·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·॥श्रीः॥
चौखम्बा संस्कृत ग्रन्थमाला
(ग्रन्य-संख्या १०२)
श्रीश्वेतायनव्यासविरचिता
श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता
तिष्यसन्तानाख्यः चतुर्थः खण्डः
रचयिता
-
न्यायाचार्यः
स्वामी श्रीकृष्णवल्लभाचार्यः शास्त्री
(नवानगर, सौराष्ट्र)
एवम्
-
चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस, वाराणसी

·प्रकाशक : चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस, वाराणसी
मुद्रक
: चौखम्बा प्रेस, वारापती
संस्करण : प्रथम, वि० सं० २०३२
मूल्य : ५०-०० (चतुर्थ खण्ड)
चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस
प्रेस्ट आफिस 'चौखम्बा', पोस्ट बाक्स नं. ८
बारामती-२२१००१ (भारत)
फोन नं. ६३१४५

·THE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES
( WORK NO. 102 )
S'RILAKSMĪNĀRĀ YANASAMHITĂ
OF
S'RÍ SVETĀYANA VYASA
VOL. IV
( TISYASANTAN )
BY
Nyayacarya
SWAMI SRIKRSNAVALLABHACARYA, SHASTRI
THE
Chowkhamba Sanskrit Series Office
VARANASI-1
1976

·Publisher : The Chowkhamba Sanskrit Series Office, Varanasi
Printer The Chowkhamba Press, Varanasi
Edition : First Edition, 1976
Price : Rs. 50-00 ( Vol. IV)
The Chowkhamba Sanskrit Series Office
Publishers and Oriental & Foreign Book-Sellers
P. O. Chowkhamba, Post Box 8,
Varanasi-221001 ( India )
1976
Phone : 63145

·ओम् श्रीलक्ष्मीनारायणसंहितायाः चतुर्थखण्डस्य तिष्यसन्तानस्याऽनुक्रमणिका अध्यायाः पृष्ठाः अध्यायाः पृधा. १ ४ १.भीनरनारायणस्य श्रीमाणिकीस्वरूपबदर्याध स्वरूप- वर्णनं माहात्म्यकयनं कथाप्रस्तावमेत्यादि । २. महाभागवतस्य बदराख्यराबराख्यानं हेमाऽनला- ऽसुरयुद्ध, बदरभयेन भूमध्यशीतवाधौं चाऽसुराणां प्रवेशनं, बदरस्तुत्वा चन्द्रपदचचन्द्रकान्तमणे: शीतवाओं निक्षेपेण शीतोपलामकमहाहिमाद्रि- रूपपरिवर्तन, चतुर्दशलोकवासिना दिब्यहिमाद्रौ निवासस्पृडया बदरप्रदत्तवसतया, स्वर्गीयौषधीनां देवादिभिः रोपितानि बनोद्यानमहारण्यानि चेत्यादि । ३. पुनहेमानलोत्थानं, शिखरक्षेपायुपद्रवाः, बदरेण हरिणा च गर्ने निक्षेपणं, हेमानलस्य पूर्वतपःकथा, वरदानं, श्रीपादाक्रान्तत्ववरप्राप्तिा, श्रीमाणिक्या- यास्तन्मर्दनार्थ बदरीरूपता, तत्पादैमर्दनं, श्रीकृष्ण- नारायणस्य नरनारायणरूपता, बदरस्य फलरूपता, नरस्यबीजरूपता, बद्रिकाभमतीर्थप्राकट्यमित्यादि । ४. बदराख्यनृपस्य स्वदेहस्यौपयिकतासियर्थ बदरी- मूले तपसा मक्त्या रसात्मकता बदराख्यफलात्मकता चेत्यादि । ५. देवादीनां सतत बदरीफलासिवाम्च्छायां बदाः सबीनफलबत्वनिष्पादन, नरस्य बीजरूपता, बदरी- माहाल्यं चेत्यादि । ६. भीशीलस्य मुशीलादिपुत्राणां दाराभाग्यपत्तने राज- सम्मानं, श्रीशीलविप्रस्य मरणं प्रेतता च,तदुबाराय बद्रिकाश्रमे भादे बदरादिदान प्रेतमोक्षणं चेत्यादि । १५ ७. दाराभाग्यवपस्य सहसमानवयुतस्य बद्रिकाश्रम- याबायां साधुसाग्वीरूपबदरीनरनारायणदर्शनं, परीक्षण, नारायणार्थप्राणदानं प्रसन्नता, व्योमा बद्रिकाश्रममापणं, दिव्यदेवत्वं, मोक्षणं चेत्यादि । १८ ८.लूनीग्रामस्य ब्रमदेवविप्रस्याऽनपत्यस्य बद्रिकाममे तपसा प्राप्तवरदान बदरफलाम्यां पुत्रपौत्रीप्रातिप्रभति- निरूपणम् । २१ ९. बालयोगिनीगीतायां सुरेश्वरीविप्राण्यै पुत्रीरूपया बदर्या बालयोगिन्या मुक्तया ब्रममावोपदेशादि । २३ १०. बालयोगिनीगीतायां सुरेश्वयं भगवत्प्राप्तिस्थितिप्रति पुत्र्याबालयोगिन्याऽभिहितम् । २६ ११. बालयोगिनीगीतायां दास्येन नारायणीस्वरूपता- प्राप्त्यादि। १२. बालयोगिनीगीतायां नारीणां महाभागवतधर्मा- व्यतादिमत्त्वमित्यादि । ३२ १३. बालयोगिनीगीतायां बालयोगिन्या कथितानां बालयोगधर्माणां निरूपणादि । १४. बालयोगिनीगीतायां परमवैष्णवीयोगविवेचनादि । ३७ १५. बालयोगिनीगीतायां परब्रह्मप्रेमरसवर्णनं, नाममुखी- चारण्याः सतां सेवया श्रीकृष्णनारायणप्रातिः, परब्रह्मरसाऽऽतिः मोक्षणं चेत्यादि । १६. बालयोगिनीगीतायां परब्रह्मरसाऽशनाऽऽसये देवल- कपल्या विनोदिन्या विनोदेन प्रसादितभगवतो ब्रमरसायनसाधुरूपसाक्षात्मातिर्मोक्षणं, देवलकस्य देवलिकात्मकत्वं मुक्तानिकात्मकत्वं चेति । ४३ १७. बालयोगिनीगीतायां बालयोगिन्या मात्रे बहुरूपधृग- युगलस्य बाहुलकलीलावतीनामकस्य भक्तिवृत्तान्त- कथनेन परब्रह्मरसाऽवासिसाधनोक्तिः ससदशे श्रीबालकृष्णजन्मदिनोत्सवे निरूपितेत्यादि । ४६ १८. बालयोगिनीगीताया मालियानमलिकाभीभ्यां मालाकाराभ्यां पुष्पफलादिसेवाभिस्तेनैव वर्मणा पखारसाऽवाप्त्या दिव्यतोत्तरं ब्रह्माऽक्षरधाम चाऽपुनरागमनाय लन्धमिति । ४९ ४० ·[ २ ] अध्यायाः पृष्टाः अध्यायः पृष्ठा चेति । १९. बालयोगिनीगीतायां बालयोगिन्या मात्रे उपदिष्टस्य शानलम्यस्योत्तमब्रह्मरसस्य निरूपणम् । २०. बालयोगिनीगीतायां श्रीकृष्णनारायणकान्तोपासनया तद्रसाऽवासिरित्यादि । २१. बालयोगिनीगीतायां शाश्वतबालयोगब्रह्मरसप्रद- धर्माणां निरूपणमिति । बालयोगिन्याश्चतुर्विधमहायोगवर्णनं मातृवचनेन प्रोद्वाहविध्यर्थम् अनादिश्रीकृष्णनारायणस्य ध्यानो- तरमाविर्भावस्तिरोभावश्च, धूनीग्रामम् प्रत्यागमनं, दिव्यवैकुण्ठवत् सम्पत्करणं महीमानसत्कारादि ६० २३.महीमानानां भोजनादि, श्रीहरेः शृङ्गारो मण्डपं प्रतिगमन, शृङ्गारो मण्डपं प्रतिगमनं, विधिना महोत्सवः कुंकुमवापी प्रत्यागमनं चेत्यादि । २४. श्रीकृष्णनारायणेन निकामदेवाय मोक्षयोग उपदिष्ट इत्यादि। ६६ २५.. परब्रह्मस्वरूपयोगनिम्पण, विशिष्टाद्वैताद्वैतात्मक- परब्रह्मविवेचनं चेत्यादि । २६. श्रीकृष्णनारायणकृत-निर्भययोगोपदेशोचरं निकाम- देवस्य दिव्यशानातिलामोत्तरं स्तवनं चेत्यादि । ७२ २७. अनादिश्रीकृष्णनारायणेन निकामदेवाय तत्पल्यै सुरेश्वर्यै च सर्दघामघामिरूपस्वदर्शनं दत्तं, यो सदेहदिव्यमोक्षणं कृतं चेत्यादि । २८. मद्रानद्यां रिपठायनर्षियोगेन निगडभ्रमादिकेव- निां श्रीकृष्णनारायणाश्रयो मोक्षणं चेत्यादि । २९. विभावरीपुरीस्थायाः कुथलीसागर्या मृतपितुबान्ध- वाया विप्रगृहे वर्धन, स्वातन्त्र्येण कृतघ्नतादोषेण सागरपत्नीत्वं, कृतघ्नतायाः फलं राजयक्ष्मा, श्रीकृष्ण- नारायणाभयेण राजयक्ष्मविनाशः, मोक्षणं चेत्यादि । ८० ३०. वञ्चयित्र्या विषलाणीनामिकायाः सतां प्रासादिका- ऽनजलभोजनादिना विवेकोद्भवः, तोऽनादि- कृष्णनारायणप्राप्या मोक्षणं चेत्यादि । ८३ ३१. कटका गङ्गाजन्याः सतां हरेच योगेन मोक्षणं रमाअन्या रमात्वं चेत्यादि ३२. सौराष्ट्रे फणाग्रामस्थस्य रणस्तम्बकुंभकारस्य पन्न्याः सुनारिण्याः सतां भक्त्या चन्द्रः पुत्रता प्राप्ता, तत्कुम्बस्य कालान्तरे कुंकुमवापीयात्रोत्तरं मोक्षणं चेत्यादि। ८९ ३३. माणिक्यपत्तने हेमसुधानाम्न्याः स्वर्णकारिण्या मक्या भगवता दुर्मिक्षेऽसंख्यमानवानां भोजनादि कारितं, मोक्षणं कृतम् , सोऽपि मुक्तिं नीतेति । ३४. विष्टिनार्या विद्रुमिण्या धनधूपत्तनवासिन्याः सत्सं- गेन लक्षाधिमानवानां दिव्यता मोक्षणं, तस्याब मोक्षणमित्यादि। ९४ ३५. मालवान्यामाण्डाल्या धर्मबलेन सेवाबलेन धर्म- देवतादर्शनं मूर्तिमत्वोडशाऽक्षरमनुदर्शनं शबलिका- योनिपावनतादर्शनं ततः कुंकुमवापिकागमनोत्तरं सकुटुम्बाया मोक्षणं चेत्यादि । ३६. कारेलिकानाम्न्याः शूद्या हिताञ्जलिमुनिद्वारा कयाभवणेन बोधानिमोहित्वं, तस्याः पञ्चपुत्रीणामपि निमोहिनीत्वं, वनान्तरे बद्रिकायनर्षिकृतं तासां परीक्षणं चेत्यादि। ३७. कारेलिकायाः शूद्राण्या मार्जयित्र्या निमोहिनीत्व- परीक्षायां बद्रिकायनर्मूकत्वं, शापनिवृत्तिः, पञ्च- कन्यकानां पञ्चपुत्राणां पत्युश्च मोक्षणमित्यादि । ३८. यन्त्रका गोमतीनाम्न्याः शूद्याः सकुटुम्बायाः क्षयरोगः, सतां सेवया साधुरूपेण भगवत्प्राप्त्या रोगनाशो मोक्षणं चेति । १०६ ३९. चामठीबातीयायाः कनकांगदायाः सकुटुम्बायाः साधुजनसमागमेन परमभक्त्या साधुरूपेण भगव- प्राप्तिमोक्षण चेत्यादि । ४०. सिन्धुप्रदेशानां नृपयोछूते सर्वस्वापहारे पतिव्रतायाः शापेन उन्मत्ततां गतयोर्माणवाणीरायहरिपयो: भेयसे भीलक्ष्मीनारायणसंहितायाः कथार्थम् अश्व- पट्टसरोवरक्षेत्रात् साधूनामागमनमित्यादि । ४१. शर्करानगरे संहिताकयारम्भे सर्वलोकवासिनामा- गमः, स्वजन्मजयन्त्यर्थ श्रीकृष्णनारायणस्य चागमा स्वागतादि। ४२. शर्करापचनस्य कथामण्डपे सायं समायां भीहरि- कृतोपदेशोहरेः पूजनं, निशायामुत्सवाः, प्रातर्देवा- दिकृतरहापूजनं चेत्यादि । ११७ ४३. प्रातमबयन्त्युत्सवे नारीकृतं नरकृतं श्रीहरे पूजन, माणवाणीरायहर्योष निरामयताकरणं, मोचन, सायं समा, आधुत्वविवेचनम्, आशीर्वादा, रात्री बिभान्तियेत्यादि। १२० ७४ ७७ ·[ ३ ] अध्यायाः पृष्ठा अध्याया पृष्ठा ४४. श्रीलोमशक्षेत्रेऽपि द्वितीयरूपेणेकविंशतितमजन्म- जयन्तीदिनोत्सवे श्रीकृष्णनारायणस्योपस्थितिलों- मशस्योपदेशो देवादीनां महोत्सवनिर्वर्तनं चेत्यादि ।१२४ ४५. कच्छनृपतिर्माधवरायो हरि कच्छमानिनाय, श्रीहरिनारायणसरसि शिवविष्णुवेधासरस्वतीनां तीर्थानि कृतवान् , शबलाश्वहर्यश्वानां द्वेषारूपाणि कारयित्वा तीयें वासं मोक्षणं च दत्तवान् , भुजङ्ग नगरे माधवरायनृपतिकुटुम्बं पावयित्वाऽश्वपट्टसर- स्तीर्थमाययौ चेत्यादि । १२७ ४६. संहिता कथाभवणेन संहितापूबनेन च विद्योता- नाम्न्याः कंसारिण्याः, कुंभकारस्य नरराजस्य कुटुम्बिनाम्, स्वर्णकारस्त्रिया अम्बालिकायाः, धातुष्मस्त्रिया विनोदिन्याः, नाट्यकारस्य रञ्जनको- विदस्य, कदर्यस्य भीरामसुन्दरस्य च, श्रीकृष्णनारा- यणेन मोक्षणं कृतमित्यादि । १३. ४७. संहिताकथाश्रवणेन क्षीरोदवीरतृपतेः रुहारिणीराशी- युतस्य, सहस्राधिप्रजानां, पञ्चपुत्रीसहितायाः सोमिकानाम्नीगणिकायाः, मिथुनकुट्टवासिनीवार- योषितां च मोक्षणमित्यादि । ४८. संहिताकथाश्रवणेन मद्यपस्य मिष्टासवध्वजिकुटुम्बस्य श्रीहरिणा मार्गे लुण्टकेभ्यः प्राप्तकष्टस्य श्रेष्टिरूपेण रक्षितस्य मोक्षणं कृतमित्यादि । ४९. संहिताकथाश्रवणेन चक्रिणो यास्कवादस्य तत्पल्या गण्डवातायाच सहस्त्राधिनरनारीभिः सहितायाः श्रीकृष्णनारायणेन मोक्षः कृत इत्यादि । ५०. सर्वनिन्दापरायणयोर्विदन्तीद्विगर्जनयोर्यमदूतदर्श- नोत्तरं संहिताकथाश्रवणार्थ गतयोः पार्भगवान् परममुक्किं कृतवानित्यादि । ५१. सुरप्रसादनामकविप्रस्य मातापितृसेवाविहीनस्य विद्याप्रदगुरुहत्याविधायिनोऽपि श्रीलक्ष्मीनारायण- संहिताकथाश्रवणेन सतां सेवया च पापनायो मुक्तिधेत्यादि । ५२. नागविक्रमस्य क्षत्रियस्य तत्सहायिनां च देवद्रोहिणां व्यंगत्वादिमहाकष्ट, युदपुरकाराग्रहे पतनं भल्या प्रमोचनं, संहिताकथाभवणेन तेषां पापनायो मोक्षणं चेत्यादि । ५३. शालमित्रनृपतेदेवजीविकाऽपहरणेन तद्राज्याध महातिसाररुग्णताऽऽयु शतिवेदनोत्तरं संहिता- कथाश्रवणाथै गतयोस्तत्र मुत्तिरित्यादि । १५० ५४. युद्धपत्तनपतेयुंदराजस्य विषप्रयोगात् कन्याकुमार- योव्यसुत्वेऽपि जीवनायनसाधुयोगेन पुनर्जीवितता, थापेन युद्धराजस्याऽऽयुर्विनाशेन याम्यदूताऽऽगमो मृत्युम पापफलम् , साधुकृतं पुनर्जीवनं रक्षणं चेत्यादि । ५५. भौजीवनायनेन युद्धराजेन च समं प्रजादीनां कयां प्रतिगमनं तत्र युद्धराजादीनां मोक्षणं, कन्यकादीनां त्यागित्वमितरेषां युवराजेन सह राष्ट्र प्रत्यागमन- मित्यादि। ५६. शर्करापुरवासिन्या व्यवसायकारयित्र्या गर्भभ्रणबाल- पातिन्या अनंगवलाः, तत्सखीशतद्वयस्यापि च, संहिताभवणादिना मन्त्रव्रतसेवाभजनैश्चापि पाप- निर्मुक्तिमोक्षणं चेत्यादि । ५७. शर्करापुरवासिनां षष्टप्रजादिषण्टानां संहिता- श्रवणेन पापनिर्मुक्ति, श्रीकृष्णनारायणदर्शनेन तैरेव देहे दिव्यमुक्तमुक्तानिकात्मकैरक्षरधामप्राप्तिश्च, तथा अन्यगुसनपुंसकानां शरणागत्या पुंस्त्वस्त्रीत्वाद्यभि- व्यञ्जकता चेत्यादि । ५८. कराचनीपुरीस्थस्य बहुइत्यापरायणस्य यवसन्धस्य सकुटुम्बस्य संहिताकथाश्रवणेन मोक्षणमित्यादि । १६४ ५९. माण्डशीलाख्यं भा] सार्धशतभाण्डसहितं, तथा भवायनत्रिगालवं क्षुपदधोचनाट्यकारिणं बहुभिः सहितं च कथाश्रवणतो हरिक्तिमनयदिति । १६५ ६०. हरिवीर्यादिमलाना, हर्षलालादिमृगपूणां, कीरव- णादिव्याधानां, च कथाश्रवणादिना मोक्षण- मित्यादि। १६८ ६१. वादिटस्य नागादननामकस्य सकुटुम्बस्य, सारहास- मण्डलीयानां मार्तण्डमण्डलादीनां समस्तानां च कथाश्रवणसाधुसेवनभस्यादिभिर्मोक्षणमित्यादि । १७१ ६२. लुब्बादनस्य विलासदेवविप्रस्य सकुटुम्बस्य राज्यप्रधानस्यापि कथाश्रवणेन साधुदीक्षाग्रहण मित्यादि । १७४ ६३. दुरितघोषनामकस्य प्रधानस्य सकुटुम्बस्य कथा- भवणेन त्यागिदीक्षाग्रहणं, धर्मभटनामकाऽमात्यस्य शोळ्यानीपतीसहितस्य मोक्षणं चेत्यादि ।

·[४] अध्यायाः अध्याया पृष्ठा ६४. न्यायकर्तुमुकुन्दसावित्रविप्रस्य न्यायाक्षिण्यास्त ७५. कथाश्रवणसेवादानादिमिः प्रसनः श्रीहरित, हर्षनय- पल्याच कथाभवणादिमिमोक्षणमित्यादि । १८० नाख्यं मागधं, योगिदासाख्यदास, सौरमसावित्राख्य ६५. कथाभवणादिना लेखकस्य विद्यालरेखस्य ताम्बूलकारकम् , रंगिलास्यं रंगकारं, उमरूकाख्य सपनीकस्य, करणाद्यानां कायस्थानां बहूनाम्, वाचकारं, चिहरायाख्यं भावसारं रसेश्वरं शाहविलापनक्षत्रियस्य सपनीदासीदासस्य च ग्रामयाबिनं च, मोक्षपद नीतवानित्यादि । मोक्षणमित्यादि। १८३ ७६. कथाभवणादिभिः स्वर्णास्तरणप्रभृतिविद्याधराणां, चित्रवहाँदिगन्धर्वाणां, किलरकिम्पुरुषचारणसिद्धानां ६६. पूर्वजन्मनि दण्डारणिनामकौलिकस्य जन्मनि च, मोक्षणमित्यादि। २१३ कथास्थले भगवत्साधुप्रसादोच्छिष्टभोजिनो मोक्षणं, ७७. पारायणसमातिप्रसंगोत्सवे समागतत्रिभुवनीयराज- तत्सम्बन्धिगधाणामपि प्रसादभोजनेन मोक्षणमिति ।१८५ प्रबादीनामुद्देशनम् । २१५ ६७. पूर्वजन्मनि धेनुपालस्य गोवाराभिषस्य मार्जारता ७८. आषाढशक्कैकादश्या संहितापारायणसमासौ गतस्य, पूर्वजन्मनि ठठोलकाख्यवणिजः शृगालतां श्रीकृष्णनारायणेन देवे राजभिः प्रजाभिः सर्वसृष्टि- प्राप्तस्य, स्वर्णाक्षनादिशतद्वयकर्मचारिनरनारीणां देहिभिः संहिताया व्यासस्य गुरोः साधूनां सतीनां च प्रसादालभोजनाद्यैः सेवया कथया च मोक्षण- द्विजानां महर्षीणां च कृतं पूजनोपदाऽर्पणा- मित्यादि। १८८ रात्रिकादिकं, स्वस्वग्रहालयमन्दिरसौधादौ ६८.अबापालभरवाटस्य श्येनजन्मनि, अनानां चटका- भ्रामणं प्रप्रतिष्ठानादि चेत्यादि । २१८ जन्मसु च, हरेः साधूनां च प्रसादोच्छिष्टमक्षण ७९. अखिलभूपाऽर्थितः भीहरिनँकरूपधरासन् सर्वनुप- लाभेन कथालामेन च मोक्षणमित्यादि । राष्ट्रमन्दिराणि ययौ, पूजां प्रगम पावयित्वा ६९. कयाश्रवणादिप्रसंगेन पुरा सार्थवाटजातीनां दशक तिरोभूयाऽश्वपट्टसरः प्रत्याययावित्यादि । २२१ पोतानां, तथा पुरा कंकजातीनां शतकाकपक्षिणां, ८०. युद्धपुरेशनागविक्रमस्य सर्वमेधयशं श्रीहरिः सम्पा- सापोः पयोच्छिष्टभोजनादिना च मोक्षणमित्यादि । १९३ दयामासेत्यादि । २२४ ७०. कथाभवणप्रसादभोजनजलपोक्षणादिमिः, पूर्व- ८१. दिलावरीनगर्या नन्दिमिलनुपसैन्यस्य नागविक्रम बन्मनि नाणकिन्या: खवासिन्या: जेतुमागमनं, नागविक्रमस्य ससैन्यस्य युद्धार्थ पवाद् तप्रति ग्रहगोषायाः, तथा पूर्वजन्मनि संघवाटादिता- निर्याणं, शकुनाऽपशकुनस्वमादीनि चेत्यादि । २२७ विचन्द्राणां पचान्मूषकाणां च, मोक्षणमित्यादि ।१९६ ८२. कृष्णेन सह न योद्धव्यमिति गुरोरमिरातस्योपदेशं ७१. सागरदानवारुटस्य कोरताराख्यभाटस्य च कथा- स्वानुकुलं नन्दिभिल्लो मत्वा युद्धार्थाऽनुकुलमर्थ भवणसाधुवनसेवनादिभिर्मोक्षणमित्यादि । १९८ विदित्वा युद्धक्षणसूचकशंखण्वानमाचरत् , तत ७२.अर्धन्योतिर्विदोऽसत्यप्रदर्शनपापादियुक्तस्य देव उभयसैन्ययोर्वानानीत्यादि। २३० गतीश्वरविप्रस्य पुण्यवतीमार्यायुतस्य संहिताकथा ८३. रणसंग्रामे नन्दिमिलस्येन्द्रवप्रषातवग्रहरिद्वजेति- भवणादिनाऽसत्यप्रदर्शनपापादिनाशेन मोक्ष सेनापतित्रयसहितम्ययुतसेनात्मकयोदृणां निधन- इत्यादि। २०१ मित्यादि । २३३ ७३. चयमानास्यन्दिवनस्य स्तवनेन प्रासवैराग्यविवे ८५. संग्रामे नन्दिमिलस्यान्यषट्सेनापतिसहितानां कस्य बनविक्रमपतेस्तरबादीनां च कथाभव षष्टिसाहलयोदणां च विनाशनमित्यादि । २३६ णादिभिर्मोक्षणमित्यादि। २०४ ८५. रणे धर्मवादिसेनापतीनां नागविक्रमशरणागतिः, ७४. सर्पदष्टस्य ससाऽब्धिसिंहपतेः सूतदत्तमन्त्रनाम विमानयुद्धम्, नन्दिमिळतपमृत्युकालीनस्तवनम्, धुन्ययोगेन सबीवनं, कथाभवणेन च मोक्षण भीहरिकतमोक्षणम्, दिलावरीसाम्राज्यं नागविक्रमे मित्यादि। भगवता निहितमित्यादि। २३९ ·[ ५ ] अध्याय पृष्टा अध्यायाः पृष्ठा ८६. ग्रहगीतायां नन्दिभिलपल्या दिलावर्याः सतीत्वम् , ९८. जम्यूप्लक्षादिसप्तदीपेश्वराणां राज्येषु भगवतो भ्रमणं, सस्त्रीकदेवेश्वराऽवतारादीनां परमेशाऽऽज्ञाऽऽत्मक- पञ्चविंशतितमस्वाऽऽविर्भावजयन्त्युत्सवस्याऽश्वपह स्त्रीस्वरूपसेविनां मोक्षस्थितिर्मोक्षदातृत्वमित्यादि । २४२ सरः क्षेत्रे विधानं चेत्यादि । २७८ ८७. ग्रहगीतायां गृहाश्रमस्य निकृष्टतोत्कृष्टते, त्यागा ९९. वैराबादीश्वरलोकेषु तथाऽवतारधामादिषु गत्वा भमस्योत्कृष्टता चेत्यादि । भगवान् ससार्थः कुंकुमक्षेत्रमाययावित्यादि । २८० ८८. गृहगीतायां ग्रहस्थस्य मोक्षोपाया:, त्यागाभमे रुक्षता १००. षड्विंशतिजयन्त्युत्सवोत्तरं वसन्तों भीहरिः निश्चिन्तता सुखिता च, यथार्थत्यागो यथार्य- सौराष्ट्रीयनदनदीपर्वताऽरण्यसमुद्रपुलिनसिंहार- दोषाच, गुणता दोषता चेत्यादि । २४८ ण्यादिषु विहारार्थ गतः, तत्र स्वपनीमिः पुत्रार्थ पुव्यर्थे च प्रार्थितो रेमे चेत्यादि । २८३ ८९. गृहगीतायां सर्वामिणां संसारममता, विण्याशावतां १०१. अनादिभीकृष्णनारायणस्य द्वादशोत्तरशतमुख्य- ममता न, स्त्रीपुंसोबन्धनाऽबन्धने, सेवादिमिर्मोक्षणं, पत्नीनां चैत्रशक्कतृतीयायां युगलात्माऽपत्योदवा- गृहित्यागिनोवैधय साधय च, गृहित्वययार्थ- ऽमिधानानि, तथा तदधिकाऽष्टाविंशतिपत्नीनां वेत्यादि । २५१ तथा कोट्यर्बुदान्जादिपत्नीनां च युगलात्माऽपत्या- ९०. सर्वधर्मादिवर्जितस्य गृहिणोऽपि मोक्षादिसाधनं दिषु त्वमुकाभिधानोद्देशादि । २८६ गोस्थदेवताः, गोदानं तद्विधिवेत्यादि । १०२. भगवतो युगलापत्यानां मानसोद्भवानां संख्यादि, ९१. धर्मादिहीनानां पापिनामपि गृहामिणां मोक्षसाधनं संस्काराम, दाम्पत्यं, तत्प्रबार, युगवलं चेत्यादि । २९० साधुसत्संगतिरित्यादि । २५७ १०३. तिष्यमानुषस्वभावानां निरूपणम् । ९२. श्रीहरेाविंशतितमो जन्मजयन्तीदिनोत्सवः, तत्र १०४. कलिदोषाणां, मोक्षसाधनगुणानां सतां सेवादीनां च वर्धमानपुरेशितः पुरश्चयनृपतेः स्वप्ने सर्वनरक- च प्रदर्शनम् । २९५ भोगः, ततः शीघ्रं श्रीकृष्णनारायणसनिधी मोक्षणं १०५. मायापालनृपस्य नास्तिक्यं महापापानि च, तत्फ- चेत्यादि । २६० लानि सदेहस्य याम्यदण्डभोगाः, तद्रक्षार्थ सन- ९३. ब्रह्मणाऽर्थितो भगवान् कोट्यर्बुदाऽन्वपत्नीप्रभूति- कुमारागमश्चेत्यादि । २९८ सहितः शतयोजनविमानेन बहुकक्षकेण सत्यलोकं १०६. कामरूपाधिपस्य मायापालनुपस्य यमपुयों सदेह- ययो, तत्र दीपोत्सवाऽनकुटादिमहोत्सवे ब्रह्मासिब- यमलोके यातनाभोगा, सनत्कुमारसाधुना कृतं यतिमनुप्रभृतिभिः पूजितो हरिस्तान् मुखयित्वा रक्षणं, राज्यं प्रत्यानयन,मोक्षणचेत्यादिनिरूपणम् । ३०१ तपोलोकं जगामेत्यादि। २६२ १०७. कलिधर्माणां संक्षेपतो वर्णनं, सेवाऽर्पणभक्तिध्यान- ९४. श्रीहरिस्तपोलोकवासिनां पित्रादिदेवगणानां भवनेषु दानकीर्तनेतिषटकान्यतमं मोक्षसाधनमित्यादि । ३०४ चार्यमादिकृतपूजां प्रगृह प्राचीनपितृभ्यो मोक्षं १०८. तिष्यान्ते भगवदपेक्षा, कल्परात्रौ कल्पप्रातर्दिवा- दत्वा जनलोकं प्रजगामेत्यादि । ऽपि च भगवत्पाविर्मावादि । ३०७ ९५. महलोकनिवासिनां मन्दिरेषु रुद्रादिकृतहर्यभ्यर्च १०९. ब्रह्मणः सृष्टयुत्तरं राज्ञां निर्माण, दिलावरीराज- नादि, रुद्रस्य ताण्डवनृत्यं चेत्यादि । धानीनृपस्य नागविक्रमस्य तीर्थयात्राविचरणे २६८ ९६. स्वर्गलोके मेरौ भुवलोंके च भगवतो भ्रमणं, कुंकुमवाप्यां गमनं, तत्र च समाधिफलं दिव्यता- पादनमित्यादि । ३१० भीलोमशवापिकां प्रत्यागमनं चेत्यादि । २७२ ११०. श्रीहरिः स्वपुत्रस्य मुकुन्दविक्रमस्य राज्याभिषेक ९७. अतलादिसप्तपातालेषु प्रजावपादीन् पावयित्वा कर्वे दिलावरीराजधानीं ययौ, मण्डपादीन् कार- क्षीरोदषि श्वेतद्वीपं बद्रिकाश्रमं विशेषतो पावयित्वा यामासेत्यादि । ३१३ भगवान् कुंकुमतीमागत्य स्वस्य चतुर्विशतितम १११. दिलावरीराजधान्यां मुकुन्दविक्रमस्य राज्या- चन्मदिनोत्सवं चकारेत्यादि । २७५ भिषेकोत्सबादि ।

·[६] अध्यायाः पृष्ठीर बाबा ११२. मुकुन्दविक्रमस्यराशी भगवत्परायणतादिवर्णनम् । ३१८ ११३. भीहरेनिजपल्यादीनां परमाक्षरधामाऽवलोकन- प्रार्थनां स्वीकृत्य सर्वामिः सह कोटिविमानः परमाक्षरधामाभिगमनं, तत्र च मुकनरस्वरूपेषु सर्वासां परिवर्तनं तविज्ञासायाः समाधान चेत्यादि । ११४. परमाक्षरधामनि ब्रमप्रियादिमित्रमहदोत्तरस्यबह- रससमुद्रतीराद्यवतारस कृतः, महावनपर्वतारण्य- कोटिशृंगाद्रिवनोपत्यकोद्याननृत्यमण्डपरासमण्ड- पादीन्यवलोकितानीत्यादि । ११५. विमानगा हरेविमानमण्डल, राष्ट्रप्रदेशान्, सुराष्ट्रमण्डलम् , अक्षरधामपुरम् , अनादिमुक्त- पुराणि, दिव्यभक्तिकलापान , भवनममहोलम् , असंख्यावतारमहोलानि च संवीक्ष्य परम धाम प्रति चाऽपासरविल्यादि । ३२७ ११६. हृद्यबोधने परे धाम्निदिव्याऽधदुर्गराष्ट्राऽनादिमुक्त- वसतितदालयैश्वर्यतद्रहस्योपनिषदादिवर्णनमिति । ३३० ११७. अष्टमदुर्गोत्तरं परधामप्रदेयाः, परब्रमपुरदुर्गा, परब्रह्मात्ममुचवसतयः, परब्रह्मपुरस्थाना वैमानिकानां स्वरूपदयेऽप्यैक्यम्, परब्रमपुरे स्वस्वालयेष्ववतरणम् , स्वागतम् , विभमणम् , परब्रह्मणः सभायां स्वशाश्वतधिष्ण्यं प्रति- गमनमित्यादि । ११८. पमधामनि गमोकादिषोडशमहोलनां रहस्य- मुक्तेभ्यः प्रदर्शनम् , तदीयविंप्रदर्शनं, समूहों स्वसष्टिसर्वप्रिदर्शनम् , भीकृष्णनारायणमूर्ति- गर्भगताऽनादितादात्म्यमुक्तवाष्टिंप्रदर्शनं, तत्स्स- हावतां रहस्यमुक्तानां मूर्तिगर्मतादात्म्यमुक्ति- प्रदानं, ससाज्यतनसमष्टिरूपयीहरेलोंमय- तीय प्रत्यागमनं चेत्यादि । ३३७ ११९. भगवान् स्वोपार्जिताऽसंख्यस्मदीना दानानि चकारेत्यादि । १२०. अनादिनीनारायणस्य पानप्रस्थधर्मोचरं यविदीशाग्रहणम् , लमौकातस्तवनम् , मी- प्रमतीनां स्वस्वामिनि शाश्वती लीनता चेत्यादि। ३४४ १२१. अनादिश्रीकृष्णनारायणस्य मुनिरूपेणाऽपरेण स्वरूपेण श्रीया मनोरयपूरणार्य पृथिव्या सर्व तीर्थाभिगमनम्, तिष्यसन्तानस्य समस्तसहि- तायाबाऽध्यायश्लोकसंख्यानिर्देशा तत्चदानादि- महिमा चेत्यादि। ३४८ १२२. श्रीलक्ष्मीनारायणसंहितायाः पुरश्चरणविधिः, सार्वभौममहादानविधि, संहिताधारणायाः फलं चेति । ३५२ १२३. तिसन्तानविषयाः, बद्रिकानारायणसनिधी संहितामा कुमारीरूपेणाऽऽविर्भावा, मीनारा- यणनारायणभीएस्पोचमनारायणभीनर- नाराबणानां स्वलसतिमिः सह तत्रैव प्राकि भांवा, संहितायै वरदानानि, कथावणफलं चेत्यादि ।

·॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणसंहितायाः तिप्यसन्तानात्मकस्य चतुर्थतुण्डस्य अध्यायविषयाणाम् अनुक्रमणिका ।। तिष्यसन्तानस्य लोका. १३०३८ ...७ अधिकार १३०४५ सन्ति कृतसन्ताने वेतासन्ताने द्वापरसन्ताने विष्यसन्ताने ५९० ३०० २३७ अध्याया, अध्याया, अध्यायाः, अध्याया, ५५,५२७ ३२,२५४ २५,१६२ १३,०४५ लोकाः। लोकाः। लोकाः। लोकाः। लोकाः। १२३ सम्पूर्णसहितायाः-१२५० अ०॥ १२,५,९८८

·No text on this page.

·43 अनादिश्रीकृष्णनारायणाय नमः
* श्रीगणेशाय नमः
ॐ श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता se
चतुर्थः-
॥ तिष्यसन्तानः॥
त
श्रीश्वेतायनव्यास उवाच-
सर्वथा करुणापूर्ण साधुशीलसमन्वितम् ।
मुक्तर्षिसेवितं शान्तं तं नमामि परेश्वरम् ॥१०॥
ओं नमो
नमस्तिष्यादिमोक्षिणे।
युगरूपाय
नरनारायणं रूपं वीक्ष्य कान्तस्य चक्रिणः ।
बालयोगिनीनाथाय नमस्ते बालयोगिने ॥१॥
या माणिक्या चाऽक्षरश्रीस्तापसी शीलयोगिनी ॥११॥
नमोऽसंख्यचरित्राय
नमश्चानन्दवाईये ।
या दिव्या दिव्यशक्तिश्च ब्रह्मचर्यपरायणा ।
नमस्ते बालकृष्णाय बालान्तरात्मने
नमः॥२॥
मनाक् स्पर्श न सहते याऽन्यस्य श्रीहरि विना ॥१॥
चिदचिद्वपुषेऽनादिश्रीकृष्णाय
नमोनमः ।
सा कान्तं
तापसं संसेवितुं बदरिकाऽभवत् ।
बद्रिकापतये
नरनारायणात्मने
नमः॥३॥
बद्रीश्वरी माणिकी
सुप्रज्ञा
पार्वतिकात्मिका ॥१६॥
सर्वसौख्यविधात्रे
सर्वधर्माधिकारिणे ।
राधारमादिसंपूज्या राजते नन्दसञ्चितिः।
यावल्लीलादिवास्याय नमस्ते साधुरूपिणे ॥४॥
त्र्यात्मिकाऽप्येकरूपाऽस्ति छत्ररूपा हरेः सदा ॥१४॥
साध्वीशक्तिसुमिश्राय
स्वर्णरेखाजटाधृगे।
यस्याः पत्रेषु देव्यश्च मुक्तानिका वसन्त्यपि ।
एकरसस्वरूपाय
सरोजनीजुषे
नमः ॥५॥
यस्या मुक्ता बदरेषु वसन्ति
मधुरात्मकाः ॥१५॥
एकधा दशधा सहस्रधा कोट्यर्बुदाब्जधा। अक्षरं
परम
साकारं बदरीति तत् ।
कान्ताकान्तोऽन्वितश्चास्ते पृथक् चापि च ते नमः ॥ ६॥ तेजोमयं
धामरूपं
तत् द्रुमात्मकमत्र
यो दधार तु राधायाः कृते कृष्णं निजं वपुः । सेवाऽक्षरकृता
मूर्तिमती
यावाहनं हरेः।
यश्च श्रियः कृते नारायणो नारायणेश्वरः ॥७॥ ब्रह्मचर्य हरेरत्र नररूपं
विराजते ॥१७॥
यश्च रम्यं वासुदेवं व्यूहं दधार सृष्टये । ऋषयो भगवत्केशाः सर्वे तपन्ति यत्र
यश्च हिरण्मयं रूपं
विष्णुरूपं दधार च ॥८॥ अन्याश्चात्र बदयों वै हरेः शक्तय एव ताः॥१८॥
तथा तिष्याऽदितानां तूद्धाराय तापसां वपुः । गंगा
चिदुद्धिरूपाऽत्र
वर्तते ब्रायणांगना।
धर्माद् दधार भगवान् नरनारायणात्मकम् ॥९॥ आनन्दैश्वर्यरूपाच भूमयो बदरीवने ॥१९॥
वै॥१६॥

·२ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * वै वै एवाऽयं सत्स्वरूपिण्य उपला धवला दावनाशिकाः। नैनां बदरी भगवाँस्त्यजत्येव क्वचित् प्रभुः। पर्णकुट्योऽत्र धामानि समा ब्रह्मव्रतात्मिका ॥२०॥ वृन्दायां च तुलस्यां च निरोधो राजसो मतः ॥३९॥ समाधिर्धारणा ध्यानं वितानेषु वसन्ति हि । बदों ब्रह्मसत्त्वं वै सदा सात्त्विकतां गतम् । राजते मुनिभालेषु मुनिभालेषु दूर्ध्वस्रोतस्त्वमुत्तमम् ॥२१॥ केतकी च तपः कृत्वा ययावम्बरमूर्ध्वगम् ॥४०॥ जितेन्द्रियत्वं चिहेषु धातुस्राववियोगिषु । सा तु कापट्यदोषेण प्रक्षिताऽधोजगाम ह। जितात्मत्वं हृदयेषु राजते बद्रिकाश्रमे ॥२२॥ मिथ्यासाक्ष्यं वेधसश्च कृत्वा ह्यपूज्यतां गता ॥४१॥ यत्र नास्ति कलेर्वासः सत्यं वसति सर्वदा। बदरीयं महामुक्तानिका चाज्ञाकरी हरेः। सत्यधर्माः सत्यसन्तो विद्यन्त कृतधर्मिणः ॥२३॥ महामाणिक्यवर्णा सा मुक्तानिका च दासिका ||४२|| यावस्थास्यति भूदेवी यावद्धिमगिरिस्तथा। अनादिश्रीकृष्णनारायणस्य विरहाऽसहा। तावच्छ्रीमत्कृष्णनारायणः स्थास्यति तापसः ॥२४॥ नरनारायणं कान्तं तापसं चाऽनुतापसी ॥४३॥ नरनारायणनाम्ना बद्रीश्वरपरप्रभुः। भूत्वा नारायणीदेवी बालकृष्णमनुसृता। तावत् कृतस्य धर्मा वै स्थास्यन्ति बदरीवने ॥२५॥ सदा बालस्वभावा बदरी बालयोगिनी ॥४४॥ धन्योऽयं मानवो लोको यदर्थ पुरुषोत्तमः। सर्वश्रेष्ठा विद्यतेऽत्र नित्यकृष्णसुयोगिनी। कुंकुमवापिकानाथो नरनारायणात्मना ॥२६॥ कामदुधाः समस्ता गत्वा श्रीबदरीवनम् ॥४५॥ बदरीनाथ भूत्वा शश्वद्विराजते । नत्वा नारायणी बद्री छायायां ताः समासते । माणिक्यायाऽश्विनी दिव्या वाहा चेयं द्रुरूपिणी ॥२७॥ नारायणं पयः पाययित्वा यान्त्यनु तहिवम् ॥४६॥ बद्री भूत्वा ब्राह्मतन्वी तेन साकं विराजते । ता मन्वते धन्यभाग्य बदर्याः कृष्णयोजितम् । नारायणी हि सा लक्ष्मी लकृष्णं निषेवते ॥२८॥ कल्पलताः स्वर्गवल्ल्यः शोचन्ते विरहं हरेः॥४७॥ यैर्जनः समनुध्याता वन्दिता विदिता तथा । प्रशंसन्ति महद्भाग्यं बदर्या नित्ययोजितम् । याभिश्च कृतसेवा कृतसेवा ताः कृष्णयोगं प्रयच्छति ॥२९॥ प्रयच्छति ॥२९॥ फलामृतं क्वचित् प्राप्य देवा गंगाप्लवार्थिनः ॥४८॥ ते नरा योषितः सर्वे माणिक्यानुग्रहाद् भुवि । प्रमोदन्ते फलरसे तिरस्कुर्वन्ति चामृतम् । सगुणा अपि जायन्ते निर्गुणा मोक्षमागिनः ॥३०॥ अमृतस्य सदा पाने तृप्ता देवा भवन्ति न ॥४९॥ अहो भाग्यं भुवनानां यन्मध्ये बदरीवनम् । बदरीफलमासाद्य वर्षे तृप्ता महर्षयः। 'अहो भाग्यं मानवानां ये वसन्ति वनाऽमितः ॥३१॥ बोधिवृक्षो वने त्यक्तो नारायणेन साधुना ॥५०॥ बदर्याः शीतला वाता यान् स्पृशन्ति जनास्पदान् । सोऽपि नाऽभ्युदयं धत्ते धत्ते बद्री तु यादृशम् । ते देशाः पावनाः पुण्या जायन्ते बदरीसमाः ॥३२॥ यष्टिका श्रीवामनस्य कृतकार्ये लयं गता ॥५१॥ धन्येयं बदरीदेवी पारिजाताऽवहासिनी। विना सेवां वर्तते सा ब्रह्मलोके वियोगिनी। पारिजातस्तु वै वर्षमुवास कृष्णमन्दिरे ॥३३॥ बदरीयं भाग्यवती महती यष्टिकादितः ॥५२॥ इयं तु बदरीदेवी याकल्पं छत्रवद्धरः। यशनारायणः कृष्णः समिधार्थ द्रुमान् शुभान् । राजते नित्ययोगेन मुक्तानी शीलयोगिनी ॥३४॥ व्यरचयत्तथा यशे जुहाव तान् पुरा स्वयम् ॥५३॥ कल्पद्रुमोऽपि यस्याये नोत्कृष्टत्वं प्रसेवते । तथापि ते न बदरीसमा भाग्ययुजो यतः । सकामः स हि सेयं तु निष्कामा श्रीनरायणी ॥३५॥ यशान्ते ते वने त्यक्ता नारायणेन यशिना ॥५४॥ तुलसी भाग्यशीलाऽपि वने वने विना हरिम् । बदरीयं सदा नारायणेन शिरसि साक्षात् पतिमृते वास्ते ततो न बदरीसमा ॥३६॥ धन्या त्वं माणिकीदेवि धन्या त्वं बदरीश्वरि ॥५५॥ बद्रिकेयं भगवद्गृहिणी गृहरूपिणी। या त्वं कृष्णेन न त्यक्ता चान्ते सत्यादिका यथा । यत्रामा श्रीनारायणालयः प्रसिद्धयति ॥३७॥ धन्या वै कोटिशो नार्यः कृष्णयोगमुपागताः ॥५६॥ वृन्दां त्यक्त्वा ययौ वृन्दावने कृष्णस्तु पश्चिमाम् । शश्वद्धन्या यथा त्वं वै तथा ता न कदाचन । द्वारिकां तेन सा वृन्दा वृक्षरूपा वियोगिनी ॥३८॥ सर्वालयं गताः पश्चाद् राजसे त्वं तु बद्रिके ॥२७॥ कता।

·* तिष्यसन्तानः द्रुमम् ।।७७॥ तान् । त्वन्मूलात् खल्लु तीर्थानि नद्यो भवन्ति बद्रिके । तं शरण्यं मोक्षदं च पापघ्नं शान्तिदं तथा । त्वं लक्ष्मीस्त्वं रमा श्रीश्च कमला त्वं हरिप्रिया ॥५८॥ मायाशान्तिकर नारायणमूर्त्यात्मक त्वं नारायणवासेन नारायणी नरायणी। सत्सभासंगतं नित्यं बदरीद्रुममाह राधा विरजा हरिणी सरस्वती त्वदाश्रयाः ॥२९॥ शृण्वन्तु शाखिनः सर्वे सर्वपापविनाशकम् ॥७८॥ सर्वास्त्वां . वीक्षितुं यान्ति नित्यं नारायणाशया । कृष्णतुल्यं मोक्षदं नरनारायणाश्रमे । गंगा त्वत्पादमाप्लाव्य ततो याति स्थलान्तरम् ॥६०॥ बदरीवनमध्ये वै वास्ते या बालयोगिनी ॥७९॥ नर्मदा ससकल्पा वै गोदा तु दशकल्पिका। बालबदरीदेवी या माणिक्या पारमेश्वरी। सर्वकल्पा बदरीति नारायणेन निर्मिता ॥६॥ बद्रीश्वरी शीलगुप्ता सदैव ब्रह्मचारिणी ॥८॥ यावच्छेषः क्षीरनिधौ रमा श्वेतनिवासिनी। महामुक्तानिका कोटिमुत्तमण्डलधारिणी। लक्ष्मीर्यावच्च वैकुण्टे तावद् बद्री हि शाश्वती ॥६२॥ सा बद्रिका पादपानां जात्युद्धारकरी शुभा ॥८॥ यावतीनां द्रुजातीनां पादपानां च मूलिनाम् । दर्शनात् स्पर्शनानाम्ना नमस्काराद् विचिन्तनात् । पावनी बदरीदेवी नारायणी परेश्वरी ॥६३|| आश्रयाद्योगतश्चापि वर्तते पापनाशिनी ॥८२॥ प्लक्षद्वीपे प्लक्षदेवालये प्लक्षमहोत्सवे । यानि वै वृक्षजातीनां पापानि सहजानि च । दीपान्तरेभ्यथोद्भिज्जा जातयः समुपाययुः॥६४॥ आगन्तुकानि चान्यानि सा बद्री नाशयिष्यति ॥८३|| कल्पोद्भिज्जास्तु वै स्वर्गात् पुण्योद्भिज्जास्तु सत्यतः । यत्र नारायणः साक्षाद् ब्रह्मचर्यार्थतापसः। भादोद्भिज्जा जनादिभ्यो भूमेस्तु दैविपादपाः ॥६५॥ यदर्थ सा बद्रिकाऽपि ब्रह्मशीला च तापसी ॥८४॥ चैत्यवृक्षाः समिदृक्षा अंकुरा दर्भजातयः। सर्वपापहरा दिव्या सर्वकल्मषनाशिनी। रसिणः शाफिनश्चापि फलिनः पुष्पिणस्तथा ॥६६॥ वर्तते सर्वसामर्थ्यान्वितोया पारमेश्वरी ॥८॥ द्वीपनामकरा जम्बुप्रभृतयश्च चाययुः। तत्र पापविनाशार्थ गन्तव्यं तु यथायथम् । ओषधयो विषहन्थ्यो जीवदाश्चाययुस्तथा ॥६७॥ शाखिभिः सर्वेर्यात्रार्थ प्रतिवत्सरम् ॥८६॥ गर्मिण्यः प्रसविण्यश्च वंशिन्यश्च समाययुः। नारायणं नमस्कृत्य नरं च योगिनस्तथा। सन्धिन्यो ब्रह्मचारिण्यो युगलाच समाययुः ॥६॥ फलपुष्परसाद्यैश्व सम्पूज्य बदरी नमेत् ।।८७॥ प्लक्षपूजोत्तरं कोट्योषधीनां मण्डपे तदा। स्पृशेद् बदरी दिव्यां तां वसेत्तच्छायिक स्थले । कल्पद्रुमो जगादैतान् पादपान् दैवसंज्ञकान् ॥६९॥ मिलेच्च वक्षसा बद्रीं मकरन्दं असेत्तथा ॥८॥ प्लक्षोत्सवोऽयं सम्पन्नः पुण्यकृत् सर्वशाखिनाम् । तद्वायुं चापि गृह्णीयात् प्रदक्षिणं चरेत्तथा । जिज्ञासैका वर्तते मे प्रकाशयामि वः पुरः ॥७०॥ धूपं दीपं च नैवेद्यं समर्पयेत् क्षमां स्तुतिम् ।।८९॥ वयं पादपाः सर्वे कराग्रफलशालिनः। प्रकुर्यात् परमेशि त्वं पापजालं विनाशय । भुञ्जन्तेऽन्ये नः फलानि वयं तु तापसाः सदा ॥७१॥ वृक्षयोनेर्महाकष्टान्मोचयाऽस्मान् प्रमोक्षय ।।९०॥ पृथिवीगर्भभोक्तारो देवार्पणविवर्जिताः। एवं सम्प्रार्थ्य तां देवीं नत्वा स्वं स्वं वनं व्रजेत् । पापभुजस्ततः स्यामो वृत्रहत्याऽघयोगिनः ॥७२॥ संस्मरेद् . बदरी नारायणं मोक्षमवाप्नुयात् ॥११॥ क्लेद्यखाद्यप्रभोक्तारः पूजाधर्मादिवर्जिताः। वृक्षाणां मोक्षदा देवी बद्रिका त्वेकजन्मनि । तीर्थकार्यविधुराच तामसा ज्ञानवर्जिताः ॥७३॥ एवं यात्राकृतो वृक्षा यास्यन्ति परमां गतिम् ॥१२॥ कथं दुरितनाशो नः संभवेद् बद्धशाखिनाम् । ततो वृक्षरर्थिता वै यात्रार्थ चलता निजा । प्लक्षद्रुमो महान् विप्र उद्धारं नः प्रवक्ष्यति ॥४॥ श्वेतद्वीपे हरेरने हरिस्तानाह सर्वदा ।।१३।। इत्येवं तथ्यजिशसां श्रुत्वा प्लक्षेश्वरो स्थिरा भवन्तो वृक्षा वै तथापि मोक्षलब्धये । विचार्य बहुधा सर्वपादपानां विशुद्धये ॥७५॥ सूक्ष्मदेहेन गन्तारो यात्रार्थिनो भविष्यथ ।।९४॥ सामर्थ्य परम यत्र वर्तते श्रीहरेः समम् । पादस्यैकस्य सूक्ष्मस्य भूगर्भ वस्तु लमता। अव्याहतं शाश्वतं च मनाक् हासविवर्जितम् ॥७६॥ भविष्यति तु यावद्वै तावजीवनमत वः॥१५॥ पादपैः प्लक्षेश्वरो द्रुमः।

·४ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * ते नाम षष्ठ द्रुमाः। सूक्ष्मे देहे गते चापि बदों यात्रया पुनः। एकं सत्याभिधं दिव्यं विमानं सत्यसंचरम् । स्वदेहे स्थूलसंज्ञे त्वागत्य वासं विधास्यथ ॥९६|| ब्रह्मसभायां नृपतिस्तेन याति हि योगिराट् ॥८॥ बदरीयात्रिकाः सर्वे पादपा धाममोक्षणम् । द्वितीयं चार्यमसंज्ञ पितृलोकादिसञ्चरम् । प्रयास्यथो वदाम्येषः वदाम्येषः श्वेतनारायणः स्वयम् ॥१७॥ तृतीयं त्रिदिवं नाम चैन्द्रपदं चतुर्थकम् ॥९॥ एवं प्राप्य हरेरनुग्रह पादपास्ततः। पञ्चमं भास्कर कौमुदकं तथा । बदरीयात्रिणो भूत्वा पूजयित्वा नरायणीम् ॥१८॥ सप्तम ध्रुवसंशं चाऽष्टमं कैलासनामकम् ॥१०॥ प्रज्वाल्य निजपापानि बद्रीप्रतापतो धर्मसंज्ञं नवमं च मेरुसंज्ञ ततोऽधिकम् । ययुर्वं मोक्षणं त्वेकजन्मना यान्ति वै तथा ॥१९॥ श्वेतवाह क्षीरवाह तलाख्यान्यपराणि च ॥११॥ यास्यन्त्येव पदं दिव्यं बदरीशीप्रसेवनात् । लोकालोकाभिधं चापि मनोजवानि तानि वै। बदरीनाथयोगेन प्लक्षोक्ता मोक्षदायिनी ॥१००॥ यथाभिधानगुणकान्यतिदिगन्तगानि च ॥१२॥ सर्वमोक्षकरी दिव्या साक्षानारायणाश्रयात् । सर्वभोग्यर्द्धिपूर्णानि यथा धिष्ण्यानि तानि ह। जयते बदरीदेवी माणिक्या बालयोगिनी ॥१०॥ तेषु सर्वेषु रत्नानां सुवर्णानां च मूर्तयः ॥१३॥ सा पप्रच्छ कथा दिव्यास्तिष्येऽपि मोक्षकारिणीः । अनादिश्रीकृष्णनारायणस्य प्रतिमाः शुभाः। नरनारायणं कान्तं बर्याश्रम उत्तमे ॥१०॥ श्रीमाणिक्यामहालक्ष्मीयुता युगलविग्रहाः ॥१४॥ या या बद्रयाः कथाः पृष्टा नरनारायणं प्रति । मजासने स्थापिताः पूजिताः श्रीबदरेण ह। उत्तरिता नरनारायणेन स्वामिना च याः ॥१०३॥ सर्वशृंगारशोभाब्याः सर्वगन्धरसार्पिताः॥१५॥ तास्तादिव्यास्तिष्यखण्डे विद्यन्ते मोक्षदायिकाः । देवदूताः पार्षदाश्च भूसुराः साधवोऽमलाः। अनादिश्रीकृष्णनारायणश्रीवल्लभाश्रिताः ॥१०४॥ वैमानिकाः प्रविद्यन्ते तेषु भागवतोत्तमाः ॥१६॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने महाभागवतीसत्यः साध्व्यः शीलपरायणाः। श्रीनरनारायणस्य श्रीमाणिक्यात्मकबदाः स्वरूप चन्द्रानन्दाश्चन्द्रकान्त्यानना: स्वर्णप्रभान्विताः ॥१७॥ वर्तनं माहात्म्यकथनं कथाप्रस्तावश्चेत्यादि महाभक्तानिकास्तेषु विद्यन्ते बदरस्य ह। निरूपणनामा प्रथमोऽध्यायः॥१॥ कीर्तनं सततं तेषु जायते बदरीश्वरि ! ॥१८॥ यत्प्रसंगेन देवाद्या यान्ति श्रीनरनारायण उवाच- ब्रह्म सनातनम् । नैतादृशोऽभवद् भक्तो येन जगत् प्रपूरितम् ॥१९॥ शृणु बद्रीरमे देवि तव भक्तकथानकम् । हरिकीर्तनभक्त्यान्यमहाघोषैः समस्तकम् । यथा त्वं बदरीभावं प्राप्ता भक्तिवशानुगा ॥१॥ स्थले स्थलेऽस्य नृपतेर्जयघोषः प्रवर्तते ॥२०॥ बदरो नाम राजर्षिहिमभूमौ पुराऽभवत् । बदरस्य विमानानि यदिशं यन्ति तदिशि । महाभागवतो भक्तो वैष्णवोत्तम ऊर्ध्वगः ॥२॥ नमन्ति नमन्ति देवमुनयो भक्त्या नृत्यन्ति तस्त्रियः ॥२१॥ पृथिव्यध दिव्यसामर्थ्यसाधनैः। पूजयन्ति विमाने श्रीकृष्णनारायणच्छविम् । विमानान्यभवन् यस्य पारे लक्षं सुखानि च ॥३॥ सुखानि च ॥३॥ नीराजयन्ति मुदिता दत्वोपदाः प्रयान्ति च ॥२२॥ सौवर्णानि कल्पवृक्षोद्यानोपशोभितानि बदरस्य महाराज्ये ग्रामे खेटे पुरादिषु । दिव्यकन्यानिवासानि स्मृद्धान्युच्चावचानि च ॥४॥ नगरे पत्तने राजधान्यां घोषेऽपि घोषेऽपि सर्वथा ॥२३॥ एकैकं सूर्यवद्भाति चन्द्रवत्तेजसां साधवो यतयः साध्न्यः पूज्यन्तेऽनाम्बरादिमिः। यत्प्रभाभिर्निशा पृथ्व्यां लीनेव वर्तते तदा ॥५॥ विप्रा दक्षिणया चापि निराश्रयाः शुभाश्रयैः ॥२४॥ भ्रान्तिनक्षत्रताराणां जायतेऽल्पे विमानके। अनाथाद्या यथापेक्षे यः स्वेष्टसमर्पणैः। चन्द्रज्योत्स्ना तु मिलिता तदा दुग्धायतेऽम्बरे ॥६॥ ग्रामे ग्रामे ब्रह्मयशा जायन्ते बदरस्य वै ॥२५॥ इन्द्रधनुःप्रकाशाश्वोत्प्रसरन्ति घनेष्वपि । अनसत्राणि भूभागे बदरस्य तु पद्मकम् । विमानानां किरणानां बदरस्य महात्मनः ॥७॥ प्रपादानानि सर्वत्र चासन् कल्पलतास्तथा ॥२६॥ शशासाऽसौ हि । चयैः।

·* तिष्यसन्तानः भूपा विरोधिनः। सम्मानं सह। यात्रालवो लतामाय भुंजते भिक्षया फलम् । राज्ञः शरैर्हि बहवो हता तृप्तिदं च रसं मिष्टं पिबन्ति च भजन्ति माम् ॥२७॥ सर्वे ते निहता वार्डो हिमवार्धिसमाहये ॥४६॥ वैष्णवानां मण्डलानि खासन् वै प्रतिखटम् । किंपुरुषप्रदेशानां दक्षिणे मध्यसंस्थिते। प्रातमध्याह्नके सायं कीर्तयन्ति भजन्ति माम् ॥२८॥ द्विसाहस्रयोजनात्मविस्तृते मिष्टवारिणि ||४७|| देवकथाकरा भूमावागत्य कथां मम। मानसाख्यः समुद्रोऽयं मिष्टोदो यभवत्तदा। वाचयित्वा संहितां च बोधयन्ति भजन्ति माम् ॥२९॥ सदा शीतलजलधिः सर्वरत्नसमन्वितः ॥४८॥ उत्सवा उत्तमाः श्रेष्ठा जायन्ते च प्रजासु वै। यत्रास्ते साम्प्रतं. बद्रि हिमालयोऽद्रिराडिह । ऊर्जाऽसिताष्टमीप्रभूत्यहस्सु द्वादशीष्वपि ॥३०॥ शृणु बद्रीप्रमे देवि जेतुं तु बदरं नृपम् ॥४९॥ जयन्तीषु समस्तासु सत्संगाः संभवन्ति च । आययौ त्वेकटा व्योम्ना हेमाऽनलोऽसुरो महान् । व्रतोत्सवानां पालनं पूजनादिकम् ॥३॥ अपरं यत पृथिव्यर्ध तस्मादर्बुदसैन्यवान् ॥५०॥ उद्यापन चाऽऽदरश्च जायन्तेऽस्य प्रजास्वपि । व्योममार्गण सहसाऽयुतैर्विमानकैः नित्यं गवां तु बहीनां दानं नृपस्य जायते ॥३॥ खण्डे किंपुरुषे युद्धं बढरेण समाचरत् ॥५१॥ शेषो नवः कृतः स्वर्णमयो येन तु भूभुजा । बदरस्य विमानानि ससैन्यानि तदाम्बरे । प्रतिष्ठाप्य च तं शेषं नागं नीत्वा विमानके ॥३३॥ अभिपेतुश्चासुराणां सैन्येषु दिव्यशक्तयः॥५२॥ ययौ पातालके प्राह पूर्वशेषं निवर्तय। सहस्रशो विमानानि नष्टान्यासुरकाणि वै। मम शेषो बलिष्ठोऽयं धारयिष्यति के भुवम् ॥३४॥ सैन्यानि मिष्टजलधौ भूत्वा यादांसि चाविशन् ॥५३॥ मूलशेषः परीक्षार्थ मुमोचाऽधो हि गोलकम् । हेमानलोऽसुरवयों युयुधे बदरेण सहसा स्वर्णनागस्तं भूगोलं के न्यधाद् द्रुतम् ॥३५॥ मिथः सैन्यानि युयुधुः प्राणान्तनिश्चयानि वै ॥५४॥ मूलशेषस्य मानं वै वै निर्मूलं संव्यजायत। दिव्यास्त्रवर्षणैर्दिव्यशरैर्दिव्यैश्च हेतिभिः। गर्यो नष्टोऽथ नेमे तं बदरं स्वर्णशेषिणम् ॥३६॥ विद्युत्प्रवाहणैश्चापि पाशैर्वारुणजैस्तथा ॥५५॥ प्रार्थयामास मानार्थ धारणं निजमस्तके। वक्रैश्च विविधैर्दण्डैः कालचक्रविशालकैः। अन्यथा भूभृता चाऽवमानितस्य यशोलयः ॥३७॥ मन्त्रैस्तन्त्रैर्महायन्त्रैर्मायिकैरैन्द्रजालिकैः ॥५६॥ अप्रतिष्ठा भवेल्लोके ययाचे गोलक पुनः। वाय्वग्निनागगवयैर्गरुत्मतैश्च वृश्चिकैः। धर्तुं निजफणायां वै तदा तु बदरो ददौ ॥३८॥ पर्वतैश्चापि वृक्षैश्च युयुधिरे तु कृत्रिमैः ॥५७॥ पूर्वशेषाय पृथिवीं स्वर्णशेष निजालयम् । हिमशैलैश्च विविधैर्ग्रहगोलैरनुत्तमैः। आनिनाय ततः स्वर्णशेषो विज्ञानवान् यतिः ॥३९॥ गदाभिश्चाण्डभेत्त्रीभिर्जघ्नुरन्योन्यमुद्रुषः ॥५८॥ पतञ्जलिमहायोगी विद्याधरो व्यजायत। आसुराणां हि सैन्यानि मारयित्वा मुहुर्मुहुः । सर्वयोगकलाभिश्च जगदुद्धारमाचरत् ॥४०॥ मिष्टान्धी मिष्टाब्धी ते प्रविशन्ति स्वस्थास्तत्र भवन्ति च ॥५९॥ एवंविधस्य भक्तस्य बदरस्य गृहे गृहे। पुनर्बलं नीरुग्णत्वं प्राप्य चायान्ति संगरे। कृष्णधून्योऽभवन् बद्रि भक्तिवासीद् गृहे गृहे ||४१॥ बदरेण हतास्ते पुनर्विशन्ति सागरे ॥६०॥ श्रीमाणिक्या सेवितस्य कृष्णनारायणस्य वै। अथाऽयं बदरो राजा भक्तराड़ वीक्ष्य जीवितान् । मम मूलस्वरूपस्याऽऽश्रितं सर्वे जगद्धयभूत् ॥४२॥ समुद्रस्थानासुराँश्च चिन्तयामास चान्तरे ॥६॥ शृणु बद्रीप्रभे देवि तदा राज्यं तु ऋद्धिमत् । कथमेषां समुद्रे विनाशं प्रतिपादये। स्वर्गोत्तरं भूतलं तु वीच्याऽन्यम्वर्धपालकाः ॥४३॥ पुन व यथा स्वस्था निर्गच्छेयुर्बहिर्युधि ॥२॥ पस्पर्धर्बदरं भक्तं राजानं स्मृद्धिलालसाः। जलं सर्व त्वन्धिरूपं त्वब्धिरूपं हिमशैलात्मकं भवेत् । बहवो बदरं प्राप्याऽयुध्यन् पराजय हथगुः ॥४४॥ अन्तःस्थिता आसुरास्ते स्युम॒ताश्च शिलात्मकाः ॥६३।। भक्तो भक्त्या हि जीयेत नान्ययुद्धैः कदाचन । सञ्चिन्त्यैवं बदरोऽयं सस्मार चन्द्रदेवताम् । यद्गृहे भगवान् साक्षाद् वसति दुर्जयः कुतः ॥४५॥ तूर्ण चोपस्थिता देवकार्यसहायिनी ॥६॥ च गण গ ·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता तिष्ठति । समर्दयन्ति मानवान् । आसुराणां सुरनानां विनाशार्थ मतिं दधे । शिखराणि श्वेतहमशिलात्मकानि तानि आगत्य सहसोवाच बदाय महात्मने ॥६५॥ सजातान्येव सहसा चाम्बरं शीततां गतम् ॥८॥ वद राजन् तव कार्य सुरकार्य तथा सुखम् । हिमानां करकावर्षाः सहसा पेतुरम्बरात् । तूर्णे करोमि साध्यं ते दुःसाध्यमपि सर्वथा ॥६६॥ ताभिश्च वर्धमानानि शृंगाणि पार्वतानि वै ॥५॥ बरः शशिनः पूजां स्वागतं वन्दनं स्तुतिम् । महःस्पर्शानि जातानि वर्धमानानि तानि वै । चकाराऽऽसनवर्य च ददौ नेमे पुनः पुनः ॥६७॥ एवं स पर्वतो जातो युगसाहनयोजनः ॥८६॥ कृपालो शान्तिकृत् स्वर्गसुधाकर स्वर्गसुधाकर महाप्रभो। चन्द्रकान्तेन सम्पन्नो हिमवद्धिमवर्षणः। भक्तानुग्रहधातस्त्वं जयसे चामृतप्रद ॥६८॥ हिमांशुमणिना भूमौ हिमाद्रिर्बदरीप्रभे ॥८७॥ जीवनं सर्वलोकानां कलासु तव आसुरा युद्धकर्तारो जलोपलासु तत्तले। माधुर्य चौषधीनां तव योगात्प्रवर्तते ॥६९॥ मर्दिताश्च निरुद्धाश्चोपलाभावं गता मृताः ॥८॥ वृद्धिः पुष्टिस्तव योगाजायते दाहरोधनम् । उपद्रवाः प्रशान्ताच महतः परिवर्तनात् । त्वदाधाराधौषधयस्तदाधाराच देहिनः ॥७॥ अथ लोकाश्च ऋषयो मुनयो देवतास्तथा ॥८९॥ कौमुदिकानाथ निशेश प्रियसंगकृत् । श्रुत्वा हिमालयं भूमि वीक्षितुं त्वाययुर्मुदा । शशिन् नक्षत्रनाथ त्वं जयसे वै तमोनुद ॥७॥ राक्षसा असुरा दैत्या दानवा मानवाः खगाः ॥१०॥ मृगांक दुग्धवर्ण त्वं हिमांशो जयसे सदा। पितरो लोकपालाश्च सिद्धाश्चारणनर्तकाः। शीतलाब्धे सुधामूर्ते भक्तकार्य दधात्विह ॥७२॥ गान्धर्वाः किन्नराः सूता मागधा बन्दिनस्तथा ॥९१॥ असुरा मुहुरागत्य विद्याधरा अप्सरसः साध्व्यः शंकरयोगिनः । देवान् पितृन्मुनीन् भक्तान् क्लेशयन्ति मुहुर्मुहुः ॥७३॥ गणाश्च गणदेव्यश्च मातरो वसवस्तथा ॥१२॥ मद्वाणैरर्दिताश्चैते प्रविष्टा हिमसागरे। मेरुस्थाः परलोकस्था दिव्यदेहाः समाययुः। यथा स्युमर्दिता स्युमर्दिता वै हिमपाषाणपर्वतैः ।।७४॥ मुमुदुर्बहुधा हैमं शीतं चान्द्रं विलोक्यते ॥९३|| पुनर्न ते बहिस्त्वत्राऽऽययुस्तथा विधेहि यत् । वर्धयामासुरत्यर्थ भूपति बदरं त्वमोषधिर्हि लोकानां चामुराणां निबर्हणम् ॥७५॥ प्रशशंसुश्च ते सर्वे दिक्पाला मानमादधुः ॥१४॥ शीतं शस्त्रं मतोऽस्येव शीघ्रं तदोषधं कुरु । ब्रह्मविष्णुमहेशाच प्रसन्नारत्वभवन् इत्येवमर्थितो रात्रिनाथः श्रीबदरीप्रमे ॥६॥ बदरस्याऽभवद् राज्यं सर्वे हिमालयात्मकम् ॥९५॥ ददौ कण्ठात् समुत्तार्य चन्द्रकान्तमणिं शुभम् । नवं त्वरण्यक तस्य परितो नाऽभवत्तदा। बदराय स्वमक्काय देवकार्यकराय च ॥७७॥ देवाद्या वासयोग्यं तं मेरुतुल्यं तु भूभृतम् ॥९६॥ प्राह मणिं नृप चात्र शीतान्धौ सनिवेशय । वीक्ष्य स्पृहां प्रचक्रुश्वार्थयामासुर्तृपं मुहुः। शीतान्धिः सहसा शीतशिलात्मको महान् गिरिः ॥७८॥ राजा वासं ददौ देवकोटिभ्यस्तु हिमालये ॥९७॥ अत्रैव शीतलभूमिभविष्यति न संशयः। देवजातयः सर्वे ये ते वासान् स्वकुलोचितान् । त्वं विमाने वस राजन्नम्बरे न तु भूतले ॥७९॥ चक्रुः शृंगेषु हैमेषु देवालयो बभूव सः॥९८॥ शीतेनाऽमिभवं नैव ब्रजेयास्तत्तथा कुरु । स्वर्ग वै चापरं भूमौ हिमालयो बभूव ह। एषोऽहं संप्रयाम्येव शीघ्र मणि जले क्षिप |८०॥ कल्पद्रुमाः कल्पलतास्तथा कल्पतृणान्यपि ॥१९॥ एवमुक्तस्तु बदरो द्रुतं विमानमम्बरे। हिमालयेऽभितो देवः रोपितानि वनानि च। कृत्वा चन्द्रमसं नत्वा चिक्षेप मणिमन्धिषु ||८|| भूसन्धौ परितः शतयोजनानां तु वर्तुले ॥१०॥ तावजलानि सर्वाणि शीतामिपीडितानि वै। दिव्यौषधीनां सर्वासां वनानि रोपितानि वै। पिण्डितान्यभवस्तत्र शीतान्धी शीतलोपलाः ॥८॥ उद्यानानि विचित्राणि फलपत्ररसादिभिः ॥१०१॥ शीतान्धिः शीतभूभावं हिमभूतलतां गतः। स्मृद्धानि स्वर्गलोकाद् वै स्वस्वलोकात्तथाऽपरैः । बलान्यूर्व चोष्मणा चोत्क्षिप्यन्ते परितस्तदा ॥३॥ आइत्याऽऽहत्य परितो निहितानि शुभानि च ॥१०२॥ ते तथा।

·* तिष्यसन्तानः यत्र पपात गर्तके। प्रार्थयामास बहुधा वै पुनः। सप्तर्षयो न्यवसथ शंकरोऽप्यवसत्ततः। अनादिश्रीकृष्णनारायणश्रीबदरीश्वरः ब्रह्मा विष्णुस्तथा देव्यो न्यवसन् चाप्सरोगणाः ॥१०३॥ विमानेनाऽमत्तत्र हेमाऽनलोऽसुरः ॥११॥ गान्धर्वाधारणाः किंपुमांसश्च किन्नराः सुगः । वीक्य दिव्यविमानं तद् योद्धमुपाद्रवद्धरिम् । अन्येऽपि बहवो देवा न्यवसन् वै हिमालये ॥१०४॥ भगवान् गदया तूर्ण सनदश्च तदाऽभवत् ॥१२॥ एवं हिमगिरिर्जातो भूमौ चन्द्रगिरिर्महान् । श्रियं रमामवस्थाप्य विमाने बहिराययौ। भूतलं स्वर्गमिभं च जातं दिव्यांशशोभितम् ॥१०५॥ बदरोऽपि महाराजस्तूणे तत्राऽप्युपाययौ ॥१३॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने वीक्ष्य हेमानलं महाऽसुरं चोजीवितं पुनः । महाभागवतस्य बदराख्यराजर्षेराख्यानं, हेमानलासुरयुद्धं, महाश्चर्य प्राप राजा तेनाऽयुदयद् गदाकरः ॥१४॥ ताडितो बदरभयेन भूमध्यशीतवाओं त्वसुराणां प्रवेशनं, बदरस्तुत्या कृष्णेन बदरेणापि गदयाऽसुरः। चन्द्रप्रदत्तचन्द्रकान्तमणेः शीतवाधी निक्षेपेण शीतोपलात्मक जातक्लमोऽभवद् भग्नकटिः भूतले ॥१५॥ महाहिमाद्रिरूपपरिवर्तनं, चतुर्दशलोकवासिनां दिव्य- बदरस्तं समुत्तोल्य जीवन्तं तत्र हिमाद्रौ निवासाकांक्षया बदरप्रदत्तवसतयः स्वर्गी- यत्राऽभवत् तत्रैव चिक्षेप हिमगर्तके ॥१६॥ यौषधीनां देवाद्यैरोपितानि वनोद्याना- हिमशैलं पुनस्तत्र स्थापयामास माधवः। रण्यानि चेत्यादिनिरूपणनामा बदरच तदा कृष्णनारायणं परं प्रभुम् ॥१७॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ बनुत्थाय भगवानाह वै राजन् शृणु हैमानलीकथाम् ॥१८॥ श्रीनरनारायण उवाच- तपस्तेपे पुराकल्पे प्रसादाय चक्रिणः। बद्रीरमे शृणु पार्वतिके हस्ते कृत्वा हरेर्मूति वर्षसहस्रक यज्जातमुल्बणम् । तदा ॥१९॥ विद्रावकं हि देवानां रक्षणं च यथा पुनः ॥ १॥ ततो वर्षसहस्रं वै त्वेकपादेन चोत्थितः। सुस्थिरेषु तु देवेषु विश्वस्ते तु हिमाचले। ततो वर्षसहसं वटशाखावलम्बितः ॥२०॥ यत्र हेमानलो हैमशिलातलेऽदितोऽभवत् ॥ २॥ अधोमुखस्तपस्तेपे हस्ते पश्यन् हरिं हि माम् । शिखरं तत् सहसैवाऽम्बरे मूलात् परापतत् । ततो वर्षसहसं प्रज्वाल्याऽनलमूर्धनि ॥२१॥ भूकम्पश्चापि शृंगेषु चान्येषु संव्यजायत ॥३॥ लम्बमानो हि शाखायां तपस्तेपेऽतिदारुणम् । शब्दो भयंकरश्चापि प्रलयाग्नेरिवाऽभवत् । अनाहारस्ततो वाय्वाहारो वर्षसहस्रकम् ॥२२॥ मुहुर्भूधूननं जातं शिलावर्षा भुवोऽभवत् ॥ ४॥ वटशाखाजटामध्ये प्रोतदेहोऽभवद्धि सः। समुत्पतन्ति तलतश्चोपला हैमभासुराः । शुष्कमांसाऽस्थिकुणपः शाखाजटान्तरेऽभवत् ॥२३॥ हेमानलेन तलतो नोदिताः जटारूपोऽभवत्तत्र क्षेपितास्तथा ॥५॥ पिपीलिकाधिरोधितः। हिमे शिलातला मासुरो मृत्तिकावल्मिकैराच्छादितश्छन्नतरोऽभवत् ॥२४॥ बलात् पुनस्तदा। उत्तस्थौ योगबलतो महाश्चर्यमिदं हस्ततले मम मूर्ति चाऽत्यजन् वल्मिकोऽभवत् । बभूत् ॥६॥ दशवर्षसहसान्ते चाहं प्रसन्नता देवा गतः ॥२५॥ भयंगताश्चान्ये ब्रह्मविष्णुशिवादयः। तस्य करे स्थितश्चाऽहं सुराद्या देहिनः सर्वे वीक्ष्योपद्रवमुल्वणम् ॥ ७॥ वटदुग्धं दर्देश्चाप्याप्लावयं तस्य वर्म तत् ॥२६॥ सरमरुः श्रीभगवन्तं श्रीकृष्णवल्लभं प्रभुम् । वर्षावेगेन धूलीः सर्वा धूताऽभवत्ततः । तथा बदरं राजानं महाभागवतं प्राप्सरसोऽसुरो हेमानलोऽभवत् ॥२७॥ हेमानलोऽपि गदया योद्धं तदाऽम्बरेऽभवत् । शनैः सम्पासचैतन्यथोनिद्र पर्वतप्रायदेहः चक्षुषा। हिमोपलेव भासुरः ॥९॥ उद्घाटितेन परितो व्यलोकयत्तदा पुरः ॥२८॥ यं यं देवं गिरौ तत्र व्यलोकयद् व्यपोथयत् । अदर्शयं रूपं चतुर्भुजं श्रियाऽन्वितम् । हाहाकारो महान् जातस्तावद् विमानकः प्रभुः ॥१०॥ असुरः प्राञ्जलिर्भूत्वा नेमे मां स जटान्तरे ॥२९॥ चैतन्यरसमाददन् । तदा ॥ ८॥ अधोमुखः मम ·८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * वै ते प्राप्तमद्विषयज्ञानः प्रसन्नमानसोऽभवत् । इत्युक्तो बढरो राजा तुष्टाव परमेश्वरीम् । जिज्ञासमान इव तु विह्वलोऽभूत्तु मां प्रति ॥३०॥ माणिक्यां श्रीं महामुक्तानिकां श्रीबालयोगिनीम् ॥४९॥ मया सम्बोधितश्चायं वरदानाय तथा। 'नमश्चराचरस्थायै चमत्कारमयीश्रियै। तपःसमापनार्थे च तदा वत्रे विह्वलः ॥३१॥ नारायण्यै बभेदायै बालकृष्णांगयोषिते ॥५०॥ यदि त्वं वरदानाय कृष्ण प्रवर्तसे विह। नमः श्रीपुरुषोत्तम्यै हरिण्यै ब्रह्मयोषिते । यदि सत्यव्रतस्त्वं वै यदि योग्योऽस्मि पात्रकम् ॥३२॥ नमोऽनादिकृष्णनारायणांगनायै नमः ॥५१॥ तदाऽहं तं श्रियाः पादी वीक्ष्य माहं गतोऽस्म्यतः। नमो माणिक्यवर्णायै धारिण्यै श्रीहरेनमः। श्रियाः पादौ कोमलौ भासुरौ सर्वशुभाश्रयौ ॥३३॥ नमः श्रीकृष्णकान्तायै पारब्राह्मथै नमोनमः ॥५२॥ सुस्पृश्यौ दर्शनीयौ च देहि मे चाऽव्ययौ यथा । भक्तकार्यातिसम्पादयिन्यै मात्रे नमोनमः। मम देहं स्पृशमानौ भवेतां चरणौ श्रियाः ॥३४॥ प्रसन्ना भव देवेशि हेमानलप्रशान्तये ॥५३॥ राज्यं तथा परं श्रेष्ठं देहि वैभवसंभृतम् । महामुरोऽयं श्रीकान्तामृते मृधो न जायते । सामर्थ्य च तथा देहि भूतैः पराभवो न मे ||३५॥ त्वं मातस्तन्मर्दन वै कुरु देवार्थसाधिके ॥२४॥ श्रियोऽधीनो भवाम्येव नान्यस्य कस्यचित् क्वचित् । नमस्तस्यै सर्वहन्त्यै रक्षयित्र्यै च त नमः। यदि देहि वरं तं वै तदा त्यक्ष्यामि वै तपः ॥३६॥ महानारायणपल्यै माणिक्यायै च ते नमः ॥१५॥ अन्यथा त्वमसद्वत्ता विश्वास्यो नासि माधव । एवमभ्यर्थ्य तां शक्ति हृदा पूजां चकार सः । याहि तपश्चरामि वै चिरम् ॥३७॥ अर्पयामास यथागतस्तथा पुष्पाणि माणिक्याचरणे तदा ॥५६॥ इत्येवमर्थितः परेश्वरः। कृष्णनारायणः तावत् परमा लक्ष्मीश्चाक्षरब्रह्मवासिनी। सर्वेषां शृण्वतां बद्रि तथाऽस्त्वेवं जगाद ह ॥३८॥ पुरो बभूव सहसा प्रसन्नास्या हि सुप्रभा ॥५७॥ प्राप्त कर्मविपाके ते सर्व सत्यं भविष्यति । अनादिश्रीकृष्णनारायणरूपानुरूपिणी इत्युक्त्वा भगवान् कृष्णस्तिरोभवच्छ्रियाऽन्वितः ॥३१॥ युवती तेजसा व्याप्ता चक्रपद्मादिधारिणी ॥५८॥ हेमाऽनलोऽयं सहसा तपम्त्यक्त्वा गृहं ययौ! अंकुशं शूलमुत्कृष्टं दधाना करयोस्तथा। मेरौ गत्वा स गढ्या युद्धार्थ च विनिर्ययौ ॥४०॥ कृष्णां कान्तं प्रियं प्राणं वीक्षमाणा पुनः पुनः ॥९॥ पृथिव्य कृतं तेन कल्पेऽत्र प्राक्तपोबलात् । आज्ञां वोढुं सत्यग सा तत्परा बलशालिनी। सम्राडराजा वर्ततेऽयं तटा विष्णुरिवापरः ॥४॥ तन्वी प्रपूर्णपुष्टास्या नवयौवनशालिनी ॥६॥ चायं बदरस्यापि राज्यं जेतुमुपाययौ। स्वर्णवर्णा कनकामा पद्मायतसुलोचना। श्रीतरेण न केनापि भूतेन भौतिकेन वा ॥४॥ शुकनासा कुन्दढन्ता बिम्बोष्ठी शीतलस्पृशा ॥६॥ स समवाप्स्यति वै क्वचित् । विदुद्भास्वररस्त्राढ्या कौस्तुभेन विराजिता। एवं लब्धवरश्चाऽय हिमशैलशिलोपमः ॥४३॥ कर्णनासाभालबाहुप्रकोष्ठपादभूषणा ॥६॥ उत्क्षिप्यापि भुवो गर्भादुत्तस्थौ प्राक्तपोबलात् । कट्यां रानया युक्ता शृंगारकजलान्विता। सोऽयं क्षिप्तो बदरेण त्वया गर्तेऽत्र वै पुनः ॥४४॥ कवरीधम्मिलशोभा सिन्दूरचन्द्रकान्विता ॥३॥ किन्तु यावच्छ्रियाः पादौ तहे न पतिप्यतः । मुस्तनी मुनितम्बा च सुमध्या च सुगन्धिनी । तावनैव पराभाव्यश्चाऽसुरोऽयं भविष्यति ॥४॥ तजापरिधिसंव्याप्ता चन्द्राभनखशोभिता ॥६॥ श्रियाः पद्यां निश्चलोऽयं भूगर्भे सन्निवत्स्यति । अलक्तकातिसौन्दर्या स्वर्णरोमावलिश्रिता। अव्ययौ चरणौ लब्ध्वा निश्चलात्मा भविष्यति ॥४६॥ प्रेमरसमहापूर्णा कृष्णनारायणी प्रिया ॥६५॥ तस्माद् बदर माणिक्यां श्रियं मम प्रियां विह । सुगन्धिपुष्पहारालिव्याप्तवक्षःस्थलोत्तमा आराधय निवासार्थ देवकार्यार्थमित्यपि ॥४७॥ स्थलपद्मनिभसक्थिद्वयशोमामनोहरा ॥६६॥ मया दत्तवरस्यापि याथार्थ्याय जयाय कृष्णनारायणं कान्तं त्यक्तुं नेच्छावती सदा । अन्यथा निष्फला सवों यनस्तेऽत्र भविष्यति ॥४८॥ गृहीतश्रीकृष्णकरा नित्ययुक्ता महासती ॥६७॥ स पराभवं त्वासुरः ·* तिष्यसन्तानः तापसीव. द्रुतम् ॥८९॥ विधास्ये द्रुतमत्र तावद् दैत्यवरो सुरादयः॥१४॥ भगवत्प्रेमपात्रं सा श्रीकृष्णांगनिवासिनी। तावत्तापसवेषोऽहं तापसी त्वं तु बद्रिके। शीतशैलसमा देहे परेश्वरी ॥६८|| निवत्स्यामोऽत्र धवले शीतले हिमकाश्रमे ॥८७॥ सर्वेश्वर्यादिसम्पन्ना वात्सल्यगुणसागरा। हेमानलोऽपि भूगर्भ तव पादतले सदा। लावण्याऽऽनन्त्यसंजुष्टा नैकसखीप्रवन्दिता ॥६९॥ संपिष्टस्तव भक्तो वै सुषुतः सुषुसः संभविष्यति ॥८॥ भगवन्मुखलपाक्षी पूर्णानन्दातिमोदिनी । श्रेयो जगतां परम तथा स्यात्तत्तथा कुरु। हसमाना बदरं जगाद पुरुषोत्तमी ॥७॥ इत्युक्त्वा माणिकीदेवी बभूव बद्रिका वद राजेस्तव श्रेयो विधास्ये सहसा विह । हेमानलासुरमूर्ध्नि कृत्वोपलाप्रवर्षणम् । सुरकार्य कृष्णकार्य च ॥७॥ पादाँस्तत्र निधायैव माणिक्या सा स्थिराऽभवत् ॥१०॥ श्रुत्वा राजाऽसुरचूर्णनार्थ व्यजिज्ञपच्छ्रियम् । बद्रीरमा महादिव्या वाक्षी देवी तु शाश्वती । नारायणेच्छया सापि पद्यां हन्तुमुपाद्रवत् ॥७२॥ तापसी तापसेनापि नारायणेन संयुता ॥११॥ गर्ने हिमोपलात्मकोऽभवत् । न्यवसत्तत्र सहसा धर्मपुत्रेण चक्रिणा। नारायणस्तदा लक्ष्मी माणिक्यां प्राह सत्वरम् ॥७३॥ उपद्रवाः प्रशान्ताश्चाऽसुरभीतिर्लयं गता ॥१२॥ नारायणि द्रुतं त्वत्र पद्यां तिष्ठाऽसुरोपरि । देवाद्या निश्चलास्त्वासन् पुपूजुर्बदरीश्वरीम् । तव पद्यां हतः स्पृष्टोऽसुरः पुनर्न वै बहिः ॥७४॥ नरनारायणं कृष्णनारायणं समर्चयन् ॥१३॥ उद्गमिष्यति दुष्टात्मा वरदानबलात्तथा। बद्रीनाथं बद्रिकां च बदरं च नृपं तथा। कुरु कार्य बदरस्य देवानां च हितावहम् ॥७॥ बद्रिकाश्रममेवैनं स्थलं प्राहुः तदा तु खिन्नचित्ता श्रीमाणिक्या त्ववदत् प्रभुम् । दिव्यं च पावन बद्रीश्वरि त्वद्वासशोभनम् । कथमेकाकिनी कृष्णमृते न्वत्र वसामि वै॥७६॥ तत आरभ्य देवा वै मासषटकं पुनः पुनः ॥९५॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणस्त्वं मे पतिः सदा। तीर्थ कुर्वन्ति हिमवच्छिखरे बद्रिकाश्रमे । पत्नी चाहं तव कृष्ण पातिव्रत्यपरायणा ||७७॥ मासद्वयं तु पितरश्चतुर्मासाँध मानवाः॥१६॥ पति विना क्षणं स्थातुं नोत्सहे विजने हिमे । बद्रिकाश्रभयात्रां कृत्वा हेमानलासुरम् । यथेष्टं कुरु कृष्ण त्वं शाधि धय॑ व्रतं मम ||७८॥ पापरूपं हृदयस्थ चादयन्ति हिमालये ।।९७॥ श्रुत्वा विचारमकरोद् भगवान् भूतभावनः। भूत्वा पावना बद्रीश्वरि ते दर्शनात्तथा । माणिक्ये त्वं भव बद्री बहुपादा द्रुमामिका ||७९॥ ममापि ममापि दर्शनात् पूता मुक्ता भवन्ति देहिनः ॥९८|| अंकुशं शूलमेवापि कण्टको ते महायुधे । यथाऽक्षरे परे धानि ब्रह्मलोके वसाम्यहम् । भवतां पत्रसहिते सर्वासुरविनाशके ||८०॥ माणिक्यासहितस्तद्वच्चात्र बद्रिकया युतः ॥१९॥ सदा त्वं तापसी वाी बदरी भव शोभना । वसामि सर्वथा बद्रि लोकानां श्रेयसां कृते । पादैमानलं स्पृष्टा भूगर्भ तं प्रपेषय ॥८॥ एवं त्वं सर्वथा श्रेष्ठा सर्वथा श्रेष्ठा सर्वपादपपूजिता ॥१०॥ निश्चला शाश्वती देवी बद्रीदेवी सदा भव । तापसी वर्तसे त्वत्र हिमाद्रौ मत्सधर्मिणी । बदरेण स्तुता राज्ञा बदरेणाभिवान्छिता ॥८॥ नारायणी त्वं बदरी माणिक्या वाहिनी मम ॥१०१॥ बदरेण तथाऽऽकृष्टा त्वायाताऽसि यतस्त्विह। नारायणोऽहं भगवान् नरयुक् पुरुषोत्तमः । बदरीतिसदानाम्ना त्वं सफला भविष्यति ॥८३॥ नरनारायणनाम्ना भजनीयो भवामि ह ॥१०२॥ बद्रिकाश्रम एवाऽयं दिव्यावासो भविष्यति । एवं ते वै समाख्यानं प्रोक्तं श्रीबदरीश्वरि । अहं नित्यं बदर्यास्ते छायायां तापसोत्तमः ॥८४॥ बदरस्य सुमत्तस्य भक्त्या संभूतमुत्तम् ॥१०॥ धर्मपुत्रो नरनारायणात्मा संभवामि बदरोऽपि सदा भक्त्या रसरूपो व्यजायत । जटी शोली ब्रह्मचारी त्वन्मूलावासशोभनः ॥८॥ फलात्मा ते बदर्या वै वर्तते ते सुतो यथा ॥१०॥ भवाम्यत्र जगत्कल्याणार्य नरनरायणः। बीजं फले नररूपं फलगमें वसाम्यहम्। यावश्चन्द्रस्तथासूर्यो यावत् स्थास्यति स्थास्यति मेदिनी ॥८६॥ तेन त्वन्या बदर्योऽत्र प्रजायन्ते हि बद्रिके ॥१०५॥ ते ते ·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * यथा। एतत्स्थानं प्रतीकं मे मूलं स्थानं तु मे गिरौ । आत्मनिवेदितां प्राप्तस्त्वेकदाऽचिन्तयन्नृपः। इतो दूरे दिव्यरूपं यस्य यात्रा न जायते ॥१०६॥ निवेदितं मया सर्व हरये परमात्मने ॥८॥ पश्य त्वं माणिकि तद्धि मानवानां न दृष्टिगम् । मायिकं सर्वमेवाऽपि तथाऽऽत्माऽपि निवेदितः । न गतिर्मानवानां तु मुक्तानां गतिरस्ति यत् ॥१०॥ पार्थिवं च जलीयं च तैजसं प्राण इत्यपि ।। ९॥ पटनाच्छ्रवणादस्य स्मरणान्मोक्षणं भवेत् । सर्व निवेदितं श्रीमन्नारायणाय चक्रिणे। आसुरोपद्रवशान्तिस्तथा ब्रह्ममयी गतिः ॥१०८॥ गेहं यानं भोजनादि वस्त्रालङ्कारभूषणम् ॥१०॥ सर्वश्रेयम्प्रदाशक्तिः प्रजायेत परा गन्धसुगन्धतैलादि कृष्णार्थ चौपयोगिकम् । सर्वाः श्रियो वसेयुश्च बद्रीकथाश्रवाऽन्तिके ॥१०९॥ सर्व सर्व प्रजायत योग्यं सेवाह जडवस्तुकम् ॥१२॥ भुक्तिर्मुक्तिर्भवच्चापि तिप्यस्य पराभवः । किन्तु निकृष्टमत्यर्थ वर्म दुर्गन्धिसंभृतम् । नरनारायणश्चाऽहं श्रोतुश्चित्ते वसामि हि ॥११०॥ समलं विकृतं क्लेद्यं नोपयोगाय क्लेद्यं नोपयोगाय चक्रिणः ॥१२॥ भवत्येवाऽशुचि नित्यं मलमूत्रसमन्वितम् । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने पुन- स्लाय्य्वस्थिमांससंव्याप्तं न्यकृतं कुणपं शवम् ॥१३॥ हेमानलोत्थानं, शिखरक्षेपायुपद्रवाः, बदरेण हरिणा च गर्ने सर्वथा नोपयोगार्थ स्वामिनो मे प्रजायते । निक्षेपः, हेमानलस्य पूर्वतपःकथा, वरदानं श्रीपादाक्रान्त- जीवच्छवं मृतं भरम विष्टा मृद् वा प्रकीर्तितम् ।।१४॥ त्ववरप्राप्तिः, श्रीमाणिक्यायास्तन्मर्दनार्थ बदरीरूपता, तत्पादैमर्दनं, श्रीकृष्णनारायणस्य नरनारायणरूपता, कथं कृष्णकृत कार्णसतां कृतंऽस्य योजनम् । उपयोगि कथं स्याच बदरस्य फलरूपता, नरस्य बीजरूपता, बद्रिका- कथं न स्यानिरर्थकम् ॥१५॥ श्रमतीर्थप्राकट्यं, मूलं बद्रिकाश्रमं तु यन्मया पोषितं लक्षवत्सरैः सेवितं शुभैः । भिनं दूरे चेत्यादिनिरूपणनामा तस्य कथं सतामर्थे घुपयोगो भवेदिह ॥१६॥ सार्थक्यं च भवेदस्य मानवस्य हि तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ करोमि तपसा दिव्यं सतां भोग्यं हरेस्तथा ॥१७॥ श्रीबद्रीश्वर्युवाच- भक्त्या वा चोपयोगस्थं कुर्वे सेवाईमेव तत् । नृपाय साधवः सेवां दिशन्ति न कदाचन ॥१८॥ नरनारायणविष्णो कृष्णनारायणप्रभो। नृपदेहो दीनवच्च करोति सेवन न कृष्णकान्तहरे कृष्णभीमाणिकौरमाऽऽतिहन् ॥ १॥ निष्फलोऽद्य प्रवर्तते ॥१९॥ कथं बदरो राजा बदरीफलतां गतः । सफलं तं करोम्येव तपसाऽऽराधनेन च। नरथ बीजता प्रातस्तन्मे बेहि नरायण ॥ २॥ यद्धिष्ण्यं न तु देवाय तद्धिष्ण्यं धिकृतं मतम् ॥२०॥ श्रीनरनारायण उवाच- यच्छिरो देवनमने नोपयुक्तं तु धिकृतम् । ये नेत्रे न दर्शनार्थे देवानां तेऽपि धिक्कृते ॥२१॥ शृणु बद्रीरमे देवि तत्कयां पावनी शुभाम् । ये श्रोत्रे न श्रवणार्थे देवानां तेऽपि धिककृते । मोक्षकरी हि भक्तानां पापिनां पापनाशिनीम् ॥ ३॥ यललाट देवाईचन्दनादिप्रसादवत् ॥२२॥ बदरो वै महाभक्तो राज्यं धनं गृहादिकम् । तनिर्भाग्यं सदा बोध्यं भालं भल्लुकमालवत् । सम्पदः स्त्रीजनं यानवाहनानि प्रजास्तथा ॥४॥ नासा श्रीहरेर्गन्धग्राहिणी नैव वर्तते ॥२।। कोशं रतानि भूमिश्च देहदैहिकमित्यपि । सा शुष्कतिलपुष्पाभा गहराच्या न शोभना। सर्व कृत्वा हि कृष्णार्थ व्यवर्तत स साधुवत् ॥ ५॥ यन्मुखं श्रीहरेर्वाचं न गृणाति कदाचन ॥२४॥ न्ययुक्त दासदासीच साधुसेवासु न कीर्तनं न मोदं च तन्मुखं मूर्खकर्कवत् । सौधेषु साधवस्तस्य निवसन्ति हरेर्जनाः ॥ ६॥ या जिहा रसं वेत्ति नारायणप्रसादजम् ॥२५॥ तस्यालये भवन्ति बद्रिके। तु दीव बोध्या वा दर्दुरीव च निर्गुणा । सर्वस्वं श्रीकृष्णभक्तयोगार्थ त्वकरोद्धि सः॥७॥ यन्मुखं सुन्दरं रम्यं हरेभोंग्यं न चेद्यदि ॥२६॥ वर्मणः। तस्मानृपस्य देहोऽयं न या सर्वदा। न कीर्तनानि सदा ·तिष्यसन्तानः न स राहुग्रस्तं सदा तत्तु बोध्यं सुयोषितामपि । सर्व दिव्यं मुक्तिदातृ सार्थकं नरवमं तत् । नरस्य च मुखं तत्तु वानरास्यसमं मतम् ॥२७॥ वृक्षाः कृष्णकृते यानरूपा यानरूपा भवन्ति सार्थकाः ॥४६॥ यन्मुखं हरेर्नारायणाऽऽस्यरसवेदि तत् । हस्तिदन्तास्तृणवल्ल्यो भवन्ति भूषणासनम् । ताम्बूलरसशून्यं च तद्विलं मूषकस्य वै ॥२८॥ चमरीपुच्छवालानां चामरं जायते शुभम् ॥४७॥ यः कण्ठो न हरेः कीर्तिगीतिमग्नोऽतिसुस्वरः । कस्तूरिका मृगस्याऽपि मता कृष्णोपयोगिनी। बोध्यः कीचकवद्धि वृथास्वननिनादवान् ॥२९॥ मृगसिंहादिचर्माणि भवन्ति चासनान्यपि ॥४८॥ यद्वक्षो न हरेयोग्य यन्नोरः श्रीहरेः श्रितम् । शुक्त्यादीनि च रत्नानि भूषणानि भवन्त्यपि । यत्र नास्ति हरेर्वासस्तद्वक्षो वृक्षनीडकम् ॥३०॥ कन्दमूलफलानां नैवेद्य जायते हरेः॥४९॥ यदक्षसि स्वयं कृष्णो न शेते हारवत्तु तत् । कणानां मिष्टभोज्यानि जायन्ते परमात्मनः। शववक्षोऽशुचिबोध्यं वृथास्तनविलम्बितम् ॥३१॥ दुग्धादीनि गवोत्थानि पेयानि संभवन्त्यपि ॥५०॥ यौ स्तनौ श्रीकृष्णकान्तकरपद्मतलाऽस्पृशौ । माक्षिकं च मधुरं च मधु भक्ष्यं प्रजायते । तो पिण्डौ चाऽमंगलौ वै रसालीग्रन्थिसदृशौ ॥३२॥ कौशेयं कीटजं वस्त्रं कृष्णार्थ चौपयोगिकम् ॥५१॥ यौ स्कन्धौ कृष्णहस्ताभ्यां नाऽऽश्लिष्टौ स्तम्बिनौ तु तौ। धातवः खनिजाश्चापि हेतिरूपा भवन्त्यपि । यः पृष्ठः कृष्णशयने स्पृष्टो नैव स काष्ठवत् ॥३३।। शंखः सामुद्रजन्तूत्थो वाद्यरूपो भवत्यपि ॥५२॥ उदरं यद् रमाकान्तोदरलग्नं न तद् दरम् । मणयोऽपि शरीरोत्था मौक्तिकानि च वै सजि । नाभिः कृष्णेन दृष्टा न सा गर्तः खनिरूपवत् ॥३४॥ धार्यन्ते कृष्णकान्तेन सर्व तथौपयोगिकम् ॥५३॥ कटिर्जघनं गुतं च स्पृष्टं कृष्णेन नैव यत् । अपि हंसस्य पृष्ठं च गरुडस्य गजस्य च। तद् याम्यं चालयं बोध्यं पापाश्रयं समस्तकम् ॥३५॥ अश्वस्यापि हरेः शुभासनयोग्य भवत्यपि ॥५४॥ नितम्बौ सक्थिनी जानू जंघे पादौ च पत्तले । किन्त्वयं नरदेहो वै नास्ति कृष्णौपयोगिकः । कृष्णस्पर्शमनापन्ने वृक्षस्तम्बनिभे ते ॥३६॥ सतां वा नोपयोगार्थस्ततो निरर्थकः सदा ॥५५॥ मनो यत् कृष्णविरहं रौरवं तत्त वै मतम् । एवं व्यचिन्तयद् राजा बहुधा निजवर्मणः। बुद्धिर्या कृष्णशून्या सा कुंभिपाकामिका खनिः ॥३७॥ अपि वै कजलं कृष्णं कृष्णनेत्रासनं भवेत् ॥१६॥ चित्तं कृष्णविहीनं यत् तत्तु शृगालसदृशम् । तत्तुल्योऽपि न वै देहो नरस्याऽतो निरर्थकः । अहन्ता कृष्णशून्या या सा वृकीव विनाशिनी ॥३८॥ नारीदेहो हरेरथे दास्या कृतार्थकः ॥५७॥ गुणत्रयं कृष्णशून्यं तत्तु त्रिदोषरूपि यत् । तत्तुल्यो न नरदेहो यः कृष्णार्थो न वर्तते । अवस्थात्रितयं कृष्णशून्यं त्वपत्रयं हि तस्मान्मया तु कृष्णार्थः साधुसाव्यर्थ इत्यपि ॥५८॥ रूपं कृष्णानपेक्षं यत् तत् श्वित्रं सर्वदा मतम् । ऋषिमुन्यर्थ एवापि कर्तव्यस्तापसार्थकः। रसः कृष्णविहीनो यः स वै वैतरणी नदी ॥४०॥ भुक्तं राज्यं कृतं सर्व कर्तव्यं नाऽवशिष्यते ॥१९॥ कृष्णविहीनस्तु मलपात्रनिभः स वै। विशालाख्यो युवा पुत्रो योग्योऽस्ति राज्यकोविदः । शब्दः कृष्णेन विधुरो घूकशब्दो हि सर्वथा ॥४१॥ तस्मै समर्प्य राज्यं मे कार्य कृष्णार्पणं तनु ॥६०॥ स्पर्शः कृष्णेन हीनस्तु विषानलसमः स हि । विचार्येत्थं स बदर: समाहूय प्रजाजनान् । रतिः प्रीतिः सुखं मोदः कृष्णहीनास्तथोत्सवाः ॥४२॥ प्रकाशं हृदयं कृत्वा प्राप्य प्रजामतानि च ॥६१॥ सर्वे ते नारका बोध्या आनन्दा निरयात्मकाः । विशालाख्याय वै धुरम् । कृष्णयुक्तं समस्तं वै स्वल्पं महत्तु यद् भवेत् ॥४३॥ ददौ राज्यस्य धा च मनो मोक्षेऽकरोत्ततः ॥६॥ तत्तु दिव्यं शाश्वतं च मोक्षप्रदं महामृतम् । नरनारायणशाला समासाद्य हिमालये। श्रीकृष्णस्य सतामर्थे यद् भवेदुपकारकम् ॥४४॥ व्यचिन्तयनिज देह सतां सेवौपयोगिकम् ॥६३।। चेनिकृष्टं भवेत् तत्तु चोत्कृष्ट सुरवन्दितम् । नारायणस्य सेवायां तथा यथौपयोगिकम् । अपि मजाऽस्थिचर्मादि कृष्णार्थ योजितं भवेत् ॥४५॥ तस्थौ समाधी सहसाऽऽत्मन्यात्मानं निधाय सः ॥६॥ तु तत् ॥३९॥ गन्धः महोत्सवेन पुत्राय ·१२ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के सम्पूर्णो वै वपुः। स स्नेहातिशयमासाद्य नरनारायणप्रभौ। श्रुत्वा श्रुत्वा समायान्ति नीत्वा नीत्वा प्रयान्ति च । तल्लीनः सम्बभूवैव विस्मृत्य देहमात्मनः ॥६५॥ दृष्ट्वा हिमालयं बद्री नरनारायणाश्रमम् ॥८४॥ ब्रह्मानलेन शानाऽमिनाऽतिभासुरः । बदराणि विचित्राणि मोदन्ते त्वण्डवासिनः। स्नेहशिखिना द्रवितो विदेहः सहसाऽभवत् ॥६६॥ महोत्सवः समस्तानां जातो बदरभोजिनाम् ॥८५॥ सर्वेषां मुनिवर्याणां पश्यतां द्रवतां गतः। अब्धौ तु पर्वतं वीक्ष्य माणिक्यां बदरीं तथा । रोमलोहितमांसानि नायबस्थिमजिकास्ततः ॥६७॥ कृष्णनारायणं वीक्ष्य नरनारायणात्मकम् ॥८६॥ वीर्ये चैतानि सर्वाणि रसात्मकानि चाऽभवन् । तापसं जटिनं चापि नवां सृष्टिं हि मेनिरे । बदर्याः श्रीमाणिकोश्रीरूपायाः पादभूस्थले ॥६॥ यात्रार्थ तीर्थवर्य वै जातं बदरिकाश्रमम् ॥८७॥ रसः सर्वः खाद्यरूपो व्यलीयत तदा द्रुतम् । मुवताराः पार्षदाश्च व्यूहा ईश्वरकोटयः। महाश्चर्यमिदं जातं श्रीपादयोः समर्पितः ॥६॥ ईश्वराण्यः सुरा देव्यश्चाययुः फलवाञ्च्छया ॥८८॥ यादृशी भावना चान्ते तथा भवति देयपि । यथा यथा बदराणि नीयन्ते तु तथा तथा । तूर्णे बदरो राजाऽसौ रसभावमुपागतः ॥७॥ द्रागेव नूतनान्येव प्रोद्भवन्ति द्रुमेऽभितः ॥८९॥ द्रवखाद्यस्वरूपो बद्रीमूलेष्वलीयत । बदरोऽयं महाराजः स्नेहबदरसद्रसः। बद्रीस्तम्बे चाविवेश रसरूपोऽतिमिष्टकृत् ॥७॥ फलरूपोऽतिभक्त्याऽभूत् सर्वभोग्यशरीरकः ॥९॥ शाखासु सहसा व्याप्तः पुष्परूपोऽभवत्तथा । अव्ययश्चाऽक्षयश्चाऽपि तथा संख्याविवर्जितः। फलरूपोऽभवच्चापि बदराणि ततोऽभवन् ॥७२॥ दिव्यरसो ब्रह्मरसात्मकः श्रीरस उत्तमः ॥९॥ महाश्चर्यमिदं जातं बदरेण निज व्यजायत कृपयाऽपि नरनारायणस्य वै। कृत्वा रसं द्रवितं तत् फलरूपं प्रपादितम् ॥७३॥ लम्याश्च कृपया चापि फलपुत्रात्मकः सदा ॥१२॥ बद्रीफलानि मिष्टानि तानि तानि पक्कानि पक्कानि सर्वशः। माणिक्याफलरूपः सदा दिव्यफलोऽभवत् । सुगन्धीनि सुरूपाणि महान्ति तृप्तिदानि च ॥७॥ बद्रीदेवी सफलाऽभूद वृक्षरूपाऽपि सर्वदा ॥१३॥ माणिक्याश्रीगर्भजानि पावनानि तदाऽभवन् । नारायणोऽपि भगवान् फलपुत्राऽन्वितोऽभवत् । प्रसादजानि सर्वाणि बदराणि तदाऽभवन् ॥७॥ ब्रह्मचर्यव्रतस्थोऽपि बदरस्य पिताऽभवत् ॥९४॥ नरनारायणो देवो जग्राह कानिचित्तदा। माणिक्याश्रीः सदा शीलवता च बालयोगिनी । नैवेोऽमुक्त भग्वान् मधुराणि फलानि वै ॥७६॥ बदराख्यफलैर्वशपुत्रवती सदाऽभवत् ॥९५॥ अथाऽन्ये ऋषयो देवा गन्धर्वा मानवाः सुराः । तानीमानि बदराणि नारायणात्मकानि ये ये त्वासन् हिमाद्रौ ते चखदुः सत्फलानि वै ॥७७॥ लक्ष्यात्मकानि दिव्यानि मुक्तभोज्यानि चाऽभवन् ॥१६॥ एकं फलं वर्षकालतृप्तिदं तद् व्यजायत। तस्माद्रीफलभोक्ता कृष्णमूर्तेर्महासुखम् । मधुगर्भ समस्तं वै तापसानां हि तृप्तिकृत् ॥७८॥ भुक्ते मूर्त्यानन्दभोक्ता एव बदरीवने ॥९७॥ चतुर्दशसु लोकेषु प्रशंसा संव्यजायत । अमायिकानि सर्वाणि बदराणि शुभानि वै। सुधाश्रेष्ठानि हिमवगिरौ बद्रीफलानि वै ॥७९॥ चैकतत्त्वमयान्येव सन्ति तद्वदरीद्रुमे ॥९८॥ नारायणप्रसादानि प्राप्यन्ते तृप्तिदानि वै। एवं वै बदरीदेवि बदरः फलतां गतः। परम्परया त्वाकर्ण्य पितरः सिद्धचारणाः ॥८०॥ अतिभक्तया रसभावं द्रवं प्राप्य द्रुमे स्थितः ॥१९॥ ऋषयो मानवा देवास्तथाऽन्ये देहिनो गिरौ । महाभागवतानां हि सर्वे कृष्णार्पणं मतम् । आययुः फललाभार्य नारायणोऽपि सन्ददौ ॥८॥ दिव्यं सर्व भवत्येव श्रीकृष्णानुग्रहात्तथा ॥१०॥ प्राप्य फलानि सर्वेऽपि सुधोलस्वादवन्ति वै। मायाऽप्यमाया भवति देहोऽप्यदेह इत्यपि । अत्त्वा तृति वार्षिकी चावापुः सर्वे सुखप्रदाम् ॥८॥ गुणाश्चाऽगुणतां यान्ति जडं दिव्यं सचेतनम् ॥१०॥ ये येऽदन्ति फलान्यस्यास्ते ते प्रयान्ति दिव्यताम् । कृष्णार्पितं समस्तं वै कृष्णात्मक प्रजायते । बलं पुष्टिं च वीर्ये च सहसवाऽऽमुवन्ति ते ॥८३॥ एवं श्रीमाणिकीदेवि तव भक्तकथानकम् ॥१०॥ वै। स ·कृष्णनारायणं कतिष्यसन्तानः १३ 6seel दिव्यं श्रीबदरीदेवि मोक्षकृत् कीर्तितं मया । आक्षरं सत्फलं वेतनान्यत्र लभ्यते प्रभो। पठनाच्छवणादस्य भुक्तिं मुक्तिं गतिं लभेत् ॥१०३॥ दत्वा नस्त्वं कृतार्थानः कुरु कृष्णनरायण ॥१५॥ बदराख्यफलं त्वेतद् बदराख्यो नृपस्तथा । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिप्यसन्ताने लक्ष्मीश्रीमाणिकीबद्रीपारिमा हरिप्रियाः ॥१६॥ वदराख्यनृपस्य स्वदेहस्यौपयोगिकतासिद्धयर्थ बदरी- नरनारायणस्त्वं च सर्वे लोकोपकारकाः। मूले तपसा भक्त्या रसात्मकता बदरात्मकफल- उपकारं प्रकुर्वन्तु बदरार्पणकर्मणा ॥१७॥ रूपता चेत्यादिनिरूपणनामा इत्यर्थितो हरिः प्राह सर्वान् बदरभिक्षुकान् । चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ भवतां मम भक्तानां मनःपूत्यें दयावशः ।।१८॥ श्रीनरनारायण उवाच- दातुमिच्छामि बदराण्यविच्छिन्नानि स्युर्यथा। इमानि दिव्यरूपाणि निर्बीजानि भवन्ति वै॥१९॥ शृणु बद्रीरमे देवि तेतो नरकथामपि । निर्बीजे बदरे तत्र नरो वै बीजतां ययौ ॥१॥ तेषां दानेन भवतां चिरप्रातिर्न वै भवेत् । वृक्षस्त्वेको बदर्यास्तु विद्यतेऽविचलस्तथा ॥२०॥ दृष्टा भुक्त्वाऽमृतस्वादून्युत्तमानि फलानि वै । न शक्यते । महर्षयो हेमासुरोपमर्दार्थश्चोत्खातुं स देवा मानवा "देहिनोऽपरे ॥२॥ बदराणां यथा वंशपरम्परा भवेत्तथा ॥२१॥ नरनारायणं माणिकीम् । मया फलानि सर्वाणि कार्याणि बीजवन्ति च । प्रार्थयामासुरत्यर्थे बद्री देशे निनीषया ॥३॥ विना बीज न तजातिरविच्छिना प्रवर्धते ॥२२॥ नरनारायणविष्णो सर्वोपकारकप्रभो। मूलात्स्तम्बात्फलात्पत्रात्काण्डानालाच चक्षुषः। बदरीयं कल्पवृक्षोत्तमा पीयूषसत्फला ॥४॥ शाखायाश्च जटायाश्च अन्येर्वा वंशवर्धनम् ॥२३॥ सम्पन्ना कृपया तेऽत्राऽक्षरधामनिवासिनी। बीजाच्छ्रेष्ठतरा वंशवृद्धिः साऽत्र विभाव्यते । बदरोऽत्र च फलतां प्राप्तस्तृप्तिकरो रसः॥५॥ वंशजैः पूर्वजानां तु समुद्धारो वितन्यते ॥२४॥ नैतादृशी सुधा स्वर्गे स्वर्गे जने जने तपसि सत्यके। हासे नूतनसम्पत्ती क्षयश्चापि भवेन वै। न मानवे न पाताले मेरौ लोकाऽचलेऽपि न ॥६॥ ततश्चात्र बदरेषु बीजानि रचयाम्यहम् ॥२५॥ इमामक्षय्यफलदामक्षय्यतृतिदामपि उक्त्वैवं बदरीनाथो । नारायणस्तु शीलवान् । देहि लोकेषु कृष्णनारायणदयानिधे ॥७॥ स्वांशं नरं प्रसन्नात्मा लोकयामास तत्क्षणे ॥२६॥ यया देवा वयं भक्ताः ऋषयश्च महर्षयः। नरो नम्रो विनीतश्च कृताञ्जलिरभाषत । वनारण्यनिवासा वै स्याम चैतत्फलादनाः॥८॥ यदिच्छा ते हरे चास्ते कुर्वे द्रुतं वदाऽत्र मे ॥२७॥ भवान् लोकस्य सर्वस्य श्रेयोऽर्थ तपति प्रभो। त्वदिच्छयाऽक्षरे धानि श्रीपुरुषोत्तमात् पुरा। बदरीलाभदानेन परंश्रेयः करोत्वपि ॥९॥ यदा राधार्बभूव तदाऽहं कृष्णतां गतः॥२८॥ पापा जीवा अपि लोके बदराशनकारिणः । साकं त्वदाशयाऽवसं सदा। निष्पापास्ते भविष्यन्ति यास्यन्ति परमं पदम् ॥१०॥ यदा पुनश्च ते मूर्तेः रमादेवी व्यजायत ॥२९॥ कृपा कार्या हि लोकेषु फलं नैतादृशं परम् । तदा नारायणत्वं सम्प्राप्य वैकुण्ठगोऽभवम् । मोक्षदं पावनं पुण्यप्रदं यशफलप्रदम् ॥११॥ यदा रमा तव मूर्तेः प्राविर्बभूव वै तदा ॥३०॥ तपस्विनां तपोवृद्धिकरं शाश्वततृप्तिदम् । वासुदेवस्वरूपोऽहं व्यूहरूपोऽभवं पुरा। देवाऽमृतातिमिष्टं च पितॄणां तृप्तिदं परम् ॥१२॥ यदा जाता महालक्ष्मीललिता ते स्वरूपतः॥३१॥ वनारण्यनिवासानां साधूनां सत्त्ववर्धनम् । तदाऽहं तु महाविष्णुः श्रीपुरे त्वभवं पुरा । अन्तःकरणनैर्मल्यसम्पादक प्रियम् ॥१३॥ लक्ष्मीर्यदा तव देहाजाता विष्णुस्तदाऽभवम् ॥३२॥ ब्रह्मफलं हि बदरं दिव्यामृतफलं तथा। श्रीश्च जाता तव मूर्तेस्तदाहं शेषशायनः। लक्ष्मीफलं तथा भक्तिफलं श्रीमाणिकीफलम् ॥१४॥ च तव मूर्तेर्जाता यदा त्वदाच्या ॥३॥ गोलोके राधया हरेः ·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता वै स त्वं च। श्वेतद्वीपे श्वेतनारायणोऽहं त्वभवं तदा। बदरीश्रीः प्रसनाऽभूद् वंशवती बजायत। यदा त्वं माणिकी बद्रीं कृत्वा निषेवसे हिमे ॥३४॥ अथ नारायणः देवादिभ्योऽतिगौरवम् ॥५३॥ तदाऽत्राऽहं तव भ्राता नरो भवामि तेऽनुजः । माहात्म्य बदराणां बदर्याश्चाधनाशनम् । धर्मपुत्रो मानसोऽस्मि वद यत्तत्करोम्यहम् ॥३५॥ एतन्मूला बदयों वै भविष्यन्ति क्षितौ दिवि ॥५४॥ धर्मपुत्रा हि चत्वारो नारायणा भवन्ति ये । चन्द्रे मेरौ सत्यलोके जने तपसि मानवे । ज्येष्ठो हरिस्त्वक्षरेऽस्ति भवान् श्रीपुरुषोत्तमः ॥३६॥ लोकालोके रैवताद्रौ पुष्करे दक्षिणे कुरौ ॥१५॥ कृष्णो गोलोकधामस्थो नारायणो विकुण्ठके। ब्राझे परीप्रदेशेषु प्राचीनेष्वमरीशके। शीलस्वरूपश्च कृष्णनारायणो हरिः ॥३७॥ गौरीलोके चाबिक्तेषु तथोष्ट्रेषु भूमिषु ॥२६॥ माणिक्यासहितस्त्वत्र वर्तसे परमेश्वरः। पातालादौ मुनीनां च निवासेषु शुभेष्वपि । तवांऽशोऽहं नरश्वाऽस्मि करोम्याज्ञां प्रदर्शय ॥३८॥ नदीतीरेष्वरण्येषु सिंहारण्यादिकेष्वपि ॥७॥ इत्युक्त्वा प्रणनामैनं बद्रीनाथ नरायणम् । धर्मारण्येषु सर्वत्र भविष्यन्ति हि बद्रिकाः । तदा नारायणः प्राह भ्रातः कल्याणकृद्भवान् ॥३९॥ सर्वर्तुफलदाः काश्चित् स्वर्गादौ चाक्षयाः सदा ॥५८॥ लोकोपकारकर्ताऽस्ति मत्पराक्रमरूपवान् । काश्चिद् 'देशादिगुणका यथर्तुफलदा अपि। वर्तसे त्वं मम वीर्यबलशक्त्यादिमूर्तिकः ॥४०॥ काश्चिद् वर्षासु फलदाः काश्चिच्छीतफलप्रदाः ॥५९॥ इमे देवादयो भक्ताः प्रार्थयन्ति हि बद्रिकाम् । काश्चिदुष्ण फलदा भविष्यन्ति द्रुमात्मिकाः। बदराणि समिच्छन्ति नित्यभोजनसिद्धये ॥४॥ काश्चित्पौष्यस्तथा माध्यः फाल्गुन्यश्चैत्र्य इत्यपि ॥६०॥ एकैव बदरी त्वद्य वर्तते मूलदेविका। भूभागेषु भविष्यन्ति बदर्यश्चापि पुत्रिकाः। बदराणि ह्यसंख्यानि जातान्यस्याः फलानि वै ॥४२॥ पक्वमिष्टायतपुष्टमहत्फलप्रदाः शुभाः॥६॥ निर्बीजानि भवन्त्येव सुराद्यैरथितानि माघे पूजां बदरीणां करिष्यन्ति तु ये जनाः । तानि सर्वाणि दीयन्ते भक्ष्यन्ते च सुरादिभिः ॥४३॥ तेषां लक्ष्मीरमापूजाफलं स्यानात्र संशयः ॥६२॥ एकवारं तृतिदानि भविष्यन्ति न चाधिकम् । वसन्तस्य दिने त्वेकादश्यां वा पूर्णिमातिथौ । किन्तु वंशकराण्येव तानि स्युर्यदि सर्वदा ॥४४॥ अमायां वा बदर्यास्तु गत्वा मूलस्य सन्निधौ ॥६३॥ अक्षय्यवंशदान्येव तदा लोकसुखं भवेत् । फाल्गुनैकादशिकायां फाल्गुनपूर्णिमातियो। बदर्या वंशवृद्धिश्च तापसानां च भोजनम् ॥४५॥ फाल्गुनस्यामावास्यायां गत्वा श्रीबदरीतले ॥४॥ फलाहारात्मकं स्याच्च भूतले दिवि चापरे । पूजयेद्वदरी देवों जलार्पणेन सर्वलोकेषु बदरीवंशो भवेत् परार्थकः ॥४६॥ गूडं दद्याच्छर्करां च मिष्टान्नं मूलकेऽर्पयेत् ॥६५॥ बदरेषु ततश्चात्र बीजानीष्टानि सन्ति दुग्धं समर्पयेच्चापि धूपं दीपं तथाऽक्षतान् । भूत्वा त्वं बीजरूपोऽत्र फलेष्वाविश चाऽनुज ॥४७॥ कुंकुमं च गुलालं च चन्दनं जलमर्पयेत् ॥६६॥ त्यदात्मकै/जमूलैबंदर्यः कोटिशोऽपराः। यज्ञोपवीतकं सूत्रं शाटीसूत्र कजलम् । भविष्यन्ति वनारण्योद्याक्षेत्राटवीष्वपि ॥४८॥ सिन्दूरकं च च भूषार्थ भूषार्थ पुष्पमालां समर्पयेत् ॥६७॥ सर्वलोकेषु बीजाब्यबदराण्युत्तमान्यपि । आरात्रिक प्रकुर्याच प्रदक्षिणं नमःक्रियाम् । भविष्यन्ति तवादेशाद् बदरे बीजवद्भव ॥४९॥ ताम्बूलकं प्रदद्याच दद्यान्मनोहरम् ॥६८॥ इत्युक्तः सहसा भक्तो नरो नारायणाशया । बद्रीदेव्यै ध्वजं दद्यानारायण्यै नमोऽस्तु ते। बीजरूपोऽभवद् बद्रीमूले विवेश च द्रुमे ॥५०॥ श्रीमाणिक्यै नमस्तुभ्यं रमायै ते नमोनमः ॥६९॥ बदरेषु समस्तेषु बीजात्मा व्यजायत। नमः श्रीपुरुषोत्तम्यै पद्मावत्यै नमोनमः । नरोऽयं बदरीगों व्यजायत सुवंशकृत् ॥५१॥ नमस्ते बालयोगिन्यै काष्ण्य देव्यै नमोनमः ॥७॥ तापसेनापि वेषेण पृथक् चापि स्थितोऽभवत् । शूलांऽकुशधरायै ते हिमजायै नमोऽस्तु ते । नारायणः प्रसन्नोऽभूद् दृष्ट्वा बीजात्मकं नरम् ॥५२॥ त्वं लक्ष्मीस्त्वं सती श्रीश्च त्वं रमा राधिका प्रभौ ॥७॥ वै पुरा। मे। स ·* तिष्यसन्तानः १५ वै तथा। च त्वं पार्वती महालक्ष्मीस्तस्यै ब्राझथै च ते नमः । तेन यावन्मखानां वै चावभथफलं भवेत् । नमस्ते बदरीश्वय हरिण्यै ते नमोनमः ॥७२॥ सर्वयशफलं बद्रीपूजनात् स्यात्र संशयः ॥९॥ तापसानां फलदायै सुधाधन्यै च ते नमः । बदरीफलहारॊश्वाऽर्पयेत् पक्वफलकृतान् । त्रैलोक्यवन्दिताय ते मातर्बद्रि च ते नमः ॥७३॥ देवकार्यार्थमेवापि बदरीकाष्ठमर्पयेत् ॥९॥ तव छायाऽनादिमायाछायानाशकरी मता । हवनार्थ बदराणि पक्कानि चार्पयेत्तथा । तव मूलं ब्रह्ममूलं मूलप्रकृतिवारकम् ||७४॥ फलाहारार्थमेवापि बदराणि समर्पयेत् ॥१३॥ तव शाखा धामशाखा उल्लंघ्याऽक्षरधामदाः। शर्करासहितान्येव घृतंयुक्तानि तव पत्राणिच्छत्राणि ब्रह्मसाम्राज्यदानि वै ॥७॥ दुग्धयुक्तानि यतये तापसाय समर्पयेत् ॥९॥ तव फलानि भुक्तानि योगिनां फलदानि च । माध्यां गत्वा बदर्यास्तु तले भोजनमाचरेत् । सर्वयोगफलदानि परब्रह्मप्रदानि च ॥७६॥ सर्वे देवा भुञ्जते तत् तृप्यन्ति पितरोऽपि च ॥१५॥ तव बीजानि लोकानां वासनाक्षयकाणि वै। विप्राय साधवे दद्याद् दानानि बदरीतले । तव वंश्या बदर्यश्च पापिनां पापनाशिकाः ॥७७|| अनाथाय त्रिय दद्यादक्षयानि भवन्ति हि ॥१६॥ त्वत्फलानां भक्षणं मोक्षफलादनप्रदम् । पुरा पित्रे सुशीलाख्यो विप्रो दत्वा शुभं फलम् । त्वत्पत्राणां स्पर्शनं ब्रह्मानन्दगृहप्रदम् ।।७८॥ बदरं पितृकरयोः श्राद्ध विन्द्रपदं ह्यगात् ||१७|| त्वन्मूलेषु नमनं सर्वाऽसुरविनाशनम् | बदरं बदरीनाथं बद्रिकां बद्रिकाश्रमम् । त्वन्मूर्तेर्दर्शनं बद्रि परब्रह्माऽवलोकनम् ॥७९॥ बद्रीबीजं वदन् मयों ब्रह्मभूयाय जायते ॥९८॥ त्वत्फलान्यजलैः स्नानं ब्रह्महदावगाहनम् । स्मृत्वा बदरी बदरं बद्रीश्वरं हिमाश्रमम् । त्वधःशयनं बद्रि सर्वतीर्थाधिवासनम् ॥८॥ अन्तकाले त्यजन् देहं यास्यत्यू/ परां गतिम् ॥१९॥ त्वन्मूले जलदानादि पितृणां तृप्तिदायकम् । नारी श्रीबदरीदेवी स्मृत्वा यास्यति चाक्षरम् । त्वत्फलार्पणमेवापि श्राद्धेऽयुताधितृप्तिदम् ॥८॥ भविष्यति हरेः पत्नी माणिक्यायाः सखीश्वरी ॥१०॥ त्वत्फलानां प्रपकानां दानं ब्रह्मरसप्रदम् । सर्वरसप्रदं नरो यास्यति मोक्ष च नारायणपदाम्बुजे । बद्रि सर्वसम्पत्प्रवर्धनम् ||८२॥ बदरी यत्र वै स्थाल्यां तत्राऽक्षरं पदं मम | पशवः पक्षिणश्चापि कीटाश्च जलजा अपि ॥१०॥ यत्र श्रीबदरीदेवी तृणाद्या बदरीं श्रित्वा मृत्वा यास्यन्ति मोक्षणम् । तत्र श्रीबद्रिकाश्रमः ||८३॥ बद्रीवने गतप्राणो देही मोक्षाय कल्पते । बदरीयं नरनारायणांगना प्रवर्तते ॥१०२॥ बद्रीतले न वै याम्या दूता यान्ति कदाचन ||८४॥ तस्या योगेन भुक्तिं च मुक्ति स्वर्गादिसम्पदः । पापिनां पापनाशानि बदर्यधो भवन्ति वै। प्राप्स्यन्ति कृतपापा वै भविष्यन्ति हि पावनाः ॥१०॥ मरणे बदरीद्रष्टा स्वर्ग मोक्षं च विन्दति ||८५॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने देवादीनां फलं भुजन् बदर्यास्तु मृतो याति परां गतिम् । बदरीपुष्पसंव्यासशय्यो सततबदरीफलासिवाञ्च्छायां बदोः सबीजफलवत्वकरणं, यात्यक्षरं पदम् ॥८६॥ आपद्तस्य बदरीपूजयाऽऽपविनाशनम् । नरस्य बीजरूपता, बदरीमाहात्म्यं चेत्यादिनिरूपण- दुःस्वनं जायते नैव बदरीसेविनः क्वचित् ।।८७॥ नामा पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ भूतप्रेतपिशाचानां नश्यन्त्युपद्रवास्तथा। ग्रहोपपीडा नश्यन्ति श्रीबद्रीश्वर्युवाच- बदरीसेविनां सदा ॥८॥ धार्या बदरमाला वै कण्टे माध्यां शुभे दिने । अनादिश्रीकृष्णनारायणनारायणप्रभो भक्ष्यं च बदरं पक्कं मिष्टं माध्यां शुभे दिने ॥८९॥ नरनारायणविष्णो बद्रीनाथसुतापस ॥१॥ देहे बदरगर्भश्च रसो मृधः शुभेऽहनि । सुशीलाख्यो भूसुरो वै कदा कुत्राऽभवत्पुरा। स्नानं . कार्य बदराब्यजलैश्चापि व्रतेऽहनि ||९०॥ पितृवृप्तिर्बदरेण कृता दिवम्प्रदा ॥२॥ येन ·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता स दुग्धपाने श्रीनरनारायण उवाच- पाठको बालकानां कथाकारच सर्वदा। एवंविध निज पुत्रं लोमधर्मविवर्जितम् ॥२१॥ शृणु बद्रीरमे देवि सुशीलस्य कथानकम् । व्ययशीलं पिता वीक्ष्य गृहादरं चकार तम् । विहाराख्ये शुभे देशे पुलहाश्रमसनिधौ ॥३॥ तेनाऽयं स्वं गृहं त्यक्त्वा ययौ तु पत्तनान्तरम् ॥२२॥ गण्डक्या: सुभगे तीरे मौक्तिकाहारपत्तने । दाराभाग्याऽभिधं राज्यं तद्राशा तु कृतादरः। सुशीलोऽभूद्विप्रवर्यः कुटुम्बिबहुलः खलु ॥४॥ उवास स्वस्थचित्तोऽयं प्रजाराजादिमानितः ॥२३॥ पिता तस्याऽभवन्नाम्ना श्रीशीलः कर्मटः सदा । दाराभाग्येश्वरो राजा नाना दारेश्वराभिधः। विद्वान् । लोभाभिभूतश्च व्ययभीतिपरायणः ॥५॥ सौ वासाय विदुषे विदुषे सुशीलायाऽर्पणं ददौ ॥२४॥ कुटुम्बायें व्ययहीनो लब्धद्रव्यादिसञ्चयः। भूमि क्षेत्रं वाटिकां च महोद्यानं च वाहनम् । उत्सवादिविहीनश्च व्रतोत्साहादिवर्जितः ॥ ६॥ अन्नं कदर्य महीमानादिसम्माने निर्वाहमानं निर्व्ययः। ददौ दानेऽर्कपर्वणि ॥२५॥ इव विप्रोऽयं प्राप्य सम्मानं प्रसन्न वेषे याने भोजनेऽपि रूक्ष इव वनेचरः ॥७॥ शुभसम्पदा। शान्तचित्तो हरि भेजे श्रीपतिं निजवल्लभम् ॥२६॥ देवपूजादिकार्येषु भिक्षोपलब्धनिर्वहः। जीविका निजयात्राया योग्यां लब्ध्वा तुतोष ह। आतिथ्यादिविहीनश्च शुष्कयज्ञपरायणः ॥८॥ उपाधि सर्वथोपायगोचरं विहाय वै ॥२७॥ अपत्यानां पिष्टमण्डप्रदायकः। लक्ष्मीनारायणसंहितायाः कथां तु प्रत्यहम् । शाकादिशून्यमध्याहभोजनो घृतवर्जितम् ॥ ९॥ नगरे वाचयामास प्रजासंघसभास्थले ॥२८॥ कृशरानं भुनक्त्येव भोजयत्यपि योषितम् । नृपो दारेश्वरश्चापि प्रत्यहं तूपतिष्ठति । पुत्रादीन् शाकमात्रं च भोजयत्यपि तद्विधम् ॥१०॥ आख्यानानि विविधानि भक्तभक्तिपराणि हि ॥२९॥ दानादिवर्जितो विप्रः श्रीशीलः कर्मठः पिता। अनादिश्रीकृष्णनारायणाख्यानानि यान्यपि। नदीतीरे स्वयं गत्वा स्नात्वा नीत्वा फलादिकम् ॥११॥ श्रुत्वा श्रुत्वा मोदते वै वैष्णवास्योद्तानि च ॥३०॥ समिधश्च स्वयं समाहृत्यामौ प्रजुहोति वै। कथान्ते कारयत्येव सवाद्योत्सवकीर्तनम् । तत्रापि बिन्दुमात्रं वै घृतं ददाति नाऽधिकम् ॥१२॥ हरे कृष्ण बालकृष्ण श्रीपते पुरुषोत्तम ॥३१॥ कौपीनं चाऽञ्चलं धत्ते नाधिकं वस्त्रमित्यपि । अनादिश्रीकृष्णनारायण श्रीबदरीश्वर । यशपढेन स्कन्धे निर्वहत्येव भूसुरः ॥१३॥ एवं कृत्वा कीर्तनं च नैवेद्यं विनिवेद्य च ॥३२॥ गृहस्थोऽपि लोभवशात्तापसो हि मुनिर्यथा । प्रसादं संविभज्याऽथ गृहं यान्ति सभाजनाः। तथाऽयं वर्तते गेहे पर्युषितेन वै क्वचित् ॥१४॥ विप्रः सायं हरेभक्ति प्रातर्भक्तिं करोति च ॥३३॥ भार्जी लब्ध्वाऽथवा कन्दान् मूलानि वा दलानि वा । मध्याह्रभक्तिं कृत्वाऽथ भोजनं स करोति वै । वनेऽरण्येऽप्यटव्यां वाऽऽनयत्ययं भुनक्ति तत् ॥१५॥ सायं प्रातर्जनास्तस्य समागमार्थमुत्सुकाः ॥३४॥ एवंविधस्य विप्रस्य पुत्रा दशाऽभवन् शनैः । आयान्ति श्रेयसे नित्यं मुमुक्षवः सुमानसाः। पुन्यः सप्ताऽभववापि ब्राह्मणधर्मशोभिताः ॥१६॥ तेभ्यो मन्त्रं विप्रवयों ददाति मोक्षदायकम् ॥३५॥ ज्येष्ठः सुशीलनामाऽस्य सुतो वेदादिविद्यया । 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा'। ख्यातिमाप समस्तेषु पार्श्वग्रामेषु कर्मटः ॥१७॥ बहवो वैष्णवाश्चैव सम्पन्नास्तत्र पत्तने ॥३६॥ उदारो दानशीलश्व धर्मात्सवपरायणः । नराणां योषितां चापि भक्तिसंघा सुधार्मिकाः । भोजने छादने भोग्ये कुटुम्बपरिपोषकः ॥१८॥ अभवन् भक्तिकर्माणो भजन्ति श्रीप्रभापतिम् ॥३७॥ राजमानादिपात्रं प्रजासम्मानसत्कृतः। यथा तद् प्रामेषु चेतरेष्वपि । यशकार्यादिनिष्णातो वैष्णवो भक्तराड् यथा ॥१९॥ भक्तसंघा अभवश्व कृष्णनारायणाश्रिताः ॥३८॥ सत सेवाव्रतवॉश्च साध्वीसेवापरायणः। अथ भक्तोत्तम श्रेष्ठं विप्रं भागवतं शुभम्। आतिथ्यधर्मों गोसेवाग्रामसेवापरायणः ॥२०॥ योग्यं मत्वाऽस्मै स्वपुत्री राजा कुन्दनिकां ददौ ॥३९॥ वै पत्तने तु ·* तिष्यसन्तानः ह॥६७॥ सुशीलोऽयं भाग्यवाँश्च लब्ध्वा कुन्दनिकां सतीम् । दानं पुण्यं चोपकारवाशीर्वादाः फलन्त्यपि । पत्नी नृपसुतां दिव्यां मुमुदे ज्येष्ठभ्रातुः हरेः ॥४०॥ कृपया पुण्ययोगैः सर्व राजकुटुम्बवत् ॥५९॥ सापि लक्ष्मीसमा धर्मवती भक्तिमती सती। जातं याने भोजने च दारेषु ऋद्धिवैभवे । भेजेऽनादिकृष्णनारायणार्य वल्लभ यत्र लक्ष्मीः प्रसन्नाऽस्ति यत्र नारायणोऽपि च ॥६॥ प्रभुम् ॥४१॥ उदारा हि महर्द्धिसंभृता दानेश्वरी यत्र देवाः प्रतुष्टाश्च तत्र प्रिया। तत्र न्यूनं न विद्यते। कृष्णप्रिया सदा कृष्णभक्तिपरा व्यजायत ॥४२॥ कृतं कालेन फलति नाऽकृतं त्याप्यते कचित् ॥६१॥ जामाता राजभवने शोभते भाग्यवर्धितः। बद्रीप्रमे सुशीलोऽयं प्रजेश्वर इवाऽभवत् । कीर्तिथाऽस्याऽभवद् व्यासाऽभितः शुश्राव तां पिता ॥४३॥ मम भक्त्या कथया च कीर्तनैर्दानपूजनैः ॥३२॥ पित्रा प्रहिताः पुत्राश्च पुत्र्यश्चापि सहोदरम् । अथैकदा पिता प्रेतो निजपल्यामुपाययौ। ज्येष्ठं द्रष्टुं चाययुश्च महोत्साहसमन्विताः ॥४॥ आवेशं बहुलं प्राप्य रुरोद बहुधा ततः॥६३॥ माताऽपि गालवीदेवी पुत्रं द्रष्टुमुपाययौ। भजनेन कृतः सर्वैः स्फुटारश्च को भवान् । पिता तस्थौ गृहे त्वेकस्त्यागदोषातिलजितः॥४॥ जगादाऽहं पिता नाम्ना श्रीशीलोऽस्मि मृतोऽस्मि च ॥६४॥ धनलोभपरश्चापि गृहे धनस्य रक्षकः। अथ शोकं गताः सर्वे रुरुदुश्चापि लौकिकम् । दैवयोगेन विप्रस्य श्रीशीलस्याऽभवज्ज्वरः ॥४६॥ क्रियां चक्रुस्ततो राज्ञ आशामासाद्य ते जनाः ॥६५॥ आयुःक्षयेन मरणं प्राप्तो गृहेऽतिनिर्जने । ययौ लौकिककार्यार्थ श्राद्धार्थ तन्मृतिस्थलम् । शातिजनैः शनैर्शाते मरणे तक्रिया कृता ॥४७॥ पत्तनं मौक्तिकहारं चक्रुः श्राद्धादि कर्म च ॥६६॥ पापिनश्च कदर्यस्य लुब्धस्य बदरीश्वरि । उद्धारार्थ पितुस्तत्र बहुदानानि ते मृतिः शून्या जायते वै बहुष्वपि कुटुम्बिषु ॥४८॥ पुत्राश्चक्रर्हि बहुधोद्धारपुण्यानि तत्र लोभदोषेण विप्रोऽसौ वासनाद्रिप्रवासितः। गण्डक्यां चाऽस्थिविन्यासं चक्रुस्ते वार्षिकं विधिम् । प्रेतता लब्धवास्तत्र गृहे भूतशरीरधृक् ॥४९॥ यद्धनं त्वर्जितं पित्रा निहितं भूतलेऽपि च ॥६॥ गृहपृथ्वीगते द्रव्ये कृतवासो तिष्ठति । सर्व दानेषु पुत्रास्ते ददुः कदर्यदूषितम् । नान्यः प्रवेशं लभते प्रविष्टं पीडयत्ययम् ॥२०॥ तथापि प्रेतविप्रस्य सद्गतिर्न व्यजायत ॥६९॥ ख्यातोऽभवत् स भूतोऽसौ प्रेतचेष्टापरायणः । कृते यज्ञेऽपि बद्रीशि न मुक्तिर्वासनावतः। अदत्तदानो लभते नैवाऽन्नं भोजनं जलम् ॥५१॥ किं पुनर्दानकर्मादि मोक्षदं वासनावतः ॥७॥ क्षुधायुक्तः क्वचिद् रौति रात्र्योत्तरमेव सः । न मोक्षं समवापाऽसौ पुनः पल्यामुपाययौ। क्वचिद्धसति सस्फोट गर्जयन्नम्बरं सकम्पं च महाक्रोशं कृत्वोवाच निजात्मजान् ॥७१॥ क्वचिद् विप्रात्मको भूत्वा ग्राममध्येऽर्धरात्रिके । न मे मुक्तिः प्रजाता वै वासना बाधते हि माम् । समये च तदूचे च विहरत्यतिदुःखितः ॥२३॥ भोजनस्य सुवेषादेर्लोभस्य च धनस्य च ॥७२॥ श्रीशीलस्य गतिस्त्वे जाता बद्रीप्रमेश्वरि । वासनापरिहारार्थ यान्तु बदरिकाश्रमम् । तथा ॥५४॥ नरनारायणावासं महर्षिगणसेवितम् ।।७३॥ राजसम्मानमासाद्य सुखं लब्ध्वा महत्तरम् । श्राद्धं मदर्थे तत्रैव कुर्वन्तु बदरीतले । तत्रैव ज्येष्ठभ्रातुश्चाऽऽज्ञया न्यूषुर्निरन्तरम् ॥५५॥ दिव्यं च बदरं मह्यं भोजनार्थ ददत्वपि ।।७४।। देवकन्यासमा रूपे युवत्यो विप्रकन्यकाः। नारायणार्पितं वारि बदरं महत् । राजकुटुम्बे भाग्येन विवाहितास्ततोऽभवन् ॥५६॥ तथा च वल्कलं वस्त्रं कम्बलं वा यथोचितम् ॥७॥ माताऽभवत् सुसुखिनी सुता राज्योऽभवन्नपि । बदरीफलकृद्धार बदरीरसमित्यपि । पुत्राथापि ख्यातिमन्तो नृपकुटुम्बयोगिनः ॥२७॥ श्राद्धे मां ददत्वेव तृप्तिमें शाश्वती तथा ॥७६|| नृपकुडम्बिकन्यानां पतयस्ते ततोऽभवन् । भविष्यति क्षुधानाशस्तृषानाशो भविष्यति । भक्तिः कृता हि फलति सतां सेवा फलत्यपि ॥२८॥ वासना बद्रीशनारायणाग्रे मे विनंत्यति ॥७॥ हि बहु ॥५२॥ दारभाग्येऽपि पुत्राश्च पुण्यश्च पत्रिका फलं च ३ ·१८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * ते। परम् । तथा है करे। पल्यामाविश्य बदरीनाथं त्वायामि वै मौक्तिकाहारमासाद्य दत्वा दानं गृहस्य च। कुर्वन्तु मम कार्याणि दिव्ये बदरिकाऽऽश्रमे ॥७८॥ बदरिकाऽऽश्रमे ||७८॥ सर्वेषामुपकरणादीनां दानं प्रदाय च ॥१७॥ एकस्यपि बदरस्य दानेन तर्पणं मम। आययुस्ते सुखस्थानं दाराभाग्याख्यपत्तनम् । मोक्षदं शाश्वततृप्तिप्रदं स्यान्मे न संशयः ॥७९॥ श्वशुरं नृपति दारेश्वरं तथा प्रजाजनान् ॥९८॥ अन्यथा मे न वै मोक्षः कोटिदानरपीह वै । भक्तान् भक्तानिकाचापि प्राहुवृत्तान्तमेव कदर्याणां न वै मोक्षस्तीर्थायुते कृतेऽपि हि ॥८०॥ आश्चर्य परमं प्राता बदरीशप्रतापजम् ॥१९॥ अथ ते प्रययुः सर्वे पद्भयां बदरिकाश्रमम् । एवं बदरदानस्य माहात्म्यं मोक्षदं समुस्तत्राऽऽदिगंगायां नेमुर्नरं नरायणम् ॥८॥ कथितं ते बद्रिके वै सर्वोपद्विनिवारकम् ॥१०॥ बद्रीप्रभां प्रणेमुश्च साध्वर्षीनार्चयस्तथा । ततः श्रुत्वा जनसंघा दाराभाग्याभिधो नृपः । सर्वतीर्थानि कृत्वैव श्राद्धं चक्रुः समाहिताः ॥८२॥ प्रजाश्च संघशो भूत्वा कुटुम्बसहिता ययुः ॥१.१॥ ज्येष्ठपुत्रो ददौ पिण्डान् बदराख्यं फलं तथा । बदर्याः खलु यात्रार्य नरनारायणाश्रमम् । गांगेयं सलिलं नारायणपादप्रसादजम् ॥८३॥ सर्वसामग्रिकायुक्ता भक्तिलमैकमानसाः ॥१०॥ ददौ सुवर्णदानं च विप्राय वल्कलं तथा। भजन्तः श्रीबद्रिकेशं ध्यायन्तो बदरीश्वरीम् । गोदानं दानोत्तमानि भूमिदानकम् ||८४॥ प्रापुर्हिमालये बद्रीप्रमे बदरिकाश्रमम् ॥१०३॥ गोरसादिप्रदानानि मिष्टान्नानि घृतानि अम्बराणि विचित्राणि ददुर्चपोचितानि हि ॥८५॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे चतुर्थे तिष्यसन्ताने बमाह श्रीशीलविप्रः श्रीशीलस्य पुत्राणां दाराभाग्यपत्तने राजसम्मानं श्रीशीलस्य साक्षादागत्य बदरं च जलं रम्यं बल्कलं शर्करां तथा ॥८६॥ मरणं प्रेतता तदुद्धाराय बद्रिकाश्रमे श्राद्ध अन्यत् सर्वे विशिष्टं च बदरादिदानं प्रेतमोक्षणं चेत्यादिनिरूपण- प्राप्य तृति जगाम सः। पल्या प्रविश्य तत्रैव प्राह तृतोऽस्मि सर्वथा ॥८७॥ नामा षष्ठोऽध्यायः ॥६॥ इदानी शाश्वता लोका मदर्थ समुपस्थिताः। श्रीबदरीश्वर्युवाच- त्वत्र लेष यामि परं पदम् ॥८८॥ वासना मे सदा नष्टा माया नष्टा दुरन्तगा। कान्तनारायणकृष्ण दाराभाग्यो नृपो दाराभाग्यो नृपो हि मे। पापानि मम नष्टानि पुण्यं जातं च मुक्तिकृत् ।।८९॥ बद्रिकालयमासाद्य कि चकार वदव मे ॥१॥ विमानं च मदर्थ वै समागतं सुतैजसम् । श्रीनरनारायण उवाच- नरनारायणकृष्णपार्षदैः शोभनं सर्वे भवन्तु सुखिनः पुत्राः पुत्र्यश्च मे प्रिया । ऋषीकेशात्समारभ्य प्रतिक्रोश भूपतिः। एकेन बदरेणाऽहं शाश्वती तृप्तिमाप्तवान् ॥९१॥ व्यधाद्वै दण्डवद् बद्रीनाथ दानानि सन्ददौ ॥२॥ एष यामि स्वस्ति वोऽस्तु तारितोऽहं व्रजामि वै । पद्यां ययौ शनैः सर्वप्रजाभिः सहितो हि मे। इत्युक्त्वा दिव्यसदने त्वधिरुह्य विमानके ॥१२॥ भोज्यव्ययः समस्तो वै सहस्रदेहिनां निजः ॥३॥ पार्षदेविष्णुभक्तब्ध सम्मानितो हि पश्यताम् । वतं मध्याह्नभोजित्वं चक्रे राजा प्रजान्वितः। सर्वेषां निजपुत्राणां पुत्रीणां योषितस्तथा ॥९॥ सहसमालिकाऽऽवर्त्तनं चके प्रत्यहं नृपः ॥४॥ महर्षीणां पश्यतां च विमानेनाऽक्षरं ययौ। प्रजाश्चापि तथा चक्रुर्मालाऽऽवर्तनकीर्तनम् । महापर्व गताः सर्वे नरनारायणाश्रमे ॥९४॥ हरे कृष्णबालकृष्णबद्रीनाथेशमाधव ॥५॥ पितृमुक्ति विधायैव न्यवर्तन्त सुतादयः। अनादिश्रीकृष्णनारायणपद्मावतीधव पूजयित्वा बदरीशी बद्रीनाथ नरायणम् ॥१५॥ एवं संभूय भजनं चक्रस्ते वाचिकं पथि ॥६॥ नरं सम्पूज्य बदरं सबोजं प्राप्य ते ततः । तीर्थव्रतानि ते सर्वे पालयामासुरूत्सुकाः। अवतीर्य हिमाद्रेस्तु निजालयं ययुर्वृतम् ॥९६॥ भूशायित्वं ब्रह्मचर्य चैकमुक्तत्वमित्यपि ॥७॥ प्रेतता मे गता परम् ॥९॥ ।

·* तिष्यसन्तानः अथ तदा। पत्युः सेवन ज्वरनाशार्थ वै नारीणां च नराणां च मिथः स्पर्शविहीनताम् । साधूनां सेवया कृष्णसेवया तीर्थयात्रिका । सत्यवचनं चाऽद्रोह चान्यगाथाविवर्जनम् ॥ ८॥ सफला जायते बद्रि दर्शनात् पादवाहनात् ॥२७॥ अस्तेयं चेश्वरवृत्ति स्वाध्यायं फलभोजनम् । राशस्तु संघस्य परीक्षार्थ मया सतां सेवां हरेः सेवां साध्वीनां सेवनं तथा ॥ ९॥ रुग्णं रूपं मम बद्रि दर्शितं ज्वरवेशितम् ॥२८॥ कथायाः श्रवणं सायं सायं कीर्तनं वाद्यसंयुतम् । चलितुं त्वसमर्थोऽहं ज्वरामिना तदाऽभवम् । वृद्धानां वन्दनं प्रातर्देवानां पूजनं प्रगे ॥१०॥ मम भ्राताऽपि सहसा ज्वराऽऽविष्टोऽभवत्ततः ॥२९॥ अहिंसां चापि जीवानां नोच्छेदं तृणशाखिनाम् । मम पत्नी सती नारी साध्वी रुरोध 2 भृशम् । स्नानं ध्यानं जपं चापि हवनं पितृतर्पणम् ॥११॥ ज्वराविष्टौ पुमांसौ द्वौ सेवनीयौ कथं पथि ॥३०॥ पित्रोः प्रसेवन सेवनं साधुसेवनम् । एकया योषिता साध्व्या रुग्णौ पाल्यौ कथं पथि । नित्यदानं गोसेवां विप्रसम्मानमहणम् ॥१२॥ शीताब्ये हिममार्गे वै पराधीनौ सुदुः खितौ ॥३१॥ अन्नवस्त्र प्रदान धूपदीपनिवेदनम् । भिक्षुक्याः सन्निधौ तत्र नायान्ति धनमानिनः। व्रतान्येवंविधान्येव चक्रुर्मार्गे हि यात्रिकाः ॥१३॥ भिक्षुकी रौति विजने निषध सनिधी तयोः ॥३२॥ सहस्त्रमानवाः सर्वे दाराभाग्यनृपान्विताः। संघस्था मानवाः सर्वे दयायुक्तास्तु तैर्थिकाः । बदरीश विष्णो नरनारायण प्रभो ॥१४॥ ये ये त्वायान्ति तत्पार्थे तिष्ठन्ति दययाऽन्विताः ॥३३॥ गंगा बद्रीशी हिमालयो सेवन्ते जयत्वपि । जयतु देहं संवाहयन्यपि। एवं जयादिशन्दैस्ते सोत्साहा रुरुहुगिरिम् ॥१५॥ धैर्ये वदन्ति नायें च यथेष्टं संददत्यपि ॥३४॥ शिखराणि कजलानि धवलानि क्रमात् क्रमशस्ते सहसं मानवा रुग्णसनिधी। ततः। विलोकयन्तो भक्तौ च ममा यान्ति शनैः शनैः ॥१६॥ यात्रां निरुध्य मिलितास्त्यक्तं शत्ता न चाऽभवन् ॥३५॥ अथ राजाऽपि त्वाययौ मार्ग निर्गच्छन् तौ व्यलोकयत् । नारायणस्वामी साधुर्भूत्वा नरोऽपि च। तथा श्रीबदरी साध्वी भूत्वा भागवतीप्रभा ॥१७॥ रुग्णौ साधूसत्तमौ च दुःखिनी साविकां प्रियाम् ॥३६॥ भिक्षुकाणां वेषवन्तो वेषवन्तो ययुः संघेन संयुताः । अतिष्ठत् सहसा तत्र निषसाद पुरस्तयोः। रात्री त्रयो मिलित्वा च मिष्टस्वरैः सुकीर्तनम् ॥१८॥ पप्रच्छेप्सितमेवाऽपि धैर्य ददौ धनं ददौ ॥३७॥ नरनारायणस्यैव कुर्वन्ति स्नेहगर्भितम् | वचनं प्रददौ ताभ्यां साधुभ्यां नृपतिः शुभम् । शृण्वन्ति संघशः सर्वे नमन्ति त्रीन् गुरूनिव ।।१९॥ भवतोर्निवतेत तु तावता ॥३८॥ भोजयन्ति परे चापि सेवन्ते त्वपरेऽपि नाऽस्मात् स्थानात् प्रयास्यामि त्वले बदरिकाश्रमम् । अर्पयन्ति यथेष्टं वै त्रिभ्यो यात्रालवो मुहुः ॥२०॥ सह नीत्वैन यास्यामि मा खेदं कुरुतं युवाम् ॥३९॥ त्रिकं चापि दिव्यरूपं भागवतं स्थले स्थले । सर्वे वयं निवस्यामश्चात्रैव स्वस्थतावधिम् । आवेदयति पन्थानं पथ्यं पाथेयमित्यपि ॥२१॥ यद्वाऽऽजया तु भवतोर्वी कृत्वा स्कन्धवाहिनी ॥४०॥ विक्रेतृरूपमासाद्य पर्वतीयफलादिकम् । यास्यामो बदरीतीर्थ सन्तो हि हृदयं हरेः। आपणे विव धृत्वा च मागें तिष्ठति वै पुरः ॥२२॥ न त्यक्तव्या मोक्षणार्थः प्राप्ताः सन्तः कदाचन ॥४१॥ एवं श्रीभगवान् बद्रि संघेन सह संघेन सह वर्तते । साध्वीयं मा शुचं यातु तिष्ठामस्त्वत्सहायिनः । भक्ता यतः प्रसन्नाः स्युः सेवया दुःखवर्जिताः ॥२३॥ बद्रीनाथो द्रुतं चेमौ नीरुग्णौ विदधात्विह ॥४२॥ वियोगं निजभक्तानां तत्रापि स्वं प्रयायिनाम् । एवं निश्चित्य राजाऽपि प्रजाचापि हरिप्रियाः । सहते न हरिकृष्णो भक्ताः सहन्त एव न ॥२४॥ सर्वे यात्रां विहायैव साध्वर्थ तूषिताः पथि ॥४३॥ तथा बद्रीप्रभो नारायणोऽहं वै त्वया भोजनपानादि फलादनं प्रचक्रिरे। नरेण सहितः संघे युत्तोऽभवं निजेच्छया ॥२५॥ साधुभ्यां दत्तवन्तच मुद्रपक्कादिमण्डकम् ||४ा मुक्तिदोऽहं हि भक्तानां पार्वतिकोऽघनाशकः । पपतुस्तौ सुखं साध्वी भोजनं प्रचकार ह। दयया प्रेरितः संघे व्यचरं साधुवेषभाग् ॥२६॥ सर्वेऽपि भुक्तवन्तस्ते राज्यागमोऽभक्त्ततः॥४५॥ यावद् रोगो सह। अथ ·२० * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के सर्वतीर्थानि साधूनां तत्र स्वयम् ॥७॥ प्राणान् प्रदायैव रात्रौ सर्वे कीर्तनं च प्रचक्रुः कण्ठरागिणः । मातृसेवाफलं पितृसेवाफलं तथा सताम् । सवाद्य श्रीनरनारायणनाम प्रचक्रिरे ॥४६॥ सेवया लभते कान्तसेवाफलं हि शाश्वतम् ॥६५॥ अथापि हिमवर्षा वै निशाऽर्धविगमेऽभवत् । साधूनां मूर्ती वसन्ति सर्वदा । शीताऽनलोऽभवद् व्याप्तः संघे सर्वत्र भूतले ॥४७॥ साधुतीर्थाऽवमन्ता न लभते तीर्थजं फलम् ॥६६॥ रुग्णी प्रातम॒तौ त्यक्त्वा प्राणान् प्रेती बभूवतुः । साध्वोरेतयोर्मार्गेऽत्र गताऽस्वोस्त्यजनं सघम् । करोष साध्वी साऽनाथा रुरुदुर्नुपतत्प्रजाः ॥४८॥ तदर्थे प्राणदानेन पुण्यं स्वर्ग च मोक्षणम् ॥६७॥ हिमस्य विगमे जाते प्रात प्रकाशनोत्तरम् । इति निश्चित्य राजा च प्रजा यात्रां विहाय वै । राजा सर्वान् यात्रिकॉश्च सम्बोधयन्नुवाच ह ॥४९॥ अन्नं जलं विहायाऽपि निषेदुः शवसन्निधौ ॥६८॥ यावन्मृतौ न जीवेतां तावदनं त्यजाम्यहम् । चक्रुरते भजनं सततं नामकीर्तनम् । मरणं साधुभिः साकं मन्ये मोक्षप्रदं मम ॥५०॥ अथ साध्वी सती नारी प्राणान् हातुं समिच्छति ॥६९॥ भुत्वैवं यात्रिकाः सर्वे नरा नार्योऽपि बालकाः । कृत्वा काष्ठानि चैकत्र शवौ निधाय तत्र च । प्रतिशं तादृशीं चक्रुर्गृहामो भोजनं नहि ॥५१॥ यावदमिं तत्र कर्तुं याति तावन्नृपः यावनेतौ हि जीवेतां मरिष्यामोऽत्र निर्जलाः । उत्प्लुत्य काष्ठचयने निपपात पुरः स्त्रियाः। यास्यामो ब्रह्मसदनं साध्वर्थे प्राणरोधिनः ॥५२॥ ततो राशी तथा नार्यः प्रजाश्चापि ततो राशी तथा नार्यः प्रजाश्चापि शुचाकुलाः ॥७१॥ किमत्र यात्रया साधून् त्यक्त्वा स्वार्थपरार्थिनाम् । निपेतुः सहसा काष्ठचितायां मरणाय वै। निष्फलं जीवनं तस्य साधूस्त्यक्त्वा तु जीवति ॥१३॥ नारी वहि समुत्पाद्य शेते तु यावदेव ह ॥७२॥ अपि साधून संरक्षयेत् सदा । शेरते भूभृताद्याश्च न निर्गच्छन्ति वहितः। गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा साध्वर्थे च सतीस्त्रियै ।।५४|| तादृशीं परमां भक्तिं विलोक्य भगवान् स्वयम् ॥७३॥ प्राणपणं - विधायाऽपि रक्षा करोति यो जनः । चितायाः शान्तवह्वेस्तु सजीवः सनरो हरिः । तस्य स्वर्ग च मोक्षश्च शरण्यस्य ध्रुवौ मतौ ॥१५॥ उत्थितश्च हसन् दिव्यवपुश्चतुर्भुजान्वितः ॥७॥ अपि पञ्चमहापापप्रसक्तोऽपि सतां कृते । शंखचक्रगदापद्मधरो नरेण प्राणान् जहाति रक्षार्थ सर्वपापात् स मुच्यते ॥५६॥ तथा लक्ष्म्या युतः साध्व्या हसन्नाह नृपादिकान् ॥७५॥ साधुरक्षाकृतः रक्षां करोति भगवान् हरिः। भक्ताः सर्वस्वार्पणकारिणः। साधुष्वेव हरिश्चास्ते साधुरेव स्वयं हरिः ॥५७॥ साधुस्नेहयुतास्तीर्थपावनाश्चात्मसदृशाः ॥७६॥ या प्रीतिर्निजपुत्रेषु पन्यां पित्रोच बन्धुषु । आत्मनिवेदिनः सर्वे सर्वपापविवर्जिताः। तां कृत्वा सत्सु देखत्र मुच्यते जन्मबन्धनात् ॥१८॥ वैकुण्ठयोग्या यूयं स्थ मम प्रसन्नतान्विताः ॥७७॥ स्वकुटुम्बस्य भरणार्थ वितन्यते । परीक्षिता सर्वे मदर्थकृतयनकाः। स चेत् कृतः सतामर्थे यत्नवान् मुच्यते बघात् ॥५९॥ मदर्थप्राणदातारो मदर्थकृतजीवनाः ॥७८॥ यथा लोकैः पक्षपातः क्रियते स्वकुटुम्बिषु । त्यत्तसंसारपुत्रादिस्नेहाः साधुपरायणाः। तथा कृतः सतामये तारयत्येव तत्कृतः ॥६०॥ धामयोग्या मुक्तियोग्या भवथाऽत्र हिमालये ॥७९॥ यया मेहो निजदेहे दैहिके वर्तते नृणाम् । मत्प्रसादाद्दिव्यदेहा भवथाऽत्र सुगन्धिनः। तया चेजायते सत्सु मुच्यते भवसागरात् ॥६१॥ व्योमगाः संभवन्त्वेव सर्वे दुःखविवर्जिताः ॥८॥ यथा स्वायें कृतयः पुमान मनुते श्रमम् । इतो दूरं न मे बद्रिकाश्रमो विद्यतेऽनघाः । तथा सतां कृते यत्ने स्नेहान मनुते श्रमम् ॥६२॥ आयान्तु व्योममार्गेण सहसा तु मया सह ॥८॥ न पारक्यं च मनुते मनुते मोक्षकृच्छमम् । इत्युक्त्वा भगवानारायणो नरव बद्रिका। एव लभते धानि नारायणपदाम्बुजम् ॥६३॥ व्योममागेंण सर्वास्तानिन्युर्बदरिकाश्रमम् ॥८२॥ रुग्णं साधुं तु यस्त्यक्त्वा याति देही मदान्वितः। बदयों अभितस्तत्र तस्थुस्ते भगवत्पराः। 6 याति याम्यलोकं वै दुःखं याम्यनिभं विह ॥६४॥ अषुः पक्षं सेवमाना बद्रीनाथं नरं सतीम् ॥८॥ शोभितः। भवन्तो मम स्थ यो यतः मया स ·कतिज्यसन्तानः २१ पूजनम् । ऋषीन्देवान्पितृगणान्दिव्यान्दिवः समागतान् । यत्र महर्षयो दिव्या गंगा यत्र च पार्वती । वीक्षयामासुरूवंज्ञा मुक्ता इवाऽभवंश्च ते ॥८४॥ तत्र वैकुण्ठमेवास्ते पञ्चमं तपसाऽन्वितम् ।।१०१॥ अथैकं तत्र विप्रं च तपन्तं तापसं मुनिम् । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने व्यलोकयन् बदर्य नारायणजपान्वितम् ॥८५॥ दाराभाग्यनृपस्य सहलमानवयुतस्य बद्रिकाश्रम- निराहारं ध्यानमग्न दिव्यमूर्ति जटान्वितम् । यात्रायां साधुसाध्वीरूपबदरीनरनारायणदर्शनं, व्यपश्यश्च द्विजस्याऽग्रे त्वायातां कन्यकां शुभाम् ॥८६॥ परीक्षणं, नारायणार्थप्राणदानं, प्रसन्नता, व्योम्ना बद्रिकाश्रमप्रापणं, दिव्यदेहवत्त्वं, बदरीमूलतो दिव्यामुद्भूतामनुतां प्रभाम् । मोक्षणं चेत्यादिनिरूपणनामा विप्राय बदरं दत्वा व्यलीयत द्रुतं तु सा ॥८७॥ सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥ बदयों लीनभावमुपयाता नरायणी। दृष्ट्वाऽऽश्चर्ये तु परमं प्राप्तास्ते नृपमानवाः ॥८८॥ श्रीबद्रीश्वर्युवाच- तीर्थविधि ततश्चक्रुर्नारायणस्य कोऽसौ विप्रोऽभवत् तत्र तत्र तापसो बदरीस्थले। गंगास्नानं बदरस्य फलाहारं व्यधुस्तदा ॥८९॥ यस्मै कन्यां च बदरं ददौ ब्रूहि हरे कथाम् ॥ १॥ नामसंकीर्तनं चकुर्नारायणगतासवः। श्रीनरनारायण उवाच- नीराजनं हरेश्चक्रुः प्रसाद जग्धुरुत्सुकाः ॥१०॥ एकाग्रमानसा जाताः कृष्णे स्नेहद्रवान्विताः। ब्रह्मदेवोऽभवद्विप्रो लूनीग्रामनिवासकृत् तावत्तेषां शरीराणि दिव्यानि तैजसानि वै ॥११॥ सौराष्ट्र वेदवेदांगप्रवीणो मखकर्मठः ॥२॥ व्यजायन्त क्षणाद् बद्रि विमानं चागतं ततः। प्रातः स्नात्वा पूजयित्वा कृष्णं दैवतपञ्चकम् । निर्विकल्पसमाधिस्था दिव्येन्द्रियादिविग्रहाः॥१२॥ भिक्षार्थ प्रयात्येव ग्रामवसतिसद्गृहम् ॥ ३ ॥ तैरेव विग्रहै दिव्यैरारुरुहुर्विमानकम् । अलं प्राप्योदरपूर्ण निवर्तते गृहं निजम् । अप्राप्य सर्वे चतुर्भुजा दिव्या नरा नार्यश्च बालकाः ॥१३॥ पूर्ण वसतिगृहांगणानि यात्यपि ॥ ४॥ अलं लब्ध्वा गृहं याति पाचयित्वा स्त्रिया सह । वैकुण्ठमार्ग विमलं त्वविच्छिन्नं तथाऽम्बरे । नाम्ना तु विशदात्या वै भुक्ते देवार्पणोत्तरम् ॥ ५ ॥ व्यलोकयन् हरिं नत्वा पार्षदैः सह तैजसैः ।।९४॥ इत्येवं वर्तमानस्य गतं वर्षसहस्रकम् । ययुर्वैकुण्ठधामाऽथ जयशब्दास्तदा दिवि । व्यजायत न चापत्यं पत्नी शोकातुराऽभवत् ॥ ६॥ देवानामभवन् बद्रि महर्षीणां शुभा रवाः॥१५॥ अनपत्यस्य लोका न भवन्ति सुखदायिनः। नारायणा: सर्वनरा नारायण्यः स्त्रियस्तदा। उद्धारोऽपि भवेन्नैव ऋणानुबन्धिनस्तथा ॥ ७॥ दिव्या वैकुण्ठयोग्यास्ते वैकुण्ठं विविशुः क्षणात् ॥९६॥ अपि मूखोऽपि वंशीयः समुद्धरति पूर्वजान् । साधुरूपस्य कृष्णस्य सेवाफलं हि मोक्षणम् । अपुत्रस्य गतिर्नास्ति वन्ध्याया नहि मोक्षणम् ॥ ८॥ दाराभाग्यनृपाद्याँस्तान् स्वप्ने ददृशिरे वै पुत्रार्थे प्रजाः ॥९७॥ तपआदिभिः। विचार्येत्थं पति प्राह विशदाची प्रतापिनी ॥ ९॥ मुक्तिं गतान् विमानेन महोत्सवान् प्रचक्रिरे । गतं वर्षसहस्रं वै पुत्रो नास्ति हि मानसः । एवं श्रीमाणिकीबद्रि बद्रिकाश्रमयात्रया ॥९८॥ न गर्भजो नांऽकजश्च न दत्तो न च रक्षितः ॥१०॥ मुक्तिं यान्ति मानवा वै दिव्यदेहा विमानगाः । विना पुत्रं गतिर्नास्ति चैषितव्यः सुतस्ततः । पठनाच्छ्रवणादस्य स्मरणात् संस्तवादपि ॥९९॥ सर्वेभ्यः खलु पुत्रेभ्यो गरीयान् गर्भजः सुतः ॥११॥ भुक्ति मुक्ति लभन्ते वै बद्रीप्रतिवादिनः । औरसो गुणसम्पनः पित्रोच प्रतिबिम्बकः । साक्षानारायणो यत्र त्वं बद्रिकाप्रमे ॥१००॥ उत्पादनीयश्चावाभ्यां पुत्रो गर्भज उत्तमः ॥१२॥ तस्मात् प्रयतितव्यं यत्र ·२२ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता वै तु। च देहि गर्भ हरिं ध्यात्वा कृतकृत्या भवामि यत् । जलं तथाऽक्षतान् पुष्पाण्युत्तमानि च शर्कराः । श्रुत्वैवं प्रमदावाक्यं विप्रः प्राह न मे सुतः ॥१३॥ धूपं दीपं चन्दनं च कुंकुमं च तथाऽम्बरम् ॥३२॥ ललाटे लिखितश्चास्ति न ते पुत्रो भविष्यति । समर्म्य बद्रिकादेव्यै नीराजनं समाचरत् । स्थेयं अपराधक्षमा भवसागरे ॥१४॥ चापि ययाचे तस्मादपुत्राभ्यामावाभ्यां विशदाक्षिका ॥३३॥ श्रुत्वैवं प्रमदा प्राह भाग्यं तपसा वर्धते । ततश्चाकाशवाक् तत्र बद!ध्वं मनोहरा। पुत्रेच्छया तपः कार्य भवता वा मया विह ॥१५॥ अश्रूयत विशदाक्षि बदरीव्रतमाचर ॥३४॥ अपुत्रयोर्मरणं 'नित्यं भवेदिति । नरकाय प्रातबंदर्यास्तु मूले सेचय वारि ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मोक्षे चित्तं निवेशयेत् ॥१६॥ बदर्यधःशयनं बदर्यधो निजासनम् ॥३५॥ असाध्यं नास्ति विप्रस्य तपस्विनो विशेषतः । बद्रीपत्रप्रपूतं बदरीफलभोजनम् । तस्मात्तपः परं कार्य पुत्रार्थ कान्त सर्वथा ॥१७॥ बद्रीछायां समासाद्य मासमेकं निवासनम् ॥३६॥ बदरीरससम्मिश्रवारिस्तान विररामेयं विप्रश्चिन्तां इत्युक्त्वा तथोत्तमम् । चकार है। पल्या वाक्यं यथार्थ वै नाऽनपत्यस्य सद्गतिः ॥१८॥ बदरीफलमालायाः कण्टे नित्यं प्रधारणम् ॥३७॥ संकल्पपूरकं क्षेत्र दिव्यं बदरिकाश्रमम् । प्रकोष्ठे बदरीपत्रफलमालावधारणम् । गन्तव्यं तत्र यात्रार्थ पुत्रार्थ तपसेऽपि च ॥१९॥ कटयां बदरीपत्राणां मेखलायाः प्रधारणम् ॥३८॥ पुत्रप्राप्तिर्भवेद्वा न मोक्षसिद्धिर्भविष्यति । बदरीपुष्पगन्धस्य मार्या ग्रहणं तथा। तस्मादुभयसिद्धयर्थे गन्तव्यं बदरीवनम् ॥२०॥ धम्मिले बदरीपुष्पमचर्या धारणं तथा ॥३९॥ निर्णीयेत्थं स्त्रिया साकं ययौ बदरिकाश्रमम् । सायमाराधनं बद्रीप्रमायाः स्तोत्रकीर्तनम् । तीर्यविधि विधायैव कृत्वाऽऽसनं प्रकाशके ॥२१॥ बद्रीभूमेर्मार्जनं बद्रीगुन्द्रस्य मक्षणम् ॥४०॥ तपस्तेपे पल्या साकमहर्निशम् । बद्रीत्वकचूर्णयुक्तस्य पानमित्यपि। मासं चक्रे फलाहारं बदरस्यैव केवलम् ॥२२॥ मासान्ते बदरीबीजांकुररोपणमित्यपि ॥४॥ मास तस्थौ निराहारं हिमानिलकृताशनः। उद्यापन पूजनं च बदराणां प्रदानकम् । मासद्वयान्ते बदरी स्मृत्वा स्तोत्रं चकार ह ॥२३॥ यथाशक्तिस्वर्णरूप्यभूषारनप्रदानकम् ॥४२॥ 'नारायणी सती साध्वी माणिकी श्रीः रमा रतिः । अन्नवस्त्रादिदानं स्मृद्धिराज्यप्रदानकम् । . हरिणी कमला लक्ष्मीः सदा जयतु माधवी ॥२४॥ यथा वैभवदानं च पूजनं पूजनं च विसर्जनम् ॥४३॥ मूलिनी पत्रिणी देवी शाखावती देवी शाखावती हिमालया। साधूनां भोजनं चापि साध्वीनां भोजनं तथा । बदराव्या नरबीजा सदा जयतु माधवी ॥२५॥ कन्यानां भोजनं चापि कुमाराणां च भोजनम् ॥४॥ शूलांकुशधरा साध्वी ब्राह्मणी बालयोगिनी। वधूनां भोजनं चापि गर्भिणीनां च भोजनम् । सर्वर्षिदेववासा श्रीः सदा जयतु माधवी ॥२६॥ शाटिकां घर्घरी चोली शाटिकां घर्घरी चोली कुचली स्तनबन्धिनीम् ॥४५॥ काम कृष्णप्रिया शीता हेमानलनिवारिणी। दद्याद् दाने प्रमदाम्यो मम प्रसादकारिणीम् । हर्यगना ब्रह्मशीला सदा जयतु माधवी ॥२७॥ धनं तु दक्षिणां दद्यात् परिहारं ततश्चरेत् ॥४६॥ सत्त्वमयी बालकृष्णस्वरूपा पुरुषोत्तमी। एवं मासव्रतं कुर्यात्तस्याः पुत्रो भवेदिति । प्रशाऽनादिकृष्णनारायणी जयतु माधवी ॥२८॥ पुत्री चापि मया तुल्या भवेनास्त्यत्र संशयः ॥४७॥ पार्बती ब्रह्ममुक्तादिजगन्माताऽवतारिणी । श्रुत्वैवं व्योमवाणी सा मासं श्रीबदरीव्रतम् । श्रीकृष्णे वलभा गोत्री सदा जयतु माधवी ॥२९॥ प्रचकार यथाप्रोक्तं विप्रोऽपि तप आचरत् ।।४८॥ चमत्कारस्थिता देवी तापसी परमेश्वरी। व्रतान्ते बदरीदेवी प्रसन्ना माणिकीरमा। भक्तच्छापूरिका चान्द्री सदा जयतु माधवी' ॥३०॥ कन्यारूपा स्वयं भूत्वा निर्जगाम दुमान्तरात् ॥४९॥ एवं स्तुत्वा नमः कृत्वोपारराम स भूसुरः । बदरं सा करे धृत्वा ददौ तद् विप्रयोषिते । विशदाक्षी ततो गत्वा पुपूज बदरीधरीम् ॥३१॥ विशदाक्षी फ नेमे नेमे तां बदरीश्वरीम् ॥५०॥ भूसुरोऽसौ च ·* तिष्यसन्तानः वै फलम् ॥७१|| मुदा। यत्तत् सुरेश्वरी भव जाता पतये फललाभार्थ चेयेष हृदन्तरे। कन्यां विवाहविधिना जग्राह स तु मण्डपे । बदरी सहसा भावं ज्ञात्वा विप्राय तद् ददौ ॥५१॥ साऽपि महेन्द्रतुल्यं बदर्यनुग्रहोद्भवम् ॥७०॥ प्रथमं बदरं दिव्यं सबीज पुत्रदायकम् । पति त्वासाद्य मुमुदे निकामदेवनामकम् । द्वितीयं बदरं चास्यै ब्रामण्यै सा ततो ददौ ॥५२॥ निकामदेवमाताऽपि स्मषायै नषायै बदरं उवाच बदरीदेवी विप्रं मुंश्व सबीजकम् । रक्षितं चिरकालेन सोपाख्यानं ददौ पुत्रवान् त्वं यथाकालं पत्नीद्वारा भविष्यसि ॥५३॥ सुरेश्वरी स्नुषा भुक्त्वा फलं बदरीदैवतम् ॥७२॥ विशदाक्षी ततः प्राह पुत्रस्तेऽपि ततः परम् । दिव्यज्ञानवती जाता सत्यसंकल्पशालिनी। नुषासंकल्पमात्रेण पुत्रिकावान् भविष्यति ॥५४॥ पनी कल्पयत्येव मानसे ॥७३|| पुत्रिका सा मानसीति चाकस्माद् बालयोगिनि । तत्तत् सर्वे भवत्येव यथा लक्ष्मीः सरस्वती । मत्समा श्रीहरेभक्ता नारायणी भविष्यति ॥५५॥ एवं ते ते बद्रिके प्रोक्तं सुरेश्वरीकथानकम् ||७४।। द्वितीयं बदरं तस्माद् रक्ष स्नुषार्थमव्ययम् । अथाऽग्रेऽपि कथयामि कथां ते बालयोगिनि । प्रसन्नाऽस्मि ब्राह्मि वंशविस्तारयोगिनी ॥५६॥ त्वमेव बदरी पुत्रिका बालयोगिनी ॥५॥ पौत्रीवंशो मानसस्ते बादराख्यो भविष्यति । इत्याशीर्वादमेवैतां ब्राह्मणी ब्राह्मणं इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्तान तथा ॥५७|| दत्वा तिरोऽभवद् बद्रीनारायणी नरेश्वरी। लूनीग्रामस्य ब्रह्मदेवविप्रस्याऽनपत्यस्य बद्रिकाश्रमे तपसा कृतकृत्योऽभवद् विप्रो विप्राणी पूर्णमानसा ॥१८॥ प्राप्तवरदानबदरफलाभ्यां पुत्रपौत्रीप्राप्तिप्रभृतिनिरूपण- नारायणं बदरीशं बद्री नामाऽष्टमोऽध्यायः ॥८॥ प्रपूज्य भावतः। उद्यापनं समस्तं च यथाशक्ति विधाय च ॥५९॥ श्रीनरनारायण उवाच- यात्रां पूर्णा संविधाय तपपूर्ण तपापूर्ण विधाय च। ऋषीन्देवान्प्रपूज्याऽपि गंगां विगाह्म वै ततः ॥६०॥ शृणु बद्रीरमे देवि कथां भक्तस्य पावनीम् । शनैर्नत्वा हरि स्मृत्वा न्यवर्ततामुभावपि । नाम्ना निकामदेवस्य सौराष्ट्र धूनिवासिनः ॥ १॥ ऋषीकेशं हरिद्वारं पुष्कर सिद्धपत्तनम् ॥६१॥ धूनियामेऽवसद् विप्रः श्वशुरस्य गृहे शुभे । कृत्वा तीर्थानि तौ मासचतुष्टयोत्तरं मुदा । रैवताडेररण्येषु वसतीनां गुरुर्हि सः॥२॥ सौराष्ट्र त्वाययतुश्च क्षेत्र कुंकुमवापिकाम् ॥६२॥ वैदिकः कर्मधर्मस्थः क्रियाकाण्डपरायणः। तीर्थविधि विधायाऽपि दृष्ट्वा श्रीलोमशं मुनिम् । पञ्चदेवार्चनरतो यजमानसुखावहः ॥३॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणं प्रपूज्य तावुभौ ॥६३॥ बभूव क्रिया यत्र संस्कारमूलिंकास्तथा । प्रापतुः स्वग्रह लूनीग्राम प्रसन्नमानसौ। विवाहादिस्वरूपिण्यो यत्र ससाहवाचनम् ॥ ४॥ पूजामिः पूजितौ वासं चक्रुतुहधर्मिणौ ॥६४॥ देवोत्सवा वत्सरस्योत्सवास्तत्र प्रजाजनैः। विशदाक्षी बभूवाऽपि पत्युदोहृदलक्षणा । आकारितः प्रयात्येव बहुमान्यपुरस्सरम् ॥५॥ सुषुवे सा सुसमये कुमारं शुभलक्षणम् ॥६५॥ निष्पादयति कार्याणि समस्तानि यथाविधि । ददौ दानानि विप्रथ जातकर्मादि चाचरत् । ग्रामे ग्रामे यजमानाः सहस्रशोऽस्य चाऽभवन् ॥ ६॥ विशदाक्षी पुत्रवतीगणनां प्रजगाम ह॥६६॥ यत्र यत्र प्रयात्येव बद्रीपार्वीरमादेव्याः तस्माद् द्रविणमुत्तमम् । कृपयाऽपत्ययोगिनी। जाता सौभाग्यसम्पन्ना विपुलं समवाप्नोति गृहं नयति चोत्सुकः ॥७॥ सफला गृहधर्मिणी ॥६७॥ अथ काले प्रयाते च सुतो यदा युवाऽभवत् । अन्नं वस्त्राणि बहूनि विभूषा विन्दतेऽपि च । नामा निकामदेवेति ख्याति प्राप प्रजास्वपि ॥६८॥ यानवाहनपात्राणि तथोपकरणान्यपि ॥८॥ विवाहितः स पित्राऽपि धूनीग्रामे शुभालये । गृहीत्वा स्वगृहं याति लोभप्रधान एव गिरीश्वरस्य विग्रस्य विप्रस्य सुतां सुतां सुरेश्वरी सतीम् ॥६९॥ नाऽन्येभ्यचापि विप्रेभ्योऽनाथेभ्यः प्रददात्यपि ॥९॥ स

·२४
* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के
ब्रह्म
प्रभुः।
मुदा ॥३४॥
ये
सञ्चयं कुरुते
सौधे वस्तूनां नित्यमेव ह।
अक्षताया न मे तृष्णा विद्यते जायतेऽपि च ।
स्वशातीनां तथाऽन्येषां कार्यार्थे न ददात्यपि ॥१०॥ अमुक्तायाश्च मुक्ताया मोक्षो हस्ततले मम ॥२९॥
गृहमध्ये भवन्त्येव जीर्णानि शरदादिभिः।
सम्पाद्यमेवाऽस्ति विवाहपश्च नरायणः।
वर्षाभिश्चापि नष्टानि जायन्त चातपादिभिः ॥११॥ गन्तव्य
त्वात्मना तत्र श्रीमनारायणगृहे ॥३०॥
कीटाः खादन्ति वस्त्राणि चान्नान्यपि बहूनि च ।
हरेः संगो हि सत्संगस्तदन्यस्तु कुसंगकः ।
तथापि नैव लोकेभ्यः प्रददाति हि लोभवान् ॥१२॥
सत्संगं दुर्लभं प्राप्य लब्धव्यः परमेश्वरः ॥३१॥
निकामदेवविप्रस्य पत्नी
जीवोऽयं मानवे
सुरेश्वरी।
लोके स्त्रीय॑जायत ।
नाम्ना
बहुधा
भक्ताऽभूदानकार्येषु
नरोऽपि
कामनां
महोदार्यवती
संबभूवैषः
त्यत्तवानहि ॥३२॥
तथा ॥१३॥
भिक्षुकेभ्यः प्रददाति यथा जानाति नैव सः ।
यदा सत्संगमेत्यत्र विज्ञानं शानमित्यपि ।
अन्नं वस्त्र
च ॥३३॥
च पात्रं च ददात्यनाथदेहिने ॥१४॥ विवेकं भेदविज्ञानं लभते भक्तिमति
परमेशः प्रसन्नोऽस्तु
प्रत्यक्ष
चान्तरात्मा हरिः
श्रीकृष्णनारायणे शक्तिनिधौ
प्रभौ।
एवमुच्चार्य विप्राणी देहिभ्यः प्रददाति
वै॥१५॥
तदा संसारपारं वै याति भक्तजनो
कृष्णार्पणविधानेन ददाति भक्तियोगिनी।
अनादिश्रीकृष्णनारायणः
श्रीपुरुषोत्तमः।
पुण्यं चास्यास्ततो नित्यं जायते शाश्वतं बहु ॥१६॥
वर्तते भूतले मातगोपालकृष्णबालकः ॥३५॥
अन्तरात्मा प्रभुश्चास्याः
प्रसन्नो वर्तते ह्यति ।
दिव्योऽनन्तब्रह्मप्रियापतिः
श्रीपरमेश्वरः।
पूजाकाले च विप्राणी यदर्पयति शाङ्गिणे ॥१७॥
तं भजित्वा भयं नास्ति कालमायाकुकर्मणाम् ॥३६॥
मूतों हरिः समस्तं तद् गृह्णाति दिव्यरूपवान् ।
भजन्ते परात्मानं त्यक्तदैहिकवासनाः।
अनादिश्रीकृष्णनारायणः श्रीवल्लभः स्वयम् ॥१८॥ साधवस्ते सदोक्ता वै साध्व्यस्ता योषितोऽपि च ॥३७॥
श्वश्वाऽर्पित बदरं बुभुजे पुत्रिकार्थिनी। कामक्रोधादयो येषां सन्ति नैव कदाचन ।
पुत्रीं तयेहमानाया विप्राण्यास्तु गृहे कचित् ॥१९॥ भक्तेषु चेत् क्वचित् कामो दृश्येताऽपि न बन्धकृत् ॥३८॥
बद्रीरूपा नववर्षा कन्या काचित् समाययौ ।
भगवत्संगमासस्य
दिव्याः कामादयः
मे रक्षाकरः कश्चिन्मातापितृविहीनिका ॥२०॥ कृष्णमाहात्म्ययोगेन मायाऽपि चैति दिव्यताम् ॥३९॥
न कुटुम्बं वर्तते मे रक्ष मां ब्रह्मपत्निके ।
अतः कृष्णे कृष्णभक्ते दुर्गुणोऽपि गुणोत्तमः ।
इत्येवमार्थयत् कन्या सुरेश्वरी
मुहुर्मुहुः ॥२१॥ दिव्य एव
भवत्येव मोक्षदः पापनाशकः ॥४०॥
सुरेश्वरी ततो
बद्रि स्नेहपरा ररक्ष ताम् ।
यत्र यत्र कृष्णनारायणो यत्र च तत्प्रियाः।
कार्याणि सर्वाणि गृहस्येव सुता मम ॥२२॥
तद्रजोधूसरं देह वाञ्छन्ति भक्तिवेदिनः ॥४॥
पालयिष्ये सदा त्वां वै मानसी लं सुता मम । अपि वृक्षास्तृणगुल्मा
वल्लिकाः पशुपक्षिणः ।
इत्येवं स्वाश्रये पृष्ट्वा पति ररक्ष सा तु ताम् ॥२३॥ कृष्णसम्बन्धमापन्नास्ते सर्वे दिव्यतां गताः ॥४२॥
कन्याऽपि सेवते मत्वा मातरं पितरं च तौ। देवपूज्या भवन्त्येव तेषां संगात् प्रमोक्षणम् ।
अथ काले गते प्राप्त यौवने बालयोगिनी ॥२४॥ किं पुनर्मानवा भक्ताः कृष्णसेवापरायणाः ॥४३॥
बलं प्राप्याऽपीन्द्रियाणां विकृति न जगाम सा । सदा
कृष्णध्यानपूजानामस्मृत्यादिकारकाः ।
पृष्टा विवाहविषये नेत्येवं प्राह भूमुरौ ॥२५॥ मातस्त्वं भजसे कृष्णं श्रीपति पुरुषोत्तमम् ॥४४॥
उवाच मातरं त्वाध्यात्मिकं प्राग्भवयोगिनी । ततोऽहं दिव्यतां प्राप्ता सेवया ते निरन्तम् ।
मातर्मनुष्यदेहोऽयं मोक्षार्थ मुख्यतोऽर्जितः ॥२६॥ नाऽन्यं पति समिच्छामि श्रीकृष्णकान्तमन्तरा ॥४५॥
न मात्रार्थ प्रयोक्तव्यो भवार्थ वा
मुमुक्षुणा। सर्वत्र भगवत्प्रीतिहेतुस्तप उदीरितम् ।
गतान्यनेकजन्मानि तन्मात्राणि सुखानि च ॥२७॥ प्रसादितो वेधसाऽपि हरिः पूर्व तपोमयैः ॥४६॥
तत्र भुक्तानि सर्वाणि न तृष्णान्तो विलोकितः। निष्कामार्पणभावैश्व सनकाद्यः
प्रसादितः।
भोगे तु जायत तृष्णाऽधिका या न निवर्तते ॥२८॥ अन्ये विवेकवन्तोऽपि
सा
सदा।
विष्णोस्तोषणहेतवे ॥४७॥

·* तिष्यसन्तानः
२५
च
-
समाचरन्ति
बहुधा तपांसि संयमानपि। क्षेत्रशेशं परमेशं हृत्स्थं कान्तं मनोहरम् ।
संयमेन वर्तन्ते भगवत्प्रीतिकामुकाः ॥४८॥ दिव्यानन्दप्रदं ध्यायेद् बालकृष्णं जगत्पतिम् ॥६॥
बदयों तभवने तपः कुर्वन्ति साधवः । कर्णाभ्यां शृणुयात्तस्य लीलाचरित्रमुत्सवात् ।
भगवप्रेमलन्ध्यर्थ
सेवाप्राप्त्यर्थमित्यपि ॥४९॥ हरेर्लीला गरीयस्यस्तपोदानेभ्य उत्तमाः ॥६८॥
अनेन
वा परैश्चापि जन्मभिः
पुरुषोत्तमः।
हरेयोगेन मातवें निष्कामत्वं
निष्कामत्वं सदा भवेत् ।
यावप्रीतो भवेत्तावत्तपः कुर्यो हि शीलिनी ॥२०॥ पूर्णकामस्य योगेन सदा स्यात् पूर्णकामता ॥६९॥
हरेर्दास्यप्रतापेन
शिवाब्राझीरमासमा ।
दृष्ट्वा नरं बालक
वा युवानं वृद्धमित्यपि।
भविष्यामि हरेभक्त्या मातस्ते कृपयाऽपि च ॥५१॥ विक्रियां प्राप्नुयाचारी मायायुक्ता हि सा मता ॥७॥
सचन्दनांऽशुकाऽऽभूषानैवेद्यसेवनादिमिः
नरस्य त्रिविधस्याऽपि त्वंगानां दर्शने सति ।
प्रसाध श्रीहरि कान्तं प्राप्स्यामि स्वामिनं प्रभुम् ॥५२॥
विक्रियां तु मनाक् प्राता भवेत् साऽपि तु मायिकी ॥१॥
इहाऽमुत्र च सर्वासां निःश्रेयसकरं हि तत् ।
पशुं दृष्ट्वा यथा तन्नरं दृष्ट्वा न विक्रियाम् ।
दास्यं तपःस्वरूपं वै श्रीकृष्णस्य महात्मनः ॥५३॥
प्राप्नुयात् सा भवेजितेन्द्रिया नारी विरागिणी ॥७२॥
तत्रोद्युक्तस्य विनौषा
विनौषा भवन्ति न कदाचन ।
रहो विकारमापना मध्यरागा
हि सोच्यते।
नानाविधानि भोग्यानि स्वर्णाऽलंकारसम्पदः ॥१४॥
पुंसो योगेऽपि यस्या न विकृतिः सा तुचेश्वरी ॥७३॥
खाद्यपेयरसाद्याच जायन्ते बन्धनाय न।
ब्राझी मुक्तानिका बोध्या ब्रह्मप्रिया हरिप्रिया ।
मातलोकप्रवाहोऽयमन्धानामन्धगामिवत् ॥५५॥
महावैराग्यसम्पन्ना
दिव्यनारायणप्रिया ॥४॥
वहत्येव विना ज्ञानं यत्पारो नैव लभ्यते ।
एतादृशी तु या नारी नारायणपरेचरे।
कामिन्यो विधवाश्चापि कामतृष्णाऽऽकुलास्तु याः ॥५६॥ वीक्ष्य कामं मदं क्रोधं दिव्यं तं मनुते सदा ॥७॥
मृत कान्तं प्रशोचन्ति चाश्रयन्ति नरान्तरम् । तस्या ज्ञेयोपासना तु मेरुतुल्या हि निश्चला ।
कृष्णकभक्तिमत्यस्तु तरुण्यः सधवा अपि ॥५७॥ तयाऽऽप्नुयान्महासिद्धिमुत्तमामिह
जन्मनि ॥७६॥
कामसुखं त्ववमत्य भजन्ति श्रीहरि पतिम् ।
मायादोषैः काममानस्वादैर्दग्धाशयस्त्रियाः।
एषणा वासना चाप्यविवेकस्तत्र बन्धनम् ॥१८॥ कृतार्थता न वै स्याद्धि प्राती सत्यामपि प्रभोः ॥७॥
दिव्यता भावना चात्मशानं निःश्रेयसां प्रदम् । मायादोषा नाशनीया अमायिकपसेवनैः।
तस्मात् प्रीतये कृष्णस्य प्रेमभक्तियुतं तपः ॥५९॥ अमायिको हरिः साक्षात्तत्सन्तश्चाप्यमायिकाः ॥७८॥
कर्तव्यं मोक्षदं मातर्मया त्वत्सन्निधाविह। तेषां समागमात् त्याज्या माया च मायिकाऽरयः ।
कृष्णे प्रीतिः प्रकर्तव्या मातः प्रेष्ठतमे मया ॥६०॥ ब्रह्मभूतया वृत्त्यं वै दास्या कृष्णस्य योषिता ॥७९॥
यद्यत् प्रियं भवत्यस्य कार्य तत्तन्मया सदा । न स्थातव्यं क्षणं चापि विना कार्णी हि संगतिम् ।
तस्य रुच्यनुसारेण वृत्त्यं नित्यं मया तथा ॥६॥ नराकारे हरौ स्थेयं सर्वानन्दप्रदे प्रभो ॥८॥
विप्रकृष्टेऽन्तिके वापि स्थेयं तदाज्ञया सदा। साधुवाक्यानि संग्रह्म वृत्त्यं श्रीपरमेश्वरे।
नाऽप्रियं निजभक्तस्य कापि कृष्णः करोति हि ॥६२॥ अहंममते सन्त्यज्य वर्तितव्यं मया हरौ ॥८॥
भक्तिमती यत्र
यत्र वर्तते च तदाज्ञया । कठिनानि सदचांसि बपि ग्राह्याणि सर्वथा ।
तत्र हरियाति भक्तायाः
प्रेमसंवशः ॥६३॥
अगुणाः संविनश्यन्ति प्रसादात् परमात्मनः ॥८२॥
अतो नैव हि भक्ताया विरहोऽस्य भवेत् कचित् । दुर्गुणाश्च विनश्यन्ति सतां प्रसादनात्ततः।
कृष्णो भक्तस्य विरहं सोढुं शक्तो न वै क्वचित् ॥६४॥ वृत्त्यं तदने निश्छममनोदेहेन्द्रियादिमिः ॥८॥
मातः शरीरमेतत्तु मायिक
जीवबन्धकृत् । सर्वथा तप्रियं कार्य कार्य
जन्मनः कारणं माया तमोऽज्ञानं च मोहनम् ॥६५॥ अपराधे कचिजाते प्रसादनीयाः
सत्संग सम्विधायैव मायामोहादि नाशयेत् । सन्तो यस्याः प्रसन्नाः स्युस्तस्याः कालभयं नहि ।
प्रेम्णा ध्यायेत् परब्रह्म साक्षादरि रमापतिम् ॥६६॥ श्रेयः परं निश्चितं च तस्याः स्यानात्र संशयः ॥८५॥
नैवाऽपराधनम् ।
सेवनैः ॥८४॥

·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता
न
शानवती ब्रह्मरूपा बिमति
कुतश्चन ।
श्रीनरनारायण उवाच-
सवार्वा कृष्णयोगेन मातर्भवति भामिनी ॥८६॥
विश्वस्ता भीहरौ सत्तु न बिभेति कुतश्चन ।
ततः सुरेश्वरी माता पुनः पप्रच्छ कन्यकाम् ।
अनादि श्रीकृष्णनारायणस्याऽस्मीतिनिश्चिता ||८७॥
कयं प्राप्येत भगवान् पुनमें वद विस्तरात् ॥१॥
स्निग्धप्रीतिमती कृष्णे न बिभेति कुतश्चन ।
इत्युत्ता सा पुनः प्राह प्रसन्ना बालयोगिनी।
तत्सर्वे ते कथयामि शृणु बद्रीरमे हितम् ॥२॥
कृष्ण एव बरस्तस्याः पातिव्रत्यं हरी सदा ॥८८॥
हृदयेऽस्या भयं नास्ति कृतार्थाया हरेः भियाः ।
मातः
प्राप्यो भवेत्
कृष्णनारायणोऽतिसेवया ।
कृष्णस्य वा सतां प्रीत्यै सर्वे ब्रह्मादि मायिकम् ॥८९॥
दास्येन स्नेहपूरेण तदर्थार्पणकर्मभिः ॥३॥
राज्यं पतिं च भोगाँध गृहं कुटुम्बिनः स्त्रियम् ।
देहस्तस्य कृते कार्यस्तदर्थानीन्द्रियाण्यपि ।
न तस्याः क्वापि किमपि भयं त्वन्यत् प्रजायते ॥९॥
तदर्थ मानसं चाहं चित्तं बुद्धिस्तदर्थिका ॥४॥
दिक्करिणी मदोन्मत्ता यथा तथैव सा भवेत् ।
कामो मोदः प्रमोदश्चोत्सवो महस्तदर्थकाः।
कृष्णप्रहपहीतात्मा नान्यदिच्छेत् कदाचन ॥९१॥ रमणं स्वपनं केलिः स्पर्शः शय्या तदर्थिकाः ॥५॥
अनेनैव हि देहेन यायात् सा परमां गतिम् ।
अन्तरं वा बहिश्चापि
रहस्यं च तदर्थकम् ।
संस्कृता चाऽसंस्कता वा भगवडाम याति सा॥९॥ गुप्तं प्रकाशं सर्वे वा तदर्थे कार्यमञ्जसा ॥६॥
ब्रह्मघामाऽधिपः कृष्णो विरहाऽक्षमिणामिह ।
तेन लभ्येत कमलाकान्तः कान्ततया प्रभुः।
सुखायाऽऽयाति च सुखयित्वा नयति चाऽक्षरम् ॥१३॥
मया तदर्थ सर्व दै कृतं चाहनिशं मम ॥७॥
एवं सर्वेषु चाण्डेषु भक्तसुखाय
जायते।
मिलिष्यतीति भगवान् भक्तायाः स्नेहपाशवान् ।
सुखयित्वा
सखीन् सखीनंयत्वक्षरधाम सः॥९४||
भगवन्तं हृदये मे पश्यामि संस्मरामि च ॥८॥
देवेषु जायते
कृष्णः क्वचिदृषिषु
पितृषु ।
शयने भोजने याने मातः पश्यामि तं मनाक् ।
क्वचिभरेषु नारीषु यादस्तु पशुपक्षिषु ॥९५॥ हसमानं क्वचित् कान्तं चाहयन्तं निजान्तिके ॥९॥
यावदर्थे विनिर्वर्व मूलरूपं
बजत्ययम् । रममाणं रामये तं
रममाणा हि
तन्मयी।
द्विभुजं तु निबं रूपं ब्राकृति मुक्तसेवितम् ॥९६|| स एवं मे व्यवस्थासु सहयुक्तो विभाव्यते ॥१०॥
भक्तेन्छया क्वचिनिजेच्छयाऽपि
बहुबाहुमान् ।
नैनं त्यक्त्वा परं कंचित् स्मरामि मातरन्वहम् ।
गृहस्थो वा विरक्तो वा जायते पुरुषोत्तमः ॥९॥ खानपानगतिस्थानशयनभवणादिषु
॥११॥
श्रेयोमूर्तिः सर्वथैव मातः सोऽस्ति परेश्वरः । तमेव श्रीप्रमाकान्तं प्रसेवे सहयोगिनी।
बहुरूपं महेश्वर्य
मातस्तस्य कृपानिधेः ॥९८॥ रमामर्तुध साधूनां कृपयाऽहं तथाविधा ॥१२॥
दास्यो जानन्ति नाऽन्यास्तु कृष्णस्य चान्तरात्मनः ।
आहारनियम प्राप्ता नारायणे
परात्मनि।
सोऽन्तर्यामिस्वरूपेण सर्वत्राऽऽस्ते वरः
प्रभुः ॥१९॥
आत्मनः संयमं प्राता मालतीशे
परात्मनि ॥१३॥
तस्मै समर्पिता चास्मि मातः कृष्णाय सर्वथा । एतादृशी सदा साध्या कृष्णेकान्तिकता स्थिरा ।
कृष्णाभयवला चाहं नान्यं पतिं वृणोमि वै ॥१०॥ सर्वाभिचापि नारीभिस्तदा मोक्षः करे स्थितः ॥१४॥
हरे कृष्ण बालकृष्ण भीकान्त पुरुषोत्तम ।
त्वमेव मे पतिनित्यस्तवाऽस्मि शरणं गता ॥१.१॥
ब्रह्मचर्यव्रतं तद्वै यदे ब्रह्मणि
कामना।
ब्रह्मचर्यव्रतेनैव धर्माः सिवयन्ति सर्वशः॥१५॥
इत्युक्त्वा सा विरराम
बद्रिके बालयोगिनी।
सुरेश्वरी च माताऽपि महाश्चर्यपराऽभवत् ॥१०२॥
मुख्यं कार्य कृष्णयोगो नारीणां सर्वदोचमः।
दिव्यताऽऽपादको मातर्मोक्षस्तेन
प्रजायते ॥१६॥
इतिमीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने श्रीकृष्णे कान्तवृत्तिर्या परावर्त्या न सा क्वचित् ।
बालयोगिनीगीतायां सुरेश्वरीविप्राप्यै पुत्रीरूपाया बदर्या पोषणीया साधुसंगात् प्रयत्नेन हि योषिता ॥१७॥
बाळयोगिन्या मुक्काया ब्रममावोपदेशादिरिति कृष्णस्याऽरुचिकृद् यत्तत् परावृत्यं द्रुतं खल्ल ।
निरूपणनामा नवमोऽध्यायः ॥ ९॥
अप्रसादकरो भावस्त्याच्यो निसर्गजोऽपि वै ॥१८॥

·* तिव्यसन्तानः नित्यं सदनुरोधेन वर्तितव्यं सुयोषिता। अक्षरं चावताराच मुक्ता मुक्तानिकास्तथा। सा जायते संगयोग्या दिव्यमुक्तिप्रदायिनी ॥१९॥ ईश्वराम सुरा माया तत्त्वानि चेतनास्तथा ॥३८॥ देहामिमानं मानं वा त्याज्यं कृष्णान्तिके सदा । शरीरं यस्य कृष्णस्य शरीरं वंगनात्मकम् । एवंविधाया भक्तायाः श्रेयःसिद्धिर्भवदिह ॥२०॥ स कृष्णः सर्वतत्त्वात्मा सर्वसमपतिः प्रमुः ॥३९॥ सत्संगस्ताहशीनाः कर्तव्यः श्रेयसाम्प्रदः। पुरुषोत्तमरूपः ब्रह्मपुरेबरो नर। या कृष्णे योजयेत् स्निग्धा सैव माता पिता प्रभुः ॥२१॥ अनन्तैश्चर्यसम्पमः साक्षात् सेव्योऽस्ति नः पतिः ॥४०॥ या कृष्णं स्मारयेन्नैव योजयेन्न परेश्वरे । एवं शानं परशानं मुक्तिसाधनमुत्तमम् । बोधयन्न शैथिल्यं दर्शयेद्धरौ ॥२२॥ पूर्णशानवती सा स्यात् कृष्णस्यैव हि कामिनी ॥४१॥ दोषान् प्रदर्शयेत् सत्सु श्रीकृष्णे दुर्गुणांस्तथा । चाचल्यवनिता स्यात् सा कृष्णेतरस्मिन् सर्वया । पातयेद् भगवद्योगात् सा संगाहर्हा न सर्वथा ॥२३॥ कृष्णे नेत्रं योजनीयं त्वक् कृष्णे श्रीरमेश्वरे IVRH तस्या वचनं मान्यं न स्येयं साकं तया न च । हस्तपादास्तथा कृष्णे योक्तव्याः माधवीश्वरे । निरयाणां प्रदात्री या सा न माता शुभावहा ॥२४॥ इन्द्रियाणि समस्तानि योक्तव्यानि रमेचरे II कृष्णवयवेत यवाक्यान्मान्यं तस्या बचो नहि । चाञ्चल्यं सर्वथा कृष्णे लमं स्थिरतरं भवेत् । कुतर्कात् हृदयेऽपि भवेयुः कृष्णबाधकाः॥२५॥ भदायास्तारतम्येन माथिल्ययोगतः Imm तदा कृष्णस्य सततं कर्तव्यं कीर्तनं शुभम् । तारतम्यं स्थिरत्वेऽपि हरौ भक्तस्य संभवेत् । प्रार्थनायोऽपि भगवान् दीनबन्धुर्दयार्णवः ॥२६॥ सत्सेवायां परा श्रया यस्यास्तस्या झावपि हरे नारायण कृष्ण तवाऽस्मि पाहि मामिह । भवत्येव न सन्देहा सा दिव्या जायते द्रुतम् । सतां नामानि दिव्यानि कीर्तनीयानि वै तया ॥२७॥ लक्ष्मीनारायणसंहितायातु सत्कथा आत्मनिष्ठा तथा कृष्णनिष्ठा कार्या दृढा सदा । श्रोतव्यास्तामिरुदयो मक्त स्नेहस्य जायते। दिव्यता च भवेच्छ्रेष्ठा कुतर्काणां विनाशिनी ॥२८॥ हरौ सिधा हरिण्येव नारायणी प्रजायते | कृष्णस्याकारसंस्फूर्तिर्यथा स्यात् गाद: नेहो हरौ हरौ नित्यवियोगाऽसहनामकः । स्त्र रूपे न वै कृष्णो द्रष्टव्यं रूपमेव न ॥२९॥ जायते योषितो यस्याः सा स्वाभीष्टवियोवने ॥४८॥ यत्र गन्धे न वै कृष्णो प्रातव्यो गन्ध एव न । प्राणान् जह्याद् विना कृष्णं सर्व तस्या विषायते । पत्र स्पर्श न वै कृष्णः प्रष्टव्यः स्पर्श एव न ॥३०॥ विकला जायते कृष्णं विना सौख्यं लभेत न॥४९॥ यत्राऽऽनन्दे न वै कृष्ण आनन्दयितव्य एव न । रक्ताऽस्थिमलमांसादिभूतेषु सर्वदेहिए। यत्र स्वादे न वै कृष्ण आस्वादनीय एव न ॥३१॥ विरागभावमापना स्थैर्य नैति हि कुत्रचित् ॥५०॥ यत्र स्वापे न वै कृष्णः स्वपितव्यं न तत्र ह । नैव भेयोऽध्यपरिपन्थिनः। पत्र स्थाने न वै कृष्णः स्थातव्यं तत्र नैव च ॥३२॥ संसारभ्रमदातारः परत्रात्र दुखदाः॥५१॥ यत्र वेषे हरिनास्ति वेषो विषायते मम । दुष्पूरकामाः सर्वस्वहारो हिताः परे। यत्र तत्त्वे न वै कृष्णः सर्वे दुःखायते मम ॥३३॥ बहुजन्म भुक्तास्ते मुहुर्जन्मप्रदा नराः॥५२॥ ईडग्भावादिसंसिया कृष्णः सिद्धथति कान्तवत् । एक एव हि सत्संगः श्रीकृष्णो मोक्षदो मम । ईहक् श्रीकृष्णयोगेन मातर्मुक्ता भवाम्यहम् ॥३४॥ तं विना कथं पुत्तलमाश्रये ॥५३॥ मुक्तया च मया मया नित्यं सेव्यते परमेश्वरः । आत्मनिष्ठावती नारी नरेक्षणान मुखति । एवंविधा ब्रह्मवेत्री परमानोति मापतिम् ॥३५॥ नापि क्षुभ्यति युक्तात्मा दिव्या कृष्णप्रिया कचित् ॥५४॥ भक्त्याभयं पखम प्रत्यक्ष पुरुषोत्तमम् । आत्मात्मा नित्यमुखवान् स प्राप्यो माषवीधरः । भल्या त्वनन्यया मातश्चानोति कृष्णकामिनी ॥३६॥ आत्माऽहं ब्रह्मरूपाऽस्मि दास्यामि वै प्रभापतेः ॥५५॥ पृथिवी श्री सदा बोध्या बीजप्रदः पतिः प्रभुः। ब्रह्मात्माऽसंख्यसखीमिः सेवितस्य प्रियाऽस्म्यहम् । सर्वा नार्यः कृष्णपल्या पार्थिव्यो माधवांगनाः ॥३७॥ त कृष्णोऽस्ति नराकारः स कृष्णः शरणं मम ॥५॥ कार्यमेव तत् । पुरुषा दुर्लमा च न पुत्तलं सर्व ·२८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता अतो न सा प्रभुः। एवंविधाया भक्ताया दिव्या दृष्टिविवर्धते । सा नैवाऽऽकृष्यते त्वन्यैः कृष्णशून्यैस्तरंगकैः । स्वर्गभोगानामिच्छास्तस्याः प्रवर्तते ॥५७॥ भगवन्तं प्रपन्ना या न त्वन्यमानसा क्वचित् ॥७६॥ तदा लौकिकदेहानां भोगतृष्णा कुतस्तराम् । सा मायापारमापना ब्रह्मप्रिया न संशयः। एतादृश्या नित्यसाव्या योगिन्याः परमं सुखम् ॥८॥ कृष्णे कृष्टशरीरा जायते पुरुषोत्तमी ॥७७॥ माया तु दुःखरूपाऽस्ति बभक्तायाः कृते सदा । कृष्णानन्दे कृष्णपनी भूत्वाऽभुतेऽतिकामनाः। मक्तायास्तु कृते कृष्णे सेवायां पुष्टिदा हि ता ॥५९॥ कृष्णसेवां तु सम्प्राप्ता मोदते कृष्णकान्तके ॥७८॥ भक्तायाः सुखदा कृष्णयोगदा दिव्यताप्रदा । एवं मातर्महानारायणकृष्णं भजाम्यहम्। मोक्षदाऽपि भवत्येव कृष्णप्रसाददायिनी ॥६॥ दासी भूत्वाऽङ्गनारूपा सेवे श्रीवल्लभम् प्रभुम् ॥७९॥ माया बन्धकरी या वै बभक्तानां कृते मता । अरुचिर्भूयसी मेऽस्ति कृष्णहीने तु वस्तुनि । भक्तानां योषितां सा तु भक्तिपुष्टिकरी मता ॥१॥ अतस्तु मायिके त्यागे सदाऽस्ति वै रुचिर्मम ॥८॥ देहेन मनसा वाचाऽपणेन कामनादिभिः। सत्सु प्रीतिहरौ प्रीतिनैसर्गिकी ममाऽस्ति च । सेवन्ते योषितः कृष्णं देहाद्यास्तत्र मोक्षदाः ॥६॥ श्रीकृष्णे वल्लभे सर्वस्वामिनि रुचिरस्ति मे ॥८॥ कृष्णप्रसनताप्राप्तिसाधनं स्त्रीवपुस्ततः। नित्यं मंगलमूर्ति कृष्णनारायण: प्रसादितो गोपिकाभिमोक्षदो माधवीश्वरः ॥६३॥ अवतारी समस्ताविर्भावानां परमेश्वरः ॥८॥ तथा मया प्रसाद्योऽयं रमाकृष्णनारायणः। परितश्चान्तरे बाले सोऽयं कान्तो मयेक्ष्यते। सर्वात्माऽक्षरनाथश्च कालकालेश्वरेश्वरः ॥६॥ दिव्यो दिव्यगुणागारः साकारो दिव्यभूषणः ॥८३॥ यत्र कृष्णाचार्यकान्ते विकल्पोऽन्यो न जायते । कोटिमुक्तानिकाकान्तश्चातितेज प्रपूरितः निर्विकल्पा स्थितिः सा वै साधनीया हि योषिता ॥६५॥ दिव्यलावण्यमाधुर्योज्ज्वल्यशीतलताऽन्वितः ॥८४|| नरवत् कामभावेषु प्रवर्तेत प्रभुर्यदि। दिव्यचन्दनपुष्पाद्यैरचितो ब्रह्मशक्तिमिः। अधिकोऽपि प्रवतेंत प्रवर्तेत ततोऽधिकः ॥६६|| अतिप्रीत्या वीक्षमाणो मां कटाक्षेण हर्षकृत् ।।८५॥ सर्वविषयभोगेषु प्रवर्तेत ततोऽतिगः। प्रतिक्षणं चेक्ष्यतेऽयं नवो नवो हरिः पतिः। सर्वलोकविगोषु तथापि माधवीश्वरे ॥६७॥ तत्र भत्तिर्मम मातनिष्कामा निश्चला सदा ॥८६॥ शंका यस्या न जायेत दिव्यता उतजायते । पुत्रे धने स्त्रियां कान्ते इव स्नेहो हरौ मम । सर्वकर्तरि कृष्णे वै घटते सर्वकारणे ॥६८॥ एवं सत्सु हरेश्चापि प्रेम साहजिक मम ॥८७॥ सर्वमेवेति जानाति हरिप्रिया। तेषां कीर्तनवेलायां मनो मे तत्र धावति । हरिस्तु वहिवद् व्योमवत्तथा लेपवर्जितः ॥६९॥ श्रीकृष्णे वल्लभाचार्य गोपीनां बलमे प्रभो ॥८॥ कोटिश्वराणीमोक्ताऽपि कोटिमुक्तानिकापतिः। तारामे त्वामहृदये विद्युदामेऽनलपमे। बोदव्यः सर्वदा धानि राधाप्रशारमापतिः ॥७०॥ वाडवाभे महातेजोनिमे चात्मनि मे धवः ॥८९॥ यदिव्यं भगवखाम ब्रम चामृतमक्षरम् । ममाऽऽनन्दप्रदश्वास्ते ब्रह्मानन्दप्रवर्षकः। तत्र मया प्रापणीयः कृष्णः कान्तः प्रियः पतिः ॥७॥ सर्वानन्दप्रदश्चास्ते तादात्म्येन सदा मयि ॥९॥ एवंविधा मम प्रज्ञा प्रमा विकल्पवर्जिता। निरावरणरूपाऽहं पश्यामि स्वामिनं मयि। श्रीकृष्णे सर्वदा चास्तु स्वामिश्रीमतिवल्लमे ॥७२॥ महामोदप्रदं शुद्ध पूर्ण पश्यामि मत्परम् ॥९॥ एवं शिष्या निर्विकल्पनिश्चयाच्या हरिप्रया। एतादृश्या मम मातर्मायारागो न विद्यते । कृतकृत्या निर्भया च कार्णी नारायणी मता ॥७३॥ नैर्गुण्ये वर्तमानायाः कुतो वै गुणलेपना ॥१२॥ कृष्णसम्पत्तियुक्ताद गुरोनिजेष्टसिद्धयः। कुतोऽत्र वासनाथापि कुतः कर्माशयास्तथा। प्रजायन्ते ततः सेव्यो गुरुनारायणस्थितिः ।।७४॥ कुतः कोशा भौतिकाच कुत संगो विनाशिनाम् ॥९॥ गुरोर्बलेन शिष्याऽपि कनिष्ठोत्कृष्टतां ब्रजेत् । कुतो द्रोहश्च भक्तानां कुतो दोषेक्षणं सताम् । निर्विकल्पस्थितिर्यस्याः साक्षात्कृष्णपदाम्बुजे ॥७५॥ कुतोऽहंममतास्पर्शः कुतो भेदादि कल्मषम् ॥१४॥ सेवते सा ·* तिष्यसन्तानः २९ तद्रूपं स सा मायिकैर्न तु कुतो मानं सर्वदोषनिकर सत्सु मापतौ। दासी सा देवदेवस्य श्रीपतेः पद्मिनीपतेः। राधारमणयोगेन मातर्दिव्यं समस्तकम् ॥१५॥ यथा तथा सतां दासी प्रशावद् बालयोगिनी ॥६॥ विद्यते मे शरीरं च शारीरोऽपि सुसेवकः। धन्येयं या सतां योगं हरेयोगं च विन्दते । एतादृशीनां मुक्तानामन्यासां कृष्णयोषिताम् ॥१६॥ नरं कान्तं बालकृष्णं सेवते बालयोगिनी ॥७॥ मातर्भवामि पत्त्राणा रजोधूल्यादिधूसरा । सिद्ध कार्य भवेत् तस्या मातर्दास्यं चिदम्बरे । भूत्या दासी प्रेष्यधर्मा दीना च सेविकाऽपि च ॥९७॥ यदत्रानुभूयमानं विकासतेऽक्षरे पदे ॥८॥ एवं माहात्म्यपाना च मतिः कृष्णाचलेनहि । चैतदेवापि स्वसिद्ध परमात्मनः। नाऽस्या दुष्यति दासीत्वं कृपावेदी तु सा हरेः ॥९८॥ श्रेयसे चोभयं रूपं तथाऽनन्तानि यान्यपि ॥९॥ नाऽस्याः पतनं दासीत्वात् कृष्णकान्तात्वतः क्वचित् । सच्चिदानन्दरूपाणि लावण्यसंभृतान्यपि। सा शक्तिः स्यात् पराबाझी कृष्णनारायणी प्रिया ॥९९॥ दिव्यैश्वर्यपूरितानि सर्वालंकारवन्ति च ॥१०॥ तस्या भयाद् वाति वातस्तपत्यर्कोऽपि तद्भयात् । कोटिकामसुरूपाणि चानन्ततैजसानि हि। मेघाः ऋतूनाश्रयन्ति तस्या भयात् सदाम्बरे ॥१००॥ नैकशक्तिकलावन्ति सर्वान्तर्यमनानि च ॥११॥ अब्धिस्तिष्ठति वेलायां भयात्तस्य ध्रवः स्थिरः। अनन्तकोटिराधाश्रीलक्ष्मीक्षामुखमुत्तमम् लोकपालास्तथा मृत्युः कालो माया च तद्भयात् ॥१०१॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणस्य दर्शनेस्ति वै॥१२॥ वर्तन्ते निजकार्येषु यथायुक्ता यथायथम् । कार्यार्थ बहून्येव धत्ते रूपाणि माधवः । एताहशी महाशत्तिर्जायते हरिश्रिता ॥१०२॥ यथोपयोग योजयित्वा तिरोधापयति प्रभुः॥१३॥ तमनादिकृष्णनारायणं गोपालनन्दनम् । इन्द्रियात्मा च देवात्मा विषयात्मा समीक्ष्यते । प्राप्ताऽस्म्यनादिकान्तं श्रीपति श्रीकान्तवल्लभम् ॥१०३|| दिव्यैर्वे दास्यं प्रातैर्हि देहिमिः ॥१४॥ तथा वर्तेत या नारी, प्रामुयात्तं पतिं प्रभुम् । मायामयीच्छया लीला नारायणस्य साऽस्ति हि । त्वं मातस्तं कृष्णकान्तं प्राप्नुहि श्रीप्रसेवितम् ॥१०४॥ सर्वा कल्याणरूपा सा दिव्यधामप्रदा हि सा ॥१५॥ इत्युक्त्वा विररामाऽपि सा कन्या बालयोगिनी। नराकारे भावना सा दिव्या दासीत्वबोधिनी। सुरेश्वरी दधारापि हृदये बदरीश्वरि ॥१०५॥ नराकारेषु या सत्सु दिव्या सा भावनोत्तमा ॥१६॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने कार्या कृष्णदासत्वबोधिका । बालयोगिनीगीतायां सुरेश्वर्यै भगवत्प्राप्तिस्थितिप्रभृति नारीष्वपि च साध्वीषु दिव्या सा भावनोत्तमा ॥१७॥ बालयोगिन्युक्तमित्यादिनिरूपणनामा कर्तव्या सर्वदा मातासित्वबोधिका तथा। दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ ब्रह्मप्रियात्वं चाप्येत तया सार्वया ततः ॥१८॥ एवं भावनया युक्तं दास्यं पूर्ण प्रकाशते। श्रीनरनारायण उवाच- संसाध्यैवं परं कान्तं कृष्णं लभते नाऽन्यथा ॥१९॥ बद्रीप्रिये शृणु त्वं च ततो देवी सुरेश्वरी । दास्याः कृष्ण इन्द्रियाणि दिव्यानि विदधाति वै । दिव्यं देहे प्रजायते ॥२०॥ पप्रच्छ दास्यं कन्याय किंविधं तद् वदामि ते ॥१॥ कृष्णयोगेन सौगन्ध्यं दास्यं दानमयं सर्वमात्मदानं कृष्णयोगेन नित्यं निरावरणता भवेत् । महत्तरम् । सुखदानं मनोदानं बुद्धिदानं तु शार्जिणे ॥२॥ कृष्णयोगेन चाऽऽनन्दपूर्णताऽहर्निशं भवेत् ॥२१॥ चित्तदानं सर्वेन्द्रियप्रदानकम् । उत्तमाः सर्वविषयाः कृष्णयोगेन कृष्णवत्। प्राणदानं देहदानं दास्यं सर्वप्रदानकम् ॥३॥ जायन्ते शान्तये मातनिरत्ययास्तथाऽव्ययाः ॥२२॥ मातस्त्वेवं दासिका या ब्रह्मप्रिया तु सा मता। असंख्यसृष्टिनाथस्य सुखोव॑ त्वाक्षरं सुखम् । एताहशों परां दासी मानवश्वाऽमरोऽपि वा ॥ ४॥ ततोऽनन्तगुणं कृष्णकान्तस्य सुखमुत्तमम् ॥२३॥ चालयितुं समयों न कृष्णकान्तात् पथान्तरे । ब्रह्माद्या ईश्वरास्तस्याऽन्तिके रंकजना दास्यामेवंविधायास्तु भयं मनाङ् न विद्यते ॥५॥ भवन्ति सर्वथा मातस्तं कृष्णं हृदि धारयेत् ॥२४॥ कृष्णवत् सर्वथा मानदान ·३० * श्रीलक्ष्मीनाराक्पसंहिता सर्वथा । पूर्णानन्दनिधेस्त्वंके सुखं सर्व समाप्यते। तस्याश्रये भवेद् भक्तानिका सदाऽकुतोभया । न दूरे तादृशं चास्ते तस्मात् कृष्णेऽर्पिता भवेत् ॥२५॥ शर्करारसमूर्ति यथैकतात्त्विकी भवेत् ॥४॥ एवं श्रीमत्कृष्णमूर्तिभूर्यानन्दपरिप्लुता । तथैकतत्त्वे श्रीकान्ते सच्चिदानन्दधामनि । आताऽस्मि ते कृपयाऽत्र मातर्दास्यं भजामि च ॥२६॥ परमणि मे मातस्तादात्म्य विद्यतेऽधुना ॥४५॥ तादाल्यानुभवेनैव कृष्णकान्तोऽधिभुज्यते । यथा बहिः प्रविष्टो वै त्वयोगोले विलोक्यते । नैर्गुण्यभावमापना सेवते या तु दासिका ॥२७॥ न लोक्यतेऽयोगोलस्तु तथा मातर्मयि प्रभुः ॥४६॥ सेविनं कृष्णकान्तं तं लभते सा निजान्वितम् । लोक्यते पश्य सर्वेशं नाऽहं दृष्टिपथाऽस्मि हि। महानन्दप्रद सर्वभोगतृतिप्रदं प्रभुम् ॥२८॥ ऐतदात्म्यमिदं सर्वे चाऽहं व्याता महात्मना ॥४॥ अल्पापि कृष्णकान्तार्था यस्या बुद्धिः क्रियाऽपि च । चिदानन्देन कृष्णेन यत्र त्याज्यं न विद्यते । सा दिव्या ब्रह्मशक्त्याख्या सर्वसिद्धिप्रवर्षिणी ॥२९॥ एवंवेत्री पराब्राझी पराबाझी शेया सा ब्रह्मवित्तमा ।।४८॥ निर्गुणा कृष्णसम्बन्धाद् दिव्याऽक्षयाऽक्षराऽमिधा । प्रासा निर्विकल्पभावं स्थितप्रशाऽतिनिर्भया । दर्शनं स्पर्शनं घ्राणं रसनं श्रवणादि च ॥३०॥ ऐकान्तिकी स्थिति प्राप्ता कृष्णे निरोधितां गता ॥४९॥ स्वपनं रमणं दास्यमालेषणं हरेः प्रभोः । नराकृतौ जाता दृढस्नेहानुबन्धिनी। कृष्णस्यैव सदा मातः कार्ये दास्या न चेतरत् ॥३१॥ स्नेहमयी सदा भक्ता निर्विकल्पा मता सखी ॥५०॥ नान्यत्र प्रेरणीयानि देहेन्द्रियाणि मतिः कृष्णे दृढा यस्याः कार्णी सा कृतमोक्षणा । विश्वस्तानि कृष्णयोगात् पातयन्ति हि योगिनीम् ॥३२॥ विकल्पैः सह योद्धव्यं निर्विकल्पेच्छया सदा ॥५१॥ हरे कृष्ण प्रियाकृष्ण माधवीकृष्ण सेविकाम् । अयुध्यमाना विषयैराकृष्यते पतत्यपि। दासीं मां रक्षय चान्यात् प्रार्थयेत् परमेश्वरम् ॥३३॥ सर्वेश्वर विदित्वापि येश्वरेशं त्यजत्यपि ॥५२॥ एवं सम्मार्थितः कृष्णकान्तो रक्षति दासिकाम् । सा भवेद् द्रोहिणी पत्यौ कृष्णे कान्ते प्रमेश्वरे । माझाण्डे ताशो नास्ति याहशः कृष्णसदरः ॥३४॥ एवं द्रोहविषायां वै कृष्णो नैव प्रसीदति ॥५३॥ अक्षरे ब्रह्मणि स्वीये राजते योऽत्र विद्यते । कालं कर्म स्वभावं वा मायां वेत्ति तुकारणम् । दिव्याभिः शक्तिभिर्दिव्यपार्षदैः सेवितः प्रभुः ॥३५॥ कृष्णनारायणं हित्वा सा भवेद् द्रोहिणी हरेः ॥५४॥ राधारमादिमित्तया सेव्यते पुरुषोत्तमः। कृष्णनारायणे मुक्ता ब्रह्म कृष्णनरायणे। ब्रह्माण्डाधिस्वामिभिश्च प्रार्थ्यतेऽण्डागमाय सः ॥३६॥ कृष्णनारायणे सन्ति सवतारा असंख्यकाः ॥५५॥ कृपया बालकृष्णस्त्वाविर्भवति तत्र कृष्णनारायणे सर्वाः शक्तयथ तपांसि च। देवमानवपश्चादौ करोति तन्मयीं क्रियाम् ||३७॥ ऐश्वर्याणि मखाधमत्काराः कृष्णनरायणे ॥५६॥ युगानुरूप स्वाऽऽयुष्यं दधाति परमेश्वरः। देवा लोकाथ गतयः सन्ति कृष्णनरायणे। बलं सामर्थ्यमेवापि देहं चापि यथायुगम् ॥३८॥ सध्यश्व समस्ता वै सन्ति कृष्णनरायणे ॥५७॥ गुणा दोषाच दृश्यन्ते दिव्या एव हरौ तु ते । परं तत्त्वं प्रियं कान्तं विदुर्या शानसागरा । हितं भवेन्नृणां यद् वर्तते स तथा भुवि ॥३९॥ सा वेत्री श्रीकृष्णदासी ब्रमी सा ब्रह्मवित्तमा ॥५८॥ सजातीयप्रसंग ददात्येव तथाभवन् । एवंविधायां भक्तायां भवेत् कृष्णप्रसन्नता। तेवः संकोचयित्वैव मानवः सन् प्रवर्तते ॥४॥ लेहातिशयमातायां गुणाः सर्वे वसन्ति हि ॥१९॥ दिव्ये तत्र नातिप्रीतिर्मानवानां यतो भवेत् । माहात्म्यशानयुग्मका भवेदेकान्तिनी तेबसां चाऽसहा लोकाः सौमनस्यं न यन्ति हि ॥४१॥ सतां सेवाप्रसंगेन कृष्णे भक्तिः प्रजायते ॥६०॥ क्वचित् कार्यवशान्मातर्महैश्वर्य दधाति मनोवाकतनुमिः सेव्याः सन्तः कृष्णस्वरूपिणः। प्रदर्शयति मक्तेभ्यः पुनीनं करोति तत् ॥४२॥ सेवात्मकेन धर्मेण धर्मेण साधनेन कृतेन वै॥६॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणार्यः पुरुषोत्तमः। सर्वे कृतं भवेदत्र कर्तव्यं शिष्यते नहि । गोपालनन्दनो मातः सर्वावतारधृक् स हि ॥४॥ सत्ता योगेन भगवान् बहिबान्तः प्रकाशते ॥१२॥ प्रमी।

·कतिज्यसन्तानः पतंगवत् स्वयं कृष्णस्तस्या वृत्तिमयो भवेत् । भक्ताभिः शाश्वतं व्यवस्थासु कृष्णेऽनुभूयते । आनन्दं परमं तेन याति मातहरैर्हि सा ॥३॥ नराकारे प्रभौ कृष्णे नृपे वा साधुरूपिणि ॥२॥ धृतस्य शुदकान्तस्य हदि चात्मनि चाक्षरे । अन्तःस्थे दिव्यरूपे वा तत् सुखं त्वनुभूयते । हरेर्माया स्नेहरूपा सुखयत्येव तां सतीम् ॥६४॥ तस्य कृपालयाः सन्तो मिलेयुस्तेषु चान्वहम् ॥८३॥ प्रत्यक्षे भगवत्कान्ते रसलीना , प्रजायते । स्नेहवृत्त्या सेवयापि तादृशं सुखमाप्यते । कान्ता कान्तं समाश्लिष्य ब्रह्मानन्दे प्रमोदते ॥६५॥ गुरोमूतः परं दिव्यं सुखं तु सेवयाऽऽप्यते ॥८४॥ निमज्जति महानन्दे परे ब्रह्मणि स्वामिनि । गुरोोहः सतां द्रोहः कृष्णद्रोहो विनाशकृत् । गुणातीते महानन्दे प्रेमरसं पिबत्यपि ॥६६॥ गुरोः सेवा सतां सेवा कृष्णसेवाऽक्षरप्रदा ॥५॥ मायातीतं पति प्राप्य मायातीता प्रजायते । द्रोग्धुर्भवेत् कृमिकीटशिलाकाष्ठाऽद्रिलोकता। हरौ लग्ना हरिं याति मोचयत्येव तां हरिः ॥६७॥ यत्र मोक्षार्थयोगो न तस्माद् द्रोहं विवर्जयेत् ॥८६॥ एवं कृष्णं प्रपन्नायाः कमलात्वं प्रजायते। मानं विवर्जयेचापि भक्ताने कृष्णसनिधी। यद्यत् सुखमभीष्टं स्यादस्याः सर्व प्रवर्षति ॥६८॥ मानं हि कारणं चास्ति महाऽसुरपदस्य वै ॥८॥ प्रपन्नायां प्रपत्ति हरेमियः प्रजायते। आसुरत्वं निरयाय जायते द्वेषकारितम् । मिथकान्तिकताऽपि भक्तायाश्चाऽच्युतस्य च ॥६९॥ तेन मानं नयत्येव निरयाध्वनि सर्वथा ||८८॥ मुक्तवत् सर्वकर्माणि मिथस्तयोर्भवन्ति हि। मानिनस्तु हरौ साधौ कल्पयन्त्यगुणान् मुहुः। एवंविधायां भक्तायां मातः सत्ययुगस्य तु ॥७०॥ आपकार्थख्यापनार्थ ततो यान्त्यधमा गतिम् ॥८९॥ सर्वे धर्माः प्रवर्तन्ते संकल्पाः सत्यसंमताः। मानद्वेषादिनाशार्य सेवनीया हि साधवः। मानस्यस्तत्र सर्वा वै सृष्टयभेष्टदायिकाः ॥७१॥ कृष्णाऽमिनाः साधवस्ते पावयन्त्यपि दूषितान् ॥१०॥ भवन्ति कृतकृत्यायां कृष्णयोगेन कृष्णवत् । साधौ स्नेहः परः कार्यों येन दोषो न चोद्भवेत् । कृपाखभगवान् कृष्णचौदार्य वितरत्यपि ॥७२॥ स्निग्धे दोषो भवेनैव गुणग्राहो भवेत् सदा ॥११॥ मया सर्ववर्मवतां कर्तव्यं श्रेय सतां गुणग्रहेणैव कृष्णगुणग्रहो भवेत् । एवं कृपां पर कृत्वा नरान्नारीनपुंसकान् ॥७३॥ ब्रह्मात्मदर्शनं तेन साक्षादरेश्व दर्शनम् ॥९॥ परन दुमान् पक्षिणबोद्धारयत्येव योगदः । सर्वदा यौगलं भावं हरिणा सह विन्दते । अपि दैत्यानुद्धारयत्यपि ॥७॥ नाऽस्या न्यूनं भवेत् सख्याः सख्युः पत्युः समर्जनात् ॥९॥ पापस्थान् स्त्रीसमुदायान् भोगेनोद्धारयत्यपि । अनन्तकोटिसूर्येन्दुवहिविद्युत्समप्रभम् पापाः प्रसंगमासाद्य दिव्या मुक्ता भवन्ति हि ॥७५॥ अक्षरस्थं कृष्णनारायणं सा लभते सखी ॥१४॥ सर्वतत्त्वानि कृष्णस्य चानुप्रवेशतो द्रुतम् । पृथ्व्यां स्थितं बालकृष्णं कान्तं सा लभते सखी । ब्रमतां यान्ति मायाऽपि प्रयात्यक्षरभावताम् ॥७६॥ महावीर्य महारूपं महाशक्तिप्रपूरितम् ॥१५॥ नेत्रवृत्तिः स्थूलभावा रश्मिरूपाऽपि तैजसी। आनन्दानां महावार्षि कान्तं सा लमते सखी। भौतिक्यपि हरी लग्ना ब्रह्मभावमुपैति सा ॥७७॥ मुक्तिबीजानि सर्वाणि लभते कृष्णकान्ततः ॥१६॥ अतः सा निर्गुणा भूत्वा ब्रह्मप्रकाशिका भवेत् । दिव्योन्मत्ता वर्तते सा मनुते स्वकृतार्थताम् । कृष्णाकारा महानन्दमुखमोदपरिप्लुता ॥७८॥ तस्या दर्शनकर्तृणां श्रोतृणां वचसामपि ॥१७॥ कृष्णे खा लीयते दिव्ये त्वात्माऽभुते सुखं तु तत् । मुक्तिर्दिव्याऽक्षरधाग्निं भवेद् यान्त्यक्षरं हि ते । कृष्णरूपा कृष्णानन्दं समभुते ॥७९॥ बालकृष्णं कृष्णनारायणं पतिम् ॥९८॥ महाभागवतं मातः सुखं कृष्णात् प्रपद्यते । प्राप्ताऽस्मि सर्वहृदयं कृतकृत्याऽस्मि सर्वथा । समाधी दिव्यनेत्रातं कृष्णस्य दर्शनं शुभम् ॥८॥ न मे कृष्णाहते कश्चित् संसारो मानमर्हति ॥१९॥ क्षणं लब्धमपि स्यात्तत् सहसाब्दकृतं यथा । मद्विधा श्रीपतिं नारायणं श्रीबदरीश्वरम् । अखणं निर्गुण पूर्णब्रह्मानन्दभूतं सुखम् ॥८१॥ या भविष्यति भक्तानी मुक्तानी सा भविष्यति ॥१०॥ उत्तमम् । शत्रून् राक्षसाँध एवं भूत्वा मातथैवं

·३२
8 श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के
क्षणं सा
एवमुक्त्वा विरराम
बालयोगिनी। कृष्णेतरं सर्वसृष्टिसुखं नेच्छन्ति साधवः।
बद्रीप्रिये पुनः सा च मातरं प्राह वच्मि तत् ॥१०१॥ ममाऽपि मातः कृष्णस्य सुखं प्ररोचतेऽन्वहम् ॥१६॥
तदन्यनिरयैस्तुल्यं भासते दुःखमुल्बणम् ।
इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने
यत्र नास्ति प्रभाकान्तस्तत्र दुःखं हि मायिकम् ॥१७॥
बालयोगिनीगीतायां दास्येन नारायणीस्वरूपताप्राप्त्यादि-
यत्रास्ति माधवीस्वामी तत्राऽऽनन्दो हि शाश्वतः।
निरूपणनामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
जितेन्द्रियता सा मातः कृष्णे यदिन्द्रियस्थितिः ॥१८॥
श्रीनरनारायण उवाच-
यावदर्थे प्रसेवेत कृष्णान्वितं जितेन्द्रिया।
कृष्णस्य बहुधा भक्त्या तस्या दिनानि यान्ति वै ॥१९॥
पार्वतिके! शृणु बद्रीप्रिये ! च बालयोगिनी।
निवृत्तिधर्मनिरता
सा कृष्णार्थप्रवृत्तिका ।
साऽऽह मात्रे धर्मभृतं वर्तनं शीलयोषिताम् ॥१॥
निःसंगा प्रमदा चास्ते बध्यते न हरिं विना ॥२०॥
या सती श्रीपतिं प्राप्य वर्तते सा वधूरिति । हर्याच्या क्रियायां सा वर्तमानाऽपि निर्गुणा ।
सर्वस्वाऽर्पणशीला च कृष्णधर्मा मता हि सा ॥२॥ निर्विकारा बाह्यरूपे जडेवाऽन्तस्तु सन्मतिः ॥२१॥
कृष्णं कान्तं निजं देहं तथा सर्वेन्द्रियाण्यपि ।
कृष्णतदक्तसम्बन्धिप्रवृत्ती निरता हि
सा।
एकीकृत्याऽन्तःकरणैरभिन्ना जायते सदा ॥ ३॥ निवृत्तिधर्मिणी सैव भक्तियुक्ता च मुक्तिगा ॥२२॥
आकृष्टा श्रीपती नित्यं लोष्ठं वै चुम्बके यथा । कृष्णमृते क्रिया सर्वा चास्त्यधोगतिदायिनी।
तथा जायेत ममा वै समाधौ च निमजति ॥ ४ ॥ कृष्णार्थकृतसर्वस्वा त्यागिनी चोत्तमा हि सा ॥२३॥
कोट्यर्कभाव्याप्तं कृष्णं कान्तं समीक्षते । प्रवृत्तौ वर्तमानायाः कृष्णार्थी च सतां कृते ।
कृष्णाऽभिन्नस्वरूपा सा योगसिद्धा तपस्विनी ॥५॥ हरेः कृपापात्रिकायाः क्रिया न बन्धदायिनी ॥२४॥
बहुरूपधरा दिव्या जायते बालयोगिनी।
पतिस्तु भगवान् कृष्णनारायणो हरिः।
शृणोति धामशब्दान् सा ब्रह्माण्डानि च पश्यति ॥ ६ ॥
राधाप्रज्ञापाशवतीबद्रीलक्ष्मीरमापतिः
॥२५॥
तथा स्वाभाविकाऽनन्तैश्वर्याढ्या जायते सदा ।
अक्षरे चापि गोलोके वैकुण्टे बदरीवने ।
यत्र दातुं समिच्छेत् स्वदर्शनं स्वेच्छया तु सा ॥ ७॥
वर्तते श्रीमहाराजा कृष्णनारायणः
पतिः ॥२६॥
तत्र तत्राऽऽविर्भवति कृष्णवत् कृष्णकामिनी ।
एवाऽनन्तकोट्यण्डसस्थित्यन्तकारकः ।
यथा कृष्णस्तथा कार्णी व्यापिनी जायते परा॥८॥
वासुदेवादिरूपः
केशवादिस्वरूपधृक् ॥२७॥
तस्या योगात् कुपात्रं या नारी कृष्णातिरेकिणी ।
प्रत्यक्षः नराकारः कोट्यर्बुदान्जशक्तिधृक् ।
विमुखापि भवेत् सद्यसमाधिस्था कृपाकृणात् ॥ ९॥ क्षेत्रे कुंकुमवाप्यां वै बालकृष्णो विराजते ॥२८॥
विमुच्यते सद्य सेवया कृष्णयोषिताम् । बदों श्रीनरनारायणः सोऽपि विराजते ।
महापापान्मुच्यतेऽपि साध्वीसेवापरायणा ॥१०॥ तस्य शक्तिः शीलसाध्वी सैवाऽस्ति बालयोगिनी ॥२९॥
अतिपुण्यवती बोध्या तीर्थरूपा हि साध्विका । तस्या धर्मा मम धर्मा मातर्विद्धि सदा शुभाः।
साध्वीसंयोगमापना साध्वी सती प्रजायते ॥११॥ नराकृतेर्भगवतो लीलाः श्रव्या हि मोक्षदाः॥३०॥
दैवीयोगाद् भवेद् दैवी दिव्या मुक्तानिका सती । कामक्रोधादिभावेन येन केन भयादिना।
अनुग्रहोऽस्ति दैवीत्वे हेतुः साध्व्याः कुयोषिति ॥१२॥ स्नेहेन स्वार्थभावेन कृष्णं प्राप्ता हि निर्गुणाः ॥३१॥
सेवया साधवः साध्व्यस्तोषणीयाः सदा त्विह । निर्गुणं जन्मकर्मादि चरित्रं श्रीपतेः प्रभोः ।
प्रसादनीयाः सर्वदानश्च मोक्षप्रदा यतः॥१३॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणस्पर्शोऽपि निर्गुणः ॥३२॥
कृष्णमदो हि साधूनां भक्तिस्नेहमदोऽपि च । विदित्वा निर्गुणं नारायणं यात्यक्षरं पदम् ।
तन्मदेनाऽऽश्रितां साध्वी मदयन्ति हि साधवः ॥१४॥ कृष्णलीलाः कृष्णभक्तैराकृष्टैदिव्यता
कृष्णध्यानैकहृदयाः कृष्णनारायणे रताः। विधातव्याः स्मरणार्थ बाधिका या न देहिनाम् ।
कृष्णे चान्यान् वेशयन्ति कार्णान् कुर्वन्ति सर्वथा ॥१५॥ लोकानां दर्शनार्थं वै स्फूर्त्यर्थं भक्तिशालिनाम् ॥३४॥
गतः ॥३३॥

·तिष्यसन्तानः ३३ अतो वध्वा पापिनो पापनाशार्य ध्यानार्थ स्नेहिनां तथा। दास्याच्छ्रेष्ठं पातिव्रत्यं पत्ययं सर्वथाऽर्पणम् । इदंकारत्मरणार्थ लीलाः कार्या हरेरनु ॥३५॥ तदधीनत्वमेवेदं पत्नीव गृहबन्धनम् ॥५४॥ नाटकादि प्रकर्तव्यं कृष्णभक्तिविवर्धकम् । दास्यं यावन्मनो ममं तावत् स्नेहात् प्रवर्तते । यथाकशिजीवानां कृष्णभक्तिभविष्यति ॥३६॥ मनो वियुक्तं चेद् दास्या दासीत्वं विगमायते ॥१५॥ गुरोगौरवबोधार्थ भर्तव्य सुप्रदर्शनम् । वधूटीत्वं पातिव्रत्यं प्रशस्यते। विधेयदर्शन चापि योजनीय हरेरपि ॥३७॥ सर्वसाधनमूर्धन्य स्वामिव्रत प्रशस्यते ॥५६॥ एवं वै श्रीकृष्णलमचित्तानां मोक्षणं भवेत् । हरेः प्रसन्नताप्राप्त्यै हरेः प्राप्त्यै तु योषिता । पृथिव्यां नरदेहानां सार्थक्यं योषितां तथा ॥३८॥ आन्तरं दीयते लक्ष्मीपतये तु यया तया ॥२७॥ कृष्णलीलादर्शनेन जायते श्रेय इत्यपि । प्राप्त एव हरिः कान्तः साधितश्च निजीकृतः। कृष्णस्तस्य भक्तिमन्तो भक्ताः श्रेयस्करास्तु ये ॥३९॥ आन्तरं सर्वथा दानं स्वामितामर्जयत्यनु ॥२८॥ तेषां दिव्यचमत्कारलीलाः कार्या बनै वि। स्वामित्वं दुर्लभं मातः कृष्णे प्राकृतयोषिताम् । मुमुक्षुणां यथा भक्तिर्विवर्धेत विशेषतः ॥४०॥ स्वामिनीत्वं सुतरामपुण्याया न जायते ॥५९॥ विवेकेन शरीरादौ निस्पृहत्वं यया भवेत् । माणिकीत्वं च राधात्वं लक्ष्मीत्वं बदरीत्वकम् । एकस्मिन् श्रीपतौ साररूपे स्वात्मा यथा लगेत् ॥४१॥ अक्षरे चापि गोलोके वैकुण्ठे बदरीवने ॥६॥ सचिदानन्दरूपस्य हरेदात्यं यथा भवेत् । बहुस्नेहेन कृष्णस्य परया कृपयाऽयंते । त्यागो भक्तिदिव्यता च भवेयुध यथा सदा ॥४२॥ भक्तिर्यथा परोक्षे वै देवे भवति देहिनाम् ॥६१॥ तया कृष्णचरित्राणि त्वनुकार्याणि नाऽन्यथा। तथा साक्षाद्धरौ कान्ते गुरौ कार्या हि योषिता । दर्शनः पार्शनैर्भावैर्मुक्तिः स्याद् देहिनां यतः ॥४३॥ तस्याः सर्वे प्रसिद्धयन्ति दिव्याद्यर्या हि शाश्वताः ॥२॥ ब्रमीभूताम दिव्यांगास्ते यान्ति पुनर्भवे । सतां योगाबरयोगाद् गुरोयोगात् पुनः पुनः। आविर्भवन्ति चेल्लोके स्वातन्त्र्येण हरीच्छया ॥४४॥ प्राप्तव्यं लभ्यते सर्व परं पदं कृतार्थता ॥६॥ तेषां तु विषया दिव्या भवन्ति भगवन्मयाः। स्नेहोऽस्ति मधुना तुल्यः कृतः कृष्णे तु मोक्षदः । वर्तन्ते ते प्रहित्वैव देहत्रयस्य भावनाम् ॥४५॥ कृष्णयोगेन कामिन्याः सन्मात्रं ब्रह्म भासते ॥६४॥ सचिदानन्दरूपे स्वे चिन्तयन्ति हरिं पतिम् । आत्मा ब्रह्मत्वमाप्नोति कामना नावशिष्यते। हरेबलातु तेषां वे हृत्सु चोपशमस्थितिः ॥४६|| अभ्यासवशतः कृष्णे ब्रह्मणि ब्रह्मतां व्रजेत् ॥६५॥ वर्ततेऽतो न विषयाः प्रवेष्टुं तत्र वै क्षमाः । ब्रह्मीभूतायास्तु पल्याः कृष्णे काणेषु चान्वहम् । ये त्वायान्ति भवन्त्येव दिव्यास्ते भगवन्मयाः ॥४७॥ स्नेहरसः प्रवर्तेत सौहार्दै च प्रमोदनम् ॥६६॥ कृष्णस्य च सतां सेवापरा दिव्या तथा भवेत् । हरेर्गुणाकृष्टचित्ताः श्रीलक्ष्मीः माधवी प्रिया। स्थिति चोपशमाख्यां च लभते श्रीपतौ सदा । माणिक्या राधिका बद्री कुर्वन्ति हरितोषणम् ॥६॥ विवेकिन्यां तु दास्यां वै प्रीयन्ते सुतरां हिं ते ॥४८॥ हरेर्दयानिधेयर्योगारिण्यस्ताः सदाऽभवन् । प्रीणनातु सतां साध्व्या नोपसर्गा भवन्ति हि । हरेः सतां सेवया ता नारायण्योऽभवन् सदा ॥६८॥ आत्मनो दिव्यतां ज्ञात्वा मोदते सा नरायणी ॥४९॥ नासां कृष्णं विना चान्यद् रोचते भयदं न च । आत्मनिष्ठा तथा मातः कृष्णनिष्ठा तु देहिनः । नारायणीनां सर्वासा वशे सर्व वशे सर्व प्रवर्तते ॥६९॥ पक्षी दावम्बरे गन्तुं चिदाकाशे हि चेतनौ ॥५०॥ विज्ञानं स्नेह एवैती परमेशप्रसञ्जको। एतादृश्यस्तु या नार्यः कृष्णकान्ते शमं गताः। लेहः स्वप्ने सुषुतौ च तुर्यायां कृष्णयोजकः ॥२१॥ कृष्णसंयोगदाढर्थेन यातास्ताः परमां गतिम् ||७०॥ पातिव्रत्यं विना नैव मातः कृष्णोऽनुसजते । यान्ति धाम परं सर्वार्थपूरकम् । दास्यं बिना न वै कृष्णो दासी गृह्णाति वक्षसि ॥५२॥ प्राकृता अपि देहिन्यः किमु दास्यादिशोभनाः ॥७॥ दास्यं तु सर्वथा चाशकरं किन्तु निजार्थकम् । देहे त्वात्माऽऽत्मनि श्रीशो वर्तते पुरुषोत्तमः । कृष्णस्यार्थक स्वार्थविवर्जितम् ॥५३॥ भक्तायाः परमं प्रीतिं वीक्ष्य बहिः स वर्तते ॥७२॥ तथाऽक्षरं पातिव्रत्यं तु

·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता *
त्रयम् ॥१३॥
सद्रसम् ।
ददात्यानन्दमुत्कृष्टं
निजसंगमसंभवम् । सन्तः साध्व्यः सदा शानत्रये तिष्ठन्ति सोत्सुकाः ।
स्मते रमयत्येव चाश्लिष्यनिजमूर्तिकम् ॥७३॥ मेहो दास्यं सेवनं च त्रयं चान्तर्गतिप्रदम् ॥९॥
स्नेहमाहात्म्यसंव्याप्ता सेवा विघ्नैर्न हीयते । सन्तः साध्व्यस्त्रायं लब्ध्वा कृष्णावासं प्रयान्ति हि।
पातिव्रत्यं कथं नित्याधीनं त्वभिभवेद् दृढम् ||७४॥ सर्वार्पणं पातिव्रत्यं विश्वासः शयनं
तनामस्मरणात्
कीर्तनात्तस्य संस्मृतेः। सन्तः साध्व्यस्त्रिभियान्ति श्रीहरेः शयनं प्रति ।
तप्रणामात्तस्य संगात्तस्य स्पर्शात्तदंकनात् ॥७॥ तादात्म्यैकरसं ते वै विदन्ति शयनं गताः ॥१४॥
तदंशधारणात्तस्य
शय्यावासात्तदन्वयात् । अपरोक्षानुभूत्या तं साक्षात्पश्यन्ति
तद्दर्शनात्तद्रमणात्
श्वादाऽपि सवनायते ॥७६॥ कान्तं कृष्णं महानन्दं चानुभवन्ति तन्मयाः ॥९५॥
गणिकाऽपि तस्य
संगान्मुक्तासु गणनायते ।
एवंविधानां भक्तानां संसारः किंकरिष्यति ।
किं पुनः पातिव्रत्येन दास्येन सेविका वधूः ॥७७॥
॥७७॥ क्रियाः सर्वा भवन्त्येषां दिव्या देहोद्भवा अपि ॥९॥
अहो वादा प्रमाकृष्ण
गरीयसी।
ब्रह्माण्डनाशमायाति भक्तानाशं
नामयुक्ता
वजन्ति न।
अहो तपांसि यज्ञाश्च तीर्थानि च ब्रतानि च ॥७८॥
भक्तास्तथाविधा दिव्या मोदन्तेऽक्षरमन्दिरे ॥१७॥
कृष्णकान्तस्य नाम्नैव
चरितार्थानि सर्वशः। वृन्दावनं सदा दिव्यं दिव्यं च तुलसीवनम् ।
हरेः सर्वेश्वरस्यैव नाम्ना निर्भयता भवेत् ॥७९॥
भवेत् ॥७९॥ बढ़ीवनं तथा दिव्यं दिव्या कुंकुमवापिका ।।९८॥
देहिनां कृष्णकृष्णेतिगृढ़तां भीनिवर्तते । दिव्या साकेतनगरी दिव्यो वै
रासमण्डपः ।
सेवया
पादमूले वै
विशत्येषाऽकुतोभये ॥८०॥ गोप्यो दिव्या ब्रह्मपल्यो दिव्या हरिप्रियाः सदा ॥१९॥
सेवया कृष्णे प्रवेष्ट क्षण आप्यते ।
दिव्यास्ते त्वक्षरे लोके चाऽत्रापि सन्ति चाऽपृयक् ।
सकामाऽपेक्षया मातर्निष्कामाया
महत्सुखम् ॥८१॥ ब्रह्मप्रियाः सदा दिव्या दिव्यकान्तेन दिव्यता ॥१०॥
कृष्णार्थे तु सकामाऽपि निष्कामा परिकीर्तिता। कृष्णो दिव्यश्च तद्धाम दिव्यं व्यापकमत्र च ।
अनन्यभजन साध्वीयं कृष्णेतरन वाञ्च्छति ।।८२॥ तत्र ये ये सेवकाचाऽऽलया भोगा विभूतयः ॥१०१॥
श्रेयसे म हरिं प्राता ततो हरिः प्रसीदति । दिव्या एव ततो मातर्दिव्येयं बालयोगिनी ।
श्रेयोऽर्थया सुभक्त्या श्रीहरिस्तूर्ण प्रसीदति ॥८॥
प्रसीदति ॥८॥ त्वं दिव्या वर्तसे नित्यं मा भौतिकी विभावय ॥१०॥
साक्षात्कृष्णे
प्रसन्ने सिद्धयन्ति सर्वमनोरथाः । श्रीकृष्णशरणं प्राप्ता दिव्या भवन्ति देहिनः ।
सुखदो निजभक्तानां कृष्णः कार्णा न चेतराः ॥४४॥ ब्रह्मीभूता भवन्त्येव सखीत्वं च वजन्त्यपि ॥१०३॥
अतश्चात्ममतिः कार्या कृष्णे कार्गेषु सर्वथा । नारायणीत्वं शक्तित्वं व्रजन्ति कृष्णसेविकाः।
तत्याचे सर्वथा ग्राह्यं रक्ष्यं दृढ़ निजं यथा ॥८५॥
विष्णुत्वं च नरत्वं च व्रजन्ति कृष्णसेवकाः ॥१०४॥
सोढव्यं
स्वापमानादि मृत्यु पार्श्वरक्षिणा। एवं श्रीकृष्णयोगोऽयं मातस्ते कथितो मया ।
तेषु प्रीतिविशेषेण कर्तव्या देहतोऽधिका ॥८६॥
इत्युक्त्वा विररामैव बद्रि सा बालयोगिनी ॥१०५॥
अभावो न ग्रहीतव्यस्तेषां
मातः कदाचन।
एवंविधाया भक्ताया मयं नास्ति यमादिजम् ॥८७॥
इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने
ता
नामिभवितुं शक्ता महाकालादयोऽपि हि।
बालयोगिनीगीतायां नारीणां महाभागवतधर्मान्यता-
अतः कृष्णे मनो योज्यं
वप्रभूवप्रकीलवत् ॥८॥
दिमत्त्वमित्यादिनिरूपणनामा द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥
एवं कृष्णमानसा तु देहे सत्यस्ति
कृष्णे काणेषु या मैत्री साक्षरस्य प्रयोजिका ॥८॥
श्रीनरनारायण उवाच-
पार्थक्यं कृष्णभक्तेभ्यो विनं तत्र
महत्तरम् । शृणु बद्रीप्रिये देवि ततः सा बालयोगिनी।
निनेहेन वर्तनं च धामतो
दूरताप्रदम् ॥९॥ स्वमात्रे यत्पुनश्चाह बालयोगवृषान् शुभान् ॥ १॥
मात्मज्ञानं हरेनिं भक्तानां शानमित्यपि। मातबलत्वमा वै सर्वेषां देहिनामिह ।
गोपुरत्रयमेवाऽस्ति हरेर्षानि
तत्र कामो न न क्रोधो न स्वार्थों नापि रागिता ॥२॥
धामनि।
प्रवेशने ॥९॥

·* तिष्यसन्तान % सा न दोषाश्चात्मनि ध्रोव्या नाऽन्तःकरणे नेन्द्रिये । कृष्णस्य कीर्तने मातर्मत्तता में प्रजायते । न देहे नापि तत्त्वेषु वैशा बालकेऽन्वहम् ॥ ३॥ विहलाया मम कृष्णे जायते देहविस्मृतिः ॥२२॥ स्वच्छदर्पणवद् बाल्यं सदा पाल्यं मुमुक्षुणा। तथापि प्राशवद् देहे तिष्ठामि शक्तियोगिनी । यौवनं न स्पृशेद् यस्याः सा सदा बालयोगिनी ॥ ४॥ दासीत्वेन हरौ चास्मि स्वामित्वेन हरिमयि ॥२३॥ कामना यौवने वृत्तिर्लजाचौर्यादिकारिणी। अतः स्वेच्छानुसारेण प्रभुनक्तु हरिर्हि माम् । बहनावहा तु वासनाद्रिप्रवर्धिनी ॥५॥ विमाने वा गजे हंसे वैकुण्ठे वा क्षितावपि ॥२४॥ विकाराश्च स्वभावाश्च क्रियाः सर्वाः कृतिस्तथा । स्वर्ग बद्रीवने श्वेतद्वीपे वा क्षीरसागरे। विजातीयाः प्रवर्तन्ते चेष्टास्तु यौवने खलु ॥ ६॥ गोलोके खलु ॥ ६॥ गोलोके श्रीपुरे वापि ब्रह्मलोकेऽक्षरे परे ॥२५॥ त एव दोषाः सर्वे वै नोद्भवन्ति कदाचन । अव्याकृतेऽमृते वापि हरिनयतु मां सखीम् । श्रीकृष्णकान्तमाश्रित्य यस्यां सा बालयोगिनी ॥ ७॥ रुचिः स्याद् यादृशी तस्य तथैव विदधातु माम् ॥२६॥ तपो धर्मों विरागश्च नियमः संयमस्तथा । न मे कृष्णप्रियाद् मिन्नं नैनं प्रियं हि विद्यते । इन्द्रियाणां जये हेतुर्मनोजयेऽपि वर्तते ॥८॥ कृष्णस्यैव प्रियं यत्तत् प्रियं मे मानरुत्तमम् ॥२७॥ बाल्यं सर्वजयकारं सहज बालयोगवत् । न वा कृष्णेच्छया वृत्तौ विपरीतं क्वचिन्मम । बालकृष्णस्य योगो वै सर्वेन्द्रियजयप्रदः ॥९॥ न च नारायणेच्छातः प्रारब्धं त्वपरं मम ॥२८॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणसख्यं सुखावहम् । सर्वेश्वरे प्रभौ कृष्णे सदा प्राप्ताऽस्मि लग्नताम् । मायाकालादिजयकृत् कर्मणां गणना तु का ॥१०॥ ततः सर्वास्ववस्थासु ब्राह्मी स्थितिर्ममाऽस्ति हि ॥२९॥ आत्यन्तिकी महाशक्तिर्मातः कृष्णे भवेत् सदा । यामाश्रित्य परा नारी कृष्णकान्तिकां प्रजेत् । कृष्णे स्नेहाच काणेषु स्नेहाच्छान्तिः परा भवेत् ॥११॥ तत्प्रसादाद्यं तस्या विघ्नजन्यं न चास्ति हि ॥३०॥ अवरायां च भक्तायां स्नेहाच्छान्तिर्हि दास्यवत् । सारं कृष्णेतरनास्ति सारं भयं न विद्यते । कृष्णनारायणभक्तिमत्यां शान्तिर्हि शाश्वती ॥१२॥ अशीलायां न सारोऽस्ति कृष्णस्तत्र न तिष्ठति ॥३॥ गुयो पूज्यतया शान्तिः समानायां सखीतया । शीलस्थायां हरिश्चास्ते जायते बालयोगिनी। एवं गुणान् गृहीत्वैव भजेत् कृष्णपदाम्बुजम् ॥१३॥ काणे सुखं मायिकाद्वै दिव्यं श्रेष्ठं च दुर्लभम् ॥३२॥ इतस्ततो भ्रममाणो जीवः कर्मानुबन्धनः। प्राप्तं मया तया प्राप्तं सर्व साम्राज्यमुत्तमम् । क्वचिनारी क्वचित् क्लीबः क्वचिन्नरो भवत्यपि ॥१४॥ कृपयैव प्रजेशस्य प्रजेशस्य तत्प्राप्त साम्प्रतं मया ॥३३॥ स्वतन्त्रः परतन्त्रो वा दुःखी सुखी क्वचित्तथा । ब्राझी ब्रह्मप्रिया जाता नारायणी परेश्वरी। वनेऽरण्ये पत्तने वा गृहे बाले क्वचिद् रणे ॥१५॥ भूयसी परमां प्रीति प्राताऽस्मि बदरीश्वरी ॥३४॥ कारागारे याम्यलोके स्वर्गे क्वचित्तु मानवे । याशी तादृशी वापि कृष्णकान्ताऽस्मि संगता । एवं कर्मानुचारस्य कृष्णप्राप्तिर्हि दुर्लभा ॥१६॥ इक्षुरसं परं प्रेम प्राप्ताऽस्मि चाऽमृतं हरौ ॥३५॥ सा चेनाता ततश्चाऽन्यन्नेष्टव्यं देहिना विह । अन्तरायकर कृष्णे मातस्त्यजामि चक्रवर्तिनृपतिस्तु मलवत् कर्दमादिवत् ॥१७॥ आसञ्जनविधातु यद् गृहामि तद्धि साधनम् ॥३६॥ संबोध्या सिद्धयश्चापि तृणवन्मृत्तिकेव च। विश्वासिनी हरौ नित्यं भवामि भवनाशिनी । आत्मा कृष्णे योजनीयो गिरिवद् ध्रुववत्तथा ॥१८॥ अनासक्ता परत्रापि भवामि कृष्णकामिनी ॥३७॥ मातबंद्धाऽस्मि कमलाकान्ते सत्सु च सर्वदा । खानपानशिरस्पाणिपादसंवाहनादिभिः स्नेहपाशेन हरिणा स्वायत्तीकारिताऽस्मि हि ॥१९॥ साधूनां सेवने रक्ता वर्तेऽहं कृष्णसेवने ॥३८॥ अतो नारायणसंग सतां संगं प्रसेवनम् । अतिप्रियं समस्तं मेऽर्पयामि नोत्सहे सर्वदा त्यक्तुं शिरोदानं कृतं मया ॥२०॥ अर्पयित्वा सतीभ्यश्च साधुभ्यबापि सर्वथा ॥३९॥ ईदृश्यस्मि हरी तस्य भक्तेषु प्रीतिसञ्जिता। उपयोग ततस्तस्य वस्तुनः प्रकरोम्यहम् । तद्विनाऽन्यत्र लया न मनोवृत्तिर्ममाऽस्ति हि ॥२१॥ दयया सम्प्रदायैव सम्प्रदायैव शेषं भुनज्मि चाशया ॥४०॥ दूरतः। माधवाय वै।

·* मीलक्ष्मीनारायणसंहिता के पुरस्कृत्य करोमि करोमि श्रीहरेः साक्षाद् दिव्यमूर्तेः समर्हणम् । अकृष्णायां न मे प्रीतिर्दीपो मे मानसो हरिः। मानसं पूजनं चापि चापि करोमि ऋतुवत्तथा ॥४१॥ हारो मे हृदये कृष्णो मणिमें केशवेशने ॥३०॥ पातिव्रत्यं सेवनं हरेः। कल्पानन्दो मानसे मे कृष्णः कान्तो रहस्पतिः । पतिव्रतायाः कान्ताऽन्ये स्वप्नेऽपि नास्ति चादरः ॥४२॥ यासु भक्तिहरबास्ते यास्त्वस्ति कृष्णवल्लभा ॥१॥ पत्यावेव तथा कृष्णे प्रीति करोमि नित्यदा । ता मेऽपि वल्लमाः सन्ति मात न्याः कचित् खड्छ । कृष्णभक्तेषु चैवाऽपि कृष्णसम्बन्धतस्तथा ॥४३॥ श्रीकृष्णवल्लभाचारा भीकृष्णवल्लभक्रिया ॥६२॥ ऐकपत्यं हरौ कृष्णनारायणेऽस्मि मे सदा । श्रीकृष्णवल्लभौदार्या श्रीकृष्णवल्लभान्तरा। सर्वाधेष्टा प्रमेशार्थ निष्कामा बन्धनोमिता ॥४४॥ श्रीकृष्णो वल्लभो यस्या सा सती बदरीश्वरी ॥६३॥ भर्जितानि च बीजानि चोसानि क्षेत्रके यथा । माणिक्या चाऽक्षरे धानि त्वद्गृहे बालयोगिनी। नांकुराय प्रभवन्ति तथा कर्माणि माधवे ॥४५॥ नारायणी चमत्कारे चमत्कारे राधा कृष्णस्य मानसे ॥६४॥ न जन्मादिप्रदान्येव जायन्ते निर्गुणानि हि । लक्ष्मीः कृष्णस्य पार्श्वे सा हिमाद्री बदरीवरी। श्रीकृष्णस्य प्रसंगेन जीर्णानीव भवन्ति हि ॥४६॥ सुरेश्वर्या गृहे कन्या वर्तेऽहं परमेश्वरी ॥६५॥ वासनाः प्रशमं यान्ति संकल्पा न भवन्ति च । या पार्वती हरपनी हरपत्नी साहं प्रभोध बद्रिका । नष्टा भवति सर्वा चैषणा विषयगोचरा ॥४७॥ नरनारायणवासा बदरी बालयोगिनी ॥६६॥ क्रियाः सर्वा हरेराज्ञामय्यो नान्या हि मे कचित् । काष्ण्यों या वैष्णवीदेव्यो बान्धव्यो मम ताः सदा । यया त्यक्तं जगत् सर्वे कृष्णे प्रीतिः कृता यया ॥४८॥ सदा तामिः सह वासो रोचते मेऽत्र वा परे ॥६॥ तस्या नान्यद् गृहं कृष्णं विना मातर्हि विद्यते । स्निग्धाः सत्यो दुर्लभा वै भवन्ति मानवे भवे । कृष्णाथै योगिनी जाता काणी साऽहं तथाऽस्मि च ॥४९॥ प्रेमभक्तिपपूराध सदा कृष्णार्थकामनाः ॥६॥ जगदर्ता मतो धर्मः स मे कृष्णोऽस्ति नेतरः। दासीभावेन वा साध्वीमावेन कृष्णमाश्रिताः। आत्मपरिचयो शानं स मे परिचयो हरौ ॥५०॥ चिद्रूपाऽऽसजनप्राप्त्या चिद्रूपास्ताः स्त्रियो नराः ॥६९॥ स्नेहधाकृष्टभावो मे कृष्णे नान्यत्र कुत्रचित् । परं भागवतं स्थान लन्धवा चाक्षरधामनि । भक्तिः सेवा सर्वरीत्या कृष्णस्यैव न चेतरा ॥५१॥ प्रेम्णा कान्तं प्रभु नारायण प्रसादयन्ति वै॥७०॥ सा मे सेवा कृष्णनारायणे निवृत्तिरुत्तमा । स्निग्धया भक्तया भाव्यं कृष्णे रसिकया मुदा । हरे सम्बन्धशून्यस्तु धों जन्मान्तरप्रदः ॥५२॥ निश्छमसेवया कृष्णः प्रसादं प्रकरोति हि ॥७॥ प्रवृत्तिा निवृत्तिर्वा नारायणसुयोगिनी। अनुवृत्त्या साघवध प्रसन्नाः संभवन्ति । महामागबती बोध्या धर्मिणी सक्रिया हि सा ॥५३॥ मान्या: प्रसाद्या: सन्तस्ते नमनायेर्मुहुर्मुहुः ॥७२॥ कृष्णाथै कृष्णसाध्वयं सेवाऽई दिव्यमेव तत् । यथा यथा प्रसन्नाः स्युर्विधातव्यं तथा तथा । प्रीतियोग्यं तदेवाऽस्ति हेयं चान्यतु तेषां प्रसादलभ्या वै महती पदवी मता ॥७॥ असंख्यानां मनुष्याणां सम्मऽपि हरेः कृते । कृष्णनारायणस्वामिसन्तः पूज्याः सदा वासं कर्तुं समिच्छामि नान्यथा तु वनेऽपि वै ॥५५॥ मानसी मानसी चाहणा कार्या यथर्नुसूपचारकैः ||४|| कृष्णार्थ कृष्णसाध्वर्थ वनं मे नगरायते । मातवाहं सदा प्रातः करोमि पूजनं हरे। यत्र कृष्णस्तत्र हंसा दृश्यन्ते तु मया सदा ॥५६॥ दृश्यन्ते तु मया सदा ॥५६॥ उष्णकाले शीतवारि सुगन्धि चार्पयामि ॥७॥ यत्र कृष्णो न मिलति व्याघ्रायन्ते द्विजा अपि । स्लपयामि शीतजलै प्रेम्णा सम्मर्दयामि च । अपि बद्रीवनं शीतं नारायणेन पत्तनम् ॥५७॥ शीतसुगन्धितैलैच सुगन्धिसारसदसः ॥७॥ स्मृदं मे विद्यते मातः साम्राज्यं नेतरन्मम । मार्जयामि हरेः समस्तांगानि समस्तांगानि सूक्मवाससा । यत्र कृष्णः पूज्यते न तत्स्थलं मे सकण्टकम् ॥५८॥ सूक्ष्माणि शोभनान्येव नवानि नवानि चाम्बराण्यपि ॥७॥ बाणशय्या विना कृष्णं पुष्पशव्या तदन्विता । सुगन्धिपुष्पहारॉब शृंगारं भूषणानि च। कृष्णं विना अभक्ताया चलान्नं रोचते न मे ॥५९॥ राजाधिराजविभवान् तं परिधापयामि च॥७८॥ सर्वथा ॥५४॥ मुदा।

·* तिष्यसन्तानः ३७ हरेः। चन्दनेन हरेर्माले तिलकं चन्द्रक तथा। स्निग्धता माँसतीनाये पातिव्रत्यं हरी तथा । कोंकुम संविधायैव करपादतलार्चनम् ॥७९॥ सत्संगः साधुसेवा च श्रीकृष्णाराधना सदा ॥९८॥ करोमि चन्दनर्मातर्वक्षउदरपूजनम् । एवमादिमिहेंतुभिधाक्षरं घाम लभ्यते । सक्थिवानुफणाग्राणां करोमि पूजनं ततः ॥८॥ कृष्णस्नेहपात्रीभूता प्राप्नोति सेवनम् ॥१९॥ धूपं दीपं दीपं सुनैवेद्यं श्रीखण्डादि यथारचि। कृष्णाप्तौ स्वार्थदाय वै यस्यास्तु वर्तते सदा । शीतं वारि पोलिकादि समर्पयामि चक्रिणे ॥८॥ सा श्रीकृष्णं प्रभु कान्तं प्राप्नोत्येव न मुञ्चति ॥१०॥ उत्तरापोशनं दत्वा दत्वा ताम्बूलकं तथा । हरेर्माहात्म्यज्ञानेन जयत्येव हरेः प्रिया। आरात्रिकं ततः कृत्वा चालिष्यामि मुहुर्हरिम् ॥८२॥ प्रीतिमती पनी विवर्धतेऽतिसद्गुणैः ।।१०१॥ शीणि भाले स्तनयोश्च धारयामि पदे हरेः । तलमकुंकुमाक्तानि ममांगानि भवन्ति वै ॥८३॥ श्रुत्वा कृष्णगुणान् कृष्णं चिन्तयेत् कृष्णकामिनी । विनिश्चिनुयात् हृदये पार्वतीशनरायणम् ॥१०२॥ परिष्वंगे तदंगस्थचन्दनायैः सुचिहितम् । तं तु भुञ्जीत सततं दिव्यं प्रत्यक्षतां गतम् । समस्तं मच्छरीरं च दिव्यं पश्यामि तद्धृतम् ॥८४॥ एव श्रीहरेबाध्यः प्रसादो भोगनामकः ॥१०॥ पुष्पोद्याने रमयामि स्मयामि निकुजे स्वामिनं हरिम् । विहरन्तं रममाणं सेवे प्रसन्नमानसम् ॥८५॥ रंके वा राजसहशे समा प्रसन्नता कोमले शयने पुष्पदलालंकृतशोभने । पत्रपुष्पार्पणाधि द्रुतं कृष्णः प्रसीदति ॥१०४॥ स्वापयामि प्रभु कान्तं कामयामि यथायथम् ॥८६॥ श्रदानेहप्रेमभक्त्यादिमिः शीघ्र प्रसीदति । संवाहयामि चांगानि प्रातरुद्बोधयामि इत्येवं बद्रिके बालयोगिनी मातरं प्रति ॥१०५॥ वर्षायां पूजन नैजवल्लभस्य यथोचितम् ॥८७॥ बहुधोक्त्वा स्थिति स्वीयां विरराम हरौ क्षणम् । करोमि तु यथा वर्षाशैत्यं तस्य न बाधते । पुनश्च बहिरागत्य प्रमोकृष्णेति सञ्जगौ ॥१०६॥ षदुष्णजलैः कान्तं लपयामि तथाऽम्बरम् ॥८८॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने इषदनं तथाऽन्यानि धारयामि शुभानि च । बालयोगिनीगीतायां बालयोगिन्या कथितानां कैसराकं चन्दनं च ददामि पूजने तदा ॥८९॥ बालयोगधर्माणां निरूपणमित्यादिनामा तत्कालीनदुपुष्पायैः पूजयामि ममेश्वरम् । प्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ भोजनानि समशीतोष्णानि चाऽवातुलान्यपि ॥१०॥ ददामि स्वामिनो मातः सेवे शय्यागतं हरिम् । श्रीनरनारायण उवाच- शीतकाले परमोष्णवारि ददामि सर्वथा ॥९१॥ उष्णाम्बराणि सर्वाणि तथोष्णभोजनान्यपि ततो बद्रीप्रिये देवि मात्रे श्रीबालयोगिनी । उष्णमिष्टामपकामान्यर्पयामि शार्जिणे ॥१२॥ परमं वैष्णवयोगं प्राह कथयाम्यपि ॥१॥ शव्यायां बालकृष्णस्य पार्थलीना भवामि च । वैष्णवा विष्णुवन्मान्या विष्णुवन्मान्या मातः सर्वप्रवैष्णवैः। प्रातर्यया न वै शैत्यं बाधतेऽस्य करोमि तत् ॥९३|| वैष्णवीभिर्विशेषेण कृष्णवत् कृष्णमूर्तयः ॥२॥ एवं स्वस्या महद्राग्यं जानामि कृष्णसेवने । सर्वथा विष्णुसम्बन्धिक्रियास्वेव हि ते रताः। ब्रह्मानन्दं महानन्दं सदा प्रामोमि वै हरेः ॥९४॥ आत्मनां च वशे येषामिन्द्रियाण्यान्तराण्यपि ॥३॥ अक्षरेऽपि परे पानि सेवाप्रास्तु हेतवः। ब्रह्मचर्य हरौ येषां ब्रह्मता च प्रमौ पतौ। अक्षरस्याऽधिगमनेच्छावत्वं सततं निजम् ॥९५॥ कृष्णेकचेतसो भक्ता मान्याः पूज्या हरिर्यथा ॥४॥ आत्मनिष्ठतया शानं भगवनिष्ठभावना। नैते मानवतुल्या वा सुरतुल्या न चापि ते । भक्तिभंगवतथापि कृष्णनारायणस्य वै॥९६॥ भक्तानिका न मानव्यः कमलास्ता हि सर्वथा ॥५॥ मायाया वर्जनं नित्यं दिव्यस्वात्मविचिन्तनम् । वैष्णव्यः सर्वथा सेव्या योषिद्रियोषितस्तु ताः। मृषाशानादिविलयः प्रमाशानोदयस्तथा ॥९॥ धर्माशे पारगामिन्यः कृष्णांशे सर्ववर्तनाः॥६॥ ते ·३८ श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता के हर्यर्थ लोकलज्जाद्यावरणादि विवर्जिताः। प्रेमाम्बरप्रान्तजां तु अन्थि प्राय परात्मनः। कृष्णेतरोपभोगादौ दोषभीतिसमवृताः॥७॥ वरेण्यस्य वरारोहा जायते ब्रह्मरोहिणी ॥२६॥ कार्णवैष्णवसेवायां कृष्णवन्महिमान्विताः। कृष्णारोहा कृष्णपार्धा श्रीकृष्णहृदया सखी । मायाबन्धनहीनाच दिव्यतामोदभोजनाः ॥ ८॥ कृष्णे शयनमापना कृष्णानन्दे प्रमबति ॥२७॥ कृष्णार्थदेहदानाश्च वैष्णवार्थप्रवर्तनाः। तस्याः सम्बन्धतधान्याः सख्योऽपि स्वामिनः सुखम् । कार्णकुटुम्बमोदिन्यो वैष्णवीस्त्रीजनाभिगाः॥९॥ प्राप्नुवन्ति स्पृहाभक्त्या ततस्तथा भवन्त्यपि ॥२८॥ वैष्णवीमण्डलशोभा वैष्णवीरुचिरञ्जिताः। कार्ष्याः संसर्गयोगेन काष्ण्यों भवन्ति कृष्णगाः। वैष्णव्यो हृदये यासां सेव्यास्ताः कृष्णवत् सदा ॥१०॥ विना यत्नं प्रजायन्ते मातस्ता ब्रह्मयोगगाः ॥२९॥ राधावत् कमलावत्ताः सेव्याश्च माणिकी यथा । तत एव हरेर्योगाद् बालयोगिन्य एव ताः। बद्रिकावत् प्रसेव्याश्च श्रीभूलीला सती यथा ॥११॥ नारायण्यः प्रजायन्ते नारायणार्धविग्रहाः ॥३०॥ लक्ष्मीवत् पद्मावतीवत् सेव्यास्ताश्च प्रभुः यथा । कृपया सहयोगेन प्रजायन्ते हरिप्रियाः। ललितावन्महालक्ष्मीवत् सेव्यास्ता हरिप्रियाः ॥१२॥ आत्मार्पणेन जायन्ते ब्रह्मप्रियाः सदा प्रियाः ॥३१॥ तास्तु शुभाऽशुभाश्चेष्टाः क्रियाः स्पृशन्ति नैव ह । शुष्कचित्ता दोषदृश्यो न जायन्ते हरेः प्रियाः। श्रेयसे देहिनां दोषविलयाय विमुक्तये ॥१३॥ पूर्णकामो हि भगवान् पूर्णानन्दभरः सदा ॥३२॥ हरिः प्रजायते लोके लोके तद्योगाता विबन्धनाः। भक्तानां सुखदाः कृष्णकान्तचेष्टा हि मोक्षदाः । कृष्णवत् कार्णवच्चापि काणीवच्चापि ताः सदा ॥१४॥ पूर्णानन्दस्य मात्राभिश्चान्यसृष्टिः सुखान्विता ॥३३॥ दिव्याः सेव्यास्तोषणीयाः सेवाभिश्चान्तरार्पणैः। स्वात्मारामस्य कृष्णस्याऽऽरामो नाऽपरपेक्षकः । असंकुचितभावैवाऽनावरणाऽनुवर्तनैः ॥१५॥ अन्याऽऽरामाः कृष्णकान्ताऽऽपेक्षकाः शाश्वतांऽशकाः ॥३४॥ सेवायां नैव मानं वा गर्वे चाहंकृति गुणम् । एवंमत्यवहीनानां भवेदशानमुल्बणम् । लजां चावरणं कुर्याद् या सा सखी हरिप्रिया ॥१६॥ मम भोगेन कृष्णोऽयं सुखमानन्दमभुते ॥३५॥ ब्रह्मप्रिया ब्राझीमण्डलं सदा मनुते हृदि । इतिदोषवती मात व स्यात् माधवप्रिया । कृष्णवत् सेवते चापि सर्वस्वदानसत्कृतैः ॥१७॥ सर्वावतारधर्तृत्वं वेद स्वामिनः सती ॥३६॥ विनीता वैष्णवीनां तु सन्निधौ सर्वथाऽमला। सर्वसौख्यप्रदातृत्वं वेद कृष्णस्य भामिनी। आत्मप्रौदिविहीना ब्रह्मप्रिया सदोत्तमा ॥१८ तदने मानदोषहीना जायेत तत्प्रिया ॥३७॥ आनन्दमूर्ती श्रीकृष्णे दिव्या आनन्दवार्धयः । एवंविधायाः सततं साहचर्य तु शाङ्गिणा। रोम्णि रोम्णि भवन्त्येव चाणौ चाऽणौ समस्तशः ॥१९॥ किंकों सर्वदा स्याच्च हरे रिप्रसन्नता ॥३८॥ मानं विहाय संसेव्या आनन्दा दिव्यचक्रिणः । मत्स्यस्य जीवनं वार्षु किंकर्या जीवनं हरौ । अन्याऽऽनन्दाः शेषभूताः सर्वशोऽस्य परात्मनः ॥२०॥ सुखं दिव्यं भागवतं किंकर्या जीवनेऽस्ति वै ॥३९॥ सेवया सम्प्रसन्नस्य प्रसीदन्ति हि साधवः। जीवनं प्राणदे कान्ते सुखं चापि च माधवे । सत्येवं सर्वकामाश्च पूर्णा भवन्ति सेविनाम् ॥२१॥ आकर्षणं तैजसं च कान्ते प्राणप्रदे प्रभौ ॥४०॥ कामयेत् सुसतां प्रसन्नतां कृष्णस्य सर्वदा। किंकर्याः सर्वथा चास्ति मातः श्रीमाधवीश्वरे । तदप्रियं प्रजह्याच प्रसन्नताऽवरोधकृत् ॥२२॥ सर्व स्वत्वं हरौ तस्यास्तस्यां स्वत्वं हरेस्तथा ॥४॥ प्रभुं कृष्णं विना बन्धनीया न अन्थयोऽपराः। त्यागिनी वा गृहिणी वा कृष्णे तैष्ण्यं परं परम् । कृष्णप्रसन्नतासाधिकास्तु धार्यास्तदातये ॥२३॥ यस्या आस्वादस्य तस्या ब्राह्मीत्वं श्रीत्वमित्यपि ॥४२॥ कृष्णनारायणग्रन्थिः परा ग्रन्थिर्विवाहिनी। शीलवतं तस्या एवाऽस्त्यखण्डितम् । तया तु प्रथिता बदा ब्रह्मर्षिणी समुच्यते ॥२४॥ वैराग्यं चात्मनिष्ठत्वं तस्याः साध्वीत्वमित्यपि ॥४३॥ सैव प्रिया सैव पनी सैव भार्या सधर्मिणी । न्यासिनीत्वं च मुक्तात्वं तस्या दिव्यात्वमित्यपि । सैव स्वस्वामिनी कान्ता भगवदन्थियोगिनी ॥२५॥ नारायणीत्वं कमलास्थानं तस्याः सदाऽक्षरे ॥४४॥ या सा ब्रह्मचर्य

·* तिष्यसन्तानः
३९
सुखम् ।
काश्चित्तु
यस्याः प्रथमं श्रवणं माहात्म्यस्य हरेरथ । काश्चित् कान्तस्य सौन्दर्ये शृंगारे यौवनेऽतिगाः ।
ततः स्नेहोद्भवः प्रीतिस्ततो मेलनवृत्तयः ॥४॥ काचिद् भावेषु हावेषु प्रशंसायां च कलिषु ॥६४॥
आकर्षणं
स्फुरणं . तदाकारात्मवर्तनम् । काश्चिदेकान्तरमणे काश्चिद् विहरणे बहिः ।
सुखानन्दप्रमोदादिवाञ्छा ततोऽभियोजनम् ॥४६॥ काश्चित् प्रसन्ना जायन्ते द्यूतजयपराजये ॥६५॥
ततः प्राप्तिः परोक्षस्य स्वप्ने वा साधुरूपिणः । काश्चिन्मानप्रदाने च काश्चित् स्पर्शे सहादने ।
ततः साक्षाद्भवेत् प्राप्तिर्महानन्दस्य शेवधेः ॥४७॥ काश्चित् सहासने काश्चिदाशायां वर्तने तथा ॥६६॥
आश्लेषणं चैकतानानन्दस्पर्शादिजं
काश्चित्तुजलकेल्यादौ काश्चित् पुष्पावभूषणे।
सर्वविषयसौख्यं च स्वामिनाथात् तदाऽऽप्यते ॥४८॥ काश्चित् प्रसन्ना जायन्ते वारं वारं विलोकने ॥६७॥
एवं भवेत् कृष्णरतिः कृष्णप्रिया क्रमात्पुरा ।
काश्चिद् याने विमाने च शय्यायां च निकुञ्जके ।
सतां प्रसेवया कृष्णे भत्तया तादात्म्यमाप्नुयात् ॥४९॥
काश्चिद् विजने सजने
भवन्त्याकृष्ट वृत्तयः ॥६८॥
सत्सेवया त्वतिप्रीत्या सर्व सम्पद्यते स्त्रियाः।
काश्चिद्वक्षासमाश्लेषे काश्चित् केशादिवेशने ।
अतिप्रीत्यैव कृष्णे ता भवन्ति रुचिवर्तनाः ॥५०॥ काश्चित् पाने सुगन्धे च काश्चित् ताम्बुलके प्रियाः ॥६९॥
वर्तनं त्यागरूपं तद् दिव्यं नारायणेऽर्पितम् ।
एवं
कलहे. वैमनस्येऽतिवृत्तयः।
देहक्रियासु सर्वासु देहभानविवर्जितम् ॥५१॥
राजस्यो वापि तामस्यो भवन्त्याकृष्ट वृत्तयः ॥७०||
साध्यो नारायणः कृष्णः
कान्तः पतिर्मयाऽर्जितः। एवं भाववशा
वध्वो भवन्ति कान्तवृत्तयः।
भावनाः श्रीहरौ कान्ते सर्वा मे सन्ति नाऽपराः ॥५२॥ कान्तोऽपि भगवान् भावान् विशयाऽऽनन्दयत्यपि ॥७१॥
मदाश्रयस्थितानां तथैव सन्ति भावनाः।
आन्तरस्थो बहिस्तिष्ठन् यथाभावं निजप्रियाम् ।
तास्वेव वासतो मोदोऽन्यत्र दैन्यं प्रसज्यते ॥५३॥ समाकर्षयति स्वस्मिन् महानन्दं ददात्यपि ॥७२॥
एतादृशी स्थिति प्राप्य मनो मे मोदतेतराम् । दिव्यानन्दभराकारः
सर्वानन्दपयोदधिः।
योऽक्षरे राजते स्वामी श्रीकान्तः कान्त एव मे ॥५४॥ प्रत्यक्षकान्तरूपः
श्रीकृष्णनारायणोऽवति ॥७३||
अवतारा भवन्त्यस्य
श्रेयसे बहवोऽपि
बहवोऽपि हि। तन्मर्यादा महामुक्ता महामुक्तानिकाः स्त्रियः ।
स एव भगवान् साक्षात् कृष्णनारायणः प्रभुः ॥५५॥ अवतारास्तथा व्यूहा ईश्वरा देशनीस्त्रियः ॥७४॥
आक्षरीभिर्हि मुत्ताभिः सेव्यमानपदाम्बुजः। सुराः सिद्धाः सतीवर्गाः साध्व्यश्च साधवोऽमलाः ।
कुंकुमवापिकाक्षेत्रेऽस्मद्दृष्टिगोचरोऽस्ति सः॥५६॥ योगिन्यो यतयः
सर्वे पालयन्ति महेश्वराः ॥७॥
अत्यन्तकरुणापूर्णः
श्रीमद्गोपालनन्दनः। तन्मर्यादा मया पाल्या तत्प्रीतये सदा शुभा ।
कंभराश्रीसुतः कृष्णो बालकृष्णः प्रभुः पतिः॥५७॥
स
लोकजीवानां तारकोऽक्षरनायकः ॥७६॥
सदा
किशोररूपश्च सर्वकामातिकामनः। अधमोदारकः कृष्णस्वामी पतितपावनः।
सर्वेच्छापूरकः कान्तः सर्वासां पावनः
पतिः ॥५८॥
आश्रिताया मनोवृत्तेः पूरणार्थ
तथाविधः ॥७७॥
तं प्रभु शुद्धहृदया पश्यत्येव हृदम्बरे ।
स्वस्य रीति तिरोभाव्याऽऽश्रितवृत्ति दधाति वै।
वर्णेन वयसा कान्त्या पुष्टया शान्त्या बलेन च ॥५९॥ अहो कृपालुता तस्याऽऽश्रिताऽऽयित्वमिच्छति ॥७८॥
योग्योऽस्ति सर्वकान्तानां समर्थः माधवीपतिः । निजाया अपि नैजत्वं संविभाव्य प्रमोदते ।
अनुभवित्री जानाति करपाशाधिशायिनी ॥६०॥ धन्या मातर्हि सा नारी या तथा विन्दति प्रभुम् ||७९||
दिव्यं कृष्णस्य कान्तस्य मुखं वाचामगोचरम् । यस्या नान्यत्र वै श्रद्धा रुचिर्वा कान्तमन्तरा।
अपरोक्षं वधूर्वेत्ति वक्षआश्लेषपिण्डिता ॥६॥ पुंपुत्ररसवितादिमायिकाऽहतमानसा
||८०॥
वध्वी भवन्ति मातवें कान्ते विविधवृत्तयः। पत्यर्थे चान्यमन्त्रादौ श्रद्धा यस्या न विद्यते।
काश्चित् कान्तस्य हास्ये स्युः प्रसन्ना लमवृत्तयः ॥१२॥ प्रभु कृष्णं विना यस्या रजनी रजनी न वै ॥८॥
काश्चित् कान्तस्य वै नर्मवाक्येषु मिष्टवृत्तयः । अलौकिकेन्द्रजालादिप्रदर्शयितृमानवे
काश्चित् कान्तस्य प्रेमपूर्णनेत्रेऽतिवृत्तयः ॥६३॥ यस्या न गौरवं श्रद्धा जायते हरिमन्तरा ॥८॥

·श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता
शृणु बद्रीप्रिये
यम् ॥१॥
न
मयि सचित्स्वरूपे स्वात्मन्येव राजते हरिः । व्यचिन्तयदरेः प्राप्त्यै पुत्रीतः साधनान्यपि ।
तत्रैव तु चमत्काराः सिद्धयः सन्ति मत्कृते ॥८३॥ आशीर्वादान् ददौ पुन्यै शात्वा तां बदरीश्वरीम् ॥१०१॥
लब्धव्यार्थाः समस्ता मे प्रभौ कान्ते भवन्ति हि।
भ्रमो येन भवेदन्योऽन्यत्र
इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने
नारायणेतरे ॥८४॥
बालयोगिनीगीतायां परमवैष्णवीयोगविवेचननामा
एवंविधाऽतिमतिमत्पल्यां प्रसन्नतां व्रजेत् ।
चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥
प्रमुख प्रमुवत्पुण्याः सन्तो महान्त उत्तमाः ॥८५॥
हरेभक्ता
सत्पथस्था
श्रीनरनारायण उवाच-
यासु प्रसनवृत्तयः।
तासां भाग्यं महदिव्यं ताभिः सारः समर्जितः ॥८६॥
देवि ततः श्रीबालयोगिनी।
अथव श्रीकृष्णकान्तस्वाम्यंके संनिषद्य
स्वमात्रे परमब्रह्मप्रेमरस
जगाद
श्रीकृष्णेतरकोट्यब्धेश्वरमानं न वाञ्छति ॥८७॥ मातहदि सदा तिष्ठेद् वासुदेवस्य भावना ।
अनादिश्रीकृष्णनारायणमिन्ने
मोहनम् । प्रीतिदाव्यं सुमाहात्म्यं श्रद्धा हरौ
हरौ प्रभूयसी ॥२॥
नरनारायणस्येव मोहनं न स्त्रियां नरे॥८॥
महानन्दः प्रमोदश्च सुखं विराम
ईश्वरे।
पतिः ऋषिनरनारायणो मे
तापसः
प्रभुः।
कृष्णनारायणे शान्तिस्तिष्ठेयुः सर्वथा प्रभौ ॥३॥
शीलवतो महामायापारवती
हिमालये ॥८९॥
यस्याः सा भवति ब्रह्मरसवेत्री न चेतरा।
निमोहो वर्तते मातर्बदरीवनभूतले।
तस्या आपदि कष्टायां स्थैर्य कृष्णनरायणे ॥४॥
तथाऽहं
तापसी
मातर्बदरीनाथबद्रिका ॥९॥
अनुवृताया: कृष्णस्य कृष्णाश्रयसतामपि।
वर्तेऽहं मोक्षशून्याऽत्र गृहे ते बालयोगिनी।
सेवाभावयुतायास्तु ब्रह्मप्रेमरसो मिलेत् ॥५॥
श्रेयासाधनमाताया
ब्रह्मप्रेमरसोद्भवः।
सटा शीलवता
लोककल्याणकारिणी ॥९॥
आत्मनः श्रीकृष्णनारायणस्य दर्शनं विना ॥६॥
मत्फलैः ऋषयो यान्ति विनिधूताऽघकोटयः ।
मदक्षरं परं धाम स्वामिनो मेऽक्षर
कस्या अपि न शान्तिः स्यात्साक्षाद् योग विनाऽपि च ।
पदम् ॥१२॥
योगश्च श्रीहरेरेव ध्यानोपासनमक्तिभिः ॥७॥
व्यसनं मे हरेजर्जातं तद्विना न क्षणं मम ।
तद्विनेष्टरसप्राप्त्यै वृथा
श्रमः खलेहवत् ।
केवलं विद्यते मातर्विशिष्टं तेन विद्यते ॥९॥
कृपया श्रीहरियोग ददाति भक्तियोषिते ॥८॥
नेहतादाम्यतन्वा मे लीनता स्वामिनि प्रभौ।
अतीव रमणीयांग:
सर्वसौन्दर्यसंग्रहः।
सदाऽस्ति तद्विना माताहं भवामि साकृतिः ॥१४॥
नित्यदिव्यगुणान्यश्च
सर्वदेहिमनोहरः ॥९॥
सर्वावस्थासु सुखद सर्वलोकेषु रक्षकम् । कृष्णः स्वामी सेविकाश्च मुक्तानिकाः पुमुत्तमम् ।
प्रमुं कृष्णं प्रियं कान्तं कथं मुचाम्यमुस्थितम् ॥१५॥ भजन्ति संप्रसेवन्ते सरूपाः समकामनाः॥१०॥
आधारमात्मनः कृष्णंनारायणं सुखास्पदम् । अस्य योगेन नैर्गुण्यं यान्ति गुणान्यदेहिनः ।
भीलक्ष्मीमाणिकीसेव्यं
ललितावरमुत्तमम् ॥९॥ अन्तर्यामितया सर्वेष्ववस्थितस्य चक्रिणः ॥११॥
प्रभु नाथं बदरीशं पाशवतीपति हरिम् । स जीवनं चिदचितां कर्ता भोत्ता पतिः प्रभुः ।
सर्वदा श्रीमहालक्ष्मीसेवितं पूजितं
तथा॥१७॥
तथा
स्वतःसिद्धभूरिमोश्चर्यकलानिधिः ॥१२॥
कम्मराश्रीश्वरीप्यातं लालितं पालितां
तया।
तस्य श्रीबालकृष्णस्य योगः सौख्यप्रदः सदा ।
प्रासं कथं
कथं विमुञ्चामि वद
मातर्मनीषया ॥९८॥ सच्चिदानन्दरूपाया
मुक्ताया अत्र चाक्षरे ॥१॥
न शैथिल्यं हरौ मेऽस्ति न मायायां प्रवर्तना । परमानन्दकृत् कृष्णः प्रेम्णा प्रसेवितः
नाऽन्यदेहे रतिर्मेऽस्ति बदाऽन्यं चिन्तयामि किम् ॥९९॥ स्वमूर्ती निजभक्तां वै लीनीकरोति
तद्रसः ॥१४॥
इत्युक्त्वा विरामाऽसौ बद्रीशि बालयोगिनी । अद्य कालान्तरे वापि कृष्णे लीनत्वमाप्नुयात् ।
माता भाग्यं निजं मेने धन्यं सुरेश्वरी सती ॥१०॥ यदा
कृष्णप्रेमरसमास्वादयेत् सखी ॥१५॥

