·[ २ ] - - तेणं कालेण' मित्यादि, अस्य व्याख्या-'तेणं कालेणं तेणं समएणं 'ति तस्मिन् काले तस्मिन् समये, णकारो वाक्यालङ्कारा- र्थत्वात् एकारस्य च प्राकृतभवत्वात् । कालसमययोः को विशेषः ? उच्यते, सामान्यो वर्तमानावसर्पिणीचतुर्थारकलक्षणः कालो विशिष्टः पुनस्तदेकदेशभूतः समय इति, अथवा तेन कालेन हेतुभूतेन तेन समयेन हेतुभूतेनैव । ' होत्य' ति अभवत् , यद्यपि इदानीमध्यस्ति सा नगरी तथाऽप्यवसर्पिणीकालस्वभावेन हीयमानत्वाद्वस्तुस्वभावानां वर्णकान्थो- क्तस्वरूपा सुधर्मस्वामिकाले नास्तीति कृत्वाऽतीतकालेन निर्देशः कृतः। 'वण्णओ'त्ति 'रिद्धिस्थिमियसमिद्धे' त्यादि वर्णकोऽस्या अवगन्तव्यः; स चौपपातिकवद् द्रष्टव्यः । 'पुन्नभद्दे चेइए' ति पूर्णभद्राभिधाने 'चैत्ये' व्यन्तरायतने । ' अहापडिख्वं जाव विहरइ 'त्ति अनेनेदं सूचितं द्रष्टव्यम्-" अजसुहम्मे थेरे अहापडिरुवं उम्गिण्हइ भहा. उग्गिण्हित्ता संजमेणं तवसा अप्पाणं भावमाणे विहरइ " तत्र येन प्रकारेण प्रतिरूपः-साधूचितस्वरूपो यथाप्रतिरूपोऽतस्तमवग्रह-आश्रय- मिति 'विहरइ' आस्ते । 'जामेव दिस पाउन्भूया' यस्या दिशः सकाशात् 'प्रादुर्भूता' प्रकटीभूता आगतेत्यर्थः 'तामेव दिसि पडिगया' तस्यामेव दिशि प्रतिगतेत्यर्थः ॥ 'सत्तुस्सेहे 'त्ति सप्तहस्तोत्सेधः सप्तहस्तप्रमाण इत्यर्थः ॥ जहा गोयमसामी तहा' इति यथा गौतमो भगवत्यां वर्णितः तथाऽयमिह वर्णनीयः । कियडूरं यावत् ? इत्याह- जाव झाणकोट्ठो 'त्ति 'झाणकोट्ठोवगए' इत्येतत्पदं यावदित्यर्थः, - ·[ ३ ] - . चार्य वर्णकः-समचउरससंठाणसंठिए वज्जरिसहनारायसंधयणे ' त्ति विशेषणद्वयमपीदमागमसिद्ध 'कणगपुलगनिघसपम्हगोरे' कनकस्य- सुवर्णस्य यः पुलको-लवस्तस्य यो निकषः कषपट्टे रेखालक्षणः तथा 'पम्ह 'त्ति पनगर्भस्तद्वद् गौरो यः स तथा, 'तत्ततवे' ततं-तापितं तपो येन स तथा, एवं हि तेन तपस्तप्तं येन कर्माणि संताप्य तेन तपसा स्वात्माऽपि तपोरूपः संतापितो यतोऽन्यस्यासंस्पृश्यमिव जात- मिति, 'महातव' प्रशस्ततपाः बृहत्तपा वा, 'उराले' भीमः अतिकष्टतपःकारितया पार्श्ववर्तिनामल्पसत्वानां भयजनकत्वादुदारो वा प्रधान इत्यर्थः 'घोरः' निघणः परीषहावरातिविनाशे ‘घोरगुणे' अन्यैर्दुरनुचरगुणः 'घोरतवस्सी' घोरैस्तपोमिस्तपस्वी घोरवंभचेरवासी' घोरे-अल्पसत्त्वदुरनुचरत्वेन दारुणे ब्रह्मचर्य वस्तुं शीलं यस्य स तथा उच्छूढसरीरे' उच्छूढम्-उज्झितमिव उज्झितं शरीरं येन तत्प्रतिकर्म- त्यागात् 'संखित्तविउलतेउलेस्से' संक्षिप्ता शरीरान्तर्वर्तिनीत्वाद्विपुला च-विस्तीर्णा अनेकयोजनप्रमाणक्षेत्रास्थितवस्तुदहनसमर्थत्वात् तेजो- लेश्या-विशिष्टतपोजन्यलब्धिविशेषप्रभवा तेजोवाला यस्य स तथा उड्डेजाणू' शुद्धपृथिव्यासनवर्जनात् औपग्रहिकनिषद्याया अभावाच उत्कटुकासनः सन्नुपदिश्यते ऊर्ध्वं जानुनी यस्य स ऊर्ध्वजानुः 'अहो- सिरो' अधोमुखो नोज़ तिर्यग्वा विक्षिप्तदृष्टिरिति भावः 'झाणकोट्ठो- वगए' ध्यानमेव कोष्ठो ध्यानकोष्ठस्तमुपगतो यः स तथा 'विहरइ 'त्ति * संजमेणं तवसा अप्पाणं भावेमाणे विहरइ ' इत्येवं दृश्य, जायसड्डे' प्रवृत्तविवक्षितार्थश्रवणवाञ्छः, यावत्करणादिदं दृश्यं ' जायसंसए' प्रवृ- ·[] त्तानिरितार्थप्रत्ययः 'जायकोऽहल्ले' प्रवृत्तश्रवणोत्सुक्यः ३ ' उत्पन्न- सड्डे' प्रागभवदुद्भूतश्रवणवाञ्छः, उत्पन्नश्रदत्वात् प्रवृत्तश्रद्धः इत्येवं हेतुफलविवक्षणान पुनरुक्तता, एवं उप्पन्नसंसए उप्पनकोउहल्ले ३ संजा यसड्ढे संजायसंसए संजायकोउहल्ले ३ समुप्पन्नसड्ढे समुप्पन्नसंसए समु-: प्पन्नकोउहल्ले ३ ' व्यक्तार्थानि, नवरमेतेषु पदेषु संशब्दः प्रकर्षादिवचनः। अन्ये त्याहुः-'जातश्रद्धो' जातप्रश्नवाञ्छः १, सोऽपि कुतो ?, यतो जातसंशयः २, सोऽपि कुतो ?, यतो जातकुतूहलः ३, अनेन पदत्रये- णावग्रह उक्तः, एवमन्येन पदानां त्रयेण त्रयेण ईहा १ वाय २ धारणा ३ उता भवन्तीति, 'तिक्खुत्तो 'त्ति 'विकृत्वः' त्रीन् वारान् 'आयाहिण' त्ति आदक्षिणात्-दक्षिणपार्वादारभ्य प्रदक्षिणो-दक्षिण-., पार्श्ववर्ती आदक्षिणप्रदक्षिणोऽतस्तं 'वंदइ 'त्ति स्तुत्या 'नमसइ 'त्ति नमस्यति प्रणामतः ॥ इह यावत्करणादिदं दृश्यं 'सुस्सूसमाणे नमसमाणे विणएणं पंज- लिउडे अभिमुहे 'त्ति व्यक्तं च ॥ [पृ. ४] 'दुहविवागा यत्ति 'दुःखविपाकाः' पापकर्मफ- लानि दुःखानां वा-दुःखहेतुत्वात् पापकर्मणां विपाकास्ते यत्राभिधेयतया सन्त्यसौ 'वरणाणगर' मिति न्यायेन दुःखविपाकाः-प्रथमश्रुतस्कन्धः, एवं द्वितीयः सुखविपाकाः, 'तए णं 'ति ततः-अनन्तरमित्यर्थः ॥ मियउत्ते' इत्यादिगाथा, तत्र 'मियउत्तेति मृगापुत्राभिधा- नराजसुतवक्तव्यताप्रतिबद्धमध्ययनं मृगापुत्र एव १, एवं सर्वत्र, . -- ·[ ५ ] , - - नवरम् ' उज्झियए 'त्ति उज्झितको नाम सार्थवाहपुत्रः २, 'अभग्ग त्ति सूत्रत्वादभग्नसेनो विजयाभिधानचौरसेनापतिपुत्रः ३, 'सगडे 'त्ति शकटाभिधानसार्थवाहसुतः ४, 'वहस्सइ 'त्ति सूत्रत्वादेव बृहस्पतिद- तनामा पुरोहितपुत्रः ५, 'नंदी' त्ति सूत्रत्वादेव नन्दिवर्द्धनो राज- कुमारः ६, 'उंबर "त्ति सूत्रत्वादेव उदुम्बरदत्तो नाम सार्थवाहसुतः, सोरियदत्ते' शौरिकदत्तो नाम मत्स्यवन्धपुत्रः ८, चशब्दः समुच्चये 'देवदत्ता यत्ति देवदत्ता नाम गृहपतिसुता ९, चः समुच्चये 'अंजू य' त्ति अञ्जूनामसार्थवाहसुता १०, चशब्दः समुच्चये, इति गाथासमा- -सार्थः, विस्तरार्थस्तु यथास्वमध्ययनार्थावगमादवगम्य इति ॥ एवं खलु'त्ति ' एवं ' वक्ष्यमाणप्रकारेण 'खलु' वाक्याल- कारे 'सन्चोउयवण्णओ 'त्ति सर्वर्तुककुसुमसंछन्ने नंदणवणप्पगासे इत्यादिरुद्यानवर्णको वाच्य इति, चिराइए ति चिरादिकं- चिरकालीनप्रारम्भमित्यादिवर्णकोपेतं वाच्यं, यथा पूर्णभद्रचैत्य- मौपपातिके। [पृ. ५] 'अहीणवनओ 'त्ति 'अहीणपुन्नपंचिंदियसरी रे' 'इत्यादिवर्णको वाच्यः अत्तए 'त्ति आत्मजः-सुतः 'जाइअंधे त्ति जात्यन्धो-जन्मकालादारभ्यान्ध एव 'हुंडे य'त्ति हुण्डकश्च सर्वावयवप्रमाणविकलः । 'वायव्वे 'त्ति वायुरस्यास्तीति वायवो वातिक इत्यर्थः, ' आगिई आगिइमेत्ते 'त्ति अङ्गावयवानामाकृतिः-आकारः किंविधा ? इत्याह-आकृतिमात्रं-आकारमानं नोचितस्वरूपमित्यर्थः ॥

·. , 'रहस्सियं ति राहसिके जनेनाविदिते 'फुट्टहडाहडसीस 'त्ति स्फुटितकेशसंचयत्वेन विकीर्णकेशं 'हडाहर्ड 'ति अत्यर्थं शीर्ष-शिरो यस्य स तथा, 'मच्छियाचडकरपहयरेणं 'ति मक्षिकाणां प्रसिद्धानां चटकरप्रधानो-विस्तरवान् यः प्रहकरः-समूहः स तथा अथवा मक्षिका- चटकराणां-तद्वन्दानां यः प्रहकरः स तथा तेन 'अणिज्जमाणमग्गे'त्ति 'अन्वीयमानमार्गः' अनुगम्यमानमार्गः, मलाविलं हि वस्तु प्रायो मक्षि- काभिरनुगम्यत एवेति ‘कालणवडियाए 'त्ति कारुण्यवृत्त्या 'वित्ति कप्पेमाणे 'त्ति जीविकां कुर्वाणः ।। जाव समोसरिए 'त्ति इंह यावत्करणात् 'पुव्वाणुपुन्धि चर- माणे गामाणुगाम दूइजमाणे ' इत्यादिवर्णको दृश्यः, 'तं महया जणसई च 'त्ति सूत्रत्वान्महाजनशब्दं च, इह यावत्करणात् 'जणवूहं च जणबोलं चे' त्यादि दृश्य, तत्र जनव्यूहः-चक्राचाकारः समूहस्तस्य शब्दस्तद- भेदाज्जनव्यूह एवोच्यतेऽतस्तं बोल:-अव्यक्तवर्णों ध्वनिरिति ।। इंदमहे इ व 'त्ति इन्द्रोत्सवो वा, इह यावत्करणात् 'खंदमहे वा रुद्दमहे वा जाव उज्जाणजत्ता इ वा, जन्नं बहवे उग्गा भोगा जाव एंगदिसि एगाभिमुहा' इति दृश्यम्, इतो यद्वाक्यं तदेवमनुसतव्यं, सूत्रपुस्तके सूत्राक्षराण्येव सन्तीति, 'तए णं से पुरिसे तं जाइअंधपु- रिसं एवं वयासी-नो खलु देवाणुप्पिया ! अञ्ज मियग्गामे नयरे इंदमहे इ वा जाव जत्ता इ वा जन्नं एए उग्गा जाव एगदिसिं एगाभिमुहा णिग्गच्छति, एवं खल्लु देवाणुप्पिया ! समणे भगवं महावीरे जाव इह समागए इह संपत्ते इहेव मियग्गामे णगरे मिगवणुज्जाणे अहापडिलवं ३

·[ ७ ]
.
-
उग्गहं उग्गिण्हित्ता संजमेणं तवसा अप्पाणं भावेमाणे विहरइ, तए णं
से अंधपुरिसे तं पुरिसं एवं वयासी' इति ॥
[ पृ. ६.] 'विजयस्स तीसे य
धम्म' त्ति इदमेवं
दृश्यं 'विजयरस रनो तीसे य महइमहालियाए परिसाए विवित्तं
धम्ममाइक्खइ जहा जीवा बझंती' त्यादि परिषद् यावत् परिगता
'जाइअंधेत्ति जातेरारम्यान्धो जात्यन्धः, स च चक्षुरुपधातादपि भवती-
त्यत आह-'जायअंधारूवे 'त्ति जातं-उत्पन्नमन्धक-नयनयोरादित
एवानिप्पत्तेः कुत्सिताङ्गं रूपं-स्वरूपं यस्यासौ जातान्धकरूपः ॥
अतुरियं'
'ति अत्वरितं मनःस्थैर्यात् , यावत्करणादिदं दृश्यम्-
'अचवला संभंते जुगंतरपलोयणाए दिट्ठीए पुरओ रिय'ति तत्राचपलं-
कायजापभ्याभावत् क्रियाविशेषणे चैते, तथा ' असंभन्त' भ्रमरहितः
युगं-यूपरतत्प्रमाणो भूभगोऽपि युगं तरयान्तरे-मध्ये प्रलोकनं यस्याः सा
तथा तया दृष्टया-चक्षुषा 'रियं 'ति ईर्या-गमनं तद्विषयो मार्गोऽपीर्या-
ऽस्तां 'जेणेव 'त्ति यस्मिन् देशे।
[पृ. ७.] ' हट जाव 'त्ति इह ' हटुतुद्वमाणंटिए' इत्यादि
एकार्थाश्चैते शब्दाः ॥
'हव्वं "ति शीघ्रम् ॥
'जओ णं'ति यस्मात् ॥
जाया यावि होत्था' चाप्यभवदित्यर्थः ॥
[पृ. ८.] 'वत्थपरियट्ट 'ति वस्त्रपरिवर्तनम् ॥
दृश्यम्,
-

·.
[८]
'से जहानामए ' त्ति तद्यथा नामेति वाक्यालझारे ।
अहिमडे इ वा सप्पकडेवरे इवा' इह यावत्करणात्
'गोमडे इ वा सुणहमडे इ वा ' इत्यादि द्रष्टव्यम् ॥
'तो वि णं'ति ततोऽपि अहिकडेवरादिगन्यादपि ।।
अणिद्वतराए चेव 'त्ति अनिष्टतर एवं गन्ध इति गम्यते, इह
यावत्करणात् ' अकंततराए चेव अपियतराए चेव अमणुनतराए चेव
चेव अमणामतराए चेव 'त्ति दृश्यम्, एकार्थाश्चैते । 'मुच्छिए ' इत्यत्र
गढिए गिद्धे अझोपवले' इति पदत्रयमन्यद् दृश्यम्,
एकार्थान्येतानि
चत्वार्यपीति ।।
अज्झस्थिए ' इत्यत्र ' चिंतिए कप्पिए पत्थिए मगोगए संकप्पे'
इति दृश्यम्, एतान्यप्येकार्थानि ।
पुरापोराणाणं दुच्चिन्नाणं ' इहाक्षरघटना 'पुराणानां' जरठानां
कक्खरडीभूतानामित्यर्थः 'पुरा' पूर्वकाले ‘दुश्चीर्णानां' प्राणातिपा-
तादिदुश्चरितहेतुकानां 'दुप्पडिकंताणं' ति दुःशब्दोऽभावार्थस्तेन
प्रायश्चित्तप्रतिपत्त्यादिना अप्रतिक्रान्तानां-अनिवर्तितविपाकानामित्यर्थः,
अमुभाणं 'ति असुखहेतूनां 'पागाणं 'ति पापानां दुपस्वभावानां
'कम्माणं 'ति ज्ञानावरणादीनाम् ।।
[पृ. ९.] 'पुन्वभवे के आसि' इत्यत एवमध्येयं-' किनामए
वा किंगोत्ते वा' तत्र नाम-यादृच्छिकमभिवानं गोत्रं तु-यथार्थकुलं
वा 'कयरंसि गामंसि वा नगरंसि वा किंवा दचा किं वा मोचा किंवा
-
-

·[ ९ ] समायरेत्ता केसि वा पुरापोराणाणं दुच्चिन्नाणं दुप्पडिक्कताणं असुहाणं पावाणं कम्माणं पावगं फलवित्तिविसेसं पञ्चणुब्भवमाणे विहरइ 'त्ति ।। 'गोयमा इ 'त्ति गौतम इत्येवमामन्त्र्येति गम्यते ।। रिद्वित्यिमिए 'त्ति ऋद्धिप्रधानं स्तिमितं च-निर्भयं यत्तथा, "वण्णओ 'त्ति नगरवर्णकः, स चौपपातिकवदृष्टव्यः, 'अदूर-सामते' त्ति नातिदूरे न च समीपे इत्यर्थः, 'खेडे 'त्ति धूलीप्राकारं ॥ 'रिद्ध' त्ति 'रिद्धस्थिमियसमिद्धे इति द्रष्टव्यम् ; 'आभोए 'त्ति विस्तारः रहउडे 'त्ति राष्ट्रकूटो-मण्डलोपजीवी राजनियोगिकः ।। अहम्मिए 'त्ति अधाम्मिको यावत्करणादिदं दृश्यम्-' अधम्मा- हुए अधम्मिटे अधम्मपलोई अधम्मपलजणे अधम्मसमुदाचारे अधम्मेणं चेव वित्तिं कप्पेमाणे दुस्सीले दुव्वए 'त्ति तत्र अधार्मिकत्वप्रपञ्चनायोच्य- ते-' अधम्माणुए' अधर्म-श्रुतचारित्राभावं अनुगच्छतीत्यधर्मानुगः; कुत एतदेवमित्याह-अधर्म एव इष्टो-वल्लभः पूजितो वा यस्य सोऽध- मिष्ठः अतिशयेन वाऽधी-धर्मवर्जित इत्यधम्मिष्ठः, अत एवाधर्मा- ख्यायी अधर्मप्रतिपादकः अधर्मख्यातिर्वा अविद्यमान धर्मोऽयमित्येवं. प्रसिद्धिकः, तथाऽधर्म प्रलोकयति-उपादेयतया प्रेक्षते यः स तथा, 'अत एवाधर्मप्ररजनः-अधर्मरागी अत एवाधर्मः समुदाचारः-समाचारो यस्य स तथा, अत एवा धर्मेण-हिंसादिना वृत्ति-जीविकां कल्पयन् सन् दुःशील:-शुभस्वभावहीनः दुर्वतश्च व्रतवर्जितः दुष्प्रत्यानन्दः- साधुदर्शनादिना नानन्द्यन्त इति ॥ - ·[.] -- .. .. - , [ पृ. १०.] ' आहेवच्चं 'ति अधिपतिकर्म, यावत्करणा- दिदं दृश्यं-पोरेवच्चं सामित्तं महत्तं महत्तरगतं आणाईसरतणावच्चं कारेमाणे 'त्ति तत्र पुरोवर्तित्व-अग्रेसरत्वं स्वामित्व-नायकत्वं भर्तृत्व- पोषकत्वं महत्तरकत्वं-उत्तमत्वं आशेश्वरस्य-आज्ञाप्रधानस्य यत्सेनापतित्वं तदाज्ञेश्वरसेनापत्यं कारयन्-नियोगिकैविधापयन् पालयन् स्वयमेवेति ॥ 'करेहि य 'त्ति करैः-क्षेत्राधाश्रितराजदेयद्रव्यैः 'भरेहि यत्ति तेषामेव प्राचुर्यैः, “विद्धोहि य 'त्ति वृद्धिभिः-कुटुम्बिनां वितीर्णस्य धान्यस्य द्विगुणादेग्रहणैः, वृत्तिभिरिति क्वचित् , तत्र वृत्तयो-राजादेश- कारिणां जीविकाः ?, 'उक्कोडाहि य 'त्ति लश्चाभिः 'पराभएहि य त्ति पराभवैः 'देज्जेहि य' अनाभवदातव्यैः 'भेज्जेहिय' ति कुन्तकम्-एतावद्रव्यं त्वया देयमित्येवं नियन्त्रणया नियोगिकस्य देशादेर्यत्समर्पणमिति, 'लंछपोसेहि यत्ति लञ्छाः-चौरविशेषाः संभाव्यन्ते तेषां पोषाः-पोषणानि तैः, 'आलीवणेहि यत्ति व्याकुल- लोकानां मोषणार्थ प्रामादिप्रदीपनकैः ‘पंथकोडेहि यति सार्थयातैः *उवीलेमाणे 'त्ति अवलीपयन्-बाधयन् ।। 'विहम्मेमाणे 'त्ति विधर्मयन्--स्वाचारभ्रष्टान् कुर्वन् ' तज्ज- माणे' त्ति कृतावष्टम्भान् तर्जयन्-ज्ञास्यथ रे यन्मम इदं च इदं च न दत्स्वेत्येवं भेषवन् 'तालेमाणे त्ति कशचपेटादिभिस्ताडयन् 'निद्धणे करेमाणे 'त्ति निर्धनान् कुर्वन् विहरति ।। तए णं से इकाई रहकूडे विजयवद्धमाणस्स खेडस सत्कानां बहूणं राईसरतलवरमाइंबियकोडंबियसेद्विसत्थवाहाणं ' इह तलवरा'- .

·[ ] राजप्रसादवन्तो राजोत्थासैनिकाः 'माडम्बिकाः, मडम्बाधिपतयो मडम्बं च-योजनद्वयाभ्यन्तरेऽविद्यमानप्रामादिनिवेशः सन्निवेशविशेषः शेषाः प्रसिद्धाः, ॥ 'कज्जेसु 'त्ति कार्येषु-प्रयोजनेषु अनिप्पन्नेपु 'कारणेसु 'त्ति सि साधयिपितप्रयोजनोपायेषु विषयभूतेषु ये मन्त्रादयो व्यवहारान्तास्तेषु, तत्र मन्त्रा:-पर्यालोचनानि गुह्यानि-रहस्यानि निश्चयाः-वस्तुनिर्णयाः व्यवहाराः-विवादास्तेषु विषयेषु ॥ 'एयकम्मे ' एतद्व्यापारः एतदेव वा काम्यं-कमनीयं यस्य स तथा, 'एयप्पहाणे' त्ति एतत्प्रधानः एतन्निष्टा इत्यर्थः, 'एयविज्जे' त्ति एपैव विद्या-विज्ञानं यस्य स तथा ' एयसामायारे । ति एत- ज्जीतकल्प इत्यर्थः 'पावकम्मं ' ति अशुभ-ज्ञानावरणादि 'कलि- कलुसं' ति कलहहेतुकलषं मलीमसमित्यर्थः ।। जमगसमगं'ति युगपत् 'रोगायंक' ति रोगा-व्याधयस्त एवातङ्काः-कष्टजीवितकारिणः । 'सासे' इत्यादि श्लोकः, 'जोणिसूले त्ति अपपाठः 'कुच्छिसूले' इत्यस्यान्यत्र दर्शनात् , 'भगंदले 'त्ति भगन्दरः 'अकारए' त्ति अरोचकः, 'अच्छिवेयणा' इत्यादि श्लोकातिरिक्त, 'उदरे' त्ति जलोदरं । शृङ्गाटकादयः स्थानविशेषाः । [पृ. ११ ] 'विज्जो' त्ति वैद्यशास्त्रे चिकित्सायां च कुशलः विज्जपुत्तो व 'त्ति तत्पुत्रः ' जाणुओ व 'त्ति ज्ञायकः-केवलशास्त्रकुशल: 'तेगिच्छिओ व 'त्ति चिकित्सामात्रकुशल: 'अत्थसंपयाणं दलयइ 'त्ति अर्थदानं करोतीत्यर्थः, , - ·[ २ ] - सत्यकोसहत्यगय 'त्ति शत्रकोशो-नखरदनादिभाजनं हस्ते गतो-व्यवस्थितो येषां ते तथा ।। 'अबद्दहणाहि य' ति दम्भनैः 'अवण्हाणेहि य' ति तथाविधद्रव्यसंस्कृतजलेन स्नान: ' अणुवासणाहि यत्ति अपानेन जठरे तैलप्रवेशनैः 'बत्थिकम्मेहि य 'त्ति चर्मवेष्टनप्रयोगेण शिरः- प्रभृतीनां स्नेहपूरणैः गुदे वा वादिक्षेपणैः 'निरहेहि यति निरुहः-अनुवास एव केवलं द्रव्यकृतो विशेष: 'सिरावेहेहि य' ति नाडीवेधैः 'तच्छणेहि यत्ति क्षुरादिना त्वचस्तनूकरणैः गिहिपच्छहि यत्ति हस्वैस्त्वचो विदारणैः 'सिरोवत्थीहि यत्ति शिरावस्तिभिः शिरसि बद्धस्य चर्मकोशकस्य द्रव्यसंस्कृततैलाधारपूरणलक्षणाभिः, प्रागु- क्तवस्तिकर्माणि सामान्यानि अनुवासना निरुहशिरोबस्तयस्तु तद्भेदाः 'तप्पणाहि यत्ति तर्पणैः स्नेहादिभिः शरीरहणैः 'पुडपागेहि य' त्ति पुटपाकाः-पाकविशेषनिष्पन्ना औषधिविशेषाः 'छल्लीहि य' त्ति छल्लयो-मोहिणीप्रभृतयः 'सिलियाहि यत्ति शिलिकाः-किराततिक्तकप्रभृतिकाः 'गुलि- याहि य' त्ति द्रव्यवटिकाः 'ओसहेहि य' त्ति औषधानि-एकद्र- व्यरूपाणि 'भेसज्जेहि य 'त्ति भैषज्यानि-अनेकद्रव्ययोगरूपाणि पथ्यानि चेति । [ पृ. १२ ] ' संत 'त्ति श्रान्ता देहखेदेन 'तंत' ति तान्ता मनःखेदेन-'परितंत' त्ति उभयखेदेनेति — रजे य ? य' इत्यत्र ·[ १३ ] यावत्करणादिदं दृश्यं-- कोसे य कोडागारे य वाहणे य 'त्ति, 'मुच्छिए गढिए गिद्धे अझोववण्णे'त्ति एकार्थाः, 'आसाएमाणे त्यादय एकार्थाः, 'अदृदुहवस 'त्ति आर्तो मनसा दुःखितो-दुःखात्तों देहेन वशास्तु- इन्द्रियवशेन पीडितः, ततः कर्मधारयः, 'उज्जला' इह यावत्करणा- दिदं दृश्यं-'विडला ककसा पगाढा चंडा दुहा तिव्वा दुरहियास 'त्ति एकार्था एव, ' अणिवा अर्कता अप्पिया अमणुन्ना अमणामा ' एतेऽ पि तथैव ।। पुन्वरत्तावरत्तकालसमयसि 'त्ति पूर्वरात्रो-रात्रेः पूर्वभाग अपररात्रो-रात्रेः पश्चिमो भागस्तल्लक्षणो यः कालसमयः-कालरूपः समयः स तथा तत्र 'कुर्वावजागरियाए 'त्ति कुटुम्बचिन्तयेत्यर्थः, “अज्झ- थिए 'त्ति आध्यात्मिकः आत्मविषयः, इह चान्यान्यपि पदानि दृश्यानि, तद्यथा-'चिंतिए 'त्ति स्मृतिरूपः 'कप्पिए 'त्ति बुद्ध्या व्यवस्थापितः पत्थिए 'त्ति प्रार्थितः प्रार्थनारूप: 'मणोगए 'त्ति मनस्येव वृत्तो वहिरप्रकाशितः संकल्प:-पर्यालोचः, 'इढे 'त्यादीनि पञ्चैकार्थिकानि प्राग्वत्, 'धिज्जे 'त्ति ध्येया 'वेसासियत विश्वसनीया 'अणुमय' त्ति विप्रियदर्शनस्य पश्चादपि मता अनुमतेति, 'नाम "ति पारिभाषिकी सञ्ज्ञा 'गोयं 'त्ति गोत्रं-आन्वर्थिकी सझैवेति ॥ 'किमंग पुण त्ति किं पुनः 'अंग' इत्यामन्त्रणे 'गब्भसाडणा- हि य ति शातनाः-गर्भस्य खण्डशो भवनेन पतनहेतवः 'पाडणाहि य' त्ति पातनाः यैरुपायैरखण्ड एव गर्भः पतति 'गालणाहि यत्ति बैंगों द्रवीभूय क्षरति 'मारणाहि यत्ति मरणहेतवः ।। . - - ·[१४] - [पृ. १३ ] • अकामिय'त्ति निरभिलाषाः ' असयंवस।' त्ति अस्वयंवशा' अट्ठनालिओ'त्ति अष्टौ नाडयः-शिराः ' अमित- रप्पवहाउ' ति शरीरस्याभ्यन्तर एव रुधिरादि सवन्ति यास्तास्तथो- च्यन्ते, 'बाहिरप्पवहाउ 'त्ति शरीराद्वहिः पूयादि क्षरन्ति यास्तास्त- थोक्ताः, एता एव षोडश विभज्यन्ते ' अढे 'त्यादि, कथमित्याह-'दुवे दुवे 'त्ति द्वे पूयप्रवाहे द्वे च शोणितप्रवाहे, ते च क्वेत्याह- कन्नत- रेसु' श्रोत्ररन्ध्रयोः, एवमेताश्चतस्रः, एवमन्या अपि व्यारव्येयाः, नवरं धमन्यः-कोष्ठकहड्डान्तराणि 'अग्गियए 'ति अग्निको भस्मकाभिधानो वायुविकारः। [पृ. १४ ] 'जाइअंधे' इत्यत्र यावत्करणात् 'जाइमूए इत्यादि दृश्य, 'हुंडं 'ति अव्यवस्थिताङ्गावयवं ' अंधाख्वं गति अन्धाकृतिः, 'भीया' इत्यत्रैतदृश्यं 'तत्था उब्विग्गा संजायभया भयप्रकर्षाभिधानायैकार्थाः शब्दाः, 'करयले त्यत्र 'करयलपरिग्गहियं दसणहं मत्थए अंजलिं कट्टु' इति दृश्य, 'नवण्ह' मित्यत्र ‘मासाणं बहुपडिपुनाण' मित्यादि दृश्य, तथा 'जाइअंध' मित्यादि च, *संभंते "ति उत्सुकः उठाए उटेइ 'त्ति उत्थानेनोत्तिष्ठति, 'पय'त्ति प्रजाः अपत्यानि, 'रहस्सिगयंसित्ति राहत्यिके विजने इत्यर्थः ।। , " . 'पुरा पोराणाणं 'ति पुरा-पूर्वकाले कृतानामिति गम्यम् अत एव 'पुराणानां' चिरन्तनानाम्, इह च यावत्करणात् 'दुच्चिन्नाणं दुप्पडिकंताणं' इत्यादि 'पावगं फलवित्तिविसेस 'मित्यन्तं द्रष्टव्यम् ।

