च सुताय च ॥ 'अन्यत्र दधिसर्पिभ्या' इति, दधिसर्पिय॑तिरिक्त- मुच्छिष्टं न कस्मैचिदपि दातव्यम् । दधिसर्पिषोस्तु शिष्यपुत्रयोरपि श्राद्धभोक्तृगुणोपेतयोरभ्यनुज्ञा ॥ 25 ·॥ २० ॥ ॥ अथ जपादिविधिः ॥ अश्मतमु जपेड्याहनिपूर्वी गायत्री मप्रणवां मकृत् निर्वा रक्षोधीः पिज्यमन्त्रान पुरुषम्मकमन्यानि च पवित्राणि ।' 'रक्षोनीः कृणुष्व पाजः' इत्याचा ऋचः। 'पित्र्य- मन्त्राः' 'उदीरतामबर' इत्यादयः । 'पवित्राणि' रुद्रीयप्रभृतीनि । निगमः भुञ्जत्सु जपेत् 'मवितृमन्त्रानग्यमुम्मामेतिहास- पुराणरक्षोनी: पावमानीसदीरनामवरेति मधुमतीन॥ E m ने. 'पवित्रमान' इतिहमादिः, १०१ पुगजानि रामा-और रमन मान द्वादशाश- क्षरप्रभूतीन ' इति हेमादिगार पाटः | virair: पृथ्वी 'मित्याचा: पञ्शन: । राहग कामirf Afr: 'इवाखोमा उपलमिति परिवानिः । ' इंसारिण'न पापमान्यः । 'पुनन्नु मा पितर' इत्याचा: घोडशचंः । निरन्-समदीनबर्ग: । न विश्वचर्षण' इति त्रिशहर: । 'वं सामाशीत शिदिताः। प्रदीर दाम पर.' इत्याचाचतुर्दश । 'मधुमत्यः' 'मधुमाता ऋतायत' इत्याचा: । तता नगमनाम यथाकार 1 अभवत्यः 'पिर्नु नुस्तोष मियाद्या एकादशः ॥ (हेमाद्रिः, १.७१) ·श्राद्धकाण्डे जपादिविधिः १९५ विष्णुः [७३, १५-१६] ततस्त्वदत्सु ब्राह्मणेषु यन्मे प्रकामादहोरात्रैर्यद्वः क्रव्यादिति जपेत् । इतिहासपुराणधर्मशास्त्राणि च ॥ बौधायनः [२, १४,५] रक्षोनानि च सामानि स्वधावन्ति यजूंषि च । मध्चोऽथ पवित्राणि श्रावयेदाशयन् शनैः॥ 'रक्षोन्नानि च सामानि' 'यद्वा उ विश्वपति' इत्यादि अच्युत्पन्नानि । 'स्वधावन्ति यजूंषि च' 'पितृभ्यः स्वधा- विभ्यः' इत्यादि। 'मध्वृचः' 'मधुवाता ऋतायत' इत्याद्याः। हारीतः यद्यत्पूतं मन्येत पुनन्तु मा पितर इति षोडशपावमा- नीर्जपेदादितस्त्रीन् । अत्र पितर इति यजुः। नमो वः पितर इति यजुः स्यामान्तम् । मधुवाता ऋतायत इति तिस्रः। पुनन्तु मा पितर' इत्यनुवाकः। त्वं सोम प्रचकित इति चैषा (1) 'रक्षोनोनि सामानि'-'अग्ने रक्षाणो अंहसः' (साम. सं., पूवार्ध., १-१-३); 'अग्ने युक्ष्वाहि ये तव' (सा. सं., पू ., १, ३, ४); 'प्रत्यग्ने मिथुना दह यातुधाना (ऋ. सं., ८, ४, ९, ४); 'प्रत्यग्ने हरसा हरः' (सा. सं., पू., १, २, ५, ५); 'न तस्य मा यया च न' (सा. सं., पू., २,१,१,८); शुष्ट्यमे नवस्य मे' (सा. सं., पू ., २, १, १, १०); 'यद्वा उ विश्वपतिः शिताः' (सा. सं., पू., २, १, २, ८); अमिं होतारम् ' (सा. सं., पू ., ५, २, ३, ९) एतत्सूक्तोत्पन्नानि । 'स्वधावन्ति यजूंषि च', 'सोमाय पितृपीताय स्वधा नमः', [बौ. गृ. सू., १, ९, ८.] इत्यादीनि । 'मवृचः'—'मधुवाता' इत्यादीनि त्रीणि [तै. सं., ४, २, ७-९,] । 'पवित्राणि' 'पवमानः सुवर्जनः' [तै. ब्रा., १, ४, ८] [= पावमान्यः] इत्यादीनि । भुञ्जानान् ब्राह्मणान् श्रावयेत् ॥ (गोविन्दस्वामिविवरणे) ॥ 'मध्वृचः', मधुमत्यः ऋचः [ऋ. सं., १, ६, १४] ।। 'पवित्राणि' पुरुषसूक्तादीनि सूक्तानीति हेमाद्रिः ॥ [१७०१] । (2) 'स्मान्तं' इति हेमाद्रिपाठः । 'वयं तेषां वसिष्ठा भूयास्म' इत्येतदन्तमिति व्याख्यातम् । [हे. १०७४], 'स्मायान्तं' इति उ. (3) वाज. सं; १३,१७. वाज. स; १२,३७. n (4) ·२० पिश्या मंहिता । एतान् जपन् पितन्त्रीणाति पितृणां बास्पाक्षगं भवति । 'आदितमीन' 'पुनन्तु मा पितरः' इत्युपक्रम्य श्रीन मन्त्रान् मदेव श्राद जपवित्यर्थः । 'यमुः स्यामान्तम्' 'मधुत्वं स्पाम इत्यन्तम् आश्वलायनसूत्रपठितम् ॥ शालिखितौ पवित्राञ्जलिपाणिप्वामीनो मधुबाता इति जपेत् । पवित्रं धर्मशास्त्रमप्रतिरथन म गायत्रीमनुश्राव्य ॥ 'अप्रतिरथ' 'आशुः शिशान' 'हम्पादि । 'अनुश्राव्य' श्रावपिस्वा॥ मनुः । ३,१३२] स्वाध्याय श्रावगत पित्रणे धर्मशास्त्राणि चैव हि। आल्यानानीतिहामांश्र पुराणानि बिलानि च । 'खिलानि' श्रीमुक्तादीनि । मत्स्यपुराणे ब्रह्मविष्पवर्करुद्राणां स्तोत्राणि विविधानि च । इन्द्रशमोमस्क्तानि पाबमानीच शामितः ॥ बृहद्रथन्तरे तद ज्येष्ठं माम तथा बृहत। तथैव शान्तिकाध्यायं मधुब्राम्प्रणमेव च ॥ शिशांनी वृषभो न मा पनापन: भगवणीनाम् । सकुन्दनोऽनिमिर एक धार: भय मामि: । इत्यादि, तेसरीयसंहिता, ४, ६ (2) हेमाद्रिः, १.७-..'मा स्थानमासम्म शमो बात: पचतामियादि: शालिक याय: । '३५ घिीत्यादि 'मधुब्राह्मणम्' । यदेतन् मण्डलं तपतीयादि 'मलाहाणम्' या भुआनाना विप्राणां आत्मनश्चापि यत्प्रीतिकरमितिहासारस्थानादि श्रीणांवणुवन्यादिकं 'तत् ' बेदजपवत् भदापतन मनसा तदपि कारयेत् ॥ हेमाद्रिः १.७५) भाशुः शिशांना Simway ·श्राद्धकाण्डे जपादिविधिः १९७ मण्डलब्राह्मणं तद्वत् प्रीतिकारि च यत्पुनः। विप्राणामात्मनश्चैव तत्सर्व समुदीरयेत् ॥ ब्रह्मपुराणे वीणावंशध्वनी वाथ विप्रेभ्यः सन्निवेदयेत् ॥ विष्णुपुराणे [३, १५, ३१-३७] रक्षोनमन्त्रपठनं भूमेरास्तरणं तिलैः। कृत्वा ध्येयाश्च पितरस्त एव द्विजसत्तमाः॥ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य 'विद्वद्देहेषु संस्थिताः॥ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेन मया दत्तेन भूतले ॥ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः। तृप्ति प्रयान्तु मद्भक्त्या मयैतत्समुदाहृतम् ॥ मातामहस्तृप्तिमुपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता तु योऽन्यः । विश्वे च देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः॥ यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकव्य- भोक्ताऽव्ययात्मा हरिरीश्वरोऽत्र । तत्सन्निधानादपयान्तु सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे ॥ 'मयैतत्समुदाहृत'मिति मन्त्रलिङ्गात् पितृन् ध्यायता स्तोत्रमतत्पठनीय ब्राह्मणभोजनकाले । 'विप्रदेहेषु' इति हेमाद्रिपाठः ·स्वकारी [२० 'वायुपुराणे मताधि प्रबध्याभि मर्वकामप्रवं शुभम् । अमूर्तीनां ममर्तीनां पितणां दीप्रतेजमाम् ॥ नमस्यामि मवा नेपां ध्यानिनां योगचक्षुषाम् । इन्द्रादीनां जनेनारो दक्षमारीभगोस्तथा ॥ मप्तर्षीणां पितणां च नान्नमस्पामि कामवान् । मन्यादीनां जनेतंभ मर्याचन्द्रममौ तथा ॥ नानमस्कृत्य मान वे पितनप्मु दधिष्यपि। এলাঘৰ ৰূষণ মানায় সােথ । गोगेश्वरेभ्यश्च मदा नमम्गामि कृताञ्जलिः। नक्षत्राणां ग्रहाणां च बारवग्न्योक्ष पिस्तथा ॥ गावाधिनयोश तथा नमस्पामि कृताञ्जलिः। देवर्षीणां 'जनेतंश्च मर्वदेवनमस्कृतान ॥ "अभपस्य मदा दातुन नमस्येऽहं कृताञ्जलि: । पितृगणेभ्यः मतमो नमो लोकेषु मप्तषु ॥ स्वयम्भुवे नमव ब्रमणे योगचक्षुष । गतदुक्तं तु सतानिर्देवर्षिगणपूजितम || पवित्रं परमं यतच्छीमद्रक्षोनिगमनम् ॥ हमाद्रिः, १०८१ मंग'गणधिभमेषु इति । 'जन-गार:' इति हमाद्रिा'; 'नार:' न माजप्रकामश सिन बाणेर न' न ; नार:' इसी था. प. जार:' है ; श्रा.प. ' मनमरता. इतिहमाद्रि, था. प्र. 1.itictun 11:13... .titatin. अत्र हेमानो । १०८ ...-: अधिक:..-बानागे ये न भूतानां नमो नान पितामहान । 8, 'लोकचक्षु' इति हमाद्रिः । १०८२, आ. प्र., भा. प्र., [१३१ ब्रागिणसविसमिति हेमाद्रिः, श्रा. प्र. (10) क्षोक्निाशनं' इनि हेमाद्रिः, आ. प्र. ३ ·॥ २१ ॥ ॥ अथ श्राद्धोत्तरं कर्म ॥ 1 याज्ञवल्क्यः [१, २४०-२४८] आतृप्तेस्तु' पवित्राणि जप्त्वा पूर्वजपं तथा ।। अन्नमादाय तृप्ताः स्थ शेषं चैवानुमान्य च । तदन्नं प्रकिरेझूमौ दद्याचापः सकृत् सकृत् ॥ सर्वमन्नमुपादाय सतिलं दक्षिणामुखः । उच्छिष्टसन्निधौ पिण्डान् प्रदद्यात्पितृयज्ञवत् ॥ मातामहानामप्येवं दद्यादाचमनं ततः । स्वस्तिवाच्यं ततः कुर्यादक्षय्योदकमेव च ॥ दत्त्वा तु दक्षिणां शत्तया स्वधाकारमुदाहरेत् । वाच्यतामित्यनुज्ञातः प्रकृतेभ्यः स्वधोच्यताम् ।। ब्रूयुरस्तु स्वधेत्युक्ते भूमौ सिञ्चत्ततो जलम् । विश्वेदेवाश्च प्रीयन्तां विप्रैश्चोक्ते इदं जपेत् ॥ दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च । श्रद्धा च नो 'मा व्यगमहहुदेयं च नोऽस्त्विति ॥ इत्युक्त्वोक्त्वा प्रिया वाचः प्रणिपत्य विसर्जयेत् । वाजेवाज इति प्रीतः पितृपूर्व विसर्जनम् ॥ (1) तुशब्दात् जप एव स्वयं कार्य: । परिवेषणं तु अन्यकर्तृकमेव । एवं च पत्नीव्यापारोऽपि श्राद्धे संपादित: स्यात् ।। (विश्वरूपः); तुशब्दात् यथा किंचिदुच्छिष्यते तथा दद्यात् । उच्छेषणस्य दासवर्गभागधेयत्वात् ।। (मिताक्षरा) (2) 'अनुमान्य ह' इति विश्वरूपपाठः । 'हशब्दोऽवधारणार्थ: (3) प्रदद्यात्-'प्रशब्दो मध्यमपिण्ड भक्षणप्रतिषेधार्थः' इति विश्वरूपः । (4) 'मा विगमत्' इति मिताक्षरापाठः । मा व्यगमदिति विश्वरूपः । (5) 'विसर्जनमेव पितृपूर्वम् , अन्यत् सर्व देवपूर्वमित्यभिप्रायः' (विश्वरूपः) ·: [२१ यस्मिस्ते 'मवाः पूर्व पितृपा निवेशिताः । पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा विप्रान विमर्जयेत् ॥ 'पूर्वजपः' मध्याहतिगायत्री मधुवाता इत्यादि । 'दयाचाप: मकृत मत भोजनममानो चुलकार्य दरवाs- मृतापिधानं तु विप्रेभ्यश्र मत्मकृविति ।। कात्यापन: श्राद्धकम्पमूत्र, ३, ७-१८ तृप्तान ज्ञात्वाऽनं प्रकीर्य मकस्म कृवपो वत्या पूर्व- बगायत्रीं अपित्या। मधुमतीर्मधु मभिवति मधुमती। च।'तृप्ताः स्येति पृच्छति। नृपाःम्म इत्यनुजाशेषमन्त्रमनुजाप्य 'मर्वमन्नमकतोट्टन्योजिष्टममीप दर्भेषु श्रीस्त्रीन पिण्डान- बनेज्य दद्यात् । आसान्तविपके आमान्ने पदकं पुष्पा क्षतानक्षप्योदकं च वयात दिच्या अगोराः पितरः मन्तु सन्त्विम्युक्त गोत्रं नो बर्धनां वर्धनामित्युक वातारो नोऽभिवर्धन्ना बेदाः मन्नतिरेव च । श्रद्धाच नो मा अग्रगम- बहुदेयं च नोऽस्तु' इत्याशिषः प्रतिगृहा स्वधावाचनीयान सपवित्रान् कुशानास्तीर्य स्वधां वाचयिष्य इति पृच्छति। वाच्यतामित्यनुज्ञातः पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यो मातामहेभ्यः प्रमातामहेभ्यः वृद्धमातामहेभ्यश्च स्वधो- च्यतामिति । अस्तु म्वधेन्युच्यमाने म्वधावचनीयेष्वपो 'याम मंबवा. intritiभरप: मिनाभराच. 'तृमान' प्रागन बामणानाममनोज कमीनायाः thiमागे अरनिमात्रे विकिरं दशादिति हमाद्रि: । अब बहुवचनामा: । 'समय' सवार मारियांकन पत्र द्वन् । (5) इदं जमादिदान देने येन, यि | अमायननि काचाया: । (6) अक्षरयोद कान्दन दनानपानाद: आनन्यमान जलमामधी- यते । तब पितृब्राह्मणेभ्य एवेति कर्कः । म यो दयादिति स्मृत्यर्थमारे । -- (3) ·श्राद्धकाण्डे श्राद्धोत्तरकर्म २०१ निषिञ्चति [ऊर्जमिति] । उत्तानं पात्रं कृत्वा यथाशक्ति दक्षिणां दद्यात् ब्राह्मणेभ्यः] । विश्वेदेवाः प्रीयन्तामिति दैवे वाचयित्वा वाजेवाजेऽवतेति विस्मृज्य । आ मा वाज- स्येत्यनुवज्य' प्रदक्षिणीकृत्योपविशेत [प्रविशेत् ] ॥ आश्वलायनगृह्यम् [४,९. १०-१४] तृप्तान ज्ञात्वा मधुमती 5 श्रावयेदक्षन्नमीमदन्तेति' च । संपन्नं पृष्ट्वा यद्यदन्नमुपभुक्तं ततस्ततः स्थालीपाकेन सह पिण्डार्थमुद्धृत्य शेषं निवेदयेत् । अभिमतेऽनुमते वा (1) 'ऊर्जमिति'-ऊर्जे वहन्तीरमृतं घृतं पयः कीलाल परिनतम् । स्वधास्थ तर्पयत मे पितॄन् ।। (वाजसनेयसंहिता, २,३४)-मन्त्रश्चायं समवेतार्थः । अतोऽस्य मातृश्राद्धे 'मातृभ्यः,' 'पितामहीभ्यः' इत्याहुः संख्यासमवेतार्थः ॥ (2) " वाजेवाजेऽवत वाजिनो नो धनषु विप्रा अमृता ऋतज्ञाः । अस्य मध्यः पियत मादयध्वं तृप्ता यात पथिभिर्देवयानैः” [वाजसनेयसंहिता, २१,१ इति मन्त्रेण विप्रान् विसर्जयेत् । विसर्जनं तु पितृपूर्वकम् । निमन्त्रणादिपदार्थजात देवपूर्वं भवति । विसर्जनं तु पितृपूर्वकमिति मेधातिथिः ।। (3) वाजस्य प्रसवो जंगम्या देये द्यावापृथिवी विश्वरूपे । आ मां गन्ता पितरौ मातरा च मा सोमो अमृतत्वेन गम्यात् ॥ वाजिनो वाजजितो वाज ससृवो सो बृहस्पते भागमजिघ्रत निमृजानाः ॥" (वाजसनेयसंहिता,९,१९) इति मन्त्रेण विप्रान् विसर्जयेत् । इति मन्त्रेण अनुव्रज्य अनु पश्चात् द्विजान् सीमान्त गत्वा प्रदक्षिणीकृत्य स्वगृहं प्रविशेत् ॥ [गदाधरभाष्यादुद्धृतम् ] (4) Words in brackets occur in the manuscript, and they either do not occur or occur in a different for an in the printed Sraddha Kalpa Sutra. (5) 'मधुमत्यः' तिस्रः-वाजसनेयसंहिता, १३,२७-२७- मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीनः सन्त्वोषधीः ॥ मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिव रजः । मधु द्यौरस्तु नः पिता ॥ मधुमान्नो वनस्प- तिर्मधुमा अस्तु सूर्यः । माध्वीवो भवन्तु नः ॥ (6) अक्षन्नमीमदन्त ह्यत्र प्रिया अधूषत । अस्तौषत स्वानको विप्रा नविष्ठया मती योजा न्विन्द्र ते हरी ॥ [वाज. स., ३,५१] । "आ मा - 26 ·२०२ भुक्तवत्स्वनामान्तेषु पिण्डान नियध्यान प्रकीर्यानमुपवीर्यो स्वघोच्यतामिति विमजेदम्नु स्वधेति वा ॥ 'स्थालीपाकन मह इत्यभिधानात बलाऽऽवस. ध्यामिमन्तः पिण्डपिताजा स्थालीपार्क अपयित्वा- श्राद निबंध थालीपाकस्याग्रणऽनौ- करणहोम कृम्या प्राणान भोजपिन्बा श्राद्धशेषानेन स्थालीपाकानमेकीकृन्य पिण्डवानं कर्तव्यम । 'अभिमते' श्राद्धमोक्त्रा स्वीकृते । 'अनुमतेनेनेव टेः मह भुज्यता- मिन्यनुज्ञाते॥ शहलिस्थिती गायत्रीमनुश्राव्य लमान जाम्बा म्वदिनमिति पृष्टा शेषमन्त्रमनुज्ञाप्य प्रकृतादम्रविकिरं कुर्यात । म्वधां वाच. यित्वा विष्टरांन्द्रीन निदध्यात। श्रीगणेवावपात्राणि मतिलानि मपवित्राणि मृन्मयाइममयीम्पराणि वा भूपगन्धमास्या- वर्शदीपाञ्जनादीनि चोपहरेत मनप्रकारमादाय पिण्डान् निवष्यात् ।'अपमयेन पाणिना बक्षिणं पाणिमुपधार्य- कैकं त्रिभिरभिमन्यामवित्रत इति वर्भप नम्वर पाणी प्रमृज्योपात्रः परिश्राव्य पाहातार: मन्विति बहुदेयं च नोऽस्विति ।। *nagar নলী সুজলা স্বাস্বা নিবাস। यथा युस्तधा कुर्यादनुज्ञानम्तु नदिजः ॥ तृप्तानानामयेन्पष्ठा व वदाति प्रगनतः । आचान्नाननुजानीयाभिवाय कृताञ्जलिः ॥ अनादिकमान मामल: ५१ ४ ० ६ । (2) हमादि: १४.६ (.) हमाद्रिः, १४३२

·श्राद्धकाण्डे श्राद्धोत्तरकर्म
२०३
भवन्तो रमतामत्र ज्ञात्वाऽनुज्ञातलक्षणम् ।
स्वधेति चेति वक्तव्यं प्रीयन्तां पितरस्त्विति ॥
अक्षय्यमन्नपानं च वाच्यं प्रीतैर्द्विजातिभिः ।
ततो निर्वपणं कुर्यात् पिण्डानां तदनन्तरम् ॥
शुचौ देशे विविक्ते च प्रयत्नेनोपपादयेत् ।
विष्टरांस्त्रीन् वपेत्तत्र नामगोत्रसमन्वितान् ॥
अद्भिरभ्युक्ष्य विधिवत्तिलैरभ्यवकीर्य च ।
ततो दर्भेषु तं हस्तं निर्मूज्याल्लेपभागिनाम् ॥
ततः पानीयकुम्भेन तर्पयेत् प्रयतः पितृन् ।
पूर्वपिण्डं प्रयच्छेत्तु पित्र्यं च पृथिवीति च ॥
पितामहाय त्वपरमन्तरिक्षे च दापयेत् ।
प्रपितामहाय च ततस्तृतीयं तु निवेदयेत् ॥
द्यौविरिति मन्त्रेण श्रुतिरेषा सनातनी ।
ततोऽभिवाद्य प्रणतो वरान् याचेत् पितामहान् ॥
दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च ।
श्रद्धा च नो मा व्यगमद्दहुदेयं च नोऽस्त्विति ॥
'पृष्ट्वा वै ददाति प्रयत्नत' इत्यनेनेदमुच्यते शेषान्नानु-
ज्ञापनं न वाङ्मात्रेण, किन्तु तद्दाने प्रयत्नमपि स्वयं कुर्यादिति।
'ददाति'रत्रार्थपरः, तिष्ठन् होमान् यजत इतिवत् । 'ज्ञात्वा
अनुज्ञातलक्षणं' अभिरताः स्मेत्यऽनुज्ञासूचकं चिह्नम् ॥
'विष्टरान्' पिण्डासनकुशान् । 'वपेत्तत्र' पिण्डानिति
शेषः। 'लेपभागिनां प्रपितामहात्परेषाम् ॥
बृहस्पतिः [श्राद्ध., १०६-१०८, १०४, १०५, १२९, १०९]
पृच्छेत्तृप्तास्ततस्ते तु यब्रूयुस्तत्समाचरेत् ।
तत्समीपे प्रकुर्याच पिण्डनिर्वपणं ततः ।।
(1)
'पृच्छेद्विप्रान्' इति हेमाद्रिः, १३९१

·कृषक ।२१ मर्वस्मात प्रकलादनात गिलहान मतिम्लान्वितान् । पितृमानामहादीनां वादगृणाविधानतः ॥ दीपगन्धेर्मायभूपस्नया बनानादिना । समभागोंदपात्रं च नेपामुपरि निश्निपत्र । उपस्पृष्टोदकानां तु ब्रामणानां नमोऽग्रतः। मोदकं विकरेवनं मन्त्रं मं ममुचरेत । अनिदग्धाच जीवा ज्यवरभाः कले मम । भूमौ दत्तन तृप्यन्तु तृप्पा गान्तु पगं गतिम् ।। बाजे बाज इति प्रोकाया ब्राम्प्रणांस्तान विमर्जयेत् । বিমান সংশ্লিীল ৰিমালা প্রান। वालागे नोऽभियन्ता वेदा: मन्नतिरेव च । श्रद्धा व नो मा व्यगमहह देग मनोऽम्बिनि ॥ द्वारीतः तृप्तान स्वदितमिति काटेत म्बदितमिति प्रत्याहुः। शृतमिति देवेश्वायुष्यमिनि म्वयाऽऽगान्तेग ममी विकिरं निनयेत । 'प्रत्यायानेषु ममल तिदेविणापाणिप निन- येत् । ओं स्वधेन्याहुरस्तु स्वधेति प्रत्याहुः । ननोऽनुज्ञावचनमः भिरम्यतामियके । अभिानाः म्मति प्रन्याहः । वाजेवाज इत्यभिव्रज्य शेषम्प पिहान पितृयजयनिदध्यात् । परिषचनमभिषचनमुदकालिमभाजनमा प्रत्यवनेजनं मार्जनप्रवाहनं विकिगंदकं ममूल निदेयंचायती नाश- ममेकादशकं श्राद्धममृद्धिकामः कुर्यात ॥ 'शृतमिति देवेषु'-- देवानुद्दिश्य यच्छाद्धं तत्तु देविकमुच्यने । हविष्यन विशिष्टन मतम्यादिषु यत्रतः ।। हमाद्रि:, : ३.५ हमाद्रिः, १४८ 4- ·श्राद्धकाण्डे श्राद्धोत्तरकर्म २०५ इति भविष्यपुराणोक्तं दैवश्राद्धम् , तत्र शृतमिति पृच्छेत् । 'शृतं' सिद्धम् । शृतं पाक' इति निपातनात्। 'स्वैरेषु' "श्राद्धं प्रति रुचिश्चैव” इति कथितश्राद्धेषु । 'समृलतिलैः' समूला अत्र कुशाः, तेन समूलकुशतिलैः सह । 'निनयेत्' जल- मिति शेषः । ततोऽनुज्ञावचनं' कार्यमिति शेषः। तच यथारुचि स्थीयतामित्यादि । अभिरम्यतामित्येके' एकेऽभिरम्यतामित्यनुज्ञावचनशब्देन नियमं मन्यन्ते । पुनरीितः श्वश्वादीनां तथा पत्नी पिण्डान् दद्यात् सुयन्त्रिता। उदकाञ्जलिदीपं च अञ्जनाभ्यञ्जनं तथा । 'श्वश्वादीनां' इति-यत्र शाखायां मातृप्रभृतीनां पृथक्त्वेन पिण्डप्रदानं विहितं तत्र यजमानत्वादमन्त्रवत् । इदं स्त्रीभ्यः पिण्डदानं केषाञ्चिदेव शाखिनाम् ।। शालायनगृह्यम् [४,१,५-९] भुक्तवत्सु पिण्डान् दद्यात् । पुरस्तादेके । पिण्डान् पश्चिमेन तत्पत्नीनां किञ्चिदन्तर्धाय । ब्राह्मणेभ्यः शेषं निवेदयेत् । अग्नौकरणादि पिण्डपितृयज्ञेन कल्पे व्याख्यातम् ॥ 'पुरस्तात्' ब्राह्मणभोजनात् प्राक् । 'एके' अयं च भेदः शाखाभेदव्यवस्थितः। 'पिण्डान् पश्चिमेन' पित्रादि- पिण्डानां पश्चिमप्रदेशे अनतिदूरे किञ्चिदन्तर्धायकं कृत्वा । 'अग्नौकरणादि पिण्डपितृयज्ञेन' अग्नौकरणादीतिकर्तव्यता- वता पिण्डपितृयज्ञेन ॥ (1) 'स्वस्रादीनां' इति हारीतधर्मशास्त्रमातृकायाम् ।

·Join कस्यको २१ निगमः वृनेवामन्य तमाः स्वति पूर्ववभिषिच्य पूर्वेषां स्वस्ति- बाध्य ओं म्वोच्यतामिम्युक्त्वाऽभिरम्यतां पथा सुख- मिति न मंपूज्यानुवजेन । 'पूर्ववभिषिच्य' प्रत्ययनिाय। 'स्वस्तिवाच्य' स्वस्तीति वाचयित्वा ॥ मृतांक्षमान प्रभू प्रभूतं प्रभूतमित्युकवतस्मवक्षिणेन तिलोन्मिश्रितोदकेन सिरप श्रीन पूर्वाननुकीर्तगत् । वर्भा- स्तीर्ण भूमो पिण्डान निवेवगन । नः स्वधा वाचयेत्। पिण्डानवभार्य नोयन प्रतिषियोदकभाजनान्युन्मृजेत् ॥ 'मवक्षिणेन दक्षिणायमाहितेन । 'प्रतिपिच्य' प्रत्य- बनिजय ॥ 'अवतमु ब्रामणेषु इत्यनुवृत्ती विष्णुः । ३. १५ २८, ३२] उच्छिष्टमनिधी दक्षिणांग्रेप वर्मषु पृथिवी वर्विरक्षते- त्येक पिण्ड पित्र निवभयान । अन्तरीक्ष विरक्षतेति द्वितीयं पितामहाय । गोदविरक्षतेति तृतीयं प्रपितामहाय। येऽत्र पितरः प्रता इति वामो देगम । वीरानः पितरो धत्त इन्यन्नम् । अत्र पितरो मादयध्वं' यथाभाग वमले म्बकरा- भिवर्षणम । ऊज वहन्तीरित्यनेन मादकन प्रदक्षिणं पिण्डानां विकिरणं कृत्वाऽपुष्पपानुलेपनानादिभक्ष्याणि निवेदयेत् । उदकपात्रं मधुततिः मयुतं च । भुक्तवत्म ब्राह्मणेषु तृप्तिमागतेषु मा में नष्टयनं मतृणमभ्यु 'यथा भागमा मानन मूल इनि मुद्रित. विष्णुस्मृति पाठ: । 'करण' कर पायधाम जयन्ती । च कागद् अभनाय नादीनि (बैजयन्ती : - ·श्राद्धकाण्डे श्राद्धोत्तरकर्म २०७ क्ष्याऽन्नविकिरणमुच्छिष्टाऽग्रतः कृत्वा तृप्ता भवन्तः संपन्न- मिति च पृष्वोदङ्मुखेष्वाचमनादौ दत्त्वा ततः प्राङ्मुखेषु [दत्वा ततश्च संप्रोक्षितमिति श्राद्धदेशं संप्रोक्ष्य दर्भपाणिः सर्व कुर्यात् । ततः प्राङ्मुखाग्रतोयन्मे राम' इति प्रदक्षिणं कृत्वा प्रत्येत्य च यथाशक्ति दक्षिणां च दत्त्वाऽभिरमन्तु भवन्त इत्युक्त्वा तैरुक्तोऽभिरताः स्म इति देवाश्च पितर- श्चेति [अभि]जपेत् । अक्षय्योदकंचनामगोत्राभ्यां दत्त्वा विश्वेदेवाः प्रीयन्तामिति च प्राङ्मुखेभ्यस्ततः प्राञ्जलिरिदं तन्मना याचेत। दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च । श्रद्धा च नो मा व्यगमद्वहुदेयं च नोऽस्त्विति ॥ वाजे वाज इति ततो ब्राह्मणांश्च विसर्जयेत् । पूजयित्वा यथान्यायमनुव्रज्याभिवाद्य च ॥ 'यन्मे राम इति' यन्मे रामः शकुनिरित्यादिको मन्त्रः॥ मनुः [३, २१४-२२०; २२३] अपसव्यमग्नो कृत्वा सर्वमावृत्परिक्रमम् । अपसव्येन हस्तेन निर्वपेढुंदकं शुचि ॥ काकः - 'राम:' (1) 'रामः शकुनिरिति' देवपालकृतकाठकगृह्य- सूत्रभाष्ये (२३०) (2) 'दाक्षिणाभिः समभ्यर्च्य' इति मुद्रित. वि. स्मृ; १६५ (3) मु. वि. स्मृ. अधिकपाठो दृश्यते. 'तथास्त्विति ब्रूयुः । अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि । याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिष्म कचन ॥ इत्येताभ्यामाशिषः प्रतिगृह्य । (4) आसीमान्तमनुव्रज्य विसर्जयेत् (वैजयन्ती) (5) 'भुवि' इति मुद्रितकोशाः ॥ 'सर्व'ग्रहणादन्यदपि परिवेषणादि अपसव्येन कर्तव्यम् ॥ उदकं शनैरिति पाठः [ मेधातिथिः, ३,२०४] ·[२१ .. २०८ त्रीस्तु तस्माद्धविःशेषं पिण्डान् कृत्वा समाहितः। औदकेनैव विधिना निर्वपक्षिणामुग्वः ।। न्युप्य पिण्डांस्ततस्तांस्तु प्रयतो विधिपूर्वकम् । तेषु दर्भेषु तं हस्तं निर्मूज्याल्लेपभागिनाम्॥ आचम्योदक्परावृत्य निराचम्य शनैरसृन् । षडतूंश्च नमस्कुर्यात् पितॄनेव च मन्त्रवित् ।। उदकं निनयेच्छेषं शनैः पिण्डान्तिके पुनः । अवजिघेञ्च तान् पिण्डान् यथा न्युप्तान् समाहितः ।। पिण्डेभ्यः स्वल्पिक मात्रां समादायानुपूर्वशः। तानेव विप्रानासीनान् विधिवत्पूर्वमाशयेत् ॥ तेषां दत्त्वा तु हस्तेषु सपवित्रं तिलोदकम् । तत्पिण्डाग्रं प्रयच्छेत्तु स्वधैषामस्त्विति ब्रुवन् । 'अपसव्यं' अप्रदक्षिणं यथा भवति। 'आवृत्परिक्रमः' 'अपसव्येन' 'दक्षिणेनैव । 'निर्वपेत्' निक्षिपेत् , पिण्डा- स्तृतकुशेष्विति शेषः। 'शुचि अनुपहतम् । 'तस्मात् हविः- शेषादग्नौकरणहोमावशिष्टात् । 'औदकेनैव विधिना अवनेजनोदकदानप्रकारेण । 'न्युप्य' दत्त्वा । 'विधिपूर्वकं' स्वगृह्योक्तविधिप्रकारयुक्तम् । 'उदक्परावृत्य' उदङ्मुखी- भवितुं परावर्तनं कृत्वा । 'मन्त्रवत्' 'नमो वः पितरो रसाय' इत्यादिमन्त्रयुक्तम् । 'निनयेत्' दद्यात् । 'शेष' प्रथमावने- जनावशिष्टं ब्राह्मणाचनानन्तरम् ।। देवलः अथ संगृह्य कलशं सदर्भ पूर्णमम्भसा । पुरस्तादुपविश्यषां पिण्डावापं निवेदयेत् ॥ (1) पिण्डेष्वनुवर्त्यमानेषु अन्नरस ऊष्मावसंपर्कात् संक्रामति हस्ते, स एव ' लेप' उच्यते । (मेधातिथिः) (2) 'दक्षिणेन पितृतीर्थेन' इति गोविन्दराजः ·श्राद्धकाण्डे श्राद्धोत्तरकर्म २०९ ततस्तैरभ्यनुज्ञातो दक्षिणां दिशमेत्य सः । उपलिप्ते शुचौ देशे स्थानं कुर्वीत सैकतम् ।। मण्डलं चतुरश्रं वा दक्षिणावनतं महत् । एकदर्भण तन्मध्यमुल्लिखेत् त्रिश्च तं त्यजेत् ॥ तस्मिन्स्थाने ततो दर्भानेकमूलान् शिवान् बहून् । दक्षिणाग्रानुदक्पादान् संस्तांस्तृणुयात्समम् ॥ अथ साञ्जलिरुत्थाय स्थित्वा चावायेत् पितृन् । पितरो मे प्रसीदन्तु प्रयान्तु च पितामहाः ॥ इति संकीर्तयंस्तूष्णीं तिष्ठेत् क्षणमनुच्छ्सन् । आवाहयित्वा दर्भाप्रैस्तेषां स्थानानि कल्पयेत् ॥ तेष्वासीनेषु पात्रेषु प्रयच्छेन्मार्जनोदकम् । पुष्पाणि विकिरेत्तत्र नानावास्तिलानपि ॥ ततश्चरुमुपादाय सपवित्रेण पाणिना। चतुर्धा विभजेत् पिण्डान् घृताक्तान् भाजनेन वै ॥ अभ्यज्य मधुसर्पियो तान्वपेत् कुशसञ्चये । छायायां हस्तिनो छाये बस्तदौहित्रसन्निधौ ।। पितृपूर्व च नामानि त्रयाणां कीर्तयेच्छनैः। अपसव्यमपाङ्गुष्ठं मन्त्रपूर्व स्वधेति च ॥ एतत्ते तत ये च त्वामन्वित्याद्यावपेत् पितुः। तथा पितामहस्यापि तत्पितुश्च तथाचरेत् ॥ .. (1) हेमाद्रिः, १४१२ (2) हे, १४१३ (3) हे, १४१४ (4) हेमाद्रिः, १४१८-स्तृणुयात् ' विस्तारयेत् । 'प्रक्षाल्य विकिरेत्तत्र' इति हेमाद्रिपाठः (१४२१) (6) 'वपेत् ' निदध्यात् (हे, १४२७) (7) 'स्वामन्वित्यावापयेत्पितुः' इति हेमाद्रिपाठः (१४३७) (8) 'तथा वपेत् ' इति हे. 27 ·२१० कृत्यकल्पनरी [२१ सामान्यमिति शेषाणां चतुर्थ पिण्ड पावपेत् । एवं निवेश्य पिण्डांस्तानलं कुर्याच पूर्ववत् ।। अलंकृत्य यथोकल्पं जुहुयात् पावकं बुधः । हविभिः कव्यमन्त्रेण स्वधाकारं च घोषितम् ॥ हुत्वैवमग्निपिण्डानां सन्निधौ तदनन्तरम् । पक्कान्नेन बलिं तेभ्यः पिण्डेभ्यो वापयेद्विजः॥ ततो दत्तबलिभ्यश्च पिण्डे भ्यो मन्त्रपूर्वकम् । पिण्डपात्रेण तेनैव दद्यादाचमनोदकम् ॥ 'हविःशेषं ततो मुष्टिमादायैकैकमादितः। क्रमशः पितृपत्नीनां पिण्डनिर्वपणं चरेत् ।। ततः पिण्डमुपादाय हविषः संस्कृतं महत् । ज्ञातिवर्गस्य सर्वस्य सामान्यमिति निर्वपेत् ।। दक्षिणां सर्वभोगांश्च प्रतिपिण्डं प्रदापयेत् । भक्ष्यानपूपानिशंश्च व्यञ्जनान्यशनानि च ॥ ततश्च पिण्डपात्रेण समुद्धृत्य तिलोदकम् । पिण्डांस्तांत्रिः परिक्रामेदजस्रमपसव्यतः॥ ततोऽभिवाद्य प्रयतो वरं याचेत्ततः पितृन् । वंशो नो वर्धतां भूयो बहुदेयं च नोऽस्त्विति ।। एकोद्दिष्टेऽन्यमासे वा तथा संवत्सरेऽपि च । विधानं चैतदेव स्यात् पिण्डश्चैकोऽत्र पूज्यते ॥ एवं पिण्डान् समभ्यर्च्य हुत्वा चाग्निं यथाविधि । अभ्येत्य ब्राह्मणस्थानं ब्राह्मणांस्तान् समर्चयेत् ॥ अथ पिण्डावशिष्टान्नं विधिना भोजयेद्विजान् । 'एषां' श्राद्धोपवेशितब्राह्मणानाम् । 'दक्षिणादिक्' श्राद्धकर्तीपेक्षया। 'एत्य' प्राप्य । 'सैकतं' वालुकामयम् । (1) हेमाद्रिः, १४७१ (2) हेमाद्रिः, १४७१ (3) हेमाद्रिः, १४४६ .

·श्राद्ध काण्डे श्राद्धोत्तरकर्म २११ 'त्रिः' वारत्रयम् । 'तं' दर्भम् । 'एकमूलान्' एकमूलसंलग्न- बहुशिखान् । 'उदक्पादान्' उदयूलान् । 'सम' एककालम् । 'तेषां पितृणाम् । 'स्थानानि कल्पयेत्' आस्तृतदर्भापरीति शेषः । 'मार्जनोदकं' अवनेजनोदकम् । 'बस्तः' छागः। 'अपाङ्गुष्ठं' अपगतागुष्ठसंबन्धम् । एतत्ते तत' इति पित्रादिपदं सम्बोधनान्तं प्रयोक्तव्यम् । 'शेषाणां' वृद्धप्रपि- तामहादीनाम् । 'पूर्ववत् ब्राह्मणार्चनवत् । 'कव्यमन्त्रेण' अग्नये कव्यवाहनायेत्यादिमन्त्रेण । 'घोषितं' उच्चैरुच्चारितम् , कुर्यादिति शेषः। 'आचमनोदकं प्रत्यवनेजनोदकम् । ततश्च' इति, ततः सतिलोदकधारणं वारत्रयमपसव्यं पिण्डान् वेष्टयेत्यर्थः । इदं च मनुदेवलाभ्यां पिण्डविधानं ब्राह्मण- भोजनात् पूर्वमुक्तमपि पिण्डप्रकरणानुरोधेनान लिखितम् ।। शङ्खः उच्छिष्टसन्निधौ कार्य पिण्डनिर्वपणं बुधैः । आदौ वापि तथा कुर्यादग्निकार्य यथाविधि ॥ यत्किञ्चित्पच्यते गेहे भक्षां वा भोज्यमेव वा। अनिवेद्य न भोक्तव्यं पिण्डमूले कथञ्चन ॥ भोजयित्वा यथाभत्तया आचान्तान् दत्तदक्षिणान् । स्वस्ति वाच्य प्रसन्नात्मा अनुव्रज्य विसर्जयेत् ॥ 'अनिवेद्य न भोक्तव्यम्' इति सर्वमन्नमुपक्लुप्तं पिण्ड- बलित्वेन विनिवेदयेदित्यर्थः । 'पिण्डमूले' पिण्डसमीपे ॥ 'मनुर्विष्णुश्च प्रथमे सार्ववर्णिकमन्नाद्यं सन्नीयालाव्य वारिणा समुत्सृजेद्भुक्तवतामग्रतो विकिरेद्भुवि । (1) विष्णुः, ( १,२१; मनुः, ३, २४४, २५१-२५४; २५८-२५९ (2) 'विकिरन्भुवि' इति मु. पाठः, ·२१२ कृत्यकल्पतरौ [२१ पृष्टा स्वदितमित्येवं तृप्तानाचामयेत्ततः। आचान्तांश्चाऽनुजानीयादभि भो रम्यतामिति ॥ स्वधाऽस्त्वित्येव ते ब्रूयुर्ब्राह्मणास्तदनन्तरम् । स्वधाकारः परा ह्याशीः सर्वेषु पितृकर्मसु ।। ततो भुक्तवतां तेषामन्नशेष निवेदयेत् । यथा ब्रूयुस्तथा कुर्यादनुज्ञानो द्विजोत्तमैः ॥ पिश्ये स्वदितमित्येव वाक्यं गोठे तु मुश्रुतम् । संपन्नमित्यभ्युदये दैवे रोचन इत्यपि ॥ विसृज्य ब्राह्मणांस्तांस्तु नियतो वाग्यतः शुचिः। दक्षिणां दिशमाकाङ्क्षन् याचेतेमान् वरान् पितृन् ॥ दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च । श्रद्धा च नो मा व्यगमद्दहुदेयं च नोऽस्त्विति ।। 'सार्ववणिकं' सर्वमुपक्लप्तम्। 'सन्नीय' मिश्रयित्वा। 'आकाङ्क्षन्' निरीक्ष्यमाणः॥ वसिष्ठः [३,६९-७१। रोचत इति सायंप्रातरशनान्यभिपूजयेत् । स्वदित- मित पित्र्येषु । संपन्नमित्याभ्युदयिकेषु ॥ देवल एवं तृप्तेषु पानीयं दद्यादाचमनं तथा । उच्छिष्टं चाप्यपनयेत् पित्र्याणां नाम वर्जयेत् ॥ ततः सर्वाशनं पात्रे गृहीत्वा विधिवत् स्वयम् । तेषामुच्छेषणस्थाने तेन पात्रेण निक्षिपत् ॥ आचान्तेभ्यो द्विजेभ्यश्च प्रयच्छदथ दक्षिणाम् । हिरण्यरत्नभोगानामन्येषां च स्वशक्तितः ॥ गोभिलसांख्यायनौ---'स्वदितमिति तृप्तिप्रश्नः' इत्याहनुः, । मेधातिथि- गोविन्दराजौ तु श्राद्धकालगतेनान्येनापि स्वदितमित्यव नव्यामति व्याचक्षतुः । श्राद्धे स्वदितमित्येतद्गाच्यमन्येन केनचित् । नानुरुद्धमिदं विद्वद्धन श्रद्दधीमहि ।। इति कुल्लकः (1) ·श्राद्धकाण्डे श्राद्धोत्तरकर्म २१३ ततो मुष्टिमुपादाय हविषोऽन्तस्ततः स्वयम् । कलशं जलपूर्ण च गृहीत्वोभयमेव च ॥ पितृणां ब्राह्मणानां च हस्ताग्रात् प्रभृति क्षरन् । अपसव्यं क्रमेत् सर्वान् तांश्च पिण्डान् बहिर्मुखः॥ त्रिरेवंपतनं तोयं परीत्य श्रावयेच्छनैः । परिक्रम्य तु तत्पात्रं तत्रैवाप्यवकुञ्जयेत् ॥ अथ वै वैश्वदेवत्यान् ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयेत् । अक्षयं वाचयेत् पित्र्यांश्चरम सतिलोदकम् ॥ अथ विप्रान् गृहीतार्थान् संतृप्तानभिवादयेत् । यथावद्वैश्वदेवत्यान् पितृपूर्वं पुनः पितृन् । पूर्वमुत्थापयेत् पित्र्यानुध्यतामिति च ब्रुवन् । उत्थिताननुगच्छेच्च तेभ्यः शेषं च संहरेत् ॥ पश्चात्तु वैश्ववत्यान् विप्रानुत्थापयेत्तथा। एते हि पूर्वमासीनाः समुत्तिष्ठन्ति पश्चिमाः॥ 'पानीयं' भोजनान्ते अमृतापिधानमसीयम् । 'एवं- पतनं' एवमुक्तप्रकारं पतनं यस्य तत्तथा । 'चरमं पश्चात् ॥ ब्रह्मपुराणे उच्छिष्टे सतिलान् दर्भान् दक्षिणाग्रान्निधापयेत् । यद्यन्निवेदितं किञ्चित् पितृभ्यश्चाथ तत्र च ॥ तस्मात्तस्माच तद्भागं गृहीत्वा च समे शुभे। दत्त्वाऽमृतापिधानं तु विप्रेभ्यश्च सकृत् सकृत् ॥ कच्चित संपन्नमेतन्मे भो विप्रा इति तान् वदेत् । इति प्राहुः सुसम्पन्नं तांस्तान् पुनरुदाहरेत् ॥ अहो भवन्तस्तृप्यन्तु तृप्ताः स्मेति वदन्ति ते । स तानाह पुनः शेषं क देयं चान्नमित्यपि ॥ शिष्टेभ्यो दीयतां चैतदिति तं प्रवदन्ति ते। अथ तृप्तांस्तु तान् ज्ञात्वा भूमावन्नं जलं क्षिपेत् ॥

·[२१
२१४
कृत्यकल्पतरौ
येऽस्मत्कुलेजा पितरो लुप्तपिण्डोवकक्रियाः
ये चाप्यकृतचूडास्तु ये च गर्भाद्विनिःसृताः॥
येषां दाहो न क्रियते येऽग्निदग्धास्तथाऽपरे ।
भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु परां गतिम् ।।
ततः प्रक्षाल्य हस्तौ तु तथाचम्य हरि स्मरेत् ।
प्रेतभागं विसृज्याथ प्रायश्चित्तोपशान्तये ॥
सव्याहृति सप्रणवां गायत्रीं च ततो जपेत् ।
पठेन्मधुमतीः पुण्यास्तथा च मधु मध्विति ॥
'उच्छिष्टे' उच्छिष्टसन्निधौ । “प्रायश्चित्तोपशान्तये'
प्रायश्चित्तसाध्या या उपशान्तिः, तस्यै तथा ॥
तत्र दक्षिणपूर्वस्यां कार्या वेदी तथा दिशि।
हस्तमात्रावाह्यभूमेश्चतुरङ्गुलमुच्छ्रिता ॥
पिण्डनिर्वापणार्थाय रमणीया विशेषतः ।
ओं निहन्मि सर्व य मेध्यवद्भवे.
द्वताश्च सर्वऽसुरदानका मया ।
यक्षाश्च रक्षांसि पिशाचसङ्घा
हता मया यातुधानाश्च सर्वे ॥
अनेन मन्त्रेण सुसंयनात्मा
वेदी च सी सकृदुल्लिखेच्च ।
शिवां च बुद्धिं ध्रुवमिच्छमानः
क्षिपेत् कुशांस्तत्र च दक्षिणाग्रान् ।।
तथा
गृहीत्वा दर्भपिज़ुलीं ततो वामेन पाणिना।
तया च दक्षिणायां तु रेखामुल्लञ्चयेत् पठेत् ॥
पवित्रपाणिश्च जपन्मन्त्रं रक्षोन्नमुत्तमम् ।
समूलान् दक्षिणाग्रांस्तु रेखायां प्रस्तरेत् कुशान् ॥

·श्राद्धकाण्डे श्राद्धोत्तरकर्म
अथ वै चमसादिभ्यस्त्वर्घपात्रेभ्य एव च ।
सपुष्पाञ्जलिमादाय तेषां पृष्ठे पृथक्पृथक् ॥
अप्रदक्षिणं नेनिज्यागोत्रनामाऽनुमन्त्रितम् ।
अमुकामुकगौत्रैतत्तुभ्यमन्नं स्वधा नमः॥
अवनेनिक्ष इत्यन्ते जपेच्च सुसमाहितः ।
पिण्डांस्तथापात्रेषु त्रिषु दत्त्वा च पूर्ववत् ॥
मध्वाज्यजलसंपृक्तं सर्वव्यञ्जनसंयुतम् ।
उरणमादाय पिण्डं तु कृत्वा बिल्वफलोपमम् ॥
दद्यात् पितामहादिभ्यो दर्भमूले यथाक्रमम् ।
अमुकामुकगोत्रैतत् तुभ्यं पिण्डेति सञ्जपेत् ॥
ये च त्वामिति मन्त्रस्तु सर्वेभ्यश्च जपेत् पृथक् ।
ततो दर्भेषु विधिवत्संमाय॑ च करौ ततः॥
प्रक्षाल्य च जलेनाथ त्रिराचम्य हरिं स्मरेत् ।
तेभ्यः संस्त्रवपात्रेभ्यो जलेनैवाऽवनेजनम् ॥
दत्त्वात्र पितरश्चेति पठेच्चोदङ्मुखः स्थितः ।
चिन्तयंश्च पितूंस्तुष्टान् सर्वान् भास्वरमूर्तिकान् ।।
अमी मदन्त पितरसि वति पश्यन् धिया पठेत् ।
नीवीं विस्रस्य च जपेन्नमो वः पितरस्त्विति ॥
यथेह पुरुषं तं च मन्त्रं जप्त्वा कृताञ्जलिः।
एतद्वः पितरो वासस्त्विति जल्पन् पृथक्पृथक् ॥
अमुकामुकगोत्रैतत्तुभ्यं वासः पठेत्ततः।
दद्यात्क्रमेण वासांसि श्वेतवस्त्रभवा दशाः॥
गते वयसि वृद्धानि स्वानि लोमान्यथापि वा ।
क्षौमं सूत्रं नवं दद्याच्छाणं कार्पासमेव वा ॥
कृष्णोर्णानीलरक्ताक्तकौशेयानि विवर्जयेत् ।
मधु साभ्यञ्जनं चार्धं पुष्पं धूपं विलेपनम् ॥
बलिं दद्याच विधिवत् पिण्डोऽष्टाङ्गो भवेद्यथा ।