·तिज्यसन्तानः सदा। आत्मनिष्ठावलं श्रीमत्कृष्णनारायणार्पणम् । ब्रह्मविरामहाविष्णुपुरुषैकलते उमयं प्राप्य कान्ते वै लीनतां तु सदाऽर्जयेत् ॥१६॥ यत्र श्रीमगवच्छन्दः परब्रमेव वर्तते ॥३५॥ सर्वराजाधिराजश्रीकृष्णे प्रमोदमाप्नुयात् । यस्त्वेक एव सर्वेशो यत्समो नाधिकोऽपरः । महिमान विजानीयाद् ब्रह्मरसमुपाहरेत् ॥१७॥ यत्सेवयोपास्तिमिय यत्साधय प्रबन्ति च ॥३६॥ चतुर्दशावृतिजुष्टं ब्रमाण्ड ब्रह्मणाऽवितम् । तथापि दासवत् सर्वे तस्याऽये तन्त्रिता यथा । असंख्याऽण्डानि सन्त्येषां राजा विराट् सुपूरुषः ॥१८॥ वर्तन्ते ते सरूपाच सरूपिण्योऽपि शक्तयः॥३७॥ राजारते असंख्याता महाविष्णोः सुपुत्रकाः। कालो माया पूरुषाद्या यद्रीताः किंकरा इव । एवं महाविष्णवोऽपि प्रधानपुरुषोद्भवाः ॥१९॥ यदाशं प्राप्य कुर्वन्ति सृष्टयुद्धवादि सर्वदा ॥३८॥ भसंख्यास्ते प्रधानेशाः प्रकृतिपुंसमुद्भवाः। एवमचिन्त्यविभवो बदरीशो जनार्दनः। सा माया स पुमान् मुक्तोक्षरे लीनौ लये मतौ ॥२०॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणो गोपालनन्दनः ॥३९॥ पुनः प्रकायता प्राप्तौ सृष्टयारम्भे पुनः पुनः । मानवो वर्तते कुंकुमवापिकालये। एवंविधाऽक्षरांशस्य सुखमात्रामिसंप्लुता ॥२१॥ येन जलांशतचित्रा इंसा मयूरकाः शुकाः ॥४०॥ सृष्टिः सर्वा सुखं मुंक्तेऽक्षरं तु सुखबद्धरेः। नराः पतत्रिणः कीटाः पशवः स्वसजातयः। अनन्ताऽक्षरमुक्ताचाऽनन्तधामानि धामिनाम् ॥२२॥ निर्मिता वंशरूपेण महाबर्यादिलीलया ॥४१॥ अवतारा असंख्याता मुक्ता मुक्तानिकास्तथा । तत्कृतं नान्यथाकर्तु केनापि शक्यते विह। ऐश्वर्याणि समस्तानि शक्तयः पार्षदास्तथा ॥२३॥ इत्यादिसर्वसामयंयुक्तेन तेन शार्जिणा ॥४२॥ पार्षदान्यः समस्ताथ यन्मूः सुखभागिनः। रचयित्वा सृष्टिजीवान् सुखांशं प्रददौ निजम् । तस्याऽनादिकृष्णनारायणस्य परमात्मनः ॥२४॥ तद्रसे रसवन्तभ सर्वा भवन्ति सुष्टयः ॥४३॥ एकैकांगे सुखानन्त्य विद्यते रोमरोमसु । विदित्वा तं कम्मरायाः सुतं श्रीकमलापतिम् । तस्याने त्वीधरा जीवाश्चार्काये विस्फुलिंगवत् ॥२५॥ बदरीशं माधवीशं भार्गवीशं प्रभुपतिम् ॥४॥ अतितुच्छा भवन्त्येव ब्रह्माण्डपालका अपि । माधवीस्वामिनं तं श्रीलक्ष्मीनाथ सतीपतिम् । सर्वेनादिकृष्णनारायणदत्तं प्रमुखते ॥२६|| माणिक्याधिपति कृष्णं कान्तं मायापति हरिम् ॥४५॥ मुखांशं भुखते स्वल्पमुच्छिष्टं मायिक क्षयि । मुक्तमुक्तानिकानार्थ ब्रह्मघामाधिपं एताहशार्थ तपसा यतन्ते स्वर्गवाच्छया ॥२७॥ राधारमाऽधिनायं रामकृष्णादिकारणम् ॥४६॥ मन्यते दुर्लभं चापि राजसा मोहवृत्तयः । तत्र कुर्याद् रतिं प्रीति स्नेहं मोहं समुत्सवम् । तदा काणे मागवतं सुखं किं वर्ण्यगोचरम् ॥२८॥ आनन्द क्रीडनं मातब्रमरसमवामुयात् ॥४॥ सहजं शाश्वतं यत्र सुखं चालौकिक परम् । एवंविधा हि बदरी मायिके बध्यते कयम् । यदंशे योगिनो योगसमाधौ यान्ति लीनताम् ॥२९॥ बद्धाऽपि मुच्यते कृष्णे मुक्ताऽन्यत्र न सबते ॥४८॥ सहस्तवत्सरान् तत्र तिष्ठन्त्यव्यक्तमोदिनः । निर्मला जायते दिव्या बध्नाति श्रीहरौ रतिम् । महासुषती तुर्यायां भवन्ति सुखिनोऽपरे ॥३०॥ एषा तु भावना मातः पुष्णात्यंगानि दुग्धवत् ॥४९॥ कामनायां रतौ चापि भवन्ति सुखिनोऽपि च । एषा ब्रह्मरसगाथा मातः सर्वार्थसंभृता। तयेतरेन्द्रियजन्यमुखैर्भवन्ति नन्दिनः ॥३१॥ पीता यया तया पीतं नवं ब्रह्मरसामृतम् ॥५०॥ ईहकमुखान्धिभगवान् स्वामीश्रीवल्लभः प्रभुः। एतादृशीप्रभक्तायाः संगं करोति या सती। रामकृष्णादिरूपाणां धर्ता श्रीमाधवीपतिः ॥३२॥ साऽपि ब्रह्मरसैः पूर्णा भवेत् काणी न संशयः ॥२१॥ अवतार्यक्षरेशम सर्वमुक्तामिपूजितः। मक्तिरैकान्तिकी कृष्णे सिस्वेदस्याऽवधारणात् । सर्वपरो बालकृष्णोऽनन्तवमरसोदधिः ॥३३॥ अस्यैव श्रीहरेयोगादन्यत्र संगवर्जनात् ॥५२॥ हरिप्रियाभिनन्दितः। शृणु मातः कथां वच्मि चारण्या दिव्ययोषितः । यस्य पादरजो राधालक्मीबदरीशक्तिभिः ॥३४|| नामा नागमुलीदेवी जात्याऽभवत चारणी ॥५३॥ प्रमुम्। सर्वमप्रियाजुष्टो

·४२
8 श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के
सा
पतयो बहवः
ततः
रैवताः पश्चिमे
हलमादनपत्तने । निजावासे सतां सेवां चक्रे तीर्थनिवासिनाम् ।
पार्श्ववने महिषीणां पालिकाऽभूत् स्वधर्मिणी ॥५४॥ साध्वीनां सततं सेवां चक्रे दुग्धादिमिच्दा ॥७३॥
पतिपुत्रविहीना सा त्वेकला जनवर्जिता। नागमुख्या भावभक्तिं श्रुत्वा चायान्ति साधवः ।
दधिदुग्धघृताचादिनिर्वाहा
धर्मसंस्थिता ॥५५॥ निवसन्ति गृहे तस्याः सेवते तान् मुदान्विता ॥७४॥
साऽचिन्तयत् पतिर्नष्टः पुत्रा नष्टाश्च पञ्च वै । साधुव्रतं विदधाना वर्तते सेविकोत्तमा ।
पुत्री नास्ति कुटुम्बं न जातिस्तु वर्तते मम ॥५६॥ उष्णोदकैः स्नपयति तैलायंगविमर्दनः ॥७५॥
चारण्योऽपि भवन्त्यत्र
बहन्यो गार्हस्थ्यमाश्रिताः। प्रातर्दुग्धानि चोष्णानि सशर्करैलानि भाषुकी ।
नियन्ते चापि जायन्ते विना ता भक्तिमन्तरा ॥५७॥ केसराव्यानि
केसराव्यानि साधूश्च
संपाययति चारणी ॥७६॥
प्राप्तास्ताभिश्चान्तो न विद्यते । चन्दनेन सतां भाले वक्षस्यूर्वोश्च पादयोः।
पतीनां सुतपुत्रीणां मायान्तोऽपि न विद्यते ॥५८॥ पूजन प्रकरोत्येषा पुष्पमालार्पणैस्तथा ॥७॥
कामदेवस्य चाऽन्तो न विषयाणां लयोऽपि न । आरात्रिक कृत्वा मध्याह्नभोजनादिकम् ।
कर्मणां नैव विरतिः कथं जन्मक्षयो भवेत् ॥५९॥
भवेत् ॥५॥ पाचयित्वा मिष्टमिष्टं संभोजयति चारणी ॥७८॥
वासनाः प्रत्यहं नूना जायन्ते भोगसंभवाः ।
साधवोऽपि प्रभुक्त्वैव कुर्वन्ति भजनं हरेः।
आत्मनस्तत्र मोक्षो न कामरसेन योषिताम् ॥६०॥
योषिताम् ॥६०॥ सायं सा चारणी साधून् भोजयित्वा ततः स्वयम् ॥७९॥
तस्माच्छरीरमासाद्य दुर्लभ मोक्षदं त्विदम् । पादसंवाहनं सतां करोत्यसंशया सती।
तेन लग्यः शाश्वतो यो ब्रह्मरसो निरामयः ॥६॥
साधुरूपः कृष्णनारायणश्चास्ते मिलत्यपि ॥८॥
परमात्मा सावध मूर्तिमन्तो धरातले। साधुसेवा निर्गुणा च दिव्या पापविनाशिनी।
भूत्वा तु मानवाश्चापि मानव्यस्तस्य शक्तयः ॥६२॥ मोक्षदा चेति मत्वैव शय्यायां साऽति मोदते ॥८॥
विचरन्ति श्रेयसे देहिनां त्यागस्वरूपिणः। एवं सा चारणी देवी साधुव्रतं करोति हि ।
तस्य मानवरूपस्य श्रीहरेः साधुरूपिणः ॥६॥
श्रद्धया श्रीकृष्णनारायणं रटति नित्यदा ||८२॥
साधूनां सेवया प्रसादेन किंकरीचर्यया।
साधुसेवोद्भवं चात्मानन्दं देहमुखादिकम् ।
ब्रह्मरसो अवाप्येत
नान्यथा
कथंचन ॥६४॥ परब्रह्मरसं
मत्वा तृप्ता
प्रमोदते ॥८॥
हरिर्वा हरिणी वाऽत्र हरिभक्ताश्च साधवः।
अस्मिन् साधौ परस्मिन् वा चाऽन्यस्मिन् वा हरिः स्वयम् ।
परब्रह्मरसाधिस्थाः पाययन्ति परानपि ॥६५॥
मिलिष्यति प्रसन्नो मे सेवयेति प्रसेवते ॥८४॥
तस्मान्मया सदा सेव्याः साधवः कृष्णरूपिणः । अथैकदाऽनादिकृष्णनारायणः
श्रियाः
पतिः।
साध्व्यो लक्ष्मीस्वरूपाच राधारमात्मिकास्तथा ॥६६॥ साधुरूपं
गृहीत्वैव
बहुसाधुसमायुतः॥८५॥
तत्प्रसंगेन
भगवान्
मिलिष्यति प्रियापतिः। ययो तस्या गृह
मातर्बालकृष्णस्वरूपधृक् ।
विना मस्तकदानेन साम्राज्य नोपलभ्यते ॥६७॥ रूपे गुणे शरीरे च विलक्षणश्च तेजसि ॥८६॥
विना सर्वस्वदानेन स्वामित्वं दुर्लभं खलु । चारण्यास्तु मनस्तत्र
लग्न कृष्णनरायणे।
कर्मचिते कर्मलोके
कृतस्य
फलमभुते ॥६८॥ सर्वान् साधून् भोजयित्वा सेवित्वा देहमर्दनैः ॥८७॥
अहं ददामि सर्वस्वं
कृष्णाय कृष्णसेविने । क्षणे क्षणे तु सततं स्फुरन्तं तं विलक्षणम् ।
ततः कृष्णः स्वसर्वस्वं मह्यं दास्यति निश्चितम् ॥६९॥ राज्यर्धान्ते ययौ सुतं तेज:परिधिमण्डितम् ॥८॥
न मे विघ्नं कुटुम्बात्म न मे शास्ता पतिस्तथा । ब्रह्मानन्दभरं शीतगुणं
चन्द्रातिशीतलम् ।
न मे बन्धो नृपस्यापि स्वतन्त्राऽस्मि सुखान्विता ॥७०॥ पीयूषातिसुखवादि सुन्दरं पुष्टयौवनम् ॥८९॥
महद्भाग्योदयो जातो यन्मायाबन्धनं
गतम् । आश्लिष्य प्रथमं स्पर्शसुखं लेभे तु चारणी।
अधुना प्राप्य कृष्णस्य बन्धनं तत्सतामपि ॥७१॥
वावच्छ्रीबालकृष्णस्य मूर्तेः सर्वेन्द्रियोद्भवम् ॥९॥
ब्रह्मानन्दमहानन्द प्राप्स्यामि श्रीशसेवनात् । आकर्षणादिसंपुष्टप्रवाहाऽऽनन्दसागरम्
विचार्यत्वं नागमुखी
चारणी ब्रह्मचारिणी ॥७२॥ महासुखं चारणी सा लेभे सर्वेन्द्रियोद्भवम् ॥११॥

·* तिष्यसन्तानः
४३
कृष्णमूतों
।
द्रुतम् ॥ ५॥
तल्लीना सा जडेवाऽऽसीद् देहभानादिवर्जिता । श्रीनरनारायण उवाच-
लीनाऽभवत्
यथा संसारपारगा ॥१२॥
यमाह
श्रीबालयोगिनी।
आप्रातः सा' हरौ सक्ता
शृणु बद्रीप्रिये त्वं
सर्वागस्पर्शमोदना ।
नर्मकत्रीसमाख्यानं मातरं
नोत्तस्थौ कृष्णसंग्लिष्टशय्यातधारणी
ब्रझरासनम् ॥१॥
तदा ॥१३॥
तत्ते वक्ष्यामि कृष्णस्य ब्रह्मरसाशनप्रदम् ।
दशसाहसयुगज
ब्रह्मरसाऽमृताऽशनम् ।
लावा तृप्तिं गता कृष्णेच्छयाऽपि ब्रह्मचारिणी ॥१४॥ यच्छ्रुत्वाऽपि नरा नार्यस्तद्रीत्या यान्ति मोक्षणम् ॥ २ ॥
अविप्लुता कृष्णवत् सा कार्णी दिव्या व्यजायत ।
आसीद् ग्रामे कामयाने नाम्ना देवलको जनः ।
तस्य
भार्याऽभवत् साध्वी नर्मकार्यविचक्षणा ॥३॥
अथ कृष्णः प्रगे प्राह पश्य मे रूपमैश्वरम् ॥१५॥
इत्युक्त्वा दर्शयामासाऽक्षरं
औदासीन्यगतस्याऽपि
धाम परात्परम् ।
महादुःखगतस्य
अनन्तमुक्तजुष्टं निजरूपं सुशोभनम् ॥९६॥ हास्यविनोदशून्यस्य हास्यं जनयते तु
सा॥४॥
अनन्तराधालक्ष्म्यादिसेवितं
बदरीपतिम् ।
तत्कालोचितलावण्यपूर्णवाक्यस्तयेतरैः
ततोऽनादिकृष्णनारायणं कुंकुमवाप्ययम् ॥९७॥ यावद्रसप्रयोगैश्च नर्म जनयते
बालकृष्णस्वरूपं दर्शयामास
सुन्दरम् ।
गृहे समागता लोकाः प्रसन्नमानसा
प्रति।
ततस्तूणे तिरोभाव्याऽवदत् तां चारणी सतीम् ॥९८॥ जायन्ते वार्तया तस्याः समर्पयन्ति चोपदाः ॥६॥
किमिच्छसि ददाम्यत्र त्वया सन्तः प्रतोषिताः । धनं भूषा अम्बराणि मिष्टानानि शुभानि च ।
अहं फलं प्रदातुं ते समागतोऽस्मि त्वत्पतिः ॥१९॥ धान्यानि चोपकरणान्यपि सर्वेऽर्पयन्ति च॥७॥
चारणी प्राह भगवन् महिषीमण्डलेन वै।
राजा राजसभायां च महोत्सवे निजोत्सवे ।
साकं चाहं तव धामाऽक्षरं प्रयामि देहि तत् ॥१००॥ सूरिकाव्योत्तरं तस्या हास्यरसं युनत्यपि ॥८॥
तथाऽस्त्विति प्रभुः प्राह तावद् विमानमाययौ ।
सभा प्रसन्ना भवति मोदन्ते मानवा इति ।
तेनैव दिव्यदेहेन चारणी नामकैसरीम् ॥१०१॥
राजा तस्यै महापारितोषिक प्रददात्यपि ॥९॥
नाम कृत्वा विमाने च संगम परमेश्वरः।
एवं सा देवलभार्या नाम्ना विनोदिनी सती।
पशुदेहान् महिषीणां त्याजयित्वा च ता अपि ॥१०२॥
सौराष्ट्र सुभगे देशे प्रसिद्धा संव्यजायत ॥१०॥
दिव्यदेहा विधायैव नामकैसरीदासिकाः। हास्यकलाभ्यसनार्थ त्वायान्ति योषितो नराः।
अक्षरं धाम परमं निनाय
कृतवल्लभः ॥१०३॥
तान् सा यथायथं सर्वान् शिक्षयत्यपि सर्वथा ॥११॥
ब्रह्महदे लपयित्वा मुक्तानिका विधाय च । अथैकदागमत्तस्या गृहे सतां
सुमण्डलम् ।
ब्रह्मानन्दरसं दत्वा मोक्षपदे ररक्ष ताः ॥१०४॥
साध्वीनां मण्डलं चापि भगवद्भक्तिकारकम् ॥१२॥
एवं मातचारणी सा प्रेम्णा सतां प्रसेवया ।
भोजिता वन्दिताः सर्वे गृहे स्वागतकर्मभिः ।
पत्झरसं
प्राप दिव्या मुक्ता बभूव ह॥१०५॥
तया प्रसेविताश्चापि रात्रौ चक्र:
सोऽयं श्रीमद्वालकृष्णो राजते श्रीपतिः पतिः।
सुकीर्तनम् ॥१३॥
कुंकुमवापिकाक्षेत्रे लोमशस्याश्रमान्तिक ॥१०६॥ साधूनां कीर्तन
श्रुत्वा साध्वीनां गीतिकास्तथा ।
राजाधिराजो भगवान् कोट्यर्बुदान्जशक्तिधृक् ।
परमेशमतिर्जाता
भक्तिधर्मपरायणा ॥१४॥
वृतो मयाऽपि स स्वामी ब्रह्मरसं लभाम्यपि ॥१०७॥ विनोदिन्या विचारोऽभूद् विनोदेन हरिः स्वयम् ।
इत्युक्त्वा बदरीदेवि क्षणं सा बालयोगिनी। यथा सतां च साध्वीनां कीर्तनैः सुप्रसादवान् ॥१५॥
विरराम पति स्वस्या वलभ संगता हृदि ॥१०८॥ सन्तुष्टो जायते
कृष्णनारायणः परप्रमुः।
इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने तथा भवेत् सुसन्तुष्टो नित्यं तथा करोम्यहम् ॥१६॥
बालयोगिनीगीतायां परब्रह्मप्रेमरसवर्णनं नाममुखी विचायेंत्यं
ब्रह्मरसायनाख्यसाधुतस्तु सा।
चारण्याः सतां सेवया श्रीकृष्णनारायणप्राप्ति-
जग्राह वैष्णव
मन्त्रं मोक्षदं तूलसीस्रजम् ॥१७॥
ब्रझरसातिर्मोक्षणं चेत्यादिनिरूपणनामा 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा ।
पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
जजाप परमं मन्त्रं मूर्ति जग्राह चित्रजाम् ॥१८॥

·श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के शिष्यां प्राह सर्वे रसा प्रभुः॥४॥ सर्वथा। तप्रमोदिता। पुपूर्व तां हरेर्मूर्ति नित्यं प्रसेवते मुदा । एवं सर्वत्र भगवान् यस्याः श्रीकृष्ण एव हि । मका बाता हरेः शुद्धा विनोदिनी विलासिनी ॥१९॥ तस्या भक्तिः प्रेमपूर्णा साधनं कृष्णलब्धिकत् ॥२८॥ सा पप्रच्छ गुरुं साधुं ब्रह्मरसायनाऽभिधम् । कृष्णातौ तद्रसातिम शाश्वती चाऽनिवर्तिनी। ब्रह्मानन्दमहामिष्टानन्दरसासिसाधनम् ॥२०॥ तद्योगजा भवेद् दिव्या चात्मार्पणरसादिवा ॥३९॥ अत्यादरेण तां ब्रह्मरसायनः। अन्यथा नाऽऽप्यते कृष्णो नाऽऽप्यते तद्रसोऽपि च । यत्र चैकीभवन्ति परमे रसे ॥२॥ नाप्यते शाश्वतानन्दो विनोदिनि ! कपां विना ॥४०॥ श्रीमत्स्वामिबालकृष्णनारायणाऽवतारिणि सेवया वर्जयेत्तस्य कृपां स्नेहेन तन्मनः। तदासिस्तद्रसास्तु साधनं भगवान् स्वयम् ॥२२॥ अर्पणेनाऽर्जयेत् कृष्णं कृष्णेन तन्महारसम् ॥४१॥ प्रेमभक्त्यात्मसर्वस्वनिवेदिता हरे:प्रिया । फलं ब्रह्मरसं प्राप्य प्रातव्यं नाऽवशिष्यते । आत्मनिवेदनेनाऽयं श्रीकृष्णः समवाप्यते ॥२॥ इत्युक्ता गुरुणा साध्वी विनोदिनी तु देवली ॥४२॥ आत्मनिवेदनं स्नेहप्रेमानुरागसंभृतम् । गुरोः सेवां तथा चक्रे यथा शिक्षा समर्जिता। प्रातिकूल्याऽलसत्वाऽभवादिदोषविवर्जितम् ॥२४॥ नारायणः स्वयं कृष्णो गुरुनारायणः स्वयम् ॥४३॥ अन्यवृत्यप्रतिहतं सततस्फूर्तिगोचरम् । प्रत्यक्षः सर्वफलदो यथामतानुवर्तनः। दिव्याऽपरोक्षमानाव्यश्रीकृष्णकान्तसंभितम् ॥२५॥ गुरुर्ब्रह्म गुरुः कृष्णो गुरुजीवहरिः पञ्चभूतशरीरेऽस्याऽऽवेधः स एव तोषितः सम्यक् सर्वमानुषनाटनः। कृष्णस्य इन्द्रियाणां गोचरेषु मूर्तिस्तस्यैव तया प्रतषितो देवेश्वराषिपनरायणः ॥४५॥ तद्रणाः ॥२६॥ तद्विषयास्तन्माधुर्य तत्सुखं मत्वैवं सा गुरुं भक्त्या तोषयामास सुन्दरी। तद्रसस्तस्य संस्पर्शस्तद्रूपं ब्रह्मचर्यपरा धर्मपरा सेवापरायणा ॥४६॥ तच्छ्रवस्तथा ॥२७॥ तद्वन्धस्तस्य चादानं तद्विहारस्तत्सर्जनम् । गुरुस्तस्या गृहे वासं चिरं चकार शान्तिमान् । तदानन्दच मननं तस्य सचिन्तनं मतिः॥२८॥ अथैकदा दधाराऽसौ रूपं देवलकस्य वै॥४७॥ तन्मानं तनिर्णय तत्प्रमा तत्मृतिस्तथा । अथ तं सुन्दरं कान्तं पति गुरुं विबुध्य सा। तत्संस्कारास्तदिच्छा च स शेयो शतिसंग्रहे ॥२९॥ उवाच परया प्रीत्या धन्याऽस्म्यनुग्रहाऽयिनी ॥४८॥ स्फूतों भाने बिरामे च स एव गोचरः सदा । यथेष्टं गुरुदेव त्वं मम स्वामिस्वरूपपक्। अन्तर्बहिब स एव कृष्णनारायण: प्रभुः ॥३०॥ प्रसेवस्व निजां मत्वा ब्रह्मरसं प्रपायय ॥४९॥ गुते प्रकाशे हृदये निर्जने सजनेऽपि सः । पातिव्रत्यं स्वाम्यधीनं स्वामी त्वं वर्तसेऽधुना । क्रियायां निजचेष्टायां हास्ये प्रमोदने च सः॥३१॥ नारायणस्वरूपस्त्वं स्वामिरूपोऽसि सर्वथाऽभूषणादौ च श्रृंगारेऽपि हरिहि सः। अय प्रसनो गुरुराड् वीक्ष्य सर्वो सुभावनाम् । साने स्वपने धूल्यादौ विनोदे च प्रतेऽपि सः ॥३२॥ अग्रह्य तां ततभाशीर्वाद ददौ हदा मुदा ॥५१॥ स्वत्वे पारस्यरूपे च समर्पणे ग्रहेऽपि च । भव दासी हरेः पनी भक्ता चैकान्तिनी परा। आदाने च प्रतिदाने विनिमयेऽपि मापतिः॥३३॥ दिव्यलक्ष्मीसमा शिष्या नारायणी नरोत्तमी ॥५२॥ परितः सन्मुखे पृष्ठे मध्येऽधमाकेऽपि अहं त्वत्सेवया तुष्टो ददामि तेऽतिवैभवम् । अनुयोगी प्रतियोगी संसर्गेऽपि हरिहि सः॥३४॥ चमत्कार दिव्यरूपधारिणी सुखिनी भव ॥५३॥ आस्वाये रस्यविकती तृती पेयेऽतिशीतले। इत्युक्त्वा भीगुरुर्बमरसायनो विनोदिनीम् । काम्ये चाकर्षणे गोष्ठी विनोदेऽपि च माधवः ॥३५॥ पस्पर्श करमाण पाययामास वारि च॥५४॥ गृहे बने चत्वरे च विती मंचकेऽपि सः। पररूपा राधालक्ष्मीसमा सती। दोलायां च विमाने च याने च वाहनेऽपि सः ॥३६॥ निरावरणदेहा सम्बभूव विनोदिनी ॥५५॥ इष्यमाणे च तनिने महानन्दात्मको हरिः । एवं जाता दिव्यदेवी दिव्यक्रियाऽतिमानुषी। भानुकूल्यप्रवाहे च प्रच्छायेऽपि प्रभुहि सः॥३७॥ गुरु पूजां गृहीत्वा च कृष्णपूजां समर्थं च ॥५६॥ माम् ॥५०॥ तावद् दिव्या ·* तिव्यसन्तानः चाम्बरे। बहुधा कोऽयं साक्षानारायणः गुरुः। दृश्यते न तिरोबभूव सहसा विद्युल्लतेव सनिषता करे मालां धृत्वा जजाप केशवम् । बीत्यैवं परमं श्रेष्ठ चमत्कारं गुरावपि ॥५७॥ नेत्राभ्यां तन्मूर्तिरूपं मनसा मननं हरेः ॥७६|| विनोदिनी महाभर्यपरा स्तब्धाऽभवत् स्तब्धाऽभवत् क्षणम् । आत्मना स्फुरणं तस्य स्वप्नादौ प्रतिमां हरेः। तर्कयामास गुरुस्वरूपधृक् ॥५८॥ आलोचयति नान्यद्वै पूजायां स्पर्शनं व्यधात् ॥७७॥ किंवा नरो नारायणाऽनुजः। यावदिन्द्रियवृत्ती सा नियुयोबान्तरे हरौ। ईश्वरो वाऽन्तरात्मा वा परब्रम प्रभुध वा ॥५९॥ बाले हरी बाझे हरौ नियुयोज बाह्मभानाऽपि सुन्दरी ॥७॥ दिव्यतां संगता यस्य कृपया स्पर्शनेन च । बाह्यान्तरैक्यमापना चैकतानपरायणा । तथापि दिव्यदृष्टयाऽयं गुरुर्मया न वीक्ष्यते ॥६०॥ अभवत् सा सती भक्ता विनोदिनी वरेऽच्युते ॥७९॥ अतोऽतिदिव्यलोकस्थो भवेनारायणो अथ श्रीभगवानस्या हास्यरसामिलालसः। मायालोकातु मे दृष्टगोचराः सन्ति चाऽधुना ॥६१॥ नाविर्भवति व्यक्तात्मा प्रतीक्षते विनोदनम् ॥८॥ गुरुस्तत्र ततो ब्रह्म भवेदयम् । मासोत्तरो व्यतीयाय समयस्त्वेककाऽऽसने। अहो प्रासो विनोदिन्या विनोदेन विनोदकृत् ॥६॥ ततो मूर्तेविनोदं सा कर्तुमारब्धवत्यपि ॥८१॥ अथापि धन्यभाग्यामि गुर्वर्पिताममायिकीम् । दृश्यसे त्वं चैकमुखो तथापि विमुखो प्रसि । कृष्णमूर्ति भजिष्येऽहं यतिष्ये लब्धये पुनः ॥६३॥ विमुख्याः पञ्जरे न्यस्तो भविष्यस्यमुखोऽन्तरे ॥२॥ इत्येवं सा महाशान्ति मत्वा ध्यायति चाच्युतम् । प्रसवणप्रशून्यस्त्वं चाऽव्यक्तलवणे धृतः। तावदन्ये साधवश्व साध्व्यश्चापि तिरोऽभवन् ॥६४॥ भविष्यस्यसवो नित्यं ससवो भव मत्कृते ॥८॥ सर्वे ते श्रीकृष्णनारायणमूर्ती लयं गताः। एवं विनोदवाक्यानि मूर्तेहास्याय मानिनी। अथ प्राता निभयं सा गुरुमूर्तिरियं यतः ॥६५॥ मुक्तकण्ठेन सततं जगाद कृष्णसन्निधौ ॥८४॥ साक्षानारायणे कृष्णे सर्वेऽत्र विलयं गताः। अथाऽप्याह हरिं सा च नर्मवाक्यं ततः परम् । गुरुमूतिं च मे दत्वा तिरोऽभवन्न लोक्यते ॥६६॥ महद्रूपोऽसि सततं वितस्तिमूर्तिता गतः॥८५॥ सोऽयं वर्ततेऽद्य स्वामिकृष्णनरायणः । प्रवेष्टुं च हिरणर्भ किमिच्छसि तथा कुरु । एवं त्वतिप्रसन्तुष्टा प्राह देवलकं पतिम् ॥६॥ एवमाभाष्यासनात् सा समुत्थाय ननत ह ॥८६॥ मूर्तियाऽयं स्वयं साधुर्बमरसायनात्मकः । तावत्प्रसन्नता प्रातः स्वामिकृष्णनरायणः। चेतनोऽपि प्रतिमाऽऽस्ते धन्यः स्वामिन् भवस्यपि ॥६८॥ मूर्ति विवृत्य सहसा तेजसा व्यासविग्रहः ॥८॥ आवयोः परमं भाग्यं विनोदेन च देहिनाम् । युवा किशोरः समभूदास्यं कृत्वा पुरस्थितः । अन्तरात्मा प्रतुष्टः समस्मद्गृहमुपाययौ ॥६९॥ समाश्लिष्यत् सती भक्तामपाययद् रसं निजम् ॥४८॥ विनोदयिष्ये सततं तं साक्षात्पुरुषोत्तमम् । मूर्तेः सुखं ददौ तस्यै सन्द्रियादिगोचरम् । सेवां करोतु भगवन् भवान् स्वामिन् सदाऽस्य वै ॥७०॥ ततो विनोदिनी मूर्ती लीनीभूतां चकार सः ॥८९॥ अथ मूर्ति सजीवां तां सेवेते तो मुदान्वितौ । यावत् खस्य मुखं दिव्यं सर्वे तस्यै ददौ प्रभुः । यथोक्तरीत्या देवेशं यथासत्कारमाननम् ||७१॥ तृताऽभवत्तु सा दिव्या दिव्यमुक्तानिका द्रुतम् ॥१०॥ देवलको नित्यमेवाऽर्चयत्यच्युतमुत्सुकः। अभवन्मायया हीना बमलोके स्थिता यथा । किन्तु विनोदिनी भेजे प्रभु प्रत्यक्षवत् पतिम् ॥७२॥ तावत् तत्र महापुण्यैर्देवलोऽपि समाययौ ॥११॥ तथापि श्रीकृष्णनारायणवेतनरूपवान् । वीक्ष्य कान्तेन कृष्णेन काणी विनोदिनी सतीम् । नाऽऽविर्भवति मूर्तेस्तु भावाभिशबिरं क्वचित् ॥७३॥ निजं चापि तथैच्छत् सः कृष्णे द्रवमवासवान् ॥१२॥ अस्थैर्य तु विनोदिन्याः परीक्षितुं समिच्छति । भीकृष्णोऽपि परं भावं शात्वा देवलकान्तरे। विनोदिनी गते गते वर्षे मूर्तेः सेवनतस्ततः ॥४॥ सखीरूपं विनोदिन्या इव तं योषितं व्यधात् ॥९॥ व्रतं जग्राह मूर्त्यग्रेऽनशनं दर्शनेच्छया। नररूपं विहायव सखी देवलिकाऽभवत् । प्रतं चकारैव मूर्त्यग्रे कमलासने ॥७५॥ विनोदिनीसमा रूपे सर्वथा कृपया हरेः॥९॥ मास ·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता सदा। . यथा लक्ष्मी प्रिया राधा तथा देवलिकाऽभवत् । कचित् साधुर्यतिः स्वामी ब्रह्मचारी च तापसः । उमे मुक्तानिके जाते दिव्ये दिव्ये दिव्यविभूषिते ॥९५॥ कचिन्नर्मकरः सर्वशृंगाराव्यः सर्वश्रृंगाराव्यः कचित् खलः॥८॥ दिव्यब्रह्मरसान्ये दिव्यकृष्णस्वरूपिके। एवंविधः भवति वेषरूपान्यचेष्टितैः। लीने जाते कृष्णनारायणे तद्देहसंस्थिते ॥९६॥ बाहुलकइतिनाम्ना तं वदन्ति प्रजाजनाः॥९॥ एवं श्रीकृष्णकान्तस्ते घुमे धाम निनाय वै। नृत्ये वेषे गायने तं तं कुशलं वाद्यवादने । शाश्वते ब्रह्मपरमानन्दसुखे ममजतुः॥९७|| आहूय चोत्सवान् लोकाः कुर्वन्ति जनरञ्जनान् ॥१०॥ मातश्चैवं ब्रह्ममहारसपानाशनं पूर्वभाग्यवशात् तस्य पनी तत्सहशी ततः। जायते कृष्णभक्तायास्तथा मे विद्यतेऽधुना ॥९८॥ विवाहिताऽभवत् कन्या नाम्ना लीलावती शुभा ॥११॥ न मेऽन्यत्राऽस्ति भवनं भावना श्रीहरि विना । गान्धीव कलाभिज्ञा सर्ववेषाभिधारिणी। ब्रह्मरसो हरावस्तीत्युक्त्वा मौनं समादधत् ॥९९॥ चतुरा नरवत् प्राशा नरवेषेषु कोविदा ॥१२॥ इत्येवं बदरीदेवि परब्रह्मरसोऽव्ययः। पूर्व सम्यक् कृतोऽभ्यासो जन्मान्तरे फलत्यपि । यथाऽऽप्यते तयाऽऽसश्चोभाभ्यामाप्तस्तथोदितः ॥१०॥ धर्मों धनार्पणं सेवा भक्तिः फलन्ति कालतः ॥१३॥ या चाऽन्या वाऽन्य एवापि सर्वस्वभावनार्पणात् । नाऽकृतं प्राप्यते किविद्धर्यनुग्रहमन्तरा। उक्तरीत्या परब्रह्मानन्दरसमवाऽप्नुयात् ॥१०१॥ पूर्वदत्ता शुभा विद्या नारी सम्पत् सुखानि च ॥१४॥ परब्रह्मरसाऽवाप्ती परब्रह्माऽस्ति कारणम् । जन्मान्तरेऽभिलभ्यन्ते गुणा यशो धनानि च । साधुरूपस्य सेवाऽपि परब्रह्माऽऽतिकारणम् ॥१०२॥ तथैव कृतपापानां चोपतिष्ठन्ति चाऽऽधयः ॥१५॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने सुकृतीनां सूत्सवास्तु प्रवर्धन्ते दिने दिने । बालयोगिनीगीतायां परब्रह्मरसाशनाप्तये विनोदिन्या भार्या नैवाऽल्पपुण्येन लभ्यते निजसक्रिया ॥१६॥ देवलकपल्या विनोदेन प्रसादितभगवतो ब्रह्मरसा- गुणे रूपे स्वभावे च विचारे हृदये समा । यनसाधुरूपेण साक्षात्याप्तिर्मोक्षणं देवलकस्य चातुर्ये च विवेके च बहुपुण्येन लभ्यते ॥१७॥ सखीत्वं चेत्यादिनिरूपणनामा पतिश्चापि तथा पल्या स्वानुकूलस्वभाववान् । षोडशोऽध्यायः॥ १६ ॥ नाऽल्पपुण्येन लभ्येत लभ्यते तपसा तु वै ॥१८॥ हानी दुःखे तथोद्वेगे कैकयें निर्धनस्थितौ । श्रीनरनारायण उवाच- रोगे विपदि पीडायां समचित्तौ हि दुर्लभौ ॥१९॥ हान्यादौ समचित्तौ चेत् स्वर्ग तयोः करस्थितम् । शृणु बद्रीप्रिये देवि पुनः सा बालयोगिनी। सुरेश्वरी मातरं कथयामि ते ॥१॥ लाभादौ तु भवेतां वै समचित्तौ यजगाद गृहेगृहे ॥२०॥ सौराष्ट्रे महुवासाख्ये पत्तनेऽन्धितटे शुभे। लाभहान्योः समचित्ताः साधवो योगिनोऽमलाः। बहुरूपोऽभवच्छूद्रो नैकवेषाभिधारकः ॥२॥ नारायणोऽतिबुद्धाश्च पुण्या वा गृहधर्मिणः ॥२१॥ रूपे विन्द्रसमो देहे युवा एवमेतौ युयुजाते किन्न्वेकस्य कृतिद्वयम् । नारीमुखः सुजटिल केशवेषाभिसुन्दरः ॥३॥ एवंविधौ तौ सुखिनौ नाट्यादिव्यवसायिनौ ।।२२।। कर्णनासाविभूषादिधारकः समयो कचित् । नाट्यप्रसंगे चोपार्य धनाऽनाम्बरवस्तुमिः। कचिद् राजा कचिद् राशी कचित् सेनापतिस्तथा ॥ ४॥ सम्यग्निर्वहतो यात्रां प्राणादेलोंकदुस्तराम् ॥२३॥ कचिच्छ्रेष्ठी कचिचौरः कचित् कन्या कुमारकः । प्रयातस्तीर्थयात्रायां सोमनाथ च रैवतम् । कचिद् वधूः कचिद् देवी देवः कचिनटः कचित् ॥ ५॥ द्वारावती चमत्कारपुरं कुंकुमवापिकाम् ॥२४॥ कचिद् विप्रः कचिद् योदा दरिद्रो भिक्षुकः कचित् । तत्राऽक्षरे शुभे क्षेत्र चाऽश्वपट्टसरोवरे। कचिद् वनेचरो नौकावाहः कचित्तु कषुकः ॥ ६ ॥ सात्वा श्रीलोमशं गत्वा नेमतुः सद्गुरुमृषीन् ॥२५॥ कचित् प्रेतो वानरथ कचिद् भल्लुकरूपधृक् । जगृहतुर्महामन्त्रं मायापाशविनाशकम् । कचित् पुत्रवती भार्या कचिद् वाजिनियामकः ॥७॥ वाजिनियामकः ॥७॥ 'भों नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा ॥२६॥ षोडशवत्सरः।

·तिष्यसन्तानः -.. द्विजा नृपाथ वैष्णवी परमौ जातौ भत्तौ यथा कृतश्रमौ । वाद्यानि सर्वलोकानां गीतबधाऽभवन् शुभाः। उषतुर्बहुकालं भेजतुर्बालकृष्णकम् ॥२७॥ वेदघोषा महर्षीणाममवन् कर्णपावनाः ॥४६॥ गोपालबालक दिव्यं प्रभु कृष्णनरायणम् । स्नेहभराणि सर्वेषां विलोकनानि चाऽभवन् । नित्यमानर्चतुः प्रीत्या भेजतुः माधवीपतिम् ॥२८॥ हर्षाः प्रमोदा आनन्दा मूर्तिमन्तस्तदाऽभवन् ॥४७॥ चक्रतुच सदा तत्र सत्संग शानमापतुः। पुपूजः परमात्मानं लोमशः ऋषयः सुराः। दिव्यतां प्रापतुश्चोभौ वर्तेते दास्यशोभितौ ॥२९॥ पितरः सिद्धा ईश्वरकोटयः ॥४८॥ लक्ष्मीनारायणसंहितायाः कथा मुहुर्मुहुः। अप्सरसश्च देव्यश्च मानव्यो मानवादयः। शुश्रुवतुश्च तत्रत्याऽवतारचरितानि च ॥३०॥ पातालादिनिवासाश्च तीर्थानि जडचेतनाः ॥४९॥ प्रदध्यतुः सुराणां सनृपाणां चरितान्यपि। समस्तसिद्धयो वृद्धा नार्यों देव्यो रमादिकाः । मुक्तानां योषितां चापि भक्तानां चरितान्यपि ॥३१॥ साध्व्यश्च साधवश्वापि पुपूजः परमेश्वरम् ॥५०॥ श्रुत्वा हृदये संक्लप्य चाश्वपट्टसरस्तटे। तिलक चन्दनाद्यैश्वाऽक्षतकुंकुममंगलैः । यथाश्रुतानि सर्वाणि वेषचेष्टाक्रियादिभिः ॥३२॥ चन्द्रकं ते प्रचक्रुश्च पुष्पहारान् न्यधुर्गले ॥५१॥ ताववतारयामासतुर्दर्शयामासतुर्मुहुः गन्धसारान् शब्दसारान् मन्त्रसारान् शुभाशिषः । रात्रौ चान्द्रयां हि कौमुद्यां जनेभ्योऽतिमुदाऽन्वितौ ॥३३॥ प्रददुश्चोपदाश्चापि हृदयानि विशेषतः॥५२॥ जनास्तु लक्षशो दृष्ट्वा भवन्ति चकिता पति । मुकुटं कुण्डले हारान् कटकानि च शृंखलाः। नटी नटं प्रशंसन्ति बहुरूपाभियोगिनौ ॥३४॥ ऊर्मिकाच मणीन् रत्नस्वर्णभूषाश्च ते ददुः ॥५३॥ देवतुल्याविमौ नारायणांशकाविव । यशोगानान्यमवश्व नर्तनान्यभवस्तथा। पुरावृत्तं तदाकारं यच्चोपस्थापयन्ति वै ॥३५॥ ताम्बूलदानपानादि मिष्टानमंगलानि च॥५४॥ मानाहों कुंकुमवापीक्षेत्रे जातौ सुरूपिणौ। हस्तधूननमेवाऽपि तदाऽभवन् समाजके। एवंविषयोः सम्प्राप्तः समयो भाग्यवर्धनः ॥३६॥ महीमानाऽभियोगाश्च सभायां चाऽभवस्तदा ॥५५॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणजन्मदिनोत्सवः आरात्रिक कृष्णनारायणस्यषिंगणा सप्तदशस्तत्र देवा मुक्ताः सन्तः समाययुः ॥३७॥ मुक्ताद्याः संस्तवान् चक्रुश्चैवं महोत्सवोऽभवत् ॥५६॥ ईश्वरा मानवाद्याश्च सूतमागधबन्दिनः। अत्रोत्सवे तु सम्प्राप्याऽवसरं बहुरूपधृक् । महर्षितीर्यविप्राश्च कलाविदः समाययुः ॥३८॥ बाहुलकश्व तत्पत्नी कृतवेषौ सुसुन्दरौ ॥५७॥ रमाद्याः शक्तयश्चापि प्रजा लोकाः समाययुः। चमत्कारकरी सभ्यमनोहरौ समान्तरे। अनादिश्रीकृष्णनारायणस्य परमात्मनः ॥३९॥ आययतुईसन्तो तावुभौ स्त्रीवेषशोभनौ ॥५८॥ सम्बन्धिनो भुवनानां वासिनश्च समाययुः। का नारी को नरश्चेत्यविदितौ तौ सभाजनैः । कृष्णनारायणजन्मतिथ्यूर्जकृष्णकाष्टमीम् ॥४०॥ रूपातिसुन्दरौ देवरपरीक्ष्यौ तदा क्षणे ॥५९॥ अभिलक्ष्य निशायामाययुः स्थावरजङ्गमाः। समकण्ठस्वरी हावभावांगव्यञ्जनः अष्टम्यां प्रातरेवाऽयं स्नात्वा श्रीकृष्णमाधवः ॥४१॥ श्रीकृष्णमाधवः ॥४१॥ सर्वशोऽपि हरिः साक्षात्तदथें मुग्धता गतः॥६०॥ कृतमंगलपूजादिः कृतकौतुकशोमनः। का कथा तु तदाऽन्येषां मायान्यचर्मचक्षुषान् । कोट्यर्बुदान्जपत्नीभिः कृतार्चनसुवन्दनः ॥४२॥ एवं समाऽपि सहसा वीक्ष्य स्त्रियौ समन्ततः ॥६१॥ मात्रा पित्रा वृद्धजनैः श्वभूमिः श्वशुरादिभिः । स्तब्धतां वै गता यद्वन्मुग्धा पुत्तलिकामयी। कृताशीर्वादसद्भाग्यः कृतवेषाभिसुन्दरः ॥४३॥ गायनं ते लियौ तत्र बालकृष्णयशोमयम् ॥३२॥ सभायां तु विशालायां चाऽश्वपट्टसरस्तटे। चक्रतुः सर्वकामानामानन्दरसपूरितम् । सर्वसष्टिबनान्यायां युक्तायां लोमशादिमिः ॥४४॥ प्रसनः श्रीकृष्णनारायणस्ताभ्यां मणीन् ददौ ॥६॥ गजासने जयकारान् शृण्वन् कृष्णसद्यशः । रनहारानलंकारानाशिषश्च शुभा ददी। निषसाद समागत्य तदाऽवाद्यन्त सर्वशः ॥४५॥ अथ नृत्यं चक्रतुस्ते स्त्रियौ भावादिगर्मितम् ॥६४॥ व्यधुः। समौ।

·४८
श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता
।
बभूवतुः।
द्रुतं नार्यों
प्रमुः।
अनादिश्रीकृष्णनारायणवृत्तान्तगानयुक्
दृष्टा नटी तु नृत्यन्तीं नरोऽभवद्धि सा नटी।
अक्षराधिपतिः साक्षात् परमेशोऽसि मानवः ॥६५॥ एवं
मानवः ॥६५॥ एवं बहुस्वरूपाणि वीक्ष्य सभाऽतिहर्षिता ॥८॥
भवान् येषां तु जिहासु मनस्सु च मतिष्वपि । तयोर्वयोर्बहुमानशब्दान् जगाद
समा।
आत्मस्वपि नर्तकोऽस्ति तेषां मोक्षो हि शाश्वतः॥६६॥ अथ पत्तीपतिरूपी क्षणान्ते वरमालया ||८४||
प्रसनो भव
भगवन् रूपं नृत्यं सुसार्थकम् । योजितौ दम्पतीरूपी सभामध्ये
कुरु त्वं चावयो यर्योः पादस्पर्श प्रदेहि नौ ॥६॥ नमस्कारं हरये च सम्येभ्यस्तो
प्रचक्रतुः ॥८५॥
ओमित्याह सभामध्ये प्रसनः
कृष्णनन्दनः। अपराधक्षमायायां
चक्रतुर्विनयाऽन्वितौ।
समायातां श्रीकृष्णचरणान्तिकम् ॥६८॥ तस्थतुर्थ समामध्ये
यथार्थरूपमास्थितौ ॥८६॥
कृष्णचरणधूली ते चोहतुर्मस्तके तथा। तदेश्वराद्या देवाद्या मानवाः
संशयोजिसताः।
उरस्युदरे देहे च ततः पादौ हरेः पुनः ॥६९॥ अभवन् ऋषयथापि
प्रसमाश्वाऽभवन् पति ॥८॥
स्पर्शयामासतुर्वक्षोजयोः
प्रसनमानसे।
अनादिश्रीकृष्णनारायणः
श्रीपुरुषोत्तमः।
पश्यतां सभ्यलोकानां तावच्छाटीविहीनको ॥७॥
श्रीमद्गोपालकृष्णाद्या
माता श्रीकंभरा सती॥८८॥
पुंवेषसहितो तूर्ण युवानी संबभूवतुः। अन्येऽपि लोकपालाद्या महाश्चर्यपरायणाः।
पुंभाषासहितौ
सर्वपुमंकपरिशोमिती ॥७१॥ उपदाः प्रददुस्ताभ्यां प्रसन्नत्वप्रयोजिताः ॥८९॥
स्त्रीत्वं गतं प्रवीक्ष्यैव
प्रवीक्यैव कृष्णनारायणः
अनादिश्रीकृष्णनारायणः
प्रसन्नमानसः।
समानधेश्वराद्याच महाचर्य प्रपेदिरे ॥७२॥ वरदानं ग्रहीतुं तावुवाच तो तदा
शुभम् ॥९॥
जग्मुः समाजनास्तत्र संशयं वा नरौ लियो। परब्रह्मरसानन्दं
वरयामासतुहरेः।
न निर्णयं तदा कर्तुं समर्थाः केऽपि चाऽभवन् ॥७३॥
दिव्यानन्दमहाब्रह्मरसाऽधौ मनतां
पराम् ॥९॥
मुग्धा सभा समाजश्च सर्वे निरीक्षकास्तदा । अर्ययामासतुः कृष्णानारायणाद्धि
केशवात् ।
अयेमौ किंकिणीजालैघुर्धरैः पादसंक्रमान् ॥७॥ तथाऽस्त्वेवं हरिः प्राह तत आरम्य वै तयोः ॥१२॥
कुर्वन्तौ रंगमध्ये तौ महानृत्यं
निर्विकल्पसमाधिव
बभूव
कृष्णमोददः।
शंकरोऽपि क्षणं मुग्धोऽप्सरसः सुतरां तदा ॥७५॥ सर्वभूतेन्द्रियादीनां वृत्तिषु स्फुरणं
हरेः॥१३॥
गन्धर्वा नर्तकाबाऽन्ये गलद्र्वास्तदाऽभवन् ।
सदा
तयोरभवढे यथाऽक्षरस्थमुक्तयोः।
अथ नृत्यं विधायैव बालकृष्णमहाप्रभोः ॥७६॥
एवं हरेहि
कृपया कलया
निजयाऽपि च ॥१४॥
संस्पृश्य चरणौ
प्राप्योपदाच पारितोषिकम् ।
बहुरूपभवनया हर्यर्थकृतया तदा।
मणिरबाहीरकादि स्वर्णभूषाम्बरादि च ॥७७॥ परब्रह्मानन्दमहामुखमोदरसं
परम् ॥१५॥
समामध्ये
समन्यस्य तूर्ण पुंभाववर्जितौ।
अवापतुः सदा दिव्यं दिव्यदेहेन्द्रियाऽन्वितौ ।
अभवतामुभी पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥७८॥ सप्तदशो जन्ममहोत्सवः सम्पूर्णता गतः॥९६॥
षण्टवेषौ
षण्टमावौ षदविलासनर्मदौ। भोजनानि विचित्राणि समाजानां तदाऽभवन् ।
हस्ततालीपरौ
नेत्रकोणोलाससमन्वितौ ॥७९॥
पूजाश्च परितोषाध महादानानि चाऽभवन् ॥९७॥
षष्ठभाषां भाषमाणौ समाहास्यकरावुभौ। एवं स्वां मातरं बालयोगिन्याह हरेः रसम् ।
अथ क्षणान्ते तत्रैको नटी भूत्वा ननत ह ॥८०॥ यो लब्धवन्तौ ती भक्तौ वृत्तौ च माधवं ततः ॥९८॥
भूत्वाऽपरो नटस्तत्र वाचं श्रेष्ठमवादयत् । एवं ब्रझरसं प्राता कृपयाऽपि मुशाश्वतम् ।
पश्यतां देवतादीनां नटी चाऽदृश्यतां गता ॥८॥ बालयोगिनी संममा स्मृत्वेशं विरराम ॥१९॥
नटोऽपि रंगसातत्याथै नटी संबभूव ह। एवं ते कथितो बद्रीप्रिये ब्रमरस:
परः।
ननत यावद् रंगे सा तावनटी समाययौ ॥८॥ अनुप्रहेण कृष्णस्याऽवाप्यते नान्यथा स्वचित् ॥१०॥

·कतिष्यसन्तानः ४९ तथा शृणु बद्रीप्रिये पुरा। सौराष्ट्रे तौ गतवन्तौ बहवः सेवया माता ब्रह्मानन्दरसं परम् । सर्वकौसुमवेषान् संक्लप्त्वा ददतुर्मूर्तये । कृपया बहवः प्राता यथा ब्रमप्रियास्त्विह ॥१०१॥ मूर्तिस्था देवता देव्यो गणेशाया हरिस्तथा ॥१५॥ देविकाद्याः प्रसन्ना वै भवन्ति भक्तिवीक्षकाः । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने अथ बालयोगिनीगीतायां बालयोगिन्या मात्रे बहुरूपधृग्युगलस्य भूषाः समस्ताश्च पुष्पमयीविधाय तौ ॥१६॥ अर्पयामासतुर्नित्यं देवेभ्यो भक्तिशालिनौ। बाहुलकलीलावतीनामकस्य भक्तिवृत्तान्तकथनेन मुकुटं अथितं पुष्पैः कुण्डले कर्णपूरकौ ॥१७॥ परब्रह्मरसाऽवासिसाधनोक्तिः श्रीहरेसप्तदशजन्म- दिन्योत्सवधेति निरूपणनामा गच्छौ च कन्दुकं हारान् मालाच कटको शुभौ । शृंखला विविधाश्चापि रशनाः कटिसूत्रकम् ॥१८॥ सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ केशहारान् स्तनपत्रे भालपत्रे च तन्तिकाम् । श्रीनरनारायण उवाच- शिखामणि चूडामणिं कौस्तुभमुत्तमम् ॥१९॥ पादयोझेसरीश्चापि चक्राणि चोमिकास्तथा । देवि मातरं बालयोगिनी। नक्तकं केशपूराँश्व तथा धम्मिलमालिकाः ॥२०॥ ततच पुनरुत्कर्ष प्राह ब्रह्मरसस्य सा ॥१॥ कबरीक्षक नाभिचन्द्रौ मालियानो मालाकारोऽभवत् भद्रग्रामे तथानितम्बचन्द्रको। मालियानस्य भार्याऽभून्मल्लिकाश्रीतिनामिका ॥२॥ सक्थिमालाः शुभाः प्रकोष्ठपत्राणि च मञ्जरीः ॥२१॥ कण्ठपत्रां चैवंविधानि उद्यानं यान्यपि । पोषयन्ती पृष्ठसूर्यो तौ फलादिविक्रयार्थिनौ। पुष्पमालादिकर्तारौ भक्तो ती भूषणानि भवन्त्येव तानि सर्वाणि सर्वाणि तावुभौ ॥२२॥ सम्बभूवतुः॥३॥ विधाय विविधैः पुष्पैः कलाकौशल्यशालिनौ । यत्र यत्र श्रुतवन्तौ परितस्तौ सुरालयान् । तीर्थदेवान् स्नेहभक्त्या मुदा शृंगारशोभितान् ॥२३॥ सुरपूजा प्रचक्रतुः॥४॥ सूर्य चक्रतुस्तौ प्रत्यहं वै गत्वा दामोदरं सोमनाथ गत्वा सुरालयान् । प्रवर्धते ॥२४॥ श्रद्धा प्रवर्धते नित्यं सुखं तयोः गुप्तप्रयागं चाऽप्यश्वपट्टसरच रैवतम् ॥ ५॥ चमत्कारं ख्यातिः प्रवर्धते दिव्या पुण्यं प्रवर्धतेऽव्ययम् । द्वारवती प्रजग्मतुः पुपूजतुः। पुष्पहारफलायेध तुलसीदलगुच्छकैः ॥ ६॥ पूजां पौष्पैस्तयोहरेरनुग्रहः ॥२५॥ कमलैर्विविधैवापि स्थलपग्रेलाब्जकैः। देवानां कृतपूजानां प्रसन्नताऽपि मालत्यादिकुसुमैश्व पारिजातादिपुष्पकैः ॥ ७॥ एवं तो बहुपुण्यो वै जातौ प्रियतमौ तथा ॥२६॥ चम्पकैर्बकुलैचापि वल्लीपुष्पैस्तृणेशजैः । अखिलानां तु देवानां पुष्पपूजादिकारिणौ। कदलैमिष्टर्नवरंगादिमिश्च वै ।।८।। आशीर्वादाऽतिपात्रत्वं प्राप्तौ तथा देवाद्यनुग्रहम् ॥२७॥ चन्दनः शीतलैचापि केसरादिसुमिश्रितः। अथैकदा हरिः साक्षाद् दातुमियेष दर्शनम् । पुष्पाणां बहुरूपाणां बहुसुगन्धशालिनाम् ॥९॥ कुंकुमवापिकाक्षेत्रे पूजयन्ती निजं यदा ॥२८॥ अपर्युषितभावानां दिव्यानां चित्तकर्षिणाम् । अश्वपट्टसरस्तीरे याः सन्ति दिव्यमूर्तयः। उष्णीषं प्रच्छदपटी चतुष्फालं च धोत्रकम् ॥१०॥ मन्दिराणि समस्तानि देवालयास्तथा शुभाः ॥२९॥ सुरवाल प्रावरणं तत्र तत्र हरिस्तस्मै मूर्तिद्वारा चमत्कृतिम् । शाटी च घर्षरी वक्षोबनिकां कचलीनिकाम् ॥११॥ दर्शयितुं पाययितुं ब्रह्मरसं मधुप्रभम् ॥३०॥ कुचली कर्पटी चौली चौलं त्वन्तःपटीं तथा । दातुमियेष तौ दिव्य दर्शनं प्रतिमोद्भवम् । एवमादीनि वनाणि पौष्पाण्येव विधाय तौ ॥१२॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणः स्वर्णालये यदा ॥३१॥ तत्र तत्र शुभे तीथे तद्देवीदेवमूर्तये। प्रातस्ताभ्यां पूजितो वै पुष्पशृंगारकाऽम्बरैः। अर्पयामासतुः प्रेम्णा धारयामासतुहृदा ॥१३॥ तदा स मानवः कृष्णो बभूवाऽक्षरधामगः ॥३२॥ भईयामासतुर्देवं देवी राधारमाप्रियाः। उपविष्टो दिव्यगजासने चाक्षरधामनि। माधवीकृष्णविष्णुभीनारायणाकरान् ॥१४॥ दिव्यभूषाम्बरहेतिभंगारकौतुकान्वितः ॥३३॥ श्रीगोपनाथकम् । प्रकुर्वतोः वर्धते । चांगरक्षकम् ।

·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता - तत्। असंख्यमुक्तसञ्जुष्टोऽनन्तमुक्तानिकाऽर्चितः कृष्णांगनायां राधाश्रीप्रशामाधविकाटिषु। अवतारी पसंख्यानामवतारादिवर्मणाम् ॥३४॥ ब्रह्मप्रियासु सर्वासु हरिप्रियासु यो रसः ॥५३॥ अनन्तैश्वर्यसामर्थ्याश्चर्यशक्तिप्रपूर्णकः श्रीलक्ष्मीकमलापद्मामाणिक्याललितादिषु । राजाधिराजशोभश्च सर्वतत्त्वनियामकः ॥३५॥ यो रसो वर्तते नित्यप्रेमानन्दमहोदधिः ॥५४॥ अनन्तगाढतेजोभिः पूर्णमूर्तिः परात्परः। स्नेहाकर्षणतादात्म्याऽद्वयाऽऽनन्दसुखोदधिः एवं भूत्वा हि भगवान् ब्रह्मतेजो प्रदर्शयत् ॥३६॥ सर्वभानप्रभानादिलयमूर्छातिमूर्छनः ॥५५॥ गुणातीताऽक्षरब्रह्म सर्वतेजःप्रकारणम् । सर्वेन्द्रियाऽन्तःकरणाकृष्टिपिण्डेक्यरूपधृक् असीमाऽसंख्यभायुक्तं व्यापकं मूर्तिनिःसृतम् ॥३७॥ एकतानमहानन्दाऽविच्छिन्नमुत्प्रवाहणः ॥५६॥ मालियानाय मल्लिकाश्रियै प्रदर्थ धाम एतादृशं परब्रह्ममहानन्दरसं हरिः। तत्राऽऽक्षरी दिव्यभूमि तैजसों शान्तशीतलाम् ॥३८॥ अंके कृत्वा अंके कृत्वा च तौ भक्ती पाययामास मूर्तिजम् ॥५७॥ महानन्दमयीं दिव्यपीयूषसलिलां शुभाम् । ततश्चोद्यानवृक्षाणां पाययामास तन्मधु। शुद्धचैतन्यरूपां तामक्षरब्रह्ममूर्तिजाम् ॥३९॥ मकरन्दं च पुष्पाणां पाययामास गन्धिनम् ॥५८॥ दर्शयामास भगवान् धामेशश्रीनरायणः। कारयामास तृप्ति तौ तत्रैवाऽक्षरधामनि । आक्षरं नगरं नै दर्शयामास माधवः ॥४०॥ अथोत्थाप्य समाघेस्तौ दर्शयामास भूतलम् ॥५९॥ अनन्तमुक्तवसति दर्शयामास तौ ततः। कुंकुमवापिकाक्षेत्रं मानव विग्रह निजम् । दिव्यसमाधौ तौ नीत्वा दर्शयामास वाटिकाम् ॥४१॥ बालकृष्णालयं दिव्यं साप्तभौम सुवर्णजम् ॥६०॥ भद्रायनं शुभं ग्रामं महोद्यानं च कौसुमम् । अथोत्थितौ तौ सहसा प्रणेमतुर्हरिं प्रणेमतुहरि मुहुः। दर्शयामास भगवान् यत्पुष्पैः पूज्यते हरिः ॥४२॥ अमूल्याऽपूर्वलावण्यामृतरसप्रपूरितम् ॥६॥ मालियानस्य मल्लिकाश्रिया उद्यान उत्तमः । स्तुत्वा नत्वाऽर्चयित्वैव लब्ध्वा तृति तु शाश्वतीम् । वर्तते त्वक्षरे फलपुष्पद्रुमात्मकः ॥४३॥ विसर्जितौ श्रीहरिणा ययतुर्मन्दिराद् बहिः ॥२॥ शाश्वतो दिव्यफलढो दिव्यमधुरसप्रदः। दिव्यभावान्विती पुष्पहारशृंगारकान्वितौ। दिव्यपुष्पोद्भवमिष्टमकरन्दरसप्रदः ॥४४॥ अश्वपट्टसरस्तीरे देवानामहणाय तौ॥६३॥ तौ प्रदर्य तमुद्यानं हरिः प्राह शुभं वचः। ययतुः पश्चिमाद् भागाद् उत्तरां दिशमुत्सुकौ । पृथ्व्यां यदर्पितं मह्यं तत्सर्व वाटिकादिकम् ॥४५॥ शंकर क्षेत्रपालं चाऽर्चयामासतुरीश्वरीम् ॥६४॥ उद्यानजन्यपुष्पादि महोद्यानफलादिकम् । मूतर्षिये हरिकृष्णं वीक्षयामासतू सर्व वां शाश्वतं त्वत्र विद्यते कुरुतं निजम् ||४६|| करे पात्रं महामृतरसान्वितम् ॥६५॥ कल्पद्रुमा रसैः पूर्णा भवन्त्यत्र हि शाश्वताः ! पाययामास ताभ्यां परब्रह्मरसं परम्। मिष्टफलप्रदाः सन्ति पिबतं तद्भवामृतम् ॥४७|| गणेशं कार्तिकं दुर्गा रुद्रं पुपूजतुस्ततः ॥६६॥ मिष्टफलानामदनं कुरुतं दिव्यतृतिदम् । तेषु देवेषु भगवान् कृष्णनारायणप्रभुः। इत्युक्त्वा भगवाँस्ताभ्यां पाययामास तद्रसम् ॥४८॥ प्राप्य पूजां पुष्पमयीं पाययामास तो रसम् ॥६७॥ फलाहारं प्रसादेन कारयामास तत्क्षणम् । कुबेरन्द्रामिधर्मादीन् पुपूजतुश्च तो ततः। पुष्पशृंगाररचनामर्पयामास प्रभुः ॥४९॥ तेषु देवेषु भगवान् स्वामीश्रीनरवल्लभः ॥६८॥ दिव्यं नै मुखं मिष्टं शाश्वतं मोदनन्दितम् । लब्ध्वा पूजां दिव्यरूपः पाययामास तो रसम् । महानन्दमयं सर्व ददौ ताभ्यां प्रभुः स्वयम् ॥५०॥ सूर्यचन्द्रगुरुप्रभृतीन् देवान् तौ यो रसः शंकरे नास्ति नाऽजे नाऽपीश्वरेष्वपि । तेषु देवेषु भगवान् स्वामी कृष्णनरायणः। न विष्णौ नाऽवतारेषु न मुक्तेष्वपि यो रसः ॥५१॥ पूजां संगृह्य तौ तत्र पाययामास तद्रसम् ॥७०॥ रसो यो वर्तते कृष्णतादात्म्यमाविमात्रके। ब्रह्मविष्णुमहेशादिप्रतिमापूजनं कृष्णमूर्ती सदा वास्ते कृष्णाभिन्ने च वर्तते ॥५२॥ ध्यधातां तेषु देवेषु कृष्णनारायणप्रभुः ॥७॥ तत्र रमाम्। त्रिकं धृत्वा वै तौ पुपूजतुः ॥६९॥ तौ।

·* तिष्यसन्तानः न प्रेमरसं तु सा पूजां संगृह्य तौ पाययामास तद्रसम् । दिव्यदेही षोडशाब्दवयस्को तौ बभूवतुः। पितृप्रतिमापूजां च प्रचक्रतुस्ततश्च तौ ॥७२॥ बालकृष्णसमौ रूपे युगलौ संबभूवतुः ॥११॥ तेषु स्वामिकृष्णनारायणश्रीकृष्णनन्दनः । अथ वैराग्ययुक्ती तौ पृथ्ब्युद्यानगृहादिषु । पूजां संगृह्य तौ भक्तौ पाययामास तद्रसम् ॥७३॥ ब्रह्मपारहशौ तूर्ण चार्थयामासतुर्हरिम् ।।९२॥ सिर्षिमूर्तिषु ताभ्यां पूजितासु प्रमापतिः । भद्रायननगरं न भूमिर्न दिवं तथा । पूजां संगृह्य तौ दिव्यं पाययामास तद्रसम् ||७४॥ नौ सत्यं रोचते नापि नैशलोकादि सात्त्विकम् ।।१३।। ईश्वराणामीश्वरीणां मृतिषु माधवीपतिः। विना त्वत्पादसेवायुग्धामाऽक्षरनिवासनम् । प्रतिमासु परां पूजां लब्ध्वा पौष्पी च तद्रसम् ॥७॥ तस्माद् रक्षय नौ कृष्ण यथेष्टं त्वक्षरे पदे ॥१४॥ पाययामास ताभ्यां श्रीकान्तः कृष्णनरायणः। कुंकुमवापिकाक्षेत्रे दिव्येऽक्षरेऽत्र वा। मुक्तानिकासु मुक्तषु चावतारेषु मूर्तिषु ॥७६॥ अर्पितौ स्वचरणयोस्तव श्रीकान्त सर्वदा ।।९५॥ पार्षदेषु गोपेषु गोपीषु शारदादिषु । इत्यभ्यर्थ्य क्षणं मौनं जगहतुस्ततो हरिः । समस्ततीर्थदेवेषु प्रतिमासु कृताहणाम् ॥७७॥ 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा' ॥१६॥ प्राप्य स्वामिहरिकृष्णो बालकृष्णोऽक्षराधिपः। इतिमन्त्रं ददौ ताभ्यां विमानं च ददौ शुभम् । ताभ्यां ब्रझरसं दिव्यं पाययामास पानवत् ।।७८|| पार्षदैर्वाहित दिव्यं प्रेषयामास चाऽक्षरम् ॥१७॥ हसन् पात्रं करे धृत्वा ब्रह्मरसप्रपूरितम् । कृपया श्रीहरेस्तौ वै तेनैव वर्मणा ततः। अन्यहस्तं न्यस्य मूनि तौ संस्पृश्याऽङ्कसंस्थितौ ॥७९॥ परब्रह्मरसं पीत्वा ययतुर्धाम चाक्षरम् ॥१८॥ आधाय चौष्ठयोः पात्रं पाययामास तद्रसम् । स्नात्वा ब्रह्मदे सीनि विविशतुस्ततोऽक्षरम् । घडकैर्घटकैः कृष्णः शाश्वतम् ||८०॥ मुक्ती चरणसेवायां वर्तमानौ बभूवतुः ॥१९॥ पाययामास मूर्तिस्थस्ताभ्यां पूजाफलात्मकम् । इत्येवं मातरं बद्रि प्राह बालयोगिनी। अश्वपट्टसरस्तीरे ये देवास्तीर्थवासिनः ।।८।। परब्रह्मरसानन्दमाहात्म्य दिव्यमुक्तिदम् ॥१०॥ ईश्वराचावताराच महर्षयश्च विरराम क्षणं साऽपि माता व्यचिन्तयद् रसम् । साधवः। सिद्धाः साध्व्यः पार्षदाश्च शक्तयो ब्रह्मयोषितः ॥८॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणात् प्राप्यं हि सेवया ॥१०१॥ सर्वत्र तत्र उत्कर्ष भगवान् कृष्णनारायणो हरिः। परमं ज्ञात्वा धारयामास तं हृदि । दिव्यं स्वं दर्शनं दत्वा पाययामास तौ रसम् ॥८३॥ यत् कृत्वाऽपि सती नारी प्राप्नुयात् परमं पदम् ॥१०॥ एवं तं मालियानं च मल्लिकाश्रीं हरिः स्वयम् । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने कृपया पाययामास परब्रहारसं निजम् ||८४॥ बालयोगिन्या मात्रे कथितं मालियानमल्लिकाश्रीभ्यां तेन तौ दिव्यतां प्रातौ ब्रहाधामादिमुक्तवत् । दिव्यदेही हि सम्पन्नौ तदा मायांशवर्जितौ ॥८५॥ मालाकाराभ्यां पुष्पफलादिसेवया तेनैव वर्मणा परब्रह्मरसाऽवाप्त्या दिव्यतीत्तरं ब्रह्माऽक्षरधाम पुष्पफलादिसेवायाः दिव्यं प्रजग्मतुः। शाश्वतं चाऽपुनरागमाय प्राप्तमितिनिरूपण- परब्रह्मरसपानात् कायाकल्पो व्यजायत ॥८६॥ नामाऽष्टादशोऽध्यायः ।। १८ ॥ पाखभौतिकतत्त्वानि व्यलीयन्त तयोस्ततः। इन्द्रियाणि समस्तानि चैतन्यानि तदाऽभवन् ||८७॥ श्रीनरनारायण उवाच- अन्तःकरणमेवाऽपि नित्यज्ञानात्मक शृणु बद्रीप्रिये देवि ततः श्रीबालयोगिनी। मायांशो विलयं प्राप्य ब्रह्मांशः समजायत ||८८॥ स्वमात्रे शानलभ्यं प्राह ब्रह्मरसोत्तमम् ॥ १॥ सर्वोशाः सम्परावृत्य ब्रह्मांशास्त्वभवस्तदा। याहङ्मोहः शरीरे स्वे तत्रापीन्द्रियगोलके। नित्यतृप्ती महानन्दपूर्णौ तौ सम्बभूवतुः ॥८९॥ तत्रापि हृदये नैजे तथाऽऽत्मनि स्त्रियां सुते ॥२॥ सताशीतिसहस्राणि वर्षाणां चायुषोऽन्तरे। पत्यो धने नीविकायां देहिनः समवर्तते । पूनां कृत्वा दिव्यभावं गते ते मालिमल्लिके ॥९०॥ ताहमोहं हरेर्मूतौ कुर्यान्नारी नरोऽपि वा ॥३॥ ह्यभूत् । यं ·५२ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता च आहाराः सर्वथा अन्यमोहं त्यजेत्सर्वे नारायणमृषि विना। कान्तव्रतं शूरता सर्वार्पणं तदात्मता। क्षेत्र श्रीपतौ कृष्णे कुर्यान्मोहं नरायणे ॥४॥ पक्षः स्नेहच यस्याः स्यात् कृष्णे सा रसमामिनी ॥२३॥ तत्र वृत्ति धारयेच्च हरौ श्रीपुरुषोत्तमे । सतां सेवा हरेः सेवा सावीसेवाऽपि सर्वदा । रमणीयतमे कृष्णे लमं मनो न चालयेत् ॥५॥ पद्मावतीकृष्णनारायणसेवात्मिका यदि ॥२४॥ गुरौ सत्सु हरौ स्नेहं कुर्यान्नान्यत्र वै कचित् । यस्या भवति संसारेऽप्यसारे सारगा तु सा। 'आसक्ति श्रीहरौ कुर्यात् तद्रसे पावनोत्तमे ॥ ६ ॥ अन्तरायकरं सर्वे त्यबत्येव हि सा सती ॥२५॥ आत्मन्येव हरि कृष्णनारायणं प्रधारयेत् । महतां तु सतां सेवा हरेराशा कृपा तथा। हरौ सर्वविषयाणां सुखान्येकत्र सर्वथा ॥ ७॥ अर्पणं सर्वथा दिव्यपरवमरसप्रदाः ॥२६॥ लभ्यन्तेऽतो ब्रह्मरसोऽवाप्यते दर्शनेऽपि वै। कृष्णे देहेन्द्रियाऽऽन्तरात्मनाम् । एवं ज्ञात्वा भजेत् कृष्णं पातिव्रत्येन सुन्दरी ॥८॥ यस्या भवन्ति सततं सा स्यादै रसभागिनी ॥२७॥ प्रसन्नो जायते तस्या भगवान् कृपया प्रति । आत्मनिवेदितायः सर्वयशशिरोमणिः। शनैः शनैः सेवया तं प्रभु नाथ प्रसादयेत् ॥९॥ परब्रह्मणि देवेशेऽर्पण यत् पुरुषोतमे ॥२८॥ अनेकावर्तसंसिद्धा सेवया रसमाप्नुयात् । आन्तरं सर्वथा दानं बाह्यं दानं च सर्वथा । अमाया स्यात् सदा यस्याः परे कान्ते रमेश्वरे ॥१०॥ हरेः सम्बन्धवत् सर्व वर्तनं स्फुरणादिकम् ॥२९॥ सिद्धदशा भवेदस्याः कृतार्थता च शाश्वती। निर्गुणं भगवद्भावं प्राप्य निर्गुणवर्तनम् । परब्रह्मानन्दरसयोग्यताऽस्यास्तदा मता ॥११॥ महद्भाग्यं परं प्राप्य परं पदं च निर्मलम् ॥३०॥ आत्यन्तिकं च कल्याणं साध्वीता चोत्तमा तथा । या साक्षाद् भगवत्याप्तिः सर्वेन्द्रियादिहोमजा । प्रासव्या तु यया साध्व्या तया पेयो रसो हरेः॥१२॥ राधालक्ष्मीसमा साध्वी तया प्रजायते सदा ॥३१॥ अहर्निशं स्मृतिः कार्या कृष्णकान्तस्य स्वात्मनि । मूर्तेलं तु रक्ष्यमेव यत् । धार्या मूर्तिभंगवतः सेव्या दिव्येन वर्मणा ॥१३॥ स्नेहस्तस्याः प्रवर्धेत बलिष्ठाया हरौ प्रभौ ॥३२॥ पूर्णाधिवत् सुखं तस्य भक्तायां पूर्यतेऽनिशम् । हरेर्मूर्तेर्बलवत्या नैष्कर्म्य संप्रसिद्धयति । रसिकायां रसिकस्य कृष्णस्याऽऽनन्दपूर्णता ॥१४॥ भयं नास्या हि मायाया महाकालस्य वा भवेत् ॥३३॥ भक्त्या रसिकया कृष्णो रसं नैनं ददाति वै । पकमक्ता हि सा त्वेकान्तिनी भक्ता हि सा मवेत् । ब्रह्मरस महानन्दं भक्तायै स्वामिभावनाम् ॥१५॥ हरेः स्वल्पनिष्ठायां उत्तमम् ॥३४॥ निदोषदिव्यभावाया ब्रह्मान्तर्यामियुक्तया। एवंवेव्याः कृतार्थत्वं ब्रह्मरसाभिममता। मक्या चार्पितया कृष्णो रसिको रसमेति वै॥१६॥ सारातिसारप्रासिश्च श्रीत्वं सम्पद्यते विह ॥३५॥ ब्रह्मैक्यभावया स्वामी सेव्यः सेविकयाऽनिशम् । यदक्षरेशान्मुक्ताच मुक्तान्यः संभवन्त्यपि। सेविकाऽपि रसदाच्छ्रीकृष्णाद् रसं समभुते ॥१७॥ भवतारा अवतारिण्यच राधारमादयः॥३६॥ कृष्णः कान्तः प्रसन्नः स्याद् भक्त्या वा सेवयाऽपि च । ईश्वरा ईश्वराण्यश्च गोपा गोप्यो भवन्त्यपि । आश्या चानुवृत्त्या वा तं धर्म पालयेत् सती ॥१८॥ सखायश्च तथा सख्यो दासा दास्यो भवन्त्यपि.॥३७॥ अखण्डचिन्ता कृष्णस्य यस्या भवति मानसे । आतिवाहिकदेवाच तथाऽधिदेवताः सा तसं महामिष्टं प्राप्नोत्यन्या न विन्दति ॥१९॥ अध्यात्मानम पुरुषा व्यूहाः समुद्भवन्त्यपि ॥३८॥ एकताना भवेद् या तु सैकरसा प्रजायते । अधिभूतानि सर्वाणि समस्ततेजसानि च। दृश्यते भगवान् यदन् मानवोऽपि न मानवः ॥२०॥ उत्पद्यन्ते हरेमान्तर्यामियतयः ॥३९॥ नाऽस्य बाधो मायिकै पदाथैध पराभवः । तमनादिकृष्णनारायणं कान्तं समाश्रयेत् । अलौकिकं हि सामर्थ्य कृष्णकान्ते विराजते ॥२१॥ सर्वानन्दप्रमोदानां निधि ब्रह्मरसाश्रयम् ॥४०॥ असंख्यस्त्रीपतिः कृष्णो कृष्णो निलेपोऽपि रसप्रदः । कामपूरं निष्कामं सर्वानन्दरसप्रदम् । विदित्वैवं प्रभु नाथं भजते रसमागिनी ॥२२॥ संगिनं चाऽप्यसंगं च भोगिनं भोगवर्षितम् ॥१ बहुधा विपुलं पकायाः श्रेय सुराः।

·तिव्यसम्वाद
वै॥६॥
साक्षाद् दिव्ययोगं
लेपिनं चापि निलेप कान्तं कान्तत्ववर्जितम् । अलौकिकोऽपि भगवान् वर्तते लोकवत् विह।
वरेण्यं चाऽवरं रम्यं शयानं शयनोमितम् ॥४२॥ एवंवेत्यास्त्विह मोक्षपदं करतलेऽस्ति
वधूप्रस्तं च विधुरं गृहस्थं गृहवर्जितम् । कर्तव्यं शिष्यते नाऽस्याः साधनान्तं गता तु सा।
अलिंगं दिव्यलिंग च शास्त्रयोनिमयोनिकम् ॥४३॥ वर्तते ब्रह्ममोदस्था परब्रझरसाशना ॥२॥
इन्द्रं निरिन्द्रियं चापि शक्तं शक्तिप्रयोजकम् । सत्यप्राणस्थिता चास्ते मागवताससद्रसा।
थीलिनं स्त्रीशीलिनं च कृष्णं श्वेतं निरूपिणम् ॥४४॥ एकान्तिकसतां योगात् तादाम्यरूपनिमया ॥६३||
अचेष्ट दिव्यचेष्टं च सर्वचारित्र्यसंभूतम् । निर्विकल्पसमाधिस्था
निर्गुणब्रामरूपिणी ।
एवंविधं पर
कान्तं
मत्वा कृष्णनरायणम् ॥४५॥
परब्रह्मरसास्वादा
सैव भवति भामिनी ॥६॥
ब्रह्मरसमवाप्नुयात् । या विशिष्टा
स्थूलरूपा माया तद्रसमापवी।
नैताहश्याः
प्रेमरसार्जने
किञ्चिद्धि शिष्यते ॥४६॥ या सूक्ष्माऽपि कृष्णयोगात् प्रसूति प्रकरोत्यपि ॥६५॥
देवलोका ब्रह्मलोकाः सर्वलोका हरेः कृते । सा कृष्णस्य सदा पनी मोग्या माया तु बन्धिनी।
देवीलोकाः परीलोकाः श्रीलोकाश्च हरेः कृते ॥४७॥ जडाऽपि कृष्णसम्बन्धाद् दिव्या तद्रससंमता ॥६॥
गुणातीतादिलोकाच भक्तलोका हरेः कृते। भवत्यसंख्यलोकानां कृष्णरसामिषखिका।
मुक्तमुक्तानिकालोकाः श्रेयसामालयास्तथा ॥४८॥ राधारमाप्रियाद्याश्च
परखमरसैः
प्लुताः॥६७||
सम्पदामालयाश्चापि
कल्पिताः परमेश्वरे । रसयन्ति जगत् सर्व तथैव तनरायणी।
भवन्ति मोक्षदाः सर्वे दिव्यस्वाम्यभिधिष्ठिताः ॥४९॥ साधुसंगतिमापना चाऽप्रधृष्या हरीतरैः ॥६॥
सर्वविधायां विकृतौ कृतौ ज्ञाने प्रसेवने । रसयत्येव सहजानन्दे निजात्मवर्तिनि।
हरेः प्रसन्नतावाऽच्छा यस्याः सा रसभोगिनी ॥०॥
परब्रह्मरसे नित्ये स्वामिसक्तेऽतिशान्तिदे ॥६९॥
आत्मप्रयनसंख्ढा
देहेन्द्रियादिशासिका। कृष्णनिष्ठावती साध्वी कृष्णस्वरूपलोमिनी।
हर्यर्थकृतसर्वस्वा ब्रह्मरसं समभुते ॥५१॥ कृष्णार्थधर्मघन्येव
शान्ति द्रुतं प्रगच्छति ॥७०॥
आलोचनरसान् दिव्यान् व्यापारसद्रसान् परान् । तीव्रश्रद्धा हरेः प्रासौ तद्रसावासयेऽपि
आनन्दमोदभोगादीन् स्नेहप्रेमसुखोत्सवान् ॥५२॥ यस्याः सा विन्दति प्रज्ञाप्रसूतं कृष्णजं रसम् ॥७९॥
कामसंकल्पसत्यादीन् रत्याकर्षणमूर्छनाः। यस्या विहलता कृष्णदर्शनादौ सदाऽस्ति सा।
समस्तामृतपानादीन् ताम्बूलरसमाधवीम् ॥५३॥ तीनवेगवतीश्रद्धाभया बोया
भामिनी ॥७२॥
स्पर्शमाधुर्यलावण्याऽभिन्नसंगोद्भवान्
रसान् ।
महात्म्यज्ञानयुक्तायाः
श्रद्धातैपण्यं
प्रजायते।
अश्नुते दत्तसर्वस्वा सर्वभंगारजान्
रसान् ॥५४॥ असंख्यरसलोभेन
कृष्णकान्ता
प्रजायते ॥७३॥
ब्रह्ममयं यस्यास्तस्या ब्रह्मरसाशनम् ।
कृष्णमूर्ति विना भेदं विना त्यागं प्रसेवते ।
घनश्यामां श्वेतभां च मनोहरां किशोरिकाम् ॥५५॥ स्थितप्रज्ञा निर्विकल्पा दृढप्रज्ञा प्रभु पतिम् ॥७॥
मुक्तानिकामहामण्डलादिभावप्रसेविताम्
सेवते सर्वपापघ्नं रसदं चाऽभयप्रदम् ।
मूर्ति कृष्णात्मिकां प्राप्य भवेद् ब्रह्मरसाशनम् ॥५६॥ सोऽपि भक्तां तया नैजां सेवते पुरुषोत्तमीम् ॥७॥
एकरसं
महातेजोऽक्षरब्रह्मप्रकाशकम् ।
निर्विकारं सर्वविषक्षेत्र लेपवर्जितम् ।
रसपूर्ण निज धाम परब्रह्मरसात्मकम् ॥१७॥ योग्याऽयोग्यचरित्राणां गायिका गायति प्रभुम् ॥७६॥
सम्पादयति भगवान्
प्रज्ञेशः
पुरुषोत्तमः। अहोभाग्यं च मन्वाना स्थितप्रशा हरौ हि सा।
कैवल्यसंभूतः श्रीमत्कृष्णनारायणः पतिः ॥५८॥ आक्षरी स्थितिमापना ध्यानकीर्तनतत्परा ||७७॥
स एव मानवश्वास्ते तथाऽप्यमानवोऽस्ति सः । वन्दनार्चनदानाद्यैः
प्रसन्नतापरायणा।
तस्त्रालंकतयच दिव्या वाहनदासिकाः ॥५९॥ दासीव सर्वसेवाहा बद्रीमुक्ता यथा तथा ॥७८॥
परिचर्यापरा दासा दिव्याः पानाशनाईणाः । श्वेतद्वीपनिवासामा श्रीपुराभिस्थितेव
सा।
सर्वावतारपर्ता
सर्वावतारकारणम् ॥६०॥ स्वेष्टदेवताश्रीकृष्णनारायण भिता
सदा ॥७९॥

·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता त्वहम् । पतिव्रता सा श्रीकृष्णनारायणे प्रभौपतौ। इत्येवं श्रीकृष्णनारायणकान्तरसं मनसा वर्मणा भक्त्या मूर्ती तत्सत्सु सेवया ॥८॥ मातर्नित्यं प्रासवती समभामि तदंकगा ॥१९॥ राधारमाप्रमापद्मावतीसमा प्रसादिता। नान्यमिच्छामि राधेशादिन्नं वा चेतनं जडम् । वर्तते लभतेऽत्र इत्युक्त्वा विररामाऽपि बद्रिके सा बालयोगिनी ॥१०॥ पवारसाशनम् ॥८॥ प्रभोकृष्ण हरिकृष्ण यदा वर्ततेऽनादिकृष्णसंगमसद्रसे । सा रमापते । बालकृष्ण तदा ब्राझी भवत्येव दिव्या मायापरा सखी ॥८॥ कृष्णनारायणस्वामिन् माधवीश सतां पते ॥१०१॥ आत्मचैतन्यतादात्म्यं हरौ लन्धवती सती। भावयामास भजनं मातरं बलयोगिनी। अनादिश्रीकृष्णकान्तमात्रसंसर्गसंभृता ॥८३॥ ननर्त च क्षणं मना कान्ते भावभरा तदा ॥१०२॥ परब्रह्माभियोगेन ब्रह्मवद् व्यापिका तथा। इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने सर्वेश्वर्यमहाशक्त्यसंख्यचमत्कृतिभूता ॥८४|| बालयोगिनीगीतायां बालयोगिन्या मात्रे उपदिष्टस्य सर्वशव महाराशी सम्राशी समजायते । शनलम्यस्योत्तमब्रह्मरसस्य निरूपणमित्यादि- सिद्धदशावती पनी महामुत्तानिका यथा ।।८५॥ नामा नवदशोऽध्यायः ॥ १९ ॥ सिददशां परां प्राप्य तेनैव वर्मणा प्रिया । गोलोकं चाक्षरं दिव्यं वैकुण्ठं श्रीपुरं तथा ॥८६॥ श्रीनरनारायण उवाच- अव्याकृतं चामृतं च धामन्यन्यानि यानि च । तत्र याति हरयोगात् स्वतन्त्रा रसवेदिनी ।।८७|| शृणु बद्रीप्रिये देवि ततः श्रीबालयोगिनी। सुष्टित्रयेऽपि सुगतिर्जायते पुनः स्वमातरं प्राह यत्तददामि ते तथा ॥१॥ कृष्णभामिनी। उपासनां कल्याणदं हि विज्ञानं सर्वकृत्त्वं हरेः सदा ॥८॥ परब्रह्मरसास्वादनदायिनीम् । आत्मनः किरणं यद्वन्मनोऽन्तःकरणं तथा ॥२॥ हरेः सतां चरित्राणि दैहिकानि पराण्यपि। मानसी प्रतिमां कृत्वोपासीत मनसि प्रभुम् । सकामानि तथा यद्वा कामनावर्जितान्यपि ॥८९|| अविकृतं मनस्तद्वै यत्कृष्णे चानुसंहितम् ॥ ३॥ दिव्यान्येव सदा मोक्षप्रदानि पावनानि तदेव बोध्यं परमभागवतसतां मनः। अमायिकानि सर्वाणि प्रत्यक्षस्य हरेः सताम् ॥१०॥ आसक्तं यद्धरौ नित्यं शीतोष्णभाववर्जितम् ॥ ४॥ प्रत्यक्षो भगवानत्र सन्तः साक्षाद् भुवि स्थिताः । साधु मनस्तद्विशेयं कृष्णे निश्चलनिष्ठितम् । प्राचीनाऽव्ययधामस्थसनातनस्वरूपिणः ॥९॥ अखण्डस्नेहधाराव्यं कृष्णे विश्राममेति भवन्त्येवेतिमाहात्म्यज्ञानं यस्यास्त्विहास्ति सिद्धवद् यदिवद्योगिजनवन्मुक्तवन्मनः । सा प्राप्ता प्राप्ता परमब्रह्मचिन्तामणिं हि शाश्वतम् ॥१२॥ वधूवत् कान्तवद्यच्च निजेष्टतमवत्तथा ॥६॥ कल्याणं परमं तस्या जायते ज्ञानयोषितः। यन्मनो वर्तते कृष्णे यत्स्फूर्ति विदधाति यत् । लक्ष्यं धामाऽक्षरं यस्याः प्राप्यो यस्याः पतिः प्रभुः ॥१३॥ यन्मग्नं यत्स्मृतेर्हेतुस्तदभुते हरेः रसम् ॥ ७॥ राज्यं कृष्णरसाऽवाप्तिः प्रजा मुक्तानिकागणाः। निर्वासनं मनो नित्यं निर्वासनहरिस्थितम् । आनन्दः श्रीकृष्णसंगे किं तस्या ननु शिष्यते ।।९४॥ हरेः सतां सेवया च वासना लीयते द्रुतम् ॥ ८॥ हरिं विना न लोभोऽस्ति परत्र वा निजात्मनि । सेवायां किंकरी भूत्वा राज्यपि वर्तते तु या । यावच ब्रह्मलोकेषु वैभवेष्वपि कश्चन ॥९५॥ दीनाधीनसमा दासी प्रसादं विन्दति प्रभोः ॥९॥ यन्मनो न भवेलग्नं सा चैकान्तिककोटिगा। भगवतः सतां चापि रुचेरविषयं तु यत् । साध्वीं पदवीं चोत्कृष्टतमां साऽधिगता यतः॥१६॥ न कर्तव्यं भवेद् यस्याः कर्तव्यं कृष्णरोचकम् ॥१०॥ साध्व्यास्तस्या ब्रह्मपन्याः पूजां कुर्वन्ति देवताः । अन्तरायकरं कृष्णसेवायामिष्टमित्यपि । हरेयोगेन सा प्राप्ता बलौकिकचमत्कृतिम् ॥९॥ त्यक्तव्यं च भवेद् यस्या हरेः प्रसादमृच्छति ॥११॥ चिन्तामणिः कृष्णनारायणस्तस्याः करे स्थितः । गुरुवपितृवन्मातृवभूमिपालवत्तथा तेन श्रीकृष्णभगवत्प्रेमरस समभुते ॥९८॥ हरिः प्रसनतामेति शिष्यायां या हि रोचिका ॥१२॥ यत् ॥५॥ वै। ।

·कतिष्यसन्तानः सदा। कृष्णरसं भेयसे या सतां प्रसन्नताथै यतते एवं नैष्कर्म्यमासाद्य निष्कामं कृष्णमर्जयेत् । दयात्यागी कृष्णसेवोपासनायां क्षतिप्रदौ ॥१३॥ उपासीत पति कृष्णं क्रियया सेवयेहया ॥३२॥ दयात्यागौ ततो मन्दीकृत्याऽपि माधवं भजेत् । स्नेहभक्त्या भावनया निजार्पणविधानया। पुष्पभंगारहारायः प्रसादयेत् प्रियम्पतिम् ॥१४॥ आसक्त्या प्रज्ञया वासनयाऽऽत्मार्पणचिन्तया ॥३३॥ शय्याभोजनपानाद्यैः तोषयेन्माधवीपतिम् । प्राणार्पणप्रकारेण रसेच्छाचिन्तनेन सर्वस्वार्पणदानायैः रामयेल्ललितापतिम् ॥१५॥ साध्वीधर्मविशेषेण तथाऽभ्यासेन चार्जयेत् ॥३४॥ सर्वेन्द्रियान्तःकरणैरुपासीत श्रियाः पतिम् । कृष्णं कृष्णसतां सत्संगसद्रसम् । देहेन गुणधर्माद्यैः प्रसादयेजयापतिम् ॥१६॥ काणीनां च समस्तानां रसं दिव्यं समर्जयेत् ॥३५॥ भक्तान् प्रसादयेचापि सेवया चानुसेवया । सञ्चितानि समस्तानि प्रभौकान्ते विनिक्षिपेत् । भक्तानामपि भक्ता स्याद् या सा ब्रह्मरसाशना ॥१७॥ देहेन्द्रियादि कर्माणि श्रीकृष्णे निक्षिपेत् सती ॥३६॥ हरेः प्रसन्नताहेतुर्भक्तसेवाऽपि चोत्तमा । आत्मदर्शनकी स्यात् परमात्मविलोकिनी। भक्तसंपप्रसादौ च भत्तसेवा रसप्रदा ॥१८॥ हरेश्चरित्रगीत्याद्येश्योपासनादिभिस्तथा ॥३७॥ भूस्थापि साधुसेवायां रत्ता या साऽक्षरे स्थिता । स्मृत्या सन्ततया चापि कृष्णरसं समर्जयेत् । न रोगाः श्रीहरेः संगे विघ्नं कुर्वन्ति सेवने ॥१९॥ उपासीत हरि साक्षात्तच्चरित्राणि कीर्तयेत् ॥३८॥ सावधाना हरेर्नाम्नां वृत्तान्तस्य श्रवेऽपि च। नामाभिभजनं कुर्यात् कृष्णधर्म प्रपालयेत् । दृढासक्त्या दृढसंस्कारैश्च कृष्णमयी भवेत् ॥२०॥ कृष्णलीलामयी भूत्वा कृष्णब्रह्मरसं पिबेत् ॥३९॥ ब्राझी भूत्वा भजेत् कृष्णं वल्लभ स्वामिनं प्रभुम् । अखण्डवृत्ति श्रीकृष्णे समाधिना प्रवर्तयेत् । अक्षरातीतपुरुषोत्तम कारणकारणम् ॥२१॥ शूरवीरा भवेत् कृष्णे स्निग्धा माहात्म्यवेदिनी ॥४०॥ वासुदेवं भगवन्तं महापुरुषपूरुषम् । कृपापात्रं भवेचापि सेवया सा रसं पिबेत् । पितरं सर्वसृष्टीनां पति सर्वशरीरिणाम् ॥२२॥ कृष्णं विनाऽन्यतुच्छार्थे स्नेहो माया हि तां जयेत् ॥४१॥ साक्षिणं कर्मिणां चान्त प्रकाशकं गुणात्मनाम् । कृष्णाज्ञां संवहेन्मूर्ना माया तस्या लयं ब्रजेत् । उत्तमं च विशेषं च पुंसां सर्वावतारिणम् ॥२३॥ धनदे पुत्रदे लोके प्रतीतिर्जायते द्रुतम् ॥४२॥ स्वामिनं ब्रह्मपुरुषैरुपासितपदाम्बुजम् । सा प्रतीतिहरौ कृष्णे यस्याः सा प्रकृति जयेत् । सेवेत कम्भरानन्दं बालकृष्णं नरायणम् ॥२४॥ स्वभावं स्वं च सा त्यक्त्वा श्रीकृष्णे प्रविशेत् सदा ॥४३॥ कृष्णे सम्बन्धमुत्कृष्टं कुर्यात् सञ्जीवनी लता। जीवात्मनो हरौ तत्र तादात्म्यं स्नेहसंभृतम् । अमृतावल्लिका यच्छिना सक्ताऽपि जीवति ॥२५॥ दिव्यं वै बन्धनं कृष्णे जीवति ॥२५॥ दिव्यं वै बन्धनं कृष्णे प्रवेशो रटनात्मकः ॥४४॥ वटद्रुवत् प्रकुर्याच स्नेह श्रीमतिवल्लभे। कृष्णं विना महादुःखविपन्नदिवसान् नयेत् । जटां स्वस्मात् समुद्भाव्य शाखामूलोऽपि जीवति ॥२६॥ कृष्णेऽनादौ परे नारायणे तादात्म्यमाप्नुयात् ॥४५॥ तयेन्द्रियादिविषयैः स्नेह कृत्वाऽपि माधवे। देहान्ते वा सदेहे वा कृष्णकान्तेतिभावयेत् । जीवेत् प्राणमर्पय्य सा कृष्णरसमभते ॥२७॥ अन्तदृष्टया हरौ कान्तेऽपरोक्षानुभवो भवेत् ॥४६॥ कृष्णं कुटुम्बिनं नैनं निग्धं स्निग्धं सर्वार्थपूरकम् । तेन ब्रह्मरसश्रेष्ठसुखचैतन्यमापतेत् । शात्वा धृत्वाऽप्रगं कृत्वा विहरेद् ब्रह्मभूमिषु ॥२८॥ कृष्णनारायणः साक्षात् स्वरसं वै समर्पयेत् ॥४७॥ ध्यात्वा साक्षाद् बालकृष्णं संकीर्त्य गुणगायनैः । सदा सा कृष्णवामांगी रहस्यं परमं लभेत् । आसेव्य हृदये कान्तं रहोरसं समर्जयेत् ॥२९॥ जगत्स्थित्यै भक्ततृप्त्यै वर्तते भुवि माधवः ॥४८॥ स्मृति कुर्याच्छीकृष्णचक्रिणः। अनादिवासुदेवोऽपि कृष्णो नारायणः प्रभुः। प्रसन्नता हरेः श्रेष्ठामासादयेत् प्रसेवया ॥३०॥ धर्मार्थकामनाचेष्टाः कृतवान् प्रकरोत्यपि ॥४९॥ निष्कामतां प्रालयेच कृष्णार्थकतनिश्चया । नोवा गायन्ति शृण्वन्ति तास्ते मुच्यन्त एव ह। सर्वखार्पणरूपा सा श्रीकृष्णे सर्वकामना ॥३१॥ मायाया बन्धनात् पापात् प्राप्नुवन्ति परं पदम् ॥५०॥ या सदाऽन्तःकरणे

·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के
चन्म कर्म रतिः कामो मूर्तिचेष्टा क्रिया हरेः । आत्मकल्याणपरमब्रह्मानन्दसुखैषिणी
मूर्तिदिव्या मोक्षदा च सर्वे कृष्णस्य मोक्षकृत् ॥५१॥ हरेः सतां प्रसादं वै सेवया सर्वथाऽर्जयेत् ॥७०॥
श्रीकृष्णपरमब्रझोपासना विदधीत
या।
हानि वृद्धि हि लोकानां दृष्ट्वा यो न विशोचति ।
रदप्रतीतियुक्ता सा वधूटीः स्यात् परेश्वरी ॥५२॥ भजते श्रीहरि दिव्यः सत्पुरुषः स कृष्णवत् ॥७१॥
सतां सेवापरा साध्वी भवेत् काणी जनार्दनी । एकान्तिकं महाभागवतं धर्म समाभितः।
मसापराधनिरपेक्षिणी
कृष्णाद्यपेक्षिणी ॥५३॥ अभावस्तादृशानां तु यस्याः सा मृतसहशी ||२||
सतां सेवाऽपेक्षिणी श्रीकृष्णरसभागिनी। विन्दत्यत्र न सौख्यं स्वं कयं ब्रमसुखं लभेत् ।
महासुखाब्धिममा सा सम्मानार्थी रमा यथा ॥५४॥ महापापाऽपि या नारी सतां गुणं प्रसन्नताम् ॥७३॥
भवत्येव
सदा सेवागुणग्रार्थनावती। सेवां चाशं प्रगृह्णाति सा पूताऽप्यक्षरं व्रजेत् ।
दण्वव्यप्रणामादिपरा
साध्वादरान्विता ॥५५॥ सतां योगेन पापानि प्रणश्यन्ति द्रुतं त्विह ।।७४॥
अशातद्रोहशान्त्यर्थ
दीनवत्मार्थनापरा। इन्द्रियाणि शरीरं च मन आत्मा मतिस्तथा।
कृष्णप्रेमातिममा
साध्वाशीर्वादपात्रिणी ॥५६॥ दिव्यान्यत्र प्रजायन्ते परमोक्षकराण्यपि ॥७५॥
भाग्यं महत्तम नै सेवायां मन्यते सताम् । अखण्ड
शाश्वतं .
कृष्णस्वरूपं सत्समागमे ।
हरे प्रसन्नतार्थ निजकल्याणहेतवे ॥५७॥ स्थित्वाऽज्य
स्थित्वाऽयं परमब्रह्मरसावाप्त्यै स्त्रिया ततः॥७६॥
सर्वस्वं संप्रदायैव ब्रझरसं समश्नुते । कृष्णवत् कृष्णभक्तानां मिथो भक्तः सुमाननम् ।
प्रतिगोपिसमरूपो ददाति वं परम् ॥५८॥ कर्तव्यं चापि बोद्धव्यं माहात्म्यं सेवनं तथा ॥७७||
कोट्य दामपत्नीनां प्रतिरूपो
बभूव यः।
कृष्णनारायणसनाद् भक्ता भक्तानिकास्त्विह।
विवाहे च रतौ वासे रहस्ये रससम्प्रदः ।।५९॥ दिव्यास्ते आक्षराः सन्ति मुक्ता निर्गुणभावनाः ॥७८||
अनादिश्रीकृष्णनारायणो
गोपालनन्दनः। पावना: सर्वलोकानां सेवनीया यतो मियः।
अक्षराधिपतिः स्वामी कान्तः श्रीकम्भरात्मजः॥६॥
मोक्षदास्ते प्रसन्नाः स्युः कृष्णस्तेषु विराजते ॥७९॥
स्वामिनीभीमहालक्ष्मीलालितो माधवीपतिः।
राधारमाद्या भक्तासु विराजन्ते सदा त्रिषु ।
कोटिमुक्कानिकास्वामी प्रत्यात्मान्तरतत्पतिः ॥६॥
अनादिश्रीकृष्णनारायणो नरेषु
राजते ॥८॥
सर्वकामप्रदस्तस्य योगस्था रसमश्नुते । प्रसादनीयाः सततं कृष्णवच्छ्रीर्यथा मिथः।
स्निग्धां मुग्धां वियुकां न कदाचित् कुरुते प्रभुः ॥६॥ प्रसादेन हि लभ्यन्ते परखमरसाब्धयः॥८१||
गुणातीतां निजसत्तामात्ररूपां समुत्थिताम् । उपासना हरेथद्वत् तथा सतां सदा शुभा ।
निर्गुणां ब्रह्मरूपात्मप्रीति सा माधवेऽश्नुते ॥६३।। भक्तानां चापि कर्तव्या ब्रह्मानन्दस्ततो भवेत् ॥८॥
यस्याः सतां भगवतः संगो वा दर्शनं पुरा । निजानन्दरसं भुंक्ते सहजानन्दसद्रसम्।
जातं तस्या दिव्यभावो ब्रह्मभावः सदा भवेत् ॥६४॥ कृष्णनारायणस्वामिरसं काष्णी
वधूः सदा ॥८३॥
नाऽस्या माया नैव रागो वासना न हरीतरा।
कृष्णमूर्त्यखण्डचिन्तावती साध्वी सखी प्रिया।
बदरीनाथरमणे सर्वथा वर्तन
भवेत् ॥६५॥ प्रेमपूर्णा
बालकृष्णस्वरूपैक्यगता
सती ॥८४॥
निरनमुक्तातुल्या
सा
प्रसन्नतापरा।
या कृष्णरससम्पूर्णा तस्यां कृष्णोऽपि सर्वदा ।
भक्तमसादमापना तत्परा परमे
पदे ॥६६॥ प्रसह्य वसति प्रेम्णा दातुं नैनं रसं परम् ॥८॥
कृष्णनारायणमूर्तिसचिदानन्दभोगिनी
साध्वीमध्ये
रमा चास्ते रमायां भगवानपि ।
सतां प्रसादमासाद्य मुंक्ते घामाऽक्षरे सुखम् ॥६७॥
महानन्दरसस्तत्र कृष्णे नित्यं विराजते ॥८६॥
अमिचन्द्रार्कविद्युनिः प्रसादिता हि साधवः। रसे प्रेमसखी चास्ते प्रेमसख्यां तथा हरिः।
ततस्ते संप्रकाशन्ते सदैव सुखिनो दिवि ॥६८॥ एवमैकाम्यमेवाऽस्ति सखीकृष्णरसात्मनाम् ||८७॥
रामः सन्तस्तोषणीया ब्रह्मरसातिहेतवे। साध्वी कृष्णमयी यत्र जन्म गृहाति सुन्दरी ।
ते सन्ति नमचैतन्यरसपूर्णां हरौ स्थिताः ॥६९॥
स्थिताः ॥६९॥ तत्प्रसूरतगृहं तस्या धन्याः कुटुम्बिबान्धवाः ॥८॥

·विष्यसन्तानः परा। भवायुता ततो तं ब्रह्मवित्साधुसंगेन बातेयं शायते भोगाः सर्वे विलासाच कामाच सम्पदोऽपि च । अनादिभीकृष्णनारायणसाक्षात्प्रदर्शनम् ॥८९॥ विभूतयः लियो दास्यो युज्यन्ते परमात्मनि ॥५॥ चिन्तनं सुरणं ब्रमवित्सता संगमाद् भवेत् । बने वासो विवासाश्च जटित्वं चाऽवमानिता। लाभो मानुषदेहस्य नान्यो होतिमन्तरा ॥९०॥ काषायकृष्णवेषित्वं युज्यन्तेऽपि परात्मनि ॥६॥ सन्द्रियाणि साधूनां हरेः सेवार्थकानि च । आभमाथापि वर्णाश्च युज्यन्ते श्रीरमापतौ। तत्पराणि सदा यस्याकान्तिको हि सा भवेत् ॥९॥ ततो नारी प्रसेवेत परेश्वरम् ॥ ७॥ मुख्या सा हरिभक्तासु राधा लक्ष्मीः प्रमौ यथा । सर्वधर्माश्रयं ज्ञात्वा श्रीकान्तं कम्भरासुतम् । एकान्तं कृष्णकान्तस्य यस्या रसाय रोचते ॥९॥ अल्पप्रा तु गृहीयात् स्वां तु पण्डितमानिनीम् ॥८॥ यस्याः कृष्णस्वरूपस्याऽऽकारस्य दिव्यता मता। निदोषां च बहु च परेशं बुदिवर्जितम् । सतां च दिव्यता यस्याः साऽभुते कृष्णसद्रसम् ।।९३॥ सर्वकर्तारमात्मानं सर्वकी परेश्वरीम् ॥९॥ यथा नद्यः समुद्रेषु यथाऽनो तु पतंगकाः। लक्ष्मीपति बदरीशं ललितेशं तु किंकरम् । शूरा रणेषु सत्यब पत्यो कृष्णे तु गोपिकाः ॥९४॥ शेषादिवन्दितं कृष्णं तथा वृथाभिमानिनम् ॥१०॥ लीनाः सर्वस्वहोमाब भवन्ति हि तथा हरौ। निगमागमवन्ध तुच्छचेष्टादिकारिणम् । एकरसे परिपूर्ण ब्रमात्मनि परेश्वरे ॥९५॥ एवं दोषान् हरी कृष्णे समुद्राव्य वदेदृणाम् ॥११॥ लीना या चाक्षरी भत्ता दिव्या स्त्री पुरुषोत्तमी। सा तु धर्मान जानाति धर्ममूर्ति न विन्दति । अखण्डिताऽतिस्नेहा निःसीमप्रीतियोजिका ॥९६॥ परमेशं मनुते मनुते कर्मचारिणम् ॥१२॥ सर्वद्रवाभियोगा सर्वथा कृष्णसंश्रिता। एताहशी मोहवती ब्रह्मरसं न विन्दति। लभते चाभुते कृष्णकान्तरसं तु शाश्वतम् ॥१७॥ विन्दत्येवाऽरसं कष्टं याम्यकृतं तु दक्षिणे ॥१३॥ आत्मसत्तास्वरूपेण वर्तमाना प्रभापतौ। सत्संगेन वशं याति प्रभुः कृष्णनरायणः । मर्यादयाऽतितादात्म्यमापना लभते रसम् ॥९८॥ हरौ सत्सु च साध्वीषु त्वात्मबुद्धिः सदा शुभा ॥१४॥ इत्युक्त्वा बद्रिके तावद्विरराम हि सा क्षणम् । यस्याः प्रजायते प्रीतिजननी सार्वकालिकी। माताऽप्युपासनायोगाद् ब्रह्मरसेच्छुकी प्रभूत् ॥१९॥ सैव वशं हरिकृष्णधवं करोति कामिनी ॥१५॥ बालयोगिनी बालेशं बाळकृष्णं बळीश्वरम् । आत्मबुदिर्यथा देहे नार्यों पत्यौ च मन्दिरे । बालरसात्मक प्राप्य मोदते मातृसन्निधौ ॥१०॥ भवने प्रतिमायां निजजनादिषु ॥१६॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने पुत्रे च विषये स्वष्टे तयेन्द्रिये मुखे शुभे । बालयोगिनीगीतायां श्रीकृष्णकान्तोपासनया रूपे भोगे विलासे च तथा यस्या हरी प्रभौ ॥१७॥ सैव पाति तद्रसावासिरितिनिरूपणनामा पिबत्यपि मुहुर्वधूः। विंशोऽध्यायः॥२०॥ सैव कृष्णं वशं सम्पादयत्येव न चेतरा ॥१८॥ या भाविनी कृष्णकान्ता तस्याभेष्टापि वैष्णवी। श्रीनरनारायण उवाच- देवाभिगमनं नित्यं कृष्णदर्शनमन्वहम् ॥१९॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि सदा मे सहचारिणि । कृष्णनारायणवार्ताकथारसातिमोदनम् ततः भीमातरं प्राह यं धर्म बालयोगिनी ॥१॥ सतां समागमे वृचिस्तीर्थवासो विशेषतः ॥२०॥ त्यागिनीनां वृषा ये च योगिनीनां च ये वृषाः। कृष्णभक्तेषु रमणं शयनं कालयापनम् । गृहिणीनां पूषा ये च तेऽनुयन्ति परेश्वरे ॥२॥ निर्भीकत्वं मायिकेषु तयौदासीन्यमन्वहम् ॥२१॥ साध्वीनां ये वृषाः प्रोक्ता दासीनां चापि ये वृषाः। तुल्यता कृष्णमिन्नेषु कृष्णे विशेषता सदा। वधूनां किंकरीणां ये तेऽनुयन्ति जनार्दने ॥३॥ साररूपं तु यत् काणे तदन्यत् सारवर्जितम् ॥२२॥ योमन्ते ते वृषाः सर्वे सर्वात माधवीश्चरे । सतां प्रसनतार्थ च क्रियाः सर्वाः प्रचेष्टनम् । सर्वधर्माश्रये कृष्णनारायणे सुपर्मिणि ॥४॥ हरे स्वरूपचिन्तव गुणगानं हरेस्तथा ॥२३॥ कृष्णरसं

·५८
* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के
तत् ॥२४॥ सर्व
नैनं
वै॥५१॥
विद्यते ।
हर्य कृतसर्वस्वं हयर्थे जीवनादिकम् । मनाक् वा कृष्णसंयुक्ता दिव्यतां याति तत्क्षणात् ।
श्रृंगाररूपसौन्दर्य हर्य सर्वमेव
योजये कृष्णसेवादिकर्मसु ॥४३॥
यस्या एवं सदा वृत्तं माविनी सा हरिप्रिया । वर्तेत
श्रीकृष्णनारायणकान्तपरायणा ।
परब्रह्मरसवेत्री नारायणी रमानिभा ॥२५॥ सा श्रीराधारमातुल्या
जायतेऽत्रैव
माधवे ॥४॥
अन्ते
पक्कदृढमूला
परब्रह्महदंगता। पातिव्रत्येन
तथा खात्मनिष्ठाऽतिशोभिना।
प्रीतिर्यस्या हरौ प्राता विश्रान्ति सा रसाशना ॥२६॥ दास्येन याऽपि सेवायां वर्तते साऽक्षरप्रिया ॥४५॥
यत्राऽऽवरणं नास्त्येव ब्रह्मसत्तात्मवर्तने । प्रकाशमानां सततं ब्राझी चाऽक्षरसनिमा ।
निरावरणा तद्योगाद् ब्रह्मनारायणी भवेत् ॥२७॥ ब्रह्मभावे निजे रूपे परब्रह्म प्रपश्यति ॥४६॥
अन्यत्त्यागवती साध्वी रोधकस्य विसर्जिनी। अतः कृष्णेतरत् सौख्यं विषवद् भासते सदा ।
प्राणेशस्याऽभियाना कल्याणादेशशायिनी ॥२८॥ कृष्णसंगे भवेच्छान्तिरितरत्र तु
तापनम् ॥४७॥
संगिनीनां सखीनां श्रेयसे यत्नोपदेशिनी। कृष्णसंगिसतां संगे चाश्रये शान्तिरस्ति
स्वेष्टस्वामिचरित्राणां गायिका चोपदेशिका ॥२९॥ कृतार्थता सतां
संगैहरेः संगैविशेषतः ॥४८॥
सतां हरेश्व कैकये वेत्ति श्रेयो निजं परम् । सेवयाऽपि महामोक्षो भवेत् प्राकृतयोषिताम् ।
यस्याः सन्त्यधिकाः सन्तः श्रेष्ठा ब्रह्मादितोऽप्यति ॥३०॥ कृष्णसत्तावतीनार्या
कृष्णसत्तावतीनार्या मायाकालभयं न
वै॥४९॥
हरेः सतां सुयोगाद्वै नान्यच्छ्रेयः परं मतम् । सतां सत्तावतीनार्या वासनाबन्धनं
न वै।
महापुण्यवतीनां च सेवायोगं करोत्यपि ॥३१॥ आत्मनिष्ठावतीनार्याः पुनर्जन्मभयं न
वै॥५०॥
स्नेहः सत्सु यथा पल्या पत्यौ पुत्रे च मातरि । हरेः प्रीतिमतीनार्या मृत्युपाशो न विद्यते।
सहोदरे च पितरि गुरौ देहे धने तथा ॥३२॥ भक्तसेवावतीनार्या निरयाणां
भयं
न
कारयित्री हरौ सत्सु स्नेहं सा रसपात्रिका | सतां दर्शनकास्तु व्याध्याधिभीन
कृतार्था सा नित्यसत्ता स्निग्धा भवति भामिनी ॥३३॥
सन्ति ब्रह्मरूपा ब्रह्ममूर्तय उत्तमाः ॥१२॥
पूर्वभवादिभिः साधोईरेः
सेवापरायणा।
तेषां सेवासमं पुण्यं मोक्षो वाऽन्यो न विद्यते ।
पुनर्भवं प्रसादार्थ सेवार्थ संगतेच्छया ॥३४॥
बलेच्छा यदि वर्तेत सेवनीया हि साधकः॥५३॥
भजमानां न लोकानां विक्षेपाः पीडयन्ति ताम् ।
स्वरूपाः श्रीहरेः
सन्तोऽवताराः श्रेयसांप्रदाः।
हरेवियोगविक्षेपाः सतां वियोगरूपिणः ॥३५॥ परोऽनादिकृष्णनारायणः श्रीमाधवीपतिः ॥५४॥
पीडयन्त्येव तां भक्तां ब्रह्मरसपरायणाम् ।
स्वामी सर्वावताराणां मुक्तानां ब्रह्मणस्तथा।
स्वयं श्रुत्वाऽवमानादि स्वेष्टस्य च सतामपि ॥३६॥
स्वामिनीनां च शक्तीनामीश्वरीणां च कारणम् ॥५५॥
उद्वेगं हृदये जे प्राप्नोति स्वावमानवत् ।
वासुदेवादयो व्यूहाः श्रीकृष्णाद्यास्तु पूर्णकाः ।
भुत्वा मानं सतां चापि मोदते सा हरिप्रिया ॥३७॥
आवेथाः पर्शरामाद्या अंशाः
पृथ्वादयस्तथा ॥५६॥
साधुस्वाम्यपराधाद्यसहमाना
हरिप्रिया ।
सनकाद्याः कलाश्चापि सूर्याद्याश्च विभूतयः।
शिरो दत्वाऽपि कान्तस्य कृष्णस्य रखने स्थिता ॥३८॥
नारायणाथ विभवा अर्चास्तु शक्तिमूर्तयः ॥५७॥
कृष्णनारायणे भावे निम्नगा न
सर्वे ते ब्रह्मदेहा वै परब्रह्मोद्भवाः शुभाः।
कदाचन।
असंशया हरेः कार्ये घुपस्थिता च
या भवेत् ॥३९॥ परखझसमाः सेव्याः परब्रह्मरसातये ॥५८॥
सपतीनां सखीनां स्नेहपक्षाभियोगिनी। सर्वे ते पूर्णसुखदाः संभूताः सुखसद्रसैः।
हर्यार्पितसर्वस्वा मस्तकं स्वं ददात्यपि ॥४०॥ परब्रह्मानन्ददास्ते सेव्या योषिनरादिभिः ॥५९॥
भाशं प्राप्याऽविचायव करोति सर्वथा
तथा। मोक्षदास्ते मता: सर्वे
सर्वकामप्रदास्तथा।
परब्रझरसास्वादा द्रुतं सा जायते सखी ॥४१॥ दिव्यानन्दप्रदाः
सर्वे
मायापारकरास्तथा ॥६॥
देहेन्द्रियान्तःकरणरात्मना क्रियया हि सा। तेषां सर्वावताराणां धारक: पुरुषोत्तमः ।
कृष्णार्पणविधाना वै द्रुतं चामोति तद्रसम् ॥४२॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणो
गोपालनन्दनः ॥६॥

·* तिच्यसन्तानः
५९
परत्र
न
कोट्यर्बुदान्जकान्तानां कान्तः श्रीकम्भरात्मजः। यस्याः सतां भगवतः साक्षात्यासिरिहाऽन्ति वै।
स्वाऽक्षरपरधामस्थो राजाधिराजशासनः ॥६२॥ तस्यास्तेषां कथागानैः स्मृत्या कालस्य 'निर्गमः ॥८॥
ददाति दर्शनं सृष्टौ यत्रेच्छा
यत्रेच्छा भक्तपूरणी। व्यवस्थाऽतीतचैतन्यात्मकात्मनो
निजस्य
वै।
अनादिसर्वसिद्धयायः सर्वाश्चर्यप्रपूजितः ॥३॥ ब्रह्मरूपस्य साक्षात् स्याद् दर्शनं कृष्णमिश्रितम् ॥८॥
अनन्त चमत्कारेशो
युगपत्सर्वरूपधृक् । कृष्णवजायते धाग्नि लोकेऽप्यत्र न संशयः।
कोट्यर्बुदान्जमूर्त्यात्मा सर्वयोगकलानिधिः ॥६४॥
अनादिश्रीकृष्णनारायणस्य
चरणाश्रये ॥८॥
रसिको रसिकानां
सः त्यागिनां त्यागवर्तनः ।
अत्र
सर्वत्र वसति राधिका यथा ।
शानिनां
ज्ञानदश्चापि
सर्वमानसपूरकः ॥६५॥
स्वामिनी जायते
तत्र सेविकाऽनुग्रहाद्धरेः ॥८॥
सर्वबलच्छलकलामायाजालफलार्थकृत्
यावन्तं च
महिमानं जानाति परमात्मानः।
सर्वोपरिस्थितः शास्ताऽनादिस्वामिनरायणः ॥६६॥ सुखसामर्थ्यशोमाभिप्रतापरूपसद्गुणैः
॥८५॥
निर्मोहो देहिदेहेषु बलौकिकप्रतापवान् ।
तावत्समर्था भवति कार्णी नारायणी यथा ।
भक्तसेवां
प्रेमयुक्तामङ्गीकर्तु
कृपावशः ॥६७||
तथापि श्रीहरेः पत्युः सामर्थ्यांदेरसीमता ॥८॥
भक्तदत्तान् विषयोत्थान् भोगान् भुक्ते पतिर्यथा । अपारता महैश्वर्यसौन्दर्यादेस्तु माधवे।
अशा दोषान् कल्पयन्ति मन्वते सक्तमेव तम् ॥६८।। असंख्यकोटयः सन्ति मादृश्यो भगवत्रिभाः ॥८७॥
प्राकृतं मानवं
यद्वत् खला महिमवर्जिताः। प्राप्ताः कृष्णसकाशात् ता गुणैश्वर्यप्रभादिकम् ।
एषा भ्रान्तिश्च माया च तादृशानां हराविह ॥६९॥ तथापि महिमा
तथापि महिमा पत्युश्वापारो विद्यते सदा ॥८८॥
शानं श्रीहरेर्यद्वै प्रत्युताऽभावदर्शनम् ।
लेशोऽपि न्यूनभावो न विद्यते परमात्मनि ।
ब्रह्मस्थितिसमापना
ये त्वात्मदर्शिनो जनाः ॥७०॥ सामर्थ्यगुणकर्मादिसौन्दर्यसुखदायिताः
॥८९॥
न मुह्यन्ति हरौ तत्र जानन्ति परभावनाम् ।
कल्याणधर्मयोगाच
भवन्त्यनन्तसंख्यकाः।
नापि मुह्यन्ति मायायां कुतो मोहो हरेस्तदा ॥७॥ हरेस्तैर्गुणलेशैश्च भजनैश्च हरेः
परे ॥९॥
निलेपः सर्वदा चास्ति
हरितुल्याः प्रजायन्ते घनन्तादवैष्णवाः।
कृष्णनारायणः प्रभुः।
सर्वभोक्ताऽप्यभोक्ताऽस्ति पावनः पावको यथा ॥७२॥
तथापि
नाणुमात्रश्रीहरिप्रतापसद्गुणाः ॥११॥
नार्यः पवित्रा जायन्ते तद्भोगैगोंपिका इव । न्यूनतां संवजन्त्येव परिपूर्णतमस्ततः।
नराः पवित्रा जायन्त सत्संगात्तस्य सर्वथा ॥७३॥ अगाधाऽपारसीमादिसंख्याऽतछेदवर्जितः ॥९२॥
एवंविदो नरा
भक्ता भत्तानिकाच सर्वशः।
वर्तते श्रीकृष्णनारायणः भीपुरुषोत्तमः।
शनैकान्तिकताऽनन्यदास्यभक्ता
मता: सदा ॥७४||
भजनेन गता धानि तत्समा अपि योषितः ॥१३॥
तादृशानां कृते कृष्णो ब्रहारसान् सुशाश्वतान् ।
अपारतां विदित्वैव सेवन्ते सेविकाः सदा ।
प्रवर्षयति मूर्तिस्थान् प्रपाययति चाश्रितान् ||७५॥ दास्यः सदा प्रवर्तन्ते
ब्रह्मरसान् प्रमुखते ॥१४॥
कृपा मुख्य साधनं हरेझरसाप्तये। एवं किं बहुनोत्तेन प्राता साधनकोटिभिः।
आभयः साधनं चापि प्रपत्तिः साधनं परम् ॥७६।।
साध्यं कान्तं बदरीशं माणिक्येशं सतां पतिम् ॥१५॥
अनन्यभावना चापि हदोपास्तिश्च साधनम् ।
भवामीति चान्यन्मे प्राप्तव्यमवशिष्यते ।
आशाप्रपालनं चापि सेवा स्नेहश्च साधनम् ॥७७॥
विधेयं शिष्यते नैव विवाहितायाश्चक्रिणा ॥१६॥
माहात्म्यज्ञानमेवापि स्मरणं निरन्तरम् ।
सर्वे कामाः समाता मे मातः श्रीबालमाधवे ।
सर्वस्वार्पणमेवाऽपि विश्वासो न्यास इत्यपि ॥७८॥ ततोऽहं
सर्वदा दासी कृष्णस्य
बालयोगिनी ॥९॥
दास्य
शुश्रूषणं पातिव्रत्यं
साधुत्वमित्यपि । बदरीशी तापसी ब्रह्मशीला परेश्वरी।
पत्नीत्वं स्वामिनीत्वं च प्रेमभावाभिषजनम् ॥७९॥ भवामि श्रीकृष्णनारायणकान्तरसात्मिका ॥९८॥
कृष्णेशितानुसरणं सतां प्रसन्नतादिकम् । रसं विन्दामि तस्यैव जाताऽपि तव पुत्रिका ।
साक्षात् सतां सुसत्संगो हरेमरसप्रदः ॥८०॥ वरदानप्रपूर्त्यर्थमिहाऽहं
समुपागता ॥९९॥

·६० श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता न कृष्णार्धाऽहं कृष्णकान्ता ललिता माणिकी यया । कटिदानं च कृष्णार्थ कृष्णांके स्वासनं व्यपात् । राधा लक्ष्मीः माधवी च यथा कृष्णस्य वै प्रियाः॥१०॥ रति प्रीति परासक्ति कामना हरयेऽकरोत् ॥५॥ भज मातस्तथा तं श्रीकृष्णनारायणं प्रभुम् । हावान् भावान् प्रमोदाथ चेष्टाय हरये व्यधात् । इत्युक्त्वा सा कन्यका स्वां मातरं तु सुरेश्वरीम् ॥१०१॥ संकेतान् मौनिनिर्देशान् कियार्थान् हरयेऽकरोत् ॥ ६ ॥ विररामाऽधिकवाण्यै कृष्णनारायणस्मृतिः। भोजनं शयनं पानं विहारं हरये व्यधात् । ततः सुरेश्वरी कान्तं निकामदेवमाह तत् ॥१०२॥ भंगारं शोभनं रूपं दिव्यतां हरयेऽकरोत् ॥ ७॥ पुत्रीयं बदरीदेवी माणिक्या चाक्षरे स्थिता । सम्मान केशप्रसाधनम् । अनादिश्रीकृष्णनारायणपत्नी परेश्वरी ॥१०॥ वेषं भूषाः सुगन्धं च रचनां हरये व्यधात् ॥८॥ पुत्रीरूपा गृहेऽस्माकं प्रजाताऽस्ति नरायणी । माला हार मणि रत्नं तैलं सानं सुचन्दनम् । नान्यं चेच्छति विषय श्रीकृष्णकान्तमन्तरा ॥१०४॥ केसरं कुंकुम चन्द्रं पत्रिका हरये व्यधात् ॥९॥ तद्योगे चावयोर्मुक्ति विन्येव संशयः। अलतकं केशवेषं घम्मिलं कबरी लताम् । एवं विशाय विप्रोऽपि मुमुदे चामबद्धरिम् ॥१०५॥ तिलं तिलकं तिलकी चन्द्रिका हरये व्यषात् ॥१०॥ बालयोगिनी बाल्या बभूव ब्रह्मचारिणी। हास्यं नृत्यं च गमनं लीलां रमणं खेलनम् । सा त्वं श्री बदरीदेवि बदर्याश्रमवासिनी ॥१०६|| अंगस्वास्थ्यं मुशर्मि च नारायणाय सा व्यधात् ॥११॥ बद्रीप्रमे भवसि बद्रिका त्यागस्वरूपिणी। उद्वारं प्राणन निषदनं देहांगमंचनम् । स्मर सर्व तवैवेमं वृत्तान्तं परमेश्वरि ॥१०७॥ अंगुलिस्फोटनं तालीवादन हरये व्यधात् ॥१२॥ मम प्रेमरस: प्रातस्त्वया वै शाश्वतः सदा। गीति मिष्टस्वरं तालं बादनं चांगखर्चनम् । करोषि त्वं योषितां च मोक्षणं गीतयाऽनया ॥१०८॥ सन्धिवलयन वार्यानयन शाकरन्धनम् ॥१३॥ बालयोगिनी गीतां या नारी भोष्यति वै तथा । आस्तरणं तापशीतसहनं हरये व्यधात् । वदिष्यति हरौ स्नेहं विधास्यति वधूरिव ॥१०९॥ एवं सखीवयस्याभिर्वाल्यक्रीडनकादिकम् ॥१४॥ सा वंशं च धनं कीर्ति सुखं शाश्वतजीवनम् । काष्ठसमित्फलपुष्पपत्राहरणमित्यपि कान्तं कृष्णं परब्रह्म समवाप्स्यति धामनि ॥११०॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणकान्तार्थमानयत् ॥१५॥ चतुर्णा पुरुषार्थानां सिदिस्तस्या भविष्यति । सर्वाः भीहरयेऽकरोगात्मार्थमीवरी। ताम्बूलं प्राप्य कृष्णांऽके मोक्यत्यक्षय्यतद्रसम् ॥११॥ एवं व्यापारयोगांगं श्रीकृष्णार्ये व्यधात् सदा ॥१६॥ अथ द्वितीयं योगांगमालोचनं हरी व्यधात् । इतिभीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने आलोचनानि शानानि सर्वाणि हरये व्यधात् ॥१७॥ बालयोगिनीगीतायां शाश्वतबालयोगबमरसप्रद- दर्शनानि समस्तानि यावन्ति श्रवणानि धर्मादीनां निरूपणनामैकविंशति- स्पार्शनानि समस्तानि यावन्ति रासनानि च ॥१८॥ तमोऽध्यायः ॥ २१ ॥ प्राणजानि समस्तानि जाग्रत्स्वमकतानि श्रीनरनारायण उवाच- मूळसुषुप्सितुर्यादिप्रोद्भवानि व्यवादरौ ॥१९॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि ततः सा बालयोगिनी। प्रत्यक्षादीनि सर्वाणि प्रत्यभिज्ञानकान्यपि। क्रियायोगं समयं वै हरौ हरौ चक्रेऽतितन्मयी ॥१॥ धार्याकाराणि सर्वाणि यावन्ति करणानि च ॥२०॥ महायोग योजयामास माधवे। अनुमानानुमित्यादीन्यपि हरये व्यधात् । व्यापारान् कर्मरूपान् सा निदधे श्रीधवे घवे ॥२॥ उपमानं चोपमिति साहश्य शान्दमित्यपि ॥२१॥ तद्यथा निजदेह श्रीकृष्णशय्यावशं व्यधात् । आकांक्षावशसंसर्गज्ञानानि हरये व्यधात् । हस्तौ निनौ हरेः कण्ठाग्लेषणे समयोजयत् ॥३॥ अर्थापादनमेवाऽपि तर्क सिदि च निर्णयम् ॥२२॥ पादौ कृष्णाभिगमने कृष्णप्रदक्षिणादिषु। अनुपलम्ममेवापि संभावनां कृष्णार्थे सा म्यधानियां भीकृष्णकीर्तने व्यषात् ॥४॥ मानसं चिन्तनं प्रबोधनं तयाऽभिमाननम् ॥२॥ सा ·कतिष्यसन्तानः ६१ गुणानां गणनां चापि भावनां शुभवासिनीम् । देहो पशुद्धो भवति तस्माद् विवाह इष्यते । स्नेहं सुखं प्रमोदं च वाञ्छा यलं वृषं श्रुतिम् ॥२४॥ विवाहेन सदा शुदिः कन्यकानां प्रजायते ॥४३॥ वेगं चोपासनां भक्ति सेवां ध्यानं दयां कृतिम् । दीषिकायाः कुमार्यास्तु स्वर्गे विन्द्रसमास्थले । ग्रहणं स्मरणं हर्षे विहलतां प्रसञ्जनम् ॥२५॥ सभायां वर्तमानाया यदा समाविसर्जनम् ॥४॥ एवमालोचनान्यस्या हर्यर्थ वै सदाऽभवन् । भवत्येव ततः पथात् तस्या असनमुत्तमम् । अथ तृतीयं योगांगं जीवार्पण व्यधादरौ ॥२६॥ इन्द्रो मत्वा बशुद्ध वै कारयत्येव शोधनम् ॥४५॥ आत्मा यश्चेतनो देहे प्राणयोगेन जीवति । जलेन प्रोक्षणं कृत्वा शुद्धिं करोति देवराट् । जीवनं भोगसम्पत्तिभोगार्पण व्यधावरौ ॥२७॥ तद् विशाय ततः पृष्ठो दीर्घिकया सुरेश्वरः ॥४६॥ सुखमोदानुचैतन्य प्रकाशधात्मरूपकः। कथं मदासने चेन्द्र प्रोक्षणं क्रियतेऽन्यहम् । प्रकाशस्याऽर्पणं कृष्णे व्यधादै बालयोगिनी ॥२८॥ प्रत्युत्तरं जगादेन्द्रो भवती युवती बसि ॥४७॥ सचिदानन्दरूपो यो नित्यानन्दप्रपूरितः। अविवाहितकन्याऽसि पशुद्धाऽसि ततो न्वहम् । सचिदानन्दतां कृष्णे प्रार्पयत्सा तु बालिका ॥२९॥ अशुद्धमासनं तेऽत्र शोधयामि तु सिचनः ॥४८॥ आत्मनिवेदितां कृष्णकान्ते व्यधात्त योगिनी। यद्वा विवाहिता भूत्वा भव शुद्धिमती सुते । सावं सत्स्वरूपे वै चिद्भाव चित्सनातने ॥३०॥ मानव्यति रजोव्याता पतिशून्या पशुदिगा ॥४९॥ आनन्दं शाश्वतानन्दे चात्मानं परमात्मनि। पति प्राप्य विवाहेन शुदा त्वं संभविष्यसि । ब्रमतां पूर्णतां चापि ज्ञातृतां चेन्द्रतां निजाम् ॥३१॥ विवाहाख्यस्तु संस्कारः पतिना च समागमः ॥५०॥ शास्तृत्वं राजतां चापि कृष्णे बाला समार्पयत् । कन्यानां देहराद्धयर्थ ब्रह्मणा तु विनिर्मितः। अथ तुर्य परब्रह्मरसभोगात्मक सुखम् ॥३२॥ तद् याहि कृतशुदिस्त्वं भव शुद्धासना सुते ॥५१॥ योगांग कृष्णनिर्वाण कृष्णानन्दरसाप्लवम् । इत्युक्ता सा महेन्द्रेण कृत्वा विवाहमात्मनः। परब्रह्मरसाऽऽभोग कृष्णतादात्म्यसंभवम् ॥३३॥ ऋषिणा स्वेष्टयोग्येन ततः शुद्धासनाऽभवत् ॥५२॥ अखण्डाऽसीमसंभोगाऽऽनन्दास्वादसुखोत्तमम् तत् त्वं कन्ये बालिके त्वं वरं कृष्णं पतिं प्रभुम् । स्वादकतानतामू तदात्मकसमाषिताम् ॥३४॥ विधिना तु विवाहेन समासादय मद्गृहे ॥५३॥ द्रवीभावं तदहश्यात्मकत्वं रसदिव्यताम् । वहिविप्रजनसाक्ष्ये शुद्धाऽपि शुदिमेष्यसि। लावण्याऽमृतमाधुर्यपीयूषपानतृप्तिबाम् ॥३५॥ मातुमें वचनं मत्वा विवाहोत्सवमाप्नुहि ॥५४॥ सुधाशीतलशान्ति सा प्रार्पयत् परमात्मनि । इत्युक्ता सा मातृभत्ता सर्वधर्मार्थवेदिनी। एवं सा बदरीदेवि कन्यका कन्यका बालयोगिनी ॥३६॥ ओमित्याह प्रसू तत्र माता मोदमवाप ह ॥५५॥ योगांगानि तु चत्वारि समार्पयत् परात्मनि । दध्यौ सा कन्यका कृष्णनारायणं बरं हरिम् । माता सुरेश्वरी वीक्ष्य विस्मयं याति नित्यदा ॥३७॥ कुंकुमवापिकावास पावाबद्रीप्रियम्पतिम् ॥५६॥ नाऽस्याः कृष्णं विना तत्त्वं पार्थक्यं भजते क्वचित् । गोपालवालकं श्रीमत्कंभरातनुज प्रभुम् । कृष्णः कार्णी तथा कार्णी कृष्णः सा बालयोगिनी ॥३८॥ नरनारायणरूपं स्वेष्टस्वामिपुमुत्तमम् ॥५॥ वाचकेऽपि न वै भेदो लिभेदोऽप्यलायत । मातुर्मानससिद्धार्थ नितरां मग्नमानसा। मात्रा क्वचिद् दृश्यते सा कृष्णनारायणात्मिका ॥३९॥ सततं श्रीकृष्णनारायणं दथ्यो समाधिषु ॥१८॥ कृष्णनारायणो भूत्वा दृश्यते बालयोगिनी। दिवारानं स्थिता ध्याने तावत् तैजसविग्रहः । कृष्णनारायणी लक्ष्मीर्बदरीतिमुहुर्मुहुः ॥४०॥ पुष्टयुवाऽनादिकृष्णनारायणो हसन् हरिः ॥५९॥ व्यापारालोचनजीवनमरससमर्पणम् श्रीकृष्णोवल्लमास्वामी सर्वभंगारभूषणः । चतुरंगमहायोग योगीश्वरे अवाप सा ॥४१॥ रूपरूपानुरूपायमूर्तिः कन्यामनोहरः ॥६०॥ अयैवं वीक्ष्य तां कन्यां नारायणपरायणाम् । स्वर्णमासुरथोमांगः स्वयमेक उपागतः। सुरेश्वरी सुर्ता प्राह पुत्रि संस्कारमन्तरा ॥४२॥ उवाच तां निवपनी बद किं कांक्षसि प्रिये ॥६॥ ।

·६२ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता ह॥८२॥ सम्पदः ॥८७॥ या ते वाञ्च्छा करिष्ये तां पूर्णा ब्रूहि मनोगतम् । विप्रः शीघ्र समागत्य निकामदेवमन्दिरम् । अथ शीघ्रं समुत्थाय दृष्टा सा बालयोगिनी ॥६२॥ कृष्णोदितं वृत्तान्तं निकामदेवनामिने ॥८॥ पपात पादयोः प्राह गृहाण विधिना तु माम् । कथयामास सर्वस्वं विवाहस्य क्षणोत्तमम् । वरमालाभूषितच वहिमण्डपसत्कृतः॥६३॥ आषाढधवले पक्षे चतुर्यों प्रातरेव विवाहनं देवतानां सन्निधौ मे कुरु प्रभो। आगमिष्ये हि लमोक्तविवाहार्थ कुटुम्बयुक्। मातुमें वचनं तथ्यं कुरु नारायण प्रभो ॥६४॥ इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रस्तिरोभूय निजालयम् ॥८३॥ श्रुत्वा बालोदितं चानुग्रहमूर्तिः स्वयं हरिः। सुरेश्वरी तत्पुत्री निकामदेवभूसुरः। अस्त्वेवं चेति जग्राह विवाहाथै समुत्सुकः ॥६५॥ प्रसन्नाश्चाऽभवस्तत्र कन्याविवाहमोदिनः ॥८॥ अथ बाला ददौ तस्मै मधुपर्क प्रपूजनम् । अथ निकामदेवच लमपत्र विलिख्य वै। जग्राह स ततो बाला निन्ये तं निजमातरम् ॥६६॥ प्रेषयामास शीघ्रं तद् विप्रद्वारा तु माधवम् ॥८५॥ प्राह तां मातरं कन्या मातः कृष्णनरायणः । कुंकुमवापिकाक्षेत्र गत्वा विप्रो हरीश्वरः। आयातः कृपया चात्र तवेच्छयाऽर्थिमानकृत् ॥६७|| अर्पयामास लग्रस्य पत्रं मंगलबोधकम् ॥८६॥ कृतार्थ कुरु चात्मानं मातः प्रपूज्य केशवम् । जग्राह भगवान् कृष्णनारायणो मुदा तु तत् । मानवेन स्वरूपेण कृपया त्वामुपस्थितम् ॥६८॥ विप्रं पुपूज पुष्पाद्यैर्धनं रत्नानि माता ससंभ्रमा तस्य चक्रे स्वागतमासनम् । विप्राय प्रददौ श्रीमद्गोपालकृष्ण आदरात् । अनये प्रददावय॑ ददौ चक्रे प्रपूजनम् ॥६९॥ माता श्रीकंभरालक्ष्मीमगलानि बगापयत् ॥८८॥ निकामदेव सहसा जगादाऽऽगतमच्युतम् । ददौ दानानि बहूनि रोपयामास मण्डपम् । सोऽपि वीक्ष्य हरि पुत्रीप्राणेशं परमेश्वरम् ॥७॥ कुटुम्बिभ्यः पत्रिकाच तद्बोधिका प्रवासृजत् ॥८९|| सुप्रष्टः परं चके सन्मान पारमेश्वरम् । लोमशेन समं कृष्णनारायणो हरिः ननर्त स क्षणं दृष्ट्वा कन्याप्राणपतिं पतिम् ॥७१॥ अश्वपट्टसरस्तीर्थे स्नात्वा निजालये स्थितः ॥९॥ सर्वपति कृपापारावारं मानवविग्रहम् । पिष्टिकामर्दन चक्रुर्नार्यस्तस्य हरिप्रियाः। गृहातिथि सौम्यवेषं सर्वाभरणभूषितम् ॥७२॥ सपयामासुरत्यर्थ चन्दनायैः सुमदितैः ॥९॥ अथ माता समियेष द्रष्टुं रूपं चतुर्भुजम् । आषाढशक्कतृतीयानिशायां परमेश्वरः। दिव्यं श्रीस्वामिनं कृष्णं नारायणं परेश्वरम् ॥७३॥ विभूषितो युवा पुष्टो राजाधिराजचिह्नितः ॥१२॥ विज्ञाय सहसा श्रीमद्वालकृष्णो हदि स्थितम् । मातापितृकृतसर्वमंगलः सुमहर्षिभिः। चतुर्भुजोऽभवत्पूर्ण शंखचक्रगदाधरः ॥७॥ आशीभिर्वर्धितः सर्वकुटुम्बिभिः प्रमोदितः ॥१३॥ राधालक्ष्मीपूजितच पार्षदादिकृताहणः। तीर्थदेवैश्व मुक्तैश्च ब्रह्मप्रियादिभिर्युतः। दर्शयित्वा दिव्यरूपं पुनः स मानवोऽभवत् ॥७॥ सौराष्ट्रभक्तवगैश्व दिव्याश्वगबवाहनैः ॥९४॥ अर्चितो वन्दितः कृष्णो भोजितः सेवितस्ततः । पारेसाहसनारीमिः समन्वितः शुभे क्षणे। तिलकेन सुचन्द्रेण पुष्पहारैः प्रशोभितः ॥७६॥ सर्वेदिव्यसुशोभाव्यैर्युतश्च साधुभिर्वरैः ।।९५॥ वाग्दानेन च कन्यायाः प्रहर्षितो विधानतः । कुंकुमवापिकासर्वप्रजामिः सहितो ययौ। विवाहविधिना कन्यां परिणेतुं ततोऽर्थितः ॥७७॥ प्रतस्थिरे कृताचाथ वरवाहिनिकायुजः ॥१६॥ प्रस्थापितब बहुधा शीघ्रागमाय चार्थितः। नराः सौभाग्यशालिनः। वर्धितथाशिषा तूणे तिरोऽभवत् तदाऽम्बरे ॥७८॥ प्रातरेव ब्राझकाले प्रापुर्वरसमन्विताः ॥१७॥ अथ सर्वे प्रतीक्षन्ते पुनर्नारायणागमम् । धूनीग्राम महोद्यानामिव्यात बहुशोभितम् । बालयोगिनीरूपायाः श्रिया विवाहसूत्सवम् ॥७९॥ करुणावारिंगातीरे महोद्याने निवासनम् ॥९८॥ तावनारायणकृष्णः प्रेषयामास विभान्ति लेमिरे तत्र तावनिकामदेवकः। नाम्ना योगीश्वरदेव वृत्तान्तकथनाय वै॥८०॥ कुटम्बसहितो नारीगीतमंगलशोभितः ॥१९॥ बहूत्साहनवा नार्यों भूसुरम् ।

·तिज्यसन्तानः ६३ विप्रादिसहितः पूर्वा कडे तूर्णमुपाययौ। निकामदेवो वीक्याऽपि वैकुण्ठामं निजस्थलम् । अनादिश्रीबालकृष्णं बरं कन्यामागतम् ॥१०॥ मुमुदे कृष्णनं सर्वे दिव्यं मत्वा तु वैभवम् ।।११९॥ सर्वेश्वर्यपरिपूर्ण वीक्ष्य हर्षे आवासान् कारयामास ददौ दासीच किंकरान् । दिव्यो वरो वरवृदा दिव्याः कुटुम्बिनस्तथा ॥१०१॥ वादयामास वाद्यानि वेदघोषान् व्यधापयत् ॥१२०॥ दिव्याच वरवाहिन्यागता नायों नरास्तदा। गापयामास सर्वत्र मंगलानि तदा द्रुतम् । दिव्या वाहाम यानानि दिव्योपकरणान्यपि ॥१०२।। प्रेषयामास भोग्यानि रसासलिलान्यपि ॥१२॥ दिव्या देवा देवताश्च देव्यो ब्रह्मप्रियास्तथा । अपेक्षितातिवस्तूनि दिव्यमनोहराणि हरिप्रियाः प्रजाथापि दिव्यतैजसविग्रहाः ॥१०॥ सेवयामास भावैध महीमानानशेषतः ॥१२॥ सर्व दिव्यं विलोक्यैव महाचर्य ययौ मुधा । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने चिन्तयामास सर्वेषां दशसाहसदेहिनाम् ॥१०४॥ बालयोगिन्याश्चतुर्विधमहायोगवर्णनं मातृवचनेन सत्कारार्थ मिष्टमन्न मिष्टं जलं च मन्दिरम् । विवाह विध्यर्थम् अनादिश्रीकृष्णनारायणस्य शय्यासनानि सर्वाणि भवनान्युत्तमानि च ॥१०॥ ध्यानोत्तरमागमनं तिरोभावश्च, विवाहार्थे भोज्यपात्राण्यनन्तानि द्रव्याऽन्नरसशर्कराः। वाहिन्या सह धूनीग्राममागमनम् , पूजां चक्रे महाधैर्यः स्मरनारायणप्रभुम् ॥१०६॥ दिव्यवैकुण्ठवत् सम्पत्करणं महीमान- पुत्रीपतिं सर्वसिद्धिसेवितं चागतं हरिम् । सत्कारादि चेतिनिरूपणनामा चिन्तामणि प्रमुं स्पृष्ट्वा चिन्तयामास वैभवान् ॥१०७॥ द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥ नारायणार्थपर्याप्सान् विवाहोत्सवशोभनान् । सर्वार्थान् कल्पयामास पूजयन् स्वमुतापतिम् ॥१०८|| पूजयन् स्वमुतापतिम् ॥१०८॥ श्रीनरनारायण उवाच- जामातारं प्रभु प्रभु प्राप्य भयं दारिद्यसंभवम् बद्रीप्रिये देवि मध्याहभोजनान्यपि । नाऽभूत्तस्य तदा तत्र पुत्र्याः प्रतापतोऽपि च ।।१०९॥ प्रवृत्तानि समस्तानि सर्वेषां तृप्तिदान्यति ॥१॥ महाराजाधिराजानां चिन्तयामास सम्पदः। दिव्यामृतानि सर्वाणि निहितानि तु चक्रिणा । तावत्तत्र वनोद्देशे महोद्यानानि सर्वतः ।।११०॥ यदने मायिकाः सर्वे रसा निःस्वादतां गताः ॥२॥ फलपुष्पसुगन्धाव्यजलाब्जपूरितानि संकल्पैर्बालयोगिन्या ब्रह्मरसान्वितानि वै। अभवन् तत्र सौवर्णसौधानि परितस्तदा ॥१११॥ मिष्टानानि समस्तानि भोजनाऽवसरेऽभवन् ॥ ३॥ दासा दास्योऽयुतान्यपि देवा देव्योऽभवन् द्रुतम् । जलं ब्रह्माहदात्तत्र समुन्द्तं तदाऽक्षरात्। निकामदेवपक्षस्य कार्यनिर्वर्तकास्तदा ॥११॥ गोलोकादृतदुग्धादि दध्याज्यनवनीतकम् ॥ ४॥ पाकशाला अश्वशाला राजधालाभ वै शुभाः। वैकुण्ठाद्दिव्यशाकादि श्रीपुरादोजनानि नारीशाला मण्डपथ सौवर्णनिर्मितास्तदा ॥११३॥ क्षीरोदात् पायसामानि बद्रीक्षेत्रात् फलानि च ॥५॥ महानसानि भोज्यानि रसाश्च मधुशर्कराः। सूर्यलोकाचटन्यादि चन्द्राच्छीलण्डकान्यपि। मिष्टामानि समस्तानि शाकानि द्रववन्ति च ॥११४॥ हिरण्ययात्त पात्राणि श्रीलोकाच्छयनानि च ॥ ६ ॥ गन्धसाराणि सर्वाणि दुग्धसाराणि यानि च । विष्णुलोकात् समस्तानि शृंगारकाणि चाऽगमन् । भक्ष्याणि लेखाचोश्यानि प्रत्यक्षाणि तदाऽभवन् ||११५॥ नाऽपूर्ण विद्यते तत्र किंचित् संकल्पितं नवम् ॥ ७ ॥ शय्यासनानि पर्यका समस्तभोग्यकान्यपि । अदृष्टं चाऽभुतं वापि द्राग् रम्यं समजायत । न न्यून विद्यते तत्र कल्पवल्ल्यो गृहे गृहे ॥११६॥ उपस्थितं दुतं भोक्तः सनिधी चाऽविलम्बितम् ॥ ८॥ यथा स्वर्ग च वैकुण्ठं धूनीग्रामस्तथाऽभवत् । सम्पने भोजने त्वेवं त्वेवं बद्रिके मुखवासनम्। नायों नराध पथवो गृहाणि मृत्तिकास्थलम् ।।११७॥ ताम्बूलकादि सर्वे च योग्यं समर्पितं तदा ॥९॥ सर्वे स्वर्गसमं तत्र जातं कृष्णकृपावशात् । विभान्ति च ततः सौधेष्वेव ते मध्यकेऽहनि । पूर्वयित्वा वरं दान् सत्कृत्वा च प्रजास्तथा ॥११८॥ प्रापुस्ततस्तु सबाबाऽभवन् दिनव्ययोचरम् ॥१०॥ वै।

·६४ श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता वै अनादिश्रीकृष्णनारायणः शृंगारितस्तदा। नैसर्गिकपदीपायैः स्वर्णकलशेतिम् । वरराजस्वरूपेण शोभान्वितः सुवेषितः ॥११॥ कल्पलतादिमिति निसर्गगीतिगर्जितम् ॥३०॥ सहससूक्ममणिभिर्मध्ये महता तथा। मंगलायतनदैवप्रतिमाद्यमिराजितम् मणिना खचितः श्रेष्ठो मृदुसौवर्णनिर्मितः ॥१२॥ कुण्डविप्रोपकरणैर्वहिदेवाधिवासितम् ॥३१॥ मुकुट कलिगसहितस्तेजःपरिधिशोभितः । सर्वसमित्समाजुष्टं वेदविप्राऽभिवर्धितम् । संधृतः कृष्णशिरसि ललाटे चन्द्रमाः कृतः ॥१३॥ एतादृशं धामतुल्यं प्राप्य वै मण्डपं वरः ॥३२॥ कबाल नेत्रयोदत्तं कर्णयोः कुण्डले शुमे । अवतीर्य गजानमस्कृत्य तन्मण्डपेश्वरम् । पुष्पावतंसाः परितो वरबोधनकारिणः ॥१४॥ श्वशुरेण तथा श्वश्वा सत्कृतः पूजितो हरिः ॥३३॥ मुकुटे लम्बिता हारामित्रमुगन्धिपुष्पजाः। लोकाचारः संस्कृतश्च जलाटुर्मालिकादिमिः। स्वर्णहारा रत्नयुताः कौस्तुभेन समन्विताः ॥१५॥ अक्षताद्यैर्वर्धितच गृहोपकरणैस्तथा ॥३४॥ कण्ठे धृता पीतवर्णनीशारोपरि वक्षसि । निर्विघ्नीकृत ईशेशो विभान्त्यै नीत आलयम् । पीताम्बरं स्वर्णतारैर्ग्रथितप्रान्तशोभितम् ॥१६॥ महामन्दिरमध्ये सुस्वर्णसौधान्तरे तदा ॥३५॥ पटं कटितटे बद्ध स्वर्णभासुरमुज्ज्वलम् । सिंहासने श्वशुराद्यैरुपावेशित आहतः। पत्त्राणे कौशेयजन्ये रक्तवणे पिशंगिनी ॥१७॥ हरैः स्वागतयत्नश्च प्रसादितोऽन्नवारिभिः ॥३६॥ स्कन्धयोः श्रेष्ठवसनं प्रावारवरमुत्तमम् । प्राघूणिकाः समस्ताध जलताम्बूलदानकैः । सौवर्णप्रान्तसंशोभ पुष्पहारावलिभृतम् ॥१८॥ मिष्टानकैः फलैचापि प्रसादिताः सुखीकृताः ॥३७॥ भुनबन्धी प्रकोष्ठस्थशृंखले कटके तथा। वाद्यन्ते तत्र वाद्यानि गीयन्ते गीतयः शुभाः। ऊर्मिकाथांगुलिचक्रांगुलीयकानि तथा ॥१९॥ उद्घोष्यन्ते वेदमन्त्राः प्रमोदन्ते नराः स्त्रियः ॥३८॥ रत्नाव्यानि च दिव्यानि धारितानि हि चक्रिणः । अथ नार्यः कुमार्यच सौभाग्ययोषितस्तदा। रशनां स्वर्णनिर्माणां खङ्गं सौवर्णतैजसम् ॥२०॥ विविधैर्दिव्यवेषाद्यैः भंगारभूषणादिभिः ॥३९॥ धारयामासुरेवैनं नारिकेलफलादिकम् । प्रसाधनैः भंगारयामासुस्तां बालयोगिनीम् । चतुर्दन्तं श्वेतवर्णे हस्तिनं चाद्विसदृशम् ॥२१॥ सुगन्धितैलसाराद्यैः सलिलैस्तीर्थपावनैः ॥४०॥ महाराष्टं सुरूपैश्च रूपितं स्वर्णधिनम् । चन्दनैः केसरैः पिष्टः पिशंगैः स्वर्णचूर्णकैः । साम्बालिकं सूर्यभावत् तैजसं मुक्तकोटिकम् ॥२॥ संलाप्य घरी स्वर्णबुहरनादिसंभूताम् ॥४१॥ शृंगारितं कृतसर्वकौतुका श्रीनरायणः । निधारयामासुरपि शाटी सौवर्णमासुरीम् । आरोहयच्छत्रयष्टिघरचामरिसेवितः ॥२३॥ कबुकी कानकी सूक्ष्मतन्तूत्यां कचलीं तथा ॥४॥ बरवाहिनिका देवैर्जुष्टा महर्षिमानवैः। चोली च कुचलीं स्वर्णवर्णी च नक्तकं शुभम् । दिव्यवाजिगरुडाथैः शोमते धामगा यथा ॥२४॥ रक्तरूपां सूक्ष्मशाटीसहायिशाटिका प्रदीपाचौषधीनां च घृतानां च घृतानां विद्युतां तथा । केशवेशं च कबरी धम्मिलं भूषणानि च। मणीनां दिव्यरतानां तदाऽऽसन् परितः सुखाः ॥२५॥ सफुलकं प्रथनं च कृत्वा सुमुकुटं न्यधुः ।।४४॥ एवं सर्वशीभाव्या वृद्धजनरलंकृता। ललाटिकां बालपाशीं चूडामणि च श्रृंखलाम् । नारीवगैरतिगीता वाहिनी व्यचरत् पुरः ॥२६॥ चूडामणिं कर्णभूषामीरयाने वालिकाम् ॥४५॥ वाद्यान्यवाद्यन्त जयशब्दास्तथाऽभवन् । नत्थी च चन्द्रिका फुल्ली टिप्पकी रखचक्रिकाम् । पुष्पवृष्टिदिव्यहस्तैर्मुक्ताऽभवञ्च चान्दनी ॥२७॥ पपत्री फुल्लमालां मुद्रमालां च माषजाम् ॥४६॥ लाबाऽक्षतादिमांगल्यैर्षितः परमेश्वरः। चणहारान् मणिहारान् पर्वहारान् न्यधुर्गले । हस्तिना संधृतः पृष्ठे ययौ विवाहमण्डपम् ॥२८॥ कटके श्रृंखले सिंहकटके भुजबन्धके ॥४७॥ विशाल चाऽम्बरस्पृष्टं विचित्राम्बरशोमितम् । ऊर्मिकाबांगुलिचक्राण्यपि प्रपत्रपत्रिकाम् । स्वर्णस्तम्भप्रशाखातोरणाद्यरत्यलंकृतम् ॥२९॥ धारयामासुमारे पुर्धरीयुते ॥४८॥ ददुः ॥४३॥ च ·तिष्यसन्तानः तदा। न्यधुस्ता योषितः ददुः। किंकिणीबालनादाव्ये कटके काम्बिके न्यधुः। अमेः प्रदक्षिणां चतुर्वारं च नमनार्चनम् । पादाहुलीयकान्यूज़चन्द्राव्यानि न्यधुस्तथा ॥४९॥ कारयामासुरेवैतौ हवनं हविषां तथा ॥६८॥ कण्ठी ललन्तिकां प्रैवेयकाणि कुण्डलानि च । हस्तग्रहं पिता तत्र कारयामास दानकृत् । मुक्ताहारादिकान् .हारान् गुच्छगोस्तनमालिकाः ॥२०॥ वरहस्ते ददौ हस्तं कन्यायास्तु निकामतः॥६९॥ कंकणे मेखला मंजीरे न्यधारयत्तदा । निकामदेवो विप्रर्षिश्वशीर्वादान् ददौ नखालतकदानं करपादतलादिषु ॥५१॥ महाभाग्यवती पुत्रि भव नारायणी सदा ॥७॥ ओष्ठगण्डकपोलादौ भाले स्तनयोः रञ्जनम् । बालकृष्णः प्रजग्राह करं कन्यार्पित करे। कज्जलं नेत्रयोदेहे वेषे स्वर्णादिचूर्णकम् ॥१२॥ सहधर्मान् चरतां वै तादात्म्यं चरतां सदा ॥७१॥ कन्यारूपे रूपाभिवृद्धये । ददुर्विप्रा आशिषश्च दानं ददुः परे जनाः। पुष्पहारान्नधुश्वापि वधूटीमुकुटे शुभान् ॥५३॥ हस्तद्रव्यं ददुश्चापि बहुरत्नादिसंभृतम् ॥७२॥ स्वल्पलज्जां सूक्ष्मशाटिकया व्यरचयन् स्त्रियः। दक्षिणाऽहंणदानानि विप्रेभ्यः प्रददौ पिता। ताम्बूलचर्वणं मिष्टभोजनं वारिपानकम् ॥५४॥ श्रीमद्गोपालकृष्णाद्या ददुर्दानानि भूरिशः ॥७३॥ ददुः प्राते मुहूर्तेऽथ लामिके मण्डपं प्रति । गोदानादिसमस्तानि महादानानि वै वरं महीमानादीनानयामासुरुत्सुकाः ॥५५॥ कवलं मिथस्तत्र जगृहतुर्वधूवरौ ॥७॥ विप्रा वृद्धा लोमशाद्याः शिष्टाचारं व्यधुस्तदा । अन्योन्यस्य मुखे प्रेम्णा ददतुस्तत्र मण्डपे। प्रक्षाल्य चरणौ सुरेश्वरी नीराजनं व्यधात् ॥५६॥ व्यधात् ॥५६॥ ऊर्मिकाखेलनं तत्र चक्रतुर्जलपात्रक ||७५॥ पुपूजाऽक्षतकुसुमैर्लाजाद्यैः समवर्धयत् । परिहार तु भूदेवाश्चक योषितस्तदा। वरं चाथ गीतिवेदैवधितो मृत्कपालकम् ।।५७|| गीतिकापूर्वक रम्ये मन्दिरे दम्पती शुभे ॥७६॥ संचूर्ण्य नत्वा देवाँध गुरुं वहिं स मण्डपे । निन्युहोस्यानि चक्रुश्च ददुस्ताभ्यां सुभोजनम् । कुण्डाने न्यषीदद् दर्शितासने वरराट् स हि ॥५८॥ जलपानं तथा ताम्बूलकं ददुश्च वै रहः॥७७|| योषाभिधाऽक्षतपुष्पैर्वर्धितो विप्रपुंगवैः । शयन प्रददुस्तत्र वधूटी पारितोषिकम् । निपीतो ग्रामयोषाभिचक्षुभिस्तृषितैरति ॥५९॥ प्राप्य सिषेवे कान्तं चाऽथ प्राघुणास्तथा प्रजाः ॥७८॥ हृदये गमितो दिव्यश्वात्मन्यर्पित इष्टवत् । भुक्त्वा व्यधुश्च शयनं प्रातर्जातं ततो जनाः। अथ स्त्रियः समानिन्युमण्डपं बालयोगिनीम् ॥६०॥ पञ्चम्यामाषाढशुक्ले स्नात्वा भुक्त्वा समुत्सुकाः ॥७९॥ सुरेश्वरीसहितास्ता जगुट लग्नगीतिकाः। दम्पतीवाहिनीयुक्ताः सजा गन्तुं ततोऽभवन् । विप्राः कन्यां तदा गन्धाक्षतपुष्पादिभितम् ॥६१॥ पितानिकामदेवश्च धनं प्रादान्महोत्तमम् ॥८॥ वर्धयामासुरुश्च मंगलानि जगुर्मुहुः। यौतकं बहुधा तत्र दिव्यं सर्व विशेषतः। दिनं संकल्पयामासुय॑षादयन् सुरान्तिके ॥६॥ प्रददौ कन्यका सापि श्रीमत्कृष्णनरायणम् ||८१॥ कन्यका वामभागे श्रीकृष्णनारायणस्य वै। पति प्राह पितरौ मे सह कृष्ण नय त्वया । गणेशादिपूजनं कारयामासु रित्यपि ॥६३॥ धूनीग्रामे पितरौ मे मद्वियोगेन दुःखितौ ॥८२॥ कामफलबन्धनं मण्डपामिप्रपूजनम् । स्यातां तस्माद् भवत्क्षेत्र नय कृष्ण कृपां कुरु । कुण्डप्रपूजनं विप्रवृद्धादिपूजनं तथा ॥६॥ अथ तावत् समागत्य पादौ धृत्वा हरेरपि ॥८॥ प्रायश्चित्तं तु शुद्धयर्थ कारयामासुरित्यथ । प्राह निकामदेवोऽपि नय नौ वै निजं गृहम् । श्राद्धादितर्पण चापि कुलदेवादिपूजनम् ॥६५॥ हरिः प्राह तथास्त्वेवं तथा गोपालकृष्णकः ॥८४॥ कारयित्वा वरगले कन्याहस्तेन मालिकाम् । निन्ये स्नुषापितरौ तौ निजां कुंकुमवापिकाम् । पुष्पाणां दापयामासुः पुष्पाक्षतादिवर्धनम् ॥६६॥ सुरेश्वरी तथा निकामदेवो बालयोगिनी ॥८५॥ बरहस्तेन कन्यायाः कण्ठेऽपि मालिका तथा । ययुः कृष्णस्य वाहिन्या समं कुंकुमवापिकाम् । वस्त्रग्रन्थिमतो विप्रावकुस्ततोऽभिदानकम् ॥६॥ धूनीग्रामजनाश्चाऽन्ये ययुभत्ता हरेस्तु ये ॥८६॥ ९ ·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * तत्कुलम् ॥५॥ प्रस्थानं चक्रिरे सर्वे मध्याहे भोजनोत्तरम् । जामाता श्रीबालकृष्णोऽवतारी पुरुषोत्तमः। देववाद्यान्यवाद्यन्त पुष्पवृष्टिर्बभूव ह ॥८७॥ उपादिदेश निकामदेवाय मोक्षसाधनम् ॥२॥ सुरेश्वर्या जिता माया जितः कृष्णः सुतार्पणात् । पूज्यतम श्वशुराऽत्र वदामि मोक्षसाधनम् । बितो मोक्षति वाणी सुराणामभवद्दिवि ॥८८॥ मोक्षयोगं सुसुलभं दुर्भाग्यानां दुर्भाग्यानां तु दुर्लभम् ॥ ३॥ अथ स्वर्गसमो ग्रामो मण्डपो दिव्यकानकः । साक्षात् कृष्णप्रसंगेन मुच्यते भवबन्धनात् । यशाला रसशाला महानसानि यान्यपि ॥८९॥ कृष्णे सर्वस्वदाता वै मुक्तो भवति मायिकात् ॥ ४ ॥ सर्व तिरोऽभवत् सद्यः प्रस्थिते परमेश्वरे। कन्यां कृष्णाय दाता वै याति मत्परमं पदम् । मिष्टानानि प्रसादानि देवाद्या निन्युरुत्सुकाः ॥१०॥ कृष्णतादात्म्यमापना कन्योदरति तीर्थानि सुराद्याश्च ययुर्विस्मयमच्युते । कृष्णनारायणभक्त्या मानवा यान्ति तत्पदम् । दासा दास्यो हरिकृता अदृश्यतां ययुतम् ॥११॥ श्रीकृष्णमन्दिराऽऽवासा वसन्ति चाऽक्षरे ततः॥६॥ बाहयित्वा वाहिनीं स्वां बालयोगिनिकापतिः । श्रीकृष्णे कृतविश्वासा मोक्षं यान्ति हि शाश्वतम् । बालकृष्णः प्रियायुक चाऽऽययौ कुंकुमवापिकाम् ॥१२॥ यस्य नारायणी पुत्री पिता मोक्षगतो हि सः ॥७॥ मंगलानि समस्तानि तत्राऽऽसन् कृष्णमन्दिरे। कुंकुमवापिकातीर्थे तारयत्येव बासिनम् । पिता प्रददौ दानानि भोजनानि मधूनि च ॥१३॥ सत्संगो मोक्षदश्वास्ति कृतो नारायणे परः॥८॥ महीमानादिपूजा प्रचकार तथाऽर्पणम् । सतां समागमः श्रेष्ठभेयसः साधनं सदा। धनादीनां यथायोग्यं व्यसर्जयतत्तः परम् ॥१४॥ सतीसाध्वीप्रसंगेन नार्यों यान्ति परं पदम् ॥ ९॥ महीमानाः प्रसन्नाथ प्रययुः स्वालयास्ततः। सेवया प्राप्यते सतां प्रसन्नता तया हरिः। बध्वाः पित्रे च मात्रे च बालकृष्णः सुवर्णजम् ।।९५॥ हरेः प्राप्तौ परा प्राप्तिमोक्षार्थ नैव विद्यते ॥१०॥ मन्दिरं नित्यवासार्थ प्रददौ भोग्यजातकम् । एषा तु सुलभा विप्रवर्य भवता चार्जिता। प्रापतुस्तौ परानन्द जामातारं हरिं प्रभुम् ॥१६॥ प्राप्तव्यो विद्यते नाऽन्यः ततोऽहं परमेश्वरः ॥१५॥ प्राप्यकन्यामहाभाग्यं वीक्ष्य ययतुर्हर्षणम् । नारायणी महालक्ष्मी नारायणं परेश्वरम् । निवृत्तौ ताणात् कन्यां दत्वा तु विधिना ततः ॥९॥ ध्यात्वा स्नेहेन सेवित्वा मुच्यते कर्मबन्धनात् ॥१२॥ युयुजाते हरेतों मोक्षार्थ तावह निशम् । अथैकदा श्रीनिकामदेवः पप्रच्छ तं सोऽहं नारायणश्चाऽस्मि लक्ष्मीच बालयोगिनी । हरिम् ॥९८॥ भेयसे श्रेष्ठमत्रैव या सा बद्रीप्रिया बद्रिकाश्रमेऽस्ति मम प्रिया ॥१३॥ साधनं मोक्षकृत्तु यत् । बद्रिके श्वशुरं मोक्षमानसं वीक्ष्य वै ततः ॥९९॥ बद्रिका सा भवत्पुत्री मम भार्या त्वयाऽर्पिता । मोक्षयोग एवं मां तां भवान् ध्यात्वा मद्रूपः संभविष्यति ॥१४॥ स्वजामाता बोधयामास सर्वथा। यत् प्राप्य मानवाचापि मोक्षं तूर्णमवाप्नुयुः ॥१०॥ श्रेयसे त्वाययोः साक्षात्सेवाशानं भवद्धितम् । तत् कृत्वाऽत्र महत्तीथें स्वयं मोक्षं गमिष्यसि ॥१५॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने गुरुदेवर्षिसिद्धषिसेवा साधुसमागमः। महीमानानां भोजनादि, शृंगारः, मण्डपं ब्रह्मात्मवेदन भक्तिमोक्षसाधनमुत्तमम् ॥१६॥ प्रतिगमनम् , श्रीकृष्णस्य शृंगारो मण्डपं प्रति मोक्षयोगो महानस्ति सर्वयोगेश्वरः गमनम् , विधियोदाहः कुंकुमवापिका हरेर्मूतिः सदा योगो मोक्षयोगो महत्तमः ॥१७॥ प्रत्यागमनं चेत्यादिनिरूपणनामा मूलं संसारवृक्षस्य ममाऽहं चेति नित्यदा। त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ तन्ममाऽहं परे कृष्णे योजितं मयि मोक्षकृत् ॥१८॥ श्रीनरनारायण उवाच- अहं मायांकुरो बोध्यो वासना मूलमेव सा। ममेति स्कन्धवान् वृक्षः शाखाः क्षेत्रगृहाणि च ॥१९॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि श्रेयसे श्वशुरो हरिम् । दारा: सख्यः पल्लवाभ धनधान्यादिपत्रिकाः। पप्रच्छाऽऽत्यन्तिकं मोक्षं कथं स स्याद् वदात्र मे ॥१॥ पापमञ्जरिकाव्यातो दुःखादिफलदस्तथा ॥२०॥ सुखः।

·* तिष्यसन्तानः ६७ स्वर्ग वा तस्य प्रछित्तये कृष्णमाहात्म्यज्ञानमुत्तमम् । अहं परबझप्रवऽस्मि शानभानवान् । अर्जयित्वा विद्ययाऽहंक्षश्छेद्यो हि पण्डितैः ॥२१॥ परब्रह्मणि लनोऽस्मि शेषो दासश्च किंकरः ॥४०॥ ततो ब्रझरसं पीत्वा दिव्यतृप्तिप्रदं परम् । नान्यन्मे रोचते कृष्णमन्तरा दृष्टिसृष्टिषु । प्रयान्त्येव परब्रह्म प्राचा निर्वृत्तिमुत्तमाम् ॥२२॥ इत्येवं त्वात्मनो ब्राह्मी भां ज्ञात्वा मुच्यते भवात् ॥४१॥ नाऽयं देहो हि विप्रोऽस्ति नाऽऽत्मा वा विप्र उच्यते । ततो न मरणं दुःखं न रोगो नरकं न वित्तिं प्रासो हरेर्यः स विप्रो माहात्म्यवित्तियुक् ॥२३॥ न पापैर्युज्यते विज्ञो निरये न च पच्यते ॥४२॥ त्वमहं चेति चेति संसारो संसारो भिन्नवासनया कृतः । न गर्भ न तथा बाह्ये वासोऽस्य मायिकः कचित् । मयि विप्रेश्वरे कृष्णेऽर्पणात् त्वमादि लीयते ॥२४॥ कृष्णनारायणं प्राप्तः श्वेतनारायणो हि सः॥४३॥ गृहं दारा धनं वंशो लीयन्ते चास्य वासनाः । भक्त्या च सेवयोपासनया मां लभते स हि । तद्रहं यत्र वसति सा दारा दीर्यते यया ॥२५॥ ध्यानेन कीर्तनेनापि पूजनेन जपेन जपेन मे ॥४॥ तदनं यत्सहायार्थ वंशः स यस्तु शाश्वतः। स्तवनेन व्रतेनाऽपि दानेन च मखेन च। नारायणो गृहं नित्यं दारा बुद्धिः प्रमोक्षिणी ॥२६॥ मय्यर्पितेन सर्वेण शुखात्मा ब्रह्म जायते ॥४५॥ भक्तिर्धनं दूरमार्गे सहायदं तथाऽव्ययम् । नारायणेतिमन्त्रेण कृष्णनारायणेन वंशः स एव मुक्तानां वंशा ये ते मताश्व नः ॥२७॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणेन याति मोक्षणम् ॥४६॥ ब्रमरसो महद् भोज्यं येन जीवति सर्वदा । मम भक्त्या निकृष्टोऽपि सर्वमाप्नोति चोत्तमम् । यन्मुक्तये कृतं तद्वै पुरुषार्थः प्रकीर्तितः ॥२८॥ शाश्वतानन्दाऽक्षरं धाम प्रयात्यपि ॥४७॥ मूनि कण्ठे ललाटे च हृदये च निजे हरिम् । तुष्याम्यहं यथा भत्त्या सेवया चार्पणेन च । ध्यायेदात्मनि चात्मस्थं यः स मुच्येत बन्धनात् ॥२९॥ तथा नाऽन्येन तुष्यामि तुष्यामि साधुसेवया ॥४८॥ निकामदेव कामानां यदा लयो मयीश्वरे। महतां श्रेयसां मूलं श्रेयसां मूलं प्रसवः पुण्यसन्ततेः। तदा निष्कामतामेत्य ब्रह्मरसान् समभुते ॥३०॥ जीवितस्य फलं स्वादु स्मरणं मे सदा द्विज ॥४९॥ यथाऽग्निर्वर्धते काष्ठस्तेजस्वी जायते बहुः । मुश्चन्त्यभूणि संहर्षात् संप्रहृष्टतनूरुहाः। काष्ठानि संविधायैव भस्मरूपाणि नान्यथा ॥३१॥ गायन्ति सामसूक्तानि मयि वासं गता जनाः ॥२०॥ तथाऽत्मा वर्धते पुण्यैः सुप्रकाशः प्रजायत । परब्रह्म प्रगायन्तो ब्रह्मरूपेतिसंस्थिताः। पुण्यानि भस्मसात् कृत्वा ब्रह्मरसं समभुते ॥३२॥ भक्त्या प्रणामकारो वैष्णवाः पावना भुवि ॥५१॥ पुण्यं वा यदि वा पापं महारण्यं भवाय तत् । श्रीभक्तजनवात्सल्य कृष्णभक्तानुमोदनम् । पुण्यपापेऽर्पयित्वा मे महामोक्षं प्रविन्दति ॥३३॥ हरिलीलाभव:प्रीति प्रासानां सफलो भवः ॥५२॥ शात्वा मां परमात्मानं स्वात्मस्थं स्वामिनं पतिम् । येन सर्वार्पणेनैव भक्तिनिवेदिता। प्रभु दिव्यगुणागारं मुच्यते ब्रह्मरूपभाक् ॥३४॥ भावो निवेशितः कृष्णे महाभागवतो हि सः ॥५३॥ अहं ब्रम परब्रह्मलमोऽस्मि स्थूलवर्जितः। अर्चयत्येव मां नित्यं ध्यायति मां रटत्यपि । अहं ब्रह्म परब्रह्मलयोऽस्मि सूक्ष्मवर्जितः ॥३५॥ सर्वरागविनिर्मुक्तो म्लेच्छो विप्रोचमो हि सः ॥५४॥ अहं परब्रह्मलमोऽस्मि हेतुवर्जितः। मोक्षगत्यै प्रवृत्तो यो मत्कृपापात्रमेव यः। अहं ब्रह्म परब्रह्मलमोऽस्मि व्योमवर्जितः ॥३६॥ पावनः स मनुष्याणां स पूज्यः स यथा हरिः ॥२५॥ अहं ब्रह्म परब्रह्मलग्रोऽस्मि स्थानवर्जितः। पुनाति श्रीहरेभक्तचाण्डालोऽपि तु पावनः। अहं ब्रम परब्रह्मलनोऽस्मि मात्रवर्जितः ॥३७॥ यद्गृहे श्रीहरिधास्ते यचित्ते श्रीनरायणः ॥५६॥ अहं बम परब्रह्मलमोऽस्मीन्द्रियवर्जितः । तस्मै देयं ततो ग्राह्यं पावनः पापिनां हि सः। अहं ब्रह्म परब्रह्मलनोऽस्मि प्राणवर्जितः ॥३८॥ श्रुत्वाऽन्यं पापिनं पापमुक्तये स्तौति मां हि सः ॥५॥ अहं ब्रह्म पखाल्नोऽस्मि चार्थवर्जितः। दयां कुरु प्रपन्नाय तवाऽस्मीति दयां . कुरु । भहं जम परब्रह्मलमोऽस्मि दिव्यतान्वितः ॥३९॥ दिव्यतान्वितः ॥३९॥ एवं भूताऽभयदस्य वशे कृष्णो हि वर्तते ॥५८॥ कृष्णे ·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता मे। मे प्रभुः। वेदमन्त्रिसहोम्यो व्रत्ययुतेभ्य एव तरन्ति ते मम मायां प्रपद्यन्ते तु मां धिया । तापसानां कोटितश्च कृष्णभक्तो विशिष्यते ॥५९॥ भत्त्या तुष्यामि श्रीनाथ: सेवया यावदात्मना ।।७८॥ एकान्तिनो हरेभक्ता दिव्येन वर्मणाऽक्षरम् । नान्योपायैस्तुष्टिमेमि यथैमि चार्पणात्मना। तेनैव वपुषा भक्त्या यद्वा यान्ति परं पदम् ॥६०॥ संसारो गारलो वृक्षस्तस्य फले शुभे युगे ॥७९॥ एकान्तज्ञानभक्त्यान्यश्चानन्यभावसंभृतः मयि स्नेहमयी भक्तिस्तथा साधुसमागमः। हरेः प्रियतमो नित्यं भत्तावव्यभिचारवान् ॥६१॥ पितरस्तस्य तुष्यन्ति प्रनृत्यन्ति पितामहाः ॥८॥ आपत्स्वपि न मुझेत प्रीति मय्यनपायिनीम् । सत्संगं च तथा भक्ति कुर्वन् कुलेऽस्ति चेजनः । मां स्मरन् मां चाश्रयश्च मे चित्तानोपसर्पति ॥२॥ जलानानि मया विप्र निर्मितानि प्रशान्तये ॥८१॥ नाऽधीतो न मखी नैव व्रती नाऽऽचारवानपि । तथापि नैव मां लोका भजन्ते मोहसम्पदः । भक्ति मे वहते यस्तु कृत्यकृत्यः स वै मतः ॥६३॥ पापा विष्टा मम स्मृत्या यान्त्यमाय पदं मम ॥८२॥ तपसां च मखानां च वेदानां पारगा अपि । जडा अपि जना ये मच्छरणं संगता भुवि । विना भक्ति गति नैव यान्ति यां भक्तियोगिनः ॥६४॥ तेऽपि मायामतिक्रम्य प्रयान्ति परमाऽक्षरम् ॥८३॥ कश्चिच्छ्रीकृष्णभक्तोऽप्यनाचारोऽप्यनाश्रमी । नमस्यो जायते देही नमस्कारपरोऽपि तथापि जगतां सूर्य इवोदितः पावनः ॥६५॥ योऽहमन्तर्निविष्टोऽस्मि हृदयालयशोमनः ॥८४॥ अपि पापप्रयोगाश्च देहेन्द्रियवशा जनाः। मम योगेन दिव्यो मे भक्तो • मुक्तोऽस्ति सर्वदा । भक्ता यान्त्यक्षरं यनारायणपरायणाः ॥६६॥ तं सर्वसाक्षिणं कृष्णं नमस्येत हृदाऽनिशम् ॥८५॥ हदा नारायणे भक्तिर्येषां चाऽव्यमिचारिणी। नमस्कारे सुशक्तोऽपि न मां नमस्करोति यः। तुच्छं स्वर्गसुखं तेषां भक्तिः शाश्वतमोक्षदा ॥६७॥ सोऽत्र मनो महाघोरे संसारे न तरिष्यति ॥८६॥ कर्ममयेऽत्र संसारे प्रपन्नानां करात् कृष्णनारायणे चैका मयि भावनमस्कृतिः। मुंक्तेऽन्नजलताम्बूलं तुष्टो भवति मोक्षदः ॥६८॥ पुनाति सद्यश्चाण्डालं किमुताऽन्यजनानिह ॥८॥ यो न कृष्णं भोजयति न पाययति सेवते । कृत्वा सुदण्डवनारायणं मां प्रणमेत्तु यः। पूजयत्येव नैवाऽपि तस्य सर्वे निरर्थकम् ॥६९॥ स प्राप्नोति गति श्रेष्ठां सहसमखजोर्जिताम् ॥८८॥ कयां न संशृणुते स बधिरो माययाऽऽवृतः । संसारे दुष्टकान्तारे धावतां देहिनामिह । दर्शनं कुरुते नैव नैव सोऽत्राऽन्धोऽज्ञानसंवृतः ॥७०॥ मयि कृष्णे नमस्कारो विभान्तिदश्च तारकः ॥८९॥ नाम्नां च कीर्तने मेऽत्र न यस्य पुलकोद्गमः । आसीनो वा शयानो वा भुञ्जानो विहरनपि । हृदुलासोऽपि नैवाऽस्ति सोऽस्ति कुणप एवं ह ॥७१॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणाय नम उच्चरेत् ॥१०॥ मयि भक्तिमतां विप्र मुक्ति सीव वर्तते। मम नाम सुलभं वै जिहा दत्ता तदर्थिनी । मय्यनन्यमनसां तु सर्वथा भवसंक्षयः ॥७॥ तथापि न गृणन्त्येते नारकाः किं तदद्भुतम् ॥९१॥ यमोऽपि स्वदूतवर्गान् प्रातर्गदति नित्यशः। अनन्तवृष्टिबा व्यासाः शेषाश्चाऽनन्तरूपिणः। वैष्णवान् वर्जयित्वैव चरन्त्ववैष्णवान् प्रति ॥७३॥ मम लीलाचरित्राणां नाम्नां नान्तं प्रयन्ति ते ॥१२॥ नाऽहं वैष्णवभक्तानां प्रमुर्दण्डधरोऽपि सन् । मतिक्षयानिवर्तन्ते न मे गुणक्षयात् क्वचित् । अनाचारी दुराचारी विष्णुभक्तो हि मुच्यते ॥७४॥ अवशोऽपि वदेत् कृष्ण मुच्यते सर्वबन्धनात् ॥१३॥ अनन्यभक्तिमान् कृष्णे कृष्णनिश्चयशोमनः। परिकरस्तेन सर्वथा चाऽक्षरं प्रति । साधुधर्मा परो दिव्यो भवत्येव स उत्तमः ॥७॥ स्वप्नेऽपि मां स्मरत्येषो मोक्षाय कल्प्यते द्विजः ॥९४|| यस्य भक्तिः स्थिरा कृष्णे प्रत्यणु वर्मणि स्थिता। नमः श्रीबालकृष्णाय श्रीकृष्णस्य शुभाय च। सर्वार्थास्तस्य मुक्तिहस्तेऽस्य वहन् भावेन भक्तोऽसौ यमाय नैव कल्पितः ॥१५॥ मया विनिर्मिता माया सर्वेषां बन्धनप्रदा। सूर्योदयेऽन्धतमसां क्षयवन्मम या सा तस्य भवत्येवाऽनुकूला भक्तिमोक्षदा ॥७॥ पापानां जायते विप्र क्षयो मोक्षस्ततोऽपि च ॥१६॥ वर्तते ॥७६॥ कीर्तने।

·*तिष्यसन्तानः पुमान् ॥९॥ यस्य पर: पायेयं श्रीकृष्णनारायणनाम महाध्वनि। असंख्यानां विभवानां महाविभूत्तमोऽस्म्यहम् । गच्छा मध्यलोकानां विघ्नानां विनिवारकम् ॥१७॥ अनन्तांऽशांऽशरूपाणामंशी चास्मि परः श्रीकृष्णश्रीकृष्णनारायणश्रीकृष्णमाधव अनन्ताऽऽवेशकर्ताऽहं महावेशेश्वरोऽस्म्यहम् । बपनरोऽक्षरं याति युगेषु सर्वदा सदा ॥९८|| असंख्याधिकलानां च कलेश्वरोऽस्म्यहं प्रभुः ॥१०॥ जिव्हायां श्रीबालकृष्णहरे मोक्षगः। विभूतीनामसंख्यानां महाविभूतिपोऽस्म्यहम् । सर्वसारोत्तमसारश्चाराधनं हरेर्मम ॥९९॥ माणिक्याललिताराधारमादीनां पतिः ॥११॥ पूज्योऽसि मच्छवशुरोऽसि नारायणीपिताऽसि च । सतां पतिवाऽक्षरेशश्वाऽक्षरातीत आत्मपः। सर्वथा चानुग्रामोऽसि मोक्षे स्थितोऽसि मानद ॥१०॥ आत्मेशः सर्वसृष्टीनां पालकानां नियामकः ॥१२॥ जामातारं च मां लब्ध्वा दत्वा दानं सुतात्मकम् । सच्चिदानन्दरूपोऽस्मि सदा दिव्योऽतिसुन्दरः। किमन्यच्छिष्यते मोक्षे निकामदेव मे वद ॥१०१॥ दिव्यमूर्तिश्चकतत्त्वात्मकोऽसंख्यसुखान्वितः ॥१३॥ सम्पन्नं सर्वकार्ये ते निष्पनं मोक्षणं शुभम् । मोदप्रमोदानन्दानामाश्रयोऽस्मि महानहम् । कृतकृत्योऽसि भगवन् मद्रहस्यं तवोदितम् ॥१०॥ उत्सवानां समस्तानां प्रकाशकोऽस्मि पावनः ॥१४॥ प्रमोकृष्ण जयकृष्ण माधवीकृष्ण संजपन् । समस्तानाममृतानां सागरोऽस्मि सुधाभूतः। श्रीकृष्ण ललिताकृष्ण जपन् याहि ममाऽक्षरम् ||१०३॥ मिष्टातिमिष्टमिष्टानां रसानामस्मि शेवधिः ॥१५॥ बालायोगिनिकाकृष्ण बालाकृष्णेति संजपन् । आकर्षणानां दिव्यानां महाकर्षणमूर्तिमान् । मे कृष्णो वल्लभः स्वामी जपन् याहि ममाऽक्षरम् ॥१०४॥ आनन्दमूर्छनानां सदाऽस्म्यानन्दमूर्छनः ॥१६॥ सर्वदिव्यप्रसादानां इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने प्रसन्नतादिवारिधिः। निकामदेवाख्येन मोक्षयोगं प्रति पृष्टः श्रीकृष्ण- सर्वलावण्यसुखवान् सर्वमाधुर्यसंभृतः ॥१७॥ सर्वरम्यप्रसंगानां नाराणस्तस्मै मोक्षयोगमुपादिदेशेतिनिरूपणनामा प्रसञ्जकोऽस्मि माधवः। चतुर्दिशोऽध्यायः ॥ २४ ॥ यावन्मनोरथानां पूरकोऽस्मि तृषाहरः ॥१८॥ सर्वासां चापि तृप्तीनां तृप्तिदाताऽस्मि तर्पणे । श्रीनरनारायण उवाच- सन्तोषाणां समस्तानां तुष्टस्तोषप्रदोऽस्मि च ॥१९॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि कृष्णनरायणः। प्रेम्णां च यावतां प्रेमप्रदोऽस्मि प्रेमभूः प्रभुः । पुनः स्वरूपयोग स्वरूपयोगं स्वं सुभक्ताय बुपादिशत् ॥ १॥ स्नेहानां निग्धमावनां नेहपूर्णो स्नेहानां निग्धमावनां स्नेहपूणों भवाम्यहम् ॥२०॥ स्वरूपं श्रीकृष्णनारायणं मानवविग्रहम् । आसक्तीनां समस्तानामासक्तिपतिरस्म्यहम् । आश्रित्य वर्तते यस्तु तस्य मोक्षोऽस्ति सर्वथा ॥२॥ शर्कराणां मिष्टानां पीयूषमधुदोऽस्म्यहम् ॥२६॥ परेऽक्षरे राजमानो राजाधिराज ईशपः। शीतलानां सुखानां च विशेषः शीतसौख्यदः । अवताराऽवतारी यः सोऽहं श्रीकृष्ण एव हि ॥३॥ उष्णानां महानन्दप्रदानामुष्णसौख्यदः ॥२२॥ अनन्तवासुदेवानां वासुदेवोत्तमोऽस्म्यहम् । शृंगाराणामसंख्यानां शृंगाररसदोऽस्म्यहम् । अनन्तश्रीकृष्णनारायणनारायणोत्तमः ॥४॥ स्वादानां च समस्तानां महास्वादभरोऽस्म्यहम् ॥२३॥ अनन्तानां भगवतां भगवानुत्तमोत्तमः। आश्लेषाणां महानन्दमरोऽस्म्यहं प्रमीलने । अनन्तानां पुरुषाणामस्म्यहं पुरुषोत्तमः ।।५॥ चूम्बनानां समस्तानां सकम्पानन्ददोऽस्म्यहम् ॥२४॥ अनन्तानामक्षराणामक्षरोत्तमशासकः स्नेहाश्रूणां वाहकोऽस्मि प्रेमरोमोगमोऽस्म्यहम् । भनन्तानां च मुक्तानां मुक्ताऽधिपाऽधिपोऽस्म्यहम् ॥ ६॥ पुलकानां विचित्राणां प्रपुलकोऽपि सर्वथा ॥२५॥ असंख्यानां पार्षदानां पार्षदेशेश्वरोऽस्म्यहम् । मोहानां च समस्तानां मुग्धतासंभृतोऽस्म्यपि । असंख्यानां च शक्तीनां महाशक्तीश्वरोऽस्म्यहम् ॥७॥ शयनानां सुषुप्तीनां विश्रान्तीनां विरामदः ॥२६॥ दिव्यमुक्तानिकानां महामुक्तानिकेश्वरः। आरामाणां महारामो रामोऽस्मि रमतामहम् । समस्तसाधुसाध्वीनां श्रेष्ठसाधूत्तमोऽस्म्यहम् ॥ ८॥ रमणोऽस्मि सकामानां कामोऽस्मि कामिनामपि ॥२७॥ ततः च च ·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता नायवत् । रतिश्चास्मि रतानां च शान्तिश्च सिद्धयोगिनाम् । प्रपन्नानां चाश्रयदो चाश्रयदो महाघारोऽस्मि पुष्टिश्चास्मि प्रपुष्टानां बलिनां बलमुत्तमम् ॥२८॥ अनाथानां सुनायोऽस्मि धवोऽस्मि धविनीगणे ॥४७॥ आत्मबलं समस्तानामस्म्यहं निर्भयत्वदम् । सौभाग्यानां तु सर्वेषां महासौभाग्यचन्द्रवान् । सुरभिः सौरभाणां च पुष्पमस्मि च पुष्पिणाम् ॥२९॥ सम्पदां च विपुलानां सम्पत्तिरस्मि शाश्वती ॥४८॥ फलं चास्मि च फलिनां धातुर्धातुमतामहम् । ऋदीनां परमर्दिश्च लाभानां चात्मलामदः। सुवर्णश्वाऽस्मि वर्णानां रूपिणां रूपमस्म्यहम् ॥३०॥ प्रसेवानां चांगसेवास्वरूपोऽस्मि समर्पणे ॥४९॥ सुकण्ठीनां मिष्टकण्ठः सुस्वराणां स्वरोऽस्म्यहम् । शुश्रूषाणां चानुवृत्तिरस्म्यह साधुवृत्तिता। गीतीनां मधुरा गीतिर्नृत्यानां चैकतानता ॥३१॥ साधुता च क्षमा क्षमा दैन्यं त्यागिनामस्मि मत्तता ॥५०॥ हावी भावस्तथा चेष्टा चिहं चास्मि समस्तगः । शीलधर्मः समस्तेषु वीर्य वीर्यवतामहम् । संयोगोऽस्मि धृतिश्चाऽस्मि वृषोऽस्मि सत्त्ववानपि ॥३२॥ अस्मि रूपं च योषासु पुंसु श्मश्रुर्भवाम्यहम् ॥५१॥ आकांक्षाऽस्मि समस्तानां मर्यादाऽस्मि च देहिनाम् । वध्वा अलक्तकश्चाऽस्मि मन्थरा च पदोः गतिः। आश्चर्याणां समग्राणामाश्चर्यमस्मि सर्वगम् ॥३३॥ चाश्चल्यं नवसंयोगाद् भवामि च निसर्गजम् ॥५२॥ कौतुकानां समस्तानामस्म्यह कौतुकोत्तमः। आनुकूल्यं देहिनां चोपकारिणां भवाम्यहम् । निवृत्तीनां रमणीनां क्रियानिवृत्तिरस्म्यहम् ॥३४॥ अनुग्रहो दया कारुण्यं हितं चास्मि साधुषु ॥५३॥ सर्वविधानां केलीनां केलिचातुर्यवानहम् । जयो जयिनां मूर्धन्यो विद्या चात्मविदामहम् । योगानां समस्तानां शाश्वतानन्दयोगदः ॥३५॥ तर्कः सर्वशकल्पानां कवीनां काव्यमस्म्यहम् ॥५४॥ रागाणां चापि सर्वेषां राग्यहं रञ्जनार्थकृत् । वल्लभता वल्लभानां कूजनं मन्त्रदिनाम् । शोभानां यावतीनां च शोभनोऽहं सुभासुरः ॥३६॥ स्तवनं स्तावकानां च भवामि मिषतां मिषः ॥१५॥ मदानां मादकश्चाऽहं भोग्यानां भोगवर्धनः। लग्नता लमिनामस्मि प्रन्थिश्च ग्रघ्नतामपि । आभोगानां महाभोगस्वरूपोऽस्मि प्रभोगिषु ॥३७॥ निसर्गोऽस्मि निसर्गिस्थस्तानस्तानवतामहम् ॥५६॥ द्रवाणां यावतां चास्मि स्नेहद्रवात्मकः प्रभुः । निकामदेव जानीहि चेतनानां तु चेतनः। वात्सल्यानां वत्सलता नैसर्गिकी भवाम्यहम् ॥३८॥ भवाम्यहम् ॥३८॥ अस्म्यहं सर्वसाक्षीति प्रवर्तको निवर्तकः ॥७॥ चुम्बकानां समस्तानां पिण्डचुम्बकवानहम् । सर्वकर्मफलदाता सूक्मः सूक्ष्माऽसुजीविनाम् । आन्तराणां प्रहर्षाणां महाप्रहर्षणोऽस्म्यहम् ॥३९॥ स्थूलश्वास्मि च स्थूलानां दृश्योऽस्मि नेत्रिणां सदा ॥१८॥ समस्तानां प्रहास्यानां मन्दहास्यं भवाम्यहम् । अदृश्योऽस्मि दिव्यनेत्रविहीनानां तु देहिनाम् । कटाक्षाणां चेकितानां कटाक्षेजितवानहम् ॥४०॥ गोचरोऽस्मि मदर्थानां दूरेऽस्मि द्वेषिणामपि ॥५९॥ हार्दानां चान्तराणां महाहृदयवानहम् । जीवन सर्वसत्त्वानां जडानामरिम चास्तिता। प्रकर्षणानां सर्वेषां महाप्रकर्षणोऽस्म्यहम् ॥४१॥ योषितां नाभिपझेऽस्मि नराणामस्मि नृत्वके ॥६०॥ भेष्ठानां वरिष्ठानां श्रेष्ठवरेण्यधर्म्यहम् । देवानां चाऽमृते यस्मि पितॄणां पुण्यसञ्चये । प्रवराणां वराणां च प्रवरो वरदोऽस्म्यहम् ॥४२॥ ऋषीणां ब्रह्मभावेऽस्मि मानवानां नयेऽस्मि च ॥६॥ व्यापकानामम्बराणां महाव्यापकताऽस्ति शूराणां योधने योधने चास्मि विदुषां बहुवेदने । कल्लोलानां च खेलानां प्रखेलकोऽस्मि तद्गतः ॥४३॥ सतीनां सत्यधर्मऽस्मि वधूनां पतिदैवते ॥६२॥ उल्लासानां विलासानां समुल्लासो विलासकृत् । पत्नीनां पातिव्रत्येऽस्मि पुत्राणां पितृसेवने। भावनानां च भावानां महाभावनयाऽन्वितः॥४४|| धनिनां दानभावेऽस्मि राज्ञां धिष्ण्ये वसाम्यहम् ॥६३॥ निवासानां च वासानां वासनानां वसानकः । अप्सरसा चाननेऽस्मि गान्धर्वाणां तु गायने । प्रस्थानामिमुखानां प्रभवाम्यवसानकृत् ॥४५॥ नर्तकीनां नृत्यकायें सभायां च सभापतौ ॥६४॥ पारितोषिकवर्याणामुपदानां तोषणम् । कथायां व्यासदेवेऽस्मि मखेऽनलेऽस्मि सर्वथा । स्वागतानां च मानानां मानदोऽस्मि पिता प्रभुः ॥४६॥ युद्ध जये स्थितथास्मि नीतावरिम समुद्यमे ॥६५॥ मे।

·* तिष्यसन्तानः ७१ तत् ॥८॥ दुग्धे गवादिपरनामस्मि गुन्द्रे तु शाखिनाम् । ब्रह्माभिघं धाम दिव्यं परब्रह्मपरात्मनः। संस्कारे द्विदलादीनामस्मि भिक्षुकमिक्षिते ॥६॥ प्रकाशाव्यं सच्चिदानन्दात्मतेजोमयं सदा ॥८२॥ मन्दिराणां मध्यदेशे भवनानां तु गोपुरे। तदेकं तु चतुर्धाऽत्र विशेषणविशेषितम् । प्रामाणां चत्वरे चास्मि नगराणां नयालये ॥६॥ विशिष्टयोर्विशिष्टयोरवैतं ब्रह्मधाम अरण्येषु पिप्पलेऽस्मि देहल्यां तु गृहे गृहे। विशिष्टाद्वैतमुक्तं मे घामाऽक्षरामिधं द्विज। तुलस्यां वैष्णवस्थल्यां वैष्णवेऽस्मि बनेऽपि च ॥६८|| जडेषु चेतनेष्वेव सर्वावस्थासु सर्वथा ॥८४॥ तीर्थेषु सत्सु वर्तेऽहं पृथ्व्यां भक्तालयेऽस्मि च । राजते चाऽक्षरं सर्वाश्चर्यसमन्वितम् । कालेषु ब्राझकालेऽस्मि सायं चारात्रिकेऽस्मि च ॥६९॥ तत्र विशिष्टाद्वैते वै धान्यक्षरे विराजते ॥८५॥ नक्षत्रेऽस्मि जयन्त्यादौ बिम्बेऽस्मि श्रेष्ठपूजने । अनादिश्रीकृष्णनारायणः श्रीपुरुषोत्तमः। सर्वमित्रेऽस्मि मनुजे शास्त्रेऽस्मि मत्कथान्विते ॥७०॥ यः सोऽहं त्वेक एवाऽस्मि तुल्याधिकविवर्जितः ॥८६॥ धर्मेऽस्मि ब्रह्मचर्येऽहं श्रद्धायामस्मि दातरि। अद्वैतोऽस्मि न स्वो द्वौ वै परमेशौ कदाचन । भाग्यवतां पुरचाऽस्मि दुर्भाग्यानां तु पृष्ठतः। अतो विशिष्टाद्वैताद्वैतोऽहं श्रीपरमेश्वरः ।।८७॥ अधचास्मि तु पापानामूर्ध्वमस्मि. दिवौकसाम् ।।७१॥ परब्रह्माऽक्षरातीतः सर्वात्माऽक्षरब्रह्मगः। आत्मनिवेदिनामस्मि देहेन्द्रियान्तरात्मसु । विशिष्टं चाक्षरं ब्रह्माऽद्वैतं तत्राऽस्मि चैकलः ॥८८|| विप्राणां वचने चास्मि मायायां साविके गुणे ॥७२॥ मद्विशिष्टं ब्रह्म सर्वजडचेतनगं मतम् । अन्यायानां भयं चास्मि शिक्षाऽस्मि शास्यवर्गिणाम् । एवं चाऽस्मि सदा विप्र व्यापिनो व्यापकोऽप्यहम् ॥८९॥ वादानां निर्णयश्चास्मि फलव्यातोऽस्मि सर्वथा ॥७३॥ एतत्ते कथितं तत्त्वं मम स्वरूपवेदने। सजातीनां प्रवाहेऽस्मि चानुपूयॊ तु वाढाये । विशिष्टं चाऽक्षरं ब्रह्म तत्राऽद्वैतो वसाम्यहम् ॥४॥ सोऽहं मूर्तोऽस्मि सर्वत्राऽक्षरे मूर्तेऽपि तेजसि ॥१०॥ अक्षरं ब्रह्म मद्यक्तं सर्वत्राऽस्ति द्विजोत्तम । अतो विशिष्टब्रह्माऽद्वैतात्मकोऽहं सृष्टित्रयं चाऽक्षरेऽस्ति विशेषणतयाऽन्वितम् ॥११॥ निकामदेव मां यस्तु जानीयात् सुस्वरूपिणम् ॥७॥ अक्षरे सन्ति मुक्ताश्च धामान्यन्यानि सन्त्यपि । श्रीकृष्णं वल्लभं चार्य स्वामिनं बालकृष्णकम् । तद्धाम च समर्थ मद्योगेन मूर्तिमत् तथा॥१२॥ मुक्ति गच्छेन सन्देहो मद्विशो न प्रणश्यति ॥७६॥ सेवायां वर्तते चापि मुक्तेश्वरं हि मनिभम् । श्रीनिकामदेव उवाच- मत्सारूप्यं भजमानं सर्वाधारमपि पुमानक्षरपुरुषः सोऽयं ब्रह्मपुमान् स्वयम् । कथं विशिष्टब्रह्माद्वैतात्मकस्त्वं विबुध्यसे । तदेव व्यापकं दिव्यं भूमिका तैजसी सदा ॥१४॥ संक्षेपान्मे कथयस्व सर्वस्वामिनरायण ||७७॥ तत्प्राविभूतभोग्यादि भोगोपकरणान्यपि। भोगाश्च सम्पदः सर्वा विद्यन्ते तत्र सर्वशः ॥१५॥ श्रीकृष्णनारायण उवाच- यदाधारा यत्प्रपोषा यहदिमन्त इत्यपि । विशेषणं स्थूलमाया सर्वकार्यात्मिका तु या। मुक्ताः सर्वे वसन्त्येव मुक्तानिकाच धामनि ॥९॥ विशेषणं सूक्ष्ममाया साम्यावस्था गुणत्रयम् ॥७८॥ मम मूर्तेः सुयोगेन पूर्ण चाऽखण्डमक्षरम् । ताभ्यामचेतनाम्यां तु विशिष्टं ब्रह्म चाक्षरम् । अव्ययं शाश्वतं धाम तत्र वासो हि मोक्षणम् ॥१७॥ अन्तःस्थं व्यापकं चास्ति विशिष्टे ते घुमेऽक्षरे ॥७९॥ निकामदेव मे योगात् त्वं गतोऽसि तदक्षरम् । विशेषणं स्थूलात्मानः सर्वकर्मफलाशनाः। यत्राऽहं तत्र वै धामाऽक्षरं नित्यं हि विद्यते ॥९८॥ विशेषणं सूक्ष्मात्मानः कर्मफलादिवर्जिताः ॥८॥ सा भूख सम्पदः सर्वा भवन्त्यत्र मयि प्रभौ। ताभ्यां वै चेतनाभ्यां तु विशिष्टं ब्रह्म चाऽक्षरम् । कुंकुमवापिकाक्षेत्र धामाऽक्षरं विहास्ति वै॥१९॥ अन्तःस्थं व्यापकं चास्ति विशिष्टे ते घुमेऽक्षरे । अनादिश्रीकृष्णनारायण श्रीवल्लभः अक्षरं वेकमेवाऽस्ति दितीयेन विवर्जितम् ॥८१॥ अक्षरयो विराजेऽत्र सशस्ते सुतापतिः॥१०॥ परेश्वरः। ध्रुवम् ॥१३॥ प्रमुः।

·७२ * श्रीलक्ष्मीनारायणहिता * मम योगेन मोक्षेऽसि गन्तव्यं ते न विद्यते । सर्वकर्मसु रक्तोऽपि चित्तं कुर्यात्तु यो मयि । मम साक्षाप्रसंगोऽत्राऽक्षरे मोक्षप्रदस्तव ॥१०॥ तस्य लेपो न भोगानां भोगमध्याऽधिवासिनः ॥१०॥ सदा त्वं मम मुक्तोऽसि पश्य दिव्यं निजं गृहम् । स्मृतिमें परमो धर्मो ध्यानं तपश्च वै मखः । इत्युक्त्वा श्रीकृष्णनारायणस्तं चाऽक्षरं पदम् ॥१०२॥ शुद्धिः सर्वा परा शान्तिः सर्व मे स्मरणे स्थितम् ॥११॥ दर्शयामास सहसा मुक्तं निकामदेवकम् । दुर्लभ यत्परं दूरमगोचर यदक्षरम् । मुक्तानिकां तथा सुरेश्वरी दिव्यां तु शाश्वतीम् ॥१०३॥ तथापि प्राप्यमेवाऽस्य स्मर्तु, कृपया मम ॥१२॥ बद्रीप्रियां बालयोगिनी पद्मावतीसतीम् । अप्यध्वरशतानां यद् वैगुण्यं विक्रमादिकम् । माणिकी हरिपतीं स प्रदर्याऽभावयत्तिरः ॥१०४॥ निदोषं प्रत्युत पूणे श्रीकृष्णस्य स्मृतेर्मम ॥१३॥ बद्रिके त्वं सैव चास्से या तत्र बालयोगिनी। न स्मृत्या सहशं मेऽत्र शोधनं चाऽद्यकारिणाम् । माणिक्यवर्णा श्रीकृष्णनारायणस्य वाहिनी ॥१०५॥ भवानां दाहिका चापि मोक्षदा सा मम स्मृतिः ॥१४॥ पृथ्व्यां सा माणिकी वाहा वडवाऽभवदच्युता । निष्पन्नध्यानवृत्तेस्तु मुक्तिरत्रैव जन्मनि । ब्रह्मप्रभावती युक्ता या जयाललितात्मिका ||१०६॥ स्मर्तुमऽनलवत् कक्षं स्मृतिर्दहति वासनाम् ॥१५॥ हरौ चात्मस्थिते चित्तस्थिते तु सर्वकिल्बिषम् । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने स्वयं लीनं भवत्येव ततो भयं न विद्यते ॥१६॥ परब्रह्मस्वरूपयोगनिरूपणं विशिष्टब्रह्माऽद्वैतात्मकपर- कलहो दूषणं दोषो राग उद्वेजनं ब्रह्मविवेचनं चेत्यादिनिरूपणनामा क्षयम् । न क्रामेन्मानस स्मर्तुर्यतस्तञ्चित्तगोऽस्म्यहम् ॥१७॥ पञ्चविंशोऽध्यायः ॥२५॥ तिथिर्मासः क्षणं योगश्चन्द्रो लमं शुभं दिनम् । श्रीनरनारायण उवाच- तदेव यत्र गोविन्दः स्मर्यते सर्वथा शुभः ॥१८॥ बद्रीप्रिये देवि ततोऽनादिनरायणः । सा क्षतिः सा परा हानियंसनं तत्परं तथा । यत्र भक्तं निकामदेवं तं प्राह योगं तु निर्भयम् ॥१॥ क्षणेऽनादिकृष्णनारायणो न चिन्त्यते ॥१९॥ कलौ कृतयुगस्तस्य यस्य चित्ते जनार्दनः। श्रीकृष्णनारायण उवाच- कृते कलियुगस्तस्य यच्चित्ते न जनार्दनः ॥२०॥ शृणु निकामदेव त्वं निर्मीकयोगमुत्तमम् । अग्रे पृष्ठे पुर कर्वेऽधोऽभितो मध्यवर्तुले । यज्शात्वा न भयं तस्य मायाकालाद्यकर्मणाम् ॥२॥ हृदये यस्य गोविन्दः कृतकृत्यो हि सोऽस्ति हि ॥२१॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणस्य ध्यातुरन्वहम् । शुभेऽशुभे मनो यस्याऽनादिकृष्णनरायणे। नदानतीर्थतपसां पुण्यभोगभयं भवेत् ॥३॥ तस्य फलं महत् स्वर्ग दुःखदोषादिवर्जितम् ॥२२॥ सर्वपुण्यानि वै कृष्णे मयि न्यस्तानि येन तु । असन्त्यज्याऽपि गार्हस्थ्यं स्मरते मां तु यः सदा । तस्याऽक्षरं परंधाम निर्भयं प्राप्यमेव हि ॥४॥ छिनत्ति पौरुषी मायां मय्यर्पितक्रियो हि सः ॥२३॥ सर्वकर्माधिक कमांपासनं मम सर्वदा। यस्य चित्ते हरिश्चास्ते क्षमावान् सोऽपराधिषु । स्मरणं चानुमननं सर्वथा भयनाशनम् ॥ ५॥ अज्ञेषु दयया युक्तो मोदवान् धार्मिकेषु सः ॥२४॥ मायालेशानुसक्तिस्तु पापं चात्र महात्मनाम् । स्मरेनारायणं मां तु त्यागभोगादिकर्मसु । स्मरणरूपं तत्प्रायश्चित्तं महात्मनाम् ॥६॥ जाग्रत्स्वमसुषुप्त्यादौ दुष्कर्मस्वपि चाधिकम् ॥२५॥ मुहूर्तस्मृतिमात्रण मम धामाऽभिगो भवेत् । हृदयस्थोऽहमेतस्य लाभ जयं यशो धनम् । सततं भक्तो निर्भीकोऽन्यसमागमात् ॥ ७॥ सम्पादयामि सततं शान्तिमानन्दमुत्तमम् ॥२६॥ बाप्रत्स्वमसुषुप्तीनां पारे तिष्ठति असंख्यपक्षिपादपपशूनां मोक्षदोऽस्म्यहम् । योगः स एव मनसो वृत्तिर्मय्येव सर्वदा ॥८॥ स्मरतां मम चैश्वर्य कि प्रपननृणां तदा ॥२७॥ गच्छंस्तिष्ठन् श्वसन् कृष्णं नारायणं तु मां स्मरेत् । श्रीकृष्णपादपच्छाया शीतातपविवनिता। प्रलपन विविशन् भुजन् स्मन् मां सर्वथा स्मरेत् ॥९॥ अमृतपददा मायामीहन्त्री कि सेव्यते ॥२८॥ योगवित् ।

·* तिष्यसन्तानः ७३ सदा। भूसुर। न शापस्य भयं तस्य न च राशो भयं तथा । एवंविधं तु मां ध्यायन् पूज्य सन्मान्य मानद । न तु याम्यभयं तस्य यस्य चित्तं मयि प्रभो ॥२९॥ अवाप्स्यसि ध्रुवं तात शाश्वतं मेऽक्षरं पदम् ॥४८॥ ध्यानं स्मरणसंजुष्टं पवित्रमुत्तम इत्येवं बोषितो विप्रो निकामदेव आहतः। येन पापाशनोऽप्यत्र लिप्यते न कदाचन ॥३०॥ महाहर्षे समापन्नः सामोवाच तु निर्भयम् ॥४९॥ यथा तु विषये चित्तं तथा यस्य हरी मयि । नृत्यन् गायन् हसन् देहं ईयन् चेष्टयन् मुहुः । तथा मे सत्सु सत्सङ्गे स मुक्तोऽत्र प्रमुक्तिदः ॥३१॥ उवाचाऽऽवेशयोगेन निर्भय साम गायनम् ॥५०॥ कृष्णनारायणभक्तिहृदये वासकारिणी। 'बालकृष्णं प्रपनोऽस्मि कि मे काल: करिष्यति । तत्सङ्गसङ्गिसजाव्यान् तारयत्यघसागरात् ॥३२॥ अक्षरेशं परमेशं ब्रोश पुरुषोत्तमम् ॥११॥ तज्ज्ञानं श्रीहरिर्यत्र सा कथा यत्र माधवः। शंखचक्रगदापद्मधारिणं परमेश्वरम् । सत्कर्म तद् यत्र चाहं तचित्तं यन्मदर्पितम् ॥३३॥ अधोक्षजं प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥१२॥ जिहा सा या हरिं स्तौति सा त्वग् या स्पृशति प्रभुम् । अनादिश्रीकृष्णनारायणं श्रीपतिमच्युतम् । तो हस्तौ चालेषितौ मा तम॑ यन्मदर्थकम् ॥३४॥ गोपालजं प्रपन्नोऽस्मि कि मे माया करिष्यति ॥२३॥ शिरःफलं नमो मेऽत्र पाणिफलं पाणिफलं मदर्चनम् । सर्वावतारिणं सर्वशक्तिसेवितमाधवम् । मनःफलं मननं मे वचःफलं गुणस्तवः ॥३५॥ कांभरेयं प्रपन्नोऽस्मि किं मे पापं करिष्यति ॥२४॥ मेरुतुल्यः पापराशिर्मत्स्मृते विनश्यति । कुंकुमवापिकातीर्थ लोमशस्य शुभाश्रमम् । साध्वसाधु चरितं चार्पितं मयि न लेपकृत् ॥३६॥ अश्वसरः प्रपनोऽस्मि किं मे कर्म करिष्यति ॥२५॥ भगवन्तं अनाथानां हरि थोऽबलानां तु बलं हरिः। सर्वधाम्नां नारायणनरायणम् । सकामानां हरिता सर्वेषां शरणं हरिः ॥३७॥ राधाकान्तं प्रपन्नोऽस्मि किं मे तृष्णा करिष्यति ॥२६॥ अनादिश्रीकृष्णनागयणाऽऽभयोऽत्र मायातारं कृष्णनारायणं श्रीमाधवीपतिम् । तीर्थ तत्परम मायाकालकर्मादिनाशकम् ॥३८॥ माणिकीशं माणिकीशं प्रपन्नोऽस्मि कि मे कामः करिष्यति ॥२७॥ शूद्रं चर्मकरं चाण्डालं वा भक्तियुतं मम । सर्वान्तर्यामिणं साक्षाद् बालयोगिनीस्वामिनम् । विप्रवत् पावनं मन्ये मम योगं गतो हि सः॥३९॥ परमेशं प्रपन्नोऽस्मि किं मे भ्रान्तिः करिष्यति ॥८॥ धनिनां स्तावकाः प्रायो यदि स्तुवन्ति मां तथा । अक्षरेशं च मुक्तेशं मुत्तानिकापति हरिम् । धनेश्वरानिह कृत्वा मोचयामि च बन्धनात् ॥४०॥ ब्रह्मप्रियेशं प्राप्तोऽस्मि किं मे सम्पत् करिष्यति ॥२१॥ वहिर्वनेऽभिसंव्याप्तः शुष्काउदाहको यथा। স্বয় चेश्वराणीपति हरिप्रियापतिम् । तथाऽहं हृदये न्यस्तो दहामि वासनादिकम् ॥४१॥ प्रभुम्पति प्रपन्नोऽस्मि कि मे तमः करिष्यति ॥६०॥ प्रज्वलन्तं महारण्य नाश्रयन्ति मृगेश्वराः। पद्मावतीस्वामिनं जडचेतनवर्तिनम् । तथा मया प्रकाशन्तं नाश्रयन्ति मदादयः॥४२॥ लक्ष्मीनाथं प्रपन्नोऽस्मि किं वासना करिष्यति ॥६॥ यावद्वेगेन भक्तिमें विश्वासोऽपि यथा मम। एकरूपं बहुरूपं विश्वरूपं बालकम् । तथाऽत्र फलमानोति कृपात्र में विशिष्यते ॥४३॥ सतां पतिं प्रपनोऽस्मि किं मे बन्धः करिष्यति ॥६॥ पुत्रदारकुटुम्बादौ ममा सीदन्ति देहिनः। 'ओनमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा। सीदन्ति मयि ते चेकै द्रागुत्तरन्ति मदलात् ॥४॥ नमोऽक्षरनिवासाय नमो गोलोकवासिने ॥६३॥ मुक्तिमुखं तु पिहितं येन साधुनिषेवणम् । नमो वैकुण्ठनाथाय नमः श्रीपुरवासिने । तस्य मुक्ति न पश्यामि कदापि भाविसर्जने ॥४५॥ नमो ललिताकान्ताय सर्वकान्ताय सर्वकान्ताय ते नमः ॥६४॥ पूजयेत् परमात्मानं मां सदा हृदये बहिः। बालयोगिनीकान्ताय बद्रीकान्ताय ते नमः। ध्यायेन्मां सर्वगं मूर्ते कान्तं श्रीवल्लभम् प्रभुम् ||४६॥ निकामदेवनाथाय वासुदेवाय नमः ॥६५॥ गुरुं पति स्वामिनं मां जुष्टं साक्षिणमच्युतम् । नमोऽमृतनिवासाय नमोऽव्याकृतवासिने। परब्रह्माऽनादि कृष्णं नारायणं परेश्वरम् ॥४७॥ कैलासवासाय हिरण्यगर्भवासिने ॥६६॥ १० . ते ·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता जगत् सर्व सिद्धाधिवासाय नमः सुरादिवासिने । अधन्यो जायते धन्यस्त्वसाधुः साधुलां व्रजेत् । नमः पितृनिवासाय नमो मानवरूपिणे ॥६७॥ अभाग्यो भाग्यवान् स्याच ते स्तवात् पुरुषोत्तम ॥८६॥ नमः सर्वनिवासाय नमो मदात्मवासिने । अपि लोकबहिष्कार्या यदि ते शरणं गताः। सुरेश्वरीहदिस्थाय नमोऽनन्तस्वरूपिणे ॥६८॥ साधुशीला हि ते सर्वे जायन्ते पंक्तिपावनाः ॥८॥ नमो देहेन्द्रियप्राणान्तरात्मवासिने सदा। येषां सर्वाधिपे कृष्णे भक्तिरव्यभिचारिणी। नमस्ते परमानन्द नमस्ते शानसंभृत ॥६९॥ अपि चाण्डालकर्माणस्तेऽपि विप्रोत्तमोत्तमाः ॥८॥ नमस्ते ज्ञानविज्ञानप्रद श्रीपुरुषोत्तम । अपि शौचसमाचाराः कृष्णे ते संगवर्जिताः। नमस्ते विश्वद्विष्णो नमस्ते सर्वकारण ॥७०॥ श्मशानवासास्ते सर्वे सर्वकिल्बिषसंभृताः ॥८९॥ नमस्ते गोपगोपीश सर्वार्थसाधक। तव ध्यानपरा तव पूजापरायणाः। नमस्तेऽनुग्रहदातर्नमस्ते मोक्षद प्रभो ॥७१॥ तव प्रसादभोक्तारस्ते सदा विषसाशिनः ॥९॥ जय कृष्ण जय विष्णो ममाऽभयद माधव । आराध्य सततं त्वां श्रीहरिं सर्वसुखप्रदम् । जय शान्त चिदानन्द सच्चिदानन्द केशव ॥७२॥ प्राप्य त्वां परमात्मानमेष्टव्यं नावशिष्यते ॥११॥ जय जीव जयद त्वं जय साक्षाजनार्दन । साधुभिश्चिन्त्यते यश्च साध्वीमिः काम्यते तु यः। शास्त्रादिसन्न्यस्तबीजगर्भायुपासन ॥७३॥ पीयते योगमापन्नैर्यः स कृष्णोऽस्तु मे हृदि ॥१२॥ त्वं गुरुस्त्वं पिता भ्राता सुहृद् बन्धुः प्रसूर्मम । भावपुष्पैः पूजयामि श्रद्धाञ्जलिप्रदोऽस्मि त्वं मोक्षस्त्वं परानन्दस्त्वं मे सर्वस्वमच्युत ॥७४॥ आत्मानं दक्षिणां कृत्वाऽर्पयामि ते परेश्वर ॥१३॥ त्वमुर्ता च पाता च नेता त्वं विरतिर्भवान् । यथा सर्पिः शरीरस्थं गवां न कुरुते बलम् । रूपरूपितं निर्गतं कर्मसंयुक्तं दत्तं संप्रकाशते ॥७॥ तव तासां बलप्रदम् ॥१४॥ तथा त्वं हृदयस्थोऽपि मानवानां बलाय न । त्वं परब्रह्म भगवन् देवाद्यैस्तु दुरासदः। त्वमेव निर्गतः साक्षाद् भूतो बलाय विद्यसे ॥१५॥ मया त्वासादितश्चाऽन्त्र बालयोगिनीवैभवात् ॥७६॥ विनाऽऽराधनया कृष्ण त्वं कृपावशगो कस्त्वां जानाति चात्मेशं मुक्तगम्यं परात्परम् । प्रत्यक्ष मानवं नारायणाच्युत ॥१६॥ सनातनपुमांस पुराणपुरुषोत्तमम् ॥७७॥ सदैव सेवितं चापि दिव्यं रूपं प्रदर्शय । परं रूपमजान्तो दिवौकसो महर्षयः। यद्यहं पात्रमस्म्यत्र कृपापात्रं भवामि चेत् ॥९७॥ अवतारमयीमूर्तीस्ते भजन्ति सुगोचराः ॥७८॥ विप्रत्वं मे गतं चापि त्वय्येव तत्समर्पितम् । अवतारा भजन्ते त्वां पुमांसमवतारिणम् । मुत्तत्वं वर्तते मे चेत् सर्वोशे तव भक्तिमान् ॥९८॥ नारायणा असंख्यास्त्वां भजन्ते परमायणम् ॥७९॥ एवं श्रीबदरीदेवि प्रार्थितः परमेश्वरः। नारायण्यश्च मुक्तान्यस्त्वां भजन्ते परं पतिम् । कृपयैव भूसुराय दिव्यं रूपमदर्शयत् ।।९९॥ सन्तो मुक्तास्त्वां भजन्ते सर्वावस्थासु सत्पतिम् ।।८०॥ अक्षरस्थं चाऽवतारसंख्यैराप्रपूरितम् । तवाऽज्ञानेन भगवन् मानुषादिनिसर्गतः। मुक्तमुक्तानिकामिश्च सेवितं कमलादिभिः ॥१०॥ क्षन्तुमर्हसि सर्वे मे यत् कृतं न कृतं तव ॥८॥ तथा श्रीबालयोगिन्या बदर्या जुष्टमुत्सुकम् । सर्वावस्थासु सर्वत्र सर्वकालेषु कृपयाऽदर्शयत् कृष्णनारायणो निकामिने ॥१०॥ अचला तु हरे भक्तिस्तेऽप्रियुगेऽस्तु मे प्रभो ॥८२॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने प्रीतिस्त्वय्येव सततं भवत्वात्यन्तिकी मम । श्रीकृष्णनारायणकृतनिर्भययोगोपदेशोत्तरं निकामदेवस्य सर्वकामफलदातस्त्वयि भक्तिदृढास्तु दिव्यज्ञानाप्तिलाभोत्तरं स्तुतिरित्यादिनिरूपणनामा स्तोत्रं कर्तुमनन्तस्य कः शक्नोति तु मानवः । षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ तथापि व्यापृतं वाक्यं क्षमस्व नाथ ते नमः ॥८४॥ श्रीनरनारायण उवाच- पुरुषोत्तमयोगेन निर्भयत्वं बदरीदेवि त्वया निकामयोगिनः। योगेन पुरुषः पुरुषोत्तमतां व्रजेत् ॥८५॥ पल्ल्याः कथा परा दिव्या मोक्षदाऽपि ततोऽभवत् ॥ १॥ मम। तं सर्वथा । मे ॥८३|| प्रजायते । भूयतां ·तिष्यसन्तानः ७५ - । यावत् पश्यति दिव्यं श्रीकृष्णनारायणं प्रभुम् । मुक्तैर्मुक्तानिकाभिश्च सेवितः परमेश्वरः। निकामदेवः सहसा दिव्यस्तब्धाकृतिं गतः ॥६॥ कुंकुमवापिकाक्षेत्रस्थितो धाम्नि विलोकितः॥२॥ तावत् तत्र समायाता सुरेश्वरी सती द्रुतम् । दिव्याक्षरे परे धाम्नि सौराष्ट्रोऽपि विलोकितः । पूजार्थे श्रीकृष्णनारायणस्य कमलैः कमलैः शुभैः ॥३॥ अश्वपट्टसरो दिव्यं रम्यः श्रीलोमशाश्रमः ॥२२॥ सहस्रकमलैश्चाऽश्वपट्टसरोभवैः सती। महर्षीणां चाऽवसथान्यपि दिव्यानि तत्र चन्दनैश्चाक्षतः पुष्पैः कृष्णपूजार्थमागता ॥ ४ ॥ आलोकितानि दिव्यानि कोट्यर्बुदाब्जशक्तयः ॥२३॥ व्यपश्यत् स्वपतिं स्तब्धं दिव्यसमाधिसंस्थितम् । अनादिश्रीकृष्णनारायणकान्ता विलोकिताः। अनुक्त्वा सा द्रुतं कृष्णनारायणाय चक्रिणे ॥ ५ ॥ तत्र त्वं बदरी चास्से माणिक्या भगवप्रिया ॥२४॥ कमलानि समयैव चन्दनं चाक्षतान्यपि । दिव्यगजासनं कृष्णमन्दिरे सर्वशोभने । समस्तानि सुपुष्पाणि समh परमात्मने ॥६॥ सर्वद्धिसंभृतं चापि ताभ्यां विलोकितं तदा ॥२५॥ पादसंवाहनार्थ सा यावत् पुरो निषीदति । अथ तत्राऽनादिकृष्णनारायणः पुमुत्तमः। तावच्छीकृष्णकान्तस्य पादयोर्निर्गता प्रभा ॥ ७॥ पुराणपुरुषो बद्रि दिव्ययुवा सुसुन्दरः ॥२६॥ अव्याप्नोद् बद्रिके सौधे ततश्चत्वरमण्डले। स्वर्णकेशः स्वर्णश्मश्रुः स्वर्णाम्बरः सुतैजसः। निबिडा घनीभूताऽव्याप्नोटम्बरमण्डले ॥ ८॥ सर्वलावण्यमूर्तिश्च मन्दहास्यान्वितः प्रभुः ॥२७॥ चन्द्रनिभाऽभवत् सा तु माधुर्यशीतमिष्टदा । अनन्तचन्द्रशीतान्यनेत्रद्वयविराजितः अथ विद्यनिमा जाता स्वर्गानलसमा ततः ॥ ९॥ सर्वानन्दप्रदप्रेमरसायनेत्रपद्मनः ॥२८॥ महाभूतमयी जाता तैजसी सा ततोऽम्बरे। मन्दहास्यसुगन्धाव्यमुखमण्डलराजितः अयेश्वराणां योग्या च गम्या स्वर्गनिवासिनाम् ॥१०॥ रक्तौष्ठस्थसुमाधुर्यप्रियताबोधबोधकः ॥२९॥ ब्रह्मादीनां ततो गम्या ततश्चेश्वरपुंगवैः। श्वेतकान्तिप्रसरत्सद्रत्नबीजाभदन्तक: निभाल्या श्रीपुरे धाम्नि यथा वै तैजसी प्रभा ॥११॥ श्रीरूपाऽव्यक्तभावान्यमाणिक्यजिहिकान्तरः ॥३०॥ वासुदेवप्रभा पश्चात् कृष्णप्रभाऽक्षरप्रभा। पुष्टस्कन्धद्वयाऽऽलम्बिमन्दारादिखगन्वितः अक्षरं धाम सर्व साऽभवत् ताभ्यां निभालितम् ॥१२॥ भुजबन्धभुजाशोमच्छङ्खलाव्यप्रकोष्ठकः ॥३१॥ मुक्ता मुक्तानिकाश्चापि ब्रहाप्रिया हरिप्रियाः। दक्षकरतलस्थानमीनशूलधनुर्वजः समस्ता श्रीर्माणिकी च ललिता च जया रमा ॥१३॥ नखचन्द्रावलियोतत्समग्रामिपुर:स्थलः ॥३२॥ राधापद्मावतीशक्तयश्च ताभ्यां विलोकिताः। रत्नभूषावलिव्यासकौस्तुभरेखिकौरसः धाम्नि चारामसौधानि मन्दिराणि शुभानि च ॥१४॥ स्वर्णाम्बरादिशोभाब्यो रशनाकटिशोभितः ॥३३॥ भवनानि विचित्राणि मुक्तानामालयाः शुभाः। कणकिंकिणिकाजत्पादभूषाविराजितः अनादिश्रीकृष्णनारायणस्य मुख्यमन्दिरम् ॥१५॥ स्वर्णचित्रमृदुस्वस्तिपादुकाचरणान्वितः ॥३४॥ सहककलशाढ्यबहुमन्दिरमध्यगम् अलक्ताभचरणोमतलादिसर्वचिहवान् निभालितास्तथा सख्यः सखायः परमात्मनः॥१६॥ पारमेशं पर छत्रं मस्तको विराजते ॥३५॥ उद्यानानि विहाराश्च दिव्यभोगा विलोकिताः। चामरे चाऽल्पमानेऽपि श्रीलक्ष्मीभ्यां धृते शुभे । दिव्याऽतिदिव्यसौन्दर्यमाधुर्योज्ज्वल्यसंभूताः ॥१७॥ व्यजनेन सती बालयोगिनी यत्र तिष्ठति ॥३६॥ पार्षदाः पार्षदान्यश्च ताभ्यां तत्र विलोकिताः । सुरेश्वरी ताम्बूलक यच्छति । कल्पद्रुमा ब्रह्मद्रुमा ब्रह्मवल्ल्यो विलोकिताः ॥२८॥ निकामदेवः श्रीकृष्णवेत्रधरोऽत्र राजते ॥३७॥ फलपुष्पर्द्धयस्तेषु मिष्टरसा विभाविताः। एवं दिव्यस्वरूपः श्रीकृष्णस्ताभ्यां प्रवीक्षितः। अनन्तभोगसामायोऽसंख्यसाधनसंभृता: ॥१९॥ अथाऽस्य कृपया कृष्णोद्यानानि भवनानि च ॥३८॥ अनन्तदासदास्यथाऽनन्तैश्वर्यविभूतयः अन्तः प्रविश्य सर्वाणि ताभ्यां विलोकितानि वै। अनन्तसिद्धदेहाथ मुक्तात्मानो विलोकिताः ॥२०॥ अनन्तानन्दमोदाच ताभ्यां समर्जिताः ॥३९॥ । यस्मै कृष्णाय ·श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता प्रसादाश्चार्जिता दिव्यश्रीकृष्णेन समर्पिताः। अथाऽन्तर्यामिरूपः स प्रत्यात्माऽपि निभालितः । तृताः शाश्वतभावाश्च मुक्ताश्चापि विलोकिताः ॥४०॥ सुरेश्वर्या हृदयेऽपि निकामदेवमानसे ॥१९॥ श्रीमगोपालकृष्णश्च धर्ममूर्तिविलोकितः। समग्रायां प्रतिमायां बालयोगिनिकाऽस्थिषु । तथा श्रीकंभरालक्ष्मी त्तिरूपाऽवलोकिता ॥४१॥ प्रत्यवयवं श्रीकृष्णनारायणो विलोकितः ॥३०॥ सन्तुष्टा च सती बाला कृष्णशक्तिर्विलोकिता। एवं प्रदर्य भगवान् ताभ्यां दिव्यं महत्तमम् । एवं दृष्ट्वा प्रसादं च लब्ध्वा भुक्त्वा च तौ तदा ॥४२॥ महिमानं निज पश्चात् तिरोऽभावयदच्युतः॥६॥ तृप्तौ नारायणदृष्टया गोलोकं समुपागतौ। मानवः सहसा जातश्चाश्वपट्टसस्तटे। अक्षरं धाम सहसा समस्तं विलयं गतम् ||४|| पृथ्व्यां स्थितोऽभवत्तत्र स्लानार्थकृतनिश्चयः ॥६॥ गोलोके श्रीकृष्णरूपस्ताभ्यां स एव माधवः। निकामदेवं हस्ताभ्यां पस्पर्श च सुरेश्वरीम् । अनादिश्रीकृष्णनारायणः कृष्णो विलोकितः ॥४४॥ तावत्तौ चर्मचक्षुष्की बातौ यदि मानवौ ॥६३॥ वंशीधरो गोपिकानां मण्डलेषु सराधिकः। निपेततुः पूर्णकामो कृतसर्वात्मदर्शनौ। रासं रामयन् रमयन् गोपवृन्देषु वीक्षितः ॥४५॥ स्तुति साश्रुदृष्टिनेत्रौ चक्रतुः स्वामिनः प्रभोः ॥६४॥ गवां सुसेवने सक्तो दुग्धदध्यादिभोजनः। पावितो कृपया कृष्ण पुत्रीदानेन पावितौ । अनादिश्रीकृष्णनारायणः कृष्णो विलोकितः ॥४६॥ रक्षितौ सनिधी कृष्ण कृपया मोक्षितावपि ॥६५॥ अथ ताभ्यां स गोलोकस्तिरोभूतो विलोकितः । कृतकृत्यो प्रजातौ स्वः प्रार्थितं नाऽवशिष्यते । वैकुण्ठस्तावदेवैव सञ्जात इति वीक्षितः ॥४७॥ परेशस्त्वं चिरं प्रातो भवार्णवे पुनस्त्विह ॥६६॥ तत्र नारायणो लक्ष्मीपतिः प्रभुविलोकितः। भवो गतो गतो भावो भयं गतं .तु नैधनम् । असंख्यपार्षदैः सेव्योऽनन्तरमादिरामणः ॥४८॥ आगता ब्रह्मसंवित्तिर्बाही तृप्तिः समागता ॥६७॥ अव्याकृतं महद्धाम ततस्ताभ्यां विलोकितम् । यद्वा प्रेषय तत्रैव यत्रास्से त्वं महाऽक्षरे । वासुदेवस्तत्र धानि वासुदेव्यादिसेवितः ॥४९॥ यद्वा रक्षय चाव पादयोस्ते जनार्दन ॥६८॥ प्रयम्नादिभ्रातृभिश्च सर्वसामर्थ्यशोभितः। ब्रह्मेशस्त्वं यथार्थोऽसि जन्ममरणतारकः। आलोकिती हि भगवान् ततः श्रीपुरधामनि ॥५०॥ जा जनिर्मा मृतिश्चेति तस्तारक इत्यसि ॥६९॥ ललिताश्रीमहादेव्या सेवितोऽनन्तशक्तिभिः । सर्वात्मकोऽसि भगवन् सर्वेच्छा नौ रराम ह। अमृताख्ये ततो धाम्नि कृष्णनारायणः स च ॥५१॥ न त्वां विना परात्मानं किञ्चिज्जगति विद्यते ॥७॥ भूमा हि भगवान् सोऽपि वीक्षितः कमलापतिः । त्वामेव विश्वरूपं च परं ज्ञात्वा विमुच्यते । ततः कैलासरूपे च सदाशिवो विलोकितः ॥५२॥ सर्वस्थं त्वां विलोक्यैव समाधिः सर्वदा स्थितः ॥७॥ भगवास्ताभ्यां हिरण्यगर्भधामनि । त्वां ध्यात्वा यस्त्यजेत्याणान् स याति ब्रह्मधाम वै । हिरण्मयः स्वर्णमूर्तिर्महाविष्णुर्विलोकितः ॥५३॥ त्वां संस्थाप्य निजात्माऽन्जे गन्तव्यं नाऽवशिष्यते ||७|| वैकुण्ठे चाऽपरे तत्र स वै विष्णुस्वरूपधृक् । कृष्णप्रकाशक ध्यानं सर्वबन्धविमोचकम् । पद्माश्रीसहितः कृष्णनारायणो विलोकितः ॥५४॥ अहो भाग्यं परं नौ च यत्र मिलितो भवान् ॥७३॥ अथ सूर्ये स एवाऽपि नारायणो हिरण्मयः। मिर्भवान् सर्वसमर्पणात् । विलोकितो हि भगवान् वहौ वहिस्वरूपधृक् ।।१५।। कृपा ते नौ विमोक्षाय नान्यः पन्था हि कारणम् ।।७४॥ स एव भगवान् बद्रिकाश्रमे च नरामजः । श्रवणं मननं ध्यानं ज्ञानं तीर्थ तपो व्रतम् । तापसो लोकितस्ताभ्यां श्वेतद्वीपेऽथ शेषगः ॥५६॥ न मुक्ती कारणं चात्र कृपा ते चात्र कारणम् ।।७५॥ स एव भगवान् क्षीरे लक्ष्मीकान्तो विलोकितः । यदा सर्वे समय॑न्ते कामा हत्स्थास्त्वयीश्वरे। कुंकुमवापिकाक्षेत्रे सर्वावताररूपधृक् ॥५७॥ तदाऽमृतपदप्रातिः कृपया भवेदिह ॥६॥ कोट्यवतारसहितः कोटिकृष्णसमन्वितः। सर्वशः सर्वदों त्वं क्षेत्रमात्मदीपकृत् । विलोकितस्ततस्ताभ्यामनादिपुरुषोचमः ॥५८॥ विलीय वासना नैबान् नयस्यक्षरधामनि ॥७॥ मन्यनाद् हश्यते ते ·* तिष्यसन्तानः प्रभोः। तावद् विमान इत्युच्चार्य नम ओं श्रीकृष्णनारायणाय ते । बालयोगिनीगीताया अभ्यासेन परात्मनः। नमस्कार चक्रतुस्ती तावच्छ्रीबालयोगिनी ॥७८॥ पत्नी स्यात् कन्यका नारी नरो दासस्तु पार्षदः ॥९॥ आयाता श्रीकृष्णनारायणाय दातुमुत्तमम् । सकामाः सम्पदा वासा निष्कामाः स्युवित्तगाः। सुमिष्टं सलिलं पानयोग्य च शीतलं सती ॥७९॥ असिद्धाः सिद्धता चेयुर्बद्धा निर्बद्धतामपि ॥९८॥ दिव्यदृष्टया ज्ञातवती पित्रोस्तूणे हि मोक्षणम् । भ्रमिता ब्रह्मभावं च प्राप्नुयुः श्रवणादपि। नातिदूरे च सहसा च सहसा पाययित्वा जलं हरिम् ॥८॥ माननात् कृष्णतां निदिध्यासनात् परमेशताम् ॥१९॥ प्रसादवारि पितृभ्यां ददौ सा बालयोगिनी। प्राप्नुयुः सर्वथा बद्रि प्राह श्रीपुरुषोत्तमः । तावत्तौ कृष्णकृष्णेति कृष्णनारायणेति च॥८॥ बालयोगिनीगीतेयं बालकृष्णसुयोगदा ॥१०॥ जगदतुर्दिव्यवाचा कृपया स्वामिनः श्रोतव्या सततं मुक्त्यै गन्तव्यः परमः पुमान् । प्रसादवारिपानेन देहाभ्यां परिवर्तितौ ॥८२॥ भोक्तव्यं च सुखं काणे सुप्तव्यं शयने हरेः ॥१०॥ दिव्यरूपौ तैजसौ तौ भागत्यागविवर्जितौ। बभूवतुर्हि तत्रैव मुक्ती धामगतौ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थ तिष्यसन्ताने- यथा ॥८३॥ ऽनादिश्रीकृष्णनारायणेन निकामदेवाय तत्पल्यै च सुभगं गजाग्रपरिशोभितम् । सर्वधामधामिरूपस्वदर्शनं दत्तम् , निकामदेव- मुक्तमुक्तानिकाजुष्टं जयशब्दादिकूजितम् ॥८४॥ अम्बरं पृथिवीं स्वर्गे प्रभासयद् तत्पन्योः सदेह दिव्यमोक्षणं कृतमित्यादिनि- यथाऽक्षरम् । अवातरन्मन्दिरस्य सन्निधौ सेतुभूमिषु ॥८॥ रूपणनामा सप्तविंशतितमोऽध्यायः॥ २७ ॥ जयशन्दैहरिकृष्णं स्वामिनं श्रीरमापतिम् । श्रीनरनारायण उवाच- पुष्पाक्षतादिभिर्दिव्यैश्चन्दनैस्तमपूजयन् ॥८६॥ अवतीर्य विमानाच्च श्रीकृष्णचरणामृतम् । शृणु बद्रीप्रिये देवि कथा श्रीपरमात्मनः। जगृहुश्च रजो मूर्ध्नि निदधुश्च पपुर्जलम् ॥८७॥ कैवर्तकस्य भक्तस्य प्रपन्नस्य विमोचिनीम् ॥१॥ पश्यतां सर्वलोकानां तावत्तौ मानवावपि । अस्ति ज्वालालक नाम नगरं भद्रिकातटे । दिव्यदेही बालकृष्णहस्तधृतौ विमानके ॥८८॥ तत्राऽऽस्ते निगडभ्रामो नाम्ना कैवर्तजातिजः ॥२॥ निषादितौ विप्रसुरेश्वरीनिकामदेवको। करोति वासं भद्राया नद्यास्तु सनिधौ दिवा । नतौ पुत्र्या च हरिणा बदर्या तत्र तावुभौ ॥८९॥ मत्स्यग्राहक्रियासक्तः कुटुम्बभरणोद्यमः ॥३॥ माणिक्यया नतौ चापि नतौ कृष्णकुटुम्बिभिः । जालमादाय भद्राया हदे गत्वा तु मत्स्यकान् । नत्वा सर्वान् विमानेन ययतुर्धाम चाऽक्षरम् ॥१०॥ पाशयित्वा गृहं याति सायं मत्स्यादनः सदा ॥४॥ आश्चर्य देहिनो देवकोटयः। विक्रीय चाविकान्मत्स्यान् धनं प्राप्नोति यत्तु सः । एवं बद्रीप्रिये देवि श्वशुरौ परमात्मना ॥११॥ तनाऽन्नं शाकपत्रादि क्रीत्वा भरते बालकान् ॥ ५॥ प्रेषितावक्षरं धाम पितरौ ते तदा पुत्रान् पुत्रीस्तथा पत्नीं भरते तेन · कर्मणा । परमाख्यानं श्रोष्यन्ति परमादरात् ॥१२॥ अयैकदा लिया साकं वस्त्रक्षालनहेतवे ॥६॥ भावयिष्यन्ति वा लोकान् प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् । भद्रां नदी ययौ जालयुतो जालयुतो निगडभ्रामकः । कृष्णसेवा मोक्षदा वै साधुसेवा च मोक्षदा ॥१३॥ स तु तीरे स्थितो जालं चिक्षेपाऽगाधवारिषु ॥ ७ ॥ मन्त्रो विषं वारयति वहिः शीतं हरत्यपि । पत्नी तस्याऽम्बरप्रक्षालनोद्यता जलैस्तदा । सदा तु तौहि निदोषौ मन्त्रः कृष्णोऽनलो हि सन् ॥९४॥ सालयत्येव वस्त्राणि तत्र निर्मलवारिधी ॥८॥ सता योगेन मुक्तिः स्याद् यथा श्रीकृष्णयोगतः । वस्त्रध्यानपरा यावन्मजयत्यम्बरं कृष्णयोगेन मोक्षः स्याद् यथा साधुप्रसंगतः ॥९॥ तावत् तत्पतिना जाले पाशितं तु तिमि पतिम् ॥९॥ साक्षात् कृष्णस्य योगेन दिव्यता वर्मणस्त्विह । वीक्ष्य द्राक् च तिमेश्चक्रोशनं श्रुत्वा भयावहम् । सर्वार्थलाभ एवापि शिष्यते नाऽपरं सुखम् ॥९६॥ तिमिनी पाशबद्धं स्वं पतिं . कैवर्तरोधितम् ॥१०॥ परमं प्राप्ता मतौ। जले।

·श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता तदा। करेऽकरोत् । आकृष्यमाणं जालेन बहुमत्स्यसमन्वितम् । यस्तु धृतो महान् मत्स्यो मत्स्या चान्ये च येऽभवन् । शशाप दुःखमापना रक्षणे शक्तिवर्जिता ॥१॥ मत्स्यरूपोऽभवत् सोऽत्र महर्षिः महर्षिः पिपठायनः ॥३०॥ कैवत मानुषीवाण्या भूत्वाऽतिविहला सर्वशकल्प ऊर्ध्वक् सर्वविद्यानिधिर्द्विजः। कैवर्त त्वं भवावर्तान्मा मुक्ताः कर्हिचिद् भव ॥१२॥ मत्स्या पनी च नानाऽस्य पाठायनीति साऽभवत् ॥३१॥ मुहुस्तिमिजिलो भूत्वा मर कैवर्तजालगः। अन्ये मत्स्यादयो विप्रा वेदशाश्वाऽभवन् जले । यथाऽहं दुःखिनी त्वत्र भवामि पतिनाथतः ॥१३॥ बद्रिके स तु कैवतः पापो महर्षिदण्डवान् ॥३२॥ तथा पत्नी तव चापि सदाऽस्तु दुःखिनीति च । पल्या सदयया कान्तस्तारितः समयज्ञया । एवं मत्स्यवधूयोक्त्वा रुरोदाऽपत्यवारिता ॥१४॥ बन्धकृषिरयं याति बन्धहा याति गौरवम् ॥३३॥ तावत् कैवर्तिकाऽऽश्वर्य श्रुत्वाऽपश्यजलान्तरे। जीवाऽभवप्रदाता सर्वस्वर्गानि विन्दति । मीनी रौतीति पत्यर्थे पतिर्जालान्तराऽदितः ॥१५॥ भयदस्तु पतत्येव स्वर्गादपि सुखालयात् ॥३४॥ शापं ददौ तु सा मत्स्येत्येवं वेद निजान्तरे । अथ कैवर्तिकी नत्वा पप्रच्छ जलमत्स्यकान् । सहसा चाऽम्बरं त्यक्त्वा पत्युः सनिधिमेत्य च ॥१६॥ के भवन्तः कथं मत्स्याः कथं वागीहशी शुभा ॥३५॥ विचार्य मत्स्यमोक्षार्थ जालसूत्रं कयं वा . मत्स्यरूपत्वं कथयन्तु दयालयाः। पतिहस्तान्मोचयित्वा लब्ध्वा जालं जले शनैः ॥१७॥ इत्यमिनोदिता विप्राः प्रत्यूचुर्निगडभ्रमम् ॥३६॥ मुमोचाऽबन्धनायैव मत्स्यानां शापभीयुता। अत्राऽनादिकृष्णनारायणः श्रीभगवान् स्वयम् । जालशैथिल्यभावेन मत्स्या जालाद्विनिर्ययुः ॥१८॥ कुंकुमवापिकाक्षेत्राद् विह गजमास्थितः ॥३७॥ सर्वेऽपि त्वक्षता जाले निर्गत्य विविशुर्जलम् । रसालारण्यमायाति विभाम्यत्यत्र शाले। संवदन्तः प्रसन्नाश्च जीव त्वं लक्षवत्सरान् ॥१९॥ स्लाति क्रीडति भद्रायास्तटे सत्सलिले हरिः ॥३८॥ सदैव सधवा चापि पतिसेवापरायणा। बहुधा श्रीरमालक्ष्मीराधाप्रियादिभिः सह। दयावती च मत्स्यानां हिंसाकर्मादिवर्जिता ॥२०॥ माधवीललितामुक्ताजयाभिः पार्षदैः ॥३९॥ भवतु केवर्ति सदाऽस्मद्रक्षणादिह । रमते वार्षु तैस्ताभिभुक्ते फलानि पाति एवं मत्स्यादयश्चोक्त्वा विविशुर्जलमध्यके ॥२१॥ प्रसाद प्रददात्येवोपस्थितेभ्यः कृपापरः ॥४०॥ अथ तु कैवत्तों महाश्चर्यपरोऽभवत् । ऋषिभ्यः पार्षदेभ्यश्च यादोभ्यः पशुपक्षिषु । क्षुधान्वितोऽपि पल्यास्तत् कर्म वीक्ष्य दयापरम् ॥२२॥ क्षिपत्येते प्रसादं तं प्राप्य यान्ति कृतादराः ॥४१॥ अनुमेने मुमोचापि जालं तीरे वियनकः । मिष्टानानि विचित्राणि भोजयत्यत्र माधवः। पत्नी पप्रच्छ किमिदं सहसा जालकर्षणम् ॥२३॥ उत्सवान् प्रकरोत्यत्र दानान्यर्पयति प्रभुः ॥४॥ पनीं तं श्रावयामास शापं मत्स्योदितं तदा । तदर्थे बहुधा चात्र विप्रा दीनाश्च सेवकाः । कैवर्तब समाश्रत्य भयं चावाप जन्मनाम् ॥२४॥ वसन्त्यत्र प्रसादानां दानानामिच्छया मुधा ॥४३॥ मत्स्ययोनिजदुःखानां पश्यनानन्त्यमन्वहम् । वयं चापि वसामोऽत्र विप्रा हर्यर्थमेव ह। मत्स्यै तु शापदात्र्यै च मोचयिन्यै तु योषिते ॥२५॥ पिपठायनमूर्धन्याः शतं कुटुम्बिनः शुभा: ॥४४॥ धन्यवादान् ददौ तत्र यत् पापान्मोचितस्त्विति । आश्रमाः श्रीरसालानामधः सन्ति विलोकय । जालं त्यक्त्वा क्षणे तत्र वहौ प्रज्वाल्य धीवरः ॥२६॥ अथाप्यत्र समायान्ति जलाथै वनराक्षसाः॥४५॥ फलकन्दाऽनशाकादस्तत आरभ्य सोऽभवत् । क्वचिद् रात्री दिवा वापि बहुकरप्रकर्मिणः । बद्रिके पुण्यसाधूनां संगमः सद्गतिप्रदः ॥२७॥ पीडयन्ति विप्रजनान् प्रहरन्ति क्वचित् खलाः ॥४६॥ मत्स्या इमेऽभवत् सर्वे ऋषयो मत्स्यरूपिणः । अपहरन्ति च योषिर्ग हरन्ति वस्तुकम्। भद्रायां तजलेऽनादिकृष्णनारायणः प्रभुः ॥२८॥ प्रतिकर्तुं वयं शक्ता अपि त्वहिंसया स्थिताः ॥४७॥ बहुवारं गजे स्थित्वा यत्र मानाय गच्छति । भगवल्लाभयोगेन चाऽक्लेशेन बारिषु । तत्तीर्थलोभवशगा महर्षयोऽभवन् सषाः ॥२९॥ क्वचित् क्वचिद् वसामोऽत्र मत्स्या भूत्वा नलान्तरे ॥४८॥ श्रत्वा

·* तिष्यसन्तानः
७
९
सदा।
क्वचित्तु मानवाश्चापि मृगा वा सिद्धसाधवः। उवाच मे वचनाते शापो निःसत्त्वतां गतः।
भूत्वा भूत्वा विचरामो चूतारण्ये सुराष्ट्र के ॥४९॥ किन्तु मे वचनं लब्ध्वा याहि कुंकुमवापिकाम् ॥६८॥
वद त्वं वै कथमत्र कोऽसि कस्माश्च हिंससि । अनादिश्रीकृष्णनारायणो यत्र
विराजते ।
कयं वै क्रूरतां हिंसां वहस्यत्रापि मानवे ॥५०॥ अश्वपट्टसरोवारिमध्ये स्नान विधेहि च ॥६९॥
दुर्लभो मानवो देहो मोक्षदः स्वर्गदः शुभः । दर्शनं श्रीकृष्णनारायणस्याऽपि विषेहि च।
कथं हिंसया निरयान् ब्रजितुं कर्मकृद् भवान् ॥५१॥ पूजन पत्रपुष्पाद्यैर्विधेहि कुरुसेवनम् ॥७॥
हिंसा स्तैन्यं पारदायें कपट छलतानृतम् ।
मन्त्रं गृहाण
मत्तोऽत्र पावनं पौरुषोत्तमम् ।
निन्दा दोषारोपणं च निरयाणां प्रदास्त्विमे ॥५२॥ 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणायस्वामिने स्वाहा' ॥१॥
मांसाशनं
सुरापानं द्रोहो
मालिन्यमार्त्तदा । बद्रिके स समाकर्ण्य मन्त्रं प्राप्य ऋषेर्गुरोः ।
परापहरणं क्रोधो निरयाणां प्रदास्त्विमे ॥५३॥ सपत्नीकः स कैवत्तों जग्राह नियमान् यमान् ॥७२॥
सेवा सतां हरौ भक्तिः पराऽभयप्रदानकम् । अहिंसनं साधुसेवामचौर्य वन्यवृत्तिताम् ।
अहिंसनं प्रसादानामशनं चाप्यनिन्दनम् ॥५४॥
कन्दमूलफलानाद्याहारं
तीर्थनिषेवणम् ॥७३॥
परोपकरणं दानं स्वर्गस्यैते प्रदा मताः। भजनं 'श्रीकृष्णनारायणे'ति मालया
शुद्धिः पूजा दर्शनं च सत्संगोऽन्नफलाशनम् ॥५५॥ पूजनं च सदा नारायणस्य माधवीपतेः ॥७॥
स्वत्वमात्रेण निर्वाहः स्वर्गाणां तु प्रदास्त्विमे । सत्संग लोमशादीनां पिपठायनदर्शितम् ।
हिंसया
जायते दुःख
पापं तन्निरयप्रदम् ॥५६॥ भूतानामभयं चेति व्रतं जग्राह सर्वथा ॥७॥
उदरार्थ परप्राणविनाशः कर्म
निघृणम् ।
पूजयित्वा गुरुं चापि गुर्वी च पिपठायनीम् ।
सत्सु फलेषु कन्देषु विविधानेषु सत्स्वपि ॥५७॥ तथाऽन्यान् सर्वब्रह्मर्षीन् जालं त्यक्त्वा नदीतटे ॥७६॥
मांसाशनो भवेद् यस्तु स याति रौरवं परम् । जलं पीत्वा तु भद्रायाः पिपठायनपादजम् ।
जीवा नैव तु हन्तव्याः फलं भक्यं पवित्रकृत् ॥५८॥
नत्वा चाशीर्वचो लब्ध्वा सपत्नीको गृहं ययौ ॥७७॥
दुग्धं पेयं गवां सम्यक् हन्तव्या गौर्न कै कचित् ।
पुत्रादीन् सह नीत्वैव त्यक्त्वा ज्वालालकं पुरम् ।
फलं पुष्पं च पत्रं च भक्षणीयं द्रुमादिजम् ॥५९॥ ययावश्वपट्टसरो
हर्षितो
निगडभ्रमः ॥७८॥
द्रुमा
नैव विहन्तव्या दृथा फलादिनिर्वहे।
तीर्थे चकार देवानां दर्शनं स्नानमर्चनम् ।
दुग्धं पेयं तथा मातुर्मारणीया न जीवतः ॥६॥ उपवासं चकारापि लोमशस्यापि दर्शनम् ॥७९॥
मधु ग्राह्यं कुसुमेभ्यो
कुसुमेभ्यो नाशनीयानि नैव ह। अनादिश्रीकृष्णनारायणस्याऽर्चनमुत्तमम्
करा ग्रामा प्रजाभ्यस्तु भक्षणीया न सर्वथा ॥६१॥ भावदर्शनयुक्तं चकार वन्दनं ततः ॥८॥
कस्तूरिका हरिणेभ्यो पाहया पात्या न ते मताः। कृतकृत्योऽस्मि
भगवन् भवचरणदर्शनात् ।
एवं भोगमयं सर्वे यदंशे भोगयोग तत् ॥६२॥ नारायणेन
भवता दत्तो मानवविग्रहः ॥८॥
भोक्तव्यं न तु हन्तव्यं हननं नरकप्रदम् । धर्मार्थः स मया नीतोऽधर्मार्थः क्षपितोऽधुना ।
तस्मात्त्वं हिंसको भूत्वा मा याहि नरकान् प्रति ॥६३॥ पिपटायनसंगेन बोधमासोऽस्मि मुक्तये ॥८२॥
स्वर्ग साधय कैवर्त त्यज हिंसा सुखी भव । अप्यहं मत्स्यशापाच मुक्त्यर्थमत्र
संगतः।
इत्युपदिष्टः कैवत्तों
नत्वा मत्स्यात्मकानुषीन् ॥६४॥
कृपासिन्धो प्रज्वालयाऽधपर्वतम् ॥८॥
अपराधक्षमा तेभ्यो ययाचे शापमोचनीम् । मत्स्यादोऽहं मत्स्यमार एष ते शरणं गतः ।
शापोऽयं मत्स्यिकादेव्या विसर्जितः शरो यथा ॥६५॥
इत्युक्त्वा बद्रिके कृष्णपादयोनिपपात ह ॥८४॥
लनो मे हृदये तूर्णमुद्वेजयति चाधिकम् । तद्भार्याऽपि हरेः पादौ धृत्वाङ्गुष्ठं चुचुम्ब ह।
शापमुक्तिर्यथा स्यान्मे तथा ऋषे विधेहि वै ॥६६॥ पादनलं पपी पादौ दधारोरसि शीतलौ ॥८५॥
इत्येवं त्वं त्वर्थयामास ययाचे तत्पुनः पुनः।
मस्तके रनथापि दधार
भावसंभूता।
कृपा
कृत्वा ततो बद्रि पिपठायनभूसुरः ॥६॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणस्ता नगडी स्त्रियम् ॥८६॥

·८० * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * निगडभ्रामक चापि दिव्यमूर्तिमदर्शयत् । आसीदेका विभावों पुर्यो सौराष्ट्रमण्डले । कृपयैव च पापानि ज्वालयामास तरक्षणात् ॥८७॥ कुथली नामतो योषा दीना सगरजातिजा ॥२॥ दिव्यदृष्टया निगडोऽपि नैगडी तं तं परेश्वरम् । एकाकिनी दीनबाला बनाथाऽभवदार्तिनी। चतुर्भुज कमलया सहितं सन्ददर्श ह ॥८८॥ आबाल्यान्मृतजननीपितृबान्धवपालका ॥३॥ भद्रानयां हरि तीरे रमन्तमृषिमण्डले । पञ्चवर्षाऽभवद् यावत् तावत् सा मृतरक्षका । अपश्यद् विहरन्तं च बालकृष्णं श्रियः पतिम् ॥८९॥ गुरुणा सगराणां सा पोषिता वर्धिता गृहे ॥४॥ अथैनं कुंकुमवापीक्षेत्रे तेजसि भूम्नि वै। प्राप्तद्वादशवर्षा सा विवेद स्वां तु सागरीम् । अपश्यत् सन्निधौ चापि मानवं संस्थितं प्रभुम् ॥९॥ न विप्रां तेन विप्राण्यां स्नेहो विच्छिन्नतां गतः ॥५॥ एवं प्रदर्य रूपं स्वं तमाह निगडभ्रमम् । या माता गर्भध: स्यात् सैव स्नेहस्य भाजनम् । पिपठायनयोगेन याम्यक्लेशो गतस्तव ॥९॥ अन्यां तु कृत्रिमस्नेहा कन्यास्नेहो न तत्र वै॥६॥ मम योगेन निगडभ्रम याहि मदक्षरम् । वध्वाः स्नेहो जनन्यां यादृशः श्वश्वां न तादृशः। इत्युक्त्वा विररामाऽसौ श्रीहरिकृष्णधर्मजः ॥९॥ निगडभ्रामकश्वाह जनयित्र्यां यथा लेहः स्तन्यदायां न तादृशः ॥७॥ नम ओम् परमात्मने । गर्भधO यथा स्नेहस्तत्सपल्यां न तादृशः । तावत्तत्र समायात विमानं पारमेश्वरम् ॥९॥ गुरौ स्नेहो यथा लोके पितृस्नेहस्ततोऽधिकः ॥८॥ दिव्यं पार्षदसंजुष्टं सर्वसौवर्णभूषणम् । रक्तस्नेहाधर्मजन्यस्नेहो गौणो हि सर्वदा। निगडो नैगडी चोभी तत्यजतुर्हि भौतिकौ ॥१४॥ आपत्काले रक्तजः सः धर्मजादै विशिष्यते ॥ ९॥ देही प्राप्याऽपरौ दिव्यौ ययतुश्चाऽधिरुह्य तत् । वैकुण्ठं श्रीहरेर्धाम कल्पपर्यन्तमेव ह ॥९॥ कुथली सागरी कन्या विप्राण्यां भेददृष्टितः। ततोऽक्षरपदं तो प्राप्स्यतः परमात्मनः। वर्तन त्वकरोत्तत्राऽऽज्ञायां प्रसेवनादिषु ॥१०॥ तत्पुत्राद्यास्ततश्चक्रुः पित्रीस्तत्रौर्ध्वदैहिकम् ॥९॥ सर्वक्रियासु यद्वत् सा भ्रान्तचित्ता हि वर्तते । वैष्णवाः परमा जाता बालकृष्णसमाश्रिताः। न करोति गृहकार्य जलस्याऽऽहरणादिकम् ॥११॥ कैंकर्ये ते प्रकुर्वन्ति पञ्च पुत्रा हरेः सदा ॥१६॥ मजनं शग्यास्तरणं पेषणीभ्रमिम् । पुत्रीत्रयं हरेदस्य चक्रुधाजीवनं ततः। प्रातरुत्थाय विप्राण्या दत्तं भुक्त्वा तु सोत्सुका ॥१२॥ साध्व्यश्च साधवस्ते वै जाता भागवतोत्तमाः ॥९८॥ सगराणां गृहाण्येव प्रयाति खेलने नाम्ना साध्व्यः पुण्डरिकासती निर्वाणिकासती । विमनस्का विप्रगृहे समनस्का तु सागरे ॥१३॥ आनन्दघनिकासाध्वी तिस्रो नारायणाश्रिताः ॥९९॥ सागरीभिः प्रमदाभिर्बोधिता सागरीति सा। पुत्राः पञ्च ज्ञानदभिः प्रभादर्मिर्विदर्मिकः । सागरी भवितुं तत्र चेच्छद् द्रुतं विवाहिता ॥१४॥ विष्णुदभिः भागवतोत्तमाः ॥१०॥ गुरुणा तु कृतं तस्या उपकारं न वेत्ति सा। अभवन् साधवो दिव्यास्तापसाः सिद्धयोगिनः । आबाल्यात् पालिता सर्वदानैः सा वेत्ति नैव तत् ॥१५॥ अश्वपट्टसरोभृमौ स्वामिसेवापरायणाः ॥१०१|| गणयत्येव नैवाऽपि मातापितृसमो द्विजौ। बद्रिके तेऽपि कालेन परां मुक्ति ततो गताः । कृतं प्रपोषणं प्रपोषणं वर्षसप्तकं मनुते न अनादिश्रीकृष्णनारायणप्रतापपावना: तत् ॥१६॥ ॥१०॥ अबुद्धित्वात् स्वभावादा बालात्वाद्वा इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने प्रदूषणम् । कृतघ्नीत्वं समापन सागरीसंगतोऽपि वा ॥१७॥ भद्रानद्यां पिपठायनर्षियोगेन निगडभ्रमादिकैव- बद्रिके कृतलामानां हननं नरकाय निां श्रीकृष्णनारायणाश्रयो मोक्षणं चेत्यादि- कृतानां हननं पुण्यहननं स्वर्गह तथा ॥१८॥ निरूपणनामाऽष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥ गुरोमुहे तु कन्याया वासोऽयुतजनुः फलम् । श्रीनरनारायण उवाच- अन्ययोनिप्रसूताया विप्राणीत्वं हि हि दुर्लभम् ॥१९॥ भूयतां च त्वया बद्रि माणिक्ये माधवि प्रिये । तदस्याः सुलभं जातं तथापि कर्मनोदिता। कथां त्वत्र कृतघ्नाया योषितो मुक्तिकारिणीम् ॥१॥ विप्रात्वं सा परित्यज्य सागरीत्वे मनोऽकरोत् ॥२०॥ रता। कृष्णदर्भिस्त्वेते तत् ।

·* तिष्यसन्तानः ८१ अय भार्या गुरोः कन्यामुपादिदेश शान्तये। पुत्री प्राह कतानां या इन्त्री कृतप्निका तु सा। पुत्रिके कर्मसंसारो वासनामूलपोषितः ॥२१॥ शृणु पुत्रि तथा नायर्यो भवन्तीह नरा अपि ॥४॥ विषयाद्यशनो मोदप्रमोदवारिषेचितः। तेन पापेन निरयान् भुझते मरणोत्तरम् । धर्माऽधर्मादिशाखच तृष्णादिपत्रपल्लवः ॥२२॥ मातृपुष्टा बालिका या मातरं नैव सेवते ॥४१॥ भोगेहांऽकुरशोमान्यः सुखदुःखफलप्रदः। सा कृतघ्नी प्रयमैव द्वितीया मातृदुःखदा । रागद्वेषकुसुमाद्यैराकृष्यन्तेऽत्र देहिनः ॥२३॥ पोषिताऽपि च कन्या या विपरीता विरोधिनी ॥४२॥ आत्मा दोषविहीनध वृक्षतामेति संगतः। सा कृतना कुटुम्बस्य दोषवक्त्री कृतनिका । संसारी वासनाबद्धस्तत उच्यत आर्तिमान् ॥२४॥ गृहच्छिद्रं बहिर्वक्ति क्लेशं करोति तेन या ॥४३॥ बाल्ये त्वात्मा दोषहीनो निर्मलथेन्द्रियेश्वरः। सा कृतना सदा प्रोक्ता हन्त्री कीर्तेः कुटुम्बिनाम् । यौवने दोषसर्वस्वो मलिनश्चेन्द्रियानुगः ॥२५॥ या प्रासयौवना याति विनाऽज्ज्ञां परमन्दिरम् ||४|| कन्या वापि कुमारा वा जिहारसातिबन्धनाः। स्वतन्त्रस्वविहारा सा कृतघ्ना कुलनाशिनी युवत्यो वा युवानोऽपि यो निशि भाति वेगिनः ॥२६॥ या विधि तु समुत्सृज्य घृणुते तु स्वयंवरम् ॥४५॥ स वेगो निर्जितो येन यया तो मोक्षभागिनौ । सा पित्रोदुःखदा चेत् स्यात् कृतघ्नात्वेन दूषिता । नित्यसुखं परमेशधानि तन्मोक्षणं महत् ॥२७॥ गृहकार्याणि या त्यक्त्वा परकार्यपरायणा ॥४६॥ नारायणप्रसंगेन सतां योगेन कन्यके। गृहकार्य महतीनामर्थे रक्षति साऽपि सा। मोक्षो भवति संसारान्निरयस्त्वन्यसंगतः ॥२८॥ वधूर्भूत्वा कान्तसेवां या करोति न मानिनी ॥४७॥ गर्ने प्रपाचितो देहो बाल्ये मुहुध संस्कृतः। सा कृतघ्ना तथा श्वभूक्लेशिनी तद्विधा तथा । यौवने मलिनो मलवनिम्नेन्द्रियमलाधिकः ॥२९॥ सपत्नीदुःखदा या च गृहनारी विरोधिनी ॥४८॥ यदि वेगेन कामेन वासनयाऽतिवेगया। कान्तसम्बन्धिकलिदा गृहक्लेशाभिरोपिणी। परदेहे नरदेहे मुग्धा स्यात् सा विनश्यति ॥३०॥ कृतना सा सदा बोध्योदासीना गृहकर्मसु ॥४९॥ मातापितृस्नेहपात्रं कन्या कुमारवन्मता। या वधूं सेविकां नैव श्वभूः स्नेहयति क्वचित् । येतरं याति सा कृतना भवेदिह ॥३१॥ सा वृद्धा दुःखदा वध्वाः कृतघ्ना गृहशासिनी ॥५॥ अदीयमाना कन्या वै नेच्छया गन्तुमर्हति । या बालेषु पक्षपातं भोजनादौ विशेषतः। वधूभूत्वा प्रेषिता वै धर्मेण याति कान्तगा ॥३२॥ अयोग्यं प्रकरोत्येषा इतना ज्ञानवर्जिता ॥५१॥ त्वं विप्रो पोषकौ त्यक्त्वा नित्यं यासि गृहान्तरम् । कृतोपकारं साहाय्यं चाऽवमत्याऽतिवर्तिनी। नाद्य ते समयस्ताहग् विनाऽऽज्ञां याहि मा तथा ॥३३॥ दोषान् वक्ति विरोधेन कृतघ्ना सा सदा मता ॥५२॥ कन्यकानां परगृहे चिरयोगो भयावहः। पुष्टा तुष्टा पालिता च पालकं सा विहाय चेत् । हावभावैश्व पुंयोगैमर्यादानाश आपतेत् ॥३४॥ प्रयात्यन्यत्र पशुवत् सा कृतघ्ना सदा मता ॥५३॥ विवाहवर्जिता कन्या भ्रंशं लमेन संशयः। अभ्युदयः कृतो येन शिवानधनमन्दिरैः। सागरी त्वं जन्मतोऽपि विप्रा त्वं ब्राह्मणीगृहे ॥३५॥ तं चेदापत्सु सहसा क्षिपेद् या सा कृतनिका ॥५४॥ उत्पन्नफलवत् कन्ये पवित्रा त्वं हि भूसुरी । गुरुं देवं पालकं च पितरं मातरं पतिम् । देहस्ते निर्मलो जातो विप्रपोषणकारितः ॥३६॥ या वापत्सु प्रक्षिपति कृतघ्ना सा प्रकीर्तिता ॥५५॥ विप्राणीयोगमुत्सृज्य सागरीगा तु मा भव। कृतापकारं बदति नोपकारं कदाचन। विप्राणी मां विहायैव यदि पुत्रि गमिष्यसि ॥३७॥ सा कृतघ्ना कृतहन्त्री निरयान् याति भामिनी ॥५६॥ कृतघ्नीत्वं तदा प्राप्य भ्रश्यसे नात्र संशयः। आपद्विनाशकस्याऽपि तदापत्ती न पक्षदा। इत्युक्ता विप्रपल्या सा कन्या पप्रच्छ मातरम् ॥३८॥ प्रत्युताऽनिष्टसंयोनी सा कृतघ्ना मता सदा ॥२७॥ मातरजसा। परेशेनाऽर्पितो देहो मानवो मोक्षलब्धये। अथ माता विप्रपली नाम्ना सा त्वात्मशेमुषी ॥३९॥ तं परेशं प्रविस्मृत्य वर्तते तं परेशं प्रविस्मृत्य वर्तते सा कृतनिका ॥१८॥ ११ तो त्यक्त्वा कीहश्यस्ताः कृतघ्यब वद मे

·* श्रीलक्ष्मीनारायणहिता *
बभूत् ।
विवाहः कारितो येन विवाहिता च येन वा। प्रत्युत दूषणं दत्वा विप्राण्या पालनं कृतम् ।
तयोर्गुणं न गृह्णाति दोषदा सा कृतप्निका ॥५९॥ अविप्रायात विप्राण्या पालनं तदि दूषणम् ॥७८॥
अध्यापिता शिक्षिता या तयाऽऽपत्तारिता तु या ।
परोपकर्तव्य ममत्ववर्जित वृषः।
तद्गुणं नैव जानाति विरोधिनी कृतनिका ॥६०॥ कृतो भवत्या तत्राऽयं त्वाग्रहः पुत्रिकात्मकः ॥७९॥
धर्मार्थ मानुषो देहो धर्म जानाति नैव या । कयं वै क्रियते सावि पूज्ये विमूलको मयि ।
अधर्मार्थकृतध्याना सा तु धर्मकृतप्निका ॥६१॥ मृद् भूमौ वारि सलिले वहिस्तेजसि वाऽनिले ॥८॥
धर्मार्थकाममोक्षेषु साहाय्यदास्तु ये मताः। स्वस्वतत्त्वेषु विभामं लभन्ते नेतरे क्वचित् ।
तेषामपकृती लया या सा कृतनिका सदा ॥६२॥ तथाऽहं सागरी कन्या सागरे शान्तिमेमि ह ॥८॥
कृतघ्नानां निरया वै भवन्ति दुःखदाः सदा । प्रयामि सागरं वयं देहि वा न प्रदेहि माम् ।
याम्यलोके परत्रापि सर्व तासां विहन्यते ॥३॥ इत्युक्त्वा बद्रिके सा तु नत्वा तदात्मशेमुषीम् ||८२॥
सुखं न लभते क्वापि
कृतना पापपर्वता।
कुथली सम्परित्यज्य विप्रगृहं तु सात्त्विकम् ।
कृतज्ञा लमते पुण्यं स्वर्ग सुखं महोत्सवम् ॥६४॥ राबसं सागरं वेशं
स्वयं गत्वा समाश्रिता ॥८३॥
कृतं जानाति या कन्या नारी वृदा नरोऽपि वा। कृतनिकेति ब्रामण्या तदोक्ता सा तथाविषा ।
उपकारं प्रकुर्याच सा स्यात् स्वर्गनिवासिनी ॥६५॥ पोषिकां मातरं त्यक्त्वा यतोऽन्यत्र स्वयंगता ॥८४॥
अत्र पुत्रप्रपौत्राद्यैः शोभते वंशविस्तर। कृतघ्नात्वमहादोषं प्रासा सा कन्यका ततः।
धनधान्याम्बरसम्पत्स्वर्णाद्यैरभिवर्धते
॥६६॥ किन्तु विप्रगृहे नित्यं देवप्रसादभोजिनी ॥८५॥
कृतघ्नाया विनाशं वै याति सर्वे समूलकम् । देवार्चनादिसेवाभिर्बहुपुण्यवती
पुत्रि त्वं मा कृतघ्ना स्या निरयान् मा प्रयाहि च ॥६७॥ तस्याः
पुण्यप्रतापेन
कुथली प्राप्तयौवना ॥८६॥
मम सन्तोषदा
भूत्वा
प्रवर्धयाऽतिसम्पदा। विभावरीनगर्यास्तु राशा नाम्ना विरामिणा।
यशसा वंशवृद्धयाऽपि स्वर्गेऽपि च ततोऽधिका ॥१८॥
अनाथा सा सगराय स्वभृत्याय समर्पिता ॥८७॥
इत्युक्ता कुथली कन्या सागरी बीजदोषतः। नाम्ना
धर्मकरेणाऽपि सगरेण विवाहिता।
न मेने सा मातृवाक्यं पापं या मनुते नहि ॥६९॥ राशीसेवापरा जाता मान्या सम्पत्सुभोगिनी ॥८॥
न दोषं मनुते तत्र त्यजने चाश्रयान्तरे। मोदते भोगसम्पच्या धर्मकरगृहे स्थिता।
निषेकदोषभावेन चाऽवमत्य वचो हि तत् ॥७॥ चिरवर्षाणि सा मोगान् बुभुजे पुण्यनिर्मितान ॥८९॥
प्राह प्रतिवचस्तत्र मातरं मतिविभ्रमा। विशतिः पुत्रकावास्याः कन्यकाः सप्त चाऽभवन् ।
मातः कृतघ्नताः सर्वा आकर्णिता मुखाचव ।।७१॥ पुण्यस्तरोऽभवत्तस्याः सान्तः पापस्तरस्ततः ॥९॥
स्वार्थस्ते मयि कोऽस्त्यत्र सागयों मित्रयोषिति । सम्प्राप्तस्तु कृतघ्नात्वमोगो विप्राणिकोदितः।
मित्रवर्णोद्भवायां
भिन्नाचारादियोषिति ॥७२॥ रुग्णा सा त्वेकदा बाता शीतपीडान्विता ज्वरैः ॥९॥
न मे मिररहे वृत्तिर्मिक्षुकी न भवाम्यहम् । पीडिता सा रोदाऽपि मासोत्तरं विशक्तिका ।
अहं सगरजातीया सागर कंचिदाप्नुयाम् ॥७३॥ उपचाराः कृताः पुत्रः स्वामिना तत्कुटुम्बिभिः ॥१२॥
तत्र श्रेयो मम चास्ति न विप्रे स्वामिनि स्वचित् । तथापि न ज्वरयान्तिरभवत् मुखमाप न ।
बालिकामाप्यनाथाच सर्वः पोष्यास्तु धर्मतः ॥७॥ राजयक्माऽभवत्तस्याः सर्वनाशकरोऽय सा ॥१३॥
कृतोऽयं सर्वथा न्यायो वृद्धवाष्प्रतिदानवत् । सस्मार ब्रामणीं तत्र मातरं पोषिकां सतीम् ।
बालानामुपकारो यः कर्तव्यं तत् समुच्यते ॥७॥ तदुक्तं तत् कृतमात्वं तत्फलं चागतं मम ॥९४॥
तत्र नास्ति कृतघ्नत्वं कन्या धनं परार्थकम् । कालेन मावि माव्यं च भवितव्यं न लीयते ।
मातः क्षमा विघात्र मनातौ तु प्रयाम्यहम् ॥७६॥ पुत्रैः पुत्र्यादिमिः सा तु सेविता दूरतो भयात् ॥१५॥
न मिक्षावारिबहुले विप्रे प्रयामि कर्हि चित् । राजयक्ष्ममयानाऽन्ये पावें त्वायान्ति कर्हि चित् ।
इत्युक्त्वा मातरं नत्वा वमत्य च तचः ॥७॥ एवं सा वर्षदशकं पीडिता
राजयक्ष्मणा ॥१६॥

·तिज्यसन्तानः कुरु मदर्थे ये सा कृतनताफलं तस्याः प्राप्तं नाऽऽप्नोति चान्तताम् । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने पतिता शयने वास्ते पारामाऽभवदि सा ॥९७|| विभावरीपुरीस्थायाः कुयलीसागर्या मृतपितृवान्धवाया अथ पुत्र ज्येष्ठमेव प्राह सा विगताशया। विप्रगृहे वर्धन, स्वातन्त्र्येण कृतमितादोषेण सागर- यया मोक्षो भवेन्मे च यथा मे मरणं भवेत् ॥९८॥ पत्नीत्व, कृतलतायाः फलं राजयक्मा, श्रीकृष्ण- तथा कृतघ्नत्वनिवारणम् । नारायणाश्रयेण राजयक्मरोगनाशा, मोक्षणं पुत्रस्तस्या द्रुतं त्वायालोमशस्याश्रम प्रति ॥१९॥ चेत्यादिनिरूपणनामा नवाधिक- प्रार्थयामास तं श्रेष्ठमहर्षि भेष्टमहर्षि मोक्षणं प्रति । विशतितमोऽध्यायः ॥ २९ ॥ यहा रोगस्य देहस्य चात्मशक्तिस्तु संभवेत् ॥१०॥ श्रीनरनारायण उवाच- लोमशस्तं ज्येष्ठसुतं तिरबायनसंज्ञकम् । शृणु बद्रीप्रिये देवि कयां प्रतारिणीस्त्रियाः। जगाद हितकद्वाक्यं दयया पापनाशकम् ॥१.१॥ कृष्णनारायणसंगान्मोक्षमार्ग तु गता ॥१॥ मन्त्रं गृहाण कृष्णस्य मात्रे देहि हुतं तथा । अश्वपट्टजले स्नात्वा तीर्थवारि प्रदेहि च ॥१०२॥ आसीद् प्रामे धवलारे सौराष्ट्रे चर्मठाकुले । नाना नारी विषलाणी प्रतारणपरायणा ॥२॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणपादजलं शुभम् । प्रतारणे रोगाणां भवरोगाणां नाशकं संप्रदेहि च ॥१०॥ पुत्रपौत्रयुताऽप्येषा कृतभमा। वचने सर्वथा शात्री वयित्रीति विभता ॥३॥ इत्युक्त्वा प्रददौ मन्त्रं कृपया पापनाशकम् । वञ्चयित्री विषलाणी यथा नाऽन्या तथा मुवि । 'भों नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा' ॥१०४॥ सर्वान् सा वञ्चयत्येव कलया च छलेन च ॥४॥ मन्त्रं प्राप्य सरो गत्वा स्नात्वा तीर्थचलं शुभम् । सर्वा नायों विषलाण्या विम्यत्येव पुरेऽन्वहम् । लध्वाऽनादिकृष्णनारायणपादजलं दधे ॥१०॥ 'ओं भीकृष्णनारायणेति'जपाथै तु मालिकाम् । यद्गुहं विषलाणी सा याति तत्र विशेषतः ॥५॥ यथाकथञ्चिद्धास्येन वार्तया वचनेन कन्वा श्रीबालकृष्णात् स ययौ स्वमातरं प्रति ॥१०॥ कृत्रिमार्थप्रदानाद्यैः सत्यभ्रान्तिकरैस्तथा ॥६॥ मात्रेऽर्पितं जलं दिव्यं मन्त्रश्च मालिका रजः। वस्तुमिबहुधा दृष्टिरोटिप्रवचनैः। विभावों कुथली सा समाताध्याऽभवद् द्रुतम् ॥१०७॥ मोडनामणैव्य॑तिक्रमैर्विनिमयैस्तथा ॥७॥ पीडा नष्टाऽभवत्तस्या राज्यक्मा तु मूर्तिमान् । वञ्चयत्येव आदानप्रतिदानब नित्यशः। बहिनिर्गत्य देहाचा कतनतास्त्रिया सह ॥१०८॥ हसनत्वा ययौ शीघं बर्बुरारण्यकं प्रति । विश्वासिन्यस्तु बायो वश्चनां यान्ति तत्र ह॥८॥ वञ्चनाख्यां कलां यस्मानिसर्गजां प्रवेत्ति सा। कुथली रोगरहिता समाधी संव्यलीयत ।।१०९॥ ददर्श तत्र देवेशं कृष्णनारायणं याति सा तत्र वञ्चयित्वा गृहाधिपाम् ॥९॥ यद्गृहे प्रच्छालाभं संगम प्रयाति तु यथा सती। बालकृष्णं निकटस्थ दिव्यं राधारमापतिम् ॥११०॥ वस्तुहानौ वस्त्वलामे गृहेशी शंकते तु ताम् ॥१०॥ माणमत् सातिमावेन पपात कृष्णपादयोः। तथा हुतं भवेदस्तु वञ्चयिच्या गृहान्मम। बहुधा कृष्णपादौ समाधिसंस्थिता ॥११॥ एवं सा वञ्चनपरा ग्राम्यबनैर्विनिचिता ॥११॥ कृतनतायाः पापं ते विगतं कृपया मम । वञ्चनाचारमात्रा सर्वचातुर्यहारिणी। स्वस्थाऽसि भज गोविन्दं देहान्ते याहि चाऽक्षरम् ॥११२॥ वचनादोषयुक्ता सा दण्डपात्रं तु तु यद्यपि ॥१२॥ इत्युक्त्या प्रययौ कृष्णः स्वस्था सा बहिराययो । राशा तथापि कलया यतः श्रेष्ठाऽनुमोदिता। उत्थाय सर्ववृत्तान्तं पुत्रादिभ्यो न्यवेदयत् ।।११३॥ मलानां च नटानां च खेलने बहुरूपिणाम् ॥१३॥ ततः सर्वेऽनादिकृष्णभक्ता पाताः समन्ततः । रजमध्ये समागत्य वश्चयत्येव तानपि। लक्षवर्षाणि कुथली बीविता मोक्षणं गता ॥११४॥ पराबयं प्रयान्त्येव जयं नैवोपयान्ति एवं बद्रिप्रिये देवि कृतघ्याः पापनाशनम् । पारितोषिकदानाचं प्रविन्दति । मोक्षणं च कृतं कृष्णनारायणेन योषितः ॥११५॥ एवं सा बञ्चनपरा कदा पहतो मेकदा राहतो बहिः ॥१५॥ प्रभुम् । ते॥१४॥ वश्वयित्री

·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के
तु नैकया।
याता तया वीक्षितं वै साधूनां मण्डलं महत् । श्रीनरनारायण उवाच-
शतं ते साधवः साध्व्यो निर्वाणपदबोधिनः ॥१६॥
बद्रीप्रिये देवि प्रतारणं
तस्या ग्रामे गोपुरान्ते प्राकारान्ते व्यधुः स्थितिम् । येन देही नरकान् वै यानि वञ्चनपापकृत् ॥३५॥
अथ ग्रामप्रजाः सर्वा मिलित्वा साधुभोजनम् ॥१७॥ परमेशकृतं देह प्राप्य देहेन सेवनम् ।
ददुश्वापूपमौक्तिकदुग्धपाकप्रपोलिकाः
कुर्यान परमेशस्य वञ्चितस्तेन माधवः ॥३६॥
चणका:
श्रेष्ठशाकानि ददुभोजनमुत्तमम् ||१८॥ आत्ममोक्षप्रदं देहं प्राप्य मोक्षार्थसाधनम् ।
साधवो बुभुजुः सर्वे दृष्ट्वा तद् भोजनोत्तमम् । येनाऽर्जितं न वै तेन त्वात्मा वै वञ्चितो निजः ॥३७॥
रसास्वादपरा वञ्चयित्री चाऽचिन्तयद्धृदि ॥१९॥ साधूनां योगिनां चापि साध्वीनां मण्डलादिषु ।
केनोपायेन मिष्टानं मिलेत् तद् भक्षयाम्यपि । बकमको भवेद्यस्तु साध्वाद्यास्तेन वञ्चिताः ॥३८॥
जना ग्राम्याः साधवश्च जानीयुर्न यथा तथा ॥२०॥ धनस्त्रीत्यागवैराग्योपदेष्टा
यस्तु मानवः।
कृत्वाऽत्र वञ्चनं भुक्त्वा तृसा यास्यामि मे गृहम् । त्याजयित्वा स्वयं भुक्ते प्रतारणं तु तन्महत् ॥३९॥
अथ सा निजकेशानां जटां बवाऽकरोबटाम् ॥२१॥ विश्वास्य बहुधा लाभं दर्शयित्वा विभिन्नकम् ।
भस्मान्यां तां जटां नैनां तनूं चाप्यकरोत्तदा । स्नेहं कृत्वा कारयित्वा धनं हरति बञ्चनम् ॥४०॥
धृत्वा काषायवस्त्राणि करे त्रिशुलमित्यपि ॥२२॥ बालं नारौं बालिकां वा युवानं धनिनं तथा ।
योगिनी साध्विका भूत्वा साध्वीमण्डलमाविशत् । युवतीं वस्तुमात्र वा यत्र हरति वश्चनम् ॥४१॥
भुक्तवतीषु साध्वीषु साध्वीपंती स्थिताऽभवत् ॥२३॥ सदृशं चोभयं वस्तु निर्मूल्यं बहुमूल्यकम् ।
उपविष्टा तथा
तत्र यथा न स्यात् परेक्षणम् । दत्वा निर्मूल्यकं बहुमूल्यं हरति
वचनम् ॥४२॥
मुक्त्वा पीत्वा प्राप्य तृप्ति शनैरुत्याय प्रस्थिता ॥२४॥ कार्य पूर्ण
कार्य पूर्ण कारयित्वा पश्चाद् यत्नफलं तु यः।
न शाता खलु साध्वीमि मसाध्वीति सम्मता । न ददात्यल्पयत्येव छिनत्ति तद्धि वचनम् ॥४३॥
न पृष्टा तर्किता कामिबिदियं ग्रामयोगिनी ॥२५॥ कर्मणा मनसा वाचा लाभ लब्ध्वा ततः परम् ।
ग्रामजनैविकृता सा न यथार्थ समीक्षिता। न कार्य निष्पादयति पञ्चको लुब्धकस्तु सः ॥४४॥
एवं सा वचनावेषं धृत्वा भुक्त्वा प्रसादकम् ॥२६॥ सति द्रव्ये धर्मकार्य न करोति ददाति न ।
गृहं गत्वा पुनर्वेषं निजं धृत्वाऽस्वपत् सुखम् । न मुंक्त सा वञ्चना वै द्रव्यकृता तु नारकी ॥४५॥
एवं नित्यं प्रयात्येव भुक्त्वा पञ्चदिनानि सा ॥२७॥ त्यागी भूत्वा गृहस्थानां भोगान् भुक्ते ददाति च।
आयाति स्वगृहं तस्या याथायं न विदुर्जनाः । गृहस्थबंधकृत् स्याद् यः संसारस्तेन वञ्चितः ॥४६॥
साधुसाध्वीकृष्णप्रासादिकं भुक्तवती सा ॥२८॥ भक्त्या विश्वास्य लोकान् यथेन्द्रियाणां वयो भवेत् ।
पावनं सर्वपापानां क्षालक
प्रसादनम् ।
प्रतारिता तेन भक्तिनिरयाणां विधायिनी ॥४७॥
जलमन दलं वापि फलं शाश्वतमुक्तिदम् ॥२९॥ अभिचारादिकं कृत्वा स्वाधीन
प्रकरोति यः।
पापिनो बहवः सन्ति पापात् प्रेता भवन्ति च ।
पुनर्वशं कृतं भुक्त धर्मस्तेन प्रतारितः ॥४८॥
अघोयोनिगताश्चापि बायन्ते घसाशिनः ॥३०॥
यानि कार्याणि यावन्ति सुदृढानि भवन्ति ।
विषसाशी सदा मुक्तो भवत्येवाऽधराशिमिः। तथा तेषां विधाता न पोलम्पोलविधायकः ।।४९॥
हरेयोगः सतां योगः साध्वीयोगो हि दुर्लभः ॥३१॥ अपूर्णकार्यकर्ता
कनिष्ठवस्खयोजकः।
सत्संगो दुर्लभश्वाति मिलेच्छन्मोक्षणं दुतम् ।
प्रच्छालामलोभाग्यो बञ्चको निरयानुगः ॥५०॥
महापापानि नश्यन्ति प्रसादाचादिभोवनात् ॥३२॥ घृतस्थाने तु यस्तैलं बलं तक
पयस्तथा।
वञ्चनादिप्रपापानि दान्ति भीप्रसादतः। प्रयुक्ते च शुभेऽनिटं वचको निरयाभिगः ॥५१॥
मात्मा शुद्धथति सहसा मोक्षयोग्यो भवत्यपि ॥३३॥ हस्तिने या करिणीं दर्शयित्वा तु गर्तके ।
श्रीबद्रीरमोवाच-
पातयत्येव বত্তেজনা प्रतारको मतः॥५२॥
प्रतारणं तु यत्कर्म कतिधा छनमेव वा। कन्यां मुरुमां युवतीं प्रदर्य मण्डपे तु ताम् ।
येन स्यानरके वासस्तन्मे निगद केशव ॥३४॥ विहायान्यां प्रदद्यात् स बचको निरयानुगः ॥५३॥

·विष्यसन्तानः ८५ Seeee: दुग्धे पानीयमाक्षिप्य रसविक्रयकारकः। साधुसेवामावमक्त्या मनःपाप विनश्यति । अन्ने तु कंकरान् धूलिं पिष्टे चूर्ण स वञ्चकः ॥५४॥ साध्वर्पणेन जीवस्य सर्व पापं विनश्यति ॥७३॥ शिल्पकायें कलाकार्य सौधकार्ये च सेतुषु । साधुवाहमहं साधुः साधुः श्रीकृष्णमाधवः। महोद्याने पत्तनादौ यन्त्रमार्गे महापये ॥५५॥ माधवीध: स्वयं साधुः प्रभुःपतिः सतां पतिः ॥७॥ क्षेत्रे कूपे तडागादौ प्राप्य द्रव्यं प्रपूर्णकम् । एवं सा साधुपंक्तौ वै भोजनेन विपापिनी । अर्धव्ययेन सर्व तत् करोति चाहद तथा ॥५६॥ शुद्धा जाता ततश्चास्या विवेकः समपद्यत ॥७५॥ निर्बलं दरगर्भ वञ्चना नरकप्रदा। अहोऽहं वञ्चनाकी सर्वथा पापकारिणी। काकानां च शृगालानां वानराणां स्वभाववत् ॥५७|| यत्र पापानि नश्यन्ति तत्रापि वञ्चनापरा ॥६॥ वर्तमानो नरो लोके वञ्चनाम्यो भवेत् खलु । भोजनार्थ कता प्रतारणा कि क्षुद्रकर्मणा । दृष्टिं ध्यानं मतिं सावधानतां प्रणिधानताम् ॥५८॥ मोक्षकर्म करोम्यद्याऽधुना चोत्तरकालिकम् ॥७॥ प्रच्याव्य ताम्यो हरति कुरते जयते च वा । साधुसेवा सतीसेवां कृत्वाऽपराधनाशनम्। अन्याऽनिष्टं विधचे स वञ्चको निरयंगमः ॥५९॥ वन्दनं च सतां मोक्षं यास्ये वै परमं पदम् ॥७८|| हस्तिदन्तसम कार्ये बहिर्दर्शनमात्रकम् । इति विचार्य सहसा लब्ध्वा धनाम्बराणि च । अन्तस्त्वन्यश्चर्वणार्थदन्तवत् स्वार्थसाधकम् ॥६०॥ ययौ साधुनिवासं सा ददौ तेभ्यो धनाम्बरम् ॥७९॥ परहिंसाद्रोहकच वञ्चना निरयप्रदा। भोजन प्रददौ चापि पादसंवाहनं पादसंवाहनं व्यधात् । एवमादीनि सर्वाणि वञ्चनानि भवन्ति वै ॥६१॥ सतां पादनलं पीत्वा तुष्टाऽभवद् रबो न्यधात् ॥८०॥ शिष्यो भूत्वा गुरोः सेवां यो न करोति भावतः । शिरस्येव शरीरेऽपि वक्षसि श्रीहरिभिता। वञ्चना सा महापापकरी वै निरयप्रदा ॥६२॥ उवाच सचमं तत्र गुरुं भद्रायनं हि सा ॥८॥ पनी भूत्वा स्वामिनो या सेवां करोति नैव ह । मोक्षो मे स्याद् यथा येन वचनापापसंक्षयः । पतिर्भूत्वा सती नैव पालयत्येव वंचना ॥६३॥ पुनर्जन्म भवेनैव तथा मे कुरु सद्गुरो ॥८॥ किंकरो न करोत्येव श्रेष्ठिकार्य तु वचना। भुत्वा भद्रायन: साधुर्वेष्णवोत्तम उक्तवान् । गरदा वहिदा नाशयोगदा वञ्चकास्तु ते॥१४॥ 'भों नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा ॥८३॥ स्तेनकर्मरताः सर्वे वञ्चका निरयंगमाः। काषायाम्बरधारिणी। एताहशानामुद्धारः सतां समागमे भवेत् ॥६५॥ बटायुका भरमयुक्ता नारायणपरायणा ॥८४॥ इन्द्रो भूत्वा गौतमाभोऽहल्यामवञ्चयदि सः। याहि भीकुंकुमवापों यत्र श्रीकृष्णमापतिः। अहं बालन्धरो भूत्वा पृन्दामवश्चर्य पुरा ॥६६॥ विराजते हि भगवान् साक्षात् सर्वान्तरः प्रभुः ॥८५॥ एवंविधा वञ्चना वै बद्रिके दुःखदा मता। अवतारी चाक्षरेशो यत्रास्ते लोमशः ऋषिः । शापो वा दुःखमेवाऽपि निरयो वा भवेचतः ॥६७॥ अश्वपट्टसरस्तीर्थे वर्तते पावनं यद्यप्यह सर्वकर्ता सर्वपतिः यत्र सन्ति च तीर्थानि महर्षयोऽप्यनेकश्यः । निर्दोषः पावनो मायापावकः सर्वमोक्षकृत् ॥६॥ साध्व्यव साघवश्चापि मुक्ता मुक्कानिकास्तथा ॥८७|| सुरकार्यकृते भक्तकृते क्वचित्त वञ्चनाम् । श्रीराधामाणिकीकृष्णारमाभूकमलादिकाः करोमि दैत्यनाशाय दोषो मे नैव विद्यते ॥६९॥ कोट्यर्बुदाम्जसख्यम्भ नारायणस्य पनिकाः ॥८८॥ बीवाना कर्मभोगानां दोषस्तत्र प्रजायते । सुराः सुराण्यो योगिन्यो विद्यन्ते याहि तत्रह। एवं सा छलना प्रोक्ता सतां संगेन नश्यति ॥७०॥ भुक्तिमुक्तिस्तव स्यातां पापानां नाशन तथा ॥८९॥ साधूनां संगमो बद्रि संगमो बद्रि पावनः पापनाशकः। यद्यप्यत्र हि साधूनां सेवया पापनाशनम् । विषलाणी सतां संगाखाता पापादिवर्जिता ||७१॥ बातं तव विशुद्धिव बाता मा खेदमावह ॥९॥ साधूच्छिाष्टादनात् कायकता संविनश्यति । तथापि भूतले कृष्णकान्तं प्राप्य सुखाया। साधुपादियोगेनेन्द्रियपापं विनश्यति ॥७२॥ दिव्या भूत्वा याहि मोक्ष मा चिरं विषलानिके ॥९॥ रट मन्त्रं सदा सावि परम् ॥८६॥ परेश्वरः।