·[१५] - 'अहम्मिए' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्यं-वहुनगरनिग्गयजसे सूरे दढप्पहारी'ति, व्यक्तं च । कालमासे 'त्ति मरणावसरे। 'सागरोवम जाव 'त्ति ' सागरोपमट्टिईएसु नेरइयत्ताए' द्रष्टव्यम् । [पृ. १५ ] 'जाइकुलकोडीजोणिप्पमुहसयसहस्साई 'ति जाती-पञ्चन्द्रियजातौ कुलकोटीनां योनिप्रमुखानि-योनिद्वारकाणि योनि- शतसहस्राणि तानि तथा । 'जोपीविहाणसि 'ति योनिभेदे । खलिणमट्टिय 'त्ति खलीनां-आकाशस्थां छिन्नतटोपरिवर्तिनी मृत्तिकामिति ॥ 'उम्मुक जाव 'त्ति ' उम्मुक्कवालभावे विनयपरिणयमेत्ते जोव्व- णगमणुपत्ते 'त्ति दृश्य, तत्र विज्ञ एव विज्ञकः स चासौ परिणतमात्रश्च- बुद्धयादिपरिणामापन्न एव विज्ञकपरिणतमात्रः ।। [पृ. १६] 'अणंतरं चयं चइत्त 'त्ति अनन्तरं शरीरं त्यक्त्वा च्यवनं वा कृत्वा । 'जहादढपइन्ने 'त्ति औपपातिके यथा दृढप्रतिज्ञाभिधानो भन्यो वर्णितस्तथाऽयमपि वाच्यः, कस्मादेवमित्याह-'सा चेव 'त्ति सैव दृढप्रतिज्ञसम्बन्धिनी अस्यापि वक्तव्यतेति, तामेव स्मरयन्नाह- । - ·[ १६ ] , 'कलाओपत्ति कलास्तेन गृहीष्यन्ते दृढप्रतिशेनेव यावत्करणाच प्रत्र- ज्याग्रहणादिः तस्येवास्य वाच्य, यावत्सेत्स्यतीत्यादि पदपञ्चकमिति, ततः सेत्स्यति-कृतकृत्यो भविष्यति भोत्स्यते-केवलज्ञानेन सकलं ज्ञेयं ज्ञास्य- ति मोक्यति-सकलकर्मविमुक्तो भविष्यति परिनिर्वास्यति-सकलकर्म- कृतसन्तापरहितो भविष्यति, किमुक्तं भवति ! सर्वदुःखानामन्तं करिष्यतीति ॥ ॥ प्रथमाध्ययनविवरणम् ॥ .. २. ॥ उज्झियए। [पृ. १६ ] • अहीणे 'त्ति अहीणपुण्णपचिंदियसरीरेत्यर्थः, यावत्करणात् 'लक्खणवंजणगुणोषवेया माणुम्माणप्पमाणपडिपुनसु- जायसव्वंगसुंदरंगी' त्यादि द्रष्टव्यं, तत्र लक्षणानि-स्वस्तिकादीनि व्य खनानि-मीतिलकादीनि गुणाः-सौभाग्यादयः मान-जलद्रोणमानता उन्मान-अर्द्धभारप्रमाणता प्रमाणं-अष्टोत्तरशताङ्गुलोच्छ्रयतेति, 'बावत्त- रीकलापडियं 'त्ति लेखाद्याः स्त्रीणां तु विज्ञेया एव प्राय इति, 'चउसहिगणियागुणोववेया' गीतनृत्यादीनि विशेषतः पण्यत्रीज- नोचितानि यानि चतुष्पष्ठिर्विज्ञानानि ते गणिकागुणाः अथवा वात्स्याय- नोक्तान्यालिङ्गनादीन्यष्टो वस्तूनि तानि च प्रत्येकमष्टभेदत्वाचतुःषष्टि- भवन्तीति, चतुःषष्ट्या गणिकागुणैरुपेता या सा तथा, एकोनविंशद्विशेषा एकविंशती रतिगुणा द्वात्रिंशच पुरुषोपचाराः कामशास्त्रप्रसिद्धाः ।

·- 'नवंगसुत्तपडिवोहिय' त्ति द्वे श्रोत्रे द्वे चक्षुपी द्वे घ्राणे एका जिह्वा एका त्वक् एकं च मनः इत्येतानि नयागानि सुप्तानीव सुप्तानि यौवनेन प्रतिबोधितानि-स्वार्थग्रहणपटुतां प्रापितानि यस्याः सा तथा ' अद्वान्सदेसीभासाविसारय 'त्ति रूढिगम्यं 'सिंगारागार चारु- वेस' त्ति शृङ्गारस्य-रसविशेषस्यागारमिव चारुवेषो यस्याः सा तथा, 'गीयरइगधन्वनहकुसल' ति गीतरतिश्चासौ गन्धर्वनाट्यकु- शला चेति संमासः, गन्धर्व नृत्यं गीतयुक्तं नाट्य तु नृत्यमेवेति, 'संगयगय' ति 'संगयगयभणियविहियविलाससललियसंलावनिउण- जुत्तोवयारकुसले ' ति दृश्य सङ्गतानि-उचितानि गतादीनि यस्याः सा तथा, सललिताः-प्रसन्नतोपेता ये संलापास्तेषु निपुणा या सा तथा, [पृ. १७.] युक्ताः-सङ्गता ये उपचारा-व्यवहारास्तेषु कुशला या सा तथा, ततः पदत्रयस्य कर्मधारयः, 'सुंदरथण' ति एतेनेदं दृश्यं-- सुंदरथणजहणवयणकरचरणनयणलावण्णविलासकलिय त्ति व्यक्तं नवरं जघनं-पूर्वकटीभागः लावण्यं-आकारस्य स्पृहणीयता विलासः -स्त्रीणां चेष्टाविशेष: 'असियज्झय'त्ति ऊर्वीकृतजयपताका सहस्र- लामेति व्यक्तं 'विदिन्नछत्तचामरवालवीयणीय' त्ति वितीर्ण- राज्ञा प्रसादतो दत्तं छत्रं चामररूपा वालव्यजनिका यस्याः सा तथा, 'कन्नीरहप्पयाया यावि होत्य' ति करिथः-प्रवहणं तेन प्रयातं- गमनं यस्याः सा तथा 'वाडपी' ति समुच्चये 'होत्थ ' त्ति अभव- दिति, 'आहेवचं ति आधिपत्यम्-अधिपतिकर्म, इह यावत्करणा- दिदं दृश्य--'पोरवच्चं' पुरोवर्तित्ये अग्रेसरस्वमित्यर्थः 'भर्तृत्व' , २ ·[१८] . - पोषकत्वं । स्वामित्वं' स्वस्वामिसम्बन्धमानं 'महत्तरगत्तं' महत्तरत्वं शेषवेश्याजनापेक्षया महत्तमताम् ' आणाईसरसेणावच्चं ' आज्ञेश्वरः-- आज्ञाप्रधानो यः सेनापतिः-सैन्यनायकस्तस्य भावः कर्म वा आज्ञेश्वर- सेनापत्यम् आज्ञेश्वरसेनापत्यमिव आज्ञेश्वरसेनापत्यं 'कारेमाणा कारयन्ती परैः 'पालेमाणा' पालयन्ती स्वयमिति ।। 'अहीण' त्ति 'अहीणपुन्नपंचिंदियसरीरे 'त्ति व्यक्तं च, याव- करणादिदं दृश्य 'लक्खणवंजणगुणोववेए' इत्यादि। 'इंदभूई' इत्यत्र यावत्करणात् 'नामे अणगारे गोयमगोत्तेण:-- मित्यादि 'संखित्तविउलतेयलेसे' इत्येतदन्तं दृश्यं ।। 'छटुंछटेणं जहा पन्नत्तीए' ति यथा भगवत्यां तथेदं वाच्यं, 'तचैवं-छटुंछद्रेणं अणिक्खित्तेणं तवोकम्मेणं अप्पाणं भावेमाणे विहरइ, तए णं से भगवं गोयमे छटुक्खमणपारणगंसि' 'पढम' इत्यत्र यावत्क- रणादिदं दृश्यं-पढमाए पोरिसीए सम्झायं करेइ वीयाए पोरिसीए झाणं झियाइ तइयाए पोरिसीए अतुरियमचवलमसंभंते मुहपोत्तियं पडिलेहेइ भायणवत्थाई पडिलेहेइ भायणाणि पमजति भाव- गाणि उग्गाहेइ जेणेव समणे भगवं महावीरे तेणामेव उवागच्छइ २ समणं भगवं महावीरं वंदइ नमसइ २ एवं वयासी-इच्छामि णं भंते । तुझेहिं अभएण्णाए समाणे छटुक्खमणपारणगंसि वाणियगामे णगरे उच्चनीयमझिमकुलाई घरसमुदाणस्स भिक्खायरियाए अडित्तए' गृहेषु भिक्षार्थ भिक्षाचर्यया-भैक्षसमाचारेणाटितुमिति वाक्यार्थः, 'अहा- ·• [ १९ ] सुहं देवाणुप्पिया ! मा पडिबंध ' स्खलनां मा कुर्वित्यर्थः, 'तए णं भगवं गोयमे समणेणं ३ अभणुनाए समाणे समणस्स ३ अंतियाओ पडिनिक्खमइ अतुरियमचवलमसंभंते जुगंतरप्पलोयणाए दिदिए पुरओ रियं सोहेमाणे' त्ति ॥ 'संनद्धवद्धवम्मियगुडिए' त्ति संनद्राः-सन्नहत्या कृतसन्नाहाः तथा बद्धं वर्म-त्वक्त्राणविशेषो येषां ते बद्धवर्माणस्त एव बद्धकम्मिकाः, तथा गुडा-महांस्तनुत्राणविशेषः सा संजाता येषां ते गुडितास्ततः कर्म- धारयः, उप्पीलियकच्छे' ति उत्पीडिता-गाढतरबद्धा कक्षा उरोबन्धनं येषां ते तथा तान् 'उद्दामियघंटे 'त्ति उद्दामिता-अपनी- तबन्धना प्रलम्बिता इत्यर्थः घण्टा येषां ते तथा तान् 'नाणामगिरयण- विविहगेविजे' त्ति नातामणिरत्नानि विविधानि ग्रैवेयकानि-ग्रीवाभरणानि उत्तरकञ्चुकाश्र-तनुत्राणविशेषाः सन्ति येषां ते तथा, अत एव 'पडिकप्पिए 'त्ति कृतसन्नाहादिसामग्रीकान् 'झयपडागवरपंचामेल- आरूढहत्यारोहे ' ध्वजाः गरुडादिध्वजाः पताका:-गरुडादिवर्जिता- स्ताभिर्वरा ये ते तथा पञ्च आमेलकाः-शेखरका येषां ते तथा आरूढा हत्यारोहा-महामात्रा येषु ते तथा, ततः पदत्रयस्य कर्मधारयोऽतस्तान्, 'गहियाउहप्पहरणा' गृहीतानि आयुधानि प्रहरणाय येषु अथवा आयुधान्यक्षेप्याणि प्रहरणानि तु क्षेप्याणीति ।। सन्नवद्धवम्मियगुडिए' त्ति एतदेव व्याख्याति-' आवि- द्धगुडे ओसारियपक्खरे 'त्ति आविद्धा-परिहिता गुडा येषां ते तथा, ·[ २ ] गुडा च यद्यपि हस्तिनां तनुत्राणं रूढा तथाऽपि देशविशेषापेक्षयाऽश्वा- नामपि संभवतीति, अवसारिता-अवलम्बिताः पक्खरा:-तनुत्राणविशेषा येषां ते तथा तान्, 'उत्तरकंचुइयओचूलमुहचंडाधरचामर थासगपरिमंडियकडिय' त्ति उत्तरकञ्चुकः-तनुत्राण विशेष एव येषामस्ति ते तथा, तथाऽवचूलकैर्मुखं चण्डाधर-रौद्राधरौष्ठं येषां ते तथा, तथा चामरैः थासकैश्च-दर्पणैः परिमण्डिता कटी येषां ते तथा, ततः कर्मधारयोऽतस्तान्, 'उप्पीलियसरासणपट्टीए'त्ति उत्पीडिता- कृतप्रत्यञ्चारोपणा शरासनपटिका-धनुर्यष्टिर्बाहुपट्टिका वा यैस्ते तथा तान् , 'पिणिद्धगेविज्ज' त्ति पिनद्धं-परिहितं अवेयकं यैस्ते तथा तान् , विमलवरबद्धचिंधपट्टे' विमलो बरो बश्चिह्नपट्टो–नेत्रादिमयो - " यैस्ते तथा तान् । [पृ. १८. ] ' अवउडगवंधणं' ति अवकोटकेन-कृकाटि- काया अधोनयनेन बन्धनं यस्य स तथा तम्, 'उक्खित्तकन्ननासं' ति उत्पाटितकर्णनासिक नेहतुप्पियगतं' ति स्नेहस्नेहितशरीर 'वज्झकक्खडियजुयणियच्छ' ति वध्यश्चासौ करयोः हस्तयोः कट्या-केटीदेशे युर्ग-युग्मं निवसित इव निवसितश्चेति समासोऽतस्तम्, अथवा वध्यस्य यत्करकटिकायुगं-निन्धचीचरिकाद्वयं तन्निवसितो यः स तथा तं ॥ 'कंठेगुणरत्तमल्लदार्म' कण्ठ-गले गुण इव-कण्ठसूत्रमिव स्क्तं-लोहितं मलदाम-पुष्पमाला यस्य स तथा त 'चुनगुंडियगाय' ·[ २ ] गैरिकक्षोदागुण्डितशरीरं 'चुनयं ' ति संत्रस्तं 'वज्झपाणपीय ' ति वध्या बाह्या वा प्राणाः-उच्छ्वासादयः प्रतीताः प्रिया यस्य स तथा तं 'तिलंतिलं चेव छिज्जमाणं' ति तिलशश्छिद्यमानमित्यर्थः 'कागणिमंसाई खावियतं ' काकणीमांसानि तदेहौत्कृत्तहस्वमांसख- ण्डानि खायमानं 'पावं ' ति पापिष्ठं 'खक्खरसएहि हम्ममाणं 'ति खखरा-अश्वोत्रासनाय चर्ममया वस्तुविशेषाः स्फुटितवंशा वा तैर्हन्य मानं-ताड्यमानं 'अप्पणो से सयाई ति आत्मनः-आत्मीयानि 'से' तस्य स्वकानि। 'अज्झथिए' आत्मगतः, इहेदमन्यदपि दृश्यं 'कप्पिए' कल्पि- तो-भेदवान् कल्पिको वा-उचितः 'चिंतिए ' स्मृतिरूपः 'पत्थिए'- प्रार्थितो भगवदुत्तरप्रार्थनाविषयः ‘मणोगए ' त्ति अप्रकाशित इत्यर्थः संकल्पो-विकल्पः 'समुप्पज्जित्था' समुत्पन्नवान् ' अहो णं इमें पुरिसे पुरापोराणाणं दुञ्चिन्नाणं दुप्पडिक्कंताणं असुभाणं पावाणं कम्माणं पावगं फलवित्तिविसेसं पञ्चणुभवमाणे विहरइ, न मे दिट्ठा गरगा वा नेरइया वा पञ्चक्खं खलु अयं पुरिसे निरयपडिरूवियं वेयणं वेएइ त्ति ' इत्येतत्प्रथमाध्ययनोक्तं वाक्यमाश्रित्याधिकृताक्षराणि गम- नीयानीति ॥ रिद्धि' त्ति 'रिस्थिमियसमिद्धे' इत्यादि दृश्यं, तत्र ऋद्धं- भवनादिभिर्वृद्धिमुपगतं स्तिमितं-भयवर्जितं समृद्धं-धनादियुक्तमिति ॥ महयाहि०' इह 'महयाहिमवंतमलयमंदरमहिंदसारे' इत्यादि दृश्य, तत्र महाहिमवदादयः पर्वतास्तद्वत्सारः प्रधानो यः स तथा कटु' ·[ २२ ] . पासाईए' इत्यत्र 'पासाईए दरिसणिज्जे अभिरूवे पडिरूवे ' त्ति दृश्य, तत्र प्रासादोयो-मनःप्रसन्नताहेतुः दर्शनीयो-यं पश्यच्चक्षुर्न श्राम्यति अभिरूप:-अभिमतरूपः प्रतिरूपः-द्रष्टारं प्रति रूपं यस्येति ॥ . ' . - [पृ. १९] 'नगरवलीवद्दे' इत्यादौ बलीव -वर्द्धितगवाः पत्रिका-इस्वमहिप्यो हुस्वगोत्रियो वा वृषभाः-साण्डगवः 'कूडगाहे त्ति कूटेन जीवान् गृह्णातीति कूटग्राहः ॥ 'अहस्मिए' त्ति धर्मेण चरति व्यवहरति वा धार्मिकस्तन्निषे- धादधार्मिकः, यावत्करणादिदं दृश्यम्-' अहम्माणुए ' अधर्मान्- पापलोकान् अनुगच्छतीत्यधर्मानुगाः 'अहम्मिटे' अतिशयेनाधर्मो-- धर्मरहितोऽधम्मिष्ठः 'अहम्मखाई' अधर्मभाषणशीलः अधार्मिक प्रसिद्धिको वा ' अधम्मपलोई ' अधर्मानेव-परसम्बन्धिदोषानेव प्रलो- कयति-प्रेक्षते इत्येवंशीलोऽधर्मप्रलोकी 'अहम्मपलज्जणे' अधर्म एव-हिंसादौ प्ररज्यते-अनुरागवान् भवतीत्यधर्मपरो जनः अहम्म- समुदाचारो' अधर्मरूपः समुदाचारः-समाचारो यस्य स तथा 'अहम्मेणं चेव वित्तिं कप्पेमाणे ' ति अधर्मेण–पापकर्मणा वृत्ति- जीविका कल्पयमानः-कुर्वाणः तच्छील इत्यर्थः 'दुस्सीले ' दुष्टशील: 'दुव्वए' अविद्यमाननियम इति ‘दुप्पडियाणंदे' दुष्प्रत्यानन्दः- बहुभिरपि सन्तोषकारणैरनुत्पद्यमानसन्तोष इत्यर्थः । 'अहीण' त्ति 'अहीणपुण्णपंचेंदियसरी रे' त्यादि दृश्यम् ।। . - - ·[ २३ ] आवन्नसत्त' त्ति गर्भे समापनजीवेत्यर्थः । 'धन्नाओ णं ताओ अम्मयाओ' त्ति अम्बा-जनन्यः, इह यावत्करणादिदं दृश्यं-'पुन्नाओ णं ताओ, तासिं अम्मयाणं सुलद्धे जम्मजीवियफले' ति व्यक्तं च ।। - 'ऊहेहि यत्ति गवादीनां स्तनोपरिभागैः 'थणेहि यत्ति व्यक्त 'वसणेहि यत्ति वृषणैः-अप्डैः 'छेप्पाहि य' ति पुन्छैः ककुदैः- स्कन्धशिखरैः ‘वहेहि य' ति वहै:-स्कन्धैः कर्णादीनि व्यक्तानि 'कंवलेहिय' ति सास्नाभिः 'सोल्लिएहि य त्ति पक्वैः 'तलि- एहि य' ति स्नेहेन पक्वैः 'भज्जिएहि यत्ति भ्रष्टैः 'परिसुक्के- हि य त्ति स्वतः शोपमुपगतैः 'लावणेहि य' त्ति लवणसंस्कृतैः सुरा -तन्दुल धवादिछलीनिप्पन्ना मधु च-माक्षिकनिप्पन्नं मेरकं-तालफल- निप्पन्नं जातिश्व-जातिकुसुमटण मधमेव साधु च गुडधातकीसंभवं प्रसन्ना-द्राक्षादिद्रव्यजन्या मनःप्रसत्तिहेतुरिति । ' आसाएमाणीओ' ति विशेपेण खादयन्त्योऽज्यमेव त्यजन्त्य खजूरीदेरिव ' परिभाएमाणी- ओ' ति ददत्यः 'परिभुजमाणीओ' त्ति सर्वमुपभुञ्जानाः अल्प- मप्यपरित्यज्यन्यः शुष्का-शुप्केव शुप्का रुधिरक्षयात् 'भुक्ख' त्ति भोजनाकरणाद्वीनबलतया चुभक्षायुक्तेन बुभुक्षा अत एव निर्मासा 'ओलुग्ग' त्ति अवरुग्णा-भग्नमनोवृत्तिः 'ओलुग्गसरीरा' भग्नदेहा णित्तेय' ति गतकान्तिः 'दीणविमणवयण' ति दीना-दैन्यवती विमनाः-शून्यचित्ता हीणा च-भीतेति कर्मधारयः, 'दीणविमणवयण' . , , ·[ २४ ] . - , त्ति पाठान्तरं, तत्र विमनस इव विगतचेतस इव वदनं यस्याः सा तथा, दीना चासौ विमनवदना चेति समासः, 'पंडुल्लइयमुहा' पाण्ड- कृतमुखी पाण्डुरीभूतवदनेत्यर्थः 'ओमंथियणयणवयणकमले ' ति. 'ओमंथिय' ति अधोमुखीकृतानि नयनवदनरूपाणि कमलानि यया सा तथा, 'ओहय 'त्ति 'ओहयमणसंकप्पा' विगतयुक्तायुक्तविवेचनेत्यर्थः, इह यावत्करणादिदं दृश्य-' करतलपल्लत्यमुहा' करतले पर्यस्तं- निवेशितं मुखं यया सा तथा ' अइञ्झाणीवगया भूमीगयदिट्ठीया झियाइ त्ति ध्यायति-चिन्तयति ।। 'इमं च णं' ति इतश्चेत्यर्थः 'भोमे कूडग्गाहे जेणेव उप्पला कूडग्गाही तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता उप्पलं कूडग्गाहिणि ओहयमणसंकप्प' इत्यादि सूत्रं प्रागुक्तसूत्रानुसारेण परिपूर्ण कृत्वाड- ध्येयं, सूचीमात्रत्वात्पुस्तकस्य ।। [ पृ. २०.] 'ताहिं इटार्हि ' इत्यत्र पञ्चकलक्षणादकादिदं दृश्यं-'कंताहिं पियाहिं मणुन्नाहिं मणामाहिं ' एकार्थाश्चैते, 'बग्गूहि' ति वाग्भिः 'एगे' त्ति सहायाभावात् 'अवीए ' त्ति धर्मरूप- सहायाभावात् ॥ 'सन्नद्धबद्धवम्मियकवए' पूर्ववत् यावत्करणात् 'उप्पीलिय- सरासणपट्टीए' इत्यादि 'गहियाउहप्पहरणे' इत्येतदन्तं दृश्यम् ।। 'संपुन्भदोहल' ति समस्तवाञ्छितार्थपूरणात् 'सम्माणियदोह- ल' ति वाञ्छितार्थसमानयनात् ‘विणीयदोहल' त्ति बाञ्छाविनय- . .