·कत्यल्पनरी २१६ [२१ पूजयित्वा तु पिण्डस्थान् पितंश्च प्रणमेहतून् । ओं वसन्ताय नमस्तुभ्यं ग्रीष्माय च नमो नमः। वर्षाभ्यश्च शरत्संज्ञऋतवे च नमः सदा ।। हेमन्ताय नमस्तुभ्यं नमस्ते शिशिराय च। माससंवत्सरेभ्यश्च दिवसेभ्यो नमः सदा ॥ 'गृहीत्वा दर्भपिङ्गुलीम् इति, वामहस्तेन दर्भपिञ्जूली गृहीत्वा उभाभ्यां हस्ताभ्यामुल्लिखेदित्यर्थः । “सव्यो- त्तराभ्यां पाणिभ्यां कुर्यादुल्लेग्वनं द्विजः” इति वायुपुराण वचनात् । 'पठेत् रक्षोन्नं मन्त्रम्' अपहता इत्यादिकम् । 'तेषां पृष्ठे' पिण्डास्तृितकुशानामुपरि । 'दत्त्वा' निक्षिप्य । 'पूर्ववत्' पित्राद्यर्घपात्रेषु । 'यथाक्रमम्' विधिवत् , अपसव्येन मन्त्रवच । 'संमाय॑' प्रोक्ष्य । तेभ्यः' पिण्डस्थ- पितृभ्यः। तेभ्यः संस्रवपात्रेम्यः' संस्रवपात्रतो जलमादा- याऽवनेजनं दत्त्वेत्यर्थः ॥ वायुपुराणे सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां कुर्यादुल्लेखनं द्विजः॥ तथा निहन्मि सर्व यदमेध्यवद्भवे द्धताश्च सर्वेऽसुरदानवा मया। रक्षांसि यक्षाः सपिशाचसङ्घा हता मया यातुधानाश्च सर्वे ॥ एतेन मन्त्रेण सुसंयतात्मा वेदी च सर्वा सकृदुल्लिख्य धीरः। : (1) Cited by Viramitrodaya, Sraddhakanda, p. 250. (2) 'ब्रह्मपुराणे' इति हेमाद्रिः, १४१६-१४१७ (3) 'दUण वेदिं सकृदुल्लिखेत्तु' इति हेमाद्रिः ·श्राद्धकाण्डे श्राद्धोत्तरकर्म शिवां हि बुद्धिं ध्रवमिच्छमानः क्षिपेद्विजातिर्दिशमुत्तरान्तः ॥ एवं पित्र्ये दृष्टमेतद्विजस्य तस्यासुरा वर्जयन्तीह श्राद्धम् । यस्मिन् देशे पठयते ह्येष मन्त्र स्तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति ॥ 'क्षिपेत्' उल्लेखनसाधनमिति शेषः ।। तथा सकृदेवाहरेद्दन् पिण्डाथै दक्षिणामुखान् । प्रारदक्षिणाग्रान्नियतो विधिश्चाप्यत्र वक्ष्यते ।। मधुसर्पिस्तिलैर्युक्तांस्त्रीन् पिण्डान् निर्वपेद्बुधः। जानु कृत्वा तथा सव्यं भूमौ पितृपरायणः ।। पिण्डान् परिक्षिपेत् सम्यगपसव्यमतन्द्रितः। अन्नाद्भिश्च पुष्पैश्च फलैर्भक्ष्यैः पृथग्विधैः॥ पृथङ्मातामहानां च केचिदिच्छन्ति मानवाः । त्रीन् पिण्डानानुपूर्येण साङ्गुष्ठान मुष्टिबन्धनान् ॥ सानुचराणां यत्नेन पृथग्दद्याद्यथाक्रमम् । सव्येतराभ्यां पाणिभ्यां वदेन्मन्त्रमिमं सदा ॥ नमो वः पितरस्तुष्टा इत्येवं श्रद्धया पुनः । सव्येतराभ्यां पाणिभ्यां प्रथमं पिण्डमावहेत् ।। नमो वः पितरः सौम्या नित्यमेवमतन्द्रितः। उदकस्य च रेखायामुदपात्राऽवसेचनम् ॥ (1) 'दिशमुत्तराङ्गत:' इति हेमाद्रिः, १४१७ (2) Repeated by Her adri, who adds. who adds-'उत्तरां दिवं' क्षेप्यदर्भापेक्षया । अनेन चात्मापेक्षया दक्षिणस्यां दिशि क्षिपेदिति लभ्यते । 'अपहता' इत्यादि मन्त्रान्तरञ्च लेखाकरणे दृश्यते ॥ (१४१७) (3) 'वायुपुराणे' इति हेमाद्रिः, १४२० -'प्रारदक्षिणा' आमेयी दिक् । 28

·२१८
कृस्यकल्पतरी
२१
क्षौमसूत्रं नवं दद्याच्छाणं कासिकं तथा ।
पत्रोण पसूत्रं च कौशेयं च विवर्जयेत् ।।
वर्जयेच दशां प्राज्ञो यमप्यहतका भवेत् ।
श्रेष्ठमाहुबैककृतमञ्जनं नित्यमेव हि ॥
गृहीत्वा दर्भपिज़लैस्त्रिभिः कुर्याद्यथाविधि ।
अपसव्यं पितृभ्यस्तु दयादञ्जनमुत्तमम् ॥
तैलं कृष्णतिलेभ्यश्च यज्ञात्सुपरिरक्षितम् ।।
'दक्षिणामुखताप्राग्रदक्षिणाग्रतयो'विकल्पः। 'परिक्षि-
पेत्' परिवेष्टयेत् , वक्ष्यमाणतज्जलपुष्पादिना । 'अपसव्यं'
अप्रदक्षिणम् । 'दशां च वर्जयेत्' इति श्वेतवस्त्रव्यतिरिक्त
दशाविषयम् । “दद्यात् क्रमेण वासांसि श्वेतवस्त्रभवां
दशाम्" इति ब्रह्मपुराणवचनात्। त्रैककुद' सौवीराञ्जनम् ।।
तथा
पेषयित्वाञ्जनं सम्यग्वेद्या उत्तरतो द्विजः ।।
तथा
तैलं पिण्डेन दातव्यं पिण्डस्याभ्यञ्जनं हि तत् ।
अञ्जनाभ्यञ्जने गन्धः सूत्रप्रणयनं तथा ।।
कौशैः पुनर्भवैः कार्यमश्वमेधफलार्थिना।
एते वै पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः ।।
पुष्पगन्धादिधूपानामेषां मन्त्र उदाहृतः।
ब्रूयाच्छ्राद्धे च सावित्री पिण्डे पिण्डे समाहितः॥
सोमायेति च वक्तव्यं तथा पितृमतेति च ।।
तथा
स्तोतव्या चेह पृथिवी निवापस्य तु धारिणी।
वैष्णवी काश्यपी चैव तथैवैश्वाकवीति च ॥
उदकानयने चैव स्तोतव्यो वरुणः प्रभुः।

·श्राद्धकाण्डे श्राद्धोत्तरकर्म २१९ शातातपः ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु शत्तया दद्यात्तु दक्षिणाम् । अभिप्रेतार्थसिद्धयर्थमिष्टान् कामांस्तु वाचयेत् ॥ दीर्घा नदाश्च नद्यश्च विष्णोस्त्रीणि पदानि च । एवं चाऽपः प्रसिञ्चानो दीर्घमायुरवाप्नुयात् ॥ अपांमध्ये स्थिता देवाः सर्वमप्सु प्रतिष्ठितम् । ब्राह्मणस्य करे न्यस्ताः शिवा आपो भवन्तु नः ॥ लक्ष्मीर्वसति पुष्पेषु लक्ष्मीर्वसति पुष्करे । लक्ष्मीर्वस्ते सदा गोष्ठे सौमनस्यं सदास्तु मे ॥ अक्षतं चास्तु मे पुण्यं शान्तिः पुष्टिधृतिस्तु मे। दद्याच्छ्रेयस्करं लोके तत्तदस्तु सदा मम ।। दक्षिणायां तु सर्वत्र बहु देयं तथास्तु नः। प्रतिगृह्याशिषस्तेषां कृत्वा विप्रान् प्रदक्षिणम् ।। ततः प्रदक्षिणीकृत्य पुनस्तेषां कृताञ्जलिः । उक्त्वा चैव प्रियां वाचं प्रणिपत्य विसर्जयेत् ।। भोजनेऽवतिष्ठमाने स्वस्ति कुर्वन्ति ये द्विजाः। तदन्नमसुरैर्भुक्तं निराशाः पितरो गताः॥ ब्रह्मपुराणे आचान्तेषूदकं दद्यात् पुष्पाणि शयनानि च । यवोऽसीति जपेन्मन्त्रं श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ।। दद्यात्तदक्षयजलं तिलाज्यमधुसंयुतम् । सपवित्रान् कुशान भूमावास्तीर्य सलिलं तथा ।। ततः संस्रवपात्रेभ्यो जलमादाय चार्चितम् । ऊर्ज वहन्तिश्च जपन् पिण्डांश्चाप्यवसिञ्चति ।। आचम्य प्रयतो भूत्वा मध्यमं चात्र जिघ्रति । पत्न्यै प्रयच्छन्ति च तं शेषान् पात्रे निधापयेत् ॥ समूलांस्तान् कुशान् वहावाधत्ते तत्तथोल्मुकम् ।

·श्राद्धकाण्डे श्राद्धोत्तरकर्म २२१ ब्रह्मपुराणे इच्छन्ति केचिदाचार्याः पश्चात् पिण्डनिवेदनम् । पूजनं चैव विप्राणां पूर्वमेवेह नित्यशः॥ तद्धि धर्मार्थकुशलो नेत्युवाच बृहस्पतिः । पूर्व निवेदयेत् पिण्डान् पश्चाद्विमांश्च भोजयेत् ॥ यमः यदन्नं विशदं नाम क्रियते तर्पितैर्द्विजैः। न च नाम्ना तदाख्यातं तच्च भूमौ प्रदीयते ॥ येऽकृतचूडा ये बाला ये च गर्भाद्विनिःसृताः। अनूढा या मृताः कन्यास्तेषां भूमौ प्रदीयते ॥ अपां समीपे दर्भेषु सिकतासु च सर्वशः। अनेन विधिना दत्तं पितृणामक्षयं भवेत् ॥ 'विशदं' विमलम् , विकिरणयोग्यं कृत्वा भूमौ यद्वि किरेदित्यर्थः । 'तर्पितैर्द्विजैः' इति, 'वत्सरैरमावास्यायाम्' इति वत् काललक्षणा । तेन तर्पितेषु द्विजेष्वित्यर्थः। न च नाम्ना तदाख्यातम्' इति, उद्देश्यनामविशेषेणानिर्दिष्टम् ॥ 'अपां समीपे' इत्यादि गुणफलाधिकारः॥ मनुविष्णू [मनु, ३,२४७-२४६, विष्णु, ८१,२२-२३] असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम् । उच्छिष्टं भागधेयं स्याद्दर्भेषु विकिरश्च यः॥ उच्छेषणं भूमिगतमजिह्मस्याशठस्य च। दासवर्गस्य तत्पित्र्ये भागधेयं प्रचक्षते ॥ (1) 'त्यागिनां' गुर्वादीनाम् । अथ वा 'कुलयोषितां' कुलस्त्रीणां अदृष्टदोषाणां भार्याणां त्यक्तारः स्वतन्त्राः। अन्ये तु कुलयोषितामिति अस्मिन्ननूढा: कन्या कुलयोषित इति व्याचक्षते । (मेधातिथिः ॥) नास्य कार्योऽग्निसंस्कार इत्यादिना निषिद्धामिकारिणां मृतानां कुलस्त्रीणां च कुलं त्यक्त्वा गतानां पात्रस्थमुच्छिष्ट दर्भेषु यो विकिरः स भागः स्यात्कुलयोषितामिति विशेषाभिधानं संस्कृतं भैक्षमिदम् ॥ (गोविन्दराजः) भूमिपतितं यदुच्छिष्टं तत् अकुटिलस्यानलसस्य दासस्य भागधेयं भागम् ॥ (गोविन्दराजः) ·२२२ कृत्यकल्पतरौ [२१ 'त्यागिनां कुलयोषितां' अकारणेन कुलस्त्रीत्यागव- ताम्। 'उच्छिष्टं' पात्रस्थमसंस्कृतप्रमीतादीनाम् । 'भूमिगतं' 'उच्छेषणं' उच्छिष्टं, 'दासवर्गस्य' । 'पित्र्ये' पितृकर्मणि ॥ वसिष्ठः [११,२३-२४॥ प्राक्संस्कारात् प्रमीतानां संप्रेष्याणामिति श्रुतिः। भागधेयं मनुः प्राह उच्छिष्टोच्छेषणे उभे ॥ उच्छेषणं भूमिगतं विकिरेल्लेपमोदकम् । अनुप्रेतेषु विसृजेदप्रजानामनायुषाम् ॥ 'संप्रेष्याः' दासाः । 'लेपमोदकं' यदन्नोदकदिग्धस्य हस्तस्य दर्भेषु मार्जनम् । 'अनुप्रेतेषु' पित्र्याद्यनुयायिषु मृतेषु मध्ये 'अप्रजानामनायुषां' 'विसृजेत्', 'उच्छेषणं' विकिरणं लेपमोदकं च भागधेयं कल्पयेदित्यर्थः॥ बृहस्पतिः [श्राद्ध, ११०] अग्नौ हुतेन देवस्थाः पितृस्था द्विजतर्पणैः । नरकस्थाश्च तृप्यन्ति पिण्डैर्दत्तस्त्रिभिर्भुवि ॥ शातातपः अग्नौ हुतेन देवस्थाः पितृस्थास्तर्पितैर्द्विजैः। भूमौ दत्तेन तिर्यक्स्थास्तृप्यन्ति पितरः सदा ॥ हारीतः आयुर्दः प्रथमः पिण्डो द्वितीयः पुत्रदः स्मृतः। ऋद्धिदस्तु तृतीयो वै तस्मान्मध्यममाशयेत् ॥ या पत्नी पुत्रकामा स्यान्मध्यमं पिण्डमश्नुते । प्राजापत्येन विधिना स तस्याः पुत्रदः स्मृतः॥

·श्राद्धकाण्डे श्राद्धोत्तरकर्म २२३ 'प्राजापत्यो विधिः' 'अपां वौषधीनां रसं प्राशयामि भूतकृतं गर्भ धत्स्व' इति 'मध्यमं पिण्डं पत्न्यै प्रयच्छति ॥ 'आधत्त पितरो गर्भ कुमारं पुष्करस्रजम् । यथेह पुरुषो- ऽसदिति तं पत्नी प्राश्नीयात्" इत्यापस्तम्बोक्तः ॥ यमः अप्स्वेकं प्लावयेत्पिण्डमेकं पत्न्यै निवेदयेत् । एकं च जुहुयादग्नौ त्रयः पिण्डाः प्रकीर्तिताः॥ यं पिण्डं प्लादयेदप्सु चन्द्रः प्रीणाति तेन सः। शशी प्रीणयते देवान् पितूंश्चैव महायशाः॥ तथा च मध्यमं पिण्डं पत्नी प्राश्नाति वाग्यता। पुत्रकामां सपुत्रां तां कुर्वन्ति प्रपितामहाः ॥ यदेवमपरं पिण्डं जुहोत्यग्नौ द्विजोत्तमः। शाश्वतान् प्राप्यते लोकांस्तुष्य सः प्रपितामहैः ॥ 'शाश्वतान्' इति, 'प्रपितामहै।' 'तुष्य' परितुष्य, 'शाश्वतांल्लोकान्' 'स' श्राद्धकर्ता, 'प्राप्यते' लभत इत्यर्थः।। मनुः [३,२६७-२६३] एवं निर्वपणं कृत्वा पिण्डांस्तांस्तदनन्तरम् । गां विप्रमजमग्निं वा प्राशयेदप्सु वा क्षिपेत् ॥ पिण्डनिर्वपणं केचित् पुरस्तादेव कुर्वते । वयोभिः खादयन्त्येतान् प्रक्षिपन्त्यनलेऽप्सु वा ॥ (1) 'अपामोषधीनां रस इति मधुनः'-आपस्तम्बश्रौतसूत्रम्, १८, १३, १८; 'अपामोषधीनां गर्भ धा', इति तैत्तिरीयसंहिता, ३, ३, ५, १; काठक- संहिता, २, १. (2) आपस्तम्बश्रौतसूत्रम् , १, १०, १७. (3) आपस्तम्ब श्रौतसूत्रम् , १, १०, ११. (4) 'स्वादयन्त्यन्ये' इति मेधातिथिप्रभृतीनां पाठः , ·२२४ कृत्यकल्पतरौ [२१ पतिव्रता धर्मपत्नी पितृपूजनतत्परा । मध्यमं तु ततः पिण्डमद्यात् सम्यक् सुतार्थिनी॥ आयुष्मन्तं सुतं विद्याद्यशोमेधासमन्वितम् । धनवन्तं प्रजावन्तं धार्मिकं सात्विकं तथा ।। 'एवं निर्वपणम्' इति, ब्राह्मणभोजनात् प्राक पिण्ड- दानपक्षे तिस्रः प्रतिपत्तयो नियताः पक्षिदानादिकाः । 'प्रक्षिपन्त्यनलेऽपसु वा' इति पूर्वमुक्तयोरपि जलानलयो- रनुवादः पक्षिवादनविधानार्थः ॥ बृहस्पतिः [श्राद्ध, १२३, १२५] पिण्डांस्तु गोऽजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जलेषु वा । मध्यमं तु ततः पिण्डमद्यात् सम्यक् सुतार्थिनी ।। अन्यदेशगता' पत्नी गर्भिणी रोगिणी तथा । तदा तं जीर्णवृषभश्छागो वा भोक्तुमर्हति ।। अस्यार्थ:-सर्वपिण्डानां तावद्गोजलादिगोचरतया प्रतिपत्तिः । मध्यमपिण्डस्य तु यदा वृषेऽजे वा प्रतिपत्तिस्त- जीर्णे ॥ मत्स्यपुराणे पिण्डांस्तु गोऽजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जलेपि वा । विप्रान्ते वाऽपि विकिरद्वयोभिरथवाऽऽशयेत् ॥ पलीन्तु मध्यमं पिण्डमाशयेद्विनयान्विताम् । आधत्त पितरो गर्भमन्तः सन्तानवर्धनम् ॥ : (1) सात्त्विकं धार्मिकमिति मु, मनुः (2) 'अन्यदेशस्थिता' इति अपरार्कपाठः । ५५०] (3) अपरार्कः, ५५०

·श्राद्धकाण्डे श्राद्धोत्तरकर्म
२२५
1
वायुपुराणे
पिण्डमग्नौ सदा दद्याद्भोगार्थी सततं नरः।
पत्न्यै प्रजार्थ दद्याद्धि मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् ॥
उत्तमां गतिमन्विच्छन् गोभ्यो नित्यं प्रयच्छति ।
आज्ञा प्रज्ञां यशः कीर्तिमप्सु नित्यं निधापयेत् ॥
प्रार्थयन् दीर्घमायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति ।
आकाशं गमयेदपतु स्थितो वा दक्षिणामुखः ॥
पितृणां स्थानमाकाशं दक्षिणादिक तथैव च ।
शङ्खलिखितौर
एवं वरान् याचयित्वा नमस्कृत्य पिण्डानग्नौ वाऽप्सु
वा क्षिपेत् । पत्नी वा मध्यमं पिण्डमश्नीयादार्तवलाताम् ॥
याज्ञवल्क्यः [१, २५७]
पिण्डांस्तु गोऽजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जलेऽपि वा ।
प्रक्षिपेत् सत्सु विप्रेषु द्विजोच्छिष्टं न मार्जयेत् ॥
तत्र देवलः
निवृत्ते पितृमेधे तु दीपं प्रच्छाद्य पाणिना।
आचम्य पाणिं प्रक्षाल्य ज्ञातीन् शेषेण तोषयेत् ॥
ततो ज्ञातिषु तुष्टेषु स्वान् भृत्यान् प्रति पूजयेत् ।
पश्चात् स्वयं च पत्नीभिः पितृशेषमुदाहरेत् ॥
एकोद्दिष्टेषु शेषं च ब्राह्मणेभ्यः समुत्सृजेत् ।
ततः स्वयं च भुञ्जीत पुनर्मङ्गलभोजनम् ।।
(1) अपरार्क, ५५१
(2) अपरार्क, ५५०
न स्वेच्छया विनियुञ्जीत । ब्राह्मणेषु चानुत्थितेषु पित्रर्थब्राह्मणोच्छिष्टं
न मार्जयेत् (विश्वरूपः)
(3)
29

·२२६
कृत्यकल्पतरी
[२१
'प्रच्छाय' निर्वाप्य 'उदाहरेत्। एकोदिष्टेषु' एकाहादि-
श्राद्धेषु॥
मनु: [३,२६४-२६५)
प्रक्षाल्य हस्तावाचम्य ज्ञातिप्रायं प्रकल्पयेत् ।
ज्ञातिभ्यः सत्कृतं दत्त्वा बान्धवानपि पूजयेत् ॥
उच्छेषणं तु तत्तिष्ठेद्यावद्विप्रा विसर्जिताः ।
ततो गृहलि कुर्यादिति धर्मों व्यवस्थितः॥
'ज्ञातिप्रायं' ज्ञातिवहुलम् । 'ततो गृहयलिम्' इति,
गृहबलि शब्दो भूतयज्ञाभिधायको पैश्वदेवादिनित्यमहा-
यज्ञोपलक्षणपरः।
तथा च मत्स्यपुराणे
निर्वृत्य प्रतिपत्यर्थ पर्युक्ष्याग्नि स मन्त्रवित् ।
वैश्वदेवं प्रकुर्वीत नित्यकं बलिमेव च ॥
आदित्यपुराणे
पितॄन् संत विधिवलिं दद्याद्विधानतः।
वैश्वदेवं ततः कुर्यात् पश्चाद्राह्मणभोजनम् ॥
एव बलिवैश्वदेवक्रमो
मत्स्यपुराणानुसारेण
बोद्धव्यः॥
मार्कण्डेयपुराणे
नित्यक्रियां पितॄणां च केचिदिच्छन्ति सत्तमाः।
न पितृणां तथैवान्ये शेषं पूर्ववदाचरेत् ॥
पृथक्पाकेन नेत्यन्ये केचित्सर्वमपूर्ववत् ।
वसिष्ठः [११,२१-२२]
श्राद्धे नोद्वासनीयानि उच्छिष्टान्यादिनक्षयात् ।
च्योतन्ते वै सुधाधारास्ताः पिबन्त्यकृतोदकाः॥
अत

·श्राद्धकाण्डे श्राद्धोत्तरकर्म
२२७
उच्छिष्टं न प्रमृज्यात्तु यावन्नास्तमितो रविः।
क्षीरधारास्ततो यान्त्यक्षयाः सञ्चरभागिनः॥
'च्योतन्ते' क्षरन्ति । 'नोद्वासनीयानि उच्छिष्टानि'
इति भूमिष्ठोच्छिष्टविषयम् । 'उच्छिष्टं न प्रमृज्यात्' इति
भूमिगतोच्छिष्टपात्रविषयम्। 'सश्चरभागिनः', अन्यस्मै दत्तं
अन्य सञ्चरति यदन्नं तत् 'सश्वरम्', तद्ये भजन्ते
दासादयः॥
ब्रह्मपुराणे
अस्तंगते ततः सूर्ये विप्रपात्राणि चाम्भसि ।
निःक्षिपेत् प्रयतो भूत्वा सर्वाग्यधोमुखान्यपि ॥
द्वितीयेऽहनि सर्वेषां भाण्डानां क्षालनं तथा ।
अनन्ता जायते तृप्तिः पितृणां येन सर्वदा ॥
भक्ष्यं भोज्यं तथा पेयं यत्किचित् पच्यते गृहे ।
न भोक्तव्यं पितॄणां तदनिवेद्य कथंचन ॥
ज्ञातिभ्यः सततं दत्त्वा बान्धवानपि पूजयेत् ।
बृहस्पतिः [श्राद्ध., १५५]
एवं देवान् पिस्त्रींश्च तर्पयित्वा विधानतः।
पुत्रभृत्यादिसहितो गृहस्थो भोक्तुमर्हति ॥
शातातपः
शेषमन्नमतुज्ञातं भुञ्जीत तदनन्तरम् ।
इष्टैः सार्धं तु विधिवबुद्धिमांस्तु समाहितः॥
उशना
तैरनुज्ञातः शेषमिष्टेभ्यो दद्यात् स्वयं वा भुञ्जीत ।
'स्वयं वा' इति वाशब्दः समुच्चये ॥
(1)
'द्विजोत्तमः' पुत्रमित्रादिसहितः इति स्मृति चन्द्रिका (श्रा., p. 412)

·२२८
कृत्यकल्पतरी
[२१
आपस्तम्ब: [२, १७, १६]
सर्वतःसमवदाय शेषस्य ग्रासावराय प्राश्रीयाद्यथो.
"ग्रासावराय' ग्रासासूनम् । 'यथोक्तम्' गृह्योक्तं',
'माणे निविष्टोऽमृतं जुहोमि ब्रह्मणि आत्माऽमृतत्वाय'
इति मन्त्रेण।
ब्रह्मपुराणे[ते. आर., १०, ३४,१
भगिन्यो बान्धवाः पूज्याः श्राद्धेषु च सदैव हि ॥
:
वन्दिमागधसूताश्च तौर्यत्रिकविदस्तथा।
अलब्धलाभाः श्राद्धेषु नाशयन्ति महाशः॥
तस्मात्तेऽपि विभक्तव्याः सकलं च विभज्य च ॥
याज्ञवल्क्यः [१,२४९]
प्रदक्षिणमनुव्रज्य भुञ्जीत पितृसेवितम् ।
ब्रह्मचारी भवेत्तां तु रजनीं ब्राह्मणैः सह ।
निगमः
अनुज्ञातो गृह्यान् बालवृद्धांश्च परितोष्य भुञ्जीत ।
तस्याह्न उभयो रात्रिमुभावपि ब्रह्मचारिणौ स्याताम् ।।
'वसिष्ठः, वृद्धशातातपश्च प्रथमे
श्राद्धं दत्त्वा च भुक्त्वा च मैथुनं योऽधिगच्छति ।
भवन्ति पितरस्तस्य तन्माले रेतसो भुजः॥
(1) 'ग्रासासूनं (१) इति मूलमातृका' || 'ग्रासावराय ग्रासोऽवरार्यो
अवमा मात्रा यस्य तत् ग्र सावरायें, छान्दसा ह्रस्वः (हरदत्त.)
(2) आपस्तम्बगृह्यसूत्र, ८, २१, ९-"सर्वतस्समवदाय उत्तरेण
यजुषा शेषस्य ग्रासावरायं प्राश्नीयात् ॥"
(3) 'तुशब्दात् पुनर्भोजनादिरहितोऽपि भवेत्' इति मिताक्षरा ।
(4) ११, ३७-३८

·श्राद्धकाण्ड श्राद्धोत्तरकर्म
२२९
यस्ततो जायते गर्भो दत्वा भुक्त्वा च पैतृकम् ।
न स विद्यामवानोति क्षीणायुश्चैव जायते ॥
'वृहस्पति मनुदेवलौ च द्वितीये
तां निशां ब्रह्मचारी स्याच्छ्राद्धभोक्ता तथैव च ।
अन्यथा वर्तमानौ तौ स्यातां निरयगामिनौ ॥
श्राद्धभुग्वृषलीतल्पं तदर्योऽधिगच्छति।
तस्याः पुरीषे तं मासं पितरस्तस्य शेरते ॥
तस्मात्प्रदाता भोक्ता च श्राद्धे नियमितो भवेत् ।
अर्चकश्चार्चितस्तूभौ स्यातां नरकगामिनौ ॥
'वृषलीतल्पम्' इति मैथुनोपलक्षणम् ।
शातातपः
श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धे भुञ्जते ये तु विह्वलाः।
पतन्ति पितरस्तेषां लप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥
मत्स्यपुराणे
पुनर्भोजनमध्वानं द्यूतमायासमैथुनम् ।
श्राद्धकृच्छ्राद्धभुक् चैव सर्वमेतद्विवर्जयेत् ॥
स्वाध्यायं कलहं चैव दिवास्वप्नं च सर्वदा।
विष्णुपुराणे
श्राद्धे नियुक्तो भोका वा भोजयित्वा नियोज्य च ।
व्यवायी रेतसो गर्ने मजयत्यात्मनः पितृन् ।
'व्यवायी' मैथुनकर्ता ॥
(1) बृहस्पतिः (श्राद्ध.) १४२-१४४ ; 'श्राद्धकृच्छ्राद्धकैः सह" ।
पराशरमाधवीयपाठः
(2) मनुः, ३, २५०

·॥ २२ ॥ ॥ अथपित्रादिस्वरूपम् ॥ तत्र मनुः [३,२८४] वसून वदन्ति तु पितृन् रुद्रांश्चैव पितामहान् । प्रपितामहांस्तथादित्यान् श्रुतिरेषा सनातनी ॥ : देवलः 'सर्वतः पितरः पूज्या देवतानां च देवताः। शुचयो निर्मलाः पुण्या दक्षिणां दिशमाश्रिताः॥ चसवः पितरो ज्ञेया रुद्रा ज्ञेयाः पितामहाः। प्रपितामहास्तथाऽऽदित्याः श्रुतिरेषा सनातनी ॥ प्रेतानुद्दिश्य यत्कर्म क्रियते मानुषैरिह । तुष्यन्ति पितरस्तेन न प्रेताः पितरः स्मृताः ॥ याज्ञवल्क्यः [१,२६९] वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः। (1) 'सर्वत्र' इति हेमाद्रिपाठः (७३) (2) 'न प्रेताः पितर' इति निन्दार्थवादेन प्रेतानां हविः प्रत्युद्देश्यत्वलक्षणं देवतात्वं निषिध्यत इति न मन्तव्यं प्रेतानुद्दिश्येत्युपक्रमबाधापत्तेः । किं तु नानायोनि- गतानां मनुष्याणां कथं तृप्तिसन्तोषपूर्वकममानुषशक्तिं संपाद्य फलविशेषदातृत्व- मित्याशङ्कां वारयितुं वस्वादीनां प्रेताधिष्ठातृत्वलक्षणं पितृत्वमुच्यत इति । अनेनैवा- भिप्रायेण याज्ञवल्क्येनोक्तम् ॥ (हेमाद्रिः, ७९) ·श्राद्धकाण्डे पित्रादिस्वरूप २३१ प्रतीयते, प्रीणयन्ति मनुष्याणां पितॄन् श्राद्धेन तर्पिताः ॥ पैठीनसिः य एवं विद्वान् पितृन् यजते वसवो रुद्रा आदित्या- श्वास्य प्रीता भवन्ति । क एते पितरो नाम येभ्यो दत्तमिहाक्षयम् ।। वसवः पितरो रुद्राः पितामहा आदित्याः प्रपिता- महाः तेभ्यो दत्तमिहाक्षयं भवति ॥ अत्र यद्यपि-“वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्ध- देवताः" इत्यादिवाक्येभ्यः श्राद्धे वस्वादीनां देवतात्वं तथापि 'अमुकामुकगोत्रैतत्तुभ्यम्' इत्यादि- वाक्येभ्यः असावेतत्त इत्येवं यजमानस्य पित्रे, असा- वेतत्त इति पितामहाय असावेतत्त इति प्रपितामहायेति श्रुतेश्च, गोत्रनामसंबन्धविशेषकीर्तनेन, स्वजनकादीनां चतुर्थ्यन्तत्वेन श्रवणाद्देवतात्वम् । वस्वादिरूपेण त एव ध्येयाः, 'य एवं विद्वान् पितॄन् यजते' इति पैठीनसिवचनात् ।। (1) अग्न्यादयो नक्षत्रान्ता वसवः । प्राणाद्यात्मकादश रुद्राः । द्वादशमासा आदित्याः । एते नित्या एगर्थाः पितरः । एत एव श्राद्धदेवता: प्रत्येतव्याः । तस्मादविरोधः । एवं सति मनुष्यपितॄणां किमायातम् । उच्यते । एते देवा वस्वादयः प्रीताः प्रीणयन्ति यत्रतत्रस्थान् मनुष्याणां पितन् श्राद्धात्तरसानुप्रदाने- नेत्यर्थः । सर्वप्राणिगत्वात् चैषां सर्वांवस्थितपितृतर्पण सामर्थ्यमविरुद्धम् । अग्न्यादीनां च सर्वेषामन्तर्वर्तिन्यो देवता इत्यन्त एवेत्यांवरोधः । पूर्वमपि अनेनैवाभिप्रायेण पितॄणां संप्रदानत्वमुक्तम् । पितृभ्यो दद्यादिति चोदितत्वात् तदुपपत्यपेक्षामुपपादयन्तोऽर्थ- वादा अपि हि प्रमाणमेवेत्यवधार्य नातीव कुतार्किकोक्तकुस्त्यालीकचोद्याभिनिवेशः कार्यः । ननु चाचोदिता एव वस्वादयो देवताः । इयमेव हि तच्चोदनेत्युच्यमाने पूर्वचोदितीपतुंदवतात्वहानिः । अत्रोच्यते । वस्वादीनां देवतात्वाभिधानात् पितॄणां च संप्रदानत्वादविरोधः । देवा इति वक्तव्ये देवता इति पादपूरणार्थः । यत्की पितृभ्यो दातुमिष्टं तद्वस्वादयो यत्रतत्रस्थेभ्यः सर्वगतत्वेन समर्था दातुमिति । अतोऽनवद्यम् । वस्वादिभ्योऽपि च प्रदातृवचनात् तृप्तिरस्त्येवेत्यवसेयम् विश्वरूपाचार्यः ॥

·॥ २३ ॥ ॥ अथ श्राद्धस्तुतिः ॥ तत्र यमः ये यजन्ति पितन देवान् ब्राह्मणान् सहुताशनान् । सर्वभूतान्तरात्मानं विष्णुमेव यजन्ति ते ॥ दत्त्वानेन विधानेन लभते चतुरो वरान् । धनमन्नं सुतानायुर्ददते पितरो भुवि ॥ आयुः पुत्रान् यशः स्वर्ग कीनि पुष्टिं थलं श्रियम् । पशून् सुखं धनं धान्यं प्राप्नुयात् पितृपूजनात् ॥ देवलः अरोगः प्रकृतः स्वस्थश्चिरायुः पुत्रपौत्रवान् । अर्थवानर्थभोगी च श्राद्धकामो भवेदिह ॥ परत्र परमां तुष्टिं लोकांश्च विपुलान् शुभान् । श्राद्धकृत् स समामोति यशश्च विपुलं नरः ॥ याज्ञवल्क्यः [१, २७०] आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्ग मोक्षं सुखानि च। प्रयच्छन्ति तथा राज्यं नृणां प्रीताः पितामहाः ।। हारीतः [अ. १२] इमं श्राद्धविधि पुण्यं कुर्याद्वापि पठेत्तु यः। स सर्वकामसंयुक्तो ह्यमृतत्वं च विन्दते ।।

·श्राद्धकाण्डे श्राद्धस्तुतिः
बृहस्पतिः [श्राद्ध, ४१]
य एवं वेत्ति मतिमांस्तस्य श्राद्धफलं भवेत् ।
उपदेष्टाऽनुमन्ता च लोके तुल्यफलौ स्मृतौ ।।
हारीतः [अ. १२]
न तत्र वीरा जायन्ते नारोगा न शतायुषः।
न च श्रेयोऽधिगच्छन्ति यत्र श्राद्धं विवर्जितम् ।।
अपि मूलैः फलैर्वापि तथा ह्यदकतर्पणैः ।
अविद्यमाने कुर्वीत नैव श्राद्धं विवर्जयेत् ।।
30

·: ॥ २४ ॥ ॥ अथामश्रादम् ॥ तत्र मत्स्यपुराणे आमश्राद्धं यदा कुर्याद्विधिज्ञः श्राद्धदस्तदा । तेनाऽग्नौकरणं कुर्यात् पिण्डास्तेनैव निर्वपेत् ॥ जाबालिः आमश्राद्धप्रदोऽनग्निः सर्वत्रैव मनीषिणाम् । तेनाऽग्नौकरणं कुर्यात् पिण्डांस्तेनैव निर्वपेत् ॥ अत्रेदं तात्पर्यम्-'सर्वत्र' अमावास्यादौ श्राद्धनिमित्ते उपस्थितेऽनग्निरामश्राद्धं कुर्यात् । अनग्निश्चात्र पाकस- मर्थाग्निरहितः। एतच सकलपाकसामग्रथभावोपलक्षणम् । न पुनरनग्निरनाहिताग्निः। अनुपनीतभार्यादिरहितप्रवासस्था- नां पाकेन श्राद्धाभिधानात् ॥ तथा च मत्स्यपुराणे उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामाहृत्य परिवेषयेत् । प्रशान्तचित्तः सलिलं दर्भपाणिरशेषतः॥ शुभांस्तु सूपशाकाद्यान्नानाभक्ष्यांस्तथैव च । अन्नं तु सदधिक्षीरं गोघृतं शर्करान्वितम् ।। तथा भुक्तवत्सु ततस्तेषु भोजनोपान्तिके नृप । सार्ववर्णिकमन्नाद्यमश्नीयात् प्लाव्य वारिणा ।। समुत्सृजेद्भुक्तवतामग्रतो विकिरेद्भुवि ।

·श्राद्धकाण्डे अथामश्राद्धम् २३५ तथा तृप्तान ज्ञात्वोदकं दद्यात् सकृद्विप्रकरे तथा । आचान्तेष्वपि चाऽऽचम्य वारि दद्यात् सकृत् सकृत्॥ तथा उच्छेषणं तु तत्तिष्ठेद्यावद्विप्रा विसर्जिताः ॥ एवमादिवाक्यैः पाकेन श्राद्धममिधाय तत्रैवोक्त- मध्याये- एतच्चानुपनीतोऽपि कुर्यात् सर्वेषु पर्वसु । श्राद्धं साधारणं नाम सर्वकामफलप्रदम् ।। भार्याविरहितोऽप्येतत् प्रवासस्थोऽपि भक्तिमान् । शूद्रोऽप्यमन्त्रवत् कुर्यादनेन विधिना बुधः ॥ इति । एतेनैतदुक्तं भवति साग्नेनिरग्नेश्चापद्येवामश्राद्धमिति॥ साग्नेनिरग्नेश्चापद्येवामश्राद्धं सदैव हि । एवं शूद्रोऽपि सामान्य वृद्धिश्राद्धं च सर्वदा ॥ नमस्कारेण मन्त्रेण कुर्यादामान्नवद्बुधः। इति मत्स्यपुराण एवाभिधानात् ।।

·॥ २५॥ ॥ अथ जीवत्पितृकादिश्राद्धम् ॥ तत्र मनुः [३, २२०-२२२] ध्रियमाणे तु पितरि पूर्वेषामेव निर्वपेत् । विप्रवद्वापि तं श्राद्धे स्वकं पितरमाशयेत् ।। पिता यस्य तु वृत्तः स्याज्जीवेद्वापि पितामहः । पितुः स नाम सङ्कीर्त्य कीर्तयेत्प्रपितामहम् ॥ पितामहो वा तच्छ्राद्धं भुञ्जीतेत्यब्रवीन्मनुः। कामं वा तदनुज्ञातः स्वयमेव समाचरेत् ॥ 'ध्रियमाणे' अवतिष्ठमाने जीवतीति यावत् । नाम- संकीर्तनमत्र श्राद्धोपलक्षणार्थम् । 'श्राद्धम्' श्राद्धार्थम् । 'कामं वा तदनुज्ञात' इति, पित्रादिभोजनादिदं पक्षान्तरम् । तेन पित्रादिनाऽनुज्ञातः 'कामम्' अभिलषितं 'समाचरेद्' इत्यर्थः॥ तथा [९, १८६] त्रयाणामुदकं कार्य त्रिषु पिण्डः प्रवर्तते। चतुर्थः संप्रदातैषां पञ्चमो नोपपद्यते ॥ विष्णुः [७५,१-७] पितरि जीवति यः श्राद्धं कुर्यात्स येषां पिता कुर्यात् तेषां कुर्यात्। पितरि पितामहे च जीवति येषां पितामहः। पितरि पितामहे प्रपितामहे च जीवति नैव कुर्यात् । यस्य (1) 'ध्रियमाणे' जीवति ( मेधातिथिः) ·श्राद्धकाण्डे जीवत्पितकादिश्राद्धम् २३७ पिता प्रेतः स्यात् स पित्रे पिण्डं निधाय पितामहात्परं द्वाभ्यां दद्यात् । यस्य पिता पितामहश्च प्रेतौ स्यातां स ताभ्यां पिण्डौ दत्त्वा पितामहपितामहाय दद्यात् । यस्य पितामहः प्रेतः स्यात् स तस्मै पिण्डं निधाय प्रपितामहात्परं द्वाभ्यां दद्यात् ॥ मातामहानामप्येवं श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः। मन्त्रोहेण यथान्यायं शेषाणां मन्त्रवर्जितम् ॥ 'पिता प्रेतः स्याद्' इति, पितैव प्रेतो भवति पितामह- प्रपितामहौ च जीवत इत्यर्थः । 'मन्त्रोहण' 'शुन्धन्तां पितर' इत्यादिमन्त्रेषु' पितर इत्यत्र मातामहा इत्यादिपद- प्रक्षेपलक्षणेन । 'शेषाणां पितृव्यमातुलादीनाम् । 'मन्त्र- वर्जितम्' आवाहनादिकं मन्त्रवर्ज कार्यमित्यर्थः ॥ हारीतः जीवे पितरि वै पुत्रः श्राद्धकालं विवर्जयेत् । येषां वापि पिता दद्यात् तेषामेव प्रचक्षते ॥ पितामहे च जीवे वै पितर्येव समापयेत् । उदकाञ्जलिं च दीपं च अञ्जनं च प्रयत्नतः ।। (1) 'शुन्धन्तां पितरः शुन्धन्तां पितामहाः शुन्धन्तां प्रपितामहाः, (आपस्तम्ब श्रौतसूत्र, २, ६, १४) (2) पित्रादिषु त्रिषु जीवत्सु, श्राद्धमेव न कुर्यात् । मृतपितृको जीवत्पिता- महश्च पितृपिण्डं दत्त्वा प्रपितामहवृद्धप्रपितामहाभ्यां पिण्डं दद्यात् ॥ (वैजयन्ती) (3) 'सजीवे वै' इति गोविन्दानन्दपाठः (श्रा. कौ., ५५२) (4) नन्वेवं श्रुतिद्वयविरोधः परिहरणीयः । सत्यम् । पुत्रजन्मनामकरणादि- निमित्तकवृद्धिश्राद्धविषयं 'जीवन्तमतिदद्याद्वा' इति वचनम् । 'न जीवन्तमतिक्रम्य' इति वचनं तदितरपितृकृत्यविषयम् । यद्वा पूर्ववचनं तर्पणपार्वणादिषु सकलपितृकृत्येषु नित्याधिकारनिषेधार्थम् । उत्तरवचनं तु उपकारातिशयात् ऐच्छिकानुष्ठानार्थम् । काङ्गश्राद्धं तु अवश्यमनुष्ठेयम् , अन्यथा कर्मवैगुण्यप्रसङ्ग इति ॥ (श्रा. कौ., ५५३) ·[२४ २३८ कृत्यकल्पतरौ 'न जीवन्तमतिक्रम्य दद्यात् इति श्रुतिबलादमा- वास्यादावप्येकस्यैव श्राद्धं दद्यात् । 'उदका अलिम्' इत्या. दिवचनाच गृहमेधीयवदपूर्वमिति जयस्वामी ॥ यज्ञपार्श्वपरिशिष्टम् होमान्तः पितृयज्ञः स्याज्जीवे पितरि जानतः। पितरं भोजयित्वा च पिण्डौ निपृणुयात् परौ ॥ येभ्यः पिण्डान् पिता दद्यात् तेभ्यः पुत्रोऽपि दापयेत् । न जीवन्तमतिदद्यादित्येषा नैगमी श्रुतिः ।। जीवेत्पिनामहो यस्य पिता चान्तरितो भवेत् । पितुरेकस्य दातव्यमेवमाहुर्मनीषिणः॥ त्रीन् वा पिण्डान् समारोप्य मध्यम तेन भोजयेत् । द्वौ पिण्डौ ब्राह्मणे दद्यादग्नौ चाम्भसि वा क्षिपेत् ॥ उभौ यस्थ व्यतीतौ च जीवेच्चत् प्रपितामहः। पिण्डी निपृणुयात् पूर्वी भोजयेत् प्रपितामहम् ॥ निगमः यो जीवति पितृणां तं भोजयेत् । सपिण्डानित्येके जीवतामजीवतां देयमेवेति हिरण्यकेतुः । कस्माद्यज्ञविधित्वाद्दर्शस्याङ्गत्वात् । एभ्य एव एतद्भागं करोतीति च श्रुतेरेकस्मिन्नपि जीवत्यदानमिति कात्यायनः॥ . न यज्ञविधित्वात' इति जीवनमजीवनं विवक्षितम् । किं तु यज्ञविधित्वात्' पित्राद्युद्देशेन (1) पितृपितामहवत् जीवत्यितामहस्यापि तदुद्देशेन ब्राह्मणरहितं श्राद्धं कृत्वा श्राद्धद्वये ब्राह्मणान्तरवत् पितामहमपि तेन श्राद्धद्रव्येण मोजयेत् । अथवाऽनौ जले वा श्राद्धीयद्रव्यं क्षिरेत् । न तु साक्षात् पितामहे श्राद्धं करणीयम् । एतत्तु शाखान्तरीयमेव बहूनामननुमतवात् ।। (गोविन्दानन्दः ५५५) ·श्राद्धकाण्डे जीवपितृकादिश्राद्धम् २३९ त्यागरूपस्य यज्ञस्यावश्यकतया विहितत्वात् । 'दर्शस्याङ्ग- त्वात्' दर्शस्य दख्यिस्य कर्मणः कर्मणः पिण्डपितृयज्ञोऽङ्गं यत इत्यर्थः॥ : 1 छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायन: सपितुः पिण्डकृत्येषु अधिकारो न विद्यते । न जीवन्तमतिक्रम्य किंचिद्दद्यादिति श्रुतिः ॥ पितामहे प्रियमाणे पितुः प्रेतस्य निर्वपेत् । पितुस्तस्य च वृद्धस्य जीवेच्च प्रपितामहः ।। पितुः स नाम सङ्कीर्त्य कीर्तयेत्प्रपितामहम् । पितुः पितुः पितुश्चैव तस्याऽपि पितुरेव च ।' कुर्यात् पिण्डत्रयं यस्य संस्थितः प्रपितामहः । जीवन्तमतिदद्याद्वा प्रेतायान्नोदके द्विजः॥ पितुः पितृभ्यो वा दद्यात् स पितेत्यपरा श्रुतिः। 'तस्य च वृद्धस्य' इति, अनेन पितामहः परामृश्यते । 'तस्यापि पितुः पितामहस्यापि पितुः प्रपितामहस्य । 'संस्थितः' मृतः॥ (2) गोभिलस्मृति, २, ९३-९६-ध्रियते च [ध्रियमाणो] ; वृत्तस्य [वृद्धस्य] । 'वृत्तस्य' इति गोविन्दानन्देनादृतपाठः (श्राद्ध. कौ,, ५५१)। "पितुः स नाम सङ्कीर्त्य कीर्तयेत् प्रपितामहम्' इत्ययमयश्लोकः गोभिलस्मृतौ, श्राद्धक्रिया- कौमुद्यां च न लब्धः । (1) पितृकृत्येषु पिण्डपितृयज्ञपार्वणादिषु जीवज्जनकस्याधिकारो नास्ति । हेतुमाह 'न जीवन्तम्' इति । 'सपितुः' इत्यत्र पितृपदमधिकारिपितृपरम् । तेन पतिते, प्रव्रजिते वा, अचिकित्स्यरोगजरादिना अक्षये पितरि जीवत्यपि पितृकृत्येऽधि- कारोऽस्ति । (गोविन्दानन्दः, पृ. ५५२) वा, ·: - २४० कृत्यकल्पतरौ [२४ पिण्डपितृयज्ञे कात्यायन[श्रौतसूत्रम् प्रेतेभ्यो ददाति जीवत्पितृकोऽपि जीवान्तर्हितेऽपि । जीवत्पितृकस्य होमान्तम् । अनारम्भो वा । न व्यवेते जातुकर्ण्यः। न जीवन्तमतीति श्रुतेः॥ जीवत्पितृकस्य त्रयः पक्षा:-- जीवन्तं पितरमतिक्रम्य येभ्यः पिता दद्यात् तेभ्यो दद्यादित्येकः। होमान्तं 'सोमाय पितृमते' [आप. श्रीत., २,६,१२.इत्यादि दक्षिणाग्नौ होममात्रमित्यपरः । 'अनारम्भो वा' अकरणमेव वा इति तृतीयः । 'न व्यवेते' इति न जीवता केनचिद्ध्यव- हिते देयमित्यर्थः॥ पितृपितामहप्रपितामहाधिकारे पिण्डपितृयज्ञे- आश्वलायनौतसूत्रम् [२, ६, २२-२४] जुहुयाज्जीवेभ्यः। सर्वहुतं सर्वजीविनः। नामान्यविद्वां- स्ततपितामहमपितामहेति ॥ 'जुहुयाज्जीवेभ्यः इति, पित्रादीनां मध्ये यो जीवति तस्मैपिण्डं जुहुयात्।प्रेतायतुपिण्डपितृयज्ञविधानेन दद्यात्। सर्वे यदि जीवन्ति तदा त्रीन् पिण्डान् जुहुयादित्यर्थः ॥ (2) १, २३-२७. यपितृभ्यो दानमुक्तं तन्मृतेभ्यः पितृभ्यो दद्यात् । जीवन् पिता यस्य स 'जीवत्पितृको' जीवेन पित्रादिना व्यवहितेभ्योऽपि पितामहादिभ्यो दद्यात् । जीवपितृकोऽपि पिण्डपितृयज्ञमनुतिष्ठेत् । अनुतिष्ठश्च पितृपितामहप्रपितामहेषु यः कश्चित जीवति तं जीवन्तं परित्यज्य त्रिभ्यः पिण्डान् दद्यात्।। एवं प्राप्त आह । जीवपितृकस्य यजमानस्य होमान्तमेव पिण्डपितृयज्ञसंशं कर्म स्यात् । न तत ऊर्व पिण्डदानादि ॥ एवं पक्षमुपन्यस्य सिद्धान्तमाह 'अनारम्भो वा' इति । वाशब्दः पूर्वपक्षनिरासार्थ: । पिण्डदानस्य प्रधानत्वात्तदभावे होमस्याङ्गभूतस्या- नुष्ठानं न युक्तम् । अतो जीवपितृकेन पिण्डपितृयज्ञो नानुष्ठेयः ॥ तत्रोपत्तिमाह- जीवितेन पित्रादिना व्यवहिते पितामहादौ पिण्डदानं न भवतीति जातकर्ण्य आह । तत्र हेतुमाह-अतो जीवत्पितृकस्य प्रधाने पिण्डदाने निषिद्धे अनारम्भपक्ष श्रेयान् ॥ (विद्याधरकृतसरलाख्या वृत्तिः, पृ. १३४-१३५) ४, एव ·॥ २६॥ । अथ द्विपितृकश्राद्धम् ।। तत्र शाङ्खायनसूत्रम् पिण्डान् यथाऽवनेजितं निधायोभावेकस्मिन् पिण्डे पितृभेदे । न जीवत्पितुरस्ति । न जीवान्तहिताय । येभ्यो वा पिता तेभ्यः पुत्रो होमान्तं वा ।। 'उभावकस्मिन्' उभौ बीजिक्षेत्रिणौ । 'एकस्मिन् पिण्डे' एकस्मिन्नपि पिण्डे संकीर्तयेदित्यर्थः। प्रवराध्यायः अथ यदि पितृव्येन ज्ञातिना वैकार्येण जातास्ते परिगृहीतुरेव भवन्ति । अथ यद्येषां स्वभार्यास्वपत्यं न स्यात् तद्रिक्थं हरेयुः । पिण्डं चैभ्यस्त्रिपुरुषं दद्युः । यद्यपि स्यादुभाभ्यामेव दारित्याचार्यवचनम् । द्वे श्राद्धे कुर्यादेकं वा । द्वे वा पृथगुद्दिश्य एकपिण्डे द्वावनु- कीर्तयेत् प्रतिगृहीतारं चोत्पादयितारं च । तृतीयात्पुरुषात् परिगृहीता॥ 'एषां' क्षेत्रपितृव्यप्रभृतीनां बीजिनाम् ।। हारीतः नाऽबीजं क्षेत्रं फलति नाऽक्षेत्रं बीजं रोहतीत्युभव- दर्शनादुभयोरपत्यमित्यपरे । तेषामुत्पादयितुः प्रथमः प्रवरो भवति । द्वौ द्वौ पिण्डौ निर्वापे दधुरेकपिण्डे वा ·२४२ कृत्यकल्पतरों [२६ द्वावनुकीर्तयेत् । द्वितीये पुत्रः । तृतीये पौत्रो लेपिनश्च । त्रीनन्वाचक्षाण आसप्तमादित्येके । 'तेषामिति, तेषां बीजिक्षेत्रिणां पितृणां मध्ये बीजिनः प्रवरमार्षेयं प्रथमं निर्दिशेत् । ततः क्षेत्रिण इति द्विप्रवरता । अस्य क्रत्वङ्गार्षेयप्रवरेण 'निर्वापे' पितृयज्ञे, एकस्मिन्नेव द्वावनुकीर्तयेदिति । अत्र वीप्सा द्रष्टव्या। "यदि द्विपिता स्यादेकैकस्मिन् द्वौ द्वावुपलक्षयेत्" इत्यापस्तम्बवचनानुसारात् । तस्मादेकस्मिन्नेव पिण्डे द्वौ द्वौ पितरौ पितामहौ प्रपितामही चानुकीर्तनीयावित्यर्थः। 'द्वितीये' पितामहपिण्डे । द्वितीय इति प्रपितामहपिण्ड- स्याप्युपलक्षणम् । 'पुत्रः' द्वामुष्यायणस्य । अत्रापि द्वौ द्वावनुकीर्तयेदित्यनुषङ्गः। 'तृतीये' प्रपितामहपिण्डे । 'पौत्रों द्वामुष्यायणस्य । अत्रापि द्वौ द्वावनुकीर्तयेदिति सम्बन्धः। 'लेपिनश्च' अनुकीर्तयेदिति शेषः । 'त्रीनन्वाचक्षाणः' पित्रादिपिण्डाननुवदन् । 'आसप्तमात् सप्तमपुरुषपर्यन्तम् ।। याज्ञवल्क्यः [२,१२८] अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः। उभयोरप्यसौ रिक्थी पिण्डदाता च धर्मतः॥ मरीचिः सगोत्राद्वाऽन्यगोत्राद्वा यो भवेद्विधवासुतः। पिण्डश्राद्धविधानं च क्षेत्रिणे प्राक् प्रदापयेत् ।। बीजिने तु ततः पश्चात् क्षेत्रे जीवति चेत् कचित् । बीजिने दारादौ तु मृते पश्चात् प्रदीयते ॥ उभौ यदि मृतौ स्यातां बीजिन्यादी तदा ददेत् । क्षेत्रिण्यादौ न दत्तं स्याही जिने नोपतिष्ठति ।। 'सगोत्रादन्यगोत्राद्वेति सवर्णमात्रादित्यर्थः ।।

·श्राद्धकाण्डे द्विपितृकश्राद्धम् २४३ नारदः जाता ये त्वनियुक्तायामेकेन बहुभिस्तथा । अरिक्थभाजस्ते सर्वे बीजिनामेव ते सुताः। दास्ते बीजिनः पिण्डं माता चेच्छुल्कतो हृता । अशुल्कोपनतायां तु पिण्डदा वोटुरेव ते ॥ 'अरिक्थभाज' क्षेत्रिणो रिक्थं न भजन्ते। ॥ २६-अ॥ ॥ अथ पुत्रिकापुत्रश्राद्धम् ॥ तत्र शङ्खलिखितौ पुत्रिका पुत्रवदिति प्रचेतसस्तस्या अपत्यं पुत्रिकासुतो मातामहपितामहानां पिण्डदः । पुत्रदौहित्रयोर्न विशेषोऽ- स्त्यनुग्रहे ॥ 'मातामहपितामहानाम्' इति वंशद्वयोपलक्षणम् । 'पुत्रदौहित्रयोः' औरसपुत्रपुत्रिकासुतयोः । 'अनुग्रहे' नरकोत्तारणादिस्वरूपे ॥ मनु: [९,१३२] दौहित्रो ह्यखिलं रिक्थमपुत्रस्य पितुर्हरेत् । स एव दद्याद् द्वौ पिण्डौ पित्रे मातामहाय च ।। द्वितीयं तु पितुस्तस्यास्तृतीयं तु पितुः पितुः॥ 'दौहित्रो' अत्र पुत्रिकासुतः। इति श्रीमद्गोविन्दचन्द्रदेवमहासन्धिविग्रहिकभश्री- हृदयधरात्मजश्रीलक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौद्ध्यामुष्या- यणपर्व॥ (1) नारदस्मृतिः, १६, १९; नारदसंहिता, १४, १८ ॥ 'अनियुक्तायां स्वैरिण्याम् । 'अरिक्थंभाज:' क्षेत्रिरिक्थं न लभन्ते, मातृक्षेत्रिका मातामहानां न रिक्थं भजन्त इति प्रकाशकारः । किमविशेषेण पिण्डदानमित्याह-'दास्ते बीजिने पिण्डं माता चेच्छुल्कतो हृता' इति । यदि क्षेत्रिणः शुल्क मूल्यं दत्त्वा बीजिना माता हृता अशुल्कोपनतायामित्यादि युक्तम् ।। (विवादरत्नाकरः, ५८७-५८८).

