·No text on this page.

·UNIVERSITY
VIEADVANCE MENTO
शब्द-शक्ति-प्रकाशेकायां
समासान्तः
प्रथमभागः
न्यायाचार्य-श्रीजगदीश-तर्कालङ्कार-विरचितः
महामहोपाध्याय-श्रीगुरुचरण-तर्कदर्शनतीर्थ-विरचित.
विषमस्थल-टिप्पनी-समन्वित: कलिकाता-
विश्वविद्यालयानुमतितस्तेनैव
संशोधित:
विश्वविद्यालयतः प्रकाशितः
OF
M
DNINOVET
OF
कलिकाता-विश्वविद्यालय-यन्त्रे मुद्रितब।
दू: १८१४

·PRINTED BY ATULCHANDRA BITATTACIARY YA
AT THE ('ALCUTTA UNIVERSITY PRESS, SENATE HOUS!
6. UTTA

·विज्ञापनं । नवदीप-निवासिना श्रीमता जगदीश-तर्कालङ्कारेण विरचितोऽयं शब्दशक्ति-प्रकाशिका-नामको ग्रन्यो वहुषु स्थानेषु मुद्रायन्त्र-साहाय्येन प्रकाशितोऽपि न सम्यक् परिशुद्ध इत्यवलोक्य कलिकाता-विख- विद्यालयस्य भूतपूर्व-सहकारि-सभापतिना खनाम-विख्यातन मान- नीय-स्यार-डाक्तार-श्रीयुक्त-आशुतोष-मुखोपाध्याय-मरखती-शास्त्र- वाचस्पति-महोदयेनानुरुद्धोऽहं विश्वविद्यालयानुकूल्यतो अन्यमिमं मुद्रापयितुं प्रवृत्तः । अस्य च ग्रन्थस्य समासान्तभागः संस्कृत- भाषाम, एम्, ए, परीक्षार्थिनां पाठ्यरूपेण विश्वविद्यालय-नेटभि- निर्धारितोऽतः प्रथमन्तमेव भागं प्रकाशयितु-मुद्युक्तोऽहं । अस्सिं- शांशे विषमस्थलेषु यथामति सबिवेशिता टिप्पनी विद्यार्थिनामुप- काराय प्रभवति चेत् परिश्रम-साफल्यमनुभविष्यामि। भ्रमात् प्रमादादा यदि कश्चिद्दोषोऽत्र संलक्ष्यते विहनिस्तदा सोऽनुकम्पया ते: क्षन्तव्य इति साञ्जलिरयं प्रार्थयते । .. विनीत श्रीगुरुचरण-देवशम्मा।

·No text on this page.

·भूमिका। . तत- प्रथमं शब्द-प्रामाण्य-संस्थापनं, तत्र च वैशेषिक-जरन्मोमांसकादि -मतदूषणं । ततः सार्थक-लक्षणं, सार्थक-विभागः, प्रकृति-प्रत्यय- निपात-लक्षणं, वाक्य-लक्षमा-हिभागी, प्रकृति-विभागः, नाम-लक्षणं, नाम-विभागः, शब्द-सङ्केत-विचारः, रूढ़-लक्षक-योगरूढ़-योगिक-. नाम-लक्षणं, योगिक-नामान्तर्गत-समासविचारः, समास-विभागः, कर्मधारय--दिगु--तत्पुरूषाव्ययीभाव--वहुव्रीहि-इन्दोपपद-समास- भेदात समासस्य मतविधत्वं, तेषां पृथक् लक्षणमुपपद-समासस्य षविधत्व-खण्डनञ्चते ममासान्तेऽस्मिन् ग्रन्थे प्रतिपादिताः । स्तहितान्नभागे तु तद्धिताक्त-कदन्त-नाम-निरूपणं, स्त्रीलिङ्गादिभेदेन नाम्नस्वैविध्यं, धातुलक्षणं, मूल-मोत्र-प्रत्ययान्त-भेदेनेव परस्मैपदि- त्वादि-भेदनापि धातोस्वैविध्यं, विभक्ति-धात्वंश-हित-ब देन प्रत्य- यस्य चातुर्विध्यम्, विभक्ति-लक्षणं, मुप्तिङ्-भेदेन तद्वैविध्यं, सुब्- लक्षणं, सुब्-विभागः, प्रथमादि-लक्षणं, कारक-लक्षणं, तद्विभाग- स्तत्प्रत्येक-लक्षणं, उक्तानुक्त कारक-विचारः, दिकम्मक-विचार, कार- कार्थ-तदन्यार्थ-सुब्-निरूपणं, तिङ् लक्षणं, तिङ्-विभागः, लङादि- लक्षणं, तदर्थ-निरूपणं, तद्धित-लक्षणं, तविभागः, तदर्थ-निरूपण- जेति। शब्दो विविधो ध्वनिवर्णश्च। ध्वनिर्मदङ्गादि-प्रभवः । वर्णस्तु अकारादिरूपः कण्ठताल्वाद्यभिघात-प्रभवः । अत्र वर्ग लक्षणम्योत्- पत्तो अयं क्रमः । तथा हि प्रथमतः पूर्वानुभूतवर्णसार, तृतः तत्संहकृतात्ममनः-संयोगात् मदृश वर्णोच्चारणेछा, तत: वर्णाचारण- प्रयत्नः, ततः प्रयत्नसहकतात्मवायुसंयोगात् कोष्ठयवायी स्पन्दनं भवति, तेन स्पन्दनेन वायुरूदंगछन् कण्ठादि स्थानष्वभिधात पारोति, तताभि- घातानन्तरं वर्ण-लक्षण-शब्दस्थोत्यत्तिः। एतच्च प्रशस्त पादाचार्य- मतं। एतन्मते शब्दस्य गुणपदार्थऽन्तर्भावः ।

·प्रयत्न- केचित्तु वायवीयावयधै-मूर्त्तिमतां शब्दानामुत्पत्तिरिति वदन्ति । तन्मते वक्तुरिकानुसारिणा प्रयत्नेन कोष्ठा-वायुषु स्पन्दनं जायते, ततश्च ते वायवः कण्ठादिस्थानेष्वाहता: शब्दरूपतां लभन्ते । भेदेनैकस्यैव वायोर्नानाविध-शब्दरूपेणाभिव्यक्तिः । केषाञ्चिन्मते सूक्ष्मो- ध्वनिः सर्वत्रैव वर्तत, म एवाकाश इत्युच्यते, अयञ्च सूक्ष्मत्वानोप- लभ्यते, यदा कण्ठताल्वाद्यभिघातेनाभिव्यक्तः श्रोत्रदेशमीगतस्तदा व्यञ्जनन वायुरिवोपलभ्यत, एत चान्ये च वहवी मतभेदाः शब्दमधि- कृत्य वर्तन्ते, तत्सर्व शारीरक-शावर-भाष्यादिभ्यो वाक्य-पदीया दिभ्यश्चावगन्तव्यं । स्वाभिप्रायानुसारेण परान् वोधयितु वर्णात्मकशब्दमुच्चारयन्ति वक्तार इति तु मानुभवमिद्धः, वर्णात्मकशब्द एव भाषामदेनाभि- लप्यते, भाषयति प्रकाशयत्यानिति व्युत्पत्तः । तादृशवोधसाधन च निरुत-शब्दमपक्ष्य सुगमोपायो नाद्याप्याविष्कृतः. कदाप्या- विष्क्रियते न वेत्यप्यस्माभिवक्तं न शक्यते, न शक्यते च कदा कंन कुत्र कं वोयितुमयमुपायः प्रकाशित इति च वक्तं । आविष्कृति- कर्तृ-ममयादि-निरूपणमाधुनिक-विद्वत्-समाजाभिन्नषितमपि निष्प- योजनत्वेन पूर्वाचार्यायम-दन्तनिरूपणमिवोपेक्षितं । वर्णात्मकोऽपि शब्दो विविधः संस्कृत: प्रादेशिकच। प्रादेशिक एव चापभ्रंश इत्युच्यते । यः शब्दः मंस्कारानन्तरं पठन-योग्यः स संस्कृतः शब्दः । अत्र च संस्कारी वा गन्द्रिय-सामर्थ्य उपनयनं वा, वाकमायथ्य सत्युपनयनानन्तर-मेवास्याध्ययन-योग्यत्वात् । नयायि- कादि-दार्शनिकैः संस्कृत-शब्दस्यैवेश्वरेच्छादि-रूपा शक्ति-रङ्गीक्रियते न त्वपभ्रंशानां, तेषां देशभेदन विभिन्नतया तदङ्गीकार गौरवात् । प्रादेशिकादर्थ-प्रतिपत्तिश्च शक्ति-भ्रमादित्यभिहितं पृ: ६३, पः ४ । तत्तत्प्रदेशवासिभिर्व्यवहार्यः शब्दः प्रादेशिकः । शैथिल्याद्यशक्ति-समुद्भूतत्वादपत्रंश इति कथ्यते । सच वाक- ·ये यत्प्रदेश-समुत्पन्ना यत्प्रदेश-समुत्पन्नैः संसृष्टा वा ते तत्यदेश- प्रचलित-शब्दमवलम्बैव व्यवहारादिकं कुर्वन्ति । तत्तत्प्रदेश- प्रचलितासु भाषासु व्यवहार -नियमादौ तत्तत्प्रदेशवासिनामधिकारः । अतः सर्वा एव प्रदेश-प्रचलिता भाषास्तत्तत्प्रदेशवासिनामायत्तः, अतस्ते तासु भाषासु नियमादिकं कर्तुमकतमन्यथा वा कतुं स्वत एव समर्थाः, नैवं संस्कृत-भाषायां कस्यापि तादृशाधिकारः । सा हि न देश-प्रचलिता तत्तद्देशवासिभिर्नियमतोऽव्यवह्रियमाणत्वात्। अतएव सा देवभाषा इत्यच्यते। संस्कृत-भाषा व्यवहार चानादि- प्रवाहागत व्याकरणमेव नियामकं । न्यायमते प्रमाऽनुभवश्चतुर्विधः, प्रत्यक्षमनुमितिरुपमिति: शाब्द- चेति। प्रमायाश्चतुर्विधत्वेन तत्करणान्यपि प्रमाणानि चतुर्विधान्येव । तानि च यथा यथं प्रत्यक्षे इन्द्रियाणि, अनुमितौ व्याप्तिज्ञानानि, उपमिती मादृश्य-ज्ञानानि, शाब्दे च पदज्ञानानि। प्रत्यक्षमपि- लौकिकालौकिक भेदेन द्विविधं । लौकिकं पुन: षड़िध-लौकिक- सन्त्रिकर्षजन्यत्वेन षधिं । षट मन्त्रिकर्षाश्च इन्द्रियसंयोग- स्तत्संयुक्त-समवायस्तत्संयुक्त ममवेत समवाय इन्द्रिय-समवायस्तत्स- मवेत-समवायो विशेषणता चेति। अलौकिकन्तु विविधालौकिक- मनिकर्षजन्यतया त्रिविधं, त्रयः सत्रिकर्षाश्च सामान्यलक्षणो ज्ञान- लक्षणो योगजश्च ति। प्रथममलौकिकं यथा कस्मिंश्चिदिन्द्रिय-सबि. कष्टे गवादो गोवादि-ज्ञानानन्तरं इन्द्रियाऽसनिकृष्टेऽपि गवादी यद- गौरित्याकारकं गोत्व-प्रकारक-ज्ञानं जायते तदेव । द्वितीयं यथा पूर्व केनापि पुरुषेण घ्राणेन्द्रियै-श्चन्दन-खण्डस्य सुगन्धोऽनुभूतः, ततस्तस्मिन्नेव-खण्डे घ्राणासंसृष्टे चक्षुःसनिकृष्टे च यत् सुगन्धं चन्दनमिति चाक्षुषं ज्ञानं जायते तत्। एतच्च स्मृत्युप- नोतस्य सुगन्धस्य भानरूपत्वात् उपनोत-भानं उपनीत-प्रत्यक्ष- नोच्यते।

·. टतीयं यथा योग-प्रभावेण योगज-संस्कारात् योगिनां ज्ञानं । प्रत्यक्षस्य विस्तारोऽनुमित्यादेविचारच न्यायसिद्धान्त-मुक्तावली प्रभृतितोऽवगन्तव्यः । शब्दादर्थस्यानुभवो जायते इत्यत्र नास्ति कश्चिद्विवादः । तथा च ययारीत्या म भवति मा रीतिः प्रदीते। कचिटुच्चारण त् कचिच्च लिप्याद्यात्मकरेखा-विशेषज्ञानाच्छब्दस्य प्रत्यक्षमनुमानं स्मरणं वा जायते, ततः शब्दार्थयोरन्योऽन्य-मम्बन्धज्ञानं, ततोऽर्थम्योपस्थित्यपर- नामधेय-म्मरणं, ततः स्मृतयोरर्थयोः स्मृतानामर्थानां वा एकनापरस्य यः मंसर्गस्तस्यानुभवो जायते, अयमेव चानुभव: शाब्दवोधोऽन्वयवोध इति चोच्यते। "घटः” इत्यत्र हौ शब्दौ, “घट" इति “सु" विभक्तिरिति च । तत्र “घट"शब्दम्य कुलाल-निर्मित-पदार्थ-विशेषण “सु"विभक्त- श्चैकत्वसंख्यया ममं शक्त्याख्य-संसोऽस्ति, तजज्ञानात्तयोः स्मरणं, तत एकत्वघटयोर्यः संमर्गस्तस्य ज्ञानं भवति । एतदेव शाब्दज्ञानं। केवलादेकस्मात् शब्दात् शाब्दवोधो न जायत। यत्रैकस्यैव शब्दस्यो- च्चारणं तत्र तदर्थस्य स्मरणमेव भवति, न तु तदुत्तरभावी शाब्दवोधो- ऽपोति। एकैक-शब्द एव पदमित्युच्यते, मिलितं पदद्दयं तदधिकं वा ऽऽकांशादियुक्तं वाक्यमिति, मिलितं वाक्यहयं तदधिकं वा महा. वाक्यमिति च कथ्यते, तदंश-रूपवाक्यन्तु खण्डवाक्यमित्युच्यते। पदन्तु क्वचिदेकवर्गात्मकं क्वचिच्चानेक-वर्णात्मकमपि। अनेकवर्णात्मके पदे एकपदत्व-व्यवहार एकार्थ-स्मारकत्वेनोपपादनीयः, एवं वाक्य हया- द्यात्मक-महावाक्येऽपि विशिष्टैकार्थशाब्दवोधकत्वेन एकवाक्यत्व- व्यवहारः समर्थनीयः । शब्दस्यार्थेन सम्बन्धो दिविधः, .सङ्कतो लक्षणा च। सङ्केतः शब्दार्थयोः साक्षात्-सम्बन्धरूपः । च परम्परा-सम्बन्धरूपैव । यस्य शब्दस्य ज्ञानानन्तरमेव येनार्थेन मम्बन्धज्ञानं जायते तेनार्थेन तस्य शब्दस्य साक्षात् सम्बन्धः, यस्य च शब्दस्य केनचिदर्थेन सम्बन्धज्ञाने जाते सति तादृशार्थ-सम्बन्धी- ·प्रसिद्धेति । यस्मिवर्थे ज्ञायते तस्य शब्दस्य तस्मिवर्थे परम्परा-सम्बन्धः। साक्षात् सम्बन्ध एव सशतः इत्युच्यते। परम्परासम्बन्धस्तु लक्षणेति । सङ्केतो. ऽपि विविधः नित्यानित्य-भेदात्। नित्य-संकेत: शक्तिरित्युच्यते । सच न्यायमते अस्माच्छब्दादयमों वोहव्य-इत्याद्याकारकेश्वरेछादि- रूपः, ईश्वरानगीवन्मीमांसकादिमत च वह्नौ दाहानुकूल-शक्तिवत्- कश्चिदतिरिताः शक्तिनामक-पदार्थ-विशेष इति । शब्दस्य-शक्त्यास्मृतोऽर्थः शक्यार्थ इत्युच्यते, शक्त्याऽर्थम्मारक पदं शक्तं . वाचकञ्चोच्यते। अनित्यमङ्केतः परिभाषेत्युच्यते सा च शास्त्र- कारांदीनां अस्मात्शब्दादयमों वोडव्य इत्यादीछा-रुपा. तया स्मृतोऽर्थः परिभाषित इत्युच्यते, तयार्थवोधकं पटञ्च पारिभाषिक- मिति । परिभाषा च शास्त्रकारादि-सङ्केतित नदी-वद्यादिपदेषु लक्षणया स्मृतोऽर्थो लक्ष्यार्थः, तया वोधकं पदन्तु लाक्षणिकं। लक्षणापि नानाविधैव पश्चादव्यती भविष्यति । एवञ्च शब्दस्य सङ्केतेन लक्षणया वा स्मृतयोरर्थयोः स्मृतानामर्थानां वा एकेनापरस्य यः संसर्ग-स्तस्यवोधः शाब्दवोधोऽन्वयवोधो वेति पय- वसितं। शुब्दादुपस्थितानामेवार्थानां एकेनापरस्य सम्बन्धः शाब्द- वोधस्य विषयो-भवति । न तु शब्दं विनोपस्थितानामर्थानां मम्बन्धः । यस्य शब्दस्यार्थेन समं यस्य शब्दस्यार्थ-सम्बन्धः शाब्दवोध-विषयो भवेत् तयोरर्थयोरव्यवधानभावेन शब्दादुपस्थिति-रावश्यको, अतएव काव्यादौ व्यवहितान्वयस्य दोषत्वमुक्त । एषेवोपस्थिति-रासत्तिरित्यु- यत, सा च शाब्दवोधे कारणं । घटमित्युक्ते “घट"पदार्था“उम्”-पदार्थ- कर्ममखयोः परस्परं यः सम्बन्धस्तस्य वोधो भवति, किन्तु घटाकर्मत्व- मित्युक्त तादृशवोधो न भवतीत्यत आकांक्षाज्ञानमपि शाब्दवोधस्य- कारणमङ्गोकायं। आकांक्षा च यद्जातीयवर्ण-विशिष्टपदस्याव्यव- हित-भावेन पूर्व परतो वा यद-जातीयवर्ण-विशिष्ट-पदानामभावे सति शाब्दवोधो न जायते तत्तद-जातीय-पदयोरव्यवहित पौर्बापर्यभावे- ·10 भावस्थितिः। आकांक्षाज्ञानस्य कारणत्वञ्च फलं दृष्ट्वा कल्पनीयं । कस्य किं कायं किञ्च कारणमित्यादीनां फलदर्शनेन कल्पनीयत्वात् । न हि फलमजानन् कोऽपि कार्यकारणभावं कल्पयितुं समर्थः । यत्पदार्थेन समं यत्पदार्थस्य सम्बन्धोऽसम्भाव्यः, तयोः सम्बन्ध वोधो न भवति, अतो योग्यताज्ञानमपि शब्दवोधे हेतुः। योग्यता 'च यत्पदार्थे यत्पदार्थस्य सम्बन्धः शाब्दधोध-विषयो भवेत् तत्पदार्थ तत्पदार्थस्यावस्थितिः। योग्यता-ज्ञानाभावात् वङ्गिना सेक-इत्यादौ न शाब्दवोधः, सेकपदार्थे वह्निरूप-करणजन्यत्वस्याभावात्। केनचित् भोजन-समये सैन्धवमानयेत्युक्त, सैन्धवशब्दस्य चाश्व-लवनोभरावाच- कत्वं, एवञ्चात्र किमश्वस्य लवणस्य वा वोधो भवेत् ? इत्यत्रैकतरवोधे किञ्चिबियामकसन्वेष्टव्यं । शब्दोच्चारयितु-रभिप्रायातिरिही किम- प्यत्र नियामक कल्पयितुं न शक्यते। सुतरां तदभिप्राय एव तव नियामकः। तथा च वक्ता यदर्थवोधाभिप्रायेण यः शब्द उच्चारित- स्तस्मात्-शब्दात् तदर्थस्य वोधोभवति, एवञ्च तदर्थवोधाभिप्रायोणो- चरितत्वरूपस्य तात्पर्य्यस्य ज्ञानं शाब्दवोधे हेतुः। अभिप्रायव वक्तः कार्यप्रणालीदर्शनेनानुमातव्यः । नव्य -नैयायिकास्तु तात्पर्य - ज्ञानस्य शब्दवोधहेतुत्वं नाङ्गी-कुर्वन्ति, तात्पर्यज्ञापकत्वेनाभि- मतानां वक्त कार्य-प्रणाली-दर्शनादीनां शाब्दवीधात् प्रागवश्यं अव- शिव तेषां कारणत्वाङ्गीकारेणैव सर्वदोष-वारण-सम्भवात् । %3 वृह-मीमांसकास्त्वेवंवदन्ति। यो यमर्थं यथार्थतया प्रत्यक्षादि- भिर्जानाति, तस्मिन्बर्थ परेषां ज्ञानमुत्पादयितुं स तदर्यवोधक. शब्दस्योच्चारणं करोति ; न त्वन्यथा । एवञ्चायं शब्द-स्तदर्थविषयक- यथार्थज्ञानवता पुरुषणोच्चरित इत्याकारक-ज्ञानं शाब्दवोधे हेतुः । तादृश-यथार्थज्ञानवांश्च प्राप्त इत्युच्यते, तथा चाप्तोच्चरितत्व-ज्ञानस्य तन्मते शाब्दबोध-हेतुत्वमङ्गोकतं । एवञ्च वाक्यार्थ-विषयक-यथार्थ- ज्ञानवदुश्चरितत्वरूपस्यायोक्तत्वस्यांशीभूतो वाक्यार्थोऽपि तादृशज्ञानस्थ ·. विषयः इति शाब्दवोध-विषयस्य शाब्दवोधकारखो-भूतनाप्तोञ्चरितत्व- ज्ञानेन विषयो-कतत्वात् नियमतः पूर्वज्ञानविषयौभूत एवार्थ: शाब्द- वोधस्य-विषयः, तथा च ज्ञातविषये समुत्पन: शाब्दबोधो न प्रमा, जातार्थ-प्रकाशरूपत्वात्, तन्मते अज्ञातार्थ-प्रकाशरूपस्य यथावस्थि- तार्थज्ञानस्यैव प्रमाव-खोकारात्, एतत् सब न न्यायवित्- सम्मतं, तादृश-ज्ञानस्य कारणत्वानङ्गोकारात्, शुकायुश्चरितवाक्या- दपि शाब्दवोधोदयेन तादृश-कार्य-कारण-भावस्य व्यभिचारादि- दोष-ग्रस्तत्वाञ्चेति शिवं ।

·No text on this page.

·सूचीपवम्। शब्दशक्ति-प्रकाशिका-समासान्त-भागस्य सूचीपत्रं । पृः पः काः-संख्या १ २ १ १ ७ २ २ ६ २ my ४ ३ ५ १३ ४ १८ CC ६ ५ ४ ग्रन्थकर्तुः प्रतिज्ञा मङ्गलाचरण-व्याजेन शाब्दवोध- तत्-कारण-कथनं सरस्वत्या उत्कर्ष-कथन शाब्दवोधस्य प्रत्यक्ष अनुमितो वानन्तर्भावः ३ शाब्दवोधस्य स्मृतिरूपत्व-खण्डनं शादवोधस्य लिङ्गजन्यत्व-खण्डनं थोग्यता-संशयस्य शाब्दवोधजनकत्वं ५ नव्यवैशेषिकमते शाब्दवोधस्या- नुमितावन्तर्भाव-कथनं नव्यवैशेषिकमतखण्डनं वैशेषिकसम्मतपदपक्षकानुमान-खण्डनं ७ शाब्दवोधस्याभुमितित्व-साधकानु- व्यवसायाभाव-प्रदर्शनं शाब्दस्यानुमितित्वाभावे युक्त्यन्तर-) प्रदर्शन आप्तोक्तताज्ञानस्य शाब्दहेतुता- मङ्गोकुर्जतां जरमीमांसकानां मते अग्रहीत-ग्राहिज्ञानस्य प्रमात्वकथन-पूर्वकं शाब्दस्या प्रमात्वं व्यवस्थाप्यानुमितावनन्त- र्भावकथनं, तत्-खण्डनञ्च ६ १४ ४ ३ ४ ४ ७ cc ५ ·पृः का-संख्या १० ४ ५ ११ ५ १२ १ ५ ४ ६ १३ १३ ur १२ आप्तोताता-संशयस्थलेऽपि शाब्द- वोधोपपादनं तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दहेतुता-खण्डनं शब्दस्यानुवादकत्व-वादि-प्रभाकर- मतखण्डनं शुकवाक्यानां शाव्दहेतुताव्यवस्थापन सार्थक-लक्षणं सार्थकस्य शब्दान्तरसहकारेणैव ) शाब्दवोधजनकत्वं वाक्यस्य शब्दान्तरासहकारणापि- ) शाब्दवोधजनकत्वं शशविशाणादि-शब्दानां सार्थकत्व- व्यवस्थापनपूर्वकं तेषामयोग्यत्व- कथनं सार्थक-विभाग: विकरणादीनां मार्थकत्वाभाव-कथनं वसाधादेश-निभ-निकाशादीनां सार्थकत्वाभाव-कथनं प्रकति-लक्षणं एवकारादेः प्रकृतित्वाभावकथनं एवकारादेः प्रकृतित्व-वादि-मतं ततखण्डनच उपसर्गवत् एवकारादेर्निरर्थकत्व- कथनं द्वितीय प्रकृतिलक्षणं प्रत्यय-लक्षणं तहिभाग १३ 4Y १३ १ ६ १४ ३ १४ ... १५ १५ ४ ७ ७ १ 22.2 ५ ·पूः पः का-संख्या १८ ४ १८ १ प्रत्ययानां शक्तिनिरूढ़ लक्षणान्य- तरवृत्तावार्थ-वोधकत्वं सुबादीनां स्वपरतायां प्रकतिवं क्वचित् कम्मत्वादौ हतीया- देर्निरूढ़-लक्षणा खार्थिक-प्रत्ययानां भाव-विहित. प्रत्ययानाञ्च स्वरूपार्थकत्वं भर्तृहरिसम्मत-प्रकृति-प्रत्यय लक्षणं उमापत्यना-प्रत्यय-लक्षणं हितीय-प्रत्यय लक्षणं १८ १० २१ २ २५ २१ १२ १ ३ ११ ४ .. ११ ११ चकाराटे स्वपरतायां प्रकतित्वं नजो निपातत्वं जाती सत्ता नास्तीत्यत्र शाब्दवोध. कतन्यात नो निसानल. साधकयुक्तिप्रदर्शनं प्रथमाविभक्त: प्रतियोगित्वार्थकत्व- खण्डनं आधयत्वस्याव्याप्यत्तित्व-कथनं २४ ११ २४ १० ११ 12. 00 . ५ . १२ क ... ११ वाक्यतापनसार्थकस्य शाब्दहेतुत्वं पापल्ला तविभाग अमरसिंहीतवाक्यलक्षण-खण्डनं प्रकृति-विभागः नामलक्षणं १३ २८ २ १४ ·पृ : का-संख्या २ १५ ... ३२ २ अवान्तरवाक्यार्थवोधस्य महा- वाक्यार्थबोध हेतुता खण्डनं अन्योऽन्यादिशब्दात् प्रथमोपपत्तिः नाम-विभागः गौणशब्दस्य लाक्षणिकेऽन्तर्भाव: रूढ़-नाम-लक्षणं तचैविध्यञ्च रूढ़नाम्नां चातुर्विध्यं तत्खण्डनच नैमित्तिक-नाम-लक्षणं भट्टानां जातिशक्तिवाद-व्यवस्थापनं भट्टोक्तजातिशक्तिवाद-खण्डनं श्रीकरसम्मतजातिशक्तिवाद-खण्डनं मण्डनाचार्यसम्मत-जातिशक्ति- ४ ३५ ४ १८ ३५ ११ १८ ३८ ५ १८ ३८ २ १८ १८. वाद-खण्डनं १ १८ or १९ ४५ १८ ४८ ३ २० ... ५२ २० जातिशक्तिवादिप्रभाकरमतं ४१ जातिव्यत्योस्तुल्यवित्तिवेद्यत्व-नियमः ४३ प्राभाकरोत-जातिशक्तिवाद-दूषणं सतग्रहोपाय-कथनं खर्गपदार्थ-कथन कार्यान्वितशक्तिवादि-प्राभाकर- ५३ मत-खण्डन पारिभाषिकौपाधिकशब्द-लक्षणं ५४ चैत्रादिनानां पारिभाषिकत्ववादि- ५५ मते नामवैविध्यं नित्यानित्यभेदेन सङ्कत-दैविध्य कथनं ५५ ६ ४ २२ ६ २१ २ १६ ·पृः पः का-संख्या ५६. ४ ५६ १२ २३ २ २३ ५७ ४ २ ५८ २३ ५८ २ ... ५८ १३ २४ ६१ २४ २ ... ६ पारसीकादिशब्दानामसाधुत्वेन धर्मकर्मण्यनुपयोगः संस्थानस्य गवादिपदशक्यता- वच्छेदकत्वाभाव-कथनं जात्याकतिव्यक्तिप्वेका शक्तिः त्रिषु नानाशक्तिखण्डनं आकतों भित्राशक्तिरिति नव्यमतं आकृतिपदस्य जातिव्यक्ति-संसर्ग- परत्वं लक्षकनाम-लक्षणं वाक्ये लक्षणावादिनां मीमांसकानां मतं वाक्यंलाक्षणिकत्ववाद-खण्ड नं अव्यक्तानुकरणानां हु-फड़ादि- स्तोभानाच्च शक्तिम्भ्रमात् म्वरूपानु- भावकत्व कथन गौणशब्दानां लाक्षस्मिकान्यत्व-खण्डनं आलङ्कारिकाणां लक्षणा-मूल- व्यञ्जनावृत्तिवादः लक्षणामूला व्यञ्जनावादखण्डनं अभिधामूल व्यञ्जनावादः अभिधामूल-व्यञ्जनावादखण्डनं लकनाम-विभाग: लाक्षणिकानां शाब्दवोधा जनकत्ववाद-निरास: योगरूढ़नाम-विचारः २४ ४ २४ २ २४ ४ २४ ५ २४ २४ ... ६ १ २४ २५ ३ २५ ...

·१० पृः पर का-संख्या ७४ १४ ... १ २७ ८ ७८ ४ २७ १० २८ ७८ १८ २८ ७८. २८ ४ ३० रूढार्थभिन्न योगार्थवोध प्रति रूढिज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वं ) पद्मत्वं पङ्कजण्द-प्रयोगोपाधि- रिति प्राचीन-मोमांसकमतं निरुक्त प्रयोगोपाधित्व-खण्डनं योगरूढ़नामानगोतयाकरणमतं निरुक्त-वैयाकरणमत-खण्डनं योगरूढ़शब्दमधिकत्य मणिकन्मतं योगरूढ़-विभागः कषासादिशब्दानां योगरूढ़े- ) ऽन्तर्भावः योगिकनामलक्षण-तहिभागो ब्राह्मणीत्यादिनाम्नां मत-भेदेन । योगिकऽन्तर्भाव: समाम-लक्षणं समासस्य षड़विधवं सप्तविधत्वञ्च वाभटादिमते समासः पञ्चविध: नित्यानित्यभेदेन समासइविध्यं नित्य-समास-लक्षणं अनित्य-समास-लक्षणं समासस्य लिङ्गसंख्याव्यञ्जकत्वं सरसिजादिशब्दस्य नित्य-ममा- सत्व-कथनं कर्मधारय लक्षणं विशेषण-विभक्तेस्तादात्मावाचित्वं १३ ८१ ८. ८३ ३ ८४ ३ ८४ ७ ८४ & my ८६ ११ my २ ३४ ८८ ६ ३४ ·पः का-मंख्या तत्पुरुषस्य तादात्मेनान्वय- वोधाजनकत्वं ८८ . १ तत्पुरुषस्य तादात्मनान्वय- वोधजनकत्वेऽपि कर्मधारय- लक्षणस्य निर्दोषत्व-प्रतिषादनं विशेषण-विशेष्थयोः परस्पर भेटस्य कर्मधारय-नियामकत्वं । ३४ नव्यमते विशेष्ये विशेषणभेदः ) कर्मधारय नियामक: ५ ३४ ८० १० 20 ८१ ६ ८२ ३४ तदादि-परपदक-कर्मधारयः प्रायशो नाङ्गीक्रियत समास-शक्तिवादिमतं समासशक्तिवाद-निराकरणं विधेयत्व-लक्षणं कम्मधारयादेकत्र इयमिति- रोत्या शाब्दवोध-निरामः ममामादि-वृत्तकदेशार्थ पदा- ) न्तरार्थान्वयस्यामार्वत्रिकत्वं हिंगलक्षणं तहिभागश्च तहितार्थ-हिगुलक्षणं उत्तरपद-बिगुलक्षणं समाहार-बिगुलक्षणं तत्पुरुष-लक्षणं तत्पुरुष-विभागः ८४ १५ ८ ८ ८८. १८ • .. १ ४० ·॥ पृः पः का-संख्या १०४ ४० . १०४ १२ ४० नामार्थयोर्भेदमम्बन्धेनान्वय- वोधकत्व-व्यवस्थापन तत्पुरुषस्थले एकपदलक्ष- गाया आवश्यक हितोयादिविभक्त: कम्मत्वाद्यर्थ कत्वव्यवस्थापन प्राचीनमत प्रसज्यनजाऽव्ययी. भाव एव समासः प्रमाग १०५ १ १०५ ७ ११ ५ १०८ ११ ४१ ११० ३ ४२ ११० २० ४३ ११२ २ मिश्रमत प्रसज्यना तत्पुरुषस्य । प्रमाण्यं निषादस्थपतिं याजयेदित्यत्र तत्पुरुष-व्यवस्थापनं अव्ययीभाव-प्रथम-लक्षणं अव्ययीभाव-दितीय-लक्षणं वहुव्रीहि-लक्षणं अस्तीत्यादि-शब्दस्याव्ययत्वं वहुव्रीही परपदस्य निरूढ़-लक्षणा वहुव्रीहर्विग्रहवर्णनं वहुव्रीहि विभागः तदतद्गुणमं विज्ञान-लक्षणच प्राचीनमत तदतगुणमंविज्ञान- लक्षणं हिपदादिभेदेन वहुव्रीहेर्विभागः इन्दसमास-लक्षणं इन्हे साहित्य-लक्षणा विचारः ११५ ७ ४३ १६ ४४ .. ११८ ८. ४५ K १२० ५ १२० १८ ४७ १२१ १४ ४८ १२२ 40 ४८

·१
पृ
:
पः ।
का-मस्या
१२४
.
१४
४८
१२६
६
पदार्थ-तदर्थतावच्छेदकयो-
भेदेन इन्होपपादनं
एकशेष-विवेचन
हन्द-विभाग:
उपपद-समास-कथनं
उपपद-समास-विभाग:
...
१३०
१०
४८
२
५०
१३१

·शब्दशक्ति-प्रकाशिकायाः समासान्तभागे धृतानां प्रत्यकर्तणां नामानि। पः 58 अभियुक्तः १५ है १२५ ४ अमरसिंहः प्राचार्यः आलङ्कारिक: उमापतिः कणभक्षपक्षानुसारी कालिदासः कौमारः ७ ५ १५ १३० ३ गुरुः ४३ ४४ ११ ८ ७८ ८४ ३ चिन्तामणिकत् जयादित्यः जरन्मीमांसकः जुमरनन्दिः 'दण्डयाचार्यः ३ नव्यः ५ ५८ ६ १३ नव्यवैशेषिक: परिशिष्टवत् पाणिनिः १८ १८ ४ ·१४ पः पाणिनिः २८ ५ १२५ १५ पातञ्चलः १७ ११ प्रभाकरः प्राचीन: प्रायः प्राभाकंरः ५ ४१ १ " ५३ ४ फणिभाष्यकत् १८ ५ my ८ १२४ ७ भट्टः ३८ ५ भर्तृहरिः २१ १ ५५ १५ " ८१ १० मणिवत् 2 ३ ३८ १२ मण्डनाचार्य: मिशः मौमांसकः । १०५ १२ २ " ७४ १३ ७५ १५ " ... १२३

·१॥०
पः
८३
६
वाभट:
वैयाकरण:
८२
३
५
१२
३८
६
शाब्दिक-सम्प्रदायः
पिशोराष्टिः
यौकरः
सम्प्रदायवित्
सांख्यः
साम्प्रदायिकः
G
८.४
२८
४
६
सिद्धान्तवित्
4
my

·शब्दशक्ति-प्रकाशिकायाः समासान्तभागे
तानां ग्रन्थानां नामानि।
प्रः
पः
४
१२५
११
५७
२
२०
१
३
काव्यं
गुणकिरणावलो
न्यायरहस्य
न्यायसूत्र
परिशिष्टं
फणिभाष्यं
भार्थ
मणिग्रन्थः
वार्तिकं
वाक्यपदीयः
श्रुतिः
समतिः .
१२५
६
१३०
१
५६
५

·शब्दशक्ति-प्रकाशिकायाः समासान्तभागस्य शविपत्र। पृः पः अशुद्ध मूः १ साकाक्षासन्ना साकांक्षासत्राच टि: १ शव्दानां शब्दानां " १ व्रह्म ब्रह्म " ३ १ शाब्दस्य " २ शुष्ट्रय बिशिष्ट तग्दोचर नेते ७ मूः ४ विशिष्ट तद्गोचर नेते १३ ५ टि: ५ ५ १२ टि: ६ ५ मूः १५ टि: १२ १ मू: १७ ६ २० ६ शब्दस्य अन्यवधि विविध घटापि (थ) हतु साकंक्ष दिशावमेयः मावः विरुष्वम्माणां तौर जातनिरवछिन्न गतिमत्वा मिथो, शब्दस्य अन्यविध विविधं घटादि (क) हेतु साकांक्ष दिशावसेयः. भाव: विरुष्वधर्ममाणां तौर जातनिरवचिव गतिमत्त्वा मिथो २५ १० टि: २५ १२ ११ ३२ . १ ३ " " ३८ ६ ·ब मृः प:.. प्रशुई शुद्धं मू: ४० २ ४२ " तमात्र वेत्ति तदोपाधिक गौत्वादि तन्मात्र •वित्ति तदीपाधिक गोत्वादि ५५ २ " ५६. ก " ५८ ५ नाम्न " ६ २ असत्वात् असत्वात् टि: ६८ १२ मूः ७० ३ जहन् तयोकांक्षा गाम्भीर्यादि जहत् तयोराकांक्षा गाम्भायादि असत्त्वात् ८७ ४ ७ " असत्वात्

·सांकेतिक-शब्दाः ।
अः
प्रा:
काः
सूत्रं
अध्यायः
आशिक
कारिका
टिप्पनो
पंक्तिः
पृष्ठ
मूल
टि:
पः
पूः
मृः

·शब्द-शक्ति प्रकाशिका। प्रतिज्ञा। तक (क) तन्त्र-(ख)ञ्च विदुषा विदुषां तोष-कारिका (ग)। क्रियते जगदीशन (घ) शब्द-शक्ति-प्रकाशिका (ङ) ॥ १ ॥ अथ मङ्गलाचरगां । ग्रन्थारम्भे विघ्न-विघाताय समुचितां शब्दमयों देवतां ग्रन्थकत् म्मरतिस्म- (च) अनुभव हेतुः सकले सद्यः समुपासिता मनुजे । साकाहासना स्वार्थे योग्या सरस्वती देवी ॥२॥ (क) “तक" पूर्वपक्षमित्यर्थः । (ख) "तन्त्र" सिद्दान्त मित्यर्थः । (ग) “विदुषां" मुमुक्षणां, “तोषकारिका" मोक्षजनिका, आनन्द प्रयोजिका वेत्यर्थः ।। अनेन प्रयोजनं प्रदर्शितं। (घ) जगदीश इति ग्रन्थकर्तुर्नाम, स चायं जगदीशस्तौलङ्गारोपाधिको न्याय-विद्या- प्रचारिण बङ्गभुमर्गौरवं बईयामास । (ङ) शब्दानां शक्तिरर्थवोधसामर्थ्य सङ्केत-लक्षणान्यतररूपं, “तत्प्रकाशिका" सहोधिके- त्यर्थः। (च) मङ्गलाथें प्रयुक्तनानेन शाब्दवीधस्वरूप-तत्कारणानि प्रदर्शितानि। वाग्रुप-सर- खल्या देवत्वञ्च "चत्वारि शास्त्रयोस्वपादा" इत्यादि शुत्या ब्रह्मरूपत्व-प्रतिपादनादवगन्तव्यं ।

·शब्द-शक्ति प्रकाशिकायां सर- इतरा तावद्देवता सम्यगुपासितापि उपासके न साकाहा ( क ) साकाहापि वा नासबा ( ख ) आसनापि वा न वस्योपासितुरभि- लषितार्थे योग्या (ग) योग्यापि वा न समस्तीपासके नुभवस्य जनिका (घ ) जनिकापि वा न सद्यः, किन्तु कालक्रमेणैव । खतो तु देवी सकल-मनुज एव साकाङ्कासन्ना योग्या चोपासिता सती सद्य एवानुभवं तनुते, अतो देवतान्तरमपेक्ष्योत्कर्षवतोयमवश मुपास्येत्यत्र तात्पर्य ॥ २ ॥ इति मङ्गलाचरणं । वश्य- (क) नार्द्रहृदयेत्यर्थः । (ख) न निकटवर्तिनीत्यर्थः । (ग) न समर्थत्यर्थः (घ) "अनुभव" तत्त्वज्ञान तस्य जनित्यर्थ ।

·अथ शब्द-प्रामाण्य-विवेचनं। अथ शब्दो यदि ( क ) स्वार्थस्यानुभवे भवे तुः प्रात्यक्षिक एवोपनायिके ( ख ) तत्र नाकाहाद्युपयोगः । तद्भिन्ने चेदानुमानिक एव, न च तत्र सद्यः साकाइत्वादि-धीमात्रेण, व्याप्ति-(ग) वुद्ध्या- देरप्यधिकस्यापिक्षणादित्याशङ्कामपनेतुमन्वय-वोध-नामकमनुभवान्तरं दर्शयति (घ )। साका-शब्दोवोधस्तदर्थान्वय-गोचरः । सोऽयं नियन्त्रितार्थत्वा-(ङ)न प्रत्यक्षं न चानुमा ॥ ३ ॥ अस्ति तावनौरस्ति गामानयेत्यादि-साकाङ्गशब्देभ्यः स्व-स्व- वृत्त्या (च) पदार्थानामुपस्थित्युत्तरं गवादावस्तित्वादेरन्वयावगाही विलक्षणो (छ) वोधो, यत्रान्वय-व्यतिरेकाम्या (ज) माकाशादिमत्तया (क) शब्दस्वानुभव हेतुत्वे विवादादाह “यदी"ति। ये शब्दस्यानुभवहेतुत्वं नागौकुर्वन्ति तन्मते शब्दादर्थ स्य स्मरणमात्रं भवति न तु ततः कश्चिविशिष्टानुभवोपीति भावः । (ख). औपनायिक प्रत्यक्षन्तु ज्ञानलक्षणाजन्य प्रत्यक्ष, तच्च भूमिकायां प्रपञ्चितं । (ग) साध्यहेत्वोरविनामावः साध्यशून्ये हतोरनवस्थानपर्यवसितो व्याप्तिरित्यर्थः । (घ) प्रत्यक्षानु मित्यादिभ्यो भिन्नमनुभवं दर्शयतीत्यर्थः । (ङ) पदोपस्थाप्यार्थस्यैवावगाहित्वादित्यर्थः । (च) “वृत्तिः” संझेतोलक्षणा वेत्यर्थः । (छ) “विलक्षण:” प्रत्यक्षानुमित्युपमितिभ्यो भिन्न इत्यर्थः । (ज) तत्सत्त्व तत्सत्त्वमन्वयः, तदमत्त्वे तदमत्त्वं व्यतिरकः ।

·४ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां साक्षात्कारः शब्दस्यावगमो हेतु न तु पदार्थानामुपस्थितिमात्र, विशिष्ट-मतेरानु भविकत्वात् (क)। पन्यथा (ख) नुमितेरप्यपलाप्रापत्तेः । न चासो स्मृतिः, समानाकारक-संस्काराप्रभवत्वात् । नापि साकाइ-पदेनेव प्रकारान्तरेणाप्युपस्थितार्थस्योपनय- मयादयाऽ-(ग) वगाहितापत्तेः । न चेष्टापत्तिरनुभव-विरोधात् (घ); (ङ) तदुत्तरं तथाविधानुव्यवसायापत्तेश्च । तत्तदर्थ-विषयक-शाब्द- मतेरनुव्यवसायं प्रति तत्तदर्थ-साकाङ्क्ष-पदजन्य-तग्दोचर-शाब्दत्वेन विषय-विधया हेतुत्व-कल्पनायामतिगौरवात्, छिद्रतरत्वादेरपदार्थस्या-( च ) प्यवगाहित्वेन शाब्दमतरनुव्यवसीय- मानत्वात् (छ), गवादावस्तित्वादेरिवास्तित्वादावपि गवादेर्भान प्रस- ङ्गस्य तावताप्यनुद्धाराञ्च (ज)। (झ) अतएवासौ नानुमितिरपि पूर्वपरामृष्टस्य वस्तुमात्रस्ये- वासति वाधके शाब्दधी-( अ ) विषयतापत्तेः । न च तत्तदर्थ गोचर- इतर-वाध-लब्धस्य (क) अस्तित्वेन गां जानामीत्यनुव्यवसायसिद्धत्वादित्यर्थः । न्यायमते अनुव्यवसायो हि ज्ञानास्तित्वे प्रमाणं, अनुव्यवसायो नाम ज्ञानानां लौकिक-मानस-प्रत्यक्षमिति भावः । (ख) विशिष्टज्ञानानुव्यवसायस्यास्वीकार इत्यर्थः । "अनुमितेरपी"ति तथा च पर्वतो- बहिमानित्यनुमिति-स्थलेपि वहि जानामि पर्वतं जानामीत्यनुभव एव न तु वहिमत्तया पर्वतं आनामीत्याद्यनुभव इत्यस्यापि सुवचत्वादिति भावः । (ग) ज्ञान लक्षणयेत्यर्थः (घ) पदोपस्थाप्यार्थावगाहिताया एवानुभवसिद्धत्वादिति भावः । (ङ) अनुभवविरोधे विप्रतिपन्न प्रत्याह "तदुत्तर" मित्यादि । (च) “अपदार्थस्य” शब्दानुपस्थितस्येत्यर्थः । (छ) ननूक्तस्थलेच्छिद्रतरत्वज्ञानं विवादग्रस्त' प्राचीनैः शब्दोपस्थाप्यस्यैव शाब्दधीविष- यत्वाभ्युपगमात्, परन्तु इतर-वाधवशात् छिद्रतर-घट एव घटत्वेन भासते इत्यती दूषणान्तरमाह “गवादा" वित्यादिना। (अ) प्रत्यक्ष विशेष्य-विशेषणभावस्यानियमादिति भावः । (झ) “अतएवं"ल्यस्य नियन्त्रित-विषयत्वावेत्यर्थः । . (ञ) अनुमितिरूप-शान्दधीत्यर्थः ।

·शब्द-प्रामाण्य-विवेचनं - शाब्दधियं प्रति साकाङ्गपदजन्यायास्तत्तदर्थ-गोचर-स्मृतेः कारणत्व- कल्पनावेष दोषः, तावताऽपि पदार्थानामन्वयधी-दशायामपदार्था- नामपि स्व-स्व-सामग्री-वलेन प्रत्यक्षानुमित्योरन्यतर-प्रसङ्गस्य दुर्बार- तापत्तेः। शाब्द धियः प्रत्यक्षत्वाभ्युपगमे प्रत्यक्षादि-सामान्य प्रति शाब्द सामग्याः प्रतिवन्धकत्वासम्भवात्, शाब्दान्य-प्रत्यक्षत्रावछिन्न प्रति तस्यास्तथात्वमपेक्ष्य शाब्दधियः प्रत्यक्ष भिन्नत्व-कल्पनायामेव लाघवात, मानाभावाच्च ( क )॥ ३ ॥ अथ लिङ्गजत्वेनान्वय-बुद्धेरनुमितित्व-सिद्धी अनायत्या शाब्दान्या- नुमितो तत्सामग्याः प्रतिवन्धकत्वं वाच्यमतो लिङ्घजत्वमेव शाब्दधियः खण्डयति- योग्यतार्थगताकासा शब्दनिष्ठाऽनुभाविका। प्रत्येकं वा मिलित्वा वा नेते ( ख ) लिङ्गमसिद्धितः ॥ ४ ॥ गवादावस्तित्वादेरनुभवार्थ न तावदस्तित्वादेर्वाध-विरहित्व-(ग) रूपं योग्यतामात्रं लिङ्ग वाधनिश्चयाभावेनान्यथासिद्धस्य योग्यता- निश्चयस्यानांवश्यकत्वात्, योग्यतामात्र-लिङ्गक-संसर्गानुमानस्यान्वय- बुडित्वे घटः कर्मत्वमित्यादि-स्थलीयस्यापि तस्य तथात्वापातात् (घ), योग्यतायाः संशयस्थलेप्यन्वयबुद्धेरानुभविकत्वाच्च ( ङ)। (क) प्रामाणिक गौरव न दोषायित्यत आह "मानाभावाच"ति । (ख) योग्यताकाई इत्यर्थः । (ग, अस्तित्वाभावाभावरूपमित्यर्थः । एक-पदार्थोऽपरपदार्थ वत्त्वरूप-योग्यतीपादाने साध्या- विशेषापत्तेरिति भावः। (घ) यव घटः कर्मत्वमित्याकारकशब्दस्य कथञ्चिज्ज्ञानं वर्तते तब योग्यतालिङ्गक-परा मर्यादि-वशात् कर्मत्वं घटवदित्यनुमितिर्जाता, तादृशानुमिती शानदत्व-व्यवहारापत्तिरिति भावः । (ङ) अनुमितो लिङनिश्शयः कारणं एवं सति योग्यता-संशयजन्य-शाब्दबोधस्थानुमितित्वा- सम्भवः इति भावः।

·६ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां गवादावस्तित्वादेरन्वय-वोधानुकूलानुपूर्वी-पर्यवसिता त्वाकाङ्क्षा स्वयं असिद्धा ( क ) कथमस्तित्वादेरन्वय-वोधं साधयेत् । अतएवास्तित्वादेोग्यता-विशिष्टमण्याकागावत्त्वं गवादी न तद- बयस्यानुभावकमसिद्धेः ।। (ख) अथ गौरस्तितावान् स्वधर्मिकास्तित्वान्वय-वोधानु- कूलाकाङ्गादिमत्पद-स्मारितत्वात् घटवत्, अस्तिपद-समभिव्याहृत-गौः पद-स्मारितत्वाद्दा चक्षुर्वत्, इत्याद्यनुमानत एवान्वय-धियोऽन्यथा- सिद्धिः (ग)। पदानामकवाक्यतापनत्वरूप-समभिव्याहृतत्व-मिश्चयं विना न्याय-नयेप्यन्वय-वोचस्यानुत्पत्त्या पूव् तस्यावश्यकत्वात् । (घ) न च विनष्टे भाविनि वा घटे चक्षुरादी व्यभिचार: ; स्वार्थानुमान खरूपसतस्तस्याकिञ्चित्करत्वात् (ङ)। एकविध-(च) व्यभिचारज्ञान- सत्त्वेऽपि अन्यावधिव्याप्ति-निश्चयस्य सम्भवाच्च, समानाकारकस्यैव व्यभिचार-ग्रहस्य व्याप्तिधी-विरोधित्वादिति नव्य-वैशेषिकाः। तन्त्र गवादः पदस्मारितत्वाद्यभाव-ग्रहदशायामुत्पन्नस्य गौरस्तोत्याद्यन्वय- वोधस्योक्त-हेतुनाऽप्यनिष्पत्तेः पद-जन्या हि पदार्थ-स्मृतिः 3; (क) पक्षचत्तित्वाभाववतीत्यर्थ: । (ख) हेत्वन्तरवादिनन्यवैशेषिकमत दूषयितुमुपन्यम्बति “अथे"त्यादिना । (ग) अनुमितित्वसिद्धिरित्यर्थ: (घ) अस्तित्व' वर्तमानकाल-सम्बन्धित्वमित्यभिप्रायण शात “न च"ल्यादिता। (ङ) .म्वार्थपरार्थभर्दनानुमानं द्विविधं, स्वस्थानुमातुरर्थसाधकं म्वाथं, परयोवादिप्रतिवादि- नोजयपराजयसाधकं मध्यस्थानुमानं पराथ । समानाकारक-व्यभिचारज्ञानमेवानुमिति-जनक व्याप्तिधी-विरोधि, तथा च स्वार्थानुमानस्थल सतोपि व्यभिचारस्योद्भावकाभावेनाजानत्वादकिञ्चित्- करत्वमुक्तं । "स्वरूपमतः” अज्ञातस्येत्यर्थः । “अकिञ्चित्करत्वात्" अप्रतिवन्धकवादित्यर्थः । (च) ननु सति व्यभिचार कदाचित्तजन्नानस्वापि सम्भवेन व्यभिचारज्ञानकालीनान्वयव्ही अनुमितित्वकल्पनमसम्भवीत्यत आह-"एकविध"त्यादि। सर्ववैकविध-ज्यभिचार-ज्ञान-काल- ऽन्यविध-भिचार-ग्रहकल्पने मानाभावादिति भावः । .