·[ २५ ] - नात् 'विच्छिन्नदोहल त्ति विवक्षितार्थवाञ्छाऽनुवन्धविच्छेदात् 'संपन्न- दोहल' त्ति विवक्षितार्थभोगसंपाद्यानन्दप्राप्तेरिति । 'भीया' इत्यत्र 'तत्था तसिया संजायभया' इति दृश्य, भयोत्कर्षप्रतिपादनपराण्येकार्थकानि चैतानि । [पृ. २१] 'सबओ' त्ति सर्वदिक्षु 'समंत 'त्ति विदिक्षु चेत्यर्थः, 'विपलाइत्थ' विपलायितवन्तीति । 'अयमेयारूवं' त्ति इदमेवंप्रकारं वक्ष्यमाणस्वरूपमित्यर्थः । महया २ चिच्ची' त्ति महता २ चिचीत्येवं चित्कारेणेत्यर्थः । 'आरसिय' त्ति आरसितं-आरटितम् ॥ 'सोच' ति अवधार्य ॥ 'एयकम्मे' इत्यनेदं दृश्यम्-'एयप्पहाणे एयविज्जे एयसमा- यरे' त्ति । 'अट्टदुहट्टोवगए ' ति आर्स-आर्तव्यानं दुर्घट-दुःखस्थगनीय दुर्वार्थमित्यर्थः उपगतः-प्राप्तो यः स तथा । [पृ. २२ ] 'जायणिदुया यावि ' ति जातानि-उत्पन्ना- न्यपत्यानि नि तानि-निर्यातानि मृतानीत्यर्थो यस्याः सा जातनिर्द्धता वाऽपीति समर्थनार्थः, एतदेवाह-जाता जाता दारका विनिघातमापद्यन्ते तस्या इति गम्यम् ॥ सारक्खमाणी' त्ति अपायेम्यः 'संगोवेमाणि' ति वला- च्छादनगर्भगृहप्रवेशनादिभिः ।

·[ २६ ] - 'ठिइवडियं व 'त्ति स्थितिपतितां कुलक्रमागतां वर्द्धमानकादिका पुत्रजन्मक्रियां 'चंदसरपासणिय व ' ति अन्वर्थानुसारिणं तृतीयदि- वसोत्सवं 'जागरियं ति षष्ठीरात्रिजागरणप्रधानमुत्सवम् । मोणं गुणनिप्फन' त्ति गौणं-अप्रधानमापि स्यादत उक्तं- गुणनिष्पन्नमिति ॥ जहा दहपइन्ने ति अपपातिके यथा दृढप्रतिज्ञो वर्णित- स्तथाऽयमपीह दान्यः, किमवधिकं तत्र तत्रमित्याह-यावत् 'निव्वा- घातगिरिकंदरमल्लीणे व चंपगपायवे सुहं विहरइति ॥ 'कालधम्मुण' त्ति मरणेन । [ पृ. २३.] 'लवणसमुहपोविवत्तिय ' लदण्.समुद्रे पोत- विपत्तिर्यस्य स तथा तं, 'निवृद्धभंडसारं' निमग्नसारभाण्डमित्यर्थः, कालधम्मुणा संजुत्तं ' ति मृतमित्यर्थः, शृण्वन्ति ते तथेति ये ययेत्यतदपेभ्यं ॥ 'हत्यनिक्खेवं 'ति हस्ते निक्षेपो-न्यासः समर्पणं यस्य द्रव्यस्य तद्वरतनिक्षेप, 'बाहिरभंडसारं च हरतनिक्षेपश्यतिरिक्तं च भाण्डसारं -सारभाण्डं गृहीचा एकान्तदूरमपक्रान्ति-विजयमित्रसार्थवाहमार्या यात्तत्पुत्रस्य च दर्शनं ददति तदर्थमपहरन्तीति यावत् । 'परमुणियत्ता इव' त्ति परशुनिकृत्तेव-कुटारच्छिन्नेव 'चम्प- कलते' ति 'मित्त' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्यं-'जाइणियगसंबंधि' त्ति, तत्र मित्राणि-सुहृदः ज्ञातयः-समानजातयः निजका-पितृन्यादयः , ·. [ २७ ] - - - सम्बन्धिन:-श्वसुरपाक्षिकाः, 'रोयमाणी' त्ति अश्रूणि मुञ्चन्ती 'कंद- माणी' ति आक्रन्दं महाप्चनि कुर्वागा 'विलवमाणी' ति आर्तस्वरं कुन्ती। अणोहट्टए' त्ति यो बलाद्धस्तादौ गृहीत्वा प्रवर्तमानं निवार- यति सोऽपघटकस्तदभावादनपघटकः, 'अणिवारिए ' त्ति निषेधकर- हितः, अत एव 'सच्छंदमइ' त्ति स्वच्छन्दा स्वक्शेन वा मतिरस्य स्वच्छन्दमतिः, अत एव 'सइरप्पयारे' स्वैरं-अनिवारिततया प्रचारो यत्य स तथा 'वेसदारपसंगी ति वेश्याप्रसङ्गी कलत्रप्रसङ्गी चेत्यर्थः, अथवा वेश्याल्पा ये दारास्तत्प्रसङ्गीति । भोगभोगाई' ति भोजनं भोगः-परिभोगः भुज्यन्त इति भोगाः-शब्दादयो भोगार्हाः भोगा भोगभोगा-मनोज्ञाः शव्दादय इत्यर्थः । [पृ. २४.] 'मुच्छिए ' तिमूच्छितो-मूढो दोपेष्वपि गुणा- ध्यारोपात् ' गिद्धे ' त्ति तदाकाङ्क्षावान् ‘गढिए ' त्ति प्रथितस्तद्विष- यस्नेहतन्तुसंदर्भितः 'अज्झोववन्ने 'त्ति आधिक्येन तदेकाग्रता गतोऽध्युपपन्नः । अत एवान्यत्र कुत्रापि वस्त्वन्तरे 'सुई च' ति स्मृति स्मरणं 'रई च' त्ति रति-आसक्ति ‘धिई च' त्ति धृति वा चित्त- स्वास्थ्यम् 'अविंदमाणे' ति अलभमानः ' तच्चित्ते' ति तत्या- मेव चित्तं-भावमतः सामान्येन वा मनो यस्य स तथा 'तम्मणे' त्ति द्रव्यमनः प्रतीत्य विशेषोपयोग वा 'तल्लेस' ति कामध्वजागता- शुभात्मपरिणामविशेषः, 'लेश्याहि' कृष्णादिद्रव्यसाचिन्यजनित आत्मप- - , ·[ २८ ] रिणाम इति, 'तदझवसाणे' त्ति तस्यामेवाध्यवसानं-भोगक्रियाप्रय- नविशेषरूपं यस्य स तथा, 'तदहोवउत्ते' ति तदर्थ-तत्प्राप्तये उपयुक्तः-उपयोगवान् यः स तथा, 'तयप्पियकरणे' ति तस्यामेवा- र्पितानि-ढौकितानि करणानि-इन्द्रियाणि येन स तथा, 'तम्भावणा- भाविए' ति तद्भावनया कामध्वजाचिन्तया भावितो-बासितो यः स तथा, - कामध्वजाया गणिकाया बहून्यन्तराणि च-राजगमनस्यान्तराणि 'छिदाणि य' त्ति छिद्राणि राजपरिवारविरलल्वानि 'विवराणि य' त्ति शेषजनविरहान् 'पडिजागरमाणे' त्ति गवेषयन्निति ।। 'इमं च णं' त्ति इतश्चेत्यर्थः । ण्हाए' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्यं 'कयवलिकम्मे ' देव- तानां विहितबलिविधानः ‘कयकोउयमंगलपायच्छितेत्ति कृतानि- विहितानि कौतुकानि च-मषीपुण्ड्रादीनि मङ्गलानि च-सिद्धार्थकदध्य- क्षतादीनि प्रायश्चित्तानीव दुःस्वप्नादिप्रतिघातहेतुत्वेनावश्यकरणीयत्वा- धेन स तथा ॥ 'मणुस्सवग्गुरापरिक्खित्ते' त्ति मनुष्या वागुरेख-मृगबन्धन- मिव सर्वतो भवनात् तया परिक्षिप्तो यः स तथा ॥ आसुरुत्ते ' त्ति आशु-शीघ्रं रुप्त:-क्रोधेन विमोहितो यः स आशुरुतः आसुरं वा-असुरसत्कं कोपेन दारुणत्वादुक्तं-भणितं यस्य स आसुरोक्तः रुष्ट:-रोषवान् ‘कुविए ' त्ति मनसा कोपवान् ‘चंडि- - ·[ २९ ] - क्किए ' ति चाण्डिक्यितो दारुणीभूतः 'मिसिमिसेमाणे ' ति क्रोधचालया ज्वलन् 'तिवलियमिउडि पिडाले साहटु' त्ति त्रिवलीकां भृकुटि लोचनविकारविशेषं ललाटे संहृत्य-विधायेति अवउडगवंधणं' अवकोटनेनं च-ग्रीवायाः पश्चाद्भागनयनेन बन्धन यस्य स तथा तं। 'पुरापोराणाणं' इत्यत्र यावत्करणात् 'दुच्चिन्नाणं दुप्प- डिकंताणं' इत्यादि दृश्यम् ॥ [पृ. २५] 'वानरपेल्लए' त्ति वानरडिम्भान् । 'तं एयकम्मे ' त्ति तदिति-तस्मात् एतत्कर्मा, इहेदमपरं दृश्यम्-' एयप्पहाणे एयविज्जे एयसमुदाचारे' ति॥ 'वहिंति ' त्ति वर्द्धितकं करिष्यतः ॥ 'उकिटे ' ति उत्कर्षवान् , किमुक्तं भवति ?-'उकिटस- रीरे' त्ति ॥ विद्यामन्त्रचूर्णप्रयोगः, किंविधैः ? इत्याह-हिययुड्डावणेहि. य'ति । हृदयोड्डापनैः शून्यचित्तताकारकैः ‘निण्हवणेहि य' त्ति अदृश्यताकारकैः, किमुक्तं भवति ?-अपहृतधनादिरपि परो धनापहारा-- दिकं यैरपहृते-न प्रकाशयति तदपहचता अतस्तैः ‘पण्हवणेहि य' त्ति प्रस्नवनैः यैः परः प्रस्तुति भजते प्रहत्तो भवतीत्यर्थः 'वसीक- रणेहि य' ति वस्यताकारकैः, किमुक्तं भवति ?-'आमिओगिएहि' ति अभियोगः-पारवश्यं स प्रयोजन येषां ते आमियोगिकाः अतस्तैः,. . .

·[ ३० ] अभियोगश्च द्वेधा, यदाह-" दुविहो खलु अभिओगो दव्वे भावे य होइ नायवो । दञ्चमि होति जोगा विज्जा मंता य भावंमि ॥ १ ॥" ( द्विविधः खल्वभियोगो द्रव्ये भावे च भवति ज्ञातव्यः । द्रव्ये भवन्ति योगाः विद्या मन्त्राश्च भावे ॥ १॥ 'अभितोगित्त' ति वशीकृत्य ॥ [पृ. ३६.] 'निक्खेवो' त्ति निगमनं वाच्यं, तद्यथा-'एवं खलु जंबू समणेणं भगवया जाव संपत्तेणं दुहविवागाणं विइंअस्स अझयणस्स अयमढे पन्नत्ते त्ति बेमि ' अत्र च इतिशब्दः समाप्तौ 'वेमी' त्ति ब्रवीम्यहं भगवत उपश्रुत्य न यथाकथञ्चिदिति ॥ । विपाकश्रुते द्वितीयाध्ययनविवरणम् ॥ ३. - ॥ अभग्गसेण ॥ [पृ. २६.] 'तचस्स उक्खेवो 'त्ति तृतीयाध्ययनस्योत्क्षेपः -प्रस्तावना वाच्या, सा चैव-जइ णं भंते ! समणेणं भगवया जाव संपत्तेणं दुहविवागाणं दोचस्स अझयणस्स अयम? पनत्ते तच्चस्स णं भंते ! के अद्वे पनत्ते ।' 'एवं खलु ति ' एवं ' वक्ष्यमाणप्रकारे- णार्थः प्रज्ञप्तः 'खलु' वाक्यालङ्कारे 'जंबु' ति आमन्त्रणं । देसप्पते । ति मण्डलप्रान्ते। .

·[ ३१ ] . विसमगिरिकंदरकोलंबसन्निविद्वा' विषमं यद्रेिः कन्दरं -कुहरं तस्य यः कोलम्बः-प्रान्तस्तत्र सन्निविष्टः-सन्निवेशिता या सा तथा, कोलंबो हि लोके अवनतं वृक्षशाखाप्रमुच्यते इहोपचारतः कन्दर- प्रान्तः कोलम्बो व्याख्यातः, 'सोकलंकपागारपरिक्खित्ता' वंशीकलङ्का-वंशीजालीमयी वृतिः सैव प्राकारस्तेन परिक्षिप्ता-वेष्टिता या सा तथा, 'छिन्नसेलविसमप्पवायफरिहोवगूढा' छिन्नो-विभक्तोऽ वयवान्तरापेक्षया यः शैलस्तस्य सम्बन्धिनो ये विषमाः प्रपाताः-गस्ति एव परिखा तयोपगूढा-वेष्टिता या सा तथा । 'अभितरपाणीये ' ति व्यक्तं, 'मुदुल्लभजलपेरंता' सुष्टु दुर्लभं जलं पर्यन्तेपु यस्याः सा तथा, 'अणेगखंडी' अनेका नश्यतां नराणां मार्गभूताः खण्डयः-अपद्वाराणि यस्यां साऽनेकखाडीति 'विदि- यजणदिण्णनिग्गमप्पवेसा' विदितानामेव-प्रत्यभिज्ञातानां जनानां दत्तो निर्गमः प्रवेशश्च यस्यां सा तथा, 'सुवहुस्स वि' सुवहोरपि कुवियजणस्स वि' मोपत्र्यावर्तकलोकस्य दुष्प्रध्वस्या चाप्यभवत् ।। 'अहम्मिए' ति अधर्मेण चरतीत्यावमिकः, यावत्करणात् अधम्मिट्टे' अतिशयेन निर्द्धर्मः अवम्मिष्ठो निस्तुंशकर्मकारित्वात् अधम्मक्खाई 'अधर्ममाख्यातुं शीलं यस्य स तथा 'अधम्माणुए अधर्मकर्तव्यम् अनुज्ञा अनुमोदन यस्यासावधर्मानुज्ञः अधर्मानुगो वा 'अधम्मप्पलोयई ' अधर्ममेव प्रलोकयितुं शीलं यस्यासावधर्मप्रलोकी 'अधम्मपलज्जणे' अधर्मप्रायेषु कर्मसु प्रकर्पण ख्यते इति अध- र्मप्ररजनः, रलयोरैक्यमिति कृत्वा रस्य स्थाने लकारः, अधम्मसिल- ·[ २ ] + - - , समुदायारे' अधर्म एवं शीलं स्वभावः समुदाचारध-यत्किञ्चनानुष्ठान यस्य स तथा ' अधम्मेणं चेव वित्तिं कप्पेमाणे विहरइ अधर्मेण- पापेन सावद्यानुष्ठानेनैव दहनाकननिर्लाञ्छानादिना कर्मणा 'वृत्ति' वर्त्तनं 'कल्पयन् ' कुर्याणो 'विहरती' ति आस्ते स्म, 'हछिंदर्भि- दवियत्तए' 'हन' विनाशय 'छिन्धि ' द्विधा कुरु भिन्द कुन्तादिना भेदं विधेहीत्येवं परानपि प्रेरयन् प्राणिनो विकृन्ततीति हनदिभिन्दविकर्तकः, हनेत्यादयः शब्दाः संस्कृतेऽपि न विरुद्धाः अनुकरणरूपत्वादेषां, 'लोहियपाणी' प्राणिविकर्तनेन लोहितौ रक्त- रक्ततया पाणी हस्तौ यस्य स तथा 'वहूणगरणिग्गयजसे' बहुषु नगरेषु निर्गतं-विश्रुतं यशो यस्य स तथा, इतो विशेषणचतुष्क व्यक्त- म्, 'असिलद्विपढममल्ले ' असिष्ठिः-खगलता तस्यां प्रथमः-आधः प्रधान इत्यर्थः मल्लो-योधः यः स तथा, 'आहेबच्चं' ति अधिपति- कर्म यावत्करणात् 'पोरेवच्चं ' सामित्तं भट्टित्तं महत्तरगत्तं आणाईसरसे- णावचं ' ति दृदय, व्याख्या च पूर्ववत् ।। [पृ. २७.] 'गठिभेयगाण ये' ति घुर्धरादिना ये ग्रन्थी: छिन्दन्ति ते ग्रन्थिभेदकाः 'संघिच्छेयगाण ये' ति ये भित्तिसन्धीन् मिन्दन्ति ते सन्धिच्छेदकाः 'खंडपट्टाण य' त्ति खण्ड:-अपरिपूर्णः पट्ट:-परिधानपट्टो येषां मधूतादिव्यसनाभिभूततया परिपूर्णपरिधानाप्राप्ते: ते खण्डपट्टाः-धूतकारादयः, अन्यायव्यवहारिण इत्यन्ये, धूर्ता इत्यपरे, "खंडपाडियाण' मिति क्वचिदिति, 'छिन्नभिण्णबाहिराहियाणं' ति छिना हस्तादिषु मिना नासिकादिषु 'पाहिराहिय'त्ति नगरादे - .

·[ ३३ ] ह्यकृताः, अथवा ' बाहिर ' त्ति बाह्याः स्वाचारपरिभ्रंशाद्विशिष्टजनबहि- वर्तिनः 'अहिय' त्ति अहिता प्रामादिदाहकत्वाद् अतो द्वन्द्वस्ततस्तेषां 'कुडंग' वंशादिगहनं तद्वद्यो दुर्गमत्वेन रक्षार्थमाश्रयणीयत्वसा- मर्थ्यास तथा ॥ - . उवीलेमाणे' त्ति उपपीडयन् 'विहम्मेमाणे ' ति विधर्मयन्- विगतधर्म कुर्वन् , अर्थापहारे हि दानादिधर्माभावः स्यादेवेति, 'तज्ज- माणे त्ति तर्जयन् ज्ञास्यसि रे इत्यादि भणन्नतः 'तालेमाणे ' त्ति ताडयन् कषादिघातैः ‘णिच्छाणे' त्ति प्राकृतत्वात् निःस्थान-स्थानव- र्जितं 'निधणे' निर्द्धनं गोमहिण्यादिरहितं कुर्वन्निति, कल्पः-उचितो य आय-प्रजातो द्रव्यलाभः स कल्पायोऽतस्तम् ॥ 'अहीण' इत्यत्र 'अहीणपुन्नपंचेंदियसरीरा लक्खणवंजणगुणोव- वेए' त्यादि द्रष्टव्यम् । अवउडय' इत्यत्र यावत्करणात् 'अवउडगबंधणबद्धं उक्खत्तक- ननासं नेहुत्तुप्पियगत्तं' इत्यादि द्रष्टव्यं व्याख्या च प्राग्वदिति ॥ 'पढमंमि चच्चरंसि' प्रथमे चर्चरे-स्थानविशेषे 'निसियावंति त्ति निवेशयन्ति, 'चुल्लपिउए' त्ति अष्टौ लघुपितृन्-पितुर्लघुभ्रा- . - तृन् इत्यर्थः ॥ 'कलुणं' त्ति करुणं-करुणास्पदं तं पुरुपं, क्रियाविशेषणं चेदं, 'काक- णिमंसाई' त्ति मांसश्लक्ष्णखण्डानि ।। 'दोचंसि चच्चरंसि ' त्ति द्वितीये चर्चरे 'चुल्लमाउयाओ'त्ति पितृलधुभ्रातृजायाः अथवा मातुर्लघुसपत्नीः ॥ . ३ ·[ ३४ ] - ' 4 " . 'एवं तचं' त्ति तृतीये चर्चरे 'अट्ठ महापिउए ' त्ति अष्टों महापितॄन्-पितुर्येष्ठभ्रातृन्, एवं यावत्करणात् 'अग्गओ घाएंतीति वाच्यम् । 'चउत्थे ' त्ति चतुर्थे चर्चरे 'अट्ट महामाउयाओ' त्ति पितुर्येष्ठभ्रातृजायाः, अथवा मातुर्येष्ठाः सपत्नीः, पञ्चमे चत्वरे [पृ. २८] पुत्रानग्रतो घातयन्ति, षष्ठे स्तुपाः वधूः सप्तमे जामातृकान् दुहितुर्भर्तृन् अष्टमे ‘धृयाओ' त्ति दुहितः नवमे 'नत्तुए ' त्ति नहृन् पौत्रान् दोहित्रान् वा दशमे 'नत्तुईओ' त्ति नप्तुः-पौत्रीयॊहित्रीर्वा एकादशे 'नत्तुयावइ ' त्ति नप्तृकापतीन् द्वादशे नत्तुइणीओ' त्ति नप्तृकिनीः पौत्रदाहित्रभार्याः, त्रयोदशे 'पिउसिय- पइय' त्ति पितृप्वसापतिकान् तत्र पितुः स्वसारो-भगिन्यस्तासां पतय एव पतिका-भर्तारः 'चउद्दसे पिउसियाओ' त्ति पितृप्रसृः-जन- कभगिनीः पञ्चदशे। 'माउसियापइ य' त्ति मातृष्वसुःपतिकान्-जननीभगिनीभर्तन षोडशे 'माउसियाओ' त्ति मातृप्वस:-जननीभगिनीः सप्तदशे 'माउ- सियाओ' ति मातुलभार्याः, अष्टादशे अवशेष 'मित्तणाइणियगसं- बंधिपरियणं' त्ति मित्राणि-सुहृदः ज्ञातयः-समानजातीयाः निजका:- स्वजनाः मातुलपुत्रादयः सम्बन्धिनः-श्वसुरस्यालकादयः परिजनो-दासी- दासादिः, ततो द्वन्द्वोऽतस्तत् । अटे' इह यावत्करणात् 'दित्ते विच्छड्डिवविउलभत्तपाणे' इत्यादि 'बहुजणस्स अपरिभूए' इत्येतदन्तं दृश्यम् ॥ , - . .

·[ ३५ ] - 'दिनभइभत्तवेयण' त्ति दत्तं मातभक्तरूपं वेतनं-मूल्यं येषां ते तथा, तत्र भृतिः-द्रम्मादिवर्तनं भक्तं तु घृतकगादि 'कल्लाक- ल्लिं' ति कन्ये च कन्ये च कल्याकल्यि-अनुदिनमित्यर्थः 'कुद्दा- लीकाः भूखनित्रविशेषाः पत्थिकापिटकानि' च वंशमयभाजनविशेषाः; काकी घूकी टिटिभी वकी मयूरी कुर्कुटी च प्रसिद्धा, अण्डकानि च प्रतीतान्येवेति । [पृ. २९] 'तवएसु य' त्ति नवकानि-सुकुमारिकादितलन- भाजनानि 'कवल्लीसु य'त्ति कवल्यो-गुडादिपाकभाजनानि 'कंडुसु' त्ति कन्दवो-मण्डकादिपचनभाजनानि, 'भज्जणएमु य' ति भर्जन- कानि कर्पराणि धानापाकभाजनानि, अङ्गाराश्च प्रतीताः, 'तलिंति' अग्नौ स्नेहेन. भज्जन्ति-धानावत्पचन्ति 'सोल्लिति य' ति ओदनमिव राध्यन्ति खण्डशो वा कुर्वन्ति 'अन्तरावर्णसि 'त्ति राजमार्गमध्यभागव- तिहट्टे 'अंडयपणिएणं' त्ति अण्डकपण्येन ॥ सुरंचे' त्यादि प्राग्वत् 'जीमियभुत्तुत्तरागयाओ' ति जेमिताः-कृतभोजनाः भुक्तो- त्तरं भोजनानन्तरमागता उचितस्थाने यास्तास्तथा । 'पुरिसनेवत्थिज' त्ति कृतपुरुषनेपथ्याः । 'सन्नद्ध' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्यं-सनबद्धवम्मियकवइया उप्पीलियसरासणपट्टिया पिणद्धगे विजा विमलवरचिंधपट्टा गहियाउहपह- रणावरण त्ति व्याख्या तु प्रागिवेति, ‘भरिएहिं ' ति हत्तपाशितैः . - ·[ ३६ ] - , . - - 'फलीएहि ति स्फटिकैः ‘निक्कहाहि' ति कोशकादाकृष्टैः 'असीहि' ति खङ्गैः 'अंसागएहि ति स्कन्धमागतैः पृष्ठदेशे बन्धनात् 'तोणेहि ति शरधीभिः 'सजीवेडिं' ति सजीवैः-कोटयारोपितप्रत्यञ्चैः 'धनहि ति कोदण्डकैः समुक्खित्तेहिं सरेहिं ति निसर्गार्थमुत्क्षिप्तैगिः समुल्लासियाहिं' त्ति समुल्लासिताभिः । 'दामाहिं' त्ति पाशकवि- शेषैः 'दाहाहिं' त्ति क्वचित् तत्र प्रहरणविशेषैः दीर्घवंशाग्रन्यस्तदात्र- रूपैः 'ओसारियाहिं' त्ति प्रलम्विताभिः 'ऊरुघंटाहिं । ति जवाघण्टिकाभिः । [पृ. ३० ] 'छिप्पतूरेणं वज्जमाणेणं' द्रुततूर्येण वाद्यमा- नेन, 'महया उकिट्टि ' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्यं-'महयाउकिडी- सीहनायबोलकलयलरवेणं' तत्र उत्कृष्टिश्च-आनन्दमहाध्वनिः सिंह- नादच प्रसिद्धः बोलश्च-वर्णव्यक्तिवर्जितो ध्वनिः कलकलश्च व्यक्तवचनः स एव तल्लक्षणो यो रवः स तथा तेन 'समुद्दरवभूयं पिव' त्ति जलधिशब्दप्राप्तमिव तन्मयमिधेत्यर्थः गगनमण्डलमिति गम्यते । 'तं जइ अहं पि' त्ति तत्-तस्माद्यद्यहमपि, इह यावत्करणादिदं दृश्य-'बहिं मित्तणाइणियगसयणसंबंधिपरियणमहिलाहिं अन्नाहि ये' त्यादि, 'दोहलं विणिएज्जामी' ति दोहदं व्यपनयामीति कट्ठ-इति हेतोः 'तंसि दोहलंसि 'त्ति तस्मिन् दोहदे, इह यावत्करणात् 'अवि- णिज्जमाणमि सुक्का भुक्खा ओलग्गा' इत्यादि ' अट्टझाणोवगया झियाइ' इत्येतदन्तं दृश्यमिति ।

·[ ३७ ] - तए णं से विजयश्चौरसेनापतिः स्कन्दश्रीयं भार्यामुपहतमनः- संकल्पां भूमिगतदृष्टिकामार्त्तव्यानोपगतां ध्यायन्ती पश्यति, दृष्ट्वा एवमवा- दीत्- किं णं त्वं देवानां प्रिये ! उपहतमनःसङ्कल्पेत्यादिविशेषणा ध्याय- सीति, इदं वाक्यमनुसृत्य सूत्रं गमनीयम् 'इट्ठीसकारसमुदएणं' ति ऋद्ध्या-वस्त्रसुवर्णादिसम्पदा सत्का- रः-पूजाविशेषस्तस्य समुदायो यः स तथा तेन, 'दसरत्तं ठिइपडियं त्ति दशरानं यावत् स्थितिपतितं-कुलक्रमागतं पुत्रजन्मानुष्ठानं तत्तथा । [पृ. ३१] 'अट्ठदारियाओ' त्ति, अस्यायमर्थः-'तए णं तस्स अभग्गसेणस्स कुमारस्स अम्मापियरो अभग्गसेणं कुमारं सोहणंसि तिहिकरणणक्खत्तमुहुर्तसि अहिं दारियाहिं सद्धिं एगदिवसेणं पाणि गिहाविसु ' त्ति, यावत्करणादिदं दृश्यं-'तए णं तस्स अभग्गसेणस्स कुमारस्स अम्मापियरो इमं एयारूवं पीईदाणं दलयंति ' त्ति ' अट्टओ दाओ' त्ति अष्टपरिमाणमस्येति अष्टको दायो-दानं वाच्य इति शेषः, स चैवम्-'अट्ठ हिरण्णकोडीओ अट्ठ सुवण्णकोडीओ' इत्यादि यावत् अट पेसणकारियाओ अन्नं च विपुलधणकणगरयणमणिमोत्तियसंख- सिलप्पवालरत्तरयणमाइयं संतसारसावएज्ज' मिति, 'उप्पि भुंजइ' त्ति अस्यायमर्थ:-'तए णं से अभग्गसेणे कुमारे उर्पि पासायवरगए फुटमाणेहिं मुयंगमत्थएहिं वरतरुणिसंपउत्तेहिं बत्तीसइबद्धेहिं नाडएहि उवगिजमाणे विउले माणुस्सए कामभोगे पचणुब्भवमाणे विहरइत्ति ॥ 'महत्थं ' महाप्रयोजनं 'महग्छ ' ति बहुमूल्यं 'महरिहं' ति महतो योग्यमिति ॥ .

·[ ३८ ] 'दंडं' ति दण्डनायकम् ॥ [पृ. ३२.] 'जीवगांई गेण्हाहि ' ति जीवन्तं गृहा- णेत्यर्थः ॥ , [पृ. ३३.] 'भडचडगरेणं' ति योधवृन्देन ॥ 'मग्गइएहिं ' हस्तपाशितैः, यावत्करणात् 'फलिएही' त्यादि दृश्यम् । 'विसमदुग्गगहणं 'ति विषम-निम्नोरतं दुर्ग-दुष्प्रवेशं गहनं- वृक्षगह्वरम् । 'संपलग्गे' त्ति योध्धुं समारब्धः ।। हयमहिय' ति यावत्करणादेवं दृश्यम्-' हयमहियपवरवीरघा- इयविवडियाचंधधयपडागं ' हतः सैन्यस्य हतत्वात् मथितो मानस्य मथनात् प्रवरवीराः-सुभटाः घातिता:-विनाशिता यस्य स तथा, विप- तिताः चिह्नयुक्तकेतवः पताकाश्च यस्य स तथा, ततः पदचतुष्टयस्य कर्मधारयः, 'दिसोदिसि विप्पडिसेहिइ ति सर्वतो रणा- त् निवर्तयति ॥ 'अथामे ' ति तथाविधस्थामवर्जितः । अवले' त्ति शारीरब- लवर्जितः 'अवीरिय' त्ति जीववीयरहितः 'अपुरिसकारपरक्कमें' त्तिं पुरुषकारः-पौरुषाभिमानः स एव निप्पादितस्वप्रयोजनः पराक्रमः तयोनिषेधादपुरुषकारपराक्रमः 'अधारणिज्जमिति कट्ट' ति अधार- णीय-धारयितुमशक्यं स्थातुं वाऽशक्यमिति कृत्वा-हेतोः । - स .