·॥ २७॥ ॥ अथैकोद्दिष्टम् ॥ तत्र शातातपः एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं नैमित्तिकमिहोच्यते। तदप्यचैव कर्तव्यमयुग्मानाशयेद्विजान् ॥ मत्स्यपुराणे तत एकादशाहे तु द्विजानेकादशैव तु। क्षत्रादिसूतकान्ते तु भोजयेदयुजो द्विजान् । द्वितीयेऽह्नि पुनस्तद्बदेकोद्दिष्टं समाचरेत् । याज्ञवल्क्यः [१,२५१-२५२] एकोद्दिष्टं दैवहीनमेका(कपवित्रकम् । आवाहनानौकरणरहितं ह्यपसव्यवत् ॥ उपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने विप्रविसर्जने । अभिरम्यतामिति वदेब्रूयुस्तेऽभिरताः स्म ह ।। 'अक्षय्यस्थाने' अक्षयपदप्रयोगप्रसङ्गे 'उपतिष्ठताम्' इति प्रयोक्तव्यम् ॥ शालायनः अथात एकोद्दिष्टमेकपवित्रकमेकोऽर्घ एकः पिण्डो नाऽऽवाहनं माऽग्नौकरणं नाऽत्र विश्वेदेवाः । स्वदितमिति तृप्तिप्रश्नः। उपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने। अभिरम्यतामिति विसर्गः। संवत्सरमेवं प्रेते।

·श्राद्धकाण्डे एकोद्दिष्टम् २४५ मत्स्यपुराणे स्वदितं विकिरे ब्रूयाद्विसर्गे चाभिरम्यताम् । आश्वलायनगृह्य परिशिष्टम् अतस्त्वेकादशेऽहनि श्राद्धं तस्य विधीयते। एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धमसपत्नमिति स्थितिः॥ सपिण्डीकरणमकृत्वा त्रिपक्षं परिशेषयेत् । उच्छेषणं भूमिगतं विकिरं लेपमोदकम् ॥ अनुप्रेतेषु विसृजेदप्रजानामनायुषाम् । एकोद्दिष्टेषु सर्वेषु न स्वधा नाभिरम्यताम् ।। नाग्नौकरणमन्त्रश्च एकश्चाथ तिलोदकम् । अनूद्दिश्य तु प्रेतस्य सर्वत्रैव प्रदीयते ॥ एक पवित्रमेकोऽर्घ्य एकः पिण्डो विधीयते । अनपत्येषु सर्वेषु न स्वधा नाभिरम्यताम् ।। स्वस्त्यस्तु विसृजेदेवं सकृत्प्रणववर्जितः। एकोद्दिष्टस्य पिण्डे तु अनुशब्दो न युज्यते ॥ पितृशब्दं न कुर्वीत पितृहा चोपजायते । 'असपत्न' द्वितीयरहितम् । 'सपिण्डीकरणं कृत्वा' इत्यादेरयमर्थः-यः त्रिपक्षादक् अकृतसपिण्डीकरणः सः पक्षत्रये पूर्णे एकोद्दिष्टश्राद्धं कुर्यादिति ।। 'अनूद्दिश्य तु प्रेतस्य'इति, यत्र कचिदकोद्दिष्टे पार्वणाको प्रेतस्य उद्देशत- उत्सृज्यते सर्वत्रैवमेवानुप्रेतेपूच्छेषणविकिरादिकं देयम् । 'न स्वधा' इति, स्वधावाचनं न कुर्यादित्यर्थः। 'स्वधा वाच्यतामिति विसृजेत्' इत्याश्वलायनोक्तान्तिमस्वधा- कारनिषेधः। 'नाभिरभ्यतामिति प्रेतैकोद्दिष्टविषयम् । यत्तु शाङ्खायनवचनम् 'अभिरम्यतामिति विसर्ग' इति तदि- तरकोद्दिष्टविषयम् । 'अनुशब्द' इति, अनुशब्दवान् 'ये ·२४६ कृत्यकल्पतरी [२७ च त्वामनु' इत्यादिमन्त्रः 'पितृशब्दं न कुर्वीत' 'नमो वः पितर' इत्यादि मन्त्रं न पठेदित्यर्थः ॥ बृहस्पतिः [श्राद्ध, १२८, १३२, १३५, १३६, १३८] एकोद्दिष्टविधानेन यदेकस्य प्रदीयते। आवाहनानौकरणरहितं दैववर्जितम् ॥ वस्त्रालंकारशय्यायं पितुर्यद्वाहनायुधम् । गन्धमाल्यैः : समभ्य श्राद्धभोक्त्रे तदर्पयेत् ॥ भोजनं चानेकविधं कारयेत्यञ्जनानि च । यथाशक्त्या प्रदद्याच्च गोभूहेमादिकं तथा ॥ श्रोत्रिया भोजनीयास्तु नव सप्तं त्रयोदश। ज्ञातयो बान्धवा निःस्वास्तथा चातिथयोऽपरे ॥ प्रदद्याद्दक्षिणां तेषां सर्वेषामनुरूपतः। हतमश्रोत्रियं श्राद्धं हता यज्ञास्त्वदक्षिणाः॥ तस्मात्पणं काकिणी वा फलं पुष्पमथापि वा। प्रदद्याइक्षिणां यज्ञे तया समफलो भवेत् ।। वाराहपुराणे एकादशाहे कर्तव्यं श्राद्धं प्रेताय यत्नतः। श्वः करिष्य इति ज्ञात्वा ब्राह्मणामन्त्रणक्रिया ॥ स्नात्वा चैव शुचिर्भूत्वा प्रेतं विप्रेषु योजयेत् । गलोऽसि दिव्यलोकं त्वं कृतान्तविहितात्पथः॥ मनसा वायुभूतेन बिप्रे त्वाहं नियोजये। पूजयिष्यामि भोगेन एवं विप्रं निमन्त्रयेत् ॥ अस्तं गते तथादित्ये गत्वा विनिवेशनम् । दत्त्वा तु पाद्यं विधिवन्नमस्कृत्य द्विजोत्तमम् ।। पादौ प्रक्षाल्य तैलेन प्रेतस्य हितकाम्यया । प्रभातायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे ॥ श्मश्रुकर्म कारयित्वा नखच्छेदं ततः परम् ।

·श्राद्धकाण्डे एकोद्दिष्टम्
२४७
स्लपनाभ्यञ्जनं दद्याद्विप्राय विधिपूर्वकम् ।।
गृह्णीयाद्भभिभागं च स्थण्डिलं तदनन्तरम् ।
निवापदेशं संगृह्य कर्तव्यं स्थण्डिलं महत् ।।
नदीकूले निवासे वा प्रेतभूमि विनिर्दिशेत् ।
अकृत्वा पृथिवीभागं निवापं ये तु कुर्वते ॥
तदधीनं जगद्भद्रे तदुच्छिष्टं कृतं भवेत् ।
न देवाः पितरस्तस्य गृह्णन्तीह कदाचन ।।
पतन्ति निरये घोरे तेनोच्छिष्टेन सुन्दरि ।
सचैलस्लपनं कृत्वा गत्वा चैव महानदीम् ।।
तीर्थानि मनसा ध्यात्वा तैः स्वमभ्युक्षयेद्बुधः।
एवं शुद्धिं ततः कृत्वा ब्राह्मणं शीघ्रमानयेत् ॥
आगतं च द्विजं दृष्ट्वा कर्तव्या स्वागत किया।
अयं पाद्यं ततः कृत्वा दृष्टतुष्टेन माधवि ॥
आसनं चोपकल्पेत मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ।
अत्रासने देवतानामनुज्ञातो विश्रम्यताम् ।
प्रसादयेत्त्वासनं गृह्यपूतं
ज्ञानानिशुद्धन करेण विप्रः।
प्रक्षाल्य पाणी शिरसाऽभिवन्द्य
जानूनि विश्राव्य च मन्त्रवच ॥
उपवेश्यासने भद्रे छत्रं तत्र प्रकल्पयेत् ।
आवरणार्थ छत्रं तड्राह्मणाय प्रदीयते ॥
पश्चादुपानही दद्यात् पादस्पर्शकरे उभे ।
सन्तप्तवालुकां भूमिमसिकण्टाकितां तथा ॥
संतारयति दुर्गाणि प्रेतं दददुपानही ।
तिलोपचारं कृत्वा तु विप्रस्य नियतात्मना ॥
नाम गोत्रमुदाहृत्य प्रेताय तदनन्तरम् ।
शीघ्रमाह्वानयेभूमि दर्भहस्तोऽथ भूतले ॥

·२४८
कृत्यकल्पतरी
[२७
'मन्त्रः-
इह लोकं परित्यज्य गतोऽसि परमां गतिम् ।
एवमाहानिते गन्धपुष्पधूपान् समर्पयेत् ॥
'गन्धमन्त्र:'--'सर्वः सुगन्धः' । “पुष्पमन्त्रः'-
'श्रिया देव्या'। 'धूपमन्त्रो' 'बृहसातिरसान।
ततो वस्त्राणि विप्राय सर्वाण्याभरणानि च ।
पुनः पकान्नकं चैव कल्पयेच वसुन्धरे ।
त्रिषु वर्णेषु कर्तव्यं पाकं भोजनमेव च ।
शुश्रूषामभिपन्नानां शूद्राणां च वरानने ॥
दिने त्रयोदशे प्राप्ते पाकेन भोजयेद्विजान् ।
एवं विधिः प्रयोक्तव्यः शूद्राणां मन्त्रवर्जितः॥
अमन्त्रस्य च शूद्रस्य विप्रो मन्त्रेण गृह्यते ।
भुज्यमानस्य विप्रेण प्रेतभागस्य सर्वशः॥
ज्ञातिवर्गेषु मित्रेषु सम्बन्धिस्वजनेषु च ।
भागस्तस्य प्रदातव्यो येनार्थो यस्य विद्यते ॥
शुचिर्भूत्वा तु विधिवत् कृत्वा शान्त्युदकानि च ।
प्रणम्य शिरसा देवि निवापस्थानमागतम् ॥
स्तोतव्यानि च मन्त्राणि समभक्त्या व्यवस्थितम् ।
मन्त्र:-
-
नमो नमो मेदिनि लोकधात्रि
उर्वि महि शैलगिरिधारिणि धरणे नमः।
धरणि काश्यपि जगत्प्रतिष्ठे
वसुधे नमोऽस्तु वैष्णवि भूतधात्रि ॥
नमोऽस्तु ते सर्वरसप्रतिष्ठे-
निवापनावीति नमो नमोऽस्तु ते ।
दद्यात्तिलोदकं तस्य नामगोत्रमुदाहरन् ।

·श्राद्धकाण्डे एकोद्दिष्टम्
२४९
संवाद्य चरणौ तस्य नमस्कृत्य द्विजोत्तमम् ।
संगृह्य पाणिना पाणिं मन्त्रेणोत्थापयेद्विजम् ।।
दद्याच्छय्यासनं देवि तथैवाञ्जनकाङ्कतम् ।
अञ्जनं कङ्कतं गृह्य शय्यामाक्रम्य स द्विजः॥
मुहूर्त तत्र विश्रम्य पावनस्थानमागतम् ॥
गवां लालमुद्धृत्य ब्राह्मणो हस्तमादधत् ।
पात्र औदुम्बरे तत्र कृत्वा चैव तिलोदकम् ॥
उपाहरन्ति मन्त्रेण सामवेदाद्विजातयः।
मन्त्रैः पूर्व तदा तोयं सर्वपापप्रणाशनम् ॥
गृह्य चौदुम्बरं पात्रं विप्रेण नियतात्मना।
मन्त्रेणाभ्युक्षयेत्सर्वं स्वगृहे यत्तु तिष्ठति ॥
देवांश्चाग्निमुखान् सर्वीस्तर्पयित्वा विभागशः।
भूतानां च बलिं दद्याद्ब्राह्मणेभ्यश्च भोजनम् ॥
प्रेतभागेन दत्तेन पूजयित्वा द्विजातयः।
मृतस्य नामतोद्दिश्य ह्यक्षयं चोपकल्पयेत् ॥
स्वस्ति वाच्य च विप्राय दद्यात्प्रेतविसर्जनम् ।
प्राशयेत् पञ्चगव्यं च मधुपर्केण संयुतम् ॥
श्रीरामायणे
समतीते दशाहे तु कृतशौचो विधानतः।
चक्रे द्वादशिकं श्राद्धं त्रयोदशिकमेव च ॥
यानानि दासदासीश्च वेश्मानि सुमहान्ति च ।
भूषणानि च मुख्यानि राज्ञस्तस्यौवंदैहिकम् ॥
राजधर्मेषु वसिष्ठः [१९, २९-३०]
राजनि च प्रेते दद्यात् प्रासङ्गिकम् । एतेन मातापितृ-
वृत्तिाख्याता ॥
1. Compare with the Madras Law Journal Press edition II,
Lxxvii 1-3. Where the verses are cited in different language.
32

·२५० कृत्यकल्पतरौ [२७ 'प्रासनिक' प्रसङ्गो विषयोपभोगः, तदर्थ शय्या- सनादि। मातापितृवृत्तिः"मातापित्रोरपि श्राद्धे प्रासनिक- शय्यादिदानेन वर्तितव्यमित्यर्थः ॥ विष्णुः [२०, १-११॥ अथाऽऽशौचापगमे सुलातः सुप्रक्षालितपाणिपादः स्वाचान्तस्त्वेवंविधानेव च ब्राह्मणान् यथाशक्त्युदङ्- मुखान् गन्धमाल्यवस्नालङ्कारादिभिः पूजितान् भोज- येत् । एकवन्मन्त्रानूहेदेकोद्दिष्टे । उच्छिष्टसन्निधावेकमेव तन्नामगोत्राभ्यां पिण्डं निर्वपेत् । भुक्तवत्सु ब्राह्मणेषु दक्षिणयाऽभिपूजितेषु प्रेतनामगोत्राभ्यां दत्ताक्षय्योदकेषु चतुरङ्गुलपृथ्वीस्तावदन्तरास्तावदधःखाता वितस्त्याय- तास्तिस्रः कर्षः कुर्यात् । कर्तत्रयसमीपे चाग्नित्रयमुपस- माधाय परिस्तीर्य तत्रैकैकस्मिन्नाहुतित्रयं जुहुयात् । सोमाय पितृ प्रते स्वधा नमः। अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नमः। यमायाङ्गिरसे स्वधा नमः । स्थानत्रये च प्राग्वत् पिण्डनिर्वपणं कुर्यात् । ततोऽन्नदधिमधुघृतमासैः कषूत्रयं पूरयित्वा एतत्त इति जपेत् । एवं मृताहे प्रतिमासं कुर्यात् ॥ 'एकवन्मन्त्रानूहेद्' इति, यत्र मन्त्रे बहुवचनान्तं पदं तत्रैकवचनान्तमूहनीयमित्यर्थः ।। याज्ञवल्क्यवृद्धशातातपौ मृतेऽहनि तु कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् । प्रतिसंवत्सरं चैव माघमेकादशेऽहनि ।। 'एकादशेऽहनि' इत्याशौचापगमानन्तरदिवसोप- लक्षणपरम् । अथाऽऽशौचव्यपगम इति विष्णुस्मरणात् ॥ (1) १, २५६ ·1 श्राद्धकाण्डे एकोद्दिष्टम् २५१ छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायन: श्राद्धमग्निमतः कार्य दाहादेकादशेऽहनि । धुवाणि तु प्रकुर्वीत प्रमीताहनि सर्वदा ॥ द्वादश प्रतिमास्यानि आद्यं षाण्मासिकं तथा । सपिण्डीकरणं चेति प्रेतश्राद्धानि षोडश ॥ एकाहेन तु षण्मासा यदा स्युरपि वा त्रिभिः। न्यूनाः संवत्सराच्चैव स्यातां पाण्मासिके तथा ॥ 'अग्निमतो' मृतस्य । 'ध्रवाणि' आवश्यकानि वक्ष्य- माणानि । 'संवत्सरान्न्यूना' इति सम्बन्धः॥ ब्रह्मपुराणे नृणां तु त्यक्तदेहानां श्राद्धाः षोडश सर्वदा। चतुर्थे पञ्चमे वाऽथ नवमैकादशे तथा ॥ ततो द्वादशभिर्मासैः श्राद्धा द्वादशसंख्यया। कर्तव्या शुचिभिस्तेषां तत्र विमांस्तु तर्पयेत् ॥ चतुर्थाहादिश्राद्धान्तराभावेनैकादशाहादिश्राद्धषोड- शकाच्छ्राद्धषोडशकान्तरमेतत् ॥ दशदिनकृत्यसमनन्तरम्- हारीतः श्वोभूत एकानुद्दिष्टं प्रदाय स्वस्त्ययनादिधर्मार्थान् प्रवर्तयन्ति ॥ 'एकानुद्दिष्टम्' एकस्योद्देशेन । (1) (2) (3) गोभिलस्मृतिः, ३, ६६-६८ 'प्रत्याब्दिकं प्रकुर्वीत' इति आनन्दाश्रमकोशे, ६७ 'चैव एतद्वै श्राद्धषोडशमू' इति तत्रैव

·२५२
कृत्यकल्पतरौ
[२५
बैजवापः
ऊर्ध्व दशम्यामपोऽभ्युपेत्य तस्मै श्राद्धकरणम् ।
गवाऽविनाऽजेन वा तस्य चैवाऽऽवृदष्टका ॥
'आवृदष्टका' यस्यामष्टकायां आवृतवपाहोमाद्याः ॥
पैठीनसिः
मृतस्य मासि मासि श्राद्धं कुर्यात् । संवत्सरान्ते
विसर्जनम् । नवमास्यमित्येके ।
देवलः
एकादशादिभिः श्राद्धे मृतस्याप्यायनं चरेत् ।
सम्यक् संवत्सरे पूर्णे पितॄणां स्थानमृच्छति ॥
हारीतः
मृते पितरि वै पुत्रः पिण्डमब्दे समाचरेत् ।
अन्नं कुम्भं च विप्राय प्रेतनिर्देशधर्मतः ॥
याज्ञवल्क्यः [१, २५५)
अर्वाक् सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सराद्भवेत् ।
तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्याद्वर्षे द्विजन्मने ॥
प्रेताधिकारे पारस्करः [३, १०, ५४-५५]
अहरहरन्नमस्मै ब्राह्मणायोदकुम्भ दद्यात् ।
पिण्डमप्येके निगृह्णन्ति ।।
(1)
(2)
इच्छन्ति ।
'दयात्संवत्सरं द्विजे' इति मिताक्षरापाठ:.
'निपुणन्ति' इति चौखाम्बामुद्रितपारस्करीये (पृ. ६४८) 'निपृणन्ति'

·॥ २८ ॥ ॥ अथ सपिण्डीकरणम् ॥ तन्त्र शातातपः संवत्सरे तु विज्ञेयं सपिण्डीकरणं त्विह । सपिण्डीकरणान्ता च ज्ञेया प्रेतक्रिया बुधैः॥ सपिण्डीकरणं श्राद्धं दैवपूर्व नियोजयेत् । पितॄनेवाशयेत्तत्र पुनः प्रेतं च निर्दिशेत् ॥ निरूप्य चतुरः पिण्डान् पिण्डदः प्रतिनामतः । ये समानामिति द्वाभ्यामाद्यं तु विभजेत् त्रिधा ॥ एक एव विधिः पूर्वमर्घपात्रचतुष्टये । आसिश्चेत्पितृपात्राणि प्रेतपात्रेण मन्त्रवित् ॥ 'प्रेतक्रिया' प्रेतशब्दोल्लेखनया या क्रिया सा क्रियते । तेन सपिण्डीकरणापकर्षपक्षेऽप्युदकुम्भदाने प्रेतशब्दोल्लेखो न कार्य इति । 'पितॄनेव' न तु मातामहादीन् । 'आद्य' प्रेतपिण्डम् ॥ आश्वलायनपरिशिष्टम् अथ सपिण्डीकरणम् । चत्वार्युदपात्राणि। एकं मृतस्य। त्रीणीतरेषाम् । प्रथमं पात्रं त्रिषु पात्रेषु नियोजयेत् । समानीव आकूतिरित्येवमेव प्रथम पिण्डं त्रिषु पिण्डेषु नियोजयेत् । मधुमतीभिः संगच्छध्वमिति द्वाभ्याम् । एवं चतुर्थोऽनुज्ञापितो भवति । न चात्र दैवं भोजयेत् । प्रागेव दैवेऽर्घमन्नाद्यं च दत्त्वा गन्धमाल्यैः पात्रमर्चयित्वा हुतशेष पितृभ्यः पाणिषु दद्यात् । पुनस्तदेव च ॥

·२५४ कृत्यकल्पतरौ [२८ अन्नं पाणितले दत्तं पूर्वमनन्त्यबुद्धयः। पितरस्तेन तृप्यन्ति सर्व न प्राप्नुवन्ति च ॥ यच्च पाणितले दत्तं यच्चान्नमुपकल्पितम् । एकीभावेन भोक्तव्यं पृथग्भागो न विद्यते ॥ 'अनुज्ञपितो' विसर्जितः। 'न चात्र' इति, पित्रादीना- मासनदानादिपदार्थकाण्डे देवासनादिपदार्थसंकरं न कुर्या- दित्यर्थः। 'हुतशेष' अनौकरणहोमावशिष्टम् ॥ विष्णुः [२१,१२-२१] संवत्सरान्ते प्रेताय तत्पित्रे तत्पितामहाय च तत्प्र- पितामहाय ब्राह्मणान् भोजयेत् । अग्नौकरणमावाहनं पाय च कुर्यात् । संसृजतु [त्वा] पृथिवी समानी व इति प्रेतपायपात्रे [पितृपात्रत्रये योजयेत् । उच्छिष्टसन्निधौ पिण्डचतुष्टयं कुर्यात् । ब्राह्मणांश्च स्वाचान्तान् दत्तद- क्षिणाननुव्रज्य विसर्जयेत् । ततः पिण्डमर्घपात्रोदकवत् पिण्डनये निदध्यात् । कर्तृत्रयसन्निकर्षेऽप्येवमेव एवं सपिण्डीकरणं मासिकार्थवद्वादशाहं श्राद्धं कृत्वा त्रयोदशेऽह्नि वा कुर्यात्। मन्त्रवर्ज हि शूद्राणां द्वादशेऽह्नि। संवत्सराभ्यन्तरे यद्यधिकमासो भवेत्तदा मासिकार्थे दिनमेकं वर्धयेत् ॥ 'कषूत्रयसन्निकर्षेऽप्येवम्' इति, प्रेतैकोद्दिष्टसंबन्धि- कर्तृत्रयसन्निहितानपि पिण्डान् पित्रादिपिण्डेषु संसृजेत्। 'मासिकार्थवत्' मासि भवानि श्राद्धानि 'मासि- कानि', तदर्थः प्रेताप्यायनादिः, तेन युक्तानि श्राद्धानि मासिकार्थानि । आशौचापगमे 'द्वादशाहं' द्वादशा- हस्सु कृत्वात्र त्रयोदशेऽह्नि सपिण्डीकरणं कुर्यात् । आy , ·श्राद्धकाण्डे सपिण्डीकरणम् २५५ चैकोद्दिष्टमाशौचान्त एव कृतम् । उनषाण्मासिकोनादि- कोऽपि षष्ठद्वादशदिवसयोरेव कर्तव्ये । एवमेतस्मिन् पक्षे षोडशश्राद्धानि भवन्ति । एतच्च साग्नेनिरग्नेश्च वृद्धयादा- वपकर्षनिमित्ते सति बोद्धव्यम् । वृद्धश्च सपिण्डीकरणा- पकर्षनिमित्तत्वम् "अर्वाक् संवत्सरावृद्धौ पूर्णे संवत्सरेऽपि वा। ये सपिण्डीकृताः प्रेताः” इति शातातपवाक्येऽनुवाद- दर्शनाज्ज्ञातव्यम् ॥ पैठीनसिः संवत्सरान्ते विसर्जनं नवमास्यमित्येके। अयं च सपिण्डीकरणे नवमासविधिदेशममासादौ वृद्धिश्राद्धनिमित्तसंभवे बोद्धव्यः। न ततोऽर्वाक् सपिण्डी- करणं कर्तव्यम् ॥ बैजवापः सपिण्डीकरणम् । संवत्सरमेकं पिण्ड- मनुदिश्य समाप्ते संवत्सरे चत्वार्युदपात्राणि संयुनक्ति । तथैकं प्रेताय त्रीन् पितृभ्यः । तत्प्रेतपानं पितृपात्रेषु सिञ्चति । ये समाना इति द्वाभ्यामेवमेव पिण्डान् यथा विमृशति । एष वोऽनुगतः प्रेतः पितरस्तं ददामि वः। शिवमस्त्विति शेषाणां जायन्तां चिरजीविनः ।। समानीव आकूतिः समाना हृदयानि वः। समानमस्तु वो मनो यथा वस्सुसहासति ॥ संगच्छध्वं संवदध्वं सं वो मनांसि जानताम् । देवा भागं यथा पूर्वे संजानाना उपासते ॥ इति । अभिशस्तपतितभ्रूणनान् स्त्रीं च व्यभिचारिणी नातिदिशेत् ॥ अथ ·: २५६ कृत्यकल्पतरी [२७ हारीतः समाप्ते तु पशुश्राद्धं विधिवत्प्रतिपादयेत् । चतुरो निर्वपेत् पिण्डान् प्रथमं तेषु निर्वपेत् ॥ वपां पशूश्चरुं चैव ह्यवदानानि यानि च । हुत्वा नीतिविधानेन शेषान्पिण्डान्समावपेत् ॥ ततः प्रभृति वै प्रेतः पितृसामान्यमाप्नुयात् । विन्दते पितृलोकं च ततः श्राद्धं प्रवर्तते ॥ विधिना सन्नियुक्तस्य यावल्लोमानि वै पशोः। तावर्षसहस्राणि पितृणामक्षयं भवेत् ॥ तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते। सर्वकामैश्च बध्नाति पशुयाजी न संशयः॥ ब्रह्मपुराणे चतुर्व्यश्चार्घपात्रेभ्य एकं वामेन पाणिना। गृहीत्वा दक्षिणेनैव पाणिना च तिलोदकम् ॥ संसृजतु त्वा पृथिवी ये समाना इति स्मरन् । प्रेतविप्रस्य हस्ते तु चतुर्भागं जलं क्षिपेत् ॥ ततः पितामहादिभ्यस्तत्तन्मन्त्रैः पृथक् पृथक् । ये समाना इति द्वाभ्यां तज्जले तु समर्पयेत् ॥ अर्घस्तेनैव विधिना पात्राच्च विधिपूर्वकम् । तेभ्यश्चार्घ निवेद्यैव पश्चाच स्वयमाचरेत् ॥ अथ तेनैव विधिना दर्भमूलेऽवनेजनम् । पितुर्दत्वा च पिण्डं तु दद्याद्भक्त्या तु पूर्ववत् ॥ दत्वा पिण्डमथाष्टाङ्गं ध्यात्वा तं च सुभास्वरम् । सुवर्णरूप्यदभैस्तु तस्मिन् पिण्ड ततस्त्रिधा ॥ कृत्वा पितामहादिभ्यः पितृभ्यः प्रेतमर्पयेत् । संसृजतु त्वा पृथिवी वायुरग्निः प्रजापतिः॥ एतन्मन्त्रं जपेद्भक्त्या समानीवन्तमेव च ।

·श्राद्धकाण्डे सपिण्डीकरणम् २५७ ये समाना इति द्वाभ्यां पितृभ्यः प्रेतमर्चयेत् ॥ वर्तुलांस्तु ततस्तांस्त्रीन् पिण्डान् कृत्वा प्रपूजयेत् । अर्घपुष्पैस्तथा धूपैर्दीपमाल्यानुलेपनैः॥ मुख्यं तु पितरं कृत्वा पुनस्त्वन्यान्यथाक्रमम् । मृते पितरि यस्याथ विद्यते च पितामहः॥ तेन देयास्त्रयः पिण्डाः प्रपितामहपूर्वकाः। तेभ्यश्च पैतृकः पिण्डो नियोक्तव्यस्तु पूर्ववत् ॥ मातर्यथ मृतायां तु विद्यते च पितामही । प्रपितामहिपूर्वस्तु कार्यस्तत्राप्ययं विधिः॥ जाबाल: नासपिण्डाग्निमान् पुत्रः पितृयज्ञं समाचरेत् । पापी भवत्यकुर्वन् हि पितृहा चोपजायते ॥ अयमर्थः । अशौचानान्तरमागामिनि दर्शऽवश्य- कर्तव्यपिण्डपितृयज्ञश्राद्धं मासिकश्राद्धपूर्वकं सपिण्डीकरणं कृत्वैव कुर्यात् ॥ याज्ञवल्क्यः [१, २५३-२५४] गन्धोदकतिलैर्युक्तं कुर्यात् पात्रचतुष्टयम् । अर्घार्थ पितृपात्रे तु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ॥ ये समाना इति द्वाभ्यां शेषं पूर्ववदाचरेत् । एतत्सपिडीकरणमेकोद्दिष्टं स्त्रिया अपि ॥ 'स्त्रिया अपि' 'एकोद्दिष्टम्' एकादशाहादि 'सपिण्डी- करणं' चैवमेव कर्तव्यमित्यर्थः । वृद्धशातातपः भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिण्डः शिष्ट एव च । सहपिण्डक्रियां कृत्वा कुर्यादभ्युदयं ततः॥ 33

·२५८
कक्ष्यकल्पतरो
[૨
विष्णुः [२१, २२]
सपिण्डीकरणं स्त्रीणां कार्यमेव यथा भवेत् ।
यावज्जीवं तथा कुर्याच्याद्धं तु प्रतिवत्सरम् ।।
वृद्धशातातपः
मातुः सपिण्डीकरणं कथं कार्य सुतैर्भवेत् ।
पितामह्या सहैवास्याः सपिण्डीकरणं स्मृतम् ।।
छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः [गोभिल, २, १०२]
मातुः सपिण्डीकरणं पितामह्या सहोदितम् ।
यथोलेनैव कालेन पुत्रिकाया न चेत् सुतः ॥
अस्यार्थः-पुत्रेण मातुः सपिण्रीकरणं पितामया-
दिभिः सह कर्तव्यम् । पुत्रिकापुत्रेण मातामहादिभिः सह ।।
बौधायनयज्ञपाचौं
आदिशेत्प्रथमे पिण्डे मातरं पुत्रिकासुतः।
द्वितीये पितरं तस्यास्तृतीये च पितामहम् ।।
शातातपो, वृद्धशातातपश्च द्वितीये
अप्रत्तायां पिता कुर्यात् प्रत्तायां तु पतिस्तथा ।
स्वेन स्वेनैव गोत्रेण संस्थितायां तिलोदकम् ॥
संस्थितायां तु भार्यायां सपिण्डीकरणान्तिकम् ।
पैतृकं भजते गोत्रमूर्ध्वं तु पतिपैतृकम् ॥
एकमूर्तित्वमायाति सपिण्डीकरणे कृते ।
पत्नीपतिपितृणां तु तस्मात्तद्गोत्रभागिनी ।।
सपिण्डीकरणादूर्ध्व यत्पितृभ्यः प्रदीयते ।
सर्वेष्वंशहरा माता इति धर्मेषु निश्चयः ।।
(1) मो.
घ
सू., २, ३, १६

·श्राद्धकाण्डे सपिण्डीकरणम् २५९ 'संस्थितायां' मृतायाम् । "तिलोदकम्' इत्यौवंदेहिक- मात्रोपलक्षणम् । पितृगोत्रभाजनं चासुरादिनिन्दित- विवाहोढाविषयमिति स्मृतिमञ्जरीकारप्रभृतयः । 'ऊर्ध्व तु पतिपैतृकम्' इत्यत्र हेतुः 'एकमूर्तित्वम्' इत्यादि । 'सपिण्डीकरणादूर्ध्वम्' इत्यनेन पित्राद्युद्देशेनैव व्यज्यमाने द्रव्ये 'माता' 'अंशहरा' तृप्तिभागिनी भवतीत्युक्तम् ॥ वृहस्पतिः [श्राद्ध., ८५, २९, २६] स्वेन भर्ना समं श्राद्धं माता भुङ्क्ते स्वधामयम् । पितामही च स्वेनैव तथैव प्रपितामही ॥ भर्तृगोत्रेण दातव्यं स्त्रीणां पिण्डोदकं सुतैः। पितामहपितृभ्यां च स्वेन स्वेन विधानतः॥ पाणिग्रहणिका मन्त्राः पितृगोत्रापहारकाः। भर्तृगोत्रेण नारीणां देयं पिण्डोदकं ततः। चतुर्थीहोममन्त्रेण त्वयांसहृदयेन्द्रियैः ।। भी संयुज्यते पत्नी तद्गोत्रा तेन सा भवेत् । विष्णुः [७४,१-८] अष्टकासु दैवपूर्व शाकमांसापूपकैः श्राद्धं कृत्वा स्वन्वष्टकास्वष्टकावद्वह्नौ हुत्वा दैवपूर्वमेवं मात्रे पितामयै प्रपितामयै च पूर्ववद्राह्मणान् भोजयित्वा दक्षिणा- भिश्चाभ्यानुव्रज्य विसर्जयेत् । ततः षट्कर्षः कुर्यात् । तन्मूले च प्रागुदगग्न्युपसमाधानं कृत्वा हुत्वा च पिण्डत्रय- निर्वपणं प्रत्येकस्मिन् कर्षमूले कुर्यात्' । कर्पूत्रये पुरुषाणां कषूत्रये स्त्रीणाम् । पुरुषकषूत्रयं सान्नेनोदकेन (1) (2) (3) स्मृतिमञ्जरी a work by गोविन्दराज 'सदैवकम्' इति स्मृतिचन्द्रिकापाठः (श्राद्ध., p. 98) Sūtra wanting In Jolly's ed. p. 166 ·कृत्यकल्पतरौ [२८ परयेत् । स्त्रीकर्षत्रयं सानेन पयसा। वना मांसेन पयसा प्रत्येकं कप॒त्रयम् । पूरयित्वा जपेदेतद्भवद्भयो भवती- भ्योऽस्तु चाक्षयम् ॥ 'स्त्रीकर्षत्रयं सानेन पयसा' पूरयेदित्यर्थः । 'वना मांसेन पयसा प्रत्येकं कर्षवयं' पूरयेदित्यपरः॥ छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः [गोभिल, २,१०३] न योषियः पृथग्दद्यादवसानदिनाहते। स्वभर्तृपिण्डमात्राभ्यस्तृप्तिरासां यतः स्मृता ॥ तथा पितामहः पितुः पश्चात् पश्चत्वं यदि गच्छति। पौत्रेणैकादशाहादि कर्तव्यं श्राद्धषोडशम् ॥ नैतत्पौत्रेण कर्तव्यं पुत्रवांश्चत्पितामहः । पितुः सपिण्डतां कृत्वा कुर्यान्मासानुमामिकम् ।। असंस्कृतौ न संस्कार्यों पूर्वी पौत्रप्रपौत्रकैः । पितरं तत्र संस्कुर्यादिति कात्यायनोऽब्रवीत् ।। पापिष्ठमपि शुद्धेन शुद्धं पापकृतापि वा। पितामहेन पितरं संस्कृर्यादिति निश्चयः ।। 'पूर्वी पितामहप्रपितामही यत्र केनापि निमित्तेन 'असंस्कृतो' अकृतसपिण्डीकरणौ, तम्रापि ताभ्यां सह 'पितरं संस्कुर्यात्' सपिण्डयेदित्यर्थः ।। इति भदृश्रीलक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ श्राद्ध- काण्डे सपिण्डीकरणपर्व ।। (1) गोभिलस्मृतिः, २, ९७-१००.

·॥२९॥ ॥ अथ सपिण्डीकरणोत्तरश्राद्धम् ॥ तत्र शातातप: प्रदानं यत्र यत्रैषां सपिण्डीकरणात्परम् । तत्र पार्वणवच्छ्राद्धं ज्ञेयमभ्युदयाहते ॥ अर्वाक् संवत्सरावृद्धौ पूर्ण संवत्सरेऽपि वा। ये सपिण्डीकृताः प्रेता न तेषां तु पृथक्रिया। पृथक् पिण्डप्रदानं तु तस्मादूर्ध्व विधीयते । प्रेतानामिह सर्वेषां ये मन्त्रैस्तु नियोजिताः॥ कृतार्थास्ते हि संवृत्ताः सपिण्डीकरणे कृते। प्रेतत्वाचेह निस्तीर्णाः प्राप्ताः पितृगणं तु ये ॥ यः सपिण्डीकृतं प्रेतं पृथक् पिण्डे नियोजयेत् । विधिनस्तेन भवति पितृहा चोपजायते ॥ 'पृथक् पिण्डे', पृथक् इतरपिण्डासहभावेन पिण्डो पत्र दीयते एकोद्दिष्टे, तस्मिन् 'नियोजयेत्' देवता- स्वेनेति शेषः॥ जाबाल: पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य मासिकं श्राद्धमेव च । श्राद्धं प्रति रुचौ चैव मातापित्रोद्भृतेऽहनि ॥ असपिण्डीकृतं प्रेतमेकोद्दिष्टेन तर्पयेत् । सपिण्डीकरणादूर्ध्व त्रिभिः सामान्यमिष्यते॥ औरसक्षेत्रजौ पुत्रौ विधिना पार्वणेन तु । प्रत्यब्दमितरे कुर्युरेकोद्दिष्टं सुता दश ।।

·२६२
कल्पकल्पतरौ
[२१
'पितृयज्ञ:' अत्र पितृतर्पणम् ।
याज्ञवल्क्यः [१, २५६]
मृतेऽहनि तु कर्तव्यं प्रतिमासं च वत्सरम् ।
प्रतिसंवत्सरं चैवमायमेकावशेऽहनि ॥
मत्स्यपुराणे
ततः प्रभृति संक्रान्तायुपरागादिपर्वसु।
त्रिपिण्डमाचरेच्छ्राद्धमेकोदिष्टं मृतानि ॥
एकोद्दिष्टं परित्यज्य पार्वणं यः समाचरेत् ।
सदैव पितृहा स स्यान्मातृभ्रातृविनाशकः॥
मृताहे पार्वणं कुर्वन्नधोऽधो याति मानवः ।
संपृक्तेष्वाकुलीभावः प्रेतेषु च ततो भवेत् ॥
यत्र यत्र प्रदातव्यं सपिण्डीकरणास्परम् ।
पार्वणेन विधानेन देयमग्रिमता सदा ॥
अत्र च प्रत्यन्दं मृताहनि पार्वणकोदिष्यो.
स्तुल्यवद्विकल्पे प्राप्ते व्यवस्थितियथा- औरसः क्षेत्रजच
यः सानिः प्रत्यब्दं पार्वणमेव कुर्यात् । "औरसक्षेत्रजी
पुत्रौ विधिना पार्वणेन तु” इति जाबालवचनात् ॥
यत्र यत्र प्रदातव्यं सपिण्डीकरणात्परम् ।
पार्वणेन विधानेन देयमग्निमता सदा ॥
इति मत्स्यपुराणवचनाच । निरनिको स्वोरसक्षेत्रजी,
इतरे तु पुत्राः सानयो निरनयश्च प्रत्यब्दं मृताइन्ये-
कोद्दिष्टमेव कुर्युरिति महार्णवप्रकाशकारः॥

·अत्र २६४ कृत्यकल्पतरों [३. बृहस्पतिः [श्राद्ध; १५० प्रमीतस्य पिण्ड पुत्रैः श्राद्ध देयं प्रयत्नतः। ज्ञातिबन्धुसुहृच्छिव्यैर्ऋत्विरभृत्यपुरोहितः॥ च पुत्रादिपूर्वपूर्वाभाव उत्तरोत्तराधिकारो बोद्धव्यः॥ गौतमः [१५, १३-१४] पुत्राभावे सपिण्डा मातृसपिण्डा शिष्याश्च वयुः। तदभावे ऋत्विगाचार्यो । विष्णुपुराणे [३, १३, ३१-४० पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा तद्वद्वा 'भ्रातृसन्ततिः। सपिण्डसन्ततिर्वापि क्रियाहा॑ नृप जायते ।। तेषामभावे सर्वेषां समानोदकसन्ततिः। मातृपक्षस्य पिण्डेन संबन्धो यो जलेन वा ॥ कुलदयेऽपि चोच्छिन्ने स्त्रीभिः कार्याः क्रिया नृप । सङ्घातान्तर्गतैर्वापि कार्याः ‘प्रेतस्य या क्रियाः ।। उच्छिन्नबन्धुरिक्थाद्वा कारयेदवनीपतिः। पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवोत्तराः क्रियाः॥ त्रिप्रकाराः क्रिया घेता संस्थाभेदान् शृणुष्व मे । आदाहाद्वार्यायुधादिस्पर्शादन्त्याश्च याः क्रियाः ।। ताः पूर्वा मध्यमा मासि मास्येकोद्दिष्टसंशिताः। प्रेते पितृत्वमापन्ने सपिण्डीकरणादनु । (1) 'पितुः' इति पराशरमाधवीयपाठः (आ., ४६१) 'भ्राता वा' इति गोरखपुरकोशे (पृ. २४५) (3) 'मातृपक्षसापण्डेन' इति पाठः (4) 'प्रेतस्य च क्रियाः' इति पाठः (5) 'उत्सनबन्धु' इति पाठः 'सर्वास्तासां भेदं शृणुष्व मे' इति पाठः 3. (2) (6) ·२६६ कृत्यकल्पतरौ [३० निरन्वये सपिण्डे तु मृते सति दयान्वितः। तदशौचं पुरा तीर्वा कुर्यात्तत् पितृवत् क्रियाम् ॥ त्रयाणामाश्रमाणां तु कुर्यादाहादिकां क्रियाम् । यतेः किंचिन्न कर्तव्यं न चान्येषां करोति सः॥ गुरुः करोति शिष्याणां पिण्डनिर्वपणं सदा । कृत्वा तत्पैतृकं शौचं स्वजातिविहितं च यत् ॥ भ्रातुर्धाता स्वयं चक्रे तद्भार्या चेन्न विद्यते। तस्य भ्रातृसुतश्चक्रे यस्य नास्ति सहोदरः ।। दत्तानां चाप्यदत्तानां कन्यानां कुरुते पिता। चतुर्थेऽहनि तास्तेषां कुर्वीरन् सुसमाहिताः॥ मातामहानां दौहित्राः कुर्वन्त्यहनि चापरे । तेऽपि तेषां प्रकुर्वन्ति द्वितीयेऽहनि सर्वदा ।। जामातुः श्वशुरश्चक्रे तेषां तेऽपि च संयताः। मित्राणां तदपत्यानां श्रोत्रियाणां गुरुस्तथा ।। भागिनेयसुतानां च सर्वेषां त्वपरेऽहनि । श्राद्धं तु कृत्वा प्रथमं स्नात्वा कृत्वा जलक्रियाम् ॥ मृते राज्ञि सपिण्डे तु निरपत्ये पुरोहितः। मन्त्री वा तदशौचं तु कृत्वा पश्चात्करोति सः॥ ब्राह्मणस्त्वन्यवर्णानां न करोति कदाचन । कामाल्लोभाद्भयाद्वापि कृत्वा तजातितां ब्रजेत् ॥ पुत्राः कुर्वन्ति विप्राय क्षत्रविट्छुद्रयोनयः । स तादृशेभ्यः पुत्रेभ्यो न करोति कदाचन ॥ स्वमाता कुरुते तेषां तेऽपि तस्याश्च कुर्वते ॥ स्वं गोत्रं यस्य सः 'स्वगोत्रः', विद्यमानसगोत्र इत्यर्थः। यस्मै श्राद्धं प्रकर्तव्यं तस्य सगोत्रे विद्यमाने अन्यगोत्रेण सङ्घातान्तर्गतेन राज्ञा वा श्राद्धं न कर्तव्यम् । 'असमाप्त- ब्रतस्यापि' 'तत् पितृवत्' यथा पिता पुत्रस्य यावद्याशी ·श्राद्धकाण्डे श्राद्धाधिकारिणः २६७ क्रियां करोति तामसपिण्डो 'दयान्वितः' कुर्यात् । 'यतेः किंचिन्न कर्तव्यम्' इति दाहादिसपिण्डीकरणान्तप्रेतक्रिया- विषयम् । तथा च महाभारते न दग्धव्यो न दग्धव्यो विदुरोऽयं कदाचन । ज्ञानदग्धशरीरस्य पुनर्दाहो न विद्यते ॥ 'स्वजातिविहित च यत्' आशौचान्तवार्यायुधा- दिस्पर्शादि। मार्कण्डेयपुराणे सर्वाभावे स्त्रियः कुर्युः स्वमातॄणाममन्त्रकम् । तदभावे तु नृपतिः कारयेत् स्वकुटुम्बवत् ॥ तज्जातीयैनरैः सम्यग्दाहाद्याः सकलाः क्रियाः। 'सर्वाभावे स्त्रियः कुर्युः स्वभर्तृणाममन्त्रकम्' इति पत्नीव्यतिरिक्तावरुद्धादिस्त्रीविषयम् । भ्रातुर्धाता स्वयं चक्रे तद्भार्या चेन्न विद्यते। इत्यर्वागेव पत्न्या अधिकारदर्शनात् ॥ तथा स्त्रीणामप्येवमेवैतदेकोद्दिष्टमुदाहृतम् । सपिण्डीकरणं तासां पुत्राभावे न विद्यते ॥ प्रतिसंवत्सरं कार्यमेकोद्दिष्ट नरैः स्त्रियाः। मृताहनि यथान्यायं नृणां यददिहोदितम् ॥ 'स्त्रीणामप्येवमेव' इति, यादृशेन सम्बन्धेन पितृव्य- त्वादिना पुरुषाणामेकादशाहादि तादृशेनैव सम्बन्धेन स्त्रीणामपि तत्कर्तव्यमिति ॥

·॥ अथाभ्युदयिकम् ॥
तत्र विष्णुपुराणे [३, १३, ५-६ ।
कन्यापुत्रविवाहेषु प्रवेशे नववेश्मनः ।
नामकर्मणि बालानां चुडाकर्मादिके तथा ।
सीमन्तोन्नयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने ।
नान्दीमुखं पितृगणं पूजयेत्प्रयतो गृही ॥
तथा
युग्मांस्तु प्राङ्मुवान् विप्रान् भोजयेन्मनुजेश्वर ।
मत्स्यपुराणे
उत्सवानन्दसन्तानयज्ञोद्वाहादिमङ्गले।
मातरः प्रथम पूज्याः पितरस्तदनन्तरम् ॥
ततो मातामहाश्चैव विश्वेदेवास्तथैव च।
ब्रह्मपुराणे
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः।
त्रयो ह्यश्रुमुवा ह्येते पितरः परिकीर्तिताः॥
तेभ्यः पूर्वतरा ये च प्रजावन्तः सुवैधिताः।
ते तु नान्दीमुखा नान्दी समृद्धिरिति कथ्यते ॥
तथा
कर्मण्यथाभ्युदयिके मङ्गल्यवति शोभने ।
जन्मन्यथोपनयने विवाहे पुत्रकस्य च ।
(1) विष्णुपुराण, :, १३, २०-'अयुजो भोजयेत्कामं द्विजानन्ते दिने.
दिने' इति गोरखपुरकोशपाठः

·श्राद्धकाण्डे आभ्युदयिकम्
२६९
पितृन्नान्दीमुखान्नाम तर्पयेद्विधिपूर्वकम् ।
पटेच्छकुनिसूक्तं तु स्वस्तिसूक्तं शुभं तथा ।
नान्दीमुखान् पितृन् भत्त्या साञ्जलिश्च समाहृयेत् ।
तथा
पठन् पवित्रं मन्त्रं तु विश्वेदेवाः स आगत ।
प्रशस्तान् शाहलान् दर्भानास्तीर्य प्राङ्मुखांस्तथा
रक्षोनीर्जुहुयादग्नौ समिदर्थे महौषधीः ।
तिलार्थ तत्र विकिरेत् प्रशस्तांश्च तथा यवान् ।
सर्वं यज्ञोपवीतेन न कुर्यादपसव्यकम् ।
अन्नं दद्याच्च दैवेन तीर्थेन च जपन्स्वधाम् ॥
कञ्चित् संपन्नमेतन्मे तान् पृच्छेच्च प्रहर्षयन् ।
सुसंपन्नं च ते ब्रूयुः सर्वसिद्धिं ततः क्षिपेत् ॥
नान्दीमुखेभ्यश्चाक्षय्यमिदमस्त्विति संजपेत् ।
प्राङ्मुखांस्त्वथ दर्भास्तु दद्यात् क्षीरावनेजनम् ।।
दत्वा नान्दीमुखेभ्यश्च प्राची गच्छन् दिशं क्रमात् ।
शाल्यन्नं दधिमध्वक्तं बदराणि यवांस्तथा ।।
मिश्रीकृत्य तु चत्वारि पिण्डान् श्रीफलसन्निभान् ।
दद्यान्नान्दीमुखेभ्यश्च पितृभ्यो विधिपूर्वकम् ॥
अर्घ पुष्पं च धूपं च प्रशस्तमनुलेपनम् ।
वासश्चाप्यहतं युग्मं देयं च सदशं समम् ।।
द्राक्षाललकमूलानि यवांचाथ निवेदयेत् ।
तथैव दक्षिणार्थ तु दद्याद्विप्रेषु सर्वदा ॥
अथाक्षय्योदकस्थाने दत्त्वा क्षीरयवोदकम् ।
प्रपितामहसंज्ञेभ्यो नान्दीमुख्यश्च मातरः॥
मातामहिपितामह्यः प्रपितामह्य एव हि ।
मातामहेभ्यश्च तथा नान्दीवक्त्रेभ्य एव च ॥
प्रमातामहसंज्ञेभ्यो भवद्भिश्च स्वधोच्यताम् ।

·कृस्यकल्पतरी । अस्तु स्वधेति ते तं च जल्पन्ति प्रहसाः शुभम् ॥ विश्वेदेवाश्च प्रीयन्तामिति दाता ब्रवीति तान् । प्रीता भवन्तु ते तं च वदन्ति मधुराक्षरम् ॥ तमूषु वाजिनमिति पठंस्तांश्च विसर्जयेत् । अथ नान्दीमुवीभ्यश्च मातृभ्यः श्राद्धमुत्तमम् ॥ अनेन विधिना कार्य सीमन्तोनयनादिषु । 'सम' साधारणमेकमेव, प्रतिपिण्डं भिन्नमित्यर्थः । 'मूलम्' आर्द्रकादि । 'प्रहसाः' प्रकृष्टहासाः । अत्र च 'नान्दीमुखाः पितरः पितामहाः प्रपितामहा' इत्यादि- कात्यायनवाक्यदर्शनात् पित्रादय एवं नान्दीमुग्वविशेषण- वन्तो देवताः यत्तु ब्रह्मपुराणे पित्रादित्रिकस्या- श्रुमुखत्वमुक्त्वा ततः परेषां नान्दीमुम्वत्वेन वृद्धिश्राद्ध- देवतात्वाभिधानम् , तज्जीवत्पित्रादित्रयस्य श्राद्धकर्तु- वृद्धिश्राद्धे देवताभावार्थम् । ततश्च तस्याप्यवश्यंकर्तव्य- मिदमिति । यत्तु पार्वणादिश्राद्धं तत्तेन न कर्तव्यम् ॥ विष्णुस्मृतौ 'पितरि पितामहे प्रपितामहे च जीवति नैव कुर्यात्' इति निषेधात् ॥ कात्यायनः आभ्युदयिके प्रदक्षिणमुपचारः । पूर्वाह्ने पिथ्यमन्त्र- वर्ज [जपः।] ऋजवो दर्भाः। यवैस्तिलार्थः। संपन्नम् इति तृप्तिप्रश्नः। [सुसम्पन्नमितीतरे ब्रूयुः दधिववराक्षतमिश्राः पिण्डाः । नान्दीमुखान् पितृनावाहयिष्य इति पृच्छति । आवाहयेत्यनुज्ञातो नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामिति अक्षय्यस्थाने नान्दीमुखान् पितृन् वाचयिष्य इति पृच्छति। वाच्यतामित्यनुज्ञातो नान्दीमुखाः पितरः पितामहाः (1) श्राद्धकल्पसूत्र (कात्यायनीय) ६,१-१२

·श्राद्धकाण्डे आभ्युदयिकम्
२७१
प्रपितामहाश्च [मातामहाःप्रमातामहाः वृद्धप्रमातामहाश्च]
प्रीयन्तामिति न स्वधा प्रयुञ्जीत । युग्मानाशयेत् ।अत्र] ॥
याज्ञवल्क्यः [१, २५०]
एवं प्रदक्षिणीकृत्य वृद्धौ नान्दीमुखान् पितृन् ।
यजेत दधिकर्कन्धुमिश्रान् पिण्डान् यवैः क्रियाः॥
शातातपः
पूर्वाह्ने दैविकं कार्य श्राद्धमभ्युदयार्थिना ।
सव्येन चोपवीतेन ऋजुदभैश्च धीमता ।।
अपसव्यं च यो दद्यावृद्धिश्राद्धमतिक्रमात् ।
न तस्य देवास्तुष्यन्ति पितरश्च यथाविधि ॥
पितृणां रूपमास्थाय देवतान्नं समश्नुते ।
तस्मात्सव्येन दातव्यं वृद्धिश्राद्धेषु नित्यशः॥
युग्मांस्तु भोजयेवृद्धौ ब्राह्मणान् नियतः शुचिः।
मान्दीमुखास्तु पितरस्तृप्यन्तामिति वाचयेत् ॥
मातुः श्राद्धं तु पूर्व स्यात् पितॄणां तदनन्तरम् ।
ततो मातामहानां च वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतम् ॥
त्रिष्वप्येतेषु युग्मांस्तु भोजयेद्राह्मणान् शुचिः।
प्रदक्षिणं तु सव्येन प्रदद्याद्देवपूर्वकम् ॥
वसवः पितरो ज्ञेया रुद्राश्चैव पितामहाः।
प्रपितामहास्तथादित्या इत्येषा नैगमी श्रुतिः॥
अपसव्यं न कुर्वीत न कुर्यादप्रदक्षिणम् ।
यथैवोपचरेद्देवांस्तथा वृद्धौ पितॄनपि ॥
पवित्रपाणिराचान्त उपविष्टः समाहितः।
प्रदद्यात् प्राङ्मुखः पिण्डान् वृद्धौ सव्येन वाग्यतः॥
(1) Words in brackets are supplied from the printed
Kätyāyanaśrāddhakalpasūtra (ed. Chowkhamba) pp. 797-798.