·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता *
च याति
द्राक्
इत्युका विषलाणी सा
बद्रिके द्रुतमेव हि। वृसीनिर्माय
पत्तनं विक्रयार्थिनी।
पन्यामाहिख्य मार्गेषु ययावश्वसरोवरम् ॥१२॥ धर्मोगदपुर गत्वा विक्रीणाति यथाहणम् ॥३॥
स्नात्वाऽऽश्रमं लोमशस्य गत्वा पादाववन्दयत् । सायं दामोदरं
नत्वा प्रयाति निजपत्तनम् ।
पादबलं ततः पीत्वा नत्वा महर्षिमण्डलम् ॥१३॥ प्राप्य धनं चाममपि वस्त्रं यदा पार्जितम् ॥ ४ ॥
आश्रमस्य रजो देहे सम्मृद्य कीर्तनं हरेः। नीत्वा याति निजं ग्रामं कालंजरं तु वै द्रुतम् ।
गायमाना ययौ कृष्णनारायणं प्रभु हरिम् ॥१४॥ गत्वा गृहेऽनवस्त्रादि माषायां निधाय सा ॥५॥
अनादिश्रीकृष्णनारायणश्रीवल्लभम्
प्रमुम् ।
यथापेक्षं मोबनादि पाचयत्येव भामिनी।
प्रत्यक्ष शान्तियुगरूपं सुन्दरं पुरुषोत्तमम् ॥१५॥
तस्याः पुण्यभवत्त्वेका दशवर्षा कुमारिका ॥६॥
दृष्ट्वा ममोह सहसा मूर्ती स्तब्धाऽभवत् क्षणम् ।
पतिस्तु निधनं प्राप्तः कुटुम्बं विद्यतेऽपि न ।
आसक्ता ध्यानममा च कृष्णलीनेव साऽभवत् ॥१६॥
विधवा कटकी सा गंगाजनी सुधार्मिकी ॥ ७॥
सेन्द्रियाऽन्तःकरणा सा सजीवा तन्मयी तदा ।
रात्री मुक्त्वा करे कृत्वा मालामावर्तयत्यपि ।
देहभानविहीना च बाता सा योगिनी यथा ॥९॥
कन्यका कुरते गीति भीकृष्णरासरजनीम् ॥ ८॥
बद्रिके क्षणमात्रं चेन् मूतों मे सर्वथा स्थितिम् ।
विधवा शृणुते
सम्यक् कृष्णसंलममानसा ।
निथलां लभते कश्चित् पूतो मुक्तिमवाप्नुयात् ॥९८॥ एवं गीत्युत्तरं निद्रां गृहीतो मातृपुत्रिके ॥ ९॥
अधैर्यप्रेरिया
कृष्णपार्श्वमुपागता।
नित्यमेवं हि कुरुतो भवनं श्रीहरेनिधि।
कृष्णनारायणं चांके कृत्वा
चुचुम्ब भावुकी ॥१९॥
कदाचिद् रैवततीर्थ यातः कार्तिकमासि ते ॥१०॥
हरिस्तां चुम्बनं दत्वाऽपावयत् समतोषयत् ।
स्पर्शमात्रेण मुक्ता
सतां च साविकानां च कुर्वाते सेवनं परम् ।
भवसागरबन्धनात् ॥१०॥
बद्रिके
वै॥११॥
दिव्यदेहा सा राव समजायत ।
चमत्करान् गीयमानान् कृष्णनारायणस्य
शृणुतस्तेऽतिमावेन कुंकुमवापिकेशिः।
युवती सगुणैर्युक्ता बासनादोषवर्जिता ॥१.१॥
असंख्यानां तु मकानां त्रीणां दिव्यचमत्कृतीः ॥१२॥
सर्वकर्मविहीना सा ब्राझी स्त्रीः समजायत ।
शृणुता
भीरमाराधाकमलानां चमत्कृती।
शानवती दिव्यदृष्टिमती भीवल्लभम् प्रभुम् ॥१०२॥
॥१३॥
अस्तीत् साध्वी पादबलं पयौ हरेस्ततो द्रुतम् ।
साधुसाध्वीभक्तवर्यगीतसद्गणसक्रियाः
चमत्कारान्
परचाँध शृणुतो भक्तिभावतः।
विमानमागतं दिव्यं कृष्णनारायणेच्छया ॥१०३॥
विक्रमान्
दयया
दीनानाथोबारादिकानपि ॥१४॥
आरुह्य त्वाशया दिव्याक्षरं पदं ययौ हि सा ।
एवं प्रतारिणी नारी विषलाणी सतां हरेः ॥१०४॥
शृणुतो बहुधा
प्रदक्षिणपये मुहुः।
योगेन पावनी भूत्वा ययौ मोक्षपदं परम् ।
पुत्री रमाञ्जनी हर्षे प्राप्य पप्रच्छ मातरम् ॥१५॥
बद्रिके
साधवः।
मातगुणान् प्रगायन्ति सहसयोऽपि
प्रणश्यति ॥१०५॥
भवणादस्य वचनाचं
अनादिभीकृष्णनारायणस्य
परमात्मनः ॥१६॥
इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने
वञ्चयिच्या विषलाणीनामिकायाः सतां प्रासादिकाम-
स भवेत् क्व मिलेद् वा न प्रभुः राधारमापतिः ।
दर्शनार्य मनो मेऽत्र तीर्थे तमनुधावति ॥१७॥
जलभोजनादिना विवेकोद्भवः, तीर्थेऽनादिकृष्ण-
नारायणप्राप्त्या मोक्षणं चेत्यादिनिरूपण-
यत्र वा स्यात् प्रगन्तव्यं कुंकुमवापिकास्थलीम् ।
नामा त्रिंशोऽध्यायः॥३०॥
सार्थक्यं तु तदा मे स्याद् दर्शनं मे प्रकारय ॥१८॥
भीनरनारायण वाच-
अथ माता मुकल्या सदिचारं विभाव्य है।
नाम्ना सुरदेवायन पप्रच्छ सर्वथा ॥१९॥
भूणु बद्रीप्रिये देवि
कटकाः कथामपि । क्वाऽऽस्ते भीभगवान् कृष्णनारायणोऽत्र गीयते ।
भोजस्खतीतटे प्रामे कालंबरे द्रुमान्विते ॥ १॥ साधुमिः साविकामिब यात्रिकैः प्रकीयते ॥२०॥
कटकर्यमवन्द्री नाम्ना गंगाजनीति वै। यचरित्राणि मृण्वन्त्याः कन्याया मे मनो गतम् ।
सा सौराष्ट्रे कटान् श्रेष्ठान् प्रथित्वा बंधपात्रिकाः ॥२॥ तममुं प्रति यात्रार्थ मया गन्तव्यमित्यापि ॥२१॥

·विष्यसन्तानः बद्रिके साधुः सः स स बद मे तन्महिमानं कीडयो भगवान् स है। असंख्यगोपिकाकान्तो गवां सेवापरायणः। कथं देवैः साधुवयेंर्गीयतेऽयं स्थले स्यले ॥२२॥ गोलोके वंशिकाधृक् स भक्तकल्याणकृत् प्रभुः ॥४१॥ राधापति कमलेशं विहाय माणिकीपतिम् । एवमन्यानि घामानि राजन्ते तत्र विंशतिः । कीर्तयन्ति कथं साध्व्यस्तैर्थिक्यथाऽप्यसंख्यकाः ॥२३॥ हे चान्ये कोटिशवापि साकेतादीनि सन्त्यपि ॥४२॥ विष्णुं रुद्रं वामनं वा दत्तात्रेयं नृसिंहकम् । तत्र तत्र कृतवासा अवतारास्तु से मता:। विहाय रामं तं कृष्णंवल्लभाऽऽर्थे रटन्ति ताः॥२४॥ ततोऽप्यनन्ते चाऽपारे ब्रह्मलोकेऽक्षरामिधे ॥४३॥ मन्ये वैशेष्यमेवाऽस्मिन् भवेत्तन्मे निवेदय । धान्नि संराजते व्याते परब्रह्म स्वयं हरिः। इत्युक्तो सुरदेवायनस्तु ताम् ॥२५॥ अवतारी परमेशः सर्वेशः पुरुषोत्तमः ॥४॥ जगादोपासनासिद्धथै वस्तुस्थिति गरीयसीम् । अनादिश्रीकृष्णनारायणः श्रीपरमेश्वरः। शृणु त्वं तस्य माहाल्यं गंगाखनि ! वदामि ते ॥२६॥ सर्वावतारधर्ताऽसौ सर्वेश्वर्यसमन्वितः ॥४५॥ पत्र दामोदरो देवो राजते रैवताचले। सर्वेषामवताराणां पतिर्मुक्तपतिः प्रभुः। वामनस्त्रिविक्रमः स बलिराजनिषेवितः ॥२७॥ मुक्तानिकापतिः सर्वश्रीपतिर्माणिकीपतिः ॥४६॥ भगवान् वर्तते तस्माच्छ्रेष्ठी नरनरायणौ। सर्वस्वामी परजम यत्समो नाऽधिकोऽपरः । बद्रिकाश्रमवासी ती बद्रया साक विराजितौ ॥२८॥ तस्याऽऽशापालकाः सर्वेऽवताराः सन्ति धामसु ॥४७॥ हिमालये सुरगंगातीरावासी तु तापसौ। ईश्वराणामीश्वरः प्रभूणां प्रभूत्तमः। भगवन्ती प्रजानां तु कल्याणार्थ विराजितौ ॥२९॥ भगवतां स भगवान् हरीणां परमो हरिः ॥४८॥ ततोऽपि भगवान् श्रेष्ठः श्वेतद्वीपनिवासकृत् । कृष्णानां परमः कृष्णो रामाणां राम उत्तमः । नारायणः कमलाया: भीदेवताधिपः ॥३०॥ नृसिंहानां नरसिंहः परमः परेश्वरः ॥४९॥ ततोऽपि च प्रभु श्रेष्ठः क्षीरसागरवासकृत् । सर्वात्मनां परमात्मा श्रीशानां श्रीश्वरेश्वरः। शेषनारायणः श्रीयो वर्तते सिद्धसेवितः ॥३१॥ परमात्मा सर्वेषां त्रिसष्टिपरमात्मनाम् ॥५०॥ ततोऽपि भगवानास्ते श्रेष्ठो विष्णुः प्रभुः परः। परब्रम परेषां ब्रह्मणामपि । बलावरणतयोवें वैकुण्ठे तृतीयके ॥३२॥ परमो ब्रह्मराट श्रीमत्कृष्णनारायणः स वै॥५१॥ ब्रह्माण्डानां स सर्वेषां अनन्ताः सृष्टयस्तस्याऽवताराचाप्यनन्तकाः। ततोऽपि च महाविष्णुवर्तते भगवान् महान् ॥३३॥ अनन्ताः शक्तयस्तस्याऽसंख्यपल्यश्च तस्य वै॥५२॥ वैराबस्य पिता वृद्धो श्रीपुराधीश्वरो हरिः। सर्व यस्य शरीरं वै भोग्यं जडं च चेतनम् । महालक्ष्मीपतिहिरण्मयो राजाधिराबकः ॥३४॥ तस्याऽसबझणः स मोक्ता नेता प्रभुः पतिः ॥५३॥ या सा तत्र महालक्ष्मीः सा क्षितौ कमरासती। अक्षरातीत एवाऽसौ काणानां कान्त एकलः । वर्तते कुंकुमवाप्यां माता भीपरमात्मनः ॥३५॥ जीवसृष्टिरीशसृष्टिमसृष्टिस्तु यत्कृता॥५४॥ महाविष्णुः पिता चास्ते गोपालकृष्णनामवान् । यनिमिषे भवन्त्येव लीयन्ते निमिषाच वै । तगृहे श्रीहरिधारतेऽवतारी परमेश्वरः ॥३६॥ धामसाय एवाऽस्य संकल्पाधीनविग्रहाः ॥५५॥ महाविष्णोः परथास्ते भूमाख्यः पुरुषः परः । अवतारा भगवन्तथास्य संकल्पमूर्तयः। अव्याकृते शुमे धाम्नीश्वराणां न्यायदः प्रभुः ॥३७॥ साव्यधास्य शक्तयश्च सर्वा वै पावनीस्त्रियः ॥५६॥ ततः श्रेष्ठोऽस्ति भगवान् वासुदेवाऽमिषः प्रभुः । साधवस्तु समस्तान्यैश्वर्याण्यस्य भवन्ति वै। अमृताख्ये निजे धाम्नि रमानाथो विराजते ॥३८॥ एताहयोऽयं भगवान् सर्वेषां ब्रह्मणां पतिः ॥२७॥ ततः श्रेष्ठतमः भेष्टे वैकुण्ठे भगवान् प्रमुः। अनादिश्रीकृष्णनारायणः श्रीकान्तवल्लभः। लक्ष्मीनारायणश्चास्ते यनाम्ना संहिताऽस्ति च ॥३९॥ सौराष्ट्रे बालको भूत्वा बालकृष्णो हि वर्तते ॥५८॥ लक्मीपतिः प्रभुः सोऽयं वर्तते भगवान् सदा । श्रीमद्रोपाकृष्णस्य गृहे श्रीकंभरात्मनः। ततोऽपि च महानास्ते राधाकृष्णः परः प्रभुः ॥४०॥ यन्मूतेनेत्रबाचेवाकिरणात् सर्वसष्टयः ॥१९॥ दैत्यनाशकृत् ।

·८८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के यः प्रमुः। तेजस्विन्यः प्रवर्तन्ते सूर्यचन्द्रामिविद्युतः। 'भ्यश्च यात्रिकेम्यच ददौ मन्त्रं तु लोमशः। यच्छ्वासाद् देहिनः सर्वे वर्तन्ते प्राणधारिणः ॥६०॥ गंगाजन्यै रमाजन्यै ददौ मन्त्रं तदा ऋषिः ॥७९॥ यद्विधारणश्यतया ब्रह्माण्डगोलकान्यपि । ययुस्तेऽय ततः श्रीमत्कृष्णनारायणालयम् । माम्बरे सम्प्रवर्तन्ते व्यवस्थितानि सर्वदा ॥६१॥ पूजन दर्शनं चकन्यधुश्च विविधोपदाः ॥८॥ यदान्ता महामाया त्रिगुणा सुष्टिवर्धिनी। पुष्पचन्दनपत्रायः फलैरम्बरभूषणैः। सर्वेषां पूरिका सौख्यकी सदा प्रवर्तते ॥६२|| सदा प्रवर्तते ॥६२॥ अक्षतैर्मणिरत्नासियामासुरच्युतम् ॥८॥ यदिच्छया समुद्राश्च मेघा बलं ददत्यपि। बालकृष्णं रूपवन्तं परमेश परात्परम् । यदिच्छया तु पृथिवी भूताधारा सदा मता ॥६३॥ विलोक्य मुमास्तत्र ध्यानमग्नास्तदाऽभवन् ॥८२॥ कृष्णपतिः कृष्णनारायणो हृदन्तरे। आसक्तचित्ता नार्यश्च नरास्तु लनमानसाः। अन्तर्यामी तु सर्वेषां वर्तते साक्षिदर्शकः ॥६४॥ अभवन् श्रीपरमेशे जन्मसाफल्यमाप्नुवन् ।।८३॥ इन्द्रियेषु हरिश्चास्ते तयाऽन्तःकरणेष्वपि । बहवस्तत्र देहाँच विवृत्त्य दिव्यविग्रहान् । देहेषु पञ्चभूतेषु स आस्ते पुरुषोचमः ॥६५॥ लवा दिव्यविमानब ययुः स्वर्ग तु शाश्वतम् ॥८४॥ आत्मसु चेतनेष्वेव गुणेषु कर्मकोटिषु । परे ययुवाऽक्षरं च धाम मुक्काः परात्परम् । भावनासु हरिः सोऽयमास्ते श्रीपुरुषोत्तमः ॥६६॥ नार्यः कृष्णे लग्नचित्ताः साध्व्यश्च दिव्यविग्रहाः ॥८५॥ नारीषु नरवर्गेषु नपुंसकेषु आषोडशवत्सराव्या ययुर्धामाऽक्षरं हरेः। साधुसाध्वीषु कन्यासु वृद्धासु युवतीष्वपि ॥६७॥ गंगाखनी दिव्यदेहा लीनजर्जरविग्रहा ॥८६॥ विशेषु विचित्तेषु पशुपक्षिदुमादिषु । भूत्वा षोडशवर्षाव्या ययौ घामाऽक्षरं प्रभोः । देवदैत्यासुरवृन्दे चास्ते पुरुषोत्तमः ॥६८॥ रमाञ्जनी सुता तस्या मात्राज्ञया हरेः पुरः ॥८७।। रैवताद्रौ स एवास्ते जनसंघेषु चापि सः । कुंकुमवापिकाक्षेत्रे कृष्णनारायणगृहे। कुंकुमवापिकाक्षेत्रे चाश्वपट्टसरोवरे ॥६९॥ दासीव वर्तमाना सा किकरीव सदाऽवसत् ॥८८॥ एवास्ते परवा कोट्यर्बुदान्जशक्तिपः। एवं बद्रीप्रिये कृष्णनारायणेन वै तदा। कृत्वा प्रदक्षिणं तत्र गमिष्यामो वयं तदा ॥७०॥ चमत्कारो दर्शितो .वै नीताः सहस्रशोऽक्षरम् ॥८९॥ आगन्तव्यं त्वया मातः सहाऽस्माभिः सकन्यया । अपि साध्व्यः साधवश्च तथा कर्तुं हि पारगाः । अनादिश्रीकृष्णनारायणस्य परमेशितुः ॥७॥ तर्हि नारायणे कृष्णे किमु वक्तव्यमच्युते ॥१०॥ प्रत्यक्षं दर्शनं सेवां करिष्यामः स्वयंप्रभोः। साव्यश्च यत्र सर्वेश्वरः प्रभुः। इत्युक्ता सा भागवती गंगाजनी सतां पुरः ॥७२॥ तत्र माया समों न न कालो न च कर्म च ॥९॥ दासीव वर्तमाना च किंकरीव व्यवर्तत। नैव प्रभवो नियमा न शास्त्रं न नृपादयः । कार्तिकस्य पूर्णिमाया उत्तरं उत्तरं सावध न देवा नाऽवताराश्च समर्थाः श्रीहरेः पुरः ॥९२॥ साव्यय बनसंघाब भक्ताश्च कोटिशोऽपि च । कर्तुं तथाप्यक चान्यथाकत स्वयं हरिः। ययुवाश्वपट्टसरोऽक्षरक्षेत्र पावनम् ॥७४॥ समर्थन स्वतन्त्र नियामकोऽधिराजकः ॥९॥ कुंकुमवापिकातीर्थ लोमशस्याश्रम तत्कृतं नाऽन्यथाकई केनापि शक्यते कचित् । अश्वपट्टसरोवारि पपुस्ते स्नानमाचरन् ॥७५॥ अन्यकृतं वन्ययाकर्तुं स समर्थ एकल: ॥१४॥ तीरस्थतीर्थानि लोमशस्याश्रम तमनादिकृष्णनारायणं कान्तमवाप्य सा। महर्षेर्दर्शनं कृत्वा पूनायित्वा ऋषीन् मुनीन् ||७६॥ रमाञ्जनी रमातुल्या ब्रह्मप्रिया ततोऽभवत् ॥१५॥ आपुर्विभान्तिमपि विद्यालवनराविषु । दिव्या दिव्यस्वरूपाच्या दिव्यदेहाऽतिसुन्दरी। लोमशेन प्रदत्तो वै मन्त्रस्तेभ्यो हि पावनः ॥७७॥ चमत्कारपरा साध्वी ब्रह्मप्रिया हरेः प्रिया ॥१६॥ 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा। एवं बद्रीप्रिये ! लोके साक्षात्कृष्णसमागमात् । साधुम्यबापि साध्वीम्या सेविकाम्यस्तथा तदा ॥७८॥ शौचहीना अपि नायों नित्यशुन्यो भवन्ति हि ॥९॥ यत्र सन्तव ते ॥७३॥ प्रति। ययुः।

·* तिष्यसन्तानः वै कृपा। यस्य योगेन मायाऽपि दिव्या प्रजायते सदा । अपुत्रयोतयोरिच्छा पुत्रार्थिनी व्यवर्तत । विदा कि माविकानां तु देहानां गणना हरेः ॥९८॥ साधनाममतस्तौ तु पृच्छमानौ सुसाधुमिः ॥१३॥ वेबोयोगेन सर्व वै तेबोभावमुपैति हि। अनपत्यौ जगदतुबाशीर्वादाँस्तु साधवः। कृष्णयोगेन सर्वे वै कृष्णभावमुपैति हि ॥१९॥ साऽपत्यौ पुत्रिकापुत्रवन्ती भवतमित्यम् ॥१४॥ गोप्यो गावो राशियान्यः प्राचीन्यः पर्य इत्यपि । युञ्जन्त्येव सदा मक्त्या प्रसादिता महाशयाः । हारीतस्यस्तथाऽमर्यबाविकान्यस्तथोष्णिनाः ॥१०॥ अथ कालान्तरे पुत्रोऽभवन्मानसरजनः ॥१५॥ भन्या भसंख्ययोगिन्यो जाताः कृष्णार्पिता रमाः। साधुधर्मा साधुवृत्तिः सर्वसम्पद्विवर्धनः। इत्येवं बद्रिके यान्ति दिव्यतां कटिनी यथा ॥१.१॥ यस्य कण्ठेऽभवचिन्हं मालायाः शोमनं परम् ॥१६॥ इतिमीलक्ष्मीनारायणीयसहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने दृष्ट्वा तु मुमुदे माता पिता चान्येऽपि दर्थकाः । 'कटका महामन्याः सतां योगेन परमेश साधवच तया सत्यो वाक्य मालां मुदं ययुः ॥१७॥ योगान्मोक्षणं रमाजन्या रमात्वं चेत्यादि- पुत्रोऽपि सततं ध्यानी नारायणेति वायः॥ निरूपणनामैकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥ अनन्यस्तोऽप्यत्र देहे पूर्वाभ्यासेन शिक्षितः ॥१८॥ नारायणेति नाम जग्राह काकलीगिरा। श्रीनरनारायण उवाच- अहो भाग्यमहो भाग्यं यद्गृहे मालिकायुतः ॥१९॥ सुतो नारायणभक्तो व्यजायत सतां मृणु बद्रीप्रिये देवि फणाग्रामस्य वासिनीम् । मुतो व्यवर्धत भक्त्या वर्मणा यशसा पिया ॥२०॥ कुलाली कुंभकी वै भक्तां नाम्ना सुनारिणीम् ॥ १॥ आयान्ति विभतं द्रष्टुं कीडब्यालायुतो हि सः। भद्रातीरे फणायामेऽवसत् सा कुंभकारिणी। साधवो बहवः सत्यो यात्रालवोऽप्यनेकशः ॥२१॥ मचिकानां सुपात्राणि निर्माय पतिनोदिता ॥२॥ विक्रीणाति पहे नैजे न याति सा बहिः क्वचित् । आयान्ति मानवाश्चापि ग्रामनगरवासिनः। पतिनामा रणस्तम्बो धृत्वा पात्राणि वाहने ॥३॥ देशगाथापि सौराष्ट्रनरनार्यः सकौतुकाः ॥२२॥ पकानि बहुधान्येव याति प्रामान्तरं कचित् । द्रष्टुमायान्ति तं बालं मालायुक्तं मनोहरम् । विक्रयायें ततो मूल्यं चाचं प्राप्य निजगृहम् ॥ ४॥ बालो नारायणं कृष्णं बालकृष्णं श्रियम्पतिम् ॥२३॥ प्रयात्येव सदा त्वायद्रव्याद् भागं दशांशकम् । अनादिश्रीकृष्णनारायणं हरि रटत्यति । कणार्थ साधुताव्यर्थ व्ययत्येषो हि धामिकः ॥५॥ भुत्वा दृष्ट्वा क्षणं स्थित्वा कृत्वा बालकवन्दनम् ॥२४॥ रटते श्रीकृष्णनारायणं श्रीपुरुषोचमम् । महाभक्तं तु देवांशं मत्वा कृष्णांशमेव वा । मात्रेषु कृष्णकृष्णेति लिखत्येषः शलाकया ॥६॥ दत्वोपदा अनवस्त्रमद्रास्वर्णफलानि च ॥२५॥ गृहे तेन कृता मूर्तिः कृष्णनारायणस्य हि। रनमाणिज्यपात्राणि प्रयान्ति कृतिपावनाः। बद्रिके पूजनं तस्याः करोति कुंभकृत् प्रगे ॥७॥ कुभकारणहं पूर्ण स्मृया 'जातं सुसम्पदा ॥२६॥ सुनारिणी च तत्पनी लात्वा करोति पूजनम् । बनप्रवाहसंशोभं साधुवासैस्तु मन्दिरम् । रोटकं चापि तकं च नैवेद्य प्रददाति वै॥८॥ पुत्रप्राप्त्या प्रसिद्ध तीर्य सर्वमनोहरम् ॥२७॥ बलं दीपं मुखवासं पूगीफलं ददाति च। अथैकदा ऋषिस्तत्र सारायण: समाययौ। मात्वा करोति कार्याणि प्रत्यहं तदनन्तरम् ॥९॥ सेवितः कुंभकाराम्यां प्रसादितब भोजनैः ॥२८॥ मध्यान्हेऽपि तथा तस्मै 'निवेद्य भोजनादिकम् । वन्दितथापि पृष्टय प्रति। बरसादिकं सदाऽभाति कुंमकारोऽपि वै ततः ॥१०॥ कथं मालासमं चिन्हं कीदृशं भाग्यमस्य तु ॥२९॥ करोति यात्रिकाणां च सेवां सतां सुयोगिनाम् । कीहशोऽयं च किंकर्मा किमायुः किंविधो बयम् । साधीनां च यतीनां च भक्तिभावेन भोजनः ॥११॥ भुत्वा सारायणः साधुदृष्ट्वा रेखां ललाटजाम् ॥३०॥ पादसंबास्नादेव बलपानादिमिस्तथा । भाग्यं “क्षणेन वैशात्वा वीक्ष्य प्राग्भवज तया.। वासदानः सततं प्रभूषा मुहर ॥१२॥ उवाच कुंभकारं तं रणस्तम्ब हितावहम् ॥३१॥ १२ पुत्रस्य मालिका ·९० * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * Ccce रणस्तम्ब भवानास्ते भक्तराट् सह योषिता । अश्वपट्टसरलान देवतीर्थादिदर्शनम् । कृष्णनारायणः साक्षाद् भगवान् सेव्यते त्वया ॥३२॥ भवेष पुत्रसाफल्यं सर्वसाफल्यमित्यपि ॥५१॥ मूर्तिरूपो गृहे नित्यं सेव्यन्ते साधवस्तथा । इत्येवं बद्रिके कृत्वा निबयं पुत्रसार्यको। साध्यक्ष तीर्थतुल्या वै सेव्यन्ते तीर्थयायिनः ॥३३॥ सुनारणीरणस्तम्बी ययतुः कुंकुमस्थलीम् ॥५२॥ तब पात्राणि सर्वाणि मृज्जातानि तु यानि है। चन्द्रस्तम्बो नैकसंख्यमणिरताभवन्नयुक् । तत्र त्वया कृष्णकृष्ण लिख्यते स्मर्यते हरिः ॥३४॥ पितृभ्यां सहितस्तद्वत् फणिप्रजाजनैः सह ॥५३॥ पावनं हृदयं तेऽस्ति पती ते पावनी सदा । शकटीयानवाहाचैरश्ववृषक्रमेलकै भक्तानी वर्तते साध्वी यथा मुक्तानिका सती ॥३५॥ सहस्रमानवैर्नारीनरैः सह ययो तथा ॥५४॥ साधुसाध्वीयोगियतिजनाशीर्वादतस्तव माघस्य पूर्णिमायां ते चावपट्टसरोवरम् । गृहे पुत्रोऽयमुत्पनो नपत्रेशो हि चन्द्रमाः॥३६॥ प्रापुः श्रीकुंकुमवापीतीर्थवारि पपुर्मुदा ॥५५॥ पती ते नित्यमेवाऽत्र प्रात: नित्यमेवाऽत्र प्रातः पूजनकारिणी अश्वपट्टसरोबारि जात्वा दिनान्तके। हरिं चार्थयते साध्वी पुत्रं चन्द्रनिभं शुभम् ॥३७॥ सायमारात्रिक चक्रः सरोवरस्य ते तदा ॥५६॥ कृपया साधूनामाशीर्वादेस्तया तव। नक्षत्रमालिकाकण्ठः भीबद्रीप्रियोवाच- पुत्रोऽयं समजायत ॥३८॥ देवता चन्द्रमाबास्ते पुत्रस्तेऽयं तु मानवः । भारार्षिकफलं भीमबरनारायणप्रमो। देवसमधास्ते कृष्यन्ते येन मानवाः ॥३९॥ लोकानां श्रेयसे मह्यं ब्रूहि मोक्षप्रदं परम् ॥५७॥ चन्द्रांशं तं सुतं प्राप्य लभ स्वर्गसुखानि वै। भाविकाले सुतस्तेऽयं मानवानां महान् गुरुः ॥४०॥ श्रीनरनारायण उवाच- वैष्णवः परमः श्रेष्ठो भविष्यति न संशयः । बद्रिके वर्तिकया त्वेकया धेनुताक्तया। चन्द्रस्तम्बेति तमाम ख्यातं लोके भविष्यति ॥४१॥ आरात्रिकविधातुस्तु महेन्द्रपदमुत्तमम् ॥५८॥ पुत्रवान् धनवान् भूत्वा ततः साधुभविष्यति । तिसृमिवंतिकामि सूर्यपदमनुत्तमम् । पित्रोर्मुक्तिं कारयित्वा त्यागवान् स भविष्यति ॥४२॥ पञ्चभिर्वतिकामिस्तु बृहस्पतेः पदं भवेत् ॥५९॥ इत्युक्त्वा ऋषिराट् सारायणो ययौ तु रैवतम् । सप्तमिब्रह्मणः स्थानं नवमिः शिवमन्दिरम् । कुंभकारी समाकर्ण्य प्रसनी दृष्टमानसौ ॥४३॥ एकादशमिराज्यं प्रयोदशमिहिरण्मयम् ॥६०॥ चन्द्रपितरौ स्वौ शात्वा मेनाते भाग्यमुत्तमम् । पञ्चदशमिर्महाभौमं भवेत् पद परं ततः। चन्द्रस्तम्ब देवरूपममन्येतां ततम तौ॥४४॥ एकपंचायवर्तिकाभिर्वासुदेवधाम च ॥६॥ बालं सौभाग्यसम्पर्म सिद्धिप्रसेवितं सुरम् । एकशतवर्तिकाभिकुण्ठं मवेत्तथा। चन्द्रजन्मत आरभ्य कुंभकारगृहेऽनिशम् ॥४५॥ एकाधिकशतद्वयवर्तिकामिनिराधका ॥६२॥ सम्पदो वै समायान्ति समायान्ति विभूतयः। गोलोकं याति बदरि श्रीकृष्णं सेवते मुदा । अनसत्र महचेन कुंभकारेण निर्मितम् ॥४६॥ एकाधिकपञ्चशतवर्तिकामिनिराबका ॥६३॥ यत्र नित्यं सहर्स मानवानां तथाऽधिकम् । अक्षरं परम घाम प्रयात्येव न संशयः। भुक्त मिष्टानमुत्कृष्ट राबाषिरावराज्यवत् ॥७॥ एकाधिकसहसवर्तिकामिल नीरावनम् ॥१४॥ रणस्तम्बाकदा तु तीर्थयात्रामियेष ह। यः करोति स वै तत्राऽक्षरे गत्वोत्तमोत्तमे । सुनारिणी प्रियामा यास्यामोऽक्षरतीर्थकम् ॥४८॥ अनादिभीकृष्णनारायणस्य चरणदये ॥६५॥ गुरुनों लोमयो भोपुरुषोचमः। दासो वा दासिका भूत्वा शाश्वतानन्दमन्नुते । परखम बालकृष्ण विराबते ॥४९॥ तादाम्ययोगमासाद्य सर्वस्वामित्वमश्नुते ॥६६॥ पुत्रस्य मन्त्रलब्धिः स्याद् गुरोहरब दर्शनम् । सर्वश्वर्याधिकारित्वं सर्वाधिक्य समानुते। सतां ब्रमप्रियाणां च दर्शनं ब्रमवादिनाम् ॥५०॥ ब्रमप्रियात्वं हरिप्रियात्वमित्यापि ॥६॥ यत्र सयदे ·* तिच्यसन्तानः भूत्वा कौमुदी च शुभम् । भूषणः । महामुक्तत्वमेवाऽपि महामुक्कानिकात्वकम् । पूर्णचन्द्रः स्वयं समवासुबत् । अश्नुते सर्वकामॉम सह श्रीपरमणा ॥६८॥ दुग्धायमानां पृथिवीमम्बरं सरोवरम् ॥८॥ एवं फलं बद्रिकेऽश्वपट्टारात्रिक कुंकुमवापिकाक्षेत्र समन्तादवल व्यचात् । अश्वपट्टवले देवाः पितरः सिद्धकोटयः ॥६९॥ आप्रातस्ताहशो भूत्वा तेबस्तिरो व्यधाचतः ॥८८॥ साघवो मुनयो योगिवर्या गणाभ पार्षदाः। कुंभकारसुतो भूत्वा व्यराजत बनादिषु । ब्रममतास्तापसाथ निवसन्ति मातरः ॥७०॥ एवं देवः स्वयं भक्तराहे सौराष्ट्र के सदा ॥८९॥ देव्यः सर्वा निवसन्ति तीर्थान्यपि वसन्ति च । भूत्वा तु मानवश्चास्ते लोककल्याणहेतवे। रुद्रब्रह्महरयश्च वसन्ति चावतारकाः ॥७॥ ततधान्तदिने भीमल्लोमशस्योपदेशनम् ॥१०॥ तदारात्रिककरणात् सष्टित्रयनीराजनम् । भुत्वा वैराग्यवेगेन सर्वे त्यक्त्वा ग्रहाश्रमम् । कृतं भवति तत्पुण्यं सर्वे कर्तुः प्रजायते ॥७२॥ त्यागाश्रमं बहुच साध्यम साधवोऽभवन् ॥११॥ कृत्वा चारात्रिकं पथात् सान्ध्य विधि विधाय च । चन्द्रस्तम्बायननामाऽभवश्चन्द्रो साधुराट्। अनादिश्रीकृष्णनारायणस्य स्वर्णमन्दिरम् ॥७३॥ रणस्तम्बायनसाधुः पिताऽभवत्तदैव हि ॥१२॥ ययुहरेर्दर्शनार्य सुनारिणी सती तत्राऽभवत् साध्वी नरायणी । श्रीपतेः परमात्मनः। अन्या अन्ये च तत्रैव तस्थुस्त्वाचीवनं मुदा ॥१३॥ दिव्यगवासने देवैर्देवीमिस्तु निराजितः ॥४॥ फणाग्रामजनाश्चापि श्रीकृष्णहरियोगतः। पूजितः सिद्धसंबैध ब्रह्मप्रियामिरर्चितः। मुत्तिमापुः समयेन महाक्षरपदं ययुः ॥१४॥ शक्तिमित्र तीर्थरुपासितो द्विजैः ॥७५॥ रणस्तम्बोऽपि कालेन सुनारण्या समं ततः। सद्भिर्गीतो महर्ष्याद्यैर्वीक्षितस्तैः परेश्वरः। मुक्तिमवाप परमाऽक्षरधाम्नि पदे हरेः॥९५॥ उपदामिः पूजितच फणाग्रामजनादिभिः ॥७६॥ सेवां लेभे ततश्चन्द्रस्तम्बायनोऽपि कुम्भकारेस्तथा मुकराट् । रत्नमण्यादिभिश्च चन्द्रांशं दिवि चोत्सत्य धृत्वा मुक्तस्वरूपकम् ॥१६॥ सस्कृतः श्रीहरिवद्रि चन्द्रस्तम्बेन चार्चितः॥७७॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणेच्छयाऽक्षरं तदा चन्द्रोऽभवचन्द्रो मृगवाहन उज्ज्वलः। पश्यतां सर्वलोकानामोषधीनां पतिस्तु ययौ मुक्तो महान् भूत्वा पादयोः परमात्मनः ॥९७॥ यः ॥७८॥ किमु ते महिमा बद्रि महिमा बद्रि कथयामि हरेरिह । अमृतस्य घट श्रीमत्कृष्णनारायणाय सः। माणिकीस्वामिनः श्रीमत्कृष्णकान्तस्य चात्मनः॥९८॥ प्रददावुपदारूपं चन्द्रकान्तमणि तथा ॥७९॥ फणाग्रामस्ततो बातचन्द्रग्रामेति विभतः। हरिर्जग्राह सहसा प्रसनस्तं मणि धारयामास कण्ठे तं मणिं घटं श्रियै ददौ ॥८०॥ कौमुदीनामक तीर्थ अश्वपट्टसरोवारितीर्थे चान्द्र तु॥१९॥ तत आरम्य गोयते । कृष्णनारायणस्य ततः। बद्रिके तैजसं पठनाच्छूषणाचस्य वपुः ॥१०॥ हरिश्चापि ददौ तेभ्यः प्रासादिकं निबामृतम् ॥८॥ सम्प्राप्य मुक्ततां लब्ध्वा महामोक्षमवाप्नुयात् । अक्षरब्रमधामोत्यं पाययामास तास्तदा। नरो नारी महानीराचनपुण्यं लभेत च ॥१०॥ तसयामास तान् सर्वान् सत्कारं प्रचकार च ॥२॥ इतिभीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतु तिष्यसन्ताने कृतकृत्याध ते भूत्वा ययुः भीलोमशाभमम् । सौराष्ट्र फणाग्रामस्थस्य रणस्तम्बाख्यकुंभकारस्य रहे पूजयामासुरेनं ते ते ददुः फलादिकं शुभम् ।।८।। सुनारिणीस्त्रीभक्त्या चन्द्रबन्म, चन्द्रस्तम्बादिकता न्यूषस्तत्राभमे रात्री विद्याले सुखसागरे। कुंकुमवापीयात्रा, तत्र सर्वेषां वासो भवनं कीर्तनं चक् रात्री श्रीपरमात्मनः ॥८॥ मोक्षणं चेत्यादिनिरूपणनामा प्रातमन्त्र बहुम गुरोः भीलोमधान्मुनेः। द्वात्रिंशोऽध्यायः॥ ३२॥ 'भों नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा ॥८५॥ श्रीनरनारायण उवाच- ततो न्यूयः पक्षकालं मायां निधि वै ततः। शृणु बद्रीप्रिये देवि स्वर्णकारिणिकाकयाम् । आर्य दर्थयामास चन्द्रस्तम्बो निद्यार्धके ॥८६॥ मध्यदेशे नर्मदायास्तटे माणिक्यपत्तने ॥१॥ पदम्। घटम्। च नीराजनं व्यधुः ते ·९२ श्रीलक्ष्मीनारायणहिता बहु वा जजाप मुहुः। स्वर्णकारकुडम्बानि भूपालमानितानि वै। मण्डलानि मिलित्वाऽपि प्रामे प्रामे पुरे पुरे। अवसन् स्वर्णरुप्याणां कलाकौशल्यवन्ति हि॥२॥ हरेर्नामा कीर्तनानि कुर्वन्ति दृष्टिवाया ॥२॥ पुत्राः पुत्र्यब दासाथ वर्तन्ते स्वर्णकारिणाम् । पूजनानि प्रकुर्वन्ति शुष्कपत्रादिमिः प्रजाः। व्यापारान् कानकान् सर्वे कुर्वन्त्याभूषणानि च ॥३॥ मावद्रव्यैः पूजयन्ति चार्तनादैः स्तुवन्त्यपि ॥२२॥ विभिन्नान्यपि पात्राणि तथोपस्करणानि मृतदेहानर्पयन्ति हरये सुतबान्धवान् । प्रदर्शनानि रूपाणि रचयन्ति बहून्यपि ॥ ४॥ एवं जाते हि दुष्काले शरण्यो नोपलभ्यते ॥२३॥ धातुजानि नैकषा संविक्रयादि दधत्यपि। तत्र वृद्धा भक्तिमती स्वर्णकत्री तु पावनी। राजानो राज्यमान्याच राष्ट्रमान्याश्च वै प्रजाः ॥५॥ आसीमाना हेमसुधा संकल्पसिदिशालिनी ॥२॥ प्रजेश्वराः श्रेष्ठिनच क्रयं कुर्वन्ति चापणात् । या पूर्व त्वाशया पत्युः पितृभ्यां सहिता ययौ । स्वर्णकाराः कलया वै सुवर्णे मेलनं मनाक् ॥ ६॥ कुंकुमवापिकाक्षेत्र भीलोमशं मुनिम् ॥२५॥ भिनयातूनां कृत्वा कुर्वन्ति भूषणम् । गुरुं चकार सा नारी मन्त्र जग्राह तन्मुखात् । गुवं तु कुन्दन कश्चिद् भूषार्थ चार्पयत्यपि ॥ ७॥ 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा' ॥२६॥ तत्रापि पानुसम्मेलं कृत्वा निष्कासयन्ति तत् । नित्यमेव मन्त्र सहसवारकम् । मित्रे स्वर्णे विशेषेण मिश्रण विदधत्यपि ॥८॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणेति रटन सदा ॥२७॥ स्तनकर्म विधायैव रचयन्ति हि भूषणम् । बालकृष्णहरे कृष्णकान्तेति भजन एवंविधाः स्वर्णकारा राज्यभूषाकरा अपि ॥९॥ चक्रे कर्मसु. चक्रे कर्मसु. सर्वेषु वार्धक्येऽपि तु भावतः ॥२८॥ भवन्ति स च लक्षाणां कोटीनां भूषणाकराः । पूजां प्रातः करोत्येव मूर्तेः पुष्पजलादिभिः । अंगारकारिणश्चापि सैन्येन धनिनोऽभवन् ॥१०॥ नैवेद्यं चारात्रिक शयन कारयत्यपि ॥२९॥ स्तैन्यं तु बद्रिके नैव हितकृत् कस्यचित् कचित् । मिलित्वा बहुधा नार्यस्तद्गृहे बहुधा नार्यस्तगृहे चोत्सव हो। प्राप्ते तु दशमे वर्षे समूलं हि विनश्यति ॥११॥ कुर्वन्त्यपि साधवन्ध सत्यवायान्ति ताम् ॥३०॥ अयैकदा तद्देशेऽवग्रहबाऽभवन्मुहुः। सेवतेऽनबलवस्त्रैः पादसंवाहनादिमिः। दुर्मिक्षपीडिता लोका लभन्तेऽनं न वै कचित् ॥१२॥ सतीः साधून यथेष्टं च दानेन रञ्जयत्यपि ॥३१॥ महाराष्ट्रेऽभवदनं त्वसंख्य वृष्टियोगतः। भाशीर्वादान् साधवस्ते दत्वा यान्ति स्थलान्तरम् । विना मूल्यं न चाप्येत धनं नाऽभूत् प्रनाकरे ॥१३॥ एवं पुण्यवती साऽऽसीद् यगृहं तीर्थमुत्तमम् ॥३२॥ निर्धनदारिधदुःखिता अनवर्जिताः। पावनं सर्वदा त्वासीत् सदा नारायणाभयम् । उच्छृखलास्ततो जाता लूटनं चारमन्त वै॥१४॥ सियाभयं तथाऽऽसीच दुष्कालेऽप्यनमक्षयम् ॥३३॥ युद्धसैन्यसमान्येव प्रजानां मण्डलानि वै। यदृहे वर्तते कृष्णनारायणप्रतापतः। उद्धृत्वानि लूटकानि पासरत् पचनेऽभितः ॥१५॥. वर्धन्ते दिव्यकणकाः कुसूले वर्धते धृतम् ॥३४॥ राजरहे तथा भेष्टिवसती स्वर्णकारिषु । यदक्ष वा प्रातर्नैवेद्यकारिणी। यत्र यत्राऽभवत् स्वर्णे रूप्यकं तामचं धनम् ॥१६॥ तत् कुसूले लभ्यतेऽपि थाकपत्रादिकं तथा ॥३५॥ अपहत्य समस्त तद् ययुरबार्यमुल्बणाः। एवं सिद्धिमती साऽऽसीमान्ये जानन्ति ताहशीम् । महाराष्ट्रप्रदेशेषु गत्वाऽनानि तु लेमिरे ॥१७॥ तथापि दु:खिता लोका मरन्ति तान् विलोक्य सा ॥३६॥ स्वर्णकारा धनहीना मूलधनम बबिताः। दयापराऽभवद् परोपकृतिशालिनी। ततोऽनवर्जिताभापि बभूवः क्षुपपीडिताः॥१८॥ बालिकाम्यब बालेभ्यो विधवाभ्यस्तया दिने ||३७ प्रजाबाला बालिकाद्याः पुत्राः पौत्रादयोऽवराः । सगर्भाग्योऽतिवृताम्यो दीनाऽनायेभ्य इत्यपि। पीयन्ते त्वनाविधुरा नियन्ते क्षुत्पीडिताः ॥१९॥ मध्यान्हे स्वगृहं यातेभ्यो ददाति हि रोटकम् ॥२८॥ विकरालस्वरूपं 2 दुष्कालेन धृतं निष्कास्य स्वगृहचुलीपार्श्वस्थकोष्ठलाचवा । प्रवा मृत्युमयाचकुर्नामयज्ञान् स्थले स्थळे ॥२०॥ प्रेम्णा ददाति सा पूदा मुखचा यान्ति क्षुषाकुमः ॥३५ चेयमिच्छेद्

·* तिज्यसन्तानः
९३
सत्यच
क्षणे।
नेतद् विदितं सर्वेषां ततोऽन्ये मानवाः स्त्रियः । वन्दिताः पूजिता भक्त्या सत्कृता भोलितास्तथा ।
भाकाया दुर्मिक्षकाले भक्तिं निन्दन्ति दु:खिताः ॥४०॥ अर्थिताः प्रार्थिताः स्थातुं पूरयितुं निवेदिताः ॥५९॥
महो मतिर्न कै लोके रोटकं प्रददाति हि । भक्तिवशास्ते वृद्धायास्तथैवेति
समाचरन् ।
न दुम्कार्ल मारकं च निवारयति चागतम् ॥४१॥ विष्णुधोत्पादकस्तत्र रोटकाणां
तदाऽभवत् ॥६०॥
न भत्या पूर्यते स्थाली न मुखं नोदरं तथा । लक्ष्मीबाऽऽपूरिका तत्र भोजनानां तदाऽभवत् ।
न. मज्या क्षुभिवृत्तिब तृषानाशोऽपि नैव च ॥४२॥ लोमशवाऽभवत् तत्र दाता सततयतवान् ॥६॥
न मत्या कालनाशश्च न वा मृत्योर्निवारणम् । हेमसुषा जलानां च प्रदात्री तु तदाऽभवत् ।
न भक्तिमोबनायें वै जायते कवलास्मिका ॥४३॥ तावद्व मानवा दीना अनाथा भिक्षुकाः खियः ॥६॥
किं मतया शुष्कया त्वत्र साहाय्यं तु यया न वै । नरा नार्यः साधवश्व
क्षुत्पपीडिताः।
मषा भक्तिहि देवानां मृषा नारायणस्य च ॥४४॥ अन्ये खलाश्च निन्दादिकर्तारोऽपि क्षुधान्विताः ॥६३||
एताशे महाकाले ना भक्तिर्ददाति वै। कुतूहलात हास्यार्थ वीक्षितुं तत्र
चागताः।
न मतीनो कवला वैभवन्ति सा मृषा ततः॥४५॥ वृद्धा जाता विचित्ता किं भानहीना मृषा च किम् ॥६४॥
न वा कृष्णो न वा विष्णुर्दुष्कालेऽन्नं प्रयच्छति । कि सत्यं वर्तते तत्र भक्तिः किं फलिता कृता ।
बाबा बालिकाथापि
नियन्ते तेषु निघृणः ॥४६॥ ददाति चानं यदा सा दुष्कालपरिपीडिता ॥६५॥
पश्यनिवयं महावृक्षा हेमसुधाऽत्र पत्तने । आइयत्येव वै स्थाल्या पृथा मिथ्या ऋतं च वा।
भकिमती विद्यतेऽपि दुःकालेऽयं ददाति न ॥४७॥ इत्याश्चर्यपरा लोकाः
सहस्रशः क्षुधान्विताः ॥६६॥
भक्तिस्तस्या निष्फलाऽस्ति जातं दुर्भिक्षकं कथम् । आयाता भावयुक्ता वा अमावसहिता अपि ।
भक्ति व महाकालं
महाकालं निवारयति भाति नः॥४८॥ अथ श्रीलोमशो देवः प्रारमत प्रदानकम् ॥६७॥
विक् तत्र साधवःसाव्यः खादन्त्यायान्ति यान्ति तान् । रोटकाणां सहलाणां सहेवैकक्षणे
न साहाय्यं प्रकुर्वन्ति दुष्काले हरिजीविनः ।।४९॥ मानवा व्योममार्गेण क्षितान् सर्वान् हि रोटकान् ॥६८॥
एबमजनास्तस्या निन्दा कुर्वन्ति वै तदा। गृह्णन्ति न भुवं यान्ति रोटकाः क्षुषितैर्धताः ।
बद्रिके साधुसाध्वीनां भक्तनिन्दा हरेस्तथा ॥५०॥ भुक्त्वा भुक्त्वा प्रयान्त्येव विशाले भूतले तदा ॥६९॥
पुमुक्षिता बना लोका मियः कुर्वन्ति पीडिताः। सम्मर्दस्तु महाँस्तत्र जायतेऽपि
न बाधकृत् ।
सैषा वाणी कर्णपरम्परया
वृद्धया श्रुता ॥५१॥ आसायं दत्तवान् चान्नं लोमशाख्यो गुरुस्तदा ॥७०॥
अय कालं चमत्कारस्यैव विज्ञाय भामिनी । लक्ष्मीनारायणस्तत्र विराजेते विधायकौ।
हरेः प्रतापमुत्कृष्ट दर्शयितुं तदा स्वयम् ॥५२॥ रोटका गोधूमजा वै मिष्टमिश्रा घृतान्विताः ॥७॥
इयेष
सहसा हेमसुधा हरिप्रिया । प्राप्यन्ते चापि भुज्यन्ते तृति यन्ति तु भोजिनः ।
प्रातः सा स्थालिकां धृत्वा करे च दण्डिकां करे ॥५३॥ एवं वै लक्षशो लोका भुक्त्वा प्रोक्त्वा जयं मुहुः ॥७२॥
पीटयित्वा वनयित्वा निर्जगाम
तु पत्तने ।
प्रयान्ति स्वगृह सायं चमत्कारोऽभवद् भुवि ।
महापये विचित्तेव भावयत्येव मानवान् ॥५४॥ रात्री हेमसुधयाऽनसत्रं चानर्गल
कृतम् ॥७३॥
येभ्यो के भोजन चास्त्यपेक्षणीयं गृहे मम । देशमामादिभ्य ईयुर्मानवा भिक्षुका इति ।
भागन्तव्यं हि मध्यान्हे दुर्भिक्षदुःखितैजनैः ॥५५॥ तेभ्योऽन्नं ते ददू रात्रावाप्रभातं दिने यथा ॥४॥
एवं सा नगरे कृत्वा प्रकाशाऽऽमन्त्रणं ततः। एवं दुर्भिक्षदुःखान्या नरा नार्यस्तु लक्षशः।
मायाता स्वराई तत्र सस्मार श्रीपति हरिम् ॥५६॥ आययुः परितः श्रुत्वाऽऽवर्य
आययुः परितः भुत्वाऽऽश्वर्य वै दिनसप्तकम् ॥७॥
अनादिभीकृष्णनारायण लक्ष्मी च लोमशम् । रात्रिन्दिवं प्रवाहास्तु मानवानां
समुद्रभाः।
साक्षात् ते त्वाम्युभत्या निषेदुः सत्कृता गृहे ॥१७॥ उद्वेला
सजाता मिक्षाश्चर्यप्रप्रेरिताः ॥७॥
दिव्या दिन्यविभूषाव्या रूपरूपानुयोगिनः। भिक्षुकास्ते प्रसादानं भुक्त्वा भुक्त्वा व्यघाः शुभाः।
स्वेष्टदेवाः
कल्याणकारिणः ॥५८॥ बभूवुः
पावना
भक्काचकुष भवनं
भजनं हरे॥७७॥

·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * मानवास्तदा ॥८०॥ सुवर्णकारप्रमदा 'ओं नमः ": ... प्रमोकृष्ण बालकृष्ण श्रीकृष्णमाधवीपते। सहसयो नरा नायों लीनसंकल्पवासनाः। पुदानार्या क्षुधा विनाशिता ते कृपयाऽधुना ॥७८॥ बालकृष्णप्रमावण ययुर्धामाऽक्षरं हरेः॥९॥ प्रशंसन्ति हरिं ते तु स्तुवन्ति नित्यतर्पिताः। अन्येऽभवन् साधव साव्यथाऽप्यमवस्तदा। एकबारं येन भुक्ता प्रसादः परमात्मनः ॥७९॥ अपरे वैष्णवाः सर्वे कृत्वा तीर्थ ययुहम् ॥९८॥ मासं मासं न वै तेषां क्षुधामासीदि बद्रिके । इत्येवं बद्रिके लोककल्याणकारिणी सती। एवंविषं चमत्कार प्रापुस्ते जाताऽनपूर्णिका सुरी ॥९९ भागत्यागत्य ततः कालान्तरे प्रासा पदं शाश्वतमक्षरम् । तु सवें जगृहमन्त्रमुत्तमम् । खा तेभ्यो लोमशाद्वै दापयत्येव तन्मनुम् ॥८१॥ स्वर्णकारादिजातीनां प्रजानां पापनाशनम् ॥१०॥ भीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा। हरे प्रसादभोज्यादिदानेन सा चकार है। लक्षयो मानवास्तत्र वैष्णवाश्चाऽभवन् शुभाः ॥८॥ भुक्तिमुक्तिप्रदा नारायणी सा च ततोऽभवत् ॥१०॥ एखया चार्थितः कृष्णनारायणोऽपि वर्षणम् । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने प्रचकार ततो भूमौ तृतिदं शीतले लैः ॥८॥ माणिक्यपत्तनीयाया हेमसुधानाम्न्याः स्वर्णकारिण्या भरण्यानि च वाट्यच क्षेत्राणि च बनानि च। भक्त्या भगवताऽसंख्यमानवानां भोजनादि मानसानि चापणानि जातान्यौदार्यवन्ति च ॥८॥ दुर्मिक्षेऽर्पितं मोक्षणं च कृतं सापि पत्रामफलपुष्पायैः ऋद्धानि तानि चाऽभवन् । मुक्ति नीतेत्यादिनिरूपणनामा सदा सा हेमसुधिका देवतावत् प्रपूज्यताम् ॥८५॥ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥ अवाप कृष्णयोगेन तापसी लोकरक्षिणी। हेमसुषाऽनदा देवी वनपूर्णाऽभवद् भुवि ॥८६॥ श्रीनरनारायण उवाच- ततः पूनां पर प्राप्य लक्ष्मीलोमधमाधवाः। शृणु बद्रीप्रिये देवि विष्टिनार्याः कथां शुभाम् । तिरोऽभवन् ततः स्थानात् कुंकुमक्षेत्रमाययुः ॥८॥ सौराष्ट्र धनधृङनाम्नि नगरे चातिशोभने ॥१॥ हेमसुधाऽनपूर्णा दिव्यदेहा व्यजायत । राशो देवर्दिसिंहस्य शासने संप्रवर्षिते। कथयित्वा हि सर्वेभ्यो गन्तुं कुंकुमवापिकाम् ॥८॥ विषयो बहवश्चासन् मनुष्यवाहकोत्तमाः॥२॥ तिरोऽभवत् सहसा सा पश्यतां लक्षदेहिनाम् । यस्कन्धेषु स्थिताः शिन्यो न कम्पं यान्ति वै मनाक् । कुंकुमवापिकाक्षेत्रमम्बरेण समाययौ ॥८९|| शिविकास्था न मन्यन्ते भेदं शिबीविमानयोः ॥ ३ ॥ हरे सेवापरा नित्यं वर्तते चरणाम्बुजे । विष्टयस्ते कृताभ्यासा वहन्ति दिव्यदेहा दिव्यमुक्तानिका दासी तु पावनी ॥९॥ मातच राजमातश्च वधूजनान् सतीजनान् ॥ ४ ॥ पोल्यान्दा दिव्यमूर्तिनित्यं तस्थौ हरेः पुरः । निर्वहन्ते भ्रमवाहा वहनोद्भवसद्धनैः। भय ते नार्मदक्षेत्रवासा माणिक्यवासिनः ॥९॥ कुटुम्बिनश्चापि परिचरन्ति दासबत् ॥५॥ यात्रार्थ त्वाययुर्दिव्यं क्षेत्र कुंकुमवापिकाम् । यात्रालुमानवामारीवर्गान् घरान् विवाहितान् । लक्षयो मानवा नायों नरा बन्ममहोत्सवे ॥९२॥ भेष्ठिनम तथा राज्याधिकारिणो वहन्त्यपि ॥६॥ महादशे कृष्णनारायणबयन्तिकोत्सवे । कचित् साधून सतीः साध्वीर्वहन्ति त्यातपादिषु । दर्शनार्थ पूषनार्थ कल्याणार्थ तयऽऽययुः॥१३॥ तीर्थात् तीर्थान्तरं चापि प्रसेवन्ते तु वैष्णवान् ॥७॥ प्रददुबोपदाः सर्वे पुजुर्मणिरतकै । देवानामुत्सवेश्वेते वहन्ति देवतास्तथा। पन्दनरक्षतः पौष्पहारमालामिरच्युतम् ।।९४॥ परिभ्रमन्ति परिभ्रमन्ति नगरे देवमूर्तीः समूल वै॥८॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणं भीमाणिकीपतिम् । एवं सेवापराः सर्व विष्टयो भोयिसंशिनः। कोमशं च तथा पाश्चसरो लक्ष्मीमपूचयन् ॥९॥ दासवर्गा नरा नार्यः प्रसेवते महबनान् ॥ ९॥.. तीर्थविधि न्यूधर्मासचतुष्टयम् । सतां तनगरे वासीन्मण्डलं कृतमन्दिरम् । मापरलानं विधायैव कृतकृत्याय तेऽमवन् ॥९६॥ सदुचमोऽभवत्चत्र स्वामी श्रीराधिकायनः ॥१०॥ नृपति गुरुम् ।

·व तिष्यसन्तानः
तम्।
अपरा
राधातुस्यो हरेभक्तो विरागवान् हरौ रतः। काचित् स्वस्या मुखे कृष्णमुखं चाकन्य सर्वथा ।
तत्राऽन्ये साधषबासन् पञ्चाशत् शिष्यशाखिनः ॥११॥ स्वमुखं तन्मुखे युक्त्वा स्वादं मुंके परात्मनः ॥३०॥
साव्यवासन् विद्यतिब भीकृष्णप्रतिमाऽपि च ।
काचित् कृष्णं निजं कान्तं मत्वा शय्यागता सती।
बाल्कष्णप्रतिमा
भीयुता तन्मन्दिरेऽभवत् ॥१२॥
आसज्ज्य सर्वथा देहे कामसुखं समभुते ॥३१॥
कीर्तनानि भवन्त्येव विष्टीनां सद्भिरादरात् ।
काचित् कृष्णं निजदेहासने धृत्वा स्वपित्यति ।
सहितानां च साध्वीनां गीतिकाम भवन्ति वै ॥१३॥ काचित् स्पर्श गण्डयोब सक्थ्नोच बंधयोस्तथा ॥३२॥
पूजनं प्रोत्सवाबापि भवन्ति विष्टिमिः कृताः । बघनस्योदरस्यापि करोति मोदते
विष्टयोऽपि सहस्रं ते राषिकायनसेविनः ॥१४॥
काचिद् धृत्वा कृष्णपादौ संवाहनं करोति च ॥३३॥
राधिकायनशिप्यास्ते
यासन् परमवैष्णवाः। काचित् स्वोरसि कृत्वैव तादात्म्यं योगमेति च।
प्रातः स्नानपरा ध्यानपरा नैवेद्यभोजनाः ॥ ५॥ काचित् प्रचुम्बते कृष्णं काचिदाक्लिष्य तिष्ठति ॥३४॥
तीर्थाचनपराः साधुसेवापराम तेऽभवन् ।
नखानारायणं वन्या शिखापर्यन्तमेव
नरा नार्यः समस्तास्ते बालाच बालिकास्तथा ॥१६॥ सर्वांग तृष्णया दिव्यं विलोकयति सुन्दरी ॥३५॥
बालकृष्णातिभक्तामाऽभवन् निःसंशयाऽनुगाः।
भौहरये
नैवेद्यं मिष्टमुत्तमम् ।
देहेन मनसा द्रव्यैः साधुसेवापरायणाः ॥१७॥ दुग्धसारादिकं
कृत्वा
संभोषयतिकन्यका ॥३६॥
येषां वै संधयो नाऽभूत् सतां क्रियासु सर्वथा ।
शाकपत्र पाचयित्वा स्वादगर्मितम् ।
मोबने शयने लाने मर्दने चांगवाहने ॥१८॥ पोलिकामिः समं कान्तं प्रभोजयति कन्यका ॥३७॥
विहारे हसने दिन्ये चमत्कारे च लौकिके । परा तु भीहरि कण्ठे पादयोः करयोस्तथा।
विबस्ने वा सवस्ने वा विकारे निर्विकारिणि ॥१९॥ स्वर्णभूषा
स्वर्णभूषा धारयति मुकुटादीनि सुन्दरी ॥३८॥
रमणे रामणे वापि भुवि दोलाधिरोहणे। तथाऽन्या कज्जलं कृष्णनेत्रयोः प्रददात्यपि ।
गमने पावने वापि गायने कलहेऽपि च ॥२०॥ चन्दनं भालफलके तलयोधाग्यलक्तकम् ॥३९॥
सर्वथा साधुचर्यासु संशयो
नैव यदृदि ।
ओष्ठयो रखनं देहे तैलं ददाति भावुकी।
ताया विटयथासन् कृपापात्राणि ते सताम् ॥२१॥ नखरखनकार्य करोत्यन्याऽतिमोहिता ॥४०॥
राधायनसतः प्रासमन्त्राः
श्रीपरमात्मनः। कृष्णमेकान्तमालम्ब्य महानन्दं समभुते ।
आत्मनिवेदिनः सर्वे सर्वस्वार्पणतत्पराः ॥२२॥ दघि भक्तं सह मुंक्त स्थाल्यां मुखे ददात्यपि ॥४१॥
साधु साध्वी प्रमन्यन्ते नारायणं नरायणीम् । चलं पाति च पिबति ताम्बूलं प्रददात्यपि ।
नारायणयोयोगेन
नारायणत्वमाप्यते ॥२३॥ अतिस्नेहमरा कान्ता भुंक्त ताम्बूलज रसम् ॥४२॥
एवंविधानां विष्टीनां विश्वासवधगो हरिः। भन्या वृद्धा बालकृष्णं वीक्ष्य वीक्ष्य तु सुन्दरम् ।
अनादिश्रीकृष्णनारायणोऽपि वशगोऽभवत् ॥२४॥ अन्तामुखं भुखते है ध्यायन्त्येकाप्रमानसाः ॥४३॥
तत्र विष्टिकृतां पूनां ग्रहाति नित्यमन्दिरे।
सिंहासने सुखदाया
शुभासने नरायणम्।
पहे पहे हरिर्गत्वा गृहात्यहणमुत्तमम् ॥२५॥ उपावेश्य स्वयं चाने मासीना मोदते क्षणम् ॥४४॥
प्रत्यक्षस्य भौहरेस्ते कुर्वन्ति पूजनं महत् ।
व्यजनेनाऽनिलं शीतं ददाति परमात्मने ।
चन्दनरक्षतेस्तैले सुगन्धिमिव कुंकुमैः ॥२६॥ पुष्पहारान् प्रथित्वा तं शृंगारयति
सर्वथा ॥४५॥
हाविस्तया प्रेम्णा स्नेहेन हृदयार्पणः। देहस्य मर्दनं चान्या द्रवैः कुर्वन्ति तत्क्षणे ।
देहार्पणैस्तथा सर्पिणेर्नार्योऽर्चयन्त्यपि ॥२७॥ लपयन्ति बलगन्धैः
स्नेहवार्पणैस्तथा ॥४६॥
भंगारयन्ति । विष्टीनां
मुग्धमानसाः। शृंगारितस्य नाथस्याऽऽरात्रिकं पाचरन्ति
बालकृष्ण प्रभु कान्तं वीक्य सर्वांगसुन्दरम् ॥२८॥ अवस्याप्योचपके पुरः स्थित्वा स्त्रियोऽपराः ॥४७॥
काचित् कृत्वा स्तनयोश्च चरणी परमात्मनः। वृत्यन्ति चापि गायन्ति गीतिका मण्डलामिकाः।
कण्ठे कृत्वा करौ तस्य सुखं भुके हि शाश्वतम् ॥२९॥ रासं कुर्वन्ति देहानामुत्क्षेपणाऽमिकर्षणः ॥४८॥

·* मोलक्ष्मीनारायणहिता सादरः। सर्वे रसाः कृष्णस्तासां मानसानि पूरयत्येव सर्वगन्धाः सर्वस्पर्धा नराणे। नीत्वा भावभरां भावं पूर्ण करोति पै रहः ॥४९॥ सर्वाः भूतयः श्रीकृष्णे सर्वार्थदर्शनं हरी ॥६॥ उद्यानादौ वाटिकासु क्षेत्रेषु मन्दिरेष्वपि । आहाराश्च विहाराच येषां सर्वे हि माधये। राक्षस्तम्बान्तरे नद्यां पुलीनेषु वनेष्वपि ॥५०॥ आनन्दाश्च प्रमोदाश्च नारायणे भियः पती॥६९॥ गृहेषु गोष्ठभागेषु गर्तेषु गहरेऽपि च । भावा हासा विलासाच युगलत्वं हरौ तथा। गृहकक्षास्वपि यथा यथेच्छावती तत्र ह॥५१॥ वरत्वं स्वामिता कृष्णे नाथता च विचाहनम् ॥७॥ नारायणो भाववशो याति तस्यां सुक्रीडति । लग्नग्रन्थिहरी येषां तेषां मोक्षे न संशयः। मक्तमानसपूरोऽयं भक्ताऽऽनन्दप्रदायकः ॥५२॥ जीवतां भुक्तिमोक्षाख्या महानन्दा हरेहे ॥७॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणः सुखं ददाति हि। देहान्ते नित्यभोगा सा परानन्दाऽक्षरे पदे। बद्रिके त्वाबालवृद्धा विष्टिसुन्दर्य उत्सुकाः ॥५३॥ सर्वथा मन्दिरे तस्य वासो भक्तिमतां शुमः ॥७२॥ कृष्णं बुभुबिरेऽत्य देहेन्द्रियात्ममानसः। निर्मित: कृष्णकान्तेन श्रीकृष्णात्मनिवेदिनाम् । एवं विष्टिननाः कृष्णं सत्कारयन्ति तत्क्षणे ॥५४॥ बद्रिके विष्टयो भोयिमतास्त्वात्मनिवेदिनः ॥७३॥ राजाधिराजवद् वृद्धाः पूजयन्ति स्म माधवम् । धनग्वासिनः सर्वे वैष्णवाबाऽभवस्तथा। युवानो युवभावायं रजयन्ति सुसेवया ॥५५॥ यद्गृहेषु स्वयं कृष्णः साक्षाचिष्ठन् प्रमोदते |oril कुमारास्तु सखायं तं प्रसादयन्ति खेलनैः। विष्टिकुलेऽभवनारी नाम्ना विद्रुमिणी विद्रुमिणी सती। यथेष्टं स हरिविष्टिजनतोषणमावहत् ॥५६॥ सा तु भक्त्या तुर्यभावे वर्तते कृष्णमोहिता ॥७॥ सर्वविष्टि कुटुम्बानि पावितानि हि चक्रिणा। शृणु त्वं बद्रिके लजां त्यक्त्वा त्यक्त्वा पतिं गृहम् । एवं भक्तिवशो नाथो बद्रिकेऽपावयत्तदा ॥७॥ हित्वा च मानवीं रीतिमुवृत्तान्ता ततोऽभवत् ॥७॥ संक्षेपात् कथित तेऽत्र प्रत्यहं पावयत्यपि । कृष्णे त्यामा मनो बुद्धिरहं चित्तं जनार्दने । एतादृशानां भक्तानां कृष्णस्त्वेकान्ततां गतः ॥५८|| देहेन्द्रियाणि वै कृष्णे कृष्णरंगमयानि च ॥७७॥ न यमा न नियमा नाऽऽनायो नापि च शासनम् । यथा कृष्णस्तथा सापि दिव्यचेष्टा बभूव ह । न पदतिर्न चाचार: सर्वनाये प्रवर्तते ॥५९॥ आश्चर्यजनिका तत्र विष्टीनां सर्वतोऽभवत् ॥७॥ सर्वनाथेन ये भक्तिमन्तो जनास्तु नाथिता। यथा विचित्ता युवती ययोन्मचा च मादिनी। तादात्म्यस्वीकृतास्तेषु प्रवर्तन्ते न ते तथा ॥६०॥ यया मस्तानिका वापि प्रमदा प्रमदान्विता ॥७९॥ कृष्णाचारस्तदा धर्मः कृष्णस्नेहम सत्कृतिः। वर्तते कृष्णकृष्णेति गायत्यपि इसत्यपि। कृष्णासिः सत्फलं दिव्यं कृपा कृष्णस्य साधनम् ॥६॥ कृष्णनारायणं कान्तं रटत्यपि मिलत्यपि ॥call कृष्णक्रिया महायशः कृष्णार्थ पुरुषार्थकः । चनास्तां तारों वीक्य रुरुधुर्वेदमन्दिरे। कृष्णभावो महायोगो विज्ञानं कृष्णदर्शनम् ॥६२॥ पिहितेऽपि कपाटे सा निर्ययौ दिव्यविग्रहा.॥८॥ कृष्णस्य शयनं घाम मुक्तिस्तु कृष्णमोगिता । गृहे क्षिता जले क्षिता पेटायां पूरिताऽपि छा। सिदयः श्रीकृष्णनारायणे साफल्यमुत्तमम् ॥६३॥ निरावरणभावा तनिर्यान्ति दिव्यविग्रहा ॥८॥ बीवनं भीकृष्णपाचे वर्तन हरिसनिषौ। गृहाद् गृहान्तरं निर्गच्छति मिति विभिद्य सा। विहारोऽपि रहः कृष्णे निवृत्तिः कृष्णशान्तता ॥६४॥ एवमहश्यतां याति पश्यता सर्वदेहिनाम् ॥८॥ प्रवृत्तिः भीकृष्णनारायणचेष्टानुवर्तनम् । कचित् कन्या युवती वा वृदा वा सुन्दरी प्रमा। विषिश्चापि कृष्णप्रसादनार्थकम् ॥६५॥ सौम्यहास्यवती कान्ता स्वचिद् रुद्री भवत्यपि नारा रतिः प्रीतिम संकल्पः काम आनन्द उत्सवः। प्रमाकृष्णेति कृष्णेति स्वामिकृष्णेति गामति । सर्व तसे हरी चात्मनिवेदिनां तु बद्रिके ॥६६॥ एकान्ते तं स्वामिकृष्णं नीत्वा रहसि मोदते ॥५॥ नात्मनस्तत्र पार्थक्यं बानाति भक्तिदासिका। सा वै पश्यति कान्तेशं कान्ता कृष्णमनस्विनी। मापि कृष्णेतरं मुंके लावण्यवर्जितं । तत् ॥६॥ कृष्णप्यानपरा कृष्णचेहा कृष्णसरूपिणी ॥4॥ कर्तव्यं च ·विष्यसन्तानः प्रजगृहुः ॥९५॥ कृष्णरूपा क्वचिद् राघारूपा क्वचिव माणिकी । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने कचित् प्रिया तु ललिता पार्वती च बया कचित् ॥८॥ धनधृक्पत्तनस्थाया विष्टिनार्या विद्रुमिण्या प्रसत्संगेन एवंविर्धा तां जनता शानवत्येव सर्वथा। लक्षाधिमानवानां दिव्यता मोक्षणं दिव्येयं खलु सम्पना महामुक्तानिका विति ॥८॥ तस्याश्च मोक्षणमित्यादिनिरूपणनामा मत्वा तां सिद्धदेहां च महासाध्वीं तु राधिकाम् । चतुत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥ लोका नार्यों नरास्तस्याः पूनां चक्रुस्ततोऽहणाम् ॥८९॥ पादनलं पपुवापि भोजयामसुरुत्सुकाः। श्रीनरनारायण उवाच- प्रसादं फलपुष्पादि मिष्टानं जगृहुस्तथा ॥९॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि शवहाः कयां शुमाम् । साऽपि मायामयं स्पृष्ट्वा दिव्यं करोति तत्क्षणम् । सौराष्ट्र मालवग्रामे शवदाहकरी सदा ॥१॥ पापिबनान् पापिनारीः करोति पुण्यशालिनीः ॥९॥ आसीदेका श्वपची वै श्मशानाऽऽवासकारिणी । दर्शयित्वा हरिकृष्णं सम्प्रेषयति चाऽक्षरम्। पतिपुत्रसुतायुक्ता सम्बन्धिबान्धवान्विता ॥२॥ विमोचयति तृष्णां च प्रज्वालयति वासनाम् ॥१२॥ करोति नित्यमेवेयं श्मशाने शवदाहनम् । कृष्णप्राप्ति कारयति प्रसंगमयत्यच्युतम् । करं लब्ध्वा करोत्येव निजकर्म स्वभावनम् ॥ ३ ॥ मोक्षमार्ग दिशत्येव प्रापयत्यूर्वगं पदम् ॥१३॥ नित्यं शवानां दाहेन वैराग्यं जायते शुभम् । विद्रुमिण्याः प्रसंगेन नरा नार्यः सहस्रशः। क्षणं वापि चिरं वापि मृतस्य दर्शनात् खलु ॥४॥ पशवः पक्षिणश्चापि पर मुक्तिमगुस्तदा ॥९४॥ श्वपच्या मालवान्यास्तु वैराग्यं वर्तते तथा । सन्तः साध्व्यश्च तच्छिष्या बभूवुर्वे सहस्रशः । नित्यं शोचति फेरूणां विषये मरणं स्वकम् ॥५॥ लक्षशस्तस्या मुखान्मन्त्री 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा'। अहो नित्यं व्यसव्यो वै बाला युवति वृदिगा। बायन्ते च नराश्चापि बाला युवान अर्वगाः ॥ ६ ॥ 'अनादिश्रीकृष्णनारायणः स्वामी पतिश्च मे ॥१६॥ तथाऽहं मरणं लप्स्येऽकस्मादेव न संशयः। बालकृष्णो हरिकृष्णः श्रीपतिः पुरुषोत्तमः। पितरौ मे मृतौ चापि श्वशुरौ मे मृतौ तथा ॥ ७॥ सदाऽवतु प्रभुश्चास्मान् स्तुति त्वेवं प्रचक्रिरे ॥९७॥ राजा वृद्धो मृतश्चापि नियन्ते देहिनोऽनिशम् । एवं श्रीबद्रिके विष्टिनारी विद्रुमिणी विद्रुमिणी सती। विजेतारो मृताश्चापि वैमानिका मरन्ति च॥८॥ तेनैव वर्मणा दिव्या राधासमा व्यजायत ॥९८॥ सर्वे नाथं समायान्ति नाशमेष्याम्यहं तथा । आययौ सा तीर्थवासं कर्तुं लक्षजनैः सह । मृत्युकाले न कान्तोऽपि साहाय्यार्थ बली तदा ॥९॥ कुंकुमवापिकाक्षेत्रं चाश्वपट्टसरोवरम् ॥१९॥ अन्येषां का कथा तत्र ततः साध्यः सहायदः । तादाम्ययोगमापना बालकृष्णे तिरोऽभवत्। धर्मः सहायकृल्लोके परलोकेऽपि पार्श्वदः ॥१०॥ ब्रह्ममियासु दिव्यासु वर्तमानाऽवसत् ततः ॥१०॥ सुखं धर्मात् प्रभवति यत्र प्राणी प्रजायते । नरा नार्यश्च बहुधा न्यूषुनिरन्तरं ततः । तत्र धर्मः समं याति पुण्याख्यः परमो गुरुः ॥११॥ त्यागाश्रमं परिगृह्य सन्तः साध्व्यश्च तापसाः॥१०॥ योगिन्यस्तापसिन्यथ भूत्वा पुण्यं त्वात्मसहायं स्याद् दानजं सेवनादिकम् । यतयस्तथा। गोदानं पृथिवीदानं आक्षरे वस्त्रानजलदानकम् ॥१२॥ दिव्यसंवासे न्युषुवाऽश्वसरस्तटे ॥१०२॥ अनादिभीकृष्णनारायणस्य चरणाश्रये। छत्रोपानचामरादिप्रदानं प्रसहायदम् । भबित्वा संप्रसेवित्वा प्रसाद्य परमेश्वरम् ॥१०॥ भक्ष्यभोज्यप्रदानकम् ॥१३॥ ययुर्षामाऽक्षरं दिव्यं लक्षशो विषयोऽपि च । गृहदानं वस्तुदानं चोपकरणदानकम् । विदुमिणी विमानेन ययौ धामाऽक्षरं प्रभोः ॥१०४॥ देहदानं पुत्रदान पुत्रीदानं सुखार्पणम् ॥१४॥ एवं बद्रीप्रिये देवि साऽभवद् राधिकासमा । व्रतदानं चात्मदान कटिदानं प्रमोददम् । महामुकानिका यस्याः स्मरणान्मुच्यते पपी॥१०५॥ घनदानं भूषणाद्यर्पण क्षेत्रप्रदानकम् ॥१५॥ १३ पुष्पपत्रफलदानं ·* श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता* एवंविधानि दानानि सर्वाण्येव महापये। दर्शनादपि सज्ञात सेवनातु विशेषतः। परलोके चाग्रगाणि चोपतिष्ठन्ति सर्वथा ॥१६॥ भवेदेव तथा मातहि धीनं करोमि ते ॥३५॥ दत्तं तत् प्राप्यते त्वने नाऽदचं प्राप्यते क्वचित् । इत्येवं प्रार्थितवती भावशुद्धा तु सा तदा । तस्मान्मया श्वपच्या वै दातव्यं दानमुत्तमम् ॥१७॥ घमों धर्ममति वीक्ष्य प्रसन्नोऽभूत्तदा द्रुतम् ॥३६॥ सत्पात्रं लभ्यते तस्मै दातव्यं भेयसे मम । उवाच तां तदा धर्मदेवता साध्विका सती। विचार्यत्यं श्वपची सा फलान्याहृत्य वै वनात् ॥१८॥ देहि मे त्वासनं तूर्णे पवित्रं तत्सदा मतम् ॥३७॥ बदराणि चामृतानि कदलानि यथर्तु देहि मे चापि पत्राणि तुलस्याः सन्ति ते यदि । कर्मदानि जम्बूफलान्याहृत्य सा ददाति वै ॥१९॥ देहि मे फलपुष्पाणि गृहे ते सन्ति वै यदि ॥३८॥ कन्दान् पत्राणि पुष्पाणि मधु मिष्टेक्षुदण्डकान् । देहि मे काष्ठपत्राणि सन्ति ते यदि मन्दिरे । तथाऽन्यानि पवित्राणि योग्यानि प्रददाति सा ॥२०॥ नैतान्यशुद्धभावानि कदाचित् सन्ति भूतले ॥३९॥ दानं मार्गागतेभ्यो पै यतिभ्यः सद्य इत्यपि । पावनानि सदा सन्ति देहि मे यदि सन्ति ते । उपयुञ्जन्ति सन्तव प्रक्षाल्य तत्फलादिकम् ॥२१॥ तिलान् वै सन्ति चेद् देहि तण्डुलकान् प्रदेहि च ॥४०॥ काष्ठानि मृत्तिकाश्चापि समाहत्य ददाति सा। सम्प्रोक्याऽहं ग्रहीष्यामि पावनान् वै सदा भुवि । एवं करोति दानानि वृक्षत्वचां तथा तु सा ॥२२॥ इत्युक्ता सा भावमिना गत्वा निजं तु मन्दिरम् ॥४१॥ आनाय्य प्रददौ साध्व्य साध्वी संप्रोक्ष्य जगृहे । कटानामासनानां च पाषाणानां प्रमर्दिनाम् । ओषधीनां च वल्लीनां करोति दानमित्यपि ॥२३॥ वृक्षलये ययौ तत्राऽऽसनं निक्षिप्य चुल्लिकाम् ॥४२॥ अथैवं दानधर्मेण विख्याता मालवानिका। कृत्वा संपच्य देवेभ्यो वैश्वदेवं बलिं ददौ । अभवन्मालवे ग्रामे दात्रीतिमालवानिका ॥२४॥ गवे बलिं ददौ भूतबलिं ददौ ततः परम् ॥४३॥ दानपुण्यप्रतापेन त्वेकदा धर्मदेवता। पितृबलिं ददौ चापि नारायणबलि ददी। नारी साध्वी स्वयं भूत्वाऽऽययौ श्वपचीमन्दिम् ॥२५॥ ततो यावत् प्रभोक्तं वै पत्रावलीप्रपूरणम् ॥४४॥ अनाताऽभून्मालवानी करोति तावदेवाऽत्र रजस्वला स्मशानगा। कश्चिदम्यागतः शुभः। शवार्धदाहसम्पना प्रातरेव मलान्विता ॥२६॥ आययौ श्वपचो भूत्वाऽर्थयामास तु भोजनम् ॥४५॥ गृहे साध्वी यात्रामार्गेण वै प्रगे। साध्वी तस्मै ददौ तृतिप्रदं भुक्त्वा ययौ सहि। समायातैकला काचित् त्यागधर्मवती सती ॥२७॥ ततश्चान्या बरठा चाभ्यागता चागता ॥४६॥ वीक्ष्य तां त्यागिनों साध्वी त्वेकलां भमयोजिताम् । तस्यै साध्वी ददौ तृसिप्रदं सा बुभुजे सती। सहसोत्याय चण्डाली पादयोद्भुतम् ॥२८॥ भुक्तवती निषसाद ननाम तरोश्छायाश्रये तले ॥४७॥ उवाच स्वागतं देवि मातर्नमामि चादरात् । जपं विदधती कृष्णनारायणेति मालया। यथा समये सेवां करिष्ये रोचते यथा ॥२९॥ 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा ॥४८॥ अस्म्यहं वपची पात्या तत्राप्यस्मि रजस्वला । उच्चारणं करोत्येषा मालाकरा तु साध्विका। अस्नाता मलस्यापि विसर्गोचरसंस्थिता ॥३०॥ भुत्वा तु पाचिका साध्वी तामपृच्छत् तदा द्रुतम् ॥४९॥ शवार्धदाहसम्पन्ना श्मशानस्था भवामि च। का त्वं किं अपसि श्रीमनारायणं हि मालया। किं करोमि पवित्रायाः सत्या अर्ये वदाऽत्र मे ॥३१॥ किं तेन जायते पुण्यं फलं वाऽन्यद् वदान मे ॥५०॥ अभ्यागतायास्ते सेवा सावि यथा भवेन्मया । अभ्यागता तदोवाच शृणु स्वं पाचिके सति । स्वागतार्थ कृपया यदहं तनिवेदय ॥३२॥ मन्त्रेणाऽनेन भगवान् कृष्णनारायणो मिलेत् ॥५२॥ प्रसन्ना भव मे सावि योग्यं करोमि सन्दिश। श्वपच्यपि च चाण्डाली दिजतुल्या प्रबायते । भक्काऽस्मि भावयुक्ताऽस्मि सेविकाऽस्मि करोमि ते ॥३॥ पावनी सर्ववर्णानां मन्त्रेणाऽनेन चक्रिणः ॥५२॥ सेवनं योग्यमेवाऽत्र मतं तब करोमि तत् । मांसादाचापि मद्यादा: कन्यादा: कुणपाधनाः। अन्यं माम्यं मम मातर्दिनं मे सफल विद ॥३४॥ पूयन्ते मनुना कृष्णदेवतेन न संधवः ॥५३॥ ते

·* तिष्यसन्तानः
९९
ते
ते
पुनः॥७॥
तदा।
यः साक्षात् परमात्माऽस्ति धामेशः पुरुषोचमः । नमबाण्डालिकामक्त्या प्रसत्रायै च ते नमः ।
मलमासोऽपि यद्योगानिर्मला पावनोऽभवत् ।।५४॥
नमः शबलिकायोनिस्वरूपाय च नमः ॥७३॥
मलिना सर्वदा माया निर्मला राधिका तु सा । नमो मन्त्रस्वरूपायै महापात्र्यै च ते नमः।
अवायत हि तद्योगात् तन्मन्त्रं प्रबपाम्यहम् ॥५५॥ नमोऽनादिकृष्णनारायणवाण्यै
नमः॥७४||
प्रमोकृष्ण
बालकृष्णाऽनादिकृष्णनरायण । नमः शक्त्यै महाशक्त्यै पावयिन्यै च ते नमः ।
माणिकीमाधवीलक्ष्मीराधारमापते
प्रभो ॥५६॥ नमः कल्याणकन्ये ते दिव्यमात्रे च ते नमः ।।७५॥
शुनि क्रोडे खले काके शवे चाण्डालके यमे ।
मालवान्या मेलदायै धर्मदायै च ते नमः।
राक्षसे ध्वजिनि द्रोहिण्यपि यो वर्तते प्रभुः ॥१७॥ पुनमें दर्शनं देहि मातर्निःसंशयाय मे ॥७६॥
गवि मृगे सति हंसे जीवे द्विजे गुरौ सुरे।
याऽहं पृष्टा भवपारं यास्याम्येव न संशयः ।
नृपे देवालये मित्र वर्तते यो नरायणः ॥१८॥ इत्यर्थिता धर्मदेवी प्रादृश्यते तदा
पवित्रः
पावक कृष्णस्तमहं प्रजपामि वै।
मालवानी नमश्चके पप्रच्छ मोक्षणं प्रति।
भक्ताऽस्मि पावनी जाता प्रसादभक्षणादिह ॥५९॥
कथं मोक्षं प्रपद्येऽहं कथं पारं प्रयामि च ॥७८||
नाम्नाऽस्मि शबलायोनिश्चाण्डाली वैष्णवी सदा।
का त्वं मे वद कान्तेऽत्र किं कृत्वा त्वं प्रयास्यपि ।
इत्युक्त्वा सा दिव्यरूपा दिव्यविमानगाऽभवत् ॥६०॥ किमर्थ त्वं समायता का मे भक्तिरनुत्तमा ।।७९॥
पाचिका द्रुतमेवाऽस्याः सकाथान्मनुमार्थयत् । कथं वा भावि मे .भाग्यं वद मे गुरुयोगिनि ।
सापि विमानगा मन्त्रं भाषयामास भावतः ॥६१॥ इत्येवं बद्रिके शिष्या पप्रच्छ धर्मदेवताम् ॥८॥
पाचिका तत्परं मन्त्रं जग्राह सत्वरं
धर्मदेवी
समुवाच
सर्वे तस्यै
यथातथम् ।
तावत् तत्राऽभवत् साक्षात् पूर्वमोक्ता नरस्तु यः ॥६२॥ आयाताऽहं परीक्षार्थ स्वागतार्थेऽतिभावुकीम् ॥८॥
सोऽप्ययाचत मन्त्रं तं विमानस्था ददौ मनुम् ।
कीदृशीं स्वां तु तां ज्ञातुं त्वया मावोऽति दर्शितः।
तस्मै कृष्णस्य नामाऽपि दत्वा स्वर्ग गताऽभवत् ॥६३॥ धर्मदेवोऽस्म्यहं देवीस्वरूपोऽत्र समागतः॥८२॥
अहो भाग्य
शबलाया
धर्मदव्यर्पिताऽदनात् । मावं हादं च ते भावं धर्म शात्वाऽतिहर्षितः।
स्वर्ग लेभे ततो धर्मदेवताऽपि ततो मनुम् ॥६४॥ स्वागतं भजनं शात्वा दास्यं ज्ञात्वाऽतिहर्षितः ।।८३॥
लेभे लब्ध्वा ददौ तत्र चाण्डाल्यै श्रेयसे द्रुतम् । संप्रासं पाचितं त्वनं मया ते श्रेयसे विह।
चाण्डाली तन्मनुं प्राप्य दिव्यतेजोमयी ह्यभूत् ॥६५॥ प्रसादस्य प्रदानाय तुष्टये ते तथा वह ॥८४॥
धर्मदेवीकराद् यस्तु
जग्राह मानवः
फलम् ।
अथाऽई ते मनुं दातुमिच्छा चकार शोभनाम् ।
भोज्यं स तु मनुश्वासीत् वैष्णवो मूर्तिमस्तिदा ॥६६॥ तावन्मन्त्रः स्वयं
कृष्णनारायणस्य पावनः ॥८५॥
धर्मदेव्याः पावनीत्वं प्रादर्शयन्मनुः स्वयम् । पोडचाणों नरो भूत्वा त्वत्कृपाथै समागतः ।
षोडशाः
कृष्णनारायणस्वामिस्वदैवतः ॥७॥ पावनोऽपि
पावनोऽपि मनुर्धर्मात् पावनतर इष्यते ॥८६॥
एवं वै कृपया तत्र पावनी धर्मदेवता। इत्येवं स मनुमिक्षा मुक्वा त्वत्राऽभ्यदर्शयत् ।
मन्त्रोऽपि पावनचापि चाण्डाली पावनी तथा ॥६८॥ चाण्डाली शबलायोनिर्या सा माया प्रमादिनी ॥८॥
कृष्णाऽपिताऽपि शबदायोनि पावनी तथा। सर्वजन्तुखनिरूपा चायाता कारणात्मिका।
कृष्णनारायणयोगानिकृष्टयोनिबाऽपि यत् ॥६९॥ सर्वयोनिमयी माया सर्वथा मलिना प्रति ॥८॥
पावनी जायते यत्र कृष्णोऽस्ति पावनं तु तत् । सापि धर्माच्छुद्धल्पा कृष्णयोगात
सर्वथा।
पद्रिके धर्मदेव्याः सा संभुत्वा दासिका ततः ॥७०॥ शुदैव जायते नारायणार्पिता हि मुक्तिदा ॥८९॥
मात्मनिवेदिनी बाता धर्मदेवी तिरोऽभवत् । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः यदास्तथाऽन्त्यमा अपि ।
एवंविषां धर्मदेवीं वीक्य चण्डालनी द्रुतम् ॥७१॥ चाण्डालामेति सर्वा या भूतानां योनयो मुवि ॥९॥
स्वति चके दर्शनार्थ पुनस्तत्राऽतिमोहिनी । ताः सर्वाः श्रीकृष्णनारायणयोगेन दिव्यताम् ।
'नमो धर्मदेवताय नारायण्यै नमो नमः ॥७२॥ यान्ति सर्वार्पणभत्तया चाण्डाली शुद्धिमेति च ॥९॥

·* मीलक्ष्मीनारायणसंहिता
तब सर्व
भन
त्वं मका संवीक्य सर्व बग्रहिथ मनूतमम् । भीनरनारायण उवाच-
मचोऽत्र तेन सहसा जातासि पावनी शुभा ॥१२॥
तव योगेन चान्यासां चाण्डालीनां प्रमोक्षणम् ।
शृणु बद्रीप्रिये देवि रथ्यामार्बनिकाकयाम् ।
भविष्यति न सन्देहस्त्वं जाताऽद्य नरायणी ॥१३॥ आसीत् श्रीकरलाग्रामे नाम्ना कारेलिका सती ॥१॥
बात्या शद्री पामरण्यामार्जनादिक्रियापरा ।
भक्त्या पूतासि चाण्डालि कृपया पाविता मया ।
यत्पतिश्चापि कुरुते
मनुना पाविता सम्यग् विप्राण्यसि वितः परम् ॥१४॥
राजचत्वरमार्जनम् ॥२॥
यत्पुषाश्चाश्वपालित्वं
कुर्वन्ति नृपतेः खलु।
महामुक्तानिका चासि ब्रह्मधामनिवासिनी।
राजा तमामशास्ताऽपि नाम्नाऽऽसीद् विधमंकरः ॥३॥
कुटुम्ब
वै पावन ब्रह्मगोत्रकम् ॥१५॥
तस्य राज्ये सदा सायं कथां करोति भूसुरः ।
अद्यतः खलु सजातं श्रीवल्लभम्प्रभुम् ।
लक्ष्मीनारायणसंहिताया नाम्ना हिताजलिः॥४॥
सब वै तामसं कर्म प्रसेवय तु सात्त्विकम् ॥९६॥
तत्र गत्वा प्रामजनाः सायं शृण्वन्ति तत्कथाः ।
प्रभुनारायणं कान्तं लब्ध्वा याक्षरं पदम् । कारेलिकाऽपि च तस्याः पुत्राद्याश्च पतिस्तथा ॥५॥
कुंकुमवापिकाक्षेत्र प्रयाहि सकुटुम्बिनी ॥९॥
पुण्यश्चापि कथाः श्रेष्ठा नित्यं शृण्वन्ति सादराः।
साक्षात्कृष्णं बालकृष्णं लब्ध्वा याहि परं पदम् ।
भुतं कथायां मोहोऽस्ति जीवानां बन्धकृत् विति ॥ ६॥
इत्युक्त्वा
बद्रिके
धर्मदेवश्चादृश्यतां गतः ॥९८॥ मोहरूपं स्थूला चास्मि नामजात्यादिद्योभना ।
मालवानी प्रसादं तु भुक्त्वा त्यक्त्वा निजक्रियाम् ।
रूपरंगगुणैराळ्या
बाल्ययौवनगर्विता ॥७॥
कुटुम्बसहिता प्राप्ता क्षेत्रं कुंकुमवापिकाम् ॥१९॥
ममेदं बालबालाद्यं गृहं क्षेत्र धनादिकम् ।
अश्वपट्टसरस्तीरे लात्वा पपौ जलम् ।
एवं नैनास्मिताबुदिमोहस्तत्र भूतोऽनया ॥८॥
अनादिभीकृष्णनारायणं तत्र
व्यलोकयत् ॥१००॥ तत्त्यागो
मोहशून्यत्वं नाऽस्मि देहादिभिन्नता।
कान्तं सुसुन्दरं विष्णुं चतुर्भुज
सुभूषणम् । आत्मा ब्रह्मस्वरूपाऽस्मि ब्राझयहं मोहवर्जिता॥९॥
मुतेबसं हरिं वीक्ष्य कुटुम्बेन समं द्रुतम् ।।१०१।। न मे नेत्रे न मे करें रूपशब्दादयो न मे ।
मूर्णमवाप तत्रैव
तत्रैव चाण्डाली मालवानिका। न मे नासा न मे त्वक् च गन्धस्पदियो न मे ॥१०॥
दिव्यं विमानं सुभगं त्वायातं तत्र शोभनम् ॥१०२॥ नाऽहं जिव्हा न वा वाङ्मे न मे वाणी न भोमवा ।
बालकृष्णं प्रभु दृष्टा विमानं चाऽप्यरूमहत् ।
नाऽहं हस्तौ च पादौ च नाऽऽदानं मे न वा गतिः ॥११॥
कुटुम्बसहिता दिव्या दिव्यदेहातिसुन्दरी ॥१०॥ नाऽहं योनिर्नवा शिश्न न मे गेहो न तदतिः ।
अनादिश्रीहरि च्यात्वा ययौ घामाक्षरं परम् ।
नाऽहं गुदा न मे प्राणादयो नापि विसर्जनम् ॥१२॥
एवं बद्रीप्रिये ! भक्ता मालवानि हरिप्रिया ॥१०॥ नाऽहं देहो न मे देवं जाग्रत् स्वप्नं सुषुतकम् ।
कुटुम्बेन सहिता साऽभूद् धर्मकृपया तदा ।
नाऽहं वर्म न मे बाल्यं यौवनं पद्धतादिकम् ॥१३॥
महाभागवतं
धर्म लन्धवती प्रभुम्पतिम् ॥१०५॥ नाहं नारी न पुमान् वा नपुंसकं न चाम्यहम् ।
काम्यधर्मेणापि साध्यधर्मः संप्राप्यते स्वचित् ।
न मे माया न मे सत्त्वं रजस्तमो न मे गुणाः ॥१४॥
पठनाच्छ्रवणादस्याऽवाप्यते धर्मजो
न मे दुःख न मे चाद्यं न मे पुण्यं सुखं न च ।
वृषः॥१.६॥
न मे कर्मन मे यलो न मे भोगो न मे कलिः ॥१५॥
इतिभीडमीनारायणीयसंहितायां चतुयें तिष्यसन्ताने न मे क्षेत्रं गृहं स्वामी पत्नी पुत्राः सुता सुहत् ।
माल्वान्यामाण्डाल्या धर्मवलेन सेवाबलेन धर्मदेवता न मे धनं नैव लोकः कुटुम्ब मे न चापि वै ॥१६॥
दर्शन मूर्तिमत्षोडशोक्षरमनुदर्शनं शवलिकायोनि ततो मे सूतकं नापि न हों रोदनं न मे ।
पावनतादर्शनं ततः कुंकुमवापिकागमनोत्तरं सर्व त्वज्ञानसंक्लसं यात्माऽस्मि
शानवानहम् ॥१७॥
बटम्बाया मोक्षणं चेत्यादिनिरूपणनामा भहन्ता विमला मेऽस्ति ममता परमात्मनि ।
पञ्चत्रियोऽध्यायः॥ ३५॥
यदुक्कं समस्तं मे वर्तते श्रीपती हरी ॥१८॥

·विष्यसन्तानः सदा। बहून् ॥३८॥ निर्गुणं चापि निर्बन्धं दिव्यं मोक्षप्रदं 'प्रभुःकृष्णो मालतीनारायणः शरणं मम। नेकम्ये सर्वथा कृष्णनारायणेऽस्ति मे शुभम् ॥१९॥ हितालिमुनिद्रि मन्त्रानेवंविधान भवनं भोजनं चापि भाननं भगवान्मम। मुमुक्षुभ्योऽर्पयत्येव करोति बन्धवर्जितान् । बन्धो मोसो हरिमेंऽस्ति भावनावासनाश्रयः ॥२०॥ महाभागवतान् लोकान् कृत्वा ददाति मोक्षणम् ॥३९॥ रतिविरामः कृष्णो मे महानन्दो हरौ मम । बहवो मोहशून्या मका भागवता भुवि । तुतिमें सर्वदा कृष्णः शान्तिर्विश्रान्तिरच्युतः ॥२२॥ नरा नार्योऽमवस्तस्य कयामिम समागमैः॥४०॥ गोचरो मे हरिश्चास्ति साक्षात् स्वप्ने सुषुसके । कारेलिका त्वात्मवेत्त्री मोक्षमार्गपरायणा । अहंभावोऽन्तरे तस्मिन् कृष्णनारायणेऽस्ति मे ॥२२॥ कुटुम्बसहिता साध्वी मन्त्रान् नयाह वैष्णवी ॥४१॥ व्यवहार: स्फुरणं मे नित्ये श्रीपरमात्मनि । मोहशून्या हरिस्थैर्या श्रीकृष्णानन्दिनी सती । निद्रा तुर्या मूर्छना मे प्रभौकान्तेऽन्तरात्मनि ॥२३॥ अनायत महामुक्तानिका कृष्णपरायणा ॥४२॥ एवं श्रुता कथा तेन बद्रिके संहितागता । यत्प्रसंगेनापि चान्याः स्त्रियो मुक्ति प्रपेदिरे । विचारिता तथा सा च निजात्मनि स्थिरीकृता ॥२४॥ जन्तववापि मार्जन्या यस्याः स्पर्शमुपागताः ॥४३॥ नित्यं पुत्रसुतास्वामिष्वपि तद्वत् कथाऽमृतम् । सर्वे ते कर्ममिहींना भूत्वा प्रमोक्षणं गताः । पच्यते निशि मननात् सत्संगात् स्वगृहेऽनिशम् ॥२५॥ कृष्णकृष्णेतिकृष्णेति साध्वी सा भजते प्रमुम् ॥४४॥ तेन सर्व कुटुम्बं वै मार्जयिच्या विमोहकम् । लात्वा सम्पूज्य राधेशं श्रृंगारभूषणादिभिः। हर्षशोकविहीन मायापाशविवर्जितम् ॥२६॥ मारात्रिकं सुनैवेद्यं फलं ताम्बूलकं तथा ॥४५॥ वर्तते श्रीकृष्णकान्तमहानन्दपरिप्लुतम् । चलं पुष्पाञ्जलिं कृष्णकान्तायाऽऽयं प्रसादिनम् । मोहो नास्ति न रागोऽस्ति नाऽविद्या द्वेषणं न च ॥२७॥ मुंक्त सा सकुटुम्बैव महाभागवती सती ॥४६॥ न भयं विद्यते चापि नाऽऽत्मारामस्य बन्धनम् । मार्जने चापि रम्यादौ वीक्ष्य जन्तून् ततस्तु सा। निमोहिनी ततो जाता सिदा कारेलिका भुवि ॥२८॥ भावयत्येव नामानि तेभ्य: कृष्णहरे प्रभो ॥४७॥ यथा माता तथा पुत्राः पुत्र्यः पतिस्तथाविधः। अशातमृत्युमावेऽपि चन्तूनां मोक्षणं भवेत् । निर्मोहि तत्कुटुम्ब वै कृष्णमोहनमात्रकम् ॥२९॥ भूयते श्रीकृष्णनाम यत्र श्रीबद्रिके स्थले ॥४८॥ हितालिमुनिारायणं भनन् कयामृतम् । तत्र दान्ति कर्माणि याम्या दूता न यान्ति च । पाययत्येव लोकाँश्च मन्त्रान् ददाति मोक्षदान् ॥३०॥ वासनाश्च क्षयं यान्ति भोतारो यान्ति मोक्षणम् ॥४९॥ निमोहकारकं मुमुक्षुभ्यो देहिम्य आदरात् । निमोहिनां प्रसङ्गेन यान्ति निमोहतां जनाः। 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा ॥३१॥ पशवः पक्षिणवापि जन्तवः पादपा अपि ॥५०॥ 'कालमायापापकर्मशत्रुयाम्यकुहृद्यात् प्राणमात्रधराथापि निमोहतां ब्रजन्ति । शूलमीनध्वजधनुचक्रस्वस्तिकवानव' ॥३२॥ का कथा वैष्णवीनां वै समागमे हि मोक्षणे ॥५॥ 'शरणं श्रीकृष्णनारायणोऽस्तु मम सर्वदा। वैष्णवीनां बालका वै मुक्ता एव भवन्त्यपि । 'ब्रमाऽहं श्रीकृष्णनारायणभक्तोऽस्मि शाश्वतः॥३३॥ वैष्णवीनां जलमनं गृहमम्बरमित्यपि ॥५२॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणः स्वामी पतिथ मे। पावनं पापहं बद्रि बायते बीवमोक्षकत् । 'बालकृष्णः परब्रम मम वै शाश्वतः पतिः ॥३४॥ परोक्षेऽपि प्रसादभेद् वैष्णवीनां प्रलम्यते ॥५॥ पिता बन्धुः सुहन्मित्रं रक्षक: पालकोऽस्तु सः। प्राणप्रयाणसमये याता मोक्षं प्रयाति हि। 'थों मां भीबालकृष्णाय समर्पयामि. भो नमः ॥३५॥ वैष्णवीनां दर्शनं च स्पर्शनं च समागमः ॥५४॥ 'ओं श्रीलकम्यै महालक्ष्म्यै दुःखमंकन्यै श्रियै नमः । सत्सा आशीर्वादाच भवन्ति मोक्षदाः सदा। 'कृष्णस्य बलभोक्तोऽहं श्रीहरिः शरणं मम ॥३६॥ वैष्णव्यो यत्र वर्तन्ते भूमिः सा हरिमन्दिरम् ॥५५॥ 'श्रीकृष्णोवलभचार्यः श्रीस्वामी शरणं मम। कुटुम्बं श्रीहरेस्तत्र बद्रिके तिष्ठते सदा। 'श्रीकृष्णोवलमास्वामी श्रीहरिः धरणं : मम ॥३७॥ वैष्णवी कमला राधा रमा लक्ष्मीब पार्वती ॥५६॥ :

·१०२ श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता न वैष्णवी ललिता वाणी प्रथा श्रीर्माणिकी बया । मोहनायें कन्यकानां चञ्चलेन्द्रियगर्मितम् । सन्तुष्टा वैष्णवी ब्राझी कृष्णा नारायणी मता ॥५॥ मन्दसुगन्धशीतलानिलकतातिमोदकत् ॥७६॥ तामिः सन्धार्यते कृष्णोवलमा प्राप्यते हरिः। षोडयोचरवर्षे पुष्ट वीर्यभृतं दृढम् । ताभिः संसेव्यते कृष्णस्तामिः कृष्णः प्रकाश्यते ॥५८॥ मन्दहास्यमयं दृष्टिकटाक्षभावगर्मितम् ॥७॥ कृष्णं विनाऽन्यत्र या मोहः प्रीतिः रतिनं । प्रेमवर्षान्वितनेत्र चाहानौष्ठक्रियापरम् । परब्रमनिषासो वै वैष्णव्यां श्रीस्थितिस्तथा ॥५९॥ आकारयत् सर्वमावैरिङ्गितरनिवर्तिमिः ॥७८॥ वैष्णवीनां हरौ नित्यं तादाम्यं चापि तत्तथा । रूपातिरूपसौन्दर्यमार्दवनिग्धतामृतम् मतो वै पावनी देवी वैष्णवी प्रमदा परा ॥६०॥ चमत्कृतिभृतं रम्य नेत्रचिचात्मवेशितम् ॥७९॥ काम खा बद्रिके नारायणी सा पुरुषोचमी। त्सबमानमपि त्यागं नैव प्रासं विलोकितम् । वासुदेवी तथा बद्रीनारायणी हि सा मता ॥६॥ कृष्णवत् सुन्दरं सर्वकामपूरमुपस्थितम् ॥८॥ गङ्गा सा यमुना सरस्वती ब्राहदात्मिका । एतादृशं परं रूपं दधार मुनिराट् स अश्वपट्टसरस्था शाऽस्ति कुंकुमवापिका ॥२॥ किन्तु वाः कन्यका मत्वा महापुरुषमुत्तमम् ॥८॥ वैष्णवी सर्वथा तीथोत्तमा सर्वविधारिणी। सत्त्वभावनया मानदृष्टया चक्रुर्नति मुहुः। सर्वपुण्यप्रदा मोक्षप्रदा मोहविलण्डिनी ॥६॥ पुतलं मायिक मत्वा बहुष्टि तु वैकृतिम् ॥८२॥ एतादृशी मोहश्न्या कारलिकाऽभवत् सती। क्षोमं नापि चाचल्यमवापुस्तत्र पुत्तले । सायं भीकृष्णशरणे कीर्तन प्रकरोति सा ॥४॥ नवद्वारनरकाव्ये नश्वरेऽशुचिसंग्रहे ॥८॥ ततो वै शयनं याति कोडे कृत्वा नरायणम् । स्वदेहवद् वर्तमाने गर्भविकृतिसंभृते । प्रातमेवं हरिं स्मृत्वा भवते नित्यवत् सती ॥६५॥ भस्वे चामपृषभूते बडे कर्दमिते कृतौ ॥८॥ अथैकदा तु ये तस्याः पुत्र्यः पञ्जाऽतिद्योमनाः । सर्वमलक्षारणाये दुर्गन्ये बहिरुज्ज्वले। मार्गशीर्षे क्षुद्रबद्रीफलान्याहमुत्सुकाः ॥६६॥ मोहमात्रां मनाक् ताख नाऽपुः सुन्दरदुर्भगे ॥८५॥ सीनि क्षेत्रेषु विडेषु ययुर्वनेषु शासिषु । तदा ता: कन्यकाः सर्वा निर्विकारा विलोक्य सा। वर्षिन मतो बद्रिकायनो बद्रिकावले ॥६७॥ बद्रिकायनाषिरानुवाच मोहकवचः ॥८६॥ बद्रिकापण्डमध्यस्थस्तापसः शाबिन्दुना। भवतीनां स्वागतं 2 करोम्यत्र बनान्तरे । महर्षिणा समं हरः कन्यामिः पञ्चमितदा ॥५८॥ पुवतीनां कन्यकानाम् ऋषिधाई प्ररक्षकः ॥८७|| शशबिन्दुः कन्यकास्ता हा क्षेत्रान्तरं ययौ। समयोऽस्मि यावदर्थपूरणे सिदिमानिह। ध्यानस्थस्तु ऋषिर्वद्रिकायन प्रबुबोध ह ॥३९॥ अनन्यपूर्वाधेत् मासयौवना भवय प्रियाः॥८॥ अपश्यत् बद्रीफलामिचायने । मां संवृणुत सुन्दयों दैवात् प्रासं तु सुन्दरम् । दसयानास्ततः सोऽपि पप्रच्छ पूर्वमत्र काः ॥७॥ वरं त्वनन्यसहशं स्वानुरूपं स्पृहायुतम् ।।८९॥ कथं सीम्नि बद्रिकाणां पण्डे भ्रमथ किंफलाः । इन्द्रश्चन्द्रो रविः शंभुः शिष्या मे सन्ति देवताः। कन्यकाल महापर्य हा मासा मुनीश्वरम् ॥७१॥ मां त्रिलोकनाथाभं पति पूणुत चार्थिनम् ॥९॥ तापसं बटिलं सौम्यं शुष्कं गा धन निम् । भुत्वा ताः कन्यका बद्रि प्रामोहविवर्बिताए । नत्वा प्रादुर्वयं द्रचो निमोहिशवा मुताः ॥७२॥ स्वागतं ब्रमणो विदन् सर्वान्तर्वामिणोऽल ॥११॥ कारेलिकायाः पुण्यः स्मो नमस्ते भमहि । न स्वागतं तु नाराणी भाषिकल्याणकृत् क्वचित् । अत्वेत्य निमोहिनास्ताः परीक्षितुमिवेष स॥७॥ युवतीला रखकोऽस्ति चान्तरात्मा बनार्दनः ॥१२॥ रूपं विन्द्रसम पूर्णे चकार कामगर्वहम् । योऽस्ति नित्यं बने त्वत्र वापि प्ररक्षका। सूर्यवत् तेजस स्वर्णसम चक्षुर्मनोहरम् || न देहे रक्षवितवं ररये भवति वास्तवम् ॥१३॥ चन्द्रवच्छीतलं मीकान्तक्त् कान्तिसंमतम् । आवयोः सर्वया साम्यं रस्ये देहे न रक्षिता । मरणलीगमध्यभंगारमन्मयान्वितम् ॥७५॥ मापदः सकामानां सतृष्णानां मपूरणे ||

·विग्यसन्तानः
१०३
वान्छिता: संभवन्त्येव निष्कामानां निरथिता । कुर्वन्ति मार्जनं वत्र गत्वा रुरोद पै ऋषिः ।
साम> सिक्यचापि तुष्टिमतां तु देहिनाम् ॥१५॥ घटा तं संकदन्तं ते पमन् कारणं तदा ॥३॥
मोहिना संभवन्त्येव निमोहिनां न सिद्धयः । उवाचर्षिर्महादुरखमृतः श्वास मनागू
घरन् ।
अनन्यपूर्वो जीवात्मा शाश्वतः सर्वदा
प्रियः ॥१६॥ महोहो बानिष्टं ममाभमस्य
सनिधी ॥४॥
परमात्मा कृष्णनारायणः प्रियतमोऽस्ति नः।
सजातं त्वय बन्यत्र श्रोतव्याई न विद्यते ।
आत्माऽऽत्मनां प्रियतमो न नारीवर्ष तच्या ॥९॥
राक्षसाः पञ्च चायाता मम कुट्याः समीपतः॥५॥
दुर्गन्धं पौरुषं वर्म नारीवाऽपि तत्तथा।
कृत्रिमौज्ज्वल्यसम्पमा महामोहकराः
कि प्रियत्वं तत्र चास्ते पप्रिये रागवर्षिते ॥९८॥ कारेलिकायाः पञ्चापि कन्यका वनिरे तु तान् ॥६॥
अशाश्वती प्रियता वै नश्वरा न हिताय सा।
राक्षसास्ता द्रुतं नीत्वा ययुधान्धितलालयम् ।
इन्द्रवारुणिकायास्तु फलवद्
वर्म
सुन्दरम् ॥१९॥
अहोऽनिष्टं परं जातं भक्तायामातिदुःखत् ॥ ७ ॥
बहिः रूपचमत्कारकर मोहितचक्षुषाम् ।
शशाकाहं न तत्सोढुं शापनार्थमुपागतः।
अन्तर्नेत्रवतां
दुष्टं सर्वथा
मलसंभूतम् ॥१०॥
भुत्वैतत् पञ्च सबलाः सहोदराः सहायिनः ॥८॥
सुन्दरी सुन्दरो वापि मलानां वाचकोऽस्ति सः।
कफपिचादिधातूनां खनौ सौन्दर्यमत्र किम् ॥१०॥
कारयन्तु कन्यकानां
ततः।
स्वसणां मोक्षणं
यौवनं वासनाव्यं वै निर्वासना तु वृखता।
अहो मोहः कन्यकानां शवादानां त्रियोऽभवन् ॥९॥
शान्तिजीवनमुक्तिच ब्रह्मानन्दोऽतिमुकता ॥१०२॥
इत्युच्या बहुधा साधुः शुशोच भातृसन्निधौ।
बरो नारायण: कृष्णस्तदन्ये
भातरस्ते वीक्ष्य चैतद् ऋषि पाहुस्तदोत्तरम् ॥१०॥
त्ववरा मताः।
ते दर्शनादद्य
जन्मसाफल्यमेव
नः।
स्पृहा यत्रास्ति किं तस्य वरत्वं निरयार्थिनः ॥१०॥
स्वसणां जन्मसाफल्यं यद् भवदाभमान्तिके ॥११॥
योनिलोमो हि नरकं मूत्राकांक्षा यमालयः।
रबोकेदारके
स्वानुरूपा मतिस्तेऽत्र
भवतो दर्शनं कृत्वा पतिपाति गतास्तु ताः।
यदि ॥१०४॥
मवता बीक्षिताचापि शौचिता मुक्तयेऽपि च ॥१२॥
तदा नरकवाञ्छा ते निवत्ता नैव सर्वथा।
आर्षत्वं ते शोमते न
राक्षसा अपि ऋषिराह भवता तु निमालिताः।
यदात्मब्रममावितम् ॥१०५॥
भवत्प्रतापतस्तेऽपि भविष्यन्ति
महर्षयः ॥१३॥
तस्माद् याहि यथेष्टं त्वं महावनान्तरं स्वितः।
आशा हि नरकं प्रोक्तं तत्रापि स्त्री ततोऽधिकम् ॥१०॥
कन्यकाः पद्य एवापि वैष्णव्यः सन्ति धार्मिजाः ।
श्रीयोगी पुरुषस्तस्मादत्यधिको हि नारकी।
धर्मवत्यश्च पावन्यः पापिनां मोक्षदा अपि ॥१४॥
नरकाणां मोहकर्ता तेषु पातयिता तथा ॥१०७॥
रक्षसामपि तासां संप्रसझेन प्रमोक्षणम् ।
भविष्यति न सन्देहस्तत्र शोको न विद्यते ॥१५॥
इतिभीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिव्यसन्ताने कन्यारवं प्रदातव्यं यस्मै कस्मै तु कर्मिणे ।
कारेलिकाभिषायाः शूद्याः कयाश्रवणेन निमोहित्वं कर्मकन्धेन चायन्ते पल्या पतयस्त्विह ॥१६॥
तस्याः पञ्चपुत्रीणामपि निमोहित्वम् , हितासलि तासां भाग्येषु पुरुषा
राक्षसा लिखिता यदि ।
मुनिद्वारा प्रासबोधत्वम्, बद्रिकायनर्षिक पतयस्ते प्रवाता तत्र परिवेदना ॥१७॥
तासां परीक्षणं चेत्यादिनिरूपणनामा कन्याधनं परकीयं पुंसापेक्षं सदा
मतम् ।
षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥
तबात समये तासां तत्र का परिवेदना ॥१८॥
श्रीनरनारायण उवाच-
शरीराणि समक्षानि समविकृतिवन्ति वै।
मौतिकानि मकन्त्येव तत्र का परिवेदना ॥१९॥
शृणु बद्रीप्रिये देवि भुत्वा
तत्कन्यकावचः। पुमान् वा यदि वा नारी मूत्रमादिविकृतिः ।
बद्रिकायनमुनिराट कन्यका
मोहबबिताः ॥१॥ सर्वत्र साथी वेदी का परिवेदना ॥२०॥
निधिकाय तिरोभूय ययौ तासां यहं प्रति । यदि नारायणं कृष्ण भगते नहि मानवः ।
बा तामा
भातरख
रम्यामानकर्मिणः ॥२॥ विमोऽपि राबवो बोयता का परिवेदना ॥२१॥

·१०४
* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के
विप्रः स
राक्षसोऽपि हरेयोग भक्तयोगं च विन्दति । स्वागतं तेऽईणं ब्रह्मन् गृहाण भोजनादिकम् ।
एव भक्त्याव्यस्तत्र का परिवेदना ॥२२॥ मधुपर्क गृहीत्वाऽपि पावयित्वा च नस्विह ॥४१॥
सवें भक्ति विना देवा मानवाब महर्षयः । मध्वाधीमिनः प्रयुज्य याहि विद्वन् यथागतम् ।
वर्णमोहपरा वर्ममोक्तारो राक्षसा मताः ॥२३॥ मा मोहं च शुचं विदन् याहि निसर्गसर्जने ॥४२॥
देहेन्द्रियाणां भोगाँस्तु त्यक्त्वाऽऽत्मवेदिनस्तु ये। करिष्यामो यथायोग्य तत्र का परिवेदना।
अन्तरात्मपरासक्तास्त
ऋषयो मताः ॥२४॥ इत्युक्तो बद्रिके भ्रातृभिश्चर्षिविस्मयं गतः॥४३॥
येषां सर्वमिदं
कृष्णमयं कृष्णशरीरकम् । निमोहा भ्रातरः सर्वे निश्चिकाय शमं ययौ ।
कृष्णान्वितं समस्तं वै तेषां दैवित्वमुच्यते ॥२५॥ अथर्षिर्मातरं गत्वा कन्यकानां जगाद ताम् ॥४४॥
येषां रूपे रसे स्वादे कामे देहे च वासना । अहो पुत्रा निर्दयास्ते निघृणा स्वनुशत्रवः।
भेददृष्टिवर्ततेऽपि ते नरा राक्षसास्त्विह ॥२६॥ स्वसृणां चापहरणे राक्षसैर्विहितेऽपि
ते ॥४५॥
भक्तिमत्यः कन्यकास्ता आत्मनिवेदनान्विताः। प्रबोषिता मया चापि साहाय्यार्थे न यान्ति वै ।
सन्ति महाभागवत्यस्तासां संग गतास्तु ये ॥२७॥
ये ॥२७॥ प्रत्युत
शानवन्तस्ते निवारयन्ति मामपि ॥४६॥
तासु भावपरा ये च तासु रताच ये नराः। स्वसभावं मनाङ् नैव विज्ञापयन्ति लौकिकम् ।
तासु लेहपरा जाता दैवास्ते न तु राक्षसाः ॥२८॥ शुष्कहृदयमावास्ते शृण्वन्ति
नापदं तव ॥४७॥
परकीयं धनं सर्वे परहस्ते गतं भवेत् ।
शृणु मातर्महानिष्ट
संभूतं मत्पदाश्रये ।
सहसा वाऽर्पितं वापि प्रसह्माऽपि गतं भवेत् ॥२९॥ राक्षसस्ते कन्यकानां प्रसह्य हरणं
कृतम् ॥४८॥
गतं काले यथारखं
तत्र का परिवेदना। अत्यनिष्टं हि तजातं मातर्मोचय
तजातं मातर्मोचय पुत्रिकाः ।
संसारस्य गतिश्चेयं कन्याऽन्यस्मै प्रदीयते ॥३०॥ शोचाम्यहं तदर्थे वै सनिधी ते समागतः॥४९॥
तारतम्यं स्नेहे दम्पत्योय॑ज्यते बनु । विना तु रक्षणं तासां नाशो वा स्यात्तु राक्षसैः ।
मियः स्नेहे विवृद्ध तु सुखं तयोः प्रजायते ॥३१॥ भोग वा प्रमदानां ते करिष्यन्ति स्वकीयवत् ॥५०॥
स्वर्ग देवाधिवासाई
तगृह
प्रोच्यते तयोः। यदा मुग्धाः स्वपत्नीत्वं करिष्यन्ति न संशयः।
यदि स्नेहो मिथो नैव जायते नैव वर्धते ॥३२॥ याहि शीघ्रं रक्षणार्थ सह चायाम्यहं द्रुतम् ॥९॥
वैमनस्यं कलहश्च नरकं तत् सदा विह । इत्युक्ता
बद्रिके माता कारेलिका मुनीश्वरम् ।
स्थितिबैताहशी यत्र रक्षोधर्मास्तु तत्र वै॥३३॥ शोचन्तं फुल्कारयुक्तं शिरोहस्तद्वयं तदा ॥५२॥
प्रायशः खलु सृष्टौ वै रक्षोधर्मा भवन्ति हि। प्राह मुने कथं कन्याकृते शोकं करोषि वै ।
एकत्रोत्पद्यते सर्व पोषणं चैति भौतिकैः ॥३४॥ न ते कन्या न ते योगः सम्बन्धस्ते न विद्यते ॥५३॥
मुच्यते स्वपरेणैतत् फलकन्याधनादिकम् । संसारोत्तीर्ण एवासि
कथ
संसरसि क्षये।
स्वसमातृव्यवहारा: सापेक्षा निर्मितास्त्विह ॥३५॥ अविनाश निजात्मानं स्मर संसारवर्जितम् ॥५४॥
कन्या चेद् राक्षसं भक्त्या घृणुते तन्मनस्विनी । अस्मारशीनां संसारः सोऽपि यावनिनार्थकः ।
तां तु निवारयितुं न शक्तः कश्चिद् भवेदिह ॥३६॥ भवादृशानां संसारश्चाऽसार: सर्वदा
मतः॥५५॥
कन्या चेत् विमना देवे दत्तापि न सुरैषिणी । तत् कथं मुनिराट् चिन्तयसि स्त्रीजनचेष्टनम् ।
प्रेषयितुं न तां शक्तः कश्चिद् भवेत् स्वयंवराम् ॥३७॥ कन्यका यास्तु ताः कालान्तरे यास्यन्ति भोग्यताम् ॥५६॥
यत्र मनो गतं लमं यस्याः स एव तत्पतिः । पतीत्वं परकीयात्वं परे तु मानवाः
अलमं तु मनो यत्र तत्र स्वामित्वमेव न ॥३८॥ यहा दैत्या राक्षसा वा नरा वै पतयो मताः ॥५७॥
एवं स्थितेऽत्र संसारे न: काऽत्र परिवेदना। यथा भाग्यं तथा जातं बायतेऽपि तथैव हि ।
महर्षे त्वं वृथा शोकं कुरुषे विषमे वृषे ॥३९॥ पूर्वसचितवेगेन जायन्ते गृहमेधिनः ॥१८॥
भोग्यं भोक्ता भुनत्येव भोग्यं भोक्तारमृच्छति । यदर्थे निर्मिता कन्या पतिः स एव तिष्ठति ।
तत्र का योक: को मोहः का तत्र वेदनाऽपि च ॥४०॥ भनिर्मितो न वै स्वामी कदाचिदपि बायते ॥५९॥

·कविष्यसन्तानः १०५ ये राक्षसाः पतयस्ता निर्मिता यदि सन्ति चेत् । रक्षणार्थ दुतं तास समागच्छ विमान।। कन्धवन्त: कन्यकास्तास्तत्र परिवेदना ॥६॥ त्वं पिता रखकस्तासां शीनं कुरु मया सह ॥७९॥ याहि विन् ब्रममार्ग भ्रममागें मा वह । विभजानामियो रम्यामार्जकः प्राह तं मुनिम् । मोहं मा कुरु पारस्ये दैहिके वाऽप्यदैहिके ॥६॥ स्वागतं मुनिराट् तेऽस्त धन्यवाद ददामि ते ॥८॥ प्ररक्षितं रहे द्रव्यं परकीयं भवेद् यदि । वैराग्यमार्गवासस्य रागचेष्टाविधायिनः। पारक्यं परहस्ते तद् ययामाग्यं गमिष्यति ॥६२॥ गमिष्यति ॥६२॥ त्यतकुटुम्बयोगस्य परार्थयोगशोकिनः ॥८॥ परित्यक्तं बने द्रव्यं स्वकीयं चेद् भवेद् यदि । वृथा मोहगतस्याऽत्र चात्मारामस्य रोमिणः। खत्ववनियहस्ते तत् प्रसलेवागमिष्यति ॥६॥ किं ते गतं कन्यकानां गमने राक्षसः सह ॥८॥ अन्युद्भवा घनाबापि रत्नानि मौक्तिकान्यपि । कन्याहस्तग्रहाः सर्वे राक्षसा मानवा भुवि । माग्यवता पहे राष्ट्र प्रयान्त्यम्बरमार्गतः ॥६॥ नरहस्तग्रहा नायों राक्षस्यस्तास्तथा मुवि ॥८॥ गृहोद्वार कुमारा वा कुमायों यतिधर्मगा। त्यक्तलबाधर्मकर्माणो ये ते राक्षसा मताः। भाग्यवशात् प्रयान्त्येव बनारण्यगुहादिकम् ॥६५॥ पल्यथ पतयस्तचग्ना राक्षसाः सदा ॥८४॥ नारिकेलफले वारि प्रच्छनमपि रोहति । कुणपे स्नेहवन्तो मूत्रगोलकलुब्धकाः। दीयमानमपि वारि कमले नाधिरोहति ॥६६॥ मियो युज्यन्त उदृत्ताः प्रच्छना राक्षसास्तु ते ॥८५॥ तस्मात् पूर्वकता योगा भवन्ति नरयोषिताम् । देहोऽयं राक्षस: प्रोक्तः परदेहस्य भक्षकः। तथा बाताः कन्यकानां तत्र का परिदेवना ॥६॥ मुने संसारवेलातो बहिवासि प्रयाहि वै॥८॥ मया वष्टाः कन्यकास्ता बद्रीफलार्थमुत्सुकाः। स्वखेदं विप्रेन्द्र राक्षसत्वविमुक्तये। स्वयं यात्रा घृतास्तत्र परैः का परिवेदना ॥६८॥ परखेदपरत्वे विशेषो राक्षसाच कः ॥८७॥ कन्यकात्वं ध्रुवं नास्ति मातृग्रहं ध्रुवं न च । कर्मणा योगमासाद्य वियोग यान्ति कर्ममिः । परपई मुतरां न का परिवेदना ॥६९॥ कर्मसम्बन्धिसंसारे का ते मे परिवेदना ॥८॥ ईक्षणं न ध्रुवं चास्ते परीक्षा न ध्रुवा तया । पूजां गृहाण विप्रेन्द्र भोजनं कुरु भावतः। परीक्षको ध्रुवो नास्ति ततः का परिवेदना ॥७०॥ वार्स विषेहि विभान्ति शान्ति गृहाण मा शुचः ॥८९॥ याहि विद्वन् कुटी नैवां मा मोहं याहि तत्कृते । सर्व कालवशं लोके बायते चोपतिष्ठति । करिष्ये कारयिष्ये वा योग्यं मत्कन्यकाकृते ॥७॥ काले गते पुनस्तद्वै वियुज्यते न तिष्ठति ॥१०॥ इत्येवं बोधितो विप्रो महामर्यपरोऽभवत् । यथायोग्यं तु सत्कारं लब्ध्वा याहि निजालयम् । कन्यकावद् भ्रातरम माताऽपि मोहवर्षिता ॥७२॥ त्यक्ताऽहंममतामावे कयं शोकस्त्वयि स्थितः ॥११॥ भय यामि पितर वै कथयामि नियोजितम् । देहोऽयं भोग्य एवाऽस्ति भोगस्थानं सदाऽऽत्मनः। विचायेंत्यं शुष्कमनाः शोकोद्वारपराहतः॥७॥ आत्मा भुक्ते निजं मत्वा देहं देहान्तरं च वा ॥९२॥ निस्तेबा इव संभूत्वा कन्यानां बनकं ययौ । मोगो मोहः परः प्रोक्तो निभोंगो मोहवर्जिता। पीटयामास हस्ताम्यां कपोली मालगण्डकी ॥७॥ सुखदुःखैकसाक्षात्कारस्तु भोगो हि मन्यते ॥९॥ मुमोचाऽभूणि बहूनि परं शोकं त्वदर्थयत् । मुने मा तेऽख मुक्तस्य मा मां योजय तत्र च । भाधासितो दयायुक्तैर्वात्यय प्रदापितः ॥७॥ निरखनोऽस्मि ना चास्मि मोहभञ्जनकोऽस्मि च ॥९४॥ पित्रा शनच संपृष्टः कारणं कन्यकानां न मे मोहस्ते कथं वर्तते विह । उवाच हिक्कासहितः कम्पयन् मस्तकं निजम् ॥७॥ अलक्ये मोहनं ते मे विज्ञापयति कृत्रिमम् ॥१५॥ अहो दुम्समहो कष्टमहो न्यायविवर्जितम् । शोक सन्दर्शयसेऽत्र याहि योगिन् ययागतम् । मया ई निणाव्यं कन्यकानां मदन्तिके ॥७॥ मदन्तिके ||७७॥ विषास्ये रक्षणं योग्य स्वस्ति ते मेऽस्तु सर्वथा ॥९॥ ममाभमे पञ्चमिथ रक्षोमिः प्रबलैर्वृतम् । इत्युक्त्वा मजन: शद्रो भोचनादि समार्पयत् । कृतं लपहरणं निर्वानां प्रसझ तु॥७८॥ तावत् ताः कन्यकास्तत्र पकबद्रीफलानि ॥१७॥ प्रति भूसुरः।

·* मीलक्ष्मीनारायणहिता *
Please
संगम वागतास्तूणे सर्वाः प्रसन्नमानसाः।
श्रीनरनारायण उवाच-
पृष्टास्ता भ्रातृभिर्मात्रा पित्रा तथाऽन्यमानवैः ॥९८॥
राक्षसोपवे ताख भृत्वा
तं बद्रिकायनम् ।
शृणु बद्रीप्रिये देवि यन्त्रकाः कयां तथा ।
कृष्णानाम्नीनदीतीरे द्विजवाटीतिपत्तने ॥१॥
असत्प्रलापिन ज्ञात्वा मुनिधर्मच्युतं तथा ॥१९॥
यन्त्रकर्वी सती नारी कुटुम्बिनी पुराऽभवत् ।
अस्थानकृतविशास शेपुको
भवाऽधुना।
इत्युक्ते
पतिपुत्रवती पुत्रीमुहद्वन्धमती तथा ॥२॥
मूकतां साधुरनजद्
वागविदूषणैः ॥१०॥
प्रार्थयामास
मनसा निर्मोहिकन्यकास्तथा ।
धनधान्यवती
सम्पप्रपूरितसुमन्दिरा ।
मातरं पितरं भ्रातृनर्थयामास भाषणम् ॥१०॥
हरौ भक्तिमती धमें निष्ठावती सुयोगिनी ॥३॥
दयापरा
धर्मधर्यः
सर्वसौभाग्यसम्पमा
कृष्णकान्तपरायणाः।
सतां सेवापरायणा ।
कुटुम्बिनः समस्तास्ते चक्रुनिकतां मुनेः ॥१०२॥ हिंसादिवर्जिता शीलधर्माच्या सत्यमाभिता ॥४॥
मुनिर्विवेद सर्वेषां निर्मोहित्वं
देवाऽहणपराऽतिथिसत्कारादिप्रमोदिनी
महत्तमम् ।
बिशासायाः स्वयं मोहं त्यक्त्वा नत्वा पुनः पुनः ॥१०३॥
आत्मसाधनसंरक्ता
मायामायिकनिसहा ॥५॥
मानं हित्वा ययौ पूजां प्राप्य दण्डभयाद् द्रुतम् ।
भजते भगवन्तं सा भीकृष्णपुरुषोत्तमम् ।
एवं बद्रीप्रिये देवि कन्यका भ्रातरः पिता ॥१०४॥
कृष्णायां प्रत्यहं प्रातः स्नात्वा देवाहणं शुभम् ॥ ६॥
कृत्वा
माता च मोहशून्यास्तेऽभवन्
पवानमस्कृत्य पतिं सम्पूज्य भावतः।
कृष्णपरायणाः।
निरअनच निर्वाणो निर्मोहोऽपि निरीहकः ॥१०५॥
पत्युः पादजलं धृत्वा मुखे शिरसि वर्मणि ॥७॥
निराशयश्च ते पञ्च भ्रातरो नामतः स्मृताः।
देवप्रसादतुलसीपत्रं न्यस्य मुखे ततः।
निःस्वरूपा निरमिधा निरन्तरा
पुत्राद्यर्थ पयःपानं सम्पादयति भामिनी ॥८॥
निरागसा ॥१०६॥
निजानन्दा च पञ्चैताः पुत्रिका नामतस्तु ताः ।
नाम्ना तु गोमतीदेवी गवां सेवापरायणा।
पतिस्तस्या
सर्वेऽनादिकृष्णनारायणस्य
नयराबामिषः
परमवैष्णवः ॥९॥
परमात्मनः ॥१०७||
जन्मजयन्त्युत्सवे चैकोनविंशे
पुत्राः पुथ्यो बान्धवाद्याः सर्वेऽपि वैष्णवोचमाः।
ययुस्ततः।
भजन्ते
प्रभुं कृष्णं प्रभु लब्ध्वा पूर्णाशाः पूर्णकामनाः ॥१०८॥
परमात्मानं सेवन्ते
साधुमण्डलम् ॥१०॥
विहाय बन्धनी मायां कुर्वन्ति त्वात्मनां हितम् ।
बभूवुर्दिव्यरूपाश्च श्रीकृष्णस्य
प्रसादतः।
वर्तन्ते
धर्मकार्येषु नारायणपरायणाः ॥११॥
हरिं प्रपूज्य भावेन चाऽवतार्य निजान्तरे ॥ ०९॥
किन्तु ते जीविका वै लोहयन्त्राणि यान्यपि ।
आगतेन विमानेन चाश्वपट्टसरस्तटे। इक्षुरसोपयुक्तानि तैलनिष्कासनानि च॥१२॥
बालकृष्णेच्छया तूर्ण ययुश्चाक्षरमुत्तमम् ॥११०॥ एवंविधानि त्वन्यानि रचयन्ति स्म वृत्तितः।
एवं बद्रीप्रिये देवि कारेलिकाकुटुम्बिनः। तेषां क्रयेण लब्धं यदनं तेन तु जीविकाम् ॥१३॥
बालकृष्णस्य वै भक्या बद्रिकायनयोगतः ॥११॥ निर्वहन्त्येव ते सर्वे महाभागवता
जनाः।
दिव्यभावं समवाप्य निर्मोहतां प्रगम्य च । लोहरसद्वार्थ ते भ्राष्ट्रीं कुर्वन्ति वै यदा ॥१४॥
परं मोक्षं ययुः सर्वे कृष्णकान्तस्य भक्तितः ॥११२॥
नीवास्तत्रापि दह्यन्ति पातकं तत् प्रजायते ।
पठनाच्छूषणाचास्य
मननाच्छ्रवणादपि यन्नरिक्षसमूहाच
पीज्यन्ते
मुक्तिमुत्यौ भवेतां वै
कृष्णकान्तकृपालवात् ।।११३॥
तक्षुदण्डकीटाद्या पीज्यन्ते
रसमिभिताः।
इतिभीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने
तिलाना पीडने भूमिफलीना पीडनादिषु ॥१६॥
कारेलिकाशूद्राण्या मार्जयित्र्या निर्मोहित्वपरीक्षायां जन्तवोऽपि प्रपीज्यन्ते कासयन्त्रकेऽपि च।
बद्रिकायनर्मूकत्वं, शापनिवृतिः, पञ्चकन्यकानां म्रियन्तेऽसंख्यकीटाद्यास्तत्पापं हिंसनात्मकम् ॥१७॥
पाचपुषाणां पत्युभ मोक्षणमित्यादिनिरूपणनामा पीडकानां यन्त्रवाहकानां कणप्रदायिनाम् ।
सवप्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७ ॥
बन्चरचनाकर्तणां यन्वाणां स्वामिनां तया॥१८॥
रसलब्धयै ॥१५॥

·तिव्यसन्तानः मतम् । भगवद्भक्तो सर्वथा । भृत्यानां बायते हिंसा तथैव कर्मचारिणाम् । कुटुम्बेन सहिता त्वं तीर्थयात्रा विवेहि वै। एवं यन्त्रकृतां बद्रि पापभागः प्रबायते ॥१९॥ गोदावरी नर्मदा नर्मदां च तापी साश्रमती तथा ॥३८॥ तेन पापेन लिप्यन्ते निरयान् यान्ति दारुणान् । शत्रुञ्जयां च हरिणी भद्रा च गोमतों ततः । महाभागवताबैते जातिकर्मपरायणाः ॥२०॥ स्वर्णलेखा कुंकुमवापीमश्वसरोवरम् ॥३९॥ अपि पुण्यमयाः सर्वे तथापि पापभागिनः । पुष्करं सारसं तीर्थ यमी गंगां च पावनीम् । असंख्यानां तु कीटानां हिंसनं नित्यदा भवेत् ॥२१॥ सरयूं गण्डकी ब्रह्मपुत्रां तयेन्द्रद्युम्नकम् ॥४०॥ यन्त्रेषु यन्त्रकर्तृणां पापं त्वसंख्यकं सदा । ताम्रपर्णी च कावेरों पम्पासरथ सागरम्। आयात्येव ततस्तेषां मुक्तिस्तु सार्गला भवेत् ॥२२॥ कृत्वा क्रमेण तीर्थानि निष्पापा भव भामिनी ॥४१॥ आततायिमहापापं सर्वनाशकरं पापक्षयो रोगनाशो भविष्यति न संशयः। यन्त्रकारा यन्त्रपापैलिप्यन्ते त्वाततायिवत् ॥२३॥ भ्रत्वा गोमतीदेवी विचारमकरोत्तदा ॥४२॥ पापैर्वेशविनाशव स्मृविनाशोऽपि बायते। रोगिणां शक्यमेवैतन्नास्ति तीर्थप्रवासनम् । प्रेता भवन्ति मृत्वा ते बान्धवान् पीडयन्त्यपि ॥२४॥ दुर्लभं भ्रमण दीर्घ चिरकालाभिनिर्वहम् ॥४३॥ एवं बद्रीप्रिये यन्त्रकाराणां कालपर्यये। तस्मादन्यत् पापनाशकरं दर्शय बुद्धिमत् । नयरावप्रभृतीनां राजयक्ष्मकः ॥२५॥ यस्मिन्ननुष्ठिते सर्वतीर्थफलं भवेदपि ॥४४॥ वास चकार रोगोऽयं क्षीणतामनयजनान् । प्रायश्चित्तं प्रजायेत राजयक्मविनाशनम् । गोमती तु विचायेंत्थं भकानां रुग्णता कथम् ॥२६॥ सुखं भवेत् कुटुम्बस्य श्रीनाथो न भवेदपि ॥४५॥ कथं वा क्षयवासः प्रवर्तते । श्रुत्वा विप्रोऽतिसरलां भूयाफलां तु निष्कृतिम् । आबालवृद्धयोषाद्याः कथं रोगामिसंप्लुताः ॥२७॥ जगाद तत्र वै योग्यां सतां सेवां महौषधिम् ।।४६॥ प्रष्टव्यं वेदविदुषे भाग्यचाय तु गोमति त्वं यथाशका यथा विकृतितत्परा। विचार्यत्यं ययौ विप्रं नाना प्रभातबोधिनम् ॥२८॥ यथाऽसि वैष्णवी तद् दर्शयामि तु निष्कृतिम् ॥४७॥ पप्रच्छ तं तदा देवी गोमती रोगकारणम् । अद्यारभ्य तु सततं करोतु साधुसेवनम् । प्रभकालं वीक्ष्य विप्रो जगाद यन्त्र फलम् ॥२९॥ भावयुक्ता सस्नेहा संशयोज्सिता ॥४८॥ यन्त्रबा बीवहिंसा या साऽपि कर्तरि भागतः । दिव्यबुरचा दिव्यदृष्टया दिव्यसेवां तु यावतीम् । संक्रमते तथा निर्मातरि योजयितर्यपि ॥३०॥ प्रकरोतु प्रकरोतु यथा यथा सन्त: प्रसन्नाः स्युस्तवोपरि ॥४९॥ वाहयितरि पत्यौ च स्वामिनी क्रिययाऽन्विते । देहेन मनसा वाचा कर्मणा चेन्द्रियैरपि । निरीक्षके संक्रमते तथा सञ्चालकेऽपि च ॥३१॥ सम्पदा धनरवाद्यैरवनार्पगैरपि ॥५०॥ गोमति .त्वत्कुटुम्ब वै यन्त्रनिर्माणकर्तुं यत् । शय्यार्पणोपकरणैर्दासीवद् दासवत्तथा। ततः पापं तु कीटादिहिसायाः क्रमते सदा ॥३२॥ प्रकाशे रहथापि पादसंवाहनादिभिः ॥५१॥ निस्तारोऽस्य प्रकर्तव्योऽन्यया वंशविनाशनम् । पुत्रीमिश्च सुतैयापि बालैः कुटुम्बिमिः। भविष्यति न सन्देहो यथेष्टं कुरु भामिनी ॥३३॥ वधूमिहदानश्च गोमिः स्वात्मार्पणैरपि ॥५२॥ भुत्वा सा बद्रिके प्राह विप्रं प्रभातबोधिनम् । सेवां सतां प्रकुर्वन्तु साध्वीनामपि सर्वथा । मायबितं देहि नोऽत्र निस्तारो येन बायते ॥३४॥ आत्मनिवेदनाद्यैश्च साधुसेवा हि भेषवम् ॥५३॥ प्रभातबोषस्तां माह प्रथम त्वघरोधनम् । सेवया चानुहत्या निरावरणयाऽन्वहम् । प्रायवित्तं ततो दत्तं फलं करोति नान्यथा ॥३५॥ कृतया निःसंशयया प्रसीदन्ति हि साधवः ॥५४॥ यन्त्राणां रचनां त्यत्या लोचदीनां तु विक्रयम् । प्रसादप्रेरिता आशीर्वादान् ददति साधवः। माणयात्रा सनिखातं करोत्वपि ॥३६॥ "धनवान् पुत्रवानारोग्यवान् सम्पत्समेषितः॥५५॥ अतो यन्त्रनिर्मिवेत पापभागो हि रुस्यते । सुखवान् मोदवान् सोत्सववान् भव सर्वदा । नवं पापं वायते न पावस्य नितिं कुरु ॥३७॥ विना यान्तु तव दूरं शत्रवो यन्तु संक्षयम् ॥५६॥ क्रयं वा ·१०८ श्रीलक्ष्मीनारायणहिता पापानां प्रलयस्तेऽस्तु पुण्याद्रिस्ते भवत्वपि । अय पत्यौ यथा पल्यां यथा पुत्रे बनेऽपि च । भीवर्चस्व महापुण्यमाधिव्याधिविनाशनम् ॥५७॥ यथा वध्वा यथा पित्रोर्यथा गुरौ हरौ यथा ॥७६॥ पानां सामवाप्यनिष्टानां संक्षयोऽस्तु ते। तथा स्नेहः सदा कार्यः सत्सु सावीषु मावतः । सता सेवाफलं दिव्यं सुखं चाऽत्र परत्र च ॥५८॥ भदया सेवनं कार्य सर्वार्थसाधकं तु तत् ॥७॥ अनादिभीकृष्णनारायणे भक्तिम शाश्वती। भोजनीया: पूजनीयास्तर्पणीया हि साधवः। सर्वनाथे प्रभौकृष्णे चात्मनिवेदिताऽस्तु ते ॥५९॥ चात्मनिवेदिताऽस्तु ते ॥५९॥ मोदनीयाः सेवनीयाः प्रसादनीयाः साधवः ॥७८॥ गृहे ते साधवः सन्तु वाटिकायां च साधवः । माननीया रक्षणीयास्तोषणीया हि साधवः। सन्तस्ते हृदये सन्तु जीवात्मन्यपि साधवः ॥६०॥ दर्शनीयाः स्पर्शनीया नमनीया हि साधवः ॥७९॥ देहेन्द्रियेषु सन्तस्ते पृष्ठोऽने सन्तु साधवः। चयनीया धारणीया ध्यातव्याः साधवः सदा। भधो बोवें पार्श्वभागे सदा ते सन्तु साधवः ॥६१॥ साधूनां विह सत्संगात् स्वर्ग मोक्षध शाश्वतः ।।८०॥ बामदावे प्रस्वपने प्रस्वपने सुषुप्तौ सन्तु साधवः। साधवः सुप्रसन्नाथ चिन्तामणय एव ते। याने प्रवासने वासे चासने शयने स्थितौ ॥२॥ कल्पगुमा अक्षयभाजनानि साधवः सदा ॥८॥ उभणे भुवने प्रमोदने च मोदनेऽपि च । कामगावः साधवो वै कृष्णरूपा हि साधवः । क्रियायर्या क्रीडने शोके सहगाः सन्तु साधवः ॥६३॥ तेषां समागमो मोक्षः सत्संगो भवपारकृत् ॥८॥ सहाया रक्षकाः सन्तो बान्धवाः सन्तु चान्विताः। तं समाचर सत्संग रोगनाशं प्रयाहि च। याम्यदुःखहरा: सन्तो दैवदुःखहरास्तथा ॥६४॥ स्वस्ति तेऽस्तु नीरुग्णत्वं दीर्घायुष्टं च तेऽस्त्वपि ॥८॥ कर्मनाशकराः सन्तः सन्तु ते सुखकारिणः। इत्युका बद्रिके देवीगोमती विप्रमुत्तमम् । आधिभौतिकपीडानां नाशकाः सन्तु साधवः ॥६५॥ प्रपूज्य स्वगृहं गत्वा भाषयामास सर्वधः ॥८॥ प्राणानां रक्षकाः सन्तु सन्तस्ते भगवत्पराः। पति पुमान् कुटुम्ब च ततः सर्वे समाहिताः। इह यात्राकरा: परयात्राकरा अपि ॥६६॥ गृहमेकं साधुधालात्मकं पृथक् प्रचकिरे ॥५॥ महायात्राकराः सन्तः सन्तु ते सर्वतोऽन्विताः"। तत्र सन्तः समायान्ति तान् सेवन्तेऽतिमावतः। एवं द्वादशसंश्लोकं स्तोत्रं दास्यन्ति साधवः ॥६॥ गोमत्याद्या अनवधनार्पणोपवखमिः ॥८॥ यत्पाठेन तथा सेवाभिम भविष्यति । नारायणस्वरूपान् साधून मत्वा प्रपाबनान् । शीनमधसमारम्य साधुधालां सुशोभनाम् ॥६॥ सेवन्ते कुटुम्बाया ययोकभावकर्ममिः ॥७॥ मन्दिरं भीबालकृष्णमूर्तेः प्रकारयत्वपि। अथाऽऽशीर्वादमालवा सा ते पावनास्तथा । मा चिरं तेन विनास्ते विनश्यन्ति न संशयः॥६९॥ प्रभवन्ति धने रोगविनाधारभरोहिताः ॥८॥ यद्यपि त्वं महाभका कुटुम्ब वे च भक्तिमत् । सतां हृदये भगवाननादिनिधनः तथापि साधुसेवामिः सर्वोत्कृष्ट भविष्यति ॥७॥ हात्वा सेवां परं भावं कृष्णनारायणः स्वयम् ॥८९॥ यनेन्द्रो नैव द्रोऽपि न यमो न च विश्वसट् । कृष्णायनामिषानः स साधुभूत्वा तथा भियम् । न विष्णुनैव कालोऽपि न धमों न प्रतं तपः ॥७१॥ सावी कृत्वा ययौ तस्या नगरं च गृहं ततः ॥९॥ नेव नारायणचापि कर्तुं शक्रोति दुर्वहम् । साधुशालास्थले गत्वा गोमत्यादिमिराहता। तत्कk शक्नुवन्त्येव कृष्णाधिका हि साधवः ॥७२॥ कृष्णायन: तपूनाखागतः समुवास ह॥९॥ साधुसंकस्पितं सर्व कर्तव्य परमात्मनः। तयोः सेवा बहुषा कुटम्बेन कता तदा। कृष्णसंकल्पितं यत्र तत् स्यात् साधुप्रकल्पितम् ॥७३॥ धनैमिममिम मोबनाः समर्चनः ॥१२॥ पुण्यं साधुसनो हि पुण्यदः। यया यथा हरिच्छत् तथा तथा इदुल ते। साधूनां दर्शनं पुण्यं पुण्याद्रयो हि साधवः ॥७॥ प्रसनो भगवान् बातः सेवया नरयोषिताम् ॥१३॥ भानसादाशिवं सन्तः पावना दिग्यविग्रहाः। शयने मोबने पाने सर्वया सेवितः प्रभुः। रखो रखोऽणुमा पावनं साधुषिमहे ॥७५॥ वरदानाय तां नारी प्रेरयत् सापि तत्क्षणम् ॥१४॥ वै गधूनां सेवन

·विग्यसन्तानः
निरोगा सम्पदर्थ मोक्षार्थ
समयाचत। इतिभीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने
सतां सेवार्थमेवापि हरेयोगार्थमित्यपि ॥१५॥ यन्त्रका गोमतीनाम्न्या यद्रायाः सकुटुम्बायाः
हरिः प्राह तयास्त्वेव सर्व ते सम्पबायताम् ।
क्षयरोगः सतां सेवया साधुरूपेण भवत्याप्त्या
हरे पादानुवारि पीत्वा सर्वे हि पावनाः ॥१६॥
रोगनायो मोक्षणं चेत्यादिनिरूपणनामा-
ऽत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८॥
तदा गाता अथ रोगो राजयक्ष्मा तु मूर्तिमान् ।
निर्गतः सहसा भीमद्बालकृष्णाच्या द्रुतम् ॥९॥ श्रीनरनारायण उवाच-
नत्वा ययौ स कैलासं कुटुम्ब रोगवर्षितम् ।
शृणु बद्रीप्रिये देवि का धूर्ताविमोक्षिणीम् ।
बातं प्रफुलहृदयं मोदानन
शुमाभयम् ॥१८॥
धुतारपुरवास्तव्या चामठानातिना यपि ॥१॥
अथ कृष्णायनः कृष्णस्तेभ्यो मन्त्रं ददी निबम् ।
नारायणपरा
नारी नाम्नाऽभूत
नाम्नाऽभूत् कनकांगदा ।
'भो नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये वाहा' ॥९९॥ पतिपुत्रवती
पुत्रीमती मातृकुटुम्बिनी ॥२॥
मूर्ति नियं ददौ कार्णायनीकृष्णायनामिकाम् । नगराम्याशवासा
शकटन्छायवर्तिनी।
दर्शनं प्रददौ दिव्यं चतुर्मुबं नरायणम् ॥१०॥ पुषमाणां वत्सानां क्रयविक्रयकारिणी ॥३॥
बीणोपकरणानां
संस्कारोदारतत्परा।
बीक्य श्रीकान्तदेवेशं परमात्मानमच्युतम् ।
प्रसमास्ते कृतकल्या बाता गोमतिकाबनाः ॥१०१॥
क्रयविक्रयकार्याच्या
तथा
निर्वाहयोगिनी ॥४॥
हरेमकाऽपि वै वातिस्वभावा धूर्तताऽन्विता ।
निष्पापाः पुण्यपुखास्ते दिव्या मोक्षामियोगिनः।
अनृतकपटाऽसत्यशाव्यायुक्ता
हि वर्तते ॥५॥
सर्वे नेमुः पुपूजुध हरेः पादबलं पपुः ॥१०२॥
वाण्यां क्रियायां
मनसि
प्रतारणपरायणा।
प्रसाद
भक्षयामासुरर्चयामासुरच्युतम् ।
यथाकथविद् व्यामोम प्रदोऽपि फलं बहु ॥६॥
भियाः सान्या कन्यकाद्याः सर्वाधियोऽहणां व्यधुः ॥१०॥
विश्वास बहुधोत्पाद्य करोति वचना
एवं बद्रीप्रिये तेषां नौरोगित्वं विधाय सः। लम्षं पञ्चनया यत्तदनं रौप्यं च काचनम् ॥ ७॥
अनादिश्रीकृष्णनारायणो द्रुतं तिरोऽभवत् ॥१०४॥ शीघ्र नीत्वा प्रयात्येव मामान्तरमनोयुता।
अय तेऽपि च संभ्य तीर्थ निर्गतास्ततः। मनसा सीममागेषु क्षेत्रेषु वाटिकास्वपि ॥८॥
विशेऽनादिकृष्णनारायणनयन्तिकोत्सवे ॥१०५॥ मनाना हरणं चौर्ये करोति कर्मसन्धिनी ।
आययुस्तीर्थयात्रायामश्चपडूसरोवरम्
एवंविधाऽपि मार्गेषु चतुःसंगेषु वै निधि ॥९॥
कुंकुमवापिकाक्षेत्र लोमशस्याभयं
शुभम् ॥१०६॥ राकटच्छायया कालं निर्यापयति सीमनि।
स्नात्वा वीर्यविधि कृत्वा भीकृष्णवलमम् प्रियम् ।
तत्र कमित् समायाचेद् भिक्षुको भिक्षुकी तु वा ॥१०॥
कृष्णायनं बालकृष्णं वीक्स प्रपूज्य माधवम् ॥१०॥ तस्मै दत्वा यथायोग्यं भक्ष्यं मुंक्त ततस्तु सा ।
अनादिश्रीकृष्णनारायणं प्रसेव्य
मिक्षुके
एवमन्यागतपरा
कृष्णमानिनी ॥११॥
भावतः।
न्यवस्तत्रैवाक्षराख्ये क्षेत्र वाबीवन
नारायण मिक्षुकं
तु मत्वाऽहणां
करोत्यपि।
ततः ॥१०८॥
पादसंवाहनं रात्री दिवा देहप्रसेवनम् ॥१२॥
हरे पदाभये सर्वे यन्त्रकारा हरिप्रियाः।
जलपुष्पायर्पणं च कृत्वा मुंक्त ततः परम्।
दिव्यदेहा अभय बीवन्मुक्ताः प्रभुप्रिया ॥१०९॥
एवं सेवापरा चास्ते नियमे भिक्षुकार्चने ॥१३॥
हरिकृष्णस्य वचने स्थिताः सर्वे सदा ततः।
वर्तमाना मिक्षुकाय निर्देभा धूर्ततां निवाम् ।
यांच्या ययुर्धामा
विमानसंस्थिताः ॥११०॥ निवेदयति विद्या सा
निष्पापत्वाय सर्वथा ॥१४॥
सवें सतां विमान प्रापुः
मापुः कृष्णपरास्पदम्। सातु पानाति गुरुतो नाम्ना चार्वेकराधनात् ।
इत्येवं बद्रिके देवि भगवाँस्तानतारयत् ॥११॥ सापये निवकत्यं निवेदनीयमादरात् ॥१५॥
पटनाच्छ्रवणादस्य चिन्तनात् पापनाशनम्। सत्यं वाच्यं यब तब गुमं वापि प्रकाशवम् ।
मोखो भवेदेव प्रमुग्णवाद् द्रुतम् ॥११२॥ अन्याम्यं वा न्याययुक्तं पापं पुण्यं प्रतारणम् ॥१६॥

·* श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता
धूर्तता शुभता चाप्यनिष्टता क्लेशता तथा।
ॐनमः
भीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा' ।
चौर्य चापहरणं च वाच्यं श्रीगुरवे सदा ॥१७॥ ददौ मूर्ति ददौ शान गुरुसेवात्मकं तथा ॥१६॥
गहितं वा प्रशस्तं वा वाच्यं चाऽवाच्यमित्यपि । एवं गुर्वाशया
गुर्वाशया नित्यं
वर्तते कनकांगदा।
सर्व
भीगुरवे निवेदनीय शुदिहेतवे ॥१८॥ गुरुसेवापरा
श्रीमद्वालकृष्णपराऽन्यहम् ॥३७॥
इत्येवं बायते कनिष्पापत्वं पवित्रता। धूर्ततापापनाचार्थे सेवते श्रीहरि
गुरुम् ।
बन्धनं बायते नैव पापफलं न जायते ॥१९॥ भावेन नित्यमेवैषा क्षुषां तुषां च सेवते ॥३८॥
उपार्जितात् तथा न्यायाऽन्यायाभ्यामपि सर्वदा । अकृत्वा सा गुरोः पूजां चाऽनिवेद्याऽनमित्यपि ।
दातव्यं गुरवे चाभ्यागताय भिक्षुकाय च ॥२०॥ वारि पुष्पं फलं शाकं न भुंक्त सा कचित् खल्लु ॥३९॥
निर्दोषत्वं जायते च तेन पापं व्यपोहति । एवं नियममासाद्य वर्तते
गुरुतत्परा।
भनिवेदितभोक्तव पापेन परिलिप्यते ॥२१॥ अयैकदा
अयैकदा तु सप्ताह गुरुर्वनान्तरं ययौ ॥४०॥
निवेदितानभोक्ता पापेन नोपलिप्यते। अभ्यागतम वा साधुः कबिद् गृहं च नागतः ।
उदरार्थ
कुटुम्बायें दस्यूना दस्युकर्मसु ॥२२॥ हरिं प्रपूज्य सा साध्वी वाट पश्यति चोत्सुका ॥४१॥
दूषणं जायते नैव जातं चेद् गुरवेऽर्पणात् । क्षुधिना तुषिता राबिन्दिवं पश्यति वाटिनम् ।
निर्दोषं जायते तस्माद् गुरु सेव्यः प्रमोक्षदः ॥२३॥ सप्ताह नागतः साधुरम्यागतोऽपि नागतः ॥४२॥
गुरुरेष परखम गुरुरेव जनार्दनः। अदत्त्वा साध साध्वी न भुक्तन प्रसादजम् ।
गुरुरेव विधाता गुरुरेव परागतिः ॥२४॥ अन्यान्यस्य तु का वार्ता बद्रिके दृढभक्तिगा ॥४३॥
गुरुरेवाऽनला सूर्यो गुरुरेव प्रकाशदः। नापि पपौ च सा वारि त्वनिवेद्य हि साधवे।
गुरुरेव परं पुण्यं गुरुधर्मः सुखं धनम् ॥२५॥ तदाऽनादिकृष्णनारायणः श्रीकृष्णगोपनः ॥४४॥
गुरुः स्वर्ग गुरुर्विष्णुर्गुरुः शंभुर्गुरुर्वतम् । अन्तर्यामी सर्वविशः साधुर्भूत्वा
समाययौ।
गुर्वर्पणं परं
परं पुण्यं तस्माच्छ्रीगुरवेऽपयेत् ॥२६॥ धृतकाषायवसनो
धृतकन्याकमण्डलुः ॥४५॥
अन्यत्र वै कृतं पापं गुने संविनश्यति ।
धृतपावटिकाकुक्षिधृतभस्मादिबोलिका
गुरौ पापं न कर्तव्यं गुरुवै परमा गतिः ॥२७॥ नारायणहरे विष्णो कृष्णश्रीभगवानिति ॥४६॥
न वै नारायणो भूमौ शङ्खधारी मिलत्यपि ।
रटन्नुष्वैर्वदद्
श्रीमहालकृष्णो
बयत्यपि।
गुरुनारायणः सत्यपारी मिलति भूतले ॥२८॥
हरे कृष्ण प्रभोकृष्ण पद्मावतीपते
प्रभो ॥४७॥
सता समागमात् तेन निष्पापता प्रजायते।
धर्मिनियमिरक्षक त्वं भक्षरक्षकरप्रमो।
सन्तः भीगुरवस्तस्मात् सेवनीया विशुद्धये ॥२९॥
एवं नारायणकृष्णं जपन्
शकटीमाययौ ॥४८॥
अरबः खलुः संसार शवस्तत्र गुरुहरिः।
आसनं पावटीं बोलीं न्यस्य भूमौ हरे हरे।
अशुदिलीयते सर्वा गुरोयोंगेन दैहिकी ॥३०॥
कथयित्वा निषसाद बयो भवतु चक्रिणः ॥४९॥
मानसी लीयते चाप्यशुद्धिर्मक्या गुरोः सदा । सुखिनी स्याः कानकागि चावकराधनोऽपि च ।
गुरोनोमस्मरणेन चात्मा पावनतां
प्रजेत् ॥३१॥ मुखिनस्ते कुटुम्ब
च पुत्राः पुग्यो भवन्त्वपि ॥५०॥
गुरवे त्वर्पणात् सर्ववस्तूनां स्यात् पवित्रता ।
इत्येवं समचित्तश्च पाशीर्वादपरायणः।
नरा नार्यः प्रश्वषन्ति
गुरुयोगेन भूतले ||३२|| साधुरयं
देवयोगादागतो मगुएं विति ॥५१॥
गुरोर्मूविहरे तिः पावनी
पापिनामिह ।
मत्वोत्याय द्रुतं साध्वी कनकांगी शुभासनम् ।
तस्मात् सत्संगतिः कार्या पापिमिः पापहानये ॥३३॥ ददौ नत्वा जलं शुद्ध ददौ फलानि वै तदा ॥५२॥
एवंविधं परं ज्ञानं गुरुतः सा सवाप तु। अनं नवं ददौ तस्मै पवन
व्यजनेन च।
तेन साधुवनसेवां करोति दंभवार्षिता ॥३४॥ पुष्पाणि तुलसीपत्राण्यपि ददौ तु भावतः॥५३॥
समस्तं तत्कुटुम्ब वै सतां करोति सेवनम् । भोजनं कुरु सापो त्वं मधुपर्क गृहाण च ।
चार्वकराधनः साधुर्ददौ तस्यै मर्नु हरे॥३५॥ सानमाचमनं मक्यं मोज्यं वारि पहाण च ॥५४॥

·विबसन्तानः १११ ते नमः। क्षणात् । सकुटुम्बा ययौ आशीर्वाद देहि साधो पापं मे नाशमाप्नुयात् । अथ सर्वे क्षणं मुग्धा निष्पापा दिव्यदृष्टयः । मम भाग्यवशात् प्रासो नारायणस्वरूपवान् ॥५५॥ जाता भक्तिवशाः कृष्णवशा गद्दसुस्वराः॥५॥ वासं गृहे मम साधो कुरु सेवां गृहाण च । भवपारं समस्तास्ते बयाचन् दुःखनाशनम् । 'ओं नमोऽनादिश्रीकृष्णनारायणाय साधये ॥५६॥ श्रीहरेः शरणं मुक्तिमयाचन् मुक्तिमयाचन् त्वक्षरे पदे ॥७६|| योगिने सर्वविज्ञाय भत्करक्षाकराय धूर्तपापानि सर्वाणि क्षमापयति चार्थयन् । अधमोद्धारणको दीनानाथदयालये ॥५॥ पापबातेः समुद्धारं कुरु कृष्णेति चार्थयन् ||७७॥ नमः साधुस्वरूपाय बालकृष्णाय अथ बद्रीप्रिये स्वामी स्वयं श्रीहरिवलमा कंभरानन्दबालाय गोपालबालकाय ते ॥५८॥ पादबलं पाययित्वा दिव्यदेहान् व्यघादि तान् ॥७८॥ नमो राधाविहाराय कमलापतये नमः। विमानं त्वागतं तत्र दिव्यं वैकुण्ठवासिनाम् । नमोऽन्तर्यामिणे भक्तभावुकाय सते नमः ॥१९॥ पार्षदानां तत्र सर्वेऽभ्यरोहन् प्रमुदान्विताः ॥७९॥ अन्तरात्मा परमात्मा प्रसनो भव सर्वदा। साधुसेवा तव सेवा नारायण गृहाण ताम् ॥६०॥ ययुर्धामाऽक्षरं ते वै प्राप्य वैकुण्ठमुत्तमम् । भीहरेः पादवास इत्येवं भावमिना सा ददौ तत् कनकांगदा । ते प्रापुक्याऽतिभावया ॥८॥ साधुरूपो हरिस्तत्र तूर्णे तिरोभवत् पुत्राः पुन्या समस्तास्ता ददुर्यथेष्टवस्तुकम् ॥११॥ एवं श्रीबद्रिके भक्ता कनकांगी तु चामठी ॥८॥ चार्वेकराधनश्चापि साधुसेवां तदाऽकरोत् । मिष्टवाण्या मोक्षं धूर्ताऽपि भक्तिपावना। चरणयोः संवाहनं व्यधान्मुदा॥६२॥ एवं सर्व कुटम्ब वै चामठाजाति श्रवणात्पठनादस्य भुक्तिर्मुक्तिर्भवेत्तथा ॥८॥ तदा। पापनायो मवेश्चापि स्वर्गदिः संभवेदपि । सेवापरायणं बात सप्ताहाऽनयनान्वितम् ॥६३॥ साधुसेवाफलं साक्षात् साधु संभोवयित्वैव पाययित्वा जलं कृष्णप्रातिर्भवेदपि ॥८॥ तथा। सेवयित्वा यथायोग्यमाशया च ततः परम् ॥६४॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने प्रसादान सर्वे बगहुर्भावतः चामठीजातीयायाः कनकांगदायाः सकुटुम्बाया: शयने चापि सर्वे ते चक्रुः साधोः प्रसेवनम् ॥६५॥ साधुसमागमेन परममत्या साधुरूपेण भगवत्पाति- आप्रातः सेवनं चक्रः पादसंवाहनादिकम् । मोक्षणं चेत्यादिनिरूपणनामा नवाऽधिक- प्रातः साधुस्ततः प्राह वरं वृणुत चामठाः । ॥६६॥ त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥ प्रसनोऽस्मि नियमेन भक्त्या सतां प्रसेवया। श्रीनरनारायण उवाच- भाबेनाऽहं प्रसन्नोऽस्मि गणयामि न दूषणम् ॥६७॥ महापापातिपापानि शाव्यानि विविधान्यपि । शृणु बद्रीप्रिये देवि तथैव पावनी कयाम् । प्रतारणानि सर्वाणि नाशयामि नाम्ना भाणवाणीतियोषितः॥१॥ धूर्ततां सर्वया चापि विश्वासपातनं विश्वासपातनं हापि । सिन्धुनद्यास्तटे रम्ये शर्करापत्तने पुरा। चौर्यपापं तथा द्रव्यापहरणोद्रवं त्वपम् ॥६९॥ द्यूतशवंधवा लोका न्यबसन् वै नराः स्त्रियः ॥२॥ सर्व प्रसनभावोऽहं नाशयामि द्यूतं जानन्ति बहुधा शंकारनगरे कृपावशः। तथा। उक्त्वेत्यं साधुरूपोऽपि मूर्तिरूपोऽभवत् क्षणम् ॥७॥ द्यूते प्रायो विजयं वै लियो यान्ति न संशयः ॥ ३ ॥ एवंविधाः प्रजाः चतुर्भुजोऽभवत् नारायणस्वरूप सिन्धे देशे द्यूतपरायणाः । अनादिभीकृष्णनारायणश्रीकान्तवलम: ॥७॥ राजाऽपि राबलोकाध राजभत्यास्तथाविधाः ॥४॥ भीप्रियामाधवीराधामाणिकीललितापतिः आसन् द्यूतकलाविशाः प्रजाब प्रायशस्तथा। अभवतूर्णमेवाऽसौ सर्वदिव्यविभूषणः ॥७२॥ निर्धना धनवन्तम द्यूते सोदन्ति वै मुहुः ॥५॥ दिव्यतेजोऽमिसंव्याप्तो दिव्यसौन्दर्यमाजनः। राजा सिन्धुप्रदेशानां नाम्ना रायहरोति । भय पूर्ण सम्प्रदर्य रूपं दिव्यमनोहरम् ॥७३॥ द्यूतोत्सवान् प्रतिवर्ष करोत्यामन्त्रितैर्नृपैः ॥ ६॥ तिरोऽभवचतो मूतों ततः साधुस्वरूपवान् । आयान्ति द्यूतविज्ञाश्च वृपा राष्ट्रान्तरोद्भवाः। परस्पत स्वयं कृष्णनारायणः कृपावयः ॥४॥ दीग्यन्ति बहुरलाहरन्ति हारयन्त्यपि ॥७॥ खलु। कृपावशः ॥६८॥ द्यूतकारस्त्रिया क्षणम् । .

·११२ श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता बयन्ति प्रचुरं लाभं राज्यं तदाऽऽप्नुवन्ति च । कस्तेऽत्र सध्या प्रतिपणोऽस्ति परके कुरु । भराष्ट्राय प्रबायन्ते राष्ट्राधिपास्तदा वृपाः ॥८॥ रायहरितदोवाच मण्यो मेऽत्र सन्ति ये ॥२०॥ विपरीताम जायन्ते द्यूतकर्मामिभूतिनः। हाराबापि धनं चापि योचितं विजयस्व तत् । द्यूतशेषु काले भाणवाणीतिभामिनी ॥९॥ ततः साक्षान् प्रचिक्षेप माणवाणी दुरोदरे ॥२८॥ प्रसिद्धाऽभूजये प्रौव्ये यत्रस्था तत्र वै जयः। कोटिराय! बितं स्वेतत् प्रसमा सत्यभाषत। यस्यार्थे सा प्रतिनिधिभूत्वा ते निषीदति ॥१०॥ कोटिरायस्तदा तत्र निष्कसहसयोमनाम् ॥२९॥ बयो भवत्येव पाशेः समनुकूलगैः। मञ्जूषां स्थापयामास माह बयस्व मे धनम् । बहूनां द्यूतसमये करोति धनहीनताम् ॥११॥ कोटिराय! बितं त्वेतद् भाणवाणी प्रभाषत ॥३०॥ शर्करानगरेशस्तां भाणवाणी ह। अथ लक्षं सुवर्णानां रौप्याणां दशलक्षकम् । निजालये सदा द्यूतदेवनार्थ तु मानवः॥१२॥ स्थापयामास कोटिरायः प्रसनमानसः॥३१॥ सौषभोजनपानाद्यैर्वस्त्रालंकारभूषणैः माणवाणी प्रचिक्षेप पाशान् जितममाषत। उद्यानयानवाहाचैर्दासदासीमिराहताम् ॥१३॥ अथ रत्नान्युचमानि मौक्तिकान्युचमान्यपि ॥३२॥ राशीमिव नृपो नित्यं मन्यते तां कृतादराम् । पणे मुमोच च कोटिरायः कोटिसमानि वै। जात्या क्षत्रियां निनक्षत्रगृहोद्रवामपि ॥१४॥ कोटिमूल्यान् हीरकॉथ पणे मुमोच स नृपः ॥३३॥ साबात्येन च लाभेन राशीमिव स मन्यते । भाणवाणी न्यस्य पायान् जितमित्यभ्यभाषत । साऽपि मानं विहायव दासीव नृपति प्रति ॥१५॥ अथ राबा कोटिरायः स्वभूषाः स्वर्णनिर्मिताः ॥३४॥ प्रति राशी किंकरीव वर्तते गुणशालिनी। रखहीरकनाथ कोट्यर्बुदादिमूल्यकाः। अतः प्रसादपात्रं सा राज्या राशय मामिनी ॥१६॥ अस्थापयत् पणे तत्र मणीनसंख्यमूल्यकान् ॥३५॥ रामशय्यां सेवतेऽपि पतिपुत्रादिमत्यपि। माणवाण्याः प्रसंक्षिसाः पाथा देवात् पराङ्मुखाः । रायहरिनुपस्तस्या गुणं लाभ विचार्य च ॥१७॥ कोटिरायबयाणे पतिता हर्षमुत्तमम् ॥३६॥ स्वीयां मत्वा सेवतेऽपि भविष्यामुचमामिव । समाया बनयामासुमहापर्यमतकितम् । एवं राबाभयं प्राप्यैपिता कीर्त्या च सम्पदा ॥१८॥ भाणवाणी गता पराजयं कलावती अपि ॥३७॥ सकुटुम्बा नृपसीधे ततो वास व्यधान्मुदा। रायहरियावधितवान् धनमुत्तमम्। राज्यलामं प्रग्रहाति मुंक्त सुखं नवं नवम् ॥१९॥ तत् सर्वे च स्वीयमन्यत् सर्वे पणे तु मण्डितम् ॥३८॥ अयैकदा रायहरिर्नृपः श्रीशर्कराधिपः । पराजितवान् संधोक प्रासवान् क्षणमित्यपि। माइयामास राबानं हयोदराषिपं ततः स निबरनानि मणीब मौक्तिकान्यपि ॥३९॥ शुभम् ॥२०॥ कोटिरायाऽभिधं द्यूते द्यूते देवनाथ निजालये। हीरकान् स्वर्णभूषाब मञ्जूषा रतनिर्मिताः। कोटिरायोऽपि सहसा भुत्वा रथं स्वर्णमय दिव्यं चतुर्हस्तिसमन्वितम् ॥४०॥ द्यूताद्यमन्त्रणम् ॥२२॥ सहर्षे त्वावगामापि रायहरिप्रमन्दिरम् । ग्लहे संस्थाप्य चोवाच दीव्यन्यनेन वै त्वया । धूतदेवनमेवाऽपि समाजे सर्वयोमने ॥२२॥ भत्वा कोटिरयवापि पणे साम्यधनं दधौ ॥४१॥ योबयामास नृपतिः रायहरिः कोटिरयस्ततः पाद्यान् मुमोच विवयं गतः। समुत्सुकः। रायहरे प्रतिनिधिर्माणवाणी अथ रायहरिस्तत्र शतं दासीः सुरूपिणी ॥४२॥ तदाऽभवत् ॥२३॥ देवने सा स्थिता पूर्व पाशान् बबाह मामिनी । सर्वाभरणसंशोभा तदाऽन्येऽपि च राबन्या अमात्याः भेछिनोऽपि च ॥२४॥ कोटिरयो न्यस्य पाधान् बिता इत्यन्यभाषत ॥३॥ महासनानि सदसि मेजिरे यूतवीसका। अथ रायहरिस्तत्र दास्यकर्मिणः। प्रावर्तत ततो छतं परस्परापहारकम् ॥२५॥ सर्वाभरणयुक्ताब रबहेऽमण्डयदुत्सुकः ||४|| कोटिरायस्ततः प्राह शरोऽयं मणियोमितः। कोटिरयो न्यस्य पाथान् बिता इत्यभ्यभाषत । कानका कण्ठभूषा मे धनं पणेऽत्र योषितम् ॥२६॥ अय रायहरिन गान् सहससंखकोरगान् ॥४५॥ पणोऽमण्डयदुत्तुकः।

·विज्यसन्तानः
११३
स्वर्णक्याऽम्बालिकाढ्यान् हेममालान् मुदन्तिनः । चन्द्रेश्वरी
तदा
पातिव्रत्यधर्मपरायणा।
पणेऽन्यसत्तथा
हस्तिनिकासहसमित्यपि ॥४६॥ माणवाणी शशापैव परहस्ताऽघदुःखिता ॥६५॥
कोटिरायो न्यस्य पाशान जिता इत्यभ्यभाषत । गलत्कुष्ठा
भवशीनं विचित्ता दुर्भगा तथा ।
अथ रायहरिः स्वर्णरथान् सहससंख्यकान् ॥४७॥ क्षयरोगवती चापि योनिरुग्णा सदा भव ॥६६॥
स्वर्णदण्डान् स्वर्णरत्नमण्याढ्यान् दन्तियोजितान् ।
उन्मत्ता शूकरीतुल्या भव विष्ठादनी
सदा।
ग्लहेऽमण्डपदेवापि सोत्साहः
स्वर्णचक्रकान् ॥४८॥ अनेन वर्मणा दुष्टे राशा समं तु राक्षसी ॥६७॥
कोटिरायो न्यस्य पाशान् बिता इत्यभ्यभाषत । भव रायहरिणव साकं दुष्टवनेऽनिशम् ।
अथ रायहरिस्तत्र बाजिनवित्रचर्मिणः ॥४९॥ एवं शता द्रुतं तत्र सभायां भाणवाणिका ॥६८||
लक्ष
वै सैन्धवास्तत्र ग्लहेऽमण्डयदुत्सुकः। राजा रायहरिथापि तथाभावमवापतुः।
कोटिरायो न्यस्य पाशान् जिता इत्यभ्यभाषत ॥५०॥ उत्थायोत्याय सहसाऽकूर्दयतामुभौ तदा ॥६९॥
अथ रायहरिस्तत्र नरवाहनकान्यपि। नग्नी
भूत्वा निजदन्तानदर्शयतामुद्वती।
कानकानि शिबिकाश्च स्वर्णहीरकनिर्मिताः ॥५१॥ एवं दृष्ट्वा समाजस्तौ शोकपरोऽभवत् तदा ॥७०॥
लक्षं ग्लहेऽमण्डयदै छत्रचामरशोभिताः। राज्यजयेऽपि तु बुद्धः पराजये नु किं कृतम् ।
कोटिरायो न्यस्य
पायान् बितमित्यभ्यभाषत ॥५२॥ द्रव्यजयेऽपि लबाया विगमेऽपि नु किं कृतम् ॥७॥
अथ रायहरिस्तत्र दशसाहस्ससंख्यकान् ।
सर्वजयेऽपि तु दुःखाऽजये तत्र नु किं कृतम् ।
योवृन् शस्त्रान्वितान्
स्वर्णवर्मवेषसमन्वितान् ॥५३॥ नारीबयेऽपि तदास्याऽजये तत्र नु किं कृतम् ॥७२॥
ग्लहेऽमण्डयदेवापि
सर्वाभरणभूषितान् ।
अर्थजयेऽपि धर्मस्याऽजये तत्र नु किं कृतम् ।
कोटिरायो न्यस्य पाशान् जिता इत्यभ्यभाषत ॥५४॥ एवं तत्र समाजो वै तयोः कृते स्वभाषत ॥७३॥
अथ रायहरिस्तत्र कोशान् दश सुवर्णकैः । पतिव्रतायाः शापोऽत्र माणवाण्या जितो नहि ।
संभतान्
राज्यसर्वस्वानमण्डयदपव्यथः ॥५५॥ जितो राजा जिता राशी जितं राज्यं धनं गृहम् ।।७४॥
कोटिरायो न्यस्य पाशान् जिता इत्यभ्यभाषत । राज्यात्मा न जितस्तत्र सर्व जितं तु निष्फलम् ।
अथ रायहरिः राज्यमन्दिराणि महान्ति च ॥५६॥ दिनेश्वरी
राशी प्रार्थयच्चन्द्रिकेश्वरीम् ॥७॥
सौधान् शशांकधवलान् ग्लहेऽभ्यमण्डयत्तदा । मातः ! राज्यं धनं सर्वे यद् ग्लहेऽत्र प्रमण्डितम् ।
कोटिरायो न्यस्य पाशान् जितानीत्यभ्यभाषत ॥२७॥ स्वामिना ते तवैवाऽस्तु पतिमें स्वस्थतामियात् ॥७६॥
अथ रायहरिः राज्यं समस्तं चाप्यमण्डयत् । भाणवाणी स्वस्थचित्ता भवत्वत्र सुखान्विता।
अनेन मम राज्येन दीव्याम्यद्य त्वया सह ॥८॥ कृपां कुरु
सह ॥५८॥ कृपां कुरु महाराशि दास्यहं ते वदामि वै ॥७७॥
त्वया प्रतिग्लहे किं वा न्यस्यते वद मे द्रुतम् । इत्युक्त्वा चरणौ धृत्वा सा रुरोद क्षणं तदा ।
इत्युक्त सहसा कोटिरायो राज्यममण्डयत् ॥५९॥ सती चन्द्रेश्वरो प्राह शृणु त्वं हितमुत्तमम् ॥७८॥
अथ पाशान् मुमोचापि परावृत्तिं तदा अगुः । दुरोदरं त्वस्य नाम दुष्टं फलं तदात्मनाम् ।
पराजयं
दत्तवन्तः पाशा
कोटिरयाय वै॥६०॥ अन्यतरस्य वा त्वन्यतमस्य सर्वनाशकम् ॥७९॥
रायहरिर्जय लब्ध्वा समावन्द्यो बभूब
आयति साम्प्रतभावं विनाशयति चोभयम् ।
अस्थापयद् ग्लहे तत्र भार्यो निजां दिनेश्वरीम् ॥११॥ अक्षा: क्षयकरा लोके मुमूर्षुणां निपातिनः ॥८०॥
कोटिरायं तथा प्राह ग्लहे किं स्थाप्यते त्वया । सतृष्णाध मदान्धाश्र झपरिश्रमसम्पदः।
कोटिरायो निबां पनी चन्द्रेश्वरीममण्डयत् ॥६२॥ राजानो नैव जानन्ति का दशां प्राप्नुमो ग्लहे ॥८॥
माणवाणी ततः पाशान् प्रचिक्षेप कलान्विता । भात्मलाभ: परो लामो लाभच परमात्मनः।
निकृत्याऽऽह जिता राशी भीरायहरिणा विह ॥६३॥ अलाभो राज्यलाभादियाऽस्थिरः सर्वदुःखकृत् ॥८२॥
समायां प्रासरत् शोक: कोटिरायो विमार्यकः । भाणवाणी द्यूतपाणिः
परनाशविनाशिनी।
राज्यहीना कृतमात्र माणवाण्या ग्लहेऽन्तिमे ॥६॥ स्वस्या नाशकरी चापि राज्ञो नाशविधायिनी ॥८॥

·११४ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता अक्षेरनक्षितुल्यैः सा सर्वस्वं हरते सदा। श्लोकानां राचमाना सा साधुभिः वह चायवी । सर्वस्वजीविकाहन्त्री महापापप्रयोगिणी ||८४॥ लक्ष्मीतुल्या स्वरूपेणात्मना सरस्वतीचमा १०॥ भुक्ते पापफलं त्वद्य शापो निमित्तमात्रकम् । विज्ञानेन समा वैदेचमत्कारे रमासमा। राबाऽपि तिनीसनी फलं भुक्ते स्वकर्मबम् ॥८५॥ मोक्षणे भीकृष्णनारायणल्या सुशोभना ॥१०॥ शापो मे न निवृत्तः स्यात् किन्तु राज्यं पतिर्मम । श्वेत्ये प्रभान्विता त्यागे पार्वतीयासमा शुमा । सर्वे कुर्याच्छनैः स्वास्थ्य पत्युस्ते संभविष्यति ॥८६॥ सर्वाभरणयोमाख्या पुरुषार्थसमन्विता ॥१०॥ राज्यं ततोऽर्धमागेन स्वामिनस्ते भविष्यति । आययौ सा विमानेन भेयसे सर्वदेहिनाम् । त्वं स्वसा मे न वै दासी प्रसन्नाऽस्मि सुखं भवेत् ॥८७॥ बद्रिके यत्र सन्तो मे तत्राऽहं साधुवलमः ॥१०६|| इत्युक्ता सा तथा मेने सर्व राज्यं सतीकरे । तत्र लक्ष्मीः संहिता च ललिता मंजुला जया । ददौ दीनेश्वरी देवी पत्युहिताय सर्वथा ॥८॥ सुगुणा हंसिका राधा विराबन्ते न संशयः ॥१७॥ चन्द्रेश्वरी सती दिनेश्वरी मेनेऽतिमावतः। चन्द्रेश्वर्याः पतिः कोटिरायो मेने नृपं बहु ॥८९॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने सिन्धुनदीप्रदेशानां नृपयोद्युतखेलने सर्वस्वापहरणे पति- बहुभावेन सततं सततं कुर्वन् राज्य समस्तकम्। व्रतायाः शापेन उन्मचतां गतयोर्माणवाणोरायहरि- रायहरि समैच्छत् स शीघ्रं तु सुखिनं सदा ॥१०॥ नृपयोः श्रेयसे श्रीलक्ष्मीनारायणसंहितायाः शापनिवारणं स्वास्थ्यं त्वरितं तु यथा भवेत् । कथाप्रस्तावेऽश्वपट्टसरोवरात् साधूनामा- तथोपायान् समपृच्छद् दैविभ्यस्तेऽवस्ततः ॥११॥ गमनमित्यादिनिरूपणनामा चत्वा- सतां सेवासमं नास्ति साधनं दुःखवारकम् । रिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥ साधवः खलु संपूज्याः स्मर्तव्या विपदां हराः ॥१२॥ तोषणीयाः सर्वदानैर्विघ्नानां नाशकारिणः । श्रीनरनारायण उवाच- सर्वसौभाग्यदाश्थापि भाग्योत्तमत्वकारिणः ॥१३॥ सत्संगः सर्वदा कार्य: साधुसंगप्रदः शर्कराख्ये सुपत्तने । शुभः। शृणु बद्रीप्रिये लक्ष्मीनारायणसंहिता या दिग्याऽस्ति भूतले ॥१४॥ रायहरेमन्दिरे महोद्यानसुमण्डिते ॥१॥ पारायणं कथाशालगस्थले वत्सरवर्तनम् । तत्कथावाचनं वर्षपर्यन्तं योजयविह। भेयोऽभिलब्धये ॥२॥ तत्राऽऽमन्त्रणमासद्य त्वायास्यन्ति हि साधवः ॥१५॥ कोटिरायो नृपो रायहरेः योजयामास योगिनश्चापि महाशीर्वादयोजिनः । मासे त्वाषाढैकादशीदिने । आदितश्चाहयामास तेषां कृपांऽशतः सर्व स्वास्थ्यं सुष्टु भविष्यति ॥९६॥ दूतैः साधूध भूसुरान् ॥३॥ इति दैविजनैरक्त कोटिरायो नृपस्ततः। व्यासान् प्रपाठकॉश्चापि जापकोथ सहसंयः। कारयामास भेष्ठं सभामण्डपमुत्तमम् ॥१७॥ आययुः सर्वतः सन्तो विप्राः साध्व्यश्च वैष्णवाः ॥४॥ विष्णुमूर्ति श्रिया युक्तां स्वर्णमयों सुशोभनाम् । स्वप्रकाशो हि भगवान् मुख्यवक्ताऽभवत्तदा । बेदिकां होमलामार्थ कारयामास चोत्तमाम् ॥९८॥ लोमशश्व मुनिस्तत्र पूजाकरोऽभवत् ॥ ५॥ रसशाला वासशाला: कथाशालां अन्ये व्यधाचदा। सौराष्ट्रदेशीया भाजनाभाष पूर्ववाः। समाश्यत् संहिताशान् त्वश्वपट्टसरोवरात् ॥९॥ प्राचीनब्रह्मभूमिस्था राशियानोद्भवास्तथा ॥६॥ विमानेनाऽऽययुः सन्तः संहिताशास्तु वैष्णवाः। परीप्रदेशबाथापि तथाऽमरीप्रदेशः। सौराष्ट्रतीर्थरूपास्ते पावनाः पावका इव ॥१०॥ अधिकादिप्रदेशोत्थाः सन्तो विप्राः समाययुः ॥ ७ ॥ अवतेमण्डपाने दिव्यदृष्टया बिमानिनः। उष्ट्रप्रदेशबाताबाप्यारात्रिकोत्याग साधवः। जयकार प्रकुर्वन्तः भीपतेः परमात्मनः॥१.१॥ दीपोपद्वीपबाबाद्विवनारण्यसमुद्रबा: ॥८॥ सिन्धुतुल्या संहिताऽपि लक्ष्मीनारायणाऽमिधा । संहितारसवेत्तारः माययुः। पञ्चविंशतिसहसाऽधिकलक्षामिसंख्या ॥१०॥ साध्व्यम सांख्ययोगिन्बो मुकानिकाः इमाय ॥९॥ वै साव्योऽपि वै ·तिज्यसन्तानः ११५ कते तदा ॥३२॥ ऋषयो मुनयो विप्रा विद्वांसस्तत्र चाययुः । विप्रैः सनिवाक्षताद्यैः पुष्पहारैः पुष्पहारैः प्रवर्धितम् । बामन्त्रिता: सर्वभुवां वैष्णवा लक्षकोटयः॥ ॥ व्यासासने तत्र विप्रः स्वप्रकाशपरायणः ॥३०॥ चातुर्मास्ये ते पारायणे तथा विशेषतः। संहिताया मुख्यवक्ता निषसाद शुभे क्षणे। वार्षिक पूषनिष्पाये चाययुब्रह्मवित्तमाः ॥१६॥ तदा वाद्यान्यवाद्यन्त जयशब्दास्तथाऽभवन् ।।३।। तेषां समस्तानां राज्यप्रासादभूतयः। संहिता पट्टके न्यस्ता पूजिता पूजिता पारमेश्वरी। भर्पिताः स्वागतसौख्यभोगवासार्थमुत्तमाः ॥१२॥ लोमशेन महामुक्तवर्येण बद्रिके यथा राबर्दयो राजभोग्यास्तथा तु भूसुरैः । लक्ष्मीदेवी स्वयं साक्षात् संहितायां व्यहश्यत । भविशेषेण भोग्या वै मासन् बद्रीप्रिये तदा ॥१३॥ दिव्या प्रसन्नवदना सर्वतेजोभिवर्धिता ॥३३॥ धृतकुल्या दषिकुल्या रसकुल्याः सशर्कराः। सर्वालंकार,गारयोभाळ्या सुमनोहरा। माकुल्याः पयाकुल्याः पानकुल्याः सहस्रशः ॥१४॥ नारायणं हृदये स्वे दघाना ज्ञानसागरा ॥३४॥ सिन्धुसरिचटे तत्र निर्मिता दीर्घवाहिकाः। अथ नारायणकृष्णस्तदा तस्मिंस्तु वतरि। विशाला भोज्यशालाश्च दिवानिशं प्रवर्तिताः ॥१५॥ व्यदृश्यत चतुर्बाहुः स्वप्रकाशपरायने ॥३५॥ पानभोजनदायिन्यो दास्यो दासाथ लक्षशः। सर्वशोभाकरः कृष्णनारायणः प्रमेश्वरः। यावद्व्याणि तु पणे न्यस्तानि विजितान्यपि ॥१६॥ माणिकीललिताराधारमाश्रीमाधवीप्रियाः ॥३६॥ उभाभ्यां तु नृपाभ्यां वै तानि यशार्थमेव ह। सर्वास्तदाऽभवन् पाः पूजापात्रादिधारिकाः। अर्पितानि व्ययायें वै कोटिरायेण सर्वथा ॥१७॥ मुक्ता मुक्तानिकाचासस्तदा तत्सनिधौ शुभाः ॥३७॥ महासौधे पूरितोऽस्ति रायहरिनुपस्तदा । विप्राथ मुनयः सन्तः साधवश्व महर्षयः। उन्मतो राक्षसो यद् भाणवाणी तथाविधा ॥१८॥ सुरा देव्यश्च तीर्थानि तत्र त्वासनपस्थिताः ॥३८॥ सवें पश्यन्ति राजानं शापदग्धं विचित्तकम् । तथा तदा। भाणवाणी सर्वनाशकरी पौरुषेण तु सूक्तेन भीसूक्तेन दुरोदरोदराम् ॥१९॥ तयोन्मतां व्यपश्यन्ति ज्यपश्यन्ति जनास्तदा । नारायणेन सूक्तेन शापदग्धा तयोन्मत्तां देवीसूक्तेन वैदिकैः ॥३९॥ एतयोः श्रेयसे पारायणं पारायणं प्रजायते विति ॥२०॥ मन्त्रैः पूनां संहितायास्तथा व्यासस्य लोमयः । बदन्ति दर्शकास्तत्र शंसन्ति चन्द्रिकेश्वरीम् । अकरोद् विधिना तत्राऽऽरात्रिकं कोटिराजकः ॥४०॥ पतिव्रतां महासाध्वीं पश्यन्ति च नमन्ति ताम् ॥२१॥ नमन्ति ताम् ॥२१॥ अकरोचन्दनपुष्पाक्षताम्बरसुवर्णकैः महाबर्यपरा लोकाः कोटियो वैष्णवास्तदा । धनैस्तथोपचारैश्च गन्धिसारादिभिः फलैः ॥४॥ खानपाननिवासस्वागतायः परितोषिताः ॥२२॥ मजलं वाचयामास महाशीर्वादपूर्वकम् । भाषाटकादशीपातःकाले सभास्थले संकल्प कारयामास लोमशः श्रेयसे तयोः ॥४२॥ मण्डपं तु विशालं योजित स्वर्णसुरूपिणम् ॥२३॥ कथाश्रवणममाधोपतस्थिरे क्षणेऽत्र वपश्यन् चाऽपरं स्वर्ग सुधर्मा वा समामिव । सभा पूर्णाऽभवलक्षलक्षलक्षाधिमानवैः ॥४३॥ विमानमिव तत्राऽऽसीद व्यासासनं महत्तमम् ॥२४॥ स्वप्रकाशोऽपि भगवान् शिष्यः श्रीपरमात्मनः । स्वर्णहीरकतबद्ध स्वर्णतोरणमण्डितम् । अनादिभीकृष्णनारायणस्य व्यधात् ॥४॥ बितानचन्द्रमास्वच बहुमौक्तिकसंभूतम् ॥२५॥ भीमब्रह्मपुराधिपोऽक्षरपतिः सर्वावतारेश्वरो, पुष्पहारादिमिः शृंगारित हंसादिराजितम् । मुक्तब्रह्मनिषेवितांऽनियुगलो राधारमेशेश्वरः । पताकिकाम्पमन्यात हारतोरणकोज्ज्वलम् ॥२६॥ यथाऽसंख्यनरायणाधिवसतिः श्रीकृष्णकृष्णेश्वरः, मूदुन्दुकमार्थपृष्टवादिसमन्वितम् सोऽयं कृष्णनरायणोऽस्तु सुखदः सौराष्ट्रघामेश्वरः ॥४५॥ दर्पणाविचार स्वर्णवस्त्रादिभूषितम् ॥२७॥ यः पृथ्व्यां विचरन् पुरा वितिभूतां मोक्षप्रमोदावहो, स्वर्णकदलवस्तम्भ संहितापकान्वितम् ॥२८॥ दैत्यानां विलयंकरोऽर्जुदसतीसाध्वीभुजाधारकः । पूर्वासामयिनपानसोपचारसंहितम् जीवानां नरयोषितामषहरः भेयोविधाताऽऽत्मनां, चारवेवायेरकतावनतम् ॥२९॥ सोऽयं कुंकुमवापिकाऽक्षररविः श्रीसंहितादैवतम् ॥४६॥ ययुः। ।

·* श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता* सदा। नत्वा तं परमात्मानं लक्ष्मीनारायणात्मकम् । इतिमन्त्रप्रदानं च करोति लोमशो मुनिः। तदिशानमयं আন্ত भावयिष्यामि मोक्षदम् ॥४७॥ आचर्याणि कथायां तु विचित्राणि भवन्त्यपि ॥६६॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणोऽस्तु हृदये विमानानि सुराणां वै वै श्रवणार्थ तदाऽम्बरे । कथासु जायमानासु मोक्षदो भक्तवल्लभः ॥४८॥ समागत्याऽवतिष्ठन्ति पुष्पचन्दनवर्षणम् ॥६॥ परमझ नमस्कृत्य कृष्णनारायणं हरिम् । कृत्वा प्रयान्ति सततं स्वर्ग स्वर्गागतानि । कंभराश्रीं च गोपालं नत्वा जयं समुच्चरेत् ॥४९॥ अहश्या दिव्यदेहाच तीर्थर्षियोगिनस्तदा ॥६८॥ स्मरामि परमात्मानं नमामि वलभम्प्रभुम् । आगत्याऽऽकर्ण्य खे स्थित्वा नीत्वा यान्ति प्रसादकम् । निर्दियामि हरेभक्ति शंसामि सेवनं सताम् ॥५०॥ वाद्यानि देवलोकानां गन्धर्वाणां च गीतयः॥६९॥ इत्येवं बद्रिके कृत्वा मंगलं बीजसंभूतम् । अप्सरसां गीतिकाश्च नर्तनं वारयोषितम् । लक्ष्मीनारायणसंहितायाः कथामवाचयत् ॥५॥ साध्वीनां भजनं घोषा विप्रवेदोद्भवास्तदा ॥७०॥ तदा देवा मानवाच परेऽपि देहिनः खलु। उत्सवान्ते प्रजायन्ते प्रत्यहं व्याससेवनम् । अनादिश्रीकृष्णनारायणध्यानार्थिनोऽभवन् ॥५२॥ गुरूणां सेवनं साधुवर्गाणां पूजनादिकम् ॥७१॥ कृष्णमूतों कथामूर्ती दत्तध्यानास्तदाऽभवन् । स्वागतं त्वागतानां विगतानां मानपूजनम् । कथासारं पपुस्तत्र संक्षेपाद् विस्तरादपि ॥५३॥ मधुपकों नूतनानां प्राचीनानां तु दक्षिणाः ॥७२॥ प्रत्यहं तु कथान्ते ते कुर्वन्ति परमात्मनः । दीयन्ते प्रत्यहं तत्राऽनाथादीनां यथेष्टकम् । 'हरेकृष्ण बालकृष्ण हरिनारायण प्रभो ॥५४॥ प्रेता आगत्य शृण्वन्ति कयां परमपावनीम् ॥७३॥ अनादिश्रीकृष्णनारायण मोक्षप्रदप्रभो। प्रसादं संप्रगृहन्ति यान्ति मोक्षपदं ततः। नामसंकीर्तन त्वेवं समस्ता वाद्यसंगताः ॥५५॥ विमानस्ते प्रयान्त्येव कथयित्वा बदन्तकम् ॥७४॥ तालिकाभिर्नृत्यगीतैर्मजनं चक्रिरे अहं भोग्यं सिन्धुजानां तदा श्रीबद्रिके परम् । कयान्ते जायते त्वारात्रिक नैवेद्यमुत्तमम् ॥१६॥ महाभागवताः सन्तो राजन्ते यत्र वैष्णवाः ॥७॥ पूजा व्यासस्य तत्रैव जायते प्रत्यहं शुमा । लक्ष्मीनारायणसंहितायाः कथा भवन्ति च। जापका भूसुराद्याश्च जयन्ति परमेश्वरम् ॥५७|| प्रवर्तन्ते हरेलीलाशानधर्मयुताः कथाः ॥७६|| सायं होमः सदा तत्र प्रज्वायतेऽनलप्रमौ। संहितातीर्थमत्रेदं ख्यातं तर्षभवचतः। प्राघूणिकाननेष्वत्र मिष्टहोमा भवन्ति च ॥१८॥ भाणवाणी रायहरिः शृणुतः प्रत्यहं कथाः ॥७७॥ दुग्धापानानि देवानां हवनानि भवन्ति भवन्ति च। भुनाते च प्रसादौ तौ पिबतच जलामृतम् । भूसुराणां सतां भोज्यं दुग्धसारादि चामृतम् ॥५९॥ पापप्रक्षालन प्रजायते शनैः कथामृतेः ॥७८॥ सर्वेषां देहिनां तत्र भेदभावो न विद्यते । कथाश्रवणयोगेन बायते त्वात्मशोधनम् । यदेवानां नृपाणां चर्षीणां तत् सर्वदेहिनाम् ॥६०॥ सतामाशीर्वादलाभैर्जायते शापमोक्षणम् ॥७९॥ प्रत्यहं भक्ष्यभोज्यादि खानपानादि सहशम्। एवं शुद्धिः शनैर्जाता चातुर्मास्ये विशेषतः। कथा प्रजायते प्रातस्तथा सायं तु सर्वदा ॥६॥ व्रतदानफलानां चार्पण कृतं कुटुम्बिभिः ॥८॥ आरात्रिक समाप्तौ च प्रत्यहं पूजनादिकम् । तत्पुण्येन तयोः स्वास्थ्यं शनैः शनैरुदैच्छुभम् । अनादिश्रीकृष्णनामधुन्य प्रजायतेऽनिशम् ॥६२॥ कथायां वर्तमानायामूर्जमासः समाययौ ॥८॥ वितरणं प्रसादानां भोजनानां प्रदानकम् । कृष्णाष्टम्यां बालकृष्णजन्मजयन्तिकोत्सवम् । सुवर्णादिप्रदानानां चार्पण प्रत्यहं तदा ॥६३॥ चक्रुपाः प्रजाबापि महीमाना नराः स्त्रियः ॥८॥ एवं समुत्सवो बातो बद्रिके संहितात्मकः । महर्षयस्तथा देवा मानवा: साधवस्तथा। लक्षयो मानवा ज्ञानामृतं पीत्वा तु पावनाः ॥६४॥ साध्यो विप्रा बैदिकाब प्रचक्रस्ते महोत्सवम् ॥८॥ भूत्वा भूत्वा महाभागवता भवन्ति तत्र वै। षष्ठयां वृपः कोटिराया परिमेयपुर सरः। भोनमः भीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा ॥६५॥ प्राप्य पत्र लोमधर्षेः श्रीकृष्णाऽऽनयनाय सः॥४॥ मुदा।

·शुभा। तिज्यसन्तानः ११७ eeeeeee अनादिश्रीकृष्णनारायणं श्रीपरमेश्वरम् । जलपानं ददुश्वापि चन्द्रेश्वरी महासती। कुंकुमवापिकातीर्थ सौराष्ट्र व्योमवर्मना ॥५॥ चन्द्रकं कौकुमं चाप्यक्षतैर्युक्तं चकार सा॥१०४|| विमानेनाऽऽययो कृष्णनारायणालयान्तिकम् । पुष्पमालां ददौ कण्ठे कृष्णस्य चन्द्रिकेश्वरी। अवातरन्मन्दिराग्रे बालकृष्णं विलोकितुम् ॥८६॥ दिनेश्वरी हरेस्तत्र पादप्रक्षालनादिभिः ॥१०॥ पूजयितुं तथाऽऽमन्त्रयितुं कृष्णाऽप्रतोऽभवत् । सम्मानमाचरत् पूजां व्यवाद् भावभरा तदा । कृताञ्जलिः कृतपूनः स्वागतं प्राप्य दर्शनम् ॥८७॥ अन्येऽपि श्रीहरेलोका देवाः प्रजाजना अपि ॥१०६॥ मोदं प्राप्य श्रीहरये हृदयं प्रसमर्प्य च । महर्षयश्च ऋषयो व्यधुः पूजां हरेस्तदा। सर्वे निवेदयामास प्रार्थयामास कारणम् ॥८८॥ ययुः सर्वे कुशलं वै पृष्टाः स्वस्वनिकेतनम् ॥१०॥ जन्मजयन्ती भगवन्नेकविंशतिका कृष्णनारायणस्तत्र विश्रान्तिमाप बै क्षणम् । आगत्य सिन्धुबान् देशान् शर्करानगरान्तिके ||८९॥ बद्रिके सर्वतस्तत्र परानन्दो व्यवर्तत ॥१०८॥ संहितामण्डपे कार्या स्वयं भगवता प्रभो। कृपया नेतुमायातः श्वो गतिस्तत्र रोचते ॥९॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने ससम्यां शर्कराभूमौ मध्यन्दिने शर्करानगरे संहिताकथारम्भे सर्वलोकवासिनां समागमः। कर्तव्यो भवता महास्वागतमुत्तमम् ॥९॥ तथा जन्मजयन्त्यां श्रीकृष्णनारायणस्य भविता भगवस्तस्मादागन्तव्यं कृपालुना। चागमः स्वागतादिकं चेत्यादिनिरूपण- हरिः प्राह शुभं भूयादागन्ता ओमिति द्रुतम् ॥१२॥ नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४१ ॥ राजा रात्रौ तु विश्राम जग्राह तिर्थमाचरन् । श्रीनरनारायण उवाच- प्रातः सबो बभूवाऽपि कृष्णनारायणाशया ॥१३॥ माता पिता ऋषयश्च सन्तः सजास्ततोऽभवन् । शृणु बद्रीप्रिये देवि ततस्तत्र महोत्सवे । विधाय स्वं द्विधा रूपं विमानं चारोह वै ॥१४॥ सप्तम्यां श्रीहरेर्दर्शनार्थ संसन्महत्यभूत् ॥१॥ विमानस्थाः समस्तास्ते द्वेधा कृताः परात्मना । दिव्ये गजासने रम्ये स्वर्णरवादिभास्वति । विमानं प्रययौ तूर्ण चाम्बरेण तु बद्रिके ॥९॥ उच्चैरुच्चतमे कृष्णो न्यषीदद् दिव्यविग्रहः ॥२॥ सिन्धुदेशं समप्रापच्छ्रीमत्कृष्णनरायणः । लक्षलक्षातिलक्षाणां मानवानां हि गोचरः। द्वितीयेन स्वरूपेण कुंकुमवापिकास्थितः ॥९६॥ महासनेऽभवत् कृष्णनारायणोऽवत्तदा ॥३॥ जन्माऽहोत्सवलाभार्थ स्वगृहे श्रीहरिः स्वयम् । दिव्यतेजोम्बारयुक्तो दिव्यैश्वर्यप्रतापवान् । भागतानां कुंकुमवापिकास्थितः ॥१७॥ असीमाऽनवधिप्रागल्भ्यौदार्योज्ज्वल्यमण्डितः ॥४॥ सिन्धुजानां मनस्तुष्ट थे सिन्धुदेशं गतोऽपि च । ताहक्सौष्ठवमाधुर्यलावण्यहास्यशोभितः एवं श्रीमद्बालकृष्णः सिन्धुतौरमवातरत् ॥९८॥ तादृक्सौन्दर्यसाद्रूप्याऽऽकर्षणाऽऽनन्दपूरितः सूर्यभास्वद्विमानं तत् पूजितं प्रथमं जनैः। ताहग्यौवनगाम्भीर्यवीर्यबलविराजितः हरिनियेत् विमानाच जयशब्दैः प्रपूजितः ॥१९॥ ताहकृपादयास्नेहप्रेमाऽनुग्रहवर्षक: ॥६॥ नेत्रागैहर्षनादैरक्षतैः कुसुमैः शुभैः। कोटिकामप्रमोहाव्यसौष्ठवघटनात्मकः पूजितमन्दनाद्यैश्च पुष्पहारैः प्रपूजितः ॥१०॥ व्यद्योतताऽक्षरधाम्ना तेजसा मूर्छनाकरः ॥ ७॥ लाजाभिर्वर्षितश्चापि कराबलिमिरर्चितः। नरनारीहृदयस्थोऽन्तरात्मा नेत्रगोचरः। हार्भावैरिजितच निबनायीकृतो जनैः ॥१०१॥ सर्वावतारभगवान् तदानी कृपयाऽभवत् ॥८॥ प्रतिकृतिसहसात्मा छायामूर्तिः कृतो हरिः। पूजितो वन्दितः सर्वेः स्वागतं तु नवं नवम् । नारीभिम नरैः कृष्णः प्रतिविम्बित आत्मसु ॥१०२॥ कृतं लोकभक्तवगैरासायं परमात्मनः॥९॥ मथ कृष्णो ययौ कोटिरायदर्शितमन्दिरम् । हरियोपादिदेद्यापि कृपात्मकं तु संसदि । लोमचायाः प्रणेमुस्तं पुपूर्णः स्वागतादिमिः ॥१०॥ निजार्थकृतसर्वस्वभक्तभ्योऽनुग्रहेण वै॥१०॥ मनस्तुष्टथै ·११८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * प्रभुः। परम् ॥१३॥ सर्वे भवन्तु सुखिनो दर्शनान्मम देहिनः । भक्तिमूर्तिस्तथोपास्तिमूर्तिःक्षात्ममूर्तिक: भवतां सुखलाभार्थ समागतोऽस्म्यनुग्रहात् ॥११॥ षष्मूतोऽहं सदा चास्मि मिलामि तत्र तत्र ह ॥३०॥ परे धान्यक्षरे लोके दिव्योऽहं प्रभवामि यः। साक्षादहं विराजेऽद्य सिन्धुतीरे भवन्मठे। सर्वावतारधर्ता श्रीपतिः श्रीपुरुषोत्तमः ॥१२॥ कल्याणार्थ भवतां वै कृपया मनुजाकृतिः ॥३॥ सर्वेश्वरनियन्ता सर्वशक्तिपतिः नार्यवोपासते मां तु पतिरूपेण नित्यदा। सर्वसिद्धर्षिपितृणां सुराणां देवतं उपासते पतयो मां धातुरूपेण नित्यदा ॥३॥ अन्तरात्मा कालमायामहापुरुषशासकः । षण्डाः संकल्परूपेणोपासते मां फलोज्झिताः। डोहमेव भवाम्यत्र बालकृष्णो भवादृशः ॥१४॥ वृक्षा रसप्रदं मां तूपासते पृथिवीभुजः ॥३३॥ मम योगं गता ये ये ते धामाऽक्षरं ययुः । पक्षिणश्वाम्बरात्मानं पशवश्वौषधिव्रजम् । वासुदेवा असंख्याता नारायणा यसीमकाः ॥१५॥ देवाः सुधां दैत्यवर्या बलं क्लेदं तु जन्तवः ॥३४॥ श्रीकृष्णाश्चाप्यसंख्याता विष्णवोऽसंख्यमूर्तयः। उपासते यथायोग्यस्वभावानुगुणं तु माम्। रामा नरेश्वराः सिद्धेश्वराश्चाप्यतिसंख्यकाः ॥१६॥ चक्षुष्मन्तः सुरूपं मां विनेत्रा सूपवर्जितम् ॥३॥ मम योगेन जायन्ते क्लता वांऽशोद्भवा मम । सेन्द्रियाः सेन्द्रियं निरिन्द्रिया मां तु निरिन्द्रियम् । मत्स्वरूपा मत्तादात्म्या मदमिन्ना भवन्ति ते ॥१७॥ सतत्त्वा मां तत्त्वयुक्तं निस्तत्त्वा तत्त्ववर्जितम् ॥३६॥ मामाश्रित्य समस्तासु सृष्टिषु पारमेश्वराः। सगुणा गुणवन्तं मां निर्गुणा गुणवर्जितम् । निष्पद्यन्तेऽनन्तशक्तिधरा मत्कृपया हि ते ॥१८॥ सस्नेहा मां स्निग्धमूर्ति निरस्नेहा रूक्षमव्ययम् ॥३७॥ सोऽहं समस्तसृष्टीनां कृपाकटाक्षपावनः। सत्यश्वानन्ददातारं सन्तः शान्तिखनीश्वरम् । गोचरोऽस्मि भवतां चाऽवतारी पुरुषोत्तमः ॥१९॥ उपासते उपासते यथायोग्य यथायोग्यं फलं तथा ददाम्यहम् ॥३८॥ संहितायाः कथां येऽत्र शृण्वन्ति संस्मरन्त्यपि । देहिनो देहवन्तं मां विदेहा देहवर्जितम् । तेषामहं समुद्धर्ता मायासंसारवारिधेः ॥२०॥ स्वार्थाः परार्थधातारं निस्वार्थाश्वाऽपरिग्रहम् ॥३९॥ ये मां भीमत्कृष्णनारायणेति संभनन्ति वै। शानिनः स्वप्रकाशं मां जडा भूतात्मवर्तिनम् । तान् मत्वाऽहं निजान् भक्तान् तारयिष्यामि मोहतः ॥२१॥ विपन्नास्त्राणकर्तारं सम्पन्नाः सम्पदात्मकम् ॥४०॥ नरा नार्यच षण्ढाच ये भजिष्यन्ति मां विह। धान्ता उद्यमरूपं मां व्यापृता यत्नरूपिणम् । सेविष्यन्ते च सर्वस्वार्पगैस्ते धामिनो मम ॥२२॥ उपासतेऽलसाः फलोजिसतं मां रागिणः सुखम् ॥४॥ सर्वेषां देहिनां कर्मतुल्यं फलं ददाम्यहम् । तेषामुपास्तिमालम्ब्य ददामीष्ट फलं नीतिरेषा तु संसारे कृपा मे त्वतिरेकिणी ॥२३॥ अहं कृपया लभ्यो मन्त्रलभ्यो भवामि च ॥४॥ कृपायां नियमो नास्ति फलकर्माभिबन्धकः। भक्तिलभ्यः स्नेहलम्यः स्नेहलम्यः समाधिलभ्य इत्यपि । ग्रामि जगत्सर्वे प्रसादेन न संशयः ॥२४॥ अलभ्यः सुलभश्चारिम संहितापाठिनां विह ॥४३॥ वहेयोगात् समस्तं वै पावनं जायते यथा । श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा। मम योगेन सर्व वै पावनं जायते तथा ॥२५॥ इतिमन्त्रप्रजसुस्तु सुलभोऽहं निरन्तरम् ॥४४॥ यथाऽहं पावनश्वाऽस्मि तथैव मम मूर्तयः। गुरोः सेवाफलं कृष्णनारायणातिरुचमा। सन्तो मे पावनाः सर्वे वाणी मे पावनी सदा ॥२६॥ साक्षादत्र भवेश्चेति तथा प्राप्तोऽस्मि पस्त्विह ॥४५॥ संहितेयं मम वाणी पावनी सर्वदेहिनाम् । यो मां स्मरति नमति चष्टे ध्यायति सेवते। लक्ष्मीमाऽहमहं लक्ष्मीश्चैकं तत्त्वं द्विधा कृतम् ॥२७॥ तस्याऽहं हृदये नित्यं विशेषेण पुरोऽपि च ॥४॥ लक्ष्मीनारायणचाई संहिता मे सरस्वती। यः पल्यां श्रियमीक्षेत पत्यौ नारायणं तु या। तस्याः श्रवणमात्रेण मदक्षरमवाप्यते ॥२८॥ अपत्ये पार्षदान्मे च तद्नुहं मेऽक्षरं पदम् ॥४७॥ शब्दमूर्तिः साधुमूर्तिर्धातुमूर्तिमंदात्मिका। यः प्रवृत्ती ममाऽऽ वै निवृत्तौ च मयि स्थितिम् । अहं त्रिमूर्तिकश्वाऽस्मि साध्वीमूर्तित्रिधा मम ।।२९॥ जीवने मम तादान्यं दधाति स प्रयाति माम् ॥४॥ सदा। वै 'ओं नमः ·तिव्यसन्तानः ११९ च शुभम् ।।७०॥ ते यत्येन्द्रिमणि सर्वाणि कृष्णार्थानि मनोऽपि च । इत्युक्त्वा श्रीकृष्णनारायणस्तत्र तु बद्रिके। मात्माऽपि श्रीकृष्णनारायणार्थः स पुमर्थवान् ॥४९॥ विरराम ततः श्रीमान् लोमशास्तान् मर्नु परम् ॥६८|| अपि लोके दुराचारो योऽनन्यायवान् मयि । श्रावयामास च सर्वान् वैष्णवान् परमान् व्यधात् । मद्रकि कुरुते नित्यं स साधुमोक्षसाधनः ॥५०॥ समाविरामः सातो हरिः सञ्जातो हरिः प्रपूजितो जनैः ।।६९।। अपि धर्मविरागान्यो निष्परिग्रह आत्मवान् । विश्रामार्थ ययौ नैजं स्थानं तत्र नृपादिभिः । विहाय मां वर्तमानस्तस्य हानिमहत्तमा ॥५१॥ आरात्रिक नैवेद्यं श्रीहरेविहितं असाधुः स तु मन्तव्यो यो न भजते मां प्रभुम् । अन्येषां भोजनपानासनसत्कारपूजनम् । न वा साधून सेवतेऽपि नष्टार्थः स तु सर्वथा ॥२॥ यथायोग्यं नृपाद्यैश्च कृतं निशामुखे तदा ॥७१।। अपीन्द्रधिष्ण्यमापनो धर्मराजप्रतापवान् । रात्रौ नार्यों नरा राज्यो राजानो लोमशं मुनिम् । सूर्यतेजोऽभिसम्पनो भक्तिहीनस्तु नारकी ॥५३॥ स्वप्रकाशायनक वक्तारं समसेवयन् ॥७२॥ अपि भौतिकतत्वेशः सिद्धयैश्वर्यकशेवधिः। साधून् सिषेविरे चापि पादसंवाहनादिभिः। बबण्डानां नियन्ता चेद् भक्तिहीनः स नारकी ॥५४॥ अतोषयन् श्रेयसे तान् दिव्यभावनया युताः ॥७३॥ बुदे पारं गतश्चापि मायापारं गतोऽपि च । रात्रौ तत्र तु देवानां गन्धर्वाणां च गीतयः। ब्रममावं गतथापि भक्तिहीनस्तु नोत्तमः ॥५॥ अप्सरसां नर्तनानि गायनानि च योषिताम् ॥७॥ प्रजापालनधतोऽपि सर्वाचारपरायणः । कवीनां प्राचीनकथालहर्यबामवस्ततः । सतां सेवाविहीनो यः फल्गुजन्मवानिह ॥५६॥ नाटकानां दर्शनानि चरित्राणां हरेस्तथा ॥७॥ सर्वविद्याधरथापि सर्वशासनवीर्यवान् । इन्द्रजालान्यनेकानि कला विदा तदाऽभवन् । सतां सेवाविहीनश्चेत् फल्गुजीवनवानिह ॥७॥ भजनानि सतीनां च साधूनां कीर्तनानि च ॥७६॥ देवकोटि गतबापि महर्षितां गतोऽपि चेत् । समाधयो योगविदां तदाऽभवस्तु बद्रिके। मम सतां सेवा श्रेष्ठा मुमुक्षूणां तादात्म्यं तु निजात्मनाम् ||७७|| कृपाशून्यस्तस्य सर्व निरर्थकम् ।।२८॥ कामधेनुग्रहे सर्वार्पण मन्दिरे । प्रभक्तानां तदाऽभवस्तु यस्य कल्पद्रुमश्च गृहे न वै सन्तस्तगृहं फेरुराजवत् ॥१९॥ द्रवीभावश्चात्मविदा स्नेहिनां परमात्मनि ॥७८॥ रष्टियस्याऽतिदिव्याऽपि सत्त्वं चान्तःस्थितं तथा । ज्ञानिनां त्वेकतानत्वं प्रत्ययानां तदाऽभवत् । सतां दर्शनहीनश्चेत् सदाऽन्धः स तु नारकी ॥६०॥ प्रमोदामोदपरमानन्दा अभवन् देहिनाम् ॥७९॥ पूनामिः पूजितचापि का प्रकाशमानपि । क्षेत्राणां पुलको जातः स्वेदस्तु सरितां तदा । सतां दर्शनहीनचेत् सदाऽन्धो दीनकिकरः ॥६॥ प्रवाहाणां पावनत्वं जातं श्रीकृष्णयोगतः ॥८॥ चतुर्दशसु लोकेषु गतिमानपि सर्वथा। सतां प्रकाशन महर्षीणां विनोदनम्। साधून प्रति गतिहीनो दुर्गतिः स तु नारकी ॥६२॥ प्रजानां धान्यसंस्कारास्तदाऽभवन् हि बद्रिके ॥८॥ आरण्यको मुनिश्चापि त्यागवैराग्यशीलवान् । पशूनां तु पवित्रत्वं पक्षिणां यादसामपि । साधुसत्संगहीनभेत् स स्यादारण्यक: पशुः ॥३३॥ जन्तूनां बीवनोत्कर्षों मावी जातो हि बद्रिके ||८२॥ मायापाशात् पशुत्वं वै जीवानां विद्यते सदा । वल्लीनां पादपानां च वृक्षाणां तृणशाखिनाम् । माया तु वासना बोध्या भक्त्यन्तरायकारिणी ॥६४|| कन्दानां भूतले तत्र यज्ञाऽईत्वं तदाऽभवत् ॥८॥ सा तु प्रक्षालनीया वै सतां हरेश्च सेवया । सार्थक्यं तत्र वायूनां वन्हीनां खस्य चाऽभवत् । मात्मार्प हरी कार्य सर्वार्पणं तु सत्स्वपि ॥६५॥ वारीणां तद्विकाराणां सार्थक्यं कृष्णयोगतः ॥८॥ मयि न्यस्य क्रियाः सर्वा भाज्यं ब्रह्मात्मना विह। शय्यानां मन्दिराणां च वस्तूनां कृष्णसखुषाम् । संहिताभवणं माव्यं मदात्मना ततः ॥६६॥ पावनत्वं सदा बात मोक्षदायित्वमुत्तमम् ॥८॥ मम भावबुतो यः स्यात्तमुबरामि सर्वथा। बद्रिके का कथा तेषां येषां कर्णे तु संहिता । सास्वा भवतां श्रे साक्षान्मम प्रसादतः॥६७॥ येषां भूमौ बालकृष्णो येषां दृष्टौ तु साधवः ॥८६॥ बद्रिके।

·१२० * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * सुरेश्वराः समागत्य रात्री भीशं श्रीवल्लभम्प्रभुम् । एवं बद्रीप्रिये जातो महोत्सवस्तु देहिनाम् । दिव्यद्रवैः पूजयित्वा प्रसादं प्राप्य संययुः ॥८७॥ पूजनार्थ जनाः सबा भवन्ति सर्वतस्तदा ॥१०६॥ तीर्थानि भूव्योमगानि समागत्य सर्वजातिकाः। दिव्यचिन्तामणिकल्प्याः सामग्री: रहस्ततः। हरेः पादस्पृष्टजलं पीत्वा ययुर्निजस्थलीम् ॥८॥ सह नित्वाऽऽययुः पूजाकरणार्य तदन्तिकम् ॥१०७॥ सिद्धजना अद्रिवासा आगत्य योगवर्मभिः । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने सेवयित्वा बालकृष्ण ययुजं तु गहरम् ।।८९॥ शर्करापत्तनमण्डपे सायं सभायां श्रीहरिकृतोपडेशो हरे द्यौः स्वयं युवती भूत्वा सिषेवे ग्रुपति हरिम् । कृतकृत्या ययौ नै निवासं त्वम्बरे ततः ॥१०॥ पूजनं निश्युत्सवाः प्रातर्देवादिकृतरहःपूजनं चेत्यादि- निरूपणनामा द्वाचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४२ ॥ श्वेतद्वीपादिवासाश्च मुक्ता मुक्तानिकास्तथा । क्षीरवासा बद्रिकास्थाः सिषेविरे नरायणम् ॥११॥ श्रीनरनारायण उवाच- राधारमाया: सकलाः शक्तयः प्राणरक्षकम् । कान्तं सिषेविरे कान्ता दिव्यमूर्तय एव ताः ॥१२॥ महोत्सवम् । शृणु बद्रीप्रिये देवि श्रीकृष्णस्य नैकरूपधरः एकविंशतिके जन्मदिने कृष्णे तु कार्तिके ॥१॥ कृष्णोवलमाऽऽयों निशान्तरे। प्रातरेव हरि राज्य: नपयित्वा जनार्दनम्। जगहे त्वर्पितां सेवां नराणां योषितामपि ॥१३॥ सर्वकामप्रद निशान्ते स क्षणं निद्रां योगनिद्रां निजप्रियाम् । कान्तं कृष्णनारायणं प्रभुम् ॥२॥ चन्दनैर्गन्धसारैश्च महौषधिरसान्वितैः। बयाह घटिकामात्रं समुत्तस्थौ ततः प्रभुः ॥३॥ जलैस्तीर्थाहतैस्तैलमिश्रितैः कैसर रसः ॥३॥ अनादि श्रीकृष्णनारायणात्मक परात्परम् । उपसंप्रसुमृद्याऽभिषिञ्च्य मार्जनमाचरन् । दथ्यौ नै मूलरूपं समुत्थाय क्षणं प्रभुः ॥९॥ वस्त्रधारणभंगारभूषापुष्पाद्यधारयन् ॥४॥ तदावतारा: सर्वेऽपि सर्वावतारशक्तयः। मुकुटं कटके स्वर्णजाते हाराँश्च कानकान् । ईश्वराण्यश्च दिव्याऽदृश्यस्वरूपकैः ॥१६॥ रनमाणिक्यहीरकमौक्तिकस्फटिकान्वितान् जयन्तीपूजनलाभ रहस्तत्र प्रलेभिरे । अधारयन् हरेः कण्ठे तिलकं चन्द्रकं व्यधुः । मुक्ताः समाधिनिष्ठाश्च धामधामनिवासिनः ॥९७|| भाले कैसरचन्द्रं च नेत्रयोस्तथा ॥६॥ पार्षदा अपि कृष्णस्य पूजालाभं प्रपेदिरे। कर्णावतंसको रम्यौ कर्णपूरी न्यधारयन् । पार्षदान्यो गोपिकाच पूजासेवां प्रचक्रिरे ॥९८॥ रशनां कानकी कट्यां नूपुरे पादयोस्तथा ॥७॥ गजो गरुडः शेषश्च वानी वाहोत्तमास्तदा। प्रकोष्ठयोः शृङ्खले चाऽङ्गुल्यादावूमिकादिकम् । आगत्याऽदृश्यरूपैस्ते रहःपूजा व्यधुर्हरेः ॥९९॥ चूडामणिं कुण्डले ग्रेवेयकीयमालिकाः ॥८॥ बद्रिके त्वं मया साकं नरेण तनुना सह । कटके च मणीन् न्यधारयन् सुवर्णपादुके। महर्षिभिः रहःपूजालाम प्रासवती तदा ॥१००॥ कोट्यर्बुदान्जमूल्याधिमहामणीनधारयन् ॥९॥ एवं भीमकृष्णनारायणोर्जाष्टमिकाप्रगे। यप्रकाशस्तु सर्वत्र मध्यन्दिनभ्रमावहः। जयन्तीमिषमालाव्य दिव्या देवमपूजयन् ॥१०॥ पादहस्ततलयोश्वालक्तकादि न्यधारयन् ॥१०॥ लेभिरे प्रथमं लाभ चाऽप्रकाशं परात्मनः। सौवर्णचूर्णसंव्यासगात्राण्यपि प्रकारयन् । ततो ब्राह्ममुहूर्ताऽर्धविगमोऽभवदेव ह ॥१०२॥ सैन्धवाश्वनिमे स्वर्णासने श्रीस्वामिवलभम् ॥११॥ बबागार हरिलोकव्यवहारेण वै ततः। न्यषादयस्तदा राज्यः सिन्धुजानां तु भूभुबाम् । बजागरुडेहिनम्ब मिष्टवाद्यस्वरभवैः ॥१०॥ प्रथमं ता मंगलानि कृत्वा कृष्णमपूजन् ॥१२॥ उर्जकृष्णाष्टमीमातर्जयन्तीदेवता धृत्वोपदाः स्वर्णरुप्यमणिहारमयीः पुरः। भूत्वा कुमारिका दिव्या सर्वभूषाविभूषिता ॥१०४॥ न्यधुस्ते पादयोरि प्रचालित पयः ॥१३॥ आययौ दिव्यदेहेनाऽपजयच्छ्रीपति पतिम् । राश्य: पुष्पाक्षतादिवर्षितम् । महत्या न्यवसत् कृष्णे ततोऽखिलदिनं सती ॥१०५॥ दुःखहान्यखलीन् कृष्णशिरएमावतारयन् ॥१४॥ मुघा। आरात्रिकं व्यधू ·समुत्तमम् । वै न कतिष्यसन्तानः १२१ - प्रदक्षिणं दण्डवध क्षमा ययाचिरे दयाम् । 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा'। दिनेश्वरी भाणवाण्या रायहरेविचित्तताम् ॥१५॥ बायस्तत्राऽभवन् रुग्णास्तद्रोगान् स न्यवारयत् ॥३४॥ निवेद्याऽयाचत स्वास्थ्य सुखं च शाश्वतं ततः। बहीनां त्वनपत्यत्वं कृष्णस्तत् सन्न्यवारयत् । हरिस्तां समुवाचाऽपि स्वास्थ्यमद्यैव योभनम् ॥१६॥ अन्यासां क्लेशवत्वादि क्लेशाँस्तासां न्यवारयत् ॥३५॥ भविष्यत्येव मा चिन्तां कुरु राशि सुखं भवेत् । तथाऽन्यासां निर्धनत्वं दारिद्यं स न्यवारयत् । क्षणान्ते कोटिरायोऽपि रायहरि नृपं विह ॥१७॥ अन्यासा तु पतिप्राप्तिमत्त्वं स कृपयाऽकरोत् ॥३६॥ नीवा त्वायास्पति पूजां कर्तु मे स्वस्थमानसम् । सौभाग्यवत्वमन्यासां सम्पद्वत्त्वं भाणवाणी पुरो मेऽत्र समानय दिनेश्वरि ॥१८॥ श्रीकृष्णनारायणः सर्वसुखार्पणम् ॥३७॥ इत्युक्ता बद्रिके दिनेश्वरी राशी द्रुतं तदा । राशीनां पूजनकार्ये समातं प्रबास्त्रियः। भाणवाणी विचित्तां श्रीकृष्णनारायणान्तिके ॥१९॥ अपूजयन् हरिं सर्वा लक्षशः कोटिशः स्त्रियः ॥३८॥ दिनेश्वर्यानयत् कृष्णो भाणवाणी तु मस्तके । कोटिरूपधरः कृष्णनारायणो व्यजायत । पस्पर्श पाणिना मीनध्वजशूलधनुष्मता ॥२०॥ तचनारीपुर स्थित्वा कान्तः पूजामवालमत् ॥३९॥ तावत् सा स्वस्थितिमती पावनी शनयोगिनी। आशीर्वादाँस्ता अगृहन् शुभाशिषो ददौ हरिः । निरामया च निर्व्याधिः पण्डितेवाऽभवद् द्रुतम् ॥२१॥ सर्वासां हृदये कृष्णो दिव्यवासं सदा व्यधात् ॥४०॥ वैचित्यं विगतं तस्याः सुबुद्धात्वं समागतम् । एवं घटिकामात्र महाश्चर्यचमत्कृतिम् । पतिता पादयोः पादयोः कृष्णनारायणस्य सा ततः ॥२२॥ प्रदर्य ततस्तिरोभूयैकरूपतां ययौ॥४१॥ पूजां कृत्वा श्रीहरेश्वोपदा ददौ रमाजुषे । नारीवगें चाऽप्येका कृष्णयोगेऽवशिष्यते । आरात्रिकं विधायाऽपि कृष्णपादबलं पपी ॥२३॥ दयां कृत्वा तथा कृष्णः पूजां जग्राह सर्वधृक ॥४२॥ अर्थयामास मोक्षं सर्वपापविनाशनम् । अथ तृतिं गता नार्यों दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा प्रपूज्य तम् । बन्धनानां वासनानां मूलनाशं समार्थयत् ॥२४॥ प्राप्य प्रासादिकं भोज्यं फलं पुष्पं दलं जलम् ॥४३॥ द्यूतपापविनाशं व्यवायपापनाशनम् । स्नेहं नेत्रकटाक्षं च सौम्यहास्यं मनस्तथा । मुक्तिानिकास्थिति साऽपि प्रार्थयत् परमात्मतः ॥२५॥ कृतकृत्या अभवस्ता दिव्यमौतिकविग्रहाः ॥४४॥ तथाऽस्त्विति हरिः प्राह तावत् सा दिव्यतां गता। एवं हरिः प्राप्य पूजां नारीणां दिव्यभावनाम् । दिव्यदेहा देवतावद् दिव्यैश्वर्या बभूव ह ॥२६॥ दिव्यैश्वर्यंयुतां चापि तिरोभावं तिरोभावं गतोऽच्युतः ॥४॥ कृपालेशेन कृष्णस्य निर्वाणिकाऽभवत् सती । ततः सर्वाः स्थिरवृत्त्या श्रीकृष्णं विलुलोकिरे । जीवन्मुक्ताऽभवत्तूर्ण देहावरणवर्जिता ॥२७॥ परब्रह्म पुनः कश्चिन्नारायणं श्रियः पतिम् ।।४६॥ अहो कृपा हरेर्जाता यत्नशून्येऽपि विग्रहे । श्रीकृष्णं राधिकाकान्तं ललितास्वामिनं हरिम् । सयत्नानां तु वै सिद्धिः पूर्वभावं न संगता ॥२८॥ स्वामिनाथं तु माणिक्याः पद्मावत्याः पतिं तथा ॥४७॥ अथ तत्र महाश्चर्य वीक्ष्य कन्याः सहस्रशः। काश्चित्तु बद्रिकानाथ काश्चिच्छ्रीभूपति तथा । सौभाग्यवत्यो नार्यश्च सधवा विधवा अपि ॥२९॥ काश्चित्तु कमलानाथं प्रशं विलुलोकिरे ॥४८॥ बालिकाथापि वृद्धाच परमेश्वरम् । श्रीकुंकुमवापीनाथं तं विलुलोकिरे। माणवाणी दिव्यदेहां व्यधात् कृष्णेति मोहिताः ॥३०॥ एवं वीक्ष्य महानन्दं सर्वानन्दीश्च लेभिरे ॥४९॥ ताः सर्वा भावनायुक्ता यथाभावास्तथाऽभवन् । सैन्धव्यः श्रीहरि प्राप्य घामिन्यः संबभूविरे । दिव्यगुणा दिव्यदेहा दिव्यत्रियाः सुदेवताः ॥३१॥ वैष्णव्यः परमा बाताः पुण्यानां सरितो यथा ॥२०॥ दिव्यनेत्रा दिव्यभावा राधारमासमास्तदा। कृष्णनारायणस्वामिन्वल्लभाऽऽयेति ता अनादिश्रीकृष्णनारायणस्पर्शन योषितः॥३२॥ दध्युः भीपरमात्मानं चाऽन्तरस्थं बहिःस्थितम् ॥५१॥ ब्रह्मप्रिया अभवन्ध हरिप्रियाः सहस्रशः। एवं बद्रीप्रिये प्रातर्नारीपूजनमुत्तमम् । मन्त्रं ता बगः कृष्णमुखात् काणीमवेच्छया ॥३३॥ निवचं च ततो राजा कोटिरायः समाययौ ॥५२॥ १६ सा ततः जगुः।

·१२२ * श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता * बहुमिनुपशार्दूलै राजन्यै राजयोगिभिः । सायं समाऽभवद् रम्या लक्षाधिमानवाऽऽभिता। राज्यपाल राष्ट्रपालैः सैन्यपालैः सहाऽऽययौ ॥५३॥ स्वप्रकाशो हि भगवान्नुपादिदेश तत्र ह॥सा राजोपचारः सकलैः पूजयामास माधवम् । मानवे खलु लोकेऽत्र श्रेष्ठं मानं परेश्वरः । कोटिमूल्यमणिरत्नई मुकुटं कानकम् ॥१४॥ परमेशकृतमाना मानिता नेतरे क्वचित् ॥७३॥ कुण्डले रक्षखचिते कण्ठहारान् सुवर्णजान् । भीकृष्णश्रीपतिनारायणाऽनादिपुमुत्तमः कर्णपूरान् कटकॉश्चांगदान सुवर्णशृंखलाः ॥५५॥ विराजतेऽत्र भगवान् भवता मानकारकः ||४|| ऊर्मिका रशनां रतनद्धां हारान् सुवर्णजान् । भवद्भिर्मानितः कृष्णो भवन्तो मानितास्ततः। मणिमाला मणिकलिंग मणिमञ्जीरनूपुरान् ॥६॥ येषां मानं हरेरणे तेषां सर्वत्र मानिता ॥७॥ आर्पयबरये भाले कृत्वा चान्दनचन्द्रकम् । यद्हे भगवानास्ते सर्वे दिव्या हि ते मताः। सुगन्धमर्पयामास पुष्पहारान् सुमालिकाः ॥१७॥ गृहस्थोऽपि हरि नैजे गृहे यः स्थापयेत् सदा ॥७६॥ भूषाभंगारवस्त्राणि बहुमूल्यानि चार्पयत् । साधुरेव गृहस्थः स यगृहं माधवात्मकम् । स्वर्णपात्राणि रम्याणि स्वर्णहेतीन् सुसुन्दरान् ।।१८॥ नारी नारायणपूजाकरी साध्वी तु सा मता ॥७॥ सौवर्णखेलकाँश्चापि भीकृष्णाय तदाऽऽर्पयत् । राजाऽपि राजते यत्र श्रीकृष्णेन परात्मना । धूपदीपाऽक्षतवारिनैवेद्याऽऽरात्रिकादिभिः ॥५९॥ राजा साधुरेवाऽस्ति यद्गृहे श्रीनरायणः ||७८॥ अमूल्वरसमणिमिर्मतैः स्थालैः सुवर्णजैः। राशी निर्मानदासीव सेवते परमेश्वरम् । स्वर्णाम्योपकरणाद्यश्छत्रचामरवेत्रकैः ॥६॥ सा राशी सर्वदा साध्वी यतो नारायणश्रिता ॥७९॥ पूजयित्वा हरिकृष्णं तोषयामास भूपतिः। राष्ट्रीयास्तु प्रजा या याः सेवन्ते माधवीश्वरम् । तिलकं सुभगं भाले कृष्णस्य नृपमाचरत् ॥६१॥ सर्वाः साध्व्यो हि मन्तव्या यद्गृहे भगवानिति ||८०॥ नृपाश्चान्ये च राजन्याः कुमारा राजयोगिनः । धनवन्तो हरि ये तु सेवन्ते साघवोऽपि ते । राजसम्बन्धिनः श्रेष्ठिवर्या राज्याधिकारिणः ॥६॥ धनं नारायणो येषां ते सन्तः साधुभूषणाः ॥८॥ कस्तूरीकेसरगन्धसारकुंकुमकर्दमैः सन् वै नारायणस्तं ये चान्ते घरन्ति सर्वथा । पुष्पाऽक्षतजलवृन्दापत्रयवांकुरादिभिः ॥६३॥ तरन्ति तेन चान्याश्च तारयन्ति भवार्णवात् ॥८॥ प्रपूज्य माधवींकृष्णं नत्वा पीत्वा पदाऽमृतम् । सन्तस्ते त्वत्र संसारे साध्नुवन्ति पुमर्थकम् । आरात्रिकं व्यधुश्वाशीर्वादान् ददुः शुभावहान् ॥६४॥ व्यापारस्तु भवेद् येषां कृष्णार्थे साधवस्तु ते ॥८॥ कोटिरायस्तदा रायहरिं स्वस्थस्थिति गतम्। व्यवसायो भवेद् येषां कृष्णामा साधवोऽपि ते । प्रेरयत् परमेशस्य पूजार्थे तत्र सोत्सुकम् ॥६५॥ यतयो यनवन्तो ये हरौ ते सन्त इरिताः ॥८॥ निरामयो गतशाप: सर्वभानप्रबोधवान् । संन्यासिनो हरौ ये ते सन्तो मोक्षपरायणाः। श्रीकृष्णंवल्लभंचाऽऽयं पुपूज परमादरात् ॥६६॥ बने वासकराः कृष्णे मग्नास्ते साधवो मताः ||५|| सर्वप्रजाः कृष्णं जन्मजयन्तिकोत्सवे। योगं कृष्णे प्रयुखानाः साधवस्तेऽपि योगिनः । उत्सुकाः पूजयामासुरीशेश्वरेश्वरेश्वरम् ॥६७॥ तपः कृष्णपरं येषां तापसाः साधवस्तु ते॥८६॥ तदाऽनादिकृष्णनारायणदिव्यस्वरूपकम् व्रतं येषां परे कृष्णे साधवो ब्रतिनब ते। व्यद्योतताऽक्षरधामाभितं यद्वत् परात्परम् ॥६८॥ यश येषां हरौ कृष्णे साधवो यशिनल ते॥८॥ लोमशाद्या मुनयोऽपि महर्षयश्च देवताः। जीवनं श्रीहरौ येषां जीवन्मुक्ता हि साधवः । सिद्धाः सत्यः साधवश्वाऽऽनर्चुः श्रीबालकृष्णकम् ॥६९।। रागोऽर्पितो हरी कृष्णे वीतरागा हि साधवः ॥८॥ आशीर्वादान ददुश्वापि सूतमागधचारणाः। इन्द्रियाः कृताः कृष्णे साधकार साधवस्तु ते। बनदिनः कवयो भट्टा ववन्दिरे शुभाशयाः ॥७०॥ प्रवृत्ति परमेशे ये कुर्वन्ति साधबोधपि ते ॥८९ एवं मध्याहवेलान्तं जन्मजयन्तिकोत्सवः। ब्रह्म भीपरमात्मैव तत्र चरन्ति मुक्तये। समभवत्तदा बद्रि भोजनानि ततोऽभवन् ॥७॥ ये ते ब्रह्मचराः प्रोक्ता ब्रह्मचारिण एव ते ॥९० अथ - ·* विम्बसन्तानः १२३ परम् । । मननं श्रीहरेषेषां मुनयः साधवो हि ते। स्मृतार्थे सर्वथा कृष्णे युज्यात् साधुः स योजकः । भाष ज्ञानं हरेर्वेषाम् ऋषयः साधवस्तु ते ॥११॥ बाल्यं वा यौवनं वापि वार्धक्यं परमेश्वरे ॥११॥ दिव्यभावो हरौ येषां देवता अपि साधवः । नरत्वं प्रमदात्वं चार्पणीयं परमेश्वरे । कर्म सर्वे परे येषां परार्थाः साधवोऽपि ते ॥१२॥ त एते साधवः सन्ति साधनाच्छ्रीपते१दि ॥११॥ वृचयः सर्वथा कृष्णे येषां ते ध्यानिसाधवः । भूत्वा साधव एवात्र कृष्णं कृत्वा निजं पतिम् । समाधानं हरौ येषां समाधिस्था हि साधवः ।।९३॥ प्रयान्तु वै नरा नायों धामाऽक्षरं परं प्रभोः॥११२॥ कुटुम्ब यस्य कृष्णार्थ सन्तः कुटुम्बिनस्तु ते । अद्यजन्मजयन्त्यस्ति बनादिपरमात्मनः। संख्याः सर्वा हरौ येषां सांख्यास्ते साधवो मताः ॥१४॥ वर्धिता सा भवद्भिवं महोत्सवेन योजिता ॥११३।। अज्ञानात् प्रथम जन्म ततो शाने द्वितीयकम् । भवतां सिन्धुलोकानां करोत्वभ्युदयं दिवास्ते साधवो बोध्या मोक्षशानपरायणाः ॥५॥ परं निःश्रेयसं चापि कल्याणं परमं तथा ॥११४॥ देहातु प्रथम जन्म दीक्षया तु द्वितीयकम् । शाश्वतं च महानन्दं करोतु श्रीहरेः पदे । नारायणे दीक्षिता ये हिबास्ते साधवो मताः ॥१६॥ एनं त्वनादिनिधनं श्रीपति पुरुषोत्तमम् ॥११॥ संसारः प्रथमं जन्म मोक्षो जन्म द्वितीयकम् । सदा ध्यायन्तु हृदये सन्तो भवन्तु साधवः । मोक्षाविजाः साधवस्ते सर्वेषां तारका भुवि ॥९७॥ सर्वविधानि स्वर्गाणि भवन्तु भवतामिह ॥११६॥ मायायां साधनं त्वाद्यं ततः साधुषु साधनम् । अनादिश्रीकृष्णनारायणप्रसादतस्त्विह त एते त्यागिनः सन्तः सर्वमायाविवर्जिताः ॥२८॥ प्रसनो भगवानस्ति बालकृष्णः परः प्रभुः ॥१७॥ पतियोग प्रपत्रापि प्रपत्रा या नरायणम् । स्वस्ति वोऽस्तु कुशलं वो महास्वर्ग सदाऽस्तु वः । सा पत्नी स्त्री भवेत् साध्वी नारायणी सतीश्वरी ॥९९॥ महावंशादिविस्तारो वैष्णवोऽस्तु सदा तु वः ॥११८॥ उदासीना गृहे या तु नारायणे तु या स्थिता । भवतां च गृहे क्षेत्रे साधुवासोऽस्तु मोक्षदः । साधुसेवापरा साध्वी भवेत् सा ब्रह्मचारिणी ॥१०॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणवासो भवत्सु च ॥११९॥ आत्मसाधनसञ्चारा मोक्षसाधनतत्पराः। इत्याशीर्वचनान्युक्त्वा प्रस्वप्रकाशः ईश्वरः। सक्रियास्ते साधवो वै कृष्णकर्मपरायणाः ॥१०॥ उपारराम युगपजयनादास्ततोऽभवन् ॥१२०॥ कृष्णे शौचं सदा येषां शुचयः साधवस्तु ते । जयत्वनादिभगवान् बालकृष्णो जयविह। कीर्तनं सर्वदा कृष्णे स्वाध्यायसाधवस्तु ते ॥१०॥ सर्वान्तर्गतिः कृष्णनारायणो जयविह ॥१२॥ हरेः पुरो भवेद् यस्याऽऽसनं साधुः सदासनः। इत्येवं जयनादैश्व तूर्यनादैः सुरादिभिः। प्राणे प्राणे हरिय॑स्य साधुः प्राणासनः स हि ॥१०३॥ कृताभिवादनादेव सभा समाप्तिमागमत् ॥१२॥ हरिययौ निजावासं ययुः सर्वे निबालयान् । यस्य साधुराहारनामवान् । शान्तिहरौ भवेद् यस्य शान्तः साधुः स वै मतः ॥१०४॥ कोटिरायो रायहरिं नत्वा कृष्णाळयं ययौ ॥१२३॥ योगिना भीहरौ कृष्णे भवितव्यं तु देहिना । उवाच परमात्मानं यदर्थे भगवानिह। जानीयं करमाचं सम्पन्न क्षमा कार्याऽपराधिषु ॥१०॥ आहूतः सर्वमेवात्र नृपमोक्षणम् ॥१४॥ न कष्टं सम्प्रदातव्यं कस्यचिदपि कर्मणा । शापमोक्षोऽत्र सञ्जातः परो मोक्षोऽपि वर्तते । मनसा बामि देहेन वचसापि कदाचन ॥१०६॥ करे गतो भगवतो वीक्षणेन हि देहिनाम् ॥१२॥ सत्यं सम्पानीयं च स्तैन्यं त्याज्यं तु योगिना । अथ कृष्णाशया राज्यं सिन्धुदेशप्रदेशनम् । सन्तोष सर्वथा रक्ष्यो भाव्यं पाषाणकल्पिना ।।१०७॥ अर्धमधं चक्रतुस्तौ हायौदर्य च शार्करम् ॥१२६॥ खादख सर्वथा ग्राह्यो योगिना परमात्मनि । कृष्णनारायणं ध्यात्वा लेभाते शाश्वतं सुखम् । रतिः प्रीविहरी देया योगिना ब्रह्मचारिणा ॥१०८॥ रात्री भोजनपानादि कृत्वा कृष्णनरायः ॥१२७॥ आचारोऽपि हरौ पाल्यः साधुना कृष्णयोगिना । विश्रान्ति परमां लेभे सिषेविरे चनाख तम् । भवाय मीहरौ कुच्छ्रिोतः मधुः स योगिराट् ॥१०९॥ बद्रिके श्रीहरिनिद्रामवाप दिव्यविवाह हाम् ॥१.२८॥ आहारे भगवान् ·१२४ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता प्रपूज्याऽरात्रिक एवं सिविं परां दिव्यां ददौ तेभ्यो हरिः स्वयम् । तिलक चन्द्र भाले कुंकुमाऽक्षतकर्दमः। हरे कृपा सतां यद्वा मोक्षदा सर्वशान्तिदा ॥१२९॥ केसरैः कस्तूरिकैश्च सुगन्धिसारसद्वैः ॥१३॥ लक्ष्मीनारायणसंहिता तु साध्वी हि मोक्षदा । पुष्पदीपप्रदानकैः। सर्वसिदिमयी विद्या परब्रह्मप्रसञ्जिनी ॥१३०॥ आशीभिर्वर्धयामासुः प्रशं माधवीपतिम् ॥१४॥ लक्ष्मीनारायणं कृष्णं विकुण्ठापरमेश्वरम् । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने उपदाभिर्विविधाभिस्तोषणं तस्य संव्यधुः ॥१५॥ जन्मजयन्त्युत्सवे नारीणां नराणां पूजाग्रहणंभाणवाणी- रायहयोनिरामयताकरणं, सभा, साधुत्वविवे- दिव्यशाना देववर्या आश्चर्य परमं ययुः। चनं विश्रान्तिश्चेत्यादिनिरूपणनामा सिन्धुतीरे हरिस्त्वास्ते तथाऽऽस्तेऽश्वसरस्तटे ॥१६॥ त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४३ ॥ निजजन्मजयन्त्या उत्सवाथै कृपया द्विधा। ब्रह्मा नीराजनं चक्रे लोकपाला: प्रचक्रिरे ॥१७॥ श्रीबद्रीप्रियादेवी उवाच- विप्रा मन्त्रैर्द्रव्यवयः पूनां चक्रुः परात्मनः। एवं नरनारायणप्रभो। उत्सवोऽश्वसरस्तटे ॥१८॥ प्रातमहालात कुंकुमवापिकाक्षेत्रे जन्मजयन्तिकोत्सवः ॥१॥ मोबनान्यभववापि बालकृष्णभगवतो सायं सभाऽभवच्छुभा। लोमशो दिव्यरूपेण सभाकार्य तदा व्यधात् ॥१९॥ कीहशोऽप्यभवत् द्वितीयरूपयोगिनः। उपादिदेश सौराष्ट्रीयप्रजाजनान् । बहुधा संक्षेपाच्छ्रोतुमिच्छामि कथां श्रीपरमात्मनः ॥२॥ उत्सवे चागतॉल्लोकान् सर्वभूमिनिवासिनः ॥२०॥ श्रीनरनारायण उवाच- लोककल्याणकर्ताऽयं भगवान् पुरुषोत्तमः। एकधा बहुधा चास्ते सर्वश्रेयःकृपावशः ॥२१॥ देवि दिव्यरूपो हरिस्तदा । सिन्धुदेशे वर्ततेऽद्य सौराष्ट्रे चात्र वर्तते । कुंकुमवापिकाक्षेत्रे बहुरूपाण्यधारयत् ॥ ३॥ अक्षरे परमे धाम्नि वर्तते हृदयेषु नः ॥२२॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणरूपः स्वयंप्रभुः। क्षीराख्ये सागरे चास्ते श्वेतद्वीपेऽपि वर्तते । लोमशोऽप्यभवत् सर्वमहर्षिरूपॉस्तथा ॥ ४॥ भीवदर्याश्रमे चास्ते क्षेत्रे च पौरुषोत्तमे ॥२३॥ स्वयंप्रकाशस्वरूपश्च दासदासीस्वरूपवान् । मूलद्वारवतीपूर्यो तथा मेरौ विराजते। भक्तभक्तानिकारूपधरः कृष्णस्तदाऽभवत् ॥५॥ भूगोगहे स एवास्ते धर्मदेवगृहेऽपि च ॥२४॥ ये ये सिन्धुं गतास्तेषां मूर्तिधृग् वेषधृक् प्रभुः । वही सूर्य तथा चन्द्र सत्यलोके सर्वचिह्नोपकरणधृक्प्रमुख तदाऽभवत् ॥ ६॥ वैकुण्ठे श्रीपुरे चास्तेऽध्याकृते चामृते पदे ॥२५॥ विश्वकर्मा समाहूतो नारायणेन तत्र च। गोलोके स हरिबास्ते तथाऽक्षरे परे पदे । ब्रमा विष्णुमहेशव महेन्द्रवरुणादयः ॥ ७॥ सर्वधामसु सर्वेशः स एवास्ते हरिः स्वयम् ॥२६॥ सिद्धा महर्षयो मुक्ता मुक्तानिकास्तयेश्वराः। हरेर्जन्मोत्सवबाधकविंशतिगुणात्मकः देवा देव्यश्च भूदेवाश्चैकविंशतिकोत्सवे ॥ ८॥ सर्वलोकेषु सर्वत्र महीयते स्थले स्थले ॥२७॥ आययुः भीहरेः प्रगे तदा। तत्र तत्रान्यरूपेण वर्तते भगवानयम् । अष्टम्यां कार्तिकेकृष्णे विप्राथापि समाययुः ॥ ९॥ भक्तिवथो हि भगवान् भवतामेति भक्तताम् ॥२८॥ सुराः सुराण्यो देवाच लोकपालाः समाययुः। विगुणो निर्गुणो वापि भक्तः प्रियः परात्मनः । सौराष्ट्रवासिनश्चान्ये क्षितिद्वीपनिवासिनः ॥१०॥ दुराचारो अनाचारो भक्तः प्रियः परात्मनः ॥२९॥ जन्मजयन्तिकामहोत्सव कर्वे समाययुः। अशः सुशव विशो वा भक्तः प्रियः परात्मनः । तदा ब्रमप्रियाः सर्वा हरिप्रियाच देवताः ॥११॥ निर्मलो वा विमलो वा भक्तः प्रियः परात्मनः ॥३०॥ शृंगारं श्रीपतिकृष्णस्वामिनः संव्यधुर्मुदा। नारी घण्टो नरो वापि भक्तः प्रियः परात्मनः । अभिषेकोचरं वेषं भूषायोमा प्रचक्रिरे ॥१२॥ देवो दैत्यो राक्षसो वा नागो वा चञ्चुमानपि ॥३१॥ शृणु बद्रीप्रिये विराजते। पूजाकरणाथै ·कतिष्यसन्तानः १२५ सखुरो वा सपुच्छो वा भक्तः प्रियः परात्मनः । वैतृष्ण्ये वर्तमानोऽपि कृष्णलीलापरो न चेत् । अपि मायामयो देही मायायोगपरायणः ॥३२॥ कृष्णमक्तिविहीनभेत् कृष्णो नात्र प्रसीदति ॥१॥ चेत् स भक्तोऽनन्यभक्तः स प्रियः परमात्मनः । आकाशे क्रीडते यब सूक्मानर्थान् समृच्छति । कृष्णस्य साधनात् साधुः प्रियः श्रीपरमात्मनः ॥३३॥ सर्वरुतशतां याति भक्ति चेन करोति सः॥५२॥ प्रदथाऽलोलुपश्चापि तथाऽऽत्मवानदाम्भिकः । तस्मिन् शुष्के जने कृष्णः कदापि न प्रसीदति । सम्यग्विनीतः सरल प्रिय आचार्य ईशितुः ॥३४॥ तेजोरूपाणि सर्वाणि यस्तु यद्यपि पश्यति ॥२३॥ दयावतां भजनेषु स्थितानां सुतपस्विनाम् । देवबिम्बान्यनेकानि विमानान्यपि पश्यति । मयि न्यासवां स्नेहवतां च वशगात्मनाम् ॥३५॥ पश्यति ब्रह्मविविन्द्रयमामिवरुणेश्वरान् ।।१४।। विरक्तानां शनिजां च दान्तानां दानिनां तथा । ग्रहनक्षत्रताराश्च पातालभुवनान्यपि । सत्यस्थानामलुब्धानां ब्रह्मात्मभावदर्शिनाम् ॥३६॥ यद्यात्मानं परात्मानं स्नेहभक्त्या न पश्यति ॥५।। कृष्णभक्त्यविरुदानां प्रसीदति परेश्वरः। आत्मविद्याविहीनभेत् कृष्णसेवोजितस्तथा। यस्यालस्यं न वै भको प्रमादो नास्ति सर्वथा ॥३७॥ सत्त्वप्रसादहीनश्च कृष्णकृपामृतोज्झितः ।।६।। श्रद्धा च वर्तते कृष्णे तस्मिन् कृष्णः प्रसीदति । साधुसेवाविहीनश्चेत् तस्य सर्व निरर्थकम् । दौर्मनस्य च नास्तिक्यं यस्मिन्नेवाऽस्ति सर्वथा ॥३८॥ अशाश्वतं कालभोज्यं तस्याऽन्ते वै निरर्थकम् ॥१७॥ स्वार्थबुद्धिर्न यस्याऽस्ति भक्तौ मानं न विद्यते । अनैश्चर्य तथाऽज्ञानं अधर्मों इत्यमी। संशयो यस्य नैवाऽस्ति तस्मिन् कृष्णः प्रसीदति ॥३९॥ यत्र स्युः सोऽपि भक्तश्चेत् तस्मिन् कृष्णः प्रसीदति ॥५८|| उत्साहसहिते नित्यं संस्मर्तरि परात्मनः। भक्त्या तुष्यति सर्वेशो भक्तिहीने न तुष्यति । सेवापरायणे भक्त दासे कृष्णः प्रसीदति ॥४०॥ साधुसेवापरे कृष्णो विशेषण प्रतुष्यति ॥९॥ सर्वश्रवे सर्वदर्शिन्यर्थबोधयुतेऽनिशम् । साध्वीसेवापरायां तु नार्यो नारायणः सदा! सर्वस्पर्शविदि भक्तियुते कृष्णा प्रसीदति ॥४६॥ सन्तुष्टो भवति प्रभाकृष्णो दयालुरच्युतः ॥६०॥ सर्वास्वादवति दिव्यगन्धमात्रादिसंविदि । पैशाचं बन्धन कामो राक्षसं बन्धनं स्त्रियः। सैश्चर्येऽनावरणान्ये भक्ते कृष्णः प्रसीदति ॥४२॥ याक्षं तु बन्धनं द्रव्यं तत्यागे तुष्यति प्रभुः ॥६१|| बलवासेऽनलवासे भूवासे गहरस्थिते । गान्धर्व बन्धनं नाट्यं माहेन्द्र मन्दिराणि वै । अप्याकाशनिवासेऽपि भक्के कृष्णा प्रसीदति ॥४३॥ सौम्यं तु बन्धनं कीर्तिस्तच्यागे तुष्यति प्रमुः ॥६॥ मेषधारेऽद्रिधारे स्वर्गधारे धराधरे। सौरं तु बन्धनं सचा प्राजापत्यं तु वंशजाः । अपि भक्तिधरे कृष्णः प्रसीदत्येव नान्यथा ॥४४॥ वैध बन्धनं विष्ण्यं तत्यागे तुष्यति प्रभुः ॥६॥ देहादमिविनिर्माणशक्ते तापभयोज्झिते। पतिस्तु बन्धनं रौद्रं सम्पदो वैष्णवं तु तत् । दाहवारणशक्तेऽपि भक्ते कृष्णः प्रसीदति ॥४५॥ वासना बन्धनं याम्यं तत्यागे तुष्यति प्रभुः ॥६४॥ बलमध्येऽनलरक्षाकरेऽनले जलग्रहे। दानव बन्धनं लोभो तृष्णा दैतेयबन्धनम् । मस्मीभूतेऽपि निर्माणे शक्के भक्त प्रसीदति ॥४६॥ विषया बन्धनं सार्पे तत्यागे तुष्यति प्रभुः ॥६५॥ परकायप्रवेशादौ शक्त पर्वतधारणे । आग्नेयं बन्धनं वैरं देषो नैर्ऋतमुच्यते । पाणिन्यां वायुरोधे च शक्ते भक्त प्रसीदति ॥४७॥ बन्धनं नारकं शैक्नं यौनं गर्भ तु बन्धनम् ॥६६॥ अंगुल्यनिघातेन भूकम्पे शक्तिशालिनि । प्रतिष्ठा बन्धनं दौर्गे गौरव तत्तु रौरवम् । सहसरूपधारेऽपि भक्त कृष्णः प्रसीदति ॥४८॥ गावे तु बन्धनं भौतं तत्त्यागे तुष्यति प्रभुः ॥६७॥ आकाशगमने शके सर्वशब्दावगाहने । विच्छिद्य शिथिलीकृत्य जीर्णीकृत्य विनाश्य च । ययाकामोपलम्भे शके भके प्रसीदति ॥४९॥ बन्धनानि विनिर्बन्धो यस्तस्मिंस्तुष्यति प्रभुः ॥६८|| छेदने ताउने बन्धे संसारपरिवर्तने । पुण्यं तु बन्धनं पार्षे सामर्थ्य तत्तु दैवतम् । मृत्योर्जये प्रत्येऽपि यक्के मके प्रसीदति ॥५०॥ ब्रामं सत्त्वोत्कर्षरूपं तत्यागे तुष्यति प्रभुः ॥६९॥ च

·१२६
* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता *
स
स्वाहा।
निर्गुणं बन्धनं
काणे
भक्तिनिर्वाणबन्धनम् ।
क्षमापनीयो भगवान् सम्माने लौकिके कृते ।
बन्धनं सत् साधुसेवा तद्महे तुष्यति प्रभुः ॥७०॥ इत्युक्त्वा लोमशः सायं समान्तं प्राकरोत् तदा ॥८॥
वर्मणा मनसा द्रव्यैः सेवनीया हि साधवः । भुक्त्वा पीत्वा च हर्याशां नीत्वा ययुनिजालयान् ।
साध्व्यः सर्वार्पणैः सेव्या मोक्षदा हि प्रसादिताः ॥७॥ रात्री सम्मानिताः सम्यग् भोजिताः पूजिता अपि ॥९॥
हरिः सत्सु च साध्वीषु वर्तते
च साध्वीषु वर्तते मूर्तिमानपि ।
सेविता निद्रिता महीमानाः प्रातर्ययुस्ततः।
सर्वकामप्रपूरो नः सेवनीयः
तगतः॥७२॥
प्रशंसन्तो हरेर्नाम
लोमशस्योपदेशनम् ॥११॥
'ओनमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने
श्रीमद्गोपालकृष्णं च कम्भराभी च
मातरम् ।
जपनीयः सटा चैवं मन्त्रात्मा परमेश्वरः ॥७३॥ कुंकुमवापिकाक्षेत्रं तथा चाश्वसरोवरम् ।।९२॥
हृदये रक्षणीयोऽयं सर्वकामफलप्रदः।
प्रशंसन्तो हरिं स्वर्गादिकं ययुः सुरेश्वराः ।
मोक्षाऽमृतमहानन्दप्रदाता
कृष्णयोगकृत् ॥७॥ इत्येवं
बद्रिके तत्र जन्मजयन्तिकोत्सवः ॥१३॥
द्वितीयेन स्वरूपेण
कृष्णः स्वामी ममादस्तीति स्मर्तव्यः सर्वदा हरिः।
श्रीकृष्णपरमात्मना।
सर्ववाछितदाताऽयं साक्षाद् भवति सर्वथा ॥७॥ कृतो मनोहरः श्रेष्ठो लोमशेन महर्षिणा ॥१४॥
ब्रह्माद्या देवतास्तूणे सायं
दान देयं हरये वै व्रतं कार्य हरेः कृते ।
विमानतस्ततः।
तपस्तप्यं तु कृष्णार्थ योगः साध्यो हरेः कृते ॥७॥ सौराष्ट्र सम्परित्यज्याऽऽययुः सिन्धुपदेशकान् ॥१५॥
यत्राऽनादिकृष्णनारायणश्चास्ते तु
शार्करे।
मखः कार्यस्ख कृष्णार्थ तीर्थ कार्य हरेः कृते ।
नगरे सिन्धुजे देशे यत्रास्ते लोमशो मुनिः ॥१६॥
नपः कार्यस्तु कृष्णार्थ स्नेहः कार्यों हरेः कृते ॥७७॥
स्वप्रकाशोऽपि यत्रास्ते संहितावाचको मुनिः।
सत्कर्माणि समस्तानि कर्तव्यानि हरेः कृते ।
यत्र
आत्मसंशोधनं कार्य श्रीकृष्णार्थे सदा शुभम् ।।७८॥
लक्ष्मीशसंहितापारायणं भवत्यपि ॥९॥
यत्र यशो वर्तते च ऋषयः सन्ति संहिताः।
दिव्यभावो ग्रहीतव्यो मोक्षार्थ हरिमन्दिरे।
सेवा सतां स्वात्मवत्तु
कर्तव्या कृष्णतुष्टये ॥७९॥
तत्राऽऽगत्य हरि नेमुः पुपूजः भुतिवल्लभम् ॥९॥
जयशब्दान् प्रचक्रुश्च
जयन्तीमह
आक्षरं परम
आचारन् ।
क्षेत्र
विमुक्तये ।
सेवनीयं
उपदाच न्यधुः कृष्णपादयोः
सेव्याऽनादिकृष्णस्य
कुंकुमवापिका
लब्धये ॥८॥
पुनरित्यपि ॥९॥
आरात्रिकं व्यधू रात्रौ सेवां चक्रुः सुखप्रदाम् ।
रक्तं तु कुंकुमक्षेत्र श्वेत चाश्वसरोवरम् ।
रात्रि निन्युर्मानितास्ते भोजिताः स्वागतादिमिः ॥१०॥
कृष्णक्षेत्रमनादिश्रीकृष्णनारायणो
हरिः ॥८॥
तोषिताः श्रीकृष्णनारायणेन
सर्वदेवताः।
त्रयं सेव्वं सदा भक्त्या प्रीत्या सत्वेन श्रद्धया ।
प्रातर्गन्तुं प्रसन्नाः संग्रहाऽऽज्ञां परमात्मनः ॥१०॥
प्रीतिवें कौकुमं क्षेत्रं सत्त्वं त्वश्वसरोवरम् ॥८२॥
आशीर्वादानृपादींच प्रयुज्य प्रययुर्दिवम् ।
श्रद्धा कृष्णमयो बंध्या त्र्यात्मकं मोक्षसाधनम् ।
प्रातः श्रीकृष्णभगवान् स्नानविधि समाचरन् ॥१०२॥
प्रीतिः कृष्णे सदासक्तिः सत्वं कृष्णे निजस्थितिः ॥८३।।
उत्सवा गीतया कीर्तनानि वाद्यनिनादनम् ।
भद्धा कृष्णेऽर्पणं नैर्ज च्यात्मकं मोक्षसाधनम् ।
भाटचारणबन्दीनां
स्तुतया परितोऽभवन् ॥१०॥
रक्तता कुंकुम कृष्णे श्वेतता च रसो हरौ ॥८४॥ इत्येवं बद्रिके सर्वे
कृष्णनारायणात्मकम् ।
कृष्णता कर्षणं कृष्णे च्यात्मकं मोक्षसाधनम् ।
आक्षरं तु यथा क्षेत्र सैन्धवं तथाऽभवत् ॥१४॥
मयि क्षेत्र हरी रक्को मयि सारे इतो हरिः ॥८५॥
मयि कृष्यां
कृष्यां हरिर्वप्तस्ततोऽहं हरिरेव हि।
इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे विषयमाने
तादाम्यं हरिणा साकं हर्यात्माऽहं समभुवे ॥८६॥ कुंकुमवापिकाक्षेत्रेऽपि द्वितीयरूपेणेकविंशतितमाम
कृष्णनारायणस्वामिसर्वानन्दभूतप्रभुम्
जयन्तीदिनोत्सवे श्रीकृष्णनारायणस्योपस्थितिमेम-
एवं नारायणे कृष्णे कर्तव्यो योग उत्तमः ॥८७॥ शस्योपदेशो देवादीनां महोत्सवविनिवर्तन-
भवपारेऽतिसंवारतारके
परमेश्वरे ।
मित्यादिनिरूपणनामा चतुला
स्वस्ति वोऽस्तु खागतं वो विदायं वो भवत्वापि ॥८८॥
रियोऽध्यायः॥४४॥

·*तिज्यसन्तामः १२७ परम् । श्वेतरूपं धरन् मानसः। श्रीबद्रीषियोवाच- नारायणसरस्तीरेऽवातरत् विमानतः। सस्नौ कृत्वा परं तीर्थे पावनं परमेश्वरः ॥१९॥ भगवन् करुणासिन्धो सिन्धुदेशे तता तीर्थतीरे निषसाद यावत्तावत्तु शंकरः। किंकि चकार भगवान् वद मे सर्वमञ्जसा ॥१॥ माययौ पार्वतीयुक्तो भ्रमन् कच्छे तु पश्चिमात् ॥२०॥ श्रीनरनारायण उवाच- शिष्यैश्चतुर्भिः सह मातरुत्थाय भगवान् नवम्यां स्नानमाचरत् । सनन्देन नन्दनेन विश्वनन्दनकेन च ॥२१॥ वेषं भूषाथ शृंगारं योग्यं सर्वे दधार ह॥२॥ उपनन्देन सहितः सद्योजाताऽमिघो हरः। तदा तूर्याण्यवाद्यन्त स्त्रीणां च गौतयोऽभवन् । अनादिश्रीकृष्णनारायणश्रीपुरुषोत्तमम् ॥२२॥ स्तावकानां गिरश्वाप्यभूयन्त मङ्गलोदिताः ॥३॥ पुपूज दण्डवत्तत्र प्रणनाम मुहुर्मुहुः। वैदिकानां मन्त्रघोषा अभवन् मण्डपान्तिके। तुष्टाव परमात्मानं मोक्षदं लोकरक्षकम् ॥२३॥ यन्त्रशब्दा अभवश्व कृष्णप्रबोधसूचकाः ॥ ४॥ नारायणहरे कृष्ण पावितं श्रीसरोबरम् । भाषयो मुनयः सन्तः पूजार्थ तत्र चाययुः । तव नाम्ना परां ख्याति यथा गच्छेत् तथा कुरु ॥२४॥ अपूजयन् परमेशं यथालन्धोपचारकैः ॥५॥ हरिर्जगाद विश्वेशं शंभो नारायणं सरः। अथ मायों रावपल्या पूनार्थ तत्र चाययुः । भीसरधेति यत् पूर्व नारायणसरोऽधुना ॥२५॥ भावयन् हरिकृष्णं मूर्ति तां हृदये न्यधुः ॥ ६ ॥ ख्याति यास्यति चैतदै पूजनार्थ पुरोर्वश्या राबादयस्तत्र तु पावितम् । समाययुः। ऊर्वशीतीर्थमेतच चटकातीर्थमित्यपि ॥२६॥ बहुमूल्योपचारस्तं प्रापूजयन् महीश्वराः॥७॥ श्रीतीर्थ च तथा सद्योजाततीय प्रमुक्तिदम् । नामें नरास्तत्राऽऽययुर्विप्राश्च देवताः। भविष्यति न बनार्थ नारायणमहातीर्थ संशयः ॥२७॥ विधानतः ॥८॥ भगवन्तमपूजयन् सर्वलोका हरि वासोऽत्र ते महादेवसद्योजात भवविति। पूजयित्वा कृतार्थिनोऽभवन् । नाम्ना ततः प्रावर्तत सद्योजातमहातीर्थ तव भविष्यति ॥२८॥ दुग्धपानं च भोजनादिकम् ॥ ९ ॥ ताम्बूलार्पणमेवाऽन्ते विदायं च कालान्तरे च ते नामान्यपराणि शुभानि वै। कोटिरायो रायहरिः प्राघुर्णिकेम्य भविष्यन्तीति तीर्थे तत् कोटीश्वरं भविष्यति ॥२९॥ आदरात् ॥१०॥ पारितोषिकमुत्कृष्ट पृथग ददतुरुत्सुकौ। इत्युक्त्वा भगवान् शंभुं निवासाय सरस्तटे । महीमाना यबु चान् देशान् विमानकैस्ततः ॥१०॥ आशं चकार तत्रैव शंभुर्वास सदाऽकरोत् ॥३०॥ संहिताया वाचनार्थ कृष्ण आदिश्य सेवकम् । तावत्तत्र समायाता दिव्या गौः श्वेतलोहिता। स्वप्रकाशं च सहसाऽऽरात्रिक संविधाय च ॥१२॥ चतुःशृंगी चतुर्वक्त्रा चतुष्पादा चतुर्मुखी ॥३॥ लक्ष्मीनारायणसंहितायाः कृत्वा च चतुर्नेत्रा चतुर्दष्ट्रा चतु:स्तनी। सजोऽभवनिजं क्षेत्र गन्तुं भीकुंकुमाक्षरम् ॥१३॥ ननाम पादयोस्तुणे व्योम्ना चागत्य वै पुरः ॥३२॥ तावत्तत्र समायातो कच्छपदेशनः। कृष्णनारायणपादतले लिलेह जिहया। नाम्ना माधवरायेति प्रार्थयत् परमेश्वरम् ॥१४॥ हरिवारि ददौ तस्यै जिहायां सा पपी द्रुतम् ॥३३॥ नारायणसरस्तीरं पावयितुं कुमारी साऽभवत्तत्र विश्वरूपा सरस्वती। मुबंगनगरं पावयितुं चार्थयदीश्वरम् ॥१५॥ तुष्टाव परमात्मानं भीपतिवल्लभंनिजम् ॥३४॥ तथा महर्षयो नारायणसरोनिवासिनः। नमोऽनादिकृष्णकान्त रमाकान्त च ते नमः। धर्ममोक्षायनायाब प्रार्थयन् परमेश्वरम् ॥१६॥ नमः भीमाणिकीकान्त लक्ष्मीकान्त च ते नमः ॥३५॥ हरिस्तयाऽस्थिति प्राह प्रस्थितस्तैः समं तदा । नमः सरस्वतीकान्त राधाकान्त च ते नमः। सर्वेः प्रस्थापितः सिन्नुमद्भिः सिन्धुभदिः स्वीयसजनैः ॥१७॥ स्वीयसजनैः ॥१७॥ सुखदाभीकान्त पावतीकान्त च ते नमः ॥३६॥ स्वकीयेन विमानेन विदायमानमानितः। अहं शक्तिर्मवान् शक्तः कृष्णाऽहं कृष्ण ते नमः। वर्णमाययौ कच्छभूतलम् ॥१८॥ अहं भगवती भार्या भगवाँस्त्वं पतिः प्रभुः ॥३७॥ ततोऽभवत् । पूजनम् । चतुर्हस्ता अम्बरेण यथा

·१२८
* श्रीलक्ष्मीनारायणहिता के
पुरुषः स्वर्णवर्णः
परममद्भुतम् ॥६॥
वै
तपस्ततुं समायाता गोलोकातु तवाऽऽशया । तुष्टाव
स्वागतं प्रातः श्रीपतिंकृष्णकेशवम् ।
पावनीं मां समाशाप्य स्थापयाऽत्र सरस्तटे ॥३८॥ हरिकृष्ण हरिविष्णो कृष्णनारायणप्रभो ॥७॥
तीर्थ त्वत्र हरे कृष्ण मनाम्नाऽपि विधेहि च । सर्वस्वामिन् सर्वधामिन् सर्वशक्तिप्रदायक।
तथाऽस्त्विति हरिः प्राह बद्रिके तां सरस्वतीम् ॥३९॥ सर्वरक्षाविधातस्त्वं नारायणोऽत्र चागतः॥२८॥
अस्थापयत्
सरस्तीरे महाधेनुं सरस्वतीम् । कल्याणार्थे तु लोकानां तीर्यानां पावनाय च ।
नारायणसरस्तीरे
तीर्थ सारस्वतं शुभम् ॥४०॥ नारायणे सरस्यत्र शंभुर्विष्णुः सरस्वती ॥५९॥
पावनं सर्वलोकानामभवत् स्नानमात्रतः।
यथा वासं व्यधुस्तद्वद् वासं मे रोचतेऽपि च ।
शानदं चात्मबोधादिप्रदं ब्रह्मावबोधदम् ॥४१॥ आशापय प्रतिष्ठां मे कुर्वत्र भगवमिह ॥६०॥
तस्या नामानि भगवॉश्चकार पावनान्यपि। तथाऽस्त्वेवं हरिः प्राह बद्रिके परमेष्ठिनम् ।
गोपी माया च विद्या च कृष्णा हैमवती सती ॥४२॥ ब्रह्मा तत्र पलाशे तु द्रुमे वासं तदाऽकरोत् ॥६१॥
प्रधाना श्री प्रकृतिश्च विश्वमाता
नरायणी। रक्तवस्त्रोऽभवद् वृक्षो रक्तपुष्पावशोभितः।
महेश्वरी वेतरता दादशेति शुमानि वै॥४३॥ पावनः सर्वलोकानां
यज्ञानामुपकारकृत् ॥६२॥
एवं नामानि सम्प्राप्य तीरे साऽपि तिरोऽभवत् ।
एवं देवा अवसन् वै लोककल्याणकारिणः ।
तावत्तत्रापि
समाययौ ॥४४॥ बद्रिके
ततस्तत्राचर्य
सहस्रशीर्षा विश्वात्मा सहस्ताक्षः सहसपात् ।
अभवद तत् दिव्यरूपं समाकर्णय शोभनम् ।
सहस्रबाहुः
सर्वशः सर्वदेवमयः प्रभुः॥४॥ शबलाश्वाश्चहर्यश्वाः पुत्रा वेधसः पुरा ॥६४॥
सकौस्तुभः शंखचक्रगदापनादिहेतिमान् । नारदस्योपदेशेन वैराग्यं समुपाश्रिताः।
तुष्टाव दण्डवत् कृत्वाऽनादिकृष्णनरायणम् ॥४६॥
सप्तदशसहस्त्राणि तपोऽथ तत्र ये स्थिताः॥६५॥
नमोऽनन्तस्वरूपाय
सर्वकारणचारिणे । सर्वे नारायणकृष्णं प्राप्य तत्र पुरोऽभवन् ।
परेशाय
परकृष्णस्वरूपाय च ते नमः ॥४७॥ तापसा जटिलाः
शुष्काः करमालाविराजिनः ॥६६॥
परब्रह्मणे
कृष्णाय
परमेशाय ते नमः। कृष्णनारायणस्वामिनारायणनपान्विताः
वासुदेवेश कृष्णेश नारायणेश ते नमः ॥४८॥ प्रसन्नमानसा
दिव्यतेजःपरिधिशोभनाः ॥७॥
ब्रह्मेशसर्वमुक्तेशाऽक्षरेश ते नमो नमः। प्रत्याहृतेन्द्रियवेगा
ब्रह्मचर्यपरायणाः।
सर्वधामाधिपतये नमस्ते परमात्मने ॥४९॥
शान्ता निर्गुणराधेशस्मरणे
धृतमानसाः॥६८॥
मादृशा विष्णवोऽनन्ता उद्भवन्ति मदंशतः । बालस्वरूपिणश्चापि
पुष्टा
यौवनशालिनः।
तं वन्दे परमेशेशेश्वरेश्वरेश्वरेश्वरम् ॥५०॥ संकीर्तनं प्रकुर्वन्तः कूर्दयन्तोऽतिहर्षिताः ॥१९॥
भगवन्
सर्वदेवेश कालमायेश
করা
कृष्णनारायणस्वामीतिवादिनः ।
तीर्थे नारायणसरोवरे त्वत्पादपाविते ॥५१॥ अहो अहो हरे कृष्ण कृष्णनारायण प्रभो ॥७॥
सद्योजातेन देवेन स्थातुमिच्छामि
सर्वदा।
कल्याणकृन्महाकृष्णनारायण विभो
प्रभो।
मामत्र स्थापय कृष्ण लोककल्याणहेतवे ॥५२॥ एवं रटन्त: श्रीकृष्णनारायणं सुपस्थिताः ॥७॥
तथाऽस्त्वेवं हरिः प्राह विष्णुर्वासं सदाऽकरोत् । प्रणेमुर्दण्डवद्भक्त्या धूली ते शिरसि न्यधुः ।
कृष्णनारायणस्तस्मै
स्थापयामास पिप्पले ॥५३॥ धूल्यामालोटयन्तस्ते कृष्णपादजलं
सहसशीर्षप्लक्षाख्यं तीर्थ तत्परम
प्रभूत् । तुष्टुवुः
श्रीहरिं तत्र
पूजयन् हृदयार्पणैः।
तीरोऽभवत् प्लक्षपक्षे विष्णुः सनातनः प्रभुः ॥५४॥ नारायणहरे कृष्ण मोक्षार्थ
वयमागताः ॥७३॥
अथाऽऽययो व्योमदेशात् श्मभुलः पुष्टरूपवान् ।
भवान् मोक्षप्रदथास्ते देहि मोक्षं भवार्णवात् ।
हिरण्यगर्भः सर्वात्मा सर्वशष्टिप्रवीबवान् ॥५५॥ वयं सर्वे ब्रह्मपुत्राः
शिष्या नारदयोगिनः॥४॥
भर्ता हर्ता जगत्कर्ता ब्रह्मा सर्वाण्डसर्जकः। प्रतीक्षमाणाः श्रीकृष्णं वसामोऽत्र बपान्विताः।
नेमे नारायणकृष्णं पपात पादयोस्तया ॥५६॥ देवाद् वा कृपया कृष्णनारायण
भवानिह ।।७५॥
.
।
सर्वदा।
पपुः॥७२॥

·* तिष्यसन्तानः १२९ कृपया मे नो मोक्षार्थ समायातो देहि मोक्षपदं परम् । आरात्रिक प्रचक्रुस्ते तुष्टुवुः परमेश्वरम् । श्रुत्वा प्राह हरिस्तांस्तु मोक्षं ददामि शाश्वतम् ॥७६॥ संसाराद् भगवन् कृष्ण जीवानस्तारयप्रभो ॥९॥ ब्रह्मतुल्या: समर्थाः स्थ नैकरूपधराः पराः। साक्षात्तव प्रसंगेन यदि दिव्या वयं नहि । तापसा मनियोगेन मूलरूपैस्तु सर्वथा ॥७७॥ तदा केषां प्रसंगेन वयं दिव्या भवेमहि ॥१६॥ दिव्यतां मुक्ततां प्राप्य यान्तु धामाऽक्षरं मम । श्रुत्वा हरिस्तु तान्प्राह सतां संगेन दिव्यता। द्वितीयैस्तु स्वरूपै तिष्ठन्तु चांशतस्त्विह ॥७८॥ भविष्यति न सन्देहो मोक्षो वश्च भविष्यति ॥९॥ नारायणपरा नित्यं देवसेवापरायणाः। मया नारायणतीथें रक्षिताः शबलाश्वकाः। तीर्थस्य मुनयो भूत्वा तिष्ठन्त्वत्र सदा स्थिराः ॥७९॥ हर्यश्वका ब्रह्मपुत्राः साधवस्ते मदाश्रयाः॥९८॥ इत्युक्ता बद्रिके ते तु द्वेधारूपास्तदाऽभवन् । मत्तो मन्त्रं च सम्प्राप्ता भजन्ते मां निरन्तरम् । अंशतो मुनिरूपास्ते मूलतो मुक्तरूपिणः ||८०॥ 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा ॥१९॥ मुनिरूपा न्यवसँस्ते नारायणसरस्तटे। एवंविधं तु मे मन्त्रं दास्यन्ति वो विधानतः। मुक्तरूपा दिव्यरूपा चागते सुविमानके ॥८॥ तत्र यूयं प्राप्य तीर्थे प्रयास्यथ परं पदम् ॥१०॥ पार्षदैदिव्यदेहस्ते निषद्याऽक्षरधाम मे। सजा भूत्वा तीर्यविधिं कृत्वा नत्वा च तान् सतः । प्रययुर्मुक्तता प्राप्ताः शाश्वतानन्दभोजिनः ॥८॥ सेवित्वा तान् भजनेन प्रयास्यथ परं पदम् ॥१०१॥ समस्तास्ते जाता ये सजास्तैः प्रगन्तव्यं मोक्षार्थे चानिवर्तिनम् । मत्समशक्तयः। एवं हि बद्रिके कृष्णनारायणो नरायणान् ।।८३॥ इत्युक्त्वा बद्रिके कृष्ण उषित्वैकनियां सुखम् ॥१०२॥ मादृशान् सर्वथा कृत्वा ततस्तीर्थस्थितान् जनान् । भोजनं पूजनं लब्ध्वा राशे राज्यै मर्नु निजम् । पावयित्वा प्रदायाऽपि दानवस्तु यथेष्टकम् ॥८॥ दत्वा सेवां परां प्राप्य प्रातरुत्थाय माधवः ॥१०॥ तीर्थोत्तम सरः कृत्वा निषद्य स्वविमानके। नै विमानमारुह्य ययौ कुंकुमवापिकाम् । भुजंगनगरे सायं प्राययी राजवाटिकाम् ॥८॥ विभान्ति परमां प्राप्तो नारायणपरेश्वरः ॥१०४॥ अवातरद् विमानं तु तदा वै राजवाटिका । सिन्धुवार्ता कच्छवार्ता चकार जनसंसदि। तूर्यनिनादैरमिगर्जिता ॥८६॥ स्नानपूजाभोजनादि चक्रे शान्तिमवाप ह ॥१०५॥ सम्मानकरलोकैश्च इत्येवं बद्रिके तथा राजकुटुम्बिभिः। कृष्णनारायणः श्रियाः पतिः। प्रजामिः स्वागतार्थे सा वाटिका संकुला ह्यभूत् ॥८७॥ दिव्यं चरित्रं सुभगं मोश्चदं प्रचकार ह ॥१०६॥ हरिविमानतस्तत्र सर्व ते कथितं रम्यं स्वर्गमोक्षप्रदं शुभम् । यदा बहिराययौ। लक्षशो वै जना नायर्यो नराश्चन्दनपुष्पकैः ॥८॥ पठनाच्छ्रवणादस्य स्मरणान्मुक्तिभाग भवेत् ॥१०७॥ कुंकुमाऽक्षतवर्षाभिर्वर्धयामासुरच्युतम् अपि पापो विचित्तश्च धर्मवर्जित इत्यपि । जयशब्दैर्महाहर्षकृतैर्नारायणामिधैः श्रुत्वा लब्ध्वा गुणं यच्छेत् स्वर्ग दिव्ययुगायुतम् ॥१०८।। ॥८९॥ स्वागत श्रीहरेश्चक्रुर्बद्रिके का कथा तु तदाऽन्यस्य सेविनो भक्तियोगिनः । राष्ट्रमानवाः। घटिकामात्रमेवादी स्थितो विमानकायके ॥९॥ यथेष्टं श्रीकृष्णनारायणो दद्यात् कृपाकरः ।।१०९॥ दत्वा स्वदर्शनं कृष्णो विवेश नृपमन्दिरम् । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने राजा माधवरायश्च राशी कल्याणिका सती ॥९॥ कन्छनृपतिर्माधवरायो हरिं कच्छमानियाय, हरिनारायण- पुपूजतुः परेशं तं पपतुः पादवार्यपि । सरसि शिवविष्णुवेधःसरस्वतीनां तीर्थानि कृतवान् , पूजयित्वोपचारैश्च मुकुटाद्यैश्च भूषणैः ॥१२॥ शबलाश्वहर्यश्वानां द्वधा रूपाणि कारयित्वा तीर्थे वासं वेषेधातिप्रमूल्यैश्च स्वर्णरत्नादिहीरकैः। मोक्षणं च दत्तवान् , भुजंगनगरे माधवराय- मणिमिः स्वर्णमुद्राभिः प्रपूज्याऽऽरात्रिक ततः ॥१३॥ नृपतिकुटुम्ब पावयित्वा कुंकुमवापीमाययो व्यघातां भावभिन्नौ तौ राज्यवर्गास्ततः परम् । चेतिनिरूपणनामा पञ्चचत्वा. परमात्मानं यथाईभूषणादिभिः ॥९॥ रिंशोऽध्यायः ॥ ४५ ॥ १७ शृंगारिताऽभवत् वै ।

·१३० * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता श्रीनरनारायण उवाच- कृतस्नानजपपूजा कृतदास्यसमस्तिका। कृतादरा भक्तिनिष्ठा कथायामुपतिष्ठते ॥१७॥ बद्रीप्रिये देवि कुसारजातियोषितः । पुष्पहारेण सहिता पुष्पहारेण वाचकम् । सत्कयां पावनीं तत्र मोक्षदा भक्तिसंभताम् ॥ १॥ कुंकुमाऽक्षतमुद्रामिः समर्चयति नित्यशः ॥१८॥ सिन्धुदेशे तु ये भत्कार कृष्णनारायणाश्रिताः। करमाला स्थिरचित्ता नत्वा व्यासं समां ततः । अमवस्ते मिलित्वा वै केचित् संघात्मकास्ततः ॥२॥ श्रवणार्थी समायां सा निषीदति पतन्द्रिता ॥१९॥ लक्ष्मीनारायणसंहितायाः पारायणे शुभे । तस्याः पतिः कुसारोऽपि कृष्णसाराऽमिधः सदा । कार्तिके शुक्लपक्षे वै प्रातश्चैकादशीदिने ॥३॥ कथां श्रोतुं समायाति शीघ्रं याति च कर्मणे ॥२०॥ पूजनार्थ संहिताया आययुश्चोपदाकराः। राजसेवापरः पल्याः कार्य शेषं करोति सः। ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा दासाश्च दासिकाः॥४॥ यावन्तः पुष्पहाराद्यैः पत्नी भावप्रपूर्णा सा कथाः शृणोति सर्वथा ॥२१॥ कुंकुमाऽक्षतचन्दनैः। श्रुत्वा सन्धार्य रात्रौ स्वस्वामिने कथयत्यपि। धूपदीपसुनैवेद्यैरानचुः संहिताश्रियम् ॥५॥ एवंविधाऽऽदरपरा कथाश्रवणमात्रतः ॥२२॥ आरात्रिकफलपुष्पाञ्जलिस्वर्णार्पणैस्तथा पावनी सा तु संभूता सर्वपापविवर्जिता। मणिरबहीरकाद्यैः स्वर्णभूषाम्बरादिभिः ॥ ६॥ तया मन्त्रो हरेस्तत्र गृहीतो व्यासतः शुभः ॥२३॥ ते स्वप्रकाशं व्यासं चाऽऽनर्चुः सर्वे तथाविधैः । 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा। दिव्योत्तमैरुपचारैस्ततः श्रीकृष्णकीर्तनम् ॥ ७॥ नित्यं चक्रुर्वाद्यविशेषाढ्य तालिकानादगर्भितम् । मन्त्र जपति सा तथा करोति कीर्तनम् ॥२४॥ 'हरेकृष्ण कृष्णनारायण श्रीपरमेश्वर । कृष्ण बालकृष्ण कृष्णनारायण प्रभो ॥८॥ अनादिश्रीकृष्णनारायण अनादिश्रीकृष्णनारायण सद्विभो'। श्रीकान्त श्रीपुरुषोत्तम ॥२५॥ एवं करोति भजनं भोजनं चैकवारकम् । एवं धून्ये प्रभवति ममानां सर्वदेहिनाम् ॥ ९॥ प्रसादं वा फलाद्यं वा गृह्णात्येव न चापरम् ॥२६॥ एकाग्रमानसानां वै वै तदाऽऽश्चर्य महडचभूत् । एवं वै वर्तमानयाः कसार्याः पापमोचनम् । विमानमागतं दिव्यं कोटिसूर्यसमप्रभम् ॥१०॥ तत्रैका घोतिकानाम्नी कंसारी दिव्यविग्रहा। पुण्यानामुदयः कृष्णनारायणप्रसन्नता ॥२७॥ भूत्वाऽऽरुह्य विमाने सा ययौ धामाऽक्षरं परम् ॥११॥ सर्व जातं स्वभावेन गुरोः करोति सेवनम् । स्वपनं गात्रसंवाई वस्त्रक्षालनकादिकम् ॥२८॥ श्रीबद्रीप्रियोवाच- व्याससेवाप्रपुण्येन भक्तिबले प्रवर्षिता। व्यासासनादिक्लप्त्या च सभास्थलगदिमार्जनात् ॥२९॥ का सा वै योतिकानाम्नी कथं सा दिव्यविग्रहा । महापुण्यप्रतापेन कर्मक्षयो व्यजायत। केन पुण्येन सा याता धामाऽक्षरं तु तद्वद ॥१२॥ देहत्यागसमयोऽस्याः प्राप्तस्तदा हरिः स्वयम् ॥३०॥ श्रीनरनारायण उवाच- विमानं दिव्यमारुह्य स्वयं नेतुं समाययौ। दिव्यहशां गोचरो वै कृष्णनारायणः प्रभुः॥३१॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि साऽऽसीद् वै कर्मचारिणी । किरीटी कुण्डली चक्री वासस्वी श्रीसमन्वितः। भृत्या दासी वेतनेन रायहरे पस्य वै ॥१३॥ प्रभासयन् दिशाः सर्वा आगत्य तु कथास्थले ॥३२॥ जात्या शूद्रा हि कंसारी पात्रमअनकारिणी। अवतीर्य विमानात् स तां बयाह करे हरिः । मार्जनादिपरा तत्र नृपराज्यास्तु किंकरी ॥१४॥ सापि देहं भौतिक वै त्यक्त्वा नत्वा समां तथा ॥३३॥ भक्ताऽऽसीत् पूजने काणे कंसारी तु कुसारिणी । स्वतःप्रकाशं दिव्यं स्वं सद्गुरुं विष्णुरूपिणम् । नित्यं सा शृणुते लक्ष्मीसंहितां नियमान्विता ॥१५॥ लोमशं च मुनि साधूनन्यानत्वा पुनः पुनः ॥३४॥ राशीकार्याणि निवर्त्य देहकार्याणि याचित्वा च क्षमा दिव्यदेहा मुक्तानिका शुभा । राश्यालयसमस्तानि कार्याणि प्रविषाय सा॥१६॥ दिव्या कार्णी कृष्णतुल्या रामानुल्या मनोहरा ॥३५॥ सर्वथा ।

·* विज्यसन्तानः १३१ तदा। शृणु बद्रीप्रिये वै वै भूत्वा विमानमारक्ष कृष्णनारायणान्विता । श्रीहरेः कृपया दिव्यदेहं जातं द्रुतं ययौ घामाक्षरं दिव्यं पश्यतां दिव्यचक्षुषाम् ॥३६॥ तावत् तत्र समायातं विमानं व्योममार्गतः ॥५५॥ आश्चर्य परम तद्वै कथाश्रवणसत्फलम् । यत्र नारायणकृष्णो राधायुक्तोऽभवत् प्रभुः। अभवढे तथा बद्रि महामोक्षप्रद परम् ॥३७|| प्रकाशयन् दिशः सर्वा विमानात् समवातरत् ॥१६॥ कुसारिणी द्योतिका सा कंसारी कृष्णसारिणी । भूमौ तत्र कुलालाने पश्यता पश्यतां दिव्यचक्षुषाम् । प्रसखाता यथा लक्ष्मीदिव्ये पाम्नि व्यराजत ॥३८॥ सर्वान् विधाय भगवान् कुलालान् दिव्यविग्रहान् ॥१७॥ एवं तदा बहवो बै नरा नार्यच पावनाः। विमाने स्वे अवस्थाप्य पराश्चर्य प्रसारयन् । कयां श्रुत्वाऽभवन् लोके जीवन्मुक्ता हरेः प्रियाः ॥३९॥ ययौ घामाक्षर दिव्यं कृपालुभक्तवत्सलः ॥५८॥ अमृत भेषजं बद्रि करोत्येव निरामयम् । कुलालानां स्थूलदेहा नाऽदृश्यन्त तदा भुवि । कृष्णामृतं तु मायानां रोगाभाशयति द्रुतम् ॥४०॥ स्थूलास्ते दिव्यता प्रासाः सेवया श्रीगुरोः सताम् ॥५९॥ सतां सेवा गुरोः सेवा भक्तिश्च भजनं हो। वैष्णवानां सेवया कथायाः सेवनात्तथा। आत्मनो दिव्यता श्रेष्ठां कुर्वन्त्येव प्रमोक्षणम् ॥४१॥ भक्त्या ध्यानेन कृष्णस्य कार्ष्णतां ते ययुस्तदा ॥६०॥ बद्रीप्रिये देवि सायं त्वेकादशीतियौ । लक्षशो जनास्तत्राश्चर्यममास्ततोऽभवन् । जनें तत्र महाश्चर्यमपरं संव्यजायत ॥४२॥ अहो कथाया माहात्म्यं बद्रिके दिव्यमोक्षकृत् ॥६॥ कुलालस्य कुटुम्ब वै सेवायां सर्वथाऽभवत् । शृणु रात्री ततो जातं महाश्चर्य वदामि ते। कुंभकारो नरराजस्तथा भार्याऽस्य रनिका ॥४३॥ राज्यारम्भे कीर्तनं वै चक्रिरे सर्ववैष्णवाः ॥६२॥ पुत्राः पुन्या समस्ता पारायणपरायणाः। एकादश्या जागरणे ययुः कृष्णकतानताम् । सर्व कुटुम्बं नित्यं वै सेवते तत्सभास्थलम् ॥४४॥ वाद्ययुक्ते कीर्तने प्रेममग्नास्तदाऽभवन् ॥६३॥ क्षणे क्षणे जलपानं ददात्यतीव शीतलम् । तत्रैका स्वर्णकारस्त्री घातुध्मस्त्री तथाऽपरा। पात्राणां भजनं वायोग्यजनैः सुप्रदानकम् ॥४५॥ सुम्बालिकाऽमिधा चाद्या परा नाम्ना विनोदिनी ॥६४॥ मास्तरणास्तरणादि रजसा मार्जनादिकम् । कीर्तयन्त्यौ सहसैव तन्मय्यौ चित्तरोधताम् । कथान्ते रिक्तभावे वास्तरणानां प्रमोडनम् ॥४६॥ प्राप्यैकतानतां लब्ध्वा समाधि भेजतर्दृतम् ॥६५॥ रक्षणं स्थले योग्ये कचरादिनिकासनम् । तयोरग्रेऽभवत्तेजोमयी मूर्तिः सनातनी। चापि पूजनं दर्शनादिकम् ॥४७॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणस्य कथायाः श्रवण यौवनान्विता ॥६६॥ रमणीया सूर्यचन्द्रवह्निविद्युत्समप्रभा । कुलालस्य कुटुम्ब वै सर्व प्रसेवते सभाम् । देदीप्यमाना सुभगा पुष्टा सर्वांगसुन्दरी ॥६७॥ कयां शृणुते नित्यं तद् भजते पार्वतीपतिम् ॥१८॥ विमानं दिव्यतेजोमच्छोमनं एवं ध्वस्ताऽधमेवाऽतो मन्त्र जग्राह सद्गुरोः । परमाद्भुतम्। तत्राऽदृश्यत वै रात्रौ भूतले हरिसन्निधौ ॥६८॥ व्यासात् प्राप्त्वा हरेर्नाममाहात्म्यं च ततः परम् ॥४९॥ पार्षदैर्बहुभिर्युक्तं मुक्तानिकाभिशोभितम् । श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा' । चक्षुष्मतां दर्शनार्ह सर्वेषां दृष्टिगोचरम् ॥६९॥ मन्त्रं जेपुः कुलालास्ते भजनं चक्रिरे मुदा ॥२०॥ 'हरेकृष्ण कृष्णनारायणो पश्यतां प्रभो। . विष्णुः प्रमोकष्ण सर्वदेहिनाम् । बालनारायण पस्पर्श ते स्त्रियौ दक्षकरण यावदेव हि ॥७॥ अनादिश्रीकृष्णनारायण पारं कुरु प्रभो ॥५१॥ मालावर्तनमाचक्रुः कृष्णनारायणेति तावविद्युत्समे श्वेते चोज्ज्वले सेवां चक्र: "समायास्ते व्यासस्याऽमिततेजसः ॥५२॥ दिव्यरूपे दिव्यभूषाधरे दिव्यसुविद्महे ||१|| तेन दग्धानि पापानि तेषां च वासनाक्षयः । तयोदेंहो भौतिकी तु तत्रैवाहश्यतां गतौ । जन्ममृत्युप्रवाहस्याऽषिकारो नायता गतः ॥५३॥ दिव्यदेही सुनिष्पनौ शुभौ राधारमासमौ ॥७२॥ सायं कथान्ते धुन्याऽन्ते भजनान्ते हरेः पुरः । युवत्यौ ते हरिं नत्वाऽऽरुकहतुर्विमानकम् । सभान्तिके कुटुम्बं तत् समस्तं दिव्यभावनम् ॥५४॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणो द्रुतं हसन् हरिः ॥७॥ 'ओं नमः ते बभूवतुः।