·[ ३९ ] . [पृ. ३४. ] 'उरंउरेणं ' ति साक्षादित्यर्थः ॥ 'सामेण य' त्ति साम-प्रेमोत्पादकं वचनं 'भेदेण य' त्ति भेदः स्वामिनः पदातीनां च स्वामिन्यविश्वासोत्पादनम् 'उवप्पयाणेण य' त्ति उपप्रदान-अभिमतार्थदानं । 'जे वि य से अभितरगा सीसगभम' ति येऽपि च 'से' तस्याभग्नसेनस्याभ्यन्तरकाः-आसन्ना मन्त्रिप्रभृतयः, किंभूताः?-'सीस- गमम 'त्ति शिष्या एव शिष्यकास्तेषां भ्रमा-भ्रान्तिर्येषु ते शिष्यकभ्रमाः, विनीततया शिप्यतुल्या इत्यर्थः, अथवा शीर्षक-शिर एव शिरःकवचं वा तस्य भ्रमः-अव्यभिचारितया शरीररक्षत्वेन वा ते शीर्षभ्रमाः, इह तानिति शेषः, भिनत्तीति योगः । तथा 'मित्तनाइणियगे' त्यादि पूर्ववत् 'भिंदइ' त्ति चोरसे- नापतौ स्नेहं भिनत्ति, आत्मनि प्रतिबद्धान् करोतीत्यर्थः ।। महत्थयाइं ' ति महाप्रयोजनानि 'महग्धाइं 'ति महामूल्यानि 'महरिहाईति महतां योग्यानि महं वा-पूजामर्हन्ति महान् वाहः पूज्यो येषां तानि तथा, एवंविधानि च कानिचित्केषाञ्चिद्योग्यानि भव- न्तीत्यत आह-('रायारिहाई ' ति राज्ञामुचितानि )। महं महइमहालियं कूडागारसालं' ति महती-प्रशस्ता महती चासौ अतिमहालिका च-गुर्वी महतिमहालिका ताम् , गुरुकामित्यर्थः 'कूडागारसालं ' ति कूटस्येव-पर्वतशिखरस्येवाकारो यस्याः सा तथा सा चासौ शाला चेति समासोऽतस्ताम् , 'अणेगखभ- - अत्यन्त- ·• [ ४. ] सयसन्निविटुं पासाईयं दरसणिज्ज अभिरुवं पडिलवं ' ति व्याख्या प्राग्वत् । - - 3 , - 'उस्मुक्कं ' ति अविद्यमानशुल्कग्रहणं, यावत्करणादिदं दृश्यम्- 'उकरं ' क्षेत्रगवादि प्रति अविद्यमानराजदेयद्रव्यम् 'अभडप्पवेसं कौटुम्बिनगेहेपु गजवर्णवतां भटानामविद्यमानप्रवेशम् 'अदंडिमकुदंडिम' दण्डो-निग्रहस्तेन निवृत्तं राजदेयतया व्यवस्थापितं दण्डिमं कुदण्ड:- असम्यग्निग्रहस्तेन निर्वृत्तं द्रव्यं कुदंडिमं ते अविद्यमाने यत्र प्रमोदेऽसाव- दण्डिमकुदण्डिमोऽतस्तम् ' अधरिमं ' ति अविद्यमानं धरिम-ऋणद्रव्य यत्र स तथा तम् ' अधारणिज्ज' अविद्यमानावमर्णम् 'अणुध्धुय- मुइंगं' अनुभूता-आनुरूप्येण वादनार्थमुक्षिप्ता अनुष्धूता वा-वादना- र्थमेव वादकैरत्यक्ता मृदङ्गा यत्र स तथा ' अमिलायमल्लदाम अम्लानपुष्पमालं 'गणियावरनाडइज्जकलियं गणिकाचरैर्नाटकीयैः- नाटकपात्रैः कलितो यः स तथा तम् 'अणेगतालाचराणुचरियं' अनेकैः प्रेक्षाकारिभिरासेवितमित्यर्थः, 'पमुइयपक्की लियामिराम' प्रमुदितै प्रकीडितैश्च जनैरभिरमणीयं 'जहारिहं' ति यथायोग्यम् । [पृ. ३५.] उदाहु सयमेव गच्छित्ता' उताहो स्वयमेव गमिप्यसीत्यर्थः नाइविगेटेहिं ' ति अनत्यन्तदीधैः ' अद्धाणेहिं ' ति प्रया- णकैः ‘सुहेहिं ' ति सुखैः-सुखहेतुभिः, 'वसहिपायरासेहि' ति वासिकपात जनैः ।। - ·[ ४१ ] - . 'जएणं विजएणं वद्धावेइ ' त्ति जयेन विजयेन च रिपूणां वर्द्धस्वेत्येवमाशिपं प्रयुङ्क्ते इत्यर्थः ॥ ननु तीर्थकरा यत्र विहरन्ति तत्र देशे पञ्चविंशतेोजनानामादेशा- न्तरेण द्वादशानां मध्ये तीर्थकरातिशयात् न वैरादयोऽनर्था भवन्ति, यदाह-" पुन्चुप्पन्ना रोगा पसमंति .इइवेरमारीओ । अइबुट्ठी अणावुद्धी न होइ दुभिक्ख उमरं च ॥ १॥” इति । [ पूर्वोत्पन्ना रोगाः प्रशाम्यन्ति इतिवैरमार्यः । अतिवृष्टिरनावृष्टिर्न भवति दुर्भिक्ष डमरं च ॥ १ ॥ तत्कथं श्रीमन्महावीरे भगवति पुरिमताले नगरे व्यवस्थित एवाभग्नसेनस्य पूर्ववर्णितो व्यतिकरः संपन्नः ? इति । अत्रोच्यते, सर्वमि- दमनर्थमर्थजातं प्राणिनां स्वकृतकर्मणः सकाशादुपजायते, कर्म च द्वेषा -सोपक्रम, निरुपक्रमं च, तत्र यानि वैरादीनि सोपकमकर्मसंपाद्यानि तान्येव जिनातिशयादुपशाम्यन्ति सदोषत्वात् साध्यव्याधिवत् , यानि तु निरुपक्रमकर्मसंपाद्यानि तानि अवश्यं विपाकतो वेद्यानि नोपक्रमकार- णविषयाणि असाध्यन्याधिवत्, अत एव सर्वातिशयसम्पत्समन्वितानां जिनानामप्यनुपशान्तवैरभावा गोशालकादय उपसर्गान् चिहितवन्तः ॥ ॥ इति विपाकश्नुते अभग्नसेनाख्यतृतीयाध्ययनविवरणम् ॥

·[ ४२ ] ४. - .. - ॥सगडे ॥ [पृ. ३७.] 'जइ णं भंते !' इत्यादि चतुर्थाध्ययनस्योक्षेपः- प्रस्तावना वाच्या इति गम्यं, स चायं-'जइ णं भंते ! समजेणं भगवया जाव संपत्तेणं दुहविवागाणं तवत्स अझयणत्स अयमढे पनत्ते चउत्थ- स्स णं भंते ! के अटे पनत्ते ! ति, 'महया' इत्यनेन ' महयाहिम- वंतमहंतमलयमंदन्महिंदसारे' झ्यादि राजवर्णको दृश्यः, 'साम १ भेद २ दण्ड ३ ' इत्येतत्पदमेवं दृश्य, 'सामभेददंडटबप्पयाणनीईसुपउत्त- नयविहन्नू' सामः-प्रियवचनं १ भेदः-नायकसेवकयोचित्तभेदकरणं २ दण्डः-शरीरधनयोरपहारः ३ उपप्रदान-अभिमतार्थदानम् ४ एता- न्येव नीतयः सुप्रयुक्ता येन स तथा अत एव नयेषु विधाज्ञः-प्रकार- वेदिता य इत्यादिरमात्यवर्णको दृश्यः ।। [ पृ. ३९. ] 'सुभद्दे लवण काल. 'त्ति अयमर्थः-'सुभद्दे सत्थवाहे लवणसमुद्दे कालधम्मुणा संजुत्ते यावि होत्य'ति । [पृ. ४०.] 'अओमयं त्ति अयोमयी ' तत्तं' तता, कथ- म् ! इत्याह-' समजोइभूयं ' ति सम-तुल्या व्योतिषा-वह्निना भूता या सा तथा ताम् । 'अवयासाविए' त्ति अक्यासितः-आलिङ्गितः । [पृ. ४१.] 'जोवण० भविस्सइ' ति 'जोवणगमणुपत्ते अलं भोगसमत्थे यावि भवित्सइ' इत्येवं द्रष्टव्यम् । , , ·[ ४३ ] 'त स' त्ति 'तए णं सा' इत्येवं दृश्यम् । 'विण्णय' त्ति एत- देवं दृश्यं-'विण्णयपरिणयमेत्ता। 'निक्खेवो' त्ति ‘एवं खलु जंबू ! समणेणं भगवया महावी- रेणं चउत्थस्स अझयणरस अयमद्वे पन्नत्ते' इत्येवंरूपं निगमनं वाच्य- मिति । शेषमुपयुज्य प्रथमाध्ययनानुसारेण व्याख्येयमिति ।। ॥ चतुर्थाध्ययनविवरणम् ॥ ५. ॥ बहस्सइदत्ते ॥ [पृ. ४२.] 'रिउव्वेय' त्ति एतेनेदं दृदयं-'रिउव्वेयजज्जु- व्वेयअथव्वणवेयकुसले ' त्ति दृश्यं व्यक्तं च । [पृ. ४३] 'हिययउंडीओ' त्ति हृदयमांसपिण्डान् ।। [पृ. ४४.] 'वेलासु' त्ति अवसरेपु-भोजनशयनादिकाले- वित्यर्थः 'अवेलासु' त्ति अनवसरेषु 'काले' तृतीयप्रथमप्रहरादौ 'अकाले च ' मध्याह्नादौ, अकालं विशेपेणाह-'राओ' त्ति रात्रौ 'वियाले ' त्ति सन्ध्यायां ' संपलग्गो' त्ति आसक्तः ॥ ॥ पञ्चमाध्ययन बृहस्पतिदत्तस्येति ।। - ·[ ४४ ] - ६. ॥ नन्दिवद्धणे॥ [पृ. ४५] 'चित्तं बहुविहं ' ति आश्चर्यभूतं बहुप्रकार चेत्यर्थः अलंकारियकम्म' ति क्षुरकर्म . सव्वहाणेसु' त्ति शय्यास्थानभोजनस्थानमन्त्रस्थानादिपु आयस्थानेषु वा शुल्कादिपु 'सन्च- भूमियासु' त्ति प्रासादभूमिकासु सप्तमभूमिकावसानासु पदेषु वा-अ- मात्यादिपु । 'दिनवियारे। त्ति राज्ञाऽनुज्ञातसंचरणः अनुज्ञातविचारणो वा ॥ [पृ. ४६] 'कलकलभरिएहिं । ति कलकलायत इति कल- कलं-चूर्णादिमिश्रजलं तद्गतः, तप्तं अयोमयमित्यादि विशेषणम् । हारं पिणद्धति' त्ति परिधापयन्ति, किं कृत्वा ! इत्याह-अयो- मयं संदंशकं गृहीत्वेति, तत्र हारः अष्टादशसरिकः । अट्टहारं' ति नवसरिकः, यावत्करणात् 'तिसरियं पिणद्धति पालंबं पिणद्धति कडिसुत्तयं पिणद्धति' इत्यादि, त्रिसरिकं प्रतीतं प्राल- म्बो-झुम्बनकं कटीसूत्रं व्यक्तं 'पट्ट' ति ललाटाभरणं मुकुटं-शेखरकः *चिंता तहेव 'त्ति तं पुरुषं दृष्ट्वा गौतमस्य विकल्पस्तथैवाभूत् यथा हि प्रथमेऽध्ययने, तथाहि-न मे दिवा नरया वा नेरइया वा, अयं पुण पुरिसे निरयपडिसूवियं वेयणं वेएइ ' त्ति, यावत्करणा देवं दृश्यम्-'अहापजत्तं भत्तपाणं पडिगाहेइ जेणेव समणं भगवं तेणेव उवागच्छइ' इत्यादि , ·[ ४५ ] . पादान्दुकान्यपि, + वाच्यं वागरेइ' त्ति कोऽसौ जन्मान्तरे आसीदित्येवं गौतमः पृच्छति भगवांस्तु व्याकरोति-कथयति । [पृ. ४७.] 'चारगपाले ' ति गुप्तिपालकः । 'चारगमंडे ' त्ति गुप्त्युपकरणम् । 'हत्युंडुयाणं' त्ति अण्डूनि-काष्ठादिमयबन्धनविशेपाः, एवं हढीण य' ति हडयः-खोटकाः 'पुंज' त्ति सशिखरो राशि: 'निगर' त्ति राशिमात्रम् ॥ ' वेणुलयाण य ' ति स्थूलवंशलतानां 'वेत्तलयाण य ' त्ति जलजवंशलतानां चिंच' 'त्ति चिञ्चालतानाम् अम्बिलिकालतानां 'छियाण' ति श्लक्ष्णचर्मकशानां ' कसाण य'त्ति चर्मयष्टिकानां 'वायरासीणं ' ति वल्करश्मयो वटादित्वग्मयसिंदुराणि ताडनप्रयोज- नानि तेषां पुञ्जास्तिष्ठन्तीति योगः । सिलाण य' ति दृपदां लउलाण य त्ति लगुडानां 'मुग्गराण य' त्ति व्यक्तं 'कनंगराण य' त्ति काय-पानीयाय नङ्गराः-बोधिस्थनिश्चलीकरणपाषाणास्ते कनङ्गराः कानंगरा वा-ईपन्नंगरा इत्यर्थः । ' तए णं से ' त्ति एतस्य स्थाने ' तस्स णं' ति मन्या- महे एतस्यैव सङ्गतत्वात् पुस्तकान्तरे दर्शनाच्चेति । 'असिपत्ताण य'त्ति असीनां 'करपत्ताण यत्ति कचानां 'खुरपत्ताण य'त्ति क्षुराणां 'कलंवचीरपत्ताण य' त्ति कड्ड (ल), म्बचीरः-शस्त्रविशेषः । , .

·[ ४६ ] - - कडि (कडग) सक्कराण य' त्ति वंशशलाकानां 'चम्म- पट्टाण य ' त्ति व गाम् ' अल्लपल्लाण य' त्ति अलीनां-वृश्चिकपु- च्छाकृतीनां 'डंभणाण य' त्ति यैरग्निप्रतापितैलॊहशलाकादिभिः परशरीरऽङ्क उत्पाद्यते तानि दम्भकानि 'कोहिलाणं' ति हस्वमुद्ग- रविशेषाणां ॥ पच्छाण य ' त्ति प्रच्छनकानां 'पिप्पलाण य' त्ति हस्व- क्षुराणां कुठारा नखछेदनकानि दर्भाश्च प्रतीताः । अणहारए य' त्ति ऋणधारकान् 'संडपट्टे य: त्ति धूर्त्तान् । [पृ. ४८.] ' अप्पेगइ यत्ति अप्येककान् कांचिदपीत्यर्थः, 'पज्जेइ ' ति पाययति 'अप्पेगइयाणं तेणं चेव ओवीलं दल- 'तेनैव अवपीडं-शेखरं मस्तके तस्यारोपणात् उपपीडां वा-वेदनां दलयति-करोति 'संकोडियमोडिए' त्ति सङ्कोटिताश्च-सकोचिताङ्गा मोटिताश्च-चलिताङ्गाः इति द्वन्द्वोऽतस्तान् 'अप्पेगइए हत्यछिन्नए करेइ ' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्यं-' पायच्छिन्नए एव नकउटुजि- भसीसछिन्नए' इत्यादि, 'सत्थोवाडियए' त्ति शस्त्रावपाटितान्- खड्गादिना विदारितान् ' अप्पेगइया वेणुलयाहिं' इत्यत्र यावत्क- रणात् ' वेत्तलयाहि य चिंचलयाहिं' इत्यादि दृश्यम् । 'उरे सिलं दलावेई. त्यादि, उरसि पाषाणं दापयति तदुपरि लगुडं दापयति ततस्तं पुरुषाभ्यां लगुडोभयप्रान्तनिविष्टाभ्यां लगुडमुत्क- म्पयति-अतीव चलयति यथाऽपराधिनोऽस्थीनि दल्यन्त इति भावः । - . . , ·-- - तंतीहि य ' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्यं-' वरत्ताहि य वागरजूहिं इत्यादि, 'अगडंसि' त्ति कूपे “ उचूलयालगं' ति अधःशिरस उपरि पादस्य कूपजले बोलणाकर्षणं । पज्जेइ ' त्ति पाययति खादयतीत्यादि लौकिकीभाषा कारयतीति तु भावार्थः । अवसु य' त्ति कृकाटिकासु खलएसु' त्ति पादमणिबन्धेषु ' अलिए भंजावेइ' त्ति वृश्चिक- कण्टकान् शरीर प्रवेशयतीत्यर्थः 'सईओ 'त्ति सूची: ' डंभणाणि य'त्ति सूचीप्रायाणि डम्भकानि हस्ताङ्गल्यादिषु — कोहिल्लएहिं ' ति मुद्गरकैः ‘आआडावेइ ' त्ति आखोटयति प्रवेशयतीत्यर्थः ‘भूमि कंडुयावेइ ' ति अङ्गुलीप्रवेशितसूचीकैः हस्तैः भूमिं कण्डूयते, महा- दुःखमुत्पद्यते इति कृत्वा भूमिकण्डूयनं कारयतीति । 'दन्भेहि य 'त्ति दर्भाः-समूलाः ' कुसेहि य ' त्ति कुशाः-निर्मूलाः [पृ. ४९ ] 'कुमारे ' त्ति कुमारः । अंतराणिय'त्ति अवसरान् ‘छिड्डाणि य' त्ति अल्पपरिवा- रत्वानि, 'विरहाणि य' त्ति विजनत्वानि ॥ [पृ. ५० ] 'एवं खलु जंबू !' इत्यादि 'निक्षेपो' निगमनम् षष्ठाध्ययनस्य यावत् 'अयमद्वे' त्यादि 'वेमि' त्ति ब्रवीम्यहं भगवतः समीपे अमुं व्यतीकर विदित्वेत्यर्थः ।। षष्ठाध्ययनविवरणं नंदिवर्द्धनस्याधिकारो हि समाप्तः ॥ ६ ॥ - ·[ ४८ ] ७. - - - ॥ उंबरदत्ते॥ जइ णं भंते !' इत्यादिरुक्षेपः सतनस्याध्ययनस्य वाच्य इति । [पृ. ५१] 'कच्छुल्लं' ति कण्डूमन्तं 'दोउयरियं ति जलोदरिक 'भगंदलियं ' त्ति भगन्दरवन्तं 'सोगिल' न्ति शोफत्र- न्तं, एतदेव सविशेषमाह-'सुयमुहसुयहत्थं ति शूनमुखशूनहस्तम् । 'थिविधिवित ' त्ति अनुकरणशब्दोऽयं 'वणमुहकिमिउत्तयं- तपगलंतपूयरुहिरं' त्ति लालाभिः-क्लेदतन्तुभिः प्रगलन्तौ की नासा च यस्य स तथा तम्, 'अभिक्खणं' ति पुनः पुनः 'कहाई' ति क्लेशहेतुकानि 'कलुणाई' ति करुणोत्पादकानि 'वीसराई' ति चि- रूपध्वनीनीति गम्यते, 'कूयमाण' त्ति कूजन्तम्-अव्यक्त भणन्त, शेपं सर्वं प्रथमाध्ययनवत् नवरं देहंवलियाए' देहबलिमित्यस्याभि- धानं प्राकृतशैल्या देहबलिया 'पाड० ' ति पाडलिसंडाओ नगराओ 'पडिणि' त्ति पडिनिक्खमइ, त्ति हृद्यं, ' जेणेव समणे भगवं महा- वीरे तेणामेव उवागच्छइ २ गमणागमणाए पडिक्कमइ ईपिथिकों प्रतिक्रामतीत्यर्थः ‘भत्तपाणं आलोएइ २ भत्तपाणं पडिदंसेइ २ समणेणं. भगवया अव्मणुनाए यावत्करणात् 'समाणे ' इत्यादि दृश्यम् । 'विलमिव पन्नगभूए अप्पाणेणं आहारमाहारेइ' ति आत्मना आहारयति, किं भूतः सन् इत्याह-' पन्नगभूतः ' नागकल्पो भगवान् - , - - - ·[ ४९ ] . आहारस्य रसोपलम्भार्थमचर्वणात्, कथम्भूतमाहारम् !-विलमिव असं- स्पर्शनात्, नागो हि विलमसंस्पृशन् आत्मानं तत्र प्रवेशयति, एवं भग- वानप्याहारमसंस्पृशन् रसोपलम्भानपेक्षः सन्नाहारयतीति । दोचं पि' त्ति द्विरपि द्वितीयां वाराम् । [पृ. ५२] ' अटुंगाउन्वेयपाठए ' त्ति आयुर्वेदो-वैद्यकशास्त्र ''कुमारभिच्चं ' त्ति कुमाराणां-बालकानां भृतौ-पोषणे साधु कुमार- भृत्य, तद्धि शास्त्रं कुमारभरणस्य-क्षीरस्य दोषाणां संशोधनार्थ दुष्टस्तन्य- निमित्तानां व्याधीनामुपशमनार्थ चेति । 'सलाग' त्ति शलाकायाः कर्म शालाक्यं तत्प्रतिपादकं तन्त्रमपि शालाक्यं, तद्धि ऊर्ध्वजन्तुगतानां रोगाणां श्रवणवदनादिसंश्रितानामुपशमनार्थमिति । सल्लहत्ते' ति शल्यस्य हत्या हननमुद्धार इत्यर्थः शल्यहत्या तत्प्रतिपादकं शास्त्र शल्यहत्यमिति । 'कायतिगिच्छि' त्ति कायस्य ज्वरादिरोगग्रस्तश- रीरस्य चिकित्सा-रोगप्रतिक्रिया यत्राभिधीयते तत्कायचिकित्सैव, तत्तन्त्रं हि मध्याह्नसमाश्रितानां ज्वरातिसारादीनां शमनार्थमिति । 'जंगोले' त्ति विषधातक्रियाऽभिधायकं जङ्गोलं-अगदं तत्तन्त्रं तद्धि सर्पकीटलता- दष्टविनाशार्थ विविधविषसंयोगोपशमनार्थ चेति । 'भूयेवज्ज' त्ति भूतानां निग्रहार्थी विद्या-शास्त्रं भूतविद्या, सा हि देवासुरगन्धर्वयक्षरा- क्षसाध्युपसृष्टचेतसां शान्तिकर्मबलिकरणादिभिर्ग्रहोपशमनार्था । रसा- यणे' त्ति रस:-अमृतरसस्तस्यायनं-प्राप्तिः रसायनं तद्विधयः-स्थाप- नमायुर्मेधाकर रोगोपहरणसमथं च तदभिधायकं तन्त्रमपि रसायनम् , 'वाईकरणे' त्ति अवाजिनो वाजिनः करणं वाजीकरणं-शुक्रवर्द्धने- . - ·[ ५. ]. . - - . नाश्वत्येव करणमित्यर्थः तदभिधायकं शास्त्रम् , अल्पक्षीणविशुष्करे- तसामाप्यायनप्रसादोपजनननिमित्तं प्रहर्षजनननिमित्तं प्रहर्षजननार्थ चेति ॥ 'सिवहत्थे ' त्ति आरोग्यकरहस्तः 'सुहहत्थे' त्ति शुभहस्तः- प्रशस्तकरः सुखहेतुहस्तो वा 'लहुहत्थे ' त्ति दक्षहस्तः ।। 'राईसर' इत्यत्र यावत्करणात् 'तलवरमाडंबियकोडुवियसेट्ठी' त्ति दृश्यं, 'दुबलाण य' त्ति कृशानां हीनबलानां वा 'गिलाणाणं य' त्ति क्षीणहर्षाणां शोकजनितपीडानामित्यर्थः 'वाहियाण य' त्ति व्याधिः-चिरस्थायी कुष्ठादिरूपः स संजातो येषां ते व्याधिता व्यथिता वा-उष्णादिभिरभिभूता अतस्तेषां 'रोगियाणं ' त्ति संजाताचिरस्था- यिज्वरादिदोषाणां, केषामेवंविधानाम् ? इत्याह-'सणाहाण य' त्ति सस्वामिनाम् 'अणाहाण य' त्ति निःस्वामिनां 'समणाण य' त्ति गैरिकादीनां 'भिक्खगाण य'त्ति तदन्येषां 'करोडियाण य' त्ति कापालिकानाम् 'आउराणं' त्ति चिकित्साया अविषयभूतानाम् 'अप्पेगइयाणं मच्छमंसाई उवइसति' इत्येतस्य वाक्यस्यानुसारेणा- प्रेतनानि वाक्यानि ऊह्यानि, मत्स्याः कन्छपा ग्राहाः मकराः संसुमाराः अजाः एलकाः रोज्झाः शूकराः मृगाः शशकाः गावः महिषाः तित्तिराः वर्तकाः लावकाः कपोताः कुक्कुटाः मयूराश्च प्रतीताः । [पृ. ५३.] 'मन्ने' त्ति अहमेवं मन्ये 'नियगकुच्छिसं- भूताई' ति निजापत्यानीत्यर्थः, स्तनदुग्धे लुब्धकानि यानि तानि तथा, मधुरसमुल्लापकानि-मन्मनप्रजल्पितानि स्तनमूलात् कक्षादेशभागमभि- - ·[ ५१ ] सरन्ति मुग्धकानीति, पुनश्च कोमलं यत्कमलं तेनोपमा ययोस्तौ तथा ताम्यां हस्ताम्यां गृहीत्वा उत्सङ्गनिवेशितानि ददति समुल्लापकान् सुमधुरान् शब्दतः पुनः पुनर्मनुलप्रभणितान्-मञ्जुलानि-कोमलानि प्रभणितानि-भणनारम्भा येउ ते तथा तान् , [पृ. ५४.] 'अपुन्न'त्ति अविद्यमानपुण्या यतः 'अकयपुण्ण' त्ति अविहितपुण्या अथवा ' अपुण्ण ' त्ति अपूर्णमनोरथत्वात् 'एत्तो' त्ति एतेषां बालकचेष्टितानाम् 'एगयरमवि' एकतरमपि-अन्यतरेद- पीति, 'कल्लं' इत्यत्र यावत्करणात् 'पाउप्पभायाए रयणीए फुल्लुप्पल- कमलकोमलुम्मिलिए अहपंडुरे पभाए' इत्यादि दृश्यम् ' उदिए सहस्स- रसिमि दिणयरे तेयसा जलंते' इत्येतदन्तं, तत्र प्रादुः प्रभातायां-प्र- काशेन प्रभातायां फुल्लं विकसितं यदुत्पलं-पमं तस्य कमलस्य च-हरि- णस्य कोमलं-अकठोरम् उन्मीलितं-दलानां नयनयोश्चोन्मेषो यत्र तत्तथा तत्र, शेषं व्यक्तम् । 'जायंच' त्ति यागं पूजां यात्रां वा 'दायं च ' दानं 'भायं च' लाभत्यांशम् 'अक्खयणिहिं च ' त्ति देवभाण्डागारम् 'अणुवड्डि- स्सामि' ति वृद्धिं नेष्याभि, 'इति कटु' एवं कृत्वा ‘ओवाइयं 'ति उपयाचितम् ॥ [पृ. ५५] 'उवाइणित्तए' उपयाचितुमिति । 'कयकोउयमंगल' त्ति कौतुकानि-मषीपुण्डूकादीनि मङ्गलानि दध्यक्षतादीनि "उल्लपडसाडिय' ति पट:-प्रावरणं साटको-निवसनं , n . - ·। ५२ पम्हल. 'त्ति' पम्हलमुकुमालगंधकासाझ्याए गायलट्ठी सोन्हइ 'त्ति द्रष्टव्यन् ‘एवं व० 'त्ति एवं दयासीत्यर्थः ।। ॥ सप्तमाध्ययनस्य विवरणं वरदत्तास्यस्य ।। ८ . . ' - । ॥ सोरियदत्ते॥ [पृ. ५७ ] ' मच्छंधे' ति मत्स्यबन्धः । [पृ. ५८) 'सण्डमच्छा' इत्यत्र यावःकरणात् 'खवल्लमच्छा विन्झिहिमच्छा हलिमन्छा' इत्यादि 'लंभगमच्छा पत्रागा' इत्येतदन्तं दृश्य, मन्त्यभेदाश्चैते रूद्विगन्याः । ' अए य अह' यावत्करणात् एलए य रोझे य सूयरे य मिगे य' इति दृश्यम् । 'तित्तिरे य' इत्यत्र यावत्करणात् 'वश्य य लागए य कुक्कुडे य' इति दृश्यम् । साहसंडियाणि य: सूक्ष्मखण्डीकृतानि 'वट्ट' त्ति वृत्त- खण्डितानि च। [पृ. ५९.] 'दीह' ति दीर्घखण्डितानि च हस्वखण्डितानि च । 'हिमपक्काणि य' ति शीतपक्वानि 'जम्म- पक्कानि वेगपक्काणि यत्ति रूढिगम्यं, 'मारुयपक्काणि य' ति वायुपश्चानि 'कालाणि य' त्ति 'हेरंगाणि य' . ति रूढिगम्यं, 'महिहाण य ' ति तक्रसंसृष्टानि 'आमलरसियाणि य' - आमलक- रहस्स' त्ति ..