·२७२
कल्पकल्पतरी
प्रागग्रेषु च दर्भेषु पिण्डान् वयात्तु वृद्धिषु ।
पार्वणे दक्षिणाग्रेषु सपिण्डीकरणं तथा ।
नाऽनिष्वा तु पितन श्राद्ध कर्म दैविकमाचरेत् ।
तेभ्योऽपि मातरः पूर्व पूजनीयाः प्रयत्नतः।।
अकृत्वा मातृयागं तु यः श्राद्धे परिवेषयेत् ।
तस्य क्रोधसमाविष्टा हिंसामिच्छन्ति मातरः ।।
'दैविकम्' अत्राऽभ्युदयिकम् , पितृणां नान्दीमुखाना
देववदुपचारात् । 'तृप्यन्तामिति वाचयत्' अक्षय्यस्थाने
इति शेषः। 'मातृयागो' मातृपूजा ॥
आभ्युदयिकप्रस्ताव मार्कण्डेयपुराणे
वैश्वदेवविहीने तु केचिदिच्छन्ति मानवाः।
छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः [१,१३-१०
कर्मादिषु तु सर्वेषु मातरः सगणाधिपाः।
पूजनीयाः प्रयनेन पूजिताः पूजयन्ति ताः॥
प्रतिमासु च शुद्धासु लिखितासु पटादिषु ।
अपि चाऽक्षतपुञ्जषु नैवेद्यैश्च पृथग्विधैः॥
कुडायलग्नां वसोर्धारां सप्तधारां घृतेन तु।
कारयेत् पञ्चधारां वा नातिनीचां न चोच्छिताम् ॥
आयुष्याणि च शान्त्यर्थ जप्त्वा तत्र समाहितः।
षड्भ्यः पितृभ्यस्तदनु श्राद्धदानमुपक्रमेत् ॥
वसिष्ठोक्तो विधिः कृत्स्नो द्रष्टव्योऽत्र निरामिषः।
अतः परं प्रवक्ष्यामि विशेष इह यो भवेत् ।।
प्रातरामन्त्रितान् विप्रान् युग्मानुभयतस्तथा ।
उपवेश्य कुशान् दद्यादृजूनेव हि पाणिना ॥
'आयुष्याणि' आयुर्वृद्धिकरसूक्तानि । 'षड्भ्यः'
पित्रादिभ्यः मातामहादिभ्यश्च त्रिभ्यः । षड्भ्य इति च
:

·श्राद्धकाण्डे आभ्युदायकम्
२७३,
मातृपितामहिप्रपितामहीनामुपलक्षणम् । 'प्रातरामन्त्रि.
तान्' इति च वचनाद्वैकल्पिकमपि सायमामन्त्रणं
निवर्तते। 'उभयतः' पितृपक्षे वैश्वदेवपक्षे च ॥
तथा [गोभिल; १, २४-२७]
निपातो न हि सव्यस्य जानुनो विद्यते कचित् ।
सदा परिचरेद्भक्त्या पितॄनप्यत्र देववत् ।।
पितृभ्य इति दत्तेषु उपवेश्य कुशेषु तान् ।
गोत्रनामभिरामन्त्र्य पिर्तृनर्घ प्रदापयेत् ।।
नात्रापसव्यकरणं न पित्र्यं तीर्थमिष्यते।
पात्राणां पूरणादीनि देवेनैव हि कारयेत् ॥
ज्येष्ठोत्तरकरान् युग्मान् कराग्रामपवित्रकान् ।
कृत्वार्घ संप्रदातव्यं नैकैकस्यात्र दीयते ॥
'ज्येष्ठोत्तरकरान्' ज्येष्ठस्य
ज्येष्ठस्य प्रथमोपवेशितकरस्यो-
परि यथा करो भवति तथेत्यर्थः । 'कराग्राग्रपयित्रान्'
कराग्रे अग्रपवित्रकं पवित्राग्रं येषां ते तान् ।।
तथा [गोभिल; १, ३९-५५]
मधु मध्विति यस्तत्र त्रिजपोऽशितुमिच्छताम् ।
गायत्र्यनन्तरं सोऽन्त्र मधुमन्त्रविवर्जितः ॥
न चाश्नत्सु जपेत्त्वत्र कदाचित् पितृसंहिताम् ।
अन्य एव जपः कार्यः सोमसामादिकः शुभः ॥
यस्तत्र प्रकरोऽन्नस्य तिलवद्यववत् तथा ।
उच्छिष्टसन्निधौ सोऽत्र तृप्तेषु विपरीतकः ।।
संपन्नमिति तृप्ताः स्थ प्रश्नस्थाने विधीयते।
सुसंपन्नमिति प्रोक्त शेषमन्नं निवेदयेत् ॥
प्रागग्रेषु च दर्भेषु आयमामन्त्र्य पूर्ववत् ।
35

·२७४
कृत्यकल्पतरी
[३१
अपः क्षिपेन्मृलदेशेऽवनेनिश्वेति निस्तिलाः॥
द्वितीयं च तृतीयं च मध्यदेशाग्रदेशयोः।
मातामहप्रभृतींस्तु तेषामेव च वामतः ।।
सर्वस्मादनमुद्धृत्य व्यञ्जनैरुपसिच्य-व।
संयोज्याऽक्षतकर्कन्धुवधिभिः प्राङ्मुग्वस्ततः॥
अवनेनवत् पिण्डान् कृत्वा बिल्वप्रमाणकान् ।
तत्पात्रक्षालनेनाथ पुनरप्यवनेजयेत ।।
उत्तरोत्तरदानेऽपि पिण्डानामुत्तरोत्तरः ।
भवेदधश्चाधराणामधरश्राद्धकर्मसु ॥
तस्माच्छ्राद्धेषु सर्वेषु वृद्धिमत्स्वितरेषु च ।
मूलमध्याग्रदेशेषु ईषत्सकांश्च निर्वपेत् ॥
गन्धादीनिक्षिपेत्तुष्णीं तत आवाहयेद्विजान् ।
अन्यत्राप्येष एव स्याद्यवादिरहितो विधिः॥
दक्षिणाप्रवणे देशे दक्षिणाभिमुग्वस्य च ।
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु एषोऽन्यत्र विधिः स्मृतः॥
अथानभूमिमासिञ्चेत् [सुसंमोक्षितमस्त्विति ।
शिवा आपः सन्त्विति च युग्मानेवोदकेन च ॥
सौमनस्यमस्त्विति च पुष्पदानमतः परम् ।
अक्षतं चारिष्टं चास्त्विति चाक्षतान् प्रतिपादयेत् ।।
अक्षय्योदकदानं च अर्घदानवदिष्यते ।
षष्ठथैव नित्यं तत्कुर्यान्न चतुर्थ्या कदाचन ।।
प्रार्थमासु प्रतिप्रोक्त सर्वास्वेव द्विजोत्तमैः ।
पवित्रान्तर्हितान् पिण्डान् सिञ्चदुत्तानपात्रकृत् ॥
युग्मानेव स्वस्ति वाच्य अङ्गुष्ठग्रहणं सदा ।
कृत्वा धुर्यस्य विप्रस्य प्रणम्याऽनुव्रजेत्ततः ॥
'तिलवद्यववत्तथा' इति, योऽन्यत्र तिलयुक्तोऽमप्रकरः
क्रियते सोऽत्र यवयुक्तो यथा भवति तथा कर्तव्यः ।

·श्राद्धकाण्डे आभ्युदयिकम्
'विपरीतकः' देवतीर्थादिना दानप्रकारेण । 'आचं' पुरुषम् ।
'ईषत्सक्तान्' ईषल्लग्नान् ॥
:
तथा [गोभिल; १,५८-६८]
असकृद्यानि कर्माणि क्रियेरन् कर्मकारिभिः।
प्रतिप्रयोगं नैव स्युर्मातरं श्राद्धमेव च ॥
आधाने होमयोश्चैव वैश्वदेवे तथैव च ।
बलिकर्मणि दर्शे च पौर्णमासे तथैव च ॥
नवयज्ञे च यज्ञेच वदन्त्येवं मनीषिणः।
एकमेव भवेच्छ्राद्धमेतेषु न पृथक् पृथक् ॥
नाष्टकासु भवेच्छ्राद्धं न श्राद्धे श्राद्धमिष्यते।
न सोष्यन्तीजातकर्मप्रोषितागतकर्मसु ॥
विवाहादिः कर्मगणो य उक्तो
गर्भाधानं शुश्रुम यः स चान्ते ।
विवाहादावेकमेवात्र कुर्या-
च्छ्राद्धं नादौ कर्मणः कर्मणः स्यात् ॥
प्रदोषे श्राद्धमेकं स्याद्गोनिष्कासप्रवेशयोः ।
न श्राद्धं युज्यते कर्तुं प्रथमे पुष्टिकर्मणि ॥
हलादियोगादिषु च षट्सु कुर्यात् पृथक् पृथक् .
प्रतिप्रयोगमन्येषामादावेकत्र कारयेत् ॥
बृहत्पत्रक्षुद्रपशुस्वस्त्यर्थं परिविष्यतोः।
सूर्येन्द्रोः कर्मणी ये तु तयोः श्राद्धं न विद्यते ॥
न दशाग्रन्थिकेनैव विषवद्दष्टकर्मणि ।
कृमिदष्टचिकित्सायां नैव शेषेषु विद्यते ॥
गणशः क्रियमाणेषु मातृभ्यः पूजनं सदा ।
सकृदेव भवेच्छ्राद्धमादौ न पृथगादिषु ॥
यत्र यत्र भवेच्छ्राद्धं तत्र तत्र च मातरः

·कामकापतरी 'असकृद्यानि कर्माणि' इत्यस्यैव विषयविशेषे नियममाह-'आधाने होमयोश्चैव' इत्यादिना । तेन सोम- पागादौ प्रतिप्रयोगं श्राद्धावृत्तिः । 'नवयझं' आग्रयणम् । 'प्रोषितागतकर्मसु' प्रोष्य एत्य ग्रहापुपतिष्ठते 'पुत्रं हष्ठा जपति' इत्यादिविहितम् । 'कर्मगणः' गृहप्रवेशचतुर्थी फर्मादिः। 'मातरः' पूजनीयाः इति शेषः ॥ तथा स्वपितृभ्यः पिता दद्यात सुतसंस्कारकर्मसु । पिण्डानोद्वाहनात्तेषां तस्याभावे तु तत् क्रमात् ॥ 'आ उद्वाहनात् बिवाहपर्यन्तम् । पितृणामप्यतिथयः श्राद्धकालेषु देवताः। देवतानां च पितरो भवन्त्यतिथयः सदा ॥ इति श्रीभदृदयधरात्मजमहासन्धिविग्रहिकभश्री. लक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ प्राकाण्डे आभ्युवयि- कपर्व॥

·॥ ३२ ॥ ॥ अथ जीवच्छ्राद्धविधिः ॥ तन्त्र ब्रह्मपुराणे' देशकालधनश्रद्धाव्यवसायसमुत्थिते । जीविते सति जीवाय दद्याच्छाद्धं स्वयं नरः॥ कृतोपवास: सुनातस्त्रयोदश्यां समाहितः। कर्तारमथ भोक्तारं विष्णुं सर्वेश्वरं यजेत् ॥ जले स्थलेऽम्बरे मूर्ती कलशे पुष्करे रवौ । चन्द्राग्निगुरुगोविप्रमातापितृषु सर्वगम् ।। सदक्षिणाश्च सतिलास्तिस्रस्तु जलधेनवः। निवेदयेत्पितृभ्यश्च तदग्रेषु समाहितः॥ सोमाय त्वा पितृमते स्वधा नम इति स्मरन् । अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इति स्मरन् । दक्षिणे तु निदध्याच तृतीयां दक्षिणायुताम् । यमायाऽगिरसे वाऽथ स्वधा नम इति स्मरन् ।। तयोर्मध्ये तु निक्षिप्य विभान् पञ्चोपवेशयेत। आवाहनदिना पूर्व विश्वान् देवान् प्रपूज्य च ॥ अहं वसुभ्यस्त्वां विप्र रुद्रेभ्यस्त्वामहं ततः। सूर्येभ्यस्त्वामहं विप्र भोजयामीति तान् वदेत् ॥ आवहनादिकं शेषं कुर्यात् स्वपितृकर्मवत् । सौम्यां धेनुं ततो दद्याद्वासवाय द्विजाय तु॥ (1) आदित्यपुराणे-इति हेमाद्रिः, १७०४-१७०८, आदिपुराणे- इति वी. मि. श्रा, ३६८-३७१.

·No text on this page.

·APPENDIX A
INDEX OF SMRTI-AUTHORS OR WORKS CITED
आपस्तम्बः, ४, २३, २५, ४५, ६१, ६२, ७२, ९०, १०५, १०६, १७६,
१७९, १९२, २२३, २२८, २४२
उशना, ४२, ४४, ६९, ७६, ९२, १०४, १०९, १३०, १३८, १८७,
१९२, २०६, २२७
कपर्दी, ९०
कात्यायनः, ११, १४, २४, ४३, ६१, ७६, १०१, १०६, १०७, १४३,
१४६, १४७, १७१, १७२, १७५, १७८, १८६, १९४, २००,
२०१, २३८, २३९, २५१, २५८, २६०, २७०, २७१, २७२,
२७३, २७४, २७५, २७६
गोभिलः, १२, ११३, २५८, २६०, २७२, २७३, २७४, २७५, २७६
गौतमः, १५, ५६, ६०, ७२, ७६, ७७, १२१, १७५, २६४
गोविन्दराजः, ४७
छागलेयः, १३३, १३४
जयस्वामी, २३८
जातूकर्ण्यः, २४०
जाबालः (जाबालिः), २३४, २५७, २६१, २६.
देवलः, १८, २०, २२, ३२, ४३, ६३, ७८, ७९, ८०, ९७, ९८, ९९,
१००, १०१, १०२, १०३, १०८, १०९, ११६, ११७, ११९,
१२८, १३७, १४२, १७४, १७७, १८७, १८८, १९२, २०८,
२०९, २१०, २११, २१२, २१३, २२५, २२९,२३०, २३२, २५२
नारदः, १००, २४३
पैठीनासः, १९, २०, २६, ४४, ६२, ९१, १२३, १२६, १२८, १३०,
१६७, १७३, १८१, २३१, २५२, २५५, २६३
प्रजापतिः, १०, ७१
प्रवराध्यायः, २४१
बादरायणसूत्रम् , १३२
36

·२८२ KRTYAKALPATARU SRADDHAKANDA बृहस्पतिः, ३२, ५८, ११५, १२५, १३८, १४२, १५.३, १७३, १७४, १७६, १७८, २०३, २०४, २२१, २२२, २२४, २२७, २२९, २३३, २४६, २५९, २६४ बौधायनः, १३, ७२, १२०, १२१, १२३, १६५, १६६, १६७, १७८, १८४, १८५, १९०, १९५, २५८. मनुः, ४, १०, १४, १९, २२, २३, २४, २५, २७, ४१, ४६, ५५, ५६, ५७, ५९,६१, ६३,७१, ७४, ७५, ७६,८४, ८५, ८६, ९५, ९६, ९७, ९८, १००, १०४, १०७, ११०, १११, ११५, १२०, १२७, १३४, १३६, १४१, १४२, १४३, १६, १७, १४३, १७४, १७६, १७७, १७८, १८०,१८७, १८९, १९२, १९६, २०७, २०८, २११, २१२, २२१,२२२, २२३, २२४, २२६, २२९, २३०, २३६, २४३, मरीचिः, २४२, २६३ महार्णवप्रकाशकारः, २६२ मेधातिथिः, ६६ मैत्रायणिः, १२४ यमः, १५, २०, २२, २७, ४२, ५६, ५७, ५८, ५९, ६१, ६२, ६४, ६५, ७४, ७५, ७८,८१,८२, ८३, ९५, ९६, ९७, ९८, ९९, १००, १०५, १०६, १०७, १०८, १०९, ११०, ११३, ११५, १२८, १२९, १३२, १३६, १३७, १७२, १७४, १७५, १७७, १७८, १७९, १८१, १८२, १८३, १८७, १८८, १८९, १९१, १९२, २०२, २०३, २२१, २२३, २३२, २७६ यज्ञपार्श्वः, २५८ यज्ञपार्श्वपरिशिष्टम् , २३८ याज्ञवल्क्यः, ९, २०, २८, ६०, ७७, ७८, १०६, ११९, १२०, १२७, १४४, १४५, १६१, १७६, १८३, १८७, १९९, २००, २२५, २२८, २३०, २३१, २३०, २४२, २४४, २५०, २५२, २५७, २६२, २७१ लघुहारीतः, १८० लिखितः, २० लौगाक्षिः, ९८ वसिष्ठः, १६, १९, ५७, ६०, ६८, ६९, ७२, ७५, ९७, १२४, १२५, १८०, १९०, १९०, २१०, २२२, २२६, २२७, २२८, २२९, २४२, २५२

·APPENDIX A
२८३
विश्वामित्रः, ६
विष्णुः, ४, १०, २०, २३, २६, २८, ३०, ३१, ४४, ५१, ६९, ८९,
१२०, १२८, १२९, १३८, १५४, १५५, १६४, १६५, १७७,
१७९,१८०, १८३, १८७, १८९, १९५, २०६, २०७, २११, २२१,
२३६, २३७, २५०, २५४, २५८, २५९, २६०, २७०
वृद्धशातातपः, १८०, १८१, २२८, २५०, २५७, २५८
वैवस्वतः, ७६, ८३
शङ्ख,
२०, ३१, ३२, ४०, ४५, ५२,६६, ८७, ११०, १२५, १५५,
१७५, १८०, २११
शङ्खधरः, ८.
शङ्खलिखितौ, ४५, ६८, ८७, ८८, १०३, ११८, १५१, १६२, १७५,
१८६, १८८,१९१, १९६, २०२, २२५,२४३, २६३
शातातपः, ५, १९, २३, ५५, ५७, ५९, ७५, १०६, १२०,१३०, १३५,
१४१,१४३, १७१, १७९, १८०, १८७, १८९, १९०, १९१, २१९,
२२२, २२७, २२९, २४४, २५३, २५५, २५८, २६१, २७१, २७२
शातातपग्रन्थान्तरम्, १३५
शौनकः, १४८
सुमन्तुः, ९०, ९१, १२५
स्मृतिमञ्जरीकारः, ४६, २५९
हारीतः, ३, १८, १९, २६, ४६, ४९, ५१, ५३, ६६, ६७, ६८, ७५,
८८, १००, १०६, १०८, १११, ११३, १२३, १२४, १२५,
१२९, १३९, १६३, १६५, १८०, १८१, १८२, १८६, १८७,
१८९, १९५, १९६, २०४, २०५, २२२, २३२, २३३, २३७,
२४१, २४२, २५१, २५२, २५६
हारीतभाष्यकारः, ५१
हिरण्यकेतुः, २३८

·APPENDIX B
INDEX OF ITIITASAS AND P'URAVAS CITED
आदित्यपुराणम् , ४८, ५३, २२६.
कूर्मपुराणम् , ११९.
देवीपुराणम् , २१.
प्रभासखण्डम् (स्कन्दपुराणम् ), १८८, १८९
ब्रह्मपुराणम् , ४, ८, ९, १३, १५, १७, १८, २१, २७, २९, ५४, ७०,
७१, ९५, ९७, १०८, ११४, ११६, ११८, ११९, १२१, १३०,
१३१, १४४, १४९, १५१, १५२, १५३, १५४, १५६, १६०, १६७,
१६८, १८४, १९७, २१३, २१४, २१५, २१६, २१८, २१९, २२०,
२२१, २२७, २२८, २५१, २५६, २५७, २६५, २६६, २६८, २६९,
२७०, २७७, २७८, २७९.
ब्रह्माण्डपुराणम् , १६, १५६, १९३.
भविष्यपुराणम् , ६, १७, २०५.
मत्स्यपुराणम् , ३४, ३५, ३६, ३७, ३८, ३९, ४०, ४९, ५४, ६२, ७०,
९४, १०५, ११७, ११८, १३१, १४४, १४६, १७०, १७२, १९६,
१९७, २२०, २२४, २२६, २२९, २३४, २३५, २४४,२४५, २६२,
२६८.
महाभारतम् , ४६, ५२, ७३, ९४, १०८, ११९, १३७, २२०, २६७.
मार्कण्डेयपुराणम् , ४८, ५४, १०४, २२६, २६७, २७२.
रामायणम् , २४९.
वायुपुराणम् , १७, ३३, ३४, ४०, ४६, ४७, ४८, ४९, ५१, ५३, ७०,
७१, ९२, ९३, ११४, १२९, १३९, १४०, १४१, १५४, १५६,
१५७, १५८, १५९, १६०, १६८, १६९, १७०, १९८, २१६,
२१७, २१८, २२५.
वाराहपुराणम् ५३, १०४, १८८, १८९, २४६, २४७, २४८, २४९.
१८८
विष्णुपुराणम् , १३, १२१, १७१, १९७, २२९, २६४, २६५, २६८.
स्कन्दपुराणम् , ६२, १०२.

·APPENDIX C
INDEX OF VEDIC WORKS CITED
आश्वलायनगृह्यपरिशिष्टम् , २४५, २५३, २५४
आश्वलायनगृह्यम् , १२२, १४७, १४८, १६१, १९६, २०१, २०२, २४५
आश्वलायनश्रौतसूत्रम् , १६२, २४०
काठकम् , १६५
कात्यायनश्रौतसूत्रम् , २४०
छन्दोगपरिशिष्टम् , ११, १०१, १४३, १७१, १७२, २३९, २५१, २५८,
२६०, २७२, २७३, २७४, २७५, २७६
तैत्तिरीयश्रुतिः, १३, १६५, २७६
तैत्तिरीयारण्यकम् , २२८
निगमः, १६, ४२, १११, १५०, १६२, १९४, २०६, २२८, २३८
बैजवापः, १४, १४९, १६२, २५२, २५५
पारस्करः, २५२
लौगाक्षिगृह्यम् , १६५
शाजायनगृह्यम् , १५०, १८३, २०५, २४१, २४४, २४५
श्राद्धकल्पः, ११८, १४३, १४६, १८६, २००, २०१
श्रुतिः, १४, १०२, २३९, २४०

·APPENDIX D
INDEX OF CITATIONS IN TIIE FOOTNOTES
अत्रिः, ११८
अपराकः, ९, १४, १६, ६२, ७७, ७८, १२१, १६, १६८, २२४, २२५
आदिपुराणम् , २७७
आदित्यपुराणम् , ५३, २७७
आपस्तम्बधर्मसूत्रम , १४
आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् , २२८
आपस्तम्बश्रौतसूत्रम् , २२३, २३७
आश्वलायनगृह्यम् , ९, १४७
सज्वला, २५, ७२
उशना, १०८, १०९, ११०
कमलाकरः, ८१, ९४
ऋक्संहिता, १९५
कर्काचार्यः, २००
कल्पतरुः, ४५, ८२, १२७, १४५
काठकम् , १६४, १६५, २२३.
काठकगृह्यसूत्रम् , १६५
काठकगृह्यसूत्रभाष्यम् , २०७
कात्यायनः, २७०, २७१,
कुल्लूकभट्टः, १४, २४, ५७, ६१, ६३, ११५, १३६, १४१, २१२
कूर्मपुराणम् , ११३
गदाधरः, १५४
गदाधरभाष्यम् , २०१
गोभिलस्मृतिः, १२, १७१, १७२, २१२, २३९, २५१, २६०
गोविन्दराजः, २३, २४, २७, ४६, ४७, १११, ११५, १७४, २०८, २१२,
२२१, २५९

·APPENDIX D २८७ गोविन्दस्वामी, ७२, १२१, १२३, १६६, १७९, १९५ गोविन्दानन्दः, २३७, ३८, २३९ जातूकर्ण्यः, १६८ तैत्तिरीयब्राह्मणम् , १६५, १९५ तैत्तिरीयसंहिता, १६५, १९४, १९५, १९६, २२३ देवलः, ९८, १८९ नन्दिनी, २४, २५, ६१, ६३, ११० नारदस्मृतिः, १००, २४३ नारदसंहिता, २४३ नारायणः, ४६, १०७, १२२, १३४, १४७ नारायणभाष्यम, ११३ नीलकण्ठः, ५२ पद्मपुराणम् , ५६, १९६ पराशरमाधवीयम् , १०७, २२९, २६४ परिशिष्टप्रकाशः (नारायणोपाध्यायकृतः), १२ पारस्करगृह्यसूत्रम् , प्रभासखण्डम् (स्कन्दपुराणम्), १०८, १९६, १९८ बृहस्पतिः, १७३, २२९ बौधायनः, ७२, १२०, १६६, १६७, १७८, १८४, १८५, २५८ बौधायनगृह्यसूत्रम् , २५२. ब्रह्मपुराणम् , ८, ९, १६, १३९, २१६ ब्रह्मसूत्रम्, १३२ ब्रह्माण्डपुराणम् , ९८, १३१, १३९, १९८ मत्स्यपुराणम् , ३४, ३५, ३६, ३७, ३८, ३९, ४०, १९६ ५२. मनुः, ९० मनुस्मृतिः, २४, २५, ५५, ७५, ७६, ७७, ११०, ११५, १६८, १७१, १७३, १८७, १८९, २११, २२४, २२९ मनुटीकासंग्रहः, ४६ मस्करी, १५, ५६, ६०, ७२, ७६, ७७, १२१ महाभारतम् (अनुशासनपर्व), ५३, ७३, १०८, ११९ मानवधर्मशास्त्रम , २४ ·૨૮૮ KRTYAKALPATARU SRADDHAKANDA मार्कण्डेयपुराणम , १६८ मिताक्षरा, २८,७८, १७, १४५, १७६, १८७, १९९,२००, २२८,२५२ मित्रमिश्रा, ४०, ८१, ८२, १४, १२०, १३९ मेघातिथिः, १९,२४,२७, ४१, ४२, ४६, ५५, ५७, ५९,६१, ६३, ६४, ८४, ८५, ८६, ८७, ९५, ९६, ९८, १०४, १०७, १११, ११५, १३४, १३६, १४१, १४२, १४३, १७३, १७४, १७६, २०१, २०७, २०८,२१२, २२१, २२३, २३६ यमः, १०९ याज्ञवल्क्यस्मृतिः, १२२, १२७, २५० राघवानन्दः, १११ लक्ष्मीधरः, ४७ वसिष्ठः, ५७, ६५, ७२, ७५, ९५, १९० वाजसनेयसंहिता, १७४, १८६, १९५, २०१ वायुपुराणम्, ३३, ४८, ४९, २१७ विज्ञानेश्वरः, १४५, १६१ विद्याधरगौडः, २४० विवादरत्नाकरः, २४३ विश्वरूपः, २८, ११९, १२०, १२५, १४५, १७६, १८७, १९९, २००, २२५, २३१ विश्वेश्वरः, १६१ विष्णुधर्माः, १९८ विष्णुपुराणम् , २६८ विष्णुस्मृतिः, ९, १०, १४, २६, ५१, ६९, ८९, १२९, १५५, १६४, १८४, २०६, २०७, २.१, २५९ वीरमित्रोदयः (श्राद्धप्रकाशः), ८२, ९०, ९२, ९३, ९४, ९५, ९७, ९८, २१६, २७७ वृद्धमनुः, ९ वैजयन्ती (विष्णुस्मृति व्याख्या),१०,२०,२६, ३०,१६५, २०६, २०७, २३७ शङ्खधरः, ८५ शङ्खस्मृतिः, ३२ शौनकः, ९ ·APPENDIX D २८९ श्राद्धकल्पलता, ५६, ११५, १२७ श्राद्धकल्पसूत्रम् , १०६, १०७, १४६, १४७, २७०, २७१ श्राद्धक्रियाकौमुदी, १५३, २३९ श्राद्धकौमुदी, २३७, २३९ श्राद्धचन्द्रिका, ६, ७, १८, ५६, ११४ श्राद्धप्रकाशः, (वीरमित्रोदयः), ८, ४०, ४२, ८१, ८२, ९२, ९५, १०१, १०२, १०४, १०७, १०९, ११६, ११७, १२४, १३४, १३९, १७९, १९८, २१६, २७७ सरला, २४० सर्वज्ञनारायणः, १११, १३६ साङ्ख्यायन: (शाङ्खायनः), २१२ सामसंहिता, १९५ सुमन्तुः, ६४, १२५ स्कन्दपुराणम् , १३० स्मृतिचन्द्रिका, ११, १६, ६६, १६९, १८३, २२७, २५९ स्मृतिमञ्जरी, ४६, २५९ स्मृत्यर्थसारः, २०० हरदत्तः, ४५, ६२, १२२, १४७, १४८, २२८ हरिहरः, १६३ हारीतः, ६३, ९०, २०५ हारीतभाष्यकारः, ५१ हेमाद्रिः, ३, १३, १४, २६, ३२, ४३, ४४, ४५, ४६, ५१, ५२, ५३, ५६, ५७, ५८, ५९, ६०, ६१, ६२, ६४, ६५, ६६, ६७, ६८' ६९, ७०, ७१, ७५, ७६, ७८, ७९, ८०, ८१, ८२, ८३, ८४, ८५, ८६, ८७, ८८, ८९, ९०, ९१, ९२, ९४, ९५, ९६, ९७, ९८, ९९, १००, १०१, १०२, १०३, १०४, १०५, १०७, १०८, १०९, ११०, १११, ११२, ११३, ११४, ११५, ११६, ११७, ११८, ११९, १२१, १२३, १२४, १२५, १२६, १२८, १२९, १३०, १३१, १३२, १३३, १३४, १३६, १३७, १३८, १३९, १४२, १४६, १४८, १४९, १५१, १५२, १५३, १५५, १५६, १६१, १६२, १६३, १६७, १६८, १६९, १७०, १७२, १७३, १७८, १८०, १८१, १८३, १८४, १८६, १८९, १९४, १९५, १९६, १९७, १९८, २००, २०२, २०३, २०४, २०९, २१०, २१६, २१७, २३०, २७७ 37 ·APPENIDHR1 INDEX OF HALF VERSES 1 प्रष्टसंख्या. पृष्ठसंख्या. अनये कल्यवाहनाय, ब्रह्मपु., २७७ अकारणास्परित्यको, मनुः, कम्य, वि. स्मृ., २५० अकृताप्रयणं चैव, वारा. पु., काव्य, श. लि., १६२ अकृत्यमपि कुर्वाणः, ब्रह्मगु.. १ आमदग्धाननिदग्धान , मनुः, १११ अकृत्वा पृथिवीभाग, वारा. पु.,२४७ , अग्निदग्धाश्च ये जीवाः, वृह., २०४ मातृयागं तु, शाना.. आममुग्बा थे, आश्व. गृ., अक्रुद्धपरिविष्टं हि, यमः, अमिध्वानांन मोम्यांच, मनुः, १११ अक्रोधनः शौचपरः, उशना, आप्रावासा बहि पदो, हारी., १११ अक्रोधनाः शौचपरा:, मनु, अग्निवानाश्च देवानां, मतुः, अक्रोधनान् सुप्रमादान , मनु, १७१ अग्निहोत्ररता: शान्ताः, यमः, ६५ अक्रोधनैः शौचपरैः, मत्स्यपु., १०५ अमीनुत्मादयेयम्नु, यमः, ९९ अक्रोधो निभृतः स्वस्थः, देव., १०३ अनीपोमयमाभ्यां तु, मत्स्यपु., २७० अक्षतं चारिष्टं चारित्वति, छ.का.,७४ अग्नीकरण, वि. स्मृ., २५४ , चास्तु मे पुण्यं, शाता., २१९ अनौकरशेयं तु, यमः, १७२ अक्षताभिः सपुष्पाभिः,मत्स्यपु.,११८ | अनौकरणशेषग, बौधा., १६७,१८५ अक्षयं वाचयेतिपत्र्यान , देव., २१३ अग्नौ करणहामन, . का., १७१ सर्वकामीयम् , वायुपु., १६९ * अमौकरणादि, शाका., अक्षया तृप्तिः, कात्या., ४३ नौकरिष्य आदाय, याज्ञ., १६१ अक्षय्यमनपानं च, यमः, कुर्यादनुज्ञातो, मत्स्यपु., १७० अक्षय्यमभिधातव्यं, महाभा., २२० हुतन देवस्थाः, वृह.. २२२ * अक्षय्योदकं च, वि. मृ., २०७ शाता., २२२ अक्षय्योदकदानं च, छ. का., २७४ अग्न्यभाव तु विप्राय, मत्स्यपु., १७२ अक्षारलवणं चैव, मनुः, मनु, १६२ * अगस्त्याश्रमे, वि. स्मृ., मनुः,शाता.,१७१ अगारदाहिनश्चैव, यमः, २८ अग्न्यथ लौकिकं वापि, वायुपु., १६८ अगारदाही गरदः, मनुः, ८५ अग्रणीर्यः कृतः पूर्व, महाभा., ९४ स ज्ञेयः, देव., १०१ अग्रभागं ततस्तेभ्यो, ब्रह्मपु., ११६ अगारेषु विविक्तेषु, यमः, ११५ अग्रमुद्धृन्य सर्वेषां, वायुपु., १६९ * अग्नये कन्य, बौधा., १६५ अग्रासनोपविष्टस्तु, यमः, १९१ 1. The sign * indicates a prose passage. N ·APPENDIX E २९१ याज्ञ., ७ २ पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. अग्र्याः सर्वेषु वेदेषु, मनुः, ६३ अथ काम्यानि, कात्या., ६० अत्र तृप्तांस्तु तान् ज्ञात्वा,ब्रह्मपु.,२१३ अघोराः पितरः सन्तु, मत्स्यपु.,२२० * अथ तृप्तिः, कात्या., ४३ अङ्कराद्यास्तथा वाः, महाभा., ५२ अथ तेनैव विधिना, ब्रह्मपु., २५६ अङ्गारभूतं विख्यातं, मत्स्यपु., , दत्वा समग्रं तु, ब्रह्मपु., १८४ अङ्गारवाहिका तद्वद् , मत्स्यपु., ३६ द्विपितृकश्राद्धम् , लक्ष्मी., अङ्गुष्ठमात्रो भगवान् , यमः, १८३ ,, नान्दीमुखीभ्यश्च, ब्रह्मपु., २७० अजाकर्णेऽश्वकर्ण वा, मत्स्यपु., १७२ निष्कसहस्रस्य, वायुपु., १५८ अजाविका माहिषिकाः, यमः, ८२ * अथ पतिपावनाः, वि. स्मृ., ६९ अजिनं क्षौमजं पहूं, वायुपु., १५९ अथ पद्मपुटे दत्त्वा, ब्रह्मपु., १५४ अज्ञातीनसमानर्षान् , देव., १०३ * अथ पाते या, श. लि., ६८ अज्ञानाल्लुप्तधर्मः स्यात् , बौधा.,१७८ अथ पिण्डावशिष्टान्नं,देव.,१७४,२१० अञ्जनं कङ्कतं गृह्य, वारा.पु., २४९ * अथ पुष्करे, वि. स्मृ., ३० अञ्जनाभ्यञ्जने गन्धः, वायुपु., २१८ यदि पितृव्येन,प्रवराध्यायः,२४१ अटते पृथिवीं सा, बृह., *, यद्यषां, प्रवराध्यायः, २४१ अटव्यः पर्वताः पुण्याः, यमः, ११६ अथर्वशिरसोऽध्येता, ब्रह्मपु., अट्टहासं महातीर्थ, मत्स्यपु., ३९ यमः, ६४ अतः परं प्रवक्ष्यामि, छ. का., २७२ शङ्ख, अतस्त्वेकादशेऽहनि,आ.गृ.प., २४५ अथ वानि, हारी., अतिकृच्छ्रासु घोरासु, यमः, १०८ अथ विप्रान् गृहीतार्थान् , देव., २१३ अतिथिर्यस्य नाश्नाति, शाता., १३५ वै चमसादिभ्यः, ब्रह्मपु., २१५ अतोऽर्थे मेदिनी सा तु, ब्रह्मपु., ११६ वै वैश्वदेवत्यान् , देव., २१२ अत्युत्क्रान्तास्त्वधर्मेभ्यः, यमः, ६५ * अथ श्राद्ध, गौत., अत्युष्णं सर्वमन्नं स्याद्, मनुः., १८७ *,, श्वोभूते, हारी, ११३ * अत्र गन्धपुष्प, काल्या., १४७ संगृह्य कलशं, देव., च पितृगीता, वि. स्मृ., * अथ सपिण्डी, आश्व.प., २५३ अत्र चेन्मन्त्रसंयुक्तः, वसि., २५५ अत्र पितृगीता, वि. स्मृ., ६९ अथ साञ्जलिरुत्थाय, देव., २०९ अत्र पितर इति, हारी., १९५ | अथाक्षय्योदकस्थाने, ब्रह्मपु., २६९ पितरो, वि. स्मृ., २०६ * अथाग्नौ जुहोति, आश्व. गृ.,१६१ *अत्रापि पितृगतिा, वि. स्मृ., ४४ | अथाग्रभूमिमासिञ्चेत् , छ. का.,२७४ *अत्राप्युदाहरन्ति बौधा., १६७ *अथातः पार्वणे श्राद्धे,आश्व.गृ.,१२२ अत्रासने देवतानाम् , वारा.पु., २४७ * अथातः श्राद्धकल्पं, हारी., अत्रेन्दुराद्यप्रहरे, छ. का., ११ * अथात एकोद्दिष्टम् , शाङ्खा., २४४ " बैज., " १ ·८९ श्राद्धं, मनुः, २९२ KKTYAKALPATARL RIDDHIAKANPA पृष्ठमस्या. पृष्ठसंख्या. * अथात्रोदाहरन्ति, हारी.. अनुप्रतविम्जन , आश्व.ग.प.,२४५ अथामं निहितं पात्र, हारी., १८६ वमि., २२२ * अथाप्यत्रोदाहरन्ति, हारी., अनूदापुत्रान , वि. स्मृ., ८९ * अथाप्युदाहरन्ति, बौधा.. १८. अनुढा या मृगाः कन्या:, यमः,२२१ अथामावस्यायां कुयांश, अपु.,७९ अनूहिउय तु नस्य,आश्व.गृ.प.,२४५ * अथाशौचापगमे, वि. स्मृ., २५० अनुयां यदि या कृत्या, हारी., ६८ * अथेतरामणेभ्यो, बोधा., १८४ है अनृनयाजिनः. वि. स्मृ., * अथेतरा, बोधा., १६६ अनृनवादी लस्करो, श. लि., ८७ * अर्थतन्मनुः, आप.. अनेन मन्त्रण, ब्रह्मपु., २१४ * अथैनास्तिल, बौधा., विधिना काय, ब्रह्मपु., २७० अदूव्यं तं यमः प्राह, असि., दत्त, यमः, २२१ अदेयाः पितृकार्येषु, मत्स्यपु., २२ अद्भिरभ्युक्ष्य विधिवत , यमः, २०३ अन्तरिमं दर्वि, वि, स्मृ., २०६ अधीतविस्मृते वदे, देव., अन्तरिक्षसम, बौधा.,१६६, १८५ अनङ्गलमं सदस्त्रं, ब्रह्मपु.. १५२ नं कुम्भं च विप्राय, हारी., २५२ * अनधीयानान् , वि. स्मृ., चामावतत्त, शाजा. गृ., १८३ अनध्यायेष्वधीयानाः, शकः, तु सदधि और., मत्स्यपु., २३४ अनन्तमाय चैव, शाता., ,, दह्याच देवन, ब्रह्मपु., स्वर्ग, वायुपु., १६० पर्युपित वापि, देव., १३७ अनन्तरं यतेः सोऽय, वायुपु., ७० पश्ययुरने यत , वायुपु., १४० अनन्ता जायते तृप्ति:, ब्रह्मपु., २२७ पाणितले दन, आन. प., २५४ अनपत्यकूट, देव., पात्र समुद्धृत्य, वसि., १२४ अनपत्येषु सर्वेषु, आ. गृ. प., २४५ *. अभं संस्कृत्य, बैज. गृ., १४९ अनमित्रो न चामित्रो, यमः, सूपं घृतं शाकं, यमः, १७४ * अनारम्भो वा, कात्या., अन्नपानं न प्रभूनम् ,श.लि.,१८८ अनाश्रमी तपःस्तये, वायुपु., ९२ / अभपानकीताद, देव., अनाहिताग्निः शतगुः, देव., ९९ अन्नमादाय तृप्ता: स्थ, याज्ञ., १९९ * अनिन्द्येनामन्त्रितो, कात्या., १०७ अनमिष्टं हविष्यं च, याज्ञ., १७३ अनिवेद्य न भोक्तव्यं, शङ्खः, २११ | अन्नस्यानपते: पक्तः, हारी., १२५ अनिष्टमहुतं तस्य, यमः, १३२ | अन्नाद्येनासकृञ्चतान् , मनुः, १७८ अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः, मनुः, अन्नाद्भिश्च पुष्पैश्च, वायुपु., २१७ अनुज्ञातः कुरुष्वेति, वायुपु., १६८ अन्य एव जपः कार्यः, छ. का.,२७३ * अनुज्ञातो गृहान् , निगमः, २२८ अन्यत्र दधिसर्पिभ्या, ब्रह्मा.पु,१९३ अनुपासितसंध्या ये, देव., ९९ फलमूलभ्यः, शङ्ख, १७५ २६९ २४० १८८ ·APPENDIX E २९३ " " पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. * अन्यत्र फलमूल, श. लि., १८८ अपसव्यं पितृभ्यस्तु, वायुपु., २१८ अन्यत्राप्येष एव स्यात्, छ. का., २७४ * अपसव्यं वासो, श. लि., १५१ अन्यथा त्वचलुम्पन्ति, शाता., १४१ अपसव्यमग्नौ कृत्वा, मनुः, वर्तमानौ तौ, बृह., २२९ | अपसव्यमपाङ्गुष्ठं, देव., अन्यदेशगता पत्नी, बृह., २२४ * अपसव्येन पाणिना, श.लि.,२०२ अन्यपूर्वप्रजाताश्च, उशना, वा कार्यो, छ. का., १७ ? अन्यांश्चैवंविधान , सर्वान् , वायुपु., हस्तेन, मनुः, २०७ १७० अपहता इति तिलान् , याज्ञ., १४५ अन्येन सह संयोज्य, देव., १०२ | अपांमध्ये स्थिता देवाः,शाता., २१९ * अन्योन्यं न प्रशंसेयुः,श.लि.,१८८ ,, समीपे दर्भेषु, यमः, २२१ मनसा ध्यात्वा, यमः, १०५ दूर्वासु, यमः, १५ अन्वष्टका पितॄणां वै, वायुपु., १७ | अपातेया द्विजाश्चान्ये, यमः, ८१ अन्वष्टकासु च, वि. स्मृ., १६४ भवन्ति, उशना, ९२ अपः क्षिपेन्मूलदशे, छ. का., २७४ अपाङ्क्तेयैर्यदन्यैश्च, मनुः, ९५ अपङ्क्तयोपहता पङ्क्तिः, मनुः, ६३ अपाङ्क्तयो यावतः पाक्तयान् , * अपत्यं रोहिणीषु, वि. स्मृ., २८ मनुः, * अपः प्रदाय, आश्व. गृ. १४७ अपि चाक्षतपुञ्जेषु, छ. का., २७२ * अपरपक्ष अवं, वसि., जायेत सोऽस्माकं, वि. स्मृ., अपरपक्षस्या, आप., २०,३१ * अपरपक्षे, निगमः, १६ नः स कुले भूयात् , मनुः, १९ अपरस्परदानानि, छाग., १३४ * अपि पितृगीते, वि. स्मृ., २० अपराणि च नक्षत्रा, देव., १८ मूलैः फलैर्वापि हारी, २३३ अपारास्तिला दर्भाः, मनुः, १२७ वा भोजयेदेकं, वसि., १२४ अपराहे समभ्यर्च्य, याज्ञ., ११९ विद्याकुलैर्युक्ताः, हारी., ७५ * अपरिगृहीता, हारी., ११३ स्यात्स कुलेऽस्माकं, वि.स्मृ.,६९ अपरिज्ञातपूर्वाश्च, महाभा., ९४ अपुत्रेण परक्षेत्रे, याज्ञ., २४२ अपरीक्ष्य तु यो दद्यात् , स्कन्दपु., | अपुमानपविद्धश्च, वायुपु., १३९ १०२ * अपूपैर्ऋद्धिकामः, हारी., ४९ अपरेयुर्द्वितीयम् , आप., १०५ * अप्पूर्वम् , आश्व. गृ., १४७ अपवर्गे तु विप्रस्य, महाभा., २२० अप्रतिष्ठं वाधुषिके, मनुः, ९५ अपसव्यं क्रमेत्सर्वान् , देव., २१३ | अप्रत्तायां पिता कुर्यात् , शाता., वृ. च यो दद्यादू, शाता.,२७१ शाता., २८८ ततः कृत्वा, याज्ञ. १४५ | अप्रदक्षिणं नेनिज्याद्, ब्रह्मपु., २१५ न कुर्वीत, शाता., २७१ । अप्रबुद्धे सधूम वा, ब्रह्मपु,, १६८ 0 " " " ·२९४ KRIVK1.1.11 del ९ बि. स्मृ., मा प्रधम्या. पृष्ठसंख्या. अप्राप्तौ तहिने वापि, म.क.प., १०५ अमावास्यायो अषणं, ब्रह्मपु., अप्सरोभिः परियां, वायुप., १५० अमावस्यायां मत्रम, कात्या., २४ अपस्व बियापा, यमः, अमावास्याटका वृद्ध', याज्ञ., अभयस्य सदा दान, वायुप. १५८ भमा म्यामांश च, छ, का., ११ अमारोहनं शान्ति, यम:, अमावास्यानो, १० * अभाव नेलं, आप., २६ अमी मन पर:, हापु., * अभावेऽपि शिष्यान , कागा., ६१ 'अमुकामुकगायनान, जपु.,४,१४२, अभिगम्य यथामार्ग, देव., १८५,१५, २७९ अभिप्रेतार्थसिध्यर्थ, शाना., नमूनां ममूर्माना, वायुपु., १९८ * अभिमतेऽनुमते, आश्व. गृ., २०१ अयं दीपपकासा, ब्रह्मपु., १५१ * अभिरताः स्मनि, हारी., गन्ध इन्युकावा, ब्रह्मपु., १५२ * अभिरम्यतामिनि, शाजा., २४५, वो दीप इन्युक्त्वा, प्रामपु, १५२ ., धूम इत्युक्त्वा, प्रामपु., १५२ अभिरम्यतामिति बन्देन , याक्ष...४४ अयझपनया नाम. वायुपु., ९३ * अभिशस्तपतित, बैज., -५'५ । अर्यानोबादी च, वायुमु., ९२ अभोज्यं तद्भवेच्छाद्ध, आश्व.गृ.,१५८ अपमुशारणी यम्:, ऋद., १४२ ब्राह्मणस्या, यम:,शाता.,१०६ अयाचिना विमा वा, ब्रह्मपु., ७० अभ्यज्य मधुसर्पिभ्या, देव., अयाज्ययाजिन:. वि. स्मृ., ८९ अभ्युदयश्च, वि. स्मृ., अयुक्षु तु पिता चन , मनुः, अभ्यनुज्ञातायां, आश्व. गृ., १६१ अयुग्मास्तिथ य: सवा:, देव., १८ * अभ्येत्य ब्राह्मणस्थानं, देव.,२१० अयुजो वा, गोन., १२१ अमरकण्टके, वि. स्मृ., अरिस्थमाजम्न, नारदः, २४३ अमङ्गल्यं प्रयत्नेन, वायुपु., १२५ अरागः प्रकृा: स्य:, देव., २३२ अमन्त्रस्य तु शूद्रस्य, वारा.पु.,२४८ अंगांगत्वं यशो चीन, याज्ञ., २८ * अमावास्यां, वि. स्मृ., अर्घ पुष्पं च धूपं च, ब्रह्मपु., २६९ * अमावास्यां महाप्राज्ञो, देव., ११९ अघस्त व शिधना, ब्रह्मपु., तु स्वर्गाय, ब्रह्मपु., २७ अर्धपुष्पैनथा धूपैः, ब्रह्मपु., प्रतीक्षेत, छ. का., अघार्थ पितृपात्र तु, याज्ञ., २५७ यत्क्रियते, भवि. पु., अर्थ पाद्यं ततः कृावा, बारा,पु.,२४७ * अमावास्यां सर्व, हारी. अाथ पितृपात्रषु, भवि. पु., अमावास्या क्षीयमाणा,छ.का., ११ अय: पुष्पैश्च गन्धेश्व, ब्रह्मपु., १५२ यदा पुष्ये, वि. पु., १३ चकश्चार्चितस्तूभौ, बृह, यदा मैत्र, वि. पु., १३ अर्जयित्वा धनं पूर्ण, महाभा., * अमावास्यायां तु, निगमः, १६ | अर्जुन त्रिपुरेशं च, मत्स्यपु., ६ २२९ ·APPENDIX E २९५ ७७ U0 पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. अर्थकामरता ये च, वायुपु., ९३ | अश्रोत्रियो वा पुत्रः स्यात् , मनुः, ५९ अर्थवानर्थभोगी च, देव., २३२ | अश्वतीर्थं च विख्यातं, मत्स्यपु., ३९ अर्वाक् संवत्सरावृद्धौ, शाता., अश्वदानसहस्रेण, वायुपु., १५७ २५५, २६१ अश्वमेधफलं ह्येतत् , ब्रह्मपु., १४४ अर्वाक् सपिण्डीकरणं, याज्ञ., २५२ * अश्वास्तृतीया, कात्या., २४ अर्हत्तमाय विप्राय, मनुः, ५७ अश्वानायुश्च विधिवत् , याज्ञ., अलंकृत्य यथाकल्पं, देव., २१० | अश्विन्यां प्राप्नुयादश्वान , ब्रह्मपु., २९ अलक्ष्मी नाशयत्याशु, वायुपु., १५९ | अष्टका ये चाभ्युदया:, हारी., १९ अलब्धलाभाः श्राद्धेषु, ब्रह्मपु., २२८ अष्टकासु दैवपूर्व, वि. स्मृ, २५९ अलाभे ध्यानभिक्षणां, छाग., १३३ * अष्टमी शस्त्र, हारी., २६ अल्पेनाप्यत्र कालेन, वायुपु., ३३ अष्टमेंऽशे चतुर्दश्याः, छ. का., ११ अवकाशेषु चोक्षेषु, मनुः, ११५ * अष्टमे पुष्टिः, आप., २५ अवकीर्णी कुण्डगोलौ, याज्ञ., * अष्टम्यां, कात्या., २४ शरीरघ्नो, यमः, ८३ * अष्टम्यामन्ना, पैठी., अवक्रुष्टावरुदितं, महाभा., ५२ अष्टम्यामपि वाणिज्य, मनुः, अवजिनेच्च तान् पिण्डान , मनुः,२०८ | अष्टवर्षा तु या दत्ता, मत्स्यपु., ७० अवनेजनवत्पिण्डान् , छ. का., २२४ | अष्टादशानां विद्यानाम , ब्रह्मपु., ७० * अवनेज्यान्न, निगमः, १६२ * अष्टाभिः पाप, देव., अवनेनिक्ष इत्यन्ते, ब्रह्मपु., २१५ | अष्टावेणस्य मांसेन, मनुः, ४१ अवरेढ इति ज्ञेयः, देव., १०१ | अष्टावते यतस्तस्मात्, मत्स्यपु.,१३१ अविच्छिन्नास्तथा देयाः, ब्रह्मपु.,११९ * अष्टौ पार्षतेन, वि. स्मृ., अविद्यमाने कुर्वीत, हारी., , मासान् , उशना, अवेदव्रतचारित्राः, यमः, १९१ अवेदोक्ताश्च निर्यासा:, वायुपु., ५३ , वराहस्तु, यमः, ४२ अव्रती कितवः स्तेनः, महाभा., ७३ वराहेण, देव., ४३ अव्रतैर्यविजैर्भुक्तं, मनुः, ९५ * अष्टौ वराहेण, कात्या., अशुल्कोपनतायां तु, नारदः, २४३ असंभवे परेार्वा, देव., १०३ अश्नत्सु जपेत् , कात्या., १९४ | असंस्कृतप्रमीतानां:, मनुः, वि. स्मृ., * अश्नीयुश्च ब्राह्मणाः, वि. स्मृ.,१८९ २२१ अश्रद्धया हुतं दत्तं, यमः, १९२ असंस्कृताध्यापकाश्च, उशना, ७६ अश्रद्धा परमः पाप्मा, बौधा., १७८ | असंस्कृतौ न संस्कायौँ, छ.का.,२६० अश्राद्धेयानि धान्यानि, महाभा., ५२ | असकृद्यानि कर्माणि, छ. का., २७५ अश्रोत्रियः पिता तस्य, मनुः, ५९ | असत्कृतमवज्ञातं, हारी., १८९ अश्रोत्रियाय यहत्तं, वसि., ५७ | असपिण्डीकृतं प्रेतं, जाबा., २६१ ४४ पैठी., ४४ " ३ ·२९६ KRTI AKUT I'TARI RIDDHIKINDA ४४ पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. आचातभ्यो द्विजेभ्यश्च, देव., २१२ असमानयाजका, उशना, असमाप्तव्रतस्यापि, ब्रह्मपु., आचान्तेषूद कं, कात्या., असलिङ्गोऽपि षण्डः स्यान ,देव.,५०२ नाचान्ने यूदकं दद्यान , ब्रह्मपु., २१९ असुरान् यातुधानांश्च, वायुपु.. १३९ आचान्नध्वपि चाचम्य,मत्स्यपु.,२३५ असुरोपहतं सर्व, देव., आचाम्नध्वियके, कात्या., अस्तं गते ततः सूर्य, ब्रह्मपु., २२७ आचामति च यांस्तष्ठन् , बौधा.,१९० तथादित्य, वाय. पु.,.४६ आचारहीन: क्ली अभ्र, मनुः, ८६ अस्तु स्वधेति ते तं च, ब्रह्मपु., २७० आच्छादनं तु यो दद्यात् ,वायुपु.,१५६ अस्तु स्वधेत्युक्यमाने,कात्या.,२०० * आजन मांसन, पैठी., अस्मिल्लोके वसन् मोदेन , वायुपु., आज्ञा प्रज्ञां गशः कीनि, वायुपु.,२२५ आतिथ्यहिने श्राद्ध, शाता., असं गमयति प्रेतान , मनु:, १७७ आतृतस्नु पवित्राणि, याज्ञ., १९९ न पातयेच्छा द्धे, देव., १७. आत्मविशाङ्गविक्षेत्र, यमः, अहं वसुभ्यस्त्वां विष, ब्रह्मपु., २७७ आत्मानं धर्मकृत्यं च, दव., ९९ अहन्यहनि यच्छ्राद्ध, भवि. पु., ६ आत्मार्थ यः पचंदेनं, वायुपु., ९३ अहरहरम, पार. ग., आदाहाद्वार्यायुधादि, वि. पु., २६४ अहिंसा सत्यमक्रोधो, यमः, . आदित्य, वि. स्मृ.. १० सर्वदेवत्या, वायुपु., १५८ आदिशत्प्रथम पिण्ट, बौधा., अहो भवन्तस्तृप्यन्तु, ब्रह्मपु., २५८ 'आदी यापि तथा कुर्यात .शङ्कः,२११ आ आद्यापूपैः सदा कार्या, वायुपु., १७ आकाशं गमयेदप्सु, वायुपु., २२५ आगावसाने श्राद्धम्य, ब्राह्मपु., १४४ आख्यानानीतिहासांश्च, मनुः, १५६ आघत्त पिनरो गर्मम , मत्स्यपु., २२४ आख्यानैः सेतिहासैश्च, बृह., १७८ आधाने होमयोश्चर, छ. का., २७५ आगच्छन्तु महाभागाः, वृह., १४२ आधिपत्यं तु ज्येष्ठायां, ब्रह्मपु., २९ आगतं च द्विजं दृष्ट्वा, वारा. पु.,२४७ आनन्याय भवहतं, यमः, ४२ आग्रहायण्यमावास्या, छ. का., ११ आनन्त्यायैव कल्पन्ते, मनुः, आग्रहायण्या, वि. स्मृ., १६४ आपद्गतो ह्यपनतो, यमः, आचम्य पाणिं प्रक्षाल्य, देव., २२५ * आभ्युदयिके, कात्या, २७० प्रयतो भूत्वा, ब्रह्मपु., २१९ | आमन्त्रित आमन्त्रितस्तु यः श्राद्ध, यमः, १०७ आचम्योदक्परावृत्य, मनुः, " उशना, आचरत्यपराचारं, देव., १०९,११० आचान्तांश्चानुजनीयात् , मनुः,२१२ यमः, उशना,१०९ आचान्ताननुजानीयात, यमः. २०२ " .