·१३२ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता परब्रह्मयोगदायै ते स ह्यभूत् । स्वं विमानमधिरुह्य नीत्वा ते मुक्तयोषितौ । ब्रह्मदान्यै नमः। ययौ धामाऽक्षरं तूर्ण दिव्येनाऽम्बरवर्मना ||७४॥ इत्येवं हरिकृष्णं तुष्टाव संहिताश्रियम् ॥१३॥ एवं तत्राश्चर्यमेतञ्चमत्कारमयं तावनायों ददुस्तस्मै पूजावसरमुत्तमम् । कथायाः कीर्तनादेश्च फलं मोक्षप्रदं शुभम् ॥७॥ पुपूज परमात्मानं कदयों विप्रराट् तु सः ॥१४॥ बद्रिके द्वादशीप्रातःकाले ब्राझे मुहूर्तक । संहिता पूजयामास कूर्दनं नर्तनं तथा। आश्चर्य परमं जातं शृणु त्वं संवदामि ते ॥६॥ तालिकावादनं गालवादनं सक्थिशब्दनम् ॥१५॥ नाट्यकारोऽभवत्तत्र नाम्ना रञ्जनकोविदः । घुघुरावादनं चाऽऽस्ये चकार कीर्तनं तथा। स कृत्वा जागरं स्नात्वा ब्राझे मुहूर्तके प्रगे ॥७॥ क्षणं स्तब्धा दर्शका वै मानवास्तु तदाऽभवन् ॥१६॥ नीत्वा पुष्पाणि च मालां चन्दनं कुंकुम फलम् । अथैवं कीर्तने ममश्चैकचित्तोऽतिरोधकृत् । अक्षतान् दर्भपत्राणि तिलान् गूडं च शर्कराः ॥७८॥ मूर्ती त्वेकात्मतां प्राप्तो ब्रह्मरन्ध्रे विवेश ह ॥९॥ गोधूमान् श्वेतधोत्रं च स्वर्णमुद्रां च कम्बलम् । ब्रह्मरन्ध्रात् तस्य सहस्रसूर्यसदृशम् । पूजार्थे संहितायाः स समाययौ तु मण्डपम् ॥७९॥ निर्यातं सहसा तत्र ह्यन्धीकुर्वजगत्त्रयम् ॥१८॥ यां संहितां स्त्रीजनः प्रदक्षिणं करोति वै । नेत्रमूर्छा गतः सर्वे नरा नार्यश्च बद्रिके । नरा नत्वा पूजयित्वा यान्ति गुर्वर्चनाय च ||८०॥ तावच्छात चन्द्रसमं शनैश्यं हि चाऽभवत् ॥९९॥ तत्र गायन् पूजनार्थे प्राप्तो रञ्जनकोविदः। तत्राऽनादिकृष्णनारायणः स्वामी व्यदृश्यत । नेमे चानचं तां संहिता पुष्पादिभिरादरात् ॥८॥ करे गृह्णन् कदर्य तं नाम्ना श्रीरामसुन्दरम् ॥१००॥ प्रदक्षिणं चकाराऽपि ततश्चारात्रिक तावत्तत्र विमानं वै समायातं महाम्बरात् । व्यधात् । तत्क्षणे रुद्धचित्तोऽसौ तुर्यावस्था विवेश ह ॥८॥ कृष्णनारायणस्तन नीत्वा श्रीरामसुन्दरम् ॥१.१॥ भानहीनः पपाताऽस्य देहस्तत्रैव भूतले। दिव्यदेहं ययौ धामाऽक्षरं तूणे श्रियः पतिः । तावद् दिव्यं समायातं विमानं प्रोज्ज्वलं शुभम् ॥८३॥ आश्चर्य परमं सर्वयोषितां कृष्णदर्शनात् ॥१०२॥ अम्बरात् सहसा भूमाववातरत् तडिद् यथा । अभवद् वै नराणां च प्रोत्साहः परमोऽभवत् । तत्र नारायणकृष्णो दिव्यमूर्तिरहश्यत ॥८॥ कदर्यस्य शरीरं कदर्यस्य शरीरं तत् तत्रैव लीनतां गतम् ॥१.३॥ सर्वेषां गोचरः साक्षाद् रमाराधापतिः प्रभुः । एतद्वै तन्महाश्चयं प्राप्ता दृष्ट्वा जनाः पुनः। मायामुक्त दिव्यदेहं हरिः रञ्जनकोविदम् ॥८॥ कथायाः श्रवणादेतन्मोक्षणं पूजनात्तथा ॥१०४॥ मुक्तात्मानं विमाने स्वे नीत्वा धामाऽक्षरं ययौ । सञ्जातं श्रीकदर्यस्य दिव्यदेहेन चाक्षरम् । महाचर्यमभत्तत्र बद्रिके प्रातरेव निवासाय सदा जातं धाम यच्छाश्वतं प्रभोः ॥१०५॥ तावत् कश्चित् समायातः कदर्यस्तत्र भूसुरः । इत्येवं बद्रिके सिन्धुदेशे पारायणक्षणे । नित्यं नित्यं प्रजायन्ते देहिनां मोक्षणानि वै ॥१०॥ पत्रपुष्पजलयुक्तः संहितापूजनाय वै॥८७|| लोकमुच्चारयन् तस्यौ सम्मर्दै योषितां तथा । पठनाच्छ्रवणादस्य चमत्कारस्य कीर्तनात् । 'नमः संहितारूपाय माधवीस्वामिने मुक्तिर्मुक्तिर्भवेच्चापि दिव्या गतिः परं पदम् ॥१०७॥ नमः ॥८८॥ निर्मलानां हृदिस्थाय मोक्षदाय च ते नमः । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने नमो राधारमालक्ष्मीश्रीरूपायै मुहुर्मुहुः ॥८९॥ संहिताया श्रवणेन पूजनेन च विद्योतानाम्न्याः कंसा- मोक्षदायै दिव्यमाने शानदायै च ते नमः । रिण्याः, कुंभकारस्य नरराजस्य कुटुम्बस्य, स्वर्णकारस्त्रिया नमः श्रीकृष्णकान्तायै माणिक्यायै च ते नमः ॥९०॥ अम्बालिकायाः, धातुमस्त्रिया विनोदिन्याः, नाटय- ब्रह्मविद्यास्वरूपायै धामशक्त्यै च कारस्य रखनकोविदस्य, कदर्यस्य श्रीरामसुन्द- नमः भीवदरीदेव्यै नयादेव्यै च ते नमः ॥९॥ रस्य, च श्रीकृष्णनारायणेन मोक्षणं कृत- नमः प्रियायै दिव्याय पारंगत्यै च ते नमः। मित्यादिनिरूपणनामा षट्चत्वा- नमो मात्रे महालक्ष्म्यै ललितायै च ते नमः ॥१२॥ रिंशोऽध्यायः ॥ ४६॥ तत् ॥८६॥ ते नमः।

·* तिष्यसन्तानः १३३ तु देहेन तौ। कृष्णेनैतत् तदा श्रीनरनारायण उवाच- आश्चर्य परम वीक्ष्य लोका मोदमुपाययुः । न देहो भौतिको तत्र तयोः स्तश्चेति तन्महत् ॥१९॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि कथां परमपावनीम् । सामथ्र्य वीक्ष्य नृपयोः कृपां नारायणस्य सिन्धुदेशे संहितायाः कथां श्रोतुं तु नित्यशः ॥ १॥ अनेनैव मोक्षं नयति माधवः ॥२०॥ विमानेन समायाति क्षारपुरक्षितीश्वरः। विचार्यत्थं तु बहवो नरा नार्यः समुत्सुकाः । क्षीरोदवीराख्यस्तथा राशी रुहारणिः ॥२॥ गन्तुं धामाऽक्षरं सजा बभूवुस्तत्र बद्रिके ॥२१॥ उमौ शृणुत सदसि पूजयित्वा तु वाचकम् । तत्र सहस्रशः सन्तो महर्षयः सहस्रशः। संहितां पूजयित्वाऽपि प्रणम्यर्षीन् मुनीन गुरून् ॥ ३ ॥ वृद्धाः सहस्रशश्चापि स्त्रियोऽनाथाः सहस्रशः॥२२॥ समासीनौ राजवर्गासनयोः कृष्णमानसौ। पापा यद्वा च निष्पापाः कथाश्रवणकारिणः । श्रवणेन ततो जातौ पावनौ तौ नृपीनृपौ ॥ ४॥ कृष्णनारायणधामाऽक्षरं गन्तुं सुतत्पराः ॥२३॥ जगृहतुर्मनुं व्यासात् स्वीयप्रकाशकाद्धि अभवन् द्वादशीसायं कथानीराजनोत्तरम् । 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा॥५॥ कीर्तनान्ते हरिात्वा भक्तानां वाञ्छितं शुभम् ॥२४॥ प्रियकृष्ण बालकृष्ण कृष्णनारायणेति च । कथाश्रवणधौताघान् शरणागतिसंप्लुतान् । जेपतुर्मालिकाद्वारा नामसंकीर्तनं हरेः॥ ६॥ त्यक्तेषणान् भक्तिमतो नेतुं कृष्णः समाययौ ॥२५॥ चक्रतुस्तौ सतां सेवां कृष्णभक्तिपरायणौ। लब्धमन्त्रान् समस्तान् वै नरान्नारीस्तदा हरिः । प्रियकृष्ण हरिकृष्ण कृष्णनारायणेति तौ॥७॥ कृत्वा सर्वान् दिव्यदेहान् तच्छरीरामृतान् हि तान् ॥२६॥ ऊचतुः सततं चेति प्रात: पूजां प्रचक्रतुः। विमाने सुविशाले वै धृत्वा धामाऽक्षरं ययौ । नैवेद्यं हरये धूपं दीपं ताम्बूलकं जलम् ॥ ८॥ आश्चर्य परमं बद्रि कृतम् ॥२७॥ अर्पयामासतुर्थ्यानं चक्रतुः मालतीपतेः। अमन्त्राश्वाऽगुरवो ये ते तु नेवाऽधिकारिणः । महाभागवतौ त्वेवं जाती दिव्यगुणान्वितौ ॥ ९॥ अवशिष्टाश्चाऽधृताश्च स्थितास्तत्रैव ते तदा ॥२८॥ निर्मानौ दासवनित्यं वर्तमानौ सभास्थले। तेऽपि कथाश्रवणान्ते लोमशात् तत्र वै मनुम् । कयामूर्ति कृष्णमूर्ति धारयामासतु: सदा ॥१०॥ जगृहुः पावनाः सर्वे सजास्ततोऽभवन् खलु ॥२९॥ तयोः प्रजाजनाश्चापि समायान्ति कथार्थिनः। अथाऽऽययौ भगवान् श्रीपतिर्नेतुं समन्त्रकान् । नरा नार्यः पवित्राश्च जायन्ते श्रवणादिभिः ॥११॥ रात्रौ विमानक धृत्वा दिव्यदेहान् प्रसजितान् ॥३०॥ बहवस्ते हरेमन्त्रं जगृहु: शरणागताः। निन्येऽनादिकृष्णनारायणो धामाऽक्षरं निजम् । कार्तिके धवले पक्षे द्वादश्यां तु कथास्थले ||१२॥ सहस्रशो नरा नार्यों वृद्धा वा वासनोज्झिताः ॥३१॥ क्षीरोदवीरो नृपतिः रुहारण्या समं तथा। कृष्णनारायणमूर्ती प्रेमस्नेहपरायणाः। प्रजाजनैः समं तत्र कथायां समतिष्ठत ॥१३॥ विषवत्कृतसंसारास्त्यक्तलोकेषणास्तथा ॥३२॥ श्रुत्वा कथां संहिताया आरात्रिकं व्यधात्तदा । निरुद्धवृत्तयः कृष्णे प्रपत्ति परमां गताः। प्रसादं श्रीहरेः प्राप्य भुक्त्वाऽऽस्वाद्यजलामृतम् ॥१४॥ कृपया चेच्छया विष्णोर्ययुर्धामाक्षर सभायां तत्र लोकानां पश्यतां समुपाविशत् । अहो भाग्यं हि बलवद् बलिष्ठा च कृपा हरेः । राशी चापि तदा तत्र सन्निधौ समुपाविशत् ॥१॥ कोटिकल्पतपोलभ्यं लब्धवन्तोऽक्षरं यया ॥३४॥ तावत्तत्र समायातं विमानं दिव्यतैजसम् । नर्षयो यत्पदं श्रेष्ठं यं हरिं वाऽर्जयन्त्यपि । अनादिश्रीकृष्णनारायणाधिष्ठितमुज्ज्वलम् ॥१६॥ तपोभिरल्पबहुलैस्तं हरि प्रपेदिरे ॥३५॥ अवातरत् सभापाचे तस्मानारायणप्रभुः। यदर्थ भूभृतः भूमि राज्यं त्यक्त्वा तपन्त्यपि । निःससार क्षितावेत्य कृत्वा तौ दिव्यविग्रहौ ॥१७॥ तथापि नाऽऽप्नुवन्त्येनं तं प्राप्ताः कृपया प्रभोः ॥३६॥ पीनृपौ विमाने तु नीत्वा श्रीपुरुषोत्तमः। दुर्लभः सुलभो बातो धामेशो भूतले विह । सर्वेषां पश्यतां धामाऽक्षरं ययौ तदा प्रभुः ॥१८॥ अहश्यो दृश्यतां प्राप्तः कृपया सर्वदेहिनाम् ॥३७॥ हरे॥३३॥ ते ·१३४ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता जना ऊचुः- सर्वथा । कष्टसाध्यो हरिस्त्वद्य कृपासाध्योऽस्ति सर्वया । हिंसका पातकाचौराः कृतघ्नाथ प्रतारकाः। कथमन्यथा पापानां चक्षुषोगोचरो हरिः ॥३८॥ विश्वासपातका मद्यपाना मांसादना अपि ॥५६॥ मुमुक्षाप्रेरितालताः कर्मभिः स्वकृतैस्तदा। निष्ठाभवाप्रपत्तिविश्वासधर्मास्तु ते हरेः॥१७॥ अहो भाग्य शुभं श्रेष्ठमस्माकं यदरिस्त्विह । कथां श्रुत्वा नरा नाथों लेभिरेऽतिपवित्रताम् । निजे गृहे स्वयमेत्य ददाति दर्शनं निजम् ॥३९॥ शृणु भीबद्रिके तत्र महापापास्त्रियाः कथाम् ॥१८॥ अन्ततः एवंविधं तु सुलभं प्राप्याऽपि न भजन्ति ये। पावनी सर्वपापनां कृष्णयोगदाम् । अभवत्सोमिकानाम्नी गणिका पञ्च त एव कर्महीना वै दुर्भाग्या मानवा अपि ॥४०॥ तत्सुताः ॥५९॥ मद्यपास्ता मांसादिन्यो जीवहिंसापरायणाः। पशुवजीवनं तेषां गतं भवति मोक्षदम् । सर्वादिन्यः न पुनर्मानवो देहोऽवाप्स्यतेऽतो भजन्तु तम् ॥४१॥ कुक्कुटादिपालिन्यथाऽण्डमक्षिकाः॥६०॥ पुत्र्यब गणिका चापि सर्वास्ता वारयोषितः । गृहन्तु श्रीहरेमन्त्रं शरणं यान्तु मिथुनकुड्वास्तव्या बीनसांकर्यगर्भजाः ॥६॥ तन्वा लक्ष्म्या धिया कृष्ण प्रसेवन्तां कृतादराः ॥४२॥ श्रुत्वा लोकमुख्येभ्यो वै महिमानं हरो परम् । गृहं वाटी सुता नारी पतिः पुत्राथ वाजिनः । कथाश्रवणनं चापि मोक्षलामं चापि मोक्षलार्म प्रकर्ण्य च ॥२॥ सम्पदश्चञ्चला सर्वास्तामिः कृष्णं लमन्त्विह ॥४३॥ जातपापप्रणाशेच्छाः वज्ञायुद्धारहेतवे। एवं बद्रीप्रिये तत्र जनाः प्रोचुः परस्परम् । प्रथम ताः पञ्चपुन्यो माता च शर्करापुरम् ॥३॥ वगृह कृष्णमन्त्राव बभूवुवैष्णवास्तदा ॥४४॥ संहितायाः कयां श्रोतुमाययुः साधनान्विताः । भेजिरे श्रीकृष्णनारायणं साधून सिषेविरे। लोमशं ताः प्रणम्यैव चक्रुनिवेदनं निबम् ॥६४॥ नरा नार्यः परां पवित्रतां प्राप्य ततः सदा ॥४५॥ दयालु मशस्ताम्यो ददौ पाऽमृतं जलम् । महाभागवता भूत्वा प्रतीक्षन्ते स्म माधवम् । हरेः प्रसादजं वारि पुष्पं पत्रं फलं ददौ ॥६५॥ कदा नारायणकृष्णो धामाऽस्मान्नेष्यति प्रभुः॥४६॥ एकायनं व्रतं नित्यं स्लानं सिन्धौ प्रपूजनम् । कदा साक्षानिजान् कृत्वा ग्रहीष्यति कर प्रभुः। अनादिश्रीकृष्णनारायणमूर्तेः सुचिन्तनम् ॥६६॥ आतुरा एवमर्थास्ते नारायणपरायणाः ॥४७॥ मद्यमांसादिसन्त्यागं साधुसेवनमन्वहम् । आबालवृद्धा अमवन् विवेकमक्तितत्पराः। कृष्णनारायणबापं ददौ ताम्यस्त लोमशः॥६७॥ बद्रिके सिन्धुजा देशाः कथाप्रभावतस्ततः ॥४८॥ बद्रिके तास्तथैवाऽऽसन् सर्वा गुरोर्वचास्थिताः । प्रायो भागवतैर्भक्तैः सम्पना दिव्यता गताः। मासमेवं व्रतस्थास्ता: भुवुः संहिताकयाः ॥६८॥ स्थले स्थले बालकृष्णो विमानेन स्वदर्शनम् ॥४९॥ पापनायोऽभवत्तासां धर्मशुद्धिस्तथाऽभवत् । दत्वा भक्तं च भक्तां च नयत्यक्षरधाम सः। देहशुद्धिध सजाता प्रसादामफलाशनात् ॥६९॥ एवमाश्चर्यमनिशं प्रत्यहं वर्तते ॥२०॥ ततो मन्त्रं ददौ ताभ्यो लोमशः पारमेश्वरम् । बद्रिके परितो देशे राष्ट्र ग्रामे च पचने । 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा ॥७॥ वार्तेयं सम्प्रवृत्ता यत् परायणं हि मुक्तिदम् ॥११॥ कृष्णनारायणस्वामिकृष्णनारायणं यन्ति मुक्ति मावनात श्रुत्वा पारायणं प्रभोः । ददौ ताभ्यस्ततः सर्वाः शुद्धात्मदिव्यभावनाः। कृत्वा तु दर्शनं साक्षाद् यान्ति घाम विमानगाः ॥५२॥ कार्तिकस्य तु पूर्णाया आरम्य मासमेव ताः ॥७॥ न पापं भगवान् कृष्णो गणयत्यत्र पापिनः । मार्गशीर्षपूर्णिमापर्यन्तं पारायणे सिताः। पावयित्वा कृपयैव नयत्यूर्वाऽक्षरं पदम् ॥५३॥ शुभुवः परमात्मानं लक्ष्मीकान्तं हृदि स्थितम् ॥७२॥ भुत्वाऽन्येऽपि महापापाः पापसन्त्रस्तमानमः। जेपुर्नारायणस्वामिप्रभुकृष्णं निशामुखे। आगत्य बद्रिके श्रुत्वा का यन्ति परं पदम् ॥१४॥ अपश्यन् परमात्मानं हसन्तं द्राक् पुरसितम् ॥७३॥ एवंविध चमत्कार बहुमानवकीर्तितम् । गुरोः कृपया मन्त्रस्य नपेन साधुसेवया । भत्वा पापा महापापा भाययुः संहितास्थलम् ॥५५॥ कयायाः श्रवणेनापि भन्या ज्यानेन निष्टया ॥४॥ तत्र अपम् ।

·विष्यसन्तानः पुण्योदयेन भगवान् श्रीकृष्णो दर्शनं ददौ । इत्येवं वारसुन्दयों मियो मिथुनकुगाः। कोटिकामातिसौन्दर्यलावण्ययौवनान्वितः ||७५॥ निश्चित्य तार कयां भोतुमाययुर्वं सहस्रशः ॥१३॥ सर्वाभरणभूषान्यः सर्वशृंगारयोमनः। बद्रिके तीर्थयानेऽपि पदे पदेऽश्वमेघजम् । सर्वस्नेहप्रमोदान्यो महानन्दप्रदो हरिः ॥६॥ फलं सजायते भादवां तासां तासां तथाऽभवत् ॥९४॥ तेजसा परितो भागान् प्रद्योतयन् हसन् हरिः। पापान्यास विनष्टानि तीर्थाभिगमनाचदा। षट् ताः प्राह वरार्थे वै ताब कृष्णं प्रवनिरे ॥७॥ लात्वा स्थित्वा का श्रुत्वा मन्त्रं प्रापुर्हि लोमशात् ॥१५॥ पाराङ्गिन्य ऊचुः- पौषकृष्णेकादश्यां ताः कथान्ते प्रातरेव ह। विमानं त्वम्बराव्यातं व्यलोकयन् सुवर्णजम् ॥९॥ वरदानं कृष्णनारायणोऽस्तु परमो वरः। अनादिश्रीकृष्णनारायणयुक्तं महायतम् । आक्षरं च पदं स्थानं निवासार्थ सदाऽस्तु नः ॥७८॥ हरिश्चावाऽतरत् तस्मात् कथाशालान्तिकं तदा ॥९॥ सर्वपापविनाशोऽत्र भक्त्या ते नो बजायत। विमानादानीतवारिप्रोक्षणं मुहुर्मुहुः। शुद्धा मुक्तानिका दिव्याः कृत्वा नय परं पदम् ॥७९॥ श्रीकृष्णनारायणो कृतावान् वारांगनागणे ॥९८॥ इत्येवं बद्रिके तास्तु बबिरे श्रीहरेस्तदा । तास्तु प्राप्य कॉस्तूणे त्यक्तभौतिकपुत्तलाः । तयाऽस्त्वेवं हरिः प्राह तावद्विमानमागतम् ॥८॥ दिव्यमुक्तानिका भूत्वा तस्थुः कृष्णस्य सनिधौ ॥१९॥ दिव्यं सुवर्णवणे वे सर्वसम्पदरं शुभम् । अनादिश्रीकृष्णनारायणस्तत्राऽभवद्धि पश्यतां सर्वलोकानां नीत्वा कृष्णो विमानके । हरिः॥८१॥ राधालक्ष्मीयुतः सोऽयं चावातरद् विमानतः । सहसवारमुक्ताभिः सहितश्चाक्षरं ययौ ॥१०॥ सभायाः पुरतः स्थित्वा पस्पर्श ताच पाणिना ॥२॥ ताश्च शुदा ब्रह्महदे लात्वा श्रीकमलासमाः। तावत्तासां भौतिकास्तु देहास्ते न्यपतन् क्षितौ । धाममुक्तानिका जाताः कथाकृष्णप्रसादतः ॥१०१।। दिव्यदेहा: कमलासहश्यस्ता वै तदाऽभवन् ॥८॥ श्रद्धया फलमाप्नोति भक्त्या प्रसन्नतां तथा। सर्वेषां पश्यतां कृष्णाऽऽशयाऽऽरुरहुरुत्सुकाः। सेवयाऽऽत्मानमाप्नोति कृपया परमेश्वरम् ॥१०२॥ विमानं सहसा बालकृष्णेन सह तद्रुतम् ।।८४॥ बद्रिके सर्वलोकेषु संहितायाः कथाबलम् । अम्बरे त्वभवद् यानं ययौ घामाऽक्षरं प्रति । प्रासरत् सहसा मोक्षप्रदं पापनिवासकम् ॥१०॥ जयनादास्तदा यासन् महापर्यमभूत्त तत् ॥८५॥ संघशो वै नरा नायर्यो मोक्षार्थ कृतनिश्चयाः। अहो पापसमाचारमय्योऽपि भवणाबरिम् । कथायाः श्रवणाय ते समायान्ति समन्ततः ॥१०४॥ पतिं प्राप्य ययुर्धामाऽक्षरं भक्तोहि गौरवम् ॥८६॥ कीर्तनानि प्रजायन्ते भजनानि स्थले स्थले । कृपालु श्रीकृष्णनारायणः भीस्वामिवलमः। सतां सेवाः प्रवर्तन्ते भक्यभोज्यप्रदानकैः ॥१०५॥ महापापातिपापाढ्यान् विशोध्य नयति ध्रुवम् ॥८॥ चमत्काराः प्रजायन्ते तत्र तत्र दिने दिने । परं पदं शाश्वतं वै नात्र कार्या विचारणा । श्रुत्वा भुत्वा नरा नार्यों हर्षिताः संभवन्ति वै ॥१०॥ एवं भूत्वा बद्रिके ये चमत्कारं तदाऽपराः ॥८८॥ भजन्ते श्रीबालकृष्णं साक्षाद्रदयस्थितम् । मियः प्राहुरहो आल्यो नो प्रामाद् गणिका कयाम् । लभन्ते परमं लार्म शानं शुदि परां गतिम् ॥१०७॥ भोर्नु पञ्चमुतामिः सोमिकानाम्नी ययौ तु या ॥८९॥ सा प्रययौ विमानेन हरेर्षाम पदम् । इतिश्रीलक्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने सा धन्या सोमिका चापि धन्या पुत्र्यच पञ्च ताः ॥९॥ कथाश्रवणेन क्षीरोदवीरनृपतेः रुहारिणीराशीयुतस्य, सहसाधि- अरुणानी घवलानी मृणालिनी। प्रजानां, पबपुत्रीसहिताया। सोमिकानाम्नीगणि- किखाल्कानी पञ्च पुग्यो देव्यो भूत्वाऽक्षरं ययुः ॥९॥ काया, तया मिथुनकुवासिनीगणिकानां, अहो वयं प्रयास्यामः भीकृष्णशरणं शुभम् । संहिताकयाश्रवणेन मोक्षणं चेत्यादिनिरूपण- भामोदारं करिष्यामः साक्षायाप्य पति हरिम् ॥१२॥ नामा ससचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४७ ॥ परं पाटलानी

·१३६
* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के
-
तत् ॥३॥
जनैः ।
मीनरनारायण उवाच-
वस्त्राणि चापि पात्राणि लुण्टकाः
समपाहरन् ।
ते तु मत्वा महत्कष्टं किन्तु तीर्थनिमित्तकम् ॥१९॥
शृणु बद्रीप्रिये देवि मद्यपाया कथां तथा।
पूर्व विचारितं चापि नातिकष्टं तु मेनिरे ।
बिल्वपत्तनवासाया
लियारीनामयोषितः॥१॥
हतसर्वस्वकाः सर्वे पुत्राश्चैकादशापि च ॥२०॥
बिल्बाल्ये पत्तने मर्कटानदेशे तदाऽभवत् ।
पुण्यः सप्तदश कन्याः पिता माता च ते ततः ।
मदिराव्यवसायाढ्यं कुटुम्बं मद्यकर्तृ
शनैः शनैः कृष्णपरायणाः सायं सरस्तटे ॥२१॥
ध्वजी तत्राऽभवन्मुख्यो नाम्ना मिष्टासवध्वजी।
द्रुमाढ्ये
भूतले रात्रिनिर्गमाय
कृतादराः।
तस्य पत्नी लीयार्याख्या पुत्रपुत्रीसमन्विता ॥३॥
कृतावासा जलं पीत्वा समरुः परमेश्वरम् ॥२२॥
शुश्राव लोकमुखतः कथायाः परमं
बलम् ।
कष्टं प्राप्तं परं मागें सर्वे हृतं तु लुण्टकैः।
शर्करानगरे कृष्णसंहितायाः कथां ततः॥४॥
श्रोतुमैच्छत् प्रमदा सा स्वामिने प्रार्थयत्ततः ।
अद्य रात्रिर्गता स्यात्तु श्वः कष्टं क्षुधया भवेत् ॥२३॥
मर्तव्यं वा भिक्षितव्यं चाऽत्तव्यं दलपत्रकम् ।
पतिमिष्टासवः पत्नी प्राह दूरे कथास्थलम् ॥ ५ ॥
तथापि तत्कथास्थानं गन्तव्यं नात्र संशयः ॥२४॥
वर्तते दीर्घमार्गश्च गन्तव्य सभयं पथि।
निश्चित्यैवं समिधश्चाहृत्य वहिमचेतयन् ।
वयं धनविहीनाश्च दारिद्यदुःखपीडिताः ॥ ६ ॥
तदाधारा: स्थिताः सर्वे कीर्तनं संप्रचक्रिरे ॥२५॥
यास्यामो वै कथं मार्गे वर्तन्ते लुण्टका जनाः ।
'प्रियाकृष्णहरेकृष्णपावनत्रायणप्रभो
पत्नी प्राह पति श्रवा नाशो देहस्य विद्यते ॥ ७ ॥
श्रीपतिललिताकृष्णबालकृष्णप्रभो
विभो ॥२६॥
यदाकदाचिल्लोकऽत्र मर्तव्य सर्वथा
एवं प्रचक्रिरे धुन्यं तालीवादनपूर्वकम् ।
अद्य वा बहुवर्षान्ते ध्रुवं तु निधनं मतम् ॥ ८॥ राव्यध विगतं यावत्तावत् ऋमेलकस्थितः ॥२७॥
येन केन निमित्तेन मरणं संभविष्यति ।
दशोष्ट्रसहितः कश्चिच्छ्रेष्ठी भोजनवस्त्रवान् ।
वयं पापा: पापकर्माणश्च पापपरायणाः॥९॥
आययौ तेन मार्गेण जलं पातुं सरस्तटे ॥२८॥
पापिनां मरणं पापे जायते तत्तु शोकदम् । सोऽपि वहिं शुभं वीक्ष्य मानवाँस्तत्र संस्थितान् ।
अपापे पुण्यकार्ये वा जायते मरणं यदि ॥१०॥
जलं पीत्वा पाययित्वा विश्रामार्थ समाययौ ।।२९॥
कष्टं वा जायंत ताहक प्रशस्तं लाभदं तु तत् ।
जय नारायणकृष्णेत्युक्त्वा
हवातरत्
स्थले।
पुण्यसंकल्पकारस्तीर्थयात्रेच्छवोऽपि
च ॥१॥
अकृतकार्या अपि ते मृताः स्वर्गे प्रयान्ति हि ।
उष्ट्रान् वृक्षस्तम्बभूले बद्ध्वा वह्निस्थलं शुभम् ॥३०॥
गत्वा पप्रच्छ तान् सर्वान् वृत्तान्तं क्वागमादिकम् ।
वयं मद्यपिबा: सर्वे
सदा महातिपापिनः ॥१२॥
मिष्टासवो विनीतो वै भूत्वा यात्रां जगाद तम् ॥३१॥
तीर्थयात्रानिमित्तेन मृताश्चेत् स्वर्गभागिनः।
लुण्टकैटुंण्टितं सर्वे तदप्येनं जगाद
लुण्टकैर्खण्टिता मार्गे यदि चेद् भिक्षया ततः ॥१३॥
अथ श्रेष्ठी परं श्रुत्वा कष्टं ट्यापरोऽभवत् ।।३२॥
उत्पाद्य भोजनं चापि गमिष्यामः कथास्थलम् ।
ददी वै
वै भोजनं तेभ्यः खर्जुरादिकमुत्तमम् ।
पापानां नाशनं तेन भाग्यानामुदयो भवेत् ॥१४॥
वस्त्राण्यपि ददौ तेभ्योऽभयदानं ददौ ततः ॥३३॥
यद्वा प्रमोक्षणं लोकादस्मात् स्यानात्र संशयः ।
उवाच तेभ्यो
मुदभृद्
याम्यहं चापि तत्स्थलम् ।
सर्वथा लाभ एवाऽस्ति हानिस्तत्र न विद्यते ॥१५॥ कथां श्रोतुं ततो यूयमारोहध्वं ममोष्ट्रकान् ॥३४॥
तस्मातीर्थ प्रकर्तव्यं गन्तव्य च कथास्थले। प्रयास्यामोऽनेन पथा प्राप्स्यामः श्वः प्रगे स्थलीम् ।
इत्युक्तस्तु तया पल्या कुटुम्बसहितो ध्वजी ॥१६॥ उष्ट्रा मार्गविदः सन्ति पन्थानं वेनि चाप्यहम् ॥३५॥
सूनी शून्यं गृहं कृत्वा प्रतस्थे शर्करायुतम् । जयं मे
विद्यते नैवाऽऽरोहयध्वं ममोष्ट्रकान् ।
यथा तु चिन्तितं पूर्व तथैवाऽस्याऽभवत् पथि ॥१७॥ इत्युक्ता बद्रिके सर्वं त्वारुरुहुः क्रमेलकान् ॥३६॥
लुण्टका मिलिता
मार्गे हृतं तैर्भाजनादिकम् ।
वेगवन्तो दीर्घकण्ठा
उष्ट्रा दीर्घपदक्रमाः।
पायेयं गर्दभं भारवाहं च वृषभं खरम् ॥१८॥ वेगवद्धावनमग्ना अक्रामनोदिताः पथः ॥३७॥

·विष्यसन्तानः श्रत्वा यथा वा गरुडा हंसा विमानं वा गजा इव । इत्यर्थितो लोमशस्तान् श्रावयामास सन्मनुम् । मार्गमूल्लंघयामासुर्ययाऽम्बरविहारिणः ॥३८॥ 'भों नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा ॥७॥ दिनदयस्य मार्ग ते रात्र्य निर्ययुर्जवात् । तथा तत्रैव धुन्याऽयं ददौ नाम हरेस्तदा । प्रातर्बात मुखदृश्य तावत्त शर्करापुरम् ॥३९॥ 'कृष्णनारायणकृष्णनारायणपरेश्वर ॥५८॥ ते त्वपश्यन् श्वेतसौपालिकाप्रशोभितम् । बालकृष्णाऽनादिकृष्णनारायण रमेश्वर। कथामण्डपसंशोमव्योमकलशराजितम् ॥४०॥ व्रतं ददौ मद्यहीनं जीवनं तेभ्य इत्यथ ॥५९॥ बहुमिमुनिमिः सद्रिष्णवैः प्रमदानरैः। भोजनादिन्यवस्थां च तेषां श्रीलोमशो मुनिः । विहरदिः स्नानपूजाद्यर्थे सञ्चारिभिः प्रगे ॥४१॥ राजमहानसाचक्रे नित्यं कुट्यां निवासनम् ॥६॥ होमधूनः सूचयद्वै कथास्थानं च घोषणैः । एवं ते बद्रिके तत्र समषुः सर्वदा सुखम् । ब्रामणानां मुखमन्त्रोच्चारणानां समुच्छ्रितैः ॥४२॥ सेवां चक्रुः सतां तत्र पात्रादिमञ्जनं तथा ॥६॥ 'नारायणप्रभोकृष्णनारायण जगत्प्रमो। मार्जनं क्षालन वस्त्वानयनं च कथास्थले । बालकृष्णहरिकृष्णमाधवीरमणप्रभो' ॥४३॥ महीमानादिदेहानां संवाहनं प्रचक्रिरे ॥२॥ एवं संकीर्तनैाप्तैर्ध्वनिव्याप्तं कयां सेवयित्वा साधूनाशीर्वचोऽमृतैः । तु पावनम् । शर्करानगरं वीक्ष्याश्चर्य परम लेमिरे ॥४४॥ विध्य सर्वपापानि कृष्णप्रसादभोजनैः ॥६३॥ सिन्धुतीरे द्रुतं गत्वा श्रेष्ठी सलौ जले मुहुः । निर्मलास्ते समस्ता वै जाताः कृष्णपरायणाः। अवतार्य समस्ताँस्तान् प्रदर्श्य मार्गमुत्तमम् ॥४५॥ पुण्यात्मानः परा भक्ता आत्मनिवेदिनो यथा ॥६४॥ कथास्थलस्य वै ख्यातं स्वयमुष्ट्रान् समस्तकान् । संस्मरन्त्युष्ट्रपालं तं श्रीकृष्णं वलभात्मकम् । मिष्टं जलं पाययित्वा द्रुतं त्वदृश्यतां ययौ ॥४६॥ बगस्वप्नसुषुप्त्यादावुष्ट्रपालो विलोक्यते ॥६५॥ वीक्ष्यैतत् स ध्वजी सूनी महाश्चर्यपरोऽभवत् । तच्चित्तास्तथानमनास्तस्मिमिन्द्रियवृत्तयः अहोऽयं को भवेद् रक्षाकरोऽस्माकं वनान्तरे ॥४७॥ तद्योगस्थास्तस्मरास्ते तन्मया दिव्यभावनाः ॥६६॥ महामार्ग सुखदाता अभवन् स्वल्पकालेन महाभागवतोत्तमाः। प्रापका सुकथान्तिके। नूनं नारायणो यद्वा भवेत् कश्चित् सुरेश्वरः ॥४८॥ कृष्णनारायणस्तेभ्यो बद्रिके स्वप्नगोचरः ॥६७|| अन्यथा भवेदेवमहश्यवर्तन भूत्वोष्ट्रपालकः साक्षानारायण न क्वचित् । प्रियापतिः। लियारी सा कृष्णनारायणं शंखचक्रगदापअधारी भवति तत्क्षणे ॥६॥ सस्मार तत्र ह॥४९॥ आकाशवाण्या भगवानाह तां एवं ददाति नित्यं वै दर्शनं भक्तिबन्धनः । भगवानहम् । स्नेहपाशधृतः कृष्णस्तानेतुं समुपाययौ ॥१९॥ उष्ट्रानादाय भक्तानां रक्षार्थ त्वागतोऽभवम् ॥५०॥ यात भोतुं कयां दिव्यां सेवन्तां लोमशं मुनिम् । दिव्यविमानमारा दिव्यप्रभायुतः स्वतःप्रकाशं सेवन्तां गतिः श्रेष्ठ भविष्यति ॥५१॥ अवातरद् विमानात्स पौषस्यैकादशीदिने ॥७॥ इत्युक्ता बद्रिके सर्वे तुष्टा आनन्दमोदिताः। शुक्लपक्षे पश्यतां यावतां वै भक्तदेहिनाम् । ययुः कथास्थलं नीत्वा कुसुमान्यतिभावतः ॥५२॥ मिष्टासवस्तथा मार्या लियारी पुत्रपुत्रिकाः ॥७१॥ नेमुस्ते दूरतः स्थित्वा समायां सम्पविश्य ते । विलोक्य त्वागतं कृष्णं वल्लभ परमेश्वरम् । संहितायाः पूषनं वै चक्रुः पुष्पादिमिस्तवः ॥५३॥ सहसोत्थाय चरणी नत्वा चक्रुर्हि दण्डवत् ॥७२॥ निषेदुः भवणार्थे ते यावत् कथाप्रवाचनम्। लिलिहुश्चरणी तस्य जिव्हयाऽऽधारयन् रजः । कवान्ते लोमयं गत्वा नेमुः पादजलं पपुः ॥५४॥ शरीरेषु कृष्णमार्थयन् मोक्षसिद्धये ॥७३॥ कथयामासुर्मानें कृष्णकतावनम् । कपालभगवानाह सजा भवन्तु द्रुतम् । सभासीदुष्टभेष्ठी वै कृष्णनरायणः ॥५५॥ नयामि दिव्यदेहान् वै युष्मान् धामाऽक्षरं मम ॥७॥ मगवान् भीहरिरस्मान् कथास्थानं समानयत् । इत्युक्तमात्रास्ते सर्वेऽपिता कृष्णस्य पादयोः। तापचि सदिच्छामो देहि मन्त्र सुपावनम् ॥५६॥ अभवन् पश्यतां सर्वलोकानां न्यपतन् खितौ ॥५॥ १८ प्रभुः। ततः वै

·१३८
श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता
मुक्तस्वरूपास्ते
पदम्।
प्रमुः।
पदम् ॥८२॥
मौतिकानि शरीराणि त्यक्त्वा भूत्वा हरीच्छया । यस्या गृहे लोहयन्त्राण्युत्पद्यन्ते सहसथः ।
दिव्या
कृष्णतुल्यशरीरिणः ॥७६॥ क्षुपेषणयन्त्राणि तिलपेषणकानि
कृष्णाशया निषेदुस्ते द्रुतं दिव्यविमानकम् । बीबपेषणयन्त्राणि
रसोत्पादनकान्यपि ।
भवन्तः श्रीकृष्णनारायणं नत्वा समां शुभाम् ॥७७॥ एवंविधानि लोहानि धातुबानि भवन्ति च ॥४॥
पयशन्दोच्चारयुक्ता विमानेनाऽक्षरं
कलामि_तुरसबान्यपि प्रढालकनि
श्रीकृष्णेन सम बद्रि ययुर्मुक्तस्वरूपिणः ॥७८॥ यत्राणां विक्रयं सा तु करोति नित्यमेव ह ॥५॥
बभूवुः कन्यकास्तास्तु माता मुक्तानिकास्तथा। क्रयं करोति
करोति बीवाना तैलाथै सर्वतस्तथा ।
पुत्राः पिता च मुक्तारते ययुर्षामाऽक्षरं हरेः ॥७९|| निजगृहेऽपि यत्राणि चलन्ति विशतिस्तदा ॥६॥
इत्येवं बद्रिके कृष्णनारायणो
भ्रमन्ति तैलपेषाणि चेक्षुपेषाणि विंशतिः।
दीनानाथदरिद्राणामुरारकोऽस्ति सर्वदा ॥८॥ चक्राणां विक्रयं नित्यं भमानां योजन पुनः ॥७॥
शरणागतरक्षायां तत्परोस्ति
सदा
सन्धानं खण्डितानां च कारयत्यपि सा सती।
अनवेश्य तु पापानि पापिनां दुर्गुणांस्तथा ॥८॥ यस्या वशे कर्मचाराः सहसयो भवन्ति वै॥८॥
शरण्यः शरणायातान् कथाश्रवणपावनान् ।
सहस्रशः
कर्मचारिण्योऽपि कुर्वन्ति तक्रियाः।
अनुग्रहेण कृपया तानयत्यक्षरं
प्रवर्तन्ते तु यन्त्राणि महिषोष्ट्रखरादिमिः ॥९॥
मद्यपानरतास्ताँच नरामारी समस्तकान् ।
नाणकानि प्रलभ्यन्ते सहस्राणि दद्याऽन्यहम् ।
पावयित्वा प्रभुनिन्ये कृपया स्वाऽक्षरं पदम् ॥८३॥ एवंविधा महाराशी यथा तथा तु सा सती ॥१०॥
गणयत्येव
नैवाऽयं करुणासागरः
प्रभुः।
द्रव्याच्या मानवाव्या च सचान्या पशुपालिनी।
पापानि पापिनां लोके नयत्यव्ययमक्षरम् ॥८४॥
चक्रिणी सा दीर्घराष्ट्र प्रसिद्धाऽऽसीत् कलावती ॥११॥
आमय परमं प्राता लोका वीक्ष्य चमत्कृतिम् ।
बद्रिके सा प्रशुभाव माहाम्यं बनवर्णितम् ।
दीनबन्धुरहो कृष्णः स्वयमुबारयत्यपि ॥८५॥
संहितायाः कथाजन्यं प्रतापं मोक्षदं परम् ॥१२॥
ददाति दर्शनं नैनं ददाति वख वाञ्छितम् ।
सा जानाति महाचक्रपेषणैः पापसञ्चयम् ।
कृत्वा रावान् याम्यदुःखं विनाश्य शरणागतान् ॥८॥
बीजादौ बीवजन्तूनां
स्वयं नयति दिव्येन विमानेन
पेषणादिसमुद्भवम् ॥१३॥
निजं पदम् ।
अहो भाग्यमहो भाग्यं कथाभवणकारिणाम् ॥४७॥ स्नानां च फलं याम्यपुर्या
सूनानां च फलं याम्यपुर्यो कष्टप्रभोगिताम् ।
मासमात्रेण मुक्ति स करोति भवपाशतः।
नारकी च गति निम्नां बानात्येवातिकष्टदाम् ॥१४॥
संहिता भीकृष्णरूपा लक्ष्मीरूपाऽस्ति शान्दिकी ||८८||
तत्पापानां प्रशान्त्यर्थे बिज्ञासाप्रेरिता तु सा।
प्रतिमा तां सेवयित्वा स्वर्ग मोक्षं च विन्दति ।
कथाश्रवणे भवाव्या कृतबुदिळवायत ॥१५॥
स्वस्वामिनं साध्वी पारायणं प्रजायते ।
पठनाच्छूवणादस्य मुक्तो मवेष संशयः ॥८९॥
शर्करानगरे स्वामिन् सर्वपापप्रणाशनम् ॥१६॥
इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने
चमत्काराध बहवः भूयन्ते पापनाशकाः।
कथाश्रवणेन मद्यपस्य मिष्टासवध्वविकुटुम्बस्य मार्गे मोक्षदो भगवास्तत्र दृश्यते कृपयाऽधुना ॥१७॥
लुण्टकपासकष्टस्य श्रीहरिणा मागें भेष्टिरूपेण
वयं तु पापिनो नित्यं चक्रिणः चक्रपेषणाः।
रक्षितस्य मोक्षणं कृतमित्यादिनिरूपणनामा-
पापिनां न गतिः श्रेष्ठा नारकी गतिरीरिता ॥१८॥
अरचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४८ ॥
राज्यं राष्ट्रं समस्तं वा
मीनरनारायण उवाच-
यद्गृहे वर्तते अपि ।
देहान्ते निरये बासमेत् सर्व तमिरर्थकम् ॥१९॥
शृणु बद्रीप्रिये देवि चक्रिण्याः थोमनां कयाम् । धनं चाक्षयकोद्यात्म दासा दास्योऽयुतान्यपि ।
आसीत् कालान्तके राष्ट्रे गण्डवातामिधा सती ॥१॥ देहान्ते नरके वासभेत्तत्सर्व
निरर्थकम् ॥२०॥
भार्या सा यास्कबादस्य चक्रियो यन्त्रकारिणः । वाटीक्षेत्राणि चारामा उद्यानानि पहाण्यपि ।
पुत्रपुत्रीयुता चापि कुटुम्बिनी सुविभुता ॥२॥ देहान्ते नरके पासवेचसर्व निरर्यकम् ॥२१॥

·विष्यसन्तानः १३९ शतम् ।।४१॥ प्रासादा स्वर्णकलशा प्वबारोपसुशोभनाः। उष्ट्राणां विशति चापि वृषमाणां शतं तथा । सम्पदः क्षयहीनाथाऽसंख्याता अपि सर्वथा ॥२२॥ मारवाहार्यमेवैषा पयोदानां गवां देहान्ते नरके वासभेतत्सर्व निरर्थकम् । भोजनानामपारं वस्त्राणां चाप्यनन्तकम्। महिषीगोगववाबिक्रमेलककरेणुकाः ॥२३॥ पात्राणामप्यसंख्यत्वं नीत्वा सबाऽभवत्तदा ॥४२॥ ईसगरुडमेनाद्याः शुकसारसचातकाः। यास्कवादोऽपि मुदितो यात्रायें मोक्षहेतवे। देहान्ते नरके वासधेचत्सर्व निरर्थकम् ॥२४॥ सनो बभूव नृपवत् कोटिस्वर्णसमन्वितः ॥४॥ पल्यो बायस्तथा पुत्राः पुन्यो वंशे च पौत्रकाः। सर्वोपस्करणयुक्तः भेष्ठविमानमास्थितः। स्वसारो भातरो वृद्धा बान्धवा मातरः स्त्रियः ॥२५॥ पल्या सार्क विमानेन नत्वा गणेशमीश्वरम् ॥४॥ पतयो दासवर्गाथ दास्यथापि सहसशः। व्योम्ना तु शर्कराभूमि ययौ कुटुम्बिभिः सह । अप्यन्ते नरके वासस्तदा सर्व निरर्थकम् ॥२६॥ सार्थवाहाच भूत्याच गोषनं सम्पदोऽपि च ॥४५॥ ध्यापारा बहवबापि शकटीना सहस्रकम् । भूमार्गेण समायातं सायं तु शर्करापुरम् । यन्त्राणामयुतं. चापि बाइनानां सहसकम् ॥२७॥ तत्रोद्याने सिन्धुतटे जे व्यापारयोगिनि ।।४६|| मानन्त्यं चापि भोगानां कीतीनामुत्सवास्तथा । उवास सर्वसम्पन्नो यास्कवादः कुटुम्बिमिः। विद्यन्तेऽपि च देहान्ते नारकी चेभिरर्थकाः ॥२८॥ व्यवस्थाप्य समस्तं स्वं सैन्यं स्नात्वा ततश्च सः॥४७॥ तस्मात् स्वामिनात्मकल्याणार्थ विचिन्तयाम्यहम् । पल्या युतो ययौ भीमलोमशं द्रष्टुमुत्सुका पापानां नाशनं दानः सतां सेवादिभिस्तथा ॥२९॥ गत्वा नेमे पुपूनापि हार्द न्यवेदयतया ॥४८॥ कथानां भवणैः स्थाच पुण्योदयो भवेदपि । लोमयोऽपि शुभाघीमिः प्रोत्साहं प्रददौ तदा । नैषा स्मृद्धिः पुण्यदाऽस्ति हिसात्मिका तु चक्रिणी ॥३०॥ ददौ कृष्णामृतवारि प्रसादं प्रददौ तथा ॥४९॥ सा स्मृदिः पुण्यकार्याथै योजनीयेति मे मतिः। संहितायाः स्थलं नीत्वा कारयामास दर्शनम् । लक्षाधिकं नाणकं वै लप्वा यामः कयास्थलीम् ॥३१॥ चक्री व्यासासनं व्यासं पूषयामास सदनैः ॥५०॥ भोण्यामः सत्कयां नित्यं दास्यामो नाणकादिकम् । बहुमिमोपचारैश्च व्रतं जग्राह तत्र करिष्यामधात्मशुद्धि लप्स्यामधात्मनो हितम् ॥३२॥ समायों नित्यमेवाऽनं ग्रहीष्याम्येकमक्तकम् ॥५१॥ द्रक्ष्यामः श्रीपति कृष्णं प्राप्स्यामः परमं पदम् । साधुसेवा करिष्यामि कथाभवणमन्यहम्। प्रधानस्याऽऽयमत्यस्य कृत्वाऽऽत्मसात् समस्तकम् ॥३३॥ नित्यं सतां भोजनानि दास्ये ययेष्ठकान्यपि ॥५२॥ असंख्यं वा धन नीत्वा गच्छामो वै कथास्थलीम् । नित्यं सुवर्णदानानि वनदानानि नित्यशः। बीवने निधयो नास्ति नेदं सहाऽजामिष्यति ॥३४॥ नित्यं प्रसादवार्यादिपानं नेतरदहम् ॥५॥ धर्मकर्म महादानं सतां प्रसन्नता व्रतम्। स्वतःप्रकाराव्यासस्य पयःपनादि सर्वथा। कृष्णमकिः कथापुण्यं परलोके सहायदाः ॥३५॥ मत्सकाशाद्भवेवेति बयाह नियमान् तकत्वाऽक्षयपुण्यात्मधर्न समय नित्यं मालाशतावर्चप्रदक्षिणयतादिकम् । मोक्षमार्ग गमिष्यामो मा प्यालेशमावह ॥३६॥ सहसवारमुत्तमम् ॥५५॥ स्वपतिनार्या मुमुक्षुधात्मवानपि । एवंविधाँस्तु नियमान् तेभ्यो ददौ हि लोमयः। सम्मति प्रददौ तस्यै यात्रायें मुक्तिहेतवे ॥३७॥ ददौ मन्त्रं च मालाब नाम बपार्थमार्पयत् ॥५६॥ प्रसजा गप्वाता सा सज्वाऽभवचतो द्रुतम् । 'ओं नमः भीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा। तपुषसुतायुका शवदासीसमन्विता ॥३८॥ 'कृष्णनारायणस्वामिप्रभोनारायणेश्वर ॥५७|| शवदासर्युता पौत्रविधताम्या समन्विता। अनादिभीकृष्णनारायणभीमाधवीश्वर' लुपामिः सहिता बालबालिकामियुता तया ॥३९॥ एवं दत्वा नियमांध लोमशः स्वाभमं ययौ ॥५८॥ वामिः सहिता रखाकृत्रिम सटेयुता। यास्कवादादयः सवें निवास स्वं ययुस्तता। ऐधते शकटानां च बाचिन देते तथा ॥४०॥ यथानियममेते ययानियममेवैते वर्तन्ते सुखस्थिताः ॥५९॥ च सर्वथा । दण्डवन्मन्ववपनं रूम

·४१०
* श्रीलक्ष्मीनारायणहिता *
कथायाः श्रवण नित्यं प्रकुर्वन्ति समुत्सुकाः।
प्रचक्रिरे यथायोग्यं मोक्षार्थे कृष्णमानसाः।
साधूना सेवनं सर्वे प्रकुर्वन्ति कृतादराः ॥६०॥ गते पक्षे समये तु कथाशानपरिप्छुताः ॥७९॥
निःसंशयां देहसेवां साक्षात् कुर्वन्ति वै सताम् ।
दिव्यभावा व्यजायन्त सर्वे ते चक्रिणस्तदा ।
एवंविधानां सहसा
ध्वस्तान्यघानि चक्रिणाम् ॥६॥
दासा दास्यो मृत्यवर्गा बान्धवाथ कुटुम्बिनः॥८॥
नरा नार्यः समस्तास्ते निष्पापा अभवन् द्रुतम् । आबालवृद्धाः श्रीकृष्णनारायणस्य दर्शनम् ।
अन्तःकपाटं निर्मिन्नं शानवन्तोऽभवन् द्रुतम् ॥६२॥ आतुराः कर्तुमेवाऽऽसन् मोक्षमार्गपरायणाः ॥८॥
यास्कवादो भोजनानि साधुभ्यश्चान्वहं ददौ।
माघेकादशिकासायं कृष्णपक्षेऽहणोचरम् ।
वस्त्रदानानि बहूनि फलदानानि सन्ददौ ॥६॥ आरात्रिक विनिष्पाद्य यावत् कीर्तनकोविदाः ॥२॥
इष्टदानानि सर्वाणि गोदानानि ददौ तथा ।
कुर्वन्ति कीर्तन
तावत् कृष्णनारायणप्रमुः।
दुग्धदषितदानं हव्यदानानि सन्ददौ ॥६४॥
भासयस्तेजसा व्योम दियाथावातरद् भुवि ॥८॥
कम्बलानां प्रदानानि पत्रदानानि वै ददौ।
कानकेन विमानेन प्रियालक्ष्मीयुतो हरिः।
श्रृंगारवस्तुदानानि पूजाया मूर्तये ददौ ॥६५॥ विमानाद् बहिरागत्य दर्शनं स्वं ददौ तदा ॥cm
आश्चर्य परमं प्राप्ताः श्रोतारो लक्षशो जनाः।
यानवाहनदानि
छत्रचामरदानकम् ।
उपानदुष्णीषवर्मदानं भूषार्पण
व्यधात् ॥६६॥ नरा
नार्यः क्षणं स्तब्धास्तेभ्योऽभिभवदृष्टयः ॥८॥
शय्यादानं चानदान घान्यदानं ददौ तथा ।
अमवश्व ततः कृष्णं संहतातिप्रभं शुभम् ।
स्वर्णरूप्यकमुद्रादिदानं रत्नार्पण
अपश्य॑स्ते मुहुः रम्यं सुन्दरं गोपिकापतिम् ॥८६॥
व्यधात् ॥६॥
वाचकाय
ददौ वेषाम्बराणि कानकं घटम् ।
गण्डवाताऽभवन्मुग्धा भीकृष्णे माधवीपतौ।
विभूषणानि सर्वाणि स्वर्णाम्बराणि वै तथा ॥६८॥
तत्पुण्यश्चाभवन् मुग्धाबातीव परमात्मनि ॥८॥
भार्या
अथ
अमवस्ताः
गण्डवाता प्रसन्नमानसा तदा।
त्यक्तभाना
कृष्णाकृष्टात्मवृचयः।
विप्राणीभ्यो ददौ स्वर्ण रूप्यकं भूषणानि च ॥६९॥
श्रीकृष्णाय निजदानं तदेव समचिन्तयन् ॥८॥
मौक्तिकानि सुरनानि हौरकान् शाटिका ददौ ।
दास्यथ कन्यकाश्चापि या युवत्योऽभवस्तदा ।
कुर्ची च कुची च कचलों चोलिका ददौ ॥७०॥
सर्वा मुग्धा निजदानं तदा नारायणे व्यधुः ॥८९॥
सुरवाली घर्षरौं च कुचली कम्बली ददौ ।
एवं नराश्च ये भृत्याः पुत्रा दासाब कर्मिणः ।
रशनां वालपाशीं च ललाटिकां च कर्णिकाम् ॥७॥ कृष्णाऽऽकृष्टामदेहास्ते मोक्षणं वत्रिरे हरेः ॥९॥
ऊर्मिकांगुलीयकानि
कंकणवल्यान्
ददौ। छात्वा तेषाममिप्राय श्रीकृष्णपरमेश्वरः।
कण्ठिका चांगदे स्वर्णमालाश्च मुद्रमालिकाः ॥७२॥ तूर्णं विधाय दिव्यास्तान् समस्तान् दिव्यविग्रहान् ॥११॥
नत्यों बिन्द्वी कुण्डले च सौवर्णीः शृंखला ददौ ।
धृत्वा नैजे विमाने तु कृत्वा मुक्तान मुरूपिणः ।
वातगण्डा ददौवेवं मिष्टानापि जलान्यपि ॥७॥ विवृत्तदेहान्
पुरुषान् नारीर्मुक्तानिकास्तथा ॥१२॥
कुंकुमाऽक्षतपुष्पाणि शृंगाराणि ददी तथा।
कृत्वा शेषानवस्थाप्य बालवर्गान् कुम्बिनः ।
तस्याः पुत्राय पुन्यच गोदानानि प्रचक्रिरे ॥७४॥ पोषकान् रक्षकाचापि युगलान् परयोषितः ॥९॥
बाजिदानोष्ट्रदानानि वृषदानानि वै
तदा।
अवस्थाप्य क्षिती तत्र तेन्यो दत्वा शुभाशिषः ।
चकुत्तत्र सुपात्रेषु महादानानि वै तदा ॥७५॥ नेतुं योग्यामरामारीनिन्ये धामाऽक्षरं निबम् ||९४॥
अनसामपि दानानि सौषदानानि भावतः। सहसयो नरानार्यस्तदा तदेहधारिणः।
तुलसीपक्षदानानि हव्यदानानि
सन्दधुः ॥६॥ दिव्यदेहाः प्रभूत्वैव ययुर्षामाऽक्षरं
संहितापुस्तकदान सर्वदानानि
सन्दधुः।
अहो मै चक्रिणां भाग्यं बद्रिके नरयोषिताम् ।
'सर्वास्तत्र सह नीताः सम्पदो
नीताः सम्पदो बडचेतनाः ||७७॥ सर्वस्वार्पणकर्तृणां येषां
नेता
नरायणः ॥१६॥
ददुने हरेमक्या
हरेमस्या विदित्वाऽवसरं
मम् । अहो कालस्य कवका अपि देहा हि भौतिकाः।
बानवाहनदानानि दासीदासप्रदानकम् ॥७८॥ कृष्णेच्या विना पातं दिव्या भूत्वा ययुः बह ॥९जी
हरे ॥१५॥

·शुभम् । अन्यथाकर्तृसामर्थ्य त्वेतदै परमात्मनः। अपराधो निन्दया स्याद् देवधर्मादिखण्डनम् । बडंतु चेतनं कृत्वा क्रीडत्येव च तैः सह ॥९८॥ निन्दया शास्त्रनास्तिक्यं व्रतोत्सवादिलण्डनम् ॥१०॥ शेषाः सहस्रशथापि नरा नार्यस्तदा तु ये । एवमादीनि पापानि प्रमायन्ते हि निन्दया। कथा भुत्वा विनिष्पाद्या दर्शनादमवस्तथा ॥९९॥ निन्दास्वमाविनी नारी निन्दति स्वपति अपि ॥११॥ गण्डवाताकुटुम्बं तद् यास्कवादस्य वधिनः। मातरं पितरं श्वभू बरं निन्दति अपि । वैष्णवास्ते तु मासान्ते ययुजं गृहं ततः ॥१०॥ योगिनं च महात्मानं गुरुं पूज्यं परेश्वरम् ॥१२॥ स्वदेशे तन्महाश्चर्य जगदुः सर्वतः लक्ष्मी राधां माणिकी च कलितां चापि निन्दति । मुक्ति प्राताचक्रधारा वृद्धा मध्याश्च भावुकाः ॥१०१॥ मुक्कान् मुक्कानिकाबापि मन्दिराणि हरेस्तथा ॥१३॥ अन्ये तथैव भवनं बद्रिके स्वालये व्यधुः। देवालवान् दैविजनान् सत्पुरुषान् विनिन्दति । एवं महाँधमत्कारस्तदा ख्यातोऽभवद् भुवि ॥१०२॥ कयां मोक्षकरी मोक्षं स्वगृहं च परयहम् ॥१४॥ पठनाच्छ्रवणादस्य स्मरणात्पापनाशनम् । निन्दत्वेषा चरित्राणि श्रीकृष्णस्यापि सर्वथा। भुक्तिमुक्तिर्मवचापि सर्वेच्छापूरणं भवेत् ॥१०॥ पावनानि च कार्याणि तीर्यान्यपि च निन्दति ॥१५॥ चापि विनिन्दति । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिव्यसन्ताने यशयानादिकं चेष्टापूर्त निन्दक सर्वथा द्वेष्यकारणकर प्रजायते ॥१६॥ कयाभवणेन चक्रिणो यास्कवादस्य तत्पल्या गण्डवा- तस्मानिन्दा महापा दुहनिरयसदृशम् । तायाथ कथाभवणेन सहखाधिनरनारीभिः अपोनिरवदा निन्दा महारौरवदामिनी ॥१७॥ सहितायाः श्रीकृष्णनारायणेन मोक्षणं वंशनाशकरी निन्दा बद्रिकेऽर्थविनाशिनी। कृतमित्यादिनिरूपणनामा नवाधिक- एवंपापामिसंपाता हिर्बदन्ती तु शद्रिका ॥१८॥ चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४९ ॥ शुश्राव लोकमुखतो माहान्य पापनाशकम् । श्रीनरनारायण उवाच- संहिताया कथाया कृष्णनारायणस्य च ॥१९॥ दिर्वदन्ती पति प्राह नाम्ना बिर्गर्जनं तदा । शृणु बद्रीप्रिये देवि कयां निन्दकयोषितः। शर्करानगरे पिनारायणस्य गौरवम् ॥२०॥ बालबने पुरे त्वासीनास्तिका द्वेषकारिणी ॥१॥ भूयते चमत्कार: प्रत्यक्षदर्शनं तथा। दिर्वदन्तीतिनाम्न्येव प्रसिद्धा शूद्रभामिनी। कथायाः श्रवणं चापि सर्वपापविनाशनम् ॥२१॥ अनपत्या रुग्णपतिभार्या सर्वस्य सर्वस्य निन्दिका ॥२॥ गच्छन्ति तीर्थयात्रार्थ मानवास्तत्र संपशः। यस्य कस्यापि श्रेष्ठयं वाऽभ्युदयं सा शृणोति चत् । न मन्येऽहं ताहचं नै माहात्म्यं तीर्थभूमिजम् ॥२२॥ खण्डयत्येव सामर्षा स्वभावाज्ज्वलनामिका ।।३॥ तेबोदेषकरी तीर्थे व्रतं कथा यात्रा दानं सर्व सपा सदा । चाप्यसहमामाऽज्यगौरवम् । कि तीन कथया वा वृथा यान्ति बनाः खलाः ॥२॥ निन्दत्येव सतो लोकान् सजनाँध सतीस्तथा ।। ४। विप्रं गुरुं पितरौ च वृद्धान् कुटुम्बिनोऽपि च । गतानुगतिको लोको लुष्टको मिषमात्रात् । वृथा मायन्ति माहात्म्यं लोकाः कृष्णस्य तत्र वै ॥२४॥ नृपं राशी सती साध्वी साधूनिन्दति वै वृथा ॥५॥ एताहण्यास्तु निन्दायाः पापं तस्या महवपत् । स्वामिन् किं तद्भवेत् सत्यं मयाऽनृतं तु मन्यते । भनपत्या ततबास्ते वग्णधास्याः पतिस्तथा ॥६॥ कपटं सर्वमेवैतबहानां तत् प्रतारणम् ॥२५॥ निन्दनं सननं प्रोक्तं भाग्यस्य पंधवस्य च । इत्युक्तः स पतिर्नाम्ना दिर्गनो जगाद ताम् । पंचस्योच्छेदनं तेन पापेन बायते ततः ॥ ७॥ मैवं मैवमवोचस्तत् सत्यमेवात नहि ॥२६॥ नरके पतिः स्याच निर्वात्य मृत्स्य सत्यो नारायणः कृष्णः सत्या कथाऽपहारिणी। पुबमायो। निन्दया स्याद् धर्मवायोऽपि निन्दया ॥८॥ सत्यः सर्वधमत्कारो माहामन्यं च ऋतं रखा यद्योहानिनिन्दया चाऽवतं सर्वे हि मिन्दया । तीर्थ न कचा यामा दानं सर्वमृतं प्रिये। स्वा पो निन्दया स्वादनों निन्दया भवेत् ॥९॥ बीयन कपयायामां सानं जायते प्रिये ॥२॥ मृतस्य ।

·१४२
श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के
यमानुगः।
न लोको लुण्टका पति न गतानुगतोऽपि च । चूर्णदेहा महामारमापना मरणोन्मुखी।
यत्र श्रीमगबदार्तायो भवति सर्वथा ॥२९॥
सजाता सा तदा दूतः पस्पर्य तां करेण वै ॥४८॥
वार्षिक: महायज्ञस्तत्रोदरन्ति पापिनः। सम्पबदेहा सजाता यथापूर्वशरीरिणी।
निन्दिका नास्तिका त्वं तु पापा पापमयी सदा ॥३०॥ पुनः सा गदया बद्रि ताडिता शिक्षणाय वै॥४९॥
पापमेवं कल्पयसि निन्दनं प्रकरोषि
भनवंशा भनदेहा प्रमममस्तकऽभवत् ।
किं त्वया निन्दया मायें प्राप्यते दुष्टवादिनि ॥३॥ विडला चूर्णितदेहा सबद्रकाऽमितोऽभवत् ॥५०॥
मैवं पुनरवोचो मां न भोप्यामि हि निन्दनम् ।
तथापि स्थिरप्राणा महाकष्टमवाप
निन्दाफलं महापोरं भुज्यते त्वनपत्यता ॥३२॥ पुनः करेण दूतस्तं पस्पर्य सा समन्ततः ॥५१॥
पुननिन्दाफलेन त्वं प्रयास्यसि यमालयम्।
यथापूर्वशरीरा साऽभवत् तावद्
इत्युक्ता सा द्विर्वदन्ती पाहातो यमालयः ॥३॥ लोहदण्डेन तां पृष्ठे मारयामास वै बलात् ॥५२॥
न यमा न यमावासो बालानां भयमेव तत् । प्रफुलपृष्ठभागा सा महामारप्रपीडिता।
असत्या वे
यमाः सर्वे यमाल्योऽनृतालयः ॥३४॥ आक्रन्दनं महमके मुक्तकण्ठाऽतिताडिता ॥५३॥
एबमाह तदा तां च पतिः प्राह हितावहम् ।
पाशेनाऽऽवष्य तां दूतस्तस्यौ नां विधाय वै ।
दु:। वीक्ष्य चमत्कारं सत्यं सर्वमवाप्स्यसि ॥३५॥
प्रकाशं . व्यक्तरूपोऽभूद् गोचरः सर्वदेहिनाम् ॥५४॥
पापफलं भवत्येव कृष्णनिन्दोत्यमुल्वणम् । भाक्रन्दन महन्छुत्वा पतिः
पार्थनिवासिनः।
वदा शास्यसि सत्यं तद् यमालयं यमानपि ॥३६॥
नरा नार्यः प्रपश्यन्तो महानायाऽतिविहलाः ॥५५॥
विरराम पतिस्तूच्या सापि नास्तिक्यमावतः।
दूरे एव स्थिताबस्ता नाऽऽययुः सनिधो भयात् ।
निन्दत्येव हरिं धर्मे कयां साधून यमादिकान् ॥३७॥ दूतदर्शनमात्रेण निर्बला विविशुर्गहम् ॥५६॥
तावदेवाम्बरातत्र यमदूतो विनिर्ययो। दूतख ता महापापा सर्वेषां शृण्वतां तदा ।
भुत्वा वाक्यं द्विवंदन्त्याः दर्शनं गताः ॥३८॥ गर्जयन् दिग्विभागाँध
मर्मभेदकम् ॥५॥
महश्यत करालोऽति पर्वतमायदेहवान् । रण्डे दुष्टे पापकर्ष निन्दिके नास्तिकि खले ।
दंष्ट्राकराः कृष्णब कमलामो भयावहः ॥३९॥ कथं निन्दसि धर्म त्वं व्रतं पुण्यं हरि कथाम् ॥५८॥
उमेरोमा बहिर्दन्तो रक्तस्फारितनेत्रका। कस्माभिन्दसि साधूंस्त्वं वंशविनाशकारिणि ।
महामुदरहेतिम ललबिव्हो विवस्त्रका ॥४०॥ बिम्हां ते कर्तयिष्यामि कौँ च नासिका तथा ॥१९॥
बनकाठिन्यपुष्टम
महाकपर्दिमालिका।
भेदयिष्यामि वक्षोचौ नाशयिष्यामि मस्तकम् ।
शंकुकणों विभंगम दीपंपाचाव्यहस्तकः ॥४॥ मूर्धवान् कर्तयिष्यामि पाटयिन्येऽर्धवर्ती
ते॥६॥
लोखलास्कन्धम
बदाज्योमेखलाकटिः। त्वचं चोत्कर्तयिष्यामि पातयिष्यामि दन्तकान् ।
लोहदण्डं सशूलं च
करे
दघन्
सरोषकः ॥४२॥ उदरं बोटविण्यामि पहिं दास्यामि गुपके ॥६१॥
उद्यम्य मुद्रं वेगात् कुबस्तारयितुं च ताम् ।
लोहेन शंकुना देह भेदयिष्यामि पापिनि।
अन्यायौ दिर्वदन्ती गर्जयन् सर्वतो दिशः ॥४३॥ कथं त्वं निन्दसि
कथं त्वं निन्दति सर्वान् मृषावादान् प्रकस्थसे ॥३२॥
तावत् सा तं विलोक्यैवाऽभवत् प्रस्ता सवेपथुः । यमदूतान्
यमं नैव गणयस्यतिनास्तिके।
शैथिल्यदेहधाम त्यतविमूत्रमूर्षिता ॥४॥ बीवतो मारयिष्यामि पुनर्ने कथा यथा॥६॥
आक्रोशं दुभवं कृत्वा पपात तत्र भूतले। बदमेवं ममारना पाचवा बचमताम् ।
रक्षां रख करोत्वेवं बदमाना पपात
सा ॥४५॥ पणेन सम्परा चापि कुर्वन्मुहुर्गतज्वराम् ॥१४॥
प्रसारिताऽग्रिहस्ता चोचाना याचाननाऽभवत् ।
हाहाकारो महान् पातो नगरे तत्र सर्वधा।
स्वेदकिमाऽभवत् तावद् यमदूतेन * कुषा ॥४६॥ रखको नहि तत्राऽऽसीद् बख्वान् हरिमन्तरा ॥६५॥
ताडिता मुद्ररेणेव शिक्षा दिवंदन्तिका। सा तदाऽतिमहावाखा
तापमाना निराभया।
महाकटं च मे सा हृतं ममाऽस्विकाऽमवद ॥७॥ भनाथा नास्तिका स्वायरक्षार्थ वास्तिकाऽभवत् ॥६॥

·कतिज्यसन्तानः १४३ प्राह भेयसे शुभम् । सस्मार भीकृष्णनारायणं त्रातारमच्युतम्। साधुसेवादिमिनटवासनी संबभूवतुः। हृदये प्राधाविभूत्वा दयौ भीपार्श्वगंप्रभुम् ॥६॥ मासमा भ्रतवन्तौ पारायणकथामृतम् ॥८६॥ तावद् दूतो निबहेतीन् धृत्वा मारान्यवर्तत । दिवारानं सतां सेवां चक्रतुम यथोचिताम् । तदा सातवती दुधा कृष्णस्मृतेवले महत् ॥६८॥ सर्वस्वार्पणभावी तौ साधुप्रसादमोविनौ ॥८॥ अय काऽतिममा सा व्याबहार हरे हरे। मतिमन्तौ स्नेहवन्ती बभूवतुर्नरायणे । कृष्णनारायणस्वामिनारायणनरायण ॥६९॥ कृतघ्यानौ निमनौ च हरेर्मूतों बभूवः ॥८॥ तावद् दूतः स्थलं त्यक्त्वा दुद्राव दूरतो ययौ । निन्दापापं समस्तं तत् सत्सेवया लयं गतम् । अहस्यतां गतो ज्योम्नि दुर्वदन्ती सुखं गता ||७०॥ महिमा साधुषु कृष्णनारायणे व्यवर्धत ॥८९॥ स्वास्थ्यमासाथ चोत्याय धृत्वा वस्त्राणि वमणि । अथाऽऽयुम्पूर्णता प्राप्त गतसंसारबन्धनौ। गलितगर्वा लोकेन विकृता च तिरस्कृता ||७१॥ द्विगर्जनो विर्वदन्ती घुमौ पारायणस्थले ॥९॥ विवेश लबिता पूर्णे स्वं गृहं चाप्ययोमुखी। माघे बसन्तपञ्चम्यां वसन्तोत्सवनोत्तरम् । विवेद कृष्णमाहाम्यं माहात्म्यं कृष्णसंस्मृतः ॥७॥ प्राप्तमूहों द्रुतं त्यक्त्वा देहो दिव्यौ बभूवतुः ।।९।। कृष्णनाम्नां च माहानन्यं विवेद याम्यमारतः। देहान्यां षोडशवर्षों दिव्याम्यां तैजसान्वितौ । भय सा स्वपति पापनुत्तये ॥७३॥ पश्यतां सर्वलोकानां गोचरौ सुन्दरी शुभौ ॥१२॥ संहिताया: कयास्थानं गन्तव्यं तीर्थरूपि यत् । दिव्यभूषणमालान्यो दिव्यगन्धानुगन्धितौ। यत्र पारायणं मोक्षप्रदं पापघ्नमुचमम् ॥४॥ दिव्यवेषामिसम्पनौ मुक्ती तौ सम्बभूवतुः ॥१३॥ अनादिभीकृष्णनारायणस्यास्ति कथामृतम्। तावत्तत्र समायातं विमानं भास्वरं तत्यानार्थ च साधूनां सेवार्थ गम्यमेव तत् ॥७५॥ सौवर्ण तेजसा व्यासं व्योममार्गादवातरत् ॥९॥ याम्यदुःखविनाथार्थ गन्तव्यं तत्र सर्वथा। यत्र नारायणस्वामी कृष्णनारायणो हरिः। इत्युका स्वपतिस्त्वाह तथास्त्वेवं कुरु प्रिये ॥७६|| भिया साकं विमाने भीमाणिक्यया युतोऽभवत् ।।९५॥ मयापि भेयसे तत्राऽऽगन्तव्यं मोक्षदे स्थले। दिव्यमालाम्बरभूषादिव्यभंगारचोभन: इत्येवं बद्रिके कृत्वा निभयं तौ तु दम्पती ॥७७॥ दिव्यामिश्र समस्ताभिः शकिमिः परिसेविता ॥१६॥ सबावभवता पूर्ण पदयां मार्गेण निर्गती। इसन् प्रसादं बनयन् पश्यतां सर्वदेहिनाम् । प्राप्य वै शर्कराभूमि सात्वा सिन्धुबले ततः ॥७८॥ तौ दो मुक्ती विमाने स्वे नीत्वा धामाऽक्षरं ययौ ॥१७॥ जयशब्दा बयनादास्तदाऽभवन् संहिताया मण्डपौ तौ गत्वा वृत्तान्तमात्मनोः। समन्ततः। लोमशाय एवं भीबद्रिके महात्मने ॥७९॥ निवेदयामास कृष्णनारायणः प्रियेश्वरः ॥९८॥ कथाश्रवणपुण्येन सतां सेवाफलेन लोमधस्तत्समये च ददी कृष्णपदामृतम्। निनाय तौ महाभक्तो कृपया स्वाक्षरं पदम् ॥१९॥ बारि प्रसादं मिष्टं च प्रतं ददौ ततः परम् ॥८॥ शरणागतमकानां गणयत्येव नैव सः। एकमुकं नित्यकयाभवणं साधुसेवनम् । दूषणान्यपराधान् भीकृष्णनारायणप्रभुः ॥१०॥ प्रसादभोवनं चापि सभास्थानादिमार्जनम् ॥८१॥ दयालु दयां कृत्वा शरणागतरक्षक। वैष्णवानां देहसंवाहनादिकं प्रत्यहम्। मापदुःखं वारयति नयत्यक्षरमुत्तमम् ॥१०॥ सेवाप्रतं ददौ ताम्यां तथा मन्त्रं सुखप्रदम् ॥८२॥ पठनाच्छूवणादस्य स्मरणाधिन्तनादपि। श्रीकृष्णानारायणाय पतये स्वाहा। भुतिः स्वर्ग बद्रि मुक्तिः कृष्णस्य कृपया भवेत् ॥१०२॥ 'कृष्णनारायणस्वामिनारायणनरायण ॥८३॥ इतिभीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने अनादिभीकृष्णनारायणमतपरायण' सर्वनिन्दापरायणयोः द्विवदन्तीद्विर्गबनयोर्यमदूतदर्शनोत्तरं एवं पुन्यं सदा कर्ने शिक्षयामास नाम च ॥४॥ संहिताभवणार्थगतयोः कृपाजुभंगवान् परममुक्ति तौ ततः पावनी नित्यं धुन्यं विदधतः शुभम् । कृतवानित्वादिनिरूपणनामा पञ्चाश- नहपापी गतक्लेघौ कयाभवणपाविती ॥८॥ चमोऽध्यायः॥५०॥ 'ओं नमः ·* श्रीलक्ष्मीनारायणहिता के - तथा भवेत् । सः ॥ ६॥ प्रमावरपुरं श्रीनरनारायण उवाच- यदर्थे न तवे तत् प्रसमाऽऽगत्य तिष्ठति । एवंविष लोके वै मानिनां रामयन्यता ॥१९॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि कां गुरुघ्नमोक्षदाम् । अपरिग्रहता चापि विशोकता विकता। आसीत् खनिपुरे विप्रो नाम्ना सुरप्रसादकः ॥१॥ आत्माराममुसिता ब्रह्मानन्दपदस्थितिः ॥२०॥ मातापितरौ वार्धक्ये सुतमेकमवापतुः। जायन्ते निर्गुणत्वं च मायाशून्यत्वमित्यपि । बुद्धया युक्तं च वात्सल्यपात्रं स्नेहास्पदं परम् ॥ २॥ मोक्षणं ते प्राप्नुवन्ति विवेकिनो हि भक्तिः ॥२१॥ लालयामासः सम्यक पालयामासतुर्बहु। अन्यथा तु सुयोगे स्यात् सुख दुःखं वियोगके । वर्षयामासतुः खानपानादिभिः समाहितौ ॥३॥ कर्मबद्धं सुखं दुःखं योजनं च वियोजनम् ॥२२॥ मोदयामासतुः पुत्रं वस्त्रभूषादिभिस्तथा । कर्मरन्यस्य मोक्षः स्याद् दुर्भाग्यस्य न मोक्षणम् । पाठयामासतुवापि विप्रविद्यां वैदिकीम् ॥ ४॥ सर्वेऽर्थाः सन्ति लोकेऽत्र दुर्भाग्या नाप्नुवन्ति हि ॥२३॥ तयापि बद्रिके भाग्यं याहशं रेखयोत्थितम् । वार्धक्ये पुत्रवत्तापि दौर्भाग्ये सुखदा न हि । तादृशं भुज्यते काले भोगाथै समुपस्थितम् ॥ ५॥ सुरप्रसादस्य पितरावतिवत्सलौ ॥२४॥ यदि पूर्वकृतं पुण्यं पुत्रजन्मप्रद प्रेषयामासतुः पुत्रमध्ययनार्थमुत्सुकौ। तदा पुत्रो जायतेऽथ ऋणाऽपाकरणाय विद्वादिप्रगृहे हितावहौ ॥२५॥ यदि पुण्यं न दीर्षे स्याजीवनार्थ तथा सुतः । बहुविद्यादिलामा ययो सुरप्रसादका। उत्पद्य मरणं चैति देवं ताक् हि निर्मितम् ॥ ७॥ अध्येतुमधिकां विद्यामाशा हि बलवत्तरा ॥२६॥ यदि पुण्यं दशवर्षायुष्यप्रदं भवेत्तदा। सोऽपि विधेच्छया त्यक्त्वा मातरं देवनन्दिनीम् । तावन्मात्रं गृहे स्थित्वा परलोकाय याति सः॥८॥ पितरं देवधर्माणं ययौ गुरोह द्रुतम् ॥२७॥ यदि सेवाऽर्थकं पुण्यं पित्रोः पुत्रस्य चाबितम् । नत्वा गुई भर्गचात्वालक वृत्तान्तमाह तम्। भवेचदा सुतः सेवां पित्रोः करोति ध्रुवाम् ॥९॥ गुरु प्रसन्नचित्तबाध्यापयामास तं मुदा ॥२८॥ यदि पुण्यं न सेवा पितृभ्यां पालितोऽपि सः । उवास बहुवर्षाणि गुरोगहे निरामयः। तदा सन्त्यज्य परदेश निम्धिन्तो नित्यपाठी महोद्यमपरायणः ॥२९॥ पराई परवशं परपुत्रत्वमेत्यपि। दैवशतां तत्त्ववित्त्वमात्मवियां समार्जयत् । सेवते न सुतो नैवः पितरावप्यपुण्यतः ॥११॥ विद्वान् कीर्तिपरिपूर्णो बातो विद्याप्रभाववान् ॥३०॥ परपुत्रः सेवतेऽप्यपितरौ पुण्ययोगतः। बद्रिके विद्यासिपुण्यवानपि सर्वथा । कर्मबन्धो हि संसारो यत्रणे तत्र पद्यते ॥१२॥ पित्रोः सेवापुण्यहीनः तयोः सेवां न लब्धवान् ॥३१॥ अणं न पशुवापि समेति मानवः अधित्याऽपि गृह नैव ययौ विद्यामिमानवान् । बद्रिके यद् यदइष्टजन्यं तद् तद् दूरमित्यपि ॥२३॥ कदर्यस्य गृहं यान्नजं गृहं न रोचते ॥३२॥ साक्षात्परम्परया तदर्थमुपयाति अतो नैव ययौ पित्रोः सेवालामं न चासवान् । गौर्गबहंसाद्या बायन्ते परभूमिषु ॥१४॥ स लाभल गतबाऽस्य तावद्धौ तु तद्गृहे ॥३३॥ प्रपद्यन्तेऽष्टवन्तं स्वामिनं परभूस्थितम् । वार्धक्येनाऽऽमयन्यासावभूतां ज्वरपीडिती। अचं पत्रं फलं पुष्पं सारं सलिलमोषधम् ॥१५॥ सत्मरतुः सुतं त्वेकं विद्वासं दूरवासिनम् ॥३४॥ प्रबायन्तेऽन्यत्र भाग्यवन्तोऽन्यत्राऽऽप्नुवन्ति वान् । अधित्वा नाऽऽगतं प्रे तत्पबतुथ बीवनम् । तापः शैत्यं पयो मुद्राऽम्बरं भूषा च हीरकः ॥१६॥ पुत्रपुत्रेतिपुत्रेति वदन्ती मरणं खन्यन्तरोद्रवामापि प्राप्नुवन्ति परं बद्रिके बहुपुण्येन पित्रोः सेवा तु लभ्यते। एवं वै बद्रिके लोके कर्मसम्बन्धयोनितम् ॥१७॥ मरणस्य क्षणे पुत्राऽऽस्यप्रदर्शनमित्यपि ॥३६॥ प्रवर्तते महापक्रमगम्पयोमदायकम् । बहुपुण्येन भवति न भवेत् कर्महिनयोः। बदर्य यतते लोकललोकार्य न तिष्ठति ॥१८॥ एवं मा पुषस्य बातं वदा तु बद्रिके ॥३७॥ परग्रहम् ॥१०॥ कुतः। वा तम्। गतौ ॥३५॥ चनम्।

·* तिष्यसन्तानः १४५ हाहाकारो महान् पुण्यदा। अहो हत्या बद्रि पित्रसेवाकृतं सर्व मृत्युनिश्वासकारितम् । बातबाश्रमेषु द्विवातिषु । विद्याधनं न 2 श्रेष्ठं पितृसेवादिसनिधी ॥३८॥ विचिचस्याऽतिदुष्टत्वं ज्ञात्वा थापान्ददुस्तदा ॥५७॥ पितृसेवा चातिपुण्यतमा श्रेष्ठा कृताऽनेन दुष्टेन गृहवासिना । मोक्षदा स्वर्गदा सर्वपापध्वंसविधायिनी ॥३९॥ महाचाण्डालतुल्येन सोऽपि इतोऽस्तु तत्तथा ॥८॥ सर्वापनाशिनी पितृसेवोत्तमोचमा। गुरोहत्या महाहत्या शतस्त्रीहत्यया समा। सा न लब्धा सुतै भेत् सा परा हानिः प्रबन्मिनाम् ||४०॥ स्त्रीहत्या शतभ्रूणहत्यातुल्या निगद्यते ॥५९॥ सर्व विनाशितं तेन पितनिश्वासमस्मितम् । भ्रूणहत्या शतमत्स्यहत्यासमा निगद्यते। अप्यन्याची सहस्राणि दान्ति पितृशापतः॥४१॥ मत्स्यहत्या शतक्षहत्यासमा भवत्यपि ॥६॥ भन्यवापसहसाणि नश्यन्ति तत्प्रसादतः। वृक्षहत्या शतस्तम्बनाशसमा प्रकीर्त्यते। बद्रिके पुण्यहीनस्य सुरप्रसादकस्य ह॥४२॥ पिता बीनप्रदः श्रेष्ठो माता गर्भस्य रक्षिणी ॥६॥ पित्रसेवोद्भव पाप हानिदं समजायत। गुरुनिप्रदानेन मुक्तिदो हि तयोः परः। विद्याभ्यापयितुष तत आरमत द्विजः ॥४३॥ संसारार्णवममानामुद्धारकद्गुरुहरिः ॥६॥ मर्गचात्वालको विद्यागुरु ख्यातोऽभवत्यति । मोक्षं करोति जीवानां पापानि क्षालयत्यपि। सहते न स तां ख्याति दुष्टभावोऽतिमानवान् ॥४४॥ कृष्णवद्रक्षणं मायापाशात् करोति सद्गुरुः ॥६३॥ निन्दति नित्यं विद्यायां गौरवं गतः । स भेष्ठतमश्चाऽऽस्तेऽसंख्यप्राणिप्रमोक्षकृत् । गुरोः कीर्ति खण्डयति गतोऽन्यत्र समादिषु ॥४५॥ नारायणस्य विशानं परिचयं ददात्यपि ॥६॥ एवं पापेन लिस: विशेषेणाऽप्यजायत । नयत्यग्रे गति गच्छन्नाकर्षयन् प्रपन्नकम् । दुष्टा बुदित्थिताऽस्य विद्वानहं न चाऽपरः ॥४६॥ साक्षी यो धर्मकर्मादौ याम्यकष्ट निवारकः ॥६५॥ गुरुर्मया समो नास्ति तदाऽन्यस्य तु का कया। ब्रह्मानन्दप्रदाता श्रेष्ठतमोऽधिकः। एवं स्वं गौरवं वक्ति चिन्तयत्येव तादृशम् ॥४७॥ गुरोर्मुखे चतुर्वेदा बिहायां शारदा सती ॥६६॥ मनसा वचसा निन्दा द्वेषं करोति सद्गुरोः । गायत्री चौष्ठयोस्तस्य सावित्री कण्ठवर्तिनी। कर्मणाऽपि ती श्रेष्ठ नजं विज्ञापयत्यपि ॥४८॥ मस्तके ब्रह्मनिर्वाणं भाले रुद्रस्थली गुरोः ॥६॥ कर्मकाण्डे च विशाने गर्व करोति चोर्ध्वगम् । भ्रूमध्ये तु भवश्चास्ते ब्रह्मा भूकुटिमध्यगः। बद्रिके नाशमायाति पुण्यं सर्वे गुरुद्विषः ॥४९॥ विष्णुर्गुरोस्तु हृदये सूर्यचन्द्रौ तु नेत्रयोः ॥६८॥ विद्या भाग्यं सम्पदश्च यशो नाशं प्रयान्ति च । कर्णयोर्वर्तते शन्दब्रह्म शाश्वतमक्षरम् । पापं भ्रमो विचित्तत्वमुन्मत्तता भवन्ति च ॥५०॥ हस्तयोरिन्द्रदेवाद्या नासायामश्विनीसुतः ॥६९।। औन्मत्येन । दोषेण सहितोऽपि गुरोगहे । गोलोकश्चापि वैकुण्ठस्तनयोर्वर्तते गुरोः। वसत्येव स तं दृष्टि गुरुं चेद् दृष्टिगोचरम् ॥५१॥ उदये त्वमृतं घाम नामावव्याकृतं पदम् ॥७॥ पुषवत् पालितं शिष्य दयालुर्गुरुदेवता। जपने सत्यलोकं च गुसे ब्रह्मव्रतं गुरोः । न निष्कासयति स्थानाद् वात्सल्यं हि निरोधकृत् ॥५२॥ कट्यां हिरण्यगर्मोऽस्ति पृष्ठे मेरुः सुरालयः ॥७॥ उन्मतोऽपि महाविद्वानव्यवस्थो विवेकवान् । नितम्बयोर्महापृथ्वी प्रकृतिगहरेऽस्ति पापाभिभूतहदयः पापनष्टविचारवान् ॥५॥ सक्थ्नोः श्वेतद्वीपनुग्धोदधी स्तः श्रीगुरोः सदा ॥७२॥ एकदा स्वगुरूं सुसं गत्वा हस्तकुठारकः। बान्वोः सुतलवासाच जंघयोर्दिव्यशक्तयः। चिच्छेद मस्तकं रात्री ननर्त चिचवर्जितः ॥५४॥ पादयोः श्रीगुरोः सर्वतीर्यान्यमिवसन्ति वै ॥७३॥ त्यपोषं समाकर्ण्य तत्र भार्या गुरोस्तदा। पितरमाऽस्य केशेषु सिद्धाथाऽस्य त्वचि स्थिताः । तथा शिष्या अपरे च समाययुस्तदन्तिके ॥५५॥ प्राणे पुण्यानि सर्वाणि मोक्षो गुरोः करे स्थितः ॥४॥ तावत् कुठारहस्तं तं वीक्ष्य मासं प्रपेदिरे । गुरोः प्रसादे स्वर्गाणि संकल्पे सम्पदः स्थिताः । बोस्य हतं गुरु सर्वे रुदुर्मुककण्ठिनः ॥५६॥ गुरोः क्रियायां चिन्तामणयः कामधेनवः ।।७५॥ १९ ·१४६ * श्रीलक्ष्मीनारायणहिता * सेवायां वचने कल्पवृक्षाव कल्पवल्लयः। प्रसादानं महापंको बुमुजे च कयामखे। इच्छायामक्षयपात्रं गुरोः स्नेहे हरिः स्वयम् ॥७६॥ सतां महर्षिवर्याणां दर्शनं प्राप्तवान् मुदा ॥१५॥ गुरोः शरणे मुक्तिश्च गुर्वासने श्रियः पुरम् । गुरुहत्याकृतं पापं शनैः शनैन्यवर्तत। गुरोर्मूर्तिः परब्रह्म वासुदेवो गुरौ स्थितः ॥७७॥ मनसः स्वस्थता जाता देहमानं देहमानं व्यवर्तत ॥९॥ श्रीकृष्णोऽस्ति गुरुतादात्म्यता प्राप्तः परेश्वरः। उन्मादोऽस्य लयं प्रातो विचित्तता सुचिचता । सर्वकामप्रपूरः श्रीसद्गुरुर्बद्रिके भुवि ॥७८॥ जाता ततः सद्योकेन लोमशं शरणं ययौ ॥९॥ विना गुरुं न निस्तारो भवार्णवरणस्य वै। न्यवेदयत् समस्तं तत् पापं दुःखं विद्योधनम् । अगुरूणां देहिनां तु गतिः कुत्रापि नास्ति दै॥७९॥ लोमशो ब्रह्मकूर्चाख्यं गतं तस्मै ददौ तदा ॥९८॥ तस्माद् गुरुं श्रयेद् भक्त्या सर्वस्वार्पणसेवया । मासं चक्रे पलाशादिपत्राणां वहिना कृतम् । गुरुनः सर्वविद्याघ्नः सर्वविद्याध्नः सर्वदेवादिनाशकः ॥८॥ गव्यानां कथितं वारि पपी शुदि बगाम सः ॥१९॥ स्वर्गमोक्षद्धिसम्पनश्चात्मनो ब्राहा मतः। कथायाः श्रवणेनाऽसौ निष्पापः साधुसेवया । सर्वपुमर्थहाः प्रोक्तः सर्वशक्तिविघातकः ॥८॥ विप्रो जातस्ततो मन्त्रमस्मै श्रीलोमशो ददौ ॥१०॥ गतिर्नास्ति स्थिति स्ति स्थानं नास्ति गुरोहनः । 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा। यशो नास्ति सुखं नास्ति सर्वथा बिग् गुरोईनः ।।८२॥ कृष्णनारायणस्वामिन् 'श्रीहरेवल्लभ प्रभो ॥१०॥ सर्वपापानि लोकानां नश्यन्ति गुरुसनिधौ। अनादि श्रीकृष्णनारायण पद्मावतीप्रभो। गुरोद्वेषात्मक पापं कृष्णाग्रेऽपि न नश्यति ॥८३॥ एवं स भवनं चक्रे ध्याननिष्ठो हरौ स्थितः ॥१०२॥ श्रीकृष्णो गुर्वधीनोऽस्ति राधालक्ष्म्यादिका अपि । तीव्रसंवेगमापन्नः स्मृत्वा हत्यां गुरोः स्वयम् । गुर्वधीना देवताश्च सर्वातिवाहिकीप्रभाः ॥८४॥ पितृत्यागं तथा स्मृत्वा महाशोकमगात्तथा ।।१०३॥ गुरुस्त्वनर्गलं दिव्यं कपाट परमोक्षिणाम् । रात्रिन्दिवं मजनं चकार पारमेश्वरम् । गुरुर्विद्युत्प्रकाशोऽस्ति महादीपोऽन्तरप्रमः ॥५॥ विरागमावमापत्रः प्रातिलोम्यमवाप सः ॥१०४॥ तद्धाते सर्वघातानां जायन्तेऽघानि घातिनाम् । सर्वा वृत्तीः परावृत्त्य प्रत्याहारं परं गतः । तत्सेवने सर्वसेवाफलान्यभिमिलन्ति च॥८६॥ घारयामास सततं प्रभु कृष्णं महाप्रभुम् ॥१०५॥ तत्प्रसादे सर्वप्रसन्नता भवन्ति सेविनः। दध्यौ कृष्णं रमाकान्तं गोपालबालकं हृदि । गुरोलामे सर्वलामा गुरोहोंने लयो महान् ॥८७॥ समाधौ श्रीपति बद्रि साक्षात् प्रापाऽतिवेगवान् ॥१०६॥ गुरोप॑तिः दिव्या त्वाशिखानखमद्भता । माघशुक्लैकादश्यां स प्रातः स्नात्वा कथास्थलम् । नारायणः पृथङ् नास्ति गुरोर्मूर्तेः कदाचन ॥८॥ भबनाम रटन् प्राप तस्थौ व्यासं व्यलोकयन् ॥१०॥ पूजया सद्गुरोः कृष्णनारायणः प्रपूज्यते । पुपूज मन्त्रसहितो व्यासं च संहितां तथा । भोजनेन गुरोः कृष्णनारायणो भुनति च ॥८९॥ शुभाव च सभासंस्थः कयान्ते कीर्तनोत्तरम् ॥१०८॥ जलपानेन च गुरोः कृष्णस्तृप्तो पिबत्यपः । शीघ्र समाधिमापनः प्राणाः संकुचिता द्रुतम् । गुरोर्दैहस्य सेवाभिः सेव्यते परमेश्वरः ॥९॥ पपात देहो भूमौ वै श्रोतृणां पश्यतां सताम् ॥१०९॥ गुरोन शेन यावत्यः सेवा नष्टा भवन्ति वै। विमानमम्बराद् दिव्यमवातरत् समुज्ज्वलम् । एवं तेन द्विजेनापि गुरोर्हत्या कृता यतः ॥११॥ कृष्णनारायणस्तस्माद् बहिरागत्य तं द्विजम् ॥११०॥ सर्व तस्याऽभवद् बद्रि विनष्टं शुभसंशितम् । दिव्यरूपं सुमुक्तं च विधाय दिव्यविग्रहम् । विचित्तो जडवन्मूर्ख उन्मत्तो बुद्धिवर्जितः ॥१२॥ नीत्वा विमानके पूर्ण इसन् घामाऽक्षरं ययौ ॥११॥ भ्रमन् मागें वनेऽरण्ये निर्ययौ स गुरोमुहात् । आश्चर्य परम बात कथाभवणकारिणाम् । शर्करानगरं प्रातो दैवात्पूर्वानुकर्मतः ॥९३॥ अहो गुरुघ्नविप्रस्य शरण्यो भगवान् प्रभुः ॥११२॥ कथास्थानं ययौ विद्वात्तस्थौ क्षणं मुदं ययौ । शरणागतरक्षात् पापं विधूय सर्वथा। संहितायाः कथां श्रुत्वा पीत्वाऽमृतं हरेस्तदा ।।९।। वित्रं मकं नि घाम निन्ने देहिषु वत्सलः ॥११३॥ स ·कतिष्यसन्तानः न एतारशी कृपा तस्य घटते परमात्मनः। तस्मात् पराक्रम कार्य तेन सर्वमवाप्यते । बीवास्तु सर्वथा पापाः सन्ति वै पापकारिणः ॥११४॥ पराक्रमेण राजानो भवन्ति राज्यभोगिनः ॥१२॥ कुपालभंगवानस्ति कृपालवध साधवः। देवा मूर्तिमयाः सर्वे वञ्चनार्थ प्रकल्पिताः। विना विनिमयं वा च करमणं विना खलान् ॥११५॥ तत्र जायते चेच्छापूर्तिर्वा लाम उत्तमः ॥१३॥ दुष्टान् पापान् पावयित्वा प्रेषयन्त्यक्षरं पदम् । न ते वदन्ति ददति पूरयन्ति न वाच्छितम् । एवं वै बद्रिके कृष्णो मोक्षं ददाति सेविने ॥११६॥ तस्मान्मूर्तिम॒षा बोध्या केवला काजनैः कृता ॥१४॥ पठनाच्छ्रवणादस्य स्मरणाचिन्तनादपि। जीविकार्य कृता तत्र पाषाणे काऽर्थना भवेत् । भुक्तिमुक्तिः शुभं स्वर्ग मवेदेव न संशयः ॥११७॥ फलं चेतनवृक्षाद्वै लभ्यते न तु भित्तितः ॥१५॥ गवादिभ्यः पयोलामो पाषाणगवादितः। इतिभीलक्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने मक्षिकारहतः क्षौद्रं लभ्यते न तु शून्यतः ॥१६॥ सुरप्रसादनामकविप्रस्य मातापितुसेवाविहीनस्य चेतनालभ्यते सौख्यं शवाम्नैव तु लभ्यते । विद्याप्रदगुरुहत्याविधायिनोऽपि श्रीलक्ष्मी- राशेऽर्पितं फलत्येव बहुधा न शवाय तत् ॥१७॥ नारायणसंहिताकयाभवणेन सतां तस्माच्छवात्मकं सेवया पापनाशो मुक्तिधेल्यादि- काष्ठपाषाणाद्युत्थपुत्तलम् । निरूपणनामैकपञ्चायत- देवता नास्ति सा साक्षाच्छिला प्रतारणार्थिका ।।१८|| रानवेषधरो नाट्यकारो राजा न वै कचित् । तमोऽध्यायः॥५१॥ देववेषधरा मूर्तिः शिला न देवता कचित् ॥१९॥ श्रीनरनारायण उवाच- ताहशी या शिला मूर्तिः खण्डनीया हि सर्वशः । अणु बद्रीप्रिये देवि देवद्रोहिकयां तथा। एवं नास्तिक्यमापनो निन्दत्येव तु देवताम् ॥२०॥ विक्रमाल्ये पुरे त्वासीत् क्षत्रियो नागविक्रमः ॥१॥ देवालयान् देवतायतनानि देवभूमिकाः। पूर्वकर्मानुरोधेन बाल्ये चास्तिक उत्तमः। खण्डयत्येव सर्वत्र क्षत्रियो नागविक्रमः ॥२१॥ देवपूर्वा साधुसेवां करोति भावतः सदा ॥२॥ तथा विशेषतथापि देवद्रोहपरोऽभवत् । द्रव्येच्छया भूपतित्वेच्छया राज्येच्छया तथा । शंकरः सर्वदा कामी विष्णुहिंसापरायणः ॥२२॥ यत्र यत्र भवन्त्येव सन्तो वा देवपूरुषाः ॥ ३ ॥ इन्द्रचन्द्रादयश्चापि कामवासनया हताः। सकामोऽयं प्रयात्याशीहेच्छया। कथं कल्याणदास्ते स्युः स्वयं दोषैः प्रपूरिताः ॥२३॥ यौवने सर्वथा क्षात्रधर्ममाश्रित्य योधने ॥४॥ साधवो भोजनासत्ता तत्परो वर्तते नित्यं राज्येच्छया परैः सह । रसास्वादपरायणाः। विप्रा विवाहकर्माणो नारीमन्तो गृहाश्रमाः ॥२४॥ यत्र यत्र गतचाय योधनार्थे बयार्थकः ॥५॥ लोभाळ्यास्ते दोषवन्तः श्रेयसे स्युर्न सर्वथा । तत्राऽभवत्तस्य पराभवो जयो न तु । गुरवो मानिनः सर्वे ततः स देवतानां तु मानताः कृतवान् मुहुः ॥ ६॥ पूज्यतालालसान्विताः ॥२५॥ एवं तृष्णामयी सष्टिः श्रेयसे स्यात् कथं विह। तत्रापि निष्फलत्वं स प्राप्तवान् विजयं न तु । ये तरन्ति तारयन्ति निमजन्ति न वै क्वचित् ॥२६॥ एवं कृते मुहुः पचानास्तिक्यं त्वासवान् स तु ॥ ७ ॥ निमनन्त्येव ये ते न तारयन्ति कथंचन । पूबाया निन्दनं देवमूर्तेध निन्दनं तथा। तस्मात् सर्व खण्डनं धर्मशास्त्राणां धर्माणां खण्डनं तथा ॥८॥ मुषा लोकेनतं मूर्तिर्गुरुः सुरः ॥२७॥ गधूनां खण्डनं चापि प्रतानां खण्डनं तया । पराक्रमं परं सत्यं यस्य तात्कालिकं फलम् । दानानां खण्डनं सर्वसत्कर्मणां तु खण्डनम् ॥९॥ पराक्रमः सदा कार्यः भेयसे सर्वथा जनैः ॥२८॥ करोति सर्वथा वक्ति देवा मृषा हि मूर्तयः । भाव्यं शूरेण पण्डेन कदाचन। सन्तो मूषा मानताब मृषा भवन्ति निष्फलाः ॥१०॥ पराक्रमविहीनस्य दैवाचा षण्टता मता ॥२९॥ पराक्रम कृतं सत्यं देवं देवं तु निष्फलम् । न घण्टाजायते गर्मों न देवाल्लभ्यते फलम् । पराक्रम परं देवं पुचलं पुचलं देवमेव न ॥११॥ एवं भीबद्रिके नागपराक्रमो हि खण्डनम् ॥३०॥ वीरेण न ·१४८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * प्रति । तदा बद्रि देवद्रोहं करोत्येव तिष्ठन् गच्छन् जनवजे । बद्रिके मुग्धसंसारे लोका विवेकवर्जिताः। अयैकदा विचायेत्थं ययौ युद्धार्थमेव सः ॥३१॥ स्वबलैर्गर्वमापना वृथा गर्जन्ति मेघवत् ॥५०॥ स्वसदृशान् क्षत्रियान् विचति श्रेष्ठान् बलान्वितान् । क्षणान्ते स्वविनाचं स्वसर्वस्वापगर्म च ते। संघे कृत्वा शस्त्रसजान् द्रव्याथै निर्ययौ बहिः ॥३०॥ कालकृतं न जानन्ति गर्ववायुप्रपेरिताः ॥५॥ स्वग्रामाद् योजनषट्के ग्राम फलोदयं तु यत् । यौवनं न स्थिरं चास्ते बलं नैव स्थिरं कचित् । युद्धपुरमहाराज्यशासने वर्तते तत् ॥३३॥ अच्छेद्यं न शरीरं च मृषा दुपन्ति मोहिताः ॥५२॥ तत्र योदूं गतः सर्वशूरैः सह सहेतिभिः । स्वं विनाशं चाहयन्ति बलिना द्रोहकारिणः । पर्णपत्रं लिखित्वैव प्राहिणोत् पत्रमुत्सुकः ॥३४॥ देवद्रोहो बलिद्रोहश्चात्मद्रोहो विनाशकृत् ॥५३॥ दूतेन शार्दूलविक्रमाख्यं ग्रामेश्वर देवानां द्रोहकरणाद् देवा निर्यान्ति देहतः । प्रामाध्यक्षो द्रुतं युद्धपुरेशस्य भटेश्वरम् ॥३५॥ अन्धा वृक्णाः कुष्ठिनश्च पलवस्ते भवन्त्यतः ॥५४॥ न्यवेदयद् व्यवसायं नागविक्रमनामिनः। मनुष्याणां द्रोहमावाच्छापान् संप्रेरयन्ति ते । युबपुरमहाराजो शात्वा वृत्तान्तमुल्वणम् ॥३६॥ शापदग्धा विनश्यन्ति शैर्धनेश्व सम्पदा ॥५५॥ सैन्य सम्प्रेषयामास गर्विमानकैस्तथा । देवद्रोग्धुरकस्मात् स्यात् दैवं कष्टं प्रभूतकम् । धर्मयुदं तूर्ण तत्र व्यजायत ॥३७॥ दुःषष्य प्रयोगैश्वाऽनिवत्ये बीवनान्तकृत् ॥५६॥ नाराचैस्तोमरैः खङ्गैल्लै शिलिमुखैः शरैः । सर्वद्रोहात्परो द्रोहो देवद्रोहोऽधिको मतः। गोलकैः करवालैच भिन्दिपालैश्च मुद्गरैः ॥३८॥ प्रतिकारोऽन्यद्रोहाणां देवद्रोहस्य नास्ति सः॥५७|| दिव्यादिन्यायुधैवापि युद्धमर्धदिनं अभूत् । अपि स्वर्गगतं देवद्रोहो निपातयेद् दुतम् । युद्धराजमहाराजसैन्येनाऽमिजितास्तु त॥३९॥ अपि मोक्षगतं देवद्रोहस्तस्माभिपातयेत् ॥५८|| क्षताबार्धननाश्वार्धजनाब प्राणतो इताः। अद्रोग्धुः सर्वदा शान्तिद्रोंग्धुबै सर्वदा भयम् । नागपराक्रमाद्याथ दशकारागृहे तदा ॥४०॥ तस्माद् गर्व परित्यज्य शान्ति यच्छेन बै भयम् ॥५९॥ क्षिता निगडपादास्तेऽभवन् कष्टप्रपीडिताः। मानुषाणां भये प्राते दैवी शान्तिः प्रयुज्यते । भतपीडान्विताचापि पुनस्ते रोगपीडिताः॥४१॥ देवे भयेऽपि शान्तिः सा दैवी भयनिवर्तिनी ॥६०॥ कारागारेऽभवन् सर्वे देवद्रोहविधायिनः । किन्तु देवद्रोहजे तु भये सा निर्बला देहांगषातमुग्नाऽस्थिमहापीडाऽतिपीडिताः द्रोहो देवक्षेत्रे निवर्तते ॥६॥ नाऽऽनुवस्ते मनाक् शान्ति निद्रां निगडपातिताः । देवक्षेत्रकृतो द्रोहो वप्रलेपायते सदा। देवद्रोहफलं तेषां तृष्णया योधनात्तदा ॥४३|| देवरोषे प्रलयो वै फलं नान्यत् फलं कचित् ॥२॥ बद्रिके त्वागतं तूर्ण मोहाद्गादलाचथा । तस्माद् देवास्तोषणीयाः साक्षादा दूरतोऽपि वा। अवलेपात् सुनास्तिक्यान्मृषा व्यापारयोजनात् ॥४४॥ गोचरा वाप्यविषयास्तोषणीयाः सदा ॥६३॥ प्रासं फलं समस्तं समस्तं तद्भूमौ युद्धमिषेण वै । मूर्त्यात्मकाध वा चैत्यश्वात्मकाः स्थलात्मकाः । पुरपुराधिपो भक्तोऽभवद् राजा नरायणे ॥४५॥ प्रेतात्मकाच वा देवास्तोषणीयाः क्षणे क्षणे ॥१४॥ देवद्रोहकरं दुष्टं क्षत्र शात्वाऽत्यपीडयत् । तुष्टा देवाः सुखं स्मृदि कुर्वन्ति तोषणं सदा । दण्डं ददौ महापोरं महापोरं देवदाग्ने विशेषतः॥४६॥ सहा देवा रुषं हान्ति कुर्वन्ति कष्टमुल्बणाम् ॥६५॥ द्रोहनन्यफलं नागप्राक्रमस्याऽभवच्छृणु। गृहदेवा ग्रामदेवाः कुलदेवाः स्वदेवताः। बद्रिके भूकतां प्रातो पुणतां खखतां च सः ॥७॥ देवाः स्वर्गदेवास्तोषणीया विधानतः ॥६६॥ बाषिर्य कुष्ठिता लिसाक्षयतां चाऽन्धर्ता गतः। ऋतुदेवा यशदेवा भूदेवा वायुदेवताः। अन्ये साहाय्यकर्तारबापि योद्धार एव देवताब तोषणीया विधानतः ॥६॥ तेऽपि दण्डहे व्यंगा न्यूनाऽधिकतयाऽभवन् । देहदेवा गुरौ देवा गोदेवाः साधुदेवताः । भनगर्वा महाकष्टाः कदर्या व तेऽभवन् ॥४९॥ नारीदेवाः सतीदेवास्तोषणीया विधानतः॥६८॥ वृथा। ॥४२॥ अन्यक्षेत्रकृतो ये ॥४८॥ इन्द्रियाणां ·विष्यसन्तानः १४९ ययुः। ददौ अद्रिदेवाः सरिदेवा वनदेवाः पथः सुराः। सवें ते मनसा दध्युर्देवं नारायणं प्रभुम् । गोत्रदेवाः सर्वदेवास्तोषणीया विधानतः ॥६९॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणं भुतं प्रियेश्वरम् ॥८॥ वास्तुदेवा, यशदेवा दिव्याः प्रासाददेवताः। बालकृष्णं कृष्णनारायणं श्रीमाधवीपतिम् । यन्त्रमन्त्रतन्त्रदेवास्तोषणीया विधानतः ॥७॥ ध्यात्वा स्मृत्वा च शरणं ययुः कारालये हदि ॥८९॥ सीमदेवा गर्भदेवाः गृहदेवा प्रजेश्वराः। कृष्णनारायणस्वामिनारायणेति सजगुः। शाखामण्डपदेवाद्यास्तोषणीया विधानतः ॥७॥ भक्ति भवनं ज्ञात्वा युरपुरनराधिपः॥९॥ बलदेवा बहिदेवा विश्वेदेवाः सभासुराः। प्रसनमानसो भूत्वा दोषक्षमा ततोऽकरोत् । धक्कयो देवताः देवताः सर्वास्तोषणीया विधानतः ॥७२॥ कारागारविनिर्मुक्तान् प्रचकार दद्यापि तान् ॥११॥ वृद्धदेवाः सिद्धदेवाः पितृदेवाध भिक्षुकाः। ते तूणे श्रीहरेः सर्व माहात्म्यं परमं शुभम् । बामदेवाः पूज्यदेवास्तोषणीया विधानतः ॥७३|| जानन्तो जानन्तो द्रोहशान्त्यर्थ पापनाशाय सर्वथा ॥१२॥ गृहदेवा राजसा वा तामसाः सात्त्विकास्तथा । शर्करापत्तनं पारायणस्य मण्डप भाभिचारिकदेवाच तोषणीया विधानतः ॥७४|| नत्वा देवं लोमशं च गुरुं धर्मप्रकाशकम् ॥९॥ स्वमदेवा दिवादेवा रात्रिदेवास्तदाश्रिताः। सभां नत्वा क्षमां तत्र ययाचिरे हरेः पुनः । देववाहनभत्याद्यास्तोषणीया विधानतः ॥७५॥ कथाव्यासासने व्यासः क्षमयामास तत्कृतम् ॥१४॥ विनदेवाः करदेवा भूतदेवा विरोधिनः। पाययामास तेभ्यब प्रसादाऽमृतवारि च। आशापाशहता देवास्तोषणीया विशेषतः ॥६॥ प्रसादानं तत्र तावद् भोजयामास ताँस्तदा ॥९५॥ भायां कुर्वन्ति देवाच पितरोऽपि तथाविधाः । मन्त्रं ततस्तेभ्योऽभयदानं तदा ददौ । आशया ये तु वल्गन्ति सर्वे ते मिक्षुका यतः ॥७७॥ यतः ॥७७|| 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा' ॥१६॥ तोषणीयास्तदिष्टानां प्रदानः सर्वभिक्षुकाः। प्रभोनारायण श्रीमाधवीनारायण प्रभो। प्रसमास्ते प्रकुर्वन्ति योगं क्षेमं क्षुखं सवम् ॥७८॥ राधाकृष्ण बालकृष्ण करायाः सर्वराजानः पूजाथाः सर्वदेवताः। एवं तेम्यो ददौ नाम तेऽपि चक्रध कीर्तनम् । मानायाः श्रेष्ठिनः सर्वे सत्कारावास्तु पण्डिताः ॥७९॥ मासे गते तु माघस्य पूर्णायां सायमेव ह॥१८॥ दानाथा भिक्षुकाः सर्वे भादायाः पितरः सदा । कथोत्तरक्षणे व्योम्नश्चागतं सुविमानकम् । मिचाया भिक्षुकाः सर्वे ब्रह्माशाः साधवः सदा ॥८०॥ अनादिभीकृष्णनारायणो यत्र विराबते ॥१९॥ पुत्राथा दम्पतीवर्गा द्रव्याशा निर्धनाः श्रीवल्लभो द्रुतं तस्मादवातरद् भुवः स्थले । विवेकिनो निराशाब सन्तुष्टा देवतोत्तमाः ॥८॥ पस्पर्श पाणिना ताँध सर्वे मृतास्तदाऽभवन् ॥१०॥ एवंविधाऽस्ति वै सृष्टिस्तोषणीया हि देवताः । दिव्यदेहा अमवंभ विमाने तेऽभवन् स्थिताः। तोषणं सुखसंस्थान तोषणं मोक्षणं तृषः ॥८॥ कृष्णनारायणो निन्ये तान् सर्वानक्षरं पदम् ॥१०॥ तोषणं परमं स्वर्ग तुष्टोऽत्र ब्रह्मसहशः। एवं भीबद्रिके महाबर्यमभूत्तदा । तसिर्धों हि साधूनां तृप्तिधर्मोऽस्ति तृतिर्धोऽस्ति मोक्षणे ॥८॥ पश्यतां सर्वलोकानां ययुस्ते परमं पदम् ॥१०२॥ सदा तसिईराबस्ति ततिः सम्पत् परा मता। इहैव भोगमापना द्रोहस्य मोक्षणं ततः। वासनाविलये तृतिः सदाऽऽत्मनां प्रबायते ॥८४॥ श्रीकृष्णकृपया नातं कथायाः भवणेन च ॥१०॥ सा मुक्तिः सा परा शान्तिः परो मोदः प्रमोदनम् । कृष्णनारायणनामजपेन साधुसेवया । तसानां तु करे नित्यं ब्रह्मानन्दप्रवाहणम् ॥८५॥ प्रसादानाशनेनापि मोक्षण बातमुत्तमम् ॥१०४॥ बद्रिके दुःखमापनमाऽतृतोऽपि निवर्तते। सर्वद्रोहप्रणाशोऽपि श्रीकृष्णस्य कृपावशात् । दु:ख कष्टं गुरुस्तस्य येन दुःखी निवर्तते ॥८६॥ तेषां बातो बननाशो मोक्षधापुनरागमः ॥१०५॥ तथा दुखं परं प्रातः कारागारे परभितः । बद्रिके भीकृष्णनारायणो गोपाळबालका। नागपराक्रमचान्येऽन्ततस्तस्य सहस्थिताः ॥८॥ कम्भराभीसुतः सर्वान् मुक्तान् करोति भक्तिगान् ॥१०६॥ ललिताकृष्ण सदिमो ॥१७॥ सदा।

·१५० * मीलक्ष्मीनारायणसहिवार दोषानेव तथाऽपानि नैव पश्यति देहिनाम् । पूजका नैव कुर्वन्ति पूजां पूर्वेर्ययाऽपिताम् । रुपयेव महामोई करोति शरणार्थिनाम् ॥१०७॥ यथाक्लसां न कुर्वन्ति सेवानवेयकं अपि ॥१३॥ पठनाच्ट्रवणाचाऽस्य स्मरणात् प्रविचिन्तनात् । आरात्रिकं न कुर्वन्ति कचित् कचिन बन्दनम् । मुकितिः परं स्वर्ग सम्यते श्रीहरेः पदम् ॥१०८॥ कुत्रचिडूपनं नैव कुत्रचिव दीपनम् ॥१४॥ कुत्रचिवन्दनं नैव कुत्रचिनेव तुलसी। तिमीलमीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिव्यसन्ताने कुत्रचिन महादेवे स्लानपुष्पाम्बरादिकम् ॥१५॥ नागविक्रमस्य पत्रियस्य सर्वद्रोहिणो देवद्रोहिणम तत्स- कुत्रचित्र हरी कृष्णे भूषाम्बरनिवेदनम् । हायिनां च भ्यंगत्वादिमहाकार कारागारवातस्ततः कुत्रचिन रखी देव्या पूजाभंगारतर्पणम् ॥१६॥ संहिताकथाभवणेन नवद्रोहिसहितस्य पाप- कुत्रचिन नरे नारायणे नैवेद्यकार्पणम् । नायो मोक्षणं चेत्यादिनिरूपणनामा कुत्रविमेव पूजाऽस्ति नीराबनं न जायते ॥१७॥ द्वापञ्चाशतमोऽध्यायः॥५२॥ पूजकेषु व्यसनानि प्रत्यक्ष स व्यलोकयत् । श्रीनरनारायण उवाच- नरानायों धर्महीना वर्तन्ते मन्दिरादिषु ॥१८॥ स्लानसत्कर्महीनाम मलिनास्तथा। राणु बद्रीप्रिये देवि राबाऽऽसीत् घालमित्रकः। स्वार्थमात्रपरा नैबोदरंभरा वसन्ति च॥१९॥ क्षत्रियो धर्मनि प्रजापालनतत्पर॥१॥ कचित्तु मन्दिरे भ्रष्टाचारा मद्यपरायणाः। दानधर्मरतो नियं गोविप्रसाधुपूजका। बर्तन्ते पूजकाधेति प्रत्यक्षं स व्यलोकयत् ॥२०॥ भनसत्र गृहे यस्य बचासत्रं महत्तथा। वीक्ष्यैवं निबराज्ये है मन्दिरेषु घृणास्थितिम् । घनस तथा यस्य कोशेऽभूद् दीनरक्षकम् ॥२॥ विचारमकरोद् राजा सुब्या विवेकमिया ॥२१॥ यस्य प्रामे दिव्यदेवालयाः सन्ति सुशोमिताः। मम ये पूर्वबा दत्तवन्तो दानानि जीविकाः । विग्राम साधवः साज्यो देवसेवापरायणाः ॥३॥ धर्मार्थ देवपूजार्थे देवकार्यार्थमन्वहम् ॥२२॥ बर्तन्ते यस्य नगरे राष्ट्रनामेषु के तमा। मन्दिरेषु पूर्वका ये पूविका याम सन्ति । बीविकाचीवना राम दचार्यचिकाः ॥ ४॥ न कुर्वन्ति यथार्थे ते पूषनं देवतार्चनम् ॥२३॥ प्रतिदेवाज्यं क्षेत्र सस्यानां बन महत्। पथा खादन्ति ते सर्वे घसाथिनो वृषोज्झिताः । महती वाटिका चापि गोषनं दाउदासिकार ॥५॥ येन ध्येयेन तेभ्यो वा देवेभ्यो दत्तबीविकाः ॥२४॥ अलवस्त्र प्रदान तथा। तक्येयं बायते नैव देवपूजा न जायते । घनदान पृथक् चापि जीविका प्रतिमन्दिरम् ॥ ६॥ व्यसनानि पूजकास्ते समाचरन्ति सर्वथा ॥२५॥ एवं राज्ये सर्वतोऽस्य धर्मशास्तयाऽभवन् । न तेजो विद्यते तेषामाननेषु मनागपि । समायाम मार्गेषु तयोद्यानानि मन्दिरे ।। ७॥ निस्तेजसो विलोक्यन्ते पूजका मन्दिरेषु वै ॥२६॥ बर्तन्ते देवपुष्पार्थ बलकूपाः प्रतिस्थलम् । भ्रष्टाचारा प्राधर्माः कर्या इव धूम्रणा। देवपूजाप्रवाहाम चन्दनाक्षतकुंडमम् ॥ ८॥ यत्र पूजाकरा प्राचारा स्वोदरपूर्तिकाः ॥२७॥ धूपदीपसुनैवेद्यफलताम्बएकानि व्यसनामिभूतचित्ता देवास्तत्र वसन्ति न। रायकोचात् प्रपचन्ते प्रतिदेवालय सदा ॥९॥ यत्र * पूषकाः लानहीनाम मलिनान्तराः ॥२८॥ एवं पूर्वेः पूर्वतरैः पूर्वतमः सुधीविकाः। मलिवना मलिदेहा देवास्तत्र वसन्ति न । देवाईणार्थ बै सर्वथा पूर्वबीविकाः ॥१०॥ कामिक्रोषिलोभिप्रतारिणः ॥२९॥ अथ राख वर्तमानः शामिनस्तदा स्वयम् । मसत्याग्रतमिप्याव्या देवाला वसन्ति न । माको प्रत्या परीक्षा पूजाकालेज्बई द्रुतम् ॥११॥ सतमः पूषका प्रमादाऽऽस्वसभराः ॥३०॥ प्रत्येक मन्दिरं याति यात्राकर्मिधुको यथा । निलपार स्वाध्यायहीना देवास्तत्र बसन्ति न। शिकपति को ना प्या पूर्वकै रुवाम् ||१२॥ पूर्वका लेसीनाथ भक्तिसेवोनाता: सला॥३१॥ प्रतिवर्षे पृथक ·विव्यसन्धान यत्पुरः। पूजकस्य तपो यत्र ॥५७॥ न देवगौरवहीनाब देवास्ता बसन्ति पापिनां पादचार: सचों देवस्य सर्वदा। यत्राका प्रतहीना नास्तिक्याडम्बरान्विताः ॥३२॥ भ्रष्टवस्वर्ण देवास्तत्र सन्ति न ॥५१॥ मृषावादा मृषाकार्या देवोत्सवादिवर्षिताः। आदरो भावना नास्ति प्रेम स्नेहो न विद्यते। पूजाप्रकारल्याम देवास्तत्र वसन्ति न ॥३३॥ पूर्वकल्यां न चाऽऽस्तिस्यं देवास्तव क्वन्ति न ॥५॥ यत्र गन्धः सुगन्धो न धूपो दीपो न विद्यते । यद्देवाने ग्राम्यवार्ता देहकार्याणि पत्र नीराबन नास्ति देवास्तत्र वसन्ति न ॥३४॥ यदने चिचमालिन्यं देवास्तत्र बसन्ति यत्र शुदिन पात्राणां बलशुद्धिर्न विद्यते। विधिहीना प्रतिध चाऽजलपुष्पं प्रपूजनम् । नैवेद्यस्य न वै शुद्धिर्देवास्तत्र बसन्ति न ॥३५॥ खतिहीना प्रवेशव देवास्तत्र बसन्ति न ॥५४॥ देवरहस्य दिन शुद्धिः सिंहासनस्य न। यत्र पूबा श्रेष्ठा प्रवायते । देवशय्यादिशुद्धिर्न देवास्तत्र वसन्ति आमिलप्यं यत्र मूर्तेर्देवास्तत्र वसन्ति मन्दिरे मार्जनं नास्ति प्रक्षालनं न वा क्वाचित् । साधवः ब्रमचर्वपरायणाः। धूलिनिष्कासनं नास्ति देवास्तत्र बसन्ति न ॥३७॥ साध्यो वा दीक्षिताः शीततास्तत्र हि देवताः ॥५६॥ निर्माल्यपूरता नास्ति नूलपुष्पार्पणं न भात्मशुधिर्मावशुद्धिद्रव्यशुद्धिः समस्तिका। बल्लभंगारभूषा न देवास्तत्र बसन्ति न ॥३८॥ पूबाशुद्धिर्मक्तशुद्धिवास्तत्र बसन्ति नूनवेषार्पण नास्ति नूलबलार्पणं न विद्यमानानु सर्वासु बीविकास्वपि ये नराः। बूलचन्दनचर्चा न देवास्तत्र बसन्ति न ॥३९॥ पूजोत्सवान कुर्वन्ति देवास्तत्र वसन्ति न ॥५८॥ नूतनातकुंकुमतुलसीफलशर्करा: अपूजा न्यूनपूना भ्रष्टपूनास्तु देवताः । मवाज्यादि नूतनं न देवास्तत्र बसन्ति न ॥४०॥ मष्टा खनन्ति वंशान् पै स्थापकस्य नृपस्य च ॥२९॥ यत्रोपकरणोज्ज्वल्यं वस्त्रौज्ज्वल्यं विद्यते। विलोक्यन्ते मया सर्वदेवालयेषु राष्ट्रके। भोज्ज्वल्यं बिम्बोज्ज्वल्यं देवास्तत्र वसन्ति न ॥४१॥ पूर्वका पूर्वका भ्रष्टपूनास्ते दोषं कुर्वन्ति मन्दिरे ॥६॥ अन्धकारो यत्र शैत्यं महोण्यं दुष्टवायवः । दोषभागो भवेन्यस्मिन् नृपतेः शासकस्य च। क्लेशाः कलहा यत्स्याने देवास्तत्र वसन्ति न ॥४२॥ तस्माते शिक्षणीया वै राजाशया मयाऽघुना ॥११॥ पूजको ब्रह्मचारी न पाचकः शुविवर्जितः। विचायथं नवं सप्रकाशकम्। स्वावको मावशून्यच देवास्तत्र वसन्ति न॥४॥ भावामास सर्वत्र देवार्चनार्थमन्वहम् ॥२॥ यहेवाऽये सोपानका मानवा बान्ति समिधी। 'अद्याऽऽरम्य तु देवानां पूजन विधिना दु ये । सशस्त्रा गर्वयुकाम देवास्तत्र वसन्ति न ॥४४॥ सर्वथा न करिष्यन्ति रावा दृषि हरिवति ॥३॥ मद्यमांसाशनं दुर्गन्धिमक्षणादिकम् । इत्येवं निवराष्ट्रे वे भावयामास दुहपानादिकं यत्र देवास्तत्र वसन्ति न ॥४५॥ भूत्वा भीबद्रिके वृत्तिहानेयात केचन॥३४॥ निषिदाचरणं यत्र विहितत्यवनं तया। विधिवत् पूजनं चारेमिरे भकिमुता नराः। पूबाकालनियमो न न देवास्तत्र बसन्ति न ॥४६॥ ये छठाबासन् प्रमादमोहगर्विताः ॥६५॥ देववाद्यानि पात्राणि चामरादीनि सन्ति न । नास्तिक्यमिथ्यावादाब मृषादेवादिवादिनः। मन्या यत्र न विद्यन्ते देवास्तत्र बसन्ति न ॥४७॥ ते तु चित्तं ददुष पूजादौ परमात्मनः ॥६६॥ मानवा मन्दिरे देवरहे स्वपन्ति याचा निरीक्षकेनषा संतास्ततः। सहनिवासनं नित्यं देवास्तत्र बसन्ति न ॥४८॥ दण्डिताः केचन दुरा निष्कासिताब केचन Rom देवानां गौरव यत्र पास्यते मानवैनंहि । उत्थापिता भनकिम्बा अप ताथ बीविकाः। थे देवा मनुष्याणां देवास्तत्र बसन्ति न॥४९॥ बीर्णदेवालयास्तेन नीता यत्मता शुकरा यत्र पहे भ्रमन्ति वानराः। एवं इतबता वृत्तिवपातकम् । प्राचीवा पत्र सन्ति देवास्तत्र बसन्ति न ॥५०॥ पूक्कानां अदम्बानां निवासाः शयानि En कृत्वा नियम सर्वथा।

·१५२
कमीलक्ष्मीनारायणसंहिता
विवर्तते ।
पादहस्तकौ।
उत्पादितानि भागेन भागेन पुण्यमनितम् । असारः खलु संसारः सारस्तस्मात्तु मोक्षणम् ।
चापख सहसा हन्ति पुण्यं चिरेण रक्षति ॥७०॥ जीवनं सर्वथा पापं पुण्यं संसारमोक्षणम् ॥८॥
बीषिकाहरणे पाप बायते सर्वनाशकम् । एवमाशीर्वचनस्तौ द्वतं दुरितवर्विती।
वीर्णस्य पीविका नैव हर्तव्या में कदाचन ॥७॥ सजाती तह्मणोध रोगौ तत्रैव निर्गती ॥९॥
बीणोंबारा प्रकर्तव्यः कर्तव्या रिक्तता न तु | मूर्तिमन्तौ
जगदतु विकाहरणोत्यितौ।
शान्यतायाः फलं शून्यं कर्तुस्तत्र प्रजायते ||७२॥
आवां रोगौ चातिसारी प्राणहरौ
प्राणहरौ योरपि ॥९॥
बद्रिके तस्य भूपस्य जीविकाहरणस्य वै। स्वस्ततोऽद्य युवयोरायुज्यं शेष न विद्यते।
पापं
थापत्य चायातं तूर्णे दुःखप्रदं तदा ॥७३॥ लोमशस्य संहिताया वाचकस्य हरेबलात् ॥१२॥
रोगेण संव्यासो जलोदरेण सर्वथा।
निर्गती युवयोर्देशाभ्यां
तथापि
मृतिभ्रवा।
अबीणेन च रोगेण अतिसारेण वै
ततो दानानि सर्वाणि दत्वा लब्ध्वा मर्नु हरेः ॥१३॥
रुजा ||७४॥
अभिभूतोऽभवन्मन्दामिना
बाठरवर्तिना।
भक्ति कृत्वा यातमेवाऽक्षरं पदं प्रमोईरेः ।
मोजनं नाऽस्य पचति वमनं वै प्रजायते ॥७५॥ इत्युक्त्वा ययत् रोगी राजा राशी द्रुतं तदा ॥९४॥
बलोदरं वर्षते
राज्यार्पणं कुमारे च कृत्वा
पत्रेण वै तदा।
शुष्कायन्तेऽस्य मांसानि रक्तोत्सगों भवत्यपि ॥७६॥
दत्वा दानानि सर्वाणि प्रदत्वा जीविकाः पुनः ॥१५॥
उदरं गर्भिणीतुल्यं गलिती
नेण्यं सर्वथा कृत्वा
प्राप्य मन्त्रं तु लोमशात् ।
पिगताऽस्याऽभवद्देहे शक्तिहासोऽभवत्तथा ॥७॥ भक्तिं कृत्वा मासमात्रमुषित्वा तौ कयान्तिके ||९६||
अपाचनं महारोगो बद्रिके मरणान्तकः। शोधयित्वा निजात्मानौ साधून् संसेव्य भावतः।
शालमित्रो भूपतिस्तु भेष्ठौषधान्यकारयत् ॥७८॥
'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा ॥९॥
तथापि दैवरोषेण थापेनाऽऽसा हि रुग्णता । 'प्रभोनारायण श्रीशवेदीनारायण
प्रमो.।
मनागपि न नष्टा सा वृर्षि गता दिने दिने ॥७९॥ अनादिश्रीकृष्णनारायण श्रीकान्त सद्विभो ॥९॥
बीविकाहरणं सर्वपापाधिक हि पातकम्। एवं
मन्त्रं च भजन चक्रतु त्यसंघिनौ।.
अत्रैव भुज्यते बद्रि हर्तव्या नैव जीविका ||८०॥ एकाग्रमानसौ भूत्वा क्षपयित्वा तु वासनाः॥१९॥
राक्षः पनी चयालक्ष्मीनाम्ना सापि तथा रुजा। हरेः प्रासादिकं जग्ध्वा पावयित्वा समस्तकम् ।
रक्साबवती नित्यं बाता च दुर्बला सती ।।८१॥ सनौ बभूवतुर्गन्तुं
सजौ बभूवतुर्गन्तुं मोक्षे धामाऽक्षरं हरेः॥१०॥
राना शोक समापनौष, न गुणायते । फाल्गुनस्याऽसिते पक्षे त्वेकादश्यां कथोत्तरम् ।
शुभाव संहितावार्ताचमत्कारं तदा
क्षणे ।।८२॥
प्रगे दिव्यं विमानं वै सौवर्णे परमात्मनः ॥१०॥
बना ये तीर्थयात्रार्थ यान्ति वै शर्करापुरम् । व्योम्नथावातरत् तत्र सर्वेषां पश्यतां शुभम् ।
संहितायाधमत्कारं वर्णयन्ति
तु ते कयाम् ॥८३॥ बद्रिके श्रीकृष्णनारायणस्तस्मादिनिर्ययौ ॥१०२॥
पापिनां मोक्षणं चापि साक्षाय दर्शनं हरेः। पस्पर्श तो पाणिना च विमुच्य देहतः पृथक् ।
शुभाव वर्णित सर्व जनर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥८४॥ दिव्यमुक्ती दिव्यदेही विधाय सहसा प्रभुः ॥१०३||
तूर्ण सोऽभवद् गन्तुं संहिताश्रवणाय सः। निधाय स्वविमाने तो ययौ धामाऽक्षरं निजम् ।
परिमेयाऽनुगो राज्या सम भोलु कयां ययौ ॥८५॥ एवं तौ वृत्तिहर्तारौ तथापि पुण्यकारिणी ॥१०॥
बहुमिदक्षिणामियोपदाभिर्वाचक मुनिम् ।
देवार्थ तसर्वस्वी पावयित्वा प्रभुः
पुनः।
पूषयामास नृपतिर्गत्वा
कथास्थलं
श्रावयित्वा कथां नैनां निन्ये मोक्षदं निजम् ॥१०५॥
आधीर्वादान् समगृह राज्या समं च लोमशम् । बद्रिके जयकारोऽभूतदा सर्वत्र भूतले।
पुपूर्व 'मावतो राबा. लोमचो बीक्य दुर्बलम् ||८|| राजा राशी गती मोक्षं संहितायाः कथाबलात् ॥१०६॥
नीरणो भव नृपते नीरुग्णा पतिका तव । कयां श्रोतुं समायान्ति समन्ततोऽयुताऽयुतम् । .
पापसाबुमो भूत्वा : यातं काणे : परं पदम् ॥८८. मनुष्या कृष्णचित्तास्ते रमन्ते स्वेटमुत्तमम् ॥१०जा
!
.
द्रुतम् ॥८६॥

·तिब्बसन्तानः १५३ बद्रिके। पठनावणादस्य स्मरणादपि कृत एव मया पुत्र कन्या राज्याः सुतोऽसि मे । मुक्तिमुक्तिधसिदिः स्वर्ग दीर्घ च लभ्यते ॥१०॥ अतो मां मातरं गर्भधारिणी जन्मदायिनीम् ॥१४॥ वासनानां क्षयश्चापि शुद्धिनिजात्मनस्तथा । विदि वत्स प्रकाशं मां कुरु स्वं कुशलं कुरु । धान्यक्षरे गतिः स्थानं शाश्वतं मुखमाप्यते ॥१०९॥ कन्यायाः कुशलं चापि प्रकाशे सति नैव ह॥१५॥ अतो गोप्यं समस्तं तन्मां विद्धि तव मातरम् । इतिमीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने बद्रिके स्त्रीहृदयं निष्ठुरं भिन्नकपाटकम् ॥१६॥ घालमित्रनृपतेवजीविकाऽपहरणेन तद्राश्याच महाति- साररुग्णताऽऽयु शतिवेदनोत्तर संहिताकथा- कदाचिद्भिद्यते क्रोधात् कदाचित् स्नेहतो ध्रुवम् । तेनाऽनिर्धारितं स्याद्वै व्यसनं दुःसहं ततः ॥१७॥ भवणार्थ गतयोस्तत्र मुक्तिरित्यादिनिरूपणनामा नीतो गोप्यं गोपनीयं प्रकाश्यं न स्त्रियाः पुरः। त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ ५३ ॥ अथैवं राजमातुश्च पुन्या स्नेहोऽतिवर्तते ॥१८॥ श्रीनरनारायण उवाच- पुत्री विवाहयोग्या सा जाता राशीसमा शुभा। तदा पुत्री प्रदेया क्व कस्मै चेति व्यचिन्तयत् ॥१९॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि कन्याध्नस्य कां तथा । राशी स्वयं चातिचिन्तापराऽभवत् सुताकृते । युद्धपुरमहाराज्ये युद्धराजोऽभवन्नृपः ॥ १॥ न दासाय प्रदातव्या देया कुमारकाय वै ॥२०॥ दानधर्मरतः पुण्यकरः साधुप्रपूजकः। राजपुत्राय दातव्या नो चेद् रक्या कुमारिका । प्रबारक्षाकरथापि गर्वमानमरोऽभवत् ॥२॥ एवं व्यचिन्तयद् राशी कन्या वरं प्रतीक्षते ॥२१॥ तत्र प्रथाऽभवद् बद्रि कन्याहिंसामयी पुरा । कदा मे स्याद् विवाहो वै माता कयं न वक्ति तत् । कन्याया जन्म बायेत क्षत्रियस्य गृहे यदि ॥ ३॥ इत्येवं चिन्तयाना सा पप्रच्छ मातरं विदम् ॥२२॥ कन्याभ्राता कस्यचित्तु शालकः स्याद् भविष्यति । कथं मातर्विवाहं मे नैव चिन्तयसि क्वचित् । कन्यापिता श्वशुरः स्यात् तदनिष्टं परं यतः ॥ ४ ॥ तदा माता दासिका सा प्राह राशी निषेधनम् ॥२३॥ क्षत्रियः थालको न स्याजामातृश्वशुरो न च । करोत्येव सदा पुत्रि ततोऽहं न वदामि तत् । स्नुषाश्वशुरः स्यादेव कुत्रचित् सा प्रयाऽभवत् ॥५॥ अथैकदा सुता राया देहसेवापरायणा ॥२४॥ भतः कन्या प्रहन्तव्या क्षत्रियेण तु जन्मतः । रहः पप्रच्छ तां राज्ञों मातर्नमामि ते मुहुः । मानिनो युद्धराबस्य राज्यां कन्या त्वबायत ॥ ६॥ पृच्छाम्यहं हृदयस्थं मा दोषं मयि कल्पय ॥२५॥ राशीप्रसूतिकालेऽपि दास्यां पुत्रोऽप्यजायत । मद्रहस्य तु यथावद् वक्तुमर्हसि । राशीस्नेहेन सा दासी कन्यानाशमयेन च ॥७॥ कथं विवाहयोग्याया विवाह मे शुभप्रदम् ॥२६॥ कन्यां जग्राह दत्वा स्वं पुत्रं राज्यै सुसुन्दरम् । क न मन्यसे निषिध्यसे कथं समुच्यताम् । पुत्रोऽभवन्नृपतेस्तु प्रकाशेऽप्रसरच्छुभम् ॥८॥ श्रुत्वा माता राजमाता निजां पुत्रीं तु दासिकाम् ॥२७॥ मतिहर्षेण राश वै कृतः पुत्रोत्सवः शुमः। आकृष्य बहुधा धृत्वा वक्षस्यभ्रूण्यवासजत् । कन्याकुमारी सदृशौ वृद्धिमातौ शनैः शनैः ॥ ९ ॥ ततो धैर्य समालम्ब्य जगाद पुत्रिका हितम् ॥२८॥ कन्यामानं तु सा दासी राजकन्यावदाचरत् । वत्से मत्कुक्षिजा चास्से नृपस्यासि सुता शुभा । राशी चापि तथा मानं राजकन्यावदाचरत् ॥१०॥ मानं राजकन्यावदाचरत् ॥१०॥ किन्तु निकृष्टभाग्या त्वं दास्यै किन्तु निकृष्टभाग्या त्वं दास्यै मया पुराऽर्पिता ॥२९॥ न ताह कुमारस्य प्रकृतिहि बलीयसी। दासीपुत्रो मया प्राप्तः त्वत्समक्षणजन्मवान् । कुमारोऽपि महान् बातो दासी स्वमातरं प्रति ॥११॥ करोम्येवं न चेद् राजा निहन्यात् त्वां तु जीवनः ॥३०॥ दासी कृत्वा वर्तते सः किंकरी मानवर्जिताम् । राजा कस्यापि न स्याद्वै शालक: श्वशुरोऽथवा । भयेकदा स्नेहममा दासी रहा स्वपुत्रकम् ॥१२॥ आता ते त्वग्रजम्यान्यो वर्तते गजदायभाग् ॥३१॥ अधीरा प्राह वृत्तान्तं सर्व जातं यथातथम् । राज्याधिकारवाश्चापि शालकः स कथं भवेत् । राजकन्यामरक्षार्थ विनिमयस्त बन्मतः॥१३॥ पिता ते च श्वशुरो वा कथं स्यात् कस्यचित् खल्ल ॥३२॥ पृच्छामि ·१५४ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * मया त्वं कन्या मे यदा जाता मया गुप्ता कृता न चेत् । निर्णयार्थ त्वेकदा तु दास्यै सौवर्णशृंखलाम् । मशालकत्वरक्षार्थ चाऽश्वशुरत्वगुप्तये ॥३३॥ ददी पप्रच्छ दासी स बद चान्यदभीप्सितम् ॥५२॥ राचा त्वां नाशयेत्तर्ण स्यां पुत्री रहिता त्वहम् । प्रसन्नोऽस्मि सेवया ते कि ददाम्यपरं धनम् । प्राता त्वेकपुत्री मुखदर्शनदायिनी ॥३४॥ प्रासादं वाटिकां क्षेत्रं ग्रामं वा किं ददामि ते ॥५२॥ मारयितुं कथं दद्यां गतैः प्राणशतैरपि। दासी प्रसन्नवदना बद्रिके हस्वबुद्धितः। वत्से तदा मया सम्यग् चिन्तितं श्रेयसे तव ॥३५॥ ययाचे नैव वाटी वा क्षेत्रं प्रामं धनं गृहम् ॥५३॥ प्रसूतथाऽभवद् दास्यां पुत्रोऽयं यः कुमारकः । न मे सर्व रोचते वै राजस्तृतास्मि सर्वथा । स मया स्नेहबद्धाया दास्याः प्राप्तो द्रुतं गृहे ॥३६॥ यदि देयो वरो मह्यं ययाचे तु कुमारयोः ॥५४॥ तस्यै त्वं चापिता वत्से प्राणरक्षणहेतवे। द्वितीयाय कुमाराय राज्यं देहि समस्तकम् । सा त्वं मत्कुक्षिजा पुत्रि वर्तसे मम सनिधौ ॥३७॥ यद्वाऽधं देहि नृपते ज्येष्ठायाऽधै प्रदेवपि ॥५५॥ तां त्वां राजकुमारी बै श्रेष्ठां मदंगसंभवाम् । राजा श्रुत्वा पक्षवाक्यं पप्रच्छ कारणं तदा । यस्मै कस्मै तु दासाय दातुं कथं समुत्सहे ॥३८॥ प्रलोभ्य बहुरनायेर्दासी जगाद • कारणम् ॥५६॥ ततः पुत्रि मया दासी निषिध्यते प्रदानके। पुत्रो मद्गर्भसंभूतो वर्तते कुमारकः। दासे दानं निकृष्टं यद् राजपुत्रे प्रशस्तकम् ॥३९॥ पुत्री त्वत्पनिकाजन्या वर्तते सा कुमारिका ॥२७॥ वद वत्से रहः प्रोक्तं त्वत्कृतं किं करोम्यहम् । देहि राज्यं चार्धमपि राजन् पुत्राय मे शुभम् । त्वया पृष्टं ततः सर्व मयोक्तं मम पुत्रिके ॥४०॥ बद्रिके साऽभवद् दासी क्षत्रिया भृत्यकर्मिणी ॥२८॥ विना राजकुमारं तु कौमार्य ते वरं सदा । नाम्रा प्रभावती देवी पुत्रस्तस्यास्तु भूपजः । तथाप्यहं यतिष्ये वै पुत्रिके यच्छुभं भवेत् ॥४१॥ क्षत्रियोऽभूद् द्वितीयः सः साऽतो राज्यमयाचत ॥५९॥ मा प्रकाशय वृत्तान्तं हानिस्तेन भविष्यति । अकथ्य कथितं सर्व लोभवृत्त्या भुजिष्यया । मम नाशस्तव नाशो राजद्वारा भविष्यति ||४२|| स्नेहवृत्या सुते नैजे कथितं रह उत्तमम् ॥६०॥ इत्येवं शयने राशी जगाद निजबालिकाम् । राजा विदित्वैव कुमारं दासिकासुतम् । पुत्री ज्ञात्वा समस्तं तन्मातृसेवापरायणा ॥४३॥ कुमारी निजपुत्री च ख्यातां तां दासिकासुताम् ॥६१॥ विशेषतः प्रजाता वै कुमारोऽपि प्रसूं प्रति । किंकर्तव्यप्रमूढोऽतिविहला सोऽभवत् सदा। एवं स्वाभाविकस्ने हे विनिमयोऽप्यबायत ॥४४॥ शालकेन न वै भाव्यं ज्येष्ठकुमारकेण वै ॥२॥ वचने हृदये देहे क्रियास्वपि समन्ततः। श्वशुरेण न वै भाव्यं मया चान्यनृपस्य वै। स्वस्वमातृस्नेहभावो व्यवर्धत तयोस्तदा ॥४५॥ वार्ता प्रसिद्धिमापनाऽवश्य प्रकाशमेष्यति ॥६३॥ अथैकटा नृपो नैजे शयने निद्रितोऽभवत् । राज्याधिकारी ज्येष्ठोऽस्ति चार्धस्य यावतोऽपि वा। मध्यरात्रौ नृपनिद्रा जागरितो नृपः ॥४६॥ दासीपुत्राय दास्ये चेद् राज्येऽनिष्टं भविष्यति ॥६४॥ राशी नृपस्य शय्यायां सुप्ताऽऽसीत् स्वननिद्रिता । ममाऽनिष्टं भवेश्चापि ततस्तत् कार्यमेव न । स्वप्ने बबल्प नृपतेः शृण्वतो दैवनोदिता ॥४७॥ कन्याकुमारयोः प्राणप्रलयोऽत्र शुभो मतः॥६५॥ अहो पुत्रि मम पुत्रि मा राजे त्वं निवेदय । विषादिसंप्रयोगेण तूर्ण द्वयोः राशीपुत्रीति चैवाऽसि चैवाऽसि कुमारो दासिकासुतः ॥४८॥ भविष्यति न सन्देहः कर्तव्यं श्रेष्ठमत्र तत् ॥६६॥ अहो दासि महो दासि मा कस्मैचिनिवेदय । विचार्यत्यं युद्धराजो विषं मारकमुल्बणम् । कुमारो दासिकापुत्रः कुमारी नृपपुत्रिका ॥४९॥ दापयामास च गुतितः ॥६॥ राबा श्रुत्वा महाचर्यं गतः सत्यार्थविस्मितः। गुप्तिस्तत्राऽभवनाना घटमालाऽभिधाऽनुगा। मोहितो वाक्यवोधेन ऋतार्थ समचिन्तयत् ॥५०॥ दासी कर्मकी खसजातिसमुद्भवा ॥६८॥ अथ नष्टा परेतता। कन्यायै कुमाराय ·* तिष्यसन्तानः १५५ तथा भोजनवेलायां विषं प्रयोजितं तयोः । राजा पराधीनदेहो व्यजायत तदाऽबुधः राजी दासी मातरौ ते जानीतो न विषार्पणम् ॥३९॥ मूर्छामवाप सहसाऽऽकशन् मुद्गरमारितः ॥८॥ मरणं यनिमित्तेन लिखितं तद्भवत्यपि। विषपाशैनिबद्धश्च वियोजयितुं वर्मणः। बीवन यनिमित्तेन लिखितं तद्भवत्यपि ॥७०॥ तावदाजा हृदयेन यति तं शरणं गतः ॥८९॥ भुक्तवन्तौ सुतापुत्रौ भोजन भोजनं विषमिश्रितम् । नारायण तथा स्मृत्वा श्रीकृष्णशरणं गतः। व्यसू बातौ च तो तत्र तावदभ्यागतो द्विजः ॥७॥ क्षमामयाचत तत्र मूर्छितोऽपि निजात्मनि ॥९०॥ साधुर्यतिश्चमत्कारी विषहौषधिबोधवान् । शोक चकार याम्यबद्धो वशंगतः। बहुधा तदोषघिरसगूटीयुतो भ्रमन् समाययौ ॥७२॥ लोकैदृष्टस्तथा देवेन विकरालोऽद्रिसनिमः ॥११॥ प्रेरितो दूतो नाम्रा जीवनायनसंज्ञकः। प्रजाश्च अतिथिभोजनमात्रवाञ्च्छया राजवर्गाश्च संहितास्तत्र वै द्रुतम् । चागतः ॥७३॥ श्रुत्वा शात्वा परं कष्टं कन्याकुमारभूभृताम् ॥१२॥ तावत् स श्रुतवान् राज्ये प्रकाशं मरणं द्वयोः । राबा तूणे दहनाय प्रेषयामास तौ अनिष्ट तदा ॥७४|| परमं ज्ञात्वा शोक सर्वे प्रचकिरे । साधुमैश्वर्ययुक्तं तं ज्ञात्वा राशी तु पादयोः ॥१३॥ तथा जाते यतिः साधुर्शात्वा मृतौ सुतासुतौ । राजश्मशानपाधैण निर्गतोऽयं तु वैष्णवः ॥७॥ नाम्रा नारायणीदेवी तुष्टाव साधुमीश्वरम् । शात्वा देही नीलवर्णों तूर्णमोषधगूटिकाम् । 'कृपानाथ कृपामूर्ते दयालो हितकृत् सदा ॥९४॥ निष्कास्य सन्ददौ तयोरोष्ठयोश्च जलं ददौ ॥७६॥ हरितुल्य महायोगिन् मत्पति स्वस्थमावह। 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा'। पुत्रिका रक्षिता चापि कुमारो रक्षितस्त्वया ॥१५॥ मन्त्रमेनं ददौ ताभ्यां श्मशाने तावदेव तु ||७७॥ कृपयैनं पति मेऽपि प्ररक्षयाऽपि पापिनम् । उत्थिती शान्तगरलौ स्वस्थौ रोगविवर्जितौ। पापाः पापं प्रकुर्वन्ति पुण्याः पुण्यं ददत्यपि ॥१६॥ 'प्रभोनारायणस्वामिन् कृष्णनारायण प्रभो ॥७८॥ पापं मत्स्वामिनचात्राऽगणयित्वाऽवनं नामधुन्यं ददौ ताभ्यामाजीवयद् दयानिधिः । पापनाशो भवेद्येन मोक्षणं च तथा भवेत् ।।९७|| अथ राशः क्रूरकर्म शात्वा ययौ नृपं प्रति ॥७९॥ तथा त्वं भगवनत्र कुर्वस्माकं हितावहम् । राजन्नैतत् त्वया दुष्टं करं कृतं तु पापकम् । एषाऽहं तव दास्यस्मि वाक्यं मे प्रतिपालय ॥९८॥ कन्याहत्या कुमारस्य इत्या प्रकारिता त्वया ॥८॥ इत्युक्त्वा चरणी धृत्वा साधोः राशी बडाऽभवत् । यतिचाई विनिर्मीकस्त्वां दण्डयितुमीश्वरः । जीवनायनसाधुः स कृत्वा हस्ते बलं तदा ॥१९॥ हाहाकारो वर्ततेऽद्य राशा विषेण मारितौ ॥८॥ राझ्या मुखे ददौ राशी स्वस्थाऽभवत् सुखस्थिता । कि राज्येन तव राजन् पापातिपापकारिणः । ततो गत्वा नृपस्यापि मुखे जलं ददौ स हि ॥१०॥ योग्यो नाऽसि सदा राजन् तवाऽऽयुः क्षीणतां गतम् ॥८॥ 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा । याम्यलोके तव वासश्चिरं कष्टो भविष्यति । प्रभोनारायण श्रीशवरीनारायण प्रभो ॥१०॥ पत्य कन्याकुमाराभ्यां दत्तं शापं तु गोचरम् ॥८३॥ म्रियता युद्धराजोऽयं मारको नौ विषेण वै । अनादिभीकृष्णनारायण श्रीकान्त सद्विभो। एवं मन्त्रं नामधुन्यं ददौ वारियुतं तदा ॥१०२।। शापोऽयं तव प्राणहरस्त्विह ॥८४॥ इदानीं ते गतिर्नास्ति विना मृत्यु परा भुवि । याम्यदूतम तं तूर्णे नृपं त्यक्त्वा ययौ ततः । हत्यापापं तव जातं राजा बुबोध सहसा यति नेमे तु रक्षकम् ॥१०॥ मृत्युस्तेऽयमुपागतः ॥८५॥ इत्युक्त तत्र चायातो यमदूतो भयंकरः। कन्याघ्नं च कुमारघ्नं साधुर्याम्याद् ररक्ष तम् । पाचहलो विकरालो वहिं समुद्रिरन् मुखात् ॥८६॥ बद्रिके च तदा सर्वे शोकं विहाय सर्वथा ॥१०॥ यति तं वैष्णवं नत्वा कन्याकुमाररक्षकम् । प्रसनमानसा जाता जगहिरे मनुं सतः। पाशेन पापिनं दुई बबन्ध नृपति तु सः ॥८७॥ नामधुन्यं जगहिरे सहसयो नराः त्रियः ॥१०५॥ कुरु मूर्तिमानास्ते

·१५६
* श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता *
वार्ता सा
च
युद्धनगरे प्रासरद्
वायुवेगिनी। सिषेविरे गुरुं भेष्ठं पापनाशं प्रलेमिरे।
हाहाकारसमा शान्तिस्तदा पुनरजायत ॥१०६॥ महापुण्यं
पावित्र्यमर्नयामामुरुत्तमम् ॥१५॥
इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने युद्धप- सञ्जीवनायनः साधुरुपादिदेश
तान् हितम् ।
तनराशो युद्धराजस्य विषप्रयोगात् कन्याकुमारयोर्यमुत्वेऽपि
संसारोऽयमसारोऽस्ति रागद्वेषमयो बनाः॥१६॥
जीवनायनसाधुयोगेन पुनर्जीवितता, शापेन युद्ध देहाथै देहपुष्टयर्थे रागा देषा भवन्ति हि।
राजस्याऽऽयुर्विनाशेन याम्यदूतागमो मृत्युश्च पाप-
हिंसनं नाशनं चान्यदेहिनां कुरुते जनः ॥१७॥
फलं, साधुकृतं रक्षणं चेत्यादिनिरूपणनामा
अज्ञानेनैव रागेण देषेण योजितेन वा।
चतुष्पश्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५४॥
कालोऽस्ति श्रीपरबमयोजितः सृष्टिहारकः ॥१८॥
भीबद्रीप्रियोवाच-
कालः करोति सकल काल:
काल: कलयते सदा।
कालेन तस्य चैवेह
किं जातं
जगत् सर्व प्रवासते ॥१९॥
ततस्तत्र तु
कन्याकुमारभूभताम् ।
कालपाशं विहायव चेगन्तुमिप्यतेऽक्षरे।
साधुना कि कृतं कृष्णनरनारायणप्रभो ॥१॥
कालकालं परेशान भजन्तां मानवाः
श्रीनरनारायण उवाच-
सदा ॥२०॥
संसारहेत त्वज्ञानं संसारं
बद्रीप्रिये देवि मानवास्तु
वासनात्मकम् ।
शृणु
सहस्रशः।
विचार्य
लक्षशो नृपतेर्मृत्युं श्रुत्वा च जीवनं
सम्परित्यज्याऽर्जयन्तु मोक्षकारणम् ॥२१॥
पुनः॥२॥
ज्ञानं भक्ति सतां सेवां स्नेहपूर्वी शुभाश्रयाम् ।
समाययुलोकितुं वै साधुं नृपं चमत्कृतिम् ।
निवृत्ति परमां शान्ति लभन्तां शाश्वती विह ॥२२॥
विलोक्य जीवितं भूपं कुमारं च कुमारिकाम् ॥ ३ ॥
साधुजीवं कुमारं तं नाम्ना लोकास्ततोऽवदन् ।
इन्द्रे चन्द्रे रवी वन्ही विघ्नेशे च नरायणे ।
परब्रह्ममयं ध्यानं
साधुजीवनी कन्यां तां लोकास्तत्रैव चाऽवदन् ॥ ४ ॥
चरन्तां पारमेश्वरम् ॥२३॥
ज्येष्ठं कुमारकं लोका निर्विषादं जगुस्तदा ।
चराचरं
जगत्सर्व
त्यजन्तु बन्धकृति तत् ।
चराचराणां चालयितारं
तत्तनाम्ना प्रसिद्धास्तेऽभवन् प्रबासु वै द्रुतम् ॥५॥
गृहन्तु
तद्रतम् ॥२४॥
नरा नार्यश्चाययुस्तत्र ते द्रुतम् ।
आभ्यन्तरस्थित कृष्णनारायण
श्रियः पतिम् ।
वीक्ष्य साधोश्चमत्कारं तदाश्रयं
प्रचक्रिरे ॥६॥ अर्चयन्तु सदा भीमनारायणं तदाश्रितान् ॥२५॥
सजीवनायनः
साधुः प्रजाभ्यो
मन्त्रदीक्षणम् ।
नारायणे दत्तचित्तान् नारायणपरायणान् ।
प्रददौ नामभजनं कृष्णनारायणस्य च ॥७॥ साधून संसेव्य दिव्येन पथा यान्वक्षरं पदम् ॥२६॥
श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा। आभ्यन्तरार्चकाः
पूज्याः
सेव्या दिव्यक्रियापराः।
'कृष्णनारायण कृष्णनारायण
नरायण ॥८॥ विरूपा विकृताचापि न निन्द्या ब्रह्मवामिनः ॥२७॥
बालकृष्णाऽनादिकृष्णनारायण
नरायण। आभ्यन्तरार्चकाः सर्वे न परीक्ष्याः कदाचन ।
एवं मन्त्र नामसंकीर्तनं ताभ्यो ददौ मुनिः ॥९॥ तमिन्दकास्तु दुःखार्ता भवन्त्येवाऽल्पजीवनाः ॥२८॥
प्रवास्ता युद्धनगरे गृहे गृहे स्थले
ब्रमविदस्तोषणीयाः सेवया चाऽविशकया।
उद्याने बाटिकायां च क्षेत्रेऽरण्ये च गोपुरे ॥१०॥ वर्णाश्रमविनिर्मुक्का वर्णाश्रमसुसंस्थितैः ॥२९॥
चत्वरे राजमार्ग रय्यायामापणेष्वपि । सत्संगः सर्वथा दिव्यो मोक्षदः पापनाशकः ।
'कृष्णनारायण कृष्णनारायण नरायण ॥११॥ हत्यापापादिद्यान्त्यर्थ कर्तव्यो वै विबानता ॥३०॥
बालकृष्णाऽनादिकृष्णनारायण
नरायण'।
अधुना दिव्यसत्संगो विद्यते शर्करापुरे।
इत्येवं भजनं
चक्रः सन्महिमान्यमानसाः ॥१२॥ लक्ष्मीनारायणसंहिताया:
पारायणात्मकः ॥३१॥
वैष्णवा लक्षशो जाता युदराज्ये नराः त्रियः।
नारायणः साक्षात् स्वतःप्रकाशरूपवृक् ।
पुजुः स्वगुरुं सन्तं यति सञ्जीवनायनम् ॥१३॥ भौतं सर्वे हि विज्ञान भावयत्यय मोक्षदम् ॥३२॥
चन्दनैः पुष्पनिवहः फलैः पत्रैस्तथाऽम्बरी । परं ब्रम परी लक्ष्मी पर मोक्षं परं सुखम् ।
मोचनैर्विविधैः पाथेयकैरहीं
परं धर्म पर मन भावयत्येव
शाश्वतम् ॥१३॥
'श्रों नमः
प्रचक्रिरे ॥१४॥

·विष्यसन्तानः १५७ ते ते बुद्धाय सर्वनेत्राय ये प्रयाम्यहं तु तत्स्थानं मोक्षलाभाय चात्मनः। नमः खालधाराय माधवीटाय ते नमः। स लाभो न पुनभूमौ लोकानां संभविष्यति ॥३४॥ नमस्तीर्याय देवाय वेदिशीलाय ते नमः ॥५३॥ तत्र सन्तो मुनयश्च सिद्धाश्च चारणाः सुराः। नमो बीर्याय कामाय सदानन्दाय ते नमः। गन्धर्वा यतयो विद्याधराश्च किन्नरा जनाः ॥३५॥ नमः श्रीबालकृष्णायाऽभयदानाय नमः ॥५४॥ किंपुरुषा भूदेवाब महर्षयो नराः स्त्रियः। बरदाय वरेण्याय नमस्तेऽप्रतिमाय च। ब्रमचर्यपरा देवा दिव्या मुक्ताः समागताः ॥३६॥ हव्यकव्यादिरूपाय मेध्याय विष्णवे नमः ॥२५॥ येषां तु दर्शनात् पापध्वंसो भवति सर्वथा । पंक्तिपावनरूपाय नारायणाय नमः। येषां च सेवनात् सर्ववासनादग्धता भवेत् ॥३७॥ नमः शुदाय सर्वनेत्राय ते नमः ॥१६॥ येषां प्रसादलामेन दिव्यता दिव्यभाग्यता। दृश्याहश्यस्वरूपाय दम्पतीरूपिणे नमः। येषां सत्संगमात्रेण मुक्तता परमा भवेत् ॥३८॥ त्यागिने च सुवर्णाय त्यागिने च सुवर्णाय सौम्यरूपाय ते नमः ॥२७॥ येषां स्नेहेन सततं ब्रह्मानन्दार्जनं भवेत् । नमः कान्ताय भीशाय वालमार्याय ते नमः । येषां समाभयेणैव ब्रह्मधामगतिर्भवेत् ॥३९॥ वत्सलायोपबीव्याय मृत्युनाय च ते नमः॥१८॥ भवन्ति सदा कृष्णनारायणपरेश्वरम् । अप्रमेयाय वृहते कुलालाय नमो नमः। स्तुवन्ति प्रत्यहं भीमबालकृष्णं प्रभुम्पतिम् ॥४०॥ रक्षोनाय विषनाय भक्तवेद्याय ते नमः ॥५९॥ 'कृष्णनारायण कृष्णनारायण नरायण । निर्विशेषाय हृद्याय मोक्षदाय च ते नमः। बाकणाऽनादिकृष्णनारायण रमायण ॥४१॥ नमो गोपालबालाय कंभराभीमवाय च॥६॥ एवं रटन्ति नित्यं तं परमेशं हि साधवः । कामदाय युवतीसेविताय नमो नमः । तेषां सत्संगलाभेन पुरुषार्थचतुष्टयम् ॥४२॥ नमो वृद्धातिवृद्धाय पुराणाय च ते नमः ॥६॥ नमस्तेभ्यः समस्तेभ्यः साधुभ्योऽस्तु साधुभ्योऽस्तु मुहुर्मुहुः । लोकधात्री त्वियं भूमिर्मूर्तिदिव्या हि ते मता। नमः साधुस्वरूपाय श्रीकृष्णस्वामिने नमः॥४३॥ यौः सर्वे मस्तकं यस्य पातालं पादसंशितम् ॥६२॥ नमः सर्वाधिपतये सर्वपूर्वाय चक्रिणे। सृष्टयचोदरे यस्य तस्मै कृष्णाय ते नमः। नमोऽवतारपूज्याय सृष्टीनां प्रभवे नमः ॥४४॥ अनादिभीकृष्णनारायणाय परमात्मने ॥६॥ शानानां प्रभवे तस्मै कर्मणां प्रभवे नमः । कुंकुमवापिकाक्षेत्रवासवालाय नमः । ईश्वराणां प्रशाने च देवानां प्रभवे नमः ॥४५॥ सर्वहृत्सु निवासायाऽन्तर्यामिणे च ते नमः ॥६॥ भाषीणां च ग्रहाणां च ऋक्षाणां प्रभवे नमः। नारायणस्तवेनैवं स्तुवन्त्यात्मनां पतिम् । विद्यतां तैबसानां च मेषानां प्रभवे नमः ॥४६॥ शृण्वन्ति स्तवनं चैवं तेषां भाग्योदयो भवेत् ॥६५॥ वर्षाणां च भूषराणां नदीनां प्रभवे नमः। भजनीयो रटनीयः सेवनीयः प्रियेश्वरः। सर्वोषधीनां मल्याणां तृतीनां प्रभवे नमः ॥४७॥ सर्वकर्मसु विश्वात्मा स्नेहनीयः प्रियः पतिः ॥३६॥ नमो धर्मादिरूपाणां जनयित्रे परात्मने । प्राणपतिः पालनीयो रक्षणीयो गुहान्तरे। तस्मै रसानां प्रभवे रवानां प्रभवे नमः ॥४८॥ कदाचिन्मोचनीयः शाश्वतानन्दलिप्सुमिः ॥६॥ मात्वादीनां प्रभवे च वार्तानां प्रभवे नमः । 'भों नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा। विधानां प्रभवे सर्वविद्यानां प्रभवे नमः॥४९॥ इत्युक्त्वा बद्रिके साधु वनायन एकलः ॥६८॥ प्रतानां प्रभवे तस्मै मन्त्राणां प्रभवे नमः । शर्करानगरं गन्तुं समियेष बनाः। सिद्धीनां प्रभवे सर्वोजसां च प्रभवे नमः ॥५०॥ नृपादयः सह यातुं सबाः प्रबास्तदाऽभवन् ॥६९॥ लक्ष्मीनां पतये तस्मै श्रीस्वामिने नमो नमः । नरा नायौं बालबाला प्रदा युवान इत्यपि । नमस्तस्मै बरदाय प्रजेद्याय महात्मने ॥५१॥ संहिताभवणार्थ सबा विनिर्ययुद्धतम् ॥७॥ अणवे महते तस्मै सर्वगाय नमो नमः। संघयात्रा चातिदीर्घा लक्षाषिमानवामिका। नमो यशस्वरूपाय नमः पूवात्मकाय च ॥५२॥ अभवन्छीबद्रिके भीकृष्णलामानसा ॥७॥ ते ये न ते ·१५८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता जगहुः ॥९॥ युदराबः स्वयं कन्या साधुजीवनी सा कुमारः साधुजीवनः । अन्ये नार्यो नरावापि जगृहुस्त्यागिदीक्षणम् । निर्विषादः कुमारो यो ज्येष्ठो यो नागविक्रमः ॥७२॥ सहस्रशोऽपरे भक्तास्त्यागाश्रम च चापि राशी नारायणी सतो। शृणु बद्रीप्रिये तत्राऽऽश्वर्य जातं परं महत् । दासी प्रभावतीदेवी घटमालाभिधाऽपरा ॥७३॥ विमानानि कानकान्यागतानि व्योममार्गतः ॥१२॥ दासा दास्यः सहसं च प्रजास्तु लक्षशो जनाः। पद्मालक्ष्मीरमाराधामाणिक्यामाधवीस्त्रियः निर्ययुः संहितां श्रोतुं मुक्त्यर्थे च समुत्सुकाः ॥७४॥ मुक्तमुक्तानिकापार्षदाश्च तिष्ठन्ति येषु वै॥१३॥ 'कृष्णनारायण कृष्णनारायण नरायण। प्रत्येक राजते कृष्णनारायणोऽपि सुन्दरः। बालकृष्णाऽनादिकृष्णनारायण रमायण' ||७५॥ तद। व्योम ब्रह्मधामतुल्यं तैस्तु व्यबायत ।।९४॥ नरा नार्यों वृद्धबालाः कुर्वन्तो धुन्यकीर्तनम् । कृत्वा कृष्णो दिव्यदेहान् नेतुं योग्यानिजाभितान् । मार्गे यान्ति बद्रिके ते सर्वे ब्रह्मपरायणाः ॥७॥ विमानेषु स्थापयित्वा सहस्साधिकमानवान् ।।९५॥ सिन्धुघाट समासाद्य सस्नुस्तीर्थे पपुर्जलम् । ययौ धामाऽक्षरं नैनं पश्यतां सर्वदेहिनाम् । संहिताया मण्डपं ते ययुः मण्डपं ते ययुः कीर्तनघोषिणः ॥७७॥ एकं वापि न वै वर्म तदाऽभूच्छवरूपकम् ॥९॥ नेमुश्च दण्डवद्वक्तारं तं स्वतःप्रकाशकम् । भौतिका अपि अपि देहास्ते दिवरूपास्तदाऽभवन् । बहुस्ते प्रसादस्य वारि कृष्णपदामृतम् ॥७८॥ तैरेव वर्मभिः सर्वे ययुर्विमानसंस्थिताः ॥९॥ उपदा निदधुश्चाने पुपूजः संहिताहरिम् । अहो लीला हरेर्बद्रि ह्यगम्या तर्कवर्जिता। जगहुस्तत्र मन्त्रं परब्रह्मसमीपतः ॥७९॥ मायां कुर्यानिजं धाम तदा का वार्तिकाऽपरा ॥९८॥ 'ओः नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा। अथाऽन्ये ये नरा नायर्यों बालाश्च बालिकाश्च वै । कथाश्रवणं चक्रुश्च पुपूजुर्लोमशं मुनिम् ॥८॥ त्यागाश्रमे स्थिताः सर्वे तदन्ये तु गृहाश्रमाः ॥९९॥ सतां सेवां सतीनां च सेवां चक्रुनिःसंशयाः। ययु जान् शुभान् देशान् युद्धराज्यनिवासिनः । मासमेवं कथासेवां चक्रस्तावत् समाहिताः ॥८॥ एवं बद्रीप्रिये चमत्कारोऽभवन्महान् ॥१०॥ युद्धराजस्य पापं वै विषदानस्य यद्धयभूत् । नागविक्रमराजाऽपि ददी दानान्यनेकशः। कन्याकुमारघातस्य समूलं तदरपोहितम् ॥८॥ भोजनानि विचित्राणि भूषाम्बराणि वै तदा ।।१०१॥ अन्येषामपि पापानि प्रज्वलितानि कृत्वा श्रीसंहितापूजां नत्वा गुरुमृषि तथा । विशुद्धाः पावनाः सर्वे जाता नृपप्रजादयः ।।८।। सतो नत्वाऽऽज्ञया राज्यं निजं समाययौ सुखम् ॥१०२।। वासना: श्रीकथावार्ताश्रवणाद् विलयंगता। कन्याघ्नस्य कृता मुक्तिः शरणे पतितस्य वै। साधूनां सेवनाद् दिव्यभावाः सर्वेऽमवस्तदा ॥८४॥ साधोः सेवारतस्यापि कुमारप्नस्य बद्रिके ॥१०॥ प्रतीक्षन्ते विरागस्था मुक्तिं श्रीपारमेश्वरीम् । अनादिश्रीकृष्णनारायणेन परमात्मना। धारणया ध्यानं लब्धवान् परमात्मनि ॥८५॥ दयालुना कृता मुक्तिर्मुनिना जीवनेन च ॥१०४॥ राशी चापि तथा ध्यानं लब्धवती प्रियेश्वरे । स्मरणाचिन्तनादपि । पठनाच्छ्रवणादस्य दासी लग्यवती ध्यानं त्रायणे ब्रायणे माधवीपतौ ॥८६॥ वृद्धाधान्ये नरा गुणग्राहाद् भुक्तिमुक्ती भवेतां नात्र संशयः ॥१०५॥ नार्यों बभूवुनियोगिनः । फाल्गुन शुक्लकादश्यां मुक्तीक्षका हि तत्पराः ॥८७॥ तत्पराः ॥८७॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने आसन् गन्तुं महामुक्ति तदा राजाऽग्रजन्मने । श्रीजीवनायनेन युद्धराजेन च समं राष्ट्रीयप्रवादीनां ज्येष्ठकुमारकायैव नागविक्रमनामिने ॥८॥ संहितास्थानगमनं कथाश्रवणं, युद्धराजादीनां लिखित्वा समुकुटं वै राज्यधिष्ण्यं तदा ददौ । मोक्षणम् , कन्यकादीनां त्यागित्वम्, इतरेषां कारयित्वा महायज्ञसंकल्प सार्वमेधिकम् ।।८९॥ युवराजेन समं राष्ट्र प्रत्यागमनमित्यादि- अथ कन्या कुमारी द्वौ साध्वी साधू बभूवतुः । निरूपणनामा पञ्चपञ्चाश- त्यागिनौ सर्वदा शिष्यौ स्वतःप्रकाशयोगिनः॥१०॥ चमोऽध्यायः ॥ ५५॥ सर्वशः।

·* तिष्यसन्तानः १५९ वेत्ति सा सखी। श्रीनरनारायण उवाच- मालाशतं कृष्णनारायणनाम्नाऽप्यवर्तयत् । नित्यं स्नात्वा सिन्धुनद्या जले पाति पदामृतम् ॥१९॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि कथामन्यां सुपावनीम् । नित्यं कृष्णप्रसादं च भक्षयत्येव भावतः। शर्करानगरे तत्र त्वेकाऽऽसीत् कुट्टनी सखी ॥१॥ साधूनां पात्रशेष भक्षयत्यपि पावनम् ॥२०॥ वारांगनानां मैन्याच्या व्यवायिनां नियोजिनी । साधुवासेषु नित्यं सा मार्जन पात्रमञ्जनम् । योषितां युवतीनां कन्यकानां शीलनाशिनी ॥२॥ करोति सेवन गत्वा गात्रसंवाहनं सताम् ॥२१॥ नाम्ना साऽनङ्गवल्लीति शूद्रा सा निर्धना ह्यति । धूलिभिर्मार्जिताभिश्वोभूलनं निजवर्मणि। व्यवाययोगलब्धेन निर्वाह प्रकरोति सा॥३॥ करोति भावतोऽनङ्गवालिका पापनुत्तये ॥२२॥ पापिनी पापरूपा सा जानाति नानाति ह्यौषधान्यपि । धुन्यं च कीर्तनं नित्यं करोति सदसि स्थिता। ज्वरनाशकरं चौष्ण्यनाशकद् रोगनाशकृत् ॥ ४॥ ददाति फलपुष्पादि संहितावाचकाय च॥२३॥ गुतेन्द्रियादिरोगाणां त्वौषधं गर्मसावौषधं भ्रूणघातौषधं श्रीकृष्णाय सतीसद्भयो लोमशाय महात्मने । च वेत्त्यपि ॥५॥ धनं तु ढब्बुकमात्र नित्यं ददाति चक्रिणे ॥२४॥ अत एव व्यवायादौ निर्भया योगदायिनी । अक्षतानां नित्यमुष्टिं वाचकाय ददाति सा। पापशनविहीनाऽऽसीजडा कामातिकामिनी ॥६॥ एवं कृतवती नित्यं भक्त्या साऽनङ्गवलिका ॥२५॥ स्वयं दुष्टा परा दुष्टाः सम्पादयति कर्मणा। कथां शुश्राव बहुधा सर्वपापविशोधिनीम् । एवं तया तु बहीनामधवानां समुद्भवाः ॥७॥ सर्वाऽज्ञानहरां दीर्घतमोनी ज्ञानदायिनीम् ॥२६॥ गर्भा निपातिता बीजनाशाश्चापि कृता मासधास्या व्यतीयाय कथासेवादिकर्मभिः । पकबाला जन्मयोग्या औषधैारिता ह्यपि ॥८॥ सा ददर्श ततः स्वप्ने प्रभु कृष्णं समागतम् ॥२७॥ एवं सा बालहत्याऽधा शुश्राव संहिताकथाम् । स्पृशन्तं स्वां हसन्तं स्वां हासयन्तं श्रियः पतिम् । तया शातवती पापं बालहत्यादिजं महत् ॥ ९ ॥ वदन्तं स्वां विशुद्धाऽसि नयन्तं स्वां निजं प्रति ॥२८॥ दुःखं ज्ञानवती चापि याम्यजं दुःसहं सखी । क्षणमेवं प्रदश्यैव भगवान् माधवीपतिः। स्वस्या अपि प्रतिगर्भ पतनं दण्डमुल्बणम् ॥१०॥ अहश्यतां ययौ साऽपि बजागार समुत्सुका ॥२९॥ ज्ञात्वा शुशोच बहुधा पापान्न्यवर्तताऽपि सा । उत्थाय सहसा ब्राझे मुहूर्ते तु निवालये । प्रायश्चित्तस्य जिज्ञासां चकार सद्गरोस्ततः ॥११॥ तूर्ण सा परितः कृष्णं मार्गयामास भामिनी ॥३०॥ एकदा श्रीलोमशाऽग्रे निवेदयितुं सा प्रेमविहलतां प्राप्ता यदा लब्धवती न तम् । कथान्ते लोमशं गत्वा पूजयित्वा तु दीनवत् ॥१२॥ तदा मुग्धा द्रुतं स्नात्वा पूजां कृत्वा परात्मनः ॥३१॥ कृत्वा तु दण्डवद्योग्य जग्राह चरणौ मुनेः। ययौ तूर्ण संहितायाः पूजार्थ कुंकुमाऽक्षतैः । पादप्रक्षालनं कृत्वा लोमशस्य महात्मनः ॥१३॥ ब्राझे मुहूर्ते नारीणां प्रवाहस्तुमुला प्रगे ॥३२॥ पपौ पादामृतं सर्व शिरो धृत्वा तु पादयोः । सततं संहितायास्तु पूजने वर्तते सदा। बगाद कृत्यं पापादि सर्व कपटवर्जितम् ॥१४॥ तन्मध्ये सा गता शीघ्रं ध्यात्वा स्वाप्नं प्रियं प्रभुम् ॥३३॥ कृपालुर्लोमशः श्रुत्वा ब्रह्मकूर्चव्रतं ददौ। पूजयित्वा ततस्तूर्ण ततस्तूर्ण समुत्सुका तु लोमशम् । पलाशपत्रप्रभतिका पञ्चगव्यकम् ॥१५॥ गत्वा जगाद सर्व तत् प्रसनमानसा सखी ॥३४॥ पातुमाशं ददौ चकार यथोदितम् । भत्वा श्रीलोमशः प्राह शुद्धा त्वं भक्तियोगिनी । मासान्ते सा शुद्धदेहा मन्त्रं जग्राह लोमशात् ॥१६॥ कृष्णप्रसनतां प्राप्ता वर्तसेऽद्य रमा यथा ॥३५॥ 'भों नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा' । भव सजा धाम गन्तुं मोक्षो तेऽत्र भविष्यति । 'कृष्णनारायण कृष्णनारायण नरायण ||१७|| सर्व पापं गतं तेऽद्य कृष्णो यगोचरोऽभवत् ॥३६॥ बामष्णानादिकृष्णनारायण रमायण'। ततः सापि बगादैनं गुरुं श्रीबद्रिके द्रुतम् । मन्यमेवं भवनं च जग्राह लोमशान्मुनेः ॥१८॥ सबाऽस्मि किन्तु भगवन्नास्ते मे हृदि चिन्तनम् ॥३७॥ ययौ। तस्यै सा ·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * 6-e मम योगेन या नाों युबत्यो धववर्जिताः । त्वं परार्थपरा साध्वी द्वयोः कल्याणकारिणी। गर्भपातादिदोषाच्या भ्रूणहत्यान्वितास्तथा ॥३८॥ परकल्याणकास्तु स्वं कल्याणं प्रबायते ॥५॥ तास कल्याणमिच्छामि पापनाशनपूर्वकम् । अवश्य परलोकास्त्वं जिताऽसि चोपकारिणी। रुपा तेऽस्ति तथा चाम कृपालोस्ते गुरोरिह ॥३९॥ यथेष्टं वर्तमाना या चापि पापातिपापिनी ॥५८॥ ताः सर्वास्त्वच्छरणं चानयामीह प्रमुक्तये। परोपकारधर्मा चेत् स्वर्ग विन्दति सा सती। विना नारायणं कृष्णं विना च सद्गुरुं कचित् ॥४०॥ परोपकारः पुण्यार्थः परपीडा पापदा ॥१९॥ पापानां नैव निस्तारो योषितां स्यात् कदाचन । परपीडानाशयित्री मुच्यते दुःखबन्धनात्। बिना वैष्णवभक्तानां शरण नैव नैव रक्षणम् ॥४॥ परेषां सुखदो लोकः स्वर्ग लोके महीयते ॥६॥ विना श्रीकृष्णभक्तानां सेवनं नाऽघमर्षणम् । अवश्य चानावालि! समानय सखीबनान् । बिना सता प्रसादं न पापिनां वासनाक्षयः ॥४२॥ ताभ्यो मन्त्रं प्रदास्येऽत्र दास्ये नामजपं तथा ॥६१॥ विना चेतनती न पापात्मनां विशोधनम् । प्रतं दास्ये ब्रह्मकूर्चे करिष्ये पापनाशनम् । नारीणां दुर्लमा शुदिर्गरो लोकेऽत्र मायिके ॥४३॥ पावनास्ताः करिष्येऽहं मोक्षमागा विशुदिगाः ॥६॥ कामक्षेत्रे तु निष्कामिसतां सेवा हि शुद्धिदा । इत्येवं बद्रिके सोक्ता लोमशेन महर्षिणा। या नारी वाञ्छति शुदि मुक्तिं ब्रामी परं पदम् ॥४४॥ शर्करानगरं तूणे गत्वा यत्र च यत्र च ॥६३॥ तया सेन्या हरे सन्तो निष्कामाः कृष्णमूर्तयः । युवत्यो घवहीनाच व्यवायव्यवसायिकाः। सतां प्रसेवया कामक्रोधलोभादिनाशनम् ॥४५॥ गर्भपातभ्रणहत्यादोषवत्योऽभवन पुरे ॥६॥ वासनानां बिनाशय भवेन्मे यथाऽभवत् । अनावलीसगिन्यस्तास्ताः साऽनङ्गवलरी। तस्माद् गुरो समिच्छामि मत्सखीनां विशोधनम् ॥४६॥ बोधयामास पापानां नुत्तये भेयसे तथा ॥६५॥ प्राप्ते कृष्णे गुरौ दिव्ये त्वात्ममोक्षः पुरो मतः। ताध विश्वासमापना अनङ्गपालिकायुताः। कृष्णगुर्वोः कृपया तु चात्मीयानां मतोऽपि सः॥४७॥ सात्वा पूजोपसामग्रीनीत्वा गुर्वप्रमागताः ॥६६॥ मात्मनस्तारणे पुण्यं ततोऽयुतं परस्य तु। युवत्यस्ताः शतं बद्रि विधवा गर्भपातिकाः। योषितां तारणे तत्र पुण्यं कोटिगुणं मतम् ॥४८|| कन्यकाच शतं गर्भहन्थ्योऽपि यौवनान्विताः ॥६॥ अनाथानां तारणे तु ब्रमाण्डोदारजं हि तत् । आगताः श्रीलोमशाग्रे पापभयेन शोकिताः। भनाथा योषितो यास्ता मत्पाशे पतिता गुरो ॥४९॥ सलजाः स्वसखीवाक्यविश्वस्ता आययुर्मुनिम् ॥६॥ यावत्तासां तु नोदारस्तावन्मे नरकं भवेत् । पादजलं पपुः सर्वा लोमशस्य ततः कथाम् । पातितस्योदयं कृत्वा क्षन्वाऽपराधमस्य च ॥५०॥ शुश्रुषुस्तास्ततो ब्रह्मकूर्च व्रतं बहुः ॥६९॥ निर्वाणं तु निजं कृत्वा ततो गम्यं दिवं सुखम् । पूजा ता: संहितायाश्च प्रचक्रुर्वाचकस्य वै इत्येवं मे गुरो चास्ते मतिनारीप्रमोक्षिणी ॥२१॥ प्रदक्षिणं स्तुति चक्रः क्षमा ययाचिरे ततः ॥७॥ ताः सर्वास्तमसि स्थाप्य कथं मे मोक्षणं भवेत् । मन्त्रं चगृहुर्मुनितो नामधुन्य सखीत्वं तु तदेवाऽत्र समलामो यदात्मनोः ॥५२॥ 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा ॥१॥ स्वार्थमात्रस्तु लामादिर्नरक कपटान्वितम् । 'कृष्णनारायण कृष्णनारायण नरायण। तन्मया सर्वथा 'तासां कर्तव्यं मोक्षणं प्रभो ॥५३॥ बालकृष्णाऽनादिकृष्णनारायण रमायण ॥७२॥ पुनः क्षणो दिव्यगति गमिष्यति सद्गुरो। एवं मन्त्रं च भजनं प्राप्य तथा समाचरन् । सा विरराम बद्रिकेऽनावलरी ॥५४॥ सात्वा तीथे सदा ताथ शुभः संहिताकयाम् ||७३॥ लोमयोऽपि शुमं मत्वा कृपया तां बगाद है। समस्तासु वर्तमानासु बद्रिके। योग्यं वदसि कल्याणि भेष्ठं विचार्यते त्वया ॥५५॥ पूतासु जायमानासु सतां च॥४॥ स्वार्थस्य साधकः प्राणी नारकी नात्र संशयः । आशापरासु सर्वासु लोमयस्य प्रसनता। काकर सर्पम सूकरः स्वार्थसाधकः ॥५६॥ भभवलोमशस्ताभ्यो ददौ कृष्णप्रसादनम् ॥५॥ प्रबगृहः। एवं तासु सेवापरासु ·विष्यसन्तानः ता स्वभुक्त फलमेवाऽपि मिष्टानं निजपात्रजम् । बद्रिके गर्मघातिन्यः कथाभवणमात्रतः। साधुप्रसादमासाद्य बुमुजिरेऽतिमावतः ॥७६॥ पूततां ता गताः सर्वा गुरोर्बलापमोचिताः ॥१५॥ वावतार्ण शरीरेभ्यः कृष्णाः काका विनिर्ययुः । अहो बलं गुरोः श्रेष्ठतम भीमगवानपि। सर्वे ते गर्महत्याख्या भ्रूणहत्यास्तथाऽभवन् ||७७॥ यदने निर्बलो भूत्वा करोति सगुरोर्वचः ॥९॥ उड्डीयोडीय चाकाशे निपेतुः सिन्धुसागरे। वीक्य श्रुत्वा तु माहात्म्य व्यवायदोषनाशकम् । विनाशं सहसा प्रापुः काकात्मकान्यपानि वै ॥७८॥ अन्या अपि तदा नार्यः कृष्णाभयं व्यधुर्मुदा ॥९॥ लियस्ताः शुद्धतां प्राप्ता भजन्ति स्म नरायणम् । स्वदोषान् क्षपयामासुरनन्यमक्तितत्पराः। पारायणं भावभिन्नाः शृण्वन्त्वेकानमानसाः ॥७९॥ मन्त्र रटयामामुर्नामकीर्तनमाव्यधुः ॥९८॥ तावदनंगवल्ली तु नेतुं कृष्णः समाययौ। सतां सेवां प्रचक्रथ दानपुण्यं प्रचक्रिरे। पूर्णायां तिथौ पवित्रत्वं जगृहुयापि फाल्गुनस्य तु कृष्णनरायणः ॥८॥ प्रपत्ति प्रपेदिरे ॥१९॥ विमानेनाऽऽस्थितो भूमाव गवलिकापुरः। दिव्यभावाः शीलपरा धर्मदायस्ततोऽभवन् । प्राह तां तु समागन्तुं मोक्षार्थे तु विमानके ॥८॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणभक्तियुताः सदा ॥१०॥ तावत् सा दयया प्राह कृष्णनारायणप्रभो। एवं श्रीबद्रिके देवि प्रभुकृष्णो हरिः स्वयम् । द्वे शते मम संगिन्यश्चैताः नियोऽघभाजनाः ॥८२॥ चकार मोक्षणं तासां प्रातकाले दयानिधिः ॥१०१॥ कथालोमशयोगेन निष्पापा यदि सन्ति चेत् । पठनाच्छ्रवणादस्य स्मरणाश्चिन्तनादपि। नेतव्यास्तास्तव धामाऽक्षरं दिव्या विधाय ताः ॥८॥ गुणग्राहाद् वर्तनाच स्वों मोक्षो भवेद् ध्रुवः ॥१०२॥ नान्यथाऽहं कृष्णकान्त मोक्षमिच्छामि चैकला । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने उद्धर ताः समस्ता वै ततश्चोधर मामपि ॥८॥ शर्करापुरवासिन्याः व्यवायकारयित्र्या गर्मभ्रूणबाल- श्रुत्वा चातिप्रसनोऽभूद् बालकृष्णः प्रमेश्वरः। घातिन्या अनंगवल्लयोः तत्सखीशतदयस्यापि च कपालभंगवानाहाऽनंगवलि शुभ तव ॥८५॥ संहिताश्रवणादिना मन्त्रव्रतसेवाभिध पाप- याः सर्वा विधवास्तास्तु नेष्ये मेऽक्षरमुत्तमम् । निर्मुक्तिमोक्षणं चेत्यादिनिरूपणनामा त्वया साकं विमानेन करिष्ये कमलासमा: ॥८६॥ षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५६ ॥ यास्तु सन्ति कन्यका वै तासां मोक्षोऽधुना नहि । ताः सर्वाः स्वजनकस्य गृहे वसन्तु निर्भयाः ॥८॥ श्रीनरनारायण उवाच- पूता निष्पापदेहास्ताः कृपया मालिता मया । देवि कयां षष्टबस्य । विवाह ताथ गार्हस्थ्यमनुभूय ततः परम् ॥८८॥ षष्टयनामिषः षष्टोऽभवच्छ्रीशर्करापुरे ॥१ आयुषोऽन्ते मम धाम चायास्यन्ति न संशयः। शतषण्टगुरुः सोऽयं बहुचरासदीक्षणः। इत्युच्या श्रीकृष्णनारायणः पस्पर्श पाणिना ॥८९॥ नारीवेषधरो नैव स्त्रीलिङ्गो न पुलिजकः॥२॥ सर्वास्तास्तत्र तत्काले संहिताश्रवणाऽऽस्थिताः । कामघाविहीनोऽपि वासनाकामसंभूतः। पावयित्वा समस्तास्ता विधवास्तु शतं तदा ॥९०॥ वर्तते दीक्षितः षण्टो पाण्डीदीक्षान्वितः सदा ॥३॥ दिव्यदेहा विधायैव विधायैव विमाने स्वेऽध्यरोहयत् । मिक्षया बीवनं नै राजवृत्या तु सर्वथा । कन्यकास्तु समाशाप्य स्थातुं पितराहे तदा ॥११॥ तथाऽन्यक्लिष्ट वृत्त्याऽपि निर्वहत्येव सर्वदा ॥४॥ विमानेन ययौ कृष्णो धामाक्षरं निजं महत् । माहात्म्यं तैः श्रुतं तत्र कथाया मोक्षदं शुभम् । सर्वेषां पश्यतां बद्रि साऽनंगवलिका अपि ॥९२॥ जनेभ्यो मानवेम्पन सर्वपापविनायकम् ॥ ५॥ दिव्यदेहाऽभवत्तणे दिव्या दिव्यविभूषिता। पुनर्जन्माऽदर्शनं कथाश्रवणतो मवेत् । विमानं समपिरह्म ययौ धामाक्षरं हरेः ॥९३॥ पूर्वपापानि सर्वाणि नश्यन्त्येव संशयः॥६॥ बयकारो महानासीत् पुष्पवृष्टिरभूत्तदा। भस्मीभवन्ति चान्यानि मेतजन्मार्जितान्यपि। अधमोबारके कृष्णे माहाम्यमतुलं लभूत् ।।९४॥ अपि मानवबन्मा वा कथां नैव शृणोति ॥७॥ शृणु बद्रिप्रिये न ·१६२ मोलक्ष्मीनारायणसंहिता -ee- मान्ममोक्षं नाऽऽर्जयति स पण्डः पशुरेव सः। परिहार्य पुनर्जन्म पण्डाख्यं तरुषण्डवत् अपि राजा बनी श्रेष्ठी प्रबापाला प्रजाप्रगः ॥८॥ पुत्रपौत्रादिसम्पनो यदि मोक्ष प्रविन्दति ॥२७॥ तथाप्यात्मकते मोक्ष कुर्यात स तु गोखरः। वृक्षपण्डस्वरूपः सः साण्डोऽपि षण्ट एव सः। अपि षष्ठः पशु पक्षी नारी प्रमत्त इत्यपि ॥ ९॥ विचार्यत्यं बद्रिके ते षण्टा गुरुसमन्विताः ॥२८॥ आमभेयाकरः ठः श्वपचोऽपि शठोऽपि च। षण्टननं पुरस्कृत्य कल्याणार्थमुपस्थिताः। मोक्षः साध्यः परंभेयः पुरुषार्थः परः स वै ॥१०॥ आययुः भीकथास्थानं भक्तिभावसमन्विताः ॥२९॥ साधनेषु समस्तेषु सत्सु सत्सु स्थितेषु उपदाम करे कृत्वा पूजोपसाधनान्यपि । मोक्षो न साधितो येन स कीटः सूकरोऽपि सः ॥११॥ कृतलानाः शुदिमन्तो भवन्तः कृष्णमुत्तमम् ॥३०॥ धर्मार्थकाममोक्षा वै पुरुषार्था मवन्ति हि। कीर्तयन्तः स्वामिकृष्णमाधवीश्रीनरायण । धर्ममर्थ च कामं च प्रपाल्याऽपि यथोचितान् ॥१२॥ नारीश्वरनरावासबहुचराधिषायण ॥३१॥ अन्ते त्यक्त्वा बन्धकृतो मोक्षमिच्छन्ति मानवाः । एवं सतालिक गीतं गायन्तस्ते कथास्थलम् । महर्षयः पूर्वबास्ते तथा कुर्वन्ति नान्यथा ॥१३॥ ययुः षण्टाः समस्ता वै दूरामुहि मण्डपम् ॥३२॥ अन्येऽपि चात्मवेचारः प्रवर्तन्ते कमात्तथा। वर्तुलं ते तदा क्लुप्त्वा रासलीला प्रचक्रिरे । सन्यासिनतु तॉस्त्यत्वा मोक्षमिच्छन्ति साधवः ॥१४॥ रासं सतालक सर्वे नारीवेषधरास्तथा ॥३३॥ रामानोऽपि वनं प्राप्य कामं दग्ध्वा तपःपराः। सकूर्दन सगीतं च सभ्रमणं प्रचक्रिरे। निष्कामाः सम्प्रजायन्ते मोक्ष प्रयान्ति वै ततः ॥१५॥ सवाद्यं सविलासं सुनर्माब्यं प्रचक्रिरे ॥३४॥ चातुर्दोषमयबास्ते वासनानां प्रवर्तकः। एक: कृष्णोऽभवन्मध्ये बंशीधरो नरायणः। स चेव भवत्येव देहे सा तु कृपा प्रभोः ॥१६॥ अन्याः सर्वा योषितच गोपिका रासमुत्तमम् ॥३५॥ एवं मत्वा हरि भित्वा साधु नत्वा प्रमोक्षणम् । बलस्थाच खेलादि दर्शयन्त्यो व्यधुः शुभम्। प्रसेव्य सत्पुरुषाँध गुरुं भक्त्या प्रसाद्य च ॥१७॥ सभ्या रासं तु षण्डानां वीक्ष्याऽऽधयें परं गताः॥३६॥ अर्पयित्वा समस्तं स्वं चात्मानं गुरवेऽपि च । भाषयो मुनयबापि प्रजा राजा नराः स्त्रियः । कृत्वा मायापाथहीनं निर्मलं बासनोज्झितम् ॥१८॥ प्रसनाबाऽभवस्तत्र फाल्गुनस्य सिते दले ॥३७॥ दिव्यभावं दिव्यदृष्टि दिव्यं कृत्वा समस्तकम् । पूर्णिमायां तदा सायं कथान्ते सर्ववैष्णवाः। कृष्णविमानमारम गन्तव्यं परम पदम् ॥१९॥ प्रसनो लोमशो बातः स्वत प्रकाशकोऽपि च ॥३८॥ दासो भूत्वा हरेर्दासी वैकुण्ठे कृष्णवर्तिनी। षष्टास्ते लोमशं नत्वा नत्वा श्रीसंहितां तथा । गोलोके चाऽमृते चाव्याकृते ब्रह्मनिवासने ॥२०॥ ब्रमप्रकाशं नत्वा च पूजां चक्रुस्तदोत्तमाम् ॥३९॥ श्रीपुरे भगवदाम्नि वास्वादयेदरेः रसम्। हारान् हैमान् रत्ननवान् शुभवेषान् ददुस्तदा । अनुवीत सदा कृष्णनारायणप्रसादकम् ॥२१॥ स्वर्णरूप्यादिमुद्राम वनपात्रादि सन्ददुः॥४०॥ स एवं प्रासकैवल्यो नरो वा योषिदेव वा। कुंकुमाक्षतपुष्पाद्यैः तथा। षष्टो वा तिर्यगेवापि स एव पुरुषो मतः ॥२२॥ व्यासं च लोमशं चापि पुपूजुस्ते नपुंसकाः ॥४१॥ पुरुषाथों महान् मोक्षो यस्तेन प्रसाधितः । भारार्षिक तालीवादनपूर्वकम् । मर्थवान् पुरुषो लोके पुरुषस्याऽर्थ इत्यपि ॥२३॥ मृदंगकांस्यवाद्याव्यं घुर्घरानृत्यशोभितम् ॥४२॥ मियो वै वर्तते संसर्गस्तयोः सार्यक: सदा । नैवेद्यं च न्यधुः श्रेष्ठं पस्वाभानि फलानि च । एवं नैव विजानाति पुमान तनोत्यपि ॥२४॥ ब्रमप्रकाशव्यासेन हरये तत्समर्पितम् ॥४३॥ . पथा पुरुषगर्वान्यः षण्टः स नैव संशयः। प्रसादम सलिलं च तथा तथा ताम्बूलकान्यपि । षष्ठता सा सदा त्याज्या मायया निर्मिता पुरा ॥२५॥ वेम्यो भक्ष्यार्थमेवाऽपि दचानि पावनानि वै॥४॥ बीवाना मोक्षमार्गा? पातिनी चात्मघातिनी। वे घण्टाः प्राप्य रसिकं प्रसादं च बलामृतम् । सेव्याः सन्तः कयाः भव्याः प्रातव्यः भीपतीधरः ॥२६॥ फलं फलं च भक्षयामासुः पपुः पादामृतं तथा ॥४५॥ पुनः संहिता ·तिज्यसन्तानः १६३ ततस्ते प्रार्थयामामुलामधे पावनं मुनिम् । स्वपत्युविनकाम परना पक्षिणां तथा। पण्डतापापनाचार्य पण्डतावन्मनुत्तये ॥४६॥ युगलाना विनका पण्डात्वं समवायते ॥६५॥ षष्टताया निवृत्त्यर्थ मोक्षार्थ शुद्धयेऽपि च । पति त्यक्त्वाज्यसत्ताया पण्डात्वं संग्रजायते । ददौ तेभ्यो लोमयख मन्त्रं च भवनं तथा ॥४७॥ रति चाऽसहमानाया विटेषिण्याः नियास्तथा ॥६६॥ 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा'। आमिचारिकवेत्र्याच भगवन्धकयोषितः। 'कृष्णनारायण कृष्णनारायण नरायण ॥४८|| लिंगपातनवेश्याम ऋतुमडकयोषितः ॥६॥ बालकृष्णाऽनादिकृष्णनारायण रमायण'। षण्दात्वं जायते तस्या बन्मान्तरे च चन्मनि । लण्या मात्रं नामधुन्यं पावनास्ते तदाऽभवन् ।॥४९॥ नरस्यापि तथा तस्य पल्ल्यकामप्रदस्य तु॥६८॥ न्यूपस्तत्रैव ते रात्रौ रासगानं प्रचक्रिरे। वियोनिवर्तमानस्य परमार्यारतस्य फाल्गुनस्याऽसिते चायदिने पुष्पावदोलनम् ॥५०॥ विनकर्तुर्युगलयोः कन्यादिदूषकस्य च॥९॥ उत्सवं परमं चक्रुरते सर्वे तु कथोत्तरम् । अगम्यागमकस्यापि वृषणोच्छेदकस्य लक्षयो मानवाथापि पुष्पदोलामहोत्सवम् ॥५१॥ लिंगादिनाशकस्यापि देहिनां पशुपक्षिणाम् ॥७॥ प्रचक्रुः रंगनिक्षेपैः कृष्णं दोलास्थितं हरिम् । षण्दत्वं बायते गर्भहन्तुर्षातुक्षयस्य लपयामासुरत्यर्थ रेमुख लक्षयो बनाः ॥५२॥ कुकर्मकारिणां प्रायः षटत्वं जायते भुवि ॥७१॥ नरा नार्यः पृथग्भूताधका रंगप्रखेलनम्। महापापं हि तत्प्रोकं मानवे बन्मनि सति । एवं ते वैष्णवा बद्रि पण्डाः सर्वेऽभवस्ततः ॥५३॥ पुंस्त्वस्त्रीत्वविहीनत्वं नरकस्यैव रूपणम् ॥७२॥ नित्यं कयां प्रशृण्वन्ति कीर्तयन्ति नरायणम् । ततं कृपया चाय कथायाः भवणेन नः। मन्त्रं जेपुष मालाभिः सेवन्ते च सतो जनान् ॥५४॥ मुक्तात्वं चापि मुक्तत्वं लब्धमस्मामिरुत्तमम् ॥७३॥ तीसंवेगमक्तानां गोचरो पतिलब्धः भगवान् पखमनारायणः प्रियेश्वरः। बायतेऽथ तु षण्डानां शीनं प्रसन्नतां गतः ॥५५॥ अमोघवीयों मगवान् ब्रमनन्दप्रदः प्रमुः॥४॥ चैत्रे कृष्णे तु ते षण्डा एकादश्या व्रतं व्यधुः। मा कुर्वन्तु त्रियो पुंसो लोकेऽत्र कामदूषणम् । चक्रर्जागरणं सर्वे प्रातः स्नात्वा कथामृतम् ॥५६॥ कामविप्रकृतानां वै नरक गोचरं विह ॥७॥ पपुस्ते नित्यवत् प्रातस्ततो मध्यान्हके तु ते । येषामुखरणं न स्याद् विना श्रीवल्लमहरिम् । भुक्त्वा सभास्थले गत्वा निषेदुः मुखितास्तदा ॥५७॥ तं भजन्तां महाभागा नरा नायों भयार्दिताः ॥७६॥ ध्यानं चकुर्हरेस्तत्र तावत् कृष्णनरायणः। स्वस्वकुकर्मबालानि स्मृत्वा स्मृत्वा नरायणम् । आययौ दिव्यरूपेण. विमानस्थः प्रियेश्वरः ॥५८॥ शरणं श्रीकृष्णं भवन्तु दिव्यविग्रहाः ॥७॥ उवाच तान् ययेष्टं वै भवन्विष्टसुरूपिणः । शाश्वतानन्दममाथ प्रजायन्तां तदड़गाः। मुक्तरूपं तथा मुक्तानिकारूपं ययेष्टकम् ॥५९॥ वयं स्नात्वा तीर्थबले पीत्वा कथामृतं मुहुः ॥७८॥ येषां यासां यदिष्टं तन्मदिच्छयाय बायताम् । भुक्त्वा कृष्णप्रसादं च प्राप्य प्रसन्नता गुरोः । बद्रिके एवमुक्त तु नारीषण्ठस्तु योऽभवत् ॥६०॥ भक्या लब्ध्वा पतिं कृष्णं यामोऽक्षरं परं पदम् ॥७९॥ मुक्तानिकादिव्यरूपं प्रासवान् सर्वथा पृथक् । भूत्वा दिव्यस्वरूपाः श्रीकृष्णयोग्याः सुखायाः । नरपण्डस्तु यस्तेषु स चासो मुक्तरूपताम् ॥६॥ शाश्वतानन्दसममा भवामो राषिकासमाः ॥८॥ एवं दिव्यस्वरूपा वै मुक्ता मुक्तानिकाः शुभाः। इत्युक्त्वा बद्रिके सर्वे मुक्तरूपा नराः लियः । अमवस्तत्र सहसा सर्वाभरणभूषिताः ॥६२॥ कृष्णाच्या स्वर्णयाने निषेदुमाऽक्षरं ययुः ॥८॥ ततस्तानवदचत्र पष्टमयोऽप्रमानवान् । तेनैव खलु देहेन स्वेन स्वेन नपुंसका। भूत्वा दिव्यस्वरूपब बोषयामास मानवान् ॥६३॥ विवर्तमानकायास्ते दिव्यास्तदाऽभवन् ॥८॥ पष्टत्वं बायते नार्या विनका रतिक्षणे । अभूतेषां देहपात: कायाकल्पो व्यवायत् । सपल्या विकाध दम्पत्योवियोषितः ॥६॥ श्रीकृष्णस्पर्शनेनैव मुक्का बाता नपुंसकाः ॥८ द्रुतम् ।

·तत् ।
पुरा ॥१॥
१६४
* पीलक्ष्मीनारायणसंहिता
---
सर्वे पोदशवर्षा के नरा नार्यः सुतैजसाः। श्रीनरनारायण उवाच-
मुक्तानिकाः सर्वे
कृष्णराधारमासमा:॥८४॥
शृणु बद्रीप्रिये देवि का पापविनाशिनीम् ।
मन्यथाकर्तुरीशेशेशस्य नारायणस्य
कराचनीपुरे त्वन्धितटे सिन्धुमुखे
सामये चाऽप्रतिहत प्राकाम्यं प्रकटीभवत् ॥८५॥
यवसन्धाभिषः कश्चिद् घेनुखादकपातकी।
व्यराजत मनुष्याणां हृदये तु कृतास्पदम् ।
न्यवसन्मांसमदिरामत्स्वादनोऽतिहिंसका
॥२॥
चमत्कारो महानेषः कथायां कृष्णदर्शितः ॥८६॥
बडं सचेतनं कुर्याद् विदध्याच्चेतन बडम् ।
शशान् कपीन् वराहाँच हरिणान् वनपक्षिणः ।
यादांसि चापि हिसित्वा गवयाऽनोरणानपि ॥ ३ ॥
नारी नरं विदयात् स नरं नारी विधापयेत् ।।८७||
नरं त्रियं च वा कुर्यादुमयं तु नपुंसकम् ।
सकुटुम्बः पाचयित्वा विक्रीणाति च
खादति ।
एवं पापसमाचार: सदा
विदध्यादा नरं नारी च पार्षदम् ॥८८॥
नपुंसक
पापपरायणः॥४॥
मुक्त मुक्तानिकां वापि · नई दिव्यं विधापयेत् ।
कुकुटादः
कुकुटाण्डरसभक्षणकारकः ।
भ्रष्टकर्मा
भ्रष्टदेहो
मायां कुर्यादक्षरं
यवसन्धीयबातिनः ॥ ५॥
सोऽक्षरं कुर्यात्तु प्रकृतिम् ॥८९॥
यवसन्धामिधो वार्ता शुश्राव नाविकाननात् ।
कुर्यात्तत्त्वान्यतत्त्वानि शून्यं तत्त्वात्मकं क्रियात् ।
तत्त्वात् तत्त्वान्तरं कुर्यादेतात शक्तयो हरेः ॥९॥
शर्करानगरे तत्र संहितायाः कथा
शुभा ॥६॥
अनन्तशक्तियुक्तस्य विमान दुर्गमें सदा ।
बायते मोक्षदा सर्वपापानां शालिनी विति ।
भावयें वत्र नास्त्येव सर्वे यदात्मकं यतः ॥११॥
जायन्ते दिव्यदेहाच श्रोतारो ब्रह्मलोकगाः ॥७॥
बद्रिके च ततः श्रुत्वा षण्टानां दिव्यदेहताम् ।
सर्वपापानि भगवान्
शरण्यो भक्तवत्सलः ।
गुप्तपण्टाः बियथापि गुप्तषण्टा
शरणागतभक्तस्य क्षमतेऽर्पयते
अपि ॥१२॥
नरा
दिवम् ॥ ८॥
हिंसका बहवस्तेन तारिताः स्त्रीनरा
अपि ।
संहिताया: स्थलं गत्वा शरणागतिमाप्नुवन् ।
तत्रास्ते लोमशर्षिश्च स्वत:प्रकाश इशिता ॥९॥
मन्त्रं च भजन धुन्यं लोमशाजगृहुर्मुदा ॥१३॥
तथा सन्तः साधवच साध्व्यो विप्रर्षयोऽपि च ।
पखं पदं च ते कृत्वा भजनं श्रवणं तया ।
ध्यान सेवां पूजनं च प्रसादभोवनाशनम् ॥९४॥
येषां वै दर्शनात् प्रसेवनात् प्रसादनात्तथा ॥१०॥
शाश्वती जायते मुक्तिर्विमानेन गतिः
परा।
भूत्वा पापविहीनाथ शुद्धामानो वृषान्विताः।
मुपुण्यायागुतप्रासेन्द्रियास्ते तास्ततोऽभवन् ॥१५॥
नैतादृशो हि समयः पुनरस्मान् मिलिष्यति ॥११॥
केचन भीहरिं ध्यात्वा मुक्ता भूत्वाऽक्षरं ययुः।
पापनाशकरः
शुद्धोऽनायासमोक्षणप्रदः।
एवं षण्टा: कृष्णनारायणस्य
यवसन्धो बद्रिके संभावैतां गिरं
शुभाम् ॥१२॥
कृपया
क्षितौ ॥१६॥
मुमुक्षाऽस्याऽभवत्तूर्ण पापनाशाय
सत्यनार्यः
सत्यनराः
सत्यमुक्तास्तथाऽभवन् ।
तत्क्षणम् ।
सत्यमुत्तानिकाधाप्यभवन् शाश्वतविग्रहाः ॥९॥
मया पापान्यनन्तानि कृतानि घातनानि वै ॥१३॥
अहो किमत्र
तेषां न स्यादि निस्तारो विना दिव्यजनाभयम् ।
दुष्प्रापं यत्र कृष्णकृपालवः।
महो कथाया माहात्म्यं बद्रिके पारमेश्वरम् ॥९८॥
एते नौकाघराः सर्वे वदन्ति ऋतमेव तत् ॥१४॥
सर्व निष्पापां प्रातं यथा मोक्षात्मकं बगत् ।
प्रयामि शर्करापुर्यामपानि क्षपयामि च।
सर्वे विदेहमुक्का वा बीवन्मुक्तास्तथाऽयवा ॥९९॥ यदि पापविनायो मे
मे बहुहत्यापनाशनम् ॥१५॥
शर्करापत्तने जाता: भीसंहिताकथाभवात् । तदा तस्मादुत्तमं मे किमत्र
परिशिष्यते।
पठनाषणादस्य मुक्तिमुक्तिः
करे भवेत् ॥१०॥ कर्मणां चेत् कृतानां तु भूमावत्र निवर्तनम् ॥१६॥
इतिमीलमीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने शर्करा- किमस्मादपरं सायं कर्तव्य मेऽवशिष्यते।
पुरवासिनो षण्टबबादिषादाना संहिताभवणेन पापनिर्मुक्ति, अवश्यं तत्र गन्तव्यं
अवश्यं तत्र गन्तव्यं प्राणमात्रं तु यत्र वै॥१७॥
भीकृष्णनारायणदर्शनेन तैरेव देहेर्दिव्यमुक्तानिकात्मक अवश्यं तत्र वस्तव्यं यत्र स्याच्छान्तिरात्मनः ।
खरपदस्य प्राप्तिब, तथाऽन्यगुप्तनपुंसकानां शरणा अवश्यं तत्र दातव्यं यत्रोतं फलदं भवेत् ॥१८॥
गत्या पुंस्त्वस्त्रीत्वायमिन्यवकता, चेत्यादिनिरूपण अवश्यं तत्र सुतव्यं यत्र निर्भीकता भवेत् ।
मामा ससपनायचमोऽध्यायः ॥ ५७ ॥ भवश्यं तत्र मर्तव्यं
यत्रानन्दख शाश्वतः ॥१९॥

·* तिच्यसन्तानः - मेने यदि गच्छामि तत्रैव संहितायाः कथार्थकः । विमानतेबसा स्पृष्टाः सर्वे मूही प्रपेदिरे । पापनायो भवेन्मे चेद् गन्तव्यं मोक्षमेव ह॥२०॥ चतुर्भुजो हरिस्तेषां गोचरोऽपि तदाऽभवत् ॥३९॥ पुनरावर्तन नैव करानीपुरं प्रति। अनादिश्रीकृष्णनारायणः श्रीमाधवीश्वरः। रोचते मे पापकर्म नैव नैव च नैव च ॥२१॥ तान् कृत्वा दिव्यदेहाँध त्याबयित्वा शवानि ह॥४०॥ कुटुम्बसहितो यास्ये शर्करानगरं प्रति। निन्ये विमानगान् कृत्वा नैवं घामाऽक्षरं शुभम् । महत्या नौकया यन्त्रगन्न्या यास्यामि सत्वरम् ॥२२॥ श्रावयें परमं हा महर्षयोऽपि वै तदा ॥४१॥ विचार्यत्यं यवसन्धः पत्नी नाम्ना मजावलीम् । प्रशसंसुः प्रियंकृष्णनारायणं दयानिधिम् । बगाद मानसं सर्व संकल्पितं शुभावहम् ॥२३॥ प्रशसंमुख तान् सर्वान् शरणागतमानवान् ।।४२॥ सापि धन्यं निजभाग्यं मेने देशावलोकनम् । महापापान् पापशून्यान् यशंसुभक्तिसंभूतान् । पुण्यावलोकन चापि महोत्सवप्रलोकनम् ॥२४॥ अहोऽसंख्याऽयकर्तृणामपि श्रीभगवान्हरिः ॥४३॥ मोक्षावलोकन श्रेष्ठ हिंसाद्यपेक्षया। कृपया चाऽनिवर्तिन्या करोति मोक्षणं परम् । बद्रिके सा सम्मताऽभूत् पुत्राः पुत्र्यस्तयाविधाः ॥२५॥ धन्यो नारायणः कृष्णो घन्यास्ते मोक्षमागिनः॥४४॥ एकविंशतिसंख्यास्ते कुटुम्बिनो द्रुतं ततः। धन्यं शार्करनगरं कथा धन्या प्रमुक्तिदा। धनं द्रव्यं भूषणान्यम्बराणि भोजनान्यपि ॥२६॥ बद्रिके एवमेवाऽन्ये मुक्ति तत्र हि लेभिरे ॥४५॥ गृहयोग्यान्यौषधानि वेषवाराणि यान्यपि । पठनाच्छ्रवणादस्य चिन्तनादधमोक्षणम् । देहादिसाधनकानि पात्राण्यावश्यकानि च ॥२७|| भुक्तिर्मुक्ति वच्चापि तथा स्याच्छाश्वती गतिः॥४६॥ पेटिका चोपकरणं शय्याचं ते समुत्सुकाः। इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने निन्यिरे सर्वमेवापि योग्यं यात्रादि यदितम् ॥२८॥ कराचनीपुरीस्थस्य सदाहत्याकरस्य यवसन्धस्य सकु- नौकया यन्त्रवेगाभिगमयिन्याब्धितीरके। टुम्बरस्य संहिताकथाश्रवणेन मोक्षणमित्यदिनिरू ययुरो सिन्धुमुखे ततो नद्यां तु नौकया ॥२९॥ पणनामाऽष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५८ ॥ तयैव सहसा सर्वे प्रतिपूर ययुमुंदा । प्रापुः श्रीशर्कराभूमि मात्वा सिन्धुबले तु ते ॥३०॥ श्रीनरनारायण उवाच- नीत्वोपदाः प्रजग्मुस्ते कथामण्डपमुचमम् । शुभुवुस्ते कयां रम्यां सर्वपातकनाशिनीम् ॥३१॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि कयां माण्डस्य मोक्षदाम् । कथान्ते वाचकं सर्वे पुपूजुर्वस्तुमिः शुभैः । द्वारामृते तु नगरेऽभवद् भाण्डः कुटुम्बवान् ॥ १॥ लोमशं च तथा साधून प्रणेमुस्ते ततः परम् ॥३२॥ शातिपदोऽतिमतिमान् हास्यनर्मादिपण्डितः। प्रार्थनां चक्रिरे राजोत्सवेषु पापमोक्षार्थिनी सर्वेषु चापि प्रजोत्सवेषु सः॥२॥ शुभावहाम्। आमन्त्रितः प्रयात्याशु रात्रौ खेलं करोति च। लोमशव तदा तेभ्यो ददौ श्रीब्रह्मकूर्चकम् ॥३३॥ गायनं नर्मपद्यानि नर्मकर्माणि वै तदा ॥३॥ व्रतं च पञ्चगव्यं च तथा श्रीकृष्णनाम च। नृपतीन् हासयत्येव तत्पबाः । मन्त्रं धुन्यं भजनं च ददौ पादामृतं तथा ॥३४॥ एवं स कुशलधास्ते प्रामोति पारितोषिकम् ॥४॥ प्रसादानं ददौ तेभ्यः पापनाशनहेतवे। प्रसिद्धः सोऽभवभूमौ नामा तु मण्डशीलकः। तेऽपि सर्वेऽतिभावेन चखदुरसमुचमम् ॥३५॥ बनेभ्यः सोऽपि शुभाव पारायणमहोत्सवम् ॥५॥ पपुरि व्रतं कथाभवणमाचरन् । लक्षातिलक्षलोकानां समानो बायते। मासान्ते पावना जाताः सर्वे विगतकल्मषाः ॥३६॥ कथा दिव्या भवन्त्येव विनोदाम नवा नवा ॥६॥ भावनानुकूल एषामायुष्यान्तोऽभवतया । खेलनानि भवन्त्येव नूनप्रदर्शनान्यपि । बादल्या चैत्रकृष्णस्य मध्याहे कृतभोबनाः ॥३७॥ पापनाशो भवत्येव कथाभवणतोऽपि सर्वे ते तु निषेदुवै बासग्रहांगणे तदा । सतां समागममापि परमात्मनः। अकस्माागतं दिव्यं विमानमम्बरात् ततः ॥३८॥ प्रचायते प्रभक्तानां चमत्कारी भवत्यपि ॥८॥ कृत्वा प्रदय यत्र दर्शन ·* मीलक्ष्मीनारायणसंहिता विमानं श्रीहरेस्तत्र समायातिसुशोभनम् । एवं धन्यं ददौ तेभ्यो नामसंकीर्तनाय । मुक्ता भूत्वा बना यान्ति परमेशपदं परम् ॥ ९॥ ततस्ते स्वनिवासं वै गताः स्वस्था हरिभिताः ॥२८॥ नरा नार्यः प्रयान्त्येव घामाऽक्षरं हरेरिह । नित्यं कयां प्रभृण्वन्ति गायन्ति गीतिका हरेः। पापानां मोक्षण कार्यते परमात्मना ॥१०॥ आवावृधाः सर्वे ते सेवन्ते साधुयोगिनः ॥२९॥ एवं भाण्डान् समस्तान् वै कथयित्वा हरेबलम् । एवं नित्यं तु सत्संगं कृत्वा मासो गतो द्रुतम् । स्वयं समस्तभाण्डेय नरनारीसमन्वितः ॥११॥ चैत्रकृष्णैकादशिकारात्री बागरणं व्यधुः॥३०॥ बालिकाबालयुक्तम्ब वृद्धपूज्यसमन्वितः। द्वादश्यां ते कृतलाना कथाभवणतः परम् । अनोमिः सहितः सर्वः पायेयवस्खमिः सह ॥१२॥ सभायामेव सहसा व्यासासनेऽति भासुरम् ॥३१॥ पश्वादिवाहनयुक्तः सबो भूत्वा समुत्सुकः। कृष्णनारायणं भीशं इसन्तं विलुलोकिरे। प्रतस्ये श्रीहरि ध्यात्वा नत्वा प्रामस्य देवताम् ॥१३॥ पश्या तु सदस्यानां व्यासे प्रकाशके प्रभो ॥३२॥ धनं दानार्थक चापि भूषावस्त्राम्बराण्यपि । तिरोऽभवदरिस्तूर्ण संहितायां रमाऽऽविशत् । इष्टोपकरणाद्यं च नीत्वा ययौ कयां प्रति ॥१४॥ भावयें परमं तत्त दृष्ट्वा भीलोमयो मुनिः ॥३३॥ शर्करानगराम्याशे स्नात्वा सिन्धुबले स भाग्योदयं तु .भाण्डानामवोचत्तत्र संसदि। सर्वकुटुम्बसहितो मानवैत्रिशतैर्युतः ॥१५॥ त्रयोदश्यां पुनश्चैवं कयोत्तरं प्रकाशनम् ॥३४॥ राजोद्याने विधायव वसति स्वास्थ्यमासवान् । प्रसज्ञात चतुर्दश्यां तथैव पारमेश्वरम् । पूजासामग्रिकायुक्तो वृद्धमानवसंयुतः ॥१६॥ अमायां तु प्रगे भाण्डाः स्वानं श्रेष्ठं व्यलोकयन् ॥३५॥ कथामण्डपमभ्यागाद् व्यासपूजनहेतवे । विमानेनाऽक्षरं घाम प्रयान्तीत्यम्यलोकयन् । संहितायाः स्थलं गत्वा नत्वा समाजनानपि ॥१७॥ ततः प्रसन्नचिचास्ते ब्राझे प्रोत्याय सत्वरम् ॥३६॥ बयमोक्षप्रदकृष्ण व्यासजीव चिरं जय। स्नात्वा सखा बहवोऽपि भूत्वा कथास्थलं ययुः । ऋषयो वृदपूज्याम जयतात्र कृपाकराः ॥१८॥ कथान्ते तु प्रकाशं ते व्याजहः स्वमगोचरम् ॥३७॥ बयन्विमे साघवभ भोतारोऽपि जयन्त्विह। लोमशस्तु समाकर्ण्य प्राहाऽद्य मोक्षणं तु वः। यात्रालवस्तीर्थवासा भुवि ॥१९॥ सायं कथान्ते भाव्यं वै सम्बा मवत मुक्तये ॥३८॥ विप्राः साध्व्यः साधवध जयन्तु मोक्षकारिणः । भाण्डास्तेऽपि यथायोग्यं सबा गन्तुं ततोऽभवन् । अशानपापहर्तारो बयन्तु वैष्णवा बनाः ॥२०॥ सायं कथान्ते भगवान् स्वामीकृष्णनरायणः ॥३९॥ इत्येवं ते बदन्तो वै चक्रिरे दण्डवन्मुहुः । विमानेनाऽऽययो नेतुं कानकेन सुवर्चसा । धूलि सभास्थलस्यापि दम्युः शिरस्सु वर्मसु ॥२१॥ सबान् निष्कास्य देहेन्यो दिव्यदेहान् विधाय च ॥४०॥ अथाऽsel व्यासदेवस्य लम्वा पूजार्थमाययुः । लवा दिव्ये विमाने तान् ययौ धामाक्षरं निजम् । उपदा विविधा न्यस्य पुष्पहारोंस्तिलाशतान् ॥२२॥ साधतं ययुर्मुक्ता सार्धशतं ययुर्मुक्ता मुक्तानिकास्तु भाण्डकाः ॥४१॥ फलानि ताम्बूलकानि न्यधुस्ते संहितापुरः । ब्रह्माण्डमाण्ड निर्मिच ब्रममाण्ड प्रपेदिरे। व्यासस्य चन्दनायेध पूजा प्रचक्रिरे ततः ॥२३॥ विचित्रा वै श्रीमाधवपरात्मनः ॥४२॥ नीराबनं व्यधुवापि चक्रुस्तस्य प्रदक्षिणम् । भाण्डात्रीत्वा ययौ कृष्णो लक्ष्मीपावतीपतिः । नर्तनं गायनं चकुर्भाण्डाः सर्वे सुभाण्डिनः ॥२४॥ अथाऽन्ये बद्रिके शिष्टा भाण्डास्तदूर्वदेहिकम् ॥४३॥ सुभाषया हासयन्तो बनानत्वा सभान्तरे। चक्रिरे सिन्धुतीरे वै भूत्वा ते वैष्णवाः पराः। प्रसाद च बलं पीत्वा निषेदुः भवणार्थिनः ॥२५॥ कथायाः भवणार्थ ते वसतिं तत्र चक्रिरे ॥४॥ कयां श्रुत्वा पाहुस्ते मन्वं भीलोमद्यान्मुनेः। तेऽपि सेवां सतां नित्यं साधूनां चक्रिरे मुदा । श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा ॥२६॥ सतीनां ब्रह्मचाराणां सतीनां ब्रह्मचाराणां यतीनां सेवनं व्यधुः ॥४५॥ 'कृष्णनारायण कृष्णनारायण नरायण । निष्पापा: समचायन्त सेवापूबनदर्शन। बाकणाऽनादिकृष्णनारायण रमायण ॥२७॥ महामागवता चाता येषां बंद्याम पावनाः ||४|| बयन्तु सर्वदा अहो दया 'ओं नमा ·* तिव्यसन्तानः अय ध्रुवम् ॥६६॥ पुनः। वत्रं स्पृष्टा नरा नार्यः साधुमक्ताः साधुतुल्यास्ततोऽभवन् । दधीचो बीवनं सधवान् सा हत्या व्यलीयत । सर्वार्पणविधानेऽपि निःसंशयात्मवेदिनः ॥७॥ विमस्तपथके शंकरस्योपरि बद्रिके तेषु चायुष्यक्षयो येषां व्यवायत । शंभुः साक्षात् समायातो ददौ तत्र वरद्वयम् । तेऽपि दिव्येन यानेन शनैर्धामाऽक्षरं ययुः ॥४८॥ अवध्यत्वमजेयत्वं स्तां ते दधीच सर्वदा ॥६॥ अन्ये बाला युवानब युवत्यो भेजिरे हरिम् । दधीचधाषिक वने वास्थित्वं तृतीयकम् । आजीवनं कृष्णकान्तं श्रीप्रभु माधवीपतिम् ॥४९॥ श्रीप्रभु माधवीपतिम् ॥४९॥ तथास्त्विति हर उक्त्वाऽन्तर्धामं प्रबगाम ह॥६८॥ तेषां योगेन बहवो शातिबन्धव इत्यपि । अतः कालान्तरे विप्रक्षत्रयोर्मित्रयोः श्रीकृष्णकान्तमक्ताब जाता याताः परं पदम् ॥५०॥ श्रेष्ठयवादे प्रबाते स्वं दधीचः श्रेष्ठमाह वै ॥६९॥ बद्रिके तत्र चान्यतु महाचर्यमभूच्छृणु। राजा श्रेष्ठथं निजं प्राह तदा विप्रो रुषा ज्वलन् । त्रिगालवकुटुम्बानि संघशस्तत्र फाल्गुने ॥५१॥ वामपादेन नृपतेर्मुनि हदमताडयत् ॥७॥ आसन् समागतान्येव मूलतन्तुकपत्तनात् । अथ राजा पुरा कृत्वा भक्तिमिन्द्रात् कुलीयकम् । भवायनोऽभवत्तेषामग्रेसर कलाविदाम् ॥५२॥ प्राप्तवान् यत् प्रजहार तेन विप्रत्य' वक्षसि ॥७॥ वेषाणां घारणे चानुकरणे कुशलः कृतौ। पपातैव न प्रावर्तत मृत्यवे। शिक्षाप्रदोऽभवत्तेषां गुरुभवायनः स्वयम् ॥५३॥ व्यर्थ वर्षं विलोक्यैव राजा रोषमवातवान् ॥७२॥ भवायनस्य या शाला शुभा नाट्यकलाविदः । उत्थाय प्रययौ पूजागृह विष्णुमतोषयत् । तस्यामासन् शिक्षणीयाः शिष्याः पञ्चशतानि वै॥५४॥ प्रत्यक्षं त्वागतं विष्णुं राजा प्राह वरार्थकः ॥७॥ तैः सर्वैः सहितः श्रत्वा महिमानं हरेः स च । विष्णो सुदर्शनं चक्रं देहि मे विजयप्रदम् । आगतोऽभूत् कथायां वै भवणार्थे तथाऽपरम् ॥५५॥ विष्णुस्तस्मै प्रदायैव ययौ वैकुण्ठमच्युतः ॥४॥ भुतमावर्यमेवाऽपि परीक्षितुं विलोकितुम् । अथ राजा रोषयुक्तो मुमोचाऽस्य सुदर्शनम् । सिन्धुतीरे वने रम्ये आरामवत्समस्थिते ॥५६॥ दधीचस्य गले यावचावद् दधीच उल्बणम् ॥७५॥ वसति कृतवान् श्रेष्ठ भवायनकलापिनः। फुत्कारं जनयामास सुदर्शनायुधोपरि। अथैकदां कयां श्रत्वा रात्री खेलं प्रचक्रिरे ॥५०॥ सहस्रधारा सर्वास्ताः फुत्कारवहिना तदा ॥७६॥ तत्र ते दर्शयामासुः शृणु तद् वर्णयामि ते । रसभावं द्रवभाव गताश्च प्रकुण्ठितम् । ब्रह्मणस्तु पुरा जातः कुमारः क्षुतसंभवः ॥५८॥ पपात सहसा भूमी सहसा भूमौ निष्फलं लोहपिण्डकम् ॥७७॥ क्षुपनामाऽकरोतस्य ब्रह्मा स्वयं तु विश्वस्ट । तदा क्षुपो विवेदापि बलं विप्रस्य वै महत् । तस्य मित्रं दधीचाख्यो महर्षिश्च्यवनात्मनः ॥५९॥ अथापि रोषमापनो विष्णु चाराधयत्पुनः ॥७८॥ स प्रोवाच प्रसंगेन यो श्रेष्ठये विचारिते। विष्णुः समाययौ राजा विष्णुं प्राह कृताञ्जलिः । विप्रा श्रेष्ठ इति श्रुत्वा नृपः प्राह तु बाहुः ॥६०॥ दधीचस्य विनाशं त्वं कुरु गर्वहरं प्रभो ॥७९॥ यतो राशि निवसन्ति दिक्पाला अष्टसंख्यकाः। विष्णुस्तं प्रत्युवाचाऽपि प्रत्युवाचाऽपि विप्रहत्या भयावहा । ततो वै क्षत्रियः श्रेष्ठो मूर्धाभिषिक्तदैवतः ॥१॥ न कर्तव्या कदाचिद्वै राजन् स्वार्थहितैषिणा ॥८॥ भुत्वैतद्रोषमापनो दधीचो वामहस्तजाम्। किन्तु तं संकथयामि विवदस्व नृपेण मा। मुधि हा प्राहरदै नृपस्योरसि निर्भयः ॥६२॥ इति विष्णुर्दधीचं तु शिक्षादानाय चाययौ ॥८॥ राबा रुषा तु खड्रेन शिरबिच्छेद तत्क्षणम् । दधीचस्तं प्रभु नत्वा रुषा नोवाच किचन । ततो हत्या ब्रह्महत्या प्रादुर्भूता भयंकरी ॥६॥ अय विष्णुनिजे देहे दर्शयामास वै जगत् ॥८२॥ क्षुपं ववल्ग सहसा मारयामीत्युवाच तम् । स्थावरं जंगमं रुद्रं दधीचं स्थिरजंगमम् । यहा बीवय विप्रेन्द्र सञ्जीवन्या सुखी भव ॥६॥ तदा दधीचो हरये दर्शयामास योगिराट् ॥८॥ भत्वा राजा प्रसस्मार शुक्राचार्य स भाययो। स्थावरं बंगमं सर्वे विष्णुं नृपं स्ववर्मणि । संजीवन्या मार्गवः शिरःसन्धानमाचरत् ॥६५॥ उवाच विष्णुं च ततो मा मायां मे प्रदर्षय ||८|| ·१६८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता पदम् । नाऽहं तयाऽपि मुग्धोऽस्मि सदा विप्रः समुत्तमः । प्रशशंसुरा नार्यः कृष्णार्थकतखेलनान् । श्रेष्ठो विप्रः सदा चास्ति न क्षत्रं गर्वसंभृतम् ॥८५॥ मोक्षार्यवरयाचितृन् मोक्षार्थवरयाचितॄन् कृतकृत्यान् प्रभुप्रियान् ॥१०॥ याहि विष्णो निजं स्थानं लभ नन्म पुनः पुनः। श्रीलोमशाजगृहुस्ते मन्त्रं च नामधुन्यकम् । क्षत्रपक्षगतो यस्मात् फलं मुंश्व मयोदितम् ॥८६॥ 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वहा ॥१०५॥ सुदर्शनं ते गलितं पुनः प्राप्नुहि तत्तथा। 'कृष्णनारायण कृष्णनारायण नरायण । दैत्यनाशार्थमेवापि विप्रस्य विच्छित्तये ॥८॥ बालकृष्णाऽनादिकृष्णनारायण रमायण ॥१०६॥ एवं शतो हरिस्तेन दधीचेन महात्मना। धुन्यं प्रचक्रिरे प्रेम्णा साधुसेवां प्रचक्रिरे। ततो विप्रे तु बाणेन जयं करोति माधवः ॥८८॥ ततः पापानि नष्टानि वासना विलयं गता ॥१०॥ अवतारेषु सर्वेषु दैत्ये सुदर्शनेन चैत्रकृष्णामावास्यायां सायंकाले हरिः स्वयम् । अथ क्षुपोऽभवद् भक्तो दीक्षावान् साधुरुत्तमः ॥८९॥ दिव्यरूपो बालकृष्णो विमानेन समाययौ ॥१०८॥ सन्यासयोगमापनो वैष्णवोत्तम उत्तमः। भवायनं तथा वृद्धान् कृत्वा तु दिव्यविग्रहान् । तदा दधीचो विप्रोऽपि साधु नेमे पुनः पुनः ॥९॥ निन्ये धामाऽक्षरं नै कृष्णनारायणः प्रभुः ॥१०९॥ उवाच विष्णुरूपोऽसि साधो श्रेष्ठतमोऽधुना। भवायनस्य शिष्या वै परे गृहस्थरूपिणः । सनत्कुमारव कपिलो दत्तवामनौ ॥११॥ नरा नार्यश्च ते सर्वे भावायना भुवि भूताः ॥११०॥ पशुरामथ सर्वे ते वैष्णवा: साधवः पराः। अभवन् पावना लोकरञ्जका खेलकोविदाः। परब्रह्मस्वरूपास्ते विप्राणां गुरवोऽमलाः ॥१२॥ वैष्णवास्तेऽभवन् सर्वेऽवशिष्टाः शर्करापुरे ॥१११॥ विप्राणां साधवः श्रेष्ठाः पूज्यास्ते ब्रह्मगोत्रिणः । कथान्ते ते ययुज मूलतन्तुकपत्तनम्। वर्णानां गुरवो विप्रा विप्राणां तु गुरुयंतिः ॥१३॥ त्रिगालवास्ते सर्वे वै बद्रिके च ततः परम् ॥११२॥ साधवः सर्ववर्णानां गुरवः श्रेष्ठयोगिनः। नारायणरता यास्यन्ति परमं अनादिश्रीकृष्णनारायणः साधून समईति ॥१४॥ पठनाच्छ्रवणादस्य भुक्तिमुक्तिर्भवेदपि ॥११॥ एवं बद्रीप्रिये तत्र कृष्णनारायणः प्रभुः। इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने समाययौ दिव्यरूपः व्यासरूपिणम् ॥१५॥ भण्डशीलाख्यं भाण्ड सार्धशतभाण्डसहितं तथा साधु निजप्रकाशं वै महाविष्णुस्वरूपिणम् । भवायनत्रिगालवं क्षुपदधीचनाट्यकारिणं बहुमिः दधीचोऽपि क्षुपायनाऽभिधं सन्तं पुपूब ह॥१६॥ सहितं च कथाश्रवणतो हरिर्मुक्ति- एवं साधौ हरिबास्ते साधुरूपः स्वयं हरिः । स्थानमनयदित्यादिनिरूपणनामा नव- निवप्रकाशे तत्रैव प्रभुःकृष्णस्तिरोऽभवत् ॥१७॥ पश्चाशचमोऽध्यायः ॥ ५९ ॥ इत्येवं नाटक सर्व दर्शयामासुरुत्सुकाः। भवायनस्य शिष्यास्ते लक्षवना व्यलोकयन् ॥९८॥ मीनरनारायण उवाच- दर्शकाः सर्व एवैते प्रसन्नाः ऋषयोऽमलाः। कयां मलप्रमोक्षिणीम् । मानवाब नरा नार्यः प्रसन्ना वीक्य नाटकम् ॥९९॥ श्रीकारनगरे त्वासन् मलास्ताखकोविदाः ॥१॥ सन्तम मुनयः सर्वे साव्यच साधवोऽपि च । पश्चाशत्संख्यकाः श्रेष्ठाः कृताभ्यासा दास्थिनः । कोमयोऽपि तथा व्यासः प्रसन्नास्तेऽभवस्तदा ॥१०॥ मलवर्गस्य कुटुम्बिनोऽभवैस्तथा ॥२॥ वरदानाय तानाहुस्ते सर्वे वरदानकम् । नरा नार्यब ते यान्ति नित्यं कथाभवाय वै। पापनाशं मोक्षणं च ययाचिरे तु वाचकात् ॥१०॥ श्रुत्वा नित्यं समायान्ति गृहाणि वर्णयन्ति च ॥ ३ ॥ सदा लोके च नः स्यादै नाटकं तु यद्यम्प्रदम् । गृहस्थेभ्यः कयां दिव्यां भुतां यां मोक्षकारिणीम् । एवं तदंशबानां तु कते ययाचिरेऽपि च ॥१०२॥ तया वदन्ति दृष्टं यं चमत्कारं विमानबम् ॥ ४॥ तयाऽस्विति प्राह तत्र व्यास: प्रकाशकत् स्वयम् । ये ये मोक्ष प्रयान्त्येव तां तां वार्ता बदन्त्यपि । ऋषयोऽपि तथा प्रादुर्जयकारोऽभवत्तदा ॥१०॥ ततो मलाः प्रसनाथ कथास्थली ययुहंढाः ॥५॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि ·विष्यसन्तानः १६९ धर्ममानसाः। बहुमिः स्वजनैः साकं मण्डपान्तमुपस्थिताः। चमत्कारो महाँवायं प्रससाराऽतिवेगतः। कथान्ते ते मलयुद्ध महाश्चर्यकरं व्यधुः ॥ ६॥ देशे ग्रामेषु मल्लानां मोक्षात्मकोऽतिमानवः ॥२५॥ लोमशस्तु प्रसन्नः सन् मन्त्रं तेभ्यो ददौ मुदा । शृणु बद्रीप्रिये देवि चमत्कारं तथाऽपरम् । 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा' ॥ ७॥ वाचूंषिकाम गोधादा लूणीनगरवासिनः ॥२६॥ नामसंकीर्तनार्थ च भजनं प्रददौ तदा। दन्तधावनविक्रेतारच कुटुम्बिनस्तदा । 'प्रमोनारायणस्वामिनारायण नरायण ॥८॥ श्रतवन्तो मानुषेभ्यः प्रशंसा परमात्मनः ॥२७॥ अनादिमाधवीकृष्णनारायण रमायण'। कथायाध चमत्कार पापिनां पापनाशनम् । मलास्ते सकुटुम्बा वै भजनं चक्रिरे सदा ॥९॥ मोक्ष दिव्यविमानेन यानं श्रीकृष्णदर्शनम् ॥२८॥ कथाश्रवणमेवापि नित्यं नित्यं प्रचक्रिरे। तेन प्रजातजिज्ञासा नरा नार्यश्व संहिताम् । सतां सेवां न्यधुः प्रेम्णा पूजनं वाचकस्य च ॥१०॥ श्रोतुं कृतादरा बभूवुर्वृद्धसंहिताः ॥२९॥ आरात्रिक संहितायाबक्रिरे बालाब बालिकाश्चापि शतं ते मानवाः सुखम् । दानानि स्वर्णरत्नानां भूषापात्रानवाससाम् ॥११॥ वृषभनिनसामग्री यमानाः शनैः शनैः ॥३०॥ चक्रिरे मुद्रिकाणां च गा दानानि चक्रिरे । वाघरयः श्रीकृष्णं श्रीनागयणं परेश्वरम् । मेनुः भीपरमात्मानं शुभः संहिताकयाम् ॥१२॥ स्मरन्तः प्रययुः सिन्धुजले सस्नुस्ततो द्रुतम् ॥३१॥ पवित्रास्ते प्रबाता वै निष्पापा वासनोसिताः । भक्षयित्वा पायेयं प्रययुर्मण्डपान्तिकम् । मुक्तियोग्यास्तु ये बाता वृद्धा नायर्यो नरा अपि ॥१३॥ उद्याने वृषभाऽऽवास चक्रिरे तरुषण्डके |॥३२॥ तेषामग्रेसरा नाम्ना हरिवयों गवक्रमः। ततः श्रोतुं कयां नीत्वा पूजासामग्रिकाः शुभाः। शतवाज: सिंहमदः शरभादः कसेरुकः ॥१४॥ व्यासासनं कथास्थानं ययुर्भावभराश्च ते ॥३३॥ द्रुममजो वंशवार: शिलादो लोहपेषणः । पुपूजः परया भक्त्या भावप्रकाशवाचकम् । इत्येवमाद्याश्चान्येऽपि निराशयाः ॥१५॥ लक्ष्मीनारायणसंहिता कृतकृत्या पुपूजः समाहिताः ॥३४॥ प्रदग्धवासना जाता नायोऽपि वृद्धयोषितः। फलपुष्पाणि स्वर्णमुद्राः पुरो न्यधुः । उपदाः प्रतीक्षन्ते तु मुक्त्यर्थ मुक्त्यर्थ सविमानागमं हरेः॥१६॥ वस्त्रभूषामालिकाश्च मणिहारान् ददुस्तथा ॥३५॥ सायं चैत्रामावास्यायां कथान्ते गुजाहारान् पुष्पहारानक्षतान् निदधुः कृतपूजनाः। सबा ये चाऽभवन् ताँस्तु नेतुं कृष्ण उपाययौ ॥१७॥ धूपं दीपं च नैवेद्यं कुंकुमाऽगुरुचन्दनम् ॥३६॥ दिव्यविमानसहितो दिव्याभरणभूषितः। समाऽऽरात्रिकं चक्रुः सर्वे चक्रश्च दण्डवत् । भिया लम्या पाया च रमया सह तेजसा ॥१८॥ दक्षिणां रूप्यमुद्राश्च पुरो न्यधुस्ततः कथाम् ॥३७॥ प्रकाशयन् दिशो हरिहंसन् मलानुवाच शश्रुवुर्भावतश्चापि पुपूजुर्लोमशं मुनिम् । मोक्षयोग्या भवन्तो वै मोक्षपुण्याभिभागिनः ॥१९॥ सतां सेवामाश्रमेषु गत्वा चक्रुरहर्निशम् ॥३८॥ विहाय भौतिकान्देहानारोहन्तु एवं वाचूंषिकाः सर्वे कथासेवाविधानतः। इत्युक्ता मलभक्तास्ते ये सजा गन्तुमक्षरम् ॥२०॥ गतपापा विशुद्धाश्चाऽभवन् तेभ्यस्तु लोमशः ॥३९॥ नरा नायब ते देहान् विहाय दिव्यमूर्तयः । मन्त्रं संभावयामास नामधुन्य ददौ ददौ तथा। भूत्वा कृष्णेच्छया तूर्णमारुरुहुर्विमानकम् ॥२१॥ श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा ॥४०॥ सर्वा मुक्कानिका मुक्ता दिव्यात्मानः सुरूपिणः । 'प्रभोनारायणस्वामिन्मालतीब्रायणप्रभो विभो ॥४१॥ भूत्वा भीकृष्णदासाथ जयशन्दान् प्रचक्रिरे ॥२२॥ जयाकृष्णललिताब्रायणराधापते तान्नीत्वा श्रीकृष्णनारायणो बद्रीश्वरि निजम् । प्राप्य मन्त्रं नामधुन्यं जेपुश्चकः सदा प्रगे। पामाऽक्षरं ययौ व्योम्ना सर्वेषां पश्यतां सताम् ॥२३॥ सायं त्वेवं कयां भुत्वा जेपुश्चक्रुः समागताः ॥४२॥ तेषां देहानपरे तु शिष्टा मलकुटुम्बिनः। नित्य चानाय्य ददति दन्तधावनकान्यपि । नीत्वा प्रदाहयामासुम्योदैहिकमाचरन् ॥२४॥ बबुरादिगुमाणां वा क्षीरवतां सुशाखिनाम् ॥४३॥ पुरः। विमानकम् । 'ओं नमः २२ ·श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता च शृणु बद्रीप्रिये कुटुम्बवान् । नित्यं कथायाः तनुशाखान्तलम्यानि मृदूनि सुरसानि विमानं ते दिव्यदेहा भूत्वाऽऽरुरुहुरुत्सुकाः । एवं गत्वा पार्श्ववने त्वानयन्ति मधून्यपि ॥४४॥ हर्षलालादिनामानो नत्वा श्रीपतिमीश्वरम् ॥६॥ समर्पयन्ति साधुम्यो वाचकाय महर्षये। भियं नत्वा नरा नार्यों मुक्ता मुक्तानिकास्तदा । कृष्णनारायणस्यापि पूजार्थमर्पयन्त्यपि ॥४५॥ भीकृष्णेन प्रणीतास्ते ययुबमाऽक्षरं पदम् ॥१४॥ आनयन्ति समिधः काष्ठानि धुनिहेतवे । सर्वेषां पश्यतां बद्रि परं मोक्षं ययुर्हि ते । मृत्तिका चानयन्त्यत्र सेवन्ते साधुयोगिनः ॥४६॥ कृपया श्रीकृष्णनारायणस्य कथाबलात् ॥६५॥ एवं सर्वे क्रोष्ट्रव्याधा वैष्णवाः सेवयाऽभवन् । अथाऽन्यत्ते कथयामि महाचर्य तदा तथा । पावना: पापहीनाथ कथा तेर्विवासनाः ॥४७॥ देवि शृण्वता पापनाशकम् ॥६६॥ मासान्ते श्रीप्रभुनारायणः श्रीमाधवीश्वरः। कश्चिन्मृगयुरभवत् सिन्धुवने कृष्णः प्रसन्मस्तेषां वै स्वप्ने साक्षात्तदाऽभवत् ॥४८॥ दृष्टवानम्बरे तेनः प्रातरेव विमानकम् ॥६७॥ चतुर्भुनः श्रीसहितः कृतसेवादिवस्तुयुक् । मुमुदे वीक्ष्य सहसा कुटुम्बेन समन्वितः। इसन् दिव्यस्वरूपश्च सहससूर्यमायुतः ॥४९॥ तस्याऽभवत्ततो बुद्धिः शुद्धा मोक्षाभिगामिनी ॥६॥ क्षणाचिरोऽभवच्चापि ततस्ते प्रातरेव हिंसां विहाय पापानां नाशार्थ सकुटुम्बकः। उत्थाय तूर्ण संसात्वा प्रसन्ना लोमशं ययुः ॥५०॥ कथास्थलं ययौ तत्र पुपूर्व लोमशं मुनिम् ॥६॥ पूजयित्वा तु वृत्तान्तं स्वाप्नं न्यवेदयन्मुदा । न्यवेदयत् स्ववृत्तान्तं पापनाशनहेतुकम् । कोमयोऽपि समाकर्ण्य प्राह क्रोष्ट्रहणः शुभम् ॥५१॥ कथां श्रोतुं तथा मन्त्रं चाप्तुं गन्तुं परं पदम् ॥७॥ युष्माकं पातकं नष्ट पुण्यमम्युदितं बहु। लोमशस्तं कीरवणं मृगयुं प्राह वै व्रतम्। देवानां दुर्लभं कृष्णदर्शनं व उपस्थितम् ॥५२॥ स्नानं प्रपूजनं मालावर्तनं सेवनं सताम् ॥१॥ यूयं योग्या मोक्षपदे नेतुं वित्त हि सर्वथा । श्रवणं कीर्तनं कमलापतेः। भगवान् श्रीकृष्णनारायणो नेष्यति वस्ततः॥५३॥ 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा ||२|| सजा भवत पृद्धाद्या ये वाच्छन्त्यक्षरं पदम् । ददौ मन्त्रं हरेः पादवार्यमृतं ददौ तथा। नारायणः स्वयं लक्ष्मीपतिः समागमिष्यति ॥५४॥ प्रसादं च ददौ ब्रह्मकूर्चे व्रतं ददौ ततः ॥७३॥ इत्युक्तास्ते वाध्धरयोऽभवन् सजास्तु मुक्तये। कीरवणादयः सर्वे कुटुम्बिनो व्यधुर्वतम् । वृद्धा नायर्यो नराथापि प्रतीक्षन्ते तदागमम् ॥२५॥ भजन सेवनं कथाभवणं रटनं सदा ॥४॥ चैत्रकृष्णामावास्याया राज्यन्ते प्रतिपदिने । एवं मासे गते साक्षात् कृष्णनारायणः प्रभुः। प्रातरेख समायातः श्रीकृष्णः पुरुषोत्तमः ॥५६॥ आययौ साधुरूपो वै द्रुतं कीरवणं प्रति ॥७५॥ चैत्रशक्काऽऽद्यदिवसे शक्लातिशुक्लरूपवान् । भिक्षां ययाचे सहसा फलपुष्पादिभोजनाम् । उज्ज्वला श्रीसहितः श्रीकृष्णनारायणः स्वयम् ॥५७॥ स्वयम् ।।५७॥ पानाम्बरादिरूपां नार्यर्पणात्मिकामपि ॥७६॥ सर्वभूषाप्रभूषितः सर्वथा सौम्य ईशिता। प्रसन्नः स कीरवणो वीक्ष्य साधु समुज्ज्वलम् । विमानेन द्रुतं चाऽवातरत् पृथ्व्यां पुरक्षितौ ॥५८॥ नारायणं विचिन्त्यैव ददौ नारी फलादिकम् ॥७७|| भाभर्य परम जातं समुज्ज्वलं तदाऽम्बरम् । निःसंशयं निजं भकं भक्तां परीक्ष्य माधवः । बयनादाः सुराणां पुष्पवृष्टिर्दिवौकसाम् ।।५९॥ साधुरुपादाविरास विष्णुरूपचतुर्भुजः ॥७॥ अभवन् परितस्तत्र क्रोष्ट्रहन्तुनुवाच सः। प्राप्त्वा फलं प्रपस्पर्श नारी नरं कुटुम्बकम् । भायात संप्रसन्नोऽस्मि भक्त्या कथाश्रवेण च ॥६०॥ दक्षकरेण भगवान् तावत् कीरवणादयः ॥७९॥ चापि मनामकीर्तनेन च। दिव्यदेहा द्रुतं जाता दिव्यरूपायमूर्तयः। पावनाः समायात विमानं मोक्षनेतु मे ॥६॥ विष्णुनारायणस्ताब सर्वस्वदानकारिणः ॥८॥ श्रुत्वा तु बद्रिके ये ये सबा गन्तुं परं पदम् । शरणागतमकान् विमानेन सुवर्चसा। अमवस्ते द्रुतं देहाँस्त्यक्त्वा तत्र हि भौतिकान् ॥६२॥ भनयद् ब्रमलोकं वै पश्यतां देहधारिणाम् ॥८॥ च साधूनां सेवया वै

·* तिष्यसन्तानः
स
बद्रिके कृपा स्वामिकृष्णनारायणस्य वै। आत्मनां दिव्यताप्रासिरैश्वर्याणां
समर्जनम् ।
मगयुं त्वनयत् कृष्णो यमिजं घाम चाक्षरम् ॥८॥ मोक्षप्रातिहरेः प्राप्तिः सतां योगेन जायते ॥१०॥
श्रीबद्रीप्रियोवाच-
कालनाशस्तथा मायानाशः कर्मविनाशनम् ।
बन्धनायो वासनानां क्षयः सद्योगतो भवेत् ॥१०॥
कथं वै
भगवन्नारायण विष्णो जगत्पते ।
हिंसकस्याऽभवद् ब्योम्नि विमानस्याऽस्य दर्शनम् ।।८३॥
एवं
मृगयुवारण्ये साधुसेवापरायणः।
बीजबलवान् कृष्णस्य विमानं समलोकयत् ॥१०२॥
श्रीनरनारायण उवाच-
पठनाच्छ्रवणादस्य
स्वों मुक्तिर्भवेदपि ।
बद्रीप्रिये बने नित्यं साधुसेवापरः स हि।
भुक्तिः स्यातु सकामानां साधुसंगादि मोक्षणम् ॥१०॥
फलपुष्पादिभिश्चापि विश्रान्तिसंप्रदानकः ॥८४॥
सतां पादादिसंवाहसेवाकृत्
सकुटुम्बका। इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने
नारायणम्प्रभु
कृष्णं जपन्
सत्संगकारकः ॥८॥ हरिवीर्यादिमल्लानां, हर्षलालादिमृगयूणां, कीर-
तेन योगेन देवेशि निर्मलात्मा
निर्मलगमा सुपुण्यवान् ।
वणादिन्याधानां, च कथाश्रवणादितो मोक्षण-
त्यतमगयाधर्मः
पश्चकालादवर्तत ॥८६॥
मित्यादिनिरूपणनामा षष्टि-
एवमासीत् पुण्यशाली साधुभक्तोऽतिभाववान् ।
तमोऽध्यायः॥६०॥
ततोऽस्य श्रीविमानस्य दर्शनं त्वभवत्तदा ॥८७||
श्रीनरनारायण उवाच-
बद्रिके ये
भागवतास्ते
तु कृष्णप्रतापिनः ।
दिव्यदृष्टयः पश्यन्ति दिव्यं कृष्णं विमानकम् ॥८॥
शृणु
बदीप्रिये देवि लोनक्षारनिवासिनः
ये पापा दोषभदेहा दोषात्मानश्च दोषिणः ।
नागादस्य कथां चापि पापतापप्रणाशिनीम् ॥१॥
नास्तिका भक्तिहीनाश्च सतां विद्वेषिणस्तथा ॥८९॥ लीनक्षारे तु नगरे नागखेलकरः
सदा।
तेषां नैवाऽस्ति निस्तारस्तेषां न दिव्यदर्शनम् । सर्पपालोऽभवद् वादी नागादनामकः
खलु॥२॥
तेषां न योगः सुभगो मोक्षदः स्वर्गदोऽपि वा ॥१०॥
वादिकुटुम्बकं
वर्तते सर्पपालकम् ।
अपि सत्संगपाचे ये वसन्तोऽपि तु नास्तिकाः।
तेषां सत्संगलाभो न न पुण्यं नैव मोक्षणम् ॥११॥
नकुलानां च सर्पाणां शीलानां युद्धदर्शकम् ॥ ३॥
आरण्यकपशूनां
सरीसृपाणां
पालकम् ।
अपि दूरे वसन्तो ये स्नेहवन्तो हरौ सति ।
वानराणां च ऋक्षाणां कुक्कुटानां च पालकम् ॥ ४॥
सत्तु तादाम्यहृदयास्तेषां पुण्यं च मोक्षणम् ॥१२॥
बद्रिके बाह्यसद्रिय सहाऽऽन्तरिकसाघवः।
पशूनादाय राष्ट्रेषु राष्ट्रान्तरेषु याति हि ।
मेलनीयाः प्रयत्नेन तदा मुक्तिः करे स्थिता ॥२३॥
पशुपक्षिसरीसपखेलनैर्जीववृत्तिकाम्
॥५॥
बालतो न
सतां योगथान्तरे विषयान्वितः ।
उत्पाद्य निर्वहत्येव प्रामे प्रामे भ्रमत्यपि।
तारक सत्संगहीनस्य न स्वर्ग न परा गतिः ॥९॥ पक्षिपरन् भक्षयति पशुवद् वर्ततेऽपि च ॥६॥
बद्रिके वै जगत् सर्व मायाविकृतियोभनम् ।
पोषणार्थ भ्रमत्त कुटुम्ब शर्करापुरम् ।
अन्तनग्नं बहिछन गाईस्थ्य सुतरां तथा ॥९५||
आययौ तत् सिन्धुतटे पक्षपण्डे समीपतः ॥७॥
विषयचिचात्म
सदा
मोगपरायणम् । मण्डपानातिदूरे
कथाशन्दामिसारिणि ।
बर्हिः सुवेषमपि तमग्नं न याति मोक्षणम् ॥१६॥
स्थले वासं विधायैव तस्थौ बीवनहेतवे ॥८॥
बद्रिके साधवः शान्ता बितेन्द्रिया हरौ स्थिराः। मानवानां तु सम्म खेलं दर्शयति प्रगे।
अन्तविषयहीनाथ बहिर्दिवाससोऽपि च ॥९॥ मध्यान्हे च तथा सायं बना ददति भोजनम् ॥९॥
बमगुणैर्दिव्यवनेश्छन्ना विभूषितास्तु ते। अनं वस्त्रं च पिष्टं चाऽक्षतान् वस्त्राणि दुग्धकम् ।
भविकता अकामाथ वासनाविषवर्जिताः ॥९८॥ शर्करां च गुडं शाकं पात्रं फलं दलादिकम् ॥१०॥
चौघुमानविहीनास्ते सुवेषाः साधवो मताः । घृतं तैलं चेक्षुदण्डं पास कणान् सुपोलिकाः ।
तेषां योगेन पापानां विनायो ब्रमदर्शनम् ॥९९॥ रोटकान् चणकान् मक्यं ददत्येव दयावयाः ॥११॥

·१७२ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता पूजनम् ॥१४॥ ते नागादनादयस्तेऽपि वादिटा: सर्पकीशयोः। विमानात् सहसा सायं चावातरत् समास्थले । सर्पनकुलयोश्चापि प्रदय खेलन मुहुः ॥१२॥ कथोत्तरं स्वयं कृष्णो जगाद वादिटान् हितम् ॥३१॥ लोकान् प्ररक्षयन्त्येव वृत्तिनिर्वाहहेतवे। आयात वादिटा यूयं मोक्षार्थे मदिमानके। अथैवं खेलनं कृत्वा यथाकाले कथार्थिनः ॥१३॥ ये सबास्त्विह मोक्षार्थे तेषां करोमि मोक्षणम् ||३२|| वादिटास्ते कयां श्रोतुं सायमायान्ति नित्यशः । कृपया चागतस्त्वत्र वो ददामि कथाफलम् । पूजन व्यासदेवस्य संहितायाश्च इत्युका मोहमापनाः स्वामिनिकृष्णमाधवे ॥३३॥ साधूनां लोमशादेव कुर्वन्ति पूजनं शुभम् । वादिटाचाबालवृद्धाः पञ्चाशनरयोषितः। उपदाथार्पयन्त्येव फलपुष्पाम्बरादिकम् ॥१५॥ शतेन सहिताः पक्षिपशुवृश्चिकभोगिनाम् ॥३४॥ एकदा स्वपशूनां सभारजनहेतवे । अन्यैव पशुभिः सर्वैः सहिताः श्रेय आर्थयन् । व्यधुः खेलं सभारंगे सतां प्रसन्नतातये ॥१६॥ प्राहुः श्रीपरमात्मानं पश्चाद्या बालका हि नः ॥३५॥ भल्लुकानां च ऋक्षाणां कीशानां वृश्चिकस्य च । तान् विहाय कर्थ कृष्ण यास्यामः श्रेयसे वयम् । कुक्कुटानां भोगिनां च नकुलानां च मेषयोः ॥१७॥ तान् समुदर भगवन् शरणागतवत्सल ॥३६॥ रखिताः खेलनैः सन्तः प्रसाद ते ददुस्तदा । एतेषां न भवेन्मुक्तिः प्रत्यक्षं मापतिं बिना। मिष्टानानि भोजनानि फलानि पिष्टकानि च ॥१८॥ तिर्यग्योनिगतानां वै ततस्त्वं तान् समुखर ॥३७॥ शर्कराश्च पयः सूपौदनानि भाजिकास्तथा । इत्यथितो हि भगवान्ननादिश्रीनरायणः । पालिकाः पूरिकाश्चापि शकुलीलड्डुकानपि ।।१९॥ वादिटैः सह पश्वादीन् बलेन प्रोक्ष्य तत्क्षणम् ॥३८॥ पायसाबमपूपानि शाकान्युच्चावचानि दिव्यदेहान् विधायैव मुक्तरूपान् चतुर्भुजान् । रन्धितामानि चणकान् संस्कृतान् पाचितान् शृताम् ।।२०॥ देवाकृतीन् समस्ताँस्तान् विमाने न्यस्य यावतः ॥३९॥ चटनों दधिदुग्धानि तक्राणि कृसराणि च । सर्वेषां पश्यतां निन्ये धामाऽक्षरं निज हरिः । महाभोज्यानि सर्वाणि वादिटेभ्यस्तु साधवः ॥२१॥ नागादनादयः सर्वे कृपया सेवया श्रुतेः ॥४०॥ ददुः प्रसादरूपाणि पशुभ्योऽपि शुभानि च। ययुर्धामाऽक्षर बद्रि भक्त्या प्रपत्तिरूपया। प्रसादानानि सर्वाणि ददुः पयांसि यानि च ॥२२॥ जयकारोऽभवत्तत्र महोत्सवो व्यवर्तत ॥४१॥ हरे पादामृतं वारि ददुस्तभ्यो दयान्विताः । अथाऽन्यं च चमत्कारं शृणु बद्रीप्रिये तथा । बुजुस्ते दृचिचा वादिटाः सर्वशस्तदा ॥२३॥ आशंफलाख्यनगराच्छ्रुत्वा कथामहोत्सवम् ॥४२॥ पशवोऽपि प्रसादेन तुप्ताः किं वादिटाः पुनः। आययुयायामखेलकुशला द्वे शते नराः। पावनाः पापशून्यास्तेऽभवन् प्रसादभोजनात् ॥२४॥ नार्यचापि च खेलिन्यः सिंहाद्याः पशवो गजाः ॥४३॥ कथानां भवणवापि सत्त्वचित्तास्ततोऽभवन् । वाजिनः शरमा भल्लुका द्विपा गवयाः खराः । मोक्षार्थमर्थयामासुलोमशं भेयसे मुहुः ॥२५॥ सारहास्यविदः सर्वे व्योमरज्ज्वादिदोलिनः ॥४॥ कोमयः प्रददौ तेभ्यो मन्त्रं नाम हरेराप। वप्रकार्यविदो निरालम्बोडयनवेदिनः । 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा' ॥२६॥ महावला नरा नार्यों देहकौशल्यदर्शिनः ॥४५॥ प्रमोनारायणस्वामिन्माधवीत्रायणप्रमो उद्याने ते निवासं वै चक्र: खेलपरायणाः । बयाकृष्णललिताबायणराधापते विभो ॥२७॥ नित्यं रात्रौ सुखेलानि कुर्वन्ति कारयन्त्यपि ॥४६॥ अथैवं प्राप्य मन्त्र ते नामधुन्यं प्रमुक्तिदम् । एकदा ते विना मूल्यं खेलनानि व्यधुनिशि । पैष्णवाः परमा जातामक्रुरते भजनं हरेः॥२८॥ सतां कयार्थिनां चापि मानवानां प्रये ॥४७॥ मासान्ते पावनानां भीनरायणः। रंगस्तत्र हि भकानां भकानां प्रभक्तानां प्रभक्तानां महानभूत् । चैत्रस्यैव श्वेतपक्षे तृतीयायां श्रियः पतिः॥२९॥ लक्षायो मानवा द्रष्टुं समायातास्तदा निशि ॥४८॥ भगवानायौ तेषां श्रेयसे सविमानकः। गबानां वाजिनां चापि सिंहानां खेलनान्यपि । अनादिश्रीकृष्णस्वामी वलमो हि महाप्रभुः ॥३०॥ कृतवन्तम ते कृतवन्तब ते सारहास्यमण्डलिका नराः॥४९॥ । वै प्रसनः ·ययुः। तिज्यसन्तानः १७३ -- नारीणां गीतकार्याणि नर्तनानि व्यधुः स्त्रियः। ये वाञ्छन्ति परं मोक्षं ते त्वायान्तु विमानके। परनां पक्षिणां यानि खेलनानि व्यधुध ते ॥१०॥ इत्युक्ता बद्रिके सारहासमण्डलिनो बनाः॥१९॥ व्योमोइयनरूपाणि वहिकार्याणि यान्यपि। नरा नार्यों बालिकाच बाला वृद्धास्तथाऽपरे । 'यन्त्रलेलानि हृद्यानि चक्रिरे मानवादयः ॥२१॥ युवानथ विमला ये गतमोहा निरखनाः ॥७॥ प्रसबास्तानि संवीक्ष्य वैष्णवाः साधवोऽपरे। निर्दग्धवासना ये च कथाभवणपाविताः। नरा नार्यः प्रसन्नाश्च सजाता: खेललोकनैः ॥५२॥ गन्तुमभवन ये वैराग्यवेगद्यालिनः ॥७॥ उपदाः खेलकेभ्यश्च ददुः श्रीवैष्णवा जनाः। ते सर्वे त्वरिताबासन् समुत्सुका हि मुक्तये । उपाः प्रवाः प्रेष्ठिनच धनानि बहुधा ददुः ॥५३॥ चक्रुहलहलाशब्दान् विमानं प्रति दूद्धदः ॥७२॥ खेलान्ते साधवस्तेभ्यो मोक्षाशिषो ददुः शुभाः । पार्वणेन कृष्णनारायणपादबलेन तान् । स्वतम्भकायो भगवान् प्रसादं बहुद्योभनम् ॥५४॥ संप्रोक्ष्य दिव्यदेहान् वै कृत्वा तत्रैव तत्क्षणम् ॥७३॥ मोबनं प्रददौ तेभ्यो मिष्टानं चरणामृतम् । दिव्योड्यनशक्तों कृत्वा धृत्वा विमानके। भुत्वा ते पावना बाता मानवाः पशुपक्षिणः ॥१५॥ देहेस्तैरेव षोडशवर्षान् विधाय माधवः ॥७४॥ प्रातः सात्वा च ते नद्या जले श्रीलोमशं मानवानां शतं चापि नीत्वा घामाक्षरं ययौ। कयास्थानं पूबनार्थे व्यासस्य पुस्तकस्य च॥५६॥ शतं तत्राऽवशिष्टाच पशुपक्षिसमन्विताः ॥५॥ प्रातः प्रपूजनं चक्रुर्बहुभिर्वस्तुभिश्च ते। महाश्चर्यपरास्तेऽपि भवनं चक्रुरादरात् । उपदाम पुरो धृत्वा चन्दनाद्यैरपूजयन् ॥५७॥ तेऽपि पवाजातवेगा मोक्षार्थ निभयं व्यधुः ॥७६॥ प्रार्थयन् भेयसे तेऽपि कथाश्रवणपाविताः । कीर्तनं नित्यमेवैते चक्रुर्वे भकिमावतः। लोमचस्तत्र सर्वेभ्यो मर्नु नाम ददौ मुदा ॥१८॥ दध्युर्नारायणंकृष्णं तन्मानसाथ तत्पराः ॥७७|| 'यो नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा। सतां सेवां प्रचक्रश्च विशेषतः समर्पिताः। 'प्रभोनारायणस्वामिन्माधवीनारायणप्रभो ॥२९॥ कथाश्रवण नित्यमतन्द्रिताः ॥७८॥ जयाकृष्णललिताब्रायणराधापते विभो। प्रार्थनां तेऽपि मोक्षार्थ चक्रुः श्रीलोमशाग्रतः। एवं मन्त्रं नामधुन्यं ददौ श्रीलोमशो मुनिः ॥६०॥ तथास्त्विति प्राह ऋषियाशीर्वादान् ददौ ततः ॥७९॥ ते सवें सारहासस्था जेपुर्मन्त्रं विधानवत् । चैत्रस्य शुक्लैकादश्यां प्रातस्तेषां जनार्दनः। नामधुन्यं प्रचक्रुष मोक्षार्थ कृतनिश्चयाः ॥६१॥ कृष्णनारायणो विष्णुमोक्षार्थ समुपागतः॥८॥ सेवा सतां वैष्णवानां साध्वीनां चक्रिरे मुदा । बद्रिके ते कृतलानाः कृताहणाः सभास्थलम् । कयां नित्यं शुभुवुस्ते दानधर्मपरायणाः ॥६२॥ आयायुस्तत्र वै श्रुत्वा कयां तिष्ठन्ति यावता ॥८॥ नित्यं ते भवनं चक्रुः कृष्णनारायणप्रभोः । तावदिमानमाकाचादवातरत् सुवर्णनम् । मागन्ते पावनानां तु मोक्षदाता नरायणः ॥६३॥ दिव्यं श्रीबालकृष्णेन श्रीबालकृष्णेन वाहित सुविशालकम् ।।८२॥ महाविमानमादाय सूर्यभास सुवर्णजम् । सर्वेषां गोचरं रम्यं तस्मात् कृष्णो बहिर्मुदा। व्यम्या भिया प्रशया पाया मुक्तैर्युतं शुभम् ॥६४॥ आगत्य सारहासस्थानवशिष्टान् हि मानवान् ।।८३॥ भाययौ मण्डपोद्यानमध्यदेशे अवातरत् । समायान्तु मोक्षपदं नयाम्यहम्। विमानं तत्सूर्यतुल्य ज्यलोकयन् प्रजाजनाः ॥६५॥ सारहासस्याऽभनेता नाम्ना मार्तण्डमण्डला ॥४॥ सायान्हे 2 चैत्रशुक्लतृतीयायां द्रुतं जनाः । यो वै मोक्ष गतः पूर्वं तस्य पुत्रोऽर्कमण्डलः । महापर्यपरास्तत्र कयान्तेऽभित आययुः ॥६६॥ तूर्ण करे जलं ब्रह्म संकल्पं प्र व्यपान्मुदा ।।८५॥ चकुस्ते दर्शन स्वामिकृष्णनारायणस्य वै। यदनं चोपकरणान्युचावचानि यानि च। सर्वेषां पश्यतां कृष्णः सारहासस्य मानवान् ॥६७॥ वाहनानि यानानि वस्त्रभूषासमुदयः ॥८६॥ नरामारी प्रावददै स्वायान्त्वन विमानके। सारहासीयकं सर्वे धनादि विविधर्दिकम् । भवन्मोक्षायाऽगतोऽस्मि समारोहन्तु सत्वरम् ॥६८॥ अत्र स्थित वर्पयामि पारायणार्थमत्र यत् ॥८॥ चक्रुध नियं " हरिः प्राह ·ते। वै १७४ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * का बीवत्पशून् पक्षिगणान् सरीसृपादिकानपि । नाम्ना विलासदेवः स राष्ट्र राष्ट्र प्रधानकार्यकृत् । अस्माभिः श्रीकृष्णनारायणो नयत्वपि ॥८८॥ शर्करानृपतेराशाकरो विवादमध्यगः ॥२॥ मोक्षपद प्रयान्त्वेव पश्वाचा अपि येऽत्र ह। न्यायकर्ताऽभवच्चापि धर्मशास्त्रानुसारतः। मानवाच नरा नायर्यों बालाब बालिका अपि ॥८९॥ कुटुम्बसहितश्चापि राज्यसत्ताधिकारवान् ॥३॥ दिव्यदेहा विमानेन प्रयान्वक्षरधाम प्रजानां वादविषये श्रेयस्कृत् सुविचारवान् । मण्यतां वै सदस्यानां जलं मुमोच वै क्षितौ ॥९०॥ कुशलो राज्यकरणे किन्तु लोमपरायणः ॥४॥ तावच्छ्रीकृष्णभगवान् बलं चिक्षेप तेषु तु | दयोर्विवादे प्रच्छना लुबां गृह्णाति वै दयोः । बलस्पर्शन सहसा दिव्यदेहाः समुज्ज्वलाः ॥९॥ द्वयोः कार्याणि योग्यानि निस्तारयति न्यायतः ॥५॥ सारहासबना आसन् दिव्याथ दिव्यविग्रहाः। एवं जाते बहुकाले प्रतिष्ठामाप्तवानति । पवाद्याध स्थिता वासे मृतास्ते पशुविग्रहाः ॥९२॥ लुब्बाधनस्तु बहुलैः श्रेष्ठी धनपतिः स बै॥६॥ दिव्यदेहा अमवश्व देवतुल्याः समस्ततः। जातस्तथापि लोभाब्यो दानं पुण्यं करोति न । भारणहुर्विमानं ते सर्वे मुक्तविग्रहाः ॥९॥ न तीर्य न मखं दानं साधुभ्यो वा करोत्यपि ॥ ७॥ नरा नार्यश्च पवाद्याः सारहासगतास्तु ये। नाऽतियीन सतीः साध्वीनं देवान् पूजयत्यपि । सवें विमानभास्टाः श्रीकृष्णाशावशास्तदा ॥९॥ नोत्सवान च वा श्राद्धं करोति कारयत्यपि ॥८॥ अयशन्दं नामधुन्य विमाने ते प्रचक्रिरे। न व्रतानि न भजनं श्रेयः किञ्चित् करोत्यपि । कृष्णनारायणनीता ययुर्धामाऽक्षरं हरेः ॥९॥ आत्महितं नाऽऽचरति बद्रिके स द्विजो यपि ॥ ९॥ बद्रिके चयशन्दाथ तदाऽऽसन् सर्वतो पति । नारकीव सदा चास्ते समृद्धोऽपि दरिद्रवत् । पुष्पाणां वृष्टयस्तत्र दिव्यानामभवन् शुभाः ॥९६॥ दीयते न न भुज्यते तत् तृतीयां विन्दते गतिम् ॥१०॥ चन्दनानां वृष्टयश्चाऽभवन् मेघपथश्च्युताः। एवमस्य भूदेवस्य विलासदेवनामिनः। सतां सेवाफलं मन्त्रनामजापफलं तथा ॥१७॥ धनं सञ्चयमापन भूमौ चञ्चलतां गतम् ॥११॥ कथाश्रवणजन्य फलं श्रद्धासमन्वितम् । लुञ्चाजन्य धनं सर्व रक्तवृश्चिकतां गतम् । बद्रिके सारहासस्य मण्डलस्य प्रबीविनाम् ॥९८॥ भूत्वा वृधिकरूपं तन्निर्गत भूमिगततः ॥१२॥ मातं रूपात्मक चापि कृष्णनारायणस्य ह। कोटिशो वृश्चिका रता भवने निर्गता निशि । कृष्णस्य कृपया सर्वे मुकिं ययुः पराक्षरे ॥१९॥ भयमासाद्य तत्पत्नी पुत्राः पुण्यश्च दासिकाः ॥१३॥ पठनाच्छूषणादस्य स्मरणादपि मोक्षमाग। निर्ययुर्विहलाः सर्वे गृहाबहिर्दुतं तदा। सर्वेष्टसिदिरत्यर्थी सम्मुखी सम्पपद्यते ॥१०॥ विलासदेवो विप्रोऽपि परां विहलतां गतः ।।१४॥ संकल्पित समस्तं वै लम्येत भवणादपि। शास्त्रदृष्टया विवेदाऽपि धनं वृश्चिकतां गतम् । भुतितिमहास्वर्ग करगतं भवेत् ॥१.१॥ तत्र भावयन् स्वकुटुम्बिनः ॥१५॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुयें तिष्यसन्ताने अहो मायें सुताः पुत्र्यो धनं सर्वे गतं हिनः । पादिटस नागादननामकस्य सकुटुम्बस्य, सारहास- दुर्भाग्यस्याऽर्जितं चापि प्रयाति वृश्चिकात्मकम् ॥१६॥ मस्थानां मार्तण्डमण्डलादीनां समस्तानां पश्यन्त्विमान् ताम्रकुंभान् रितान् पूर्वप्रपूरितान् । च, कथाभवणसाधुसेवनमत्यादिमि- लक्ष्मीर्मयाऽनिता सा न योजिता सत्सु कर्मसु ॥१७॥ मोक्षणमित्यादिनिरूपणनामैकषष्टि- नात्मार्थ नापि देवार्थ कुटुम्बार्थे न योबिता । तमोऽध्यायः ॥ ६१॥ सञ्चिता सर्वदा गर्ने मूर्छिता सा गता स्वयम् ॥१८॥ कदर्यस्य धनं लक्मी गशून्या विजीर्यति । श्रीनरनारायण उवाच- अभोकारं बिहायाज्यं याति षण्डवरिव ॥१९॥ देवि कथामपि। भोगात्मकं फलं नैव प्राप्तं मया कदाचन । काबलानपुरे विप्रोऽभवत् प्रधानविष्ण्यपः ॥१॥ प्रत्युताऽचं महत् प्राप्तं लुवाजन्यं प्रोमिना ॥२०॥ सर्व शुशोच बहुधा शृणु बद्रीमिये ·* तिब्बसन्तानः १७५ परम्। शुभा। मोकव्यं परलोके तल्लुब्बाकर्मफलं मया। तस्मात् त्यक्त्वा प्रधानत्वं यामि त्वन्यत्र यत् सुखम् । उमयोकयोः कष्ट प्रत्यक्षं मम वर्तते ॥२१॥ भूयते । मया नित्यं शुमं लोकमुखादपि ॥४०॥ पापमेतबामणस्य ततोऽन्यच्चापि मेऽभवत् । लक्ष्मीनारायणसंहितायाः पारायणं अन्याने प्रसक्तस्य सन्ध्याकर्मादिहीनता ॥२२॥ वार्षिक वर्तते नातिदूरे वै शर्करापुरे ॥४१॥ सत्यं चौचं क्षमा शान्तिस्तृप्तितं सुरार्चनम् । विप्रास्तत्र समायाता राजानो राजयोगिनः। सन्तोषयात्मवेदित्वं स्वाभाविक द्विजस्य यत् ॥२३॥ ऋषयः साधवो भका वैष्णवा बहवो जनाः ॥४२॥ मया तद्विहितं सर्व लोमात्मना तु पापिना। भेष्ठिनथ नरा नायों लक्षाधिमानवाः सदा । पापस्य लोके पापानां मूलं लोभो निगद्यते ॥२४॥ शृण्वन्ति तु कया दिव्याः पावनास्ते भवन्त्यपि ॥४३॥ अधर्मपुत्रो लोमोऽस्त्यधमों लोभात् प्रवर्धते । लक्ष्मीः प्रसना भवति प्रसनध नरायणः। मी: कष्टा हरेः पत्नी ममाऽधर्मस्थितस्य वै ॥२५॥ पापिनां चाऽजीक्य दोषान् करोति पावनांत तान् ॥४॥ बडाऽपि सा गता चैत्या भूत्वा वृधिकरूपिणी । कृपयैव प्रमुः कृष्णो नारायणः परेश्वरः। बस्याः प्रसन्नतार्थ तु साधनं हरिसेवनम् ॥२६॥ भागत्य दर्शनं दत्वाऽक्षरं धाम नयत्यपि ॥५॥ बिना प्रसन्नता लक्षम्या वैकुण्ठे वसतिर्न हि । विप्रोऽहं पापसम्पनो मे गतिर्नान्यथा तस्मात् प्रसादनीया सा नारायणस्य सेवनात् ॥२७॥ गत्वा तत्र कयां अत्वा कृत्वा पापविधूननम् ॥४६॥ इत्येवं स शुशोचापि निर्धनः स्वजनैः सह । ब्रह्मगति प्रयास्यामि स्यात् साफल्यं जनेर्मम । विचिचता गतथापि लुश्चाधनलयात्तथा ॥२८॥ असार: खलु संसारः कृतोऽप्यकत एव सः॥४७॥ दुःखमापन्नं सुखशून्यं ततोऽभवत् । विवेकेन तु तं त्यक्त्वा यास्यामि परमां गतिम् । पदं प्रधानं कष्टाख्य सर्वे तस्याऽप्यभासत ॥२९॥ यदा तदा कयां भुत्वा सद्गतिमें भविष्यति ॥४८॥ अन्यायोपार्वितं द्रव्यं मूलमादाय निर्गतम् । कुटुम्बेन सहितोऽहं ततो याम्यधुना कथाम् । तस्मात् प्रधानता दुष्टा लोभक्रोधादिसंभृता ॥३०॥ धर्मकृत्ये चिरता वै विघ्नदा न तु साधिका ॥४९॥ स्वर्गमोशादिहन्त्र्येव विप्रस्य विशेषतः। धर्मकार्य त्वात्मकार्य प्रकुर्वीत द्रुतं मुदा । विप्रस्य योग्यता दैवे मुखदा न तु राबके ॥३१॥ प्रातः कालो निवर्तेत न चागच्छेत् पुनः शुभः ॥१०॥ सदा क्लेशमयं राज्यं सत्ता पापान्विता सदा । विचायेंत्थं बद्रिके विप्रो विलासदेवकः। प्रधानता थाव्ययुक्ता कथं विप्रस्य मोक्षणम् ॥३२॥ मोक्षणम् ॥३२॥ सबो भूत्वा कुटुम्बेन सहितः सुविचारवान् ।।५।। गायत्रीबापकालेऽपि राज्यकार्यविचिन्तनम् । त्यस्वा प्रबासमक्षं वै पदं प्राधानिकं तु तत् । श्रीकृष्णध्यानकालेऽपि शब्वादिध्यानमर्षणम् ॥३३॥ विरामं तु समासाद्य परिहारं विधाय च ॥५२॥ पूजाकाले महीमानसम्मानादिविधापनम् । निर्ययो नगरातस्माच्छर्करापुरमाययौ । देवदर्शनकालेऽपि चौरदुष्टादिचिन्तनम् ॥३४॥ महोद्याने निबावास सभामण्डपसनिधौ ॥५३॥ मात्मसाधनकालेऽपि मायासाधनमन्वहम् । अकरोद्भगवत्याप्त्यै मनो दघेऽतिशान्तये। मोक्षसाधनसमये बन्धसाधनमुल्बमम् ॥३५॥ सखौ तीर्थजलैचाप्यादायोपदास्ततः स्वयम् ।।५४॥ पुण्यसाधनसमये पापसाधनमायतम् । कुटुम्बसहितो विप्रः कथामण्डपमाययो। महो कष्टपदं नित्यं प्रधानपदमोदृशम् ॥३६॥ बद्रिके हदये शान्तिर्विपस्य बहुधाऽभवत् ॥५५॥ तस्मात् त्याज्यं प्रधानत्वं मुखनिद्रा न यत्र वै। मुक्तागौरी तु तत्पनी परां शान्तिमवाप । शाश्वतब न कोशोऽस्ति सा बै त्याज्या प्रधानता ॥३७॥ मण्डपदर्शन कृत्वा पुच्या सुताख्यः॥५६॥ भाग्यरेखा दखिस्य दारिद्यमातनोति वै। सर्वे शान्तिमगुस्तत्र कृत्वा व्यासस्य दर्शनम् । क्तमानस्य यतोऽपि निर्बलो रेलया कृतः ॥३८॥ संहिताया दर्शन च लोमशस्यापि दर्शनम् ॥७॥ चन्मरेसा बलवती चान्ते स्वस्यां नयत्यपि । कृत्वा सतां दर्शनं च साध्वीनां दर्शनं तया । त्या ममापि सम्पना स्थितिः पूर्वेव तापसी ॥३९॥ वैष्णवानामृषीणां च भकानां दर्शन अपि ॥२८॥ स ·१७६ * श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता * पयः शर्करा एवं तेषां दर्शनेन संकल्पा विलयं गताः। व्यासस्तथास्त्विति चैत्रान्तकादशीतियो। हृदयान्यमलान्येव बातानि मानसान्यपि ॥२९॥ घवले पक्षके प्रातः प्रायविचमकारयत् ॥७८॥ उद्वेगा विलयं प्रासाचिन्ता चित्तान्यवर्तत । पापविशोधनं भाद पितृकार्यमकारयत्। दु:खं व्याधिराण्युपाधी सर्व तद् विलयं गतम् ॥६०॥ मागापाकरणं चापि महापाकरणं तथा ॥७९॥ ब्रमसुखं यथा स्यावा तथा कृष्णसुखं भवेत् । कारयित्वा तीर्थविधि रक्षामन्त्रं ददौ ततः। मुक्तिसुखं यथा वा स्यात् तथा शान्तिव्यंवर्तत ॥६॥ 'कालमायापापकर्मशत्रुयाम्यकुहृद्यात् ॥८॥ अहो स्थानस्य माहात्म्यं मायाजालं लयं गतम् । शूलमीनध्वजधनुश्चक्रस्वस्तिकवानव' महो दर्शनमाहात्म्यं मनोमलमलीयत ॥६२॥ रक्षामन्त्रमिति दत्वा प्रपत्ति प्रददौ ततः ॥८॥ अहो सतां प्रमाहात्म्यं वासना विलयं गता। 'शरणं श्रीकृष्णनारायणोऽस्तु मम सर्वदा। दर्शनादेव विप्रस्य तापास्तत्र लयं गताः ॥६३॥ एवं शरणमन्त्रं दत्वा ब्रह्ममर्नु ददौ ॥२॥ चागत्य पुरतो व्यासस्याऽहणमाचरत् । 'ब्रह्माऽहं श्रीकृष्णनारायणभक्तोऽस्मि शाश्वत:। संहितायाः पूजनं च लोमयस्यापि पूजनम् ॥६४॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणः स्वामी स्वामी पतिथ मे ॥८॥ सतां प्रपूजनं चापि नीराजनं व्यधादपि । ब्रह्मभावमनुं दत्वा चात्मनिवेदन ददौ । धूपं दीपं दण्डवच नैवेद्यं च फलार्पणम् ॥६५॥ 'बालकृष्णः परब्रह्म मम वै शाश्वतः पतिः॥४॥ च न्यधाच्छुभाऽक्षतानपि । पिता बन्धुः सुहृन्मित्रं रक्षकः पालकोऽस्तु सः। तुलसीपत्रहारॉथ कुन्दकुसुमहारकान् ॥६६॥ 'ओं श्रीलक्ष्म्यै महालक्ष्म्यै दुःखमन्न्यै भियै नमः ॥८५॥ चन्दनं कैसरं चापि न्यधात् स संहितान्तिके। ओं मां श्रीबालकृष्णाय समर्पयामि य नमः। कम्बलान् दिव्यवस्त्राणि भूषाः सौवर्णबा न्यधात् ॥६७॥ एवं समर्पणं दत्वा काषायाम्बरधोत्रकम् ॥८६॥ वेषोपवेषान् रम्याँच राजाईकटकानपि । उत्तरीयं शिरस्त्राणं तथा चाप्यंगरक्षकम् । कथायाः पुरतो दिव्यरत्नोपदास्तथा ॥६८॥ गात्ररक्षकमेवापि काषायाम्बरमार्पयत् ।।८७॥ प्रदक्षिणं ततः कृत्वा नवा नारायणं हरिम् । यज्ञोपवीतकं कण्ठी तौलसी चन्दन तथा। व्यासं समां ततः कुटुम्बान्वितो मण्डपे दिनः ॥६९|| मालिका श्रीकृष्णनारायणमूर्ति ददौ ततः॥८८॥ निषाद पुरस्थाने सभ्यसम्मानिती हि सः। एवं नरेभ्यो दत्वा श्रीकृष्णनारायणेति च। तत्पनीपुत्रिकापुत्राः पुपूजासमुत्सुकाः ॥७॥ नामजपात्मक नारीभ्यो दीक्षणं ददौ ॥८९॥ नत्वा धृत्वा प्रसादाम्दु मुखे च मस्तकोपरि । मन्त्रान् दत्वा च काषायाम्बरचार्टी नवां शुभाम् । निषेदुध सभायां वै भोतुं कयां हि पावनीम् ॥७१॥ काषायघरी चापि काषायचोलिका ददौ ॥१०॥ भुत्वा बग्मुनिबावासं त्वेवं नित्यमतन्द्रिताः। काषायकुचरक्षा काषायमूर्धकेशलीम् । कथां शृण्वन्ति सेवन्ते साधून महर्षिपुंगवान् ॥७२॥ यज्ञोपवीतकं कण्ठी कण्ठी तौलसी कुंकुम तथा ॥९॥ कथाभवणतस्तेषां वैराग्य समपद्यत । मालिका श्रीकृष्णनारायणमूर्ति ततो दीक्षां प्राप्तुं समीहाऽपि समवायत वै द्रुतम् ॥७३॥ शानं विस्तारतश्चापि ददौ सर्वार्पणात्मकम् ॥१२॥ मागन्ते श्रीलोमशो वै मन्त्रं तेभ्यो ददौ पुरा । देहोन्द्रियाऽन्तःकरणैश्वात्मना गुणकर्ममिः। 'यो नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा' ||७४॥ अर्पणं श्रीकृष्णनारायणे दानात्मकं हि तत् ॥९॥ प्रभोनारायणस्वामिन् माधवीबायणप्रभो। उपवासस्तपः श्रेष्ठ ब्रह्मचर्य तपः परम्। बयाकृष्णललिताब्रायणराघापते विमो ॥७५॥ कृष्णचर्या परा भक्तिः पराऽक्षरप्रदा मता ॥१४॥ एवं नामभजनं च ददौ तेभ्यो मुदाऽथ ते । उपवासेन नश्येद् कायेन्द्रियाऽयमातकम् । चस्तनाममजनं नित्यं श्रीकृष्णवैष्णवाः ॥७६॥ आन्तराणां भवेच्छुद्धिर्दोषाणां क्षपणं तथा ॥१५॥ अथ त्यागाश्रमे स्थातुं समैच्छन् ते कुटुम्बिनः । ब्रह्मचर्येण कामानां निरोधो दोषनाशनम् । प्रार्थयन् वाचक व्यासं स्वत:प्रकाशकायनम् ॥७७॥ वासनाविल्यवापि नारकित्वप्रमोक्षणम् ॥९॥ ददौ।

·विज्यसन्तानः तत् । च श्रीकृष्णचर्बया सर्व नैष्कर्म्यममिवायते । प्रधानपदमाग विप्रः सर्वमक्षी यथा श्रीकृष्णानुग्रहवापि भीकृष्णार्यसमस्तता ॥९॥ सर्वादनः सर्वमोची सर्वहारीति विभुतः ॥२॥ तन्द्रत्या तद्धामगतिस्तन्मूर्तावमिवासिता । सर्वाऽऽदानपरः पापी पापाचारोऽतिदूषितः। तदानन्दाचनमात्र कृष्णतादाम्यमित्यपि ॥९८॥ प्रसम वा प्रसादेन सर्व ग्राति सर्वतः ॥३॥ एवं समुपदिश्यैव प्रसादानजलामृतम् । नामाचं नाऽभक्ष्यमस्य किमप्यासीच कस्यचित् । ददौ तेभ्यब ते भका महाभागवतोत्तमाः ॥९९॥ म्लेच्छधर्माऽभवत् पापात् पापिसंगात् पशुर्यथा ॥ ४ ॥ त्यागिसन्तो भावमत्या पुपूजुाससद्गुरुम् । बद्रीप्रिये! लुब्बादनोऽपि एवं पूर्व सुधर्मकर्माऽपि पचात् प्रधानता विजपुंगवः ॥१०॥ सर्वधर्मविहीनोऽभूमास्तिको निन्दका खलः ॥५॥ कुटुम्बसहितो बातः साधुः प्रधानतां बहो। दीक्षानामाऽभवत्तस्य दिव्यप्रकाशकायनः ॥१.१॥ राज्यद्रव्यं तथा पापं मतिमेदकरं हि त्रिपुत्राणां पापमिदं प्रजानां तद् धनमनं नामानि सुरप्रकाशकायनः । तु करादिकम् ॥ ६॥ मुनिप्रकाथायनका कृष्णप्रकाशकायनः ॥१०२॥ दण्डद्रव्यं निकृष्टं चौरधनं ततोऽप्यधः। पत्नी साध्वी दधे नाम गौरीमुक्तायनीति वै । घातकानं गणिकानं यथाऽधोनाणक तथा ॥७॥ पञ्च पुत्र्यो नाम दध्यु:-मौक्तिकायनिका तथा ॥१.३॥ तत्प्रयोगेण मलिना मलिन मनः। भीसचायनिका चेति ब्रह्मधामायनी तथा। बुद्धर्मालिन्यमेवापि धर्मे नास्तिक्यमेव तत् ॥८॥ कृष्णकान्तायनी चापि विष्णुकान्तायनीति च ॥१०४॥ सत्कर्मणां परित्यागो दुष्टकर्मानुवर्तनम् । एवं बद्रीप्रिये त्यागाश्रमे तस्युः सदा तु ते । देवपूजापरित्यागो मोक्षमार्गादिवर्जनम् ॥९॥ कालान्तरे कृपां प्राप्य ययुर्धामाऽक्षरं हरेः ॥१०५॥ अमक्ये ततस्तस्य प्रवर्तना प्रजायते। दीक्षां वीक्ष्य तदा नायर्यो नराश्चापि सहस्रशः। सर्वाशनो भवेत् पश्चाद् विप्रोऽपि राक्षसो यथा ॥१०॥ बहुवैष्णवी दीक्षां तत्र त्यागमयीं दिने ॥१०६॥ एवं दुरितघोषोऽपि बद्रिके मानवोऽपि सन् । भातुरदीक्षितास्तत्र बहवोऽपि नराः स्त्रियः। विप्रोऽपि धिष्ण्यसंस्थोऽपि धिक्कृति समुपागतः ॥११॥ चैत्र शुक्लैकादश्यां ते द्वादश्यामपि केचन ॥१०७॥ मिलित्वाऽय समस्तामिः प्रजामिः स निराकृतः । प्रयोदश्यां चतुर्दश्यां पूर्णायामपि केचन । विमानितो निजामानिष्कासितः कुटुम्बयुक् ॥१२॥ दिव्यदेहा अवध तान्नेतुं भीनरायणः ॥१०८॥ ततः शोक जगामाऽपि धर्मत्यागे हि धिक्कृतिः। विमानसहितस्तत्राऽऽययौ निनाय चाक्षरम् । अवमानं प्रजाभ्यश्च देवेभ्योऽपि सदा तथा ॥१३॥ एवं चाक्षरधाम्नस्तु मार्ग उद्घाटितस्तदा ॥१०९॥ धिक्कतो मानवैव परलोकाय कल्प्यते। अनादिश्रीकृष्णनारायणकान्तेन न गतिः सुभगा तस्य दग्धमाग्यश्च काचन ॥१४॥ सहनशत्रशुक्ले ययुर्धामाऽक्षर हरेः ॥११०॥ रुदन्ति पितरवाऽस्य कुलदेवा रुषन्ति पठनाच्छवणादस्य चमत्काराऽवबोधनात् । घमों कठति लक्ष्मीच पादौ कृत्वा निवर्तते ॥१५॥ मुक्तिर्मुक्तिर्मवेच्चापि कृपया श्रीपतेः प्रमोः ॥११॥ सम्मान: स्वागतधेति श्रीपुत्री विप्रकर्षगी। सम्पदो विविधा रम्या विलीयन्ते पधर्मिणः ॥१६॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिव्यसन्ताने विनाः कार्येषु जायन्ते स्खलनं च पदे पदे । सुब्बादनस्य विलासदेवविप्रस्य सकुटुम्बस्य राज्य- पराजयः समग्रेषु नैष्फल्यं चेष्टकर्मसु ॥१७॥ प्रधानस्य कथाभवणेन साधुदीक्षाग्रहणमित्यादि- आरब्धेषु क्षतिचापि प्रारब्धेषु शिलाहतिः। निरूपणनामा द्वाषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२ ॥ दुर्भिक्षत्वं फलदेषु निष्फलेषु प्रवर्तना ॥१८॥ कलिस्तस्य गृहे कुटुम्बवर्गेऽपि मीनरनारायण उवाच- पदे धृते। नारीपुत्राद्यमानं श्ववृत्तिवतु बीवनम् ॥१९॥ शृणु बद्रीपरि देवि सर्वादस्य का तथा। प्रामे सूकरववृत्तिः प्रकाशेऽप्यन्धताऽस्य च। महारायपुरे त्यासीद् दुरितपोषनामकः ॥ १॥ हृदयेऽपि पापपुजाद् वहिज्वलनमन्वहम् ॥२०॥ २३ बद्रिके।