·[ ५३ ] रससंसृष्टानि 'मुद्दियारसियाणि य' त्ति मृद्वीकारससंसृष्टानि एवं कपित्थरसिकानि दाडिमरसिकानि मच्छरसिकानि तलितानि-तैलादिनाऽग्नौ संस्कृतानि 'भज्जियाणि य ' त्ति अग्निनाभ्रस्तानि 'सोल्लियाणि य त्ति शूले पक्यानि 'मच्छरसए ' ति मत्स्यमांसरसस्य सम्बन्धिनो रसान् 'एणिज्जरसए य'त्ति मृगांसरसान् 'तित्तिर' त्ति तित्तिरसत्करसान यावत्करणात् 'वट्टयरसए य लावयरसए य' इत्यादि दृश्य, 'हरियसागं' पत्रशाकं 'ज०' इत्यस्यायमर्थः-जलयरमंसेहिं खहयरमंसेहिं 'तलि. भजि० च ' अयमर्थः- तलिएहि भजिएहिं' 'चिंत' ति मनोरथोत्पत्तिर्वाच्या, धण्णाओ णं ताओ अम्मयाओ कयत्थाओ इत्यादिरूपा यथा गङ्गदत्तायाः सप्तमाध्ययनोक्तायाः, 'आ पुच्छण' त्ति भर्तुरापृच्छा 'तं इच्छामि गं तुम्भेहिं अब्भणुनाया' इत्यादिका, 'ओवाइयं' ति उपयाचितं वाच्यं, दोहदोऽपि गङ्गदत्ता- या इव वाच्य इति । [पृ. ६०] 'एगहियाहि 'ति नौभिः 'दहगलणेहि ये' त्यादि एगट्टियं भरेंती येतदन्तं रूढिगम्यं, तथाऽपि किश्चिल्लिख्यते-हूदगलनं- हृदस्य मध्ये मत्स्यादिग्रहणार्थ भ्रमणं जलनिःसारणं वा हूदमलनं-हृदस्य मध्ये पौन:पुन्येन परिभ्रमणं जले वा निःसारिते पङ्कमईनं थोहरादिप्र- क्षेपेण हूदजलस्य विक्रियाकरणं हूदमथनं-हूदजलल्य तरुशाखाभिर्विलो- डनं हृदवहनं-स्वत एव हूदाज्जलनिर्गमः हृदप्रवहणं-हूदजलस्य प्रकृष्ट वहनं प्रपञ्चपुलादयो मत्स्यवन्धनविशेषाः गलानि-बडिशानि ·[ ५४ ] . वक्कबंधेहि य' ति वल्कबन्धनैः-सूत्रबन्धनैश्चेति व्यक्तं, 'म- च्छखलए करेंति ति स्थण्डिलेषु मत्स्यपुञ्जान् कुर्वन्ति । [पृ. ६१ ] 'वमणेहि य' त्ति वमनं स्वतः संभूतं 'छड्ड- णेहि य'त्ति छर्दनं च वातादिद्रव्यप्रयोगकृतम् , उवीलणेहि य त्ति अवपीडनं, कवलप्राहः-गलकण्टकापनोदाय स्थूलकवलग्रहणं मुखबिम- ईनार्थ वा दंष्ट्राधः काष्ठखण्डदानं, शल्योद्धरणं-यन्त्रप्रयोगकः कण्टको- द्धारः विशल्यकरणं औषधसामर्थ्यादिति 'नीहरित्तए' त्ति निष्काशयितुं 'विसोहित्तए' त्ति पूयाद्यपनेतुम् । ॥ अष्टमाध्ययनस्य विवरणं शौरिकमात्स्यिकस्य समाप्तम् ।। ९. . - ॥ देवदत्ता॥ [पृ. ६३.] ' अब्भुग्गय ' त्ति इदमेवम्-अब्भग्गयमूसियप- हसिए चेव ' अभ्युद्गतोच्छ्रितानि अत्यन्तोचानि प्रहसितानि च हसितु- मारब्धानि चेत्यर्थः, 'मणिकणगरयणचित्ते' इत्यादि, 'एगं च णं महं भवणं करिति अणेगखंभसयसन्निविट्ठ' मित्यादि भवनवर्णकसूत्रं दृश्यम् । 'पंचसयओ दाओ' त्ति हिरण्यकोटिसुवर्णकोटिप्रभृतीनां प्रेषणकारिकान्तानां पदार्थानां पञ्चपञ्चशतानि 'सिंहसेनकुमाराय पितरौ दत्तवन्तावित्यर्थः, स च प्रत्येक स्वजायाभ्यो दत्तवानिति ।

·1 ५५ ] - महया' इत्येन महयाहिमवंतमहंतमलयमंदरमहिंदसारे' इत्यादि। 'भीया जेण' त्ति 'भीया तत्था जेणेवेत्यर्थः । 'ओहय० जाव' इह. यावत्करणादिदं दृश्यम्-ओहयमणसंकप्पा भूमीगयदिविया करतलपल्हत्थमुही अज्झागोवगय ' त्ति । [पृ. ६४] 'उप्फेणउप्फेणियं' त्ति सकोपोमवचनं यथा भवतीत्यर्थः । 'इतोऽनन्तरवाक्यस्यैकैकमक्षरं पुस्तकेषूपलभ्यते, ततश्चैवमवगन्त- व्यम्-' एवं खलु सामी ! ममं एगूणगाणं पंचण्हं सवत्तीसयाणं एगूण- पंचमाइसयाई इमोसे कहाए लढाई सवणयाए अन्नमन्नं सदावेत्ता एवं वयासी-एवं खलु सीहसेणे राया सामाए देवीए मुच्छिए अम्हं धूयाओ नो आढाइ नो परियाणाइ अणाढाएमाणे अपरियाणमाणे विहरह। 'जा' इति यावत्करणात् , तच्चेदं दृश्यम्-'तं सेयं खलु अम्ह सामं देवी अग्गिपओगेण वा विसप्पओगेण वा सत्थप्पओगेण वा जीवियाओ ववरोवित्तए, एवं संपेहेह संपेहित्ता ममं अंतराणि छिद्दाणि पडिजागरमा- णीओ विहरंति, तं न नज्जइ सामी ! ममं केणइ कुमरणेणं मारिस्संति त्ति कटु भोया' यावत्करणात् 'तत्था तसिया उञ्चिग्गा ओहयमणसंक- प्पा भूमीगयदिट्ठीया' इत्यादि दृश्यम् । 'घत्तिहामि' त्ति यतिप्ये 'नत्थि' त्ति न भवत्ययं पक्षो यदुत कत्तोई' त्ति कुतश्चिदपि शरीरकस्य आवाधा वा भविप्यति, तत्र - ·[ ५६ ] इति कटु ति एवम- . - - . . आवाधः-ईपत्पीडा प्रवाध:-प्रकृष्टा पीडैव । भिधाय । 'अणेगक्खंभिय'त्ति अनेकस्तम्भशतसन्निविष्टामित्यर्थः, 'पासा.' इत्यनेन 'पासाईयं दरिसणिज्जं अभिरूवं पडिरूव ' मिति दृश्यम् । [पृ. ६७. ] ' जइ वि (य) सा सयं रजसुक्क' त्ति यद्यपि सा स्वकीयराज्यशुल्का-स्वकीयराज्यलभ्येत्यर्थः । 'जुत्तं व ' त्ति सङ्गतं 'पत्तं व 'त्ति पात्रं वा 'सलाहणिज्ज व' त्ति श्लाघ्यमिदं 'सरिसो व ' त्ति उचितसंयोगो वधूवरयोः । 'आयंते ' त्ति आचान्तो जलग्रहणात् 'चोक्खे' ति चोक्षः सिक्थलेपाद्यपनयनात् विमुक्तं भवति । 'परमसूईभुए ' ति अत्यन्तं शूचीभूत इति । [पृ. ६८] 'हाय' यावत्करणादिदं दृश्यं-'कयवलिकम्म कयकोउयमंगलपायच्छित्तं सवालंकारे' त्ति । सुवहुमित्त' इत्यत्र यावत्करणादिदं 'णियगसयणसबंधि- परिजणेण' त्ति दृश्यम् । 'सव्वडिए' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्य–' सवजुईए' सर्व- धुत्या-आमरणादिसम्बन्धिन्या सर्वयुक्त्या वा उचितेषु वस्तुघटनालक्ष- णया सर्वबलेन-सर्वसैन्येन सर्वसमुदायेन-पौरादिमीलनेन सर्वादरेण- सर्वाचितकृत्यकरणरूपेण 'सव्वविभूईए' सर्वसम्पदा 'सव्वविभूसाए' समस्तशोभया 'सव्वसंभमेणं' प्रमोदकृतोत्सुक्येन 'सबपुष्पगंध- - -

·[ ५७ ]
मल्लालंकारेण सम्बतूरसहसनिनाएणं' सर्वतूर्यशब्दानां मीलने यः
संगतो नितरां नादो-महान् घोषस्तेनेत्यर्थः, 'अल्पेष्वपि ऋद्धयादिषु
सर्वशब्दप्रवृत्तिर्दृष्टा अत आह-' महया इड्डीए ' महया जुईए महया
जुईए महया चलेणं महया समुदएणं महया वरतुरियजमगसमगपवाइणं'
जमगसमग' ति युगपत् , एतदेव विशेषेणाह-संखपणवपडहमेरि-
झलरिखरमुहिहुडकमुखमुइंगदुंदुहिनिग्घोसनाइयरवेणं ' तत्र शबादीनां
नितरां घोषो नि?षो-महाप्रयत्नोत्पादितः शब्दः नादितं-ध्वनिमात्रं
एतद्वयलक्षणो यो रवः स तथा तेनेति ।
'सेयापीएहिं ' ति रजतसुवर्णमयैरित्यर्थः ।
[पृ. ६९] 'सिरीए देवीए मायाभत्ते यावि हुत्य ' त्ति
श्रिया देव्या मातेति बहुमानबुद्धया भक्तो मातृभक्तश्चाप्यभूत् ,
कल्लाकलिं' ति प्रातः प्रातः ।
गंधवट्टएणं' ति गन्धचूर्णेन ।
'जिमियभुत्तुत्तरागयाए ' त्ति जेमितायां-कृतंभोजनायां तथा
भुक्त्वोत्तरमागतायां स्वस्थानमिति भावार्थः, उदारान्-मनोज्ञान् भोगान्
भुआनो विहरति ।
'पुन्वरत्तावरत्ते' त्ति पूर्वरात्रापररात्रकालसमये, रात्रेः पूर्वभागे
पश्चाद्भागे वेत्यर्थः ।
[पृ. ७०.] 'मज्जाइय' त्ति पीतमद्या, : विरहियसयणि-
जंसि । ति विरहिते विजनस्थाने शयनीयं तत्र ।
-
,
3

·[ ५८ ] , परामुसइ 'त्ति गृह्णाति । समजोइभूयं ति समः-तुल्यो ज्योतिषा- अग्निना भूतो जातो यः स तथा तम्। 'रोयमाणीओ' त्ति अश्रुविमोचनात् , इहान्यदपि पदद्वय- मध्येयं, तद्यथा-'कंदमाणीओ' आक्रन्दशब्दं कुर्वत्यः 'विलवमा- णीओ' त्ति विलापान कुर्वत्यः । [पृ. ७१] ' आसुरुत्ते' त्ति आशु-शीघ्र रुप्त:-कोपेन विमो- हितः, इहान्यदपि पदचतुष्कं दृश्यं, तद्यथा-'स्टे' त्ति उदितरोषः 'कुविए' त्ति प्रवृद्धकोपोदयः 'चंडक्किए' त्ति प्रकटितरौद्ररूपः, मिसिमिसिमाणे' त्ति कोपाग्निना दीप्यमान इव ॥ ॥ देवदत्तायाः नवमाध्ययनस्य विवरणं ॥ ९ ॥ , १०. ॥ अज्जू ॥ [ पृ. ७२.] 'जहा तेयलि' त्ति ज्ञाताधर्मकथायां यथा तेयलिसुतनामा अमात्यः पोट्टिला-भिधानां कलादमूषिकारश्रेष्ठि- सुतामात्मार्थ याचयित्वा आत्मनैव परिणीतवान् एवमयमपीति । अञ्जूसार्थवाहसुतायाः दशमाध्ययनस्य विवरणम् ॥ १०॥ तत्समाप्तौ च समाप्तं प्रथमश्रुतस्कन्धविवरणमिति ॥ - Apn ·[ ५९ ] ॥ अथ वीयसुयक्खंधो ॥ १. ॥ सुबाहू॥ 'सव्वोउ० य' त्ति इदमेवं दृश्यं-' सन्चोउयपुप्फफलसमिद्धे रम्मे नंदणवणप्पगासे पासाईए ४'। 'तंसि तारिसगसि वासभवणंसी' ति तस्मिन् तादृशे-राजलो- कोचिते वासगृहे इत्यर्थः । जहा मेहस्स जम्मणं' ति ज्ञाताधर्मकथायां प्रथमाध्ययने यथा मेघकुमारस्य जन्मवक्तव्यतोक्ता एवमत्रापि सा वाच्येति, नवरमका- लमेघदोहदवक्तव्यता नास्तीह । 'सुबाहुकुमार' इह यावत्करणादिदं दृश्य-' बावत्तरीकलापंडिए नवंगसुत्तपडिवोहिए' नवाङ्गानि-श्रोत्र २ चक्षु ४ र्घाण ६ रसना ७ त्वग् ८ मनो ९ लक्षणानि सन्ति सुप्तानि प्रतिबोधितानि यौवनेन यस्य स तथा, 'अट्ठारसदेसीभासाविसारए इत्यादि जाव अलं भोगसमत्ये जाए यावि हुत्था, तए णं तस्स सुवा- हुस्स अम्मापियरो सुवाहुं कुमारं वावत्तरीकलापंडियं जाव अलं भोगस- मत्थं साहसियं वियालचारिं जाणंति जाणित्ता पञ्च प्रासादावतंसकशतानि कारयन्ति, किं भूतानि ? इत्याह- अभुग्गय' ति ' अब्भुग्गयमूसि- यपहसिए ' इत्यादि, 'भवणं' ति एकं च भवनं कारयंति, अथ प्रासा- दभवनयोः कः प्रतिविशेषः !, उच्यते, प्रासादः स्वगतायामापेक्षया द्विगुणोच्छ्यः भवनं त्वायामापेक्षया पादोनसमुच्छ्रयमेवेति, इह च प्रासादा वधूनिमित्तं भवनं च कुमाराय, 'एवं जहा महावलस्स' ति भवन- .

·[ ६० ] . , . . वर्णको विवाहवक्तव्यता च यथा भगवत्यां महावलस्योक्ता एवमस्यापि पुष्पचूडाप्रमुखानामिति वाच्यम् , एतदेव दर्शयन्नाह-' नवर' मित्यादि। 'तहेब ' ति यथा महावलस्येत्यर्थः, 'पंचसयओ दाओ'त्ति 'पंचसयाई हिरनकोडीणं पंचसयाई सुवण्णकोडीणं' इत्यादि दानं वाच्यम् , इह यावत्करणादेवं दृश्य-' तए णं सुबाहु कुमारे एगमेगाए भारियाए एगमेगं हिरण्णकोडिं दलयइ ' इत्यादि वाच्यं यावत् ' अन्नं च विपुलंधणकणगरयणमणिमोत्तियसंखसिप्पप्पवालमाइयं दलयति,तए णं से सुबाहुकुमारे' त्ति, 'उप्पि पासायवरगए ' प्रासादवरस्य उपरिस्थित इत्यर्थः, 'फुट्ट०' इह यावत्करणादिदं दृश्यं-'फुट्टमाणेहिं मुइंगमत्थएहि' स्फुटर्मृिदङ्गमुखपुटैरतिरभसास्फालनादित्यर्थः, 'वरतरुणीसंपउत्तेहिं' 'वत्तीसइबद्धेहिं नाडएदि' द्वात्रिंशद्भिभक्तिनिवद्धैः द्वात्रिंशत्पात्रनिव- बैरित्यन्ये ' उवगिज्जमाणे उवलालिज्जमाणे माणुस्सए कामभोगे पचणु- भवमाणे 'त्ति, 'जहा कुणिए' त्ति यथा औषपातिके कोणिकराजो भगवद्वन्दना य निर्गच्छवर्णित एवमयमपि वर्णयितव्य इति भावः । 'सुवाहू वि जहा जमालि तहा रहेण निग्गउ 'ति, अयमर्थः-येन भगवतीवर्णितप्रकारेण जमाली भगवद्भागिनेयो भगवद्वन्दनाय रथेन निर्गतोऽयमपि तेनैव प्रकारेण निर्गत इति, इह यावत्करणादिदं दृश्य- : समणस्स भगवओ महावीरस्स छत्ताइच्छत्तं पडागाइपडागं विज्जाचारणे जंभए य देवे ओवयमाणे उप्पयमाणे य पासइ पासित्ता रहाओ पच्चोरुहइ २त्ता समणं भगवं महावीरं वंदइ नमसइ वंदित्ता नमंसित्ता एवं वयासी। - ·[ ६१ ] हटु' ति हद्वतुढे अतीव हृष्टः 'उठाए 'त्ति उढाए उढेइ, इह यावत्करणात् इदं दृश्य-' उद्वित्ता समणं भगवं महावीरं वंदइ नमसइ वंदित्ता नमंसित्ता 'सदहामि णं भंते ! निग्गंथं ' इत्यादि यत्सूत्रपुस्तके दृश्यते तद्वक्ष्यमाणवाक्यानुसारेणावगन्तव्यं, तथा हि-'सदहामि णं भंते ! निग्गंथं पावयणं पत्तियामि णं भंते ! निग्गंथं पावयणं देवाणु- प्पियाणं अंतिए वहवे राईसरतलवरमाडंबियकोडुंबियसेट्ठिसत्थवाहपहि- यओ मुंडे भवित्ता आगाराओ अणगारियं पव्वयंति नो खलु अहं तहा संचाएमि पञ्चइत्तए, अहन्नं देवाणुप्पियाणं अंतिए पंचाणुव्वइयं सत्त- सिक्खावयं गिहिधम्म पडिवजामि, अहासुहं देवाणुप्पिया ! मा पडिबंध करेह' त्ति भगवद्वचनं, 'तमेव' इदमेवं दृश्य-तमेव चाउग्घंट आसरहं,' 'जामेव' इत्यादि त्वेवं दृश्यं 'जामेव दिसं पाउभूए तामेव दिसिं पढिगए' त्ति । [ पृ. ७६. ] ' इंदभूई' इत्यत्र यावत्करणात् ' नाम अणगारे गोयमगोत्रेण ' मित्यादि दृश्यं, 'इटे' त्ति इष्यते इतीष्टः स च तत्कृत- विवक्षितकृत्यापेक्षयाऽपि स्यादित्याह-इष्टरूपः 'इष्टस्वरूप इत्यर्थः इष्टः इष्टरूपो वा कारणवशादपि स्यादित्याह-कान्तः-कमनीयः कान्तरूपः- कमनीयस्वरूपः, शोभनः शोभनस्वभावश्चेत्यर्थः, एवंविधः कश्चित् कर्मदोषात्परेषां प्रीति नोत्पादयेदित्यत आह-प्रियः-प्रेमोत्पादक: प्रिय- रूपः-प्रीतकारिस्वरूपः, एवंविधश्च लोकरूढितोऽपि स्यादित्यत आह- मनोज्ञः मनसा-अन्तः संवेदनेन शोभनतया ज्ञायत इति मनोज्ञः, एवं- विधश्चैकदाऽपि स्यादित्यत आह- - - ·[ ६२ ] मणामे' त्ति मनसा अम्यते-गम्यते पुनः पुनः संस्मरणतो यः स मनोऽमः, एवं मनोऽमरूपः, एतदेव प्रपञ्चयन्नाह-'सोमे' त्ति अरौदः सुभगो-बल्लभः "पियदंसणे' त्ति प्रेमजनकाकारः, किमुक्त भवति ?--सुरूवे' त्ति शोभनाकारः सुस्वभावश्चेति, एवंविधश्चैक- जनापेक्षयाऽपि स्यादित्यत आह-'बहुजणस्स वी' त्यादि, एवंविधश्च प्राकृतजनापेक्षयाऽपि स्यादित्यत आह-'साहुजणस्स वी ' त्यादि । 'इमा एयारुव' त्ति इयं प्रत्यक्षा एतद्रूपा-उपलक्ष्यमानस्व- रूपैव, अकृत्रिमेत्यर्थः । किण्णा लद्ध' त्ति -न हेतुनोपार्जिता, 'किना पत्त' त्ति केन हेतुना प्राप्ता उपार्जिता सती प्राप्तिमुपगता, 'किण्णा अभिसमन्नागय' त्ति प्राप्ता अपि सती केन हेतुना आभिमुख्येन साङ्गत्येन च उपार्जनस्य च पश्चाद्भोग्यतामुपगतेति । ' को वा एस आसि पुब्वभवे ' इह यावत्करणादिदं दृश्यं-' किं नामए वा किं वा गोएणं कयरंसि वा गामंसि वा सनिवेसंसि वा किं वा दचा किं वा भोच्चा किं वा समायरित्ता कस्स वा तहारूवस्स समणस्स वा माहणस्स वा अंतेति एगमवि आयरियं सुवयणं सोचा निसम्म सुबाहुणा कुमारेण इमा एयारूवा उराला माणुस्सिड्डि लद्धा पत्ता अभिसमन्नागय' त्ति । जाइसंपन्ना' इह यावत्करणादिदं दृश्यं-' कुलसंपन्ना वल- संपन्ना, एवं विणयणाणदसणचरित्तलजालाघवसंपन्ना ओयंसी तेयंसी वच्चंसी जसंसीत्यादि । 'दूइज्ज० 'त्ति — गामाणुगाम दूइज्जमाणा' इति दृश्य, द्रवन्तो-गच्छन्तो इत्यर्थः ।।

·[ ६३ ] - जहा गोयमसामि' त्ति द्वितीयाध्ययने दर्शितगौतमस्वामि- भिक्षाचर्यान्यायेनायमपि भिक्षाटनसामाचारों प्रयुक्ते इत्यर्थः । [ पृ. ७७.] 'सुहम्मे थेरे' त्ति धर्मधोषस्थविरानित्यर्थः, धर्मशब्दसाम्याच्छब्दद्वयस्याप्येकार्थत्वात् , 'पडिलाभिस्सामीति तुढे ' इहेदं द्रष्टव्यं-'पडिलामेमाणे वि तुद्धे पडिलाभिए वि तुडे' त्ति । 'तस्स सुहम्म(मुह )स्स' त्ति विभक्तिपरिणामात् 'तेन सुहुमे( मुहे )ने' त्ति द्रष्टव्यं, तेनेति अश- नादिदानेन, 'दव्वसुद्धणं' त्ति द्रव्यतः शुद्धेन प्राशुकादिनेत्यर्थः, इहान्यदपि ' गाहगसुद्धणं दायगसुद्धेणं' ति दृश्य, तत्र ग्राहकशुद्धं यत्र ग्रहीता चारित्रगुणयुक्तः दायकशुद्धं तु यत्र दाता औदार्यादिगुणान्वितः, अत एवाह-'तिविहेणं । ति उक्तलक्षणप्रकारत्रययुक्तेनेति 'तिकर- णसुद्धणं' त्ति मनोवाक्कायलक्षणकरणत्रयस्य दायकसम्बन्धिनो विशुद्ध- तयेत्यर्थः, 'एवं आइक्खइ' त्ति सामान्येनाचष्टे, इह चान्यदपि पदत्रयं द्रष्टव्यम् ‘एवं भासइ ' त्ति विशेषत आचष्टे ‘एवं पनवेइ एवं परूवेइ' एतच्च पूर्वोक्तरूपपदद्वयस्यैव क्रमेण व्याख्यापनार्थ पदद्वयमवगन्तव्यम् , अथवा आख्यातीति तथैव भाषते तु व्यक्तवचनैः प्रज्ञापयतीति युक्तिभिर्बोधयति प्ररूपयति तु भेदतः कथयतीति । ‘धने णं देवाणुप्पिया ! सुहुमे (मुहे ) गाहावई' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्य-'पुन्ने णं देवाणुप्पिया । सुमुहे गाहावई एवं कयत्थे णं कयलक्खणे णं सुद्धे णं सुहुमस्स( मुहस्स )गाहावइस्स जम्मजी- वियफले जस्स णं इमा एयारूवा उराला माणुस्सद्धी लद्धा पत्ता अभि- - , .

·[ ६४ ] , - - - , समन्नागय ' त्ति तं धन्ने णं देवाणुप्पिया ! सुहुमे गाहावई एवं कयत्थे णं' इत्यादि पूर्वप्रदर्शितमेवेह पदपञ्चकं निगमनतयाऽवसेयम् । [पृ. ७८.] ' अभिगयजीवाजीवे' इह यावत्करणात् ' उव- लद्धपुनपावे' इत्यादिकम् ' अहापडिग्गहिएहिं तवोकम्मेहि अप्पाणं भावेमाणे विहरइ' एतदन्तं दृश्यम् । चाउद्दसमुदिटपुण्णमासिणीसु' त्ति अत्रोद्दिष्टा-अमावास्या। गामागर० ' इह यावत्करणात् ' नगरकब्बडमडंवखेडदोणमुह- पट्टण निगमआसमसंवाहसन्निवेसा' इति दृश्यम् । 'राईसर०' इहैवं दृश्य-' राईसरतलवरमाडंबियकोडुंबियसेद्वि- सत्थवाहपभियओ' ति । 'मुंडा' इह यावत्करणादिदं दृश्यं-' भवित्ता अगाराओ अण- गारिय' ति । [पृ. ७९.] 'पुवाणुपुदि ' इह यावत्करणादिदं दृश्य-'चर- माणे गामाणुगाम' त्ति । जहा पढम' ति यथेहैवाध्ययने प्रथमं जमालीनिदर्शनेन निर्ग- तोऽयमुक्तस्तथा द्वितीयनिर्गमेऽयं नगराद्विनिर्गत इति वाच्यम्, उभयत्र समानो वर्णकग्रन्थ इति भावः । 'ईरियासमिए' इत्यत्र यावत्करणादिदं-'भासासमिए ४ एवं मणगुत्ते ३ गुत्तिदिए गुत्तत्तिगुत्तबंभयारी'। आउक्खएणं' ति आयुःकर्मद्रव्यनिर्जरणेन ‘भवक्खएणं' ति देवगतिबन्धनदेवगत्यादिकर्मद्रव्यनिर्जरणेन 'ठिइक्खएणं' ति आयु- , , ·[ ६५ ] , प्कादिकर्मस्थितिविगमेन 'अणंतरं चइत्त' ति देवसम्बन्धिनं देह त्यक्त्वेत्यर्थः, अथवाऽनन्तरं-आयुःक्षयायनन्तरं च्यवनं 'चहत्त . त्ति च्युत्वा । , [पृ. ८० ] 'महाविदेहे' इह यावत्करणात् ' वासे जाई इमाई कुलाई भवंति-अट्ठाई दित्ताई अपरिभूयाई' इत्यादि दृश्यमिति ।। ।। द्वितीयश्रुतस्कन्धप्रथमाध्ययनस्य विवरणं ॥ सुवाहोः राजः ॥ १॥ [पृ. ८०-८३ । एवमुत्तराणि नवाप्यनुगन्तव्यानीति ॥ समाप्त विपाकश्रुताख्यैकादशाङ्गप्रदेशविवरणं ।। इहानुयोगे यदयुक्तमुक्तं, तद्वोधनादाक् परिशोधयन्तु । नोपेक्षणं युक्तिमदत्र येन, जिनागमे भक्तिपरायणानाम् ॥१॥ कृतिरियं संविग्नमुनिजनप्रधानश्रीजिनेश्वराचार्यचरणकमलचचरीक- कल्पस्य श्रीमदभयदेवाचार्यस्येति ॥ ग्रन्थानं ९००॥ श्रीरस्तु ॥

·No text on this page.