·APPENDIX E २९७ , यमः, पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. * आमन्त्रिताश्चैवम् , कात्या., १०६, | आवाहयेति चोक्तस्तैः, ब्रह्मपु., १५२ १४३ * आवाहयेत्यनुज्ञातः, कात्या., १४६ आमन्त्रितास्तु ये विप्राः, यमः, १०६ * आवाहयेत्यनुज्ञातो, कात्या.,१४६, आमन्त्र्य ब्राह्मणं यस्तु, यमः, १०८ आमश्राद्धं तथा कुर्यात् , मत्स्यपु.,२३४ याज्ञ., १४४ आमश्राद्धं तथा जीवत् , लक्ष्मी., २ आवाह्य तदनुज्ञातो, याज्ञ., १४५ आमश्राद्धप्रदोऽनग्निः, जाबा., २३४ | आविकं मार्गमौष्टं च, वायुपु., ५३ * आमश्राद्धेषु, वि. स्मृ., १६४ | आवृतास्तत्र तिष्ठन्ति, आश्व.गृ.,१४८ आ मा वाजस्येत्यनु, कात्या.,२०१ * आवृतो वा सर्व, बैज. गृ., १६२ आम्रातकेश्वरं चैव, मत्स्यपु., ३७ | आशौचान्ते ततः सर्वम् , ब्रह्मपु.,२७९ आम्रान् पालेवतानिक्षून् , शङ्खः, ४५ आश्रितः स्विन्नगात्रो वा, देव., १७७ * आयन्तु सुरा, वि. स्मृ., १६४ | आश्वयुकृष्णपक्षे तु, ब्रह्मपु., आयसेन तु पात्रेण, वृ. शाता., ल. | आश्वयुज्यां च कृष्णायां, ब्रह्मपु, २१ हारी., १८० आषाढासु यशोलाभ, ब्रह्मपु, २९ आयुर्दः प्रथमः पिण्डो, हारी., २२२ आषाढ्यामथ कार्तिक्यां, १५ आयुः पुत्रान् यशः स्वर्ग, यमः, २३२ आसध्वमिति तान ब्रूयात्, मत्स्यपु., प्रजां धनं विद्या, याज्ञ., २३२ ११८ प्राकाम्यमैश्वर्य, वायुपु., १५६ आसनं कुतपं दद्यात्, मत्स्यपु., ११८ आयुष्मन्तं सुतं विद्याद् , मनुः, २२४ चोपकल्पेत, वारा. पु., २४७ आयुष्याणि च शान्त्यर्थं, छ. का., * आसनेषु दर्भान् , कात्या., १४६ २७२ * आसाद्योदपात्रेषु, हारी., १६३ * आरब्धे चाभोजन, आप., आसिञ्चत्पितृपात्राणि, शाता., २५३ आरभेत नवैः पात्रैः, देव., ११६ आसुरं विस्मयान्नं स्यात्, हारी.,१८९ * आरोग्य वारुणे, वि. स्मृ., आसु श्राद्धं च यः कुर्यात् , वायुपु., आर्द्रकाष्ठैश्च संपूर्ण, ब्रह्मपु., १६८ १७ आर्द्रायां क्रूरसिद्धिं तु. ब्रह्मपु., २९ | आस्तिकः श्रद्दधानश्च, याज्ञ., २८ आवरणार्थं छत्रं तत् , वारा. पु.,२४७ आहरेदपसव्येन, मत्स्यपु., ११७ आवाहनानौकरण, बृह., २४६ * आहिताग्नेः पित्रर्चनं, निगमः, १६ याज्ञ., २४४ | आहुतिं जुहुयाद्यस्तु, ब्रह्मपु., १६८ आवाहनादिकं शेष, ब्रह्मपु., २७७ आहृत्य दक्षिणाग्निं तु, वायुपु., १६८ आवाहनादिना पूर्व, ब्रह्मपु., २७७ इ * आवाहनादि वाग्यत, कात्या., १०६,१४३, | इच्छन्ति केचिदाचार्याः, ब्रह्मपु., २२१ आवाहयित्वा दर्भाप्रैः, देव., २०९ * इतरपाण्यङ्गुष्ठा, आश्व. गृ.,१४७ " 38 ·२९८ KRTYAK.11.I'ATRI SRililili na पृप्रसंख्या. पृष्ठसंख्या. इतरेषु त्वपाषु, मनुः, * इति पितरः, पैठी. , प्राहुः सुसंप, ब्रह्मपु., उक्ता निविपरीश्रय, देव., १८ संकीर्तयंस्तूष्णी, देव.. कन्या व प्रवां वाचं, शाता., २१९ संचिन्त्य योगेन, ब्रह्मपु., २९ उप्रगनियगन्धानि, ब्रह्मपु., १५६ इतिहासनमान् वेदान ,वायुपु., ७० वि. स्मृ., १५५ * इतिहासपुराण, वि. स्मृ., १५५ उमेण तपमा युक्तः, वायुपु., ९२ इतिहासपुराणैश्च, ब्रह्मपु., १ उछिन्नबन्धुरियाद्वा, वि. पु., २६४ इत्युक्त्वोक्त्वा प्रिया वाच:, षि, च. पनगत , देव., २१२ याज्ञ., न प्रमृतु, अग्नि., २२७ इत्येतैर्लक्षणैर्युक्तान , यमः, ८३ भागध स्थान . मनुः, वि. इदं च पुष्पमित्युकवा, ब्रह्मपु., १५२ स्मृ., २२१ वः पाद्यमध्य च, ब्रह्मपु., ५१. उच्छिष्ट्रमनिधायक, वि. स्मृ.,२५० गिनिधी, वि. स्मृ., २०६ वो माल्यमित्युक्त्या, ब्रह्मपु., उच्छिष्ट्रामधी काय, शङ्कः, २११ पिण्डान् , याज्ञ.,१९९ वस्त्रमित्युक्त्वा, ब्रह्मपु., १५३ मात्र, छ. का., २७३ इन्द्रनीलं महानाद, मत्स्यपु., ३७ उच्छिष्याः पिनरो यान्ति, यमः, १८८ इन्द्रादीनां जनेतारो, वायुपु., १५८ किमटे मानलान दीन् , इन्द्रेशसोमसूक्तानि, मत्स्यपु., १९६ ब्रह्मपु., २१३ इन्धनानि च यो दद्यात, वायुपु.,१५८ | उच्छपणं नु नत्तिष्ठन . मत्स्यपु., २३५ इमं श्राद्धविधि पुण्यं, हारी., मनुः, २२६ इषुकर्ता तथा वयो, यमः, भूमिगतं, प्राश्व. गृ. प.,२४५ इष्टं निवेदितं दत्त, यमः, वमि., २२२ पूर्तमधीतं वा, देव., मनुः,वि.स्मृ.,२२१ इष्टान् वा यदि वानिष्टान , यमः, ५६ उपिछयाछियनपशा, ब्रह्मपु., १२१ इष्टिश्राद्धे ऋतुर्दक्षः, बृह., उत्तमा गनिमांन्वन्छन , वायुपु.,२२५ इष्टैः साध तु विधिवत् , शाता.,२०७ उत्तरं मानो गन्त्रा, वायुपु., ३३ इहलोकं परित्यज्य, वारा. पु., २४८ :: उत्तरमानस, वि. स्मृ., ३१ इहैव वर्जनं तेषां, देव., उनराः श्रवणस्तिप्यो, देव., १८ इहैवास्ते तु सा लोके, मनुः, उत्तरण महानद्या, वायुपु., ४० उत्तरण हरेद्रयाः, वायुपु., १४१ उत्तरोत्तरदानऽपि, छ. का., २७४ ईरावत्याम् , वि. स्मृ., ३१ * उत्तानं पात्रं कृत्वा, कात्या., २०१ - ई ·APPENDIX E २९९ पृष्ठसंख्या. २४७ पृष्ठसंख्या. उत्थिताननुगच्छेच्च, देव., २१३ | उपवेश्य कुशान् दद्यात् , छ.का.,२७२ उत्पत्तिं नाम चैतेषां, बृह., १४२ | उपवेश्यासने भद्रं, वारा.पु., उत्सवानन्दसन्तान, मत्स्यपु., २६८ उपस्पृष्टोदकानां च, बृह., २०४ उत्स्रष्टव्यं प्रधानार्थ, वायुपु., १४० | उपह्वरे नितम्बेषु, यम., ११६ उदकं निनयेच्छेषं, मनुः, २०८ | उपाकृतं तु विधिना, यमः, ४२ * उदकपात्रं मधु, वि. स्मृ., २०६ | उपानत्पादुकाच्छत्र, ब्रह्मपु., २२० उदकस्य च रेखायाम् , वायुपु., २१७ | उपानीय तु तत्सर्वं, मनुः, १७४ उदकाञ्जलिं च दीपं च, हारी., २३ उपासते सुतं जातं, वसि., १९ उदकाञ्जलिदीपं च, हारी., २०५ / उपाहरन्ति मन्त्रेण, वारा. पु., २४९ उदकानयने चैव, वायुपु., २१८ | उभयं तद्विलुम्पन्ति, यमः, १७७ उदङ्मुखस्तु देवानां, शाता., १४३ * उभयभेद, देव., ७९ * उदङ्मुखानित्येके, हारी., १२३ | उभयोरप्यसौ रिक्थी, याज्ञ., २४२ उदङ्मुखान् वैश्वदेवे, हारी., १२४ उभयोर्हस्तयोर्मुक्तं, वसि., १९० उदपात्रं च कांस्यं च, मत्स्यपु., ११७ | उभयोः शाखयोर्मुक्त, बौधा., १९० उदीच्यां मुण्डपृष्ठस्य, वायुपु., ३३ | उभाभ्यामपि हस्ताभ्याम् , मत्स्यपु., उदुम्बरास्तथा बिल्वः, वायुपु., १६९ २३४ उद्धृत्य घृताक्त, आश्व. गृ., १६१ | उभावेव तु वास्रोतां, यमः, उद्धृत्य पाणिर्विहसन् , हारी., १८९ उभे यदि मृतौ स्यातां,मरीचिः.,२४२ उद्धरेद्यदि तत्पात्रं, आश्व. गृ., १४८ | उभौ तौ नार्हतः श्राद्धं, वायुपु., ९३ पात्रं तु, वारा. पु., १८८ च,यज्ञ.परि.,२३८ उन्मत्तोऽन्धश्च वाः स्युः, मनुः, ८६ उरःस्थाः पितरस्तस्य, बौधा., १२१ * उन्मादस्त्वग्दोषो, देव., ७९ उशन्तस्त्वेति च जपन् , ब्रह्मपु., १५२ उपतिष्ठतामित्यक्षय्य, याज्ञ., * उष्णं स्विष्टमन्नं, कात्या., २४४ १७५ ,, शाङ्खा., २४४ | उष्णमन्नं द्विजातिभ्यः, शङ्खः, १७५ उपदेष्टानुमन्ता च, बृह., २३३ / उष्णमादाय पिण्डं तु, ब्रह्मपु., २१५ * उपपतिर्यस्य, गौत., उपमूललूनाः, गोभि., ११३ उपमूले तथा लूनाः, वायुपु., ११४ ऊर्ज वहन्तिश्च जपन् , ब्रह्मपु., २१९ उपलिप्ते शुचौ देशे, देव., २०९ *, वहन्ती, वि. स्मृ., २०६ * उपवनेषु, वि. स्मृ., ३१ * ऊर्ध्वं दशम्यामपो, बैज., २५२ १५५ उपविश्य जपेद्धीमान् , ब्रह्मपु., १४४ . ऊसूत्रं प्रदातव्यं, शङ्खः, उपविष्टेष्वनुप्राप्तः, यमः, ऋ उपवीतं कटौ कृत्वा, शाता., १९० उपवीती ततः कुर्यात् , शाता., १९१ . ऋक्षेण कालः स परः, वि. पु., १४ यस्य व्यतीतो ७७ ·३०० KRTYAKALPATARU SRADDHAKANDA २७० पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. ऋक्षे पिण्डप्रदानं तु, देवीपु., एकादश तूप, वि. स्मृ., ऋचा तु तृप्यति पिता, वृह. पार्यतेन, कात्या., * ऋचो यहृषि, बौधा., -मासान् , पेठी., ऋचो यजूंषि सामानि, वृह., ५८ एकादशादिभिः श्रावे, देव., २५२ * ऋचो दर्भाः, कात्या., एकादशाह कर्तव्यं, वारा. पु., २४६ ऋजुर्पणी क्षमी दान्तः, यमः, * एकादशी वृद्धि, हारी., ऋणकर्ता च यो राजन् , महाभा.,९४ एकादशे कृष्ण, आप., ऋद्धिदस्तु तृतीयो के, हारी., एकादश्यां तथा ऋदि, मनु:, * ऋषिप्रणीतां, हारी., * एकादश्यां धन, पैठी., २६ ऋषिभ्यः पितरो जाताः, मनुः, १११ / एकाहेन तु षण्मासाः, छ. का.,२५१ ऋषिव्रती ऋषीकच, यमः, ६४ एकीभावेन भोक्तव्यं, आश्व. प., २५४ ए * एके पितृवम, गौत.. एकं च जुहुयादग्नौ, यमः, एकस्मिक, कात्या., पवित्रमेकोऽयः, माश्व. एकै कम्याथ विप्रस्य, ब्रह्मपु., १८४ एकैकस्यकै केन, कात्या., ग. प., " मृत्तस्य, आश्व. प., २५३ एकोदिष्टं तु यावं, भवि. पु., ६ एक एव विधिः पूर्वम् , शाता., २५३ शाता., २४४ एकत्रैकेन पाकेन, वि. पु., १२१ एकोरिष्टं तु यहाद्धम , आश्व. एकदर्भेण तन्मध्यम् , देव., गू.प., २४५ एकपकृत्युपविष्टानो, यमः, देवहीनम , याज्ञ., १८१ २४४ एकपिण्डाः पृथक्शौचाः, श. परित्यज्य, मस्यपु., २६२ लि., २६३ | एकोहिपविधानन, वृह., २४६ एकमूर्तित्वमायाति, शाता., यू. एकोट्रिम्य पिण्डे तु, आश्व. गृ. २४५ एकमेव भवेच्छाद्धम् , छ. का., २७५ एकादिरोऽन्यमासे वा, देव., २१० * एकवन्मन्त्रानूहत् , वि. स्मृ., २५० एकोहि पु शयं २२५ एकवस्त्रं तु तं विद्यात् , शाता., १९१ सर्वेषु, आश्व. गृ. प.,२४५ एकवासाश्च योऽश्रीयात् , शाता.,१९० एतच्चानुपनीनाऽपि, मत्स्यपु., २३५ एकवेदस्ततः पश्चात्, वायुपु., एतत्ते तन ये च त्वाम् , देव., २०९ * एकशफं, कात्या., २४ एतत्सपिण्डीकरणम् , याझ., एकस्तान् मन्त्रवित्प्रीतः, मनुः, ५५ एतदुक्कं तु सप्तार्षिः, वायुपु., १९८ योगवित्प्रीतः, यमः, १३२ एतदेव निरोकार, महाभा., २२० एकाकी व्यसनाक्रान्तो, देव., एतद्वः पितरः, वि. स्मृ., शाता., प., व, ·APPENDIX E ३०१ ४, पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. एतद्वः पिरो वासः, ब्रह्मपु., २१५ * एवं चतुर्थो, आश्व. प., २-३ एतद्वोऽन्नमितीत्युक्त्वा, ब्रह्मपु., चापः प्रसिञ्चानो, शाता., २१९ १८४ चारं चन्द्रसमो, छ. का., ११ एतन्मन्त्रं जपेद्भक्त्या, ब्रह्मपु., २५६ तृप्तेषु पानीयं, देव., २१२ एतयोरन्तरे नित्यं, वायुपु., १६९ देवान्पितॄन् स्त्रीश्च, बृह., २२७ * एतस्मिन् काले, आश्व. गृ., १४८ निमन्व्य नियमान् , मत्स्यपु., एतांस्तु श्राद्धकालान्वै, वि. स्मृ., १० १०५ एतानि पितृतीर्थानि, मत्स्यपु., ३६ निर्वपणं कृत्वा, मनुः, २२३ एतानि श्राद्धकालेषु, यमः, १३६ निवेश्य पिण्डांस्तान् , देव.,२१० * एतान् जपन् पितॄन , हारी., १९६ पञ्चवनं पुण्यं, वायुपु., ३३ एतान्यपि न देयानि, मत्स्यपु., ५४ पिण्डान् समभ्यर्य, देव., २१० सदा श्राद्धे, मत्स्यपु., पित्र्ये दृष्टमेतत् , वायुपु., २१७ समानि स्युः, वायुपु, ४७ * एवं मृताहे, वि. स्मृ., २५० एतान् विवर्जयेद्यत्नात , वि. स्मृ., ८९ ,, वरान् , श. लि., २२५ एताः सत्याशिषः सन्तु, मत्स्यपु.,२२० एवं विधिः प्रयोक्तव्यः,वारा. पु.,२४८ एते दुब्राह्मणाः सर्वे, देव., शुद्धिं ततः कृत्वा, वारा. पु., * एतेन ग्राम्या, आप., ४५ २४७ एतेन मन्त्रेण, वायुपु., २१६ शूद्रोऽपि सामान्य, मत्स्यपु., * एतेन मातापित, वसि., २४९ एतेन विधिना श्राद्धं, देव., २२ प्रदक्षिणीकृत्य, याज्ञ., * एतेनान्तवासि, आप., ७२ सपिण्डीकरणं, वि. स्मृ., २५४ एते पञ्चविधाः प्रोक्ताः, देव., * एवमादिष्वन्येषु, वि. स्मृ., ३१ एते विगहिताचाराः, मनुः, ८६ | एवमादीनि चान्यानि, वायुपु., वै पितरो देवाः, वायुपु., २१८ एषमासाद्य तत्सर्वं, मत्स्यपु., ११७ वै भूतले देवाः, यमः, ६५ एवमालानिते गन्ध, वारा. पु., २४८ हि पूर्वमासीनाः, देव., २१३ * एवमेव गयाशीर्षे, वि. स्मृ., ३० एतेषां कर्मदोषेण, देव., ७९ एष तेऽय॑मिति प्रोच्य, ब्रह्मपु., १५२ एतेषु पितृतीर्थेषु, मत्स्यपु, ३६,३९ दास्यति नस्तृप्तिं, श. लि., श्राद्धतीर्थेषु, मत्स्यपु., ३९ यमः, श्राद्धदातारः, मत्स्यपु., ३९ नो दास्यति श्राद्धं, वसि., एतेषु सर्वदेवानां, मत्स्यपु., ३८ वै प्रथमः कल्पः, मनुः, ७१ एतेष्वपि सदा श्राद्धम् , मत्स्यपु., ३७ सुमना, तै. श्रु., १३ एभिर्निधूलितं दृष्टं, वायुपु., १३९ वोऽनुगतः प्रेतः, बैज., २५५ एभ्य एव एतद्भागं, निगमः.,२३८ ! एषामन्यतमो यस्य, मनुः, ५७ " ·३०२ KRTYAKALPATARU SRIDDILAKINDA प्रसंख्या. पृष्ठसंख्या. एषु तीर्थेषु यस्ट्राद्धं, मत्स्यपु.. कनकर ज. वि. स्मृ., २६ एष्टव्या बहवः पुत्रा:, वि. स्मृ., ३१ कनपल, वि. स्मृ.. कन्यकास्तु द्वितीयायां, मनुः, ग कन्यां गने मवितरि, ब्रह्मा.पु., १६ ऐनव्या तु प्रथमायां तु, ब्रह्मपु., गरदां, वि. स्मू., ओ कन्यानां दूध कात्र, यमः, ८२ कन्यापुत्रविया पु, वि. पु., २६८ ओं आगच्छन्तु महाभागा:. ब्रह्मपु., कन्यायुगतिमभ्यम्या, वायुपु., १५७ करम्मं यानि चान्यानि, वायुपु., ५३ ओंकारं पितृतीर्थ च, मत्स्यपु., कारख्यांन अधात्मग, वृह., ३२ ओं कुरुष्वति तैरुक्तो, ब्रह्मपु., १६७ कीटकांस्नया कारान् , मत्स्यपु.,९४ ,, क्रव्यादमग्मिततायै, ब्रह्मपु., २७८ कर्कन्धुीर के वारं, वायुपु., निहन्मि मर्व, ब्रह्मपु., कर्नया शुचिभिस्तयां, ब्रह्मपु., २५१ पृथिव्यै नमस्तुभ्यं, ब्राप्रप., २७८ कनारमथ भोक्ता, नमु., , यमाय नमश्चति, ब्रह्मप., केतु कालाभि, आप., , वसन्ताय नमस्तुभ्यं, ब्रहा..२.१६ कमेगा मिद्धि, वि. स्मृ., शिवाय च रुद्राय, ब्रह्मपु.. २७१ कर्मणा यामिनीव, दव., *, स्वधेयाहुः, हारी.. कमानतारनपानिमा:, याज्ञ., औ कर्मन्यमयाभ्युदाय के, ब्रह्मपु., २६८ औदकेनैव विधिना, मनुः, कर्मा नवम प्रोक्तं, विश्वा., औपपत्तिस्तथा शाक्यो, वायुपु., ५२ कमीदषु तु सर्वेषु. छ. का., औरभ्रिको माहिषिकः, मनुः, ८६ २.पूत्रयमन्निकर्ष, वि. स्मृ., २५४ औरभ्रेगाथ चतुरः, मनुः, क.पूर यसमीप, वि. स्मृ.. औरमक्षेत्रिणी पुत्री, जाबा., कपूगे पुरूषागा. वि. स्मृ., २५९ औरसभेत्रजौ पुत्री, जाबा., कलशं जन्टपूर्ण च, दव., २६२ * औसजे, वि. स्मृ., ३१ कोपजाधिनत्र, यमः, कन्यं ददानि यम्नय:, यमः कः श्राद्धकाना, पैटी.. क एते पितरो नाम, पैठी., कम्मः काबदारच, वायुपु., कञ्चित्संपन्नमेतन्मे,ब्रह्मपु.,२१३,२६९ कामादाज्ञविधि, निगमः, कट्फलं कङ्कणी द्राक्षा, वायुपु., ४७ का इन्त: पुत्रपौत्रभ्यः, ब्रह्मपु., २१ * कण्वाश्रमे, वि. स्मृ., ३१ कान्ति पितरः पुत्रान , वृह., ३२ कथंचिदप्यतिक्रामन् ,यमः,मनुः,१०७ काश्चनादिषु दर्भाधः, हारी., १२९ * कनकं विशाखासु, वि. स्मृ., २८ काश्चनेन तु पात्रेण, हारी., १८० ६ २७२ ·APPENDIX E ३०३ ७७ २८ . 0 My my my my im w पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. काणा: कुण्डाश्च पण्डाश्व, यमः, ८१ * कुण्डाशिसोम, गौत., काण्डपृष्ठश्च्युतोमार्गात्,नारदः,१०० | कुतपो नीलकण्ठश्च, देव., १२८ काण्डमेषां कुलस्याख्या, हारी., १०० कुतोऽपि श्राद्धवेलायां, पैठी., १३० कार्तिकं सकलं वापि, वि. स्मृ., २० * कुनखिकिलाशि, पैठी., ९१ काम वा तदनुज्ञातः, मनुः, २३६ । कुनखी श्यावदन्तश्च, शङ्खः, श्राद्धेऽचयेन्मित्रं, मनुः, ७४ | कुनदीसेतुकारस्य, यमः, १८१ कामान् स लभते दिव्यान् ,वायुपु.,३४ * कुप्यं ज्ञाति, कात्या., २४ * काममनाद्ये, आश्व. गृ., १२२ * कुप्यद्रव्यमाजे, वि. स्मृ., कामाय विहितं काम्यम , भवि.पु., ६ कुब्जानं च तथा तीर्थम् , मत्स्यपु.,३९ कायामिदीप्तिप्राकाम्यं, वायुपु., १५८ * कुब्जाने, वि. स्मृ., कायावरोहणं नाम, मत्स्यपु., ३५ * कुमारधारायाम् , वि. स्मृ., कारयेत्पश्चधारां वा, छ. का., २७२ कुरुक्षेत्र प्रयागश्च, देव., ३२ कारस्कराः कलिङ्गाश्च, वायुपु., ४० | कुरुक्षेत्राच्छतगुणं, मत्स्यपु., ३५ कालतः पूजितो मासौ, देव., * कुरुष्वेत्यनुज्ञातः, निगमः, १६२ * कालनियमः, गौत., १५, १७५ कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो, याज्ञ., १६१ कालशाकं महाशल्कं., वि. स्मृ., ४४ कुरूणां च कुरुक्षेत्रे, शङ्खः, कालशाक महाशल्का:, मनुः, ४१ कुर्याच मासिकं मासि, ब्रह्मपु., २७९ * कालशाकेन, पैठी., ४४ कुर्याच्छाद्धमथैतेषु, मत्स्यपु., कालिका च नदी पुण्या, मत्स्यपु., ३६ | कुर्यात्पिण्डत्रयं यस्य, छ. का., २३९ काले धनिष्ठा यदि, वि. पु., १४ | कुर्यादस्थिरतां ज्ञात्वा, ब्रह्मपु., २७९ कालेयं कालशाकं च, वायुपु., ४७ | कुर्यादाग्रयणं यस्तु, वायुपु., ४६ * कालोदके, वि. स्मृ., ३१ । कुर्वन् प्रतिपदि श्राद्धं, मनुः, २४ कावेरी चोत्तरा पुण्या, मत्स्यपु., ३९ | कुलं काण्डमिति ख्यातं, यमः, १०० काशाः कुशा बल्व जाच, ब्रह्मपु.,११४ कुलत्वमानिनः शावाः, वायुपु., १३९ कापायवासा यान् कुरुत, बौधा., १९० कुलद्वरोऽपि चोच्छिन्ने, वि. पु., २६४ कीटकेशावपन्नं च, यमः, १९१ | कुरुश्रुताभ्यां संयुक्तात् , स्कन्दपु.,६२ कीलकश्चेति षट्कोऽयं, देव., १०१ * कुलीनाः श्रुतवन्तः, हारी., ६७ कुकर्मसंश्रितास्त्वेते, वायुपु., १३९ कुलेऽस्माकं स जन्तुः स्यात् , वि. स्मृ., कुक्कुट: पक्षवातेन, यम:, ३१ शूकरवानी, देव., १३७ । कुशाग्राणि च पुण्यानि, ब्रह्मपु., १५२ कुक्कुटाण्डान्यलावूनि, महाभा.. ५ कुशा दर्भाः समाख्याताः, उशना,१३० कुक्कुटो विड्वराहश्च, यमः, * कुशावर्ते, वि. स्मृ., ३० कुड्यलमा वसोर्धारा, छ. का., २७२ कुशीलवोऽवकीर्णी च, मनुः, ८५ कुण्डाशिनो देवलकाः, यमः, ८२ कुष्ठी च राजयक्ष्मी च, शङ्खः, १३६ ·३०४ KRTYAKALATARU SRIDILAKINDA पृष्ठसंख्या. ४८ पृष्ठसंख्या- पमात्रोदके प्रामे, देव., ९५ कृष्णार्चिषि सुदुर्गन्धे, ब्रह्मपु., १६८ कृपारामतडागानि, वायुपु., कृष्णा श्वेता लोहिता च, वायुपु.,४७ कूष्माण्डालाबुवार्ताक, शङ्कः, ५२ कृष्णोर्णा नीलरक्ताक्त, ब्रह्मपु., २१५ कृतं च लवणं सर्व, शमः, कसरं मधु मर्पिश्च, वायुपु., विप्रेण यो दधात् , वायुपु.,१५७ कमरमांसदषि, हारी., ४९ कृतघ्नः पिशुनः क्रूरो, देव., ७९ केतनं कारयित्वा तु, यमः, १०७ कृतनामास्तिकांस्तद्वन् , मत्स्यपु., ९४ केतितस्तु यथान्याय, यमः,मनुः,१०७ * कृतवश्मकर्माण:, हारी., * केदार, बि. स्मृ., कृतशौचं महापुण्य, मत्स्यपु., ३४ कोटीश्वरं तथा देव, मत्स्यपु., कृतार्थास्ते हि संवृत्ताः, शाता., २६१ कोद्रवो हारवटक, मत्स्यपु., कृतोपवासः सुमातः, ब्रह्मपु., २७७ #. कौशिक्याम , वि. स्मृ.. ३१ कृत्तिकादि भरण्यन्तं, याज्ञ., २८ कौशैः पीनभवः कायम् वायुपु.,२१८ कृत्तिकायां विज्वरत्वं, ब्रह्मपु., २५ कनुभिस्तानि तुल्यानि, ब्रह्मा-पु., १६ कृत्वा तत्पैतृक शौचं, ब्रह्मपु., २६६ ऋतुर्दशो वसुः सत्यः, वृह., १४३ धुर्यस्य विप्रस्य, छ. का.,२७४ क्रमश: पितृपनीना, दत्र.. २१० ध्येयान पितरः, वि. पु., १५७ कियने या पर्वणि यत् , भवि. पु., ७ पितामहादिभ्यः, ब्रह्मपु., २५६ शुद्धये यत्तन भषि. पु.. कृत्वा संप्रदातव्यं, छ. का., २७३ क्रियन्ते या: क्रिया: पित्र्याः, वि. पु., कृत्वा इमाशानिक होम, ब्रह्मपु., २७८ २६५ कृत्वेदं विष्णुरित्यने, याज्ञ., १८३ क्षत्रादिसूतकान्त तु, मत्स्यपु., २४४ कृपालज्जाक्षमाधीमान् , देव., १०१ क्षत्रियस्याप्यथ ब्रुयात् , महाभा.,२२० कृमिदष्टचिकित्सायां, छ. का., २७५ त्रयस्तु मृगयायां, हारी., ४६ * कृर्षि मूले, वि. स्मृ., * श्रमा दमा दया, हारी., ६७ सप्तम्याम् , वि. स्मृ., २६ क्षात्रधर्मिणमप्याजी, महाभा., कात्या., २४ क्षिप्रं प्राप्नोति श्रेयांसि, वायुपु., कृषिजीवी श्लीपदी च, मनुः, ८६ क्षीरधारास्नता यान्यः, वसि., २२७ कृष्ण हव्यमिदं रक्ष, ब्रह्मपु., १८४ क्षीराक्तं जलकुम्भं च, ब्रह्मपु., २७८ कृष्णग्रीवो रक्तशिराः, निगमः, ४२ क्षुधाता: कर्तियन्तश्च, ब्रह्मपु., २१ कृष्णपक्षे दशम्यादौ, मनुः, १४ क्षेत्रसस्यवनानां च, देव., १०१ बरिष्ठा हि, वायुपु., १७ | ावण्यादौ न दत्तं स्यात् , मरी.,२४२ श्राद्धं, बैज., १४ क्षौद्रेषु निरता नित्यं, हारी., कृष्णमाषास्तिलाश्चैत्र, वायुपु., ४७ क्षीमं सूत्रं नवं दद्यात्, ब्रह्मपु., २१५ कृष्णाजं जीरकं चैव, महाभा., ५२ भीमकौशेयकासं, वायुपु., १५९ कृष्णाजिनस्य सान्निध्यं,. वायुपु.,१२९ क्षीमसूत्रं नवं दद्यात् , वायुपु., २१८ * कृषिः ·APPENDIX E गयायां धर्मपृष्ठे च, वायुपु., २८ ३ ३०५ पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. ख ३३ खञ्जः काणः कुणिः श्वित्री, यमः, १७३ गयाशीर्षे वट श्राद्धं, वि. स्मृ., ३१ गयाशीर्षेऽक्षयवटे, बृह., खञ्जतूवरमुण्डाश्च, ब्रह्मपु., ९५ ३२ गलरोगी गण्डमाली, ब्रह्मपु., * खड्गकुतप, वि. स्मृ., १२८ * खड्गन त्रयोदश, पैठी., गवां लाङ्गुलमुद्धृत्य, वारा. पु., २४९ * खड्गोपस्तरण, आप., * गवाविनाजेन, बैज., ४५ २५२ खर्वितां तां विदुः केचित् , छाग.,११ गां विप्रमजमग्निं वा, मनुः, २२३ खाद्यं पानं फलं पुष्पम , छाग., १३३ गाः पौष्ण, वि. स्मृ., ख्यापितं धर्मसर्वस्वं, वायुपु., ३३ * गायत्रीमनुश्राव्य, श. लि., २०२ * गायत्रीजप, वि. स्मृ., ६९ गायत्र्यनन्तरं सोऽत्र, छ. का., २७३ गङ्गातीरे प्रयागे च, वि. स्मृ., गावस्तमुपतिष्ठन्ति, वायुपु., १५८ गङ्गायमुनयोस्तीरे, शङ्खः, ३२ * ग्रामयाजिनः, वि. स्मृ., ८९ * गङ्गायां विशेषतः, वि. स्मृ., ३० ग्राम्यवाराहमांसं च, महाभा., गङ्गासागरामित्याहुः, मत्स्यपु., * ग्राम्याभिरोषधीभिः, कात्या., ४३ गच्छन् देशान्तरं यस्तु, भवि. पु., ७ ग्रासमात्रं परगृहात्, ब्रह्मपु., २१ गच्छन्ति तैस्तु दृष्टानि, वायुपु.,१३९ ग्राह्याः कण्टकिनश्चैव, वायुपु., १६९ गजच्छायां पितॄनर्चन् , यमः, २७ गुडलवणतिलानां, देव., गणशः क्रियमाणषु, छ. का., २७५ गुणवत्सर्वकामोऽयं, वि. स्मृ., २३ गते वयसि वृद्धानि, ब्रह्मपु., २१५ गुणवन्तम्, गौत., गतोऽसि दिव्यलोकं त्वं,वारा. पु., * गुणहान्यां तु, आप., २४६ । गुणांश्च सूपशाकाद्यान्, मनुः, १७३ गन्धमाल्यफलेश्चैव, छाग., १३३ गुन्द्राः श्राद्ध क्षीरकुशाः,वायुपु.,११४ गन्धमाल्यैः समभ्यर्च्य, बृह., २४६ गुरुः करोति शिष्याणां, ब्रह्मपु.,२६६ गन्धर्वाप्सरसस्तत्र, वायुपु., १५७ गुरुदेवाग्निपूजासु, यमः, गन्धरूपोपपन्नानि, ब्रह्मा. पु., १५६ गुरुसूर्याग्निबस्तानां, वायुपु., १४० गन्धवाहा महानद्यः, वायुपु., १५८ गुरूणां त्यागिनश्चैव, शङ्खः, गन्धादीन्निक्षिपेत्तूष्णी, छ. का., २७४ प्रतिकूलाच, गन्धोदकतिलैयुक्तं भवि. पु., ६ गुल्मैश्च वेष्टिता ये वै, वायुपु., १७० याज्ञ., १०१ २५७ / गूढलिङ्गयवकीर्णी च, देव., गयां यास्यति यः कश्चित् , बृह., ३२ * गृहमाहिर्बुधन्ये, वि. स्मृ., गयागृध्रवटे चैव, वायुपु., ३३ गृहसंवेशको दूतो, मनुः, ८६ गयापिण्डप्रदानेन, मत्स्यपु., ३५ । गृहस्थस्याश्रमं गच्छेत् , छाग., १३३ गयायां धर्मपृष्ठे च, बृह., ३२ । गृहस्थानां सहस्रेण, वायुपु., ७१ ५२ ७२ ८७ " २८ ·४८ ३०६ KRIYAKI.I*.11. KL SRIDDILIKIWA प्रसंन्या. पृष्ठसंख्या. गृहस्थानां सहस्रस्तु, छाग.. घृनगुनिल:, हारी.. ४९ गृहस्थो ब्रह्मचारी च, यमः, ६५ वृताक्ताः समिधा हुत्या, ब्रह्मपु.,१६८ गृहीत्वा दर्भपिशूली, ब्रह्मपु., २१४ घृतादिदाने, वि. स्मृ.. १८० दर्भपिझूलै:, वायुपु., २१८ भूतानमा मदधिमिः, ब्रह्मपु., दक्षिणेनैव, ब्रह्मपु.. धृतन दीपा दानडयः, शङ्कः, १५५ देवतीर्थन, ब्रह्मपु., ४. १८४ घृतन भोजयदिपान , वायुपु., यः पवित्रांश्चा, ब्रह्मपु., १५२ घृतन माम, पैठी., * गृहेष्वभिरूपाः, वि. स्मृ., प्रागन बिगहा, यमः, गृहन्ति पितरो देवा:, छाग., सूकरी हन्ति मनुः, १३६ गृहाति सकलं पङ्क्तेः, हारी., १२५ गृहीयाद्भमिभागं च. वारा.पु., ४७ गृह्य चौदुम्बरं पात्रं, वारा. पु.. २४९ चक्रविद्धं तु यो दद्यान . बायुपु.,१५७ गोकर्णमात्रास्तु कुशाः, ब्रह्मपु., ११४ थंक द्वादश के श्राद्धं, रामायण,, २४९ गोकर्णो गजकाणच, मत्स्यपु., चतुरः शाकुनेन, काया, गोत्र तथा वर्धतां नः, मत्स्यपु.. २२० चतुर और ग, वि. स्मृ., गोत्रनामभिरामन्य, छ. का., २७३ चतुराश्रमबाह्यश, यमः, * गोदावर्याम् , वि. स्मृ., ३ चतुरो निवपत्पिण्डान, हारी., २५६ * गोभर्तृविश्वस्ता, देव., चतुग मामान् , उशना , गोमती वरुणा तद्वत् , मत्स्यपु., ३. चतुगी दुष्कन हरान, हारी., १२५ * गोमत्याम् , वि. स्मृ., ३१ चतुर्थ: मंप्रदायां, मनुः, २३६ * गोमयेनोपलिप्त, वि. स्मृ., ३१ चतुर्थीहोममन्त्रेण, वृह., गोमयेनोपलिप्तायां, मत्स्यपु., ११७ चतुर्थ हनि नास्नगां, ब्रह्मपु., २६६ गोमयेनोपलिप्तेषु, यमः, ११६ चतुर्थ पक्षमे वाथ, ब्राह्मणु.. २५१ गोरसानां च विक्रेता, देव., चतुर्थ शुद, आप.. गोवर्धनं हरिश्चन्द्रं, मत्स्यपु.. * चतुझ्या, काया.. गोविक्रयी च दुर्वाल:, यमः, चतुर्दश, 'आप., २५ गोष्ठयां यत्क्रियते श्राद्ध, भावि. पु., ७ * चतुर्दशी, हारी., २६ गौरमृत्तिकया च्छन्ना, ब्रह्मपु., ११६ चतुर्दश्यां नतो गम्छन् , ब्रह्मपु.,२७८ तु कर्तव्यं, ब्रह्मपु., २७ गौराः कृष्णास्तथारण्याः, ब्रह्मपु.,१३१ * चतुर्दश्यां शत्रण, पैठी.. चनुधी विभजेपिण्डान् , देव., २०९ घ चतुर्भि: म्रौन उत्पन्ने, यमः, घण्टेश्वरं च बिल्वं च, मत्स्यपु., ३९ चतुश्वार्घपात्रेभ्यः, ब्रह्मपु., २५६ घृतं न केवलं दद्यात् , ब्रह्मपु., १५६ । चतुःषष्टिपलैः शुद्धः, ब्रह्मपु., ९८ वापि, ब्रह्मपु., ·APPENDIX E ३०७ ८४ ३० १ पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. * चत्वार्युदपात्राणि, आश्व. परि., जटिलं चानधायीनं, मनुः, २५३ जडान्धकाण, देव., * चन्दनकुङ्कुम, वि. स्मृ., १५५ जन्मन्यथोपनयने, ब्रह्म., २६८ चन्दनागुरुणी चोभे, ब्रह्मपु., १५६ * जन्मझम् , वि. स्मृ., १० चन्द्रभागायाम् , वि. स्मृ., ३१ * जन्मशरीर, श. लि., १०३ चन्द्रमा ऋतवश्चैव, हारी., १११ * जपहोमतपांसि, वि. स्मृ., चन्द्रसूर्यप्रभं दिव्यं, वायुपु., १५७ जपादिकुसुमं भाण्डी, ब्रह्मा.पु., १५६ चन्द्राग्मिगुरुगोविप्र, ब्रह्मपु., २७७ | जपादिविधिरत्रापि, लक्ष्मी., * चरणवतो, बौधा., १२३ जपेत्तृतीयं मन्त्रं तु, ब्रह्मपु., १५१ चाण्डालश्च वराहश्च, मनुः, १३६ जप्त्वा यथासुखं वाच्यं, याज्ञ., १८७ चान्द्रायणव्रतचरः, यमः, ६४ जयन्तं विजयं चैव, मत्स्यपु., ३९ चान्द्रायणैः पराकैर्वा, ब्रह्मपु., ७१ | जलं क्षीरं दधि घृतं, ब्रह्मपु., १५२ * चिकित्सकवृषल, हारी., ८८ जले स्थलेऽम्बरे मूर्ती, ब्रह्मपु., २७७ चिकित्सकान् देवलकान्, मनुः, ८४ जलोद्भवानि देयानि, १५५ * चिकित्सकान् , वि. स्मृ., ८९ जातं पुत्रं प्रशंसन्ति, श. लि., यमः, चिन्तयश्चं प्रितुंस्तुधान् , ब्रह्मपु., २१५ चिरकारी भवद्रोग्धा, ब्रह्मपु., १०८ जाता ये त्वनियुक्तायाम् , नारदः, चिरिबिल्वस्तथाङ्कोलः, वायुपु., १७० ४३ चीर्णव्रता गुणैर्युक्ताः, महाभा., जानु कृत्वा तथा सव्यं, वायुपु.,२१७ चोष्यपेयसमृद्धं च, देव., ११७ | जाप्यं योगश्च यज्ञश्च, छा. ग., १३३ चौरा वाधुषिका दुष्टाः, यमः, ८३ जामदग्न्यस्य तत्तीर्थ, मत्स्यपु., ३८ च्योतन्ते वै सुधाधाराः, वसि., २२६ जामाता, वि. स्मृ., ६९ जामातुः श्वशुरश्चक्रे, ब्रह्मपु., २६६ जाम्बूनदमयं दिव्यं, वायुपु., १५६ छन्दोगं भोजयेच्छाद्धे, मनुः, शाता., * जारोपपति, देव.. * जीवजं च सर्व, वि. स्मृ., १५५ छागेन सर्वलोहेन, पैठी., * जीवतामजीवतां, निगमः, २३८ * छागो वा, देव., २० जीवतो जारजः कुण्डो, देव., ९७ * छागोसमेपा, कात्या., ४३ * जीवापतृकस्य, कात्या., २४० छायया हन्ति वै षण्डः, यमः, १३७ । जीवन्तमतिदद्याद्वा, छ. का., २३९ छायायां हस्तिनो छाये, देव., २०५ | जीवात्र स्नाहि दुग्धं च, ब्रह्मपु.,२७९ * जीवितं याम्ये, वि. स्मृ., २८ * जीवितं शनैश्चरे, वि. स्मृ., २८ जघान दानवौ विष्णुः, ब्रह्मपु., ११६ ( जीवितस्य प्रदानाद्धि, वायुपु., १५८ ७३ २० ·३०८ KRTTAKALPATARU SRADDHAK AVDA पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. जीविते सति जीवाय, ब्रह्मपु., तज्जातीयन रैः सम्यक , मार्क.पु.,२६७ जीवे पितरि वै पुत्रः, हारी., २३७ तन एकादशाहे तु, मत्स्यपु., २४४ जीवत्पितामहो यस्य, यज्ञ.परि.,२३८ तत: काम कुलेशान, ब्रापु., २७८ * जुहुयाज्जीवेभ्यः, आश्व. श्री.,२४० पानी यकुम्भेन, यमः, जुहुयादगञ्जन, वि. स्मृ., पिरामर्धपात्रो, वि. स्मृ.,२५४ ज्ञातयो बान्धवा निःस्वा:, वृह., २४६ प०३मुपादाय, देव., २१० ज्ञातिरन्धुसुदृच्छिध्यैः, वृर, पितामहादिभ्यः, , ब्रह्मपु., २५६ ज्ञातिभिः सत्कृतं दत्वा, मनुः, २२६ प्रक्षाल्य हानी तु, ब्रह्मपु.,२१४ ज्ञातिभ्यः सततं दत्त्वा, ब्रह्मपु., २२७ प्रदक्षिणीकृत्य, शाता., २१९ ज्ञातिवर्गस्य सर्वस्य, देव.. प्रमुनि वे प्रेत:, हारी., २५६ ज्ञातिवर्गेषु मित्रेषु, वारा. पु., २४८ ,, प्रभृनि मकान्ती,मत्स्यपु.,२६२ ज्ञातिश्रेष्ठ-यं त्रयोदश्यां, मनुः. प्रामुम्पापनो, वि. स्मृ., २०७ मघास्वेव, ब्रह्मपु.. २५ तनश्श पिण्डपत्रिण, देव., २१० हस्ते, त्रि. स्मृ., १५ -समुपादाय, दव., ज्ञानदग्धशरीरस्य, महाभा., स्वधावानक, मत्स्यपु., २२० ज्ञाननिष्ठा द्विजाः केचित, मनु., ५९ नन: पटकपू., वि. स्मृ., ज्ञाननिष्ठेघु कव्यानि, मनुः, मनपात्र यो, ब्रह्मपु., २१९ ज्ञानपूर्व तु ये तेभ्यः, यमः, मवाशनं पात्र, दव., २१२ ज्ञानोत्कृष्टाय देयानि, मनु:, तसम्तम्माच नद्भागं, ब्रह्मपु., २१३ ज्ञेयं पुंसवनं चैव, भवि. पु., ननस्तानमन: स्थित्या, मत्स्यपु., २२० ज्यायांसमनयोर्विद्यात , मनु:, ५५ तनस्तिलान गृह तम्मिन , ब्रह्मपु., * ज्येष्ठसामगः, वि. स्मृ.. ६९ १५२ ज्येष्ठस्य भार्या संप्राप्तः, देव.. : तनस्तिलेमामः, श. लि., ज्येष्ठायां यदानूढान्यां, लोगा., ५८ ननम्नवर्यपात्रयु, ब्रह्मपु., ज्येष्ठोत्तरकरान् , छ. का., २७३ तनस्तर भ्यनुज्ञाना, देव., ज्वलितान् ग्रसते प्रामान , यमः, ५६ तनम्वदन्म, वि. स्मृ., ततः मान्या निवृतयः. देव., ११७ ततः म्वधा वाचयन , उशना, २०६ तं दोयं क्षमते यस्तु, यमः, ततः म्ययं च भुञ्जीन, देव., २२५ तं मासं पितरस्तस्य, यमः, उशना, तता गृह यदि कुर्यान , मनु:, घृताक्तमनं च, ब्रह्मपु., १६७ * तण्डुलिकाश्रमे, वि. स्मृ.. ३ जातियु तुटपु, देव., २२५ तच्चामिण कर्तव्य, मनुः, दत्तालभ्यश्न, देव., २१० * तच्छेषेमान्न, बौधा., दर्भषु तं हस्तं, यमः, ·APPENDIX D ३०९ ” ४ " पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. ततो दर्भेषु विधिवत् , ब्रह्मपु., २१५ तत्र ज्येष्ठतरो यस्मात् , यमः, १०० दीप्तसमिद्धानिं, ब्रह्मपु., दक्षिणपूर्वस्यां, ब्रह्मपु., २१४ द्वादशभिर्मासैः, ब्रह्मपु., ,, दत्तं नरैः श्राद्धम् , मत्स्यपु., ३८ निर्वपणं कुर्यात् , यमः, २०३ ,, दाता पुरोधाश्च, वृ. शाता., १८१ ततोऽनिवृत्ते मध्याह्ने, देव., ११७ * तत्र द्रव्याणि, आप., ४५ * ततोऽनुज्ञावचनम , हारी., २०४ पार्वणवच्छ्राद्धं, शाता., २६१ ततोऽग्नं च यथाकाम, देव., १७४ तत्र पितरो, आप., बहुसंस्कार, देव., ११७ तत्र ब्राह्मणो, उशना, ६९ * ततोऽन्नदधि, वि. स्मृ., तत्र ये भोजनीयः स्युः, मनुः, ५५ * ततो ब्राह्मणानुज्ञातः, वि. स्मृ.,१६४ श्राद्धं प्रदातव्यम् , मत्स्यपु., ३९ ततोऽभिवाद्य प्रणतो, यमः, २०३ स्नात्वा दिवं याति, वायुपु., ३६ प्रयतो, देव., २१० तत्रापि महती पूजा, देवीपु., २१ ततो भुक्तवतां तेषाम, मनुः, २१२ तत्रासनानि देयानि, ब्रह्मपु., ११८ शेषात्, यमः, २०२ तत्रैव चेद्भाद्र, वि. पु., १४ मन्त्रं जपेन्मौनी, ब्रह्मपु:., १५१ तत्सन्निधानादपयान्तु, वि. पु., १९७ ,, मधुघृताक्तं तु, ब्रह्मपु., ४,१८४ तत्समीपे प्रकुर्याच्च, बृह., २०३ ,, मातामहानां च, शाता., २७१ तत्सर्व तस्य कर्तव्यं, देव., १४२ मातामहाश्चैत्र, मत्स्यपु., २६८ दानवेन्द्राय, यमः, १८९ ,, मुष्टिमुपादाय, देव., २१३ तथा क्रोधेन यदत्तं, यमः, १७७ यज्ञियवृक्षोक्त, ब्रह्मपु., १५२ क्षुत्तृट्क्रोधयुतो, ब्रह्मपु., १६८ वस्त्राणि विप्राय, वारा. पु., २४८ खाङ्गं च तत्पात्रं, मत्स्यपु., १३१ वामेन हस्तेन, ब्रह्मपु., १४९,१५२ च दक्षिणायां तु, ब्रह्मपु., २१८ विशदमानीय, यमः, १७४ ,, च बदरीतीर्थ, मस्स्यपु., ३९ तत्कृतं सुकृतं यस्तु, छाग., १३३ च मध्यमं पिण्ड, यमः, २२२ तत्क्षयोपश्या ज्ञेयं, छ. का., ११ तथाच्छादनदानं च, याज्ञ., १४५ तत्तत्पितृणां भवति, मनुः, १७८ * तथा धर्माहृतेन, आप., तत्पात्रालनेनाथ, छ. का., २७४ तथानृचे हविर्दत्वा, मनुः, ७४ तत्पिण्डा प्रयच्छेत्तु, मनुः, २०८ तथा पितामहस्यापि, देव., तत् पितृ गाम् , हारी., भद्रसरः पुण्य, मत्स्यपु., ३४ * तत्पुत्रांश्च, वि. स्मृ., मत्स्यनदी नाम, ३७ * तत्प्रेतपात्रं, बैज., मन्दोदरीतीर्थ, तत्र कोटं च साकोट, मत्स्यपु., ३६ तथायपिण्डभोज्येषु, वायुपु., १५४ * ततो गोमयो, उशना, १०४ तथा वर्षत्रयोदश्यां, याज्ञ., २०२ तत्र चित्रपदं नाम, मत्स्यपु., वसिष्ठतीर्थं च, मत्स्यपु., ३९ " سر " ४ ·३१० KRTYAKALPATARU SRANDIAKDAAN १७३ ११६ ११५ पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. तथा वेणानदी पुण्या, मत्स्यपु., ३५ | तद्धि धर्मार्थकुशलो, ब्रह्मपु., २२१ तथा शतबलैः, आप., , प्रलुम्पन्त्यसुराः, मनु:, तथा श्राद्धस्य पूर्वाहात् , मनुः, १४ तद्भूमिस्वामिनस्तस्य, ब्रह्मपु., , श्राद्धेषु मिष्टानं, गमः, १७८ सद्भूमिस्वामिपितृभिः, यमः, , सहस्रलिङ्गं च, मत्स्यपु., तद्यथा जड, उशना, ९२ " सामलनाथश्च, मत्स्यपु., ३६ तपाः पितरस्नत्र, देव., * तथैकं प्रेताय, वैज., २५५ तद्वज्यं मलिलं तात, मार्क. पु., ५४ तथैव दक्षिणार्थ तु, ब्रह्मपु., २६९ * तन्मूले च, वि. स्मृ., २५९ पितृतीर्थ च, मत्स्यपु., तपः कृत्वा तु योगानु, ब्रह्मपु., ७१ यन्त्रिता दाता, देव., तपःपूतः, वि. स्मृ., ६९ , वृषलस्यानं, यमः, शाता., १०६ | तमालं शतकन्दं च, वायुपु., शान्तिकाध्याय, मत्स्यपु., १९६ समूषु वाजिनमिति, ब्रह्मपु., २७० तद्धीनं जगद्रे, वारा. पु., नमो विशन्ति ते घारम , उशना, तदन्त एव क्षयमति, छ. का., ७६ तदन्तरं प्रतीक्षन्ते, वसि., १९० नयारममभोज्यं तु, यमः, शाता., तदन्तरमुपासन्ते, बौधा., तदनं प्रकिरेमौ, याज्ञ., १५५ नयोरपि च कर्तव्यं, वि. स्मृ., २३ तदन्नमसुरैर्भुक्तं, शाता., १९१,२१५ तयामध्ये तु निक्षिप्य, ब्रह्मपु., २७७ तदप्यक्षयमेव स्यात् , मनुः, १५ तपयित्वा विशेषेण, हारी., १०८ तदप्यदैविकं काय, भवि. पु., ६ नयेन पितृपूर्व तु, यमः, १५ तदप्यद्यैव कर्तव्यम् , शाता., २४४ नयेन यथान्याय, हारी., १०८ * तदभावे ऋत्विगाचार्यो,गौन,,२६४ * तस्करकितवाज, सुमन्तुः, ६२ तदभावे तु नृपतिः, मार्क. पु., २६७ तम्माच्छुचि, पठी., * तदभाव रहस्य, बौधा., ७२ तस्माच्छाद्धानि देयानि, यमः, ११५ तदलाभेऽप्युदासीनं, छाग., १३३ नम्माच्छाद्धे पश्चगव्यैः,ब्रह्मपु., ११६ * तदलाभे मूलफलैः, कात्या., ४३ नम्माच्छाद्धयु, सर्वेषु, यमः, १८३ शूकतृण, गोभि., ११३ छ. का., २७४ तदशौचं पुरा तीवी, ब्रह्मपु., २६६ तस्मात्तत्र प्रयोन, मत्स्यपु., तदहाह्मणान् , काल्या., ६१ नम्मातां तत्र विधिना, ब्रह्मपु., २१ तदहः शुचि, कात्या., १८६ / तस्मात्तेऽपि विभक्तव्याः, ब्रह्मपु., तदा तं जीर्णवृषभः, बृह., २२४ २२८ तदा पितृभ्यः श्राद्धं तु, ब्रह्मपु., १३ तम्मात्पर्ण काकिणी वा, बृह., २४६ तदुपान्ते ततो मुगः, ब्रह्मपु., तस्मात्प्रदाता भोक्ता च, बृह., २२९ * तदेवानाम् , हारी., * तस्मात्प्रामुम्बानेव, हारी., १२४ , mr ·APPENDIX E ३११ देव., ये मोहात् वायुपु., , पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. तस्मात्सर्वप्रयत्नेन, छाग., १५३ तस्यां दद्यान्न चेहत्तं, भवि. पु., १७ वायुपु., १५८ तस्याः पुरीषे तं मासं, बृह., मनुः, शाता., ५९ २२९ तस्मात्सव्येन दातव्यं, शाता., २७१ तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं, याज्ञ., २५२ तस्मादगुष्ठमाक्रम्य, हारी., १८६ तस्यामेव च यो वृत्तौ, नारदः, १०० तस्मादग्रासने भोज्यो, यमः, १३२ तस्योदगयनं, हारी., ३ तस्मादन्तरितं देयं, शाता., १८० तां त्यजन्ति तु तस्मादशून्यहस्तेन, वसि., १९० १३९ तस्मादश्रद्दधानस्य, बौधा., १७८ तां निशं ब्रह्मचारी स्यात् , बृह., * तस्मादेवंविध, बौधा., २२९ तस्माद्दद्यात्सदा युक्तो, शाता., १९ * ताननौ करिष्य इति, पैठी., १६७ तस्मादोषान् परित्यज्य, देव., १०९ तानेव विप्रानासीनान् , मनुः, २०८ तस्माद्भयेन च पितॄन , ब्रह्मपु., तान् दत्त्वा मोदते स्वर्गे, वायुपु.,१५९ तस्माद्यनेन दातव्यम् , छाग., १३४ तान्नमस्कृत्य सर्वान्वै, वायुपु., १९८ तस्माद्वस्त्राणि देयानि, वायुपु., १५९ तान्निबोधत कार्येन, मनुः, तस्माद्विद्वान्न वै दद्यात् , यमः, १८१ तान्यनावृष्टिमिच्छन्ति, वसि., तस्मान देयमुछिछष्ट, ब्रह्मा. पु., १९३ तान् सर्वान् भोजयेच्छ्राद्धे, यमः, ६५ तस्मानानियुक्तो, पैठी., १२६ ,, हव्यकव्ययोर्विप्रान् , मनुः ८४ तस्मानिमन्त्रितः श्राद्धे, उशना, ११० ताः पूर्वा मध्यमा मासि, वि. पु., तस्मानियम्य वाचं च, यमः १७७ २६४ तस्मिंश्च प्राशिते दद्यात् , बौधा., * ताः प्रतिग्राहयिष्यन् , आश्व. १६७,१८५ गृ., १४८ तस्मिन्निवर्तयेच्छाद्धं, वायुपु., ३४ ताभ्यामपि च विप्राभ्यां, स्कन्दपु., तस्मिन् स्थाने ततो दर्भान् , देव.,२०९ ६२ तस्मै नश्यति तहत्तं, यमः, तारयन्ति च दातारं, छाग., १३३ हव्यं न दातव्यं, मनुः, यमः, तावच्छाद्धस्य कालः स्यात् , ब्रह्मा-पु., १६ तस्य क्रोधसमाविष्टाः, शाता., २७२ तावतां न फलं तत्र, मनुः, , तुष्यन्ति पितरो, स्कन्दपु., १०२ न भवेदातुः, मनुः, ९६ ते पितरः श्रुत्वा, यमः, १०५ तावतो प्रसते प्रेत्य, मनुः, यमः, शाता., प्रणामः पूजा च, छाग., १३३ प्रेत्य फलं नास्ति, मनुः, तावदश्नन्ति पितरो, मनुः, हारी., , भ्रातृसुतश्चक्रे, ब्रह्मपु., २६६ वि.स्मृ., यमः,शाता.,उशना,१८७ " शृङ्गस्य यत्पात्रं, शाता., १३० तावदन्ति पितरो, यमः, १७९ ·३१२ KRTYAKALPATIRU SRIDDIIAKIDA पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. तावर्षसहस्राणि, हारी., २५६ तुगभद्रा नदी पुण्या, मत्स्यपु., ३७ तावुभौ पतितौ विप्रो, देव., तुरगानाचिने, वि. स्मृ., २८ तावुभौ ब्रह्मचाण्डालौ, यमः, ८३ तुरुष्कं गुग्गुलुं चैव, ब्रह्मपु., १५६ तिलतण्डुलमिधे च, ब्रह्मपु., * तुल्यगुणेषु, आप., ६१ तिलदानेष्वदायादा:, बौधा., १९० तुष्यन्ति पितरस्लेन, देव., २३० तिलमन्नं च पानीयं, ब्रह्मपु., १८४ मत्स्यद्वी मासौ., देव., ४३ तिलांश्च विकिरेत्तत्र, देव., ११७ तूलपूर्णे तु यो दद्यात् , वायुपु., १५७ * तिला दौहित्रः, पैठी., १२८ तृतीयमनुदिशति, बौधा., १६६, तिलानिर्दूस्तथा भोज्यं, वायुपु., १५८ १८५ तिला रक्षन्ति देतेयान् , हारी., १२९ * तृतीयमामन्त्रणम , आप., १०५ तिलार्थ तत्र विकिरेत् , ब्रह्मपु., २६९ * तृतीयात्पुरुषात ,प्रवराध्यायः,२४१ तिलैत्रीहियवैर्माषैः, मनुः, ४१ तृतीयायां नथा पाद, वायुपु., ३३ * तिलैीहि, वि. स्मृ., बगीय, ब्रह्मपु., * तिलै: श्राद्धं पुष्टि, हारी., * तृतीये पात्रो, हारी., २४२ * तिलैः सर्षपैर्वा, वि. स्मृ., १२५ * तृतीये ब्रह्म, 'आप., तिलोपचारं कृत्वा तु, वारा.पु., २१७ के तपमान , उशना, तिष्ये सुतान् वीरधर्मान् , ब्रह्मपु., २९ तृमानाचामायेत्पृष्टवा, यमः, २०२ तीर्थ तद्धव्यकव्यानाम , मत्स्यपु., ३८ तृप्रान् ज्ञात्वानं, कात्या., मनुः, शाता., ५५ तमान् ज्ञात्वा मधु,भाश्व.गृ.,२०१ , पाशुपतं नाम, मत्स्यपु., तृप्तान ज्ञात्वादकं दद्यात् , मत्स्यपु., " तु पुष्करं नाम, ३८ २३५ ब्रह्मसरस्तद्वत्, ३४ तृमान् स्वदित, हारी., २०४ , मातृगृहं नाम, ३९ तृमाः स्थेति पृष्ठति, कात्या.,२०० रम इन्यनुक्षा, कात्या., २०० ३६ तृप्ति प्रयान्तु पिण्डन, मत्स्यपु., १९७ बसुप्रदं नाम, ३९ , प्रयान्तु मद्रक्या, वि. पु., १९७ वेदशिरो नाम, ३९ * तृप्तवामन्य तृता:,निगमः, २०६ ३५ ते तु नान्दीमुखा नान्दी, ब्रह्मपु.,२६८ ३८ तेन दुश्चरितनासौ, यमः, १०० * तीर्थपूतः, वि. स्मृ., ६९ हारी., १०० तीर्थमिक्षुमती नाम, मत्स्यपु., देयास्त्रयः पिण्डाः, ब्रह्मपु., २५७ तीर्थानि मनसा ध्यात्वा, बारा. पु., तेनानीकरणं कुर्यात् , जाबालिः,२३४ मत्स्यपु., २३४ तीर्थ द्रव्योपपत्तौ तु, हारी., १८ तेऽपि तेषां प्रकुर्वन्ति, ब्रह्मपु., २६६ मित्रपदं तद्वत्, मेघकर नाम, प वैनायकं नाम, सारस्वतं नाम, ·APPENDIX E ३१३ ६९ पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. तंभ्यः पूर्वतरा ये च, ब्रह्मपु., २६७ त्रयाणामुदकं कार्य, मनुः. २३६ तेभ्यश्च पैतृकः पिण्डो, ब्रह्मपु., २५७ * त्रयोदशी यशस्कामः, हारी., २६ तेभ्यश्वाध निवेद्येव, ब्रह्मपु., * त्रयोदशे बहु, आप., २५ तेभ्यः संस्रवपात्रेभ्यो, ब्रह्मपु., २१५ त्रयोदश्यां प्रयत्नेन, ब्रह्मपु,, तेभ्यो दद्यादपोशान, ब्रह्मपु., १८४ * त्रयोदश्यां स्त्री, पैठी., तेभ्योऽपि मातरः पूर्व, शाता., २७२ त्रयो ह्यश्रुमुखा होते, ब्रह्मपु., २६८ तेभ्यो हव्यं च कव्यं च, यमः, ६१ * त्रिणाचिकेतः, वि. स्मृ., तेषां दत्वा तु हस्तेषु, मनुः, २०८ त्रिणाचिकेतः पश्चाग्निः, मनुः, स्त्रीतुल्यवाकचेष्टः, देव., १०१ * त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निः, वसि., ६८ तेषामपीह विज्ञेय, मनुः, १११ त्रिणाचिकेतो विरजाः, यमः, तेषामभावे सर्वेषां, वि. पु., २६४ | त्रिपिण्डमाचरेच्छाद्धम् , मत्स्यपु., तेषामारक्षभूतं तु, मनु, १४१ २६२ तेषामुच्छेषणस्थाने, देव., २१२ | त्रिपिवं विन्द्रियक्षीणं, निगमः, ४२ * तेषामुत्पादयितुः, हारी., * त्रिपुरुषविनाशे, पैठी., २६३ तेषामृषीगां मर्वषां, मनुः, ११० त्रिप्रकारा क्रिया ह्येताः, वि. पु., २६४ तेषामकैकः पुनाति, पैठी., * त्रिःप्रायमेके, आप., १०५ तेषु दर्भषु नं हस्तं, मनु:, २०८ त्रिभागहीनं पक्षं वा, ब्रह्मा. पु., १६ तेषु स्रवपात्रेषु, ब्रह्मपु., १५३ त्रिरेवं पतनं तोयं, देव., २१३ तेष्वामीनेषु पात्रषु, देव., २०९ त्रिविशुद्धस्त्रिसौपर्णी, ब्रह्मपु., ते सप्तपूरुषाः सर्वे, यमः, त्रिवेदोऽनन्तरं तस्य, वायुपु., * ते हि दक्षिणं, हारी., त्रिशङ्कन् बर्बरानान्ध्रान् , मत्स्यपु., ९४ * तेजसानि पात्राणि, वि. स्मृ.,१७९ त्रिशोर्वर्जयेद्देशं, वायुपु., * तैजनाइममय, आश्व. गृ., १४७ त्रिषु वर्णेषु कर्तव्यं, वारा. पु., २४८ * तैरनुज्ञातः शेषम, उशना, २२७ त्रिष्वप्येतेषु युग्मांस्तु, शाता., २७१ तैभुक्तं व्रजते देवान् , यमः, ६५ त्रिसौपर्णी, वि. स्मृ., ६९ तैलं कृष्णतिलेभ्यश्च, वायुपु., २१८ * त्रिहलिकाश्रमे, वि. स्मृ., पिण्डेन दातव्यं, वायुपु., २१८ त्रीस्तु तस्माद्धविःशेष, मनुः, * तेलघृते दद्यात् , वि. स्मृ., * त्रीणीतरेषाम् , आश्व. प., २५३ तैलमभ्यञ्जनं स्नान, देव., ११७ * त्रीण्येवोदपात्राणि, श. लि. २०२ तैश्चापि तर्पितैः सम्यक्, मनुः, हारी., * त्रीनन्वाचक्षाण:, हारी., २४२ देव., १०९ वि. स्मृ., यमः, शाता., उशना, १८७त्रीनेव यन्त्रितो दाता, तैश्चापि संयतभाव्य, याज्ञ., १०६ त्रीन् पिण्डनानुपूर्येण, वायुपु., २१७ त्रयः परेऽवराश्चैव, यमः, ५८ * त्रीन् मासान् , कात्या., प्रयाणाश्रमाणां तु, ब्रह्मपु., २६५ ७ ५८ ४० २०८ वि. स्मृ., ·KRTYAKALPATARU SRADHAK ANDA ९८ पृसंख्या. पृष्ठसंख्या. श्रीन्या पिण्डान् समारोप्य, यज्ञ.परि. दत्तं चापि नन्दा श्राद्धं, वायुपु., ३३ जला. प. पु., ध्यम्बकं नाम तीर्थ तु, मत्स्यपु., ३७ हरन्नि रक्षांमि, ब्रह्मपु., १३९ * त्वं सोम प्रचकित, हारी., १९५५ दत्तदीदके हस्ते, ब्रह्मपु., १५२ त्वाष्ट्रे दुहितरं पुण्यं, ब्रह्मपु., २९ दत्तमभयतो याति, हारी., १८० दत्तमझामत्याहुः, मत्स्यपु., ४९ द दतानां चाप्य दत्तानां, ब्रह्मपु., २६६ दक्षिणं जानुमालभ्य, मत्स्यपु., १०५ / दनानुयोगान द्रव्याथ, देव., पातयेज्जानु, छ. का., १४३ दत्तन मास प्री यन्त, मनुः, ४१ दक्षिणतोऽनये नित्यं, वायुपु., १६९ दत्वा च लभन दानान , वायुपु.,१५८ दक्षिणां दिशमाकाङ्गझन् , मनुः,२१२ चैतानि विप्रेभ्यो, १५९ सर्वभोगांश्च, देव., च दक्षिण शक्त्या, यास.,१९९ दक्षिणाग्नेश्चतुर्दिक्षु, ब्रह्मपु., तु पाणं विधिवत् , वारा. पु., दक्षिणामौ प्रणीत वा, मत्स्यपु., १७. २४६ दक्षिणाप्रानुदक्पादान , देव., २०५ दत्वात्र पितरश्चति, ब्रह्मपु., २१५ दक्षिणापास्ततो दर्भाः, देव., कूर्मपु., दत्वा न शोचात श्राद्ध, वायुपु., ४८ नान्दामुया, ब्रह्मपु., २६९ दक्षिणामेषु दर्भेषु, छ. का.. २७४ दत्वानन विधानन, यमः, २३२ दक्षिणाप्रैकदर्भाणि, देव., कूर्मपु..११५. दत्वानं पृथिवीपात्रं, याज., १८३ दक्षिणाप्रवणं चैव, मनुः, वृह., ११५ दत्वा न्यप्राधपात्र तु, ब्रह्मपु., १५४ यमः, ११५ पिण्डमथाटा २५६ दक्षिणाप्रवणे देशे, छ. का., मन्त्रवदन्यषां, छ. का., १७२ दक्षिणाभिमुखो वहिं, ब्रह्मपु. दत्त्वामृतापिधानं तु, ब्रह्मपु., २१३ दक्षिणामुग्वयुक्तानि, देव.,कूर्मपु.,११५ दत्वा रअम पात्रे, ब्रह्मपु., १५४ * दक्षिणायन, हारी., ३ दत्वाध्य मनवांस्तयां, याज्ञ., १४५ दक्षिणायां तु सर्वत्र, शाता., २१९ दत्वाशिषं प्रगृहायाद्, मत्स्यपु., २२० दक्षिणावृतिकाः सर्वाः, देव., कूर्मपु., दत्वासनं तु कुनपं, यमः, १२८ ११९ / दवा हममय पात्रे, ब्रह्मपु., दक्षिणासंख्या आसीरन् , मत्स्यपु., दत्वादक गन्धधूप, याज्ञ., १४५ दद्याच मामांस्तस्रः, ब्रह्मपु., १६७ दक्षिणेन तथा शूद्रो, ब्रह्मपु., दद्याच्छय्यामनं देवि. वारा. पु.,२४९ दक्षिणे तु निदध्याच, ब्रह्मपु., २७७ दद्याच्छाद्धे प्रयत्न न, शाः, * दक्षिणे पचनदे, वि. स्मृ., दद्याच्छ्रेयस्कर लोके, शाता., * दण्डध्वजाश्च ये विप्राः, यमः, ८२ दद्यात्क्रमेण वासांसि, ब्रह्मपु., २१५ १५४ २१९ ·APPENDIX E ३१५ " ४८ " यमः, याज्ञ., " " पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. दद्यात्तदक्षयजलं, ब्रह्मपु., २१९ दाता पुण्यं न चाप्नोति, यमः, १७९ दद्यात्तिलोदकं तस्य, वारा. मु., २४८ भोक्ता च नरकं, छाग., १३४ दद्यात्पवित्रं योगियो, वायुपु., १५८ दातारं नोपतिष्ठन्ति, शाता., वसि., दद्यापितामहादिभ्या, ब्रह्मपु., २१५ वृ.शाता., १८० दद्याद्यः शिशिरे ह्यग्नि, वायुपु., १५८ दातारमुपतिष्ठन्ति, वायुपु., १५८ दद्यान्नान्दी मुखभ्यश्च, ब्रह्मपु., २६९ । दातारो नोऽभिवर्धन्तां, कात्या., दद्यान्मन्त्रं जपंश्चाथ, १५२ बृह., २०४ दास्ते बीजिनः पिण्डं, नारदः, २४३ मत्स्यपु., २२० दधि गव्यं च संस्पृष्टं, वायुपु., मनुः, २१२ * दधिबदराक्षत, कात्या., २७० २०३ दधि शाकं तथा भक्ष्य, ब्रह्मपु., ५४ १९९ दना मांसेन, वि. स्मृ., २५९ वि, स्मृ.,२०७ दन्तकाष्ठं च विसृजेद्,वारा.पु.,१०४ दातुः पापं समग्र तत् , देव., १०८ दन्तिनां हि सहस्रण, वायुपु., १५८ दातुश्च विद्यते हस्तो, यमः, ९६ दरिद्रोऽपि यथाशक्त्या, ब्रह्मपु., २२० दातुश्च पततो बाहू, १८८ * दर्भान् द्विगुण, आश्व.गृ., १४७ दातून प्रतिगृहीतूंश्च, मनुः, दर्भाः पवित्रं पूर्वाह्नो, मनुः, १२७ । दानं हि जीवितस्याहुः, वायुपु.,१५८ दीस्तिला गजच्छाया, दव., १२८ दानमेतषु सर्वेषु, मत्स्यपु., ३८ * दर्भास्तीर्णा यां भूमौ, उशना, २०६ दानशक्तिमथार्यम्णे, ब्रह्मपु., २९ दमरद्भिस्तिलदत्तं, हारी., १२९ । दासवर्गस्य तत्पित्र्ये, मनुः, वि. स्मृ., दर्भमन्त्रैस्तिलैहना, ब्रह्मपु., १३१ २२९ दर्शनादपि चैतानि, मत्स्यपु., ३७ दिनलोपे व्यतीपाते, ब्रह्मपु., १७ दश पिण्डास्ततो दत्वा, ब्रह्मपु., २७९ दिने त्रयोदशे प्राप्ते, वारा. पु., २४५ १३० मासांस्तु तृप्यन्ति, यमः, ४१ दिवसस्याष्टमे भागे, शाता., माहिषममिन, देव., ४३ दिव्यं च लभते चक्षुः, वायुपु., १५७ दश माहिषेण, कात्या., ४३ दिव्याप्सरोभिः सपूर्ण, वायुपु., १५६ ४४ दिव्यैः पुष्पैः प्रसिञ्चन्ति,वायुपु.,१५७ २०४ * दशमीमन्न, हारी., २६ दीपगन्धैर्माल्यधूपैः, बृह., * दशमे व्यवहार, आप., २५ । दीर्घा नदाश्च नद्यश्च, शाता., १९१ दश मेषेण, उशना, ४४ दुरात्मना च यद्भुक्तं यमः, दशम्यां ब्रह्मतेजोऽर्थी, ब्रह्मपु., २७ दुर्गन्धि फेनिलं चैव, मार्क. पु., ५४ * दशम्यां सर्व, पैठी, वायुपु., दशां विवर्जयेत्प्रानो, शङ्ख, * दुर्वालादीन , गौत., १८१ दाण्डिको बन्धकीभर्ती, यमः, ८३ । दुष्कृतं हरते पङ्क्त्या, यमः, वि.स्मृ., " ·३१६ KRTYAK V1.I'ATARU SRIDHIAKINDA यमः, पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. दुष्टश्च दारकाचार्यो, यमः, ८३ देवे या याद वा पिश्ये, हारी.,१०८, दुष्प्रापणास्तु दहस्य, हारी., १३९ दुहितु चैव य पुत्राः, उशना, १३० दौहित्रं स्थडगङ्गं च, शाना., १३० दूरादेव परीक्षेत, मनुः, शाना., ५५ विटपनि बन्धुम , मनुः, ७१ ५६, ६५ दौहित्र: कुनपः कालः, ब्रह्मपु., १३० दृष्ट्वैतानि पितृश्वार्य, बृह., दाहिनश्रनि, वि. स्मृ., ६९ देवकार्याद्विजातीनां, मनुः, १४ दौहित्रैवी नरश्रेष्ठ, वि. पु., २६५ देवकोशोपजीवी च, देव., ५५ बौहित्रा द्यायलं रिक्थम , मनुः,२४३ देवतानां च पितरो, यमः, २७६ गावापृथिव्याश्च नथा, वायुपु., १९८ पितृणां च ब्रह्मपु., गनविजय, वि. स्मृ.. २६ देवतानामृषीणां च, वायुपु., १३५ गौविभिनेति, वि. स्मृ., देवताभ्यः पितृभ्यश्च, ब्रह्मपु., १४५ गोदागिनि मन्त्रण, गम', २०३ देवतायतने कृत्वा, यास., सोमम नस्य, बोधा., १६६, १८५ * देवलकान , वि. स्मृ., ८५. द्रव्यं प्रागमंपत्तिः, याज्ञ., ९ देवर्षीणां जननश्च, वायुपु., १९८यण चरिभक्कन, मरी., * देवांश्च पितृश्शा, पैठी., द्राक्षामलर मून, ब्रह्मपु., २६९ देवांश्चानिमुखान् सर्वान , वारा. पु..द्रो वाटनदी धारा., मम्यपु., ३६ २४९ द्वात्रिंशापर्यणामवं, दक्ष्मी., देवानावाहयिष्येऽहं, ब्रह्मपु., द्वादश प्रानमारय नि, छ. का., २५१ देवानुद्दिश्य यच्छ्राद्धं, भांव.पु., ७, द्वादशाल नया तृप्ति, वि. पु., १३ द्वादश पशु, आप., २५ देवा भाग यथा सर्वे, बैज., द्वादशमामान , पैठी., देवेभ्यश्च जगत्मत्र, मनुः, द्वादशी श्रीम:, हारी., २६ देशकालधनश्रद्धा, ब्रह्मपु., द्वादशाभयद:, हारी., देशकालधनाभावाद्, ब्रह्मपु., १२१ * द्वादश्यां, कात्या.. देशस्त्रैशङ्कवा नाम, वायुपु., द्वादश्यांत्र, पैठी, देशे त्वनिष्टशब्दं च, यमः, ११५ द्वादश्यां जयलामाय, ग्रहापु., दैत्यदानवयक्षाणां, मनुः, ११० जानरूपच, मनु:, दैवं वा यदि वा पित्र्य, महाभा.,१८८ द्वारका कृष्णनाथं च, मरमपु., हि पितृकार्यस्य, मनुः, १४१ द्वारापान्त गृहे बाथ, ब्रह्मपु.. * दैवपूर्व हि, कात्या., १४३ द्विगुणांस्तु कुशान कृत्वा, याज्ञ.,१४५ दैवाद्यन्तं तदीहेत, मनुः, १४२ द्विगुणास्तु दमाः, कात्या., देवे कर्मणि पित्र्ये च, मनुः, १३६ द्विजाकगुष्ठं गृहीत्वा तु, ब्रह्मपु., १८४ ,, युग्मान् यथाशक्ति, याज्ञ., १६० द्विजातिप्रवरा विद्वान , मनुः, ८६ 6 AM * २८ १४३ ·APPENDIX E ३१७ * धनं शौक्रे, वि. स्मृ., २४८ ४५ पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. द्वितीयं च जपेन्मन्त्रं, ब्रह्मपु., १५१ ध द्वितीयं च तृतीयं च, छ. का., २७४ धनं विद्यां भिषसिद्धिं, याज्ञ., २८ तु पितुस्तस्या', मनुः, २४३ २८ * द्वितीयमनुदिशति, बौधा., १६६, धनमन्नं सुतानायुः, यमः, २३२ १८५ * धनमार्यम्णे, वि. स्मृ., २८ द्वितीयस्य पितुर्योऽग्नं, देव., १०१ धनवन्तं प्रजावन्तं, मनुः, २२४ * द्वितीयायां, कात्या., २४ घनुःशराणां कर्ता च, वायुपु., ८५ द्वितीये पितरं तस्याः, बोधा., याज्ञ., धनुष्कर्ता द्यूतवृत्तिः, यमः, ८२ २५८ धरणि काश्यपि, वारा. पु., * द्वितीये पुत्रः, हारी., २४२ * धर्मशास्त्रस्या, वि. स्मृ., ६९ स्तेनाः, आप., २५ धर्माधर्मविभागझो, देव., १०१ द्वितीयेऽहनि सर्वेषां, ब्रह्मपु., २२७ धर्मेण वित्तमादाय, श. लि., द्वितीयेऽह्नि पुनस्तद्वद्, मत्स्यपु.,२४४ धर्मेणोपनियुक्तायां, मनुः, ९८ शुकृ, वि. स्मृ., घानाश्च मधुसंयुक्ताः, यमः, १७५ * द्विननशुक्छ, कात्या., ७६ धुरिश्च रोचनश्चैव, बृह., १४२ दिव्ये कृत्या तु नैवेद्य, शङ्ख, १२५ धूतपापं तथा तीर्थ, मत्स्यपु., ३६ द्विश्वतुर्वी यथा श्राद्धं, देव., * धूपगन्धमाल्यैः, श. लि., द्विषता हि हविर्भुक्तं, मनुः, ७४ धूपार्थे गुग्गुलुं दद्यात् , शङ्खः, १५५ द्वि:स्विन्नं परिदग्धं च, ब्रह्मपु., ५४ धूपो दीपो बलिर्गन्धः, ब्रह्मपु., २७९ * द्वे वा पृथगुद्दिश्य, प्रवराध्यायः, धेनु श्राद्धेषु यो दद्याद्, वायुपु.,१५८ स लभते दिव्यां, वायुपु., १५७ * द्वे श्राद्ध कुर्यादेक, प्रवराध्यायः, ध्यानशीलो यतिर्विद्वान् , शङ्खः, ६६ २४१ । ध्यानिनं ये च निन्दन्ति, वायुपु., ९२ द्वौ देवेऽथर्वणो विप्रो, शाता., १२० ध्रियमाणे तु पितरि, मनुः, २३६ देवे पितृकृत्ये श्रीन् , मनुः, बौधा., ध्रुवाणि तु प्रकुर्वीत, छ. का., २५१ शाना., द्वी देवे प्राक त्रयः पिये, याज्ञ., न कदाचित्सगोत्राय, ब्रह्मपु., २६५ * द्वौ द्वौ पिण्डै', हारी., २४१ न क्रोधं कस्यचित्कुर्यात् , यमः, १७७ द्वौ पिण्डौ ब्राह्मण दद्याद्, यज्ञ.परि., * नक्षत्रजीविनः, वि. स्मृ., ८९ २३८ नक्षत्रतिथिपुण्याह, यमः, ६२ * द्वौ मासौ मत्स्य, वि. स्मृ., ४४ नक्षत्राणि प्रशस्तानि, देव., १८ द्वौ मासौ मत्स्यमानेन, मनुः, ४१ / नक्षत्राणां ग्रहाणां च, वायुपु., १९८ व्यङ्गुलातीतकर्णस्य, यमः, न क्षीयते श्रद्धयापि, छाग., ·३१८ KRTYAKAL.PATARU SRIDDIAKANDA प्रष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. न स्वरूपजातस्य, यमः, ७८ नदीनदेषु तीर्थ, देव., ३२ नम्नादयो न पश्येयुः, वायुपु., १३९ नदी नारेषु तीर्थेप. यमः, ११५ नमान् , वि. स्मृ., ८९ नदी अनुमनी पुण्या, मत्स्यपु., * न प्रामकुक्कुटम् , वि. स्मृ., १३८ मागमनी नाम, मास्यपु., ३६ न च छन्दांस्यधोयात, यमः, १०६ नदीषु बहुनायामु, वि. स्मृ., द्विजातयो ब्रूयुः, मनुः न देना: पारस्य, वारा. पु., २४७ * न च नकं, आप., निर्दिशान्त विमा, यम:, ६२ न च नाम्ना सदायात, यमः, २२१ नियुक्त: शिम्बापज, शाता., १९१ श्रेयोऽधिगच्छन्ति, हारी.,२३३ नन्दाथ लालना नवत् , मत्स्यपु., ३४ न चाकामेन दातव्यं, महाभा., न पायां विथमं दाद, यमः,१८१ * न चातद्गुगायोच्छिणं,आप.,१९० हारी.,१८१ * न चात्र देवं, आभ. प., न पनिना', वि. स्मृ.. १३८ न चात्र श्येनका कादीन् , देड., १७, न पदा म्प्रशन ,वि. स्मृ., न चामत्सु जपत्रवत्र, छ. का., २७३ न पादन स्पेशव, मनुः, १७६ न चास्य पितरोऽभन्ति, यमः, १८८ पितृणां तथैवान्य, मार्क. पु.,२२६ * न जीवरिपतुरस्ति, शाजा., न पाठोपहित, त्रि. स्मृ., १८९ न जीवन्तमनिक्रम्य, छ.का., न पहयांज्ञको होमा, मनु:, २२ न जीवन्तमतिदद्याद् , यज्ञ. परि., न प्रनिगृहायान , श.लि., १९१ २३८ न प्रधान हुम्नेन, शाना., १८० * न जीवन्तमतीति, कान्या., प्रशंमान्न चैन, हारी., * न जीवान्तहिनाय, शाङ्काः, २४१ ब्राह्मग पराअन, मनुः, वि. स्मृ., भोक्तव्यं पितृणां तद ब्रह्मपु., २२० न तत्फलमवाप्नोति, छाग., * न भाजयत् सन, गीत., न तत्र वीरा जायन्त, हारी., २६३ नमस्कारण मन्त्रेण, मत्स्यपु., २३५ न त्वेवं वणिज तात, महाभा., ७३ | नमस्यामि सदा नेपां, वायुपु., १९८ न तदनन्ति पितरो, प्रभास., १८९ नमः स्वधाय स्वाहाये, ब्रह्मपु., १४४ न तदेवगमं भवति, बौधा., न महारागिणः, वि. स्मृ., १३८ न तर्पयति तान् भक्त्या, ब्रह्मपु., १५ नमो नमा मदिान, वारा.पु., न तस्य देवास्तुष्यन्ति, शाता., २७१ 'नमा वः पितर, हारी., न दग्धव्यो न दग्धव्यो, महाभा.,२६७ नमो वः पितरः सौम्याः, वायुपु., न दर्शन विना श्राद्धम् , मनुः, न दशाग्रन्यि केनैव, छ. का., २७५ * नमा विश्वेभ्यो, वि. स्मृ., ४,१८३ नदीकूले निवाले वा, वारा. पु.,८४७ नमोऽस्तु ते सर्व, वारा. पु., नदी गोदावरी नाम, मत्स्यपु., ३७ न यज्ञमणि, पैठी., * नडन्तिकायाम् , २१७ ·APPENDIX E ३६९ वि. स्मृ., * नान्नमासनम्, पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. न योषियः पृथग्दद्यात् , शाता., '५ * नाप्रासनस्थः, श. लि., १९१ नरकस्थाश्च तृप्यन्ति, बृह.., नात्राफ्सव्यकरणं, छ. का., २७३ * न रजस्वलां, वि. स्मृ., १३८ नानाजन्तुबधे सक्ताः, हारी., नर्मदाबाहुदातीर, शः ३२ नानिष्ट्वा तु पितॄन् श्राद्धे, शाता.,२७२ * नव गवयेन, वि. स्मृ., * नानृतं वै युः, श. लि., १८८ * नवम एकदराः, आप., १७७ * नव मासान , पैठी., १४ नान्यत्तु करणं दाने, वायुपु., ७१ * नवमास्यामन्येके, पैठी., २५२ नान्यद्धयं पश्यति, यमः, * नवमी सेना, हारी., नान्यभावः, हारी., * नव मेषमासन, कात्या., ४३ / नान्दीमुखं पितृगणं, वि. पु., २६८ * नवम्यां ब्रह्म, पैठी., * नान्दीमुखान् पितॄन् , कात्या., नवयज्ञ च यज्ञे च, छ. का., * नव रुरुणा, उशना, ४४ नान्दीमुखान् पितृन् भक्त्या, ब्रह्मपु., * न वा प्राकनिर्देशात् , हारी., १२३ * नवावरान् भोजयत, गौत., १२१ * नान्दीमुग्याः पितरः, कात्या.,२७० न विवाहम, व. स्मृ., १३८ नान्दीमुखास्तु पितरः, शाता., २७१ न विभ्रमेन च ऋष्येत् , देव., १७७ नान्दीमुग्वेभ्यश्चाक्षय्यम् ,ब्रह्मपु.,२६९ न वेदविक्रयकृतः, यमः, * नापरपक्षम् , कात्या., * न वष्टितशिरसः, वि. स्मृ., १८५ नाप्रोक्षित स्पृशेत्किचित् , वायुपु., नवोदके नवा च, शाना., १४१ * न व्यवते, कात्या., २४० * नाबीजं क्षेत्र, हारी., २४१ * न शूद्राः, वि. स्मृ., १३८ नाभिमानं ततस्तोय, ब्रह्मपु., न श्राद्धं युज्यने कतुं, छ. का., २७५ * नाभ्यधिक दद्यात् , श. लि., १९१ श्राद्धमाचरत्प्राझा, शङ्कः, ४० नामकर्मणि बालानां, वि. श्राद्ध भोजयन्मित्रं, मनुः, नाम गोत्रमुदाहृत्य, वारा. पु., २४७ * न वानम , वि. स्मृ., १३८ * नामान्यविद्वांसः, आश्व. श्री.,२४० न स विद्यामवानाति, वसि., २२९ नाम्ना कनकनन्दति, वायुपु., ३३ * न सोपानकाः, वि. स्मृ., १८९ नारिं न मित्रं यं विद्यात् , मनुः,७४ न सोष्यन्तीजातकर्म, छ. का., २७५ नाहतस्तावपि श्राद्धं, वायुपु., ९३ हि हस्तावमृग्दिग्धी, मनुः, ५५ नाहत्यसावपि श्राद्धं, वायुपु., ९३ * न हीनाधिकाजाश्च, वि. स्मृ.,१३८ * नावक्षुतं कुर्यात् , वि. स्मृ., १७७ नागरं चात्र वै देयं, वायुपु., नाअन्ति पितरश्चेति, ब्रह्मपु., १५ नागौकरणमन्त्रश्च, आश्व. गृ. प., पिशुने देवाः, यमः, २४५ । नाष्टकासु भवेच्छ्राद्धं, छ. का., २७५ , पु., २६८ ४७ ·३२० KRTYAKALPATARU SRIDDHAKI.XDA पृष्ठमरूया. पृष्ठसंक्या. मासपिण्डामिमान पुत्रः, जापा.,५७ निराशास्तस्य गच्छन्ति, शाना., ५९ * नास्तिकडीक, हारी., निरुप्य चतुरः पिण्डान , शाना.,२५३ नास्तिको वा विकर्मा वा, वायुपु., १ हविरन्यम्माद, छ. का.,१७१ नास्मात्परतरः काल:, ब्रह्मपु., २१ निमगच तनाये, ब्रह्मपु., २७९ नाममापानयेजानु, मनु:, १७६ निराकारण यह मुक्त, यमः, * निकुञ्जषु, वि. स., ३१ निशान भिमवृत्तांश, वायुपु., ९२ निकृष्टोत्कृष्टमध्येषु, देव., ९९ निवाप नापतिष्ठान, महाभा., १३७ निक्षिपेत्प्रयतो भूत्वा, ब्रह्मपु., २२.निय प्रानपर यथ, मत्स्यपु., नित्यं गुरुकुलस्थस्य, ब्रह्मपु., ६५ नियापदेशं मंगृ, वारा.पु., जयति संग्रामे, वायुपु., १५८ नित्रामा येषु कीटानां, वायुपु., १७० नैमित्तिक काम्य, विश्वा., ६ निवृने पितृमधे तु, देव., २२५ यागपरी विद्वान् , शरः, ६६ निवेदयत्पितृभ्यश, ब्रामपु., २७७ नित्यक्रियां पितृणां च, मार्क.पु.,२२६ निपेककाले माम च, भवि. पु., नित्यश्राद्धमदेव स्याद्, शाता., १४१ निष्णात: मत्रविद्यासु, यमः, नित्येन तुल्यं शेष स्यात , भवि.पु., ६ निहग नमुथिया:, मत्स्यपु., ३८ निनयेच्चोपविष्टस्तु, बृह., १३८ नहन्मि म यमेष्य, वायुपु.,२१६ निपातो न हि सव्यस्य, छ.का.,२७३ नीषा विभीत कश्चैत्र, वायुपु.. निमन्त्रयेत ज्यवराम् , मनुः, १०४ नाल कापायत्रमनं. १., १३७ निमन्त्रयेत पूर्वेयुः, मार्क. पु., १०४ नीलकुण्डमिनि स्यातं, मत्स्यपु., ३४ * नीलपर्वत, वि. स्मृ., निमन्त्रितस्तु यः श्राद्ध, शाः, ११० नीवी विनस्य च जपत ,बामपु.,२१५ निमन्त्रितस्य नियमाः, लक्ष्मी., १ नृणां तु त्यक्तहानां, ब्रह्मपु., २५१ निमन्त्रितो द्विजः पित्र्ये, यमः, १०६ नैनापैत्रिण कनव्यं, छ. का., २६० * निमन्त्रितो नान्यदन,कात्या.,१०७ | नैमित्तिके काल कामी, वृत., १४२ नित्युक्तश्चैव यः श्राद्धे, उशना, १९२ * नैयमिकं तु श्राद्ध. आप., १७६ नियुक्तस्तु यतिः श्राद्धे, वसि, १९२ नोद्धरेत्प्रथम पात्रं, 'आश्व. गृ., १४८ निरगुष्ठं तु यच्छ्राद्धं, बौधा., १६७, न्यस्तशत्रा महाभागाः, मनुः., ११० १८५ न्युप्य पिण्डांस्तनस्तांस्तु, मनुः, २०८ यमः, १८३ न्यूनाअश्वानिरिक्ताङ्गः, यमः, १३७ हारी., १८६ १८६ न्यूनाः संवत्सराचेक, छ. का., २५१ निरग्निरथवा भूमि, ब्रह्मपु., निरन्वये सपिण्डे तु, ब्रह्मपु., २६६ निराकर्तामरादीनां, छ. का., १०१ पकानेन बलिं तेभ्यः, देव., निरामिषं सकृद्भुक्त्वा, देव., १०३ पक्षत्यादिषु निर्दिष्टान् , मनुः, यास., " ·APPENDIX E ३२१ पृष्ठमख्या, पृष्ठसंख्या. पक्षयोः शुक्लपक्षाद्धि, देव., १८ * पनी वा मध्यमं, श. लि., २२५ पक्षाशवव कुनि, छ. का., ११ पनीपलिपितॄणां तु, शाता., पृ.शाता., पक्षान्ते निवपेनेभ्यो, यम:, १५ २८८ पक्षिणां पापको यश्च. मनुः, ८६ पनीमादाय पुत्रांश्च, वायुपु., १६८ पक्षिमीनमृगन्ना ये, हारी.. ४५पन्यै प्रजा दद्याद्ध, वायुपु., २२५ पतीनां पावना वयाः, लक्ष्मी., १ पन्यै प्रयच्छन्ति च तं, ब्रह्मपु.,२१९ पङ्कयां चैत्रापारयः, हार ., १८१ पत्रपुटेषु, कात्या., १४७ विषमदानुभ, यम:, पत्राण पहसूत्रं च, वायुपु., २१८ पचनः पाचानम्वना, हारी., पद्मबिल्वकषत्तूर, मत्स्यपु., पचमाना: पतन्यन, छाग., १३४ * पयमा गयेन, उशता, ४२ १५ * पश्चदशे पुष्टिः, अ प., २५. पयोमूळफलैः शाकैः, ब्रह्मपु., * पञ्चमी पुत्र, हारी.. २६ पयोष्णीदक्षिणे तीरे, मत्स्यपु., * पश्चमीप्रमान, गौन., १५ परं तथा पापहरं, मत्स्यपु., * पञ्चमे पुमांना, आप., २५ परकीयगृहे यस्तु, ब्रह्मपु., ११६ पञम्यां धामा, श्रमपु., परत्र परमां तुष्टिं, देव., २३२ * पम्यां पुत्रकामा. पेठी., परदाराभिगो मोहात्, देव., * पञ्च रौत्रण, कात्या.. ४३ परपूर्वापतिस्तेन, याज्ञ., * पञ्च शाकुन, वि. स्मृ., ४४ पराधीनः प्रवासी वा, ब्रह्मपु., १५ * पश्चामिः, ६५ परिक्रम्य तु तत्पात्रं, देव., २१३ पवाग्मिरथ्यधीयाना, यमः, ६४ * परिचारिका, कात्या., २४ पबामियी बतुर्थदी, यमः, ५७ परिवित्तिः परिवेत्ता, यमः, ८३ पश्चान्यादिगुगयुकः, हारी., ६८ परिवेषणमन्त्रस्य, लक्ष्मी., पञ्चाशना कुशेश्राझी, ब्रह्मपु., २७४ पारवेषयेच प्रयतो, मनुः, १७४ १२० पवतान् विस्नरी इन्ति, मनुः, परिश्रिते शुचौ देशे, याज्ञ., बोधा., शाना.. १२. परिश्रितेषु दद्या, बृह., १३८ पठन् पात्र मन्त्र तु, ब्रह्मपु., २६९ * परिषेचनः, हारी., २०४ पठेच्छकुनिमूक्तं तु, २६९ परीक्षणाश्च रम्भोरु, स्कन्दपु., १०२ पठेन्मधुमनीः पुण्याः, २१४ परीक्ष्य बहुधा विप्रान् , देव., पठ्यमानामई श्रुत्रा, परीक्ष्य श्राद्धं दातव्यम् , स्कन्दपु., ८९ * पर्वकारान् , वि. स्मृ., पतन्ति निरये घारे, वारा. पु., २४७ पतन्ति पितरस्तेषां, शाता., १३ २२९ पर्वणो यश्चतुर्थोऽशः, बौधा., * पतितसंसर्गान् , वि. स्मृ., ८९ * पर्वतेषु, वि. स्मृ., ३१ पतितमालनचव, वायुपु., १४० पलाण्डुसौभाञ्जनको, महाभा., ५२ पतित्रता धर्मपन्नी, मनुः, २२४ । पलाशफल्गुन्यग्रोध, वायुपु., १६९ १ .