·१७८
* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता
तदा।
ते
आपत्तयः परितश्चागत्यैनं
त्वर्दयन्त्यपि ।
सर्वसमर्पण चापि ददौ काषायवस्त्रकम् ।
हरेभक्ति सतां सेवां गुरोः प्राति हरन्ति च ॥२१॥ समस्तवेषं प्रददौ
विप्राय तस्त्रिय तथा ॥४०॥
दानं प्रतं तीर्थयात्रां विन्धन्ति क्षणे क्षणे । पुत्रेभ्यश्च चतुर्योऽपि सप्तपुत्रीभ्य इत्यपि।
अभ्युदयं परं श्रेयः कल्याणं
कल्याणं नाशयत्यपि ॥२२॥ दीक्षां कण्ठी तौलसी च मूर्ति पूजार्थमित्यपि ॥४१॥
कि बहुना बद्रिकेऽस्य पुरुषार्था वियन्ति च ।
कृष्णनारायणमूर्ति श्रीयुतां प्रददौ
निरर्थका हि सर्वे ते ततो यात्यधमां गतिम् ।।२३॥ नामजप महादीक्षामादाय ते प्रचक्रिरे ॥४२॥
एवं विचार्य बहुधा कल्याणमार्गणं व्यधात् । जयकारोऽभवत्तेषां सर्वमन्यच्छुभ
तथा।
शुभाव जनमुखतः पारायणमहोत्सवम् ॥२४॥ अभवद्वै महादानादिकं तत्र तु दीक्षणे ॥४३॥
चमत्कारान्
हरेथापि पापिनां पापनाशकान् । एवं
त्यागाश्रमे
तस्थुर्नाम्ना सदोषणायनः ।
मोक्षदान् दिव्यताऽऽधानान् शुश्राव सकुटुम्बकः ॥२५॥ पत्नी नाम्ना महासत्यायनी भागवतोत्तमा ॥४४॥
तत्र गन्तुं तदा बुद्धिमकरोत् स निराश्रयः।
पुत्रा नाम्ना तु वैराग्यायनः
शंभ्वायनस्तथा।
सबोऽभवद् द्रुतं चाश्वशकट्योष्ट्राऽनसा तथा ॥२६॥ योगायनस्तथा
शानायनश्चेत्यभवस्तथा ॥४५॥
योग्यवस्तून्युपकरणानि चादाय सत्वरम् ।
पुत्र्यः साध्व्यः सप्त नाम्ना प्रशायनी कृतायनी ।
प्रतस्ये सकुटुम्बः स
स्मरनारायणं हरिम् ।।२७॥ सेवायनी तथा
सत्त्वायनी रामायणी तथा ॥४६॥
शर्करानगरं प्राप्य गत्या सभासुमण्डपम् ।
बोधायनी
प्रतिभायनीति वैष्णवीतमाः।
महोद्याने
कृतावास: कृतस्नानविधिस्ततः ॥२८॥ सवें ते
चामजन् कृष्णनारायणं
प्रमेश्वरम् ॥४७॥
धृतोपदः सकुटुम्बो ययौ व्यासासनं
मुटा।
कालेन ययुर्धामाऽक्षर श्रीपरमात्मनः।
सायं पूजा प्रचकार संहिताव्यासयोर्मुदा ॥२९॥ एवंप्रतापा बदरि हितायाः कथा परा ॥४८॥
लोमशादेस्ततः पूजां कृत्वा नत्वा सतो जनान् ।
पापिन पापलयदा महापुण्यप्रदा
तथा।
समायो श्रवणार्थ स उपाविवेश
मानितः ॥३०॥
अन्ते मोक्षप्रदा दिव्या शाश्वतानन्ददायिनी ॥४॥
कथान्ते प्रचके नीराजनं भावपूर्वकम् । अनादिश्रीकृष्णनारायणप्राप्तिप्रदा
शुमा।
कृष्णपादामृतं चापि पपौ प्रसाटमाश च ॥३॥ स्वर्गमुक्तिप्रदा सम्पत्प्रदा सर्वदिसम्प्रदा ॥०॥
पूतात्मा सहसा जातो मन्त्रं जग्राह लोमशात् । शृणु बद्रीप्रिये देवि कयां चान्यां सुपावनीम् ।
'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा' ॥३२॥ दर्दुराख्ये पुरे त्वासीद् विप्रोऽमात्योऽतिबुद्धिमान् ॥५१॥
'प्रभोनारायणश्रीमन्माधवीत्रायण
प्रभो। नाम्ना धर्मभटो राष्ट्रयोगक्षेमकरः सदा।
जयाकृष्णललिताश्रीकृष्णराधापते
स शुश्राव मनुष्येभ्यो माहात्म्यं बहुलं यतः ॥१२॥
एवं श्रीकृष्णधुन्यं च नग्राह
लोमशादपि । कथायाः श्रवणे तेन वाउच्छा तस्य व्यजायत ।
नित्यं चके नामधुन्यं सतां सेवनमन्वहम् ॥३४॥ सपत्नीको ययौ त्वेकहस्तिना वाहनेन सः॥५३॥
कथायाः भवणं चापि
पापक्षयोऽभवत्ततः। परिमेयाऽनुगो नीत्वा धनं तु स्वर्णरूप्यकम् ।
लोमशस्योपदेशेन ब्रह्मकूर्चनतं
व्यषात् ॥३५॥ स्नात्वा तीर्थजले गत्वा कथामण्डपमुत्तमम् ॥५४॥
मासान्ते
मनसि व्यजायत शुभेषणा। पूजां चक्र संहिताया व्यासस्य लोमशस्य च ।
त्यागिदीक्षाग्रहणेच्छा प्रबला संव्यजायत ।।३६॥ सतां सतीनां साधूनां पूजां चक्रे स योगिनाम् ॥५५॥
प्रार्थयत् स व्यासदेवं सोऽपि दीक्षां ददौ ततः । उपदाच न्यधात्तत्र स्वप्रकाशस्य सनिधी।
प्रायश्चित्तोत्तरं भावं कारयित्वा विधानतः ॥३७|| स्वर्ण रूप्य रत्नमणीन् मौक्तिकानुत्तमानपि ॥५६॥
हवनादि ततः कृत्वा कृष्णनारायणाहणम् । पनी पुपूज वै तत्र संहितां वाचकं गुरुम् ।
पचगव्यं
ततः प्राशयित्वा यज्ञोपवीतकम् ।।३८|| साध्वीश्च पूजयामास ददौ तान्योऽम्बराणि च ॥५॥
ददी मन्त्रान् शरणं तु प्रथमं रक्षणं ततः। घनानि फलपुष्पाणि मोजनानि ददावपि ।
ब्रममन्त्र
आत्मनिवेदनं ततः
नीराजनं प्रचक्राते बभौ स्वर्णस्य
स्वर्णस्य दक्षिणाम् ॥५८॥
विभो ॥३३॥
परम् ॥३९॥

·* तिष्यसन्तानः
१७९
पुनः।
न्यघातां स्थालिकायां चक्रतुर्दण्डवन्मुदा। आरात्रिक व्यघातां च स्वर्णपात्रे धनानि च।
निषेदतुः सभायां तौ मानितौ च महर्षिभिः॥॥ कम्बलानि विचित्राणि कौशेयान्यम्बराणि च ॥७८॥
शुभवतुः
कयां दिव्यां मनोनिःसंगकारिणीम् ।
मणिरत्नादिहाराँश्च
हीरकाव्यविभूषणम् ।
वैराग्योत्पादिका साधुसेवामाहात्म्यबोधिनीम् ॥६०॥ बहुधा सुविभूषाश्च फलपुष्पादि सम्पदः ॥७९॥
भक्तिशिक्षाप्रदा कृष्णे स्नेहदां दास्यदायिनीम् । ददतुस्तौ ततः पादार्चन श्रीचन्दनादिमिः।
कथान्ते तु महोद्याने सौधे तौ ययतुर्मुदा ॥६१॥ चतुर्भावतश्चारात्रिकं स्तुति च
दण्डवत् ॥८॥
एवं
प्रशान्तहृदयावृषतुर्दिनपञ्चकम् ।
प्रणामान् चक्रतुवाथ ततो मन्त्रं तु वाचकात् ।
तावत् सतां सतीनां च चक्राते सेवनं मुधा ॥६२॥
'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा' ।।८१॥
पावनौ तौ सेवया च पावितौ पुनरेव ह ।
जगृहतुस्तथा नाम श्रीकृष्णचन्द्रकेति च।
प्रपावितौ च कथया भक्त्या नीतौ च दिव्यताम् ॥६३॥ प्रभोनारायण
श्रीमाधवीनारायणप्रभो ॥८॥
अपश्यतां निशायां तो निद्रायां माधवीश्वरम् ।
जयाकृष्णललिताब्रायण राधापते विमो।
अनादिभीकृष्णनारायणं श्रीकृष्णचन्द्रकम् ॥६४॥ नामधुन्य
जगृहतुस्ततो
पादबलं
शुभम् ॥८३॥
क्षणेनाऽश्यतां प्रासं दिव्यं श्रिया युतं हरिम् । प्रसादं जगृहतुश्च निषाद्य वारणोपरि।
अय तौ सुजातकृष्णमहिमानौ प्रगे द्रुतम् ॥६५॥ महोत्सवयुतो व्यासगुरू चामरराषितौ ।।८४॥
उत्थाय
दर्शनं स्वाप्नं परस्परं मुदाऽऽहतुः। प्रापयामासतुः स्थान संहितामण्डपं
प्रसनौ तौ मियः श्रुत्वा कृष्णदर्शनमुत्तमम् ॥६६॥ एवं श्रीकृष्णचन्द्रस्य स्वरूपं व्यासमन्वहम् ॥८५॥
मेने धर्मभटो भाग्यं धन्यं नैजं तदा खलु ।
भावभक्त्या सिषेवाते तो दौ तल्लममानसौ।
पनो नाम्ना शीलयानी मेने भाग्यं परं निजम् ॥६॥
शृणु बद्रीप्रिये देवि चमत्कारं हरेस्ततः ॥८६॥
स्नात्वा सम्पूज्य
देवेशं
ययतुस्तौ कथास्थलम् ।
विद्यमाने
वारणेऽपि त्वादाय दिव्यवारणम् ।
तत्र कथाऽन्तिकेऽमात्यसनिधी शीलयानिका ॥६८॥ तमेव
वारणं
कृष्णश्चारुल
श्रीसमन्वितः ||८७॥
गत्वा प्रपूज्य तं व्यासं दृष्ट्वा श्रीकृष्णसन्निभम् । तयैव दिव्यकानक्याऽम्बालिकया विराजितम् ।
नारायणसम व्यासं स्वप्रकाशं समुत्तमम् ॥६॥ तौ द्वौ धर्मभटं शीलयानी नेतुं हरिः स्वयम् ॥८॥
देववचोज्ज्वलं योग्यमुपावेष्टुं गजासने । समाययौ व्योमसत्या घण्टानादेन
नादयन् ।
संकल्पं विदधे तत्र तावद् राजाऽपि तद्विधम् ॥७०॥ अम्बरं तेजसा सर्व
धवलयन् कृपानिधिः ॥८९॥
संकल्पं विदधे व्यासं गजस्थं लोकितुं मुदा । चैत्रकृष्णद्वादश्यां वै पश्यतां दिव्यचक्षुषाम् ।
प्रकाशं प्राहतुस्तौ च स्वप्रकाशं समुत्सुकौ ।।७।। कथोत्तरं तु मध्यान्हे त्वाययौ भगवान् प्रभुः ॥९॥
व्यासस्तथास्त्विति प्राह कथान्तं तौ मुदा तदा ।
उवाच प्रहसन् धर्मभट ! एहि परं पदम् ।
गर्ज शृंगारितं वर्णाम्बालिकासहितं
शुभम् ॥७॥ शीलयानि समायाहि मुक्तिपदं परं पदम् ॥११॥
आनयामासतुर्दिव्यं पिशंग लम्बदन्तिनम् ।
श्रत्वा श्रीभगवद्वाक्यं त्यक्तसंसारबन्धनौ।
ततस्तौ श्रीव्यासदेवं निषाद्य वारणापरि ॥७३॥ उभौ सजावभवतां पूर्ण धृत्वा करे
जलम् ॥१२॥
ऋषि च लं.मशं चापि निषाद्य तत्र वारणे । हस्तिदानादि सर्व श्रीव्यासदेवाय वै तदा।
धर्मभटो दधे
स्वर्णचामरं लोमशोपरि ।।७४॥ धर्मभटः शीलयानी ददतुर्थ धनादिकम् ॥१३॥
शीलयानी दधे स्वर्णचामरं
वाचकोपरि। अनादिश्रीकृष्णनारायणेच्छया तु
बद्रिके।
वाचनादैर्जयनादैः साध्वीसाधुसुकीर्तनः ।।७५॥ दिव्यदेही मुक्तरूपावजायतां
मनोहरौ ॥९॥
बन्दिती पूजितौ मार्गे भक्ताभिवर्धितौ सुमैः । वारणं चारुरुहतुः पुष्पवृष्टिस्तदाऽभवत् ।
सिन्धुतटं ययतुस्तौ गजेनाऽमात्यवाञ्च्छया ॥७६॥ पश्यतां सर्वलोकानां गजेन व्योमगामिना ।।९५॥
बलपानादिकं कृत्वा स्नात्वाऽमात्यालयं ततः। हरिनिनाय तौ तूर्णे निजं धामाऽक्षरं शुभम् ।
ययनस्तत्र तौ पत्नीपती पुपूजतर्गुरू ॥७॥ जयकारस्तदा सर्वलोकेषु
माभवन्महा॥१६॥

·१८० मोलक्ष्मीनारायणहिता चमत्कारं समाकण्यं विस्मयमाप्नुवन् । भत्वैवं स सती पनी प्राह मे मोक्षणं च वा। मतोऽमात्यो ययौ घामाऽक्षरं धन्यजनुभुवि ॥९७॥ रोगनायो यथा स्याद तथा विधेहि महते ॥१०॥ धन्या सा शीलयानी च पत्या साधं ययौ दिवम् । सापि श्रुत्वा स्वामिवाक्यं स्वामिवाक्यं स्वामिभेयापरा सती। इत्येवं प्रशशंसु मानवाः सर्वतः स्थिताः ॥९८॥ प्रबाजनानां वृद्धानां सम्मति पगृहे सती ॥११॥ बद्रिके संहितायास्तु भवणेन प्रमोक्षणम् । कथं पत्युः रोगनाशः पापनाशय मोक्षणम् । नूनं प्रबायते सर्वपापानां चात्मनां तथा ॥१९॥ तत् कर्तव्यं मया तूर्णे पप्रच्छेति महाजनान् ॥१२॥ पठनाच्छ्रवणादस्य चिन्तनादपि मोक्षणम् । महाजना गुणग्राहा भेयसे न्यायदायिनः। इष्टसिदिः समस्ता च भुक्तिमुक्तिस्तथा भवेत् ॥१०॥ प्राहुरय वरं श्रेयः संहिताश्रवणं मतम् ॥१३॥ यत्र क्षणे यदा कृष्णो यद्देशे चामियाति वै। चमत्कारा नित्यनवाः श्रूयन्ते तु तु कथास्थले। गन्तव्यं तेन साकं वै मायां त्यक्त्वाऽतिबन्धिनीम् ॥१०१॥ कल्याणं देहिनां तत्र करोति कृपया हरिः ॥१४॥ कर्तव्यं तु तदेवाऽस्ति यन्मायामोक्षणं व्रतैः । तमेनं न्यायकर्तारं नय तत्र कथास्थलीम् । भन्या धामाऽक्षरप्रातिस्तत्र श्रीहरिसेवनम् ॥१०२॥ कयां भत्वा सतो हष्टा नत्वा सभा समन्ततः ॥१५॥ प्रपूज्य परमात्मानं तवेष्टं संभविष्यति । इतिभीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने पत्युस्ते सर्वथा चेष्टं भविष्यति न संशयः ॥६॥ दुरितघोषनामकस्य प्रधानस्य सकुटुम्बस्य कथाभवणेन इत्युक्ता सा सती भार्या नाना न्यायाक्षिणी ययौ। त्यागिदीक्षाग्रहणं, धर्मभटनामकाऽमात्यस्य शीलयानी- द्रव्यं भृत्यान् पतिं नीत्वा नरयानैः कथास्थलीम् ॥१७॥ पत्नीसहितस्य कथाश्रवणेन मोक्षणं चेत्यादि- महोद्यानं स्थलीवासं कृत्वा स्नात्वा सुशोभना । निरूपणनामा त्रिषष्टितमोऽध्यायः॥ ६३ ॥ पति नीत्वा नरयाने कथामण्डपमाययौ ॥१८॥ श्रीनरनारायण उवाच- पक्षपाताऽभिभूतोऽपि पतिनेमे सभाजनान् । संहिता वाचकं कृष्णमूर्ति नेमे च लोमशम् ॥१९॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि का दुरितनाशिनीम् । ऋषीन् साधून् प्रणेमे च सुप्तोऽपि नरयानके । न्यायाधीशस्य ते वच्मि परमोक्षप्रदायिनीम् ॥ १ ॥ तृणं लण्वा मुखे पापक्षमां सद्भयोऽप्ययाचत ॥२०॥ प्रसेवनाख्यनगरे न्यायाधीशोऽभवद् द्विबः। सन्तो दयालवस्तस्मै ददुः पादबलानि च। नामा मुकुन्दसावित्रो धर्माध्यक्षोऽतिबुद्धिमान् ॥ २॥ प्रसादं प्रददुस्तत्र सोऽपि चखाद सत्वरम् ॥२१॥ समस्तन्यायनिष्णातो वादविवादशान्तिकृत् । बद्रिके तावता शक्तियंवर्धत। निर्णय प्रददात्येव न्यायालयकतासनः॥३॥ पक्षं वामं सुशकं संजातं जाध्यविहीनकम् ॥२२॥ प्रजानां हितकवापि वादिप्रतिवादिनोः। शून्यभावं विहायव चैतन्यसंभृतं प्रभूत्। प्राप्योमययोबोमयलार्म तु निर्णये ॥४॥ उत्थाय सहसा खवामध्यतः स समां प्रति ॥२॥ प्रदर्य वादशान्ति स करोत्येव विसंशयाम् । दण्डवभूमी विदन् माहात्म्यमुत्तमम् । किन्त्वं बहुधा लुबाधनं संपासवान् परम् ॥५॥ नीरुग्णत्वं दर्शनातु तत्कालं समजायत ॥२४॥ पापेन पक्षपातेन रोगेणामिभवं गत:। ततः पूनां चकारापि धनरत्नादिभिस्तदा। सट्टायां स सदा शेते वामांगरल्यभागवान् ॥६॥ व्यासपूर्वा कथामूर्तिपूजा लोमध्यपूजनम् ॥२५॥ पराधीनो पति बात: पत्तीमत्यकृतक्रियः। संहितापूननं साधुवावीप्रपूजनं तथा। दुःखमामोति हृदये भाव भत्यवर्गतः ॥७॥ विवर्षिपूजनं चक्र भूरिदानादिदक्षिणम् ॥२६॥ दुःखनाशक वाक्यं कथामाहात्म्यमुचमम् । कयां भाव च ततथैवं नित्यं चकार ह। ये प्रयान्ति कथायां वै रुग्णाः पापा अधर्मिणः ॥८॥ महिमानं विवेदापि कथाया नवजीवने ॥२७॥ शुद्धाः श्रुत्वा कयां यान्ति ब्रह्मधामाऽक्षरं हरे। मृत्योर्मुखान्महारोगान्मुक्तिः कथाप्रभावतः। रोगहीनाः पुण्यभावो भवन्त्यपि ॥९॥ सतामाथीर्वचनब विवेद स्त्रीयुतों हि ॥२८॥ तस्य देहे प्रजायन्ते ·विष्यसन्तानः १८१ .. न्यायाक्षिणी तथा न्यायाधीशः साधुनिषेवणम् । दत्तं बहुभ्यो लोकेन्यो न दत्तं परमात्मने । नित्यं प्रचक्रतुस्तत्र निबावासे मुहुर्मुहुः ॥२९॥ भक्तभ्यो न न यशेभ्यो दचमन्यभिरर्यकम् ॥४८॥ अकुर्वातां विचारं च मरणाद् रक्षणं विह। अर्जिता बहुधा दिः कीर्तिः ख्यातिः प्रतिष्ठिका । बात तस्माबीवनं वै दातव्यं कृष्णलब्धये ॥३०॥ न त्वचिंता कृपा काष्णीं तदतिं निरर्थकम् ॥४९॥ न गन्तव्यं गृहे चेतः स्यातम्यं साधुमण्डले । कोशे सुरक्षितं स्वर्ण रजतं पेटिकासु च । भोतव्या श्रीसंहितायाः कथा सर्वार्थदायिनी ॥३१॥ हदि कृष्णो न निहितो रक्षितं तमिरर्थकम् ॥१०॥ सेवनीयाः साघवध तोषणीया महर्षयः। आरोहितानि यानानि वाहनान्याहतानि च। तारणीयो निजात्मा च प्राप्तव्यं परमं पदम् ॥३२॥ श्रीकृष्णस्य विमानं नाऽऽहतं सर्व निरर्थकम् ॥११॥ अपि न्यायो हि बगता कृतोऽपि कोटिलक्षधा। राज्यं प्रपालिकं सम्यक् प्रजाः सम्यनिमालिताः। मात्मन्यायः कृतधेन कृतं किमपि तेन न ॥३॥ दृष्टो नारायणन दृष्टं सर्व निरर्थकम् ॥ २॥ तोषिता वादविवदाः कलिपाया जना अपि। भुतं संशयितं सर्व मतं मृषामिवर्षितम् । मपि कृष्णस्तोषितो न कृतं सर्वे निरर्थकम् ॥३४॥ न भुता न मता कृष्णकथा सर्व निरर्थकम् ॥५॥ रशिताः कलिकर्तारः शमिता मायिका जनाः। दीनानाथा आश्वसिता भत्याद्याः स्वाश्रयीकताः। सन्तभेद् रञ्जिता नैव कृतं सर्वे निरर्थकम् ॥३५॥ भक्ता नाश्वासिता दिव्या आभयादि निरर्यकम् ॥५४॥ अर्जितं नाणक कोटिः वर्षिताः सम्पदो बडाः । व्याख्यातान्यन्यतत्त्वानि भौतिकानि क्षणे क्षणे । अर्जितं नाऽऽत्मकल्याणं कृतं सर्व निरर्थकम् ॥३६॥ कृष्णतत्त्वं न चाख्यातं गतं सर्व निरर्थकम् ॥१५॥ सेविताः स्त्रीमहीमानाः सत्कृताश्च लिखिता राबपदका योजिता कुटुम्बिनः । कला। पाशवी सेवितायेत् साधवो न कृतं सर्व निरर्थकम् ॥३७॥ नात्मा संयोबितः कृष्णे योजना सा निरथिका ॥२६॥ वन्दिता द्रव्यदातारो भोजिता लम्पटा जनाः। अप्यब्धयः क्षालिताश्चाऽऽलोडिता न्यायकोटयः। नाऽतिथयः पूनिताश्चेत् कृतं सर्च निरर्थकम् ॥३८॥ वासना ज्वालिता नैव श्रमः सों निरर्थकः ॥५॥ स्मृता नित्यं कलहिणः वितण्डा उदिताः सदा । सबिताथापि बलिष्ठाच विरोधिनः। नारायणो नेरितभेत् कृतं सर्व निरर्थकम् ॥३९॥ कामना न बिता येन बयस्तस्य निरर्थकाः ॥१८॥ पोषितो निवदेहम संस्कृता मूर्धजाः सदा। सर्वे त्वधीतमेवापि वाचित पुष्कलं सदा। संस्कृतं न हृदयं चेत् कृतं सर्व निरर्थकम् ॥४०॥ नाऽधीतं श्रीहरेनाम रटना सा निरर्थिका ॥५॥ भापतं बामविज्ञानं विस्तारिताश्च कल्पनाः। प्रेषितानि तु पत्राणि लमानि योबितान्यपि । कृष्णण्यानं न चाधत्तं कृतं सर्व निरर्थकम् ॥४१॥ कृष्णलमं चापन सर्वमन्यनिरर्थकम् ॥६॥ निर्णया लौकिका दचाः सत्ताः भुक्ता तु मायिकी। स्त्रियो विवाहिता बहयः प्रवाहिताब दक्षिणाः । आत्ममोक्षो निबितो न कृतं सर्व निरर्थकम् ॥४२॥ संवाहिता गजा हंसा नाऽऽहिताः कृष्णवैष्णवाः ॥६॥ भवा मृषा विवादेषु कृता नैजे च कृष्णनारायणो नैव धृतो वक्षसि केशवः। कृष्णनारायणे चेन कृता सर्वा निरर्थिका ॥४३॥ तदा निरर्थक सर्वे माररूपं हि वाहितम् ॥६॥ सम्मानं बहुधा लन्ध स्वागतं चाति वीक्षितम् । अपि वेषा घृता रम्या धृता भूषाः सुशोभिताः । मानितभेष कृष्णेन मान चान्यनिरर्थकम् ॥४४॥ कृष्णकण्ठी धृता नैव धृतं सर्व निरर्यकम् ॥६॥ ताडिता दण्डिता दुष्टाः कारागारे निपातिताः । पीतं भुक्तं बहु मिहमास्वादिता रखा पराः । कामादयो दण्डिता न दण्डमान्यो निरर्थकः ॥४५॥ प्रसादो न हरेर्मुको मुक्तं सर्व तु पापकत् ॥६४॥ मोचिताः पीडिता लोका विपदो विनिवारिताः। सुगन्धादि समस्तं संयोचित वमहेतवे। खस्य याम्यं बारितं न कृतं सर्व निरर्थकम् ॥४६॥ कृष्णार्थ योवितं नैव तत् सर्व पापदं कृतम् ॥६॥ गतयो बहुषा क्लसा मार्गाधान्येऽवधारिताः। उत्सवा विहिताथान्ये देवोत्सवाः कृता. नहि । असमागों भूतमेष कृतं सर्व निरर्यकम् ॥४७॥ सता महोत्सवास्त्यकास्तस्य सर्व निरर्थकम् ॥६६॥ शत्रवः गौरवे।

·१८२ ॐ श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * तत् ॥८॥ दुर्घटः ॥७२॥ अमवस्ते . स्वजन्माहानि सततं पालितान्यपराण्यपि । त्यक्तदेही लब्धदिव्यस्वरूपी संबभूवतुः। कृष्णजन्मदिनं चेन पालितं तेन किं कृतम् ॥६७॥ सर्वेषां पश्यतां बद्रि विमानमध्यतिष्ठताम् ॥८६॥ मायुः संक्षपितं सर्वे देहः कर्मसु धर्षितः। पुष्पवृष्टियोममार्गाजयशन्दा बनवजात् । रागो न धर्षितो द्वेषो न धर्षितो वृथाश्रमः ॥६८|| अभवन बहुलास्तत्र तावद् विमानमम्बरे ॥८॥ ऊर्ध्वं जगाम सहसा दिव्यं धामाऽक्षरं प्रति । विभाजिता निजा सम्पत् पुत्राद्याश्च विभाजिताः । भवितो न हरिकृष्णो भक्तं सर्व विडम्बनम् ॥६९॥ तिरोऽभवद् विप्रकृष्टं महाचर्यमभूति एवं श्रीबद्रिके भक्तो त्यतसर्वप्रवर्तनौ। आवृतं नगरं सर्वमावृतानीन्द्रियाण्यपि । स्नेहमक्या ययतः श्रीकृष्णनारायणालयम् ॥८९॥ नाऽऽवृतं हृत् श्रीकृष्णेन सर्वमावृतमावृतम् ॥७०॥ तयोर्भृत्यबनास्तत्र तयोश्चक्रुः प्रदाहनम्। अनुग्रहीता बहवो मोचिता विपदां मुखात् । ततस्तेऽपि हरेभक्ति नाम मन्त्रं च बहुः ॥९॥ निजात्मा मांचितो नैव मोचनं तमिरर्थकम् ||७१॥ भेजुः श्रीपरमात्मानं कृष्णनारायण प्रभुम् । माता पिता सुहृद् बन्धुः पूजिताः सेवितास्तथा । क्षपिताषा गतक्लेशा निर्मला: निर्मलाः साधुसेविनः ॥९॥ साधवः सेविताधेन मोक्षमार्गोऽस्य दुर्घटः ॥७२॥ कृपापात्राण्यन्वहं श्रीकथापराः। पितरस्तर्पिता टीना भोजिता वन्दिताः सुराः । प्राप्तवैराग्यवेगाथ ध्यानभजनयोगिनः ॥१२॥ नोपासितः कृष्णनारायणो गुर्वी तु सा क्षतिः ॥७३|| वैष्णवाः परमा भूत्वा लब्ध्वाऽऽशीर्वादमुत्तमम् । आसादितानि धिष्ण्यानि मानपत्राणि शोभनाः । ययुगृहाणि नैजानि स्मरन्तः परमेश्वरम् ॥९॥ पदव्यश्चापि संलब्धा नाप्तं कृष्णपदाम्बुजम् ।।७४॥ पक्वकालेन ते सर्वे सत्संगिन: शुभाशया:। नाप्यासमासन कृष्णपादासनसमीपगम् । क्षीणवासना संलग्राः श्रीहरी मोक्षसन्मुखाः ॥९॥ तदा नाप्तं त्वन्ततस्तु किश्चित् शून्यमिवाऽभवत् ।।७५॥ प्रतीक्षन्ते स्म देवेशं प्रभुं कृष्णं नरायणम् । सर्व शून्ये गतं तस्य कृष्णहीनस्य देहिनः। तावत् तेषां श्रेयसे वै विमानं त्वागतं दिवः ॥१५॥ अतः कृष्ण: प्रापणीयः सर्वमन्यनिरर्थकम् ॥७६॥ ययुस्तेऽपि हरेर्धाम कृष्णविमानवाहिताः। अत्रैव सर्वदा कृष्णकथालाभार्थमुत्तमा । प्रसेवने पुरे सर्वे व्यपश्यन् स्वविमानकम् ॥१६॥ वसतिः रोचते तस्मादसितव्यमिहाऽधुना ||७|| दिव्यं दिव्यश्रीहर्याव्यं दिव्यमुक्ताधिवासितम् । विचार्यत्थं मिथः पनीपती तत्र निवासनम् । दर्शका निजभाग्यानि मेनिरे मोक्षभाजि ह ॥९॥ चक्रतुद्रिके कृष्णनारायणार्पितात्मकौ ॥७८॥ भजनं ते व्यधुः स्वामिन् कृष्णनारायणप्रभो । बराहतुथ तौ मन्त्रं नामधुन्यं तदा मुदा । कालेन क्षीणपापाच प्रयातास्ते पर पदम् ॥९८॥ 'यो नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा ॥७९॥ एवं बद्रीप्रिये मोक्षं गतौ न्यायाधिकारिणी । 'प्रभोनारायणश्रीमाधवीनारायणप्रभो न्यायाक्षिणी च मुकुन्दसावित्रः सत्कथाश्रवात् ॥१९॥ बयाकृष्णललितात्रायणराधापते विभो ॥८॥ पठनाच्छ्रवणादश्य स्मरणात् सेवनात् सताम् । स्वप्रकाशो 'हि भगवान् मन्त्रं दत्वा च तौलसीम् । भुक्तिमुक्तिर्भवेद् बद्रि स्वर्ग स्वेष्टं भवेदपि ॥१०॥ ददौ कण्ठों भजनार्थ मालिका प्रतिमां ददौ ॥८१॥ सर्वदिव्यगुणाबापि दिव्याः सम्परा अपि। ततस्तौ कृष्णचित्तौ वै प्रतीक्षेते प्रमोक्षणम् । दिव्यधामनिवासश्च दिव्यश्रीकृष्णयोगिता ॥ ०१॥ मासान्ते श्रीकृष्णनारायणो विमानमास्थितः ॥८२॥ दिव्यता सर्वथा नेतुं समाययौ तौ तु चैत्रस्याऽमादिने हरिः। स्याच्छ्रीसंहिताश्रवणादिह । प्रासव्यं सर्वमाप्येत न न्यूनं तस्य विद्यते ॥१०२॥ उज्ज्वल श्वेतवसनः स्वर्णभूषाविभूषितः ॥८॥ उवाच तो समायातं धामाऽक्षरं परं मम । इतिभीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने उत्तमात्री दम्पती तौ स्वर्णरूप्यादिदानकम् ॥८॥ न्यायकर्तुर्मुकुन्दसावित्रविप्रस्य न्यायाक्षिण्यास्त- चातुर्यानदानं तावण्यारोढुं पल्याच कथाभवणादिभिर्मोक्षणमित्यादिनिरूपण- कतामौ च यावत्तु तावद् विमूर्छितो द्रुतम् ॥८५॥ नामा चतुष्पष्टिचमोऽध्यायः॥ ६४॥ विमानकम् ।

·तिष्यसन्तानः १८३ लेखकचाऽभवत् ग्रीनरनारायण उवाच- शर्करानगरं तीर्थ कथास्थानमनुत्तमम् । स्थावरं जंगमं चेत्युभयं तीर्थ हि तत्स्थले ॥१९॥ शृणु बद्रोप्रिये देवि कथामन्यां च पावनीम् । प्रासं तेन तु विधिना तीर्थ कृतं हि सिन्धुजम् । ताडपत्रेषु पट्टकेष्वपि ॥१॥ कथायाः श्रवणं नित्यमेकमुक्तवतान्वितम् ॥२०॥ धातुपत्रेषु काष्ठफालेषु चाम्बरेष्वपि । नाम्ना विशालरेखो वै वैश्यः सुकरदे पुरे ॥ २॥ मासमात्रं कृतं तेन लब्ध्वा यथोदितं मनुम् । साधूनां सेवनं चापि कृतं तेन हितैषिणा ॥२१॥ लेखोत्पनेन सततं बीविका समवर्तयन् । वैश्य नष्टपापोऽभवनष्टवासनो कुटुम्बपोषणं एव ह। तुष्टया करोति धर्मवृत्तिमान् ॥ ३॥ पूर्वजन्मार्जिताऽघानि नष्टानि सेवनात् सताम् ॥२२॥ तस्यैकदा समायातः वा गृहे च गृहान्तरे। प्रारब्धं सञ्चितं कर्म सर्वमन्तं समाबजत् । सम्प्रविष्टः पात्रगतं पयोऽपिबत्तु धेनुजम् ॥ ४॥ आयुः पूर्णे तु सञ्जातं मृत्युकाल उपागतः ॥२३॥ अशुद्ध तत्पयः सर्व जातं घटगतं ततः। मासान्ते चैत्रशुक्लस्य पञ्चम्यां प्रातरेव सः। वैश्योऽपश्यत् पिबन्तं तं श्वानं गृहान्तरे गतः ॥५॥ स्नात्वा कथास्थलं प्राप पुपूज व्यासपुंगवम् ॥२४॥ रुषा यहिं समगृह्माऽताडयत् श्वा तु मूर्छितः । संहितां लोमर्श चापि नत्वा महर्षिमण्डलम् । आक्रोशन् पतितो भूमौ पादान् विक्षेपयन् मुहुः ॥ ६॥ कथां शुभाव मालाया आवर्तनपुरःसरम् ॥२५॥ मृत्युं जगाम यावत्तु तावद् वैश्येन कर्षितः । कथान्ते कीर्तनान्तेऽस्य मुंभणान्यभवन् मुहुः । चत्वरे क्षित एवापि तावत्पालिया जनाः॥७॥ तावद् व्योम्नो हरिः कृष्णोनारायणः समाययौ ॥२६॥ भूत्वाऽऽक्रोशं सत्व ते कुतूहलसमन्विताः। सर्वेषां शृण्वतां प्राह तमायाहि विमानकम् । आययुबत्वरे तत्र व्यपश्यन् मारितं तदा ॥८॥ भवा विशालरेखः स मुमुदे मोक्षमाग्यवान् ॥२७॥ श्वानं वैश्येन वै क्षितं मृतं वैश्येन मारितम् । द्रुतं मूर्छामवापाऽपि दिव्यदेहो बभूव ह। तिरबस्तु ते वैश्यं धिक्कारं प्रददुस्तथा ॥९॥ विमाने तं समादाय ययौ धामाऽक्षरं हरिः ॥२८॥ श्वप्नोऽयं क्रूरकर्मा चायाबजलान्न एव कृपैषा बद्रिके श्रीमत्कृष्णस्य मोक्षदायिनी। भुत्वैवं तु तदा पापशब्दान् लजां गतोऽभवत् ॥१०॥ प्रायश्चित्तनिमित्तेन जगाम सः ॥२९॥ धर्मवान् कीर्तिमाँश्चापि वेगेन पापमाचरन् । तस्य पत्नी शुचिकान्तानाम्नी तस्यौदैहिकम् । अवाच्यतां गतो वैश्यः शुशोचाऽतिजनान्तिके ॥११॥ चकार विधिवद् भक्ता वैष्णवी भाग्यशालिनी ॥३०॥ उवाच तान् पार्श्वलोकान् न मया मृत्युहेतवे । बनपत्या सती शुभा। ताडितः श्वा किन्तु शिक्षणार्थे प्रताडितोऽस्त्ययम् ॥१२॥ भक्तिं चक्रे मर्नु नाम लब्ध्वा श्रीलोमशात् सदा ॥३१॥ गृहं प्रविश्य स यतो दुग्धं पपौ हि धेनुजम् । नित्यं कयां शृणोत्येव साध्वीव्रज सर्व भ्रष्टं चकाराऽसौ तेन वै ताडितो मया ॥१३॥ सा तु वैराग्यवेगेन शानेन सेवया तथा ॥३२॥ पार्श्वमर्मस्थले मार: कतो नहि विजानता। त्यागदीक्षा जगृहे सर्वमन्त्रसमन्विताम् । अकस्मात् पतितो मारः पावे मर्मणि तेन सः ॥१४॥ काषायधारिणी भूत्वा साध्वीनां मण्डलेऽवसत् ॥३३॥ मृतोऽयं तस्य हत्या मे बाता करोमि निष्कृतिम् । भेजेऽनादिकृष्णनारायणं पार्वीप्रभुम्पतिम् । विप्राः शिष्टा भवन्तो मे ब्रुवन्तु तस्य निष्कृतिम् ॥१५॥ बद्रिके सा स्वतन्त्राऽभूत् साध्वी स्वर्गादिगामिनी ॥३४॥ इत्यर्थिता भूसुरास्तं जगदुर्बतमुत्तमम् । ब्रह्मसभामपि याति सा समाधिमती तथा। मास कथायाः भवणं चैकमुक्तवतं तथा॥१६॥ शुचिकान्ताऽभवनाम्ना कृष्णकान्तेश्वरी ततः॥३५॥ सत्संग: साधुसेवा च दानं यथाधनं तथा। चतुर्युगं तु सा साध्वी पृथ्व्यां ततः स्थिताऽभवत् । तीर्थस्नानं नित्यं मन्त्रसहस्रकम् ॥१७॥ भजन कारयित्वाऽपि मारीजनानसंख्यकान् ॥३६॥ हरेनाम्नां बपति प्रायश्चित्तं ददुर्दिनाः। प्रेषयामास मुक्त्यर्थ काणे पदं हि पावनम् । नुत्तये विचचार ह॥१८॥ कुंकुमवापिकाक्षेत्रे वासं व्यवाचतुर्युगम् ॥३७॥ मोक्षं यया वैराग्यं सा समापना प्रसेवते । वै मासमात्र विद्यारेखः पापस्य

·१८४
* श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता *
ततः
ते
ततो घामाऽक्षरं प्राप साव्ययुतं विधाय सा ।
तेषां हलहलाशब्दाः सहसोत्क्षेपणाऽजनाः।
शिष्याणां मण्डलं तस्याः साध्वीनो चाऽयुतात्मकम् ॥३८॥ परितश्चाऽमपन् बद्रि महापर्यविधायिनः ॥५॥
नारीणां
व्यचरद् भूमिखण्डेषु
बोधदायकम् ।
पञ्चशतानि कायस्था
नरा
नार्यस्तदा द्रुतम् ।
कृष्णनारायणीसत्यः सर्वा भेजुर्नरायणम् ।।३९॥ त्यक्त्वा भौतिकवाणि चाबालवृद्धदेहिनः ॥८॥
शाखाः प्रशाखाः शिष्याः प्रशिष्याः स्थाप्य घरातले।
अमवन् दिव्यदेहास्ते कृष्णप्रोक्षितवारिमिः।
ययुर्षामाऽक्षरं ताच कृष्णनारायणालयम् ॥४०॥ सर्वे षोडशवर्षास्ते मुक्ता मुक्तानिकाः शुभाः ॥५९॥
इत्येवं बद्रिके वैश्यो मोक्षं बगाम भतराट् । आरुरुहुर्विमानं चोपाविविशुहरे
पुरः।
कृष्णस्य कृपया मक्या सेवया श्रवणेन च ॥४१॥
पुपूजुः परया भक्त्याऽऽश्लेषस्पर्शालिस्तवः ॥६॥
अथाऽन्यं ते कथयामि चमत्कारं महत्चमम् । कृष्णनारायणनीता ययुस्ते परम
पदम्।
कायस्था बहवः श्रुत्वा चमत्कारं प्रमोक्षदम् ॥४२॥ बद्रिके शृण्वतां तेषां धुन्यं च पश्यतामपि ॥६१॥
आययुः परितो राष्ट्रात् संहितायाः कथास्थलम् । सर्वेषामन्यलोकानां विमानं दिवमाविशत् ।
उपदा विविधा नीत्वा पूजासामग्रिकाऽन्विताः ॥४३॥ चमत्कारो महान् बातः कृपयाऽयं हरेः प्रभोः ॥२॥
कीर्तयन्तो हरेर्नाम गायन्तो गीतिका हरे। पश्वस्यैश्च कृतान्यूर्वदैहिकानि
परम् ।
नायों बालवृद्धा युवमण्डलकान्यपि ॥४४॥ तेऽपि विरागमापनाः कथां श्रुत्वा ययुस्ततः ॥६३॥
आययुः
शर्कराभ्याशं महोद्यानं समुत्सुकाः।
निजानिजानालयाच कृष्णभक्ति प्रचक्रिरे।
महोद्याने कृतावासाः
कृतलानाथ तीर्थके ॥४५॥
तीर्थके ॥४५॥ कालेन ययुर्धामाऽक्षर श्रीपरमात्मनः ॥६॥
उपदाकरपात्राथाऽऽययुः
कथासभास्थलम् । बद्रिके परमाश्चर्य कथयामि निबोध मे।
बयनादान् प्रचक्रव दण्डवनमनाबलिम् ॥४६॥ त्रिवादनगरे त्वासीत् शास्ता शाहविलापनः ॥६५॥
पूषां चक्रुः संहितायाः मूर्तेश्च वाचकस्य च । तस्य सम्पत्तयश्वासन्
वाटीक्षेत्रग्रहादिकाः।
सतां महर्षिवर्याणां सतीनामहणानि च॥४७॥ अश्वा वृषभा गवया उष्ट्राय पशवोऽभवन् ॥६६॥
विप्राणां योगिनां पूनां चक्रुधारात्रिकं व्यधुः ।
गोऽजामहिण्य आसंश्च भृत्याचापि शताधिकाः ।
उपाविविशुः सदसि
शुभुतुक्ष कथामृतम् ॥४८॥ प्रामाधिपः
खण्डराजा शाहविलापनस्तदा ॥६॥
स्वतःप्रकाशाच बहुर्नामधुन्यकम् ।
अश्वपालाँध गोपालान् वेतनः संररक्ष वै।
ययुबाऽवसथानेजान् मासं तस्थुः कयार्थिनः ॥४९|| क्षत्रियः स हि शुभाव कथोत्सवं महतमम् ॥६॥
खतां सेवां च बहुधा चक्रिरे कीर्तनान्यपि ।
मनश्चके गन्तुं साश्वगोपालकै
तीर्याप्लवनं दानानि चक्रिरे भवनं मियः ॥५०॥ सखोऽभवत् स तूर्णं वै श्रीस्वामिन्या स्त्रिया सह ॥६९॥
तपापा अभवस्ते गतमायिकवासनाः।
श्रीस्वामिनी सती पत्नी गवां शतं निनाय ।।
शुखात्मानोऽभववापि नरा नार्यः सहस्रशः॥५१॥ दानधर्मार्थमेवापि
दुग्धपानार्थमित्यपि ॥७॥
चैत्रराककादश्या च बद्रिके त्वाययौ हरिः। प्रतस्थिरे
ते गृहतः शर्करानगरं ययुः।
अनादिश्रीकृष्णनारायणः स्वर्णविमानयुक ॥५२॥
गोपालामाऽश्वपालाच तथा शाहविलापनः ॥७॥
हसन माह हरिः सर्वान् कायस्थान् कृपया मुदा ।
श्रीस्वामिनी तथा तस्याः सख्यो दास्यः शतं तदा।
मृष्यतां मत्कयां सेवां कुर्वतां च सतां मुदा ॥५३॥ सभूषाः
सोपकरणाः सोपदाः ससमृदयः ॥७२॥
भवतां मां च वा कल्याणार्थ चाहमुपागतः। महोद्याने प्रचक्रुस्ते स्वावसथान् यथायथम्।
भायान्तु ते य इच्छन्ति त्वागन्तुं धाम मेश्वरम् ॥५४॥ मात्वा ते दर्शनार्थ वै खोपदाः प्रययुः समाम् ॥७३॥
मवन्तु सूर्ण चारोहन्तु मे विमानकम् । कथा
ततः पूजामारार्षिक प्रचकिरे ।
नमामि चाखरं धाम शाश्वतानन्दमन्दिरम् ॥५५॥ राजा राशी धनवन्तस्तथा भत्यादयोऽपि च ॥७॥
एषमुका करणाद्याः कायस्था नरयोषिः। न्यधुासपुरःस्थाने
भूषामुद्राऽम्बराणि
पवधतानि सासा सबाख मुक्तयेऽभवन् ।॥५६॥ फलपुष्पाममिष्टामदुग्धदौग्धेयकानि
॥७५॥

·विष्यसन्तानः मन्त्रं गृहाण स्वप्रकाशायनकोऽपि लोमशम महर्षयः। निन्ये घामाऽक्षरं नैनं पश्यतां सर्वदेहिनाम् । भाशीर्वादान् ददुस्तेभ्यो ययुवावसयाँस्ततः ॥७६॥ कुमारो भास्करभूतिश्चके तदौर्बदैहिकम् ॥१५॥ एवं नित्यं नियमिताः शृण्वन्ति संहिताकयाम् । भक्तो भूत्वा कयां श्रुत्वा भाग्यं मत्वा परं महत् । राजेकदा निशि स्वप्ने ददर्श स्वं शवं प्रगे ॥७॥ ययौ त्रिवादनगरं शशास न्यायत: सदा ॥१६॥ उत्थाय सभयो भूत्वा कथास्थानं समागमत् । भक्त्या काले समायाते पावनः सोपि वै मुदा । न्यवेदयल्लोमशाय स्वाप्नवृत्तान्तमुल्बणम् ॥७८॥ वासनाशून्यहृदयो वंशे न्यस्य धुरं निबाम् ॥१७॥ लोमशः प्राह राबानं समासायुज्यकं तदा । ययो घामाऽक्षरं कृष्णनारायणेन वाहितः। राजन् कर्मसमाप्तिस्ते बाता कयानिषेवणात् ॥७९॥ एवं बद्रीप्रिये लोकदृष्टा चमत्कृतिः परा ॥९८॥ नामापि गृह श्रीपरमात्मनः। मोक्षदा पापहन्त्री च साक्षात्कृष्णाऽनियोजिका । सबो भव च मोक्षार्थे त्यज रागं तु भौतिकम् ॥८॥ त्रिवादनगरे ये ये शुभुवुस्तां चमत्कृतिम् ॥१९॥ तेऽपि पारोक्यभावान्या भेजुः कृष्णंनरायणम् । इत्युक्तः स तु शीघ्रं वै मन्त्रं चग्राह नाम च । क्षीणपापा अभवश्व सतां सेवापरायणाः ॥१०॥ 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा ॥८॥ सत्संगेन ययुर्धामाऽक्षरं त्वन्ते राशीदास्यस्तथा कृपाश्रयाः। दासा जगृहमन्त्रमुत्तमम् । 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा ॥८२॥ पठनाच्छ्रवणादस्य मुक्तिर्मुक्तिभवेदपि ॥१.१॥ 'कृष्णनारायण अश्वपालाब गोपाला ये ये चासन् त्रिवादके । कृष्णनारायण नरायण। तेऽपि कृष्णं भजित्वैव ययुर्घामाक्षरं परम् ॥१०२॥ बालकृष्णाऽनादिकृष्णनारायण रमायण ॥८३॥ प्रमोनारायणभीमाधवीनारायण पशवोऽबागवादयः। निकृष्टयोनयवापि प्रभो। जयाकृष्णललिताबायणराधापते विमो ॥८॥ तेऽपि प्रभोः ॥१०३॥ दुग्धार्पणयोगैर्ययुर्धामाऽक्षरं लप्या मन्त्रं भजनं ते चक्रर्मियो निवालये । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने राशी ददतुश्च दानानि गजवाबिनाम् ॥८५॥ कथाश्रवणादिना लेखकस्य विशालरेखस्य सपत्नीकस्य, गवां सुवर्णरतानां भूषावस्त्रादिसम्पदाम् । करणाद्यानां कायस्थानां बहूनां, शाहविलापनक्षत्रियस्य सजो भूत्वा प्रतीक्षां तु राजा राशीसमन्वितः ॥८॥ सपत्नीदासीदासस्य च, मोक्षणमित्यादिनिरूपण- करोति श्रीहरेः सम्यग् गन्तुं मोक्षपदं परम् । नामा पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६५ ।। द्वादश्यां चैत्रशुक्लस्य विमानेनागतो हरिः ॥८७॥ श्रीनरनारायण उवाच- सतां प्रसेवया प्रसेवया शुद्ध भक्तं राशीसमेतकम् । दिव्यदेह विधायैव शृणु बद्रीप्रिये देवि कथां गृध्रस्य मोक्षदाम् । स्वामीकृष्णोनरायणः ॥८॥ पारायणस्थले नित्यं सतामुच्छिष्टभोजनम् ॥१॥ तथाऽन्यान दासदासीच भक्तिसर्वखसंभृताः। गृध्रो जग्ध्वा तु मध्याहे मुक्तिमवाप शाश्वतीम् । दिव्यदेहान् विधायैव निषाद्य स्वविमानके ॥८९॥ न्यग्रोधषण्डे जरठा राम्रा सन् शताधिकाः ॥२॥ पश्यतां सर्वलोकानां निन्ये धामाऽक्षरं निबम् । आबालवृद्धाः सर्वे स्म वटषण्डे वसन्ति । बद्रिके तन्महाचर्य वीक्ष्याऽन्ये भृत्यदासिकाः ॥९०॥ उड्डीयोडीय गगने मार्गयन्ति स्म भोजनम् ॥ ३ ॥ सर्वदानानि दत्वैव मोक्षार्थ कृतनिश्चयाः। दूरं दूरं पराक्रम्य मक्षयन्ति स्म मार्गितम् । ज्येष्ठाय तु कुमाराय नाम्ना भास्करभूतये ॥११॥ तेषां पारायणकाले महोत्सवः सदाऽभवत् ॥४॥ राज्यधुरं विनिर्दिश्य सजास्ते मुक्तयेऽभवन् । नित्यं यत्र भोजनानि कुर्वन्त्यसंख्यमानवाः । मेजुनारायणकृष्णं त्यकामभोजनादयः ॥१२॥ पारायणक्षेत्रे भोजनानां भूमिषु ॥५॥ दिनत्रयान्ते भगवान् स्वामीकृष्णोनरायणः। उच्छिष्टानि पतन्ति स्म विविधामानि बद्रिके । रुपया त्वाययौ पूर्ण नेतुं धामाऽक्षरं निजम् ॥९॥ मर्जितानानि शाकानि मिष्टान्नानि पतन्ति च ॥६॥ विमानेन समस्ताँस्तान् कृत्वा मूर्खासमन्वितान् । वैष्णवानां पंक्तयो वै भवन्त्यहनिशम् । त्याजयित्वा तु देहाँध दिव्यदेहान् विधाय च ॥१४॥ साध्वीनां पंक्तयथापि साधूनां साधूनां पंक्तयस्तथा ॥७॥ यत्र

·१८६
* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता *
बहुवत्सरः ॥२८॥
स
वै
भवन्ति भुसते तत्र प्रसादानानि
साधवः। तेषु सर्वेषु वृद्धोऽहं चौरोऽभवं विशेषतः ।
तदुच्छिटानि पात्रेभ्यः पतितानि तु यानि वै॥८॥ चोरयित्वा
चोरयित्वा मुहुस्तेषां
मुहुस्तेषां पोषणं संव्यधां तदा ॥२७॥
पात्रोच्छियानि चानानि प्रास्ते शतशः सदा । तेन याम्यमहाकष्टं मुक्त्वाऽत्र
मुक्त्वाऽत्र गुनतां गतः।
पस्यन्ते भुंजते सर्वे तृता भवन्ति चान्वहम् ॥९॥
वृद्धः । प्राचीनतमथ भवामि
उच्छिरक्षेपणस्थाने महोत्करेऽपि पक्षिणः। व्यासस्योच्छिष्टमासाद्य
प्रसादमुत्तमम् ।
प्रक्षिप्तोच्छिटपर्युषितामयाकानि भुंजते ॥१०॥ दग्धपाप्माऽभवं नष्टवासनथ द्रुतं विह ॥२९॥
शृणु
बद्रीप्रिये चैत्रशुक्लद्वादशिकादिने । मुक्तदशां गतश्चास्मि
पक्षिशरीरतः।
स्वत:प्रकाशो भगवान् व्यासो मध्याहके शुभे ॥११॥ प्रयामि त्वद्य बदरिकाश्रमं पावनं ततः ॥३०॥
मुक्त्वोच्छिष्टं प्रचिक्षेप पार्श्वे क्षेत्रे सपात्रकम् ।
श्वेतद्वीपं प्रयास्यामि वैकुण्ठं च ततः परम् ।
गृध्रस्त्वेको हि जरठो वटादुडीय चागमत् ॥१२॥
एवं मे मोक्षणं जातं प्रसादस्यैव भक्षणात् ॥३१॥
अमक्षयत् तदुग्छिष्टं कृष्णप्रसादमिश्रितम् । प्रसादस्य तु माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते ।
तावत्तस्य समस्तानि नष्टानि पातकानि वै॥१३॥ महापापाः प्रसादेन मुच्यन्ते चापमा अपि ॥३२॥
पुण्यात्मा त्वमवत्पूर्णे कर्माशयोऽस्य भस्मितः ।
प्रसादस्य तु माहात्म्यमति जानन्त्यजादयः।
बहूनां पश्यतां पक्षी पपात भूतले द्रुतम् ॥१४॥ मत्स्यो भूत्वा स्वयं ब्रह्मा चखाद सुप्रसादकम् ॥३३॥
निर्गत्य पक्षिदेहात् दिव्यदेहश्चतुर्भुजः।
सुराः प्रसादमिच्छन्ति पितरः सुतरां सदा ।
श्रीहरे पार्षदो भूत्वाऽदृश्यत तत्र चाम्बरे ॥१५॥ पापघ्नं पुण्यदं सत्त्ववर्धनं मोक्षदं तथा ॥३४॥
विस्मिताः साधवः सर्वे तथाऽन्ये वैष्णवा अपि ।
प्राणा येषां न निर्यान्ति मृत्युदुःखजुषां यदि ।
वीक्ष्य तं पार्षदरूपं
पप्रच्छुः साधवस्तु तम् ॥१६॥ तेषां प्रसादलामेन
माणा निर्यान्ति
द्रुतम् ॥३५॥
को भवान् पक्षिरूपोऽपि
पार्षदं रूपमातवान् ।
भूतप्रेतपिशाचानां छाया तस्य न लुम्पति ।
सर्व यथातथ्य निवर्तय
कुदहलम् ॥१७॥ न बाधन्ते डाकिनीशाकिनीपिशाचिकाच तम् ॥३६॥
इत्येवं पार्षदः भुत्वोवाच साधून समुत्सुकः।
प्रसादभक्षमत्तानां
निर्मलान्यान्तराण्यपि ।
अभुवं पूर्वदेहोऽहं कौलिको मानवो भुवि ॥१८॥ धार्मिकानि प्रवर्तन्ते तमःपापक्षयाणि च॥३७॥
नाम्ना दण्डारणिश्वास हिंसाचौर्यपरायणः। अप्रसादभोजिनोऽध देहः सदा पिशाचकः।
खादके नगरे चासं
महाकुटुम्बवानहम् ॥१९॥ प्रसादमामकस्य
सदा
देवता ॥३८॥
मम वृद्धस्य वृद्धो यस्तस्य पुत्रा दशाऽभवन् । प्रेसादमोबने देहे देवा वसन्ति
वसन्ति नित्यशः।
दद्यानां शतशबासन् तानां तु सहसकम् ॥२०॥ प्रसादमोजिना दिव्यं शरीरं पावनं
सदा ॥३९॥
कन्यकाम तथा पासस्तासां वंशाः सहस्रकम् । अप्रसादप्रमोकार पापभोत्तार एव
खादक नगरं सर्व प्रायः
कौलिकवेशितम् ॥२१॥ भूतप्रेतपिशाचा प्रसादवर्षितं हि
ते सर्वेऽपि वयं नित्यं गृहस्थाः मुकुटुम्बिनः ।
प्रसादमोबिना नित्यं कृपा कृष्णस्य
जायते।
अकरवाम वृत्त्यर्थ कृषिकर्माणि
नित्यदा ॥२२॥ कृपया सम्पदः सर्वा देहान्ते मोक्षसम्पदः ॥४१॥
दुष्काले चोष्णकाले वा कुर्मचौर्य प्रसा वा । प्रसादमोचन नित्यं निर्गुणं दोषवर्जितम्।
लुण्टनं
चापहरणं
धनामाऽम्बरसम्पदाम् ॥२३॥ अपि स्वादभरं सर्व निस्वादं तत् सदा मतम् ॥४२॥
विप्राणां वापि साधूनां क्षत्राणां चान्यदेहिनाम् । कृष्णार्पिता रसाः सर्वे भुक्ता बघ्नन्ति ते नहि।
भक्षयामस्तदनादि धारयामोऽम्बरादिकम् ॥२४॥
रूपाणि यानि रम्याणि सुरूपाकृतयब याः॥४३॥
तेन पापेन पापिष्ठा मृता वयं तु ये च ये।
चाकचस्ययुताभापि
तेजःप्रभासमन्विताः।
पदा बाला युवानो वा नरा नार्यच ते खल्लु ॥२५॥ कृष्णापितात ता भुक्ता नैव बघ्नन्ति निर्गुणाः ॥४॥
सर्वे वयं बटे या इमे जाताः स्म बंधवाः।
गन्धा उबावचा ये ये
तैलसारादयोऽपि च।
माम्यदुःखान्यनुभूय मा माता वटे विह ॥२६॥ कस्तूरीकेसराद्याब कपूर गन्धसारकाः॥४५॥
ते।
यत् ॥४०॥

·विष्यसन्तानः कष्णार्पिता निर्गुणास्ते मुक्ता वप्नन्ति नैव ह। वपनं सेचन चाम्यवर्धन रक्षणं तथा। शन्दा रम्याः स्वर्थभरा मनोहराम नर्मदाः ॥४६॥ पोषणं ग्रहणं सर्वे कृष्णार्पितं तु निर्गुणम् ॥६५॥ उत्सवपूर्णा आकर्षकाथ तानिनः। मजनं भुवनं चापि म्रोडनं प्रोटनं तथा। कृष्णार्पिता निर्गुणास्ते भुक्ता बप्नन्ति नैव ह॥४७|| हसनं रमणं चापि कृष्णार्पितं तु निर्गुणम् ॥६६॥ बादिवाणि समस्तानि सजीतानि च गीतयः। विहारथ समातिबारम्भो विस्तारण तथा। मालापाचाऽपिताः कृष्णे निर्गुणा बन्धवर्जिताः ॥४८|| संकोचच विकासश्च कृष्णाऽर्पितास्तु निर्गुणाः ॥६७॥ पर्याय कोमलाः निग्धा मृदवः शीतला अपि । बृंभण पक्षणं चापि निमेषोन्मेषणे तथा। उष्णा गम्या इष्टवर्या महानन्दप्रदाः सुखाः ॥४९॥ स्वपन कूर्दनं पातः कृष्णाऽपितास्तु निर्गुणाः ॥६८॥ चेतनस्था नडस्था वा कृष्णार्पिता न बन्धदाः । धावनं क्रमण न्यासः स्थैर्यमुड्यनं लयः। संयोगा विविधाबापि कठिना शिथिलाच ये॥५०॥ प्रकाशनं यशः कीर्तिः कृष्णाऽर्पितास्तु निर्गुणाः ॥६९॥ द्रवाबापि समस्ता ये नेहा ये च मिथः शुभाः। कण्डनी पेषणी चुल्ली बलकुंभी च मार्जनी । विज्ञानानि च काव्यानि तांब बुद्धयस्तथा ॥५१॥ वर्धनी शयनी कोष्ठी कृष्णाऽर्पितास्तु निर्गुणाः ॥७०॥ सुखदुःखे सर्वविघे सर्वा इच्छाम वासनाः। मस्तक नेत्रकोंकण्ठहस्तोदरादयः। देषा यनाः क्रियाः सर्वा धर्माऽधर्मादयोऽपि ये ॥५२॥ अपनोरुसक्थिनानुजंघापादादयस्तथा ||७१॥ भावनाब समस्ता वै सर्वकर्माणि यानि वै। कृष्णार्पिताङ्गसर्वस्वं निर्गुणं मोक्षदं भवेत् । भावा अभावाः श्रीकृष्णेऽर्पितास्ते निर्गुणाः सदा ॥५३॥ रुग्णता स्वास्थ्यमुदयो वृदिहानिः प्रशासनम् ॥७२॥ तोतारं न बध्नन्ति यतो मायाविवर्जिताः । अर्जन व्यवहारच कृष्णाऽर्पितास्तु निर्गुणाः । मायासत्वं रखधापि तमोऽहंममतादयः ॥५४॥ व्यापारो विक्रयो विनिमय ऋयोऽपहारिता ॥७३॥ स्वत्वं निद्रा च तन्द्रा च कृष्णेऽर्पिता तु निर्गुणाः । मिक्षा चोपार्जनं वृत्ति विकाऽऽयव्ययौ तथा। नरो नारी बालिका च बाल: कन्या युवा तथा ॥५५॥ सदसद् यत् समस्तं तत् कृष्णार्पितं तु निर्गुणम् ॥७॥ एरो वृद्धाऽर्पिताः कृष्णे निर्गुणा मोक्षमागिनः । स्त्रीपुंनपुंसकमावा घातवथ प्रवर्तना। गावो एषा गवा उष्ट्रा अश्वा अबाः प्रजास्तथा ॥५६॥ निवर्तनाद्याः श्रीकृष्णार्पिता निर्गुणमुक्तिदाः ॥७॥ गई सवोंपकरणं भोग्यवातं समस्तकम्। बन्धशून्या हरावर्पणमाताः सर्वसम्पदः। बेषा भूषाः सम्पदा यानानि वाहनान्यपि ॥५७॥ मोक्षायैव प्रजायन्ते कृष्णप्रसनताप्रदाः ॥७६॥ रखानि मणयबापि कणा: पत्राणि सर्वथा । यस्य द्रव्यं कृष्णशून्यं नैव नैव गुणास्तथा । फरपुष्पाप्यर्पितानि कृष्णे निबंधनानि वै ॥५८॥ यस्य कर्म कृष्णशून्यं नैव नैव तथाऽस्तिता ॥७७॥ मानं ध्यान धारणा च पूषा सेवा प्रदानकम् । न जीवनं कृष्णशून्यं न प्राणाः कृष्णवर्बिताः । व्रत तीर्थे पुण्यमिष्टं वापीकूपतडागकम् ॥५९॥ न चैतन्यं कृष्णशून्यं न वर्णः कृष्णवर्जितः ॥७८॥ सर्व कृष्णार्पित दिव्यं निर्गुणं बन्धवर्जितम् । नाश्रमः श्रीकृष्णशून्यो न त्यागः कृष्णवर्जितः। प्रबासो भारवाहित्वं भत्यता दासता कृतिः ॥६०॥ न दीक्षा श्रीकृष्णशून्या न मृत्युः कृष्णवर्जितः ॥७९॥ शिल्पिता कास्ता कृष्णसमर्पितं तु निर्गुणम् । नेषणाः श्रीकृष्णशून्यास्तस्य सर्वे हि निर्गुणम् । कलाकौशल्यमत्यर्य नवाऽऽविष्करणान्यपि ॥६१॥ दिव्यं कृष्णार्थकं सर्वे सर्वे मोक्षप्रदं हि तत् ॥८॥ साधनान्युत्सवाना प्रतिमाथ पृथग्विधाः। कृष्णप्रसन्नतादं तत् तस्य सर्वे विराजते। भंगाराणि . निर्गुणानि कृष्णेऽर्पितानि सर्वथा ॥६२॥ सोऽपि प्रसादपात्रं श्रीकृष्णार्पितस्तदीयकः ॥८॥ पाचन कर्षण यानं कर्तनं लवनं तथा । कृष्णतादात्म्यमासो वै महामागवतो हि सः। सौवनं चापि सन्मानं कृष्णार्पितं तु निर्गुणम् ॥६३॥ कोटिकल्याणभूमिः सः सर्वकल्याणदोऽपि सः॥२॥ असन दर्पणं स्पर्श स्वाद प्राणनं तथा। अपमोबारका स्यादंशावतार एव सः। मोगः फलं समस्तं च कृष्णापि तु निर्गुणम् ॥६४॥ साधुः स एव भीकृष्णसम्पद्वान् मुक्त उचमः ॥८॥ स ·૧૮૮ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता सा तत्सर्वस्वं कृष्ण ततः ब्रह्मैव स तु विज्ञेयो यः श्रीकृष्णार्थकः सदा । पठनाच्छ्रवणादस्य तिर्यग्योनिप्रदं त्वचम्। मूर्तिः श्रीकृष्णनारायणवासार्थमन्दिरम् ॥८४॥ नश्यत्येव परं पुण्यं जायते नात्र संशयः ॥१०॥ तद्देहः श्रीकृष्णदेहस्तन्मनः कृष्णमानसम् । कृष्णे भक्तिर्जायतेऽपि सत्सु प्रीतिः प्रजायते । तदिन्द्रियाणि श्रीकृष्णेन्द्रियाण्येव न वै पृथक् ॥८५॥ सर्वार्पणादिभावः स्यात् तन्मयत्वं ततो भवेत् ॥१०॥ तक्रिया: श्रीकृष्णनारायणक्रिया चेतराः। इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने तत्पूजा कृष्णपूजनम् ॥८६॥ पूर्वजन्मनि दण्डारणिनामकौलिकस्य गजन्मनि कथा- तत्सेवा श्रीकृष्णसेवा स एव एव कृष्णमूर्तिकः । स्थले भगवत्साधुप्रसादोच्छिष्टमोजिनो मोक्षणं, तस्य प्रसन्नता कृष्णप्रसन्नता न संशयः॥८७॥ तत्सम्बन्धिगधाणामपि प्रसादभोजनेन मोक्षण- तद्वाक्यं कृष्णवचनं तदाशी कृष्णकीर्तिता। मित्यादिनिरूपणनामा षट्षष्टि- तस्य प्रातिः कृष्णप्राप्तिर्नास्ति भेदो मनागपि ॥८८॥ तमोऽध्यायः ॥६६॥ अवतारास्त एवोक्ता लोकोदारकरा भुवि । तं भजन्तु महाराज कृष्णनारायणं प्रभुम् ॥८९|| श्रीनरनारायण उवाच- प्रयाम्यहं विशालां प्रसादमात्रभोजनः। स्वस्ति वोऽस्तु कृष्णनारायणश्रीनाथवल्लभः ॥९०|| शृणु बद्रीप्रिये देवि कथा सर्वापहारिणीम् । इत्युक्त्वा बद्रिके गृनो दिव्यो बद्रीश्वरं ययौ। तटाधिष्ठानके ग्रामे गोवारो नामतोऽभवत् ॥१॥ नरनारायणं मां तु गवां पाला प्राप्तस्तपश्चकार ह॥९॥ कुटुम्बाव्यधारयत्येव गाः सदा। गवां पञ्चशतं सीम्नि श्वेतद्वीपधाम ययौ क्षेत्रेषु पीडकेषु च॥२॥ नारायणाभितम् । ततो ययौ स सस्यभूमिषु पासात्यक्षितावुच्छ्रायकेषु वैकुण्ठं प्राप्तपूर्णमनोरथः ॥१२॥ नीत्वा नित्यं चारयति गोव्यापारश्च बीवति ॥३॥ अथ तस्माद् ब्रह्मधाम प्रयास्थत्यक्षरं पदम् । दुग्धदण्याज्यविक्रेता गोवारः प्रजीवति। प्रमोनारायणकृष्णनारायणेति जपन् ॥९३॥ करोति चापरं कार्य प्रामीणगोप्रचारणम् ॥ ४॥ इत्येवं बद्रिके बातो मोशस्तस्य प्रसादतः। ग्रामीणानां गवां चापि चारण स्वीयनुभिः । तस्मात् सर्वे करणीयं कारणीयं प्रसादजम् ॥१४॥ साकं सीमसु सर्वत्र वृत्तिका लमते तथा ॥५॥ अयाऽन्ये शतशो ग्वा वटे प्रसादभोनिनः। एवं निर्वाहमाप्नोति किन्तु लोभाभिकर्षितः । कौलिकस्य पुरा सम्बन्धिनो गतिं गताः ॥९५॥ अन्यास तु गवां दुग्धं दोहयित्वा च विक्रयम् ॥ ६ ॥ तेऽपि नित्यं मुंजते स्म प्रसाद साधुयोगिनाम् । कचित् कचित् करोत्येव दुग्धचौर्य तथाविधम् । वेन अपितकर्माणोऽभवन् पुण्यामिभागिनः ॥९६॥ चतुल्यतानि गावस्तु ग्रामीणानां भवन्ति ताः॥ ७॥ देहास्तिर्यग्जातिजातान् त्यक्त्वा दिव्यशरीरिणः । निना गावः शतं चेति दुग्धदास्तु तदर्षिकाः । भूत्वा श्रीबदरीनाथं ययुर्दिव्याश्रमं तु नौ ॥९७|| प्रामीणानां गवां नित्यं पञ्चानां दुग्धमेव सः॥८॥ तत्र तप्त्वा तपस्ते च ययुः श्वेतालयं हरेः । चोरयत्येव मध्यान्होत्तरं सीम्न्येव प्रत्यहम् । तत्र नारायणसेवां कृत्वा वैकुण्ठकं ययुः ॥९८॥ नित्यमेवं रसचौर्य करोति गोसतीष्वपि ॥९॥ तेऽपि यास्यन्ति परम धामाऽक्षरं ततः परम् । दोग्नीषु च स्वकीयासु तृष्णातन्तुर्हि दुर्जरः । प्रशानारायणपाश्रीनारायणनापिनः ॥९९॥ रसस्तैन्यजपापेन कालान्तरे मृतो वने ॥१०॥ बद्रि प्रसादवत् कृष्णसत्ता धुलिं च पावनीम् । बलानरहितः सोऽयं बने मारितां गतः। सतां पादजलं पूतं पीत्वा यान्ति पर दिवम् ॥१०॥ शर्करानगराम्याशे मार्जारो भ्रमति प्रगे ॥११॥ सतां प्रसेवया पूता न कल्पन्ते भवाय ते । यदा रात्री भोजनार्थ समन्वेषणतत्परः। सतां मूर्तिः कृष्णमूर्तिः कथा कृष्णवचः शुभम् ॥१.१॥ समायाति महोद्यानं गन्धेन कर्षितस्ततः ॥१२॥ कृष्णार्पितं वैष्णवं वै तत् सेव्यं नेतरत् क्वचित् । आययो भोजनोच्छिष्टोत्करपुडासमीपगः । मुक्तिमुक्तिर्मवेत्तेन श्रीकृष्णातिभवेत्सदा ॥१०२॥ कृष्णप्रसादाबमोबिना आधुयोगिनाम् ॥१३॥ वै

·*तिष्यसन्तानः
स
स
पुरा ॥२२॥
उच्छिष्ट पासवान् बन्यबिडालको मुदं गतः । उच्छिष्ट भुक्तवानित्यं कृष्णप्रसादभोनिनाम् ।
मक्षयामास तृतश्च
ययौ रात्री बनान्तरम् ॥१४॥ साधूनां वैष्णवानां च तेनाऽघानि गतानि मे ॥३३॥
एवं करोति नित्यं स मिष्टगरिष्टमोबनम् । नष्टपापो भवाम्यद्य प्रसादोच्छिष्टमोचनः।
तेनाऽलसा स सजातो मासान्ते पुष्टदेहवान् ॥१५॥
पुण्यवान् माग्यवानस्मि नातवाद्य भुवस्तले ॥३४॥
उत्करस्यैव पार्श्वस्थतृणपुजे दिवानिशम् । कथास्थलीस्थसाधूनां प्रसाद प्रासवानहम्।
वासं स
रोचयामास निर्मीक: स्तबकेम्वपि ॥१६॥ देवमावं चाधिगतस्त्यस्या विडालविग्रहम् ॥३५॥
स्तम्बेषु च कचिदास्ते स्वपिति भक्षणोत्तरम् । प्रयामि व्योमचारोऽहं स्वर्ग महेन्द्रपालितम् ।
क्वचिद् दिवा समायाति बहिः श्वादिविवर्जिते ॥१७॥ तत्र शतयुगं स्थित्वा यास्यामि बदरीवनम् ॥३६॥
चैत्रशुक्लत्रयोदश्यां मोक्कुमुत्करके
श्वेतदीपं ततथापि बैकुण्ठं च ततः
परम् ।
मध्यान्होचरवेलायामागतो
भयवर्जितः ॥१८॥ ततोऽक्षरपदं दिव्यं प्रयास्यामि च संशयः ॥३७॥
उच्छिष्ट भुक्तवाँस्तत्र मूछों जगाम वै ततः।
अनादिभीकृष्णनारायणस्य
परमात्मनः।
व्यसु तः क्षणात् तस्माद् दिव्यः पुमान् व्यवायत ॥१९॥
सुप्रसादस्योच्छिष्टभोगफलं
दिव्यदेहब
विदम् ॥३८॥
साधूनां
सुरषद्
सर्वांगशोभन शुमः।
जातं मे सर्वथा लोका यास्यामि स्वर्गमुत्तमम् ।
उच्छिष्टमार्जका
महाचर्यमिदं ततः ॥२०॥
स्वस्थि वोऽस्तु नमो वोऽस्त्वित्युक्त्वा दिवं ययौ द्रुतम् ॥३९॥
पप्रच्छुस्तं देवजनं
कस्त्वं मारितां गतः ।
उच्छिष्टमार्जकाः सर्वे महाश्चर्य प्रपेदिरे।
कथं देवत्वमापनो नमस्तुभ्यं बदात्र नः॥२१॥
अहो प्रसादमाहात्म्यं पशूनां देवताकरम् ॥४०॥
चाहोच्छिष्टहारॉस्तु तटाधिष्ठानके पुरे।
विदित्वा ते कथायां वै कथान्ते चाहुरुत्सुकाः ।
गोवारनामकबाऽहं गवां चारोऽभवं
सर्वे हात्वा मेनिरे तां कृपां कृष्णस्य सर्वथा ॥४१॥
ग्रामीणानां धेनवथ दोग्नयः सुचारिता मया ।
शृणु बद्रीप्रिये देवि ठहोलस्य
कयां तथा।
किन्तु तासां सुदुग्धानि सीम्नि प्रलोभिना मया ॥२३॥ बनचौरोऽभवतः ठटोलाख्यो
वणिम्बनः॥४२॥
चोरितानि दोहितानि विक्रीतानि च चौर्यतः ।
हनूदराख्यनगरे
वनव्यापारवान् सदा।
आजीवनं कृतं चौर्य तेन पापेन वै मृतः ॥२४॥
वनापणाद्
वनबातीन्यमिकीणाति नित्यदा ॥४॥
याम्यपुरे
दुखमयीर्यातनाः
समलोक्य
विक्रीणाति च तान्येव व्यापार प्रकरोति च।
भुत्या दुःखान्यसंख्यानि ततो मारितां गतः ॥२५॥ कचित् कचिद् वनचौर्ये करोति परवनतः ॥४॥
बलाचरन्यदेशे
क्षुषातृषातिपीडितः। क्रये चौथे विक्रयेऽपि परकोशेभ्य इत्यपि ।
श्वपदाना भौतियुक्तो भ्रमामि
रक्षयस्तु माम् ॥२६॥ अन्यिचौर्ये करोत्येव यथा नानाति
मार्गयामि भक्यमेव बलं चापि मिलेद् यदि । बनचौर्योत्यपापेन दारियं समजायत।
अटन् वनानि चागच्छ वने सिन्धतटेशुना ॥२७॥ अनवनादिहीनः स व्यजायत शनैः
बलयुक्त प्रदेशेऽहं निवासं समरोचयम् ।
कुटुम्बपोषणाऽयक्तो विचित्तः सोऽभवस्ततः।
रात्री रात्री बिचरामि भक्यलाभाय खेटकान् ॥२८॥ उन्मतः स गृहं त्यक्त्वाऽभ्रमद् प्रामान्तरेऽपि च ॥४७॥
महोद्यानामिभूमी चागच्छं देवानुयोजितः। प्रारम्यवशतापनो
ज्वराविष्टोमवचः।
उत्करं
रवान् रात्राइन्टिबहुलं तदा ॥२९॥ मृतो निर्जनदेशेऽसौ देहं काका
अमक्षयन् ॥४८॥
अमक्षयं ययेष्ठं च तति शान्तिमवाप
बसचीर्यस्य पापेन याम्यपुरं गतोऽभवत् ।
नित्यमेवं मक्यमत्र प्रार्स मया दिवानिधम् ॥३०॥ तत्र भुवा नरकान् स बने बम्युकतां गतः ॥४९॥
पुष्टि प्रासोऽत्र देहस्य महाबल्यं गतोऽपि च । क्षुधाव्यासो पत्रहीनः शीतोष्णपीडितः ठः।
भल्स: सचिवास चारोचर्य वणपुखके ॥३२॥ धूर्तस्वमावयुका स
शर्करापुरम् ॥५०॥
नातिदूरे स्तबकेषु स्तम्बेष्वपि भ्रमाम्यहम्।
अदरबनतस्तत्र
कयाऽम्याचमुपाययो।
भुषा चाप प्रयाम्येवं मासोऽध मे ज्यवर्तत ॥३२॥ रात्री भोजनलब्धीकाप्रेरितः पर्यटन स्वयम् ॥५१॥
नेतरः ॥४५॥
शनैः ॥४६॥

·१९० * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के रोगनाशकः। शुभानि उत्करं खाद्यसम्पसमुच्छिष्टसञ्चयान्वितम् । पावनं पापहारं च नित्यं मुक्त्वाऽववर्वितः। प्राप चखाद तत्रा प्रसादोच्छिष्टमुसितम् ॥५२॥ पावनो वासनाहीनो बातोऽस्मि पुण्यवानहम् ॥७१॥ सता प्रसादोच्छिष्टं च बुभुजे तृप्तिपूर्वकम् । कथाप्रसंगतमात्र मया प्रात सुमोबनम् । एवं नित्यं मुक्तवान् स बद्रिके चोत्करोज्झितम् ॥१३॥ येनाऽहं देवतापो बातोऽस्मि च दिवंगतः ॥७२॥ तेन पापानि नष्टानि पशुजन्मार्थकान्यपि । उषित्वा सुचिरं मागें ततो यास्यामि मोक्षणम् । पूर्वजानि समस्तानि नूलबन्मानि यान्यपि ॥५४॥ इत्युक्वा प्रययौ बद्रि देवो भूत्वा दिवं तदा ॥३॥ सर्वपापानि नष्टानि वासनाथ क्षयं गताः। आश्चर्य परमं प्रासाः कर्मचारास्तदा जनाः। शुद्धो बातः शृगालो यत् प्रसादो भेषजं सताम् ॥१५॥ विविध प्रसादस्य माहात्म्यं स्वर्गमोक्षदम् ||७४॥ बन्मरोगहरः सर्ववासनाक्षयकृत्तथा । शृणु बद्रीप्रिये पबादामर्यपरमं मनः। हरेः सतां च साध्वीनां प्रसादो भेषजं महत् ॥५६॥ अभवत् कर्मचाराणां प्रसादानादिभक्षणे ॥७॥ संसाररोगममानां प्रसादो माहाम्यसंविदस्ते प्रसादं कर्मचारिणः । ब्रह्मस्वास्थ्यप्रदथापि स्वर्गसौख्यप्रदस्तथा ॥५॥ पापनाशकरं छात्वा चखदुर्भावसंभूताः ॥७॥ पशूनां पक्षिणां चापि कोटानां क्षुद्रदेहिनाम् । तेषां वै कर्मचाराणां निर्मलान्यान्तराणि वै। शाखिनां तृणनातीनामपि पापविनाशकः ॥५८॥ इन्द्रियादीन्यमवैध हृदयानि च॥७७॥ स्वर्गदः पुण्यदो मोक्षप्रदथापि प्रसादकः। पापशून्यानि जातानि श्रेष्ठविवेकवन्ति च। दिव्यदृष्टिप्रदो दिव्यगतिप्रदः प्रसादकः ॥५९॥ तेषां तदाऽभवन् हृत्सु संकल्पा मोक्षहेतवे ॥७८॥ प्रसादाचं प्रसादापो भुक्तं पीताः प्रमोक्षदाः । मन्त्राणां ग्रहणे चापि सतां प्रसेवनेऽपि च । पितरो मानवा देवाः पिबन्ति भुखते ततः ॥६॥ नाम्नां कृष्णस्य रटने कीर्तने परमात्मनः ॥७९॥ हरेः प्रसादं मुख्यर्थ सतां प्रसादमित्यपि । शतं कर्मचारा सेवापरायणाः। एवं भुक्त्वा नित्यमेव जम्बुका शुद्धतां गतः॥६॥ जगहुः परमं मन्त्रं नामधुन्यं च कीर्तनम् ॥८॥ बद्रिके चैत्रपूर्णायां मध्यन्दिनोत्तरं स्वत:प्रकाशायनतो चाप चक्रम कीर्तनम् । मक्षयामास चोच्छिष्ट मूळमवाप तत्क्षणम् ॥६२॥ नित्यं कथायाः भवणं कृत्वा कुर्वन्ति कीर्तनम् ॥८॥ तावलम्बुकदेहातु पुरुषो देवरूपवान् । एवं ते भद्धया युक्ता मन्त्रमाहात्म्यवेदिनः। सुदिव्यः प्राविरभवत् सर्वतेजोऽमिभासुरः ॥६३॥ प्रसादस्य सतां सेवायाम माहात्म्यवेदिनः ॥२॥ कर्मचारैस्तथाऽन्यः संवीक्षितः स तदाम्बरे। भत्त्या कृष्णस्य भजन चक्रिरे भोजनोचरम् । पृष्टः कस्त्वं कथं देवो चम्बुकाले व्यवायथाः ॥६४॥ मासान्ते भवतां तेषां कृष्णः प्रसनतां गतः ॥८॥ प्राहाऽहं वणिग्जातिहनदरपुरालयः । अनादिभीकृष्णनारायणभीकान्तवलमा पुराऽऽसं ठहोलकाख्यो बनव्यापारवान् सदा ॥६५॥ आकाशादाययो पूर्णे स्वर्णविमानवाहनः ॥८॥ विश्वस्तानां चापणेम्यो बनचौर्यपरोऽभवम् । प्रसनमानसो दिव्या सर्वाभरणभूषितः। वनकोशेभ्य एवाऽपि प्रन्थिकाचौर्यतत्परः ॥६६॥ लपम्या जुष्टो ललितया माणिक्या परिसेवितः ॥८५॥ एवं चौर्यप्रपापैच दारिचं प्राप्तवास्ततः । राघया बपया पत्रावल्या प्रशयाऽचितः। उन्मत्तथाऽभवं मृत्युं गतो प्रमन् बनान्तिके ॥६७॥ कर्मचारनेर सर्वस्तथा कर्मपरायणः ॥८६॥ देहं त्वमक्षयन् काका नाच जम्बुका मम । तदन्यमानवैचापि योषितः कर्मजुष्टिमिः। याम्यदुःखानि संभुक्त्वा पापलेशेन चम्मुकः ॥८॥ भीभगवान् रम्यः सर्वकामार्थपूरकः ॥८॥ बनेनाऽस्मि प्रसंभूतः क्षुषाविष्टो प्रमामि च । नतो मुहुयशन्दैवर्धितबाऽक्षतादिमिः । वनाहीन सदा दुःखी भोजनार्थमिहोत्करम् ॥६९॥ पूवितो हादकुसुमैर्विमानाद् भुवमागमत् ॥८॥ मागत्य प्रत्यहं चा मुनयुच्छिष्टमुत्तमम् । प्राह सर्वान् प्रसंवीक्ष्य कर्मचाराऽप्रमानवम् । हरो प्रसाद चाच सतामुच्छिामुत्तमम् ॥७॥ गालाम हरि प्राह सर्वेषां शृण्वतां तदा ॥८९॥ अथ ते स । च

·रौरवे।
प्रभो।
विभो ॥१७॥
कतिष्यसन्तानः
---
मो स्वर्णाजान मृत्य त्वं पवित्रोऽसि प्रसादतः। श्रीनरनारायण उवाच-
मन्ये नारीनराः सर्वे प्रसादभोबिनोऽपि च ॥९॥
कथासेवापराः सन्ति
शृणु बद्रीप्रिये देवि कयां चान्यां हितावहाम् ।
पावना गतकल्मषाः।
मुक्तियोग्याः समस्ता वै सर्वानेतुं
ममाऽक्षरम् ॥९१॥ भरवाटोऽभवद्भामे गुन्द्रके परमीरकः॥१॥
आगतोऽपि समायान्तु सर्वे मे शाश्वतालयम् ।
परमीराऽमिषः
सोऽयमबासहसपालका।
इत्युक्ता बद्रिके सर्वे कर्मचारा नराः
स्त्रियः ॥१२॥
अबामात्रपयोवृत्त्या
तयोर्णविक्रयादिभिः ॥२॥
सजा हलहलायन्दैविमानं प्रति
अबाविक्रयवृत्त्या बीवत्येव कुटुम्बवान् ।
कृष्णनारायणेनते वारिकणैः
प्रसिविताः॥१३॥
अपामांसाशनधापि
तथाऽजाबालमक्षक: ॥३॥
मूळ सन्ध्वा तनूस्त्यक्त्वा भूत्वा मुदिव्यविग्रहाः। एवंविधोऽभवत् पापी सदाऽजापशुजीवनः।
विमानमपिरोते दिव्या धामाऽक्षरं ययुः ॥१४॥
चारयत्येव सर्वाऽजाः सीमक्षेत्रादिषु नृणाम् ॥ ४ ॥
वैशाखकृष्णेकादश्यां ययुर्षामाऽक्षरं हरेः।
सस्वामिकेषु क्षेत्रेषु सस्यघासतृणानि
शतं नराः शतं नार्यों दिव्या मुक्ताः सदाऽभवन् ॥१५॥
यानि तान्यपि चौर्येण चारयत्यपि वै निशि ॥५॥
एवं दोषकरवाऽयं
मोदप्रमोदरखिताः।
प्रकुर्वन्तो
जयनादान
भरवाटोऽघसंभूतः।
भावयन्तो बनान् सर्वान् किर्तनं ते ययुस्तदा ॥१६॥
धर्मकर्मादिहीनः
कालपाशवशंगतः॥६॥
प्रमोनारायणकृष्णमालतीब्रायण
ययौ यमालयं याम्यैनीतश्च
असिपत्रवने कालपाशे सन्दशके तथा॥७॥
बयाकृष्णललिताबायणराधापते
एवं तालीर्वादयन्तः कुर्वन्तः किलकिलाटिकाः।
अमिज्वाले नरकेषु क्षितो लालाशनेऽपि च।
याम्यदुःखान्यनुभूय
आइयन्तो भूतलस्थान् ययुर्धामाऽक्षरं हि ते ॥९८॥
भूतले श्येनतां गतः ॥८॥
अरण्ये श्येनपक्षी स जाता
श्रीहरेश्वाऽयं प्रसादः
पापावशेषतः।
बद्रिके श्रीहरेचाऽयं
कृपयाऽन्वितः।
मुक्ति मुक्ति ददात्येव तयेष्टं प्रददात्यपि ॥१९॥
स तूझीय वनाद् बनान्तरं सिन्धुतटेगमत् ॥ ९ ॥
भवतां भगवन्तं वै न न्यूनं त्ववशिष्यते ।
प्रासोऽयं शर्कराभूमि यत्र कथा
सेवा साधूवाँध सर्वे पूर्ण प्रवर्तते ॥१००॥ तरुषण्डेषु विभान्ति
प्रवर्तते ॥१०॥ तरुषण्डेषु विभान्ति लेमे मध्यान्हके तदा ॥१०॥
रटता भीहरेनाम भस्मीभवन्त्यपानि है। तत्र तत्र च चटका मार्गयन् तूत्करे स्थिताः।
'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा ॥१.१॥
भक्षयन्तीघटकाः व्यलोकयत् सुदूरतः ॥११॥
इत्येवं बपतां मन्त्रं जायन्ते पुण्यकोटयः ।
साधूच्छिष्टोदनकणान् कृष्णप्रसादरूपिणः।
स्मरतां भीहरि बद्रि साक्षात् कृष्णोऽभियाति च ॥१०॥
मक्षयन्तीमश्यचिचावटका वीक्ष्य
अर्पयतां समस्तं च गतिर्धाम्न्यक्षरेऽस्ति च ।
उत्पपात दुमात्तर्ण पपात चटकोपरि।
स्वयं नारायणः श्रीमानयत्येतानिबाऽऽलयम् ॥१०॥
भयतो
सहनशबटकास्ता उद्यीय
पठतां शृण्वतां चापि स्मरतां मोक्षदं विदम् ।
उत्पेतुरम्बरं वेका
धृतवान् भक्यमुत्तमम् ।
चच्चा
बद्रि
तां
सर्वेषपूरक
मारयामास तावचटकावर्मणः ॥१४॥
शाश्वतानन्ददायकम् ॥१०४॥
विनिर्ययो दिव्यनारी सर्वाभरणभूषिता।
इतिभीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिव्यसन्ताने स्वर्गस्य देवता यदत् कन्या तेजस्विनी शुभा ॥१५॥
पूर्वजन्मनि धेनुपालस्य गोवाराभिषस्य मारितां गतत्य, पुष्पमाल करे धृत्वा साऽप्सरसुन्दरी द्रुतम् ।
पूर्वमवेठठोलाख्यवणिग्यनस्य शृगालता प्राप्तस्य, कथामण्डपमागत्य व्योममार्गेण
पूजनम् ॥१६॥
स्वर्णाशनादिशतद्वयकर्मचारिनरनारीणां च, प्रचक्रे श्रीप्रमे बद्रि संहितायाः समुत्सुका ।
प्रसादमोचनेन सेवाकयादिना च,
विलोकिता समस्तैम मण्डपस्थैर्जनस्तदा ॥१७॥
मोक्षणमित्यादिनिरूपणनामा सस-
पृष्ठा का वं नता चापि प्रत्युवाच बनान् प्रति ।
बठितमोऽध्यायः ॥ ६॥
चटकाई प्रसादानमक्षणात्
पापबर्षिता ॥१८॥
प्रवर्तते ।
स
द्रुतम् ॥१२॥
द्रुतम् ॥१३॥

·१९२ * मीलक्ष्मीनारायणसंहिता ... पवित्रा पुण्यसंयुक्ता भवाम्यद्य बनास्त्विह। साधुम्यो धर्मकार्याय नारायणाय चैकदा। सतामुच्छिष्टमासाद्याऽभव स्वर्गाय देवता ॥१९॥ अर्पितानि शिवरायां शिवनानामित्यतः ॥३८॥ अप्सरोवरतां प्राता स्वर्ग प्रयामि चाधुना। तेन पुण्यप्रतापेन भवत्यभटकास्त्विह। चतुर्युगं दिवि स्थित्वा श्रीसंहिताऽहणोद्भवम् ॥२०॥ साता अपि कृष्णस्य प्रसादोच्छिामक्षिकाः ॥३९॥ पुण्यमासाद्य यास्यामि वैकुण्ठं मुक्तविग्रहा। पवित्राः पुण्यशालिन्यो मवथैव दिवार्थिकाः। श्येनोऽयं तु पुरा चासीदरवाटो प्रजापतिः ॥२२॥ स्मरन्तु पूर्वजन्माऽद्य स्वा मां भरवाटकम् ॥४०॥ अहमासमना मृताऽत्र चटकाऽभवम् । श्येनात्मानं ततो यान्तु दिवं वैकुण्ठमित्यपि । तेन धृता मृता चास्मि प्रयामि स्वर्गमुत्तमम् ॥२२॥ भीसंहिताकयां श्रुत्वा प्रपूज्य वाचक तथा ॥४१॥ अन्याबटका उड्डीय प्रयातायाम्बरं द्रुतम्। साधून सम्पूज्य दिव्यान् वै मोक्षदान् यान्तु मोक्षणम् । अपि भरवाटस्याऽभवनबादिमण्डलम् ॥२३॥ इत्येवं इत्येवं बद्रिके बातिस्मरः श्येनो जगाद तान् ||४२॥ ताः सर्वा अपि कालेन प्रसादमक्षिका यतः। तेऽपि सर्वे चटकाच नरा नार्यस्तदा शुभाम् । निष्पापा: पुण्यवत्यथ प्रयास्यन्ति परं पदम् ॥२४॥ श्येनगिरं समाकण्ये महाबर्यपुरस्सराः ॥४॥ श्येनोऽपि मम देहस्य प्रसादपावितस्य । सस्मः पूर्वजन्मानि भरवाटस्य अचाः। मक्षणेन पुण्यबलो भविष्यति न संशयः ॥२५॥ तदा विश्वासमापन्ना नेमुः श्येनं पुरा पतिम् ॥४॥ शनैः शनैः कणभक्षी भविष्यत्युत्करे स्थितः। श्येनोऽपि सत्कृतस्तैश्च समाययौ तमुत्करम् । प्रसादकणभुग भूत्वा वैकुण्ठं भूत्वा वैकुण्ठं स प्रयास्यति ॥२६॥ स प्रयास्यति ॥२६॥ मिलितचटकेम्यम चटकाम्यथ सादरम् ॥४५॥ इत्युक्त्वा चटका बद्रि नत्वा संपूज्य चामृतम् । पातिस्मराः समस्तास्ते वृत्तान्तान् जगदुर्मियः । वारि पीत्वा ययौ स्वर्ग सर्वेषां पश्यतां परी ॥२७॥ उत्सवं मेनिरे बुभुबिरे प्रसादकम् ॥४६॥ महापर्यमभूत्तेषां पश्यतां देहिनां अहिंसावतमास्याय मिथः। बद्रिके चाय चटकां श्येनः स बुभुजे तदा ॥२८॥ उच्छिष्ट भक्षयन्तस्ते भृण्वन्तव कथामृतम् ॥४७॥ ओदनं सुसुगन्ध प्रसादोच्छिष्टमित्यपि । मास मियोऽवसन् तावन्मृत्युस्तेषामुपाययौ। बुभुजेऽन्यासकणकान् शृतान् स्वादून सुमोदवान् ॥२९॥ क्षपितकर्माणो निष्पापाचटकादयः ॥४८॥ मिटानखण्डकोचापि घृतपकान् सुरन्धितान् । वैशाखकष्णद्वादश्यां मध्याहोत्तरमेव कचरस्थान नित्यमेवमागत्य श्येन आद तान् ॥३०॥ प्रसादोच्छिष्टमक्षास्ते श्येनेन सहसा सह ॥४९॥ पूतात्मा चाऽमवच्छयेनस्तत्यान मांसभक्षणम् । त्यक्तदेहा अमवध बभूवुर्देवजातयः। बातिस्मरोऽभवत्तेन मोक्षमैच्छनिजात्मनः॥३१॥ सहस्तशः देव्यः सर्वाभरणभूषिताः ॥५०॥ चटकानां तथा मोक्षमैक्षत् पुराऽवजन्मनाम् । तन्नेता भरवाटोऽपि देवेश्वरो व्यजायत। नित्यं श्येनस्तरुपण्डे प्रतीक्षन् चटकागमम् ॥३२॥ गृहीतकरमालास्ते गृहीतकुसुमास्तथा ॥५१॥ प्रच्छमस्तिष्ठति क्रोडे दिवसे चोत्करोन्मुखः । संहिता ते प्रपूज्यापि व्यासं प्रपूज्य वै द्रुतम् । समायान्ति प्रसादोच्छिष्टवाच्छया ॥३३॥ धृत्वा धूलिं कथाभूमेनित्वाऽऽधर्यमुत्तमम् ॥५२॥ भक्षयन्त्येकचित्ताच तावत्पतति पक्षिराट् । जयशब्दानुपरन्तो ययु स्वर्ग सहलयः। वा चटकां वा समादचेऽदनाय सः॥३४॥ बद्रिके ते दिवोन्ते च वैकुण्ठं धाम शोभनम् ॥५३।। चटकाऽपि मृता पूर्णे देवो वा देवता तदा । प्रयास्यन्ति महाभागा मुक्ता मुक्तानिकास्तदा । भूत्वा यात्यम्बरं स्वर्ग प्रयात्येव मुदाऽव्ययम् ॥३५॥ तत्र नारायणं लक्ष्मी प्रसेव्य कृपया हरेः॥५४॥ एवं नित्यं प्रकुर्वाणकदा तरौ स्थितः । गोलोक संप्रयास्यन्ति राधाकृष्णकृपाळया:। चटका यूयमेवादावबा आस्त शुभा मम ॥३६॥ तत्र प्रसाध राधां च कृष्णं प्रसाद्य वै ततः ॥५५॥ कर्मयोगेन पन्मात्र भवतीनां हि वर्तते। प्रयास्यन्त्यक्षरं धाम परमं शाश्वत मया पूर्व भवतीनां दुग्धान्यतिथये तया ॥३७॥ दुग्धान्यतियये तया ॥३७॥ इत्येतत् कथितं तुभ्यं माहामन्यं तु कथोनवम् ॥५६॥ न्यू स्तरुगणे च सर्वे ·*विष्यसन्तानः १९३ यस्य नवकुटाल्ये वयं तु पथि। प्रसादस्यापि माहात्म्य पाठाच्छ्रतेरपि । नाम्ना कृष्णविरामेण भूतरुतामिवेदिना। मुक्तिमुक्तिर्दिवं स्वष्टं लभेत् कृष्णकृपालवात् ॥१७॥ तेन पृष्टाः कपोतास्ते प्रेम्णा जिज्ञासया द्रुतम् ॥१५॥ के भवन्तः कपोता यत् प्रसादोत्कर्षवेदिनः । इतिभीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुयें तिष्यसन्ताने- हरेः सतां च माहात्म्यविदो दिव्या इवोचमाः ॥१६॥ जापालभरवाटस्य श्येनजन्मनि, अजानां चटका- जातिस्मराः कपोतास्ते प्राहुर्वयं पुरा क्षितौ । जन्मसु च, हरेः साधूनां च प्रसादोच्छिष्ट- एकरामनिवासा सार्थवाटेतिजातिजाः ॥१७॥ भक्षणलाभेन कयालाभेन च मोक्षण- आस्म वै मृत्तिकापुर्यो दारिद्यदोषपीडिताः। मित्यादिनिरूपणनामाऽष्टषष्टि- दशेव नगरे जीविकेच्छया ॥१८॥ तमोऽध्यायः ॥ ६८॥ अगच्छाम तत्रापि भूत्यतायां धनिगृहे । श्रीनरनारायण उवाच- धनिना निजकार्याथै योजिता वेतनेन वै॥१९॥ सर्वे वयं तु कार्पासव्यापारे तेन योजिताः । शृणु बद्रीप्रिये देवि कथामन्यां सुपावनीम् । कार्पासानामानयने ग्रामान्तरेभ्य इत्यपि ॥२०॥ कपोताचाययुयोम्ना दशोत्कराऽन्नवाच्छया ॥१॥ कार्यासानां विक्रयेच क्रयेऽपि योजिता वयम् । कथामण्डपमासाद्य क्षणं तस्थुर्घटध्वजे । एकदा कृता त्राश्च धनलालसाः॥२१॥ निषेदुर्मण्डपे शान्ताः कथाश्रवणहेतवे ॥२॥ जानन्तो भूमिगं द्रव्यं श्रेष्ठिनो रामवर्चसः । जातिस्मराश्च ते सर्वे कथान्ते द्वादशीदिने । रात्रौ विश्वासमापन समस्ता रामवर्चसम् ॥२२॥ वैशाखकृष्णे पक्षे वै मध्यान्होत्तरमेव ह ॥ ३ ॥ एकलं गलपाशेन रुरुधिमाऽतिनिर्दयाः। पाकशालाऽभ्याशभूमी भोजनालयभूतले । रामवर्चा मृति प्राप्तो वयमादाय नाणकम् ॥२३॥ वीक्ष्य लोकाँस्तु भुजानान् साधून साध्वीश्च वैष्णवान् ॥ ४ ॥ निर्ययिम नगरादै तेन पापेन वै आशयोच्छिष्टलब्धेस्ते समुड्डीय पुनः चौरमिलितैर्बहुभिर्खण्टिता मारितास्तथा ॥२४॥ मण्डपोपरि तिष्ठन्ति निषीदन्ति समीहया ॥५॥ शवाः क्षिसाध गर्नेषु फलं प्राता द्रुतं तदा । तावन्मिष्टौदनाद्य च भक्ष्य पक्वानमुत्तमम् । यमदूतैर्धताः पाशैनीता याम्यपुरं दश ॥२५॥ उच्छिष्टं साधुसाध्व्यश्च चिक्षिपुश्चोत्करे ततः॥६॥ मुक्तवन्तो यातनानि कुण्डेषु पातिता यमैः । कपोता दश शीघ्रं निर्भीका भक्ष्यार्थमाययुः । निर्गत्य च ततो जाता बने वयं तु भल्लुकाः ॥२६॥ प्रसादं सहसा भुक्त्वा पीत्वा सूपं जलं तथा ॥७॥ मृतास्ततो वानराश्च जाता सह दशैव तु । तुसास्तुष्टाः प्रसन्नाव बभूवुर्गतकल्मषाः। पुनर्मूताच काका वै बातास्ततः सहैव च ॥२७॥ मेनिरे पुण्यमुत्तमम् ।। ८॥ धन्यभाग्याव्या वृक्षपण्डे निषण्णा मृताः कपोतका जाता वर्तामश्चात्र भक्षकाः। जगदुर्मियः। उच्छिष्टभोजिनो जाता जातिस्मरास्तु पावनाः ॥२८॥ अहो भाग्यं तु नः श्रेष्ठं प्रसादोऽद्य हरेः सताम् ॥९॥ उच्छिष्टो लब्ध उत्कृष्टो भक्षितः पापनाशकत् । भवत्प्रसादोच्छिष्टस्याऽदनादद्याऽधनाशनम् जातं सर्वविधानां वै पापानां पूता अद्य तु जाताः स्म पक्षिणो भाग्यशालिनः ॥१०॥ विनिवर्तनम् ॥२९॥ उक्तं सर्व स्मरामोऽद्य भताऽस्माभिः कथा दिव्या मोक्षदा संहितात्मिका । कृतपापफलादिकम् । अहो भाग्यं मानवानां ये शृण्वन्ति सदा कथाम् ॥११॥ भाति नोऽद्य परं श्रेयो भवनाशो भविष्यति ॥३०॥ अहो भाग्यमतिथीनां प्रसाद मुंबते तु ये। कथायाः श्रवणं पुण्यं पुण्यं प्रसादभोजनम् । महो भाग्यं तु कीटानामदन्त्युच्छिष्टमत्र ये ॥१२॥ पुण्यं सतां दर्शनं च सत्संगो मोक्षदः सदा ॥३१॥ अहो भाग्यं पशूनां च येऽदन्त्युच्छिष्टमत्र वै। साधो भवत्प्रसंगेन निर्मीकाः स्मो वयं विह। धन्येयं भूमिका मोक्षकरी बाता तु पावनी ॥१३॥ मोक्षार्थे साधनं यत्चद् देहि नः शीघ्रमेव ह ॥३२॥ धन्या सिन्धुः सुवासिन्धुसमाऽद्य वर्तते भुवि । प्रासलाभः पुन व मिलिष्यतीति मा चिरम् । बदन्त्येवं कपोतास्ते तच्छ्रतं त्वेकसाधुना ॥१४॥ इत्येवं बद्रिके तैख कपोतैः परिभाषितः॥३३॥ पुनः। पावना उड्डीय ते

·१९४
* श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता *
भत्वा
खात् ।
कृष्णविरामः सलिलं करे धृत्वा स्थितोऽभवत् । कृष्णपक्षास्तु ते काका बभूवस्तत्र
सर्वथा।
आइयामास तान्सर्वान् कपोतान् शरणं प्रति ॥३४॥ कर्बुरपक्षिणो रम्या नानारंगाब्यपक्षिणः ॥५३॥
आययुस्ते द्रुतं मत्वा कल्याणं समुपस्थितम् । कृष्णं रूपं हि पापात्म लीनं पक्षेषु मागतः ।
निपेतुः पादयोस्तस्य सोऽपि वाराऽभ्यषेचयत् ॥३५॥ अथाऽन्यस्मिद् दिने चापि बुभुजुस्ते तथाविधम् ॥५४॥
भावयामास नामाऽपि कृष्णनारायणेति
तेन श्वेतबहुला वै पक्षास्तेषां तदाऽभवन् ।
तावते पक्षिवाणि समुत्सृज्य सुराः शुभाः ॥३६॥ अयाऽपरस्मिन् दिवसे बुभुजुस्ते तयोज्झितम् ॥५५॥
दिव्या देवाः मुरूपाबाऽभवन् सापोः प्रपश्यतः । सम्पूर्णश्वेतपक्षास्तेऽभवन् दुग्धस्वरूपिणः ।
भयोचुस्ते सन्तमेनं देहि मन्त्रं तु मोक्षदम् ॥३७॥ अथेतरस्मिन् दिवसे बुमुजुस्ते तयोज्मितम् ॥५६॥
देवलोकं
न चेच्छामो
यतः प्रपतनं पुनः। सर्वथा काकदेहास्ते श्वेतरूपा बभूविरे ।
साधुर्ददौ मन्त्रं कृष्णनारायणस्य वै ॥३८॥ अहो प्रसादमाहात्म्यं पापानां नाशकं परम् ॥५७॥
'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा। सतामुच्छिष्टमाहात्म्य
सर्वपातकनाशनम् ।
मन्त्रं प्राप्य कपोतास्ते देवास्तिरोऽभवन् द्रुतम् ॥३९॥ पातकं कृष्णवणं है श्वेतं पुण्यं सदा मतम् ।।५८॥
चतुर्भुजास्तु मुक्तास्तेऽभवन् साधोः प्रपश्यतः।
पुण्यवन्तः प्रजातास्ते
काका इंससमास्तदा।
'प्रभोनारायण पद्मावतीनारायण प्रभो ॥४०॥ एवं ते बुमुजुर्नित्यं शुद्धात्मानोऽभवस्ततः ॥१९॥
जयाकृष्ण ललितात्रायणाय राधापते विभो। काकबातीयदोषाध नष्टास्तेषां तदात्मनाम् ।
एवं ते भजनं चकुस्तावत्तत्र विमानकम् ॥४१॥
विमानकम् ॥४१॥ जातिस्मराश्च ते जाता शानिनो हंसवत्तदा ॥६॥
कृष्णनारायणस्वामियुक्तं चावाऽतरतु
तान् द्रष्टं मानवास्तत्राऽऽयान्ति कुतूहलान्विताः ।
तानाह भगवान् कृष्णोवल्लामाः कृपावशः॥४२॥ काकास्ते निर्भयास्तत्र विचरन्ति च भूतले ॥१॥
आयान्तु मे विमानं वै मुक्ता भक्ता ममाऽऽश्रिताः। प्रशंसन्ति प्रसादस्योच्छिष्टमाहात्म्यमद्भुतम् ।
कपोतका भवन्तोऽद्य सुपोतकाः सुमुक्तिगाः॥४३॥ अहो प्राता हरेश्वापि सतामुच्छिष्टभोजनम् ॥२॥
इत्युक्त्वा तान् करे धृत्वा भगवान् कृष्णमाधवः । तेन पुण्येन पापानि नष्टानि तामसानि नः।
निनाय शाश्वतं घामाऽक्षरं साघोः प्रपश्यतः॥४४॥
राजसानि समस्तानि नष्टान्यपानि
बद्रिके ते सदा मायाबन्धाद् विनिर्ययुः सुखम् ।
सात्त्विकानि तु पुण्यानि स्वर्गप्रदानि यानि वै।
अथाऽन्यं ते चमत्कारं कथयामि निबोध मे ॥४५॥ तानि बातानि चास्माकं सतां प्रसादसेवया ॥६४||
काकानां शतसंख्यानां मण्डलं व्योमवर्त्मना । काका वयं हि पापिष्ठा विड्भुजः पूर्वकर्मतः।
यहच्छयाऽऽययौ
महानससमीपतः॥४६॥ तेषा
तेषां कल्याणकर्तारः सन्तः सतां प्रसादकाः ॥६५॥
गन्धं प्राप्य च मिष्टानं वीक्ष्य प्रात्वाऽऽज्यधूम्रकम् ।
ये न मुंबते कृष्णस्य प्रसादं च सतां तथा ।
अवातरत्
तरषण्डे भोजनोच्छिष्टवाच्छया ॥४७|| ते लोके श्वेतवर्णावेत् तथापि काककोटिकाः॥६६॥
वैशाखस्याऽसिते पक्षे त्रयोदश्यां दिनार्धके। ये तु मुंजते कृष्णस्य सतां प्रसादमुत्तमम् ।
भागे तेषां वैष्णवानां सतां वै भोजनोचरम् ॥४८॥ ते कृष्णा अपि नित्यं वै देवास्ते हंसकोटिकाः ॥६॥
उच्छिष्टमुत्करस्थं भक्षयितुं
प्रसादकम् ।
श्वेतत्वं निष्फलं तेषां येषां पापात्मभोजनम् ।
उपर्युपरि चोत्पेतुः काकास्ते दृष्टमानसाः ॥४९॥ कृष्णत्वं सफलं तेषां येषां वै विषसाशिता ॥६८॥
निपेतुइष्टशन्दास्ते
बुभुजुर्मिष्ट मुत्तमम् । तगृहं मलवत् प्रोक्तं यत्र देवा न मुंबते ।
क्षीरं च दुग्घसारादि पोलिकाः पूरिकादिकम् ॥५०॥ सा भाषा काकभाषा वै न यत्र कृष्णकीर्तनम् ।६९॥
ओदनं च तया सूपं चणकान् अन्यकॉस्तथा । तद्रूपं कुष्ठरूपं वै या कृष्णार्थमर्पितम् ।
पूपानपूपान्
कलिका बुभुजुश्बोत्करोमितान् ॥५१॥ तद्भोज्यं तबलं मिष्टं शाकं पत्रं फलं दलम् ॥७॥
साधुप्रसादरूपाँध सर्वे
काका
मुदान्विताः। वस्त्रं चोपकरणादि कृष्णार्थ न कृतं तु यत् ।
बद्रिके
महदापर्यमभूत्तत्राऽप्यतर्कितम् ॥५२॥ सर्व तत् काकमलवत् पापभूतं मतं विह ॥७१।।
सर्वथा ॥३॥

·कतिष्यसन्तानः १९५ तिरश्यां नैव दोषोऽस्ति पशूनां नापि दूषणम् । हिंसकाः स्मो वयं जाता वृका जातास्ततः परम् । दोषस्तु मानवानां यबानन्तोऽप्यर्पयन्ति न ॥७२॥ मार्जाराश्च ततोजातास्ततः काकास्तु साम्प्रतम् ॥११॥ न भजन्ते न सेवन्ते नाऽऽश्रयन्ति हरि सतः। अत्र प्राप्त प्रसादस्योच्छिष्टं हरेः सतां तथा । यतन्ते नापि चात्मार्थे ते हरेरपराधिनः ॥७३॥ वैष्णवानां शुभ सर्व सर्वपातकनाशकम् ॥१२॥ आगस्कृतस्त एवाऽत्र कर्तव्यं नाऽऽचरन्ति ये । पातकानि समस्तानि नष्टान्युच्छिष्टभोजनात् । मानवत्वं व्यर्थयन्ति न स्मरन्ति हरिं प्रभुम् ।।७४॥ श्वेता इदानीं जाताः स्मः पुण्यवन्तः सुरा यथा ।।९।। वैष्णवानां सेवन न गुरोः प्रसन्नतां न च । यदि लमेम साक्षाच्छ्रोव्यासहस्तजलं विह । पित्रोराशीर्वचनं न प्रातास्ते नारका ध्रुवाः ॥७॥ देवा भूत्वा प्रयास्यामो दिवं तूणे सुखाभयम् ।।९४।। अपि चन्द्रसमं त्वास्यं वाणी मिष्टा सुधासमा । प्रतीक्षामो जलं तस्याऽमृतं तं सूचयन्तु वै। देहः स्वर्णसमश्चापि कृष्णशून्यात ते यदि ॥७६।। श्रुत्वा लोका व्याससौषमागत्य तमुदन्तकम् ।।९५।। तदा ते निरया बोध्या दोषाऽऽकराऽघकोशकाः । कथयामासुरीशं तं स्वतःप्रकाशकायनम्। सवें काकांगरूपास्ते निकृष्टा नरकप्रदाः ॥७७॥ व्यासस्तूणे कृष्णनारायणप्रसादवारि च॥१६॥ काकशब्दः सार्थको नयाद्य सम्यग् व्यजायत । नीत्वा ययौ तु तान् सर्वान् वारिणा सोऽभ्यषेचयत् । के सुखं तद्भिनमेव दुःखमकं समुच्यते ||७८॥ प्रभोनारायणकृष्णनारायणेति कीर्तयन् ।।९७॥ कुत्सितं तु कृतं दुःखमद्य प्रसादसेवनात् । तावते बद्रिके सर्वे त्यक्तदेहास्तदाऽभवन् । काकास्तेन वयं त्वद्य सुखाऽथिनोऽधवर्जिताः ॥७९॥ पीत्वा जलकणान् स्पृष्ट्वा जलबिन्दून् द्रुतं सुराः ॥९८॥ का शक्तिब्रमणः प्रोक्ता राषा लक्ष्मीः सती प्रभा । सुरतुल्या दिव्यरूपाः साता दिव्यमूर्तयः। तया के सुखमस्त्येषां काका वयं सुखाश्रयाः ॥८॥ मन्त्रमयाचन् व्यासाचे प्रपूज्य चरणौ ततः ॥१९॥ का काया पृथिवी तत्र के मुखं चाऽत्र वर्तते । व्यासदेवो ददौ मन्त्रं नामधुन्यं ददौ तदा । अस्माकं काकवाच्यत्वं सुखित्वं घटतेऽद्य वै ॥८१॥ 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा' ॥१०॥ इत्येवं बद्रिके काका वातौं कुर्वन्ति वै मिथः । प्रभोनारायण पद्मावतीनारायण तां शृण्वन्ति जनास्तेषां दर्शकांः स्मयसंभृताः ॥८२॥ बयाकृष्ण ललिताश्रीकृष्ण राधापते विभो ॥१०१|| अनास्तान् श्वेतवर्णास्तु पप्रच्छुः पक्षिणः शुभान् । प्राप्य मन्त्रं प्राप्य धुन्यं लब्ध्वा पादामृतं तथा । कर्य काका भवन्तोऽत्र पूर्व के के ततः परम् ॥८॥ लब्ध्वा कृपा प्राप्य चाशीर्वादान् व्यासस्य ते सुराः ॥१०२।। काकस्त्वेकश्चाग्रगण्य चतुर्भुजाः स्म साता मुक्ता वैकुण्ठयोगिनः । उवाच मानवान् प्रति । नत्वा ययुस्ते सहसा दिव्या अम्बरवर्मना ॥१०३।। वयमास्व कंकवर्णाः कंकाः पूर्व हि मानवाः ॥८४॥ भगवडाम वैकुण्टं नारायणविमानगाः। लुण्टका मलिनाहाराः परदारप्रघर्षकाः। परानमोजकास्तथा ॥८५॥ वैशाखशुक्लतृतीयातियो परद्रव्यहराश्चापि मध्यान्हकोत्तरम् ॥१०४॥ प्राप्ता खदिरग्रामवासाश्च वैकुण्ठलोकं ते साधुप्रसादभोजिनः । मद्यमांसपरायणाः। पूर्वनारायाः सरितः सनिधी वने ॥८६॥ एवं भीबद्रिके तेषां एकदा मुक्तिस्तत्राऽभवत्तदा ॥१०५॥ प्रयान्तं भेष्ठिनं प्राप्य पठनाच्छ्रवणादस्य स्मरणात् पापनाशनम् । समाचराम लुण्टनम् । भेष्टी लक्षण सहितो नाणकेन प्रलुण्टितः ॥८७|| भुक्तिमुक्तिर्भवेचापि कृष्णप्रातिः शुभा भवेत् ।।१०६॥ तावद् यहच्छया तत्राऽऽययुधान्ये प्रखण्टकाः । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने पाशत् ते परिक्षाय वृत्तान्त वणिजो द्रुतम् ॥८॥ कथाश्रवणादिना पुरा सार्थवाटजातीनां दशकपोतानां, लुण्टितुं नः समायाता युद्ध मियोऽभवत् तदा । तथा पुरा कंकजातीनां शतकाकपक्षिणां, साधोः मृताः परस्पर सर्वे शौर्याम्यपुरं गताः ॥८९॥ कृपादिमियोच्छिष्टमोजनेन च,मोक्षणमित्यादि- कतानां कर्मणां सर्वैः फलं भुकं तु कुण्डजम् । निरूपणनामा नवषष्टि- याम्यपाशानिर्गताच द्विपिनोऽरण्यवासिनः ॥९॥ तमोऽध्यायः ॥ ६९ ॥ प्रभो।

·१९६
* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता
समाययुः।
तदा ॥२०॥
श्रीनरनारायण उवाच-
दिनेश्वरी रायहरिस्तथाऽन्येऽपि
चन्द्रेश्वरी कोटिरायस्तथर्षिसाधवो विजाः॥१९॥
शृणु बद्रीप्रिये देवि कथां मोक्षकरों तथा ।
सहस्रशो जनाश्चापि दर्शनश्रवणार्थिनः।
गृहगोधाऽभवत्
कथामण्डपभित्तिगा ॥१॥
सभामण्डपमासाद्य तस्थुर्यथोचितं
दूती सा त्वभवत् पूर्व भाणवाणीसहायिनी।
पूजामारात्रिकं चक्रे लोमशः
पुस्तकस्य ।
दिनेश्वर्या महाराश्याः
कृपापात्रं क्रियाकरी ॥२॥
व्यासपूजां प्रचक्रेऽपि
पत्रपुष्पाऽक्षतादिमिः ॥२१॥
जात्या खवासिनी नारी
कुशला स्वार्थसाधने ।
शंखजलेन च नीराजनं व्यावर्तयत् त्रिधा ।
परार्थचिन्ताशून्या च धूर्तेव शाव्यशालिनी ॥ ३ ॥
शंखजलं तु चिक्षेप लोमशः परितोऽपि च ॥२२॥
राच्या आदेशकन्येव तदन्याशाऽवमानिनी। प्रसादबिन्दुलाभार्थ सर्वेषामाक्षिपन्मुनिः।
राज्या: सहचरी नित्यं राज्यने दीनकिकरी ॥ ४॥ दक्षकराञ्जली वारि धृत्वा धृत्वोर्ध्ववर्तिना ॥२३॥
तदान्याऽये सिंहिकेव वर्तमाना बलाधिका । भ्रमता स्वकरेणैव वारि चिक्षेप चाभितः।
अधृष्या मृत्यवर्गस्य वर्चस्विनी तु सर्वथा ॥५॥ गृहगोधाऽपि सा वारिस्पृष्टाऽभवद् वितानके ॥२४॥
प्रच्छन्नस्वार्थकुचला
प्रच्छन्नद्रव्यसंग्रहा। अपिबजलबिन्दुं सा लोमशस्य करोसितम् ।
कयविक्रयवार्तायां दानादौ धर्मकर्मसु ॥ ६॥ तूर्ण सा गतपापा दग्धकल्मषवासना ॥२५॥
राच्या
प्रदत्तधनतश्चौर्यवृत्त्या
प्रतारिणी।
शुद्धात्मा साधुचि बाता प्रक्षीणजीवना।
धननिष्कासने नित्यं
कुशला शाध्यधर्मिणी ॥ ७॥ मूर्छामासाद्य भूभागे संहिताऽग्रेऽपतदि सा ॥२६॥
नित्यमेवं दत्तधनानिष्कास्य स्वं करोति सा । गृहगोधाशरीरात निर्गता दिव्यकन्यका।
तेन पापेन सा दूती नाम्ना नाणकिनी मृता ॥ ८॥ पूर्वरूपाऽनुरूपा साऽभवद्
यथा
खवासिनी ॥२७॥
ययौ याम्यपुरं तत्र कुंभीपाके गता ततः। तत्सरूपाऽपि दिव्याभा दिव्यस्वर्णातिसुन्दरी।
निष्कासिता तु जन्मार्थ गृहगोधाऽभवद्धि सा ॥९॥ षोडशवत्सरा बाला देवकन्येव चापरा ॥२८॥
कथाया मण्डपे दीपसन्निधौ जन्तुभक्षिणी।
सर्वश्रृंगारसंशोभद्विग्रहा
सुविभूषिता।
मित्तिमागे तोरणस्थाऽवसद् भीतिविवर्जिता ॥१०॥ तेजःपरिघियुक्ता सा व्यद्योतत
समान्तरे ॥२९॥
नित्यं खादति कीटॉश्च मक्षिका भित्तिसंगताः।
अहो कृष्णस्य माहात्म्यं बद्रिके च कृपालुता ।
दिवाऽनिशं तोरणेऽपि विश्रान्ति लभते मुदा ॥११॥ लोहात् स्वर्णे कंकराच हीरक मौक्तिकं झषात् ॥३०॥
अथैकदा
त्वरिता कथामण्डपिकोपरि।
रत्नं क्षिते सुतं वीर्यान्मोक्षमुच्छिष्टभक्षणात् ।
आगत्य संस्थिता श्रीमत्संहिताया वितानके ॥१२॥ जन्तोदेवं पशोर्मुक्तं जीवाच्छिवं करोति
सः ॥३१॥
ग्रहात्याज्यदीपधूम सुगन्धि
धूपमुत्तमम् ।
बद्रिके गृहगोधां तां मृतां तु सुरकन्यकाम् ।
पुष्पपलवपत्राणां शैत्यं शीतजलोद्भवम् ॥१३॥ चक्षुषां गोचर सर्वतेजआकर्षिणी
शुभाम् ॥३२॥
पूजावशिष्टसलिलं पत्रपुष्पादिषु
स्थितम् ।
वीक्ष्य नार्यों नरास्तत्र लक्षयो विस्मयं गताः ।
बिन्दात्मक स्वेदरूपं पिबत्यपि मुतृप्तिदम् ॥१४॥
स्वप्रकाशो हि भगवान् पुष्पहारं ददौ गले ॥३३॥
गुडं च शर्करा
शर्करां मिष्टमनं पूबार्थमर्पितम् ।
लोमशस्तिलक
तस्या मालमण्ये
चकार ।
बिहया रसलुब्धा सा लिहत्यातृप्तिदं सुखम् ॥१५॥ चन्द्रकं कुंकुमेनापि प्रचकार स
लोमशः ॥३४॥
एवं प्रसादमासाद्य जाता पापविवर्जिता। पृष्टवाँस्तां लोमयो वै का त्वं पुराऽधुनाऽपि च ।
जातिस्मरा च सा जाता स्मृत्वा स्मृत्वा च दुःखिता ॥१६॥ कमला वा सती भक्तिः सावित्री काऽसि कन्यके ॥३५॥
गृहगोधावपुस्त्यमीहमाना
विरागिणी। देवता संहिता वा गृहगोधोत्यविग्रहा।
अभवत् त्वरिता बद्रि निमित्तस्याऽमिकांक्षिणी ॥१७॥ का त्वं कल्याणसंस्थाना बद सन्देहनायिनि ॥३६॥
वैशाखशुक्लतृतीयादिने प्रातः
कथासने। पृष्टवं सा बद्रिके संजगाद शृण्वतां सताम् ।
पूजनायें संहिताया लोमशः समुपाययौ ॥१८॥ सभाजनानां सर्वेषां
मेषगंभीरया गिरा ॥३७॥

·तिज्यसन्तानः १९७ तदा ॥५८॥ पुनः। पराम् ॥६३॥ 'नमो वोऽस्तु समस्तेभ्यो व्यासाय ते नमोऽस्तु च । तावद् व्योम्ना विमानं तु लक्ष्मीनारायणान्वितम् । भीसंहितास्वरूपायै लक्ष्म्यै देव्यै नमो नमः ॥३८|| अवातरत सहसा मण्डपस्य समीपतः ।।५७॥ लक्ष्मीनारायणायाऽत्र कृष्णकान्ताय वै नमः। जयनादा वैष्णवानां पूजायुक्तास्तदाऽभवन् । लोमशाय गुरवे च मोक्षदाय नमो नमः ॥३९॥ नारायणेन कृष्णेन लवम्या कमलया सर्वर्षिभ्यश्च साधुभ्यः साध्वीभ्यश्च नमो नमः । आहूता कन्यके नाणकिनीत्येवं पुनः नमो मात्रे महाराश्य महाराजाय वै नमः ॥४०॥ सापि सर्वान्नमस्कृत्योडीय विमानमाययौ ।।५९॥ वैष्णवेभ्यः समस्तेभ्यः कथाश्रोतृभ्य ओं नमः । सर्वेषां पश्यतां तां तु नीत्वाऽक्षरं ययौ हरिः । नमो मण्डपदेवेभ्यो देवीभ्यश्च नमो नमः ॥४१॥ इत्येवं बद्रिके दूती गृहगोधाऽपि दूती गृहगोधाऽपि देवता ॥६०॥ मुक्तमुक्तानिकाभ्यब सर्वेभ्यश्च नमो नमः। मुक्तानिका कृपायोगाद् भूत्वाऽक्षरं ययौ तदा । क्षमध्वं चापराधान्मे दोषान् क्षमध्वमीश्वराः ॥४२॥ किं वयत्र चमत्कारान् कथाप्रसंगजान् बहून् ॥६१॥ साधवः ऋषयः सर्वे राजा राशी च वैष्णवाः । मक्षिका मत्सराः कोटाः पतंगाच पिपीलिकाः । सखीबनाः सखायश्च क्षमध्वं मेऽपराधकान् ||४३॥ बन्तवोऽप्यक्षरं यान्ति प्रसादोच्छिष्टभोजिनः ॥६२॥ अहं नाणकिनीनानी खवासिनी पुराऽभवम् । अथाऽप्यन्यां कयां बद्रि चमत्कारान्वितां तव । भाणवाणीसखी राध्या दिनेश्वर्याश्च किकरी ॥४४॥ कथयामि मूषकाणां मोक्षदां पावनी स्वार्थपरा स्तैन्यपरा धर्मधनाऽवचोरिका। पूर्वनारानदीतीरे ग्रामे भागलकेऽवसत् । साऽहं मृता याम्यदूतैर्नीता याम्यपुरं ततः ॥४५॥ संघवाटामिधः शस्त्रधारी बली तथा ॥६॥ भुक्त्वा पापफलं तस्माजमार्थ विह चागता । धनुर्धारी गदाधारी संगरशः कलालयः। गृहगोधा कर्मवद्याजाताऽवशेषभोगिनी ॥४६॥ प्रसिद्धः संगरे युद्ध विजये परभीप्रदः ॥६५॥ पूनावारिस्पृष्टदेहा मृताऽत्र कृपया मुनेः। तथापि तु स्वभावेन चौर्य रात्रौ करोत्यपि । प्रसादाशनतो नष्टा वासना मम सर्वथा ॥४७॥ अनानां क्षेत्रसस्यानां कचितु पशुदेहिनाम् ॥६६॥ बहुपुण्याऽस्मि सखाता कथायाः श्रवणादिह। संघशो भूत्वा नीहीणां दीर्घभूमिषु । दिव्या देव्यरिम सञ्जाता कृपया लोमधस्य च ॥४८॥ चौर्याथै पाकयुक्तानां रात्रौ क्षेत्रेषु सोऽगमत् ॥६॥ मोक्षमिच्छामि गन्तुं वै नेच्छामि स्वर्गमित्यपि । श्रीहीणां सञ्चयान् भृत्वाऽनस्तु यावत् प्रगच्छति । मन्त्रं हरेवापि नामधुन्य नामधुन्यं प्रपत्तिदम् ॥४९॥ तावत् क्षेत्रपतिः शस्त्रसम्पन्नः संघशोऽपि सः॥६८॥ लोमयोऽयं ददात्वत्र येन यामि पराऽक्षरम् । समाययौ रक्षणार्थ तयोर्युद्धमभूत्तदा । नमामि पादयोर्वश्व किंकरी देविकाऽस्मि च ॥५०॥ संघवाटो इतस्तत्र खङ्गस्य तीक्ष्णधारया ॥६९॥ उक्त्वैवं बद्रिके सा तु चकार दण्डवद् भुवि । परस्परं हताश्चान्ये चौराश्च स्वामिनोऽपि च । धूलिं घृष्टा शरीरे स्वे चिक्षेप च प्रसादजाम् ॥५१॥ मृतास्ते कर्मभोगार्थ याम्यं पुरं ययुस्ततः ॥७॥ अठत् पञ्चवारं सा पृथ्व्या लुण्ठच्छरीरिणी। अनुभूय कृतानां तु भोगान् दुःखानि सर्वथा । उत्थाय सहसा श्रीमल्लोमशान्मन्त्रमादधे ॥५२॥ जन्म प्राता मयूराणां कुक्कुटानां ततः परम् ॥७१॥ 'ओं नमः भीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा'। तितिराणां ततथापि घूकानां च ततः परम् । 'प्रमोनारायण पद्मावतीकृष्ण हरे प्रभो ॥५३॥ मूषकाणां ततो लन्धवन्तोऽतिदुःखदम् ॥७२॥ जयाकृष्ण ललिताश्रीकृष्ण राधापते विभो। कथामण्डपसानिये उत्करामिक्षितौ एवं धुन्यं ददौ तस्मै लोमशः सापि जगहे ॥५४॥ स्तबकानां समूहेषु तुणघासादिषु स्थिताः ॥७३॥ प्रसनहदया शान्ता जाता सा ब्रह्मरूपिणी। बिलवासास्तृणघाससस्यकणादिनोऽभवन् ब्राझी शक्तिहरेः शक्तिर्मुक्तानिकाऽभवदि सा ॥५५॥ ते वैद्याखाऽसितपक्षे तृतीयायां कयोत्तरम् ॥७॥ 'यो नमः कमलायै मे मात्रे लक्म्यै नमो नमः । मूषका द्वात्रिंशदेव प्रसादोच्छिष्टभोजिनः। इत्येवं सा नामधुन्यं स्वयं चक्रे समुत्सुका ॥५६॥ नित्यमोबनपूताम कथास्थल निशामुखे ॥५॥ ते।

·१९८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता * आरार्षिकोत्तरं यहच्छयाऽऽययुर्हि मण्डपे । 'प्रभोनारायण पद्मावतीनारायण प्रभो। संहितापट्टिकामूले चाययुः प्रसमुत्सुकाः॥७६॥ जयाकृष्ण ललिताश्रीकृष्ण राधापते विभो ॥१५॥ प्रसादस्य काँस्तत्र यवसस्यानि यानि धुन्यं ददौ तदा तेभ्यस्तेऽपि चक्रः प्रकीर्तनम् । गोधूमस्यापि सस्यानि कोमलानि नवान्यपि ||७|| एकताना अमवैध श्रीकृष्णेवल्लमे प्रभौ ॥१६॥ प्राचीनानि कणिशानि लब्धवन्तो हि सद्रसान् । तावच्छीललितास्वामी बद्रीनाथ: समाययो। मिष्टानखण्डकाँश्चापि प्रसादरूपिणस्तदा ॥७८॥ माणिक्यापद्मजाप्रशोपेतः कृष्णोऽतिवल्लभः ॥९॥ भुक्तवन्तश्च ते रममाणा इतस्ततः। राधालक्ष्मीयुतबापि विमानवरसंस्थितः। सर्वथा पावना जाताः सर्वक्षपितवासनाः ॥७९॥ तान्सर्वान्पार्षदान् मुक्तान् कृत्वा मुक्तानिकास्तथा ॥९८॥ निष्कल्मषाः शुद्धभावाः शुद्धात्मानः सुरा यथा । विमाने तानुपागृह पश्यतां सर्वदेहिनाम् । द्रुतं ते मूषकदेहाँस्त्यक्त्वा वै मण्डपान्तरे ॥८॥ जयनादैः सहितः श्रीहरिनिनाय चाऽक्षरम् ॥९९॥ सुदिव्या देववजाता देवा देव्यश्च शोभनाः। महाश्चर्य गताः सर्वे प्रशशंसुः प्रसादनम् । सर्वे षोडशवर्षाश्च भासमानाः प्रभाविणः ॥८॥ कृपां हरेः प्रशशंसुमन्त्रबलं च कीर्तनम् ॥१०॥ भक्ति सेवां कां चापि प्रशशंसुर्हि मोक्षणम् । तुष्टुवुः परमात्मानं संहितार्थ हरि प्रभुम् । 'नमो मोक्षप्रदानां तु सतां लक्ष्यैकबिन्दवे ॥८२॥ धन्यवादान्दापि भूमये मण्डपाय च ॥१०१॥ सर्वावतारिणे ध्यानलक्ष्याय मुक्तिं गतेभ्यः सर्वेभ्यो धन्यवादान्ददुर्जनाः । नमः। नमः कृष्णाय कृष्णादिस्वामिने एवं बद्रीप्रिये मुक्तिं गतास्ते मूषकास्तदा ॥१०२॥ परमात्मने ||८३॥ वैशाखशुक्लतृतीयादिने विमानसंस्थिताः। बालकृष्णाय कान्ताय सर्वकान्ताय रक्षिणे। न स्वर्ग सम्पदस्तेषां बन्धनाय तदाऽभवत् ॥१०३॥ भीशाय कमलेशाय राधेशाय विहारिणे ॥४॥ कृपैका परमो हेतुर्गमने चाक्षरं प्रति । नमो देवाधिवासाय सर्वान्तर्यामिणे नमः। नमोऽनादिनिधनाय मोक्षदात्रे ययाऽऽगत्य स्वयं कृष्णो नयत्येवाऽक्षरं निबान् ॥१०४॥ कृपालवे ॥८५॥ नमः भीलोमशायाऽपि सद्भयचापि नमो नमः। इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने नमो व्यासाय दिव्याय स्वयम्प्रकाशिने नमः ॥८६॥ कयाभवणप्रसादभोजनबलप्रोक्षणादिमिः पूर्वजन्मनि नमः पद्मावतीलक्ष्मीप्रशाभूपतये नमः। नाणकिनीखवासिन्याः पश्चाद् गृहगोधायाः तथा नमस्तस्मै हृदिस्थाय धामस्थाय च ते नमः ॥८७॥ पूर्वजन्मनि संघवाटादिद्वात्रिंशच्छूद्राणां पश्चान्मू- प्रसादाय नमश्चापि मण्डपाय च वै नमः। षकाणां च, मोक्षणमित्यादिनिरूपणनामा नमो मण्डपदेवेभ्यो नमः अवणिभ्यस्तथा ॥८॥ सप्ततितमोऽध्यायः॥ ७० ॥ तारकेभ्यः पावकेन्यः सद्भयः सदा नमो नमः । मीनरनारायण उवाच- साध्वीम्यब सतीभ्यथ वैष्णवेभ्यो नमो नमः ||८९|| वयं पापाः प्रसादेनोद्धृता यहच्छया विह । बद्रीप्रिये देवि का नकुलमोक्षदाम् । कृपया दिव्यतां प्राप्ताः सतां दर्शनतस्तथा ॥९॥ प्रसादोच्छिष्टसम्पने चोत्करे तु बुभुक्षितः॥१॥ जातिस्मरा स्म सखाताः कथास्थानप्रभावतः। नकुलः कश्चिदायातः कयामण्डपसन्निधौ। पुनर्जन्म न चेच्छामधेच्छामः शाश्वताऽक्षरम् ॥११॥ मुक्तवान् स तदोच्छिष्टं सता प्रसादमिश्रितम् ॥ २॥ स्वप्रकाशो हि भगवान् ददातु मन्त्रमुत्तमम्। तावत् स मूर्छितस्तत्र तत्याच निबविग्रहम् । नामधुन्यं प्रददातु येन यास्याम उत्तमम् ॥९२॥ देवस्वरूपः सजातो वैशाखपञ्चमीदिने ॥३॥ परम घाम परमेश्वरराषितम् । शुक्लपक्षे तदा तदा सर्वदृष्टः सुरोत्तमः स इत्येवं बद्रिके सम्प्रार्थयामासुरुत्सुकाः ॥९॥ पृष्टश्चोवाच वृत्तान्त वृत्तान्त नै नैजं पूर्वभवस्य तु॥४॥ स्वप्रकाशो हि मगवान् ददौ तेभ्यो मर्नु तदा । शृण्वन्तु वैष्णवा लोका अच्छोदरपुरे पुरा । 'यो नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा ॥९॥ महमास शानियों वाल्टः सागरामिषः॥५॥ शृणु बद्रीप्रिये ते ·विष्यसन्तानः १९९ श्रुत्वेत्यं स लोकाः सागरदानेति विदुर्मी शानिनाम्बरम् । लोमशं सोऽपि पप्रच्छ कुशलं ध्रुवम् । इतिहासकथाभिशं समाहूय निजालयान् ॥ ६॥ कथं मुनेऽमृतधामप्राप्तिः स्याद् वद मे द्रुतम् ॥२५॥ कारयन्ति कथाख्यान शृण्वन्ति मानवास्तदा। लोमशः प्रत्युवाचैनं कयां शृणु स्थिरो भव । पूजयन्ति प्रसन्नास्तेऽर्पयन्ति मे धनादिकम् ॥७॥ प्रसाद श्रीहरे व नैवेद्यं हरयेऽर्पितम् ॥२६॥ अहं तृतो धनं लब्ध्वा प्रयामि स्म स्वमन्दिरम् । व्रतं रक्ष सतां सेवात्मकं भक्ति कुरु प्रभो । कथासु दानवाों वै दानवातों वै करोमि पूर्वभूभृताम् ॥८॥ कृष्णार्पण समस्तं वै विधेहि विधेहि परमेश्वरे ॥२७॥ धर्मवार्ता गवां सेवां पितृसेवां वदामि च । मन्त्रं धुन्यं गृहाणाऽपि वैष्णवो भव उत्तमः । तीर्थसेवां व्रतरक्षा देवपूबा घाम प्रयास्यसि ॥२८॥ समुत्सवान् ॥ ९॥ महाभागवतो भूत्वाऽक्षरं नियाँध याँथापि जनानुपदिशामि तदा देवस्वरूपः कथालये। स्नानधर्मादिकं सर्व चोपदिशामि सर्वथा ॥१०॥ देवानां मण्डले दिव्यरूपस्तत्र तिरोऽभवत् ॥२९॥ नाह किंचिन्मनाग वापि पालयामि तु तत्तथा । संहितायाः कथां श्रोतुं देवगणे स्थिरोऽभवत् । मृषावादी मिष्टवादी स्वार्थसिद्धिपरायणः ॥११॥ व्रतं चक्र प्रसादाममोननं ससवासरान् ॥३०॥ दुष्टात्माऽहं धनधूतों धनं हरामि वार्तया। सतां सेवां मानवेन स्वरूपेण करोत्यपि । न धर्म न नियमं यमं व्रतं करोग्यपि ॥१२॥ पादसंवाहनं देहमर्दन दर्शनादिकम् ॥३१॥ आसीत् सर्वे वचने मे न क्रियायां तु किश्चन । वैशाखशुक्लैकादश्यां प्रातः कथाश्रवोत्तरम् । आचारहीनः सततं तदाऽभवं प्रतारकः ॥१३॥ लोमशः कृपया तस्मै मन्त्रं धुन्यं ददौ द्रुतम् ॥३२॥ गवां पित्रोः सुराणां च सेवया होन इत्यपि । 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा । अमवं सर्वथा आर्या असत्प्रलापगर्जनः ॥१४॥ 'प्रभोनारायण पद्मावतीनारायण प्रभो ॥३३॥ तेन पापेन मे विद्या कुविद्या समजायत । जयाकृष्ण ललिताश्रीकृष्ण राधापते विभो। व्याख्यानानि समस्तानि शाव्यपापफलानि च॥१५॥ सोऽपि देवो मर्नु लब्ध्वा नामधुन्यं चकार ह ॥३४॥ वाग्छलैयथितान्येव पापदानि ममाऽभवन् । नैवेद्यभोजनं कृत्वा स्थितः। एवं पापातिभारेण नष्टायुष्यो मृतोऽभवम् ॥१६॥ अकस्मादाययौ तावन्मध्यान्हे श्रीनरायणः ॥३५॥ याम्यपुरं गतस्तत्र याम्यैः संदंशकुण्डके। दिव्यश्वेतहयारूढः श्रीपतिः कमलापतिः। क्षितो बिहा कर्तिता मे बहिः कृष्टा चिपीटकैः ॥१७॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणश्रीपतिवलमा ॥३६॥ संदंशैस्तीणधारैश्च निष्कासिता मुहुर्मुहुः। तं नेतुमाययौ पक्षितुरगे छत्रशोभिते। भेदिता छेदिता चापि प्रज्वालिता च कृर्चिता ॥१८॥ आहयामास तं देवं भगवान् कम्भरात्मनः ॥३७॥ विदारिता कचरिता तनुमें कर्दमीकता। सर्वेषां पश्यतां देवश्चाऽवाऽऽरूटो बहूनि तत्र नकुलतामिह ॥१९॥ नीत्वा तं भगवान् कृष्णनारायणोऽक्षरं ययौ ॥३८॥ गतोऽस्मि क्षुधया त्वत्रोत्करोच्छिष्टं प्रबग्विवान् । कृपैषा श्रीहरेधाति लोमशस्याऽपि भूयसी। तेन नष्टानि पापानि ममाऽवशेषकाण्यपि ॥२०॥ सान्तममरमावं शाश्वताऽमरतामितः ॥३९॥ पूतात्मा पूण्यवानस्मि सजातोऽद्य दिवंगमः। नकुला सकुलथापि भगवत्कुलवान् सुरोऽस्मि चाऽद्य सम्पन्नः प्रयामि स्वर्गमुत्तमम् ॥२१॥ बद्रिके सा कया चात्र प्रभूता कथिता परा ॥४०॥ इत्युक्तवान् बद्रिके 6 नेमे सर्वान् सुवैष्णवान् । अथाऽन्यं ते प्रवदामि चमत्कारं हरेः प्रभो। अय तत्र सुरं तं तु जगाद लोमशो मुनिः ॥२२॥ भाटः कश्चित्कथां श्रोतुं समायातः कथास्थलम् ॥४१॥ भूण त्वं सुरवर्याऽद्य देवत्वं गतवानपि । नारायणहरे कृष्णनारायणेति संजपन् । मरणं ते पुनबाऽस्ति देवेऽमृतत्वमस्ति न ॥२३॥ लोकं कृत्वा स्तुति चक्र संहितायाः सभास्थले ॥४२॥ तस्मात् साधय पुण्यात्मनमृतत्वं तु शाश्वतम् । 'कथा कल्याणदा चेयं श्रीकृष्णः करुणाप्रदः । अपुनर्मवसंशं ब्रमलोकमनामयम् ॥२४॥ कीरतारामियो भाट: श्रेयसेत उपागतः ॥४३॥ यावद् देवगणे बभूव है। कष्टानि भुक्त्वा तं कृतः।

·शृणु बद्रीप्रिये परं धाम २०० * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता la 'नमो व्यासाय कृष्णाय संहितायै नमो मुहुः । आरुरोह विमानं तत् समाहूतो दयालुना । वैष्णवानां समायै च लोमशाय नमो मुहुः ॥४४॥ पश्यतां तु सदस्यानां ययौ धामाऽक्षरं हरेः ॥६३।। नमः सद्भयो महर्षिभ्यः साध्वीभ्यच नमो मुहुः । चात्र कृपैव कारणं हरेः। पावनेभ्योऽत्र देवेभ्यः सर्वेभ्यश्च नमो मुहुः ॥४॥ य इच्छति मोक्षं तं द्रुतं नयति माधवः ॥६४॥ भूयन्ते बहवः पापास्तारिताः कृपया खलाः। शाश्वतानन्दलब्धेस्तु साधनं शरणागतिः। कृष्णनारायणेनात्र कीरतारं समुदर ॥४६॥ तवाऽस्मीति याचकाय तवाऽस्मीति याचकाय स ददाति परं पदम् ॥६५॥ हृदये वर्तते यश्च व्यासे च पुस्तकेऽपि यः। देही दिव्यो भवत्येव प्रारब्धं परिवर्तते । सदस्येषु च भाटे यः समामुद्धरतु प्रभुः ॥४७॥ कृष्णमन्दिरवासाहों जायते कृपया हरेः॥६६॥ बहूनां जन्मनामन्ते प्रासोऽस्मि परमेश्वरम् । नरो मुक्तः पार्षदः स्याचारी लक्ष्मीः प्रजायते । शरण्यः स हरिर्भा प्रपत्रं पातु पामरम् ॥४८॥ कृष्णेन सह रमतेऽश्नुते कृष्णस्य सद्रसान् ॥६७॥ प्राप्तमद्य मया स्वर्णे रत्नं पीयूषममृतम् । न न्यूनं विद्यते तस्य तादात्म्यद्रवतां लभेत् । पीत्वा पीत्वा दृढो भूत्वा प्रयास्यामि परं पदम् ॥४९॥ स्वामिनाथात् सर्वकामान् भुक्ते कृष्णासनासनः ॥६८॥ उद्धर्ताऽनादिश्रीकृष्णनारायणः प्रमेश्वरः। स्पर्शानन्दान् समस्ताँच कृष्णमालिङ्गय सोऽनते । प्रयास्यामि मन्त्रधुन्यादिलाभवान् ॥५०॥ रूपानन्दान् रसानन्दान् निहास्वादान् समस्तकान् ॥६९॥ एवं तुष्टाव च नमधोवाच दण्डवत्तथा। गन्धानन्दान् गिरानन्दान् समस्ताऽऽश्लेषमोदकान् । चक्रे स्वात्मार्पणं तत्र धूलिं देहेऽप्यघर्षयत् ॥५१॥ शय्यानन्दान् समस्ताँश्च कृष्णकान्तात् समभुते ॥७॥ अथ श्रीव्यासदेवश्च स्वतःप्रकाशकायनः। कचिदानि निजं कृष्णं कान्तं रहः प्रसेवते । ददावस्मै मर्नु नामधुन्यं सलिलसाक्षिकम् ॥५२॥ कचिद् रम्याणि पुष्पाणि भूत्वा गन्धैः प्रसेवते ॥७॥ 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा। कचित् फलं स्वयं भूत्वा कृष्णं रसेन सेवते । 'प्रभोनारायण पद्यावतीनारायण प्रभो ॥५३॥ कचिद्भूत्वा कामधेनुः कृष्णं दुग्धेन सेवते ॥७२॥ जयाकृष्ण ललिताश्रीकृष्ण राधापते विभो। क्वचिद्भूत्वा राम वक्षस्याराममिच्छति । 'बालकृष्णाय विद्महेऽनादिकृष्णाय धीमहि ॥५४॥ कचिच्छीमाणिकी कान्तमुत्तमम् ॥७३॥ तम्रो हृत्स्थः प्रचोदयादिति मन्त्रं च जगहे। अमरिका भूत्वा कृष्णगन्धं समभते। भाटः पवित्रता प्राप्तोऽभवद् विगतकल्मषः ॥५५॥ कचिद् राधा सखी भूत्वा ताम्बूलं प्रददात्यपि ॥७४॥ बद्रिके स प्रसादं च जग्ध्वा पीत्वा पदामृतम् । भूत्वा लक्ष्मीहरेरोष्ठताम्बूलरसमेति कण्ठी चक्रे तिलकचन्द्रकौ ॥५६॥ आन्धसिकी क्वचिद् भूत्वा पाचयत्यस्य भोजनम् ॥७॥ धुन्यं चक्रे मुदा नृत्यन् कथां शुश्राव लीनवत् । दासी भूत्वाऽऽप्लवनं सा कारयत्यच्युतस्य वै । ब्रह्मरसं पपौ नित्यं साधुसेवां चकार च ॥५७॥ देहसंवाहनं दासो भूत्वा करोति सेवनम् ॥७॥ मासमात्र स्थितस्त्वेवं श्रीकान्तवल्लभम् । यष्टिः स्वर्णमयी भूत्वा करस्पर्श सुविन्दति । कथार्थोचिन्तयन् ध्यायन् हृदये परमेश्वरम् ॥१८॥ नतकश्च कचिद् भूत्वा मुखस्पर्श प्रविन्दति ॥७७॥ गोपालनन्दनं दिव्य धारयन् कम्भरात्मनम् । पादुकारूपमासाद्य पादचूम्बनमृच्छति । वैशाखशुक्लैकादश्यां मुक्तसंसारबन्धनः ॥५९॥ आदर्शरूपमासाघ कृष्णं स्वस्मिन् दधात्यपि ॥७८॥ कीरतारस कथा भत्वा समाधि प्राप मण्डपे । गेन्दुकतां समासाद्य कृष्णपृष्ठ दधात्यपि। यावतत्र समायातं विमानं कृष्णशोभितम् ॥६०॥ कुंकुर्म चन्दनं भूत्वा भालसुखं प्रविन्दति ॥७९॥ दिव्यं तेबासि परितः प्रासुबत् स्वर्णकान्तिमत् । कजलं च कचिद् भूत्वा नेत्रस्पर्श प्रविन्दति । कीरतारोऽभवन्मुक्तस्तदा दिव्यविग्रहः ॥६॥ दुग्धं दुग्धामृतं भूत्वा बठरे संविधत्यपि ॥८॥ चतुर्भुवः सुरूपथ पार्षदः परमात्मन:। बलं भूत्वा तथा धौत्रं कटिस्पर्श च विन्दति । स्वर्णकुष्पलमुकुटलगापाडादिभूषितः ॥६॥ तैलं तैलं भूत्वा रोममूलस्पर्शसुखं विन्दति ॥८॥ भूत्वा वहते कचिद् दधार तौलसी वै ·तिव्यसन्तानः २०१ मनोमवः स्वयं भूत्वा कृष्णानन्द समश्नुते । कृपया च गतौ मुक्ति सागरः कीरतारकः । सा भूमाऽस्य रमते यानं भूत्वा वहत्यपि ॥८२॥ पाठको वाचकः श्रोता संहिताया हि मोक्षदाः ॥१०॥ सिंहासनं कचिद् भूत्वा राबते स्वामिनाऽऽभितम् । कम्बल कचिद् भूत्वा परितः सेवते हरिम् ॥८॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने सुगन्धिपवनो भूत्वा सेवते शीतलोऽपि सन् । सागरदानवारुटस्य कीरतारभाटस्य च कथाश्रवण- जर्मिका बांऽगरकं च भूत्वाऽहलि च वम च ॥४॥ साधुसेवादिमिमोक्षणमित्यादिनिरूपणनामै- कौरखमो रखना भूत्वा वक्षः कटिं च सेवते । कसततितमोऽध्यायः ॥ ७१ ॥ मुकिपात्रं कचिद् भूत्वा प्रसादं सर्वमश्नुते ॥८५॥ श्रीनरनारायण उवाच- लानकुठं कचिद् भूत्वा स्पधै विन्दति सर्वतः । कचित् कान्ता प्रमा भूत्वा कान्तमाश्लिष्यति प्रभुम् ।।८६॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि कथां ज्योतिर्विदस्य वै। कचित् गरुडो हस्ती भूत्वा वाबी विमानकम् । विक्रमनगरे विप्रो नाम्ना देवमतीश्वरः ॥ १॥ बाहनं नरयानादि भूत्वा धारयति प्रभुम् ॥८७॥ कुलकुटुम्बसहितश्चासीद्धर्मव्रतादिमान् कचित् पावती भूत्वा सर्वसेवां करोति हि। देवसेवापरश्चापि प्रजाकल्याणचिन्तनः ॥२॥ मुसल मुकानिका प्रेम्णाऽनुबते हरिजं रसम् ।।८८॥ आतियेयः शरण्यश्च परदुःखप्रभञ्जनः। बद्रि पाम्न्याक्षरे प्रेम्णा मुक्काः पिबन्ति तद्रसम् । ब्रह्मकर्मपरथापि ज्योति विद्याऽर्धपण्डितः ॥३॥ गोडोके गोपिका गोपा पिबन्ति कृष्णनं रसम् ॥८९॥ बद्रिके सर्वलोकेषु चार्धशः सर्वकर्मसु । बैकुण्ठे पार्षदाः पार्षदान्यः पिबन्ति तद्रसम् । न पारं निर्णयं याति ततो भवति क्लेशभाक ॥ ४ ॥ अव्याकृतेऽमृते घानि श्रीपुरे बदरीवने ॥१०॥ औषधेषु भाग्यवित्सु ज्योतिर्वित्सु कलासु च । श्रेताद्वीपे क्षीरवाों पिबन्ति पिबन्ति सेविनो रसम् । सर्वथा पारगो दीर्घानुभवी बहुश्रुतः॥५॥ कुंकुमवापिकाक्षेत्र ब्रमप्रिया हरिप्रियाः ॥९॥ साधनेष्वनुकूलेषु ध्रुवं फलं समश्नुते । पिबन्स्यनादिकृष्णस्य रसं राधारमाभियः। अपारगस्तु यत्नेन दैवानुकूलवम॑नि ।।६।। बया च ललिता लक्ष्मीः मालती माणिकी प्रिया ॥९२।। अकस्मालमते पुष्पं फलं वा लभते क्वचित् । प्रायशो न फलं याति विफलं लभते सदा ।। ७॥ पप्रावती सुखदाभीनारायणी च भार्गवी। असत्याऽऽडम्बरदोषैलिप्यते विशगवान् । तुल्सी पमिनी पद्मा पिबन्ति ता हरेः रसम् ॥१३॥ अर्धदग्धेन भाव्यं न पायशः क्लेशकारिणा ॥८॥ बदरी च विकुण्ठा च मुक्तिः शक्तिः सरस्वती । अर्धाभिशो भिषङ्मध्यः शतहिंसोत्तरं वरः। ता. एताः श्रीकृष्णकान्तरसं पिबन्ति शाश्वतम् ॥१४॥ उत्कृष्टभावमायाति हिंसापापशतान्वितः ॥९॥ सनकाचा साधवक्ष नारादाद्या महर्षयः। अर्धामिशस्तथा ज्योतिवेत्ता रेखाविदस्तथा। मासाद्याः शंसकाबापि काणे रसं पिबन्ति हि ॥९५॥ बहूनामवृतानां च पापवान् जायते सदा ॥१०॥ बलिराबाइयो दैत्या विमीषणादिराक्षसाः। असत्यकयनैश्चापि सन्दिग्धानां प्रदर्शनैः । ईशाराः शंकराद्याम पिबन्ति भीहरे रसम् ॥१६॥ निश्चितज्ञानविधुरा विश्वासघातदूषिताः ॥११॥ भन्यादयो देवताब काश्यपा गाडादयः। विपये वर्तमानास्ते परान् विपथयन्ति च। मानवा अवमुख्याध पिबन्ति श्रीहरे रसम् ।।९७|| तेन दोषेण बायन्ते मृतास्तिर्यञ्चि राक्षसाः ॥१२॥ मोगिनः शेषसांया कामधेनवः। उपदेशकरा एवं वृथा वाचा विहारिणः । मात्मनिवेदिनो भकाः पिबन्ति भीहरेः रसम् ।।९८॥ स्वयमुक्तार्थशून्यास्ते परोपदेशपण्डिताः ॥१३॥ बद्रिके छह घरमं प्राता सामस्त्येन समर्पिताः। तिरां योनिमृच्छन्ति जायन्ते राक्षसा अपि । बाग- दास्यः प्रिववाः पिबन्ति श्रीहरेः रसम् ।।९९॥ बद्रिकेऽतो. भिषक्त्वं विद्वत्त्वं ज्योतिःप्रवेतृता ॥१४॥ येथेः पामारं प्रासापखारसं तु ते। सत्येन युञ्जिताः सर्वे स्वर्गदा मोक्षदा अपि । स्तर बद परब्रमकपाभयाः ॥१०॥ असत्ययुखिताः सर्वेऽधोगती निरयप्रदाः १५।। २६ ·२०२ श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता च बहुधा रोगनी कर्णयोः ॥२०॥ च बद्रिके स तथा चार्यज्योतिषी ग्रहदर्शकः । अन्यायोपार्जित सर्व रोगेण विनियापितम्। भाग्याऽभाग्यप्रवक्ता मिथ्याचारोऽभवत्तदा ॥१६॥ अथाऽस्य मतिरुत्पना श्रुत्वा भुत्वा पुनः पुनः ॥३५॥ तेन पापेन संलितो देवगतीश्वराभिषः। कथाप्रशंसा मोक्षदा तथा । गलगण्डेन रोगेण कण्ठमालरुजा तथा ॥१७॥ कथास्थलं ततो गन्तुं रक्षितुं स्वं व्रतादिमिः ॥३६॥ गले कर्कटवृदया पीडितबाऽभवत्चदा। पल्यै निवेदयामास विचार गमनात्मकम् । बिहामूलं रुणा छन्नं जिहा हवा ततोऽभवत् ॥१८॥ बद्रिके दुःखमा प्राणी भजते श्रीप्रभुम्पतिम् ॥३७॥ अस्पष्टवर्णा वाणी च शनै मूकर्ता गता। सुखे नैव स्मरत्येनं सुखदं माधवीप्रभुम् । एवं रोगामिभूतस्य शिरसो वेदनाऽभवत् ॥१९॥ विपद्येव स्मरत्येनं स्वार्थी प्राणी बुधोऽपि सन् ॥३८॥ गप्पयोबाऽभवत् पाकरतेन दुःखेन पीडितः। मानुष्यं सर्वथा प्रासं स्मृत्यर्थे श्रीहरेः सदा । पूयपाकोऽभवद् भाले पूयस्तावश्च तद् विस्मृत्य धने पल्यां यापयन्ति क्षणं खलाः ॥३९॥ नेत्रयोरान्ध्यभावध बाधिर्य पूर्वकृतं चाप्यवायत। मक्षयन्ति नवीनं नार्जयन्त्यपि । अहो प्रारम्पदुःखं वा सञ्चितं तत्समागतम् ॥२२॥ पुण्यं त्यक्त्वा पापमेवाऽऽचरन्ति निरयाय ते ॥४॥ कृतं मिथ्याप्रचारं यत् समस्तं भुज्यते विह। असत्यं हृदये यस्य वाचि त्वसत्यता भवेत् । तस्मान्मिथ्या न कर्तव्यं न कर्तव्यं मृषा क्वचित् ॥२२॥ कर्मस्वसत्यता त्रीण्यत्र निरयाणि ॥४१॥ नाचरणीयं असत्यं नोपदेष्टव्यमनृतम् । तत्फलं घोरपापं निरयं निरयप्रदम् । अशातं नोपदेष्टव्यं दर्शनीयं न चाऽनृतम् ॥२॥ नरकं दुःखं सर्वमसत्यकारिणः ॥४२॥ कथनीयं न सर्वथा। सन्दिग्धं विपरीतं वा प्रथम नरक देहे रोगः सम्परिकीर्तितः। नाऽहितं चिन्तनीयं च स्वार्थदोषाभिपातिना ॥२४॥ द्वितीयं नरकं चाऽनाऽम्बरलन्धिस्त्वतुष्टिदा ॥४३॥ नाऽनिष्टं करणीयं च कारणीयं न केनचित् । तृतीयं नरकं भार्या दुष्टा दुष्टः पतिध वा। नाऽन्धमार्गे धावनीयं नाटल्याः परेऽपि च ॥२५॥ चतुर्षे नरकं दास्य कैंकर्य परवश्यता ॥४४॥ न पातनीया गर्तेऽन्ये पतनीयं न सर्वथा । पञ्चमं नरकं नित्यं कलहः स्वबनेषु वै। दृष्टं वाच्यं न त्वदृष्टं वाच्यं प्रामाणिकं तु यत् ॥२६॥ षष्ठं तु नरकं प्रामे देशे च बहुशत्रुता ॥४५॥ वक्तव्यं फलबद् बद्रि निष्फलं नाऽनृतं मुषा । सप्तम नरकं राजदण्डवातिप्रयासिता। आप्तश्रुतं प्रवक्तव्यं सासभुत्या स्वया न तु ॥२७॥ अष्टमी नरकं तृष्णा वासना चाऽनिवर्तिनी ॥४६॥ आशीर्वादाः प्रदातव्या: कृष्णार्पणविधित्सया । नवमं नरक चेष्टाऽलाभस्तथाऽवमाननम् । वचनं तु फलाऽऽयतिभतं सदा ॥२८॥ दशम नरक नित्यदारियं सर्वतोऽधिकम् ॥४७|| आशा कार्या बसमा स्तुतिः प्रमोदकारिका । एकादशं नरक सर्वत्रवाऽर्धदग्धता । नाटकं समाजाचर्यकारकम् ॥२९॥ द्वादशं तु नरकं यनित्यं नरकक्षालनम् ॥४८॥ भजन कीर्तन गीतं कर्तव्यं तुष्टये त्रयोदश तु नरक नवदारमलानि प्रशंसा तु महतां वै कर्तव्या पूज्यभावतः ॥३०॥ चतुर्दशं तु नरकम् उदरस्थं सदा मलम् ॥४९॥ वर्णनं सर्वथा कार्य शतगुणं ततोऽधिकम् । मलकुण्ड शरीरं वै नित्यं नरकभितम् ।. चिन्तनं तु विधातव्यं सहसतर्कितं तथा ॥३१॥ पञ्चदशं नरकं पशुवन्मलिना पशुवन्मलिना स्थितिः ॥५०॥ किन्तु रोगे प्रहे सत्यं वाच्यं विश्वासकर्मसु । पोशं नरकं याम्यं सहसषा तु. विस्तृतम् । .. व्यवहारे यथायोग्यं वक्तव्य सत्यमेव ह॥३२॥ इत्येवं बद्रिके लोके भवन्ति नरकाणि हि ॥५१॥ प्राणत्राणाय यद् योग्यं तद्वक्तव्यं विजानता । दुष्टपुत्रो दुशिष्यो भक्षकः। बद्रिक गणक: सोऽयं मिषमिप्याभिषणः ॥३३॥ रक्षको भक्षकलाता इन्तेति नरकाणि पै ॥५२॥ पीडितो बहुषा रोगैस्त्रातारं न ललाम ।। प्रातिकूल्यं तथाऽनिष्टप्रातिर्विघ्नानि यान्यपि। बहुधाऽपि व्ययं कृत्वा प्राप्तो निर्धनता पुनः ॥३४॥ सर्षे ते निरया लोके दुर्भाग्यानां भवन्ति हि ॥५॥ प्रदातव्यं रसवत् कार्य हरेः। वै। .

·तिष्यसन्तानः च महान् ॥५९॥ कारागारे निवासथ तथाऽरातरधीनता। नैसर्गाऽशुखदेहोऽयं शुद्धिमवाप्नुयात् । दुर्मिक्षे भिक्षुकी वृत्तिर्नरकाणि भवन्ति हि ॥१४॥ तस्माद् योगिजना नित्यं क्षालयन्त्यान्तरं सदा ॥७३॥ लोभो मानं च रुट् कामो देषो रागोऽप्यसूयिका । ध्यानेन चेतनं देहस्थितमात्मानमुत्सुकाः। ईर्ष्या मत्सर उद्वेगः साक्षात्ते साक्षात्ते निरयास्त्विह ॥५५॥ समाधिनाऽऽनुवन्त्येनं सत्यं सत्यात्मनाऽन्वितम् ॥७४|| अशानं तमो मोहचौर्य शाठ्यमपूर्णता । परमात्मा नित्यशुदः कृष्णनारायणो हरिः। प्रतारणं विश्वस्तपातनं निरयास्त्विमे ॥५॥ यत्रास्ते चासने तच्चासनं शुद्ध सदात्मकम् ।।७।। उन्मत्तत्वं विचित्तत्वं शीतोष्णागम उल्यणः। सनात्मा चेतनो नित्यसचिदानन्दतत्त्वकः। छेद्यभेद्याजहीनत्वं नरकास्ते सदा मताः ॥२७॥ तं सन्तं सात्वतं भकं भावयन्ति बुषाः सदा ॥७६॥ मलमूत्राशयाः सर्वे नरका देहरूपिणः । हृदये वर्तमानं तं स्वामिना संबिराजितम् । गर्भवासो बन्ममृत्यू नरकास्ते सदा मता:॥५८॥ प्रकाशितं भितं नित्यं श्रीकृष्णपरमात्मना ||७७॥ यावन्तः कर्दमाः स्वेदा दुर्गन्धा नरका हि ते । ध्यायन्ति शानविमला देहभावविवर्जिताः। अपकीर्तिम नरकं शोकामिनिरयो विवेकलब्धवैराग्याः सन्तः सन्तं हृदि स्थितम् ।।७८॥ भाषयो व्याधयचोपाधयस्ते नरका: सदा। यत्राऽसत्यमनृतं फल्गुमिग्यामृषात्मता। बद्रिके यस्य सन्तोषस्तस्य स्वर्गमनुत्तमम् ॥६०॥ अणुतुल्याऽपि नास्त्येव सन्तो प्यायन्ति तं निबम् ॥७९॥ तृष्णाक्षयसुखं स्वर्ग निरीहता सुखं परम् । ते पारं सम्प्रयान्त्यस्य कर्दमस्य हि वर्मणः । शौकरी विष्ठां प्रति सर्वमलानि गौरवं रौरवं तथा ॥६१॥ सन्न्यज्य प्रयान्ति परमेश्वरम् ॥८॥ अभिमानं सुरापानं त्यक्त्वा त्रीणि सुखी भवेत् । माया मलात्मिका नित्यं तत्रापि राजसो गुणः । नेछानां विलयथास्ति भोगानां विरतिर्न हि ॥१२॥ तमस्तु मलिनं नित्यं मलं सर्व हि तामसम् ॥८१॥ तत कर्मणां शून्यता नास्ति त्रीणि त्यक्त्वा सुखो भवेत् । उत्पमतत्त्वानि महद च मायिकी। इन्द्रियाणि विषयाच भूतानि मलिनानि वै ॥२॥ तृतिनास्ति रसानां वै शान्तिर्नास्ति च कर्मिणाम् ॥६३|| भौतिकानि समस्तानि मलिनानि मलानि च। निवृत्तिर्देहिनां नास्ति त्रिगुणः सर्वदा सुखी । बद्रिके तापसाः सन्तस्तस्मात् त्यबन्ति भौतिकम् ॥८३|| अध्यात्मशने दिवसो रात्रिर्यस्य नरायणे ॥६॥ शाश्वतं चिन्तयन्त्येव भजन्ते शाश्वतं हरिम् । निद्रा ब्रह्मात्मसन्धाने स वै स्यात् सर्वथा मुखी । तिष्ठन्ति ब्रह्मभावे च मोदन्ते चात्मगहरे ॥४॥ दुखदा सुखतुष्णापि तां त्यक्त्वा स्यात् सुखी सदा ।।६।। परिहरन्यसत्य शरीरं तबगत् पापीघसंभवम् । नरकं सर्व नवद्वारं मलै तम् । मलात्मकर्मावरात्मनो पुष्टं यतन्ते ते सद्गुभियमास्थिताः ||८५॥ निरयात्मकम् ॥६६॥ एवं बद्रीप्रिये मरे देवगतीश्वरव प्रगर्तयोः। प्रपच्य बदरि नासिकायाः सत्याऽसत्यमयं बीक्य परभाग्यं प्रहाँस्तथा ॥८६॥ पूयभागः प्रलवति दुर्गन्धधौष्ठलेपकः ॥६॥ लालाबालं मुखे नित्यं कफबान्त प्रदेशतः। सत्याऽनृतमयं सर्व सन्दिग्धं भावि देहिनाम् । मुलमायाति नित्यं च दन्तमूलेषु पयकम् ॥६८॥ निवेदयति देहिभ्यः पापमय यथातथम् ॥८७॥ दुर्गन्धं दन्तमूलेषु पक्वं पूर्व प्रवर्धते । तेन पापेन पीडावान् पल्यै सह प्रमुक्तये । प्रातर्मुखं हि दुर्गन्धं श्वासो दुर्गन्धसंभूतः ॥६९॥ पत्नी धर्मवती भत्वा पत्युः प्रियचिकीर्षया ॥८८॥ स्वेदः सर्वेषु सर्वत्र रोमस्वभिलवत्यपि । पति नीत्वाऽनसा साध्वी जगाम अगाम शर्करापुरम् । दुर्गन्धः धारभूत् सर्वः सुगन्धो यत्र दुर्लभः ॥७०॥ कयास्थलं मुनि ब्यास ददर्श च पुपूर्व च ॥८९॥ भेष्ठांगमेव दुर्गन्धमन्यांऽगानां तु का कथा। न्यवेदयत् स्वामिदुःखं मुक्तये प्रार्थयन्मुनिम् । मनुष्याणां बिडालानां सिंहानां रक्षसां तथा ॥७॥ व्यासं स्वत:प्रकाशाख्यं ब्यासोऽपि दयया तदा ॥९॥ पिशाचानां सूकराणां काकानां देहसाम्यता। भूसराय ददौ मन्त्रं नामधुन्यं ददौ बद्रिके सर्वथा नित्यदुर्गन्धाशुद्धिसंभृताम् ॥७२॥ 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा ॥९॥ मोक्षार्थ च भूसः। प्रतम् ।

·२०४ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता शुभाम् ॥१९॥ प्रभोनारायण पद्मावतीनारायण प्रभो। नित्यं रात्री दिवा प्रातर्बन्दिनियम बन्दिनः। जयाकृष्ण ललिताश्रीकृष्ण राधापते विभो ॥१२॥ वन्दनामिभिता गीतीर्गायन्ति तस्य सनिधी॥५॥ पत्नी चापि प्रजग्राह मन्त्रं धुन्यं व्रतं तथा । विष्णुतुल्यमिन्द्रतुल्यं रुद्रतुल्यं शशिपमम् । पपतुस्ती हरेः पादामृतवारि शुभप्रदम् ||९३॥ रवितुल्यं चक्रवर्तितुल्यं मत्वा नराः त्रियः ॥६॥ चखदतुः प्रसाद शुभ्रवतुः कथामृतम् । कल्पितास्तत्कथाः सर्वा गायन्ति सुप्रशंसिताः । मासान्ते श्रीहरिस्ताभ्यां दर्शनं प्रददौ प्रभुः ॥१४॥ अयमानो बन्दकरतु नूनं नित्यं प्रगायति ॥ ७॥ पस्पर्श तं कराग्रेण रुग्णं नीरोगिणं व्यधात् । प्रसमोऽस्य विशेषण बायते वप्रविक्रमः। दिव्यभावं व्यधाच्चापि भायों दिव्यां व्यधात्तथा ॥९५॥ पारितोषिकमस्मै स स्वर्णमुद्रा ददाति ॥८॥ ततस्ताभ्यां प्रार्थितश्च हरिर्मोक्षार्थमत्यति । जयमानो जयं दत्वा नत्वा तं नृपति ग्रहम् । हरिः कृत्वा दिव्यदेही तौ तु निजे विमानके ॥१६॥ नित्यं प्रयाति मुदितः काव्यं नूनं करोति च ॥९॥ न्यस्य वैशाखपूर्णायां निन्ये धामाऽक्षरं निजम् । द्वितीये च दिने प्रातर्गत्वा गायति सनिधौ । पश्यतां सर्वलोकानां ज्योतिर्वित् प्राप मोक्षणम् ॥९॥ एवं सदा करोत्येव बीविका लमते सदा ॥१०॥ पुण्यवत्या स्त्रिया साकं परं मोक्षमवाप सः । अयैकदा जयमानो ज्वरेणाऽतीव पीडितः। बद्रिके महदाश्चर्यमभूत् तत् सर्वदेहिनाम् ॥९८॥ शेके गन्तुं न भूपाऽग्रे भूपच विलोऽभवत् ॥११॥ मासमात्रेण विप्रस्य रोगनाशश्च मोक्षणम् । प्रतीक्षमाणस्तं राजा न लेमे दर्शनं को। प्रशशंसुर्जना विप्रभार्या पतिव्रतां उत्थाय स ययौ पदयां जयमानस्य मन्दिरम् ॥१॥ यया स्वामी प्रापितो वै मोक्षं चाज्ञाप्रवृत्तया । बयमानधकाराऽस्य धन्या सा गृहिणी लोके याऽऽज्ञाकरी वरस्य वै ॥१००॥ आसनं प्रददावुपाविवेश भूपस्य स्वागतादिकम् । नृपतिः स च॥१२॥ धन्यो नारायणश्चापि शरण्यो मोक्षदो वरः। पृष्ट्वा तु कुशलं वीक्ष्य ज्वरितं कविमुत्तमम् । बद्रिके जीवलोकेऽत्र स्नेहः स्वर्गः सदोत्तमः ॥१०१॥ बन्दिनो ज्वरशान्त्यर्थ वैद्यमाहूय चौषधम् ॥१४॥ परोपकारः लेहेन सेवा स्नेहेन कारयामास तृपतिस्तस्याये त्ववसन्तूपः। सुखदत्वं प्रेमभावैर्जायत श्रद्धया तथा ॥१०॥ मुहूर्तान्ते ज्वरो नष्टो नीरुग्णो जयमानक:॥१५॥ पठनाच्छ्रवणादस्य स्मरणाद्वर्तनात्तथा । नृपं बन्दिप्रियं तत्र ववन्दे तन्मनो विन् । भुक्तिर्मुक्तिर्भवेचापि कृपा कृष्णस्य वै भवेत् ॥१०३॥ 'अहो राजन् यथार्थ वै भवतो नाम वियते ॥१६॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिव्यसन्ताने राजसे देववलोके रक्षति युनिवासिवत् । देवगतीश्वरस्य विप्रस्याऽर्धज्योतिर्विदोऽसत्यपापादिनाशेन शोमसे कृष्णवद् विष्णुतुल्यो ददासि समदः ॥१५॥ कथाश्रवणकारिणः पुण्यवतीभार्यासहितस्य मोक्ष इत्यादि दयां करोषि लक्ष्मीवनिमालयसि निरूपणनामा द्वासप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ।। आयासि मेषवद् राबन् शृणोषि परमात्मवत् ॥१८॥ प्रेरयसि प्रमेयामः धरसि धर्मवत् । श्रीनरनारायण उवाच- सुधांशुवत् पोषयसि मकायसे तु शृणु बद्रीप्रिये देवि बन्दिजनस्य पावनीम् । सेवसे मातृवद् राजन् सुखाकरोषि राभिवत् । कथा मोक्षकरी कृष्णनारायणस्तवाऽन्विताम् ॥ १॥ पितृवत् पाब्यसि भीसमो भवति भवसि भूतले ॥२०॥ देषरागबयनानि नगरे पावनः परः। कुबेरोऽन्य इवाऽमासि धनदाता बनेश्वरः। बन्दिजनोऽभवनाम्ना जयमानामिधः सुखी ॥२॥ सुवर्ण सावयस्यत्र कहिल्या प्रतापवान् ॥RHI कुटम्बसहितस्तत्र वसमान बीविकाम् । शासने धर्मरानामो विमासि च -विद्यापतिः। बन्दि सुवन्दनं राशं कृत्वा निर्वहते सदा ॥३॥ यत्र राजन् विद्यसे तदनं प्रवायते दिवम् ॥२७॥ द्वेषरागबये ग्रामे राबाऽऽसीद् वनविक्रमः। स्वर्गावते चापि स्वर्ग क्येश्वरायते। बन्दिप्रियो हि बहुधा दानप्रियस्तयोचमः ॥४॥ पत्र राबन् बर्तसे गोलोकायते तु तत्पलम् ॥२॥ बायते । बापत् ।

·* तिष्यसन्तानः
२०५
पते ॥४५॥
प्रमुः॥२७॥
डीबो पैकुण्ठायते स यत्र भ्रमसि माग्यवान् । अहो यामिनहो यामिनारायण प्रमोपते।
यत्र पसि सणवत् स्थलं मोक्षायतेऽपि तत् ॥२४॥ अहो कृष्णहरे स्वामिन् पद्मावतीसतीपते ॥४॥
भानपयति
मेधाँध सुरेशानीश्वरानपि । अहोऽक्षरपते स्वामिन् बदरीमुगुणापते ।
सवें बहन्ति सतत समया भत्यका इव ॥२५॥ दुःखहाभीपते
राधामंजुलीमाणिकीपते ॥४॥
सर्वधावाणि गायन्ति वत्रविक्रमसद्गुणान् । मुक्तमुक्तानिकाइंसास्वामिन्
बयादयापते ।
भुतं राचन् मया त्वद्य शर्करानगरेऽधुना ॥२६॥ जयललिताकान्तभीसर्वधामपते
कमीनारायणसंहितायाः कथा
प्रवर्तते ।
आत्ममोक्षपते
लक्ष्मीसंहिताख्यकयापते।
बत्यो प्रवर्यतेनादिकृष्णनारायणः
मामुदर कृपासिन्धो बनविक्रममबर ॥४६॥
सर्वेश्चरेश्वरः स्वामीकृष्णनारायणो हि सः। एवं ब्रह्मात्मभावेन
जयमानल
बन्दकः।
सांववारपर्ता
सर्वप्रमाण्डरक्षकः ॥२८॥ तुष्टाव শয়তা गोपालतनुवं
प्रभुम् Imall
सर्वराजाधिरामब
सर्वलक्ष्मीरमापतिः।
नृपति चापि तं कृष्णनारायणक्यभावतः ।
सर्व मुलपति सर्वदेवताना देवतम् ॥२९॥ राजा कृष्णामिषाः भुत्वा पूर्णे निकल्मयोऽभवत् ॥४॥
सर्वशक्तिपतिः सर्वसमा ब्रमाण्डधारक:।
अशानं बिगत राको मोहो नहोऽभवचदा ।
सर्वविशिवपूज्या सर्वब्रह्माभिवन्दितः ॥३०॥
नष्टो रागो निजलापाविषयो विरमोऽभवत् ॥४९॥
सर्वतीर्थ निवासम
प्रज्ञापमावतीपतिः। मिथ्यामिमाननाशेन प्रकाशोऽस्य व्यवायत।
सर्वेशानः सर्वदेहिनियन्ता सर्वमोक्षदः ॥३१॥ कथायाः श्रवणेच्छा च दर्शनेच्छा हरेस्तथा ॥५०॥
राधाचयापतिः कृष्णो बालकृष्णो हि गीयते । कालमृत्युजराव्यापिनाशेच्छा
व्यजायत।
रावन् पथा सार्वभौमो भगवान् स विराजते ॥३२॥
वैराग्यवाऽभवचस्य
नाशशीलाच्छरीरतः ॥५१॥
तथा विरावते सार्वभौमोऽनन्यसमो भुवि । विवेकं प्राप्तवान् राजा भुत्वा मृषाप्रशंसनम् ।
महो माग्यं परं मन्ये कृष्णवन्नृपतिरहे ॥३३॥ अहोऽयं बायमानो मे कुरुते यत्प्रशंसनम् ॥५२॥
महो माग्यं परं राजन् साधुवद् वर्तसे सदा ।
तदंशोऽपि मयि नास्ति मयि शक्तिर्न विद्यते ।
मया मिथ्या वर्तसे न सत्यव्रतः प्रवर्तसे ॥३४॥ विद्यते नैव भक्तिम नारायणवलं न च ॥५३॥
सत्यं वदसि सत्यं च शृणोषि विन्दसे ऋतम् । कालपाशस्य योग्योऽह मरिष्यामि
क्षणान्तरे।
त्यं स चिन्तयसि मोक्षे स्थितोऽसि सर्वथा ॥३५॥ कीटबद्वर्तमानोऽस्मि सही मे गणनाऽस्ति न ॥५४॥
प्रासा पूर्वनृपतयोभुवाः।
नाऽहं मृत्युविहीनोऽस्मि कालस्य कवलोऽस्म्यपि ।
म तथा भाससे रामन् कालपाधातिगो पसि ॥३॥ मायायां वर्तमानोऽस्मि मोक्षे नैव स्थितोऽस्मि च ॥५५॥
मृत्युः सिषु यथास्ते स नास्ति वनविक्रमे । चिन्तयामि न चात्मानं न ब्रम न नरायणम् ।
माक्य .याम्यकानि न सन्ति वनविक्रमे ॥३७॥
न पाळ्यामि सत्यं च मिथ्यायो संरतोऽस्मि च ॥५६॥
अनादिकामनारायणल्यो विभासि मे।
न बर्तेऽहं साधुवच कुतस्तरं ।
कृष्णबत् ।
महोन महो कण अहो कृष्ण हरे हरे ॥३८॥
खराबोऽपि नैवाऽस्मि सार्वभौमः कुतस्तरः ॥५॥
महोसवाहो रापमहो राजन् हरे हरे।
नाजायां मम देहोऽस्ति देवाचास्तु कुतस्तराः।
जनारयण कृष्णनारायण
नरायण ॥३९॥ दुर्गुणोऽहं सदा चाऽस्मि सगुगल कुतस्तरः ॥८॥
बामणानादिकमानम्याण
रमायण। बालियो अमूलोऽहं मूषाकीर्तिप्रियोऽस्म्यहम् ।
कृष्णनारायण रमापते ॥४०॥ मायावाले विपिनोऽहं प्रमचोन्मचवच्या-५॥
महो यो महो .भीमद्वाकष्ण भियः पते । अहो नारायणः कृष्णः समयते न मया हरिः।
महो माम्यं मम राचन् कृष्ण कृष्ण हरे हरे ॥४१॥ इनममि भवितुं नारायणतुल्यो
मृषाभव: ॥६॥
महो सायं उपवेब कृष्ण कृष्ण हरे हरे। पापं करोमि .सततं पापामा कृष्णशत्रुक्दः ।
आहो वानियहो स्वामिनारायण जगत्पते ॥२॥ महापाप्यतिपापात्मा कारवामि मसनम् ॥६॥

·२०६ * श्रीलक्ष्मीनारायणहिता के सह ननत वै ह॥८॥ कृपा। आयाता ये प्रति । नास्ति पूगीफलं हस्ते वाच्छामि शेवधीयताम् । जयमानोऽपि तेनैव साधैं संकीर्तनं व्यपात् । निर्मलं हृदयं नास्ति समिच्छामि सुरेशताम् ॥६॥ प्रमोदसंमतथापि मलिनं सर्वथा वर्ण मन्ये शिवाधिकं खलः। अहो बद्रीप्रिये कृष्णनारायणस्य कीडशोऽहं पशुभेष्ठोऽधमो मिथ्याभिमानवान् ॥६३॥ कयाकृष्णप्रशंसामिः कृष्णयोपस्थितोऽभवत् ॥८॥ धन्योऽयं जयमानो हि भक्तोऽस्मि परमात्मनः । एवं मुहूर्तमानं तौ नृत्यं गीतं प्रचक्रतुः। मम मोक्षकरचास्मि गुरुवाप्यस्ति मेऽधुना ॥६४॥ ततः · शान्ती सुखानन्दभूतौ विरेमतुः क्षणम् ॥८॥ प्रशंसामिषतो येनाऽऽहितं शानं मयि ध्रुवम् । परस्परं कथयामासतुः पारमेश्वरम् । विवेकमाहितस्तेन मृषागर्वविनाशकृत् ॥६५॥ दर्शनं च महानन्द महासौभाग्यमात्मनोः ॥८॥ स्मारिता देवताः सर्वाः स्मारितः श्रीनरायणः । शुभुधाऽन्यमनुजा नरा नार्यस्तदा गृहे। स्मारिता श्रीसंहितायाः कथा पापविमोचिनी ॥६६॥ महाबर्यपरा द्रष्टं तृपं तदा ॥८५॥ अवश्य पापनाशार्थ गच्छामि तत्कथास्थलम् । राजा बन्दी बन्दिपली बन्दिपुत्रास्तथा नियः । पावनी साधुतां लन्या करिष्ये भजनं हरेः॥६७|| पुश्यब बान्धवाथापि शर्करानगरं प्रति ॥८६॥ तरिष्यामि भवान्धि च करिष्ये स्वात्ममोक्षणम् । गन्तुं सबा बभूवुस्ते नृपो राशी च तत्सुताः । मृपापा क्षालयिष्ये ग्रहीष्ये सत्यवर्तनम् ॥६८॥ पुग्यो राज्यास्तथा लोकाः प्रजा नार्यों नरा अपि ॥८॥ नामभवणमात्रेण हृदयं पूततां गतम्। सहसयो मानवास्ते शर्करानगरं तत्कयाभवणात् किं किं स्यान्मे श्रेय उत्तमम् ॥६९॥ गन्तुं सखा बभूवुवाऽमात्यप्रधानकर्मिणः ॥८८|| बयमानो बयत्वेव मे विवेकप्रदो दास्यो दासाः कर्मचारा भटाः संरक्षकास्तथा । बन्दका वन्दिनः सन्तु ताशा मोक्षदर्शकाः ॥७॥ गवाहनसंयुक्ता अश्ववाराथ निर्ययुः ॥८९॥ अशानहारकाः सन्तु न सन्तु शंखवादिनः । बहुस्वर्ण धनं धान्यं पुष्कलं सह मिथ्यागालफटा मा च सन्तु सन्तु ऋतंवदाः ॥७१|| दानयोग्याम्बरपात्रभूषाकम्बलकानपि ॥९॥ विचार्येत्थं नृपः प्राह शिष्यवद् बन्दिनं गुरुम् । सोत्सवा बहवो लोका हलहलेति वादिनः । अहो विवेकदानेन तारितोऽहं त्वया राहे ॥७२॥ नियंयुस्ते तीर्थयात्राकृते कथास्थली प्रति ॥९१॥ प्रशंसा या त्वया प्रोक्ता भ्रता मयाऽतिरागिणा । भजन चक्रिरे मागे महोद्यानमुपाययुः। भुतोत्तरं मम नष्टो रागस्तृष्णा लयं गता ॥७३॥ कथामण्डपसानिध्ये सहसशस्तु ते जनाः ॥१२॥ मृषा सत्यं च यत्तत्त्वं प्रकाशितं तु मे हृदि । महोद्याने निवासाँध यथायोग्य प्रचक्रिरे। दासोऽस्मि ते गुरुस्त्वं च संसारोबारकन्मम ||७४॥ स्नात्वा तीर्थजले देवान् प्रपूज्य मण्डपं प्रति ॥१३॥ बद मे क्व हरिस्त्वास्ते कृष्णनारायणः प्रभुः। ययुस्ते पूजनं चक्रः संहितायाः कयोचरे। वर्तते लक्ष्मीनारायणीयसंभवा ॥५॥ व्यासस्य पूजनं चक्रुलोमशस्य सतां तथा ॥१४॥ भवणेच्छा वर्तते मे मृषपापं मे मृषपापं व्यपोहितुम् । मारार्षिक प्रचक्रुष्योपदा न्यः पुरस्तदा। मोक्षेच्छा वर्तते बन्दिन् नय यत्र कथामृतम् ॥७६॥ व्यासाद्याः स्वागतं चक्रुर्ददुः प्रसादभोजनम् ॥१५॥ इत्येवं बदतस्तस्य नृपतेर्दर्शन अथ राबादयः सर्व ययुनिवासमुत्सुकाः। भवायत प्रकाशे स्वहृदये परमात्मनः॥७७॥ प्रातः सर्वे समागत्य ध्यासात्तथैव लोमशात् ॥१६॥ कृष्णनारायणस्तूर्ण प्रदर्घ्य रूपमात्मनः। मन्त्रं धुन्यं सजं चैव बगहुस्तौलसी मुदा । तिरोभवति वृत्तीराकर्षयन् द्रुतम् ।।७८॥ वैष्णवास्ते ततो जाताः पावनाः शरणागताः ॥१७॥ मूर्तिदर्शनमात्रेण राना परवशोऽभवत् । भुवुस्ते कयां नित्यं पुपूजुासमन्वहम् । ननत देहभानविवर्जितः ॥७९॥ ऋषीन् साधून सतीः साध्वीः सिषेविरे हरिं प्रभुम् ॥१८॥ अगायत हरिकृष्णकृष्णनारायणप्रभुम् । मेविरे परमात्मानं बालकृष्णं नरायणम् । सवालगाब्वायेन कृष्णकृष्ण हरे हरे॥८॥ कृष्णनारायण कृष्णनारायण नरायण ॥१९॥ जगृहुः। हरे। हृदये

·तिज्यसन्तानः
२०७
चकिरे सर्वदा धुन्यं प्रसादं च बलामृतम् । अधाः पपुलं भान्ता मुक्ता रययुगात् क्षणम् ।
सवें बुभुबिरे बालवृदयुवजना: सदा ॥१०॥ वटच्छायातले राबा सूर्यतापेन नोदितः॥८॥
तेन बाता: पावनारते क्षपितापौषसञ्चयाः । लेमे निद्रां मनाक् तावत् सों बटात् पपात ह।
सात्वताः परमास्तेषां मासान्ते कृष्ण आययौ ॥१.१॥ नृपकण्ठोपरि श्वेतवर्णोऽदशनृपं
प्रभुनारायणो दिव्यमूर्तिर्विमानमास्थितः । सूतो ददर्श सर्प तं दशन्त दीर्षविग्रहम् ।
सर्वेषां पश्यतां भूमाववाततार
चाम्बरात् ॥१०२॥ नेमे दूरात् सूतवयों बानन् देवसमं सपम् ॥१॥
चिक्षेप परितस्तेषामुपरि गोपजः। 'नमस्ते
श्वेतवर्णाय शेषरूपाय
मोगिने।
सवें दिव्यहशो माता भालयामासुरच्युतम् ॥१०३॥ दंशते मम राजानं विष्णुरूपाय
ते नमः ॥११॥
उक्ता भगवता गन्तुं नृपाद्याश्वाऽक्षरं पदम् ।
कालरूपाय रुद्राय रौद्राय
प्राणहारिणे।
सहसाधिजनाः
बभूवुर्गन्तुमक्षरम् ॥१०४॥ नमस्ते
दुःखहाराय
रक्षाको मुहुर्नमः ॥१२॥
दिव्यान् देहान् विधायैव नीत्वा विमानके च तान् । एषोऽहं नृपतेः सूतो भत्योऽस्मि किंकरस्त्विह ।
शेषाँस्त्यक्त्वा कृष्णनारायणोऽक्षरं जगाम ह ॥१०॥ अपरो न सहायोऽस्ति दयालो मां प्ररक्षय ॥१३॥
ज्येष्ठकष्णस्य पञ्चम्यां निन्ये तानक्षरं हरिः ।
इंडशे निर्जनेऽरण्ये जीविते मयि किंकरे।
महापर्यमिदं नातं ख्यातं सर्वे व्यजायत ॥१०६॥
स्वामिनो मरणं योग्यं नैव नैव च नैव च ॥१४॥
बद्रिके शेषवर्गास्तु महाभागवतोचमाः।
ततो मत्स्वामिनं सर्प समुदर विषानलात् ।
कयां भुत्वा ययुनै देषरागजयं पुरम् ॥१०७॥ तस्थाने मां दश सर्प स्वस्ति मे ते मुहुनमः ॥१५॥
तेऽपि कालेन गोविन्दं भबित्वा चाऽक्षरं ययुः ।
राजा देवता
पठनाच्छ्रवणादस्य मुक्तिर्मुक्तिर्दिवं
च गुवर्थे गोकते तया ।
मिलेत् ॥१०८॥
पित्र प्राणदाता यः
स्वर्ग दिव्यमभते ॥१६॥
इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिव्यसन्ताने नष्टे नृपे मम मृत्युqवधात्र भविष्यति ।
बयमानाख्यबन्दिवनस्य स्तवनेन प्रासवैराग्यविवेकस्य तत्पापं ते भवेत् सर्प तस्मादुबर मपम् ॥१७॥
वावित्रमनृपतेस्तत्प्रजानां च कथाश्रवणादिमि नृपोदारे मम भत्यो पापं ते न भविष्यति ।
मोक्षणमित्यादिनिरूपणनामा त्रिससति-
मृते स्वामिनि भुत्यस्य बीवनं गर्हितं क्षिती ॥१८॥
तमोऽध्यायः ॥ ७३ ॥
तस्माद् रक्षय भोगीन्द्र दयां कृत्वा ममोपरि ।
विष वाराय शीघ्रं तु यावलियर्यान्ति नाऽसवः ॥१९॥
श्रीनरनारायण उवाच-
शृणु बद्रीप्रिये लक्मि कयां सूतस्य मोक्षदाम् ।
त्वं वने विद्यसे स्वामी वटस्थायीति तर्कये।
पचनदे शुभे देशे सिन्धुचीनापगान्तरे ॥१॥ तवाऽतिथिस्वरूपोऽहं नृपस्तेऽतिथिरस्ति च ॥२०॥
संगमे भूतले त्वासीनगरी पश्चनादिनी।
आतिथेयो भवान् भूत्वा प्ररक्षतु क्षितीश्वरम् ।
सप्ताधिसिंह उत्तमः ॥२॥
राजाऽभवनामा
तस्या
विषेहि
सर्प
स्वागतं
बीवदानेन भूपतेः ॥२१॥
महापराक्रमः ख्यातचौर्य: प्रजापरक्षकः । न चेत् पापं भवेत्तेऽत्र पुण्यनाशो भवेचव ।
हतिवाचिमहायानविमानादिचमूपतिः
॥३॥ आशामग्नोऽतिथिर्यस्य गृहात्प्रतिनिवर्तते ॥२२॥
प्रबापालो
धर्मबुद्धिर्ब्रह्मकर्मपरायणः। पापं दत्वा पुण्यमयादायातिथिः स
गच्छति।
स्वस्य रयवाहः सूतोऽभवत् सुकेसरी ॥४॥ धन्यास्ते गृहिणः सर्प पूज्यन्तेऽतिथयोऽन्वहम् ॥२३॥
सोऽपि भूपसमो देहे भाने मन्त्रे रणे मतौ। येषां गृहेषु पूजामवस्त्रवारिप्रदानकै।
सूतकार्यकरो नित्यं प्रियतरोऽभवत् ।। ५॥ जीवदानसमं दान पर दानं न विद्यते ॥२४॥
राना रथमास्थाय सूतनोदितमुत्तमम् । सर्वदानातं पुण्यममयस्य प्रदे
भवेत् ।
मृगयार्थमरण्यानी विचचार नदीतटे ॥६॥ सर्वपापानि मयदे तिष्ठन्ति नात्र संशयः ॥२५॥
तत्र पातुं बलं सिन्धुतट ययौ रथान्वितः। भयं कार्य न कस्यापि सूक्मस्यापि तु देहिनः।
विशभाम पपी वारि सूतो वारि पपी ततः ॥७॥
भयदस्य फलं स्यादै.
फलं स्यादै .. प्रतिभयं न. संशयः ॥२६॥

·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के राजानं सर्प एबमाश त्वं बटसंग्रही। प्रदायैव तस्माद् रक्षय शहराय समर्पित नाचेत् प्राणमयं तेऽपि मम बाणेन विविहिः॥२७॥ ते वयं नायकर्तारो नहायुषर्षा न चान्यया ॥४६॥ पथादुभयोज्यमुत्वं निधितं विह। प्रेयन्ते एकस्य शहरेणेव काग रोगा अशक्तयः। दला प्राणं तव प्राणालीका यास्ये यमालयम् ॥२८॥ विषाव्या रूपवन्तम भूत्वा भूत्वा प्रवाहच ॥४ बदाऽत्र शीनं कर्तव्यं शर एषोऽनुसन्धितः। विचरामो नाशरेखां नाशक्षणं विलोक्य च। इत्युक्त्वा बद्रिके धनुः सगुणं सशरं तथा ॥२९॥ दशामो नान्यथा सूत गतायुपतिस्त्विह ॥४८॥ विधाय क्रोधमापनः प्रतीक्षते हितं वचः। दृष्टो मया न दोषो मे न वयं भयवासिनः। तावत् सों मीत इव प्रत्युवाच तु सान्त्वयन् ॥३०॥ ये ये येऽस्माकं महीमाना भवन्त्यतिथयस्वथा ॥४९॥ शृण्वतिये तथ्यमत्र ततो योग्याय चाईसि । कुर्मस्तेषां तु सम्मानं विषार्पण मृत्यवे। अविचार्यकृतः शीघ्र मयमापद्यते ऋतम् ॥३१॥ कृतो मया चातियेयः सत्कारो योऽस्तिमदृहै | सुकेसरिन् पुरा सृष्टी ब्रह्मा रुद्राय साये। राजा गतो हि निधनं न पुनः प्राणमेष्यति । आशां चकार रुद्रोऽसौ न स्वीचकार वै तदा ॥३२॥ सत ते जीवनं चास्ते शर्व नय प्रयाहि च ॥१९॥ स्वयं ब्रह्मा तु विविधाः प्रजाः ससर्ज शान्तिमान् । यदि त्वं शरसन्धानैर्मम शरसन्धानमम प्राणान् हरिष्यति । अयोत्पमा प्रबाबासमाकल्पस्थायिबीवनाः ॥३३॥ नूत्लेन कर्मणा त्वं च प्राणान् त्यक्ष्यसि चात्र ॥५॥ नाऽप्यवर्धन्त च नाशं न प्रापुर्वे यदा तदा । मानुषाणां तु शस्त्राणां दैवे प्रवर्तनं नहि । वृदपर्थ स निबादेहात् प्रवाः ससर्ज मैथुनीः ॥३४॥ सोऽह कालरूपोऽहं तथ्यं वच्मि प्रयाहि च॥५॥' युगलानि सहसाणि सहसाणां शतानि च। विरमाऽस्मात् कर्मणश्च मा स्वायुष्य विनाशय । बायः प्रबास्ता उत्पना युगलेभ्योऽर्जुदा दम् ॥३५॥ विचार्याऽत्र यथायोग्यं यद् विधेयं विधेहि तत् ॥५४॥ तासामसंख्यसंतत्या प्रपूरितमिदं एषोऽस्मि बटशाखायां निर्भीको हतं कुरु। तासां पुष्टिं चकारैव विष्णुर्लक्ष्मीपतिः प्रभुः ॥३६ साहसस्यैवापद्यन्ते दुःखकोटयः ॥१५॥ न नायोऽस्ति तदा तासां संकुलितं जगद् यदा । वयं नियामकाः सष्टेस्त्वं नियाम्योऽसि सपः । रुद्रायः प्रबानाशकलां ददौ ॥३७॥ हिंसायां मम पापं न तव पापं तु.. बै ध्रुवम् ॥५६॥ रुद्रः प्राह न मे हिंसा रोचते भयकारिणी । हिसायां मे न नरकं ते नरकं ध्रुवं भवेत् । विफलं तु नरक शापो दुःखं तथोल्वणम् ॥३८॥ राशा कायों विरोषो न बनेन मुखमिचाता ॥५७॥.. करं कर्म दयाहीनं हिंसनं प्राणघातनम् । विरोषो नापि देवेन भाग्येनापि च नैव ।। न तत् करिष्ये दोषाव्यं पापाढ्यं वै प्रजापते ॥३९॥ यदापतेत् तमोक्तव्यं यथाकर्म मुपस्थितम् ॥१८॥ ब्रह्मा विचायव रुद्रमुवाच तत्क्षणम् । सूत नैव हि कर्तव्यो विरोधो बनिहना सह । काल मृत्यु बरा व्याधीन सुबामि पश्य नाशकान् ॥४०॥ न कालेन सह कार्यों विरोधः सुसमिनाता ॥५९ ते विनायन् करिष्यन्ति मा ते हिंसा भवेच्छिव। न मृत्युना नेश्वरेण न शाखा न त्रिया पनि निमित्तेन विनाशः स्वात् त्वं तमिरीक्षको भव ॥४१॥ न मूर्खेण न कुद्धन न शनधारिणाऽपि च ॥1- इत्युक्तः घरो देवो बहे ब्राह्मणो बचः। न समर्थन कर्तब्यो विरोषो मृदुना सता। संहारकर्मतामाधिदेवलं बराहे न शस्त्रेण न भूतम न चमत्कारकारिता ॥६॥ ततो ना ससबोंकान् कालमृत्युबराषिकान् । बलिना न विरोरव्यं न मात्रा बनफेन च। कुरान् निमित्तभूवाब देहिनो नः ससर्व च ॥४॥ गुरुणा न विरोदयं तपस्विना न साधुना ॥६॥ सान् व्यायान् अधिकॉम विषाव्यान् देहिनस्तथा। बहुमिन विरोदय क्षेम कुशमिता। परान् रोमान्मन्दाको ससर्ज मारकाननः ॥४४॥ पतिना न विरोखण्यं न गृहस्वामिना क्वचित् ॥३३॥ तेभ्योऽस्मन्यो ददावा येषां मृत्युर्यथा मतः । पिशाचेन योदयं रक्षा दानवेन न.1 बेन निमिचमात्रेव बाबध्वं तान् तथैव ॥४५॥ न सिंहेन गजेनापि न सण विषय पनामा जगत् । कस्तु : न ·* तिष्यसन्तानः २०९ तत्र घों शृणु कथां न दुष्टेन च योदव्यं न निर्दयेन शत्रुणा । तावद् राजा समुत्तस्थौ निर्विषः स्वस्थदेहवान् । न वै तिष्ठेच्छठे दुष्टे च निर्दये ॥६५॥ सर्पश्चैनं नृपं प्राह याहि राजन् कथास्थलम् ||८४॥ शरं सहर राबानं नयोवदैहिक लक्ष्मीनारायणसंहिताया: शुभाम् । यहा मुझ शरं शीघं मयि यत्फलमाप्नुयाः॥६६॥ कुरु सेवा सतां चापि ततः श्रेयः परं ब्रज ॥८॥ विवेकेन विदध्यादै तद्धीनस्त्वापदां पदम्। सूतादय विशेषण वृत्तान्तं नृपतिः स्वकम् । मनुष्योऽसि च मेधावी यद् योग्यं तत् समाचर ॥६॥ ज्ञात्वा ददौ धन्यवादान् सूताय भोगिनेऽपि च ॥८६॥ नाऽयं हतो मया सूत राजा हतः स्वकर्मणा । नमस्कृत्य द्रुतं नैजरथेन गृहमाययौ। नाऽहं घातमवाप्स्यामि शरेण तव केसरिन् ॥६८॥ गृहिणी दासदासीच नीत्वा सह ययौ कथाम् ||८७॥ प्रत्युत घातार्थः शरश्चात्र भविष्यति। पुपूज परमात्मानं प्रमुं कृष्णं सुमूर्तिकम् । ममाऽहमिति मोहं वं मुश्च मा कुरु मोहनम् ॥१९॥ व्यासं च लोमशं चापि साधून पुपूज भूपतिः ॥८॥ क्व ते राजा क्वाऽस्य सूतः सर्वे वै कर्मबन्धनम् । ददौ दानान्यनेकानि कथां शुश्राव भावतः। भौतिके पुचले बद्धा आत्मानो निजकर्मभिः ॥७॥ भोजनानां प्रदानश्च सेवां सतां चकार सः ॥८९॥ भुखते स्वकृतं कर्म यावद् देहे वसन्ति हि । सूतेन स्मारितो राजा भजन प्रचकार ह। तत् त्यक्त्वा चापरे देहे पुनः कर्माणि भुञ्जते ॥७॥ प्रसाद पादसलिलं जग्राह नृपतिर्मुहुः ॥९॥ मयि सपें न विश्वासस्ते यदि मुश्च मार्गणम् । कुटुम्बसहितो बद्रि पावन: सम्बभूव ह। कृत्वा परीक्षां च ततो मौव्यं स्वयं प्रहास्यसि ॥७२॥ मृत्युभयात् कृष्णमूर्ती लीनवद् वर्तते सदा ॥९॥ इत्युक्त्वा बद्रिके सो विरराम कथानकात् । ज्येष्ठे कृष्णकादश्यां तु मध्यान्हे भगवान् हरिः। सूतो विचार्य सहसा त्यक्त्वा धनुः शरं तथा ॥७३॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणो विमानमास्थितः ॥१२॥ एषोऽहं शरणे तेऽस्मि सर्पदेव शुचं हर | आययौ तस्य मोक्षार्थे राजा सजो बभूव च । देवोऽसि कालकालोऽसि कालोऽसि शंकरोऽसि वा ॥४॥ ददौ दानानि सर्वाणि नमस्कृत्य समस्तकान् ॥१३॥ योऽसि सोऽसि ऋतं मन्ये कृतं त्वया यथातथम् । कृष्णनारायणाऽऽहूतो विमानमारोह सः। तथापि वन्दनां कुर्वे हितं मे स्याद् यथा तथा ॥७॥ सूतः सुकेसरी चापि राज्ञी रक्षावती तथा ॥९४॥ नृपतेम हितं स्याद् यत् दंशस्ते विफलोऽपि न । पुत्राः पुत्र्यो भूत्यवर्गा दासा दास्यो नृपाय वै । तथा दैवनियोगेन विधेहि सर्पराडिह ॥७६॥ जयवादानमोवादान् ददुर्मोक्षप्रगामिने ||९५॥ इत्युक्त्वा बद्रिके सूतो दण्डवत्प्रचकार तम्। सर्वेषां पश्यता सताब्धिसिंहनामकः । सपोऽपि कालरूपोऽपि हितं व्यचिन्तयत् क्षणम् ॥७७॥ दिव्यो भूत्वा बद्रिके स ययौ धामाऽक्षरं हरेः॥१६॥ उवाच सूत भी त्यक्त्वोत्तिष्ठ नृपं समाहय । राज्यायाध नृपस्यौदैहिक प्रव्यधुस्ततः। विषं हरामि चाद्याऽत्र नृपो जीवतु चाधुना ||७८॥ सूतः सुकेसरी राशी रक्षावती सुतादयः ॥१७॥ किन्तु पारय मन्त्रं त्वं नृपं श्रावय सत्वरम् । वैष्णवाः परमा भूत्वा भुत्वा कथां प्रमोक्षिणीम् । पुण्येन तेन कालोऽहं हराम्यस्य न जीवनम् ॥७९॥ ययुनेजां हि नगरी सैन्धवीं पञ्चनादिनीम् ॥९८॥ इत्युक्त्वा बद्रिके कालः सो मन्त्रं ददौ तदा। भजित्वा वल्लभं कृष्णं प्रभु 'यो नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा ॥८॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणं पद्मावतीपतिम् ॥१९॥ 'ओं बालकष्णाय विद्महेऽनादिकृष्णाय धीमहि । ययुः कालेन सर्वे ते हरे(माऽमरं परम् । तमः श्रीयः प्रचोदयादिति मन्त्रं च वै ददौ ॥८॥ एवं बद्रीप्रिये राजा मृतो मन्त्रेण बीवितः ॥१०॥ 'कृष्णनारायण कृष्णनारायण नरायण। कयां श्रुत्वा हरिं प्राप्य ययौ ब्रह्माऽक्षरं पदम् । बालकृष्णाऽनादिकृष्णनारायण रमायण' ॥८॥ पठनाच्छवणादस्य चिन्तनादपि सर्वथा ॥१०॥ नामधुन्यं ददौ चापि सर्पः सूताय वै तदा । कालमायापापकर्मविमुक्तिः समवेत्तथा। सूतः भीवपतेः कणे भाषयामास सत्वरम् ॥८॥ मुक्तिर्मुक्तिर्भवेच्छ्रेष्ठा समृदयः ॥१०२॥ २७ गोपालबालकम् । यथेष्टाः स्युः

·२१०
* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता
seeeeeee
कृष्णकथावलं बद्रि सर्वबलाधिक
मतम् ।
महाराबराजाधिराबपुंगवः।
ततोऽधिक कृष्णकृपाबलं सर्वार्थसाधकम् ॥१०३॥ विधाता श्रेयसां कर्ता मोक्षस्य दुःखनाथनः ॥१६॥
शरणागतरक्षाकृत
बयत्वानन्दशेवधिः।
इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने
परवम हरिकृष्णो नित्यं
विजयतेतमाम् ॥१७॥
सर्पदष्टस्य सप्ताधिसिंहनृपते सूतटत्तमन्त्रधुन्ययोगेन
साधवो विजयन्ते च वैष्णवा विजयन्त्यति ।
सबीवनं कथाश्रवणेन च मोक्षणमित्यादिनिरूपण-
एवं श्रीबद्रिके हर्षनयनः श्रीपति हरिम् ॥१८॥
नामा चतुःससतितमोऽध्यायः ॥ ७४ ॥
अमिष्ट्रय सभायां स
सभायां स दण्डवत् प्रचकार ।
श्रीनरनारायण उवाच-
तुलसीदलपुष्पाणि
फलानि
शर्करास्तथा ॥१९॥
पूगीफलं च मुद्रां च कानकी चाम्बरं शुभम् ।
शृणु बद्रीप्रिये लक्ष्मि मागधस्य कथां शुभाम् ।
व्यासाय च तथा संहितायै न्यधात् प्रपूज्य च ॥२०॥
अमृताख्यनगरे वै तदाऽऽसीन्मागधो जनः ॥ १॥
नमथके प्रसादं जगृहे चरणामृतम् ।
नाना तु
हर्षनयनो वंशोपवंशबोधवान् ।
मन्त्रं च नामधुन्य च बगृहे व्यासदेवतः ॥२१॥
बंद्योपवंशपूर्वेषा
चरित्राख्यानकारकः ॥२॥
जजाप मन्त्रं नित्यं स चक्रे धुन्यप्रकीर्तनम् ।
राश पञ्चनदीयानां सिन्धुबाना विशेषतः।
शुभाव च कयां नित्यमेकतानोऽभवत् सदा ॥२२॥
स प्रभाव बनेम्यो वै चमत्कारं कयोद्भवम् ॥३॥
पावनः पूर्णमाग्यब समजायत मागषः।
राश
प्रजानां बहीनां मोक्षणं पापनाशनम् ।
ज्जेष्ठकृष्णकादश्यां तु सायं भल्या वशीकृतः ॥२३॥
ततो विचार्य सहसा
कथाऽऽकर्णनहेतवे ॥४॥
विमानमास्थितः।
आययौ
अनादिश्रीकृष्णनारायणो
शर्करापुर्यो कथामण्डपमागतः।
आययौ तं समानेतुं दिव्यः भीसेवितो हरिः ॥२४॥
नेमे सर्वान् संहितां च व्यासं श्रीलोमशं हरिम् ॥ ५॥
मागधं हर्षनयन संकृत्वा दिव्यविग्रहम् ।
साधुवनान् सतीः साध्वीष्णवान् नृपतींस्तया ।
अवस्थाप्य विमाने तं निन्ये घामाऽक्षरं निनम् ॥२५॥
भोतन राशीबनश्चिापि नेमे शुभाव सत्कथाम् ॥ ६॥
शृणु बद्रीप्रिये देवि का चान्यां प्रपावनीम् ।
कथान्ते सतु वधान् वै नारायणसमुन्द्रवान् ।
दासस्तत्राऽभवद्
संहितामण्डपस्थले ॥२६॥
नगाद भक्तियुक्तम रजयामास मानवान् ॥ ७॥
'अनादिश्रीकृष्णनारायणः
श्रीपरमेश्वरः।
रात्रौ रक्षाकरो नित्यं बागति यथ रक्षति ।
दिव्येश्वरकोट्यवतारकोटिकारणम् ॥८॥
नित्यं स भवते कृष्णं का शृणोति भावतः ॥२७॥
अक्षरे परमे घानि राबते
प्रदक्षिणं निशान्ते च
पुरुषोत्तमः।
निशान्ते च करोति संहितासनम् ।
तदंशे प्रथमं कृष्णो व्यासुदेवो व्यजायत ॥९॥
पत्रं पुष्पं फलं नित्यमर्पयत्यपि भावतः॥२८॥
करोति कीर्तनं
ततो नारायणो बातो महाविष्णुस्ततः परम ।
नित्यं भुक्के प्रसादमुत्तमम् ।
पिबत्यपर
ततो विराड्
सतां
प्रसादोत्या
विराजाय ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥१०॥
प्रसादमभते ॥२९॥
सेवां
व्यासस्य देहादिसंवाहन करोत्यपि ।
ऋषयो
बझतः सनकाद्याश्र
मानवादयः ।
कुंकुमवापिकाक्षेत्रे
वश्वपट्टसरोवरे ॥११॥
मार्जन सदसबापि बस्त्रक्षालनमित्यपि ॥३०॥
अनादिश्रीकृष्णनारायण श्रीभगवान्
वैष्णवेन्य
प्रभुः।
प्रकरोत्यपि ।
इरावतप्रदान
कंभराभीमहालक्ष्मीसुतो
गोपालनन्दनः ॥१२॥
एवंविधस्य मकस्य योगिदासाभिधस्य
लक्ष्मीराधारमाकृष्णाप्रशापद्मावतीपतिः
प्रसनः श्रीहरिातो बद्रिके
चाययो हरिः।
माणिकीमुखदालक्ष्मीललिताकमलापतिः
॥१३॥
दिव्यं
समागम सर्वाभरणभूषितः ॥३२॥
ब्रमप्रियापतिर्मुक्तपतिर्मुकानिकापतिः
उवाच योगिदासं त्वं सबो भव विमुक्तये ।
हरिप्रियापतिः सर्वपतिब्रमपतिः
प्रभुः ॥१४॥ नेतुं समागतोऽस्म्यत्र हंसेन मोक्षण
प्रति ॥३३॥
वर्तते विप्ररूपोऽद्य सर्वगोत्राऽप्रशाश्वतः। योगिदासोऽतिमुमुदे भुत्वा वाक्य परात्मन:।
गीयतेऽत्र
हरिर्लक्मीनारायणकयादिमिः ॥१५॥ चचाल श्रीहरि हंस प्रति यावद् विमुक्तये ॥३४॥
॥३१॥

·* विध्यसन्तान २११ ययौ परम् । मुदा। सताम् । च तावन्ममवापाऽसौ देहः पपात भूतले। नामधुन्यं भावयचाऽऽरोह गरुडोपरि। दिव्यरूपो योगिदासोऽभवन्मुक्तस्वरूपवान् ॥३५॥ दिन्यमुक्तथरीरोऽसौ ययावम्बरवर्मना ॥५४॥ इसे निषाद्य भक्तं तं. ययो कृष्णनरायणः। ज्येष्ठकृष्णस्य द्वादश्यां कयोचर शाश्वतं परम धाम पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥३६॥ आचर्य परमं मुमुदिरेऽतिमानवाः ॥५५॥ इत्येवं बद्रिके मुक्तोऽभवत् कथादिसेवया। शृणु बद्रीप्रिये देवि भक्तगाथा तथाऽपराम् । योगिदासो ज्येष्ठकष्णकादश्यां कृष्णमानसः ॥३७|| रंगकारकथा तत्रभूतां परमपावनीम् ॥५६॥ अथाऽन्यां ते कथा बद्रि वदामि भक्तमोक्षदाम् । रंगकारोऽभवनाम्ना रंगिलो रंगकृत् सदा। नामा सौरमसावित्रोऽभवताम्बूलकारकः ॥३८॥ रंगकलासु सर्वासु कुचलचित्रकोटिषु ॥५॥ शर्करानगरे बद्रि सतां हरेश्व सेवकः । शर्करानगरे नित्यं रंगकार्यप्रवीवनः। प्रत्यहं सोऽपि सेवायां वैष्णवानां स्थिरोऽभवत् ॥३९॥ देवसेवापरबापि साधुभक्तोऽभवत् सदा ॥५८॥ ददाति ताम्बूलकानि नित्यं सहसयो बद्रिके स कथाया वै मण्डपं समरंगयत् । सुगन्धिरसचूर्णादिमिभितानि शुमानि च1:४०॥ देवचित्राणि सर्वाणि भक्तचित्राणि सर्वशः ॥५९॥ नित्यं प्रातः समुत्याय सात्वा चायाति मण्डपम् । भित्तीनां रंगकार्याणि पटरंगान् मुशोभनान् । यथास्थानं समागत्य पत्रपुष्पाक्षतादिभिः ॥४१॥ अकरोत् सेवया भक्त्या सतां प्रसन्नताप्तये ॥६॥ करोति पूजनं कथासंहितायास्तथा हरेः प्रसन्नतायै रंगसेवां तथाऽकरोत् । व्यासदेवस्याऽहणां च लोमधल्याऽहणां तथा ॥४२॥ अमवत्परमात्मानं मन्त्रं जबाप नित्यशः ॥६॥ लालासनस्यापि पूर्वा पूर्वा वृकायनस्य च। नामसंकीर्तनधुन्यादीन्याचरत् कृतादरः। नीलकर्णस्य पूजा यवक्रीतादिपूजनम् ॥४३॥ वैष्णवाना सेवनं च कथायाः श्रवणं व्यधात् ॥३२॥ दुषिताना हारिताना दिविमानायनस्य प्रसादभक्षणं पादामृतवारिप्रपानकम् । देवायतनमेषायतर्मकणादियोगिनाम् ॥४४॥ पादधूलिवहनं शरीरे मावतोऽकरोत् ॥६३॥ हेमशालायनादीनां साधूनां क्षपितपापः एवं पूजन संप्रक्षालितवासनः। करोति नित्यमेवाऽयं देवानां पूजनं तथा ॥४५॥ इयेष श्रीहरेर्धाम गन्तुं शाश्वतमक्षरम् ।।६४॥ व्यासाय संहितायैचार्पयत्येव फलान्यपि । बद्रिके व्यापकः कृष्णोऽन्तर्यामी श्रीनरायणः। ताम्बूलकानि तुलसीपत्रहारॉब कौसुमान् ॥४६॥ श्वेताश्वाऽऽस्ट ईशेशेशेश्वरः समुपाययौ ॥६५॥ मुद्राबाऽक्षतगोधूमान् वस्त्रकम्बलकास्तथा। उवाच रंगिल एहि मम धामाऽक्षरं परम् । यथाशक्ति ददात्येव पूजायां सौरभान् रसान् ।।४७॥ रंगिलः सहसा देहं त्यक्त्वा भौतिकमुत्सुकः ॥६६॥ एवं सौरमसावित्रो मच्या निष्कल्मषोऽभवत् । दिव्यदेहोऽभवत् कृष्णदृष्टयाऽश्वमारोह सतां देहादिसंवाहपादसमदनादिकम् ॥४८॥ सर्वेषां पश्यतां नारायणो निन्ये तमक्षरम् ॥६७॥ रुत्वा मुस्वा प्रसादं च पीत्वा तचरणामृतम् । रंगिलं रंगकर्तारं यान्तं वीक्ष्य सभाबनाः। भुत्वा कथाः संहितायाः . सन्दग्धवासनोऽभवत् ।।४९॥ जयवादान् प्रचक्रम नेमुस्तां दिशमच्युतम् ॥६८॥ तं नेतुं चाक्षरे स्थाने कृष्णनारायणः प्रभुः । ज्येष्ठकष्णत्रयोदश्यां रंगिलो प्रक्षरं आययौ श्वेतगरडे स्थित्वा कथास्थलं हरिः ॥५०॥ बद्रिके च ततधान्यां कयां भकस्य संशृणु ॥६९॥ भवाततार प्रसनाननपकमः। बाद्यकारोऽभवत्तत्र शर्करानगरे माह सौरभसावित्र प्रसास्तव सेवया ॥५१॥ उमाकामिधः सोऽपि भक्तो वाद्यादिनिर्मितिम् ॥७०॥ आयाहि परमं स्थानं दिव्यं व्योम ममाऽक्षरम् । कृत्वा वृत्ति निर्वहति सतां सेवां करोति च । भुत्वा सौरमसावित्रः कुर्दयित्वा ननत ह ॥१२॥ कथायां वाद्यदानानि कृतवान् भावतः स वै ॥७१॥ धन्य मोक्षपदं मत्वातं कृष्णनरायणम् । कांस्यान् शंखान् पटहाँब भेरीदिण्डिमगोमुखान् । नला त्यक्त्वा निन देई मर्नु अपं पुराऽर्बितम् ॥५३॥ मृदंगान् पणवाँथापि मुरबाऽम्बरकॉस्तथा ॥७२॥ प्रगे। स ययो। शुमः।

·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * तत्र मुहुः ॥९२॥ वाद्यकलाविशो तेन सन्तः मर्दलान् वेणुवीणाश्च दर्दुरान् कच्छपान् ददौ । साधं श्रीहरिणा तूणे विमानेनाऽऽक्षरं ययौ। तलपातानानकाँध दुन्दुभीन् तालकान् ददौ ॥७३॥ जयनादास्तदा भक्तानामभवन् तेन पुण्येन भगवान् प्रसन्नोऽस्याऽभवत्तदा। बद्रिके च तदा तत्र सायंकाले कयोचरम् । सोऽपि वाद्यवादनमाचरत् ।।७४|| आश्चर्य परम बात शृणु तामयाबिनः ॥९॥ प्रसन्नाव बद्रिके तस्य चाभवन् । ग्रामयाजी विप्रदेवोऽभवनामा रमेश्वरः। सेवां चक्रे सतां नित्यं कथां शुश्राव नित्यदा ॥७॥ नित्यं कयां शृणोत्येव व्यासाऽहणां करोति च ॥९॥ प्रसादं बरहे नित्यं पादामृतं पपौ सदा। भजते श्रीहरिं नित्यं मन्त्रं बपति नित्यशः। मन्त्रं जबाप सततं नामसंकीर्तनं व्यधात् ॥७६|| नामधुन्यं कीर्तनं च करोति सततं मुदा ॥१५॥ एवं वैष्णवसेवायां श्रीकृष्णसेवने रतः। डमरूकोऽभवत् सर्वनष्टपापः प्रसादं श्रीहरेनित्यं गृह्णाति पदामृतम् । सुपावनः ||७७॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणभीकान्तवल्लभः एवं पावनहृदयो विप्रो व्यवर्तताऽन्वहम् ॥१६॥ आययौ त्वक्षरं धाम नेतुं तं वैष्णवः परमो नित्यं सेवते साधुपुंगवान् । उमरूकणम् ॥७८|| सोऽपि मोक्षक्षणं ज्ञात्वा चागतं हरिना हरिम् । निश्चयं सोऽकरोद् गन्तुं धामाऽक्षरं परं हरेः ॥१७॥ नेमे दध्यौ हृदये च नत्वा सभाजनान् मुहुः ॥७९॥ बद्रिकेऽनशनं चके निर्जलं मोक्षलब्धये। भौतिक वर्भ सन्त्यक्त्वा दिव्यदेहमवाप्य दिनत्रये हरिस्तस्य मोक्षार्थ समुपाययौ ॥९८॥ कृष्णनारायणाहूतो गचं समारुरोह सः ॥८॥ अमायां तु निशारंभे विमानेन समाययौ। ययौ धामाऽक्षरं श्रीमनारायणस्य शाश्वतम् । आहतं भक्त चायाहि विमानं त्वकते विदम् ॥१९॥ कृपया श्रीहरेबंद्रि ययावपुनरागमम् ।।८॥ सोऽपि तूर्ण दिव्यदेवो भूत्वा समारोह तत् । ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां ययो डमरूकोऽक्षरम् । ययौ कृष्णेन सहितो घामाऽक्षरं परं पदम् ॥१०॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि तथा कयां सुपावनीम् ||८२॥ बद्रिके ते बद्रिके ते चमत्काराः प्रासरन् मुवि सर्वतः। भावसारोऽभवत्चत्र ववव्यापारकारकः । असंख्या मानवा यान्ति कथाश्रवणहेतवे ॥१०॥ शर्करानगरे नाम्ना चिहरायेति तीव्रवेगास्तूर्णशुद्धाः प्रयान्ति मण्डपार्थकम् । तूर्णमक्षरम् । चिनहरायो ददौ वस्त्रसहसं मध्यवेगाः शनैर्यान्ति मन्दाधिरेण यान्ति च ॥१०२॥ भक्त्या कथास्थलाथै स वैष्णवो धनवान् सुखी ॥८॥ अस्नेहास्तु न वै यान्ति स्नेहस्तत्र हि कारणम् । ऊर्णिकाप्रस्तरणानि वितानान्युचमानि च। प्रसन्नता कृपा सेवा प्रदा च दिव्यभावना ॥१०॥ आसनानि सुरम्याणि ददौ कयोत्सवे यतः॥८५॥ वासनाविलयचापि जिगमिषाऽतिवेगिनी। साधून् स सेवयामास शुभाव चाऽऽच्युती कथाम् । वैराग्यं शरणं भक्तिः कारणानि तु मोक्षणे ॥१०४॥ मन्त्र जग्राह धुन्यं च कीर्तनं व्यासदेवतः ॥८६॥ येषां तीवास्ते तु शीघ्र प्रयान्ति परमं पदम् । सिषेवे नित्यमेवाऽपि वननाणकदाणकैः। तत्सेवया भुक्तिमुक्तिर्भवेदिह ॥१०॥ प्रसनोऽभूच्छ्रीहरिः पठनाच्छ्रवणादस्य पुरुषोत्तमः ||८७॥ प्रसादेन पवित्राय चिहरायाय दर्शनम् । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने प्रत्यक्षं प्रददौ कृष्णो बलमायः भियः पतिः ॥८॥ कथाश्रवणसेवादानादिना प्रसनः श्रीहरिस, हर्षनय- उवाच तं प्रसनोऽस्मि घाम चायाहि मेऽक्षरम् । नाख्यं मागधं, योगिदासाख्यं दास, सौरमला- एतदिमानवर्येण नयामि परमं पदम् ।।८९॥ वित्राख्यं ताम्बूलकारं, रंगिलाख्यं रंगकारं, ज्येष्ठाऽमायां तु मध्याहे कृष्णं हटा समागतम् । वाद्यकारं, चिनारायाख्यं सबोऽभवत् प्रगन्तुं वै तत्यान भौतिकी तनुम् ।।९०॥ भावसारं, रमेश्वरं प्रामयाबिन च, दिव्यदेहोऽभवत्रणे विमानमारोह मोक्षपदं नीतवानित्यादिनिरूपणनामा नामसंकीर्तन कुर्वन् कृष्णनारायणेति सः॥११॥ पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७५ ॥ विश्रतः ॥८॥ उमलकायं

·विव्यसन्तानः
वै
वै
ततः।
प्रवर्तते ।
श्रीनरनारायण उवाच-
स्वर्णास्तरणो मुकुटं चावतार्य तु मस्तकात् ।
नेमे व्यासं संहितां च हरि नेमे पुनः पुनः ॥१९॥
शृणु बद्रीप्रिये देवि चमत्कारभरी
कयाम् ।
मोक्षस्य कारिणी
चन्दनाऽक्षतपुष्पाये
विद्याधराणां मोक्षस्य
रखहीरकभूषणैः ।
पारमेश्वरीम् ॥१॥
स्वर्णमणिमौक्तिकाद्यैः पूजनं स
स्वर्णास्तरणनामा
व्यधान्मुदा ॥२०॥
विद्याधरोऽभवत्तदा।
तु
आरात्रिक सहकर्चिभिः प्रचकार
सः।
ब्रह्मणो मानसः पुत्री हिमालयनिवासकत् ॥२॥
विद्याधयों नन्ध गायन्त्यो
निनविमानेनाऽम्बरे विहतकाम्यया ।
गुणगौरवम् ॥२१॥
दासा
दास्यो
ननुतश्च कथाभवणमोदिनः।
निर्ययो सिन्धुमार्गेण पश्यन् देशान् वनाश्रितान् ॥३॥
लोमशः स्वागतं चक्रपृच्छत् परिचयं ततः ॥२२॥
मानसरोवरादने त्रिविचान् वीक्ष्य
स आह
आह लोमश्वस्याऽहं शिष्योऽस्मि हिमपर्वते ।
काशमेहान् पञ्चनदान् वीक्ष्य सिन्धुतटॉस्ततः॥४॥
निवसामि कुटुम्बन सहितो मानसारसे ॥२३॥
विमानेनाऽऽययो यत्र शर्करानगर महत् । भागतोऽस्मि विहारार्थ
दृष्टोत्सवमवातरम् ।
बमीनारायणसहिताकथायाध
मण्डपः॥५॥
कृतकृत्योऽस्मि सञ्जातः कथाभवणपूजनैः ॥२४॥
विद्यते स्वर्गसहयो दिवा स्वर्णप्रकाशनः।
शान्तिमें हृदये बाताम्बरे
एव शुभार्थिनी।
विद्यालो लक्षशो यत्र मानवाः सन्ति वेशिताः॥६॥
ततश्चाऽवातरं चात्र वृत्तं श्रेयः परं मम ॥२५॥
प्रवर्तते
यत्र
व्यासकण्ठनिनादनम् । विद्याधरोऽपि निशासां चक्रे व्यासं प्रवेदितुम् ।
मेषानुलंब्य खे याति देवभवणगोचरम् ॥७॥
तथा तं गुरुवर्य च लोमशं शतुमित्यपि ॥२६॥
हवनस्य घृतादीनां
धूमाः
सुगन्धशालिनः।
तदा लालायन: साधुर्विद्याधं प्राह सत्वरम् ।
प्रवर्तन्ते वायुलोके यत्स्थानादतिपावनाः॥८॥ अयं नारायणो
व्यासः स्वतःप्रकाशकायन: ॥२७||
शान्तिर्यभूतलादूर्वमम्बरे
अनादिश्रीकृष्णनारायणशिष्यशिरोमणिः
सन्तसहदयानां वै ब्रमशान्तियतो
मिलेत् ॥९॥ लक्ष्मीनारायणसंहितायाः
कयेयमुत्तमा ॥२८॥
योगिनां सहशान्येव मानसानि तदाऽबरे।
यस्य त्वं शिष्य एवास्से स चायं लोमशो मुनिः।
प्रजायन्ते प्रवानां वै विमानानामपि क्षणम् ॥१०॥
अहं लालायनचापि हिमाद्रौ च विहारवान् ॥२९॥
ध्वनाः पताकाः कल्याः सतां संकीर्तनानि च ।
इत्युक्तः स तु विद्याघ्रः स्नेहाभूणि समसजत् ।
वैष्णवानां समुदाया:
संघाच दैवयोषिताम् ॥११॥
पतितः पादयोस्तुणे लोमशस्य गुरोस्तदा ॥३०॥
भागमा विगमा योनि वैष्णवानामनारतम् ।
कुटुम्बं सर्वमेवापि पतितं पादयोर्मुनेः।
देवानामवताराम बेदघोषा दिजेरिताः ॥१२॥ लोमश. स्वागतं चक्रे पप्रच्छ कुशलं सुखम् ॥३१॥
सर्वमेतत् वैकुण्ठभ्रान्ति कारयति
क्षिती।
आवासं प्रददौ राज्योद्याने भोज्यं ततो ददौ ।
एताहयो महान् सत्रः कथारूपः प्रजायते ॥१३॥ महीमानाऽतिथिसेवां चकार लोमशो
गुरुः ॥३२॥
बीक्याऽऽलोच्य विविच्यापि निमित्य सुखमुत्सवम् । लोमशस्य वचनेन मासमुवास तत्र
सः।
देवर्षिसिद्धसंघानां विमानावतरं तथा ॥१४॥ शुभाव च कयां नित्यं भवबन्धविमोचिनीम् ॥३३॥
वाक्य नजं विमानं तु सिन्धुतीरेऽभ्यतारयत् । कुटुम्बसहितो नित्यं प्रसाद मुजे हरेः।
विद्याप्रीयतसंयुक्तो दासदासयतान्वितः ॥१५॥ दासा दास्यो गुरोः सेवां सतां सेवां प्रचक्रिरे ॥३४॥
पुत्रपुत्रीशतयुक्तो
विमानाद्
बहिराययौ। पुत्राः पुन्याच विद्याभ्यः चक्रुः सेवां गुरोः सताम् ।
महोद्यानांगणे स्थाप्य विमानं मण्डपं ययौ ॥१६॥ नित्यं चक्र: कीर्तनानि नामधुन्यं प्रचक्रिरे ॥३५॥
बाच्यमानां का तत्र स्थित्वा निषध मण्डपे ।
ददी
भीलोमचस्तेभ्यो मन्त्रं मोक्षप्रदं ततः।
भुत्वा चैकाप्रमनसा
कथान्ते व्याससनिषौ ॥१७॥ 'ब्रह्माऽहं भीकृष्णनारायणदासी भवामि भोम् ॥३६॥
बहूपदामिः सहितः कुटम्बसहितस्तथा । मन्त्रं लब्ध्वा तु विद्याघ्राः सर्वे विगतकल्मषाः।
भाययो व्यासपूवार्य नत्वा समां सतः सतीः ॥१८॥ अभवन् मुक्तरूपास्ते सर्वे
क्षपितवासनाः ॥३७॥

·२१४ * भोलक्ष्मीनारायणहिता * ते च बरः। प्रसादं बहु मोक्षेच्छवोऽभवथापि ब्रह्मानन्दाऽतिलिप्सवः। लक्ष्मीनारायणसंहिताया: परममोक्षदा। प्रार्थना चक्रिरे श्रीमदरसे मोक्षलब्धये ॥३८॥ यत्र देवोऽनादिकृष्णो बलमाऽऽयों विराजते ॥५॥ ओमित्याह गुरुस्तेभ्यः सस्मार परमेश्वरम् । संहितादेवतारूपा सर्वाविर्भावकारणम् । लोमथस्मृतमात्रः श्रीकृष्णनारायणोऽभ्यगात् ॥३९॥ यत्र विद्याधरादीनां गुरु श्रीलोमयो मुनिः ॥५८॥ सर्वविमानसंस्थव राधालक्ष्मीप्रियायुतः। स्वतःप्रकायो भगवान् व्यासो यवाचकोऽस्ति च । माधवीपार्षद मुक्तमुक्तानिकान्वितोऽभ्यगात् ॥४०॥ देवदानवगन्धर्वाः पूता यच्छ्रवणात् खलु ॥५९॥ सूर्यप्रभविमानाच्छ्रीहरिः प्रसनमानसः। तां का प्रसमाकर्ण्य मत्पित्राद्या दिवं गताः । सर्वाभरणसंशोभाः प्रहसन् बहिराययौ ॥४१॥ भत्वैवं तु भत्वैवं तु चमत्कारं बद्रिके हिमवासिनः ॥६॥ लोमशागुरुगणैः सन्द्रिः सतीभिरचितः । चित्रबहादयवापि विमानेन कथास्थलीम्। वैष्णवैर्वन्दितः कृष्णनारायणो बलामृतैः ॥४२॥ आययुः त्रीपूरुषाब त्रिशतानि समुत्सुकाः ॥६॥ विद्याधरव्रज सर्व दिव्यतार्थ कृपावशः। अम्बरादवतेरुस्ते महोद्यानसमीपतः। अप्रोक्षयद् बिन्दुकणैः सर्वे दिव्यास्ततोऽभवन् ॥४३॥ कथामण्डपमागत्य ज्येष्ठे द्वादशिकादिने ॥३२॥ परिवर्तनमाप्तारते विद्याघ्रा मुक्तवर्मसु । शुक्रपक्षे हि गन्धर्वा गान्धय॑श्च हरे कथाम् । दिव्यदेहा व्यजायन्त कृष्णराधारमासमा:॥४४॥ संहितां शुभुवुः सायं नीराबनोचरं ततः॥६३॥ पञ्चशतानि सर्वे विमानवरमास्थिताः। लोमशाबाहुर्मन्त्रं नामधुन्यं कृष्णनारायणं प्राप्याऽभवन् मुक्ता हि शाश्वताः ॥४५॥ प्रसाद कृष्णपादवारि पपुव ते ॥४॥ आशीर्वादैर्वपितास्ते महर्षिसाधुभूसुरैः। चतुर्दशदिनान्येवं शुभ्रथुस्ते कथां शुभाम् । कीर्तयन्तः कृष्णनारायणेति तालवादनैः ॥४६॥ सतां सेवां प्रचकुन्ध नृत्यं नित्यं व्यधुर्मदा ॥६५॥ आकाशं गर्जयन्तम बयान्दान् प्रचक्रिरे। गायन व्यधुनित्यं समारखानकारकम् । हरिविमानं सहसा हिमालयन वर्मना ॥४७॥ कृष्णाने संहिताग्रे च सतामग्रे जगुर्मुदा ॥६६॥ मानसरोवर नीत्वा विद्याघ्रनगर शुभम् । भक्तियुक्ताबकुरेवं नामसंकीर्तन स्वर्णास्तरणपौत्राय युने विशालिने १४८॥ तेन स्नेहेन विगतकल्मषा अभवन् द्रुतम् ॥६७॥ दत्वोर्ध्वव्योममार्गेण ययौ ब्रह्माऽक्षरं निजम् । क्षीणक्लेशाः क्षीणसर्ववासना सिद्धयोगिनः। विशालास्तरणचापि भक्ति चकार वै हरेः ॥४९॥ सखातास्ते समस्ता पै मोक्षमन्त्रं च जगहुः ।।६८॥ पुत्रपौत्रादिवंशाव्यः सम्पन्नधाऽभवत्ततः। 'ब्रह्माऽहं श्रीकृष्णनारायणदासो भवामि भोम्'। चिरेण सोऽपि कमलाकान्तभक्त्याऽक्षरं पदम् ॥५०॥ संगृह्म मन्त्रं जेपुस्ते नरानार्योऽतिभावतः ॥६९।। बद्रीप्रिये मोक्षं परमेशपदासनम् । तेषां प्रसन्नः श्रीकृष्णोऽषाढकृष्णे दले द्रुतम् । ज्येष्ठशक्लैकादश्यां ते विद्याघ्रा ययुरक्षरम् ॥५१॥ एकादश्यां विमानेनाऽऽययौ नेतुं निबाऽक्षरम् ॥७॥ अथाऽन्यं ते चमत्कारं वदामि शृणु बद्रिके । त्रिशताना सर्वेषामुपयेव जलाञ्जलिम् । गन्धर्वा हिमवासा ये चित्रबहादयः शुभाः ॥५२॥ प्रचिक्षेप हरिवारिकणैः सृष्टाम ते तदा ।।७१॥ मानसरोवरे देशे बिहt समुपाययुः। दिव्यदेहाः समस्तास्ते गन्धर्वा मुक्तकोटिगाः । ते विमानं दृष्टवन्तः सहसयो हिमालये ॥५३॥ गन्धर्वा मुक्तगन्धर्वा अभवन् दिव्यविग्रहाः ॥७२॥ स्वर्णास्तरणं पप्रच्छुः पिता कुत्र गतस्तव। श्रीकृष्णेन समाहूता स्वस्तरणो मोक्षपदं ययौ पिता ॥५४॥ बयनादैगर्जयन्तो नत्वा प्रत्याह आरुरुहुर्षिमानकम् । कयास्थलं सभाम् ॥७३॥ विमानेन सुदिव्येन श्रीकृष्णचालितेन वै । गुरुं साधून नमस्कृत्य दम्युः श्रीकृष्णमीश्वरम् । पञ्चशतानि विद्याघ्रा ययुर्धामाऽक्षर हरेः ॥५५॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणो निन्ये क्षणाचतः॥४॥ कथाभवणमात्रेण सर्व मोक्षपदं ययुः। हिमाद्रिं च ततो निन्ये ब्रमधामाऽक्षरं निनम् । कया शर्करापुर्यो सिन्धुदेशे प्रवर्तते ॥५६॥ एवं भीबद्रिके याताः सर्वे ते शाश्वतं पदम् ॥७॥ प्राप ·तिष्यसन्तानः शृणु बद्रीप्रिये दिव्यचमत्कार तथैव कीटाः शाखामृगा बन्याः पक्षिणा पशवोऽपि च । किमरा किम्पुरुषा ये हिमाद्रौ सारसे स्थले ॥७६|| बन्तवो वल्लिका वृक्षा यादांसि स्वेदबा अपि ॥९५|| शुभम पुरा विद्याधराणां मोक्षणं ततः। ये ये तत्र मृताः सत्रे कार्णयोगेन योजिताः। विमानैराययुर्लक्ष्मीनारायणकथास्थलीम् ||७७॥ सर्वे प्रापुः परं धामाऽक्षरं ते कृपया हरेः ॥९॥ सहसा किनराध किंपुरुषास्तदर्धकाः। यानि सस्यानि धान्यानि स्तम्बाश्च स्तबका अपि । चारणा द्वे शते सिदाः पश्चाशत्ते समाययुः ॥७८॥ फलपुष्पदलवृक्षाः कथायोगमुपाययुः ॥९७॥ महोद्याने विमानानि चाऽवतेरुस्तदाऽम्बरात् । परम्परया साक्षाद्वा स्वांगैः फलादिभिश्च वै। कथास्थान ययुः सर्वेऽवतीर्य दर्शनाय ह॥७९॥ ते सर्वे परमं मोक्षं प्राप्ताः कार्णप्रसंगतः ॥९८॥ सम्मानिता लोमशायः शुश्रव॒स्ते कयां शुभाम् । सर्व वै सुलभं लोके सत्संगो दुर्लभः सदा । प्रसादं जगहुः पादामृत पपुर्मुदान्विताः ॥८॥ सत्संगः कृपया प्राप्यो येन मोक्षः करे स्थितः ॥१९॥ मोक्षामन्त्रं नामधुन्यं जगृहुर्लोमशान्मुनेः। बद्रिके पठनादस्य श्रवणान्मननादपि । व्यासपूजां कथापूजां सतां सेवां च नित्यदा ।।८॥ मुक्तिर्मुक्तिर्भवेदत्र शाश्वती परमा गतिः ॥१०॥ चक्रिरे भावयुक्तास्ते वैष्णवाः पावनाः पराः। आषाढकृष्णदादश्यां श्रीकृष्णः परमेश्वरः ॥८२॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने साक्षात्तेषां सर्वेषां निशायामभवदरिः। कथाश्रवणादिमिः स्वर्णास्तरणप्रभृतिविद्याधराणां, चित्र- सर्वाभरणसंशोभो राधालक्ष्मीसमन्वितः ॥८॥ बर्हादिगन्धर्वाणां, किनरकिम्पुरुषचारणसिद्धानां च, मोक्षणमित्यादिनिरूपणनामा षट्ससति- विमानबरमास्टः प्रसन्नवदनः प्रभुः। तमोऽध्यायः ॥७६ ॥ उवाचाऽध्यान्तु मे धामाऽक्षरं परमपावनम् ॥८४॥ इत्युका बद्रिके धन्यमाग्यानि त्वभिमत्य ते। श्रीनरनारायण उवाच- सजा भूत्वा चारुरुहुर्विमानं कृष्णशोभितम् ॥८५॥ दिव्यदेहाः समस्तास्ते कृपया श्रीहरे शुभाः । शृणु बद्रीप्रिये देवि यथा यथा दिनात्ययः। अभवन् कयाया बायते लोका लक्षशो यान्ति तत्र मुक्तरूपा चक्रुर्धन्यं विमानके ॥८॥ ॥१॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणः श्रीबद्रिके मासमा कथा चास्ति पक्षमात्रमतः निनाय तां हिमशैलं ततो धामाऽक्षरं निजम् ॥८७॥ ससाहमात्रमेवेति ज्ञात्वा चायान्ति लक्षवः॥२॥ किनारान् किपूरुषाँध चारणान् सिद्धयोगिनः । नरा नायौँ बालबालायुता वृद्धा युवात्मकाः। दिव्यमुक्तान् विधायैव निनाय कृपया हरिः ॥८॥ सोत्साहाः पापनाशार्थ कृष्णदर्शनलालसाः ॥ ३॥ अहो भीबद्रिके माग्यं हिमाचलनिवासिनाम् । मोक्षवाञ्च्छायुताश्चान्ये बहवस्तत्र चाययुः। नारायणविमानातिनारायणातिरित्यपि ॥८९॥ नित्यं यथा तु गोलोको वैकुण्ठो द्यौर्यथा च वा ।।४।। ब्रमलोकातिरेवापि कथाश्रवणयोगतः। तथा श्रीशर्कराभूमिर्दिव्या भक्तैर्विभाति हि। सतां सेवनतथापि प्रसादाशनतस्तथा ॥१०॥ पूजयन्ति बना व्यास कृष्णमूर्ति च संहिताम् ॥ ५॥ अवतारिकृष्णनारायणप्रासियवर्तत लोमशादीन् गुरुन् साधून विप्रान् प्रवैष्णवान् सतीः । इत्येवं बद्रिके नित्यं जीवानां मोक्षण शुभम् ॥११॥ सावीच योगिवयोश्च यतिनी: सांख्ययोगिनीः ॥६॥ कथाभवणतयापि दर्शनाद्वन्दनात् सताम् । उपदाः प्रद रत्नमणिस्वर्णाम्बरादिकम् । भवत्येव हरयोगात् सर्वकारणकारणात् ॥९॥ ર सेवयामासुर्ददुर्दानानि मुक्तये ॥७॥ नागा दैत्या दानवाबोरगा यक्षाः सरीसपाः। गुखाः प्रसाद भुक्त्वाऽऽपः पीत्वा भक्तिसमन्विताः। चाययुर्वेद्रि योगामुपाययुष ये॥९॥ ययुः प्रसाद्य साधूध हरि धामाऽक्षरं हरेः ॥ ८॥ सवें ते क्षीणपापाथ निर्गुणा: कृष्णयोगिनः। आषाढ शुक्लपक्षे तु दाक्षिणात्या नृपादयः। भूला भूत्वा ययुर्षामाऽयर श्रीपरमात्मनः ॥१४॥ उष्णालयनिबासाथ प्राग्ज्योतिर्भूनिवासिनः ॥ ९ ॥ वै वै प्रमुः। परम् ।

·२१६ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता समाययुः ॥२९॥ ना: ब्रह्मदेशनिवासाब श्यामशंभुनिवासिनः। पार्षदाः पावनाद्याथ देवा महर्षयोऽपरे। प्राचीनवासिनथापि शिबिराज्यनिवासिनः ॥१०॥ राजानध प्रबाबापि कथाय आययू राशियानानां मानवाब नृपेश्वराः। श्रीबद्रीप्रियोवाच- केतुमालनिवासाम किम्पुरुषनिवासिनः ॥११॥ हारिताथ परीदेवनिवासाचाययुर्मुदा। समागतास्तत्र भोतुमिच्छामि नामतः । अन्रितानां मानवाच नृपास्तत्र समाययुः ॥१२॥ देवा महर्षयो ये च गन्धर्वाऽप्सरसस्तथा ॥३०॥ अमराणां बना भूपा विमानैः समुपाययुः। पार्षदा ये च राजानस्तान् सर्वान् भावय प्रभो । यावद्भस्तरवासाथ नरा नार्यः समाययुः ॥१३॥ पारायणे प्रसक्तानामागतानां दलेऽन्तिमे ॥३१॥ भूगर्भान्त्रप्रदेशानां नरा समाययुः। नाम्रा श्रवणमात्रेण वैष्णवानां सतां तदा। कथाश्रवणलाभार्थ कृष्णेक्षार्थ विशेषतः ॥१४॥ पापनाशो मवेदेव पुण्यं भाग्य प्रवर्धते ॥३२॥ कीर्तयन्तः प्रभुं कृष्णं राधापति सतीपतिम् । धन्यास्ते श्रीकृष्णनारायणयोगमुपागताः। अनादिश्रीकृष्णनारायणं सर्वावतारिणम् ॥१५॥ येषां स्मरणमात्रेण मायाबन्धः प्रणश्यति ॥३३॥ तेषां स्वागतसम्मानं मधुपर्के जलं ग्रहम् । कोटिरायो रायहरिश्चक्रुः श्रीलोमशादयः ॥१६॥ श्रीनरनारायण उवाच- यथाम्यति यथायोग्यं स्वयं निर्मिमिरे सुखम् । शृणुबद्रीप्रिये देवि पारायणान्तिमे। यानभोजनपानाहाऽऽवासान् दिव्यान् ददुस्तदा ॥१७॥ आषाढे शुक्लपक्षे वै ये ये तत्र समागताः ॥३४॥ तोषयामास सर्वास्तान् श्रीकृष्णोऽसंख्यरूपधृक् । एकादश्यां समातौ चोपस्थिता येऽभवस्तदा । निवभक्तान सिषेवेऽपि सर्वेष्टपूरकोऽभवत् ॥१॥ तान् सर्वान् सम्प्रवच्यत्र महामागवतान् शृणु ॥३५॥ लक्ष्मी राधा रमा श्रीभूः माधवी माणिकी प्रिया । आययुरानन्ददेवा भुवर्देवाः समाययुः। मंगला मजला रेवा सुगुणा च सरस्वती ॥१९॥ भावदेवा रांभदेवास्तथा तापसदेवताः ॥३६॥ गंगा भक्तिः सती मुक्तिरेकादशी रतिर्दया । आर्तवदेवा आवरदेवाः पावकदेवताः। तुलसी कामगौः शान्ता कमला विरजा हिमा ॥२०॥ सावित्रा हव्यवाहाथ भूमदेवास्तयाऽऽययुः ॥३७॥ इंसा कुंकुमवाप्यनपूर्णिका। औशिकाः कौशिका देवास्तथा गान्धारदेवताः। बया दुर्गा ललिता सावित्री सन्तोषिणी कला ॥२१॥ मार्जालीयदेवास्तथाऽऽययुः ॥३८॥ बद्री चम्पा मौक्तिका च विद्युत् षष्ठी ऋतम्भरा । वैराबका माध्यमाच निषादा: प्राणदेवताः। श्वेता रक्ता सिद्धयश्च कृष्णाऽथ निधयोऽपि च ॥२२॥ आकृतिकाभिन्तकाथाऽऽययुब मेषवाहनाः ॥३९॥ शक्तयोऽनेकरूपादिधारिण्यो जनसेवनम् । विशतिका मानसाच भावा राथन्तराः सुराः। यथायोग्यं प्रचक्रुरते प्रचक्रुस्ते कृष्णाशया अनन्तशः ॥२३॥ सद्योजाता वामदेवा वीराः पीताः कुमारकाः ॥४०॥ चतुर्दशभुवनानां देहिनः क्रमशः क्रमात्। सत्याद्या व्यासदेवाच सुताराद्याम शंभवः। भाययुः भीकथाकृष्णलाभार्थ शर्करापुरीम् ॥२४॥ स्वायम्भुवाद्या मनव: पूर्णाहुती समाययुः ॥४१॥ कृतकृत्या बभूपुस्ते पुमांसो योषितोऽखिलाः। वैमानिकाः समस्ताभ सहसाक्षा समाययुः। दिव्यभावं अपना ये प्रपनाः पुरुषोत्तमम् ॥२५॥ नारायणास्तथाऽऽदित्याः प्राजापत्या: समाययुः ॥४॥ देवि महोत्सवस्तदाऽभवत् । आमृता बामदेवाब कल्पावसानिकास्तथा। आषाढकपक्षे पारायणान्तिमे दले ॥२६॥ पितरो कथायां समुपाययुः ॥४३॥ भाययुः श्रीकृष्णनारायणायाः कुंकुमस्थलात् । धों मगचि गुरायः। ये त्वासन् तत्र 2 रूपान्तरमतार्थमास्थिताः ॥२७॥ अन्यंगिरम्पुलस्त्याब बसिष्ठः अनु: ॥४॥ भीमद्वोपाकण्याद्या महर्षवस्तथा । नारदम सनत्कुमाराद्या समाययुः। तथाभीकम्मरालश्मीसहिता ब्रमयोषितः ॥२८॥ गन्धर्वाः सिबों च की पूर्णाय इत्यपि ॥५॥ मूर्तिर्गोमती आर्षभाः षड्जना शृणु दिप्रिये वै मुनयवापि ·कविष्यसन्तानः २१७ सुमनाश्चापि प्रवर्धनः ॥७२॥ शतगुणो ब्रह्मचारी विश्वावसुः सुपर्णकः। परमशः सुनयच विनयश्च प्रभजनः ॥६५॥ भानुः सुचन्द्रो वरुणो भीमसेनोग्रसेनको ॥४६॥ भचिन्त्योऽनन्तः प्रशमोऽमोघश्च दहरस्तथा। सुपों धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चाच विश्वरूपच वैकुण्ठः प्रज्ञानीकारको तथा ॥६६॥ गोमान् सुबाहु प्रतत्त्वो पत्रवानर्कपर्णकः ॥४७॥ प्रयुतः निजबोधश्च पुण्डरीकस्तयोत्तमः। भीमचित्ररथा .शालिशिराः पर्जन्य इत्यपि । उद्धवः शाश्वतश्चापि पूर्णभद्रः प्रभूतकः॥६७|| पषभश्च हाहा हूहूः कलिहँसो ज्योतिष्टोमश्च मध्यमः ॥४८॥ सुभद्रश्च निगलम्बो विदेहकः। आचारो दारुणश्चापि वरेण्यो सालम्बनस्तथाऽऽनन्द: वरुणस्तथा। झुकण्ठश्च प्रसत्तकः ॥६८॥ हंसः प्रहंसो भद्राश्चो मञ्जलश्च सुरुचिः वसुरुच्यादयोऽपि च ॥४९॥ प्रघन्यकः। आययुस्ते गन्धर्वाः प्रबोधश्च कृष्णदर्शनलालसाः। सुज्योतिश्च तु सत्येशश्च सवित्रकः ॥९॥ बद्रिके अप्सरसश्चाययुश्च उर्वशी अन्ययो तथा ॥५०॥ मंगलवापि तापसः सुनतस्तथा। भरुणा विमनुष्या चाऽनपाया च वराम्बरा। सुशीलच प्रतुर्यश्च प्रविष्णुर्वरदस्तथा ॥७॥ असिपर्णा मिश्रकेशी शुचिकाऽलम्बुषा तथा ॥५१॥ तथा ॥५१॥ प्रजिष्णुर्वलभश्चापि प्रसाद प्रधनस्तथा। विद्युत्पर्णा लक्ष्मणा च तिलोत्तमाऽर्द्रिका तया । अवदातोऽमृतश्चापि प्रभवोऽम्वर इत्यपि ॥७॥ रम्भा क्षेमाऽसिता मारीचिका मनोमवा तथा ॥५२॥ उत्सवध हिरण्यश्चाऽनघो विश्रत आययुः। सुबाही सुप्रिया पुण्डरिका च सुदती तथा । निर्देशो भूषणश्चापि निवृत्तश्च सुरसा सुभुजा चाऽजगन्धा हंसा सरस्वती ॥५॥ सरस्वती ॥५३॥ संवृतश्च बृहद्रुपः प्रभावोऽशोक आययुः। भजया कमला सूता सुमुखी हंसपादिका । अकामश्चापि निष्कामः श्रीगर्भश्च श्रीगर्भश्च सुदर्शनः ॥७३॥ अरूपा सुभगा भासी मनुवन्ती सुकेशिनी ॥५४॥ निर्वाणश्च विरामश्च धर्मयूपो विशालकः। मेनका सहजन्या च पणिनी पूर्वचित्तिका । पुरातनः प्रमोदश्चाऽऽमोदः सुपुण्य आययुः ॥७४॥ कृतस्थली घृताची च प्रम्लोचास्तत्र चाययुः ॥५॥ आदित्यश्व विशुद्धश्वोद्भवो नेत्र आययुः। अनुम्लोचा तथा तन्वी पूजिकस्थलिनी उषा । श्रीवासः कृष्णपादश्व पार्षदास्ते समाययुः ॥७॥ पुत्र्यस्तासां प्रपौव्यश्च सहस्रशः समाययुः ॥५६॥ स्वस्तिकाः शेषसंज्ञाद्या नागा ये वैष्णवोत्तमाः। अनादिश्रीकृष्णनारायणदर्शनलालसा: अनन्ताधा पारायणान्तिमोत्सवे ॥७६॥ आययुश्च सर्वा दास्यस्तथा तासां पारायणे समाययुः ॥२७॥ राजानवापि भूमिस्था बद्रिके ते समाययुः। बद्रिक पार्षदाश्चापि बालकृष्णस्य चाययुः। शावदीनो लक्ष्मणश्च जुम्मसेम्लश्च भूपतिः ॥७७|| पावनो वृषभो वृषभो गोपो वत्सलच दक्षजवंगरश्चापि शिबिदेवः समाययुः। सिद्धोऽरुणो हारितश्च विश्वो विप्रश्न कुण्डलः । थकूटस्थो वीरजारः शत्यक्षिकः समाययुः ॥७८॥ सहस्ताक्षः सुयोगश्च महीमानो वसन्तका ॥५॥ कालिमायो बालकाशः कथकच समाययुः। सहसशिरा मध्वश्चोरुक्रमो विक्रमस्तथा । पृयुराजस्तथोरलके तुरुष्ट्रालराजकः ॥७९॥ विश्वाक्षश्चोरुगायच विश्वात्मा जातवेदकः ॥६०॥ तीराणश्चापि हंकारो जयकाष्ठल आययुः। आनन्दचिक्लीतदेवो देवत्रा विजयो जयः। अल्वीनरो जीनवद्धिरल्पकेतुः समाययुः ॥८॥ नन्दः सुनन्दश्च वसुवनो जयन्त आययुः ॥६॥ जयकृष्णवनृपतिः परीशाननुपस्तथा। भुतदेवः प्रचण्डच चण्डः चण्डः सात्वत आययुः। इन्दुरायश्च मुद्राण्डो गण्डराजः समाययुः॥८॥ विश्वक्सेनः पुष्पदन्तः सुपर्णः प्रबलो बलः ॥२॥ बृहन्छरच लीनोणों बललीनः समाययुः। कुमुदः कुमुदाक्षध चिदात्मा गरुडस्तथा। रायगानलभूपच वरसिंहो नृपस्तथा ॥८२॥ कैवल्यबोधो हंसथ स्वप्रकाश चिन्मयः ॥६३॥ फेनतन्तुनृपः स्तोकहोमः प्रपूरुषभ कल्याणः पद्मधर: सुमूर्तकः । काष्ठयानो दिनमानार्कश्च रायकिलटा ॥८॥ प्रमोगः श्रीप्रसादच भीप्रकाशोऽक्षरो नयः ॥६॥ रायरोकीश्वरो रायरणजीव: समाययुः। सन्तोषो ब्रह्माक् प्रध्यानभिदानन्द ऊर्जकः । रायवाकक्षकमापि रायमारीश इत्यपि ॥८४॥ । कुमारकः ।।५८॥ कोलक आययुः। वै ·२१८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के नृपः ॥८६॥ प्रभुः। रायवलेपरो रायलम्बारभूप आययुः। बद्रिके नागराजानो भक्ता दैत्यनृपेश्वराः। रायनवार्कभूपन रायहुण्डेशभूपतिः ॥५॥ आययुः श्रीसंहितायाः पारायणे समुत्सुकाः॥१०३॥ रायपेशभूपच कालीमण्डलिकेश्वरः । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने बनलेशभूपच पारावारपिबो पारायणसमाप्तिप्रसंगोत्सवे समागतत्रिभुवनीयराजप्रजाना- कोटीश्वरः श्रीसतीशः वेताकर्कशभूपतिः। मुद्देशनिरूपणनामा सप्तसततितमोऽध्यायः ॥ ७७॥ आण्डबसे बाल्यरजो रायसोमनभूपतिः ॥८७॥ उरुगवाक्षका परावत ईचानपानकः। श्रीनरनारायण उवाच- राजारायपतिश्चापि पारायणे समाययुः ॥८॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि समाजोऽनन्तसंख्यकः । स्वायम्भुवो मनु प्रियव्रतोत्तानपदावुभौ। लक्ष्मीनारायणसंहितायाः कथासमापने ॥१॥ यस्ताऽऽययो धर्मधाययो स्त्रीगणान्वितः ॥८९॥ अभवच्छर्करापुर्या सिन्धुतटे समन्ततः। देवी धाताविधातारौ चाययतुस्तदध्वरे। महोद्याने विशाले दशयोजनाविन्तरे ॥२॥ आमिघ्राद्या भूपतयो नामिः किंपुरुषस्तथा ॥९०॥ भूतले द्रुमसंकीर्णे गन्धिपुष्पादिशोभिते । केतुमालादयश्चापि हिरण्यो रम्यको नृपः। स्वागतं भोजनं सर्वसमाजस्य व्यत्रात् प्रभुः ॥३॥ कुम्बेति नृपास्तत्र पारायणे समाययुः ॥९॥ निवासान् पार्षदा दासा दास्यः सेवां प्रचक्रिरे । उमारायः क्षीरपुरु गविक्रम आययुः। आषाढस्य सिते पक्षे त्वेकादश्यां प्रगे हरिः॥४॥ जयादित्यो विक्रमार्कः कृष्णदुर्गन्ध पाञ्चलः ॥९॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणः श्रीवल्लभः प्रभालाक्षो लक्षसेनोऽमरशाला श्रीलंमनः। ब्रह्मप्रियाभिः स्नपितः शृंगारितः प्रियाजनैः ॥५॥ प्रपत्याला प्राणिपातो नन्दिमिलः समाययुः ॥९३॥ विभूषितो वेषितश्च पूजितः माधुमण्डलैः। रायपारवेन्द्रगृत्सो गवयेन्द्रो जनाऽसका। वन्दितो बन्दिसूतानतोऽचिर्तश्च राजमिः ॥६॥ कर्णपुत्सोऽवध्यतेचा यागदेवः पटासनः ॥९॥ वर्धितो वैष्णवीभिश्च स्तुतो भागवतैर्जनः। दारामाग्यो माधवो ब्रह्मपानकः। निरीक्षितः स्त्रीसमाजः प्रसादितोऽङ्गसेवकैः ॥७॥ शीलहारो माणिकामचित्तगांगेय आययुः ॥९५॥ राजाधिराजचिह्नाद्येबृहितो दिव्यपार्षदैः। चन्द्रनागो मेदकोशः वाद्यध्वनि कृतपूजादिसत्कर्मा प्रकर्षयन् ॥ ८॥ पुरुकुत्स उपाययुः। बालसंघः पार्वतेशो नागविजय आययौ राजचिहान्यः आययुः ॥१६॥ कथामण्डपमच्युतः। गजासने स्वर्णमणिहाराव्ये संव्यराजत ॥९॥ गबमार्महेन्द्राभो मदाशनः समाययुः। आययो स्वतःप्रकाशकायन:। शररंगो मधुराजो भगवान् व्यासः विरामासः समाययुः॥९७|| सभाजनैः कृतोत्थानः सत्कृतश्वासनं स्वकम् ॥१०॥ त्रिकूटोकी महासारभत्रलास्यः समाययुः। अलंचकार पुष्पादिपूजितः श्रावितो कालिकाचन आपाण्ड आकलायों विवर्धनः ॥९८|| लोमशाद्याः ऋषिगणा लालायनादिसाधवः ॥११॥ मण्डलारो जवलीन इन्द्रद्युम्न उपाययुः। रमाद्या शक्तयो मणिमाणिक्याद्या हरिप्रियाः। माठरसिंहः कुटिधृक् चिचिन्तन कुटिधृक् चिचिन्तन उदनमः ॥९९॥ देव्यश्च देवता ईश्वराण्य ईश्वरकोटयः ॥१२॥ श्रीनागरिधरणिधृङ् मूरध्वजो विप्रा वेदविदः सर्वे वैष्णवाः पावनाः शुभाः। कुंकुमास्यस्तथा खण्डराबानः समुपाययुः ॥१०॥ सिद्धाथ भूपशार्दूलाः प्रबा नार्यो नरास्तथा ॥१३॥ दीपेशाथाऽन्धितीरेशा रणेशा अद्रिशासिनः। आययुः संहितास्थानं मण्डपे च यथायथम् । उपभूपाः प्रबायुक्ताः पारायणे समाययुः ॥१०१॥ निषेदुध निषेदुध कथारंभो व्यजायत समंगलः ॥१४॥ राजस्वर्ग ब्रह्मसभास्वर्ग बा किमु धार्मिकम् । मुहूर्तान्ते संहितायाः समाती श्रीहरेस्तथा । सदो वा सत्यलोको वा शोभते शर्करापुरम् ॥१०२॥ व्यासस्य पूजनं चक्र कृष्णनारायणादयः ॥१५॥ राजमानो जयम् । रबिध्वतमः।

·* तिष्यसन्तानः पूबा सतां कोटिरायो रायहरिस्तथाऽग्निध्रादयो नृपाः। गजस्थां संहितां दाने ददुर्यज्वान उत्सुकाः। सर्वे नृपाः सर्वदेवाः सर्वर्षयश्च साधवः ॥१६॥ आरात्रिक प्रचक्रुश्च वन्हयो राजभिः सह ॥३५॥ आनः श्रीसंहितां च व्यासं स्वतःप्रकाशकम् । नीराजनोत्तरं बद्रि तत्र भूमौ महत्तमा:। प्रजाजनाः श्रेष्ठिनश्च पत्रपुष्पफलैर्जलैः ॥१७॥ वस्तूनामुपदाख्यानां पर्वता अमवस्तदा ॥३६॥ स्वर्णरूप्यकमुद्राभिहीरकाद्यैः सुमौक्तिकैः। यद्यद् द्रव्यं बभूद् येषां तत्तत्तत्राऽर्पितं प्रभूत् । मणिभिः स्वर्णभूषामिः पुपूजुश्चन्दनाऽक्षतैः ॥१८॥ पृथिव्यां नामवद् रत्नं दिवि पातालकेऽपि च ॥३७॥ राजाम्बिरवयेच राजाहभूषणादिभिः । सृष्टौ श्रेष्ठं च पूजाहे दानाहे यत् प्रकीर्यते। मुकुटाद्यैरमूल्यैश्च पुपूजुासमच्युतम् ॥१९॥ तत् सर्व चार्पित तत्र सर्वसृष्टिनिवासिमिः ॥३८॥ स्वायंभुवः क्षितेः राज्यं प्रियव्रतोऽपि वै तथा । अमुकं तत्र नास्तीति नाऽभूत् सर्वस्य सम्मतम् । उत्तानपादः पृथिवीखण्डराज्यं हरे ! तव ॥२०॥ आरार्षिकोत्तर प्राजायतोत्तमा ॥३९॥ इत्यार्पयत् तथाऽऽमिथ्रो हिरण्याद्याः समार्पयन् । विप्रर्षिसुरपूज्यानां लोमशस्य गुरोस्तथा । विमानानि किंपुरुषाद्या आर्पयन् गजाऽश्वकान् ॥६॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणपूनोत्तराऽभवत् ॥४०॥ स्वर्णकोशान्महापद्मान् कच्छपानार्पयन्मुदा। आकाशादभवस्तत्र पुष्पादीनां सुवृष्टयः। असंख्यहीरकमौक्तिकादीन् स्वर्णानि चायन् ॥२२॥ चन्दनानां सुधानां च वृष्टयः प्रामवन् दिवः ॥४६॥ अप्सरसा नर्तनानि गोतयो बहून् दासान् दासिकाश्च राजानोऽपि समार्पयन् । ब्रह्मयोषिताम् । पार्थिवाः सार्वभौमास्ते स्वस्वखण्डान् समार्पयन् ॥२३॥ नामधुन्यानि भक्तानामभवश्व समन्ततः ॥४२॥ काव्यानि च तथा व्याख्यानान्यबायन्त वै तदा । इन्द्रायाः कामधेनूच दिव्यवेषान् समार्पयन् । सुषाऽमृतान्यसंख्यानि दिव्यभूतीः समार्पयन् ॥२४॥ विदुषां देवगुरूणां कवीनां काव्यकान्यपि ॥४३॥ मानवाच यथायोग्य धनं तत्र समार्पयन् । दानानि सर्वरतानामभवस्तत्र बद्रिके। यद्यद् विशिष्टं स्वायत्तं तत्तत् तत्र समार्पयन् ॥२५॥ असंख्यवस्तुरूपाणि दीनाऽनाथादिदेहिषु ॥४॥ अमूल्योपकरणानि देहोपकरणान्यपि । अन्नदानानि बहूनि स्वर्णदानानि वै तथा । पर्यका यत्र तैलोक्यं दृश्यत तैलोक्यं दृश्यत प्रतिविम्बितम् ॥२६॥ प्रतिविम्बितम् ॥२६॥ गवाश्वगजदानानि तदानीमभवन् खलु ॥४५॥ तानार्पयद् वाचकाय तथा श्रीहरये कन्यादानानि श्रेष्ठकुमारदानकान्यपि । चिन्तामणीन् कल्पलताः कल्पपात्राणि चार्पयन् ॥२७॥ क्षेत्रवाटीगृहसम्पदानानि चामवस्तदा ॥४६॥ कल्पशस्त्राणि दिव्यानि कल्पवेषान् समार्पयन् । यज्ञार्थ द्रव्यदानानि राश तदाऽभवन् क्षणे। देहभूषाः समस्ताश्चार्पयन् यानानि वै तदा ॥२८॥ एवं कयासमातिश्चाऽभवद् बद्रीप्रमे तदा ||७|| पृथ्व्यां स्वर्गे च पाताले यद्यच्छ्रेष्ठं तदाऽभवत् । लक्ष्मीनारायणो देवः श्रीमकृष्णनरावणः। तत्चदानीय देवायैः स्थानिमिवार्पित तदा ॥२५॥ राधाकृष्णस्तथा बद्रि नरनारायणोऽप्यहम् ।।४८॥ विष्णुना चापितो हार कौस्तुभानैक्यशोभनः। वासुदेवन्त्रायण शेषनारायणस्तथा । येन सभा कृता दिव्या तेजोभिः सूर्यवर्चसा ॥३०॥ आशीर्वादान् ददुस्तत्र लोकेभ्यो लोकेभ्यो मोक्षदानपि ॥४९॥ ब्रह्मणा चाऽर्पित छत्रं नक्षत्रमण्डलम् । लक्ष्मीनारायणसंहिताकथाश्रवणार्थिन: दिव्यं प्रकाशते नई दिव्यस्वर्गमिवाऽपरम् ॥३१॥ प्राप्स्यन्ति- परमं मोक्षं कृपया नोऽक्षरे पदे ॥१०॥ शङ्करेणाऽर्पितचन्द्रो लोकतिमिरहारकः। संहितेयं वेदपनी महाभागवती सती। देवीभिचापि सर्वाभिः शक्तयश्चापिता निजाः ॥३॥ वैष्णवीश्री. सात्त्विकी च काणनारायणी कथा ॥५१॥ साधुमिः पुष्पमालायैः पूजितो व्याससत्तमः। सर्वतीर्याश्रया सर्वधर्माश्रया प्रवर्तते । मुक्तरीश्वरकोट्यायः पूजितो निजसम्पदा ॥३३|| सर्वदानाभया सर्वज्ञानाभया प्रमुकिदा ॥५२॥ चैत्रान् रथान् दिव्यवाहान् प्रददुर्दिकप्रपालकाः । सर्वपुण्याभया सर्वसष्टिसावाभया बरा। भाशीर्वादान् ददुर्दिव्या मातरो लोकमातरः ॥३४॥ सर्वसाध्ख्याभया सत्याभया कृष्णांगसंगिनी ॥५३॥ मुदा। च यत्र

·२२०
* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता
सर्वनारायणयुक्ता
सर्वावतारधारिणी। पतित्वोपत्य चोत्पत्य प्रसादमृत्तिका शुभाम् ।
सर्वदेवमयी सर्वपूनाध्यानमयी कथा ॥५४|| जगृहुध जयनादानूचिरे
मुक्तकण्ठतः॥७३॥
सर्वस्तोत्रमयी
सर्ववेदबीजकथामयी। परिहारं विधायव
यशभूमि हरिययौ।
सर्वशक्तिमयी
सर्वपुमर्यादिपरायणा ॥५५॥ व्यासश्च लोमशाद्याच ययुर्यज्ञालयं
द्विजाः ॥७॥
सर्वसौभाग्यदा सर्वेषणापूरणिका
कथा। राजानोऽपि ययुर्यशस्थली योजनवर्नुलाम् ।
सर्वेपसाधिका सर्वरक्षाकरी हितावहा ॥५६॥ यत्र
प्रवर्तते विप्रद्वारा यशक्रियादिकम् ।।७५॥
सर्वेश्वर्यादिसंजुष्टा
सर्वसिद्धिनिषेविता। अनादिश्रीकृष्णनारायणः
पद्मावतीयुतः।
सर्वविघ्नादिहत्रीय कथा विजयते भुवि ॥२७॥ प्रशया सहितश्चापि पतिः श्रीवल्लभः प्रभुः ॥७६॥
ये श्रोष्यन्ति तदध्यायं ते यास्यन्ति परां गतिम् । यशासने स्वर्णमये खुपाविवेश
कर्मणे।
वाचकं ये जलानाद्येस्तोषयिष्यन्ति
चाम्बरः ॥५८॥
संकल्पं लोमशो ब्रह्मा कारयामास वै ततः||७||
धनाद्येश्योपकरणैस्ते यास्यन्त्यक्ष हि
नः। प्रायश्चित्तं प्रधानाख्यसंकल्पं च ततः परम् ।
इमामाद्यां सृष्टिमूलामाश्रित्य कथास्ततः ॥५९॥ दिशां रक्षा कलशाराधनं गणेशपूजनम् ।।७८||
प्रवर्तिष्यन्त आख्यानोपाख्यानग्रन्थकोटयः । स्वस्तिप्रवाचन
पुण्याहादिप्रवाचन
ततः।
वेदश्चकः परब्रह्मभाषितः संहिता तथा ॥६०॥ अभिषेचनमेवाथ मातृकापूजन तथा ॥७९॥
परनारायणोक्ता च द्वितीया वेदिनी हि सा। नान्दीश्राद्ध तथाऽऽचार्यद्विजादिवरणं
ततः।
ध्यासा नवनवा भूत्वाऽऽश्रित्य वेदं च संहिताम् ॥६१॥ अर्घदानं वन्दनं च मधुपर्क
चकार च ॥८॥
लिखिष्यन्ति ग्रन्थकथा रचयिष्यन्ति वार्तिकाः । वर्धिनीकलशस्थापनां
मण्डपप्रोक्षणम् ।
तत एषा मोक्षदा वै धृता स्मृतां श्रुताऽविता ॥६२॥ वास्तुस्थापनमेवापि वास्तुमण्डपपूजनम् ।।८१॥
इत्युक्त्वा श्रीसंहिताया जयमुच्चार्य संगताः। सर्वतोभद्रदेवानां स्थापन पूजनादिकम् ।
कथासमाप्ति कृत्वैव सभाविसर्जन तथा ॥३॥ यत्रदेवस्थापन पूजाऽग्न्युत्तारणं ततः॥८२॥
कुर्वन् श्रीकृष्णभगवान् बद्रिके पूजनाऽऽगतम् । पीठपूजां
कुण्डपूजाममिस्थापनमाचरत् ।
यद्यत् सर्वे च तत् तत्रोत्थाय स्वयं परेश्वरः ॥६॥
गृहस्थापनमेवाथ
योगिनीस्थापनाऽहणे ।।८।।
दातृभ्य एव सर्व वै प्रात्यार्पयत् प्रसादजम् । क्षेत्रपालस्थापना
कुण्डमेखलिकार्चनम् ।
राज्य
भूमिहक्षेत्रोद्यानवाहनयानकम् ॥६५॥ अग्नेः प्रपूजनं ग्रहाहणाऽन्वाधानचिन्तनम् ॥८४॥
स्वर्ण रौप्य विभूषाम गवाश्ववाजिमण्डलम् ।
आषारावाज्यभागादिहोम चकार
विश्वसृट् ।
तचदात्म्य एवापि दीनेभ्यश्चापि माधवः ॥६६॥ वास्तुमण्डपदेवादिहोम चकार माधवः ॥८५॥
प्रसादं रूपं चाऽध्यैव प्रात्यर्पयत् प्रदातृषु । योगिनीहोममेवापि
प्रधानहोममित्यपि।
द्विजेषु दीनवर्गेषु दानं च विधिनाऽकरोत् ॥६७॥ व्याहृति होममेवापि बलिदानं ददौ ततः ॥८६॥
सर्वे प्रसन्नचित्तास्ते
कृष्णाशया
प्रजगृहुः।
यूपारोपणमेवापि चक्रेऽधिवासनं ततः।
कृष्णार्य कृष्णपूजार्थ धर्मार्थ जगृहुच ते ॥६८॥ बलमातृप्रपूर्जा
जलपूजामकारयत् ॥८॥
विप्रेभ्यबापि साधुभ्यः साध्वीभ्यः प्रददौ हरिः। शंखघण्टादिपूनां
भूतशुद्धिमकारयत् ।
पयापेक्षं समस्तं च ततोऽवशिष्टमेव यत् ॥६९॥ प्राणप्रतिष्ठा कृष्णस्य षोडशादिप्रपूजनम् ।।८८॥
तचत्र मन्दिरे नैजे कोटिरायादिनिर्मिचे। बलिदानं तथाऽऽहुतीन सर्वदेवहवाँस्ततः।
सौवणे माणिकीलक्ष्मीराधाप्रशादिसेविते ॥७०॥ महापूर्णाहुतिहोमं
घृतधाराभिराचरत् ॥८॥
आर्पयबीविकासिद्धथै क्षेत्रवाटीधनादिकम् ।
श्रीफलैच रसैः सर्वविधैध पायसादिभिः।
बयका ततः सर्वे समुचार्य विसर्जनम् ॥७१॥ चन्दनः फलपुष्पायेधकार परमेश्वरः ॥९॥
समायाः सम्पचकुस्ते तदा नायों नरा बनाः। नीराजनं महारात्रिकं चकार हरिः
स्वयम् ।
समाधुलिं पत्रपुष्पाऽक्षतान् बरुत्सुकाः ॥७२॥ पुष्पाञ्जलि ददौ सर्वयमानामिषेचनम् ॥११॥

·* तिष्यसन्तानः २२१ न ततः ख्यातं तत्तु ब्रह्मा व्यधात्ततः श्रेयोदानं च दक्षिणाः शुभाः। दर्शनं पुण्यदं तस्य स्मरणं पुण्यदं प्रपि । भूयसीः स्वर्णरक्षाढ्या आशीर्वादान् ददौ ततः ॥१२॥ चिन्तनं पुण्यदं बद्रि ध्यानं तस्य तु मोक्षदम् ॥१११॥ परिहार सवाद्य च कारयामास कारयामास विश्वसट् । एवं समुत्सर्व सर्वेऽवलम्ब्य भुवि भूमिपाः । फलानां कन्दमूलानां भोजनान्यभवस्ततः ॥९॥ करिष्यन्ति महायज्ञान् दानविधीन् तथोत्तमान् ॥१२॥ स्यानात्र संशयः। पायसादिप्रसादाना भोजनानि पठनाच्छ्रवणादस्य मोक्षः शुभानि च। सकामानामिष्टलब्धिर्भवेदेव संशयः ॥११३॥ मुन्यबानां चामृतानां शाकानां पयसां तथा ।।९४॥ भोजनान्यमवस्तत्र यथायोगं देहिनाम् । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने प्रतिनां सर्वलोकानां तृतियथायथं बभूत् ।।१५।। आषाढशुक्लैकादश्यां संहितापारायणसमाप्तौ श्रीकृष्ण- भीबद्रिके चाऽवभृथं सिन्धुजलेऽभवत् । नारायणेन देवै राजभिः प्रजाभिः सर्वसृष्टिदेहिमिः अवभूयमहातीर्थ व्यजायत ।।१६॥ संहिताया व्यासस्य गुरोः साधूनां साध्वीनां अवभथमहास्नाने महाश्चर्याणि द्विजानां महर्षीणां च कृतपूजनोपदार्पण्याss- चाभवन् । बहूनि स्वर्णदिव्यानि विमानानि रार्षिकादिकं स्वस्वगृहालयमन्दिरसौधादौ समाययुः ॥१७॥ अनादिभीकृष्णनारायणाधिष्ठितानि भ्रामणं प्रप्रतिष्ठानं चेत्यादिनिरूपणनामा च। ये ये त्वासन् शुद्धभावा जना मोक्षाधिकारिणः ॥९८॥ ऽटससतितमोऽध्यायः ॥ ७८ ॥ नरा नार्यों निबान्देहान् त्यत्वाऽथ दिव्यविग्रहाः । श्रीबदरीप्रियोवाच- भूत्वाऽऽरम विमानानि ययुर्धामाऽक्षरं हरेः ॥१९॥ ययुः केचन गोलोकं वैकुण्ठं केचनापि वै। नारायणहरे कृष्ण ततः कि समजायत। अव्याकृतं ययुश्चापि ययुः केचन चामृतम् ।।१००॥ क्व क्व यानं ततः कुंकुमाऽक्षरागमनं कदा ॥१॥ श्रीपुरं चापरे भक्ताः परे सत्यं दिवं ययुः । बद्रीनाथं श्वेतधाम क्षीरधाम श्रीनरनारायण उवाच- ययुः परे ॥१०॥ कैलास यथाशुद्धि ययुस्तदा। आषाढशुक्लद्वादश्यां कृतस्नान पूजनः। महाधर्यमभूत्तदै बद्रिके मोक्षदायकम् ॥१०॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणो नैजे गजासने ॥२॥ स्वस्वावसथाश्च ययुः कीर्तनकारिणः। पद्मावतीप्रियायुक्तो व्यराजत स्वदर्शनम् । पत्तने संहितायाश्च भ्रामणं पूजनादिकम् ॥१०३॥ प्रातर्दातुं स्वतःप्रकाशोऽपि वै लोमशो मुनिः ॥ ३ ॥ देशेषु सार्वभौमेषु ततोऽभूद् बद्रिके बहु । श्रीमगोपालकृष्णाद्या पत्नीव्रताश्च गृहे गृहे चत्वरादावापणेष्वालयेष्वपि ॥१०४॥ व्यराजन्त सभायां ते कृष्णनारायणान्तिके ॥ ४॥ राबद्वारे मन्दिरादौ प्रत्यंगणं प्रपूजनम् । विप्राः सत्यः साधवश्च सिद्धाश्च यतयोऽमलाः । व्यासस्य संहितायाश्च प्रस्थापनमभूच्छुभम् ॥१.५॥ विरेजिरे सभामध्ये सूर्यवर्चस्विनोऽनघाः ॥५॥ आरार्षिकानि दानानि पूजनान्युपदास्तथा। श्रीहरेदर्शनार्थ स्वायंभुवादिसृष्टिपाः। नैवेद्यानि प्रजायन्ते बद्रिके वै स्थले स्थले ॥१०६॥ प्रमाद्या भगवन्तध महेन्द्राद्याथ देवताः॥६॥ महावाद्यानि वाद्यन्ते कीयन्ते तद्यशांसि च । महर्षयश्च राजानो राध्यश्च देविकागणाः। कुमारिकाभिः सौभाग्यवतीमिव सतीजनैः ॥१०७॥ भेष्ठिनच प्रजावर्गा महाभागवतोचमाः ॥७॥ पूज्यन्ते नागरिकामिः राशीमिर्गहिणीजनैः। आययुचोपदा पुपूजुः परमेश्वरम् । शर्करानगरे चैवं राबद्वारे च मन्दिरे ॥१०८॥ व्यासं गुरुं लोमशं च नत्वोपाविविशुश्च ते ॥८॥ प्रप्रतिष्ठापन सम्यग् विधाय मण्डपालयम् । लोमशः श्रीगुरुः सर्वान् धन्यवादानवासजत् । संहिताया आनयनं वातं महोत्सवेन ह॥१०९॥ विदायं प्रददौ योग्योत्तमेभ्यो हि यथायथम् ॥ ९॥ गबबाबिविमानानां बाहनानां सर्वथा। साधुम्यक्ष सतीभ्यश्च महर्षिभ्यो विदायकम् । नरयानोचमानो च सम्मर्दोऽभूद् दिवं यथा ॥११०॥ महीमानेभ्य एवाप्यागन्तुकेभ्यो विदायकम् ॥१०॥ ब्रह्मलोकं च ततः भूसुराः। वै च ·२२२ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * अथ गुरुः। तावद्रूपश्च पित्रात्मा सुरेभ्यः पितृदेवेभ्यः सिद्धेभ्यः प्रददौ तथा । ईश्वरानपि सर्वान् प्रार्थनाकारिणस्तथा ॥३०॥ गान्धर्वसूतबन्दिभ्यः सेवकेभ्यो ददौ मुदा ॥११॥ कालान्तरे प्रयातुं स्वीकृत्येश्वरानवासृजत् । कर्मचारेभ्य उत्कृष्ट विदायानि ददौ मुनिः । पितृनपि तथोक्त्वैव पातालवासिनस्तथा ॥३१॥ पारितोषिकरूपाणि स्वर्णादीनि ददौ मुदा ॥१२॥ कालान्तरे प्रगन्तुं च स्वीकृत्य तानवासुजत् । विप्रेभ्यो दक्षिणादानांतमानि कानकानि ओमित्याह हरिस्तत्र भूपेभ्यस्तहिने खल्लु ॥३२॥ हीरकान् रनभूपाश्च धनानि प्रददौ धनानि प्रददौ मुनिः ॥१३॥ पृथ्ख्यामेव नृपाणां तु गन्तुं गृहाणि भूस्तरान् । देवीभ्यः स्त्रीभ्य एवापि कन्याभ्यः प्रददौ मुनिः। स्वीचकार कृपासिन्धुलोमशस्यानुमन्त्रणात् ॥३३॥ बालेभ्यो ब्रहाचारिभ्यो यतिनीभ्यां विदायकम् ॥१४॥ सर्वसमाजो द्वादश्यां विसष्ट एव ह। सांख्ययोगिनीभ्यो ब्रह्मचारिणीभ्यो ददौ मुनिः। केवलाश्च नृपाः सजा भूत्वा प्रतीक्षणे स्थिताः ॥३४॥ यथायोग्य विदाय वै पूर्णसन्तोषकारकम् ॥१५॥ तदा व्यचिन्तयत् कृष्णः सर्वेषां लाभकांक्षया । स्वर्णहारान् स्वर्णभूषाः स्वर्णाम्बराणि मुद्रिकाः । नैकरूपधरत्वं वै सर्वः सह प्रमाणकम् ॥३५॥ सुवेषान् स्वर्णपात्राणि देहोपकरणान्यपि ॥१६॥ अथैवं संविचायवाऽनादिकृष्णनरायणः । शृंगारोत्तमरूपाणि कल्पपात्राणि बद्रिकेऽधारयन्नेकरूपाणि यान्यपि । सहशानि सः ॥३६॥ कल्पचिन्तामणीन् मौक्तिकादिहारान् ददौ मुनिः ।।१७॥ स्वतःप्रकाशव्यासात्मा लोमशात्माऽभवत्प्रभुः। यानानि गृहसामग्रीददी श्रीलोमशो मात्रात्मा चाऽभवत्प्रभुः॥३॥ आशीर्वादान् ददौ चान्त महोत्सविभ्य आदरात् ॥१८॥ राधारमादिशक्त्यात्मा दासदासीस्वरूपवान् । विहायं प्रददौ पुष्पहारान् कण्टेषु देहिनाम् । यावन्तो राजन्यवर्यास्तावद्रूपाण्यधारयत् ॥३८॥ अथ भूपाः सभायां ते जगदुलामशं मुनिम् ॥१९॥ तेषां तावद्विमानेषु समारोह माधवः। निजालयानजराज्य पवित्रयितुमागमैः। तावत्सर्वस्वरूपात्मा सर्वस्ववर्गरूपवान् ॥३९॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणो व्यासच संहिताः ॥२०॥ शर्करानगरं त्यक्त्वाऽम्बरे विमानकानि वै। लोमशः पितरौ चान्याः श्रीलक्षम्याद्याश्च देवताः। अभवन् बद्रिके कृष्णाशया तत्स्वामिजूंषि वै ॥४०॥ यथायोग्यं समायान्तु पवित्रयन्तु नः क्षितीः ॥२१॥ तदा वाद्यान्यवाद्यन्त जयशब्दास्तदाऽभवन् । राष्ट्राणि नः प्रदेशाँश्च प्रजाश्च मन्दिराणि नः । ओं नमो बालकृष्णायाऽनादिकृष्णाय ते नमः ॥४१॥ पवित्रयन्तु नमस्काराश्चाभवश्व चागत्य परेश्वराः ॥२२॥ पुष्पाऽक्षताऽभिवर्धनम् । भगवन्तः स्वायम्भुवो मनुश्चापि प्रियव्रतो चक्रुलोंका नृपस्तथा। देवताद्याश्चन्दनाद्यभिवर्षणम् ॥४२॥ उत्तानपादचाप्याह प्राहाऽऽमित्रो नृपस्तथा ॥२३॥ कृष्णाशया विमानानि निर्ययुः सिन्धुमण्डलात् । प्रार्थयश्च तदा खण्डेश्वरा हिरण्यकादयः। प्रथमं कोटिरायस्याऽऽलयं प्रति ययौ द्रुतम् ॥४३॥ पावयितुं निजावासान् निजप्रजादिभूमिकाः ॥२४॥ द्वितीयं तु रायहरिमन्दिरं प्रति तद् ययौ। तथाऽस्त्वितिकृष्णनारायणस्तभ्यो ददौ वचः। तृतीयं तु ययो स्वायम्भुवमन्दिरमुज्ज्वलम् ||४|| कोटिरायो रायहरिस्ततो विदायक महत् ॥२५॥ चतुर्थ तु ययौ दिव्यं चतुर्थे तु ययौ दिव्यं प्रियव्रतालयं प्रति । यथायोग्य नृपादीनां चक्रतुः सेवकाविव । पंचम ययौ दिव्यमुत्तानपादमन्दिरम् ॥८॥ सभाविसर्जन बद्रि जयनादैस्ततोऽभवत् ।।२६॥ षष्ठमामीघ्रराज्यं वै ससमं तु हिरण्यकम् । भोजनान्यभस्तत्र लक्षाऽयुताधिदेहिनाम् । अष्टमं केतुमालं च नवमं तु कुरु प्रति ॥४६॥ सजता प्रस्थानकानि गमनानि ततोऽभवन् ॥२७॥ दशम काधिकाराज ययौ विमानमुत्तमम् । प्रजाः स्वस्वराष्ट्रदेशान् ययुः प्रसनमानसाः। शावदीनं लक्ष्मणं च जुम्मासेम्लं नृपं प्रति ||४|| महीमाना ययुश्चापि नृपभिन्नाः प्रजाजनाः ॥२८॥ दक्षजवंगरं शिविदेवं प्रति पृथक् पृथक् । देवा ययुश्चेश्वगश्च तदा कृष्णाशया दिने । यकूटस्थं वीरवारं शत्यक्षिकं नृपं प्रति ॥४८॥ देवैरभ्यर्थितः कृष्णो गन्तुं स्वर्गादिकालयान् ॥२९॥ कालिमाशं बालकाचं कथकं प्रति वै पृथक् । हरिः कालान्तरे गन्तुं स्वीकृत्यतानवासजत् । पृथुराज प्रत्युरलकेतुमद्रालराधकम् ॥४९॥ तु ·कतिष्यसन्तानः २२३ ययुः। ययुः ॥२४॥ हरेः। तीराणं चापि हंकारं जयकाष्ठलकं प्रति। उदमों श्रीनागारिं धरणिध्र रजिध्वजम् । पृथक् कृष्णस्य यानानि ययुस्तैस्तैः सहैव ह ॥२०॥ मूरध्वजं कुंकुमास्यं नृपं प्रति पृथक् पृथक् ।।६९॥ अल्वीन जीनवर्दिमल्पकेतुं सह तैः पृथक् । पृथक् पृथक् । युर्हरेविमानानि बद्रिके परीशाननृपं तथा प्रति ॥२१॥ जयकृष्णवनृपति खण्डनृपैश्चापि द्वीपेशैश्वान्धितीरगैः ॥७॥ रणेशैरद्रिभूपैच चोपभूपैः इन्दुरायं पृथग गण्डराज च मुद्राण्ड प्रति । पृथक तत्तद्देशान् समुल्लंध्य तत्तद्राष्ट्राणि संययुः ॥७॥ बृहच्छरं च लीनोणे बललीनं पृथक् पृथक् ।।२।। तत्तनपालयोद्यानभूम्यादौ तान्यवातरन् । रायगामलभूपं वरसिंह पृथग ययुः। जलपानं भोजनादि कारयित्वाऽमृतादनम् ॥७२॥ फेनतन्तुनृपं स्तोकहोम च कोलकं प्रति ।।३।। नगरे भ्रामयामासुः स्वस्वस्मिन् भूमिपास्ततः। काष्ठयानं दिनमानार्क पृथग रायकिन्नटम् । संहितायाः पूजनं च व्यासस्य पूजनं गुरोः ॥७३॥ रायरोकीश्वरं रायरणजीवं पृथग् स्वे स्वे दिव्ये महारम्ये प्रासादे चक्रुरुत्सुकाः । रायवाकक्षक चापि रायमारीशकं प्रति । उपदाथार्पयामासू रत्नहीरकमालिकाः ॥७४॥ रायबलेश्वर रायलम्बरं प्रति वै पृथक् ॥९॥ सर्वोत्कृष्टं गृहे यद्यद् गज्ये राष्ट्रे तथोत्तमम् । रायनवार्कभूपं रायहुण्डेशक प्रति । तत्तच्छ्रीकृष्णसेवायां न्यधुस्ते राजसत्तमाः ॥७५॥ रायपेशभूपं कालिमाण्डलिक प्रति ॥५६॥ आरार्षिक प्रचक्रुश्च पपुः पादामृतं वनजेलेशभूपं पारावारपिबं पृथक् । प्रसाद भक्षयामासुः श्रीस्वामिकृष्णहस्ततः ॥७६॥ हरेविमानवर्याणि ययुस्तान् प्रति वै पृथक् ॥७॥ सेवयामासुरत्यर्थ पादसंवाहनादिभिः । कोटीश्वरं श्रीसतीशं त्रेताकर्कशभूपतिम् । एनं प्रसादयामासुर्भक्त्या पद्मावतीपतिम् ।।७७॥ आण्डनरं बाल्यरज रायसोमनक पृथग ।।.८॥ पगृहस्ते महामन्त्रान् प्रज्ञानारायणाननात् । ऊरुगवाक्षक पराजतमीशानपानकम् । 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा' ||७८॥ राजारायपति चापि विमानानि पृथग् ययुः ॥२९॥ 'शरणं श्रीकृष्णनारायणोऽस्तु मम यशं धर्म च घातारं बिधातारं पृथक पृथक् । कालमायापापकर्मशत्रुयाम्यकुहद्भयात् ॥७९॥ नामि किम्पुरुषं चान्यं रम्यकं प्रति वै पृथक् ॥३०॥ शूलमीनध्वजधनुश्चक्रस्वस्तिवानव' उमारायं क्षीरपुरूं नागविक्रमण 'ब्रह्माऽहं श्रीकृष्णनारायणभक्तोऽस्मि शाश्वत:॥८॥ जयादित्यं विक्रमा कृष्णदुर्ग च पाञ्चलम् ॥३२॥ 'बामयहं श्रीकृष्णनारायणदासी भवामि ओम्' । प्रभालाक्षं लक्षसेनम् आम्रशालं श्रीलम्भनम् । श्रीकृष्णनारायणाय पतये स्वाहा ॥८१॥ प्रपत्पालं प्राणिपातं नन्दिभिल्लं पृथग् ययुः ॥३२॥ 'अनादिश्रीकृष्णनारायणः स्वामी पतिश्च रायपारं चेन्द्रगृत्सं गवयेन्द्र जनास्त्राकम् । 'बालकृष्णः परब्रह्म मम वै शाश्वतः पतिः ॥८२॥ कर्णपुत्समवघ्या यागदेवं पटासनम् ॥६३॥ पिता बन्धुः सुहृन्मित्रं रक्षकः पोषकोऽस्तु सः' । दाराभाग्य राजमानं माधवं ब्रह्मपानकम् । 'बालकृष्णाय विद्महेऽनादिकृष्णाय धीमहि । शीलहारं माणिकामं चित्तमांगेयक प्रति ।।६४॥ श्रीशः प्रचोदयात् ॥८॥ चन्द्रनाग मेदकोशं पुरुकुत्सं पृथग् 'ओं श्रीलक्म्यै महालक्ष्म्यै दुःखभक्त्यै श्रियै नमः । बालसंघ पार्वतेशं नागविनयक प्रति ॥६५॥ 'ओं मां श्रीबालकृष्णाय समर्पयामि ओं नमः ||८|| राजमार्क महेन्द्राभं मदाशनं नृपं प्रति । 'कृष्णनारायणभक्तोऽहं श्रीहरिः शरणं मम'। मधुराज विरामासं पृथग ययुः॥६६॥ 'श्रीकृष्णो बल्लभः स्वामी श्रीस्वामी शरण मम ॥८५॥ त्रिकूटार्क महासारं चित्रलास्य नृपं 'भीकृष्णः श्रीहरिः स्वामी श्रीपतिः शरणं मम । कलिकाचनमापाण्डमकलायें विवर्धनम् ॥६॥ श्रीकृष्णो वैष्णवाचार्य: प्रभुः पद्मावतीपतिः ॥८६॥ मण्डलारं जवलीनमिन्द्रद्युम्नं नृपं स्वामी मे शाश्वतः कान्तस्तस्याऽहं स्वामिनी प्रिया'। माठरसिंह नृपं कुटिधरं चिचिन्तनं पृथग् ॥६८॥ 'प्रभुः कृष्णः पारमेशः श्रीकृष्णः शरणं मम ॥८॥ सर्वदा। प्रति । 'भों नमः ययुः। प्रति । प्रति।