·॥शब्दकोशः॥

·No text on this page.

·TOCERT: The two figures after a word and its sanskrit rendering, denote respectively the numbers of page and line. D. = Des'ı word; (N.)= reference to notes; (C.) = commentary of Abhayadeva. #ca [srala] 66.12 very im (21757-1] 70.15. an improper act. ra (arra] 12.14 un- Welcome EFT (3761f9#] 136. with no desire BTEIT 37 [319126] 10.20 the loss of appetite STEFCO (BTTT) 54.12 inexhaustible HFCTH (SITEZTA] 7.19 told, HITE (2492?].18.13 a well अगणिकाय [अग्निकाय] 46. 21. fire ***T3TT (1977:] 27.23 in the front Frotte [a9g69] 10.10. a lcading person afro (2A) 33.16. fire afina [31f45) 13.13 the name of a discase ajo [2]3.16 a canonical text of the Jain scriptures HF 12.23 an expletive #foe (ofert) 5.6 an eye MATTH[231175) 10.20 indigestion A57 (epa) 3.1. a respectable person. HST (era] 25,2 to-day अज्झत्यिय [आध्यात्मिक] 8.54.. a thought अन्झयण [अध्ययन] 4.8.a chapter अज्झवसाण [अध्यवसान]24, 7. an attachimerit a resolution, ·[ ०.] जन्झोषवन्न[अध्युपपन्न] 24.6. addicted अट्ट [आत] 12.6. pained in mind. सह अर्थ] 3.17. an object, purport मह भष्ट] 13.7. eight सट्ठ [अर्थ] 13.21. matter अट्ठम लिष्टम] 28.1. eighth. सहम अष्टमी] 78.12. the eighth day of the month अहमी [अष्टमी] 432. the eighth day. अट्ठारस {अधदशा 16.28. eighteen. सट्टारसम भिवादश] 28.5. eighteenth. सहिअस्पिन्] 24.19.a bone Vअड [अ] 17.16. to rander. सहवी मिटवी] 26.16. forest अड्ढ आिठ्य] 80.S. prospe- सडधार [अर्ध हार] 46. 10. a necklace with nine strings. अड्डाइज्जभितृतीय] 12.6.two and a half. सणगार [अनगार] 3. 4. a houscless one, a friar. अणन्तरं अनन्तर]12.0 after अणहारय णधारक] 47.222 debtor अणाह मिनाय] 19.1. one having no masier or supporter अणि अिनिघ] 12.14. unpleasant अणिट्टयरअिनितर]S.15.worse Vअणुकड्डअनु+कृष]S.3.to pull Vअागण्ह[अनु+ह,67.26 to favour अणुपत्त [अनुपात] 25.15. attained to अणुमग्ग अनुमान] 7.7.after- Tards अणुमय भिनुमत] 12.19. appro a rous.

·[ ७१ ] Vअणुषड्ड [अनु+ध] 54.12.to अथाम [अस्थामन् ] 33.24. replenish, to inwithout strength crease अदूरसामन्त 9.20. neither अणुषासण [अनुवासन] 11.17. far nor near enema with oils. अद्दहिय आदग्घ]46.21.burnt अणेग [अनेक] 15.10 many अद्ध [अ] 15.10. half. अणेगखण्डी[अनेकखण्डिन्]26.18. अद्धरत्त [अर्धरात्र]20.10.midthat in which there night were many passages अद्धाण [भध्वन् ]35.1. a road and byways अन्तरावण [अन्तरापण] 29.5. अणोहट्टिय [अनवघहित] 231.8. a shop in the market uncontrolled अन्तिए [अन्तिके] 15.21. by अण्डअण्डक]28.21. an egg the side of अण्डयवाणिय[अण्डकवणिक्]28. अन्तियाओ [अन्तिकत:] 6.28. 10, a dealer in eggs from the presence अण्ण [अन्य] 109. another अन्तेवासी 3.4. a pupil अतुरिय [ अत्वरित] 6.28. अन्नत्थ [अन्यत्र] 24.6. at without hurry another place अत्तअ [आत्मज] 5.4. a son. अन्नमन्न [अन्योऽन्य] 77.16. अत्ताण[भत्राण] 22.24. withmutual out protection. अन्नया [अन्यदा]] 10.16. अत्थसंपायण [अर्थसंपादन]11.7. some other time the plenty of wealth अन्निज्जमाण[अन्वीयमाण] 5.1 भत्थि [अस्ति] 6. 17. is. being followed ·[ ७२ ] colile अपुण्ण [अपुण्य] 54.3. merit अन्भुग्गय [अन्मुद्रत] 63.10 less. raised, high अप्पाण [मात्मन् ] 51.21. Vअब्भुत्य [अभि+उत्+स्था] 77.4. one's self. 10 get up. अप्पिय [अप्रिय] 12.14. not अभिक्खणं [अभीक्ष्णं] 13.11. dcar repeatedly अप्पेगइय [अपि+एककिक] 20. अभिभूअ अमिभूत] 8.18. 13. sonie overpowered. अप्फुन्न [आस्पृष्ट] 23.4. over Vअभिलस [अभि+लप]12.5.to. desire सपी अद्वितीय 20.10. अभिसरमाण अभिसरत् ]. 53. alone 25. coming out अब्भंग [अभ्यंग] 11.15 bes अभिसे अ [अभिपेक] 79.15. mearing with oil. sprinkling with water at अब्भणुन्नाअ[अभ्यनुज्ञोत] 6.24. an auspicious occasion. permitted अभिसेयग [अभिपेक] 48.1.bath Vअभिग [अभि+अञ्ज] 48.15 अमच्च [अमात्य] 37.10. a to besmear mminister अन्भिन्तर [अभ्यन्तर] 13.7. अमणाम [?] 12.11. uninternal pleasing to the mind अभिन्तरिय [भाभ्यन्तरिक] 24. अमणुन्न [अमनोज्ञ] 12.14. 2 interior. Thorst-a hareru unpleasing Vअब्भुक्ख. [अभि+उक्ष]55.7.to अम्मधाइ [अम्बाधात्री] 13.19. sprinkle. a tvet-nurse..

·[ ७३ ] अम्मा [अम्बा] 53.22.mother Vअवकम [अप कम्] 23.2.to अय [अज] 38.7. a goat. go away अयंपल [D.] 60-6. a kind अवण्हाण [अपस्नान) 11.17. of net for catching fish medicinal hot bath. भयोमय 40-21. of iron अवदू [अवटु]48.15.a collar- अरिसा अर्शस् ] 10.20. piles bone अबदहण [अवदहन]11.16. fo- अरिसिल्ल [अर्गस्+इल] 51.9.a menting person suffering from Vअवयामाव भिव+यासय] 40.22 piles. to cause to embrace अलंकारिय [आलंकारिक] 49.15 Vअवरज्झ [अप+राध] 18.9. to. one who does the toil- 'offend tte. अरसेम [अवशेष] 28.5. the अलंभौरानमन्थ [अलंभोगसमय] remaining 70.11. fit to enjoy plc अवोरिअ [अवीर्य]33.24vithasures to the full. out vitality अलिअ [अलिफ] 48. 17. a असन [अशन] 82 eating scorpion-sting अमयंवम भिस्वयवश] 13.6. अल्ल [आई] 33.15. wet. with no control over अल्लपल्ल [D.] -17.15. a peg oneself of the shape of a scor असिपत्त [असिपत्र] 41.12. ३ pion-sting. sword अल्लोण [आलीन 22.20. असिलट्टि [असिथष्टि] 26. 22: sheltered a sword अवोडय. [D.] 18.2. with असुह. [अशुभ] 8.26. unthe neck. bent down (c.) propitious. inauspicious ·[ ७४ ] a अंसाग [असागता 29.15 put on shoulders अहम्मिय [अधार्मिक] 9-94. irreligious. अहापज्जत [यथापर्याप्त] 18.14. sufficiently well महापडिरूवं यथाप्रतिस्पं] 3.7. hefitting अहासुहं [चथासुखं] 6.25as it pleases अहिमड [अहिमृतक 814 the dead body of a snake अहे अधः। 15.7 down आउद [मायुध] 17.20. Weapon आगअ [आगत] 7.6. Came Vआगम [आगमय] .19.25. to come to know आगार आकार]16.24. shape आगिइमेत्त आकृतिमात्र] 5.7. merely a shapc आगिइ [आकृति] 15.7. 2 shape Vाढा [D.) 8. 10.to respect आणत्तिय [गतिक11.8. an order. Vआणव [अज्ञापय] 10. 16.to order. आणुपुत्वेण [आनुपूष्यण] 22.9 in the following order आथव्वण आथर्वण] 12.21. Atharvaveda Vआपुच्छ [आपृच्छ] 9.4. to take leave आवाह [भावाध] 64.15 trouble Vआक्ख [आ+ख्या) 16.8. to speak. to tell. आईगर आदिकर] 4.9. the first promulgator of the holy canon आउ [अपत्] 15.15. water Vाउडाव [D.] +8.19. to cause to enter (c.) आउय [आयुस] 82.6. life आउर आतुर 52.26. sick आउव्वेय [आयुर्वेद] 51.18 the science of medicine .

·[ ७५ ] आमियोगि आभियोगिक] 25. 19. the magic-art of making another subordinate. आभाअआिभाग] 9.23. extent Vामन्त [आ+मन्त्रयू ]65. 2. to invite आमल [आम्ल] 59.3. tam. arind-juice आमेल [D.] 17.20 a pendent wreath आयन्त [अचान्त] 38.1+ with hands and face washed with water आयय [आतप] 60.13. heat आयाहिणपयाहिण [आदक्षिण- प्रदिक्षणा] 30.10 sacred circumambulation about a holy man or object from right to left आवन्नसत्ता [आपनसत्त्वा] 19. 6. pregnant आरसिय [भारसित] 20.24. cried आलीषण आदीपन] 10.6. setting fire आलोषिय [आदीप्त] 65.22. burnt. आलो [अ लोच] 30.3. to observe. आलाइभ [आलोचित] 15 24. coníessed Vआवज [ आ+पद् ] 22.3 to come to आस [अश्व] 17.21.a horse आसव (आस्यक] 8.20 a mouth आसत्थ [आश्वस्त] 67-13. consoled. आसवाहिणो [अश्ववाहिनी] 66. 19. a vehicle carried by horses. Vआसाअ [आ+स्वादयू] 12.5. to enjoy आसारोह [अश्वार ह] 17.23 a horse-rider आसुरुत्त [आशुहष्ट] 40.6. easily excited Vआहिण्ड 30 30 to wallk ·[ ७६ ] milim. आहिय [आहित) 27. 3. उछि उकृष्ट] 25.16. placed superior आहेवन [आधिपत्य10.20 उक्वित्त [उत्कृत 18.2.cut off lordship उपकुरुडिया [उत्करिश्न 1:3.20. a dung-hill. इ इति: 5.21. उक्कोडा []).] 10.t. inbs श्री [इतः] 50.10. hence उकात [उत्कर्ष 12.8. naxi. इंगाल [अंगार 294. burning charcoal "Vइच्छ [इम्] 11.3. to wish उपखेष [उत्क्षेत्र] 41.22. iitroduction इट्ट [८] 12.19. desirable इड्ढोऋिद्धि 22.12 prosperity उग्गह उद्गह] 76.21. a seat इत्थी नाj:37.24. a woman Vउग्घोस [उद+घुप्] 10.25.to इंदमह (इन्द्रमह5-21 a festproclaim. ival in honour of Indra उच्चार 78.13 excretion इब्भ [भ्य 22.26. a rich उच्छंग उस्मंग] 54.1. a lap उज्जल (उज्ज्वल] 12.12.great, इरियामसिय [इयांसमित] 79.16. excessive heerlíul in walking. उज्जाण [उद्यान] 4-21. garden Vउज्झ 18.20. to abandon इरियासमिस ईर्यासमित] 15. उट्ट [उष्ट्र16:25. a camel 2. hecdſul in walking उट्टिया उपका-16.22. a big सर- ईश्रग] 10.9. a lord. carthen rot with the 'उउय [न्तुक]758. a. season shape of a camel's neck. उक्काप उत् कम्पू) 48.12. to Vउह उत्स्था] 14:7. to shake stand up man ·[ ७७ ] उहाज [उत्स्थान] 14.6. standing up (..) उत्तयन्त [उत्तुद्यमान] 57.22. being pained उत्तरकंचुइज्ज [ उत्तरकंचुकीय ] 17.19. the covering to protect the upper part of the body. उत्तरपुरथिम [उत्तरपूर्व] 4.21. north-casterly उत्तरासंग 77.5. upper garment उरिल्ल [उत्तर+इल] 31.21. northern उत्ताण [उत्तान] 47.24. lying on the back उदा [उदक] 69.13. water उहि [उदिष्ट] 78. 12. the 15th day of the dark half of the month. उदाहु [उताहो] 14.4. or Vउद्दाअ उद्गु] 15.11 to die उहामियः [उद्दामित] 17.18. tied with ropes. उम्पत्तिया भोत्पत्तिकी] 61.7. intuitive उप्पाड [उत्+पाटय) 48.22.to. take off उप्पीलिय [उत्पीडित 17.18. tied उप्फेणउप्फेणियं [D] 64.5. breathing hot with anger (c.) उयर [उदर] 10.21. dropsy उरपरिसप्प [उर:परिसर्प] 15.. 13. a reptile that moves on the belly उराल [उदार] 2:3.22. gene-. rous, plentifu उरुघण्ट 29.26. the bells: pending on the sides of loins उरंउरेण [उरसा+उरसा) 34.5. breast to breast, closely facing. उल्ल [आई] 55.2. wet. उवउत्त [उपयुक्त]24.8. emplpyed, engaged in उधगम [उपगत] 3.5. possessed ·[ ७८ ] Vउचट्टाय [ उद्वय ]69.13. to besmear उधिग्ग [उदिन] 13.25. dejected in mind उसिण [उष्ण] 69.14. hot उस्सुक्क [उच्छुल्क] 34.15. without fees उस्सेह [उत्सेध] 3.10 height उवगूढ [उपगूढ] 26.17. concealed. उवंग [उपांग] 5.7. a sublimb. Vउवदंस [उप+दर्श 7.28. to show Vउपदेस उप+दिश] 52.26.to advise उपप्पयाण [उपप्रदान] 34.6. a gift उपयार [उपचार] 16.23. manners, treatment उपरि [उपरि] 64.9. above उवधन्न [उपपन्न] 12.7.born उववेय [उपपेत] 16.22. acco ompanied with Vउवसाम [ उप+शामय् ] 11.6. to appease. उवागअ [उपागत] 3.12 came ऊसिय जर्षित] 17.2 raised ऊह [ऊधस्] 19.22 an udder एक्कषीस [एकविंशति] 16.22. twenty-one एक्कारस [एकादश] 79.18. eleven एक्कारसम [एकादश] 3.17. eleventh एग [एक] 5.11. one एगट्ठिय [D.] a boat (c.) एगतीस [एकत्रिंशत् ] 48.24. thirty-one. एगन्त [एकान्त] 3.20. a solitary place near . . Vउवट्ट [उद्वृत्] 12.9. to return. उज्वट्टण [उद्वर्तन] 11.15. app lying scented paste or powder ·[ ७९ ] एगसाडिय [एकशाटिक] 77.5 ओचूलयालग पाचुडालक 48. consisting of one 13. dipping in water garment. to the last lock of the पगमेग [एकक] 42.23. one head (c.) in turn. आह [ओष्ट] 19.23_a. lip. पगूण [एकोन] 63.11. less ओमन्थिय [अवमथित] 19.19. by one withered, shattered एगणतोस [एकोनत्रिशत्] 16.22 Vओमुय [ अव+मुच् ] 77.5. to twenty-nine release एज्जमाण ईप्रमाण] 7.2.coming ओरोह [अवरोध] 62 22. a एणेज्ज [एणेय] 59.6 a deer harem एत्तो [एतद्+तः] :54.3. out ओलुग्ग [अवरुग्ण] 19.18. of these. diseased. पत्य [अत्र] 26.10. here Vओलुह[ अत्र+मृ] 55.7. to एयक्म्म [एतत्कर्मन्] 10.14. rub one who does that action. आल्ल [भाईच] 48.21. moist hide एलय [एडक) 38.8. a ram. Vआवाय [उपझ्याच ] 54.10 to भोगाढ [अवगाढ) 17.17. en beg the favour of, tered Vओगाह [अव+गाह] 55.1. to Vओषोल उप+पीड] 27.7. to harass. take batb मोचूल [भवल] 16.22. a आयीलण [भवपीडन] 61.8. bridle. pressiog 2 ·[60] TETE [ Elet) 48.5. pain; evs 19574] 10.10. a work a972-a (rest-ornament कट्ट [rai] 7.28. having आधीलेमाण [उपपीडयन्] 10.6. done torturing (618] 8.2. wood. TEE (3794] 11.21. 66 ($9] 9.1, done a medicine $577 [D.) 47.15. a ओसारिय [अपसारित] 17.21. pog made of bamdrawn up bon (c) ETET 127967) 19.21. put afen (F2]17.23. a waist done 56 [337] 13.1. bitter VareIT [D.]77.23. to doze dat [at] 8.15.a body FUTT [775] 66.15. yold. [osta] 4.7. how many U15 TT (D.347.9.a small कह [ककुभ] 19.1 .a hump anchor-stone (c.) 7€ (6] 53.24. an TH (5288.6. a thorn armpit refcu [D.) 18.2.rough us 10.21. itch. For (94] 17.18. loin- FOUT (908) 5.6. an ear. band (c.) muutet [suífzal 17.3. a small chariot 0538 (9730] 15.8. a TT (@:). 04.15. from tortoise. 'which place. FESE (TEHT] 51.9. a ou (germany 39.25. Where. person suffering from free (ta] 24 5. from itches. somewhere.

·. [ ८१] 1 4. saw. . कंत कान्त] 76. 9. loving. Vकर [क] 5. 15. to do. कन्दुअ [कन्दुक] 29. 4. a कर 10. 4. a tax. heating bowl. करपच [करपत्र] 47. 12. a Vकप्प [क्लप्] 5.15. to arrange, to make, to earn. करयल किरतल] 13.28. the कप्प [कल्प] 15.26. a kind palm of hand. of heaven. करोडिय [ D. 1 52. 28. a कप्पडिय [कार्पटिक) 52. 25. Kapalika mendicant. i a kind of mendicant. कलकल [D.] 46.6. water कप्पणि [कर्तनी] 38. .5. a mixed with lime SO knife. as to boil. कप्पाय [कल्प+आय] 27. 8 कलंवचीरपत्त [D.] 47. 13. proper tax (c.) a kind of weapon. कप्पिय [कृत्त] 38. 15. cut. कलिय [कलित] 17. 2. कमलेविम [कमलापम] 54. 1. distinguished. resembling a lotus, कलुस [कलुश] 10. 15. कम्बल 19. 13. a devlap. turbid. कम्म [कर्मन् ] 9. 1. an ac कल्लाकल्लि [कल्य-कल्य] 28. 19. tion. every morning. कयत्थ कृतार्थ] 53. 21. one करअ [कवच] 21. 18. an with the object fulfilled. armour. कयर [कतर] 9. 13. which. कपल्ली [ D.] 29.. 4. a कयलक्खण [ कृतलक्षण] 53. baking oven. 22. possessing auspici कबोय [कपोतं] 53. 3. a ous signs. pigeon. कयाइ [कदापि] 10.15. some कपलग्गाह [कवलग्राह ] 61.8. time. swallowing morsels (c.).

·[ ८२ ] कविट्ट [कपित्थ ] 59. 4. ā kind of fruit Guj. कोठं. कस [जशा] 27. 24. a whip. कहं [कथम् ] 6. 16. how. कहा [च्या] 5. 18. story. कहिं [कुत्र] 50. 11. where. काइ [ काकी] 28. 21. a a - she crow. a कागणिमंस [काकिनीमांस] 18. 4. piece of flesh as small as Gunja fruit. कायतिगिच्छा [कायचिकित्सा 52. 19. the diagnosis of body. कारण 10. 10. the cause leading to an action, consultation, काल 3. 1. time. (N.) काल [D.]59.2. blackened. कालधम्म [कालधर्म] 63. 7. death. कालमास 12. 7. time for death. कालुण कारुण्य] 5.14. mercy. फालगवडिया [ कारुण्यवृत्तिका ] 5. 14. the mode of living through nercy of others i. c. begging. कास 10. 19. cough. कासिल [कास+] 51. 10. suffering from cough. किडिकिडियाभूय [ किडि- किडियाभूत] 58.5 making a rustling sound of bones. किमि [कृमि]51.12. a worm. किंसुअ [किंशुक] 70. 7. kind of tree with red flowers Guj. केसुडा. कीड [कोडा] 55. 2. sport. कील [] 66.15.toplay. कोलावण [क्रीडापन] 22. 18. sporting. कीलिय [क्रीडित] 43. 25. played. कुक्क डि. कुक्कुटी] 28. 22. a hen. कुच्छि [ कुक्षि] 49. 1. a womb. कुच्छिल्ल [कुक्षि ल] 10. 19. stomach.

·[] फोउय [ Flax ] 55. 2. marks of black collyrium made on cheeks and ears to ward off evil (C.) wife D.) 47. 17. a kind of small hainm. er (c). Entfs [ ] 15. 10. a crore. 9507(1).] 27. 3. a bamboo thicket. कुटपास [ल्टपाश] 60.9. a noose to catch fish by alluring them. फडम्बनागग्यिा कुटुंबजागरिका] 12. 17. wakсfulness due to family-anxicties. SETAT (:n] 28 19. a spade. $77 10 5 extorting money at the point of a sword, SR TOT 49. 26. a bad death. कुमारभिच्च [कुमारभृत्य] 32. 19. the science of bringing up children. F ( ) 60.11, a bank. ho ($f98] 26. 18. angry. SETS [er] 47. 19. a hatchet. PATUT (na] 51. 14. crying. (+3719 ] 4. 13. some. atgifat ( Fil gfax ] 10. 9. the head of the family. कोढ [कुष्ट] 10. 21. leprosy wife ( sfona] 51. 9. a person suffering from leprosy. 5109T ( FAT ] 24, 20. an armpit. da [D. for girst ] 26. 16. the skrit of a mountain. कोवघर [कोपगृह ] 63.25. a house of anger, CETT (D.] 18. 5. á whip. (c.)

·[ ८४ ] खग्गि [वकी?] 28. 21. a female crane (c.) Vखण [खन् ] 15. 18. to dig. खणण [खनन] 27. 7. digging. खण्डपट्ट 27. 2. one who wears rags, a thief (N.). खण्डपडह [खण्डपटह ] 18.5. a broken drum. खण्डमल्ल [खण्डमल्लक]] 51. 16. a broken cup. खण्डिय [खण्डित] 58. 26. made in pieces खण्डी [D.] 26.18 a valley (c,) खत्त [खनित्र] 27. 7. a spade. खत्तिय [क्षत्रिय] 42. 24. a Kshtriya. खम्भ [स्तम्भ ] 18.24. a pillar. खलीणमट्टिय [खलीममृत्तिका ] 15. 18 a lump of earth high up (N.) (c.). खलु अ [D] 48. 16. an ankle. खहयर [खेचर] 15. 13. a bird. खाइम [दादिम] 8. 2.. eatable. Vखाय [खाद्] 13. 2. to eat. खार [क्षार] 13. 1. salt 46. 7. acid. खिप्पाम् [क्षिप्रम् ] 8. 20. quickly. खीर [क्षीर] 22. 18. milk. खोल [कील] 47. 14. a peg खुज [कुब्ज] 66. 14. a hunch-back. खुर [क्षुर] 49.20. a razor खुरपत्त [क्षुर+पत्र] 47. 13. a razor. खेड [D.] 9.21. a small town with mud-walls. खेलअ [क्रीडा] 23. 16. sport. गढय [गृद्ध] 24. 6. attached. गणिम [गणिम ] 20. 21. things that can be numbered. गणिया [गणका] 16.22. a courtesan, ·[ ८५ ] गण्ठिभेय [ग्रन्थिभेद ] 27. 2. गिलाण [लान ] 52. 23. a pick-pocket. weak, ill. गत्त [गात्र] 18. 2. a body. गिह [गृह] 9. 4. a house. गन्धवट्टअ [गन्धवर्तक] 69. गिहिधम्म [गृहधर्म] 76. 1. 13. the scented paste. the religious duty of a गन्धब्ध [गान्धर्द] 65. 15. house-holder music. गीवा [प्रीवा] 49. 20. a neck. गब्भ [ गर्भ] 12.20. foetus. गुन्श [गुह्य] 10. 10.a secret. गय [गत] 16.25. gait. गुडा [D.] 17. 21. a pro- गल 60. 9. a hook to tective cloth-covering catch fish. for the body. (c) गामेल्ल [प्राम+इल] 10. 10. गुडिय [गुडित] 17. 17. 18. belonging to a village. clad in armours. (c) गायलट्ठी [गात्र+यष्टि] 55. 7. गुण्डिय [D.] 18. 3. besa body. meared. गालण [गालन ] 12. 25. गुत्तिय [गुप्तिक] 23. 12. a dropping. (c.) watch-man. गावी [D.] 191 1. a cow. गाह [ग्राह] 15.9.a croco- गुलिया [गुटिका) 11. 21. a dile. pill. गाह [प्राहय् ] 60. 11. गेवेन्ज गैवेय] 17. 19. an to bring. ornament for neck. गाहावा [गृहपति] 66. 19. a गेह [गृह] 5. 14.a house. house-holder. गोहिल्लअ [गोष्ठिक] 25. 25. /गिण्ह [गृह् ] 8. 2. to take, a companion. to hold. गोणत्त गोस्व] 15. 16. the गिद्ध [गृद्ध] 24. 6. greedy. state of a bull.

·[ ८६ ] गोण्ण गौण] 41. 2. subsidiary. गोण्ण [गण] 22. 14. fitting to the qualities or sense. गोत्तात [गेात्रासक] 21. 12. a proper name-meaning one who strikes terror among kine. गोमण्डवअ [ गामण्डपक ] 18. 24: a shed for cow's. गाय गोत्र] 12.23. family. गाहा [गोधा] 52. 27. a lizard. चउनाण चतुर्ज्ञान] 3. 5. four kinds of knowedge. (N.) चउपम चितुप्पद] 15. 12. a quadruped. घउपपुड [चम्पुट] 8. 9. folded four times. . चउरिन्टिय [चतुरिन्द्रिय] 15. 13. a creature possessing four sense-organs. चयिह चतुर्विध] 22. 22. fourfold. चउसहि [चतुःषष्टि] 16. 31. sixty-four. चक्खु चक्षुय् ] 5 10. an ere. चच्चर [चत्वर] 10. 25. a court-yard. a square. चडयर [D] 5 13. a swarm. (c.) चन्दसुरपासणिय [चन्द्र सूर्य दर्शन ] 22. 11. a rite to show the sun and the muon to the child. चम्पग [चम्पक] 23 5. a kind of a flower. चम्म [चर्मन् ] 33. 15. hide, leather. घर [गृह] 23. 16. a house. घड घट] 51. 16. a pot. घाभ [घात] 27. 5. killing. घायावण [घात] 31. 19. killing. घुट [ घुष्ट ] 77. 15. proclaimed. घूह [धूको] 28. 21. a sheovi. चटक्क [चतुष्क] 10. 25. a square.