·३२२ KRTYAKALPATIRU SRIDDIKI!!. पृष्ठसंरूया. प्रप्तसंख्या. पलाश: समिदर्थ च, ब्रह्मपु., १६. पादप्रमालन कुशीत , मत्स्यपु., ११८ पली तु मध्यम पिण्डम् , मत्स्यपु., पादगांव मागां देव., कूर्मपु., ११९ * पवित्र धर्मशास्त्रम् , श. लि., १९६ पादस्पर्शानु राम, मनुः, १७७ पवित्रं परमं शेतत् , वायुए.. १९८ पाद प्रमालयनन, बरा.पु., २४६ पवित्र या पूर्वोतं, मनुः, १२. पाद्यमाचमनीयं च देव., पवित्रपाणिराचान्त:, शाना., २७ * पागा या नमनीया, श. लि., ११८ पवित्रपाणिराचान्तान् , यास., ११५ पापं कुरिसनमेवा', मध्यपु.. १३१ * पवित्रपाणिर्दद्यात् , कात्या., १४३ पापरोगी महन्त्रस्य, मनुः, * पवित्राबलिपान:, श. लि., १५६ पाप गामशानश, मनुः, पवित्रान्तहितान् पिण्ान् , छ, का., पापापई पायनी, ब्रह्मपु., * पापिनुनमाति, दया, पवित्रे परते झेने, शमः, १८. पापिष्ठमपि शुद्धन, .का., * पशुश्राद्धेषु, वि. स्मृ., १६४ पापी भवत्यकुचन ह, जापा., २५७ पशून शुद्रांश्चतुपा तु, मनुः, २४ामानमुन्मनन्याशु, वायुपु., ३३ पशूभवम्याम , वि. स्मृ., पाय मधुमर्पियो, मनु:. १९ पशुन् सुखें धनं धान्य, यमः,२३२ पायमन पनामान , पठी., पश्चाश्चेत्पीतवान् सोम, महाभा., ७३ पारक। भूमि भाग तु, यमः, ११५ पश्चात् स्वयं च पत्रीभिः देव., २२५ पार्वग चना, विधा., पश्चात्तु वैश्वदेवत्यान् , देव., २१३ पावणे दांअगामा, शाना., पश्चादुपानही दद्यात , वारा.पु.,२:४७ पाचगन विधान, भांव. पु., ६ पाणिग्रहणिका मन्त्रा:, वृह.. मत्स्यपु., २६२ पाणिप्रक्षालनं दत्वा, यज्ञ, * पालकमानाका, द्वारी., पाणिभ्यां तूपसंगृह्य, मनुः, १७३ पालायच्न बाधक, अर, पाण्डुरोगी गण्डमाली, यमः, ८२ पालाश बावरी, अमपु., १५३ पातयेदितरं जानु, छ.का., १४३ पावन पांचप्राणां वायु. १५७ पात्रं भवति कामानां, वायुपु., १५८ पाषाणचूर्गम कोण, पात्रं वा ब्राह्मणं प्राप्य, हारी., १५ * पिण्यांम् पुरुष, प्रवराध्यायः, पातं वै तैजसं दद्याद् , वायुपु., १५८ पात्र औदुम्बरे तत्र, वारा-पु., २४१ पिण्डनियंपग चिन , मनुः, २२३ पात्र औदुम्बरे दत्वा, ब्रह्मपु., १५४ पिण्डानापणार्थीय, ब्रह्मपु., पात्राणां पूरणादीनि, छ.का., २७३ पिण्डानापण वापि, ब्रह्मपु., पात्रे तु मृन्मये यस्तु, वृ.शाता.,१८१ पिनुपात्रण ननैव, देव., पात्रैरौदुम्बरैर्दद्याद् , देव., * पिण्डपितृयज्ञ, कात्या., १४३ ६ ·APPENDIX E ३२३ वि.पु., पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. पिण्डमनौ सदा दयाद्, वायुपु.,२२५ पितरः क्षिप्रमायान्ति, बै. गृ., १४४ पिण्डश्राद्धविधानं च, मरी., २४२ पितरस्तस्य तं मासं, यमः, उशना, पिण्डास्तथार्थपत्रिपु , प्रामपु., २१५ १०९ पिण्डांस्तांत्रिः पारका मद् दिव.,२१० पितरस्तस्य तुष्यन्ति,वायुपु.,७१,१५९ पिण्डांस्तु गोऽजविप्रेयो, वृद., २२४ पितरः पर्वकालेषु, वायुपु., मत्स्यपु., पितरस्त्वीहयन्त्यन्नम् , शाता., २४ * पितरोऽध तथैव, हारी., ३ २२५ पिता पितामहश्चैव, ब्रह्मपु., २६८ * पिण्डानवधाय, उशना, २०६ पितामहेन पितरं, छ.का., २६० पिण्डानोद्वाहनातयां. छ. का., २७६ पितामहः पितुः पश्चात् ,छ.का.,२६० * पिण्डान यथाव, शादा, २४१ पितामहपितृभ्यां च, बृह., २५९ पिण्डान् परीसायमग , वायुपु., पिता पितामहश्चैव, वसि., १९ १९७ * पिण्डान पश्चिमेन, डा., २०५ श.लि.,यमः, २० पिण्डान्वाहा श्राद्धं. छ... ११ पितामहाय त्वपरम् , यमः, मनु १० पितामही च स्वेनैव, बृह., २५१ पिण्डारक च विख्यानं, मत्स्यपु., ३५ पितामहे च जीवे वै, हारी., २३७ पिण्डेभ्यः स्वल्पिको मात्रा,मनु.,०८ पिनामहे ध्रियमाणे, छ. का., २३९ * पिण्डयाख्यान , आश्व.गृ., १२२ पितामहो वा तच्छाद्धं, मनु., २३६ पिण्डी निगृणुयारी, यज्ञ. परि., पितामह्या सहैवास्याः,पृ.शाता.,२५८ २३८ पिता यस्य तु वृत्तः स्यात् , मनुः, पिण्याकं मधिन चैत्र, ब्रह्मपु., २३६ * पितरि पितामह, वि. स्मृ., २७० २७० पितुः पितामहः साम्रा, बृह., पितरं तत्र संस्कुयाद . छ. 'का..२६० पितुः पितुश्चैव, छ.का., २३९ पितरस्तेन तृपयांत, आभ. प., २५४ पितृभ्यो वा दद्यात् , छ. का., * पितरि जी पनि यः, वि. स्मृ.,२३६ २३९ * पिनर पितामह च.वि. स्मृ.,३६ पितुरेकस्य दातव्यम् , यज्ञ.परि.,२३८ * पिनार पितामह प्र, वि. मृ.,२३६ पितुर्दत्वा च पिण्ड तु, ब्रह्मपु., २५६ पितरं भोजयित्वा च, यज्ञ.परि.,२३८ पितुः स नाम संकीर्त्य, छ.का.,२३९ पितरस्तम्य नान्ति, बारा.पु.. १८५ मनुः, २३६ पितरो मे प्रसीदन्तु, देव.. २८९ पितुः सपिण्डतां कृत्वा, छ.का.,२६० पितरस्तस्य नं मामं, उशना, १५२ पितुस्तस्य च वृद्धस्य, २३९ पितरः पुण्य यशमः, ब्रह्मपु.. १५२ पितृभयो गया झेया, यमः, * पितरेतत्ते अध्य, बझपु., १४५ । पितृगणेभ्यः समभ्यो, वायुपु., १९८ ४२ ·३२४ KRTYAKALPATARU SRIDIAK INDA २ पृष्ठसंरूया. पृष्ठसंख्या. पितृतीर्थेन तत्तोय, ब्रह्मपु.,१४५,१५२ पित्र दानाय मूले म्यु, वायुपु., १७ पितृतीन देयाश्च पित्रा चाकामन, गौन., पितृपात्रं तदुत्तानं, यास. पित्रादीनां स्वरूपं च, लक्ष्मी., निधायाथ, मत्स्यपु., १४६ पित्राद्यन्नं वाहमानः, मनुः, १४२ पितृपूर्व च नामानि, देव., २०९ पित्रा विनमान श्रा, मनु:, पितृभ्य इति दतेषु, छ. का., पित्रा बिचमानान् , बि. स्मृ.,८९ पितृभ्यश्च ततो दद्याद् , ब्रामपु., १८४ * पित्र पितामाहाय, वि.स्मृ.,४,१६५, पितृभ्यः स्थानमसीति, याज्ञ., १४५ १८३ * पितृभ्यः स्वधा, औधा., १६६ पिश्यमानिधनारकार्य, मनुः, १४३ पितृभ्यां विधिवरत, मनुः, पिप मे प्रयकम्य. मा.पु., ५४ पितृमातामहादीनां, बृह., २०४पिय कर्मणि मंप्रान, मनुः, पितृमातामहानां च, वि. पु., तूद मुबान त्रीश्र, शाना.,१२० पितृमातूगुर्वनि, वि. स्मृ., य: पक्तिमूर्धन्य', छ. का., पितृमातृपराव, याश.. ६ पितृमातृसपिण्डैस्तु, वि. पु., २६५ पिये स्वदितामगव, मनुः, २१२ पितृयझं तु निर्वत्ये, जाबा., २६१ पिप्पली मरिन चैव, वायुपु., ૧૨ १० पिपली मारवं चैव, वायुपु., पितॄणां तस्य तृप्तिः स्यात् ,मनुः, ५७ * पिप्प मुमुक, वि. स्मृ., तृप्तये सृष्टाः, ब्रह्मपु., १३१ पिबन्ति मर्वनाशं च, प्रापु., १५ ब्राह्मणानां च, देव., २१३ पिशुनः कृ :माश्री च, यमः, मासिकं श्राद्धम् , मनुः, १० पुण्यं रामवरं तद्वद् , मत्स्यपु., रूपमास्थाय, शाता., पुण्याहवाचन देवे, महाभा.. स्थानमाकाशं, वायुपु., २२५ | पुत्रं श्रेनुयं मम्मीभाग्यं, याज्ञ., पितॄणा मक्षयायान्त्य, हारी., १२९ पुत्रकामा मपुत्रांता, यमः, २२२ -णामतिरेकोऽयं, हारी., १८ मुग्ध पश्येन , ब्रह्मपु., १५३ -णामप्यनिथयः, यमः, २७६ पुत्रदौहित्रयान, पैठी., , नावाहायित्वा तु, यमः, पुत्रः पौत्र: प्रपात्री वा, वि. पु.,२६४ नावाहयिष्येऽहं, ब्रह्मपु., १५१ १५१ पुत्रभृत्यादिमाहितो, वृह., -नेवाशयेत्तत्र, शाता., पुत्राः कुर्वन्ति विप्राय, ब्रह्मपु., २६६ -नान्दीमुखानाम, ब्रह्मपु., २६९ पुवान् ब्रह्मा, वि. स्मृ., -न् पितामहान् यक्ष्ये, ब्रह्मपु., पुत्रा: पञ्चम्याम्, कात्या., १५२ * पुवाभाव सपिण्डाः, गौत., २६४ ,.-न् संतये विधिवद् , आदित्यपु., पुत्रिकापुत्रपूर्वाश्च, महाभा., ९४ २२६ * पुत्रिका पुत्रवदिति, पैठी., २४१ २८ ·APPENDIX E पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. पुत्रो वाप्य थवा पौत्रो, वायुपु., ७१ पूजयेत् पितृपूर्व तु, ब्रह्मपु., १५३ पुत्रो वा यदि वा पौत्रो, पैठी., २० पूजयेद्रव्यकव्याभ्यां, मनुः, ६१ पुनन्तु मा पितरः, हारी., १९५ पूजिताः समिदर्थे तु, वायुपु., १६९ पुन: पकाभक वैव, बारा. पु., २४८ पूरयित्वा जपदेतद् , वि. स्मृ.,२६० पुन जनमत्रानं, मत्स्यपु., तु पात्राणि, वायुपु.,१५८ पुनर्वास्तु पतियों वै, यमः, ९. पूरयत्कर्ष काश्चात्र, ब्रह्मपु., * पुनस्तदेव च, आश्व. प., २५३ पूरयेत्पात्रयुग्मं तु, मत्स्यपु., १४४ पुनस्तेनैव मन्त्रेण, ब्रह्मपु., १८४ | पूर्व निमान्त्रतोऽनेन, देव., १०९ पुनाति वेदविद्विती, हारी., निवेदयत्पिण्डान् , ब्रह्मपु., २२१ पुमान भूत्वा स्वलिङ्गानि, देव., १०८ पूर्वपिण्वं प्रयच्छेत्तु, यमः, २०३ पुरस्तादुपविश्यैषां, दवं., २०८ पूर्वमुत्थापयेत् पित्र्यान् , देव., २१३ * पुरस्तादेके, शाजा., ००५ पूर्वमेव परीक्षेत, यमः, पुराणवेत्ता धर्मशः, मत्स्यपु., ६२ | पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च, वि. पु., २६४ * पुराणांतहास, वि. स्मृ., ६९ क्रियास्तु कर्तव्याः, वि. पु.,२६५ पुरीष भुञ्जने मत्र, यमः, ९६ पूर्वाह एव कुर्वन्ति, छ. का., ११,१३ * पुरुष कपूजये, वि. स्मृ.. २५९ पूर्वाह्न दैविक कार्य, शाता., २७१ पुरुरवा माश्व, वृह., पित्य, कात्या., २७० पुलस्यस्याज्यपा नाम, मनु:, १११ पूर्वेण विप्रः सौम्येन , ब्रह्मपु., २७८ * पुलिनेषु, वि. स्मृ., ३१ पूर्वेगुरपरेर्वा, मनुः, १०४ * पुष्करे मानमात्रः, वि. स्म., ३० पूर्वगुर्निवेदनम, आप., १०५ * पुष्टिं पुष्ये, वि. स्मृ. * पूर्वेधुन झणान् , वसि., पुष्टिकमणि चाध्वर्यु, मनुः, शाता.,५९ पूर्वेयुमन्त्रितान् विप्रान् , हारी., १०६ पुष्यर्थमतांदा यम , भवि. पु., पूर्वेधुर्वा, काल्या., ६१ पुष्पगन्धादिधूपानाम , वायुपु., २१८ पृथक् तयोः केचिदाहुः, वि. पु.,१२१ पुष्पाणां च फलानां च, वायुपु.,१६९ -पाकेन नेत्यन्ये, मार्क.पु.,२२६ पुष्पाणि वर्जनायानि, ब्रह्म.पु., १५६ -पिण्डप्रदानं तु, शाता., २६१ पृथक् चासनेषु, ब्रह्मपु.,११८ विकिरत्तत्र, देव., २०९ पृथङ्मातामहानां च, वायुपु., २१७ पूजनं चैव विप्राणां, ब्रह्मपु., २२१ पृच्छेत्तृप्तास्ततस्ते तु, बृह., २०३ पूजनीया: प्रयनेन, छ. का., * पृथिवी ते पात्रं, बौधा., १६६, पूजयित्वा तु पिण्डस्थान् , ब्रह्मपु.,२१६ १८५ यथान्यायम् , वि. स्मृ.,२०७ पात्रमित्यन्नं,ब्रह्मपु.,१८४ पूजयिष्यामि भोगेन, वारा.पु., २४६ पितृभिर्दुग्धा, ब्रह्मपु., १५३ पूजयेच्छ्राद्धकालेऽपि, छाग., * पृथिवीसम, बौधा., १६६,१८४ ·३२६ KRTYAKALPATARU SRIDDHAKANDA * प्रथमपात्रे, कात्या., पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. पृष्ट्वा स्वदितामत्येवं, मनुः, २१२ प्रत्तः, आश्व. p., १४७ पेषयित्वाजनं सम्यक् , वायुपु.,२१८ * प्रत्यक्षलवणं, वि. स्मृ., पैतृकं भजते गोत्रम् , शाता., . प्रत्यदमितरे कुयुः, जाबा. शाता.,२५८ * प्रत्यभ्यनुज्ञा, आश्र. गृ., १६१ पैतृकाप्रमुपाश्रीयाद , देव., १८७ * प्रत्याचाम्नेषु. हारी., २०४ गोत्रेणैकादशाहादि, छ. का., * प्रथमं पात्रं त्रिषु, आश्व. प., २५३ पौनर्भवश्व काणच, मनु, * प्रकर्षगुणसंस्कार, गौत, १७५ * प्रथमऽहनि, आप., * प्रकीर्यानमुप, आश्व. गृ., २०२ प्रदक्षिणं तु सत्येन, शाता., २७१ प्रकृतेगुणतर तरक्षा, ग्रमः, १३२ | प्रदक्षिण मनुव्रग्य, याज्ञ., २२८ प्रक्षाल्य च जलेनाथ, ब्रह्मपु., २१५ प्रदद्यात्पश्चपञ्चाशत् , ब्रह्मपु., २७९ पाणी शिरसा,वारा.पु.,२४७ प्रदद्यारपार्वणे श्राद्ध, हस्तावाचम्य, मनुः, प्रदद्यात्प्रामुग्यः पिण्डान् , शाता., प्रक्षिपेत् पूर्णकुम्भेन, ब्रह्मपु., २७९ प्रक्षिपेत्सत्सु विप्रेषु, याज्ञ., २२५ प्रददादाक्षिणां नेषां, वृह., २४६ * प्रजाः निःश्रेयसाथ, आप., यज्ञ, वृर., प्रजापतये कश्यपाय, वायुपु. १९८ प्रदद्याइश यज्ञास्तु, ब्रह्मपु., प्रणम्य शिरसा देवि, वारा.पु., २४८ प्रदानं यत्र यत्रयां, २६२ प्रणष्टाश्रमधर्माश्च, वायुपु., ४० प्रदोषे श्राद्धमेकं स्याद् , छ. का., प्रतिगृह्याशिषस्तेषां, शाता., प्रतिपद्यर्थलाभाय, ब्रह्मपु., २७ / प्रपितामहा दक्षिगतः, बौधा., १२१ प्रतिपाद्य पितॄणां तु, यमः, १७२ । प्रपितामहान् साश्च, ब्रह्मपु., १५२ * प्रतिपितृने कैकं, निगमः, १५० प्रपितामहाय च ततः, यम', २०३ प्रतिप्रयोग नैव स्युः, छ. का., २७५ प्रपितामह मंझेभ्यो, ब्रह्मपु., प्रतिप्रयोगमन्येषाम, छ. का., २७५ प्रपितामहांस्तथादिन्यन् , मनुः, २३० प्रतिमासु च शुद्धासु, छ. का., २७२ प्रपितामहास्तथादिया:, देव.. २३० प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव, मनुः, शाना., २७१ प्रतिसंवत्सर कार्यम् , मार्क. पु.,२६७ प्रपितामहिपूर्वस्तु, ब्रह्मपु.. चैव, याज्ञ., वृ. शाता., प्रभवपु, वि. स्मृ., २५० प्रभातायां तु शवाम् ,बारा.पु., २४६ चैवम् , याज्ञ., २६२ * प्रभासे, वि. स्मृ., राजन् , वि. पु. पु. २६५ / प्रमातामहसंझेभ्यो, ब्रह्मपु., २६९ प्रतीकस्य भयाद्भन्ना, मत्स्यपु., ३८ प्रमादाद्विस्मृतं ज्ञात्वा, हारी., १०८ * प्रत्नमाद्रः पृक्तः, कात्या., १४६ मीतस्य पिण्डं पुत्रैः, बृह., " ·APPENDIX E ३२७ पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. प्रयच्छन्ति तथा राज्य, याज्ञ., २३२ प्राचीना वीतिना सम्यग् , मनुः, १४३ प्रयच्छन्त्यपरेभ्यश्च, देव., ९८ । प्राजापत्यां द्वितीयायां, ब्रह्मपु., १८ * प्रयत: प्रसामनाः, आप., १७९ प्राजापत्या द्वितीया स्यात् , वायुपु.,१७ * प्रयताय शुचये, पैठी., ६२ प्राजापत्येन विधिना, हारी., २२२ * प्रयताऽपराह, श. लि., ११८ प्राजापत्ये प्रजां पुष्टिं, ब्रह्मपु., २९ * प्रयाकलाद्धम् , वि. स्मृ., १३८ प्राणविक्रयवृत्तिश्व, महाभा., ९४ प्रयागे नैमिषारण्य, शमः, ३१ प्राणिहिंसानिवृत्ताश्च, यमः, ६५ प्रलापशील: कुद्धो वा, मनुः, शाता., प्रातरामन्त्रितान् विप्रान्, छ. का., १८९ प्रवृत्तचक्रनां चैव, याज्ञ., २८ प्राप्तेऽपि कारणे श्राद्धे, देव., १७७ प्रत्रज्योपानवृत्तश्न, यमः, ८२ प्राप्नुयात् स्पर्शयुक्तानि, वायुपु., १५७ प्रशस्तान् शाद टान् दीन् , ब्रह्मपु., प्राप्नोति श्रद्दधानस्तु, वायुपु., १५९ २६९ प्राप्य श्राद्धं हि कर्तव्यं, शङ्खः, २० प्रशान्तचित्तः सलिलं, मत्स्यपु.,२३४ प्रायानशनशस्त्रानि, ब्रह्मपु., * प्रभेषु पक्ति, काया.. १४३ प्रायेण मूर्खः श्रुत, यमः, १२६ * प्रसन्यन, आश्व. गृ., १४७ प्रार्थनासु प्रतिप्रोक्ते, छ. का., प्रमातिका प्रिय-गुश्श, वायुपु.. ४७ प्रार्थयन् दर्घिमायुश्च, वायुपु., २२५ प्रसादयेत्वासनं. वारा.पु., २४७ प्रावृट्कालेऽसिते पक्षे, वि. स्मृ., २० प्रसूधास्वनु, आश्र. गृ., १४८ प्रायडनौ यमः प्रेतान् , ब्रह्मपु., २१ * प्रसवणषु, वि. स्मृ.. ३१ प्राशयेत्पश्चगव्यं च, वायुपु., २४९ प्रहसन वापि यो भुक्त, मनुः,शाता., प्रासादो यत्तमो भूत्वा, वायुपु.,१५७ १८९ प्रास्येदनं तदनौ तु, वसि., १२५ प्राक संस्कारात्मीनाना, वसि..२२२ प्राह वेदान् वेदभृतो, वायुपु., ९३ प्रागप्रेषु च दर्भ, छ. का., २७३ प्रियङ्गवः कोविदारा', मार्कपु., ४८ शाना., २७२ प्रियानन्दी महाकाल', मत्स्यपु., * प्रागेव देव, आश्व. प., २५३ प्राणयान्ति मनुष्याणां, याज्ञ., २३१ प्रारदाश्रणदिशे गत्वा, मत्स्यपु., प्रीता भवन्तु ते तं च, ब्रह्मपु., २७० प्रारदक्षिणामानि यतो वायुपु., २१७ प्रीयन्त पितरश्चास्य, मनुः, प्राङ्मुखांन्वय दीस्नु, ब्रह्मपु., २६९ प्रतत्वाचेह निस्तीर्णाः, शाता., २६१ प्राङ्मुखान् भोजद्विप्रान् , वि.पु., प्रेतनिर्यातकश्चैव, मनुः, ८६ १२१ प्रेतभागं विसृज्याथ, ब्रह्मपु., २१४ प्राङ्मुखान्यासनान्येषां, देव., कूर्मपु.. प्रेतभागेन दत्तेन, वारा. पु., २४९ ११९ प्रेतविप्रस्य हस्ते तु, ब्रह्मपु., २५६ प्रामुग्वनैव देवेभ्यो, छ. का., १७१ प्रेतानामिह सर्वेषां, शाता., २६१ ·३२८ KRTYAKALPATARU SRIDDHAKANDA पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. प्रेतानुद्दिश्य यत्कर्म, देव., २३० बिल्वामलकमृद्धीकाः, वायुपु., प्रेते पितृत्वमापने, वि. पु., २६४ बीजने तु नतः पश्चात् , मरी., २४२ * प्रेतेभ्यो ददाति, कात्या., २४० बीजिने दारादौ तु, मरी., प्रेष्यो प्रामस्य राज्ञश्च, मनु, ८४ बीभत्समशचे नमं, देव., प्रौष्ठपद्यामतीतायां, शम २० बृहत्पत्रक्षुद्रपशु, छ. का., २७५ वृहद्रथन्तर तद्वत्, मत्स्यपु., * बैडालप्रति कांच, वि. स्मृ., फलं यत्कर्मणस्तस्य, वायुपु., १६५ बौद्धश्रावणनिप्रन्थाः, वायुपु., १३९ * फल्गुतीर्थे, वि. स्मृ., ब्रह्मनाश्च सुरापाव, यमः, ८१ ब्रह्मचर्यासु निरताः, यमः, ६५ ब्रह्मचारिसहस्रण, वायुपु., ब्रह्मचारिमहौस्तु, छाग., बकुल: कोविदारश्च, वायुपु., ब्रह्मचारी तपस्वी च, छाग., १३३ बन्धुवर्गेण सहितः मत्स्यपु., ब्रह्मचारी भवेत्तां तु. याज्ञ., बहवः स्युर्यदा पुत्रा: मरी., २६३ बहिः प्रदक्षिणं कुर्यात् ,मत्स्यपु.,२२० यनिश्चैव, छाग., शुचिर्भूत्वा, देव., बहिर्जानु च यद्भुक्तं, यमः, ब्रह्मण्यता देख, हारी., ६७ बहुनात्र किमुक्तेन, ब्रह्मपु., ब्रह्मदेयानुमन्तान: वि.स्मृ., ६९ बहुपिण्डाष्टकासु स्यात् , देव., ब्रह्मयानुमन्तानो, मनुः, ६३ * बहुयाजिनः, वि. स्मृ., बहूनां पश्यतां सोऽज्ञः, यमः, १९१ ब्रह्मदेयापतिर्यश्र, शङ्क बहूनां विदुषां संपत् , भवि. पु., ब्रह्मदेयामुनक, यमः, बहून् वर्षगणास्तप्त्वा, वायुपु., ब्रह्मविद् परिवित्तिश्च, मनुः, * बहिष्मत्स्वासनेषु, पैठी., १२३ ब्रह्मभावाभिरस्ताच, देव., बलिं दद्याश्च विधिवत् , ब्रह्मपु., २१५ बलिकर्मणि दर्श च, छ. का., २७५ ब्रह्मवर्चसं सौम्य, वि. स्मृ., बह्वीर्गाश्चोत्तरायां च, ब्रह्मपु., ब्रह्मविक्रायणो हाने, देव., बहचश्च त्रिसौपर्ण:, यमः, ब्रह्मविष्णवर्करुद्राणां मत्स्य., १९६ ब्रह्माहत्यामवाप्नोति, यमः, बचो वा त्रिसौपर्णः, यमः, ब्रह्मारण्यं धर्मपृष्ठं, वृह., ३२ बार्हस्पत्यं नीतिशास्त्रं, ब्रह्मपु., ७१ । ब्रह्मावत कुशावर्त, मत्स्यपु., बाहुदा च नदी पुण्या, मत्स्यपु., ३८ ब्रह्माद्याश्च कथाः कुर्यात् , मनुः, बृह. * बिन्दुके, वि. स्मृ., १७४ * बिल्वके, वि. स्मृ., कथाः कुर्युः, मत्स्यपु.,११८ बिल्वपात्रे धनं बुद्धिं, ब्रह्मपु, १५४ । ब्राह्मणं च स्वयं कृत्वा, यमः, १०७ ·APPENDIX E ३२९ नारीणां, बृह., पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. भिक्षुकं चापि, मनु:, १३४ भद्रेश्वरं विष्णुपद, मत्स्यपु., ३५ ब्राझणश्च यथा शुद्धः, १७८ भरतस्याश्रमे पुण्ये, वायुपु., ३३ ब्राह्मणः सर्ववियोऽपि, महाभा., ९४ भर्तृगोत्रेण दातव्यं, बृह., २५९ माझणस्त्वन्यत्रर्णानां ब्रह्मपु., २५९ ब्रामणस्य कने न्यस्ता:, शाता., २१९ भी संयुज्यते पत्नी, बृह., २५९ * ब्राह्मणांच, वि.स्मू., भवतीर्थ च विख्यातं, मत्स्यपु., * ब्राह्मणा अन्न, श.लि., १८८ भवन्ति पितरस्तस्य, उशना, १०९ * ब्राझगानलकृत्य, पेठी., यमः, उशना, " * ब्रह्मणानां त्वा, बोधा., १८४ उशना, ११० ब्राह्मणाभं ददन्छः, यमः, शाता., वसि., वृ.शाता., २२८ ब्राह्मणा भोजयित्वा तु, शाना., २१९ भवन्तो रमतामत्र, यमः, २०३ वेदविदो, शा.गृ., १८० भवितव्यं भवद्भिश्च, मत्स्यपु., १०५ श्रुनशील, आश्व.ग.,१२२ भवेत्कारणसंज्ञश्च, देव., १०१ ब्राझगापसदाने, वि.स्मृ., ८९ भवेत्तधस्तु निगिरेत् , ब्रह्मपु., ब्राह्मणा ये विकर्मस्था:, शङ्कः, ८७ भवेत् सर्वातिथिः पश्चात् , महाभा., * प्रामणेभ्यः शेष, शाका., ब्राह्मणेष्वप्यपाङ्क्त यान , देव., ६३ भवेदधश्चाधराणाम्, छ. का., २७४ ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः, मनु:, १३४ भवेन्मघायां संस्थे च, ब्रह्मपु., ब्राह्मणश्च महामन्ति, यमः, १०५ भव्यपारावताक्षोट, वायुपु., ब्राह्मणो योगविषयान्तो, मत्स्यपु., ६२ भस्मनीव हुतं हव्यं, मनुः, ९५ नधीयानः, मनुः, यमः,७४ भागधेयं मनुः प्राह, वसि., २२२ ब्राझेयानश्च मबन्धैः, मनुः, ८५ भागस्तस्य प्रदातव्यो, वारा.पु., २४८ ब्याट्राद्धे च सावित्री, वायुपु., १८२ भागिनेयसुतानां च, ब्रह्मपु., २६६ युरस्तु स्वधेत्युक्ते, याश., १९९ भजनं वा समालभ्य, वसि., १९० भायोजितस्य नामन्ति, यमः, भार्याविरहितोऽप्येतत् , मत्स्यपु.,२३५ भक्ष्यं भोज्यं च विविध, मनु-, १७४ भिक्षामात्रेण यः प्राणान् , ब्रह्मपु.,२१ भोज्यं तथा पेयं, ब्रह्मपु., २२७ भिक्षार्थमागतान् वापि, मार्क.पु., भक्ष्यभोज्यगुणानुक्त्वा, वृह., १७८ भक्ष्याण्येभ्यः करम्भं च, वायुपु.,८४ भिक्षुको ब्रह्मचारी च, यमः., १३२ भक्ष्यानपूपानिvश्च, देव., २१० भीमेश्वर कृष्णवेणी, मत्स्यपु., २३४ भगिन्यो बान्धवाः पूज्या:, ब्रह्मपु., मुक्त वत्सु ततस्तेषु, मत्स्यपु., २२८ * मुक्तवत्सु पिण्डान्, शाझा., २०५ ९ ४७ ·३३० KRTYAKALIATARU SRIDDILAKDA IY पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या भक्तवन्सु ब्राह्मणेषु, वि.स्म., २०६, भोजयेदवाप्येकं, शङ्कः, १२५ * भोजयदूध, गौत.. હર भुक्ताहारेण वा मुझे, देव., १०९ | भोजयेद्धक पु, शाना., भुक्त्वा त्वशुचितां याति, यमः, १७९ * भोगवाझ गान , आप., भुज्यमानस्य विप्रेण, वारा.पु. २४८ | भाजयवारस्वथर्वाणां, शाना., भुञ्जते यत्र तत्रापि, छाग., १३३ भोज याद्वाधवत्पश्चाद् , शङ्कः, १७५ भुञ्जसु जपेत् , निगमः, १९४/ भ्रशौचा: पात्यने, देव, * भुवं पुनर्वसौ, वि.स्मृ., २८ | भाजते च विमानामे, वायुपु., १५९ भूतानां च बलिं दद्यात्, बारा-पु., भ्राता वा भ्रातृमी वा, वृ. शाता., " " ब्रह्मपु., भूमौ दत्तेन तिर्यक् स्थाः, शाता.,२२२ भ्रातुनीता स्वयं चक्रे, ब्रह्मपु., २६६, हप्यन्तु, वृह, २६७ २१४ प्रातुम॒नस्य भागीयां, मनुः, * भूयांसमतो, आप., भ्रामरी गण्डमाली च, मनु:, ८६ भूषणानि च मुख्यानि,रामायण.,२४९ भूस्तृणं सुरसं शिग्रु, शङ्कः, * भूगुतुङ्गे, वि.स्मृ., मघासु नानि, 'आप., मृतकाध्यापकः कृषिः, याज्ञ. मङ्गलाचारयुक्ताश्च यमः, मृतकाध्यापकान्, वि.स्मृ., ८५ मा चतुरश्रे वा, देव., २०९ मृतकाध्यापको यश्च, मनुः, मण्डलामागं नहत, मत्स्यपु., १९७ यमः, ९८ मण्डलानि च कार्याणि, ब्राह्मपु., १६० * भृतकाध्यापितान्, वि.स्मृ., मनावाप्याम , वि.स्मृ., ३१ भैरवं भृगुतुङ्गं च, मत्स्यपु., ३५ मतङ्गस्थ पदं नत्र, वायुपु., भोक्ता विष्ठासमं भुङ्क्ते, वृ. शाता., * मत्स्यश्चतुरी, पैठी., ल.हारी., १८० मद्यपश्च कदर्यश्च, यमः, भोक्तुं श्राद्धेषु नाहन्ति. ब्रह्मपु., ९५ मधपाय न दातव्यं, यमः, भोजनं चानेकविध, बृह., २४६ मधु क्षीरस्न वा धनुः, वायुपु., भोजनेऽवतिष्ठमाने, शाता., मधुघृतमाहनं, वि.स्मृ., भोजनः सतिलैः स्नेहैः, देव., १७४ मधुमनीभिः, आश्व. प., भोजयित्वा यथा भक्त्या, शङ्कः,२११ मधु माध्वति यस्तत्र, छ.का., २७३ भोजयेञ्चापि दौहित्रं, मत्स्यपु., ६२ मधुमासेन बहगत, श. लि.,यमः,२० भोजयेत्प्रणिपाताद्यैः, मार्क. पु., १०४ मधुमासश्च शालेश्च, वसि., २० भोजयेत्सुसमृद्धोऽपि, मनुः, बोधा., मधुधाता ऋतायत, हारी., शाता., १२० मधुसापतिलयुकान् , वायुपु., २१७ ·APPENDIX D ३३१ oc WW ७८ २७४ पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. मधु साभ्यञ्जनं चाय, ब्रह्मपु., २१५ महाहवे च कौशिक्यां, वायुपु., ३३ मधूकं रामळं चैव, आत्यिपु., ४८ महिषीत्युच्यते नारी, यमः, ९८ मधूत्कटेन यः श्राद्धं, वि.स्मृ., २० महेन्द्रं च महापुण्यं, मत्स्यपु., ३६ मध्यमं तु तत: पिण्डम , वृह., २२४ मांसं शाकं दधि क्षीरं, वायुपु., ४७ मनुः, २२४ माक्षिकं फाणितं शाकं, यमः, १७९ मध्वाध्यतिलयुक्त, ब्राह्मपु., २१५ माघासिते पञ्चदशी, वि.पु., १४ मध्वाज्यानलमिश्रण, ब्रह्मपु., २१ मातरः प्रथमं पूज्याः, मत्स्यपु., २६८ मध्वृचोऽथ पवित्राणि, बोधा., १९५ मातर्यथ मृनायां तु, ब्रह्मपु., २५७ मनसा भावशुद्धन, ब्रह्मपु., १५ मानापित्रोणुरोस्त्यागी, याज्ञ., वायुभूनन, मारा.गु.. २४६ मातामहं मातुलं च, मनुः, * मनोज्ञेषु, बि.स्मृ.. ३१ मातामहप्रभृतींस्तु, छ.का., मनाहिर गर्गम्य, मनुः, ११० मातामहस्तृप्तिमुपैतु तस्य, वि.पु., मन्त्रं वक्ष्याम्यहं सम्माद् , ब्रह्मपु.,१४४ * मन्त्रपून:, वि.स्मृ., ६९ मातामहानां दौहित्राः, ब्रह्मपु., २६६ मन्त्राणांवर, यमः, ६४ मातामहानामध्येवं, याज्ञ., १२०, मन्त्रवत्पांगयष्यन्ते, यम:, १९९ * मन्त्रह, वि.स्मृ., वि.स्मृ., २३७ मन्त्रमपूजनाश तु, मनु, ५९ मातामहिपितामह्यः, ब्रह्मपु., २६९ मन्त्री वा नदीचे नु, ब्रह्म., २६६ मातामहेभ्यश्च तथा, ब्रह्मपु., २६९ मन्त्रेणाभ्युञ्जयत्मक, वारा.पु., २४९ मातुः श्राद्धं तु पूर्व स्यात् , शाता., मन्त्रैः पूर्व नदा नोय, वारा.पु. २४९ मन्त्रोहण यथान्याय, वि.स्मृ., २३७ | मातुः सपिण्डीकरणं, छ.का., २५८ मन्दाकिनी तथाच्छादा, मत्स्यपु.,३४ वृ.शाता., २५८ मन्वादीनां जननन, वायुपु., १९८ मातृपक्षस्य पिण्डेन, वि.पु., २६४ मम तृषि प्रधानपदा, वि.पु., १९७ * मातृपितृपुत्र, देव., मल्लन्दरा नदी पुण्या, मत्स्यपु., ३८ । मातृश्राद्धं तु युग्मैः स्याद् , शाता., १४१ मसूरमापकोदवा, पैठी., * मसूरमागनिप्पाव, मास्व., ५४ मानकूटास्तुलाकूटाः, यमः, ८१ ३० * महागजायाम् , वि.स्मृ., २२ मानवः श्राद्धकल्पोऽयं, देव., महापानकिनो ये च, वायुपु., १३९ मानसे सरसि स्नात्वा, वायुपु., ३३ महाबोधिः पाटला च, मत्स्यपु., ३५ माईवश्व दशैते तु, बृह., १४२ ४३ महायवा बाहय वाः, वायुपु., * मासद्वयं, कात्या., महान्द्रं महालिङ्ग, मत्स्यपु., ३५ माससंवत्सरेभ्यश्च, ब्रह्मपु., २१६ * महालये, वि.स्मृ., * मासिकश्राद्धे, आप., १७६ " ३० ·३३२ KRTYAKALPATARU SRADDIAKANDA पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. * मासि मासि, आप., ४ मेदोऽमृङ्मांसमजास्थि, मनु:, ९५ चा, कात्या.. १४ माघास्तस्य भवन्न्याशाः, वायुपु., १७ माहिषं चामरं चैव, वायुपु., ५३ मौजे च शाहलं चैव, ब्रह्मपु., ११४ दश मासांस्तु, यमः, ४२ म्लेच्छदशे तथा रात्री, शङ्कः, मित्रधुक चेति सर्वेषां, देव., पिशुन: सोम, याज्ञ., मित्रध्रुग्यूतवृत्तिश्च, मनुः, ८६ यं पिण्डं लावयेदप्सु, यमः, मित्राणां तदपत्यानां, ब्रह्मपु., २६६ य एने तु गणा मुख्याः, मनुः, १११ * मित्राणि मैत्रे, वि.स्मृ., एतै लक्षणयुक्ताः, यमः, लभते लोके, वायुपु., १५८ एवं विद्वान, पैठी., २३१ मिश्रीकृत्य तु चत्वारि, ब्रह्मपु., २६९ वात्त मतिमान् , बृह., २३३ मुक्तं शुभाभ्यां हस्ताभ्यां, मनुः, १७३ यक्षा रक्षामि, ब्रह्मपु., मुक्तावैदूर्यत्रासांसि, वायुपु., १५७ / यक्ष्मी च पशुपालन, मनुः, मुख्यं तु पितरं कृत्वा, ब्रह्मपु., २५७ यञ्च दत्तमनगुमं, बौधा., १९० मुण्डपृष्ठे पदं न्यस्तं, वायुपु., पाणिनले इनं, आश्व.प., २५४ मुण्डान् जटिलकापायान ,वायुपु.,९३ यच सर्वार्थमुस्मृष्ट, मार्क.पु.. मुन्यन्नानि पयः सोमो, मनुः, ४६ यथोक्तं दृश्यमानऽपि, छ.का., मुहूर्त तत्र विश्रम्य, वारा.पु., २४९ / यजमानं च तां रात्रि, हारी., १०६ मूलतापी पयोष्णी च, मत्स्यपु., ३५ यजुषां पारगो यश्च, शकः, मूळमध्याप्रदेशेषु, छ. का., २७४/ यजेत दविकर्कन्धु, याज्ञ., मूलेन लोकान् जयति, यमः, ११३ वाश्वमेधेन, वि. स्मृ., मृतस्य नामतोद्दिश्य. वारा. पु.,२४९ यापूनः, वि.म., २५२ / यज्ञेश्वरो हव्य, वि.पु., १९७ मृताहनि तु कर्तव्याः, वि.पु., २६५ यज्ञेषु दाभागाः पुण्याः, प्रमंनु., २२० , यथान्यायं, मार्क., पु., २६. यज्ञोपवीतं यो दद्याद, वायुपु., १५७ मृताहे पार्वणं कुर्वन् , मत्स्यपु., २६२ * यज्ञोपवीत्यनी, बैज, गृ., १६२ मृते पितरि पुत्रेण, मरीचिः, २६३ यतय वीतरागाय, छाग., यस्याथ, ब्रह्मपु., २५७ यतिस्तु सर्वविप्राणां, बायुपु., वै पुत्रः, हारी., २५२ यातखिदण्डी करुणा, ब्रह्मपु., राज्ञि सपिण्डे तु, ब्रह्मपु., २६६ * यतीन् गृहस्थान् , कात्या., मृतेऽहनि तु कर्तव्यं, याज्ञ., वृ.शाता., यतेः किंचन कर्तव्य, ब्रह्मपु., २६६ याज्ञ., २६२ यत्किचित्पच्यते गड़े, शङ्कः, २११ मृत्संयुक्ताभिरद्भिस्तु, वायुपु, १४० यत्किंचित्पितृदेवत्यम् , यमः, ६५ मेक्षणेन घृताकेन, ब्रह्मपु., १६८ । यत्किंचिन्मधुना मिश्र, मत्स्यपु., ४९ , मासि, पैठी., " ·APPENDIX E ३३३ * यदि द्विपिता, आप., लभ्येत पित्रथै, बृह., प्रष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. यत्किचिन्मधुना मि मनुः, १९ २४२ युक्तं, यमः. पाणिष्वाचा. आश्व. गृ., १६९ यत्तु भुक्त्वा पुनमुंडके, यमः, १९१ बाणिज के दत्त, मनु, ९५ यदुक्तं यदहस्त्वेव, छ.का., ११ यनेन भोजयच्छाद्धे, मनुः, शाता.,५७ यदेवं बहुभिः पापेः, हारी., १२८ यदेवमपरं पिण्डं, यम, २२३ * यत्र कवन नर्म, वि.स्मृ., ३० यददाति गयास्थश्च, याज्ञ., २० कवच सर, वि. म., ३० शङ्ख, ३१ , तु क्रियते कर्म, देव., १४२ | यद्धविश्चिरकालाय, मनुः, यत्र यत्र प्रदानव्य, मत्स्यपु., २६२ / यद्भुतं पिठ्यज्ञेषु, निगमः, १११ भवेच्याद्धं, छ.का., यद्यत्पूतं मन्येत, हारी., १९५ शाङ्गंधरो विष्णुः, मत्स्यपु., ३६ यद्यपदाति विधिवत्, मनुः, १७८ ,, सातु पितरो, ब्रह्मपु., २१ यद्यद्रोचेत विप्रेभ्यः, मनुः, बृह.,१७४ यत्रास्ते नारसिंहस्तु, मत्स्यपु., ३४ यद्यनिवेदितं किंचित् , ब्रह्मपु., २१३ भगवान् भीमः, मत्स्यपु., ३७ * यद्यपि स्यादुभा, प्रवराध्यायः,२४१ * यत् सोमाय पितृमने, हारी., १६३ * यद्यमायाङ्गिरसे, हारी., १६३ यथा चैवापरः पक्ष:, मनु:, १४ योकं भोजयेच्छाद्ध, बृह., ५८,१२५ धेनुमहस्रपु, यमः, १७८ १२४ प्रथममेवं, आप., १०५ योकजाता बहवः, श.लि., २६३ अयुस्तथा कुर्याद , मनुः, २१२ यद्वेष्टितशिरा भुक्ते, मनुः, शाता., यमः, २०२ १८९ यथाथता: पतितान , उशना, यः पुण्यात्मा घिनोति, लक्ष्मी., यथालाभोपपमेषु, याज्ञ., १६१ यमाय धर्मराजाय, ब्रह्मपु., २७८ यथावद्वैश्वदेवत्यान , देव., २१३ * यमायाङ्गिरसे, बौघा., यथाशक्या प्रदयाच, ह., वि. स्मृ., २५० यथरिणे बीजमुन, मनु:, १६२ यथेह पुरूष तं च, ब्रह्मपु., २१५ यमायाङ्गिरसे वाथ, ब्रह्मपु., यथैवापचरेहवान् , शाना., २७१ * यमुनातीरे, वि.स्मृ., यथोक्तनैव कालेन, छ.का., २५८ यमुनादेविका काली, मत्स्यपु., ३४ * यदग्नि काव्य, हारी., १६३ | यवत्रीहिसगोधूम, मार्क. पु., यदनं विशदं नाम, यमः, २२१ * यवाग्वपूप, पैठी., समुपामन्ति, यमः, १०७ / यवार्थास्तु तिलैः कार्याः, याज्ञ.,१४५ यदा चतुर्दशीयाम, छ.का., ११ यवैरन्ववकीर्याथ, याज्ञ., १४५ * यदि गच्छेत्पपा, पैठी., १२६ * यवैस्तिलार्थः, कात्या., २७० वसि., १ श.लि., ४८ ·KRTYAKI.PATARU SRIDDIIAKANDA ३ ९ ए ६ पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. यवोऽसीति जपेन्मन्त्रं, ब्रह्मपु., २१९ * यस्ये में बर्मनी, हारी., यशश्चतुाम , वि.स्मृ., यः स्वाध्यायामिमांस्तस्माद् , छ. का., यः शूद्वान् पतितांश्चापि, देव., १०१ यश्च दुतपश्चर्यः, यमः, यागकाल: म विज्ञयः, बौधा., निन्द्यात्परं जीवन , यमः, याचको दापक चैनौ, हारी., १८१ प्रजिताजातः, यमः, ८३ याचते यदि दानारं, वारा.पु., १८९ फूत्कारवद्भुते, प्रभास., १८८ या चाप्यन्या चतुर्थी स्यात् , वायुपु., ,, संगतानि कुरुते, मनुः, सगोत्रां समारूढो, देव., १०० याविना दापिता दाता, यमः, १८१ सपिण्डीकृतं प्रेतं, शाता., २६१ याजयन्ति च ये पूगान् , मनुः, ८४ यस्ततो जायने गर्भो, वसि., २६९ याजिनो वा पुनस्ताभ्यां, देव., ९८ यस्तत्र प्रकरोऽमस्य, छ.का., २७६ यातुधाना: पिशाचाच, बौधा., १९० यस्तयोरममभाति, देव., प्रलुम्पान्त, यमः, १७७ * यस्तिष्ठेद्वायुभास्तु, वायुपु. ५२ यात्राथमिति तन्प्रोक्त, भाव. पु., यस्तु तं न्यायतो रक्षेन , हारी., १०० यात्राम्बकादश प्राक्त, विश्वा., यस्तु पाणितले भुक्त, यमः, या दिव्या इनि मन्त्रे ग, याज्ञ., १४५ व्याकुरुते वाचं, मत्स्यपु., ७० ,, दिठयेत्यर्यमुत्मज्य, मत्स्यपु., यस्त्वन्यं भोजयेच्छ्राद्ध, शाता., ५९ :४६ यस्त्वेकपङ्क्तयां कुरुते, हारी., १८२ यानानि दामदामीन, रामायणं,२४९ यस्मादुत्पत्तिरेतेषां, मनुः, ११० यानिन ने निरयान भारान् , देव.,७९ यस्माद्ब्राक्षणबाहुल्याद् ,ब्रह्मपु.,१२१ या पत्री पुत्रकामा स्यात् , हारी., यस्मिस्ते संसा: पूर्व, याज्ञ., २०० २२२ यस्मिन् गुणोदितं विप्रं, देव., १८ यामांस्त्रीनधि कान्वापि, छ..., १२ देश पठ्यते, वायुपु., २१७ याम्योन्मुम्बषु दर्भपु, ब्रह्मपु., यस्मिन्नन्द द्वादशैक, छ.का., यावच कन्यातुलया:, ब्रह्मपु., १६ यस्मिन् पाण्डुविशालात, वायुपु., ३३ यात्रजीवं तथा कुर्याम , वि.म.,२५८ * यस्य च दश, वसि., ६८ यावन: सम्पृशेदः, मनुः, ते प्रतिगच्छेयुः, वायुपु., १७ यावतो प्रमते पिण्डान , मनुः, यमः, पिता पितामह, वि.स्मृ.,२३७ शाना., ७५ पिता प्रेत:, वि.स्मृ., * यावत्रिपुरुषम् , पैठी., २६३ * यस्य पितामहः, वि. स्मृ., २३७ यावदूष्म भवत्यन्ने, मनुः, हारी., यस्य मित्रप्रधानानि, मनुः, वि.स्मृ., यमः, शाता., शना, १८७ वेदश्च वेदी च, यमः, यावद्धविष्यं भवति, यमः, वै यजमानस्य, यमः, १३२ यावद्भूमौ, श.लि., १८८ ” ·APPENDIXE ३३५ ९ पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. यावन्तश्चैव यैश्वाः, मनुः, येषां वापि पिता दद्यात् , हारी.,२३७ यावन्ति पशुरोमाणि, वास., १९२ | ये सपिण्डीकृताः प्रेताः, शाता., २५५ युक्षु कुर्वन् दिनःषु, मनुः, ६१२ * ये समाना इति, बैज., यम युगागेषु युगान्तेषु, ब्रह्मपु., ये समाना इति द्वाभ्यां,ब्रह्मपु.,२५६, यग्मास्तु प्रामुम्पान् विप्रान् , वि.पु., २६८ भवि. पु., ६ युग्मांस्तु भोजयेद्वृद्धी, शाता., २७१ याज्ञ., २५७ युग्मानाशयेत्र, काल्या., शाता.,२५३ युग्मानेय स्वस्ति वाय, छ.का.,२७४ सोमपा विरजसो, यमः, युता लिङ्गसहस्रेण, मत्स्यपु , ३८ स्तेनाः पतिताः क्लोबाः, मनुः, ८४ * युवभ्यो दान, गौत., येऽस्मत्कुलेजा पितरो, ब्रह्मपु., २१४ * युवानस्तमिन् , कात्या., २४ ये हतास्तत्र संग्रामे, निगम., १११ येतचूदा ये बाला:, यमः, २२१ योगिनं समतिक्रम्य, छाग., १३४ ये च स्वामिनि मन्त्रस्तु, ब्रह्मपु.,२१५ योगेश्वरेभ्यश्च सदा, वायुपु., १९८ ये रुपचयी: स्युः, मनुः, ११० योगो मघात्रयोदश्योः, ब्रह्मपु., ये चाल पिश्ये देवानां, देव., कूर्मपु., योजयेद्दवपूर्वाणि, शाता., १४१ ११९ यो दद्याद्रागसंमोहात्, ब्रह्मा.पु.,१९३ योनिदोषेण यो दुष्टाः, देव., " चाप्यकत्रचूडास्तु, ब्रह्मपु., * येऽत्र पितर: प्रेता:, वि.स्मृ., २०६ योऽप्रसन्नमना भुङ्क्ते, मनुः, शाता., ये वतरशुभःि, यमः, १८९ येऽधर्माननुवर्तन्ते, वायुपु., १३९ * यो वा जीवति, निगमः, २३८ ये प्रनिग्रहानाकाहाः, यमः, यो वा संवर्धयेदेहं, ब्रह्मपु., ६५ येभ्यः पिण्डान् पिता दद्यान, यज्ञ., वेष्टितशिरा भुङ्क्ते, मनुः, शाता., १८९ परि., २३८ येभ्या दत्त न देवानां, यमः, यम, १८९ २३८ १२६ वा पिता, शाङ्का, यो वै बिद्वान च, यमः, ये मामकाः पितर:, वि.स्मृ., ह्यमिः स द्विजो विप्रैः, मनुः, १६४ शाता., १७१ येयं दीपान्विता राजन् , भवि.पु.,१७ य यजन्ति पितृन् देवान् ,यमः, २३२ र ये यत्र योजिता: श्राद्ध, बृह., १४१ ब्रह्मपु., १५१ रक्षन्ति दर्भा असुरान् , यमः, १२९ ये व्यपेता स्वकर्मभ्यः, यमः, श्रोत्रियाः पक्तिं, हारी.,१२९ येषां दाहो न क्रियते, ब्रह्मपु., २१४ / रक्षांसि यक्षाः, वायुपु., ·३३६ KRTYAKALPATARU SRADDHAKÄYDA पृष्टसंक्या. पृष्ठसंख्या. रक्षांसि हि विलुम्पन्ति, मनुः,१४२ रुदितं चावधूनं च, यमः, १९१ रक्षोनमन्त्रपठनं, वि.पु., १९. रूक्षं कृमिवृतं क्लिमं, यमः, ११५ रसोनानि च सामानि, बौधा., १९५ रोगी हीनातिरिक्ताङ्गाः, याज्ञ., रक्षोनार्जुहुयावनौ, ब्रह्मपु., २६९ * रोचत इति, बसि., २१२ रक्षोने काश्मरीपात्रे, ब्रह्मपु., १५४ रौप्यमात्रेण पाचादि, ब्रह्मपु., १५४ रजतस्य कथा वापि, वायुपु., १६० रजस्वला च चाण्डाला:, वृह., १३८ या नारी, महाभा.,१३७ / लक्ष्मीघरेण कृतिना, लक्ष्मी., २ षण्हश्च, मनु, १३६ लक्ष्मीवसति पुष्पेषु, शाता., २१९ पुंश्चली वा, हारी., १३९ / लक्ष्मीवस्ते सदा गोठे, शाता., २१९ रजस्वलाभिर्यदृष्ट, यमः, १९१ लभते यत्र गौस्तृप्ति, वायुपु., रमिप्रमाणाः शस्ता वै, वायुपु., ११४ *लवणं वासबे, बि. स्मृ., २८ रसास्तमुपतिष्ठन्ति, वायुपु., १५८ लवणेन सुवर्णानि, वायुपु., १५८ राक्षसानां वधार्थीय, यमः, १८३ लाजान् मधुयुतान् ,श:, राजतं काखन चैव, वायुपु., १५८ लाजोदकाभ्यां पूर्ण तु, ब्रह्मपु., २७९ रजतातं वा, वायुपु., १५९ लोकस्याप्यायने युक्तान् , मनुः, १७१ राजतैीजनरेषाम् , मनुः, १८० लोके श्रेष्ठतम सर्वम्, वायुपु., १५६ * राजनि च प्रेते, वसि., २४९ लोभायः प्रविनोन्यर्थान् , देव., ९९ राजप्रेष्यकरो नित्यं, देव., १०१ लोहदण्डं तथा तीथ, मत्स्यपु., राजभिः पूज्यते वापि, वायुपु., १५९ * लोहानां सीस, पैठी., १८१ राजमृत्यान्यबधिर, नमः, ८१ लोहितान् वृक्षनिर्यासान् , शङ्गः, ५२ राजमाषानणूश्चैव, वारा. पु., ५३ राजमाषान् मसूरांश्च, शङ्कः, राजमाषासुरी, वि. स्म., ५१ वंशो हरोद्रेई, मत्स्यपु., * राजसेवकान् , वि. स्मृ., ८९ वंशो नो वर्धनां भूयो, देव., २१० राज्ञः प्रेष्यकरो यश्च, यमः, ८३ वक्तव्ये कारणे संझा, देव., १८८ * राज्य शाक्रे, वि स्मृ., २८ * वटे, वि. रमृ., ३० रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीत, मनुः, २३ वडवायाम, वि. स्मृ., माता., २३ वणिजो मधुहन्तारो, यमः, ८२ रामाधिवासस्तत्रापि, मत्स्यपु., ३७ वधबन्धोपजीवी च, हारी., राष्ट्रकामास्तथोन्मत्ताः, यमः, ८१ वनं पुष्पफलोपेतं, बायु., १५९ राहुदर्शनदत्तं हि, यमः, २२ * वनेषु, वि. स्मृ., ३१ २३ वां पशूश्चरं चैव, हरी., २५६ रुक्मंदर्भास्तिला गावो,मत्स्यपु.,२३१ | वन्दिमागधसूतान, ब्रह्मपु., २२८ वि. स्म., ·APPENDIX E ३३७ she पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. * वयसां पिण्डान, बौघा., * वाजिनो दशम्याम् , वि. स्मृ., २६ * वयसां हि पिनरः, श्रीधा., १६५ वाजे वाजे इति ततो, वि. स्मृ.,२०७ ययाभिः ग्वादयन्त्यनान , मनुः, २२.३ पठन्, मत्स्यपु., २२० * बराहपर्वन, बि. स्मृ., प्रीतः, याज्ञ., १९९ वजनीयं गदा सादः, मार्क. पु., ५४ * वाजे वाज इत्यभि, हारी., २०४ वर्जनीयानि वाम, वायुपु., ५३ वाजे बाजे इति प्रोक्त्वा, बृह., २०४ वजया तथा चान्यान , प्रद्यपु., ५४ * वाणिज्यमष्ठम्याम् , वि. स्मृ., २६ दशा प्राज्ञो, वायुपु., * वाणिज्यसिद्धि, वि. स्मृ., २८ वर्जयलवणे सर्व, महाभा., वातजो नाम षण्डः स्यात्, देव., वर्णकौशयपत्रार्ण, वायुपु., १०२ वर्तुलोस्तु ततस्तांब्रीन , ब्रह्मगु., २५७ वायुभूता न दृश्यन्ते, यमः, १०५ वर्धमानानले श्राद्धम , महाभा., ४६ वारुगेन कृपवृद्धि, ब्रह्मपु., २९ वर्धमानाममावास्या, छ. का., ११ त्वमावास्या, वि.पु., १४ वशे तिष्टान्न भूनानि, वायुपु., १५९ बाधीणसस्य, आप., ४५ वर्षाभ्यश शरज्ञ, प्रामपु., * वाणसं तु तं प्राहुः, निगमः,४२ वर्षामु मध्यशाकम्नु, नागपु., १८ वाधीणसस्य मांसेन, कात्या., ४३ मनुः, * वसवः पिनरा, पेठी., ४१ बसवः पितरो नया:, देव., ३० वार्यपि श्रद्धया दत्तम् , मनुः, १८० वासरस्य तृतीयांशे, छ.का., ११ शाता., २७१ वसामन्ना, त्रि. स्मृ., १५.१५ वासवाजैकपाक्षे, वि.पु., वसिष्ठाका स्वाध:कारमा, छ. का., वासश्चाप्यहतं युग्मं, ब्रह्मपु., २६९ वाससा चावधूतानि, ब्रह्मपु., १५९ वसुमद्रादिनिमुना', याज्ञ., २३० । वासो हि सर्वदैवत्यं, वायुपु., वमून बदन्ति तु पितन , मनु:, २३० वाहनानि च मुख्यानि, वायुपु.,१५७ ८९ वर्मयुर्नियताहारा:, यमः. * विकर्मस्थांश्च, वि.स्मृ., वस्त्रशोचादि कर्तव्यं, वारा. पु.. १०४ विकिरत्तषु च तिलान् , ब्रह्मपु., १५२ १८४ वस्त्राणि लोहाद्वान, ब्रमपु., २७८ विकिपितृभृत्येभ्यो, ब्रह्मपु., वस्त्रालंकारशय्यादा. वृह, २४६ विट्पतिं मातुलं बन्धुम् ,मत्स्यपु.,६२ १३८ वस्त्रामा क्रिया नास्ति, वायुमु., १५९ विवाहमार्जार, उशना, वसोत्तरं चानुपूर्व, मत्स्यपु., १४६ वितण्डया परीवादो, ब्रह्मपु., १२१ :: वितस्तायाम्, ३१ वाग्भावदुप्राश्च नथा, ब्रह्मपु., * वाच्यतामित्यनुज्ञातः, कान्या.,२०० विदायाँश्च भरुण्डांश्च, शङ्खः, याज्ञ., १९९ विद्यातपोऽधिकानां वै, सुमन्तुः,१२५ कात्या. विद्या नार्यः सुरूपाश्च, वायुपु.,१५९ , वि.स्मृ., ·३३८ KRTYAKAL.PATARU SRADDHAK.INDA पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. * विद्यामभीष्टां, वि.म., २८ विविक्तेषु च देशेषु, यमः, ११५ विद्वद्भोज्यान्यविद्यालो, वसि., * विशागानि, गाभि., १३ विद्वद्भयो दाक्षिणा दत्ता, मनुः, ५४ विशाम्बयां शुभान पुत्रान, ब्रह्मपु., विद्वांसः सुव्रताः शान्ताः, अमः, ६५ विधानं चैतदेव स्यात् , देव., २१. विशेषनो, वि.म., १७९ विधिनस्तेन भवति, शाता., ६.६१ विशेषमाभ्यो ब्रुवने, छ.का., ११ विधिना त्वानुपूर्येण, हारी., १२९ विश च, वि.स्मृ., सनियुक्तस्य, हारी., २५६ विशेषण, वि.म्म.. विधिहीनममृधामं, यमः, १९ विश्वास देवान गौः पुष्पैः, मत्स्यपु., विधीनां परिभाषा च, लक्ष्मी., १४४ विन्दते पितृलोकं च, हारी, २५६ विश च देवा: परमां, वि. पु., १९७ विन्ध्ययोगश्च गङ्गायाः, मत्स्यपु., ३९ विभत्रा: प्रीयन्ताम , कात्या., विन्यसेत्प्रयतः पूर्व, मनुः, १७३ विपणेन च जीवन्तो, मनुः, विश्वाश प्रीयला. याल., १९९ * विपाशायाम, वि.स्मृ., ३१ विश्व देवाश्र पीयन्साम , ऋणपु.,७० विप्रं श्राद्ध प्रयझेन, वि.स्मृ., ६९ विशेभ्यशाथ देवेभ्यः, ब्रह्मपु., २७८ विप्रवद्वापि तं श्राद्धे, मनुः, २३६ विशेभ्य: श्राद्धदभ्यः, प्रामपु., १८४ विप्राश्गुष्ठं गृहीत्वा तु, ब्रह्मपु.,१५१ विषच्छाहनं माम. री., विप्राणां क्षालयेत्पादान् , मत्स्यपु., विषाणवी म्य इगा:, वि. स्मृ., १ विप्राणामात्मनश्चैव, मत्स्यपु., १९७ * विषुव, वि. स्मृ., विप्रानुद्धरते पापात्, छाग., १३३ / विष्टशंस्त्रीन वषमत्र, यमः, २०३ विप्रान्तिके पितॄन् ध्यायन् , मनुः, विष्णुपंद. वि. म्म.. ३१ १७३ विमर्जया मानुष्य, ब्रह्मायु., २१ विप्रान्ते वापि विकिरे , मत्स्यपु., विमज येत स्मरन् विष्णु, ब्रह्मपु., २२४ विप्रान् प्रदक्षिणीकृत्य, बृह., २०४ विमृज्य प्राझगांस्तांस्तु, मनुः, ११२ विमुक्तः सततो धीरो, यमः, ६४ वीक्ष्यान्धी नवत: कागः, मनुः, ९६ विराट्सुताः सोमसदः, मनुः, ११० वीणावंशध्वनी वाथ, ब्रह्मपु., विलेपनार्थ दद्यासु, ब्रह्मपु., १५३ वारणाचालपश्चैव, वायुपु., ११४ विवाहादावेकमेवात्र, छ.का., २७५ * वीरानः पितरो, वि. स्मृ., विवाहादिः कर्मगणो, छ.का., २७५ वृत्र महेन्द्रश्च ततः, ब्रह्मपु., ११६ विविक्तेषु च तुष्यन्ति, देव., ३२ वृथाजटी वृथामुण्डी, वायुपु., १३९ ११५ / वृथाजाता विरक्ताश्च, ब्रह्मपु., च दत्तन, मनुः, ·APPENDIX E ३३९ ६३ पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. पृथा तेनानपान, शाता., ५३५ वैष्णवीषु च ये सक्ताः, यमः, ८२ वृथा दागंश्च यो गच्छेन, वायुपु.,९३ * वैष्णव्यर्चा यजुषा, कात्या., १८६ वृथामुण्डाश्च जाटला:, यायुपु., ९२ प्रतिनो नियमस्थाश्च, यमः, ६४ * वृथालिङ्गन: वि. स्मृ., ८९ व्रती थः त्रियमभ्येति, यमः, ९७ वृद्धिकामस्याटम्यां, ब्रह्मपु., व्रात्यान् , वि. स्मृ., ८९ वृद्धी यत्क्रियते श्राद्धं, भवि. पु., ६ * व्यजनं तालवृन्तं च, वायुपु.,१५७ वृषलीपनिश्च दागन, यमः, * व्यतीपातः, वि. स्मृ., पठ:, यमः, * व्यतीपातो गजच्छाया, याज्ञ., वृषलीभिः प्रपीताच, यमः, * व्यामिश्रत्वादू, हारी., * घेत्रवन्याम, वि. स्मृ., वेदज्ञः मर्यशास्त्रज्ञः, यमः, * वेदपारगः, वि. स्मृ., ६९ शकुनीनां निवासाश्च, वायुपु., १७० बेदविक्रायणी यत, उशना, ७६ शतं वै पाण्डुरोगी च, यमः, ९६ वेदावेगात्रनम्नाना:, यमः ६१,६५ * शतद्रुतीरे, वि.स्मृ., वेदविगात्रनम्नानान, मनु:, ६९ शतरुद्रा शताद्वा च, मत्स्यपु., वेदविद्रात खमं, यमः, १२९ शतायुश्चैव विज्ञेया, मनुः, * बदाम्याय कम्य, वि. स्मू., ६९ शन्नो देव्या अपः क्षिप्त्वा, याज्ञ., बेदार्थावगतमामा, या., १४५ बेदार्थावत्प्रवक्ता च, मनु:, ६३ शयनासनयानानि, वायुपु., १५८ * वदो वदाङ्गानि, हारी., ६६ शरणं रत्न संपूर्ण, वायुपु., १५७ वै कङ्कतं नालिकर, वायुपु., शरीरप्रभवैर्दोषैः, यमः, बैकुण्ठनीयं च परं, मत्स्यपु., ३५ शरीरोपचये श्राद्धम् , भवि. पु., वैदर्भा चाथ वेगा च, मत्स्यपु., ३८ शर्कराकीटपाषाणैः, ब्रह्मपु., वैवस्त्रनाय कालाय, ब्रह्मपु., २७८ शर्कराः क्षीरसंयुक्ताः, वायुपु., वैश्यस्य चत्र वक्तव्य, महाभा., २२० शर्कराफलमूलं च, यमः, १७४ वैश्यानामाज्यपा नाम, मनुः, ११० शल्यकश्चतुरो मासान् , यमः, ४२ ४१ वैश्यापतिः कृ ण पृष्ठः, देव., १०० शशकूर्मयोस्तु मांसेन, मनुः, वैश्वदावं ततः कुर्यात , आदित्यपु., शशः प्रीणाति षण्मासान् , यमः, ४२ २२६ / शशी प्रीणयते देवान् , यमः, वैश्वदेवं प्रकुर्वीत, मत्स्यपु., २२६ शशः पाण्मासिकी तृप्तिः, देव., ४३ १३७ वैश्वदवविहीनं तद्, भवि. पु., ६ शस्त्रं कालायसं सीसं, देव., २७२ वैश्वंदवबिहीने तु, मार्क. पु., शस्त्रहतानां, वि.स्मृ., २६ ३० वैश्वंदव्यां तृतीयायाम, ब्रह्मपु., १८ * शाकंभर्याम् , वि.स्मृ., वैष्णवी काश्यपी चैव, वायुपु., २१८ * शकुनेन सप्त, पैठी., ५६ ४८ २२३ c WWW ur ०० ·३४० KRITIK11.1.TURI पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. शकुनश्चतुरो मामान , देव., शुध्यधामान मत्ाक्त, भवि. पु., शाक: कार्या तृतीया स्याद् , वायुपु., शुभ-का, असा यु., १५३ १७ शुभांस्तु सूपशा काशान , मत्स्यपु., शाखान्तगं वाप्यध्वयु, मनु:, शाता., ५७ शुभूयामिपमानां, वाग. पु., २४८ शाश्वतान् प्राप्यते लोकान, यमः, शूप्रध्या भूना राज्ञा, हारी., शूद्र जागापजाबी ध, देव.. ९९ शास्य दधि मध्यक्त, ब्रह्मपु., २६५ शूदयाजिनः, वि.स्मृ., शिखिभ्यो धातुरक्भ्य, बायपु., ९३ शूशिष्यो गुमर, मनुः, शिवभक्तः पितृपरः, मत्स्यपु., ६२ शूद्वाचायः सुनाचार्यः, यमः, शिवमस्त्विति शेषाणां, बैज., शुभाभधान , वि.मृ., ८९ शिवां च बुद्धिं, ब्रह्मपु., २१४ शुद्धावर गुणकाशख, " हि बुद्धि, बायपु., शूद्रामा:ना:, हारी., १०० शिवा आपः सन्त्विात च, छ.का., शुदायम.ब.कुयाद् , मास्यपु., शिशुरामहोत्री च, यमः, शृनांमतिदेव, हारी., शिष्टभ्यो दीयतां चैत, ब्रह्मपु., शेषमनमनमान, शाना., शमान विनानुसारण, अमपु., १२१ * शिष्यांश्चैक सगोत्रांच, गौत., शला श्रीकर ताथ, मम्मपु.. ३६ ७२,७७शापानश्न विख्याना, मत्स्यपु., ३८ * शिष्यानीप गुणवतो, वसि., * शाणप, वि. स्मृ., शीघ्रामाह्वानयेमि, वारा. पु. २४७ | शोभन न यानं, वायुपु., शीतलमन्नं शौद्रं, यम:, १७९. शौचाचा परिचमाद् , देव., ९९ शुक्रतीर्थ च विख्यातं, मत्स्यपु., इमश्रुकर्म कारगिधा, वारा.पु.,२४६ शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठाः, ब्रह्मपु., १.६ । इम कमरिनान, दव., ११७ शुचयो निर्मलाः पुण्याः, देव., २३० श्यामाका हनिनामाना, वायुपु., ४७ शुचिं देशं परीक्ष्याथ, यमः, ११५ । सामावि, वायुपु., विविक्तं च, मनुः, वृह., श्यामा विशेषग, ब्रह्मपु., ११५ यावदन्नः मूनिकासः, ब्रह्मपु., शुचिर्भूत्वा तु विधिवत् , वारा.पु., श्यावदन्ना कुनम्धिनः, यमः, ८२ श्रद्धया दीयन यम्माद , वृह., १७६ * शुचीनुपसृष्टा, हारी., १.३ परगा युक्ता, ब्रह्मपु., १५२ * शुचीन् मन्त्रवतः, आप., प्राप्यते धर्म:, बोधा., १७८ शुचौ देशे विविक्ते च, यमः, शाध्यत बुद्धिः, बौधा., १७८ ·APPENDIX E ३४१ " वि.स्मृ., सर्वेषु, मत्स्यपु., १ १ पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. श्रद्धा च नो मा व्यगमद्, कात्या., श्राद्धकृत्स समाप्नोति, देव., २३२ श्राद्धदः पञ्चदश्यां तु, मनुः, वृह.,८०४ श्राद्धनाशो मौननाशः, ब्रह्मपु., १२१ मनुः,२१२ श्राद्धभुग्वृषलीतल्पं, बृह., मनुः, देव., यमः,२०३ २२९ ग्राज्ञ.,१९५ श्राद्धभोजी समुच्छिष्टं, देव., १९२ श्राद्धमनिमतः कार्य, छ. का., २५१ २०७ श्राद्धमेतेषु दत्तं च, मत्स्यपु., ३८ * श्रद्धान्वितः श्राद्धं, कात्या., यहत्तं, मत्स्यपु., ३६ श्रद्धापवर्ग विस्य, महाभा., वि. स्मृ., १० श्रद्धायुनं, कागा., अपयशापर बल्ली, पु., २७८ / श्राद्धमतेष्वकुर्वाणो, वि. स्मृ., १० श्रवणेन गान पुण्यां, ब्रह्मपु., २९ श्राद्धसंपद आतिथ्यम् , लक्ष्मी., श्राद्धं कृत्वा प्रयन, शद्धः, १७५ श्राद्धस्य पूजितः कालः, देव., १८ कृत्वा पर श्राद्ध, शा., २२९ पूजितो देशो, देव., ३२ श्राद्धं जीवन एवात्र, लक्ष्मी., २ श्राद्धस्वरूप तद्भदो, लक्ष्मी., ,, तु त्या प्रथम, ब्रह्मपु., २६६ श्राद्धानिकार्य दानं च, मत्स्यपु., ३८ ,, तु पोर्णमाम्यां च, ब्रह्मपु., २७ श्राद्धादि मातापितृभिः, ब्रह्मपु.,२६५ तेनापि कर्नयं, अपु.. श्राद्धाधिकारिणोऽप्यत्र, लक्ष्मी., " दया च भुक्त्वा च, वसि., श्राद्धेषु तानि यो दद्यात्, वायुपु.,४९ वृ. शाना., २२८ श्राद्धे दत्त्वा पितृभ्यस्तु, वायुपु.,१५७ ११० निमन्त्रितो विप्रो, देव., १०८ श्राद्धं पर तृमिमुंपत्य, वि. पु., १४ नियुक्तो भुञ्जानो, यमः, १८८ पुनाति व यम्मान , पैठी., १३० भोक्ता च, वि.पु.,२२९ प्रति कचित्र, याझ., * श्राद्धे नैतान् , पैठी., ९१ प्रति रुची चव, जाबा., २६१ श्राद्धे नोद्वासनीयानि, वसि., २२६ " भुक्त्वा यदुच्छिष्टं, मनुः, १९२ पितृगणस्तृप्ति, वि. पु., १३ विषुवताः कुर्यात, ब्रह्मपु., १७ प्रशस्तास्तिथयो, मनुः, १४ ,, साधारण नाम, मत्स्यपु., २३५ वाः प्रयत्नेन, ब्रह्मपु., ११४ श्राद्ध कर्माणि शस्तान, आदित्यपु.,४८ श्राद्धे धूपानही दद्याद्, वायुपु., १५७ श्राद्धकाल प्रशंसन्ति, हारी., ४६ । श्राद्धे ह्येतानि यो दद्याद्, वायुपु., श्राद्धकालेषु यद्भुत, हारी., १८९ १५८,१५९ समाहूतान्, देव., ११७ * श्रावण्याग्रहायि, वसि., श्राद्धकृच्छ्राद्धभुक् चैव, मत्स्यपु.,२२९ * श्रियं सार्पे, वि. स्मृ., २८ २१ २ a श्राद्ध काले ·KRTYK11.HATARU SRIDDIAK INDA प १ ३ वे. स्मृ., २२८ ९५ २५ प्रश्नमंख्या. पृष्ठसंख्या. श्रीपर्णी च नही पुण्या, मत्स्यपु., ३७ * श्वाचति वा श्राद्ध, श. लि., १०३ श्रीपतेश्च तथा तीर्थ, मास्यपु., शोभून एकानुाराष्ट्र, हारी., २५१ श्रुतशीलापसंपलं, बमि., श्रुतव्रतविहीनैश्च, शाना., श्रीनाथध्यानसिन्धु, लक्ष्मी.. पट छागेन, कान्या., * श्रीपर्वते, वि.स्मृ., श्रेष्ठं छत्रं च यो दद्यान, वायुपु., पडङ्गविज्ञानयोगी, ब्रह्मपु., १. पढनूनं नमस्कुर्यान , मनुः, ૨૦૮ श्रेष्ठमा हुस्त्रै ककुदम् , बायपु., पडयः पितृभ्यस्तदनु, छ. का.,२७२ * श्रेष्ठथमभिजिति, वि.स्मृ., पण्डको वातजः २०डः, देव., १०१ * श्रोत्रियाननवद्यान् , काल्या., ६१ पण्डा मू कुनबी, श्रोत्रियान्वयजत्रैव, मनु:, ६. षण्मामांछागमोसेन, मनुः, * श्रोत्रियान् वायूप, गौन., ६० पटि काणः शनं १०ः, यमः, श्रोत्रिया भोजनीयास्नु, बृद., २४६ ६ षष्ठी घन, हारा.. श्रोत्रियायैव देयानि, मनुः, * पावशीला, आप., श्रोत्रियो ब्रह्मचारी वा, यमः, १३२ पायां तु बालरमार्थ, ब्रह्मपु., श्लेष्मातको नक्तमाल:, वायुपु., १७० गून कृर्षि चापि, मनुः, भः करिष्य इति ज्ञात्वा, वारा. पु., * घटना बन, कान्या., पशु, पेठी., २६ यः कर्तास्मीति निश्चित्य, देव., १०३ पनव निग तत्कुर्याद्, छ. का., श्वक्रीडी श्येनजीवी च, मनुः, ८६ श्वपाषण्डपिशुनाः, वृह., १३८ * श्वः श्राद्धं करीयामीति, पैठी., १२३ संगच्छध संपदा, बेज., * श्व. श्री नापिता, निगमः, १५० मंगमे यत्र निष्ठन्ति, मत्स्यपु., ३४ श्ववादीनां तथा पत्नी, हारी., २०५ मंगृह्य पाणिना पाणिं, वारा. पु.,२४९ श्वा चैव हन्ति श्राद्धानि, वायुपु., संघानान्तनिश्चैव, वि. पु., २६५ १४० संघातान्तर्गताप, वि. पु., २६४ श्वाविट्मूकरममृष्टं, वायुपु., १४० संतप्तवालुका भूमिम , वारा.पु.,२४७ श्वा तु हाष्ट्रनिपातेन, मनुः, १३६ संतारात दुर्गाणि, वारा. पु., २४७ यमः, १३७ तिष्ठमानेष्वईत्सु, हारी., * चित्रिः शिपिविष्टः, आप., ९० संध्ययोरुभयाश्चैव, मनुः, श्वेतचन्दनकपूर, ब्रह्मपु., १५३ शाता., २३ श्वेतार्कमन्दारमये, ब्रह्मपु., १५४ । संभ्याराग्योन कर्तव्य, वि. स्मू., २३ २३ ·APPENDIX E १३० वि. स्मृ., पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. * संध्योपासन, वि. स्मृ., ८९ स एव विद्याद्वौ पिण्डौ, मनुः, २४३ * संपनं पृष्ट्वा, आश्व. गृ., स एवोपपतियो, देव., ९७ * संपनमिति, कात्या., स कालः कुतपो नाम, शाता संपनमिति तमाः स्थ, छ. का.,२७३ स कीलक इति प्रोक्तो, देव., १०२ संपनमित्यभ्युदये, मनुः, २१२ सकृदेव भवेच्छाद्धम् , छ. का., २७५ * संपनमित्याभ्यु, वमि., २१२ सकृदेवाहरेद्दीन् , वायुपु., संपूजयेथर्ति श्राद्धे, छाग., १३३ सक्तून लाजांस्तथापूपान् , वायुपु., संपृक्तेष्वाकुलीभावः, मत्स्यपु., २६२ ४९ संभदश्चण्डवगायाः, मत्स्यपु., ३५ सगोत्राद्वान्यगोत्राद्वा, मरी., २४२ संभोजनी साभिहिता, मनु:, स चाप्यगारदाही स्याद् , देव., १०१ समिश्रा या चतुर्दश्या, छ. का., ११ सचैलनपनं कृत्वा, वारा. पु., २४७ संयोज्याक्षतकर्कन्धु, छ. का., २७४ सततं नैमिषारण्ये, वि. स्मृ., * संवत्सरं गव्यन, आप., योगयुक्तानां छाग., १३३ * सततमादित्य, वि. स्मृ., २८ ४४ स तस्मिन् दिवसे श्राद्ध, ब्रह्मपु., २९ संवत्सरं तु गव्येन, मनु, स तादृशेभ्यः पुत्रेभ्यो, ब्रह्मपु., २६६ * संवत्सरः, हारी., ३ तानाह पुनः शेष, ब्रह्मपु., २१३ संवत्सरकृनं पुण्य, यमः, ,, तु वेदविदां तस्य, यमः, १३२ * संवत्सरमकं, बैंज, सक्रियां देशकालौ च, मनुः, बौधा., २५५ * संवत्सरमेवं, शाजा., शाता., १२० * संवत्सरान्ते, पैठी., * सत्यं क्रोधं च शौचं, पैठी., १२८ २५२ संवत्सरान्ने प्रेताय,वि.स्मृ., सत्यपूतः, ६९ विसर्जनं,पैठी.,२५५ सत्यवन्तश्च धीराश्च, यमः, ६५ * संवत्सराभ्यन्तरे, वि. स्मृ., २५४ सत्रिणो नियमस्थाश्च, यमः, संवत्सरे तु विझयं, शाता., २५३ सदक्षिणाश्च सतिलाः, ब्रह्मपु., २७७ २७३ सदा परिचरेद्भक्त्या, छ.का., संवाह्य चरणी तस्य, वारा. पु., २४९ * संवृते न श्राद्ध, वि. स्मृ., १३८ | सदैवं भोजयेच्छ्राद्धं, शाता., संसारमोचन तीर्थ, मत्स्यपु., ३९ पितृहा स स्यात् , मत्स्यपु., २६२ संसृजतु त्वा पृथिवी, ब्रह्मपु., २५६ वि. स्मृ., २५४ सद्भिश्च निन्दिताचारः, यमः, ८३ ९३ संस्कृतं व्यञ्जनाद्य च, बृह., १७६ सन्ति वेदविरोधेन, वायुपु., स्थानमायाति, हारी., १८६ सपवित्रान् कुशान् भूमौ, ब्रह्मपु., भार्यायां, शाता., २१९ संस्थितायां तु भार्यायां, २६४ पृ. शाता., २५८ | सपिण्डसन्ततिर्वापि, वि.पु., २४४ वि.स्मृ., ·KRTYAKALPATARU ŚRADDIAKAYDA २ २८ पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. सपिण्डीकरणं चति, छ.का., २५१ समिदर्थ प्रशस्ताः स्युः, वायुपु.,१६९ तासां, मार्क. पु., २६७ ममिद्भिः पट फलोत्थाभिः, वायुपु., श्राद्धं, शाता., १६९ स्त्रीणां, वि.स्मृ., २५८ समुत्सृजे दुक्तवताम , मत्स्यपु., २३४ * सपिण्डीकरणमकृत्वा, आव.गृ.प., मनुः, वि.स्मृ., २११ सपिण्डीकरणश्राद्धं, लक्ष्मी., * समुदनांश्च, आप.. १७६ सापण्डीकरणादूर्व, जाबा., २६१ ममुद्रयान, वि.स्मृ., शाता., समुद्रयायी वन्दी च, मनुः, वृ.शाता.,२५८ बान्ताशी, यमः, सपिण्डीकरणान्ता च, शाना., २५३ म मुढा नरकं यानि, मनुः, सपितुः पिण्डकृत्येषु, छ.का., २३. मुढा विकृति: प्रा. देव.. १५२ सपुष्पाञ्जलिमादाय, ब्रह्मपु., २१५ ममूलस्तु भवमः, यमः, सप्त कौमण, काल्या., ४३ समूगास्नान कुशान बही, ब्रह्मपु., सप्तगादावरीतीर्थ, मत्स्यपु., सप्तभ्यो यमसंज्ञभ्यो, ब्रह्मपु., सम्यक संवत्सर पूर्ण. देवतः, २५२ * सप्तमी पशु, हारा., म योपिद्धप: पृपयाद, छ.का., * सप्तमे कर्ष, आप., * सप्तम्यां वृद्धि, पैठी., सरि दराम, वि.स्मृ., * सप्त रौरवेण, वि.स्मृ., सरयूनीर, वि.मू., सप्तषणिां पितृणां च, वायुपु., १९८ सरली देवदाम, वायुपु., १६९ सप्तर्षे वृष्णिकूप च, शङ, मर्षिमामामान, आप.. सप्ताचि प्रवक्ष्यामि, वायुपु., १९८ मापानद्धा सण, वायपु., ४५ * सप्ता, वि.स्मृ., ३१ सर्व च न यथावतम्या, यमः, समतीते दशाह तु, रामायण, २४९ पितृणां दान, बायपु.. समभ्ययोदपात्रं च, बृह., प्रदाक्षागं काय, वि. पु., ६ समयानां च भत्तारः, यमः, यस.पवानन, पु.. * समरविजय, वि.स्मृ., सर्वकामंच बनान, हांग., समर्घ पण्यमाहत्य, यमः, म राजन, महाभा., समानमस्तु वो मनो, बज., * समानीव आकूतिः,आश्व.प., २५३ सब कामामा, पठी., सर्वज्ञा बदवित्मत्री, मत्स्यपु., समाप्ते तु पशुश्राद्धं, हारी., संवतः पितर: पूना:, देव., समाहितमनास्तत्र, देव., * सर्वतः समवदाय, आप., बेज..