·शब्द-प्रामाण्य-विवेचनं (क) स्वरूपसत्येवावय-वुद्धावुपयुज्यते न तु ज्ञाता, प्रमाणाभावात्, परस्मारितस्यापि तत्-स्मारितत्व-ग्रह-दशायामन्वयधौ-प्रसङ्गांच्च । एतेन (ख) गौ पदं अस्तित्ववगो गोचरज्ञान-पूर्वकं अस्तिपद- साकाङ्ग-गौः पदत्वात् यन्नैवं तन्नैवं यथाकाशमित्येवं पदपक्षकमप्य- नुमानं कणभक्षपक्षानुसारिणामपास्तं, (१) गवादि-पदानां ज्ञान- पूर्वकत्वाद्यभाव-निश्चय-दशोत्पवस्य गवादिमुख्यधर्मिकास्तित्वाद्यन्वय वोधस्य सार्बजनीनस्योतलिङ्गादप्यनिष्पत्तेः, वाक्यार्थस्यापूर्वत्वेन (ग) तगर्भ-साध्यस्य प्रायश: (घ) प्रागनुपस्थित्यानुमानायोगाच्च । वस्तुतो (ङ) वाक्याथवोधस्यानुमितित्वे सत्येव साकाक्षपदस्वादि लिङ्गकत्वं कल्प्यं, तदेव त्वसिद्धं प्रमाणाभावात्, अस्तित्वेन गामन- मिनोमोत्यादरनुव्यवसायस्य तत्रासत्त्वात्, प्रत्युत गोरस्तीति-वाक्या- दस्तित्वेन गौः श्रुतो न त्वनुमित इत्येवानुभवाच्च। “श्रोतव्योमन्तव्य" इत्यादि प्रयोग-दृष्टया शाब्दत्वस्यापि शृणोते: शक्यतावछेदकत्वात् । न चामो भ्रान्ति-( च ) धिकाभावात्, अन्यथा (२) न चेदेवं अनु- मितिमात्रस्य पदजन्यत्वं प्रकल्पा अन्वयवोधत्वं किमिति न रोचयेः ? अनुमिताविवान्वय-मतावपि ममान-विषयक प्रत्यक्ष-सामग्य देः प्रति- वन्धकतया तंदभावजन्यत्वे ने कशेषस्य दुष्करत्वात् । पटादिपदेरर्थस्य (१) पराम्नमिति हस्तलिखित-पुस्तके पाठः । (२) अन्यथेति नास्ति हस्तलिखित-पुस्तके । ( क ) "स्वरुपसती” अज्ञातत्यर्थः । (ख). वक्ष्यमाणदोषणेत्यर्थः । (ग) प्रागज्ञातत्वेनेत्यर्थः । (घ) अनुवादस्थले वाक्यार्थस्यापूर्वत्वाभावात् “प्रायश" इत्युक्तं । (ड) योग्यतानिश्चयस्य कारणत्वानुरोधन न्याय नयेप्यपूर्ववाक्यार्थस्थले शाब्दवोधान- भ्युपगम आवश्यकः, किञ्च व्यतिरेकल्याप्तिजानादेव तत्रानुमितिर्भविष्यति तथा च न कश्चिद्दोष इत्यत आह “वस्तुत” इति । (च) “असो” उक्तानुव्यवसायः । "भ्रान्ति:" शाब्दत्वाश भ्रम इत्यर्थः ।

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां पटादेः स्मरणे सति तदीयव्याप्तादेरिव दहनाधस्तदर्थक-वयादि पदस्य म्मरणोत्तरं तदीयाकाहायवगमस्य सुवचत्वात्, वाच्यताववाचक- वस्यापि सम्बन्धस्य स्मारकतायामविशिष्टत्वात्। न च हृदे धूमाभाव इत्याद्यप्रसिद्ध-साध्यकानुमिति-स्थले पूर्व साध्यस्यानुपस्थित्या तेन साध्य-वाचक-पदस्य स्मरणासम्भव इति वाच्यं तत्र साध्य-ज्ञान-विरहेपि उद्दोधकान्तरात् साध्य-वाचक-पद-स्मरण-सम्भवात् । (क) किञ्च घटादन्य इत्यादि-वाक्यात् घटप्रतियोगिता- कान्यत्वादि-प्रकारेण (१) निरवछिन्न विशेष्यताको घटान्यस्य वोधः सर्वजन-सिद्धः, स चास्मकं (ख ) तादृशानुपूर्वीक-पद-ज्ञानत्वेन तथा- विधान्वय-बोधं प्रति हेतुत्वादुपपद्यते, परेषान्तु (ग) भेदो घट-प्रति- योगिताकस्तत्माकाकान्य-पद-स्मारितत्वादित्यादि-रोत्यानुमिया तनिर्वाहः, पक्षविधयान्यत्वस्य भानप्यन्यत्व-प्रकारेणान्यस्य तत्रा- भानात् (घ)। न च (ङ) तत्रान्यपदमेव घटान्यत्व-प्रकारण घटान्यस्य लक्षकं, घटादित्यस्य व्यर्थतापत्तेः। अन्यथा घटोस्तीत्या- दावपि घटापिपद स्यैवास्तित्वादिविशिष्ट-घटादि-लक्षकत्व-सम्भवात्त बाप्यस्तित्व-घटयोरन्वयवोधापलापापत्तेरित्यास्तां विस्तरः ॥ ४ ॥ (च) साकाइत्वादिधोरिव (२) वाक्यार्थ-गोचर-यथार्थ ज्ञानव- म (१) प्रकारक इति हस्तलिखित पुस्तके पाठः । (२) साकाङ्गत्वादरिवति हस्तलिखित-पुस्तके पाठः । (क) प्रतिवन्धरनुत्तरत्वादाह किञ्चति । (ख ) नैयायिकानामित्यर्थः । (ग) वैशेषिकाणामित्यर्थः । (घ) निर्धर्मिताबछेदककानुमितेरनभ्युपगमादन्य-पक्षकानुमितेश्वासम्भवादिति भावः । (ङ) नन्वतादृशवोधः स्मरणरूपोऽन्यपदमेव तादृशभेदाश्रय-लक्षकमिति नोक्त-दोष इत्यत आह “नचे"ति। (च) प्रकारान्तरेण वैशेषिक-मतं दूषयतां जरन्मीमांसकानां मतं दूषयितुमुपन्यस्यति "साकाश्त्वादिधीरिवे"त्यादि।

·शब्द-प्रामाण्य-विवेचन 2 टुक्तत्व-रूपाप्तोतत्वस्यापि निश्चयः शाब्दधी-हेतुरतो नेक-पदार्थ-धर्मि- कोऽपर-पदार्थस्यान्वय-वोधोऽनुमितिः, सिद्धि-सत्व ( क) विनाऽनु- मित्सा तदसम्भवात्। परन्त्वनुमितरन्य एव, किन्वसौ ग्टहीत-ग्राहि- त्वान प्रमा, यज्जातीय विशिष्ट (ख ) ज्ञानत्वावछेदेन समाना- कार-(ग ), निश्चयोत्तरत्वं तज्जातीयान्य-यथार्थ-ज्ञानस्यैवाग्रहीत- ग्राहित्वेन प्रमात्वात् । अतएव धारावाहिक-प्रत्यक्ष-व्यक्तीनां ममाना- कार-ग्रहोत्तर-वर्त्तिवेऽपि न तासां प्रमात्वस्य हानि:, हानिस्तु समानाकारानुभव-समुत्थानां स्मृतौनामिति जरमीमांसकानां समा- धानं निरस्यति- नाप्तोतता तु वाक्यार्थ-गर्भा ज्ञातोपयुज्यते । वाक्यार्थानामपूबत्वात्, संशयेऽप्यन्वयोदयात् ॥ ५ ॥ योक-पदार्थवदपर-पदार्थ-पर्यवसवस्य वाक्यार्थस्य ज्ञानवदुक्तत्व- रूपाया .आप्तोतताया निश्चयः शाब्दमतेः कारणं स्यात्, स्यादपि तेनैव रूपेण साध्य-निश्चयेन प्रतिवन्धादेक-पदार्थ-पक्षिकाया अपर-पदार्थानु- मितेरनुत्पादो न चैवं, शाब्दधियः पूर्व वाक्यार्थस्योपस्थित्यनियमन तभस्याप्तोतत्वस्यापि मतरनावश्यकत्वात् । अन्यथा वेदस्याप्यनुवाद- कतापत्तेः। एक-पदार्थेऽपर-पदार्थस्य, शब्दे वाक्यार्थज्ञानवदुक्ता त्वस्य ( क ) पचेसाध्यावधारणसत्त्वे इत्यर्थः, साध्यावधारणकाले विनानुमित्तामनुमितिनं जायते इति न्यायविसिवान्त इति भावः । . (ख.) व विशिष्टपदेन अयथार्थज्ञान-व्यवछेदः सूचितः, मीमांसकनये विशिष्ट-विषयक- ज्ञानस्यैव यथार्थत्वात्, तथा चाविशिष्ट-विषयके ह्रदो वह्निमानित्यादिएथलीयेऽसंसर्गाग्रहादि-विशि- टशाब्द निर्विकल्पक-स्मृत्यादी च समानाकारक-निश्चयोत्तरत्वाभावात् शाब्द-मृत्यादि-जातीयानाम प्रामाण्य-क्षतिरतो “विशिष्टे"ति । (ग) ख-समानाकारत्वञ्च ब्व-प्रकारता-व्यापक-प्रकारताकत्वमिति भावः । .२ ·१० शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां ) मंशयेपि ( १ ) शाब्द-मतरुत्पादाच्च ( क )। अतएवा-(ख)प्तोक्त त्वस्य संशये व्यतिरेक-निश्चये चान्वय-बुद्धेरनुत्पादादवश्यं तन्निश्चयम्तत्र हेतु- रित्य पि (ग ) प्रत्युक्तं, अमिद्धेः (घ)। ननु माभूदाप्तोतत्वस्य निश्चयानुरोधेन सिद्ध-माधनं, तात्पर्यस्य तु स्यात् (ङ), तनिश्चयस्यान्वयधी-हेतुत्वात्, अन्यथा ( च : घट-कर्म- त्वादि-परत्वाभावस्य (छ) घट-कर्मत्वाद्यन्यमात्र-परत्वस्य वा निश्च- येऽपि घटमित्यादि-वाक्यात् कम्मत्वं घटीयमित्याद्यन्वय-वोधापत्तेरिति चेन्न कम्मता-धर्मिक-घटान्वय-धी-परत्वाभाव-निश्चय-दशायां प्रमय- वादि-प्रकारंण घट-कर्मत्वादि-परत्वस्य निश्चयेऽपि घटीयं कम्मत्व- मित्यन्वय-मतेग्नुत्पत्त्या कमता-धर्मिक-घटान्वय-वोध-परत्व-प्रका- रक-निश्चयत्वेनैव (ज) तात्यय-धियम्तस्यां (भ) कारणत्वेन वाक्यार्थस्य तत्रानिवेशात् । (१) मंशयनापौति ----हम्न निश्वित-पुम्नक । (क) तथा च कार्यकारणभाव-ग्राहकान्वय-व्यतिरंक-व्यभिचागन्न तनिश्चयम्य हेतुत्व- सम्भव इति भावः । ( ख ) प्राप्तोतत्वम्य मंशयेऽपि शान्दमरुत्पादावत्यर्थः अम्य चाग्रिम गा "प्रत्यक्त मिन्य- नेनान्वयः । (ग) यस्य यस्य मंशय-व्यतिरक-निश्चयो यदत्पत्ति-प्रतिवन्धको तस्य निश्चयम्नईतुम्नुमिती व्याप्तिनिश्चयवदिति प्रामाण्यवाद दीधितिकारैरभिहितमतच्चान मिती व्यभिचार-ज्ञानम्य साक्षात्- प्रतिवन्धकत्वमिति मतमवलम्स्यैवीक्तमिति भावः । (घ). प्राप्तीकता-निश्चयम्य हेतुत्वामिद्धेरित्यर्थ (ङ) तात्पर्यस्य त निश्चयानुरोधेन सिद्ध-माधनं म्यादित्यर्थ: (च) तात्पर्य्यनिश्चयस्थाहतत्वे इत्यर्थः । (छ) घटमितिवाक्ये घटकर्मत्त्ववोधकाप्रयुक्तोचरितत्वाभावस्वत्यर्थः (ज) तथा च कर्मतात्वावछिन्न-विशेष्यता-निरूपित-घटत्वावछिन्न-प्रकारता-शानि-बोध- परत्व-प्रकारक-निश्चयत्वनैवैत्यर्थः । (झ) अन्वयमतावित्यर्थः ।

·शब्द-प्रामाण्य-विवेचन ११ वा वस्तुत: ( क ) समानानुपूर्वोकस्यैव वाक्यान्तरस्य तस्यैव वा कालान्तरमन्तर्भाव्य घटीयकम्मत्व-परत्व-निश्चय-मत्त्वेऽपि श्रूयमाण- वाक्यव्यता विदानीमन्तर्भावण तत्परत्वस्यानिश्चयेऽभाव-निश्चये घटीयं कम्मत्वमित्याद्यन्वय-मतरनुत्पादाहिशिष्यैव तत्तहाक्यव्यक्ति- धर्मिकस्य घटकम्मत्वादि-परत्व-निश्चयस्य तत्तदन्वय-वोध-हेतुत्वमुपेयं, तथा च (ख) तत्तद्धतुभूतानां प्रकरण-ज्ञानाभिधानामेव विज्ञान- व्यक्तीनां तथात्व-(ग )मुचितं अवश्यं कृप्तपूर्ववर्त्तिताकत्वात्। अत एव (घ ) सैन्धवमानयत्यादावपि लवनपरत्व-धीन लक्नाद्यन्वय-बुद्धी हेतुः, किन्तु तदजकत्वेनाभिमतं (ङ) भोजनादि-प्रकरणस्य प्रति- मन्धानमिति न्याय-मिद्धान्तः । एवञ्च (च) वाक्याथ-प्रतीति-जनकतयाऽभिप्रेतत्व-लक्षणस्य तात्य- र्यस्य ज्ञानमवश्यं शाब्द-मामान्ये हेतुस्तस्य मंशये व्यतिरीक-निश्चये च तदनुत्पादात्. तनिश्चयस्यैव युगपदनकर्थोपस्थितावेकार्थमात्रान्वय विनिगमकत्वात्. लक्षणा-कल्पकत्वात्, मुख्याथ-वाधस्य सर्वत्र लक्षणायाममम्भवात् । तथा च तात्पर्य्यावछेदकतयव मवत्र वाक्याथ- सिद्धेः, प्रत्यक्षानुमितिभ्यां भिन्त्रमनुभवं भावयन्नपि शब्दो रहौत- ग्राहित्वेनानुवादक ( छ ) इति प्रभाकर-मतमप्यनादेयं। कवि- ( क ) तान्यज्ञानव शाब्दहतुत्वमत सिद्धान्तमभिधाय तदहतत्ववादिना मन शिष्य-ववि- धेशद्यार्थ सिद्धान्तमुपन्यस्यति “वम्तत” इत्यादि “सिद्धान्त” इत्यन्तनेति । (ख) विशिष्य हतुत्वस्यावश्यकत्व चत्यर्थः । ( ग ? हेतुत्वमित्यर्थः । (घ) तात्पर्यज्ञानस्याहतुत्वार्दवेत्यर्थः । (ङ) तात्प्रयंग्राहकत्वनाभिलषितमित्यर्थ: । (च) प्रकरण ज्ञानस्यैव हतुत्व चत्यर्थः । अस्य च "अनार्दय" मित्यागमणान्वयः । (छ) अनुवादकत्वान्न प्रमाणमिति भावः ।

·१२ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां वाक्याना-(१) मन्यार्थमात्र-परत्वस्य (क) शुक-वाक्यानाञ्च स्वार्थ- परत्वाभावस्य निश्चयेऽपि तत: सामाजिकादेरन्वयानुभवोत्पत्त्या (२) व्यभिचारादित्यास्तां विस्तरः ॥ ५ ॥ इति शब्द-प्रामाण्य-विवेचनम् । (१) काव्यानामिति हस्तलिखित-पुस्तके । (२) अन्वयवोधोत्पत्त्येति हस्तलिखित-पुस्तके । (थ) सव्यङ्ग्यकाव्यानामन्यार्थमात्र-परत्वनिश्चयेपि सामाजिकान्वय-वोधस्वानुभव-सिद्धत्वा- दिति भावः ।

·अथ सार्थक-तद्विभाग-प्रकरणं । ननु स्वार्थान्वय-गोचरो वोधः साकारपि सार्थकैरेव शब्दः मम्पादनीयो न तु निरर्थकैस्तत्र कोऽमौ सार्थकः कतिविधश्च ? इत्याकाशायामाह- शब्दान्तरमपेक्ष्यैव सार्थकः खार्थ-वोधकत् । प्रकृतिः प्रत्ययश्चैव तिपातश्चेति स त्रिधा ॥ ६ ॥ यादृशः शब्दः शब्दान्तरं सहकत्यैव स्वस्य स्व-घटकस्य (क) वा वृत्त्युपस्थाप्य-यादृशार्थावगाहि-वोधं प्रत्यनुकूलः स तथाविधार्थे सार्थकः । पट-पाचकाद्याः प्रकृतयः सुप्-तिङाद्याः प्रत्ययाश्चादयो निपाताश्च स्वोपस्थाप्यार्थस्य (१) वोधं नियमत: (ख) शब्दान्तरं सह कृत्य जनयन्ति, वाक्यानि पुनरसहकत्यापि (ग)। शश-विषाणादिकः शब्दोऽपि शशीयत्वादिना विषाणादेरन्वयवोधमादधानस्तादृशविषय- ताक-वोधने सार्थक एव, (घ) परन्त्वयोग्यः। स चायं विविध एव (२), प्रकति: प्रत्ययो निपातश्चेति । (ङ) शप-श्यनादि- (१) खोपस्थाप्यस्यार्थस्येति हस्तलिखित-पुस्तके । (२) एवेति नास्ति हस्तलिखित-पुस्तके । (क) यौगिक-पाचकादिशब्दस्य ख-वृत्तुपस्थाप्यार्थाप्रसिद्धेराह "खघटकस्ये"ति । (ख) “नियमत" इति कारिकास्थापेक्ष्यवेत्येवकारार्थः । (ग) अपिना सहकत्येत्यस्य समुच्चयः सूचितः । (घ) ननु राजपुरुषादिशब्दात् शश-विषाणादि-शब्दस्य को विशेष इति जिज्ञासा-निहत्त्यर्थ- माह "परन्त्वि" त्यादि। (6) स्वार्थपद सफलौकुव्वन् कारिकोत्तराईस्थवकार-व्यवद्यमाङ “थपश्यनादी' त्यादिमा।

·१४ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां विकरणो-नुमाद्यागमशान्वय-वोधन प्रकत्यादीनां सहायोऽपि न स्वार्थोपस्थितिहारा (क) येन तमादाय चतुरादिविधः सार्थकः स्यात् । पुत्रोव: (ख) इत्यादावपि युमदादि-सम्बन्धो न वसाधादेशस्यार्थः, किन्तु तदादेशिनो युष्माकमित्यादि-वाक्यस्य, अत: पूर्वपदमपेक्ष्यैव तादृशसम्बन्धवोधानुकूले तत्र न प्रसङ्गः। मदृशाद्यर्थे प्रत्यादिभ्यो भित्रेषु निभ-नौकाशादि-शब्देषु अतिप्रसङ्गस्तु समासान्तर्गतत्व- नियत-स्वार्थवोधकताकान्यत्वन विशेषणाहारणीयः (ग)॥ ६ ॥ तत्र प्रथमोद्दिष्टां प्रकृतिं लक्षयति- खेतरार्थानवछिन्त्र-यत्-स्वार्थस्याववोधने यच्छब्द-निश्चयो हेतुः प्रकृति: मा तदर्थका ॥ ७ ॥ खेतरशब्दार्थाविशेषितस्य यादृश-स्वार्थस्यान्वयवोधं प्रति खाव्यवहितो. त्तरत्व-संसर्गण यादृश-शब्दवत्ताया निश्चय एव हेतु-स्तादृश-शब्दस्तथा- विधार्थे प्रकृतिः। पट-भू-प्रभृतयो हि शब्दाः स्वोत्तर-विभक्त्यायंश निश्चिता एव स्वोपस्थाप्यस्य वसन-जननादरन्वयं प्रत्ययार्थे कमत्व- कर्तृत्वादी वोधयन्ति न त्वन्यथा ( घ)। प्रत्ययास्तु पदार्थान्तरान- वछिन्नस्यापि स्वार्थस्य संख्याकालेष्टसाधनत्वादे-( १ )रन्वयवोधं प्रत्य निश्चिता अप्युपयुज्यन्ते, चैत्रः, पचति, यजेत इत्यादी (ङ) शब्दा- न्तरधर्मिक--सुबादि--निश्चयस्यासत्त्वेऽपि तदर्थस्यैकत्व-वर्तमानत्वेष्ट- (१) संख्याकालेष्टसाधनत्वादरिति नास्ति हस्तलिखित-पुस्तके । (क) एतेषां निरर्थकत्वात् स्वार्थोपस्थापकत्वं नास्तीति भावः । ख) 'मनु पुत्वोव इत्यादी पुवशब्द-सहकारिणव युभदादि-सम्बन्ध-वोधके वसादावति व्याप्तिरत आह-"पुत्रीव” इत्यादि । (ग) निभादयः समासनिविष्टा एव स्वार्थ-वोधने समर्था न त्वन्यथेति, तथा च समामान्त- र्गतत्वस्य नियता खार्थवोधकता यस्य शब्दस्य, तादृश-शब्दभिन्नत्वं लक्षणे विशेष देयं, अब नियतत्व' व्याप्यत्वमिति भावः । (घ) “न त्वन्यथे” त्यस्य खोत्तरविभक्त्यायंशेऽनिश्चिता: सन्तो नान्वय-वोधका इत्यर्थः । (6) पत्यवहितोत्तरत्व-संसर्गेणेति पूरणीयम् । .

·सार्थक-तविभाग-प्रकरणं १५ साधनत्वादेचैत्र-पोक-यागादावन्वयात्। ( क ) खाव्यवहितोत्तरत्व- संसर्गण यादृश-शब्दवत्ताया निश्चय एव तदुपस्थाप्य-यादृशार्थ प्रकार- कान्वय-वोधं प्रति हेतुस्तादृशस्यैव शब्दस्य प्रकृते तथाविधः खार्थः, म च पाकेत्यादेः शत्यादि-विरहेऽपि पचनादिरूपः सुवच एव, पच- नादेः कावादावन्वयं प्रत्यमादिधर्मिक-तादृश-शब्दवत्ताया निश्चय- स्यैव हेतुत्वात्। (ख) वहुगुड़ो द्राक्षेत्यादी ईषदसमाप्तत्वादिरूपस्य स्वार्थस्य द्राक्षादावन्वय-वोधं प्रति गुड़ादिपद-धर्मिकः खोत्तरत्व-सम्बन्धेन वहु- जादि-प्रत्ययस्य निश्चय एव हेतुरपि न पदार्थान्तरानवछिन्नस्य तादृश- वार्थस्य द्राक्षादावन्वय-वोधकः, प्रत्ययानां प्रत्यर्थावछिन्नस्यैव मंख्या- दिभिन्न स्वार्थस्य (ग) धर्मान्तरेऽन्वयवोधकत्व-व्युत्पत्तेः, अतो नाम्न: प्राविहित वहुचि न प्रसङ्गः, न वा चन्द्रनिभोयं कुम्भकारोयमित्यादी मदृश-कर्ताद्यर्थके निभ-कारादी (घ), पूर्व-पदार्थावछिन्नस्यैव सदृश- कर्ताद्यर्थस्य वोधकतायास्तत्र व्युत्पन्नत्वात्। न चैवमेवकारादेरन्ययोगाद्यर्थं प्रकृतित्वं न स्यात्, पार्थ एव धनुर्धर इत्यादौ पार्थादि-पदार्थ-विशेषितस्यैव तादृश-स्वार्थस्यान्वय-बोधं (१) (१) स्वार्थान्वयबोधमिति हस्तलिखितपुस्तके । ( क ) ननु स्वार्थस्याववोधन इत्यत्र स्वार्थपदं यदि शक्यार्थपरं तदा गङ्गापदं तीगर्थे प्रकति- न स्यात्, यदि. इत्युपस्थाप्यार्थ-परं तदा पाकादि-शब्दः पचनाद्यर्थ प्रकतिर्न स्यात्, पाक इत्यस्य कदन्तत्वेन यौगिकतया तस्य समुदायस्य वृत्तिविग्हादत: स्वार्थपदं व्याचष्ट “खाव्यवहिते" त्यादिना । (ख) • खेतरार्थानवछिन्नत्त्वदल-व्यावृत्तिमाह "वहुगुड़' इत्यादिना। ईषदसमाप्तत्वमल्प- न्यूनत्व तथा च गुड़ादीषाना द्राक्षेत्यन्वयवोध इति । (ग) चैव इत्यादौ प्रकृत्यर्थानवछिन्नस्यापि एकत्वादि-स्वार्थस्य मुबादिभिश्चैत्रादौ वोधनात् "संख्यादि-भिन्नखार्थस्य'त्युक्तम् । (घ) “प्रसङ्ग" इति पूर्वेणान्वय इति भावः । " ·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां प्रतितुल्लादिति વાચ इटलात, प्रात: खोत्तर-विमति-साकारsuniere: -- नयन्ते पाच 10 S मम्पादकलेनैव वा प्रार्थादि-शब्ट-( १ )म्योपयोगादेवकारादि-निपातः शाले, तस्य च लुप्तविभक्तिकत्वेन तादृश-विभत्वंश एव तनि- हेतुत्वमिति, तेषां सते ( २ ) पार्थ एवेत्यत्र पार्थेवकारार्थयोर्भेट्नानु. नपिपाखापय-पोवलापलाप-मरान ग), प्रसनच (१) तपोरने- बादामेट्रय सभा (क) सबकेट गनेसादागि गाविाटिकायो- सेनाको नामो. मगान-विनिमलयालगानि (१) पद इति हस्तलिखित-पस्तके । पोति नामि जस्तलिरितत-पसके । ( क ) पाचक इत्यादौ पचादि-प्रकते: स्वोत्तरविभक्ति-साकाइत्वाभावान्मूल-शैथिल्य- वारणाय सजातीयत्वानुशरणम् । यव प्रकृतित्व सत्र खोत्तरविभक्ति-साकाश-सजातीयत्वमिति व्याप्तिरिति, तथा चैवकारी यदि प्रकृति: स्यात स्वीत्तर-विभक्ति-साकाज-सजातीयः स्यादिति तर्को वोध्य इति भावः । . ... त्यादिना। () mTHINEETAL Treat घ) ननु पार्थपदं न तात्पर्यग्राहकं किन्वर्जुनार्थकं तस्य च यथा कथञ्चित्सम्बन्धेनैव- नाजा नन्ग ना गपत सम (3) मनु योग्यताधमातादृशवोध इष्ट एवेत्यत आह "सथे" त्यादि तथा च नामार्थ- भावः।

·-- 29 STTST-1-m .... पाधि विमा जान पान मसभियाइन-डि-मटाना स्टा-ऐ-सिटि- लामता-तोटयाशा नितीन खोमस्याप्य ववव पोवने यत्त्व निचया सत्येन सुरण का मतः सा नरहंका "तत्त्वेन” तनिश्चयत्वेन, खोपस्थाप्य-यादृशार्थस्यान्वय-वोधं प्रति - P- तादृश-शब्द एव स्तथाविधार्थं प्रकृतिरिति तु फलितार्थः। (ग) वहु- गुदो ट्रनेत्यादी बलाटाणान्ग-नोभं पति न गुहाटि-गट- धर्मिक-वहुजादि-निश्चयत्वेन हेतुत्वमपि तु सुबादि-धर्मिक-वहु- गहाति-पट नित झबास-मजायदयाला बोलादिति = वन गमाल .. गगां नमाति टन :- याहणार्ये प्रतात्यन्यो निपाताचच तिलान् । स तादृशार्थे शब्दःस्यात् प्रत्ययोऽसौ चतुर्विधः ॥ ८ ॥ (घ) यादृशार्थ इति वृत्तावप्यन्वेति, तेन यादृशार्थक-प्रकृति- निपातान्यां भित्रो यादृशार्ये शति-निरूदलक्षणान्यतरानक-अगस्तmms- । . . (१) तथाविधार्थे प्रत्यय इति हस्तलिखित-पुस्तके पाठः । - यात्रि। निरीकन्व-स्वीकारो त राव इति ।.. -- (ग) खेतरार्थानवछिन्नत्व-दलाप्रबेशेऽपि वहुच् -प्रत्यये नातिप्रसङ्ग इति दर्शयति “वहुगुड़" इत्यादिना। (घ) परस्मैपदादः कर्मत्वाद्ययं प्रत्ययत्व-वारणायाह-“यादृशार्थ इति वृत्तावप्यम्बतौ”ति । ३ ·१८ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां मतुपो विधानात् (क)। शक्त्या (ख) निरूढ़लक्षणया च गुण- गुणिनोः स्थिति-प्रस्थानयोश्च वोधका अपि शुक्ल-स्था-प्रभृतयः प्रक- तिभ्यो म भिन्नाः, तथा शक्तया (ग) समुच्चयादि-प्रतिपादका अपि चादयो न निपातेभ्यः। (घ) सुबादयस्तु स्व-परताया-(ङ) मेव प्रकृतयो न वेकत्वाद्यर्थे । (च) रतीयादौ कर्मवादः सत्यपि (छ) लक्षणा न निरूढ़ा प्रायशः प्रयोग-विरहात् (ज)। (क अनेन प्रत्ययानामाधुनिकलक्षणयार्थिवोधकत्व-निरास: सूचित इति भावः । (ख) प्रकल्यन्यत्व-निवेश-प्रयोजनं दर्शयति "शक्तये "त्यादिना । (ग) निपातान्यत्व-निवेश प्रयोजनं दर्शयति “तथा शक्त्य"त्यादिना । (घ) केवलप्रकृत्यन्यत्वमपहाय यादृशार्थक-प्रकृत्यन्यत्व-निवेश-प्रयोजनं प्रकाशयति “मबा- दयस्वि" त्यादिना। (ङ) “स्वपरतायां" स्वात्मक-वर्ण-परतायामित्यर्थः । निपातानान्तु कस्मिन्नप्यर्थे प्रत्ययत्वा- भावात्तत्र यादृशार्थकत्व न निविष्टं प्रयोजनाभावादिति भावः । (च) निकट-लक्षणेत्यव निरुढपदस्य व्यावत्तिमाह “तीयादा"वित्यादिना । (छ) दावेण धान्यं च्छिनत्तौल्यादौ विद्यमानापीत्यर्थ: । तृतीयादि-शक्यस्य करणवादेर्यथा- कथञ्चित्सम्बन्धस्य कर्मत्वादी सत्त्वात्, शका-सम्बन्धरूपा लक्षणा तत्राप्यस्तौति भावः । (ज) “प्रायश' इत्यस्य "न निरुढा” इत्यत्र "प्रयोग विरहा"दित्यत्र चोभयवैवान्वयः । तथा च "न निरुढा प्रायश” इत्यस्य दावेगा धान्यं विनत्तीत्यादिषु बहुषु तत्तत्-स्थलेषु नानादि- तात्पर्य्यमूलकशाब्दवोधप्रयोजिकेत्यर्थः । तत्र हेतुमाह “प्रायशः प्रयोगविरहा"दिति, कर्म- त्वादिवोधार्थ टतौयादवहुषु तत्तत्-स्थलष्वप्रयुक्तत्वादित्यर्थः तथा च यो य: प्रत्ययो यत्र यत्र स्थले 'यद्यदर्थवोधार्थमप्रयुक्तः स प्रत्ययस्तत्र तत्रानादि-तात्पर्य्यमूलकतत्तदर्थविषयक-शाब्दवोध-प्रयोजक- वृत्यभाववानिति नियमो वोध्यः । एवञ्च प्रत्ययानां तत्तदर्थेषु वृत्त्यङ्गीकार तेषां तत्तदर्थेषु प्रयोग एव नियामकः, तत्र तत्र तेषां प्रयोगे च तत्तदनुशासनमेव नियमकमिति, अनुशासनगम्या च बत्तिरनादि-तात्पर्य्यमूलकशाब्दबोधस्यैव प्रयोजिका न त्वाधुनिकतात्पर्ययमूलक-शाब्दबोधस्य, तथा च प्रत्ययानामनादितात्पर्य्यमूलकशाब्दवीधप्रयोजकातिरिक्त-वृत्तिर्नास्तीति सूचितं, आधुनिकतात्पर्यण तेषामप्रयोगात्। अतएव च पशुना रुद्रं यजत इत्यादी “सम्प्रदानं भवेत्कर्म, कर्म स्यात्करण यजे"रित्यनुशासन-वलानिरूढ़यैव लक्षणया वृत्त्या कर्मत्व-बोधार्थ कृतीयायाः प्रयोगः । नन्तरमेव व्यतीभविष्यतीति भावः । एतच्चा- o ·सार्थक-तहिभाग-प्रकरणं अतएव ( क ) यत्रास्ति प्रयोगस्तत्र तीयादितोऽपि कर्मत्वादे. रवगमः (ख), यथा पशुना रुद्र यजत इत्यादौ। अतएव (ग) चान्वर्थवला-(घ) देवक-वचनादेरेकत्वादि-वोधकत्व-प्राप्तौ “कयो- दिवचनैक-वचने वहुषु वहु-वचन मिति यत्पाणिनिः प्राह. तदिदं हिवैकत्वादावेव हि-वचनक-वचनादि-नियमार्थ-(ङ) मिति फणि- भाष्य-कतः, तेन हित्वादावपि नैकवचनादि-प्रयोगः प्रमाणं । (च) तद्धिताख्यात-कृतोऽप्येतेन व्याख्याताः। तत्रापि शक्तिव- निरूढ़-लक्षणाया एवं प्रत्ययत्व-सम्पादकत्वात्। न हि भक्षको दाक्षिः पक्ष्यतीत्यादी भक्षणादेर्लक्षणया देशाद्यवगमः (छ) कदादितः कस्यापि। स्वार्थिक-प्रत्ययमात्रस्य च स्वरूप-(ज) मर्थस्तेन जुगु- पसते, देवतेत्यादौ सन्-तलादी नाव्याप्तिः। भाव-विहितानामपि घजादौनामुक्ती व गतिः, तत्रापि भावपदार्थस्य धात्वर्थ-स्वरूप-परत्वात्, अन्यथा (झ) पाकं पश्येत्यादी धात्वर्थस्य पचनादेः कर्मत्वादावन्वया- नुपपत्तेः, सुबर्थे धात्वर्थान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । इत्थमेव च (अ) (क) “प्रायश" इत्यस्य प्रयोजनमाह "अतएवे"त्यादि, प्रत्ययानां अनादितात्पर्यमूलक- शाब्दवीध-प्रयोजक-वृत्ती तत्तदर्थे तेषां प्रयोगस्य नियामकत्वादवेत्यर्थः । "यवास्तौ” त्यनन्तरच्च कर्मत्वाद्ययं दृतीयारिति पूरणीयमिति । (ख) अनादितात्पर्यमूलक-शाब्दवीधप्रयोजिकयैव लक्षणया वयति शेषः । (1) शक्ति-निरूढ़लक्षणान्यतर-बत्त्यैव प्रत्ययानामर्थ-वोधकत्वमिति नियमस्य सर्वसिद्धत्वा- दवेत्यर्थः . (घ) एकमर्थ वक्तीत्यादि-योगवलादित्यर्थः । (ङ) तथा च तादृशनियमानुपगमे दिवचनादितोऽपि कदाचिर्दकत्वादि-वोध-सम्भबेन तादृश-नियमानुपपत्त्या भाष्य-कृतां विवरणग्रन्थासङ्गतिः स्वादिति भावः । (च) . प्रत्ययानां चातुर्विध्यं व्यञ्जयन् तब लक्षणं सङ्गमयति "तद्धिते" त्यादिना (3) भोजनाधिकरण-देशाद्यवगम इत्यर्थः । (ज) प्रतत्यर्थ-खरूपमित्यर्थः । (झ) घनादनिरुक्तार्थकत्वानगीकार इत्यर्थः । (अ) घआदः स्वरूपार्थकसायामिव चैत्यर्थः । .

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां स्तोक: पाक इत्यादि प्रयोगस्य परिशिष्टायुक्तस्य प्रामाण्यं, अन्यथा (क) स्तोकादीनां धात्वर्थ-विशेषणत्वे नियमतो द्वितीयापत्तेः । अतएव (ख) “सञ्चारो रति-मन्दिरावधि सखी-कर्णावधि व्याहृत" मित्यादिकं काव्यं “आगमो (ग) निष्फलस्तत्र भुक्तिःस्तीकाऽपि यत्र नो" इत्यादि स्मृतिश्च सङ्घछत इति नव्याः । (घ) स्वोत्तर-प्रत्ययार्थ-साकस्यैव धातोरर्थे विशेषणतापन्नस्य वोधने तदर्थकनान्नो द्वितीयाद्यपेक्षा, न तु धातुमात्रस्य, तथा च स्तोकः पाक इत्यादिरेव प्रमाणं न तु स्तोकं पाक इत्यादिः । थग्-रूप-क्रियाया (ङ) विशेषणं कर्मे”त्याद्यनुशिष्टेरपि तत्रैव तात्य- उत्। अतएव (च) स्तोकं स्थीयते, साधु गतं, चकितं द्रष्टव्य- मित्यादौ धात्वर्थस्य तिङाद्यर्थ-कालादि-साकाइत्वान्न तहिशेषणस्य हितीयाद्यनुपपत्तिरिति तु शाब्दिक-सम्प्रदायः । "अप. (क) घाद: स्वरूपार्थकत्वाभावे इत्यर्थः । (ख) तथा च स्तोकादीनां यदा धात्वर्थविशेषणत्वे तात्पर्य तदा स्तोक पाक इत्येव प्रमाणं, यदा तु घअर्थ-विशेषणत्वे तात्पर्य तदा स्तोक: पाक इत्येव प्रमाणमिति पर्यवसितं। एवञ्च "अतएवे"त्यस्य तात्पर्यभेदन विविध-प्रयोगस्य प्रामाण्यावत्यर्थः। तथा च "सञ्चारो रति- मन्दिरावधी"त्यादौ रतिमन्दिरावधीत्यस्य धात्वर्थविशेषणतया तदत्तरं द्वितीया, “आगमी निष्फल" इत्यादौ च निष्फल इत्यस्य प्रत्ययार्थ-विशेषणतया तदुत्तरं प्रथमेति भावः । (ग) खव-हेतुः प्रतिग्रहादिरागमः । (घ) प्राचीन-शाब्दिक-मतमाह "खातर"त्यादिना, खं धातुः। “तदर्थकनाम:" विशे. षणतापनार्थकनाम्नः। “न तु धातुमावस्य"त्यनन्तरं अर्थ विशेषणतापन्नम्य वोधने तदर्थक नाम्नी हितीयाद्यपेक्षेति पूरणीयमिति भाव: “धातुमावस्य” खोत्तर-प्रत्ययार्थ-निराकाङ्गस्यधातोरित्यर्थः । (ङ) स्वोत्तरप्रत्ययार्थ-निराकाइ-भिन्नस्य धातोरर्थरूपा या क्रियास्तस्या इत्यर्थः । (च) अपृथग्रुप-क्रियाविशेषणं कर्मत्यनुशासनस्य खोत्तरप्रतायार्थ-साकाङ्ग-धात्वर्थ-विश- षण' कम्त्यथ तात्ययादवैतार्थः ।

·सार्थक-तविभाग-प्रकरणं यत्तु वाक्यपदीये भर्तृहरिणोक्तं- "यः स्खेतरस्य यस्यार्थे स्वार्थस्यान्वय-वोधने । यदपेक्षस्तयो:पूर्वी प्रकृतिः प्रत्ययः परः ॥” इति वहुजादावव्याप्तातिव्याप्ति-प्रसङ्गादुपेक्षितं (क)। यदपि "खतरार्थानवछिन्न-स्वार्थस्यान्वय-वोधने । योऽसमर्थः सैष शब्दः प्रत्ययोऽयं चतुर्विधः ॥” इत्युमापत्युक्तं तदप्ययुक्त, सुप्-तिडोः पदार्थान्तरानवछिन्न-स्वार्थ- संख्यादि-प्रकारक-वोध-समर्थत्वेन तयोस्तव्यादौ चाव्याप्तेः (ख)। सैष इत्यत्र लुप्त-विभक्तिकस्यापि सस्य पादपूरणे पुनः सन्धिः “सैष दाशरथी राम” इत्यादिवत् ॥८॥ लाघवा-(ग) दन्यथा निर्वक्ति- इतरार्थानवछिन्ने स्वार्थं यो वोधनाक्षमः। तिर्थस्य निभाद्यन्यः स वा प्रत्यय उच्यते ॥ १० ॥ यः शब्दः शब्दान्तरार्थाविशेषिते यादृश-खार्थे धर्मिणि तिर्थस्या- वंय-वोधन स्वरूपायोग्यः स वा निभादि-शब्देभ्यो भिन्नस्तादृशा) प्रत्यय इत्यर्थः । (घ) चैत्रोऽस्तीत्यादावर्थान्तरानवछिन्ने स्वार्थे नाम्नां तिर्थान्वय-वोधकत्वं, (ङ) एवं यजेत स्थौयेतेत्यादौ यज्यादि-धातूनां । (च) पचतोत्यादौ तिङ, पाचकोऽस्तोत्यादी कतां . . ( क ). बहुच्-प्रत्यये प्रतायलक्षणस्याव्यतिरतिव्याप्तिश्च प्रकृति-लक्षणस्येति भावः । (ख) गन्तव्य इत्यादी इतरार्थाविशेषित-कृति-साध्यत्वादस्तव्य-प्रत्ययेन वोधनादिति भावः । (ग) प्रकृतिभेदस्यानिवेशेन लाघवादित्यर्थः । (घ) नामि लक्षणासत्त्वं ज्ञापर्यात "चैत्र” इतादिना । (ङ) धातौ लक्षणासत्त्वं ज्ञापयति "एव"मित्यादिना। (च) “इतरार्थानवछिन्न" इत्यस्य प्रयोजन-प्रदर्शन-मुखेन लक्ष्ये लक्षण-सत्त्वं प्रकाशयनि "पचती"त्यादिना।

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां काश्यपिरित्यादौ च तद्धितानां प्रवत्यर्थावछिन्न एव खार्थे इत्यादी तिर्थस्य वर्तमानत्वादेर्वोधकत्वं ; न तु तदनवछिन्ने इति तेषु नाप्रसङ्गः । (क) निभ-निपातादिकस्तु शब्दान्तरार्थानवछिन्न सदृश- समुच्चयादि-खार्थे तिर्थस्यान्वयवोधं प्रति स्वरूपायोग्योऽपि निभादि- रेवेति न तत्र प्रसङ्गः ॥ १० ॥ निपातं लक्षयति- खार्थे शब्दान्तरार्थस्य तादात्म्येनान्वयाक्षमः । सुबाद्यन्यो निपातोऽसौ विविधश्चादि-भेदतः ॥ ११ ॥ यः शब्दः केवले यादृश-स्वार्थे शब्दान्तरार्थस्य तादात्म्येनान्वय-वोधं प्रत्यसमर्थः सुबादि-प्रत्ययेभ्यः प्रत्येक भिन्नः (ख) स तादृशार्थे निपातः । (ग) चादयो निपाताः स्वार्थे समुच्चयादी नामार्थस्या- भेदेनान्वय-वोधं प्रत्ययोग्याः । न हि रामृतमनुभूतञ्च त्यादितः कस्यापि स्मृतः समुच्चय इत्यादिरनुभवः, किन्तु स्भृतानुभूतयोः समुच्चय इत्यादिरेव। (घ) स्तोकं पचतीत्यादौ धातुरपि खार्थे नामार्थस्य तादात्म्यं बोधयंस्तत्समर्थ एव, (ङ) प्रत्ययस्तु सुबादिरेव। (च) चः शब्द , (क) निभाद्यन्यत्व-निवेश-प्रयोजनं दर्शयति “निभे"त्यादिना। कारिकास्थ “निभादी" इत्यवादि-पदान्निपातस्य ग्रहणमिति भावः । (ख) मुभिन्नत्वे सति तिङ्-भिन्नत्वं सति कृत्-तद्धिताभ्यां भिन्न इत्यर्थः । प्रताय भिन्नत्वनिवेशस्तु न सम्भवति, प्रत्ययलक्षणस्य निपात-भेद-घटितत्वेनान्योन्यायय-प्रसङ्गादिति भावः। (ग) लक्ष्ये लक्षणं सङ्गमयति “चादय” इत्यादिना । (घ) धातौ लक्षणासत्त्व दर्शयति "नोक"मित्यादिना । (ङ) प्रत्यये लक्षणासत्त्व प्रकाशयति "प्रत्ययस्वि"त्यादिना । (च) च: शब्द इत्यादौ स्वात्मक-वर्ण-वोधकस्य चकारादेस्तादात्म्येन शब्दाभंद-बोधकतया तघाव्यातिरित्याशङ्कामपनेतु खपरतायां चकारादरलक्ष्यत्वमाह "च: शब्द" वृत्यादिना ।

·सार्थक-तविभाग-प्रकरणं २३ इत्यादौ नामार्थ स्याभेद-साकाइश्चकारादिः स्वपरतायां न नियातः, किन्तु नामैव । (क) पुरन्दर-प्रभृतौ तु नाम्नि निपात-व्यपदेशः सूत्रानिष्पाद्यत्व-प्रयुक्तो भातः । ( ख ) “कार्तिक्यादौ यवदानं तदत्यन्त-विनिन्दित"मित्यादौ न केवले नञर्थे यदर्थस्य तादात्म्येनान्वयः, किन्तु दानाद्यवच्छिन्ने (ग)। (घ ) स्वर्दिवा नक्तमाद्यव्ययमपि नामैव न तु निपात:, शोभनं वरि- त्यादौ तदर्थे नामार्थस्य तादात्म्येनान्वयात्। प्रादयस्तूसपर्गा न सार्थकाः (ङ), सार्थकाश्चेत्रिपाता अपि। (च) जाती सत्ता नास्तीत्यत्र सत्तायां जाति-त्तिलस्य समवेतत्व-निरूपित-स्वरूप-सम्ब- न्धनात्यन्ताभावो नजा प्रत्याय्यते, न तु सत्त्वस्याभावः, प्रथमान्त-पदा- (क) पुरन्दरप्रभृतिनानां भाक्तनिपातत्व-कथनेन तेषामनत्यत्व-प्रतिपादनात् तेष्वव्याप्ति- शशां निरस्थति “पुरन्दर" इत्यादिना । (ख) “केवले यादृशस्वार्थ' इत्यत्र केवल-पदस्य प्रयोजनमाह "कार्तिक्यादा वित्या- दिना। (ग) नार्थोऽभावस्तस्मिन् दानविशेषिते “यन्न दान"मिति यत्पदोपस्थाप्यस्वार्थस्यान्वय- स्नथा च यदभिन्नः कार्तिकीवत्तिर्दानाभाव इति शाब्दवीध एवञ्चावत्य न इति निपाने नाव्याप्ति- रिति भावः । (घ) शोभनं स्व-रित्यादी खगदिशब्दार्थे स्वर्ग शोमनाद्यर्थस्य तादात्म्येनान्वय-वोधस्या- नुभव-सिद्धत्वेन स्वरादि-शब्देष्वन्याप्ति तेषामनत्यत्वाभिधानेन परिहरति "खर्दिव" त्यादिना । (ङ). तथा च सार्थकत्वेसतीत्यनेनापि निपातलक्षणं विशेषणीयं । एवञ्च प्रादीनां निरर्थ- कत्वान्न तत्र प्रसङ्गस्तषां लक्ष्यत्वेतु शप्-श्यनादावतिच्याप्तिवारणमेव सार्थकत्व-निवेश-प्रयोजनमिति भावः। . (च) नादि-निपाताना नामान्यत्व जाती सत्ता नास्तीति वाक्यात् सत्त्वाभावो जाति- निमपिताधेयतावानित्यन्वय-बोधी न स्वान्नञः प्रथमान्तत्वाभावेन तदर्थ तिर्थाश्रयत्व-बोधस्या- सम्भवादिति नजाद मत्वमवश्यमहीकर्तव्यं तथा च “केवले" इत्यस्य नादावव्याप्ति वारण- प्रयोजनकत्वमसम्भवीत्याशङ्का-निरामार्थमाह "जाता"वित्यादि।

·२४ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां नुपस्थाप्यत्वेन नगर्थे तबा-(क)स्तित्वादि-क्रियान्वयस्यायोगात्। (ख) जाती जाती न स्त इत्यत्र जाति-हयत्वावच्छिवाभावस्यैकत्वेन तत्र तिङर्थ-दित्वस्य पर्याप्ति-वाधनान्वयासम्भवाच्च । सत्ता (ग) सम- वायेन जातौ नास्तीत्यादौ तु समवेतत्वीय-स्वरूप-सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वे समवाय-शब्दस्य लक्षणा, परेषा-(घ) पपि सत्ता- भावस्य समवायावच्छिन्नत्वासम्भवेन समवायावच्छिन-प्रतियोगिता- कत्वे तल्लक्षणाया आवश्यकत्वात्। प्रथमार्थ-प्रतियोगित्वे समवाया- वच्छिन्नत्वस्य तत्रान्वय (ङ) इति तु साहसं ( च ), प्रथमायाः प्रति- योगितार्थकत्वस्य क्वचिदप्यकल्पनात् । विशिष्ट सत्ता (छ) गुणे नास्ती- त्यादिकस्तु प्रयोगो यदि (ज) प्रमाणं, तदाधयत्वस्याव्याप्य-वृत्तित्वेन द्रव्य-बत्तित्वावच्छेदेन तस्यां गुण-वत्तित्वाभाव-सत्वाद् (१) विशि- टस्या-(झ)तिरितावादित्यपि कश्चित् । - (१) सम्भवादिति क्वचित् पाठः । (क) सत्त्वाभावे इत्यर्थः । (ख) सत्ता-विशेष्यक-वोधानङ्गीकार दोषं प्रदर्शयति “जाता" वित्यादिना । (ग) ननु समवायेन जाती सत्ता नास्तीत्यादौ समवाय-सम्बन्धावछिन्नजाति-वृत्तित्वस्या- प्रसिया भवदुक्त-वोधानुपपत्तिरस्मन्मते च समवायावछिन्न-सत्ताभावे जाति-वृत्तित्वावगाहनेन न काचिदनुपपत्तिरित्यत आह “सत्ते”त्यादि । (घ) नो नामत्ववादिनामित्यर्थः । (ङ) तथा च नञो नामत्ववादिमते जातौ सत्ता नास्तीत्यत्र सत्तापदोत्तर प्रथमाया: प्रति- योगित्वमर्थस्तच समवायावछिन्नवस्यान्वय-स्खौकारण विनापि लक्षणामुपपत्तिः सम्भवतीति भावः । (च) सहसोक्तं साहस। विनाऽवधानमुक्तमिति तदर्थः । (क) सत्ता-विशिष्ट सत्तयोरेकत्वेन विशिष्ट सत्ताया गुणहत्तितया तत्र तदभावासत्त्वात् गणे विशिष्ट-सत्तानास्तौति प्रतीतर्भवदुक्तरीत्या प्रामाण्यं दुर्घटमित्यत आह “विशिष्ट सत्ते"त्यादि। (ज) विशिष्ट सत्ता न गुणवृत्तिरिति प्रत्ययवत् गुणे विशिष्ट सत्ता नास्तीति प्रत्ययस्यापि खमते प्रामाण्यं नास्तौति “यदी"त्यनेन सूचितम् । (झ) वासुदेव-सार्वभौम-मतमाह “विशिष्टस्ये"त्यादिना ।

·साथेक-तविभाग-प्रकरणं २५ न क्रोधी नंच मात्सर्यं न लोभी नाशुभा मतिः । भवन्ति कत-पुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे ॥ इत्यादावनेक-नजामानर्थ क्य-प्रसङ्गस्त ( क.)- "न तं विरिञ्चिन भवो न श्री पि धनाधिपः । दातुमर्हन्ति विभवं विष्णोराराधनेन यः ॥” इत्यादाविव प्रकारान्तर-वादिनामपि समानः (ख), समान- समाधानश्च (ग)। पदात् परस्य युभदादे-स्ते-प्रभृत्यादेश-विधौ च पद शब्दः साकाङ्ग-निपातस्याप्युलक्षकस्तेन "न ते धनं धर्म्य" मित्यादौ न तस्यानुपपत्तिः। सदृशाद्यर्थे निभादेनिपातत्व-व्युदासस्तु प्रागुक्त-दिशावमेयः (घ)। स चायं निपातः तु, नन्, पुनः, इव, एव, मास्मादि-भेदाबहुविधः ॥ ११ ॥ - इति सार्थक-तविभाग-प्रकरणं । ( क ) नमो नामत्वानङ्गीकारे “न क्रोध" इत्यादौ एकेनेव नञा क्रोधादौ भवन-कर्तत्वा- भाव-वोधस्य सम्भवादनेक-नञामानर्थक्यमिति, नामत्वे तु तस्य क्रोधादीनां प्रत्येकाभाव-वोधक- तया सार्थक्य मिति नार्थ-विशेष्यक एवान्वय-वोध: स्खीकर्तव्य इति भावः । "प्रसङ्गस्वि". त्यस्याग्रिमाभ्यां "समान" “समान-समाधानचे"ताभ्यामन्वयः । (ख) विरिचयादयो विभव-दान-योग्यत्वाभाववन्त इत्येवमवान्वय-बोध: स्वीकार्य:, न तु तेषां प्रत्येकाभावे विभव-दान-योग्यत्वान्वय-वोध:, तत्प्रत्येकाभावे विभव-दान-योग्यत्वस्याभावात्, तथा च नी नामत्व-वादिनां मते यथा “न तं विरिञ्चि”रित्यादी अनेक नसामानर्थक्यं, तथा नजी निपातत्व, वादिनामपि “भ क्रोध' इत्यादावनेक-नामानर्थक्यमिति भावः । (ग) मनु विशेष्य-वोधक-पद-भेदात् तत्समभिन्याहत-विभक्ति-भेदवत् एकाभाव-बोधक- नत्रादि-भेदस्यापि सम्प्रदाय-सिद्धत्वमेवान्यथा इन्ह-निर्देशनवोपपत्ते: प्रत्येक-निर्देशस्य वैयर्थं स्वादिति चेन्ममापि तदवोत्तरमित्याह "समान-समाधान"ति । तथा च निपात-लक्षणे निभाद्यन्यत्व निवेश्यमिति मावः । ४ ·अथ वाक्य-तविभाग-प्रकरणं । ननु यदि प्रकृतिः प्रत्ययो निपातो वा स्वार्थीपस्थिति-हारान्वय-वोधं कुर्यात्, प्रत्येकमालं, (क) निराकाङ्ग-शब्द-सहकृत वा किन्न कुर्यात्, मिलितानामेव तेषां तथात्वन्तु (ख) सत्रासम्भवोत्यत (ग) वाक्य-भावमवाप्तस्य.सार्थकस्याववोधतः । सम्पद्यते शाब्द-वोधो न तन्मात्रस्य वोधतः ॥ १२ ॥ सार्थकस्य प्रकत्यादेर्वाक्यतामापन्नस्यैव स्वार्थोपस्थिति-हारान्वय- वोधकत्वं, न तु प्रत्येकस्य निराकाइ सहितस्य वा ॥ १२ ॥ ॥ १३ ॥ वाक्यं यदि शब्द-समूहस्तदा मिथो निराकाइन्स्यापि तस्यान्वय-वोधकत्वापत्तिरतो वाक्यं लक्षयति । मिथः माकाङ्क्ष-शब्दस्य व्यूहो वाक्यं चतुर्विधं । सुप्तिङङन्त-चयो नैवमतिव्याप्तवादि-दोषतः ॥ यादृश-शब्दानां यादृशा-(घ)र्थ-विषयताकान्वय-वोधं (१) प्रत्यनु- कुला परस्परमाकासा तादृश-शब्द-स्तोम एव तथा विधार्थे वाक्यं । तच्च (१) विषयताकं वोधमिति हस्तलिखित पुस्तके पाठः । (क) शब्दान्तरं सहकत्यैव सार्थक: शाब्द-जनक इति प्रागुक्तं एवञ्च "प्रत्येकमाव"मित्य- सगतमित्यत आह "निराकाङ्क्ष"ति । (ख) आकाझारूप-मिलन-विशिष्टानामेव प्रकृति-प्रत्यय-निपातानां जनकत्वन्वित्यर्थः । (ग) सर्वत्र वाक्ये निपातस्यासत्त्वेन विविधानामाकाझाया मिलनात्मिकाया असम्भवा- दिति भावः । (घ) यादृश इति विषयता-विशेषणं न त्वर्थ-विशेषणं, अर्थ-विशेषणत्व ऽयोग्य-वाक्या- संग्रहापत्तेः। तथाचार्थति स्वरूप-कथनमावं न तु लक्षण-घटकतया तनिवेश इति “वह्निना सेक" इत्याद्यग्रिम-ग्रन्थोऽपि संगकते इति भावः ।

·वाक्य-तविभाग-प्रकरणं चतुर्विध, चतस्रव विधा वक्ष्यन्ते (क), वह्निना सेक इत्यादपि वाक्य- मेव, परन्तु वाधितार्थकत्वादयोग्यं (ख)। शाब्द-मते-(ग) राहार्य- त्वोपगमे (घ) निर्वह्निर्वह्निमान् पचन पचतीत्यादिकमपि वाक्यमेव, (ङ) नो चेदपार्थकमेव, यादृश (च) वोधत्वावच्छेदेनाहार्यत्वं (छ) तादृश-वुद्धप्रष्ट्यं प्रयुक्त-पदानामेव तथाविधार्थ-वोधं प्रत्यपार्थकत्वात् । (ज) यत्तु सुप्- तिन्त-चयो वाक्यमित्यमर-सिंहरुक्तां, तब युक्त, सुबन्तादेः प्रत्येक-समुदाय-विकल्पेना-(भ) तिव्याप्ताव्याप्तयोः प्रस- (क) केवल-सुवन्त, केवल-तिङन्त, मुवन्तक-पद-घटित-तिङन्त, अनेक-सुप्-तिङन्त- घटित-भदाहाक्यं चतुर्विधं, केवल-सुवन्तं यथा घटमिति, केवल-तिङन्त' यथा पचतीति, सुवन्तेक-पद-घटित-तिङन्तं यथा चैत्र: पचतीति, अनेक-सुप्-तिङन्त-घटितं यथा चैत्रो नाम गछति, योयः शूद्रस्वान्न पचति सोऽतिनिन्दिती भवेदित्यादि तथा चोक्तं-- "मुवन्तञ्च तिङन्तञ्च सुबन्तकसमन्वितं । मुप्-तिङन्त-इयोपतं वाक्यमुक्तं चतुर्विध" इति । (ख) तथा च वस्तुतोऽयोग्येनापि वाक्यन योग्यता-भ्रम-दशायां शाब्द-वोधो भवतीति . भावः । (ग) ननु वह्निना सेक इत्यादरिव निर्व हिर्वह्निमानित्यादरप्ययोग्यत्वाविशेषात् तेनापि योग्यता-धमात् शाब्द-पोधी भवत्वित्याशङ्खायामाह "शाब्दमते"रित्यादि । (घ) आहार्यच्च स्व-विरोधि-पदार्थ-विशेषिते स्व-प्रकारक-ज्ञानं, स्व-विरोधि-पदार्थाव- छिन्न-विशेष्यता-निरूपित-स्व-प्रकारता-निरूपक-ज्ञानमिति यावत्, तचेछा-प्रयोज्यमेव । प्रत्यक्षा- न्यानुभवस्याहार्यत्वं विवादादाह "उपगम" इति। तथा च तस्याहार्यत्वाङ्गीकन्मते निर्वह्निलि- मानित्यादि-वाक्यादपि योग्यता-धमात शाब्द-वोधी भवतीति तत्रापि वाक्यत्वमिष्टमेवेति भावः । (ङ) तादृश-वाक्यात् शाब्दानगीकन्मतेप्याह "नोचे"दित्यादि । च) अपार्थकत्व किमित्याकाझायामाह “यादृशेत्यादि । (छ) यमावछिन्न-विशेष्यक-यधम्मावछिन्न-यसंसर्गावछिन्न-प्रकारक-वोधत्व-व्यापकमाहा- यत्वमित्यर्थः । (ज) अमर-सिंहोक्तं वाक्य-लक्षणं दूषयन् कारिकोत्तराई व्याकरोति “यत्त्वि"त्यादिना । . "चयः” समूहः। (झ) किं मुबन्त-चयो वाक्यं ? किं वा तिङन्त-चयस्तथा ? इति प्रत्यक-विकल्पः, समुदाय- विकल्पस्त किं मुबन्त-तिङन्त-चयो वाक्यंमिति ।

