·$ 146991 LIST OF BOOKS FOR SALE 9111: VINAY ON 3111: ASIATIC SOCIETY OF BENGAL. n.), PANK STILET, CACUTTA, AV TAI ANI.. 10): THE SOCIETY'S AUSTS, :, :EHSANT) RUANITCN, 1, Visitos SturrT, NET Best STILET, LOSDOX, W., AND MR. OTTO 11.31111;1SSOW11%, BOOKSELLER, LEIPZIG, GERMANY. diriyirls engins of thyreoordo rerriol rilk on osterisk. connot be applied.--2011 of the Ismirula ben out of plant IIN.Olli:CA INDICA. 4 .!lryta Tira1171945 Slilihi, ir-re, Por jo erli filtrliini linnuhlin, Piar. 1.3 @ Infrarli Rx, 1 1 ... . ... +. . .. diaris, 115, 1..!, I, l'air. 11; Vol. II, l'our. 1-5; Vol. 111. 1-1-3, . 11. Par. 16 mich ART:.r.lia, limar 31 Carli Astirpints** Santilan, Birinli ilmer, 1 1/. Atrairil a l'ajna in umili, l'--.1.1 rich Ahml'gminiu, wi, l'ar 15/10/anclı Alalalaltirisniz. l'rope 1.0 grla Arriraidla, tar 1110, h ... Ayarlin linist1!4, Sanna Tibran) Vol. 1, Fr. 1-7; 1. II. Pivke. 0 8 0 12 1 3 mond 10 0) 3 ... HO bond that w 1919 19 g 2 6 0 € 12 . ... f) ... 6 ... 2 12 . 8 1 .. ... ... ... .. 12 12 1:10 11:11, Vol. I, l'anc 1.3, 1. tr. I /11/ carta 1:lyanisasila Sari, In-r 1.5 Vol. 11, 1.2 1/10/2011 *Nummei, I'min Slx li morile Ilha Dipia Vol.1, laar. 1-9; Vol..., 1 c. 1, 110 cache lipilitin-1::al, Islintilir.tis 1.vr. 1-16 10' much Tiphalilharma Purina : 1.01111'nclı Tijerztrama of Chantillta, fa-r.-!10 ark Cristinasina Clarita, 1*:****. 1.3 Catalozi, f's***, 1.2 1901.ru Custalazito of San-drit lol. 391 JISS., Pinr. 1-2/ preli Catagutin Prahinn, Vol I, FAS, 3-7, Tul Il, Taxe. 1-5, Vol. 311, Fair, 1-7 WWB. , l'ir, 1.1 Ĉin nario Ditto Vol. 17, n-,-.1.3 )!!! cacle ... 3 Thittas Vol. VII, 141, 1.1/10, 3 Gala-Shin-ril.1 I'r.jirimlinik Piirt, 1. l'Owc, 1--14/10/pacle.. 8 Chorraru (luintilanni, Vol. II, Taur. 1-27; Vol. lll. l'art 1, I'm«r. 1-18. Port !!, laur. I-10 Vol. 1.liauc 1 - 13 @ 110, osoby 30 11. 4. Fr. 7. 1/11 eacli 2 Tittas Vail. 11', tnr. SO Ô /10 Clarknvortilia, (Tugliels) Fauci 1.7 @ 1/4/ench S Crauta Sútra of Aprzstanla, nr. 1!