·५ [ ८७ ] .. चम्मपट्ट [चर्मपट्ट] 47. 15. a leather-band, चय [च्यव] 16. 1. a body, a fall. (c.) चाउद्दस [चतुर्दशी] 78. 11. the 14th. day of the month. चाउरंगिणी [ चतुरंगिनी ] 34. 5. an army consisting of four divisions (1) elephants (2) horses (3) chariots(4)foot-soldiers. चारग [चारक] 46. 15. a prison. चारुवेश [चारुवेश] 16.25. fine dress. चिच्चिसद्द [चिच्चीशब्द] 21. 4. a sort of crutching sound. चिच्चा [D [अम्बिलिका] 47. 6. a tamarind. Vचिट्ट [स्था] 7. 28. to stand. चिन्धपट्ट [चिह्नपट्ट] 17. 25. a long piece of cloth to gird up the loins. चिराइत्य [ चियित ] 4. 23. old. (c.) चुअ [च्युत] 50. 10. fallen. चुण्ण [र्ण] 18. 3: powder. चुण्णय [ D.? ] 18. 3. frightened(c.)-मंत्रस्त. चुलपिय [क्षुल्ल-+पितृ] 27. 23. younger brother of the father; uncle. चुल्लमाउआ [क्षल+मातृका] 27. 26. the wife of an uncle, an aunt. चेइअ [चैत्य] 3. 2. a sanctuary, a temple चेलुक्खेत्र [चेलोरक्षेप] 77. 14. flying of garments. चोक्ख [चोक्ष] 33. 1+. clean. चोत्थ [चतुर्थ] 15.6 fourth. चाहमयूवी [ चतुर्दशपूर्विन् ] 3. 5. one knowing 14. Purvas, the pre-canonical texts of Jainas. चाइसम [ चतुर्दशा ] 28. 3. fourteenth. चोइसो [चतुर्दशी] 43.2. the fourteenth day.

·[ 6 ] aTTTT 26. 15. a village of thieves trag [ :981 ] 44. 26. sixty-four. FETT [D.) 47. 6. a moist hide (c.). Vछुहाध [ क्षोभय् ] 48 11. to brandish, ga [F# D.] 22. 27. thrown away. EGT [1.] 19. 11. a tail. a EDE (9) 15. 7 sixth. छह-वखमण [षष्टक्षमण] 51.21. the fast upto the sixth meal. TESTUI [559eða] 17. 14. observing a fast upto every sixth meal. USES FE 48. 4, an onomatopoetic work. (c) Ergo (sia] 61. 7. vomitting. 7 (52] 17. 2. an umbrella, set [D.) 11. 19., bark. छागलिय छागलिक] 38. 6. a goat-herd. Vfost [ie] 18. 4. to cut. afe [la] 24. 9. a seak point. Tercege (female) 30. 1. a trumpet that blows switfly. 55 [ ] 3. 15. if. ( 2a:17. 19, whence. HSC [278] 4. 22. kind of demigods. जक्खाययण [यमायतन] 4. 23. a temple dedicated to a yaksha. STT i D.) 52. 19. the science of removing poisons and poisonous stings (c). JOY [377] 5. 19. man, people. Vs [ 70 ] 64. 15., to try. जपाभि [यत्+प्रभृति] 12. 12. beginning from which. sifru [fea] 53.21. talk.

·[ ८९ ] जंभा [ जुम्भा ] 60.7. a devi जागरिया (जागरिका] 22.11. ce to catch fish. a rite to keep awake जमगसमग [ यमकममक] 10. observed by the relati. 17. simultaneously. ves on the sixth night जम्म [ जन्मन् ] 53.23. birth. after the birth of a जम्मण [जन्मन् ] 80. 15. child; 12. 17. wakebirth. fulness. जम्मपक [जन्मपक्व ] 59. 2. Vजाण [ज्ञा] 7.20. to knov. naturally cooked (c.). जाणअ [ज्ञायक] 11. +. a जर [ज्वर] 10. 19. fever. knower. जलयर [जलचर] 15. 8. an aquatic animal. जामाउआ [जामात] 28. 1. the son-in law. जहण [जधन] 17. 1. loins. जहा [यथा] 4. 3. as.. जाणु [जानु] 24. 19. a thigh. जहानामए [ यथानामक ] 8.14. जायअ [जातक] 7.7. born. namely. जायनिंदुआ [जातनिर्युता] 22. जहाविभवं यथाविभवं] 65.5. 2. a woman who gives 'according to his state. birth to still-born जहोइयं [ यथाचित] 19. 20. children. as was deserving जायमेत्त [जातमात्र 20. 23. जा [ यावत् ] 7. 28: as soon as born. long as. जायसड [जातश्रद्ध] 3. 12. जाइ [जाति] 5. 4. birth. one in whom faith is जाइअंध [जात्यंध] 5. 4. blind by birth. produced. जाव [ यावत् ] 3. 6. upto. जाइसंपन्न (जातिसपन्न] 3.+. possessing the know जाहे [ यावत् ] 43. 4. so ledge of previous birth. long as. as ·[ 8 ] जिब्म [ जिहा] 19. 12. a Vझूस (शुष] 79. 21. totongue. emaciate oneself. जिमिय [D.] 29.23. eaten. टिट्टिभि [टिटिभी] 28. 21. a जुगलत्त युगलत्व] 40. 25. in kind of a bird. the state of twins, जुत्त [युक्त] 17. 1. fitting. ठाणिज (स्थानीय] 67.6. a जुय [युग] 18, 3. a pair. place. जुवराया युवराज] 62. 24. a Vठाव [ स्थापय् ] 21. 14. to crown-prince. place. जूय [द्यत] 23.16. gambling. ठिअ [स्थित] 33. 18. stood. हयगर [द्यूतकर ] 47.23. a ठिइ स्थिति] 12. 8. life. gambler. ठिावडिय स्थितिपतिता] 22. जूह [यूथ] 38. 10. a herd. 10. a ceremony at the जेष्ठ ज्येष्ठ] 6. 11. eldest.. birth of a child. जोणिस्ल [योनिशूल] 23.24. pain in the female डम्भण [दम्भन] 47. 17. a genital organ. big needle. जोवण [यौवन] 80. 15. Vडह [दह्] 55. 9.to burn. youth. U (D.] 3. 15. a particle. झय [ध्वज] 17. 2. a banner. हाय रिनात] 67.12. bathed. झाणकोट्ट [ध्यानकोष्ठ ] 3. 11. engrossed in the gra- तज्य [त्रपुष] 46. 5. tin. nary of meditation. तए [ततः] 3. 11. .then. Vझि [ध्यै] 19. 21. to तओ [नतः] 12.9. then. think. तच्च तृतीय] 11. 7, third. . झिल्लिरी [D.] 60. 8. a तच्छण [ तत्क्षण] 11.1 8. kind of net. cutting of skin.

·[ 39 ] Vacs tax ] 10. 7. to dis attaa [a 1e9] 7. 18. of. card. that sort, FUT [90] 19. 2. grass. á (DE) 4. 3. that. ani [an] 40. 21, hot Varc [at] 10, 7. to beat AFU [aa] 4. 23. there. Vate [ary] 70. 6. to heat. acet [77] 13. 25. frigh are [aa] +3 5. then. tened. fa [f=] 24. 18. three. pra (ara] 11. 25. ment TAFITUT [ Fot] 77. 11. ally tired. three instruments i. e. 773 [a-] 47. 10, a rope. mund,specch and body. acou ( aqur ] 11. 19. faqat [ laget: ] 3. 13. fattening of the body. thrice. cfTE (agafa] 12. 13. fast [177] 10. 25. the . beginning from from that place where three time. roads meel. Fa (219] 46.4. copper. fargne [attå47] 4. 9. one 73TT [D.] 10.9, a royal who has established officer (c.). Tirtha or right path. afo (afwa] 19. 13. fried. fridge [D.] 66. 15. a ball. 2 ( 797 ) 29. 4. an fafffa (fà&ą] 15. 8. a Oven, lower living being तवस्मी [तपस्विन् ] 7. 18. fairy [fada ] 25. 6. a. an ascetic. lower being. ne-fo (a91-5fà] 13. 21. fagfaa 18. 4. in small let it be so. pieces like the grains. agt (a] 5. 18. like that. of sesamum.

·[ ९२ 3 थलयर [स्थलचर] 28. 50. land animals. थासग स्वासक] 17 22. a. small mirror. थिमिय स्तिमित्त] 9. 18. free froin any fear. थिर [स्थिर] 14. 9. stable. थिविथिविय [D.) 51. 11. dripping. थेर[स्थविर ] 15. 21. an elder. तिलिय [त्रिवलिक] 24. 18. three folds. तिविह.त्रिविष] 77. 11. of three sorts. तिसिर [D] 60. 7. a kind of net. तिहि तिथि] 68. 6. a day: तु नष्ट] 6. 27. satisfied. तुपिय [LD.] 18. 2. besmeared. तृपर 13.2. astringent. तेरिन्दिय [त्रीन्द्रिय] 15. 14. a creature possessing three sense-organs. तेउ तिजस्] 15. 15. fire. तेगिच्छो [चिकित्सिन् ] 11. +. a physician. तेडि [तरी] 15. 19. a bank. तेत्तीस [त्रयस्त्रिंशत् ] 58. 1+. thirty-three. तेरस [त्रयोदश ] 15. 10. thirteenth. तेरलस [त्रयोदश] 28. 4. thirteenth. तेल्ल निल] 46. 7. oil. दग (उदक] 55. 7. water. दत्रा [दत्वा] 9. 1+. haring given. दढप्पहार [दृढप्रहार] 26.22. one who deals a heavy stroke of weapon. दण्डअ [ दण्डक ] 5. 12. a stick. दण्डिखण्डवसण 51. 15. person wearing a cloth sewn in the middle. दब्भ [दर्भ] 78. 14. a kind of grass. दभतिण दितृण 47. 19. . a थण स्तन] 17. 1. breasts. Darbha grass.

·. । [ ९३ ] . दसद्धरण दिशार्धवर्ण] 77. दाह 10. 19. a burning 13. of five colours. sensation in the body. दंसण [दर्शन्] 12. 24. दाहिणपुरथिम [दक्षिणपूर्व] 9. sight. 20. south-easterly. दरिसणिज्न [ दर्शनीय ] 34. दिट्ट [] 9 2. seen. 14 of pleasant sight. दिट्ठी [दृष्ट] 10. 20. sight. Vदलय [ दा] 11. 7. to दिन्न [दत्त] 26. 18. given. give. दिन [दिव्य ] 77. 13. a Vदवाव [दापय] 48. 17. to miracle cansc to give. दिसिमाअ [दिग्भाग] 4. 21. दव्यसृद्ध ट्यशुद्ध] 77. 10. a direction. pure in materials. दीह [दार्थ] 59. 1 long. दसम [दशम] 3. 16. tenth. दुग्ग [दुर्ग] 33. 17. दसरत्त [दशरात्र] 34. 16. दुच्चिण्ण [दुश्वार्ण ] 8. 16.. lasting for ten nights. wicked. दह [हद] 60. 6. a lake दुद्ध [दुग्ध] 53. 23. milk. दाअ दाय] 80. 16. share दुन्द्रिय [दुग्धिक ] 15. 14. दाम [दामन् ] 29. 26. a possessing milk. noose, a rope (c) दुप्पडिक्कन्त [ दुष्पनिकान्त ] दाय 54. 11. a. share in 8. 26. unrepented property. दुष्पडियाणन्द [ दुष्प्रत्यानन्द ] दारअ [दारक] 5. +. a boy. 10. 1. difficult to be दारग [दारक] 5. 6. a boy. pleased. दारिय [दारिका] 54. 11. a दुप्पहंस [ दुष्प्रध्वंस ].26 19. girl difficult to be destroyed.. दालिम [दाडिम] 59. 4. a दुब्बल [दुर्वल ] 52.23.. pomegranate. weak.

·[ ९४ ] दुरहियास [ दुरभियास ] 12. दोच्च [द्वितीय] 11 7. second.. 12. unbearable. Vदुरुह [ उद्+रुह् ] 33. 15. धमणि धमनी] 13:10. a rein. to climb, धम्भ [धर्म] 6.4. a doctrine. दुल्लम [ दुर्लभ ] 26. 18. धंम्मायरिय [धर्माचार्य] 7.22. difficult to obtain, the teacher of the दुशर [द्वा] 8. 13. a door doctrine. दुवे हिं] 13. 10. tro. धरणीयल (धरणीतल] 13. 5.. ‘दुह [दुःख] 4. +. a bad the surfacc of the earth: act. धरिम · [ धरिमन्] 22. 21. दुहट्ट [ दुःखान ] 12. 6 paithings that can be sold ned in body. by weight. दूइ जमाण [द्रवत् ] 76. 19. 'धसत्ति [धस-इति] 23.5 going. moring. an onomatopoetic word देज्ज [देय] 10. 5. compulto indicate fall. sory contribution. देवाणुप्पिय [देवानांप्रियः] 6.25. धाई धात्री] 22 17. a nurse. the beloved of gods, धि [धृति] 24.6. happiness. देसप्पन्त (देशप्रान्त] 26. 14. धिसर [D.] 60.8. a kind border of the country. of net. देसोभासा [देशीभाषा] 16.24. धुव [धूपं] 55.9. incense vernaculars. धृया [ दुहित] 28. 1. a देहबली [ देहवलि] 51. 16. daughter. the alms (c.). धेज्ज [ ध्येय ] 12. 19. fit. हो [द्वि] 4. 3. tro. to be thought about. दोउयरिय [द्वि-उदरिक] 51.9. a person suffering from नई [ नदी ] 15. 18. a river. dropsy. नक्क [D.] 13. 10: a nose. S ·[ ९५ ] . a name. nose. नवखत्त नान] 68. 6. a नाइ [ ज्ञाति ] 21. 11. a cunstellation relation. निज्ज [ज्ञा pass] +9. 26. नाड[नाटक ] 65. 16. a to be known, drauma. नंत्तुअ [ नमक ] 28. 2. a नाणी [ज्ञानिन् ] 7. 18. a grandson. knower. नामधेज्ज [ नामधेय ] 21. 3. नत्तुणीअ [नतृभार्या] 28. 3. the wiſe of a gradson. नास [ नासिका ] . 6. a नत्तुई [नसकी28. 2. a grand-daughter. नाटी [ नालिका ] 13. 7. नतुयापई [नतृकापनि] 28. 2. arteries. the husband of the निउण [निपुण] 16. 25. granddaughter. clever नत्थि [नास्ति] 5. 5. is not. निक्कण [ निष्फण ] 27. 8. नपुंमगझम्म [नपुंसकमन् ] 25. without corn. 11. the work of a निक्खि? [निःकृष्ट ] 29. 25. eunach. talken out. Vननंस [ नम् ] 3. 13. to निस्खमण [निष्क्रमण] 79. 15. bow down. going out; giving up नयर [ नगर ] + 10. a. worldly life. town. निस्खेव [ निक्षेप ] 23. 1. नयरी [नगरी] 3. 1. a city. throwing. नरग [नरक] 9. 2. a hell. निगर [निकर ] 47. 4. . नवरं [D.] 75. 13. only. collection. नएच्छेयण [नसच्छेदन] 47. 19. Vनिग्गच्छ [निर्+गम् ] 5. 21. a nail-cutter. to go out.

·[ ९६ ] निग्गन्थ [निर्ग्रन्थ] 75. 23. the knotless-i. e. belonging to Jain creed. निग्गम [निर्गम] 26. 18. going out. निग्गय [निर्गत] 3. 7. gone out. निच्छे [निवेष्ट] 70. 14. lifeless. निच्छूढ [निक्षिप्त ] 23. 15. thrown out. Vनिच्छुभ [नि+क्षिप् ] 23. 13. to throw out. Vनिजा [निस+या] 66. 19. to go out. निडाल [ललाट] 24. 18. a forehead. निण्हवण [निवन] 15. 18. art of making oneself concealed. निच्छ अ [निश्वय] 10. 11. a resolution. नित्य [निस्तेजस्] 19. 19. without lustre. नित्थाण [निःस्थान] 27. 8. destitute of residence, निदाण [ निदाण ] 11. 14. the cause. निद्रण [ निर्धन ] 10. 7. deprived of wealth. निप्पक्ख [निस+पक्षय ] 58. 23. to make wingless. निप्पाण [निष्प्राण ] 70. 14. lifeless. निप्फन्न [निप्पन्न ] 22. 14. accompanied with. निब्वुड [ निमनित]. 22. 24. plunged doun. निब्भय [निर्भय] 19. 2. fearless. निम्मंस [निर्मास] 29. 18. fleshless. नियग [ निजक ] 21. 11. one's own. नियत्त निकृत्त] 23. 5. cut. नियत्थ [निवस्त] 18. 3. a cloth. नियल [निगड] 47. 3. a fetter. निरुवसग्ग [निरुपसर्ग] 19. 2. withoul calamity. निरह 11. 17. an enema with concoction of herbs ·[ ९७ ] to put. निवाडिय [निपातित] 77.14. नेर इयत्ता [नारकिकत्व] 12. 8. thrown. the condition of being निविट्ट [ निवृत्त ] 12. 3. a hell-dweller. stopped. नेह [स्नेह] 18. 2. oil. '/निवेस [नि+वेशय] 49. 20. पइ [ पति ] 23. 4. a hus- निवेसिय [निवेशित] 54. 10. band. placed (used as a noun). पउर [प्रचुर] 19. 2 many. निव्वत्त [ निवृत्त ] 22. 13. पओयण [प्रयोजन] 7. 4. a finished. reason, an object. निवाघा [निर्व्याघात ] 22. पक्खर [D.] 17.22. the 19. Without an abstacle covering for body. निविण्ण [निर्विग्ण] 61.14. पक्खी [पक्षिन् ] 15. 4. a bird. dejected. निसीयाव [ नि+सीदय् ] 27. पगड्डिजमाण [प्रकृष्यमाण] 5. 13. being 73. to seat. dragged. निहि [निधि] 54. 12. a पगलन्त [प्रगलत् ] 51. 12. dripping. treasure, नीय [नीच ] 17. 16. low नीहरण [निर्हरण ] 21. 13. पच्चक्खं [प्रत्यक्षम् ] 9. 2. taking away the dead visibly, before the very body. eyes. नेयन्त्र [ज्ञातव्य ] 73. 17. Vपच्चणुभव [प्रति+अनुभू] should be known. 9. 2. to experience. नेग्इय [ नारकिक ] 6. 2. Vपच्चाया [प्रति+आ+s] 14. hell-dveller. 23. to return. पङ्गुल [पड्डल] 5. 5. lame a ·[ ९८ ] पच्चुत्तर [प्रति उत्त] 55. पडाग [पताच] 17. 19. 3. to come out. banner. पच्छण [प्रच्छेदन] 11. 18. पडागाइपडाग पताकातिपताका] cutting skin a little. 58. 18. a kind of afish, पच्छा [ पश्चात् ] 8. 21. पडिकपिपय [प्रतिकल्पित] 17. behind. 19. well-equipped. पिच्छाव [प्र+च्छादय] 48. 14. पडिक्शन्त प्रतिक्रान्त] 15.25. to cover. expiated for sins. Vपज [ पायय् ] 47. 25. to वडिगय [प्रतिगत] 3. 8. recause to drink. turned. Vपज्जुवास [परि उप+आस् ] पडिजागरमाण [प्रतिजाग्रत् ] 5. 3.14. to wait upon. 9. remaining watchful. पंचपुल [D.] 60.6. a kind Vपडि निक्षम [प्रति+निस+कम् ] of net for catching fish. 6. 28. to go out. पंचाणुष्वइय [पंचानुक्रतिक ] पडिनियत [प्रतिनिवृत्त ] 67. 76. 1. consisting of fire 5. returned. Anuvratas (N.). पडिबन्ध प्रतिवन्ध] 76. 30. पंचिन्दिय [पञ्चेन्द्रिय] 15.8. obstruction. a living being with पडिवाहिय [प्रतिवोधित] 16. five senses. 23. awakened. पट्ट [प] 46. 10. the Vपडियाइक्ख [प्रति+मारल्या] ornament on 12.2. to abandon, to forehead. reject. पट्टप[पटक] 68.20.awoolen पडियार [प्रतिकार] 61. 14. seat. Guj. वाजठ. a remedy. Vपड [ पत् ] 7. 9. to fall. Vपडिलाम् [प्रतिलामय ] 77.9. पर [पट] 55. 3. cloth. to cause to accept. Torn ·[ ९९ ] a पडिवज्ज [प्रति+पद् ] 76.2. to take up. /पडिवाल [प्रति+पालय् ] 33. 18. to wait for. पिडिविसज्ज [प्रति+वि+सृज् ] 35. 8. to give leave. /पडिसुण [प्रति श्रु] 13. 22. to promise. पिडिसेह [प्रति+सेध ] 33.8. to stop. पट्टय [D.] 19. 2. a calf. पढम [प्रथम] 4. 15. first. पढममल [प्रथममल] 26. 22. the foremest warrior. पणतीस [पंचत्रिंशत्] 72. 12. thirty five. पणवीस (पंचविंशति] 25. 1. twenty five. पण्डिय [पंडित] 16. 21. clever. पण्डलइय [पांड्कृत] 19. 19. blanched, paled. पण्डवन [प्रस्नपन] 25. 19. softening. पण्हावागरण [प्रश्नव्याकरण] 3. 16 the name of the tenth principal text of the Jain canon. पत्त [पत्र] 11. 20. a leaf. पत्त [प्राप्त] 54. 3. obtained, 15. 25. arrived at. पत्त [ पात्र] 67. 21. fit object. Vपत्थ [प्र+अर्थम् ] 12. 5. to desire. पत्थिय [प्रस्थिका ] 28. 19. a basket पन्थकोट्ट [ D.] 10. 6. waylaying travellers. पन्थकोट्ट [पान्थकुट ] 27. 6. thieves who waylay travellers. पन्नत्त [प्राप्त ] 3. 17. laid down. पन्नति [प्रज्ञप्ति] 17. 15. the name of Bhagavati Sutra. पन्नरसम [पञ्चदश] 28. 4. fifteenth. पबाह [प्रवाध] 64, 16. a trouble. पभणिय [प्रभाणत] 54.2. speaking. पभिइ [प्रभृति] 25. 17. beginning from.

·[१८०] पभू [प्रभु] 78. 1. a lord. परिचत्त [ परित्यक] 12. 3. Vपमज [प्र+मृज] 55. 6. to abandoned. clean. Vपरिजाण परि ज्ञा] 63. 10. पमोय [प्रमोद ] 34. 16. a to recognise. festival. परिणय [परिणत] 27. 13. पम्हल [पक्ष्मल 55. 7. the end(of learning) (N.) sbaggy. Vपरिणाम [परिम्नाम् ] 8.22. पया प्रिजा] 14.9. subjects. to turn into, to result. Vपया [प्र+जन् ] 54. 11. to परितन्त [परितान्त] 12. 1. gire birth to. tired both physically पयाय [प्रयात] 17. 3. gone. and mentally. पयार [प्रकार] 23. 18. Kind. परित्तीकय [पर्याप्तीकृत ] 77. पयोग [ प्रयोग] 25. 18. 12. reduced, limited. application. परिपेरन्त [परिपर्यन्त] 28.20. परतु [परशु] 23. 4. an axe. outskirts. परंमुह [पराडमुख ] S. 13. Vपरिभास [परि+भावय] 19. with face turned away. 15. to enjoy. पराभव 10. 5. insults. परियट्टय [परिवक] 8. 1. Vपरामुस पिग मृग] 55. 6. change. to feel, to touch. 11. परियण [परिजन] 21. 11. 1+. to examine. an attendent. परकम [ पराक्रम] 33. 25. परियाग [पर्याय] 15. 24. bravery. परिक्वत्त [परिक्षिप्त ] 24.15. परियारग [परिचारक ] 12.3. caught in the midst of. परिगहिय [परिगृहीत] 22. an attendent. 17. surrounded, favou- Vपरिवत [परि+वस् ] 4.24.. red 13, 23, holding. to direll. a bow.

·[१०] परिवुड [परिवृत] 23. '7. sirarm. (c.) surrounded. पहरण [प्रहरण] 17. 20. a Vपरिसव [परि+] 13. 11. weapon. to ooze out. पहाण [प्रधान] 10. 14. परिसा [पर्पदा] 3. 7. a principal. congregation. Vपहार [प्र+धारय ] 33. 2. परिसुक्क [परिशुझ] 19. 14. to resolve. dried. Vपाउण [प्र+आप्] 15. 24. Vपरिहे [परि+धा] 55. 8. to to take to. put on. पाउब्भूय [ प्रादुर्भूत ] 3. 8. पवह [प्रवह] 13. 7. a flow. appeared. पवहण [प्रवहण ] 60. 6. पाउया [पादुका ] 77. 5. draining. sandals. पवाय [प्रपात ] 26. 17. पाउस [प्रावृत्] 15.18. rain. fall. पाग [पाक] 69. 10. heating. Vपत्र [प्र+बज] 15. 22. पागार [प्राकार ] 26. 16. a to take renunciation. rampart. पसन्न [प्रसन्ना) 19. 15. a Vपाड [ पातय ] 47. 24. to kind of grape wine. fell. पसय [D.] 38. 9. a पाडण [ पाटन ] 12. 25. kind of deer. abortion. Vपस्स [दृश्] 10. 12. to पाण [प्राण] 18. 4. life. पाढअ [पाठक] 51. 18. one पंसु [पांसु] 43. 24. dust. who has read पह [पथिन् ] 10. 25. studied. path. पाणिग्गहण [ पाणिग्रहण ] 80. पहयर [D.] 5. 13. 16. a marriage. a see. Or a a ·[ १०२] पाणीय [पानीय] 26. 17. water. पामोक्ख [प्रामुरव्य] 62.21. and others. पायाया [प्रजाता] 13. 17. gave birth. पाय [पाद] 5. 6. a foot. पायच्छित्त [ प्रायश्चित्त ] 24. 14. expiation, पायण्डय [पायान्दुक] 47. 3. fetters for feet. पायरात [प्रातराश] 35. 1. break-fast (c.) पायवडिया [पादपतिता] 32.7. fallen on feet. पायविड [पादपीठ] 77. 4. a foot-stool. पारणग [पारणफ] 51. 23. the fast-breaking time, पारदार [पारदारक] 27.2. a debauchee. पारिछेज्ज पारिछेय] 22.22. things that can be counted. पारेवइ [पारावती] 28. 21. a she-pigeon. पालम [पालक] 46. 15. a guard. पाव [पाप] 9. I. sinful. पावयण [प्रवचन] 75. 28. the scripture. Vपाल [ दृश्-पत्य ] 6. 12, to see, पासत्थ [प्रशस्त ] 56. 14. gracefully finished. पासवण [प्रसवण] 78. 13. urine. पासईय [प्रासादित] 34. 14. pleasing. पासाय [प्रासाद] 80. 16. a palace. पलायवसिय [प्रासादावतंसक 63. 1. a fine palace. पाहुड [प्रामृत] 31. 25. a present. पि [भपि] 11. 7. eren. पिस [प्रिय] 76. 9. dear. पिठो पृष्ठतः] 8. 7. from the back, पिड [पिटक ] 28, 19. a basket. पिउस्सियपश्य [पितृस्वस्पति] 28. 3. a husband of the father's sister.

