·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·MATRICULATION
SANSKRIT SELECTIONS
PART II-POETRY
UNIVERSITAS
PEALCUTTA
ADVANCE
SPELEARNIMES
Reolsed Edition
PUBLISHED BY THE
UNIVERSITY OF CALCUTTA
1937

·PBINTBY BHUP.NDRALAL BANER
AT THI CALOUTTA UNIVEBBITY PRESS, BENATI HOUBB, OALOUTTA.
Reg. No. 1007B-March, 1937.-T.
Uttarpara Jaikyishna Public Libra
Sift No.46.48
92..... Date.12:9705

·सूचीपत्रम पृष्ठम् १ १२ गमायणम्- .। अन्धमुनि-पुववध: 42 । बनाद रामादीन् प्रत्यानेतुमागतेन भरतेन सह रामस्य संवादः ३। चन्द्रोदयवर्ण मम ४। रावणशत्तयाहतस्य लक्ष्मणस्य पुनरुत्थानम् ५। सीताविमर्जनम् •६। रामाखमेधसभायां वाल्मीकेरान्जया कुशी- लवयो 'रामायणगानम् मीतायाः पातालप्रवेशस ७। लक्ष्मणवर्जनम १४ २० ३४ ४३ महाभारतम्- 42 । जहदाहः ... ... । सावित्रुपाख्यानम् ५-३। विराटसमायां समवेतानां कृष्णादीनां युद्धविषये मन्त्रणा '४। शरणागत-रचणाम् ८० ८. ...

·सूचोपत्रम्
पृष्ठम्
कथासरित्सागरः-
१। जीमूतवाहन-चरितम्
विष्णुपुराणम्-
१। इन्द्रं प्रति दुर्वाससः शापः
। प्रहादचरितम्
११४
११७

·प्रवेशिका रामायणम् अन्धमुनि-पुत्रवधः प्रतिबुद्धो मुइतन योकोपहतचेतनः । अथ राजा दशरथः स चिन्सामभ्यपद्यत ॥१॥ रामलक्ष्मण्योचव विवासाहासवोपमम् । पाविवेयोपसर्गस्ततमः सूर्यमिवासुरम् ॥२॥ सभाये हि गते राम कौसल्या कोसलेखरः । विवक्षुरसितापानौं स्मृत्वा दुष्कतमात्मनः । स राजा रजनौं षष्ठी राम प्रवाजिते वनम् । अर्धरावे दशरथः सोऽस्मरद दुष्क तं कृतम् ॥३-४॥ स राजा पुरशीवातः स्मृत्वा दुष्कतमामनः । कौसल्या पुवयोवार्तामिदं वचनमब्रवीत् ॥५॥ "यदाचरति कस्यापि शुभ वा यदि वाशभम् । नदेव समले भने कर्ता कर्मनमाननः ।।

·प्रवेशिका गुरुलाघवमर्थामामारम्भे कर्मणं फलम् । दोषं वा यो न जानाति सवाल इति होचते ॥७॥ कश्चिदानवणं छित्त्वा पलाशांश्च निषिञ्चति । पुष्प दृष्ट्वा फले रधुः स शोचति फलागमे ॥८॥ प्रविज्ञाय फलं यो हि कर्म वेवानुधावति । स शोचेत् फलवेलायां यथा किंशुकसेचकः ।। सोऽहमाम्रवणं छित्त्वा पलायांच न्यषेचयम् । रामं फलागमे त्यता पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः ॥१०॥ लब्धपन्देन कौसल्ये कुमारण धनुष्मता । कुमारः शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम् ॥११॥ तदिदं मेऽनुसम्प्राप्त देवि दुःखं स्वयंकतम् । सम्मोहादिह बालेन यथा स्याक्षितं विषम् ॥१२॥ यथान्यः पुरुषः कश्चित् पलाशेर्मोहितो भवेत्। एवं मयाप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमिदं फलम् ॥१३॥ देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम् ततः प्राहडनुप्राप्ता ममौत्सक्यविवर्धिनी । रसान् भीमास्तमा च जगदंशुभिः । परताचरितां भौमां रविराचरते दिशम् ॥१४-१५॥ उष्णमन्सर्दधे सद्यः सिग्धा ददृशिरे घनाः । ततो जहषिर सर्वे भेकसारङ्गबहिणः ॥१६॥ लिवपचोत्तरा: साता सछादिव पचियः । वृष्टिवातावधूतापान पादपानभिपेदिरे ॥१७॥ अपास्य हि

·रामायणम्
पतितनाम्भसाच्छयः पतमानेन चासळत् ।
पावभी मत्तसारणस्तोयराथिरिवाचलः.१८॥
पाण्डुरारुणवर्णनि स्रोतांसि विमलान्यपि ।
सुमुधुगिरिधातुभ्य: सभस्मानि भुजङ्गवत् ॥१८॥
तस्मिवतिसुखे काले धनुमानिषुमान रथो।
व्यायामकतसकल्पः सरयूमन्धगा नदीम् ॥२०॥
निपाने महिषं रात्रौ गजं वाभ्यागतं मगम् ।
पन्यहा खापदं किचिजिघांसुरजितेन्द्रियः ॥२१॥
पथान्धकार त्वौषं जले कुम्भस पूर्यतः ।
प्रचक्षुर्विषये घोष वारणस्येव नर्दतः ॥२२॥
ततोऽहं शरमुत्य दीप्तमाशौ विषोपमम् ।
शब्द प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्यमपातयम् ॥२३॥
अमुच निशितं वापमहमाशीविषोपमम् ।
तत्र वागुषसि व्यता प्रादुरासोहनौकसः ॥२४॥
'हाति पततस्तोये वायधितमर्मणः ।
तस्मिविपतित भूमौ वागभूत्तत्र मानुषी ॥२५॥
'कथमविध शस्त्रं निपतच तपखिनि ?
प्रविविका नदौं राबावुदाहारीऽहमागतः ॥२५॥
इषुणाभिहतः केन कस्य वापचतं मया ?
ऋषहि न्यस्तदण्डस्य बने बन्येन जीवतः ।
कथं नु शस्नेष वधी महिधस्य विधीयते । ॥२७॥

·प्रवेशिका
जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः ।
को वधेन ममार्थी स्थात् किं वास्थापकतं मया ? ॥२८॥
एवं निष्फलमारवं केवलानर्थसंहितम् ।
म कचित् साधु मन्येत यथैव गुरुपातकम् ॥२८॥
नेमं तथानुशोचामि जीवितक्षयमामनः ।
मातरं पितरसोभावनुयोचामि महधे ॥३०॥
तदेतमिथुनं वृहं चिरकालभूतं मया।
मयि पश्चत्वमापवे का वृत्ति वर्तयिथति ? ॥३१॥
हहौ च मातापितरावहचकेषुणा हतः ।
केन मा निहताः सर्वे मुबालेनाकतात्मना ! ॥३२॥
सां गिरं करणं श्रुत्वा मम धर्मानुकाणिः ।
कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतडवि ॥३३॥
तस्याहं करणं श्रुत्वा ऋषेर्विलपतो निशि।
सम्भान्तः शोकवेगेन भृशमासं विचेतनः ॥३४॥
तं देशमहमागम्य दौनसत्त्वः सुदुर्मनाः ।
अपश्यामिषुणा तौरे सरयास्तापसं हतम् ॥
प्रवकीर्णजटाभार प्रविहकलमोदकम् ।
पांशशोणितदिग्धाङ्ग शयानं सत्यवेधितम् ॥३५-३५॥
समामुद्दीच्य नेवाभ्यां वस्तमखस्थचेतनम् ।
समुवाच वच: क्रूरं दिधविव तेजसा ॥३७॥
'किं तवापळतं राजन् वने निवसता मया।
निहीपुरभो गुर्वथै यदहं ताडितस्त्वया ? ॥३८॥

·रामायणम्
एकेन खलु बापन मर्मण्यभिहते मयि ।
हावन्धी निहती हवी माता जनयिता च मे ॥३॥
तो नूनं दुर्वलावन्धी मत्प्रतीको पिपासितो।
चिरमाथा माता कष्टाढणां सधारयिष्यतः ॥४०॥
म नूनं तपसी वास्ति फलयोगः श्रुतस्य वा।
पिता यन्मां न जानौते शयानं पतितं भुवि ॥४१॥
जानवपि च किं कुर्यादातचापरिक्रमः ।
भिधमानमिवाशक्तस्त्रातुमन्यो नगो नगम् ॥४२॥
पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्व राघव !
म त्वामनुदहेत् क्रुही वनमग्निरिवैधितः ॥४३॥
इयमेकपदी राजन् यतो मे पितुरायमः ।
तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां सापितः अपेत् ॥४४॥
विशल्यं कुरु मां राजन् मर्म मे निशितः शरः ।
गणहि मदु सोत्सेधं तीरमम्बुग्यो यथा' ॥४५॥
सशस्यः लियते प्राणेविचल्यो विनशिष्यति ।
इति मामविञ्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षण ॥४॥
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ।
लक्षयामास स ऋषिचिन्तां मुनिसुतस्तदा ॥४७॥
ताम्यमानं स मां कच्छादुवाच परमार्थवित् ।
सौदमानो वित्ताङ्गोऽचेष्टमानो गतः क्षयम् ॥४८॥
'संस्तभ्य शोकं धैर्येच स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ।
अहहत्यातं तापं हृदयादपनीयताम् ॥४॥

·प्रवेशिका
महिनातिरहं राजन् मा भूत् ते मनसी व्यथा ।
शूद्रायामसि वैश्येन जातो नरवराधिप' ॥५०॥
तीव वदतः कच्छाहाणाभिहतमर्मणः ।
विघूर्णतो विष्टस्य वेपमानस्य भूतले ।
तस्य त्वाताम्यमानस्य तं बाणमहमुहरम् ।
स मामुदीक्ष्य सन्चस्तो जही प्राणांस्तपोधनः ॥५१.५२॥
जलागावन्तु विलप्य कच्छ
मर्मवणं सन्ततमुच्छसन्तम् ।
ततः सरया तमहं शयानं
समीक्ष्य भने सुभृशं विषयः” ॥५३॥

·रामायणम् वनाद रामादौन् प्रत्याने तुमागतेन भरतेन सह रामस्य संवादः ततः पुरुषसिंहान तानां तैः सुरगणैः । शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत ॥१॥ रजन्यां सुप्रभातायां भातरस्ते सुत्रहताः । मन्दाकिन्या हुतं जयं कृत्वा राममुपागमन् ॥२॥ तूणों ते समुपासीना न कश्चित्किंचिदब्रवीत् । भरतस्तु महन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत् ॥३॥ "सान्विता मामिका माता दत्त राज्यमिदं मम। तहदामि तवैवाई भडल राज्यमकण्टकम् ॥४॥ महसवाम्बवेगेन मिनः सतर्जलागमे । दुरावारं वदोन राज्यखण्डमिदं महत् ॥५॥ गति खर इवाखस्य तायस्येव पत्रिणः । अनुगन्तुन शक्तिमें गतिं तव महीपते ! ॥ सुजीव नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीयते। । राम ! तेन तु दुर्जीव यः परानुपजीवति ॥७॥ यथा तु रोपितो वचः पुरुषेण विवर्धितः । उसकेन दुरारोहो कठस्कन्धी महाद्रुमः ॥ xx+(on योधाबायो-१.५-समय।

·प्रवेथिका ur+rtals INrs स यथा पुष्पितो भूत्वा फसानि म विदर्शयेत्। म तां नानुभवेन्नौति यस्य हेतोः प्ररोपितः । एषोपमा महाबाहो तमर्थ वेत्तुमईसि । यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भत्थान नपाधि हि ॥८-१०॥ श्रेणयस्वां महाराज पखवाव सर्वधः । प्रत्पन्तमिवादित्य राज्ये खितमरिंदमम् ॥११॥ सवाडयाने काकुत्स्य मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः । अन्तःपुरगता नार्यो मन्दन्तु सुसमाहिताः" ॥१२॥ तस्य मालित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः । भरतस्य वचः शुखा राम प्रत्ययावतः ॥१३॥ समेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलन्त यशखिनम् । घरामः शतामा भरते समाजासयदामवान् । "नासमः कामकारोऽसि पुरुषोऽयमनीम्बरः । तश्चेतरतनं ताम्सः परिकर्षति ॥१५॥ सर्वेक्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुष्याः । संयोगा वियोगान्ता मरवातच जीवितम् । यथा फलानां पक्षाना नान्या पंतनालयम् । एवं नरय जातस्य नान्यव मरवाजयम् ॥१७॥ यथागारं दृढस्थूल जीर्ण भूत्वावसीदति संधैव सौदन्ति नरा जरामत्वगताः प्रत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनियत याखेव यमुना पर्वा समदमदबाकसम ॥१॥ wamanr ·रामायम् Maa पहोरावारिगन्ति सर्वेषां प्रशासनामित + पायूंषि पर्यन्त्यास पौष जलमिवांशवः ॥२॥ पामानमनुष्योच त्वं किमन्यमनुभोषसि । पायुस्ते हीयते यस्थ खितस्य च गतसच २१॥ सहैव मृत्युजति सह मृत्युनिषौदति । गत्वा सुदीर्घमध्वानं सह मृत्युनिवर्तते ॥२२॥ . गावेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताशेव गिरोहा। जरया पूरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत् । ॥२५॥ ra नन्दात्यदिते प्रादित्ये नन्दन्त्यस्तमिते खो। मनो नावबुध्यन्ते मनुथा जीवितक्षयम् ॥२४॥ इथत्यतमुखं दृष्धा नवं नवमिहागतम् । SAKER तूनी परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसंचयः ।। यथा काष्ठं च काहं च समेयाता महार्णवे। समेत्य च व्यपेयाता कालमासाद्य कंचन। एवं भार्याश्च पुवास जातया धनानि च । समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुयो होषां विनाभव: २५-२०॥ नाव कश्चिषथाभावं प्राणी एमभिवर्तते। तम् तस्मिन्न सामर्थं प्रेतस्यास्यनुशोचतः ॥२८॥ यथा हि साथै गच्छन्तं ब्रूयात्ववियथि खितः । हमण्यारामियामि पृष्ठतो भवतामिति । एवं पूर्वगतो मार्गः पितामहो भुवः । समापत्रः कथं गोचेद यख नास्ति व्यतिमामः २८.३०॥ -- ।

·प्रवेशिका
वयसः प्रतमानस्य स्रोतसो वाऽनिवर्तिनः ।
पामा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः ॥३१॥
धर्मामा स शुभैः कः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
तपापो गतः स्वर्ग पिता नः पृथिवीपतिः ॥३२॥
भृत्यानां भरणात्सम्यक् प्रजानां परिपालनात्।
अर्थादानाञ्च धर्मेण पिता नस्त्रिदिवं गतः ॥३३५
कर्मभिस्तु शभरिष्टैः क्रतुभिश्चातलिणः ।।
वर्ग दशरथः प्रातः पिता नः प्रथिवीपतिः ॥३४॥
दृष्टया बहवि गांधावाप्य पुष्कलान् ।
'उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः ॥३५॥
आयुषत्तममासाथ भोगानपि च राघवः ।
स न शोधः पिता तातः खर्गतः सत्तः सताम् ॥३६॥
म जीर्ण मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः ।
देवीमतिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥३७॥
तं तु नैवंविधः कषिप्रातः शोचितमहति ।
तनिधो यदिधश्चापि तवान् बुद्धिमत्तरः ॥३८
एते बहुविधाः शोमा विलापदिने तथा
वर्जनीया हि धोरण सर्वावस्वास धौमता ॥३८॥
स खस्यो भव मा शोचीर्यात्वा जावस तां सौम् ।
तथा पिता नियुक्तोऽसि वशिना वदतां वर ॥
यवाहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्म ।
तदेवाईकरिणामि पितुरा ख शासनम् ॥४१॥

·रामायबम्
wcortoon Mail
न मया पासनं तय वक्तुं न्याय्यमरिंदम !
तखयापि सदा मान्यं स वै बन्धुः स नः पिता ॥४२॥
Mana
सहचः पितरेवाई संमत धर्मचारिणः ।
कर्मणा पालयिथामि वनवासन राघव ! ४३॥
धार्मिकणातृशंसन नरेण गुरुवर्तिना।
५६Asar
भवितव्यं नरव्याघ्र ! परलोक जिगोषता ॥४४॥
fami
प्रात्मानेमनुतिष्ठ त्वं स्वभावेन नरर्षभ !
निशाम्य तु शुभ वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः" ॥४५॥
इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेश-प्रतिपालबार्थम
यवीयसं चातरमर्थवच प्रभुमहर्ताहिराम राम: ॥४६॥

·प्रवेशिका चन्द्रोदयवर्णनम् चन्द्रोऽपि साचिव्यमिवास्य' कुर्क- स्तारागणेमध्यगतो विराजन् । ज्योत्सावितानन वितत्य लोका- नुत्तिष्ठतेऽनेकसहसरश्मिः ॥१॥ शङ्गप्रभं क्षीरमृणालवर्ण- मुहच्छमानं व्यवभासमानम् । ददर्श चन्द्र स कपिप्रवीरः पोभूयमान सरसीव हसम् ॥२॥ ततः स मध्यं गतमंशुमन्तं ज्योत्स्रावितानं मुहुरहमन्तम् । ददर्श धीमान् भुवि भानुमन्तं गोठे वृषं मत्तमिव भ्रमन्तम् ॥३॥ लोकस्य पापानि विनाशयन्त महोदधिं चापि समेधयन्तम् । भूतानि सर्वाणि विराजयन्त ददर्श शीतांशुमथाभियान्तम् ॥४॥ । सुन्दरकाणे-पसमे सगे। ' लकायां सीसावा तो हम्मतः ।

·१२ रामायणम् या भाति लक्ष्मी वि मन्दरस्था यथा प्रदोषेषु च सागरस्था। तथैव तोयेषु च पुष्करस्था रराज सा चारुनिचाकरस्था ॥५॥ इंसो यथा राजत-पञ्जरस्थः सिंही यथा मन्दर-कन्दरस्थः । वौरो यथा गर्वित-कुञ्जरस्थ- वन्द्रोऽपि बनाज तथाम्बरस्थः ॥६॥ स्थितः ककुमानिव तीक्षाशृङ्गो महाचल: खेत एवोलशृङ्गः । हस्तीव विभाति चन्द्रः परिपूर्णशृङ्गः ॥७॥ विनष्ट-भौताम्बु-तुषारपडो महाग्रहग्राइविनष्टपतः । प्रकाशलक्ष्मयाश्रयनिर्मलाको रराज चन्द्रो भगवाञ् चाडः ॥८॥' शिलातलं प्राप्य यथा मृगेन्द्री महारणं प्राप्य यथा गजेन्द्रः । राज्यं समासाद्य यथा नरेन्द्र- स्तथा प्रकायो विरराज चन्द्रः ॥ जाम्बूनद-बडशृङ्गो ·प्रवैथिका रावणशक्त्याहतस्य लक्ष्मणस्य पुनरुत्यानम् पत्या निपातितं दृष्टा रावणन बलीयसा। लक्षणं समरे शूरं शोणितौध-परिगुतम् । सदत्वा तुमुलं युद्ध रावणस्य दुरात्मनः । विसृजन्नेव बाणोघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ॥१-२॥ "एष रावणवौर्येण लक्षाणः पतितो भुवि । सर्पवञ्चेष्टते वौरो मम शोकमुदीरयन् ॥३॥ शोणिता मिमं वीरं प्राणै: प्रियतरं मम । पश्यतो मम का शक्तिर्योडं पर्याकुलात्मनः ॥४॥ पयंस समरनाघी माता मे शुभलक्षणः । यदि पञ्चत्वमापनः प्राणैमें किं सुखेन वा १ ॥५॥ लज्जतीव हि मे वीर्य नश्यतीव कराहनुः । सायका व्यवसीदन्ति दृष्टिर्बाष्यवशं गता ॥६॥ पवसौदन्ति गावाणि स्वप्रयाने तृणामिव । चिन्ता मे जायते तोवा मुमूर्षा चोपजायते" ॥७॥ भ्रातरं निहतं दृष्टा रावणन दुरात्मना । विनिष्टनन्तं दुःखात मर्मण्यभिहतं भृशम् । परं विषादमापनो विललापाकुलेन्द्रियः ॥८॥ . । युद्धका-१.२-नने मगे।

·रामायणम् "भ्रातरं निहतं दृष्टा लक्ष्मणं रखपाशुषु विजयोऽपि हि मे शूर ! न प्रियायोपकल्पते । भचक्षुर्विषयचन्द्रः कां प्रीतिं जनयिषति ? ॥८॥ कि मे युद्धेन ? किं प्राणैर्युड़े कार्य न विद्यते । यवायं निहतः शेते रणमूर्धनि लक्ष्मणः ॥१०॥ यथैव मां वनं यान्तमनुयाति महाद्युतिः । अहमप्यनुयास्वामि तथैवेनं यमक्षयम् ॥११॥ देश देश कलवाणि देशे देशे च बान्धवाः । तं तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता सहोदरः ॥१२॥ सौतया किनु राज्येन लक्षमणेन विना मम ? किनु वक्ष्याम्यहं त्वम्बा समित्रां पुत्रवत्सलाम् ॥१३॥ उपालम्भं न पश्यामि सोढुं दत्तं सुमित्रया। किनु वक्ष्यामि कौशल्या मातरं कित्रु केकयोम ? ॥१४॥ भरतं किव वक्ष्यामि शत्रुघ्नं च महाबलम् ? सह तेन वर्म यातो विना तेनागतः कथम् ? ॥१५॥ इहैव मरणं श्रेयो न त बन्धुविगहणम् । किं मया दुष्कृतं कर्म तमन्यत्र जन्मनि । येन मे धार्मिको माता निहतश्चाग्रतः स्थितः ११॥ हा भातर्मनुजश्रेष्ठ ! शूराणां प्रवर ! प्रभो! एकाकी किन मां त्वमा परलोकाय गच्छसि ? ॥१७॥ Uttar para laikrishna Public Library Jit No.. .46.48 .Date.12.9.05 !

·प्रवेशिका विलपन्तं च मां भ्रातः ! किमर्थं नावभाषसे ? उत्तिष्ठ, पश्य, किं शेष? दीनं मां पश्य चक्षुषा ॥१८॥ शोकार्तस्य प्रमत्तस्य पर्वतेषु बनेषु च । विषयस्य महाबाहो ! समाखासयिता मम" ॥१८॥ राममेवं ब्रुवाणं ते शोकव्याकुलितेन्द्रियम् । प्राखासयब्रुवाचेदं सुषेणः परमं वचः ॥२०॥ "त्यजेमा नरशार्दूल ! बुद्धिं वैलव्यकारिणीम् । शोकसञ्जननों चिन्तां तुल्या बाणैचमूमुखे ॥२१॥ नैव पञ्चत्वमापतो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः । नद्यस्य विकृतं वक्त्रं न च श्याम न निष्य भम् ॥२२॥ सुप्रभ च प्रसन्नं च मुखमस्य निरीक्ष्यताम् । पापवतलौ हस्ती, सुप्रसने च लोचने ॥२३॥ नेदृशं दृश्यते रूपं गतासूनां विशाम्पते ! विषादं मा कथा वीर ! सप्राणोऽयमरिन्दमः ॥२४॥ पाख्याति तु प्रसुप्तस्य स्रस्तगावस्य मूतले । सोच्छासं हृदयं वीर ! कम्पमानं मुहुर्मुहुः" ॥२५॥ एवमुन्ना महामानः सुषेणो राघवं वचः । समीपस्थमुवाचेदं हनुमन्तं महाकपिम ॥२६॥ "सौम्य ! शीघ्रमितो गत्वा शैलमोषधिपर्वतम् । दक्षिष शिखरे बातां महौषधिमिहानय २७॥ !