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां जात्, न हि (क) घटं पटमित्याकारः, (ख) पचति गच्छतीत्यानु- पूर्वीको वा शब्द-समूहो वाक्यं, न वा ( ग ) घटः (१) पचतौत्येतयोः प्रत्येक न वाक्यं, क्रिया-रहितं न वाक्यमस्तोत्यादिकस्तु प्राचा प्रवादो (घ) नियुक्तिकत्वादश्रद्देयः (ङ) ॥ १३ ॥ इति वाक्य-तहिभाग-प्रकरणं । (१) घटमिति हस्तलिखितपुस्तके पाठः । ) सुवन्त-चयस्य वाक्यत्वेऽतिप्रसङ्गमाह "न हि घटं पट"मित्यादि। घट-पटमिति समुदाये अतिव्याप्तिरिति भावः । (ख) तिङन्त-चयस्य वाक्यत्वेऽतिब्याप्तिमाह “पचति गछती"त्यादि, पति-गलतीति समुदायेऽतिव्याप्तिरिति भावः । (ग) सुवन्त-तिङन्त-समुदायस्य वाक्यले अव्यातिमाह "न वे"त्यादि, घट इत्यस्य पच- तीत्यस्य चैकेकस्य सुबन्त-तिडन्त-चयत्वाभावादव्याप्तिरिति भावः । कारिकाम्थातिव्याप्तग्रादि- रित्यादि-पदनाव्याप्लाभः, अतएव विबरणे "अतिव्याप्तवव्याप्योः प्रसङ्गा"दित्यत । (घ) “प्राचा" वेयाकरणानां। "प्रवादः" अनिश्चित-पुरुष-परम्परागत-वाक्य-विशेषः । (ङ) “नियुक्तिकत्वादश्रद्धेय” इत्यस्य प्रामाण्यावधारक-युक्ति-विरहानवकृत-प्रामाण्यक दूत्यर्थः।

·अथ प्रकृति-विभाग-प्रकरणं । प्रकृति विभजते। निरुक्ता प्रकतिर्वेधा, नाम-धातु-प्रभेदतः । यत्प्रतिपदिकं प्रोक्त, तत्रानो नातिरियते ॥ १४ ॥ . निरुता, न तु सांख्यानामिव जगदुपादान-भूता ( क ), यच्च पाणिनि-प्रभृतिभिः “प्रातिपदिकं प्रकृति"रित्युक्तं, तदपि नाम्नो नातिरिच्यते, नातो विभाग-न्यूनता ॥ १४ ॥ इति प्रकृति-विभाग-प्रकरणं । ( क ) महर्षि -कपिल-प्रणीतं दर्शनं सांख्यदर्शनमित्युच्यते। तन्मते साम्यावस्थोपलक्षित- सत्त्वरजस्तमोगुणात्मिका प्रकृतिः, सैव महदादि-जगद्रूपेण परिणमने, अतः प्रकृते: परिणामि- कारणत्व-रूपमुपादानत्व। एतन्मते नामदुत्पद्यते न च सहिनश्यति, सतामभिव्यक्ति-तिरोमावा वृत्पत्ति-विनाशावित्युच्यते, प्रत्यक्षानुमान-शब्द-भेदाप्रमाणं त्रिविधं, आत्मा कूटस्थ-नित्यश्चिद्रूपो- इन कश्च न वदेत-वेदान्तिनामिकः । पदार्याः पञ्च-विंशति-संख्याताः, प्रकृतिमहत्तत्व अहङ्कार- स्तन्मात्रपञ्चकमेकादर्शन्द्रियं महाभूतानि पञ्च आत्मा चेति, एतच्च निरीश्वर-सांख्य-मते । सेश्वर- सांख्य-मने त एते: पञ्च-विंशति-पदार्थ: साईमीश्वर ति: षड-विंशति-संख्यकाः पदार्था इति । मेश्वर-सांख्य-दर्शनन्तु पातञ्जल-दर्शनं योग-दर्शन मिति चोच्यते, तच्च पतनलि-प्रणीतमिति, अन्य- सर्व तत एवावगन्तव्यं, विस्तर-भयाटुपरम्यते ।

·अथ नाम-तविभाग-प्रकरणं । तत्र प्रथमोद्दिष्टं नाम लक्षयति- येन ( क ) खोय-यदर्थस्य मुख्यतः प्रतिपादने। वोत्तर-प्रथमापेक्ष्या तबाम स्यात्तदर्थकम् ॥ १५ ॥ यादृश-शब्देन खोपस्थाप्य-यदर्थ-मुख्य-विशेष्यका-(खन्वय-वोधार्थ खोत्तर-प्रथमा विभक्तिरपेक्ष्यते, तादृशः शब्द एव तदर्थकं नाम । घटादयो हि शब्दाः प्रथमान्तत्वेन निश्चिता एव स्वार्थ-मुख्य-विशेष्यक वोधमुत्यादयन्ति, न त्वन्यथा (ग), न हि घट इत्यादित इव घटादि- त्यादितोऽपि घटादिमुख्यकः सुबर्थ-संख्यादैरवगमः । (घ) पौत पटेत्यादिकः समासोऽपि स्वोत्तरं प्रथमा-प्रतिसन्धान-दशायामव पटादि-मुख्य-धर्मिकस्य पीताद्यन्वय-वोधस्य जनकः, अतएव (ङ) (क) बनेति कर्तरि रतीया, अस्य चापक्ष्यत्यग्रिमणान्वयः । (ख) मुख्य-विशेष्यत्वञ्च एतद्ग्रन्थतन्मते प्रकारतानात्मक-विशष्यत्व, गदा-धरमते तु प्रकारत्वानवछिन्न विशेष्यत्वमिति । जगदीश-मतेऽन्तराभासमान-प्रकारत्व-विशष्यत्वयोरभेदः, गदा- धर-मते तु तयोरवछेद्यावछेदकभाव इति सिद्धान्तादिति भावः । (ग) विवरणे "निश्चिता एवे" त्येवकारव्यवच्छ छमाह “नत्वन्यथ"ति न तु प्रायमान्तत्वेना- निश्चिता अन्वय-वीधमुत्पादयन्तीति तदर्थः । तथा च तन्नामार्थ-मुख्य-विशेष्यकान्वय-बोधं प्रति- प्रथमान्तत्वेन तन्नाम्नी निश्चयो नियामक इति भावः । (घ) ननु पौत-पटेत्यादि-समासस्य प्रथमान्तत्वेनानिश्चितस्यापि पटादि-मुख्य-विशेष्यका- न्वय-बोध-जनकत्वात् "प्रथमान्तत्वेन निश्चिता एवं" त्यवधारणासतिरित्याशङ्कामपनेतुमाह “पौत- पटेत्यादी"ति। (5) तदप्रतिसन्धान-दशायायमन्वय-बोधस्थाजननादवेत्यर्थः ।

·नाम-तहिभाग-प्रकरणं १ "नापदं (क) प्रयुञ्जीतति” श्रवाः (ख), पदं विभक्त्यन्तं । (ग) पोत- पटरूपमित्यादावपि नावान्तर-वाक्यार्थ-वोध-पूर्वको महावाक्यार्थ- वोधः, पटादिनाम्नः प्रथमान्तत्वाभावेन तदर्थे पीताद्यन्वय-धियः पूर्व मसम्भवात्। (घ) विशिष्ट-वैशिष्ट्यावगाहिताया प्रमाणान्तरेण (ङ) पटादि-धर्मिक-पोत-निश्चयादपि तत्र सम्भवात् । न चान्योन्य-पर-. स्परादि-नामस्वव्याप्तिः, एभ्यः प्रथमा नाभिधीयत इति ब्रह-सारणा- दिति वाच्यं । मल्लाभ्यामन्योन्यं हन्यत इत्यादौ मल्लयोः परस्पर- कर्तृक-हनन-कर्मत्वान्वयानुरोधेन तेषामपि प्रथमान्तत्वात् (च)। अन्यथा (छ) सकर्मकस्य हन्तेर्भावाख्यात-साकाइत्वानुपपत्ते- (१) रकर्मकस्यैव (२) धातोस्तथात्वात् (ज) ॥ १५ ॥ (१) साकाइत्वापत्तरिति हस्तलिखित-पुस्तके । (२) एवेति नास्ति हस्तलिखित-पुस्तके । (क) अपदमित्यतः पूव्वं समासादिकमिति पूरणीयं । अतएव चादनिर्विभक्तिकस्यापि प्रयोगः। वस्तुती वैयाकरणमते चादवि भत्यन्तता-स्वीकारण यथा-श्रुतमेव सम्यगिति भावः । (ख) वैयाकरणा इत्यर्थः । (ग) वाक्य-घटित वाक्यं महावाक्यं, तहटक-वाक्य त्ववान्तरवाक्यमित्युच्यते । पीत-पट-रूप- मिति महावाक्य पीतपटेति-वाक्य-घटितत्वात्, पीतपटेति चावान्तरवाक्यमुक्तमहावाक्य-घटकत्वा- दिति। महावाक्यार्थ-वोधं प्रति अवान्तर-वाक्यार्थ-वोध: कारणं, तथा च पौतपटरूपमित्यव पौत पटेत्यवान्तरवाक्यस्याप्रथमान्तत्वेन ततः शाब्दवोधासम्भवान्महावाक्यार्थवोधानुपपत्तिरित्याशङ्कामपने- तुमवान्तवाक्यार्थ-शाब्दवीधस्य महावाक्यार्थवीध-हेतुतां खण्ड्यति “पीतपटरूप"मित्यादिना । (घ) ननु विशिष्ट वैशिष्ट्यवुद्धौ विशेषणतावछेदक-प्रकारक-निश्चयत्वेन हेतुत्वादवान्तर- वाक्यार्थ-वोधरूप-विशेषणतावकेदक-प्रकारक-निश्चयस्य प्रागावश्यकत्वमत आह "विशिष्टे"त्यादि (ङ) प्रत्यक्षादिनेत्यर्थः । (च) • तथा च प्रथमान्तपदोपस्थाप्य एवार्थे धात्वर्थ-विशेषिताख्यातार्थस्यान्वय-स्वीकार इति भावः । (छ) नन्ववाख्यातस्य भावविहितत्वेन मल्ल-इय-कर्तृक-परस्पर-कर्मकं हननमिति धात्वर्थ- विशेष्यक-वोधाङ्गीकारणान्योन्यादिशब्दस्य प्रथमान्तत्वाभावेऽपि न क्षतिरित्यत आह “अन्यथे"- त्यादि। “अन्यथा" प्रथमान्तत्वानङ्गीकार इत्यर्थः । (ज) अकर्मकस्यैव धातोर्भावाव्यात-साकाङ्गत्वेन सकर्मस्य हन्तेस्तदनुपपत्तौ प्रथमा- रहित-ताश-पदेन सकर्मक-हन्तराकाङ्का-विरहात्तादृश-वाक्यात् शाब्द-वोधो न स्यादिति भावः ।

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां निरुक्तं नाम विभजते- रूढ़ञ्च लक्षकञ्चव योगरूढच यौगिकं । तचतुर्धा-(क)-ऽपरै रूढ़-यौगिकं मन्यतेऽधिक (ख) ॥ १६ ॥ तनाम (ग), च-त्रयमवधारणा) (घ ), तेन किञ्चिबाम चि- दर्थे रूढ़मेव यथा गो-प्रभूतौ गवादि “गमे-(ङ) ॐ र्दा भ्यां नु-र्धेट इच्चेत्यादेरोणादिकस्य प्रत्ययस्य शक्ति-विरहेण यौगिकत्वायोगात् (च)। किञ्चि-(छ) लक्षकमेव यथा तीरादौ गङ्गादि, (ज) आद्य- . (क) भिद्यते इति शेषः । (ख) अपरेः पण्डितै रुढ-यौगिकमप्यधिकं नाम स्वीक्रियते इत्यपरेरित्याद्यधिक- मित्यन्तस्वार्थ:। (ग) “तच्चतुर्धा" इत्यत्र तत्पदस्थार्थमाह "तन्नामे"ति । (घ) एव-शब्दस्यावधारणार्थकतायाः प्रसिद्धत्वेन तस्य तादृशार्थकत्वमनुव चकारस्थार्थ- माह "च-वय"मित्यादिना। कारिकायामेवकारस्य योगरूढमित्यनेन, हतीय-चकारस्थ-यौगिक- मित्यनेन सम्बन्धः। मिथो-विरुद्धमीणामेव विभाजकत्वे पनजादि-शब्दषु कृढत्व-यौगिकत्वयो- रेकच समावेशन मिथी-विरुद्धत्वाभावात् तेन विभागोऽनुपपन्न इति शङ्का च-वयस्थावधारणार्थकत्व- कथनेन निराकता, तथा च पङ्कजादि-शब्दे केवल-कढ़त्व केवल-यौगिकत्वं वा नास्तीत्यभिप्राय: । (ङ) गो, दानु, भानु, धेन्वादि-शब्दानां पाकादि द-शब्दवत् यौगिकत्व भवत्वित्याशङ्कां निरसति “गमेडौँ”रित्यादिना। गम-धातूत्तरं डी-प्रत्ययो भवति, दा-भा-धातूत्तरञ्चनुर्भवति, धेट्-धातूत्तरञ्च नुरिड़ागमश्च भवतीत्यर्थः । (च) पाक इत्यादी भाव-विहित-प्रत्ययानां शक्तिरङ्गीक्रियते, तदृग्राहक-व्याकरण-कोषादः सत्त्वात्, गो-दान्वित्यादौ च ौणादिक-प्रत्ययानां सा नागौक्रियते तगाहक स्याभावात्, औणादिक प्रत्ययानां पद-साधुतामाव-प्रयोनजत्वस्वागीततत्वात्तथा च गवादि-शब्दानामवयव-वृत्तरभावन तेषां यौगिकत्वासम्भव इति भावः । (छ) “किञ्चित्” नाम इत्यर्थः । (ज) ननु गङ्गायां स्नानं कुरु इति वाक्यात्प्रयोज्य-वृद्ध-व्यवहारं दृष्ट्वा निकटस्थ-वालको यथा गङ्गा शब्दस्य जले शक्ति ग्रहाति, तथा गङ्गायां व्रज इति वाक्यात्प्रयोज्य-वृद्ध-व्यवहारज्ञो बालकस्तौरऽपि तत्पदस्य शक्तिमवधारयितु शक्रोतीति तथा च गङ्गापदं तौराऽपि कद स्या- दित्याशङ्कामपनेतुमाह “पाद्यव्यत्प्रत्त्ये "त्यादि । "आयव्युत्प्रत्त्या" प्रथमं वृद्ध-व्यवहार-दर्शनेन ।

·नाम-तविभाग-प्रकरणां ३ व्युत्पत्त्या पूरवत्तौरै शक्ति-ग्रहस्याविशिष्टत्वेऽप्याजानिक-प्रयोगापत्त्या तदप्रामाण्य-कल्पनात् (क), शक्ती: पूर्वपूर्व-प्रयोग-नियतत्वात्। किञ्चिद्योगरूढ़मेव, यथा पक्ष-जाते पद्मादौ पनजादि। किञ्चिद यौगिकमेव यथा पाक-कर्तादी पाचकादि। (ख) रूढ़यौगिकमप्य- ‘धिकं नाम, यथा मगडप-महारजतादि, तद्धि कदाचिद्वयव-वृत्त्या योगार्थमेव (ग ) कदाचिच्च समुदाय-शक्त्या-रूव्यर्थ-(घ) मवाभिधत्ते इत्यपरेषाम् मतम् (ङ)। गोर्वाहिक इत्यादौ तु शक्याथ-सदृश त्वावच्छिन्न-वोधकतया गौणं गवादि-पदं गो-मदृशादी लक्षकमेव न तु ततो भिद्यते ॥ १६ ॥ रूढ़ नाम लक्षयति विभजते च- रूढ़ सङ्कतवन्नाम मैव मंज्ञेति कोयते नैमित्तिको पारिभाषिक्योपाधिक्यपि तद्भिदा ॥ १७ ॥ " . “पूरवत्" इति सप्तम्यन्ताइतिः, तथा च “पूरे'" जल इवेत्यर्थः । “शक्ति-ग्रहस्याविशिष्टत्वेपि” यथा वग-न्यवहारण जले शक्ति-ग्रहम्तथा तेनेव तौरेऽपि तद्ग्रह इत्युभयन तद्ग्रहम्याविशेषेऽपौत्यर्थः । भमप्रमा-माधारण-शक्ति-ग्रहम्य शाब्द-हेतृत्वेन भमन्व-प्रमात्वाभ्यां विशेषस्य शाब्द-वोधानुपयोगि. त्वात् तादृग-विशेषो नाहतः । तयोग्रहस्योपयोगेऽपि प्रयमं तयोहिकाभावादिति भावः । (क) गङ्गायां व्रज इति प्रयोजक-बद्ध-वचनात्प्रयोज्य-वृद्धस्य तौर-गमनं दृष्ट्वा प्रथमतो- निकटस्थ-बालकस्तीरे गङ्गा-पदस्य शक्ति ग्रहाति, पश्चाञ्च गङ्गा-पदं यदि तौर-शक्तं स्यासदा सृष्टि- कालत्व-व्यापक-तौरानुभावकताकं स्यादिति तर्क-मूलक-न्यतिरेकानुमानेन तीराशक्तत्वानुमिन्था वृद्ध-व्यवहार-दर्शन-मूनक-तौर-शक्तत्व-ज्ञाने अप्रामाण्यमवधारयति । तथा च तौर-शक्तत्व-ज्ञान- स्याप्रमात्व-ग्रह-दशायां न तादृश-शक्ति-ज्ञानम्य शाब्द-वोध-जनकता, अप्रामाण्यग्रहाभाव-विशिष्ट- शक्ति-निश्यस्येव तजनकत्वादिति भावः । (ख) अपरेरित्यादि-कारिकांशं व्याकुरुते “रुढ़यौगिक"मित्यादिना । (ग)• मण्डपानकर्तृ-बहद्रजतादिकमेवेत्यर्थः । (घ) ग्रह-काश्चनादिकमित्यर्थः । (ङ) अपरपां मतमित्यनेनास्वरमः सूचितः, स च तुल्य-यत्या रुदलक्षकत्वमप्यधिक नाम-विभाजक स्यात् इत्याद्यापत्ति-रूपः, अम्मन्मते च मण्डपादि-पदं ग्राङ्गादि-वोधने कढ़, मण्ड पान-की-बोधने च यौगिकमिति ।

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां यबाम यादृशार्थे सङ्केतितमेव न तु योगिकमपि ( क ) तमुढ़। योगरूढ़न्तु पनजादिकं न तथा (ख), रूढ़-नामैव च संज्ञा-पदेनाभि- लप्यते, न तु रूढादिवत् संज्ञाऽपि नाम्रोऽवान्तर-भेदः, येन विभाग- व्याघातः स्यात्। संज्ञायाश्च त्रयो भेदाः, नैमित्तिको पारिभाषिकी औपाधिको चेति, पाचक-पाठकादयस्तु न संज्ञाः, सङ्घत शून्यत्वादिति वक्ष्यते (ग) ॥ १७॥ (घ) ये तु रूढस्य नाम्नश्चतुबिधत्वमाहुस्तन्मतमुपन्यस्यति जाति-द्रव्य-गुण-स्पन्दधम्मैः सङ्कतवत्तया। जाति-शब्दादि-(ङ) भेदेन, चातुर्विध्यं पर (च) जगुः ॥ १८ ॥ गो-गवयादीनां गोत्वादि-जात्या पवाढ्यादीनां लाङ्गल-धनादि- द्रव्येन धन्य-पिशुनादीनां पुण्य-हेषादि-गुणेन चल-चपलादीनाञ्च शब्दानां कर्मणावच्छिन्न-शक्तिमत्त्वात् ( छ ) चातुर्विध्यमेव रूढ़ाना- मिति, यदुक्त (ज) दण्ड्याचाय्यैः "शब्दैरेव प्रतीयन्ते (झ) जाति-द्रव्य-गुण-क्रियाः । चातुर्विध्यादमीषा-(ञ)न्तु, शब्द उक्तश्चतुर्विध” इति " (क) “यौगिकमपि" अवयव-बत्तिमदपीत्यर्थः । (ख) “न तथा" नावयव-वृत्तिमभिन्नमित्यर्थः । (ग) “वक्ष्यते" इत्यस्य कृदन्त-नाम-विचार इति शेषः, तथा च पाचकादीनां रुढ़- मामत्व-वादी निराकत इति भावः । (घ) शाब्दिक-मतस्यावतारणिकामाह "ये वि"त्यादिना । (ङ). अत्र शब्द-पदस्य वाच्य इत्यर्थः, तथा च "जाति" र्जाति-रूपः पदार्थ: "शब्दो" वाच्यो यस्येति बहुव्रीहिणा "जातिशब्दे"ति पदस्य जाति-वाचक-शब्द इत्यर्थ-लाभ इति । (च) “पर” शाब्दिका इत्यर्थः । (छ) “अवछिन्न-शक्तिमत्त्वा"दित्यनेन पूर्वोक्त-तीयान्त-चतुष्टयस्यान्वयः । (ज) शाब्दिक-मत-दााथै तत: प्राचीनानां दण्ड्याचार्याणां तव सम्मतिमाह “यदुक्त' मित्यादिना। (झ) प्रकार-विषयेति शेषः । (अ) "अमीषा" जात्यादीनामित्यर्थः ।

·नाम-तविभाग-प्रकरणं (क) तदेतज्जड़-मूक-मूर्खादीनामन्य-शून्यादीनाञ्च (ख) शब्दा- नामपरिग्रहापत्त्या परित्यक्तमस्माभिः ॥ १८ ॥ नैमित्तिक-संज्ञां लक्षयति- जात्यवच्छिन-सङ्केतवती नैमित्तिकों मता। जातिमात्रे हि सङ्केतायतोर्भानं सुदुष्करम् ॥ १८ ॥ यबाम जात्यवच्छिन्न-सङ्केतवत् सा नैमित्तिको संज्ञा, यथा गो- चैत्रादिः, सा हि गोत्व-चैत्रत्वादि-(ग) जात्यवच्छिन्नमेव गवादिकमभि- धत्ते, न तु (घ) गोत्वादि-जातिमात्रं (ङ)। गो-पदं गोवे सङ्केतित- मित्याकारक-ग्रहाद् गामानयेत्यादौ गोत्वादिना गवादेरन्वयानुभवा- नुपपत्तेः। एक-शक्तत्व-ग्रहस्यान्यानुभावकत्वेऽतिप्रसङ्गात् (च)। ननु (छ) गामानयेत्यादी गोत्वादि-कर्मताकत्वेनैवानयनादे- रन्वय-धोर्गोत्वादि-शक्तत्वेन पद-ज्ञानस्य गोत्वाद्यन्वय-बुद्धि प्रत्येव हेतु- (क) “पर” इत्यनेन सूचितमस्वरसमाह "तदत"दित्यादिना। "तत्" दण्याचार्य- सम्मतमित्यर्थः। “एतत्" शाब्दिक-मतमित्यर्थः । (ख) जड़-पदं चेष्टा-रहिते, मूक-पदं वाग्रहिते, मूर्ख-पदं विद्या-रहिते शक्तमित्येतेषामभाव. विशिष्ट-वोधकत्वाज्जात्यादि-शब्देनासंग्रहः। ननु जड़ादि पदं न केवल-चेष्टादि-रहिते शक्त, घटाद- रपि तडाच्यत्व-प्रसङ्गात्, किन्तु चेष्टादि-रहित-प्राण्यादावेव, तथा च तेषां पश्वादि-शब्दवत्प्राणादि- द्रव्य-वोधकत्वेन द्रव्य-शब्दान्तर्गतत्वमित्यत आह “अन्य-शून्यादौनाचेति अन्य-पदं भेदवति शून्य- पदञ्चात्यन्ताभाववति शक्तमिति तयोरभाव-विशिष्ट-वाचकत्वमिति भावः। आदि-पदेन सामान्य- विशेषादि-शब्द-परिग्रहः । (ग) परिमाण-भेदन बाल्य-यौवनादि-शरीराणां विभिन्नतया शरीर-बत्ति-चैवत्वादौनाम- नेक-समवेतत्वात् जातित्वमिति भावः । (घ) कारिकापराई व्याकुळन् मीमांसकाभिमतं जाति-शक्ति-वादं दूषयितुमारभते "न वि"त्यादिना। : (ङ) “जातिमाव"मित्यस (च) गो-पदात् धादि-बोधापनदिवि भाका (छ) भट्ट-मतं दृषयितुमति [ पृष्ठा ३८, पंक्ति ५। .

·३६ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां त्वात, सुबर्थ-कर्मत्वादी स्वाश्रय-वृत्तित्व-सम्बन्धेनैव प्रकत्यर्थ स्य गोत्वादे. साकाइत्वात्। गवादि-कर्मताकत्वेन वोधस्तत्तर-काल- माक्षेपात् (क) । क)। कर्मत्वं गो-वृत्ति गोत्व-निष्ठ-कर्मतात्वात्, (ख) आनयनं गो-वृत्ति-कर्मताकं गोत्व-बत्ति-कमताकत्वादित्या- धनुमान-साम्राज्यात् (ग)। न च वस्तु-गत्या यहोत्व-शक्तत्वं तज- जानस्य हेतुत्वे (घ) गो-पदं जाति-शक्तमित्येवं गो-पद-ज्ञानादपि शुद्ध-गोत्वस्यान्वय-वोधापत्तिः, गोत्ववाद्यवच्छि व-शक्तत्व-प्रकारक- ज्ञानत्वेन तथात्वे च ( ङ ) लाघवाद् ( च ) गोत्वावच्छिन्न-शक्तत्व- प्रकारक-ज्ञानत्वेनैव हेतुत्वं गोत्ववाद्यप्रवेशादिति वाच्यं । गो-पदं गोत्व-शक्तमित्याकारक ज्ञानत्वेनैव हेतुतायां शुद्धस्यैव गोत्वस्य विष- यिता-सम्बन्धेन शक्त्यंशे (छ) विशेषणत्वेन गोत्वत्वादि-प्रवेश-गौरतस्या- सम्भवात्, न हि समवायान्य-सम्बन्धेन जातः प्रकारतायां धम्मावच्छि- वत्व-नियमो ( ज ) मानाभावात् । अयं गौरित्यादि-(झ) व्यवसा- (क) “आपात्" अनुमानादित्यर्थः । अनुमान-प्रकारमाह “कम्मत्वं गो-वृत्ती'त्यादिना । (ख) ननूक्तानुमानात् कर्म चादौ गो-बत्तित्व-सिद्धावपि तादृश-कर्मता-निरुपकत्वस्या. नयनादावसिया नाभिलषित-वोध-निवाह इत्यतोऽनुमानान्तरमाह "आनयन'मित्यादिना। (ग) साम्राज्या'दित्यस्य प्राचादित्यर्थः (घ) “हेतुत्वे” इत्यतः पूर्व स्वोत्तर-निरवछिन्न-गोत्वान्वय-वाधं प्रतीति पूरणीयं । (ङ) निरुक्त-वीधं प्रति हेतुत्वे चैत्यर्थः । (च) गवतराहत्तित्वे सति सकल-गोहत्सित्वरुप-गुरु-शरीर-गोत्वत्वाद्यप्रवंशन लाघवा- दित्यर्थः । (छ) ईश्वरानङ्गीकन्मीमांसक-मत शक्तिरतिरिक्त-पदार्थ-रुपाऽपि विषयता-निरुपिकवति म विषय-विषयि-भावासङ्गतिः । न्याय-मते त्वीवरेछादि-रूपत्वेन विषय-विषयि-भाव विरोधी मात्यवति भावः। नियमाभावे हेतमाह "पयं गीरित्यादी" त्यादिना। गोत्व. खरूपती गोत्व-प्रकारकत्वाभावात् “अयं त्वचा, पस्य चानुमाने इत्यवानुव्यवसाय .

·नाम-सहिभाग-प्रकरणं योत्तरमिमं गोत्वेन जानामीत्याकारके तस्य ज्ञातता-लिङ्गकानुमाने- ऽनुव्यवसाये वा व्यभिचाराच। (क) प्रागनुपस्थित्वा गोबस्वदि. स्तत्रोपनयस्यायोगात्। एतेन (ख ) जात निरवच्छिव-प्रकारत्वस्य समवाय-संसर्गावच्छिनत्व-नियमात्, केवलस्य गोत्वादेः शाशे विषयतया (ग) सुबर्थ-कर्मत्वांशे च परम्परया प्रकारवायोग इत्यपि प्रत्यक्तं, उक्त-स्थल (घ) एव व्यभिचारात् । न चैवं () कालो गौः, पदं गोरित्यादि-प्रत्ययोऽपि प्रमा स्यात् कालिकादि- सम्बन्धेन गोत्वादिमति कालिकादि-मम्बन्धेन तत्प्रकारत्वादिति वाच्यं कालिकादि सम्बन्धेन गोत्वादेः प्रामाण्य स्य गोत्वत्वाद्यवच्छिव-प्रका- इत्यत्र चोभयवान्वयो वोध्यः । “अनुमान' इति भट्ट-मताभिप्रायण, तन्मतावलम्बि भिज्ञान-साध- कानुव्यवसायाऽनङ्गीकारात् । तन्मने ज्ञानन विषये कश्चिद्धम-विशेष उत्पद्यते स च प्रकटता वा जातता वेत्युच्यते, प्रकटतात्य-लिङ्गेन च तत्कारणीभूतस्य ज्ञानस्यानुमिति यते, तया चानुमित्या ज्ञानं तत्प्रामाण्यं प्रमाता च विषयौ क्रियते, अनुमानाकारश्च अहं गो-विशेष्यक-गोव-प्रकारक- ज्ञानवान् गो-वृत्ति-गीत्व-प्रकारक-ज्ञाततावत्त्वादित्यादि-रीत्या तत्तत्-स्थले स्वयमूहनीयः, पात्मनो ज्ञातलवत्त्वञ्च घटो मथा ज्ञात इत्यनुभव-सिद्धेन मदीयत्व-नियामक-स्वरूप-सम्बन्धेन। गुरुमते ज्ञानस्येव भट्टमते ज्ञातताया: स्वप्रकाशत्वाभ्युपगमान्नातीन्द्रियादि-विषयेष्वनुमित्यादि-जनित-ज्ञात- तायास्तनिष्ठ-व्याप्तवार्दश्च ग्रन्हस्यानुपपत्तिः। ज्ञाततेतर-ज्ञानस्यैव भट्टै : स्वप्रकाशत्वानभ्युपगमेनेकव जानत्व-जाततात्वयोः सत्वेऽपि न क्षतिः। अन्यत्सव प्रामाण्यवादीय-रहस्य-टीकातोऽवगन्तन्यं । "अनुव्यवसाये' इति नैयायिक-मताभिप्रायण। तन्मतेऽनुव्यवसायस्याङ्गीकृतत्वात् । “व्यभि- चाराच्च ” त्यस्य पूर्वोक्त-"न नियम' इत्यनेनान्वयः । (क) ननु पूर्वोक्तानुमित्यादी गोत्वत्वेनैव गौत्वादर्भानमिति न व्यभिचार इत्यत पाह "प्रागनुपस्थित्ये त्यादि। (ख) : एतेन" "उक्त स्थल एव ब्यभिचारा"दिति वक्ष्यमाण-दोषणत्यर्थः । अस्य च "प्रत्युक्त" मित्यग्रिमणान्वयः । (ग) “विषयतये" त्यस्य “प्रकारत्वायोग" इत्यनेमान्वयः । (घ) पूर्वोक्तानुमानानुव्यवसाय-स्थले इत्यर्थः । (ड) “एवं" सभवाधान्य-सम्बन्धन निरवछिन्न-जाति-प्रकारक-मानाङ्गीकार व्यर्थः ।

·३८ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां रता-गर्भवेन तादृश-मतेः प्रमात्वायोगात् (क)। अन्यथा (ख) घटत्वादि-जाते: संस्थान-समवेतत्व-मते (ग) संयोगो घट इत्यादि- प्रतीतेः समवायेन प्रमावस्य दुवारतापत्तेः (घ)। शाब्दस्येव (ङ) प्रत्यक्षस्यापि कालो गौरित्यादि-वोधस्य नियमतो गवाद्यभेदाव- गाहित्वेनैवाप्रमात्व-सम्भवाच्चेति (च) भट्ट-मतानुवर्तिनः। तन्मन्दं विनाप्याक्षेपं गामानयेत्यादितो गवादि-कम्मताकत्वेनानयनादेरन्वय- चोधस्यानुभविकत्वात्। (छ) गौ-गच्छतोत्यादी शुद्ध-गोवे गति- मत्वाद्यन्वयस्यानुभवेनास्पर्शनात्, (ज) गोत्वत्वाद्यनुपस्थित्या च गोत्वं गच्छतोत्याद्यनुभवस्यासम्भवात्, (झ) स्वाश्रय-वृत्तित्व-सम्बन्धेन गति- (क) तथा च कालो गोत्ववानित्येव तव प्रमाणमिति भावः । (ख) तत्सम्बन्धेन तद्दति तत्सम्बन्धेन तत्प्रकारक-ज्ञानत्वमावस्य प्रामाण्य-पदार्थत्वे इत्यर्थः (ग) प्रारम्भक-संयोगमात्र-समवेतत्व-मते इत्यर्थः । (घ) संस्थान-समवेतत्व-वादि-मते समवायन घटत्व-त्वविशेषित-घटत्व-प्रकारक-घटत्ववा- निति-प्रतीतेरेव प्रामाण्यं, स्वाश्रधारभ्यत्व-सम्बन्धेन च अविशेषित-घटत्व-प्रकारक-घट इति-प्रतीते- रिति, तथा च विशेषत: प्रकारत्वादिकमुपादाय तत्तत्सम्बन्धेन तत्तत्प्रकारक-प्रमात्व तत्तत्-स्थन्ले निवाच्यमिति भावः । (ङ) विशिष्ट वुद्धेर्थम-प्रमान्यतरत्व-नियमात् कालो गौरित्यादि-विशिष्ट-प्रतीतेः प्रमान्य- त्वस्येव तदभाववति तदप्रकारकतया भमभिन्नत्वस्यापि सम्भवेन प्रमाधम-भिन्नायास्तादृश-विशिष्ट- प्रतौतेरलीकत्वापत्तिरित्यत आह "शाब्दस्येवे" त्यादि। कालो गीरित्यवाभदावगाहि-शाब्दवोंधे सन्त्रस्य नाम्रोः समान-विभक्तिकत्वस्य सत्त्वेन शाब्दबोधस्याभदावगाहित्वं निर्विवाद-सम्भवात् "शाब्दस्येवे"ति दृष्टान्ततयाभिहितमिति भावः । (च) तथा चास्या: प्रतीतो-भिन्ने अभेद-सम्बन्धेन गवावगाहित्वेनाप्रामाण्यमिति भावः । (क) अनुभवे विप्रतिपन्नं प्रत्याह “गोर्गच्छतो" त्यादि । "अस्पर्शनात्" अविषयी करणादित्यर्थः । निर्धर्मितावछेदकक-शाब्दवोधानभ्युपगमादिति भावः । (ज) ननु गोवत्वादि-धर्मितावछेदकक एव तत्र वोधो भविष्यति तथा च नोक्त दोष इत्यत पाह "गोत्ववाद्यनुपस्थित्ये" त्यादि । (झ) ननु गौर्गतिमान् खाश्रय-वृत्तित्व-सम्बन्धेन गतिमत्त्वादित्यनुमानेन गवि गतिमत्त्व- वोधी भविष्यतीत्यत आह "खाश्रयहतिवे"त्यादि। समवायेन गत्यभाववति गोवे स्वाश्रय- वृत्तित्व सम्बन्धन हेतोरवस्थानाद्यभिचार इति भावः। “आक्षेपस्य" अनुमानस्येत्यर्थः ।

·नाम-तबिभाग-प्रकरणं मत्त्वादि-हेतुना गवादी-साक्षासम्बन्धेन गतिमत्वाद्याक्षेपस्य व्यभि- चारादि-दोषेण दुःशक्यत्वाच्च । एतेन (क) कम्मवादौ गोत्वादः खाश्रय-वृत्तित्व-सम्बन्धेनान्वय-वोधोत्तर कम्मत्वस्य गो-वृत्तित्वं विना गोव-वृत्तित्वमनुपपन्नमित्यनुपपत्ति-धी-सहकतेन गामित्यादि-वाक्ये. नैव कम्मत्वं गवीयमित्यौपादानिको (ख) गवादि-व्यक्ति-वोध इति श्रीकर-मतमप्यनादेयं, (ग) मिथो, विरुद्धाभ्यां शाब्दत्वार्था- पत्तित्वाभ्यामवच्छिन्न-वोधस्यालोकत्वेन शब्दानुपपत्तिभ्यां सम्भूय (घ) तथाविधीपादानिक-वोधस्य जननायोगाच्च। (ङ) ङ) यत्तु गोर्जायते गौनश्यति सर्बत्र गोत्वादि-जाति-शक्तेनैव गवादि-पदेन लक्षणया गोवादि-विशिष्टा व्यक्तिर्वाध्यते, व्यक्तीनां वहुवेनान्य-लभ्यत्वेन च तत्र शक्तरकल्पनात् तात्पर्य्यानुपपत्तेरपि (च) लक्षणायां वीजत्वात् यदाहुर्मण्ड नाचाया:- "जातरस्तित्व-नास्तित्वे (छ) न हि कश्चिहिवक्षति । नित्यत्वाल्लक्षणीयाया (ज) व्यतस्ते हि विशेषणे" ॥ इति . (क) प्रसङ्गादौपादानिक-वोध-वादि-श्रीकर-सम्मतमपि जाति-शक्ति वादं दूषयति “एते- ने"त्यादिना, “एतेन" विनाप्यर्थापत्तिं गामित्यादि-वाक्यात् कर्मवादी गोरन्वय-वोधानुभवेनेत्यर्थः "खाश्रये"त्यादी स्व-पदं गोत्वादि-परं । (ख) अनुपपत्ति-सहकृत-शब्द-जन्य-शाब्द-वोध एव श्रीकरैरौपादानिक-वोध इत्युच्यते । (ग) अनुभवे विप्रतिपन्न प्रत्याह "मिथ' इत्यादि । शाब्दत्वार्थापत्तित्वयोरेकन समा- वेशे, साङ्गयेण तयोर्जातित्व' न स्यादिति भावः । (घ) “सम्भूय” मिलित्वेत्यर्थः । (ङ) मण्डनाचार्य-सम्मतं जाति-शक्ति-वादं दूषयितुमुपन्यस्यति “यत्त्वित्यादिना"। (च) ननु गां पश्यतीत्यादी मुख्यार्थ-वाध-विरहात् कथं तत्र लक्षणेत्यत माह "तात्पर्य्या- नुपपत्तरपौ"ति। तथा च मुख्यार्थ-वाधवत्तात्पर्य्यानुपपत्तिरपि लक्षणायां वीजं, अन्यथा यष्टी: प्रवेशयेत्यादी लक्षणाभाव-प्रसङ्गात् । (छ) उत्पाद-विनाशी इत्यर्थः । (ज) लक्षमा-बोध्याया इत्यर्थः ।

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां . तदपि तुच्छ, व्यक्ति विनाकतायां गोत्वादि-जाती गवादि-पदस्य मुख्य-प्रयोगाभावेन तम्मात्रस्याशक्यत्वे तहति गवादी लक्षणाया वक्तु- मशक्यत्वात्, ( क ) शक्य-सम्बन्धस्यैव लक्षणात्वात् । न च गोरन्यो महिण इत्यादौ पञ्चम्यर्थेऽवधित्वे प्रतियोगित्वे ( ख ) वा खावच्छेद्यत्व- सम्बन्धेन शुद्धस्य गोत्वादेरन्वयात्तथाविध-स्थल एव जाती मुख्य-प्रयोग, म) तब पञ्चम्याः स्वार्थेऽवधित्वादी ख-निष्ठ-गोत्वावच्छेद्यत्व-संसर्गेण प्रत्यर्थस्य गवादेरन्वय-वोधकत्वात्, अन्यथा (घ) गो-गोत्वयोर्भक्ति (ङ) शक्तिभ्यां गो-पदेन वोधने वृत्ति-हयस्य योगपद्यापत्तेः । (च) वस्तु- तस्तु शुषस्य गोत्वादेः शाब्द-धौ-प्रकारतायाः समवायावच्छिन्नत्व- नियमात्तस्यावधित्वादी स्वावच्छेद्यत्वादि-सम्बन्धेनान्वयो दुर्घट एव, (छ) द्रव्यं (ज) घट इत्यादि-प्रतीतः समवायन प्रमत्वानुरोधात् घटत्वादि-(झ) जात नात्वोपगमादिति । "वन्मा: -क) मुख्यप्रयोगाभावेन मुग्य-विशेष्यक-वोधीपयिक-प्रयोगाभाविनेत्यर्थः चम्य" गीत्वमावस्येत्यर्थः । ननु शक्याप्रसिद्धावपि लक्षणा-सम्भव इत्याशशायामाह "शक्ये"त्यादि । (ख) उक्तम्थल अवधित्वस्थ प्रतियोगित्व-रूपत्वात्तदेवाह "प्रतियोगित्वे" इति। (ग) शङ्कां निरस्यति “तवति । गोरन्यो महिष इत्यादावित्यर्थः (घ) गोत्वादपि तवान्वये बाधकाभाव इत्यतं आहा 'न्यथै ति, उभयान्वय-म्वीकार इत्यर्थः (ड) “भक्ति लक्षणेत्यर्थः । (च) गङ्गायां घोष-मत्स्यौ स्त इत्यत्र तात्पर्य-सत्त्वेन युगपवृत्तिवयस्यावश्यमङ्गीकार्यत्वा- दाह “वस्तुतस्वि"त्यादि। (क) ननु शुद्ध-जातेः प्रकारत्वस्य समवायावछिन्नत्व किं मानमित्यत आह "द्रव्यं" इति । मनु क्षितित्व-ट्रव्यत्वादिकं जातिरेव न घृतादौ गगनादौ च तस्याप्रत्यक्षवादित्यत माह "घटइति, "प्रमावानुरीधा"दिति तथा च तव समवायावछिन्न-प्रकारत्वानुपगमे सम- बिन बालादिमति द्रव्यत्वादि-प्रकारकत्वरूप-प्रमात्वमेव तादृश-प्रतीतेन स्यादिति भावः । क) सायं-भियाह "घटत्वादी"त्यादि ।

·नाम-तविभाग-प्रकरणं (क) प्राभाकरास्तु गोत्व-शक्तत्वेन ज्ञातं पदं ताद्रूप्येण गो-शाब्द: त्वावच्छिन्न प्रत्येव हेतुरंतो गोव-शक्ति-ग्रहान्न गोत्वेन (ख) गवयादेः न वा द्रव्यत्वादिना गोरन्वय-धियोऽतिप्रसङ्घः । न चैवं (ग) जातेरिव व्यक्तरपि शक्यत्वमावश्यकं, न हि (घ) गवादि-पदस्य शक्यत्वं जन्य- त्वमपि तु तज्जन्य-(ङ) शाब्द-धी-विषयत्वं, तच्च गोत्वस्येव गोरप्य- विशिष्टमिति वाच्यं गवादि-पद-धम्भिक-स्व-(च) शक्तता-ज्ञानत्वाव- च्छिन्न-शाब्द-धो-जनकतावच्छेदकत्वेन (छ) गोत्वादि-जातेरेव गवादि- पद-शक्यत्वात्, गोत्व-शक्तत्वापेक्षया गो-शक्तत्वस्य गुरुतया (ज) तज्ज्ञानत्वस्य गो-शाब्दं प्रति जनकतानवच्छेदकत्वात्। (झ) अत -- ( क ) प्राभाकर-मतं दृषयितुमुपन्यस्यति "प्राभाकराम्वि"त्यादिना “प्राहु"रित्यन्तेन पृ: ४५ पः ८। एतन्मते प्रमितिः प्रमाता प्रमेयञ्चेति वयो ज्ञानस्य विषया एवं स्वस्य प्रमावमपि खेनैव ग्टह्यत इति । “ताद्रूप्येण” गोत्व-कपणेत्यर्थः । ख) कार्यतावछेदके गो-प्रवेशस्य फलमाह “न गोत्वेने"त्यादिना, “ताद्रूप्येणे'' त्यस्य फलमाह "न घे"त्यादिना । (ग) अवं शङ्गते “नव मित्यादिना। "एवं उक्तरूपेण कार्य-कारण-भावाङ्गीकार इत्यर्थः । (घ) आवश्यकत्व हेतुमाह "नहीं"त्यादिना । (ङ) “तज्जन्ये"त्यस्य पूर्वोक्त-गवा दिपद-जन्येत्यर्थः । (च) "व"शक्यत्वेनाभिमतं गोत्वादिकं । (0) शक्यंशे विषयता-सम्बन्धावछिन्न-जनकतावच्छेदकतावछेदकत्वेनेत्यर्थः । एवञ्च यत्- पद-धर्मिक-यत्-शक्तता-ज्ञानत्वं शाब्दवोध-जनकतावदकं तत् तत्पदशक्यमिति पर्यवसितमिति भावः । . (ज) अनन्त-व्यक्ति-घटितत्वेन गुरुत्वमिति, तथा च गवादेस्तादृश-जनकतानवछेदक. लादशक्यत्वमिति भावः । (झ) “श्रतएव" तत्तत्पद-शक्यत्वस्य तत्तत्पद-धर्मिक-ख-शक्तता-ज्ञानत्वावछिन्न-शाब्द-वोध- जनकतावछेदकतावछेदकत्व-रूपत्वादेवत्यर्थः । “आत्म-स्वात्मत्वाद्यवगाहित्वेऽपी"त्यत्व प्रथमात्म-पदं नीवात्म-परं, स्व-पदं शाब्द-वोध-परं, हितीयात्म-पदश्च स्वरूपार्थक। तथा चान्वय-वुद्धर्जीवात्म- शाब्द-वीधादि-विषयकत्वेऽपि जनकतांवछेदक-गर्भ जीवात्मनः शाब्द-बोधस्य वा गौरवेणा- .

·४२ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकाय एवान्वय-वुद्धेरात्म-खात्मत्वाद्यवगाहित्वेऽपि न तेषां पद-शक्यत्वम् । (क) अस्तु वा गोत्वादि-शक्तत्वेन ज्ञातं पदं गोत्वादि-शाब्दत्वा- वच्छिवं प्रत्येव हेतुः, (ख) विशेष्यतया तादृश-शाब्द प्रति सम- वायन गोत्वस्य नियामकत्व-कल्पनाच नातिप्रसङ्गः । (ग) गोत्वा- दिना गवादेरिव गवादे-गौत्वादिनान्वय-वोधत्वावच्छिवं प्रत्यपि विनिगमकाभावेन गोत्वादि-शक्ति-ज्ञानत्वेन हेतुत्व-मपक्ष्य गोत्व- शाब्दत्वावच्छिन्न प्रत्येव गोत्वस्य तच्छक्तत्व-ज्ञानस्य च इयोः कारण- तायामेव लाघवात्। (घ) वस्तुतस्तु गोत्व-शाब्द प्रति गोत्व-शक्ति- ज्ञानमेव हेतुन तु गोत्वमपि, (ङ) जाति-व्यक्त्योस्तुल्य-वेत्ति-वेद्यत्व- निविष्टतया न तेषां जीवात्मादीनां तत्तत्पद-शक्यत्वमिति भावः । "तेषां" पात्म-शाब्दादीना- मित्यर्थः। (क) गो-धर्मिक-गोत्व-प्रकारक-शाब्दत्वस्य जन तावदकत्वे प्रकारत्व-विशेष्यत्वयोमिथी- विशेष्यविशेषण-भावे विनिगमना-विरहण गुरुतर-कार्य-कारण-भाव-हयापत्तिरतो लाघवमभिप्रेत्याह "पस्तुवे"त्यादि। पस्मिन् कल्पे “वस्तुतस्वि"त्यग्निम-कल्ये च गवादन शक्ति-ज्ञान-जन्यतावदक- विषयिता-विशेष-निरूपकत्वमिति भावः । (ख) “हेतुः" विषयिता-सम्बन्धेन हेतुतावछेदकमित्यर्थः, तथा च ज्ञायमान-पदस्याहेतु- त्वेऽपि न दोषः। “नियामकत्व-कल्पनात्" हेतुत्व-कल्पनादित्यर्थः । "मातिप्रसङ्गः" गोत्वेन गवयादि-वीधस्य मापत्तिरित्यर्थः । (ग) प्रकारत्व-विशेष्यत्वयोर्विशेष्य-विशेषण-भावे विनिगमना-विरहण पूर्व-कल्पापेक्षया- थिन् कल्पे लाघवमाह "गोवादी"त्यादिना "लाघवा"दित्यन्तेन । (घ) मीमांसकमते भ्रमस्यासत्त्वात् गोत्वन गवयादि-बोधस्थालौकत्वेन तदापत्तेरसम्भवात् गोत्वस्याहेतुत्वेऽपि न क्षतिरित्याह “वस्तुतस्वि"त्यादि-“न तु गोत्वमपी" त्यन्त न। “गोत्व-शक्ति- शाम” गी-पदं गोस्व शक्तमित्याद्याकारकं ज्ञानमित्यर्थः । “न तु गोत्वमपी" त्यस्य पूर्वोत-"हेतु". रित्यनेनान्वयः। (ङ) मनु गोत्व-शक्ति-ग्रहस्य गोत्व-शाब्द प्रति हेतुरवे गो-व्यक्तीनां तादृश वोधे भानं न स्यादित्यत पाच "जाति-व्यक्तयो"रित्यादि। पत्र तुल्य-पदं एकार्थक, वित्ति-पदं ज्ञानार्थकं, तथा च जाति-व्यत्योरेक-ज्ञान-वैद्यव-नियमादित्यर्थः । एवञ्च व्यक्ति-विषयकत्वं विनानुपपद्यमानमेव जाति-प्रकारकत्व तत्तत्-शाब्दे व्यक्ति-विषयकत्व-ज्ञापकमिति तथा च जाति-प्रकारत्व व्यक्ति- विषयता-निक पितमेवेति-नियम इति भावः । G ·नाम-तविभाग-प्रकरणं 3 ४३ नियमादेव गो-व्यक्तीनां तहिषयत्वसिद्धेः, (क) प्रमाण-विरहादेव- गोत्वादिना गवयादि-विषयकत्वस्य तत्रासिद्धेश्च । (ख) यद्यपि जाते- विषयत्वं तत्समवायि-व्यक्ति-विषयता-निरूपितमिति न व्याप्ति-(ग) रौत्वाद्यालोचने (घ) कालो गोत्ववानित्यादि-वोधे च व्यभिचारात्। नापि जातनिरवछिन्न-प्रकारतायास्तथात्व-नियमः (ङ) गौरय- मित्यादि-ज्ञानस्य प्रत्यक्षे गोत्वेनेमं जानामीत्याकारके तथावा-(च) त्तथाप्यन्वय-वोधस्य निस्वछिन्न-गोत्वादि-प्रकारत्वं गवादि-विशेष्यता- निरूपितमेवेति व्याप्तिस्तादृश-विशेष्यताकत्वं विना शुहस्य गोत्वादे- रन्वय-वोधेनास्पर्शनात्, (छ) गुरूणां गोत्वेन गवयादि-वोधस्या- (क) ननु गोत्वस्याहेतुरवे गोत्वेन गवयादि-वोधापत्ति-रूपातिप्रसङ्ग इत्यत पाह "प्रमाण- विरहा" दिति। मौमांसकेरन्यथाख्यात्यनङ्गीकारात् तन्मते गोत्व-शाब्दे गवयादि-विशेष्यकत्वस्व प्रत्यक्षादि-प्रमाणेन सिद्धासम्भवादिति भावः । (ख) अव तुल्य-वित्ति-वेद्यत्व-नियम : कीहश इति शङ्कते “यद्यपी" त्यादिना । (ग) “न व्याप्ति:" न नियम इत्यर्थः। तथा च जाति-विषयत्वं समवायि-व्यक्ति-विष- यता-निरूपितमेवेति न नियम इति भावः । (घ) “पालोचने” निर्विकल्पके इत्यर्थः । निर्विकल्पकीय-गोत्वादि-विषयतायां कस्या- श्चिदपि विषयताया अनिरूपितत्वादिति भावः। व्याप्ती जाति-विषयतायां संसर्गावछिन्नर-निवेश्य निर्विकल्पकान्तर्भावेण व्यभिचारस्य वारणे त्वाह "कालो गोत्ववानि"त्यादि । (ङ) “तथात्वनियमः” समवायि-विषयता-निरूपितत्व-नियम इत्यर्थः । तथा च निर्वि- कल्पकीय-विषयतायाः प्रकारतानात्मकतया कालिक-सम्बन्धारछिन्न-गोत्व-प्रकारताया किधि- इमावछिन्नतया न व्यभिचार इति भावः । (च) • गोत्वेनेमं जानामौत्याकारके गौरयमिति-ज्ञानस्यामुव्यवसाये व्यभिचारात् इत्यर्थः । सब प्रकारत्वांश गोत्वस्य स्वरूपतः प्रकारतया तत्र समवायि-विषयता-निरूपितत्वाभावन व्यभिचार इति भावः । (छ) गीत्वेन गवय-वोधीय-निरवछिन्न-प्रकारतायां एतादृश-नियम-व्यभिचारं तादृश-वोध- स्थालौकत्वेन निराकरोति "गुरुणा"मित्यादिना। प्रभाकरगुरूणां मीमांसकविशेषाणामित्यर्थः ।

·४४ । शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां लोकत्वात्। प्रतएव ( क ) गवाद्यंशे गोत्वादि-प्रकारको वोधः सम- वायेनेव सम्वन्धान्तरेणापि तत्प्रकारकः स्याद् गोत्व-शक्ति-ज्ञानस्य तदीय-सम्बन्ध-भानं प्रत्युदासीनत्वादित्यपि प्रत्युक्तं शाब्द-मतेः शुष्ट- गोत्व-प्रकारतायां गो-विशेष्यताकत्वस्येव समवायावधिवत्वस्यापि . व्याप्ति-वलेन (ख) सिद्धावपि तस्याः सम्वन्धान्तरावच्छिनत्वस्य प्रमाण- विरहेणा-(ग) सिद्धेः, एवञ्च (घ) गोत्वादि-शक्तिज्ञानत्वेन जनक- तायां विषयतयावच्छेदकत्वाद् (ङ) गोत्वादिरेव गवादि-पदस्यार्थः, गवादी तहावहारस्तु तादृशावच्छेदक-धर्मवत्त्व-प्रयुक्तो न चैवं (च) गम्यादि-धातोरपि गत्यादी शक्तिनस्याद् गतित्वादि- जाति-शक्ति-ज्ञानादेव ताद्रूप्येण (छ) गत्यादेर्गम्यादि-धातुतो वोध- सम्भवादिति वाच्यं गुरूणां गतित्वादे संस्थानाव्यङ्गयत्वेन जातित्वा- सम्भवात् (ज)। उत्तर-(झ) संयोगाद्यवच्छिन्न-क्रियात्वाद्युपाधि-रूपे च तत्र खरूपतः शक्ति-ग्रहायोगात्, सखण्डस्य निरवच्छिन्न-प्रकार- गौणः। " (क) गोत्वन गवयादिवोधस्येव ममवायान्यसम्बन्धेन शुद्धगोत्वशाब्दवोधस्यालीकत्वादेवे- त्यर्थः । इदच्चाग्रिमेण "प्रत्यक्त"मित्यनेनान्वितं । “प्रत्यक्त” निरस्तमित्यर्थः । (ख) अन्वय-वोधीय-निरवछिन्न-जाति-प्रकारता समवाय-सम्बन्धावछिन्नति ब्याप्ति-वल- नेत्यर्थः । :। (ग) सम्बन्धान्तरावचिन्नत्व-साधक-प्रमाणाभावेनेत्यर्थः । (घ) उपसंहरति “एवञ्चे"ति, उक्त कार्यकारण-भावस्य निर्दोषत्वे चेत्यर्थः । (ङ) शक्त्यंशे विषयतयावछेदकत्वादित्यर्थः । “तयवहारः" शक्यत्व-व्यवहार इत्यर्थः । "तादृशावछेदकः" शक्यंशे विषयतयावछेदक इत्यर्थः । (च) “एवं" जातेरव शक्यत्व इत्यर्थः (छ) “ताद्रूप्येण" गतित्वादि-प्रकारणत्यर्थः । (ज) संस्थानमाकृति-विशेषः । गुरुमते जातिमावस्यैव संस्थान-2 इयत्वं, तथा च गुणेषु संस्थानाभावात्तच ताया जातिनास्तीति भावः । (क) गतित्वादर्जातित्वाभावेऽप्यखण्डोपाधित्वेन ‘खरूपतः प्रकारत्वमस्तु इत्यतो गतित्वा- देरखण्डोपाधित्वमपि खगडयति "उत्तर"त्यादिना ।

·४५ नाम-तविभाग-प्रकरणं त्वाभावात् । निरुक्त-क्रियात्वत्वाद्यवच्छिन्न-शक्तता-ज्ञानत्वेन हेतु- तामपेक्ष्य लघुतया तादृश-क्रियात्वावच्छिन्न-शक्तिमत्ता-ज्ञानत्वेनैव तथात्वौचित्यात् (क)। गुरुत्वादि-(ख ) प्रयोज्यस्य पतनत्वादेर- खण्डोपाधिस्वे पत्यादि-धातूनां पत्यादि-धातूनां तत्र शक्तत्वेऽपि क्षत्यभावाच । पखादि-पदानामपि लोमवल्लाङ्गल-पर्यवसिते पशुत्वादिमात्रे न शक्ति-(ग) स्तत्र तत्र-वृत्ति-ग्रहोत्तरं तन्मात्रस्यैवानुभवेन तदाश्रय- स्यालाभात्, लोमादीनां स्वाश्रय-तुल्य-वित्ति-वेद्यत्वस्य लोमवल्लाङ्गुल- वान् देश इत्याद्यनुभवे व्यभिचारादिति प्राहुः । घ) तत्र ब्रुमः शाब्द-मतेर्गवादि-व्यक्त्यवगाहित्वं अवश्यं कारण , (क.) कारणत्वीचित्या दित्यर्थः । (ख) ननु पतनत्वस्याखगडापाधित्वमवश्यमङ्गीकर्तव्यं, अन्यथा गुरुत्वस्य कार्यतावछेदक. गौरवापत्ते:, एवञ्च तत्र शक्ति-स्वीकार जातादेव शक्तिरिति सिद्धान्त-व्याघात इत्यत आह “गुरु- त्वादी'ति । तथा च जातविवेत्यत्र जाति-पदं अखण्डोपाधरप्यपलक्षणं, एवञ्चाखण्डोपाधी शक्ति- स्वीकारऽपि न क्षतिः। (ग) पश्चादि-पदानां तादृश-पशुचविशिष्ट एव शक्तिरिति भावः । (घ) प्रभाकरमते दितीय-तृतीय-कल्पयोर्दोषमाह "तवे" त्यादिना । "तव" प्राभाकरमने द्वितीय-तृतीय-कल्पयोरित्यर्थः । "ब्रुमः" जारव शक्यत्व वाधकं इति शेषः। "प्रयोज्य" जन्यतावछेदकं वाच्यमिति शेषः । कुत इत्याकाङ्क्षायामाह "जन्यधी"त्यादि। "तत्प्रयोज्यत्व- नियमात्" किञ्चिदविछिन्न-कारणता-निरूपित-कार्यतावकेदकत्व-व्याप्तरित्यर्थः । तथा च शाब्दवोधीय-गवादि-व्यक्ति-निरुपित-विषयिता किञ्चिद्धविछिन्न-कारणता-निरूपित-कार्यताव- केदिका जन्यधी-विषयितात्वात् शाब्दवोधीय गोत्व-विषयितावदिति-रीत्या न्याय-प्रयोगः। एव- ञ्चोक्तानुमानेन गवादि-विषयितायां किञ्चिनिरुपित-कार्यतावछेदकत्व-मिद्धौ गोत्व-विशिष्ट-शक्ति- ज्ञानस्यैव शाब्दवोधीय-गोत्वविशिष्टगवादि-विषयित्वं जन्यतावादक वाच्यं न तु गीत्वशक्ति-ग्रहस्य, तथासति गोत्व-शाब्दं प्रति गोत्वशक्ति-ग्रहत्वेन कारणताया उक्तत्वेन गोत्व-शाब्द-वोधस्य गोत्व- विशिष्ट गवावगाहिता न स्यादिशिष्ट गवावगाहि-वीधत्वावछिन्न प्रति तस्याहतुत्वाहिशकलित- गा-गीत्व-वधेिनापि तुल्य-वित्ति-वेद्यत्वस्योपपन्नत्वादित्यञ्च शक्तिज्ञानजनकतावछेदकविषयिता-निरूप- कत्वेन गोत्वस्येव गोरपि वाच्यत्व-सिद्धिः शक्ति-ज्ञान-जनकतावदक-विषयिता-विशेष-निरूपकत्व- स्यैव शक्यत्व-पदार्थत्वादिति भावः । वस्तुतः शक्ति-ज्ञान-जन्यतावछेदक-विषयिता-विशेष-निरूपकत्वं भक्यत्वमित्यभिप्रेत्य हितीय-तृतीय-कल्पयोर्दोषमाह "तवे"त्यादिना ।

·शब्द-शक्ति-प्रकाथिकायां प्रयोज्यं जन्यधी-विषयितायास्तत्-प्रयोज्यत्व-नियमादन्यथा (क) पक्षधम्भिक-साध्यावगाहितादेरपि परामर्श-प्रयोज्यता न स्यादनुमिति- सामान्य प्रत्येव ज्ञानत्वादिना हेतुत्वस्य लाघवेनौचित्यात्, (ख) पक्ष- तादिसहकत-परामर्शाद्युत्तर-ज्ञानस्य (ग) तत्प्रकाशकस्यैव वानु- व्यवसायस्य पक्षे साध्यावगाहित्व-नियमादेवानुमित्यादेः प्रतिनियत- पक्षाद्यवगाहित्व-सिद्धेः । (घ) किञ्च गोत्व-शक्तत्वं न गोत्व-समर्थत्वं (ङ) यस्य धौरन्वय-धी-हेतुरप्रसिद्धत्वात् (च), नापि तगोचरमभिधा-नामकं (क) “अन्यथा” जन्यज्ञान-विषयिताया: कारण-प्रयोज्यत्वानियमे इत्यर्थः । (ख) नन्वेवं घटादिज्ञानोत्तरमपि वपाद्यनुमितिः स्यादित्यत आह “पक्षतादी 'त्यादि । तथा च यज्ज्ञानं पक्षतादि-सहकृत-यहिषयक-ययाप्यवत्त्वावगाहि-ज्ञानोत्तरं तत् तव तद्दिषयकं इति व्याप्तया साध्यावगाहित्व-सिद्धिरिति भावः। पक्षतादीत्यादिपदाहाधाभाव-परिग्रहः । (ग) न च वहिव्याप्यवत्त्व-ज्ञानोत्तरं कथञ्चिज्जायमाने घटादि-प्रत्यक्षे उक्त-व्याप्तयेभि- चार इति वाच्य तबानुमिति-सामग्याः प्रतिवन्धकत्वेन घटादि-प्रत्यक्षानुत्पदात्। नन्वेवं यव प्रत्यक्षेछासमवहितविनश्यदवस्थ-प्रत्यक्षसामग्रीसहित-भिन्नविषयकानुमिति-सामग्रीत: प्रत्यक्षं ततो- ऽनुमितिस्तव प्रत्यक्षे उक्त- व्याभिचार इत्यत आह "तत्प्रकाशकस्ये" त्यादि। पक्षतादि- सहकत-परामर्शोत्तरवर्ति-तत्तज्ज्ञानानुव्यवसायस्वेत्यर्थः । तथा चेदं ज्ञानं पक्षे साध्यावगाहि तत्त्वेनानुव्यवसीयमानत्वादित्याद्यनुमानेन तव साध्याद्यवगाहिता-सिद्धिरिति साध्यावगाहित्वादिक कस्यापि जन्यतावछेदकं न स्यादिति भावः । (घ) ननु गवादः शक्ति ज्ञानप्रयोज्य-विषयिताविशेष-निरूपकत्वेऽपि न शक्यत्वं, किन्तु पदधर्मिक-खशनाता-ज्ञानवत्वावछिन्न-पूर्वोक्त-जनकतावछेदकविषयितानिरूपकत्वन गोरवादरेव सथात्वमिति, तथा च गोत्व-प्रकारक-गो-विशेष्यक-शाब्दवोधं प्रति गोत्वशक्तिग्रहस्य हेतुत्वमिति प्रथमकल्पे गोत्वशक्तिग्रह-जन्यतावछेदकविषयितानिरूपकस्याऽपि गवादः पूर्वोक्त पदधर्मिक-शक्ति- ज्ञान-निष्ठ-जनकतावछेदक-विषयिता-निरूपक त्व-विरहात् न पदशक्यत्वसम्भवो गौरवेण गवादः शनिज्ञान-निष्ठजनकतायामप्रवेशादन्यथात्मस्वात्मादिविषयिताया अपि गुरुमते तव प्रवेशापत्ति- रित्यतः प्रथम-कल्पेदोषमाह "किच्चेति । (ङ) “समर्थत्वं" जनकत्वमित्यर्थः। “यस्य" समर्थत्वस्येत्यर्थः । (च) गोत्वस्य नित्यत्वेन तजनकत्वाप्रसिद्धेरिति भावः । .