·२२४ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * तनृपाः ॥११॥ शुभौ जगृहुः। न उषित्वा तु 'प्रभुः कृष्णः पार्वणो नारायणः शरणं मम । अवतारच्छनः क्षेत्रे द्योतयन् सर्वतोदिशः। एतान्मन्त्रान् ददौ कृष्णनारायणः स्वयं हरिः ॥८८॥ भगवान् व्यासदेवाद्या लोमशाद्या महर्षयः ॥१०७॥ 'कृष्णनारायण पितरौ दासिका दासा विविशुः स्वस्वमन्दिरम् । कृष्णनारायण नरायण । अनादिश्रीकृष्णनारायण राधारमायण ॥८९॥ एवं श्रीबद्रिके पारायणस्याऽस्य महोत्सवः ॥१०८॥ 'प्रभो अभूत् सर्वोत्सवाग्र्यश्च पारायणाय्य एव सः। नारायण माधवीभीनारायण प्रभो। जयानारायण श्रीललितानारायण ! विभो ॥९॥ ततस्तु चक्रिरे त्वन्ये मखान् भागवतोत्तमाः॥१०९॥ स्वारोचिषस्तथा भूपा उत्तमस्तामसोऽपि च । 'कंभरागोपाललाल स्वामी पतिश्च मामव। रैवतश्चाक्षुषश्चापि वैवस्वतोऽपि एवं मन्त्रान् नामधुन्यं ददौ चापि स्वयं हरिः ॥९॥ एते च मनवः पारायणोत्सवान् प्रचक्रिरे । तुलसीकण्ठिकां चापि चापि तिलकं चन्द्रशोभितम् । अन्ये चापि विधास्यन्ति महाभागवतोत्तमाः ॥११॥ ददौ स्वचरणौ तेषां वक्षस्थलेषु माधवः ॥९२॥ मोक्षशास्त्रमिदं बद्रि धर्मार्थकामनाफलम् । जगृहुस्ते हरे रक्तचरणौ रंगशोभितौ। सर्वेष्टदायक चात्मपरमात्मप्रसङ्गदम् ॥११२।। मुद्रापितो सर्वपादचिह्नसुशोभितौ ॥१३॥ पठनाच्छ्रवणादस्य कथोत्सवस्य चिन्तनात् । दक्षहस्ततलस्यापि सचिह्नमुद्रिका शुभाम् । सर्वेष्टसिद्धिः सुलमा सुलभा दिव्यसम्पदः ॥११३॥ जगृहुस्ते तु पूजार्थे दर्शनार्थ तु रञ्जिताम् ॥१४॥ मोक्षलाभो भवेच्चापि सर्वेषणाप्रपूर्तयः। प्रतिकृति प्रतिमां च प्रतिरूपं च कल्पवृक्षसमास्तस्य संकल्पा: सफला द्रुतम् ॥११४॥ चित्रं कृत्वा हरि गेहे रक्षयामासुरन्वहम् ॥१५॥ मनश्चिन्तामणिप्रख्यं प्रजायेत संशयः। बद्रिके द्वादशीरात्रि सर्वगेहेषु माघवः । कथानां धारणालक्ष्मीतुल्या नारी भवेदपि ॥११॥ ततः प्रातः कृतसेवादराऽशनः ॥९६॥ नरो नारायणः स्याच्च कथानां धारणादिह। कृतपूजा समस्तैश्च तोषितस्तोषितैश्च बद्रिके सर्वसृष्टौ तत् पारायणं जयत्यति ॥११६॥ सवाद्यगीतयशसा जयनादैः समन्ततः॥९७|| प्रस्थापितो विमाने स्वे पृथक् समारुरोह च । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने- तदा सर्वेऽन्तिमां नेजां प्रार्थनां चक्रुरीशिनः ॥२८॥ ऽखिलनृपार्थितः श्रीहरिकरूपधरः सन् सर्वप- 'हरे स्वामिन् कृपासिन्धो पाविताः कृपया वयम् । राष्ट्रमन्दिराणि ययौ, पूजां प्रगृह्य पावयित्वा तथैव चान्तकालेऽपि पावनान् स्वाक्षरं नय ॥१९॥ तिरोभूयाऽश्वपट्टसरः प्रत्याययावित्यादिनिरूपण- मध्ये सदा मूर्तिरूपो रक्षयाऽस्मान् तवाश्रितान् । नामा नवाऽधिकसततितमोऽध्यायः ॥ ७९ ॥ हृदये स्वं दिव्यरूपं सदा चेदं प्रदर्शय ॥१०॥ तवाऽस्मीति तव स्मश्च तथा पालय सर्वदा। श्रीबद्रीप्रियोवाच- एवं मायाविमोहो न भवन्नैवेति चिन्तय ॥१०॥ सर्वकल्याणकर्तः श्रीकान्त कृष्णनरायणः। इत्येवं बद्रिके सर्वे चक्रुधाभ्यर्थनां प्रभोः। किं चकार ततः सर्व चरित्रं वक्तुमर्हसि ॥ १॥ पूनायामागतं यद्यत् सर्व प्रसादरूपि तत् ॥१०२॥ हरिस्तेभ्यः प्रदातुभ्यः प्रत्यार्पयत् कृपावयः । श्रीनरनारायण उवाच- आशीर्वादान् शुभान् दत्वा स्वीकृत्य प्रार्थनां ततः॥१०३॥ प्राप्य विदायमेवाऽसौ पश्यन् भक्कान्नुपादिकान् । बद्रीप्रिये देवि स्वामिकृष्णनरायणः । प्रपश्यच प्रेम्णा प्रजाजनाः विमानमैरयत् ॥१०॥ यज्ञे नागविक्रमभूपेन त्वाकारितो ययों ॥२॥ अम्बरे सहसा कृष्णविमानानि समौड्यन् । पारवत्या निजपल्या प्रभया निबकान्तया। तिरोऽभवन् चिदाकाशे कृष्णात्मकानि तानि ॥१०५॥ युतः सन्तुष्टया स्वता दासदासीगणैर्युतः ॥३॥ एकीभूतानि सर्वाणि सौराष्ट्रऽश्वसरोऽन्तिके। ययावस्मै कृष्णनारायणाय शर्करापुरे। कुंकुमवापिकाक्षेत्रे विमानमेकमाययौ ॥१०६॥ प्रतिशत यहाथै युबपुराऽषिपेन यत् ॥ ४॥ तैः।

·* तिष्यसन्तानः २२५ नागविक्रमसंज्ञेन समारब्धो मखस्तु स:। घृतकुल्या दधिकुल्याः सुधाकुल्यास्तदाऽभवन् । तत्राऽनादिकृष्णनारायणो ययौ निमन्त्रितः ॥५॥ पयाकुल्या मधुकुल्याः शर्करापर्वतास्तथा ॥२४॥ सर्वमेधं महायज्ञ कारयामास माधवः । मिष्टानानां पर्वताश्च पानानां प्रसरांसि च। अनादिश्रीकृष्णनारायणश्रीश्वरवल्लभः ॥६॥ भक्ष्याणां सेतवश्वासन् सर्वमेधेऽत्र बद्रिके ॥२५॥ नागविक्रमराजेशो महाभागवतोत्तमः। फलानां लेह्यचोश्यानां महाद्रयोऽभवन् मखे । चातुर्मास्यव्रतं कुर्वन् सर्वमेधं चकार ह ॥ ७॥ दानाईहोमयोग्यानां मेरवस्तत्र चाऽभवन् ॥२६॥ युद्धपुरे लुनोनद्यास्तटे विशालभूतले । समिधां पायसान्नानां क्षीराणां सञ्चयोत्तमा:। पञ्चयोजन विस्तारे मण्डप स त्वकारयत् ॥८॥ कणानां चापि शिम्बीनां शिम्बीनां राशयोऽप्यभवन्मखे ॥२७॥ श्रावणशुक्लकादश्या कृतसंभारसञ्चयः। वस्त्राणां कम्बलानां भूषाणामद्रयोऽभवन् । यशमारभत क्ष्मेशो विप्रयाशिकनोदितः॥९॥ पात्राणां दाररत्नानां धेनूनां मण्डलान्यपि ॥२८॥ आययुस्तत्र भूदेवाः साधवो वैष्णवा अपि । देहोपकरणानां गृहोपकरणार्थिनाम् । नरा नायों लक्षशो वै धर्मकार्यपरायणाः ॥१०॥ आसन् प्रराशयस्तत्र सम्पदा दिव्यसम्पदाम् ॥२९॥ ब्रह्माऽभवत् कृष्णनारायणः श्रीभगवान् स्वयम् । सुवर्णानां रजतानां सञ्चयाश्चाऽभवन्मखे। यजमानो नागविक्रमाख्यो भूपो हि वैष्णवः ॥११॥ आसनानां सुकसुवाणां हविष्याणां प्रपूर्णताः ॥३०॥ ऋत्विजो गालवाद्याश्च महर्षयोऽभवन्मखे। दश सूत्यास्तथा बद्रि दीक्षाश्च द्वादशापि वै। फालायनोऽभवत्तत्रोद्गाता सामपरायणः ॥१२॥ उपसदो द्वादशश्च यथायोग्य व्यवर्तयन् ॥३१॥ सारायणोऽभवत्प्रत्युद्गाता वेदार्थवित्तथा। भाद्रपूर्णावधिर्यागश्चतुस्त्रिंशद्दिनात्मकः अजायनोऽभवत्तत्राऽऽहर्ता वैदिकसक्रियः ॥१३॥ सर्वोगपूर्णो यमवद् बद्रिक कृष्णसन्निधौ ॥३२॥ दण्डायनोऽभवत्प्रतिहर्ता सर्वक्रियापरः। बृहस्पतिसवाद्याश्च आप्तीमान्तकाः शुमाः। भालायनस्तु ऋषिराट् प्रस्तोता चाभवन्मखे ॥१४॥ सांगोपांगा ह्यमवश्व नारायणसमाहिताः ॥३३॥ रसायनोऽभवत् प्रतिप्रस्तोता यज्ञकर्मणि । बृहस्पतिसवे त्रयस्त्रिंशद्गोदानमाभवत् । होता धारायणश्चैव प्रतिहोताऽलवायनः॥१॥ वैश्यसवे विप्रसवे सोमसर्व तथाऽभवत् ॥३०॥ जापकाचार्बुदा विप्राः पौष्करा इवनार्थिनः। पृथिसवे गोसवे ओदनसवे तथाऽभवत् । यामुनेया द्विजाश्वासन् दिक्पाला वैष्णवोत्तमाः॥१६॥ मरुत्स्तोमेऽमिस्तुतौ च महेन्द्रस्तवन तथा ॥३॥ सौराष्ट्रीयाः पूजकाच द्विजाश्वासस्तदा मखे। आप्तोर्यामे निघने च सवे गोदानकानि च । गौर्जराः पाचकाचासन् मरुजा: परिवेषकाः ॥१७॥ चापि तत्तद्देवाऽभ्यपूजनम् ॥३६॥ गांगेया वेदमन्त्रादिव्याख्यातारोऽभवन्मखे । पुरोडाशार्पणं चापि यथाकर्माऽभवन् खलु। सवोऽभिषेक उक्तो वै यजमानस्य सिन्धुजाः पाठकाश्चासन् सभासदास्तु पूर्वजाः ॥१८॥ चैव ह ॥३७॥ दक्षिणात्या हवनार्था सँस्तत्र जापकाः। जलेनाऽऽज्येन दध्ना च घृतेन पयसा तथा। महर्षयो वशिष्टाद्या गुरवस्तु निरीक्षकाः ॥१९॥ अभिषेको यथायोग्यमभवत्तत्र चाध्वरे ॥३८॥ द्रष्टारस्तत्र सर्वेषां कर्मणां वै तदाऽभवन् । पुरोडाशाश्चरवश्व हवींषि द्रव्यमुत्तमम्। मध्यस्था वैदिका विप्रा आसन् प्रख्यातनामिनः ॥२०॥ ओदनानि सक्तवश्च मन्यास्तत्राऽभवन् शुभाः ॥३५॥ लोमशाद्यास्तथा मार्कण्डेयाद्या दिव्यदृष्टयः। रयन्तरादिसोमाश्च संस्थाश्च हवनान्यपि । हैमाचलाः कृष्णनानां कीर्तनेष्वभवन् स्थिराः ॥२१॥ यथायोग्यानि जातानि निर्वतितानि शामिंणा ॥४०॥ एवं वै बद्रिके यज्ञेऽभवन् विप्रा व्यवस्थिताः। अवतारा ईश्वराश्च शक्तयो देवताः माधवो लक्षशधाप्यभवन् भजनकारिणः ॥२२॥ प्रत्यक्षा आगमन् बद्रि कृष्णाऽऽहूतास्तदध्वरे ॥४१॥ प्रजाम खण्डराजन्या आमन्त्रिता समाययुः। सुष्ठित्रये ये देवा यज्ञाधिकारयोगिनः । लक्षातिलक्षमनुजा सर्वमेधेऽमवस्तदा ॥२३॥ सर्वे ते बलिभोगार्थमाययुर्गोचराः सुराः॥४२॥ २९ अभिषेकाः पृथक् सुराः।

·२२६ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के मुदा। च ॥६२॥ घृतधाराभिरेतेपि हविष्यानरनुत्तमैः । अवभृथान्ते दानानि योषिद्धयः प्रददौ रसैमिष्टानकैः क्षीरः समिद्भिरित्यपि ॥४३॥ हीररत्नादिहारॊश्व स्वर्णभूषाम्बराणि कणैः सुधाभिः पयसा तपिताः शाककन्टकैः । शृंगारवेषान् सुभगान् स्वर्णपात्राणि यानि च। नित्यं तत्र प्रदीयन्त स्वर्णगोदानकानि वै ॥४४॥ देहोपकरणान्येव ददौ भूरीणि वै मुदा ॥६३|| भोजनाऽम्बरदानानि दानानि यान्यपि । विप्रपल्यः कन्यकाच साध्व्यः सत्यः सखीजनः । पितृतृप्तिप्रदानानि दीय वै नृपेण प्रसन्नमानसा जातास्तृता दानातिसत्फलाः ॥६॥ पूज्यन्ते साधवः सन्तः साध्व्यो विप्राश्च वैष्णवाः । एवमवभृथे बद्रिके विस्मयावहः। आगन्तुकाऽनाथदीना नरा नार्यः प्रदानकैः ॥४६॥ चमत्कारोऽभवत्तूर्ण तं वदामि निबोध मे ॥६५॥ लक्षशो मानवाद्याश्च भुञ्जते गृष्टमिष्टकम् । आगतं मण्डलं त्वेकं पिशाचानां पिशाचानां महचदा। पिबन्ति सद्रसान् गृष्टि पुदिान् तृप्तिकारकान् ॥४७॥ आकाशाजलमध्ये तत् पतितं निम्नवारिषु ॥६६॥ अमयो गोचरास्तत्र भुंजते स्वकरर्मुखे। सहसा ते सहस्रं सहस्रं वै पपुर्वारि मुदान्विताः। प्रसन्ना देवताः सौम्या भुञ्जते हव्यमुत्तमम् ॥४८|| पिशाचाः स्नातमात्राथ दिव्यदेवास्तदाऽभवन् ॥६॥ पितरो भुञ्जते बद्रि तथाऽन्यदेवतादिकाः। स्वर्णकुण्डलहाराद्यैभूषिताः सूर्यवर्चसः। समस्ताः श्रीकृष्णहस्तार्पितप्रसादमुत्तमम् ॥४९॥ सुरा देव्योऽभवन् सर्वे षोडशादिप्रवत्सराः ॥६८॥ तृतास्तृप्ता वयं तृप्ता इत्यूचुश्चानलाननाः। कृताञ्जलयः श्रीकृष्णमस्तुवन् भावगर्मितम् । ततो यशस्य भाद्रस्य पूर्णायां पूर्णाताऽभवत् ॥५०॥ अहो वयं पुरा कृष्ण व्यापारार्थ वणिग्जनाः ॥६९॥ पूर्णाहुतौ हविष्याणि त्रैलोक्यसंभवानि वै। युद्धपुरात् थररणं निर्गताः शर्करापुरम् । यान्यानीतानि तानि श्रीकृष्णो ददौ महानले ॥२१॥ स्त्रीबालसहिताः कृष्ण उष्ट्रमहोष्ट्रवाहनाः ॥७॥ उदारास्तृप्तिदास्तेषां सुराणां संभवन्ति रणमध्ये गता यावज्झंझावातोऽतिदुःसहः । मा मेति सुरवाचश्वाऽभवन् पूर्णाहुतौ मुदा ॥२॥ प्रोत्पन्नो वालुकावृष्टिवहो मध्याह्ननाशनः ॥७॥ सुष्टित्रयं तर्पित श्रीकृष्णन परमात्मना। उष्ट्रा महोष्ट्रा बालाश्च नार्यः क्षितौ हि वायुभिः । नागविक्रमभूपस्य संकल्पः सफलीकृतः॥५३॥ वालुकासु मुहूर्तेन गर्भस्था अभवन्मृताः॥७२॥ बद्रिके श्रीहरियंत्र विश्वात्मा सकलंभरः। वयं ये बलिनश्चापि वालुकावृष्टिताडिताः। दाता ग्रहीता भोक्ताऽत्ता नित्यतृप्तो जगन्मयः॥२४॥ उपविष्टा वालुकाधस्तत्र छन्ना हि वालुभिः ॥७३॥ तत्रातृतिर्न विद्येत परिपूणों यतः स्वयम् । वालुकानामुच्छ्या वै जाता वयं तदन्तरे। नागविक्रमभूपोऽपि कृत्वा यज्ञ सदक्षिणम् ॥१५॥ मृता गर्भगताः सर्वे पिशाचतां रणे गताः ॥७४॥ कृतकृत्योऽभवद् बद्रि महाभागवतोत्तमः। युद्धपुराभ्याशसीमप्रदेशेषु निरन्तरम् । स्वर्णरूप्यमयीः सर्वा दक्षिणाः प्रददौ मखे ॥५६॥ सहस्रसंख्यकाः कृष्ण अमवाम रणालयाः॥७५॥ गोधनानि विभूषाच कन्यादानानि वै ददौ । ज्ञात्वा सर्वमेधयशस्याऽवभूयोत्सवम् । क्षितिदानानि रत्नानां दानानि विभवार्पणम् ॥२७॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणपादजलामृतम् ॥७६॥ विद्यादानानि बहूनि धर्मदानानि सन्ददौ । पातुमुपागताधात्र पीत्वा पदामृतम् । गृहदानान्युत्तमानि वृत्तिदानानि सन्ददौ ॥१८॥ पावनाः स्म च सजाताः पिशाचत्वविवर्जिताः ॥७७॥ अवभृथं ततो राजा राजा चकार याशिकः सह । मानेन पुण्यलाभेन देवानां योग्यतान्विताः। बलमातृपूजनादि जलदेवप्रपूजनम् ॥१९॥ अद्य बाता वयं कृष्ण तथापि सुरभावनाम् ॥७८॥ तीर्थस्थाने लूणिकाया चले चकार भूपतिः । नेच्छामहे यतः कृष्ण पुनरावर्तनामिकाम् । सर्व विधि सदानं च कृत्वा लानं समाचरत् ॥६०॥ अपुनरावृत्रिमावं कांक्षामहे तु सर्वथा ॥७९॥ लक्षाधिमानवाः साकं स्नानदानानि चाचरन् । परमेयो भवानत्र साक्षाद् साक्षाद् दृष्टोऽधुना प्रमुः। नागविक्रमभूपस्य राशी नाम्नाऽर्कमालिनी ॥६॥ पीतं पादबलं तेऽत्र नातं प्रसादवारिमिः ॥८॥ सात्वा ·प्रवर्तते । विष्यसन्तानः २२७ Dece तयं परमं मोक्ष कांक्षामहे तवाऽऽश्रिताः । नामतो नन्दिमिल्लस्य यमुनातटभूपतेः। शाश्वतं ब्रमनिर्वाणं प्रापयाऽस्मान् कृपां कुरु ॥८॥ दूतं सा प्रेषयत्तूर्णे रणार्थ नन्दिभिल्लकः ॥१०॥ भत्वैवं भगवान् बद्रि करे धृत्वा जलं पुनः। युद्धं देहि च वा राज्यं देहि वा करदो भव । निजमन्त्र चार्पणात्मात्मकमुच्चार्य तत्र च ॥८२॥ इत्युवाच हि दूतोऽपि नत्वा तु नागविक्रमम् ॥१०॥ संकल्प संप्रयोज्यैवाऽक्षिपद् वारि सुरोपरि । दूतं सत्कृत्य राजाऽपि कृष्णं न्यवेदयत्त तत् । सर्वे सुरा द्रुतं मुक्ता अभवन् दिव्यविग्रहाः ॥८३॥ कृष्णो शात्वा मदं नन्दिभिल्लस्याऽऽज्ञापयद् रणम् ॥१०॥ वैकुण्ठपार्षदाः सवें ततोऽक्षरस्य पार्षदाः। बद्रिके युद्धनगरे युद्धवार्ता स्थले स्थले। दिव्या भूत्वा हरिं नत्वा जयमुच्चार्य चाऽसकृत् ॥८४॥ प्रासरद् भयदा सर्वदेहिनां तिष्ठति प्रभौ ॥१०॥ आगतेन विमानेन ययुर्धामाऽक्षरं हरेः। पश्यतां लुनिकानद्यास्तटे इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने वै लक्षदेहिनाम् ॥८॥ ययुर्घामाऽक्षरं सर्वे पिशाचा मुक्ततान्विताः। युद्धपत्तनस्य नागविक्रमस्य नृपस्य सर्वमेधयज्ञ अथाऽऽधर्यपरा लोकाः क्षणं स्तब्धा इवाऽभवन् ।॥८६॥ श्रीकृष्णनारायणः सम्पादयामासेत्यातिनिरूपण- ज्ञातवन्तः नामाऽशीतितमोऽध्यायः ॥ ८०॥ प्रताप श्रीहरेर्मानवदेहिनः । कृत्वैवं मोक्षणं स्नात्वाऽवभृथान्ते नृपादयः ।।८७|| श्रीनरनारायण उवाच- साक श्रीहरिणा नजालयान् ययुर्मुदान्विताः। चक्रस्ते वैष्णवाः सर्वे देवा देव्यश्च साधवः ॥१८॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि क्षात्रधर्मो हि दुर्जयः । भोजनानि महीमानाः प्रजा आगन्तुका जनाः । सति राज्येऽपि राष्ट्रान्यत् वाञ्छन्ति मुग्धभूमिपाः॥१॥ यस्य तृष्णातन्तुर्गले पाशरूपः प्राप्य प्रसादं कृतिनोऽभवन् पुण्यातिशालिनः ।।८९॥ रात्री विश्रान्तिमापुश्च राजा राशी हरि गुदा । सत्सु सर्वेषु भोग्येषु मृत्युमुखी स गच्छति ॥२॥ न सिषेवाते बालकृष्णं वल्लभाऽऽये सुसत्पतिम् ॥१०॥ सम्पत्सुखगृच्छन्ति तृष्णाऽन्धीकृतबुद्धयः। नात्मकल्याणमिच्छन्ति रागद्वेषामिवर्तिनः ॥३॥ पादसंवाहनाद्यैश्वाथ प्रगे प्रतिपदिने । राजाऽपि परभोगेच्छुः परद्रव्यादिलालसः। जबागर हरिः सातः कृतपूजन ईशिता ||१३|| जार एव हि प्रोक्तोऽसौ जारत्वं परभोक्तृता ॥ ४ ॥ व्यराजताऽऽसने दिव्ये सौवणे नृपदर्शिते । कृष्णे त्रैलोक्यनाथे च प्राप्ते पीपरमेश्वरे। पूजा कर्ड हरेस्तत्राऽऽययुयुद्धपुराश्रिताः ॥१२॥ येषां तृष्णा न शान्ता चेत् त एव गोखरास्त्विह ॥ ५ ॥ उपदाः श्रीहरेरने न्यस्य चन्दनकुंकुमैः। सति ज्ञाने न वै यस्येन्द्रियाणां शान्तता स तु । अक्षतः कुसुमैर्माल्यैहरिभूषाम्बरादिभिः ॥१३॥ वानरो नरभावेऽपि पर्याम्यगृहाहणः ॥६॥ धनाद्यैरार्चयन् कृष्णनारायणपति पतिम् । कृष्णः सम्पूजितो येन गृहे मूर्तिश्च रक्षिता । आशीर्वादान् जगहुस्ते पूजका वैष्णवा जनाः ॥१४॥ हृदये पूजितो नैव रचिता न राक्षसः॥७॥ राबा विदायं प्रददौ महीमानान् समन्ततः । नन्दिभिल्लो नृपो बद्रि कथायाः समये पुरा । ययुस्ते निजदेशान् वै कृतार्थना मुदान्विताः ॥१५॥ पुपूज श्रीहरि नीत्वा विमानेन स्वमन्दिरे ॥८॥ तमध्वर प्रशंसन्तो ययुरानन्दसंभूताः। भगवाजत्र राजते गुरुरच्युतः। युद्धपुरप्रवाः कृष्णं सिषेविरे गृहे गृहे ॥९॥ नागविक्रमयज्ञे वै नन्दिभिल्लागुरुर्हि सः॥९॥ नीत्वा स्वस्खाल्यानाों नरा आनन्दमानवन् । भत्वा यज्ञस्य नागविक्रमभूपतेः। मन्त्रं बगहुर्बहवो भक्ताः कृष्णस्य वैष्णवाः ॥१७॥ नन्दिभिल्लोऽसहमानो ज्ञात्वाऽपि गुरुमास्थितम् ॥१०॥ अमवन् युवपुरीयप्रजाबना विशेषतः। युद्धपुरे स्थितं युद्धार्थमाययौ। हरिदिनत्रयं तत्रोवास राज्याग्रहेण तु ॥२८॥ सोऽयं मोहो विनाशार्थो नन्दिभिलस्य विद्धि ह ॥११॥ चतुर्यो श्रीहरिगन्तुं सजोऽभवनिजालयम् । यत्र श्रीभगवानास्ते तं योद्धं यदुपाययो। तावत् युबपुरे बद्रि सैन्यं शत्रोरुपागतम् ॥९९॥ यत्रास्ते भगवान् साक्षात्तस्यैव विजयो ध्रुवः ॥१२॥ स कीर्ति तु चापि ज्ञात्वा ·२२८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता ते। द्रुतम् । जानबपि नन्दिभिल्लो यमुनाभूपतिर्बली। युद्धं देहि जयं घेहि प्राप्नुहि राज्यमुत्तमम् । लक्षयोद्धृगणैः सार्धं युद्धार्थ यदुपाययौ ॥१३॥ भत्र तिष्ठामि राजेन्द्र तव रक्षार्थमन्वहम् ॥३२॥ दूतं दर्दुररत्नाख्यं प्रेषयामास मोहतः। गर्विष्ठानां महागर्वहर्ताऽहं भक्तरक्षकः। नागविक्रमभूपं श्रीकृष्णनारायणान्वितम् ॥१४॥ प्रतीपानां नाशकर्ता भवामि भक्तवत्सलः ॥३३॥ प्रणम्याऽऽगत्य राजानं नत्वा श्रीपुरुषोत्तमम् । इत्युक्तो बद्रिके कृष्णनारायणेन वै तदा । स्वस्वाम्युक्तं समस्तं वै प्राह गर्वभरं वचः ॥१५॥ नागविक्रयभूपच तुष्टोऽभवद्भदन्तरे ॥३४॥ गंगायमुनासिन्धूनां मध्ये सम्राड् भवाम्यहम् । दूतमाहूय प्राहेत्थं निवेदय नृपाय अन्ये में करदाः सर्वे भवान् भवति मे तथा ॥१६॥ युद्धार्थ समायाति नागविक्रमभूपतिः ॥३५॥ तस्मात् करदः खण्डेश. करं ददातु मे करदो भव मे राजनद्यतो नन्दिभिल्लराट् । नो चेद् युद्धं प्रददातु नन्दिभिल्लस्य मे नृप ॥१७॥ याहि प्रयामि पृष्टेऽहं ससैन्यो वै यथाबलम् ॥३६॥ नान्दिभिल्ली राजधानी सर्वराज्यातिवर्तिनीम् । इत्युक्तः स तु दूतोऽपि नत्वा लब्ध्वा वचो द्रुतम् । गृहातु युद्धमूल्येन मा मा चिरं करटोऽस्ति मे ॥१८॥ ययौ तं नन्दिभिलं वै जगाद तद् यथातथम् ॥३०॥ मया कृपालुना नाऽद्याऽवधिः करः स्मृतो यतः । सैन्यं सनं द्रुतं श्रुत्वा नन्दिमिल्लो हि सैन्यपम् । अल्पकीतिः क्षुद्रराज्यो भवानास्ते विचार्य तत् ॥१९॥ इन्द्रवप्राभिधमाज्ञापयामास रणाय वै॥३८॥ किन्त्वद्य मखमासाद्य वर्तत मूनिं रोहितुम् । बद्रिके विशलोकानां विज्ञानं लयमेत्यपि । पादत्राणं कर मूनि तिष्ठेत करदोऽस्ति यः ॥२०॥ बुभुक्षितानां लुब्धानां सतृष्णानां च कामिनाम् ॥३९॥ युद्धे युद्धपुरं दत्वा यद्वा मे किंकरोऽस्तु च । गर्विष्ठानां मानिनां च मत्सरिणां खलात्मनाम् । एषोऽहं सन्निधावस्मि युद्धपुरस्य सीमसु ॥२१॥ कालाऽऽवृतशिखानां च दुर्भाग्यानां च पापिनाम् ॥१०॥ अनिर्देश्यविमानान्यश्चानिर्देश्यगजान्वितः सम्प्रासनिधनानां निम्नभाग्यवतां तथा। उष्ट्राऽश्वाऽश्वतरासंख्यमानवसैन्यसंयुतः ॥२२॥ शप्तानां हिंसकानां च ऋद्धानां धीविनश्यति ॥४१॥ शीघ्रं करोतु वै प्राणग्लहं त्वग्रे ह्मपस्थितम् । विवेको लीयते बद्रि युद्धदुर्मदिनां रणे । यद्वा प्रसादमासाद्य करोतु राज्यमुत्तमम् ॥२३॥ मद्यपानां यथा भानं लीयते रणिनां तथा ॥४॥ इत्येवं नृपतिर्भवते वै यशस्विने । सैन्य सजमभवच्च नन्दिभिल्लस्य सर्वथा । आवेदयति दूतोऽहं कथयामि यथोदितम् ॥२४॥ चतुरंगं बलं सर्व प्रत्यक्षत निनादनम् ॥४३॥ इत्युक्त्वा बद्रिके दूतो विरराम ननाम च। अभश्च तदा सैन्ये चाऽपशकुनकानि वै । कृतादरी निषसाद सिषेवे पुरुषोत्तमम् ॥२५॥ इन्द्रवप्रध्वजो मुख्यो न्यपतद् गजपृष्ठतः॥४४॥ नन्दिवालिमहासैन्यं लक्षमानवसंकुलम् । सेनापतिशिरस्त्राणं न्यपतत् स्वकरेण वै। लुनीनद्यास्तटे बद्रि चासीत् सनद्धमुत्सुकम् ॥२६॥ वामांगानि स्फुरणानि हस्तिचित्कारगर्जनाः ॥४॥ विमानशतसंयुक्तं सहनगजशोभनम् । वाजिनां कर्णकठोरास्तु तदाऽभवन् । पञ्चसाहस्रोष्ट्रयुक्तं दशसाहसवाजियुक् ॥२७॥ वायुर्ववी सन्मुखोऽतिवेगवान् धूलिका वहन् ॥४६॥ तथा विंशतिसाहसमहाश्वतरशोभनम् । दुर्दिनं चाम्बरे सैन्योपरि व्यदृश्यत। तथा विंशतिसाहसवृषभादिसमन्वितम् ॥२८॥ वाहनानि सकम्पानि व्यवर्तन्त स्वभावतः॥४७॥ पञ्चसाहसरथयुक सर्वशस्त्रार्थपूरितम् । भममनस्का योदारः समबायन्त वै मनाक् । नीयमानं सैन्यपेन नामा मयूरवाहिना ॥२९॥ काका घूकाः कपोताथ श्येना गुनाः पतन्ति च ॥४८॥ एतादृशं महासैन्य गुप्तचारेण वै ध्वजाऽऽम्बालिका च स्थाऽने योमस्तके। शात्वा युद्धपुराधीशो नारायणमुपाययौ ॥३०॥ गोमायवो रुदन्त्यने पादस्खलनकान्यपि ॥४९॥ दूतं निष्कास्य दूरं वै न्यवेदयद् विपत्क्षणम् । शत्रपात तत्कोचात् प्रजायते मुहुर्मुहुः। हरिस्तस्मै विजयाय महाशीर्वादमैरयत् ॥३१॥ नन्दिभिलस्य वै स्वप्नं क्षणनिद्रामयं अभूत् ॥५०॥ हषाश्च तस्य द्रुतम् ।

·* तिष्यसन्तानः
२२९
खे स्वागत्य
काष्ठचयं शुष्कं रथमंगं ददर्श सः। मा खेदं कुरु कल्याणि जयो यत्र हरिः स्वयम् ।
वेश्यास्तन्यं पपौ
यन्त्रस्फोटमकालिकम् ॥५१॥ राजा कृतापराधोऽसौ फलमेष्यति वै
वै द्रुतम् ॥७॥
शुभ्राव निद्रायामुच्छिष्टभोजनं व्यधात् । यत्रास्ते भगवान् साक्षात् तत्र योद्धं गतो यतः।
शत्रुवजे स्वपतनं जलपूरे प्रपातनम् ॥५२॥ निजदोषहतो
राजा मदान्धो
नैव पश्यति ॥७॥
वनदाहं च तन्मध्ये दहनं स्वं ददर्श ह।
इत्युक्त्वा शंकरो
लिङ्गे विरराम दिलावरीम् ।
मियः सैन्यस्य युद्धं च स्वस्यैव वै परस्परम् ॥३॥ दिलावरी तु वै
दिलावरी तु वै मूछौं प्रजगाम तदा क्षणे ॥७२॥
नग्नं स्वस्य स्वरूपं च दक्षिणाऽभिगमं तथा ।
निराशा साऽभवन्मृत्युमहीमानेव
रोगिणी।
मस्तके चार्मणोपानद्धारण ददर्श
बद्रिके तु
ह ॥५४||
तदा काले नागविक्रमभूपतेः ।।७३||
शकुनान्यभवन्
सर्वजयप्रदानि सर्वतः।
रक्तवस्त्रास्त्रियाऽऽश्लिष्ट व्यपश्यन्नन्दिभिल्लकः।
आशीर्वादपरा विप्रा
उर-पीटनं
कुर्वन्त्या पदा
आययुस्तिलकान्विताः ॥७४॥
ताडितमित्यपि ॥५५॥
प्रदक्षिणोऽभवद्वहिः
प्रसन्नो
धृत्वा स्वस्य शवं राजा श्मशानेऽर्धनिशोत्तरे ।
धूमवर्जितः।
श्वेतो वै देववृषभोऽदृश्यत गोसमन्वितः ॥७५॥
ययो महाजीणे सौधदेवालयादिकम् ॥५६॥
कन्यकाः स्वर्णरत्नाढ्या
भूषाम्बरधरास्तथा।
खण्डितं पतितं चापि
व्यलोकयद् भयंकरम् । अदृश्यन्त प्रसन्नास्या नागविक्रमभूपतिम् ॥७६॥
काका निपेतुः शिरसि शतं तु राजमस्तके ॥१७॥
कोकिलाः सारसा हंसाः शुकाश्च गरुडाः खगाः।
वेत्र
हस्तात्तु
पतितं स्खलितं वेत्रधारिणः ।
पुनर्यान्ति दक्षिणं विजयप्रदाः ॥७७॥
प्रधानः पतितः स्वप्ने पादस्खलनदोषतः॥८॥
रक्षाभरणभूषाव्या
नर्तकी वारकांगना ।
परितश्चापि मार्गाणां निरोधः शत्रुभिः कृतः । अदृश्यत निसर्गा
स्वर्णघटसमन्विता ॥७८॥
रोख्यमाणा राज्ञी चेत्येवं स्वप्ने व्यलोकयत् ॥॥ वैष्णवाः साधवो दिव्याः शिखासूत्रसमन्विताः।
नाम्नादिलावरीदेवी यन्नाम्रा नगरी
ह्यभूत्। सबिन्दुतिलकाच्याश्चाऽदृश्यन्ताप्यभिसन्मुखाः ॥७९॥
दिलावरीतिनगरी
यमुनातटमास्थिता ॥६०॥ घण्टानादोऽभवत्तत्र
देवनैवेद्यबोधनः।
नन्दिभिल्लीतिनानी वै सभा यत्राऽभवत् परा ।
दक्षांगानां स्फुरणानि तदाऽभवन्नपस्य वै ॥८॥
स्वर्णस्फाटिकवैदूर्यहीरकादिविनिर्मिता
॥६॥
क्षणस्वप्ने
विमाने स्वं ददर्श देवपूजितम् ।
सापि पतिता राज्ञा वै
ततः क्षणे गजे स्वर्णाम्बालिकायां स्थित निजम् ॥८॥
दृष्टा पाषाणसञ्चया।
नगरी सैन्यवद् याति पश्चिमां दिशमित्यपि ॥६॥
कन्यया
दिव्यया
पद्महारेण
कृतपूजनम् ।
ददर्श बहुकन्याभिः सेवितं शयनोत्तमे ||८२॥
व्यलोकि तेन राज्ञा च राज्या वैधव्यमित्यपि ।
पितृभिस्तुष्टहृदयैः प्रसन्नाऽऽस्यैः
केशानां मुण्डनं राज्या व्यलोकि निजमस्तके ॥६॥
प्रवर्धितम् ।
महोत्सवैर्महाशृंगारकैः
संशोभितालये ॥८३||
श्मशानं विकरालाश्चाऽऽदृश्यन्त
याम्यदूतकाः।
दिव्यसिंहासनस्थं स्वं ददर्श परिवारितम् ।
राज्याः केशानपि धृत्वाऽऽकुञ्चन बलिभिः कृतम् ॥६४॥
क्षीरभोजनतृप्ति च कमलस्य दले कृताम् ॥८४॥
कृष्णवर्णैस्तु पुरुषैषितेति नृपप्रिया ।
अन्वभवत् क्षणस्वप्ने दीर्घतृप्ति जले
जले स्थितः।
स्वप्ने स्वां दुःखसम्पनां व्यलोकयतिरस्कृताम् ॥६५॥
एवं राज्ञः शकुनानि समभवन् जयाय वै ॥८॥
दासीभिर्दासवगैश्च तर्जिता चावमानिताम् ।
राज्यास्तस्याऽभवत् स्वमे महेन्द्राणीव दर्शनम् ।
तथा व्यलोकयद् राशी रूपवत्यो हि कन्यकाः ॥६६॥
महायशोत्सवे स्वां सा ददर्श चक्रवर्तिनीम् ॥८॥
अपि तेजोविहीनाश्च मलिनाऽस्याः शुचाऽन्विताः ।
लक्या भिया पाशवत्या प्रभयाऽऽश्लिष्य वक्षसि ।
सौधं त्यक्त्वा गम्यमाना अरण्यं प्रति वै तदा ॥६७॥ धृतां दिव्यपद्महारैर्चितां हदि योजिताम् ॥८७||
बद्रिके क्षणमात्रेण
क्षणमात्रेण वीक्ष्य राजा बुबोध ह। सपक्षघवलाभैश्च हस्तिभिर्वाहिते निबाम् ।
सर्वमनिष्टं नैनं वै तथापि न
न्यवर्तत ॥६८॥ विमाने त्वम्बरे पत्या साकं स्थितां ददर्श सा ॥८॥
राज्ञी शंकरपूजा सा चक्रे विनजयाय वै। सैन्यानामपि योद्धृणां शकुनानि शुमानि वै ।
बाणाच्छुभाव
सा राशी हतभाग्यो नृपस्तव ॥६९॥
नागविक्रमराशयाऽभवन्
जयप्रदानि हि ॥८९॥

·२३०
मोलक्ष्मीनारायणसंहिता *
गोचरताऽभवत् ।
रथम् ॥६॥
अस्फुरन्
सर्वसैन्यानां दांगानि समन्ततः। श्रीबद्रीप्रियोवाच-
नन्दकूबरसेनानीयोजितानां तदा
क्षणे ॥९॥
नागविक्रमसैन्यानां
कतिवानिगबादयः।
सेनायां युस्नादार्था मेयवाद्यत वै स्वयम् । कीहशं च ततो युदं कृष्णस्य वद मे प्रभो ॥ १॥
पवन:
सानुकूलध पृष्ठभागाद् ववौ तदा ॥९॥
बलं
सोत्साहमेवाऽभूत्तदा नागवैक्रमम् ।
श्रीनरनारायण उवाच-
सर्व विंशतिसाहसं युद्धार्थ योजितं क्षणात् ॥१२॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि सहस्राणि तु विंशतिः ।
लुनीनद्यास्तटे सर्वमुपस्थित क्षणाद्धयभूत् । नागविक्रमसैन्यस्याऽऽसन् योद्धारस्तु मानवाः॥२॥
युद्धपुरं प्रसंग्क्ष्य महार्धचन्द्रसदृशम् ॥९॥ सहसं हस्तिनां तत्र पञ्चसाहसवाजिनः।
बद्रिके हि तटा राशी नागविक्रमभामिनी।
उष्ट्रास्त्रीणि सहस्राणि विमानानि तु विशतिः ।।३।।
आययौ श्रीकृष्णपूजार्थ द्रुतं त्वर्कमालिनी ॥९४॥
अश्वतराम्तथा पञ्चसहस्त्राण्यभवन् मृधे।
प्रपूज्य परमात्मानं
युद्धवाता
समाकरोत् ।
सर्वे कृष्णप्रतापास्ते
कृष्णदत्तबलाधिकाः ॥४॥
समयां निर्भया चापि कृष्णनारायणान्तिके ||९५॥ महारथिनः प्रबला: सर्वरथिन इत्यपि ।
'कृष्णनारायणस्वामिनारायण
नरायण । वनदेहाः कृष्णनारायणाऽऽवेद्यात्तदाऽभवन् ॥ ५ ॥
बालकृष्णाऽनादिकृष्णनारायण
रमायण' ॥९६॥ सैन्ययोरुभयोस्तत्र साक्षान्
तव भक्ताऽस्मि देवेश कांक्षये नैव मायिकम् । अनादिश्रीकृष्णनारायणस्य शाश्वतं
किन्तु कृष्ण स्त्रिया इष्टमवैधव्यं सुधार्मिकम् ॥९७॥ रणाने
रणाने वीक्ष्य सहसा नन्दिभिल्लं तु तद्गुरुः
प्रमाया व मे चाऽस्तु तदिष्टं मे प्रपालय । अग्निरातऋषिः सर्वशस्त्रास्त्रकुशलोऽपि
सन् ॥७॥
राज्यं तवेदं सर्व वै सनाथाऽहं त्वदर्पिता ॥९८॥ सन्दिय विजये शिष्यं समुवाच हितावहम् ।
यथेष्टं कुरु कृष्णाऽत्र प्राप्ते शत्रुभये प्रभो । सर्वसृष्टिमयं தன் नन्दिमिल विलोकय ॥८॥
इत्युक्त्वा बद्रिके कृष्णरादयोः पतिता हि सा ॥१९॥
योद्धुकामः पुरवास्ते प्रतिसैन्ये जनार्दनः।
कृष्णस्तस्यै ददौ तूर्ण दानमभयसंज्ञकम् ।
यत्संकल्पे जगत् सर्व जायते लीयतेऽपि च ॥९॥
अदर्शयनिजे रूपे महाकालं
भयंकरम् ॥१००॥ सोऽयं शत्रधरः कृष्णः
सोऽयं शस्त्रधरः कृष्णः सैन्याने त्वमितिष्ठति ।
शत्रुसैन्यानि सर्वाणि भक्षयन्तं
त्वरायुतम्। तस्य पावें जयश्चास्ते तथाऽऽस्ते विजयोऽपि च ॥१०॥
बीवयन्तं रक्षयन्तं निजसैन्यानि यानि च ॥१०॥
मा वृथा त्वं प्रयासं वै
विधेहि विजयेच्छया।
ततः सौम्यं कृष्णरूपं विष्णुं नारायणं हरिम् ।
नारायणस्य जेता न न तं जेष्यति कश्चन ॥ १॥
अदर्शयनिजे रूपे सौम्यं साम्राज्यदं प्रभुम् ॥१०२।।
राजन् राज्य विपुलं ते कथं क्षिपसि भस्मनि ।
अंके कृत्वा पतिं नजं हसन्तं पार्वतीपतिम् ।
मुंव भोगान् विहायैव मत्सरं
युदभूभृता ॥१२॥
तिरोभूय ततो
नजं मानवं रूपमुत्तमम् ॥१०३॥ त्वमास्से नागराज्यादै श्रेष्ठो दशगुणोऽधिकः ।
अदर्शयरिस्तस्यै
सन्तुष्टाऽभवत्ततः।
महतां जायते हानिनींचैः सह तु धर्षणम् ॥१३॥
बद्रिके भीहरिस्तूर्ण युद्धार्थ त्वरितोऽभवत् ॥१०४॥ नीचस्य विजये कीर्तिः शतधा जायते द्रुतम् ।
सबो
भूत्वा
रथे स्थित्वा श्वेताश्वपरिवाहिते। महतां विबये सैव यथा साऽस्ति तथैव सा ॥१४॥
सर्वशस्त्रास्त्रविको रणाग्रे संस्थितोऽभवत् ॥१०॥
मानस्य हानिः पराजयेऽधिका ।
नागविक्रमभूपोऽपि रणाऽग्रे रथमध्यगः। विचार्यत्थं विहायैव युद्ध मुंश्व क्षिति निजाम् ॥१५॥
संस्थितः सर्वशस्त्रायः श्रीकृष्णात्मनिवेदवान् ।।१०६॥ न भाति मे विजयोऽद्य तवाऽपशकुनादिमिः ।
इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने
महाक्यं कुरु राजेन्द्र मा जुहुभ्यनले प्रवाः ॥१६॥
दिखावरीनगर्या नन्दिभिल्लनरसैन्यस्य नागविक्रय जेतु-
सुखं राज्य सम्पदच मा जुहुभ्यनले विदन् ।
मागमनं, नागविक्रमस्य ससैन्यस्य युद्धार्थ तत्पति गुरोर्वाक्यं मुखदं वै लंघने तस्य चापदः ॥१७॥
निर्याणं, शकुनाऽपशकुनस्वप्नादीनि चेत्यादि एमागच्छ प्रणम्यैन भीकृष्णं भक्तिभावतः।
निरूपणनामैकाशीतितमोऽध्यायः ॥८१॥ भाशीर्वादान् प्रमान प्राप्य कृतकृत्या सुखी भव ॥१८॥

·* विज्यसन्तानः २३१ वै मा वै गुर्वग्रे मानहानिर्न कृष्णाने सुतरां तु न। गुरोविरोधकद्वाक्य बदेव कदाचन। सर्वनाशामिसम्पाती त्यत्वा किञ्चित् प्ररक्षयेत् ॥१९॥ वदेच्चेन्मूर्खतायोगाद् रौरवं स ब्रजेद् ध्रुवम् ॥३८॥ युवां शिष्यो समौ तस्य विनीतौ भवतां यदि । हृदा चित्तेन वित्तेन वाचा देहेन कर्मणा । द्वयोः भेयोविधाता स्यात् कृष्णो दयापरः प्रभुः ॥२०॥ परोक्षं वा समक्षं वा मिथ्या न कारयेद् गुरोः ॥३९॥ मानं रक्ष्यं समानाने नाऽधिकाग्रे कदाचन । दुर्गुणे स्थापिते तस्य दौर्गुण्यशतभाग भवेत् । तत्रापि गुरुदेवाऽये मानं रक्यं न सर्वथा ॥२१॥ सद्गुणे स्थापिते तस्य सर्वसाद्गुण्यभाग् भवेत् ॥४०॥ पूर्वेषां पूर्वपूर्वेषां गुरुः शास्ता हि माधवः । गुरोहितं प्रियं कुर्यादादिष्टो वा न वा सदा। गुर्वग्रे मनसा वाचा कर्मणाऽऽप्ये निजं वपुः ॥२२॥ असमक्षं समक्षं वा गुरोः कार्य समाचरेत् ॥४१॥ समस्तं चार्पणीयं गुर्वग्रे सर्वसिद्धये । गुरोहितं प्रियं कुर्यान्मनोवाक्कायकर्ममिः। माता गुरुः पिता वृद्धो गुरुनिप्रदो गुरुः ॥२३॥ अध: पतन्नपि राजन् हितं कुर्यात् स वर्धते ॥४२॥ हितकृद्धितदापि गुरुमोहविनाशकः । गुरुर्नारायणकृष्णस्त्वया राजनिबालये। त्रिकालशो गुरुवापि दण्डदोऽपि गुरुर्मतः ॥२४॥ पूजितो वन्दितः सोऽयं सारेऽभ्यधिसङ्गतः ॥४३॥ शास्तारो गुरवः सर्वे ऐहिकाऽमुत्ररक्षकाः। अहं राजन् गुरुस्तेऽस्मि विप्रो राज्यगुरुः सदा । बहुभुतानां मन्तव्यं गुरुणां वाक्यमैश्वरम् ॥२५॥ मत्वा मे शोभनं वाक्यं निवर्तस्व रणांगणात् ॥४४॥ त्रिसन्ध्यं खलु कर्तव्या गुरोः पूजा हितेच्छुना । मा वैधव्यं दिलावर्या राज्या पुर्याश्च मन्त्रय । यो गुरुः स हरिः प्रोक्तो यो हरिः स गुरुमंतः ॥२६॥ नन्दिभिल्ल्याः समाया मा नूलेशत्वं च मन्त्रय ॥४५॥ यथा हरिस्तथा शर्यो यथा शर्वस्तथा गुरुः । मा रोष कुरु .राजेन्द्र सत्यं ते निगदाम्यहम् । हरविद्या हरेविद्या गुरोविद्या हि मोक्षदा ॥२७॥ मा .स्वहस्ते स्थितं राष्ट्र परहस्ते निपातय ॥४६॥ सर्वदेवमयः सर्वशक्तिमयो गुरुर्यतः। शूराणां विनाश शूरतरैविधापय । सगुणो निर्गुणो वापि तस्याऽऽ पालयेत् सदा ॥२८॥ योद्धव्यं मायया साकं मायाविना समं तथा ॥४७॥ भेयोर्थी यस्तु गुर्वाश मनसाऽपि न लंघयेत् । तथापि नैव कृष्णेन योद्धव्यं परमात्मना। गच्छस्तिष्ठन् स्वपन् भुञ्जन् गायन् यद्यत् समाचरन् ।॥२९॥ यत्र सर्व 'यतः सर्व यः सर्वात्मा विराजते ॥४८॥ समक्षं परोक्षं वा लभेतात्मसम्पदः। यं सर्वः सेवते ध्यर्थे तं कथं योधयेद् रणे। गुरोदेवस्य सानिध्ये न यथेष्टासनो भवेत् ॥३०॥ सेवनीयो विजया तोषणीयः प्रमुक्तये ॥४९॥ गुरुर्देवो यतः साक्षात् तगृहं देवमन्दिरम् । प्रसादनीयः श्रेयोऽर्थे प्रस्तोतव्यः प्रशान्तये। गुरोः प्रसेवया भक्त्या तदर्मफलभाग् भवेत् ॥३१॥ लब्धव्यः शरणं गत्वा तं कथं योधयेद् बुधः ॥५०॥ ययैवानलसंसर्गान्मलं त्यजति काश्चनम् । पृथ्वी हसति राज॑स्त्वां यमुनाबलफेनकैः। तथैव गुरुसम्पर्कात्या त्यनति सेवकः ॥३२॥ सस्यपुष्पमयहाँस्यैः पृतनाशस्त्रजैः वहिसमीपस्थो घृतकुम्भो विलीयते । लूनीवारिप्रवाहोत्यनादफेनवकादिभिः पापं विलीयेत गुरोदेवस्य सनिधौ ॥३३॥ निमन्त्रयति मृत्यु यमन्दिभिलो दिलापतिः ॥५२॥ यथा प्रज्वलितो वह्निः कचरादि विनिर्दहेत् । राजन् काले यथायोग्य मयोतमौषधप्रभम् । गुरुः प्रसेवितस्तदुत्पापं दहति सर्वथा ॥३४॥ स्वतन्त्रोऽसि निजे कायें यथायोग्यं समाचर ॥५३॥ बमा हरिब शंभुम देवा देव्यो महर्षयः । गुरुधामिरातर्षिनन्दिमिलकम् । कुर्वन्त्यनुग्रहं तुष्टा गुरौ तुष्टे सुखप्रदाः ॥३५॥ बद्रिके स्वस्ति स्वस्त्यख व्यावहार पुनः पुनः॥५४॥ कर्मणा मनसा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत् । प्रत्युत्तरं गुरुं नत्वा नन्दिमिलो ददौ ततः। क्रोधेन दान्ति पुण्याऽऽयुनिश्रीक्रियाः ॥३६॥ धृतमूर्दा भूतकेयो महाकालेन मृत्युना ॥५५॥ गुरोः क्रोधप्रकर्तृणां कृता या हि निष्फलाः । बानाम्यहं समस्तं तद् गुरो भवता नोदितम् । निष्फलाः सम्पदा सर्वा निष्फला नियमा यमाः ॥३७॥ सर्व तत् साधुभावेऽस्ति राज्यवादे न युज्यते ॥५६॥ वा स करै॥५१॥ यथा तथा तं तस्य ·२३२ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के एव ते। गुरुर्वा जनको वापि भ्राता सुहत् सुतोऽपि वा। यो वा को वा समागच्छेच्छरपूजाह एव सः। सबारे प्रतिसम्पन्नः स योद्धव्यो नृपेण ह ॥५७|| धमें स्थितस्य विजयो न त्वधर्मे स्थितस्य वै ।।७६॥ तृप्तिस्तु यतिसाधूनां स्वल्पे भवति योगिनाम् । युद्ध राज्ञां परो धर्मो युद्धस्था वधगोचराः । राज्ञां तृप्तिः पृथिव्याश्चेद् राजधर्मः कमाश्रयेत् ।।१८॥ क्षात्रधर्माण एवैते गुरुधर्मास्तदा ते ॥७७|| जयश्च विजयश्चैतौ सामर्थ्यबलकिकरौ। न पूज्यधर्मा न शिष्यधर्मा न मित्रधर्मिणः । नैकान्तकृष्णपार्श्वस्थौ सर्वगौ हि मतौ मम ॥१९॥ न पुत्रधर्मा न च वा कुटुम्बधर्मिणोऽपि ते ॥७८॥ नारायणः सदा जय्यः सर्वेरिव मुमुक्षुभिः । न स्वधर्माण एवापि परधर्मिण स्वार्थिभक्ता जयन्त्येव नारायणं मुहुर्मुहुः ॥६०॥ साकं तैः खलु योद्धव्यं क्षात्रधर्मः स शाश्वत: ॥७९॥ अमिनारायणः साक्षात्तस्मिन् होमोऽपि होमोऽपि मोक्षदः। युद्धे चेत् कृष्णहस्तेन गमिष्यामि पराभवम् । नारायणेन महता नीचस्य योधने मम ॥६५॥ कृष्णहस्ते विजयः स न वै स नागविक्रमे ॥८॥ कीर्तिर्वा बहुला स्यान्मे मोक्षगो वा भवाम्यहम् । कृष्णं हित्वा जयेन्मां स तदा मन्ये पराक्रमम् । न मे हानिः कृष्णहस्तहतस्य मम काचन ||६२॥ कृष्णयुक्तं जगत्सर्व बलवद्वाति मे गुरो ॥८॥ सुखं राज्यं सम्पदश्व वन्ही जुहति मोक्षिणः । धाता च विधाता च स मेस्में दिनी च सः । कृष्णे जुहोमि तत्सर्वं वृथा होमो न मे गुरो ।।६३।। स जेता च विजेता च पराभावयिता च सः ॥८२॥ गुरोर्वाक्ये हितं लोके जीवनं चिरमेव यत् । स्रष्टा पोष्टा पोषयिता रक्षयिताऽविताऽपि सः। अवाक्ये योधनं कृष्णे वासश्च शाश्वते पदे ॥६४॥ तं शरण्यं च कारुण्यपूर्ण प्राप्य समक्षगम् ॥८३॥ देहपृथिवीनाशेऽपि लप्स्ये लामं तु शाश्वतम् । अत्र वापि परत्रापि जयं लप्स्ये न दुर्जयम् । निर्णीतं तु मया कृष्णे सर्वार्पणं तु भावतः ॥६॥ द्वयोस्तु कार्ययोः प्राप्तौ निर्बलं तत्र बाध्यते ॥८४॥ ऐहिकाऽमुत्रसिद्धिमें कृष्णयोगाद् भविष्यति । गुरोर्वाक्यं निर्बलं वै कृष्णाप्तिर्या बलान्विता। नृपधः पूजयिष्ये रणांगणे हरिं प्रभुम् ॥६६॥ कृष्णाप्तौ पुरुषार्थास्तु निवर्तन्ते तदन्तिमाः ॥८॥ कालहस्तेन मृत्योस्तु कृष्णहस्ताद्वरो हि सः। ग्रामं त्यजेत् कुलस्याऽर्थे स्वस्याऽर्थे तु कुलं त्यजेत् । गुरोः सेवां रणयोग्यां करिष्ये पादयोः पतन् ॥६७॥ स्वं त्यजेच्चापि गुर्व) कृष्णार्य सकलं त्यजेत् ।।८६॥ करिष्ये वा हरेर्मूनि शस्त्रपुष्पाऽक्षताऽर्पणम् । जानाति भगवान् मां च जानाति नागविक्रमम् । त्यक्ष्ये मलं हरेः शस्त्रानलसङ्गाद् दृढ़ द्रुतम् ।।६८|| नागक्रमः सकामोऽस्ति न मे कामो हरिं विना ॥८७॥ यदि तुष्टो भवेत् कृष्णो मयि शस्त्रनिपातनः । हरियुद्धप्रसंगेन निष्कामं समनेष्यति । पितरस्तुष्टास्तुष्टाः सुरा महर्षयः ॥६५॥ सकामं निरये लोके प्रतिष्ठाप्य प्रयास्यति ॥८८॥ गुरौ नारायणे कृष्णे क्रोधदोषो न विद्यते । यथा विप्रो गुरुश्वास्ते तथा धर्मोऽपि सद्गुरुः । करिष्ये नृपधर्मतः ॥७०॥ धों वक्ति सदा युद्ध क्षत्रस्य त्वपलायनम् ॥८९॥ गुरो प्रसन्नो भगवान् यन्मां युद्धे विलोकितुम् । आरब्धात् कर्मणश्चेत् स्यात् पश्चपादो बनो यदि । आगतोऽस्ति हरिः साक्षात्ततो भाग्यं कियन्महत् ||७|| हास्यपात्रं भवत्येव धर्महन्ता स एव ह ॥९॥ गुर्वग्रे मूर्खशिष्योऽपि तरत्येव न संशयः । विचार्याऽऽरम्भणीयानि पारं नेयानि तानि वै। परोक्षं वा समक्षं वा क्षात्रं मिथ्या न कारयेत् ॥७२॥ फलं वा विफल वापि सयत्नदेवसाकृतम् ॥११॥ क्षात्रधर्मेण गन्तुमें दिलावर्या अनाथता। तस्माद् योत्स्ये नमस्कृत्वा धृत्वा हृदम्बरे हरिम् । भाविनी नैव विप्रर्षे ततो धमों हतो भवेत् ॥७३॥ योगबलं तत्राऽऽकांक्षेऽमिरात सद्रो ॥१२॥ करोमि धर्मसंग्राम संग्रामे शत्रुवद्गुरुः। इत्युक्त्वा तूर्णमेवाऽसौ दध्मौ शंखं मृधार्थकम् । आगच्छेच्छरसन्धानः पूनाहः गुरुस्तदा ॥७४॥ तावत्तूर्णमवाद्यन्त रणमेयः पृथक पृथक् ॥९॥ ब्रमा विष्णुमहेयो वा महाविष्णुनरायणः। विगुलानि समन्ताच पटहाऽऽनकगोमुखाः। यमः कालो महाकालः पुराणपुरुषोत्तमः ॥७॥ योढणां गर्जना व्योमवाप्यो युवामिदर्शिकाः ॥९४॥ तदा मे परोक्षं वा समक्षं वा स ·कतिज्यसन्तामः २३३ अमक्न् मेषमागेऽपि विमानानां प्रगर्जनाः। मात्सर्यदोपदन्योऽयं नन्दिमिलो हि युध्यति । बुबाथै विवयार्थ च गबानां हितानि च ॥१५॥ अपरावं ततस्तेन नागविक्रमभूभृतः ॥८॥ हेपाथ वाविना तत्र एषाणां रमणानि इत्युक्त्वा मगवान् शंख दमी युद्धप्रवर्तकम् । उष्ट्राणां गांगणनाम समन्ततोऽभवन् मधे ॥९६॥ इन्द्रवतोऽपि शंख स्वं दमो युद्धप्रवर्तकम् ॥ ९॥ महाकालस्तथा रुद्रो यमो विघ्नेश्वरो हरः। नन्दकुबरः सं स्वं दमी युद्धप्रवर्तकम् । आकाशे देवतास्तत्र महर्षयब पार्षदाः ॥९॥ सैन्यानां तदा मेरीशन्दा गगनभेदिनः ॥१०॥ म्यापूतं श्रीकृष्णनारायणं शाखा समाययुः। पुवप्रवर्तका बद्रि भयंकरास्तदाऽभवन् । चक्र सुदर्शनं नैवम् भावगत्कलन धनुः ॥९८॥ चौदा बलदाबासन् निनादा मेषवत्तदा ॥११॥ दधार भगवान् शीघं घरं च प्रसनाहयम् । सीव तु निनादेव शराणां वर्षणं मिथः। नागविक्रम एवापि सर्वावाणि दवार ह॥१९॥ मियोऽभवत्र सेन्यानां सेनानीनन्दकुबरो रयस्थोऽग्रे स्थितोऽभवत् । नन्दकुबेन्द्रवप्रयोः ॥१२॥ बद्रिके क्षणमात्रेण बाणवृष्टयाऽम्बरं तदा। एवं वै नन्दिमिल्लोऽपि सेनापेन्द्रबजोऽपि च ॥१०॥ माच्छादितं समस्तं वै सैन्यान्याच्छादितान्यपि ॥१३॥ स्वस्वरयौ पुरा कृत्वाऽतिष्ठतां सज्यकार्मुको । बाणा योदशरीरेषु एश्यन्ते लममोगिनः। प्रतीक्षन्ते च सैन्यानि शत्रमोचनसूचकम् ॥१०॥ सहसरस्मयो यदलमा आदित्यमूर्तिषु ॥१४॥ महामहाप्वनि खं स्वस्वसेनापसंभवम् । किंशुका इव दृश्यन्ते देहा इत्येवं बद्रिके तत्र समाहोऽभवदान्युतः ॥१०२॥ योदशरैर्हताः। अर्धचन्द्रा फलमार्गस्तीक्ष्णाः खण्डितांगिनः॥१५॥ इतिभीलवमीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने मित्रा देषा विलोक्यन्ते प्रेतास्तु विकृता इव । कृष्णेन सह न योद्धव्यमिति गुरोरमिरातस्योपदेश तफडायन्त उच्छ्रित्योच्छ्रित्योत्पतन्ति भूतले ॥१६॥ स्वानुकूलं योधने नन्दिमिल्लो मत्वा युक्षण छिपकण्ठा विमूर्षानः शवाः क्षिपन्ति सायकान् । सूचकशंखध्वानमाचरत्, उभयसैन्यवाना- विलोक्यन्ते च ते तत्र राहवश्वाहवेऽभितः ॥१७॥ नीत्यादिनिरूपणनामा दशीति- बद्रिके तत्र वै नन्दिमिलो बाणशतैर्दुतम् । तमोऽध्यायः ॥ ८॥ भताब्यत्तदा नागविक्रम तीक्ष्णधारकैः ॥१८॥ नागोऽपि नन्दिनं बाणैः पञ्चशतैः शिलीमुखैः । श्रीनरनारायण उवाच- ततार परितः शीषमाश्रय तदभून्महत् ॥१९॥ ततो बद्रीप्रिये भीकृष्णसेवनेच्छया। नन्दी विनिमद्य बाणास्तानिजबाणसहस्रकम् । रद्रः कालस्तथा मृत्युरागत्य च प्रणम्य च ॥१॥ मुमोच क्षणमात्रेण नागदेहेऽतिवेगतः ॥२०॥ सहसा श्रीकृष्णनारायण भीताब कम्पिनः। नागोऽपि तानचन्द्रशरैश्छित्वाऽतिलाघवात् । सेवा प्राप्नुमिच्छवः ॥२॥ मुमोचाऽर्धचन्द्रसमान् बाणान् नन्दिनि चाहवे ॥२१॥ हरेकष्ण कृपासिन्धो दासाः स्मो वमत्र । छेदयामास मुकुटं ज्यां धनुबापि नन्दिनः। नियोबयाऽस्मानाशायर्या कुर्मो द्रागेव सिद्धये ॥३॥ नन्दी जग्राह सहसा धनुधान्यन्महत्तरम् ॥२२॥ श्रुत्वा प्राह हरिस्तान् पै कार्ये दास्यं तु मेथुना। घरान्मुमोच बहुधा नागप्राणहराँस्तदा। युद्ध चात्र महाकालो विद्यतु नागविक्रमे ॥४॥ नागः सर्वान्प्रविच्छिद्य तारयामास भल्लकै ॥२३॥ नन्दकुबरे विशत्वेव महेपरः। कुन्तलैर्विविधैवापि शरैर्मिनामधारकैः। मृत्युर्विशतु बाणेषु शस्त्रेषु मृत्युपार्षदाः ॥५॥ धनुनष्ट पुनर्नष्टं तृतीय च चतुर्थकम् ॥२४॥ सैन्येषु शक्तयः सर्वाः शीघ्र विशन्तु चाऽव्ययाः। तदा नन्दी महाशक्ति चमाह शतघण्टिकाम् । नागविक्रमपक्षाणां रक्षणं सर्वथा भवेत् ॥ ६॥ दिव्यां लम्बां बहुवेगां सूक्मागां विषसंभृताम् ॥२५॥ नन्दिमिलस्य दर्पस्व फलं तत्पक्षगामिषु । मुमोच बहुवेगेन मही पद्धयां निपीड्य ह। बुबशेमात्मक चाख रुतं मुंके तो चनः ॥७॥ पपात सा नागवशोमध्ये यावत् तावता ॥२६॥ अचुः प्रसन्नतालमध्ये

·२३४
* भोलक्ष्मीनारायणहिता *
हस्तेनैव समग्राह्य
चिक्षेप सहसा
सर्वथा ॥३॥
हन्यते ।
नागस्तां सममोडयत्। स्पृष्टमात्रा धृता शीघ्रं भुमीकृता करेण सा।
देधा प्रमोड्य पृथ्व्यां तां निचिक्षेप जगर्ज ह ॥२७॥ कुबरेण द्रुतं यावत्तावदन्या समागता ।.४६॥
वीक्ष्य नन्दी महाक्रुद्धो जग्राहाऽन्यां महोज्ज्वलाम् ।
धृत्वा. तामपि वेगेनाऽमोडयत् कुबरो बली ।
शक्ति
नागकण्टविघातिनीम् ॥२८॥ तावत्तृतीयशक्तिः मागता
प्रति भयङ्करी ॥४७॥
तां शक्ति वापतन्ती तु नागो लाघवनोदितः ।
कुबरगः शक्ति नग्रासाऽपाचयत्तथा ।
स्वशक्त्या तूर्णमहनद् द्वेधा भूत्वा पपात सा ॥२९॥ महाश्चर्यमिदं दृष्ट्वा चेन्द्रवज्रो भयं
भयं जगात् ॥४८॥
तृतीयां जगृहे यावनन्दी तावत्त नागराट् ।
मुमोच स गहां दिव्यां महास्तम्भनिभां पराम् ।
मुमोच शक्ति सहसा नन्दिवक्षसि वै बली ॥३०॥ मस्तकादिस्थिरभावां काञ्चनपशोभिताम् ।।४९॥
जगाम मूर्छा नन्दी च जगर्ज नागविक्रमः । आकाशे तूर्णमागत्य रथे पपात श्रृंगवत् ।
सूतस्तं
सहसादूर निन्ये
सरथनन्दिनम् ॥३१॥ रथः प्रचूर्णितो नन्दकुबरस्याऽऽप
भूतलम् ॥५०॥
अथ कृष्णरथं चान्ये
नन्दिसेनेश्वरास्तदा। कुबरो रथमध्यस्थो रुद्ररक्षाप्ररक्षितः।
ताडयामासुरत्यर्थ बाभल्लैश्व कुन्तलैः ॥३२॥ अभमांगो निर्ययौ वै पतत्प्रासादतो यथा ॥५१॥
अर्धचन्द्रगोलकैश्च क्षेपणः शरकोटिभिः ।
तावद् राजा नन्दिभिल्लः स्वस्थो रणेऽभवत् पुरः।
दुर्भिक्षाणी महाशक्तिर्या रथं
परितः स्थिता ॥३३॥ नागं नाशयितुं तूणे मुमोच
नागपाशकान् ॥५२॥
लमाऽऽसीत् सा सर्वबाणान् शास्त्राणि विविधान्यपि ।
हरिस्तत्र गारुडान् वै प्रेरयामास भक्षकान् ।
धृत्वा
धृत्वा मुखे निगिलस्येव नाशयत्यपि ॥३४॥
नागाः प्रभक्षिताः सर्वे गरुडैस्तत्र वै क्षणात् ॥१३॥
हरिस्तु नागसैन्यानां घातकान् कोटिशः शरान् ।
नन्दी · विदच्छरं तत्र मुमोच नागविक्रमम् ।
निजबाणैश्वातिशीघ्र भेदयत्येव
नागो मुमोच ताम्रास्त्रं विद्यत्तत्र लयं गता ॥५४॥
भक्तरक्षा
करीत्येव नागसैन्यं न
नन्दी
मुमोच वन्यत्रं सर्वसैन्यभयंकरम् ।
हन्यन्ते नन्दिसैन्यानि महाश्चर्यमभूति
तत् ॥३६॥
नागो मेघास्त्रबाणैस्तान् वन्हिशराननाशयत् ।।५५॥
तावद्
गतमूर्छश्चाजगाम रणाजिरे।
नन्दी मुमोच
कुधितो ब्रह्मास्त्रं त्वनिवर्तनम् ।
सरथः शस्त्रसम्पन्नो
नारायणरथोपरि ॥३७॥
हरिर्जग्राह
सहसा ब्रह्मास्त्रेण
प्रेरयत्तीक्ष्णशस्त्राणि
तदनकम् ॥५६॥
मुमोच
बाणसञ्चयान् ।
नन्दी मुमोच च तदा पाशुपतास्त्रमुल्बणम् ।
शक्तीचिक्षेप बहुधा नाराचान् स मुमोच ह॥३८॥
नागस्थन महाकालो भक्षयामास पाशवम् ।।५७॥
हरिः सर्वान् प्रविच्छिद्य मुमोचैकं शरं द्रुतम् ।
संहारास्त्रं तदा नन्दी मुमोच तैजसं महत् ।
अभेद्यमजरं चाप्यनिवर्तनं दृढं
तदा ॥३९॥
कुबरस्थो महारुद्रः संहारास्त्रमुपाहरत् ।।५८॥
लमः शरः स उरसि नन्दी पपात भूतले ।
कुबरस्तु तदा शक्किं शतमारां
शक्किं शतमारां नगात्मिकाम् ।
सूतः शीघ्रं तमुत्थाप्य कृत्वा रथे ययौ बहिः॥४०॥
उत्थाप्यापीब्य पृथिवीं मुमोच वप्रक
प्रति ॥५९॥
हाहाकार: क्षणं
जातः सैन्ये नन्दिप्रयोजिते ।
चकम्पे पृथिवी निम्मीभूता क्षण तु बद्रिके ।
अयेन्द्रवप्रः सैन्येशो हरि नागं च कूवरम् ॥४१॥ इन्द्रवज्रं गता तूर्णं प्रविष्टा हृदये तदा ॥६०॥
सर्वान शरैस्तीक्ष्णधाररताडयच्छतैः शतैः।
इन्द्रवज्रः पतन् . पृथ्व्यां वर्ज़ मुमोच कूबरम् ।
हरिः सर्वोश्च तद्वाणान् चिच्छेद करलाघवात् ॥४२॥ वणं छि महावप्रेस्तदा नागेन
तत्क्षणम् ॥६॥
निजबाणः सर्वसैन्यरक्षा करोति चाभितः।
इन्द्रवप्रः पपातैव भिनवक्षा ममार
कुबेरो दशबाणैश्च विन्द्रवत्रं तताड ह॥४३॥ हाहाकारो महाजातो मिलसैन्ये तु बद्रिके ॥२॥
शतबाणैस्तं कुबरं प्रतताड
कुबरस्य जयनादा अभयन्त समन्ततः।
कुबरः
शतबाणैच
प्रतितता
वज्रकम् ॥४॥
अथ
तूर्ण
घातबज्रनामा भिल्लचमूपतिः ॥६॥
इन्द्रवत्रो द्रुतं शक्ति चिक्षेप प्राणहारिणीम् । रथस्थचाययो तूर्णे रणांगणेऽतिगर्वितः।
भापपात नन्दकुबं बधानोरसि वेगिनी ॥४५॥
मिलसैन्ये महाघोषास्ततोऽभवन् समन्ततः॥४॥

·* तिव्यसन्तानः २३५ घातवप्रोऽपि युयुधे नन्दकुबरकेन हरिद्वजस्ततस्तूर्ण शक्ति मुमोच घातिनीम् । दशबाणान् सहयोगान् मुमोचैकेन तन्तुना ॥६॥ कुबरस्थो हरस्तां चाऽगिलत् सर्वामपाचयत् ।।८४॥ चिच्छिदे नन्दकुबरो दश तानागतान् द्रुतम्। हरिद्वजस्ततस्तूर्ण सिंहावं मन्त्रितं तदा । प्रतिमुमोच कुबरो बाणान् विंशतिसंख्यकान् ॥६६॥ मुमोच सहसा सिंहाः सहस्रशोऽभवन् मृधे ॥८॥ घातवमो द्रुतं छित्वा तान् सर्वान् लीलया ततः । गगने भूतले सैन्ये रथेषु वाहनेष्वपि । मुमोच त्रिंशदपरान् चिच्छेद कुबरोऽपि तान् ॥६७॥ क्षणमात्रेण सिंहानां सैन्यानि सर्वतोऽभवन् ॥८६॥ कुबरो भलकान् दीर्घान् मुमोच पातवज्रकम् । कुबरस्थो महारुद्रस्तावद् देवीं निजां सतीम् । पातयत्रो गहामारैः सर्वान् भल्लान् व्यपोथयत् ॥६८॥ सर्वसैन्यस्वरूपां संभवितुं तु समादिशत् ।।८७॥ गदा सर्वस्वसामर्थ्यश्विक्षेप कुबरोपरि। शिवांगनाऽभवत् पूर्ण सैन्यात्मिका सुशोभना । कुबरस्तां गदां तूर्णे गदयाऽधो व्यपोथयत् ॥६५॥ सर्वशस्त्रधरा सर्वात्मकस्त्रीरूपदर्शिनी ।।८८।। चिक्षेप तु शरान् शीघ्र चिच्छेद ज्यां च कार्मुकम् । तां मातरं सतीं दृष्ट्वा सिंहास्तद्वाहनानि वै । हस्तं प्रकोष्ठे चिच्छेद वामं चन्द्रमुखैः , शुरः ॥३०॥ निपेतुः पादयोस्तूण तदाश्चर्यमभून्महत् ।।८९॥ एकहस्तो घातवज्रः खङ्गमादाय चोत्पतन् । देव्या योगमहास्त्रेण शार्दूला विलयीकृताः । रथादुत्तीर्य कुबरं प्रत्यधावद् रुषान्वितः ॥७१॥ वीक्ष्यैतत्त हरिद्वज्रोऽमोचयन्मोहनास्त्रकम् ।।९०॥ तावत्तु कुबरो समापतन्तमुल्बणम् । बालकृष्णो मोहनास्त्र जग्रास रणमध्यगः । वारयामास बाणैर्वेगाभियायिभिः ॥७२॥ अथ भीतो हरिद्व) विषास्त्रं प्रमुमोच ह ॥९॥ तथापि तसरतोऽसौ न्यवर्तत न धावनात् । एकबाणेन परितो व्योमभागे विषं विषम् । श्रीकुबरः खजमादाय रथतो द्रुतम् ॥७३॥ विषवायुमयं सर्व प्रासरनेत्रनाशकम् ।।९२॥ अवतीर्य ददौ युदं खङ्गेन भ्रमशोभिना। प्राणरोधकमेवापि मृत्युकर विनाशकम् । द्वयोः सैनपयोर्युद्ध द्रष्टुं देवास्तदाम्बरे ॥७॥ कुबरस्थस्तदा रुद्रो विषं योगतः ॥१३॥ क्षणं स्थिरा अभवश्व प्राणयोधनसद्रसाः। निर्विषं वै कुबरस्य सैन्यं सर्व व्यजायत । कुबरो नैजखड्नेन द्वेधा खङ्ग तदीयकम् ॥७॥ अथ श्रीकुबरो धृत्वा शक्ति मुमोच नाशिकाम् ।।९४॥ कृत्वा तूर्णे ददौ खड्गं द्वितीयं योधनाय ह । हरिद्वज्रो विभिचैनां मुमोच शक्तिमुत्तमाम् । सोऽपि धृत्वा विविधै योधनस्य प्रकारकैः ॥७६॥ कुबरोऽपि विभिद्यतां गुर्वी गदामवासृजत् ।।१५।। बहुधा युयुधे तत्र मण्डलानि प्रकाशयन् । हरिद्वजो गदां धृत्वा कुबरं प्रत्ययोजयत् । अथ क्षणेन खङ्गेन कुबरस्य तु मस्तके ||७७॥ कुबरस्तां पुनधृत्वा चिक्षेप बहुवेगिताम् ।।९६॥ घातं चक्रे घातवप्रस्तावत्तु कुबरो निजम् । चिक्षेप पश्चात्तस्यास्तु शक्ति शक्ति द्वितीयकाम् । खजामुत्छुत्य कण्ठेऽस्य स्कन्धे वक्षसि चोदरे ॥७८॥ तृतीयका प्रचिक्षेप सा लगा गलमध्यत: ॥९७|| कट्यां सरप्नीत्यारपारमेकघातेन चानयत् । प्राणानीत्वा ययौ भूमौ रथं मित्त्वाऽतिदारुणा । घातवज्रः पपात सैन्यसन्निधौ ॥७९॥ हरिद्वस्तु सरथो भग्नो ममार ह॥३८॥ हाहाकारोऽभवमन्दिमिल्लसैन्ये समन्ततः। हाहाशब्दा नन्दिमिलसैन्येऽभवन् समन्ततः। नागविक्रमसैन्येन शक्तिगणाधिवासिना ॥८॥ दुद्रुवुः पृष्ठपादाभ भीता युद्धविशारदाः ॥१९॥ दशसाहलयोदारो हतास्तावत्त बद्रिके। जयशब्दाः कुबरस्य सैन्ये वाद्ययुतास्तदा। नन्दिमिलस्य सैन्यानामेवं घातो बभूव ह॥८॥ अभवन् बद्रिके कृष्णनारायणप्रतापतः॥१०॥ अथाययो तृतीयो वै हरिद्वजाख्यसैन्यपः। नन्दिभिल्लो रणभेरी रणभेरी नादयामास बै पुनः। स्वर्णवर्मधरो वीरः पुष्टो युवाऽद्रिशृङ्गमः ॥८॥ द्रवतां निजसैन्यानां धैर्याय योधनाय च ॥१०॥ रथस्यो मलकान् शीघ्रं मुमोच कुबरं प्रति । दशसाहसयोदारो हरिप्रस्य कुवरस्थो हरो रुद्रोऽगिलत् सर्वोस्तु मलकान् ||८३॥ नागविक्रमसैन्येन हताः शक्तिनिवासिना ।।१०२॥ द्वेषा भूत्वा वै मृधे।

·श्रीलक्ष्मीनारायणहिता के aa सर्वशः। भय वै अथ अपरे सततिसहसाणि निधित्य वै मिथः । घरमेषान् प्रसंबहहीमिः शरकोटिभिः। परितथामिसंव्याप्य व्यूह धिकतावत् ॥१०३॥ नन्दिमिला शरं तीक्ष्णं बाहेयं समवासबत् ॥८॥ कृत्वा मारयितुं सर्वान् कुबरस्य तु योधकान् । तदुत्पना अनलास्तु अनलास्तु प्राज्वालयन् हि कूबरम् । अभ्यधावन् दिशः सर्वा मिलसैन्यान्विताय ताः ॥१०॥ नागविक्रमणं चापि तस्य सैन्यानि चामितः ॥९॥ अभवन् परितो बद्रि दिशः सर्वा भयप्रदाः । कृष्णनारायणस्तन रूपाणि अथ रुद्रः कुबरस्थो नैवान् रोगान् गणानपि ॥१०॥ ययौ सैन्यानलं सर्व महापर्यमभूति तत् ॥१॥ समूर्तान् निजसैन्यस्याऽमितः स्थितानकारयत् । शैलजनस्तत्र शरं पार्वतमन्त्रवत् । अप्रतिहतदेहास्ते शस्त्रापातविवर्णिताः ॥१०६॥ मुमोच नागसेन्येषु पर्वतास्तेऽभवन् हि खे ॥११॥ दुर्गवन्मानवसैन्यव्यापकापकिरे मृधम् । निपेतुपूर्णयामामुनागसैन्यानि सर्वतः। तद्वाणनिहतास्तत्र बद्रिकेऽयुतसंख्यकाः ॥१०७॥ कुवरः पार्थिवैर्मन्त्रैर्वप्रान् मुमोच दारुणान् ॥१२॥ नन्दिभिलस्य योदारो दुद्रुवुः शेषत्रिणः । वाहता पर्वतास्ते निलीयुर्वे क्षणान्तरे। शैलवप्रचतुर्थों सेनापतिस्तदा बली ॥१०८॥ पृथ्वी महाद्रीन सहसाऽगिलत् सर्वान् समन्ततः ॥१३॥ स्वसैन्यानि समाहूय योधन पुनरायचात् । तदाब महनातं सर्वेषां स्तब्धताकरम् । गर्जना विविधाभासन् बद्रिके चोभयोरपि ॥१०९॥ हरिपूर्णितताप्रासान् स्वस्थान् चकार वीक्षणात् ॥१४॥ सैन्ययोर्जयलभ्यर्थ शंखनादाम खेऽभवन् । परन बाहनसंस्थाब योबितानप्यबीवयत् । सबा आवेशवन्तव योदारकामधे ॥१०॥ बद्रीप्रिये कुबरो गर्तमन्त्रवित् ॥१५॥ गर्तमन्त्रधरं सास मुमोच शैलवप्रकम् । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिव्यसन्ताने. शैलबजरयाऽयस्ताच्छरावं रणसंग्रामे नन्दिभिलस्येन्द्रवप्रपातवब्रहरिप्रेति- गर्तमाकरोत् ॥१६॥ रथोऽश्वाब शैलवप्रः सशस्त्रका । सेनापतित्रयसहितन्ययुतसेनात्मकयोणां निधनमित्यादिनिरूपणनामा व्यशीति- भवातरद् द्रुतं यस्य रक्षा केनापि न कता ॥१७॥ पृथ्वी बास गर्ने स्वे शैलबनं तु बद्रिके । तमोऽध्यायः ॥ ८३॥ पृथ्वीगर्ने मृतः पृथ्वी पुनर्यया तथाऽभवत् ॥१८॥ श्रीनरनारायण उवाच- भूकम्पख महान् बातस्तदा चम्बोईयोरपि। प्रस्ता योहार एवापि क्षणं मोहमुपागताः ॥१९॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि शैलवप्रथम्पतिः। शैलवतो हतधेति शुशुचुर्नन्दिमिलिनः। स्थस्थ: सर्वशास्त्रसम्पनः पुरतोऽभवत् ॥१॥ बयनादान नागविक्रमयोधिनः ॥२०॥ नन्दिमिलमहासैन्येऽभवन् पोषाः सहर्षका। अथाऽऽययो कालवप्रनामा पञ्चमसैन्यपः । बयार्थ तूर्यनिनदा मेरीधंसादिनिम्वनाः ॥२॥ महाकालसम: क्रूरोऽन्तकतुल्यपराक्रमः ॥२१॥ तावन्मुमोच वाणान् स तीक्ष्णान् विदारकान् मषे । तदा वाचान्यवाद्यन्त सेनयोरुभयोर्दुतम् । शतं यतं चैकवारमाच्छादयद् र हरे॥ ३ ॥ मन हेमं महामन्याधिष्ठित स मुमोच हार॥ कुबरस्य रथं चापि नागस्यापि रथं तया । उपळा हिमबास्तत्राऽभवन् योम्नि चलसवाः। चिच्छेद भगवान् सर्वान् समायातान् प्रवाहिणः ॥४॥ अविचल्लोपला म्योम्नो निपेतुः प्राणघातिकाः ॥२३॥ सहसवाणैर्भगवान् मुक्तयुगपगिमिः। कोटियो यचापि शत्वानं हिममन्त्रितम् । शरान् शैलबनस्यापि नन्दिमिलस्य घरान् ॥५॥ समोच कुवरस्तुणे सौर्या हिमनाथनम् ॥२४॥ कुबरो मलकान् धृत्वा सायकॉम शिळीमुखान् । बारवान चापि बलभक्षणकारकम् । शतं शतं युगपबधानमिलसैन्यपी ॥६॥ तेनोपला विलीना हैम्यः सर्वा बलामिकाः ॥२५॥ व्यदृश्यन्त रिपुरथा मेषमायो यथा। बलं तूर्ण चाम्बरे इयं प्रातं । बाउवात् । कालवप्रादयधान्ये चमूना पवयवदा॥७॥ कायप्राय बप्रमुचमम् ॥२६॥ यदत् । तत:

·* तिष्यसन्तानः २३७ पुनः। अमवैध तदा तथापि दया मुमोच कालवप्रस्तद् व्यनाशयत् स्ववज्रकैः। विष्णवः शस्त्रवन्तो समुत्पन्नाः सहस्रशः। विनाचार्य प्रेषयद् भैरवास्त्रकम् ॥२७॥ उत्पत्योत्पत्य सहसा लीना कृष्णनरायणे ॥४६॥ भैरवो भयदा कर कुबरे वीक्य शंकरम् । तदनुतं परं नातं वहिवप्रस्ततः नत्वा लीनोऽभवतणे महापर्थमिदं महाबर्यमिदं त्वभूत् ॥२८॥ नारायणास्त्रं विपुलं सर्वप्राणहर क्षणात् ॥४७॥ स्वधरं सांकर्षणास्त्राव्यं व्यमूमुचत् । मुमोच सर्वनाथार्थ तदपि श्रीनरायणे। कालबधाय कालेऽपि यदधीनो विलुप्ठति ॥२९॥ बालकृष्णेऽभवल्लीनं महापर्यमिदं मभूत् ॥४८॥ संकर्षणो महावीरो महागदादिशस्त्रवान् । पहिवप्रस्ततो निनामहास्त्र प्रसमैरयत् । बचान बाणरूपेण सैन्यपम् ॥३०॥ निद्रा नारायणाक्षिता बिल्लीना कृष्णनेत्रके ॥४९॥ चूर्णयामा सरथं घातेनैकेन भूतले । एवं व्यर्थानि चास्त्राणि विदित्वा क्रोषमातवान् । कालवले हते मिस्लसैन्यान्यासन् द्रवन्ति च ॥३१॥ मुमोच कालकवलं महास्त्र सर्वभक्षकम् ॥५०॥ हाहाकारो महान् चातो हते वै कालवनके । मुक्ताद् बाणान्महाकालो विकरालो विनिर्ययो। बहिवप्रस्ततस्पूर्णमाययौ पृतनापतिः ॥३२॥ नैकयोबनविस्तीणों नैकयोबनकोच्छ्रयः ॥११॥ सैन्याऽयोषयद् बाणैर्भल्लैध स्वर्णपुखकैः । सर्वग्रासकर बीक्य कालं कृष्णनरायणः। चतं सहस्र बाणानां विससर्ज स मेघवत् ॥३३॥ नागस्थं तु महाकालभैरवत् तलयाय ह॥५॥ एकस्मात् तु सहसाणि मन्त्रास्त्रयोजिताः शराः। नागविक्रमरावस्थो महाकालो द्रुतं तदा। विनियंयुयोममार्गे पतन्ति सैन्यमस्तके ॥३४॥ कालकवलसंज्ञ वं रूपं समबहार ह॥५३॥ शराणां वृष्यवाऽधोमुखानां परितोऽभवन् । लीनं वीक्ष्य तु कालावं भयं चापाऽमियप्रकः । नागविक्रमसैन्यानि चाऽऽध्यमुग्धानि वै क्षणम् ॥३५॥ गतं चाख महन्मे वै निःशस्त्रोऽस्मि च निर्बलः ॥५४॥ रुद्रो व्योमाऽस्त्रं समवासजत् । योत्स्ये मुद्रेण तथाऽसिना । कुबरस्थेन रुद्रेण व्योम्ना वृष्टिर्लयीकृता ॥३६॥ विचार्यत्थं महाशक्ति नग्राह च मुमोच च ॥५५॥ उत्पादिताच राक्षस्यो वनदेह्योऽतिदारुणाः। कुबरस्तां स्वगदया विडता प्रचकार ह। बाणभक्षणकारिण्योऽन्तरीक्षे वज्रनाशिकाः ॥३७॥ पतिता सा गदा चापि भूतले ग्राहवत्तदा ॥५६॥ उत्पद्यन्ते सहस्राणि त्वेकस्या राक्षसीस्त्रियाः। कुबरच द्रुतं द्रुतं शक्ति चिक्षेप वहिवनके। ता निगिल्य शरवृष्टिं व्योम्ना पेतुर्हि सैन्यके ॥३८॥ सा बहिवनक भित्त्वा क्षितावर्धगताऽभवत् ॥५७॥ नन्दिमिलत्य सर्वस्मिन् तदाऽऽक्रोशास्ततोऽभवन् । बहिवप्रोऽद्रिबलवान् समुत्थाय सशक्तिकः। मारयन्तु खादयन्तु चर्वयन्तु विशन्तु च ॥३९॥ उत्थाय दुद्राव शक्तिलमितः ॥२८॥ बोटयन्तु स्फोटयन्तु मानवान् मिलसैन्यगान् । कुबरं तु पसुं का तावन् कुबरसैन्यपः। इत्येवं बदमानास्ता निगिलुबखदुब तान् ॥४०॥ शक्ति मुमोच सहसा द्वितीयां गलकूपके ॥५९॥ हाहाकारः पुनबासीद् मिलिसैन्येषु सर्वतः। तृतीयामुदरे चास्य गदा मुमोच मस्तके। मरणं शरणं चेति नान्यचत्र व्यदृश्यत ॥४१॥ अर्धचन्द्राँस्तीक्ष्णशरान् पादाप्रयोर्मुमोच ह॥६॥ भय राजा नन्दिमिलो शत्वाऽऽपदं विनाशिनीम् । कर्तपादो भनकण्ठो मिमोदरः पपात धरणं चामिरातर्षेः स्वस्य सद्गुरोः ॥४२॥ गदया चूर्णितांगम मित्रमूर्धा ममार च ॥६१॥ अमिरातस्तदा रक्षोहनं मन्त्रं शरासनम् । वहिवनोऽगमन्मृत्यु बद्रिके गहने कृत्वा मुमोच सहसा सायकं राक्षसान्तकम् ॥४३॥ त्रिंशसाहससैन्यानि नन्दिमिलस्य बद्रिके ॥६२॥ एकचरात्सहसाणि चायन्ते सायकास्ततः। नागविक्रमसैन्यानां मारैर्मृत्युमगुर्मधे। यो यो सुचति बाणोऽसौ सा सा तिरोभवत्तदा ॥४४॥ अथ प्रालेयवप्राख्यः सप्तमः सैन्यपस्ततः ॥१३॥ एवं निवारिताः सर्वा राक्षस्यो गुरुणा तदा। नन्दिमिलादेशकरः सैन्याने संस्थितोऽभवत् । बहिवो ततोऽमुखद् वैष्णवावं सुदारुणम् ॥४॥ शरान् मुमोच शतषा गर्जयन् परितो दिशः॥६॥ रणे।

·२३८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता तस्य वै। यदा। वै सैन्यानि मुमुचुर्बाणानागचमूषु गुरो त्वं सैन्यपो भूत्वा मजयाय समाचार। स्फोटकैर्गोलकैश्चापि शतघ्नीभिश्च सायकैः ॥६५॥ पराजयो हि संसारे सर्वथा नरकप्रदः ॥८४॥ भूशुण्डीभिर्वशिम्बरर्दयामासुरुत्कटान् इत्येवं बद्रिके श्रुत्वा गुरुश्वाह तु मिल्लकम् । योवृन् समन्ततस्तत्र प्रालेयवज्रदेशतः ॥६६॥ इन्द्रघातहरिच्छलकालानिलयवज्रकाः ॥८॥ कुबरस्यापि मैन्यानि बद्रिके वहिमोलकैः। हतास्तथापि सबला जयाशा गुरुगामिनी। शतनाभिण्डीभिजनुर्भिल्लचमूस्ततः ॥६७॥ यत्र नारायणधास्ते महाकालो नृपेऽस्ति च ॥८६॥ प्रालेयवज्रहस्तेन बाणा: शतसहस्रशः। रुद्रः कुबरे संविष्टः सैन्येषु सर्वशक्तयः। कार्मुकानिःसन्त्यूर्ध्वमुत्पतन्ति चमूपरि ।।६८॥ तत्र जयाशा विफला राजन् युद्ध विरामय ||८७||. कुबरस्य धनुा सचिच्छेदापि च कार्मुकम् । श्रुत्वैतत् सहसा क्रुद्धो नन्दिभिल्लोऽतिवेगवान् । कुबरोऽन्यत् समादाय व्यसर्जयच्छरान् बहून् ॥६९॥ प्रैयद् रणवत्रं सैन्यपं चाष्टम तदा ॥८८॥ तज्ज्यां व्यनाशयच्छीघ्र प्रालेयवज्रको रणवत्रो रणं चके नाराचैमिन्दिपालकै । कुबरवार्धचन्द्राभ्यां चिच्छेद कार्मुकं करम् ॥७०॥ शरैर्बाणैः सायकैच शिलीमुखैध मार्गणः ॥८९॥ प्रकोष्ठहस्तशून्यो प्रालेयोऽस्लमवासृजत् । स्वर्णपुखै रुक्मपुखैश्वान्द्रयन्द्रश्च खङ्गकैः । प्रालेयास्त्र विषतापात्मकमन्त्राभिमन्त्रिम् ॥७॥ छुरिकैलकैश्चापि कुन्तलैः शक्तिमिश्च ह॥९॥ यत्र द्वादशसूर्याणी विषतेजांसि चापतन् । मन्त्रास्त्रयोजितैः सर्वर्धमानः समन्ततः। सैन्यमूर्यो व्यधात्तूर्ण तद्धि प्रलयसदृशीम् ॥७२॥ आच्छादयद् व्योममार्ग शरजाले रणवजः ॥२१॥ कृष्णोनारायणःस्वामी विदित्वा तु विषानलम् । कुबरस्य महासैन्यं छन बाणप्रवर्षणैः। आमृती पीयूषमयीमाक्षरी ब्रह्मसंभवाम् ॥७३॥ नाकाशो दृश्यते तत्र नोर्व चक्षुः प्रवर्तते ॥१२॥ ब्राझी शक्ति निजां सर्वविषादां समवासृजत् । अन्धकारमयं बाणैर्जातं सर्व क्षणान्तरे। सा तु मृर्ता क्षणमात्रान्मनोवेगेन सर्वतः ।।७४॥ तदाश्चर्यमभूत्तत्र वज्रस्य कर्मणा ॥९॥ भ्वामम्बरे सैन्यभागे प्रासरद् विषशान्तिदा । अथ राजा नागदेवः स्वयमस्त्रं दधे तदा । आमृती सा विषं पीत्वाऽमृतदानेन तान् भटान् ॥७५॥ महातेजोऽभिधं सर्वबाणानां भस्मताकरम् ॥१४॥ पोषयामास बहुधा सैन्यानि सर्वतोदिशः। व्याप्तं भूत्वाऽम्बरे भरमीचकार बाणवर्षणम् । प्रालेऽयाऽत्र समस्तं सा संजहार हि बद्रिके ||७६॥ सन्दधे महाशक्ति दुर्गामन्त्रप्रवर्धिताम् ॥१५॥ कुबरस्तु तदा वृत्वा सर्वधारं सुचक्रकम् । रणवप्रं मारयितुं मुमोच रुद्रदेवताम् । फलामसुभ्रमचक्र दीर्घशरमिवाऽसृजत् ॥७७॥ जगाम सहसा देवी रणवत्रस्य वक्षसि ॥१६॥ प्रालयवनक प्राप्य चक्र तच्छरसंयुतम् । निपपात यथा वत्रं पर्वते प्रपतेत्तथा । गले पपात यावद्वै तावद् द्वेषा बभूव तत् ||७८॥ विभिद्य हृदयं तस्य जगाम सरथा भुवम् ॥१७॥ शरं विवेश हृदये चक्र विवेश वै गले। रणवत्रो इतस्तत्र हाहाकारोऽभवन्महान् । प्रालयवनको द्वेषा छिनो ममार वै रथे ॥७९॥ अहो कष्टं रुरोदाऽपि भुत्वा मिलो विमूर्छितः ॥९८॥ . हाहाकारो महान् जातो मृतः प्रालयवनकः। स्वस्थो भूत्वा तथा युद्धे युद्धवप्रं तु सैन्यपम् । शोकं चकार मिल्लोऽपि बहिरात्रं न्यवेदयत् ॥८०॥ विजयाथै त्वादिदेश युद्धवप्रोऽपि चाऽऽययौ ॥१९॥ गुरो नष्टा मम सप्त सेनेशाः ससतिस्तथा । रणाने नाशार्थ श्रीहरेस्तथा। सहस्राणि तु योद्धारो मानवा रणदुर्मदाः ॥८॥ राशश्चापि विनाशार्थ रणाग्रे समुपाययौ ॥१०॥ दिवारानं युद्धमैतत्प्रवर्तते दिनद्वयात् । रथं स्त्रीस्तनोद्यं वै समास्थाय समाययौ। रात्रिदयात्तथा विप्र सैन्यनाशो महानपि ॥८२॥ धर्मयुद्धं परित्यज्य स्त्री कृत्वा चाऽग्रतो रये ॥१०॥ त्रिंशत्साहलमात्र मे वर्तते मानवं दलम् । आययौ रणधूतः सशस्त्रास्त्रबलसंयुतः। प्रयभमूपतयक्ष शिष्यन्ते मे जयप्रदाः ॥८३॥ यत्र स्त्री हश्यते तत्र शस्त्रपातो न सम्मतः ॥१०२॥ कुबरस्यापि ·तिष्यसन्तानः २३९ स्वीकृताऽवन एबासौ रणे चावाततार ह। पश्य नाशं ततो युद्ध कुरु वा शरणं बज । बद्रिके सर्वसन्यानां तदा हास्यमभून्महत् ॥१०॥ मा गर्व वह राजेन्द्र नागवशेऽस्ति माधवः ॥ ४ ॥ स्त्रीभूतः स्त्रीवाकर्ता स्त्रीसहायः स्त्रीधर्मवान् । निवर्तस्व प्रचानाशात् सुतरां राज्यनाशतः। हीनोदितो विनाशं वै यात्येव नात्र संशयः ॥१०४॥ अतितरां स्वनाशाच्च निवर्तस्व पदं ब्रज ॥५॥ अथ कृष्णः प्रभुदृष्ट्वा स्त्रीसूतं युद्धवज्रकम् । इत्येवं बोधितश्चापि नन्दिभिल्लोऽतिगर्ववान् । दुर्गायै स्त्रीस्वरूपेण योद्धमाशां चकार ह ॥१०॥ गुरोऽन्तेऽहं स्वयं युद्ध वा हत्वा सर्वान् समन्ततः ॥ ६ ॥ अनन्ताच तदा तदा दुर्गा रथस्याः सिंहपृष्ठगाः। वैरनिर्यातनं करिष्येऽ क्षितीश्वरः। शरभस्था व्याघ्रसंस्था गवयस्था वृषस्थिताः ॥१०६॥ जितो भोक्ष्यामि पृथिवीं मृतो भोक्ष्येऽक्षरं पदम् ॥ ७॥ अभवस्तत्र चाग्रस्था योदूं योढुं स्त्रीसूतसनिधी। भयाद् युद्धात् कथञ्चित्तु निवर्तिध्ये न सर्वथा । आश्चर्य परमं प्राप युद्धवप्रः प्रवीक्ष्य ताः ॥१०७॥ भवतु सततं धर्मवज्रो विजेष्यति ।। ८॥ सहस्रशस्तदा दुर्गाः सन्देहमाप जीवने । इत्युक्त्वा सहसा चाशं धर्मवप्रो चकार सः । बाणवर्षणमेवाऽऽदी चकार स्त्रीजनेषु सः ॥१०८॥ दशसाहस्रसैन्याब्ये जयाशाप्रेरितोऽबुधः ॥९॥ दुर्गासु सर्वतस्ताश्च सर्वानगिलन् सायकान् । याहि मारय तान्सर्वान् धर्मवत्र महत्तमान् । खगहस्ताच ताः सर्वा उत्पत्योत्पत्य तद्रथे ॥१०९॥ जहि नारायणं पूर्व ततस्तु नागविक्रमम् ॥१०॥ निपेतुर्युवज्रस्य नाशनार्थ रथोपरि। नन्दकुबरं पश्चाच मिन्धि छिन्धि चमूस्ततः। प्रविश्य ता रथे युद्धवजं च सारथिं स्त्रियम् ॥११०॥ एषोऽहं बतमास्थायोपस्थितो हवनेऽनले ॥११॥ चिच्छिदुः खण्डः सर्वास्ततः सैन्यान्यनाशयन् । शत्रुनाशाय हवनं करोमि याहि घातय। मृतथ नवमो युद्धवप्रः सैन्यप आहवे ॥१११॥ इत्युच्चार्य द्रुतं वहिशालां विवेश भिल्लकः ॥१२॥ हाहाकारो महानासीत्तदा भिलिचमूषु वै । वहिं प्रज्वाल्य चावाह्य स्वमासैः संजुहाव तम् । सैन्यानि निहतान्येव सहस्राणि तु विंशतिः ।।११२॥ बाहुमांसं सक्थिमांस निकृत्योत्कृत्य चाऽनले ॥१३॥ दुर्गाभिस्तत्र सैन्यैध सर्वशक्तिबलान्वितैः । चिक्षेप 'शत्रुनाशाथै स्वाहा वहे स्थिरी भव' । बद्रिके नन्दिभिलस्तु तदा मूर्छामवाप ह॥१३॥ वदने नन्दिभिल्लवकार हवनं तदा ॥१४॥ नागविक्रमसैन्यानां महोत्सवस्तदाऽभवत् । वहिरातो सृष्टिदाहकाः। मिलगुरुः शुशोचाऽवनमुत्तमम् ॥१४॥ प्रसन्ना वहयो मूर्ताः सशस्त्राः शरणं रक्षणं चात्र समुत्पेतुरनलाद्वै दुद्रुवु गविक्रमम् ॥१५॥ नान्य उपाय एवं राशे राशे उपादेष्टुं नारायणं च कुबरं सैन्यानि प्रति उपादेष्टुं समारभत सद्ररुः ॥११५॥ हाहाकारोऽभवनागसैन्येषु वीक्ष्य चानलान् ॥१६॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिव्यसन्ताने ज्वालाभिातदेहोंश्च परसैन्यप्रदाहकान् । संग्रामे नन्दिभिल्लस्याऽन्यषट्सेनापतीनां षष्टिसाहस्त भस्मीभूतानि सैन्यानि रथान् वाहान् प्रकुर्वतः ॥१७॥ सैन्यसहितानां विनाशनमित्यादिनिरूपणनामा महाकालस्तथारुद्रः शक्तयश्चाशया हरेः। चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥ ८४ ॥ उत्पन्नानागतान् मूर्ताननीन् दिक्षु विदिक्षु च ॥१८॥ भक्षयामासुरत्यर्थ महातेजास्वरूपिणः। श्रीनरनारायण उवाच- वहयो मूर्तिमन्तस्ते भक्ष्यमाणास्तु चक्रिणा ॥१९॥ बद्रीप्रिये देवि बहिरातो गुरुर्नुपम् । महाकालेन रुद्रेण शक्तिभिर्भक्षितास्तथा। हितमुवाच संगम्य शेषजीवनहेतवे ॥१॥ परावृत्त्यैव मिलस्याऽभक्षयन् पृतनाऽयुतम् ॥२०॥ राजनन्दिमिल्ल भूप नाशोऽस्माकं प्रजायते। भीतास्ते बहयः कृष्णात् प्रधाग्य दूरतो ययुः । कृष्णरक्षितसैन्यानां नायो नास्ति न जायते ॥ २॥ मिलसैन्येषु संक्रद्धा दावानलं प्रचक्रिरे ॥२१॥ एकेन कुबरेणैव चमूपा हता। मिलो विवेद हवने शालायां निबवहिजम् । दशसाहससैन्यैब नवाऽयुतानि नो हताः ॥३॥ निबसम्यविनाश तदा इतमना द्रुतम् ॥२२॥ उत्तमः । नव नो ·२४० * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * ययुः ॥४२॥ बभूव वहिं पादेन तारयित्वा क्रुधाऽऽहवे । तद्वता योदवर्गाध हताः पनादिमिस्तदा। शस्त्रास्त्रवाणभूशुण्डीगदामुदरखाक ॥२॥ नागवैमानिकैबेंद्रि ततस्ते शरणं सहितः सरयो युद्धे पुरो गत्वाऽहन बहून् । धर्मवप्रोऽपि धरणं चाययो नागवैक्रमम् । नागयोड्न् बपानाऽसौ बाणवृष्टयाऽतिषया ॥२४॥ नन्दिभिल्लोऽसहमानः सजमादाय दीर्षकम् ॥४३॥ धर्मवप्रस्तदा चैन्द्रबालिक रूपमादधात् । हन्तुं नागं प्रदुद्राव विमानमारोह च। नागरूपं समग्रम नारायणरथं ययौ ॥२५॥ तावत् कालकालेन महाकालेन विधुतः ॥४॥ आरुरोह रथं नत्वा श्रीकृष्णं बलमाऽऽयकम् । केशेषु मस्तके बद्रि नागविक्रमरूपिणा। वावच्छ्रीदुर्गया देव्या गदया प्रहतो रथात् ॥२६॥ रथात् ॥२६॥ खङ्गेन तत्करौ छित्वा पातितो खजभूषणौ ॥४५॥ निपपात क्षितौ तूणे समुत्याय सोऽपि गदया पोथितः गदाधरः। पपात रणमूर्धनि । खङ्गहस्तो दधावाऽति हन्तुं तु नागविक्रमम् ॥२७॥ महाशक्त्या भिन्नवक्षा मुमूर्षुः स्तवनं व्यधात् ॥४६॥ नन्दिभिल्ल उवाच- महाकालो गदया तं पोथयामास तत्क्षणम् । समुत्थाय द्रुतं खलं धृत्वा द्रुद्राव कूबरम् ॥२८॥ नमो नमस्ते निजरक्षकाय नमो नमस्तेऽन्यविनाशकाव । स्थितस्त्वेनं रुद्रस्तत्र नमो नमस्ते शिवसंग्रहाय कलाधिनाथाय नमोनमस्ते ॥४७॥ मुद्रेण जधान तस्मात्ताग्नवेगाव क्षिताबुत्तानतोऽपतत् ॥२९॥ नमो नमस्ते बहुमोहनाय नमोऽतिगर्विष्ठमुद्यासकाय । समुत्थाय ययौ नैनं रथं यावत्तु नमो हृदिस्थाय परेश्वराय चाऽनादिनारायण ते नमोऽख ||४|| तावता। बरेण हतः सूतो हता अश्वाः शराष्टकैः ॥३०॥ नमोऽक्षरेशाय परावराय नमो नमस्तेऽखिलकारणाय । दग्धो वहिसकारधर्मवजस्य नमः समस्तांगजतत्त्वगर्भप्रपूरकायाच्युत ते नमोऽस्तु ॥४९॥ धर्मवत्रो रथातूर्ण नमोऽवतारिनवतारधरें विमानके ॥३१॥ अनन्तमुक्ताऽमिनिषेविताय । त्वपसत्य अनादिकृष्णाय परेश्वराय नारायणायेति नमोऽस्तु तुभ्यम्॥५०॥ व्योमवाटे चोपविश्य नागसैन्यानि चाऽहनत् । श्रीकान्तरूपाय रमेश्वराय राधाधिनाथाय नमो नमस्ते । मधोमुखैर्वडिशस्त्रगोलार्धसायकादिमिः ॥३२॥ नमोऽस्तु ते श्रीपुरपालकाय भूमनमस्ते ललितेश्वराय ॥५१॥ नन्दिभिल्लोऽपि विमानमषिका सर्वेश्वरीशाय समस्तसर्वेश्वरेश्वरेशाय नमोऽस्तु तुभ्यम् । शस्त्रवर्षामकरोखि व्योममार्गात् समन्ततः ॥३३॥ वैराजनाथाय जगनियन्त्रे मायेश्वरायाऽच्युत ते नमोऽस्तु॥५२॥ अन्येऽपि शेषयोद्धारो वैमानिका विमानकैः । पितृर्षिदेवर्षिशरीरकाय चराचरान्तःस्थ च ते नमोऽस्तु । नन्दिमिलाशया शजवृष्टि चक्रस्तदाऽम्बरात् ॥३४॥ भीमाणिकीपाशवतीश्वरायप्रचाधिनाथायनमोऽस्तुतुम्यम्॥५३॥ बीक्ष्य कृष्णनारायणो विमानयोधनम् । ब्रमप्रियावामनिवासकाय हरिप्रियाद्यामिरमिष्टुताय । सहसा स्वविमानैः स्वान् योदमा ददौ तु खे ॥३५॥ कृतस्थली कुंकुमवापिकाय गोपाख्वालाय नमो नमस्ते ॥५४॥ तदा बद्रीप्रिये! नागविक्रमो नन्दकूबरः। भीकंभरामातृभवाय कृष्णनारायणभीय च ते नमोऽस्तु । सैन्येश्वरा मटावापि विमानेष्वपिन च॥३६॥ साधुस्वरूपाय मखात्मकाय स्वामिनमस्ते रणरखानाय ॥५५॥ वैमानिकं महायुद्ध चकिरे सर्वनाशम् । जन्मस्थितिभ्रंशकराय विष्णो बिष्णो नमस्ते परमेश्वराय । हरिस्तदा विचार्यव दुर्गा तु गतिरोधिनीम् ॥३७॥ सद्भक्तलम्याय कृपावशाय शक्ताय कालाय नमो भवाय ॥५६॥ प्राह शत्रुविमानानां गतिरोधान् समाचर। रुद्राय बाणाय रथाय शास्त्रे यमाय धर्माय नमो दिवाय । निपातय जितौ शत्रुविमानानि समन्ततः ॥३८॥ प्राणायबीवाय तदात्मनेतेऽन्विताय रिकाय नमोऽव्ययाय॥५७॥ इत्युक्ता रोधिनीदुर्गा चाध्यात्मदेवतात्मिका। नागस्वरूपाय मदन्तकाय हृद्याय निर्वाणकराय धारे। नन्दिमिल्लविमानानां गति रोष सर्वथा ॥३९॥ चीनं शरण्य त्वममिप्रपच नयाऽक्षरं मोक्षपदं हरे माम् ॥५८॥ गरिमानामदुर्गा च च गुर्वी गुर्वी गुवातमा स्वयम् । कृतापराध बहुगर्वहन्धं परभियं बीक्य सदा ज्वलन्तम् । विमानेषु महामारं दधार तेषु दूतम् ॥४०॥ तेषु वै दुतम् ॥४०॥ रणे स्थितं प्राणगति त्यजन्तं क्षमाप्य सर्व नय मोक्षणं ते ॥१९॥ भवतेनिपेतुम क्षितौ विमानकानि वै। सर्वज्ञ सर्वेश समस्तचक्षुःसमस्तकर्याऽत्ममनस्तु संस्थ । गन्तुं नैव समर्थानि भाराकान्तानि सर्वतः॥४१॥ दिव्यंनिनं दर्शनमत्र देहि मृतान् समस्या समुबराजा६०॥ सहसा

·विष्यसन्तानः
२४१
नागराजो
वै
हरेऽमिरातेन विबोधितेन मयापि गर्वादवमानितस्त्वम् । अथ बद्रीप्रिये
कृष्णनारायण
प्रमुत्तमः।
अतोषदावानलमण्यमाप्तं समुदर श्रीश विधेहि दिव्यम् ॥६१॥ येष नागराबाय दातुं दिलावरों पुरीम् ॥८॥
स्वर्ग यथा वा नरकं मदर्थ यदस्ति तत्तेऽर्पितमत्र कृष्ण । नागविक्रमराबानं माह कृष्णस्तयेच्छया।
प्रपामजीव परलोकयानं नयाऽक्षरं धाम विनाश्य पापम् ॥६२॥ राजन राज्यं हिमशैलाद् विन्ध्याचलान्तकं शुभम् ॥८१॥
हरे कृष्ण हरे विष्णो
कृष्णनारायण प्रभो।
नन्दिभिलस्य साम्राज्यं त्वयि न्यस्वं हि कांक्षये ।
तवास्मीति तवास्मीति मोक्षं मा नय माधव ॥६३।। भव
सजस्ततस्तूर्ण युदसैन्यसमस्तकः ॥८॥
इत्युक्त्वा मौनमादाय कृताञ्जलिहृदन्तरे। आयामि यामुनी रम्या पुरी दिलावरी प्रति ।
विवेश नन्दिमिल्लो वै स्मरन् ध्यायन् प्रभुं पतिम् ॥६४॥ तत्राभिषेको भवतः कर्तव्योऽस्ति मया नृप ॥८३॥
बद्रिकेऽय तदा कृष्णनारायणो निजाद् रथात् । बद्रिके कृष्णवचनं प्राप्यैव नागविक्रमः।
उत्प्लुत्य नन्दिमिल्लाय दातुं दर्शनमाययौ ॥६५॥ तूर्णे सैन्ययुतः कृष्णयुतो दिलावरी
पुरीम् ||४||
नेत्रयोगोचरः कृष्णोऽभवद्
दिव्यस्वरूपवान् ।
ययौ
नन्दिमिलीसमासमाजमाहयत् ।
हस्तेन कल्पितं वारि नन्दिभिल्लमुखेऽददात् ॥६६॥ प्रकाशं प्राह
राजाऽसौ सर्वसमाजसनिधी ॥५॥
दग्धपापस्तदा
नन्दिमिल: पीत्वा हरेर्जलम् । युद्धे कृष्णसहायेन मया माता दिलावरी।
त्यक्त्वा दिलावरी पृथ्वी विमानेनाऽक्षरं ययौ ॥६॥ नगरी मध्यखण्डस्था यामुनीसहयी पुरी ॥८६॥
दिव्यदेहो हरेर्दासो धान्यक्षरे व्यराजत। हिमवदिन्थ्ययोर्मध्ये राज्यं श्रीकृष्णसाकृतम्।
तया तत्र रणे नष्टा हता ये तान् कृपावशः ॥६८|| मया भक्तेन वै कृष्णो राज्यं करोतु सर्वथा ॥८॥
कृष्णनारायणो मोक्षे निन्ये वैकुण्ठप्रभृतौ। इत्येवं
मिल्लीसमासमाबके।
नन्दिमिलस्य नाशेन तत्सैन्यानि द्रुतं हरेः ॥६९॥ व्याजहार तदा कृष्णा प्रकाशं प्रत्यबोधयत् ॥८८॥
शरणं
स्वाययुः शेषमानवा भयविहलाः।
शृण्वन्तु सर्वराज्येष्टाः प्रजा राजा सुखावहम् ।
विजयस्य महाशंखनाद चकार
कूब ॥७॥
मया मकस्य नागस्य यशः प्रकारितः शुमः॥८९॥
नागविक्रम एवाऽऽजौ ध्वजं चकार चाम्बरे ।
अप्रसह्य यशस्तस्य नन्दिमिलो रणं
व्यधात् ।
कृष्णनारायणस्तत्र
दध्मौ शङ्ख
जयार्थदम् ॥७॥ जितो नागेन सहसा नागराज्यं ततस्विदम् ॥१०॥
सैन्यानि श्रीकृष्णरक्षितानि दध्मुहि वारिजान् । दिलावरीपुरीराज्ये साम्राज्ये नागविक्रमम् ।
मेरीच
ताडयामासुर्व्यधुर्महोत्सवास्तथा ॥७२॥ अभिषिचामि कृष्णोऽहं स सम्राउस्ति बोऽधुना ॥९॥
जयो नागस्य च हरेर्जयोऽपि कुबरस्य च । इत्युक्वा श्रीकृष्णनारायणो मिलिसमासने।
कालरुद्राऽवशक्तीनां विजयोऽस्तीत्यघोषयन् ॥७३॥ साम्राज्यमुकुटं कृष्णो ददौ नागाय मस्तके ॥१२॥
विरेमुर्युवतः सर्वे बद्रिके लूनिकातटे। महासाम्राज्यमासाद्य नागराजोऽपि बद्रिके।
विशश्रमुर्यथास्थान शवानां मार्गणं तथा ॥७४॥ ददौ दानानि विप्रेन्यो प्रामान् देशाध बाटिकाः ॥९॥
मृतानां बीवतां चापि व्यवस्थां चक्रिरे भटाः । स्वर्णरत्नगृहक्षेत्रवेनुवाजिगबादिकान्
सजीवा: श्रीकृष्णनारायणेन कृपया द्रुतम् ॥७५॥ कन्यादानानि च ददौ क्या धनानि सम्पदः ॥१४॥
स्पृष्टा करेण
युगपत् तावत्स्वरूपधारिणा। मृधे मृतानां भेयोऽर्थे भावयशं चकार सः।
नीरजबाऽक्षताथापि स्वस्थाः पूर्णाऽसवोऽभवन् ॥७६॥ एवं राज्यध्वनं राबाळ्ये चारोप्य माधवः ॥१५॥
अथ ये तु शवास्तत्र नद्यां गर्तेषु गहरे। कृत्वा सम्रामहाभूपं नागविक्रमणं
नुपम् ।
भूतले रणभूमौ च तेषामन्त्यविधिः
कृतः ॥७॥ व्यवस्था
व्यवस्था कारयामास राज्यस्य शोभना हरिः ॥१६॥
अथोत्सव नागराजचकार युद्धपत्तने । सैन्यपेभ्य उपदादि
ददौ मटेम्य
इत्यपि।
विजयोत्सवमासाद्य ददौ दानानि सर्वशः ||७८॥ तोषयामास भगवान् सर्वदेहिम्य
आपणः ॥९॥
प्रबाः प्रददुरुपदा राशे जयनिमित्तिकाः। परिहारं चकारैव नागाहये पुरे
कृष्णस्य पूजनं चकुर्जयप्रदाय चक्रिणे ॥७९॥ नागनाम्ना पुरी नागाहया ख्याति गमिष्यति ॥९८॥

·२४२ * श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता * मिल्लीसमामिधानेन मिल्लीनानाऽपि सा पुरी। पतिमका व्यपश्यत् सा नारायणस्य मन्दिरे। दिलावरीसतीनाम्ना दिलावरी भविष्यति ॥९९॥ जपपूजनकाले स्वपत्युर्जयविचिन्तना ॥११॥ तनाम्ना नगरी सापि दिलावरीति. यामुनी। साकं कृष्णेन पत्युध मूर्तेः पूजापरायणा । राबधानी शाश्वतीयं कल्पान्ता संभविष्यति ॥१०॥ छत्रमुकुटयुक्तायाः पतनं सहसा क्षितौ ॥१२॥ इत्येवं बद्रिके सर्व व्यवस्थाप्य नरायणः। पत्युर्मूतः प्रपतनं विना निमित्तकं द्रुतम् । विमानेनाऽऽययौ नैना कुंकुमवापिकापुरीम् ॥१०॥ छत्रस्य पतनं चापि मुकुटस्यापि वीक्य सा ॥१३॥ पठनाच्छ्रवणादस्य स्मरणात् पापसंहतिः। शुशोच पतिधर्मा सा विवेद पतिपातनम् । मुक्तिर्मुक्तिस्तथा शान्तिमिलेदन्तेऽक्षरं पदम् ॥१०२॥ नन्दिभिल्लो रणे नून मृतो दिलावरीपतिः ॥१४॥ यदर्थ यद्विजयार्थ त्यक्ताऽऽहारजलाशना । चतुर्थे तिष्यसन्ताने इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे कृष्णव्रतपरा धर्मवज्रादिसेनापतीनां नागविक्रमशरणागमः, विमानयुद्ध, पत्यु पूजापराऽस्मि जापिका ॥१५॥ सा सर्वा सक्रिया मेऽद्य पत्यू रक्षाकरी न वै । नन्दिमिलनुपमृत्युकालीनस्तवनम् , श्रीकृष्णनारायण- कृतमोक्षणम्, दिलावरीसाम्राज्यं नागविक्रमे भगवता न सत्याः सत्यमेवाऽपि पत्यू रक्षाकरं विह ॥१६॥ निहितं चेत्यादिनिरूपणनामा पश्चाशीति- न पूजायाः फलं मेऽद्य पत्युः कृते सहायदम् । तमोऽध्यायः ॥ ८५ ॥ अहो दैवे विपरीते सर्वे भवति निष्फलम् ॥१७॥ यताः सर्वेऽपि विफला विफला देवमानताः । श्रीश्वेतायनव्यास उवाच- प्रतं बाधा च नियमाः सर्वे भवति निष्फलम् ॥१८॥ सनकाया गुरुजना: भगवान् कृष्णनन्दनः। अथ श्रीकृष्णभक्तस्य द्रोहपापं बलिष्ठकम् । भक्तकार्याणि कृत्वैवं स्वाऽऽक्षरी भूमिमागतः ॥ १॥ यदने भगवानास्ते द्रोहो भयंकरः ॥१९॥ नरनारायणस्त्वेना कथा कथां बद्रथै भिधाय च । न तत्र देवकार्याणि शत्रोः साहाय्यदानि वै । विरराम तथा बद्री विरराम हरिस्मृतिः ॥२॥ दथ्यौ ध्याने सदा बद्रीप्रिया नारायणं पतिम् । नन्दिमिलो कृतवान् वै द्रोहं मखाभियोगिनः ॥२०॥ तृता कथारसास्वादपूर्णाऽभवदि शाश्वती ॥३॥ नागस्य च हरेबापि तत्र पूजा मृषा मम । जाताऽद्य विफला सर्वा स्वामी रणे हतो मम ॥२१॥ अथैत्य कुंकुमवापीमुवास स्वालये हरिः। यवं जगत्प्रमो। श्रीकृष्णनारायणविष्णो ततः कृत्वा सभां सर्वप्रजाभक्तप्रियान्विताम् ॥ ४ ॥ सतीसत्यं वृत्तान्तं जगद्गुरो समारोहतु विजयस्याऽऽह विस्तरेण सुखभवम् । मामिह ॥२२॥ नन्दिभिलपनी दिलावरीति वै सती ॥५॥ इत्युक्त्वा सा करे धृत्वा जलं मुमोच भूतले । अभूद् वृत्तमिमं श्रुत्वा प्रशा तावत्तस्याः पादतले श्रुत्वा प्रज्ञा पद्मावती प्रिया । कुंकुमाक्ते बभूवतुः ॥२३॥ सहचयों भगिन्यो ते पल्यो श्रीकृष्णसत्यमोः ॥ ६॥ भूमौ मुद्रापिते पादतलेऽपश्यद् दिलावरी। सर्वसम्यलाभार्थ पप्रच्छतः विनयान्विते । वीक्ष्य सत्यं व्रतं सत्याः साक्षि पत्युम॒तौ तदा ॥२४॥ प्रणिपत्य पति कान्तं स्वामिनं कृष्णमाधवम् ॥ ७॥ कृष्णध्यानपरा साध्वी पतिचिन्तापरायणा। अनादिश्रीकृष्णनारायणं क्षणं स्वामिनमच्युतम् । लोकार्थप्रकाशनपरायणा ॥२५॥ सरोद कुंकुमवापिकानार्थ विराबन्तं सभापतिम् ॥८॥ तावत् पुन्यब दास्यथ भृत्यवः समाययुः । रोदनस्य तु याथार्ये ज्ञात्वा. तेऽपि विमूर्छिताः ॥२६॥ तावद्विमानमार्गेण शोकपरायणः। भगवन् भवता प्रोक्ता दिलावरी सतीति या । ध्वजशून्याद् विमानादे पृथ्व्यामवाततार कर्थ दिलावरी नन्दिमिलपत्नी सती प्रभूत् ॥ ९॥ ह॥२७॥ पराजयं मूर्ति राको छात्वा दूतमुखादपि । श्रीकृष्णनारायण उवाच- दिलावरीसती सत्य बहिमुत्पाद्य पादतः॥२८॥ भवतीभ्यां शुभ शृणुतं सहचारिके। तत्रैव देवदेवस्य चत्वरे मन्दिराप्रतः। नन्दिमिले मते राशी दिलावों स्थिताऽभवत् ॥१०॥ कृष्णमूर्त्या पतिमा साकं बवाल मुक्तये ॥२९॥ श्रीपमावतीप्रझे ऊचतुः- ·तिव्यसन्तानः २४३ सृष्टये। यत्र तत्पुन्यः पञ्च सर्वास्ताः सत्य सन् कुमारिकाः । सन्देहोऽपि निवर्तेत सर्वथा यस्य शीलनात् । अपुत्रस्य मिलराशो नलप्रदास्तदा सुताः ॥३०॥ यदाऽनादिकृष्णनारायणश्रीकृष्णमाधवः ॥४७|| व्यलोकयन् विमानं वै स्वर्ग समागतं द्रुतम् । अहमाशामक्षरब्रह्मणे चके नन्दिमिलः कृष्णनारायणान्वितः ॥३१॥ साऽऽया मे श्रीहरेः शक्तिमूर्तिमती स्वरूपिणी ॥४८॥ आययौ श्रीसती नेतुं दिलावरी प्रभस्मिताम् । कृष्णनारायणीरूपा मुक्तानिकेश्वरी सती। दिलावरी दिव्यदेहा चन्द्रानना विभूषिता ॥३२॥ भीमुक्ताश्रीदिव्यरूपा स्वामिसन्मुखतः स्थिता ॥४९॥ पत्या च हरिणा साकं निषसाद विमानके । सा पत्नी सा धर्मपत्नी सा भुतिः सा विधायिनी । उवाच पुत्रिकाः पञ्च सह नेतुं हरिं पतिम् ॥३३॥ सा राधा श्री. रमा लक्ष्मीललिता माधवी प्रिया ॥२०॥ हरिस्ताः पुत्रिकाः पञ्च जलेनाऽभ्युक्य सत्वरम् । कमला सुगुणा पना सावित्री मञ्जला च सा । दिव्यदेहा विधायैव विमाने ताः समग्रहीत् ॥३४॥ हंसा संज्ञा शिवा नारायणी ब्राझी सरस्वती ॥५१॥ साय महानासीजनेष्वथ। नारी सतीरूपा कृष्णेच्छामूर्तिरूपिणी । जयकारस्तदा तत्र रिका सा नगरी जाता राजपक्षीविवर्जिता ॥३५॥ सा लीला भूविभूतिश्च वामांग सा महेश्वरी ॥५२॥ अथाऽन्या दासिका दासाः प्रजाः क्षत्रादिजातिजाः। ब्रह्मप्रिया माणिकी सा काम कृष्णा हरिप्रिया । तनिमित्तं दानयर्श द्वादशाहादि चक्रिरे ॥३६॥ आगमी नैगमी चिदंशा सद्युक्ताऽऽनन्दसंभृता ॥५३॥ गृहस्था अपि कर्माच्या भक्त्या यान्त्यक्षरं पदम् । ताः सर्वा मे हरेराशास्वरूपाणि भवन्ति वै। कामधर्मपरावापि चेत् आशा विधिस्वरूपश्च विधिर्धर्मच कृष्णाशापरायणाः ॥३७|| सक्रिया ॥५४॥ लभन्ते ते महाराज्यं स्वर्गे धामाऽक्षरं तथा । आशायां ये तु वर्तन्ते मुक्का एव त उत्तमाः । कृष्णाशा विपरीता ये ते तु कष्टं प्रयान्ति वै ॥३८॥ आशयां ये न वर्तन्ते बद्धास्ते द्वेषरूपिणः ॥५५॥ आशा मे मूर्तयः सर्वा आविर्भवन्ति मे हुदः । श्रीपद्मावतीप्रज्ञे प्रोचतुः- हृदये मे निवसन्ति तिरोभवन्ति मे हदि ॥५६॥ भगवौ संशयोऽत्र तं निवर्तख तं निवर्तख सर्वथा । आशया योषिता साकं नित्ययुक्तोऽस्मि मापतिः । गृहस्थो दारसंयुक्तो दाराः कामस्य भूमिकाः ॥३९॥ आशायुक्तो हरिस्तस्माद् दिव्य एव न रागवान् ॥१७॥ कामो दोषो वासनान्यः पापात्यापतरो हि सः। संकल्पो दिव्य एवाऽस्ति नारायणस्य मे सदा । आशा संकल्पसंभाव्या दिव्या पुमर्थदायिनी ॥१८॥ कामधर्मा गृहस्थाच कथं मुक्ति प्रयान्ति ते ॥१०॥ देवा ये कामधर्माण: कामधर्माणः पनीयुजो रतिप्रियाः। चत्वारस्ते पुमर्या वै धर्मार्थकाममुक्तयः। कथं ते बददेवा वै परेषां मोक्षकारिणः ॥४१॥ आशया पाल्यते धर्मधाशा धमों विधिर्मतः ॥१९॥ नौ संशयं कृष्णनारायणस्वामिनिवारय । गृहस्थधर्मः कामाव्यभाशया विधिना कृतः। सर्वेषां हितलाभाय विशे न स रागाय बन्धाय न द्वेषाय प्रकल्प्यते ॥६॥ ईपते ॥४२॥ प्रच्छाव इष्टदेवा देवतामिः सहिताः सर्वपूजने । आज्ञधर्मः कामों देवानां नहि बन्धकृत् । पूज्यन्ते स्वस्वशक्यंगनायुताः ॥४३॥ आशाधों मानवानां स्वधर्मे श्रेयसा प्रदः ॥६१॥ ते कर्य मोक्षदा मोक्षे स्थिता वा स्त्रीसमन्विताः। आशा धर्मब नारीणां पातिव्रत्यं परो मतः । मायायुक्ताः कथं मायापारास्ते पारयायिनः ॥४॥ पारयायिनः ॥४॥ पातिव्रत्ये स्थिता नारी ब्रह्मलोकं प्रयाति वै ॥६॥ ईश्वरा ईश्वरीभिश्च युक्ताः कथं नु मोक्षदाः । पनीव्रते स्थितो ना च ब्रह्मलोकं समश्नुते । सरागाणां न वै मुक्तिः संशयं नौ निवारय ॥४५॥ अवतारा ईश्वराब पितरो मानवाः सुराः ॥१३॥ अन्येऽपि देहिनवाशास्थितास्ते मोक्षमागिनः। श्रीकृष्णनारायण उवाच- प्रबार्थमाशया कामस्तेषां पुमर्थ एव सः ॥६४॥ तत्त्वं वदामि सम्याग् वा शृणुतं सहचारिके । आशापमों धर्मदेवबाथें प्रयोजने श्रमे। यज्ज्ञात्वा संशयो नैव चायेतात्र कदाचन ॥४६॥ पुमर्थेऽन्वयां याति सत्त्वसम्पत्स्वरूपिणि ॥६५॥ चाप्युपास्यन्ते

·* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता
धर्मदः।
सत्त्वार्थः कामसंकल्पे धर्मिण्यन्वयतां तथा। पतिधर्मपरा नारी पत्याशारूपवर्तिनी।
याति तेन हि संकल्पः कामो निष्काम एव ह॥६६॥ मोक्षस्थैव
सा नारायणीश्रुतिस्वरूपिणी ॥८५॥
रागद्वेषरहितः स कामो न
वासनामयः।
मोक्षदा सा सदा
चाशारूपिणी पतिधर्मिणी ।
न भोगपरमः कामो दोषपरमस्तथा ॥६७॥ प्रज्ञा पद्मावती वेवं चाशास्था नैव कामतः ॥८६॥
आपालनमात्रा
कामो भवति
कामो न रागजस्तेषां ततो देषो न युज्यते ।
बतायुपेयाद् मार्यों में पति गच्छेहतूत्तरम् ॥६८॥ वासना नैव तेषां च दूषणं नैव बन्धनम् ॥८७॥
एवमाशा धर्मरूपा कामक्रिया हि मैथुनम् । श्रीकृष्णेच्छानुकूल्येन वर्तनं मोक्षद भवेत् ।
रतिः सा चाऽऽनन्ददाऽपि रागद्वेषविवर्षिता ॥६९॥ वर्तन तादृशं कृष्णप्रसन्नताप्रदं भवेत् ॥८॥
विधिना गोचरा सा तु ततो बन्धनवर्जिता ।
प्रसनता मोक्षदाऽस्ति
हरेमेंऽत्र न
संशयः।
मायाहीना पापहीना धर्माच्या सा रतिक्रिया ॥७॥ आत्मा प्रसन्नतायुक्तो मोक्षं विन्दति चाऽभते ॥८९॥
माशाषण सहितथाऽर्थः
मुक्तये । न लेषा प्रकृतिजैवी याऽऽज्ञा श्रीपरमात्मनः।
सहायास्ते प्रजायन्ते प्रयुक्ताबाशया
तु
ये॥७१॥
न विकारो न वा माया स्वेच्छाशरीरिणः प्रभोः ॥१०॥
भवत्यो या धर्मपत्न्या सर्वा आशास्वरूपिकाः । पत्नी या सा स्मृतिश्चाऽऽशा प्रशा विद्या कला भतिः।
भवत्यो बिषयः स
माशास्वरूपसंभवाः ॥७२॥ धृतिनिष्ठा क्रिया चेच्छा शतिर्शा शक्तिरीश्वरी ॥९॥
भवत्यो या वधूः पनी मार्या चाज्ञास्थिताः सदा । आत्मशक्तिश्च सा भार्या मुक्तिः सा विधिनोदिता ।
पत्युबाशास्वरूपास्ताः पत्याशामूर्तयो हि ताः ॥७३॥ नैषा माया विकृतिर्न वासना न न बन्धनम् ॥१२॥
आशास्था वर्तमाना या नायर्यो कामप्रभोगदाः ।
पुरा कृष्णमुखादाशा चाविर्भूता सनातनी।
अपि चाशावशास्तस्मात्रैव बन्धाय ताः कचित् ॥७४॥ वेदवक्त्रा महाभागा जगतां स्थितिदायिनी ॥९॥
यत्र बन्यो न चास्त्येव तत्र मुक्ति करे स्थिता । तामाज्ञां संप्रविश्यैव पनीवन्तोऽपि मोक्षिणः।
संकल्पो धर्मपात्रः कामपुत्रः प्रमुक्तये ॥७५॥ आशातदाभययोब्ध भिन्नता नास्ति
वस्तुतः ॥१४॥
मानवानां तु या नार्य भाशासर्वस्वसंस्थिताः । द्विधाऽसौ रूपमास्थाय स्थित एव हरिः प्रभुः।
वा एव मोक्षदायिन्यः पत्युः स्वासां कुटुम्बिनाम् ॥७६॥ विज्ञायेत्थं न बध्यन्ते निःसंशया भवन्त्यपि ॥१५॥
अनाशावर्तमानात मायावन्धनदा हि
यदा विद्वानसंगः स्थादाशया परमात्मनः।
मोक्षशविधायिन्यो विषिशून्या यतो हि ताः ॥७७|| तदा मुक्तिः क्षणादस्य नान्यथा कर्मकोटिमिः ॥९॥
देवानां देवता देव्यस्तचद्देवांगसंभवाः। वर्णाभमक्रमो लोके
कृतः
श्रीपरमेष्ठिना।
तचदाशास्वरूपिण्यो वेदाशताऽधिदेवताः ॥७८॥ भूतविवृद्धये तत्र क्रमे तिष्ठन्ति मोक्षिणः ॥९॥
तास्तथा स्त्रीस्वरूपिण्यो
वर्तमानाः सुरप्रियाः। अक्रमे ये प्रयान्त्येव ते बद्धा नैव मुक्तये ।
सुरभोगप्रदान्यस्ताः सर्वा बन्धनवर्जिताः ॥७९॥
आशया च प्रसादेन क्षणान्मुक्तिर्न संशयः ॥९८॥
यत्राऽऽज्ञा तत्र बन्धो न न रागो देष एव न । गर्भस्थो बायमानो वा बालो वा तरुणोऽपि वा।
कृष्णाशा निर्गुणो धमों नैष्कर्म्य बन्धकमहि ॥८॥ वृद्धो वा मुक्त एवाऽस्ति प्रसादाशासमन्वितः ॥१९॥
परखम बीसहितश्यावतारा: प्रियान्विताः। उन्द्रिजयाण्डबश्चापि स्वेदबो वा विधिस्थितः।
ईश्वरा इधिकायुक्ता देवाम देवतान्विताः ॥८॥ प्रसादान्मे श्रीहरेवें मुच्यते नात्र संशयः ॥१०॥
मानवा मानवीयुका ये वाशार्थपरायणाः। कृष्णाषा स्थिता राधा नया मुक्तिराक्षरी।
भाशा नारायणी येषां बहुरूपा प्रवर्तिका ||८२॥ आशा लक्ष्मीस्वरूपा च नारायणी
नरेश्वरी ॥१.१॥
भक्त्याशा च मखाशा च विवाहाशश सदारिका । गायत्री च सती दुर्गा सावित्री वैष्णवीश्वरी।
सच्याश धर्मकर्माशा विण्याा मोक्षदा सदा ॥८३॥ देव्यः सर्वाय या वेदेष्वषिदेव्यः प्रकीर्तिताः॥१०२॥
यदाशा सा तु विद्याऽस्ति विद्यापै मोक्षदा मता। सर्वास्ता मुक्तिरूपा वै मुक्तिदा: समुपासिताः।
मनाचसा त्वविद्याऽस्ति माया सा बन्धता मता ॥८४॥ अपि वैवी प्रिया चाशस्थिता स्वामिवृषस्थिता ॥१०॥

·* तिष्यसन्तानः -- 609 कृष्णप्रसन्नतां प्राप्य मोक्षदा सा प्रबायते। भीपद्मावतीप्रथेप्रोचतुः- प्रशे पद्मावती कामक्षेत्रं नारीमयं सदा ॥१०॥ चेन्मोक्षक्षेत्र यद्याज्ञा कृष्णनारायणस्वामिन् आशापालनममं तदुच्यते । मोक्षदां मता। को विशेषो भोगिनो वै त्यागिनो वद नौ स्फुटम् ॥ १॥ अत्र वां संचयो माऽस्तु वासनाद्वेषरागनः॥१०॥ श्रेष्ठो वेदे तथा लोके त्यागाश्रमो गृहाश्रमात् । आशां नीत्वा हरिलोंके सपनीका प्रवर्तते । किमत्राऽऽज्ञांकिते त्यागाभमे श्रेष्ठ्ये तु कारणम् ॥२॥ देवताः सन्तभाशापनीयुबोऽमलाः ॥१०६॥ नैष्कर्म्यभावमापना मुक्तास्ते मोक्षदाः सदा । गृहाश्रमस्य पै श्रेष्ठ्यं विद्यते वा न सर्वथा । मोक्षस्था बन्धहीनास्ते लीला त्रयाविधायिनः ॥१०७॥ त्यागाश्रमस्य हीनत्वं विद्यते वा न वा कचित् ॥ ३ ॥ अशास्त्रज्ञास्तमोममा ये तु चाशाविखण्डिनः। गृहाभमे च के दोषास्त्यागाश्रमे च के गुणाः । ते स्वकल्पनकर्मा वै दूषयन्त्यधमा जनाः ॥१०८॥ त्यागाश्रमे च के दोषा गृहाश्रमे च के गुणाः ॥ ४ ॥ देवान् शक्तियुतान् पापा अनाशाकर्मचारिणः । केषां संसारममत्वं खाश्रमस्थायिनामपि । परवृत्ता आशया वर्तमानानामपि नैन्यं न वा कचित् ॥५॥ मम चाशां विहाय मत्तगामिनः॥१.९॥ विरक्तवादिनचापि तथाऽरण्यनिवासिनः। कथं दारा बन्धनं वै कथं पुमान बन्धनम् । अपरिग्रहममाश्च देषशून्यत्ववादिनः ॥११॥ पुमान् वा बन्धनं दारा न स्यात्तु बन्धनं कथम् ॥ ६॥ अपि भवन्ति परमेश्वरे चेश्वरिणीयुते । मोक्षफलं कदा कस्य नरस्य वा स्त्रिया द्रुतम् । रागदेषाव्यवचना युगलद्रोहकारिणः ।।११॥ गृहस्थस्य त्यागिनो वा मोक्षः कस्य मतो द्रुतम् ।। ७ ॥ स्वकल्पिताशाचाच तत्राऽप्यपूर्णवर्तिनः। गृहस्थस्य त्यागिनो वा साहश्य विद्यते न वा। अतो दुष्टाः पाशवन्तो न मुच्यन्ते कदाचन ॥११२॥ विधर्मित्वं समित्वं कियत् तदद नौ प्रभो ॥८॥ इत्येवं माधवि वमि प्रशे नारायणः स्वयम् । दूयोर्वा गृहधर्मित्वं विद्यते वा न विद्यते। यथार्थ लोकहितकद् आशापनी न बन्धदा ॥११३॥ योर्वा त्यागधर्मित्वं विद्यते वा विद्यते ॥९॥ इष्टदेवा देवताबाप्युपासन्ते स्वयम्भुवः। भोग्यं कि कब मोकाऽस्ति कोऽस्त्यमोक्ता पृथग्जनः । आशामूर्तिस्वरूपास्ते मोक्षदा मोक्षिणो हि ते ॥११४॥ किमभोग्यं तथा कृष्ण वद नौ किमभोग्यं तथा कृष्ण वद नौ हितकृहतम् ॥१०॥ नारी यद्यपि मायाऽस्ति या शास्त्राशाविवर्जिता । श्रीकृष्णनारायण उवाच- विधिशल्या यतो माया साशा नारायणी तु सा ॥११५॥ नारायणान मद् भेदो नारायण्या अभिनयोः । शृणुतं हितकृत् सर्वेषां प्रिये सहचारिके। नारायणो मोक्षदोऽहं नारायण्यपि मोक्षदा ॥११६|| पृष्टं तत्त्वं समस्तं वै यज्ज्ञात्वा मोक्षमाग भवेत् ॥११॥ आशायर्या वर्तमानानां माया सदा निवर्तते । विस्तरेण प्रवक्ष्यामि यथार्थे शृणुतं प्रिये । माया दिव्या भवत्येव मोक्षदा बन्धनाशिनी ॥११७॥ वक्तो बद्रीकण्टककोऽपरः सरलोऽस्ति वै॥१२॥ पठनाच्छ्रवणादस्य नास्तिक्यं विनिवर्तते। बक्रो ग्रहाभमो बोध्यस्त्यागस्तु बोध्यस्त्यागस्तु सरलो मतः । दिव्यता जायते दृष्ट्यां चित्ते बीवे निजात्मनि ॥११८॥ वक्र बन्धनमामोति सरले बन्धनं नहि ॥१३॥ आशाभोगो मोक्षणं च स्वर्गमेतद् द्वयं प्रिये । वक्रः पाशस्वरूपोऽस्ति सरल पाशवचिंतः। भाशाऽद्वितस्य बायेत . माधवि नात्र संशयः॥११९॥ समभूस्थितयोबापि वैधये बहुधा मतम् ॥१४॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने सरलोऽगाधतामेति वक्रो गृहगीतायां नन्दिमिलपल्या दिलावर्याः सतीत्वं, वको वकि पुनर्जन्म सरलस्त्वपुनर्मवम् ॥१५॥ सनीकदेवेश्वरावतारादीनां परमेशासात्मकत्री वक्र: स्वर्गात पतनं च सरल: शाश्वती गतिम् । स्वरूपसेविना मोक्षस्थितिमोक्षदातृत्व- वक्रो नारीस्वरूपोऽस्ति लबयाऽऽशाप्रपालकः ॥१६॥ मित्यादिनिरूपणनामा पस्थीति- सरलोऽस्ति नररूपः शासकथ सहायदः। तमोऽध्यायः ॥८६॥ पचलादौ सरल: प्राक् पवाद् विशति वकः ॥१७॥ न नोपैत्यगाथताम् ।

·२४६ श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता पृथक् ॥१८॥ दारपूजा ते वे प्रवर्तते । भज्यते वा बहिर्वक्रः सरल: पारगो भवेत् । स्वार्थमात्रपरा ये परोपकृतिवर्विताः। प्रज्ञे पद्मावति दाराश्रमस्त्यागाश्रमात् गृहस्थाश्वाशया हीना हीनास्ते सर्वथा हीना होनास्ते सर्वथा सदा ॥३७॥ उक्तधर्मानुरुद्धश्च विशेषबन्धनप्रदः। यदेहे न सतां पादा यद्वेहे न सुरालयः । वक्र: प्रविष्टश्चरणे नैवेद्यं हरये ते स्मशानिनः ॥३८॥ न निमजति ॥१९॥ यदृहे नापि नैवेद्यं हरये सरलश्वाकृष्टियोगानिर्यात्येव मजति। यत्र ब्रह्मार्पणं नास्ति यत्र साध्वर्पणं न च । वक्रे भंगा हि बहवः सरले सन्ति नैव ते ॥२०॥ यत्र भक्तिहरेनास्ति ते सर्वे वै मशानिनः ॥३९॥ सरलस्त्यागमागों वक्रो दारादिलम्बनः। यत्र दारमयं राज्यं भोगा दारप्रसंगबाः। दारशून्यस्तु तरति दारमनो निमति ॥२१॥ दारध्यानं दारपूजा निरयवासिनः ॥४०॥ दारास्तु किलक: स्थूलो बन्धनाय च शृङ्गाला । एवमाशाहीनदारप्रसको निरयेऽस्ति सः। गदा गर्वविनाशाय दारा दर दाराश्रमस्ततो हीनस्तस्मात् त्यागः सदोचमः ॥४१॥ भयस्य च ॥२२॥ दाराश्रमे ऋणं स्वातन्त्र्यरोधिका । देवं पैश्यमा दारा मत्तमनःशास्त्री दाराः सत्ताया मार्दवकी नान्यथा ॥४२॥ दारा रुडगुहात्मिका ॥२३॥ पूजापुत्राऽध्ययनैव निवर्तन्ते हि दारा वै कण्टकी वल्ली दारा गवाक्षिकाफलम् । गृहाश्रमोऽनपत्यानामपत्यार्थ प्रशस्यते। मिष्टविषतुल्या दारा दारा फुत्कारमूषिका ॥२४॥ तस्मिन् कृतेऽनपत्यत्वं निरयाय प्रकल्प्यते ॥४३॥ दारा दीर्घपये यातुर्विघ्नकर्ती चिरायतिः। जीविकामावनालक्ष्य दारगृहं तु देहिनाम् । दाराश्चान्तर्गता लया नैव निर्याति कचित् ॥२५॥ समस्तानां तु वर्णानां गृहाश्रमो हि भोज्यदः ॥४४॥ बहिरा नरं शीघ्र चोन्मत्तयति भामिनी। भोज्यदाने चाऽसमयों गृहाभमो वृथाश्रमः। भ्रान्तिदा दिग्भ्रमकी तमस्येव युनक्ति तम् ॥२६॥ कण्डनी पेषणी चुली जलकुंभी च मार्जनी ॥४५॥ संसारे मलिने क्षिप्त्वा करोति मलिन नरम् । पञ्चसूनाः सदाराणां स्वर्गरोधाः प्रपातिनः। वीक्षणं प्रेमयुक् कृत्वा हापयत्येव मोक्षणम् ॥२७॥ कामो लोभो रसास्वादः पैशुन्यं स्वार्थगौरवम् ॥४६॥ ग्राह्य धायें तथा भोग्ये योगे जाग्रति वा खपौ। मानं कलियावमानं दोषा बसन्ति हारिषु । दारा मूर्तिः पुरम्पाप्या कृष्णमूर्तिविरोधिनी ॥२८॥ अहंकारः प्रमोहबाऽऽसक्किम वासना रतिः॥४७|| आवरणस्वरूपा सा दारा नरस्य सर्वथा। मृषाऽऽम्बर उद्वेगो दोषा वसन्ति दारिषु । प्रज्ञे पद्मावति त्यक्त्वा वनं यान्ति विरागिणः ॥२९॥ अनौदार्थ संग्रहश्च ग्रहणं चाऽनिवर्तनम् ॥४८॥ विरागिण्यो वनं यान्ति त्यक्त्वा त्यागिनरं यतः। प्रवृत्तिथाऽप्यसन्तोषो दोषा वसन्ति दारिषु। दारा वा दारको वापि रागी बन्धनवान् मतः ॥३०॥ मालिन्यं सूतकं हानिर्भयं मुहुः प्रवासनम् ॥४९॥ दारा वा दारको वापि रागशून्यो विमुच्यते । दास्यं पराभयत्वं च दोषा वसन्ति दारिषु । शृणुतं सहचारिण्यौ सन्त्याशा गृहमेधिनाम् ॥३१॥ निन्दा स्वायत्तीकरणश्रमा:॥५०॥ बहयस्ता नैव पाल्यन्ते गृहस्थैः कर्मजालिभिः । आद्यापाशा नवनवा दोषा वसन्ति दारिषु । नाऽऽर्चयन्ति सुरान् दीनानतिथीन् साधुसाध्विकाः ॥३२॥ प्रहपितृप्रेतपीडा कुमेलोत्यप्रपीडनम् ॥५१॥ न वृद्धान महीमानान् नर्षीन् न गा न जन्तुकान् । रोगक्षुधातृषाबन्यबलक्षयादिदुःखिता यथाधर्म नार्चयन्ति पति पती च बालकान् ॥३३॥ भोगयोग्योपकरणानामलामो दरिद्रता ॥५२॥ न पूज्यानापि मान्याच न गुरुन् कुलदेवताः । तिरस्कारो नृपादीना करादानं प्रसव है। न पितॄन नैव मातृम नाऽध्यात्मिकान यशनान् ॥३४॥ प्रसंगोत्सवमोदादावसामर्थ्य भिक्षुता ॥५३॥ नाऽऽगन्तुकामाऽभ्यागतान श्रेष्ठान कनिष्ठिकान् । अतिशयो निकटाना संशयो दूरवासिनाम् । न मां न पार्षदान्मेऽपि न शक्तीर्न वृषं सतीम् ॥३५॥ वियोगो 'विप्रकष्टाना दोषा वसन्ति दारिषु ॥५४॥ नाऽर्चयन्त्याभितथापि विप्रान् वा भिक्षुकानपि । अविश्वासः स्वबनानां परेषा धनहारिता। न पर पक्षिणश्चापि नार्चयन्ति यथार्थतः॥३६॥ समूहाऽऽवासवधता दोषा वसन्ति दारिषु ॥५५॥ मृषा प्रशंसन

·*विष्यसन्तानः
२४७
ततः
ये
ततो गृहाभमो मायें
पदे पदेऽघदुःखकृत् ।
शृणुतं सहचारिण्यौ श्रेष्ठथं गृहाभमस्य
स्वर्गसंशायकवापि मोक्षसंशायकोऽपि च ॥५६॥ दम्पती वा नरो नारी त्वेकवारम् ऋतूत्तरम् ||७५॥
दाराश्रमे ये दोषारते त्यागिनः प्रायशो गुणाः । गर्भार्य भोगमादत्ते बालजन्मोचरं
पुनः।
त्यागाभमस्ततः श्रेष्ठः
सवर्णवर्जितः शुभः ॥२७॥ ऋतुधमें समापने गर्भार्थ गमनं पुनः ॥६॥
दाराभमे प्रजायन्ते
ऋणिनः पुत्रपुत्रिकाः। एकवार गर्भदानं युगान्तरे
समान्तरे।
माणं दत्वा चिरमार्ग प्रयान्ति नाऽमियन्ति ते॥१८॥ एवं तौ वर्तमानौ वै साध्वीसाधू प्रकीर्तितौ ॥७७॥
दाराश्रमेऽपंणबुद्धिः संकोचं भनते सदा। पुषपुत्रीयुतौ दाराश्रमी श्रेष्ठी
सदा मती।
आत्मविवेकविज्ञानं स्थिति लभते वा न वा ॥२९॥ ब्रह्मचर्यव्रतस्थौ
ब्रह्मशीलनतत्परी ॥७८॥
आत्मनि श्रीकृष्णनारायणोपास्तिर्भवेन वा। अध्यात्मचिन्तकौ हिंसास्तेयादिदोषवनिती।
मोक्षो वा वृष एवापि सन्दिग्धा वै गृहाश्रमे ॥६०॥ ययाप्तिलामसन्तुष्टौ
यात्रामात्रपरायणौ ॥७९॥
पद्मावति प्रशे नारायणो नरान्धितः । स्वल्पसर्वोपकरणावेतो श्रेष्ठौ गृहाश्रमौ।
त्यागाश्रम प्रभजामि सर्वबन्धनवर्जितम् ॥६१॥ पत्र पुष्पैः फलैरब्रह्मयशपरायणौ ॥८॥
मायारसो
गृहस्थानां
त्यागिनां भगवद्रसः। देवयज्ञपितृयज्ञपरौ
चातिथिपूजकी।
आद्यानां सान्त एवाऽस्ति त्यागिनां शाश्वतो रसः ॥२॥
साधुसाध्वीयतियोगिसेवासत्संगशीलिनी
॥८॥
निम्विन्तता त्यागिनां वै यात्रामात्रजुषां मुवि । शौचव्रततपस्तुष्टिपरौ
क्लेशविवर्जितौ।
सातिशयादिहीनत्वं सर्वभयादिशून्यता ॥६३॥ ब्रह्माऽर्पितक्रियाकाण्डौ कर्तव्यवृत्तियोजितौ ॥८॥
बीवने मरणे साम्या बुद्धिस्तु त्यागिनां यतः। आशामात्रानुसन्धानौ मोगवृत्तिविवर्जितौ।
समलोष्टाश्मकनकस्नेहानां चात्मवर्तिनाम् ॥६४॥ अपकीर्तनमग्नी
नवधाभक्तिशोभितौ ॥८॥
नित्यानन्दे चित्सदात्मन्यवतिष्ठन्ति सदा। आत्मज्ञानपरावात्मसंशोलनपरायणी
ब्रह्मानन्दपरास्तृतात्यागिनवान्ममूर्तयः ॥६५॥ ध्यानमग्नौ
कृष्णनारायणस्मरणजीवनी ॥४॥
अत्र देहादिमन्तोऽपि देहसेवाविवर्जिताः। सर्वाऽचिचिकृष्णबोधौ कृष्णदृष्टिप्रकाशनौ।
जीवन्तोऽपि हरौ ममा जीवन्मुक्ता विदेहिनः ॥६६॥ उपार्जनपरी योग्ययनको सक्तिवर्जितौ ॥८५॥
दोषशून्या
गुरवस्ते
परमोक्षप्रदायिनः। रागशून्यौ देषशून्यौ
व्यवस्थागुणवर्जिती।
लीलाप्रवृत्तिमन्तस्ते मायात्यागातियोभनाः ॥६७॥ एतादृशौ नरो नारी श्रेष्ठौ दारगृहाश्रमौ ॥८६॥
विशेषोऽयं त्यागिनां वै गृहस्थेम्यो मम
प्रिये।
यद्गृहे बालका बालाः सत्यः साध्व्यश्च साधकः ।
गृहस्थानां तु या आशास्ता यदि स्वल्पखण्डिताः॥६८॥ भिक्षुका यतयः सिद्धा भुञ्जते दीनकिंकराः॥८७॥
गृहाभमस्ततो न्यूनो यतः शक्तो न पालने । अनाथाश्च महीमाना आगन्तुकाच
वैष्णवा।
हर्यों
त्यागाभमस्तु
मोक्षार्थः परमार्यकः ॥६९॥ अभ्यागताधातिथयो यात्रालवो वनस्थिताः ॥८८॥
गृहाभमख
भोगार्थवाशाभंगपरायणः । राबानो राबवर्गाध प्रजावर्गा नराः स्त्रियः।
कामभोगे दुष्टपाने दुष्टाशने तु बन्तवः ॥७॥ सूतमागधचाराच
दासवर्गाश्चतुर्थकाः ॥८९॥
नैसर्गात सम्प्रवर्तन्ते विमर्यादा विशेषतः। पशवः पक्षिणश्चापि यादांसि बन्तवस्तथा।
मानवादीस्ताहयान् वै निवर्तयन्ति चाच्या ॥७१॥ भुञ्जते यत्प्रदत्तं वै सर्वाधारो
गृहाश्रमः॥१०॥
बेदाद्या विधिरूपा वै माशाकरा निवर्तकाः।
दाराभमे महादानं श्रेष्ठं मुरार्पणादिकम् ।
आज्ञामुखा निषेषन्ति विधिवत् तभिषेधकाः ॥७२॥ भूवस्त्रस्वर्णपात्रानकन्यागोगृहदानकम्
॥९॥
मा कुर्वन्तु विषयाणां मोगानिति मुहुर्मुहुः । सर्ववस्तुप्रदान
दाराश्रमे सदा।
उपदिधन्ति तान् लोका अवमत्य पतन्ति च ॥७३॥ साधूनां देवतानां च ऋषीणां पितृयोगिनाम् ॥१२॥
दाणहस्वमावोऽयं यत्रापि प्रहीयते।
पूजनं भोजनं
दाराभमस्ततः।
तस्माद् ग्रहाश्रमाच्छ्रेष्ठल्यागबाशापरायणः ||७४॥ बंशविस्तारसन्तानो दारयोः
च श्रेष्ठ
यत्र श्रेष्ठो
प्रवर्तते ॥९॥

·२४८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता तद्योगतो द्रुतम् । वै मयि। हरौ। वैष्णवः वंशे सन्तो मोक्षगाथ सान्यो भवन्ति भाविनि । स्नेहसेवातिममय ग्रही मोक्षमवाप्नुयात् । तद्योगेन गृहस्थानामुबारः श्रेष्ठता ततः॥९४॥ नरो वा यदि वा नारी गृहधर्मपरायणौ ॥७॥ विनाशे नवै सृष्टिस्थितिः सा स्त्रीसमुद्भवा। देवसाध्वीसाधुसेवापरी मोक्षं प्रगच्छतः। तस्मानारी वंशदा वै गृहिणः श्रेष्ठता ततः ॥१५॥ यहा कष्णो हरिः पृथ्ख्यां रामो नारायणः प्रभुः ॥८॥ नारी चाशामयी यस्य तस्य मोक्षः करे स्थितः । प्राविर्भावपरः स्याद्वै तदा श्रेष्ठो दाराश्रमो नित्यं यद्याशासपिणी प्रिया ।।९६|| दयालोस्तस्य कृपया तच्छतो कृपयापि च ॥९॥ कृष्णनारायणो यस्य दाराऽर्पण धनार्पणम् । पार्षदानां च भक्तानां कृपया मुच्यते जनः । देहगृहाद्यर्पणं सर्वार्पण नरायणे ॥९॥ कृष्णो वा कृष्णभूतानि विचरन्ति भुवस्तले ॥१०॥ सम्पदामर्पणं सर्वसाधनार्पणमित्यपि । छत्ररूपा मिक्षुका जनकल्याणहेतवे। कियार्पणं तथेन्द्रियकृत्यर्पणं मयि ॥९८॥ मिक्षार्थ चाऽलक्ष्यचिहाः समायान्ति गृहिगृहम् ॥११॥ मनश्चित्तमतीनां चार्पणं निजात्मनां मिक्षादानसेवायोगं लभेद् गृहाश्रमी। प्रत्यर्पणं हरौ यस्या आशार्पण तथा मयि ॥९॥ अशातो शानतो वापि मोक्षमवाप्नुयात् ॥१२॥ कामरत्यर्पण कृष्णे पुत्रपुत्र्यर्पण तस्माद्ध गृहिमिनित्यं दातव्यं भिक्षुकाय तु । यस्याः सर्वार्पणं श्रीशे श्रेष्ठौ दाराश्रमो हि तौ ॥१००॥ मोक्षदानां क्वचिद् योगान्मोक्षः स्याद् गृहधर्मिणाम् ||१३|| एवं दाराश्रमः श्रेष्ठः सर्वेच्छापूरकोऽस्म्यहम् । सत्कारस्य निधानं वै दाराभमो विशिष्यते । पूरयित्वा समस्तेच्छानिवर्तकच शान्तिदः ॥१०॥ बहुपापादियुक्तोऽपि परोपकारशेवधिः ॥१४॥ कृष्णोनारायण स्वामी भवाम्यैश्वर्यदस्तथा । गृहाभमो विजयते नित्यशः साधुसेवनात् । प्रशे पद्मावति चाहं तत्र निर्गुणताप्रदः ॥१०२॥ यदृहे साघवो यान्ति स्वल्पमोबनवाञ्च्छया ॥१५॥ भुक्तिसंक्तिप्रदः श्रेष्ठो स गृहाभमः। साधुपादरबोभूमिर्गार्हस्थ्य तद् विशिष्यते। कान्ते दे! तत्पथासक्ता यान्ति घामाऽक्षरं परम् ॥१०३॥ साधुपादामृतं यत्र साधुशिष्टाशनं तथा ॥१६॥ साधुसम्बाहनं यत्र मोक्षस्थान इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुयें तिष्यसन्ताने तु तदृहम् । गृहगीतायां गृहाभमस्य निकृष्टतोत्कृष्टते त्यागा- यत्र देवालयो देवपूना सतां निवासनम् ॥१७॥ भमस्योत्कृष्टता चेत्यादिनिरूपणनामा वैष्णवाच तदेव मोक्षमन्दिरम् । सप्ताशीतितमोऽध्यायः ॥ ८७ ॥ लक्ष्मी तुलसी गंगा यमी सरस्वती ॥१८॥ स्थावरं जंगम तीर्थं तदेव मोक्षमन्दिरम् । श्रीकृष्णनारायण उवाच- यत्र विष्णुः शिवो ब्रह्मा नारायणो नरायणः ॥१९॥ यत्राऽवताराः कृष्णस्य यत्र योगिजनालयः । गार्हस्थ्येऽपि प्रशिके पद्मावति प्रमोक्षणं अपि । देवमूर्तिस्तदेव यौवना, ब्रह्मचर्य चैत्यगुमा मोक्षमन्दिरम् ॥२०॥ यः समुच्यते ॥१॥ पालयेद् तदर्ध इत्येवं तदर्धाधं ब्रह्मचर्य प्रपालयेत् । सर्वथा वा श्रेष्ठ दाराश्रमस्य भूतले। सहस्साधं शतं शतामेव वा ॥२॥ भन्यत्रापि तथा श्रेष्ठ्यं सन्त्युक्तानि तु यगृहे ॥२१॥ पञ्चविंशतिवर्षाणि पालयेद् द्वादशाब्दिकम् । दारागृहाभमो यस्य परोपकारहेतवे। बा परन्दानि वर्षे वा ब्रह्मचर्य प्रपालयेत् ॥ ३॥ तदा श्रेष्ठ्यं सर्वतो वै दाराश्रमस्य माधवि ॥२२॥ ऋतुमात्र च मासं ब्रह्मचर्य प्रपालयेत् । अपि प्रशे प्रवक्ष्यामि त्यागाश्रमस्य वै क्वचित् । प्रतोचमं हि तत्प्रोक्तं यथाबलं प्रमोक्षदम् ॥ ४॥ हीनत्वम् ऋविन्यस्य व्यक्तिदोषेण वा क्वचित् ॥२३॥ एवपतीव्रतं यदा स्वर्गदं मोक्षद ततः। उपकाराऽसमर्थी ऋविश्न्याश्रमः स हि । भात चार्तवं दानं ब्रह्मचर्य हि मध्यमम् ॥५॥ त्यागिनो न शितिबास्ति न गृहं वाटिका सुता ॥२४॥ तेनाऽपि बलतुल्यं वै प्राप्यते मोक्षणं भूदाने वाटिकादानं कन्यादानं गृहार्पणम् । धर्माऽधर्माऽनमियो भामाशीलपरायणः ॥६॥ स्वर्णदानं च गोदानं घनदान बायते ॥२५॥ यत्र लक्षाधे वा वा न ·तिव्यसन्तानः सदात्यागाभमो नाऽन्येषां बीविकादानं बायन्ते नोत्सवास्तथा । प्रशे पद्मावति त्यागो मुक्तानामभयंकरः। नहि सम्पद्रहितानां गृहेऽभन्ति सदा द्विजाः ॥२६॥ यथा तथा देहभाजां त्यागोऽपि चाभयंकरः ॥४५॥ न चाऽऽयान्ति मखे देवा महीमाना न यन्त्यपि । निर्भयत्वे वितृष्णत्वे कलिक्लेशविवर्जिते । न बाला बालिकास्तस्य प्रमोदन्ते प्रसंगिनः ॥२७॥ दानशून्येऽपि रूक्षेऽपि त्यागाभमे विशेषता ॥४६॥ शून्यतुल्यं त्यागिनो स्थलमासनमम्बरम्। हर्याश्रयो हरौ स्थानं हरेानं च हरेनिं च धारणा। मनोमोदकरं त्यागे सर्व शुष्कायते यतः ॥२८॥ हर्यय सर्वकर्माणि श्रेष्ठ्यं त्यागाश्रमे ततः ॥४७॥ न चुली काशते क्वापि न बहिस्तृतिमेत्यपि । न चिन्ता गृहदेहादेर्न पल्ल्या न मुतादिषु । पेषणी गायति ब्राझे ब्रमनादं न तु क्वचित् ॥२९॥ नासक्तिर्धनवाट्यादौ सूतकं यत्र नासक्तिर्धनवाट्यादौ सूतकं यत्र नास्ति च ॥४८॥ नापि कुसूलपान्नानि न पिष्टचिन्तनं तथा। शोकमानं न वै यत्र यत्रोपार्जनमस्ति न। न नवोत्पत्रलामब यत्राऽऽतिथ्यं न वर्तते ॥३०॥ न श्रमो न व्यवहारो न मानं चावमाननम् ॥४९॥ न शय्या नाऽऽलयं सोपं न गौर्न क्षेत्रमित्यपि । ऋणं न नापि दण्डोऽस्ति न रक्षणस्य चिन्तनम् । नवसस्यकणासिथ यत्र .स्वप्रेऽपि नास्ति हि ॥३१॥ न मोहो विभ्रमो नैव न पात्रगृहमार्जनम् ॥५०॥ न नारीणां गीतयथ न धनानां प्रदानकम् । न देवं भौतिकं वापि यस्योद्वेवनमस्ति च । न प्रातर्बालभाषादिश्रवणं यत्र विद्यते ॥३॥ नात्मीयं परकीयं वा पारतन्त्र्यं न हिंसनम् ॥५१॥ न नारीजनविश्वासो नारीशून्ये प्रवर्तते । नास्ति चौरभयं नास्ति याम्यमीर्मृत्युभीर्न च । न सौभाग्यं न संस्कारा धर्मयशा भवन्ति न ॥३३॥ नहि विप्लवचिन्ता च न पश्चदायचिन्तनम् ॥५२॥ शुष्कायते हीनोत्सवो यतः। न देहरोगचिन्ताऽपि निरपेक्षस्य योगिनः। पर्युषितं न पशवी भक्षयन्ति यदाश्रमे ।।३४॥ न रागो जीवने यस्य न त्वरा मरणे तथा ॥५३॥ नापि पिपीलिकाद्याश्च पिष्टमदन्ति यस्थले। न पुष्टौ न रताविच्छा न विकाराच मानसाः । न मिष्ट विद्यते यत्र मक्षिका न वसन्ति च ॥३५॥ यतः शान्तिश्च निर्विघ्ना नारायणाभियोगिनी ॥५४॥ न मूषका वर्तयन्ति पारावाता वसन्ति न। यत्र कृष्णार्थचिन्ता यत्र नारायणाश्रयः । न वृद्धा जलपानादि लभन्ते लभन्ते गुडमिश्रितम् ॥३६॥ यत्र सतां संगमाश्च सत्संगो यत्र योगिनाम् ॥५५॥ न स्त्रीणां यत्र सम्मानं देवीनां गणना न च । ब्रह्मध्यानरतानां च सेवा यत्र च दर्शनम् । दानं यत्र न चोकष्टं स्क्षस्त्यागाभमस्ततः ॥३७॥ श्रवणं यन्मुखेभ्यश्च नाम्नां हरेर्मुहुर्मुहुः ॥५६॥ कौपीनवल्कलभस्मशानघनं यदाभमे। त्यागं वीक्ष्य क्षणं वृत्तिः शान्तिमेति हि मायिनाम् । न क्षुधानाशकं तद्वै रूक्षस्त्यागाश्रमस्ततः॥३८॥ यत्र विशत्येव हृदीश्वरे ॥५॥ नमास्तु संहता यत्र मर्यादाऽधोमुखायते । भासतेऽणुमहानन्द कणिका तु सुधोत्तमा । आत्मामृताभिममाथ बाहामृतविवर्षिताः ॥३९॥ शानध्यानामृतपानैस्तृतिर्यत्र तु योगिनाम् ॥२८॥ रूक्षदेहाः शुष्करागा विद्यन्ते यत्र तापसाः। साध्व्यब साधवो यत्र कुटुम्बिनो न चेतरे । दुःखसहाच जटिला मालाकेशविभूषणाः ॥४०॥ न यत्र वासनाख्यश्च संसारो विद्यते मनाक् ॥३९॥ वृक्षरहनिवासाथ फलिशाखिप्रभोजनाः। गतिमोक्षस्य यत्रास्ति मुक्तिर्यत्र प्रलुप्ठति । पत्रपात्राः करतुम्बा मायानाशपरायणाः ॥४१॥ तीर्थानि यत्र चागत्य पूयन्ते रजसा सताम् ॥६०॥ विचित्रतिलक,गा मृत्तिकामस्मचन्दनाः। माया दिव्याऽपि सत्संगाबायते वै यदाश्रमे । धूनीवन्हिसहायाब मतकनकसेविनः ॥४२॥ मायामयं समस्तं वै सतां योगेन दीव्यति ॥६॥ प्रतीक्षमाणा वसतिं चायान्ती देयसंभृताम् । नैर्गुण्यं यत् समासाद्य ब्राझं सम्परिवर्तते। श्वानः काकाः सदोच्छिष्टं प्रामुवन्ति न यत्र च ॥४३॥ तस्माच्छष्ठयं तु रूक्षेऽपि त्यागाभमेऽर्थमोक्षिणाम् ॥६२॥ न भूतयशो भवति सतृष्णः शान्तिमेति न । चतुर्थाऽर्थपरा यत्र दिव्या देवा हि साधवः । न लाम लमते लोके रूक्षस्त्यागाभमो हि सः॥४॥ सर्वपापविलोसार पावना परमेश्वराः ॥६३॥ ३२ परावृत्त्य मनो ·२५० * भोलक्ष्मीनारायणसहिता * संसारतापदग्धानां ब्रह्मशान्तिप्रवर्षकाः। न प्रासित हरेयेन प्रासानां यत्र नाशनम् । उद्वारका भयात्कष्टात् सर्वेष्टपूरकास्तथा ॥६४॥ पुमा निष्फला यत्र स त्यागवाऽऽग एव ॥८॥ मिलन्ति साधवो यत्र त्यागाश्रमे हरिप्रियाः। ज्ञानं चोपासना भक्तिदिव्यता श्रीहरिस्मृतिः । ततस्त्यागाभमः भेष्ठः श्रमितानां निवृत्तये ॥६५॥ मोशस्थितिर्गुणास्त्यागे साधुता मुक्तताऽपि च ॥८४॥ यथा सूर्यप्रततानां छाया विश्रान्तिहेतुका। केवलस्तु महात्यागो दोष एवास्ति देहिनः । तथा संसारतताना शान्तिप्रदायकाः ॥६६॥ प्रस्तरोऽपि महात्यागे तिष्ठत्येव स ताहशः ॥८५॥ हरि बिना सतां सेवां विना च भक्तिमन्तरा। त्यागे मौख्ये च गर्वश्व मानं च जडता तथा । मात्मभावं विना शान्ति ध्यानं विनाऽन्यदुज्झितम् ॥६७॥ फलेच्छा त्यक्तसाजात्यगोचरा दूषणानि वै ॥८६॥ रक्षितं रक्षणीय वै त्यागाश्रमे पराभमे । उपवासी पारणायां द्विगुणं असते यदि । ततस्त्यागाश्रमः श्रेष्ठो मोक्षसनिधिगोचरः ।।६८॥ पूर्वदिनेऽपि द्विगुणं तदोपवासिता मृषा ॥८७॥ हरिः साक्षात् सुराः साक्षात् साक्षान्मुक्ताश्च पार्षदाः। त्यागी पश्चाच्छतगुणं गृहाति स्वर्जन तपः। साधुमिः सह तिष्ठन्ति तस्मात् त्यागः सदोत्तमः ।।६९॥ सत्यमैश्वरलोकं च तदा त्यागफलं नु किम् ।।८८॥ भाक्षर परमानन्दो ख़त्सवा मुक्तकोटिकाः। अनित्यं प्रोगमवत् पश्चादनित्यमित्यपि । फुटम्बं चायुतं यत्र तस्मात् त्यागः सदोत्तमः ॥७०॥ द्वयोः पर्यवसानं तु नाशे त्यागो विवर्तते ॥८९॥ नर्तनं भगवदर्थे व्यापाराः कृष्णतुष्टये। दोषस्त्यागे महान् सोऽस्ति यदुत्तमामिरागिता । भारम्मा यत्र मुत्यस्तस्मात् त्यागः सदोत्तमः ॥७१॥ प्रासं त्यक्तं चाध्रुवं तत् प्राप्तव्यं स्वं तथाऽध्रुवम् ॥१०॥ मखा भागवता यत्र प्रसादच सतां हरेः। ध्रवं नाऽऽलम्बित ब्रम त्यागे पापि दूषणम् । कषिर्मायामलहन्त्री तस्मात् त्यागः सदोत्तमः ॥७२॥ त्यजनाद् घाऽप्यभियोगाद् ब्रह्म सम्पद्यते यया ॥११॥ बीवनं चात्मसिस्यर्थे प्रवृत्तिः कृष्णतुष्टये। सेवयोपासनया वाऽऽज्ञया शानेन वा तथा। ब्रह्मगृहप्रयाणं च तस्मात् त्यागः सदोत्तमः ।।७३|| त्यागेन विधिना वापि स त्यागो भोग एव वा ॥१२॥ येन त्य समस्तं वै समस्तैरुज्झितः स वै । ब्रह्मप्रदो यतः भेष्ठो गुण एव स उत्तमः। त्यागः स्वात्मार्पणं कृष्णे सर्पिणं हि मुक्तये ||७४॥ कृष्णेच्छाधीनवाञ्छात्मत्याग उत्तम एव सः॥१३॥ मुक्ति शाश्वतानन्दममताऽक्षरधामनि । मोक्षस्थित्यनुभावात्मत्याग उत्तम एवं भत्राऽप्यनुभवस्ताहङ मुक्तः स त्यागवान् गुरुः ॥७॥ तद्विना दूषणं त्यागो भार एव स केवला ॥९४॥ ये ये| इष्टतापन्नास्ते ते त्यागे अकल्मषाः । शृणुतं माधवि साध्वि प्रशे त्यागे तु भूषणम् । सिदधन्ति सर्वथा सावि प्रशे माधवि सिद्धवत् ॥७६|| औदासीन्यं बाधितानुवृत्तिस्तु दूषण तथा ॥९५॥ ततस्त्यागाभमा श्रेष्ठः पूज्यो मान्यच मोक्षदः । कर्मत्यागो भूषणं वै कृष्णत्यागस्तु दूषणम् । फलं श्रेष्ठं न वै पुष्पं न पत्रं नापि मजरी ।।७७|| नारीत्यागो भूषणं सक्रियात्यागस्त दूषणम् ॥१६॥ पकरसः श्रेष्ठो रसे मिष्टाम्लको रसः । दोषत्यागो भूषणं बै गुणत्यागस्त दूषणम् । भेठो नारायणो मिष्टचाम्लस्तत्रातिरक्तता ||७८॥ गृहिणां दूषणं त्यागो गृहिणां दूषणं त्यागो भूषणं भोगसम्पदः ॥९॥ नेहमतिघर कृष्ण: प्राप्यस्त्यागेन चोत्तमः। त्यागिनां दूषणं भोगो भूषणं भोगवर्जनम् । केबलस्तु परस्त्यागो न भेष्ठो भजनं विना ॥७९॥ मम भक्तिः सतां सेवा देवा देवाऽहाऽतिथिपूजनम् ॥९८॥ उपासनां विना त्यागः पाषाणत्वाय सुधार्मिकं तु दाम्पत्यं भूषणानि तु दारिणाम् । सेवां ध्यानं विना त्यागश्चागस्करो न संशयः ॥८॥ आत्मनिष्ठ मयि निष्ठा तदनाऽसक्तपत्तिता ॥९॥ शानं बिना तथा त्यागश्चागस्करोऽस्ति सर्वथा । नित्यमतिम सत्संगत्यागिना भूषणानि । गुरोरा बिना विना त्यागो त्यागो वैराग्यमन्तरा तथा ॥८॥ क्षमा भूषणं साधूनां सत्कारो गृहिणां तु तत् ॥१०॥ आगरकर स विशेयः प्रातिशून्यो फले मृषा । साध्वीनां भूषण शीलं ममाऽऽशा मतभूषणम् । संसारत्यवन सार्थ यद्यात्मा हरिमाप्नुयात् ॥८२॥ भूषण स्थानिनों दानं ध्यानं भूषा तु बोगिनाम् ॥१०॥ कल्पते।

·तिज्यसन्तानः त्यागवतां त्वनासक्तिभूषणं गृहिणां सती। त्यक्त्वा गृहं कुटुम्बं च प्रामं धनं च सम्पदः । अभद्धा त्यागिना दोषो देहाभिमान इत्यपि ॥१०२॥ त्यागी मठे च शिष्येषु वासे द्रव्ये तथाश्रमे ॥११॥ आलस्यं धर्महीनत्वं नास्तिक्यं दूषणानि वै । आसक्तः स तु संसारे मग्न एव न संशयः। विषयाणां सेवनेच्छा दूषणं परमं तु तत् ॥१०३॥ परमं तु तत् ॥१०३॥ उपादिश्य जनान् द्रव्यादिभ्यः प्रच्याव्य तब्नम् ॥१२॥ ध्यानाश्रमे धने वाञ्च्छा दूषणं त्यागिनां सदा । आकांक्षति स्वयं त्यागी संसारे मग्न एव सः। कुटुम्बिषु स्नेहवृत्तिस्त्यागिनां दूषणं परम् ॥१०४॥ त्यागी भूत्वा गृहस्थानां शुभूषां तु करोति यः ॥९॥ दारिद्यं तु गृहस्थानां दोषकृद् दूषणं महत् । स्वार्थवृत्तिः स एवाऽस्ति मग्नः संसारकर्दमे । तृष्णा दोषो हि सर्वेषां राक्षां तु भूषणं मता ॥१०॥ त्यागे स्थितश्चिन्तयति मानं मे न न पूजनम् ॥१४॥ शानिनां शनतृष्णाऽपि भूषणं त्यागवत् सदा । न कीर्तिन यशो मेऽस्ति न मे राज्यादरस्तथा। भक्तानां भक्तितृष्णाऽपि मम तृष्णाऽतिभूषणम् ॥१०॥ न प्रजायां न सम्मान सम्पदो मे न न प्रिया ॥१५॥ न प्रासादो न मे यानं वाहनं न न वाटिका । इतिभीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने न मे क्षेत्रं नाऽम्बरं मे नर्दिर्न विष्ण्यमित्यपि ॥१६॥ गृहगीतायां गृहस्थस्य मोक्षोपायाः, त्यागाश्रमे नाचार्यत्वं गुरुत्वं न नैश्वर्यं न प्रशंसनम् । रूक्षता निश्चिन्तता सुखिता च, यथार्थत्यागो न क्षेत्रं न सुतश्चापि न भूत्यो न पशुर्गवः ॥१७॥ यथार्था दोषाब, गुणता दोषता नाऽश्वो नास्ति विमानं मे न मिष्टानाशनोत्सवः । चेत्यादिनिरूपणनामाऽष्टाशीति- न शृङ्गारो न चांऽगारो नाऽगारं मे न चत्वरम् ॥१८॥ तमोऽध्यायः ॥ ८८ ॥ न शय्या मे न पर्यको न दासी मे न दास्यकृत् । श्रीकृष्णनारायण उवाच- न बन्दी मे न सेवाकृनास्ति विद्या न संस्कृतिः ॥१९॥ मबत्यगासागरे। इत्येवमिहयाऽऽकृष्टो शृणुतं माधवि माधवि साध्वि प्रशे साध्वि प्रशे संसारमग्नताम् । ब्रह्मचारी संसारनामके मग्नो न निस्सरति कर्हिचित् ॥२०॥ प्रयमो वै स्वाभ्युदयं समिच्छति ॥ १॥ सर्ववाला वै जन्मतः माधवि विधिमुत्सृज्य वर्तन्ते कामगर्विताः। ब्रह्मचारिणः । बालका ये ते प्रज्ञ तर्कयन्ति आगार्हस्थ्य संसारे घोरसागरे ॥२१॥ सुमजन्ति श्रेष्ठयमुदयमुन्नतिम् ॥२॥ अध्ययनं कलाशिक्षा व्यापारं जीविकाक्रियाम् । विधि दृष्ट्वा गुरोराज्ञां ममाऽऽशां संप्रपाल्य च। वर्तन्ते ये ममवृत्तास्तेषां नैन्यं न वै कचित् ॥२२॥ भूत्यत्वं दासतां यदा कृषि रक्षां च कारताम् ॥ ३ ॥ तत्संकल्पाः प्रजायन्ते महत्त्वाऽऽकांक्षयाऽन्विताः। पत्नी या पत्युराशायां वर्तमानाऽतिगाऽपि च । आकांक्षास्ताः समस्ता वै बन्धनं ब्रह्मचारिणाम् ॥ ४ ॥ सा निकृष्टा न वै कापि याऽऽा सा धर्मरूपिणी ॥२३॥ गृहस्थानां प्रियायां वा स्वामिनि स्वसुतादिषु । यतिः साधुः सती साध्वी त्यागी योगी विरक्तकः । घने गृहे च भवत्यासक्तिरन्वहम् ॥५॥ सम्पत्सु ममाऽऽज्ञायां वर्तमानाः प्रणालीरीतिवर्षिताः ॥२मा वासनामयः। अलोकमिलनाथापि सा वासनास्वरूपा स्याद् बन्धन समूहविपरीतगा। संसारस्तु गृहस्थानां कुणपे सुखमानिनाम् ॥ ६॥ अश्लीलवृत्तकाचारा अमर्यादास्थिता अपि ॥२५॥ वियोगं न सहन्ते वै मिथः सक्ता रुदन्ति च । ब्रह्मभावपराचाराः श्रेष्ठा एव सदा हि ते। वहन्ति कष्टं यत्पभान्मृति यन्त्यनु केचन ॥ ७ ॥ न निमत्वं विरक्तानां ब्रह्मस्थितिजुषां कचित् ॥२६॥ एवं रागामिसनदा मग्नाः संसारसागरे। न निम्नत्वं हि देवानामीश्वराणां तया कचित् । गृहस्थाः संप्रजायन्ते पुनरावृत्तिचक्रिणः ॥८॥ न मुक्तानां निम्रता नाऽवताराणां तथा कचित् ॥२०॥ येषी लोकेषणा पुऔषणा वित्तषणाऽस्ति च । नाऽप्यवतारिणीनां च निमत्वं विद्यते पचित् । ते वै संसारममा हि नोत्तरन्ति कदाचन ॥९॥ सतीनां चापि साध्वीनां निम्रता नास्ति कहिंचित् ॥२८॥ अपि ये यतयो येषां नेष्टं वै कृष्णमन्तरा । आज्ञायां सम्पदो भोगा निर्गुणा न तु बन्धदाः । तेषा चेदेहपूजेहा रागासक्ती बन्बने ॥१०॥ आशालम्या विरक्तानां मोगा नैर्गुण्यशालिनः २९|| ·२५२ * श्रीलक्ष्मीनारायणहिता * न सदा। बन्धदा भवन्त्येते कृष्णप्रसादरूपिणः। ब्रह्माऽस्मि ब्रह्मणथाऽस्मि सचिदानन्दरूप्यहम् । त्यागिनां श्रीहरेराशा मुक्तिदा सगुणाऽगुणा ॥३०॥ मयि नारायणथास्ते एवंपश्यस्य मोक्षणम् ॥४९॥ कृष्णाशा निर्गुणा तस्मात्तकृतिनिर्गुणा स्त्रीगोचरास्तु संकल्पाः संस्काराम यदा क्षयम् । लोकवत्त हरेर्लीला त्यागिलीलाऽपि मोक्षदा ॥३१॥ यन्ति तदा नरस्यापि मोक्षणं नान्यथा कचित् ॥५०॥ कृष्णार्पणीकृता चेष्टा सर्वा निर्गुणतां प्रजेत् । श्रीयन्ते तु यदा नार्याः संकल्पा नरगोचराः। अमायिकी स्थितिश्चेयं त्यागिनां बन्धवर्जिता ॥३२॥ बन्धवर्जिता ॥३२॥ संस्काराच तदा मोक्षो मिथ्यास्फुरणसंक्षयात् ॥१॥ दारास्तु बन्धनं मोक्षे यदि विघ्नविधायिनी । स्त्रीलिङ्गोऽहं पुल्लिगोऽहं यावदस्ति गुणाऽहरः। पुमान् वै बन्धनं तद्वन्मोक्षे विघ्नकरो यदि ॥३३॥ तावद् बद्धस्तत्क्षयेऽस्य मोक्षो भवति देहिनः ॥१२॥ मोक्षदौ तौ मिथधेद्वै परस्परं न बन्धनम् । कृताधिकारसर्वस्वो निवृत्तः सर्वरागतः। प्रशे श्रीमाधवि तत्त्वं चाकर्णय तु बन्धकृत् ॥३४॥ चाकर्णय तु बन्धकृत् ॥३४॥ निर्वातस्थदीपशिखास्थिरस्तरंगवर्जितः ॥२३॥ पतिव्रता यदि नारी मोक्षतत्त्वाभिवर्तिनी। अन्तस्तत्त्वे कृतस्नेहवान्तरात्माभिरामकः । सा नारी बन्धनं नैव पुमाँस्तस्यास्तु बन्धनम् ॥३५॥ तदन्यौदासीन्यमाप्तधात्मा मोक्षगतो भवेत् ॥५४॥ पनीव्रता पुमान् यस्या मोक्षमार्गाभिवर्तनः। स्त्रिया राधारमातुल्या मतिमंयि यदा भवेत् । स पुमान् बन्धनं नैव तस्य नारी हि बन्धनम् ॥३६॥ तदा मोक्षे स्थिता साऽस्ति कृपया परमात्मनः ॥२५॥ समशीलो बन्धने न विशीलौ बन्धने मतौ। स्त्री पत्यर्थे तु सर्वस्वं यथा करोति चार्पणम् । कामासक्तस्य वै नारी बन्धनं वर्तते सदा ॥३७॥ तथा मय्यर्पितायास्तु मोक्षणं कृपया मम ॥५६॥ तद्विरक्तस्य वै नारी बन्धनं नास्ति सर्वथा । यथैकस्मिन् प्रिये पुत्रे बाले मातुस्तदात्मता । एवं नियास्तु तादृश्याः पुमान् बन्धो विबन्धनम् ॥३८॥ तद्धयानं तचिन्तनादि तथा चेन्मयि मोक्षणम् ॥५॥ आसक्तिबन्धनं तृष्णा रागो गृध्ना च बन्धनम् । शवहर्तुः श्मशाने वै क्षणं रागो क्षणं रागो विनश्यति । संस्कारा बन्धनं चापि वासना बन्धनानि वै ॥३९॥ तथा रागादिहीनस्य द्रुतं भवति मोक्षणम् ॥१८॥ नारीत्वं च नरत्वं च सापेक्ष देहयोगतः। अनपत्या यथा नारी भर्तुर्मृत्यो भर्तुर्मृत्यो प्रशोचति । यावदात्मनि स्फुरति तावद्वै बन्धनं मतम् ॥४०॥ तथाऽऽवेगवती कृष्णे मुच्यते भवबन्धनात् ॥५९॥ ब्रमात्मभावतो नारीनरत्वे विगते महापत्स्वावरितो यो रक्षकं ध्यायति क्षणम् । तदा तु बन्धनं सर्वे लीयते मयि सत्प्रभो ॥४१॥ तथा ध्यायति कृष्णं मां स दुतं मुच्यते भवात् ॥६०॥ मावि गहना युष्मदस्मदर्थस्य वार्तिका। आत्मार्थ क्रियते क्रियते यावर्य) क्रियते यदि । सा यावद् बन्धनं तावत् सा गता बन्धनं गतम् ॥४२॥ तदा मोक्षा करे चास्ति फलं पकं भुनक्ति सः ॥६१॥ विलीयन्ते तु पापानि क्षीयन्ते कर्मराशयः। यथा नद्यः समुदेषु वेगवत्योऽभियन्ति । सेवयाऽहं प्रमुः प्रसादितो मोक्षं ददामि वै॥४३॥ तथा नार्यों मयि वेगिन्यभेन्मोक्षं विशन्ति ताः ॥२॥ वैतृष्ण्यं गुणमात्रेषु स्नेहो गुणातिगे यावत्पत्युरपेक्षाऽस्ति पल्ल्यपेक्षा च वा मनाक् । सर्पिणं यदा नार्या नरस्यापि च मोक्षणम् ॥४४॥ तावन्मुक्तिभवेद् दूरेऽपेक्षानाशे करे भवेत् ॥६३॥ भ्रान्तियंदा ब्यं प्राप्ता विवेकच प्रकाशते। यस्या बुदिदृष्टिसमयी आकर्षणं मयि यत्र क्षणे तदा तु मुचता ॥४५॥ सर्व ब्रमस्पृशं यस्यास्तस्या मोक्षमुखं विह ॥६४॥ गुरुधानसतां सेवा शुभूषा परमात्मनः। यस्या निर्लेपताबुदिर्यस्याः शैत्यौल्यवर्जिता। अत्युका पाकमाता यदा तदा तु मोक्षणम् ॥४६॥ मायाऽऽस्वादा लयं प्रासास्तस्या मोक्षफलं विह ॥६५॥ तत्त्वान्यासाबिजज्ञानं मयि स्नेहसमन्वितम् । यस्याः कामा निवर्तन्ते सन्ति चेत् कृष्णगोचराः । प्रारब्धस्य क्षयान्तम मोक्षः फलं प्रपद्यते ॥४७|| असांकर्यस्थिति प्राप्तास्तदा मोक्षफलं विह॥६६॥ मात्माऽहं नैव देहोऽस्मि न मायाऽस्मि न वासना । बापत्सु विषयः कृष्णः स्वनस्य विषयो हरिः । न नारी न नरबाऽस्मीत्येवंविदस्य मोक्षणम् ॥४८॥ मुघुसेबान्तरामा तुऽक्षरस्थितः प्रभुः ॥६७॥ यदा। मयि । ब्रह्ममयी सदा।

·* तिष्यसन्तानः
यथा चौयें
यथा
व्रतम् ।
यस्या भवेत् सदा त्वेवं यस्य वा तौ हि मोक्षिणौ ।
एको युवा च
वृद्धश्च प्रयात्येकः परेतकः ।
तस्करस्य
नटस्य खेलने यथा ॥६८॥ पुनर्जन्म पुनर्मृत्युमुहे तिष्ठति वै पुनः ॥८७॥
शत्रोः शत्रौ यथा वृत्तिरेकामा
मोक्षदा मयि । गृहं
गों गृहं
सौधं गृहं नजं वपुस्तथा ।
साव्या लेहो यथा साधौ चकोरस्य निशाधिपे ॥६॥ गृहं कर्म गृहं तृष्णा गृहं यत्र प्रतिष्ठति ॥८८॥
शलभानां प्रदीसेऽनौ मत्स्यानां पिष्टभोजने । गृह्णाति गृहं तद्वै गृह्मते येन तद् गृहम् ।
कामातुरस्य वै नार्यो मोक्षदः स तथा मयि ॥७०॥ चिता गृहं मरणोत्थं गर्मों गृहं तु कर्मजम् ॥८॥
मूर्छाऽतिरत्यन्ते शस्त्रघातेऽतिमूर्छना। सौधं गृहं कृत्रिमं वै तद्वान् गृहस्थ उच्यते ।
सुषुप्तौ मादके वा च तथा वै मयि मुक्तिदा ॥७॥ त्यागिनो वा गृहस्थस्य द्वयोः सा गृहधर्मिता ॥९०॥
यथा मतिर्जीवने स्वे स्वार्थेऽभिगमनं यथा। आतिथ्यत्वमात्मनिष्ठत्वं देवाणं
स्वस्मिन् यथा गुणदृष्टिस्तथा वै मयि मोक्षदा ॥७२॥ दानं स्नान ध्यानमिष्टाराधन अपकीर्तने ॥९॥
गृहस्थस्य चिरं मोक्षस्त्यागिनस्तु द्रुतं मतः । हवनं पितृतृप्तिश्च द्वयोः सा गृहधर्मिता।
गृहस्थरत्यागमापनः शीघ्र मोक्षं प्रविन्दति ॥७३॥ गृहिणी गृहमेवापि स्त्री गृहस्थस्य सा मता ॥९॥
त्यागी गृहस्थाचारश्चेन्मोक्षार्थ
चिरायते।
त्यागिनस्तु हरेर्मूर्तिहिणीव प्रिया
सदा।
गृहस्थस्य त्यागिनो वा सादृश्यं ज्ञानसत्कृतम् ॥७४॥ तया साकं स्थितिर्या सा घुभयोहधर्मिता ।।९३॥
विषवद् विषया यस्य सादृश्यं वै तयोर्मतम् । शृणुतं माधवि प्रशे! द्वयोश्च त्यागधर्मिताम् ।
सुधावन्मोक्षणं यस्य सादृश्यं वा तयोः सदा ॥७॥ यथा युवां साधिक
स्थो निर्द्वन्द्वे कृष्णमानसे ॥९४॥
लोका सुघायतेऽन्यस्यैकस्य सुधायते हरिः ।
यथाऽहं तापसथास्मि निर्दन्दो वां परायणः ।
द्वयोः पन्था विभिन्नश्चेद् वैधय॑ तु तयोस्तदा ॥७६॥
युवां पत्न्यौ पतिश्चाऽहं तथापि द्वन्द्वता नहि ॥१५॥
ये वा के वा ब्रह्मभावा ब्रह्मज्ञाना हरिप्रियाः ।
न संसागे गृहित्वं न किन्वस्ति त्यागधर्मिता।
भविष्यन्ति यदा साध्व्यौ ! तदा मोक्षमवाप्नुयुः ॥७७||
एवंविधयोर्दम्पत्योः सदाऽस्ति त्यागधर्मिता ॥१६॥
स्त्रीधर्मित्वं गृहस्थस्य वैधय त्यागिनस्तु तत् ।
यथा शंभोश्च पार्वत्या योगः पुत्रार्थ इष्टकत् ।
परिग्रहो गृहस्थस्य
त्यागिनस्त्वपरिग्रहः ।।७८॥ एवंविधयोर्दम्पत्योयोगस्तु
गृहधर्मिता ॥९॥
तीव्र संवेगमाप्तस्य द्रुतं मोक्षो भवेदिति । आसने पर्णकुट्यां च वृक्षे देहे तु सुष्टुता ।
त्यागिनो वा गृहस्थस्य स मन्दस्य चिरायत ॥७९॥ भासते चेत् त्यागिनस्तद् बन्धनं गृहधर्मिता ॥९८॥
सधर्मित्वं देहवत्त्वं विधर्मिताऽऽत्मभावना। भोगो वै मानसो यस्य क्रिया तु चोभयात्मिका ।
धीस्वामित्वं समित्वं स्त्रीस्वामित्वं विधर्मिता ॥८॥
अन्यतः सुखिता चेति त्यागिनो गृहधर्मिता ॥१९॥
सत्कमित्वं सर्मित्वं
संघमित्वं नैष्कम्य तु विधर्मिता।
त्यागे यत्नो हरी प्रीतिर्मोक्षे चेच्छात्मनि स्थितिः ।
फले रागः सर्मित्वं पुष्पे रागो विधर्मिता ॥८१॥ रतिर्ज्ञाने जपे कर्म ध्याने शान्तिः परात्मनः ॥१०॥
सापेक्षवं सर्मित्वं नैरपेक्ष्य विधर्मिता।
यस्य वै त्यागिनः सन्ति स त्यागित्याग उत्तमः ।
यात्रालुत्व सर्मित्वं निक्षेपस्तु विधर्मिता ॥८२॥ भोग्यं देहेन्द्रियबुद्धयादिकं मायामयं जगत् ॥१०१॥
अर्वाग्वृत्तिः सधर्मित्वं पराग्वृत्तिर्विधर्मिता।
भोक्ता तेन तु सम्बद्धश्चात्मा कर्मानुगो वशी।
पुनरेच्छा समित्वं शाश्वतच्छा
विधर्मिता ।।८३॥
आत्मात्मा यः परमात्मा स त्वभोक्ता पृथग्विषः ॥१०२॥
स्थूलभोगाः समित्वं प्रशाभोगो विधर्मिता ।
अभोग्यं चेतनं सर्वे विकारवतिं यतः।
चिदानन्दः समित्वं सदानन्दो विधर्मिता ॥८४॥
विधर्मिता ||८४॥ भोगः सुखस्य दुःखस्य वा साक्षात्वं निजस्य वै ॥१०॥
निबानन्दः सपर्मित्वं परानन्दो विधर्मिता। भोगं विहाय सततं वर्तते या स मुक्कराट् ।
गृहस्थत्यागिनोबैवं त्यागिनः सा क्रमाद् विधा ॥८॥ स एव त्वरितं सान्यौ। परब्रह्माभिविन्दति ॥१०४॥
शृणुतं शानिपल्यौ मे भयोमुहधर्मिताम् । इत्येतत् कथितं सर्व ज्ञातव्यं हितकत् तथा ।
एक आयाति गर्भादै
तथैको वर्धते सदा ॥८६॥ एतज्ज्ञात्वा पालयित्वा मोक्षार्थे नावशिष्यते ॥१०५॥

·२५४ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता कर्मभिः । गोदानं तु दुग्धदा हि गौः। सा लातः नात्र गृहगीता मयोक्ता वाँ गृहबन्धननाशिनी । पित्रुद्धारकरं स्वर्गप्रदं बंशप्रदं तथा। पठनाच्छ्रवणादस्य भुक्तिर्मुक्तिः करे भवेत् ॥१०६॥ करे भवेत् ॥१०६॥ सम्पत्प्रदं हि गोदानं मोक्षदं सद्गतिप्रदम् ॥७॥ चतुःपुमर्थलाभश्च परा शान्ति तथाऽऽत्मनि । येन नाऽन्यत् कृतं पुण्यं कर्तव्य गोप्रदानकम् । सर्वोद्वेगा: प्रणश्येयुहगीतार्थचिन्तनात् ॥१०७॥ गोदानेन प्रजायन्ते समग्रा इष्ट सिद्धयः ॥८॥ सर्वेषणानिवृत्तिश्च मकामानां सुखाप्तयः। गोदानं पृथिवीदानं पृथिवी गोस्वरूपिणी। गृहे मोक्षाभिगमनं गृहगीतार्थचिन्तनात् ॥१०८॥ गोदानं श्रीकृष्णदानं धेनुः कृष्णप्रिया नारी नारायणी स्याच्च नरो नारायणो भवेत् । गोदानं यज्ञपुण्यादिप्रदं गौर्यशरूपिणी। अङ्गने ! गृहगीतायाः स्वरूप भगवन्मयम् ॥१०९॥ गोदानं श्रीरमादानं गौर्हि लक्ष्मीस्वरूपिणी ॥१०॥ गृहगीतार्थविज्ञानां पापलेपो न सर्वरसप्रदानं गृहित्वेऽपि सदा त्यागिसमत्वं शोभतेऽमलम् ॥१०॥ गौर्माता सर्वलोकानां पयोभिः पोषणप्रदा ॥११॥ सवें विघ्ना निवर्तन्त बाधन्ते सिद्धयोऽपि न । दातव्या सर्वथा दाने दोग्नी वत्सतरीयुता । संस्कारा न त्वरायन्ते गृहगीताभिपाठिनाम् ॥१११॥ गुरवे सा प्रदातव्या वैष्णवाय तु साधवे ॥१२॥ सुवर्णता भवत्यस्याऽमृतता भवत्यपि । विप्राय प्रदातव्या मखिनेऽतिथिसेविने । भवेद् दिव्याम्बरता च गृहगीताभिपाठिनाम् ॥११२॥ अङ्गने ! यजमानस्तु कृताभिवन्दनः ॥१३॥ कृष्णं मां पूज्य विधिवद् गृहगीतां पठेत्ततः। यायाद् गोष्ट मखद्वारं देवालयं मटं सताम् । तस्येष्टसिदि येत त्वरिता संशयः ॥११३॥ तीर्थ यायात् प्रकुर्याद्वै शुद्धयर्थ तीर्थवारिणा ॥१४॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने तिष्यसन्ताने आचमनत्रयं नेत्रे जलस्पर्श तथाऽऽचरेत् । गृहगीतायां सर्वाश्रमिणां संसारमग्नता, विध्याशावतां हस्तपादौ आलयेच दक्षे करे बलं शुभम् ॥१५॥ मग्नता न, स्त्रीपुंसोर्बन्धनाऽबन्धने, सेवादिमि- गृह्णीयाद् देशकालादि पुण्याहं वाचयेत्ततः । मोक्षणम्, गृहित्यागिनो वैधम्य साधम्र्य गुरुर्दानस्य संकल्पं कारयेत्तथा ॥१६॥ च, गृहित्वार्थश्चेत्यादिनिरूपणनामा जलं भूमौ प्रमुच्याऽय नमः कुर्यात् पयस्वतीम् । नवाऽशीतितमोऽध्यायः॥ ८९ ।। सवत्सिकां मातरं गां पुनर्जलं करे न्यसेत् ॥१७॥ धर्मार्थकाममोक्षार्थ निजसम्बन्धिनां तथा। श्रीपद्मावतीप्रज्ञे प्रोचतुः- कुटुम्बिना च सौख्याथै करोमि गोप्रदानकम् ॥१८॥ कृष्णनारायणस्वामिन् सर्वोद्धारपरायण । इत्युक्त्वा तज्जलं पृथ्व्यां मुञ्चेद् वरुणसाक्षिकम् । संसारकर्दमस्थानामुद्धारकोऽसि प्रभो ॥१॥ नमस्कुर्याच गां पश्चात् करे धृत्वा तु कुंकुमम् ॥१९॥ येषां शान न वा ध्यानं न जपो नेष्टदेवता । यजमानो वदेत् स्वेष्टसिद्धयर्थ गोसमीपतः। न गुरुर्न मखो धर्मः किन्तु पापानि सन्ति वै ॥२॥ आरोग्यार्थ सम्पदर्थ पुत्रपौत्रादिसिद्धये ॥२०॥ न सत्संगो व्रतं नास्ति न तीर्थ विप्रभोजनम् । वंशविस्तारसौख्यार्थ सौख्या यशसे तथा। न साधुभोजनं कृष्णपूजनं नास्ति वै तथा ॥३॥ तापत्रयविनाशार्थ धर्मार्थ मोक्षहेतवे ॥२६॥ तेषां संसारमग्नानां समुद्धाराय साधनम् । सर्वशत्रुविनाथार्थ निर्विघ्नकार्यसिद्धये । मोक्षदं पापनाशार्थे सुगमं यद् वदस्व नौ ॥ ४॥ प्रेताना मम मुक्त्यर्थ सर्वपापादिशान्तये ॥२२॥ श्रीकृष्णनारायण उवाच- सर्वक्लेशविनाथार्थ पुण्यार्थ गोप्रपूजनम् । धेनुदानांगभूतं वै करोमि कुंकुमादिभिः ॥२३॥ शृणुतं माधवि साध्धि प्रज्ञे संसारिमुक्तये । बिन्दु भाले कुंकुमेन करोमि चन्दनादिभिः। पापिनां पापनाशार्थ साधनं गोप्रदानकम् ॥५॥ मम सौभाग्यसिद्धयर्थ करोमि तिलकं तु गोः ॥२४॥ गृहाभमस्तु पापाव्यो गोदानं पापनाशकम् । मम कुटुम्बिसौख्याथै पूजां करोमि चाक्षतैः । यमदूतभयात् संरक्षक सदा ॥६॥ मम पुण्यस्य लामार्थ दीपं धूपं करोमि च ॥१५॥ कुर्याच वै ·विष्यसन्तानः मम सम्पत्प्रवृदयर्थ गवे मक्यं ददामि च । रोमसु साधवः सिद्धा वसन्ति तानमाम्यहम्। मम स्वर्गस्य सियर्थ गवे वारि ददामि च ॥२६|| पुच्छे शेषश्च विष्णुः श्रीस्तान् सर्वान् प्रणमाम्यहम् ॥४५॥ पित्रुद्धाराय च गवे गुडं मिष्टं ददामि च । पुच्छान्ते सर्वतीर्थानि तीर्थानि प्रणमाम्यहम् । नवसस्यानि बीबानि कार्यासस्य ददामि च ॥२७॥ उदरे लोकपालाश्च लोकपालानमाम्यहम् ॥४६॥ वस्त्रं प्रावरणं पृष्ठे ददामि मुलरी शुमाम् । ओघस्यमृतसर्वस्वं ब्रह्मामृतं नमाम्यहम् । माल्यं मालां पुष्पमालां स्वर्णमालां ददामि च ॥२८॥ स्तनेषु सागराः सर्वे राधापुत्रानमाम्यहम् ।।४७॥ अम्बरं च विभूषाध गवे ददामि शृङ्गयोः । वक्षोऽग्रे तु ब्रह्महदो ब्रह्म तत्प्रणमाम्यहम्। स्वर्णशृशे रूप्यखुराः खुरेषु प्रददामि च ॥२९॥ पादेषु पार्षदा विष्णोस्तान् सर्वान् प्रणमाम्यहम् ॥४८॥ दोहनं ताम्रपात्रं च शृङ्खलां प्रददामि च । खुरेषु तु मखाः सर्वे तान् यशन् प्रणमाम्यहम् । सुवर्णघण्टिकायुक्तं हारं कण्ठे ददामि च ॥३०॥ गोष्ठं ब्रह्माऽक्षरं धाम गोस्थली प्रणमाम्यहम् ।।४९॥ भक्ष्यपात्र पानपात्रं दोहपात्रं ददामि गोधूलिजेंगमं तीर्थे धूलिं मूर्ध्नि वहाम्यहम् । गवां खर्जननाशार्थ खर्जकं प्रददामि च ॥३१॥ गोतकं गोघृतं धेनुक्षीरं गोरसमित्यपि ॥५०॥ देवगुर्वोः प्रतुष्ट्यर्थे दक्षिणां प्रददामि च। गोनवनीतमेवापि ब्रह्मपीयूषपञ्चकम् । गुलालाबीरकुंकुमाऽक्षतः प्रपूजयामि गाम् ॥३२॥ दाने ददामि तत्सर्वं तृप्यन्तां पितरः सुराः ॥५१॥ पत्रः पुष्पैः फलैचापि तुलसीपत्रकैस्तथा । रोहिण्यो दोग्ध्य ईश्वयों मातरः पान्तु मां सदा । पूजयामि प्रकरोमि प्रदक्षिणचतुष्टयम् ॥३३॥ गावो ममाऽग्रतः सन्तु गाव: सन्तु च पृष्ठतः ॥५२॥ पृथ्वीप्रदक्षिणतुल्यं चार्थयामि सुखाप्तये। गावः शिरसि मे नित्यं गवां मध्ये वसाम्यहम् । नमोऽस्तु ब्रह्ममूर्तिभ्यो विश्वमातृभ्य ओनमः ॥३४॥ वत्सतरी भक्तिरूपा वत्सो धर्मः सनातनः ॥५३॥ लोकाधिवासिनीभ्यश्च रोहिणीभ्यश्च वै नमः। कृष्णशंभुप्रियो पातां मां सदा सकुटुम्बकम् । गवामनेषु तिष्ठन्ति सर्वे देवास्तथेश्वराः ॥३५॥ स्वर्ग सत्यं च वैराजं भौमं वैकुण्ठमुत्तमम् ॥५४॥ अवताराच पितरस्तिष्ठन्ति भीरमादिकाः। श्रीपुरं चामृतं चाव्याकृतं गोलोकमक्षरम् । गोललाटे गणेशोऽस्ति गणेशं प्रणमाम्यहम् ॥३६॥ ब्रह्मधाम च मे गावो ददत्वेव च गावो ददत्वेव च सम्पदः ॥५५॥ गोशृंगयोस्तु गोलोको वैकुण्ठस्तौ नमाम्यहम् । त्वं देवि सर्वदेवानां वासरूपाऽसि तारिणी। गोनेत्रयोः सूर्यचन्द्रौ वसतस्तौ नमाम्यहम् ॥३७॥ कामधेनुसमस्तानां प्रतिमायै च नमः ॥५६॥ वैश्वानरोऽस्ति धेन्वास्ये वैश्वानरं नमाम्यहम् । सर्वकामप्रदे मातोलोकवासिनि प्रिये। गोदन्तेषु ग्रहाः सर्वे महान् सर्वानमाम्यहम् ॥३८॥ पापहे पुण्यदे मोक्षप्रदे मातश्च तं नमः ॥५७॥ गोनसोरश्विनीपुत्रौ कुमारौ तौ नमाम्यहम् । मामस्मात् सागरालक्ष्मीरूपे तारय गवोष्ठयोनारदस्तुम्बुरुस्ती प्रणमाम्यहम् ॥३९॥ सर्वसम्पत्प्रदे कृष्णप्रिये तारय सागरात् ।।५८॥ गोकर्णयोनरनारायणी तौ प्रणमाम्यहम् । पुत्रान् पौत्रान् पुत्रिकाश्च धनं धान्यादि देहि मे। गोजिव्हायां शारदाऽस्ति शारदां प्रणमाम्यहम् ।।४०॥ ऐश्वर्याणि च दीर्घायुरारोग्यं सम्प्रदेहि मे ॥५९॥ गोकण्ठे प्रणवश्वास्ति ओंकारं प्रणमाम्यहम्। सौभाग्यं पतिसौभाग्य पत्नीसौभाग्यमित्यपि। ब्रह्मा गले कम्बले तु सावित्री तौ नमाम्यहम् ॥४१॥ द्रव्यसौभाग्यमेवाऽपि देहि मे कामपूरिके ॥६॥ शंभुः ककुदि स्कन्धे तु शिवा तो प्रणमाम्यहम् । इत्यभ्ययं यजमानो गुरोईस्ते द्विजस्य च । विष्णुईदये लक्ष्मीब शकृति तौ नमाम्यहम् ॥४२॥ जलं दद्यान्मया दत्ता गौमुतां समुच्चरेत् ॥६॥ मूने गहा यमुना च सरस्वती नमामि ताः। पुष्पाञ्जलिं दद्यानमस्कुर्याद् गवे सते। पुच्छे तु पितरा सन्ति पितॄन् सर्वानमाम्यहम् ||४३॥ गुरवे चापि गुरवे चापि विप्राय साधव पात्रयोगिने ॥२॥ पृष्ठवंशे तु ऋषयः ऋषीन् सर्वानमाम्यहम् । धेनुं दद्यात् सुगुरवे महाचार्याय साधये। पार्थेषु देवताः सन्ति देवतास्ता नमाम्यहम् ।।४४॥ विप्राय योग्यपात्राय वैष्णवाय च शार्षिणे ॥६॥ ते सर्वथा।

·तदा। पदम् । २५६ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता Deeeee Seeeeeeeeeeo मयं कृष्णाय दातव्या मन्दिराय हराय च । स्वर्गमागें धर्ममार्गे ग्रेऽग्रे याति रक्षिका। अन्यरतानि धान्यानि देवयस्तूनि यानि च ॥६४॥ धेनुदानप्रदाता यात्यसगतिमीश्वरि ॥८॥ तानि सर्वाणि दद्याच यथायोग्येभ्य आदरात् । वैतरण्यां दुःखनद्यां धेनुश्चोत्तारिणी प्रिये ।। भोबयेद् बालिका बालान् सतीः साध्वीः सतो द्विजान् ॥६५॥ परलोके प्रगन्तुध प्रेतस्य भोजनप्रदा ॥८४॥ पुष्पहारं गवोच्छिष्टं गृहीयाद् यजमानक:। धेनुं स्वर्णमयीं दद्याद् धेनुं च राजती तथा । गोपूबासलिलं पुच्छपावनं प्रणमेद् गृहे ॥६६॥ धेनुं धान्यमयीं दद्यावेन कार्पासकी तथा ॥८५॥ प्रोक्षणं गृहमध्ये कुर्याद्रोपूतवारिणा । धेनुं रसमयीं दद्याद् धेनुं सम्पन्मयों तथा । पुष्पहारं रक्षयेश्च विघ्ननाशकरो हि सः विघ्ननाशकरो हि सः ॥६७॥ धेनुं कन्यामयीं दद्यात् कन्याहीनो जनो भुवि ॥८६॥ गुरु सम्पूजयेत्तत्र गोपूनाया अनन्तरम् । विधिवन्मण्डपं कुर्याद् वेदी कुण्डं च कारयेत् । वत्सं वत्सां पूजयेच प्रणमेच्च प्रदक्षिणम् ॥१८॥ दानवस्तूनि सर्वाणि तथा रत्नानि सन्न्यसेत् ॥८७॥ दक्षिणां गुरवे दद्याद् यथाशक्ति कृतादरः। धेनुं स्वकन्यकां कृत्वा नामान्विता तदा। कपिलां गां च धवलां रक्तां कईरिकां च वा ॥६९॥ कन्यावस्त्राणि सर्वाणि कन्यकाभरणानि च ॥८८॥ दद्यात्तस्या फलं साध्व्यौ! वैराजपदमुत्तमम् । कन्याधेनुं मण्डपे वै कृत्वा दद्याद् द्विजातये । कृष्णां धूम्रा पिशंगी च दद्याद् वेधःपदं फलम् ॥७०॥ हवनं कारयेत्तत्र वादित्राणि प्रवादयेत् ।।८९॥ दोनी यां कां प्रदद्याच फलं विन्द्रपदं दिवि । कन्यादानविषि योग्य कारयेन्मण्डपे वत्सां दद्यात् फलं तस्य देवताभवनं दिवि ॥७१।। कन्यादानफलं तस्य धेनुदातुः प्रजायते ॥१०॥ दद्यादुभयतोमुखी फलं तस्याः परं कन्याधेनुं रोहिणी वै दद्याद् वृषभासंगिनीम् । आक्षरी परमा मुक्तिः शाश्वती पौरुषोचमी ॥७२।। अगर्मिणों महावत्सों दद्यात् कन्यास्वरूपिणीम् ॥११॥ असूतकी प्रदद्याद्वे दोग्नीं गोलोकदा तु सा । महावत्सीप्रदानेन कन्यावान् जायत ततः। गोदानस्य यजमानः पालयेद् गोव्रतं तदा ॥७३॥ एवंदानप्रदाता स्यात् स्वर्गमाङ् मोक्षमाक् तथा ॥१२॥ दिवारा व्रतं कुर्यादेकभोजित्वमेव भुक्तिमुक्तिमहामुक्तिसम्पनो जायते गव्याऽशित्वं प्रकुर्याद्वै गोसेवां सर्वथा चरेत् ॥७४॥ पितृणां तारकवापि कुटुम्बिनां च तारकः ॥९३॥ ब्रह्मचर्य तदेकाहं पालयेद् गोस्थले स्वपिम् । सर्वपुण्यसुपात्रं ब्रह्मानन्दमयो भवेत् । मालया श्रीहरिं मां श्रीकृष्णं नारायण जपेत् ॥७॥ अनपत्यो धेनुदाता सापत्यो हि समान्तरे ॥१४॥ गोदानेन सम दद्यान्मासग्रासतृणान्यपि । अपुत्रः पुत्रवान् स्याच वर्षान्तरे न संशयः। कार्पासबीबकादीनि दद्याद् गोमुक्तये गोमुक्तये सदा ॥६॥ शुभं कालं च सत्पात्रं प्राप्य दद्यात् प्रदानकम् ॥१५॥ प्रत्यक्षां गां प्रदद्यादै श्रेष्ठं दानं हि तन्मतम् । गतः कालः शुभो यस्तु पुनर्नाऽऽयास्यति कचित् । गवाऽलामे गां प्रपूज्य तन्मूल्यं चार्पयेत्परम् ||७७॥ गृहस्थो धर्मकर्मार्थहीनो गोदानमाचरेत् ॥९॥ मूल्याधै वा तदर्ध वा स्वल्पं दशांशकं च वा । गौस्तस्योद्धारिका साध्यौ! शतकादिकुटुम्बिनाम् । दद्याद् यथाधनं भक्तो नत्वा श्रीगुरवे मुहुः ॥७८॥ गोदात्रे तु गुरुर्दद्यादाशीर्वादान् तदाऽक्षतैः ॥९॥ यथाशक्ति मया दत्तं क्षमस्वाऽऽपूर्णमत्र यत् । धनवान् पुत्रवॉलक्ष्मीसम्पद्वान् भव पार्थिवः । कुर्याध दण्डवत्तस्मै वित्तशाव्यं विवर्जयेत् ॥७९॥ आरोग्यवाँस्तथा श्रीमान् वर्चस्ववान् जनेष्वपि ॥९८॥ गोदानं मन्दिरे श्रेष्ठ श्रेष्ठं देवालये तदुत्तमम् । आयुष्यवान् भोगवाँच वंशविस्तारवान् भव । मठे साध्वाभमे श्रेष्ठं मखे पारायणालये ॥८॥ स्वर्गवान् सुरसम्पद्वान् मोक्षवान् भव चोत्तरे ॥१९॥ विवाहमण्डपे श्रेष्ठ तीर्थे सरित्तटेऽपि वंशे ते गोप्रदातारो जायन्तां मोक्षमागिनः । व्रताहे पुण्यदिवसे महोत्सवे शुभोत्सवे ॥८॥ धार्मिका देवभक्ताच प्रबोदारपरायणाः ॥१०॥ भेष्ठं धेनुप्रदानं वै स्वास्थ्ये कुर्यात् करेण वै। साधुसेवापराः सन्तु नार्यः सन्तु पतिव्रताः। या घेनुदीयते दाने सा दिव्या मरणोत्तरम् ॥८२॥ सत्य सन्तु च ते वंशे राधालक्ष्मीसमाः स्त्रियः ॥१०॥ सदा।

·तिज्यसन्तानः
२५७
साधून सत्संगः
दयाच्चामरं
स्वस्ति तेऽस्तु सदा लोके परलोकेऽपि तेऽस्तु तत् । गन्धं सतां तु गृह्णीयात् पुष्पप्रसादसंभवम् ।
गौरियं सर्वथा स्वस्ति करोत्वने गता तव ॥१०२॥ गन्धसारं सतां देहात् सत्संगो प्राणनात्मकः ॥१२॥
ओं नमः श्रीगोपतये राधायाः पतये नमः । आश्लिष्येत् साधुवर्य तु सत्संगः सञ्जनात्मकः ।
गवात्मनि स्थितचाहं साक्षी कृष्णनरायणः ॥१०३॥ प्रसादयेन्मोदयेच सत्संगो
नन्दनात्मकः ॥१३॥
मां संस्मृत्य प्रिये पद्मावति कुर्याद्ववार्पणम् । स्तुवीताऽऽज्ञां पालयेच्च
पालयेच्च सत्संगः स्तवनात्मकः ।
कृष्णार्पणमिदं दानं चाऽस्त्वित्युक्त्वा विसर्जयेत् ।।१०४॥ सेबेत सततं
सेवनात्मकः ॥१४॥
इत्येवं सुप्रिये । श्रेष्ठ साधनं वां मयोदितम् । विहरेत् साधुभिः सार्ध सत्संगो भ्रमणात्मकः ।
पठनाच्छ्रवणादस्य धेनुदानफलं भवेत् ॥१०॥ विचरेत् साधुभिः सार्ध सत्संगो मण्डलात्मकः ॥१५॥
इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिध्यसन्ताने
निवसेत्त सता साकं सत्संगः स गृहात्मकः ।
गृहगीतायां सर्वधर्मादिवर्जितगृहिणोऽपि मोक्षादिसाधनं
मन्येत पितरं साधु सत्संगः स सुतात्मकः ॥१६॥
गोदान गोस्थदेवादि चेत्यादिनिरूपणनामा
प्रमन्येत गुरुं साधु सत्संगः शिष्यवर्तनः ।
नवतितमोऽध्यायः ॥ १० ॥
सुसाधोः शरणं गच्छेत् सत्संगः शरणात्मकः ॥१७॥
भोजनं साधवं दद्यात् सत्संगो भोजनात्मकः ।
श्रीपद्मावतीप्रज्ञे प्रोचतुः-
दुग्धं दधि घृतं दद्यात् सत्संगः स रसात्मकः ॥१८॥
वस्त्रं च कम्बलं दद्यात् सत्संगश्वाऽम्बरात्मकः ।
कृष्णनारायणस्वामिन् गोदानं चेत् कृतं न हि ।
छत्रं
सत्संगः करणात्मकः ॥१९॥
मोक्षार्थ त्वपरं किञ्चिदस्ति चेन्नौ वदाऽत्रह ॥ ५ ॥
पात्रं शय्यां प्रदयाच सत्संगः शयनात्मकः ।
श्रीकृष्णनारायण उवाच-
गृहं सौधं
प्रदयाच्च सत्संगो
भवनात्मकः ॥२०॥
यानं दद्यादिगानं च सत्संगो
वाहनात्मकः ।
सतां देहेन मनसा सेवा वै कर्मणा
सर्वसम्पत्प्रदा
अन्नं शाकं फलं दद्यात् सत्संगस्तर्पणात्मकः ॥२१॥
मोक्षप्रदा पापविनाशिनी ॥२॥
येषां
स्नाननामकः ।
जलं दद्यात् स्नपयेच्च सत्संग:
न व्रत विज्ञानं धर्मशानं न विद्यते ।
दाग्द्रियं विद्यते चापि मालिन्यं तीर्थवर्जिता ॥३॥
साधु शृंगारयेत् पुष्पैः सत्संगो भूषणात्मकः ॥२२॥
तेषां साधोस्तु सत्संगात् पापनाशश्च मोक्षणम् ।
साधुं चावाहयद्ग्रामे गृहे वाटयां प्रपूजयेत् ।
भ्रामयेद्
जायते नात्र सन्देहः सत्संगे भगवान् स्थितः ॥ ४॥
सत्सङ्गश्चोत्सवात्मकः ॥२३॥
उपदेश धाग्येच्च
सतां समागमो भायें !
सत्सङ्गो बोधनात्मकः ।
बहुधा रुचिभेदतः।
द्रव्यं
यस्य भवति तस्याऽघविनाशो मोक्षणं भवेत् ॥ ॥
समर्पयेत्तस्मै सत्सन:
धनात्मकः ॥२४॥
नेत्राभ्यां दर्शनमात्र सत्संगो दर्शनात्मकः।
इष्टदानस्तोषयेच्च
सत्सङ्गस्तोषणात्मकः।
हस्ताभ्यां संवाहनादि सत्संगो देहमर्दनः ॥ ६॥
देहमर्दनः ॥६॥ आशीर्वादान् लभेत् साधोः सत्सङ्गः स वरात्मकः ॥२५॥
शुभूषा
कार्यकारित्वं चाज्ञायामनुवर्तनम् । औषधादि दिशेत् तस्मै सत्सङ्गः स निरामयः ।
दास्यमेवाऽपि सत्संगो देहदानकम् ॥ ७ ॥
भूत्यता
समिदादि दिशेद् यज्ञे सत्सङ्गः समिदात्मकः ॥२६॥
पदयां गमनं साधूनामाश्रमं प्रति नित्यदा। अध्यापयेत्तु साधून् वै सत्सङ्गोऽध्यापनात्मकः ।
प्रदक्षिण प्रकर्तव्य सत्संगाश्चरणार्पणः ॥ ८॥
ब्रह्मविद्याम येच्च सत्सङ्गो ब्रह्मबुद्धिदः ॥२७॥
मस्तकेन नमेत् सन्तं सत्संगो नमनात्मकः । ध्यायेत् साधु च मां नित्यं सत्सङ्गो ध्यानयोगदः ।
प्राञ्जलिः प्रणमेत् सन्तं सत्संगः प्राञ्जलिः स तु ॥ ९॥ कीर्तयेच्छ्रीहरिं साधून सत्सङ्गः कीर्तनात्मकः ॥२८॥
प्रशंसनिाया सन्तं सत्संगः शंसनात्मकः । साध्वथै सर्वशः कुर्यात् सत्सङ्गो निर्गुणो हि सः ।
प्रसाद भक्षयेत् साधोः सत्संगो रसनात्मकः ॥१०॥ साधुरेव हरियस्य तस्य
शृणुयातु कयां साधोः सत्संगः
भवणात्मकः ।
एवं सतां सेवनेन सत्सङ्गेन ममाऽङ्गाने ।।
सशेत् साधु स्नेहपूर्व सत्संग: स्पर्शनात्मकः ॥११॥ मोक्षः करे स्थितो बोण्या कर्तव्यं नाऽस्य शिष्यते ॥३०॥
सदा।
ग्राममध्ये
कार्य न
विद्यते ॥२९॥

·२५८ कोलक्ष्मीनारायणसंहिता के प्रद्युम्नति शृणुतं भावनां साधुजने गुरौ यथायथम् । स्कन्धयोरनिरुद्ध तावुभौ। कर्तव्यविधिना सम्यक् कृतां संवर्णयामि वाम् ॥३१॥ ध्रुवोः संकर्षणो वासुदेवो भूमध्यगः सताम् ॥५०॥ साधुं दिव्यं विजानीयाद् ब्रह्ममूर्तिममायिकम् । मुजयोस्तु दिशा पाला लोकपालास्तु हस्तयोः । पावनं पुण्यमूर्ति च निलेपं पुरुषोत्तमम् ॥३२॥ हस्ततलयोः भीभूष विभूतयोऽलिष्वपि ॥५१॥ साधुपादरवः पुण्यं साधुवस्त्रं च पावनम् । नखेषु तारकाः सन्ति महा वसन्ति पर्वनु । साधुसेव्यं समस्तं वै पावन चाप्यमायिकम् ॥३३॥ सर्वरोमसु तीर्थानि वसन्ति साधुविग्रहे १९२।। साधुस्पर्शः पावनोऽस्ति साधुभुक्तं हि पावनम् । वचने कामगावध चिन्तामणयमितने । बलामफलपुष्पादिः प्रसादः पावनः सताम् ॥३४॥ कल्पद्रुमा बनुवृत्तौ सौहदे कल्पवल्लयः ॥५३॥ साध्वासनं पवित्रं च पादुके पावने सताम् । नाडीषु तीर्थसरितः सरोवराणि कुक्षिषु । सर्वोपकरणाऱ्या पावनं सर्वथा सताम् ।।३५॥ आन्त्रेषु काश्यपाः सर्वे बसन्ति साधुविद्महे ॥५४॥ साधोदन्ता नखाः केशाः पावनाः पापनाशकाः। सक्थ्नोः शिलादप्रहादौ जानुनोर्बलिवामनौ। ব্যাহত पावनो वै सर्वाऽभिचारनाशनः ॥३६|| जंघयो गलोकाश्च पादयोः शेषकच्छपौ ॥१५॥ उपाध्याधिव्याधिनाशकरः साघोः समागमः। शक्यः सन्ति सर्वेषु सन्धिषु साधुविग्रहे। खावाभमो महत्तीर्थे साध्वाभयच पावनः ॥३७॥ मुक्ता घातुषु वर्तन्ते पार्षदाः साधुसत्कृतौ ॥५६॥ साधूनां वसतिर्दिव्या महावैकुण्ठशालिनी। सिद्धयो धारणायां च साधोाने हरिस्त्वहम् । साध्यागमः स्वस्तिदाता भेयसां वर्षक: सुखः ॥३८॥ साधुतादात्म्यवासोऽस्मि भगवान् पुरुषोत्तमः ॥७॥ कल्याणशेवधिः सापोः प्रसनता तु सेवया । अनादिश्रीकृष्णनारायणो राजे हि साधुषु । सापोः स्नेहो ब्रह्मलाभप्रदः प्रीतिः प्रमोक्षदा ॥३९॥ अङ्गने साधुमूर्ती न त्यागभागौ कथंचन ॥५८|| सर्वानन्दप्रदा साधोः सङ्गतिर्भयवर्जिता। एवं तु भावयेत् साधुं तथैव सेवयेत् सदा । कालमायापापकर्मशत्रुयाम्यभयापहा ॥४०॥ सर्व समर्पयेद् यस्तु तस्य मोक्षः करे स्थितः ॥५९।। साधोः शिखान्ते विरजा नदी गोलोकनाऽस्ति वै। साध्विके ! भावयित्वैवं पूजयेत् सेवयेत् सतः । शिखामूले ब्रह्महृदोऽक्षरस्थो राजते प्रातः प्रबोधसमये देहसंवाहनं सदा ॥४१॥ चरेत् ॥६०॥ ब्रह्मरन्धेऽक्षरं धाम गोलोको मस्तकेऽस्ति च । उस्थिताय जलं दद्याद् दन्तधावनमर्पयेत् । वैकुण्ठं तु ललाटेऽस्ति मालमध्ये रमापुरम् ॥४२॥ बलपात्र प्रदद्याच देहशौचार्थमित्यपि ॥६॥ भालान्तयोरमृताऽव्याकृतघामद्वयं स्थितम् । हस्तशौचं कारयेच पात्रशुद्धि विधापयेत् । कर्णयोस्तु महाविष्णुवराजौ द्वाववस्थितौ ॥४३॥ ययेष्टवारिभिर्दिव्यैस्तीपजलैः सुगन्धितैः ॥६॥ नेत्रयोः सूर्यचन्द्रौ च मानमालेपनपूर्व कारयेबान्दनै लै। नासायां मरुतो देवा मुखे नारावणः स्वयम् ॥४४॥ सुगन्धितैलसम्मिः मापयेत्तिलचूर्णकैः ।।६३॥ ओष्ठयोरमृत दिव्यं मिष्टमानन्दसंभृतम् । भामलकादिचूर्ण मर्दयेत् साधुविग्रहम् । बिहाया सर्ववेदाच मुखगर्मेऽग्निदेवता ॥४५॥ दुग्धेन सापयेचापि पर शुद्धजलैरपि ॥६॥ शन्दे वाणी शारदाश्री रूपे लक्ष्मीहि कन्धरे । वस्त्रैः सम्मायेद् देहं सुगन्धं प्रोक्षयेत्तथा । कण्ठे सर्वा ब्रह्मविद्या हृदये ब्रम शाश्वतम् ॥४६॥ वस्त्राधानं भूषणानि शृंगारं मालिकादिभिः ॥६५॥ चेतनेऽहं परबम संकल्पे कृष्णदेवता। पुष्पैः सौभाग्यचूर्णेच कुंकुमाऽसतचन्दनः। वक्षसि धर्मदेवध पृष्ठे पितरो देवताः ॥४७॥ कारयेच ततो धूपं दीपं तिलकं चन्द्रकम् ॥६६॥ पार्श्वयोमरुद्री विष्णुरुरसि तिष्ठति । कारयेद् रणरूपाये रंजयेत् साधुविग्रहम् । उदरे चाचपूर्णाऽस्ति नाभी स्वर्ग सुरालयम् ॥४८॥ कखालं नेत्रयोदद्यात् केशेषु तैलमित्यपि ॥६७॥ बपने श्रीगणेशश्च गुसे चैश्वर्यकोटयः। आसनं पट्टिकार्य च सिंहासनं सतेऽर्पयेत् । कटयां पृथिवी द्वाबद्री चास्तोदयौ नितम्बयोः ॥४९॥ आवाहनं च पाद्यं चाऽऽचमनीयं तथाऽर्पयेत् ॥६८॥ गण्डयोवे ध्रुवद्वयम् ।

·* तिष्यसन्तानः २५९ सतः अयं च मधुपके च दद्यात् श्रीसाधवे रसान् । सता प्रसादं भुञ्जीताऽऽशीर्वादान् धारयेच्छुमान् । नैवेद्यं च बलं ताम्बूलकं फलं दलं दिशेत् ॥६॥ पुष्पाञ्जलिं सते दद्याद् दानं यथेष्टमर्पयेत् ॥८८॥ यज्ञोपवीत दद्यान्मेखला योगपट्टकम् । एवं श्रीललने! साधोः सेवया गृहधर्मिणाम् । कम्बलं नक्तकं दद्यात्पुष्पगुच्छ करेऽर्पयेत् ॥७॥ सत्संगस्य बलात् सर्वाऽधानि नश्यन्ति सर्वथा ॥८९॥ नैवेद्यं भोजनं मिष्टं सुगन्ध भक्ष्यमित्यपि । सतां पुण्यं लभेतापि सम्पत्प्रद प्रमोक्षदम् । दुग्धसारं क्षीरमिष्टं पूरिकाः प्रायेद् दधि ॥७॥ प्रार्थयेत्त साध्वी क्षमापयेत्तदग्रतः ॥१०॥ तकं जलं प्राप्येच मुखवासं तयाऽर्पयेत् । कृपासिन्धो दयासिन्धो शरणागतवत्सल। पर्यकं वाहनं यानं पादुके छत्रमर्पयेत् ॥७२॥ साधो बसाधुलोकानामस्माकं शरणं भवान् ॥९॥ शय्यां दद्यात् खापयेच पवनं प्रार्पयेत्तथा। न साधनानि जानामि न पुण्यानि करोम्यपि । पादसंवाहनं देहमर्दनं दास्यमाचरेत् ॥७३॥ नाऽऽराधनं पापहं च मोक्षदं साधनं न च ॥१२॥ यद्यदपेक्षितं दद्याद् दैहिकं मानसं च वा । अगतीनां गतिस्त्वं मे भवाऽरण्येऽतिदुर्गमे । प्रकाश चाऽप्रकाशं च यदिच्छेत्तत्प्रपूरयेत् ॥७४॥ संसारसागरे नौका तारयित्री प्रवर्तसे ॥९॥ एवं कुर्यात् सतां सेवां पावनी श्रीप्रदां तदा । सर्वपापविनाशाथै मुक्त्यर्थ सुखहेतवे। हरिः साक्षात् पूजितोऽहं तेनेयं सृष्टिरचिता ॥७॥ साधो कृष्णस्वरूपोऽसि त्वां प्रपद्ये हरेस्तनुम् ॥१४॥ सर्व पुण्यं कृतं तेन तीर्थ सर्वे कृतं तथा । वयं नित्यं पतिताः स्मो घोरे संसारकर्दमे । साधुपादजलं दिव्यं पिवेत् तीर्थादिपावनम् ॥७६|| प्रक्षाल्य नः समुद्धत समर्थोऽसि समुदर ॥९॥ सर्वे तीर्थ व्रतं दानं कृतं तेन तु सेवया । पूजने सेवने साधो न्यूनं वा क्रमवर्जितम् । साधुः प्रसादितो येन तेन कृष्णः प्रसादितः ॥७॥ मानहीनं च वा यत्तत् क्षमस्व शरणंजुषम् ॥१६॥ ओं नमो गुरुदेवाय साधवे परमात्मने। कृष्णा प्रसादितो येन ब्रह्मधाम्नि स मोदते । अस्मद्देवतरूपायोद्धारको मुहुर्नमः ॥९॥ परानन्दमयो भूत्वा सर्वान् कामान् समश्नुते ॥७८|| इत्यभ्यर्थ्य समय साधुतोषणकाच्छ्रेष्ठं तुल्यं वा साधनं नमस्कृत्य परम् । गुरुदक्षिणाम् । विसर्जयेत् सदाऽस्मत्सु प्रसन्नो भव तापस ॥१८॥ विद्यते नैव सरलं मोक्षार्थे गृहिणां भुवि ॥७९॥ आयाहि नित्यमेवात्र पूजां गृहाण मामकीम् । सर्वपापहराः सन्तो हरिशीलपरा भुक्ति मुक्ति च सम्पत्ति प्रदेहि मे कृपां कुरु ॥१९॥ ब्रमव्रतपरा यस्मान्महाभागवता यतः ॥८॥ इतिविसर्जितं चिन्तयेगरिरूपिणम् । निबोधत प्रिये पल्यौ ! गृही यथा तु तोषयेत् । एवं साधुव्रतेनापि साब्यौ ! मोक्षः करे स्थितः ॥१०॥ पल्यै सर्व प्रदायैव यथा पत्नी प्रतोषयेत् ॥८॥ अन्तकाले साधुमक्ता यान्ति साधुभिरेव ते । पुत्रं पुत्रीं यथा प्रतोषयेद् गृही तदिष्टदः। आक्षरं परमं धाम दिव्यं विमानगैः सह ॥१०१॥ तथा साधु प्रदायैव तोषयेदभिवाच्छितम् ॥८॥ नरो नारी सतः साध्व्या एवं पूजनमाचरेत् । मात्रे पित्रे पतये च प्रदायैव यथा गृही। वर्षे वर्षे च मासे वा सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥१०२|| इष्टं सते तथा दत्वा तोषयेत् सन्तमन्वहम् ॥८३॥ यत्र साधोधरणं तद्गृहं महीमानार्थमेवाऽयं गृही याहव्ययं बहुम् । साधुभकाः पार्षदास्ते नार्यों मुक्तानिकात ताः ॥१०॥ करोति तु तथा कुर्यात् सतामर्थे स मोक्षमाम् ॥८४॥ पठनाच्छ्रवणादस्य साधुपूजाफलं भवेत् । सते पौष्पं समुकुट दद्यान्मूलि सुशोभनम् । अन्ते भत्या लभेतापि ब्रह्मधाम न संशयः ॥१०४॥ साघवे प्रच्छदपीं दद्यात् पौष्पी च सूत्रजाम् ॥८॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने बनीयात् पुष्पकटकान् भुवयोष प्रकोष्ठयोः। गृहगीतायां सर्वधर्मकर्मादिहीनानां गहिणां भारात्रिक प्रकुर्वीत बहुवर्तिसमन्वितम् ॥८६॥ परमं मोक्षस्य साधनं साधुसत्संगति- प्रदक्षिण प्रकुर्याच कुर्याच दण्डवन्मुदा। रित्यादिनिरूपणनामैकनवति- पादयोमस्तकं दद्यान्मूनि हस्तौ निधापयेत् ॥८॥ तमोऽध्यायः॥ ९१॥ साधु गोलोकसहशम् ।

·२६० * श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता* । .. शुभम् ॥ ६॥ श्रीमाधवीप्रज्ञे प्रोचतुः- नैष्ठिकाः! श्रीहरिः प्रातयोगनिद्रां विहाय च। दिव्यवाद्यादिघोषादीन् शृण्वन् सनौ सरोजलैः ॥१८॥ भगवन् करुणामिन्धो कृष्णनारायणप्रभो। दधार वेषं सुभगं भूषाः शृंगारकाणि च । स्वः सञ्जाते कृतकृत्ये माहात्म्यश्रवणात् सताम् ॥ १॥ सुगन्धानि सर्वस्वस्तिचन्द्रकः शुशुभे हरिः ॥१९॥ अथाऽनादिकृष्णनारायणश्रीकृष्णमाधव ! माताश्रीकम्भरालक्ष्मीः पुत्रस्य तिलकं व्यधात् । कर्तुमीहामहे सर्वा भवजन्यजयन्तिकाम् ॥॥ चन्द्रकं कौकुमं चापि चान्दनं केसरान्वितम् ॥२०॥ आशां देहि पत स्वामिन् सर्वाः कुर्मो महोत्सवम् । सन्तुष्टा भगिनी भालेऽक्षतबिन्दु व्यधाद्धरे । अपूर्वमुत्सवं वीक्ष्य जीवानां मोक्षणं भवेत् ॥ ३॥ पिता मालां ददौ पुत्रकण्ठे स्वर्णमणिस्त्रजम् ॥२१॥ श्रीश्वेतायनव्यास उवाच- अर्थव शोभितः कृष्णो मण्डपं समुपाययो । लोमशश्चाययो पूजोपकरणान्वितः ॥२॥ मुनयोऽनादिकृष्णाश्रीनारायणस्तदर्थनाम् सर्वनमस्कृतस्तूर्ण वाचयामास मंगलम् । गृहीत्वाऽऽशां ददौ कर्तुं ताभ्यः स्वाऽऽविर्टिनोत्सवम् ॥ ४ ॥ पुण्याहं स्वस्ति चैवापि चैवापि गणेशपूजनं ततः ॥२३॥ द्वाविंशतितमे जन्मवत्सरे कार्तिकऽसिते । देहशुद्धिं प्रोक्षणं च तिलक चन्द्रकं हरेः। आये दलेऽष्टमी प्राप्ता तज्जयोत्सवसिद्धये ॥५॥ भाले चकार ऋषिराडाशीर्वादान् ददौ ततः ॥२४॥ श्रीमद्गोपालकृष्णस्तु पिता मण्डपमुत्तमम् । पुष्पहारं गले रम्यं ददौ कृष्णस्य लोमशः। क्लप्तयामास सहसा सौवर्ण राजतं ततो माता पिता भाले बान्धवाश्च कुटुम्बिनः ॥५॥ विशालं योजनायाम पटमण्डपमित्यपि । तिलक साक्षतं चक्रर्यवांकुराणि कर्णयोः। गजासनं सौवर्णमण्डपे सन्न्यधाद्धरेः ॥ ७॥ ददुश्चाशीर्वादवाण ततो ब्रह्मा खुपाययौ ॥२६॥ लोमशो हवनार्थ वै कुण्ड चाकारयत्तथा। कृत्वा तु तिलकं हारं गले दत्वा स्तुतिं व्यधात् । समग्रोपकरणादि साधयामास लोमशः ॥८॥ नमस्कृत्याऽऽसनं प्राप विष्णुस्तत उपाययौ ॥२७॥ ब्रह्माप्रियाद्याः प्रमदाः पक्वान्नानि प्रचक्रिरे। हारं च मुकुट दिव्यं कुण्डले कौस्तुभं मणिम् | पद्मावतीप्रियाद्याश्च हरिप्रियाम्तथाऽपराः || ननाम च ततः शंभुरुपाययौ हरिम् ||२८|| मण्डपेऽथ समाजस्योपवेशनानि नत्वा दत्वा पुष्पमालां चक्रे भाले सुचन्द्रकम् । क्लसयामास भगवान् ज्येष्ठो भ्राता हरेस्तदा ॥१०॥ इन्द्रादयस्ततो देवाः सिद्धार्थ इन्द्रादयस्ततो देवाः सिद्धार्थ साधवो ऽमलाः ॥२९॥ शुको भ्राता द्वितीयश्च स्वागतार्थ स्थितोऽभवत् । सनकाद्या भवन्तः श्रीहरि पुपूजुरादरात् । सन्तुष्टाद्याः कुमार्यश्च देवीनां स्वागतं व्यधुः ॥१३॥ नारदाद्याः ऋषयश्च सूर्याद्यास्तिलक व्यधुः ॥३०॥ आययुः सर्वलोकम्यो धिष्ण्यपाः स्वविमानकैः । लोकपालाश्च पितरो गन्धर्वाः किलरास्तथा। उर्जकृष्णाष्टमीप्रातः कृष्णाशीर्वादहेतवे ॥१६॥ किंपुमांसो मानवाश्च विप्राः सन्तो बलेशयाः ॥३१॥ योगेशा! ब्रामसमयेऽवाद्यन्त वाद्यकोटयः। तीर्थानि सागरा नद्यो वृक्षाच विरुधोऽपि च । मंगलानि च नारीणां कीर्तनान्यभवन् प्रगे ॥१३॥ देवा दैत्या दानवाथ भक्ताः सूताच मागधाः ॥३२॥ विप्राणां वेदघोषाश्चाऽभवनाशी-परायणाः । चारणा वैष्णवाधान्ये शैवा गणाथ पार्षदाः। गीतयथाप्सरसा सनृत्याः परितोऽभवन् ॥१४॥ अप्सरसो देवताच देव्यः साध्व्यश्च योगिनः ॥३३॥ गन्धर्वाणां किनराणां किंपुंसां गायनानि च। योगिन्यो गणिकावृन्दा भक्तानिकाच योषितः। सूतमागधवन्दीनां वन्दनानि शुभानि च ॥१५॥ वर्णाश्रमा नरा नार्यों यक्षा रक्षांसि बन्दिनः ॥३४॥ काव्योत्तमानि कविवर्याणामभवस्तदा। विद्याधराध विवांसो कृष्णमानचुरुत्सुकाः। विद्याघ्राणां चारणानामासन् कथानकानि च ॥१६॥ नागा यादांसि च बरायूनाथ स्वेदबाथ ये ॥३५॥ पण्डितानां नाटकानि सतानां कीर्तनानि च । दिव्या दिव्यवपुष्मन्तः परमेश्वरम् । नामधून्यानि साध्वीनां चासन् जयन्तिकोत्सवे ॥१७॥ आरात्रिक महामुक्ता बर्मुक्तानिकास्तदा ॥३६॥ सर्वशः।

·* तिष्यसन्तानः २६१ । वै दुःखनाशाञ्जलि अभिषेक ततो पादयोश्चकुरुत्सवे । कारयामास भगवान् पिता माता च बान्धवाः । उपदाच ददुः सर्वे महीमानोत्तमाः सुराः ॥३७॥ तर्पयामासुरीयाद्यान मिष्टानजलपानकैः ॥५६॥ चिरं जीवाऽव नः कृष्ण क्षेमं च कुशलं तव । मुखवासप्रदानश्च विश्रामासनदानकैः। आरोग्यं च धनं सम्पन्महैश्वर्याणि सन्तु ते ॥३८॥ सेवाभिर्विविधाभिश्व सत्कारयोग्यवर्तनः ॥२७॥ शरण्यत्वं दयालुत्वं मोक्षदत्वं सदास्तु ते। बुभूजुर्देहिनस्तत्र जन्मजयन्तिकादिने । वंशविस्तारवत्त्वं देवाधिदेवराजता ।।३९॥ द्वाविंशतिवर्षसंख्येऽष्टम्यां त्रिलोकवासिनः ॥८॥ सौख्यं सर्वविध तेऽस्तु सर्वानन्दादिशेवधेः। मध्यान्होत्तरवेलायां प्रार्थयामासुरच्युतम् । एवमाशीर्वादवाणीचाहुः सुरादयस्तथा ॥४०॥ निजलोकान् पावयितुं समागन्तुं हरिं तु ते ॥१९॥ लोमशः स्वागतं मानं धन्यवादान् ददौ तदा । तथाऽस्त्वेवं हरिः प्राह विससर्ज समाजकम् । ब्रह्मप्रिया: समस्ताश्च हरिप्रियाश्च योषितः ॥४॥ विदाय प्राप्य ते सर्वे ययुलॊकानजं विना ॥६०॥ राधारमाश्रीकमलावृन्दापाशंवतीप्रियाः ब्रह्मा तस्थौ गृहे तत्र कृष्णाच्या सुखेन वै। माणिकीसुखदालक्ष्मीभूलोलाभूतिशारदाः ॥४२॥ विमानस्ते ययुः सर्वे मुदा स्वस्वालयान् प्रति ॥६॥ सावित्रीपार्वतीसंशागायत्रीभगवत्प्रिया: अथाऽऽश्चर्यमभूत्तत्र शृणुतेदं मुनीश्वराः !। देव्यस्तथेश्वरपत्न्योऽवतारिण्योऽपरा: स्त्रियः ॥४३॥ वर्धमाननगरस्य राजा नाम्ना पुरञ्जनः ॥६२॥ पुपूजुः परमात्मानं भालेऽस्य तिलकं व्यधुः । आगतोऽभूजन्ममहोत्सवे चान्ये नृपा यथा । वृद्धयञ्जलि जगृहुरादरात् ॥४४॥ पुरजनस्य रात्रौ स्वप्नमभूचिरायितम् ॥६३॥ पुष्पाऽक्षताऽञ्जलीन् कृष्ण निदधुर्जगदुईरिम् । कुंकुमवापिकाक्षेत्रे मुहूर्ते ब्रामपूर्वके । चिरं जीव सतीसाध्वीशक्तीशानन्ददो भव ।।४॥ स्वप्ने ददर्श राजा स्वं पतितं ज्वलितानले ॥६४॥ सम्पत्प्रदो मोक्षदश्च ना हृत्स्वविचलो वस। निन्युस्तं विकराला वै दूता यमस्य दक्षिणाम् । एवमाशीर्ददुस्तरमै कृष्णनारायणाय ताः ॥४६॥ याम्यपुर्ण सर्वकर्मफलभोगार्थसंस्थिताम् ॥६५॥ आरात्रिकं च ताश्चक्रुर्जलं पपुश्च पादयोः। धर्मराजो ददौ दण्डं वीक्ष्य पापानि भूभृतः। हरिस्ततो नराधारीनमश्चक्रे समुत्थितः ॥४७॥ परवित्ताऽपत्यनारीहर्ता त्वं कालपाशकम् ॥६६॥ वर्धितोऽहं महाभाग्यैर्नमामि परमेश्वरान् । तामित्रं घोरनरकं भुंश्वेत्याह यमाधिपः। गुरुन् वृद्धान् मातृकाश्च देवीदेवादिकान्मुहुः ॥४८॥ नरनारीवञ्चकस्वमन्धतामिलगी भव ॥६७|| समागतान् कृपयाऽत्र मेऽर्थ तान्प्रणमाम्यहम् । भूतद्रोहकरस्त्वं हिंसको रौरवं व्रज। सर्वे भवन्तु सुखिनो धिष्ण्यपाः सम्पदन्विताः॥४॥ देहमरो न दाता त्वं महारौरवगो भव ॥६८॥ वंशविस्तारवन्तश्च लोकधामाधिपास्तथा । पशुपक्षिप्राणहा त्वं कुम्भीपाकगतो भव। निर्भया विमलानन्दभोगसम्पत्सुखाच्छ्रयाः॥५०॥ पितृविप्रब्रह्मक् त्वं कालसूत्रगतो भव ॥६९॥ इत्युक्त्वा श्रीकृष्णनारायणो राजनिजासन। पाषण्डपोषकस्त्वं संविशाऽसिदलं वनम् । आहूय पूज्यवर्गाश्व प्रददौ बहुदानकम् ॥२॥ अदण्ड्यदण्डकर्ता त्वं सूकराननके पत ॥७॥ सर्वसृष्टयधिपान् पूर्व दौ रत्नानि सर्वशः। प्राणिव्यथाप्रदाता त्वमन्धकूपगतो भव। साधून भूसुराँश्च सूतमागधबन्दिनः ॥५२॥ पश्चयज्ञविहीनस्त्वं कृमिकुण्डगतो भव ॥७॥ भिक्षुकान् बालिका बालान् योगिनश्च सतीजनान् । हिरण्यरत्नहर्ता त्वं सन्दंशे नरके पत। दासीर्दासाथ भृत्याच नराबारीः समस्तकान् ॥५३॥ अगम्यागमकस्त्वं वै तिग्मसूागतो भव ॥७२॥ नत्वा नत्वा महामूल्यं धनं तेभ्यो ददौ हरिः । पाषण्डपोषकस्त्वं वैतरण्यां पत यथायोग्यप्रसादौश्च च ॥५४॥ शौचाचारविहीनस्त्वं पूयकर्दमगो भव ॥७३॥ ददौ चक्रे ततः कृष्णः समाविसर्जनं द्रुतम् । मृगयाव्यसनी त्वं वै याहि वैशसमुल्बणम् । अथ तेभ्यो भोजनानि विचित्राण्युत्तमानि च ॥५५॥ अमृतार्थप्रवादी त्वं याझवीचिमध शिराः ||४|| सर्वथा । भूषापात्राऽम्बराणि - ·२६२ ॐ श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता* भव। भव। यमदूता ददौ विभो। मद्यपस्त्वं रक्तमद्याऽनलपानकरो मायापाराऽऽचारवाँथाऽभवत् करुणया गुर्ववश विधाता त्वं क्षारकर्दमके पत ॥७॥ आचकर्ष आचकर्ष समस्ता वै वृत्तिन्द्रियवाजिनाम् ॥१४॥ सर्वोदेगकरस्त्वं वै दन्दशूकगतो तूर्ण ब्रह्मस्थितौ तिष्ठन् पुपूज परमेश्वरम् । सावभ्यागतपूजानो वक्रतुण्डगतो भव ॥७६॥ ऋषीन् साधून् वैष्णवॉश्च नेमे परमभाववान् ॥१५॥ एवमुक्त्वा यमो याम्यान्नृपं नेतुमुवाच ह । स्वभत्यान् शिक्षणं दत्वा त्यक्त्वा तत्र कलेवरम् । दुःखं ताडनैश्छेदनैस्तथा ॥७७॥ आगतेन विमानेन दिव्येन मुक्तशोभिना ॥९॥ घातनैर्वहिदाहैव पेषणैः कर्तनैस्तथा । ययौ धामाऽक्षरं शीघ्र पश्यतां सर्वदेहिनाम् । वहिपानविषदानैः क्षारपातनकैस्तथा ॥७८॥ भत्वा याम्यप्रदत्तान् वै दण्डान् सर्वेऽनुयायिनः ॥१७॥ गलरोधैवान्त्रकर्वप्रपातैर्मुहुर्मुहुः तत्यजु त्यवर्गास्ते दूषणानि पघानि कण्टकादौ गमनैबाकर्षणैः शस्त्रिभूतले ॥७९॥ जयकारोऽभवद् राजधौर्ध्वकृत्यं ततोऽभवत् ॥९८॥ ताम्रबन्धैलिनैश्च भूपस्याऽनुचराः सर्वे मन्त्रं पाशलम्बनकैस्तथा । जगहुरच्युतात् । खापत्रप्रवासच नामधुन्यं पूयशोणितपातनैः ॥८०॥ कृष्णनारायणप्रभो ॥१९॥ जगहुच एवंविधानि दुःखानि भुक्त्वा स्वप्ने नृपविरम् । बालकृष्णस्वामिकृष्णाऽनादिकृष्णप्रभो निष्कासितो बहिश्चापि प्रवासितो विदायवान् ||८१॥ प्रति ॥१०॥ एवं धुन्यं प्रचक्रुस्ते ययुजं पुरं आययौ स्वनिवासे वै वर्धमानपुरे हि सः । जगदुर्नुपमोक्षं च भेजुस्ततो हरिं प्रभुम् । इत्येवं सम्मानितो नृपी लोकैर्महोत्साहः प्रजादिमिः ॥८॥ वर्चुलं तत्राऽऽबर्यमभून्मयोदितम् ॥१०॥ राज्यासने स्थितः पश्चाद् विश्रम्य च दिनान्तरे । पठनाच्छ्रवणादस्य स्मरणान्मुक्तिभाग भवेत् । यात्रार्थ प्रययी कुंकुमवापी कृष्णसनिधौ ॥८॥ मायां विहाय पापानि ब्रह्मलोकगतोऽभवत् ॥१०॥ जन्मजयन्तिकाहे वै कृत्वा महोत्सवम् । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने विदायं स तावनिद्रोत्थितोऽभवत् ।।८४॥ श्रीहरेर्दाविंशतितमो जन्मजयन्तीदिनोत्सवः, वर्धमान- शुशोच बहुधा राजा किमिदं स्वप्नमुल्बणम् । पुरेशितुः पुरञ्जयनृपतेः स्वप्ने सर्वनरक- पृच्छामि परमात्मानं दृष्टं यत् तत् समस्तकम् ॥८॥ भोगस्ततः शीघ्र श्रीकृष्णनारायणस्वामि- राजा पुरञ्जयः शीघ्र कृष्णनारायणाय वै। सनिधी मोक्षणं चेत्यादिनिरूपणनामा भावयामास वृत्तान्तं शोकं चकार वै क्षणम् ॥८६॥ द्वानवतितमोऽध्यायः ।। १२ ।। अनादिश्रीहरिः प्राह राजस्त्वं पापकृत् पुरा। पवाद् भक्तोऽसि जातोऽत्र महापापी पुराऽभवः ॥८७॥ श्रीपद्मावतीप्रज्ञे प्रोचतुः- सहसयुगपर्यन्तं पापफलं तवाऽभवत् । भक्तप्रियहरिकृष्णस्वामिनारायणप्रभो भोगाय यमलोके वै तत्सर्वे विलयं गतम् ॥८८॥ ब्रह्मा पितामहः कस्माद् रक्षितोऽत्र स्वसनिधौ ।। १॥ ममाभयेण वै राजन् यदंशः स्वप्नके त्वया । मुक्तः सर्वोऽपि रात्रौ वैन शेषं तव विद्यते ॥८९॥ श्रीकृष्णनारायण उवाच- अथाऽभुना मम मन्त्रं गृहाण शुखभावनः। शर्करानगरेऽहं श्रीकृष्णनारायणो मुक्तो भूत्वा प्रयालेवाऽक्षरं धाम परं पदम् ॥९०॥ देवेशपितृनागादोन् तेषां स्वीकृत्य चाऽर्थनाम् ॥ २॥ त्वमग्नौ पतितो राजन् नाऽऽयुष्यं तव विद्यते । तेषां तेषां भवनानि ततभिद् गन्तुमाह तान् । अश्वपसर-क्षेत्रे याहि घामाऽक्षर मम ॥११॥ तलक्यीकृत्य भगवानियेषैतुमजाऽऽस्पदम् ॥ ३॥ इत्युक्त्या श्रीकृष्णनारायणो मन्त्रं तु भूभते । सत्यलोकं प्रगन्तुं वै ब्रह्मणा सह कार्तिके। 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा ॥९॥ ब्रह्मणो मानसपूत्यै प्रारूरुध निजान्तिके ॥ ४॥ ददौ वारि ददौ नैजं पादप्रक्षालनोद्भवम् । ऊर्जकृष्णनवम्यां मां हरिं ब्रह्मा प्रणम्य तु। पादबलं दिव्यदृष्टिर्बभूव ह॥१३॥ अपृच्छत् कारणं स्वस्य निरोषस्य सुखासने ॥५॥ ललाभापि महे । पपी राजा ·*विष्यसन्तानः २६३ अहं न्यवेदय तत्राऽस्मारयं च तदर्थनाम् । श्रीनरनारायण उवाच- सर्वब्रह्मप्रियाहरिप्रियाद्याभिः सहव कृतप्रार्थनस्थानीशालयान् गन्तुं वेधसम् । शृणु बद्रीप्रिये कृष्णो द्वाविंशं स्वजनेमहम् । कृत्वा पुरखनमोक्षोत्तरं सत्यस्त ब्रह्मापि च कृपां लब्ध्वाऽतुष्यश्चातीव प्रति ॥२४॥ तत्क्षणम् ॥७॥ मह्यं न्यवेदयत्तत्र गन्तुं सोऽभवत्तत्र सेवका अपि सर्वशः । यथायोग्य हितं निजम् । भगवन् सत्यलोके मे दीपोत्सवं विधापय ॥८॥ द्वादश्यां ते कृताहारा विमानस्थाः सरोवरम् ॥२५॥ अनकूटान् दिव्यभोगानर्पयिष्यामि वापी क्षेत्राणि नत्वाऽपि नत्वा स्वद्विस्वरूपिणम् । भावतः। सेवालाभो हि गायत्र्याः सावित्र्याश्च भविष्यति ॥ ९ ॥ नरा नार्यों हर्षयुक्ता यात्रार्थ निर्ययुर्हि खे ॥२६॥ विमान जयनादेश्व सहितं चाऽम्बरेऽप्रगम् । सत्यवासिसमस्तानां सेवा भविष्यति । शनैर्गतिपरं जातं विमुच्याऽभ्राणि वै क्षणात् ॥२७॥ तवाऽजनानां सर्वासां दर्शनं च भविष्यति ॥१०॥ मनोवेगेन च भुवः स्वर्ग महर्जनं तपः। यदिष्टं तत् सत्वरं वै विधेहि भगवन् प्रभो। सत्यं प्राप मुहूर्तेन महाश्चर्यमभूद्धि तत् ॥२८॥ मत्प्रियेऽहं तदा कृष्णनारायणोऽगदं तमोम् ॥११॥ सर्वासां सर्वासां योषितां दासीदासानां वेगदर्शिनाम् । सुस्वीकृतवान् ब्रह्मोक्तं तस्मात् सजेऽद्य तिष्ठतम् । उद्घोषः सर्वतो जातो यात्रायां भगवान् ययौ ॥२९॥ सर्वामिवांगनाभि स्वला सन्तुष्टया सह ॥१२॥ सर्वलोकेषु सर्वत्र सा वार्ता प्रासरत् क्षणात् । दासीभिः सेविकाभिव लोमशादिमहर्षिभिः । योगिनो देवताथापि दिव्यज्ञा विविदुः क्षणात् ॥३०॥ पार्षदै त्यवगैच सजो भवाम्यहम् ॥१३॥ आययुः सत्यलोके ते हरि नेतुं निजालयान् । श्रीश्वेतायनव्यास उवाच- क्रमात् कृष्णोऽपि तानाह समागन्तुं यथायथम् ॥३१॥ सत्यलोके तदा सावि | सत्यलोकनिवासिनाम् । कृत्वा चैकादशी चैकादशी कृष्णनारायणो जगत्प्रभुः। श्रीकृष्णस्याऽऽगमे जाते महानन्दो व्यजायत ॥३२॥ शतयोजनविस्तार विमानं सूक्ष्मभावगम् ॥१४॥ स्वागतं सत्यलोकस्था ब्रह्मपुत्राः सनातनाः। वर्धयामास सहसा व्योम्नि सर्वाऽऽसनाऽहकम् । सिद्धाः सनत्कुमाराद्यास्तथा सत्याधिकारिणः ॥३३॥ दिन्यं वैकुण्ठतुल्यं वै हिरण्यब्रह्मनामकम् ॥१५॥ देवाचक्रुहरेस्तत्र वाद्यमालाऽहणादिभिः। सर्वदिसर्वभोगाव्यं सर्वकामप्रपूरकम् । फलाऽक्षतसुपुष्पाद्यैर्लाजासुगन्धिसद्वैः विमानेऽत्राऽनादिकृष्णोनारायण श्रीवल्लभः ॥१६॥ ब्रह्मा ब्रह्मपुरी सर्वो शृङ्गारशोभितां ब्यधात् । सुगन्धिसिक्तमार्गा ध्वजपताकिकोर्जिताम् ॥३५॥ निषसाद द्रुतं सर्वदासदासीप्रसेवितः। सुवर्णकलश रम्यां हारतोरणशोभिताम् । अथ हलहलाशब्दो यात्रार्थ चाऽऽशया हरेः ॥१७॥ सत्यामिदेविकाभिश्चसुवेषाभिरलकृताम् अभवत् कुंकुमवापीनगरेऽभित मन्दिरागारमुन्यस्तस्वस्तिकादिविराजिताम् नार्यः समस्तवेषाव्या नीतभूषाम्बरास्तथा ॥१८॥ कदलीस्तम्भशाखाढ्यगोपुरैः शोभितां तदा ॥३७॥ सर्वशृङ्गारकरणा प्रतिष्ठन यानसनिधौ। विमानैर्वाहनैसर्बहुभिः सहलाम् । भायं ददौ स तास्तूर्ण चारुरुहुर्विमानकम् ॥१९॥ विविधैदिन्यवाद्यैश्च नादितां सुमनोहराम् ||३८॥ भीहरिः स्वपितरी सम्प्रणम्याऽपि विमानके। सत्यदेवैदेविकाभिश्वाप्सरोभिरलंकृताम् द्वितीयेन स्वरूपेण ब्रमणा लोमशेन च॥२०॥ सिंहव्याघहंसहस्तिमृगवेषितसैन्यिकाम् ॥३९॥ सद्रिा स्वपार्षदैः सर्वप्रियाभिः संव्यराजत। दिव्यकुसुमैर्गुच्छैश्च विकीरितां समन्ततः। वाद्यान्यवाद्यन्त पुष्पचन्दनकृष्टयः ॥२१॥ दधिमांगल्यसंशोभदगारसौषराजिताम् ॥४०॥ अम्बरादमवस्तत्र जयनादास्ततोऽभवन् । कराऽऽत्ताऽक्षतपुष्पादिसिद्धामिः सुप्रतीक्षिताम् । अथ श्रीबदरी बद्रिकाश्रमे श्रीनरायणम् ॥२२॥ कृत्रिमोद्यानसंशोभचत्वराऽऽवासथान्तिदाम् ॥४१॥ भुत्वा घोषान् दिव्यशक्त्या पप्रच्छ श्रीहरे कथाम् । कामकल्पलतावृक्षमालाभिरभिराजिताम् क यानादितदाऽऽह भीनरनारायणोऽपि ताम् ॥२३॥ सत्या ब्रह्मपुरी कृष्णनारायणो हि बेघसा ॥४२॥ ऊर्ध्वगः। अथ ·२६४ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के पुनः॥६॥ ततः। नीयमानश्वाविवेश वर्धितः पूजितः सुरैः। पूजितो वन्दितः सर्वोजितोऽमृतसदसैः। भ्रमित्वा श्रीहरिर्दीषर्षी सत्यां वै लक्षयोजनाम् ॥ ३॥ नीराजितो वर्धितश्चाऽऽययौ ब्रह्मालयं विमान तु स्थिरीकृत्य हंसयानमुपाविशत् । धनलक्ष्मीमहापूजा ब्रह्माद्याश्चक्रिरे ब्रह्मणो मवनं ब्रह्माऽनयच्छीपरमेश्वरम् ॥४४॥ त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां कृष्णपूजा प्रचक्रिरे ॥३३॥ ब्रह्मपुत्राश्च सनकाद्या महर्षयः । दीपावल्यां शारदाश्रीमहापूजा प्रचक्रिरे। ऋभुच नारदाद्याश्च पुपूजुः परमेश्वरम् ॥४५॥ कोरिसिद्धाः कोटिसन्तो नैष्ठिका ब्राकोटिकाः ॥३४॥ पादामृतं पपुश्वारात्रिक पपुश्वारात्रिकं चक्रुः समुत्सुकाः। ऋभुनीराजनं चक्रे ब्रह्माऽप्यपूजयन् मुदा। हारान् भूषाचन्दनादि समयं च ततोऽस्तुवन् ॥४६॥ साविच्याद्याः सतीनार्यो लक्ष्मीपूजां प्रचक्रिरे ॥६॥ पावितः सत्यलोकोऽयं भगवन् कृपया त्वया । दिव्यसाररमृतारिभिषेक प्रचक्रिरे। सेवायां न समर्थाः स्म क्षमस्वाऽशक्तिमच्युत ॥४७॥ शृङ्गाराणि समस्तानि समस्तभूषणानि च ॥६६॥ ब्रह्मा दिव्यसभायां च निन्ये श्रीपुरुषोत्तमम् । समस्तवेषसौभाग्यं लक्ष्म्या देव्याः प्रचक्रिरे। विश्राम प्राप भगवान् भोजितश्चामृतादिभिः ॥४८॥ सत्यलोकं ब्रह्मदीपावलिकोटिसमुज्ज्वलम् ॥६७॥ अथ सावित्रिकागायत्रिकासरस्वतीस्त्रियः । चक्रिरे दीपनिव है। पुण्यात्मकैः समस्ततः। साव्यश्व सिद्धयश्चापि सुराण्यः कोटिशोऽपि च ॥४९॥ नृतगीतमहामोदाऽमृतादिमिष्टभोजनैः ॥३८॥ पुपूजुः श्रीहरिं तत्र तथा श्री मागिकी रमाम् । महीमानमहानन्दं जनयामासुरीशिकाः। लक्ष्मी प्रशां पाशवतीं राधां च शारदां सतीम् ॥२०॥ अन्नकूटोत्सवं ब्रह्मा चकार बहुवस्तुकम् ॥६९॥ कृष्णनारायणपती पूजयामासुरेव सत्यलोकाननिवहान् ताः। पाचितान् सुसुधाभृतान् । उपदा विविधाश्चापि ददुर्दिव्यास्तदुद्भवाः ॥५॥ मिष्टानानि समस्तानि क्षारानानि तथैव च ॥७॥ ततधारात्रिक चक्रभोंजयामासुरीश्वरीः। रस्यानानि च भक्ष्याणि भोज्यानि विविधान्यपि । ब्रह्मप्रियादिकाः सर्वा दासीर्दासान् समस्ततः ॥५२॥ लेह्यानि रसयुक्तानि पेयानि विविधानि च ||७|| विभान्तिमन्दिरेश्वेता ददुर्विश्रमणं आस्वाद्यानि समस्तानि चोष्याणि चोत्तमानि च । तथा। सर्वप्रदानकैव्यो भगवत्योऽहणां तिक्तमिष्टाम्ब्लकटूनि प्रवाहितानि यान्यपि ॥७२॥ व्यधुः ॥५३॥ सेवां चक्रुर्महीमानयोषितां सर्वतोऽर्पणैः। सहायकानि सर्वाणि रूक्षशुष्काणि यानि च। ब्रह्माऽभवत् कृतकृत्यः सावित्र्याद्या मुदान्विताः ॥५४|| भर्जितानि संस्कृतानि दिव्यगन्धरसानि च॥७३॥ सनकाद्या: साधवश्वाऽभवन् कृतार्थकास्तदा। शाकपत्राणि रम्याणि भाजा भाजीः रसप्लुताः। बद्रिप्रिये ! ब्रह्मसत्ये क्षणमात्र तु भूतले ॥१५॥ कन्दमूलानि सर्वाणि फलपुष्पाणि यान्यपि ॥७॥ युगाऽयुतायते चापि मानवस्य कृते खलु । उत्कृष्टोत्कृष्टरूपाणि सर्वकलाकृतानि न तु योगवतां चापि भगवतां तथाविधा ॥२६॥ स्वर्णपात्रेषु महास्थालेषु कोट्यर्बुदेषु च ॥७॥ ईश्वराणां न तथा सुतरां भीहोर्नहि । दिव्यभाजनवर्येषु कलशेषु जलानि काले दैये कृतं येन वामनत्वं कृतं तथा ॥२७॥ साक्षात्फलानि पुष्पाणि बीजानि मञ्जरीस्तथा ॥७६॥ संकल्पाधीनमस्याऽस्ति का कालकल्पना। संस्कृत्य शिम्बिकाश्चापि न्यधुः श्रीहरिसनिधौ। बद्रिप्रिये हरिकृष्णः प्रपूर्य ब्रह्मणो मनः ॥८॥ स्वर्णहंसासने राजकृष्णो ब्रह्मप्रियादिभिः ॥७७॥ ब्रह्मणाऽऽदिष्टदेवानां मन्दिरेषु ययौ ततः। बुभुजे ब्रह्मणाऽऽदिष्टः सावित्र्यादिभिरचितः। सौधेषु सनकादीनां साधूनां प्रययौ पुरा ॥१९॥ प्रशंस्याऽनानि भगवान् श्रीप्रज्ञामाधवीषवः ॥७८|| ब्रह्मशीलवतानां च नैष्ठिकानां महात्मनाम् । गायच्याद्या ब्रह्मपल्यो व्यजनैः पवनं ददुः। सिद्धानामाभमश्रेष्ठेष्वपि नारायणो सावित्र्याद्याः पुनस्तत्र परिवेषणमाचरन् ॥७९॥ पूजितः साधुसंधैव ततो गृहिगृहाण्यपि। हरिस्तृतो हरेः पल्यो दास्यो दासाच सेवकाः । सत्यावसानिकदेवालयेषु भगवान् पार्षदास्तूसाधुलुकं च व्यधुस्ततः ॥८॥ ययौ ॥६०॥ ययौ ॥१॥ साधवः ·कतिव्यसन्तानः ये ॥८॥ वार्यमृतं पपुवापि मुखवास च जगृहुः। कोटिकोटिगणाऽध्यक्षो हरो मुदितमानसः। ताम्बूलक तु भगवान् सर्वाश्च श्रीहरिप्रियाः ॥८॥ अन्याययौ हरिं चक्रे दण्डवत् गणकोटिभिः ॥१०॥ मुखवासानि चान्यानि दिव्यपूगीफलान्यपि । ज्योतिर्मये पुरे कृष्णं भ्रामयित्वा विमानगम् । तथा सुगन्धिबीजानि शीतकणांच जगृहुः ॥८॥ नैजे स्वर्णालये निन्ये पुपूज पुष्परनकैः ॥१०१॥ भुक्त्वोत्थाय हरिकृष्णो निषसाद महासने । आरात्रिकं चकारापि भोजयामास चाऽमृतम् । ब्रह्मा ब्रमपल्यथ ब्रह्मपुत्रादयस्तथा ॥८३॥ सर्वानुगयुत कृष्णं सेवयामास शंकरः ॥१०२॥ प्रसादं श्रीहरे सर्वे बुभुजिरेऽतिभावतः । गणा गणिका सत्यश्च श्रीसतोसहिता हरेः । सनकाद्याः ऋषयश्च ऋम्वाद्या नैष्ठिकोत्तमाः ॥८४॥ लक्ष्म्यादीनां च शुभषां चक्रिरे प्रतिभावतः ॥१०॥ सत्यः साव्यः शारदाद्या बुभुजिरे प्रसादकम् । हरिस्तेभ्यो ददौ मन्त्र ताभ्यश्च नैजमुत्तमम् । भीभगवान् सत्यलोकवासिभ्य आदरात् ॥८॥ वैष्णवान् संविधायैवाऽऽसाद्य पूजा ततः परम् ।।:०४॥ शरण्यः शरणे प्राप्तान् ददौ मन्त्रं निजं स्वयम् । स्वयंभूमनुनाऽऽगत्याऽर्थितः कृष्णो ययौ सह । 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा ॥८६॥ अर्चितः पूजितः सर्वसम्पद्भिर्वर्षितः प्रभुः॥१०५॥ 'ओं बालकृष्णाय विद्महेऽनादिकृष्णाय धीमहि । सेवितः शतरूपादिनारीभिः श्रीप्रमापतिः। तनः श्रीशः प्रचोदयादिति मन्त्रं ददौ तथा ।।८७|| प्रतोष्य तं मर्नु चान्यमनूनामालयान् ययौ ॥१०६॥ सत्यलोके कोटियोऽपि सिद्धाः साध्याश्च नैष्ठिकाः । सर्वे त मनवः स्वस्वमन्दिरे चांगनायुतम् । पूर्वप्रपूर्वकल्पीयदेवाद्या न्यवसब अवस्थाप्य मनुं प्राप्य पुपूजुः सम्पदा हरिम् ।।१०७॥ सर्वे ते वैष्णवा जाताः कृष्णनारायणाश्रिताः। मनून पनिकाः कृष्णपत्नीः पुपूजुरादरात् । देवा देव्यः समस्ता वै नामधुन्यं प्रचक्रिरे ॥८९॥ आरात्रिक ततश्चक्रुभोजनानि व्यधुस्तथा ॥१०८॥ 'कृष्णनारायणकृष्णनारायण नरायण । तेभ्यः प्रसन्नो भगवान् ददौ पादौ तु वक्षसि । अनादिश्रीकृष्णनारायणस्वामिन् रमायण' ॥९॥ प्रस्थापितस्ततः कृष्णो विमानेन निजेन तु ॥१०९॥ इत्येवमुत्सवं ब्रह्मा चानकूटस्य संव्यधात् । समाप्य भ्रमणं सत्ये दक्षाद्या तपोलोकमुपागमत् । ब्रह्मपुत्राथ महर्षयः ॥९॥ नारदाद्या बद्रीप्रिये! सत्यलोकगताः मार्गशीर्षे कृष्णप्रसादं जगृहुर्मुदा। सर्वस्ववर्गसंयुतः ॥११०॥ नृत्यं च कीर्तनं चक्रर्गान्धर्वा नारदादयः ।।१२।। इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने ब्रह्मसरसोऽप्सरसो व्यधुर्नृत्यानि ब्रह्मणाऽथितो भगवान कोट्यर्बुदादिपल्यादिसहितः शत- योगिनो यतयः सिद्धास्तापसा ब्रह्मचारिणः ॥१३॥ योजनविमानेन सत्यलोकं ययौ, तत्र दीपोत्सवाऽन्न- चक्रिरे नामधुन्य कृष्णनागयणप्रभोः। कूटादिमहोत्सवे ब्रह्मसिद्धयतिमनुप्रभृतिभिः अपुनर्मारका देवाः सत्या. सत्यनिवासिनः ॥९॥ पूजितो हरिस्तान सुखयित्वा तपोलोक- पूजन श्रीहरेअक्रुरागत्य ब्रह्ममन्दिरम् । माजगामेत्यादिनिरूपणनामा त्रिनवति- प्रसादं जगृहुस्ते च मन्त्रं च जगृहुर्हरेः ॥१५॥ तमोऽध्यायः ।। ९३ ॥ अथ श्रीमत्कृष्णनारायणः प्रसाद्य वेधसम् । श्रीनरनारायण उवाच- विष्णुनाऽभिष्टतः प्रायानारायणालयं ततः॥९६॥ विष्णुलोकं विशालं वै प्राप्य विष्णोस्तु मन्दिरे । शृणु बद्रीप्रिये प्रशापारावतीश्वरः। विष्णुना च श्रिया सर्वपार्षदैः कृतमुत्तमम् ।।९७॥ तपोलोक प्राजगाम तापसानां निवासनम् ॥१॥ स्वागतं पूजन दिव्यकौस्तुभायर्पणं अर्यमादिकपितॄणां पुण्यस्थानं परं दिवम् । जग्राहोर्जस्य पूर्णायां तिथौ पद्मावतीपतिः ॥९८॥ पूर्वकल्पोद्भवाः स्थानधिष्ण्याधिकारिणः सुराः ॥२॥ भोजनं च शुभं पानं प्राप्य पूर्वा भिया कृताम् । अधिकारं समाप्यैव यत्र वसन्ति निर्भयाः। विमानेन पयो ज्योतिर्मयं हरपुर प्रभुः॥९॥ ऋषयो मुनयथापि पितरः भावणाथ ये॥३॥ ३४ मुदा। , मुदा।

·२६६ * श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता * प्रभुम् ॥२५॥ प्रभुम् ॥२७॥ बहून् ॥२८॥ ते। प्रभुम् । याम्या: सम्वत्सराः कालाः कालाधिदेवताश्च याः। सर्वसार्थसहितं तं मपूजयन् यथाधनम् । ये नैष्ठिकास्तापसाब वृद्धाः पुण्याभियोगिनः॥४॥ ब्रह्मसत्त्वायनाद्याथ मुनयोऽप्यनयरिम् ॥२३॥ तथा देवाः सर्वथा दाहवर्जिताः । यथाधनं च सत्कारं प्रकुर्वन् भावसंमताः। देवताश्च प्राजापत्या सौम्या बर्हिषदस्तथा ॥५॥ भवणाद्याः पितरश्च पितृराज्यकरा अपि ॥२४॥ अमिष्याचाच काव्याश्र ऋतवः सोमपास्तथा। सपत्नीकाः सपत्नीकं श्रीकृष्णं स्वगृहेऽनयन् । भष्टकापतयथापि लेखास्तथोष्मपा अपि ॥६॥ अपूजयनभोजयन् तथाऽशृंगारयन् दिवाकीाध पितरश्चन्दना पितरस्तथा। तथा याम्या: पितरम धर्मधनाख्यमुख्यकाः। भाददेवाब पितरो यज्वानोऽयोनिजास्तथा ॥ ७॥ सहसयो हरि सहसयो हरिं नीत्वा स्वालयेष्वन्यपूजयन् ॥२६॥ ब्रमचयेंण तपसा यशेन प्रजया तथा। तथा सम्वत्सरपरिवत्सराद्याश्च पितृकाः। स्वालयेष्वनयन् विद्यया दानः श्रद्धायुक्तेन कर्मणा ॥८॥ स्वस्वकुटुम्बसहिताः भदया परलोकगता ये ते यत्र वसन्ति तापसे। अपूजयन् यथाद्रव्य खभोजयन् सुधामकम् । भगवथापि वारणा आमेयाऽऽविरसास्तथा ॥९॥ आरात्रिकं प्रचक्रुश्च ददुः स्वर्णमणीन् मारीचाधाऽऽत्रेयकाच पौलस्त्याः पौलस्त्याः पौलहास्तथा । तथा कालाधिदेवाख्याः ऋतवो मासपक्षकाः। वाशिष्ठा वसवश्वापि ब्रह्माण: पितरश्च ते ॥१०॥ पितरः श्रीहरि निन्युनिजालये समाऽर्चयन् ॥२९॥ प्रजापतय एवैते यमो राजा प्रजापतिः। अथ ये नैष्ठिका वृद्धास्तापसाः पुण्यसञ्चयाः। कार्दमाः काश्यपाः शेषा विक्रान्ताः सुश्रवादयः ॥११॥ पितरः पुण्यजननाऽभिधास्तेऽप्यनयन् हरिम् ॥३०॥ बहुपुत्राः कुमाराध विवस्वन्तः शुचिश्रवाः। स्वस्वालयेषु विधिवत् पुपूजः परमेश्वरम् । प्राचेतसोऽरिष्टनेमिबहुलाः पितरच ते ॥२॥ अथ वैराजदेवाश्च तपोलोकनिवाविनः॥३१॥ कशोधयाम पितरः प्राजापतय एव स्वर्णदहनप्रमुखा निन्युर्नारायणं बालखिल्यास्तथा वैखानसा अश्विसुतावुभौ ॥१३|| स्वस्वालयेषु विधिवद् राजाधिराजवत् प्रभुम् ॥३२॥ एते सर्वे तपोलोके वसन्ति पुण्यभोगिनः । पूजयामासुरीशेशं मणिरत्नानि अनादिश्रीकृष्णनारायण तत्र समागतम् ॥१४॥ अथ प्राजापत्यदेवास्तपोलोकनिवासिनः ॥३३॥ विदित्वा चाऽयमा राजा कोटिसैन्यैश्च तापसः । योगाहारामिधाद्याश्च निन्युः पार्वीप्रभुम्पतिम् । देवीमिर्मातभिर्युक्त कृष्णसनिधिमाययौ ॥१५॥ स्वस्वालयेषु देवेश परमाहताः॥३४॥ आर्यम्णी निबनगरी शृंगार सर्वतोमुखीम् । आरात्रिकादिकं चक्रुर्भोजयामासुरच्युतम् । प्रावेशयदर सर्वस्त्रीविमानसमन्वितम् ॥१६॥ अथ सौम्याश्च पितरश्चान्द्रायणादिनामिनः ॥३५॥ महासौधे निजे सिंहासनेऽयमा न्यषादयत्। निन्युः श्रीपरमात्मानं निजालयेषु भावतः। अपूबयरिं रत्नैः पुष्पैः सुवर्णभूषणैः ॥१७॥ अमृताद्यैः समान भॊजयामासुरमृतम् ॥३६॥ चन्दनायेब पीयूषैरमौरक्षतादिभिः । चन्द्रकान्तादिरलानि ददुः पूषाक्षणे चते। अमोबयदिव्यभोगैर्भोज्याचे विविधस्तथा ॥१८॥ अथ बर्हिषदाथापि पित कुशिकादयः ॥३७॥ मारात्रिक चकारापि पापी पादबलामृतम्। स्वस्वालयेषु नार्थ तं निन्युरानचुरत्सुकाः। आर्यादेवी च तत्पनी राशी पिशरीरिणाम् ॥१९॥ ययाधनं सत्कार प्रचकुर्भोजनादिमिः ॥३८॥ पुपूब परमात्मानं तथा ब्रह्मप्रियादिकाः। अथ ये पितरवामिष्याताया भासुरादयः। मोबयामात सर्वास्ता आर्यादेवी हि मातृका ॥२०॥ निन्युर्नारायण स्वस्वसौषेष्वानचुरच्युतम् ॥३९॥ अथ सौधे पौषमासे कृष्णोऽयम्णो वसंततः। पायसादीनि भोज्यानि ददुस्ते पावनानि । तपोलोकनिवासानानामालयेषु ययो मुहुः ॥२१॥ अथ ये काव्यपितरोऽपकमोजनरागिणः ॥४०॥ महातो बामदेवादयो ये तु महर्षयः। निन्युस्ते परमात्मानं स्वस्वालयेष्वपूषयन् । स्वस्वमन्दिरवर्येषु श्रीकृष्णमनयन्मुदा ॥२२॥ प्रथ सोमायनाद्याच सोमपाब मुपाशिनः ॥४१॥ ते ददुः।

·तिघ्यसन्तानः २६७ निन्युस्ते श्रीहरि स्वस्वालयेष्वानचुरुत्सुकाः। भोजयामासुरुत्कृष्टाऽमृतामानि गृहे गृहे। सुधाभोज्यानि रम्याणि कारयामासुरच्युतम् ॥४२॥ भ्रामयामासुरीशेश प्रामे ग्रामे गृहे रहे ॥६॥ अथाऽएकापतयोऽपि तापसाः पितरोऽपि च। शयनासनभोगाँव ददुस्ते गन्धिमालिकाः। उत्तथ्यकायनांद्याच निन्युनिजालये हरिम् ॥४३॥ भूषा वेषाँश्च प्रददुर्मणिरत्ननगादिकम् ॥६२॥ पुपुजुर्भोबयामासुरारार्षिकादिकं व्यधुः। पात्राऽऽसनाऽनयशृङ्गारादि ददुर्यथायथम् । अथ लेखाच पितरो विप्रलीपादयो हरिम् ||४४॥ नवीनोपकरणानि ददुस्ते कमलेशिने ॥६॥ निन्युनिजाभम हर्षादान,बोपदा आहाराश्च विहाराचार्पयामासुः परात्मने। भोजयामासुरत्यर्थ सेवयामासुरीश्वरम् ॥४५॥ पुण्योद्यानेषु वाटीषु वनारण्याद्रिभूमिषु ॥६॥ अथोमपाथ पितरः फेनिलेहादयो हरिम् । निजराज्येषु सौधेषु प्रजासु वसतिब्वपि । निन्युनिबाभमेश्वेवाऽऽनर्चुः श्रीपुरुषोत्तमम् ॥४६॥ भ्रामयित्वा सर्वराज पावयामासुरुत्सुकाः ॥६५॥ नवनीतादिभोज्यानि ददुस्ते यथाधनम् । पपुः पादामृतं ते ते तास्ताच योषितः शुमाः। अथ ये तु दिवाकीर्त्याः पितरः ऋषिकादयः ॥४७॥ भोजयित्वा हरिं तस्य प्रसाद लेमिरे स्त्रियः ॥६६॥ तेऽपि निन्युहरि नैजालयेष्वानचुरुत्सुकाः। नैजं सौभाग्यमुत्कृष्टं धन्यं माग्यं च मेनिरे । छन्दजाः पितरश्चापि निन्युरनुष्टुपादयः ॥४८॥ नारायणप्रसंगेन कृतकृत्या बभूविरे ॥६॥ हरि निबालयेष्वानः प्रभु परमेश्वरम् । रामयामासुरीशेशं स्वस्वसम्पत्पदानकैः। भावदेवाब पितरो निन्युः श्रीशं निजालयम् ॥४९॥ सेवयामासुरत्यर्य यथेष्टं शयनेश्वरम् ॥६८॥ पुपूजुभोंबयामासुरारात्रिकादिकं प्राणेशं भोजयामासुरर्पयामासुरुचमम् । व्यधुः। यज्वानो भूभतथापि चक्रवर्तिन एव ये॥५०॥ द्रव्यं धनं सुगन्धं च दिव्यं वेषं च भूषणम् ॥६९।। तपोलोके स्थितास्तेऽपि निन्युर्नारायणं गृहे । कृष्णमान्दोलयामासुर्डोलासु बहुयोषितः। पुपूजू राजयोग्यैश्च वस्तुभिर्बहुमानतः ॥ १॥ पादसंवाहनं चक्ररंगानां मर्दन तथा ॥७०॥ उपदाभ श्रेष्ठा भोजयामासुरच्युतम् । स्वस्वकलानां कौशल्य दर्शयामासुरप्रतः। वारुणा भार्गवाश्थापि आग्नेयाः पितरस्तथा ॥५२॥ 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणायस्वामिने स्वाहा ॥७॥ आमीरसाथ मारीचा आत्रेयकाच तापसाः। 'बालकृष्णाय विद्महेऽनादिकृष्णाय धीमहि। पौलस्त्याः पौलहाथापि वाशिष्ठा वसवश्च ये ॥२३॥ तमः श्रीशः प्रचोदयादि तिमन्त्री च बहुः ॥७२॥ मिनभिनाभमास्तेऽपि प्रजानां पतयोऽमलाः। 'कृष्णनारायणकृष्णनारायण नरायण। निन्युः स्वस्वाभमेग्वेनं श्रीपतिं राधिकापतिम् ॥२४॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणकान्त रमायण ॥७३॥ तपोलोके तमानचुभोजयामामुरुत्सुकाः। एवं ते जगहुर्नामधुन्यं भीमाधवीशिः। यमः प्रजापतिश्चापि निनाय स्वालये प्रभुम् ॥५५॥ मातरः भीरमालक्ष्मीप्रसाऽहणां प्रचक्रिरे ॥७॥ कार्दमाः काश्यपाः शैषा विक्रान्ताः सुभवादयः । तथा देव्यो ब्रह्मनारी पुपूजुयोपदान्विताः। कुमाराः पितरोऽपि च ॥९६॥ नृत्यगीतोत्सवाँश्चकः स्वाऽऽवासे यमनार्दनः ॥७॥ प्राचेतसो विवस्वन्तोऽरिष्टनेमय इत्यपि । सर्वार्पण प्रचक्रध ब्र शाय परात्मने। कुपोषयाब पितरो निन्युनर्नारायणेश्वरम् ॥२७॥ तुष्टुवुः भीजयाकान्तं नरा नार्यश्च तापसाः ॥७६॥ स्वस्खालयेषु चानचुरुपदाभिर्मुदान्विताः। 'नमः सर्वावताराणामवतारिपरात्मने । भोजयामामुरत्यर्थ सेवयामासुरुत्सुकाः ॥८॥ मुक्तानां मण्डलाऽऽवासायाऽपि मानुषवासिने ॥७॥ बाल्यखिल्या ऋषयो वैखानसाथ ये तथा । कृपालवे सत्यलोकलाभदाय नमः। देववैद्यौ भगवन्ती तथाऽन्ये तपाभिताः ॥५९॥ नमस्तापसदेवाय तपोलोकाऽऽताय ते ॥७८॥ स्वस्वालयेषु देवीशं सपनीक विमानकैः। नमो मोक्षप्रदाने ते नमः पितृप्रमोचिने । निन्पुरानचुरारात्रिक ध्यधुबोपदा ददुः॥६०॥ नमोऽनन्तस्वरूपायाऽनन्तयत्यमिद्यालिने ॥७९॥ बहुपुत्राब पितरः ते

·२६८
* श्रीलक्ष्मीनारायणहिता *
प्रवर्तत ।
प्रमुः।
गौरवात् ।
नमो
ब्रमप्रियाकान्तस्वरूपायान्तरात्मने । चतुचक्रमहादण्डशंखलेखादिशोमितम्
हरिप्रियाभिसेव्याय बालकृष्णाय ते
नमः ॥८॥ दक्ष कर हरेवीक्ष्याऽऽनन्दं परं हि लेमिरे ॥१९॥
तपोलोकस्तपःप्राप्यस्तपःक्षये क्षयं व्रजेत् । वामं सुशोभनं
सुशोभनं रम्य छत्रधेनुलतान्वितम् ।
तापराध गतैश्वर्या नश्यन्ति भवसागरे ॥८॥ निर्भीचक्रयुतं चक्रचतुष्टयाऽज्जराजितम् ॥१०॥
हरिं विना न वै मुक्तिः सोऽयं भवानुपागतः । शंखेन रेखितं मध्यांऽगुल्यग्रं वीक्ष्य ते तदा ।
उद्धारय तपोलोकात् संसारसागरादितः ||८२॥ दिव्यदृष्टियुता जाताः सक्न लक्ष्मी तु वामके ॥१०१॥
पूर्वेषां कल्पकालानां पुण्यभाजो वयं त्विह । राघां तु जघने वीक्ष्य महानन्दं प्रपेदिरे ।
कृपया निवसामो हि यद्यपि श्रीभुजः सदा ॥८॥ कृष्णस्य कृपया तूर्ण विसृज्य पितृपुत्तलान् ॥१०॥
तथापि तव सानिध्यं पादयोः पूजनं तु नः । दिव्यदेहा अभवन्ध बहवः पितरस्तदा।
कदापि प्राप्यते नैव नाऽवाऽऽप्येत कृपां विना ||८४||
मुक्ता मुक्तानिका जाताः पितरो मातरो गणाः ॥१०॥
स्वर्गसत्यान्तलोकानां निवासिनां
तु सर्वथा।
आययुश्च
विमानानि मुक्तरितानि धामत:।
महापुण्यानि सन्त्येव
केवलबन्धनानि हि ॥८॥
स्थित्वा निषद्य ते तेषु ययुर्धामाऽक्षरं हरेः ॥१०४॥
नैव पुण्यफलं भोगमन्तराऽन्यत्
इत्येवं बद्रिके कृष्णनारायणो हि मोक्षणम् |
इयं तु करुणा तंत्र हरे यद् दर्शनं तव ॥८६॥
दत्वा प्रसाद्य तान् तत्र निवसितान् प्रभाष्य च ॥१०॥
वरं तु भूतले जन्म यत्र कृष्णो अवाप्यते ।
अर्थमादिकृताऽर्चच विमानेन स्वयं
न दिनं तु विना कृष्णं साक्षात् पृथ्वीगतं कचित् ॥८७॥ सर्वसार्थयुतः प्रस्थापितो बनं समाययौ ॥१०६॥
अन्यलोकन्वेकवा समायास्यति
महाकार्यनिवहार्थ सर्वथा दृश्यसे नहि ॥८८॥
इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने
वरं भूतपिशाचादिजन्म
देवर्षिपितृतः।
श्रीहरिस्तपोलोकनिवासिनो पित्रादिदेवगणानां भवनेषु
यत्र कापि मिलेन्मुक्तियोगतः श्रीहरेः सताम् ॥८९॥
चार्यमादिकृतपूजां सम्प्राप्य पितृणां मोक्षं कृत्वा
भगवान्
जनलोकमाजगामेत्यादिनिरूपणनामा
प्राप्तो दयाशेवधिरच्युतः।
कुरु नः सर्वथा मोक्षमर्थयामो वरं त्वियम् ॥१०॥
चतुर्नवतितमोऽध्यायः॥ १४ ॥
शृणु बद्रीप्रिये देवि श्रुत्वा तेषां तदर्थनाम् । श्रीनरनारायण उवाच-
पुराणपितृनिवहान् भावापेक्षकजोविनाम् ॥११॥
पुराणातिपुराणानां मोक्षमियेष
सत्वरम् ।
बद्रीप्रिये देवि
शृणु
भगवान् पौषमासके।
बांद्रके श्रीहरिस्ताँश्च
जनलोक साध्यदेवाभितं समाययो
पाययामास चाऽमृतम् ॥१२॥
ततः॥१॥
पादामृतं प्रसादादि भोजयामास
तत्र देवाः साध्यसंज्ञा बयाख्याः पितरस्तथा ।
सकृपः।
यशभाना
तेषां वक्षःसु चरणौ ददौ बन्धहरौ सुखी ॥१३॥
परदेवाः स्वागतं श्रीहरेयधुः ॥२॥
दिव्यताधायको
राधालदम्यादिसे विती।
ब्रह्मणो ये मुखाबाता जया देवाः प्रजेप्सवः ।
ऊर्वरेसान्वितौ रचतलौ
सर्वे
मूदुलावति ॥९४॥
मन्त्रशरीरास्ते
स्वागतमाचरन् ॥ ३॥
अष्टकोणस्वस्तिकाम्या वज्रजम्बूजवांकुशैः।
दाख्यः पूर्णमासाख्यो बहदयों रथन्तरः।
कंपग्रसुचक्राद्यैर्युक्त दक्षपदं शुभम् ॥१५॥
चितिथापि विचित्तिय आतिः कूतिरित्यपि ॥ ४॥
त्रिकोणकलयाभ्यां
गोपादमकराम्बरैः।
विशातच मनो यशवैते
बयाख्यदेवताः।
धनुर्मीनाऽर्धचन्द्रेश्व
मन्दिरचक्रकैर्युतम् ॥१६॥
यज्ञनारायणसौधे
राजाधिराजशोभिते ॥५॥
वामपादं प्रवीक्ष्यापि तुष्टिं ते परमां ययुः ।
यशदेवो हरि निवास
समकारयत्।
मस्तकेषु न्यधात्
कृष्णनारायण: करदयम् ॥१७॥ पुपूब परया प्रीत्याऽऽरात्रिकं च व्यधाचया ॥६॥
कोमल
चन्द्रांथनखराबितम् । भोजयामास पीयूषं सेवयामास भावतः।
मीनववधनु:स्वस्तिशरशूलविराबितम्
॥९८॥ दुषिता नाम देवाब ततो निन्युर्निबालये ॥७॥