·। रामायणम् विशल्पकरणों नामा सावण्यंकरणों तथा । सञ्जीवकरणों वौर । सन्धानौं च महौषधिम् । सजीवनाथै वीरस्य लक्षणस्य त्वमानय" ॥२८ इत्येवमुक्तो हनुमान् गत्वा चौषधिपर्वतम् । चिन्तामभ्यगमच्छीमानजानंस्ता महौषधिम् ॥२८॥ तस्य बुद्धिः समुत्पत्रा मारतरमितौजसः । "इदमेष गमिष्यामि ग्रहीत्वा शिखर गिरः ॥३॥ अस्मिंस्त शिखर जातामोषधि ता सुखावहाम् । प्रतणावगच्छामि सुषणो ह्येवमब्रवीत् ॥३१॥ पद्य यदि गच्छामि विशल्यकरणीमहम् । कालात्ययेन दोषः स्याद वैलव्यं च महद् भवेत् ॥३२॥ इति सश्चिन्त्य हनुमान् गत्वा क्षिप्रं महाबलः । पासाद्य पर्वतश्रेष्ठं त्रिः प्रकम्पा गिरस्तटम् । फुलनानातरुगणं समुत्पाव्य महाबलः । सहीत्वा हरिशार्दूलो हस्ताभ्यां समतोलयत् ॥३३-३४॥ म नीलमिव जीमूतं सोयपूर्ण नभस्तलात् ।' उत्पपात गृहीत्वा तु हनूमाञ् शिखर गिरः ॥३५॥ समागम्य महावेगः सम्यस्य शिखरं गिरः। विश्वम्म किचिनुमान सुषेणमिदमब्रवीत् ॥२६॥ "पोषधी नाबमच्छामि तामहं हरिपुण्य । तदिदं शिखर बनवं गिरेस्तस्याहतं मया" mon २

·१८
प्रवेशिका
एवं कषयमानं तु प्रशस्य पवनात्मजम् ।
सुषेणो वानरश्रेष्ठो जग्राहोत्याव्य चौषधिम् ॥३८॥
विस्मितास्त बभूवुस्ते सर्वे वानरयूथपाः ।
दृष्ट्वा तु हनुमत्कर्म सुरैरपि सुदुष्करम् ॥३८॥
ततः सहोदयित्वा तामोषधि वानरोत्तमः।
लक्षमणस्य ददौ नस्तः सुषेणः सुमहाद्युतिः ॥४॥
सशल्यः स समाघ्राय लक्ष्मणः परवीरहा।
विशल्यो विरुजः शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् ॥४१॥
नमुत्थितं तु हरयो भूतलान्प्रेक्ष्य लक्ष्मणम् ।
"साधु साविति सुप्रीता लक्ष्मणं प्रत्यपूजयन् ॥४२॥
"एोही" त्यब्रवीद्रामो लक्ष्मणं परवीरहा।
सखने गाढमालिङ्गा बाष्पपर्याकुलेक्षण: ॥४३॥
प्रब्रवोच्च परिष्वज्य सौमित्रि राघवस्तदा ।
"दिध्या त्वां वीर ! पश्यामि मरणात् पुनरागतम् ॥४४॥
न हि मे जीवितेनार्थः सौतया च, जयेन वा।
की हिमे जीवितेनार्यस्त्वयि पश्चत्वमागते ?" ॥४५॥
इत्येवं ब्रुवतस्तस्य राघवस्य महात्मनः ।
खिवः शिथिलया वाचा लक्ष्मणो वाक्यमववीत् ॥४६॥
"तां प्रतिज्ञा प्रतिज्ञाय पुरा सत्यपराक्रम !
लघुः कश्चिदिवासत्त्वो नैवं त्वं वनुमईसि ॥४७॥
नहि प्रतिज्ञा कुर्वन्ति वितथा सत्यवादिनः ।
सवर्ण हि महत्त्वस्य प्रतिज्ञा-परिपालनम् ॥४८॥

·१५
रामायणम्
मैराश्यमुपगन्तुच नालं ते मरकतेऽनघ ।
बधन रावणस्याद्य प्रतिज्ञामनुपालय ॥४८॥
न जीवन यास्यते शत्रुस्तव बाणवणं गतः ।
मदतस्तीपदंष्ट्रस्य सिंहस्येव महागजः ॥५०॥
पाई त वमिच्छामि शीघ्रमस्य दुरात्मनः ।
यावदस्तं न यात्येष कसकर्मा दिवाकरः ॥५१॥
यदि वधमिच्छसि रावणस्य संख्ये
यदि च कता हि तवेच्छसि प्रतिज्ञाम् ।
यदि तव राजमुताभिलाष पार्य !
कर च वचो मम शीघ्रमद्य वीर!" ॥५२॥

·२. प्रवेशिका सौताविसर्जनम् विसज्य त सुहहर्ग बुड्या निचित्य राघवः । समीपे हास्यमासौनमिदं वचनमब्रवीत् ॥१॥ "शोधमानय सौमिति लक्षणं शुभलक्षणम् । भरतच महाभागं शत्रुघ्नमपराजितम्” ॥२॥ रामस्य वचनं श्रुत्वा हाःस्थो मूर्भिकताप्नलिः । लक्ष्मणस्य एई गत्वा प्रविवेशानिवारितः ॥ उवाच सुमहात्मानं वर्धयित्वा कृताञ्जलिः । "द्रष्टुमिच्छति राजा त्वा, गम्यता तव मा चिरम् ॥४॥ "बाट"मित्येव सौमितिः श्रुत्वा राघवशासनम् । प्राद्रवद्रथमारुह्य राघवस्य निवेशनम् ॥५॥ प्रयान्तं लक्षाएं दृष्टा हास्यो भरतमतिकात्। उवाच भरत तन वर्धयित्वा तालिः। विनयावनतो भूत्वा, "राजा त्या द्रष्टुमिच्छति" ta भरतस्तु वचः श्रुत्वा हास्याद्रामसमीरितम् । उत्पपातासनात्तूलै पयामेव महाबल: ॥ इहा प्रयात भरतं स्वरमावः तापतिः । अबुधभवनं गत्वा ततो वाक्यमुवाच ।

·रामायणम २१ "यागच्छ र श्रेष्ठ, राजा त्वां इष्टुमिच्छति । गतो हि लक्ष्मणः पूर्व भरतच महायशाः" Man गुत्वा तु वचने तस्य शत्रुनः परमासनात् । शिरसा वन्य धरणों प्रययौ यत्र राघवः ॥१०॥ हास्यस्वागम्य रामाय सर्वानव तालिः । निवेदयामास तथा भ्रातृन खान समुपस्थितान् ॥११॥ कुमारामागता श्रुत्वा चिसाव्याकुलितेन्द्रियः । अवामुखी दीनमना हाःयं वचनमब्रवीत् ॥१२॥ "प्रवेशय कुमारांस्त्वं मत्समीपं त्वरान्वितः । एतेषु जीवितं मधमते प्राणप्रिया मम" ॥१३॥ आसप्तास्ते नरेन्द्रेश कुमाराः एलवाससः । प्रताः प्रान्जलयो भूत्वा विविशुस्तै समाहिता: ॥१४॥ ते तु दृष्टा मुखं तस्य संग्रहं शशिनं यथा । सन्ध्यागतमिवादिन्यं प्रभया परिवर्जितम् ॥ बाष्यपूर्ण च नयने दृष्ट्वा रामस्य धीमतः इतपोभं यथा पचं मुखं वीक्ष्य च तस्य ततोऽभिवाय त्वरिताः पादौ रामस्य मूर्धभिः । ' तस्थः समाहिताः सर्वे रामस्वश्रूण्यवर्तयत् १५.१७॥ तान् परिषज्य बाहुभ्यामुत्थाप्य च महाबलः । "आसनेष्वासते"त्युका ततो वाक्यं जगाद ह ॥१८॥ "भवन्तो मम सर्वख भवन्तो जीवितं मम । भवडिय राज्य पालयामि नरैखरा:!१८॥ ते A ·प्रवेशिका भवन्तः कतशास्त्रार्या बुद्धधा च परिनिष्ठिताः । सम्भूय च मदर्थोऽयमन्वेष्टव्यो मरेखराः !” ॥२०॥ तथा वदति काकुत्स्ये प्रवधानपरायणाः । उहिम्नमनसः सर्वे किव राजाभिधास्यति ॥२१॥ तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीनचेतसाम् । उवाच वाक्यं काकुत्स्यो मुखेन परिशष्थता ॥२२॥ "सर्वे शृणुत, भद्रं वो, मा कुरुवं मनोऽन्यथा । पौराणां मम सौतायां याही वर्तते कथा ॥२२॥ पौरापवादः सुमहांस्तथा जनपदस्य च । वर्तते मयि वीभत्सा सा मे मर्माणि अन्तति ॥२४॥ पहं किल कुले जात इक्ष्वाकूणां महात्मनाम् । सीतापि सत्कुले जाता जनकानां महामनाम् ॥२॥ जानासि त्वं यथा सौम्य दण्ड के विजने वने । रावन सा सीता स च विध्वंसितो मया ॥२॥ तव मे बुद्धिरुत्पवा जनकस्य सुतां प्रति 'पबोषितामिमा सीतामानयेयं कथं पुरोम् ? ॥२७॥ प्रत्ययार्थ ततः सौता विवेश ज्वलनं सदा । प्रत्यहं तव सौमिवे देवाना हव्यवाहनः । पपापा मैथिलीमाह, वायुचाकागोचरः । चन्द्रादित्यौ च शंसते सुराण सविधौ पुरा । ऋषीणाव सर्वेषामपापा जनकामनाम् ।२८-२८.

·रामायणम्
२१
एवं शुहसमाचारा देवगन्धर्वसविधौ ।
लहाहीपे महेन्द्रेश मम हस्ते निवेदिता ॥३०॥
अन्तरात्मा च मे वेत्ति सीता शहां यशखिनौम् ।
ततो गृहीत्वा वैदेहीमयोध्यामहमागतः ॥३१॥
भयन्तु मे महान् वादः शोकवादि वर्तते ।
पौरापवादः सुमहांस्तथा जनपदस्य च ॥३२॥
पकीर्तिर्यस्य गीयत लोके भूतस्य कस्यचित् ।
पतत्येवाधमांझोकान् यावच्छष्दः प्रकीर्यते ॥३॥
प्रकीर्तिनिन्द्यते देवैः कीर्तिलोकेषु पूज्यते ।
कीय यन्तु समारम्भः सर्वेषां सुमहात्मनाम् ॥३४॥
प्रप्यहं जीवितं जया युष्मान् वा पुरुषर्षभाः।
अपवादभयाडीत: किं पुनर्जनकात्मजाम् ॥३॥
तस्माजवन्तः पश्यन्तु पतिसं शोकसागरे ।
न हि पश्याम्यहं भूतं किषिःखमतोऽधिकम् ॥१६॥
खस्त्वं प्रभात सौमित समन्वाधिष्ठितं रथम् ।
पारध सौतामारोप्य विषयान्ते समुत्सज ॥३॥
गङ्गायास्तु पर पार वाल्मीकेस्तु महामनः ।
पाथमो दिव्यसहायस्तमसातीरमाथितः ॥३८॥
सवतां विजने देशे विमुख्य रघुनन्दन !
शीत्रमागच्छ सौमिते, कुरुष्व वचनं मम ॥३८
न चास्मिन प्रतिवणव्यः सीता प्रति कथचन ॥४॥

·'२४ प्रवैथिका तनावं गाछ सौमित, नाव कायर्या विचारणा। पपीतिहि परा मञ्चं त्वयैतत्प्रतिवारित ॥४१॥ शापिता हिमया यूर्य पादाभ्यां जीवितेन च । ये मां वाक्यान्तर पुरनुनेतुं कवचन । पहिता नाम ते नित्यं मदमीष्टविधासनात् ॥४२॥ मानयन्तु भवन्तो मां यदि मच्छासने खिताः। इतोऽथ नीयता सौता कुरुष्व वचनं मम ॥४३॥ पूर्वमुक्तोऽहमनया 'गङ्गातीलमायमान् । पश्येयमिति तस्याच कामः संवय॑तामयम्" ॥४४॥ एवमुना तु काकुत्स्यो बाष्प पिहितक्षणः । संविवेश स धर्मामा भाभिः परिवारितः । घोकसंविग्नहदयी निशखास यथा हिपः ॥४॥ ततो रजन्यां व्युष्टायां लक्षणो दीनचेतमः । सुमन्त्रमब्रवीहाक्यं मुखेन परिशथता ॥४॥ "सारथे, तुरगा शौघान योजयख रथोत्तम । खास्तीर्ण राजवचनात् सीतायासासनं शुभम् ॥४७॥ सौता हि राजवचनादायमं पुण्यकर्मणम्। मया नया महर्षीया शीघ्रमानौयता रथ:४८॥ सुमन्त्रस्त "तथे त्युमा युक्तं परमवाजिभिः । रथं सुरुचिरमस्य खाती मुखशव्यया । पानीयोवाच सौमिति मिपा मानवर्धनम् । "रयोऽयं समनुप्राप्ती यत् कार्य नियता प्रभो ॥४८-01 ·रामायणन एवमुखः समन्वेवराववैश्मनि समारः। प्रविय सीतामासाय व्याजहार नरर्षमः ॥११॥ "खया विलेष नृपतिर्वरं वै याचितः पुरा। नृपेव च प्रतित्रातमाचप्तवार्म प्रति ॥५२॥ गडातीर मतो देवि, ऋषीणामात्रमाञ् शमान । शौचं मत्वा तु वैदेहि शासनात पार्थिवस्व नः । भरखे मुनिभिर्जुष्टे पवनेया भविथसि" ॥३॥ एवमुला तु वैदेही लापन महामना । प्रहर्षमतुलं लेम मममवाप्यरीचयत् ॥५४॥ वासांसि च महाखि रखानि विविधानि च । गृहीत्वा तानि वैदेही गमनायोपचक्रमे ॥५॥ "इमानि मुनिपल्लीनां दास्थाम्यामरणान्यहम् । वस्त्राबिच महाहाणि धनानि विविधानि च ॥५६॥ सौमिविस्तु "तथे त्युबा रथमारोप्य मेथिलीम् । प्रययौ यीघ्रतुरगं रामस्थानामनुस्मरन् ॥५॥ पनवीच तदा सौता लक्ष ललिवर्धनम् ॥५॥ “पशुमानि बइन्येव पखामि रघुनन्दन ! नयनं मे स्फुरत्यक्ष मावोत्कम्पच जायते ॥५८५ पदयश्चैव सौमित्रे पखखमिव सचये। चौवाको परमचापि प्रतिष परा मम ॥

·२० प्रविधिका शून्यामिव च पश्यामि पथिवों पथुखोचन ! पपि स्वस्ति भवेत्तस्य भातस्तेमालवत्सल ? ॥५१ खणाश्चैव मे वीर सर्वासामविशेषतः । पुर जनपदे चैव कुचलं प्राणिनामपि !" ॥६२॥ इत्यञ्चलिकता सौता देवता अभ्ययाचत । लक्ष्मणोऽयं ततः श्रुत्वा शिरसा वन्दा मैथिलीम्। "शिव"मित्यवोकृष्टो दयेन विएथता ॥३॥ तती वासमुपागम्य गोमतीतौर पायमे। प्रभात पुनरुत्थाय सौमितिः स्तमप्रवीत् ॥६४॥ "योजयस्व रथं गोत्रमय भागीरथीजलम् । शिरसा धारयिष्यामि वियम्बक इवोजना" ॥६५॥ सोऽश्वान् विचारयित्वा तु रथे युतान मनीजवान् । "पारोहखें"ति वैदेडों सूतः प्राञ्जलिरवीत् ॥६६॥ सा तु सूतस्य वचनादारुरोह रथोत्तमम् । सीता सौमित्रिणा सार्धं सुमन्त्रेण च धीमता Ken पाससाद विशालाक्षी गङ्गां पापविनाशिनीम् ॥१८॥ प्रथादिवसं गत्वा भामोरल्या जलाशयम् । निरीश्य लहाणे दोनः प्रररोद महाखमः ॥५॥ सौता त परमायसा हट्दा समयमातुरम् । उवाच वावं धर्मज्ञा, "किमिदं यते खया १७० ·रामायणम् बागवीतौरमासाब चिराभिलषितं मम । काले किमर्थं मा विषादयसि समय ०१॥ नित्वं वं रामपाखेंषु वर्तसे पुरुषर्षभ ! कधिहिनासतस्तेन हिरावं मोकमागतः ॥७२॥ ममापि दयितो रामो जीवितादपि साण! म चामेवं शोचामि, मैवं त्वं बालियो भव ॥७॥ तारयख च मां गया, दर्शयख च तापसान् । ततो मुनिभ्यो वासांसि दास्याग्याभरणानि च ॥४॥ ततः त्वा महर्षीणां यथाई मभिवादनम् । तक का नियामुष यास्यामस्तां पुरौं पुनः ॥७॥ ममापि पापबाई सिंहीरकं कशीदरम् । खरते हि मनो द्रष्टुं रामं रमयतां वरम"॥७९॥ तस्खास्तचनं श्रुत्वा प्रमन्य नयने रामे। नाविकानाइयामास खमणः परवीरहा। "श्यच सना नौ चेति दायाः प्राबलयोऽझुवन् ॥७७n तितीर्घलायो गङ्गां रामा नावमुपारुहत् । गह सन्तारयामास लक्ष्मणवां समाहितः ॥७॥ अथ नावं मुविस्तीर्ण नेषादी राघवानुजः । पाररोह समायुक्षा पूर्वमारोप्य मैथिलीम् ॥७॥ समन्यव "सरवं खीयतामिति सक्षमः । उवाच मोकासम्तमः "प्रयाही"ति च नाविकम् ॥

·प्रवेशिका ततस्तौरमुपागम्य भागीरण्याः सखायः । उवाच मैथिलों वाक्यं प्राचलिर्वाध्यमहतः "हतं मे महछल्यं यमादायें धीमता। पस्मिबिमिते वैदेशि लोकस्य वचनीजतः ॥ श्रेयो हि मरणं मेऽद्य मृत्युर्वा यत् परं भवेत् । न चास्मिबीदृश कायें नियोज्यो लोकनिन्दित ॥८॥ प्रसीद च न मे पापं कमईसि शोभने !" इत्यन्नलिकतो भूमौ निपपात स लक्ष्मणः ॥४॥ रुदन्तं प्राञ्जलिं दृष्ट्वा कान्तं मृत्युमात्मनः । मैथिली भूशसंविना लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥८॥ "किमिदं नावगच्छामि, ब्रूहि तत्त्वेन लक्षमण ! पश्यामि त्वां न च स्वस्थमपि क्षेमं महीपतेः ॥ शापितोऽसि नरेन्द्रेण यत्त्वं सन्तापमागतः । सद ब्रूयाः सविधी मधमहमानापयामि ते ॥८॥ वैदेद्या चोद्यमानख लक्ष्मणो दौनचेतनः । पवानुखो बाष्यगलो वाकामेतदुवाच ॥८॥ "श्रुत्वा परिषदो मध्ये अपवादं सुदारुणम् । पुरे जनपदे चैव खाते जनकात्मजे। रामः सन्तप्तादयो मां निवेद्य एवं गतः । न तानि वचनीयानि मया देवि तवाग्रतः। यानि राचा दिव्यताबमात पडतात.

·रामायणम्
सावं या नृपतिमा निर्दोषा मम सविधी।
पौरापवादभौतिन पाचं देवि न तेऽन्यथा ॥१॥
पात्रमान्तेषु च मया त्यतष्या त्वं भविषसि ।
राजः शासनमादाय तथैव किल दौई दम् ॥२॥
तदेतजावीतीर वर्षी तपोवनम् ।
पुस्थल रमणीयच मा विषादं कथाः एम ८॥
राजो दशरथस्यैव पितु, मुनिपुणवः ।
सखा परमको विप्रो वालीक्षिः सुमहायथाः ॥४॥
पादच्छायामुपागम्य सुखमय महामनः ।
उपासनपरकाया बस त्वं अनकाम।।५॥
पतिव्रतात्वमाखाय रामं कत्वा सदा इदि ।
यस्ते परमं देवि तथा छत्वा भविष्यति" 4॥
लमहस्य वचः सुखा दार जनकामजा।
परं विषादमागम्य वैदेही निपपात Teen
सा मुहर्तमिवासंत्रा बायपर्याकुलेक्षणा।
सार्थ दौनया वाचा उवाच जनकामजा!
"मामिकेयं तद्नं सष्टा दुखाय लाव!
धापा यस्थास्तथा मेऽब दुःखमूर्तिः प्रहश्यते neen
किनु पापं छतं पूर्व को वा दारवियोषितः ।
याई समाचारा या पतिमा सती १...
पुराहमाचम वासं रामपादानुवर्तिनी।
पारधापि सौमिबे दुणे च परिवर्तिनी ॥१.१॥

·प्रवेशिका । सा कथं धाश्रमे सौम्य वत्स्यामि विजनौलता। पाख्यास्यामि च कस्याहं दुःखं दुःखपरायणा ॥१.२॥ किच वक्ष्यामि मुनिषु कर्म वासत्तं प्रभो ! कस्मिन् वा कारण त्यहा राघवेण महाममा ॥१.३॥ न खल्वथैव सौमित्र जीवित जावौजले। त्यजेयं राजवंशस्तु मत में परिहास्यते ॥१०४॥ यथा कुरु सौमित्रे, त्यज मा दुःखभागिनीम् । निदेश स्थीयता रानः शृणु चेदं वचो मम ॥१०॥ खपूणामविशेषेण प्रालिप्रग्रहेण च । शिरसाभिनतो ब्रूयाः सर्वासामेव लक्ष्मण ! ॥१०॥ शिरसा वन्द्य चरणौ कुशलं ब्रूहि पार्थिवम् । वक्तव्यचापि तृपतिर्धर्मेषु सुसमाहितः ॥१०७॥ 'जानासि च यथा शुद्धा सौता तत्त्वेन राघव ! भत्त्या च परया युक्ता या हिता तव नित्यशः ॥१०॥ पई त्यता व ते वीर प्रयशोभीरणा बने । यञ्च ते वचनीयं स्यादपवादसमुत्थितम् । मया हि परिहर्तव्यं त्वं हि मे परमा गतिः ॥१०॥ बतायचैव नृपतिर्धमण सुसमाहितः ॥११॥ 'यथा वाटषु वर्तेयास्तथा पौरेषु नित्यदा। परमो ह्येष धर्मस्ते तस्मात् कीर्तिरनुत्तमा ॥११॥ यत्तु पौरजने राजन् धर्मंग समवाघुयात् । परन्तु नानुशोधामि स्वशरीरं नरर्षभ । ११२॥

·.
रामायणम्
यथापवादं पौराओं तथैव रघुनन्दन !
पतिईि देवता नार्याः पतिर्वन्धुः पतिर्गुरुः ११३॥
प्राणैरपि प्रियं तस्मादतः कार्य विशेषत:'।
पति महचनाद्रामो वक्तव्यो मम संग्रहः” ॥१४॥
एवं ब्रुवन्या सौतायां लक्ष्मणी दोनचेतनः ।
शिरसा वन्द्य धरणों व्याहत न शशाक ॥११॥
प्रदक्षिणच तां सत्वा कदवेव महास्वनः ।
ध्यात्वा मुइत तामाह, "किं मां वक्ष्यसि शोभने ।।
दृष्टपूर्वं न ते रूपं पादौ दृष्टौ तवानधे !
कथमत्र हिपश्यामि रामिण रहितां वने" ॥११५.११७॥
इत्युका तां नमस्कृत्य पुनर्नावमुपारुहत्।
प्राररोह पुनर्ना नाविकचाभ्यचोदयत् ॥११॥
स गत्वा चोत्तरं तीरं शोकभारसमन्वितः ।
संमूढ इव दुःखेन रथमध्यारुहद द्रुतम् ॥११८॥
मुहुर्मुहुः परात्य दृष्ट्वा सौतामनाथवत् ।
चेष्टन्ती परतीरस्था लक्षण: प्रययावथ ॥१२०॥
दूरस्य रथमालोक्य लक्षणच मुहुर्मुहुः ।
निरीक्ष्यमाणामुहिग्नां सौता गोकः समाविशत् १२१॥
सा दुःखमारावनता यशखिनी
यशोधरा नाथमपश्यती सती।
रोद सा बहिबनादित वने
महाखनं दुःखपरायणा सती ॥१२२॥