·APPENDIX E ३४५ पृष्ठसंख्या. पृष्टसंक्या, सर्वभूतान्तरात्मानं, यमः, २३२ स सर्वकामसंयुक्तो, हारी., २३२ सर्वमन्त्रमुपादाय, याश., स्वर्गाच्यवते लोकात्, मनुः, * सर्वलोहेन छागेन, पैठी., सर्वव्याधिहरं पुण्यं, मत्स्यपु., ३५ सहपिण्डक्रियां कृत्वा, ब्रह्मपु., २५७ सर्वस्मात्प्रकृतामात् , वृह., २०४ सहस्रं तु सहस्राणां, यमः, १३२ सर्वस्मादममुद्धृत्य, छ.का., हि सहस्राणां, मनुः, ५५ * सर्वस्मिन् वा, गौत., १५ सहस्रसमितं प्राहुः, हारी., ६८ * सर्वहुतं सर्व, आश्व., श्री., २४० सहस्राक्षं हिरण्याक्षं, मत्स्यपु., ३७ सर्वाज्यस्वामिकान्याहु', यमः, ११६ सा गौरी तत्सुतो गौरः, मत्स्यपु.,७० * सर्वान् कामान्, वि.स्मृ., २६,२८ सामेनिरमेश्चापधे, मत्स्यपु., २३५ * सर्वामप्रकारम् , श.लि., सा चादिधिषूर्तेया, लौगा., ९८ * सर्वान् श्रवणे, वि.स्म., २८ साधुभिः सनिमन्त्रयेत्, यमः, १०५ सर्वारम्भनिवृत्तानां, छाग., १३३ सानुचराणां यत्नेन, वायुपु., २१७ सर्वे गृहस्थमायान्ति, वायुपु., १७ | सामस्वरविधिज्ञश्च, मत्स्यपु., ते मनुना प्रोक्ता:, यमः, १०० सामान्यमिति शेषाणां, देव., २१० ते मैत्रिणा प्रोक्ताः, हारी., १०० सायं प्रातः प्रदीयन्ते, हारी., पुनरभोज्याः स्युः, देव., सार्ववर्णिकमन्नाद्यं, मनुः, वि.स्मृ., बाीणसं प्रोक्तम् , निगमः, ४२ २११ सर्वेषां तु मतं कृत्वा, मरी., २६३ सार्ववर्णिकमन्नाद्यम् , मत्स्यपु., २३४ सर्वेषामेय भूतानां, वायुपु., १३९ सावित्रीज्ञाः क्रियावन्तः, महाभा.,७३ सर्वेष्वंशहरा माता, वृ. शाता., २५८ सिक्के मधुघृताभ्यां च, ब्रह्मपु., १५४ * सर्वेष्वपि संगमेषु, वि.स्मृ., ३१ * सितानि च सुगन्धीनि, वि.स्मृ., * सर्वेष्वेवापरपक्ष, आप., २५ १५५ स वसन् वै विमानाने, वायुपु.,१५७ सिद्धाः कृताश्च भक्ष्याश्च, ब्रह्मपु., ५४ सवै दुमिणो नाम, यमः, ७५ सिद्धार्थकैः कृष्णतिलैः, वायुपु., १४० ३१ , वाधुपिको नाम, यमः, * सिन्धोस्तीरे, वि.स्मृ., ९९ २६८ सध्यादसात् परिभ्रष्ट, शाता., १९१ सीमन्तोन्नयने चैव, वि.पु., सव्याहृति सप्रणवां, ब्रह्मपु., २१४ सुगन्धायाम् , वि.स्मृ., सध्याहृतिकां गायत्री, याश., १८७ सुगन्धि मत्स्यमांसं च, वायुपु., ४७ सुपर्णकिन्नराणां च, मनुः, ११० सव्येतराभ्यां पाणिभ्यां, वायुपु., २१७ सुमहज्ज्वलनप्रख्यं, वायुपु., १५७ सव्येन चोपवीतेन, शाता., २७१ सुरभीणि तु स्नानानि, वायुपु., १५८ २८ सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां, वायुपु., * सुरूपवतः, वि.स्मृ., २१६ सुरूपान्, वि.स्मृ., २६ ·३४६ KRTYAKALPATARU SRADDIAKAXDA पृष्ठ संख्या. पृष्ठसंख्या- सुवर्णरूप्यदर्भस्तु, ब्रह्मपु., * मौवर्णराजती, कात्या., १४७ सुसंपन्नं च ते अयुः, ब्रह्मपु., २६९ स्तोकं स्तोकं समुद्धृत्य, वृह., १२५ सुसंपन्ममिति प्रोक्त, छ.का., २७३ / स्तोतव्यानि च मन्त्रााण, वारा-पु., २४८ * सुसंपनमितीतरे, कात्या., सुस्वनैस्ते विबोध्यन्ते, वायुपु., १५७ स्तोतव्या चेह प्रथिवी, वायुपु.,२१८ * स्त्रियः प्रतिपाद, कात्या., सूचकान् , वि.स्मृ., सूचकाः पोषकाचैव, यमः, स्त्रिया रक्ताम्बरा यां, वायुपु., ९३ सूर्येन्द्वोः कर्मणी ये तु, छ.का., २७५ स्त्रीकपूर्वयं, वि.म्म., २६. * सृष्टं दत्तमा, आश्व.गृ., १६१ स्त्री च पुभारमास्थाय, देव., १०२ सृष्टिष्टिर्द्विजाचाम्याः, मनुः, १२७ स्त्रीणामध्यमवन, मार्क. पु.,२६७ सेन्द्रफेना नदी पुण्या, परस्यपु., ३८ स्त्रीशुदायानुपेताय, ब्रह्मपु., १९३ सैन्धवं लवणं यश्च, श, १८० स्थावस्तपस्विनो दान्ताम् ,यमः,६५ सोदकं विकिरेदमं, पृ., * स्थान ये च, वि.म्मृ., सोपानत्कश्श यद्रत मनुः, स्थानोपलपनं भूमि, वारा.पु., १०४ शाता, यमः, १८९ * स्थितिविच्छिन्न, हारी., स्थित्व निभृत: की, देव., १७४ सोमपा नाम विप्राणां, मनुः, ११० सपनाभ्यञ्जनं दद्याद्, धारा.पु., २४७ सोमपाश्च कवेः पुत्राः, मनुः, १११ सानकाने के, काया., ६१ सोमवन्तो बर्हिषदः, ब्रह्मपु., खानको जव्यानरत:, यमः, ६४ सोमविक्रयिणे विष्ठा, मनुः, ५५ नारवा ऋणत्रयं नत्र, वायुपु., सोमाय त्वा पितृमते, ब्रह्मपु., २७७ नात्वा चैव शुचि भूत्वा, वारा. पु., * सोमाय पितृमते, वि.स्मृ., २५० १६२ सिग्धमुष्णं च यो दद्याद्, वायुपु., सोमायेति च वक्तव्य, वायुपु., २१८ सोमो पहूताः प्राक् सोमः, हारी., * स्नेहवति वेवाम, आप., १११ स्मरणापि पापानि, मत्स्यपु., सोमो यमोऽङ्गिराश्चैव, हारी., १११ प्रस्नभाण्डानि वज्यानि, ब्रह्मपु.,१५३ सौभाग्यं चाथ माधूके, ब्रह्मपु., १५४ मतं नवश्चतुर्भित्र, यमः, १७९ चान्द्रे, वि.स्मृ., २८ स्रोतसां भदकश्चैव, मनु', त्रयो, वि.स्मृ., २६ । स्थानवम्यामेकर, मनुः, २४ २८ स्युश्च संवत्सरं प्रीताः, वायुपु., ४९ * सौभाग्यकाम, हारी., ४९ स्वकुलं पृष्ठतः कृत्वा, यमः, १०० सौमनस्यमस्त्विति च, छ.का., २७४ हारी., १०० सौम्यां घेनुं ततो दद्याद् ,ब्रह्मपु.,२७७ / स्वगृह्माक्तन विधिना, मत्स्यपु., १७० श.लि., भाग्ये, वि.स्मृ., ·APPENDIX E ३४७ पृष्ठसंख्या. पृष्ठसंख्या. स्वदितं विकिरे श्रूयाद्, मत्स्यपु.,२४५ स्वाध्यायज्ञाननिष्ठाश्च, मनुः, ५९ * स्वदितमिति, वसि., २१२ स्वाहाकारेण हुत्वामी, छ. का., १७१ २४४ स्वाहा कुर्यान चात्रान्ते, छ. का., स्वधर्मनिरताः क्षान्ताः, यमः, ६१ १७१ * स्वधां वाचयित्वा, श. लि., २०२ स्वास्तीर्णशयनं दत्वा, वायुपु., १५९ स्वधाकारनमस्कार, ब्रह्मपु., २७८ स्वेन भी समं श्राद्धं, बृह., २५९ स्वधाकारः परा ह्याशीः, मनुः, २१२ स्वेन स्वेनैव गोत्रेण, शाता., स्वधामन्त्रं च तत्तमात् , ब्रह्मपु.,१५४ वृ. शाता., २५८ * स्वधा वाच्यतामिति, आश्व. गृ., १ स्वधास्त्वित्येव ते श्रूयुः, मनुः, २१२ हतमश्रोत्रियं श्राद्धं, बृह., २४६ स्वधेति ति वक्तव्यं, यमः, २०३ | हरन्ति राक्षसास्तस्य, वारा. पु.,१८८ युक्तवाहाय, ब्रह्मपु., २७९ हरिताश्च सपिलाः, ब्रह्मपु., ११४ स्वपितृभ्यः पिता दद्यात्, छ. का., हर्षयेब्राह्मणांस्तुष्टो, मनुः, १७८ २७६ हलादियोगादिषु च, छ. का., २७५ स्वभर्तृपिण्डमात्राभ्यः, छ. का., २६० * हविरित्येवं, श. लि., १८६ शाता., ५ हविर्गुणा न वक्तव्याः, मनुः, हारी., स्वमाता कुरुते तेषां, ब्रह्मपु., २६६ वि. स्मृ., यमः, शाता., उशना, स्वयम्भुवे नमश्चैत्र, वायुपु., १९८ १८७ स्वर्ग झपत्यमोजश्च, याज्ञ., २८ हविर्मिः कव्यमन्त्रेण, देव., २१० * स्वर्ग कृत्तिकासु, वि. स्मृ., २८ हविःशेष ततेो मुष्टिम् , देव., २१० * स्वर्गमार्गपदे, वि. स्मृ., ३१ | हविषा संस्कृतानां तु, वायुपु., १४० स्वल्पे रूक्षे स्फुलिङ्गे वा, ब्रह्मपु.,१६८ | हविष्याणि विवानि, लक्ष्मी., स्वसंज्ञालक्षणास्ते स्युः, देव., ७९ हविष्येण विशिष्टेन, भवि. पु.,७,२०४ स्वास्तवाचनिकं कुर्यात् , मत्स्यपु., * हविष्षु चैवम् , गौत., ५६ २२० । हवींषि चानाति, यमः, १२६ स्वस्ति वाच्य च विप्राय, वारा. पु., हव्यानि तु यथाश्राद्धम् , मनुः, ५९ २४९ | हस्तं प्रक्षाल्य यश्चापः, शाता., १९१ १७९ प्रसन्नात्मा, शङ्खः,२११ | हस्तदत्ता च या भिक्षा, यमः, १७९ स्वस्त्यस्तु विसृजेदेवं, आश्व. गृ. प., हस्तदत्तानि भुक्त्वा च, यमः २४५ / हस्तदत्तास्तु ये स्नेहाः, शाता., वसि., वृ. शाता., २७८ १८० स्वस्त्युदकमथाक्षय्यं, ब्रह्मपु., २१४ स्वाध्यायं कलहं चैव, मत्स्यपु., २२९ | हस्तमात्रावाह्यभूमेः, ब्रह्मपु., स्वाध्यायं श्रावयत्पित्र्ये, मनुः, १९६ । हस्तः शतभिषक् स्वातिः, देव., १८