-17 to rache 3 Ditto auklāyann, Vol. l. Faur. 1-7; Vol. ll, Hur. 1-1, Vol. 111, Fa-c. l-1: Vol 1. Mar. 1/10rich 10 Sri Bhaiyam, Fa: 1-3 @ 110 mach 1 Trinn Kriy's kauinud, l'asc 1-2 @ In each 1 Gadallinna Paddhati Kalastra Vol. I, Pusc. 1-7 @ In each liitto Acharacial Vol. II, Fake. 1-4 @ 10/ 0:11 3 3 Gobliliya Grilyn Suira, Vol. 1 @110/ cachi Vol. II, Fasc. -2 @ 1/1/ each.. 2 Ditkos (Appendix) Goblila Parisista 2 Diltis Gribya Sangrah 0 Var.ilata 1 Karmapradipili, Fasc. I Kala Visoka, Farc. 1-7 @ /10/ cach 4 Kitanim, l'arc J-6 @ 79 each .17 Kathi Sarit Sagura,(English) Fasc. 1-14 @ 1/4/ each * Kiirma l'urina, Fasc. in @ /10/ cach .. 3 Tanlita. Virtaran, (English) Farc. 1-3 @ 1/-cach 6 Madana P&rijata, l'osc. 1-3] @ /10/ cach Mani-bliūsya-pradipūdyūtn, Vol. I, Fasc, 1-9; Vol. II, Fisc. 1-12 Vol. II), 19 l'asc. 1.10 @ /10/ each 1 Ditto Vol. I.¥', fasc. 1 1/4 Mnnntika Sangralin, Fasc. 1-3 /10/ cach 9 0 ... ... 2 2' 8! 0 30 ܝܝܙ .. ! 4 6 2 .. 8 146891 14 . ... .. bet 0 Märkandöga Purana, (Inglisli) Fa«c. 1-9 @ 14; cache

·संचा।
अस्म्याहो अड़ वञ्चिराय अकडोम जोषं चिरं कु प्री,
साचि द्राक् परमं मृषा खलु वरं यः सुष्ठु दिध्या चिरात् ।
नौचैरीषदये विहा यदि मनागवागभीक्षणं पृथक्
तूष्णीमा सपदि प्रसह्य झटिति प्याडङ्ग सद्यः कृते ॥
अञ्जसा ननु च प्राध्वं युगपहत सम्प्रति ।
उच्चरस्तं सनात्प्रातः समन्ताद् बलवन्मुहुः ॥
प्रागन्तः साम्प्रतं स्थाने विष्वक् प्रभृति किशिल ।
चिररानाय धिङ्मङ्गु चिरस्य हो ऋते शुभम् ॥
अद्धा ऋधुगमाङ्गाय हिरुक् स्युः कुत-आदयः ।
तसन्ताद्यास्तथा प्रोक्ताः शेषं ज्ञेयं प्रयोगतः ॥ (१)
कुत-श्रादयः कुतः-क-कुहेत्यादि सूत्रे ये निपातितास्ते ।
तसन्ताद्याः तम् त्र दा हि दानी एद्युस् स्तात् एन आ
आहि आत् अस् एतदन्ताः । स्वरादिपठितानां वाचकवं,
-
-
(१)कारिकोला अव्ययशब्दा:
खर्,'ननाम्, समया, वृथा, व, निकषा, सामि. स्वयम्, निःपमम्, स्वस्ति,
पादुस्, अतोब, मोस्, इव. सना, प्रायस्, शनैस्, दुःपमम्, कम्, कामम्, ननु, शम्,
दिवा, किल, तिरस, मिथ्या, मिथस. श्वस, पुनर्, सायम्, नाम, चिरम, चिरेगा,
सहसा, दोषा, विना, उपा, वहिस्, अस्मि, ग्राहो, अट्. अ, यत्, चिराय, अकट,
ओम, लोषस्, चिरम्, कु, प्रगे, साचि. द्राक्, परमम्, स्पा, स्यन्नु बग्म् ह्यम्,
मुटु, दिया, चिरात्, नोचैम्, ईपत्, अये, विहा, यटि, मनाक अचाक, अभीनाम्,
पृचक, तूषणीम्, पा, सपदि, प्रसव, झटिति, न्याट, अह, मद्यम्, ने. अनमा,
ननु, च, प्राध्वस्, युगपत, बत, सम्पति, उच्चै, अस्तय, मनान, प्रादर. ममन्तात,
बलवत्, मुडम्, प्रान्, अन्नर, साम्प्रतम्, प्याने, दिसा, प्रति, बिहिन्द, कि
रालाय, विक्, मङ्, चिरम्य, हो, ऋने, गुरम, अा, युद्ध, कथा, अह..