·[ १०३ ] a पिप्पल [D.] 47. 16. small razor. पिय [प्रिय ] 18. 4. deer. पिष [अपि+इव] 30. 2. as if. Vपिह [पि+धा] 36. 6. to close. Vपीय [पा] 13. 2. to drink. Vपीह [स्पृह ] 12. 5. to desire. पुक्खरिणी [पुष्करिणी] 54. 24. a lake. Vपुच्छ [पृच्छ्] 11. 15. to ask. पुञ्ज 47. 4. a collection. पुटपाग [ पुटपाक] 11. 19. medicine prepared by boiling medicinal herbs in a closed earthen pot. पुढवी [पृथ्वी ] 12. 7. earth पुढघीकाअ [पृथ्वीकाय] 15.15. an earth-body. पुण्ण [पूर्ण ] 13. 17. complete. पुत्त [ पुत्र ] 5. 3. a. son. पुप्फ [पुष्प ] 11. 20. a flower. पुमत्ता [पुमन्ता] 15. 20. the state of being a man. पुरओ [पुरतः] 5. 12. in the front. पुरापोराण [पुरापुराण] 8.26. done in the past. पुरिस [पुरुष] 5. 11. a man. पुरिसकार [पुरुषकार] 33. 24. manliness. पुरोहिअ [पुरोहित] 42. 8. a chaplain. पुन्ध [पूर्व] 9. 13. previous. पुन्धरत्तावरत्तकालसमय [ पूर्वरात्रापररात्रकालसमय ] 12. 16. a mid-night (c.). पुत्राणुपुग्विं [पूर्वानुपूर्वम् ]3. 6. in successive order. पुवावरण्ह [पूर्वापराह] 33. 16. the first part of the afternoon. पूय 13, 8. pus. पूयत्त [पुयत्व ] 8. 21. the form of pus. a ·[ १०४ ] फुट्ट स्फुिटित] 5.13.sprouted. फुल्ल [ स्फुटित ] 70. 6. bloomed. पेरन्त [ पर्यन्त ] 26. 18. a skirt. Vपेल्ल [प्र+ईर] 15. 19. to slide. पेल्लअ [D.J25. 8.a young one. (c.) पोय पोत] 22.22. a boat. पोरिती [ पौरुषी] 51. 24. the three hours' period Which is measured with the help of a man's shadour पोसहिअ (उपोपित] 78. 15. observing fast. पोलह [उपोषय] 78. 15. a fast. पोसहशाला [पौषधशाला] 78. 12. a hall for observing fast. वजन यद्ध] 18.4.kent tied, held. बत्तोस [ द्वात्रिंगत् ] 16.23. thirty two. वत्यिकम्म [वस्तिमन् ] 11. 17. an enema बन्दिग्गहण [ वन्दिप्रहण ] 27. 6. seizing prisoners. वम्भयारी [मचारिन् ] 15. 24. a celibate. वलपद [बलीवेद ] 19. 1. a bullock. वहिया [वहिः ] 4. 21. outside. बहिर [ बधिर 5.5. deal. बारसम [द्वादश ] 22. 13. twelfth. बालवण [ घालत्व ] 80.15. childhood. वालघायअ [ वालधातक] 47. 23 a child-killer. बावत्तरि [द्विसप्रति ] 16.21. Seventy-thro. फरिह [परिता] 26. 17. a ditch. फल [फलक] 29. 24. a shield. फलवित्तिविसेस [फलवृत्तिविशेष] 9. 1. the peculiar nature of the result.

·[ १०५ ] बावीस द्वाविंशति] 48. 24. भण्डग [भाण्डक] 22.22. twenty-two. things for sale. बाहिर [बाह्य] 23.1. outside. भत्त [भक्त] 28. 18. food. बाहिराहिय [ वहिराहित ] 27. भत्तपाण [भकपानीय ] 5.9. 3. exiled. food and water. 'बीअ [बीज] 11. 20. seed. भत्तवेला [भकवेला] 7. 25. Vवुज्झ [ बुध passive ] 50. the time for food. 17. to come to life. बेइन्दिय द्वीन्द्रिय] 15. 14. भत्तघर [भक गृह ] 77. 8. pastry. a creature possessing भन्त [D.] 3. 15. a res. two sense-organs. pectful term of address बेमि [ब्रवीमि] 16. 5. I to a holy man. speak. Vभर [] 8. 3. to fill. भर 10.4.custom-duties. भइ [मृति] 28. 18. wages. भगव [ भगवत् ] 7. 2. divine भारिया [ भार्या ] 54. 13. a lord. wife. भगंदर 10. 19. fistula. भाय [भाग] 54.11. a share. भगंदरिय [भगंदरमत् ] 51.9. Vभास [ भाष् ] 10. 13. to a person suffering from speak. fistula. भिउडि [भूकुटि] 24. 18. a भज्जणअ [भर्जनक] 29. 4. a brow. baking-pan. भिक्खग [ भिक्षुक ] 52. 25. भन्जिय [भजित] 19. 13. a beggar. roasted. मिसिर [ D.] 60. 7. a भणिय [ भणित] 16. 25. kind of net. speech. भीय [भीत] 13.25. afraid.

·[ १०६ ] मउड [ मुकुट ] 46. 10. a Crown. a भुक्खा [ बुभुक्षिता ] 19. 38, hungry. भुज्जो भूयः] 15.11.again. भुयपरिसप्प भुजपरिसर्प] 15. 13, a reptile crawling on hand. भूमिघर [भूमिगृह] 5. 9. 2 subterranean house. भूमिया [भूमिका ] 44. 10. a place. भूयविज्जा [भूतविद्या] 52.20. the science of controll. ing the influences of evil spirits (c.). भेअ [मेयो 34. 6. schism, division. भेज्ज [भेद्य] 10. 5. punilive taxes. भेसज्ज [भैषज्य] 11. 21. medicines made of a nnmber of articles. भोच्चा [ भुक्त्वा ] 9. 14. having enjoyed. भोयण [भोजन] 33.12. food. / भोयाव [ भोज ] 69. 15. to feed. मगर [ मकर ] 15. 9. an alligator. मग [मार्ग] 5.1+. aray. मग्गइम [ D.] 33. 16. fastened on hand. (c.) मच्छ [ मत्स्य ] 15. 8: fish. मच्छखल[मत्स्यसलक] 60. 12. a clean place for drying fish. मच्छंधर [ मत्स्यांधल ? ] 60. 6. a derice for catching fish. मच्छपुच्छ मित्त्यपूच्छ] 60..7. a device for catching fish. मच्छिय मात्स्यिक] 50. 15. a fisherman. मच्छिया [ मक्षिका ] 5. 13. . a bee. मज [ मध] 23. 19. wine.' मजण [ मज्जन ] 22. 18.. मन्जाइया [ मज्जायिता ] 70. 1. bathed.

·[१०७ Vमज्जाव [मज्जाय] 68. 21. to press मज्झ [मन्य] 46, I. middle. मझमझेण [ मध्यमध्येन] 6. 29. right through the middle. मणाम [मनः+अम] 76. 9. pleasing to mind. मणुअ [मनुज] 15. 7. a man. मणुन्न [मनोज्ञ] 76. 9. pleasing to mind. मणुस्स [मनुष्य] 24. 15. a man. मण्डण [मण्डन ] 22. 18. decoration. मण्डष [मण्डप ] 33. 12. a pandal. मन्त [मन्त्र] 25. 18. an incantation, a charm. मन्त [ मन्त्र] 10. 10. consultation. मन्ने [मन्ये] 53.23. I believe. मम्मण [D.] 53. 24. an indistinct sound. मयकिच्च [मृतकृत्य] 21. 13. the ceremonies after the death of a person. मलण मिर्दन] 60. 5. drain-- ing. मलिय [मृदित] 19. 21. crushed. मल्ल [माल्य] 18.3. a garland. मह [ महत् ] 40. 21. big. महइमहालिय [महतीमह ल्लिक ] 58. 4. very big. महग्ध [महार्ह ] 31. 25. valuable. महच्च [महाय॑] 58.4. great and worthy to be worshipped. महण [मथन] 60. 5.-churning. महय [महत्] 5. 19. big. महत्थ [महार्थ] 31. 25. precious. महापह महापथ] 10. 25. a high road. महापिड [महापित ] 27. 27. an elder brother of the father. महामाउअ [ महामातृक ] 27. 27. the wife of the elder uncle.

·. . 7. a [ १०८ ] सहासणिय [ माहानसिक] 58. मिसिमिसेमाण [D.] 40.7. . 20. a cook. burning with anger. SEX (D.) 59. 3 mixed मुच्छिा [मूर्च्छित] 24. 5. with curds. cf. Guj. मठो. absorbed . in, addict- महिय [ मथित ] 24. 20. ed to. churned, crushed. मुट्टि [मुष्टि] 24. 19. a fist. महु [ मधु ] 19. 14. wine मुत्त [मूत्र] 46. 25. urine. prepared from honey मुहिया [ मृतिका ] 59. 3. महुर मधुर] 53, 24. sweet. grapes. माइ [ मातृ ] 64. मुद्ध [मुग्ध] 53. 25. innomother. cent. माउतिया {मातृष्वस] 28. 4. मुद्ध मूर्धन् ] 10. 20. a head. the mother's sister. मुह [मुख) 8. 10. a mouth. माउसियापइ [ मातृध्वस्पति ] मुहपोत्तिय [ मुखपोत्रिका] 8. 28. 4. the mother's 11. a piece of cloth sister's husband. folded four times, used by Jain माडेबिय [ D. ] 10. 9. a monks to cover the mouth. village-officer. मुहुत्त [मुहूर्त] 68. 6. mo- माणुस्लग [मानुष्यक] 23. 22. . ment. hurman, मामिया [ मातुलानी] 28. 5. मूअ [मूक] 5. 4. dumb. मेज्ज [मेय ] 22.21. things maternal aunt. that can be measured. मायाभत्त मातृभक्त] 69. 8. -मेत्त [मात्र] 5. 7. merely, devoted to motheronly. मारुय [मारत 56. 5. wind. मेरग मेरक] 19. 14. rine: माहण [ ब्राह्मण] 42.23. a. prepared from palm- Brahmin. fruit. Y -- ।

·[ १०९] मोग्गर [मुद्गर] 47. 8. a hammer. मोडिय [ मोटित] 48. 7. broken. य [च] 4. 15. and. यावि [च+अपि] 7. 26. a particle of emphasis. रई [रति] 16. 22. love, attachment. रज्जसिरि [राज्यश्री] 50. 4. royal splendour. र? [राष्ट] 12.+. Kingdom. रहकूड [ राष्ट्रकूट ] 9. 24. the governor of a province (c.). रत्त हरक] 18..3. red. रयणप्पभा [रत्नप्रभा] 12.7. the name of a hell. रसायण [रसायन] 52. 20. the science of chemistry. रहसिय [राहस्यिक] 24. 12. secret. 'रहस्स [हृस्व] 59. 1. short. रहस्सिय [राहत्यिक] 5. 8. secret. रहस्सीकस [रहस्यीकृत] 7.. 19. hidden. राअ [ रात्रि ] 44. 13. a night. राम [राजन् ] 10.9. a king. रायमग्ग [राजमार्ग] 17. 17. the main road. राया [राजन् ] 4. 24. a king. रायारिह [ राजाई ] 31. 25. fit for a king. रायावयारि [ राजापचारिन् ] 47. 22. one who offends the king. रिउव्वेय [ ऋग्वेद ] 42. 9. Rigveda. रिद्ध [ऋद्ध] 9. 18. prosperous, रिद्धि [ ऋद्धि ] 76. 13. prosperity. रुक्ख [ वृक्ष ] 15. 14. a tree. रुहिर [ रूधिर ] 51. 12.. blood. संघ [रूप] 6. 14. form, ·[११०] रोगायंक [ रोगातंक ] 10. 17. diseases and ailments. रोगिय [ रोगिन् ] 52.24. diseased. 'रोज्झ [D.] 38. 8. a kind of animal Guj. रोझ. - लउड [लकुट] 47. 8. a stick. 'लच्छि [ लक्ष्मी) 23. 10. wealth. लछपोस [D.] 10. 5. supporting thieves. लट्टि [यष्टि] 26. 22. a stick. लद्ध [लब्ध] 5.18. obtained. लम्बिय [लम्बित ] 29. 26. stretched out. लम्म [लाम] 17. 2. a gain i, e, fee. लया [लता] 23.5. a branch. 'लहुइत्थ [ लघुहस्त] 52. 20. having a light haud. लावण 19. 14. preserved in salt. लावक 53. 3. a king of a bird. लायण्ण [ लावण्य] 17. 1. beauty. लुद्ध लुब्ध] 53. 24. greedy. लेस्स [ लेश्या ] 17. 14. lustre 24. 7. the imagined colour of the soul, taint. लोइय [ लौकिक ] 21. 13. worldly, customary in this world. लोमहत्थ [ लोमहस्त ] 55.6. bunch of feathers or hair. लोहियपाणि [लोहितपाणि] 26. 21. a man with stains of blood on his hands. वइस्स विश्य] 42. 24. a Vaishya. वक्कबंध [वल्कवंध] 60.9. a bark-net. वक्खेव [व्याक्षेप] 69.. 20. interference. Vवज्ज [वादयू] 30. 1. to play upon a musical instrument. वज्झ [वध्य] 18. 2. worthy to be killed.

·[ १११ ] a वट्ट [वृत्त] 58. 26. round. चट्टक [वर्तक] 53. 3. a kind of a bird. वडिया [वृत्तिका ] 5. 14. the mode of life. वडियम 'अ [वधित] 43. 24. brought up. षण [वण] 51. 12. a wound. वणफइ वनस्पति] 15. 12. a plant. वण्णअ [वर्णक] 3. 4. description. Vवत्त [वर्तम् ] 40. 13. to cause, वत्तव्यया [वकव्यता] 16. 2. a description, details. वत्थ [वन] 8. 1. clothes, a cloth. Vवद्धाव [वर्धापय् ] 35. 13. to receive with honour. Vवंद [वन्द्] 3. 13. to salute. बमण [वमन] 11: 16. vo. mitting. Vवमाव [वमय ] 48. 4. to 'cause to vomit. धम्मिय [ वर्मित ] 17. 18. armoured. Vचय विद] 11. 1. to speak. वयण [बदन] 17. 1. a face वयस्सअ [वयस्यफ] 43. 24.1 a friend. षयासी [ past tense from Vवय-वद् ] 3. 14. spoke. वरत्त [वरन] 47. 10. a rope धवरोधिय [पपरोपित] 25. 27 deprived of ववहार [व्यवहार ] 10. 11. worldly transaction. घसट्ट [वशात] 12. 6. . pained in senses. वसण [वृपण] 19. 11. a testicle. घसभ [वृषम] 19. 1.a bull वसही [वसति] 35. 1. a residence, a halt. घसीकरण [वशीकरण] 25.19. submitting by charm. वशीकलंक [वंशीकलंफ ?] 26. 16. a hedge made of the net-work of bamboos. (c.) .

·[ ११२ । a वह [D.] 19. 12. shoulder. Vवह [इन् ] 25. 8. to kill. वहण [वहन] 60. 5. drain. ing. बाउ [वायु] 15. 15. air. वाउरिय [वागरिक] 45. 3. a fowler. Vवागर [ वि+आ+] 38. 1. to expound. वागुरय वागुरा] 47. 10. a net वाजीकरण 52. 20 the science of making persons virile and strong (c.) वाडग [D.] 38. 10. a fold, an enclosure of land. वायरासि [वल्करश्मि] 47. 6. a bark-rope (c) पायव्य [वातिक] 5. 5. paralytic. (c) वाल वाल] 17. 2. hair. वालय [वाल] 47. 11. hair. वास [वर्ष ] 16. 2. a country. वास [व] 12. 6. a year चासघर वास्गृह] 75. 10. a pleasure-hall वाहिय [व्याधित ] 52. 24. diseased. वाही [व्याधि] 44. 13. a disease. विआल [विकाल] 44. 13. evening. विउल [विपुल ] 8. 2. much big. विकिह [विकृष्ट ] 35. 1. far off विग्गह [विग्रह] 75. 25.a body. विघुछ [विधुष्ट] 20. 24. proclaimed. विज्ज [विद्या] 10.14. knorledge 25. 18. a lore. विणास [विनाश ] 23. 10. destruction. विणिहाय [विनिघात] 22. 3. death. Vविणे [वि+नी] 19. 16. to finish. विणणय [विज्ञात] 27. 13. known, attained.

·[ ११३ ] to weep. वित्ति [वृत्ति] 5. 15. mode विरेयण [विरेचन] 11. 16. of life. purging. विदिण्ण [वितीर्ण ] 17. 2. Vपिलव [वि+लप्] 21. 12. given. विदिय [विदित] 26. 18. विषत्ती [विवृत्ति ] 22. 24. known, conversant. turning upside down. विद्धी [वृद्धि] 10. 4. interest विवाग [विपाक ] 4. 4. the /विद्धंस [वि+ध्वंस्] 27. 7. results, the fruits. to destroy; 8. 21. to विवागसुय [विपाकसूत्र] 3. 17. digest. the eleventh principal विद्धंस [विध्वंस] 13. 14. text of the Jain canon. विसत्थ [ विश्वस्त] 67. 16. destruction. confident. विप्पजढ [विहीण] 70. 15. विसम [ विषम] 26. 15. abandoned. uneven. ‘विप्पलाय [वि+पलाय ] 21. विसर [ विस्वर ] 20. 24. 2. to run away. an unpleasant voice. विमण [विमनस् ] 19. 19. विसलकरण [ विशल्यकरण] 61. distressed. 9. removing a thorn. विम्हिय [विस्मित] 66. 23. विसारय [ विशारद ] 16.24. surprised: clever. /वियन [वि+अजय ] 20. 15. विसिर [D.] •60. 8. a to cut off a limb. kind of inet. पियार [विचार] 44. 11. विसेस [विशेष ] 16. 22. access. mode. विरहिय [विरहित ] 70. 2. Vविसोह [वि+शोषय ] 61. abandoned, lone. 10. to find out.

·1 ११४ ] Vविस्तम्भ [वि+भ ] 34.6. to put confidence. विस्तम्भघायअ [विभ्रंभघातक ] 47. 23. One who kills by taking one in confidence. Vविहम्म [वि+हन् ] 10. 6. to kill. Vविदर [ विह] 3. 7. to take abode. Vविहाड [वि+घाटय् ] 8. 14. to open. विहाण [विधान] 15. 10. birth. विहाण [विधान ] 36. 11. manner 79. 19. performance, विहिय [विहित] 16. 25. action. Vविश्वय [वि+अति+त्रज् ] 58. 3. to pass by. धीयणीय [व्यजनक] 17. 20, a fan. वोसर [ विस्वर] 51. 14. unpleasant noise. वुष्टि] 77. 13. showered. वुत्त [उक] 8. 12. spoken. Vवेअ [विद् ] 18. 13. to feel, to experience. वेज [वैद्य] 11. 4. a physician. Vवेढाष [ वेष्टय् ] 48. 21. to cover, वेत्त [वेत्र] 47. 6.a cane. Vवेय [विद् ] 9.3. to feel. धेयण वितन] 28. 19. wages. वेयणा [वेदना] 9. 3. pain. वेसासिय [विश्वस्य ] 12. 19. fit to be trusted. वेसिया [वेश्या 1 23. 16. a harlot. घोच्छिन्न | व्युच्छिन्न ] 20. 19. brought to an end. स [व] 21. 11. one's own. सअ [शत ] 3. 5. hundred. सस [स्वक] 11. 11. one's own. सहर [ स्वैर ] 23. 18. of one's own siveet will. सक्कार [सत्कार] 22. 12. reception. Vसकार [ सत्कारय] 35. 8. to receive.

·[१५] सगड [दाकट] 39. 12. a cart. सगडिय [पाकटिका ] 8.2. a small wagon. संकला [राला ] 47. 3. a chain. संकोहिय [संफोटित] 48. 7. contracted. संगय [भगत] 16. 25. proper. Viगोप निम्+गोपाय ] 22. 10. to protect. सचखु [ सपन] 5. 12. one possessing an eye. सध्छन्द [ स्वरचन्द ] 23. 18. self-will. सजण स्विजन] 21. 11. a relative. सन्माय स्याभ्याय) 51.14. one's own studies. Vसंचाय [D.] 11. 23. to be able. संजम संपन] 76. 21. con. straint. संजुत्त युक] 63.7.joined. संजोस [सयोग] 67. 22. union. Vसड [शद् ] 13. 4. to fall. सडिय [शाटित] 51. 10. decayed. सणाह [सनाथ ] 18.25. one having a master or a protector. संठिय [संस्थित ] 26. 15. situated. संडपट [D.] 47. 13. a rogue. संडीसम [ संदंशक ] 70. 7. tongs. सण्य सूक्ष्म] 58. 18. small. सत्त [स] 3. 10. seren. सत्तम [ सप्तम) 15. 7. seventh. सत्तरस [समदश] 43. 13. seventeenth. सत्तरमम [ समदश] 28. 4. seventeenth. सत्तसिक्खापदय [सप्तगिक्षा- प्रतिफ] 76. 1. consisting of seven Siksha-vratas. सत्तावन्न [सप्तपश्चाशत् ] 40. 20. fifty-seren. स तुस्सेष्ठ [महं त्सेध ] 3.10. one whose height is of seven spans.

·[११] सत्यकोस [शस्त्रकोश] 11. Vसंथर [स+स्तु] 78. 14. to 11. a box of surgical spread. instruments. संथारग संस्तरक] 78. 14.a सत्यवाह [ सार्थवाह] 10.9. seat. a merchant owning a संदिस [मम्+दिश्] 7. 3. cararan, to inform. सत्थोवाडिय [शस्नावपाटित ] संघिच्छेय [मधिच्छेद] 27. 2. 48. 9. cutting open one who tears open with weapons. the wall, सह [शब्द] 5. 19. a sound. संनिविट्ठ सिंनिविष्ट] 26. 16. सद्दवेही [शब्दवेधिन् ] 26. 22. situated, 18. 24. supone who can take aim ported. at the object on hear- सप्प (सर्प) 8.15. a reptile. ing its sound. समअ [समय] 3. 1. period. Vसदह [ श्रद्धा] 75. 22. (N.) to confide. समण [ श्रमण ] 3. 3. an Vसहाव [शब्दापय् ] 10. 21. ascetic. to call. Vसमज्जिण [सम्+अर्जय] 10. सद्धि [ सार्धम् ] 3. . with. 15. to earn. सन्त [ सत् ] 34.8. riches. समजोइभुय [समज्योतिर्भूत] 40. खन्त [श्रान्त] 11. 25. tired 22. as hot as fire. physically. समाण [ समान ] 5. 18. सन्तिहोम [शान्तिहोम) 43. 1. simultaneously with i.e. sacrifice for the pacification of evil in- Vसमायर [ सम् +आ+चर् ] 9. fluences. 15. to do. as soon as ·[ ११७ ] . -- समायार [समाचार] 10. 15. action. Vसपासास [ सम्+मा+श्वस् ] 20.9. to console. समाहि [ समाधि] 15. 25. the peace of mind, mental concentration, समुक्खित्त [समुत्क्षिप्त] 29.25. thrown out, drawn. समुदअ [ समुदय ] 22. 12. pomp. समुदाणिय [ समुदानिक ] 18. 14. alms. समुह [समुद्र] 30. 2. the संपरिवुड [ संपरिवृत] 3. 6. surrounded. संपत्ति [ संप्राप्ति ] 20. 8. attainment. Vसंपेह [सं++इक्ष ] 13. 1. to look about, to think. संभग्ग [ संभम ] 24. 20. broken. संभंत [ संभ्रान्त ] 14. 6. agitated. संमाणिय [संमानित] 20. 19. , honour. सय [शत] 9.23.a hundred. सयणिज्ज [शयनीय] 70. 2. a bed. सयहत्थ [ स्वहस्त ] 77. 8. his own hand. सयंरज्जसुक्का [स्वयंराज्यशुल्का] 67. 9- herself carrying the price of a kingdom, सर [शर] 29. 25. an arrow. सरासण [शरासन ] 17. 24. sea. Vसमुप्पज्ज [सम्+उत्+पद् ] 8. 25. to be produced. समुल्लालिय [ समुल्लालित ] 29. 26. brandished. समुल्लाधक [समुल्लापक] 53. 24. a talk. समोसढ [समवसृत] 17. 11. arrived. Vसमोसर [सम्+अव+स्] 5. 10 to arrive. सपत्त [संप्राप्त] 3.16. arrived. a bow. सरिस [सदृश] 67. 21. fitting.

·[१८] सरीरग [ शरीरक] 10. 17. Vसंषड् [ सम्+वृध ] 22. 10. a body. to bring up. सरीसव सरीसृप] 15. 2. ससय [ शशक] 38. 8. a a reptile. rabbit. सललिय [सललित] 16. 25. संसुमार [सुसुमार) 15. 10. amorous. an aquatic monster. सलाहणिज्ज [श्लाघनीय] 67. 11. a सहस्स (सहल15 21. worthy to be thousand. praised. सहस्सखुत्तो सहनकृत्वः] 15. सल्लहत्त [ल्यहत्य] 52. 12. 11. thousand-fold. the science of removing arrows (c.) सहस्सलभा [सहनलाभा] 17. संलेहणा [संलेखना] 79. 21. 2. one whose fee for the night is thousand Vलव [सम्+लप् ] 7. 24. coins. talk, साइम [स्वादिम] 8. 2. संलाप [संलाप] 16. 25. tasty things. conversation. साउणिय [शाकुनिक] 58. सबत्ती [ सपत्नी] 63. 21. a 17. a bird-catcher. co-wife. साग [शाक] 59. सन्न [सर्व ] 4. 22. all. vegetable. सव्वओ [ सर्वतः] 21. 1. on सागरोबम [ सोगरोपम] 12. all sides. 8. a time-measure. सम्योउय [सर्व ऋतुक] 4.22. साडग [शाटक] 71. 24. of all seasons. cloth. संवच्छर [ संवत्सर ] 43. 3. साडण [ शाटन ] 12. 25. a year. aborting. a, fast. 8. a -- ·- [ ११९ ] साडिय [शाटिका] 55. 3. a सिंघ [सिंह] 38. 9. a lion. garment. सिंघाडग [शृंगाटक] 10. 24. साम 34. 5. pacification. a meeting-place. सामण्ण [ श्रामण्य ] 15. 24. Vसिन्झ [सिध्] 45. 6. to mookhood. attain absolution. 16. सामी [स्वामिन् ] 13. 23. a 2. to accomplish. lord. सिणेह [स्नेह] 11 15. oil. ..Vसारक्ख [सम्+रक्ष] 22. 10. सिणेहपाण स्नेहपान] 11. 15. to protect. making one drink oil. सालाग [शालाक्य] 52. 19. सिरावेह [शिरावेघ] 11. 18. the science in which opening of veins. the needle is used. सिरोबन्थि [शिरोयस्ति] 11. सावएज [स्वापतेय ) 34. 8. riches. 18. keeping oil on the head. सात [श्वास] 10. 19. सिला [शिला]47.8.a stone. asthama. सिलिया [शिलिका] 11. 20. सासिल्ल [श्वास+इल ] 51. 10. small pieces of partia person suffering from cular herbs. (c.) asthama. सिवहत्थ (शिवहस्त] 52. 20. साहट [ संधार्य ] 24. 18. hahaving hands that ving brought together. bring health. Vसाहर [सम्+आ+ह ] 65. 12. सीम (शीत] 69. 14. cold. to bring. सीय शिविका] 68. 12. a साहसिम [साहसिक]14.23.0vpalanquin. erbearing, adventurous. Vसिक्खाप [शिक्षय् ] 25. 11. सीस [शीर्ष] 5.13. a head. to teach. सीसग [सोसक] 46. 6. lead. [ ·[ १२० सुयक्खंध [ तस्वन्ध] 4. 3. the division of the holy text. सुलद्ध [ सुलब्ध ] 53. 22. well-obtained. सुर मुरा] 19. 14. wine. सुरुष [सुरुम] 17. 6. handsome. a सोसगभम [शिष्यकभम ] 34. 7. a pupil only apparent- 17 (c.) लीह सिंह] 14. 22. 2 lion. सीहु [सी] 19. 15. a kind of wine prepared from molasses. सुर स्मृति] 24. 6. recollection. सुक्क [[क] 19. 18. dry. . सुक्क शुल्क] 67. 23. price. Vसुण [६] 5. 20. to hear. सुण्हा [नुषा] 28. 1. danghter-in-law. सुत्त [प्त] 16. 23. asleep. सुत्त [सूत्र 47. 11. thrend. सुत्तजागर सुप्तजागृत 77.22. awakened after sleep. सुत्तबन्धण [सूत्रवन्धन] 60.9. a thread-net. सुह दि] 43.2. Sudra. सुद्धप्पावेल [शुद्धश्वेश] 67. 12. with clean dress. सुमिण [स्वा] 75. 10.-a dream सुय [शन कने, 10. swollen. सुछ [सुख) 4. +.good acts. सुहपसुत्ता [मुखप्रसुप्ता] 70. 2. happily asleep. सुहसुहेणं [मुखमुखेन] 19. 3. happily. सुहहत्य [सुबहत] 52. 20. having happiness-giving hands. सुहासण शुभासन] 67. 16. a goodly seat. सली [शूलि] 25. 2. gallor:. खल [शूल] 10. 19. pain. सुर थिर] 26. 22. brare. वयरत्ता शूकरत्व) 36.21.t he state of a pig. सूद [सूचि] 47.17. a needle सेट्टि [श्रेष्ठिन् } 10. 9. a rich person. सेय श्वेतो 55. 8. white. .