·३२
प्रवेशिका
नवास्तु तौर
सौतान्तु दतौं दृष्टाने तब मुनिदारकाः ।
प्राद्रवन् यव मगवानास्ते वाल्मीकिरमधीः ॥१२३॥
अभिवाय मुनेः पादौ मुनिपुबा महर्षये।
सर्व निवेदयामासुस्तस्वास्त दिसखनम १२४॥
"प्रदृष्टपूर्वा भगवन् कस्याप्येषा महामनः ।
पनी बीरिव सम्मोहादिरीति विक्षतामना ॥१२॥
मगवन्, साधु पश्येस्त्वं देवतामिव खाधुानाम् ।
भगवन्,
वरस्त्री कापि दुःखिता ॥१२॥
दृष्टास्माभिः प्रदिता दृढं शोकपरायणा ।
पमर्दा दुःखगोकाभ्यामका दीना प्रमाधवत् ॥१२७॥
न घेना मानुषौं विनः सक्रियास्वाः प्रयुक्यताम् ।
पायमस्याविदूरच त्वामियं शरसं मता।
वातारमिच्छन साध्वी भगवस्त्रातमईसि ॥१२८॥
तेषान्तु वचनं श्रुत्वा बुद्या निमित्य धर्मवित् ।
सपसा लवचक्षुमान् प्राद्रवद या मैथिली ॥१२८॥
तं प्रयान्तमभिप्रेत्य शिष्या घेनं महामतिम् ।
सन्तु देशमभिहत्य किश्चित् पढ़यां महामतिः ।
पर्यमादाय चिरं जावीतीरमागमत् ।
ददर्श राधवष्टा सीता पनीमनाचवत् १३०-१३१॥
मां सीता गोकभारानी बासी किर्मविपुङ्गवः ।
उवाच मधुरा वा हायचिव निजाम ॥१२॥

·रामायणम् २२ "मुषा दशरथस खं समय महिषी, प्रिया। जनकस्य सुता राखागतं ते.पतिवते....१३॥ पायान्ती चासि विज्ञाता मया धर्मसमाधिमा । कारणश्चैव सर्वे में हृदयेनोपलक्षितम् ॥१४॥ सव चैव महाभागे विदितं मम तत्त्वतः । सर्वच विदितं मद्य वसोक्ये यहि वर्तते ॥१३॥ पापा देशि सौते ते तपोलम्धेन चक्षुषा । विसधा भव वैदेह साम्प्रतं मयि वर्तसे ॥१३॥ भायमस्या विदूर मे तापस्यस्तपसि स्थिताः । तास्त्वां वो यथावत् सम्पासयियन्ति नित्यशः ॥१७॥ इदमध्य प्रतीच्छ वं विसधा विगतज्वरा । यथा खग्रहमभ्येत्य विषादव मा कथाः" १३८॥ श्रुत्वा तु भाषिर्त सीता मुनेः परममतम् । धिरसा वन्ध चरौ"तथे व्याज कताति: १३ तं प्रयान्तं मुनि सौता प्राचलि: पृष्ठतोऽन्वगात्। दृष्टा मुनिमायान्तं देखा मुनिपनियः। उपानग्मुर्मुदा युक्ता वचनवेदमनुवन् । "खागतं ते मुनिश्रेष्ठ, चिरस्थागमन । अभिवादयामस्त्वां मर्वा, उचता कि कुर्मः ॥१॥ नामां तहवनं भूत्वा वाल्मीकिरिदमब्रवीत्। "सौतेयं समनुप्रासा पनी राममधीमतः । ३ PM ·२४.. प्रवेशिका मुषा दपरमवैवा जनकस्य दुता सती । पापा पसिना बना परिपाच्या मया सदा ॥१४२-१४२० इमां भवत्यः पश्यन्तु वेहन परमव हि। गौरवाश्रम वाक्याच पून्या वोऽस्त विशेषतः ॥१४४॥ मुहुर्मुहुर वैदेहौं परिदाय महायशाः । समाधम शिवहतः पुनरायामहातपाः ॥१४॥ रामाश्वमेधसभायां वाल्मौकेरातया कुशौलवयो रामायणगानम्, मौतायाः पातालप्रवेश तौ रजन्यां प्रभातायां गाती ययोतामषिक्षा तोपगायताम् ॥ तां स जत्राव काकतव्याः पूर्वाचार्य-विनिर्मिताण ·३५ रामायणम् प्रमाणेहुभिर्बहां तम्बोलयसमन्विताम् । बालाभ्या राघवः श्रुत्वा कोवलपरोऽभवत् ॥३॥ अथ कर्मान्तरे राजा समाइय महामुनिम् । पार्थिवाच नरव्याघ्रः परिहतान् नेगमांस्तथा । पौराणिकान् शब्दविदो ये हाथ हिलातयः । खरा लक्षणांव प्रोत्सुकान् हिजसत्तमान् । पादाक्षरसमासनाछन्दःसु परिनिष्ठितान् । कलामावाविशेषज्ञान ज्योतिषे च परं गतान् ॥ क्रियाकल्पविदश्चैव तथा कार्यविशारदान् । हेतूपचारकुशलान् हेतुकांच बहुतान् ॥ छन्दोविदः पुराणान् वैदिकान् हिजसत्तमान् । चिवमान् वृत्तस्वज्ञान् नृत्यगीतविशारदान्। एतान् सर्वान् समाइय गातारी समवेधयत् ॥४-८॥ तेषां संवदतां तब श्रोतृवां हर्षवईनम् । गयं प्रचक्रतुस्सप तावुभौ मुनिदारको ॥८॥ ततः प्रहत्तं मधुरं गान्धर्वमतिमानुषम् । न च ति ययुः सर्वे श्रोतारो गेयसम्पदा ॥१०॥ (टा मुनिगवाः सर्वे पार्थिवाव महोजमः । पियन इव चक्षुर्भिः पश्यन्ति म मुहुर्मुहुः ॥११॥ जः परस्परं चेदं सर्व पत समाहिताः । "उभी रामस्य सदृशौ बिम्बाद विम्बमिवोडतो १५ ANDAutom

·प्रवेशिका
परिलो यदि न माता न वस्वानाधरौ यदि
विशेष नाधिगच्छामी गायतों राधदस्य च".॥१
ततोऽपराणसमये राघवः समभाषत ।
"पटादश सहस्राणि सुवर्णख महात्मनोः ।
प्रयच्छ शौचं काकुत्स्थ ! यदन्यदभिकाहिसम्" ।
ददी म शौनं काकुत्स्यो बालयोवें पृथक् पृथक् ॥१४.१५॥
दीयमानं सुवर्ण तु नाग्रहाता कुपौलवी।
अचतुब महामानी किमनेनेति विस्मितौ १६॥
"वन्येन फलमूलेन निरती वनवासिनी ।
सुवर्णेन हिरण्येन किं करिष्यावई वने ?" ॥१७॥
तथा तयोः प्रलवतो: कौतूहलसमन्विताः ।
श्रोतारचैव राम सर्व एव सुविस्मिताः ॥१८॥
तस्व चैवागमं रामः काव्यस्य श्रोतुमुत्सुकः ।
पप्रच्छ मुमहातेजास्तावुभौ मुनिदारको १८.
"किम्प्रमाणमिदं काव्य, का प्रतिष्ठा महात्मनः
कर्ता काव्यस्य महतः क चासो मुनिपुङ्गवः ॥२॥
पच्छन्त राघवं वाक्यमूचतुर्सनिदारको।
"वायोकिभगवान् कर्ता सम्प्राप्तो यस विधन ॥२॥
पादिप्रति वै राजन्! पक्ष सर्गणतानि च।
काहानि षट् सतानौह सोत्तरावि महामना RI
प्रतानि गुरुवाबाकरपिता चरितं तव।
प्रतिष्ठा जीवितं यावत् तावत् सर्वस्व वर्तते ॥२॥

·रामायणम् ३० यदि बुद्धिः कता राजन् ! श्रवणाय महारष ! कर्मान्तरे वर्गभूतस्तछुपुष्प सहानुजः" ॥२४॥ "बाट"मित्यब्रवीद्रामस्तो चागुजाप्य राघवौ। प्रष्टौ जग्मतुः स्थान यवास्ते मुनिपुङ्गवः ॥२५॥ रामी बइन्यहान्येव तद् गीतं परमं शुभम् । शुश्राव मुनिभिः साई पार्थिवैः सह वानरः ॥२६॥ तस्मिन् गौते तु विज्ञाय सीतापुचौ कुपौलवौ। तस्याः परिषदो मध्ये रामो वचनमब्रवीत् ॥२७॥ दूताञ् शहसमाचारानाइयात्ममनीषया । "महचो ब्रूत गच्छध्वमितो भगवतोऽन्तिके ॥२८॥ 'यदि शुद्धसमाचारा यदि वा वीतकल्मषा। करोत्विहामन: शुद्धिमनुमान्य महामुनिम् ॥२८॥ छन्दं मुनेच विज्ञाय सौतायास मनोगतम् । प्रत्ययं दातुकामायास्ततः शंसत में लघु ॥३०॥ सः प्रभाते तु शपथं मैथिली जनकात्मजा। करीत परिषमध्ये धनार्थ ममैव च" ॥३१॥ श्रुत्वा तु राघवस्वताचः परममतम् । दूताः सम्प्रययुट यव वे मुनिपुङ्गवः ॥३२॥ ने प्रपन्य महामानं ज्वलन्तममितम्भम् । सस्ते रामवाक्यानि मनि मधुराणि च ॥१३॥ तेषां तहावितं श्रुत्वा रामस्य च मनोगतम् । विज्ञाय सुमहातवा मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत् ॥३४॥ amma

·२८
प्रवेशिका
"एवं भवतु, भद्रं वो, यथा वदति राघवः।
तथा करिष्यते सौता
तथोक्ता मुनिना सर्वे राजदूता महोजसः ।
प्रत्येत्य राघवं सर्व मुनिवाक्यं बभाषिरे ॥३६॥
ततः प्रहरः काकुत्स्वः श्रुत्वा वाक्यं महात्मनः ।
पहोस्तव समेतांबराचवाभ्यभाषत ॥३७॥
"भगवन्तः सशिष्या वै सानुगास नराधिपाः ।
पश्यन्तु सौताशपथं यश्चैवान्योऽपि काइते" ॥३८॥
सस्य तद वचनं श्रुत्वा राघवस्व महात्मनः ।
सर्वेषामृषिमुख्याणं साधुवादो महानभूत् ॥३८॥
राजानव महामान: प्रशंसन्ति स्म राघवम् ।
"उपपत्रं नरश्रेष्ठ । त्वय्येव भुवि नान्यतः" ॥४.nl
एवं विनिमय कत्वा "खोभूत" इति राघवः ।
विसर्जयामास तदा सास्तान् शत्रुसूदनः ॥४१॥
तस्यां रजन्य व्युष्टायां यन्त्रवाट गतो नृपः ।
ऋषीन् सर्वान् महातेजाः शब्दापयति राघवः ॥४२॥
अथ तत्र समाजग्मुर्मुनयः संशितव्रताः ।
कौतूहलसमाविष्टाः सर्व एव समन्ततः ॥४३॥
राषसास महावीर्या वानराव महाबलाः ।
बलिया ये च शूद्राय वैश्याव सहस्रमः ॥४४॥
नामादेशागतायेव बाबचाः संशितव्रताः ।
मोतीपंचवीचा सर्व एव समागताः ॥४५॥

·रामायणम्
तदा समागतं सर्वममभूतमिवाचलम् ।
श्रुत्वा मुनिवरस्त मसौतः समुपासमतु ॥४
समर्षि पृष्ठतः सौता पन्चगच्छदवाङ्मुखी।
रामं मनोगतं त्या मानेवा तालि: ॥४७॥
तां दृष्टा श्रुतिमायान्ती ब्रह्माणमनुगामिनीम् ।
पायीके: एष्ठतः सीता साधुवादो महानभूत ॥४८.)
ततो हलहसायद: सर्वेषामेवमावभी।
दुःखजन्मविशालेन शोकेनाकुलितात्मनाम् ॥४॥
"साधु समिति केचित्तु साधु सौते"ति चापरे।
"उभावव" च तवान्ये प्रेक्षकाः सम्प्रचुकुशः ॥५॥
ततो मध्ये अनौघस्य प्रविश्य मुनिपुङ्गवः ।
सीतासहायो वाल्मीकिरिति होवाच राघवम् ॥५१॥
"इयं दाशरथे! सौता सुव्रता धर्मचारिणी ।
पपवादात् परित्यक्षा ममात्रम-समीपतः ॥५२॥
लोकापवाद-भौतस्य तव राम! महावत !
प्रत्ययं दास्यते सीता तामनुज्ञातुमईसि ॥५३॥
इमौ च जानकीपुषावुभौ च यमनातकौ ।
सुतौ तवैव दुर्धर्षों सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥५४॥
प्रचेतसोऽहं दामः पुषो राधवनन्दन !
मराम्यवृतं वाक्यमिमी हितव पुत्रको ॥५५॥
बहुवर्षसहस्रापि सपर्या मया कता ।
भोपात्रीयां फलं तसा दुष्टेयं यदि मैथिली ॥५६॥

·प्रवेशिका मनसा, कर्मचा, वाचा भूतपूर्व में किलिषम् । तखाः फसमुपास्त्रीयामपापा यदि मैथिली ॥५॥ पई पञ्चसु भूतेषु मनःषष्ठेषु राघव ! विचिन्त्य सीता शति जयाह वननिमरे ॥५८॥ यं एडसमाचारा घपापा पतिदेवता। लोकापवादभीतस्य प्रत्ययं तव दास्यति ॥१८॥ तसादियं नरवरात्मज ! शुद्धभावा दिव्येन दृष्टिविषयेण मया प्रदिष्टा । लोकापवाद-कलुषोकतचेतसा यत् त्यता त्वया प्रियतमा विदितापि शुहा" 41 वाल्मीकिनैवमुक्तस्त राघवः प्रत्यभाषत । प्राचलिर्जनतामध्ये दृष्टा तां वरवर्णिनीम् ॥११॥ "एवमेत महाभाग ! यथा वदसि धर्मवित् ! प्रत्ययस्तु मम ब्रांस्तव वाक्येरकल्मषः ॥१२॥ प्रत्ययश्च पुरा दत्तो वैदेद्या सुरसविधौ। अपयव तस्तव तेन बेस प्रवेशिता ॥५॥ खोकापवादो बलवान् येन त्यक्ता हि मैथिली। सेयं लोकभयाद ब्रह्मवपापत्यमिजानता। परित्यता मया सीता तजवान जन्तुमईति ॥१४॥ जानामि मौ पुत्रौ म यमजाती कुमोलवो। सहायां जगतो मध्धे बैदेनां प्रीतिरस्तु में" १॥ !

·रामायणम् ४१ अभिप्रायंत विज्ञाय रामख सुरसत्तमाः । सौतायाः अपर्थ तस्मिन् सर्व एव समागताः पितामहं पुरस्कृत्य सर्व एव समागताः । पादित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मकाणाः ॥७॥ साध्या देवा: सर्वे ते सर्वे च परमर्षयः । नागाः सुपर्णाः सिहाय ते सर्वेष्टमानसाः । सीता-शपथसम्भान्ताः सर्व एव समागताः ॥१८॥ दृष्टा देवावृषाँश्चैव राघवः पुनरब्रवीत्। प्रत्ययो मे मुनिश्रेष्ठ! ऋषिवाक्वैरकल्मषैः । राहाया जगतो मध्ये वैदेयां प्रीतिरतु मे" Mer ततो वायुः एमः पुण्यो दिव्यगन्धो मनोरमः । संजनौ, सुरश्रेष्ठो प्रादयामास सर्वत: ७०॥ तदातमिवाचिन्यं निरचन्त समाहिताः । मानवाः सर्वराष्ट्रेभ्यः पूर्वं कृतयुगे यथा ॥७१॥ सर्वान् समागतान् दृष्ट्वा सौता काषायवासिनी। पब्रवीत् प्राचलिर्वाक्यमधोदृष्टिरवामुखी ॥७२॥ "यथाई राघवादन्यं मनसापि न चिन्तये। तथा मै माधवी देवी विवर दातमईति ॥७॥ मनसा, कर्मचा, वाचा यथा रामं समर्चये। तथा मे माधवी देवी विवरं दातमति Sen यधेतत् सत्यमुक्तं में, वैशिरामात् परं मच। मथा मे माधवी देवौ विवरं दातमति" ॥७॥ -- 1 ·४२ प्रवधिका तथा अपत्या वैदेयां मादुरासीत् तदातम भूतलादुत्थितं दिव्यं सिंहासनमनुत्तमम् ॥७॥ प्रियमाणं शिरोभित नागैरमितविक्रमः । दिव्यं दिव्येन वपुषा दिव्यरत्नाविभूषितः १७७॥ तस्मिंस्तु धरणी देवी बाहुभ्यां एध मैथिलीम खागतनाभिनन्हीनामासने चोपवेशयत् ॥७८॥ तामासनगतां दृष्टा प्रविशन्ती रसातलम् । पुष्पवृष्टिरविछिया दिव्या सौतामवाकिरत् ॥७॥ साधुकारश्च सुमहान् देवानां सहसोत्थितः । *साठ साध्धिति वै सीते! यस्यास्ते शोलमोदृशम्" ८०॥ एवं बहुविधा वाचो धन्तरिक्षगताः सुराः । व्याजहाईटमनसो दृष्टा सीताप्रवेशनम् ॥८॥ यन्त्रवाट-गताचापि मुनयः सर्व एव ते । राजानस नरव्याघ्रा विषयाबोपरीमिरे ८२॥ अन्तरिक्षे च भूमौ च सर्वे स्थावरजङ्गमाः । दानवास महाकायाः पाताले पनगाधिपाः ॥८॥ केचिद विनेदुः संहृष्टाः, केचिद ध्यानपरायणाः । केचिद्रामं निरीक्षन्त, केचित् सौतामचेतसः ॥८॥ सीताप्रवेशनं दृष्टा तेषामासीत् समागमः । तमुहर्तमिवात्वधं समं सम्मोहितं जगत् ॥८॥ ।

·रामायण लायवर्जनम् कस्यचिवध कालस्य राम धर्मपर स्थित। कालस्तापसरूपेण राजहारमुपागमत् ॥ "तो यतिबलस्याहं महर्षरमितौजसः । राम दिसुरायातः कार्येण हि महाबल!" ॥२॥ तस्य तहचनं श्रुत्वा सौमित्रिस्त्वरयान्वितः । न्यवेदयत रामाय तापस तं समागतम् ॥३॥ "जयख राजधर्मेण उभौ लोको महादुाते । दूतस्त्वां द्रष्टुमायातस्तपसा भास्करप्रभः” ॥४॥ तहाका लक्ष्मणोक्तं वै श्रुत्वा राम उवाच ह। "प्रवेश्यतां मुनिस्तात", महौजास्तस्य वाक्यका सौमित्रिस्त "तथे"त्युका प्रावधयत तं मुनिम् । ज्वलन्तमिव तेजोभिः प्रदहन्तमिवाभिः ॥६॥ सोऽभिगम्य र श्रेष्ठं दीप्यमानं स्वतेजसा । ऋषिर्मधुरया वाचा "वर्धखें"त्याह राधवम् AR तौ रामो महातेजाः पूजामर्थ्यपुरोगमाम् । ददौ कुशलमव्यय प्रष्ट वोपचक्रमे ॥८॥ पृष्टव कुभलं तेन रामेण वदतां वरः । पासने कारने दिव्ये निषसाद महायथाः ॥

·অবমি। तमुवाच ततो रामः, "स्वागत ते महामते ! प्रापयास्य च वाक्यानि यतो दूतस्वमागतः” ॥१०॥ चोदितो राजसिंहेन मुनिर्वाक्यमभाषत । "इन्दे घेतत् प्रवतय हित वे यधवेचसे ११॥ यः श्योति निरीपेक्षा स बध्यो भविता तव । भवेरे मुनिमुख्यस्य वचनं यवेक्षसे" ॥१२॥ "तथेति च प्रतिज्ञाय रामो समयमनवीत्। "सरि तिष्ठ महाबाहो प्रतिहारं विसर्जय ॥२॥ स मे वध्यः खलु भवेशाचं इन्हसमोरिताम् । सर्मम च सौमित्र पश्येहा शृणुयाच यः ॥२४॥ ततो निषिष्य काकुत्स्यो लक्ष्मण हारि संग्रहम। तमुवाच, "मुने, वाक्यं कथयखे"ति राघवः ॥१॥ "यत्ते मनौषितं वाक्येन वासि समाहितः । कथयस्वाविशारत्वं ममापि दि वर्तते" ॥१५॥ "ऋण राजन् महासत्त्व यदर्थमहमागतः । पितामईन देवेन प्रेषितोऽखि महावल ! ॥१७ सवाई पूर्वके भावे पुरः परपुरचय ! मायासम्भावितो वौर कालः सर्वसमाहरः ।। पितामहाभमवाना लोकपतिः प्रभुः । समयस्ते सतः सौम्य लोकान् सम्परिरक्षितम् ॥१॥ संक्षिप्य हि पुरा सोकामायया खयमेव हि। महावे शयानो मा त्वं पूर्वमजोजनः।२०॥

·रामायचम . भोगवन्तं ततो नागमनन्तमुदकेशयम् । मायया जनयित्वा वीच सत्वौ महाबली २१॥ मधुश्च कैटभचैव ययोरखिचयेता। इयं पर्वतसम्बाधा मेदिनी चाभवत्तदा ॥२२॥ पर्व दिव्येऽसहाशे नाभ्यामुत्पाद्य मामपि । प्राजापत्यं त्वया कर्म मयि सर्व निवेषितम् ॥२३॥ मोऽ सबास्तभारो हि त्वामुपास्य जगत्पतिम् । रक्षां विधत्व भूनेषु मम तेजस्करो भवान् ॥२४॥ सतस्त्वमसि दुर्धर्षात्तमानावात् सनातनात्। रक्षां विधास्यन् भूतानां विष्णुत्वमुपनग्मिवान् ॥२५॥ अदित्यां वीर्यवान् वो भातृणां वीर्यवर्धनः समुत्पवेषु अन्येषु तेषां साधाय कल्पसे ॥२६॥ स त्वमुख्नास्यमानासु प्रजासु जगतो वर! रावणस्य वधाकाही मानुषेषु मनोऽदधाः ॥२०॥ दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । मात्वा वासस्य नियमं स्वयमेवात्मना पुरा ॥२८॥ स त्वं मनोमयः पुनः पूर्वायुर्मानुषेधिह। कालो नरवरश्रेष्ठ समीपमुपवर्तितम् ॥२८॥ यदि भूयो महाराज प्रजा रहस्युपासितम् । बसवा और भद्रत एवमार पितामहः ॥ अथवा विविगौषा ते सुरलोकाय राघव . सनाचा विधुवा देवा भवन्तु विगतबरः" ११८ ·प्रवेधिका श्रुत्वा पितामहेनोक्तं वाक्वं कालसमीरितम् । राघवः प्रहसन् वाक्यं सर्वसंहारमब्रवीत् ॥३२॥ "श्रुत्वा मे देवदेवस्य वाक्यं परममतम् । प्रोतिहि महती जाता तवागमनसम्श्रवा ॥३३॥ बयाणामपि लोकाना कार्याथै मम सनावः । भद्रं तेऽस्तु गमिथामि यत एवाहमागतः ॥३४॥ हातो धमि सम्मानो न मे तब विचारणा। मया हि सर्वज्ञत्येषु देवानां वशवर्तिनाम् । स्थातव्यं सर्वसंहार, यथा घाह पितामहः" ॥३॥ तथा तयोः संवदतोर्दुर्वासा भगवानृषिः । रामस्य दर्शनाकाही राजदारमुपागमत् ॥३६॥ सोऽभिगम्य तु सौमित्रिमुवाच ऋषिसत्तमः । "राम दर्शय मे पीनं पुरा मेऽर्थोऽतिवर्त" ॥३७॥ मुनेस्तु भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा। पभिवाय महात्मानं वाक्यमेतदुवाच ह ॥३८॥ "किं कार्य ब्रूहि भगवन्, को यर्थः किं करोम्यहम् ? व्यग्रो हिराघवो ब्रह्मन् मुहत परिपात्यताम् ॥३८॥ तच्छुत्वा ऋषिशार्दूल: क्रोधेन बालुवोकृतः । उवाच लक्ष्म वा निर्दविव "अस्मिन् परी मां सौमिवे समाय पनिवेदव। विषयं त्वां पुरखेव अपिणे राधवं तथा ॥१॥ धनुषा ४॥