·नाम-तविभाग-प्रकरणं पदार्थान्तरं तत्र (क) मानाभावात् । न वा गोत्वानुभव-जनकत्वं, पटादि-पदस्थापि गोत्व-शतात्वापत्ते-स्तस्यापि गवादि-पदाकासादि- साचिव्येन गोत्वानुभव-जनकत्वात्। न च गोत्वानुभव-सामान्यं (ख) प्रति हेतुत्वं तथा, गवादि-पदेऽप्यसत्वात् (ग)। नापि गोवानु- भव-जनकत्व-प्रकारक-नित्य-सङ्केतवत्व (घ), तादृश-सङ्केतवत्त्व- मात्र (ङ) वा गोत्व-शक्तावमिति साम्प्रतं, गो-पदं गोत्वेन गवानु- भवस्य जनकतया न सङ्केतितमित्यादि-ग्रहेपि तस्य (च) ग्रहाद गोत्वेन गोरन्वय-धी-प्रसङ्गात्, किन्तु गोत्वेन गवानुभवस्य जनकतया सङ्केति-तत्वं तथा, तथा च पद-धर्मिक-तज्ज्ञानत्वेन गोत्व-प्रकारक- शाब्दं प्रति हेतुतायां गोत्वस्येव तदिशिष्टस्य गोरपि विषय-विधया- ऽवच्छेदकत्वादवश्यं गोत्वादि-विशिष्टो गवादि-(१) गवादि-पद- स्यार्थः ॥ १८ ॥ स्यादेतत्, (छ) निरुक्तस्यैव सङ्केतस्य कुतः प्रथमतो ग्रहः ? नोपमामात्, न कोषात्, न विवरणात्, न प्रसिद्धार्थ-शब्द-सामाधि- (१) गवादिरिति क्वचिन्नास्ति । (क) "त" अभिधायामित्यर्थः । (ख) गोवानुभवत्वावछिन्न प्रतीत्यर्थः । (ग) “तथा” गोत्व-शक्तत्वं ; गीलस्य प्रत्यक्षे प्रमेयत्वादिना शाब्दवोधे च व्यभिचारण गोत्वानुभवत्वावछिन्ने गो-पदस्याहेतुत्वादिति भावः । (घ) सङ्केतवत्त्वञ्च विशेष्यता-सम्बन्धेनेति भावः । ङ) चैत्रादिपदस्य पित्रादि-सङ्केतितवेन तत्र नित्यसङ्केताभावादाह “तादृशे" त्यादि । गोत्वानुभव-जनकत्व-प्रकारक-सङ्गतवत्त्वमित्यर्थ। मानपदानित्य-सङ्केत-व्यवछेदः । (च) “तस्य" गोत्वानुभवजनकत्वेन संकेतितत्वस्येत्यर्थः । (छ) नैयायिकदत्तदूषणव्यस्तो मीमांसक: स्व-मत-साधारण-दोषमजानबिव जिज्ञासा- मुखेन न्याय-मतमाक्षिपति "स्यादेत”दित्यादिना। स्याददित्यस्य भवत्वेतद्दूषणमित्यर्थः ।

·४८ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां करण्यावापि वाक्य-शेषादमीषां (क) शक्तिग्रह-मूलकत्वेन पूर्व पृथुकस्य ( ख ) कस्यापि तदसत्वादत पाह-- सङ्केतस्य ग्रहः पूर्व वृद्धस्य व्यवहारतः (ग)। पश्चादेवोपमानाद्यैः शक्ति-धी-पूर्वकैरसो॥ २० ॥ प्रथमं पदेषु सङ्केत-ग्रहो हास्य व्युत्पत्रस्य शब्दाधीन-व्यवहारादेव बालानां, तथा हि गामानयेति केनचिनिपुणेन (घ) नियुक्तः कश्चन व्युत्पन्नस्तद्दाक्यतोऽथ प्रतीत्य गवानयनं करोति, (ङ) तच्चोपलभमानो बाल इदं गवानयनं स्व-(च) गोचर-प्रवत्ति-जन्यं चेष्टात्वाम्मदीय-स्तन- पानादिवदित्यनुमाय सा गवानयन-प्रवृत्तिः (छ) स्व-विषय-धम्भिक- कार्यता-ज्ञान-जन्या प्रवृत्तित्वाब्रिज-प्रकृत्तिवदिति प्रहत्तेर्गवानयन- धम्भिक-कार्यता-ज्ञान-जन्यत्वं-प्रसाध्य (ज) गवानयन-गोचर-तज्- (क) शक्तिग्रह कारणतया प्रसिद्धानां उपमानादौमामित्यर्थः । उपमानादीनां शक्ति- ग्रहहेतुत्वे पूर्वाचार्य-सम्मतिमाह "शक्ति ग्रहं व्याकरणोपमान-कोषाप्तवाक्यावहारतश्च, वाक्यस्य शेषादिवतेर्वदन्ति सान्निध्यत: सिद्धपदस्य वृद्धा:" इति । (ख) “पृथुकस्य वालकस्येत्यर्थः । अज्ञात-शक्तिकस्येति यावत् । “पूर्व” शक्ति ग्रहात्, पूर्वमित्यर्थः। “असत्त्वात्” उपमानीनामसत्त्वादित्यर्थः । (ग) “व्यवहारतः” चष्टात इत्यर्थः । तथा च प्रथमं चेष्टया तत्कारण-प्रवृत्त्यनुमान प्रवृत्त्या च तत्कारण-कर्त्तव्यताज्ञानस्यानुमितिस्ततस्तादृश-कर्तव्यताज्ञानेन तदसाधारण-कारण- स्यानुमितिस्तच्चासाधारण-कारणं शूतं वृद्ध-वाक्यमेव, तदनन्तरं प्रक्षेपोत्क्षेपाभ्यां बद्धवाक्य-घटक- गवादिपदानां गवादिवोधजनकत्वमवधार्य गो-पदादाकाशादिवोध नितये गवादिपर्दषु गवादि- वोधानुक्लः कश्चिद्भवाद्यर्थस्य सम्बन्ध: कल्पाते, स च सङ्केतलक्षणाद्यन्यतररूपस्तव च लक्षणाया- जघन्य त्वेन सङ्केतरूप एव सम्बन्धो गवादिपदेषु गवाद्यर्थानामिति भावः । (घ) शक्तिग्रहवतेत्यर्थः । (ङ) “तत्' गवानयनमित्यर्थः । (च) "खं" गवानयनं । (छ) “ख” प्रवत्तिस्तथा च प्रवृत्ति विषयो यगवानयनं तविशेष्यक-कर्तव्यता-ज्ञान- जन्येत्यर्थः । (ज) “प्रसाध्य" अनुमाय । इदच्चाग्रिमनुमानोपयुक्त-पक्षताबछेदक-प्रकारक-ज्ञान-सम्पत्त्यर्थ ।

·नाम-तविभाग-प्रकरण जान-( क ) मसाधारण-हेतुकं (ख) कार्यत्वाद् घटवदित्येवमनु- मिन्वानः समुपस्थितत्वात् लाघवाञ्च (ग) श्रुतं वृक्षवाक्यमेव सद- साधारण-कारणत्वेनावधारयति । तदनन्तरञ्च गवादि-पदानां प्रत्येक मावापोहापन (घ) गवादि-वुद्धी जनकत्वमवगत्यानतिप्रसताये गवादि-सङ्कतस्य तदनुकूलत्वं कल्पयति (ङ)। पचात्तु (च) कचिटुपमानाच्छक्ति-ग्रहो यथा-गवादि-पद- शक्ति-धी-साचिव्येन गो-सदृशस्थातिदेश-वाक्यात् (छ) गवय-पद- वाचत्व-वोधोत्तरं गवयत्व-जात्यवच्छिवे गो-सादृश्य-ग्रहात् गवयो गवय-पद-वाच्य इत्याकारः। कचिच्च व्याकरणात्, यथा कर्मणि द्वितीया, कर्तरि परस्मैवाभवाद्यनुशासनात् कर्मवादी हितो- (क) “तज्ञानं" कार्यता-ज्ञानमित्यर्थः (ख) गवानयन-धर्मिक-कार्यता-ज्ञानमाव-वृत्ति-कार्यता-निरूपित-कारणताश्रय-विधि- बिपित-कार्यतावदित्यर्थः । (ग) प्रथमोपस्थितत्व वाहशवाक्यस्येवान्यस्यापि सम्भवति, नियमतः प्रथमोपस्थितत्वञ्च ताश-वाक्यस्त्राप्यसम्भवि, योग्यतादरपि कदाचित्प्रथमतो ज्ञान-सम्भवादत पार "लाधवाचे"ति भाब्दयोध-पूर्ववर्त्तिवनावश्यक-कृप्त-छहषाक्यातिरिक्तस्य तदसाधारण-कारपता-कल्पने गौरवादिति भावः। (घ) “प्रत्येक" तत्तत्पदवेन । "भावापोहापौ” भन्वय-व्यतिरको प्रचेपोचेपाविति यावत्। (ख) गवादि-पदस्थार्थ-बोध-जनकत्वञ्चार्थोपस्थिति-बारव वाच्यं, पाँपस्थितौ तस्य पान- कत्वमपि सम्बन्धि-ज्ञान-मुद्रयेव, ताहश-सम्बन्धश्च लक्षणा-बाधेन सवरूप एव न त्वन्धविधस्तथा मति विना लक्षणां गवादि-पदादाकाशादि-वोधापत्ति-रुपातिप्रसक्रि: स्यादिति भावः । (च) कारिकापराई व्याकुरुते “पश्चातु” इत्यादिना । (5) गो-सदृशो गवय-पद-वाच्य इत्याकारकातिर्दश-वाक्यादित्यर्थः, पवायं क्रमः प्रथम- मतिर्दश-वाक्याहो मष्यत्वावविन्ने गवय-पद-वाच्यता-ग्रहस्सतः संस्कारस्सतः कदाचित्प्रत्यचाटिमा गवयत्वावविन्ने गो-साहाय-यहसतोऽतिदेश-बाक्याथ-सरणं सती गषयो मवय पद-वाच्य पति अवयत्वावछिन्ने वाच्यताया ग्रह इति भावः ।

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां यादेः (क)। क्वचित् कोषादपि यथा “गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणि- लिङ्गास्तु तहति”। “शीतं गुणे तदर्थाः ( ख ) सुशोमः शिशिरो जड़:"। "चूर्णे क्षोदः समुत्पिञ्ज-पिञ्जली भृशमाकुले” इत्यादि- कोषेभ्यः खैत्यादी शुक्लादि-शब्दस्य (ग)। कचिदिवरणा-(घ) दपि यथा पचति पाकं करोतीति तुल्याथेक-वाक्यात् कत्यादौ तिडादेः । कचित् प्रसिद्धार्थक-शब्द-समानाधिकरण्या-(ङ) दपि यथा "नीरूप- स्पर्शवान् वायुनिस्पर्श मूर्तिमन्मन इत्यादौ रूप-शून्यस्पर्शवदादिषु वायादि पदस्य, वायुत्वादि-जातरतीन्द्रियत्वेन स्वरूपतस्तदवच्छिन्न- स्थानुपस्थित्या तत्र शक्ति-ग्रहायोगात्--(च) यथा वा-"सत् कत्यालङ्गतां कन्यां ददानः कुकुदः स्मृत” इत्यादावुक्तरीत्या कन्या-दावादिषु कुकुदादि-पदस्य । (छ) “इह सहकार-तरी मधुरं रौति पिक” इत्यादिकन्तु न युक्तमुक्तक्रमण (ज) शक्ति-ग्रह- स्थोदाहरणं, (झ) तिर्थे धर्मिण्यभेदेन नामार्थान्वयस्याव्युत्पन्न- . (क) शक्ति-ग्रह इत्यनेनान्वयः । (ख) "तहदर्थाः” शीतवदर्था इत्यर्थः, सुशौमादय: शीतवदर्था इति । (ग) शक्ति-ग्रह इति पूर्वेणान्वयः । (घ) स्फुटतया प्रकृतवाक्यार्थस्य कथनं विवरणं । (ङ) समभिन्याहारादपौत्यर्थः । (च) गुरुमते वायोरपि प्रत्यक्षत्वाङ्गीकाराहायुत्व-विशिष्ट एम शक्ति-ग्रह-सम्भव इत्यत आह “यथा"ति। (छ) मणिकदुक्तमुदाहरणं दूषयति "ड"त्यादिना। दुहेत्यादि-पिक इत्यन्तस्य एतत्- सहकारतमतिमधुर-रव-कर्ता पिकपद-वाच्य इत्यर्थः । (ज) प्रसिद्धार्थकपदसमिध्ये नेत्यर्थः । (झ) “तिज्य धर्मिणी"ति वैयाकरणमताभिप्रायेण, तैः कर्तव्याख्यातस्य शक्य झी- कारात, पाख्यातस्य कती शक्तिरिति न्यायमते तु “तिथे धर्मिणी" त्यस्य निर्व्य-कात्यवछिन्न- धर्भिणीत्यर्थः। तथा चोमयमत एव कृत्यवछिन्न-विशेष्यकान्वय-वोधं प्रति नाम-पद-जन्यायास्ति- डन्य-पद-जन्याया वा कृत्युपस्थितेस्तन्वत्वमिति सूचितं, नात: पचतिगछतीत्येताभ्यां विशिष्टवोध इति भावः ।

·नाम-तविभाग-प्रकरणं ५१ त्वात्, (क) प्रत्यंच-सिद्ध-कोकिलत्व-जात्यवच्छिन्न एव लाघवेन पिक- शब्दस्य शत्यवच्छेदाच्च । कचिदाक्य-शेषादपि यथा यव-पदस्य कङ्ग-प्रभृतौ म्लेच्छानां दीर्घशूके च शिष्टानां व्यवहारादेक-मात्रे शक्तो: परिच्छेत्तु-मशक्यत्वात् नानार्थत्वस्य चान्याय्यत्वात् (ख)। "यवमयश्चरुर्भवतीति” श्रुतौ यव-पदस्यार्थ-सन्देहे- "वसन्ते सर्वशस्यानां जायते पत्र-शातनम् । मोदमानास्तु तिष्ठन्ति (१) यवाःकणिश-शालिनः" ॥ इति॥ विध्यर्थाकाझ्या प्रवर्त्तमानाहाक्य-शेषादीर्घ-शूक एव यव-पदस्य शक्ति-ग्रहः,-"कणिशं” शस्य-मञ्जरी। (ग) यथा वा-स्वाराज्य- कामोऽग्निष्टोमन “यजेते" त्यादि-विधि-शेषी-भूतेभ्यः- (१) मोदमाना: प्रदृश्यन्ते इति तत्त्वचिन्तामणी पाठः । ( क ) मणिकन्मते योयः शूद्रस्यान्नं पचति सोऽतिनिन्दित इत्यादौ तिर्थावच्छिन्न-विशेष्य- कान्वय-वोधस्याङ्गीकारादाह "प्रत्यक्ष-सिद्धे'त्यादि । (ख). मानार्थ-शक्ती गौरवादिति भावः । (ग) दीर्घशूकै शक्ति-ग्रहस्थ शिष्ट-व्यवहार-सिद्धत्वेन तत्र शक्ति-ग्रहस्य वाक्य-शेषनियम्यत्वं न सम्भवतीत्यत आह “यथा वे"त्यादि। “यन्न दुःखेन सम्भिन्न"मित्यादि पृ:५२ प:१ । “न दुःखेन सन्भिन्न” न दुःख-समानाधिकरणं, न दुःखाबछेदक-शरीराबछेद्यमिति यावत्, दुःखावछेदका- वृत्ति-जाविमच्छरौंरावरद्यमिति निष्कर्षः, एतादृशञ्च सुखं एकजन्मावछेदन दुःखानुत्पाद एव सम्भवति, एवञ्च यादृश-शरीरावछेदन टुःखं कदाचिदपि नोत्पन्न तादृश-शरीरावछिन्न- मुखमिति फलितार्थः। तथा च राजचक्रवर्तिनी धारावाहिक-सुखमावावरदक-पुण्य-परिपाक- मावजन्य-खण्ड-शरीरावछिन्न-सुखस्य न खर्गत्व तच्छरीरस्य निरुक्त-जाति-शून्यत्वात् । स्वर्गिणो मरणेऽपि न दुःखं “ते नरा: मुख-मृत्यव" इति वेदेन तथैव प्रतिपादनात् तच्छरीरस्य पापा- जन्यत्वात्। "न च ग्रस्त"मिति “ग्रासो” लौकिकमुखापेक्षयाऽपकर्षस्तच्छ्न्यमित्यर्थः । "अनन्तरं “अन्तरा" विछेदस्तद्रहितं, खाश्रयावछेद्य-सुखानधिकरण-कालोत्तरोत्पत्तिक-सुखाव- छेदक-छत्ति-जातिमदनवछेद्यमिति यावत्, स्व-पदं जातिपरं, खर्गिणः सुषुप्तौ मानाभावात् । युगपत्सकल-ब्रह्माण्ड-प्रलयाभावाच, सत्ता-ट्रन्यवादः खाश्रयांवछेद्य-सुखानधिकरण-कालाप्रसिद्धना न तदादायासम्भवः । तादृशोत्पत्तिक-सुखाबछेदकात्ति-जातिमच्छरीरावछेद्यमिति वा अनन्तरत्य वक्तव्यं, अचापि ख-पदं शरीर-वत्ति-आति-परं, एवञ्च एकदा सकल-ब्रह्माण्ड-प्रलयाकारपि न । , ·५२ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां "यव दुःखेन सम्भिव न च ग्रस्तमनन्तरम् । पभिलाषोपनीतं च तत्सुखं स्वः-पदास्पदम्" ॥ इत्यादि-वाक्येभ्यः स्वरादि-पदस्थ ॥ २० ॥ मनु (क ) व्यवहारादनुमिते गवाद्यानयन-धर्मिक-कार्यत्व- स्यान्वय-(१) ज्ञाने पदानां प्रथमतः कारणत्वं साका-(ख) (१) कार्यताम्बय इति पाठः क्वचित् । पतिः। "अभिलाषोपनीत" मुखाभिलाषानन्सर-तत्साधनार्जन-विलम्बासहमित्यर्थः, स्व-समाना धिकरण-स्वविषयकाभिलाषोत्पत्त्यनियत-सामग्य जन्यमिति यावत्, स्व-समानाधिकरणत्वञ्च खाव- दिक-शरीरावयव एतच्चाभिलाष-विशेषणं तेन संसार-दयायां स्वर्गाभिलाष खाँनुत्पादऽपि न क्षतिः, विमामिलाषमुत्पन्ने ख मेंऽश्याति-वारणाय निषेध-बय-गभंता, खर्गिणां तथैव विलक्षण- मदृष्टं यतः मुखाभिलाष-समय एव सुख-कारणानो सम्वषो सम्पत्तिः। स्वर्गजनकादृष्टस्य प्रति- वन्धकत्वेन तब पात-भय-दुःखमपि नास्ति । तथा चाविरल-स्तन-प्रवाह-चिरस्थायौछामाव-योनि- दुःखासम्भिन्न-सुखं स्वर्गपदस्यार्थ इति पर्यवसिप्तम्। मिलित-धर्म-चतुष्टयस्यैव शक्यतावदकत्वं । मचायतत्वादि-विशेषण-वैयर्य तादृश-सुखस्यैव निरुक्त-दुःखासन्भिन्नत्व-नियमनाव्यावतकतया दुःखा-सभित्रसुखवस्यैव शक्यतावछेदकत्वौवित्यात् यासादि-विशिष्ट-दुःखास भिन्न-सुखे मानाभावा- दिति वाच्य प्रतिनिमित्त विशेषण-वययस्थादोषत्वात, यत्यकारण खारसिक-बीच-स्तस्याव्यावर्त्त- कस्य गुरुतरस्यापि शकताबदकत्वमिति भावः । अन्ये तु स्वगंछाया श्रीत्कन्य-ज्ञापनार्थ मिलिसस्य शक्यतावछेदकरवं, अन्यथा दुःखासम्भिन्न-सुखमहिण्य यागादौ कृते स्वर्ग-शरीरावदन विछेदन साथ-सखोपच्याऽपि काममाविपयस्य सिद्धि-सम्भव एवं अभिलषित-सुखामुत्पादेऽपि अन्यविध- निष्ट सुखधारा-सम्भषश्चेति खगछाया पौत्कष्य' न व्यञ्जितं स्यात्, छाया पौत्कथ्य विषयोत्कर्षस्य नियामक त्यात विषयोत्कर्ष-सूचकं विशेषण-चतुष्टयं। कैचित्तु सुखत्वमेव स्वर्गपद- शक्यताबछेदकं दुःखासम्भिन्नत्वादिकं प्रयोगोपाधिः, प्रयोगोपाधित्वच विशेष्यतासम्बन्धम शति-प्रमया स्वर्गपदजन्ध-शाब्दवोधोत्पत्ति-प्रतिवन्धकान्योन्याभावप्रतियोगिताबछेदकरवं विशेष्यतासम्बन्धन साहश- वर्गपदजन्य शाब्दयोधे दुःखास भिन्नादि-भेदस्य प्रतिबन्धकत्वादेवञ्च न खर्गपदात् सांसारिक-मुख- बोध-प्रसह ति। "स्व:पदास्पदं" स्ख:-पद-शक्यमित्यर्थः । (क) “व्यवहारा"दित्यव ल्यवलोपे पञ्चमी, तथा च व्यवहारं प्रतीत्येत्यर्थः व्यवहार- भानादुत्तरमिति यावत्। (ख) कार्यता-साकारत्यर्थः । ।

·नाम-तविभाग-प्रकरणं पदवावच्छेदेन रहीतमुपस्थितत्वादतस्तदुपपत्तये (क) शाब्द-सामान्य प्रत्यवश्यं कार्यता-वाचि-पदस्य तत्-साका-(ख) पदस्य वा हेतुत्व- मुपेतव्यं, तथा च कथं केवल-कोषादितः शक्ति-ग्रहस्तस्य विध्यना- कासवेना-(ग)-र्थवादतया शाब्द-वोधानर्जकत्वादिति-प्राभाकर- शङ्कां निरस्थति ॥ कार्यत्वस्यान्वय-जाने प्राग्रहीताऽपि हेतुता। पदानामर्थ-वादेभ्यः पश्चाहोधादुपच्यते ॥ २१ ॥ साकाङ्ग-पदत्वावच्छेदेन कार्यता-धी-जनकत्वं पूर्वमाहीत: प्युत्तर- कालमर्थवादेभ्यः-शाब्द-वोधानुरोधादुपेक्ष्यते। पूर्वग्रहीतस्यापरि- हार्यत्वानियमात्, प्रतिविम्विते वस्तुनि व्यभिचारात् (घ), न वोप- स्थित-धावच्छेदेनेव जनकत्वस्य ग्रह-नियमः, पट-अनकं देय- अमामवादी तत्-सामानाधिकरण्येनापि ग्रहात्, अन्यथा (ङ) अन्यथाख्यातेस्तवैव दुर्खारतापत्तेः। न च कार्यता-साकार-पदान्त- र्भावणैव शब्दानामन्वयानुभव-हेतुत्वस्य क्लृप्तत्वादर्थवाद-स्थले न शाब्दधीः परम्वसंसर्गाग्रहमात्रमाकाक्षान्तर-(च) कल्पने गौरवा- दिति वाच्यं, ' कार्यता (छ) निराका-पदान्सर्भावणेव शाब्द- धो-हेतुत्वस्य कल्पनया विधि-स्थले न शाब्दधीरित्यस्यापि सुवचत्वात्, ( क ) कार्यतासाका-पदस्य कारणवोपपत्तये इत्यर्थ: (ख) कार्य्यतावाचिपदमावस्य शाब्द-वोध-जनकले तत्माकाहान्यपदस्य शाब्द-वोध-जन- कता न सम्भवतीत्यस माह "सत्माकास"त्यादि। (ग) •कार्यतावाधिपद-निराकानवे नेत्यर्थः । (घ): निर्मलत्वादिरूपदोषजन्य-दर्पणादि-धर्मिकारोप-विषयस्य मुखस्य दर्पणासन्निधाने- ऽपरिहार्यत्वाभावादिति भावः । (3) देयद्रव्यत्वापछेदेन पट-जनकल्ग्रह इत्यर्थः । (च) कार्यतानिराकापदान्तविण कारणत्वान्तरीत्यर्थः । (छ) प्रतिवन्धि-मुखनोत्तरयति "कार्यते" स्यादिमा ।

·५४ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां - (क ) उभयत्नाप्यन्वय-मतेरानुभविकत्वेनैकशेषस्य दुष्करत्वादिति दिक् ॥ २१ ॥ पारिभाषिकौमीपाधिकोच संज्ञां क्रमेण लक्षयति- उभयात्ति-धर्मेण संज्ञा स्यात् पारिभाषिकी। औपाधिको त्वनुगतोपाधिना (ख ) या प्रवर्त्तते ॥ २२ ॥ उभयावृत्ति-धविच्छिन्न-सङ्कतवती संज्ञा पारिभाषिकी, यथा आकाश-डित्यादि, सा हि हितयाबत्ति-धर्मेणैव शब्दादिना रूपेण तदाश्रयमभिधत्ते, न चाकाशादि-पदस्य गगनादौ निरवच्छिन्नैव शक्तिः पटादि-पदस्यापि पटादौ तादृश-शक्त्यापत्तेः । पटे शक्तमपि पट-पदं न पटत्वावच्छिन्न-शक्तिमदित्यादि-ग्रहोत्तरं ततः पटत्व-विशिष्ट स्याननु-. भवादवश्यं तच्छक्तिरवच्छिन्नेति चेत् शब्दवति शक्तामप्याकाश-पदं न शब्दवत्त्वावच्छिन्न-शक्तिमदित्येवं ग्रह-दशायामाकाशादि-पदान-शब्द- वत्त्वेन गगनस्य प्रतीतिरतस्तस्यापि शब्दवत्त्वावच्छिन्नैव तन शक्ति- रिति विभाव्यताम् । एतेन (ग) पटवाद्यपलक्षिते धर्मिण्येव शक्ति-ग्रहस्य ताद्रूप्येण पटाद्यनुभवं प्रति हेतुत्वान्मास्तु पटादि-पद- स्यापि पटत्वाद्यवच्छिन्ने शक्तिः, परन्तु पटत्वाद्युपलक्षित व्यक्ति वेति शिरोमण्युक्तमपि प्रत्युक्तं । शब्दोपलक्षित-धर्मिणि शक्ति-ग्रहादेवा- काशादि-पदात्तदंश निर्विकल्यात्मक-स्मरणमन्वयानुभवश्वोत्पद्यत इति तु नानुभविकं न वा यौक्तिक । या चानुगतोपाध्यवच्छिन्ने सङ्केतवती संज्ञा सा त्वीपाधिको यथा भूत-दूतादिः, सा हि सचेतना-वृत्ति-विशेषगुणवत्त्व-वार्ताहारक- वाद्यनुगतोपाधि-पुरस्कारेणेव प्रवर्तते, शब्दादिकस्तु सखण्डत्वेनो- पाधिरपि नानुगती हितयात्तित्वादतः पारिभाषिके गंगनादि-पदे (क) विध्यर्थवादोभयवेत्यर्थः । (ख) सखण्डधम्मणेत्यर्थः । (ग) पटपदं न पटत्वावछिन्ने शक्तिमत् इत्यादिग्रहोत्तरं पटत्वविविशिष्टामनुभवेनेत्यर्थः ।

·नाम-तविभाग-प्रकरणं .५५. नातिप्रसङ्गः। घटत्वादि-जात: संस्थान-(क) कृत्तित्व-मते, यदि घटादि-पदं विलक्षण-संस्थानवत्त्वेन शक्तं तदीपाधिकमेव यदि व परम्परया ( ख ) वैलक्षण्यवत्वेन तदा नैमित्तिकमेव, वस्तुतः (ग), सामान्यस्य शाब्दबुद्दी स्वरूपतः प्रकारत्वं समवायेनैवेत्यभिहितं प्रागिति (घ) ॥ २२ ॥ ये तु जात्यवच्छिन्न-सङ्केतवतामपि चैत्रादि-पदानां पारिभाषिकत्व- माहुस्तेषां मते वैविध्यम न्यथा निर्वक्ति ।- यहाधुनिक-सङ्केत-शालि स्यात्प्रारिभाषिकम् । जात्या नैमित्तिकम् शक्तमोपाधिकमुपाधिना ॥ २३ ॥ यत्रार्थे यत्रामाधुनिक-सङ्केतवत्तदेव तत्र पारिभाषिकं, यथा पित्रादिभिः पुत्रादी सङ्केतितं चैत्रादि, यथा वा शास्त्रक्कद्भिः सिद्धा- भावादी पक्षतादि (ङ)। जात्यवच्छिन्न-शक्तिमन्नाम नैमित्तिक यथा गो गवयादि। यदुपाध्यवच्छिन्न-शक्तिमन्त्राम तदोपाधिकं यथा आकाश-पखादि। आधुनिकस्तु अङ्केतो न शक्तिनित्यस्यैव तस्य तथात्वात्। तदक्त भर्तृहरिणा- आजानिकंश्चाधुनिकः सङ्केतो द्विविधो मतः । नित्य आजानिकस्तत्र (च) या शक्तिरिति गीयते ॥ न च (छ) पिनादिना सङ्केतित-चैत्रादि-पदे नित्य-सङ्केतवत्त्वे (क) संस्थान अवयव-संयोग-विशेषः । (ख) स्वाथयारभ्य वरुप-परम्परयेत्यर्थः । (ग) यदि.चैत्यनेन सूचितमस्वरस स्वयं प्रकटयति “वस्तुत” इत्यादि । (घ) “प्रागिनी" ति भट्टमतविचारावसरे इत्यर्थः । पृः ४० पः ८। (ङ) “शास्त्रक्तद्भिः” नैयायिकादिभिरित्यर्थः। “पक्षता" अनुमित्मा-विरह-विशिष्टाया: सिद्धेरभाव इत्यर्थः। श्रादिपदात् व्याप्तादि-पद-संग्रहः । (च) तयोर्मध्ये इत्यर्थः । "आजानिकः" कालत्वव्यापकः (छ) “न चे"त्यस्यास्तीत्यनेनान्वयः।

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायो मानमस्ति (क) “हादशऽहनि पिता नाम कुर्य्या"दिति श्रुतेः पिव- कर्तव्य-सङ्केत-विधायकमात्र-परत्वात्, चैत्रादि-(ख) पदस्य शक्ति- मत्त्वे पूर्बपूर्व-प्रयुक्तत्वापाताच, तस्य तबियतत्वादित्युक्तत्वात् (ग) चैवादि-पदानामिव (घ) पारसीकादि-शब्दानां सतवत्वाविशे- घऽपि न तेषां धर्म-कर्मण्युपयोगः, “साधुभिर्भाषितव्यं नापभ्रंशितवे न स्नेच्छित वै” इति श्रुत्या तत्र तनिषेधात्, “म्लेच्छित वै" नेच्छमाच सङ्केतितः (ङ) स्वरादिशब्दास्तु रासभादौ म्लेच्छरिवारपि सङ्के- तिताः। ननु गवादि-पदं गौवादिनेव संस्थान-प्रभेदेनाऽपि विशिष्ट एव गवादौ शतामिति तचापि तदोपाधिकं स्यात्, (च) न स्याच्छक्यत्वा- विशिषऽपि गोत्वाद्यपेक्षया गुरुत्वेन संस्थानस्य गवादि-पद-शक्यता नवच्छेदकत्वात्। (छ) न च संस्थानमशक्यमेव गवादि-पदस्येति देशनीयं, गवादि-पदाद गोवादि-जात्या इव सानादि-लक्षण-विल- (क) ननु हादशेऽहनि पिता नाम कुर्य्यादिति अतिरेव मानमित्यत पार "बादश" इत्यादि। (ख) साधकाभावमुक्का वाधकमयाह "चादी"ति । (ग) “तस्य" नित्य सङ्केतस्य, "तन्नियतत्वात्” पूर्व पूर्व-प्रयुक्तत्व-नियतत्वात्, उक्तश्चतत् १६ कारिकायां पृ: ३३ प: २ । (घ) ननु सङ्केतवत्त्वाविशेषेण चैवादि-पदवत् पारसौकादि-पदामामपि धर्म-कर्मण्य- पयोगः स्यादित्यत पाह"चैचादिपदानामिवे" त्यादि । (ङ) “झमाव-सझेतिते"त्यब मावपद-व्यात्तिमाह “खरादौ" त्यादिना, तव साधुरवं व्याकरणपरिग्यहीतत्वं, यः शब्दो यस्मिन्नर्थ व्याकरण-परिहौतः स सब माधुः । "व्याकरण-परिग्टहीतत्व-सदभावाभ्यामेव प्रामाणिकानां साध्वसाधु-व्यवहारात, साधव से" इति शक्तिवाद गङ्गे शोपाध्यायैरभिहितम्। वृत्तिमत्त्वमेव तादृश-साधुस्व-नियामकमिति २४ कारिकायां लचक-नाम-विचार व्यक्तीभविष्यति । (च) शां निरस्थति “न स्था"दित्यादिना। (छ) मनु संस्थानस्य शक्यत्व एव मानाभावस्तथा च "शक्यत्वाविशेषेपी"त्युक्तिरयुक्तति शकते "न चे"ति। अस्य च दशनीयमित्यचान्वयः । अतएव ·नाम-सहिभाग-प्रकरणं क्षणाकत्याऽपि नियमतो गवादेरनुभवेन तस्यापि तच्छक्यत्वात् (क) तथा च न्याय-सूत्रम्। "जात्याकति -व्यक्तायस्तु पदार्थ" इति, (१ "पदार्थो" गवादि-पद-शक्यः, त्रिवेक-शक्ताभार्थमक-वचनं । (ख) अन्यथा विभिन्न-शक्तो विशकलितानामेव तासामनुभवस्य गौर्मित्या गुणो वेत्यादी लक्षणाद्यभावस्य च (ग) प्रसङ्गादिति साम्प्रदायिकाः । (१) व्यत्याकति-जातयस्तु पदार्थ इति सूव सम्मतः पाठः, न्याय-सूवे भः २ । पाः २ । सू: ६८। (क) “तच्छक्यत्वात्" गवादिपदशक्यत्वादित्यर्थः तस्याशक्यत्वे नियमतस्तत्प्रकारक-शाब्द- वोधानुपपत्तिरिति भावः। नन्वेवं गोत्वस्येव संस्थानस्यापि शक्यतावछेदकत्वं स्यादिति चेन्न तनियामकाभावात्, तनियामकच्चावछेद्यतासम्बन्धेन वोधविषयत्वांशे सङ्केतप्रकारत्वं, तच्च गोत्व एव न तु संस्थाने, तस्य गुरुतया तेन सम्बन्धेन तवासम्बन्धित्वात् । न चैवं तस्य शक्यतानवरदकत्वे शाब्दवोध-विशेष्यत्वापत्तिरिति वाच्यं वोधविषयत्वांशे सङ्केत-विशेष्यतायास्तनियामकत्वेन तव तदभावात् । तस्य गोत्वस्य च वोधविषयत्वांशे सङ्केतीय-प्रकारतावत्वेन तयोः शाब्दबोध प्रकारत्वमेव, तदंशे सङ्केतीय-प्रकारतायाः शाब्दवोध-प्रकारता-नियामकत्वात्। सङ्केतप्रकारत्व- म युभवोरकस्यावकेद्यता-सम्बन्धेनापरस्य च सामामाधिकरण्य-सम्बन्धेनेति । पवेश्वरसतच संस्थानववी गोर्गो-पदाहोद्धव्येतीछारूप एव, तत्र च संस्थानं गोत्वञ्चोद्देश्यतावकेदक वोधविषयत्वं विधयं, असति बाधकै विधेये उद्देश्यतावछेदकं यथायथ' सामानाधिकरण्यावछेद्यत्वाभ्यां भासते, तथा चोभयोरपि वोधविषत्वांशे सङ्केत-प्रकारत्वमुपपन्न मिति न कोऽपि दोषः। रूपादिष्वाकतेर. भावात् रूपादिपदस्य विषु शक्तरसम्भव इत्यतः सूत्रस्थ-पदार्थ-शब्दस्यार्थमाह “पदार्थोगवादिपद शक्य" इति। (ख) "अन्यथा" विवेकशक्त्यभावे इत्येवार्थ: न तु तासामसक्यत्वे इति, तथा सति “विश कलितामा" मित्यादिमा वत्यमाणस्य दोषस्यासम्भवादित्यभिप्रायेणाा “विभिन्नयता"विति । "विशकलितानां" परम्परमसंसृष्टानामित्यर्थः । (ग) विशकलितानुभवे इष्टापत्तावाह "गोनित्ये"त्यादि गोत्वं नित्यमित्यर्थः, गौगुण: पातति-विशेषो गुण इत्यर्थः । तथा च गौनित्येत्या गवादि-पदस्य लापएिकत्वानभ्युपगमे जिसं जातिशक्तिवादि-मीमांसकैरिति भावः। षष्ठातपय प्रसादित्यवान्वेति । ' ·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां " मव्यास्तु जाति-व्यक्त्योरवैक-शक्ति प्राप्ताथ सौत्रमेक-वचनं, आकृति- रूपन्तु संस्थानं पृथगेव शक्यं, शक्य-(क)-क-पदोपस्थाप्ययोरप्या- कति-व्यक्त्योर्भेदान्वय-वोधनं गवादि-शब्देन, व्युत्पत्ति-वैचित्रयात् (ख), प्रत एव (ग) संस्थानानुपस्थिती केवल-गोत्वादि-प्रकारण व्यक्तरवगमः शक्त्यैव सम्पद्यते । यद्येवं संस्थान-व्यक्त्योरेवैक-शक्तिर्गोत्वादि-जाता- वेव शक्त्यन्तरं तशिष्ट्यन्तु पदार्थ-विधया (घ) युस्माकमिवास्माकं वाक्य र्थ-विधया (ङ) भासते इत्येव किं न स्यात् ? न स्यादेव सम- वायेन गोत्व दिमदपक्षया परम्परया संस्थानवतः परम-गुरुत्वेना- शक्यत्वात्, शक्यतायाः किञ्चिद्धम्मावच्छिनत्व-नियमात्, शुद्ध-गोत्वादी तदयोगाच्चेत्याहुः । (क) नन्वेकपदोपस्था योमिथो भेदान्वयस्याव्युत्पन्नत्वादिदमयुक्तयित्यत आह “शक्य”. मिति समर्थनीयमित्यर्थः। "च:" पुनरर्थे । (ख) एक पदोपस्थाप्याख्यातायक्वति-वर्तमान वयोभदनान्वय-वोधोपपत्तये तादृशव्युत्पत्ती तपतस्थलान्यत्व-निवेशवदेतत्स्थलान्यत्वस्यापि निवेशेनैव सर्वमुपपादनीयमिति भावः । (ग) “अतरव" संस्थानस्य पृथक् -शक्यत्वादवेत्यर्थः। अनेन सम्प्रदायिकमतेऽखरसः सूचितः । स चैकशक्तिविषयानां वयाणामेकं परित्यज्यान्ययोरुपस्थित्यसम्भवात्तादृशवोधानुप- पत्तिरुप इति भावः । (घ) जरनैयायिकः शकते "यद्येव"मित्यादिना। "सद्देशिध्य" गोव-वैशिध्यमित्यर्थः । "पदार्थविधया" शक्तिज्ञामप्रयोज्य-विषयतयेत्यर्थः । “अम्माक" जरनैयायिकानामित्यर्थः । (ङ) “वाक्यार्थविधया” शक्ति ज्ञानाप्रयोज्य-विषयतया संसर्गविधया वेत्यर्थ: आकाङ्गादि- प्रयोज्य-विषयतयेति यावत्। युष्माकं नव्य-नैयायिकानां मते यथा गोत्व-विशिष्टस्य पदार्थ- तया भान तथाऽस्मन्मते तस्य वाक्यार्थ तया भानमिति भावः, उत्तरयति “न स्यादवें"ति । “परम्परया' स्वाश्रय-समवेतत्वरूप-परम्परासम्बन्धेनेत्यर्थः । ननु गोवादिजाते: संस्थान-सम- बेतत्व-मते परम्परासम्बन्धान्तर्भावण शक्तिकल्पनस्यावश्यकत्वादभयमत एव गौरव-दोषस्तुल्य इत्यतो नातेर्भिन्ना शक्तिरिति यन्मतं तन्मते दोषान्तरमाह "शक्यताया” इत्यादिना। . "शक्यतायाः" शक्ति-विशेष्यताया इत्यर्थः । पत्र च नव्यमते "आहु"रित्यनेनावरसः सूचितः, स च सूवे एकवचनोपादानासङ्गति-रूपः। अतएव खमतमाह "मिथोवैशिष्ट्ये "त्यादि-“वस्तुगति"रित्यन्तन पृ: ५९, ५: ५।

·नाम-तविभाग-प्रकरणं ५८ मिथो-वैशिष्ट्य-विधुराभ्यां चन्द्रत्व-सूर्यत्वाभ्यामवच्छिन्द्रक-शक्ति- मतः पुष्यवन्त-पदस्येव गोव-संस्थान-प्रभेदाभ्यामवाच्छिवैक-शक्ति- मतो गवादि-पदस्यापि जात्यवच्छिन्न-शक्तिमत्तया नैमित्तिक-संज्ञा- खेऽपि नौपाधिक-संज्ञात्वं, सखण्डोपाधिमात्रावच्छिन-शक्तिमत एव नाम्नस्तथात्वादिति वस्तुगतिः । (क) सौत्रमाकृति-पदं न संस्थान-परं, परन्तु करण-व्युत्पत्त्या- ऽऽकार-निरूपकार्थकं जाति-व्यक्त्योः संसर्ग-परमेव, अन्यथा (ख) समवायादेरपि सम्बन्ध-विधया गवादि-पद-शक्यत्वेन तदनुक्त्या मुने- न्यूनत्वापत्तेः । कादाचित्कस्तु जाति-संस्थानाभ्यां गवादेरवगमो गवादि-शदस्य जात्याकति-विशिष्टे शक्ति-भ्रमण (ग) लक्षणया वा सम्पाद्य इति पुनायरहस्येऽस्मद्गुरुचरणाः ॥ २३ ॥ लक्षकं नाम लक्षयति- यादृशार्थस्य सम्बन्धवति शक्तन्तु यद्भवेत् । (घ) तत्र तल्लक्षकं नाम तच्छक्ति-विधुरं यदि ॥ २४ ॥ यादृशार्थस्य सम्बन्धवति यन्नाम सङ्केतितं तदेव तादृशार्थे लक्षक यदि तादृशार्थ शक्ति-शून्यं भवेत्, सैन्धवादयस्तु शब्दास्तरगादि-सम्ब- धिनि लवनादाविव तुरगादावपि शक्ता एव, गङ्गादयस्तु तोरादाव- सङ्केतितास्तत्-सम्बन्धि-नीरादि-शक्तत्वेन ग्रहीता एव तीराद्यन्वयं (क) देवीपुवमतमाह “सौत्र"मित्यादिना। “करणव्युत्पत्त्ये"ति आक्रियते व्यज्यते- ऽनेनेति व्युत्पत्त्याकतिपदं जाति-गोचर-लौकिक-प्रत्यक्ष-प्रयोजक-संसर्ग-परमिति भावः । (ख) “अन्यथा" सौत्राकृति-पदस्य संस्थान-परत्वे इत्यर्थः । “मुनेः” गोतमस्येत्यर्थः । (ग) दोषघटित-धमसामग्राभाव-दशायां तादृश-वोधस्यानुभव-सिद्धत्वेऽप्याह "लक्षण्या वै"ति । (घ) यादृशानुपूर्वावछिन्नं नाम यादृशार्थ-निरूपित-शक्ति-शून्यं सत् यादृशार्थ-सम्बन्ध- वनिरूपित-शक्तिमत् तादृशानुपूर्वावच्छिन्नं नाम तादृशार्थे लक्षक। तथा च गङ्गादि-पद-जन्य- गङ्गातीरान्वय-वोई प्रति तीराशक्तत्व विशिष्ट-गङ्गापदविशेष्यक-तौरसम्बन्धि-शक्तत्वप्रकारक-ज्ञानं हेतुरिति भावः। “शक्तिविधरे"त्यस्य प्रयोजनमाह "सैन्धवादय” इत्यादिना ।

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां वोधयन्तीति तच ते लक्षका एव। शक्तत्वे पूर्व पर्व-प्रयुक्तावापत्तेः तस्य तद्याप्यत्वात् (क)। कथञ्चित्तोरादि-(ख) सम्बन्धित्वेन गीतादपि गङ्गादि-पदात्तीरादेरन्वयावोधेन (ग) तौराद्यशक्तत्वे सति तत्सम्बन्धितामात्रन्तु न लक्षणा, गङ्गागङ्गायां (घ) घोष इत्यादावपि गङ्गागङ्गेति-भागस्य निरुता-लक्षणायाः सत्त्वेन (१) वैयर्थ्याभाव-(ङ) प्रसङ्गाच्च । एतेन (च) तोराद्यशक्तत्वे सति (१) सम्भवेनेति क्वचित्पाठः । (क) “लक्षका एवे"त्येवकारज्यवच्छेदं युत्या व्यवस्थापयति "शक्तत्व" इत्यादिना "तस्य" शक्तत्वस्येत्यर्थः, “तद्याप्यरवात्" पूर्व-पूर्व-प्रयुक्तत्व-व्याप्यत्वादित्यर्थः ! एतच्च पूर्व- मिवोक्तं प: १३ य: २ । (ख) कारिकास्थ-भक्तमित्यस्य व्याडत्तिमभिदधान एव चिन्तामणि वन्मतं दूषयति "कथचित्तौरादी"त्यादि। "कथञ्चित्" कालिकादि-सम्बन्धित्वेनेत्यर्थः । (ग) “अन्वयावोधेन" अवयवोधाननुभवेनेत्यर्थः । “तत्-सम्बन्धिता" तौरादिसम्बन्धि- तेत्यर्थः । (घ) निरुक्ताननुभवे विप्रतिपन्न प्रत्याह "गङ्गागङ्गाया"मित्यादि । (-) “वयर्थ्याभावे"ति शाब्दाजनकत्वाभावेत्यर्थः अस्मन्मते तादृशभागस्य वृत्ति-विरहण शाब्दाजनकत्वरूप-वैयर्थ्य-सम्भवादिति भावः । (च) ननु तत्सम्बन्धितामावमनिवेश्य तत्परवं तदनुभावकत्वं वा तत्र निवेश्यं तथा च गङ्गागड़ायामिति-भागस्य तौरपरत्वाद्यभावान्न लक्षकत्वापत्तिरित्यतस्तदपि दूषयति “एतेने"- त्यादिना। "एतेन" वक्ष्यमाण-दोषेणेत्यर्थः । अव तत्परत्वं यदि तत्प्रतीतीछयोचरितत्व तदोक्तस्थल-वारणासम्भवः गङ्गागङ्गायामित्यस्यापि तौर-प्रतीतीच्छयोच्चरितत्व-सम्भवादित्यत पाह "तौरादिसम्बध्यनुभावकत्व"मिति । न च तौराद्यनुभावकत्वमित्युक्त्याऽपि तद्दारण-सम्भवेन सम्बध्यश-निवेशनमफलमिति वाच्य तौराद्यन्वयवोधात् पूर्वं तद्ग्रहासम्भवादिति। "वृत्तिमत्त्व- स्यैव तन्त्रत्वा"दिति पत्र च वृत्तिमत्त्व' सङ्केत-लक्षणान्यतरात्मक-वृत्तिग्रहोपयोग्यानुपूर्तीमत्तया व्याकरणपरिग्टहीतत्वं एवञ्चापभ्रशाद्यनुकरणस्य ई-फड़ादिस्तोभस्य वा सङ्केत-लक्षणात्मकवत्ति- विरहेऽपि न साधुत्व-हानिः, तस्य तदुत्तरवत्तौति-शब्द-वत्ति-ग्रहोपयोग्यानुपूर्वीमत्तया व्याकरण- परिग्टहीतत्वात, एवं चैत्रादिनाबामाधुनिक-सङ्केतवत्त्वेन तत्तदर्थेषु प्रकृतिप्रत्ययविभागकल्पनया व्याकरणपरिग्रहीतत्वात् साधुत्वं, पारसौकादि-शब्दानाचाधुनिकसङ्केतवत्त्वेन प्रकत्यादि-विभाग- ·नाम-तविभाग-प्रकरणं तौरादि परत्वं तीरादि-सम्वन्ध्यनुभावकत्वं वा तल्लक्षकत्वमित्वपि प्रत्युक्तां, अपभ्रंशस्यापि लक्षकत्वापत्तेः । न चेष्टापत्तिः, शक्ति-लक्षणा- न्यतर-वृत्तिमत्त्वे तस्य साधुत्वापत्तेः, पद-साधुतायां वत्तिमत्त्वस्यैव तन्त्रत्वात्। (क) किच्चानुभावकत्वं यद्यनुभवस्यापधायकत्वं तदा घोषादि-पद-साकाइस्य गङ्गादि-पदस्य तीर-लक्षकता न स्यात्, तेन तौर सम्बन्धिनो नीरस्यानुभवानर्जनात्, स्वरूपयोग्यत्वन्तु गङ्गाया- मिति-वाक्यस्य दुर्वारं तस्याप्याधयता-धर्मिक-नौरानुभवं प्रति नीरा- थंकनामोत्तर-सप्तमीत्वेन तथात्वात् (ख) नोराधेयत्वस्य च तौर- सम्बन्धित्वानपायात्। ननु (ग) वाक्यमपि लक्षकं भवत्येष, कथमन्यथा चित्रगु-समु- दायस्य लक्षणया चित्रगो-स्वामिनां वोधः । कथं वा गभीरायां नद्यां घोष इत्यादौ गभीर-नदी-तोरस्य (घ)? न हि तत्र नदी-पदं तौर-लक्षक, गभीरायामित्यस्यानन्वयापत्तेः, न हि तीरं गभीरं । नाऽपि • गभौर-पदं तथा (ङ), नद्यामित्य स्यानन्वयापत्तेः (१), (१) योग्यतापत्तेरिति क्वचित्पाठः । कल्पनया व्याकरणापरिग्टहीतत्वादसाधुत्वञ्चेति भावः। नन्वेवं व्याकरणपरिग्रहीतत्वरूप-साधु- त्वस्य निरुक्त-वृत्तिमत्त्वज्ञाप्यतयात्माश्रयादिरिति चेन्न शब्दान्वाख्यायक-व्याकरण-प्रवाहस्यानादि- त्वात्, तथा चोक्तं शक्तिवाद मणिकता “पूर्व-पूर्व-व्याकरणेन साधुत्वमवगम्योत्तरोत्तर-व्याकरणेन व्युत्पादनमित्युक्तत्वा"दिति । (क) पद-साधुत्वे शक्तिमत्त्वं सन्त्र न तु हत्तिमत्त्वं, तथा चाप,शस्य लक्षकत्वेऽपि न साधुत्व-सम्भव इत्युक्तावपि दोषान्तरमाह "किञ्चे" त्यादिना । (ख) "तथावात्' खरूपयोग्यत्वादित्यर्थः । (ग) दूषिते मणिकन्मते मौमासकः शकते "नन्वि" त्यादिना "भौमांसका" इत्यन्तेन पः ६२, पः२॥ (घ) वौध इति शेषः । (ङ) “तथा" तौरवपकमित्यर्थः ।

·. शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायो 2... म हि तीरं नदी। तस्मादाक्यमेव तत्र गभौर-नदी-तोर-लक्षकमिति मीमांसकाः। तत्र गभौरायां नद्यामिति विभक्त्यन्त-भागस्य तादृश- तौर-( क ) लक्षकत्वे घोषादावाधयत्वेन तदन्वयानुपपत्तेः, समासाद- न्यत्र (ख) नामार्थयोर्भेदान्वयस्थाव्युत्पनत्वात् । एर्तन (ग) तादृश- तौर-वृत्तितायामेव तद्भागस्य लक्षणयापि न निस्तारः । (घ) तादृश- तौर-वृत्तेश्च लक्ष्यत्वे घोषादावभेदेन तदन्वयायोगात्, (ङ) समास- भिन्न-स्थले नामार्थयोरभेदान्वये नानोः समान-विभक्तिकत्वस्य तन्त्र- त्वात्। न च गभीरायां नदीति भागस्यैव तादृश-तोर-लक्षकत्वं, तदर्थे विभक्त्यर्थस्यानन्वयापत्तेः, (च) न हि स भागः प्रकृतिर्येन तदर्थे विभक्त्यर्थस्यान्वयः स्यात्, (छ) गभीरायां नदी व्रजेत्यादितोऽपि गभीर-नदी-तोर--कर्मकत्वादि--वोधापत्तेस्तद्भागस्य (ज) वाक्या- (क) “तादृशतीर" गभीर-नदी-तौरेत्यर्थः । "आधयावेन" आघयतासम्बन्धनित्यर्थः । (ख) समासस्थले राजपुरुष इत्यादी भेदान्वय-स्वीकारादाह “समामादन्यत्रे'ति । "नामार्थयो"रिति अत्र नामपदं निपात-प्रत्ययान्यतर-भिन्न-परं, तेन नामार्थ-धात्वर्णयोरपि भदैन नान्वय-वीधः। एवञ्च गभौगयां नद्यामित्यस्य नामत्वाभावेऽपि न क्षतिः । (ग) समासादन्यवेत्यादि-नियमानुरोधेनेत्यर्थः । (घ) प्राधेयत्वे लक्षणा-पक्षे दोषमुक्त्वा भाधेये लक्षणा-पक्षेऽपि तमाह तादृशतौरे”. त्यादिना। (5) अयोगे हेतुमाह "समासे''त्यादि नौलघट इत्यादि कर्मधारयस्थले अभेदान्वय- दर्शनादाह "समासभिन्ने"त्यादि । (च) “न हि स भागः प्रकृति'रिति प्रकृति-लक्षणाश्रयः, तादृश-तौर-वृत्त्याधियत्व-वोधे सप्तमी-विभक्ति-धर्मिक-गभीरायांनदीति-भाग-निश्चयत्वेन हेतुताया अप्रामाणिकत्वेन "खोप- स्थाप्ययदर्थस्येत्यादि-पृ: १७ प: ५ प्रकृति-लक्षणस्य तवागमनादिति भावः । “विभतार्थस्ये"ति, चन विशेष्यतयेति पुरणीयम् । (छ) विभक्ति-धर्मिक-तादृश-शब्द-निश्चयत्वेन हेतुत्वमङ्गौलत्य कण्ठेकालत्यादरिव गभी- रायां नदौति-भागस्यापि यदि प्रकृतित्वं खौक्रियते तदाप्याह "गभीरायां नदी"मित्यादि । (ज) “तदभागस्य" गभीरायां नदीति-भागस्येत्यर्थः । भवता वाक्ये लक्षणा खीक्रियते ·नाम-तविभाग-प्रकरणं दन्यत्वाञ्च। तस्माद गभीरा-पदं नदी-पदं वा तत्र गभौर-नदी-तौर लक्षक, पदान्तरन्तु तत्र तात्पर्य-ग्राहकमिति सिद्धान्त-विदः । ( क ) चट चटाद्यनुकरणस्य हुं फड़ादि-स्तोभस्य च स्वानुभाव- कत्वमपभ्रंशानामिव शक्ति-भ्रमादेव। गौर्वाहीक इत्यादी तु शक्यार्थ- तादृश-भागस्य तु वाक्यत्वमपि नास्तीत्याह "वाक्यादन्यत्वाचे"ति मिथोनिराकांक्षवेन वाक्य- लक्षणाक्रान्तत्वाभावादिति भावः । (क) ननु सार्थक-घटपटादि-शब्दानुकरणानां घट-पटेत्याद्यानुयूवौकाणां शक्य-वाचकत्व- सम्बन्धवत्तया स्व-खरूपे लाक्षणिकत्व-सम्भवेऽपि निरर्थकानां चटचटाद्यनुकरणानां ई-फड़ादि- स्तीभानाञ्च शक्यार्थाप्रसिद्ध्या लाक्षणिकत्वासम्भवस्तथा च कथ तेभ्य: स्व-स्व-रूपानुभव: ? न च खरुप तेषां शक्ति: कल्पनीयेति वाच्य ईदृश-शब्दानुकरणस्थल प्रायश इति-शब्द-प्रयोग-दर्शनेन तच्छताव पूर्वप्रक्रान्तानुपूर्बीकाणामुपस्थिति-सम्भवात् गौरवेणोक्तानुकरणानां शक्तेरकल्पनात् । एवञ्च कथं इति-शब्दासमभिव्याहृतात् चटचटादि-शब्दात् हं-फड़ादि-स्तीभावार्थ-प्रतिपत्तिः कथं वा नाम्नश्चातुर्विः -विभागस्योपपत्तिस्तेषामेव धातुप्रत्ययनिपातभिन्नत्वे सति स्वरूप-प्रतिपादकत्वेन नामत्वस्यैवाङ्गीकर्तुमुचिततया स्वस्य स्व-घटकख वा शक्ति-लक्षणयोरभाबेन निरुक्तरूढ़ादि-विभाग- ध्वनन्तर्भावादित्याशङ्कायां तेषां शक्तिभ्रमण स्वरूपानुभावकत्व-प्रतिपादनमुखेन सार्थकत्वाभावं प्रदर्शयति "चटपटाद्यनुकरणस्ये"त्यादिना, अचानुकरणत्वं स्व-सजातीय-शब्दमानवोध-तात्पर्य्यको- च्चारण-विषयत्वं, अनुकार्यत्वञ्च स्व-सजातीय-शब्द-प्रतिपाद्यत्वं सति शब्दत्वं, उभयवैव स्व-पदं लत्यत्वेनाभिमतपरं, साजात्यञ्च खबत्त्यानुपूर्तीमत्वेन : "स्तोभानां" मन्चैकदेश-विशेषाणामि- "अपमंशानामिवे"ति यथापदंशानां शक्तिभ्रमात् शाब्दवोधजनकत्वं तथा निरर्थक- शब्दानुकरणानामपि। ननु विनिगमनाविरहेण साधुशब्दवदपभ्रंशनामपि शक्ति-प्रमात एव शाब्द- वोधजनकत्वमस्तु तथा च दृष्टान्तासङ्गतिरिति चेन्न देशभेदेऽप्यभिन्नतया संस्कृताभिध-साधु-शब्दा- नामेव शक्ति-कल्पने लाघवात् देशभेद विभिन्नानामपभ्रंशानां तत्कल्पने गौरवाच्च न विनिगमना- विरहो न वा दृष्टान्तासङ्गतिः । तथा च संस्कृतशब्देष्वेव शक्तिर्न त्वपशादिष्विति न्याय- सिद्धान्तः। अधापभ्रशेषु कस्याः शतमात् शाब्दवोध इति चेदबोच्यते साधुशब्द-निष्ठायाः शक्तेरपद शेषु , भ्रमादेव साधुशब्दमजानतामन्वय-वोधस्तं जानताञ्चापदंश-स्मारित-साधुशब्देषु शक्ति-प्रमात एवेति। अचार्य क्रमस्तथा हि, केनचित् गौरिति प्रयोक्तव्ये प्रमादात् गावौति-शब्दे प्रयुक्त व्युत्पन्नस्तेन गो-शब्दमुन्नीय ततो गां प्रतीत्य गामानौतवान्, तथा चोक्तं पूर्वाचार्यः "अम्बाम्बेति यदा बालः शित्यमाण: प्रभाषते। अव्यक्तं तदिदां तेन व्यक्त भवति निर्णय" इति। पार्शस्थश्च बालको गावी-शब्दादेवायं गां प्रतीतवानित्यवगम्य गावी-शब्दमेव गो-शक्ततया. . त्यर्थः ।

·शब्द-शति-प्रकाशिकायां सदृशखावच्छिव-वोधकतया गौणं गवादि-पदं गो-सदृशादी लक्षक- मेवास्तु, न तु ततो भिद्यते । ( क ) स्थादेतत्, मुखं विकसित-स्मितमित्यत्र विकसित-पदेन विस्तृतार्थ-लक्षणया मुखस्य प्रकटित-स्मितवत्तामनुभाव्योत्तर कालं कुसुम-तुल्य-सौरभादिमत्त्व तस्य लक्षणा-मूलक-व्यञ्जनया वृत्त्या . स्थिरीकुर्वन्नन्येषां व्युत्पादको यदा बभूव, तत: प्रभृत्यप, शेषु शक्तताया भ्रमः। एवं निरर्थक- शब्दानुकरणस्थ नेऽपि केनचित् चटचटेति उच्चार्यतामिति प्रयोक्तव्ये प्रमादात् चटचट उच्चार्यता- मिति प्रयुक्ते व्युत्पन्नस्तेन चटचटोत्तरमिति-शब्दमुन्नीय ततश्चटचट-शब्दं प्रतीत्य चटचट-शब्दमुच्च- रितवान् पार्शस्थश्चाव्युत्पन्नो-वालकश्चटचटशब्दादेवायं चटचटशब्दं प्रतीत्य चटचटशब्दमुच्चरितवा- नित्यवधार्थ चटचटशब्दमेव चटचटेत्यानुपूर्वीमछक्ततया स्थिरीकत्यान्यान् यदा व्युत्पादयामास ततः प्रमत्येव निरर्थकशब्दानुकरणेष्विति-शब्द-निष्ठाया: शक्तताया भ्रम इति । एवञ्च यथा ज्ञात- साधुशब्दस्य व्युत्पन्नस्थापन श-मारितासाधुशब्दात् शक्तिप्रमातोऽर्थ-संप्रत्यय-स्तन्मूलकाच साधु- शब्दशक्तिभ्रमादज्ञातसाधुशब्दस्य, तथा निरर्थकशब्दानुकरणस्थले-ऽप्यनुमितेति-शब्दस्य व्युत्पन्न- स्वेति-शब्द-शक्ति-प्रमातोऽर्थ-संप्रत्ययस्तन्मूलकाच्चेति-शब्द-शक्ति-भ्रमादननुमिते ति-शब्दस्येति । चेति-शब्द-समभिन्याहार-स्थलेऽनुकरण-वैयर्थमिति-शब्दस्यैव तदुपस्थापकत्वादिति न शक्यं, इति- शब्दस्य प्रक्रान्तवाचित्वेन अनुकरणशग्दं विना विशेष-वोधकत्वासम्भवात् । एवञ्च निरर्थक- शब्दानुकरणस्थल इति-शब्दशक्तिग्रहोपयोगितयापध'शादरपि प्रयोगः साधुरेव, अतएव कातन्त्र- पनिकायां विलोचनैरभिहितं “यदशक्तिमसाधुशब्दरूपं तदनुकरणस्यापि साधुत्वमिष्यते यथा अहो ऋतकमानयेति प्रयोक्तव्ये शक्ति-वैकल्यात्प्रमादाडा अहो लतकमानयेति केनचित् प्रयुक्तं, तत्समीपवर्ती किमयमाहेत्यपरण पृष्टः सन्ननुकुवनहो तृतकमानयेत्याह इति कथयति अव च सृकारस्य खर-संज्ञया प्रोदन्ता भइ उ आ निपाता इत्यादिना ओकारस्य खरे प्रकृति- भवतीति।" एवञ्च निरर्थकशब्दानुकरणादीनां सार्थकत्वाभावन नामवासम्भवान्न नामो निरुक्त- विभागस्यानुपपत्तिरिति, सार्थकानुकरणस्य तु शक्तिसरवन लक्षणाया अपि सम्भवात्तव लक्षणयैव खरूपानुभावकत्वं न तु शक्त्या, नानार्थताप्रसङ्गादेवञ्च सार्थकानुकरणस्थले इति-शब्दं विनाप्य- भान्सस्यान्वयवोध इत्यभिप्रेत्य “च: शब्द" इति प: २२ पः १६ ग्रन्थकता प्रयुक्तमिति. सुधीभि- विवेचनीयम्। (क) म्यचनात्योरालङ्कारिकसम्मतयोलचणामूला तां दूषयितुमुपन्यस्यति "स्यादेत" दित्यादिना "वदन्तों" स्यन्तेन पृ: ६५, प: ५। "विकसिते"ति विपूर्व-कस-धातोः पुष्य- विकाथने शनिर्वितार लक्षणेति ।

·नाम-तविभाग-प्रकरणं पोध्यत इति रूढादिवद व्यञ्जकमपि शब्दान्तरमास्थेयं । न हि तत्र विकसितादि-पदं कुसुम-सदृशादी रूढ़मसझेतितत्वात्, नाऽपि यौगिक खावयव-वृत्त्या तदप्रापकत्वात्, न वा लक्षक उपस्थितार्यान्वयानुप- पत्ति-धी-रूपस्य लक्षणा-वीजस्य तत्रासवादित्यालझारिकास्तच वदन्ति। (क) तब अन्वयानुपपत्तलक्षणा-वीजवं न तन्ननकवं शक्य-सम्बन्धामिकाया (१) लक्षणायास्तदजन्यत्वात्, नापि सज्जाप- कत्वं मुख्यार्थान्वयानुपपत्ति-ज्ञानमन्तरेणापि प्रमाणान्तरण (ख) तद्ग्रह-सम्भवात्। (ग) अत एव न लक्ष्यार्थ-तापयः प्राहकत्वमपि, प्रकरणादितोऽपि लक्ष्यार्थ-परत्व-ग्रहात्। न च लक्षणा-जन्यान्वय-वोधं प्रति तस्याः (घ) कारणत्वमेव तस्या लक्षणा-वीजत्वमिति माम्प्रतं, यष्टीः प्रवेशयेत्यादौ व्यभिचारात् (ङ) तादृश-(च) हेतुतायो प्रमाणाभावाचा । (१) शक्यसम्बन्धाद्यामिकाया इति क्वचित्पाठः, तव चवं टीप्पनी वर्तते "मीमांसकमत शब्दवत्ति: कशिदतिरिक्त: पदार्थी लक्षणेति सूचयितुमादिपदमिति" । (क) लक्षणामूलव्यचनात्ती दोषमाह "तन्न अन्वयानुपपत्ते"रित्यादिना। "तजनकत्व". मित्यव तत्पदं लक्षणापरम् । (ख) “प्रमाणान्तरेण" प्रकरणादिनेत्यर्थः, कैचित्तु गङ्गापदं तौरलाक्षणिक तौरासहति- तत्वे सति तौरार्थकतया प्रामाणिकप्रयुक्तगङ्गापदत्वादित्याद्यनुमानादिनेत्यर्थ इत्याहुः । (ग) “पतएव” अन्वयानुपपत्तिज्ञानं विनापि प्रकरमादिना लक्ष्यार्थपरत्व-ग्रह-सम्भवा- दैवेत्यर्थः । (घ) “तस्याः” अन्वयानुपपत्तिधिय इत्यर्थः । (ङ). "व्यभिचारात्" मुख्याथीन्वर्यानुपपत्तिज्ञानमन्तरेणापि यष्टौ: प्रवेश्येत्यादी यरि- धरादेरन्वयानुभवेन व्यभिचारादिति भावः । (च) अन्वयानुपपतिज्ञान-विशिष्ट-लक्षणा-ज्ञान-जन्य-बोध प्रति अनुपपत्ति-ज्ञानस्य हेतु- वमित्युक्तो न दोष इत्यत पाह "तादृशे"त्यादि। न्यायमते लक्षणा-मूल-व्यचना-स्थल लक्षणयेव ताश-वोधः सम्पादनीय प्रति भावः । . ८ ·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां (क) प्रथास्ति नानार्थ-शब्दैः प्रकरणादि-साचिव्यात् क्वचिदेक- विधानामनामन्वय बुझेरनन्तरमप्यन्य-विधानामन्वयानुभवः सहद- यस्य, यथा (ख) "अयं गौरवितो महान्" इत्यादौ यथा ॥ "वयस्था नागरासङ्गादङ्गानां हन्ति वेदना"मित्यादौ, स चायमनु- भवो (ग) न शक्ति-धी-प्रभवः शक्ति-धी-प्रभवः शक्याथे-वुद्धी तत्परत्व-ग्रहस्य तद्-ग्राहक-प्रकरणाद्यवगमस्य वा हेतुत्वेन तदसत्वात्, नाऽपि लक्षणा- प्रयुक्ताः शक्याथ तदयोगात्, परन्वभिधा-मूल-व्यञ्जनयैव सम्पाद्यः, तदुक्ताम्- (घ) “अनेकार्थस्य शब्दस्य प्रस्तावाद्यैनियन्त्रिते। एकत्राऽभिधामूल-व्यञ्जनान्यस्य वोधिका" ॥ इति ॥ (क) मनु लक्षणया व्यङ्ग्यार्थवोधीपपादनसम्भवात् लक्षणा मूल-व्यञ्जनानङ्गीकारऽप्यभिघा- मूलावश्यमङ्गोकतव्या, अभिधामूलव्यङ्ग्यार्थ-वोधस्य शक्त्या लक्षणया वोपपादयितुमशक्यत्वादिति शकते "पथै"त्यादिना । "अम्ती'त्यस्य "अन्वयानुभव" इत्यग्रिमेणान्वयः । तद्-विशेष्यक- तत्प्रकारक-शाब्द-वोधे तथाविध-शाब्द-बोधस्य प्रतिवन्धकत्वं न तु तत्पद-जन-शाब्द-वोध तत्पद- अन्य-शाब्द-वोधत्वेनेति, अतः शक्त्या तत्पदजन्यैक-विध-शाब्द-वोधोत्तरं व्यञ्जनया तत्पदजन्यान्य- विध-शाब्द-वोधस्य नानुपपत्तिरिति भावः । (ख) “गौरवितः” पूज्यः, पचे गौः "अवितो" मेषत इत्यर्थः । अथवा "अयं गौः" इदं चतः, “पवितो महान्" सू तो महदित्युत्प्रेक्षेति । ननु प्रथम-व्याख्यायां गौरवित इत्यस्य वाक्यत्वेन तत्र नानार्थ-पदात्तादृशानुभवोऽसिह इत्यत आह "यथावे" त्यादि। "वयस्था” युवतयः पचे "वयस्था" रौतको “नागरं" शुण्ठी । (ग) “सचायमनुभवः" एकविधार्थानुभवोत्तरमन्य विधार्थानुभव इत्यर्थः। “तत्परत्व यहस्य" तात्पर्य-ग्रहस्येत्यर्थ । तात्पर्यज्ञानस्य हेतुतायामसम्मतेः पूर्व पृ: ११ प: दर्शितत्वादाह "तदयाह"त्यादि। (घ) “भनेकार्थस्ये"त्यादि-कारिकायां "प्रस्तावः” प्रकरणमित्यर्थः । "एकचार्य इति, एकार्थ-विषयकानुभवानन्तरमित्यर्थः, पर्थ-पदस्यार्थ-ज्ञान-परत्वात् भौते पाथसि पौत इत्यादाविव सति-सप्तम्या पानन्तर्यवाचित्वादिति भावः । " ·नाम-तहिभाग-प्रकरणं चेन (क ) तात्पर्य-धियो हेतुत्वस्य पूर्व परास्तत्वात्, पत एव प्रकरणादीनामननुगतानां क्वचिदसत्त्वेऽपि क्षत्यभावात् । (ख) वस्तुतः शत्याद्युपस्थितानामेक-विधानां पदार्थानामन्वय-मतैरनन्तरं यद्यन्य- विधानामन्वय-वोधः स्यात्, स्यादपि तदनुरोधेन व्यञ्जना-खोकारः, तत्तदर्थक-(ग) शाब्द-सामान्यं प्रत्येव तत्तदर्थ- निस्तात्पर्यकत्व-धियः प्रतिवन्धकत्वात्। तत्तदर्थानां (घ ) यथा- कथञ्चिदुपनयवशेन मनसैव विशिष्ट-धी-सम्भवात्, मानोरथिक-(ङ) सुख-प्रभेद-पर्यवसितं चमत्कारं प्रत्यपि शाब्दस्येव मानसस्यापि वोध- म चैवं, ( क ) अभिधा-मूल-व्यन्नना-वृत्तौ दोषमाह "चेन्ने" त्यादिना, “पूर्व” शब्द-प्रामाण्य-विचार प:११ पः६। "अतएव" तात्पर्यज्ञानस्याहेतुत्वादेवेत्यर्थः । पवायमाशयः तात्पर्य-ज्ञानस्य हेतुत्व-सिद्धावेव लाघवादावश्यकत्वाच्चाननुगत-प्रकरणादि-ज्ञानसाव हेतुत्वमङ्गीक्रियते, तदसिद्धी तु तदपि न कल्पाते इति भावः । "क्षत्यभावादिति तथा च नानार्थशब्दस्थले तात्पर्य- ज्ञानाद्यसत्त्वेऽपि एकार्थ-वोधोत्तरमन्यार्थवोधस्तात्पर्यय-ज्ञानायघटित-शक्तिज्ञान-घटित-सामग्राव सम्पादनीय इति भावः । (ख) व्यन्ननाया वृत्तित्वमनङ्गीकृत्य शक्तये वैकविधार्थानां शाब्द-वोधोत्तरमन्यविधार्थानां शाब्द-वोधोपपादने वोध य-योगपद्यापत्तिरुभयोरव शक्तिज्ञान-घटित सामग्री-जन्यत्वेनाविशेषात् । अभिधाभूल-व्यञ्जना-वादिनान्तु मते शक्तिज्ञानघटित-सामग्या व्यञ्जनाजन्य-शाब्दवोध-प्रतिवन्धकत्व- कल्पनान्न यौगपद्य-सम्भव इत्यत शक्तिज्ञानजन्यैकार्थ-विषयकताहश-वोधीत्तरमन्यार्थ-शाब्दवोधस्य- वासिद्धिमाह “वस्तुत" इत्यादिना। "न चवं" "तादृश-शाब्दवोधो भवतीत्येव नेत्यर्थः । (ग) “नचैव"मित्यत्र हेतुमाह "तत्तदर्थके" त्यादिना। “प्रत्येवे"त्येब-कारण मानस- जान-व्यवछेदम्तथा च न तु मानसं प्रतीत्यर्थः । (घ) अन्य विधार्थानां शाब्दवोधमनीकत्याऽपि विशिष्टार्थ-वोधमुपपादयति "तत्तद- ना"मित्यादिना। तथा च निस्तात्पर्य कत्वाग्रह-स्थलेन्यव यादृश-सामग्रीतो मानस-वोधस्तदग्रह- स्थलेऽवापि तादृश-सामयीत एव मानसवोधस्य सम्भवानातिरिक्ताया व्यञ्जनाया हत्त: खीकरणं युक्तमिति न्यायविदामभिप्रायः । ङ) चमत्कारं प्रति शाब्दस्येव मानसवोधस्य हेतुत्वेऽपि न क्षतिरित्याह "मानोरधिक". त्यादि।

·शब्द-शति-प्रकाशिकायां विशेषस्य हेतुतायाः सुवचत्वात्। (क ) व्यञ्जनाख्य-पदार्थान्तरस्य स्वरूप-सत्सया अन्वय-वुद्दौ तहेतुत्वस्य च प्रमाण-विरहेणासत्वाञ्चेति संक्षेपः॥ २४ ॥ लक्षकं नाम विभजंते।- ( ख ) जहत्-स्वार्थाऽजहत्-स्वार्थ-निरूढ़ाधुनिकादिकाः । लक्षणा विविधास्ताभिर्लक्षकं स्यादनेकधा ॥ २५ ॥ Fषण शक्यावत्ति-रूपेण वोधकतया जहत्वार्थे त्युच्यते यथा तीरत्वादिना गङ्गादि-पदस्य । काचिच्छक्य-लक्ष्योभय-वृत्तिना शक्य- वृत्तिनैव वा रूपणानुभावकत्वादजहत्-स्वार्था यथा द्रव्यत्वादिना नौल-घटत्वादिना च घट-पदस्य । काचिल्लक्ष्यतावच्छेदकीभूत-तत्त- दूपण पूर्वं पूर्व प्रत्यायकालाबिरूढ़ा यथा पारुण्यादि-प्रकारेण तदाश्रय-द्रव्यानुभावकत्वादरुणादि-पदस्य । काचिच्च पूर्व पूर्व (क) ननु तादृश-मानसस्येव शाब्दस्यापि तादृश-चमत्कारहेतुत्वे वाधकामावस्तथा च चमत्कारहेतुत्वेन शाब्दसिद्धौ तद्धे तुतया व्यन्ननापि स्वीकर्तव्ये त्यतस्तस्यां तो तुतायाञ्च प्रमाणाभाव- माह "व्यञ्जने"त्यादिना। "पदार्थान्तरस्य" अतिरिक्तपदार्थ स्वेत्यर्थः । अस्य “प्रमाण विरहंणे"त्यनेनान्वयः। अतिरिक्त-व्यञ्चनायां तस्या अज्ञाताया हेतुत्वे च प्रत्यतादि-प्रमाणाभाके नेत्यर्थः। पवायमभिप्रायः, अत्र व्यञ्जनायां प्रत्यक्षं तावत् म. प्रमाणं, तस्या इन्द्रियायोग्यत्वात् । माप्यनुमानं लिङ्गाभावात् शाब्दवोधरूपलिङ्गस्याद्याप्यसिद्धत्वाच्च । नाप्युपमानं तस्य शक्तिमाव- ग्राहकत्वात् । नापि शब्दः शक्तियाहकाभावात् । एवञ्च तस्या प्रसिद्धी तया सममन्वयव्यति- कियोयहासम्भवेन तस्याः स्वरुपसत्याः शाब्दहेतुत्वस्याप्यसम्भवः, एवं स्वरूपसत्या व्यञ्जनायाः शाब्दहेतुत्वे सञ्चवैव व्ययार्थ-वोधापत्तिश्च, ज्ञाताया हेतुत्वञ्च न तदङ्गोकदालङ्कारिक-सम्मत सम्मतत्वे शक्तौ लक्षणायां वान्तर्भाव-प्रसङ्गात्, पूर्वोक्तयुक्त्या कारणाभावेन तज्ज्ञानस्यासम्भवाच्चेति मनसि कत्य "खरूप-सत्तये"त्याद्य भिहितं । (ख) जहन् (शाब्दवोधविषयत्वं त्यजन्) खार्थ: (खाश्रयशक्यः) या सा जहत्. स्वार्था, स्वं लक्षणा। अथ वा जहति पदानि खार्थ ( स्व-शक्याथ ) यस्यामिति विग्रह जहत्- स्वार्थति वहुव्रीहिरिति केचित्तु जहत् ख (पदं) य ( अर्थ विषयं वा ) स जहत्-खो विषयः स एवार्थों (विषयः प्रतिपाद्यो वा ) यस्या उत्तेः सा जहत्वार्थति, एवमुक्तरीत्यैवाजहत्खाथै- त्यवापि वियहोऽवगन्तव्य इति ।

·नाम-तविभाग-प्रकरणं 44 ताद्रूप्येणाप्रत्यायकस्वादाधुनिको यथा घटत्वादिना पटादि-पदस्य। पादिना शक्य-सदृशत्व-प्रकारेण वोधकतया गौण्युपग्रायते यथा पग्नि- निवक इत्यादावग्नि-सदृशत्वादिना अग्न्यादि-पदस्य। (क) तदेवं विविध-लक्षणावत्वालक्षक नामाऽपि जहत्-खार्थादि-भेदादनक- विधं। स्यादेतत् (ख) यदि तौरादि-लक्षकतया गङ्गादि-पदस्य ज्ञानं तोराद्यनुभवे भवेहेतुर्भवेदप्युक्त-क्रमेण लक्षकाणां विभागः, न वेतदस्ति, तीराद्यन्वय-वोधं प्रति तौरादि-शतात्वेनैव पद-ज्ञानस्य लाघवेन (ग) हेतुतया लक्षकाणामननुभावकत्वात्। (घ) गुरुणा- मग्नौ शैत्यं स्पृशेदित्यादी शक्येन दहनादिनेव गङ्गायां घोष इत्यादी लक्षितेन तोरादिना साईमरहीतासंसर्गकस्यैव सप्तम्यर्थाधयत्वादे- रन्वय-वोध-प्रविष्टत्वादिति चेव प्रकृत्यर्थावच्छिवस्यैव प्रत्ययार्थस्य धय॑न्तरेऽन्वय-वुद्धेव्युत्पन्नतया तीराद्यविशेषितस्य सुबर्थाधेयत्वादे- ?षादावन्वय-वोधायोगात्। न च शक्त-पदस्यैव (१) स्व-(ङ) साकाच-पदान्तरोपस्थाप्यान्वित-स्वार्थ-धम्मिकान्वय-वोधं प्रति (१) शक्तस्यैव पदस्थति हस्त-लिखित-पुस्तके । (क) कारिका-शेषाई व्याकरोति "सदेव"मित्यादिना । (ख) लाक्षणिकसाननुभावकत्वाल्लाक्षणिक नामव नास्तीति कसा विभाग प्रत्याशी "स्यादेत"दित्यादिना। (ग) शत्यतिरिक्त-वृत्त्यनङ्गीकार-रूप-लाघवेनेत्यर्थः (घ) ननु लाक्षणिकसाननुभावकत्वे गङ्गायां घोष इत्यत्र घोषादौ सौराधेयत्व-प्रत्ययो न स्यादि"त्यत साह "गुरुणा"मित्यादि। भ्रमानगोकत्तृणां गुरूणां मत इत्यर्थः । तथा च तन्मते यथा अग्नी. शत्थं स्पृशेदित्यवाग्टहीतासंसर्गक-बोध एवाङ्गीकृतस्तथा गङ्गायां घोष इत्यादावपि पग्टहीतासंसर्गक-तौर--शक्तत्वेन गङ्गा--पद ग्रहादग्रहीतासंसर्गक-तौराधियत्व--प्रकारक-घोषाद- रन्वय-वोधो न तु वैशिष्ट्यावगाहीति भावः । "स्पृशे दित्यनेन विध्यसमभिव्याहतत्वं निराकतं, पन्यथा तस्थार्थवादतया सतगमेवाननुभावकत्वात् दृष्टान्तता न सम्भवतीति भाषः । (ङ) "ख" शत-पद।

·७० शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां तस्मा- हेतुत्वादन्वय-वुनो लक्ष्यार्थस्य प्रवेशः (क), कुन्ताः प्रविशन्तीत्यादौ लक्ष्यस्य कुन्त-धरादेरन्वय-विशेष्यत्वानुपपत्तेः। (ख) कुमति: पशु- रित्यादी लक्ष्यार्थयोर्मियोऽन्वय-वोधस्याप्यानुभाविकत्वाच्च । च्छतोरिव (ग)भरपि जानमनुभावकं भवत्येव, कार्यतावच्छेदकस्य सङ्कोचाच्च न व्यभिचारः ॥ २५ ॥ यो ग़रूढ़ नाम लक्षयति- खान्तर्निविष्ट-शब्दार्थ-स्वार्थयोर्वोधकन्मिथः । योगरूढ़ (घ) न यत्रैकं विनान्यस्यास्ति शाब्द-धीः ॥ २६ ॥ यबाम खावयव-वृत्ति-लभ्यार्थेन समं स्वार्थस्यान्वय-वोधकत् तबाम योगरूढ़ यथा पङ्कज-कृष्णसाधर्ममादि, तद्धि स्वान्तनि- विष्टानां पङ्कादि-शब्दानां वृत्ति-लभ्येन पन-जनि-कादिना समं स्व- शक्यस्य पद्मादेरन्वयानुभावकं । पङ्कजमित्यादितः पङ्ग-जनि-कत्तुं पद्ममित्यनुभवस्य सर्वसिद्धत्वात्। (ङ) इयांस्तु विशेषो यद्रूढ़मपि (क) “प्रवेश:” भानमित्यर्थः। तथा च घोष-पदमेव स्व-साकाइ-गङ्गा-पदोपस्थाप्य- तौराम्बित-घोषादि-विशेष्यकास्तित्वान्वय-बोध हेतुरिति भावः । (ख) कुन्ता: प्रविशन्तीत्यादी कुन्तविशिष्टस्य भानानहीकारिऽपि दोषान्तरमाह "कुमति:- रित्यादि। वस्तुतस्तु विशेष्यत्वमनिवेश्य शक्तपदस्य स्व-साकाङ्क्षपदोपस्थाप्यार्थविषयतानिरूपित- खार्थविषयताशालि-वोधं प्रत्येव हेतुत्वं वाच्यमित्यत आह “कुमति"रित्यादि । अवोभयोा- चणिकत्वेन शक्तपदाभावादिति भावः। कुमतिपदस्य कुमतिविशिटे पचपदस्य च पशुतुल्ये लाक्षणिकत्वादिति भावः । (ग) “भक्ति"लक्षणा। “सङ्कोचात्" कार्य्यतावच्छेदके अव्यवहितीत्तरत्व-निवेश-रूप- सबोचादित्यर्थः । तथा च शक्ति ज्ञानाव्यवहितोत्तर-शाब्दवोधे शक्ति-ज्ञान लक्षणाज्ञानाच्यवहिती- तर-वोधे च लक्षणा-ज्ञानं हेतुरिति “न व्यभिचारः" न कार्यकारणभाव-व्यभिचार इत्यर्थः । (घ) अवयवाथं परित्यज्य समुदायार्थस्य समुदायार्थ परित्यज्यावयवार्थस्य क यादृश-शब्देन वोधी न जायते तादृश-शब्द एवैतल्लक्षण-लक्ष्य इति "न यवैक"मित्यादिना ध्वनितं । (कु) “न यवेक"मित्यादि-कारिका-प्रतीकं व्याकरोति “इयां स्वि"त्यादिना । र्थस्य" या जातिविशेषस्येत्यर्थः “योगार्थस्य” मण्डपानकर्तरथकर्तुश्चेत्यर्थः । "न त्वयं" न तु अवयवत्या इयर्थान्य कन्या वा समुदाय-भक्तिलभ्यान्यमनुभावयतीत्यर्थः तथा च शत्या- ·नाम-तविभाग-प्रकरणं ७१ मण्डप-रथकारादि-पदं योगार्थ-विनाकतस्य रूद्ध्यर्थस्येव रूज्यर्थः विनाकतस्यापि योगार्थस्य वोधक, मण्डप शेते इत्यादौ योगार्थस्य मण्ड पान-कर्चादेरिव मण्डपं भोजयेदित्यादौ समुदितार्थस्य रहा- देरयोग्यत्वेनान्वयौवोधात् । योगरूढ़न्तु पङ्कजादि-पदमवयव-वृत्त्या रूव्यर्थमेव (१) समुदायशक्त्या चावयवलभ्यार्थमेवानु( २ )भाव- यति, न त्वन्यन्यं (क) व्युत्पत्ति-वैचित्रया-( ३ ) त्तथैव साकार- त्वात्। अतएव (ख) “पङ्कजं कुमुदमित्यत्र पङ्क-जनि-कर्तृत्वेन भूमौ पङ्कजमुत्पन्नमित्यादौ च पद्मत्वेन पङ्कज-पदस्य लक्षणयैव कुमुद-स्थलपद्मयोर्वोध” इति वार्त्तिकम् । ननु पुष्यं पङ्गजेत्यादौ पञ्चजातत्वादेरन्वयस्यावोधात् वोधाञ्च पसाज- पुष्पमित्यादौ निर्बिभक्तिकेन पनजादि-पदेनोपस्याप्यार्थस्यान्वयधौ- सामान्यं प्रत्येव तादृश-पङ्कजादि-पदोत्तर-शब्दोपस्थाप्यत्वं एवं पुष्यं पङ्कजमित्यादौ अन्वय-वोध-दर्शनात्तदनुरोधेन सविभक्तिक-पनजादि- पदोपस्थाप्यार्थान्वय-वोधं प्रति ख-समान-विभक्तिक-पदोपस्थाप्यत्वञ्च (१) कश्यर्थमिति क्वचित्पाठः । (२) लभ्यमेवार्थमन्विति क्वचित्पाठः । (३) वैचिवाणेति क्वचित्पाठः । समुदाय-शक्यान्यावोधकत्वमपि लक्षणविशेषणं, रथकारादिपदस्यावयवशक्येन समं समुदाय- शक्यस्यान्वयवोधजनकत्वेऽपि तस्य समुदाय-शक्यान्यावोधकत्वाभावादव नातिन्याप्तिरिति । (क) “मत्वन्य"मित्यत्र हेतुमाह “व्युत्पत्तिवैचित्रवा"दित्यादिना। "व्युत्पत्तिवैचियात्" शाब्दवोधाकाङ्क्षा-ज्ञान-कार्यकारणभावयो नात्वादित्यर्थः । "तथैव साकाङ्गत्वात्" समुदाया- वयवशक्यार्थयोमिथो-विशेष्य-विशेषणतापत्रयोर्वोध एव पनजपदे भाकाहाया: कल्पात्वादि- त्यर्थः। तचा.'च समुदाय-शक्त्या योगार्थस्यावयवशक्त्या रू व्यर्थस्य वोघे एव पङ्कज इत्यानुपूर्ती- कपाकासाजानं हेतुः न त्वन्यादृशवोधे, एवञ्चाकाक्षा-विरहादेव नान्यादृश वोध-सम्भवः । आका- सायाः फलवलकल्पातयान्य विध-बोधानुकूलाकाझायास्तवाकल्पनादिति भावः । (ख) “श्रतएव" पङ्कजादिपदेन शत्या एकशक्यार्थाविशेषितापरशक्यार्थस्यावीधनाद- वेत्यर्थः ।

·शब्द-यति-प्रकाशिकायां . सम्वं, पतस्तदुपस्थापितस्य पनजातादेः कथं पदान्तरानुपस्थापिते पद्मादावन्वय इति चेत् "प्रपङ्कज-वृत्तिः सत्ते"त्यादौ स्वलदक्षर- संशोभि तरुण्या मुख-पात्यादौ च व्यभिचारादुक्त-व्युत्पत्तेः संको- चेनेति गहाण (क)। न च धेनु-पदस्य (ख) धान-कम्मत्व-विशिष्टायां गवीव पजादि- पदस्याऽपि पक्ष-जातत्वादि-विशिष्टे पद्मादौ रूढिरेवास्तु न तु योग- रूढ़िरिति साम्प्रतं अन्यत्र क्लुप्त-शक्तिकेभ्यः पङ्कादि-पदेभ्य ( १ ) एवा- काहादि-साचिव्येन पन-जनि-कर्तृत्वादेर्लाभ-सम्भवे (२) तडिशिष्टस्य पद्मस्य गुरोः समुदायाशक्यत्वादनन्य-लभ्य स्यैव शब्दार्थत्वात् (ग)। यद्यपि कर्तृ-वाचक-ड-प्रत्ययत एव पद्मत्व-विशिष्टस्य लक्षणया भान-(३) सम्भवान पङ्गज-भागस्य तत्र शक्तिरुचिता प्रकारान्तरा- लभ्यस्यैव शब्द-शक्यत्वमित्युक्तत्वात्, कृति-वर्तमानत्वयोरिवैक-पदार्थ- योरपि कर्तृ-पद्मयोमिथोऽन्वयस्य सम्भवित्वात्, तथाप्यवयवानां शतर- ग्रह ग्रहऽपि वा पद्मादौ तदर्थस्यान्वय-धी-विरोधि-धी-दशायाँ (घ) पङ्कजमस्तीत्यादितः पद्ममस्तोत्याद्यनुभवार्थमवश्यं पद्मवादि-विशिष्टे (१) पङ्कजादिपदभ्य इति क्वचित्पाठ: । क्वचिञ्च पङ्कजन्यादिपर्दभ्य इति पाठः । (२) सम्भवेनेति क्वचित्पाठः । (३) लाभ इति हस्तलिखित-पुस्तके । 4 (क) “मुखपङ्कजं" पज-सदृश-मुखमित्यर्थः। “उक्तव्युत्पत्ते:” निरुक्तकार्यकारण- भावक्ष्यस्येत्यर्थः । “सोचेन" उभयत्र कार्यतावच्छेदक-ससोचनेत्यर्थः । तथा च प्रथमकार्य- कारणभावे कार्यतावछेदके निपातातिरिक्त-शब्दान्तरार्थ-विशेष्यकत्व-निवेशरूपः सङ्कोचः, हितीये च कार्यतावदक समानविभक्तिक-नामान्तरार्थधर्मिकत्व-निवेशरूपः सङ्कोच इत्यर्थः । एवञ्चा- पसमात्तिः सत्तेत्यव न प्रथमस्य मुखपङ्गाजमित्यव च न द्वितीयस्य व्यभिचार इति भावः । (ख) “धानकम्मत्वं" दोहनकर्मत्वमित्यर्थः । (ग) “शब्दार्थत्वात्" शब्द-शक्यत्वादित्यपः । (घ) “विगेधि-धी"धिज्ञानमित्यर्थः । “यहेऽपौ” त्यस्य “धौ-दशाया"मित्यनेनान्वयः ·नाम-तहिभाग-प्रकरणं पङ्कजादि-भागस्य रूढिरूपेया, इतरथा ( क ) प्रत्यर्थावच्छिवस्यैव प्रत्ययार्थस्य पदार्थान्तरेणान्वयस्य व्युत्पव्रतया ड-प्रत्ययोप शापितस्यापे पास्यास्तित्वादिना सहान्वयानुपपत्तेः, अतएव (ख) पवादि-(१) पदाग्रहीत-क्तिकस्य पुःस: पङ्कजमस्तीत्यादितो जात्वयि कर्तास्ती- त्याकारको नान्वय-वोधः, प्रत्ययमात्रोपस्थाप्यस्य कर्तुरन्यवान्वये निराकाशत्वादिति वक्ष्यते । (ग) किञ्चैवमेकाक्षर-कोषावत- शक्तिकानां क-खादि-प्रत्येक-वर्णानामेव निरूढ़लक्षणया तत्तदर्थानु- भावकत्व-सम्भवात् वक नखादि-समुदायस्यापि तत्तदर्थे शक्तिर्वि- लीयेत। कादि-प्रत्येक-वर्णस्य शक्तिग्रहं विनापि वकादि-शब्दाद वकादेरनुभवार्थं तत्र समुदाये शक्तिरिति तु प्रकृतेऽपि समानं । डादि-प्रत्ययमात्रस्य पद्मादौ वृत्तिमत्त्वाग्रहेऽपि पङ्कजादि-समुदायात् पद्मादेरनुभवस्य सर्व-सिद्धत्वात् । (घ) नचैवं चित्रगुरित्यादेरपि चित्रगो-खाम्यादी समुदायस्य शक्ति-प्रसङ्गः समासत्वस्याविशिष्टत्वा-(ङ)दिति वाच्यं अरहोता- (१) पङ्कजादीति क्वचित्पाठः । (क) “इतरथा” पद्मत्व-विशिष्टे रुका नौकार इत्यर्थः । "ड-प्रत्ययोपस्थापितस्य पद्मस्ये” त्यतः पूर्व प्रकृत्यर्थाविशेषितस्येति पूरणीयं । (ख) “अतएव" प्रकृत्यर्थावछिन्नस्यैव प्रत्ययार्थस्येत्यादि-व्युत्पतेः प्रामाणिकत्वार्दवेत्यर्थः । “पङ्कादिपदाग्टहीतशक्तिकस्य" पक्ष-पद-जन-धात्वित्येतयोः शक्तिमजानत इत्यर्थः । “वक्ष्यते" तत्तत्प्रकरण इति शेषः । (ग) प्राच्योगार्थं विना कुव्यर्थ-वोधस्यानङ्गीकारादवयव-शत्याद्यग्रह-दशायां पंकजादि- पदात्पद्ममस्तीत्याद्यनुभवस्यानङ्गीकारेऽपि दोषमाह “किञ्चव"मित्यादिना। “एवं” कर्तृवाचक- ड-प्रत्ययस्य लाक्षणिकावे इत्यर्थः । (घ) समासशक्तिवादी शङ्कते "नचैव"मित्यादिना। “एवं” पनजपदस्य समुदाय-शक्ति- कल्पने इत्यर्थः । ( पङ्घजपदस्येव चित्रगुरित्यस्यापि समासत्वाविशेषादिति भावः । १० ·७४ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां वयव-वत्तिकस्य पंसस्ततो-( क )-ऽर्थानधिगमेनावयवानां वृत्तेरवश्या- पचायां तेषामेव तथाविधार्थ-वोधकत्वौचित्यस्य वक्ष्यमाणत्वा- दिति ॥ २६ ॥ (ख) पनजादि-पदेभ्यः केवलस्यैव योगार्थस्य रूट्यर्थस्य वा वोध- व्युदासार्थं तादृशार्थयोमिथः साकाइत्व-नियमो न कल्पाते, परन्तु कव्यर्थ-भिन्न योगार्थस्य वोध प्रति रूढ़ि-धियः प्रतिवन्धकत्वं (ग), तेन रूढेरप्रतिसन्धान-दशायामवयव-शक्त्यैव “पङ्कजं कुमुद मित्यादी पश-जनि-कर्तृत्वादिना कुमुदादेरवगमः, तथावयव-शक्तरनुपस्थिती समुदाय-शक्त्यैव “भूमौ पङ्कजमुत्पन्न”मित्यादी पद्मत्व-प्रकारेण स्थल- पद्मादेः (घ), अतएव (ङ) च तैल-पदं योगेन तिल-प्रभवं रूट्या च विलक्षण-द्रव-द्रव्य-पर्यवसितं स्नेहं वोधयद योगरूढ़मपि तैलं पत्र- मित्यादौ सर्षपस्य तैलमित्यादौ च शक्त्यैव प्रत्येकस्य वोधकमिति मीमांसकानां मतमुपन्यस्यति- रूढ्यर्थ-भिन्न योगार्थ-बुद्धौ रूढेविरोधिताम् । वदन्ति केचिदेकैक-बुद्धिस्तैः ( च ) क्वचिदिष्यते ॥ २७ ॥ “कचित्” समुदायावयवयोरेकमात्रस्य शक्ति-प्रतिसन्धान-स्थले । यद्यपि पद्मान्य-धम्मिक पङ्क-जातत्वान्वय-धी-सामान्यं प्रति पङ्गज-पदं पद्म-शक्तमित्येवं रूढ़ि-ज्ञानत्वेन न विरोधित्वं, तादृश-धी-सत्त्वेऽपि । (क) “ततः” चिवगुरित्यादित इत्यर्थः । "तेषां” अवयवानामित्यर्थः । "तथा- विधार्थः" चिनगं'स्वाम्यादि-रूपार्थ इत्यर्थः । “वक्ष्यमाणत्वा"दित्यस्य समास-प्रकरणे इति शेषः । (ख) सौमांसकानामभिप्रायं प्रकाशयन्नवतारणिकामाह “पङ्कजादौ"त्यादिना। (ग) कल्पाते इति शेषः । (घ) अवगम इति पूर्वणान्वयः । (ङ) यथायथं अवयव-समुदाय-शक्तिभ्यां वीधनादवेत्यर्थः । तैलं पवमित्यव कुशर्थ- "विनाक़त योगार्थस्य सर्षपस्व-तैलमित्यत्र च योगार्थ-विनाकृत-व्यर्थस्य वोध इति । "शक्तयेव" क्वचित् अवयव-शक्त्यैव क्वचिञ्च समुदाय-शक्त्यैवेत्यर्थः । (च) “केचित्" मीमांसकाः। ":" मीमांसकैः ।

·नाम-तविभाग-प्रकरणं ७५ वोधो न स्यात् कद्दम-जादि-शब्देभ्यस्ताद्रप्यण कुमुदादेरवगमात्, नापि पङ्गज-पद- जन्य तादृश-वोधं प्रत्येव तथा विरोधित्वं (क) रूढ़ि-ज्ञान-दशाया- मपि समुदायस्य लक्षणया शक्ति-भ्रमेण वा पङ्कज-पदात् पङ्क- जातत्वेन कुमुद-वोधस्य सर्वैरुपगमात्। तथाप्यवयव-त्या पङ्कज- पद-जन्य-पद्मान्य-धम्भिक-पङ्क-जातत्वान्वय-वोधं प्रत्येव निरुता-रूढ़ि- ज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकत्वं । न च कुमुद एव पद्मत्वेन रूढ़ि- भ्रम-दशायां ताद्रूप्येण ( ख ) कुमुदस्य विरोधिन्या रूढ़ि-धियः सत्त्वादिति वायं पद्मान्यधम्भिकेत्यनेन पद्मत्वानव- च्छिन्न-विशेष्यताकलस्योतत्वात् । पद्मस्येव कुमुदस्यापि समुदाय- शक्यत्व-धी-दशायामवयव-शक्त्या पक-जातं कुमुदमित्याकारक- धी-स्वीकारे तु (ग) कुमुदादि-शक्तत्व-ज्ञानाजन्यत्वेनापि प्रतिवध्यं विशेषणीयम्। न च यत्र तात्पया।द-धी-विलम्वादयोग्यता-मा- दिना(घ) प्रतिवन्धाहा रूढ्योपस्थित पद्म योगार्थस्य पङ्क-जनि-कर्त्त- रनन्वयस्तत्रावयव-शक्त्या पनजातत्वेन कुमुदादि-वोधो न स्यात् विरो- धिनो रूढिज्ञानस्य सत्त्वादिति वाच्यं मीमांसकानामिष्टत्वात्, ते हि (ङ) मण्डपं भोजयेत्यादावपि ग्रहादी रूढ़ि-धी-सत्त्व मण्डपादि- पदानामवयव-शक्त्या मण्ड-पान-कदिन मन्यन्ते वोधं, भ्रमत्व-ग्रहा- (क) “तथा विरोधित्वं” पूर्वोक्त रुढ़ि-ज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकत्वमित्यर्थः । (ख) “ताद्रूप्येण" पङ्कजातत्वेनेत्यर्थ : (ग) वृदञ्च पद्मत्वभान-प्रतिवन्धक-दशायां वोध्यं :अन्यथा तत्र पद्मत्वस्यापि-भान-सम्भवेन पद्मत्वानवछिन्न-विशेष्यताया एव दुर्लभत्वापत्तेः । वस्तुतस्तु तादृशरुढिज्ञानदंशायां पङ्जातं कुमुदमिति वोधानङ्गीकारोऽपि न क्षतिरित्यभिप्रेत्य तादृशवोधस्य सर्वसम्मतत्वाभाव-सूचनाय "स्वीकारेत्वि"त्युक्तां । (ध) ननु तात्पर्यज्ञानस्य हेतुत्वे मानाभावादाह “अयोग्यताश्रमादिने"ति, पद्म' पर- जनि-क-भिन्नमित्ययोग्यता-ममादिनेत्यर्थः । (ङ) “ते हि" मीमांसका होत्यर्थः ।

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायो नारकन्दितस्येव ( क ) रूळ्यर्थगोचर-तत्तदयोग्यता-ज्ञानाद्यभाव- विशिष्टस्यैव रूढ़िवानस्य विरोधितायाः सुवचत्वाच्च । यदि च समु- दाय एव (ख) पनत्वेन पक्ष-नि-कर्तृत्वेन च शक्तः प्रमा-भ्रमाभ्यां प-जातं पद्ममित्याकारको वोधः प्रामाणिकस्तदानों च पक्ष-जान-. कर्तृत्वेन कुमुदस्य नान्वय-धीः, तदावयव-शक्त्ये त्यपहाय पङ्कज-पद- घटक-शब्द-शक्त्ये ति प्रतिवध्य-कुक्षी निक्षेपणीयं (ग) तहटकत्वञ्चह तहिषयिता-व्यापक-विषयिताकत्वमानं तदवयव इव तत्राप्यविशि- ष्टम्। यत्तु (घ) स्वावयव-शक्त्या पङ्कज-पद-जन्यं पङ्क-जनि-कर्तृत्वे- नान्वय-वोधं प्रति पद्मत्वं हेतुस्तत्र कार्यस्य विशेष्यत्वं तदवच्छेदकत्वं वा कारणस्य तु समवायस्तादात्मा वा प्रत्यासत्तिरित्यातावतैव योगार्थ- मर्यादया कुमुदादेवोध-व्युदास-सम्भवात् उक्त-क्रमण प्रतिवन्धकतायां मानाभावः, पद्मत्वं पङ्कज-पद-प्रयोगोपाधिरिति-प्राचीन-प्रवादस्याप्यु- (क) रूयर्थ-विषयकायोग्यताज्ञानदशायां पङ्कजातत्वेन कुमुदवोधस्यानुभव-सिद्धन्वे वाह "कव्यर्थगोचर"त्यादि। (ख) “समुदाय एव" पनजपदसमुदाय एवेत्यर्थः। “कुमुदस्य नान्वयधी:" पद्मान्ये पङ्कजातत्वाम्बये कढिज्ञानस्य विरोधित्वादिति भावः । (ग) पनजपदघटकशब्दशक्त्या पनजपदजन्य-पद्मान्यधर्मिक-पङ्कजातत्वान्वयवोधं प्रति- निरुक्तरूढिज्ञान प्रतिवन्धक तथा च निरुतस्थले समुदायशक्तेः प्रमाभमस्थले कुमुदवोधस्य न सम्भव इति भावः । एकानुपूर्वी कशब्द युगपत्तियस्य विरोधात् “यदिचे" त्यनेनावरस: सूचितः। (घ) “पनत्वं प्रयोगोपाधि"रिति हमीमांसकानां मतमुपन्यस्यति “यत्त्वि"त्यादिना । एतेषामयमाशयः, यथा तदादिपदेषु बुद्धिस्थत्वादिकं प्रयोगोपाधिनं तु शक्यतावदक तथा पनत्वमपि, प्रयोगोपाधित्वञ्च तत्पदाशक्यत्वे सति तत्पदजन्य-शाब्दबोध-जनक-धर्म विभीषत्वम्, म तु तादृशवोधप्रतिवन्धकान्योन्याभावप्रतियोगितावदकत्वमिति । ननु विशेष्यता-सम्बन्धन तादृश-वीधं प्रति समवायन पद्मत्वस्य हेतुत्वे भाविनि पद्म तादृश-वोधो न स्यात् न स्याच पद्मत्वेन कुमुदभ्रम इत्यत "स्तदवछेदकत्वं चे"ति, तथा चावदकतासम्बन्धन तादृश-वोध प्रति तादात्म्येन पद्यत्वस्य हेतुत्वान कोऽपि दोषः ।

·नाम-तविभाग-प्रकरणं तार्थ एव पर्यवसानादिति तत्तुच्छ पनाग्रहीत-शक्तिकस्यापि पुंसः पङ्क-जनि-कर्तृत्वेनावयव-शक्त्या कुमदस्य वोधानुदय-प्रसङ्गात्। न चेष्टापत्तिरनुभव-विरोधात्। न च रूढ़िज्ञानकालौनमेव योगार्थस्य वोध प्रत्युक्त-रीत्या पद्मत्वस्य हेतुत्व तथा सति रूढ़ि-धी-दश्यामपि तदसमानकालीनस्य पन-जातत्वेन कुमुद-वोधस्य सामान्य-सामग्री- महिम्ना दुारतापत्तेः, रूढ़िज्ञानासमानकालोन-ताश-वोधं प्रति विशेषतो हेत्वन्तरस्यालृप्तत्वात् । ( क ) तत्कल्पने चातिगोरवात् । यदपि (ख) पङ्क-जनन-कर्तृषु पत्र-जादि-पदानां शक्ति-सत्वे- ऽपि पकन-पदान ताद्रूप्येण पद्मस्य वोधः, परन्तु पद्मत्वमात्रेण (ग), योगार्थ-मर्यादया (घ) पङ्क-जातत्व-प्रकारक-वोध-सामान्यं प्रत्येव 'पद्मत्व-विशिष्टे रूढ़ि-ज्ञानस्य लाघवेन विरोधित्वात्, पद्मान्य-धर्मि- कत्वादेगौरवेण प्रतिवध्य-कोट्यप्रविष्टत्वादतो योगरूढ़ नामैव नास्ति, (ङ) युधिष्ठिरादि-शब्दादपि रणस्थिरत्वादिकं योगाथै परित्यज्यैध वैजात्यादि-प्रकारेण कुन्ती-पुत्राद्यवगमात् । यदुक्त- मभियुक्तः- (क) रुढिज्ञानासमानकालीनवीधे रूढिज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्व-कल्पने गौरवमाह “तत्क- ल्पन" इत्यादिना। (ख) वैयाकरण-मतमुपन्यस्य दूषयति “यदपौ"त्यादिना। “पनजादिपदाना"मिति वहुवचन-वलात्पङ्कजेति इन्दसमासः सूचितः, तथा च पङ्गपदस्य पझे जनधातोरुत्पत्तौ ड-प्रत्यस्य- कतरि शक्तिमत्त्वे ऽपौत्यर्थः । “ताद्रूप्येण" पन-जनि-कर्तत्वेनेत्यर्थः । (ग) “वोध" इति पूर्वणान्वयः । (घ) “योगार्थमयादया” अवयव-शक्तयेत्यर्थः । तथा च समुदायशक्तिग्रहदशायामयव- शक्त्या वोध एव न भवतीति योगरूढ़नानोऽभावाहिभागीऽनुपपन्न इति भावः । (ङ) ननु योगरूढ़ासत्त्वे युधिष्ठिरादि-शब्दात् रणस्थिरत्वादिना कुन्तीपुत्राद्यवगमो न स्थादित्यत आह “युधिष्ठिरादौ"त्यादि । "जात्य' तत्तच्छरीरबत्ति-जाति-विशेष-रूप-जात्यं, युधिष्ठिर-शरीरस्य कालमर्दन नानात्वादिति भावः । .