·KRTYAKALPATARU SRADDHAKAXDA
पृष्ठसंख्या.
पृष्ठसंख्या.
हस्तिगोऽश्वोष्ट्रदमको, मनुः, ८६ हुनशेषं दवा, कात्या., १८६
हस्तेन घृतं शौन, यमः, १७९ हुतशेष प्रधानु, याक्ष.,
* हस्तेन घृत, वि. स्मू.,
* हुतोच्छिष्ट, हारी.,
१६३
हस्त्यश्वरथयानानि, ब्रह्मपु., २२० हुत्वा प्राधानिकस्थाने, ब्रह्मपु.,
हिंस्रो वृपलपुत्रश्च, मनुः,
८६ हुत्वा नीतिविधानेन, हारी., २५६
हि द्रव्येषु सर्वेषु, महाभा., ५२ हुत्वैवमप्रिपिण्डाना, देव.,
हिरण्यरमभोगानाम, देव., २१२ रयानि चैव मांमानि, मनुः,
* हिरण्यवर्णा, आश्व. गृ., १४८ हेमन्तप्रीमवर्षामु, मनुः,
कात्या.,
१४७ हेमन्ताय नमस्तुभ्यं, ब्रह्मपु., २१६
हीनाः पतितः कुष्ठी, देव., १३५ होमान्त: पितृयज्ञ: स्यात् , यश.
हीनाङ्गाश्चाधिकानाच, शमः,
परि., २३८
* हीनाधिकाङ्गान् , वि. स., ८९ 'होमे प्रदाने भोग्य च, मनुः,
कृत्यकल्पतरी
স্বাৱকাষ্ট গাঘমালা
Printed at the Madras Law Journal Press, Mylapore, Madras-t.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·॥३०॥ ॥ अथ श्राद्धाधिकारिणः ॥ तत्र मरीचिः मृते पितरि पुत्रेण किया कार्या विधानतः। बहवः स्युर्यदा पुत्राः पितुरेकत्र वासिनः ।। सर्वेषां तु मतं कृत्वा ज्येष्ठेनैकेन यत्कृतम् । द्रव्येण चाऽविभक्तेन सर्वैरेव कृतं भवेत् ।। शङ्ख लिखितौ ययेकजाता बहवः पृथक्क्षेत्राः पृथग्धनाः। एकपिण्डाः पृथक् शौचाः पिण्डस्त्यावर्तते त्रिषु ॥ 'पृथक्क्षेत्राः' विजातीयमातृजाताः । 'एकपिण्डाः' एकमेव पिण्डं दद्युः, पुनः प्रतिपुरुषं पृथक् पिण्डदामम् । 'पृथक्शौचा' विजातीयमातृसंम्बन्धेन पृथक्शुद्धयः । 'पिण्डस्त्वावर्तते त्रिषु' सपिण्डता तु त्रिपुरुषेषु भवतीत्यर्थः।। पैठीनसिः यावत् त्रिपुरुषमविच्छिन्नं तावत्पिण्डः प्रदीयते । त्रिपुरुषविनाशे तु पृथक् पिण्डोदकक्रिया ॥ 'अविच्छिन्नं' विजातीयपुरुषसंप्रवेशेन जीवनेन च पतितत्वेन च विच्छेदरहितम् । 'त्रिपुरुषविनाशे' विजातीय- क्षत्रियादिप्रवेशेन ॥

·1 श्राद्धकाण्डे श्राद्धाधिकारिणः २६५ क्रियन्ते याः क्रियाः पित्र्याःप्रोच्यन्ते ता नृपोत्तराः । पितृमातृसपिण्डैस्तु समानसलिलैस्तथा ॥ सङ्घातान्तर्गतैश्चैव' राज्ञा वा धनहारिणा । पूर्वाः क्रियास्तु कर्तव्याः पुत्राद्यैरेव चोत्तराः ।। दौहित्रैर्वा नरश्रेष्ठ कार्यास्तत्तनयैस्तथा। मृताहनि तु कर्तव्याः स्त्रीणामप्युत्तराः क्रियाः॥ प्रतिसंवत्सरं राजन्नेकोद्दिष्टविधानतः। 'मातृपक्षस्य पिण्डेन संबन्धः' मातृसपिण्डतः, 'मातृ- पक्षस्य जलेन संबन्धो' मातृसमानोदकतः । 'उत्सन्न- बन्धुरिक्थात्' उत्सन्ना बन्धवो यस्य स तथा, तस्य 'रिक्थात् ।'आदाहाद्वार्यायुधादिस्पर्शादन्त्यादि', 'अन्त्या' अन्तो मरणं, तत्र भवाः, ताश्च दाहोपक्रमा वार्या- युधादिस्पर्शपर्यन्ताः पूर्वा इत्यर्थः । 'मासि मासि' इत्ये. कादशाहादिसपिण्डीकरणपूर्वप्रेतक्रियोपलक्षणम् । अत्र च पितृमातृसपिण्डादयः पूर्वक्रियामेव कुर्युर्नोत्तराम् मध्यमक्रियायां त्वेषामनियमः। उत्तरक्रियायां तु पुत्राद्या भाविसन्ततिपर्यन्ता दौहित्रास्तत्तनयाश्च नियताः 'दौहित्रैः' 'तत्तनयः' इति च पुत्रिकापुत्रविषयम् ।। ब्रह्मपुराणे न कदाचित्सगोत्राय श्राद्धं कार्यमगोत्रजैः। असमाप्तव्रतस्यापि कर्तव्यं ब्रह्मचारिणः ॥ श्राद्धादि मातापितृभिर्न तु तेषां करोति सः। नित्यं गुरुकुलस्थस्य गुरुः सब्रह्मचारिणः॥ , । (1) (2) (3) 34 'गतर्वापि' इति पाठः 'तद्धनहारिणा' इति पाठः 'नृपश्रेष्ठ' इति पाठः

·२२०
कृत्यकल्पतरौ
[२१
सुवर्णरौप्यपात्राणि मनोज्ञानि शुभानि च ॥
हस्त्यश्वरथयानानि शयनानि गृहाणि च।
उपानत्पादुकाच्छत्रचामरव्यजनानि च ॥
यज्ञेषु दक्षिणाः पुण्या इति संचिन्तयन् हृदि ।
दरिद्रोऽपि यथाशत्या दद्याद्विप्राय दक्षिणाम् ॥
मत्स्यपुराणे
ततश्च स्वधावाचकं विश्नदेवेषु चोदकम् ।
दत्त्वाऽऽशिषःप्रगृह्णीयाद्विजेभ्यः प्राङ्मुखो द्विजः॥
अघोराः पितरः सन्तु सन्त्वित्युक्तः पुनर्द्विजः।
गोत्रं तथा वर्धतां नस्तथेत्युक्तश्च नैः पुनः॥
दातारो नोऽभिवर्धन्तामनं चैवेत्युदीरयेत् ।
एताः सत्याशिषः सन्तु सन्त्वित्युक्तश्च तैः पुनः॥
स्वस्तिवाचनकं कुर्यात् पिण्डानुद्धृत्य शक्तितः।
से
तथा
ततस्तानग्रतः स्थित्वा प्रतिगृह्योदपात्रिकाम् ।।
वाजे वाजे इति पठन् कुशाग्रेण विसर्जयेत् ।
बहिः प्रदक्षिणं कुर्यात् पदान्यष्टावनुब्रजेत् ।।
बन्धुवर्गेण सहितः पुत्रभार्यासमन्वितः ।।
महाभारते
श्राद्धापवर्गे विप्रस्य वक्तव्यं स्वदितं भवेत् ।
क्षत्रियस्याप्यथ ब्रूयात् प्रीयन्तां पितरस्त्विति ॥
अपवर्गे तु विप्रस्य श्राद्धकर्मणि भारत।
अक्षय्यमभिधातव्यं स्वस्ति शूद्रस्य भारत ॥
पुण्याहवाचनं दैवे ब्राह्मणस्य विधीयते ।
एतदेव निरोंकारं क्षत्रियस्य विधीयते ॥
वैश्यस्य चैव वक्तव्यं प्रीयन्तां देवता इति ।