·रामायण भरतवैव सौमित्रे युमाकं या च सन्ततिः । महि अत्याम्यई भूयो मन्यं धारयितुं दि" ॥४२॥ नच्छ्रुत्वा चोरसा वाक्यं तस्य महात्मनः । चिन्तयामास मनसा तस्य वाक्यस्य निषयम् ॥४३॥ एकस्य मरणं मेऽस्तु, मा भूत् सर्वविनाशनम् । इति बुद्धा विनिचित्य राघवाय न्यवेदयत् ॥४४॥ लक्षणस्य वचः श्रुत्वा रामः काल विसृज्य च । नि:सत्य त्वरितो राजा प्रवे: पुर्व ददर्श ॥४५॥ सोऽभिवाब महात्मानं व्वलन्तमिव तेजसा । "किं कार्यमि"ति काकुत्स्थः कतान्नलिरभाषत ॥४॥ सहाक्यं राघवेषो अत्वा मुनिवरः प्रभुः । प्रत्याह रामं दुर्वासाः, “श्रूयतां धर्मवत्सल ! ॥४७॥ पय वर्षसहस्रस्थ समाप्तिर्मम राघव ! सोऽहं भोजनमिच्छामि यथासिहं तवानघ!" ॥४८॥ तच्छुत्वा वचनं राजा राघवः प्रीतमानसः। , भोजनं मुनिमुख्याय यथासिहमपाइरत् ॥४८॥ स त भुका मुनिश्रेष्ठस्तदवममतोपमम् । "साधु रामेति सम्भाथ स्वमात्रममुपागमत् ॥५॥ संस्मृत्व कालवाक्यानि ततो दुःखमुपागमत् । दुःखेन च सुसन्तत: मत्वा तदधोरदर्शनम् । पवाङ्मुखो दीनमना व्याहत न प्रभाकर ॥५१॥ ।

·४९
प्रवेशिका
सतो बुबा विनिरिव्य कालवाक्यानि राघवः।
मैतदस्तीति निवित्व तूचीमासीबहायशाः ॥१९॥
पवानुणमयो दीनं दृष्टा मोममिवायुतम् ।
राधर्व सभोवाटो मधुरमब्रवीत् ॥५॥
"न सन्तापं महाबाहो मदर्थ कर्तमईसि ।
पूर्वनिर्माणबडा हि कालस्य गतिरोयौ ॥५४॥
महिमा सौम्य विसर्व प्रतिज्ञा परिपालय ।
होनप्रतिज्ञाः काकुत्स्य प्रयान्ति नरकं नराः ॥
यदि प्रीतिमहाराज यवनपाधता मयि ।
महिमा निर्वियहस्त्वं धर्म वर्धय राघव!" ॥५॥
लात्मणेन तथोक्षस्तु रामः प्रचलितेन्द्रियः ।
मन्त्रिणः समुपानीय तथैव च पुरोधसः ।
प्रब्रवीच सदा तं तेषां मध्ये सराधवः ।
दुर्वासोऽभिगमश्चैव प्रतिज्ञां तापसस्य च ॥५७५१
सकृत्वा मन्त्रिपः सर्व सोपाधायाः समासन ।
वसिष्ठस्तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ॥५॥
"दृष्टमेतमहाबाहो चयं ते रोमहर्षयम् ।
साणेन वियोग तव राम महायपः ।
स्वजनं बलवान् कालो मा प्रतिज्ञा या कथाः ।
प्रतिप्रायोजिमष्टायां धर्मो हि विलयं व्रजेत् ।
ततो धर्म विनष्ट तु वैलोक्यं सत्चराचरम।
सदेवर्षिगई सर्वे विनश्ये तु न संशयः ॥१२॥

·४८.
रामायषम्
सत्व पुरुषमाल वेलीववस्वाभिणासनात् ।
समान विना पाय खो वातुमईसि ॥२॥
देवा तत् समवेतानां वावं धर्मार्थसहितम् ।
श्रुत्वा परिषदो मधेरामो समयमनवीत् ॥१४॥
"विसर्वये खां सौमित्रे, मा भूधर्मविपर्ययः ।
स्थागो वधो वा विहितः साधूनामभयं समम्" mm
रामिव भाषिते वाकी वायव्याकुलिनेन्द्रियः ।
समरस्वरितः प्रायात् खपईन विवेश ह ॥१५॥
स गत्वा सरयूतौरसुपस्पृश्य बताचालिः।
नियच सर्वसीतासि नि:बासन मुमोचा
पनिःशासन्तं यु त सधकाः सायरोमणाः ।
देवाः मर्षिमणः सर्वे पुष्परम्पकिरस्तदा ॥८॥
पटवं सर्वमनुजे. सथरीरं महाबलम् ।
प्रयच मचायाचिदिवं संविवेश
ततो विणोचतुर्भागमागतं सुरसत्तमाः।
घटा. प्रमुदिताः सर्वे पूजयन्ति मा राधषम् ॥७॥

·महाभारतम् बतुरादा मल्पावन बाप- महविसरणी राजन् मदतीमै पक्ष! दागतयात पाडवानाच मोचन ॥ मातापि मोमवन शतविजयावा। दुर्योक्नो पवित्वा पर्वतप्यत एर्मनाःRI ततो वतन परमनिवापि दीपक परिसम्पायेचे विचासचिव पासवान पासमा पपि तव सर्व प्रतिषशास्तम्। भावनाको विदुरमा म परमदितानमा यसपासका बाबाहिर वाहन संवा मारता राज्यमासिव मन्मा पाटनदाः । वववन्ति बसवपसमा ·५१ -- महाभारतम् "प्रवासरचनाद तराष्ट्रो बजार। राज्यं न प्राप्तवान् पूर्व स कवं नृपतिर्भवेत् ॥७ तथा यातनवी भीमः सत्यसन्धी महाव्रतः। प्रत्यास्थाय पुरा राज्यं न स जातु महौषति तेवयं पाहवयेष्ठं तर हायोसिनम् । चमिवियाम साध्वब सत्यवारयवेदिनम् । सहि भी शान्तनवं तराष्ट्र धर्मवित् । सपुर विविध गैर्योजयिति पूजयन् ॥१॥ तेषां दुर्योधनः मृत्वा तानि बाक्यानि वल्पताम। बुधिष्ठिरानुरशानां पर्यतप्यत दुर्मतिः ॥१५॥ तप्यमानी दशकातवां वान चचमे ।। या चापि सन्ततो तराष्ट्रमुपागमत् ॥१२॥ ततो विरक्षित हटा पितरं प्रतिपूज्य सः । पौरानुरागसतमः पवादिदममावत ॥१६॥ Artisarn Mommawaarn दुर्योधन उवाच- सुनाम सतां तात पौराणामधिवा निर। वामनाहा मोपत्र पतिमिच्छन्ति पाहवम १४॥ ममतय मोचन न स राय दुमचति । परा पी चिकौन्तिपुर समाः ॥ पित प्रामवान राज्य पाडुराजगु पुरा। समन्यवयोगात्मा गसम्बवान् ।

·:५२ प्रवेशिका है स एव-पालोया यदि माप्रोति पाण्डवः । तस्य पुत्री एवं प्रामस्तल नसापि चापरः ॥१॥ ते वयं राजवधन हीनाः सह सुतेरपि । अवधाता भविवामी बोकस जगतोपते ! ॥१८॥ सतत निरय प्रासाः परपिडीपजीविनः नभवेम यथा राजस्खया नीतिविधीयताम Rei यदि वरिपुरा राजविदं राज्यमवाप्तवान् । ध्रुवं प्रामाम च वयं राज्यमप्यारी बने। पाहवेभ्यो भयं न स्यात् तान् विवासयता भवान् । निपुरमा ग्यान नमरं वारपावतम् २१॥ धृतराइस वक्ष श्रुत्वा वचनमीरितम् । मुहर्तमिव सचिव दुर्योधनमवाबवीत् ॥२२॥ धृतराष्ट्र उवाच- धर्मनित्यः सदा पातुमचा धर्मपरायणः । सर्वे धातिषु तवा मयि बासौद विशेषतः मासी विपिद विवानाति भीवनादिपिकविसम् । निवेदयति निममरावतार तस पुनी बचा पाएसचा धर्मपरावा गुरुवाशोकविसातःकरवाया बमसतियाबिरपाकमादित पिनपतामाहाण्यात समहायो वि ·महाभारतम् दुर्योधन उवाच- स भवान् पाण्डवाना विवासयितुमईति। मदुनेवाभापायेन नगरं वारणावतम् ॥२७॥ वैशम्पायन उवाच- ततो दुर्योधनो राजा सर्वास्त प्रतीः शनैः । पमानापमानास्या समहार समाज: २८ orat धृतराष्प्रयतास्तु केचित् कुशसमन्विषः । कण्यासकिर रम्यं नगरं वारणावतम ॥२८॥ ध्यमाने तथा रम्ये नगरे वारणावते गमने पाखावाणां जन तत्र मतिर्नुप! ॥३॥ यदा वमन्यत पो जातकोताला इति उवाचतानन्य सदा पाण्डवानम्बिकासुतः ॥१॥ 'ममते पुरुषा नित्यं कथयन्ति पुनः पुनः । मियीयतमं लीके नगरं वारणावतम् ॥३२॥ ताता यदि समाधमतसवं वारपावते। गुणाः समयावविकरायचामराः । TAIN कषित वा वित्येवमनुभूय परी मुदम् । इदं वैशासनपर सचिनः पुनरमा ४ Ans- इतराहणत बाममनुष्ध दुधिडिर। चामलबानायले तति प्रतावाच ॥

·१४ प्रवेशिया ततः कृतवस्त्ययना राज्यलाभाय पार्थिवाः। हत्या सर्वाधि कार्यावि प्रययुर्वारणावतम् ॥१५॥ वैशम्पायन उवाच- एवमुक्षु राजा तु पापुवेषु भारत ! दुर्योधनः परं हर्षमगच्छत् म दुरात्मवान् ॥१७॥ स पुरोचनमकान्तमानीय भरतर्षभ। यहीत्वा दक्षिी पाखौ सचिवं वाक्यमब्रवीत् ॥१८॥ "ममेयं वसुसम्पूर्ण पुरोचन वसुन्धरा । यथेयं मम तात्ते सता रक्षितुमईसि ॥३॥ महिम कचिदन्योऽस्ति विशासिकतरखया । सहायो येन सन्धाय मन्बयेयं यथा लया ॥४॥ संरच तात मन्वय सपनांच ममोर । निपुरनाभ्युपायेन यद ब्रवीमि तथा कुरा ॥४॥ पाणवा तराष्ट्रेप प्रेषिता वारणावतम । उत्सवे विहरिन्ति धतराष्ट्रस्य मासनात् ॥ सत्वं रामभयुशेन वन्दनेनाणालिया। बारपावतमदोव यथा यासि सधा कुर।४॥ संत गत्वा पताथाल एवं परमसंवतम् । नगरोपातमाविन्य कामेवा महाधमन 1080 जबसूरसादीनि यानि द्रव्यापि कोनिविदा पाम्नयापन मनीरतानि सत प्रदापय ४u ·महाभारतम् ५१ सर्विस्तेसवसाभिर साक्षया चाप्यमल्पया। बत्तिका मिचयित्वा त्वं खेपं कृष दापय ॥४॥ गई तेल तव जत दापि चैव हि। तस्मिन् वैश्मनि सर्वाचि निधिपेयाः समन्ततः 18 यथा च तब पुरखेरन परीचन्तोऽपि पाडवाः । पाग्नेयमिति तत् कार्यमपि चान्येऽपि मानवाः ॥४॥ वसन्येवं खते तब खत्वा तान परमार्चितान् । वास्येथाः पाडवेयान इन्तीय ससाननाम् useu पासमानि च दिव्यानि यानानि अयनानि च । विधातव्यानि पाडूना यथा तव मे पिता ny यवा च तब जाति मगरे वारणावते। तथा सर्व विधातव्यं यावत् कालख पर्ययः ॥५॥ भावाच तान् सुविश्वस्ता अयानानकुतोमयान् । पमिस्त्वया तती देयो हारतस्तस्य वेश्मनः ॥२॥ माने खके गरे दम्या इति ततो जनाः। मगईयेयुरस्मान् वै परिवार्थाय कारचित् ॥५॥ "त"ति प्रतित्राय कौरवाय पुरोचनः । पायाद्रासमोन पोनागामिना ॥१४॥ स मत्वा खरितं राजन् दुर्योधनमत खितः । यो राव सर्वच पुरोचमः ॥५५॥ पाडवास्तु रवान् बुखान् सदीरनिलोपमः । पारोहमा मौषत पादौ नगारातवत् । .IN ·प्रवैधिका राक्षस पृतराष्ट्रवद्रोपर महात्मनः। पन्येषाव हहानां छपस विदुरखा एवं सर्वान करून बचानमिवाय यतव्रताः। समालिका समानान् वै बालेवाप्यभिवादिताः । सर्खा मातृस्तवापुच्छ नत्वा चैव प्रदक्षिणम। प्रहातोरपि सर्वात प्रयधुरिणावतम् ॥१८॥ पोरेषु विनिहत्तेषु विदुरः सर्वधर्मवित्। बोधयन पासवश्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत् ।१०।- "यो जानाति परमां नौतियास्त्रानुसारिणीम् । विधायेह तथा पुर्यादापदं निस्तरेद यथा पर कपनः शिशिरनव महाक बिलौकसः । मदहदिति चात्मानं यो रचति स जीवति । नाचक्षुर्वेत्ति पन्चानं नाचविन्दत दियः । नातिर्बुद्धिमाप्नोति बुध्यस्वैव प्रबोधितः ॥३॥ परन् मार्गान् विजानाति नवैविन्दत दियः । पामना चात्मनः पर पौडयवानुपौयते ॥४॥ एवमुक्तः मलुवाच धर्मराजी युधिलिस विदुरं विदुषां वेह "बात"मित्येव पासका सत्ताव पोरेस्ते पौरान सत्काय चानधाः । पलकृत जनाको विविडारपावतम् ॥ तिन्यो भश्चापिपानानि भवनानिमावि । पासनानिमुखानि प्रददी म पुरोचनः ।

·- महाभारतम् तप ते सत्जसास्तेन सुमहापरिच्छदाः। उपायमानाः पुरुषेषुः पुरनिवासिभिः ॥८॥ दयराबोषितामा तु तव तेषां पुरोचनः । । ४१ ५.५ निवेदयामास राई शिवाख्यमशिव तदा ॥६॥ तञ्चागारमभिप्रेक्ष्य सर्वधर्मभृतां वरः । एवाचाम्नेयमित्येवं भीमसेनं युधिष्ठिरः ॥७॥ विदुरस्य सुहत् कश्चित् खनकः कुशलो नरः। विविक्त पाण्डवान् राजविदं वचनमब्रवीत् ॥७१॥ "प्रहिती विदुरेणामि खनकः कुशलो ग्रहम् । पाण्डवानां प्रियं कार्यमिति किं करवाणि वः ॥७nt : अणपक्ष चतुर्दश्यां रावावस्या परीचनः । भवनस्य तव हारि प्रदास्यति हुताशनम् ॥७३॥ मात्रा सह प्रदग्धव्याः पाण्डवाः पुरुषर्षभाः । रति व्यवसिव तस्य धार्तराष्ट्रस्य दुर्मत:" 498A उवाच तं सत्यतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। "पभिजानामि मौम्य त्वा मुहदं विदुरस्य वै ॥७॥ समवान् मोचयत्वस्मान योनामाहुताशनात्। पचाखि हि दग्धेषु सकाम: स्यात् सुयोधनः" ॥७॥ स"तथेति प्रतिवन्य खनको यवमास्थितः । परिखामकिरवाम चकार व महाबिलम् चक्रेच वैश्मनखस्य मध्ये नातिमाद विद्यम् । मटकममात समं भूयारमारत ! ०८) , sonic ·५८ प्रवैथिका 1. तास हा सुमनसः परिसंवत्सरोषितान् । विश्वस्तानिव संसात्व र चक्रे पुरोचनः ॥७॥ पुरोचने तथा टे कौन्तेयोऽय युधिष्ठिरः । भीमसेनाजुंनी चोभी यमी प्रोवाच धर्मवित् ॥८॥ "पस्मानयं मुविवस्वान् वेत्ति पापः पुरोचनः । बषितोऽयं नृशंसामा कालं मन्ये पलायने" ॥८॥ पथ दानापदेशन कुन्ती ब्राझवभोजनम् । निशुि महाराज, पाजग्मुस्तव योषितः सा विहत्य यथाकास भुजा पीत्वा च भारत! जम्मुनिष यहानव समनुप्राप्य माधवीम् ॥८॥ निषादी पपुवा तु तस्मिन् भोज्ये याकया। पचार्थिनी समभ्यागातु सपुषा कालचोदिता ८४, सो पौत्वा मदिरा मत्ता सपुवा मदविजय । सब सर्वेः सते राजस्वमिवेव निवेशने। मुबाप वियतनाना बतकासा नराधिपू ८५॥ प्रय प्रवाते तमुले निधि मते बने सदा। तपादोपयदु भीमः शेते या पुरोचनः ।। नेतो बाया दीपयामास पासवः ॥७॥ । पाखवावापि ते सर्व सह मात्रा सुदुःखिताः । बिसेन तेन निर्गत्य जग्मुटुंतमथिताः ।। भौमसेनस्तु राजेन्द्र भीमवेगपराक्रमः । बगाम मातृमादाय मर्वान् मातरमेव पर ·महाभारतम् अन्धमारोप्य जनूनों यमाव न बौयंवान् । पार्थो राहीत्वा पाणिभ्यां मातरौ सुमहाबल: me.n उरसा पादपान् भवन महौं पागा विदारयन् सबगामा तेजखी वासरंहाकोदरः ॥ पाण्डवावापि निर्गत्य नगराद वारणावतात् । नदी गामनुप्राप्ता माहा महाबलाः ॥१२॥ दायानां भुजवेगेन नेवाः स्रोतोजवेन च । वायुना चानुकूलेन तूर्णं पारमवाघुवन् ॥८३॥' ततो नावं परित्यज्य प्रययुदक्षिणां दियम् ।। विज्ञाय निधि पन्यानं नक्षवगणसूचितम् ।।४। - "diancianadianRADAIMADrm ·सावित्रुपाख्यानम् पासोमनेषु धर्मात्मा राजा परमधार्मिकः । पार्थिवोऽखपतिर्नाम सर्वभूतहिते रतः । क्षमावाननपत्यथ सत्यवाग विजितेन्द्रियः । पतिकान्तेन वयसा सन्तापमुपजग्मिवान् ॥१-२॥ प्रपत्यपरिलाभार्थं तीवं नियममास्थितः । काले नियमिताहारो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । हुत्वा शतसहस्रं स सावित्रा राजसत्तमः । षष्ठे षष्ठे तदा काले बभूव मितभोजन: ॥३-४॥ पूर्णे त्वष्टादशे वर्षे सावित्री तुष्टिमभ्यगात्। रूपिणी च तदा राजन् ! दर्शयामास तं नृपम् । उवाच चैनं वरदा वचनं पार्थिवं तदा ॥५॥ "वरं वृणीष्वाखपते ! मद्रराज ! यदीसितम् । न प्रमादक्ष धर्मेषु कर्त्तव्यस्ते कथञ्चन" ॥६॥ प्रखपतिरुवाच- "अपत्यार्थः समारम्भः कतो धर्मसया मया । पुवा मे बहवो देवि ! भवेयुः कुलभावनाः” HOT सावित्वाच- "पूर्वमेव मया राजवभिप्रायमिमं तव । जावा पुवार्थमुक्तो वै भगवास्ते पितामहः । कन्या तेजस्विनी सौम्य ! क्षिप्रमेव भविष्यति । बनपर्वणि-१९४-तमेयाये।

·महाभारतम् ब उत्तरखनले विचिद बास्तब्ध कथान। पितामह-नियोगेन तष्टा घेतद प्रवीमि " hen पन्तहितायां सावित्रा जगाम खपुरं नृपः खराज्ये चावसद वीरः प्रजा धर्मण पालयन् ॥१॥ कस्सिंचित् तु गते काले ज्येष्ठा वै धर्मचारिणी। महिषी सुषुवे तस्य कन्या राजीवलोचनाम ॥११॥ सावित्रा प्रीतया दत्ता, सावित्रा हुतया धपि । "सावित्री"त्येव नामास्याचऋषिप्रास्तथा पिता ॥१२॥ सा विग्रहवतीव बीर्यवईत नृपात्मजा। कालेन चापि सा कन्या यौवनस्था बभूव ह ॥१३॥ ता तु पद्मपलायाचों ज्वलन्तीमिव तेजसा। न कश्चिद वरयामास तेजसा प्रतिवारितः ॥१४॥ यौवनस्था तु तां दृष्ट्वा खां मुतां देवरूपिणीम् । प्रयाध्यमानाञ्च वरैर्नृपतिर्दु:खितोऽभवत् ॥१५॥ राजोवाच- "पुत्रि ! प्रदानकालस्ते, न च कश्चिद् वृणोति माम्। स्वयमन्विच्छ भर्तारं गुणैः सहममामनः ॥१६॥ प्रार्थितः पुरुषो यस निवेशस्वया मम । विमस्याहं प्रदास्यामि वरय त्वं यथेषितम् ॥१७॥ साभिवाब पितुः पादौ वीडितेव तपखिनी। पितुर्वचनमात्राय निर्वगामांविचारितम १८॥

·प्रवेशिका
सा हम रखमाखाव स्थविरः सचिवेता।
सपोवनानि रम्याविराजर्षी जगाम १
एवं तीर्थेषु सर्वेषु धनीसगै नृपामजा।
सर्वतो हिजमुख्यानां तं तं दे अगाम २..
पथ मद्राधिपो राजा मारदेन समागतः ।
उपविष्टः सभामध्ये कायोगेन भारत ! ॥२१॥
ततोऽभिगम्य तौर्यानि साण्येवामांस्तथा ।
पाजगाम पितुर्वेश्म सावित्री सह मन्विभिः ॥२२॥
नारदेन सहासीनं सा दृष्टा पितरं शुभा।
उभयोरव सहसा चक्रे पादाभिवन्दनम् ॥२३॥
सा "ब्रूहि विस्तरेयेति पित्रा सबोदिता शुभा।
नदेव तस्य वचनं प्रतिवेदमब्रवीत् ॥२४॥
सावित्रावाच-
'पासोच्छाल्वेषु धर्मामा क्षत्रियः पृथिवीपतिः ।
युमत्सेन इति ख्यातः पवाच्चान्धो बभूव ह॥२५॥
विनष्टचक्षुषस्तस्य बालपुचस्य धीमतः ।
सामीप्येन इतं राज्यं छिद्रेऽस्मिन् पूर्ववैरिणा R4
स बालवासया साई भार्यया प्रस्थितो वनम् ।
महारखं गतवापि तपस्तेपे महाव्रतः ॥२७॥
तख पुचः पुरजातः संहावतपोवने ।
सस्थवामनुरूपो में भर्तति मनसा हत." ॥२८॥