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां (क) “या वृत्तिरजहत्-स्वार्था सेयमत्रोपपादिता। जहत्-स्वार्था तु तत्रैव यत्र रूढ़िविरोधिनी ॥ पङ्कजं मनसादेवी पद्मनाभो युधिष्ठिरः” । इति- तदेतद्दयाकरण-मतं ( ख ) पङ्कजमस्तीत्यादितः पङ्क-जातं पद्म- मस्तोत्याद्यनुभवस्य न्याय-मीमांसादि-सकल-तन्त्र-सिद्धत्वेन गौरवस्य प्रामाणिकत्वादनादेयं, अन्यथा अवयव-शक्तरपि प्रतिवध्यतायामप्रवे- शापत्तेर्लाघवेन पास जातत्व-प्रकारक-शाब्द सामान्यं प्रत्येव रूढिधियः प्रतिवन्धकत्वस्य सुवचत्वात् । नन्वेवं (ग) द्रव्ये सरसिजमस्तीत्यादितो व्यनिष्ठ सरोजमिव द्रव्याभिन्ने सरसि जातं पद्ममपि प्रतीयेत, नामार्थयोरभेदान्वये तन्त्रग्य नाम्नोः (घ) समान-विभक्तिकत्वस्यानपायादिति चेत् सत्यं सविभ- क्तिक-नामार्थस्य नामान्तरार्थान्वये वृत्तिशब्देक-देशान्येनैव (१) समान-विभक्तिक-नामान्तरण स्मारितत्वस्य तन्त्रतायाः स्वीकार्यत्वा- दिति (ङ)॥२७॥ (१) नामार्थस्वाभेदनान्वये वृत्तिशब्दान्ये नैवेति क्वचित्पाठः । (क) अवैव श्रीपतिदत्त-संवादमाह "या बत्ति रित्यादिना। "अजहत्-स्वार्था" शक्य- बत्तिरूपेण वोधिका, “अत्र" ग्रन्थे । कुव कृढिज्ञानं प्रतिवन्धकमिति जिज्ञासायामाह "पङ्कज”. मित्यादि। (ख) “मत"मित्यस्य "अनार्दय"मित्यग्रिमणान्वयः। “अन्यथा' सर्वसिद्धानुभवापलाप इत्यर्थः । (ग) खमतव्यवस्थापनासमर्थों वैयाकरण: शकते "नन्वेव"मित्यादिना । "एवं" योगरूढ़नाम-सत्त्वे इत्यर्थः । (घ) “समानविभक्तिकत्वस्य" विरुडविभक्तिराहित्यस्वेत्यर्थः, तेन नीलपौती घटपटा- वित्यत्र न दोषः । (ङ) विशेष्यतयाऽभेदसम्बन्धावछिन्न-स विभक्तिक नामार्थ-प्रकारकान्वयवोधे वृत्तिशब्देक- देशान्य-सविभक्तिक-नामोपस्थाप्यत्वं तन्त्र । पदानां प्रत्ययैर्योग: समासचेह वृत्तयः । तथा च सरसिजत्यत्र सरसौत्यस्य समासैकदेशतया इतिशब्दक-देशत्वानाभेद-वोधापत्तिरिति भावः ।

·नाम-तविभाग-प्रकरणं ७८ (क) “यद् यदाकासितं योग्यं सविधानं प्रपद्यते । तेन तनान्वित: स्वार्थः पदैः समधिगम्यते" ॥ इति- रूढ्यर्थ-योगार्थयोयुगपदुपस्थिती तयोकाङ्गादि-साचिव्यादाह- त्या-(ख )न्वय-वद्धिस्थल एव योगार्थस्य रूव्यर्थम्य वा नान्यत्वान्वयो, न तु तयोरव मिथः साकाङ्गत्वं, अन्यत्र योगार्थस्य वोधने रूढिधियः प्रतिवन्धकत्वं वा, प्रामाणाभावात्, एवञ्च यत्र योगार्थ-रूढिलभ्यार्थयो- स्तात्पर्य्याद्यग्रहादिरोधि-समवधानाहा न प्रथममन्वय-धी-स्तत्र योगा- र्थ-मर्यादया पङ्कजातत्वेन कुमुदादेः समुदाय-शक्त्या च पद्मत्वेन स्थल-कमलस्य वोधो भवत्येवेति मणिकन्मतं दर्शयति-- रूढ्यर्थेऽन्यत्र वा यत्र यदा-(ग )काशादि-निश्चयः । तदैव तत्र योगार्थस्यान्वयो मणिकन्मतः ॥ २८ ॥ समुदाय-शक्त्युपस्थापित पदान्तर-वृत्त्युपस्थापित वा यत्र धर्मिणि अवान्तरवृत्तिलभ्यार्थग्य यदाकाशा-निश्चयादिस्तदैव तत्र तस्यान्वय- वोध उत्पद्यते सम्भूतसामग्रोकत्वात् (घ)। रूढ्यथ-भिन्ने योगार्थ- स्यान्वय-वोध-व्युदासाय तु रूढ़े योगापहारिता-प्रवादो रूढ्यर्थमात्रे योगार्थस्यान्वय-वोध-सामग्री-स्थलाभिप्रायक इति चिन्तामणिक्वतां मतम् ॥ २८॥ योगरूढ़ विभजते। सामासिकं तद्धितात मिति तद्विविधं भवेत् । योगरूढ़े कदन्तस्य समासत्व-व्यवस्थितः ॥ २८ ॥ तद् योगरूढ़ सामासिकं समासात्मकं कृष्णसर्पादि। तद्धिताक्तं . ( क ) मणिकन्मतं दर्शयितुं भूमिकामाह “यद्य"दित्यादिना। "समधिगम्यते" अनु- भाव्यत इत्यर्थः । (ख) “आहत्य” परम्परमित्यर्थः प्रथमत इत्यपि वदन्ति । (ग) “यदा" यस्मिन् समय इत्यर्थः । (a) शाब्दवोधसामग्रीसमवधानादित्यर्थः । ।

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां । वासुदेवादि। कदन्तस्य पङ्कजादि-योगरूढस्य सामासिक एवान्त- र्भाव इति नाधिक्यम् ॥ २८ ॥ यौगिकं नाम लक्षयति विभजते च- योग-( क ) लभ्यार्थ-मात्रस्य वोधकं नाम यौगिकम् । समासस्तद्धिताक्तञ्च कदन्तञ्चेति तत्विधा ॥ ३० ॥ यबाम स्वान्तर्निविष्ट-शब्दानां योग-लभ्यार्थमात्रस्यान्वय-वोधं प्रति हेतुस्तबाम तादृशार्थे यौगिकम्। योगरूढन्तु क्वष्णसर्पादि-पदं योगनावच्छिन्नस्य रुढ्यर्थस्य वोधक, न तु तन्मात्रस्य । कम् त्रिविधं, समास: तद्धितात (ख) कदन्तञ्च ति, इन्दोऽपि समासः स्व-घटक-शब्दानामाकाझ्या लभ्यस्य धव-खदिराद्यर्थस्यान्वय- वोधकतया यौगिक एव। सर्वञ्चदं (ग) रूढ़ान्यत्वेन विशेषणीयं नात: कृष्णसर्पादो, वासुदेवादी पङ्कजादौ च योगरूढ़ेऽतिप्रसङ्गः । ब्राह्मणी, श्खयः, शूद्रेत्यादौ डीवादः स्त्रीत्व-वाचित्वे तादृशं नाम यौगिकमेव अन्यथा तु स्त्रीत्वादिमति तत्तदर्थे रूढ़मेव, नातो विभा- तच्च यौगि- गस्य व्याघातः ॥३०॥ इति श्रीजगदीश-तर्कालङ्कार-कृतायां शब्दशक्ति-प्रकाशिकायां नाम- तविभाग-प्रकरणं समाप्तम् । (क) “योगो"ऽवयव-शक्तिः । (ख) बहुगुड़ादौ तद्धितान्तत्वाभावात्तद्धिताक्तमित्युक्तम् । (ग) “दं” यौगिकविशेषलक्षणम् इत्यर्थः । तथा च रूढान्यत्वे सति समासत्वं समासा- त्मक-यौगिकलक्षणम्, एवं तद्धिताक्तमपि, तथा च योगरूढ़े कृष्णसर्प-वासुदेवादौ विशेषलक्षणस्य नातिव्याप्तिरिति भावः ।

·अथ समास-प्रकरणं। यौगिकेषु ( क ) समास लक्षयति ।- या दृशस्य महावाक्यस्यान्तस्त्वादिनिजार्थके। यादृशार्थस्य धी-हेतुः स समासस्तदर्थकः ॥ ३१ ॥ यादृश-महावाक्योत्तरस्त्व-तलादिः स्वार्थस्य (ख) यादृशार्थावच्छिन- विषयता-शालि-वोधे हेतुस्तादृशं तहाक्यं तथाविधार्थे (१) समासः । पाचकादिकन्तु पाक-काद्यर्थकं वाक्यमपि स्व-घटकानेक-नाम- लभ्य-तादृशार्थकत्व-विरहान महावाक्यं । प्रत्यर्थ-मात्रावच्छिन्न- प्रत्ययार्थस्यान्वय-वोधं प्रत्ययोग्यत्वं वा प्रकृते वाक्यस्य महत्त्वं वाचं, तेनो-( ग )पकुम्भादौ नाव्याप्तिन वा नोलघटत्वत्वमित्यादौ नीलघट- वादिभागेऽति-प्रसङ्गः ( २ )। (घ) क्षौरपायीत्यादिकस्तु प्रत्यर्था- वच्छिन्न-वदर्थस्यान्वयवोधे समर्थोऽपि न प्रकत्यर्थ-मात्रावच्छिवस्य, (१) . हेतुम्तहाक्यं तादृशार्थ इति क्वचित्पाठः । (२) अतिष्यानिरिति क्वचित्पाठः। (क) योग-लभ्यार्थबोधकै वित्येवार्थः, न तु तदर्थमात्रवोधकेष्विति। तथा सति परजादि- पदासंग्रह-प्रसङ्गादिति । (ख) “स्व” त्व-तलादि। “यादृशावछिन्न-विषयसाशालि बोध यादृशार्थ-विषयता निरूपित-स्वार्थविषयता-शालि-वोधे इत्यर्थः । अत्र च वाक्यस्य महत्त्व ख-घटकानेकनाम- लभ्यार्थकत्वरूपं प्रथमतोऽभिप्रेतं । वं महावाक्यत्वेनाभिमतम् । (ग) “तेन" नामाघटितं यहाक्यस्य महत्त्व तस्य निर्वचनेनेत्यर्थः, अन्यथा निपातस्य नामत्वाभावन निरुक्तनामघटित-महत्त्वाभावादपकुम्भादौ समासलक्षमस्याव्याप्ति: स्यात्। निपा- तस्य नामत्वमङ्गीकृत्य उपकुम्भादावव्याप्ति-वारणे तु नामगर्भमहत्त्व-घटित-समास-लक्षये दोषान्तरं दर्शयति “नवे" त्यादिना । (घ) “प्रकृत्यर्थमावे"त्यत्र मात्रपद-व्यात्तिमाह "सौरपायौ"त्यादि। "न प्रत्यर्थ- मावावछिन्नस्ये" त्यनन्तरं अपि तु चौरादिविशेषित-प्रकृत्यर्थावविन्नस्येति योजनीयम् । ११ ·८२ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां ततः पानशील- -सामान्यस्याप्रत्ययात् (१ (१)। (क) राजः पुरुषत्व- मित्यादितो राजन्येव पुरुष-भावः प्रतीयते, न तु राजपुरुषस्य भावः, सहितानां प्रत्यर्थ-मात्रान्वित-स्वार्थ-वोधत्वादतो गजः पुरुषत्यादि- भागे न प्रसङ्गः (२)। (ख) पायं पायमित्यादिको णमन्त-भागस्त स्वार्थावच्छिवस्य धात्वन्तरार्थस्यैवान्वय-(३) वोधको, न तु त्वादि. प्रत्ययार्थस्य । प्रस्थायेत्यादौ तु समास-व्यपदेशो स्यबादि-शब्द- संस्कार-प्रयोजको ( ४ ) गौणः ॥ ३१ ॥ विभनते स चायं षडू विधः कम- धारयादि-प्रभेदतः । यश्चोपपद-संशोन्य- स्तेनासौ सप्तधा मतः ॥ ३२ ॥ स चायं निरुक्त: समासः कर्मधारय-द्विगु-तत्पुरुषाव्ययीभाव- बहुब्रीहि-इन्द-भेदात् षडू विधः, यश्च कुम्भकारादिरप्युपदसंजकः समासोऽस्ति तेन समं समासः सप्तविधः। सङ्काश-निभ-नौकाशादौ- मामिव कारादीनामपि शब्दानामुपपदार्थान्वितस्यैव स्वार्थस्य वोधक- सया तथाविध नामान्तत्व-(५)मेव चैतस्य समासान्तराविशेषः ॥३२॥ (१) पवोधादिति कचित्पाठः । (२) नातिप्रसङ्ग इति क्वचित्पाठः । (३) अन्वय इति कचिन्नास्ति । (४) संस्कार-फलक इति कचित्पाठः । (१) पदान्तत्वमिति क्वचित्पाठः । (क) राज्ञः पुरुष इति भाग समास-लक्षणासत्त्वमुपपादयति “राज्ञः पुरुषत्व"मित्या- दिना। (ख) त्व-सलादि-निवेश-व्यावृत्तिमाइ “पायं पाय"मित्यादि। पायं पायं व्रजतीत्यादितः पुनःपुनः पानाति-समानकाबीनत्वस्य गमनादौ पोधनादिति भावः ।

·समास-प्रकरणं ३ ननु यदि षडूविधः सप्तविधो वा समासस्तदास्य पञ्चविधत्वोक्तिः प्राचामसान्तत्यतस्तामुपपादयति । पूर्व-मध्या-ऽन्त्य-सवा-ऽन्य- पद-प्राधान्यतः पुनः । प्राच्यः पञ्चविधः प्रोता: समासो वाभटादिभिः ॥ ३३ ॥ कश्चित् समासः पूर्वपदार्थ-धर्मिकान्वय-वोधजनकतया पूर्वपद- प्रधान उच्यते, यथा प्राप्त-जायाऽई-पिप्पली-पूर्व-कायादिकस्तत्पुरुषः, यथा वा उपकुम्भाद्यव्ययीभावः, पुरुष-सिंहादि-कर्मधारयश्च । क्वश्चि- मध्यपदार्थ-धर्मिक-धी-जनकतयैव मध्यपदप्रधानो, यथा पटा- नधिकरण-प्रतियोगितानवच्छेदकेत्यादिकस्तत्पुरुषः, पटस्य नाधि- करणमित्यादि-विग्रहे मध्यपदार्थस्यैव विशेष्यत्वात्, (क) “वहुपदे वहुब्रीहिरेवे” त्यस्य तत्पुरुषादेवहुनाम-गर्भत्वाभावे तात्पर्य्यमित्यग्रे व्युत्पाद्यत्वात् । कश्चिदन्त्य-पदार्थ-धर्मिक-धी-हेतुत्वादन्त्य-पद-प्रधानः, यथा राजपुरुषादिकस्तत्पुरुषो नौलोत्पलाटिकः कर्मधारयो वि- गााद्यव्ययीभावश्च । कश्चित् सर्व-पदार्थ-धर्मिक-बुद्धि-हेतुत्वात् सर्व-पदप्रधानः, यथेतरतर-इन्दो (ख) इन्दमात्र वा। कश्चित् खघटकान्य--पदार्थ-धर्मिक-ज्ञान-जनकत्वा-दन्यपदार-प्रधानः, यथा (क) ननु पटानधिकरणमित्यस्य वहुपदगर्भवेन कुतस्तत्पुरुषत्वं इत्यत पाह “वहुपद" इत्यादि। तथा च तत्र पदशब्दो नामार्थकः, प्रकृते च पटानधिकरणमित्यत्र नो नामत्वाभावान कपिद्दोष इति भावः । “भग्रे व्युत्पाद्यमानत्वात्”, “वहुपद वहुव्रीहिरेव नेतरो इन्दान्यः समास" इत्यादि-"सम्प्रदायविद"-इत्यन्त-ग्रन्थेन कर्मधारयलक्षणे पृ: ५३, पः र, व्युत्पाद्यमानत्वा- दित्यर्थः। (ख) प्राचां मते पाणिपादमिति समाहार-इन्दे उत्तरपदस्य साहित्यलक्षणया पाणिपाद- साहित्यमित्याकारकशाब्द-वोधस्याङ्गीकार्यत्वान्न तस्य सर्वपदप्राधान्यमित्यत आह "इतरतर-बन्द" इति, स्वगते तब लचणामङ्गीकारादाह "बन्दमाव"मिति ।

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां वहुव्रीहिः खले-यवाद्यव्ययोभावश्च ( क )। तदेवं पञ्च भेदानादायव पञ्चविधत्वं प्राच्यैरुक्तमतो न विरोधः । नित्यानित्य-भेदेन समासस्य हैविध्यमप्यस्ति, यदुक्तं (१) जयादि- त्येन- (ख ) "विभक्ति-मात्र-प्रक्षेपानितान्तर्गत-नामसु । वार्थस्यावोध-वोधाभ्यां नित्यानित्यो समासको” ॥ इति (२) खान्तर्गत-नामसु विभक्तिमात्र-प्रक्षेपण यल्लभ्यार्थस्यावोध: स नित्य-समासः, यथा कृष्णसर्प-निर्मक्षिकासुरादिः। कृष्णः सर्पः, मक्षि- काया नि:, न सुर इत्यादितस्तल्लभ्यस्य वैजात्यादरग्रहात्। यल्लंभ्यस्य च वोधः सोऽनित्य-समासः, यथा राज-पुरुष पूर्व-कायादिः। तल्लन्टा- (१) तदुक्त मिति क्वचिणठः । (२) इतीति नास्ति हस्तलिखित-पुस्तके । (क) खले यवा यदा इति विग्रहण कालस्यैव विशेष्यत्वादिति भावः । (ख) यादृशानुपूर्वोमच्छब्द-ज्ञानजन्य-वोध विषय-यादृशार्थबोई प्रति समासाघटक-खाप्रक- तिक-विभक्ति-विशिष्टानां स्वाघटकनामाद्यविभिष्टानां खघटकपदानां ज्ञानं अहंतुस्तादृशानुपूब्बौंमान् समासस्ताहशार्थ नित्यसमास इत्यर्थः । विग्रहासाधुत्व-साधुत्वकृत एव नित्यानित्य-समास- विभागः। असमस्यमाननामाद्यसहकत-समस्खमान-नामनिपातादिनार्थस्य कथनं विग्रहः । उप- कुम्भाद्यव्ययीभावे वहुब्रोही चासमस्खमानेनापि समीप-यस्वेत्यादि-पदन समामार्थ-कथनात्तत्र तस्याविग्रहत्वमेव, अतएवोक्तं आलोकलता “न च घटश्च पटश्चेत्यादिवत् उप कुम्भ इति व्यास- प्रयोमोऽस्ति येन तथा व्युत्पत्तिरवसीयत, किन्तूपकुम्भमित्यव प्रयोगो नित्यसमासत्वादिति, मणिकता च “वहुव्री हेर्नित्यसमासत्वेन विग्रहाभावाच्च, पिबागौर्यस्येतिवाक्य वहुव्रीहरन्धपदार्थ- कथनाय" इति। तथा चैतन्मते उपकुम्भ-चिवग्वित्यादनित्य-समास एवान्तर्भावः । विभाषा- धिकार तत्तत्-समासानुशासनञ्च विग्रहस्य समासार्थवोध-साकासत्व-प्रदर्शनाय, एवञ्च यव विवस्वाक्यात् समासार्थाप्रतीतिस्तव नित्यसमास इति । अतएब लक्षणे मावपदानिवेश अपनपत्यादी चिवम्वित्यादौ च नित्यसमासेऽव्याप्तिः, खान्तर्गतनाम विभक्ति-प्रक्षेपेऽपि कृष्णः सपोवजात्यवान् चिचामौर्यस्येति वाक्येन स्वार्थस्य वोधना-दतस्तदुपात्तमिति ।

·समास-प्रकरणं ८५ र्थस्य राज्ञः पुरुषः पूर्व कायस्येत्यादि-वाक्यादपि प्रतीतः । (क) स्फुर- वाणी चलञ्चैत्र इत्यादिकः कम्मधारयोऽप्यनित्य एव समासः, स्फुरन्ती वाणोत्यादि-विग्रहस्य वाण्यादी स्फुरदादि-विधेयकान्वय- वोधाजनकत्वेऽपि स्फुरदभिन्न-वाण्यादावेकत्वादि-वोधकत्वमादायैव तदर्थ-प्रकाशकत्वात्। स्फुरन्तों वाणीमित्यादि-वाक्यस्यैव तत्र विग्र- हत्व-सम्भवाच्च । (ख) विग्रह एव समास-लभ्यार्थस्य वोधकत्वं तन्त्रं, न तु समासे विग्रहार्थस्य, विग्रह-लम्पयोलिङ्ग-संख्ययोर्व्यञ्जक- वैधुर्येण प्रायशः समासावोध्यत्वात् । अतएव यत्र समास तयो- क) ननु यादृश-विषयताकवोध समास: स्वरुपयोग्यस्तादृश-विषयताकवोधे विग्रहस्य योग्यत्व एव प्राचीनरनित्यसमासत्वं स्वीकृतं, ग्वञ्च स्फुरहाणीत्यादरनित्यसमासत्वं न स्यात्, विग्रहवाक्यस्य तादृशवीधेऽसमर्थत्वात् । तथा हि स्फुरहाणीत्यत्र एकत्ववती वाणीस्फरदभिन्नेति स्पुरविधयकवीधः, स्थुरन्ती वाणीति-विग्रह तु स्फुरदभिन्नवाणी एकत्ववतीत्येकत्व-विधयकी वोधो न तु स्फुरद्दिधयकः “वर्तमान शजानशावप्रथमैकाधिकरणामन्त्रितयो"रित्यनुशासनेन प्रथमान-भटजर्थ-विधेयकान्वयवोधस्य प्राचीनैरनङ्गीकारादित्यत आह "स्फुरहाणी" त्यादि । "तदर्थप्रकाशकत्वात्" समासलभ्यार्थबोधकत्वादित्यर्थः। तथा च स्फुरहाणीत्यत्र स्फुरविधेयक- वोधवत् एकत्वविधयक-वोधस्यापि सम्भवेन तदर्थमादाथैव तदर्थप्रकाशकत्वमिति तादृशवोध च शरजर्थस्य उद्देश्य दिशि प्रविष्टवन विधेयत्वाभावान्नानुशासनविरोध इति भावः । नन्वेवं प्रथ- मान्त-शजोंद्देश्यक-वाधाङ्गीकार सर्व वाई श्य-विधयान्वय-सम्भवादप्रथमकाधिकरण इति निषेध-वैफल्यं, किञ्च चलर्दक इत्यादस्तथाप्यसंग्रह: चलदभिन्नैकत्वविशिष्ट एकत्वान्वये चलनेक इत्यादनिराकात्वन विग्रहत्वासम्भवादित्यत आह “स्फुरन्ती"मित्यादि। तथा च विग्रहस्य समासलभ्यार्थ-वोधकत्वमेवानित्यसमासत्व-नियामक, न तु यादृशविषयताकवोधेसमासः स्वरूप- योग्यस्तादृशविषयताक-वोध विग्रहस्य योग्यत्वमिति भावः । (ख) ननु तादृशवाक्यस्य विग्रहत्वमेव न सम्भवति, तल्लभ्यस्य कर्मत्वादः समासेनावोधनात्, विग्रह-समासयोस्तुल्यार्थकत्वनियमादित्यत आह “विग्रह एवे"त्यादि। “तन्वमिति", विग्रह समासार्थवोधकत्वमेव अनित्यसमासत्व-नियामकमित्यर्थः । निरुक्त-तुल्यार्थकत्व-नियमस्यापि विग्रहे समासार्थवोचकत्वमित्यत्रैव तात्पर्यमिति भावः । 'विग्रह एवं"त्येवकार-व्यवविद्यमाह “न तु समासे विग्रहार्थस्येति, अस्य च “वोधकत्वं तन्त्र"मिति पूञ्चणान्वयः, अत्र हेतुमाह “विग्रह- लभ्ययो"रित्यादिना। "प्रायशः समासावोध्यत्वात्" बहुषु स्थती नित्यानित्य-समासावोध्यत्वा- दित्यर्थः । "अत एवे"ति, लिङ्ग-संख्ययोः नित्यानित्य-समासावोध्यत्वस्यासार्वत्रिकबादेवेत्यर्थः ।

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां व्यचक-सद्भावस्तवावगमोऽपि ; यथा जरती-चित्रगुर्जन (क ) प्रिय- तिसा पुरुष इत्यादौ स्त्रीत्वादेः, स्त्रीप्रत्यय-तिस्रादेशयोस्तदभिव्यन- कयोः सत्त्वात्। यथा वा (ख) अक्ष-परि शलाका-परि प्रिय-युवया हस्त्यखमित्यादावेकत्वादेः, अक्ष-शलाकयोरकत्व एवाव्ययीभावस्य युमदस्मदोहित्व एव युवाद्यादेशस्य सेनाङ्गानां वहुत्व एव समा- हारपन्दूस्य विधानात्। तदुक्तमभियुक्त:- "संख्यातु व्यञ्जकाभावादव्यता प्रातरादिवत् । यत्र तु व्यञ्जक किञ्चित्तत्र संख्या प्रकाशते ॥ (ग) शलका-परि हस्त्यखं पूर्व-कायोऽई-पिप्पली”ति.। पूर्वादेरईस्य च ङसर्थैकत्वमन्तर्भाव्यैवावयविना तत्पुरुषस्य व्युत्पनत्वात्। (घ) सरसिजादी कण्ठे कालादी चालुक्-समासे सुपः संख्यावगमेऽपि न क्षतिः । तत्र (ङ) व्यजक-सुपः सत्त्वेऽपि संख्या न वुध्यत इति तु समास-शक्ति-वादिनः पातञ्जलाः ॥ ३३ ॥ (क) नित्यसमासे व्यञ्जकं दर्शयति "जरतीचित्रगुर्जन" इति, जरती चित्रा गौर्य- स्थेत्यर्थकथनमिति । पत्र समासे न पुम्बहावः, समासोत्तरपद पर एव तदिधानात्, अतएव चित्राजरदगुरित्यपि साधुः । (ख) नित्यसमासे लिङ्गव्यञ्जकमुदाहृत्य संख्याव्यञ्जकमाह “यथा वे"त्यादि। अनित्य- समासे व्यञ्चकमाह "हस्त्यश्व'मिति । (ग) कुत्र प्रकाशते इत्याकाहायामाह "शलाकापरी"त्यादि । "एकत्वमन्तव्य"ति असन्तावयविवाचकपर्दन सह पूवादनपंसकलिङ्गाईदिश्च तत्रुषानुशासनादिति भावः । तथा च पूर्व कायाक्षामित्याद्यर्थ न तादृशः समासः, न वा पूर्व कायादित्याद्यर्थे । (घ). सरसिजेत्यादनि त्यसमासस्य व्यञ्जकविभक्तिमत्त्वेनैकत्व-वोधकत्वेऽपि नित्यसमासत्वस्य सति स्तोत्याह “सरसिजादा"वित्यादिना। "सुप: संख्यावगमेऽपि” संख्यावगमे समर्थस्य सुपः सत्त्वेऽपौत्यर्थः । “नक्षति:" न निन्यसमासत्व-क्षतिस्तलक्षणे विभक्ती समासाघटकत्वस्य निवेशितत्वादिति भावः । (ख) समासशक्तिवादिवैयाकरणमतमाह "तवे"ति सरसिजादावित्यर्थः । तम्भते तस्य समुदायस्यैव शक्तत्वेनायौगिकत्वादिति भावः। एतन्मतं पृ: ७७, प: ८, “यदपी"त्यादिना- मिहित।

·समास-प्रकरणं समासेषु कर्मधारयं लक्षयति ।- क्रमिकं यत्राम-युग- मेकार्थेऽन्यार्थ-वोधकम्। तादात्म्येन भवेदेष समासः कर्मधारयः ॥ ३४ ॥ क्रमिकं यबाम-इयं तयोरेकस्य नानोऽर्थे धम्मिणि तादात्म्येना- पर-नान्नोऽर्थस्यान्वय-वोधं प्रति समर्थं तादृशं नाम-इयं कर्मधारयः । नोलोत्पलमित्यादावुत्पलादि-पदस्यार्थे नीलादि-पदार्थस्य तादात्म्ये- मान्वयः, तथा पुरुष-सिंह इत्यादावपि पुरुषादावुत्तर-पद-लक्षितस्य सिंहादि-सदृशस्य पुरुषः सिंह इवेत्यादि-विग्रहे “प्रायेणोपमयस्योप- मान”रिति कर्मधारयानुशासनात्। (क) कुम्भस्य समीपमित्याद्यर्थक- स्तूपकुम्भादिर्न तादात्म्येनान्वय-वोधकः, (ख ) प्रवणमपद्रव्यमित्यादेः संग्रहाय नाम-पदस्य धातु-भिन्नोपलक्षकत्वात्, धातु-भिन्नोपलक्षकत्वात्, (ग) सार्थक- (क) तादात्म्येनेत्यस्य-व्यात्तिमा“कुम्भस्ये"त्यादिना । (ख) ननु उप-प्रभृते मत्वाभावेनोपकुम्भादौ क्रमिकमामध्यस्याभावादतिव्याप्तिन सम्भवती- स्यतो नाम-पदम्य धातुभिन्नपरत्वे हेतुमा “प्रवण"मित्यादिना । तथा चोपार्दर्धातुभिन्नखेन म कोऽपि दोषः । "प्रवर्ग" प्रकृष्टं वनमित्यर्थः, “अपद्रव्यं" अपलष्टं द्रव्यमित्यर्थः । (ग) नाम-पदस्य धातुभिन्नपरत्वे स्तोकनमे त्यादी कर्मधारयो न स्यादत पार "सार्थक". त्यादि। नन्वेवं स्तोकं पञ्चतीत्यत्र कर्मधारयत्वापत्तिस्तस्य तादात्म्येम धात्वर्थेऽन्वयवोधकत्वात् । न च तादात्म्येन भवेदेष समासः कर्मधारय इत्युत्तया समासत्वे सतौति विशेषणमस्तीत्यवगम्यते, तथा च स्तोकं पचतीत्यस्य समासत्वाभावादवातिव्याप्तिवारणमिति वाच्य तथा सति नीलमुत्पल- मिति वाक्य-वारक-क्रमिकत्वोपादानस्य वैयर्यप्रसङ्गात्, तस्यासमासत्वेनैव वारण-सम्भवात, एवज क्रमिकत्वोपादान परे समासत्वे सतीति विशेषणं नास्त्येवेति स्तोकं पचतीत्यादावतिन्याप्तिवारण- मशक्यमिति चेन्न क्रमिकत्वाभावादेव तहारणसम्भवात्, स्तोकमिति विभन्या व्यवधानात्। साधु पचतीच्यादावपि दधि पश्यतीत्यादिवत् विभक्त्यनुसन्धामादेव शाब्दवोधः, समासे तु विभत्त्यनुसन्धान विनवेति न कोऽपि दोषः। लक्षणे क्रमिकमित्यस्य अव्यवहितोत्तरत्वेन यथार्थ-प्रतीति-विषयत्व. मित्यर्थकत्वात् साधु पचतीत्यादौ नातिव्याति-शाति भावः ।

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां 'सामान्य-परत्वेऽपि क्षत्यभावाच्च । नीलमुत्पलमित्यादिकं तु समान- विभक्तिकं नामयं स्वार्थयोरभेदान्वयं वोधयदपि न क्रमिक, विभक्त्या व्यवधानात् । (क) यदि च तादात्म्येन नोलादि-नामार्थस्यान्वयवुद्दौ नीलादि- नामोत्तर-नामोपस्थाप्यत्वं तन्त्रमतो न तत्राभेदसम्बन्धेन नौलादे- रन्वयः, परन्तु विशेषण-विभक्तपस्थापित तादात्म्य एवाधेयत्वेन, नील-घटपटावित्यादौ च नीलपदाव्यवहितेन घटपटेत्येवं इन्दात्मक- मानवोपस्थापित पटे नीलस्य तादात्न्येनान्वयान्न व्यभिचारः, स्तोकं पचति धान्येन धनं प्रवत्या पटुरित्यादावपि स्तोकादे-न धात्वाद्यर्थे ात्म्येनान्वयः किन्तु हितोयाद्यर्थे तादात्म्य एवाधेयत्वेनत्यादिक विभाव्यते तदा क्रमिकत्वमनुपादेयमेव । ( ख ) राजपुरुष इत्यादिकस्तु तत्पुरुषो न पुरुष पूर्बपद- ( क ) प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थान्वित-स्वार्थवोधकत्वसम्भवे तत्परित्यागस्यानौचित्यमित्यभिप्रेत्या- काजाग्रन्थे मणिकहिरभिहितं “समानविभक्ति कयोरभेदानुभववलाविशेषणान्वित-विभक्तरभेदार्थ- कत्व"मिति, एवञ्च नौलमुत्पत्लमित्यादी एकत्ववन्नीलाभेदवाने कत्ववदुत्पस्लमिति शाब्दवोधस्वैवाभ्दुप- गन्तव्यतयास्य वाक्यस्य तादात्म्यसम्बन्धेनान्वंय-वोधकत्वाभावार्दवातिप्रसङ्ग स्य वारण-सम्भवात् क्रमि- कत्वविशेषणमनुपादयमित्याह “यदिचे" त्या “द्यनुपादयमवे" त्यनेन । . “तत्र” नौलमुत्पल- मित्यवेत्यर्थः । ननु “तादात्म्येने" त्यादि-नियमाभ्युपगमे नीलघटपटावित्यादौ नौलपदार्थस्याभेद- सम्बन्धेन पटेऽन्वयानुपपत्तिस्तस्य नौलनामोत्तर-नामानुपस्थाप्यत्वादित्याशङ्कामपनेतुमाह "नौल- घटपटा" वित्यादि। ननु तथापि स्तोकं पचतीत्यादी स्तोकादरभेदन पाकेऽन्वयानुपपत्तिरित्यत- सवाभेदप्रकारकवोध-मङ्गीकरोति "स्तोक"मित्यादिना। एवञ्च "तादात्म्येन नीलादिनामार्थस्ये" यादि-नियम न कोऽपि दोष इति भावः । अत्र “यदिचे" त्यनेनास्वरस: सूचित, स च नौल पौतञ्चोत्पलं यवेत्यर्थक-नौलपीतोत्पन्नं सर इत्यादि-वक्ष्यमाण-( पृ: ६३, पः ५, ) विपद-वहुव्रीहि- स्थले उत्पलादी नौलाभेदान्वयानुपपत्तिरूपः, उत्पलस्य नौलनामोत्तर-नामानुपस्थाप्यत्वादिति । (ख) “तादात्म्येने" त्यस्य व्यात्तिमाह "राजपुरुष' इत्यादि । तथा च "तादात्म्येने" त्यनुक्तौ तवाव्याप्तिरिति भावः । "अतएव" व्यास-समासयोस्तुल्यार्थकत्वार्दवेत्यर्थः । "मणि क्लदुक्त"मिति “तरपुरुषेऽपि राजपुरुष इत्यादौ पूर्वपदस्य षष्ट्यथ-सम्बन्धे निरूढलक्षणयैव रान- ·समास-प्रकरणं च्छते। लक्षितस्य राजसम्वन्धिनस्तादात्म्येनान्वय-वोधकः, समास-विग्रह- योस्तुल्यार्थकत्व-हान्यापत्तेः, परन्तु राजसम्बन्धस्यैव, अतएव राजपुरुष इत्यादो पूर्वपदे षड्यर्थ-सम्वन्धे लक्षणेति मणिकदुक्तमपि संग- ( क ) यथा च नामार्थयोर्भेदेनान्वयेऽपि न क्षतिस्तथो- परिष्टाहक्ष्यते। ( ख ) किञ्चिहिशिष्ट-सुबर्थानवच्छिवस्यैव वा तादात्म्येनान्वय- वोधकत्वमुक्तनिरुतौ निवेश्यम् । न चैवमपि पञ्चपुल्यादि-बिगी हिगाग्यं गच्छत इत्यादिस्थलीये हितयाद्यभिन्न-गार्यादि-वोधका- व्ययीभावे चातिव्याप्तिस्तदन्यत्वेनापि विशेषणीयत्वात् । अत्र च मानुषब्राह्मणो ब्राह्मणमानुष इत्याद्यप्रयोगाद विशेषण- शेषः । सम्बन्धि-पुरुषवद्यापपत्तन समासे शक्तिरनन्य-नभ्यम्य शब्दार्थत्वात्' इत्यनेन शब्दखण्ड समासवाद तत्त्वचिन्तामणिकताभिहितमित्यर्थः । ( क ) ननु राजपदस्य सम्बन्ध-लाक्षणिकत्वे पुषण समं तस्य भेदान्वयो न स्यात् नामार्थयो- भेदान्वयस्याव्युत्पन्नत्वादित्यत आह “यथा चे त्यादि। “वक्ष्यते" तत्पुरुषलक्षण-व्याख्यायामिति तथा च नामार्थयोरित्यादिनियम निपातातिरिक्तत्वमिव तत्पुरुष्णन्यत्वमपि निवेश्य, निपातातिरिक्तत्वानिवेशे घटो नास्तीत्यादी घटाः प्रतियोगितासम्बन्धेन नबर्थेऽन्वयानुपपत्ति: स्यादिति भावः । (ख) उक्त-नियमे तत्पुरुषान्यत्वनिशे गौरवात् तत्पुरुष-स्थले अभद-संसर्गक-वोध एवाभ्युपगन्तव्यस्तथा च तत्र पूर्वपदस्य सम्बन्धि-लाक्षणिकत्वमेव युक्तमिति यद्युच्यते, तदा तत्पु- रुपातिव्याप्तिवारणाय कर्मधारय-लक्षणे विशेषणान्तरं दैयमित्याह "किञ्चिहिशिष्टे"त्यादिना। तथा च किञ्चिनिष्ठ-प्रकारता-निरूपित-विशेष्यत्वाभिन्ना या स्व-प्रयोजक-विग्रहवाक्यस्थ-सुबर्थमिष्ठा- वच्छेदकता तनिरूपित-तादात्म्यसम्बन्धावछिन्न-प्रकारताशालि-वोधजनकं यदयावं तदन्यत्वं कर्म- धारयलक्षणे निवेश्यमिति भावः । समास-विग्रहयो: प्रयोज्य-प्रयोजक-भावस्तु ख-घटकशब्दहत्ति ग्राहकवरूपो “विग्रहेगा विग्रहे वा समास” इति प्रतीतिसिद्धः-खरूपसम्बन्धविशेष एव वा। अभिन्ना येत्यन्तानुपादाने एक-घट इति कर्मधारये व्याप्तिस्तस्य स्खप्रयोजकैकयासी घटति- विग्रहवाक्यस्थ सुबर्थनिष्ठावकककतानिरूपित-तादात्म्य-सम्बन्धा-वविनप्रकारताशालि-बोधनमकबा- दतस्तदुपातमिनि। १२ ·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां विशेष्ययोर्यत्र (क) मिथस्तादात्म्येन व्यभिचारस्तत्रैव कर्मधारयः साधुः। प्रमेयधूम इत्यादौ तु नरस्य शरीरं राहोः शिर इत्यादाविव तादात्म्य-सम्बन्धार्थक-षष्ठया तत्पुरुष एवेति बहाः । (ख ) चन्दनतरुर्विष्यगिरिर्वसन्तसमय इत्यादि-प्रयोगस्य प्रामा- णिकत्वात् विशेष्यस्यैव विशेषण-व्यभिचारित्वं कम्मधारये तन्त्रं, न तु विशेषणस्यापि तद्-व्यभिचारित्वं। पुरुषोत्तम इत्यत्र चोत्तमत्वं न नित्य-ज्ञानादिमत्वं, किन्तु भ्रम-विधुरत्वं, अतएव तत्र पुरुषस्येव पुरुषऽपि तस्य व्यभिचार-सत्त्वादुत्तमपुरुष इत्यपि कम्मधारयः साधु- रिति तु नव्याः। तदाद्युत्तर-पदकः कर्मधारयश्च प्रायशो नेष्यते, नौलतदस्तीत्या- दितो जात्वपि (ग) नौलोत्पलादेरस्तित्वाद्यप्रतीतः । क) “मिथस्तादात्म्येन व्यभिचारः” व्यभिचारोव भेदरूपस्तथा च विशेष्ये विशेषण-भेदी विशेषणे च विशेष्य-भेदः कर्मधारय-नियामक इति भावः । विशेषणविशेष्ययोः परस्परभेदस्य कर्मधारय-नियामकत्वे चन्दनतररित्यादी कर्मधारयानुपपत्तिरित्यखरस-सूचनाय "बद्धा" इत्युक्तम्। (ख) पूर्वकल्पेऽखरस-सत्त्वान्नव्यमतमाह "चन्दनतर"रित्यादिना । "व्यभिचारािवं" भेद इत्यर्थः। नन्वेवं पुरुषोत्तम इत्यत्र उत्तमपदार्थ नित्यज्ञानादिमति पुरुषभेदासत्त्वेन कर्मधार- यानुपपतिवदाहमेतं पुरुषं महान्तमित्यादि-श्रुत्या नित्यज्ञानादिमतोऽपीश्वरस्य पुरुषत्व-प्रतिपाद- नादित्यत उत्तमपदस्यार्थकथनेन तव कर्मधारयमुपपादयति “पुरुषोत्तम" इत्यादिना । "भ्रम- विधुरत्व"मिति, यव येन सम्बन्धेन यो नास्ति तव तेन सम्बन्धेन तस्य ज्ञानं भमस्त छून्यत्वमित्यर्थः ख-व्यधिकरण-प्रकारावछिन्न-विशेष्यता-निरूपकज्ञानशून्यत्वमिति पर्यवसितार्थः । स्वं विशेष्यता । विशेष्यतायां प्रकारावछिन्नत्वमनुभवसिद्धः खरूपसम्बन्धविशेषः । एवञ्च घटादौ निरुक्तोत्तमत्व- सत्वातख च पुरुषभेदसत्त्वेन न कर्मधारयानुपपत्तिः । "अतएव" उत्तमपदस्य निरुक्तार्थकत्वा- देवेत्यर्थः । “तव" भ्रमविधुर घटादी इत्यर्थः । "तस्य" भ्रमविधुरस्य घटादेरित्यर्थः । (ग) “जात्वपि" कदाचिदपीत्यर्थः ।

·समास-प्रकरणं ८१ (क) “पक-यहोजनं रम्य-माम-तनोजनं ( १) वृथा। नोल-यद्रस ( २ ) पाखाद्यः कटु-तद्रूपमोच्यते" ॥ इत्यादि-प्रयोगात् क्वचिदिष्यतेऽपि, प्रयुक्तञ्च जुमरनन्दिना परमः स. इत्याद्यर्थे “परम-सः” “परमता” वित्यादि। तत्पुरुषोऽप्येतेन (३) व्याख्यात: (ख)। (ग) ननु विशेष्यतया नामार्थ-प्रकारकान्वय-बुद्धिमान प्रत्येव नामोत्तर-विभक्तपस्थाप्यत्वं तदुत्तर-प्रत्ययोपस्थाप्यत्वं वा तन्त्र, न तु तादात्म्य-सम्वन्धानवच्छिन्न-तत्प्रकारताक-बुद्धि प्रति तथा, गौरवादतो नामार्थयोर्नीलोत्पलयोरन्वयासम्भवात् कम्मधारयादि-समासो योगिकः, किन्तु नीलोत्पलादि-विशिष्टे रूढ़ एव, तदुक्तं भर्तृहरिणा- - (१) भजनमिति क्वचित्पाठः । (२) तद्रस इति क्वचित्पाठः । (३) एतेन तत्पुरुषोऽपीति क्वचित्पाठः । ( क ) “प्रायशो नेष्यत' इत्यत्र प्रायः पदेन कचिदिष्यत इति सूचितं, तथा च कुत्र सूचित- मित्याकाक्षायामाह “पक्वयदि" त्यादि। पक्वाभिन्नस्य यस्य भोजनं रम्यं प्रामाभिन्नस्य तस्य भोजन "इथा" निष्फलं । नौलाभिन्नस्य यस्य रस आखाद्यः कटभिन्नस्य तस्य रूपमीक्ष्यते इति कारिकार्थः ।। (ख) “एतेन" कर्मधारय-न्यायेनेत्यर्थ, : तथा च तदाद्युत्तरपदकस्तत्पुषोऽपि प्रायशो नेष्यते क्वचिदिष्यते च, यथा “पादपद्म शिवा-यड्डी" त्यादौ शिवाया यत् इति विग्रहेण शिवाय- दिति षष्ठीतत्पुरुष इति भावः । (ग) समासशक्तिवादिनां वैयाकरणानां मतमाह “नन्वि" त्यादिना "वैयाकरणा" पृ: ९२, प:३, इत्यन्तेन । "विशेष्यतयेति विशेष्यतासम्बन्धेनेत्यर्थः। दाक्षिरित्यव प्रत्ययोप- स्थाप्येऽपत्ये दक्षस्यान्वयानुपपत्तिस्तस्य विभक्तापस्थाप्यत्वाभावादित्यत आह “तदुत्तर-प्रत्ययोप- स्थाप्यत्व"मिति। "तथा" निम्तोपस्थाप्यत्वं तन्त्रमित्यर्थः । "तथा" निरुक्तोपस्थाप्यत्वं तन्त्रमित्यर्थः । न त्वित्यत्र हेतुमाह “गौरवा". दिति, कार्य्यतावछेदक-गौरवादित्यर्थः । समासस्य कढ़त्वे प्राचीनसम्मतिमाह "अवुधानि" त्यादि । "अवुधान्', प्रज्ञानित्यर्थः। ननु समासस्य समुदायशक्तत्वे वाक्यत्वं न स्यादित्यवेष्टापत्तिमाह "शब्दान्तरत्वा"दित्यादि, योगेनार्थ-प्रतिपादकशब्द-भिन्नत्वात् समासो वाकादभिद्यते, तथा च तयोः परस्परमत्यन्तभेद एवेति भावः । १ ·४३ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां "अवुधान् प्रत्युपायाश्च विहिताः प्रतिपत्तये। शब्दान्तरत्वा-दत्यन्तं भेदो वाक्य-समासयोः” ॥ इति वैयाकरणाः। तन्मन्दं नीलोत्पमित्यादी समुदाये रूल्य- प्रतिसन्धानेऽपि नौलादि-प्रत्येक-पदार्थोपस्थित्या तयोस्तादात्म्येनान्वय- वोधस्यानुभविकत्वेन गौरवस्य प्रामाणिकत्वात्, अन्यथा नामार्थ- स्यान्वयवोध-सामान्यं प्रत्येव नामोत्तर-नामोपस्थाप्यत्वं तन्त्रमुररी- कृत्य नौलमानयेत्यादौ नामार्थ-सुबर्थयोर्नान्वय-वोधः, परन्तु सुबन्त- भागस्य नीलविशिष्ट-कर्मवादी रूढिरेवेत्यपि किन्न रोचयेः ? न च समासस्याशतत्वे नीलो द्रव्यञ्च घट इत्यादाविव नीलघटो द्रव्यमित्या- दावपि घटे धम्मिण्येकत्र इयमिति न्यायेन नील-द्रव्ययोस्तादात्म्ये- नान्वयापत्ति-(क)रिति वाच्यं नामार्थस्य (ख) मुख्यविशेष्यताक इव (क) "तादात्म्यनान्वयापत्ति"रिति तादात्म्यसम्बन्धावछिन्न-विधेयताकान्वयतोधापत्ति- रित्यर्थः । समासस्य शक्तत्वे तु नौलघटभागस्य नीलाभिन्न-घटवाचकतया तादृश-घट एव ट्रव्यान्वय इति न काप्यापत्तिरिति भावः । (ख) “नामार्थस्य"त्यादि, यथा नामार्थमुख्य-विशेष्यताकान्वय-वधि. प्रथमान्तत्वं तन्त्र तथेत्यर्थः। तथा च तन्नामार्थ-निष्ठ-तादात्म्यसम्बन्धावछिन्न-विधेयता-सम्बन्धनान्वयवोधं प्रति प्रथमान्त-तत्रामोपस्थाप्यत्वं तन्त्र इति भावः । ननु तथापि नीलघटी द्रव्यमित्यव एकत्र हय- मितिरीत्या नौल-द्रव्याभ्यामवछिन्ने घटे धर्मिणि कथं नैकत्वविधयको वोध: ? न चेष्टापत्तिः, समासशक्तिवादिनां मते घटत्वं नौलञ्चोद्देश्यतावईदकीकृत्य द्रव्यमानं ततो नीलद्रव्यमुभयं तादात्म्येन धर्मितावछेदकौलत्य एकत्वभानस्यैव सम्भवेन घटत्वमुद्देश्यतावदकीकृत्य युगपन्नील- द्रव्ययोर्भान-खौकार फलापलाप-प्रसङ्गादिति चेत् सत्यं नीलो द्रव्यञ्च घट इत्यत्र यथा एकत्व- विधेयक-भानं नास्ति तथा नीलघटी द्रव्यमित्यवापि एकत्वविधयकभानस्यानुभवेनास्पर्शनात्, नौलत्वावछिन्न--प्रकारता-निरूपित-घटत्वावछिन्न--विशेष्यत्वाभिन्नविशेष्यता-निरूपित-द्रव्यत्वावछिन्न- विधेयताकवोधं प्रत्यव नौलघटो द्रव्यमित्यानुपूर्व्या हेतुत्वं कल्पाते, नौलो द्रव्यञ्च घट इत्यत्रापि ससूहालम्बन-सूचक-चकारवलात् एकत्वविधेयक-वोधो न मन्यते, तथात्वे नौल-द्रव्ययोगद्देश्यताव- छेदकतया एकवड्यमिति न्यायेन एकस्या विशेष्यताया नौलत्व-द्रव्यत्वावछिन्नोभयप्रकारता-निरूप- याव-सम्भवेनकवाक्यता-पर्यवसाने वाक्यभेद-सूचक-चकार-वैयापत्तेः। तस्मात् नौलो द्रव्यच ·समास-प्रकरण तादात्म्यावविव-विधेयताकेऽपि वोधे नाम्न: प्रथमान्तत्वस्य तन्त्र- त्वात् । विधेयत्वन्तु (क) विषयतावच्छेदकत्वान्य-प्रकारत्वं, प्रकारता- प्रभेदो वेत्यन्यदेतत्। पटमित्यादौ तु कम्मत्वादी पटादिर्न तादात्म्येन विधेय इति न तत्र व्यभिचारः । (ख) ननु नौलं पोतञ्चोत्पलं यत्र इत्यर्थे नौलपौतोत्पलं सर इत्यादिको वहुव्रीहिरिव नीलं पौतञ्चोत्पलमित्यर्थे नौल-पोतोत्पलं पुष्पमित्यादिकः कर्मधारयोऽप्येकत्र हयमिति न्यायेन नौलपीताभ्या- मवच्छिन्नोत्पलनिष्ठ-धम्मिताक-धी-जनकः कथं न स्यादिति चेन्न “वहुपदे वहुब्रीहिरव नेतरो इन्दान्यः समास” इत्यनुशिष्टि-वलेन वहुव्रीहेरेव (ग) स्व-निविष्ट-नामहयोपस्थाप्यार्थ-यावच्छिन्न- तादृश-नामान्तरार्थ-निष्ठ-विषयताक-वोधं प्रति हेतुत्वेन (घ ) समा- सान्तरस्य तादृश-धियं प्रत्यसमर्थत्वात्। । (ङ) “नौलपीतोत्पलेरम्ये घट इत्यानुपूर्त्या अपि नौलत्वावछिन्न-ट्रव्यत्वावछिन्न-विधयता-इयनिरुपित-घटत्वावछिन्नोद्देश्यता- इयशालिसमूहालम्बनवोध एव हेतुत्वमुपतव्यमिति चिन्त्यम् । ( क ) ननुं नीलघटी ट्रन्यमित्यत्र कथ' नीलस्य विधयत्वमिन्याशंक्य तस्य विधयत्वं निरा- करोति "विधेयत्वचे"ति। तथा चोक्तस्थल नीलस्य विशष्यतावदकत्वान्नदोषः। ननु वह्नि- व्याप्यवत्तापरामर्शोत्तरमितरवाधवशात् यत्र महानसीय-वयनुमितिस्तव महानसीयवह्नी विधयत्वा पत्तिरित्यत आह "प्रकारता प्रभेदोव"ति, पव्वतीवह्निमान् पवते वहिरिल्यादिज्ञानविषयकानुभव- सिद्धो विषयता-विशष इत्यर्थः। प्रकारतताती पर्वते वद्भिरित्यवाव्याप्तः । (ख) अच शकते “नन्वि"त्यादिना । (ग) स्ख वहुव्रीहिः । (घ) “समासान्तरस्य" बहुब्रीहिभिन्न-समासस्येत्यर्थः । "तादृशधियं प्रति" ख-निविष्ट- नामयोपस्थाप्यार्थइयावछिन्न-तादृशनामान्तरार्थ-विषयताकवोधं प्रतीत्यर्थः । “असमर्थत्वा"दिति, तथा च नौलपीतोत्पलं पुष्पमित्यानुपूची-ज्ञानस्य एकत्रयमितिरीत्या वोधान्यवोधं प्रत्येव हेतुत्व- कल्पनात्ताहशस्थल-कर्मधारय-वारणमिति भावः । (ङ) ननु लौलं पीतञ्चोत्पलं रम्यमित्याद्यर्थे "नील-पौतोत्पले रम्ये' इत्यादि-प्रयोगात् ताश-संकोचो दुर्घट इत्यत आह "नील-पीतोत्पल" इत्यादि । “अतएव" तादृश-प्रयोगस्य निरुक्तसमूहालम्बन-बोधजनकत्वादवेत्यर्थः ।

·८४ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां नोलपोतोत्पलाश्रित"मित्यादौ तु नौलोन्पलं पौतोत्पलञ्च रम्यमित्या- कारक एव वोधो, न तु नीलं पौतञ्च यदुत्पलं तद्रम्यमित्याकारः । अतएव इन्दात्परस्य प्रत्येकाभिसम्बन्ध-सूचनार्थं नीलपीते च ते उत्पले चेत्यादिकमेव तत्र विग्रहं वर्णयन्ति, न तु नीलं पौतञ्च तत्पलञ्चे- त्यादिकम् । (क) घटस्य नाधिकरणमित्यादि-विग्रहे घटानधि- करणमित्यादिकस्तु मध्यपदप्रधान-स्तत्पुरुषो न वहुनाम-गर्भो न वैकत्र हयमिति न्यायेन स्वार्थस्य वोधक इति सम्प्रदायविदः । स्थादेतत् समासानां समुदाय-शक्तत्वे “वाचस्पतिर्मिताया:” (ख) “स श्यामे कठेवण: पुमान्” इत्यादौ वाचि मिताया: कण्ठे च श्यामादेर्नाभेदेनान्वयो, वागादेः पदार्थैकदेशत्वेन तत्र पदान्तरार्थस्य पशुरपशगंगनं समवेतमित्यादाविव निराकाइत्वात् ; एवं “पत्नया दिजातिस्वाध्यायो जटाभिस्तापसस्पृहे"त्यादौ पत्नीसहभावस्य हिजाती जटावैशिध्यस्य च तापसे भेदेनापि नान्वयो यथाकाशमभिघातादि- त्यादौ यौगिकत्वे तु तत्र तत्र तथाविधान्वयो दुर्वारो वाक्-प्रभृतः पदार्थत्वादिति चेव वृत्त्येकदेश-पदस्यार्थे सम्वन्धस्य कारकस्य वा (क) ननु घटानधिकरणमित्यवोक्त-"स्व-निविष्ट" त्यादि-पृ: ६३, पः १०, नियम-विरोध इत्याशङ्कामपनेतुमाह “घटस्ये" त्यादि । “न वहुनामगर्भ" इति, नत्रो नामत्वाभावादिति भावः । तथात्वेप्याह "नवे"त्यादि, तथा च तवैकच इयमितिरीत्या नामार्थ-यावछिन्नत्वस्य निविष्टत्वेन नानुपपत्तिरिति भावः । (ख) समासानां समुदायशक्तिकल्पने एतस्यात् तदेवाह "वाचस्पतिरि"त्यादिना "नान्वय' इत्यन्तेन, तथा च समुदाय-शक्तत्वे “नान्वय' इत्येतत् स्यादित्यर्थः। “मिताया" इत्यस्य परिमिताया इत्यर्थः । "पशुरपशु"रिति लोमवल्लाङ्गुलवत्त्वं पशुत्वं, शब्दसमवायिकारणत्वं गगनत्त्व तयोरेकदेशे लोम-शब्दादौ यथा अपनत्व-समवेतत्वयोर्नान्वयस्तथा इत्यर्थः “वाचि" वाक्पदार्थे इत्यर्थ: । अभेदनान्वये निराकाङ्गत्वमुक्त्वा भेदनान्वयेपि निराकाइत्वमाह “एवं". मित्यादि। अध्ययनयोग्यकाल: स्वाध्यायपदार्थः । "आकाश"मित्यादि, आकाशपदार्थकदेश शब्दे अभिघातप्रयोज्यत्वस्य यथा नान्वयस्तयेत्यर्थः । “यौगिकत्वेतु" समासस्येति शेषः ।

·समास-प्रकरणं ८५. वोधकान्य-विभक्तोः ( क ) स्वार्थानुभावकतायां निराकाहत्वादेव तस्य निरस्तत्वात्, अतएव चैत्रस्य गुरुकुलं” “शरैःशातित पत्रक” इत्यादौ गुर्वादिपदस्य बत्त्येकदेशत्वेऽपि तदर्थं षष्ठ्यर्थ-सम्बन्धस्य तृतीयाद्यर्थ- करणत्वादेश्चान्वयः सर्वसिद्धः । समासस्येव क्यजादि-प्रत्ययान्तस्यापि वृत्तित्वात्-- “परिष्कृतायाः सततं यस्तु वाचस्पतीयते। सम्पदा जटया वापि पुत्रीयति स पुरुषः” । इत्यादरपि वागाद्यंशे परिष्कृतादेः पुत्रायंशे च सम्पदादेः सह- भावादि-वोधकतायां न सामार्छ । (ख) “प्रतियोगि-पदादन्यद् यदन्यत् कारकादपि । वृत्तिशब्दैक-देशार्थे न तस्यान्वय इष्यते” (१)। इत्यपि पठन्ति, (ग) “कर्मा-चाण्डाल-योगोत्थ कुरु पापक्षयं अतएव- (१) त्तिशब्देकदेशस्य सम्बन्धस्तेन नेष्यते इति कातन्त्र परिशिष्टे पाठः । (क) “खग्र्थ" त्यचस्वपदं विभक्ति-परं । “तस्ये"ति, पत्नया बिजातिखाध्याय इत्यादी पबी- सहभावाद्यन्वयस्य, “निरस्तत्वा"दिति, निरासादित्यर्थः । वाचस्पतिर्मिताया इत्यादावभेदान्वय निरासश्च सविभक्तिकनामार्थस्याभेदनान्वये वृत्तिशब्दान्येनैव समानविभक्तिकनामान्तरण स्मारितत्वस्य तन्त्रत्वादित्यादिना प्रागवीतमित्यभिप्रायः पृ: ७८, पः १३ । “अतएव" सम्बन्धकारकवोधकान्य विभक्तनिराकासवादवेत्यर्थः । (ख) अवार्थ श्रीपतिसंवादमाह "प्रतियोगी" त्यादि "प्रतियोगिपदात्" नियतसम्बन्धि- वाचक-पदोपस्थाप्यादित्यर्थः । “कारकात्" कारकविभक्त्यन्तपदोपस्थाप्यादित्यर्थः। तथा च प्रतियोगिपदोपस्थाप्यान्यस्य कारक-विभक्त्यन्त-पदोपस्थाप्यान्यस्य चार्थस्य वृत्तिशब्दकर्दशोपस्थाप्येऽथ पन्वयवोधो न भवतीति फलितार्थः । (ग) ननु कर्मचण्डाल योगोत्यमित्यादौ योगजन्यत्वस्य पापक्षयेऽभावात् पाप एवान्वयो- वाच्यस्तथा च पापस्य वृत्तिशब्दत्वेन कथं तादृशान्वय-सम्भव इत्यत पाह "कर्मचाण्डाले"त्यादि। “योग-प्रयोज्य"मिति, तथा च पापक्षयस्य योगजन्यत्ववाधेऽपि योगप्रयोज्यमत्येव, तथा हि योग: पापे कारण पापञ्च तत्क्षये हेतुरिति परम्परया प्रयोजकत्वमक्षतमिति भावः । .