·* तिष्यसन्तानः २६९ ध्रुवक्ष सोमश्च ददुः। पुपूजुः परया प्रीत्या नीराजनं व्यधुहरेः। हरिप्रियाभ्यः प्रदुरिन्दिराद्या महोपदाः। हरयो देवा निन्युर्नारायणं प्रभुम् ॥ ८॥ कुचलीः कुतलधीश्व शाटिका कबुकीस्तथा ॥२७॥ आनचुंबहुसम्पत्या भोजयामासुरच्युतम् । घरीश्चान्तरपटान्यपि सुभाविताः। वैकुण्ठा नाम वै देवा जनलोकनिवासिनः ॥ ९॥ केशभूषाश्चन्द्रकानि चिपिटिकाः सुगुच्छकान् ॥८॥ निन्युः स्वमन्दिरे कृष्णं पुपूजुः परमाहताः । वेणीवेषान् कानकाँश्च धम्मिलभान् सुवर्णजान् । हंसः प्राणः प्रभवचारात्रिकं श्रीहरेळधुः ॥१०॥ श्रीहरेळधुः ॥१०॥ चूडामणीन् तैजसाँश्च नन्दमौक्तिकभूषितान् ॥ ९॥ अष्टापि वसवः कृष्णं निन्युनिजालायन् प्रति । दिव्या ललन्तिकाश्चापि गण्डपाललन्तिकाः। घरो सोमश्च आपश्चाप्यनिलोऽनलाः ॥११॥ चिबूकचन्द्रिकाश्चापि कर्णशृंखलिकाः शुभाः॥३०॥ प्रत्यूषश्च प्रमासश्वाऽऽनचुः श्रीपुरुषोत्तमम् । श्रावणी कानकीवाप्याऽऽलम्बराणीः सुशोभिताः । मणिरत्नानि बहूनि परमात्मने ॥१२॥ पुष्पकाणि कानकानि स्थलकानि शुभान्यपि ॥३१॥ अथ निन्युर्विश्वदेवाः ऋतुर्दक्षः ऋतुर्दक्षः श्रवः स्तवः। तारका वधिर्कावापि चन्द्रिकाः प्रददुः स्त्रियः । कामः सत्यो धुनिः कालः कुरुः प्रमुश्च रोचनः ॥३॥ पत्रिकाः पञ्चसरिकाः सूक्ष्मतिलाँश्च कानकान् ॥३२॥ पुपूजः परमीशानं श्रीकान्तं कम्भरात्मजम् । मुद्रमाला स्वस्तिमाला बदरीमालिका आरात्रि व्यधुश्चापि भोजयामासुरच्युतम् ॥१४॥ यवमाला: स्वर्णमाषा: सुवर्णकण्ठिका टदुः॥३३॥ विष्णुर्वे मानसाख्यश्चाऽजितश्चापि हरिस्तथा। पत्रमाला: शृंखलाश्च मणिमौक्तिकमालिकाः। सत्यो विष्णुश्च वैकुण्ठः साध्यो विष्णुस्त्रिविक्रमः ॥१५॥ ददुरिन्दिवरश्यामा वैष्णव्यः पद्ममालिकाः॥३४॥ त एते विष्णवः सर्वे जनलोके कृतालयाः । स्फाटिकानां शुमान् हारान् सूर्यमुखीं ददुस्तदा । अनादिश्रीकृष्णनारायणमाहूय मन्दिरे ॥१६॥ स्तनचन्द्रौ मणिरत्ननद्धकानकनिर्मिती ॥३॥ पुपूजुर्विष्णुयन्तारं परब्रहा पुमुत्तमम् । नत्थिका वालिकाः स्वर्णजन्या मणिविभूषिताः । अभिषेक प्रचक्रस्ते श्रीगोपालामजस्य वै ॥१७॥ पाटलीमालिकाश्चापि मणिहारान् ददुः स्त्रियः ॥३३॥ शृंगारं शोभनं पूजामारात्रिकं ततो कण्ठवलयान् सौवर्णतिलसजश्व मादलीः । भोजनानि प्रददुश्च ताम्बूलकानि वै ततः ॥१८॥ प्लक्षदली महाहारान् रशना मेखला ददुः ॥३७॥ वैष्णवाश्च जनाः सर्वे तथाऽऽनघुः परेश्वरम् । स्वर्णगुच्छान् कन्दुकाँश्च सौवर्णान् चक्रकान् ददुः। वैष्णव्य इन्दिराः सर्वाः पुपूजुः श्रीरमाप्रियाः ॥१९॥ सक्थिपट्टान् जानुपट्टान् प्रकोष्ठाला ददुः॥३८॥ लक्ष्मीराधाब्रह्मप्रिया हरिप्रियाश्च योषितः। झांझरीः काम्बिकाश्चापि ददुः कदलिकाः शुभाः। इन्दिराभिधार्पिताचोपदा लक्ष्म्यादिसनिधौ ॥२०॥ पादभूषांऽगुलिभूषांऽगुष्ठभूषा स्त्रियः ॥३९॥ भोजिताः पूजिताश्चापि सेविता मातरोऽखिलाः । अलक्तकान् कजलानि शृंगारकुंकुमानि प्रददुर्विष्णवश्वापीन्दिराद्या भूषणानि ह॥२१॥ रंगान् द्रवान् द्रवसारान् तैलसाराणि वै ददुः ॥४०॥ सौवर्ण मुकुटं दिव्यं सायं रत्नादिसंभृतम् । रससारान् गन्धसारान् मिष्टसाराणि संददुः। कुण्डले शोभने दिव्ये कर्णपूरौ च कानको ॥२२॥ अम्बराणि भास्वराणि स्वर्णतारमयानि च ॥४१॥ कण्ठहारान् कौस्तुभान्यान् मणिरत्नाटियोजितान् । दिव्यमौक्तिकनद्धानि ददुस्ताभ्यस्तु चेन्दिराः। मुनबन्धौ हीरकाद्यैः खचितौ कानको ददुः ॥२३॥ पात्राणि कुन्दनजानि दिव्योपकरणान्यपि ॥४२॥ प्रकोष्ठशृंखले स्वर्णमौक्तिकादिविभूषिते । सर्वसारातिसाराणि गृहोपकरणानि कटके कानके चाप्यडलीयकानि चोर्मिकाः ॥२४॥ इन्दिराः इन्दिराभ्यः सन्ददुः शय्याः समुज्ज्वलाः ॥४३॥ पानि रशना हारान् सुदर्शनानि वै ददुः । आसमानि विचित्राणि केशसाधनकान्यपि। वेत्रं यष्टिं कानकी च नक्तकं दिव्यतन्तुजम् ॥२५॥ आदर्शान् सौरभचूर्णान् पूजायां प्रददुः त्रियः ॥४४॥ पादुके पादभूषे च सौवणे दिव्यकानके। पादत्राणानि रम्याणि कोमलानि मृदूनि च। प्रददुईरये बद्रि विष्णवस्ते हरिप्रियाः ॥२६॥ आलेखनानि रम्याणि किरीटान् प्रददुः त्रियः ॥४५॥ व्यधुः।

·२७०
* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता
ददुः॥४६॥
बहुभ्यः प्रेषयामास
निजं द्रुतम् ।
इत्येवं जनलोकस्था विष्णवधेन्दिरास्तथा । पुपजुः परया प्रीत्या रुद्रास्तत्र स्थले स्थले ।
हरये हरिपनीभ्य उपदाः सुभगा
रुद्राण्यो धवलाभाभ पुपूजः
पार्वतीश्वरम् ॥६५॥
सेवयामासुरत्यय जनलोके
तु
बद्रिके।
चन्दनाक्षतगन्धैध
फलपुष्पैविभूतिमिः ।
पोषमासं जनलोके भगवान् पुरुषोत्तमः ॥४७॥ भूषावस्त्रनाणकैब्ध
दिव्यमानसभावनैः ॥६॥
व्यत्ययामास जनिनां स्नेहाग्रहप्रसेवनैः। पूर्वकल्पान्तिका देवा अष्टाविंशतिकोटयः।
पर्वतोद्यानसरितो लोकयामास सर्वतः ॥४८॥ नीत्वा नीत्वाऽऽलयान् नैबानानचुंबहुरूपिणम् ॥६॥
दर्शयामास भगवान्
सर्वा भगवतीनिजाः। भोजयामासुरिष्टामान्यतिदिव्याऽमृतान्यपि
जनलोकनिवासिम्यो ददौ मन्त्रं हरिः स्वयम् ॥४९॥ सेवयामासुरीशेशं देवास्ते देवतायुताः ॥६८॥
'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा । आनन्दाख्याच ये देवा भावदेवाश्च ये तथा ।
'बालकृष्णाय विग्रहेऽनादिकृष्णाय धीमहि ॥५०॥ रांभदेवा आर्तवाच आश्वराः
पावकाः सुराः ॥६९॥
तमः भीशः प्रचोदयादि तिमन्त्रं जगाद तान् । हव्यवाहाथ सावित्रा औशिकाः कौशिकास्तथा ।
कृष्णनारायणकृष्णनारायण
नरायण ॥९॥ निन्युर्नारायणं स्वस्वमन्दिरेष्वन्यपूजयन् ||७०॥
अनादिश्रीकृष्णनारायणस्वामिन्
रमायण । भोजयामासुरीशेशं सिषेविरे
समाहताः।
इतिधुन्यं ददौ तेभ्यः पावयित्वा ततो हरिः ॥२॥ अथ गान्धारदेवाश्च षड्जना आर्षभाः सुराः ॥७१॥
घामाऽक्षरं
मार्जालीयास्तथा देवा माध्यमा निन्युरच्युतम् ।
यशदेवादयो देवा विदायं हरये
ददुः ॥५३॥ दिव्ययाने हरि नैजनगरेषु व्यवर्तयन् ॥७२॥
हरिर्माचे जनलोकान्महलोंक समाययौ। अपूजध
विविधैरुपहारैरनुत्तमैः।
कल्पाधिकारिदेवानां
द्विबानां यत्र वासिता ॥५४॥ अभोजयश्च
बहुधा
दिव्याने दिव्यभोजनैः ॥७३॥
रुद्रा एकादश ये ते ब्रह्मपुत्रास्तु भालजाः। अथ वैराजकाचान्ये नैषादा मेषवाहनाः।
पूर्वकल्पोद्भवाः कल्पावसानिका महर्गताः ॥१५॥ प्राणदेवाचिन्तकाबाऽऽकृतिका मानसाः
सुराः॥७४||
वेषां राज्येषु भगवान् रुद्रार्थित उपाययौ ।
निन्युर्नारायण स्वस्वसौधेषु चाभ्यपूजयन् ।
नीललोहितरुद्रस्य महापुर्या जनार्दनम् ॥२६॥ राथन्तराः सुराथापि सद्योजाता हरास्तथा ॥७॥
नीललोहितन्द्रो
पुपूज
रुद्रिकायुतः।
वीराध
बामदेवाच पीतवासादयः सुराः।
आरार्षिक प्रचकार भोबयामास केशवम् ॥२७॥ सितकल्पा अघोराब विश्वरूपाथ ये सुराः ॥७६||
वासमामास सौधे स्खे सेवयामास सप्रियः । निन्युस्ते परमात्मानं स्वस्वालयेषु भाविताः।
ददौ कृष्णाय बहुलोपदा दिव्याः प्रपूजने ॥१८॥ अभ्रामयन् हरि नैजे नैजे तु पत्तने गृहे ||७७॥
मुकुटाऽम्बरभूषादि
मणिरत्नविभूतिकाः।
अपूजयन् मणिरत्नैर्दिव्यैः
सर्वोपचारकैः।
अथाऽन्ये ये रुद्रवर्या निन्युर्नारायणं हरिम् ॥२९॥ अभोजयन्
सुधान्नैबातर्पयनमृतैर्जलैः ॥७८||
निबालयेषु
विधिवत्
पूजयामासुरच्युतम् ।
रुद्राश्चक्रस्ताण्डवानि
नारायणसमीपगाः।
सहसैकवषमाणां धवलानां प्रभाजुषाम् ॥६०॥ नीललोहितरुद्रो वै सुचके
सुचक्रे ताण्डवं शुभम् ॥७९॥
ककुद्धता
सुम्पाणां
गिरिशृंगाभदेहिनाम् ।
व्योमगानां हि धुर्याणां योजिते कानके रये ॥६॥
श्रीबद्रीप्रियोवाच-
सहसैककलशाये
सहसैकध्वजान्विते ।
कीहशं ताण्डवं चके कीडग्रूपो हरस्तदा ।
शतकम्मानिकापुष्टे वर्तुले
पनसहशे ॥६२॥
बद मे तत्स्वरूपं
नारायणपरेश्वर ॥८॥
स्वर्णव्याघ्रासने कृष्णं रुद्रा
न्यषादयन् हरिम् ।
श्रीनरनारायण उवाच-
अभ्रामयभिवपुर्यो रौद्यां सर्वत्र मेश्वरम् ॥६३॥
रहे गृहे च रथ्यासु चत्वरे चत्वरे तथा । रुद्रो हरि प्रपूज्याऽमानन्दमग्नो बभूव ह।
उद्यानेषु निवासेषु रुद्रा निन्युहरि
प्रमुम् ॥६४॥ प्रसवात्मा प्रणिपत्य स्वामिकृष्णनरायणम् ॥८१॥

·* विज्यसन्तानः २७१ वै पुनः। दक्षपाद धन्योऽसम्पद्य हरेः प्रातः कृतकृत्योऽसि सर्वथा। ननत भ्रामयन् देई भ्रमन् रराज नृत्यकृत् । यन्मे गृहे कृपासिन्धुः परमेश उपागतः ॥८॥ प्रदक्षिणेन दक्षेण वामेनापि ततः पुनः॥१०१॥ इत्युक्त्वा हर्षपूर्ण स्मयन् ताण्डवमाचरत् । पृष्ठवंशेन चाग्रेण पार्श्वदानेन वै स्थिताः शृशिभकिरीटिकिरीटिनामकाः ॥८३॥ पदेनापि च पादाभ्यां दचकष्णेक्षणो हरिः ॥१०२॥ अम्बाकार्तिकविघ्नेशा अभवन्नृत्ययोगिनः। ननत चञ्चलस्त्यक्तलजः सर्वोगकम्पनः । रूपं दघार रुद्रोऽत्र चार्धनारीनरात्मकम् ||८४॥ कचित् स्तनं कचिलिङ्ग कचित्कराप्रमात्रकम् ॥१०३|| मन्दस्मिताननं भस्मगौरं यथाईभूषणम् । कचिनितम्बमात्रं च कम्पयन् शुशुभे हरः। वामपादांगुष्ठसंस्थो समुन्नयन् ॥८॥ कचिद् भुजां क्वचित् सक्थि कचिद् गण्डं च गालकम् ॥१०४॥ इषदूर्वाननयोर्ध्वहस्तो वक्रय बानुनोः। वचिद् ध्रुवं कचिजंघां कम्पयन् शुशुभे हरः । समुद्रिनमालचक्षुर्जटासरत्सुरापगः ॥८६॥ कचिद्वक्रां कचिनीचां दृष्टिं तु सरलां कचित् ॥१०५॥ नागराबायकण्ठ कृष्णबिन्दुगलोज्ज्वलः । कचिदूमिभितश्च ददत् ननर्त शंकरः। भालनेत्रोद्भववहिरेखामासितभूतलः ॥८७॥ क्वचिलजां क्वचित् सार्धा कचित्त द्विगुणां गतिम् ॥१०६॥ सिंहचर्मार्धसम्पनः शाटिकार्घाऽऽवृतांगकः । कचिन्मन्दां स्थिरां वापि दर्शयन् स ननर्त ह। हुकारनादसंघुष्टसभास्थल स्वरान्वितः ॥८॥ कचिममन् कचित्प्रेम्णा मात्र स्नेहं च दर्शयन् ॥१०॥ प्रकोष्ठयोर्दधनागकुण्डले भुजयोरपि । आकर्षयनिव कृष्णं स्वामिनाथं नर्त सः। पादप्रकोष्ठयोबापि घुघुरानभूषणः ॥८९॥ अोंगे भामिनीरूपे प्रसन्नास्ये हिरण्यमे ॥१०८॥ महाकिंकणिकाव्यातरशनाकटिवर्तुल: दर्शयन् सेविकामावं ननत शंकरो मुदा । मुण्डास्थिमालिकारानदक्षःस्थलातियोमनः ॥९०॥ विशालनेत्रा सुभगा पद्मपत्रनिभेक्षणा ॥१०९॥ कर्णयोः प्रान्तयोलम्बस्वर्णकुण्डलराजितः । आरक्तकरचरणतला मिष्टस्वरा सती। कर्णयोः परितो यस्य भोगिबाली भ्रमायितौ ॥११॥ सर्वांगसुन्दरी भूतिसितस्तनाभिशोभना ॥११॥ माले तिलकचन्द्राभ्यां सुशोभो मानसाऽऽहरः । प्रिया सस्वजाना सर्वांगरागभासुरा। नेत्रप्रान्तदपस्निग्धनीलकजलरेखका ॥९२॥ चन्द्रचूडा रूपरूपाभिरूपकृतमोहिका ॥१११॥ फणिबद्धजटाजूटः स्कन्धयोः फणिविग्रहः। ननर्ताजगता देवी शिवा शिवमयी तदा । इषदकाप्रनमनः कट्या धवलनीलया ॥९॥ परमेशप्रसनत्वकृते ननर्त सा तदा ॥११२॥ घृतार्धकौपीनवार्धबद्धान्तर्वस्त्रगुपका लब विहाय कृष्णाग्रे सर्वभावसमन्विता। धृतार्धाऽलकमूर्धा च तथाऽधे बटया युतः ॥९४॥ हावभावयुता सर्वनृत्यांगरसरुभृता ॥११३॥ बामे स्त्रोभूषणैर्युक्तो दक्षे पुंभूषणान्वितः। कण्ठे तु शंभुवत् कण्ठी तौलसीं दधती तदा । सतीस्तनपटप्रान्तयोजितोत्तरकञ्चका ॥९५॥ नारायणहरे विष्णो कृष्णनारायणेति च ॥११४॥ कार्तिकस्य मयूरेण कुंकारितोऽतिभोगराट् । बालकृष्णेति तानेषु वदमाना सुर्षा लिहन् नृत्यबातां स्वेदात्मिकां तु वक्षसि ॥९६|| रुद्राशया सवाद्या या पृथविस्थताऽभवत् तु सा ॥११५॥ राबते रज्जुरूपोऽपि भ्रमन् कण्ठेऽस्य कर्पुरः । ननर्ताऽषि तदा भावपूर्णा नारायणान्तिके । गणेशस्योन्दुरुयंत्र चिचिकरोति नृत्यवित् ॥९७॥ रुद्राधान्ये रुद्रगणा गणिकाथापि नन्तुः॥११६॥ शिवाऽऽसनो मृगेन्द्रोऽपि करोति गर्जनां तदा । कृष्णकरे करान् न्यस्य चूम्बनान्यपि जगहुः । नृत्यमेलान्वितां चौगोवर्षिनी दिनिनादनाम् ॥९८॥ सवाद्यघोषगीतेच सतालगालवादनैः ।।११७॥ धवलो वृषभो यत्र मां करोति तदन्विताम् । सर्वया रुद्रदेवानां मण्डलं तननत तेषां तालप्रदानोऽयं डमरूं वादयन् ॥९९॥ अथ वाहनरूपा ये ननूतस्ते समुत्सुकाः ॥११८।। हारोमा हगात्रः कम्पयन् धरणिभयम् । धृतरुद्रस्वरूपा वै पृथग्भावो न यत्र पादं विक्षेपयन् चैकपादोगुष्ठेन तोलयन् ॥१०॥ चैकपादांगुष्ठेन तोलयन् ॥१००॥ आबर्य परमं वेतन्महर्लोके हरैः कृतम् ॥११९।। ननर्त सा।

·२७२ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के चक्रुः अथ नृत्यात्मक वीक्षितं श्रीहरिणा सार्थसंयुजा। आवासदानकैः सर्वार्पणर्भागवतोत्तमः। प्रसन्नो भगवान् स्वामी समुत्थाय निजासनात् ॥१२०॥ षोडशाद्युपचारैः संप्रपूज्याऽऽरात्रिकं व्यषात् ॥ ८॥ आलिण्यच्छंकरं धृत्वा निजवक्षसि तन्मयः । वैष्णवी कमला देवी लक्ष्म्यादीनां प्रपूजनम् । समाश्लिष्यत् कृष्णनारायणः सर्वान् कृपावशः ।।१२ ॥ ध्रुवपनी शाश्वती ब्रह्मप्रियादिपूजनम् ॥ ९॥ रुद्राणीश्च समाश्लिक्षलक्ष्मीपद्मावतीप्रियाः । अन्या महामहाभक्तानिकाश्चापि प्रपूजनम् । अन्याः समाश्लिषन् रुद्राणिकाश्चाशी-परायणाः ॥१२॥ हरेश्चक्रुस्तथा ध्रवप्रजाः पुपजुरच्युतम् ॥ ॥ उपदाः प्रददुर्हारान् दिव्यान् मणीन् विभूषिकाः । उपदा विविधाश्चापि ददुः श्रीपरमात्मने । नृत्यान्ते श्रीहरिः प्राह तुष्टोऽस्मि वरदानकृत् ॥१२३।। दिव्यसौवर्णरत्नान्यभूषाहारधनानि च ॥११॥ वरं वृणुत सर्वेऽत्र यदिच्छथ ददामि तत् । भोजयामासुरीशेशं सर्वागिसहितं ते। रुद्राश्चास्तव सेवां भक्तिं त्वय्यविनाशिनीम् ॥१२४।। सर्वार्पणविधानेन देवा देव्यः प्रसेवनम् ॥१२॥ अन्ते ब्रह्मगति चापि देहि धाम्न्यक्षरे तव । श्रीबालकृष्णस्य सर्वावतारधारिणः। इत्युक्त्वाऽऽरात्रिक चक्रर्विदायं प्रददुस्ततः ॥१२।। ध्रुवराज्ये महाराज्ये भ्रामयामासुरच्युतम् ।।१३।। तेभ्यो मन्त्रं ददौ कृष्णो नैनं नाम ददावपि । 'श्रीकृष्णन्त्रायणस्वामी श्रीहरिः য়ল प्रजाश्च श्रीहरिं सम्यक् प्रपूज्य मनुमाप्नुवन् । मम ॥१२६॥ दिव्यभावं तथाऽऽशीर्वाणीं ददौ परमेश्वरः। नामधुन्यं जगृहुश्च दध्युर्नारायणं हृदि ।।१४॥ विमानमारुह्य जयनादैः स्वराययौ ॥१२७॥ कृष्णः प्रपावयित्वैव ध्रुवलोकं ततस्ततः। स्वर्ग कृष्णविमानेन बद्रिके सप्तर्षिलोकमाययौ ॥१५॥ द्रुतं विमानमारुह्य चाऽक्षरप्रभम् । व्यद्योतत सुरा वीक्ष्याऽभीयु. स्वागतसिद्धये ॥२८॥ प्रथमं श्रीहरिः श्रेष्ट वसिष्ठस्याऽऽलयं ययौ । अरुन्धतीयुतर्षिश्च स्वागतं प्राचरद्धरेः ।।१६।। इतिभीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने पुष्पचन्दनपीयूषामृताऽक्षतयवांकुरैः महलोंकनिवासिनां मन्दिरेषु भगवतः पूजनादि पुपूज परमात्मानं पुपूजाऽरुन्धती ह्यपि ॥१७॥ रुद्रस्य ताण्डवं चेतिवर्णननामा पञ्चनवति- कृष्णसार्थ समस्तं च पुपूजारुन्धती सती । तमोऽध्यायः ॥ १५ ॥ वासिष्ठाश्च सुरादेव्यः प्रजाश्चानचुरच्युतम् ।।१८।। श्रीनरनारायण उवाच- वेदमन्त्रैरार्षयोगैहरेः प्रपूजनं भोजयामासुरिष्टामामृताचं वहुधा कृतम् ॥१९॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि श्रीकृष्णः फाल्गुने प्रभुः । आरात्रिक प्रचक्रुश्च गृहे गृहे तथर्षयः। प्रथम स्वविमानेन भ्रवस्वर्गमुपाययौ ॥१॥ सम्मान संव्यधुश्चापि सेवां व्यधुर्महाहताः ॥२०॥ यत्र वै वैष्णवो भक्तो राजा ध्रुवोऽस्ति सर्वदा । आशीर्वादान् सामगीमिददुर्नारायणाय ते। यदाधारं लोकचक्र प्रवर्तते भ्रमत्यपि ॥२॥ भूगुव भार्गवाश्चापि निन्युर्नारायणेश्वरम् ॥२१॥ वीक्ष्य विधालं दिव्यं च सर्वलोकोत्तरं शुभम् । निजालयेषु चानचुभोजयामासुरीश्वरम् । विमानं भीहरेस्तूर्ण ध्रुवश्वाभ्याययौ द्रुतम् ॥ ३ ॥ अङ्गिराधाप्यांगिरसा निन्युर्नारायणं ततः॥२२॥ ससैन्यः सर्वदेवैध सवाद्यः सहितो हरिम् । तेऽप्यानचुहरिकृष्ण बहूपकरणादिभिः। कृष्णं सम्मानयामास स्वागतं व्यचरन्मुदा ॥ ४॥ मरीचिथापि मारीचा निन्युर्नारायणं गृहम् ॥२३॥ प्रणम्य धन्यभाग्योऽसीत्याह कृत्वा च दण्डवत् । अत्रिस्तथा तदात्रेया निन्युर्नारायणं निन्ये नारायणं नैजे महासौधे तु कानके ॥ ५॥ पुपूजु जयामामुरुपदाम न्यधुः विष्णुध्रुवपूज्यो पुलस्त्यचापि पौलस्त्या निन्युनर्नारायणं गृहम् । विष्णुर्नारायणं नत्वा चकार दण्डवत्तदा ॥ ६॥ पुलहः पुलहः पौलहाबापि निन्युनिजालयान् हरिम् ॥२५॥ पादसंवाहनं चक्रे शुभासनविराजिनः। पुपूजुः परया भत्त्या भीप्रभुम्माधवीपतिम् । हरेः सेवां भ्रवचापि चके जलामृतार्पणैः ॥ ७ ॥ उपदाथ न्यधुस्त्वये भोजयामामुरीश्वरम् ॥२६॥ व्यधुः। मुदा। पुरः ॥२४॥ वर्तते सम्पदा प्रदः।

·कतिष्यसन्तानः
२७३
प्रभुः।
मुदा।
प्रभुम् ॥५१॥
।
महेश्वर्यहरेः सेवां चक्रस्ते ऋषिपुंगवाः। मोजयामासुरीशेशं विदार्य
प्रददुस्ततः।
हरिविदाय सं बद्रिके द्रुतमेव ॥२७॥ अय भीभगवान्
शीघ्रमाययौ चान्द्रभूमिकाम् ॥४६॥
क्रतोलोकं निभाल्यैव
कृतपूजादरः
चन्द्रलोके सोमराजश्वकार स्वागत
हरे।।
आशिषः कृतवे
दत्वा शनेर्लोकमुपाययौ ॥२८॥ पूजां सेवा चकारापि भोजनान्यमृतानि च ॥४७॥
शनिना कृतजश्च दत्वा तस्मै मर्नु निजम् । ददौ वस्त्राणि रम्याणि रसान् पीयूषसंभृतान् ।
वैष्णवं तं सूर्यपुत्रं युक्त्वाऽऽशीस्तितो द्रुतम् ॥२९॥ मणीन् रखानि रम्याणि ददौ कृष्णाय चन्द्रमाः ॥४८॥
गुरोर्लोक विशालं वै समाययौ हरिः स्वयम् । तत्पल्यश्च ददुर्भूषादिकं योषिद्भय आदृताः।
बृहस्पतिहरेश्वाभिषेक व्यधात् तु सामगैः॥३०॥ विदायं प्रददुश्वापि ततः कृष्णनरायः॥४९॥
अपूजयत् प्रभु दिव्यैरुपचार समृद्धि मिः। तत्तल्लोकानाम्यश्च मनु स्वकं ददौ
मनुं जग्राह हरितो भोजयामास वै ततः ॥३१॥ नामधुन्यं ददी चापि ततस्तु मानसोचरम् ॥५०॥
उत्तमामिरुपदाभिस्तोषयामास
माधवम् । पर्वतं चाययौ चैत्रे पूर्वे महेन्द्रमन्दिरम् ।
विदायं प्रददौ प्रस्थापयामास ततोऽच्युतम् ॥३२॥ नगर्याममरावत्यां देवेन्द्रोऽभ्रामयत्
हरिस्तुणे मंगलस्यालय तत उपाययौ।
सर्वशृंगारयुक्तायां दिव्यायां देववन्दितम् ।
मंगल
पूजयामास प्रभु रवादिभिस्ततः ॥३३॥ देवेश्व देवतामिश्च शच्याऽप्सरोभिरचितः ॥५२॥
आययौ
भगवान् शुक्रालयं विमानतो
द्रुतम् पावयित्वा
देववर्गानिन्द्रसभामुपाययो।
शकस्तु बहुधा
चक्रे स्वागतं पूजनादिभिः ॥३४॥
पुपूज बहुभिश्चोपचारैः समृद्धिभिः ॥५३॥
ततो हरिद्रुतं बुधालयं वै समुपाययौ। तस्मै स प्रददौ रनहारान् दिव्याँस्तथोपदाः ।
बुधः सम्पूज्य मुदितो भोजयामास माधवम् ॥३५॥ इन्द्रभोगान समस्ताँच महेन्द्रः प्रभवे ददी ॥५४॥
विदायं प्रददौ चाथ
हरिनक्षत्रमण्डलम् ।
भोजयामास सर्वाश्च सेवयामास
भावनैः।
आययौ स्वविमानेन रोहिण्यादिगृहेषु
रक्षयामास सौधे स्वे
स्वे प्रभु
भीपुरुषोत्तमम् ॥२५॥
ताः सर्वा वै दक्षपुत्र्यो नारायणं यथायथम् ।
सिद्धचारणगन्धर्वाः सिषेविरे हरि
स्त्रियः।
पुपूजः
सेवयामासुभोजयामासुरच्युतम् ॥३७॥ विदार्य प्रान्य भगवान् अग्नेस्तेनोवती पुरीम् ॥२६।।
पत्नीगाँश्चापि सन्तुष्टासहितानपि । ययौ स्वेन विमानेन बद्रिकेऽग्निमहालयम् ।
पूजयामासुरत्यर्थे
नारीयोग्योपचारकैः ॥३८॥ अग्नयः श्रीहरिं नत्वा कृत्वा स्वागतमुत्तमम् ॥५७।।
ततः श्रीभगवान् सूर्यलोकं समाययौ द्रुतम् । प्रपूज्य भ्रामयामासुर्नगरे स्वे गृहे गृहे।
आदित्यः स्वर्णवर्णस्तं हिरण्मययुतः पुमान् ॥३९॥ अर्चयामासुरत्यर्थ भोजयामासुरादरात् ।।५८॥
पुपूज
सर्ववैः सुवर्णजैः।
मणिरत्नादिहारोंश्च ददुः कृष्णाय
तेऽनलाः।
विभूषणैरमृतैश्च
दिव्यानरम्बरादिभिः ॥४०॥ स्वाहाद्याः स्त्रीजनान् सर्वानानचुः स्वर्णभूषणैः ॥५९॥
पूषाऽर्यमा विवखाँच त्वष्टा विष्णुर्भगस्तथा । चान्दनैर्गन्धिभिः
औवरमृतवर्षिभिः।
पर्जन्यो वरुणो धाता शक्रो मित्रोंऽशुरित्यपि ॥४१॥ विदायं प्राप्य भगवान् ययौ संयमनी पुरीम् ।।६०॥
परमात्मानं श्रेष्ठदिसम्पदादिभिः। यत्र
वैवस्वतस्तस्य प्रजा: पुजुरादरात् ।
राजाधिराजवेषाँच ददुर्नारायणाय
ते ॥४२॥
यमाः पुपूजुरीशेशं यमराजः पुपूब
च ।।६१॥
स्वखराज्येषु सर्वत्र
निन्युनर्नारायणं मुदा।
याम्या यमानुगाथापि पुपूजुः परमेश्वरम् ।
मुकुटान् कटकान् हारान् कुण्डलानि ददुध ते ॥४३॥ हरिस्तु स्वविमानेन वीक्षितुं नारकान्
मणिरतमयी रम्या: श्रृंखलाच
ददुस्तथा । कृष्णवायोः प्रसंगेन नारका
मोक्षमाप्नुवन।
अक्षयान्यपि पात्राणि महामृतप्रदान्यपि ॥४४॥ नैकोऽपि दण्डवास्तत्र दण्ड्यः कुण्डेऽस्ति शेषितः ॥६३॥
ददुस्ते
हरये लपम्यादिभ्यब सूर्ययोषितः। नावशिष्टस्तदा तत्र पापी कश्चिद् यमालये।
छाया संज्ञाशिनी चापि हिरण्या च प्रभादिकाः ॥४५॥ सर्वे मोक्षं गताः स्वर्ग गताः कृष्णकृपावशात् ॥६४॥
३५
परमात्मानं
ययौ ॥६२॥

·२७४ श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के पुरीम् ॥६७॥ नरेन्द्रश्चेति गृहम् ॥८६॥ सिषेविरे च बहुधा मुदा॥८८॥ ते यमेन पूजितः कृष्णो विदायं प्राप्य सत्वरम् । मन्त्रशो मन्त्रवित् प्राशो मन्त्रराट् सिवियोमनः । रक्षोवतीं पुरी रक्षोभृतां नितिपालिताम् ॥६५॥ सिद्धेशः परमः सिद्धः सिदा निन्युईरि गृहम् ||८४॥ आययौ स्वविमानेन नितिः स्वागतं व्यधात् । पूजयामासुरत्यर्थे भोजयामासुरमृतम् । रक्षोगणाच देवेशं पुपूजुनितेः प्रजा:॥६६॥ यक्षो यशकथापि मुंभको मणिभद्रकः ॥८॥ पूर्णप्रभद्रको माली तेभ्यो दत्वा मनुं कृष्णो लब्ध्वा विदायमुत्तमम् । शितिकुण्डलकस्तथा । आययौ स्वविमानेन वारुणीं सुखिनी यक्षाभ निन्युनर्नारायणं वरुणो भगवन्तं तं परमर्दिमिः। पुपूजः परया प्रीत्या ददुर्दिव्योपदास्तथा । मोबयामास किनरस्तत्र रसानमृतसंभवान् ॥६८॥ विणाश: सुरसेनः बहुधा प्रमर्दनः ॥८॥ ततो विदायमार्पयत् । अतीशयः सप्रयोगी गीतशम्धेति किन्नराः। हरिस्तूर्ण विमानेनाऽऽययौ तु वायवीं पुरीम् ॥६९॥ निन्युर्नारायणं नैजावासेप्वपूजयन् गन्धवती चातिरम्यां प्रभजनेन पालिताम् । विद्याधरश्च विबुधो विद्याराशिविदाम्बरः। प्रभजनो हरेः भेष्ठं पूजनं सार्थमाचरत् ।।७०॥ कृतज्ञश्च श्रीशस्तत्त्वघरादयः ॥८९॥ ददौ कृष्णाय रत्नानि विदायं प्रददौ तथा । विद्याघ्राः श्रीहरि निन्युनिनावासेष्वपूजयन् । हरिबोत्तरमागस्था कौबेरी नगरी ययौ ॥७॥ गायनैतनैर्भावैर्वाद्यप्रकारकैस्तथा ॥९॥ विभावरी च सोमस्य नगरों बहुशोभनाम् । संप्रसादयामासुः श्रीपति भीजनैर्युतम् । ययौ तूर्णे कुबेरेण पूजितस्तत्र माधवः ॥७२॥ वामदेवो महाजम्भः सुग्रीवो मर्दकस्तथा ॥९॥ बहुरत्नैबहुधनैर्भूषाम्बरादिभिस्तथा बाष्कली पिंगल: कुंभश्चैते भक्तास्तु तामसाः । सर्वकोशः पूजितश्च ययावीशानपत्तनम् ॥७३॥ निन्युर्नारायणं दैत्याः पुपूजः परमेश्वरम् ॥१२॥ ईशानः स्वयशोवत्यां पुर्यामभ्रामयचरिम् । गरुत्मान खगति गमर्दनो विष्णुवाहनः। सगणः सगणं हिरण्यवर्णाभा गरुडाः परमेश्वरम् ।।९।। विदायं प्रददौ चापि कृष्णः कान्तिमती पुरीम् । निन्युनॆजगृहाण्येवाऽऽनर्चुः श्रीपतिमीश्वरम् । आययौ मेरुभागस्था निशानाथादिसेविताम् ॥७५॥ उर्वशी मेनका रंभा रतिश्चापि तिलोत्तमा ॥१४॥ बहीमिवाप्सरोमिश्च सर्वदेवगणैर्युताम् । सुमुखी सुस्तनी शान्ता कामुकी शारदानना । सर्वथा वैष्णवी रम्यां तारकाभिर्निवासिताम् ॥७६॥ अलम्बुषाद्या अप्सरोगणा निन्युहरिम् पतिम् ॥१५॥ तत्र निशाकरः कृष्णं पुपूज बहुभाववान् । निजावासेषु कान्तेशं पुपूजुः कामगौरवैः। भ्रामयामास पत्तने ॥७७॥ सिषेविरे समालिङ्गाय पावित्र्यं प्रापुरीश्वरात् ॥१६॥ विदार्थ प्रददौ चापि कृष्णो मेरुनिवासिनाम् । गायनं नर्तनं चक्र: चक्रः सेवां च योषिताम् । गृहे गृहे समस्तानां व्यस्तानां च ययौ तदा ॥७८॥ भोजयामासुरत्यर्थ शृंगाराणि व्यधापयन् ॥१७॥ स्वमन्दिराणि हरिथयो। रामयामासुरात्मेशं कान्तं सस्वबिरे हदम्। प्रियव्रतोत्तानपादौ सम्राजी परमात्मनः ॥७९॥ सुरभिः सर्वतोभद्रा सुधीला श्रीप्रदा तथा ॥९८॥ स्वागतं बहुसम्मानं चक्रतुः पूचनादिकम् । नन्दिनी चेति गावच दिव्यरूपधरास्तदा । भोजवामासतुवापि ददुरनय॑सन्मणीन् ॥८॥ कामदुषा हरि निन्युमेरौ निजाभमेष्वपि ॥१९॥ धर्मदेवो रुचिश्चापि दक्षः तुमहर्षयः। पुपुजु कामरूपेशं महाभिषेकपूर्वकम् । पुजुः परमात्मानं ससाथ चोपदादिमिः ॥८१॥ भोजयामासुरिष्टं वै मिष्ट क्षीरमयामृतम् ॥१०॥ खेचरी बसुचारी च ब्रह्मेशो ब्रह्मजीवधी। अयाऽरुणाऽनपाया विमनुष्या वराम्बरा । सुषेषः शाश्वतः पृष्टः महाबलः ||८२॥ मिश्रकेश्यसिपर्णा चाऽलंबुषा शुचिका तथा ॥१०॥ त एते चारणा दिव्या निन्युनारायणं गृहम् । मारीचिमाद्रिका विद्युत्पर्णा क्षेमा च लक्ष्मणा । पुपक प्रीत्या रखहारादिभिस्तदा ॥८॥ मनोमवाऽसिता पुण्डरीकाऽनगन्धिनी तथा ॥१०२॥ अपूजयद् दिव्यरसः प्रभुम् ॥७४॥ एते मोजयामास बहुधा आहूतः पावनार्य ·* तिव्यसन्तानः सुबाही सुप्रिया चापि सुभुखा सुदती रमा । कुंकुमवापिकाक्षेत्र ज्येष्ठमासे निबालयम् । सुरसा सुमुखी हंसपादी सूताऽभया जया ॥१०३॥ विरराम हरिबद्रि सर्वभक्तप्रपूजितः ॥१२२॥ हंसा च कमला भासी सुभगा च सरस्वती । अरूपा मनुवंती च सुकेशी पणिनी तथा ॥१०४॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने सहजा पुखिकस्थली घृताची च कृतस्थली। स्वर्गलोके मेरौ भुवों के च भगवतो भ्रमणं कुंकुम- विश्वाची पूर्वचित्तिश्च प्रम्लोचा शारदी दया ॥१०५॥ वापिकां प्रत्यागमनं चेत्यादिनिरूपणनामा माणिकी चानुम्लोचा मंजुला हंसी च शान्तिदा । षण्णवतितमोऽध्यायः ॥ ९६ ॥ युवतीत्वं हरये ता ददू रेमे रतिप्रियः ॥१०६|| श्रीनरनारायण उवाच- सिषेविरे स्वालयेषु सर्वस्वार्पणभावनैः। तथा कृष्णप्रियाणां च सेवां चक्रः समन्विताः ॥१०७|| शृणु बद्रीप्रिये देवि भगवान् भूतभावनः। ननर्तुः श्रीहरेर कुंकुमवापिकाक्षेत्रे यदागमत् चक्रुर्वलभकीर्तनम् । तदा द्रुतम् ॥१॥ विमाने यानि रूपाणि पत्नीनां दैतवन्ति च । आशीर्वादान् जगहुबोपदा न्यधुर्हरेः पुरः ॥१०८॥ तानि सर्वाणि तत्रेव भीमसेनश्चोग्रसेनः तिरोमावयदच्युतः॥२॥ सुपणों वरुणस्तथा । विमानस्थानि रूपाणि सूर्यवर्चा धृतराष्ट्रो गोमान् भीमश्च पत्रवान् || १०९॥ भूस्थेष्वाविविशुस्तदा। दासदासीस्वरूपाणि भूस्थेष्वाविविशुस्तथा ।। ३॥ अर्कपर्णः प्रयुतश्च चित्ररथश्च वैकलिः । लोमथादेः स्वरूपाणि भूस्थेष्वाबिविशुस्तदा । शालिशिराः सुबाहुश्च हंसो मध्यश्च दारुणः ॥१०॥ द्वैतभावे विलीने च निजरूपे हरिः स्वयम् ॥ ४ ॥ ज्योतिष्टमः सदाचारो वरेण्यश्च वरूथकः। एकभावं गतस्तत्र विमानं चाऽणुतां गतम् । वसुरुचिः सुरुचिश्च सुरुचिश्च विश्वावसुश्च भानुकः ॥११॥ रतभूषाम्बरहारा उपदाः स्वर्णशोभनाः ॥५॥ वही सिद्धस्तु पूर्णश्च पूर्णाशः शतगौणकः । सर्वा यथायथं कृष्णो ददौ योग्येभ्य एव च । सुचन्द्रश्चेति गान्धर्वाः पुपूजः परमेश्वरम् ॥११२॥ विप्रेभ्योऽनाथदीनेभ्यः श्रीभ्यो ददुर्यथायथम् ॥ ६ ॥ निन्युर्नारायणं नैजसोधेष्वानचुरच्युतम् । चातुर्मास्यमुवासाऽपि हरिः कुंकुमपत्तने । उपदा: प्रददुः सर्वे भोजयामासुरच्युतम् ॥११३॥ त्रयोविंशं हरेर्जन्मदिन प्रास शुभप्रदम् ॥ ७॥ दिव्या मेरोररण्यानी तथा च वनदेवताः। प्रातरेव कृतस्नानोऽष्टम्यामूर्जस्य चाऽसिते। ओषधयस्तथा दिव्या समूर्ताः परमेश्वरम् ।।११४॥ कृतशृंगारका कृष्णोवल्लभोऽयात् स्वसंसदि ॥८॥ पुपः फलपुष्पाद्यैः सद्रसभोंजनामृतैः। तदा वाद्यान्यवाद्यन्त गौतयश्चाभवन् तेभ्यो मेरुनिवासिभ्यः स्वमर्नु माधवो ददौ ॥११॥ नर्तनानि विचित्राणि देवतानां तदाऽभवन् ।॥९॥ नामधुन्यं ददौ नैबमाशीर्वादान् ददौ तथा । सर्वोत्कृष्टा सभा पूर्णा सर्वसष्टिनिवासिमिः। ततः विमानेन भुवर्लोकमुपाययौ ।।११६॥ बाता सा बद्रिके तत्र लोमशः समुपाययौ ॥१०॥ वैशाखमासे भगवान् बद्रिके भक्तवत्सलः। परमात्मानं चिरं बीवेति चाहतम् । वियपरा: सुरास्तत्र पूजयामासुरच्युतम् ॥११७॥ श्रीमगोपालकृष्णाद्याः पुपूजुः परमेश्वरम् ॥११॥ भावहः प्रवहति संवहोऽनुवहस्तथा । अवतारा ईश्वराब मुक्ताः सिद्धाः सुरास्तथा । परावहो विवश्व परिवहथ वायवः॥१८॥ ऋषयः पितरो देवा मानवाथ नराः त्रियः ॥१२॥ निजासु रम्यनगरीष्वानयन् परमेश्वरम् । पुपूजुः कम्भरालालं चाशीर्वादान् ददुस्तदा । परया प्रीत्या भोजयामासुरच्युतम् ॥११९॥ आरात्रिक व्यधुः सर्वे महोत्सवमकारयन् ॥१३॥ भूतप्रेतपिशाचाब कूष्माण्डाथ विनायकाः। प्रशापद्मावतीलक्ष्मीराधाद्याश्चक्रुरुत्सवम् वीरा बेतालकाथापि भुवोकनिवासिनः ॥१२०॥ अतलादिनिवासाश्च दैत्यदानवराक्षसाः ॥१४॥ पूजः परमात्मान बहुभ मर्नु हरेः। नागाः सर्पा भोगिनश्वार्थयामासुहरि दिव्यमुक्ता बभूइस्ते हरिभूतलमाययौ ॥१२॥ भगवन् पावयाऽस्मान् स्वान् पातालादीनि दर्शनात् ॥१५॥ शुभाः। । प्रति।

·२७६ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता दशसहस्राणि भूभृतः। तथाऽस्त्विति हरिः प्राह भोजयामास तान् हरिः । विप्रचितिप्रधानास्ते हरये चोपदा महीमानान समस्ताँश्च विदायं प्रददावपि ॥१६॥ शंकुकर्णादयश्चापि निन्युनर्नारायणं गृहम् ॥३५॥ ययुः सर्वे निजलोकान् कृष्णः पातालवासिमिः । हयग्रीवादयश्चापि पुपूजुर्माधवीपतिम् । गन्तुं समियेष सर्वपूर्वानुगैर्युतः ॥१७॥ शारभाः शाम्बराश्चापि पुपूजू राषिकेश्वरम् ॥३६॥ सर्वस्त्रोदासदास्यादियुतश्च लोमशान्वितः। कालनाभादयो तु स्वतःप्रकाशप्रभृतिमुनिभिः साधुभिर्युतः ॥१८॥ कमलाकान्तं हिरण्यपुरवासिनः ॥३७॥ हेमन्ताद्यैः पार्षदेच युतो द्वेधा समस्तकः। कालकेया दानवाच निन्युर्नारायणं गृहम् । सर्वरूपोऽभवत् कृष्णो द्वेधा वेषादिभूषितः ॥१९॥ पुपूजुथापि दानव्यो भोजयामासुरीश्वरम् ॥३८॥ विमानं यदणु त्वासीन्महत्तत् तत्र संव्यधात् । ददौ तेभ्यो हरिमन्त्रं 'भीहरिः शरणं मम' । सर्वान् संस्थाप्य सर्वाश्च तत्र कुंकुमक्षेत्रके ॥२०॥ विदार्य सं माघे तलातलमुपाययौ ॥३९॥ सर्वान् सर्वाः सह नीत्वा चैकादश्यां विमानके । वैनतेयालये वास चकार भगवान् स्वयम् । आरोह ससाम्यो हरिगोपालनन्दनः॥२॥ वैनतेया हरि सार्थयुतमानचुरादरात् ।।४०॥ सुपर्णवासुकिशंकुकर्णनमुचिभिः गरुत्मतां चतुर्दशसहस्त्राणि तु भूभृताम् । विमानमैरयत्तर्ण शृण्वन् हर्षजयध्वनीन् ।॥२२॥ हरि निन्युनिजराज्येष्वानचुमणिभूषणैः ॥४॥ अतले तु सुपर्णस्य सोधवर्य महाप्रभुम् । कालनेम्यादयश्चापि दैत्येशा ललितापतिम् । सुपर्णाद्या हरि तत्र पुपूजुः परमादरात् ॥२३॥ निन्युनिजप्रदेशेष्वानचुः सरस्वतीश्वरम् ॥४२॥ महाराज्ये सर्वत्र भ्रामयित्वोपदा कोटिशोऽपि तथा देवगक्षसा निजराष्ट्र के । मणिरतानि बहूनि भोजनान्युत्तमानि च ॥२४॥ निन्युः श्रीभूपति कृष्णं पुपूजुः परमादरात् ॥४३॥ यक्षा दैत्या दानवाश्च नामुचेया नरायणम् । उपदाश्च प्रददुस्ते तेभ्यो ददौ मनुं हरिः । पुपूजुः परया प्रीत्या मर्नु हरेश्च जगृहुः ॥२५॥ नामधुन्य ददौ चापि विदायं जगृहे ततः ॥४४॥ विदायं प्रददुश्वापि मार्गशीर्षे ततो ततो हरिः। फाल्गुने श्रीहरिनँजविमानेन महातलम् । प्रययौ वितलं लोकं विमानन द्रुतं प्रयुः ॥२६॥ उपाययौ तत्रापि मुचुकुन्दादिमन्दिरे ॥४५॥ जम्भकथापि प्रहादः कम्बलावेति तं तदा । उवास भगवाँस्तस्य सेवा जग्राह भाववित् । स्वागत भीहरेश्चक्र हुमानपुरःसरम् ॥२७॥ अनन्ताद्या महासः कामरूपधराः सुराः ॥४६॥ भक्तिमन्तो पुपूजुः परमेश्वरम् । पुपूजुः परमेशानं सेवयामासुरादरात् । प्रहादो रक्षयामास प्रभु मासान्तमेव ह॥२८॥ उपदाथ ददुः श्रेष्ठा मणिरतात्मिका भुदा ॥४७॥ स्वरहे निजराज्ये भ्रामयामास सर्वधः। भोजयामासुरत्यन्तं दिव्यानानि बहून्यपि । दैत्यानां काटयः कृष्णं निन्युनिजालयानपि ।।२९॥ आरात्रिक प्रचक्रुध विदायं प्रददुस्ततः॥४८॥ सस्नीक सर्वसार्थाट्यं कृष्णं पुजुरादरात् । चैत्रेऽनादिकृष्णनारायणो रसातलं दैत्यस्त्रियो दानांचचा लक्षम्यादीरार्चयन्मदा ॥३०॥ बलेहे निवासं स्वं चकार तेन पूजितः ॥४९॥ ददू रखानि बहूनि मणीन् भेष्ठाँच वै तदा । वामनेनेडितः कृष्णो रसाराज्यानि सर्वशः। भोबनानि ददुवापि विदायं प्रदुस्ततः ॥३१॥ बभ्राम सर्वदेशेषु भक्तानां मोक्षकांक्षया ॥५०॥ पौषमासे ययौ कृष्णा सुतलं लोकमुत्तमम् । राजाधिराजवद् राबा बलिनारायणं हरिम् । विरोचनगहे तत्रोवास श्रीपतिरीश्वरः ॥३२॥ पुपूज मानयामास भोजयामास मिष्टकम् ॥५१॥ दैत्याः कृष्णं बहुप्रीत्या पुजुधोपदादिभिः । विदायं प्रददौ चापि ततोऽन्ये दैत्यपुंगवाः । भोजयामामुरत्यर्थ सिविरेऽखंदा बनाः॥३३॥ राक्षसास्तारकाचाच हिरण्याक्षास्तथाऽपरे ॥५२॥ पुपूब शतसाहलो गणो हालाहलगमिषः। कोट्यर्बुदाधिका निन्युन रेश्वरं निबालयान् । दानवानामबुंदानि श्रीपरमेश्वरम् ॥३४॥ सर्वस्वदानकैहरिम् ॥५३॥ दैत्या भक्का च ययौ। पूजयामासुरत्यन्तं ·* तिष्यसन्तानः २७७ यक्षगन्धर्वाः मुदा। तन्मन्त्र जगृहुधापि विदायं प्रददुस्ततः। कुंकुमवापिकाक्षेत्रे विरराम निजालये। वैशाखे श्रीकृष्णस्वामी पाताल समुपाययौ ॥५४॥ एवं बद्रीप्रिये सर्वपातालानां पवित्रता ||७३॥ तत्रत्या: शेषजातीया सर्पा नारायण गृहे । विधत्ता हरिणा नैजकृपया मोक्षिता जनाः। ररक्षुर्बहुमानाद्यै पूजयामासुरुत्सुकाः ॥५५॥ अथोर्जकृष्णपक्षस्याऽष्टमी जन्मजयन्तिका ||७४|| अन्ये सर्वे महासः सर्वकामस्वरूपिणः। हरेस्तिथिमंगलाव्या चतुविंशा समागता। नागिन्यश्च महादेव्यो हरिं लक्ष्मीः सिषेविरे ॥२६॥ प्रासः स्नात्वा कृतसर्वशृंगार कुंकुमेश्वरा ॥७॥ अनन्तः कुलिकश्चापि वासुकिस्तक्षकस्तथा । मण्डपे चाययौ नैजे गजासने सुशोभिते । कर्कोटको महापत्रः शङ्खपालादयोऽपि च ।।२७॥ उपाविबेश मुनिमिः पूजितः कृतमङ्गलः ॥६॥ निन्युर्नारायणं नैजराज्येष्वानचुकत्सुकाः। लोमशस्तिलक चन्द्रं कृष्णभालेऽक्षतान्वितम् । पुपूजुर्मणिरत्नाद्यः सेवयामासुरत्यति ।।२८॥ कौंकुम सुभगं चके पुपूजाऽऽशी-परायणः ॥७७॥ भोजयामासुरीशेशं विदायं प्रदुस्ततः। पिता माता भ्रातरश्च महर्षयः सुरेश्वराः। हरिमन्त्रं ददौ तेभ्यस्ततो विमानमास्थितः ॥९॥ परमात्मानं मुक्ता मुक्तानिकास्तथा ॥७८॥ वाद्यघोषादिभिश्चोत्तेजितः सम्मानितो रति । ईश्वरा अवताराच शाशीर्वादपरायणाः। क्षीरसागरमध्ये वै यन्त्र शेषासनो हरिः ॥६०॥ पितरो किंपुमांसश्च किन्नराः ॥७९॥ आययौ तत्र भगवान् महोत्साहभरः प्रभुः। देवाश्च दानवाः सिद्धाः साध्व्यः सूताश्च चारणाः। ज्येष्ठे मासे हरिं शेषासनो विष्णुः पुपूज ह ॥६॥ द्विजा नृपाः श्रेष्ठिनश्च दासाः पुपूजुरच्युतम् ।।८०॥ पायसै रससारैश्च भोजयामास वै देव्यः सरांसि सरितस्तीर्थानि देवमातरः। लक्ष्मीः समस्तलक्ष्मीनां सेवां चकार भावुकी ॥६॥ लोकपाला दिशांपाला: पुपूजः परमेश्वरम् ॥८॥ मणिरत्नानि विष्णुर्वे नारायणाय संददौ। अतलादिनिवासाश्च भूवासा मानवाः प्रजाः। विदायं प्राप्य भगवान् श्वेतद्वीपमुपाययौ ॥६॥ नरा नार्यों हरिकृष्णमर्चयामासुरुत्सवे ॥८२॥ आषाढे कमलाकान्तः प्रज्ञानारायणं हरिम् । उपदाच न्यधुर्दिव्या हररेग्रे सुवर्णजाः। पूजयामास भोजयामास मणिरत्नादिरूपाश्च चिरं जीवति ते जगुः ॥८३॥ सिषेविरेऽति बहुधा कमला: कमलादिकाः। आरात्रिक प्रचक्रश्च प्रसाद जगहुस्ततः। विदायं जगृहे कृष्णो विमानेन ततः परम् ॥६५॥ परिहार सभायाश्चाकरोच्छ्रीलोमशस्ततः ॥८४॥ श्वेतमुक्तम्य ईशेयो मनुं ददौ निजं महीमानान् समस्ताँश्च भोजयामास लोमशः। प्रेषयामास वै धामाऽक्षरं निजं च तानथ ॥६६॥ टत्वा दानानि बहूनि विदायं प्रददौ ततः॥८॥ विमानेनाऽऽययौ तूर्ण तूर्णं भावणे भावणे बद्रिकाश्रमम् । सप्तद्वीपनृपाद्याश्च समागन्तुं निजालयान् । नरनारायणावावां यूयं बद्रयस्तथर्षयः ॥६७॥ प्रार्थयामासुरत्यर्थे हरि सर्वसमन्वितम् ।।८६॥ तन्बाद्यास्तापसा नद्य हिमाद्रिस्तीर्थमण्डलम् । तथाऽस्त्विति प्राह ताश्च ततोऽन्ये प्रययुर्मुदा । अपूपुजाम सर्वेशं बहादरसमन्विताः ॥६८॥ निजलोकामिनदेशान् सप्तद्वीपेतरस्थिताः ॥८७॥ पादबलं पपुः सर्वे ददुर्महोपदाः शुभाः। अथ श्रीभगवान् प्रासे त्वेकादशीदिने निजान् । हरिस्तत्र मासमात्रमुषित्वा भाद्रमासि वै ॥६९॥ दासीदासान् प्रमदाश्च सज्जीचकार पूर्ववत् ॥८॥ आययौ स्वविमानेन वाराणसी शुभां पुरीम् । विमाने स्वे विधायैव द्वेषारूपाणि तानि । तीर्थ कृत्वा घेनुपालं नृपं वीक्ष्य ततः परम् ।।७०॥ न्यषादयत् समस्तश्च नारीनरात्मकान् हरिः ॥८९॥ प्रयागराजे संज्ञात्वा भारदा प्रणम्य वाद्यपोषैर्जयनादरम्बरे स्वविमानके। द्रुतं सौराष्ट्रदेशं स्वमाययो चाक्षरी भुवम् ॥७॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणः समारोह च ॥१०॥ दैतरूपाणि सर्वाणि तिरोभावयदच्युतः। लोमशाद्याः ऋषयथ ब्रमप्रियादियोषितः। एकरूपस्ततो भूत्वाऽऽविवेश निजमन्दिरम् ॥७२॥ आरुरुहुर्विमानं च सतदीपान् विलोकितुम् ॥९॥ चाऽमृतम् ॥६॥ परम् ।

·२७८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता.* नवदीपेश्वराथापि स्वस्वविमानमास्थिताः। महाखण्डे महाराज्ये निन्ये पुपून भावतः। स्वागतार्थ ययुस्ते तु पुरतः श्रीहरेस्तदा ॥१२॥ हरिभूपो नैषधाख्ये वर्षे निनाय माधवम् ॥६॥ स्वस्वदेशानगराणि प्रासादान् समशोभयन् । पुपूज भावभक्त्या तं ददाघुत्तमसन्मणीन् । शृंगारितान् रम्यरूपानकारयन्मुदान्विताः ॥१३॥ इलावृतो नृपो निन्ये खण्डे चेलावृते निजे ॥७॥ सेवौपयिकी सरसा: सामग्रीः प्रत्यपादयन् । गोपीपति पुपूजाऽप्युपदाश्च प्रददौ मणीन् । मण्डपान् सुभगाँश्चापि सभास्थानान्यकारयन् ।।९४॥ रम्यो राजा हरिं नीत्वा नीलाचलाख्यखण्डके ॥ ८॥ गोपुराणि सप्रभाणि दीपतोरणभाखि पुपूजाऽपि सिषेवेऽपि भोजयामास चादरात् । अकारयन्तूपास्ते च प्रजाः शोभा अवर्धयन् ॥९५॥ हिरण्वान्नृपतिनिन्ये श्वेतवर्षे निजे हरिम् ॥ ९॥ जम्बूद्वीपेऽपि च ये ते खण्डेश्वरा हरिं मुदा । पुपूज परया प्रीत्योपदा ददुस्तथोत्तमाः। संप्रार्थयन् पुरा नैजान् खण्डान् पावयितुं ततः ॥९६॥ कुरुराजो हरिं निन्ये निजोत्तरकुरून् प्रति ॥१०॥ हरिस्तथाऽस्त्विति प्राह ते च सर्वे तदाशया । पुपूज रामरामेशं स्वर्णद्रव्यादिभिस्तदा। पुरैव प्रययुनैजान् खण्डान् शृंगारहेतवे ॥९७॥ भद्राश्चो नाम राजाऽपि पूर्ववर्षे निनाय तम् ॥११॥ पृथ्ख्यां सर्वत्र चोदोषः सुमहान् समजायत् । पुपूज परया प्रीत्योपदा ददौ शुभोत्तमाः। अनादिश्रीकृष्णनारायणचायाति सृष्टिपः ||९८॥ केतुमालस्ततो राजा निनाय स्वालये हरिम् ॥१२॥ दर्शनीयः स भगवान् पापहा दुःखहाः प्रभुः। पुपूज परया भक्त्या भोजयामास सत्पतिम् । अर्चनीयो वन्दनीयो हरिगोपालनन्दनः ॥९९॥ विदायं संगृह्य कृष्णनारायणो द्रुतं ततः ॥१३॥ इत्येवं बद्रिके भूमौ प्रतीक्षन्ते समुत्सुकाः। अन्यद्वीपान् प्रगन्तुं वै स्वं विमानं तदैरयत् । अद्य वा श्वः परश्वी वाऽऽगमिष्यति नरायणः ॥१०॥ प्रियव्रतस्य वै पुत्राः प्रजापतिसमा दश ।।:४|| बालकृष्णोऽथ भगवान् प्रादक्षिण्येन वर्मना । आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च विमानमैरयत्तूर्णमम्बरे पश्चिमोत्तरम् ॥१०॥ वपुष्मान् द्युतिमास्तथा । मेघा मेधातिथिहव्यः सवनः पुत्रकस्तथा ॥१५॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिध्यसन्ताने ज्योतिष्मान् दशकश्चेति सर्व वै वैष्णवाः शुभाः। प्रयोविंशजन्मोत्सवात्तरम् अतलादिसप्तपातालेषु मेधाऽग्निबाहुपुत्राश्च त्रयस्ते साधवोऽभवन् ॥१६॥ तत्तद्राजन्यप्रजादि पावयित्वा क्षीरोदधि श्वेतद्वीपं ससाऽन्ये त्वभवन् भूपास्तवोपान् प्रययौ प्रभुः । बद्रिकाश्रमं पावयित्वा च भगवान् कुंकुमवापी प्लक्षद्वीपेश्वर मेधातिथि प्रति ययौ हरिः ॥१७॥ मागत्य चतुर्विशतितमं स्वजन्मदिनोत्सवं मार्गशीर्ष मासि कृष्णं मेधातिथिरपूजयत् । चकारेत्यादिनिरूपणनामा सप्तनवति मेघातियेस्तथा पुत्राः स्वराज्येष्वनयन् प्रभुम् ॥१८॥ तमोऽध्यायः ॥ ९७ ॥ शान्तमयश्च शिशिर आनन्दच सुखोदयः। श्रीनरनारायण उवाच- शिवश्च क्षेमकवापि ध्रुवश्च सप्त भूभतः ॥१९॥ ततः बद्रीप्रिये देवि भगवान् श्रीप्रमापतिः । महाराजाधिराजस्य सम्मान चक्रुरुत्सुकाः। जम्बूदीपेश्वरसौधं विमानेन ययो विविधा उपदा रम्या ददुः पुपूजुरादरात् ॥२०॥ आमीत्रः मानयामास माधवम् । भारात्रिक प्रचक्रम पपुः पादजलं हरेः। राजाधिराबशोभाभिः सिषेवे माधवीपतिम् ॥ २॥ भोजयामासुरीशेशं प्रसाद जगृहुध ते ॥२१॥ राज्य: सर्वा महालक्ष्मीराधादियोषिदहणम् । मनुं कृष्णस्य सेवयामासुरच्युतम् । चक्रर्महोपदादानैः सिषेविरेऽतिभावतः ॥ ३॥ विदायं प्रददुदापि प्रबापूबोत्तरं ततः ॥२२॥ आमीत्रस्य नव पुत्रा निन्युर्नारायण ततः। भ्रमित्वा श्रीहरिद्वीप विमानेन द्रुतं ततः। नामिहिमान्हये राज्ये निनाय परमेश्वरम् ॥ ४॥ पौषमासे ययौ कृष्णः शाल्मलिद्वीपमुत्तमम् ॥२३॥ पुपूब परया प्रीत्या महोपदा ददौ तथा । तस्य सम्राड् वपुष्मॉथ राबा कृष्णमपूपुबत्। किंपुरुषो भूपतिश्च हेमकूटाइये निजे ॥५॥ स्वप्रासादे हरि नित्यं ररक्ष भावपूरितः ॥२४॥ द्रुतम् ॥१॥ पूजयामास ·तिच्यसन्तानः २७९ ते विमानमारुह्य असेवत सदा भक्त्याऽभोजयद् बहुधा प्रभुम् । भोजयामास गोविन्द विदायमुपदा ददी। रत्नहारादिकान् रम्यानमूल्यान् हरये ददौ ॥२५॥ तत्सुताः सप्त राजानो निन्युः कृष्णं निजालयान् ॥४४॥ तत्पुत्राः सत राजानः श्वेतश्च हरितस्तथा । जलश्च कुमारश्च सुकुमारो मणीचका। जीमूतो रोहितश्चापि वैद्युतो मानसः मानसः प्रभः ॥२६॥ कुशोत्तरश्च मोदाकिमहाद्रुमश्च ततः॥४५॥ सप्तैते परमात्मान निजराज्येषु चानयन् । आन— रुक्मिणीकान्तं ददुर्दिव्योपदाः शुमाः। बहुमानेन सौधेषु नीत्वा नीत्वा समार्चयन् ॥२७॥ सिषेविरेऽतिसम्पनिर्ददुर्विदायमुत्तमम् ॥४६॥ उपदाभिश्चन्दनाद्यैहीरकाद्यैश्च कानकै। तत्प्रजाद्या हरि नीत्वा स्वालयेष्वभ्यपूजयन् । भूषणमणिरत्नाद्यैः कम्बल स्वर्णपात्रकैः ॥२८॥ हरिमन्त्रं प्रदायैव विमानेन हि सत्वरम् ॥४७॥ तद्राच्यच प्रजाश्चापि पुपूजः परमेश्वरम् । वैशाखे पुष्करं द्वीपं ययौ ससार्थशोमनः । तेभ्यो दत्वा मर्नु कृष्णो विदायं प्राप्य सत्वरम् ॥२९॥ पुष्कराधिपतिर्भूपः सवनः सैन्यशोभितः ॥४८॥ माघे कुशद्वीपमुपाययौ। सम्मानं श्रीहरेबके भ्रामयामास पत्तने। ज्योतिष्माघामका सम्राट ससैन्यो मानमाचरत् ॥३०॥ सौधे जे ततो नोत्वा पजयामास वस्तुभिः ॥४९॥ निनसौधे नगयों च भ्रामयामास केशवम् । वासयामास नित्यं च सेवयामास भक्तितः। पुष्पाक्षताद्यैः सम्पूज्य मणिरत्नानि सन्ददौ ॥३१॥ भोजयामास नित्यं स विदायं प्रददौ बहु ॥५०॥ भोजनानि ददौ राज्यः सिषेविरे तमच्युतम् । तस्य पुत्रौ नृपो द्वौ च निन्यतुः परमेश्वरम् । तस्य पुत्राश्च राजानः सस निन्युर्हरिं निजान् ॥३२॥ निजराष्ट्राणि भावेन स्वस्वसौधेष्ववासयन् ॥५१॥ प्रासादानालयाँश्चापि राष्ट्रवपि समन्ततः। महीवीतो घातकिध सेवयामासतुईरिम् । उद्भेदो वेणुमाँश्चापि धृतिरश्वरथस्तथा ॥३३॥ तद्राच्यभ प्रजाश्चापि पुपूजुः माधवीप्रभुम् ॥५२॥ लम्बनः कपिल प्रभाकरस्ते वेणुवादिनम् । भोजयामासुरीशेशं मन्त्रं जगृहुईरे। आनचुंबहुभावेन सिषेविरे तमच्युतम् ॥३४॥ विदार्थ प्रददुश्चापि हरिः सजोऽभवत्ततः ॥५३॥ उपदाः प्रददुश्वापि गुरुमन्त्रं च लोकालोकाचलं कृष्णो ज्येष्ठमासे ययौ मुदा । प्रजाः सीतापतिं कृष्णं पुपूजुः परमादरात् ॥३५॥ विहर्तु विहर्तुं वीक्षितुं स्त्रीभ्यो दर्शयितुं प्रदेशकान् ॥५४॥ कृष्णमन्त्राश्च विदायं प्रददुस्ततः। पर्वतान् ग्रहमार्गाथ बनान्युपवनानि फाल्गुने स्वविमानेन क्रौचद्वीपं ययौ हरिः ॥३६॥ प्रादक्षिण्येन वेगेन विमानगमनेन च ॥५५॥ सम्राड् राजा द्युतिमांश्च सैन्यैः सम्मानमाचरत् । लोकालोकं प्रवीक्ष्याऽय काञ्चनी भूमिमीक्ष्य च । निजप्रासादव कृष्णं न्यवासयन्मुदा ॥३७॥ आषाढे श्रीहरिः प्रत्याययौ कुंकुमवापिकाम् ॥५६॥ भोजयामास देवेशं सेवयामास केशवम् । इत्येवं बद्रिके कृष्णनारायणो महाप्रभुः। सर्वसार्थयुतं कृष्ण पूजयामास नाणकैः ॥३८॥ पावयित्वा भूमिलोकान् कृपया भूमिलोकान् कृपया तत्प्रजा अपि ॥७॥ मणिरतादिमिथापि कुंकुमाक्षतचन्दनैः। एको भूत्वा निजसौषे चातुर्मास्यं चकार ह। अय पुत्रास्तस्य सप्त निन्युर्नारायणं ततः ॥३९॥ कुंकुमवापिकाक्षेत्रे निजजन्मजयन्तिका ॥२८॥ मनोहरथ कुशल उष्णच पीवरो मुनिः। पञ्चविंशाऽष्टमी कृष्णा कार्तिकस्याऽस्य चागता । दुन्दुमिरन्धकारब नृपा आनचुरच्युतम् ॥४०॥ तत्र स्वर्णोत्सवं चके पिता गोपालकृष्णकः ॥५९॥ सेवां चक्रुहि बहुधा प्रजाबानचुरीश्वरम् । सौवर्ण मण्डपं चके अपूर्व बहुशोभनम् । विदायं प्रददुमापि ततो मन्त्रं च जगृहुः ॥४१॥ सर्वशो मणिरताद्यैर्नई धामाऽक्षरं यथा ॥६०॥ अथ चैत्रे हरिः शाकद्वीपं जगाम सत्वरम् । दिव्ये गजासने कृष्णः कृतस्नानो विभूषितः। सम्राट् तत्र हव्यनामा ससैन्यो मानमाचरत् ॥४२॥ आगत्य निषसादाऽय लोमशस्तमपूजयन् ॥११॥ निसौधे निवास चाकारयत्परमात्मनः। प्रातर्वाद्यान्यवाद्यन्त गीतिका मजलानि पुपूब परया मस्या सिषेवे बहुभावया ॥४३॥ मुक्तावतारदेवानामीश्वराणां देहिनाम् ॥२॥ बहुः। तं ·२८० * श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता* अभवन् सर्वतो चन्दनैः। । सर्वतो बद्रि सर्वलोकनिवासिनाम् । पूर्ववद् भगवान् भूत्वा प्रतस्थे चाम्बरे द्रुतम् । वेदघोषाच परितो मुनीनामभवस्तदा ॥६३॥ जयनादैः सुखशब्दैः प्रतस्थे परमेश्वरः ॥८॥ प्रातोमा महर्षीणां बजायन्ताऽक्षरस्थले। तिष्यसन्ताने अथ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे पूजा हरेस्तत्र प्रावर्तत क्रमादनु ॥६४|| अवताराभ मुक्ताश्चेश्वराश्चाथ महर्षयः। जम्बुप्लक्षादिसप्तद्वीपेश्वराणां राज्येषु भगवतो भ्रमणं पितरम सुरा दैत्या दानवा राक्षसास्तथा ॥६५॥ कुंकुमवाप्यां च पञ्चविंशतितमस्वजन्मजयन्त्यु- त्सवकरणं चेत्यादिनिरूपणनामाऽटनवति- मानवा नागसध यक्षा सिद्धाश्च चारणाः । तमोध्यायः ॥ ९८॥ सूताथ मागधाः किंपुमांसच किचरास्ततः॥६६॥ बन्दिनो वेदविप्राश्च राजानो वैश्यदेहिनः। श्रीनरनारायण उवाच- दासाथ दासिकाथापि तीर्थानि देवतास्तथा ॥६७॥ अप्सरसो गणाश्चापि पार्षदा गणिकास्तथा। बद्रिके भगवान् कृष्णनारायणो मुहूर्ततः। पुपूजः परमात्मानं परमात्मानं ददुस्ते चोपदाः शुभाः ॥६८॥ सत्यपारं ययावष्टावरणान्यप्यलंघयत् ॥१॥ तिलक कुंकुमेनापि तथाऽक्षतैश्च महातेजोमयेनातिदिव्यविमानकेन सः। जीव वैराजलोकमासाद्य चेत्याशीर्वाद चऋविरं वैराजेन समं हरिः॥२॥ प्रददुस्ततः॥६९॥ आरात्रिक वैराजभवने ददुर्दानानि वै तदा । प्रचक्रध पूजितः समुवास सः। योषितः सर्वसृष्टीनां तदा चक्र: सिषवे चाति वैराजो वैराशीसहितस्तदा ॥३॥ प्रपूजनम् ॥७०॥ पिता तदानीं रवानां मणीनां च प्रदानकम् । वैराजीयप्रजाश्चाप्यानदिव्योपचारकैः धेनुदानानि धातूनां धातूनां दानानि कानकान्यपि ॥७१॥ आरात्रिक हरेश्चकुर्महोपदा न्यधुः पुरः॥४॥ पात्रभूषाम्बरादीनां कोट्यवुदादिसंख्यया । हरि प्रसादयामासुः सर्वार्पणैर्मुहुर्मुहुः। प्रददौ लोमशश्चापि ददावाशिष उत्तमाः ॥७२॥ ईश्वराणां दिग्यरीत्या सेवयामासुरच्युतम् ॥ ५॥ पूजान्ते भोजयामासुर्लक्ष्म्यो ब्रह्मप्रियाटिकाः। बैराजस्य सुताश्चापि ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। महीमानान् समस्ताँध विदायं च ततो ददुः ॥७३॥ ब्रह्माणोऽष्टाननाश्चापि शतास्या अयुताननाः ॥६॥ यद्यत् समागतं प्राप्त सर्वलोकेषु लक्षाननास्तथा कोट्याननाः सिषेविरे हरिम् । भ्रमणे पदारूपं स्वर्णरूप्यादिक ब्यक्षाश्च शंकराचैकपञ्चाशनेत्रकाः शिवाः ॥७॥ हीरकाच मणयश्व रतानि विविधान्यपि । नवनवतिनेत्राश्चैकसहस्रादिनेत्रकाः मौक्तिकानि विचित्राणि पात्राणि चाम्बराणि च ॥७॥ अयुतैकादिनेत्राम लक्षेकादिसुचक्षुषः ॥८॥ पिता दाने ददौ सर्व विप्रेभ्यो दीनवत्सलः । कोट्येकच्चक्षुषश्चापि सदाशिवा: सिषेविरे। दीनेभ्यो भिक्षुकेभ्यश्च साध्वीभ्यः सद्भय इत्यपि ॥७६॥ तथाविधाश्च ब्रह्माण्यः शिवाश्चापि तथाविधाः॥९॥ योषिद्भयो मानवेभ्यश्वाऽनाथेभ्यः सर्वथा तदा । सिषेविरे ब्रह्मनारीनारायणं सिषेविरे। अथ सर्वेभ्य एवाऽयं मिष्टानं प्रददौ ततः ॥७७॥ विष्णवोऽष्टभुजाधापि शतायुतभुजास्तथा ॥१०॥ विदायं प्रददौ चापि परिहारोऽभवत्ततः । लक्षकोटिभुजाश्चापि वैष्णव्यथ तथाविधाः। ययुः सर्वे समापृच्छय कृष्णं निजालयान् सुराः ॥७८॥ सिषेविरेऽनादिकृष्णनारायण समर्पिताः ॥११॥ ब्रमाण्डदेहिनः सर्वे नैबलोकेषु सर्वेषु कार्तिके मार्गशीर्षके। ईश्वराब विराडाद्या प्रार्थयामासुरच्युतम् ॥७९॥ पौषे चाप्यनयन् कृष्णं चतुर्दशस्तरेषु च ॥१२॥ निबलोकान् समागन्तुं हरिः प्राह तथाऽस्त्विति । अष्टाविंशतिकक्षेषु षट्पञ्चाशक्षितिष्वपि । एकादश्यामूर्जकष्णे हरिः सबो बभूव ह॥८॥ ततो द्विगुणकक्षेषु निन्युनर्नारायणं हरिम् ॥१३॥ सर्वसार्थसुयुक्तरतरीश्वरैः सह केशवः । स्वागतं चक्रिरे पूर्वा चक्रिरे चोपदा ददुः । बद्रिके दिव्यमहता विमानेन द्विरूपधृक् ।।८१॥ भोषयामासुरिष्टानि दिव्यानि भोजनानि च ॥१४॥ सर्वथा। बहु ॥७४॥ ययुनै जान् प्रलोककान् ।

·कविज्यसन्तानः २८१ च रूपिणौ। सर्वदा । भ्रामयामासुरेतेषां राज्येषु विविषेष्वपि । फाल्गुनाघोंत्तरे तत्रोवास कृष्णनरायणः। भगवान् महाविष्णोर्महास्पदम् ॥१५॥ वासुदेवालये रम्येऽसंख्यवैष्णवपूजितः ॥३४॥ हरण्यं धाम सुभगं ययौ श्रीपरमेश्वरः। चैत्रे कृष्णो ययौ तूर्णमनिरुवालयं तथा। यत्राभर्यमभूद् दिव्यं बद्रिके प्रवदामि ते ॥१६॥ प्रद्यम्नमन्दिरं चापि संकर्षणालयं मपि ॥३५॥ महाविष्णुस्तदा भीमगोपालकृष्णमूर्तिमान् । तैः सर्वेधातिदिव्यैः स्वैः सैन्यैश्च पार्षदादिमिः। स्वपितृरूपोऽदृश्यत पितृदेहे तिरोभवत् ॥१७॥ सम्मानित: स्वागताये पवितव्योपदार्पणैः ॥३६॥ महालक्ष्मीस्तथा भीमत्कंमरावमणि स्थिता। भोजितश्चाऽमृतभोगैः सेवितो भावभक्तिमिः। श्रीकंभरास्वरूपेणाऽदृश्यत तिरोऽभवत् ॥१८॥ विदार्य प्राप्य भगवान् नैनं विमानमास्थितः ॥२७॥ मातापितृस्वरूपाभ्यां पूजितः पुत्र ईश्वरः। गोलोकं श्रीकृष्णधाम वैशाखे प्रययौ द्रुतम् । बालकष्णोऽतिमावेन प्राविर्भवद्भयां यत्ततः ॥१९॥ श्रीकृष्णेन निजे धाम्नि परकृष्णः प्रपूजितः ॥३८॥ आबय तत्परं वीक्ष्य तदा ब्रह्मप्रियादिकाः। सर्वगोलोकमुक्तादिसन्यैः सम्मानितो हरिः। मेनिरे तु तयो रूपौ बर्भू श्वशुरमित्यपि ॥२०॥ राधादिभिरसंख्यामिब्रह्मप्रियाश्च सेविताः ॥३९॥ पद्मावतीप्रिये वीक्ष्य श्वभूश्वशुरी पूजिता भोबिताथापि वन्दिताव प्रसादिताः। महासन्तोषमाप्ते ते बवन्दाते स्नुषात्मिके ॥२१॥ भोकृष्णभवने कृष्णनारायणोऽवसन्मुदा ॥४०॥ मासमास समस्तं वै महाविष्णोहे हरिः। राधाद्याः स्वस्वरूपेषु तिरोऽभवस्तदा द्रुतम् । समस्तसार्थसहितयोवास पितृमानितः ॥२२॥ आश्रयें परमं वीक्ष्य विज्ञाय निजरूपकम् ॥४१॥ पित्रोः सेवा कृष्णनारायणश्चकार ततः प्राविरभवश्व महानन्द प्रपेदिरे। ब्रह्मप्रियाद्याः सर्वाश्च सिषेविरे च तो मुदा ॥२३॥ सिषेविरे सुरत्यर्थे कृष्णेशं कृष्णयोषितः॥४२॥ विदार्य चगृहे कृष्णस्ततः श्रीपुरमाययौ। श्रीकृष्णश्च तथा गोपा गोप्यश्चाप्यर्बुदाऽव॒दाः । ललिताया महालकम्या दिव्यं धाम मनोहरम् ॥२४॥ हरि प्रसादयामासुस्तोषयामासुरच्युतम् ॥४॥ पूजितो पन्दितः कृष्णः सेवितश्च प्रसादितः। श्रीकृष्णोऽपि तदा नै मूलं परमकारणम् । उपदामिस्तोषितश्चोवास तत्रापि पक्षकम् ॥२५॥ अस्तौच्छ्रीपरमात्मानमवताराऽवतारिणम् ललितायाः स्वरूपे च तदा भीललिताऽऽविशत् । 'यतो वयं चावतारास्तव मूर्तेः पृथक्स्थिताः । अन्याध कोटिशः सख्योऽपश्यनिजसुविग्रहान् ॥२६॥ स्मोऽत्र धामाधिपतयस्तस्मै पित्रे नमः सदा ॥४५॥ आचर्य मेनिरे ताश्च वीक्ष्य नैना तु दिव्यताम् । यतो राधादयथापि भवन्मूर्तेः प्रयतयः। पूजा च भोजनं लब्ध्वा प्राप्य विदायमित्यपि ॥२७॥ अस्मदोगतां प्रासास्तस्मै पित्रे नमो नमः ॥४६॥ परस्पर प्रसम्मिल्य कृष्णेन सत्वरम् । यतमाऽन्येऽसंख्यरूपा अवतारा मवन्त्यपि। विमान समारुम भूम्नोऽव्याकृतमाययुः ॥२८॥ तस्मै मूलपरब्रह्मपित्रे नमोऽवतारिणे ॥४७॥ अनादिभोकृष्णनारायणं वीच्याऽऽगतं प्रसमो भव कृष्णेश निजरूपेषु सर्वथा । भूमा नारायणस्तूर्ण स्वागतं महदाचरत् ॥२९॥ यदाश प्रवहामोऽत्र तस्मै पित्रे मुहुर्नमः ॥४८॥ महेश्वराषिराजाईमानं ददौ सदा त्वत्पूजनं चात्र करोमि सर्वथा पितः । तत्पल्याब रमायाचाऽऽगायन् कृष्णस्य गीतिकाः ॥३०॥ अनुग्रहं सदेच्छामि पावितोऽहं ससार्थकः ॥४९॥ अव्याकृते शुमे धाम्नि भूमसौधे हरिं तथा । एवं स्तुत्वा हरिं नत्वा लब्ध्वा प्रसादमुत्तमम् । भूमा न्यवासयनित्यं मासमेकमपूजयत् ॥३१॥ विदार्य प्रददौ कृष्णः कृष्णनारायणाय वै॥५०॥ अमोषयत् सदा कृष्णं ससाथै चामृतादिकम् । चैत्रे त्वन्यानि घामानि अवतारकृतानि च । ततो हरिविदायं च लम्वा विमानमास्थितः॥३२॥ हरियो विमानेन प्रयोविंशतिकानि च ॥५१॥ वासुदेवाऽमृतं घाम ययौ सार्थसमन्वितः। त्रयोविंशत्यवतारैस्तत्तबामसु धामिपः। बासुदेवो हि भगवानाचरत् स्वागतं हो॥३३॥ परचम सेवितो मत्या प्रपूतादितः ॥५२॥ तदा। सुसैन्ययुक्। पूजितः ·२८२ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता । मोनितोपदामिधार्पितः क्षमा प्रति । स्थिते वैकुण्ठसंज्ञे सिसाण्यादिसेविते। हरिविदायमासाद्य वीच्याऽक्षरस्य सीमगम् ॥५३॥ आषाढे चाययो तत्र पोशवाक्षराषिपम् ॥७२॥ मात्स्य धाम च कौम च वाराह घाम वीक्ष्य च । पुपूज परया भत्त्या कृत्वा स्वागतमुत्तमम् । कापिलं च हरेर्षाम वासुदेवीयकं तथा ॥५४॥ अथाऽन्ये चावरणानामीश्वरस्तत्त्वचिन्तकाः ॥७३॥ पृथोर्धाम तथा दत्तात्रेयधाम प्रवीक्ष्य च। पुजुः परमात्मान स्वस्वावासेषु भाषतः। हंसधाम च वीक्यापि नहरेर्षाम वीक्ष्य च ॥५५॥ तानि स्थानानि चाऽऽलोक्य सेवा लब्ध्या विदायकम् ||७४॥ आर्षभं वामन घाम पशुरामालय तथा। आययौ स्वविमानेन प्रविण्याऽन्यतमो महत् । याशीय रामधामाऽपि कौमारं धाम वीक्य च ॥५६॥ सत्यलोकं मुहूर्तेन मुहूर्तेन तु तु भूतलम् ॥७॥ हायग्रीव नारदीयं राजराजीयमित्यपि। कुंकुमवापिकाक्षेत्रेऽवाततार निबालये। व्यासीयं कार्णमन्यं च बौद्ध धामाऽभिवीक्ष्य च ॥५५॥ द्वैतभावं तिरोभाव्य त्वेकभावं जगाम ॥७६॥ तथा चाऽसंख्यधामानि वीक्ष्य प्रमिल्य तत्प्रभून् । कृष्णनारायणस्वामिभगवत्परमेश्वरः तत्प्रदत्ताऽहणां ग्रम प्रसाद्य ताभिजात्मजान् ।।५८॥ कोट्यर्बुदान्जपत्नीभ्यो दर्शयामास सर्वशः ॥७७|| सर्वधामिन आपृच्छय विमानेन निजेन सः। सर्वधामानि चैशानि सर्वलोकॉच मायिकान् । वैकुण्ठलोकं वैशाखे यया नारायणालयम् ॥५९॥ सर्वराज्यानि भूपानां सर्वदीपान भुवस्तथा ॥७८॥ लक्ष्मीनारायणस्तत्र स्वागतं प्रसमाचरत् । समुद्राऽद्रिवियत्स्वर्गविहारॉथ यथाययम्। सर्वपार्षदइन्देश्व पार्षदानीसमन्वितः ॥६०॥ तन्मिषेण ददौ लामं सर्वेभ्यः स्वस्य सर्वगः ॥७९॥ सर्वभक्तयुतः कृष्णं पुपूज परमादरात् । बद्रिके प्रार्थितः कृष्णनारायणो महेश्वरैः। हारकेयूरमुकुटैस्तथा कौस्तुभभूषणैः ॥६१॥ धामिभिः सिद्धसाध्यैश्च मुनिभिः पितृभिस्तथा ॥८॥ दिव्याम्बरविभूषाद्यैरक्षतेश्चन्दनादिमिः लोकपालै पैवापि सर्वलोकाधिपैरपि । आनर्च परमात्मानं वासयामास मन्दिरे ॥६२॥ अर्थितः स्वालये नेतुं तन्मिषेण प्रभुः स्वयम् ॥८॥ सर्वा लक्म्यो दासिकाच पुपूजुः श्रीरमादिकाः । सर्वकुटुम्बसहितो ययौ ददी स्वदर्शनम् । ब्रह्मप्रियाद्याः सर्वाध मोजयामासुरुत्सुकाः ॥६३॥ सृष्ट्यारंभे पृथिवीं स पावयामास तन्मिषात् ||८२॥ पादसंवाहनायेच सेवयामासुरच्युतम् । पातालानि समस्तानि स्वर्गाणीश्वरभूमिकाः। स्तवनायेवोपकारैश्चकः प्रसनमच्युतम् ॥६४॥ अवतारालयाँश्चापि पावयामास लीलया ॥८३॥ आरार्षिक प्रचक्रुष नारायणभियोऽपि च। सर्वत्र व्यापकस्याऽस्य सर्वान्तर्यामिणः प्रभोः। विदायं प्रददौ नारायणः कृष्णाय वे कृष्णाय वै ततः ॥६५॥ सर्वशरीरकस्याऽस्य गन्तव्यं नैव विद्यते ॥८४॥ हरिनिंबविमानेन प्रकृतेर्धाम चाययो। यत्र यत्र प्रयात्येव स्थितोऽस्त्यग्रे परः प्रभुः। महामाया चकारापि सर्वतत्त्वान्विताऽहणम् ॥६६॥ अन्येषां बायते बुदिभायं गतस्तयाऽऽगतः ॥८५॥ प्रधानपुरुषाद्याथ पुजुर्षामिधामिनम् । सर्वत्र व्यापकस्याऽस्य दूर किजिन विद्यते। पादबलं पपुथाथ भोजनानि ददुस्तथा ॥६७॥ सर्वत्र संस्थितस्याऽस्य निरोधः कोऽपि नास्ति च ॥८६॥ विदार्य प्रददुबाथ ज्येष्ठे कृष्णनरायणः। सर्वशरीरिणमाऽस्य नाऽपथ्यं किश्चिदस्ति । विमानेनाऽऽययो तूर्णे सदाशिवमहालयम् ॥६८॥ नाऽगम्यं चापि नाऽसचं नाऽप्राप्यं किबिदस्ति च ॥८॥ नित्यकैलासघामाख्य तत्र सदाशिवः प्रमुः। नाऽविधेयं च नाऽयोग्यं नाऽकार्य किबिदस्त्यपि । स्वागतं स्वेष्टदेवस्य व्यवाद् गणसमन्वितः ॥६९॥ यस्य सर्वाणि तत्त्वानि क्षेत्राणि भवनानि च ॥८८|| परया प्रीत्या सेवयामास तं हरिम् । सष्टयो जसरूपाब चिद्रूपा यस्य सन्ति च। उपदाः प्रददौ चापि व्यधात् प्रसनमच्युतम् ॥७॥ कालो येन तो दीर्षः क्षणो येन च हस्वितः ॥८॥ विदार्य श्रीहरिलब्ध्वा विमानेन निजेन वै। गतयः पारहीनाथ निर्मिता। वैबसावरणप्रान्ते बलावरणमस्तके ॥७१॥ व्योमाऽनन्तं तथा सान्तं येन कृष्णेन निर्मितम् ॥९॥ सुपारा येन ·* तिष्यसन्तानः २८३ अपि । यत्संकल्प प्रलम्बन्ते हस्वायन्ते दिनादयः। पित्राभ्या न्यस्तमुकुटो मस्तके कुण्डले तथा । अक्षरे प्रकृति धत्तेऽक्षरं धत्ते तनावपि ॥१४॥ तनावपि ॥९॥ कर्णयोमणिहारादिशोभितश्च गलोरसोः ॥५॥ प्रकृती सर्वतत्त्वानि पत्ते मायामयेऽक्षरम् । ततो मुक्तैराक्षराद्यैरवतारैस्तयेश्वरैः । एवं कर्तु चाप्यकर्तुमन्यथाकर्तुमीश्वरः ॥९२॥ सिद्धर्मुनिभिः पितृभिः सुरैच मानवादिभिः ॥ ६ ॥ यो हि सर्वाऽधिकको भगवतां परेश्वरः। तुपैयक्षः किचरैव साध्यैश्च चारणैस्तथा । सोपि लीलावशो नैवान् दर्शयामास भूतिकाः ॥९३॥ गन्धर्वः गन्धर्वः फणिमिर्दिव्यदेहिमिः पूजितः प्रमुः॥७॥ जीवसृष्टीवेधसृष्टीदर्शयामास सर्वथा । आधीभिर्वर्धितथापि शुशुभे मंगवास्तथा। सर्वाम्यो निजशक्तिभ्यः स्वाऽभिन्नाभ्यः पृथक्तया ॥९४॥ विप्रेय साधुभिः साध्वीमिश्च योगिमिरर्चितः ॥८॥ तदिदं मोहनं बद्रि चाद्वैते द्वैतवद् यथा । नीराजितः क्रमात् सर्वेरुपदामिः प्रतोषितः। एवं विदित्वा निलेपं निष्क्रियं च निरञ्जनम् ।।९५॥ गीतिभिवाप्सरोवृन्दैननत्यवेदिमिः ॥९॥ निजनाथं कृपानाथं सद्यः सृष्टे विमुच्यते । नर्तकीभिव भगवान् प्रसादितः प्रहर्षितः। सर्वषामेशपूज्यं स्वं पति श्रीवल्लभंगुरुम् ॥१६॥ आगता ये महीमाना लोकालोकनिवासिनः ॥१०॥ विदित्वा ब्रह्मरूपास्ता ब्रह्मप्रियादिकाः स्त्रियः। घामाऽघामनिवासाच धन्यवादः प्रतोषिताः। परं भावं हरौ प्राप्ताः सर्वोत्कर्ष निजं विदुः ॥१७॥ गुरुणा लोमशेनापि पित्रा गोपालयोगिना ॥११॥ तृतात्तास समस्ताशा विभाव्य सर्वतोधिकम् । पारितोषिकदानव पूजिता मानिता निजं कान्तं परमेशं विरामं ताः परं ययुः ॥९८॥ सभायाः परिहारान्ते भोबिता दिव्यभोजनः ।।१२।। कृष्णनारायणस्वामी तासां मनांस्यपूरयन् । भक्तमनःपूर्णताऽऽनुषङ्गिकत्वेन लीलया ॥९९॥ उपदाभिस्तोषिताच पूजिताः सर्व चर्मनेत्रा बना लोके न जानन्ति कलां हरेः। विदायं प्राप्य ते सर्वे ययुर्नवान् महालयान् ॥१३॥ सत्पतिः। चिकीर्षित जानन्ति चतुःपुमर्थसंभूतम् ॥१०॥ परिहारे समुत्पने सुखं चोवास बद्रिके आवसन्तं निजालये ॥१४॥ स्वप्रियायेच सेवितो आनन्दयन् प्रियाः सर्वा भगवचमः। बद्रिक तत्र चायान्ति प्रतियन्ति सहसद्यः । चातुर्मास्ये वसन् क्षेत्रेऽक्षरे कुंकुमसंज्ञकं ॥१०॥ वीक्षणार्थ हरेनित्यं नरा नायों मुदान्विताः ॥१५॥ बन्मजयन्तिकां चक्रे षड्विंशां स्वस्य शोभनाम् । आययुस्तत्र सर्वे पतिबान्धवशोभिताः। सर्वसष्टिनिवासिनः ॥१०॥ बालिकापुत्रसंयुक्ताः स्त्रीकुटुम्बादिसहितास्तीर्थाथै समयान्ति हि ॥१६॥ इतिभीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने क्वचिद् देवाच पितरो मुनयोऽप्यमियन्ति च । वैराजादीश्वरलोकेषु चावतारधामादिषु गत्वा भगवान् पुत्रपुच्यादिसहिताः सापत्या योषितोऽपि च ॥१७॥ ससार्थः कुंकुमवापिकामाययावित्यादिनिरू- सौभाग्यवत्यः सुन्दयों रामयन्त्यो निजात्मवान् । पणनामा नवनवतितमोऽध्यायः ॥ ९९ ।। आयान्ति कृष्णवीक्षार्थ तीर्थ कत्या प्रयान्ति च ॥१८॥ भक्ता नार्यच ताः पुत्रं पुत्री कला कटिस्थले। भीनरनारायण उवाच- प्रमोदन्ते प्रयोभन्ते स्तन्यपानं ददत्यपि ॥१९॥ देवि भीहरेः परमात्मनः। चूम्बन्ते च सुचन्ति द्राक प्राप्नुवन्ति सुखानि हि । षड्विंद्यायां स्वजन्मनो जयन्त्यां प्रातरेवह ॥१॥ रमन्ते बालकैः स्वैध समयन्ति च तत्पराः ॥२०॥ कार्तिकस्याऽसिताऽरम्या कृतस्नानादिमंगलः। मातः पितः प्रवदन्ति समाइयन्ति बालकाः। भूषावेषादिसम्पनो भगवान् पुरुषोत्तमः ॥२॥ श्रुत्वा काकलिकां भाषा प्रमोदन्तेऽति मातः ॥२१॥ सभायां कानके दिव्ये गबासने महासने । पतिस्पर्शप्रमोदाथ सम्पद्रोगसुखानि व्यराजत हरिस्तत्र लोमशेन महर्षिणा ॥ ३ ॥ पुत्रस्पर्शप्रमोदानां कलां नाईन्ति पोग्चीम् ॥२२॥ पूपितो वर्षितयाधीवादरक्षतकुंकुमैः । अपुत्रा चाऽसुता माता शोमते नैव चैकला। चन्दन पुष्पहाराद्यैर्गन्धसारे समर्चितः ॥ ४॥ अनपत्या चाऽफला च कदलीव न शोभते ।।२३।। वै शृणु बद्रीप्रिये ·२८४ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * नेतरे। भूतले ।. मूर्तरूपधृक् । सापत्या सफला बल्ली मृगीव शोभते सदा । अत्र लोकेऽनपत्यानां मुखं पश्यति शुष्कायते त्वनपत्या रुक्षायते विषायते ॥२४॥ प्रातस्तदर्शने जाते गण्यते चाऽत्ममंगलम् ॥४३॥ गृह चापत्यविहीनं चाऽकोऽपत्यं विनाकृतः। सम्पदा तु फलं भोगो भोगानां बालकाः फलम् । उत्सवो भोजनं चेति शोभन्ते न कदाचन ॥२५॥ बालकानां फलं वंशो वंशः पितृप्रशान्तिदः ॥४४॥ एवं ब्रमप्रिया नित्यं विचारयन्ति स्वान्तरे । अपि गाव पशवः पक्षिणो जलजन्तवः। वीक्य वीक्ष्याऽपत्यवतीर्मातः स्वतुल्यविग्रहाः ॥२६॥ भारण्यकाश्च वा ग्राम्याः शोमन्तेऽपत्यसंयुताः ॥४५॥ बद्रिके भीकृष्णनारायणेन मानमर्हन्ति सापत्या निरपल्यास्तिरकृतिम् । पातालेषु भुवलोंके स्वर्गे सत्ये जने तथा ॥२७॥ बातिमावो हि सापत्ये पुरुषार्थोऽपि तत्र वै ॥४६॥ यत्र यत्र ययुः कृष्णपल्यस्तत्र च तत्र च। तस्मात् पुत्रवती पनी सत्या पत्नी न चान्यया । मा सापत्यवनिता अकुर्वन्त सुतेषणाः ॥२८॥ पुत्रवतीभिरस्मामिर्भाग्य ब्रह्मप्रियादिभिः ॥४७॥ इंशलोके देवलोके मेरौ द्वीपेषु सससु। कृष्णनारायणः कान्तः स्वयं दास्यति नः सुतान् । यत्र विमानके स्थित्वा पत्या समं ययुस्तु ताः ॥२९॥ समयोऽयं सुतार्थोऽस्ति कदा दास्यति नः सुतान् ॥४८॥ ब्रमप्रियाद्याः सर्वा वै तत्र तत्र विलोक्य ताः। कदा कान्तस्य बिम्बानि प्रतिबिम्बानि वै मुदा । सापत्यसुखरसिकाचकुर्वाञ्च्छां मुतार्थिनीम् ॥३०॥ द्रक्ष्यामः स्वाऽकसंस्थानीत्येवं चिन्तां प्रचक्रिरे ॥४९॥ पुत्रवत्याः समानायाः सनिधी पुत्रवर्जिता। ज्ञात्वा कृष्णः सतीनां वै मानसानि यथायथम् । म्लायते बद्रिक लोकेऽनपत्या शोकमेत्यपि ॥३१॥ विकसन्तं वसन्ततुमालोक्याऽचिन्तयत्तदा ॥५०॥ वन्ध्यात्वं दूषणं लोके निरयो आम्रमये महारण्ये विहर्तुं यामि चैत्रके। यत्र बालपदं नास्ति बालदोला न विद्यते ॥३२॥ कोट्यर्बुदान्जपनीनां पूरयिष्ये मनोरथान् ॥५१॥ बालकाकलिका नास्ति तद्गृहं प्रेतवासितम् । निश्चित्यैवं तृतीयायां शुक्ले तृतीयायां शुक्ले चैत्रे स्वयोषितः । यत्र गर्भवती नारी नास्ति नास्ति च सूतिका ॥३३॥ सह नीत्वा विहर्तुं स ययावाम्रवणानि तु ॥५२॥ नास्ति स्तन्यप्रपात्री च तद्नुहं डाकिनीग्रहम् । अशोकानां च कुन्दानां बकुलानां वनानि च । यत्र माता पिता शब्दौ न स्तो न स्तश्च पुत्रकः ॥३४॥ चम्पकानां कदलीनां रैवताद्रिवनानि च ॥५३॥ पुत्री शन्दोऽपि नास्त्येव तद्गृहं चाऽवधूतिकम् । कर्मदानां च वंशानां क्षीरिकाणां बनानि च । यत्र बालस्वरूपं स्वं प्रतिबिम्बं न विद्यते ॥३५॥ जम्बूनां किंशुकानां च स्थलपद्मवनानि च ॥५४॥ ववृहं त्वन्धतमसा व्यात चामंगलं कदम्बानां पुष्पवतीवल्लीनां सुवनानि यत्र पालो न वा पुत्री सम्पमृतं गृहं तु तत् ॥३६॥ पुष्पिताना स्तबकानां स्तम्बानां प्रवणानि च ॥५५॥ भरण्यसहरू बोय फेरुराजगृहोपमम् । अश्वपट्टसरसभ दक्षिणे पश्रिमे तथा। गाईस्थ्यं विफलं तस्या यस्यांऽके बालकं नहि ॥३७॥ मधुकानां चामृताना जम्बीराणां वनानि च ॥५६॥ कामना विफला तस्या या तु गर्भवती नहि । इक्षणां सरसानां च बिल्वानां सुवनानि च । भूषागारवेषाच विफला रूपसम्पदः ॥३८॥ श्रीवृक्षाणां श्रीफलानां महोद्यानानि यान्यपि ॥५॥ विफलं सपतिकत्वं यस्या भके न बालकम् । नास्पतीनां सन्तराणां बदराणां वनानि विनाऽपत्यं पिताणं नापगच्छति कहिंचित् ॥३९॥ दाडिमाना खर्जुराणां खारिकाणां वनानि च ॥१८॥ यौवनस्य फलं बाले प्राणापाssकरणं यतः। शर्कराकन्दबातीनां भूतलानि शुमानि विफला घातवस्तस्या रणे नद्याः प्रवाश्यत् ॥४०॥ द्राक्षाणां च लविंगानामेलानां सुवनानि च ॥५९॥ शरीरमस्या रणबद् गृहं श्मशानवत्तथा। पूगीनां नागवलीनां कर्पूराणां वनानि पतिः पाषाणवचापि पनी सा शुष्कगतिका ॥४१॥ त्वसाराणां तिन्तिडीनां चाऽधिराणां बनानि च ॥६०॥ बंधविस्तारहीनाना परलोको न चिकराणामरण्यानि नवरंगवनानि स्वर्ग बंधविहीनानां वासो देवेषु नैव च ॥४२॥ महोद्यानानि रम्याणां बदामानां बनानि च॥६॥ सदा। विद्यते ।

·* तिच्यसन्तानः २८५ प्रभुः । प्रभो। कुरु ॥८९|| कस्त्रीमृगवासानां क्षेत्राणि सस्यवन्ति विहस्य प्रणिपत्याऽपि समाश्लिष्य मुहुर्मः। चणकानां गोधूमानां यवानां शालिशाकिनाम् ॥६२॥ प्रचूम्न्य हृदये धृत्वा प्रार्थनां चक्रिरे प्रियाः ॥८॥ पत्रिणां शिम्बिकानां चोत्तेजकानां बनानि च । रमण योगीन्द्रपूज्य योगेश कामद। कमळीनां कुमुदानां सुकल्मानां सुकल्मानां सरांसि च ॥६३॥ ब्रह्मचारिन् परब्रह निर्लेप कामवर्जित ॥८२॥ शादलानि विचित्राणि भूतलारण्यकानि निरीह सर्वशक्तीश चाऽनासक्त निरक्षन । बीक्षितुं च विहां च दर्शयितुं निजप्रियाः ॥६४॥ सर्वकामप्रपूर त्वं जयसे प्रियकारक ॥८३॥ रन्तुं गन्तुं सुखं रामयुतुं पूरयितुं मनः। अप्रस्खलितभावस्तं बयसे सुखशेवधे। विमानेन ययौ कृष्णनारायणोऽद्रिसभिधौ ॥६५॥ नित्यस्वानन्दममोऽसि भक्काशापूरकोऽप्यसि ||८४॥ पश्चिमोदधिपर्यन्तं वनेषूपवनेष्वपि । शीलवतं तव मूर्ती सदा संवर्तते हरे। मद्रातीरे तथा स्वर्णरेखातीरे भूतले ॥६॥ वयं मुग्धा भवामोऽत्र बीजदानं न विद्यते ॥८५॥ योमतीसागरे चौजस्वतीतीरे तथा ययौ। पुत्रवत्य: कथं स्यामो नारायणनरायण। हरिणीसागरे शत्रुजितायाः सनिषावपि ॥६७॥ कृष्णकृष्णेश राधेश लक्ष्मीश चात्मसंभूत ॥८६॥ व्याघ्रारण्ये तथा सिंहारण्ये गोकर्णसनिधी। सर्वगर्मेश गोपीश ब्रामीकान्त रमापते। सर्वसौराष्ट्रमागेषु विहरन् स्त्री प्रमोदयन् ॥६८॥ आत्मपते प्रियपते प्रियापतेऽक्षरेश्वर ॥८७॥ पूरयस्तन्मनांस्येव रेमे कृष्णनरायणः। मुक्तमुक्तानिकास्वामिन् बीजं दत्से न चेद् यदि । यावत्यः प्रमदा नैनास्तावद्रूपाणि धारयन् ॥६९॥ कथं स्यामः पुत्रपुत्रीवत्यो वयं तवाऽजनाः ॥८८|| रेमे समस्तनारीभिः कृष्णनारायणः सापत्येच्छावतीनां नः समीहा: पूरय उर्ध्वरेता ब्रह्मचारी शीलं रेमे प्रपोषयन् ॥७०॥ पुत्रपुत्रीमातरथ स्यामो वयं तथा कोकिलानां कूजनानि केका मयूरघोषिताः। अनपत्यप्रमदानां मुखं चाऽमंगलं सदा। मेनानां मिष्टगीतानि गुंजारवान् द्विरेफिणाम् ॥७॥ नाऽयं लोकः परश्चापि सुखदो विरतिप्रदः ॥१०॥ लोकाश्चाऽपत्यहीनस्य षण्ढत्वं शुकानां चिञ्चकीर्वाणीर्वन्यानां विमला गिरः । कल्पयन्त्यपि। शृण्वनुत्तेजिका रेमे रामाभी रमणीश्वरः ॥७२॥ अनपत्यगृहे कृष्ण देवा नायान्ति पूजने ॥११॥ सुगन्धान् विविधान् गृहन् पुष्पशय्यासु भूतले । गृहस्थाश्चापि नाऽऽयान्ति नाऽऽयान्ति नैजाऽमंगलतामयात् । आस्वादयन् रसान् श्रेष्ठान् भक्षयन् सुमधूनि च ॥७३॥ तस्मात् समर्थ भगवन् सर्वासां कामपूरक ॥१२॥ फलान्यास्वादयन् कृष्णो रेमे रामाभिरुत्सुकः । देहि युग्मफलं पुत्रीपुत्रयुगलरूपकम् । पिबन् प्रियाननरसान् ददत् ताम्बूलसद्रसान् ।।७४॥ सर्वाम्यो युगलं चैकं चैकं निजस्वरूपवत् ॥१३॥ प्रियामुखेषु रेमे भगवान् लोकपंक्तिगणनायै ताभिर्वने वने। गाईस्थ्यशोभनाय भोजयन् भक्षयन् गुन्द्रान् गुन्द्रपनसपेशिकाः ॥७॥ वंशविस्तारसिद्धयर्थ देखेक युगलं पृथक् ॥१४॥ उत्तेजयन् हावभावै रेमे तामिवने समय त्वत्सम कृष्ण पितृतारणशक्तिकम् । कुंजे निकुंबके वृक्षतले बल्लीसुगहरे ॥७॥ ब्रह्मशक्त्यन्वितं दिव्यमेकैकं युगलं शुभम् ॥१५॥ तृणपुछे स्तम्बमध्ये रेमे राजीवलोचनः। अपत्यरूपं वात्सल्यस्थानं मानसबन्धनम् । आश्लेषचुम्बनस्पर्शेरिणैर्मर्दनैरपि ||७७॥ सर्वमंगलसंवास देखेकै सुतासुतम् ॥१६॥ आहादकैर्ड है। कामै रेमे रामाभिरच्युतः। सहायकृत् पितुः पुत्रो मातुः पुत्री सहायिनी। अप्रस्खलितभावैध रामयामास ता: प्रियाः॥७८॥ पुत्रस्य न्यूनता पुत्र्या पूरयितुं न शक्यते ॥९॥ बद्रिके तसिमापना यावत्तावद् रराम । न पुत्र्या न्यूनता पुत्रैः पूरयितुं प्रशक्यते । रामयन्तं तोषयन्तं चानन्दयन्तमच्युतम् ॥७९॥ तस्मात् पुत्री शुभां चैका चैकां चैकैककं सुतम् ॥९॥ वीक्ष्य सम्प्रार्थनाकालं प्रसन परमेश्वरम् । प्रदेहि श्रीस्वामिकृष्णनारायणाऽऽर्यसत्पते । पति प्रियामयं कान्तं कान्ताः परीक्ष्य चान्तरम् ।।८०॥ सर्वरतिपतेऽनंगपते गर्भपते विमो ॥१९॥ बने।

·२८६ * श्रीलक्ष्मीनारायणहिता* प्रभो। पुत्रपुत्र्यर्थ धर्मार्थकाममोक्षाधिपते श्रेयापते सृष्टिदर्शनजा चापि नारीगर्मोद्भवा हि सा । प्रेयापतेऽर्थितभावपते देहि सुतां सुतम् ॥१०॥ पत्नी पत्युर्वीक्षणेन सगर्भा जायते यतः॥१०॥ इत्येवमर्थयामासुः सर्वास्ताः कृष्णयोषितः। सूतेऽपि च ततो गर्भजन्या सापि न चोत्तमा । अवैषम्येन वै पुत्रों पुत्रं च युगलात्मकम् ॥१०॥ तस्मात् पल्यो भवत्यो वै यदि वाग्छय मानसीम् ॥११॥ श्रीकृष्णो बद्रिके तासां भावान् ज्ञात्वा रतिप्रियान् । संकल्पनां प्रजां दिव्यां मालिन्यसूतकोज्झिताम् । पुनः पुनश्च रेमे वै ता रेमुश्च सुतेच्छया ॥१०॥ ददामि प्रत्येकपल्यै युगलानि ददामि प्रत्येकपल्यै युगलानि शुभानि वै ॥१२॥ भून्तिं परमानन्दं ताम्यो ददौ हरिः पतिः । कन्या मातृसमाकाराः पुत्रान् मद्रूपरूपिणः । अर्ध्वरेता ब्रह्मचारि ब्रह्मचारि स्वामिश्रीवल्लभः स्वामिश्रीवल्लभः प्रभुः ॥१०॥ यथेष्टं प्रददाम्बत्र प्रब्रुवन्तु यदर्थितम् ॥१३॥ भानं विसृज्य देहानां कृष्णतादात्म्यमूर्छिताः । अयोनिजानां बालानां संकल्पोत्यसुदेहिनाम् । अमवस्ताः प्रियाः सर्वा बद्रिक द्रविता हरौ ॥१०४॥ पितृसंकल्पवत्तेषामवस्था जायते क्षणात् ॥१४॥ दिव्या लीला इमाः स्मृत्वा बद्रिके पापिनो बनाः । बातमात्रा युवानब किशोरा जरठाथ वा। नरा नार्योऽपि निष्पापा भूत्वा यान्ति परां गतिम् ॥१०५॥ ययेच्छन्ति पितरच तथा भवन्ति वै द्रुतम् ॥१५॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने बातकर्मादिसंस्काराबोपवीतादयस्तया वेदाध्ययनयनाथ वसन्ते श्रीहरिः सौराष्ट्रीयनदनदीपर्वतारण्यसमुद्र- ब्रह्मचर्यव्रतादिकम् ॥१६॥ पुलिनादिषु विहारार्थ गतस्तत्र स्वपनीभिः सर्व तेषां स्वपितॄणां स्वपितृणां संकल्पोत्यं क्षणार्जितम् । प्रार्थितो रमणं रेमे जायते एव तत्राऽस्ति बलं पितृकृतं परम् ॥१७॥ चेत्यादिनिरूपणनामा शत- न गर्भसूतकं तेषां न संस्कारसमाऽऽमः। तमोऽध्यायः ॥१०॥ न कालाऽपेक्षणं तेषां प्राकट्यं दिव्यमेव यत् ॥१८॥ संकल्पोत्थाः प्रजा ईशेश्वयों भवन्ति सर्वदा । श्रीनरनारायण उवाच- स्वभावसिद्धयः सर्वा बरामरणवर्जिताः ॥१९॥ ततः श्रीभगवान् बद्रि शात्वा भावान् स्वयोषिताम् । तत्त्वपराभवशून्याः शाबताऽऽनन्दसंभृताः। रक्षयस्तास्तदा प्राह सर्वकामार्थकदचः ॥१॥ विष्णुतुल्याः प्रबाः सर्वा जायन्ते मानसोद्भवाः ॥२०॥ यथेष्टं बः प्रदास्यामि युगलं युगलानि वा । परब्रमस्वरूपेण मया कृष्णस्तु मानसः। पुत्रीसमूहमानं गोपीपतिः कृतो दिव्यो गोलोकाधिपतिः पुरा ॥२१॥ पुत्रसमूहमात्रकम् ॥ २॥ पुत्रपुन्युमयं चापि न्यूनपुत्र्यधिकात्मजम् । परब्रमस्वरूपेण मया ब्यूहेश्वरस्तथा । न्यूनपुत्राऽधिकपुत्री बहपत्यानि वाये ॥३॥ वासुदेवो मानसब कृतोऽमृताऽधिपः प्रभुः ॥२२॥ यासां यस्या यथा याहरूमनो वा तृप्तिमर्जयेत् । परब्रह्मस्वरूपेण मया नारायणः तथा तावदपत्यानि दास्ये सर्वाभ्य एव ह॥४॥ कृतो वैकुण्ठनाथब लक्ष्मीपतिहिं मानसः ॥२३॥ सृष्टिः संकल्पना भेष्ठा घामेश्वरादिलोकगा। पणमस्वरूपेण महाविष्णुः मया। सष्टिदर्शनबा चान्या देवपित्रादिलोकगा ॥५॥ कृतः श्रीवामनायब महालक्ष्मीपतिहुंदा ॥२४॥ सष्टिः स्पार्शनबन्या तु तापसानां च योगिनाम् । परब्रमस्वरूपेण मयाऽव्याकृतपालकः। सष्टिमैथुनबा लोके मनुष्यपशुपक्षिणाम् ॥६॥ भूमा कतो न्यायदाता मानसधेश्वराधिपः ॥२५॥ सत्ये संकल्पना सृष्टिस्त्रेतायां दर्शनोद्भवा । पणमस्वरूपेण मानसाः सुताः। द्वापरे स्पर्शमात्रोत्था कलौ मिथुनकर्मचा ॥ ७॥ अवतारा असंख्याता धूता हर्यादयः पुरा ॥२६॥ गर्भ बीबप्रदानोत्था सूतकादिमयी हि सा। परब्रमस्वरूपेण मया मन्मूर्तियतयः । सहित मलिना सैषा नेदानी वर्तते भुवि ।।८॥ राधारमाचा निबप्रियाः ॥२७॥ स्पर्शमात्रोद्रवा चापि गर्भाधानामिका हिता। मानस्यस्ता समस्ता वै माणिकीकमलादिकाः। सापि तात् मलिना न भेष्ठा सूतकान्विता ॥९॥ ब्रमप्रिया यूयमत्र हरिप्रियाथ मे स्त्रियः ॥२८॥ पुरा। मया दै वामांगरूपा घृता

·कतिष्यसन्तानः
२८७
त।
असंख्यातास्तथा मुक्तानिका मन्मानसोद्भवाः। अभवन् बहुधाऽरण्ये बने प्रामे गृहे गृहे।
महाकालो महामाया विद्या मन्मानसोद्भवाः ॥२९॥ आययुः श्रीहरिणा ताः सापत्याः कृष्णयोषितः ॥४८॥
मुक्ता मे मानसोद्भूताकाराः सन्त्यपि घामनि । स्वस्वापत्ययुतास्तूर्ण स्वस्वप्रासादकेषु वै।
एषा मे मानसी सृष्टिरगमोंत्योचमोचमा ॥३०॥ अश्वपहसरोवारिचलैः कृष्णोऽभिषेचनम् ॥४९॥
योनिकोशोज्झिता पाकरहिता
सा अयोनिजा। तनिमित्तं महाहर्षभर
तत्र
दिव्यसचित्सुखपूर्णा सर्वा मत्सहयी मता ॥३१॥ जातसंस्कारमेवापि लोमशो वै समाचरत् ॥५०॥
ताहीं सुप्रबां पत्न्यो यदि वाच्छथ तां ददे । प्रियाकृष्णो ददौ तत्र दानानि कानकानि च ।
अब्रुवन्तु द्रुतं चात्र ददामि तत्र मा चिरम् ॥३२॥ मणिरनराजतानि धनानाऽम्बरकाण्यपि ॥५१॥
कृतं पयोव्रत वर्षमदित्या वामनासये। गृहगोऽश्वविभूषाथ भूपात्रोपस्कराणि
नात्र पयोव्रतापेक्षा सर्वसिदिप्रदे मयि ॥३३॥ विप्रेन्यो यतिसाधुम्यो दीनानायेभ्य इत्यपि ॥५२॥
इत्युक्ता बद्रिके पन्यो बबिरे मानसी प्रवाः । योषिद्भयो बालबालाभ्यो ददौ दानानि वै तदा ।
समानन्याययोगिन्यः प्रत्येक युगलं शुमम् ॥३४॥ भोजनानि मुमृष्टानि मिक्षुकेभ्यो ददौ तदा ॥५३॥
एका पुत्रीमेकपुत्रं
युगपद् ऋणमुक्तये। प्रजाः
पुत्रादिवीक्षार्थ चाययुः कृष्णमन्दिरम् ।
बन्ध्यात्वादिनिवाराथै नाधिक न्यूनमेव न ॥३५॥ वीक्य वीक्ष्य हरेः पुत्रान् पुत्रीयुगलरूपिणः ॥५४॥
अनादिभीकृष्णनारायणः प्राह तथास्त्विति। प्रमोदं मोदमासाद्याशीर्वादान प्रदुम
बनेम्वेवाऽभवन् पल्यस्तूणे युगलशोभिताः ॥३६॥ चन्मोत्सवोचरं तूर्णे सद्यसंस्कारयोग्यताम् ॥५५॥
पुत्रीपुत्रान्विताः सर्वा मातापितृपदास्पदाः। वीक्ष्य श्रीलोमशस्तेषां युगलानां तदैव हि।
प्रत्येकस्याः पुरस्तत्र प्रशाकृष्णेच्छया द्रुतम् ॥३७॥ कर्मप्रवाहसियर्थे संस्कारान् स व्यधात् परान् ॥५६॥
अपत्यं युगलं बातं युवावस्थं विभूषितम् । हवनानि व्यवात्तत्तनिमित्तानि
लोमशः ।
सूर्याऽयुतादिभाव्यात हारमुकुटशोभितम् ॥३८॥ भादकर्माणि सर्वाणि दानानि भोजनानि च ॥७॥
मातापितगुणरूपैश्वर्याकृत्यादिराजितम्
नामकरणसंस्कार चकार
लोमशो मुनिः।
कृतविद्य कृतसर्वशृंगारं सहसंस्कृतम् ॥३९॥ दिव्यनामानि सर्वाणि पुराणानि व्यनिश्चयत् ॥५८॥
कोट्यवृंदाजपत्नीनां
युगपद् युगलानि वै।
तत्राटकष्णपतीनां मुख्यानां पुत्रपुत्रिकाः।
कोट्यर्बुदान्जपलीनां सरूपाणि शुभानि च ॥४०॥ नामभिस्ते कथयामि बद्रिके शृणु चादितः ।।५९॥
कोट्यर्बुदाम्बसंख्यानि प्राविरासन् वनान्तरे।
सर्वज्येष्ठा शिवस्वामिसुता या काधिकोद्भवा ।
बद्रिके ध्यानयोगा ये सुरा गान्धर्वकोटयः ॥४१॥ सर्वाण्या
सर्वाण्या सुखदालक्ष्मीस्तस्याः पुषस्तु नामतः ॥६०॥
अप्सरसः किमराद्या शात्वा कृष्णचमत्कृतिम् । मुकुन्दविक्रमो ज्येष्ठो मुक्तिबाला तु पुत्रिका ।
दिव्यदृष्ट्या द्रुतं तत्राऽऽपेतुरम्बरमार्गतः ॥४२॥ तयोर्युगलं नित्यं वै मोदते हरिमन्दिरे ॥६॥
पुष्पवृष्टिं चान्दनीं च दृष्टिं व्यधुस्तथाऽऽक्षतीम् । अयेतरा अष्टपल्यो लक्ष्मीः क्षीरोदपुत्रिका।
दव्यंकरादिष्टिं जयनादान्
प्रचक्रिरे ॥४३॥
कल्पद्रुमसुता श्रीध सूर्यपुत्री प्रमाऽऽमिका ||६||
दिव्यवाद्यानि चादायाऽऽगत्वा वादनयोगिनः। दिशां पुत्री पाशवती ललिता ब्रह्मणः सुता।
बादयन्ति स्म वाद्यानि महोत्साहसमन्विताः ॥४४॥ बया सदाशिवपुत्री माणिकी दिव्यभूतिबा ॥३॥
गान्धर्वा गायनं चकुर्नर्तस्यो नर्तनं व्यधुः । वैराबनामिना पुत्री कमला तत्प्रजाः शृणु।
मंगलगनि
व्यधुर्नार्यस्तुष्टुवुर्जगदीश्वराः ॥४५॥ लपम्याः पुत्रो वासुदेवः पुत्री तु दिव्यवासवी ॥६॥
मुक्कानिकाः सामगीतीगुः प्रमोदसंभताः। भियाः पुत्रो रासकृष्णः पुत्री रासेश्वरीति च।
भाशिषा प्रददुः सिद्धाः साधवक्ष महर्षयः ॥४६॥ प्रमायाब प्रभुः पुत्रो ब्रमकान्तिः सुता तथा ॥६॥
वनदेव्यो मंगलगनि बगुभानचुरादरात् ।
पाशवत्यात्मबोऽनन्तः पुत्री बृहतीवरी।
इत्येवं
तत्राऽपत्यजन्ममहोत्सवा ॥४७॥ ललितायाः सुतो लाल: सुता लीलेश्वरी तया ॥६६॥

·२८८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता के तु वारुणी। मता। बयाया विजयः पुत्रो विजयेशी तु पुत्रिका । रेवाया वारिजाक्षम सुतः सुता माणिस्याः कौस्तुभमणिः सुतः सुता मणीश्वरी ॥६७॥ भक्तः मुतस्तु सर्वशः सुता शेमुषिका शुभा ॥८६॥ कमलायाः पानाभः सुतः सुता नभोवती। गंगायास्तारकः पुत्रः पुत्री चातुरदीक्षिका । इत्येवमारपत्नीनां युगलाऽपत्यकाभिषाः ॥६८॥ रत्याः पुत्रो महानन्दः पुत्री सन्तर्पिणी सती ॥८॥ अथाऽपराः शतं पल्ल्यस्तासां नामानि वै शृणु । कृतेः सुतस्तु सूद्योगः सुता तु नयराबती। तिसस्तथाऽधिकाश्चापि त्यधिकं शतमेव ताः ॥६९॥ व्यधिकं शतमेव ताः ॥६९॥ मुक्तः सुतः सुनिर्वाणः सुता धुशाश्वती शुभा ॥८८॥ तिस्रो मुख्या रमा राधा नारायणीति नामभिः । एकादश्या: सुतः पुण्यवतः सुता पतिव्रता । रमाया सुतो राम: पुत्री रामायणी तथा ॥७॥ पुण्याया वृषविद्यश्च सुतः सुता सतीश्वरी ॥८९॥ राधायात सुतो रायः सुता ऋदिरया सुतः कामदुधायास्तु विष्णुः सुता सुराहणा । नारायण्या नरः पुत्रः पुत्री नरोचमी तथा ॥७॥ तुलस्याः कृष्णमालस्तु सुतः सुताऽर्कमञ्जरी ॥१०॥ शतपल्यभिधानानि शृणु बद्रीप्रियेऽधुना। सत्याः सुतः ऋतवादिः सुता ऋतम्भरा शुभा । ब्राझी भागवती घामा भार्गवी च सरस्वती ॥७२॥ मूर्तेः मुतधानिरुद्धः सुताः सुदर्शनेश्वरी ॥९॥ मंगला मानसा रेवा भक्तिगंगा रतिः कृतिः। गोमत्याः पावनः पुत्रः पुत्री पीयूषवर्षिणी। मुक्तिरेकादशी पुण्या कामदुषा च तुलसी ॥७३॥ सुतः सुवर्णरेखायाः श्रीवत्सः प्रोज्ज्वला सुता ॥१२॥ सती मूर्तिगोमती च स्वर्णरेखा च नन्दिनी । नन्दिन्यायाधुतोषश्च सुतः सुता विरामिणी। सावित्री बिरजा दुर्गा दोला पुष्पा कलावती ||७४॥ साविच्या ब्रह्मधुमश्च सुतः सुता गिरीश्वरी ॥१३॥ बदरी माधवी पम्पा षष्ठी प्रीतिः ऋतवजी । विरजायाः सुतः संकर्षणः सुता त्वजेश्वरी। कुशला काशिका चान्द्री मणिज्योत्मा प्रभावती ॥७॥ दुर्गाया देवगणपः पुत्रः पुत्री कृषोश्वरी ॥१४॥ आर्षी सुरसा नन्दा च काखनी हरिणी हनः । दोलायाः स्वर्णलतिका स्वर्णलतिका पुत्री पुत्री पुत्रश्च तोरणः। विश्वा वितस्तिः रसिका सुपर्णा च हिरण्मयी ॥७६॥ पुष्पायास्तु परागो वै पुत्रः सरघा पुत्रिका ॥१५॥ प्रभूतिः करिणी पमा पिंगला च सरोजिनी । कलावत्याः कारुनाथः सुतः सुता चमत्कृतिः । पूर्णिमा बलमा काणी नोष्ट्री ज्योत्ला च पधिनी ॥७७॥ बदर्या बदर: पुत्रः पुत्री पत्रावली शुभा ॥१६॥ सुदुषा योगिनी विद्योतिनी शान्तिथ मालती । माधव्या मधुकृत् पुत्रो मधुकी पुत्रिका शुभा। रक्ता चोरुकमा वैश्वी देवता कुमुदा शिवा ||७८॥ पम्पायाः सारसी पुत्री वीर्यसेतुस्तु पुत्रकः ॥९७॥ तरला रेणुमिभा च कानकी नलिनी परी। षष्ठीदेव्याः सुता रक्षावती पुत्रस्तु रक्षणः। सुनन्दा कलिका साध्वी सुधाऽम्बा प्रकृतिः शमी ॥७९॥ प्रीत्याः सुतः सुमेलार्यः सुता प्रोन्मीलनी शुभा ॥९८॥ श्यामा बाला मञ्जला च पल्लवा बल्लवीश्वरी । मातवज्याः सुता शान्ता सुतः सत्यव्रतः शुभः । बेदी मोषवती श्वेता वैष्णवी मालिनी स्तवा ।।८०॥ कुशलाया: सुतो योगीश्वरः सुता सुयोगिनी ।।९९|| अमरी चारणी शीला दुग्धेति शतपनिकाः । काशिकायाः सुतः प्राशः सुता तु तैबसो शुभा । तासां युगलापत्यानां नामानि बद्रिके शृणु ॥८॥ चान्द्रयाः सुतस्तु धवला सुता पायसभामुरी ॥१०॥ क्रमशस्तत्र वै ब्रामथा ब्रह्मरातः सुतः खल्लु । मणेः विश्वप्रभा पुत्री परिधिश्च सुतः शुमः। हणिकानानो मातृरूपगुणान्विता ||८२॥ ज्योत्सायास्त सुता विश्वज्योतिर्भूमा सुतः शुभः ॥१०॥ भागवत्या मुतो भगों पुत्री भाग्येश्वरी शुमा । प्रभावत्याः सुता हश्यादेवी मुतस्तु गोचरः । सुषामायाः सुतमोजबलः सुता पामिनी ॥८॥ मार्ष्याः सुता तु गायत्री सुतः प्रणवसत्तमः ॥१०२॥ मार्गव्या बहवः पुत्रः पुत्री ब्रह्मरूचिस्तथा । सुरसायाः सुता स्वादवती पुत्रः प्रमापतिः । सरस्वत्याः सुताः शाबंधरः सुता तु कौमुदी ॥४॥ नन्दाया नन्दनः पुत्रः पुत्री तु नान्दिनीसती ॥१०॥ प्रभासकः सुता तु भास्वरा । काश्चन्याख सुतबामोकरः सुता सुवर्णिनी। मानसायाः सुतः सम्मानेशः सुता सम्मानेशः सुता सुघोदरी ॥८५॥ हरिण्यास सुता सम्पती मुतोऽर्थवेदनः ॥१०॥ मंगलायाः सुतः ·तिज्यसन्तानः २८९ विपचिका पुत्रः शुभः। इन्वाः सुता तु हसिनी सुतचिबुककेसरः। प्रकृतेः कृतिमान् पुत्रः पुत्री यत्नेश्वरी शुभा । विश्वायास्तु सुतश्चाश्ववाहनथ सुता श्रतिः॥१०५॥ शम्याः पुत्रो दिव्यगर्भः पुत्री विश्वद्धिसत्तमा ॥१२४॥ वितस्त्यास्तु सुतो हस्तीश्वरः सुता प्रमेश्वरी। श्यामाया नीलराजश्च सुतः सुता निलायनी । रसिकायाः सुतः प्रेमानन्दः सुता महोत्सवी ॥१०६॥ बालाया बहुलााख्यः सुतः सुता प्रवालिका ॥१२५॥ सुपर्णायाः मुता शुक्लवर्णा सुतः सुलोकनः । मञ्जलायाः सुता सुता मातंगिनी मातंगिनी सुतो महेश्वरः । हिरण्मय्याः सुता पिनाक्षिणी पुत्रस्तु मौक्तिकः ॥१०७|| पल्लवाया: सुता पत्रानना सुतो दलेश्वरः ॥१२६॥ प्रभूतेस्तु सुता प्रणादनः। वल्लवायाः सुतो भारवाटो वाघेश्वरी सुता। करिण्यास्तु सुता स्वर्णदन्ता सुतो गजाननः ॥१०८॥ वेद्याः मुतो मखधर्मा सुता तु स्वर्णकेशिनी ॥१२७॥ पनायास्तु सुतो नाल: सुता रजतपत्रिणी। मोघवत्याः मुतः शाइधरः सुता तलायना। पिंगलायाः सुतः पिताम्बरः सुताऽऽत्मबोधिनी ॥१०९॥ श्वेतायाः पाण्डुरकेशी सुता पुत्रो हिमध्रुवः ॥१२८॥ सरोजिन्या रक्तगर्भः सुतः सुता मुकौशिकी। वैष्णव्याः काण्डिका पुत्री पुत्रः सर्वक्रमाभिधः । पूर्णिमायाः सुतः सुधाकरश्चन्द्रकला सुता ॥११०॥ मालिन्या जिष्णुदेवश्च सुतः सुता तु रोहिणी ॥१२९॥ वल्लभायाः सुतः कार्णवालभिः शलभा सुता । स्तवायास्तापहा पुत्री पुत्रस्तपनका कायाः कृशोदरः पुत्रः पुत्री मिष्ट स्वरा शुभा ॥१११॥ अमर्या अमृतः पुत्रः पुत्री तु ध्रुवशेमुषी ॥१३०॥ बोष्ट्रयाः पुत्रः स्वप्रकाशक: सुपुत्री विवेकिनी । चारण्या ग्रन्थवित् पुत्रः पुत्री ब्रहारुतानना । ज्योत्स्नायास्तु सुताऽनङ्गलतिका सुकविः सुतः ॥१२॥ शिलायास्तु मुतो वित्तिः सुतो रहस्यवदनः ॥१३॥ पग्रिन्या: सलिला पुत्री पुत्रस्तु मूलकर्दमः । दुग्धाया धारिणी पुत्री धाता पुत्रः शुभक्रियः । सुदुघायाः सुता साध्वीव्रता पुत्रः पयोनिधिः ॥११३।। इत्येतासां प्रजाः प्रोक्तास्तथाऽन्यासां तु योषिताम् ॥१३२॥ योगिन्यास्तु सुतो ब्रह्मसमाधिर्मुक्तराट् सुतः। चत्वारिंशत्तथा तासां शतं संख्यातमेव तु । विद्योतिन्याः सुतः स्वर्गपतंगः कृतिनी सुता ॥११४॥ तासां प्रजा युगलात्मरूपा जाताः शुभक्रियाः ॥१३३।। शान्तेः सुतो विरामर्षिः सुता निर्मोहिनी शुभा । अन्यासां चापि कोट्यर्बुटाजसंख्याधियोषिताम् । मालत्यास्तन्तुधृक् पुत्रः सुता सन्तानिका शुभा ॥११॥ युगलात्मप्रजाः प्राविष्कृताः संख्या न विद्यते ॥५३४॥ रक्ताया रखनः पुत्रः पुत्री स्मितानना शुभा । मुख्यानां द्वादशानां च शतसंख्याजुषामिह । उरुक्रमायाः पुत्री तु संक्रमा वामनः सुतः ॥११६|| योषितां चार्वपत्यानां नामान्युक्तानि चात्र वै ॥१३॥ वैश्व्या विश्वावसुः पुत्रः पुत्री तु वैश्वदेविका । श्रवणादर्थभानाच दिव्यता देवतायाः सुतो देवेश्वरः सुता दिवस्पदा ॥११७॥ भुति मुक्तिं लभेच्चापि परमेशे च भक्तिमान् ॥१३६॥ कुमुदायाः सुता प्रमोदिनी सुतः प्रमोदकृत् । शिवायाथात्मजो प्रातरुत्थाय नामानि य इमानि समुच्चरेत् । जाम्बूवर्ण: सुता सुखंकरी ॥११८॥ विघ्ननाशः कार्यसिद्धिस्तस्य वै स्यात् पदे पदे ॥१३७॥ तरलायाः सुता क्षिप्रधीषणा घीश्वरः किम्वत्र बहुनोक्तेन हरेशो हरिहि राजराजः सुतो रेणुमिभायाः रायणी सुता ॥११९॥ हत्वा पापानि चात्मानं हरत्यक्षरमच्युतः ॥१३८॥ कानक्या भूषणः पुत्रः पुत्री चूडामणिसती । नलिन्या भ्रामरी पुत्री पुत्रः षडंगवैद्यतः ॥१२०॥ इतिश्रीलक्ष्मीनाराणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्तानेऽनादि- पर्याः पुत्रः परमेशः पुत्री पारविलासिनी । भीकृष्णनारायणभगवतो द्वादशोत्तरशतमुख्यपत्नीनां सुनन्दायाः सुतो नन्दः सुता नारनिवासिनी ॥१२॥ चैत्रशक्तृतीयायां युगलात्माऽपत्योद्भवाभिधानानि, कलिकाया विकासास्यः सुतः सुता प्रफुल्लिका । तथा तदधिकाऽष्टाविंशतीपत्नीनां तथा कोट्य- साव्याः सुतः सन्तजनः सुता सुवासिनी शुभा ॥१२२॥ बुंदान्जाटिपत्नीनां युगलात्मकप्रजा- सुधायाः शंकरः पुत्रः पुत्री तथाऽम्बिका सती । वत्त्वोद्देशनिरूपणनामैकाऽधिक- अम्बाया भाम्बलि पुषो बालिकेची तु पुत्रिका ॥१२३॥ शततमोऽध्यायः॥ १०१॥ मोक्षमाप्नुयात् । सुतः।

·२९० * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * वै। युगलानि तदा। श्रीनरनारायण उवाच- याकूटस्थीकन्यकानां पञ्चाशयगलानि च । शृणु बद्रीप्रिये देवि चान्यासां तु समासतः। वैरजारीयकन्यानां युगलानि शतं तथा ॥२०॥ समष्टिनामधेयानि वंशविस्तारगौरवात् ॥१॥ शाक्त्यक्षिणीकन्यकानां षष्टिस्तु युगलानि वै । चतुर्दशसहस्राणि युगलानि बद्रिके। तु पैशाचिनीकन्यकानां युगलानि शतं तथा ॥२१॥ मेघनादीयकन्यानां हरेर्बालानि चाऽभवन् ॥२॥ कालिमाशीयकन्यानां युगलानि शतद्वयम् । कोटिटीपावल्यपल्यान्यभवन् युगलानि औरलकैतुकीनां त्रिंशद्युगलकानि च ॥२२॥ कामधेनवीकन्यानां कोट्यपत्यानि चाऽभवन् ॥ ३॥ काथकीनां पञ्चाऽभवस्तदा यपि । वसुमत्यादि कन्यानां शताऽपत्यानि चाऽभवन् । पार्थवीनां युगलानि विंशतिश्चामवस्तदा ॥२३॥ गहराकन्यकाऽपत्यानभवनेककोटिकम् ॥४॥ औष्ट्रालराजीकन्यानां दशाऽपत्ययुगान्यपि । वनदेव्यात्मजाकन्याऽपत्यानि चैकलक्षकम् । हंकारणीनां पञ्चापि तैराणीनां तु षट् तथा ॥२४॥ दामनीकन्यकालक्षयुगलानि तथाऽभवन् ॥५॥ जयकाष्टलकन्यानां पञ्चाऽपत्यमुगान्यपि । कंकतालीयकन्यानां षडपत्यानि चाऽभवन् । आल्वीनरीयकन्यानां पञ्चापत्ययुगान्यपि ॥२५॥ तथैव कंकतालानामयुतं युगलान्यपि ॥ ६॥ जीनवद्धिंसुताऽपत्ययुगलानि तु अर्यम्गाद्यात्मजानां चापत्यान्यप्येकलक्षकम् । चैक अनाथीयुगल रासातलीयकन्यानां प्राकीर्णकीसहस्रकम् ॥२६॥ पञ्चसाहस्रबालकाः॥ ७॥ वासन्तिकस्त्र्यपत्यानि षोडशैवाऽभवन् शतद्वयं तथाऽपत्ययुगलान्यमवस्तदा । खलु । शालमालयकन्यानां च ॥२७|| सप्ताऽऽल्पकेतवीयानामपत्ययुगलानि पञ्चशतानि बालकाः॥८॥ स्वस्तिकनागकन्यानां सहस्राणि जयकामसुतायाश्चाऽपत्ययुगलमेकलम् दशाऽभवन् । युगलानि प्रजातानि ॥२८॥ विशतिचापराणि पारीशानीयकन्यानामपत्यान्येकविंशतिः च ॥९॥ शावदीनीयकन्यानामेकसहस्त्रबालकाः ऐन्दुरायीसुतानां वे युगलेऽभवतां ऐन्द्रजालिककन्यानामपत्यानि मौद्राण्डीनामपत्यानि पञ्चदशाऽभवैस्तथा ॥२९॥ सहस्रकम् ॥१०॥ विद्याकन्यायुगलानि पञ्चसप्ततिबालकाः। गाण्डीसुताऽपत्यकानि युगलानि नवाऽभवन् । लाक्मणीपुत्रिकाऽपत्यान्यभवन् च ॥३०॥ सहस्रके ॥११॥ लीनोणीकन्यकाऽपत्यचतुर्युगलकानि वेधसीकन्यकाऽपत्यान्यभवन् युगलानि बाच्छगकन्यकानामेकादशयुगान्यपि हि। द्वाससतिसहरूाणि वाललीनीयकन्यानां शुभानि वै ॥१६॥ बालकानि चत्वारिंशद्युगान्यपि ॥३१॥ विश्वावसुसुतापत्यान्यमवस्त्रिशतानि नारसिंहीकन्यकानां युगलकानि च। जुम्मासेम्लासुतापत्यान्येकसहस्रबालकाः च ॥३२॥ ॥१६॥ रायगामलीकन्यानामष्टयुगल कानि फेनतान्तवीकन्यानां सान्तपनसुताऽपत्यपञ्चसाहस्रमित्यपि यमले द्वे द्वे तदापि सौरतीयसुताऽपत्यान्यभवन् शतमेव स्तोकहोमीयकन्याया यमलापत्यमेकलम् ॥३३॥ च ॥१४॥ महाबालेश्वरीकन्याऽपत्यानि त्रीणि काष्ठयानीकन्यकाया: कोलक्याश्चैकमेकलम् । चाऽभवन् । दाक्षजावंगरीकन्यापत्यानि शतमित्यपि ॥१५॥ दैनमानीयकन्यानामपत्यद्वयमेव च ॥३४॥ प्रचाकन्यायुगलानि सहस्रबालकानि रायकिन्नटीकन्यानामेकपञ्चाशदात्मजाः दासीकन्यात्मजातानि सहस्राणि दशाऽभवन् ॥१६॥ रायरोकोश्वरीपुत्र्यपत्यानि चैकविंशतिः॥३५॥ पितृकन्यात्मजातानि युगलानि तु रायरणजित्पुत्रीणामपत्यानि विंशतिः। पगचीनीयकन्यानामपत्यान्येककोटिकम् ॥१७॥ रायवाकाक्षिकीकन्याऽपत्यत्रियुगलानि च ॥३६॥ सान्तारणिसुतापत्ययुगलद्यमित्यपि रायमारीशकन्यानामपत्रियुगान्यपि लाजाया युगलं चैकं क्रोधनायास्तथैकलम् ॥१८॥ रायबालेश्वरीपुत्रीच्यपत्ययमलानि च ॥३७|| सूच्याच युगलं चैकम् ऐलवीलोत्यमेकलम् । रायलबारात्मबानां षडपत्ययमान्यपि। शैन्यानां युगलान्येकात तदाऽभवच्छुभम् ॥१९॥ रायनवाीकन्यानां ससाऽपत्ययमान्यपि ॥३८॥ द्वे । । वै। विंशतिः। च - ·* तिष्यसन्तानः २९१ गंग मते । . रायहुण्डेशीसुतानां नवाऽपत्ययुगान्यपि । विद्यारम्भ व्रतबन्धे यज्ञोपवीतकाऽर्पणम् । रायकूपेशीसुताया यमलं चैकलं तथा ॥३॥ वेदाध्ययनसंस्कारं कारयामास लोमशः ।।५८॥ कालीमण्डलीनसुताऽपत्यचतुर्यमान्यपि वेदानध्यापयामास सर्वाणि युगलानि वै। वनजेलेशीसुतानां पञ्चाऽपत्ययुगान्यपि ।। ४०|| समावर्तनमेवापि कारयामास लोमशः ॥५९॥ पारावारपित्रीकन्याऽपत्यत्रियमलानि च । वेदविद्याध्ययन तेषां निमित्तमात्रकम् । कोटीश्वरीयकन्यानां यमले द्वे शुभे तथा ।। ८१॥ आसीत्तत्र तदा बद्रि शानिनां पूर्वयोगिनाम् ॥६०॥ श्रीसतीशीबालिकानां त्र्यपत्ययमलानि देवा देव्य ईशान्यश्वेश्वराचासन् हरेः सुताः। त्रेताकशिकास्त्रीणां सप्ताऽपत्ययमान्यपि ||२|| मुक्ता मुक्तानिकाश्चापि पुत्र्यः पुत्राः कृतश्रवाः ॥६१॥ आण्डबरासुतानां तु चतुरपत्यकानि सिद्धविद्या अभवस्ते सुताः पुव्यथ सर्वशः। बाल्यरजोंऽकजायास्तु यमलापत्यमेकलम् ।।४३|| सिद्धभाषा अमवश्च सर्वविद्याविशारदाः ॥६॥ रायसोमनीकन्यानां व्यपत्ययमलान्यपि । अनादिश्रीकृष्णनारायणवत् सर्वविद्यकाः । उरुगवाक्षीपुत्र्योस्तु युगले दे मते तदा ॥४४॥ सर्वकलावेदिनचाऽभवन् पुत्राश्च पुत्रिकाः ॥६३॥ पराङ्वतीकन्ययोश्च युगले द्वे तथा जातिस्मरा दिव्यबोधा हस्ताऽऽमलकद्दशः। ईशानपानीबालानामेकचत्वारिंशकम् सर्वज्ञास्ते सुताः पुन्योऽभवन् महर्षयो यथा ॥६४॥ राजारायपतिजानां त्रयस्त्रिंशद्यमान्यपि । युगलानि समस्तानि समाधिसिदिमन्ति एकापत्ययमलं तु रायपतिस्त्रसुस्तथा ।।४६॥ अभवन् बद्रिके तानि नित्यदाम्पत्यवन्ति च ॥६५॥ धेनुपालीकन्यकानां युगलानि त्रयोदश। आदिसृष्टौ तथोत्पत्तियुगलानां तदा प्रभूत् । आननाभीकन्यकानां दशसाहस्रबालकाः॥४७|| तस्मात्तानि युगलानि दम्पतीरूपकाणि वै॥६६॥ प्रजाकन्याबालकानि दशसाहस्रकाण्यपि । कृष्णनारायणेनैव निर्मितानि तथेच्छया। शैवच्छात्रीकन्यकानां द्वादशाऽपत्यकान्यपि ॥४८॥ परस्परातिस्निग्धानि गृहधर्मार्थवन्ति च ॥६७|| धेनुपालान्यपुत्रीणां व्यपत्ययुगलान्यपि । योग्यान्येवाऽवलोक्याऽथाऽऽज्ञया हरेस्तु लोमशः । कौबेरीणामपत्यानि माहेन्द्रीणां तथापि च ॥४॥ विवाहाख्यं सुसंस्कार कारयामास लोमशः ॥६८॥ यमीनां वायवीनां च वाक्षीणां युगलान्यपि । तत्रोत्सवे समायाता देवा ईशाव पार्षदा। वैश्वकर्मणीकन्यानां रौद्रीणां युगलानि च ॥०॥ मुक्ताश्च पितरः सिद्धा मानवा दानवादयः॥६९॥ वान्हेयीनां श्रावणीनां खानिजीनां युगानि च । मण्डपेषु दिव्येषु युगलानां करार्पणम् । साम्वत्सरीणां गोपीनां प्राचीनीनां युगानि च ॥ ॥ अभवद् वन्हिदेवस्य साक्ष्ये महर्षिसनिधी ॥७॥ पिशंगीनां राशियानीनामपत्ययुगानि वन्हि प्रदक्षिण कृत्वा वरमाला प्रजगृहुः। रोमायनीनां नारीणां पारशीनां युगानि च ॥९॥ ग्रन्थि धर्ममयीं बवा दाम्पत्यं चाऽऽप्नुवस्तदा ॥७१॥ धीवरीणां किनरीणाममरीणां युगानि च । गीतयश्वाऽऽभवन् दिव्या दिव्यांगनासमीरिताः। गौरीणां च परीणां च हारितीनां युगानि च ॥२३॥ अप्सरसा नर्तनानि वाद्यघोषास्तदाऽभवन् ॥७२॥ आबिक्तीनां च पातालीस्त्रीणामपत्यकानि च । परस्परं द्वयोर्दानान्यभवन् युग्मदेहिनाम् । स्वर्गिणीनामप्सरसां युगलापत्यकानि च ॥५४॥ परस्परं कवलानां दानं युगलयोगिनाम् ॥७३॥ ब्रह्मसरसां बालानि गान्धर्वीणां युगानि च । युगलानां दम्पतीनां करद्रव्यार्पण तथा। भौमीना दानवीनां च युगलापत्यकानि च ॥॥ आशीर्वादाः परिहारो महीमानार्चनं तथा ||७४॥ कोट्यर्बुदान्जादिगुणान्यमवस्तत्र बद्रिके। दिव्यदानानि सर्वाणि गोभूस्वर्णात्मकानि वै। एतेषां नामसंस्कार चकार लोमशो मुनिः॥५॥ अनवन् मणिरत्नानां दानानि च बहून्यपि ॥७५॥ ततधकार संस्कार पायसाऽन्नादिकाऽशनम् । पात्रभूषाम्बराणां च दानानि दानानि विविधानि च । कर्णव संस्कारं क्षीरसंस्कारमित्यपि ॥२७॥ गृहोपस्करणानां चाऽभवन् बद्रि गृहे गृहे ॥७६॥ ..

·२९२ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता.* हरेः। वै। भोजनानि महीमानवर्गाणां ततोऽभवन् । तबष्ट कालयोगेन रूपं नष्टं गुणा गताः। कुंकुमवापिकाक्षेत्रसर्वमानवदेहिनः ॥७७॥ मानवा पशुतुल्या बै नायों निरयभूमयः ॥९॥ भोजयामास भगवान् कृष्णनारायणः प्रभुः। आसन् विविधधर्माध भिन्नाचारक्रियादनाः। विदायं प्रददौ लोकान् ययुस्ते स्वस्वभूमिकाः ॥७८॥ कालयोगेन धर्माणां हासोऽभवत् प्रजास्वपि ॥९७|| भगवद्वंशविस्तारो मुमुदे कृपया मिश्रणं क्षत्रविप्राणां धर्मकर्मादियोजितम् । बद्रिके मानसानां तु दम्पतीनां ततः परम् ॥७९॥ शनैस्ततोऽभवद् बद्रि सर्वाचारादिमिश्रणम् ॥९८॥ संकल्पसष्टयः पुत्राः पौत्राश्चासन् यथायथम् । सत्यधर्मा विनष्टा वै त्रेतायां संभवन्ति हि। पुत्र्यब पुत्रिकापुञ्यस्तथाऽऽसन् देवताऽमलाः ॥८॥ त्रेताधर्मास्ततो नष्टा भवन्ति द्वापरेऽभितः ॥१९॥ योनिजत्वरहितत्वात् विवाहो यमलस्य द्वापरस्य ततो धर्मा नश्यन्ति तिष्यके युगे । निर्बाध: सर्वथा बद्रि देवेश्वरादिरीतिका ||८१॥ तिष्यस्य मानवा बद्रि कल्मषप्रचुराः खलु ॥१०॥ कालान्तरे तु ते ताश्च मातुलानां क्षितिष्वपि । प्रजायन्ते क्लेशभाजो मृषाचाराः शठाः खल्लु । भुवनेषु भवनेषु कृष्णाशया हरीच्छया ॥८॥ स्वल्पमेघाः स्वल्पकालाः स्वल्पतृप्ताः कलिप्रियाः ॥१०१॥ भूत्वा युगलकान्येव ईश्वरा मानवा देव्यः पितरो देवताः सुराः। दम्पतीधर्मवन्त्यपि। ययुद्धातिवात्सल्यैर्निवासार्थ सर्वे तिष्यगता बद्रि निर्बलास्ते भवन्ति हि ॥१०२।। सदा सुखात् ॥८॥ ओजोहीनाः क्षुधाव्याप्तास्तृष्णागगपरायणाः । बालकृष्णस्य पुत्राणामासीद्धस्तचतुष्टयम् । दौ मुख्यौ चाऽऽजानुलाम्बौ दी हस्तौ स्कन्धजौ शुभौ ॥८४॥ तेनैषां सिद्धयो बद्रि नश्यन्ति योगिनामपि ॥१०३॥ वैजात्यं तु यथा स्वर्णलोहयोः क्लेदरनयोः । कन्यकानां समस्तानां चतुर्भुजास्तथाऽभवन् । तथा प्रजायते तिष्ये वैगुण्यं हास इत्यपि ॥१०४॥ द्वौ मुख्यौ चाऽऽजानुलम्बौ द्वौ हस्वौ स्कन्धनौ तथा ।।८।। हरेभक्ताः कालबलैन भिभूयन्त एव शङ्खचक्रगदापद्यरेखाः करेषु चाऽभवन् । ब्रह्मशीलास्तथा नाभिभूयन्त कालकृजवैः ॥१०॥ दीर्घाः पुष्टाः श्वेतरूपा देहास्तषां सुरूपिणः ॥८६॥ अभवन्पुत्रवर्गाणां नारीणां तु ततोऽधिकाः । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने प्रमाणन्यूनदेहा श्वेतरक्तास्तथाऽभवन् ॥८॥ भगवतो युगलापत्यानां संख्यादि, संस्काराः, दाम्पत्य, अणिमादिमहेश्वर्यवन्तोऽप्रधृष्यरूपिणः तत्प्रजाः, युगबलं, चेत्यादिनिरूपणनामा सर्वगाः सर्वधर्मान्याः संकल्पसिद्धमूर्तिकाः ॥८॥ यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०२ ।। अनन्ताऽसीमशक्याच्या अभवन् सर्वतः सुखाः । सर्वगुणोपेतसंस्थानाबाऽभवन् प्रभान्विताः ॥८९॥ श्रीबद्रीप्रियोवाच- नास्ति लोको भवनानि भवनानि चतुर्दशस्तरेष्विह । हरे नारायण विष्णो कालबलं कियत् कथम् । यत्र नैषां हि सौगन्ध्यं वर्तते च यशम्परम् ॥१०॥ कदा कीम् भवत्येव तदुदारः कयं तथा ॥१॥ नास्ति सा वसतिदीपो लोक भुवनान्यपि। कृपया कालदग्धानां हितार्थे मे निवेदय । यत्र न स्यात् कृष्णवंशप्रजाः पावनमूर्तयः ॥९१॥ हितं कीहक् कदा केन कथं वा बायते वद ॥ २ ॥ पातालेषु तथा नाकबपि नाकेबपि खण्डेषु सर्वशः। चतुर्भुजामसाधीनां वसतिः सर्वतोऽभवत् ॥१२॥ श्रीनरनारायण उवाच- बद्रिके कालयोगेन हस्तचिन्हक्षयोऽभवत् । सत्ये धर्मा मानसा पै संकल्पकतमूर्तयः। ललाटे पुण्ड्रकचिन्हमात्र ततोऽवशिष्यते ॥१३॥ ऋतम्भरा बुद्धिगम्याः सद्योजाताः समूर्तिकाः ॥३॥ तमष्टं कालयोगेन चैत्यमानं ततोऽभवत् । संकल्पितानि सर्वाणि तत्वानि मूर्तिमन्ति वै। गीर्वाणवचनान्येव কাঙাল ततोऽभवन् ॥९४॥ प्रजायन्ते तदर्थ न यनस्तदा त्वपेक्ष्यते ॥४॥ कालान्तरे बद्रि यज्ञोपवीतमात्रकम् । रसवर्षिणो पुटके पुटके मधु। पीताम्बरयुतं चासीद् पारणे ब्रह्मदेहिनाम् ॥९५॥ सर्वाः कामदुपा गावः पतिनवाब योषितः ॥५॥ वै ·तिष्यसन्तानः २९३ पुरा। संकल्पसृष्टयस्तत्र कृषिस्तदा न विद्यते । प्रधृष्या भौतिकैस्तत्त्वैः स्वेच्छायानं लयं गतम् । भूगर्भजलजाः सस्यसम्पदोऽधदिनस्थिराः ॥६॥ त्रेतान्ते च तपोहीनाः प्रजाः पुण्यविवर्जिताः ॥२५॥ मध्याहे कणदाश्थापि जनाः प्राकाम्यसिद्धयः । यापूबाबलवत्योऽभवन् नान्यबलान्विताः। सर्वलोकगतिमन्तो लक्षाधिवर्षजीवनाः ॥७॥ स्पर्शजाच प्रजास्तत्र विवाहबन्धनास्तथा ॥२६॥ गरालयवासाथ समाध्यात्मकृताभयाः। गर्भजाऽपत्यवत्यश्च बालयौवनभावनाः। पुष्पावतंसका नार्यवाञ्चल्यवर्जितास्तदा ॥८॥ उससस्योत्थकण विकावत्य एव च ॥२७॥ ऋतवः ऋतुधर्माश्च नासन् पुरा कृते युगे। द्वापरे ताः प्रजाः सर्वा व्यापारजीविकापराः । युगलाद् युगलस्यैव प्राविर्भावोऽभवत्तदा ॥ ९॥ भत्यदासीदासभावा गृहग्रामाऽऽलयास्तथा ॥२८॥ युगलं मानसं जातं दाम्पत्यधर्मसंयुतम् । चौर्यशाय्यतृषातृष्णाकापट्यादियुतास्ततः भ्रातृस्वसव्यवहारस्तत्र नासीत् पुरामुखे ॥१०॥ उसानां जायते कणस्मृविधार्धा न चाधिका ॥२९॥ सहजातोऽभवद्धों दक्षवामांगवत्तदा। न्यूना वा जायते वृष्टिकूपवारिप्रसेचनैः। बायेते सह पित्रोस्तौ वर्तेते तो सहैव च ॥११॥ तया जीवन्ति मनुजाचौरास्तथाऽपहारकाः॥३०॥ सहेव च तिरोभावं दम्पतीरूपिणावितः। प्रजासु मानवा पजायन्त लुण्टनकर्मिणः। सर्वव्यवहार प्रत्यक्षो गोचरो यथा ॥१२॥ तेषां दण्डप्रदानार्थ राजा दण्डधरोऽथितः ॥३१॥ रागद्वेषतषाहीनो नित्यतृप्तिभृतोऽभवत् । राज्यराष्ट्रप्रजा जाताः सर्वा दण्डवशम्वदाः। यथेष्टनिधनाः सर्वे यथेष्टरूपधारिणः ॥१३॥ रागो द्वेषो मृषा मिथ्या कापट्यं च छलं तथा ॥३२॥ संकल्पस्मृद्धयः सर्वे हासन् कृमयुगे असत्य बहुलं क्लेशः कलहस्तेऽभवस्ततः। अथ त्रेतायुगे प्राप्ते ममाऽहंभाव उद्गतः ॥२४॥ द्वापरान्ते दुर्गवासाः प्रजामिथुनसृष्टिजाः ॥३३॥ सत्यं तपो मखो दानं धर्मपानचतुष्टयात् । सुखाल्पा दुःखबहुलाः प्रसह्य भोगवाञ्च्छनाः। सत्यस्य हासयोगेन त्रिपाद् धर्मोऽवशिष्यते ॥१५॥ दुर्भिक्षबहुलाश्चापि मखपुण्यादिसिद्धयः ॥३४॥ कृते सत्याधीनधर्माः सिद्धयश्च तदा तु याः । अकालमरणाश्थापि मिथो विश्वासवर्जिताः। त्रेतायां तास्तपोधीना स्वल्पायुमरणाचापि अभवन् ऋतसत्फलाः ॥१६॥ प्रयतार्धाऽर्धसत्फलाः॥३५॥ संकल्पा निर्बला जाता असत्यस्य प्रवेशनात् । अतृप्ता वासनावत्यः प्रजाः क्षुधाप्रधानिकाः। दर्शनं सबलं तत्र दर्शनोत्थाश्च सिद्धयः ॥१७॥ द्वापरान्तेऽभवस्तत्र यश हासं ततो गताः ॥३६॥ दृष्टा वृक्षाः फलन्त्येव दृष्टो धर्मः प्रशस्यते । बद्रिके कालवेगेन मिथ्याचारो व्यवर्धत । वृक्षाणां पोषणैवृत्तिजीविका जायते तदा ॥१८॥ इच्छन्ति प्रायशो लोका मद्यं मांसं च मैथुनम् ॥३७॥ सस्यानां वृष्टिजा सिद्धिर्वृष्टिवारिपिबो जनाः । धूम्रचूषणमेवापि प्राणचूषणमित्यपि । भौतिकाभयपुष्टाच कृतवृक्षनिकेतनाः ॥१९॥ रक्षका भक्षकास्तत्र व्यवर्धन्त गृहे गृहे ॥३८॥ स्वस्वसत्ताकभूभागोत्पन्नसस्यादिजीविकाः राजा बारोऽभवञ्चापि तिष्ये सत्त्वं लयं गतम् । जाताः प्रबास्तदा बद्रि नियमो युगलस्य न ॥२०॥ त्रेतायां दशसाहस्राषिजीवना हि मानवाः॥३९॥ यमलस्य न चोत्पत्तिथैकलस्योद्भवस्ततः । द्वापरे ते सहस्राषिजीवनाथ शनैः शनैः । कन्याकुमारदानानि प्रावर्तन्त तदा युगे ॥२१॥ कळी ते तु शतकाधिबीवना नाधिकस्थिराः॥४०॥ रक्षणानि महर्हाणां बीवनार्थ ततोऽभवन् । रोगदुःखबहुलाम फलार्धाऽर्धाऽर्धविन्दकाः। तपसामपि हानिथ लोकेषु कालतोऽभवत् ॥२२॥ गृहे चौर्य गृहे हानिह क्लेशो विशेषतः ॥४१॥ तापस्या सिद्धयः सर्वा नष्टाः परात्तजीवनाः। दम्पत्योः कलहो नित्यो गृहे हिंसा बचोमयी। पराधीनाभया लोका अमवन् यसबीविनः ॥२३॥ अवमानं महता प्रच्छषता स्वगृहेऽपि च॥४२॥ कर्मलभ्याऽसवस्त्राद्यैर्वतयन्ति ततो जनाः। प्रतारण क्षणे तत्र शीलनाश क्षणे क्षणे। मादिजळयोगाथ कृषिलम्यानमोबनाः॥२४॥ असत्या वाक् सदा तत्र पादक्रमोऽनुतात्मकः ॥४॥ । .

·२९४ 8 श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता कलौ। । वै। लेखाः कपटभाराश्च लुश्चाव्याप्त जगत्तदा। अनावृतमुगुप्तांगा अन्याङ्गानां तु का कथा। अयनलभ्यधनिस्तिष्ये बद्रिक तदा ॥४४॥ एकलाया विहारथ परदेशेष्वपि स्त्रिया:॥६३॥ अधर्मवंशविस्तारा धर्मवंशविनाशिनः। एकलायाः परक्षेत्र निवासोऽति तदा स्त्रियाः। मनसा चात्मना दुष्टा नारीक्रय प्रजीविनः ॥४५॥ पुंसां पराधीनता च स्त्रीवर्गाग्रे कलौ युगे ॥६४॥ एकवर्णा एकपया एकभोज्याः कलौ युगे । स्त्रीशासनं निम्नवर्णशासनं च कलौ एकशय्यासनवाहा एकपात्रादना जनाः ॥४६॥ अविद्याऽध्ययन तिध्ये भूतवादप्रधानता ॥६५॥ पत्नीविनिमयीशय्याः सर्वाः सर्वस्य चांगनाः। प्रत्यक्षरचना लोकाः परोक्षवर्जनाः कलौ। अशुद्धिर्विद्यते ना स्पर्श भोज्ये कलौ युगे ॥४७॥ अनायासमुखार्याश्च स्वात्मश्रेयोविवर्जिताः ॥६६॥ पेये शयने वासे च वस्त्रेऽले नाऽप्यशुद्धता । हिंसाप्रधाना जनताश्छलधर्माप्रबोधनाः। सर्वस्य भक्ष्यो देवार्थः प्रत्यक्षान्यं मृषा तदा ॥४८॥ वान्ताशनास्तदा श्रेष्ठाः कनिष्ठा नितरां तथा ॥६७|| न संस्काराः सूतकं न स्मानं पूजा न प्रोक्षणम् । तिष्ये माया तथाऽसूया वधश्चापि तपस्विनाम् । पूज्यपूनाविलोपश्च शास्तृशासनवर्जिता ॥४९॥ तामसाथ नरा नायों भवन्ति क्षुद्भयान्विताः ॥६८॥ न धर्मनियमा श्रद्धा न दाम्पत्यं स्थिरं कलौ । देशानां चापि राष्ट्राणां विपर्ययाः पुनः पुनः । कन्यादानविलोपश्चाऽतिथिवार्ताविलोपनम् ॥२०॥ प्रामाण्यं न श्रुतेस्तत्र प्रामाण्यं प्रामाण्यं बलिनस्तदा ॥६९॥ साधुगुरुषु नास्तिक्य सुराऽर्हा न दिवा निशि । अभिचारैर्दुराचारर्दुष्कर्मिभिर्दुरागमः न देवदर्शनं शान्तिन निद्रा निशिथे सुखा ॥५॥ लुच्चादानां तदा राज्यैः प्रजानां मर्दनं कलौ ॥७॥ नाऽऽन्तरे कस्यचिषः कस्यचिषः उद्वेगबहुला जनाः। सम्बन्धो नरनारीणां यथेष्टः शयनादिषु । अर्थोपार्जनरत्तानां नाऽऽर्थाऽऽगमेऽपि राजानः पूर्णता ॥२॥ श्वपचास्तत्र बाघन्ति सुधर्मिणः ॥७॥ वैषैर्नरनारीणां जातिपरिचयोऽपि भ्रूणहत्या वीरहत्या स्त्रीहत्या च प्रजास्वति । विक्रीतक्रीतभोज्याऽनादना आपणजीविकाः ॥२३॥ नांचास्तत्र सदाचारा उत्कृष्टा नीचिनो मताः ॥७२॥ आपणे प्रजेश्वराः। राबवृत्तिगताचीराचौराचाराः पर्वसु पानतत्पराः। सर्वे एकपत्नीव्रतं नास्ति वर्धन्ते चाभिसारिकाः ॥७३॥ चत्वरसिका इन्द्रजालावलोकनाः ॥५४॥ आसनस्था वीक्ष्य क्लेशपरा नमरुचयो नोत्तिष्ठन्ति कलौ सतः । बहुव्ययाः मानवाः। पूज्यान् सर्वेषु कलिकालेषु पर्यायेणाऽऽगतेषु वै॥२५॥ ताडयन्ति मुतास्तिज्ये पितृन् पितामहादिकान् ।।७४॥ कन्यकाः सर्वभागिन्यो भविष्यन्ति कलौ शनैः। उच्चासनस्था नीचास्तु प्रधानाध्याः कलौ युगे । बालगर्मों मातृनाना न्यायं चालम्बयिष्यति ॥२६॥ नीचानां गोपुरे श्रेष्ठाः सदा तिष्ठन्ति सेवकाः ।।७।। तीर्थलोपः सेवन्तं पञ्चसहसवर्षान्ते नीचवर्णाश्च स्तुवन्ति नीचयोनिजान् । समूलतः। वितस्तिजलवाहिन्यो महानद्यो युगे पुरुषाल्प्यं बहुस्त्रीत्वं तिष्ये भवन्ति चोचरे ।।७६॥ अष्टोत्तरा सगर्भा स्याच्चत्वारिंशे मृतिं लभेत् । श्वापदानां बहुलत्वं गवादीनां परिक्षयः। स्वयंवरा लाजशून्या नमदेहास्तदा स्त्रियः ॥८॥ साधूनां विनिवृत्तिश्च तिष्ये तिष्ये भवन्ति वै ॥७॥ सर्वघुपार्श्वयायिन्यो रजोऽशुद्धयप्रपालिकाः। चित्रवर्षी तदा मेघः सर्वे वणिक्रियाछलाः । कुशीलचर्यापरमाः करवाक्याः कलौ रुग्णा: स्वार्थपरा डाकन्यच नायाँ युगे कली ॥५९।। गृहे रात्रिनिगमो न सर्वत्र नरयोषितो। निन्दकाः पतिता लोका मण्डलानि पुरे पुरे । पितु म कलौ नास्ति बातिनाम न विद्यते ॥६०॥ भवन्त्यल्पजला पृथ्वी चाल्पफलाऽविनाफला ॥७९॥ माताऽपि बालभावस्य ततो माता न विद्यते । दशसाहसवर्षाणां विगमे देवमूर्तयः। नश्यत्येव प्रलयं यान्ति सर्वत्र मन्दिराणि न सन्न्यपि ॥८॥ कुटुम्बसमुदायच यत्र रक्तं मनो यस्य यस्या वा तावदेव तौ। पश्चदशसहसाणां वर्षाणां विगमे कामनाधर्मभागी वे दाम्पत्यं नैव विद्यते ॥६२॥ प्रबाः षोडशवर्षान्ता प्रयान्ति पद्धताम् मृतिम् ॥८१॥ भोजनाटाश्च कलौ ॥५७॥ कलौ ||७८॥ द्रुतम् ॥६॥ कली।

·* तिव्यसन्तानः २९५ चतुर्वर्षा युवती बरठा द्वादशान्दिका। मानुषकश्चैकविधो व्यवहारो न वै पृथक् । षमासे बालसूत्यश्च दशाब्दे तु रनाक्षयाः॥८२॥ भ्राता तु भगिनी हन्यात् स्वसा हन्यात् स्वसोदरम् ॥१०॥ गर्तालया वितस्तिमात्रका जनास्तदा। भार्या हन्यात्पतिं पुतौ भार्यो वा परस्परम् । भावो मुष्टियोत्सेधास्तिष्यप्रान्त भवन्ति हि ॥८३॥ अन्यायोपार्जननेत्राः प्रजास्तिष्ये स्थले स्थले ॥१०॥ चौराचौरस्वहारो हर्तुहर्ता तथाऽपरः। सर्वा राक्षसधर्मा वा दैत्यधर्माः प्रजास्तदा। कीटमूषकनकुला धर्षयन्ति कलौ तदा ॥८४|| तथा पिशाचधर्मा वा तथा दानवधर्मिकाः ॥१०॥ स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वा मियो निजानपि । तथा वा लुण्टकधर्माश्चौरधर्मा गृहे गृहे । मानवॉस्ते वृथाक्लेशान् साधयन्ति कलौ जनाः ।।८।। निष्कामित्वं कलौ नास्ति मिथो वैरं गृहे गृहे ॥१०४॥ तदा दानं तारकं वै चार्धकलौ स्थितं सपि । भवन्ति भ्रष्ट करणा मानवा मूषका नाशं याति समस्तं च दानवार्ताऽपि नास्ति हि ॥८६॥ बद्रिके तिष्यभावास्ते कथिता भ्रष्टमागिणः ॥१०५॥ तदा दानादिहीनेऽपि नारायणपरायणाः। इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने बद्रिके शरणं प्रासा हरेस्तरन्ति तिष्यजाः ॥८७|| तिष्यमानुषस्वभावानां निरूपणनामा उत्सीदन्ति कलौ यशा व्रतानि नियमा यमाः । यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १० ॥ पाखण्डकर्मठा लोकाः प्रजायन्ते कलौ युगे ॥८८|| दुःखप्रभूतमल्पायुः स्वल्पधैर्य सरोगता। श्रीनरनारायण उवाच- अधर्मसंभता लोकाः सदा हत्यापरायणा:॥८९॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि तिष्योद्धारकरान् वृषान । सत्ये वत्सरशतकत्रेतायां वत्सरात् दिने क्षणे कृतैश्चापि देहयुद्धारः प्रजायते ॥ १॥ द्वापरे माससाध्यः स धर्मः कलौ दिनेन वै ॥१०॥ कालबलं समस्तेषु प्रवर्तते न संशयः। दिनधर्मफलं कृष्णनारायणैककीर्तनात् । देवानां दैवतं तिष्ये मान्द्यं याति क्रमासथा ॥२॥ तिष्ये प्रजायते बद्रि नारायणः प्रमोक्षदः ॥९॥ ऋषीणां च तपश्चाप्यैश्वर्य मान्द्यं प्रयात्यपि । प्रजास्तिध्ये यदा सर्वाः परस्परमयादिताः। सतीनां वै सतीत्वं तु तिष्ये हासं प्रयाति च ॥३॥ व्याकुलाच परिभ्रान्तास्त्यत्तवा दारानिजालयान् ॥१२॥ योगचर्यापि शक्तिशून्या निर्मर्यादाः प्रजायते । योगिनां प्रतिहता हित्वा जनपदानपि । सेवन्ते ईश्वराणामीशनत्वं निःसत्त्वं कलौ ॥४॥ पर्वतानपि ॥ ३॥ सरित्सागरकूपाँस्ताः जायते ब्रह्मतेजो ब्राह्मणानां विलीयते न संशयः। मधुमांसद्लफलैर्वतयन्ति सुदुःखिताः। जराव्याधिक्षुधाविष्टा भवन्त्यन्यपथस्थिताः ॥१४॥ मन्त्राणां च बलं शीलं शैथिल्यं याति वै कलौ ॥५॥ देवचित्राणि नमानि स्यकस्थनरवन्ति हवनानां मखानां च फलं विशीर्यते कलौ । वा। जपानां च व्रतानां च सामर्थे लीयते कलौ ॥६॥ नरांकस्थस्त्रीमयानि कलौ गृहे गृहे तदा ॥१५॥ देव्यः दानानां तिव्ययौवने । सफलत्वं मिथुनारूढदर्शनाः। सूक्ष्माम्बराधाना चित्रिता देवमाश्लिष्टा दृश्यन्ते चत्वरे गृहे ॥१६॥ योगिनीनां परा सत्ता तिरोभवति वै कलौ ॥७॥ अमर्यादाऽऽलिजनस्थाश्चियन्ते युगलान्यपि । सिद्धानां सिद्धता छना जायते तिष्यकालिका । कलौ नृत्यानि नाट्यानि कन्यानां च पुरे पुरे ॥९७॥ शून्यायते कलौ तदा ॥८॥ कन्यकानां युवतीनां राशक्रियाश्च चत्वरे। साधूनां सद्गुणावासः जायते । बधूनां लानशून्यत्वं विवाहे च गृहेऽपि च ॥९८॥ धर्मस्य च गतिः शान्ता ह्रासं याति कलौ तदा ॥ ९॥ कामे दोषा न दृश्यन्ते कामो गुणो महाँस्तदा । शानस्यापि फलं नैव शान्त्यर्थे सम्प्रजायते । रबोगुणक्रिया सर्वा धर्माख्यां लभते कलौ ॥१९॥ लभते कलौ ॥१९॥ वैराग्यस्य विवासो वै जायते सर्वथा कलौ ॥१०॥ असत्यं सत्यवत्तत्र प्रतारणं तु धर्मवत् । ऐश्वर्याणां क्लेशदत्वं गर्विता जायते कलौ । कन्या कुमारवत् तिष्ये नारी नरसमा कलौ ॥१०॥ तीर्थानां ममशीलत्वं वर्धते च कलौ कलौ ॥११॥ च भिद्यते पूजायाः प्रतिफलता कुवास ·मोलक्ष्मीनारायणहिता * कलौ। परकार्याणां तारकाणां च निस्तारस्तारणे निर्बला यतः। असत्सु च कृतावेशाः सत्सु चाऽऽदरवर्जिताः। पृथ्वी दोहे समर्था न बलं तृप्तौ च निर्बलम् ॥१२॥ भवन्त्येव जनास्तिष्ये शिष्ये प्रतारणार्थिनः ॥३१॥ बम्हिः पाके न वै शक्तः कलौ वायुर्न सौख्यदः । प्रामा दुर्गविहीनाश्च लोका लजाविहीनकाः। लक्मी: कलावशुद्धा च सम्पदो विपदन्विताः ॥१३॥ विवाहा वहिरहिताः कलौ भवन्ति सर्वशः ॥३२॥ आश्रया व्रणयुक्ताश्च गुरुत्वं न गुरौ शानं पालनशून्यं च दानं मानविवर्जितम् । गौरवं गर्तगं तिष्ये प्रतिष्ठा क्लिष्टताहता ॥१४॥ गानं च देवताशून्यं तिष्ये गानं च देवताशून्यं तिष्ये सर्वत्र जायते ॥३३॥ सम्मानं भानहीनं च क्रिया ध्यानविवर्जिता। आदानं सर्वतस्तिष्ये प्रदानं शून्यतापरम् । स्थितिर्विश्वासरहिता भवत्येव कलौ कलौ ॥१५॥ निदानं बायतो मिथ्या तिष्ये भवति धीरधीः ॥३४॥ बद्रिके प्रतिमाः सर्वा देवताच शवा पानं तु सरसं तिष्ये भोजनं विरसं सदा । कलौ सर्वत्र जायन्ते द्यौस्तमोवद् विभाति च ॥१६॥ भजन तिध्ये सर्वत्र विद्यते ॥३५॥ आशा तृष्णा च वर्धेते कलेगयुष्यतोऽधिके । रञ्जनं चेन्द्रियाणां चोद्वेजनं तु कुटुम्बिनाम् । आशावान् म्रियते तिष्ये न त्वाशा म्रियते क्वचित् ॥१७॥ आटाटोपाऽअनं तिष्ये भोजने व्यञ्जनं बहु ॥३६॥ पर्व पर्व दिनं तिष्ये श्रद्धाहीनं प्रजायते । परगृहे धनं तिष्ये परहस्ते सुता प्रिया। धर्मकर्मादि च कृत्यविषयं वै कलौ कलौ ॥१८॥ पारवश्य निजे देहे पारवश्यं गृहे गृहे ॥३७|| दीक्षा भिक्षा च शिक्षा च क्षयमेति कलौ तदा । निद्रा स्वल्पा कलौ स्वप्नबाहुल्यं कलहो बहुः। कक्षा चक्षा च पक्षाच यक्षा रक्षा न विद्यते ॥१९॥ शान्तिरल्पा महाचिन्ता रक्तनाशोऽधिकः कलौ ॥३८॥ उद्याने फलववृक्षस्तरलो बहुशोऽफलाः। वैद्यालयास्तु बहुला प्रजालयाः सुरोगिणः । मानवे नयवलोको विरलो बहुशोऽनयाः ॥२०॥ प्रलया नित्यशस्तिष्ये निलया भयसंभृताः॥२॥ बलवद्गतों दुर्लभः खातेषु बलवगतों सुलभोऽजलाः। भूषा भषकबालायाः प्रतिष्ठा वेषलग्रता। स्वामिषु हितकन्नेता क्वचित् सर्वत्र नाशकाः ॥२१॥ म्लेच्छभाषा च विद्वत्ता कलौ सर्वत्र जायते ॥४॥ यात्रासु दानकृत् कश्चिद् बहुलाः पानकारिणः । धूम्रपानं महत्ता गालीवादः सरस्वती। व्यवहारे पगर्थस्तु कश्चित् स्वार्था गृहे गृहे ॥२२॥ सांकर्य चोत्सवे धर्मस्तिष्ये भवति सर्वशः॥४॥ सत्यवाग दुर्लभस्तत्र मिथ्यावाक् तु पदे पदे । नीतिभूषणरूपा लाभो धनसहायिनः। आपत्तौ हासकास्तिष्ये सम्पत्तौ चाभ्यसूयकाः ॥२३॥ भार्या मिष्टानदातुश्च कलौ सर्वत्र जायते ॥४२॥ अवमानेऽमृतजिहाः सम्माने नेत्रवन्यः । सधैं सर्वत्रपाकाच पामराणां गृहेशयाः। व्यसने तालिकावादाः कलौ भवन्ति मानवाः ॥२४॥ हत्यायां जन्तुमूल्याच तिष्ये सन्ति स्थले स्थले ॥४३॥ इते हास्ये कलौ नाट्ये कुतूहले विनाशने । महीना नरास्तिव्ये केशकबरीशालिनः। संधिनो मानवास्तिव्ये सत्कार्य पृष्ठपादिनः ॥२५॥ पात्रस्थधातुजाऽपत्यप्रबा भवन्ति तिष्यक ॥४४॥ धर्मे ते सहाये च भबने बोधने हले। अलिंगगर्भाः पशवधाऽनात्मपुत्तला भटाः। कथायां विरला लोकाः कलौ भवन्ति सेवने ॥२६॥ अधारशलाः संग्रामास्तिव्ये भवन्ति बद्रिके ॥४५॥ नाशोन्मुखास्तु बहुधा रक्षोन्मुखाः क्वचित् कलौ । अयवसाध्या: कन्यः कुटिका कुटिका भोजनालया। आराधनायां विरला बापायां संघशो जनाः ॥२७॥ नाट्यशालाश्च शिक्षांग्यस्तिष्ये भवन्ति बद्रिके ॥६॥ त्यागे तिष्ये नाऽधिका वै प्रहणे सर्वतो बनाः। नार्यच बहुनाथा बै स्त्रीभावशोभनाः। मारणे संहिताः सर्वे तारणे नैक इत्यपि ॥२८॥ कृत्रिमपुत्तलाऽऽनन्दास्तिष्ये भवन्ति मानवाः ॥७॥ प्रपातने प्रवीणाधोत्तारणे मूनिमारकाः। कृत्रिमदन्तका लोकाः कृत्रिमस्तनधारिणः। उन्नयने तु रिक्तांका बूडने बहुसंख्यकाः ॥२९॥ कृत्रिमदृश्यतृताच कृत्रिमस्त्रीविहारिणः ॥४८॥ आगमे तु कृतोत्साहा विगमे म्लानमानसाः। स्वहस्तक्षुरकर्माणः स्वहस्तदेहमर्दनाः। भवग्रहे तनुत्यागा विग्रहे मदगंबनाः॥३०॥ यन्त्रदोहनपशवस्तिव्ये पाकाम यान्त्रिकाः॥४९॥ वै नराः ·कतिज्यसन्तानः २९७ विद्यद्वाहासना लोका निःसत्त्वपानभोजनाः। अफलाः ऋतवस्तिव्ये चारंभा विफलाः कलौ। रक्तविक्रयनिर्वाहास्तिष्ये भवन्ति मानवाः ॥५०॥ सर्वकर्मकलानाओं नराः कृष्णाः कलौ युगे ॥१९॥ पशुस्नेहपरा नायों नराः पशुसुयोगिनः। कापट्यपटलं पृथ्व्यां पर्वते गगनेऽपि पाशववृत्तिचर्याश्च तिष्ये भवन्ति मानवाः ॥२१॥ सर्ववस्तुषु सांकय धूलिधुर्याः कलौ जनाः ॥७॥ हृदि चान्ये वचस्यन्ये कर्मण्यन्ये फलेऽपरे । परदोषारोपकाब स्वदोषे गुणमानिनः। रहस्यन्ये प्रकाशेऽन्ये कलौ भवन्ति मानवाः ॥२॥ भग्नपादा ललबिन्हा मानवा वै कलौ कलौ ॥७॥ स्वल्पेऽपि क्लेशकारस्तामसा बहुला जनाः। कृष्णकर्टममार्गाश्च नीलीस्पर्शाम्बरास्तथा । मानाभिमानजीवाश्च वितण्डामात्रवीरकाः ॥३|| कालुष्यादिप्रपूर्णाश्च मानवा वै कलौ कलौ ॥७२॥ नारीमग्रे व्यवस्थाप्य विजयाऽऽकांक्षिणः सदा । गृहस्थिनोऽस्थिरस्थानास्त्यागिनः सपरिग्रहा। बहुचित्राम्बरा • नार्यों नारीवेषा नराः कलौ ॥१४॥ व्याघ्राः सिंहा ग्रामसीमवासाः श्ववत् कलौ कलौ ॥७३॥ दैत्यम्लेच्छादरपराः शास्त्रसाधुविरोधिनः। चत्वरे चत्वरे दीपा गोमायवो गृहे गृहे । चिरधर्मविहन्तारो वृत्तिधर्मपराः कलौ ॥१५॥ आपणे चापणे धूर्ताश्चौरास्तिष्ये पदे पदे ॥७४॥ प्रतारका देवकार्ये गृहकायें धिष्ण्ये धिष्ण्ये शठास्तिष्ये वृन्दे वृन्दे च वृन्दलाः। कुसीदिनः। बहुमृषासम्प्रदाया मिथो देवाऽतिनिन्दकाः ॥२६॥ प्रसस करमाहास्तिष्ये भवन्ति बद्रिके ॥७॥ शब्दाडम्बरविद्वांसो युक्तिऋतपरायणाः। राक्षसाभाश्च भूताभा पिशाचाभाथ मानवाः। सन्दिग्धाः सर्वकृत्येषु गुरुष्वत्यन्तनिघृणाः ॥७॥ दैत्यामा वामना ह्रस्वाः कुन्जास्तिष्ये हि मानवाः ॥७६॥ जिव्हापोषाः सम्प्रदायाः शिश्नपोषा गृहाश्रमाः। कुसूलान्यन्नहीनानि जलहीनं प्रपास्थलम् । कीर्तिपोषा यतयश्च भवन्त्येव कलौ जनाः ॥८॥ हृदयं स्नेहशून्यं च मानवानां मियः कलौ ॥७७॥ पुत्रवत् पुत्रिकामानं पुत्री पुत्रायते कलौ । रात्रिन्दिवं व्यवसायपराणामपि आश्रिता सुभगा नारी पत्नीयति परार्थिनी ॥२९॥ परार्थिनी ॥९॥ पूर्णमुपार्जनं तिष्ये रुक्षः कलिस्ततो मतः ॥७८|| लोहपात्रव्यवाहारा नालिकावारितर्पिणः। तथापि बद्रिके तत्र सत्कार्य चेत् कृतं भवेत् । अशिखाः प्रायशो विप्रा द्विजास्तिष्ये न सन्ति च ॥६०॥ सहस्रगुणितं तरै फलदं श्रद्धया कृतम् ॥७९॥ प्रतारणं पुरुषार्थों न्यायो लुच्चा प्रगच्छति । सर्वदोषनिधानेऽपि कलौ गुणो महानपि । द्रव्यं कुटुम्बवत् सर्व धर्मस्तु शत्रुवत् कलौ ॥६५॥ कृष्णकीर्तनमात्रेण शुद्धि यातीति मानवः ॥८॥ गृहे गृहे चापणानि विष्टालया गृहे गृहे । पूजन जलमात्रेण कीर्तनं नाममात्रतः। विधवा विधुराश्चापि तेषां योगा गृहे गृहे ॥६२॥ स्मरणं रूपमात्रस्य कलौ वै मोक्षदं हरेः ॥८॥ भृत्याधीनाः स्वामिनश्च स्त्र्यधीना: पतयस्तथा। याहशास्तादृशा वाऽपि काषायाऽम्बरसाधवः । प्रजाधीनानि राज्यानि भवन्ति वै कलौ युगे ॥६३॥ आश्रितास्तारकास्तिप्ये श्रीकृष्णांऽकस्थिता यतः॥८२॥ समुदायाऽपीनराष्ट्र मर्यादाहीनमण्डलम् । सधूम्रो वा मन्दवर्चाः छनो वा मलिनाभयः । भाण्डानां गणिकानां च प्राबल्यं तु कलौ कलौ ॥६४॥ दुष्टादो वाऽनला शुद्धस्तथा साधुः कलौ शुचिः ॥८॥ भोजनस्य स्थले वारिपानं सत्काररूपकम् । गृहं क्षेत्रं धनं नारी ग्रामं त्यक्त्वा स्वकं निजम् । वारिपानस्थले धूम्रपानं सत्काररूपकम् ॥६॥ कृष्णाऽङ्केऽवस्थितः साधुः श्रेष्ठथं चाऽस्य ततः सदा ॥८४॥ पयोवार्युष्णपानं कलौ सत्कारकारणम् । सत्तां त्यक्त्वा पारवश्यं त्यक्त्वा शक्ति च दीनताम् । महीमानाऽतिथिसाधुसत्कारो वाळायः कलौ ॥६६॥ शास्ति विहाय शरण जग्राहाऽतो बरो मुनिः ॥८५॥ न नेत्रयोर्न हृदये स्नेहः सत्कारकारणम् । कलिदोषेऽपि हृदये निहायां जिह्वायां शरणेऽपि च । उचासनस्थाः श्वपचा नीचस्था ब्रामणाः कलौ ॥६७॥ हरिं रक्षति गृह्णाति शृणोत्यतो बरो बरो मुनिः ॥८६॥ मिथ्याप्रचार शतधा मिथ्यावाणी सहसधा। देहाचारदुराचारपरोऽपि भचिमोदनः। मिथ्याध्ययोऽयुतधा च कलौ भवति बद्रिके ॥६८॥ बद्रिके ॥६८॥ पावनो ब्रह्मवित् साधुर्यतः स लोकपावनः॥८॥ ३८ ·२९८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के वा। व्यभिचारपरथापि शाठ्यधौर्त्यपरोऽपि प्रभोः कृपावतः स्वामिनश्च कृष्णस्य योगिनः । द्रव्यतृष्णान्वितश्चापि कृष्णपुत्रो वरो मुनिः ॥८८॥ सेवनादस्य पठनाच्छ्रवणात् स्मरणात्तथा ॥१०७|| कृष्णस्मृतेस्तु कर्ता सः कर्ता सः कारयिता विलोकितः । सर्वार्पणाद्याचरणात् तादात्म्यभावयोजनात् । मिलितो रामवत्ता च वाचयिता वरो मुनिः ॥८९॥ तिष्ये भुक्तिमुक्तिरस्ति देहिनां शाश्वती शुभा ॥१०८॥ कृष्णवेषधरो नाट्ये कृष्णस्य स्मारको यथा। इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने स्मृत्या पापविहन्ता स्यात् तथा ताहग्वरो मुनिः ॥१०॥ कलिदोषाणां मोक्षसाधनगुणानां सतां सेवादीनां काषायाऽम्बरमालोक्य पापा नमन्ति तं मुनिम् । च प्रदर्शननामा चतुरधिकशत- ब्रह्मात्मभावनाधानं तस्मात् साधुर्वरः सदा ॥९॥ तमोऽध्यायः ।। १०४ ॥ बद्रिके दर्शनात् साधोः स्पर्शनात् सेवनात्तथा । मर्दनाद् भोजनाद् वारिपानाच्छुद्धयन्ति मानवाः ॥१२॥ श्रीनरनारायण उवाच- साघोचरणरजसा प्रसादभोजनादपि। साधोस्तत्त्वाऽऽसादनाच सद्यः शुद्धयन्ति मानवाः ॥१३॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि मायापालस्य भूभृतः। सर्वपापरतस्यापि कृष्णदीक्षावतो योगाद् साध्वर्पणात् शोलनादपि । भक्तस्य प्रमोक्षणम् ॥ १॥ कामरूपे साधुजीवनकरणात् कलौ शुद्धयन्ति पूर्वदेशे मानवाः॥१४॥ मायापालोऽभवन्नृपः। मांसादो मद्यपश्चापि साधुसाव्योः सुसत्सङ्गात् तयोः प्रसादनादपि । व्यवायकर्मतत्परः ॥२॥ द्रव्यापहारकश्चापि साध्याशाकरणात् तिष्ये सद्यः शुद्धयन्ति मानवाः ॥१५॥ कन्यादूषणकारकः । प्रजामु यत्र कुत्रापि विलोकयति शोभनाम् ॥ ३॥ साधोः पादाऽमृतपानात् साध्वाइलेषविधापनात् । युवती कन्यकां वापि वधू सुवासिनी च वा। साधुदेहस्य योगाच्च सद्यः शुद्धयन्ति मानवाः ॥ ६॥ प्रसह्य राजदूतैः स समाहृत्य भुनक्ति ताम् ।। ४ ।। साधवे देहदानाच तथेन्द्रियसमर्पणात् । नित्यं वचं पशूनां च करोति मांसहेतवे। मनोऽर्पणाजीवदानान्मुक्ति प्रयान्ति मानवाः ॥९७|| पक्षिणां सर्वजातीनां मांस खादति साधौ तादात्म्ययोगाच्च भूपतिः ॥५॥ बनावरणसंगमात् । यादसा भक्षकश्चापि सुरामद्यपरायणः । तद्रूपाऽऽकारतायोगान्मुक्ति प्रयान्ति मानवाः ॥२८॥ परराष्ट्र निजदूतैश्चौर्य कारयतीत्यपि ॥ ६ ॥ यथेष्टवस्तुदानाच्च कुटुम्बसम्पदर्पणात् । विप्राणां वा विधवानां देवानां धर्मवर्तिनाम् । श्रीकृष्णार्पणकरणान्मुक्ति प्रयान्ति मानवाः॥१९॥ धनान्याहृत्य राजाऽपि स्वकोशे स्थापयत्यपि ॥ ७॥ कृष्णन्यासात् कृष्णभावात् कृष्णरहस्यसेवनात् । मखानां धर्मकार्याणां विरोधी दाननिन्दकः । कृष्णसाधुव्रताचारान्मुक्ति प्रयान्ति मानवाः॥१००|| साधूनां च सतीनां च तिरस्कारपरायणः ॥८॥ तिध्ये तु बद्रिके देवा मूर्तयो न पुनन्ति हि । भिक्षुकानां दुःखकर्ता होमरोधनतत्परः। तीर्थानि न पुनन्त्येव सद्यः पुनन्ति साधवः ॥१०॥ मन्दिगणां नाशयिता पूजारोधकरस्तथा ॥९॥ सेवां दत्वा द्रुतं सन्तः पुनन्ति मानवान् कलौ । देवतां मनुतं नैव मूर्ती श्रद्धाऽस्य नो सेवां कृत्वा सतां सद्यः शुद्धयन्ति मानवाः कलौ ॥ ०२॥ ईश्वरं नैव मनुते परमेशं कुतोऽपि न ॥१०॥ आशीर्वादः सतां साध्व्यः साधवश्च यथा कलौ । अहमेवाऽस्मि भगवान् राजा हि परमेश्वरः। पवित्राः पावका यदत्तथा भवन्ति मानवाः ॥१०३|| यजन्तु नृपति मां वै प्रजेश्वरं महेश्वरम् ॥११॥ सतां संगादाश्रयाच कृष्णकान्तस्य कीर्तनात् । पूजयन्तु प्रजा मां च प्रसादयन्तु मां हरिम् । स्मृते यों नरा दिव्या भूत्वा मोक्षं प्रयान्ति वै ॥१०४॥ राना साक्षादरिलीक नान्यो हरिरगोचरः ॥१२॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणस्वामिसतां पातिव्रत्यं राजरूपे हरौ कार्य स्त्रिया सदा । सेवनात् कीर्तनात् बद्रि मोक्षो भवति देहिनाम् ॥१०॥ राशे करः प्रदातव्यो धर्मार्थ एव जायते ॥१३॥ इत्येतत् सरलं तिष्ये साधनं बद्रिके मया । राजा भोका समस्तानां शास्ता नेता च रक्षकः । मोक्षस्य कथितं सर्वार्पणात्मकं सुनिभितम् ॥१०६॥ मूर्तिब्रह्ममयी राजा याव्य: मखे दिः॥१४॥ गुरौ। मुहुः।

·*तिष्यसन्तानः २९९ राष्ट्रगासु वै। हरेः। द्रुतम् । प्रसह्य तेन कामनातर्पण भाद्धं नान्यच्छ्राद्धं नान्यच्छ्राद्धं विधेयवत् । ब्रह्मपुत्री जलहीना महानदी व्यजायत। पुमर्थः कामनातृप्तिरिन्द्रियाणां च तर्पणम् ॥३॥ हिमाद्रौ वर्षणं नास्ति देवतानां प्रकोपतः ॥३४॥ भोगः श्रेयस्करो लोके परः पुमर्थ एव सः । अरण्यानि समस्तानि पर्वतीयानि सर्वशः। न स्वर्गों नापवर्गश्च प्रेतता नहि कस्यचित् ॥१६॥ दावानलैः प्रदग्धानि पर्वता भस्मशोभनाः ॥३॥ याम्यलोको न चैवाऽस्ति कारागारो ममैव सः। अभवन बद्रिके भूमिर्दग्धेव दृश्यते तदा। यमोऽहं च कुबेरोऽहं नारायणो भवाम्यहम् ॥१७॥ पशवः पक्षिणश्चापि मृता यादांसि सर्वथा ॥३६॥ मां भजन्तु ततः सर्वेऽन्यथा दण्ड्या ममेति वै । नाऽऽहारो लभ्यते राष्ट्रे भवन्ति व्यसवो जनाः । बद्रिके स नृपो मायापालश्चैवं समन्ततः ॥१८॥ मांसादा मानवास्तत्र मानुषादास्ततोऽभवन् ॥३॥ घोषणां कारयामास प्रजासु राक्षसा इव चान्योन्यं भक्षयन्ति नरान् मिथः । आजीविका हृतास्तेन पूर्वराजमिरर्पिताः ॥ ॥ नार्यश्च बालकाँश्चापि मृतमांसान्यदन्ति च ॥८॥ देवालयाः सानलाश्च कृतास्तेनाऽघिनाऽभितः। एवं वै दैवकोपेन रोगेणापि हताः प्रजाः । पूजाप्रवाहा निहता विप्राश्च दण्डिता मुहुः ॥२०॥ पापिनां चातिपापानां फलानि त्वत्र जन्मनि ॥३॥ सतीनार्यो दूषिताश्च मूर्तयः खण्डिता आयान्त्येव सन्देहस्तीव्रवेगवतां तीर्थदानादिविधयो हतास्तेन दुरात्मना ॥२॥ संगदोषेण पुण्याच्या अपि दह्यन्ति वेगगाः ॥४०॥ देवयजना विप्रास्तु कारागारे निपातिताः। शुष्कमध्यस्थितं चा दावामिना हि दह्यति । साधवो बहवस्तेन निजदण्डेन ताडिताः॥॥ पुत्रशतं नष्टं रोगेण कन्यकाशतम् ॥४॥ साध्व्यो देव्यः पुरुषेभ्यः चार्पिताः । रोगग्रस्तौ नृपो राशी व्यजायेतां क्षयान्वितौ। तीर्थ नाम हतं तेन नास्तिक्येन तु भूभृता || ३|| दासा दास्यो मृताः सर्वे रोगेण पशवोऽपि च ॥४२॥ निजपत्नी महाराज्ञी कामाक्षी नामतः कृता। वाहनानि विनष्टानि क्षुधया पीडितानि वै । सैव देवो सैव लक्ष्मीर्दुर्गा सैवेति घोषिता ॥२४॥ कामाक्ष्याः परमः कोपी राज्येऽभितो व्यजायत ||४|| सा तीर्थ सा देवमाता सा मान्येति प्रघोषिता । पिशाचाश्च भ्रमन्ति नगरे तदा । समद्यमांसनैवेद्यार्पणे तस्यै करोति सः ॥२५॥ यमदूतास्ताडयन्ति मारयन्ति नयन्ति च ॥४४|| राशे सर्वार्पणं कार्य चेत्येवं स करोत्यपि । एवं याम्यालयो राष्ट्रं द्वितीय इव चाऽभवत् । प्रातः सिंहासने नित्यं राजा राशी प्रतिष्ठितः ॥२६॥ पादौ हस्तौ विक्षिपन्तो दृश्यन्ते मानवा भुवि ॥४५॥ प्रजाः शासनरोधेन नित्यं प्रातर्यथाक्रमम् । क्षुधया तृपया व्याता मूर्छिताश्चत्वरादिषु । आगत्य देववन्नत्वाऽर्चन्ति तावुभावपि ॥२७॥ नमा विवस्त्रा निर्लजा महादुःखातिपीडिताः ॥४६॥ ब्राह्मणा नृपतेर्लोकानुच्चार्य पूजयन्ति तौ। जलं जलं च क्रोशन्तश्चान्नं चानं मुहुः क्षितौ । भोजयन्ति च भूपालं राशीं च सततं प्रजाः ॥२८॥ विलुण्ठन्तोऽप्यशक्तास्ते समुत्थातुं विमूर्छिताः ॥४७|| एवं वै बद्रिके चाऽऽध्यं प्रावर्तत तदा खल्लु । कण्ठरावान् भयदाँश्च कृत्वा त्यजन्ति ते ह्यसून् । मायापाले हि नृपतौ कामरूपे प्रदेशके ॥२॥ न दाता विद्यत कधिन हर्ता शान्तिदोऽपरः ॥४८॥ देवकोपस्ततो जातः प्रजाकोपोऽपि वै महान् । समानावस्थगाः सर्वे के संभालयेदहो। दुर्मिक्षं चाऽभवद् राष्ट्रे रोगाः प्रजासु चाऽभवन् ॥३०॥ राष्ट्रं वै प्रलयावस्थं मायापालस्य दृश्यते ॥४९॥ दावामिवनभूभागे व्यजायत पुनः पापफलं समस्तं वै समायातं समूहितम् । राशो दोषेण वै बद्रि प्रजापीडाः समागताः ॥३१॥ हाहाकारोऽभितो बातो राष्ट्रान्तरेषु राष्ट्रान्तरेषु कर्णगः ॥५०॥ यतो राजानुयायिन्यो नास्तिक्यश्च प्रजा अपि । मम लोके तथा स्वर्गे सा वार्ताऽवर्तताऽपि च । राबाशयानुसारिण्यस्तदाऽभवन् गृहे गृहे ॥३२॥ मायापालेन राज्ञा वै फलं पापस्य भुज्यते ॥५१॥' दुर्भिक्षेण तदा बद्रि हाहाकारो महानभूत् । प्रजाभिर्भुज्यते चापि प्रत्यक्षं चेह जन्मनि । नासं न सलिलं कापि लभते मानवः खलु ॥३३॥ ब्रह्मपुत्री नदी चापि ब्रह्माऽऽकथयत् कथाम् ॥५२॥ भूताः प्रेताः पुनः।

·३०० * श्रीलक्ष्मीनारायणहिता * कृतः। सनत्कुमारो भगवान् भुत्वा दयापरोऽभवत् । ताम्रभूमौ चालितच चूर्णितो यन्त्रकैस्ततः। नत्वा स्वपितरं तूर्ण ब्रह्मपुत्र्या समं तदा ॥५३॥ पेषितश्चक्रकैचापि रन्धितो भक्षितो यमैः ॥७२॥ दयावयो भुवं गत्वा व्यलोकयद् दशां च ताम् । सन्दंशेन नृपजिहा निष्कासिता च कतिता। कामाक्षी देविका देविका लबानम्रा सत्कारमाचरत् ॥५४॥ कर्णयोः सीसकं तसं सेचितं च मुखेऽपि च ॥७३॥ दिव्यः सनत्कुमारः स ब्रह्मपुत्री स्वसा नदी । शूलं तसं नेत्रयोश्च निहितं च गलेऽपि च । कामाक्ष्या पूजितौ चोभौ निषेदतुः स्वमन्दिरे ॥१५॥ शक्त्या राजा भेदितश्च वक्षस्येव पुनः पुनः ॥७॥ शुभासने राजमानौ पप्रच्छाऽऽगमकारणम् । उत्कृत्य चर्म भूपस्य मांसं वै खादितं यमैः। सनत्कुमारो भगवानाह कामाक्षिकां सतीम् ॥५६॥ रुधिरं च यमैः पीतं मबाऽस्याऽऽस्वादिता यमैः ॥७॥ दुर्मिक्षेत्र प्रदेशे वै त्वयाऽनुष्ठितभूतले । श्वापदैः फाडितश्चापि कुंभिपाके निपातितः। आर्ता नश्यन्ति बहवः प्रजा नाशं प्रयान्ति च ॥१७॥ लोहयन्त्रे पेषितश्च पर्वतात् पातितस्तथा ॥७६॥ राजा पापफलं भुक्ते पापात्मा प्रजया सह। वैतरण्यां वाहितश्च लिकं तस्य विकर्तितम् । देवा देवालया यशा विप्रा हताश्च भूभता ॥८॥ नपुंसकीकृतो राजा निवृषणोऽभवत्ततः ॥७७॥ जाताः प्रजाश्च तन्मव्यस्ततः पीडां प्रयान्ति ताः। स्त्रीभगायः शरीरे च सहस्त्रभगवान् बातेंषा दिवि सत्ये च देवर्षयो वदन्ति हि ॥९॥ स्त्रीमूत्रं पायितस्तत्र प्राशितः पाशवं मलम् ||७८॥ ब्रह्मपुत्रीमुखाच्छ्रत्वा जातदयोऽहमागतः। शंकुन्यासानासिकायां गुदायां प्रपीडितः। निरीक्षितुं समीकर्तु सान्त्वयितुं तदापदः ॥६०॥ गलरोधान्मारितश्च करस्पर्शन जीवितः ॥७९॥ यदि मातुः कृपा चास्ति चिकीर्षामि प्ररक्षणम् । पुनश्च भक्षितो राजा पुनः स्वस्थीकृतो मुहुः । अत्वैवं बद्रिके कामाक्षिणी प्राह सनत्मुनिम् ॥६१॥ इत्येवं कर्मणां राजा फलानि तेन वर्मणा ॥८॥ राजा पापतमधास्ते ततः प्रजा च ताहशी। दैवच्छयाऽऽप्तवान् कष्टान्यनन्तानि यमालये। दण्डाऽहो विद्यते राजा साक्षाद् दण्ड्योऽस्ति सर्वथा ॥६॥ ; सनत्कुमारो भगवान् ध्यानेन च समाधिना ||८१॥ शिक्षोत्तरं कृपा यतो नृपः। व्यलोकयद्धि तत्सर्वे तत्सर्व पापफलं नृपे इतिकामाक्षिणीवाक्यं श्रुत्वोवाच सनमुनिः ॥६३॥ पुनर्दयां परां प्राप्योवाच कामाक्षिकां सतीम् ॥८२॥ अस्त्वेवं पापकृद् राजा दण्डं भुनक्तु गोचरम् । दुष्टानां दमनं धर्मः स च जातोऽस्ति भूभति । तावद् देव्या स्मृतस्तत्र यमदूतः समाययौ ॥१४॥ देवानां तु दया धर्मः कर्तव्योऽद्य नृपादिषु ।।८।। विकराल: करालास्यः कजलामो गिरिप्रभः। भुंक्त कष्टानि भूपालवाकोशं प्रकरोत्यपि । समुद्रो व्योममार्गेणाऽवाततार सन्निधौ ॥६५॥ हा हतोऽस्मि हा हतोऽस्मि त्राता मे त्राणमावह ||८४॥ मायापालं विनिग्रह्म बध्वा सदेहमम्बरे। न नास्तिक्यं करिष्येऽहं न व्यवायं न हिंसनम् । निनाय मारयन्मार मुद्रेण यमालयम् ॥६६॥ न चौर्य हरणं वापि निन्दनं शठतां न च ॥८॥ चित्रगुतोदितकर्मफलभोगार्थमेव सः। न यशानां निरोधं वा पूजावरोधनं न न वा। क्षितो लोहमयीसालिंगनार्थ महानले ॥६७॥ न करिष्येऽवमानं च साधूनां योगिनां तथा ॥८६॥ ततोऽतितसवैलायकटाहे भर्जितः हा चेद् रक्षाकरः कश्विनारायणो नराऽपि वा। महारैरवनरके भक्षितो रौरवैस्ततः ॥१८॥ मां प्ररक्ष्य निजं लोकं सदेहं प्रापयन्वितः ॥८७|| असिपत्रवने राबा चालितो मेदितो बहुः । प्रणमामि परात्मानं यमं धर्म नमामि च। वृषदंयो वृधिका…दृष्टः सादिभिस्तथा ॥६९॥ विष्णुं हरं वेधसं च प्रणमामि जनार्दनम् ।।८८॥ विश्वस्तः प्राणिभिवापि तुपो विशसने मुहुः । कामाक्षी च सती दुर्गा लक्ष्मी नमामि रक्षिकाम् । ससळोहरसे प्रणमाम्यत्र साधूनमामि रक्षकान् ॥८९॥ बकुटा धारयन्यायैस्ताडितम विषातितः। देवान् सर्वान् प्रणमामि रक्षन्तु मां यमालयात् । भयोमस्तकवान् राबा बहिकुण्डे प्रदाहितः ॥७॥ भबिष्ये परमात्मानं पूयिष्ये दिवान् सतः ॥९॥ युक्ता देवद्रोही तदा । पायितम पुनः पुनः॥७०॥ तीर्यानि ·कतिष्यसन्तानः ३०१ साधूनां कर्म सत्संगति विधास्येऽहं तीर्थस्नानं गुरूत्सवम् । कन्याशीलविहन्ताऽयं व्यवाय कतवानयम्। दानयज्ञ ब्रह्मयज्ञ करिष्ये शानयशकम् ॥९॥ परदाररतचायं पशुपक्षिप्रभक्षकः ॥५॥ जपयज्ञ होमयज्ञ करिष्ये साधुसेवनम् । धर्मकार्यविहन्ताऽयं हरिमन्योऽतिगर्ववान् । एवं प्रलपन् विलपन् ननाम चाम्बरे मुहुः ॥१२॥ नारायणस्य भागान् वै भुक्तवान् स्वयमेव ह ॥ ६ ॥ तावद् देवाशया साधुः सनत्कुमारको मुनिः। यादसा भक्षकचाऽयं लुब्बादो लुण्टकोऽप्ययम् । क्षणमात्रेण चाऽदर्शि यमालये नृपाग्रतः॥९३|| सतीसाध्वीवर्षयिता मानतीर्थादिलोपनः ॥७॥ सूर्यवद्रासुरांगं तं तपोनिधि हरेः प्रियम् । देवानां देवतानां च मन्दिराणां विनाशकः। भक्तिपात्रं जगत्त्राणकर सिद्धं दयान्वितम् ॥१४॥ निन्दकश्च सतां धर्मकर्मणां पापवाचनः॥८॥ आगतं शान्तमनन पुण्यनिधि सुयोगिनम् । पापश्रवणकारथ नास्तिकोऽधर्मवर्तनः। ब्रह्मशीलपरं यमदूता भयं ययुः ॥१५॥ वृत्तिहा जीविकाहन्ता प्रसा शीलनाशकः ॥९॥ त्यक्त्वा नृपं ययुस्तूर्ण धर्मराजसभा प्रति । शरणागतहन्ताऽयं स्वर्गमार्गनिरोधकः। जगदुस्तं च वृत्तान्तं यमेशो विस्मयं ययौ ॥९६॥ देवहविविरोधी वहिपूजाविनाशनः ॥१०॥ उत्थाय सहसा धर्मराजः स्वागतमाचरत् । साधूनां नाशकबाऽयं न मोक्तव्यः कथञ्चन । सत्कार पूजनं चापि स्तवं चकार वै मुनेः ॥९॥ कोटिवर्षसहस्राणि कोटिवर्षाऽर्बुदान्यपि ॥११॥ पप्रच्छ चागमे चागमे हेतुं मुनेः पादजलं पपौ। भुञ्जानस्य स्वपापानां निस्तारोऽत्र तथापि न । राशः पाशविमुक्त्यर्थमागतोऽस्म्याह तं मुनिः ॥९८॥ एवंविधोऽयं पापिष्ठी भगवभिन्दकः सदा ॥१२॥ पापिनां पापनाशार्थ शस्यते। कृष्णधिष्ण्यस्थितो नित्यं नैवेद्यं भुक्तवानयम् । तदहं चास्य पापानां नाशार्थ पाशमुक्तये ॥१९॥ यावत् क्षितिर्भवेद् याम्यलोको यावश्च विद्यते ॥१३॥ समागतोऽस्मि धर्मन्द्र विमोचयैनमत्र है। तावच्च निजपापानि भुखानस्यापि नाऽवधिः । मा चिरं कुरु धर्मेन्द्र विमोचय नृपं द्रुतम् ॥१०॥ एवं पापतमश्चाऽयं मोक्तव्यो न कथश्चन ॥४॥ अस्य दुःखस्य चानन्त्वं न द्रष्टुं शक्यते मया । साधो राजा स्वयं पापी प्रजानां पापयोगदः । तस्मान्मोचय गजेन्द्र नेष्ये सदेहमेव तम् ॥१०१॥ प्रजानां पापमार्गेषु प्रेरकोऽयं यतः सदा ॥१५॥ इत्युक्त्वा विरराम द्राङ मुनिः सनत्कुमारकः । अतः प्रजानां पापात्मा प्रजापापफलाभयः । धमों विचार्य वाक्यानि मुनये समुवाच ह॥१०॥ ब्रह्मणो वर्षपर्यन्तं मोक्तव्योऽयं न वै कचित् ॥१६॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिव्यसन्ताने सर्वपापैर्मुच्यतेऽपि देवद्रोहान मुच्यते । मायापालनृपस्य नास्तिक्यं महापापानि च, तत्फलानि, विश्वासपातकर्वच द्रोग्घुर्देवस्य सद्गुरोः ॥१७॥ सदेहस्य याम्यदण्डभोगः, तद्रक्षार्थ सनत्कुमारा- धर्मघातकिनश्चापि निष्कृति व विद्यते । गमश्चेत्यादिनिरूपणनामा पश्चाऽधिकशत- देवानां निन्दकस्यापि यशनाशकरस्य च ॥१८॥ तमोऽध्यायः ॥ १०५ ॥ मूर्तेहर्तन वै चास्ति निष्कृतिस्त मुने कचित् । तस्मादयं न मोक्तव्यो ब्रह्माण्डपापवानयम् ॥१९॥ श्रीनरनारायण उवाच- बद्रिके धर्मराजस्तं सनत्कुमारक मुनिम् । श्रीसनत्कुमार उवाच- विनयेन नृपस्यैव चेष्टितं प्राह चाऽघभत् ॥१॥ दण्डपानं स्वयं राजा सनत्कुमार | सर्वथा। योग्यं दण्डप्रदानं बै यमस्य दण्डयासितुः। न मोक्तव्योऽतिपापात्मा महापापकरो हि सः॥२॥ योग्यं दण्डान्मोचनं साधोदयावतस्तथा ॥२०॥ मद्य मांस घसाशित्वं कृतवानयमुल्वणम् । पापिनां पापनाशार्थ साधवो निर्मिता: पुरा। देवानां निन्दनं मूर्तिनाशं मखविघातनम् ॥ ३॥ ब्रमणा निर्मितश्चाऽहं पापनाशाय मुक्तये ॥२१॥ देवद्विनधनानां चापहार कृतवानयम् । ऋमुख सनकाद्या मे भ्रातरोऽपि तथा कृताः। उच्छेदं दानयज्ञान कृतवान् स्तैन्यमुल्बणम् ॥ ४॥ दयालवोऽपहन्तारो मुक्तिदाः सर्वदेहिनाम् ॥२२॥ बै ·३०२ * श्रीलक्ष्मीनारायणहिता * राजा तु प्राप्तवान् दण्डं बहुधा शिक्षणाय वै । दर्शनेन तव साधो परां शान्ति गतास्त्विह । प्रजादुःखं महच्यापि विद्यते कामरूपक ॥२३॥ दुःखानि देहसंस्थानि याम्यविषोल्वणानि च ॥४०॥ अनावृष्टिकृतं रोगकृतं देवापराधजम् । तैबसानि ज्वलनानि नष्टानि चान्तराण्यपि। मोक्तान्यास्ताः प्रजाश्चापि मया दृष्टिविधापनात् ॥२४॥ तस्मादायाहि साधो त्वं रक्षयाऽत्र च नः सदा ॥४१॥ द्रुतं मोचय गजानं नीत्वा प्रयामि नान्यथा । इत्येवं नारकाः साधुं प्रार्थयामासुरुत्सुकाः । स्वस्ति तs; सहा धर्म साधार्वाक्यानि पालय ॥२५॥ सनत्कुमारो भगवान् दयां प्राप्य पुनस्तदा ॥४२॥ हरेर्वाचः सता वाचो नोलंध्या वै कदाचन । धर्मराज समुवाच राजनेताँश्च नारकान् । अप्रसन्नेषु सरवत्र हानिर्महती चापतेत् ॥२६॥ विमोचय महादुःखाबरकान्मम वाञ्च्छया ॥४३॥ श्रोधर्मराज उवाच- साधोः समागमो नित्यं दु:खिनां दुःखनाशकः । शान्तिदश्वाऽपहश्चापि परमोद्धारकारकः ।।४४॥ अस्य पापानि कस्मैश्विद् देयानि तु मुने त्वया । यमराज महाबाहो दयां कृत्वा विमोचय । राशे देयानि शेषाणि ततो मुक्ति प्रयास्यति ॥२७॥ नाऽन्यथाऽहमितो यामि तिष्ठाम्यत्रैव ते गृहे ॥४५॥ पापदान कष्टदानं दुष्टदानं हि विद्यते। इत्युक्तो यमराजश्व प्रत्युवाच मुनि शनः। पापशुद्धि विना कर्ता न विमोक्तं समर्हति ॥२८॥ मुने समर्थ एवाऽसि किन्तु न्यायो न विद्यते ॥४६॥ पुत्रो वा प्रमदा पुत्री भ्राता गुरुश्च वा सखा । पापिनां मोचनं नैव योग्यं यमालयात् क्वचित् । पापं चेन्नृपतः सर्व गृहीयान्मुच्यते तदा ॥२९॥ पापभोग विना नैव त्यक्तव्या निगडस्थिताः ॥४७॥ यद्येवं मोचये दुष्टान् न्यायालयो निरर्थकः। श्रीसनत्कुमार उवाच- साधूनादाय बहवश्वायास्यन्तीह मानवाः॥४८॥ तिष्ठ धर्म क्षणं पनो विद्यतेऽस्य नथाम्यहम् । निजान् विमोचयिष्यन्ति नारकान् वा तथाऽपरान् । उत्तयैवं क्षणमात्रेणाऽनयद् राशों मुनिर्यमम् ॥३०॥ अन्धन्यायप्रवाहोऽयं प्रवर्यंत ततः परम् ॥४९॥ वद राजा मुच्यनत्र पापं गृहाण भूभृतः । तस्मादिमे समस्ता वै त्यक्तव्या नारका नहि । सा प्राह नाह गृह्णामि पापं कष्टप्रदं यतः ॥३१॥ नृपं नीत्वा मुने याहि यथेष्टं कुरु भूतले ॥२०॥ पुण्यं गृह्णामि पत्युश्च न पापं कष्टदं कचित् । इत्युक्तो बद्रिके साधुः सनत्कुमार आचरत् । मया कृतानि पानि तानि गृह्णातु भूपतिः ॥३२॥ निषद्य भगवन्नामरटनं धुन्यमुत्तम् ॥५॥ राज्ञः पापेन मे पुत्राः पुत्र्यो नष्टाः शतं शतम् । 'बालकृष्ण हरेकृष्ण कृष्णनारायण प्रजानाशो वतंत च पापं गृह्णामि नैव ह ॥३३॥ पापं गृह्णामि नैव ह ॥३३॥ अनादिश्रीकृष्णनारायण विष्णो विभो ॥५२॥ रुग्णाऽहं दुःखसंव्याप्ता कथं गृह्णामि पापकम् । सततं भावयामास भ्रमित्वाऽखिलतत्पुरम् । पुण्यस्य भागिनी स्वां वै न स्यां पापस्य भागिनी ||३४|| नारकाच समाकर्ण्य मुक्तबन्धास्तदाऽभवन् ॥२३॥ इत्युक्त्वा विररामाऽसौ पत्नी मौनं दधार ह। यमदूता ययुर्दूरं श्रुत्वा नाम हरेस्तदा। बद्रि प्राह सनत्कुमारकम् ॥३५॥ नारका नरकं त्यक्त्वा ययुः स्वर्ग तदोत्तरम् ॥१४॥ गृहाणऽस्य पापानि नय तं निजराष्ट्रकम् । सनत्कुमार: सततं बभ्राम दशवारकम् । ओमित्याह दयालुः स दयालुः स पापं जग्राह वारिणा ॥३६|| यमलोके संभावयन् कृष्णनरायण ॥५॥ राजा निर्दोषतां प्राप्तो यमेन मोचितस्तदा । अनादिश्रीकृष्णनारायण गोपालबालक। सनत्कुमारो भगवान् पूजितोऽय यमादिभिः ॥३७॥ कम्भराश्रीमहालक्ष्मीनन्दनाऽच्युत केशव ॥५६॥ नृपं नीत्वा च यावत् सः प्रस्थितस्तावदेव तु । प्रभोकृष्ण परस्वामिन् कृष्णनारायणाऽच्युत । नारकाथासंख्यजीवाश्चक्रराक्रोशमुल्बणम् ॥३८॥ स्वामिनारायणविष्णो पुरुषोत्तम माधव ।।५७॥ प्रत्वलामो वयं साधो माऽस्मान् विहाय याहि । तालिका बादयित्वैवं मुनिधुन्यं यमालये। तवाऽऽमेन कुण्डस्था वयं त्वदायुना तथा ॥३९॥ चकार परितस्तत्र विचरन् मोक्षयन् जनान् ॥५८॥ प्रमो। धर्मराजस्तदा यमलोके मुहुः ·तिव्यसन्तानः ३०३ शुभम् ॥८॥ नारका नरकान् हित्वा हित्वा भयं च दूतजम् । सवें चक्रर्दण्डवच सनत्कुमारकं मुनिम् । निर्गत्य दिव्यदेहाश्च भूत्वा भूत्वा दिवं ययुः ॥२९॥ विदायं चार्पयामासुर्जयशब्दैः सुघोषितैः ।।७८॥ कुण्डानि प्रायशस्तत्र रिक्तानि चाऽभवस्तदा । सनत्कुमारस्तान् सर्वानाशीर्वादः प्रयुज्य मुनेभंजनवेगेन कुण्डानि रिक्तता ययुः ॥६०॥ व्योममार्गेण राजानं नीत्वा कामाक्षिणीं ययौ ।।७१|| नैकोऽपि नारकी तत्र दृश्यते तु यमालये। राजपत्नी राजानं चास्थापयत्तदालये। एवं वै कृतवान् चानुग्रह सनत्कुमारकः ॥६॥ सदेहौ तौ प्रवीक्यैव याम्यदुःखानि सर्वथा ॥८॥ मायापालो नृपश्चापि व्यवाद् भजनमुत्तमम् । जाती तदास्तिको सर्वदेवकार्यपरायणौ । अन्तरात्मन् हरे स्वामिन् कृष्णनारायणेति च ||६|| यज्ञारम्भ चक्रतुश्च विप्रेर्महर्षिभिः तालिकां वादयित्वैव चक्रे धुन्य चक्रे धुन्यं प्रवेगतः । विष्णुयागे ददतुस्तौ दक्षिणां कोशरिक्तताम् । नारकाः सुखितास्तेन मोचिताब यमालयात् ॥६३॥ सर्वस्वं नाणकं नाणकं स्वर्ण रौप्य ददतुर्भावतः ॥८॥ धर्मराजस्तथा दूताश्चित्रगुप्तादयोऽपि सनत्कुमारो भगवान् वर्तयामास चाऽध्वरम् । यमाच भृत्यवर्गाश्वाऽभवन् गलितगर्वकाः ॥६४॥ मेघो ववर्ष चात्यर्थ रोगा नष्टाः समन्ततः ॥८३॥ याम्यलोके न चैकोऽपि शिष्यते दण्डदोषवान् । राजयक्ष्मा नृपतेश्च नष्टो निर्मूल एव सनत्कुमारो भगवान् प्रेषयामास तान् दिवम् ॥६५॥ मुनेः कृपया राष्ट्रं च सस्यसम्पत्सुशोभनम् ।।८।। यमो विस्मयमापनो पूजायामास तं मुनिम् । जातं यावच्च वै तावत् साधुर्ददौ नृपाय तु । अहो साधोः प्रमाहात्म्यं हरेरिव महत्तमम् ॥६६॥ अक्षयां तुम्बिकां दिव्यां मिष्टानपूरितां शुभाम् ॥८॥ अन्यथाकर्तुमेवाऽपि समर्थोऽस्ति हरिर्यथा । साच्छादनां तथा चाऽन्यामक्षय्यवारिसंभृताम् । प्रसन्नतां प्राप्तो यथा निगडबन्धिनः ॥६७॥ आशां च दत्तवान् राशे राज्य सनत्कुमारकः ॥८६॥ विमोचयति तूर्ण स्वेच्छया तद्वन्महामुनिः। अरिक्ताभ्यां तुम्बिकाभ्यामन्नवारि प्रपूर्णकम् । समर्थानां प्रभावाऽग्रे नियमा यान्ति संक्षयम् ॥६८॥ आच्छाद्य दक्षहस्तेन दातव्यं च निरन्तरम् ।।८७॥ पापिनां पापनाशाय समर्याः सन्त एव है। अक्षय तजलमनं वर्षमात्र भविष्यति। भाग्यरेखासुसंव्यत्यासेऽपि शक्ता हि साधवः ॥१९॥ ततस्ते तुम्बिके मह्यं स्वयमेवाऽऽगमिष्यतः ॥८८॥ शापाऽनुग्रहशक्ताश्च तारकाः पापवारकाः। 'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा'। पुण्यपुखप्रदातारः समर्थाः साधवोऽन्वहम् ॥७॥ मन्त्रं ददौ नृपायाऽपि राज्यै प्रजाम्य इत्यपि ॥८॥ यत्र नारायणकृष्णस्वामीश्रीवर्तते हृदि । लब्ध्वा प्रदत्वा तुम्बिके ततः। सर्वा हि शक्तयस्तत्र वसन्ति साधुमाधवे ॥७१|| मुनिर्ययौ व्योमपथा सत्यलोकं सुखाभयम् ॥९॥ इत्युक्त्वाऽऽह यमेशस्तं क्षन्तव्योऽहं सदा त्वया । मृतानां च तदा राजाऽवभृथे श्राद्धमाचरत् । साधुनाऽभ्युदयायाऽपि क्षन्तव्या गृहधर्मिणः ॥७२॥ तेऽपि पीत्वा च भुक्त्वा च पितरः प्रेतसंज्ञकाः ॥११॥ इत्यम्यर्थ्य ददौ पूजां मुनये यमराट् स्वयम् । ब्रह्मपुत्रीजले स्नात्वा मुक्ता भूत्वा ययुर्दिवम् । पुष्पमालां चन्दनं च नीराजनं च दण्डवत् ||७३।। कामाक्षी सुप्रसन्ना च सजाता सर्वकामदा ॥१२॥ नैवेद्य मिष्टमिष्टं च क्षीरामृतं सुभोजनम् । राजा तां प्रत्यहं राज्ञो चापि पुपूज मातरम् । जलामृतं शुभं चापि मुखवासं तयोत्तमम् ॥७४|| देवालयान् समस्ताँच कारयामास वै पुनः ॥१३॥ पादौ प्रक्षाल्य दुग्धेन पपो धर्मः स्वयं मुनेः। प्रतिष्ठा कारयामास मायापाल पुनस्तथा। धूम्रोर्णाऽपि च तत्पनी पपौ पादजलं मुनेः ॥७॥ जीविका दापयामास योजयामास भूसुरान् ।।९४॥ चित्रगुप्तादयश्चापि ब्रह्मपुत्राथ लेखकाः। अहिंसां ब्रह्मचर्थ चाऽस्तेय ररक्ष भूपतिः। पपुर्मुने पादवारि प्रसाद जगृहुस्ततः॥७६॥ मांसमद्यादिसन्त्यागं चकार सर्वथा नृपः ॥१५॥ यमदूताः समस्ताध भवणा: पितरस्तथा । कयोत्सवान् सुबहुलान् कारयामास वै नृपः। अन्येऽपि भृत्यवर्गाथ यमराजकुटम्बिनः ||७७॥ अनसत्राणि रम्याणि विद्याशाला: सुशोमनाः ॥१६॥ इत्युक्त्वा दक्षिणां ·३०४ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता साध्वाभमाँब विपुलान् कारयामास शोभनान् । श्रीनरनारायण उवाच- धर्मकृत्यानि दादानि सतीसाध्यादिसेवनम् ॥९७॥ बद्रिके निम्नवेगे वै तिष्ये निम्ना वृषा मताः । अनाथदीनरक्षा कारयामास भूपतिः। समासेन कथयामि शृणु सर्वान् तदास्थितान् ॥ ६॥ भजनार्थ मण्डलानि क्लसयामास क्लसयामास राष्ट्रके ॥९८॥ शीतोदकेन शीतोदकेन वै स्नानं कलौ नास्त्येव सर्वथा । 'बालकृष्ण हरिकृष्णाऽनादिकृष्णनरायण । उष्णोदकेन वै स्नानं क्वचित् कचित्तदा मतम् ॥ ७॥ राधालक्ष्मीपते मुक्तपते मोक्षपरायण ॥१९॥ भस्मनानं कलौ त्यागिवर्गे प्रायः कलौ युगे । एवं धुन्यं प्रजाश्चक्रर्मन्त्रजापं प्रचक्रिरे। करास्यक्षालनमात्र प्रातःसानं कलौ युगे ॥८॥ कृपया परमेशस्य वैष्णव राष्ट्रमेव तत् ॥१०॥ मुखशुद्धिगण्डुपैश्च भस्मना कर्दमेन वा। सञ्जातं भगवन्मार्गपरायण समस्तकम् । कचित् काष्ठेन भवति धूम्रगनेन सर्वथा ॥ ९ ॥ मोक्षमार्गगतं सर्व प्रजाः कालेन मोक्षणम् ॥१०१॥ तैलक्षेपः शिरःशुद्धिश्चर्णेन मुखशुद्धिका । प्रापुञपोऽपि कालेन सनत्कुमारतारितः। आचमनं कलौ मिष्टोदकपानात्मक तदा ॥१०॥ विमानेन स्त्रिया साकं ययौ धामाऽक्षरं हरेः ॥१०२॥ देवपूजा बलेनैव कलौ वा जायते न वा । एवं बद्रोप्रिये! साधुः सर्वपापप्रणाशकः । नैवेद्यं कल्पनामानं मानसं वै कलौ न वा ॥११॥ सर्वपुण्यप्रदवाऽपि कृपालुः सेवितो यदि ॥१०३॥ आरात्रिकं चैकवर्तिवहिनाऽद्भिश्च वा न वा। मोक्षं दद्याद् दिवं दद्याद् व्यसनानि विनाशयेत् । नमस्कारो दण्डवत् स जयशब्दः स्तुतिनं वा ॥१२॥ कलिकालमहादोषानाशयेत् क्षणमात्रतः॥१०४॥ मखस्तु चुलिकावही तैलबिन्दूपसर्पणम् । निगडानि नाशयेच्च मायाबन्ध मायाबन्ध विमोचयेत् । नैवेद्यं श्रीफलं मासे मासे वा वत्सरेऽथवा ॥१३॥ प्रापयेत् परमात्मानं कृपापात्रं निबाभितम् ।।१०५॥ वेषदानं तथा मासे वत्सरे वा सुरादिषु । साधुर्वे साधनं तस्मात् कलौ मोक्षप्रदं महत् । सिन्दूरदानकं वर्षे वस्त्रदानादि वा नवा ॥१४॥ दिव्यं पात्रं परेशस्य साधुः सर्वार्थसम्पदः ॥१०॥ स्लापनं वा तथैवेति मासे वा वत्सरेऽथवा । बद्रिके चातिपापानां नाशक: साधुसत्तमः । एवं देवविषिस्तिष्ये हासं गतो हासं गतो विजायते ॥१५॥ सेवनोयः कलौ लोकैः सर्वेच्छापूरको हरिः ॥१०॥ आतिथ्यं बलमात्रेण कलौ वाचा च केवलम् । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे वैश्वदेवो मुखे नैजे कवलस्य तिष्यसन्ताने प्रदानकम् ॥१६॥ भ्रमण सायंपूजा तरूद्याने कामरूपभूपते ना मायापालस्य सदेहयमलोके यातना- नाटकेऽथवा। उत्सवः स्त्रीधनयोगः कलौ चास्ते गृहे गृहे ॥१७॥ भोगः, सनत्कुमारसाधुना कृतस्तस्योद्धारभेत्यादि- केशप्रसाधनं स्त्रीणां निरूपणनामा षडधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०६ ॥ सौभाग्य चूर्णलेपनम् । रन्धितानं कणवद्वै न दुष्टं स वृषः कलौ ॥१८॥ श्रीबद्रीप्रियोवाच- अस्पृश्यं रन्धितानं न नाऽभक्ष्यं कस्यचिद् वृषः । सर्वविघं जलं पेयं पूतं जलं सदा वृषः ॥१९॥ नरनारायण विष्णो कृष्ण केशव माधव। पात्रेऽपि भ्रष्टता नास्त्युच्छिष्टं पात्रं सु पावनम् । कलौ चार्धे गते धर्माः पाल्या लोकैस्तु कीडशाः १ ॥१॥ उच्छिष्टजलधान्यां वै क्षिप्तं धोतं सदा शुचि ॥२०॥ द्रव्यहासे गुणहासे बलहासोऽपि जायते । वस्त्रेण मार्जितं पात्रं शुद्ध सर्वविधं तदा । कालहासे धर्महासः भवाहासोऽपि बायते ॥२॥ बायते ॥२॥ ऊर्णावच्छुचि कार्पासाम्बर जर्णावच्छुचि कार्पासाम्बरं सर्वत्र वै कलौ ॥२१॥ प्रातिकूल्ये नेष्ट सिद्धिस्ततो हासाः समस्तकाः । मलत्यागोत्तरं लानं कलौ नास्त्येव नास्ति हि । प्रवर्तन्ते प्रबावगें नास्तिक्यप्रेरिता करशुदिर्जलेनैव वस्त्रेण गुलशुद्धिकाः ॥२२॥ तदानीं शखयः शौचं प्रतानि कीहशानि है। पादप्रक्षालनं नास्ति कलौ भूशोषनं भूयोधनं नहि। पूजादिकं कीदृशं च मखा वा कोड्यास्तदा ॥४॥ प्रायश्चित्तं कलौ नास्ति राबदण्डो हि शोधनम् ॥२३॥ कलौ पालयितव्यान् मे सदाचारान् प्रकीर्तय । घोषनं सूर्यकिरणैः शोधनं कलौ । माया केचन तिन्येऽपि पाल्यन्ति समास्तिकाः ॥ ५॥ मानेन मानेन च वा शुदिर्लेपनं न कलौ तदा ॥२४॥ मुहुः ॥३॥ वायुना घोषनं ·* तिघ्यसन्तानः ३०५ कलौ। पशुपक्ष्यादिसंपर्यो भोज्येषु नास्ति दूषणम् । कलौ कलौ बायते तु गृहे गृहे जने बने । उच्छिष्टदूषणं नैव पर्युषितस्य नैव च ॥२५॥ मृत्तिकानां तु पात्राणां सदा शुद्धिः कलौ कलौ ॥४॥ पात्रौष्ठस्पर्शदोषो न कलौ तदा गृहे गृहे। चर्मस्पशों दूषणं न पत्त्राणस्पर्श इत्यपि । सांकर्य सम्प्रदायानां सधर्मों वै कलौ गृहे ॥२६॥ मलपणे दूषणं न कलौ सर्वप्राजासु सर्वप्राजासु वै ॥४५॥ शवस्पर्श सूतकं तु स्नानात् तिष्ये गतं भवेत् । श्मशानवसतिदोषो शवधूम्रोऽपि दूषणम् । राहुस्पर्शः सूतकं न कलौ प्रायस्तु सर्वथा ॥२७॥ कलौ न गण्यते तिर्यक्शवस्पर्शोऽपि दूषणम् ॥४६॥ मरणं सूतकं तावद् यावच्छोकस्मृतिः खलु । मूत्रस्पर्शो दूषणं न गण्यते तिष्यगर्जनः। कलौ चैकादशाहादिभारभोज्यं गृहे गृहे ॥२८॥ नासिकामलसंस्पृष्टनक्तकश्च कलौ शुचिः ॥४७॥ एकाहादूर्ध्वमपि तद् भोजनं गृह्यते कलौ । धोत्रं शुद्ध कटिवस्त्र शुद्ध कलौ च घरी। जन्मनः सूतकं यावन्मातुः स्वास्थ्यं न शोभनम् ॥२९॥ कौपीनकं कलौ शुद्ध सुरवालः सदा शुचिः ॥४८॥ मातुरेवापि तत्तत्र नान्येषां सूतकं वामहस्तः कलौ शुद्धो नासा शुद्धा मलान्विता । राजस्वल्यं सूतकं न कलौ स्त्रीणां मतं तदा ॥३०॥ कली कलावती नाली शुद्धा वारिप्रदा प्रपा ॥४९॥ रजोदर्शनमात्रं तु मूत्रवद् गण्यते कलौ। चर्मकोशः कलौ शुद्धः कूपपात्रं घटी तथा । मैथुनस्याऽप्यशुद्धिर्न कलौ कल्मषशालिनोः ॥३१॥ तैलकारस्य यन्त्रं वै शुद्ध शुद्धश्च तैलकृत् ॥५०॥ मलत्यागे पशुद्धिर्न गण्यते वमने यथा। मदिराकृत् कलौ शुद्धः शुद्ध च रुधिरं कलौ । मलवाहा: श्वपचाच शुद्धाः कलौ पुरे पुरे ॥३२॥ अस्थि शुद्धं कलौ सर्व दन्तिदन्तनिभं तदा ॥११॥ मृतमांसादनाश्चापि शुद्धा कलौ गृहे गृहे । मजा शुद्धा तु मत्स्यानां सूकराणां घृतं शुचि । यवनाः श्वपचाश्चर्मकारा गृहे गृहे ॥३३॥ अण्डानि कुक्कादीनां शुद्धानि वै कलौ तदा ॥१२॥ पाचकास्ते सूदकास्ते ब्रह्मक्षत्रालयादिषु । जलपर्क पिष्टकादि शुद्ध कली गृहे गृहे । सूकरगर्दभश्वोष्ट्रस्पर्शदोषी कलौ नहि ॥३४॥ नापितश्च क्षुरश्चापि शुदा वाटकिकाऽस्य च ॥५३॥ म्लेच्छानां मन्दिरे वासः पवित्रो वै कलौ तदा। म्लेच्छस्य दुग्धदध्यादिपात्रं शुद्धं कलौ सदा । व्यसनानां सुसम्मानं व्रतानां त्याग एव च ।।३५॥ औषधं मांसमद्यान्यं शुद्धं कलौ जने जने ॥५४॥ सदानभोजनं धर्मः कलौ भवति शस्तिमान् । भोज्यपात्रे रोमपातो भोजनेऽपि कलौ शुचिः । एकभुक्तं व्रतं तिष्ये गण्यते चोपवासवत् ॥३६॥ समुद्रपारयात्रादि शुचि सौधे च तालकम् ॥५५॥ एकपत्नीव्रतस्तिष्ये गण्यत नैष्ठिकः स वै । पलाण्डुलशुनाचं च शुचि तिष्ये गृहे गृहे । गृहस्थधर्मवाँस्तिष्ये त्यागी प्रगण्यते तदा ॥३७॥ पत्रक: कर्गदश्चापि शुचिस्तिष्ये च कर्टमः ॥५६॥ कामद्वेषभराचार्या गण्यन्ते मोक्षदाः गृहकोणे तथा मित्तौ ष्ठीवनं द्वारि गोपुरे। द्वेषमार्गप्रणेतारो गुरवो मोक्षदाः कलौ ॥३८॥ चुल्लीभस्मनि शय्यायाः पार्श्व तत्पावनं कलौ ॥१७॥ वैतण्डिकाः मुविद्वांसः पूज्यन्ते चेशवत् कलो। सूर्योदयनादूर्व जाग्रतिस्तु स कलौ आशायां किंकरस्त्यागी गृहस्थस्य महागुरुः ॥३९॥ राव्यर्धेऽपि व्यवसायो धो भवति वै कलौ ॥१८॥ गृहस्थदास्यकर्मा च त्यागी कलौ प्रपूज्यते । दिवारानं तु यन्त्राणां गतिः कृतिश्च चालनम् । गृहस्थः स्त्रीप्रदाता च त्यागिकृपापर कलौ ॥४०॥ आयोधनं मिथः क्षुद्रलाभाथै स वृषः कलौ ॥१९॥ स एव भक्तराट् तिष्ये यौनसम्बद्ध उत्तमः । गृहाभमोऽपि वृद्धानां शस्यते तु वृषः कलौ। तिष्ये भिक्षानभोक्तारो गृहस्था धार्मिका इति ॥४१॥ अन्यायविजयो धर्मः कलौ क्लेशकरो महान् ॥६०॥ साधुभ्यो भत्यतां नैवां कारयन्ति गृहस्थिताः । यो मृषाऽऽन्दोलनकरस्तिष्ये धर्मगुरुहिं निबसेवाकरः साघुः श्रेष्ठो गृहसुधर्मिणाम् ॥४२॥ कलौ किञ्चित्प्रधीः प्राणी गुरुरेव स धर्मवित् ॥६१॥ कलौ तु गुरुशिष्याणां दारैक्यं धर्म उत्तमः । अशासाथ लुम्वादाः कलौ वै धर्ममूर्तयः। नारीणां परभोग्यत्वमित्यपि ॥४३॥ ब्राझ मुहूर्त निद्रायां केलिकर्मणि वा वृषः ॥६२|| कलौ। वृषः। उदरार्थे तु ·३०६ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * स वृषः। तत्र पापं न अदेवस्मरण सायं गायत्रीवर्जन दिवा। अन्याययुद्धकरणं सेवा कर्मचारिता। अजपश्चाप्यहोत्रश्च ग्राम्याध्ययनमित्यपि ॥६३॥ स्वल्पाऽऽशाबहुला लब्धेधर्मः कलौ तदाऽभितः ॥८॥ अपितृतर्पण धर्माः द्यूतं भवन्ति सर्वशः। मर्यादानां विलोपश्च राजसी मानसी स्थितिः। प्रतिमा पुत्तली स्पष्टा न भावस्तत्र वै कलौ ॥६४॥ पदे पदेऽनृतता च कलौ वृषोऽमितस्तदा ॥८३॥ नखकेशोत्कर्तनेऽपि नाऽशुद्धिहि कलौ मता। सर्वजातीयलोकानां सर्वकार्यप्रकारिता । विष्टागृहोपशीलेऽपि नाऽशुद्धिस्तत्र गण्यते ॥६५॥ सर्ववेषाद्यभिधृतिर्धमः कलौ समानता ॥८४॥ श्वशुरम्पर्शनं वध्वा दूषणं न कली तदा । औरसाः क्षेत्रजा दासीपुत्राः कलौ समाः सदा । परगोत्रस्वगोत्रादिसम्बन्धो भूषणं कलौ ॥६६॥ दायभागे समास्ते च पुण्यश्चापि समास्तथा ॥८५॥ निम्नकन्याग्रहणं प्रशंसाधर्म उत्तमः । धिष्ण्याधिकारवान् यः समुदायप्रतिष्ठितः। यज्ञोपवीतकं कण्ठी देवचिन्हं सचन्द्रकम् ॥६७॥ शिष्यः पुत्रश्च मित्रं वा कलौ संघकृतो महान् ॥८६॥ तिलकं दूषणं भाले कलौ धर्मो विचन्द्रकः । विप्रत्वं तनुमात्रं वै तिष्यान्ते तन्तुनाशनम् । पितरि जीवति पुत्रश्मश्रुमुण्डनमित्यपि ॥६८॥ क्षत्रत्वं बलवत्त्वं वै तिष्यान्त बलनाशनम् ॥८७॥ धर्मः कलौ प्रशस्तो वै वन्हि विना विवाहनम् । वैश्यत्वं धनवत्वं वै तिष्यान्त धननाशनम् । विप्रं विना च दातारं विना कन्यार्पणं वृषः ॥६९॥ शूद्रत्वं भृत्यता तिष्ये तिष्यान्ते भृत्यतालयः ॥८८|| आपणे तु महीमानभोजनं चोत्तमो एकाकारं समस्तं वै समधर्माः कलौ जनाः। संस्काराऽकरणं धमा व्ययहीनो वृषः कलौ ॥७०॥ बद्रिके कलेबलाजनेषु वै ॥८९॥ हत्याग्रहाणि तिष्ये तु पुण्यस्थानानि वै तदा । स्वल्पं दानं साधवेऽपि स्वर्गमोक्षप्रदं तदा । धेनूनां तु कलौ तत्र शकट्यां योजनं वृषः ॥७॥ हरेः कीर्तनमात्रं वै कलौ मोक्षस्य साधनम् ॥९०॥ बहूनामेकपनी च कलौ धों मतस्तदा। मालिकया जप: कृष्णनारायणेति मोक्षदः। प्रातस्तु वाचन ग्राम्यपत्राणां च वृषस्तदा ॥७२॥ जपः पापौषधं तिष्ये नाशकं चाघहारकम् ॥११॥ विधवाग्रहणं तिष्ये परोपकार उत्तमः। कल्मषाणां शालनं सेवनं सतां गुरोहरेः। पापिनां स्वीकृतिस्तिष्ये धर्मः श्रेयस्करस्तदा ॥७३॥ आन्तरे स्मरणं विष्णोः शोधकं पावनं परम् ॥१२॥ अगालितानां पानं च रसानां च कलौ वृषः। भावशुद्धिमहाशुद्धिस्तिष्ये शुद्धिस्तु अधवाया: पुत्रवत्त्वं सगर्भात्वं वृषः कलौ ॥७४॥ बामशुद्धिः कलौ काचित् सत्त्वशुद्धिस्तु वै क्वचित् ॥१३॥ कुमार्या अपि बालस्य जननीत्वं वृषः कलौ । कर्मशुद्धिः कलौ नास्ति पुण्यशुद्धिर्न सर्वथा । गणिकायाश्च पूज्यत्वं भाण्डस्यापि कलौ वृषः ॥७॥ जपशुद्धिः कलौ तत्र शस्यते धार्मिकी हि सा ॥९४।। मौनिश्लोकमयी चेष्टा व्यवहार: कलौ सर्वार्पण हरी कृष्णे गुरौ सनातने प्रभो। शाव्यमैतिहममेवापि प्रथम निर्णये कलौ ॥६॥ कलौ धर्मः प्रशस्तो वै मोक्षदस्तत्र चान्तिमः ॥९५॥ त्यागिनश्च कलौ सर्वे व्यापारिणो मठे मठे। औदासीन्यं परकृत्ये स्वकृत्ये शान्तवृत्तिता । बहुस्त्रीमण्डलाध्यक्षाः सन्न्यासकल्पिनः कलौ ॥७७॥ कृत्यार्पण हरौ कृष्णे कलौ मोक्षस्य साधनम् ॥१६॥ भृत्यद्वारा सुरपूजाक्षेपकास्यागिनः कलौ। सर्वेषां देहिनां तिष्ये षट्कं वै मोक्षसाधनम् । गृहस्थाः पूजया हीना अपत्यार्चापरायणाः ॥७८|| सेवनं चाणं भक्तिर्ध्यानं दानं च कीर्तनम् ॥९॥ शासकानामुभयतोमुखबत्त्वं वृषः कृष्णस्य सद्गरोः सेवा महाशीर्वाददायिनी। धर्मलक्ष्मीप्रभोक्तत्वं कलौ धर्मा गृहस्थितेः ॥७९॥ पावनी स्नेहकर्वी परधामप्रदायिनी ॥९८॥ कलौ धर्मदासंस्थाया भक्षणं मानवो वृषः । भीहरौ वा गुरौ सर्वापणं निष्कर्मरूपि दानं स्वल्पं बहुलं चाऽऽदान धर्मों हि देहिनाम् ॥८॥ नै कम्य भोगवज्य तच्छुद्धिदं मोक्षदं तदा ॥१९॥ उत्सवेषु कृपणता कन्याधनस्य भक्षणम् । भक्तिः नेहेन दास्यं वै यथाशावर्तनं सदा । प्रबाशोषणं बहुलं कलौ धर्मोऽभितस्तदा ॥८॥ हरौ गुरौ हि कैकय स्नेहकन्मोक्षदं तदा ॥१०॥ नेतरा। बहुः। कली। तत् ।

·तिष्यसन्तानः वै ध्यानं मूर्तेर्धारण श्रीहरेस्तु हृदये सदा । जायसे तीक्ष्णधाराऽति नरोऽयं चाऽश्वरूपवान् । गुरोर्ध्यानं हृदये तन्मयत्वप्रदायकम् ॥१०१॥ श्वेतरूपो भूमिवारिखादिवन्हिप्रचारवान् ॥ ५ ॥ तदात्मकता मोक्षो नारायणस्वरूपवान् । भूत्वा देवैरभिवन्द्यो यत्पावें सम्प्रतिष्ठति । नारायणसमा या तु स्थितिः सा ध्यानसत्फला ॥१०॥ तदाऽहं तं मत्स्वरूपं मत्स्वरूपं श्वेताश्वं नररूपिणम् ॥ ६॥ विशिष्यते ततो ध्यानं दिव्यवृषः कलौ सदा । आरुस धर्मपुत्रो विष्णुनामिद्विजात्मजः। ध्यान मोक्षप्रदं तस्मानारायणांगवासदम् ॥१०३।। त्वां तदा दिव्यशक्त्यान्यामसिरूपां सुशोभनाम् ॥ ७ ॥ दानं नारायणे साधी दीने विप्रे गुरौ द्विजे । संगृह्म भूतले बद्रि ! विचरामि जले स्थले । सत्यां साध्व्यां च विद्यायां परोपकरणादिषु ।।१०४॥ कलिकल्मषपापानां नाशो मद्वायुना तदा ॥८॥ सर्वाऽन्तर्यामिरूपे वै कृष्णे दानं प्रमोक्षदम् । पापिनां कल्कदेहानां विनाशश्च ममाऽसिना। अक्षय्यफलकं दानं स्वल्पं तच्छाश्वतं हरौ ॥१०॥ मानसानामनिष्टानां मद्धयानैः परिवर्तनम् ॥ ९ ॥ दानं सकामनादत्तं स्वर्गद सम्पदाम्प्रदम् । मानवानां साविकानां तदायुष्यविवर्धनम् । कृष्णबुथाऽपितं सर्व निर्गुणं मोक्षदं कलौ ॥१०॥ धमें स्थिरस्वभावानां निसर्गतः प्रसञ्जनम् ॥१०॥ कीर्तनं सततं विष्णोर्नाम्नां कृष्ण हरे प्रभो । कृतधर्माभिपनानां महर्षीणां प्रकाशनम् । नारायण महाविष्णो पुरुषोत्तम सद्विभो ॥१०७|| गुरूणां देवकोटीनां तदा मम सहायनम् ॥१३॥ स्वाम्यनादिकृष्णनारायणश्रीकृष्णमाधव नारीणां कन्यकानां च सतीनां च विवर्धनम् । प्रभोकृष्ण पाशवतीकृष्ण लक्ष्मीश वल्लभ ॥१०८॥ शीलवतपराणां तापसानां तदोदयः ॥१२॥ भजनं मोक्षदं तिष्ये पापहं च प्रमाददम् । कर्मठानां सतां लोके प्रायशव सुमेलनम् । बद्रिके ते समासाद्वै मयोक्तं तिष्यवर्तनम् ॥१०९॥ सन्न्यासानां दिव्यदृष्टिबालानां बहुवेदिनाम् ॥१२॥ न विस्तारो हि धर्माणां हासशीले कलौ तदा । दिव्याचार्यगुरूणां प्रभावो जन्मयोगिनाम् । कल्पिताश्चानुकूलाश्च धर्मास्तत्र धर्मास्तत्र कलौ कृताः ॥११०॥ नैर्मल्यं भूविकाराणां मत्प्रभावकृतं तदा ॥१४॥ स्वल्पधर्मोऽपि तिष्ये वै त्रायते महतो भयात् । स्फुरणं पूर्वधर्माणां कर्मणां मोक्षदायिनाम् । पठनाच्छूवणादस्य तिष्यस्थो निर्भयो भवत् ॥११॥ सत्कर्मणां दर्शनं प्रवृत्तिर्मखधर्मिणाम् ॥१॥ पृथ्व्यामागमनं ममाऽन्तिके । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने धर्मसष्टः प्रचारश्च जने जने तदाऽस्ति वै॥१६॥ कलिधर्माणां संक्षेपतो वर्णनं सेवार्पणभक्तिध्यान- पृथिवी मत्पादयोगा पवित्रा पावनी शुभा। दानकीर्तनेतिषट्काऽन्यतमं मोक्षसाधन- बलानि मम योगेन दिव्यानि साधकान्यपि ॥१७॥ मित्यादिनिरूपणनामा सताधिकशत- तमोऽध्यायः॥ १०७ ॥ मत्प्रसंगेन तीर्थानि भवन्ति शक्तिमन्त्यपि। चैत्यानां चेतनत्वं च तदा समुपजायते ॥१८॥ श्रीबद्रीप्रियोवाच- मानसानां बलवत्वं सफला कल्पना तदा। नरनारायण कृष्णनारायण जगत्प्रभो। सुखदुःखसहिष्णुत्वं शरीरिणां पुष्टता ॥१९॥ कलेरन्ते पुनर्धर्माः सत्या भवन्ति वा न वा ॥१॥ दीर्घायुष्टं च बालानां सतीत्वं कन्यकादिषु । अन्तिमस्य कलेरन्ते कल्पान्ते कीहशी स्थितिः । संहारथापि दुष्टानां म्लेच्छानां योषितामपि ॥२०॥ पुनः किं जायते शून्यं यद्वा मूर्ते नवं परम् ॥ २॥ कल्कसम्पनदेहानामस्तित्वं तत्र नास्ति वै। श्रीनरनारायण उवाच- तथा चरामि खनेन बहुवेगेन खे भुवि ॥२१॥ बद्रीप्रिये देवि कलेरन्ते हरीच्छया । वर्षमात्रेण लोकानां करोमि युगपर्ययम् । संभवामि तु सत्यानां धर्माणां स्थापनाय वै ॥३॥ मद्रकाः कृतयोग्या ये ते तिष्ठन्ति न चेतरे ॥२२॥ चाऽसिरूपा बै श्वेतस्वरूपधारिणी। घेनवश्वोषधयश्च वनान्युद्यानवाटिकाः। देवरमिष्टता दिव्या जलभूव्योमचारिणी ॥ ४ ॥ सरसा दुग्धपूर्णाध दीर्घजीवा भवन्ति ते ॥२३॥ देवानां च तदा तदा त्वं

·३०८
*प्रीलक्ष्मीनारायणसहिता*
मम सैन्यैश्च
बै
मुहुः।
चायते तु
पुनः ॥४८॥
वै
मद्रयाचौरलोकानां विलयन क्षितेस्तलात् । मानवानां दिवं प्रत्यप्यस्ति गतिस्तदा कते।
विनायो
दिव्यस्वरूपधारिभिः ॥२४॥ सतीत्वं योषितां चापि तापसानां तपस्विता ॥४३॥
त्वत्संकल्पात्तदा श्वेता अश्वाभ दिव्यविग्रहा। शान्तत्वमिन्द्रियाणां दावामीनां शमस्तदा ।
लक्षशस्तव पुत्रास्ते सैन्यवाहा भवन्ति हि ॥२५॥ उत्तापानां प्रशान्तिबोद्वेगानां शमनं तदा ॥४॥
मत्संकल्पाजायमाना देवा: सैन्यात्मकास्तदा। ब्रह्मभक्तिप्रधाना
शिष्टाः प्रजाजनास्तदा ।
नाशयन्ति परितस्ते म्लेच्छदुष्टाधिराक्षसान् ॥२६॥ वेदा: स्वयं हृदयेषु स्फुरन्ति देहिनां तदा ॥४५॥
अधर्मिदानवदैत्यान् विधर्मिमानवान्
वर्णाश्रमव्यवस्था
शौचाचारप्रतिस्थितिः।
निर्मल भूतलं सर्व सर्वपापाऽस्पृशं शुभम् ॥२७॥
आस्तिक्यं सत्यवृत्तिम प्रजायन्ते कृते पुनः॥४६॥
तदा बद्रि
कलेरन्ते ममाश्रयात् ।
बाममुहूर्ते स्तवनं ध्यान सानं
प्रपूजनम् ।
धर्मास्तदाऽहं बहुधा सत्यरूपान् वदामि ह ॥२८॥ देवाराधनमेवाऽपि
पितृतर्पणपूजनम् ॥४७॥
प्रबाः सर्वा मम भक्ता अहिंसासत्यवृत्तिकाः। वृद्धाभिवादनं चात्मचिन्तनं दैवयोगिता।
शीलवतपराश्चापि
मनोबलसमन्विताः ॥२९॥ पञ्चयशविधानं च सत्ये
स्वभावतः
उदयन्ति कृतकृत्या
शान्तिधर्मपरायणाः। प्रवर्तन्ते प्रबास्वेव नैसर्गिकविचारतः।
विरलाः स्वल्पसाइना
योजने त्वेकमानवाः॥३०॥ धर्मसबीवन पादचतुष्टयेन
कृते ॥१९॥
अन्ये विनाशमायान्ति मम कालाऽसिना तु ते । प्रतिष्ठाकर्म देवानां चमत्काराच मानसाः।
मम पूज्यां भ्रमणेन देवानां मण्डलान्यपि ॥३१॥ दर्शनं चापि देवानां स्वप्ने प्राग् जायते कृते ॥२०॥
विचरन्ति क्षिती महर्षयोऽप्यगोचराः।
ततः शनैः शनैविप्रसाधुरूपेण दर्शनम् ।
तीर्थानि धर्मदेवश्च धर्मपुत्राश्च शक्तयः॥३२॥ ततश्यागमनं साक्षात् कृते पृथ्व्यां तु नाकिनाम् ॥५१॥
मत्प्रतापेन चाकृष्टा महानन्दा भ्रमन्ति ते। उद्भवाश्च महर्षीणां सतां कृते ससिद्धिकाः ।
पूर्वत्यक्तपदेशेष्वालयेषु
चैत्यभूमिषु ॥३३॥
चमत्कारयुता बाला: प्रजायन्ते च बालिकाः ॥५२॥
आचरन्ति निवासं स्वं यथापूर्व
कृताय ते।
वाक्सिद्धयः प्रवर्तन्ते कर्माणि सफलान्यपि।
मम संकल्पयोगेन कालपर्ययतस्तथा ॥३४॥
सस्यानां स्मृदयश्चापि प्रद्योतन्ते कणान्विताः ॥५३॥
माविपुण्यबलेनापि प्रवानां सत्यपर्ययः। देवानां भक्तिरिष्टा च प्रबाजने
प्रवर्तते ।
स्थले स्थले वर्तमानः प्रकाशते कृतात्मकः ॥३५॥ रागद्वेषादिदोषाणां हासो मवेत् कृतागमे ॥५४॥
शान्तिलोंके प्रबदा च वर्तते देहिनां तदा ।
वहयः सम्प्रकाशन्ते निर्मलाः सुखदाः शिवाः ।
यदा चन्द्रब सूर्यश्च तथा पुष्यबृहस्पती ॥३६॥
अरोगा वायवधापि सुखस्पर्थाः प्रशान्तिदाः ॥५५॥
एकराशी सम्मिलन्ति तदा कृतयुगं मतम् । भूतानि पक्षिणमापि यादांसि पश्चवस्तथा।
एवं योगे तु सखाते सर्व कताऽहणं तदा ॥३७॥ सत्त्वविशेषकाः सत्ये प्रजायन्ते युगानुगाः ॥५६॥
ब्रमसत्राणि बायन्ते विष्णुयागाः स्यले स्थले । मानवानां शरीराणि सत्यबलान्महान्ति च ।
प्रायविचानि जायन्ते तीर्थयात्राम देहिनाम् ॥३८॥ पशवः पक्षिणो वृक्षा उच्चदेहा भवन्ति च ॥५७||
उत्सवा मे प्रजायन्ते राष्ट्रे राष्ट्रे गृहे गृहे । बलं शतगुणं पश्चात्
सहस्त्रगुणितं कृते ।
बद्रिके सत्त्वनैर्मल्य सत्वप्रकर्षता तथा ॥३९॥ वीर्य सानं वीरता च सहसगुणिताः कृते ॥१८॥
सावत् सर्ववर्णानां नैर्मल्यं कायते
तदा। अन्नेषु शक्तयमापि सहलगुणिताः कृते ।
मेषानां वर्षणं शश्वत् रसानामुदयो बहुः ॥४०॥ अस्थिवीवा असवथ कते पुनर्भवन्ति च॥५९॥
दुग्धानां च मधूनां च प्रवाहा बहवस्तदा । विमानानि मन्दिराणि नगराणि नवानि च।
सम्पदा चामिविवृद्धि पुनः पुनः स्वतोऽधिका ॥४१॥ प्रबायन्ते कारविभवानि सत्यवर्तने ॥६॥
प्रवर्तते कृते तत्र देहिनां दिव्यदर्शिता। प्रजानां यो दिव्याः सतीनां सत्यदिव्यता।
मुरावा व क्षिती साक्षादागमनं प्रबायते ॥४२॥ साधूनां दिव्यवाचन : प्रबायन्ते
प्रबायन्ते ते पुनः ॥६॥

·कतिष्यसन्तानः ३०९ प्रभुः। सर्वतः ॥८॥ समुद्रगमें गतयथाकाशे गतयस्तदा। ततोऽनादिकृष्णनारायणश्रीवल्लभः भूविवतें गतयम बायन्ते देहिनां कृते ॥६२॥ पृथ्ख्यामादौ कृते स्वेच्छारूपधृक् संभवामि वा ॥८॥ म्लेच्छानां विलये बद्रि रा रक्षणकारिणाम् । दिवि वाऽन्यस्तटे करोमि वर्णरक्षणम् । स्थापनं वै मया तत्र क्रियते द्विजजातिषु ॥६३॥ उपासना प्रवत्येव स्थित्वा सपादलक्षकम् ॥८॥ एवं धर्मस्य सत्ये वै चतुष्पात्त्वं प्रवर्तते । वर्षाणां भूतले सर्वधर्मस्थिति करोम्यपि। सत्यं तपो मखो दानं प्रवर्तन्ते स्थले स्थले ।।६४॥ मोक्षमार्ग हरिस्तत्र प्रवर्तयामि सत्यान्ते च पुनस्नेताधर्मा भवन्ति शोभनाः । क्षीरोदं च ततो लक्ष्मीनारायणो भवन् प्रभुः । ततो द्वापरधर्माध ततस्तिष्यस्य वै पुनः ॥६५॥ आविर्भवामि लक्ष्मीयस्तत्र स्वपिमि वै पुनः ॥८४॥ एवं युगानां सततं चावर्तते तु बद्रिके ततः कालान्तरे सम्पत्क्षयोत्तरम् । सरलयुगपर्यन्तं ततः कल्पाऽवसानकम् ॥६६॥ समुद्रमथनं सर्वरक्षार्थ कारयाम्यहम् ॥८५॥ बायते बद्रिके सायं कलेरन्ते शतं समाः। कच्छपं तु तदा रूपं धारयामि गिरेः स्थितेः। अनावृष्टिहि महतो सर्वसत्त्वविनाशिनी ॥६७॥ मोहिनीस्त्री दैत्यमोहकरी भवामि सुन्दरी ॥८६॥ ततः सूर्यास्तापयन्ति पृथ्वी ते भर्जयन्ति वै । अमृतं देवताः सर्वाः पाययामि तदाप्यहम् । रूसांगारसमा पृथ्वी बायते सूर्यतापतः ॥६८|| तिरोभूत्वा पुनः सिंहरूपं घरामि हेतवे ॥८७॥ वहिमयं समस्तं वै भूतलं जायते ततः। हयशीर्षा भवाम्येव कचिद् दैत्यक्षयाय वै । बहिबाष्पोद्भवा मेघाः प्रवर्षन्ति शतं समाः ॥६९॥ शानदानाय हंसात्मा भवामि कपिलोऽपि च ॥८॥ स्वर्गान्तं बलपूर्ण वै ब्रह्माण्डा प्रजायते । यमिक्षुमनश्च भवाम्यासुरलोपकृत् । दशलोका निमजन्ति भस्मरूपा जलान्तरे ॥७॥ हरिश्चाऽहं भक्तकृते भवामि दुःखहारकः ||८९॥ कर्दमास्ते भवन्त्येव कल्पान्ते निमगा यदा । नरो नारायणः कृष्णो हरिभवामि धर्मतः । पाताले कर्दमाः सर्वे विश्रमन्ति जलप्लुताः ॥७१॥ पृथ्वीपतिःहनाय भवामि चक्रवर्तनः ॥१०॥ मत्स्यस्वरूपो भगवान बीजानि सर्वथा । तापस: च दत्तदानो भवाम्यपि । रक्षामि पुनः सृष्टिहेतवे बलमध्यगः ॥७२॥ बोधदथ तथा योगी भवामि वनगोचरः ॥११॥ कल्किस्तु भगवान् सायं साऽश्व: साऽसिः ससैन्यकः । पशुधृक् क्षत्रदण्डात्मा भवाम्यपि कचित्ततः। सूक्ष्मरूपः स्वयं भूत्वा तिरो महः प्रयामि वै ॥७३॥ चक्रग्धर्मधारी भवामि गोप इत्यपि ॥१२॥ रात्रौ मत्स्यस्वरूपोऽहं राज्यन्ते तु भुवः कृते । यशबाऽहं तथा स्वामी कृष्णनारायणोऽपि च । कृतयत्नो भवाम्येव वाराहरूपवान् भवान् ॥७४॥ भवामि कृषिकर्ताऽपि राजराजो भवामि च ॥१३॥ मत्स्योऽहं तु विचरामि सलिले प्रातरेव ह । विप्रथ क्षत्रियो वैश्यः किंकरोऽपि भवामि च । वाराहोऽहं तले गत्वा कार्दमं गोलकं महत् ॥७५॥ यथाकालं तयाऽऽचार्यों भवामि व्यास इत्यपि ॥१४॥ कृत्वा नयामि तं गोलं बलपृष्ठे प्रभाववान् । गुरुर्वा प्रमदा वाऽथ गोरूपः सुसती बपि । ततोऽहं वाडवो बहिर्भवामि वडवामुखः ॥७६॥ पत्नीव्रतास्यविप्रोऽहं भवाम्यप्यत्र भूतले ॥१५॥ शोषयामि जलाधिक्यं चाऽटलोकमुखार्थकम् । विष्णुर्भवामि वै स्वर्ग पाताले हाटकेश्वरः । यथापेक्षं च रथामि शुष्कयामि क्षिति ततः ॥७७॥ शेषेवरः सागरे मेरी विष्णुश्चतुर्भुवः ॥१६॥ श्वासमुहुर्मुहुः ससपातालान् रचयामि देवो वा मानवो वापि गान्धर्वः संभवामि च । तत्र सर्वत्र बीबानि क्षिप्त्वा प्रजाः सुनामि च ॥७८॥ चारणो वा च विद्याघ्रो दक्षो वापि भवामि च ॥१७॥ मत्स्योऽहं तु ततस्तिरो भवामि बलसम्बरः। वनी वा न्यासयोगी वा यतिर्वा ब्रमशीलकः। पृथ्वी स्थिर चाऽटपटां कृत्वा तिरोभवामि हि ॥७९॥ भवामि भूतले बद्रि बहुरूपधरः प्रभुः॥९८॥ हयग्रीवस्ततो भूत्वा प्रबाम्यो वेदसंभवम् । यथापेक्षो यथाकालो यथारूपो भवामि च । शानं ददामि सर्वाभ्यस्तुणे कृताधसम्बरे ॥८॥ रक्षार्थ मम वाहीनां मोक्षार्थे तु विशेषतः ॥१९॥ साधुधर्मा ·३१० * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * सदा मम। आराधनावशीभूतः क्वचिद्रवामि तादृशः। ततः परं च किं कृष्णः कृतवान् वंशविस्तुतः। क्वचित्पुत्रोऽथितश्चापि भवामि सुखदात्मकः ॥१००॥ कियान् कालो हि कृष्णस्य पृथ्व्यां यातस्ततः परम् ॥ ७ ॥ बझा विष्णुमहेशध रूपत्रयं इत्येतत् सर्वमेवाऽत्र कृपया वक्तमर्हसि । आभूतसम्प्लवं चास्ते प्रवाहहेतवे सदा ॥१०१॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणलीला मनोहराः ॥८॥ एवं ते कथितं बद्रि प्राविर्भावप्रयोजनम् । श्रोतुमिच्छामि तत्पश्चाजाता या याः स्मृता अपि । प्रयोजनं प्रसाध्यैवाऽऽनन्दयित्वा निजाश्रितान् ।।१०२॥ मोक्षदान्यो भवन्त्येव परमानन्दशान्तिदाः ॥९॥ तिरोभवामि सहसा वारं वारं हि लीलया । यनाथस्य स्मृतेश्चापि तापा यान्ति लयं द्रुतम् । नाऽन्तोऽस्मि मे विभूतश्च न संख्या जन्मनां मम ॥१०३।। तत्कथा: भावयोदारा नरनारायणप्रभो ॥१०॥ न कर्मणां न रूपाणां चरित्राणां न चाऽवधिः । श्रेयस जनकश्चाऽहं प्रजाश्रेयः करोमि तु॥१०४॥ श्रीनरनारायण उवाच- दुष्टानां दण्डनं भक्तजनानां रक्षणं तथा। शृणु बद्रीप्रिये देवि कृष्णनारायणप्रभुः। धर्मस्य स्थापनं भक्त प्रवर्तन क्रिया मम ।।१०।। ब्रह्माण्डानां साधकं च सृष्ट्वा वैरानपूरुषम् ॥११॥ स्तुतो देवैर्विशिष्टोऽहं भवाम्यतर्कितो मुहुः । तद्वारा च समुत्पाद्य विश्वसजो विधीन् बहून् । भक्तस्तुतो भवाम्येव भक्तमात्रस्य गोचरः ॥१०६॥ चतुर्वक्त्रे पद्मजाय दत्वोत्पत्तिविधानकम् ॥१२॥ सुराष्ट्रे धर्मगष्ट्रे वै घमंराष्ट्रे वै निवसामि विशेषतः। महाराज्यं महाण्डस्य चतुर्दशस्तरात्मनः। लीलया देवकार्याणि कृत्वा तिरोभवामि च ॥१०७॥ मत्प्रसंगगता लोका नरा नार्यश्च वै तदा। तद्वारा जनयामास स्वायम्भुवं मर्नु नृपम् ॥१३॥ आनीघ्राद्याथ तनयाः स्वायंभुवमनोः सुताः । प्रजायन्ते दिव्यरूपा मोक्षगाश्च ततः परम् ॥१०८॥ मानसास्ते महावीर्या दीपराज्यानि चक्रिरे ॥१४॥ इत्येवं मे रहस्यं ते कथितं बद्रिके परम् । आमीप्रथाजनाभाय ददौ खण्डं हिमालयम् । येन केनापि रूपेण त्वं चास्से हि मयाऽन्विता ॥१०९॥ आजनाभ महावर्ष दशसाहस्रयोजनम् ॥१५॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिव्यसन्ताने अजनाभे भूपती वैराग्यवेगमास्थिते। तिष्यान्त भगवदपेक्षा कल्परात्रौ कल्पप्रातर्दिवाऽपि वनं याते तु तपसे पृथिवीगर्वमास्थिता ॥१६॥ च भगवत्पाविर्भावादिकथननामाऽटाऽधिक- सस्यानां सम्पदो रतभेदान् रसानचोरयत् । शततमोऽध्यायः॥ १०८ ॥ तदा तु पृथवे पृथ्वीराजं ददौ हरिः स्वयम् ॥१७॥ पृथुर्दुदोह पृथिवीं ददौ दुग्धानि सर्वशः। श्रीबद्रीप्रियो च प्रजाभ्यः प्रययौ प्रययौ पश्चातपसेऽथ ततः परम् ॥१८॥ यदा यदा मवान् पृथ्व्यां स्वर्गे सत्ये तलादिषु । खण्डराज्यानि भक्तभ्यो नृपेभ्यः प्रददौ प्रभुः। तदा तत्र भवाम्यहं न संशयः॥१॥ दिव्यराज्यानि देवेभ्यः प्रददौ पुरुषोत्तमः ॥१९॥ कचिन्मूर्ती क्वचिचिन्हे क्वचित् पार्श्वे क्वचिदृदि । चन्द्राय तु ददौ राज्यमोषधीनां च शाखिनाम् । कचित्त्वाचाकरी यत्र वापि वर्ते पृथक् स्थिता ॥२॥ यशवतानां तपसां नक्षत्राणां द्विजन्मनाम् ॥२०॥ तत्र सर्वत्र भगवन् तवाऽऽश्रयेण मच्छ्रिताः। वरुणाय ददौ राज्यमा च यादसा तथा। मुक्तिं प्रयान्ति परमां निष्कामाः साधुसंभयाः ॥३॥ कुबेराय ददौ राज्यं धनकोशादिसम्पदाम् ॥२१॥ सकामास्तु मम भत्ताः स्वर्ग राज्य प्रयान्ति वा । रवीणां च ददौ राज्यं विष्णवे द्वादशात्मने । तद्राज्यं भुज्यते भक्तनृपः स्वर्ग तु सत्सुरैः ॥ ४॥ वसूनां वसूनां च ददौ राज्यमनये धातुयोगिने ॥२२॥ पार्थिवं यन्महद्रा पुरा कृतयुगे तदा । प्रजापतीनां राज्यं च दक्षाय प्रददौ प्रभुः। अनादिभीकृष्णनारायणेन परमात्मना ॥५॥ शक्राय मरुतां राज्यं ददौ वै घनिवासिनम् ॥२३॥ करमै दत्तं भूमिभृते कब राजा राजा ततः परम् । दैत्यदानवकोटीनां प्रहादाय ददौ तु हैमखण्डमहाराज्यं कस्मै प्रददौ पुरा ॥ ६॥ पितृणां प्रददौ राज्यं यमाय याम्यवासिनाम् ॥२४॥ वर्तते च तत् ।

·तिज्यसन्तानः ३११ द्रष्टं पूजयितुं पिशाचरक्षसां भूतवेतालानां शिवाय यमुना सरयूं गंगां गोगरां गण्डकी ततः । गिरीणां प्रददौ राज्यं हिमालयाय वै तदा ॥२५॥ स्नात्वा कांचनगंगा च ब्रह्मपुरों ततः परम् ॥४४॥ नदीनां च नदादीनां राज्यं तदाऽन्धये ददौ । कापिलं सागरं स्नात्वा पुरुषोचममन्दिरम् । गन्धर्वाणां किनराणां विद्याघ्राणां तदा ददौ ॥२६॥ ययौ महानदी गोदावरी कृष्णां च दक्षिणाम् ॥४५॥ राज्यं चित्ररथायाऽपि किपुसामपि शोभनम् । स्नात्वोदधि श्रीमहाद्रिं स्नात्वा तापी च नर्मदाम् । नागराज्यं वासुकये दौ तामसयामकम् ॥२७॥ महीं शत्रुजयां स्नात्वा सोमनाथं ययौ ततः ॥४६॥ सर्पाणां च महाराज्यं तक्षकाय ददौ ददौ तदा। मूलद्वारवती कृत्वा कुशस्थली च गोमतीम् । करिणां दिग्गजेन्द्राणां राज्यमैरावताय वै॥२८॥ भद्रा स्नात्वा ययावश्वपट्टसरोवरं महत् ॥४७॥ पतत्रिणां सुपर्णायोच्चैःश्रवसे तु वाजिनाम् । कुंकुमवापिकाक्षेत्रं कृष्णनारायणाश्रितम् । मृगाधिपत्यं सिंहाय वृषभाय गवां तथा ॥२९॥ लोमशं प्रथमं नत्वा पूजयित्वा ततस्तु सः ॥४८॥ वनस्पतीनां तु कल्पद्रुमाय च ददौ तदा। अश्वपट्टजले स्नात्वाऽनादिकृष्णनरायणम् । सुधर्मणे पूर्वदिशां शंखपदाय दक्षिणाम् ॥३०॥ स्वेष्टदेवं प्रति ययौ नृपः ॥४९॥ केतुमते प्रतीची चोत्तरां हिरण्यरोमिणे । गबासने स्थितं स्वर्णे स्मृद्धे दिव्याक्षिकारक । एवं राज्यानि भगवान् ब्रमद्वारा हरिं विलोक्य नृपतिः प्रपूज्य विधिना ततः ॥५०॥ झदापयत् ॥३१॥ आजनामेऽत्र खण्डे तु हिमालयाऽऽख्यपर्वते । पादामृतं पपौ पत्नीसहितो भृत्यसंयुगः । पृथौ गते तु तपसे विश्वगस्तस्य चात्मजः ॥३२॥ राज्ञी पपौ हरेः पादामृतं भावसमन्विता ॥५१॥ राज्यं चक्रेऽय यमुनां नन्दिभिल्लो बरोधयत् । उपदा विविधाः कृष्णस्वाम्यग्रे न्यस्य वै ततः । दिलावरी च नगरी स्त्रीनाम्नाऽस्थापयन्नवाम् ॥३३॥ आरात्रिक हरेः राज्ञी नृपयुक्ता चकार सा ॥५२॥ यमुनायास्तटे रम्ये महादुर्गसमन्विताम् । हरि तुष्टाव बहुधा निषसादाऽपिताऽऽसने । दिलावरीमहाराज्यं कृष्णनारायणप्रभुः ॥३४॥ स्वागतं च प्रसत्कारं चक्र नारायणः स्वयम् ॥५३॥ नागविक्रमभूपाय ददी हत्वा तु मिल्लकम् । भोजयामास विधिना नृपं राशी च माधवः । नन्दिभिल्ले हते नागविक्रमः प्रशथास तत् ॥३५॥ श्रीमगोपालकृष्णाद्या राजस्वागतमाचरन् ॥१४॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणोपास्तिबलान्वितः अथ राजा समायश्च कृताऽऽवसथ एव तपस्तप्त्वोपासनया प्राप प्रालेय धनुः ॥३६॥ विश्राम चाप्तवानिद्रां गतः समाधिमाप ह ॥२५॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणाच्छ्रीपरमात्मनः तत्राऽपयजगत्सर्व ब्रह्मेशविष्णुपालितम् । धनुषा तेन दिव्येन विमानेन विहायसा ॥३७॥ स्वर्ग सत्यं व्यपश्यत् स मेरुं तत्तनिवासिनः ॥१६॥ पृथ्वी जेतुं प्रचचार नारायण इवाऽपरः। आवृतिस्थानीश्वरॊध व्यपश्यत् नराधिपः। भूपालास्तेन करदीकृताः ॥३८॥ क्षीरसागरसंस्थ श्वेतद्वीपगत प्रभुम् ॥१७॥ वैष्णवं भूतलं सर्वे चक्रे स नागविक्रमः । बदरीस्थं नरनारायण सूर्ये हिरण्मयम् । दक्षपश्चसमुद्रान्तं दशसाहसयोजनम् ॥३९॥ वही वैश्वानरं नारायणं राजा व्यलोकयत् ॥२८॥ आजनाभ प्राप वै नागविक्रमः । साध्यलोकान् पितृलोकान् यज्ञनारायणं तथा। दिलावरी राजधानी राजधानी रक्षिता तेन सर्वदा ॥४०॥ ध्रुवलोकं याम्यलोकं महेन्द्रभवं तथा ॥५९॥ नागपुरीति सैवाऽपि कृता तेन स्वबोधिनी । ब्रह्मसभां विष्णुलोकं शिवलोकं व्यलोकयत् । नागविक्रमभूपस्य भार्याऽऽसीदस्तिमालिनी ||४|| बैराजलोक ललिताश्रीधामाऽव्याकृतं तथा ॥६०॥ पतिव्रता महाभागा । वैष्णवी सात्वती सती। अमृताख्य भूमलोकं वासुदेवालयं तथा। तस्या नाम्ना कृता पार्थे नगरी हास्तिनीपुरी ॥४२॥ सदाशिवस्य कैलासं साकेतं स व्यलोकयत् ॥६॥ प्राप्तवैराग्यवेगान्यो राजा तु नागविक्रमः। मायालोकं महाविष्णुलोकं गोलोकमित्यपि। युक्तः स हस्तिमालिना तीर्थाथै निर्ययौ ग्रहात् ॥४३॥ वैकुण्ठं सीमधामानि सीमधामानि धामाऽक्षरं व्यलोकयत् ॥६२॥ परितो धनुषा महाराज्यं ·३१२ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता वै । कृष्णार्थकृतसर्वस्वी सदा। परंधाम परब्रह्माऽनादिकृष्णनरायणम् । एवंविधौ महादिव्यानन्दमोगपरायणौ। सर्वाऽवतारधार अपश्यत् त्वक्षरेश्वरम् ॥६३॥ मुक्तौ बीवन्प्रमुक्तौ तौ विदेहाविव संवृतौ ॥८२॥ सुन्दरं षोडशवर्षे मुक्तान्य पुरुषोत्तमम् । कृष्णमूर्तेर्महामूल्य प्रास ब्रझरसस्य यत् । मुक्तानिकाऽचितं तेजोव्याप्त भूषाविभूषितम् ॥६४॥ राज्यभोगमूल्यं तदने स्थातुमर्हति ॥८३|| दिव्यमालाधर दिव्यकोटिमन्मथयोभनम् । असार: संसारस्तयोरग्रेऽभवत्तदा। रमणीय युवानं चाऽऽप्राणखात् सुसुवर्णकम् ॥६५॥ न संसारे मनः स्थातुमभवच तयोः सदा ||४|| राधारमाप्रियालक्ष्मीपद्मावतीप्रसेवितम् समागमात् माणिकीस्वामिनं बद्रीश्वरं प्रभो कृष्णहरेानात् प्रसेवनात् । बद्रीश्वरं कृष्णं व्यलोकयत् ॥६६॥ नष्टानि च तयोः सर्वावरणानि समन्ततः॥८५॥ सर्वलावण्यसौन्दर्याऽमृतपोयूषसंभृतम् बले स्थलेऽम्बरे गेहे भित्तो वन्ही निरोधने । प्रेमस्नेहप्रमोदानामाश्रयं वरमूर्तिकम् ॥६७॥ कोटिकोट्यकतेनासि पारप्रवेशकारिणी ॥८६॥ अप्रत्याइतगतिको यस्यैकरोमरेणुके। वर्तन्ते शाश्वततुष्टितृप्तिदानि अजायतां नृपो राशी सूक्ष्ममहत्प्रसिद्धिकौ। सुखानि च ॥६८॥ सकौस्तुभं समुकुट दिव्याभरणभूषितम् । एवंविधौ तु तो दिव्यौ कृष्णभ्यानपरायणौ ॥८॥ व्यलोकयरिं पितृभ्यां सहित कृष्णचेष्टापरौ कृष्णकर्मकाण्डपरायणौ। तदा ॥६९॥ राज्ञो चापि कृपया वै सर्व व्यलोकयत् सती । व्यावृत्तेन्द्रियमानसौ ॥८८|| विभूतीश्च तथा दिव्याः सौभाग्यानि व्यलोकयत् ||७०॥ दासदासीजने नैजे चाऽदत्तमानसौ दिव्यभोगान् दिव्ययोगान् सर्वाश्च दिव्यसम्पदः। अवर्तता नृपो राशी कृष्णपूजापरायणौ ॥८९॥ दिव्याऽमृतानि सर्वाणि दिव्या: सिद्धीय॑लोकयत् ॥७१॥ एवंविधौ तु तौ वीक्ष्य दासा दास्योऽनुगास्तथा । दिव्यालयान् मन्दिराणि दिव्यरलालयाँस्तथा । शुशुचुर्बहुधा बद्रि तयोः कृतेऽतिसंभ्रमाः ॥९॥ दिव्यतेजोमयानेजान् विग्रहानवलोकयत् ॥७२॥ तर्कयामासुरेती ते विचित्तौ कि प्रमत्तकौ। अनन्तसुखमासाद्य कृष्णनारायणस्य वायुरुग्णौ च वा बातौ मन्त्राभिचारधर्षितौ ॥११॥ विहाय तविमं लोकं प्रत्यागन्तुं न चेच्छतः ॥७३॥ यदा अजराऽमृतभावं वै प्राप्य बद्रि तु को जनः । तूदासीनवृत्तौ किं वा पिशाचवेशिनौ। किंवा भूतावेशपरी चित्तभ्रमातिधर्षितौ ॥१२॥ इच्छेन्मायामये गन्तुं पुनयों बहिरूवंगः ॥७॥ तथापि तौ हरेस्तत्राऽऽशया पुनः स्ववर्मणोः । अस्थिरमानसौ किंवा योग्यावेशमयौ च वा। प्रसीव आययतुः कुंकुमवापिकाजुषोः ॥७॥ ग्रहावेशप्रपीडो किमेती संबभूवतुः ॥९॥ उस्थिती प्रचक्रिरे। कृष्णसनिधी मृत्यजनास्तर्कान् सहसा दिव्यवैभवी। इन्द्रियाऽन्तःकरणानि नैतयोस्ते तु याथाय स्थितेः पारं प्रप्रेदिरे ॥९॥ दिव्यानभवनेतयोः ॥६॥ न रूपं रोचते मायामयं विलोकितुं प्रार्थनां चक्रिरे मृत्यबनाः तदा। कृष्णाय ते तदा। न स्पों रोचते मायामयः प्रष्टुं तयोस्तदा ॥७७॥ अनादिश्रीकृष्णनारायण विष्णो जगद्गुरो ! ॥१५॥ न रसाथापि रोचन्ते भोक्तुं मुदिव्यवर्मणोः। राज्या नृपस्य वैचित्त्यं किंवा बानीम एव न । न गन्धो रोचते मायामयो दुर्गन्धवत् तयोः ॥७८॥ चिन्तातुरा बना भत्या राज्यं राष्ट्र तथाविधम् ॥९॥ न शब्दो रोचते मायामयो वक्तं तयोस्ततः । सर्वमुढेगमापन स्थितेरतर्कनात् । तयोर्मायामयं सहसा निरयायते ॥७९॥ त्वमुद्धारकरः कृष्णो यथायोग्यं विषेहि वै ॥९॥ त्यकाहारविहारी श्रीकृष्णलग्नमानसी। स्वास्थ्य राज्ञो भवेत् सम्यग् राज्यं प्रति प्रयाति च । वर्तते बद्रिके कृष्णनारायणस्य सनिधी ॥८॥ यया तथा कां कृत्वा विधेहि कुशलं हि नः ॥९८॥ बालकृष्णस्य पै मूर्तेः मुखानन्दाशनौ च तौ। राशी चापि तथा चास्ते विसंशेष यथा नृपः। विन्देते न भुषां नैव तृषां तु मायिकी तदा ॥८॥ बानासि त्वं परमात्मन् कल्याणं कुरु सर्वथा ॥१९॥ तौ। वा इत्येवं बहुधा ·विष्यसन्तानः भक्तस्य भगवन् कृष्ण रक्षण कुशल इत्येवमर्ययामासु त्याद्या नृपमानवाः॥१०॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने ब्रह्मणः सध्युचरंराश निर्माणं, दिलावरीराजधानीनृपस्य नागविक्रमस्य तीर्थयात्राविचरणे कुंकुमवाप्यां गमनं, तत्र समाधिफलं दिव्यतापादनमित्यादि- निरूपणनामा नवाऽधिकशत- तमोऽध्यायः ॥ १०९॥ भीनरनारायण उवाच- बद्रीप्रिये देवि नागविक्रमभूभृतः। भृत्यादीनां प्रार्थनोवै यदभूत् तद् बदाम्यहम् ॥ १॥ अनादिः भीकृष्णनारायणाऽऽयः कृष्णमाधवः। प्रत्युवाच तु तत्यान् यथार्थ वै शुभं वचः ॥२॥ नाऽयं राबा प्रमत्तोऽस्ति नोन्मत्तो न विचित्तकः । नापि भूतपिशाचामिभववान नाभिचारवान् ॥ ३ ॥ मद्भक्तो मत्प्रतापन समाधी मां निजाऽक्षरे । धाम्नि राजाऽधिराजं स व्यलोकयत् प्रियायुतः॥४॥ दिव्यं मां दिव्यधामाऽपि सर्वाथ दिव्यसम्पदः । वीक्ष्य दिव्यविभूतीच दिव्यता प्राप्तवान् हि सः ॥५॥ दिव्यदृष्टिर्दिव्यकर्मा दिव्यधर्माऽस्ति साम्प्रतम्। दिव्यभावमयबास्त दिव्याऽन्तःकरणेन्द्रियः ॥ ६ ॥ न तस्य रोचते मायामयं चेदं सकल्मषम् । औदासीन्यं गतश्चास्ते पश्यत्येतत्तु नश्वरम् ॥ ७॥ निरयाख्यं समस्तं वै ब्रह्माण्डं स प्रपश्यति । राज्यं नैजं च भूम्यादि सर्व पश्यति कर्दमम् ॥ ८॥ अशुद्धं चापि विकृतं क्लेदाव्यं संप्रपश्यति । विदेह इव चास्तेऽसौ जीवन्मुक्तो बितेन्द्रियः ॥ ९॥ प्रत्याहतान्तःकरण: सस्त्रीको मुक्तवत् स्थितः । ततोऽसौ योगिवभूमौ वर्तते हतवासनः ॥१०॥ ब्रह्मदयां समास्टो वर्तते मायिकात्परः। भमायिकोऽयं सजातो मत्समाघेर्मदात्मकः ॥११॥ सनकादिसमधास्ते शिवतुल्यो विरागवान् । मा शोचन्तु महाभाग्यं दिव्यं नृपं ततोऽनुगाः ॥१२॥ अस्य दिव्यत्या सन्ति नावरणानि कानिचित् । भूमौ बलेऽनले पारं गन्तुं शकोऽणुसिदिमान् ॥१३॥ स्वर्ग सत्ये च वैराजे वैकुण्ठे गन्तुमीश्वरः । नाऽस्य राज्यं न पै भत्या बाषितमीश्वरास्त्विह ॥१४॥ ततोऽयं वर्तते योगिस्थित्या योगीश्वरो यतिः। . सती तबर्ममार्याऽपि तथैव वर्तते परा ॥१५॥ भवतां प्रत्ययार्थ तं प्रेरयामि समझगम् । सान्त्वयितुं भवतश्च कृतयत्नो यथा भवेत् ॥१६॥ इत्युक्त्वा बद्रिके कृष्णनारायणमहाप्रभुः। राबानं प्रेरयामास भूत्यादिशोकनुत्तये ॥१७॥ शृणु राजस्तव भृत्यादयः शोचन्ति ते कृते । तान् विज्ञापय वृत्तान्तं नैनं यथार्थमुज्ज्वलम् ॥१८॥ इत्येवं बद्रिके प्रोक्तो राजा तु नागविक्रमः। स्वभृत्यादीन् समुवाच विरागिणीं निजां स्थितिम् ॥१९॥ शृण्वन्तु मृत्यवर्गाद्याः ! कुर्वन्तु च मयोदितम् । हितं वदामि सर्वेषां प्राप्तं दिव्यं मया धनम् ॥२०॥ अयं वै भगवान् साक्षाच्छ्रीपतिः पुरुषोत्तमः । अक्षरेशोऽवताराणां धर्ता प्रासो मया विह ॥२२॥ मद्योगेन भवद्रिश्च प्रातः श्रीपतिवल्लभः। अनादिश्रीकृष्णनारायणः भीपुरुषोत्तमः ॥२२॥ तत्प्रतापेन साम्राज्यं प्राप्त मया विशालकम् । तत्प्रतापेन दिव्यां च दृष्टिं स्थिति गतोऽस्मि च ॥२३॥ अक्षरं परमं धाम तत्प्रतापेन वै मया। वीक्षितं च समाधौ वै दिव्यर्द्धयो विलोकिताः ॥२४॥ यदने चेश्वराणां वै स्मृद्धयों निरोपमाः। ततः किमुत देवानां सुतरां मानवर्दया ॥२५॥ मायामय्यः स्मृद्धयस्ता निरया एव सन्ति वै। न रोचन्ते मम त्वेताः स्मृद्धयो मलिना यतः ॥२६॥ हरेदिव्यस्य योगेन प्राप्तोऽहं दिव्यतां पराम् । भवन्तोऽपि हरेयोगाद् गृहन्तु दिव्यतां पराम् ॥२७॥ রাখল परमानन्द गृहन्त्वनादिमाधवात् । त्यजन्तु वासनासैन्यं निरयं भौतिकं गहम् ॥२८॥ हरेः राज्यं समस्तं वै ब्रह्माण्डानां परं तथा । समस्तं श्रीहरेः राज्यं न मे राज्यं मनागपि ॥२९॥ मुक्तिराज्य समिच्छामि मुक्तिराज्यं न रोचते। ततो भवन्तो भृत्याद्याः कृष्णं श्रयन्तु सत्पतिम् ॥३०॥ त्यकभोगसुखा नित्यानन्दा भवन्तु अध्रुवं मा च बलगन्तु वल्गन्तु परमेश्वरम् ॥३१॥ मृतस्य राबदेहस्य न राज्यं न धनं गृहम् । आत्मनस्तु प्रमुक्तस्य महाराज्य पराऽक्षरम् ॥३२॥ विचायेंत्यं चार्पयामि समस्तं परमात्मने। दिलावरीमहाराज्यं चार्पयामि परात्मने ॥३३॥ केशवे।