·महाभारतम् नारद उवाच- "महोबत महत् पापं सावित्रा तृपते । जतम् । प्रजानन्या यदनया गुणवान् सत्यवान् हतः ॥२८॥ सत्यं वदत्वस्य पिता, सत्यं माता प्रभाषते । तथास्य ब्राह्मणायकु मैतत् सत्यवानिति ॥ विवखानिष तेनखी सहस्पतिसमो मतो। महेन्द्र एव वीरव वसुधैव क्षमान्वितः ॥३१॥ ययातिरिव चोदारः सोमवत् प्रियदर्शनः बादास्यः सत्यवादी च शिविरोधौनरो यथा ॥३२॥ एको दोषोऽस्ति नान्योऽस्य, सोऽयप्रभृति सत्यवान् । संवत्सरेण क्षीणायुदेंहन्यासं करिथति" ॥३३॥ रालोवाच- "एहि साविति! गच्छख, अन्य वरय शोभने । तस्य दोषो महानको गुणानाक्रम्य च स्थितः" ॥२४॥ साविवावाच- "मजदंशो निपतति. सतत् कन्या प्रदीयते । सलदाह 'ददानीति, बौखेतानि सतत् सत् ॥३॥ दीर्घायुरथवाख्यायुः सगुणे निर्गुणोऽपि वा। सजाद हतो मया भर्ता न द्वितीयं होम्यहम् ॥३॥ मनसा निश्चयं कवा ततो वाचाभिधीयते । वियते वर्मा पश्चात प्रमाय मे मनस्ततः ॥१०॥ - ·प्रवेशिका नारद उवाच- "स्थिरा बुधिर्नरश्रेष्ठ ! साविया दुहितस्तव । मैषा वारयितुं शक्या धर्मादस्मात् कथचन ॥३८॥ मान्यस्मिन् पुरुष सन्ति ये सत्यवति वै गुणाः । प्रदानमव सम्मानो रोचते दुहिताब" ॥२८॥ राजोवाच- "अविचास्यमेतदुक्त तथ्यश्च भवता वचः । करिथाम्येतदेवं च गुरुहि भगवान् मम" ॥४॥ नारद उवाच- "पवित्रमस्त सावित्रा: प्रदान दुहितुस्तव । साधयिष्याम्यहं तावत् सर्वेषां भद्रमस्तु वः" ॥४१॥ ततो वृतान् दिजान् सर्वान् ऋत्विजः सपुरोहितान् । राजाइय दिने पुस्खे प्रययौ सह कन्यया ॥४२॥ मध्यारण्यं स गत्वा च घुमत्सेनाप्रमं नृपः । पयामिव द्विजैः साई राजर्षि तमुपागमत् ॥४३॥ स राजा तस्य राजर्षेः छत्वा पूजां यथाईतः । वाचा सुनियतो भूत्वा चकारामनिवेदनम् ॥४४॥ तस्थामासनं चैव समावेष स धर्मवित्। "किमागमनमित्येवं राजा रामानमब्रवीत् ॥४॥ पखपतिरवाच- "सावित्री नाम राज! कन्येयं मम सोमना। ता सधप धर्म ! बुषा त्वं पहारम" ism ·महाभारतम् धुमत्सेन उवाच- "थुताः सा राज्याद वनवासमाश्रिता- सराम धर्म नियतास्तपखिनः । कथं त्वना वनवासमाश्रमे निवश्यते कथमिमं सुता तव ?" ॥४७॥ पखपतिलवाच- "पाशा नाईसि मे हन्तु सौद्धदात् प्रणतस्य च । पभितश्चागतं प्रेममा प्रत्याख्यातुन माईसि" ॥४८॥ घुमत्सेन उवाच- "पूर्वमेवाभिलषितः सम्बन्धी मे त्वया सह । भ्रष्टराज्यस्त्वहमिति तत एतद विचारितम् ॥४en अभिप्रायस्वयं यो मे पूर्वमेवामिकाहितः । स निवर्ततु मेऽयेव कान्तिो धसि मेऽतिथिः" ॥५०॥ ततः सर्वान् समानाय्य हिजानाश्रमवासिनः । यथाविधि समुवाहं कारयामासतु पौ ॥५१॥ दवा सोऽखपतिः कन्यां यथा मपरिच्छदम् । ययौ खमेव भवनं युक्तः परमया मुदा ॥५२॥ सत्यवानपि ता भार्या लब्धा सर्वगुणान्विताम् । समुदे सा च तं लब्धा भर्तारं मनमेसितम् ॥५३॥ गत पितरि सर्वाणि संन्यस्याभरणानि सा। मराडे वस्कतान्येव वस्त्रं काषायमेव च ॥५४॥ ५ ·प्रवेशिका परिचारगुणेश्चापि प्रत्रयेव दमेन च । सर्वकामक्रियाभिव सर्वेषां तुष्टिमादधे ॥१५॥ एवं तबाश्रमे तेषां तदा निवसतां सताम् । कालस्तपस्यतां कषिदपाकामत भारत ! ५॥ सावित्रस्त शयानायास्तिष्ठन्त्यास्त दिवानिशम् । नारदेन यदुक्तं तद वाक्यं मनसि वर्तते ॥५॥ ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन । प्रातः स कालो मर्त्तव्यं यत्र सत्यवता नृप! ५८० गणयन्त्याच सावित्रा दिवस दिवसे गते । यद वाक्यं नारदेनोक्तं वर्तते इदि नित्यशः ॥५॥ चतुर्थेऽहनि मर्त्तव्यमिति सञ्चिन्त्य भामिनी। व्रत विरात्रमुद्दिश्य दिवारा स्थिताभवत् ॥६॥ खोभूते भर्तृमरणे सावित्रा भरतर्षभ ! दुःखान्वितायास्तिष्ठन्त्याः सा राधियंत्यवर्तत ६१० अद्य तददिवसं चेति हुत्वा दोन हुताशनम्। युगमावोदिते सूर्य कत्वा पौर्वाहिकी: क्रियाः १९२० ततः सर्वान् हिजान् वृद्धा श्व खशुरमेव च । अभिवाद्यानुपूष्येण प्राञ्जलिनियता स्थिता ६३॥ पवैधव्याशिषस्ते तु सावित्राथं हिता: भाः । ऊचुस्तपस्विनः सर्वे तपोवन-निवासिनः ।।४४ "एवमस्विति सावित्री ध्यानयोगपरायणा । मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यक्षात् तपखिनाम् ।

·महाभारतम तं कालं तं मुहर्स च प्रतीक्षन्ती नृपालमा । यथोक्तं नारदवचचिन्तयन्तो मुदुःखिता ॥६५-५॥ ततस्त वधू-खएरावूचतुस्तां कृपामजाम् । एकान्तमास्थितां वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम ! ॥१७॥ खाशराबूचतुः- "व्रतं यथोपदिष्ट तु तथा तत् पारित त्वया । पाहारकास: सम्प्राप्तः क्रियता तदनन्तरम" ५८ सावित्रुावाच- "प्रस्तं गते मयादित्ये भोगाव्यं कृतकामया। एष मे दि सहस्पः समयसकती मया 4cm एवं सम्भाषमाणायाः सावित्रा भोजनं प्रति। स्कन्धे परशमादाय सत्यवान् प्रस्थिती वनम् ॥७॥ सावित्री त्वाह भर्तारं, "नैकस्त्वं गन्तुमईसि । सह लया गमिष्यामि, न हि त्वां हातमुत्महे ॥७१॥ सत्यवानुवाच- “वनं न गतपूर्व ते दुःखः पन्याच भाविनि ! व्रतोपवासक्षामा च कथं पदभ्यां गमिष्यसि ?"७२॥ सावित्रुावाच- "उपवासाव मे ग्वानिर्नास्ति चापि परिचमः । गमने च सतोप्साहाँ प्रतिषेधुन माईसि" A ·१८ प्रवेशिका सत्यवानुवाच- "यदि ते गमनोत्साहः करिष्यामि तव प्रियम् । मम त्वामन्वय गुरुन् न मा दोषः सोदयम्" ७४॥ साभिवाद्याब्रवीच्छ खरं च महाव्रता । "प्रयं गच्छति मे भर्ता फलाहारो महावनम् १७५॥ पच्छेयमभ्यनुज्ञाता सह यास्याम्यहं वनम् । धनं कुसुमितं द्रष्टुं परं कौतूहलं हि में" ॥७॥ उभाभ्यामभ्यनुजाता सा जगाम यशखिनौ । सह भर्वा इसन्तीव हृदयेन विद्यता ॥७७॥ सा वनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वशः । मयूरगण जुष्टानि ददर्श विपुलक्षणा ॥७८॥ नदीः पुण्यवहाचैव पुष्पिताश्च नगोत्तमान् । सत्यवानाह "पश्ये"ति सावित्रौं मधुरं वचः ॥७॥ निरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थमनिन्दिता। मृतमेव हि तं मने काले मुनिवचः स्मरन् ८०॥ मनुव्रजन्ती भर्तारं जगाम मृदुगामिनी । विधव हृदयं कृत्वा तं च कालमवेक्षती ॥१॥ पथ भार्यासहायः स फलान्यादाय वीर्यवान् । कठिनं पूरयामास, ततः काष्ठान्यपाटयत् ॥२॥ तस्य पाटयतः काष्ठं खेदो वे समजायत । व्यायामन च तनास्य जज्ञे शिरसि वेदना ·महाभारतम् १८ सोऽभिगम्य प्रियां मायामुवाच श्रमपीडितः । "व्यायामेन ममानन जाता शिरसि वेदना ॥४॥ भङ्गानि चैव सावित्रि ! हृदयं दूयतीव च । अस्वस्थमिव चामान लक्षये मितभाषिणि ८५॥ शूलैरिव शिरो विहमिदं संलक्षयाम्यहम् । तत् स्वप्तुमिच्छे कल्याणि! न स्यातं शक्तिरस्ति सा समासाद्य सावित्री भर्तारमुपगम्य च । उत्सङ्गोऽस्य शिरः कृत्वा निषसाद महीतले ॥८॥ ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी। तं मुहर्त क्षणं वेला दिवसं च युयोज ह ॥८॥ मुहर्तादेव चापश्यत् पुरुषं रक्तवाससम् । बदमौलिं वपुमन्तमादित्य-समतेजसम् ॥८॥ . श्यामावदातं रताळं पाशहस्तं भयावहम् । स्थितं सत्यवतः पाखें निरीक्षन्तं तमेव च ॥८॥ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय भर्तुर्यस्य शनैः शिरः । कताञ्जलिरुवाचार्ता हृदयेन प्रवेपती ॥१॥ सावित्रुावाच- "दैवतं त्वाभिजानामि वपुरेतामानुषम् । कामये ब्रूहि देवेश ! कस्त्वं, किञ्च चिकौर्षसि" ॥२॥ यम उवाच- "पतिव्रतासि साविधि! तथैव च तपोऽन्विता। पतस्वामभिभाषामि, विदि मा त्वं एमे ! यमम् ॥

·.. प्रवेशिका अयं ते सत्यवान मा चीणायुः पार्थिवामजः । नथामि समई बहा विडेवतको चिकौषितम्" ८४. सावतावाच. "धूयते भगवन् ! दूतास्तवागच्छन्ति मानुषान् । नेतुं किल भवान् कस्मादागतोऽसि स्वयं प्रभो!" ॥४५॥ इत्युताः पिटराजस्ता भगवान् स्वचिकीर्षितम् । यथावत् सर्वमाख्यातुं तमियार्थ प्रचक्रमे ॥६॥ "प्रयं च धर्मसंयुक्तो रूपवान् गुणसागरः । माही मत्पुरुषैनेंतमतोऽस्मि स्वयमागतः" ॥८७॥. ततः सत्यवतः कायात् पाथबडं वर्शगतम् । पङ्गुष्ठमा पुरुष निषकर्ष यमो बलात् ॥८॥ ततः समुतप्राणं गतखासं हतप्रभम् । निर्विष्ट शरीरं तद बभूवाप्रियदर्शनम् ॥८॥ यमस्त तं ततो बड्डा प्रयातो दक्षिणामुखः । सावित्री चैव दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत ॥१०॥ यम उवाच- "निवर्त, गच्छ साविधि ! यावदगम्यं गतं त्वया। कृतं भर्तुस्खयावृय कुरुष्वास्थीर्घदेहिकम्” ॥११॥ सावित्वाच- "यत्र में नीयते भर्ता, स्वयं वा यव गच्छति । मया पनव गन्तव्यमेष धर्मः सनातनः १.२॥

·महाभारतम् सपसा गुरुभता च भत्तुंः बहाद व्रतेन च । नव चैव प्रसादेन मे प्रतिहता गतिः ॥१०॥ यम उवाच- "निवत्तं, तुष्टोऽसि तवानया गिरा खराक्षर-व्यञ्जनहेतयुक्तया। वरं वृणीष्वह विनास्थ जीवितं ददानि १ सर्वमनिन्दिते ! वरम्" ॥१०४॥ साविवावाच- "युतः खराधाद वनवासमाधिती विनष्टचक्षुः खशरो ममाश्रमे । स लवचक्षुबलवान् भवेन् नृप- स्तव प्रसादाज व्वलनार्कसविमः" १०५॥ यम उवाच- "ददानि वेऽहं तमनिन्दिते! बरं यथा त्वयोक्तं भविता च तत् तथा। सवावना म्लानिमिवोपलक्षये निवत्त, गच्छख न ते अमो भवेत् ॥१०६॥ साविवावाच- "श्रमः कुतो मत्समीपतो हि मे ! यतः पति नेचसि तव मे गतिः । मतोलिभर्ता मम सा मतिभ्रुवा मुहरेप भूयब वचो निबोध मे.१०॥

·प्रवेशिका "तं पुरा सतां सत्सङ्गतमीसितं पर ततः परं मिवमिति प्रचक्षते। न चाफलं सत्पुरुषण सङ्गत ततः सतां संनिवसेत् समागमे" ॥१०॥ यम उवाच- "मनोऽनुकूलं बुधबुडिवाईनं खया यदुक्तं वचनं हिताश्रयम् । विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवित वरं हितोयं वरयख भामिनि " .१०८० सावित्वाच- में खमेव राज्यं लभतां स पार्थिवः नद्यात् खधर्मान् न च मे गुरुयथा हितीयमेतद वरयामि ते वरम्" ॥११॥ यम उवाच- "खमेव राज्यं प्रतिपत्स्यतेऽचिरान मच स्वधर्मात् परिहास्यते नृपः । कृतिन कामेन मया नृपात्मजे ! निवर्त्त, गच्छख न ते अमो भवेत्" १९१० साविनावाच- "पद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा, मनसा, गिरा। अनुग्रहय दानं च सतां धर्म: समातनः ॥१२॥ खशरस्य धीमतः । - ·महाभारतम् ७३ एवंप्रायव लोकोऽयं मनुष्याः शक्तिपेशलाः । सन्तस्त्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्नेषु कुर्वते" ११ यम उवाच- "पिपासितस्येव भवेद यथा पय- स्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम्। विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवित वरं वृणीष्व शमे ! यदिच्छसि" ३११४॥ सावित्रुधवाच- "ममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता भवेत् पितः पुत्रशतं तथौरसम् । कुलस्य सन्तानकरं च यद भवेत् कृतीयमेतद् वरयामि ते वरम्" ॥११॥ यम उवाच- "कुलस्य सन्तानकरं सुवर्च शतं सुतानां पितुरस्त ते शुभे ! ततेन कामेम नराधिपामने ! निवर्त्त, दूरं हि पथस्वमागता" ११॥ सावित्र्ावाच- “विवस्वतस्वं तनयः प्रतापवा- स्ततो हि वैवस्वत उच्चसे बुधः । समेन धर्मग चरन्ति ताः प्रजा. स्वतस्तवेहेनर ! धर्मराबता १९७१ ११॥

·प्रवेशिका
--
पामन्यपि न विश्वासस्तथा भवति सत्सु यः ।
तयात् सत्स विशेषण सर्व: प्रणयमिच्छति" ११
यम उवाच-
"उदाहृतं ते वचनं यदङ्गाने ।
शमे ! न ताहक त्वते श्रुतं मया।
अनेन तुष्टोऽस्मि, विनास्य जीवित
वरं चतुर्थ वरयस्व गच्छ च" ॥११॥
सावित्रुावाच-
“ममात्मजं सत्यवतस्तथौरस
भवेटुभाभ्यामिह यत् कुलोदभवम् ।
थतं सुतानां बलवीर्यशालिना.
मिदं चतुर्थ वरयामि ते वरम् ॥१२००
यम उवाच-
"शतं सुताना बल-वीर्यशालिना
भविष्यति प्रीतिकरं तबाबले।
परिश्रमस्ते न भवेन् कृपात्मजे !
निवर्त, दूर हि पयस्वमागता" ॥१२१॥
साविवावाच-
“च प्रसादः सत्पुरुषेषु मोघो
नचाप्यों मम्मति नापि मानः
यसादतबियत सत्स नित्य
समान सम्मो रचितारो भवन्ति" ॥२२॥

·महाभारतम्
-
यम उवाच-
"यथा यथा भाषसि धर्मसंहित
मनोऽनुकूलं सुपदं महार्थवत्।
तथा तथा मे त्वयि भक्तिरत्तमा
वरं कृषीष्याप्रतिम पतिव्रते !" ॥१२॥
सावित्वाच-
"न कामये भर्तृविनाकता सुर्ख
म कामये भर्तृविनाकता दिवम् ।
न कामये भर्तृविनाकता श्रियं
म भर्तृहीना व्यवसामि जीवितम् ॥१२४॥
वरातिसर्गः शतपुचता मम
त्वयैव दत्तो क्रियते च मे पतिः ।
वरं वृणे, 'जीवतु सत्यवान
तवैव सत्यं वचनं भविष्यति" ॥१२५॥
"तथे"त्युका तु तं पापं मुका वैवस्वती यमः ।
धर्मरानः प्रजटामा सावित्रीमिदमब्रवीत् ॥१२६॥
"एष भद्रे! मया मुन्नो भर्त्ता ते कुलनन्दिनि।
परोगस्तव नेयश्च मिहार्थः स भविष्यति ॥१२०॥
चतुर्वर्षयतायुश्च त्वया माईमवासति ।
इटा यजैव धर्मग ख्याति लोके गमिति १२८॥
एवं तस्य वरं दत्वा धर्मराजः प्रतापवान् ।
निवयित्वा सावित्रौं स्खमेव भवन ययौ ॥१२८॥

·प्रवेशिका सावित्रापि यमे याते भारं प्रतिलभ्य च । जगाम तव यवास्या भर्तः शावं कलेवरम ॥१३०॥ सा भूमौ प्रेक्ष्य भरिमुपसृत्योपराध च । उमङ्ग शिर पारोप्य भूमावुपविवेश ह ॥१३१॥ संधां च स पुनलब्धा सावित्रीमभ्यभाषत । प्रोथागत एव प्रेमणा पुनः पुनरुदीक्ष्य वै ॥१३२॥ सत्यवानुवाच- "मुचिरं बत सुप्तोऽस्मि किमर्थं नावबोधितः । कचासौ पुरुषः श्यामो योऽसौ मां सच्चकर्ष ह ? ॥१३३॥ शिरोऽभिताप-सन्तप्तः स्थातुं चिरमशक्नुवन् । सवोमने प्रसुप्तोऽधिपति सर्व भी शुभे!" ॥१३४॥ तमुवाचाथ सावित्री, "रजनी व्यवगाहते। खस्ते सर्व यथावत्तमाख्यास्यामि नृपात्मज ! १३५॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ, भद्रं ते, पितरौ पश्य सुव्रत ! विगाढा रजनी चेयं निहत्तम दिवाकरः ॥१३॥ यदि नोत्सहसे गन्त सरलं त्वां हि लक्षये। मच जास्वसि पन्चानं तमसा संहते वने ॥१३॥ शप्रभाते वने हये यास्यावोऽनुमते तव । वसावह पामिका रचितं यदि तऽनघ ।" १३॥ सखवानुवाच- "धिरोवना निहत्ता मे, खखान्यानि सचये। मातापितम्यामिछामि संयोग खत्मसादनमा १५

·महाभारतम्
का खवस्था तयोरख मदर्थमिति चिन्तये।
तयोरदृश्ये मयि च महद दुःखं भविषति ॥१४॥
माता रहा पिता पस्तयोर्यष्टिरहं किल ।
तौ राषौ मामपश्यन्ती कामवस्थां गमिचतः" ॥१४१०
एवमुक्का स धर्माया गुरुभती गुरुप्रियः ।
उछित्य बाइ दुःखार्तः सखर प्रकरोद ह ॥१४२॥
ततोऽब्रवीत् तथा दृष्टा भर्तारं शोककर्थितम् ।
ममज्याषि पापिन्या सावित्री धर्मचारिणी ॥१४३॥
“यदि मेऽस्ति तपस्तप्तं यदि दत्तं हुतं यदि ।
वधू-खशर-भर्तृणां मम पुण्यास्त शर्वरों" ॥१४४n
सावित्री तत उत्याय केयान् संयम्य भाविनी ।
पतिमुस्थापयामास बाहुभ्यां परिध वै ॥१४५॥
उत्थाय सत्यवासावि प्रमृज्याङ्गानि पाणिना।
सर्वा दियः समालोक्य कठिने दृष्टिमादधे ॥१४६॥
तमुवाचाथ सावित्री, "ख: फलानि इरिथसि ।
योगक्षेमार्थमेतं ते नेष्यामि पर त्वहम्" ॥१४७॥
कत्वा कठिनभारं सा वृक्षचाखावलम्बिनम् ।
गृहीत्वा परशु भर्तः सकाशे पुनरागमत् ॥१४८॥
वामे स्कन्धे तु वामोर्भर्तुर्बाहुं निवेश्य च ।
दक्षिणन परिष्वन्य जगाम गजगामिनी ॥१४॥
एतस्मिवेव काले त घुमत्सेनो महाबलः ।
लब्धचचः प्रसवायां दृध्या सर्व ददर्श १ ॥१५॥

·प्रवेशिका स सर्वानाचमान् गत्वा व्यया सह भार्यया। पुचहितो: परामाति अगाम भरतर्षभ ! ॥१५॥ ततोऽभिसत्य तैर्विः सबेराचमवासिभिः । परिवार्य समाखाव तावानीतो खमाधमम् ॥१५॥ बाह्मणः सत्यवाक् तेषामुवाचेदं तयोर्वचः । "यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च। पाचारण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान् ॥१५॥ एवमाश्वासितस्तेस्तु सत्यवामिस्तपखिभिः । तांस्तान विगणयन् सांस्ततः स्थिर स्वाभवत् ॥१५४॥ ततो मुइर्शात् सावित्री भर्ती सत्यवता सह । पाणगामाश्रमं रात्री प्रहटा प्रविवेश ह॥१५॥ ततो राजा सहासीना: सर्वे ते वनवासिनः । जात-कौतूहला: पार्थ ! पप्रच्छुपतेः सुतम् ॥१५॥ मागेव नागतं कस्मात् सभायेंण त्वया विभी! विराने चागतं कस्मात् १ कोऽनुबन्धस्तवाभवत् ?"॥१५७॥ सत्यवानुवाच- "सुप्तबाई वेदनया चिरमित्युपलक्षये । प्रतो विरापागमनं नान्यदस्तीह कारणम् ॥१५॥ गौतम उवाच- "अकस्माचक्षुषः माप्तिर्युमत्सेनस्य ते पितः । नाव त्वं कार वसि सावित्री वेत्तुमर्हति" ५५ ·महाभारतम् माविश्वाच- "मृत्युमें पत्युराख्यातो नारदेन महामना । स चाय दिवसः प्राप्तस्ततो ननं जहाम्यहम् ॥१५॥ सुमन यमः साक्षादुपागच्छत् सकिकरः । स एनमनयद बहा दिशं पिनिषेविताम् ॥१६॥ पस्तौष तमहं देवं सत्येन वचसा विभुम् । पच्च वै तेन मे दत्ता वराः शृणुत तान् मम ॥१६॥ चक्षुषी च स्वराज्यच्च ही वरी खशरस्य मे सचं पितुः पुत्रशतं, पुचाणां चात्मनः शतम् ॥१५॥ चतुर्वर्षशतायुमें भर्ता लब्धच सत्यवान् । भर्तुहि जीवितार्थं तु मया चीर्ण विदं व्रतम्" ॥१४॥ ऋषय ऊचुः- "निमज्जामानं व्यसनैरभिहुत कुलं नरेन्द्रस्य तमोमये दे। त्वया सभोल-व्रतपुण्ययुकया समुद्रतं साध्वि ! पुनः कुलीनया" ॥१५॥ एवमात्मा पिता माता वधूः श्वशुर एव च । भर्तुः कुलञ्च सावित्रता सर्व कृच्छात् समुहृतम् ॥१६६॥ - ·प्रवेशिका - विराटसभायां समवेतानां कृष्णादीनां युद्धविषये मन्त्रणा वैशम्पायन उवाच- "लत्वा विवाहं तु कुरुप्रवीरा- स्तदाभिमन्योर्मुदिताः सपक्षाः । 'वियम्य रावावषसि प्रतीताः सभा विराटस्य ततोऽभिजग्मुः ॥१॥ सभा तु सा मत्स्यपतेः समृहा मपिपवेकोत्तमरत्वचिवा।। न्यूस्तासना माल्यवती सुगन्धा तामभ्ययुस्ते नरराजवर्याः ॥२ प्रयासनान्याविशता पुरस्ता- दुभी विराटपदी नरेन्द्रौ। हौ च मान्धी प्रथिवीपतीनां व पिता समं रामजनार्दनी च ॥३॥ पाशालराजख समीपतस्तु मिनिप्रवीरः सहरौहिणेयः । मस्यस्य राजस्व सुसविलष्टी जनार्दनचैव युधिष्ठिरम ॥४॥ २ योगपति-प्रथमतोऽध्यायचतुष्टयम्।