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां स चाभेदेन ममें"त्यत्र च योगोत्थमित्यस्य योगप्रयोज्यमित्यर्थः । पापक्षयेऽन्वितः- “यस्मिन् राशिगते सूर्ये विपत्तिं यान्ति मानवा: । तेषां तत्रैव कर्तव्या पिण्डदानादिका (१) क्रिया" ॥ इति वचनन्तु अमूलं, समूलत्वे तु यस्मिन् राशी गते सूर्ये इत्येव तत्र पाठ इत्यास्तां विस्तरः । हिगु लक्षयति- संख्या-शब्दयुतं नाम तदलक्ष्यार्थ-वोधकम् । अभेदेनैव यत् स्वार्थे म द्विगुस्त्रिविधो मतः ॥ ३५ ॥ ( क ) संख्यावच्छिन्न-शक्त-यत्-पदोत्तरत्व-विशिष्टं यत्रास स्वार्थ- धर्मिकं तादात्म्येन ( ख ) तदलक्ष्यार्थस्यान्वय-वोधं प्रति समर्थ (ग) तबामोत्तरतापन्नं तन्नामैव तदलक्ष्यार्थाभिन्न-स्वार्थे दिगुरुच्यते । त्रिकटु, (घ) त्रिभुवन, चतुर्युग, चतुर्वर्ग, पञ्चगव्य, पञ्चामृत, षड़ रस, षट्पदार्थ, सप्तर्षि, अष्टनाग, अष्टवसु, नवरस, नवग्रह, दशमूल, एका- दश-रुद्र, एकादशेन्द्रिय, द्वादशादित्येत्यादिकस्तु कर्मधारयः शूण्ठयादि- पर्याप्त-त्रित्वावच्छिन्न-वोधकतया न पूर्वपदालक्ष्यार्थस्य वोधकस्त्रि- १ (१) पिण्डदानोदक इति क्वचित्पाठः । (क) कारिकास्थ-"संख्याशब्दे'त्यस्यार्थमाह “संकावछिन्नशक्त"ति, .पर्याप्तिसम्बन्धेन संख्यावछिन्नशक्तमित्यर्थः। विशिष्टान्तं "युत"मित्यम्य विवरणं। स्वपदं परवर्तिनाम-परं । (ख) तत्पदं संख्यावचिनशक्तनाम-परं । (ग) समासत्वे सतौतिपुरणीयं । अन्यथा पञ्च मूलानीति-विग्रह ऽतिप्रसङ्गः स्यात् । (घ) तदलक्ष्यार्थत्यस्य प्रयोजनमाह “विकटि"त्यादिना ।

·समास-प्रकरणं कटु-प्रभृतिभ्यः कटुत्रयादि-सामान्यस्याप्रतीतः। (क) पञ्चमूली- त्यादौ तु मूलपञ्चकत्वेनैव मूलविशेषेषु तात्पर्य, न तु विशेष. रूपेणापि। अत एव (ख)- "कण्टकार्यादिकं स्वल्प गाम्भीर्यादि च यमहत् । पञ्चमूलं तदुभयं दशमूलमुदाहृतम्" ॥ इत्यादिकस्ताद्रूप्येण (ग) वोध-स्थलीय-प्रयोगः, “वर्षाकाले मघर्वेण युक्ता चापि त्रयोदशी"त्यादिवदेक-वचनस्य साधुत्व-सम्भ- वात् (घ)। हयो-(ङ)रूपमित्याद्यर्थे हिरूपादि-पदं नाभेदेन हिप्रभृतेरनु- भावकम्। (च) एकत्व-संख्यया विशिष्टं वोधयदपि एक-पदं न पयाप्ति-संसर्गेण तदवच्छिन्नस्य वोधकं, (छ) हितयादि-पदं पर्याप्तया हित्वावच्छिन्न प्रतिपादयदपि न तत्र शक्तं वाक्यत्वात्, अतो नैक-घट (क) लक्ष्ये लक्षणं सङ्गमयति “पञ्चमूलौ"त्यादिना । अत्र पच्चपदशतया सामान्यत: पञ्चत्वविशिष्टोपस्थितावपि तात्पर्यवशादिशेष-भानं, एवञ्च यत्र सामान्धरूपेण संख्यावाचकपदादुप- स्थितिस्तवैव विमुर्विशेषरूपेणोपस्थितौ तु कर्मधारय एवेति भावः । (ख) तात्पर्यविशेषस्य नियामकत्वावेत्यर्थः । (ग) “ताद्रूप्येण" विशेषरूपेणेत्यर्थः । कण्टकायर्यादि-पर्याप्त-पञ्चत्वेनेति तु फलितार्थः । पञ्चमूलमित्यव पञ्चपदेन सामान्य-पञ्चत्वावछिन्नस्योपस्थितौ स्वल्प-महतोरुभयोरवैक-धावचिन्न- तया भेदापेक्ष्योभयत्वासम्भवेन तदुभयं पञ्चमूलमिति वोधानुपपत्तिर्विशेष-पञ्चत्वेनोपस्थितौ च तयोः परस्परं भेदवत्वेन न काचिदनुपपत्तिरिति भावः । (घ) पञ्चमूलमित्यत्र कर्मधारयाङ्गीकार एकवचनासङ्गतिरित्यत आह “वर्षाकाल" इत्यादि। मघानां वयोदशौनाच नानात्वेपि यथैकवचनान्तता तथावापौति भावः । (ड) तादात्म्य-निवेश-व्यात्तिमाह "हयो"रित्यादिना । (च) पाप्तिसम्बन्धेन संख्यावछिन्नत्व-निवेश-प्रयोजनं दर्शयति “एकत्वे"त्यादिना । (छ) “संख्यावछिन्नशक्ते'त्यत्र शक्त-पद-स्थाने प्रतिपादकत्युक्तौ दोषमाह “हितयादी". त्यादिना। नन्वेवं हौ घटावितिविग्रह विघटाविति कर्मधारयेऽतिव्याप्तिरिति चेत्र सदन्यत्वेन विशेषणीयत्वात् । वस्तुतस्तु पञ्चखटौतिवत् तवापि समहार-हिगुरेव साधस्तथा च हिंघट- मित्यादिश्व प्रमाणमिति । १३ ·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां हितय-पटेत्यादि-कर्मधारयेऽतिप्रसङ्गः । सप्तशती पव्यतामित्यादी च यद्यपि शते धम्मिणि न सप्तानामभेदेनान्वयो, वाधितत्वात् ; नापि सप्तपद-लक्षितस्य सप्तगुणितस्य, हिगुत्व-हान्यापत्तेः (क); तथापि शतपदार्थैकदेशे शतत्व-संख्यायां (ख), तस्याः सप्तत्व-सम्भवादिति वदन्ति। विगाग्यं गच्छत इत्याद्यव्ययीभाव-वारणन्तु पूर्ववत् (ग)। सचायं हिगुस्त्रिविधः तद्धितार्थो-त्तरपद-समाहार-भेदात् ॥ ३५ ॥ तत्र तद्धितार्थ-बिगुलक्षयति- तद्धितार्थान्वित-खार्थ स्तहितार्थ-हिगुर्मतः। तद्धितार्थ-लाक्षणिक- खात्यनामा त्वसर्वगः ॥ ३६ ॥ (घ) यो हिगुः स्वोत्तर तद्धितार्यान्वितस्वार्थकः स तद्धितार्थ- हिगुः । हिमुद्रो वृष इत्यादौ हाभ्यां मुद्राभ्यां कोतस्य, विवर्षा गौरि- त्यादौ दाभ्यां वर्षाभ्यामभिनवयस्कस्य, हिदलं पवित्रमित्यादौ हाम्यां दलाभ्यां निर्मितस्य, हिगुम्नं वर्णमित्यादौ दाभ्यां गुञ्जाभ्यां तुलितस्य, त्रिकाण्डः पुरुष इत्यादौ त्रिभिः काण्डै: परिमितस्य, पञ्चकपालश्चरु- रित्यादौ पञ्चभिः कपालै: संस्कृतस्य वोधने लुप्तस्यैव ठगादि-तहितस्य क्रीताद्यभिधायकत्वात्, परिशिष्टकता मतेनेदम्। (ङ) उक्त प्रयोगेषु (क) पूर्वपदालत्यार्थवोध एव दिगोः साधुत्वस्यीक्तत्वादिति भावः । (ख) “सप्तानामभेदेनान्वय" इत्यनेनान्वितं । "तस्याः” शतत्वसंख्याया इत्यर्थः । एकदेशान्वयरूपाखरस-सूचनाय "वदन्ती” त्युक्तम् । (ग) कर्मधारय-लक्षणवदवाप्यव्ययीभावान्यत्व-विशेषणात्तहारणमित्यर्थः । (घ) खपदं लक्ष्यत्वेनाभिमतपरं । वहुपञ्चमूलीत्यादौ वहुच्प्रत्ययान्वयि-समाहार- हिगुवारणाय "खोत"ति। तस्य समाहार-हिगुत्वानङ्गीकार तदुत्तरं 'ई' प्रत्ययाभाव-प्रसङ्गा- दिति भावः। (6) कारिकापराई व्याख्यातुमुपक्रमते "उक्तप्रयोगेष्वि"त्यादिना "अयोगाचे"त्यन्तेन, प: ९९, प: । असर्वगत्वे हेतुमाह “पाञ्चपुरुषि"रित्यादि प्र: ९६, पः ३ ।

·समास-प्रकरणं हिंगोरातमदानः क्रीतादि-रूपार्थो लक्ष्यते, न तु लुप्तष्ठगादि- रप्यपक्ष्यतेऽतस्तद्धितार्थ-स्वान्त्यनामको हिगुरव तद्धितार्थ-द्विगुरिति फणिभाष्यन्तु न युक्ताम् असवर्गत्वात् ; पाञ्चपुरथिरियाद पञ्चानां पुरुषाणामपत्यस्य पञ्चगर्गरूप्यो गौरित्यादौ पञ्चानां गर्माण भूतपूर्वस्य वोधने तद्धितेनैव स्वार्थस्यापत्य-प्रभृतरुपस्थापनात्। हिस्वर्ण- मुद्रः ( क ) पशुरित्यादावुत्तर-पदस्य शक्तिविरहेण क्रोताद्यर्थे लाक्ष- णिकत्वायोगाच्च ॥ ३६ ॥ उत्तरपद-बिगुलक्षयति- स्वान्तर्निविष्ट-शब्दाभ्यां शब्दान्तर-समासगः। यो विगुः शाब्दिकैरुतः स उत्तरपद-बिगुः ॥ ३७॥ यो हिगुः स्व-घटक-नामभ्यां सह साकान-(ख) नामान्तरण समासस्यान्तर्गतः स उत्तरपद द्विगुः । यथा पञ्च गावो धनमस्येत्यादि- विग्रह पञ्चगवधन: पुरुष इत्यादी वहुब्रीद्यादि-निविष्टः पञ्च- गवादिः॥ २०॥ समाहार-बिगुलक्षयति- स्वार्थान्वित-समाहार- लक्षक-खान्य-शब्दकः । उक्ताभ्यामितरः किंवा समाहार-हिगुहिगुः ॥ ३८॥ क) ननु पाञ्चपुरुषिरित्यादौ पुरुषपर्दैनव लक्षणया पुरुषापत्यादरुपस्थापनातर्दकर्दश- पुरुष व्युत्पत्तिवैचिवेत्रण पञ्चपदार्थस्यान्वय-सम्भवादिम्मादि-प्रत्ययस्याकाचा-सम्पादकत्वान्नाव्याप्तिरत आह "हिखर्णमुद्र" इत्यादि। स्वर्ण मुद्रेत्यस्य वाक्यतया शक्तिविरहादिति भावः । (ख) रतीयार्थ-सहान्वयानुपपत्त्या साकांक्षेति पूरितं ।

·१०० शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां खोपखाप्यार्थस्य समाहार-लक्षको यदीयान्व-शब्दः स हिगुः समाहार-हिगुः । पञ्चपुलोत्यत्र हि योग-लभ्यानां पञ्चाभित्र- पुलानां समाहारः परस्थ-पुलशब्देन लक्ष्यते, न तु तत्र (क ) हिंगोः शक्तिरन्यलभ्ये शक्त्ययोगात् (ख)। अतएव (ग) न लक्षणाऽपि, शक्य-सम्बन्धस्यैव लक्षणात्वेन वाक्ये तदसम्भवात् । यदि च पञ्चपुलोत्यतः पञ्चानां पुलानामेव बोधो, न तु तत्समा- हारस्यापि, अतएव (घ) पञ्चपुलौं छिनत्तीत्यादिकः प्रयोग: प्रमाणम्, अन्यथा समूहात्मन: समाहारस्य छिदाद्यसम्भवेन तद- योग्यत्वापत्तेः, पुलादेईित्व-वहुत्वेऽप्येक-वचनन्त्वानुशासनिक, दारा- देवहुवचनवदुपपद्यते। न च द्रव्यप्राधान्ये पञ्चखलीत्यादी इखो न स्यात्, गोशब्दस्येव स्त्री-प्रत्ययस्यापि समासान्तस्योपसर्जनस्यैव तदि- धानादिति वाच्यं समाहार-संज्ञक-दिगोरप्यन्त्यस्य स्त्री-प्रत्ययस्य पृथ- गेव खविधेर्वक्तव्यत्वात्, प्रयोगानुसारित्वात् कल्पनायाः। (ङ) पञ्च- पाचकीत्यादावव्याप्तिच, तत्रोत्तरपदस्य वाक्यत्वेन लक्षकत्वायोगादिति सूक्ष्ममीक्ष्यते तदा पूर्व-निरुक्ताभ्यां तद्धितार्थोत्तरपदहिगुभ्यां भिन्न- दिगुरेव समाहार-हिगुवौंध्यः । एवं च (च) हिगोः कम्मधारयान्त- गतत्वेऽपि न क्षतिरिति तु विभावनीयम् (छ) ॥ ३८ ॥ (क) पञ्च-पुलसमाहार इत्यर्थः । (ख) पञ्च-पुलशब्दावयवत्योपस्थिते पञ्चपुलशब्दस्य शक्तिविरहादित्यर्थः। अन्य-लभ्यत्व- मुपलक्षणं, वाक्यत्वादपि पञ्चपुलशब्दस्याशकत्वमिति ध्येयम् । (ग) “अतएव" वाक्ये शक्यभावादेवेत्यर्थः । (घ) “अतएव" समाहारस्यावोधनादेवत्यर्थः । (ङ) मनु पृथक्-इखविधिकल्पने गौरवं, तहरं समाहार-लक्षणेव ज्यायसीत्यत पाह "पश्चपाचकौ"त्यादि। (च) समाहारस्थावोधन चेत्यर्थः । (छ) संख्यावाचक-नामार्थ विषयक--बोधजनकत्वरूपोपाधिभेदमादायैव षधाविभागोप- पत्तिरिति विभावना-बीजम् ।

·समास-प्रकरणं तत्पुरुषं लक्षयति- यदौयन सुबर्थन युत-यबोधन-क्षमः। यः समासस्तस्य तत्र स तत्पुरुष उच्यते ॥ ३८ ॥ यदर्थगतेन सुबर्थेन विशिष्टस्य यदर्थस्यान्वय-वोधं प्रति यः समासः खरूप-योग्यः स तदर्थस्य तदर्थे तत्पुरुषः । (क) न तु यवामोत्तरं यबाम यदर्थ-गत-सुबर्थावच्छिवस्य यत्-खार्थस्य वोधकं तदुत्तरं तबामैव तदर्थयोस्ततपुरुषः, पूर्वकायोऽईपिपलीत्यादावव्याप्तेः । स्तोक- पक्त त्यादौ क्रियाविशेषणैः कम्मधारय एव, महाकविर्महाविज्ञ इत्यादी कवित्वादाविव प्रकृतेऽप्येक-नामार्थंक-देश पचनादावपर-नामार्थस्या- भेदान्वय-वोधकतया तथाव-सम्भवात् । स्तोकं पतत्यादी अमस्ता- दात्म्य-वाचित्वे तु तत्पुरुषः सम्भवत्येव (ख)। क्रियाविशेषणैः समास एवाव्युत्पन्न इति तु न देश्यं, स्तोकनमा स्तनाभ्यामित्यादेः कालिदासाद्यैः प्रयुक्तत्वात्। (ग) हिंगो कम्मधारये च शब्दि- कानां तत्पुरुषब-व्यपदेश: पदसंस्कारार्थो गौणः ॥ ३८ ॥ तत्पुरुषं भिजते-- (क) कस्यचिम्मतं निरस्यति "नवि"त्यादिना । (ख) ननु स्तोकपनेत्यत्र द्वितीयार्थ-तादात्म्य-विशिष्टार्थ-वोधकतया यदि तत्पुरुषत्वं तदा नोलोत्पलमित्यादावपि प्रथमायास्तादात्म्य-वाचित्वमते तत्पुरुषत्वं स्यादिति चेन्न सुबर्थनेत्यत्र प्रथ- मान्यमुबनित्यस्योक्तत्वात् । वस्तुत: प्रथमायास्तादाम्यं नार्थों लिजार्थमावे तविधानादित्यभिप्राये- गदम्। (ग) ननु दिगौ कर्मधारये च सुबर्थस्याप्रकारतया तत्पुरुषत्वं न स्यात् तथा च "तरपु- रुषावुभौ” इत्यनुशासन-विरोध इत्यत पाह "हिगा"वित्यादि । “गौण” इति, एवञ्च तत्पुरुषत्व. व्यवहारात महाराजत्यादावदन्ततेति भावः ।

·१०२ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां हितीयादि-सुबर्थस्य भेदादेव च षडूविधः। क्रियान्वयी द्वितीयादे- रर्थः प्रायोऽत्र योजितः ॥ ४० ॥ ग्रामगतः चैत्रनीतः ब्राह्मणदत्तः वृक्षपतितः चैत्रधनं मैत्रगति: गृहस्थित इत्यादी सुबर्थस्य कम्मत्व-कर्तृत्वादेोधभेदादेतस्य हितोया- टतीयादि-तत्पुरुषत्वेन षड्भेदाः । स्व-घटकैक-पदार्थनिष्ठ-द्वितीयार्था- वच्छिवापरपदार्थवोधक-समासत्वादेर्धम्म-षट्कस्य सुवचत्वात् । इयांस्तु ( क ) विशेषो यदेतेषु धात्वर्थान्वय्येव हितीयादेरर्थः प्रायो घटकः, (ख ) पीठं परित: पुण्येन सुखं शमाय विद्या दण्डाद्घटः गवां कृष्णा सम्पवक्षौरा तिलेषु तैलमित्यादि-विग्रहे तत्पुरुषस्या साधुत्वात् । (ग) वर्ष-सुखो लोष्ट-काण: कुण्डल-हिरण्य (१) घटाऽ-न्यः कुवेर-वलिः कम्म-कुशल इत्यादी तु तत्तविशेष-विधेहिती- यादि-तत्पुरुषः। ननु ग्रामगत इत्यत्र गतौ ग्राम-कम्मत्वस्य राजपुरुष इत्यत्र च पुरुष राजसम्बन्धस्यावगमो न प्रामादि-पदेभ्यो लुप्त-सुपः स्मरणात्, . (१) कुण्डल हिरण्यमिति नास्ति हस्तलिखित पुस्तके । (क) कारिकापराई व्याकरोति “इयां स्वि" त्यादिना । (ख.) धात्वर्थान्वय्येवत्येवकार-व्यवछेद्यमाह “पौठं परित' इत्यादिना। पौठमित्यत्र कर्म प्रवचनौयर्योग द्वितीया, पुण्येनेति हेती तृतीया, शमायति तादयं चतुर्थी, दण्डादिति तो पञ्चमी, गवामिति निर्धारणे षष्ठी, तिले इत्यवाधार सप्तमी। एतासां क्रियान्ययित्वाभावान्न तदर्थ- मादाय तत्पुरुषः साधुरिति भावः । (ग) कारिकास्थ-प्राय: पद प्रयोजनमाह “वर्षमुखौ" त्यादिना। वर्ष मुखौति विग्रहः. पत्र च हितीयार्थो व्यापकत्वमिति । एवञ्च विशेषविधि विना कारकविभक्तदन्त वर्णव तत्पुरुष इति नियमः। .

·समास-प्रकरण .. तल्लोपमजानतोप्यन्वय-वोधात् ; समृइं (क ) ग्रामगत इत्यादितः: समृद्ध-ग्रामयोरभेदान्वय-धी-प्रसङ्गाच्च ; सम्पन्न दधि पश्येत्यादाविव तत्रापि नामार्थयोरभेदान्वय-वोधोपयुक्तस्य नाम्नीः समान-विभक्ति- प्रतिसन्धानस्याविशिष्टत्वात्। नापि (ख) ग्रामादि-पदस्य प्राम-कम- वादि-लक्षकत्वात् (१), (ग) अभेदान्य-सम्बन्धेन नामार्थस्यान्वय-वोधं प्रत्यनुकूलस्य नामोत्तर-विभक्त्युपस्थाप्यत्वस्य तादृश-(घ) प्रत्ययोप- स्थाप्यत्वस्य वा गत्यादावसत्वात् । न च ग्रामादि-पदलक्षितस्य ग्राम- कम्मकादेरेव तत्र गत्यादौ तादात्म्येनान्वय इति साम्प्रदायिकानां मत- मेव साम्प्रतं तत्पुरुषस्यापि समस्यमान-पदार्थयोरभेदान्वय-वोधकत्वे कर्मधारयत्वापत्तेः। (ङ) ग्रामं गतः राजापुरुष इत्यादि-विग्रहस्य समास-तुल्यार्थकत्व-हान्यापत्तेश्चेति चेन्न प्रत्ययान्त-तत्तत्रामार्थस्यैव भेदेनान्वयवोधं प्रति तत्तबामोत्तर-प्रत्ययोपस्थाप्यतायास्तन्त्रत्वोपगमेन ग्राम-गत इत्यादी ग्रामादि-पदलक्षितस्य ग्रामकर्मत्वादेर्गत्यादी (१) लक्षकत्वमिति क्वचित्पाठः (क) ननु तल्लोपमजानतोऽन्वयवोध एव न भवतीति यदि बुयात्तदाप्याह “समृद्ध". मित्यादि । न च ग्रामत्यस्य वृत्तिशब्दैकदेशत्वेन कथं तस्मिन् समृद्धान्वय इति वाच्यं सविभक्तिक- नामार्थ-धर्मिकान्वय एव बत्तिशब्दकदेशान्य-सविभक्तिकनामोपस्थाप्यत्वस्य तन्त्रत्वात्। योगरूढ़- विचार "सविभक्तिके" त्यादि-पृ: ७८, पः ११ ग्रन्थस्यापीदृशार्थकतयैव व्याख्येयत्वात्। यहा यथा ग्रामपदोत्तरं विभक्तेः स्मृतिस्तथा विग्रहस्थ-ग्रामपदस्थापि स्मृतिसम्भवात्तेन सममन्वये वाधका- भावादिति। (ख) पुनः शङ्कते “नापौ"त्यादिना। "ग्राम-कर्मत्वादरवगम" इति पूर्वोकेन "लक्ष. कत्वा"दित्यन्तस्यान्वयः, तथा च लुप्त-विभक्तेः समासस्थलेऽस्मरणेपि न क्षतिरिति भावः । (ग) पुन: शङ्कां निरस्थति “पभेदा "त्यादिना। (घ) पौवं इत्यादौ तद्धितार्थ भेदसम्बनान्वयादाह "तादृशे" त्यादि । (ङ) ननु कर्मधारयलक्षणे किञ्चिहिशिष्ट-सुवर्थानवछिन्नत्व-विशेषणात्तहारणमित्युक्तावपि दोषमाह "ग्राम गत" इत्यादि। "तुल्यार्थकत्वहान्यापत्ते"रिति, विग्रहजन्य-बोधे याम-कर्म- कादरप्रकारत्वादिति भावः ।

·१.४ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां दावरी वाधकाभावात्। न चैवं गतोग्रामेत्यत्रापि ग्रामपदलक्षितस्य ग्राम-कवादेर्गत्यादी भेदेनान्वयवोध प्रसङ्गः (क), प्रत्ययान्तान्य- तत्तबामोपस्थाप्यार्थस्यान्वय-वोधसामान्यं (ख) प्रत्येवोत्सर्गतस्तादृश तत्तवामोत्तर-नामोपस्थाप्यत्वस्य हेतुत्वेन तदसम्भवात्। अतएवा-(ग) ईपिप्पलोछेद (घ ) इत्यादौ पूर्वपद-प्रधानत्वेनानुशिष्टस्य तत्पुरुषा- देरन्य-प्रदार्थानां पिप्पलीप्रभृतीनां अर्वाद्यर्थे घटपटमठानामित्यादौ च सर्वपदप्रधानत्वेन इन्दस्यानन्त्यपदार्थानां घटादीनां सुबर्थेऽन्वयः, तथा वहुगुड़ो द्राक्षेत्यादी गुड़ादीनामपि वहुजर्थे ( ङ), ईषदसमाप्ती नाम्नः प्राग्वहुचो विधानादिति । ननु यदि नामार्थयोरपि भेदेनान्वयो व्युत्पन्नस्तर्हि ग्रामगत इत्यादौ कम्मत्वादि-संसर्गेण ग्रामादेरेव गत्यादावन्वयोऽस्तु कृतं ( च ) ग्रामादिशब्दस्य ग्रामकम्मत्वादि-लक्षणयेति चेत् सत्यं विग्रहवाक्यानां समास-समानार्थकत्व-रक्षणाय तत्र लक्षणा-स्वीकारात्। मास्तु वा (छ) ग्रामादि-पदस्य तत्कर्मत्वादी लक्षणा, कर्मत्वादि संसर्गेणैव ग्रामादे- गत्यादावन्वय-सम्भवात्तथापि न क्षतिः। ग्रामङ्गत इत्यादि-विग्रह- स्यापि कर्मत्वार्थक-द्वितीयाद्युपसन्धानवशादेव कर्मत्वादि-संसर्गेण गत्यादौ ग्रामाद्यन्वय-वोधकतया समास-समानार्थकत्व-सम्भवात् । (क) तव ग्रामपदस्य प्रत्ययान्तत्वाभावादिति शेषः । (ख) “वोधसामान्य प्रति” भेदेनाभेदन वा वोधं प्रतीत्यर्थः, "उत्सर्गत:" वाधकं विने- त्यर्थः। “तत्तन्नामें"त्यस्य प्रत्ययान्तान्य-नामत्यर्थः । (ग) कार्यकारणभावे "उत्सर्गत" इत्यस्योक्तत्वावेत्यर्थः । (घ) अईपिप्पलौत्यस्य प्रत्ययान्तान्यत्व-रक्षार्थ "छेद" इति । (ङ) अन्वय इतिपूर्वेण सम्बन्धः । (च) व्यर्थमित्यर्थः । (छ) पाचकरूपमित्यादौ पूर्वपदस्य वाक्यत्वेन लक्षणाया असम्भवादाह "मास्तुवे" त्यादि । "नचति:" म विग्रह-समासयोस्तुल्यार्थकत्व-क्षतिरित्यर्थः । लक्षणे सुबर्थप्रकारत्वस्यानिवेशात, तथाच “यदर्थगतेन सुवर्षेन विशिष्टस्ये" त्यस्य सुबर्थसम्बन्धेन यदर्थविशिष्टस्येत्यर्थ इति भावः ।

·समास-प्रकरण १.५ प्राम-(क) मित्यादौ कर्मत्वादि-धर्मिकान्वय-वोधानुरोधेन हितो- यादः कर्मत्वाद्यर्थकत्वात्। अतएव ( ख ) अघटः पट इत्यादावन्यस्य, असुरो दैत्य इत्यादौ विरोधिनः, अनिक्षुः शर इत्यादौ सदृशस्य, प्रबा- हाणो वाईषिक इत्यादापक्लष्टस्य, अनुदरमुदरन्तरुण्या इत्यादौ स्वल्पस्य वाचकेन नञ्-निपातन स्वार्थे प्रतियोगित्वादि-सम्बन्धेनैव घटादेरनु- भावनेऽपि तत्रत्य तत्पुरुषे नाव्याप्तिः । (ग) पटस्याभाव इत्यर्थे प्रसज्य- ना अव्ययीभाव एव समास: प्रमाणं, तेनापटं वत्तंत इत्याद्येव तत्र प्रयोगः, तत्पुरुषस्योत्तरपद-लिङ्गकत्व-नियमात् इति वृदाः । (घ) प्रसज्य-नजाप्यपट इत्यादिकस्तत्पुरुष एव साधु व्ययीभावः । नञ्तत्पुरुषविधस्तदपवादकत्वात्। अतएव (ङ) “वादिनाम- विवाद इत्यादिकः किरणावल्यादौ पुंसि प्रयोग इति तु पक्षधर- मिश्राः। (क) नन्वेवं हितीयादः कर्मत्वाद्यर्थकत्वमफलं, सर्ववैव संसर्गविधया तबोधसम्भवादित्यत पाई “ग्राम"मित्यादि। (ख) "अतएव" लक्षणे सुबर्थप्रकारत्वमनिविश्य तद्दिषयत्वमावस्य निवेशादेवेत्यर्थः "धन्यस्ये"त्यादि-षष्ठयन्तपञ्चकस्य “वाचकेन नञ् निपातेने"त्यग्रिमेणान्वयः । "खाथ"नथ इत्यर्थः । लक्षणे सुबर्थप्रकारतानिवेश पवाव्याप्तिप्रसङ्ग इति भावः । (ग) ननु नबर्थस्य षड्विधत्वेन कथं पञ्चविधप्रयोगा: प्रदर्शिता इत्यत पाह “पटस्या भाव" इत्यादि। एवञ्चैतनक्षणेऽव्ययीभावान्यत्वं निवेशनीयमिति नापटमित्यादावतिव्याप्तिरिति भावः। (घ) पक्षधरमिश्रमतमाह "प्रसज्ये"त्यादिना । तेषामयमाशयः पपटेत्यादरव्ययी. भावत्वे तत्र तत्पुरुषलक्षणातिव्याप्तिस्तहारणायाव्ययीभावान्यत्व-निवेश गौरवं, अतस्तव तत्पुरुषत्व- मौकत्यापट इत्यादि-पुंलिङ्गप्रयोगस्यैव साधुत्वं, एवञ्चाव्यय-पूर्वभागकत्वे सति स्त्रीलिङ्गादिशून्य- समासत्वमित्यव्ययीभाव-शक्षणस्यापि न तवातिव्याप्तिसम्भावनेति ध्येयं । () नवतरपुरुषस्य सदपवादकत्वादे वेत्यर्थः । १४ ·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां युज्यते (क) चोत्तरः कल्पः । न चेदेवं (ख)- "दर्शते राज-मातङ्गास्तस्यैवामी तुरङ्गमाः । चैत्रो ग्रामगतस्तत्र मैत्रः किं कुरुतेऽधुना ॥" इत्यादी राज-सम्बन्धादे राजादि-पद-लक्षकत्वे तदेक-देशस्य राजादेस्तदा परामर्शो न स्यात्, विशेष्य-विधया वृत्त्या पूर्बोपस्थापि- तास्यैवार्थस्य परामर्शकत्वात् तदादि-शब्दानां- (ग) “न हि प्रजावतीयं मे त्वं तस्मै देहि कम्बलम् । नौलो मणिगुण: सोऽत्र, भ्रात्रादिर्वोध्यते तदा ॥" नन्वेवं (घ) अनयैव ऋचा निषाद-स्थपतिं याजयेदिति श्रुतौ निषादानां स्थपतिरिति व्युत्पत्त्या न तत्पुरुषः, परन्तु निषादः स्थपति- रित्यर्थे कर्मधारय एवेति सिद्धान्तो व्याहन्येत, तत्पुरुष भक्ति-भिया हि तत्र कर्मधारय-स्वीकारस्तन्मूलको (ङ) निषादस्याधानेऽपूर्व-विद्या- प्रयुक्ति-(च) कल्पाते, कल्पाते च निषादीय-तत्तदध्ययने निषेध- विधि-वाधात् “स्त्री शूद्रौ नाधीयेता"मिति श्रुतौ तत्तदध्ययनेतरा- - (क ) सत्पुरुषे द्वितीयाद्यर्थस्य सम्बन्धविधया भानकल्पे युक्तयन्तरमाह "युज्यत" इत्यादिना । "उत्तर: कल्पः" हितीयाद्यर्थस्य सम्बन्धविधया भान-पक्ष इत्यर्थः (ख) “मचेदेव"मित्यस्य उत्तरकल्पमनादृत्य पूर्वकल्पादरे इत्यर्थः। “तदा" तत्पद- ने यथैः। (ग) उत्तव्युत्पत्ती श्रीपतिसम्मतं हेतुमाह “न हौ" स्थादि, हि यस्मादच भावादिन बोध्यते पत इत्यर्थः । “प्रजावती" भाजाया। "तस्मै" धावे । "नौल:" नीलगुणवान् । “स:" मोलः। "तदा" सत्पदेनेत्यर्थः । (घ) “एवं" तत्पुरुषे पूर्वपदस्य लक्षणाया अमङ्गीकारे इत्यर्थः। "ऋचा" ऋचन्त्र - पेत्यर्थः (क) कर्मधारय-खौकारमूलक इत्यर्थः। “पाधाने" अग्नग्राधाने इत्यर्थः । (च) “अपूर्वविद्याप्रयुक्ति:" पप्राप्त वेदाध्ययन इत्यर्थः । “कल्पाते" विधिविषयतयानु- मौयते इत्य - ·समास-प्रकरणं १०७ ध्ययन-परत्वं (क) धातोः, शूद्र-( ख ) पदस्य वैवर्णिकान्योपलक्षक: त्वात् ; यदि च (ग) कर्मधारय इव तत्पुरुषेऽपि न लक्षणा तदा तत्पुरुष एव तत्रोचितस्त्रैवर्णिकस्यैव निषादोय-स्थपतित्वेन प्राप्ताव- पूर्व-विद्याप्रयुक्तस्तन्मूलक-निषेध-विधि-सोचस्य चाकल्पात्वादिति चेन (घ ) तत्पुरुषे लक्षणा-पक्षेऽपि किमिति कर्मधारय एव तत्राभ्यु- पेयते न तु तत्पुरुषः ? निषादानां (ङ) स्थपतिरिति व्युत्पत्त्या निषाद-स्थपति-पदाविषाद-सम्बन्धवत्त्वेन स्थपत्यनुभव-सहस्रस्य सर्व- सिद्धत्वेन तदनुरोधामक्षणाया (च) कृप्तत्वेन तत्कल्पना भयस्या- सम्भवात्, (छ) न हि निषाद स्थपत्यादिपदं निषादादि-सम्बन्धवत्तया स्थपत्यादि-वोधने निराकाङ्क्ष, तथासति निराकाहत्वादेव तत्पुरुषत्वा- सम्भवेन लक्षणापत्तेस्तहाधकतयोपन्यासानौचित्यात् । अथ ( ज ) वाधकं विना मुख्यार्थ एव श्रुतीनां प्रामाण्यं न तु ( क) निषादीय-तत्तदध्ययनेतराध्ययनपरत्वमित्यर्थः । (ख) ननु निषादस्याध्ययनेपि न निषेध श्रुतिवाध:, स्त्री-शूद्रयोरेव तनिषेधादत पास “शूद्र" इत्यादि। (ग) तत्पुरुष लक्षणाविरहपक्षे निषादस्थपतीत्यच तत्पुरुषाङ्गीकार सङ्कोचादिकं म कल्पात इति दर्शयति “यदिचे"त्यादिना । (घ) अवायं भाव: तत्पुरुष लक्षणापक्षेऽपि अपूर्वविद्याप्रयुक्ते निषेधविधिसङ्कोचस्य वाऽ- कल्पात्वेन लाघव-सत्त्वात्तव तत्पुरुष एवोचित इति । (ङ) ननु तत्पुरुषे सबंच लक्षणायाः कल्पात्वमेव तत्पुरुषत्याग-वीजमित्यत पाह "निषादामा"मित्यादि। (च) वेदातिरिनास्थले इति शेषः । (छ) ननु निषादानां स्थपतिरित्यर्थ तादृशानुपूर्वा भाकाहाविरहादेवापूर्वविद्याप्रयुक्त्या- दिकं कल्पाते,' न तु तत्पुरुषे लक्षणाभियेत्याशङ्कायामाह "न ही" त्यादि। "तहाधकतया" तत्पुरुषवाधकतयेत्यर्थः । (ज) लक्षणापचे तत्पुरुषत्यागवीज शङ्कते “अथे" त्यादिमा। "जपहोमी च गाया- मनन्तफलदायको' इत्यादौ मुख्यार्थे श्रुतीनामप्रामाण्यादाह "वाधकं विने"ति। "प्रमाणान्तरा.

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां प्रमाणान्तराविषयेऽपि लक्ष्याथें, "मुख्ये हि शब्द-स्वरस" इत्यादि- मीमांसायास्तथैव सम्प्रतिप्रत्तेरिति ; चेत्तर्हि ( क ) वाधकासत्त्वे कर्मधारय-विधयैव वेदानां प्रामाण्यं, न तु प्रमाणान्तराविषयेऽपि तत्पुरुषविधया, “कर्मधारयात् समासान्तरस्य दौर्बल्य"मित्यादि- मीमांसाया-(ख) स्तथैव समातिपत्तेरित्यपि किन्न रोचयेः (ग)? तत्पुरुषाद वहुव्रीहेर्जघन्यत्वमित्यत्राप्युक्तव (घ) गैतिरनुसतव्या, न हि (ङ) बहुव्रोही समस्त-पदानां लाक्षणिकत्वादेव ततो दुर्बलत्वम्, एक-पदमात्र-लक्षणयापि वहुव्रीहेव्यवस्थाप्यत्वादित्यास्तां विस्तरः ॥ ४० ॥ अव्ययीभावं लक्षयति- उत्तरार्थान्वित-खार्था- व्यय-पूर्वस्तु यो भवेत्। बषये" एतवाक्यातिरिक्त-प्रमाणाविषये इत्यर्थः “मीमांसाया:" मीमांसाग्रन्थादित्यर्थः । “तथैव" मुख्या) श्रुतीनां प्रामाण्यमित्यस्यैवेत्यर्थः । (क) प्रतिवन्धिमुद्रया समाधत्ते “चेत् तहाँ"त्यादिना। तथा च वाधकासत्त्व एवं कर्मधारयः, अत्रत्वपूर्वविद्याप्रयुक्त्यादि-कल्पनारुप गौरव-सत्त्वान्न तत्सम्भव इति भावः । "तथेव" वाधकासत्त्वस्थन्ले कर्मधारय-विधयव दानां प्रामाण्य मित्यस्ववेत्यर्थः । "सम्प्रतिपत्ते:" तात्पयादिवशेन वोधनादित्यर्थः । (ग) शूद्रस्य वेदपाठनिषेधादीश्वर-निषादोऽधिकारीति वोधयितुं न शक्यते इति मुख्य वाधकसत्त्वान्न कर्मधारयः । न चेश्वर निषाद विधिवलादपाठ-निषेधो वाध्यत इति वाच्य षष्ठार्थ-लक्षणया वाधाभाव-सम्भवेन निषेधक-वेद-वाध कल्पनाया अन्याय्यत्वात् । तथा च "मुख्येही" त्यादि-प्रवादस्याश्रद्धेयत्वादपूर्वविद्याप्रयुक्तिकल्पनागौरवाच्च तत्र तत्पुरुष एवोचित इति गूढाभिप्रायः । निषादस्थपतिरित्यव श्रुतौ षष्ठीतत्पुरुषपक्ष: तत्त्वचिन्तामणि-कृतां मीमांसाभाष्य- कृताञ्च न सम्मतः। एतत्सर्वं ततोऽवगन्तव्यमिति । (घ) तथाच तेषां प्रवादी न श्रद्धेय इति, एवञ्च कल्पनागौरवादि-सत्त्वे तदेव बहुव्रीहि- ब्याग वीज, तदसत्त्वस्थल तु तात्पयादिकमेव तत्त्यागवीजमितिरीतिरित्यर्थ इति भावः । (ङ) “न हौ"त्यादि, तथाच वतुरभिप्राय एव वहुव्रीहित्यागवीजं इति भावः ।

·समास-प्रकरणं १०६. समासः सोऽव्ययीभावः स्त्रीलिङ्ग-विवर्जितः ॥ ४१ ॥ यः समासः स्वोत्तरपदोपस्थाप्येन यदर्थेनान्वितस्य यदर्थस्य वोधकाव्यय-पूर्वभागकः स हिशिष्टस्य तदर्थस्य वोधनेऽव्ययीभावः । रहे निर्मक्षिकम् उपकुम्भमित्यादौ हि मक्षिकाया अभावः कुम्भा- देश्च सामोप्यादिमक्षिकादिपद-प्रागवर्तिना निराद्यव्ययेनानुभाव्यते, ( क ) भई-शरीरमित्यादी उत्तर-पदार्थान्वित-स्वार्थवोधकमप्यई-पदं नाव्ययं, (ख) निर्मक्षिका भूमिः निर्मनुष्यो देश इत्यादौ तु मक्षिका देरभाववन्तं वोधयबपि निर्मक्षिकादिकस्तत्पुरुषो न तादृशार्थे स्त्री-पुंलिङ्गकार्यविधुर इति तत्र न प्रसङ्गः । ४१ । (ग) नन्वे-कस्याक्षस्य शलाकाया वा यतेऽन्यथा पातनमित्यर्थे- ऽक्ष-परि शलाका-परि इत्याद्यव्ययीभावेऽव्याप्तिस्तस्याव्यय-गर्भवेऽपि तत्-पूर्बकत्वाभावात्, (घ) एवं हौ गाग्यावित्यर्थे द्विगाग्यं गच्छत इत्यादौ दाभ्यां दण्डाभ्यामित्यर्थे हिदण्डि प्रहरतीत्यादौ तिमृणां यमुनानां समाहार इत्यर्थे त्रियमुनं मातीत्यादी लोहिता गङ्गा यस्मिनित्यर्थे . लोहितगङ्ग देश इत्यादौ दण्डेन मिथः प्रहत्य वृत्त- मित्यर्थ दण्डादण्डि रण इत्यादी केशेषु मिथः प्रग्या वृत्तमित्याद्यर्थे केशाकशि युद्धमित्यादौ खले यवा यदा संहृता यवा यदा तिष्ठन्तो गावो यदेत्याद्यर्थे खलेयवं संहृतयवं तिष्ठद्गु वा काल इत्यादी (क) अव्यय-पूर्वभागकेत्यस्य व्यातिमाह "अ"त्यादिना। (ख) स्त्रीलिङ्गविवर्जितत्यस्व व्यात्तिमाह “निर्मक्षिके" त्यादिना । (ग) लक्षणान्तरवीजमुपन्यस्यति “नन्वि"त्यादिना। (घ) ननु अव्ययगर्भत्वमेव निर्वशनीयं, न तु तत्पूर्वकत्वमतो न दोष इत्यतः पूर्वलक्षणे दोषान्तरमाह “एव"मित्यादिना । “एव"मित्यस्य विगार्थ-विदयादिष्वपीत्यननाग्रिमेणाम्बयः ·११० शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां हिगार्ग्य-विदण्ड्यादिष्वपि, तेष्वव्यय-गर्भवस्याप्यभावादतः प्रकारा- न्तरेण निबंक्ति- प्रमादेशं विना श्रय- माण-षष्ठी न वोधिका। स्वार्थे यदर्थस्य यहा- सोऽव्ययीभाव दृष्यते ॥ ४२ ॥ पमादेशं विना श्रूयमाण-षष्ठी स्वार्थे ( क ) यत्-समासार्थस्या- न्वय-वोधं प्रत्यसमर्था स एव वाव्ययीभावः। श्रूयमाणैव षष्ठौ खार्थे समासान्तरार्थस्यान्वयवोधने समर्था न तु लुप्तापि (ख), कतयोरक्ष- परि व्यर्थत्वमित्यादी त्वव्ययीभावार्थस्य लुप्तापि, कृतयोरेकाक्षान्यथा पातनयोनिष्फलत्वमित्यन्वये लुप्त-षष्ठयव पातनस्य सम्बन्ध-प्रत्याय- नात् (ग)। स्निग्धस्योपगङ्ग (घ) पावित्राभित्यादौ स्निग्ध-गङ्गा- समीपस्य पवित्रत्वमित्याद्यन्वये समोपादेः सम्वन्धः तयाऽप्यमादेश- वशादेव षष्ठयानुभाव्यते इति न तत्रोपगङ्गाद्यव्ययीभावेऽव्याप्तिः । अनुगङ्गेन सञ्चारः-उपगङ्गेषु पूतत्वमुपकुम्भादानीतमित्यादाव- मादेशं विनापि श्रूयमाणाभिस्तृतीया-सप्तम्यादि-सुभिरव्ययोन भावार्थस्य करणत्वाधिकरणत्वादिकं वुध्यत इति षष्ठी-पर्यन्तानु- सरणम् ॥४२॥ वहुबौहिं लक्षयति- वहुव्रीहिः स्वगर्भार्थ- सम्बन्धित्वेन वोधकः । (क) षष्ट्यर्थे इत्यर्थः । (ख) अन्वयवोधने समर्था इति पूवणान्वयः ! (ग) अनेन. श्रूयमाणे त्यस्य व्यात्ति: प्रदर्शिता। तदनुपादाने अक्ष परीत्यादावव्याप्तिः स्यादिति भावः। (घ) मार्दशं विनेस्यस्य प्रयोजनमाह "निग्धतोपगङ्ग"मित्यादिना।

·समास-प्रकरणं १११ निरूड़या लक्षणया- खांश-ज्ञापक-शब्दवान् ॥ ४३ ॥ समास इति प्रकृतं, तथा च स्वांशस्य (क) निरूढ़-लक्षणया ज्ञापन शब्देन घटितः स्व-( ख ) गर्भस्य यादृशार्थस्य सम्बन्धित्व- प्रकारेणान्वय-वोधं प्रति समर्थः समासः स्वगर्भ तादृशार्थ-सम्बन्धि-. वोधने वहुव्रीहिरित्यर्थः। आरूढ़वानरो वृक्ष इत्यत्रारूढ़ो. वानरो यमिति व्युत्पत्त्या स्वकर्मकारोहण-कर्तृवानर-सम्बन्धित्वेन वृक्ष, पीत- पयस्कं पात्रमित्यत्र पोतं पयो येन इति रीत्या खकरणक-पानकर्म- जल-सम्बन्धित्वेन पात्रं, पक्कतण्डुलश्चैत्र इत्यत्र पक्कस्तण्डुलो येनेनि दिशा स्वकर्तृक-पाककर्मतण्डुल-सम्बन्धित्वेन चैत्रं, दत्तदक्षिणो हिज इत्यत्र दत्ता दक्षिणा यस्मै इति क्रमेण स्वसम्प्रदानक-दानकर्म-दक्षिणा- सम्बन्धित्वेन हिजं, पतितपत्रस्तरुरित्यत्र पतितं पत्रं यस्मादिति विग्रहेण खापादानक-पतनाश्रय-पत्रसम्बन्धित्वेन तर, चित्रगुश्चैत्र इत्यत्र चित्रा गौर्यस्य इति वाक्यानुसारेण चित्राभिव-स्व-गोसम्बन्धि- वेन चैत्रं, . रक्तपटः काय इत्यत्र रक्त: पटो यत्रेति व्युत्पत्त्या रक्ताभिव- वहत्ति-पटसम्बन्धित्वेन कायं, एवं वाणच्छिवकरो नर इत्यादावपि वाणेनच्छिन्नः करो येन यस्य वा इति विग्रहेण वाणकरणक-खकत्तुंक- च्छिदा-कम्म-कर-सम्बन्धित्वादिना नरादिकं वहुव्रीहिवाधयतीति सर्बत्रैव खगर्भ-तत्तदर्थ-सम्बन्धित्वेन धर्मिणामवगमः । दक्षिण-पूर्वा, पूर्वोत्तरेत्यादि-विदिग्-वहुव्रीहि-स्थले दक्षिणया पूर्वा यस्या इत्यादि- विग्रहण हेण स्वपावस्थ-दक्षिण-सहित-पूर्व-सम्बन्धित्वादिना भाग्नेयी प्रभृतीनां विदिशां वोधः। पस्तिचौरा नास्तिक्षीरा गौरित्यादावप्यस्ति-क्षीरं यस्या इत्यादि- विग्रहेणास्तित्ववत्-खक्षीरसम्बन्धित्वादि-प्रकारेण गवादेरवगतिः । (क) "खांशस्ये" त्यत्र खं बहुब्रीहिः। (ख) एवं पन्यपदार्थः ।

·११२ शब्द-शति-प्रकाशिकायां इयोस्तु विशेषो यत्तत्रैकेषां (क) मतेऽस्तीत्यादिकं तिङन्त- मन्येषां (ख ) तत्-प्रतिरूपकाव्ययमिति। उप समीपे दश येषामिति समीप-गणितार्थक-षष्ठया विग्रहा- दुपदशाः शकुनय इत्यादी स्वसमीप-गणित-दश-सम्बन्धित्वेन नवाना: मेकादशानाञ्च पक्षिणामवगमः । तत्र (ग) दश-शब्दस्य दशत्व- लक्षणया (घ ) स्वपयाप्तसंख्या-समीप-गणित-दशत्व-सम्बन्धित्वेनैव नवादेवाध इति दुर्गप्रभृतयः । अधिका दश येषामित्यादि-विग्रह अधिकदशाः पुरुषा इत्यादावपि स्वपयाप्त-संख्याधिक-दशत्तिसंख्या- पर्याप्ताधिकरण-दश-सम्बन्धित्वेन नवादि-पुंसां प्रत्ययः । हो, त्रयो वा येषामित्यन्य तरार्थक-वा-शब्देन विग्रहे "हिनाः पवित्राः पर" इत्यादौ हिनान्यतर-पर्याप्त-स्वपयाप्त-संख्या-सम्बन्धित्वेन इयोस्त्रयाणां वा पवित्राणां वोधः। पटे घटे वा घटत्वमित्याद्यनुरोधेन वाका- रस्यान्यतरार्थकताया व्युत्पाद्यत्वात्, तस्य च वृत्तौ (ङ) गतार्थ- त्वादश्रुतिः। पञ्च षड़ वा येषामित्यादि-विग्रहात् पञ्चषाः सुरुषाः इत्यादावप्युक्तरीत्यैवान्वयो द्रष्टव्यः । पर तु हौ वा वयो वा येषामित्यादि-विग्रहे वा-शब्दस्य संशय- कोव्यर्थकतया हिना इत्यादि-वहुव्रीहेः खधर्मिक-संशय कोटितापव- हित्रि-सम्बन्धित्वेन हिप्रभृति-वोधत्वमित्याहुः । (क) वैयाकरणानां इत्यर्थः । एतन्मते अस्तिक्षौरेत्यादिकं न समासः इति भावः । (ख) “अन्येषां” नैयायिकानामित्यर्थः । तयोरव्ययत्वच्च “अस्ति नास्ति न नानन्ती"ति प्रयोगदर्शनार्दवंगन्तव्यमिति भावः । (ग) दूर्गसिंहमतमाह “तवे"त्यादिना। (घ) स्वं अन्यपदार्थः । (3) "तस्य" वाकारस्येत्यर्थः । “वृत्ती" निरूढ़लक्षणायां इत्यर्थः । तथा च दिया- ऐकतरशब्दस्य हिचान्यतर-पयाप्तखसंख्यासम्बन्धिनि निरूढ़लक्षणायाः खौकारात् समासे वाकार- ग्यासुतिरिति भावः ।