·३१४ * श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता के ते। वैगग्य प्राप्तवानस्मि सपनीको न संशयः। मुनिः प्राह हरे राज्य भवता मयि योजितम् । भूत्वा दासो हरेः साधुः सेविष्येऽत्र गुरुं हरिम् ॥३४॥ भवतस्तत्, न मे राज्यं यथेष्टाय निवेदय ॥५३|| राज्यं ददामि हरये येन दत्तं पुरा तु मे । पुत्रोऽयं भवतः कृष्ण त्वत्समो राजते प्रभुः । स एव सर्वमवतु नाऽहं राज्य प्ररोचये ॥३५॥ मुकुन्दविक्रमो नाना चक्रवर्तिगुणान्वितः ॥५४॥ इत्युक्त्वा भृत्यवर्गेभ्यो राजा वै नागविक्रमः । दक्षहस्ततले तस्य चक्रचि विराजते । हस्ते बलं समादाय राज्यं कृष्णाय चाऽऽर्पयत् ॥३६॥ राज्ययोग्यो भवत्येषस्तस्मै चेच्छसि देहि वै ॥५॥ सर्वेषां पश्यता कृष्णपादयोनिपपात सः। एवं त्वभिहिते तत्र साधु साविति चाभितः। विहाय राजचिहानि कृष्णपादरजोऽगिलत् ॥३७॥ वाचोऽभवन् हर्षयुक्ता नारीनराऽभ्युदीरिताः ॥५६॥ राशी चापि तथा चके कृष्णपादरजांसि वै। मुकुन्द विक्रमस्याऽर्थे जयशब्दास्तदाऽभवन् । जिहया लेहयामास कृष्णपादतलं तथा ॥३८॥ श्रीकृष्णस्य सुताः पुत्र्यः पल्यचापि तथाऽवदन ॥५७॥ आचर्य परमं प्रापुः भृत्याद्यास्ते नृपाऽनुगाः। मुकुन्दविक्रमो राजा ज्येष्ठपल्ल्यग्रनः सुतः। मत्वैव धन्यभाग्यानि ववन्दिरे तदा ॥३९॥ सर्वज्येष्ठतमस्तरमाद् राज्यमहति शोभनम् ॥५८॥ प्रशशंसुर्तृपं चापि मोक्षमार्गप्रयायिनम् । एवं वाचोऽभवन् बद्रि मंगलाः सर्वतोदिशः । सर्वे भृत्यादयश्चापि त्यागमार्ग प्रपेदिरे ॥४०॥ ओमित्येवं हरिथापि मेने तथ्यां मुनेमतिम् ॥५९॥ निपत्य भीहरेरग्रे नृपवच्चक्रिरे च सा वार्ता प्रासरत् प्रासरत् तूर्ण कुंकुमपत्तनेऽमितः । निबार्पणं हरेरणे त्यागार्थ प्राकृतस्य वै॥४॥ आक्षरे परमे क्षेत्रे सौराष्ट्रेऽपि गृहे गृहे ॥६०॥ अथ श्रीभगवान् राजे ददौ दीक्षां तु साधवीम् । आजनामे तथा खण्डे खण्डेष्वन्येष्वपि ध्रुवा । नाम कृष्णो ददौ तस्य त्रिविक्रमायनो मुनिः ॥४२॥ स्वर्गे सत्ये च पाताले सर्वलोकेषु सत्वरम् ॥६॥ राज्या नाम चकाराऽपि कृष्णः श्रीमालिकायनी । नागविक्रमनृपतिस्त्यागिनां जगृहे भुवि । त्रिविक्रमायनः साधुः साध्वी श्रीमालिकायनी ॥४३॥ मुकुन्दविक्रमो राजा चक्रवर्ती भविष्यति ॥६२॥ पुपूजतुः परात्मानं स्वामिकृष्णनरायणम् । हरेः पुत्रो हरेशो दिलावरीश्वरोऽधुना। गुरुं चान्ये बद्रि सर्वे भृत्याः सहस्रसंख्यकाः ॥४४॥ हास्तिनीनगरीस्वामी हैमखण्डे भविष्यति ॥६॥ साधुदीक्षां बगृहुच त्यागाश्रमे स्थितास्तदा। मुक्तिबालेश्वरी तस्य सहजा यमलोद्रया। सवें त्यागं समाभित्य भेजुः श्रीकान्तवल्लभम् ॥४५॥ सम्राशी तत्प्रिया राज्यमाता श्रेष्ठा भविष्यति ॥६४॥ नायों दास्यच यास्ता वै साध्वीदीक्षां प्रपेदिरे । इत्येवं भूतलादौ वै वै प्रावर्तत जने बने । सहलसंख्यका नार्यः साध्यस्तत्राऽभवस्तदा ॥४६॥ महामंगलवाते कृष्णस्मरणकारिणी ॥६५॥ दिव्यभावा दिव्यदेहाः समस्तत्यतवासनाः। उत्सवाथाप्यजायन्त वाद्यकीर्तननतनैः। अश्वपट्टसरक्षेत्रे न्यवसस्ते तथाविधाः ||४७|| नारीणां वेषभंगारानवानां गृहे गृहे ॥६६॥ स्वतःप्रकाथो भगवान् स्वाश्रमे तापयवासयत् । अथ श्रीबद्रीकेऽनादिः कृष्णनारायणः प्रभुः। ते भेजुः परमात्मानं सिषेविरे पति पति प्रभुम् ।।४८॥ चन्द्रं तु सन्मुखं वीक्ष्य मुहूर्ते बलवत्तमे ॥६७॥ भुत्वा पृथ्ख्यां जनाः सर्वे महाबय प्रपेदिरे। दिलावरी प्रति गन्तुमाश ददौ निजात्मवान् । राबानबापि प्रापुर्व त्यागगोचरम् ॥४९॥ मुकुन्दविक्रमो ज्येष्ठपुत्रो भविष्यति ॥६८॥ इत्येवं बद्रिके तत्र नागविक्रमः । तदुत्सवे विमानध युगलानि प्रयान्तु वै। त्यागाभमं त्वाविवेश सस्त्रीसैन्यानुगः क्षणात् ॥५०॥ मम पत्न्यः समस्ताथ यान्ति यमलान्यपि ॥६९॥ तपस्तेपे हो क्षेत्रे भेजे भीमाधवीपतिम् । दासा दास्यो भत्यवर्गा दिलावरी प्रयान्तु सिषेवे भीप्रभु नाथं ब्रह्मस्थित्या हि वर्तयन् ॥११॥ लोमशथ तथा योगी सार्थः प्रकाशकायनः ॥७॥ भय भीभगवान् बद्रि प्राह त्रिविक्रमायनम् । त्रिविक्रमायनथापि तथाऽन्ये साधवो जनाः। दिलावरीमहाराज्यं कस्मै देयं बदाऽत्र मे ॥५२॥ महर्षयब ऋषयो मुनयो वेदपारगाः ||७१॥ चार्य वै वै ·* तिष्यसन्तानः ३१५ सर्वशः। प्रभून् ॥७७॥ । प्रति। कर्मठा वैष्णवा विप्रा दिलावरी प्रयान्तु वै। वहिकुण्डादिभिर्देवासनोत्तमैर्विराजितम् एवमाशाप्य भगवान् प्रेषयमास प्राक तु तान् ॥७२॥ आभिषेकोपकरणः पूजाद्रव्यैः समन्वितम् ॥९॥ पार्षदेचापि भूखण्डे प्रेषयामास पत्रिकाः। हव्यैर्विविधैर्दानाद्यैः सम्पूर्ण साधनादिभिः। स्वर्ग सत्ये च पाताले चतुर्दशस्तरेष्वपि ॥७३॥ राबविधिमहाद्रव्यैर्युक्तं वेषादिभिस्तथा ॥९॥ प्रेषयामास विज्ञप्तिपत्रिका मंगलावहाम् । राज्याभिषेकोपकरणाद्यैः समन्वितं शुभम् । ईश्वरान् सिद्धसाध्याँश्च पितॄन् सुराँच मानवान् ॥७॥ स्वर्णरत्नविभूषाद्यैर्नृपयोग्यसुवस्तुभिः ॥१३॥ दिक्पालान् लोकपालॉथ यक्षराक्षसकिन्नरान् । छत्रचामरवेत्राद्यैः पादपीठादिसंकुलम् । किम्पुरुषाँधारणाश्च विद्याधान् दैत्यदानवान् ॥७॥ सौवर्णकलशैस्तीर्थजलमतैर्विराजितम् ॥९४) अप्सरसो ब्रह्मसरसर्थ साध्वी सतीस्तथा। मिष्टानफलपत्राद्यैः समित्कुशादिभिर्युतम् । योगिनी शक्तिदेवी देवताश्च तथेश्वरीः ॥७६॥ दिव्यचन्दनवर्यच गन्धसारैः सुगन्धितम् ॥१५॥ विशतिपत्रिका कृष्णः प्रेषयामास राजाधिराजशोभायं संकल्पसिदवस्खदम् । धामघामादिमुक्ताँच मुक्तानिकास्तथा चैत्यचेतनधिष्ण्यच लक्ष्यसंख्यैविराषितम् ॥९६॥ आपयामास भगवान् कुंकुमपत्रिकादिभिः । महासिंहासनराजन्मध्यपश्चिमपीटकम् भक्तानृपान् समस्ताँचाऽपरान् खण्डान्तरेश्वरान् ||७८॥ एतादृशं सुवैकुण्ठप्रभं दिव्यं हि मण्डपम् ॥९७॥ दीपेश्वरान् भूभृतथायामास हरिस्तदा। कारयामास भगवान् घामयुक्तकलाकरः। श्वशुरान् निजपुत्राँच तत्तद्धामगृहस्थितान् ॥७९॥ तथैव भोजनानां च पर्वतान् मिष्टसद्रसान् ॥९८॥ आख्यामास भगवान् दिलावरीपुरी पयोऽमृतादिपानानां सरांसि चाप्यकारयत् । अथ श्रीभगवान् मात्रापित्रा पुत्रादिभिः सह ॥८॥ आवासान् क्लप्तयामास सुखशय्यादिशोभनान् ॥१९॥ पल्ल्यादिभिध सहितो विमानेन हि सत्वरम् । पानभोजनवेषाणां क्लसी सुखकरोस्तथा । ययौ दिलावरी राजधानी हैमभुवां शुभाम् ||८१॥ दासदासीभृत्यसेवाकरान् च ॥१०॥ ਸਾਵਧ कारयामास दशयोजनमुत्तमम् । इत्येवं सर्वथा स्वामीकृष्णनागयणः प्रभुः । सौवर्ण दिव्यरत्नादिराजितम् ।।८।। रचयामास योग्यानि विधेयानि तदाऽभितः ॥१०॥ दिव्यादिभ्यनृपवर्गसिंहासनादिसंयुतम् बद्रिके च तदा सर्वप्राणिनां सुप्रमोदनम् । मुनिमहर्षिमुक्ताद्यासनपंक्त्याद्यलंकृतम् ||८३॥ उत्सवाश्चाऽभवन् हत्सु महानन्दा निसर्गबाः॥२॥ सर्वसिदिमयं सर्वराजस्मृदिप्रपूरितम् । सर्वदृश्यमहाहश्यशस्त्रास्त्रपुत्तलाऽन्वितम् ॥८४|| इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने सर्वरंगावलियोभ कल्पलताद्रुवेषितम् । श्रीहरिः स्वपुत्रस्य मुकुन्दविक्रमस्य राज्याभिषेक विद्युत्यकाथभाव्यासं दिव्याऽऽदर्शादिशोभनम् ॥८॥ कर्तुं दिलावरीराजधानीं ययौ, मण्डपादीन् दिव्यपरीदेवताभिः करमालगभिवर्धितम् । कारयामास, चेत्यादिनिरूपणनामा दशा- दिव्यास्तरणभूभाग दिव्यतोरणराजितम् ॥८६॥ ऽधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११० ॥ बहुव्योमान्तरकचानारीवृन्दविलासितम् श्रीनरनारायण उवाच- गन्धसुगन्धसुरभिव्याप्त सुस्पर्शवातिनम् ॥८७॥ सर्वपानादिसंक्लस सर्वसेवकवेत्रिणम् । शृणु देवि मुकुन्दविक्रमं हरिः। सर्वमंगलपादिस्वस्तिकादिसुशोभितम् ॥८८॥ उपोषणं चाद्यदिने कारयामास शुद्धये ॥१॥ रंगवलीवितानाद्यैर्मालाहारालिराजितम् गव्यप्राशनमेवापि औरकर्माऽप्यकारयत् । दिव्ययन्त्रध्वनिरम्य गीतिगायनहर्षितम् ॥८९॥ देहशुदि तथा तीर्थवारिभिः सानमित्यपि ॥२॥ वाद्यमुवाद्यगान्धर्वगणनृत्यादिहृदरम् अक्षय्यतृतीयायां प्रगेऽभिषेकमुत्सवम् । मनोहरं समस्ताभिर्विश्वकर्मकलादिभिः ॥९॥ कारयामास भगवान् सहसतीर्थवारिमिः॥३॥ चाऽनुयमुनं । । बद्रीप्रिये ·३१६ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता पूजनम् ॥२७॥ महर्षयच मुनयः गुरुः ॥३१॥ गणेशपूजनं चापि कुलदेवप्रपूजनम् । जुहाव भावनायुक्ताबाज्यसमित्फलादिभिः। हनुमत्पूजनं चापि कारयामास माधवः ॥४॥ अथ श्रीलोमधस्तत्र कारयामास पूजनम् ॥२३॥ मण्डपे वास्तुदेवानामहणां लोमशेन सुवर्णवर्मणश्चापि चर्मणस्तथा । कारयामास भगवान् हवनानि यथायथम् ॥५॥ छत्रस्य वेत्रयष्टचाच मुकुटस्य पटस्य च ॥२४॥ बन्हेः प्रपूजनं वन्हौ चरोः श्रपणमित्यपि। शतघ्न्याः पूजनं चापि गदायाः पजनं तथा । होमं कारयामास विप्रै वेदपारगैः ॥६॥ चक्रस्य पूजन लम्या रुद्राण्या: रुद्राण्याः पूजनं तथा ॥२५॥ बहुवाद्यान्यवाद्यन्त स्त्रीणां गीतयोऽभवन् । धनुषः पूजनं चापि बाणस्य पूजनं तथा । महीमाना सर्वलोकनिवासिनः समाययुः ॥७॥ सर्वशस्त्रासमन्त्राणां पूजनं च ततः परम् ॥२६॥ मुक्तास्तथाऽवताराश्वेश्वराः सिद्धाश्च साधवः। राजधिष्ण्याऽर्हणां चापि रुद्रस्य पूजनं तथा । सत्यदेवाश्च पितरो मातरो देवताः विष्णोध सुराः ॥८॥ ब्रह्मणश्चापि कारयामास पार्षदाबापि मुक्तान्यो देव्यो लक्ष्म्यः समाययुः । सेनादेव्याः पजनं च कोशदेवस्य पजनम् । मण्डपे द्यनिवासाश्च रुद्राद्या विष्णवो बनाः ॥९॥ पृथिव्याः पूजन चापि कारयामास लोमशः ॥२८॥ लोकपाला दिशांपाला मेरुमन्दरवासिनः। वाराहपूजन चापि स्वामिभीकृष्णपूजनम् । तीर्थानि दिव्यतरवश्वाययुर्वृक्षवलिकाः ॥१०॥ भूपमुकुटपूजा कारयामास लोमशः ॥२९॥ तत्त्वानि शक्तयश्चापि कामदुधाः समाययुः। भिया लक्ष्म्य पूजनं च लामशुभप्रपूजनम् । साध्व्यः सत्य: समाययुः ॥११॥ जयभीपूजनं चापि कारयामास लोमशः ॥३०॥ मटाश्चारणगन्धः सूतमागधबन्दिनः। दिक्पालाऽऽवाहनं भूपदेहे चकार लोमशः। नर्तकाबापि नर्तक्यो मण्डपे वै समाययुः ॥१२॥ समाययुः ॥१२॥ सुराऽऽवाहनमेवाऽपि चकार लोमशो विद्वांसः किंपुरुषाश्च किनारा यक्षराक्षसाः। भूपतित्वार्थसंसिद्धथै चके भुवः प्रपूजनम्। उरगाथ भुजंगाश्च नागा दैत्याश्च दानवाः ॥१३॥ दानवाः ॥१३॥ प्रजापतित्वसिद्धयर्थे चके प्रजेशपूजनम् ॥३२॥ पशवः पक्षिणो दिव्या जातिस्मरा: समाययुः। लक्ष्मीपतित्वसियर्थ चक्र लक्ष्मीप्रपूजनम् । नद्यक्ष पर्वताश्चापि समुद्राश्च रसास्तथा ॥१४॥ दण्डपतित्वसियर्थ चक्र यमस्य पूजनम् ॥३३॥ तारा ग्रहाच नक्षत्रमण्डलानि समाययुः। धनपतित्वसिद्धयर्थ चके कुबेरपूजनम् । मानवाः ऋषयो विप्रा दीनाऽनाथाः समाययुः ॥१५॥ नद्यन्धीयत्वसिद्धयर्थे चक्रे वरुणपूजनम् ॥३४॥ राजानो राजवर्गाश्च प्रजेश्वराः प्रजाजनाः। अनौषधीयताप्त्यै चन्द्रप्रपूजनम् । भेटिनो वैष्णवा भक्ताः कोटिचस्तत्र चाययुः ॥१६॥ राजत्वसिद्धिलाभाय चक्र महेन्द्रपूजनम् ॥३५॥ राजराजेश्वराः सर्वे निषेनुः स्वासनादिषु। पाकपतित्वळामार्थ चक्रेऽर्कपूजन मुनिः। मण्डपा सर्वसष्टीनां सम्राजैः शोभनोऽभवत् ॥१७॥ आरोग्याथै रोगपतिरुद्राणां सः॥३६॥ वेदकार्याणि सर्वाणि प्रवर्तन्ते द्विवादिभिः। तेजोलाभाय च वडिपूनां चकार लोमशः। वेदघोषा उद्भवन्ति उद्भवन्ति गर्जयन्ति दियो दश ॥१८॥ प्राणरक्षाकरं देवं वायु पुपून लोमशः ॥३७॥ गोपालः कारयामास पार्षदैः स्वागतादिकम् । मातृकापूजनं राष्ट्रप्रबावृद्धथै चकार श्रीकृष्णा कारयामास सम्मानं पाद्यवारिभिः ॥१९॥ समस्वसरिदेवानां चकार पूजनं तथा ॥३८॥ अादिमिवापि तथा मधुपर्कः समर्हजः। वाहनानां पूर्वनानि शमिगोहस्तिवाजिनाम् । विमानानि समन्ताद्वै , व्योमबाऽवतरन्ति च ॥२०॥ यानयन्त्रविमानानां पूर्वा चकार लोमशः ॥३९॥ आयान्ति देववर्याध मण्डपे दिव्यविग्रहाः। बलिदानानि सर्वेभ्यो ददौ भीलोमशस्तदा । स्वागतेनाऽचिंता निषीदन्ति सिंहासनेषु ते ॥२१॥ नितिरक्षसां चापि सुराणां प्रहनाकिनाम् ॥४०॥ बद्रि प्रवर्तते यथायथम् । बलिदानानि ददी लोमशः लोमशः मुखहेतवे । मुकुन्दविक्रमस्तक सपतीकोऽनले चरम् ॥२२॥ कृत्वैवं विधिवत् पूर्वा शान्ति भादं यथाविधि ॥४१॥ होमकार्य तदा

·* तिष्यसन्तानः
शुभम् ।
मुकुन्द विक्रमो
नृपः।
.
मुखे पूर्णाहुतिं दत्वा लोमशस्तु ततः परम् । सहसारं यथावाच्छा तथारूपधरं
प्रसादतिलकं. चके
सजराशीललाटयोः॥४२॥
जैत्ररथं ददौ शंख
जयप्रदम् ॥६॥
रानवेषं च मुकुटं यज्ञोपवीतक
सनम् ।
कल्पलतां चाऽक्षयं सत् पात्रं ददौ हरिः स्वयम् ।
मुकुट धारयामास यवांकुराणि भूपतिः ॥४३॥ पुष्पाञ्जलिं ददौ कण्ठे जीवमालां ततो ददौ ॥६॥
शस्त्रधारणमेवाऽपि चक्रे
मुकुन्दविक्रमः। अथैवं पूबने बाते
चके राज्यप्रतिज्ञा च प्रजापालनगर्भिताम् ॥४४॥ शुशुभे कृष्णवत् तत्र राशीयुतो नृपासने ॥६॥
लोमशाद्याः ऋषयध वृद्धा नृपादय: प्रजाः। वृदाभिवादनं
भीकृष्णपूजनं व्यधात् ।
ईश्वराब तथा मुक्ता विप्रा आरात्रिकं व्यधुः ॥४५॥ ददौ दानानि सर्वाणि स्वर्णरनाम्बराणि च ॥६४॥
आशीर्वादान् ददुवापि चिरं जीव प्रजा अव । गजवाजिविमानानि गृहोद्यानतलानि
पुत्रपौत्रादिमानास्व प्रजासेवापरो भव ॥४६॥ घनानि सम्पदवापि दिव्यानभूषणानि च ॥६५॥
स्वस्ति ते सर्वदा चास्तु मंगलानि सदा तव । ब्रह्माण्डदानमेवाऽपि तुलादानानि यान्यपि ।
उत्सवास्ते प्रजायां तु भवन्तु सततं सुखाः ॥४७॥ धेनुदानानि सर्वाणि कन्यादानानि वै . तया ॥६६॥
अविनं तव राज्यं चाऽसमुद्रान्तं स्थिरं सदा । प्रामक्षेत्रालयदानान्यपि ददौ तदा नृपः ।
आरोग्यधान्यधनवत् सम्पन्न सर्वदाऽस्त्विति ॥४८॥ बीविकाः प्रददौ देवालयदीनान्धरोगिषु ॥६॥
अथैवं द्विजवर्यास्ते समुच्चार्य सुमाऽक्षतैः। मोचयामास निगडस्थितान् प्रदण्डितान् बनान् ।
वर्धयामासुरत्यर्थ पुष्पाञ्जलीन् ददुः
क्रमात् ॥४९॥
मिष्टानानि तदा तत्र भूरीणि प्रददौ नृपः ॥८॥
त्रिविक्रमायनर्षिश्च तिलक प्रचकार ह।
सूतमागधबन्दिम्यबारणेभ्यो धनं ददौ।
मुकुटं च सजे तस्य मूर्ध्नि कण्टेऽन्यसत्तदा ॥५०॥ विप्रर्षिद्विजजातिभ्यो
महादानानि वै
ददौ ॥६९॥
अन्येऽपि साधवां विप्राः पुपूजः क्षमापति तदा । भोजनानि समस्तेभ्यो ददी राज्ये तदा दिने ।
गुरुः प्रकाशो भगवान् राजपत्रं ददौ तदा ॥९॥ जयचन्दैः समं तत्र सभामण्डपती
नृपः ॥७॥
राज्याधिकारलेखं च ददौ तस्मै
दत्वा च दक्षिणास्तूर्ण परिहारं विधाय च ।
जयनादा अमवश्व
राजानश्चोपदा
उत्थिती राजचिन्हैश्च सर्वराबन्यवन्दितः ॥७१॥
उपायनानि रत्नानि मणिहारान् सुवर्णजान् ।
मातरं पितरं नत्वाऽभिवाद्याऽभिबनं नृपः।
ददुपाय चाऽमूल्यान् सम्पदश्च पराः
शुभाः॥५३॥
राज्याऽयपदभाग्भिध प्रार्थिता
भ्रमणाय ह॥७२॥
कबिच्छत्रं तथा कश्चिद् वेत्रं तथा
च चामरे ।
बगों सैन्यसहितो वर्धमानो जनस्तदा।
मुकुट कुण्डले कश्चित् कटके च धनानि च ॥५४॥
बभ्राम राजमार्गेषु
सर्वसैन्यसमन्वितः ॥७३॥
स्वर्णरूप्यकभूषाध ददू
राजन्यवंशजाः।
वन्दितः
पूजितवाशीभिष
संवर्धितो
नृपः।
प्रबाचनाः सुरा देववराच देवता
प्रजाः प्रसाद्य यमुनां गत्वा प्रपूज्य तां नदीम् ॥७॥
उपायनानि बहूनि चामूल्यानि
चामूल्यानि तदा तदा । जलं पीत्वाऽऽपूज्य दुर्ग शनैर्यायानृपालयम् ।
अथ भीभगवानस्य तिलक संख्यधादरिः ॥५६॥ विशभाम क्षणं पधादाबनानि गुमानि वै ॥७॥
वंशविस्तारवान् राजा भव चक्राधिपाधिपः। कारयामास सर्वेभ्यो महीमानेभ्य
आदरात् ।
इत्युक्त्वा मस्तके मालां करं पुत्रस्य सन्ददौ ॥२७॥
पुत्रस्य सन्ददौ ॥१७॥ भोजयामास सर्वांश्च विदाय प्रददौ
तदा ॥७६॥
आह संशृण्वतां सर्वभूपानां संसदि
प्रभुः।
जयध्वनिं च यन्त्राणां भावयामास चकराट्।
भवतां सर्वभूपानां मूर्धन्योऽयं मया
कृतः॥५८॥
सायं नृत्यानि मोदार्थे भूभतोऽप्सरसो व्यधुः ॥७॥
मुकुन्दविक्रमो राजेश्वरः सम्राट
कराऽर्जकः। गायनानि च गन्धर्वाः कवयः कविता व्यधुः ।
सुदर्शनं मम
चक्रं रक्षार्थ दीयतेऽस्य वै ॥५९॥ एभ्योऽपि वपर्योऽसौ ददौ तोषाय सदनम् ॥७८॥
भशासने स्थिता ये स्युस्तेषां निबर्हणं विदम् । विशभमुस्ततो रात्री सर्वे राजा प्रजादयः ।
इत्युक्वा भीकृष्णनारायणभकं ददौ महत् ॥६०॥ मातर्बबागः भत्वा
भुत्वा मंगलानि शुभानि ॥७९॥
नृपाय वै।
ददुः ॥९॥
ददुः ॥५५॥

·३१८ * श्रीलक्ष्मीनारायणहिता * सह। पुत्राय शिक्षणं दत्वा ययौ शृणु बद्रीप्रिये महीमाना ययुन जान् देशान् लोकान् सुखान्विताः । ग्रामदेव्यो वनदेव्यो वनदेव्यो रक्षन्ति तत्पबा: सदा। भुक्त्वा विधाय पानानि चाशीर्वादपरायणाः ||८०॥ दैत्यदानवरक्षासि सत्त्वभावं गतानि वै॥१९॥ अथाऽनादिकृष्णनारायणः श्रीपुरुषोचमः। तामस्यः सम्पदो याच गताः सात्त्विकतां तदा । निजपुत्रान् यमलाँच स्वस्वमातामहादिमिः ॥८॥ विषसाशिप्रजावास्य देवगहान्वितग्रहाः ॥१०॥ सह गन्तुं तदाज्ञां वै चकार बहुपूनितान् । बद्रिके सर्वथा भक्तिः प्रावर्तत समन्ततः। श्वशुराश्च तथा चाऽन्ये प्रसन्ना बहुमानिताः ॥८॥ हरेः पुत्रस्य राज्ये वै मोक्षदा सम्पदावहाः ॥१०॥ ययुनजान् प्रदेशाँच विमानैश्च निजैः सह । प्रजाः स्वस्वप्रदेशाँश्च ययुर्वं मानितास्तदा ॥८॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने दिलावरीराबधान्यां मुकुन्दविक्रमस्य राज्या- अथाऽनादिकृष्णनारायणः स्वीयजनैः भिषेकोत्सवादिनिरूपणनामैकादशाधिक- कुंकुमवापिकाम् ॥८४॥ शततमोऽध्यायः ॥ १११ ।। स्वपल्यादिसमंतश्च स्वीयकुटुम्बयुक तथा। लोमशाश्चि सहितो ययावश्वसरोभुवम् ॥८५॥ श्रीनरनारायण उवाच- बद्रिक भगवत्पुत्रश्चाभिषिक्तो नृपासने । देवि मुकुन्दविक्रमो नृपः। शशास पृथिवीं दीर्घा दशसाहसयोजनाम् ॥८६॥ क्षीरोदपुच्या लक्षम्यास्तु सुताय मन्त्रिणे तदा ॥१॥ करदीकृतभूपालो भगवदलमाभितः। वासुदेवाय राज्यस्य वैष्णवीं पृथिवीं सर्वो धुरं निर्वहितुं सदा । चकार धर्मशासनः ॥८७॥ आशाप्य निर्ययो पृथ्वी वीक्षितुं परितस्तदा ॥२॥ नाऽस्य राज्ये अनावृष्टिर्दुभिक्षं दुष्टपीडनम् । विमानेन ययौ प्राक् तु तुहीनाऽद्रीन् तथोत्तरान् । रोगा नैवाऽकालमृत्युन वैधव्यमित्यपि ॥८॥ कुरून् किम्पुरुषं चापि कंतुमालमिलावृतम् ॥ ३॥ न शाठ्यं न च पैशुन्यं कापट्यं न प्रजास्वपि । पूर्वदेशान् दक्षिणाँश्च पश्चिमान् भूप्रदेशकान् । न हिंसा नारि चौर्य च प्रसव हरणं न च ॥८९॥ सर्वत्र भूपवर्या ये तिष्ठन्ति ते तु भावतः ॥ ४॥ नैव वसतिद्वाराणां पिधान विद्यते चक्रः सम्मानमध्यं च पूजां सम्राट सुसन्निभाम् । उद्घाटितकपाटा तदा वसतयः सदा ॥१०॥ करान् ददुध ते सर्वे यथायोग्यान् स्वभूभते ॥५॥ वाम्बन्धे न व्यभिचार: व्यभिचार प्रतिज्ञाभंग एव न । एकचक्र महाराज्य दशसाहस्रयोजनम् । वृद्धाभिवादन नित्यं पञ्चमखप्रवर्तनम् ।।९१॥ वीक्ष्याऽऽगत्य यमी स्नात्वा दिलावों स्थिरोऽभवत् ॥ ६ ॥ पञ्चामिता पनं नित्यश्रादादि कर्म वै कोटिपराधरनानि राजदत्तानि चाऽनयत् । विप्राणां वेदघोषाश्च ग्रामे ग्रामे स्थले स्थले ॥९॥ तानि सर्वाणि च वासुदेवसात्कृत्य वै ततः ॥ ७॥ गाव: पातिव्रत्यपराः त्रियः। स्वयं व्रतं प्रजग्राह सदैवात्मनिवेदनम् । सत्यः साध्व्यश्च सन्तश्च गृहस्था अपि सर्वदा ॥९३॥ सर्वदा भगवद्भक्तिमयं पक्षीयुतो नृपः॥८॥ शममार्गस्थिता नारायणध्यानपरायणाः । यमुनायास्तटे रम्ये कारयित्वा सुगहरम् । फलन्ति च तदा कल्पवलिका इव बुख्यः ॥१४॥ प्ररक्ष्य पितृभगवत्प्रतिमा तत्र कानकीम् ॥ ९॥ कृष्णार्पितानि शस्त्राणि दिव्यविग्रहवन्ति अनादिश्रीकृष्णनारायणाख्या शोभनां शुभाम्। प्रवर्तन्ते तु दण्डार्थ गत्वा दुष्टं स्वयं तदा ॥९५॥ सर्वदा सर्वथा तस्याः सेवापरोऽभवन्नृपः ॥१०॥ देशान्तरे प्रशारतार: शस्त्ररूपा भटास्तदा। बटाकू सुवल्कलाव्या करमालाधरस्तथा। कारागारस्य समन्ततः ।।९६॥ मुसाधुवेषोऽन्तवृत्तिमूर्तिध्यानादिमानसः ॥११॥ अग्नयः सीमभागस्था रक्षन्त्यस्य सुराष्ट्रकम् । बद्रि! योगिराडिव मुक्तिगः। अन्धयो मूर्तिमन्तब दुर्गनिर्वाहकारिणः ॥९॥ सर्वः कर्मकलापश्च कृतस्तेन हरेः कृते ॥१२॥ अस्याऽध्वरेषु वै देवाः साक्षादायान्ति शार्जिणा । पृथ्वीतत्त्वं देहगं च कृतं हर्यर्थमेव तत् । सहिताः ईश्वरा हव्यमोबनाः ॥९८॥ बलतत्त्वं च देहस्थं कृतं हर्यर्थमित्यपि ॥१३॥ तदा। वै सर्वाः कामदुधा नैरथ्ये तदाऽभवत् बभूव सर्वदा पार्षदा मुक्ता ·कविज्यसन्तानः ३१९ सदा वहितत्त्वं शरीरस्थं कृतं हर्यर्थमन्वहम् । सरप्नोथ जंघयोः पुष्टिर्घातूनां क्लूप्तिरित्यपि । वायुतत्त्वं देहगं कृतं हर्यर्थमुत्तमम् ॥१४॥ भोजनं पानमास्वादश्चास्य कृष्णकृतेऽभवन् ।॥३३॥ व्योमतत्त्वं च देहस्थं कृतं हर्यर्थमम्बरम् । देहसंशोधनं भूषावेषभंगारमार्जनम् । शब्दः स्पों रो रूपं गन्धो हर्यर्थमित्यमी ॥१५॥ द्रवद्रव्यप्रदान च सर्व कृष्णार्थमस्य वै ।।३४॥ पादौ प्रदक्षिणं कर्तुं योजितौ श्रीहरेस्तथा । रोम्णां स्नेहोद्रमथापि तथेन्द्रियप्रमोदनम् । हस्तौ कृष्णस्य सेवायां सर्वथा योगितौ सदा ॥१६॥ कृष्णप्रमोदप्रीत्यर्थ राशस्तस्याऽभवत् सटा ॥३५॥ वाणी कृष्णस्य कीर्ती च व्यापारिता स्तवादिषु । आदानं गमनं तृतिस्तपः संयम उस्थितिः। पायूपस्थेन्द्रिये तेन कृते शीले च संयमे ॥१७॥ आलस्यं सरणं रोषः सर्वमस्य हरेः कृते ॥३६॥ नेत्रे योजितेऽनादिकृष्णरूपादिदर्शने । मुष्टिः प्रसूतिरस्याप्यञ्जलिव्यङ्गुलिविस्तरः । भोत्रे कृते हरेः शन्दग्रहणे नियमान्विते ॥१८॥ फणाप्रसार एवापि सर्वमस्य हरेः कृतं ॥३७॥ त्वनित्यं स्थापिता कृष्णसम्बन्धिवस्तुयोगिनी। नखनिकृन्तनं रोमनिकृन्तनं कम्पनम् । रसना कृष्णनैवेद्यरसमात्राभिवर्तिनी ॥१९॥ नर्तनं गायनं भावा धावनं च हरेः कृते ॥३८॥ घ्राणं कृष्णस्य सुरभेग्रह विनिर्मितम् । चाञ्चल्यं च मुनित्वं बहिरान्तरवर्तनम् । प्राणान् सर्वान् जपगर्भान् चक्रे कृष्णार्थजीवनः ॥२०॥ उद्गारश्चापि हिका च व्यात्तत्वं च हरेः कृतं । ३९॥ मस्तकं नमने चक्रे योजितं श्रीहरेः सदा । अक्रियत्वं सक्रियत्वं व्यापारा वर्मणस्तथा । कण्ह चकार भगवत्स्वरालापगुणोदये ॥२१॥ मानं सन्ध्या बपो होमः सर्व तस्य हरेः कृतं ॥४०॥ हास्यं हरेः समीपे भ्रकुटिं चक्रे हरेः कृते । लेखनं वाचनं पुष्पपत्राद्याधारण तथा । निमेषं भगवन्मिषं क्षुवनं नामसंगतम् ॥२२॥ पूजोपकरणाऽवाप्तिः सर्वमस्य हरेः कृत ।।४१॥ ओष्ठयोमेलन कृष्णप्रसादानादिलेहने । यानवाहनयोगाश्च नरनार्यभिमेलनम् । जिहाया भ्रमणं चास्ये कृष्णप्रसादमार्गणे ॥२३॥ प्रजाप्रदर्शनं चापि सर्वमस्य हरेः कृते ।।४२॥ वर्णस्थानानि सर्वाणि चक्रे कृष्णाभिधाकृतं । मन्त्रणाऽनुमतिः कार्य कचित्कार्याऽवलोकनम् । सम्भिभूषितां चन्दनादिभिः ॥२४॥ निवृत्तिः सम्मतिर्वापि सर्वमस्य हरेः कृते ॥४३॥ बाप्रति स्पष्टमूर्त्यर्थे निद्रा मानसमूर्तये । देशावलोकन भेष्ठोत्सवाभिगमनं शुभम् । सुषुतिर्यरूपे च तेन योजिता ॥२५॥ शोभा प्रवृत्तिरेवापि सर्वमस्य हरेः कृतं ॥४४॥ खर्जनं मोडनं देहत्रोडनं शयनं तथा। राजोत्सवाः सैन्यशोभोत्सवा देवोत्सवास्तथा । आसनं गुण्ठनं संकोचनं चक्रे हरेः कृते ॥२६॥ दानानि सर्वमस्य हरेः कृते ॥४५॥ उत्तानं भूप्रतानं पार्श्वतानमधस्थितिम् । यशाः परोपकाराच न्याया दण्डाः प्रशिक्षणम् । स्वस्तिकाद्यासनभेदान् चक्रे कृष्णे प्रयोजितान् ॥२७॥ स्मृदयः सम्पदापि सर्वमस्य हरे कृतं ॥४६॥ दण्डवत् करणे नेत्रे करौ पादौ मनः शिरः। उदयास्तमयौ तस्य मध्यान्ह संगवस्तथा। वक्षपेत्यष्टकं चक्रेऽञ्जलि कृष्णस्य सनिधी ॥२८॥ सन्ध्या वेला ब्राझकालो निशा चास्य हरेः कृते ॥४७॥ मालिकाऽऽवर्तने सर्वाकुलीयके सुयोजिताः। ऋतवचोष्ण्यशैत्यादि वृष्टयधातपास्तथा। हस्ततलेशाध्युक्त चक्रेऽहणे हरे हो स स वै ॥२९॥ वानं धर्माऽनिसंज्वालाप्राकट्यं च हरेः कृते ॥४८॥ प्रकोष्ठयोः क्रिया: क्रियाः कफोणिकयोच क्रियास्तथा । सत्कारः स्वागतं चाय मधुपर्कः सुगन्धनम् । स्कन्धयोध क्रियामके कृष्णकार्यविधापने ॥३०॥ सम्मानं च महीमानागमश्चाऽस्य हरेः कृतं ॥४९॥ नितम्बयोध पृष्ठस्योदरस्य नलयोः क्रिया। आयव्ययौ च कृष्णार्थों कोयाः कृष्णार्थकास्तथा । नाडीनां वायुसचारॉथके कृष्णक्रियायुताः ॥३१॥ दासा दास्यो भत्यवर्गाः सर्वे कृष्णकृतेऽस्य वै॥५०॥ हदयस्य धमनीत्वं चक्रे कृष्णक्रियान्वितम् । संकल्पो मननं बोधचिन्तनं तृप्तिरित्यपि। रोम्णां बलीनामस्तित्वं सर्व कृष्णार्थमस्य वै॥३२॥ ध्यानं च भवनं प्रत्यभिज्ञानं स्मरणं भूतिः ॥५१॥ . कृष्णार्य

·३२०
* भोलक्ष्मीनारायणसंहिता
कृते ।
देहवासश्च
राजाऽसौ
चाभमे ॥५९॥
भक्तिः प्रीतिः स्थितिर्मानं सर्वमस्य हरेः कृते । ग्रामे ग्रामे मध्यभूमी कृष्णनारायणस्य वै।
आत्मसंवेदनं चात्मभोगः साक्षात्स्ववृत्तिता ॥५२॥ मन्दिरं वर्तते श्रेष्ठं पचने पत्तनेऽपि च ॥७॥
निजानन्दच सन्तोषः सर्वमस्य हरेः कृते । प्रातः सायं हरेलक्ष्मीस्वामिनश्च
प्रपूजनम् ।
एकान्तसेवनं चापि श्वसन जीवनं रतिः ॥५३॥ नीराजनानि जायन्ते घण्टादिनादनान्यपि ॥७२॥
आहारमोपवासच सर्वमस्य हरे
स्तुतयः सम्प्रवर्तन्ते गीतयः कीर्तनान्यपि ।
आत्मनो
तथा वस्त्रादिधारणम् ॥५४॥ नैवेद्यानि प्रदीयन्ते ताम्बूलानि जलानि च ॥७३॥
गहरे च गृहे वासो वृक्षेऽस्यापि हरेः कृते । प्रसादाभ प्रभुज्यन्ते पीयतेऽमृतवारि
निभालयति
चात्मन्यात्मानमच्युतम् ॥५५॥ बद्रिके प्रत्यहं ग्रामे ग्रामे सायं कथाः शुभाः ॥७४॥
सर्ववस्तुषु सर्वत्र निमालयति माधवम् । लक्ष्मीनारायणसंहिताया भवन्ति
भूतले।
ऋषयो मुनयो देवास्तीर्थानि मूर्तिमन्ति च ॥५६॥ एवं वै वैष्णवी भूमिर्जाता
मुकुन्दतन्मयी ॥७॥
तदाभयं समागत्य दृष्टा प्रयान्ति नित्यशः। मुकुन्दविक्रमो राजा तापसो नित्यमेव च।
सत्यध साधवः साध्यो योगिन्यो योगिनस्तथा ॥५॥ प्रातरुत्थाय कृष्णस्य करोति ध्यानमन्वहम् ॥७६॥
विरक्ता ब्रह्मसंसक्ता शानिनो
ध्यानिनस्तथा। लात्वा पितृगणेभ्यश्च तर्पणं प्रकरोति च।
परितस्तस्य तिष्ठन्ति दिव्याश्रमस्य सीमसु ॥५८॥ सूर्याराधनमेवाऽपि सन्ध्यावन्दनमित्यपि ॥७७॥
कृष्णकथाः
प्रवर्तन्तेऽनुवेलं
चाध्वरा जपाः। हरेः पूजां प्रतिमायां
प्रतिमायां करोति लग्नमानसः।
वेदघोषाः कीर्तनानि प्रवर्तन्तेऽस्य
आवाहन स्वर्णसिंहासने कृत्वा ततः
परम् ॥७॥
अभिषेका देवपूजा बलयो भोजनानि
पाद्यमय समाऽऽचमनीयक ददात्यपि ।
चरखो देवकार्याणि नीराबनानि चाभितः ॥६०॥ दन्तधावनमेवापि शौचजलं ददात्यपि ॥७९॥
सुघण्टाझालरीनादाः
प्रवर्तन्तेऽभितोऽस्य च। हस्तपादादिशुद्धयर्थ मृदं चूर्ण ददात्यपि ।
शंखनादा
जयनादाः कृष्णकृष्णेतिघोषणाः ॥६॥ गण्डूषार्थ पात्रमानं प्रकरोत्यपि ॥८॥
अपि सिंहा मृगाः सत्त्वाः पक्षिणः पशवस्तथा । कृष्णमूर्ती सुगन्धिमत्तेलसारं ददात्यपि ।
कीटाश्वेताः पतंगाश्च
वदन्ति
ब्रह्मगायनम् ॥६२॥ अर्कसारं
ददाति मर्दन मपि ॥८॥
यादांसि भूमिगतस्था वृक्षकोटरवासिनः। चन्दनं च सुगन्धं च ददाति पञ्चगव्यकम् ।
त्वावासाः पत्रवासाथ वदन्ति ब्रह्मशाश्वतम् ॥६३॥ दुग्धं दषि घृतं क्षौद्रं
शर्करा तीर्थवार्यपि ॥२॥
वृक्षाब वलिकावापि सरन्ति बम शाश्वतम् ।
अभिषेक कारयित्वा मार्जन
प्रकरोत्यपि।
प्रतिशन्दैश्च गर्जन्ति पर्वता गर्तिका जडाः॥६४॥ वस्त्रदानं विभूषाणामर्पणं
एवमस्याऽभवद्भक्तिः कृष्णनारायणे
सदा। कारं विविध सर्व
करोति कृष्णवर्मणि ।
बद्रिके नृपतेर्योगात् प्रजाः सर्वा नराः स्त्रियः ॥६५॥
केशप्रसाधनं तैलपदानं पुष्पयोजनम् ॥८॥
वैष्णव्यः सर्वथा दिव्या प्रजायन्त भुवखले। नेत्रयोः कबल भाले तिलकं चन्द्रकं शुभम् ।
प्रसादं पितरथापि लभन्ते देवता ग्रहाः ॥६६॥ कस्तूरिका
कस्तूरिका चन्दनं च मालिका रखमालिकाम् ॥८५॥
पूर्जा लभन्ते द्यसदो हरिः सर्वत्र पूज्यते ।
हारान् तुलसीपत्राणि तथा यज्ञोपवीतकम् ।
मानवे मानवे कण्ठी जपमालाऽस्य
अक्षतान् कुंकुमं चापि गुलालं प्रददात्यपि ॥८६॥
मानवे मानवे मूर्तिर्नारायणस्य
अबीलं चोत्तरगन्,
गुच्छं
रंगादिरखनम् ।
ग्रामे प्रामे मखश्वाऽपि वैश्वदेवः प्रतिदिनम् ॥६८॥ धूपं दीपं च नैवेद्यं फलं ताम्बूलकं जलम् ॥८॥
गोपुरे गोपुरे कृष्णमूर्तिगोग्रासशोभना । करोदर्तनकं चापि ददाति नक्तकं ततः।
नार्या नार्या विभूषासु कृष्णाभिधानमस्त्यपि ॥६९॥ शय्या सुशोभना सर्वोपस्कारसहिता तथा ॥८८॥
राने शने हरेनाम सर्वेषूपस्करेष्वपि । प्रेखां ददाति भावेन व्यवनं पवनप्रदम् ।
आपणे पापणे
मूर्तिर्नारायणल
पत्रं सुचामरे यहिं पत्त्राणे मुकुटादिकम् ||८९
रससारं
करोत्यपि ॥८३॥
वर्तते ॥६॥
वर्तते।
बर्तते ॥७॥

·* तिष्यसन्तानः ३२१ यानं च वाहनं चापि भ्रमणं गृहखेलनम् । भिया: पुत्रो रासकृष्णधोपप्रधानकोऽभवत् । मध्याहे भोजनं चापि ददाति श्रीविलासिने ॥९॥ प्रज्ञापुत्रो ब्रह्मप्रमुः सैनापत्यमरक्षयत् ॥ ३॥ पादसंवाहनं चापि विश्रामं शयने शुभे । पद्मावतीमुतोऽनन्तः कारागाराऽधिपाऽभवत् । उत्थान भ्रमणं सायं महाद्याने ददात्यपि ॥९॥ ललितायाः सुतो लालेश्वरी राष्ट्राधिपोऽभवत् ।। ४ ।। खेलने चापि सन्ध्यायामारात्रिकं करोति च। जयाया विजयः पुत्रश्चीपमन्त्री तदाऽभवत् । स्तवन पूजन चापि भोजनं पायसार्पणम् ॥५२॥ माणिक्या: कौस्तुभमाणायप्रटोऽभवत् तदा ॥ ५ ॥ जलार्पणं मुखवास शयनं ददात्यपि। कमलायाः पद्मनाभः सभाध्यक्षोऽभवत् सदा । अंगानां मर्दनं चापि करोति सुखदरेः ॥९३॥ रमासुतो रामसाक्षी विद्याधिकारवानभूत् ॥ ६॥ प्रदक्षिणं दण्डवच सेवन विविध राघात्मजो गयकेशी तथा । कोशाध्यक्षोऽभवत्तदा। कथायाः भवणं कृष्णकीर्तनं स्मरणं हरेः ॥९४|| नारायण्या नरदेवश्चोपसैन्याधिपोऽभवत् ॥ ७॥ दास्यं चात्मार्पणं चापि करोति कृष्णतोषणम् । ब्राहायाः सुतो ब्रह्मरातो राजपुरोहितोऽभवत् । एवं कर्मकला श्रीशाथै मुकुन्दविक्रमः ॥१५॥ भागवत्याः सुतो भर्गों यज्ञकार्यकरोऽभवत् ॥८॥ करोति सर्वदा बद्रि ऊर्जबलाद्या ये चाऽन्ये खण्डपालाश्च तेऽभवन् । नारायणपरायणः। तद्भार्या च सती मुक्तिबालेश्वरी विरागिणी ॥१६॥ द्वादशोर्वशतानां तु पुत्रास्तं वै यथायथम् ॥९॥ वैष्णवी पतिवत् सर्वाः क्रिया: कृष्णार्थसंभृताः। हर्युक्तव्यवसायेषु योजितास्तेऽभवस्तदा। करोति पतिसेवाव्या श्रीकृष्णापितमानसा ॥१७॥ एवं राज्य महानन्दप्रदं चाऽभूत्तदाऽभितः ॥१०॥ देहनिर्वाहयोग्यं यत् यत् सर्वे कृष्णार्थमेव तत् । बहरि! त सुतस्तत्र बादरायणसंशकः। पतिसेवोपयोग्यं यत् सर्व कृष्णार्थमेव ज्ञानदो दानदश्वासीद् दक्षिणादिप्रदायकः ॥११॥ तत् ॥९८॥ इत्येवं बद्रिके तेन मुकुन्दविक्रमेण वै। प्रजाच ज्ञानमासाद्य विदेहा इव चाऽभवन् । अर्पितं श्रीहरौ दिव्यादिव्याचरणमात्मनः ॥९॥ साक्षात्प्रभोानवत्यो यात्रार्थमश्वसारसम् ॥१२॥ वैकुण्ठमपरं भूमौ गोलोकश्चापर: द्रष्टुं नारायणं कृष्णं चायान्ति यान्ति वै मुहुः। कृतस्तेन हरेभक्त्याऽवतारित इवोत्तमः ॥१०॥ अश्वपट्टसरस्तीर्थ तीर्थोत्तमोत्तमोत्तमम् ॥१३॥ गृहे गृहे चमत्काराः प्रजायन्ते नवा नवाः । व्यजायत हरेर्वासादाक्षर क्षेत्रमुत्तमम् । साक्षात् कृष्णहरिभक्त्या भक्तदृष्टौ प्रयाति च ॥१.१|| आगत्य महाभक्ताः कृष्णनारायणस्य तु ॥१४॥ अनेके ब्रह्मवेत्तारो जीवा नार्यो प्रयान्ति चाऽक्षरं घाम परमं दिव्यमद्भुतम् । नरास्तदा। प्रयान्ति परम घाम श्रीहरेः परमात्मनः ॥१०॥ केचित् समाधिमासाद्य गत्वा चायान्ति तत् पुनः ॥१५॥ एवं सत्ययुगस्तत्र तत्परम नृपे। मुकुन्द विक्रमे वर्णयन्ति हरेर्धामाऽक्षरं पदम्। अवर्ततान्धिपर्यन्तं देवमानवसदृशः ।।१०३॥ श्रुत्वा अत्वाऽपरे लोका मोदन्ते सात्वतोत्तमाः ॥१६॥ प्रशंसन्ति हरेर्धामाऽक्षरं तत्परम पदम् । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने गोलोकाच्चापि वैकुण्टादुत्तमं परम पदम् ॥७॥ मुकुन्दविक्रमस्य राशो भगवत्परायणतादिवर्णननामा यत्रता: श्रीहरेः पत्न्यो मुक्तानिकात्मिकाः सदा । द्वादशाऽधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११२ ॥ विगजन्तेऽनादिकृष्णनागयणस्य सेविकाः॥१८॥ श्रीनरनारायण उवाच- श्रुत्वैवं बद्रिके शंसा जिज्ञासा कृष्णयोषिताम् । उत्पना वीक्षितुं दिव्यं धामाऽक्षरं सुखास्पदम् ॥१९॥ भय भीभगवान् बद्रि कृष्णनारायणः प्रभुः। शाश्वतं ब्रह्मलोकं तं दिव्यं स्वस्वविराजितम्। वर्तते कुंकुमवाप्यो सर्वसौख्यप्रदस्तदा ॥१॥ अथाऽर्थनां तु ता नार्यश्चकः स्वामिपति प्रति ॥२०॥ वासुदेवसहायार्थ पुत्रास्तेन परेऽपि शाश्वतस्याऽक्षरधाम्नो लोकितुं दिव्यसम्पदः । प्रेषिता राम्यपुष्यर्थे कलाशासाविशारदाः॥२॥ हरिः प्राह तदा स्त्रीभ्यो न द्रष्टव्यं तबाऽधुना ॥२१॥ ४१ क्षिती।

·३२२ श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता चक्रुः सम्प्रार्थना फलपुष्पाद्यलंकारे वीक्षिते । यस्य वै दर्शने तत्र स्थातुं मनः प्रजायते । पुनस्त्वमत्र चानेतुं समथोंऽसि महाप्रभो। पुनरागमने नैव मतिर्भवति देहिनाम् ॥२२॥ आनेतव्याः प्रियाः सर्वाः पूरयित्वा मनोरयान् ॥३९॥ मदामाऽग्रेऽन्यधामानि निस्तेजांसि विभान्ति वै । अथाऽन्याः कोट्यर्बुदान्जान्यपि चक्रुस्तथाऽर्थनाम् । ईश्वराणां निलयास्तु भासन्ते निरया इव ॥२३॥ प्रदर्शय प्रभो स्वामिन् धामाऽक्षरं परं तव ॥४०॥ अक्षरस्य मम घाम्रो रसे पीते ततस्त्विह। सर्वा वयं समिच्छामो वीक्षितुं धाम चाऽक्षरम् । पानं निस्वादेव स्यान्मायामयं रसक्षयम् ॥२४॥ सर्वसंकल्पितं स्वामिन् पूरयितुं स्ववाञ्च्छया ॥४१॥ अक्षरस्य मम धाम्रो मिष्टाने भक्षिते विह। समर्थोऽसि पुनश्चाऽत्राऽऽनेतुं शक्तोऽसि सर्वथा । मोबनं स्वादहीनं स्यान्मायामयं रसक्षयम् ॥२५॥ तस्मादामाक्षरं नैज प्रदर्शय पते हरे ॥४२॥ अक्षरस्य सुगन्धे तु गृहीतेऽत्र तु सौरभः। न्यकार एव दुर्गन्धरूपः स्यान्मायिकः खलु ॥२६॥ श्रीनरनारायण उवाच- अक्षरस्याऽऽस्वादिवे तु पायसे कामधेनुजे। इत्येवं बद्रिके सर्वा ब्रह्मप्रियाश्च योषितः। मायामयानि दुग्धानि भवन्ति दुग्धानि भवन्ति नीरसानि वै ॥२७॥ तीव्रामशाम्यामनिवर्तिनीम् ॥४३॥ अक्षरस्य तु हरिविशाय भावं च निजेच्छयोत्थितं तदा । भुक्ते सत्पत्र पुष्पादि क्लेदवत् संभवन्ति वै ॥२८॥ विस्तारं चापि संहतुं स्वयं चेयेष तन्मिषात् ॥४॥ तत्रत्यसम्पदा भोगे भोगाश्चात्र पुरीषवत् । तथाऽस्त्वोमिति ताः प्राह भगवान् सर्वभावनः । तत्रत्यानां विभूतीनां वीक्षणेऽन्यत् कुरूपवत् ॥२९॥ ताश्च सर्वाः प्रसन्नाथ प्रसन्नाथ जाता वीक्षितुमक्षरम् ॥४५॥ कुष्ठवज्जायते पल्यस्तरमान वीक्षणं वरम् । बद्रिके भगवान् सर्वाः प्राह सजा भवन्त्विति । इदानीं वै भवतीनां प्रमन्ये तु विरागकृत् ॥३०॥ कोट्यर्बुदाऽब्जपल्यस्ताः श्रुत्वाऽऽज्ञां स्वामिनः शुभाम् ॥४६॥ इह लोके निवासे तद् विघ्नकर्तृ भविष्यति । सवेषभूषाभंगाराः खष्टोपकरणान्विताः। आयुषोऽन्ते दिव्यधाम द्रष्टव्यं नाऽधुना प्रतः ॥३१॥ अत्युत्साहभरा नार्यः सजास्तूर्ण तदाऽभवन् ॥४७॥ इत्येवं बोषिताः पत्न्यो नोचुर्नारायणं प्रति । अमूल्याऽम्बरधारिण्यः कशवेषातिशोभनाः। किन्तु तीव्रतमा तासां दिक्षा संव्यजायत ॥३२॥ स्वर्णरत्नमणीन्द्राव्यहारभूषायलंकृताः ॥४८॥ कीहश्यो वै वयं तत्र वर्ण्यमाना दु योगिभिः । तेजोऽमिवर्षिता दिव्या युवत्यो नैकरंगिकाः । भवामम हरिस्तत्र कोहम् भवेत् प्रसुन्दरः ॥३३॥ सजा द्रुतं वीक्षितुं चाऽक्षरं घामाऽभवन् मुदा ॥४९॥ वयं न पश्यामस्तावच्छान्तिन वै मता। मिथः प्रमोदवचनान्यब्रुवन् स्नेहसंभृताः। दिक्षायाश्च वै नित्यं प्राबल्यं संप्रवर्धते ॥३४॥ आल्यो नाथेन कृष्णेन सनाथा वै वयं सदा ॥५०॥ विचार्यत्थं दिनेऽन्यस्मिन् प्राहुः पद्मावतों प्रियाम् । कान्तेन कृपयाऽस्मभ्यो कृपयाऽस्मभ्यो दर्शितं क्षितिमण्डलम् । भगिनि श्रीहरेः पनि प्रिये मान्या मताऽसि वै ॥३५॥ ततः स्वर्गानि सर्वाणि पातालान्यप्यशेषतः ॥५१॥ भवत्या संप्रार्थनीयोऽस्मत्पतिः वल्लभः प्रमुः। दर्शितानीश्वराणां गृहाणि विविधान्यपि । घामदर्शनलाभार्थ त्वच: पालयिष्यति ॥३६॥ शसष्टिः समस्ता नो दर्शिता परमात्मना ॥५२॥ श्रीनरनारायण उवाच- वैकुण्ठं चापि गोलोको घामाऽव्याकृतमित्यपि । अमृतं श्रीपुरं भेट दर्शितानि दयाना ॥५३॥ सपनीभित सर्वाभिः प्रेरिता माधवी प्रिया । परं धामाऽक्षरं तस्य स्वामिनः सर्वतोऽधिकम् । प्रार्थयामास तद्धामदर्शनार्थ खवलभम् ॥३७॥ द्रक्ष्यामोऽद्य महाभाग्यवत्यः स्मोऽत्र हरेः प्रियाः ॥१४॥ श्रीपद्मावतीप्रिया प्रोवाच- नाऽन्यासां ताशं भाग्यं यदस्माकं प्रवर्तते । मूलं गृहं स्वामिनो नो द्रक्ष्यामः शाश्वतं पदम् ॥५५॥ परमप्रिय नाथ त्वं दयालो निबयोषितः। भुतयोऽपि न पश्यन्ति न पश्यन्यपि योगिनः । दर्शयाऽक्षरधामाऽद्य सर्वासा त्वं कृपां कुरु ॥३८॥ ईश्वरा नैव पश्यन्ति तद् द्रक्ष्यामो हरेः पदम् ॥५६॥ यावद् वयं न च ·* तिव्यसन्तानः ३२३ वर्णनम् । ययुः। च ययुः। प्रभुः। यदत्र भगवानस्मदने किरोति कुंकुमवापिकाक्षेत्र ஜன் शून्यमिवाऽभवत् । भवतीनां स्वरूपाणि सन्त्यक्षरे परे पदे ॥५७॥ विमानेषु स्थिताः सर्वनारीनरादिकोटयः ॥७६॥ दिव्यातिदिव्यदिग्यानि स्वरूपाणि स्वयोषिताम् । पुन शंखनादोऽभूत् कृष्णनारायणस्य तानि रूपाणि चाऽस्माकं द्रक्ष्यामोऽद्य कृपालवात् ॥८॥ न कधिच्छिष्यते पृथ्व्यां धामबिगमिषार्थवान् ॥७॥ दिव्यं स्वस्वामिनं चाऽऽल्यो द्रक्ष्यामस्तत्र संस्थितम् । अथ कृष्णवकाराऽपि शंखनादं तृतीयकम् । असंख्यमुक्तजुष्टं चाऽसंख्याऽवतारधारिणम् ॥५९॥ विमानानि तदा श्रीमलोमशेनाऽन्वितानि वै ॥७८|| अनन्तदिव्यवामाभिः सेवितं स्वामिनं स्वामिनं हरिम् । असञ्चरन् व्योममार्गे क्षणाददृश्यतां अनादिश्रीकृष्णनारायणं द्रक्ष्याम उत्तमम् ॥६०॥ विभिद्य सप्तनाकानि तथाऽष्टावरणान्यपि ॥७९॥ भोल्यामो दिव्यभोगाँथ वत्स्यामश्च यथेप्सितम् । ईश्वराणां घामान्युल्लंघ्याऽक्षरपदं रंस्यामहे महानन्दप्रदेन परमात्मना ॥६६॥ अक्षरस्य तदा सीनि शारदीपणिमातियो ॥८०॥ उद्यानानि समस्तानि मन्दिराणि शुभानि च । वेगवन्ति विमानानि मध्याहे त्वक्षरं ययुः । ब्रमहदान् ब्रह्मनदीक्ष्यामः परमात्मनः ॥६॥ ब्रमहदे हरिः सर्वान् लापयित्वा विमानगान् ॥८॥ दिव्यसिंहासनादीनि दिव्यसंसद्स्थलानि नरामारी समस्ताँश्च कृत्वा तद्योग्यविग्रहान् । दिव्यरासविहाराश्च द्रष्यामः कृपया हरेः ॥६३|| दिव्यान् दिव्यस्वरूपाँध ब्रमदेहान् समस्तकान् ॥८॥ दिव्यसुधाः प्रपास्यामो वेत्स्यामो निजसम्पदः । अबराऽमरसहशरूपानिजस्वरूपिणः अत्स्यामो मिष्टभोज्यानि श्रीहरेब्रह्मधामनि ॥६४॥ शाश्वतान् चैकतत्त्वान्यान् सच्चिदानन्दविग्रहान् ॥८॥ इत्येवं वदमानास्ता ब्रह्मप्रिया हरिप्रियाः। धामयोग्यैश्वर्यसिद्धिगुणशक्तिसमन्वितान् कृष्णप्रियाच ताः पन्यः सजास्तदाऽभवन् द्रुतम् ॥६५॥ कृत्वाऽवस्थाप्य च पुनर्विमानेषु समस्तकान् ||८४॥ बद्रिकेऽनादिकृष्णश्रीनारायणः समुत्सुकः। ययावग्रे हरिः स्वामी नैकरूपधरः सरमार मुक्तवृन्दानि तदा स्वाऽक्षरधामतः ॥६६॥ सर्वाचीत्वा सहैवाऽये परमाक्षरधामनि ॥८५॥ आययुर्दिव्यरूपाश्च दिव्याऽसंख्यविमानगाः। अथापि बद्रिके दिव्याऽपारतेजोऽभिसम्पदम् । दिव्यविमानिनथापि दिव्यविमानवाहकाः ॥६७|| आक्षरं व्योम संवीक्ष्य क्षणं ते स्तब्धतां गताः ॥८६॥ आययुस्ताः समानेतुं सुष्ट्यावरणवर्जिताः। श्रीभगवॉस्तेषु मुक्तेष्वाविश्य सत्वरम्। कुंकुमवापिकाक्षेत्रोद्येऽम्बरे तेऽभवन् स्थिराः॥८॥ स्थिराः ॥३८॥ शक्तीनिंजा घामयोग्याः प्रददौ तेभ्य आक्षरीः ॥८७॥ पुष्पाणां दिव्यगन्धानां चक्रुः कृष्णे प्रवर्षणम् । अथाश्चर्य भहत्याप्ताः किमेतत् पुरुषा वयम् । बादयामासुरत्यर्थ दिव्यवाद्यानि तदा ॥३९॥ नारीत्वं विगतं सर्वमभवामो नरोत्तमाः ॥८॥ देवाद्या दर्शन कर्तुमाययुर्वनिवासिनः। पुरुषोचमरूपाः स्वस्वामिरूपाच सर्वथा । कृष्णनारायणभाशापयामास निजप्रियाः ॥७॥ भवामोऽत्र किमेतद्वै महामर्थमिदं विह।।८९॥ मातरं पितरं चापि दासान् दासीच वै तदा । ब्राप्रियादिकमुक्ताः पप्रच्छु। परमेश्वरम् । भाषीन् महर्षीन् साधूंध साध्वीय सेवकाँस्तथा ॥७॥ किमत्र भगवानोऽस्ति पुंस्त्वं तत्कारणं बद ॥१०॥ यमलगनि सहस्थानि स्वापत्यानि तदाऽपि च । तु बद्रिकेऽनादिकृष्णनारायणो हरिः। आरोढं च विमानेषु दिव्येषु क्रमशः खलु ॥७२॥ प्राह स्वीयांगकोटिभ्यः शृण्वन्तु मम चांगनाः ॥९॥ पल्या सर्वा निषेदुध दास्यो दासाथ बालकाः । माया या प्रकृतिः प्रोक्ता मम शक्तिस्वरूपिणी । सेवकाः पितरौ चापि निषेदुस्तेषु चाम्बरे ॥७३॥ सा सघा कृष्णपत्नी च मया स्वस्मात् प्रकाशिता ॥१२॥ सत्यक्ष साधवश्वापि परीहारपरायणाः। मुक्तरूपाऽतिरूपान्या मुक्तगन्धातिगन्धिनी। निषेदुस्ते विमानेषु मुक्तः मुक्तः सह क्षणान्तरे ||७४॥ मुक्तस्नग्ध्यातिस्लैग्ध्याव्या चाकचिक्यातिशोभना ॥१३॥ शंखनादोऽभवत्तर्णे ततः सञ्चारबोधकः। तन्वी सर्वलावण्यशेवधिः। न कविता काचिदपि शिष्यते भूतले यथा ॥७५॥ सर्वाकर्षणधर्माव्या दर्शनीयाऽतिसुन्दरी ॥१४॥ वै श्रुत्वा सुवाला पेशला ·३२४ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता * परिवर्तन, तदा नार्यो नरा वै विचित्रां चञ्चलां तां च वीक्ष्य विसुज्य मां च वै । सर्वे मुक्ताः प्रसेवन्ते गूढकामास्तथाहि माम् । मुक्ताः लिग्धाः परब्रह्म मत्वा तां मत्स्वरूपिणीम् ॥९५॥ यथेष्टरूपधर्तारः सेवन्ते मां स्वमन्दिरे ॥११४॥ दध्युरानचुरेता सिंषेविरे महेश्वरीम् । लीलामेतां मम धानि न जानन्त्यपरे मिथः । नवधा गधिकायास्तु भक्ति चक्रर्विशेषतः ॥१६॥ एवमपारसामोऽनन्तलीलादिगोचरः ॥११५॥ विदन्तो मां तदाकृष्टास्तन्मयास्तऽभवत्तदा । अतिस्नेहेन चाऽऽश्लेषं ददामि ताभ्य उत्तमम् । अथाऽहं मत्प्रभा तं ज्ञात्वा मुक्तवशंकरम् ॥१७॥ इत्युक्त्वा बद्रिके चाये विमानानि व्यनोदयत् ॥११॥ कृष्णं रूपं समास्थाय चाऽपाऽसरं तदाऽक्षरात् । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने गोलोकं वासयामास सदा तत्र स्थितोऽभवम् ॥९८॥ श्रीहरेनिजपल्यादीनां परमाऽक्षरधामाऽवलोकनप्रार्थना मूलरूपोऽक्षरे त्रैयाऽवस मुक्ताभिसेवितः। स्वीकृत्य सर्वाभिः सह कोटिविमानैः परमाक्षर- तदाऽसंकल्पयं चाऽत्राक्षरे धाम्नि परे मम ॥९॥ धामाभिगमन, तत्र मुक्त नरस्वरूपेषु सर्वासां प्रकृतिर्वापि गधा वा माणिकी लक्ष्मीरित्यपि । तजिज्ञासायाः समाधानं ब्रह्मप्रियाश्च वा कृष्णप्रिया हर्गिप्रयाश्च वा ॥१०॥ चेत्याटिनिरूपणनामा प्रयोदशाधिक- ईशान्यश्वेश्वराण्यो वा मुक्तान्यो भक्त योषितः। शततमोऽध्यायः ॥ ११३ ।। मन्मूर्तेः शक्तयो वापि चाऽवतार स्त्रियोऽपि वा ॥६०१॥ आगच्छेयुर्मम धान्यक्षरे परमधामनि । श्रीनरनारायण उवाच- भूत्वाऽनाटिकृष्णस्वरूपिणः ॥१०॥ बद्रिकेऽथ विमानानि आविशेयुश्च तिष्टेयुर्विहरेयुममाऽक्षरे । यान्ति ब्रह्मदोत्तरम् । विमानस्था ब्रह्ममुक्ताः पश्यन्ति कौतुकान्विताः ॥१॥ नान्ययेति नियमो वै मया शाश्चतिकः कृतः ॥१०॥ ब्रह्मरससमुद्र सहस्रयोजनायतम् । प्रकाशं नैव नारीणां रूपमत्र प्रवत्त। असंख्ययोजनदीध ब्रह्मानन्दरसप्रदम् ॥२॥ तदेवं भवतीनां वै मत्स्वरूपाणि चाऽक्षरे ॥१०४॥ यद्रसास्तत्र मुक्तानां शाश्वतानन्ददायकाः। प्रजातानि ततश्चात्र मदात्मकानि सर्दथा। तथा वै शाश्वततृप्तिप्रदा दिव्यसुधामयाः ॥३॥ सालोक्यसार्टिसारूप्यसामीप्यैकत्ववन्ति च ॥१०॥ अथापि बहुवारं ता राधाद्या मां समार्थयन् । यद्रसेषु च सामुद्रा मुत्ता वसन्यसंख्यकाः। अक्षरे निजरूपेण सेवितुं मां यथेष्टकम् ॥१०६॥ दिव्यशाश्वतसम्मिष्ठानन्दभोगातिमोदिनः ॥४॥ रमधराः कृष्णरूपा मया ततोऽतिसंवार्थ प्रतिपक्ष दिव्यकुण्डलशोभनाः। वदामि दिव्यमुकुटकटकादिभिर्विभूषणैर्युताः यथा पश्येयुर्नारीरूपं ममाऽक्षरे ॥१०७॥ ॥५॥ मुक्ता न तथा रहः प्रसेवन्तां मन्दिरे मम सर्वदा । रसचारा व्योमचाराः सच्चिदानन्दविग्रहाः। ययेष्टरूपमाघाय पनीरूपाणि तथा ॥१०८॥ यथेष्टरूपधारः सपक्षा: सकराथ वै॥६॥ मुक्का अपि प्रसेवन्तां चाऽप्रकाशं तथाविधाः । यादसा रूपधारो विहंगरूपधारिणः । ततोऽक्षरे परे चाम्नि चात्र प्रकाशगोचराः ॥१०९॥ प्रशाखिरूपधारो रमाभीरूपधारिणः ॥७॥ सर्वे नरस्वरूपा वै विचरन्ति मदात्मकाः। अनेकापर्यसम्पूर्ण ब्रह्मरससमुद्रकम् । भगोचरास्तु ते सर्वे मदन्यागोचरा: सदा ॥११०॥ वीक्ष्य विमानगावाने ययुः पारं परं शुभम् ॥८॥ मदंगनास्वरूपा मामुपासते प्रियाः। मम दिव्यसमस्तरक्षाव्य दिव्यतेबोऽभिविस्तरम् । तथा भवन्तो मुक्काच पुमांसः सन्ति गोचराः ॥११॥ दिव्यमृदीवालुकाभिात सर्वदियोभनम् ॥९॥ मदन्यागोचराः काले भवथ मप्रिया अपि । कोटिकोट्यर्कभावद्भिनौकायहेब कोटिभिः। भाकर्षणातिवेगेनोपासनाऽन्यत्र नो यथा ॥११२॥ कोटिविमान विभामैर्महाथालैः सुशोभितम् ॥१०॥ भवेत् तथा निगूढाब प्रत्येकमात्रगोचराः। ब्रह्मतत्वविमानाना कोटिरहे विराबितम् । मद्योषितोऽन्वहं भूत्वा प्रसेवन्तां यथायथम् ॥११३॥ भाक्षरभूप्रदेशाना राजमार्गामिसंगतम् ॥११॥ वः। वै ·तिष्यसन्तानः ३२५ - आगमैर्विगमैश्वापि विमानानां प्रघोषितम् । मालतीश्चित्रपर्णाश्च कमलानि व्यलोकयन् । धामविमानयानानामवतारतलान्वितम् ॥१२॥ कल्पद्रुमानास्पतिकान् चिकुकान् मिष्टकर्टमान् ॥३१॥ असंख्यमानसयन्त्रैर्वस्तुविनिमयान्वितम् सूर्यमुखान् चन्द्रदलान ब्रह्मपत्रान् रमारसान् । अपारमुक्तशालाभिव्यवसायविराजितम् ॥१३॥ सुधाधारान्मधुव्रातान् कामपूरान् व्यलोकयन् ॥३२॥ आगतानां लेखशाला कोटिकोट्यभिराजितम् । पयोभृतान् मिष्टकुंभान् शार्करान् समलोकयन् । अवतारणचिन्हाव्यध्वजदीपाभिभासुरम् ॥१४॥ मिष्टमोहनकान् शैत्यगुमान् कपूरकानपि ॥३३॥ महादिव्यद्रुमोद्यानमहाराजिवनान्वितम् रतिस्वादान् मोदकणान् आमोदन् व्यलोकयन् । द्वीपोपदीपशोभायं महाबन्धसमीकृतम् ॥१५॥ प्रमौक्तिकान् रनगुच्छान् स्वर्णपुष्पान् हिरण्मयान् ॥३४॥ दिव्यसोपानसेवाढ्यं दिव्यवेलाभिशोभनम् । कानकान् राजतान् वृक्षान् दार्पणन व्यलोकयन् । दिव्यावतारसंराजत्तीरहीरकमञ्जुलम् ॥१॥ स्वर्णहारान् गन्धमालान् भूषाफलान् व्यलोकयन् ॥३५॥ विभामशालासंव्याप्समसंख्यधामधामिनाम् चिदम्बरान् सत्प्रणादान् चिदानन्दगुमास्तथा । असंख्यनगरावासाभिरामं ते व्यलोकयन् ॥१७॥ दधिकाव्णान् मुनिमांदान् श्रीद्रवानप्यलोकयन् ॥३६॥ एतादृशं परं तीरं प्राप्य शोभां समीक्ष्य च । सिद्धपादान्मनीवर्षान् चिन्तावल्लीर्यलोकयन् । आतिवाहिकमुक्ताद्यैरचिंतास्ते विमानगाः ॥१८॥ अक्षय्यपत्रकान् चाज्यलताः प्रदीपपादपान् ॥३७॥ ययुग्ने मुदा व्याप्ता वनानि विलुलोकिरे। तक्रपुटान् मणिशाखान् स्वर्णमूलान् व्यलोकयन् । दिव्यसुगन्धिपत्राणि मिष्टपीयूषवन्ति च ॥१९॥ कौकुमान् शीतचूर्णाश्च कजलिकान् व्यलोकयन् ॥२८॥ नेत्राऽऽहादप्रदाऽरण्यान्यलोकयन् विमानगाः। आलक्तकान् पिंगरसान् महीदीनान् महाक्षतान् । प्रफुल्लपुष्पवल्लयाढ्यदिव्यपुष्पितपादपान् ॥२०॥ निवारान् पूगकान् जातिफलान् मालकालकाः ॥३९॥ स्तबकाँस्तरुपण्डाँच दिव्यशोमान् व्यलोकयन् । सदापुष्पा नित्यफला ब्रह्मांशम्बीय लोकयन् । यथेष्टरूपसम्पन्नान् कायाविवर्तनप्रभून् ॥२॥ श्रीफलान् श्रीद्रुमकाँश्वाऽऽमलकान् जलपद्मकान् ॥४०॥ सर्वसिद्धिमयान् ब्रह्माऽऽपूरकान् द्रून् व्यलोकयन् । फलजनान, त्रिमूव प्रवालान् बालशिंग्रकान् । आक्षरीदिव्यभूमिस्थान् नैकरंगांऽगशोभनान् ॥२२॥ केशधारान् मृदुलेह्यान् गन्धसारान् सुशाल्मलान् ।।४।। सुधास्वादुफलाढ्याँश्च दिव्यान् द्रुमान् व्यलोकयन् । कार्पासकान् कुशेयकान् कलमान् देववित्र हान् । कन्दिमूलिदलिमुक्तान् शाखितन्तुमतो दुमान् ॥२३॥ चतन्यफलिनश्चापि कमलानि व्यलोकयन् ॥४२॥ कदम्बकान् ब्रह्मदारून् पाटलान् पारिजातकान् । एवंविधान्यसंख्यानि महारण्यानि चाऽक्षरे। सर्जतरून् चम्पकाँचाऽयोकान् शृङ्गारपादपान् ||२४|| दिव्यमुक्तस्वरूपाणि कामरूपाणि तिलकान् बकुलान् लोधान् किंशुकान् खदिरांस्तथा । अनादिश्रीकृष्णनारायणार्थ संस्थितानि कुन्दान् सहलपद्मॉथ केसरान् स्थलपद्मकान् ॥२५॥ कामगानि समस्तानि वनानि समलोकयन् ॥४४॥ चन्दनान् बदरान् जम्बीरकान् सुनवरंगकान् । तेनापत्राणि नालानि महोद्यानानि चाभितः। कृष्णफलान् रामफलान् लक्ष्मीफलाँस्तयाऽमृतान् ॥२६॥ आरामाश्च तडागाँव सरितश्चाऽप्यलोकयन् ॥४५॥ श्वेतफलान् लिकुचाँश्च कदलान् नालिकेरकान् । वनोद्यानमयीं भूमि दशसाहस्रयोजनाम् । खर्जुरान् खारिकॉथापि दाडिमान् जम्ब्वजीरकान् ॥२७॥ आयतां परितो व्याप्तां चाक्षरी समलोकयन् ॥४६॥ मिष्टनिम्बून् तिन्तिडीश्च पनसान् मधुकाँस्तथा । यासु मुक्ता अनन्ता वै ब्रह्मरूपा वसन्त्यपि । आम्रानाम्रातकान् बिल्वान् चिरबिल्वान् रतालुकान् ॥२८॥ अरण्यानि सकलानि मुक्ताश्रितानि वीक्ष्य च ॥४७॥ द्राक्षान् काजून् बदामाँश्च सन्सरान् सुकपित्थकान् । आश्चर्य परम प्रापुर्मुक्ता ब्रह्मप्रियादयः । एलालवंगजावन्त्रीद्वमान् तिक्तादिवालिकाः॥२९॥ तैः कृता विविधाः पूजाः कृष्णनारायणस्य वै ॥४८॥ त्वसारान् कीचकान् प्लक्षान् बटान् सांगान् शमीदुमान् । विमाने चाऽम्बरे गत्वा बद्रिक फलचन्दनैः । शिशपान् नागवलीच कल्पवल्ली वन्तिकाः ॥३०॥ उपदाभिर्दिव्यदानस्ताषितः स्वपति हरिः॥४९॥ सर्वथा ॥४३॥ वै।

·३२६
* श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता *
बहून् ।
अयोल्लंघ्याऽरण्यभूमि पर्वतानागतान्
दशसाहस्तभूभागायतान् वीक्ष्य
गिरीश्वरान् ।
व्यलोकयन् दिव्यरूपान् कोटिसूर्यसमप्रभान् ॥५०॥ बद्रिके कोटिशृंगाख्यं महाशैलमलोकयन् ॥६९॥
अरण्यानीयुतान् दीर्घगहरान् मुक्तसेवितान् । स्वर्णमात्रस्वरूप
स्वर्णमात्रोत्थवस्तुकम् ।
सौवणे राजतैः शृंगै रत्नशृंगैः सुशोभितान् ॥५१॥ असंख्यसूर्यभावन्तं हिरण्याद्रिमलोकयन् ॥७॥
मणिभिविविध दिव्यैः संभूतान् होरकोज्ज्वलान् । असंख्ययोजनदीर्घ लक्षयोजनकाऽऽयतम् ।
वज्रशृंगैस्तथा मुक्ताशिखररतिशोभितान् ॥५२॥ सच्चिदानन्दतत्त्वान्यं
ब्रह्मतत्त्वमयं
गिरिम् ||७१॥
पद्मरागाद्रिपाक्तधेरन्वितान्
दीर्घसेतुभिः। असंख्यसुरमुक्तानां
नगरैरधिवासितम् ।
मारकतश्च
शिखरैरिन्द्रनीलतलान्वितैः ॥५३॥ अनेकाश्चर्यसयुक्तमनेकज्योतिरन्वितम्
॥७२॥
वैदूर्यैरन्वितान्
पुष्परागशृंगैर्विराजितान् । दिव्यामृतमेघकोटिकोट्यभ्रघनसंश्रितम्
कतनानां शिखरीष्मकानां कटिभ्रमैः ॥५४॥ असंख्याऽमृतसरिदाच्छमनिम्नप्रणालिकम् ॥७३॥
पुलकानां मध्यभागै रुधिरम्वा प्रशोभितान् । दिव्यदीपौषधिवातैरलंकृतं
महागिरिम् ।
स्फटिकशृंगहारश्च विद्रुमोलस्थलैर्युतान् ॥५५॥ सुशोभितं
प्रवीक्ष्यैवोपत्यकासु व्यलोकयन् ।।७४॥
चिन्तामणियुतानद्रीन् कौस्तुभादिसमन्वितान् । लक्षयोजनभूभागाऽऽयतासु हरितासु वै।
माणिक्यवणः शिखर मुशोभितानलोकयन् ॥५६॥ अनेकमुक्तसंघान् संस्थितान् नगरसंश्रितान् ॥७॥
सिद्धमुक्तनिवासाट्यान् गान्धर्वमुक्तशोभितान् । नदीनदतटाकाद्यैर्युक्तानावसथाँस्तथा
विद्वन्मुक्तकृतावासान तापसाना गृहान्वितान् ||२७|| वाट्युद्यानमहारामान् व्यलोकयन् विमानगाः ।।७६॥
योगिमुक्तालययुतान् ब्रह्मयुक्ताधिवासितान् । सौवर्णवनमध्ये चाऽपश्यन् नृत्यस्थली प्रभोः ।
कलामुक्ताश्रमयुतान् साधुमुताधिष्ठितान् ॥५८॥ दिव्यकुंजनिकुंजान्यां सर्वोद्भिजातिमुक्तकैः ॥७॥
कमटैहोंत्रिभिर्मुक्तः कृतावसथमन्दिरान् । उषित्वा शोभितां कृष्णनारायणस्य सौख्यदाम् ।
भक्तिधरैस्तथा मुक्तः स्थले स्थले कृतालयान् ।।५९॥ यत्र वै ब्रह्मसरसो
ब्रह्ममुक्तानिकाः शुभा: ॥७८॥
अधित्यकासु
देवमुक्तैरुद्यानवासिभिः। ब्रह्मपुमांस एवैते नृत्यन्ति कृष्णतुष्टये ।
स्थापितश्रीमहायामानद्रीन् दिव्यानलोकयन् ॥६०॥ वर्तुलां दिव्यसौषाच्या दशसाहस्सयोजनाम् ||७९॥
निकुंजैर्मुक्तकोटीनां निर्झरैर्दिव्यवारिभिः। दिव्यसभागृहगी
सर्वभोगसमन्विताम् ।
आपगाभिश्च दिव्यामिळझोभिरूपशोभितान् ॥६१॥ कोटिकोट्यर्कभाव्यातशिखरां चाभितः शुभाम् ॥८॥
सच्चिदानन्दसलिलैरमृतैः संभृतैः शुभैः। अनन्तरूपधारिश्रीकान्तमुक्तः सदोषिताम् ।
सरोवरमहारम्यैः शोभिताद्रीनलोकयन् ॥६२॥ दिव्यगोपुरदुर्गाद्येहुखण्डविभाजिताम्
॥८॥
कमलैः पद्मनिवहः कल्हारैः कुमुदैः शुभैः।
कोटिविमानिकायुक्तां कोटिभूषालयान्विताम् ।
पुण्डरीकैररविन्दैनलिनीकुसुमैर्युतान्
॥६३॥ कोटिशृंगारशालायां कोटिवाद्यादिमन्दिराम् ॥८२॥
तटान् सुगन्धिपुष्पाणां परागाव्यानलोकयन् । कोट्युपकरणैः श्रेष्ठ
संभूतरंगमण्डपाम् ।
दिव्यान् हंसान् सारसाँश्च गरुडाननलान् खगान् ॥६४॥ कोटिसिंहासनस्थानां नृत्यमण्डलिका स्थलीम् ॥८३॥
शुकमेनामयूरीश्व दिव्यमुक्तानलोकयन् । विलोक्याऽने विमानस्था ययुः श्रीरासमण्डलम् ।
भारद्वाजान् चातकाँश्व
कामरूपधरान् बहून् ॥६५॥ दशलक्षयोजनात्मविद्यालं
पारमेश्वरम् ||८४॥
मुक्तरूपान् दिव्यपशिगणान् सर्वानलोकयन् । कोटिस्तम्भकृताधारवृत्तमण्डपशोभितम्
गवान् सिंहान् मृगान् दिव्यान् दिव्याश्वान् समलोकयन् ॥६६॥ सर्वरासोपकरणैर्दिव्यैः भेष्ठः समन्वितम् ।।८५॥
धेनूश्चमरीमहिषीमंगान् शार्दूलकानपि । कोटिमुक्ता निवसन्ति हर्याच्या
तु यत्र वै।
दिव्यान् सत्त्वान् मुक्तरूपान् कामरूपानलोकयन् ॥६॥ विमानानि सुवर्णादिदिव्यानि यत्र सन्ति च॥८६॥
शाखामृगान् दिव्यरूपान् हनयुतान् प्लवंगमान् । असंख्यकलशैर्युक्तबोपमण्डपशोभिता
सपक्षाँच परीगणान् पर्वतेषु व्यलोकयन् ॥६८॥ महामण्डप एवाऽसौ राबतेऽन्मार्कवत् सदा ॥८॥

·* तिष्यसन्तानः
सच्चिदानन्दसन्दोहाः सच्चिदानन्दभूस्तराः। श्रीनरनारायण उवाच-
सच्चिदानन्दवलम्यो राजन्ते यत्र मण्डपे ॥८॥
रासमण्डलतचोर्व
हरेविहारमण्डलम् ।
कल्पलता: कल्पवृक्षाः कल्पतृणानि यत्र च ।
लक्षयोजनविस्तार व्यलोकयन् विमानगाः॥१॥
कल्पपात्राणि संकल्पस्तबका यत्र सन्ति च ॥८९॥
यत्र परममुक्तानां निवासा मन्दिराणि
चिन्तामणयः श्रेष्ठाचाऽक्षयपात्राणि यत्र
सर्वकामदुधाः स्थल्यो बृत्यः सिद्धरसान्विताः ॥९॥
प्रासादा दिव्यकलशाः सन्ति कृष्णालया यथा ॥२॥
मुक्ता मुक्ता निका भूत्वा सेवन्ते कान्तमच्युतम् ।
सर्वविधान्यमृतानि सर्वरसाश्च
शाश्वताः।
विहारो यत्र सौधेषु भवन्ति ब्रह्मयोषिताम् ॥३॥
महानन्दतरवच वर्तन्ते मानसोद्भवाः ॥९॥
कोटिकोट्यर्बुदपल्यो मुक्तानिका हरि पतिम् ।
प्रकाशा ब्रह्मतत्त्वोत्था वायवो दिव्यखोस्थिताः ।
विहारमण्डले नैजसोधेषु दिव्यविग्रहाः ॥ ४॥
सुखस्पर्शाः सुखवीक्षा यत्र भवन्ति सद्गुणाः ॥१२॥ सेवन्ते परमात्मानं सुखशय्यास्वहर्निशम् ।
सवेंन्द्रियमहाभोगा भवन्ति रासमण्डले।
शृंगारा यत्र वर्तन्ते नवा दिव्याश्च शाश्वताः ॥५॥
अकल्प्यावाऽप्यगम्याश्वाऽताश्चापि तु मानसाः ॥१३॥
पानभोजनमोगाश्च
वर्तन्तेऽमृतसंभृताः।
दिव्यममया बमोत्थिताः कृष्णेच्छया शुभाः।
यत्र कामदुधा गावो विद्यन्ते मानसेष्टटाः ॥ ६॥
शाश्वतानन्दपूराश्च पुष्टिदाः संभवन्ति
हि ॥१४॥
यत्र शय्या: कोमलाच नित्यसुगन्धिसंभृताः ।
सुखाऽऽकर्षणदाः सर्वे भोग्या भोगा हि मण्डपे । मानसेष्टप्रदाः सर्वाः सुखस्पर्शाश्चिदात्मकाः ॥७॥
समास्ते परितः सन्ति दिव्यास्ते रासमण्डले ॥९५॥ दिव्यरूपस्पर्शगन्धशब्दरसरतिप्रदाः
यथेष्टरूपधारो वसन्ति
मुक्तसाधवः। कल्पताम्बूलवल्ल्यादिपत्रचर्वणगन्धिकाः
॥८॥
अनादिश्रीकृष्णरूपस्वरूपाऽमिन्नविग्रहाः
॥१६॥ सुगन्ध्युत्तरसुरभिकेसरादिविराजिताः
बालकृष्णस्यसामर्थ्यशक्तिसर्वस्वयोनिताः
कामपूरास्तथा
सर्वोपकरणोत्तमाश्चिताः ॥९॥
परमेशमहासिद्धिसमाढ्यात्मान
इत्यपि ॥९७||
स्नानशालास्तापशाला रसशालाश्च
यत्र
वै।
जन्मजयन्तिकादौ
रासरमणकारिणः।
भोज्यशाला रहाशाला: वापशालाश्च यत्र वै ॥१०॥
मुक्तानिकाऽसंख्यभक्तानिकामण्डलसंगता:
॥१८॥ द्रवशाला नाट्यशाला दृश्यशालाच
यत्र वै।
रमन्ते ते गीतगानैर्नर्तनः कूर्दनैस्तथा ।
गीतशाला नृत्यशाला वेषशालाच यत्र वै॥११॥
तालिकाभिः
पादसंक्रमणैटें हविवर्तनैः ॥१९॥
सर्वशृंगारशालाच कामशालाच
मेलनैर्भावगर्भबाऽऽश्लेषैर्वक्षोभियोजनैः
भोगशालाश्चांगप्रसाधनशालाश्च
वै॥१२॥
अर्पणैः
सर्वकामानां
पूरणैः
रेखाशालास्तथा कान्ताश्लेषशाला भवन्ति च ।
परमात्मना ॥१०॥
प्रासादा कलशैर्युक्ता दिव्या स्वर्णविनिर्मिताः ॥१३॥
तृप्यन्ति
सततं मुक्ता
मुक्तानिकास्वरूपिणः।
मोदन्ते श्रीहरिं प्राप्य कान्तं कामप्रपूरकम् ॥१०॥
शोभन्ते कोटिशो
यत्र विहारमण्डलोऽभितः।
नगराणि विचित्राणि विचित्रमन्दिराणि च ॥१४॥
एतादृशं
सुखकोशं
वीक्ष्य
तद्रासमण्डलम् ।
वर्तन्ते मुक्तकोटीनां निवासा यत्र चाभितः।
तन्मुक्तः कृतपूनाम
ययुरो विमानगाः॥१०२॥
वसतयः सेवकानां सेविकानां भवन्त्यपि ॥१५॥
इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थ तिव्यसन्ताने दासानां चापि दासीनां पुंरूपाणां भवन्यपि ।
परमाऽक्षरब्रह्मघानि ब्रह्मप्रियाहरिप्रियादिभिर्बमहदोत्तर सुहृदां मित्रवर्गाणां मुक्तानां सुगृहाणि च ॥१६॥
स्थवझरससमुद्रतीराऽवतारः
कृतः,
भवन्ति श्रीहरेः सौषभाऽऽभभावन्ति तत्र ह।
हिरण्यकोटिभंगाद्रिवनोपत्यकोद्याननृत्यस्थलीरास एवं विहारिमुक्तानां वीक्ष्य विहारमण्डलम् ॥१७॥
मण्डलानि चावलोकितानीत्यादिनिरूपणनामा विमानगा ययुरने राष्ट्रप्रदेशभूमिषु ।
चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥११४ ।। हरिवर्णाऽतिरसन्मिएकणिशवन्ति
यत्र
वै।
यत्र
महावनपर्वत-
वै॥१८॥

·ध्वजैः ते ३२८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता 60mms यासु सस्यानि सर्वाणि राजन्ते ऋद्धिमन्ति च । सर्वोपकरणैर्युक्तान् दिव्यशाश्वतविग्रहान् । दिव्यब्रह्ममयान्येवाऽक्षतशालिभिधानि च ॥१९॥ सच्चिदानन्दरूपाँच सर्वरंगर्दिशोभनान् ॥३८॥ गोधूमयवनिवारचणकादीनि सन्ति वै। पताकिकाभिश्च वावातादिभिरन्वितान् । दिव्यब्रह्मस्वरूपाणि कामरूपाणि तानि वै ॥२०॥ दिव्यमुक्तगणैर्युक्तान् वीक्ष्य प्राप्य समहणाम् ॥३९॥ मुक्तरूपाणि सस्यानि धामिनां सुखानि हि। अग्रे विमानगा देशानुलंध्याऽर्बुदयोजनान् । इक्षुक्षेत्राणि परितः शाकक्षेत्राव्यवाटिकाः ॥२१॥ मुक्तवसतीन् संवीक्ष्य ययुः सुगष्ट्रमुत्तमम् ॥४०॥ राजन्ते दीर्घिकावापीकूपतडागवन्ति यत्र मार्गा दीर्घतमा ब्रह्मसमुद्रयोगिनः। सरितो दिव्यजलढा वहन्ति चित्स्वरूपिकाः ॥२२॥ वनपर्वतवसतीनभिव्याप्य मण्डपान् ॥४१॥ सीमभूमिप्रदेशाश्च विद्यन्ते फलिपादपाः। मण्डलानि पुरयामान् समायान्ति सुराष्ट्रकम् । अनेकपुष्पिवृक्षाणां वृतिभिर्वर्तुलीकृताः ॥२३॥ छायावृक्षः फलिवृक्षैर्युताः पन्थान उत्तमाः॥४२॥ रक्षिता: सर्वतो दिग्भ्यो महासस्यसमृद्धयः। सर्वयात्रिकसुखदाः सुभगा रमणीयकाः । मुद्गमाङ्ग राजमाषैः कङ्गभिः शोभिताः शुभाः॥२४॥ प्रवासिनां सर्वभोग्यप्रदा सच्चिद्रसप्रदाः ॥४३॥ राजिकाकसरयुक्ता दुग्धिकाबृहतीयुताः। विद्यन्ते मृदुस्पर्शा गतिश्रमविवर्जिताः । अनेकानेरसंख्यैश्व भाजीशाकैः समन्विताः ॥२५॥ शीतोष्णानुकूलसवंतत्त्वाऽऽनन्दप्रदाः शुभाः ॥४४॥ कन्दपुष्पदलाद्यैश्च समूदाः शोभना सति । पार्श्वनदीनदवारिसुधावल्लीदुशोभिताः कर्षकाख्यप्रमुक्तानां नगराणि तत्र वै ॥२६॥ तरुसूचफलवालुमृदुपार्श्वसुशोभिताः ॥४५॥ सन्ति ग्रामाश्च खेटाथ खर्वटा गोपकर्मणाम् । पुष्पीवृक्षकृतराजिकदम्बराजिराजिताः पुराणि दिव्ययोगानि दिव्यव्यापारवन्त्यपि ॥२७॥ लताप्रतानितछत्रच्छायाद्रुमसुपार्श्वकाः ॥४६॥ भवन्ति दिव्यसौवर्णवर्णानि प्रोज्ज्वलानि च । शर्कराफलवल्लीनां कृत्रिमनदपार्श्वकाः। यत्र मुक्ता महामुत्ता वसन्ति ब्रह्मरूपिणः ॥२८॥ चञ्चद्दिव्यमहामूल्यमणिगर्भातिशोभनाः ॥४७॥ तथा परममुक्ताश्च वसन्ति ब्रह्मयोगिनः। कूष्माण्डालकाव्याप्तकुटीयुक्क्षेत्रमध्यगा: अनादिश्रीकृष्णनारायणगृह्मपरायणाः ॥२९॥ त्र्यमृतस्तम्बक्षेत्रान्तःप्रविष्टदीर्घयायिनः ॥४८॥ येषां कर्मकलापा वै दिव्याः कृष्णपरायणाः। मधुसाविमहावृक्षशाखारसाभिषेकिनः भवन्ति सर्वथा बद्रि तारते व्यलोकयन् मुदा ॥३०॥ ब्रह्मचन्दनवृक्षाणां रसवृष्टया सुगन्धिताः ॥४९॥ आलयानाश्रमानावसथान् सौधान् कुटोस्तथा । देवपुष्पविकीरबाचिताः शय्याभसौख्यदाः। गृहाणि कोटरान् मन्दिराणि कुंजान् निकुंजकान् ॥३॥ मुक्तमुक्तानिकावृन्दपादपद्मातिपावनाः ॥५०॥ सौधान् शाला निवासाँश्च भवनानि च गर्भकान् । नैकधातुप्रचूर्णोत्थलहरीवलिशोभिताः विद्यालयान् कलाशाला गोशाला गोपुरान् शुभान् ॥३२॥ पार्श्वविभान्तिवेदीमिर्मनोहराऽऽश्रयप्रदाः ॥५१॥ दुर्गान् भित्तिस्तम्भशृंगाण्यपि वृत्तसुमण्डपान् । नदीनदमहासेतुसंकलनाऽद्वितीयकाः उपरहाणि चारामान् छत्राणि तूपकाँस्तथा ॥३३॥ मुक्तिसौख्यप्रदा मार्गास्तृप्तिदा नित्यसौख्यदाः ॥१२॥ सभागृहाणि न्यायनृत्यगान्धर्वभूमिकाः। मध्यक्षेत्रीयसतिभिः संगताश्चत्वरान्विताः। मलनाट्येन्द्ररमणान् महानसानि यान्यपि ॥३४॥ तानप्रतानमागच मिलिता देशदर्शकाः ॥५३॥ मखालयान् राजसौधानापणान् व्योमकोष्ठकान् । सुधापर्वात्मकशालाऽमृतदानप्रमोददाः त्रिवरान् द्वारदेशॉब वीक्ष्य सौवर्णशोभनान् ॥३॥ ब्रह्मराष्ट्राऽऽविबमध्या परब्रह्मगृहान्तगा: ॥५४|| समाकाररचनाँच स्वर्णकलशराजितान् । अनादिमुक्तविहराः शाश्वतानन्दसंभताः। नैसर्गिकप्रकाशाँध सर्वप्रिदभित्तिकान् ॥३६॥ अपुनरावर्तनाथ गतानां मुक्तिसंगिनाम् ॥१५॥ कल्पकुंभीकल्पचुप्लीकल्पपात्रविराजितान् मांगलिकरसद्रव्यैः सिक्काः भेयोरसादिमिः। अक्षय्येष्टप्रदान वीक्ष्य भोज्यपानसिंभूतान् ॥३७॥ कल्याणपदवीयुक्ता विद्याला बहुविस्तराः ॥५६॥ - । च ·तिज्यसन्तानः ३२९ । एतादृशान्मोक्षमार्गान् वीक्ष्याऽऽअर्थगतास्तु ते। अन्येऽबसंख्यका मुक्ताः कयां शृण्वन्ति शाणिः । अग्रे विमानगा देशानसंख्ययोबनायतान् ॥२७॥ अपरे पनसंख्याश्च स्तुवन्ति स्वामिनं हरिम् ॥७७॥ वीक्ष्य तुल्यदिसम्पन्निः शोभनान् ययुरुत्सुकाः । तथाऽन्ये स्वामिनो वाद्यैः कीर्तनं विदधत्यपि । अपश्यन् दूरतस्ते चाऽक्षरधामपुरं महत् ॥२८॥ अर्चयन्ति शतवस्तुभिश्चेतरे हरिं पतिम् ॥७८॥ परार्धयोजनदीर्घ दिव्यचिद्भविराजितम् तथाऽन्ये दास्यमेवाऽपि कुर्वन्ति परमात्मनः। असंख्याऽक्षरमुक्तानामावासमन्दिरात्मकम् ॥५९॥ सर्वसृष्टिमहातेजोऽधिकतेजोऽम्बरान्वितम् आत्मनिवेदनं मुक्तानिकाः कुर्वन्ति सत्पतौ ॥७९॥ रमन्ते सर्वसष्टमहानन्दाधिकानन्दाऽम्बरान्वितम् श्रीहरेरणे सेवन्ते तन्मनोऽनुगाः। ॥६०|| सर्वसौरभवास सर्वरूपाभिरूपवत् । यज्ञे तथा हरिं मुक्ता आराधयन्ति तन्मयाः ॥८॥ सर्वरसाऽधिमिष्ट सर्वमिष्टस्वरान्वितम् ॥६॥ सापयन्ति संवाहयन्ति ते हरिम् । सर्वलावण्ययुक्तं सर्वमाधुर्यसंमतम् । नीराजयन्ति त नार्थ प्रसादयन्ति चाऽर्पणैः ॥८॥ असंख्यानादिमुक्कानां महामन्दिरशोभनम् ॥६२॥ रजयन्ति गन्धीयन्ति शृङ्गारयन्ति माधवम् । कोटिकोट्यबसूर्याणां तेजोवत्कलशान्विताः। आनन्दयन्ति बहुधा पाययन्ति सुधामृतम् ॥८२॥ दिव्यशृंगयुता यत्र योभन्ते मुक्तसंश्रयाः ॥६३॥ धूपयन्ति दीपयन्ति यथा तद्रूपधारिणः । कामरूपधराऽनादिमुक्तवृन्दा वसन्ति एवं विविध रूपाश्च परार्धाऽधिकमुक्तकान् ॥८॥ दिव्यरतहीरकाणां मणीनां मन्दिरेषु ह ॥६४|| विमानगा विलोक्यैवाऽऽश्चर्य प्रापुः परं तदा । असंख्यपारं तद्धाम सर्वधामोत्तमोत्तमम् । सेवाभक्तिप्रकारांश्च वीक्ष्य निर्मानता गताः ।।८४॥ असंख्यदिव्यसंयानविमानरुपशोभितम् ॥६५॥ अक्षरः पुरुषः सोऽपि निजालये परेश्वरम् । असंख्यनगरमिः पत्तनैः खेटखवटैः। अनन्तमुक्तसहितः सेवत स्वामिनं हरिम् ।।८५॥ उद्यानारामवाटीभिः क्षेत्रभूविस्तरैर्युतम् ॥६६॥ सर्वदेहकृताभिश्च क्वचिनारी क्वचिन्नरः। सच्चिदानन्दतत्वैस्तैापुरैरलंकृतम् भूत्वा भूत्वा क्रियाभिश्च सेवते स्वामिनं निजम् ॥८६॥ सर्वगोपुरदुर्गाद्यैर्वनपर्वतराजिभिः ॥६७॥ अक्षरस्य महासौधे कोट्यर्बुदादितोरणे । आक्षरेश्व नदीसरोवरैर्न दैः सुशोभितम् । कोट्यर्बुदस्तम्भतोलये कोट्यर्बुदादिशृंगकं ॥८॥ कौस्तुमानां दीर्घशृंगैः पर्वतैरतिशोभनम् ॥६८॥ असंख्यभोग्यवस्त्वान्येऽसंख्यदासीसमन्वित असंख्यदिव्यदुग्धानां कुल्याभिरभितो युतम् । असंख्यमुक्तमुक्तानीसेवित ब्रह्मरूपिणि ||८८॥ सुधापीयूषभोज्यानां कुल्याभिरभिरामकम् ॥६९॥ ब्रह्ममहोलसंज्ञे स्वे सेवते स्वपति हरिम् । यानवाहनशय्यानामुपस्कारैः समृद्धिमत् । वीक्येदं सेवनं बद्रि ब्रह्मप्रियास्तु सर्वथा ॥८९॥ कामरूपधरमुक्तमुक्तानिकाकूताश्रयम् ||७०॥ स्तब्धा निर्वभावं च प्राप्ताः स्वस्वामिनं प्रति । सर्वसमानरूपैच कृष्णनारायणाश्रितैः। कृतावासमनन्तं चाऽपारमसीमकं महत् ।।७१॥ एवंविधं तु तदामाऽक्षरं तद्वसतीन् शुभान् ॥१०॥ सर्वसस्यदिसंयुक्तफलामकणसिद्धिमत् भुक्तावसतीन् सेवां च वीक्ष्याऽक्षरग्रहं तथा । सर्वदिव्यमुसौवर्णभूमिग्रहादिपत्तनम् महानन्दं प्रलेमिरे ॥११॥ ॥७२॥ सेवक वीक्ष्य असंख्यस्तम्भसंशोभन्महासौधालिसत्प्रभम् अक्षरस्य गृहे बद्रि विद्यालेऽसंख्ययोजने। निसर्गधामतत्त्वोत्थसर्वभोग्यसुहेतुकम् ॥७३॥ ईश्वराणां समस्तानां मुक्तानां दिव्यवर्मणाम् ॥१२॥ यस्य पारो न वै चास्ति गन्तॄणां व्योमचारिणाम् । ब्रह्माण्डानां च सर्वेषामुदयः सौषम्यतः स्थिताः। दिव्यचक्षुष्मतां कृष्णदृष्टया मनाक् मुगोचरम् ॥७॥ भक्षरे बद्रिके सर्वमेतजगचराचरम् ॥९॥ यत्र मुक्ता असंख्याता राजाधिराजरूपिणः । विद्यते संस्थित सर्वसृष्टिस्वरूपकम् । बद्रि कृष्णनारायणतुल्या वृन्दात्मानो भवन्ति तम् ॥७॥ यदक्षरगृहे चास्ते तद् ब्रह्माण्डेषु वर्तते ।।९४॥ बद्रिके केचन मुक्ताः समाऽऽत्मानश्च कोटिशः । यदक्षरग्रहे नास्ति सृष्टिषु विद्यते । ध्यायन्ति परमात्मानं भीकृष्णं पुरुषोत्तमम् ॥७६॥ एकैकस्मिन् मणी दिव्ये वसन्ति मिनसष्टयः ॥१५॥ अक्षरं ।

·३३०
* श्रीलक्ष्मीनारायणहिता *
मणौ।
!
मुत्त.रूपाँध
।
तत् ।
एताहशा हि मणय: सन्त्यक्षरगहे
शुभा:।
मायाधामानि सर्वाणि विद्यन्ते चैकके मणौ ॥९॥ श्रीनरनारायण उवाच-
गोलोकाद्या महाभौमा विद्यन्ते चैकके मणौ।
शृणु बद्रीप्रिये देवि हृदयं द्रवते मम।
चकके मणी ॥९७॥
वैकुण्ठाद्या आलयाच विद्यन्ते
वर्णयतो हरेर्धाम प्रत्यक्ष पश्यतो यथा ॥१॥
वासुदेवादयो व्यूहाः
सर्वर्दिसहिता
अवानन्दसन्दोहान् प्रभुक्षामि
प्रवर्णनात् ।
वर्तन्ते चैकके कर्तु वर्णनं नैव शक्यते ॥९८॥
अनन्यमानसी भूत्वा हृद्यं गद्यं निबोध मे ॥२॥
एतादृशं ब्रह्मपदं घामाऽक्षरं
सुशोभनम् ।
असंख्यर्दिभतं वीक्य लवा पूनां च तत्कृताम् ॥९९॥
सहसशो गम्यमाना विमानगाधिदम्बरे।
दिव्यदृष्टया महातेजःपुखाद्रिं पद्मयोजनम् ॥ ३॥
अवतारालयान् दिव्यान् मन्दिराण्युत्तमानि च।
ब्रह्मतेजोऽधिकखर्वगुणितेजोभिवर्धितम्
असंख्यान्
कृष्णनारायणांशबान् ॥१०॥
व्यलोकयन् दूरतस्ते शताऽन्जयोजनोच्छ्रयम् ॥ ४॥
कृष्णनारायणरूपान्
कृष्णनारायणात्मकान् ।
अक्षरब्रह्मगस्तेजोराशियस्याऽणुमात्रके
असंख्यसृष्टिसंजातान् तदक्षरे सदा स्थितान् ॥१०॥
ब्रमशीलपरान् सर्वावतारान्
प्रदेशे लीनतां याति ताहक तेजो व्यलोकयन् ॥ ५ ॥
श्रीप्रभुप्रभान् ।
अक्षरब्रह्मधाम्नस्तद्धाम
श्रेष्ट
असंख्यैश्वर्यसम्पवान् वीक्ष्य धामोत्तरस्थितान् ।।१०२॥
परं
पदम् ।
अक्षरात्
खर्णगुणितप्रभावदैकरोमकम् ॥ ६ ॥
अयं स्वामी ह्ययं स्वामी कृष्णनारायणो अयम् ।
परब्रह्माऽनाटिकृष्णनारायणस्य घाम
इत्येवं प्रतिपन्नास्ते विमानगाः क्षणं तदा ॥१०३॥
श्रीकृष्णनारायणस्वाम्यक्षरेशस्य
परात्मनः ॥ ७॥
अमंख्यकृष्णारूपाणि प्रभून् कृष्णानसंख्यकान् ।
मूर्तिजन्यं हि तसेजः शाश्वतं चैकतानकम् ।
मुक्तात्मकान विलोक्यैव विलोक्य दिव्यचक्षुषा ॥१०४॥
समैकरसघनक
सच्चिदानन्दनामकम् ॥८॥
सारूप्यमावमापनान् मुक्तान् विशाय तादृशान् ।
परब्रह्मलोकरूपं
सर्वतोऽनन्तभाप्रदम् ।
प्रतिपत्ति मुक्तरूपां प्राप्याऽऽनन्दं प्रलेभिरे ॥१०५॥
आश्चर्य परमं
यत्प्रकाशैककिरणेनाऽक्षरं
प्राप्ता अदृष्टदर्शनात् खलु ।
पूर्णतेजसा ॥९॥
प्रशशंसुर्विमानस्था ब्रह्मप्रियादयो
पूर्यते शिष्यते नैव रिक्तं तत् तादृशं घनम् ।
अहो भाग्यं हरेयोंगाद् यदहश्यादिदर्शनम् ।
यत्तेजोदर्शनं
दूराच्छीतमिष्ट सुधाऽदनम् ॥१०॥
समर्पयति
लभामहे कृपालेशात् स्वामी नः परमो यतः ॥१०७॥
द्रष्टणां
सर्वाकर्षणतर्पणम् ।
बद्रिके चाऽवताराद्यैः कृतां लब्ध्वा समईणाम् ।
सर्वानन्दप्रदं सर्वामृतवर्षि प्रमोददम् ॥११॥
प्रभुः कृष्णो
हरिश्चाग्रेऽपासरत् माधवीपतिः ॥१०८॥
अनन्ततृप्तिदं तेजो दूराद् व्यलोकयन् प्रियाः ।
नयनादेस्तोषशब्दैरक्षतादिसुवर्धनैः
यथा यथा विमानानि चाभियान्ति तथा तथा ॥१२॥
पुष्पाबलिप्रदानैश्वाशीभिः सहान
उद्ययुः ॥१०९॥ मुग्धास्तेजोऽभिभूतान्तर्नेत्राऽनुद्धाटन क्रियाः
विमानानि समस्तानि दिव्याम्बरामियोगिनाम् ।
विमानगा अमवश्व तदा पिहितपक्ष्मकाः ॥१३॥
मुकानां श्रीहरेः पत्युर्मन्दिरं परमं प्रति ॥११०॥
अथ श्रीभगवान् यावत् प्रियास्वाविश्य नेत्रदः ।
तत्या तद्वायुयोगात् परवामप्रभांशकात् ।
नेत्रतेजोमहाशक्तिप्रदोऽभवद्
विमानिषु ॥१४॥
महानन्दकृतां मूर्ण सुखान्यां प्रापुरेव ते ॥११॥ दासा दास्यः प्रिया मुक्तानिका मुक्ताच ते ततः।
कृष्णनेत्रः कृष्णतेजोऽभवन् शक्ता विलोकितुम् ॥१५॥
इतिश्री लक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने एवं रूपं रस स्पर्श शब्दं तबामगं परम् ।
विमानगा हरेविहारमण्डलं राष्ट्रप्रदेशान् सुराष्ट्रमण्डलम् आदत्तं त्वसमर्थानां कृष्णः शक्तीनिंजा ददौ ॥१६॥
अक्षरधामपुरम् अनादिमुक्तपुराणि दिव्यभक्तिकलापान् कम्पितानां महाधैर्य ददावाविश्य वर्मसु ।
अक्षरब्रह्ममहोलम् असंख्यावतारमहोगनि वीक्ष्य विशीर्णानां बलं वीर्य ददौ नैजं प्रविश्य च ॥१७॥
परमं धाम प्रति चापासरभित्यादिनिरूपणनामा चिदम्बरमहावेषान् ददी दाबलान्वितान् ।
पञ्चदशाऽधिकशततमोऽध्यायः॥ ११५ ।। तदा विमानिनः स्वास्थ्यमापना वीक्षितुं प्रभाम् ॥१८॥
भृशम् ॥१०६॥

·* तिघ्यसन्तानः ३३१ वै। अथ श्रीभगवान् तेभ्यः परब्रह्ममहानदे। परधानोऽमितो दुर्गधायं सर्वोत्तमोत्तमः। जापयामास सहसा चिदाकाशगते परे ॥१९॥ असंख्यनगरात्मा चासंख्योद्यानप्रशोभनः ॥३८॥ तेनाऽऽससर्वसामर्थ्याः परब्रह्मस्वरूपिणः। असंख्यमुक्तवसतिशोभाव्यो धामरक्षकः। परब्रह्मसमदेहाः परब्रहात्मशक्तिकाः ॥२०॥ अत्राऽनादिकृष्णमूर्तेः किरणानि समन्ततः ॥३९॥ विमानगाः समस्तास्तदाम्नो योग्यास्तदाऽभवन् । पतन्ति तैः सदा दुर्गे स्मृद्धयः शाश्वतामिकाः । विवशक्तिका दिव्याक्षरोयदिव्यविग्रहाः ॥२१॥ किरणेभ्यः सुषावर्षा भवन्ति च च यष्टिकाः ॥१०॥ अथ स्वामिप्रतापेन विमानानि तदन्तिके। परब्रह्मसुधानद्यो दुर्गे वहन्ति मन्यगाः। नदे सम्प्लावितान्येव बलवन्ति ततोऽभवन् ॥२२॥ महानदास्तटाकाच दीपिका वाटिकास्तथा ॥४॥ आययुदिव्यतत्त्वानि परधामगमानि नित्यपूर्णा महानन्दप्रदा भवन्ति दुर्गिणाम् । परब्रह्ममहाधामाऽन्तिक निरतिशायिनि ॥२३॥ रसकुल्या घृतकुल्या दधिकुल्या भवन्ति च ॥४२॥ महाचिद्धनतेजोभासीमान्तस्तटकाम्बरे पानकुल्या वारिकुल्या मधुकुल्या भवन्ति च । यावत्तावत्परधामानन्द प्राप्य विमानिनः ॥२४॥ शीतकुल्या अष्णकुल्याः स्वादकुल्या भवन्ति च ॥४३॥ विसरमः सुखं सर्वमक्षरस्य यर्जितम् । लेबकुल्याश्चोष्यकुल्या भोज्यद्रवा भवन्ति च। परधाम्नोऽण्डभागे तत्सुखं सर्व व्यलीयत ॥२५॥ भक्ष्याद्रयो भोज्यशैलाः फलपुष्परसोत्तमा ॥४॥ बद्रिके श्रीहरेर्धाम्नः सुखाने गणना तु का। मिष्टादनोदजानानि शर्कराः संभवन्ति असंख्याक्षरधानां वै मुक्तानां गणना कुतः ॥२६॥ पिण्याकानि समस्तानि पीयूषाण्युत्तमानि च ॥४॥ चिद्धने परमे पानि लीना इवाऽभवन् हि ते । मूर्तिरस्यानि सर्वाणि तृप्तिदाज्यानि यान्यपि । बहिष्टो नहि दृश्यन्ते मेघछना यथा ग्रहाः ॥२७॥ नवनीतानि तक्राणि दुग्धसाराणि यान्यपि ॥४६॥ महातेजोऽन्त प्रविष्टा मिथो मिथो पश्यन्ति गर्भगाः । क्षीराणि पायसानिष्टप्रियाणि संभवन्ति अन्तःस्थाश्च बहिनव पश्यन्ति तजसाऽधिकाः ॥२८॥ सर्वरसोत्तमा दिव्या कल्पद्रुमकरन्दकाः ॥४७॥ परधामगतानामक्षरं तम इवाऽभवत्। कल्पवलीफललेापेयरसा भवन्ति शून्यमिवाऽभवत् सर्व शून्य स्याद् गोचरं कथम् ॥२९॥ शाखिदुग्धाऽमृतसाराः सिद्धानानि भवन्ति च ||१८|| छायेव चाऽभवत् सर्वमक्षरं परमात्मनः। सर्वशाकरसाः सर्वमिश्ररसा भवन्ति एतादृशं परं तेजः परं धाम व्यलोकयन् ॥३०॥ सर्वशृंगारभोगाईद्रवोद्भवा भवन्ति च॥४९॥ तेजोमयं महादुर्ग सौवर्ण चाप्यलोकयन् । सर्वशय्यागन्धवासाः किरणेभ्यो भवन्ति उच्छ्रितं च विशालं चोभयथा लक्षयोजनम् ॥३१॥ सर्वशालासुखपुख्खा दिव्याऽक्षय्या भवन्ति च ॥१०॥ देध्येऽस्य गणना नास्ति सा संख्या विद्यते नहि । सर्वभूषाम्बरवेषा वाटिकोद्यानसंभवाः । अनन्ताऽपारदैर्घ्य बै तस्य दुर्गस्य विद्यते ॥३२॥ सर्वेष्टपात्रपुजाधोपस्काराच भवन्त्यपि ॥२१॥ गोपुरा लक्षशस्तत्र कोटिशश्च प्रकोष्ठिकाः । सर्वसौन्दर्यसद्व्याण्युत्तमानि भवन्ति प्रस्तरा लक्षशस्तत्र कक्षाश्च लक्षशस्तथा ॥३३॥ सर्वरागा रखनानि चिकणानि भवन्त्यपि ॥५॥ लक्षशवापि तन्मध्ये प्रासादाः सेतुमाश्रिताः। सर्वतेबासि वर्चासि बलानि कोटियोऽनादिमुक्तानां निवासाः सन्ति गर्भगाः ॥३४॥ धातवः सुखदाः कृष्णकिरणैः सम्भवन्ति च ॥५३॥ असंख्यमण्डपास्तत्राऽसंख्यमुक्तानिकाऽऽलया: किरणः सम्प्रबायन्ते रत्नमौक्तिकहीरकाः। असंख्यसोधप्रासादा विधत ऊर्ध्वगाः॥३५॥ मणयो हेतवः सर्वसाधनानि शुभानि च ॥५॥ असंख्यानि विमानानि यत्स्तरेषु श्रमन्ति च । बद्रिके कोमलं रूक्षं मृदु तीनं च मध्यमम् । असंख्यभूमिकावासाऽनादिमुक्ता बसन्ति च ॥३६॥ यदख यैबापेक्ष्यते तत्प्रजायते ॥५५॥ एतर्गसम दिग्यमसंख्ययोजनायतम् । कायाकल्पा: प्रजायन्ते कायाविवर्तकान्यपि। नगर नाऽपरं पूर्व विमानगैस्तदा ॥३७॥ यथेष्टरूपधारित्वं कल्प,गैर्भवन्ति हि ॥५६॥ . पुष्टयस्तथा। यत्र याहशं

·३३२
* श्रीलक्ष्मीनारायणहिता के
असंख्यानन्तभोगानामालयो दुर्ग एव
सर्वचिन्तोद्भवतत्त्वप्रदं
दिव्यमुखप्रदम् ।
यत्समस्तवर्णनं तु
शक्यते
नाऽक्षराऽऽयुषा ॥५७|| आवीक्ष्य तं महादुर्गे तदन्तभूमिमागताः ||७६॥
वीक्ष्य दुर्गे विमानस्था ध्वजतोरणराजितम् । त्रिमानिनः समस्तास्ते व्यलोकयन् हि राजतीम् ।
चक्रर्मनासि तत्रैवोषितुं चानन्ददायिनम् ॥१८॥ श्वेतां चन्द्रसमां भूमि सर्वदिवसतिश्रिताम् ||७७॥
अथापि चोहमानास्ते तयाऽग्रे वीक्षणेच्छया। असंख्यानादिमुक्तानां पत्तनाद्यधिशोभिताम् ।
ययुर्विमानगाश्चाऽग्रे सप्त दुर्गान् प्रवीक्षितुम् ॥१९॥ असंख्ययोजनायामां ययुर्दुर्गे चतुर्थकम् ॥७८॥
परार्धयोजनभूम्यान्तरभागोत्तरस्थितान्
दिव्यराजततत्त्वात्मतेजोराशिसमुद्भवम्
अनाद्यनन्तमुक्तानां राष्ट्राणां रक्षकान् शुभान् ॥६०॥ पूर्ववदायतं सर्वस्मृदिभोग्यसमन्वितम् ॥७९॥
घनतेजोमयीं
भूमिमसंख्यनगराश्रयाम् । असंख्यानादिमुक्तानां शुक्लानां मन्दिरैर्युतम् ।
असंख्यानादिमुक्तानां वसत्याटिसमाश्रिताम् ॥६१॥ वीक्ष्येदं वै भवेत् कृष्णनारायणस्य मन्दिरम् ॥८॥
सर्वद्धिसहिता सर्वरसपूर्णी मनोहराम् ।
एवं प्रतर्कयन्तस्ते प्राप्याऽग्रे ययुर्वृतम् ।
सर्वसस्यद्रुमवृक्षलतावल्लीतुणान्विताम्
॥६२॥ भूमि वै दिव्यवैदूर्यतेजोमयीं तथाऽऽयताम् ॥८॥
परब्रह्मात्मकमिष्टफलकन्ददलप्रदाम्
दिव्याऽनादिमुक्तवासामसंख्यर्द्धिरसान्विताम्
सर्वभोग्यप्रदा कामरूपध्रां सरिदन्विताम् ॥६३॥ सर्वकामप्रपूर चालोकयन् बहुशोभनाम् ॥८॥
परब्रह्मरसवारियुक्ततडागशोभनाम्
पूर्वतेजोऽधिकतेजोरसमयीमनुत्तमाम्
महानदनदीव्यासां
महासागरशोभनाम् ॥१४॥ वीक्ष्य तूर्णे पुरो याता दुर्ग तु पञ्चमं प्रति ॥८॥
दिव्यामृतसरोभिश्च
सर्वकमलयोगिभिः । स्फाटिकाख्यमणिगर्भमहातेजोऽभिनिर्मितम्
असंख्यमुक्तवल्लीभिः शोभनां हृदयंगमाम् ॥६॥ असंख्यानादिमुक्तानां दिव्यालयादिशोभनम् ॥८४॥
व्यलोकयन् विमानस्थाः सच्चिदानन्दतन्मयीम् । श्रीहरैः किरणः
सर्वभोग्यतत्साधनान्वितम् ।
वीक्ष्य तां दीर्घपट्टां चाप्यनन्तां दिव्यगोचराम् ॥६६॥ महानन्दप्रदं बद्रि वीक्ष्याऽये प्रययुश्च
ते ॥८५॥
आगतं कानक दुर्ग घनतेजोऽभिरामकम् । षष्ठं दुर्ग तथादीर्घायतोच्छ्रयं मनोहरम् ।
न्यलोकयन्महाचर्ययुतं
पूर्ववदायतम् ॥६७॥ सर्वाऽसंख्यमहादिव्यकौस्तुभमणिविग्रहम् ||८६॥
पूर्ववदुच्छ्रितं
पूर्ववत् सुवसतिसंश्रयम् ।
असंख्यानादिमुक्तानां दिव्यमन्दिरशोभनम् ।
अनादिदिव्यमुक्तानां प्रासादैगोंपुरैर्युतम् ॥६८॥ सर्वदिव्यर्द्धिसहितं
सर्वकामप्रपूरकम् ॥८॥
संकल्पोत्थसमस्तैश्च
भोग्यभोगोपसाधनैः। विमानगास्त्विदं
कृष्णनारायणाश्रयस्थलम् ।
भोगोपकरणैर्दिव्यैः
संभृतालयशोभनम् ॥६९॥
मत्वा वीक्ष्य
तमप्राप्य ययुरो समुत्सुकाः ॥८८॥
आचर्य . परम प्राप्ता वीक्ष्य विमानगामिनः । लीलाभूमि विशाला च दिव्यतेजोभिशोभनाम् ।
बद्रिके ते कल्पयन्ति प्रतीक्षन्ते हरेहम् ॥७०॥ पूर्वपूर्वत
उत्कृष्टतेबोरसद्धिवर्धिताम् ||८९॥
महाचर्यमयं चेदं प्राप्य नेति विदन्त्यपि।
असंख्याऽनादिमुक्तानां वसत्या वासितां शुभाम् ।
अयाने प्रययुधापि भूमिका दीर्घपट्टिकाम् ||७१॥
महासाम्राज्यशोमान्यां सर्वानन्दपरिप्लुताम् ॥१०॥
असंख्याऽनादिमुक्तानां नगरैरधिवासिताम् ।
सन्द्रियमुखानन्दप्रदा दिव्यात्मगोचराम् ।
पूर्ववच्छोभना
सर्वभोग्यभोगोपसाधनैः ॥७२॥ बीक्ष्याऽये प्रययुः सर्वे दुर्ग तु ससमं प्रति ॥११॥
सर्वमोगोपकणैरलंकृता
प्रभासुराम्।
चिन्तामणिमहातबाक्लत पूर्ववदायतम् ।
वीक्याम्बर्यमयीं
भूमि
चासंख्यनगराभिताम् ॥७३॥
असंख्यानादिमुक्तानां महामन्दिरशोभनम् ॥१२॥
ययुरो परं दुर्ग सौवर्णतैजसोद्भवम् ।
सर्वदिसहितं
सर्वभोग्यमोगामिपूरितम् ।
पूर्ववदायतं पूर्ववदुच्छ्रितं मनोहरम् ॥७४॥
अयं नाथस्य
वासभेत्येवं मत्वाऽनवाप्य तम् ॥१३॥
असंख्याऽनादिमुक्तानामावासैरतिशोभनम्
ययुरो दिव्यचिन्तामणिभूमि तदुत्तमाम् ।
सर्वकामर्दिसहितं
सर्वरसादिसंभूतम् ॥७५॥ सर्वदिशहिता
सर्ववनोद्याननदादिमिः ॥१४॥

·विष्यसन्तानः ३३३ - । शोभना सर्वथा दिव्यामसंख्ययोजनायताम् । व्यलोकयन् वल्लमिकासमृद्धि- असंख्यानादिमुक्तानां प्रासादपत्तनान्विताम् ॥१५॥ प्रकाशनातिप्रभुमिष्टदं वीक्ष्य तूर्ण ययुर्दुर्गमष्टम कल्पतत्त्वजम् । कल्पद्रुचिन्तामणिकल्पवल्ली- कल्पतेजोमयं सर्वकल्पकिरणभोगदम् ॥९६॥ कल्पोर्मिकाचक्रमणीन्द्रगर्भम् ॥११॥ असंख्यानन्तमुक्तानामनादीनां मन्दिरैः। समस्तसत्सौरभरम्यरूप- सर्वथा सर्वतो व्यासं सर्वदुर्गोत्तमोत्तमम् ॥१७॥ समस्तकाऽऽस्वादनसद्रसाव्यम् । असंख्यकाऽऽकर्षणभृत्स्वराढ्य- पूर्वेन्यचापि सर्वेभ्यो विशालायतमुच्छ्रितम् । मसंख्यसत्स्पर्शसुखप्रदं च ॥११३॥ असंख्यभूमिकाकशास्तरमालाविराजितम् ॥१८॥ यत्र कामदुघा गावो यत्र कल्पप्रिया' रमाः। अनादिश्रीकृष्णनारायणोत्यकिरणान्वितम् सर्वविधाभि मिश्च परब्रह्मरसप्रदम् ॥९॥ यत्राऽऽनन्दप्रदा मुक्ता निवसन्त्यभितः सुखाः ॥११४॥ येषां प्रत्येकनिलये द्वारदेशेऽप्रभागके। असंख्यगोपुरैर्युक्तमपर्युपरि संस्थितैः। सृष्टिश्या मणिश्वास्ते सर्वसाक्षात्प्रदर्शनः ॥११॥ असंख्यभूमिकाकक्षाऽनादिमुक्ताऽभिवासितम् !॥१०॥ असंख्यधनतेजोजस्वर्णमण्डपकोष्ठकम् येषामन्तहे भित्ती सृष्टिश्राव्यो मणिः स्थितः । असंख्यगहरगर्भमसंख्यतोरणोज्ज्वलम् ॥१०॥ सर्वसृष्टिस्वरशब्दश्रावको बोधदायकः ॥११६॥ असंख्ययानसंयानविमानाद्यभिसंभितम् येषां देहलिकामध्ये चास्ते वै मानसो मणिः । असंख्यचन्द्रशालास्थोद्यानवाटीसुशोभनम् ॥१०॥ सृष्टिमानससाक्षात्कारप्रदो दिव्यबोधनः ॥११७॥ असंख्यदीर्घशिखरैर्युक्तप्रासादविग्रहम् येषां गृहविताने च लम्बते तु सुधामणिः । असंख्यनगरावासं चाऽसंख्यपत्तनान्वितम् ।। १०३॥ सर्वतृप्तिप्रदः सर्वानन्दप्रमोदसौख्यदः ॥११८॥ असंख्यानन्तसम्पद्रिभाग्याभिश्च प्रपूरितम् । येषां तु चत्वरे चास्ते कल्पद्रुर्मणिसत्फलः । भोगोपकरणैर्दिव्योगैः प्रसाधनैर्युतम् ||१०४॥ सर्वास्वादरसदाता शाश्रती तृप्तिमावहन् ॥११९॥ असंख्याऽनन्तदिव्येष्ट कल्पग्रावमणिकृतम् येषामन्तहचास्ते स्पर्शानन्दप्रटो मणिः। असंख्यदिव्यशालाभिर्विहारै रासमण्डलैः ॥१०॥ कृष्णस्पर्शप्रदः सर्वस्पर्शदः शाश्वतः सुखः ॥१२०॥ युक्तं रंगविचित्रांऽगमण्डपैर्गर्भवर्तिभिः । विशिष्टं बद्रिके! तत्र शृणु वं वै रहस्यकम् । असंख्याऽव्ययसर्वोर्वदिव्यानन्दसरिनदैः ॥१०६॥ गृहे गृहे कामफलं मुक्तच्छापूरकं परम् ॥१२१॥ महानन्दसरोभिच शोभित कनकोज्ज्वलम् । वर्ततेऽनादिकृष्णेन दत्तं तु प्रतिमुक्तकम् । अनादिश्रीकृष्णनारायणरूपाऽनुरूपिभिः ॥१०७॥ फलं स्पृष्ट्वाऽनादिमुक्तो भूत्वा मुक्तानिका प्रिया ॥१२॥ शक्तिसामर्यमुक्तचाऽध्युषितं सर्वतोमुखैः। कान्तं कृष्णं पतिं कृत्वा सेवितुं यदि वाच्छति । अनादिमुक्तमुक्तानीसाम्राज्यदिव्यमन्दिरम् ॥१०८॥ तदा कृष्णा प्रिया भूत्वा कण्ठे धृत्वा फलं तु तत् ॥१२३|| उपर्यनन्तं तलेऽप्यनन्तं सेवते स्वपति कृष्णनारायणं रतिप्रिया। पार्श्वेऽप्यनन्तं परितोऽप्यनन्तम् । पूर्णानन्दं परं भुक्त्वा प्रसाद्य वलभम्प्रभुम् ।।१२४।। मध्येऽप्यनन्तं क्रमणेऽप्यनन्तं मणिमुत्तार्य कण्ठात्तं फलाख्यं जायते पुमान् । घपारपारं तमलोकयस्ते ॥१०९॥ एतद्वै परमैश्वर्य स्वयं स्वयं जानाति नेतरः ॥१२५॥ समस्तभोगं च समस्तमोदं यस्मै दत्तं फलं यत्तु तद्वै तस्य प्रवर्तते । समस्तपीयूषमखण्डशंदम् । नाऽन्यहस्तगतं तदै प्रवर्ततऽन्यरूपणे ॥१२६॥ समस्तसौख्यं समष्टिबीज एतदेव सर्वानन्दप्रदप्रभोः। दुर्गे महान्तं तमलोकयस्ते ॥११०॥ मुक्तानां सर्वकामानां पूरकस्य परात्मनः॥१२७॥ सदैकतत्त्वं बहुभावरूपं समस्तसत्कामसुपूरकं च । सन् स्वयं भगास्तत्र चित् सा मुक्तानिका तदा । समस्तसचतेनकल्पकान्तप्रत्यैर्मणीन्द्ररभिरामकं तम् ॥१११॥ तयोरानन्द उत्कृष्टः सच्चिदानन्द इत्ययम् ॥१२८॥ महाबर्य

·३३४
श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता के
य एतां परमां दिव्यां मुक्तिरहस्यबोधिकाम् ।
उपनिषदं जानाति सोऽपि यायात्पर गतिम् ॥१२९॥
इतिभोलक्ष्मीनारायणीयमंहितायां चतुर्थ तिष्यसन्ताने
हृद्यबोधने परे धाम्नि दिव्याऽष्टदुर्गराष्ट्राऽनादिमुक्त-
वसतितदालयैश्वर्यतद्रहस्योपनिषदादि-
वर्णननामा घोडशाधिकशत-
तमोऽध्यायः ॥११६॥.
श्रीनरनारायण उवाच-
-
शृणु बद्रीप्रिये देवि
विमानगाः समचिंताः।
रहस्यानादिमुक्तस्तैवीक्ष्य दुर्ग तमष्टमम् ॥ १॥
बालकृष्णरिताश्चाऽग्रे
ययुःशास्ततः परान् ।
अनन्ताऽसंख्यमानाँश्वाऽतद्धिसंभृतान्
शुभान् ॥ २॥
अनादिश्रीकृष्णनारायणतेजोभिसंभृतान
यत्राऽनादिमहायुक्ता वसन्ति सर्वतः खलु ॥३॥
यत्र रहस्यमुक्ताश्च निवसन्ति हरेः प्रियाः।
यत्र तादाम्यमुक्ताश्च सदा वसन्ति भूमिषु ।। ४॥
यत्र
वसन्ति च मूर्तिमुक्ता अभिन्नभावनाः ।
यत्र वसन्ति चाऽदृश्यमुक्ताः कृष्णकगोचराः ॥५॥
बद्रिके ! वर्णनं चाऽस्याः स्थितबुद्धः परं मम |
तान् प्रदेशान् लोकयन्तो ययुग्ने विमानगाः ॥६॥
व्यपश्यन्तं तादृशानां मुक्तानां नगराणि वै।
पत्तनानि नगरीश्व
वसतीन राष्ट्रकाणि च ॥ ७॥
कृष्णनारायणऽऽनन्दवाहिन्यो
येषु चापगा:।
कृष्णनारायणमूर्तिरसध्राणि
सरांसि च ॥८॥
कृष्णनारायणाऽऽस्वादवत्यो येषु
तु दीर्घिकाः ।
कृष्णनारायणाऽऽस्योत्थताम्बूलरससागराः ॥९॥
कृष्णनारायणाऽऽश्लेषजन्याऽमृतभरा
भूः।
कृष्णनारायणमूर्तिघ्राणि रजांसि येषु च ॥१०॥
कृष्णनारायणमूर्तिघ्राणि वनानि
येषु
कृष्णनारायणमूर्तिफलिका येषु वल्लयः ॥११॥
कृष्णनारायणमूर्तिपुष्पिणः
स्तबकास्तथा ।
कृष्णकान्तधरा वाट्य आरामाः कृष्णयोगिनः ॥१२॥
उद्यानान्यभितः सन्ति कृष्णमयानि यत्र च ।
तृणानि मुत्तरूपाणि सस्यानि ताहशानि च ॥१३॥
कृष्णनारायणमूर्तिधराणि सन्ति चाभितः।
विविधानां च मुक्तानां ध्यानसेवाजुषां हरेः॥१४॥
मण्डलानि विराबन्तेऽभितः सभागृहेषु वै ।
कामरूपधराः सर्वे काममणिप्रधारिणः ॥१५॥
कामपूरककृष्णस्य
कलांऽशाऽऽवेशरूपिणः।
कृष्णांगरूपिणः सर्वे
कृष्णाऽमिन्नस्वरूपिणः ॥१६॥
कृष्णानन्दभरा: कृष्णाऽपृथक्सिदविशेषणाः ।
अनन्तभूप्रदेवस्था रिक्तस्थलीविवर्जिताः ॥१७॥
प्रत्येकं भीहरेत्या सहिताः सन्ति सन्मुखाः ।
वनारण्यमहामुक्ताः सर्वेऽपि कृष्णमूर्तयः ॥१८॥
पर्वतादिमहामुक्ताः सर्वेऽपि कृष्णमूर्तयः।
नदीनदमहामुक्ताः सर्वेऽपि कृष्णमूर्तयः ॥१९॥
सीमवाटीमहामुक्ताः
सर्वेऽपि कृष्णमूर्तयः।
आरामोद्यानगा मुक्ताः सर्वेऽपि कृष्णमूर्तयः ॥२०॥
ग्रामपचनमुक्ताच
सर्वेऽपि कृष्णमूर्तयः।
नगरावासमुक्ताथ
सर्वेऽपि कृष्णमूर्तयः ॥२१॥
प्रसादालयमुक्काथ सर्वेऽपि कृष्णमूर्तयः।
कृष्णमण्डलमुक्तार्थ
सर्वेऽपि कृष्णमूर्तयः ॥२२॥
शाखिप्रशाखिमुक्ताश्च सर्वेऽपि कृष्णमूर्तयः ।
वन्यनागरिका मुक्ताः सर्वेऽपि कृष्णमूर्तयः ॥२३॥
स्वामिकान्तस्य मुक्तान्यः सर्वास्ताः कृष्णमूर्तयः ।
शक्तयथापि मुक्तान्यः सर्वास्ताः स्वामिमूर्तयः ॥२४॥
परब्रह्मप्रिया:
कृष्णहरिप्रियाश्च
शक्तयः।
सर्वा
रहस्यमुत्तान्यः
सर्वथा हरिमूर्तयः ॥२५॥
अरे बद्रि विभूषाश्च चेतना हरिमूर्तयः ।
अरे बद्रि स्वर्णवेषाचेतना हरिमूर्तयः ॥२६॥
अरे बद्रि च शृङ्गाराश्चेतना हरिमूर्तयः ।
अरे बद्रि चायुधानि सर्वाणि हरिमूर्तयः ॥२७॥
अरे बद्रथुपस्कराणि सर्वाणि हरिमूर्तयः।
अरे बद्रि प्रभोग्यानि सर्वाणि हरिमूर्तयः ॥२८॥
अरे बद्रि सुवाणि सर्वाणि हरिमूर्तयः ।
अरे बद्रि च हाणि सर्वाणि हरिमूर्तयः ॥२९॥
अरे बद्रि समस्तानीन्द्रियाणि हरिमूर्तयः।
अरे बद्रि पृथग यानि तानि वै हरिमूर्तयः ॥३०॥
अरे बद्रि निजात्माऽपि तत्राऽऽस्ते हरिमूर्तिकः ।
यत्किञ्चिद्वर्तते धाम्नि परे तत् कृष्णमूर्तिकम् ॥३१॥
सर्व हर्यात्मक कृष्णस्वरूपं
नान्यदस्ति तत् ।
कृष्णानन्दमुखं कृष्णाऽपृथक्प्रसिद्धविग्रहम् ॥३२॥
एकमेवाऽद्वितीयं तमान्यत् पश्यति नेतरः ।
सर्व भीकृष्णकान्तात्मान्वित
तद्रूपरूपितम् ॥१३॥

·कतिघ्यसन्तानः ३३५ तदा । सदा। । तत्र किं केन ग्रहीयात् स्वात्मकं स्वं प्रविन्दते । सर्वमुक्तनगराणां वर्तुलानां गर्भगम् । एतादृशं परमझ वर्तते सर्वतोऽन्वितम् ॥३४॥ महादुर्गामिसम्प निज रहस्यमन्दिरम् ॥४७॥ बद्रिकेऽण्डप्रदेशेऽपि परब्रह्म प्रकाशते । बद्रिके! ते सहावन्तो धाम्नि स्थातुं विमानगाः। परा ब्राझी महाविद्योपनिषत् सेयमुच्यते ॥३५॥ परब्रह्मपुरं दूरान् मुक्तवसतिमध्यगम् ॥४८॥ एतामधीत्य मुक्तोऽपि परब्रह्मायते व्यपश्यन् यावदेवेति तावनेत्राणि सत्वरम्। अमुक्तो मुक्ततां याति मुक्तोऽनादिप्रमुक्तताम् ॥३६॥ तेजोऽभिभूततेनासि मिमिलुव विमानिनाम् ॥४९॥ अनादिमुक्त एवापि याति परब्रह्मपुरं दृष्टमशक्तास्ते रहस्यमुक्तताम् । विमानगाः। याति रहस्यमुक्त एवापि महिमानं तादात्म्यमुक्तताम् ॥३७|| विदुः स्वेशं स्वामिनस्तेजसा तदा ॥२०॥ तादात्म्यमुक्का संयाति परब्रह्मस्वरूपताम्। प्रार्थयन् परमात्मानं दृष्टिं दातुं तदुतमाम् | नाऽन्यदस्याऽवशिष्टं स्याज्ज्ञातव्यं परमं ततः ॥३८॥ हरिददौ निजां पराकाष्ठितां दृष्टिमुत्तमाम् ॥५१॥ नाऽन्यदस्य तथाऽसव्यं शिष्येत कान्ततः परम् । निजनेत्रमयीं हटि निजनेत्रऽपृथस्थिताम् । स्वः कान्तः कान्त एव सःसा कान्ता कान्त एव सः ॥३९॥ तदा विमानगाः सर्वे स्फारनेत्राः सशक्तिकाः ॥२॥ यत्साम्यमेवाऽस्य न किञ्चिदन्ति अभवन्निनिमेषाश्च कृष्णतेजःसहाः यस्मात्परं नास्ति तथा च किश्चित् । विमानानि ययुर्दाक् च परब्रह्मपुरान्तिकम् ॥५३॥ यद्गर्भमेवाऽखिलमस्य चास्ति घनतेजोघनतेजोधनतेजोऽतिघट्टितम् तद्राव्य विद्वान पृथक प्रशास्ति ॥४०॥ यत् ततोऽपि सद्धट्टतेजोघट्टातितैजसम् ॥१४॥ का वा प्रिया तत्र च का प्रियोऽस्य परब्रह्मपुरदुर्ग ध्यपश्यन्त विमानगाः। यस्य प्रियं सर्वमयं स एव । अनादिश्रीकृष्णनारायणात्मतत्त्वनिर्मितम् प्रेष्ठकान्तं परिरम्य घामिन सर्वाश्चर्यमय दिव्यं रहस्यमुक्तसंश्रितम् । परे पृथक्त्वं विजहाति मुक्तः॥४१॥ कण्ठमणिमहामुक्तप्रेममुक्ताधिवासितम् ॥२६॥ सोऽयं प्रियः सैव परा प्रिया कोट्यवंदाजपत्नीनां दासा दास्यश्च सेवकाः। स एव भोक्ता च भुजिज्यिका सा। पुत्रा पुण्यश्च या ये च ते सर्वे कृष्णरूपिणः ॥१७॥ स गर्भनिष्ठो हृदये बहिश्च दुर्गे निवसन्ति परार्धयोजनावृते । तं प्राप्य कान्तं वृजिन हिनस्ति ॥४२॥ असंख्यर्दियुते सर्वकृष्णभोगाभिपूरित ॥२८॥ ब्रह्मप्रिया: कृष्णरमाच बद्रिके दिव्यगोपुरभूम्यन्जोच्छ्रयेऽन्तःपुररक्षक हरिप्रिया मुक्तरमाच ताः खलु । विमानस्था विलोक्याऽपि तान् सर्वान् कृष्णरूपिणः ॥१९॥ तं प्राप्य कान्तं च समस्तरूपिणं समानान् शातवन्तो न पुत्रीः पुत्राश्च सेवकान् । स्थातुं हि तत्रैव मनांसि चक्रिरे ॥४३॥ ऋषीन् साधून यतीन् साध्वीविविदुर्न यदा तदा ॥६०॥ विमानगास्ताः खलु कृष्णदेहिनो प्रवेदनपरां बुद्धि ददौ तेभ्यो हरिः प्रभुः। मुक्ता अपि कण्ठमणीच्छया मुहुः। द्रुतं प्रोदिनमतयः सर्वज्ञास्तेऽभवन् द्रुतम् ॥६१॥ समुत्सुकाः कृष्णपतिस्पृहार्थिनो सर्वाऽवेदनयोग्याश्च सर्वास्ते विविदुस्तदा । मुहुर्व्यपश्यन् स्मितभावगमिकाः ॥४४॥ मम पुत्रो अयं पुत्री चेयं दासो ममाऽप्ययम् ॥६२।। हरिः प्रविशाय च वीक्ष्य भावं मम माता पिता चाऽयं मम दासी त्वियं सुहृत् । निजं परं प्रेम तथाविधं च । इत्येवं प्रातविज्ञानाः प्रमोदिनो विमानगाः ॥३॥ प्रदर्य शीघ्रं अनयत् पुरं स्वं सहर्षावात्मसम्बोधा मियो गाथा: प्रचक्रिरे। परात्पर सर्वपरं महोलम् ॥४५॥ बद्रिके ते रहस्याख्या मुक्ता अपि च सत्वरम् ॥६४॥ विमानगाव ते सर्वे बीक्य मुक्तमयीं भुवम् । विमानगान् पिता मेऽयं मातेयं मे सुहन्मम । पारनामों च वसतिं ययुः श्रीकृष्णमन्दिरम् ॥४६॥ बन्धुबाऽयं क्षितौ देशे पुत्रोऽयं पुत्रिका त्वियम् ॥६५॥ तं ·* श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता के इत्येवं बहुधा व्यक्तमवोचुर्वीक्ष्य चाम्बरे । सर्वेऽनादिकृष्णरूपा मूलरूपा यदाऽभवन् । भुत्वा वीक्य निसर्गोत्यस्नेहाः कुतुहलान्विताः ॥६६॥ बद्रिके दिव्यपरमा विभान्तिमापुरुषमाम् ।। ८५ ॥ ससंभ्रमा: सचाञ्चल्या प्रेमपूरिताः। यथा विदेशे विहृत्य स्वगृहे शान्तिमेति ह । सपूजोपस्करपात्रकरास्ते कृष्णमूर्तयः ॥६॥ तथा विभान्तिमापना विसरमविदेशकान ॥ ८॥ विमानगाः समस्तास्तेऽपि च तान् प्रेमनेत्रिणः । अहो कृष्णस्य सामवें दिव्याऽदिव्यमतिप्रदम् । आलोकयन्तः स्नेहान्यास्तदाहानं प्रचक्रिरे ॥६८॥ अनन्तरूपधारित्वमसंख्यरूपदत्वकम् ॥८७॥ कोटिकोटिविमानानामवतारणभूमिषु विमानानि विमानेषु व्यलीयन्त क्षणात्तदा। दुर्गमध्यस्थलीवेते स्वागतार्थ समाययुः ॥६९॥ भूषावेषस्मृद्धयश्च व्यलीयन्त तदर्दिषु ॥ ८८॥ सर्वसौगन्थ्यलावण्यव्याप्तोद्यानसुभूमिषु अनादिश्रीकृष्णनारायणरूपं समस्तकम्। परब्रझमहोलस्याऽगारभागात्मिकासु वै॥७॥ एकमेवाऽद्वितीयं वै रूपतो गुणतोऽपि च ॥ ८९ ॥ जयशब्दान् सुखशब्दोचक्रिरे ते मुदान्विताः । अभवत् सर्वमेवेति लीलां जानाति को हरेः। अवतरुर्विमानानि कृष्णनारायणेच्छया ||७|| गृहे गृहे हरिश्चास्ते मुक्तं मुक्तं प्रति प्रभुः ।। ९० ॥ तानि सर्वाणि ते मुक्ता अक्षतैः कुसुमादिभिः । ब्रह्मप्रियादिकाः सर्वा रहस्यमुक्ततां गताः। चन्दनैरमृतैस्तोयैर्वर्धयामासुरुत्सुकाः ॥७२॥ कोटथर्बुदाब्जकोट्यश्व प्रासादाश्चातिशोभनाः ॥ ९ ॥ मिमिलुभावतीोस्तान् निजानिनान् हरिप्रियान् । असंख्पर्दियुतास्तत्र परब्रह्मपुर स्थिराः। समाश्लिषन् मिथो वक्षोमेलनैर्नेत्रमेलनैः ॥७३॥ कण्ठमणिप्रभावेण प्रासादेषु स्थिताच तं ॥१२॥ आननानां मेलनैश्च देहानां मेलनैस्तथा । विविदुश्च निजं पत्नीभावं कृष्णं हरि प्रति । अथ बद्रिप्रिये देवि रहस्यं शृणु चोत्तमम् ||७४॥ सिपेविरे तथैवैनं पति नारायण प्रभुम् ॥ ९३॥ विमाने ये स्थिताश्वासन् नारीमुक्तादयोऽखिलाः । तदंगार्धस्वरूपान्याः प्राप्य स्वं शाश्वतं पुरम् । अवतीर्णा विमानातु यदा तदा पुरः स्थितान् ॥७॥ परब्रह्माऽमृतस्नानं चक्रिरे गृहे ।। ९४ ॥ व्यलोकयनिजरूपान् स्वागतार्थ समागतान् । परब्रह्माऽक्षतपुष्पचन्दनैः कृष्णमीजिरे। अनादिसिद्धमुक्तास्तान् कृष्णकान्ताऽऽत्मकान् शुभान् ॥७६॥ परब्रह्मरसास्वादामृतानां भोजनं व्यधुः ॥ ९५॥ सदा परमधामस्थान् परब्रह्मपुराश्रयान् । परब्रह्माऽमृतवारिपानं प्रचक्रिरे प्रियाः। स्वात्मकान् स्वाऽपररूपान् स्वभावगुणरूपिणः ॥७७॥ परब्रह्म परं कान्तं सिषेविरे निरन्तरम् ॥ ९६॥ स्वागतं कुर्वतः स्वेषां स्वपूजार्थे समागतान् । परब्रह्मणः कान्तस्योपासना चक्रिरेऽन्वहम् । स्वाऽभिन्नरूपिणस्तथ स्वाँच तच्छायिकात्मकान् ||७८॥ परब्रह्मपराभक्ति व्यधुस्ते नित्यमुक्तिगाः ॥ ९७ ॥ वीक्ष्य विज्ञाय मूलात्मरूपिणः सर्वतः स्थितान् । परब्रह्मानन्दवादि बुभुजिरेऽतिसेवया । आश्चर्य परमं प्राप्ता अभवन् वै विमानिनः ||७९|| विविदुर्न परं किञ्चित् कान्तमुखात् सुखेतरत् ॥ ९८॥ कृष्णपूजोत्तरं पूजां प्राप्य कृष्णाशया तु ते। कृष्णस्य कृपया पल्यः प्रापुः कृष्णस्वरूपताम् । विमानिनो ययुस्तैस्तैः सहिताः स्वस्वकालयान् ।।८०॥ अथ श्रीभगवाँस्ताभ्यो दर्शयितुं स्वमन्दिरम् ॥ ९९ ।। विमानिना तु मुक्तेन प्रत्येकन सह प्रभुः। कोट्यर्बुदानकोटीनां प्रासादानां तु मध्यगम् । अनादिश्रीकृष्णनारायणो ययों तदालयम् ॥८॥ मनचक्रेऽय वै कृष्णः सर्वाः प्राह प्रियं वचः ॥१०॥ तस्य गृहे दिव्यगजासनेऽपरो हरिः। परब्रह्ममहोलाख्यसभास्थानं प्रयाम्यहम्। राजतं मूलरूपोऽपीत्येवं व्यलोकयन् हरिम् ॥८॥ आयान्तु सहसा सर्वास्तत्र मत्परमं पदम् ॥१०१॥ हरिद्वयं निजरूपद्वयं वीक्ष्य विमानिनः। प्राप्तवत्यो भवत्योऽत्र सालोक्यं सार्टि चेत्यपि । स्वीयमनादिमुक्तत्व रहस्यमुक्ततामपि ॥८॥ सायुज्यं चापि सारूप्यं चैकत्वं परिशिष्यते ॥१०२।। विविदुर्दिष्यविज्ञानाथान्तर्भावं निजात्मनि । तदप्यह दर्शयामि परविष्णयस्थिते मयि । मूलरूपे ययुः सर्वे कृष्णो कृष्णे तिरोऽभवत् ।। ८४ ॥ इत्येवं बद्रिके प्रोक्वा कृष्णनारायणप्रभुः ॥१०॥ ते तदा ·कतिज्यसन्तानः ३३७ च च । - तिरोभवद्भुतं तत्तन्मन्दिरात् प्रययौ सभाम् । शय्यामहोलमुच्छष्ठ्यं महोलं मन्दिराभिधम् । यत्र राजाधिराजेशाधिराजेश्वरपूजितः ॥१०४॥ स्नानमहोलनमल्यं खेलमडोलमित्यपि ॥२॥ अनाद्यनन्तमुक्तेशेश्वरमुक्तादिपूजितः शान्तिमहोलसौख्यं शृंगाराहमहोलकम् । असंख्यानन्तविभवैरवतारैश्च पूजितः ॥१०५॥ महोलं भोजनाख्यं पूजामहोलमित्यपि ॥ ३ ॥ असंख्यदिव्यशक्त्याद्यैरायुधैरभिपूजितः सर्वागममहोलं भक्तसेवामहोलकम् । सर्वसृष्टिस्वराट् चास्ते सर्वधामस्वराः पतिः ॥१०६॥ तथा रहस्यमुक्तानीकृतसेवामहोलकम् ॥ ४॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणार्यः कृष्णकेशवः। पट्टांगनामहामुक्तानिकामहोलक तथा। स्वयं मूले स्वरूपे स्वे गत्वा स्थिरोऽभवद्धरिः ॥१०७॥ अन्तःपुरमहोलं षोडशेतिमहोलकान् ॥ ५ ॥ कमरानन्दनो योऽयं गोपालकृष्णबालकः । ब्रह्मप्रियाद्या मुक्ताव व्यपश्यन् बहुविस्तरान् । प्रभु पद्मावतीस्वामी राघालक्ष्मीवरोत्तमः ॥१०८॥ लक्षयोजनविस्तारान् प्रत्येक तान् महोलकान् ॥ ६॥ परमात्मा परब्रह्म परमेशः परेश्वरः । रंगमहोलसंज्ञो यो महोलः परमात्मनः। पुरुषोत्तमसंज्ञो वै भूत्वा धिष्ण्ये स्थिरोऽभवत् ॥१०९॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणस्य सन्निवासवान् ॥ ७॥ बद्रिके मुक्तकोट्यस्ता आययुश्च सभां प्रति । सर्वो दिव्यसुवर्णान्मा सच्चिदानन्दतैजसः। हर्षिताः स्वपति प्रोष्य प्राप्ता पुनर्यथांऽगनाः ॥११०॥ सर्वद्धिसिद्धिसामर्थ्यासंख्यैश्वर्यादिसंभृतः ॥८॥ भुवि प्राकट्यदिवसे सप्तविंशतिसंख्यके। सर्वोर्ध्वध्वजसंशोभवृत्तमण्डपराजितः ऊर्जकृष्णाष्टमोरूपे प्रातरेव प्रियादिकाः ॥११॥ असंख्यस्तम्भशोभाभिः रमणीयमनोहरः ॥ ९॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणस्मारितमुत्सवम् कर्तुं तूर्णे ययुः सर्वे मुक्ता मुक्तानिकास्तदा ॥११२॥ कल्पलताऽक्षयपात्रचिन्तामण्यादिकोणकः सर्वभोग्यादिसंराजत्पार्श्वशालादिराजितः ॥१०॥ गजासने स्थितं कान्तं सभामहोलकेऽभितः । असंख्यतोरणालम्बिकम्मानिकातिसुन्दरः स्थित्वाऽऽनर्चुः स्वामिनं स्वं चारात्रिकं व्यधुस्तथा ॥११३॥ दिव्यातिदिव्यतेजोभिहरेः समन्ततः शुभः॥११॥ असंख्यमुक्ता आगत्य दिव्योपचारकैहरिम् । मध्ये ब्रह्मासनाव्यश्व वितानछत्रचामरैः । पुपूजः परया प्रीत्या जयनादान् प्रचक्रिरे ॥११४॥ दिव्यदेवतामुक्ताभिः पुष्पनगाभिवर्षितः ॥१२॥ तत्रत्याः प्रययुः सर्वे प्रपूज्य च निजालयान् । यत्तेजांसि हरेः सिंहासनतेजोभवानि वै। सहायातास्तु ये ब्रह्मप्रियाद्या मुक्तकोटयः ॥११॥ तत्तेजांसि प्रसरन्ति चान्यमहोलकेषु ह॥१३॥ ते सर्वे तु समैच्छन् वै द्रष्टुं कृष्णमहोलकान् । अन्यमहोलतेजांसि ओमित्याह तदा मुक्तान् दर्शयामीति चाह तान् ॥११॥ वर्तुलानि प्रयान्ति बहिर्दुर्गामिसम्मुखान्यतीव सर्वसृष्टिषु ॥१४॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने- ब्रह्मासनेऽनादिकृष्णनारायणो विराजते। मदुर्गोत्तरस्थाः परधामप्रदेशाः, परब्रह्मपुर- सर्वस्वामी सदीश्वरः ॥१५॥ दुर्गः, परब्रह्मात्ममुक्तवसतयः, परब्रह्मपुरस्थानां सर्वाभरणभूषश्च सर्वसुगन्धसंभृतः। वैमानिकानां स्वरूपदयेऽप्यैक्यं, परब्रह्मपुरे सर्वरूपातिरूपान्यः सुन्दरेभ्योऽपि सुन्दरः ॥१६॥ स्वस्वालयेष्ववतरणम् , स्वागतं विश्रमणं, युवाऽऽषोडशवर्षोंनः सर्वकान्तामनोहरः। परब्रह्मणः समायां स्वशाश्वतधिष्ण्यं सर्वशृंगारशोभान्यः सर्वेषां हृदयंगमः ॥१७॥ प्रति गमनमित्यादिनिरूपण- सहस्रस्तम्भयुक्सौम्यब्रह्मासने विराजितः। नामा सप्तदशाधिकशत- शतसोपानोर्वपीठे समासीनः स कोमले ॥१८॥ तमोऽध्यायः॥ ११७ ॥ सर्वपूजोपहाराद्यैरचितो मुक्तकोटिमिः। भीनरनारायण उवाच- तमेनं परमात्मानं कान्तं परमपूरुषम् ॥१९॥ शृणु बद्रीप्रिये देवि रंगमहोलमुत्तमम् । दृष्ट्वाऽऽनन्दं ययुः सर्वरहस्यमुक्तकोटयः। समामहोलमुत्कृष्टं वासमहोलमित्यपि ॥ १॥ रंगमहोले मुक्तास्ते व्यपश्यन् स्वान् हि कोटिशः ॥२०॥ परेश्वरो मूलरूपः ·३३८ * श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता * तत समूचुः श्रीहरि दिव्यरत्नगतरूपान् नैजानसंख्यकानपि । तामिविलोकितः कान्तो योरैक्यं ततोऽभवत् । मित्तौ ते च ततोऽपश्यन् धामसृष्टीः समस्तिकाः ॥२१॥ ब्रह्मसिंहासने तत्र व्यराजत परेश्वरः ॥४०॥ चरुष्वपि ततोऽपश्यनीश्वराखिलसर्जनम् । राजाधिराजशोभाब्योऽनन्तमुक्ताऽमिसेवितः पट्टिकासु ततोऽपश्यन् ब्रह्माण्डानि समस्ततः ॥२२॥ बद्रिके महदाश्चर्य व्यलोकयश्च तत्स्थले ॥४१॥ एवंविधं पर साक्षादनुभवं हि लेमिरे । प्रत्येक ये कृष्णनारायणा शासन् सहागताः। कोणके कोणके सर्वसृष्टिव्यूहा भवन्ति हि ॥२३॥ प्रतिमुक्तेन सहते परकृष्णे लयं गताः॥४२॥ तलके तलके तत्र सर्वधामानि सन्ति हि। ब्रह्मसिंहासनेऽनादिकृष्णनारायणे प्रभी। फलके फलके सर्वब्रह्माण्डानि भवन्ति हि ॥२४॥ लयं यातान् निजकान्तान् वीक्ष्याऽऽबय परं गताः ॥४॥ अनन्ताराधिकारतत्राऽसंख्याश्च कमलास्तथा। एव प्रिया मुक्ता आकृष्टाः सुखमूर्छिताः। असंख्याश्चापि माणिक्यः पद्मावत्योऽप्यसंख्यकाः ॥२५॥ मुग्धाः कान्ते परे देवे पुपूजुस्तुष्टुवुर्मुदा ॥४४॥ प्रिया अनन्तकास्तत्र लक्षम्योऽप्यनन्तका बपि । आरात्रिकं प्रचक्रुश्च समाश्लिक्षन् पतिं प्रभुम् । रमा अनन्तकाथापि भिया सन्त्यप्यनन्तकाः॥२६॥ श्रीहरि मुक्ताः प्रलुब्धाः परमेश्वरे ॥४५॥ रंगमहोलमध्ये श्रीकृष्णनारायणप्रियाः। हरे कृष्ण कृपासिन्धो त्वमेव परमः पुमान् । कृष्णनारायणरूपप्रतिमा मुक्तविग्रहाः ॥२७॥ राजसेऽनन्तकृष्णात्मा सेवनीयोऽसि नः सदा ॥४६॥ सर्वाः पुंरूपिण्य इति सेवन्ते कान्तमुत्सुकाः । भवतः सम्पदः सर्वाः प्रदर्शयाऽत्र नो विभो । रहस्यरूपधारिण्यः सेवने शयनालये ॥२८॥ महोलाः षोडश दिव्या बहिष्टो वीक्षिताः खलु ॥४७॥ पुंरूपप्रधारिण्यस्ताः सेवन्ते रंगमण्डपे। आन्तरं वीक्षितुं सर्व समोच्छामः प्रभोपते । ब्रह्मप्रिया असंख्याश्चाऽप्यसंख्याश्च हरिप्रियाः ॥२९॥ बहिष्टोऽनन्तपारास्ते दृश्यन्ते माधवीपते ॥४८॥ काष्ण्योऽप्यनन्ताः सेवन्ते हरिण्यो हरिमच्युतम् । तैजसोवा यथा सूर्यास्तैजसानां सदाधिकाः। नारायण्योऽप्यसंख्याध माघन्योऽपि तथाविधाः ॥३०॥ ब्रह्माण्डेषु भवन्त्येव तथा महोलकास्तव ॥४९॥ लीलाश्चापि तथा वासुदेव्यश्चापि संख्यकाः । षोडशाना सुमध्यस्थो रंगमहोलकस्तव । पद्माथापि पधिन्यस्तुलस्यश्चाप्यसंख्यकाः ॥३१॥ कोटिसूर्यात्मकः सूर्य इवाऽऽभाति समन्ततः ॥५०॥ शारदाथ सरस्वत्यो गंगा यम्योऽप्यसंख्यकाः। सर्वाधिको महाराज! मनोमोहकरो हि नः। पुंमुक्ताख्याः प्रसेवन्ते कान्तं कृष्णं नरायणम् ॥३२॥ प्रदर्शय प्रभो सर्वान् सम्पदा निलयान् हि नः ॥११॥ पूजयन्ति प्रभु कान्तं रामयन्ति रमोत्तमाः । बद्रिके श्रीहरिस्तूर्ण दर्शयितुं तु तैः सह । प्रैखायां श्रीहरिमान्दोलयन्ति गीतिकोविदाः ॥३३॥ रंगमहोले बभ्राम यत्रद्धयों घसंख्यकाः ॥५२॥ शृंगारयन्ति कमलाः स्वामिश्रीकृष्णमीश्वरम् । दिव्यचिन्तामणीनां वै भित्तयश्च तलानि च। संवाहयन्ति चांगानि हरिण्यच हिरण्यमाः॥३४॥ दिव्यचिन्तामणीनां च स्वर्णानां भूषणानि च ॥५३॥ मोजयन्ति प्रभु सर्वरस्यभोजनपानकैः। दिव्यरत्नलजो रम्या दिन्यतोरणपंक्तयः। सुखयन्ति कृपानार्थ सर्वाश्लेषप्रदानकैः ॥३५॥ दिव्यवेषा दिव्यसोपस्करा दिव्यभूमिकाः ॥५४॥ सुखं गृहन्ति कान्तात् ता रहस्यमन्दिरश्रिताः। दिव्यसर्वास्तरणानि दिव्यासनानि मूर्तयः। पाययन्ति हरि दिव्यशर्करैलार्ककेसरैः ॥३६॥ दिव्यपात्राणि सर्वाणि दिव्यमञ्जषिकादिकाः ॥१५॥ मिश्रितानि सुदुग्धानि कामधेनूद्भवानि तत्र सन्ति रजमहोलके। एवंविध महारंगमहोले हीरकोत्तमाः ॥३७॥ एकैकरमाद् वखनस्तु बीनमणीन्द्रसंशकात् ॥५६॥ विद्यन्तेऽसंख्यरतानि स्वर्णहाराव शोभनाः। यथेष्टमुद्भवाः सजायन्तेऽसंख्यसबातिकाः। तेस्वैः कान्तं भूषयन्ति कान्ताः श्रीकान्तवल्लभम् ॥३८॥ रूपकुल्या रसकुल्या गन्धकुल्या मणीधराः ॥७॥ तत्र ब्रह्मप्रियाद्यास्ताः स्वामिना सह संगताः। दषिकुल्या मधुकुल्या सुधाकुल्या मणीश्वराः। तत्रापि भगवान् कृष्णो द्वितीयरूपधृक् प्रभुः ॥३९॥ आनन्दघनपानादिकुल्यास्तृप्तिप्रदास्तथा ॥१८॥ च वै। शृणु भीबद्रिके ·*तिष्यसन्तानः ३३९ sta तत्र तिरोभावमुपागमत् । वस्तु विलीय सर्वलावण्यकुल्याब मण्यो रस्यसम्प्रदाः। एकतत्त्वात्मके तस्मिन् तस्यैव कृपया बहून् । रहस्यमुक्तनिवदीक्षिता भोग्यदास्तदा ॥५९॥ भेदान् विलोकयामासू रहस्यमुक्तकोटयः ॥७॥ केशाः सर्वाधिका सर्वाधिका बद्रि शृंगारद्रव्यसम्प्रदाः । सुराष्ट्रं तस्य भाले वै भालमध्येऽश्वसारसम् । भूषावखप्रदा वेषप्रदास्तत्र विलोकिताः ॥६०॥ तस्य निजस्वरूपाणि व्यलोकयन् हरेः प्रियाः ॥७९॥ लक्षयो भूमिकाः कक्षाः सच्चिदानन्दभायुताः। आहोऽस्य बद्रिके पारो वैमवानां न गम्यते । एकैकया प्रियया च सह स्थितः शतिः प्रभुः ॥६॥ यद्यन्मूर्ती तत्सर्व रंगमहोलकेऽमितः ॥८॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणाः प्रत्येकमन्दिरे। विलोकितं प्रियाभि व्यतिरिक्तं तदिच्छया। विलोकित: समस्ताभिर्दिव्यमुक्तानिकादिमिः ॥६॥ पुनश्च कृपया तत्र वस्तुनि माधवः ॥८॥ सर्वोत्कृष्टमहानन्दघनवर्षणकारिणः । प्रकाशमगमद् वस्तु विलोकितास्तत्र कृष्णमणय: कान्तमूर्तिजाः ॥६३॥ अन्वितः श्रीकृष्णनारायणश्रीपतिवलमः ॥८२॥ परावर्तनमण्यो लताकुखमणिव्रजाः। विलोकितः समस्ताभिः सर्वात्मकोऽभितः पतिः । महोद्यानादिमणयथाराममणयस्तथा ॥६४॥ शरीरीव तदन्तःस्थो बहिःस्थापि बहिःस्थश्चापि लोकितः ॥८॥ विलोकिताः समस्ताभिस्तत्र रसादिहेतवः । सहसा लोकितः स तदैकला । हिरण्मय्यभियः सर्वा लोकिता वै समन्ततः ॥६५॥ स्वराट् सम्राणमहाराट् स एक एवाऽद्वितीयकः ॥८४|| सूर्यचन्द्रादिमणयो दर्पणादर्शपट्टकाः। तत्रैकतां तदा प्राप्ता अनादिमुक्तकोटयः। विलोकिता: समस्ताभिः रंगमहोलकेऽभितः ॥६६॥ परमुक्तकोटयश्च लोकिता: श्रीहरी तदा ॥८५॥ स्वस्वरूपाणि सर्वाणि विलोकितानि तत्र मूर्तिममा जले यद्वन्मीना इव पसंख्यकाः। रहस्यमुक्तनिवः स्पृहावद्भिर्महोलके ॥६७॥ एकत्वरसवेत्तारवाऽपृथग्भावमास्थिताः ॥८६॥ अत्याधर्यमिदं दृष्टिपयमभूद गतम् । न निःसरन्ति ते कापि मूर्तिलमा बहिः कचित् । कृष्णनारायणमूर्ती स्थितायां रंगमण्डपे ॥६८॥ येषां पारो न वा सीमा न संख्या न च मानकम् ।।८७॥ परधामसमस्तं मस्तके तैर्विलोकितम् । ह्येषा मूर्तिमयी सृष्टिः परधानोऽतिरेकिणी। अक्षरं धाम हृदये मायाधामोदरे तथा ॥६९॥ वीक्ष्य तां परमाश्चर्य गता रहस्यमुक्तिगाः॥८॥ अवतारादिधामानि मुखे विलोकितानि मानं च गलितं तासां न्यूनस्थित्या तदप्रतः। ईश्वराणां तु लोकाच जद्यने अवलोकिताः ॥७॥ अथ ताश्वार्थयामासुः कान्ते स्थिति तु तादशीम् ।।८९॥ ब्रमाण्डानि पादयोस्तु विलोकितानि तैस्तदा । हरिददौ वचनं महोलदर्शनोचरम् । संकर्षणरुद्रशंकरास्तैर्विलोकिताः ॥७१॥ ततो दर्शयामास वासमहोलमुत्तमम् ॥१०॥ अनिरुद्धा वेधसब नाभौ तस्य विलोकिताः । लक्षयोजनमानं सर्वर्दिपूर्णमच्युतः। प्रद्युमा विष्णवस्तस्य वृषणयोर्विलोकिताः ॥७२॥ ततथ दर्शयामास शय्यामहोलमुत्तमम् ॥११॥ महापुमान् महाकालो भ्रकुटौ तस्य लोकितौ । कोट्यर्बुदान्जकान्तानां शम्यापर्येकमण्डितम् । प्रकृतिथ महामाया तदिच्छायां विलोकिता ॥७३॥ सर्वशृंगारवेषार्थोत्तमद्रव्यादिसंभतम् ॥९२॥ साक्षी वासुदेव एतौ बुद्धौ तस्य विलोकितौ । अदृष्टपूर्वमेनं दृष्ट्वाऽऽबर्य परं कृष्णो नारायणस्तस्य भुजयोस्तैर्विलोकितौ ॥७४॥ अथ स्वमन्दिरं पवाद् दर्शयामास माधवः ॥१३॥ प्रियाः सर्वा हरेर्वामे पार्श्वे कुक्षौ विलोकिताः। यत्र माता कम्भराश्रीः पिता गोपालकृष्णकः । मात्मानम हरेर्दक्षे नराः सर्वे विलोकिताः ॥७॥ नराः सर्वे विलोकिताः ॥७॥ सन्तुष्टा च स्वसाऽप्यास्ते शुकथ भगवानपि ॥९४॥ विहंगमाः पृष्ठदेशे यादांसि तु नितम्बके। वल्लभव तथा तेषां भक्ता वसन्ति सर्वदा । बामे दक्षे तु तिर्यः थाखिनः सर्वरोमसु ॥७६॥ तत्तन्मूलस्वरूपेषु मातापित्रादिकान् हरिः ॥१५॥ कन्दा रोम्णां तु मूलेषु रोमकूपेषु वलिकाः । सर्वेषां पश्यतां तत्र कृपयाऽन्तरमावयत् । पर्वताः कठिने तस्य नद्यो नाडीषु सर्वशः ॥७७॥ आवर्य परमं तद्वै बीक्य तेऽपि मुदं ययुः ॥९॥ वै वै। वै ययुः।

·३४० * श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता अथ ततश्च तत्रैवोपुर्यथेष्टं मात्राद्या मन्दिरालये। परस्परप्रसेवाना वीक्ष्य सेवकता तयोः। सर्वदिसहिते लक्षयोजने दिव्यविग्रहे ॥९७॥ महाश्चर्य ययुः सर्वाः परं भाग्यं हि मेनिरे ॥११६॥ अथ मानमहोलं च दर्शयामास सत्पतिः। दर्शयामास भगवान् स्व रहस्यमहोलकम् । दिव्यस्नानविधानानि वीक्ष्याऽऽश्चर्य परं ययुः ॥१८॥ यत्र कान्ता इमाः सर्वाः कान्तं श्रीकृष्णवल्लभम् ॥११७॥ समस्ताश्च प्रसवणा: क्षीरनीराज्यमाघवाः। सर्वकामप्रदा नित्यं सेवन्ते शयनादिषु । सुधाऽमृताऽऽनन्दमोदप्रमोदादिप्रवाहिणः ॥१९॥ असंख्यकान्ताधामैतद् वीक्ष्याऽऽश्चर्य गताः स्त्रियः ॥११८॥ वीक्षिताः सर्वसौगन्ध्यमृदुपेशलवायुताः। दर्शयामास पट्टांगनामहोलकम् । ततस्ताभिर्वीक्षितश्च खेलमहोल उत्तमः ॥१०॥ यत्र शतं तथा चत्वारिंशत् सन्ति निजांगनाः ॥११९॥ सर्वानन्दरमणानि खेलसाधनकानि सहस्रसेविकायुक्ताः प्रत्येकं स्वपति स्वपति हरिम् । यत्र दिव्यानि वै सन्ति कल्पलभ्यानि सर्वथा ॥१०१॥ सेवन्ते सर्वदा बद्रि ! वीक्ष्य मोदं प्रलेभिरे ॥१२०॥ ततः शान्तिमहोलं च दर्शयामास केशवः। तासु तास्ता लयं प्रासा निजमूलासु योषितः । सर्वशान्तिप्रदं सर्वशान्तिसाधनसंभृतम् ॥१०॥ श्रीभगवान् बद्रि चान्तःपुरमहोलकम् ॥१२॥ दर्शयामास शृङ्गारोद्यानमुत्तमम् । दर्शयामास सर्वास्ता अनन्तमानमृद्धिदम् । लक्षयोजनविस्तार सुशृंगारमहोलकम् ॥१०३॥ भजन्ते कान्तभावेन कृष्णनारायणं तु याः ॥१२२॥ कोट्यधुंदान्बपद्मानां शृङ्गारवस्तुपूरकम् । सर्वसृष्टिषु सर्वत्र सर्वास्ता यान्ति तत्र ह। मूर्तिकल्पलताव्यास सर्वेष्टसम्प्रदं शुभम् ।।१०४॥ लभन्ते कान्तमेवैनं चान्तःपुराख्यधामनि ॥१२३॥ कुंकुमाऽलक्तकवल्ली: कजलाऽक्षतवलिकाः। वीक्ष्य ताः परमाश्चर्य प्राप्य ववन्दिरे पतिम् । चन्दनद्रवलतिका गन्धसारद्रवद्रुमान् ॥१०॥ निजतादात्म्ययोगार्थ मूर्ती वासाय सर्वदा ॥१२४॥ स्नेहसारनवनीतपिण्डान् मृदुरसानपि । हरिविज्ञाय तद्भाव समाश्लेष स्ववक्षसि । वीक्ष्य मोदं परं प्राप्ता रहस्यमुक्तिगास्तदा ॥१०६|| ददौ प्रेम्णा ददौ वासं चान्तर्भाव्य निजे हृदि ॥१२५॥ भोजनानां महोलं च दर्शयामास मुक्तिकृत् । स्वमूर्ती मूर्तिगर्माख्यसृष्टौ वासं ददौ सदा । सर्वविधासु दिव्यास्वदिव्यासु सर्वसष्टिषु ॥१०७॥ कोट्यवृंदाजपत्नीः स्वाः सखीभिः सहिताः प्रियाः ॥१२६॥ यद्यद् भोज्यं भक्ष्यवर्य चोष्यं लेह्यं च पानकम् । अन्तर्भाव्य ययौ कृष्णो निजे रंगमहोलके । तस्य सर्वस्य मूलं वै दिव्यं भोज्यं समस्तकम् ॥१०८॥ एकलो भगवान् कृष्णश्चैकधा बहुधापि सन् ॥१२७॥ सर्व दैवं चैश्वरं चाऽवतारीयं च मोक्तिकम् । भक्तेच्छापूरकश्चैवं स्वेच्छास्वतन्त्रमागपि । आत्मीयं ब्राझमेवापि सर्व तत्र प्रवीक्यताः ॥१०९॥ . स्वस्मिन् स्वस्यैव विस्तार स्वं समावेशयत्प्रभुः ॥१२८॥ स्पृहावत्योऽभवन् भोक्तं भोजयामास तत्पतिः। पुत्रपुत्र्यादिकं सर्व दासदासीप्रविस्तरम् । चान्तिमां परमां तृप्ति बहिर्भावां ददौ प्रभुः ॥११०॥ स्वोद्भावितं स्वविस्तार स्वस्मिन्मावेशयत्प्रभुः ॥१२९॥ ततः पूजामहोलं लक्षयोजनविस्तरम् । क्षणात् तिरोभ्य कुंकुमवापिकालये । सर्वपूजाहणायोग्योपस्कारवस्तुसंभृतम् ॥११॥ लोमशेन पुनः स्वत:प्रकाशेन पुनस्तथा ॥१३०॥ दर्शयामास भगवान् पूजां प्रचक्रिरे तु ताः। लक्ष्म्या हदि स्थयाऽश्विन्या माणिक्यया च वाइया । सर्वांगममहोलं च दर्शयामास घामपः ॥११२॥ विमानेनापि युक्ता श्रीहरिश्चाश्वसरो ययौ ॥१३॥ सर्वसटिनिवासानामागमार्थकृतक्षणम् प्रशापद्मावतीयुक्तो पपौ समाधियोगिनां कृष्णयोगः प्रजायते ॥११३॥ यात्रामेतां च सतायतनं स्मरेत् तु यो बनः ॥१३२॥ यत्रकके मणौ सर्वसष्टयो दृष्टिगोचराः। यायाच्छ्रीकृष्णस्वाम्याचार्यश्रीहरिधाम वै। प्रजायन्ते च वीक्ष्यैनं भक्तसेवामहोलकम् ॥११४॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणः प्रज्ञा माधवी ॥१३३॥ व्यलोकयच ते मुक्ता यत्र सेवा हरेः सदा । लक्ष्मीच लोमशः स्वतःप्रकाशो माणिकी च तत् । मुक्ताः कुर्वन्ति विविधां मुक्तसेवां हरिस्तदा ॥११५॥ हरिस्तदा ॥११५॥ सतायतनमेतदै स्मर्तव्यं सर्वदा बनैः ॥१३४॥ अथ जगद्गुरुः। यत्र

·कतिष्यसन्तानः
३४१
.
परबम कृष्णनारायणस्तिस्रोऽस्य शक्तयः। विनाऽनादिकृष्णनारायणं तद्भुदयेऽपि
ज्ञानशक्तिः प्रमा चेच्छाशक्तिलक्ष्मीः प्रकीर्तिता ॥१३५।। मुक्ता नैव हि वर्तन्ते मूर्ती यत्कोटिमूर्तयः ॥ ६॥
पद्मावती क्रियाशक्तिर्माणिक्या शाश्वती छविः । असंख्यमूर्तयस्तत्र प्रतिमुक्तं भवन्त्यपि।
खत प्रकाशः संकल्पो लोमशो ब्रह्मशीलता ॥१३६॥
त्वया दृष्टं तदा तत्र मया दृष्टं तथा तदा ॥७॥
स्थापयेत् पूजयेद् यस्तान् सर्वान् कामानवामयात् । तादात्म्यतामवाप्स्यन्ति ये ते द्रक्ष्यन्ति तत्तथा ।
हरेमूतः प्रभा कान्तिः पद्मावती तु दिव्यता ॥३७॥ अन्येषां दर्शनं चापि नैव भवति तादृशम् ॥ ८॥
लक्ष्मीच कमनीयत्वं माणिक्या स्वच्छतात्मिका।
सर्वोत्कृष्टा मूर्तिगर्भसृष्टिस्तादाम्यसंशिका ।
स्वत:प्रकाशा
परिधिलोमशो रोमरूपधृक् ।।१३८॥
द्वितीया तु परे धानि रहस्यभावसृष्टिका ॥९॥
विदित्वैवं सप्तरूपं
कृष्णनारायणात्मकम् ।
तृतीया तु परे धाम्नि महामुत्तमयी हि सा ।
पृथयुक्तिमतिक्रम्य मूर्तिमुक्ति प्रयाति सः ॥१३९॥
चतुर्थी तु परे धाग्नि मुक्तसृष्टिः समानिका ॥१०॥
राधां दुःखहरां शक्ति लक्ष्मी सम्पत्प्रदां तथा ।
अष्टदुर्गमयी सर्वा
परब्रह्मपरायणा।
प्रशं स्वरूपदां शक्तिं पद्मावती तु मोक्षदाम् ।।१४०॥
पञ्चमी त्वक्षरे धाग्नि सृष्टिश्चाऽक्षरमुक्तिगा ॥११॥
लोमशं मेऽनादिमुक्त ब्रह्म स्वयंप्रकाशितम् ।
षष्ठी सर्वावताराणां धाममयी तदात्मिका।
सप्तायतन त्वेवं विदित्वा कृष्णरूपगम् ॥१४॥
ससमी चेश्वराणां तु सृष्टिः सस्वमयी शुभा ॥१२॥
मुक्ति यान्ति परां त्वेवं परे धाम्नि न संशयः। अष्टमी तु त्रिगुणानां सृष्टिर्मायामयी तथा ।
एवमाह पुरा
बद्रि हरिौ परमेश्वरः ॥१४॥ नवमी शंकरब्रह्मविष्णूनां सृष्टिरुत्तमा ॥१३॥
दशमी सिद्धकोटीनां सृष्टिः साधुमयी शुभा ।
इतिभीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्ताने
परधामनि रङ्गमहोलादिषोडशमहोलानां रहस्यमुक्तेभ्यः
एकादशी तु पितृणां द्वादशी युनिवासिनाम् ॥१४॥
यादशी महर्षीणां मानवानां बद्रिके।
प्रदर्शनं, तदर्दिप्रदर्शनं, स्वमूर्ती सर्विसर्वसृष्टि-
प्रदर्शनं, श्रीहरिमूर्तिगर्भगताऽनादितादात्म्य-
चतुर्दशी तिरश्चां तु पञ्चदशी तु शाखिनाम् ॥१५॥
मुक्तसृष्टिप्रदर्शनं, रहस्यमुक्तानां तत्स्पृहा-
षोडशी गुणधर्माणां सृष्टयः
षोडश त्विमा:।
वतां मूर्तिगर्भतादात्म्यमुक्तिप्रदानं, ससा-
असृष्टिः परमात्माऽसावनादिपुरुषोत्तमः ॥१६॥
यतनसमष्टिरूपहरेः कुंकुमवापी
सर्वसृष्टिधरो
नाथः सर्वान्तर्यामिकः
प्रभुः।
प्रत्यागमनं, चेत्यादिनिरू-
अन्वितः सर्वसाक्षी चाऽनन्वितस्तु स्वराः परः ॥१७॥
पणनामाऽष्टादशाऽधिकशत.
अन्विताऽनन्वितमिभोऽवतारादिस्वरूपधृक
तमोऽध्यायः॥ ११८॥
मोक्षदो भक्तसुखदो धर्मस्थापनविग्रहः ॥१८॥
नामिरूपिजगतां स नेता
तदन्वितः।
श्रीनरनारायण उवाच-
इत्येषां सम्प्रविज्ञायोपनिषदं तु षोडशीम् ॥१९॥
विरज्येत विमुच्येत प्रयायात् परमं
बद्रिके ता यत्र यत्र विमानेन ययुः स्त्रियः ।
पदम् ।
न तस्य पुनरावृत्तिर्य एवं वेद षोडशीम् ॥२०॥
तत्रेश्वरलोके प्रतिगृहं हरिं पतिम् ॥ १॥
व्यलोकयन् स्वर्गलोके सत्यादौ परमेश्वरम् । श्रीबद्रीप्रियोवाच-
बैराजेषु तथा चेश्वराणां लोकेषु
लोकेषु सर्वशः ॥२॥
घामस्वप्यवताराणां प्रतिमुक्त हरिं पतिम् ।
कुंकुमवापीमागत्य भगवान् पुरुषोत्तमः।
व्यलोकयन् तथा ताथाऽक्षरे धानि गृहे गृहे ॥३॥
कि चकार तदाचक्ष्व नरनारायणप्रभो ॥२१॥
सर्वदुर्गान्तरसृष्टी प्रतिमुक्त हरि पतिम् ।
श्रीनरनारायण उवाच-
प्रतिग्रह
तथाऽनादिकृष्णनारायणालयम् ॥ ४ ॥
महोलेषु तथा कृष्णहृदयेऽपि च मन्दिरम् । अनादिश्रीकृष्णनारायणथागत्य
भूतले।
प्रतिमुक्त प्रतिमूर्ति व्यलोकयभिज प्रभुम् ॥५॥ कुंकुमवापिकाक्षेत्रे चातुर्मास्यव्रत व्यधात् ॥२२॥

·* लक्ष्मीनारायणसंहिता की अष्टाविंशतितमके निवप्राकट्यकेऽहनि । निम्श्रेणीनां चतुष्पादघोटीनां पट्टसेविनाम् । ऊर्जकृष्णाष्टमीप्रातःकाले निबोत्सवोत्तरम् ॥२३॥ द्रोणीनां गर्गरीणां च कुसुलानां विशेषतः ॥४२॥ ददौ दानानि भगवान् स्वर्णरत्नगवां तथा। तोरणानां प्रदीपानां घण्टानां वाद्यनामिनाम् । प्रासादानां रूप्यकाणां रबतानां द्विजातये॥२४॥ ददौ दानानि च वीणाविपञ्चीनां जनार्दनः ॥४३॥ पात्राणां चापि रवानां मणीनां वाजिनां तथा । कण्ठीनां कन्यकानां च कोशानां मत्ययोषिताम् । विमानानां च यानानां गजानां विप्रजातये ॥२५॥ दासानां चापि दासीनां ददौ दानानि गोधनी ॥४॥ ददी दानानि भगवान् वस्त्राणां स्वर्णयोगिनाम् । तालानां पञ्चपात्राणां शाटीनां पयसां तथा । भूषणानां समस्तानां पर्यकानां सुवर्चसाम् ॥२६॥ नक्तकानां प्रगुच्छानां पूगानां मुखवासिनाम् ॥४५॥ मुकुटानां कटकानां शृंखलानां विशेषतः। लेखिनीनां च वेदानां विद्यानां दानकान्यपि । मौक्तिकानां स्फटिकानां गोमेदानां सुतेजसाम् ॥२७॥ महानसीयवस्तूनां सभास्थानोपयोगिनाम् ॥४६॥ ददौ दानानि भगवान् पानुकानां सजा तथा । महोत्सवादिवस्तूनां ददौ दानानि वै हरिः। छत्राणां चामराणां च वेत्राणां स्वर्णपत्रिणाम् ॥२८॥ धातूनां सर्वजातीनां देशमत्सरनाशिनाम् ||४७॥ सिंहासनानां पेटानां मञ्जुषाणां ददौ हरिः । वस्त्रशय्यावितानानां ददौ दानोत्तमानि सः। कपाटानां बृसीनां च खट्वानां सिंहचर्मणाम् ॥२९॥ पिष्टानां पेटिकानां पिष्टानां पेटिकानां च नावां सौवर्णपक्षिणाम् ॥४८|| गबव्याघ्रःहरिणद्विपिगवयचर्मणाम् आसनानां चतुम्कीणां ददौ दानानि माधवः । ददौ दन्तोत्यवस्तूनां दानानि बालकृष्णकः ॥३०॥ घर्षरीणां झलरीणां स्त्रीभूषाणां समस्ततः ॥४९॥ कम्बलानां कञ्चुकीनां कञ्चुकानां च वर्मणाम् । मखपात्रोपपात्राणां ददौ दानानि गोपजः । शस्त्राणां च वितानानां भूस्तराणां विशेषतः ॥३१॥ वृषभाणां वत्सकानां बसिकानां विशेषतः ॥५०॥ कौशेयानामम्बराणां धौत्राणां मूर्दवाससाम् । स्थालानां कुण्डिकानां च हीरकाणां ददौ प्रभुः । मुकञ्चनां कटिस्थानां रथनानां ददौ प्रभुः ॥३२॥ शर्कराणां च गूडानां मिष्टानां मधुगन्धिनाम् ॥११॥ गेन्दुकानां चक्रकाणां कशिपूनां च तूलिनाम् । मधूनां नवनीतानां धूतानां च ददौ प्रभुः। तुलानां चोलूखलानां जलभृताम् ॥३३॥ द्विदलानां च धान्यानामक्षतानां ददौ तथा ॥५२॥ प्रेक्षाणां बालदोलानां घटानां च विशेषतः। गोधूमानां चणकानां मुद्रानां परमेश्वरः। स्थालीनां वाटिकानां च पेषणीनां तथा ददौ ॥३४॥ मुन्यन्नानां तथा कमण्डलूनां भेष्ठरूपिणाम् ॥५३॥ चुल्लीनां व्यजनानां च यन्त्राणां पादरक्षिणाम् । दोनां सुक्सवादीनां चमचीनां ददौ प्रभुः । कवचानामूर्मिकानां बाणानां धनुषां तथा ॥३५॥ महारथालाऽतिशालानां शिरस्त्राणादिबन्धिनाम् ॥५४॥ शराणां चापि खनाणां मुद्राणां प्रविद्युताम् । राबवेषादिवेषाणां ददौ दानानि बद्रिके। रजनां दर्पणानां च कंशप्रसाधनार्थिनाम् ॥३६॥ कासानां शणानां च माषाणां च रमेश्वर ॥१५॥ ददौ दानानि च गुप्तदोरकाणां जनार्दनः। सक्तूनां राजमाषाणां कडूनां प्रददौ तथा । क्षेत्राणां वाटिकानां च महिषीणां पयोमुचाम् ॥३७॥ रसानां चापि गन्धानां चन्दनानां द्रवात्मनाम् ॥५६॥ सस्यानां च कणानां च शुभाघाना विशेषतः। कस्तूरीणां तथा श्रेष्ठकर्पूराणां ददौ ददौ प्रभुः। कलमानां शाखिनां च फलिनां पुष्पिणां तथा ॥३८॥ एलालवंगजामंत्रीवायफलादिगन्धिनाम् ॥५७|| धनानां कलशानां च यूपानां चापि सम्पदाम् । राजिकाशुण्ठिकातितकटूनां दानकान्यपि । गृहोपकरणानां शय्यानां परमाऽनसाम् ॥३९॥ भक्ष्याणां चापि भोज्यानां लेझानां चूज्यतावताम् ॥१८॥ उद्यामाऽऽरामवापीनां शकटानां ददौ हरिः । लवणानां ददौ तथा। शिबिकानां मण्डपानां पटमण्डपरूपिणाम् ॥४०॥ वेषवारोत्तमानां कन्दाना शाकपत्रिणाम् ॥५९॥ परभित्तिग्रहाणां वरूथानां विशेषतः । भारनालादिमूलानामिक्षणामालपुष्पिणाम् पल्याणानां च दानानि कृपाऽम्बालिक गिणाम् ॥४१॥ तक्राणां च घरूणां च धीराणां दानकानि च॥६०॥ मुसलानां चर्षणाकणानां च ·* तिष्यसन्तानः शुकानां पारस्थानां मेनकानां च पक्षिणाम् । भक्तम्यचापि मुक्तेभ्यः स्वमुनाभ्यां समर्जितम् । सारिकाणां चातकानां गरुडानां ददौ प्रभुः ॥६॥ तत्सर्व स्वधन चापि स्वपत्नीनां धनान्यपि ॥८॥ कोकिलाना तित्तिराणां मारद्वाजादिपक्षिणाम् । कोट्यवृंदाजपानि ददौ दाने हरीश्वरः। मयूराणां च हंसानां मृगाणां बहुशृंगिणाम् ॥६२॥ प्रासादिकं हरेर्यद्वै सर्वे दिव्यं च मोक्षदम् ॥८१॥ घोटकानां तथोष्ट्राणां ददौ दानानि दानकृत् । मत्वा मत्वा दानपात्रं भूत्वा भूत्वा सुरादयः । देवानां च प्रतिमानां जीविकानां तथा ददौ ॥६३॥ ईश्वराचापि मुक्ताथ ब्रमक्षत्राद्विजातयः ॥८॥ पुत्तलीनां तथाऽन्येषां पुत्तलानां ददावपि । अन्यवर्णाश्थापि कृष्णप्रसादमहिमेच्छया। ब्रमाण्डानां घटानां च गुप्तदानानि वै ददौ ॥६४॥ जगहुर्मिक्षुका भूत्वा सर्वे यत् कृष्णभिक्षुकाः ॥८३॥ शालानां मन्दिराणां च संहितानां ददौ तथा । यैयः प्राप्तानि दिव्यानि वस्तूनि कृष्णहस्ततः । शिरस्त्राणोष्णिषां प्रावरणानां कल्पशाखिनाम् ॥६५॥ ते ते तद्वस्तुयोगेन भूत्वा तु पापवर्जिताः ॥८४॥ कल्पलतानां दानानि ददौ श्रीपरमेश्वरः। महापुण्याश्रया भूत्वा भूत्वा दिव्यगुणालयाः। वज्रमणीन् ददौ मुक्तामणीन् सुपारागकान् ॥६६॥ सत्त्वप्रकर्षवन्तस्ते भूत्वा भक्ता हरेः खलु ॥८५॥ इन्द्रनीलान्मरकतान् वैदूर्यान् प्रददौ हरिः । देहान्ते ते ययुः स्मृत्वा तद्योगेन परं हरिम् । कर्केतनान् पुष्परागान् भीष्मकाँश्च मणीन् ददौ ॥६७॥ परं धाम ययुर्ब्रह्मलोकं लोक तथाऽऽक्षरम् ॥८६॥ पुलकान् रुधिरान् सर्वान् स्फटिकान् प्रददौ प्रभुः । वैकुण्ठं चापि गोलोकं श्रीपुरं चाऽमृतं पदम् । विद्रुमान् कौस्तुभान चिन्तामणीन् ददौ परेश्वरः ॥६८|| अव्याकृतपदं चापि ययुर्विष्णुपदं यपि ॥८७॥ माणिक्यान् चन्द्रहासाँस पारथान् स्वर्णदोस्तथा । अहो श्रीबद्रिके यैयर्गहीतं तत्प्रसादकम् । सूर्यकान्तान् दिव्यकाचान् काचयन्त्राणि दीपिकाः ॥६९॥ ते ते दारिद्यहीनाश्चाऽभवन् पृथ्व्यां समृद्धयः ॥८॥ तैजसीॉण्डिकाथापि शुम्भरान् बहुशोमगान् । अन्तेऽभवन् हरेयोंगे परमे मोक्षभागिनः। प्रददौ सर्वशः कृष्णनारायणो द्विजातये ॥७०॥ येऽपि दानानि कृष्णस्य प्रशशंसुर्मुदान्विताः ॥८९॥ कन्याम्यो बहुरनानि कुमारेभ्योऽपि वै ददौ । गुणं च जगृहुर्येऽपि तेऽपि मोक्षगति दीनाऽनायाऽतिथिभिक्षुसद्भयो ददौ प्रमेश्वरः ॥७॥ कृष्णप्रदत्तधेनूनां पीतानि यैः पर्यास्यपि ॥१०॥ हिरण्यपर्वतदान तिलपर्वतमार्पयन् । ययुस्तस्य प्रसादस्थ प्रतापतः। सुवर्णमेदिनीदानं कल्पपादपदानकन् ॥७२॥ हीरकाद्यन्विता माला: कृष्णप्रसादमूर्तयः ॥९॥ हेमधेनुप्रदानं स्वर्णलक्ष्मीप्रदानकम् । देहे धृताश्च यैर्भूषा वस्त्राण्यपि धृतानि यैः । तिलधेनुप्रदान गोसहनप्रदानकम् ॥७३॥ पर्यकाद्या उपभुक्ता सुपावनाः ॥९॥ हिरण्याऽभप्रदान पद्मावतीश्वरः। यानवाहनशकटाऽनोविमानानि कन्यादानानि दीनानामदापयत् सतीपतिः ॥७४॥ अधिष्ठितानि धिष्ण्यानि प्रसादपावनानि वै॥१३॥ हिरण्यवृषदान सुवर्णगबदानकम् । गृहाणि रजांसि श्रीकृष्णपादस्य यैरपि । लोकपालाऽष्टकदानं ब्रह्मविष्णुशिवार्पणम् ||७५॥ याभिचापि धृतान्येव देहे ते ता ययुः परम् ॥९४।। सतां नाथो बश्वपट्टसरस्तटे । कृष्णप्रसादलब्धानि फलान्यत्तानि यैरपि। भावानि विविधान्येषभकार तर्पण ददौ ॥७६॥ बृस्यासनानि कौशेयकम्बलादीनि यान्यपि ॥१५॥ पितृभावानि सर्वाणि मातृभादानि यान्यपि। अधिष्ठितानि यैस्तेऽपि पूताः परं पदं ययुः। नान्दीभादानि सर्वाणि चकार कृष्ण एव सः ॥७७॥ बद्रिके भगवानित्य चाश्वपट्टसरस्तटे ॥१६॥ यद्यत् कृष्णेन लोकेभ्यः पूजायां तु समर्पितम् । लक्षविप्रान् लक्षपनीयुतान् द्विलक्षबालकान् । राजदेवर्षिपितम्यश्वरेभ्यः समर्जितम् ॥७८॥ लक्षकन्याकुमारॉब लक्षदीनाऽतिथीन् सतः॥१७॥ भेष्टिभ्यथापि दैत्येभ्यो दानवेभ्यस्तथाऽर्जितम् । लक्षसाधुजनान् लक्षसाध्वीलक्षाऽधिभिक्षुकान् । यक्षेन्यो राक्षसेभ्यब नागेभ्यो यदुपार्जितम् ॥७९॥ भोजयत्येव मावेन भावेन मिष्टानानि मिष्टानानि शुभानि वै॥९८॥ तेऽपि धाम च वेषा धृताः च चक्र यैरपि ।

·३४४
* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता
मोक्षणाय
जनाः।
गरिष्टानि सुगन्धानि वंहाज्यानि
सदा सदा।
यदिच्छायां महामोक्षः सोऽपि दीक्षां समैहत ।
क्षीरपायसयुक्तानि लड्डुकैः सहितान्यपि ॥१९॥ यद्वचस्तच्छृतिवाक्य यत्संकल्पो विधिर्मतः ॥१०॥
मेशुभानि च शाकानि सुरम्याण्योदनानि च । यत्प्रसादात् फलं सर्वे यत्पत्तिः
परात्परा।
दधिभक्तानि साऽज्यानि भोजयत्येव नित्यशः ॥१०॥ यदीक्षणं महादीक्षा सोऽपि दीक्षा समैहत ॥११॥
पानताम्बूलकाद्यैश्च मुखवासैरनुत्तमैः। दीक्षया यत्फलं प्रोक्तं यज्ज्ञानं दीक्षयाऽऽप्यते ।
दक्षिणाभिः स्वर्णमुद्राभिश्च तोषयति द्विजान् ॥१०१॥ ययाऽघानां क्षालनं च यदनुग्रहतो भवेत् ॥१२॥
वर्षकाले समायात चाऽष्टाविंशं महोदिनम् । यां विनाऽपि स्वयं शक्तो मोक्षं दातुं निजेच्छया ।
स्वजन्मनो हरिस्तत्र पूजितो विप्रभूमिपैः ॥१०२॥
सोऽपि सर्वाऽवतारेशो महादीक्षा समैहत ॥१३॥
देवैर्मुक्तः पितृभिश्च प्रजाभिवैष्णवैस्तथा। यस्पर्श शस्त्रमात्रादिदारको
वै।
साधुमिः सर्वलोकानां देहिमिः पूजितः प्रभुः ॥१०॥ पापिनामपि जीवानां सोऽपि दीक्षां समैहत ॥१४॥
नित्यं प्रपूज्यते तद्वत् कृष्णनारायणो हरिः । यस्पर्शः कामनापूर्वः स्त्रीगामुद्धारकृत् सदा।
ददाति पूजकानां च मुक्तिं पर पद निजम् ॥१०४॥ आश्लेषो मुक्तिजनकः सोऽपि दीक्षां समैहत ॥१५॥
बद्रिके भवने नैजे राजतेऽश्वसरस्तटे।
यस्याऽङ्गुष्ठजलं गंगा मोक्षदा सर्वदेहिनाम् ।
सर्वदुःखहरः
स्वामीश्रीकृष्णो वल्लभः प्रभुः ॥१०॥ यद्रता मोक्षदाश्चापि सोपि दीक्षां समैहत ॥१६॥
बद्रिके दीक्षया यत्र गन्तव्यं सोऽस्ति यः स्वयम् ।
इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयमंहितायां चतुर्थ तिष्यसन्ताने
यद्योगेन खदेहाश्च याता यान्ति परं पदम् ॥१७॥
भगवान् स्वोपार्जिताऽसंख्यसमृद्धीनां दानानि
ब्रह्मप्रियाद्या मुक्ताश्च येन नीता निजं पदम् ।
चकारेत्यादिनिरूपणनामा नवदशाऽधिक-
रक्षितास्तत्र तेनैव दिव्यदेहेन येन
तु ॥१८॥
शततमोऽध्यायः ॥११९॥
यन्मन्त्राऽऽसेमोक्षदाश्च भवन्ति साधवो
श्रीनरनारायण उवाच-
मोक्षदाः सर्वजीवानां सोऽपि दीक्षां समैहत ॥११॥
यदैश्वर्यकणं प्राप्य
बद्रिक श्रीहरिकृष्णो
दीक्षां मोक्षं ददात्यपि ।
वानप्रस्थ: समास्यम् ।
अतिष्ठत महाशान्तो
सोऽपि दीक्षाभिक्षुकः सन् महादीक्षां समैहत ॥२०॥
महाव्रतधरः
प्रभुः॥१॥
रोमशो लोमशश्चापि
ब्रह्मव्रतपरो नित्यं भक्तिमार्गप्रबोधकृत् ।
यदुपासनाऽभवत् ।
भाषीणां च सतां योगियतीनां मण्डलैः सुयुक् ॥२॥
महामुक्तो महर्षिय चिरायुर्मोक्षदः
सदा ॥२१॥
आत्मध्यानपरश्चापि वर्तते त्यागशीलवान् । सर्वकल्याणकृत् साधुविप्रर्षिः पावनः परः।
साध्या: सिद्धाः समायान्ति सभायां हरिसनिधौ ॥३॥
तस्मादुपासकात् कृष्णो महादीक्षां समैहत ॥२२॥
कथावार्ताः प्रवर्तन्ते ह्याध्यात्मिक्यो हि मोक्षदाः। सर्वोपास्यो हरिभक्तानुपास्ते प्रेमसम्प्लुतः।
बहवो देहिनो दीक्षां लब्ध्वा यान्ति परं पदम् ॥ ४॥ सोऽयं कृष्योऽपि भगवानुपास्ते लोमशं मुनिम् ॥२३॥
बद्रिके श्रीकृष्णनारायणोऽपि
निष्परिग्रहः ।
शिक्षको बालमध्याप्य बालाद् गृह्णाति सारवत् ।
सर्वव्यवहारमुक्तस्त्यागिमार्ग
समैहत ॥५॥
दीक्षको मुनिमभ्याप्य मुनेहाति दीक्षणम् ॥२४॥
त्यागिसाधुमहादीक्षा समैच्छल्लोमशाद्गुरोः ।
परम्परा
पूर्वपूर्वेषां सृष्टिरक्षणे।
प्रार्थयालोमशं चापि कार्तिके शुक्लपक्षके ॥ ६॥
रक्षितुं तां महादीक्षा लोमशात् कृष्ण ऐहत ॥२५॥
एकादश्यां महादीक्षा ग्रहीतुं परमेश्वरः। दशम्यां
श्रीहरिश्चक्रे झुपोषण सुनिलम् ।
आश्रमक्रमरक्षार्थ
धर्मस्थापनहेतवे ॥७॥ पञ्चगण्याशनं चके देहशुद्धिप्रयोजकम् ॥२६॥
परमेशोऽपि
भगवान महादीक्षां समैहत । तथाऽघमर्षण चक्र तीर्थस्नानादिभिस्तथा ।
धर्मस्यापि सुनिर्माता धर्ममूर्तिर्विधायकः ॥८॥ रात्री जागरण
गीतकीर्तनमजलैः ॥२७॥
आभमाणां सदाधारो महादीक्षा समैहत ।
प्रातरुत्थाय वै लानं ध्यानं चक्रे निजात्मनः।
यस्माद् दीक्षाः प्रवर्तन्ते मखा प्रतानि वै यतः ॥९॥ पूजनं प्रचकारापि देवानां च
विधानतः ॥२८॥

·तिघ्यसन्तानः ३४५ वै प्रभुः॥१९॥ प्रपूजनम् ॥३४॥ क्षौरं प्रकारयामास सरनौ तीर्थादिवारिभिः। दक्षिणां प्रददौ चापि त्यागी भूत्वा जनार्दनः । श्रादादि प्रचकारापि पितृतृप्तिकरं शुभम् ॥२९॥ कृष्णवत् लभ्यते यः सः श्रीकृष्णो वलभोऽभवत् ॥४८॥ कुण्डं च मण्डपं रम्यं कारयामास सत्वरम् । वैष्णवो परब्रह्म हंसोविज्ञानशोभनः। पुण्याहं वाचयामास जलं मुमोच भूतले ॥३०॥ साघुरूपः परब्रह्म हंमत्यागाश्रमी आचमनं तथा न्यासान् प्रचकार विधानतः। स्वामी नारायणः कृष्णः सर्ववलभतां गतः। प्राणायामान् विधायाऽथ चक्रे गणेशपूजनम् ॥३१॥ परमेशः स्वामिभावे वर्तते सर्वदाऽपि सः ॥२०॥ वास्तुदेवाग्रहण वर्धनीकलशाऽहणम् । दीक्षया स्वामितां प्राप्य स्वामिम्वामी ततोऽभवत् । कुण्डमण्डपदेवानामहणं प्रचकार च ॥३२॥ ब्रह्मचर्य व्रतं नित्यं भतिव्रतं महत्तमम् ॥२१॥ ग्रहाण पूजनं सर्वदिक्पालानां प्रपूजनम् । पालयामास भगवान् कृष्णो नारायणायनः। लोकपालाऽहणं चापि ऋषिपित्रहणं तथा ॥३३॥ दीक्षाकाले मण्डपे च महर्षिसाधुसाध्विकाः ॥२॥ देवीदेवतापूजा चेश्वराणां पूजनं तथा। आशीर्वादान् ददुम्तत्र श्रेयसे परमात्मने । ईशनीनां पूजनं चाऽवताराणां विरेजे भगवान् द्वेधा काषायाम्बरधृक् तथा ॥३॥ मातृकाणां योगिनीनां सतीनां पूजनं तथा । राजाधिराजरूपोऽपि संदेषां मानसेषु सः। मुक्कानां पूजनं मुक्तानिकानां पूजनं ततः ॥३५॥ दीक्षाकाले तु वाद्यानि वाद्यन्त समन्ततः ॥१४॥ परब्रह्माऽहणं चक्रे सर्वतत्त्वाऽहणं तथा। वेदमन्त्रा महर्षीणां गीतयः सुरयोषिताम् । काश्यपीनां प्रजानां च पूजनं प्रचकार सः॥३६॥ मानवीनां कीर्तनानि मण्डपादौ तदाऽभवन् ॥५५॥ प्रायश्चित्तविधि चत्र हवन प्रचकार उपदेशं च दीक्षां च लब्ध्वा त्यागाश्रमं शुभम् । वहिपूजा वह्निमुखसर्वदेवप्रतर्पणम् ॥३७॥ पूर्णाहुति व्यधाद्धोम ददौ दानानि वै तदा ॥१६॥ चकार भगवान् होमं क्षीराज्यपायसोद्भयम् । स्वर्णहीरकरूप्याणां रनगोधनवाससाम् । फलपुष्पमधूनां समिधा हव्यमञ्जषाम् ।।३८॥ पर्णशालां विना सर्व प्रददौ भवनादिकम् ॥७॥ कन्यानां हवनं चक्रे पिण्डानां च प्रदानकम् । लोमशस्याऽऽश्रमे पश्चाच्छिष्यरूपोऽवसत्प्रभुः । श्रीफलाद्यैर्महाहोम घृतधारया ॥३९॥ असंख्यसाधुसञ्जष्टे त्यागिनां मण्डले हरिः॥२८॥ मध्ये व्यावर्त्य वस्त्राणि काषायाणि दधार सः । न्यवसत् शान्तचित्तात्मा माधुसेवाकृतादरः। धौत्रं चांगरक्षक चोत्तगसंग समुष्णिषम् ॥४०॥ असंख्यजीवजातानां मततं रतः॥१॥ यज्ञोपवीतकं प्रच्छटपटी चोत्तरीयकम् । लक्ष्मीस्तदा पृथग भूत्वा साध्वी काषायधारिणी । पादुके च दधारापि कौपीनं च कमण्डलून ॥४॥ अस्तीत् स्वामिस्वरूपं श्रीपरब्रह्ममहंसकम् ॥६०॥ तिलकं चन्द्रकं चक्रे चान्दनं कौकुमं तथा । श्रीपरब्रहा ते नमः परमात्मने । शिखां बवा च गायत्री वैष्णवीं जगृहे गुरोः ॥४२॥ परधामनिवामिने ॥६॥ 'परब्रह्मणे विद्महेऽनादिकृष्णाय धीमहि । अपृथङ्मक्तसंस्थाय रहस्यमुक्तसेविने । तमो हरिः प्रचोदयादिती' जग्राह लोमशात् ॥४३॥ नमस्ते श्रीरङ्गमहोलादिवासाय योगिने ॥३२॥ ओं परब्रह्माऽहमस्मी'त्यष्टाक्षरं जगहे। निलेपाय महामुक्ताऽनादिमुक्तादिसेविने । भोमनादिकृष्णनारायणोऽस्तु शरणं मम' ॥४४॥ आक्षरेर्मुक्तवृन्दैश्च आक्षरेर्मुक्तवृन्दैश्च सेविताय नमः ॥३॥ षोडशाक्षरमन्त्रं जगृहे लोमशान्मुनेः। अवतारैरीश्वरायः सेविताय ते नमः। इत्येवं प्राप्य मन्त्रास्त्रीन् त्रिवारं प्रणनाम तम् ॥४५॥ त्रिवारं प्रणनाम तम् ॥४५॥ ऋषिपितृसुराद्यैश्च सेविताय नमः ॥६४॥ लोमशं च तथा वहिं देवाचत्वा प्रदक्षिणम् । मानवैधेतरैयापि यक्षगन्धर्व किचरः। प्रचके दण्डवत् साधुः कृष्णनारायणायनः॥४६॥ नागैः सप राक्षसैथ सेविताय च नमः॥६५॥ देवप्रसाद चरहे पुपूज लोमर्श गुरुम्। उद्रिबरास्वेदजैव प्रसेविताय ते नमः। उपदाः प्रददौ दिव्यां श्रेही स्वर्णमयीं तथा ॥४७॥ नरैन प्रमदामिय सर्वस्थावरजङ्गमः ॥६६॥ ४४ मोक्षे तु ओं नमः ब्रह्ममुक्ताऽधिपतये ते ar ते ·३४६ श्रीलक्ष्मीनारायणसहिता * पुष्ट्यर्थ संसेविताय सुखदाय च ते नमः। निर्वाणिका सती चान्याऽऽनन्दपना तृतीयका । असंख्ययोगिनां कामपूरकाय च ते नमः ॥६॥ तथा पञ्चाऽऽत्मजा शानदादयोऽपि यं प्रभुम् ॥८६॥ असंख्यानां स्वभक्तानां तारकाय च ते नमः । भजित्वा मोक्षणं प्राप्तास्तं भजे स्वामिनं हरिम् । माणिक्याया बदर्याध नाथाय ते नमो नमः ॥६८॥ कृतघ्न्यास्तु कुथल्याख्यस्त्रिया यो राजयक्ष्मतः ॥८॥ बदरी नाम राजर्षियधाद् बदरिकाश्रमम् । रक्षा चक्रे ददौ मोक्षं तं वन्दे स्वामिनं प्रभुम् । यत्कृपांऽशात् स्वामिनं तं वन्दे बदरिकेश्वरम् ॥६९॥ प्रतारण्या विषलाण्याः सतां समागमाद्धरिः॥८॥ हेमानलासुरो येन पर्वताधो निषदितः। उदारं कृतवान् यस्तं वन्दे श्रीस्वामिनं प्रभुम् । तस्य बदरनृपतेः प्रसन्नाय नमः॥७॥ गंगांऽजनी कटकी सत्संगेन त्वमोक्षयत् ॥८९॥ बदरीस्वीयमूलाधो हेमानलममर्दयत् । रमाञ्जनी रमां चक्रे यस्तस्मै हरये नमः । यत्प्रतापेन ते कृष्णं नताऽस्मि साधुरूपिणम् ॥७१॥ सुनारिणी कुलाली च रणस्तम्बं च तत्पतिम् ॥१०॥ बदरो रसारूपोऽपि यकृपातो व्यबायत। साधुयोगेन तत्पुत्र संसाराद् यो व्यमोचयत् । फले तं परमात्मानं वन्दे श्रीस्वामिनं विह ॥७२॥ बन्दे तं स्वामिनं कृष्णं बलमंप्रभुमीश्वरम् ॥११॥ नरोऽपि बीजता प्रासो बदराख्ये फले सदा । स्वर्णकारस्त्रिया हेमसुधायास्त प्रभक्तितः। यत्कृपातस्तं फलेशं बन्दे भीस्वामिनं प्रभुम् ॥७३॥ प्रसनो यो ददौ तस्यै चाऽनपूर्णात्वमुत्तमम् ॥१२॥ श्रीशीलस्य तु विप्रस्य प्रेतभूतस्य मोक्षणम् । मुक्ति ददौ तथाऽन्ते च वन्दे श्रोस्वामिनं हरिम् । बदरस्व प्रदानेन कृतं येन च ते नमः ॥७४॥ राषिकायनयोगेन विद्रुमिणीं तु विष्टिणीम् ॥१३॥ साधुसाध्वीस्वरूपाभ्यां दाराभाग्याय दर्शनम् । धानि राधासमा चक्रे यस्तस्मै स्वामिने नमः। दत्वाऽप्यमोक्षयद् भूपं तं यस्तस्मै च ते नमः ॥७॥ श्वपची मालवानी यो धर्मयोगेन मुक्तिगाम् ॥९४॥ ब्रह्मदेवादिजपल्यै दत्वा द्वे बदरे बदरे फले। सकुटुम्बामकरोद् यस्तस्मै श्रीस्वामिने नमः। बद्रिका पुत्रिकापुत्रौ ददौ बद्रीश ते नमः ||७६॥ रय्यामा निकां कारेलिका हिताञ्जलेर्मुनेः ॥९॥ यत्प्रतापात् कृष्णपनी जाता वै बालयोगिनी। योगात् कथाभवणेन मुक्तिमनयद् यः प्रभुः । सुरेश्वरीसुता तं श्रीकृष्णं वन्दे नरायणम् ||७७॥ हेताञ्जलेच पुत्रीणां निर्मोहित्वं च यदलात् ॥९६॥ यः कृष्णो दिव्यदेहां च चारणी नामकेसरोम् । मोक्षणं कृतवान् यच तस्मै तेऽस्तु नमो मुहुः । कृत्वा मुक्तानिका निन्येऽक्षरं तस्मै नमो नमः ॥७८॥ निरक्षनादयथापि भ्रातरः पञ्च ताहयाः॥१७॥ नर्मका विनोदिन्याः विनोदिन्याः साधुयोगेन मोक्षणम् । मुक्ति येन प्रणीतास्तं वन्दे भीस्वामिनं प्रभुम् । कृतं येन कृतो देवलोकोऽपि च सखीविधः ॥७९॥ यन्त्रकी गोमती च नयराजं च तत्यतिम् ॥९८॥ मोक्षं तस्मै ददौ यच तस्मै ते स्वामिने नमः । अरक्षयत् राजयक्ष्मतो यस्तं स्तौमि मावरम् । बाहुलकाय तत्पल्यै लीलावत्यै च नर्तनात् ॥८॥ कनकांगदायाः कृष्णो धूर्ताया मोक्षणं व्यपात् ॥१९॥ ददौ ब्रह्मरसं मोक्षं तुष्टो यस्ते नमः सदा । भाणवाण्या द्यूतकाः श्रेयश्चकार यो हरिः। मालियानं मलिकां च मालाकारी हरि पुरा ॥८१॥ रायहरिनुपस्याऽपि तं वन्दे स्वामिनं प्रभुम् ॥१०॥ प्रसन्नः पाययामास ब्रह्मरस ततस्तयोः। माधवरायनृपतेः श्रेयो व्यधातु यः मोक्षणं कृतवान् कृष्णो यस्तस्मै स्वामिने नमः ॥८२॥ योतिका तु कंसारी दिव्याममोक्षयच यः॥१.१॥ निकामदेवसंज्ञाय धीशूराय हरित स्वयम् । नरराजं कुंभकारं तार्या रसिकां च यः। मोक्षं ददौ च तत्पल्यै तस्मै श्रीस्वामिने नमः ॥८॥ अम्बालिका स्वर्णकी धातुमा च विनोदिनोम् ॥१०२॥ निगडभ्रामकैवर्त मत्स्याशापात् सुदु:खिनम् । अमोक्षयदरियंब न रखनकोविदम् । पल्या कपादिशेवधेः ।।८४॥ भीरामसुन्दरं चापि कदर्य योऽप्यमोक्षयत् ॥१०॥ अनयः स्वं परं घाम तया साकं च योषिता । वन्दे तं परमात्मानं स्वामिनं दीक्षितं प्रमुम् । तथा तत्पुत्रिका चाचा साध्वी पुण्डरिका सती ॥८५॥ क्षीरोदवीरं भूपं च क्षीरोदवीरं भूपं च राजी नहारिणी च यः॥१०४॥ तारितं भक्तया यस्य ·*तिज्यसन्तानः हरि। गृध्र गणिका सोमिका पञ्चपुत्रीयुताममोक्षयत् । तत्पनी च महासत्यायनी व्यमोक्षयच यः। अरुणानीपति पाटलान्यादीशं नमामि तम् ॥१०॥ तत्पुत्रान् तत्पुत्रिकामाऽमोक्षयद् यब तं भजे ॥१२४॥ मद्यपाया लियाधि मोक्षण यो व्यधात् प्रभुः । धर्ममर्ट महामात्यं शीलयानी च तत्प्रियाम् । मिष्टासवध्वजिनश्च तं वन्दे स्वामिनं हरिम् ॥१०६॥ अमोक्षयत् प्रभुर्यः श्रीस्वामिनं तं सदा भजे ॥१२५॥ गण्डवाताभिधायाच चक्रिण्यामोक्षण व्यधात् । धर्माध्यक्ष प्रभुर्मुकुन्दसावित्रममोक्षयत् । यास्कवादस्य च मोक्षं तं वन्दे स्वामिनं हरिम् ॥१०७|| न्यायाक्षिणी च सद्भार्या यस्तं वन्दे जनार्दनम् ॥१२॥ निन्दाका द्विवंदन्या मोक्षणं यो व्यधात्प्रभुः । विशालरेखक यौदारयलेखक द्विगर्जनाख्यपत्युच तं वन्दे स्वामिनं हरिम् ॥१०८॥ शुचिकान्तां च तत्पनी तं वन्दे स्वामिनं प्रभुम् ॥१२७॥ सुरप्रसादं विप्रं च गुरुघ्नं यो प्रमोचयत् । कृष्णकान्तेश्वरोनार्थ नमामि बल्लभम् प्रभुम् । मातरं पितरं तस्य चाऽमोक्षयत्तु यः प्रभुः ॥१०९॥ कायस्थान् करणाद्यान् योऽमोक्षयत् परमेश्वरः ॥१२८॥ नागविक्रमभूपत्व देवद्रोहरतस्य च । शाहविलापनादींचाऽमोक्षयत् तं नमामि च । नवद्रोहियुतस्याऽपि मोक्षको तु ते नमः ॥११०॥ उदारितो येन पूर्वकौलिकदेहवान् ॥१२९॥ शालमित्रो जीविकानो जयालक्ष्मीध तत्प्रिया । मार्जारबोलतो येन पूर्वगोबारगोपका। उद्धृतो येन कृष्णेन तस्मै श्रीस्वामिने नमः ॥११॥ बम्बूकबोवृतो येन पुरा ठठोलको वणिक् ॥१३ ॥ कन्यानं यवराज यो विषदं साधुयोगतः। स्वर्णाऽखनादयो भूत्या उदृता येन शामिणा । अमोचयद् यमदूतान् तं भजे स्वामिन हरिम् ॥११॥ श्येनः समुद्धृतथापि पुरा यो भरवाटकः ।।१३१॥ साधुजीवं कुमारं च कुमारी साधुजीवनीम् । चटकायोद्धृताः पूर्वेऽवा यास्तं नौमि माधवम् । निर्विषादं च यः कृष्णोऽमोक्षयत् तं मुहुर्नमः ॥११३॥ कपोता उद्धृता येन सार्थवारास्तु ये पुरा ।।१३२।। नारायण्यै प्रभावत्यै घटमालाख्ययोषिते। काकास्तथोद्धृता येन पुरा ये कंकजातिबाः । मोक्षणं प्रददौ यच तस्मै श्रीस्वामिने नमः ॥११४॥ गृहगोधोद्धृता येन नाणकी प्राक् खवासिनी ॥१३३॥ अनंगवल्ल्याः कुट्टन्यास्तत्सखीनां च मोक्षणम् । मूषका उद्धृता येन प्राक् यदाः संघवाटकाः । कृतवान् यः प्रभुः स्वामी तस्मै कृष्णाय ते नमः ॥११॥ नकुलबोद्धृतो येन प्राक् बास्टस्तु सागरः ॥१३४॥ पण्डवामिधं षण्डं या संसाराद् व्यमोचयत् । कीरताराभिषो भाट नपुंसकानां पुंस्त्रीत्वं चक्रे यस्ते नमो मुहुः ॥११६॥ उद्धृतो येन तं भजे । ज्योतिर्वेचा देवगतीश्वरो येन समुद्धृतः ॥१३॥ यवसन्धं तु मांसादं पनी मजावली च यः। तत्कुटुम्बं हरिय॑मोचयत् पुण्यवती च तद्भार्योद्धृता येन नमामि तम् । तस्मै च ते नमः ॥११७॥ बन्दिबनो जयमानो तृपथ वप्रविक्रमः ॥१३६॥ भाण्डं यो भण्डशीलं तु सकुटुम्ब व्यमोचयत् । प्रजाबाप्युद्धृता येन बन्दे भीस्वामिनं हि तम् । त्रिगालवॉस्तथा भवायनादीन् यो व्यमोचयत् ॥११८॥ ससाऽधिसिंहनृपतिः सूतस्तस्य सुकेसरी ॥१३७॥ हरिवीर्यादिमलॉबऽमोक्षयद् प्रभुहरिः। राशी रक्षावती येन मोक्षितास्तं नमाम्यहम् । वाषिकान् हरिलालादींब व्यमोक्षयत्तु यः ॥११९॥ मागपो हर्षनयनो बोगिदासब सेवकः ॥१३८॥ कीरवणादिमृगयूममोक्षयच येन सौरभसावित्रस्ताम्बूल्कुत् अमोक्षयच नागादं वादिटं यच ते नमः ॥१२०॥ रंगिलो 'रंगकारच बाघकृत् ॥१३९॥ सारहासीयमार्तण्डमण्डलादिप्रमोक्षकम् चिहरायो भावसारमतो येन तं भजे । विकासदेवं लुबादं व्यमोक्षयच्च तं भजे ॥१२१॥ रमेश्वरो प्रामयाजी तथोर तोऽपि येन ह॥१४॥ दैवान् प्रकाशकादींब तत्पुत्रान् साधुदीक्षितान् । स्वर्णास्तरणो विद्याघ्रमित्रवहादयस्तथा । मौक्तिकायनिकाद्याथ तत्पुत्री: ,साध्विकास्तथा ॥१२२॥ उदृताः किमरा येन किंपुमांसब चारणाः ॥१४॥ व्यमोक्षयच य: स्वामी वन्दे श्रीस्वामिनं च तम् । असंख्याध तुपा येनोवृतास्तं त्वां नमामि च । दुरितपोषनामानं सर्वाद यो व्यमोक्षयत् ॥१२३॥ नन्दिमिलं इतवान् यो ररक्ष नागविक्रमम् ॥१४२।। या यः प्रभुः। समुदृतः।

·३४८ * भोलक्ष्मीनारायणहिता हतं सैन्ः पुनः सञ्जीवयामास नमामि तम् । यकृष्णस्य समस्तं वै तत् तस्याः स्यात् समस्तकम् । पुरञ्जयनृपं ह्यमोक्षयद् यस्तं नमाम्यहम् ॥१४३॥ श्रीकृष्णार्पणदक्षायाः कायाः श्रीबद्रिके स्वकम् ॥१६॥ माक्षिता येन बहवः सप्तस्वर्गनिवासिनः। इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्तानेऽनादि- सप्तपातालवासाश्च तं नमामि महाप्रभुम् ॥ ४४॥ ईश्वरेभ्यश्च धार्मिभ्यो दर्शनं यो ददौ प्रभुः । श्रीकृष्णनारायणपरमात्मनो वानप्रस्थधर्मोत्तरं साधुदीक्षा- सर्वस्त्रीदासवर्गाब्यस्तं ग्रहणं लक्ष्मीकृतस्तवनं लक्ष्मीप्रभृतीनां स्वस्वामिनि भजे पुरुषोत्तमम् ॥१४॥ सर्वस्त्रीभ्यो निजाभ्यश्च युगलापत्यकानि शाश्वती लीनतेत्यादिनिरूपणनामा विश- यः। त्यधिकशततमोऽध्यायः ॥१०॥ मानसानि ददौ तस्मै नमः श्रीपरमात्मने ॥१४६॥ मायापालो नृपो महानास्तिको यमलोकतः । श्रीनरनारायण उवाच- मोचिती येन कृष्णेन तं भजे साधुसत्कृतिम् ॥१४७|| ज्येष्ठपुत्राय दीलावरीराज्यं ददौ ततः । बद्रिक ततोऽनादिःकृष्णोनारायणी हरिः। स्वयं पत्नीदर्शयितुं ययौ धामाऽक्षर प्रति ॥१४८॥ लक्ष्मों प्रज्ञां पाशवती चान्तभाव्य निजात्मनि ॥५॥ धाम नीत्वा निजान् सर्वान् सर्वाश्च प्रमदास्तथा । कुंकुमवापिकाक्षेत्र स्वकरूपेण चाऽवसत् । परे धाम्नि स्वीयमूर्ती वासं दत्वा ह्यरक्षयत् ॥१४५॥ द्वितीयेन स्वरूपेण श्रिया युक्तेन चान्तरे ॥६॥ कुंकुमवापिकाक्षेत्रमागत्य त्यागमाप्य यः । साधुरूपेण तीर्थेषु ययो श्रीयुक्तमूर्तिकः । साधुदीक्षा परिगृह्य वर्तत साक्षिगोचरः ॥१५०॥ अगोचरोमुक्तसेव्यादेवजुष्टः सएकल: ॥३॥ नमामि स्वामिन तस्मै श्रीकृष्णप्रभवेनमः। कुंकुमवापिकातीर्थजलं पीत्वाऽश्वसारसम् । अनादिश्रीकृष्णनारायणायनाय योगिने ॥१५॥ जलं पीत्वाऽऽचमनं च कृत्वा नात्वा सरोवरे ॥ ४ ॥ यः सदा श्रीहरिश्चास्ते श्रीगणेशं गुरुं चापि नत्वा सप्तायतनमूर्तिमान् । सम्पूज्य भावतः। लीना लक्ष्मीर्यटंगऽहं वर्ते सामपरायणा ॥१५॥ सर्वतीर्थानि नत्वाऽपि कृत्वा सम्प्रदक्षिणम् ॥५॥ प्रज्ञा लीना पाशवती लीना च स्वामिनि प्रभो। प्रययौ चाऽऽम्रवणतो व्याघ्रारण्य महत्तरम् । यल्लीलाः श्रेयसे सर्वा जीवानां कर्मदेहिनाम् ॥१५३॥ सिंहारण्यं ययौ पश्चात् तलश्यामस्थलं शुभम् ॥ ६॥ तस्मै ते पतये चाप्यपतये प्रणमाम्यहम् । जात्वा ययौ सोमनाथ प्राचीपिप्पलमित्यपि । सर्वदानीश्वरवयोत्तमाय परमात्मने ॥१५४॥ मूलद्वारावती नैजां ततश्चोष्णपुरं यया ॥ ७॥ नमो विशिष्टरूपाय सर्वतीर्थातितीथिन । गोपनाथं ययौ पश्चाद् तीर्थार्थ भगवन् स्वामिन् लोककल्याणहेतवे ॥१५॥ नृसिंहेशं शरमेशं कृत्वा व्योम्ना ययौ द्रुतम् ॥ ८ ॥ अभिलाषा नायते में महात्मस्तां प्रपूरयः । नारायणी महादी| सर्वोत्तमां नदी पराम् । त्रिनास असंख्यजन्मभिः कृष्णोद्धृतास्त्वया हि देहिनः ॥५६॥ सरश्चापि रुदलाल्पसरो ययौ ॥ ९ ॥ धर्मवृद्धिः कृता सर्वा पुनश्चापि विभावय । विषतुरीयकसरनिगायनसरोवरम् लक्ष्मीभक्ता बहवोऽत्र लोके भवन्ति तान् प्रभो ॥१५७॥ न्यायज च सरश्चापि ययौ कमहानदीम् ॥१०॥ साधुरूपेण निर्बन्धान् कृत्वा मोक्षय मच्छ्रितान् । न्यायजरा नदी गत्वा भूमध्यसागरं ययौ। इत्यर्थयामि भगवन् विरमामि त्वयि प्रभो ॥१५८॥ नीपरां प्रययौ द्यनां वातगामुरलां नदीम् ॥११॥ इत्युक्त्वा बद्रिके लक्ष्मीः खामिन्यन्तरधीयत । बालकृष्णसरश्चापि ययाबोबी महानदीम् । लक्ष्मीस्तवं प्रभाषेत भावगर्भोऽपि यो जनः ॥१५९॥ यानेशी च ययौ कृष्णो द्विकलं च सरोवरम् ॥१२॥ लक्मीवच्छ्रीहरौ लीनस्थानमेष्यति शाश्वतम् । आयुरां च नदी रम्यां चाऽन्धिं ययौ ततः परम् । नारी स्तबमधीयाना लक्ष्मीः स्यानात्र संशयः ||१६०॥ बहुलिङ्गसमुद्रं गत्वा मत्कुश्चिकानदीम् ॥१३॥ प्रिया लक्ष्मीः स्तवाजाता जाता लक्ष्मीश्च माधवी। गर्तस्त्रावसरो गत्वा लीनपादसरो मुक्ति मुक्तिं लभेत् स्तोत्राद् यथेष्टां पारमेश्वरीम् ॥१६१॥ सूपरोशसरो गत्वा ततोऽयां नदीं ययौ ॥१४॥ गोकर्ण प्रजगाम च ययौ।

·विष्यसन्तानः ३४९ पदम् । मुहुः ॥२३॥ समुद्र च ततो गत्वाऽऽमाञ्जनीं सुनदीं ययौ। सर्वथा कार्तयुगको व्यवर्तत प्रजासु वै। पारानसी नदी गत्वोलघ्यसमुद्रमायतम् ॥१५॥ अन्ये युगाः प्रभाव न कर्तुं शक्ता भवन्ति तु ॥३४॥ उष्ट्रालये मयूरां च नदीं ययौ जनार्दनः। सत्ये यथा तथा त्रेतायुगे द्वापरके तथा । कारुलिङ्गी नदी गत्वा ययावतसरोवरम् ॥१६॥ कलौ तथा हरयोगात् प्रजानां कृतवत् स्थितिः ॥३॥ ग्रासकायां नदी गत्वा व्योम्ना ब्रह्मप्रदेशकम् । धर्मकामार्थमोक्षाणां बलं कृष्णकृपावशात् । आययौ भगवान् बद्रि मेनकाङ्गी महानदीम् ॥१७॥ यथार्थ सुखदं चास्त सर्वेषां देहिनां तदा ॥३६॥ शालवीनां तथा चैरावती नदीं ययौ प्रभुः । बद्रिके श्रीकृष्णनारायणोऽनादिः पर: प्रभुः। शिक्षांगीं चाङ्गशिक्षांगां त्रियाशिकां नदीं ययौ ॥१८॥ ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैरथितश्च मुहुर्मुहुः ॥३७॥ ब्रह्मपुत्रां च गंगां च गोदावरी च नर्मदाम् । पृथ्व्यां तस्थौ लक्षवर्षाप्यूर्वे च पञ्चविंशतिः । शत्रुजिता ययो कृष्णस्ततोऽश्वपट्टसारसम् ॥१९॥ सहस्त्राणि तथा पञ्चशतानि सर्वगोचरः ॥३८॥ आययौ भगवान् व्योम्नाऽक्षरक्षेत्रं निजालयम् । सपादलक्षवन्ति परं धाम निज एकोनत्रियां सुभगां नैजां जन्मजयन्तिकाम् ॥२०॥ तेनैव वर्मणा दिव्यशाश्वतेन ययो हरिः॥३९॥ व्यधात् कृष्णः साधुवेषः कुंकुमवापिकालये। ततः कुंकुमवाप्यादौ मूर्तिरूपो विराजते । एवं श्रीभगवान् बद्रि लक्ष्म्या मनोऽप्यपूरयत् ॥२१॥ सर्वेषां देहिनां चर्मचक्षुषां दृष्टिगोचरः ॥४०॥ पद्मावत्याध प्रज्ञाया: मनस्यपि घपूरयत् । दिव्यदृशां तु दिव्यात्मा प्रत्यक्षः पूर्ववत् सदा । पृथिव्यां यानि तीर्थानि नदीनदाद्रिसागराः ॥२२॥ लोमशादेस्तु भगवान् नित्यप्रत्यक्ष एव ह॥12॥ साध्वीनां सतां साधुस्वरूपो नित्यगोचरः । वनभूगहरारण्यग्रामद्वीपसुरालयाः योगिनां ध्यानगम्यश्व मुक्तानां धामगोचर ॥४२॥ यत्र तत्र ययौ कृष्णनारायणायनो श्रेयसे स्वस्तये कल्याणाय भद्राय देहिनाम् । भक्तानां स्नेहवशगो वर्तते हृदये स्थितः । सर्वत्र वर्तते साक्षी स एव मोक्षाय मुक्तये निर्वाणाय शाश्वतसिद्धये ॥२४॥ परमेश्वरः ॥४३॥ बद्रिके बहवस्तस्याऽवतारा: संभवन्ति हि। अनेकान् देहिनः कृष्ण उद्दधार भवार्णवान् । नरनारायणश्चाई तस्यावतार बद्रिके स्वेच्छया नजकृपया लीलया घिया ॥२५॥ त्वं चाऽपि तस्य कृष्णस्याऽर्थोऽगनाऽस्यवतारिणी । मुहुर्देशेषु सर्वेषु भक्तवशः प्रयात्यपि । भज तं परमात्मानं कान्तं भजाम्यहं यथा ॥४५॥ कृत्वोद्धार जनानां च समायाति निजालयम् ॥२६॥ विष्णुब्रह्ममहेशाचा यथा भजन्त्यहर्निशम् । कुंकुमवापिकाक्षेत्र रानते देवर्षिपितृसाध्याश्च यथा भजन्त्यहर्निशम् ॥४६॥ लक्षशः साधवः साप्यो यत्र वसन्त्यहर्निशम् ॥२७॥ ईशा ईशानिका मुक्ता यथा भजन्त्यहर्निशम् । त्रिशत्तमाद्याः कृष्णस्योत्सवा जन्मनिमित्तजाः। स्मर कृष्णं सदा कान्तं शाश्वतानन्ददायकम् ॥४७॥ क्रियन्ते साधुसाव्याद्यसंख्यभक्तः प्रमोददाः ॥२८॥ स्मारयाऽन्यान् हरिं तं च कृष्णनारायणं प्रभुम् । मुच्यन्तेऽसंख्यमनुजास्तद्योगात् प्रतिवत्सरम् । तस्यैव भजनं बद्रि भक्ति कारय देहिनाम् ॥४८॥ कृष्णनारायणपुत्रा युगला विदेशगाः ॥२९॥ तस्यैव भजनेनैव ते तस्यैव भजनेनैव ते यास्यन्ति पर पदम् । तेऽपि त्वागत्य पितरं वीक्ष्य प्रसेव्य माधवम् । यथैव भजनं तस्य मोक्षद च तथाविधम् ॥४९॥ प्रयान्ति ते निनमातामहदेशान् सुखान्विताः ॥३०॥ संहितायाः श्रवणं मोक्षदं नित्यमोददम् । असंख्याच नरा नायों नार्यों वैष्णवा वैष्णवा भक्तिभावनाः। श्रावितानि चरित्राणि हरेस्तव ॥५०॥ बद्रिके नित्यमायान्ति सेवनाथै हरि प्रभुम् ॥३॥ भक्ताभक्तमोक्षदानि चमत्कारमयानि निकामं ते सम्प्रसेव्य समासाद्य मनोगतम् । तल्लीलाललितं नाथं हृदि निधेहि निधेहि बद्रिके ॥५१॥ प्रयान्ति निजदेशाँध प्राप्नुवन्ति परं सुखम् ॥३२॥ श्रीश्वेतायनव्यास उवाच- परं पदं परं धाम देहान्ते सम्प्रयान्ति । शृण्वन्तु मुनयो लक्ष्मीनारायणीयसंहिताम् । अनादिश्रीकृष्णनारायणे तिष्ठति भूतले ॥३३॥ ये श्रोष्यन्ति भागतोऽपि ते यास्यन्ति परां गतिम् ॥५२॥ साधुभूषणः। ये मया बद्रि वै।

·३५० * भोलक्ष्मीनारायणसंहिता के भूता ॥६॥ खण्डोऽत्र प्रथमधास्ते कृतसन्तानकाभिधः। दयिताऽनादिकृष्णस्याऽोगना मोक्षदायिनी। द्वितीयच समास्ते वै त्रेतासन्तानकाभिधः ॥५३॥ पावनी सर्वलोकानां बननी मुक्तिगामिनाम् ॥७२॥ तृतीयो द्वापरसन्तानाख्या खण्डोऽस्य वर्तते । पोषणी चैहिकानां तु सम्पत्पदा तु कामिनाम् । चतुर्थस्तिव्यसन्तानाभिघोऽस्त्यत्र चमत्करः ॥५४॥ कृष्णकण्ठाद् दिव्यरूपा चाविभूतेयमीश्वरी ॥७३॥ प्रथमे कृतसन्तानेऽध्यायाः पञ्चशतानि च (५९०) । श्रुतिरूपा ततधेयं वेदवद् वेदिनी त्वियम् । नवतिम तथाऽध्याया वर्तन्ते द्विजमूर्तयः ॥१५॥ वेदानां फलदा चेयं पूजिता वाचिता श्रुता ॥७४|| लोकास्तु पञ्चपञ्चाशत्सहस्त्राणि तथा पुनः। सदा शान्तिकरी चेयं मुक्तिवन्मोदकारिणी। पञ्चशतान्यधिकानि सप्तविंशतियूजि च (१९५२७) ॥२६॥ राधावद् ऋद्धिसिविधा सर्वदिसिद्धिदायिनी ॥७॥ द्वितीये त्रीतसन्ताने त्वध्यायास्त्रिशतानि (३००) च । नारायणी मूर्तिमती नारायणस्य बोधिनी। वै द्वात्रिंशत्सहस्राणि द्वे शते च तथा पुनः ॥५७॥ नारायणप्राप्तिकरी पूषिता वाचिता पश्चाशचापि चत्वारः श्लोकाः सन्ति हि तीत्रके (३२२५४)। वैष्णवीयं मूर्तिमती वैष्णवानां प्रमोदिनी। तृतीये द्वापरसन्तानकेऽध्यायाः शतदयम् ॥५८॥ योगिनी युगवार्तानां बोधिनी ब्रह्मयोगिनी ॥७॥ सप्तत्रिंशत् (२३७) तथा सन्ति मोक्षदा दिव्यविग्रहाः । ब्रह्मरूपकरी भोतुर्वक्तुः पूजयितुस्तथा । श्लोकाः सन्ति सहस्राणि पञ्चविंशतिरप्यथ ॥५९॥ स्वाहेयं स्वाहेयं सर्वयज्ञानां फलदा दक्षिणारिमका ॥८॥ शतं षष्टि वै द्वे च (१५१६२) मुक्तिदा भक्तिदाःखल्लु । प्रज्ञेयं श्रीकृष्णनारायणवल्लभमूर्तिजा । चतुर्थे तिष्यसन्तानेऽध्यायास्तु (१२३) शतमित्यपि ॥६०॥ ब्रह्मपारप्रदा चेयं यशाऽवभथरूपिणी ॥७९॥ प्रयोविंशतिश्चाप्येव वर्तन्त ब्रह्मधामदाः। सरस्वती ब्रह्मपनी नित्या वाणी हरेरियम् । श्लोकाः सन्ति त्रयोदशसहस्राणि तथोपरि ॥६१॥ सतामाथीर्वादरूपा लोमशेन विकासिता ॥८॥ (१३०३८) अष्टाविंशतिसर्वे साक्षान्मोक्षप्रदाः पराः । श्वेतिप्रभृतिशिष्यैश्च सनकायैः सुपोषिता। चतुःसन्तानरूपाया: संहितायास्तु सर्वशः॥६॥ द्यौर्दिव्या देवकोटीन सजीवनप्रकारिणी ॥८॥ (१२५०) अध्यायाङ्ककसाहस्रं तदूर्ध्वं हि शतान्यपि । महासाध्वी सती देवी दिव्येयं चाऽच्युती मता। पञ्चाशत् सन्ति च तथा सर्वथा मोक्षकारिणः ॥६३॥ गंगेयं पापविध्वंसकारिणी विष्णुधारिणी ॥८॥ अस्याः पूर्णसंहितायाः श्लोकास्तु श्लोकास्तु चैकलक्षकम् । शिवेयं शिवदा स्वस्तिप्रदाऽऽनन्दप्रदा सदा। तदूर्ध्व तु पञ्चविंशतिसहस्राणि वै तया ॥६४॥ सौरी गायत्री त्राणदा परा ॥८३॥ नवशतानि चैकाशीतिस्तदूर्व भवन्ति हि (१,२५,९८५)। स्वधेयं सर्वपितॄणां प्रेताना श्रेयसाम्प्रदा। ततोऽतिरिक्ताः ससाऽपि विद्यन्ते श्लोकका अपि ॥६५॥ कौमुदीयं सुधास्वादप्रदा चान्द्री सरोजनी ॥८४॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणः श्रीवल्लभप्रभुः। पोय पत्रिका पअधरीवाऽव्ययकारिणी। मुनयो !न्यवसत् पृथ्व्यां लक्षवर्षाणि लक्षवर्षाणि तत्परम् ॥६६॥ अनपूर्णा कृष्णतपस्याभोगसुखप्रदायिनी ॥८॥ पञ्चविंशतिसहसाण्यपि पञ्चशतानि च। गाणेशीयं सर्वविघ्ननाशिनी क्षेमलामदा। तत्र कृताचमत्काराः संख्यातुं चाऽऽप्य गोचराः॥६७॥ हानुमती महाशक्ति थीलिनी ब्रह्मवर्चुला ॥८६॥ साधुरूपेण कृष्णेन कृता ये ये तु तेऽखिलाः । काच्छपी फणिनी शक्तिः पृथिव्युदारकारिणी । लिखिता वै साधुसंहितायां साधुभिरादरात् ॥६८॥ महालक्ष्मीरियं विद्या नारायणस्य खेलनी ॥८॥ सनत्कुमारप्रभतिमिस्तु मोक्षपरायणैः। बदरीयं हैमगिरी तापसी तापनाशिनी। श्लोके लोकेऽत्र सर्वत्र हरेयोंगेन देहिनाम् ॥६९॥ यमुनेयं यमलोकगतिनिरोधिनी स्वसा ॥८८॥ मोक्षेच्छया कृष्णकृपा सिविता दुर्लभा तु या। गोमतीयं परब्रह्मकिरणानां प्रभात्मिका। कृपामूर्तिस्वरूपेयं संहिता मोक्षदा ततः ॥७०॥ कामधेनुरिय द्रोग्त्री कृष्णसौरभदायिनी ॥८९॥ लक्ष्मीरूपा संहितेयं संहिता श्रीस्वरूपिणी। सर्वकामप्रपूरेयं सेविता क्षीरपायसी। यथा लक्ष्मीस्तथा चेयं यथा चेयं तथा रमा ॥७१॥ अमृतेयं सेवकानां महामृतप्रदायिनी ॥९॥ संज्ञेयं मानदा

·* तिष्यसन्तानः
३५१
च
श्रतम
कल्पवल्ली शाश्वतीय मनोवाञ्च्छाप्रपूरणी। गृहस्था
गृहस्थानां ग्रहस्थितिप्रपोषिणी।
अक्षय्यपात्रिका
चेयं कृष्णकथाऽक्षयान्विता ॥९१॥ हदिस्था तु सतां सच्चिदानन्दहरियोगिनी ॥११०॥
कल्पद्रुमस्वरूपेयं
सर्वार्थरसवर्षिणी। सर्वसौभाग्यदा चेयं सर्वोत्कर्षप्रदायिनी।
चिन्तामणिः संहितेयं सर्वेषां कृष्णचिन्तनी ॥९२॥ अनन्तानन्दधामाख्यसाम्राज्यमुखवर्षिणी ॥१११॥
पप्रमणिः
चेयं वासनाद्रिप्रमेदिनी। वर्तते संहिता चेयं महामुक्तानिका क्षितौ ।
सर्वप्रतमहाशाला संहितेयं
फलप्रदा ॥१३॥ प्रत्येकमस्याः सन्तानाः पुत्रा नारायणस्य वै ॥११२॥
सर्वतीर्थमयी चेय सर्वतीर्थप्रबोधिनी। नारायणसमा मोक्षे बले कीर्ती च सम्पदि ।
सर्वेश्वरी महादेवीश्वराणां स्मृतिकारिणी ॥१४॥ यथा कृतः सर्वधर्मे त्रेता यथाऽखिले मखे ॥११॥
धार्मिकीयं धर्मरक्षाकी धर्मस्य धारिणी। द्वोतो यथाऽखिले दाने तिष्योऽखिले जपेऽतुलः ।
विभूतिः शाश्वतीयं भीकृष्णस्याऽवतारिणी ॥१५॥
कृतः
सामर्थ्यसञ्जष्टस्त्रेता दिव्यचरित्रवान् ॥११॥
संक्रान्तिः संहितेयं कृष्णसंक्रान्तियोगिनो।
द्वीतच दिव्यलीलाम्यस्तिष्यः शरणितारकः।
महोत्सवी सदा चेयं श्रोतुर्वक्तुः समुत्सवा ॥१६॥ सत्यः स्वात्मबलोद्धर्ता त्रेता सुरादिसंभयात् ॥११५॥
अमूर्ता शब्दमूर्तेयं कृष्णजिहा रसाभरा।
द्वीतः कृष्णचमत्कारात् तिष्यः साधुसमागमात् ।
कृष्णयोनिः कृष्णनारायणाऽऽनन्दप्रदायिनी ॥९७॥
तिष्योऽयं कृष्णसन्तानः केवलः पठितः श्रितः ॥११६॥
मोक्षविमानिका भेष्ठा धामसूतिः सुकोमला।
भावितश्चापि पूजितश्च गृहेऽवितः।
कृष्णशय्यात्मिका दिव्या कृष्णपार्श्वप्रदायिनी ॥९८॥ स्मृतो गुणैर्ग्रहीतश्च तारयत्याश्रितान् द्रुतम् ॥११७॥
श्रीकृष्णाऽऽस्यस्वरूपेयं कृष्णताम्बूलपायिनी।
अनादिश्रीकृष्णनारायणस्य कानकों
शुभाम् ।
अनादिश्रीकृष्णनारायणात्मरूपिणी त्वियम् ॥९९॥ हरेः सुप्रतिमां कृत्वा तिष्यसन्तानकं विमम् ॥११८॥
बहुना
साधवीयं चतुःपुमर्थदायिनी।
दद्याद् दाने तु यो भक्त्या विदुषे ब्रह्मवादिने ।
तुलसीमालिकेयं
साध्वीदीक्षेयमित्यपि ॥१००॥ वैष्णवाय विशेषेणाऽऽचार्याय गुरवेऽपि च ॥११९॥
महासंन्यासिनी चेयं कण्टीयं संहिता सदा । विप्रायाऽध्यापकायाऽपि कथावाचनशीलिने ।
मातम्भरेयं सतत
सत्वप्रकर्षिणी
त्वियम् ॥१.१॥ धेनुं
वत्सायुतां
सर्वोपस्करणादिसंयुताम् ॥१२०॥
आतिवाहिकदेवीयं
पराविद्येयमव्यया । शय्यां प्रपूर्णो मृवीं च पात्राणि चार्पयेत्तया ।
विषिशक्तिरियं शास्त्री भक्तिमूर्तिरियं
शास्त्री भक्तिमूर्तिरियं तथा ॥१०२॥ सरनधान्यवस्त्रादि दद्याद् या स तु मोक्षमाक् ॥१२॥
दुःखहाश्रीरियं
नित्यं कृष्णनारायणप्रिया। सकामः स्वर्गमासाद्य ब्रह्मकल्पायुरेव
लचाऽश्वमेधयशानां फलदा वाचिता
भता ॥१०॥
भुक्त्वा भोगान् प्रयात्येव संहितादानतोऽक्षरम् ॥१२२॥
लक्षविष्णुमखानां च पुण्यदा
च पुण्यदा मोक्षदा शुभा ।
तिव्यसन्तानकथाऽयं सद्भावाऽऽधायकः सताम् ।
सर्वविधानां तपसां फलदा शान्तिदा तथा ॥१०४॥ सत्सु मेहकर सेवाधर्मबोधप्रदस्तथा ॥१२३॥
सर्वव्रतानां तीर्थानां सर्वेषां पुण्यदायिनी ।
पापानामपि सर्वेषां क्षालक पापिमोक्षदः।
कोटिधेनुगजाश्वानां दानानां फलदोत्तमा ॥१०॥
शरणागतबीवानां
ब्रह्मघामप्रदा सुखः॥१२४॥
ब्रह्माण्डदानफलदा
जीवाऽभयप्रदायिनी।
अपि साधोईरेर्वापि पापी प्रसादधुम् भवेत् ।
कोटिकन्यादानफला कोटिभीटानसदृशी ॥१०६॥ तिर्यग् वा स्वेदनोऽण्डोत्थो बराजो वा समुच्यते ॥१२५॥
उपनिषत् मूर्तिमती कृष्णसनिधिकारिणी।
तिष्याध्यायं गृहे त्वेकं वाचयेद् यः समाहितः।
आत्मविद्या प्रकामानां सकामानां तु चेष्टदा ॥१०७॥
तिष्यसन्तानपाठस्य लभते स फलं द्रुतम् ॥१२६॥
घनदा पुत्रदा पुत्रीप्रदाऽऽरोग्ययशम्प्रदा। मुनयः! तिव्यपाठानां तिष्यवेगो न बापते ।
राज्यदा पुष्टिदा नारीप्रदा चेष्टपतिप्रदा ॥१०८॥
तिष्यदोषा न जायन्ते यमोऽस्य याति दूरतः ॥१२७॥
स्वर्गदा घामदा मोक्षपदा कृष्णांऽकवासदा।
तिष्यकथाभवणार्थी मत्कृपापात्रमेव सा।
सर्वदा
सर्वदा चेयं संहिता हितदाऽन्वहम् ॥१०९॥ सर्वमोक्षप्रदान् साधून् भित्वा यत्लभतेऽक्षरम् ॥१२८॥

·३५२ श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता पुस्तकं ततः वै यस्य दानं तपो धर्मस्तपो जपो न शीलता। दशांशहोम नित्यं वै कारयेद् घृतपायसैः । तस्य तिष्याश्रयाद् साध्वीसाध्वाश्रयात् प्रमोक्षणम् ॥१२९॥ समिद्रिः पुण्यवृक्षाणां फलपुष्परसादिभिः ॥१२॥ स्वर्णविमानकं कृत्वा संस्थाप्य तिष्यखण्डकम् । मासपारायणेऽध्यायान् नित्यं वै वाचयेद् व्रती । प्रपूज्य चाऽपयेत् पात्रे टाता विमानगोऽक्षरे ॥१३०॥ द्वयधिचत्वारिंशदेव द्विमासे तु तदर्धतः ॥१३॥ सर्वकुटुम्बसहितो मोदते हरिमन्दिरे। षण्मासे चान्वहं षट्कं वर्षमात्रे त्रिकं त्रिकम् । भुक्ति मुक्तिं च लभते शाश्वती नात्र संशयः ॥१३१॥ न्यूनाधिकं यथायोगं विभज्य वाचयेद् व्रती ॥१४॥ श्लोकानां संख्ययानित्यं दृशांशहवनं चरेत् । इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्तानेऽनादि- दक्षिणा बहुधा दद्याद् वाचकेभ्यः सुखप्रदाः ॥१५॥ श्रीकृष्णनारायणस्य मुनिरूपेणाऽपरेण दिव्येनस्वरूपेण श्री- नववलोण वेष्टयित्वा मनोरथपूरणार्थ पृथिव्यां सर्वतीर्थाऽभिगमनं, पुनः प्रपूजितम् । भ्रामयेनगरे स्वर्णहस्तिस्थित सचामरम् ॥१६॥ कुंकुमवापिकागमनम् , तिष्यसन्तानस्य समस्त- दानं संहितायाश्चाऽध्यायश्लोकसंख्यानिर्देशः, समस्त- प्रदयाच मुख्यवाचकसाघवे । छत्रदान संहितायास्तिष्यसन्तानस्य च दानादिमहि- पादुकादान वस्त्रादिदानकम् ॥७॥ मेत्यादिनिरूपणनामैकविंशत्यधिकशत- भूषागोभूहिरण्यादि दद्याद् मुख्यसाघवे। सुवाचकाय गुरवे विद्याचार्याय तमोऽध्यायः ॥१२॥ योगिने ॥१८॥ वैष्णवाय. विशेषेण दद्याद् विप्राय भावतः । श्रीश्वेतायनो व्यास उवाच- भोजयेद् विप्रवर्याश्च साधून साध्वीच बालकान् ॥१९॥ भक्तोंश्च वैष्णवान् सर्वान् भोजयेच्च विसर्जयेत् । शृणुत श्रीसंहितायाः पुरश्चरणमुत्तमम् । एवं पुरश्चरणेन स्वेष्टान् कामानवाप्नुयात् ॥३०॥ सर्वायास्तु संहितायाः कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ १ ॥ महादानं प्रवक्ष्यामि सम्राड्योग्यं निबोध मे । स्वयं पठेत् पाठयेद्वा चाष्टोत्तशतद्विजैः। सार्वभौमो. महाराजस्त्वामीघ्रः प्रदी वैष्णवैः साधुमाध्वीभिब्रह्मशीलपरायः ॥२॥ स्वायम्भुवो मनुश्चापि प्रददौ गोमतीतटे। मण्डपं कारयेद् रम्यं विशालं कुण्डमण्डपम् । कुबेरः प्रददौ चापि . . .विशालायां. ; हिमालये ॥२६॥ परितः स्थायेद् सौम्याऽऽसनानि चोर्णजानि तु ॥ ३ ॥ कोटिरायो काष्ठासनाटीनि चापि स्वेकैकं पुस्तकं ददी चापि मिन्धुतटेऽब्धिसन्निधौ । तथा। श्रेष्ठासने एवमन्ये यथाकालं प्रददुश्च स्थायेत् पूजयेत्ततः ॥४॥ यथाधनम् ॥२३॥ आरात्रिकं प्रकुर्याच ततः पाठानि कारयेत् । सार्वभौममहादानं गद्यते तन्मया अत्र ये कीर्तिता देवा भत्ता देव्यः प्रमुक्तिगाः ॥२४॥ प्रत्यहं पूरिकाक्षीरपायसान्नानि भोजयेत् ॥ ५॥ यद्यदपेक्षित सर्व सर्वनामानि संगृह्य दापयेत्तथा । दद्यात्त कारयित्वा सुवर्णजाः। मासं पारायणं प्रतिमाः कोटिशः सर्वा दद्याद् दाने सुतीर्थके ॥६५॥ चात्र पुरश्चरणमात्रकम् ॥६॥ द्विमासं कारयेच्च चतुःपुमर्थसिद्धिदम् । संहितादेवता चैकापि नातिरिच्यते। पाण्मासिकं कारयेद्वा वार्षिकं वाचयेश्च वा ॥७॥ सर्वदेवता दद्याद् वै दाने दाने . गोदानपूर्वकम् ॥२६॥ नित्यं साधून् वैष्णवाँध दीनाऽनाथान् प्रभोजयेत् । पूजयित्वा विधानेन दद्याद् . विप्रेषु साधुषु। विप्रान् साध्वीर्वालिकाच बालकान् भोजयेदपि ॥ ८॥ सत्पात्रेषु समस्तेषु पुण्यपारो न विद्यते ॥२७॥ स्वर्णरूप्यकपात्राणां दानानि दापयेत्तथा । श्रीहरेभंगवतोऽर्थ येन सर्वस्वमर्पितम् । धनाऽम्बरकणानां चाऽन्नानां दानानि कारयेत् ॥ ९॥ एवं कर्तुं शक्नोति महादानं यथार्थतः ॥२८॥ अनादिश्रीकृष्णनारायणमूर्तेः प्रिया समम् । तारयेज्जगत्सव महादानबलात् खलु। पूजनं कारयेन्नित्यं हवनं चाउचरेत्तथा ॥१०॥ महादानप्रदानुस्ख सनिधी गोचरो हरिः ॥२९॥ राधालक्ष्मीरमाप्रज्ञावतीभीमाणिकीयुतम् लक्ष्मीच गोचरा नित्यं भवेदेव न संशयः। पूजयेत् परमात्मानं कृष्णनारायण हरिम् ॥११॥ संहिताया: कथायझं कुर्यात् प्रकारयेच यः॥३०॥ पुरा ॥१॥ : तु प्रत्येके शृणु। वा यत्र ·• तिव्यसन्तान ३५३ च स मे। यहा तस्यदया समस्ताः स्युरक्षय्या दिमागताः। य इह सुमतिमान् स्याच्छाश्वतानन्दमिच्छेत् , कार्तिकेऽस्या दानकतां ब्रमा भवति विश्वसट् ॥३१॥ त्रिभुवनसुपतित्वं चेश्वराणां पतित्वम् ॥ मार्गशीर्षे प्रदाताऽस्या नारायणाः प्रजायते । अपि परममुक्ति चाऽवतारात्मकत्वम्, पौषे दाता संहिताया रुद्रो भवति शंकरः ॥३२॥ पिबतु सततं श्रीसंहितोत्थाऽमृतानि ॥५०॥ माघे दाता संहिताया विष्णुः प्रजायते खलु । इतिभीलक्ष्मीनासयणीयसंहितायां चतुर्थे तिष्यसन्तानेऽस्याः फाल्गुनेऽस्याः प्रदाता तु बायते धनदोऽचलः ॥३३॥ चैत्रेऽस्या दानकर्ता वै बायते सूर्यदेवता । भीलक्ष्मीनारायणसंहितायाः पुरश्चरणविधिः, सार्वभौम- महादानविषिर, संहिताधारणायाः फलं चेत्यादि- वैशाखे दानकच्छ्रेष्ठो ध्रुवो भवति वैष्णवः ॥३४॥ निरूपणनामा द्वाविंशत्यधिकशत- ज्येष्ठे दाता विराट् स्याचाऽऽपाढे दाता सदाशिवः । तमोऽध्यायः ॥१२२॥ भावणे तु महाविष्णुर्भवेद् दाता न संशयः ॥३५॥ भाद्रे दाता महेन्द्रः स्यादाश्चिने तु बृहस्पतिः । श्रोनरनारायण उवाच- अघिमासे प्रदाताऽस्या वासुदेवः प्रजायते ॥३६॥ भीबदरीदेवि श्रेष्ठं संप्रोक्तं नारायणि एवं मत्कृपोद्भवम् । परेश्वरि । दानफल तिष्यसन्तानविषयान् संक्षेपात् स्मारयामि ते ॥१॥ नारी दात्री भवेद् राधा रमा लक्ष्मीब माधवी ॥३७॥ चतुर्षे तिष्यसन्ताने नरनारायणस्य दारिद्यानि समस्तानि नश्यन्यस्याः प्रदानतः। श्रीबदर्याः स्वरूपस्य वर्तनं ते ते समीरितम् ॥२॥ विविधान्यपि दुःखानि नश्यन्त्यस्याः प्रदानतः ॥३८॥ राजर्षेबंदराख्यस्याऽऽख्यानं हिमाचलस्य सम्पूर्णा संहिता संहितां चैतां निधाय गबमस्तके । स्वर्णगजे स्वर्णसंहितां प्रणिधाय च ॥३९॥ हेमानलासुरस्यैव गते निक्षेप ईरितः ॥३॥ श्रीमाणिक्या बदरीशीरूपतादि प्रकीर्तितम् । दद्याद् यस्तस्य साम्राज्यं चतुर्दशभुवां भवेत् । भीशीलस्य तु विप्रस्य प्रेतस्य मुक्तिरीरिता ॥४॥ मनुः स्यात् खण्डदाताऽपि समस्तायाः प्रदो हरिः ॥४०॥ वक्तुर्नाऽसद्गतिर्भवेत् कचित् । दाराभाग्याख्यभूपस्य मोक्षणम् । ब्रह्मदेवद्विजस्यापि वंशवत्वकथोदिता ॥५॥ सर्ववर्णाभमधर्मफलं चास्याः प्रदानतः॥४१॥ यो विद्वान् संहितां चेमां कण्ठे कृत्वा त्वविष्यति । बदर्या बालयोगिन्या गीतोक्ता ब्रह्मभावदा। स तु तेनैव देहेन दिव्यभावेन सर्वथा ॥४२॥ दास्यं भागवतत्वं च वैष्णवत्वं च योगिता ॥ ६॥ परब्रह्मप्रेमरसवर्णन प्राप्तविमानेन चेति लक्ष्मीनारायणात् कीर्तितम् । पर सत्सेवया शंसितः पूजितः सुरैः ॥४३॥ नाग्नमुखीचारण्या मुक्तिरीरिता ॥ ७॥ लक्ष्मीनारायणसंहिताया योहदि धारकः। विनोदिन्यास्तु कान्तस्य भक्त्या नारायणाऽऽगमः। सायन्तरे भवेदेषः वैकुण्ठधाम्न ईश्वरः ॥४४॥ देवलिकात्मकत्वं चेत्येतत् सर्वमुदीरितम् ॥ ८॥ नारी स्यादीश्वरी लक्ष्मीवैकुण्ठस्वामिनी सदा । बाहुलकस्य लीलावत्या भक्तिरुदाहृता। एपणावान् लमेतेष्टं सकामः कामनां लभेत् ॥४५॥ ससदशोऽनादिकृष्णबन्मोत्सवस्तथोदितः ॥९॥ निष्कामो मोक्षणं प्रेयाबरो नारायणो भवेत् । मालियानमलिकयो सेवया मुक्तिरीरिता। नारी नारायणी स्याध संहिताधारणात् सदा ॥४६॥ शानलम्यो ब्रह्मरसम्बोपास्त्या कथितस्ततः ॥१०॥ चतुष्टयं सदा कार्य शाश्वतीं भूतिमिच्छता । रसप्रदाधिधर्माणां महायोगस्य समीपूजा हरेयानं दानमस्याः कथाभुतिः ॥७॥ अनादिश्रीकृष्णनारायण बालयोगिनीन् ॥११॥ चतुष्टयं सदा कार्य शाश्वतं मोक्षमिता। विवाहयामास कथा चैषा तत उदीरिता। आता सेवा हरेभक्तिलीलास्मृतिस्तदर्पणम् ॥४८॥ सकस्य ततो निकामदेवस्य च मोक्षणम् ॥१२॥ प्रयं सदा कार्य शाश्वती शान्तिमिता। स्वरूपयोगरूप परब्रमणि चोदितम् । भनासम्मम निवरिपो विवेकिवात्मनि ॥४९॥ ततो विशिष्टनमाऽदेतात्मा हरिब्दीरितः॥१३॥ ४५ परीक्षण अस्याः लोकस्य वै पदम्। प्रयास्यत्याक्षरमुक्तः वर्णनम् ।

·३५४
श्रीलक्ष्मीनारायणहिता*
निर्भययोगकथन स्तुतियापि तयोदिता। चालमित्रवृपतेब राज्याबायुर्विनाशनम् ।
स्तुतिकन्य तथा स्तोत्रे खिलधामिदर्शनम् ॥१४॥ मोक्षणं संहिताकथाश्रवणात्
समुदीरितम् ॥३३॥
सदेहटिव्यमुक्तिम तयोस्तत उदीरिता। युवरावस्य च विषप्रदम कन्यकादिषु ।
निगडभ्रमणादीनां कैवर्तानां प्रमोक्षणम् ॥१५॥ यमदूतागमो मृत्युः पुरुतं
रक्षणम् ॥३४॥
पिपठायनयोगेन उक्तं हि
बद्रिके।
व्यवाविन्या गर्भहन्या अनंगवलरीलिया।
एकलायाभ कुशलीसागर्या राजयक्मतः॥१६॥ पापनाशो मोक्षणं कथाभयादुदीरितम् ॥३५॥
रक्षणं मोक्षणं चापि तत उक्तं हि बद्रिके। षष्ठवप्रादिषष्टानां कथाभवात्
प्रमोक्षणम् ।
वञ्चयिन्या विषलाण्याः सतां प्रसादभोजनात् ॥१७॥ नपुंसकानामन्येषां पुंस्त्रीव्यशकतोदिता ॥३६॥
मुक्तिरका ततो गंगाअन्या मोक्ष उदीरितः। पातकिनो यवसन्ध्याख्यस्थ मुक्तिरुदीरिता।
रमाञ्जन्या रमात्वं च मोक्षणं समुदीरितम् ॥१८॥ भण्डशीलाख्यभाण्डस्य भवायनस्य मोक्षणम् ॥३७॥
स्त्रियां रणस्तम्बकुम्भकारस्य साधुसेवया । हर्षवीर्यादिमलाना
मृगयूणां
बद्रिके।
चन्द्रमाः पुत्रतां प्राप्तस्ततो मोक्ष उदीरितः ॥१९॥ वाषिकाणां मोक्षश्च कथाभवादुदीरितः ॥३८॥
ततो देवसुधानाम्न्याः
स्वर्णकाधमत्कृतिः।
नागादस्य बादिटस्य सारहासे च खेलिनाम् ।
दुर्मिक्षेऽसंख्यजीवानां भोजन मोक्षणं
तथा ॥२०॥ कथासाधुप्रसंगेन मोक्षस्ततः उदीरितः ॥३९॥
विष्टिनार्या विद्रुमिण्याः
सत्संगेन च दिव्यता । विलासदेवविप्रस्य
लुवादस्य
दीक्षणम् ।
चाण्डाल्या मालवान्याच सेवया धर्मदर्शनम् ॥२१॥ दुरितपोषसंशस्य दीक्षणं कीर्तितं ततः ॥४०॥
मूर्तमन्त्रदर्शनं मोक्षणं चाप्युदीरितम् । शीलयान्याः स्वामिनश्च धर्ममटस्य
मोक्षणम् ।
कारेलिकायाः शुद्रयाम निमोहित्वमुदाहृतम् ॥२२॥ न्यायाक्षिण्या: स्वामिनथ न्यायाधीशस्य मोक्षणम् ॥४१॥
बद्रिकायनसाघोष
मूकता शापमोक्षणम् । विद्यालरेखकायस्थादीनां चोकं च मोक्षणम् ।
यन्त्रकश्चि गोमत्याः क्षयरोगनिवारणम् ॥२३॥ शाहविलापनक्षत्रियस्योक्तं मोक्षणं ततः ॥४२॥
कनकांगदाया मोक्षः साधूना
सेवया कृतः।
दण्डारणिकौलिकस्य गप्रवन्मनि मोक्षणम् ।
रायहरिभाणवाण्योरुन्मत्तयोस्तु
मुक्तये ॥२४॥ गोवारस्य विडालबन्मनमोकं प्रमोक्षणम् ॥४३॥
लक्ष्मीनारायणरहितायाः कथादिवाचनम् । ठहोळवणियो मोक्षः प्रोक
शृगालजन्मनः।
अष्टादशो हरेर्जन्ममहोत्सव उदीरितः ॥२५॥ स्वर्गाशनानिभृत्यानां सेबयोत प्रमोक्षणम् ॥४॥
नारायणसरस्थानां मोक्षणं कच्छभूभतः। अबापालस्यापि मुक्तिरता
श्येनबन्मनः।
पावनत्यं तथा विद्योताया मोक्ष उदीरितः ॥२६॥
अबानां मोक्षणं चोतं चटकाबन्मनां ततः॥४५॥
कुंभकारकुटुम्बस्य
स्वर्णकारखियास्तया।
कपोतानां पुरा सार्थवाहाना मोक्षणं तथा ।
धातुमाया नटस्यापि कदरस्यापि मोक्षणम् ॥२७॥ पुरा तु कंकजातीनां मोक्षणं काकपक्षिणाम् ||४६॥
क्षीरोदनृपतेः पत्न्याः प्रनानां मुक्तिरीरिता। नाणकिन्याः खबासिन्या गृहगोपास्यवन्मनि ।
सोमिकादिगणिकानां मोक्ष उदीरितस्ततः ॥२८॥ मोक्षणं
संघवाटादियद्राणामाखुबन्मनाम् ॥४७॥
दुःखनाशो मद्यपस्य मोक्ष हरिणा कृतः।
सागरदानवारुटकारतारास्यभाटयोः
चक्रिणो यास्कवादस्य बहूनां मोक्ष ईरितः ॥२९॥ - पुण्यवत्याः स्वामिनथ देवगतीधरस्व च॥४८॥
निन्दकयोर्दिवदन्तीगिर्जनामिधानयोः
बयमानबन्दिनब
वप्रविक्रमभूमतः।
मदूतदर्शनं
मोक्षस्तत उदीरितः ॥३०॥ कयाभवणत: प्रोक्तं मोक्षण बद्रिके ततः॥४९॥
सुरप्रसादविप्रस्य
गुरुहन्तुः कथाभवात् । ससान्पिसिंहवपर सर्पदष्टस्य मोक्षणम् ।
सतां प्रसेवया मोक्षस्तत उतो हि बद्रिके ॥३१॥ हर्षनयनसंशय मागचस्यापि मोक्षणम् ॥५०॥
काराग्रहे पतिताना देवद्रोहवता
योगिदासस्य मोक्षब कथितो
बद्रिके ततः।
नागविक्रमादीनां रक्षामोड उदीरिती ॥३२॥ सौरमसावित्रनामस्ताम्यूलिनम मोपलम् ॥५१॥

·कतिष्यसन्तानः ३५५ परम्। रंगिलास्यरंगकर्तुमोक्ष उक्तस्ततः श्रीहरिनिवपुत्राय मुकुन्दविक्रमाय उमलकाभिधवाद्यकारस्योक्तं मोक्षणम् ॥२॥ दिलावरीराबधान्यामभिषेक चकार ह॥७९॥ चिहरायामिषभावसारस्योक्तं मोक्षणम् । भीकृष्णो निवपत्नीनामक्षरेक्षणवाञ्च्छनाम् । स्वर्णास्तरणादीनां च विद्याघ्राणां प्रमोक्षणम् ॥५३॥ गत्वा कोटिविमानः प्रदर्श्य पूरितवान् प्रभुः ॥७२॥ चित्रवहाँदिगन्धर्वोत्तमानां मोक्षणं पत्नीनां मुक्तपुंरूपत्वं ममदाप्लवः। किनराणां चारणानां सिद्धानां मोक्षणं ततः॥५४॥ कोटिशृंगाद्रिवीक्षा नृत्यमण्डपवीक्षणम् ॥७३॥ संहितायाः कथायात समाप्तौ पूजनादिकम् । रासमण्डपवीक्षा विहारमण्डलक्षणम् । नगरे भ्रमणं सर्वराजराष्ट्रादिषु प्रभोः ॥५५॥ राष्ट्रमण्डलवीक्षा चाऽक्षरधामपुरेक्षणम् ||७४॥ कुंकुमवापिकायां श्रीहरेष गमनं ततः। ब्रममहोळवीक्षा चाऽवतारालयवीक्षणम् । सर्वमेधयो नागविक्रमभूपतेः ॥५६॥ वर्णितं सर्वमेवैतत् परमधामनि ॥७॥ दिलावरीश्वरनन्दिमिलस्य योधन ततः। गमनं तद्रहस्योपनिषदादिविवेचनम् । नागविक्रमभूपेन सैन्योभयोरपि ॥२७॥ अधदुर्गवर्णनं पखमपुरस्य च ॥७६॥ नागविक्रमविचयो नन्दिभिलस्य संक्षयः। परनमात्मुक्तादिवसतीनां प्रवर्णनम् । दिलावर्याः सतीत्वं च कथितं बद्रिके ततः ॥५८॥ रहस्यमुक्तकोटीना द्वेषात्वमैक्यमित्यपि ॥७७॥ प्रमुणा निबकान्ताभ्यः कृष्णनारायणेन तु । षोग्यानां महोलानां दर्शनं वर्णितं ततः। गृहगीता शुभा प्रोका गृहिणां मोक्षसाधनम् ॥५९॥ मूर्तिगर्भगताऽनादितादात्म्यमुक्तकेक्षणम् ॥७८॥ विष्यर्याऽऽशावतां मोक्षः कथितो गहिणोरपि । स्वपनीनां समस्तानां तादात्म्यमुक्ततार्पणम् । द्वाविंशः भीहरेजन्मजयन्त्युत्सव ईरितः ॥६०॥ श्रीहरेः सप्तायतनसमष्टिरूपतोदिता ।।७९॥ पुरखयथितीपस्य खप्ने नरकभोगिता। श्रीहरे कुंकुमवाप्यामागमनमुदाहृतम् । मोक्षणं कथितं चापि सत्यलोकं ययौ हरिः ॥६॥ असंख्यानां निनीनां दानानि कथितानि च ॥८॥ ससलोकेषु भगवान् गत्वाऽश्वसारसं ययौ। वानप्रस्थोत्तरं साधुदीक्षा हरेष कीर्तिता। अतलादिषु गत्वापि हरिर्जन्मदिन निबम् ॥६२॥ लक्मोकतं स्तवन च ततस्तीर्थाऽभियात्रिका ||८|| चतुर्विशं प्रचक्रे कुंकुमवाप्यां कयोदिता। हरेलया सहितस्य पुनः कुंकुमवापिकाम् । सतहीपेषु गत्वापि पञ्चविंशं निजोत्सवम् ॥६३॥ प्रत्यागमनमुक्त भीस्वामिनीमिक्ष कोटिभिः ॥८२॥ कुंकुमवापिकायां परमेश्वरः। संहिताध्यायसंख्या च लोकसंख्या झुदीरिता। वैराजेश्वरप्रभतिलोकेषु धामसूर्ध्वगः ॥६॥ संहिवादानमाहात्म्य पुरचरणमित्यपि ॥८३॥ हरिः प्रदयं पत्नीभ्यो धामानि चाययौ ततः । सार्वभौममहादानविषिस्तत उदीरितः। कुंकुमवापिकाक्षेत्र सिंहारण्यादिभूमिषु ॥६५॥ पुनः कयानां स्मरणं बद्रिकेऽभिहितं च ते ॥८॥ विचचार विहारार्थ पलीमिः सहितः प्रभुः । इत्येवं विषया बद्रि कथितास्ते मयाऽखिलाः । सर्वाभिरिवानि अपत्यानि हरेस्तदा ॥६६॥ येषां अषणात्मरणान्मुक्ति विन्दति देहवान् ||८५॥ सर्वान्यः प्रददौ तत्र युगलापत्यकानि विषयाः प्रतिवणस्य खण्डान्ते तत्र तत्र च। मानसानि हि दिव्यानि न गर्मबानि बद्रिके ॥६॥ कथिता बद्रिके तस्मात् ज्ञातव्यास्तचदन्ततः॥८६॥ तेषां संस्कारविषयः कथिताभ ततः परम्। तचत्सप्पस्स माहात्म्यं तदन्ते चोपपादितम् । तिष्यस्वभावकथनं तिष्यगुणप्रवर्णनम् ॥६॥ पठनाच्छूवणारथानाद् भुक्तिमुक्तिमिलेद् ध्रुवा ॥८॥ मायापालतूपवेब याम्यदण्डात् प्ररक्षणम् । बिरमामि क्षणं बद्धि! कृष्णनारायणेऽधुना। सनत्कुमारमुनिना कृतं ततः ॥६९॥ त्वं विराम कृष्णनारायणे याहि सुनन्ददम् ॥८८॥ कली मोक्षसाधनानि प्राविर्भावा हरेस्ततः । एमागच्च महानन्दपयोधी स्याव तन्मयौ। नागविक्रमभूपस्य तीर्थयात्रा दिव्यता ॥७॥ श्रीकृष्णस्वामिनाऽऽनन्दं भुज्यास्वाऽति ययेष्टकम् ॥८९॥ च मोक्षणं

·३५६
* श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता *
च
श्रीश्वेतकृष्णायनो व्यास उवाच-
स्मितहासा
धृतवती सर्वाभरणभूषिता।
दिव्यस्वर्णकटकादिदिब्यमुकुटयोभना
॥१०८॥
एवं वै वर्तमानायां कथायां प्राह बद्रिका ।
दिव्यगन्धसुगन्धाव्या दिव्याम्बरमुशोभना ।
धन्याऽस्मि तापसी चाहं महाभाग्याऽन्विताऽस्मि च ॥९०॥
रमणीनां समस्तानां मोहिनी चातिसुन्दरी ॥१०९॥
याऽहं शक्तिःचार्धमूर्तिः पुरुषोत्तमरूपिणी।
पुष्टा सर्वांगरम्या
भरपूरबलान्विता।
अवैमि मां माणिकी च माधवीं च प्रमात्मिकाम् ॥९१॥
चतुर्ष संहितावत्सु करेषु वरमालिकाः ॥११०॥
अवैमि मां च लक्ष्मी श्रीकृष्णनारायणी स्वयम् ।
चतसो
घृतमाना प्रसन्नवदनेक्षणा ।
स्वामी कान्तोऽनादिकृष्णानारायणोऽस्ति मे पतिः ॥९२॥ लक्ष्मीर्यद्वा राधिका माणिको बद्री प्रमाऽयवा ॥ ११॥
अवैमि ล่ सकलावतारिणं परमेश्वरम् ।
माधवीं वाऽथतां नारायणोऽन्तरे तु संहिताम् ।
स भवानिह बद्रीनारायणोऽस्ति नरान्वितः ॥१३॥
बद्री मूर्तिमती हात्वेमां लक्ष्मीसंहितां तथा ॥११२॥
साह नारायणीबद्री सर्वेशी पुरुषोत्तमी।
नेमाते कुशलं
पप्रच्छतुचक्रतुः स्वागतम्।
नरनारायणस्वामिन् ते सत्संगात् कथाश्रवात् ॥९४॥
कथावात् ॥९४॥ नारायणोऽस्यै प्रददौ मधुपर्क शुमासनम् ॥११३॥
मनिमित्तेन लोकानां परं श्रेयो भविष्यति ।
का कुतच! कथं ? पृष्टा सा प्रोवाच निजां कथाम् ।
धन्येयं पृथिवी सर्वा धन्याश्च मानवा इमे ॥९५॥ लक्ष्मीनारायणसंहिताऽस्मि श्रीपुरुषोत्तमी ॥११४॥
येषां नारायणो भर्ता धर्ता कर्ताऽविता सदा ।
अनादिश्रीकृष्णनारायणांगाद् दिव्यरूपिणी।
धन्या नार्यः सर्वविधाः कृपा यासु हरेः शुभा ॥१६॥
प्राविभूताऽहमेवाऽस्मि राघालक्ष्मीस्वरूपिणी ।।११५॥
सर्वाभ्योऽपि विशेषेण कृपा षट्सु हि चक्रिणः । नारायणीश्रीस्वरूपा बद्रीरूपा प्रभात्मिका।
कृष्णरूपस्य राधायां लक्षम्यां नारायणस्य च ॥१७॥
पद्मावतीरूपिणी चतुर्हस्तवती
सदा ।।११६॥
प्रशायां पाशवत्यां श्रीकृष्णनारायणस्य
चतुःपुस्तकधी
चतुःसन्तानविग्रहा।
नारायणीधियां चापि
पुरुषोत्तमरूपिणः ।।९८॥ चतुर्वेदोद्भवमाता
चतुर्धामस्वरूपिणी ॥११७॥
नरनारायणस्याऽपि बदी मथि
शाश्वती।
चतुर्नारायणवाणी चतुर्युगेषु वतिनी।
लक्ष्म्यै नारायणनात्र भावितः कृतखण्डकः ॥९९॥ चतुराश्रमवर्णानां
चतुःसाधनसंभूता ॥११८॥
राधायै कृष्णरूपेण भावितस्त्रीत खण्डकः।
चतुष्पादवती
चामि चतुर्नारायणश्रिता।
पुरुषोत्तमरूपेण नारायणीश्रियै तथा ॥१०॥ चतुर्नारायणमूर्तिचतुर्मुक्तिसुविग्रहा
॥११९॥
श्रावितो द्वापरसन्तानको मह्यं त्वयाऽन्तिमः ।
चतूरूपा चतुर्मालाधरा
भगवन्मयी।
प्रशायै
पाशवत्यै गृहगीताचुदीरितम् ॥१०१॥ सम्पूर्णाऽद्य भवाम्येव चतुर्नारायणात्मिका ॥१२०॥
एषाऽहं भगवनस्मि पतिता पादयोस्तव ।
साऽहं नारायणं कृष्णं बद्रीपं पुरुषोतमम् ।
मामन्तव्य मूर्ती त्वं कृष्णनारायणे प्रभो ॥१०२॥
अर्चितुं कामये कृष्णनारायणार्यबल्लभम् ॥१२॥
विराम लभ मे स्वामिन्नैषा ध्यायामि तं हरिम् ।
इत्युक्त्वा सा चतुईस्तैः समालैः श्रीनरायणम् ।
इत्युक्त्वा बदरी तूर्ण ध्यानममा यतोऽभवत् ॥१०॥ अर्चितुं त्वाबगामाऽगे तावतु भगवान् पतिः ॥१२२॥
तावचत्राऽभवत्तर्ण महाचर्य
महादुतम् । राधया सह कृष्णोऽभूद् विमुबो मुरलीधरः ।
महातेजोऽभवद् व्यासं शीतलं मधुरं सुखम् ॥१०४॥ चतुर्भुवघरो नारायणो लक्ष्म्या सहाऽभवत् ॥१२३॥
तत्राऽभयन्त सनादाः किंकिणीनां मनोहराः। नारायणीभिया
श्रीपुरुषोचमोऽभवत् ।
विषाणां पादयोग करयो कटिवक्षसोः ॥१०५॥ बद्रीनारायणचापि प्रादुरासीत् पुररस्थले ॥१२४॥
किंकिणीनां मिष्टनादाः अभूयन्त सुखावहाः। प्रज्ञाबदरिकास्वामी चतुर्वपि सुदृश्यते ।
तत्र तेबसि कन्यैका व्यदृश्यत सुसुन्दरी ॥१०६॥ पूर्वा नेतुं रूपां कर्तुमाशिपयितुं हरिः ॥१२५॥
प्रोद्विषयौवनाकोटिचन्द्रकान्तिप्रविग्रहा
ताहयो तश्यते तस्मै पतस: पत्रमालिकाः ।
चतुर्हस्तेषु रम्येषु चतुर्षा पुस्तकानि सा ॥१०॥ भार्पयचन्द्रक मालेमतकुंकुमचन्दनः ॥१२॥

·तिव्यसन्तानः यः कृत्वा प्रपूज्य युग्मानि चाऽस्तोत् तद्तमानसा । तथा वाचनशीलानां परं श्रेयोऽख घामनि । विहला स्नेहिहदया पूर्णकामाऽपि संहिता ॥१२७॥ धर्मोऽस्तु धर्मकामानामर्थोऽस्तु चाऽर्थकामिनाम् ॥१४१॥ विचरति योऽक्षरे परतरे निजघाम्नि कामः कामवतां चाऽस्तु मोक्षोऽस्तु मोक्षकांक्षिणाम् । हरिर्वहुविधिसेवितथ पुरुषोत्तम इष्टपतिः । न चैवाऽस्त्वशुमं तेषां सदा स्वस्त्यस्तु सेविनाम् ॥१४२॥ निजतनुरूपिणीमिरनुगाभिरमाभिरयं प्रबार्थिनां प्रवाः सन्तु यशवाऽस्तु यशोऽथिनाम् । परतम एव सोऽस्तु मम सर्ववरार्थकरः ॥१२८॥ प्रबाप्राधान्यमेवाऽपि राबधिष्ण्याधिपालनम् ॥१४३॥ बहुविधगोपिकामिरमिसेवित एव च यो श्री तेषां विपुलाऽस्तु श्रेयबाऽस्तु परात्परम् । विलसति राधया च सहितोऽत्र स कृष्णपतिः । वीर्य तेजो बलं चाऽस्तु निर्भयत्वं सदाऽस्त्वपि ॥१४॥ निजजनमानसानि समपूरयितुं पुरतः स भवतु मे मनोऽमिलषितं सुविधातुमिह ॥१२९॥ अस्त्वारोग्यं च सौन्दर्य गुणित्वं बहुमान्यता । अबन्धनत्वं सर्वोपन्मोचनं पुत्रपौत्रकाः ॥१४५॥ प्रसरति प्रभुर्मुहुरसंख्यतनुर्वसतौ वंशशाखा स हि कमलापतिर्मयि स्वर्गराज्यं भूपतित्वं सुरेशता । नरायणरूपधरः। इशिता भोगसामर्थ्य चद्धयः सन्तु सर्वदा ॥१४६॥ बहुकरुणाकरस्त्विह सुगोचरतां तु गतो वितरतु हृद्तं मम समस्ततनुभ्रहितम् ॥१३०॥ यादामाभिमुक्तत्वं वाच्छितं तद् भवत्वपि । विधविघलोकिनां सुखदशान्तिकते विद्वत्त्वं च कलावित्वं भाविवित्त्वं भवत्वपि ॥१४७॥ तपसा खुरुकमनीयरूपमपि शुष्कवसे सततम् । जातिस्मरत्वं सार्वश्य निरावरणताऽस्त्वपि। अगणितबोधदः स स इह मे बदरीशमुनिः योगित्वं कोविदत्वं च गान्धर्वत्वं भवत्वपि ॥१४८॥ पतिरभिलाषगोचरमतीव ददातु च मे ॥१३॥ सिद्धता यतिता ब्रह्मविष्णुमहेशताऽस्त्वपि । नमनमनन्तकं मुहुरिहाऽस्मि च दत्तवती संहितासेविका नारी लक्ष्मी राधाऽस्त्वितीश्वरी ॥१४९॥ चरणतले चतुःप्रतिमघारिहरेरिह नरो नारायणथाऽस्तु दास्ते सदरानिमान् । अयुगलरूपिणी युगलमानमवाप्तुमतिः संहिते! वेदधात्रीत्यं ख्याति लोके गमिष्यसि ॥१५०॥ प्रकटबचोमयी कमनुयामि चतुष्षु रता ॥१३२॥ इत्येवं सहितादेवी तुष्टाव वेदाघानस्वरूपा त्वं वेदगर्भा च वैदिकी। चतुरः प्रभून् । लबानम्रा प्रतस्थौ च मौनमास्थाय कामिनी ॥१३३॥ एवमुक्त्वा विरेमुस्ते कृष्णनारायणादयः॥१५१॥ राधिकाद्यास्ततः चत्वारो प्रसन्नवदनास्तदा। हरयस्तस्यै वरदानानि प्राहुः सन्ददुः। भव संहिते सुभगे देवि नो मुखेभ्यो विनिर्गता ॥१३४॥ त्वखण्डसौभाग्यवती मोक्षप्रदा ध्रुवा ॥१५२॥ राषायां च श्रियां चापि बद्रयां लक्ष्म्यां कृतस्थितिः । इत्युक्त्वा संहिता पनी निन्युः सह तिरोहिताः। विराजसे यतो नित्या नित्याऽस्मद्पधारिणी ॥१३५॥ वाणीरूपां पृथिव्यां तां ररक्षुः शाश्वतीः समाः ॥१५३॥ अस्मदभिप्रायगर्भा वर्तसे लोके वेदसत्प्रसूः। सेयं विजयते कृष्णनारायणप्रिया। पात्रं त्वं वर्तसे श्रेष्ठ ईशलोके ब्रह्मलोके सदाधारा हरिप्रिया ॥१५॥ वरदानाऽयुतस्य वै॥१३६॥ दप्रस्ते वरदानानि चतुःस्वरूपरूपिणी। प्रपूबिता समस्तै। सर्वमाता परेश्वरी। संहिते। शाश्वती पत्नी चतुर्णामद्यतोऽसि च ॥१३७॥ वैष्णवानां कुटुम्बेषूवासेयं संवसत्यपि ॥१५५॥ चैका चतुष्पतीसमा निवत्स्यति सदा कालं व्यासेषु सत्सु साधुषु । प्रशापाशवतीसमा। भाववत्सु ता देव्यो मुक्तिदा यत् तथा त्वं मुक्तिदा सदा ॥१३८॥ प्रभक्केषु भकाम बयमेष्यति ॥१५६॥ सर्वधामाघिदेवी महती पुरुषोचमी। सकलकल्पद्रुमस्वरूपाऽऽत्मवल्ली सर्वदा बस नो घामालयेषु दिव्यभामिनी ॥१३९॥ निगमरससुपात्री ब्रह्मसम्बन्धदात्री। द्वितीयेन स्वरूपेण वाणी वस विमुक्तिदा। शरणरणितमत्रों संहिता मोक्षकत्री भाभितानां पूर्वकानां भोतॄणां तव संहिते ! ॥१४०॥ नयतु निबगुणाढ्यान् स्वामिधामाऽक्षरं नः ॥१५७॥ च ·श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता बयत्वनादिश्रीकृष्णनारायणोऽखिलेशिता माता श्रीकम्भरालक्ष्मीः पिता गोपालकृष्णकः ॥१५८॥ कुंकुमवापी सौराष्ट्रमण्डलं जयतु बयत्वजसं चाश्वपट्टसरोवरम् । लोमयो मुनिः ॥१५९॥ इति स्मृत्वा परं कान्तं दधाधौर्वचासि । ओं नमोऽनादियास्तुश्रीकृष्णनारायणाय ओम् ॥१६२॥ इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां चतुर्थे तिव्यसन्ताने तिव्य- सन्तानविषयाः, बद्रिकानारायणसभिषौ संहितायाः कुमारीरूपेणाऽऽविर्भावा, श्रीनारायणश्रीकृष्णनारायण- श्रीपुरुषोत्तमनारायणश्रीनरनारायणानां शक्तिभिः साकं तत्रैव आविर्भावः, संहितायै वरदानानि, कयाभवणफल चेत्यादि- निरूपणनामा प्रयोविंशत्यधिक शततमोऽध्यायः ॥ १२३ ॥ स्वतःप्रकायो बयत मुक्तिर्जयतु भक्तिच लक्ष्मीर्जयतु शाश्वती। जयत्वाश सुखप्रदा ॥१६॥ विजयोऽस्तु च कल्याणं स्वस्तिरख सुखं शुभम् । मंगलं सर्वदा चाऽस्तु परखमाभियोगिता ॥१६॥ इतिश्रीतिष्यसन्तानखण्डः ॥ सम्पूर्णेयं चतुःखण्डात्मिका श्रीलक्ष्मीनारायणसंहिता विजयते ॥ हरिःभोम् तिष्यसन्तानस्याऽध्यायाः-१२३ श्लोकाः-१३०३८ ·श्रीलक्ष्मीनारायण संहितायाः अध्यायाः-श्लोकाः अध्याया: ५९० ३०० २३७ कृतसन्तानस्य- त्रेतासन्तानस्य- द्वापरसन्तानस्य- तिष्यसन्तानस्य- अध्यायाः- तिज्यसन्तानस्याऽधिकाः लोकाः ५५,५२७ ३२,२५४ २५,१६२ १३,०३८ १,२५,९८१ १२५० श्लोकाः- लोकाः- १,२५,९८८ सन्ति ओम् ॥ श्रीहरिः शरणं मम ॥ मुबक ज्योतिष प्रकाश प्रेस, कानेख मार्ग, नाराणसी।

·No text on this page.

·लक्ष्मीनारायणसंहितायां तिष्यसन्तानस्य शुद्धिपत्रम् ४ शुद्धम् तापस श्रीनरनारा नार्यः अवतारा: राधाऽऽविर्वभूव रण्योद्यानक्षे कोटीश्वराणी परमां पृष्ठम् श्लोकाः अशुद्धम ९ तापस २ ३७ श्रीनारा २५ नाय: १२ ८८ सुवताराः १३ २८ राधाऽऽर्बभूव ४८ रण्योद्याक्षे २८ ७० कोटिश्वराणी. ३३ ७२ परम ७८ प्रमा ३५ ३ धोव्या १७ नृपदि ३५ मानरु ४० ९८ पालितां ४ समयो ६१ चक्षुषान् ५० ६५ मूर्तत्रिये ९१ युगलौ ६ यदिवद् ५६ ७३ लभेत् ६ हिरण्ययातु ६४ २१ नारिकल वशी ६६ १५ त्यायो ६७ ४० प्रभ्वस्मि ६८ ९५ श्रीकृष्णस्य ६८ ९५ वहन ७८ जान्तो ६२ सस्तट ध्रौव्या नृपद्धि मातरु पालितं समये चक्षुषाम् मूर्तित्रये युगलं यतिवत् लसेत् हिरण्मयातु नालिकर थाशी त्वावयोः प्रभाऽस्मि श्रीकृष्णाय वदन् जानन्तो सरस्तटे भवन् इत्येवं चैच्छत् योनिशिश्नाति प्रेरिता युवतिः विष्टयो पृष्ठम श्लोकाः अशुद्धम् ८२ निर्यान्ति ६४ धर्मदव्य ३६ तोऽहं ६२ शाऽस्ति ११२ २७ मण्यो ११२ ४१ साभ्य ४८ पदे ५८ प्रज्वायते ११७ ९९ नियेत् ३५ सूपवर्जित् धान्य १२० ९० युवती भूत्वा १२१ १८ त्वायास्पति १०९ भतार्थ १२६ ७५ मादस्त १३५ ८५ ऽभवद्धि हरिः, १३५ १०३ निवासकम् १४० ६६ दानि १४० कचलों नम्बर हेडीङ्ग ४१० ७३ मिष्टान्नापि ५६ भास १४८ ४६ देवद्राग्ले १५० नियोति धर्मदेव्य ऽतोऽहं साऽस्ति मणयो साम्य यदे प्रजायते निर्यन् रूपवर्जितम् धन्य युवतिभुत्वा त्वायास्यति भ्रतार्थ माऽस्ती ऽभवद्धरिः निवारकम् दानानि कचली १४० मिष्टानानि त्रास देवद्रोग्भ्रे देवि वृत्तिहर्तुः कथ शुभाम् । जयशाला मरराज्ये राजाऽऽसीत साधुपूजकः ॥१॥ ७० १५० १५० २८ भवत् ॥१०॥ पूजकस्य ८० ६७ इत्येवं त्व १४ चेच्छत् २६ यो निशि भाति ९९ प्रेरिया १०१ युवती २ विषयो १६२ १६४ १६७ १०८ ॥१०८॥ ५२ पूजकस्यां २३ यस्तेन १७ प्राणमात्र ६८ र्धाम ८६ ८६ यतस्तन प्राणत्राणं र्धान गत्वा स्वस्ति १७८ २८ गत्या ३९ स्वस्थि ·( २ ) पृष्ठम् श्लोकाः पृष्ठम् २०६ २०९ २१३ लोकाः अशुद्धम् ६९ स्यान्मे ६९ धाताऽर्थः १५ दासदास ९३ योगा १७ निमिमिरे ९० चान्द्रयन्द्रय त्रया १२ वक्तो हारिषु ३२२ ३२२ ३२३ ३२९ ३३० ६ २१६ २३८ २४५ २४५ न स्यान्मे! घाताऽर्थः दासदासी योग निर्ममिरे चान्द्रचन्द्रव क्रिया वक्रो दारिषु अशुद्धम् २४ निस्वादेव ३६ बलमा ९२ सघा ९३ मुद्धयः खर्ण ३५ विधन्त १११ तेन ५२ नेत्र १०३ विष्णय ५९ मण्यो ७० बद्यने मृतः निःस्वादमेव श्रीवल्लभः राघा मृदयः खर्व विद्यन्त चेतन नेत्रा धिष्ण्य मणयो जघने मूर्तिः ३३५ ४७ ३३९ ५ वापि तदा २४८ २४८ २५४ २५६ १३७ ब क्षालयेच देयव कृत्वा कृत्वा भवजन्म पासनया कृष्ण २६० २६३ १२. वापि १५ लये ६४ देवय ८८ कृत्वा २ भवजन्य कृष्णा ३८ बहुभिः १ प्रता ११ अष्टापि ६९ आश्वराः प्रचक्रध ३ सिषवे २० समयन्ति ४३ चात्म ६५ रामयुतुं २५ पत्यमु ३: प्रत्वलामो यानैर्बहुभिः देवि प्रशा अष्टौ च ३४६ ३४६ ३४७ ३४७ ३४८ २१ पासना ७२ रसा ७४ बदरस्व ९८ तत्यतिम् ११२ यद १२८ श्वरो १४८ पत्नीद ६२ विंशति २८० ३५० ३५० २८० २८३ ३५३ ३१ दानकता ४५ लभेत् ४९. यं बदरस्य तत्पतिम् युद्ध श्वरी पनीर्द त्रिंशदिति द्वि दानकर्ता लसेत् चतुष्टयं यमदूत मोक्षावु क्षितीपस्य माणिकी माऽग्रे माशिषोs शुष्कयसे २८५ २९० आध्वराः प्रचक्रम सिषेवे रामयन्ति चात्य रामयितुं पत्ययु प्रज्वलामो मुत्तमम् नगर्यो भोजनानि धेटा: त्वम्वासा: मूर्तिगों ३० मदूत ३५४ ३५४ ३१७ ३५६ ३२ मोक्ष उ ६१ शितीपस्य ११ माणिको १२२ मागे १२५ माशिप १३१ शुष्कवसे १३ बगर्यो ७५ भाजनानि ६२ शेता: ६३ त्वावासाः ६९ मूर्तिगो ३२० ३५७ ३२० १५७ दुमस्व

·No text on this page.

·No text on this page.