·महाभारतम् ८१ सुतास सर्वे द्रुपदस्य राजी भीमार्जुनौ माद्रवतीसुतौ च । प्रद्युम्रसाम्बी च युधि प्रवौरी विराटपुर्वच सहाभिमन्युः ॥५॥ सर्वे च शूगः पिभिः समाना वीर्येण रूपेण बलेन चैव । उपाविशन् द्रौपदेयाः कुमाराः सुवर्णचित्रेषु वरासनेषु ॥६॥ तथोपविष्टेषु महारथेषु विराजमानाभरणाम्बरेषु । रराज मा राजवती समृडा ग्रहैरिव द्यौर्विमतरुपता ॥७॥ अक्ष ततः कथास्ते समवाययुक्ताः रुत्वा विचित्राः पुरुषप्रवीराः । तस्थुर्मुहत परिचिन्तयन्तः कृष्णं नृपास्ते समुदीचमाणा: ॥८॥ कथान्तमासाद्य च माधवेन संघहिताः पाण्डवकार्य हेतोः । ने राजसिंहाः सहिता घमण्खन वाक्यं महायं सुमहोदयं च । ६ ·प्रवेशिका 'श्रीकृष्ण उवाच- 'सवैभवद्भिर्विदितं यथायं युधिष्ठिरः सौबलेनाक्षवत्याम् । जितो निकत्यापहृतं च रान्चं वनप्रवासे समयः कृतम् ॥१०॥ शक्तविजेतं तरसा महौं च सत्ये स्थितैः सत्यरथैर्यथावत् । पाण्डोः सुतैस्तद्दतमुग्ररूप वर्षाणि षट् सप्त च चौर्णमाः ॥११॥ त्रयोदशव सुदुस्तरोऽय- मजायमानैर्भवता समोपे। कसानसधान् विविधान् महडि- महामभिचापि पने निविष्टम् । एतैः परप्रेथनियोगयुक्ती- रिच्छडिराप्तं स्वकुलेन राज्यम् ॥१२॥ एवं गते धर्मसुतस्य राजो दुर्योधनस्यापि च यदित स्वात् । तञ्चिन्तयध्वं कुरुपाण्डवानां धयं च युक्तं च यशस्कर च ॥१३॥4

·महाभारतम्
८३
अधर्मयुक्त न च कामयेत
राज्यं सुराणामपि धर्मराजः ।
धर्मार्थयुक्तं तु महीपतित्वं
ग्रामिऽपि कस्मिंश्चिदयं बुभूषेत् ॥१४॥
M
पिता हिराज्यं विदित नृपाणां
"यथापकष्टं तराष्ट्रपुत्रैः।
मिथ्योपचारेण यथा धनेन
कच्छं महत्प्राप्तमसह्यरूपम् ॥१५॥
न चापि पार्थो विजितो रण :
खतेजसा धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः।
तथापि राजा सहितः महडि-
रभीप्सतेऽनामयमेव तेषाम् ॥१६॥
'यत्तु स्वयं पाण्डुसुतैर्विजित्य
":"समाहर्त भूमिपतीन् प्रपौद्य ।
तन्प्रार्थयन्ते पुरुषप्रवीराः
कुन्तीसुता माद्रवतीसती च ॥१॥
'बलाभियुक्तर्विविधैरुपायैः
• संप्रार्थिता हन्तुममिवसईः।
राज्य जिहीर्षशिरसहिरुप्रैः
सर्व च तहो विदितं यथावत् ॥१८॥

·८४
प्रवेशिका
तेषां च लोभं प्रसमोश्याई
धर्मवतां चापि युधिष्ठिरस्य ।
संबन्धितां चापि समीक्ष्य तेषां
मतिं कुरुवं सहिताः पृथक् च ॥१८॥
इमे च सत्येऽभिरताः सदैव
से पालयित्वा समयं यथावत् ।
पतोऽन्यथा तेरुपचर्यमाणा
हन्युः समतान् धृतराष्ट्रपत्रान् ॥२०॥
4
तर्विप्रकारं च निशम्य कार्य
सहजनास्तान् परिवारयेयुः ।
युद्देन बाधेयुरिमांस्तथैवं
तैर्बाध्यमाना युधि तांब हन्युः ॥२१॥
सयापि नेमेऽल्पतया समर्था-
स्तेषां जयायेति भवेन्मतिः
समित्य सर्वे सहिताः मुहनि-
सीषा विनाशाय यतेबुरव ॥२२॥
दुर्योधनस्वापि मतं यथाव-
बजायते विनकरिथतौति ।
बजायमाने च मते परख
मन्त्रख पारं कथमभ्युपेमः ॥२३॥

·महाभारतम re . तमादितो गच्छतु धर्मशाल. शुचिः कुलीनः पुरुषोऽप्रमत्तः । दूतः समथे: प्रथमाय तेषां राम्याधेदानाय युधिष्ठिरस्य ॥२४॥ निशम्य वाक्यं तु जनार्दनस्य धर्मार्थयुक्तं मधुरं समं च । समाददे वाक्यमथाग्रजोऽस्य : संपूज्य वाक्यं तदतीव राजन् ॥२५॥ बलदेव उवाच- 'श्रुतं भवडिगंदपूर्वजस्य वाक्य या धर्मवदर्थवच्च । अजातशतोष हितं च युक्तं दुर्योधनस्यापि तथैव राजः ॥२६॥ अर्धे हि राज्य स्य विसूज्य वीराः bayकुन्तीसतास्तस्य कते यतन्ते । प्रदाय चाध तराष्ट्रपुत्रः PRO सुखी सहास्माभिरतीव मोदेत् ॥२७॥ लब्ध्वा हि राज्य पुरुषप्रयोगः सम्यक्प्रहातेषु परेषु चैव। ध्रुवं प्रशान्ता: सुखमाविशेषु : स्तेषां प्रशान्तिव हित प्रजानाम् ॥२८॥ Awe "

·प्रवधिका
दुर्योधनस्यापि मतं च वेत्तुं
वाहं च वाक्यानि युधिष्ठिरस्य।
प्रियं च मे स्याद यदि तब कश्चि-
इजेच्छमार्थ कुरुपाण्डवानाम् ॥२८॥
स भौममामन्या कुरुप्रवीर
वैचितवीय च महानुभावम् ।
द्रोणं सपुर्व विदुरं रूपं च
गान्धारराजं च ससूतपुत्रम् ॥
सर्वच येऽन्ये धृतराष्ट्रपुत्रा
बलप्रधाना निगमप्रधानाः।
स्थिताच धर्मेषु यथा खकेषु
सोकप्रवीराः श्रुतयोलडाः ।
एतेषु सर्वेषु समागतेषु
पोरेषु हटेषु च संगतेषु ।
अवीतु वाक्यं प्रणिपातयुक्त
कुन्तीसुतस्यार्थकरं यथा स्यात् ॥३०-३२॥
सवाखवस्थासु च तन कोप्या
प्रस्तो हि सोऽर्थो बलमाश्रितैस्तैः।
प्रियाभ्युपेतस्य युधिष्ठिरस्य ।
राते प्रसक्तस्य तं च राज्यम् ॥३३॥

·८७
महाभारत
निवार्य माणच कुरुप्रवीरः
सर्वे: सुहडियमप्यतउन्जः ।
स दीव्यमानः प्रतिदीव्य चैनं
गान्धारराजस्य सुतं मताक्षम् ।
हित्वा हि कर्ण च सुयोधनं च
समायहेवितमाजमोढः ।
दुरोदरास्तत्र सहस्रशोऽन्ये
युधिष्ठिरो यान् विषहेत जेतुम् ॥
उत्सृज्य तान् सौवलमेव चायं
समायसेन जितोऽक्षवत्याम् ।
स दीव्यमानः प्रतिदेवनेन
प्रदेषु नित्यं स्वपराड्मुखेषु ।।
संरम्भमाणी विजितः प्रसद्ध
तवापराध: शकुनर्न कचित् ।
तस्मान्प्रणम्यैव वचो नवौतु
वैचित्रवीर्य बहुसामयुताम् ॥३४-३७॥
तथा हि शक्यो तराष्ट्रपुव:
खाचे नियोन पुरुषेण तेन ।
अयुधमाकाहत कौरवायां ।
साम्नैव दुर्योधनमावसध्वम् ॥२८॥

·प्रवेशिका साना जितीर्थोऽर्थकरी भवेत युद्धेऽमयो भविता नेह सोऽर्थः" ॥३८ वैशम्पायन उवाच- "एवं ब्रुवत्येव मधुप्रवीर शिनिप्रवीर सहसोत्पपात । तच्चापि वाक्य परिनिन्द्य तस्य समाददे वाक्यमिदं समन्युः ॥४०॥ सात्यकिरवाच- 'यादृशः पुरुषस्थामा तादृशं संप्रभाषते । यथारूपोऽन्तरामा ते तथारूपं प्रभाषसे ॥४१॥ सन्ति वै पुरुषाः शूराः सन्ति कापुरुषास्तथा। उभावती दृढौ पची दृश्येते पुरुषान् प्रति ॥४२॥ एकस्सिवेव जायेते कुले कीवमहाबली। फलाफलवती पाखे यथैकस्मिन् वनस्पती॥४३॥ नाभ्यस्यामि ते वाक्यं अवतो लागलध्वज ! ये तु खन्ति ते वाक्यं तानस्यामि माधव ! ॥४४॥ कर्य दिधर्मराजस्व दीषमपमपि जुवन् । सभते परिषमध्ये व्याहर्तुमकुतोभयः ।।४५॥ समाश्य महामानं जितवतोऽचकोविदा।। पाच यथाऽयहं तेषु धर्मजयः कुतः 1840

·महाभारतम
यदि कुन्तीसुतं गेहे क्रीडन्त भारभिः सह ।
अभिगम्य जयेयुस्ते तत्तेषां धर्मतो भवेत् ॥४७॥
समाइय तु राजाम धर्मरतं सदा।
निकत्या जितवन्तरी किं नु तेषां परं शुभम् ? ॥४८॥
कथं प्रषिपञ्चायमिह कृत्वा पणं परम् ।
वनवासाहि मुक्तस्तु प्राप्त: पैतामहं पदम् ! ॥४८॥
यद्ययं परवित्तानि कामयेत युधिष्ठिरः ।
एवमप्ययमत्यन्त पराबाईति याचितम् ॥५०॥
कथं च धर्मयुतास्ते न च राज्यं जिहीर्षवः ।
निवृत्तवनवासांस्तान् य पाहुर्विदिता इति ॥
अनुनीता हि भीष्मेण ट्रोणेन विदुरेण च ।
न व्यवस्यन्ति पाण्डना प्रदातुं पैटकं वसु ? ॥५१-५२॥
अहं तु ताकित गरनुनीय रणे बलात् ।
पादयोः पातयिथामि कौन्तेयस्य महात्मनः ॥५३॥
अथ ते न व्यवस्यन्ति प्रणिपाताय धीमतः ।
गमिष्यन्ति सहामात्या यमस्य सदन प्रति ॥५४॥
नहित युयुधानस्य संरक्षस्य युयुग्मतः ।
वर्ग समर्था: संसोढुं वध्वस्येव महीधराः ॥५५॥
कोहिगाण्डीवधवानं कच चक्रायुधं युधि ।
मां चापि विषहेकुई कश्च भीमं दुरासदम् ॥५॥

·प्रवेशिका यमौ च दृढ़धन्वानौ यमकल्यौ महाद्युती: विराट-छपदी वोरौ यमकालोपमद्युतौ । को जिजीविषुरासौदेदृष्टद्युम्नं च पार्षतम् । पञ्चैतान् पाण्डवेयास्त द्रौपद्याः कीर्त्तिवईनान् । समप्रमाणान् पाण्डूनां समवौर्यान् मदोत्कटान् । सौभद्रं च महेष्वासममरैरपि दुःसहम् ॥ गदप्रद्युम्रसाम्बांस कालसूर्य्यानलोपमान् ? ते वयं धृतराष्ट्रस्य पुर्व शकुनिना सह ॥ कर्ण चैव निहत्याजावभिषेक्ष्याम पाण्डवम् । नाधर्मो विद्यते कविच्छवून् हत्वाततायिनः ॥५७-६१॥ अधर्म्यमयशस्यं च शात्रवाणा प्रयाचनम् । द्वातस्तस्य यः कामस्तं कुरुष्वमतन्द्रिताः ॥१२॥ धार्तराष्ट्रो धयुद्धेन न राज्य दातुमिच्छति । अद्य पाण्डुसुतो राज्यं लभतां वा युधिष्ठिरः । निहता वा रणे सर्वे स्वप्मान्ति वसुधातले' ॥६३॥ द्रुपद उवाच- 'एवमेतमहाबाहो भविष्यति न संशयः न हि दुर्योधनो राज्यं मधुरस प्रदास्यति ॥१४॥ पनुवर्यति तं चापि धृतराष्ट्रः सुतप्रियः । भीमद्रोणौ च कार्पयामाद्राधेयसीबसौ १५॥

·. ८१ महाभारतम् बलदेवस्व वाक्यं तु मम जाने न युज्यते । एतदि पुरुषेणाग्रे कार्य सुनयमिच्छता ॥१६॥ न तु वायो मदुवचो धार्तराष्ट्रः कथंचन । न हि मार्दवसाध्योऽसौ पापबुद्धिमतो मम ॥६७॥ गर्दभ मार्दवं कुयाहोषु तीक्ष्णं समाचरेत् । मुटु दुर्योधने वाक्यं यो ब्रूयात्पापचेतसि ॥ मर्दुवै मन्यते पापो भाषमाणमशक्तिकम् । हितमर्थ न जानीयादबुद्धिर्मार्दवे सति ॥६८-६८॥ एतचैव करिष्यामो यत्रय क्रियतामिह । प्रस्थापयाम मिवेभ्यो बलानुरायोजयन्तु नः ॥७॥ शल्यस्य धृष्टकेतोय जयत्सेनस्य वा विभो ! केकयानां च सर्वेषां दूता गच्छन्तु शीघ्रमाः ॥७९॥ स च दुर्योधनो नूनं प्रेषयिति सर्वशः । पूर्वाभिपवाः सन्तश्च भजन्ते पूर्वचोदनम् ॥७२॥ तत्त्वरध्वं नरेन्द्राणां पूर्वमेव प्रचोदने । महधि कार्य वोटव्यमिति मे वर्तते मतिः ॥७३॥ शल्यस्य प्रथतां शौधं ये च तस्यानुगा नृपाः । भगदताय राज च पूर्वसागरवासिने ॥ पमितौजसे तथोग्राय हार्दिक्यायान्धकाय च । दीर्घप्रज्ञाय शूराय रोचमानाय वा विभो ! n७४-०५॥

·८२
प्रवेशिका
-
पानीयता बहतब सेनाविन्दुर पार्थिवः ।,
सेनजिप्रतिविध्यम चित्रवर्मा सुवास्तुकः ॥७॥
बाहीको मुनकेशव चैबाधिपतिरेव च ।
सुपार्श्वस सुबाहुब पौरवस महारथः ॥७७n
शकाना परवानां च दरदानां च ये नृपाः ।
सुरारिश्च नदीजब कर्णवेष्टव पार्थिवः ॥७८॥
नौलश्च वीरधर्मा च भूमिपालश्च वीर्यवान् ।
दुर्जयो दन्तववश रकमी च जनमेजयः ॥७८॥
प्राषाढो वायुवेगश्च पूर्वपाली च पार्थिवः ।
भूरितेजा देवकर एकलव्यः सहात्मजः ॥८॥
कारूषकाच राजान: क्षेमधूर्तिश्च वीर्यवान् ।
काम्भोजा ऋषिका ये च पविमानूपकाच ये ८१॥
जयत्सेनस काश्यश्च तथा पचनदा नृपाः ।
क्राथपुषश्च दुर्धर्षः पार्वतीयाच ये नृपाः ॥२॥
मानविश्व सुशर्मा च मणिमान् योतिमत्सकः ।
पशिराष्ट्राधिपश्चैव पृष्टकेतुप वीर्यवान् ॥८३॥
तुण्ड्य दण्डधारश्च वृहत्सेनश्च वीर्यवान् ।
अपराजिती निषादव श्रेणिमान् वसुमानपि ॥४॥
वृहदली महोजास बाहुः परपुरंजयः ।
समुद्रसेनो राजा च सह पुत्रेण वीर्यवान् ८५॥
उद्भवः क्षेमकवेव वाटधानस पार्धियः ।।
ऋतायुध दृढायुश्च सावपुवश्च वीर्यवान् ॥८६॥

·महाभारतम् ८३ कुमारय कलिङ्गानामौखरो युद्धदुर्मदः । एतेषां प्रेष्यतां शीघ्रमेतहिमम रोचते ॥७॥ अयं च ब्राह्मणो विहान्मम राजन् ! पुरोहितः । प्रेष्यतां धृतराष्ट्राय वाक्यममै प्रदीयताम् ॥ यथा दुर्योधनो वायो, यथा शासनवो नृपः । तराष्ट्रो यथा वाच्यो, द्रोणव रथिनां वरः'"- शरणागत-रक्षणम् कपोत-लुब्धकसंवादः कचित् सुसमाचारः पृथिव्यां कालसंमितः । विचचार महारण्ये धोरः शकुनिलुब्धकः ॥१॥ काकोल व कृष्णाजी रक्ताच: कालसंमितः । दीर्घजको खपादो महावतो महाहनुः ॥२॥ न च तस्य महत् कश्चित्र सम्बन्धी न बान्धवः । सहि तैः संपरित्यजास्तेन गैट्रेस कर्मणा ॥३॥ ये नृशंसा दुरात्मानः प्राणिप्राणहरा नराः । उजनीया भूताना व्याला इव भवन्ति ते ४ . बापरम-पञ्च (शान्तिपर्वपि-१४३.मेया),

·८४
प्रवेशिका
स वै चारकमादाय हिजान् इत्वा धने सदा ।
चकार विक्रयं तेषां पतङ्गानां जनाधिप: ॥५॥
एवं तु वर्तमानस्य तस्य वृत्तिं दुरात्मनः ।
भगमत् समहान् कालो न चाधर्ममबुध्यत ॥६॥
ततः कदाचित् तस्याथ वनस्थस्य समन्ततः ।
पातयविव वृक्षांस्तान सुमहान् वातसंचमः ॥७॥
वारिधारासमूहेन संप्रदृष्टः शतक्रतुः ।
क्षणेन पूरयामास सलिलेन वसुन्धराम ॥८॥
ततो धाराकुले काले संभ्रमब्रष्टचेतन: ।
शीतार्तस्तहनं सर्वमाकुलेनान्तरात्मना ।
नैव निलं स्खलं वापि सोऽविन्दत विहङ्गहा।
पूरितो हि जलीधेन तस्य मार्गो वनस्य तु ॥८-१०॥
पक्षिणी वर्षवेगन हता लोनास्तदाभवन् ।
मगा: सिंहा वराहास स्थलमाश्रित्य शेरते ॥११॥
महता वातवर्षण वासितास्ते वनौकसः ।
भयार्ताव सुधार्ताच बनमः सहिता बने ॥१२॥
स तु भौताहतैर्गाने जगाम न तस्थिवान् ।
दर्श पतिता भूमौ कपोतों शीतविहलाम् ॥१३॥
दृष्टार्तोऽपि हि पापात्मा स तां पक्षरकेऽधिपत्।
स्वयं दुःखाभिभूतोऽपि दुःखमेवाकरोत् परे
पापात्मा पापकारित्वात् पापमेव चकार सः ॥१४॥

·महाभारतम् सोऽपश्यत्तरुपण्डेषु मेघनीलं वनस्पतिम्, सेव्यमानं विहङ्गोधैम्छायावास-फलार्थिभिः । धात्रा परोपकाराय स साधुरिव निर्मितः ॥१५॥ अथाभवत् क्षणेनैव वियद विमलतारकम् ।। महत् सर इवोत्फुल्लं कुमुदच्छुरितोदकम ॥१६॥ तारायं कुमुदाकारमाकाशं निर्मलं बहु । धनर्मुक्तं नभो दृष्ट्वा लुब्धक: शौतविलः । दिशो विलोकयामास विगाढां प्रेक्ष्य शर्वरोम ॥१७॥ "दूरतो मे निवेशश्व देशादस्मात्" स चिन्तयन् । कृतबुद्धिष्टुमे तस्मिन् वस्तं तां रजनी ततः । । सान्जलि: प्रणति तत्वा वाक्यमाह वनस्पतिम् । "शरणं यामि यान्यस्मिन् दैवतानि वनस्पती" ॥१८-१८॥ सशिलायां शिरः कृत्वा पर्णान्यास्तीर्य भूतले । दुःखेन महताविष्टस्ततः सुष्पाप पक्षिहा ॥२०॥ अथ वृक्षस्य शाखायां विहङ्गः समुहब्जनः । दीर्घकालोषितो राजंस्तव चित्रतनूकहः ॥२१॥ तस्य कल्यगता भार्या चरितु नाभ्यवर्तत । प्राप्ताच रजनों घास पक्षी पर्यंतप्यत ॥२२॥ "वातवर्ष महचासीव चागच्छति मे प्रिया । किनु तत्कारणं येन साद्यापि न निवर्तते ? ॥२३॥ अपि खस्ति भवेत् तस्याः प्रियाया मम कानने ? तया विरहित हौदं शून्यमद्य ग्रहं मम ॥२४॥ ?