·समास-प्रकरण षमामवगमः । माव- हिस्त्रयो येषामित्यादि-विग्रहे तु हिःशब्दस्य हिगुणित-वाचित्वेन हिगुणित-विपर्याप्त-वत्ति-संख्या-सम्बन्धित्वेन हिचा रसा इत्यादी (क) सुजन्तर्भावणेव विग्रहस्य व्युत्पनत्वाञ्च पञ्चकत्वो दश येषामित्यर्थे पञ्चदशा इत्यादिको न समासः । (ख) सर्वत्रोक्त-वहुव्रीही राजादित्वादति चरम-खरादेर्लोपः । खधन-(ग) सम्बन्धी चैत्र इत्यादी खधनस्य सम्बन्धीति व्युत्पत्त्या खगर्भार्थस्य सम्बन्धित्वेन चैत्र वोधयबपि तबुरुषो न खांथस्व निरूढ़लक्षणया प्रत्यायक-पदेन घटितः। तथा (घ) पाधुनिक-लक्ष- णया स्वपटवोधकेन पटपदेन गर्भित-पटसम्बन्धीत्यादिरपि। भक्ता (E) इत्यादिकस्त तत्पुरुषः स्वमालत्वेन निरूढ़-लक्षणया वोधकेन विशेषितोऽपि न तत्-सम्बन्धित्वेन वोधकः । न च ही सुनी त्रयो वा मुनयो यस्येति वक्तृत्वार्थक-षष्ट्या विग्रहे खवतृमुनि-हयादि-सम्बन्धित्वेन वोधके दिमुनि त्रिमुनि वा अन्य इत्यादौ• हिमुन्याद्यव्ययोभावे स्वमान-सम्बन्धित्वेन वोधके मान- सम्बन्धीत्यादि-तत्पुरुष चातिव्याप्तिस्तदन्यत्वेनापि विशेषणीयत्वात् । इदमत्रावधातव्यं, चित्रगुरस्तोत्यादौ चित्राभिन्न-खगोसम्बन्धि- प्रभंतीना प्रतीत्यर्थं न चित्रगु-समुदायस्य लक्षणा, तस्य वाक्यत्वेन लक्षकत्वायोगात्, वाक्ये लक्षणायाः प्रागेव (च) परास्तत्वात्। न च । इति । . (क) सुच्-प्रत्ययान्तर्भावणेवेत्यर्थः । एषकारण तद्धितान्तर-व्यवछेदः सूचितः । “व्युत्पन्न- त्वाचे"ति चकारी पवधारणे। तथाच कल्पनाया: फलानुसारित्वामान्य-तद्धितान्तर्भावण विद्या पतएवाह “पञ्चकत्व" इत्यादि । (ख) “सर्वव” उपदशा, अधिकदशा, दिवा पञ्चषा इत्यादिष्वित्यर्थः । (ग) निदलक्षणया स्वांशज्ञापकशब्दवान् इत्यस्य व्यावृत्तिमाह "स्वधने" त्यादिना। (घ) निटेत्यस्य प्रयोजनमाह "तथे"त्यादिना । (5) स्व-घटितार्थ सम्बन्धित्व-प्रकारमानिवेश-व्याहत्तिमाह "मातभन्ने "म्यादिमा। (च) “प्राग" लक्षणाविचार इत्यर्थः । पृ: १२, पः।

·११४ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां चित्रगुरित्यत्र चित्रपदमेव चित्राभिन्न-खगोसम्बन्धि-लक्षकं गोपदन्तु ताहशातात्पर्यग्राहक लक्षणाया (क) निरूढ़त्व-सम्पादकं वेति वाचं चित्रपदस्य प्रथमान्तत्वाभावेन तदर्थेऽस्तित्वाद्यग्वयस्यानुप- पत्तेः, प्रथमान्त-पादोपस्थाप्यस्यैव भावना-(ख) विशेष्यत्वात्, अन्यथा (ग) राजपुरुषोऽस्तोत्यादावपि राजन्यस्तित्वान्वय-प्रसङ्गात्, प्रत्यर्थ (घ) एव सुपः संख्यावोधकत्व-व्युत्पत्तेः, गो-पदोत्तर-प्रथमया चित्रपदोपस्थाप्ये चित्राभिव-स्वगोसम्बन्धिन्येकत्व-वोधनायोगाच्च । यत्तु (ङ) गो-पदमेव ताश-गोसम्बन्धि-लक्षकं चित्र-पदन्तु तत्र तात्पर्य्यादि-ग्राहकमिति मणिकाराद्युक्तां, तब युक्तं पूर्वपदार्थ- साकाइन्स्यैव स्वार्थस्योपसजनतायां गो-पदस्य इस्व-विधानात्, चित्र- पदार्थेन समं तदर्थस्यानन्वये तदनुपपत्तेः । पन्यथा गौरस्तोत्या- दावपि चित्राभिव-खगोसम्बन्धित्वेन गो-पदस्य लक्षणायामुदन्तत्वा- न च नामोत्तरवर्तिण एव गो-पदस्य स्वार्थीपसजनतायां हखविधिः, यत्र (च) गोपदेन लक्षणयोपस्थापिते चित्राभिन्न-खगो- सम्बन्धिन्यभेदेन चित्रपदार्थस्यान्वयः तत्र चित्र-गवोऽस्तीत्यादि-कर्म- धारयेऽपि गोपदस्य इस्व-प्रसङ्गात्। वस्तुतः (छ) तपाकश्चैत्र इत्यादौ खक्कतिविषय-पाक-सम्बन्धित्वादिना चैत्राद्यवगमः पूर्वपदस्य परपदस्य वा लक्षणया न सम्भवदुक्तिकस्तयोरशक्तत्वेन तद्-भातत्वा- पत्तेः। (क) तात्पर्यज्ञानस्याकारणत्वेऽप्यार "लक्षणाया” इत्यादि । (ख) "भावना" पाख्यातार्थ इत्यर्थः । (ग) “अन्यथा" उक्त-नियमानङ्गीकार इत्यर्थः । (घ) उत्तास्तिस्वान्वये इष्टापत्तावपि दोषमाह "प्रत्यर्थे" त्यादिना । ख) चिन्तामणिकन्मतमा “यवि"त्यादिना । (च) “न चे" त्यादि-शहां निरस्यति “यत्रे"त्यादिना । (छ) ननु निन्दलक्षणया खार्थोपसर्जमसायां हखविधानान्नष दोष इत्यत पाह "वस्तुत" इत्यादि।

·समास-प्रकरणं ११५. योगात् ( क )। न च तत्र कादि-वर्णग्य स्वरूप-( ख ) शता-घादि- प्रत्ययस्य वा स्वकृति-विषय-पाक-सम्बन्धिनि लक्षणा तविरूदत्व- सम्पादकञ्च शब्दान्तरमिति साम्प्रतं, कतादि-पदेभ्यः स्वार्थानु- पस्थितावपि तदन्वयवोध-प्रसङ्गात्, घादि-(ग) मात्रस्य (घ) नामत्वाभावेन तन्मात्रीपस्थाप्यार्थे सुबर्थान्वयायोगात्, प्रवत्यर्था-(ङ) वाछे नस कदर्थस्य पदार्थान्तरेऽन्वयवुझेळत्पनत्वाञ्च, तस्माञ्चित्र- गुरित्यत्र गोपदं खगो-सम्बन्धि-लक्षक, तदेकदेशे च गवि तादात्म्येन चित्रपदार्थस्यान्वयः । न च गोधर्मिकान्वय-वुडौ तद्धर्मिक-वृत्ति- ज्ञानवेब हेतुत्वात् पदार्थंकदेशे गवि चित्रस्यान्वयो दुर्घटः, चित्र-(च) व्रजोऽस्तोत्यादी गोस्थानरूपस्य व्रजस्यैकदेशे गवि चित्रस्यानन्वेयन तादृशव्युत्पत्ते-(छ) रावश्यकत्वादिति वाच्यं घटशून्यं चैत्र नप्ते- त्यादि-( ज ) तत्पुरुष भेदेनेव चित्रगु-प्रभृति-वहुव्रीहावप्यभेदेन पदा- थैकदेश-धम्मिकान्वयवोधस्य व्युत्पत्तिवैचित्रेण सम्भवात् (झ), फला- (क) “भाक्तत्वायोगात्” लाक्षणिकत्वासम्भवादित्यर्थः । (ख) कादिवर्णस्य शक्त्यग्रहकालपि शाब्दवोधीपपत्त्यर्थमाह "खरूपशक्ते" त्यादि । शाब्द- वोधात् प्राक् घमादिशक्तिग्रहस्यावश्यकत्वादिति भावः । (ग) तवेष्टापत्तावाह “घादी"त्यादि । (घ) मात्रपदेन धातु सहितस्य नामत्व सूचितं । (ङ) कुत इत्याकाडायामाइ “प्रतत्यथ"त्यादि। (च) एकदेशान्वयाखौकार युक्तिमाह "चिवे"त्यादिना । (छ) पदार्थः पदार्थ एवान्वेति न तु पदार्थ कदेशे इति व्युत्पत्तरित्यर्थः । (ज) घटशून्यमित्यत्र शून्यपदार्थोऽत्यन्ताभाववान् तर्दकदेशात्यन्ताभाव प्रतियोगितासम्ब- धेन घटस्यान्वयः एवं चैवनप्तेत्यत्र नप्तृपदार्थों पुत्र-पुत्रः, तदेकदेशे पुर्व जन्यत्वसम्बन्धेन चैत्रस्यान्वय . इति भावः। (झ) “व्युत्पत्तिवैचित्रण सम्भवा"दिति, तथा च गोधर्मिकछत्तिज्ञानत्वेन कारणतायां तत्पुरुष-बहुब्रीह्यतिरिक्तस्थलीयत्वेनाव्यवहितोत्तरत्वान्तर्भावेण वा कार्य्यतावछेदक-सङ्कोचः कर्तव्य एवञ्च तत्पुरुष-बहुव्रौद्यघटकपदार्थः पदार्थ एवान्वेति न तु पदार्थकदेशे इति व्यत्पत्ति: म्खीकायति भावः।

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां नुरोधित्वात् कल्पनायाः। (क) प्राचैरपि सुन्दर-राजपुरुष इत्या- दावभेदेन सुन्दरादेः पदार्थेकदेशे राजन्यन्वयवुद्धः स्वीकाराच्च । यत्तु गोपदं तत्र खकीय-गोवेन सम्बन्धित्वेन च लक्षकमतश्चित्रस्य गोपदार्थ एव स्वकीये गवि तस्य च (ख) सम्बन्धिनि अन्वयान्न पदा- बँक-देशान्वयित्वमेक-(ग) पदार्थ योश्च मिथोऽन्वयः कति-वर्तमान- त्वयोरिव नाव्युत्पन्न इति तन्मन्दं तथा सति. "चित्रगुः पुरुषस्तस्याः सञ्चारोऽतिमनोहर” इत्यादौ तदादेः स्वकीयगवादि-परामर्शकत्वा- पत्तेः पदार्थकदेशस्यैव परामर्शकताया तदादावव्युत्पनत्वादिति । एवञ्चा-(घ) रूढ़-वानरो वृक्ष इत्यादावपि रुह-धातुना स्वकर्मका- रोहणस्य क्लेन कर्तः वानरपदेन च वानर-सम्बन्धिन उपस्थापनाद- मीषामाकाहादि-धीसाचिव्यादेव स्वकर्म कारोहणकर्च भित्र सम्बन्धित्वादिना वृक्षादेवौध इत्यास्तां विस्तरः ॥ ४३ ॥ न चारूढ़ो वानरो यस्य (ङ) वृक्षमित्यादि-विग्रहादारूढ़- वानरपदं स्वकीय-वृक्षारूढ़-वानर-सम्बन्धित्वेन ग्रामादिकं वोधयदपि बहुव्रीहिः स्यादतस्तादृशवाक्यस्य विग्रहत्वं खण्डयवाह। अस्यैकं प्रथमान्तं सत् सुबन्तरितरैः सह (क) भेदसम्बन्धेनैकदेशान्वय-स्वीकारपि अभेदसम्बन्धेनान्वयो न स्वीक्रियते इति यदि- त्रुयात्तदाप्याह “प्राच्यै"रपीत्यादि । प्राचीनमते राजपुरुष इत्यादी राजपदादराजसम्बन्धि लाक्ष- णिकतया राजादः पदार्थकदेशत्वादिति भावः । (ख) गोशेत्यर्थः । (ग) एकपदार्थयोः स्वकीयगो-सम्बन्धिनोः कथं परस्परमन्वय पति शङ्खायामाह "एके". त्यादि, यथा पचतीत्य वाख्यातार्थकृति-वर्तमानत्वयोः परम्परमन्वयस्तथावापीति भावः । (घ) वौहावेकदेशान्वयस्य युक्तिसिद्धत्वे चेत्यर्थः । (छ) “यस्ये"ति ग्रामस्वेत्यर्थः । “विग्रहत्व"मिति समासार्थ-वोधकत्वमावमित्यर्थः, मतु समास-प्रयोजकविग्रहत्वं, ' बहुबोहेनित्य-समासत्वेन तव तादृश-विग्रहाभावात् ।

·समास-प्रकरणं ११७ यदा भेद-सुबन्तेन साकार नाम विग्रहः ॥ ४४ ॥ प्रस्य बहुव्रीहेर्घटकमेकं नाम प्रथमान्तं सद सुबन्तरितर-नामभिः सह भेदार्थक-सुबन्तेन यच्छब्देन साकार विग्रहः कथ्यते, न चोक्त- वाक्ये तथा, सुबन्तस्यापि यदस्तत्र वृक्ष-पदेनैव साकाहत्वात, प्रारूढ़ो ( क ) वानरो य इत्यादौ तु यच्छब्दो न भेदार्थक-सुबन्त इति न तादृशस्यापि वाक्य स्यार्थे बहुव्रीहिः। पतितस्य धनं यस्य दण्डाइटो यस्मादित्यादिकस्तु-समानार्थक सुब्योमन्तर्भाव्य न वहु- व्रीहि-विग्रहः सम्प्रदाय-विरोधात् ( ख )। एवं घटेन पटो यत्रेत्यादिकः सहाद्यर्थमन्तर्भाव्यापि (ग), सुबन्तै- रिति तु सम्भवाभिप्राय (घ) तेनाघटो देश इत्यादि-बहुव्रीहेर्न घटो यत्रेत्यादि-विग्रहे नजादेः सुबन्तत्वाभावेऽपि नाव्याप्तिः। सपुत्र इत्यादौ तु (ङ) सह पुत्रो येनेत्यादिरेव विग्रहः, न तु पुत्रेण (क) “भेदार्थके" त्यस्य प्रयोजनमाह “आरूढ़” इत्यादि । अन्धवोधक प्रथमान्तपद- प्रकाश्यार्थक बहुब्रो हेरखोकारादिति भावः । (ख) तथा च प्रथमान्य-समानार्थक-सुब्यावटितत्वं निरुक्त-विग्रहलक्षणे विशेषणं देयं । समानाधिकरणबहुव्रीहिविग्रहस्य समानार्थक-प्रथमाइयवटितत्वात्तत्राव्याप्तिवारणाय प्रथमान्येति । समानार्थकत्वञ्च तुल्यार्थक शब्दोत्तरत्वेसति समानानुपूर्तीमत्त्वं, तथा च पतितस्य धनं यस्येत्यादी पवितपदोत्तर-षष्ठया: स्वामित्वार्थानङ्गीकारपि न तादृशविग्रहेऽतिव्याप्तिरिति भावः । (ग) न विग्रह इति शेषः । तथा च सहाद्यर्थकसुबघटितत्वमपि विशेषणं देयं, एवञ्च घटपटोदेश इत्यादिको न प्रयोगः। दक्षिणया पूछा यस्या इत्यादि-वियह भव्याप्तिवारणाय तत्तत्सुबन्यस्वेन सहार्थकसुब्बिशेषग्रीयं विशेषविधिसत्त्वादिति भावः । वस्तुतो दक्षिणया पूर्वा यस्था इत्यत्र वैशिष्ट्यमेव हतीयार्थ इति न कश्चिद्दोष इत्यभिनवः पन्थाः । (घ) तथा च "सुबन्त"रित्यस्य नाम-निपातान्यतररित्यर्थः । (ङ) “सहपुवोयेने" त्यस्य यनिरूपित-साहित्यवान् पुत्र इत्यर्थः, साहित्यस सामाधि- कर।

·११८ शब्द-शक्ति प्रकाशिकायां सहेत्यादिरन्य-पदार्थाप्राप्तः ( क ), संघटो (ख) देश इत्यादौ च सह घटो येनेत्यादि विग्रह सहार्थी वैशिष्ट्यं, न तु सामानाधिकरण्यं, घटे देशस्य तवाधात् । जीवत्पिटक इत्यादेस्त जीवन् पिता यस्येति विग्रहो, यस्य च पिता जीववित्येवं जीवविधेयकान्वये निराकासोऽपि जीवदभिवः पिता यदीय इत्यन्वय एव साकाक्षः। इदन्तु. वोध्यं यत्नविग्रहवाक्ये सुबन्त-यदः (ग) क्रिया-साका- इन्त्व-सम्भवस्तत्र तदर्थान्वित-(घ) क्रियागर्भित-एवार्थे विना वाधक वहुव्रीहिद्युत्पन्नः, तेन गन्तव्यो ग्रामो यस्येति विग्रहे गन्तव्य- ग्रामकश्चैत्र इत्यादित: • स्व-कर्तृक-गतिकम्म-ग्राम-सम्बन्धित्वेनैव चैत्रादेरौत्सर्गिको वोधः, कदाचित्तु (ङ) तात्पर्य्यादि-वशाद गन्तव्याभिव-स्बकीय-ग्राम-सम्बन्धित्वेन । यत्र तु यदस्तत्-साका- इन्त्वासम्भवस्तत्र विशेष-विध्यसत्त्वे यन्नामार्थ-मुख्य-विशेष्यको विग्रह- वाक्याहोध: सुबन्त-यदर्यान्वित-तबामार्थ-गर्भित एवार्थे (च)। प्रतएव धनी दासो यस्येत्यर्थे यदीयधनवान् दासस्तस्य धनि-दासको- ऽयमित्यादितो नावगमः, किन्तु धनवत्-खदास-सम्बन्धिन एव । चन्द्र-(छ) प्रचूड़ायां यस्येत्यादिकस्तु विग्रहो न यदीयश्चन्द्रश्चूड़ाया- मित्यर्थकः, किन्तु यदीय-चूड़ायां चन्द्र इत्यर्थकः, तादृशार्थ . एव ( क ) अव सहशब्देन साहित्यवोधनात्तृतीयाया न तादृशार्थकत्वमतो न सहार्थक सुब- घटित्व-क्षतिरिति । (ख) सह शब्दस्य यत्र समानाधिकरण्य-रूपं साहित्यं नार्थस्तत्रापि वहुव्रीहिरिति दर्शयति "सघट" इत्यादिना (ग) “यद" यच्छब्दस्येत्यर्थः । (घ) यदर्थान्वितेत्यर्थः । (ङ) वाधकं विने पस्य फलमाह "कदाचित्वि" त्यादिना । (च) बहुव्रीहियुत्पन्न इति पूर्वणान्वयः । (छ) विशेष-विध्यसत्त्व इत्यस्य फलमाह "चन्द्र" इत्यादिना।

·समास-प्रकरणं मप्रगानेनाटेवितिसतो तरजोनि.निधानाचे TIPTI पिना-माने ------- खपत्रकतोत्कर्षवानक चैत्रादि: प्रतीयते, न त्वन्यटीय-पत्रकतोवर्षा- अयः ॥४४॥ वावीहिं विभजते- तदतद्गुण-संविधा- रि... सदगुण-संविज्ञानोऽतदगुण-संविज्ञानश्च वहुव्रीहौ भदौ, तब तो सो... fi.fur . वा 134 राप स्वरूपाभिव-घटसम्बन्धित्वेन घटाभिन्न-ख-स्वरूप-सम्बन्धित्वेन वा निति त्रिवेन स्मिा गनिनोनात ना.त. घट-सम्बन्धित्वेन (ग)। कुटादिर्गणः इत्यादिरपि कुट प्रादि- ( क ) ससम्बन्धिक-पदस्यार्थनित्यर्थः । (ख) तद्गुण सम्बिज्ञान इत्यस्य व्यत्पत्तिमाह "तस्ये"त्यादिना। "खार्थ"ति, स्वं बहु- "गुणीभूतस्य" प्रकारी भूतस्येत्यर्थः । ब्रीतिः।

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां यस्येति (क) व्युत्पत्त्या कुटाभित्रस्य स्व-धर्मिक-व्यवस्था-(ख) धर्मिणः सम्बन्धित्वेन धावन्तरमिव कुटमपि वोधयंस्तदगुण-सं- विज्ञान एव वहुव्रीहिः ॥ ४५ ॥ पाचा मते तद्गुण-संविज्ञान-वहुव्रीहिमन्यथा निर्बति- यः स्वार्थ-घटकार्थस्य स्वार्थान्वयिनि वोधने पनुकूलो वहुव्रीहिः स तयोरथ वादिमः ॥ ४६ ॥ यो वहुव्रीहिः स्वार्थम्यान्वयिनि स्वार्थ-घटकस्याप्यर्थस्यान्वय- वोधने समर्थः स तयोस्तदतदगुण-संविज्ञानयोरादिमः, लम्बकर्ण- मानय, हारग्रीवं पश्येत्यादौ हि वहुव्रीहिर्लम्व-स्वकर्ण-सम्वन्धिनः खग्रोवात्ति-हार सम्बन्धिनश्च स्वार्थ स्यान्वयिनि कर्मवादी स्वार्थ- घटको भूतस्य तादृश-कर्ण-हारादेरपि व्युत्पत्तिवैचित्रेणा-(ग) न्वय वोधने समर्थ इत्येवं विध एव तदगुण-संविज्ञानस्तद्भिन्न एव चार्थाद- सदगुण-संविधानो यथा दृष्ट-सागरमानय इत्यादिरिति प्राचा- मतम् ॥ ४॥ व्युत्पपत्ति-वैशद्यार्थमन्यथापि पुनर्विभजते- खान्तर्निविष्ट-हियादि- नामभिर्विग्रहात् पुनः (क) खर्मिक-व्यवस्थाधौ प्रादिपदस्यार्थस्तथा च कूटाभिन्न-खर्मिकव्यवस्थाधर्मों बरसम्बन्धीत्यर्थः। स्वं कूटादिधातुसमूहः । सम्बन्धश्च खधर्मिकव्यवस्था-धर्मित्वमेव, पत्र स्वकूटः। (ख) व्यवस्था धौविशेष-विषयता-रूपा। (ग) एक-विशेषणत्वेनोपस्थितस्य नान्धवान्वय इति नियमात् प्रत्ययाना प्रकृत्यर्थान्वित. स्वार्थवोधकतया कर्मत्वादी धर्मिणि कर्णादेरन्वयासम्भवाञ्चेत्यत आह "व्युत्पत्तिवैचिवेधणे"ति । तथा च तद्-गुणसंविज्ञानादन्यच तोहनियम: खीकार्य इति भावः ।

·समास-प्रकरण १२.१ बहुब्रीहिर्वहुविधो विपद-त्रिपदादिकः ॥ ४७॥ हि-त्रि-चतुरादिभिरेव स्व-घटक-नामभिर्विग्रह-वशात् हिपद- त्रिपद-चतुष्पदादिको वहुबोहिौंध्यः। चित्रा गौर्यस्य इति विग्रहा- चित्रगुरित्यादौ हिपदस्येव जरती चित्रा गौर्यस्य महनौलमुत्पलं यवेत्यादि-विग्रहाजरती-चित्रगुश्चेत्रो महन्नीलोत्पला सरिदित्यादौ त्रिपदस्यापि वहुब्रोहेरावश्यकत्वात्, जरती चित्रगवी यस्य महबी- लोत्पलं यत्रेति हिपद-विग्रहे जरती शब्दे पंवद्भावस्य महपछब्दे चाकारस्य प्रसङ्गादुत्तर-पदे ( क ) तयोविधानात्, समासान्त-पदस्य चोत्तरपदत्वात्, एकत्र हय-(ख) मिति न्यायेन गवि चित्र-जरत्योर- भेदानुभवस्योक्त-रोत्या सम्पादयितुमशक्यत्वेन तदर्थमेव त्रिपदादि- बहुब्रोहेरावश्यकत्वाच ॥ ४७ ॥ हन्द लक्षयति- यद-यदर्थक-यबाम- व्यूहो यद्-यत्-प्रकारके। वोधे समर्थः स इन्हः समासस्तावदर्थकः ॥ ४८॥ (ग) यद-यदर्थोपस्थापकस्य क्रमिक-यादृश-नाम-स्तोमस्य निश्चयस्तत्तदर्थ-प्रकारकान्वय-वोधं प्रति तत्त्वेन समर्थस्तादृश-नाम- (क) पर इति शेषः । (ख) कर्मधारयाघटकनामान्तराव्यवहितोत्तरपद पर तयोर्विधानं वाच्यमतो नोक्त-दोष इत्यत चाइ, “एकत्रहय"मित्यादि । (ग) किञ्चिद्धावविन्न-विशेष्यतानिरूपिताब्यवहितोत्तरत्व-सम्बन्धावछिन्न-यदयदर्थोपस्था- पक-यादृशानुपूंबावच्छिन्न-नामस्तोमनिष्ठ-प्रकारताशालि-निश्चयस्य एकधर्मावछिन्नविशेष्यतानिरू- पित-तत्तदर्थप्रकारताशालि-शाब्दवोधत्वावछिन्नं प्रति तत्त्वेन हेतुत्वं तादृश-नाम-स्तोमत्वं तत्तदर्थ इन्दसमासत्वमिति पर्यवसितार्थः। नीलोत्पलमानयेण्यादी नीलोत्पलादि-नामस्तोमो म एकधुर्मा- १६ ·१२२ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां निवड एव तावदर्थको इन्ह-समासः। पाणिपादं वादय धव-खदिरौ छिन्धीत्यादौ हि कर्मत्वाचंशे करचरणादि-प्रकारकान्वय-वोधं प्रत्य- मादि-धर्मिक करचरणाद्युपस्थापकस्य पाणि-पादादि-क्रमिक-नाम- स्तोमस्याव्यवहितोत्तरत्व-सम्बन्धेन निश्चयः कारणम्, प्रतः पाणि- पादादि-समुदायः करचरणादि-तत्तदर्थे हन्दः । यत्तु पाणि-पादमित्यादौ समाहार-हन्दे सर्वत्रोत्तरपदे पाणि- पादादि-साहित्ये लक्षणा, अतएव (क) नित्यं तत्रैकवचनं, समा- हारस्यैकत्वात्, पदान्तरन्तु तादृश-लक्षणाया निरूढ़त्व-सम्पादक, तथाविध-साहित्यस्य च स्वाश्रय-निष्ठत्वादि-सम्बन्धेनैव द्वितीयाद्यर्थ- कर्मवादी साकाइत्वात् पाणिपादं वादयेत्यादे योग्यत्वमिति वछिन्ने तावदर्थप्रकारक-वोधे समर्थः, किन्तत्पलादिधर्मिक-मौलादिप्रकारक-वोधे । तथा हि नीलोत्पलमित्यादितः कर्मवादी नीलप्रकारतानिरूपित-विशेष्यत्वाभिन्नोत्पल-प्रकारताक- वोधो नायते, न तु नीलोत्पलोभयप्रकारताकः । न चैवमपि जरतीचित्रगुश्चैत्र इत्यादी अपती- चिवेति भागेऽतिव्याप्तिर्गौपदार्थ चिवजरदुभय-प्रकारकान्वयवोधसमर्थत्वादितिवाच्य सुबादिधर्मिक- मरतौचित्रगुनिश्चयत्वेनैव हेतुत्वस्य कल्पातया गुधर्मिक-जरतीचित्रनिश्चयत्वेन हेतुत्वस्याकल्पनात, तत्कल्पने केवलादपि जरतीचिवगु-पदात्तादृशवोधापत्तेः । न च सुबादिधर्मिक-जरतीचित्रगु- निश्चये गु-धर्मिक-जरतीचिवनिश्चयोऽप्यस्तीत्यतिव्याप्तिरितिवाच्य धवखदिरपलाशानीत्यव धव- खदिरभागवारणाय जनकतावदकता-पर्याप्ति-निवेशस्यावश्यकत्वेन तत एव सहारणात् । यद्यदर्थ-प्रकारतायां सुबर्थविशेष्यताकत्वं निविण्यैव वा जरतीचिवेत्यादि-वारणं कर्तव्यं । पाणिं पादमित्यादि-विग्रह-वारसायाव्यवहितोत्तरत्व-सम्बन्धावछिन्नत्वं नाम-प्रकारता-विशेषणं । पाणिं पादमिति प्रत्येकाकाहा-ज्ञानकारणताया: क्लृप्तत्वेन पाणिं पादमिति समुदायाकाझा-ज्ञान- कारणतायां मानाभावस्तथा च तवातिव्याप्ति-शङ्खव नास्तीति वाच्य प्रत्येकाकाक्षा-जानमात्रस्य कारणतायां पाणीया कर्मता पादीया कर्मता इति खण्डवोध एव स्थान वेकव इयमितिरोत्या, तया चकव धमितिरीत्या पाणिपादीया कर्मतेति-बोधार्थ पाणिं पादमिति समुदायाकासाया पवम्याम्युपेयत्वात् । पाणिपादं घटश्चेति समुहालम्बनानुपूवौं-ज्ञानस्यापि पाणिपादप्रकारक- वोधननकतया पाणिपादं घटचे ति समुदायातिव्याप्ति-वारणाय तत्त्वेनेति, उक्त समूहालम्बनस्य साडयवोध जनकत्वन्तु पाणिपादनिश्चयलेनैव, न तु पाणिपादपट-निश्यत्वेनेति नातिप्रसङ्ग इति । (क) साहित्ये लक्षणाखौकारावेत्यर्थः ।

·समास-प्रकरणं १२२ प्राचारुतां, तब युक्त तुल्यवदेक-क्रियान्वयित्वं (क) वुद्धि-विशेष. विशेष्यत्वं वा पाणिपादयोः साहित्यं, तस्य च नानात्व-सम्भवेन तद्-गत-दित्वादि-वोधार्थं समाहार-इन्दादपि द्विवचनाद्यारत्तेदुर्वार- त्वात् । साहित्यस्य हित्व-वहुत्वेऽपि न समाहार-हन्दस्य द्विवचनादि- साकाइवं तादृश-दिगुरिवेति ( ख ) चेत् तर्हि पाणिपाद-प्रभृतीनां नानात्वेऽपि न तदर्थकस्य इन्दस्य द्विवचनाद्याकाश्त्वमित्येव वक्त- मुचितं कृतं साहित्य-भक्त्या (ग), हस्त्यखं धनमित्यादेरयोग्यताया दुर्वारतापाताच्च, साहित्यस्य स्वाश्रयत्वादि-सम्बन्धेन धनादावन्वया- योगात् (ध), तादृश-(ङ) साहित्ये धनादेरभेद-विरहाच्च । समाहार-(च) परिभाषा तु लौवलिङ्गत्व-नित्यैक-वचनत्वादि पद-संस्कारोपयोगितयैवोपपन्ना, न हन्दस्यार्थ-व्यवस्थापिका (छ)। एतेन (ज) धव-खदिरावित्यादावितवेतर इन्देऽप्युत्तरपदे धव- खदिर-साहित्याश्रये लक्षणा, अन्यथा (झ) हिवचनादः प्रत्यर्थता- कच्छेदकवत्येव पयाप्ति-सम्बन्धेन. स्वार्थ-हित्वाद्यनुभावकत्व-व्युत्पत्ते- र्धव-खदिरावित्यतो धवदयस्य खदिरयस्य च प्रतीत्यापत्तरिति मीमांसकनाम् मतमप्यपास्तं, तुल्यवदेक क्रियान्वयित्वं धव-खदिर- (क) “तुस्थवर्द कक्रियान्वयित्व", एकजातीय-क्रिया-निष्ठेक-जातीय-संसर्ग-निरूपकत्व- मित्यर्थः । (ख) “बन्दैकत्व" "तथादिगु"रित्यनुशासनेन तथैव कल्पनादिति भावः । (ग) लक्षणयेत्यर्थः । (घ) नामार्थयोभदान्वयस्थाव्युत्पन्नत्वादिति भावः । () अभेदान्वये वाधकमाह "ताहशे"त्यादिना । (च) समाहार-परिभाषायाः फलमाह "समाहार"त्यादिना। (छ) समाहारार्थत्वस्य ज्ञापिकेत्यर्थः । (ज) वक्ष्यमाणदोषेणेत्यर्थः । (झ) लक्षणानौकार इत्यर्थः ।

·१२४ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां विशेषक-धी-विशेष-(१) विशेष्यत्वं वा धव-खदिरयोः साहित्य, तदात्रयच ध्वयादिकमपीति तादृश-साहित्याश्रय लक्षकत्व-पक्षेऽपि धव-खदिरावित्यतो धवयादि-वोधस्य दुबारतापत्तेः । न च वितया- विशेष्यक-धव-खदिर-धर्मिक-धो-विशेष्यत्वमेव प्रकते धव-खदिरयोः साहित्यं तच्च न धवद्दयादेरिति वाचं तादृश-साहित्यान्वयस्यानुभवे- नास्पर्शात् । तस्माद् यत्र नानाधमाणां प्रवत्यर्थतावछेदकत्वं तत्र तत्त- धम्मावच्छिन्ने समुदित एव पर्याप्ति-सम्बन्धेन हित्वादिवोधन दिवच- नादिकं साकाई, न तु तादृशैकधमावच्छिन्नं परित्यज्य तथाविधा- परधर्ममावच्छिन्ने, यतो धव-खदिरावित्यादितो धवयोः खदिरयोश्च वोध प्रसङ्ग इति तत्वम् । (क) घट घटेत्यादिकस्य घटकलसेत्यादिकस्य घट-तहटेत्यादि- कस्य च क्रमिक-नाम-स्तोमस्य निश्चयत्वेन घटादेरन्त्य-वोधं प्रत्य- हेतुलमतो न तादृड्नाम-निवहो घटाद्यर्थे इन्दः । (ख) अतएव समस्यमान-पदार्थयोस्तत्वावच्छेदकयो यत्र मिथो भेदस्तत्रैव इन्दस्य साधुत्व-सूचनाय "चार्थे- (ग) इन्द" इति पाणिनिः प्राह। अतएव भेदगर्भ-समुच्चयार्थकं च-शब्दमन्तर्भाव्य धवश्च खदिरश्चे- त्यादिकं विग्रहमस्य प्रयुष्लते हवाः, समुपाददते च (घ) तन मिथो भेद-प्राप्त्यर्थञ्चकारयं। पीत-तत्पटयोस्तादात्म्य मित्यादी तत्- .(१) विशेषेति नास्ति हस्तलिखितपुस्तके । (क) यदयत्प्रकारकवोध समर्थत्वनिवेश-व्यातिमाह "घटे"त्यादिमा। (ख) “श्रतएव” घट-घटे त्यादईन्दत्वाभावार्दवेत्यर्थः । "तत्त्वावछेदकयोः” पदार्थ. तावकेदकयोरित्यर्थः । "अप्ये कदन्त-हेरम्बलम्बोदर-गजानना” इत्यादावरे कदन्तादि-पदाना एकदन्तादिपदवाच्यत्व-रूपेण लक्षणा, अतोऽस्त्येव पदार्थतावदक भदः । वाच्यतासम्बन्ध तत्तत्पदविशिष्ट लक्षणेत्यपि केचित् (ग) परस्परं विभिन्नार्थ इत्यर्थः, च-५ब्दस्य मेंदगई सञ्चय वोधव त्वादिति भावः । (घ) हा इति पूष्वशान्वयः ।

·समास-प्रकरणं १२५ पटादेः पीताद्यभिवत्वेऽपि पीतत्व-तत्पटवाद्योः पदार्थतावच्छेद- कयोरस्त्येव भेदः, सुबर्थस्तु हित्वं न तत्र प्रत्यर्थेऽन्वेति, पर्याप्ति- सम्बन्धेन पौत-(१) तत्पटे तस्य वाधात्, सुबर्थ-हित्वादेस्तादृश- सम्बन्धेनैव प्रवत्यर्थ-साकाइत्वात्, परन्तु प्रत्यर्थतावच्छेदकयोः पीतत्व-तत्पटलयोरेव, व्यत्पत्तिवैचित्रयात् (क)। अतएव (ख) "हाणकारम्भक-संयोगनार्थभ्यः कार्यद्रव्यं नश्यती"ति भाष्यस्य योग्यता-सम्पत्तये सुबर्थैकत्वस्य कार्यद्रव्यत्वेऽन्वय-(ग) मभिधित्सुना- चायण "जात्यभिप्रायकमेकवचन"मिति गुणकिरणावल्यामभि- हितम्। प्रतएव (घ) च "श्यालाः स्यु तिर-पत्नयाः स्वामिनी दे- वृदेवरी" इत्यत्र दिवचन-महिना स्वामिनो भातरो देव-देवरोभय- पद-वाच्या इत्यर्थः सुभूत्यादि-सिद्धः सङ्गच्छते। यदि च पटहया- सत्त्वेऽपि पीतपटावित्यादिकः प्रयोगः स्यात् पीतत्व-पटलोभयात्रस्य तत्र सत्त्वात्, एवं (ङ) पोत-पटयोरभेद इत्यादितः शुद्ध-पटत्वादे- रवोध-प्रसङ्गच तदर्थे (च) सुबर्थ हित्वस्य प्रकारत्वादित्यादि सूक्ष्म- . " (१) पौतेति नास्ति हस्तलिखितपुस्तके । (क) पदार्थ: पदार्थ एवान्वेतीति व्युत्पत्तेः सङ्कोचादित्यर्थः । (ख) एक-पदार्थतावकेदके अपर-पदार्थतावछेदकान्वयस्याङ्गौलतत्वावेत्यर्थः। “भाष्य- स्वे"ति प्रशस्तपादप्रणीत-पदार्थधर्मासंग्रहस्येत्यर्थ: । (ग) कार्यद्रव्यानां नानात्वे “कार्य द्रव्य"मित्ये क-वचनानुपपत्तेस्तत्र जात्यभिप्रायकमेक- वचन मिति भावः। "आचायण" उदयनाचार्येणेत्यर्थः । (घ) ननु तुर द्रव्यपदं द्रव्यत्वपरं तस्य च खाय-प्रतियोगिकत्व-सम्बन्धेन नाशेऽन्वय इत्येव जात्यभिप्रायकमित्य स्याभिप्राय इति याच्यते तदाप्याह "अतएवै"ति पदार्थताबछेदकऽन्वय- स्याङ्गौहतत्वादत्यर्थः । देवदेवर-पदस्य देवदेवर-पदवाच्य त्यर्थः, तत्पदार्थतावच्छेदके च पदे विवस्वान्वय इति भावः। “सुभूति:" कोष-टिप्पनौत्यर्थः । () तवेष्टापत्तावाह "एवं"मित्यादि । (घ) पटत्वादिकपा) इत्यर्थः। , .

·शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां मोच्यते तदा गोदौ ग्राम इत्यादाविव (क ) साधुत्वार्थमेव तत्र दिव- ननमा वदन्ति । "विद्यति-विन्दति-विनत्तीनामनिट” इत्यत्र विद्यत्यादि-शब्दो न विद-धातुत्वेनोपस्थापक: (ख), किन्तु सत्ताद्यर्थक-तादृश-धातुत्वे- नेव। मृगपाण्डरयोः पदार्थयोर्भदेपि (ग) हरिण-हरिणावित्य- प्रयोगात् समान-शब्दयोईन्द-प्रसक्तावेकशेषो व्युत्पत्ति-सिइस्तेन हरिणावित्यत्र लुप्त-श्रुताभ्यामेव हरिणपदाभ्यामुपस्थितयोर्मुगपाण्डयो- वोधः। हरी नमस्या वित्यवोतरीत्यैव हरिपदाभ्यां विष्णु चन्द्रयोरव- गतिः, अन्यथा (घ) हरि-हरी नमस्यावित्यपि प्रयोगापत्तेः। हरी च हरयश्चेति विग्रहस्थले यत्र हरय इत्यादितः समस्यमान-पदार्थाः नामवान्तर-संख्यावगमस्तत्र तत्तत्संख्यावच्छिन्न-स्वार्थलक्षकस्य (ङ) लुप्तस्य हर्यादि-पदस्योत्तरत्वेन प्रतिसंहित-(च)-मेव हयादिपदं तथाविध-स्वार्थस्य (छ) लक्षणया वोधक, तदप्रतिसन्धानेन्तु श्रुतमेव हरिपदं विष्णुदयस्य सिंहत्रयस्य लक्षणया शक्ति-(ज) भ्रान्तवव वा। न च विग्रस्थ-सुबर्थस्य हित्वादेः समासाप्रतिपाद्यत्व-नियमात्तथाविध- (क) यामवाचक-गोद-शब्दस्य द्विवचनमाव-साकाङ्गत्वादिति भावः । (ख) “विदधातुत्वेनोवस्थापक” इति, तथा सत्यानुपूर्वद्या ऐकोन पदार्थतावछेदक- भेदासत्त्वाद् इन्दानुपपत्ति-प्रसङ्गादिति भावः । "सत्ताद्यर्थ के" त्यादि, तथा च सत्ता- लाभ-विचाराणां पदार्थतावईदकत्वेन तछेदमादायैव इन्दोपपत्तिरिति भावः । (ग) हरिणः पाण्डरः पाण्डुरिति कोषात् हरिणपदस्य पाण्डर-वाचकत्वं । (घ) एक-शेषानगीकारे इत्यर्थः । (6) दिवादि-संख्यावछिन्न-विष्णुलक्षकस्येत्यर्थः (च) ज्ञातमित्यर्थः । (क) वित्वावशिव-सिंहस्येत्यर्थः । (न) लाधवादा, “शक्तिधान्त"ति, मनिममेणेत्यर्थः । भरय ·च वोधकमिति पूर्वणान्वयः ।

·समास-प्रकरणं १२० हित्व-वित्वान्तर्भावेन हन्दस्यैवासाधुत्वादुक्त-क्रमणकशेषो न युतः, शलाकापरि हस्त्यश्वमित्यादौ (क) व्यभिचारेणोक्त-नियमस्यास खात् । एकत्वे (ख) चैकत्वानि चेति विग्रहे चैकत्वानीत्येक शेषस्य गुण- किरणावल्यामाचाय्यैरभिहितत्वाच्च। हंसच हंसी च इत्यर्थे हंस- हंस्यावित्यप्रयोगात् तत्रापि "पंसा स्त्रियाः सारूप्ये” इत्यनुशिष्टेः हंसी. पदस्य लोपे हंसावित्यत्र लुप्तमेव हंसीपदमनुसन्धाय स्त्री-पुंसयो- हसयोर्वोधः, तल्लोपमजानतस्तु हंसपदे स्त्री-हंसत्व-पुरुष हंसत्वाभ्यां विभिवरूपाभ्यामकस्याः (ग) शक्तोर्लक्षणाया (घ) वा ग्रहादेव । यत्तु (ङ) तत्र हंसपदमेव लक्षमया हंसोत्वेन शक्त्वा च हंसत्वेन वोधकं सुबर्थस्तु पुंस्त्व हंस एबान्वेति न तु हंस्थामयोग्यत्वात् इति मतं (च), तब तथा सति स्त्री-हंसत्व हंसत्वयोः पदार्थतावच्छदकयो- मिथोभेद-विरहेण ( छ ) इन्दाप्रसक्तावेक-शेषस्य दुष्करत्वापत्तेः, (ज) अन्यथा घट-तद्-घटावित्यपि इन्द-प्रसङ्गात् । हंस्यौ च हंसाश्चेति विग्रहेऽपि हंसा इत्यतो हंसौहय-हंस- बययोः प्रागुत्तरीत्याऽ-(झ)-वगमः। दुन्दुभौ च दुन्दुभिश्चेति विग्रह (क) अक्षशलाकयोरेकत्वे वर्तमानयोरेव परिणा सहाव्ययीभावस्य विवक्षणादकत्व- संख्यायाः समास-प्रतिपाद्यत्वेन व्यभिचारादिति भावः । (ख) एकत्वस्य समास-प्रतिपाद्यत्वमङ्गीकृत्य हित्वादः समासाप्रतिपाद्यत्वोक्तौ दोषमाह "एकत्व" इत्यादि। (ग) बिभिन्नरूपाभ्यामेकशक्तो : पुष्यवन्तादि-पदेषु प्रसिद्धत्वादिति भावः । (घ) शक्त्यनङ्गीकारोऽपि तादृशवोधमुपपादयति “लक्षणाया” इति। ग्रहादेवे" त्यस्य स्त्रीपुंसयोहसयोर्वोध इति पूर्वेण सम्बन्धः । (3) प्रान्नमतं दूपयितुमुपन्यस्यति “यत्त्वि" त्यादिना। (च) तथा च हंसश्च हंसश्चेतिविग्रह इति भावः । (छ) स्त्रीत्वविशिष्ट-हंसत्व-शुद्ध-हंसत्वयोरनतिरेकादिति भावः । (ज) परस्परभेदस्यानियामकत्वे इत्यर्थः । (झ) तत्तत्संख्यावछिन्नवोधक-हंसौपदोत्तरत्वेन जातं हंसपदं तथाविधार्थस्य लक्षणया वोधकमितिरीत्येत्यर्थः।

·१२८ शब्द-शक्ति-प्रकाशिकायां दुन्दुभो सुन्दरावित्यत्राक्ष-भेर्योोधनस्थले (क) बालन व दुन्दुभि- पदस्थ शिष्टतया (ख) तहिशेषणत्वादेव सुन्दरादेः पुंस्त्वं । युवा च युवतिश्च इत्यर्थे युवानावित्यत्राप्युक्तरीत्यैव युवती-यौवनवतोर्योधः । वरटा-हंसौ लक्षमा सारसावित्यादौ तु (ग) स्त्री-पुंसयोइन्हऽपि पदसारूप्य-विरहानैकशेषः । दम्पत्यचन-प्रकरण ब्राह्मणावानयेदित्य- नापि.ब्राह्मणाच ब्राह्मणी च इति विग्रहे प्रागुक्त दिशा ब्राह्मण-भा-- पत्योरवगमः। एकचका चेत्यत्र एको, हौ च हे चेत्यत्र हौ, ऊभौ चोभे चेत्यत्र उभौ, त्रयश्च त्रिसव इत्यत्र च विग्रहे वय इत्यादि- रेकशेष दृथत एव ।। ग्राम्यानेक-शफेष्वतरूणेषु स्त्री-पंसयोर्वहुत्वमन्तर्भाव्य सारूप्येण इन्दस्थले तु पुंस एव लुक्। तेन मेष्यश्च मेषाश्चेत्यर्थे मेष्य इत्यत्रापि लुप्तं बहुमेषाणां लक्षक मेषपदं प्रतिसन्दधत एव वहु-मेषाणामनेक- मेषोणाचावगमः। एवं महिष्यश्च महिषायेत्य) महिष्य इत्यत्रापि महिष-पदं वहनां महोषाणां (घ)। मृगाश्च (ङ) मृग्यश्चेत्यर्थे मृगा इत्यत्र तु मृगादेरशाम्यत्वान्न पुंसो लुक् परन्तु स्त्रियाः। तथा (च) गहभाच गईभ्यश्चेत्यर्थं गईभा इत्यत्रापि, खरानामेक-शफत्वात् । वर्कराश्च (छ) वर्कर्यश्च इत्यर्थे वर्करा इत्यत्रापि तरूणार्थकत्वात् । . (क) स्यादभऱ्यां दून्दुभिः पुंसि स्वादक्षे दून्दुभिः स्त्रियामित्यमरोक्त्या दुन्दुभिशब्दस्योभय वाचकत्वादिति भावः । (ख) स्त्रीपुंसयोः पुमान् शेष इत्यनुशासनादिति भावः । (ग) “वरढा" हंसपबी। "लक्षणा' सारसपत्रीत्यर्थः । (घ) लक्षक प्रतिमन्दधत एवानेक महिह-महिषीणामवगम इति पूगान्वयः । (ङ) ग्राम्यपद-प्रयोजनमाह "मृगाच" इत्यादिना । (च) अनेकशफेल्यस्य प्रयोजनमाह "तथे" त्यादिना “तथा' न पुंसो लुक् परन्तु स्त्रिया इत्यर्थः । ) पतरणेत्यस्य प्रयोजनमाह "वर्कराचे" त्वादिना। वर्करस्तरुणः परित्यमरः । रस्य चापो" म सलुक् परन्तु स्त्रिया इति पूर्वण सम्बन्धः ।

·समास-प्रकरणं १२८ खसा च धाता चेत्यर्थे भ्रातरावित्यत्र पुत्रच दुहिता चेत्यर्थे पुवा- वित्यत्र च विरूपैक-शेषेऽपि स्वस्पदं दुहि-पदश्च लुप्तम् प्रति- सन्धायैव भावभगिन्योः पुत्रकन्ययोचावगमः । “ज्येष्ठपुत्र-दुहियोश्च ज्येष्ठे मासि न कारये" दित्यादिकस्तु प्रयोगः परिचन्तनी-:(क)। सच मैत्रति विग्रह त्यदादिना तदन्यस्य इन्हे लुकि तावि- त्यत्रापि लुप्तं मैत्रादि-पदमनुसन्दधत एव मैत्रायवगमः । स च त्वच्चे- त्यादि-विग्रहे किं-पदान्य-त्यदादि-हयगर्भ-हम्हे तु पूर्वस्यैव (ख) खानुत्तरस्यैव (ग) वा त्यदादे कि युवामित्यादावप्युक्त-क्रमेणैव तदर्थ-युष्मदर्थयोर्वोधः। स च (घ) सचेत्यत्रापि विभिन्नार्थयोर्विग्रहे स्वपूर्खागणितोऽपि तदादिः खोत्तरापठित एव (ङ) । “तत्समानुष- मुल्योऽसौ यदयहिद्यातिनिर्मले"त्यादौ तु न तदादि-गणे हन्हा, परन्तु तदाद्यव्ययेन, यथा “तत्तत्तामसभूतभीतय इत्यादौ, यत्तदादि-व्यति- रितानामेवाव्ययानां सरूपैक-शेषस्य व्युत्पनत्वात्, प्रयोगानुरोधि- त्वात् कल्पनायाः। कश्च (च) त्वच्चेत्यादि-विग्रहेण किमा (छ) तादृश-इन्हे तु तदन्यस्यैव (ज) त्यदादेलकि कावित्यादिक एव प्रयोगः। चत्रस्य पितरावित्यत्रापि विरूपैक-शेषे ‘लुप्तस्य मा. (क) पुत्रत्व-दुहिटत्वाभ्यामकशक्तिमत्-प्रतत्यन्तर-खौकारण कथञ्चिदुपपादनीय इति चिन्तावीज ग्रन्थकदभिप्रेतमिति भावः । (ख) त्यदादिगणपठने यः पूर्वस्तस्यैव लुकौत्यन्वयः । (ग) 'परपदं। तथा च त्यदादि-गण-पाठे खीचरापठितस्येत्यर्थः । (घ) : खानुत्तरस्येवेति-दितीय कल्पानुसरणवीजमाह "सचे"त्यादिना । (0) अतस्तस्य लुगिति शेषः । (च) किंम्पदान्यत्व-निवेश-प्रयोजनमाह "क"त्यादिना। (क) किं शब्देनन्यर्थः । (1) किम्पदान्यस्यैवेत्यर्थः।

·to : शब्द-पति-प्रकाधिकायां पंदस्य स्मरणात् मातुरवगमः, तदनरतस्तु पिढपदे जनक-शरीरखेन सक्षणया (क) माता-पित्रोरवगतिरिति प्राचः । कौमारास्त (ख) मावा पितुईन्हे माता-पितृभ्यां मातर-पित- राभ्यामिति प्रयोग-हयो-दर्शनाचैत्रस्य पितरावित्यत्र नैकशेषः, परन्तु व्यदन्तादि-पदवत् माटव-पिटत्वाभ्यां विभिवरूपाभ्यामेक-शनि- मदेव नियत-दिवचनसाका पिटपदं प्रकत्यन्तरं। एवं खच खारवेत्यर्थे खशुरौ इत्यत्र खशुरपदमपि (ग), खत्रा खशरस्य इन्हे सच-खशुरारित्येव प्रयोगादिति प्राहुः । ४८ ॥ इन्दं विभजते।- ही भेदावस्य शास्त्रोतो समाहारतरतरी। एकान्य-वचनाकाक्षा- हानोपादानतश्च तौ ॥ ४ ॥ पस्य इन्दस्य हौ भेदी, समाहार इतरतब शास्त्रसिदी, तवेवा- वचनान्य-सुबाकाहा-विहीनः समाहारः, तथाविध-पासाकाचिती- तरः । पाणिपादं हस्त्यखमित्यादितो हि करचरणादीनां व-नामप्यप. गतावेक-वचनमेव प्रमाणं, धव-खदिरावित्यादौ तु हिवचनादिः । "पदि-स्कन्दि-खिदेर्दा”दित्यादितोऽपि पदिस्कन्दिभ्यां सहित: खिदि- रिति विग्रघ मध्यपदलोपी कर्मधारयो (घ) यथा “पव्यासपति- व्याने रिति मणिग्रन्यादौ ॥ ४॥ (क) पाहत-खार्थ-लवणतेत्यर्थः । (ख) कापालिकमतमाह "कामारास्तिल्यादिना। (ग) प्रत्यन्तरमिति पूयणान्वयः । (घ) पतस्तस्य एकवचनान्ध-सुबाकाहाविहीनत्वेऽपि नैकवचनमारसाकांचनत्यमयुक्त- होवलिाखापत्तिरूपा चतिरिति भावः ।

·समास-प्रकरणं १६१ उपपद समासं लक्षयति- यदुत्तर-पदं नामा- नुत्तरं दवोधक। धातु-कदजमुपपद- समासः स तदन्तकः॥ ५० ॥ धातुखदभ्यां निष्यत्रं यस्योत्तरपदं शब्दान्तरात्तरं सत् 'यादृशा- घंस्य वोधं प्रत्यसमथं तादृशार्थकास्यपदकः समास उपपद-संत्रकः । कुम्भकारः क्षौरपायीत्यादिके युपपद-समासे धातुभ्यां निधन कर्थिक कारादिपदं पदान्तरानुत्तरं सब कादरन्वय-वोधचमं । चन्द्रनिमित्यादौ ( क ) तु तत्पुरुष निभादिपदं सदृशायर्थे तादृश- मपि न धातुकदभ्यां नगमिति तदव्युदासः ॥ ५० ॥ विभजते च-- कारकैकोपपदकः षड्विधोऽयमितिनमः। कर्मकर्नाद्युपपद- भेदाद वहुविधस्त्वसौ ॥ ५१ ॥ कारकेषु उत्तानशयः पूर्व-सर इत्यादावुत्तानादिः कर्ता (ख कुचकारा सौवीरपायोत्यादौ कर्म (ग)। कच्छपः, पाखंशय इत्यादी करणम् (घ)। उखासर वाहभट् इत्यादावपादानं (क)। खशयः .. (ब) चापि भव्याप्या सहिताविव्याप्तिरिति विग्रहः । (क): धावकदभ्यां निष्पन्नमित्यस्य प्रयोजनमाड "चन्द्रनिभ इत्यादा"विति। (ख). उत्तानः शेते, पूर्व: पिता सरतीति विग्रहः । (क) कुम्भं करोति, सौवीर ( काश्चिक) पातुं शौलमस्येति वियाः । (ब) कच्छाभ्यांपिवति, पार्वाभ्यां शेते इति वियः । .. () उखाया; अंसते, वाहात अभ्यते इति विग्रहः ।

·१३२ शब्द-शक्ति-प्रकाशिवाय कुरुचरः जयादानाकरणम् उपपदं (क)। सम्प्रदानन्तु न कुवापि दृश्यते, दृश्यते च (ख) ब्रह्मभूय-(ग) मित्यादी कारक-भिवेनाप्युप: पदेन समास इत्यसावनेकविध एव, न तु कारक-मानोपपदकलाद षड़विध एव, न्यूनत्वाधिकत्वाभ्यां विभागव्याधातादिति (घ)। सूर्यम्य- श्येत्यप्युक्त-समासः, परन्वव्यय-पदस्येव नआ समस्तस्यैव तस्य स्वार्थ- वोधने प्यूत्पनत्वाच केवलस्य तस्य (क) प्रयोगः ॥ ५१ ॥ इति श्रीजगदीशतकालङ्कारकतायां शब्द-शक्ति-प्रकाशिकाय समास-प्रकरणं समाप्तम् । (क) खे शेते कुरुषु चरतीति विग्रहः । (ख) “म कुवापि दृश्यते" इत्यनेन न्घनत्वं प्रदर्थ्य अधिकत्वं दर्शयति "दृश्यते चे". व्यादिना। (ग) ब्रह्मणो भूयते ब्रह्मसम्बन्धिनी सत्तेत्यर्थः । (घ) सम्प्रदानोपपदस्याभावात् कारकान्योपपदस्य मावाचे ति भावः । (च) न-रहितस्य सूर्यमपश्येत्यस्येत्यर्थः ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.