·८६
प्रवेशिका
पुत्र-पौत्र-वधू-भूत्यैराकीर्णमपि सर्वतः ।
भार्याहीनं ग्रहस्थस्य शून्यमेव राई भवेत् ॥२५॥
न ग्रहं ग्राहमित्याहुहिणी गृहमुच्यते ।
गृहं तु रहिणीहीने मरण्यसदृशं मतम् ॥२६॥
यदि सा रक्तनेवासा चित्राङ्गी मधुरखरा।
अद्य नायाति मे कान्ता न कार्य जीवितन मे ॥२७॥
न मुड़त मय्यभुक्त या, नास्राते नाति सुव्रता।
नातिष्ठत्युपतिष्ठेत, न शेतेऽशयिते मयि ॥२८॥
घटे भवति सा इष्टा, दुःखिते मयि दुःखिता।
प्रोषिते दीनवदना, क्रुडे च प्रियवादिमी ॥२८॥
पतिव्रता पतिगतिः पतिप्रियहिते रता।
यस्य स्यात् तादृशी भार्या धन्यः स पुरुषो भुवि ॥३०॥
सा हिचा जुधात च जानौते मा तपखिनी।
अनुरता स्थिरा चैव भत्ता खिग्धा यशखिनी ॥३१॥
हपमूलेऽपि दयिता यस्य तिष्ठति तद् गृहम् ।
प्रासादोऽपि तया होनः कान्तार इति निषितम् ॥३२॥
'धर्मार्थ-कामकालेषु भार्या पुंसः सहायिनों। *
'विदेशगमने चास्य सैव विखासकारिका ॥३२)
भार्या हि परमो धर्थः पुरुषस्येह पव्यते ।
असहायस्य लोकेऽखिमोकयात्रा-सहायिनी ॥३४॥
तथा रोगाभिभूतस्य नित्यं अच्छगतस्य च ।
नास्ति भार्यासमं विधिवरस्यातस्य भेषजम् ॥३॥

·परयं तेन गन्तव्यं यथारखं तथा महम" ॥३NNEL.
महाभारतम्
नास्ति भार्यासमो बन्धुर्नास्ति भासमा गतिः ।
नाति भार्यासमो लोके सहायो धर्मसंप ॥३॥
यख भार्या यह नास्ति साध्वी च प्रियवादिनी
एवं विलपतस्तस्य श्रुत्वा तु करणं वचः ।
महौता शकुनिन्नेन कपोती वाक्यमब्रवीत् ॥३८॥
कपात्युवाच
"महोऽतीव सुभाग्याहं यस्या मे दयितः पतिः ।
पसतो वा सतो वापि गुणानेवं प्रभाषते ॥३८॥
म मा स्त्री अभिमन्तव्या यस्यां भर्ता न तुथति
तुष्टे भर्तरि नारीणां तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः ॥४०॥
दावाग्निनव निर्दग्धा सपुष्पस्तवका खता।
भौभवति सा नारी यस्या भर्ता न तुथति" ॥४१॥
इति सचिव दुःखार्ता भर्तारं दुःखितं तदा।
कपोती लुब्धकेनापि ग्रहीता वाक्यमब्रवीत् ॥४२॥
"हन्त ! वक्ष्यामि ते श्रेयः, श्रुत्वा तु कुरु तत्तथा ।
धरणागतसन्चाता भव कान्त! विशेषतः ॥४॥
एष भाकुनिकः घेते तवावासं समावितः
शौतातच धातच पूजामको समाचर ॥४४॥
यो हि कश्चिद हिन्धाद, गाक्ष लोकस्य मातरम् ।
शरणागतं च यो अन्यात, तख्यं तेषां च पातकम् ॥४५॥

·प्रवेशिका
यस्त
धर्म यथाशति एहस्थो धनुवर्तते ।
स प्रेत्य लभते लोकानक्षयानिति शुश्रुम ॥४६॥
स खं सन्तानवानख पुत्रवानसि च हिज !
तत् खदेहे दयां त्यका धर्मार्थों परिएछ च ।
पूजामस्मै प्रयुच्च त्वं प्रौयेतास्य मनो यथा" ngan
इति सा शकुनी वाक्य पचरस्था तपखिनी।
अतिदुःखान्विता झुका भर्तारं समुदैवत ॥४८॥
सपना वचनं श्रुत्वा धर्म-युक्तिसमन्वितम् ।
हर्षेण महता युतो बाष्पव्याकुललोचन: ॥४८॥
ते वै शाकुनिक दृष्टा विधिदृष्टेन कर्मणा।
पूजयामास यत्नेन स पक्षी पक्षिजीविनम् ॥५०॥
उवाच, "खागतं तेऽद्य, ब्रूहि किं करवाणि ते ।
समापस न कर्तव्यः स्वग्रहे वर्तते भवान् ॥५१॥
तद अवीतु भवान् क्षिप्रं किं करोमि, किमिच्छसि ।
प्रथयेन ब्रवीमि त्वा त्वं हि नः शरणागतः ॥५२॥
परावप्युचित कार्यमातिथ्यं ग्रहमागते ।
तुमप्यागतच्छायां नोपसंहरते द्रुमः ॥५३॥
रणागतस्य कर्तव्यमातिथ्यं हिं प्रयत्नतः ।
पचयन-प्रहत्तेन ग्रहस्थेन विशेषत: ॥५४॥
पक्ष यांखयो मोहाब करोति ग्रहाश्रमे।
तस नायं न च परी लोको भवति धर्मतः ॥५॥

·-30 महाभारतम् तद् ब्रूहि मां सुविश्वब्धो यावं वाचा वदिषसि । सत् करिष्याम्यहं सर्व, मा त्वं शोके मन लधाः" ॥५६ तस्य तवचनं श्रुत्वा शकुमेलुब्धकोऽब्रवीत् ।' "बाधते खलु मां शीतं, हिमवाणं विधीयताम् ॥५॥ एवमुक्तस्तत: पक्षी पर्णान्यास्तीर्य भूतले । यथाशक्ति हि पणेन ज्वलनार्थ दूतं ययौ ॥५८॥ स गत्वाङ्गारकर्मान्त रहोत्वाग्निमथागमत्। ततः एष्कषु पणेषु पावकं सोऽप्यदीपयत् ॥५८॥ स सन्दीप्तं महत् लत्वा तमाह शरणागतम् । 'प्रतापय सुविधः स्वगावाण्यकुतोभयः" ॥१०॥ स तथोक्तस्तथेत्युका लुब्धो गावाण्यतापयत्। पग्निप्रत्यागतप्राणस्तत: प्राह विहङ्गमम् ॥१॥ "दत्तमाहारमिच्छामि त्वया, सुदु बाधते हि माम्" । स तहचः प्रतिश्रुत्य वाक्यमाह विहङ्गमः ॥१२॥ "न मेऽस्ति विभवो येन नाशयेयं सुर्धा तव । उत्पवेन हि जीवामो वयं नित्यं वनौकसः ॥५३॥ सञ्चयो नास्ति चास्माकं मुनीनामिव भोजने"।। इत्युका तं तदा तव विवर्ण-बदनोऽभवत् ॥१४॥ मुहर्तालब्धसंजस्त स पक्षी पक्षियातिनम् । उवाच, "तर्पयिथे त्वां मुहर्त प्रतिपालय" ॥५॥ इत्युका राष्कपणेस्तु समुज्वाख हुताशनम् ।। महताविष्टः स पची वाकामनवीत् ।।

·प्रवेशिका "ऋषीणां देवतानां च पितृवाच महात्मनाम् । श्रुतः पूर्व मया धर्मो महानतिधिपूजने ॥६॥ कुरुषानुग्रहं सौम्य । सत्यमेतद ब्रवीमि ते दग्धेन मम देहेन साधो ! शमय ते सुधाम" ॥६॥ ततः कतप्रतितो वैस पदी प्रहसचिव । तमग्निं त्रिः परिक्रम्य प्रविवेश महामतिः ॥६॥ अग्निमध्ये प्रविष्टं तु लुब्धो दृष्ट्वा तु पक्षिणम् । चिन्तयामास मनसा, "किमिदं वै मया शतम् ? ॥७॥ अहो मम नृशंसस्य गहितस्य स्वकर्मणा। अधर्म: सुमहान् घोरो भविष्यति न संशयः" ॥७१॥ एवं बहुविध भूरि विललाप स लुब्धकः । . गईयन् खानि कर्माणि हिजं दृष्टा तथागतम् ॥७२॥ "किमीशं नृशंसेन मया कृतमबुडिना । भविष्यति हिम नित्यं पातकं पापजीविनः ॥७३॥ शुभ कर्म परित्यज्य योऽहं शकुनिलुब्धकः । नृशंसस्य ममाद्यायं प्रत्यादेशो न संशयः । दत्तं स्खमांसं दहता कपोतेन महात्मना ॥७४। सोऽहं त्यक्ष्ये प्रियान् प्राणान् पुत्रान् दारान् विमुख्य च । उपदिष्टो हि मे धर्मः कपोतेन महामना १७५॥ पद्मप्रवति देहं खं सर्वभोगविवर्जितम् ।। यथा स्वल्पं सरो ग्रीमे शोषयिष्याम्यई तथा ॥१६॥ HAI ·महाभारतम् १.१ क्षुत्-पिपासातप-सहः कयो धमनि-सन्ततः । उपवासैबविधवरिष्ये पारलौकिकम् ॥७७॥ अहो ! देहप्रदानेन दर्शितातिथिपूजना । तस्मादम चरिष्यामि, धर्मा हि परमा गतिः" ॥७॥ एवमुक्त्वा विनिश्चित्य रौद्रकर्मा स लुब्धकः । महाप्रस्थानमाश्रित्य प्रययौ संशितव्रतः ॥७॥ ततो यष्टिं शलाका चचारकं पचरं तथा । तां च बहा कपोतों स प्रमुच्य विससर्ज ह ॥८॥ ततो गते चाकुनिके कपोती प्राह दुःखिता। संस्मृत्य सा च भर्तारं रुदतौ शोककर्शिता ॥१॥ "नाई त विप्रियं कान्त ! कदाचिदपि संसार। सर्वावि विधवा नारी बहुपुत्रापि शोचते ॥८२) नास्ति भर्तृसमो नाथो, नास्ति भर्तृसमं सुखम् । विमुज्य धनसर्वस्वं भर्ता वै शरणं स्त्रियाः ॥३॥ न कार्यमिह मे नाथ ! जीवितेन त्वया विमा। पतिडीमा तु का नारी सती जीवितमुसहेत !" ॥४॥ एवं विक्षप्य बहुधा करणं सा मुदुःखिता। पतिव्रता सम्प्रदीप्तं प्रविवेश हुताशनम् ॥५॥ ततः खर्ग गतः पछी विमानवरमास्थितः । कर्मचा पूजितस्तप रम स सह भार्यया ॥८६॥ M.

·कथासरित्सागरः जीमूतवाहन-चरितम्' अस्त्यम्बिकाजनयिता नगेन्द्रो हिमवानिति । न केवलं गिरीणां यो गुरुर्गौरीपतरपि ॥१॥ विद्याधरनिवासे च तस्मिन् विद्याधराधिपः । उवास राजा जीमूतकेतुर्नाम महाचले ॥२॥ तस्याभूत् कल्पवृक्षस रहे पिटकमागतः । नानान्वर्थेन विख्यातो यो मनोरथदायकः ॥३॥ कदाचिश्च स जौमूतकेतू राजाभ्युपेत्य तम् । उद्याने देवतामानं कल्पद्रुममयाचत ॥४॥ "सर्वदा प्राप्यतेऽम्माभिस्त्वत्तः सर्वमभौमितम् । तदपुत्राय मे देहि देव! पुचं गुणान्वितम् ॥५॥ ततः कल्यष्टुमोऽवादीद, "राजबुत्पत्स्यते तव । जातिम्रो दानवीरः सर्वभूतहितः सुतः" ॥६॥ तच्छ्रुत्वा स प्रहष्टः सन् कल्पवृक्षं प्रपम्य तम् । गत्वा निवेद्य तद्राना निना देवीमनन्दयत् ॥७॥ . कथासरित्सागर-चतुर्थ सबके हितीये तर।

·१०३ कथासरित्सागरः अथ तयाचिरादेव रानः सूनुरजायत । जीमूतवाहनं तच नाखा स विदधे पिता ॥८॥ ततः सहजया साकं सर्वभूतानुकम्पया। जगाम स महासत्त्वो वृद्धिं जीमूतवाहनः ॥८॥ क्रमाच्च यौवराज्यस्थः परिचर्या-प्रसादितम् । लोकानुकम्पी पितर विजने स व्यजिन्जपत् ॥१०॥ "जानामि तात ! यद् भावा भवेऽस्मिन् क्षणभराः । स्थिरं तु महतामकमाकल्पममलं यशः ॥११॥ परोपवतिसम्भूतं तदेव यदि, हन्त ! तत् । किमन्यत् स्यादुदाराणां धनं प्राणाधिकप्रियम् ॥१२॥ सम्पच्च विद्युदिव सा लोकलोचनखेदवत् । लोला कापि लयं याति या परानुपकारिणी ॥१३॥ तदेष कल्पविटपी कामदो योऽस्ति नः स चेत् । परार्थ विनियुन्येत, तदाप्तं तत् फलं भवेत् ॥१४॥ तत्तथाई करोमोह यथैतस्य समृहिभिः । पदरिद्रा भवत्येषा सर्वाधिजनसंहतिः” ॥१५॥ इति विज्ञाप्य पितरं तदनुचामवाप्य सः । जौमूतवाहनो गत्वा तं कल्पद्रुममब्रवीत् ॥१६॥ "देव ! त्वं अवदस्माकमभीष्टफलदायकः । तदेकमिदमद्य त्वं मम पूरय वाञ्छितम् ॥१७॥ प्रदरिद्रा कुरुवंतां पृथिवीमखिला सखे। खस्वख ते, प्रदत्तोऽसि लोकाय द्रविणार्थिने" ·१.४ प्रवेशिका इत्युतस्तेन धोरण कल्पची ववर्ष सः । कनकं भूतले भूरि, ननन्दुश्चाखिलाः प्रजाः १८. "दयालुोधिसत्त्वांगः कोऽन्यो जीमूतवाहनात् । शकुयादर्थिसात्कमिपि कल्पष्टुमं कतौ ?" ॥२०॥ इति जातानुरागासु ततो दिक्षु विदिष्वपि । जीमूतवाहनस्योः पप्रथे विशदं यशः ॥२१॥ ततः पुचप्रथाबदमूलं राज्य समत्सराः । दृष्ट्वा जोमूतकेतोस्तद्गोत्रजा विकति ययुः ॥२२॥ दानोपयुक्त-सत्कल्पवृक्षमुक्तास्पदं च तत्। मेनिरे निष्पभावत्वानेतुं सुकरमेव ते ॥२३॥ ततः सम्भूय युद्धाय कृतबुद्धिषु तेषु च । पितरं तमुवाचैनं धीरो जीमूतवाहनः ॥२४॥ "यथा शरीरमेवेदं जलबुबुदसबिभम् । प्रवातदीपचपलास्तथा कस्य कृते श्रियः ॥२५॥ मा अप्यन्योपमर्दैन मनखी कोऽभिवाञ्छति। तस्मात्तात! मया नैव योव्वं गोपजैः सह ॥२१ राज्यं त्या तु गन्तव्यमितः कापि वनं मया । पासता कपणा एते, मा भूत् खकुलसंचयः" ।२७) इत्युलवन्त जीमूतवाहनं स पिता ततः । जीमूतकेतुरप्येवं बगाद सातनिसयः ॥२८॥ "मयापि पुत्र ! गन्तव्यं, का हिस्य मैसूहा। राब्धे वह इव व्यक्ती यूनापि रुपया वया". URLI

·कथासरित्सागरः
एवमुन्नावता साकं सभायेंण "तथे ति सः।
विधा जगाम जीमूतवाहनो मलयाचलम् ॥३०॥
तपाधिवासे सिहानां चन्दनच्छवनिर्भरे।
स तस्थावाश्रमपदे परिचर्यापरः पितुः ॥३१॥
अथ सिहाधिराजस्य वशी विखावसोः सुतः ।
मित्र मिवावसुर्नाम तस्यात्र समपद्यत ॥३२॥
तत्वसारच सोऽपश्यदेकान्ते जातु कन्यकाम् ।
जन्मान्तरप्रियतमा ज्ञानी जीमूतवाहन: ॥३२॥
तत्कालं च तयोस्तुल्यं यूनोरन्योऽन्यदर्शनम् ।
अभूम्मनोमृगामन्दवागुराबन्धसबिभम ॥३४॥
ततोऽकस्मात् समभ्येत्य विजगत्पूज्यमेकदा।
जीमूतवाहनं प्रीतः स मित्रावसुरभ्यधात् ॥३५॥
"कन्या मलयवत्याख्या वसा मेऽस्ति कनीयसी।
तामहं ते प्रयच्छामि, ममेच्छा मान्यथा कथाः" ३६०
तच्छुत्वैव स जीमूतवाहनोऽपि जगाद तम् ।
"युवराज ! ममाभूत् सा भाया पूर्वेऽपि जन्मनि ॥३७॥
वा तवैव मे जातो द्वितीयं हदयं सुहत् ।
जातिमरोऽमाई; सबै पूर्वजन्म मरामि तत् ॥३८॥
किन्तु पूर्वमितो गत्वा मम पित्रोनिवेदय ।
तयोः प्रमागीलतयोः सिध्यत्येतत्तवेसितम्" ॥३८
रत्वं नियम्य जीमूतवाहनात प्रीतमानसः ।।
मत्वा मिनावसः सबै तपिटयां शशंस तत् ॥४॥

·१०॥ प्रवेशिका , पमिनन्दितवाक्षस ताभ्यां हष्टस्तदैव सः । युवराजो विवाहाय सम्भारमकरोत् खसः ॥४१॥ ततो जग्राह विधिवत्तस्या जीमूतवाहनः । पाणिं मलयवत्याः स सिद्धराजपुरस्कृतः ॥४२॥ 118 तोहाहस्ततस्तस्यौ तस्मिञ् जीमूतवाहनः । मलयाद्रौ महाण विभवेन वधूसखः ॥४३॥ एकदा च वयेस स मिपावसुना सह । वेलावनानि जलधेरवलोकयितु ययौ ॥४४॥ तवापश्यञ्च पुरुष युवानं विग्नमागतम् । निवर्तयन्तं जननौं "हा पुवे"ति विराविणीम् ॥४५॥ अपरेण परित्यक्त भटेनेवानुयायिना। पुरुषेण पृथत्तुङ्ग प्रापय्यैकं शिलातलम् ॥४६॥ "कस्त्वं ? किमोहसे ? किञ्च माता त्वां शोचती"ति तम् । स पप्रच्छ, ततः सोऽपि तस्मै वृत्तान्तमब्रवीत् ॥४७॥ "पुरा कश्यपभाये हे कद्रूश्च विनता तथा । मिथः कथाप्रसङ्गेन विवादं किल चक्रतुः ॥४८॥ साधा श्यामान् रवेरखानवादीदपरा सितान्। प्रन्योऽन्यदासभावञ्च पणमत्र बबन्धतः ॥४ ततो जयार्थिनी कटूः खैरं नागेनिजाम: विषफूत्कार मलिनानकस्याशामकारयत् । तापांचोपदातान् विनता छाना जिताम् । दासीचकार, कष्टा हिस्खौथामन्यासहिता my ramme ·ar 1 कथासरित्सागरः सद बुहागत्य विमतातनयो गरडस्तदा। सान्वेन मातर्दासत्वमुर्ति कदूमयाचत ॥५२॥ 'तत: कसुता नागा विचिन्त्येवं तमनुवन् । 'भी वैनतेय ! चौराधिः प्रारब्धो मथितु सुरैः ॥५३॥ तत: सुर्धा समाहत्य प्रतिवस्तु प्रयच्छ नः । मातर खोकुरुष्वाथ भवान् हि बलिनां वरः-१५४॥ एतवागवचः श्रुत्वा गत्वा च धीर-वारिधिम् । सुधार्थ दर्शयामास गरुडो गुरु पौरुषम् ॥५५॥ ततः पराक्रमप्रीतो देवस्ता खयं हरिः । 'तुष्टोऽस्मि ते, वरं कश्चिद पीये'त्यादिदेश तम ॥५६॥ 'नागा भवन्तु मे भक्ष्या' इति सोऽपि हरेस्ततः । वैनतेयो वरं ववे मातर्दास्येन कोपितः ॥५७॥ 'तथे ति हरिणादिष्टो निजवी-र्जितामृतः । स चैवमथ शक्रेण गदितो ज्ञातवस्तुना ॥८॥ 'तथा पक्षीन्द्र ! कायं । यथा मूढेन भुज्यते । मागैः सुधा, यथा चैनां तेभ्यः प्रत्याइराम्यहम् ॥५॥ एतकुवा तथेत्युक्त्वा स वैष्णव-वरो/रः । सुधाकलशमादाय तार्यो नागानुपाययो॥६॥ [रप्रभावभीतांच मुग्धानाराजगाद तान् । इदमानौतममत, मुकाम्यां मम रखताम् ॥६॥ भयश्चेत् स्थापयाम्येतदवी दर्भसंस्तर। , 'उन्मोचाम्बाध गच्छामि, खोकुरुध्यमितः सुधाम्' / ।

·प्रवेशिका 'सथे'त्युत च तैनांगैः स पवित्र कुचातरे। सुधाकलशमाधत्त, ते चास्य जननी बहुः ॥५॥ दास्यमुक्ताच कृत्वैवं मातरं गरडे गते। यावदाददते मागा निःशशास्तत् किलामृतम् । तावविपत्य सहसा तान् विमोध खतितः । त सुधाकलशं शक्रो जहार कुशसंस्तरात् ॥६४-६५॥ विषमास्तेऽथ नागास्तं लिलिहुर्दर्भसंस्तरम् । कदाचिदमृतश्चोत-लेपोऽप्यस्मिन् भवेदिति ॥4॥ तिन पाटितजिह्रास्ते वृथा प्रापुहिनिहताम। हास्याहते किमन्यत् स्यादतिलौल्यवता फलम् ॥५७ ,"प्रथालब्धामृतरसान नागान् वैरी हरवरात् । तायः प्रवकृते भोक्तुं ताविपत्य पुनः पुनः ॥१८॥ तदापाते च पाताल वासनिर्जीवराजिलम् । प्रभ्रष्टगर्भिणीगर्भमभूत पितपनगम . तं दृष्ट्वा चाम्यहं तत्र वासुकि जगेश्वरः । मत्समिकपदे नष्टं नागलोकममन्धत ॥७॥ ततो दुरवीर्यस्य सबस्तस्य विचिव स समयं प्रार्थनापूर्व चकारैवं गहमतः ॥२१॥ 'एकमेकं प्रतिदिन नागं ते प्रेषयाम्यहम् ।। पाहारहेतोः पचौन्द्र। पयोधि-पुसिनाचले ०२ पाताले त प्रवेशव्यं न खया मदकारिया मांगलोकचया खाखवैवं हि विनम्मतिःul ·कथासरित्सागरः इति वासुकिना प्रोखतति गरडोऽन्यहम् । तलमेषितमिहककं नाग भोप्रचक्राम ॥७४॥ तेन क्रमव चासंख्याः फपिनोऽव चयं गताः। पहा साचूडाख्यो मागो वारो ममाय च ॥७॥ पतोऽहं गाडाहारहेतोवंध्यधिलामिमाम् । मातुब शोच्यता प्राप्तो नागराजनिदेशतः ॥७॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा साचूडस्य दुःखितः । सान्तःखेदः स जीमूतवाहनस्तमभाषत ॥७७॥ "महो! किमपि निःसत्वं राजत्वं बत वासकः । यत् स्वहस्तेन नीयन्ते रिपीरामिषतां प्रमाः ॥७८॥) किं न प्रथममामेव तेन दत्तो गरमते ? कौवनाभ्यर्थिता केयं खकुलक्षयसाधिता ? ७en) उत्पद्य कश्यपात् पापं ताचोऽपि कुरते कियत्।। देहमावकते मोहः कोहयो महतामपि ! ८०n) :- (सदई वावदोकं रक्षामि त्वां गरमतः । खशरीरप्रदानेन मा विषादं अथाः सखे !" तच्छुत्वा शहचूडोऽपि धैर्यादेतदुवाच तम् । "मानामितमहासव! मायौवं भाषथाः पुन: ॥२॥ काचख कते जात युक्ता मुलामणेः पतिः । म चाप्यहं गमिष्यामि कथा कुलकसहिताम् ॥३॥ इत्युका तं निषिध्येव साधु मूतवाहनम् । मला मावेलाच बान्तरमामिनीम् । ?

·११०
प्रवेशिका
पाचूड़ो ययौ तत्र वारिधेस्तीरवर्तिनम् ।
पन्तकाले नमस्कर्तुं गोकर्णाख्यममापतिम् ॥८४-८५॥
गते तस्मिन् स कारुण्यनिधिर्जीमूतवाहनः ।
सचाणायात्मदानम बुबुधे लब्धमतरम् ॥८६ !
सतस्तद् विस्मृतमिव क्षिप्रं कृत्वा स्वयुक्तितः ।
कार्योपदेशाद् व्यसृजविज मित्रावसुं ग्रहम् ॥
तत्क्षण समासव-तार्थ्यपक्षानिलाहता।
सत्सत्त्वदर्शनाषOदिव सा भूरपूर्णत ॥८॥
तेनाहि-रिपुमायान्तं मत्वा जीमूतवाहनः
परानुकम्पी तां वध्यशिलामध्यारोह म: Hen
क्षणाचात निपत्यैव महासत्वं जहार तम्।
पाहत्य चला गरुडः खच्छायाच्छादिताम्बरः ॥२०॥
परिस्रवदमुग्धारं शुतोत्खात-शिखामणिम् ।
नीत्वा भक्षयितुं चैनमारभ शिखर गिर: net
तत्काल पुष्पष्टिव निपपात नभस्तलात् ।
तदर्शनाच "किं वेतदिति तार्यो विसिभिये ॥४२॥
तावत् स शहचूडोऽव नत्वा गोकर्णमागतः ।
ददर्श धिरासारसित वयशिलातलम् ॥८॥
"हा धिङ मदर्थं तेनामा दत्ती नूनं महामना ।
तत् कुन नीतस्तायेंग कऽस्मिन् स भविधति
अन्विथामि हुतं तावत् कदाचित् समवायाम्।
इति साधुः स तद्रतधारामनुसरन् ययौ ॥८॥

·कथासरित्सागरः १११ पपान्तर चशष्टं तं हा जीमूतवाहनम् । गरुडो भक्षर्ण मुका सविस्मयमचिन्तयत् ॥24॥ "कश्चित् किमन्य एवायं भत्खमाणोऽपि यो मया। विपद्यते न तु परं, धौरः प्रत्युत थति ?" १८७n इत्यन्तर्विमशत साक्ष्य ताहविधोऽपि सः । निजगाद निनाभीष्टसिदी जीमूतवाहनः ॥८॥ "पचिरान ! ममास्येव शरीर मांसशोणितम् । तदकस्मादप्तोऽपि कि मिहत्तोऽसि भक्षणात् !" Reci नच्छुत्वावर्यवधगस्तं स पाच्छ पधिराट् । "नागः साधो! न तावत्त्वं, बुद्धि तत् को भवानि"ति "माग एवास्मि, भुव त्वं यथार समापय पारब्बा घसमानव किं धीरस्यज्यते क्रिया ?" ॥१०॥ इति यावच्च जीमूतवाहनः प्रतिवक्ति तम् । तावत् स यहचूडोऽत्र प्राप्तो दूरादभाषत ॥१२॥ "मा मा गरमवैवैव नागो, नागो अहं तव । सदेनं मुच, कोऽयं ते जातोऽकाण्डे बत भ्रमः !" ॥१३॥ तच्छुत्वातीव विश्वाती बभूव स खगेश्वरः । वान्छितासिविखेदप भी बीमूतवाहनः ॥१४॥ ततोऽन्योऽन्य-समालम-मान्ददविद्याधराधिपम् । बुहात मषितं मोहाद गरमामध्यंतप्यत.॥१०॥ 'पहोवत सपापमापतितं मम । किंवा मुखमपापा.हिमवन्युमार्ग तयः॥

·११३ प्रवाधका आध्यस्खेव महामेकः परार्ध-प्राणदायिना । ममेति मोहेकवशं येन विश्वमधः तम् ॥१७॥ इति तचिन्तयन्ता गराई वहिं विविधुंजीमूतवाहनोऽय गाद सः ॥१०॥ "पचौन्द्र! किं विषणोऽसि १ सत्यं पापाद विभेषि चेत् तदिदानी न भूयस्ते भक्ष्या होम भुगङ्गमाः ॥१८॥ कार्यवानुभयस्तेषु पूर्वभुक्तषु भोगिषु । एषोऽप हि प्रतीकारो तथान्यचिन्तितं तव" ॥११॥ इत्युतस्तन स प्रौतस्तार्यो भूतानुकम्पिना । "त"ति प्रतिपदे तद वाक्यं तस्य गुरोरिव ॥११॥ ययो चामृतमानतुं नाकानीवयितुं जवात् । पता तब तच्चान्यानस्थिशेषानहीनपि ॥११२॥ । ततस साक्षादागत्य देव्या सितोऽमृतेन सः । जीमूतवाहनो गौ- सदभा-भतितुष्टया ॥११॥ तेनाधिकतरोदभूतकान्तीन्यानि अधिर। तस्य सानन्दगीर्वाण-दुन्दुभिध्वनिभिः सह ॥११४॥ ततोऽक्षयेण देहेन यशसा च विराजितम् । बुडाभ्यनन्दत् तं बन्धुजनो जीमूतवाहमम् ॥११॥ मनन्द तस्स भार्या च सवाति-पितरी तथा । को न प्रहथेद दुःखेन मुखत्वपरिवर्तिमा ११११ स्वस्थोस्थित ततस्तमिबानीय गरुडो हित। सत्से वेशातटेऽप्यन वर्षामतमम्बरात ११७॥

·कथासरित्सागर तेन सबै समुत्तस्युर्जीवन्तस्तव पबगाः । वेलावनं विनिर्मुल वैनतेयभयं ततः ॥११॥ विसृष्टस्तेन च ययौ शहचूडो निजालयम् । खच्छन्दमविसष्टव सोकांस्त्रीनपि तदययः ॥११८० ·विष्णुपुराणम् इन्द्रं प्रति दुर्वाससः शापः पराभर उवाच- दुर्वासा: पहारस्वविश्वचार पृथिवीमिमाम् । स ददर्श सज दिव्यामषिर्विचाधरीको १॥ सन्तानकानामखिलं यथा गन्धेन वासितम् । पतिव्यमभूद बधस्तहनं वनचारिखाम् ॥२॥ उन्मत्तता विप्रस्ता हा योभना स्रजम् । सा ययाचे वरारोहां विद्याधरवधूं ततः ॥१॥ याचिता तेन सबकी माला विद्याधराना। ददौ ती विशालाची सादरं प्रषिपत्य च ॥४॥ सामादायामनो मूर्धि सजमुबत्तपरक । छाला म विप्रो मेवेय, परिवधाम मेदिनीम् ।। स ददर्श समायान्तमुखसेरावतखितम । वैसीक्याधिपति देवं सा देवः शचीपतिम् ।। नामामनासपिरसः समुभत्तषट्पदाम् । पादायामरराजाय विषयोत्तवनिः ।

·विशुपुराणम्
गहीत्वामरराजन स्रगैरावतमूर्धनि ।
ज्यस्ता रराज कैलास-शिखरे आहवी यथा ॥८॥
मदाधकारिताचीऽसौ गधावष्टेन वारणः ।
करणाघ्राय चिक्षेप तां सज धरणोतले
ततबुक्रोध भगवान् दुर्वासा मुनिसत्तमः ।
मैत्रेय, देवराजं तं चैतदुवाच ॥१०॥
"ऐश्वर्यमत्त, दुष्टात्मबतिस्तन्धोऽसि वासव !
थियो धाम म यस्त्वं महत्तां माभिनन्दसि ॥११॥
प्रखद रति नो ते प्रषिपातपुरःसरम् ।
हर्षोत्फुलकपोलेन न चापि शिरसा धृता ॥१२॥
मया दत्तामिमा माला यमाव बहु मन्यसे ।
बैलोक्यौरतो मूढ, विमाथमुपयास्यति ॥१३॥
मां मन्यतऽन्यैः सदृशं न्यूनं शक्र, भवान् हिजैः ।
पतीऽवमानमसाकं मानिना भवता कृतम् ॥१४॥
महत्ता भवता यस्मात् क्षिप्ता माला महीतले ।
तस्मात् प्रनष्टलझोक वैलोक्यं से भविष्यति ॥१५॥
यस्य संजातकोपस्य भयमेति चराचरम् ।
तं त्वं मामतिगण देवराजावमन्यसे" ॥१५॥
परापरवाच-
महेन्द्रो वारकस्कन्धादवतौर्य वरान्वितः
प्रसादयामास तदा दुर्वाससमकम्मषम् ॥७॥

·११६
प्रवेशिका
प्रसायमानः स तदा प्रषिपातपुरःसरम् ।
प्रतावाच सहस्राक्षं दुर्वासा मुनिसत्तमः ॥१८॥
"नाहं सपालुहदयो न च मा भजले क्षमा ।
पन्ये ते मुनयः शक, दुर्वाससमवेहि माम् ॥१८॥
समाप्रधानन्यस्त्वं गर्वमापादिती मुधा ।
पशान्तिसारसर्वखं दुर्वाससमवेहि माम् ॥२०॥
वसिष्ठायेर्दयासारैः स्तोत्रं कुर्वतिरुच्चकैः ।
गर्व गतोऽसि येनैवं मामप्यद्यावमन्यसे ॥२१॥
ज्वलन्जटाकलापस्य भृकुटीकुटिलं मुखम् ।
निरीक्ष्य कस्त्रिभुवने मम यो न गतो भयम् ॥२२॥
नाहं चमिथे बहुना किमुक्तोन शतक्रतो!
विडम्बनामिमां भूयः करोषनुनयामिकाम" ॥२३०
पराशर उवाच-
तुरक्षा प्रययो विप्री देवराजोऽपि तं पुनः ।
पारधेरावत बछन्, प्रययावमरावतीम् ॥२४॥
ततः प्रभृति नि:श्रीकं सशकं भुवनवयम् ।
मैत्रेयासीदपध्वस्तं संक्षीणौषधिवीरुधम् ॥२५॥
म यताः संप्रवर्तन तपस्यन्ति तापसाः ।
मच दानादिधर्मषु मनचके तदा अनः ॥२॥

·विष्णुपुराणम् प्रहादचरितम् पराभर उवाच- मैत्रेय श्रूयतां सम्यक् चरितं तस्य धीमतः । प्रहादस्य सदोदार चरितस्य महात्मनः ॥१॥ दित: पुरी महावीर्यो हिरण्यकशिपुः पुरा । बैलोक्य वशमानिन्ये ब्रह्मणो वरदर्पितः ॥२॥ इन्द्रत्वमकरोद दैत्यः म चासीत् सविता स्वयम्। वायुरम्निरपां नाथः सोमवाभूमहासुरः ॥३॥ धनानामधिपः सोऽभूत् स एवासीत् स्वयं यमः । यभागानशेषांस्तु स स्वयं बुभुजेऽसुरः ॥४॥ देवाः स्वर्ग परित्यज्य तवामान्मुनिसत्तम ! विचारवनौ सर्वे विभ्राणा मानुषर्षों तनुम् ॥५॥ जित्वा त्रिभुवन सर्व बैलोक्युखर्यदर्पितः । उपगीयमानी गन्धबुभूजे विषयान् प्रियान् ॥६॥ तस्य पुषो महाभागः प्रशादो नाम नामतः ।, पपाठ बालपाव्यानि गुरुराहे गतोभकः ॥७॥ एकदा तु म धर्मामा जगाम गुरुणा सह। पानासवस्य पुरतः पितुर्दैत्यपतस्तदा ॥८॥ (पादप्रणामावनतं तमुत्थाप्य पिता सुतम् । हिरण्यकशिपुः प्रार प्रहादमितौजसम् ॥

·प्रवेशिका हिरण्यकशिपुरुवाच- ... पव्यतां भवता वत्स सारभूतं सुभाषितम् । कालेनैतावता यत् ते सदोदयुक्तोन शिक्षितम् ॥१.. प्रधाद उवाच- श्रूयतां तात वक्ष्यामि सारभूतं तवाया। समाहिसमना भूत्वा यी चेतस्यवस्थितम् ॥११॥ पिनादिमध्यान्तमजमहविक्षयमयतम् । प्रणतोऽस्मि महामानं सर्वकारणकारणम् ॥१२॥ पर उवाच- एवं निशम्य दैत्येन्द्रः क्रोधमुंहतलोचनः । विलोक्य तहुर प्राह स्फुरिताधरपल्लवः ॥१३॥ हिरण्यकशिपुरुवाच- ब्रह्मबन्धो किमेतत् ते विपक्षस्तुतिसंहितम् । प्रसारं प्राधियी बालो मामवज्ञाय दुर्मते ! .१४.. गुरुरुवाच- दैत्येखर न कोपस्य वशमागन्तुमर्हसि । ममोपदेशजनितं नायं वदति ते मुत: ॥१॥ हिरण्यकशिपुरुवाच- अनुशिष्टोऽसि केनेहक वत्स प्रहाद कथ्यताम् । ममोपदिष्टं नेत्येष प्रबदौति गुरुस्तव ॥१६॥ -- - ·- प्रहाद वाच- शास्ता विगुरमेषस्य जगता या हादसन। तमते परमात्मानं तात क केन शास्यते ।।१७॥ हिरण्यकशिपुरुवाच- कोऽयं विष्णुः मुबुडे ये बवौषि पुनः पुनः । जगतामौखरस्येह पुरतः प्रसभं मम ॥१८॥ प्रसाद उवाच- न शब्दगोचरे यस्य योगिध्येयं परम् पदम् । यतो यश्च स्वयं विखं स विष्णुः परमेखरः ॥१८॥ हिरण्यकशिपुरुवाच- परमेखुरसंजोज किमन्यो मय्यवस्थिते । तवास्ति मर्तुकामस्त्वं प्रब्रवौषि पुन: पुन: १।२०॥ प्रहाद उवाच- न केबलं तात मम प्रजानां स ब्रह्मभूतो भवतच विष्णुः ।। धाता विधाता परमेखर प्रसौद, कोपं कुरुषे किमर्थम् ॥२. हिरण्यकशिपुरुवाच- प्रविष्टः कोऽस्य हृदये दुचुडेरतिपात् । येनेशान्यसाधनि पदत्याविष्टमानस: १.२२॥

·प्रवेशिका
प्रज्ञाद उवाच-
समा
पितः समस्तान्
न केवलं मददयं स विष्णु-
राक्रम्य लोकान् सकलानवस्थितः ।
त्वदादींच
समस्तचेष्टासु युनक्ति सर्वगः ॥२३॥)
हिरण्यकशिपुरुषाच-
दुरामा वध्यतामेव नाननार्थोऽस्ति जीवता ।
स्वपमहानिकर्तृत्वाद् यः कुसाङ्गारतां गतः ॥२४॥
पराभर उवाच-
इत्याजताततस्तेन प्रमहौत-महायुधाः ।
उद्यतास्तस्य नाशाय दैत्याः पतसहस्रसः ॥२५॥
....
प्रशाद उवाच-
विष्णः शस्त्रेषु युमाकं मयि चासो तथा स्थितः
दैतेयास्तेन सत्येन न काम्यन्वायुधानि मे ॥२६॥
..
पराशर उवाच-
सतस्तैः पतयो दैत्यैः शस्त्रौधेराहतोऽपि सन् ।
नावाप वेदनामल्पामभूचैव पुनर्नवः ॥२७॥
हिरण्यकथिपुरुवाच-
दुर्बुद्धे विनिवर्तस्त्र वैरिपवस्तवादतः ।
अभयं ते प्रयच्छामि मातिमूढमतिर्भव ॥२८॥

·विशुपुराणम् " ? प्रशाद उवाच- भयं भयानामपहारिवि खित मनस्यनन्ते मम तिहति यस्मिन् मते जन्मज सकादि- भयानि सर्वाश्यपयान्ति तात ! ॥२८॥ हिरण्यकथिपुरुवाच- भो भोः सर्पा दुराचारमेनमत्यन्तदुर्मतिम् । विषयासाँकुलै : सयो नयत संक्षयम् ॥३॥ पराशर उवाच- तुपतास्तेन ते सर्पाः कुहकास्तक्षकाधकाः । प्रदशन्त समस्तेषु गावेवतिविनोखेषाः ॥ स त्वासतमति: काणे दश्यमानो महोरगैः । न विवेदात्मनो गावं तत्मत्याहादसंस्थितः ॥१२॥ सर्या जः- दंष्ट्रा विशीर्ण मबयः स्फटन्ति फणेषु तापोंदियेषु कम्पः । मास्य वचः स्वल्पमपीह भिक म्याधि देखेशर कार्यमन्यत् ।।) हिरण्यकशिपुरवार- दिग्गजा. साटदन्तमित्राः व्रतेनमअद्रिपुपचभिवम् ।

·१२२
प्रवेशिका
तब्बा विनाशाय भवन्ति तस्य
यथारः प्रज्वलिता हुतायाः ॥१४॥
पराभर उपाच-
ततः स दिमाजैीलो भूभृच्छिखरसविभः ।
पातितो धरणीपृष्ठे विषाणैरवपीडितः ॥३५॥
स्मरतस्तस्य गोविन्दमिभदन्ताः सहस्रशः । . .
शौर्णा वक्षस्थलं प्राप्य स प्राह पितरं तमः ॥३॥
(दन्ता गजानां कुलिशाग्रनिष्ठुराः
शौर्षा यदेते न बरं ममैतत् ।
महाविपत्पापविनाशनोऽयं
जनार्दनानुस्मरणानुभावः ॥३७॥)
हिरण्यकथिपुरुवाच-
ज्वाल्यतामसरा बहिरपसर्पत दिग्गजाः ।
वायो समेध्याम्नि त्वं दधतामेष पापक्षात ॥२८॥
पराभर उवाच
महाकाष्ठचयच्छबमसुरेन्द्रसुतं ततः ।
प्रव्याख्य दानवा वहि ददाः खामिनोदिताः ॥२८॥
प्रशाद उवाच-
'तातष वडि पवनरितोऽपि
नमा दइत्यत्र समन्ततोऽहम् ।
पश्यामि पद्मास्तरणास्तृतानि
'गीतानि सर्वाधि दिा मुखानि ॥४॥

·विणपुरापरत १२१ पुरोसा जचुः- राजन् नियम्यता कोपो वाले तमये निजे । कोपो देवनिकायेषु यत्र ते सफसो यतः ॥४१॥ तथा तथैनं बास ते शासितारो वयं नृप ! यथा विपचनाशाय विनीतस्ते भविष्यति ॥४२॥ बालवं सर्वदोषाणां देत्यराजासद यतः । ततोऽत्र कोपमत्यर्थे योतुमईसि मार्भके ॥४॥ न त्यति हर: पक्षममार्क वचनाद यदि । मतः अन्या वधायास्य करियामोऽनिवर्तिनीम् ॥४४॥ पराशर उवाच- एवमभ्यर्थितस्ततं दैत्यराजः पुरोहितः । दैत्यनिष्काशयामास पुर्व पावकसञ्चयात् ॥४५॥ ततो गुरु बालः स बसन् बालदानवान् । अध्यापयामास मुपदेशान्तर गुरी: ॥४॥ प्रसाद उवाच- श्रूयतां परमार्थों में देतेया दितिजामवाः । न चान्यथैतमन्तव्यं नाच लोभादिकारणम् gon यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान मनसः प्रियान्। तावन्तोऽस्य निखधन्ते दिये शोकसहयः ॥८॥ प्रसारसंसास्विवर्तनेषु यात तीवं प्रसनोमि।

·१२४
प्रवेशिका
सर्वप दैत्याः समतामुपेत
समत्वमाराधनमयुतस्य ixe
तस्मिन् प्रसने किमिहात्यलय
धर्मार्थकामेरलमल्पकास्ते।
समाधिताद ब्रहातरीरनन्ता-
विसंशयं प्रासाथ वै महत् फलम् ॥५॥
पराभर उवाच-
तस्यैवं दानवाश्चेष्टां दृष्टा देत्यपतर्भयात् ।
पाचचक्षुः स चोवाच सूदानाइय सत्वरः ॥५१॥
हिरण्यकशिपुरवाच-
हे सूदा मम पुत्रोऽसावन्येषामपि दुर्मतिः ।
कुमार्गदेशको दुष्टो हन्यतामविलम्बितम् ॥५२॥
हलाहलविषं तस्य सर्वभत्त्येषु दीयताम् ।
पवित्रातमसो पापो हन्यता मा विचार्यताम् ॥५१॥
परापर उवाच-
ते तथैव ततः प्रज्ञादाय महात्मने ।
विषदानं यथाजप्तं पित्रा तस्य महात्मनः ॥५४॥
हालाहल विष घोरमनन्तोचारशेन सः ।
पभिमन्या सहायेन मैत्रेय बुभुजे तदा ॥५५॥'
पधिकारं स तद भुक्षा महादः खस्खमानसः ।
पनन्तख्यातिनिर्वाय जरयामास तहिषम् ॥५६॥

·विपुराणम
ततस्तदा भयास्ता जी दहा महिषम् ।
दैत्ये खरमुपागम्य प्रविपत्थेदमब्रुवन् ॥५७॥
सूदा जन
दैत्यराज वि दतममाभिरतिभीषषम्।
जीर्ष तेन महाबेन प्रसादेन मतेन ते ॥१८॥
हिरण्यकमिपुरवाच-
त्वर्यतां त्वयंसाहसयो दैत्यपुरोहिताः ।
जात्या तख विनाधाय उत्पादयत मा चिरात् ॥५८
पराधर उवाच
सकायमागम्य ततः प्रसादख पुरीहिताः ।
मामपूर्वमयोचुस्ते प्रसादं विनयान्वितम् ॥
पुरोहिता जपुः-
जातस्त्रैलोक्यविख्यात पावुमन् ब्रह्मणः कुले।
दैत्यराजस्व तनयो हिरण्यकशिपोर्भवान् ॥१॥
किं देवैः किमनन्तेन किमन्येन तवाचयः ।
पिता ते सर्वलोकानां त्वं तथैव भविश्चसि ॥२॥
तस्मात् परित्यजनां त्वं विपक्षस्वसंहिताम् ।
वार पिता समस्तानां गुरुणा परमो गुरुः ॥१३॥
प्रशाद उवाफ-
एवतमहाभागाः प्राध्यमिताहाकुलम् ।
मरीसकोऽप्यस्मिन वैलोकोऽन्यथा वदेत् ॥४॥

·१२५ प्रविधिका पिता च मम सर्वमिन् खगत्यतबाट रेष्टितः । एतदप्यवगच्छामि सत्वममापि नावृतम् ॥१५॥ गुरुणामपि सर्वेषां पिता परमकी गुरुः । यदुती भान्तिरपापि खल्यापिहिन विद्यते ॥ पिता गुरुर्न सन्देह: पूजनीयः प्रयवतः । तवापि नापराध्यामौत्येव मनसि मे खितम् ।। यदेतत् किमनन्तेनेत्युक्तं शुमाभिरीदृशम् । को ब्रवीति यथायुक्तं किन्तु नैतद वचोऽर्धवत् ॥१८॥ इत्युका मोऽभवानी तेषां गौरवयन्धितः । महस्य च पुनः प्राह किमनन्तेन साविति । पुरोहिता जचुः- यदानदवचमानोहयाई म त्यत्त्वते भवान् । सतः सन्या विनाशाय तव सत्तामा दुयते ! ॥७॥ प्रशाद उवाच- कः केन हन्यते जन्तर्जन्तः कः केन रखते। इन्ति रक्षति वेवामा असत्-साधु समाचरन् ॥१॥ पराभर उवाच- इत्युतास्तेन ते क्रुपा देवरावपुरोहिताः । खात्यामुत्पादयामासुालामासोळ्वसामातिम् ॥२॥ पतिभौमा समागम्य पादन्यास पतचितिः । पूखेन सा मुसंहा नधाना वक्षसि ।।

·१२० যিয় तत् तस्मादयं प्राप्य शूलं बासस्थ दीप्तिमत् । जगाम खण्डित भूमौ सवापि पतधा गतम् ॥७४॥ यानपायौ भगवान् इवास्ते हरिरोखरः। भङ्गो भवति वचस्य ततः शूलस्य का कथा ! ॥७॥ पपापे सत्र पापेव पातिता सब याजकः। तानेष सा जघानाय कात्या ना जगाम ७६॥ जत्यया दद्यमानास्तान् विलोक्य स महामतिः बाहिमाणेत्यनन्तेति वदवभ्यवपद्यत ॥७॥ महोद उवाच- सर्वव्यापिन् जगद्रूप जगत्स्रष्टर्जनार्दन ! पाहि विप्रानिमानधाद दुःसहाअन्वपावकात् ॥७॥ यथा सर्वेषु भूतेषु सर्वव्यापी जगद्गुरुः । विगुरव तथा सर्वे जीवनखेते पुरोहिता: nea -- पराधर उवाच- इत्युक्खास्तेन ते सर्वे संस्पृष्टाच निरामयाः । समुत्तस्थुहिजा भूयस्तयोचुः प्रत्रयान्वितम् ॥८॥ पुरोहिता जपुः- दीर्घायुरप्रतिहतबस-वीर्यसमन्वितः । पुत्रपौवधनखर्ययुक्ती वत्स भवोत्तम! पराभर उवाच- इत्युला तं ततो गत्वा यथाहतं पुरोहिताः । देवराबाय सबसमाचचतुर्महामुने ! ॥२॥ !

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.