हिरक, कुत-श्रादयः, तमन्नाद्या
१३

·15
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
६६ । हसोऽनन्तरः स्यः ।
( हस: ११, अनन्तरः ११,स्यः ११)।
अचानन्तरितो हसः स्य संजः स्यात् ।
६७। यूत् स्लाव दो।
(यूत् ।११, स्त्री ।११, एव ।११, दी।१।)।
ईदूदन्तो नित्य स्त्रीलिङ्गी दोसंज्ञः स्यात् ।
चादीनां द्योतकत्वम्, अतएव चादि-स्वराद्योः पृथगुक्तिः । खरादि-
राकृतिगणः । व्यं अव्ययमिति परे ।
हस: । नास्त्यन्तरं यस्य सः। अचानन्तरित इति-
अर्थादचेति लभ्यते, अनन्तरितः अव्यवहित इत्यर्थः । स्यः,
संयोग इति परे ।
यूत् । ईश्च जश्च ती, ताभ्यां तमितं करोति, तेन
ईदूच्च लभ्यते । येन विधिस्तदन्तस्येति न्यायादाह ईदूदन्त इति ।
एव शब्देनास्त्रीलिङ्गं व्यवच्छिच्यते (१) तेन (२) सेनान्ये स्त्रिये
इत्यादौ न स्यात् । बहुप्रेयस्यै कृष्णाय अतिलक्ष्मयां राज्ञि इति
अवयव स्त्रीत्वात् (३) सिद्धमिति भाष्यम् । अन्य कन्यते तु बहु-
प्रेयस्ये अतिलक्ष्मी इति। दी, नदीति परे ।
८६ ।
(1) अस्त्रीलिङ्ग नित्यरत्रीलिङ्गभिन्नं व्यवच्छिद्यते निराक्रियते । नित्यस्तो-
लिङ्गशब्दस्तु “यस्मिन्नर्थ वद्रूपेण स्त्रीलिङ्गशब्दत्तचिान्नेवार्थे तद्रूपेणैव यदि लिङ्गा-
नरं न भजति तदा नित्यस्त्रीलिङ्गः। तेन गौरशब्दस्य पुंस्त्वेऽपि गौरीशब्दस्यः
नित्यस्त्रीलिङ्गत्व"मिति दुर्गादासः ।
(२) तेन-- सेनानीशब्दस्य नित्यस्लोलिङ्गभिन्नत्वेन ।
(३) अवयवस्तीत्वात् अवयवस्य प्रेयसीशब्दस्य लक्ष्मीशब्दस्य च नित्य स्त्रीलिङ्गः

·संज्ञा। te १८। नास्त्रीयुवः । (न ।११, अस्त्री ।११, इयुवः ६।)। युवस्थानावौदूतौ दीसंज्ञौ न स्तः, नतु स्त्री । ६६। वामि । (वा ।१।, आमि 91 ) ३ इयुव ईदूञ्च दौसंज्ञो वा स्यादामि परे, नतु स्त्री। १०० । स्त्री युच्च डिति। ( स्त्री ।११, युत् १११, च १११, डिति )। स्त्रीलिङ्ग इदुदन्तो नित्यस्त्रीलिङ्ग इयुव ईदूच्च दौसंज्ञः स्यादा डिति परे, न तु स्त्री। ८८। नास्त्री। यूदित्यनुवर्तते । न स्त्री अस्त्री। इयुव- स्थानाविति,-स्थानमस्ति बयोस्ती, अर्श-आदिवादः, स्थानी; इयुवोः स्थानौ इयुव्स्थानौ, इंदूतावित्यस्य विशेषणम् । एतेन दीसंज्ञानिषेधात् हे श्रीः श्रियम् श्चिय इत्यादी ध्यम्शसादापो न स्यात् । अस्त्रीति किं हे स्त्रि स्त्रीम् स्त्रीरित्यादि। ८८। वामि । इयुव ईदूदन्तोऽस्त्री चेत्यनुवर्तते । अस्त्री- व्युतः वीणामिति नित्यम् । चकारान्नित्यस्त्रीलिङ्ग इयुव ईदूदन्तोऽस्त्री चेत्यनुवर्तते, इह पुनः स्त्रीग्रहणं पाक्षिक स्त्रीलिङ्गस्य इदुदन्त- स्यापि प्रास्यर्थम् । तेन मत्यै मतये धन्वै धेनवे सुसत्यै सुमतये १००। स्त्री। त्वात् । अल दुर्गादासः-'भाष्यकार-क्रमहीश्वरौ तु प्राकमाना नदीसंज्ञा पश्चात् पुरवयोगेऽपि न निवर्तत इति मन्यमानौ हे अतिल मि विप्र, हे बड़मेयसि कण, अतिलौर विप्राय धनं देहि, अतिलक्ष्म राजे वस्तीत्युदाहरत" इति ।

·१०० मुग्धबोधं व्याकरणम् । १०१। अध्यचताच्छेप पिः । ( अध्यच्ताच्येप् ।१।, पि: ११ )। धिवर्जस्यादेरच् तसंज्ञावच्यकारावीप् च एते पि-संज्ञाः स्युः । १०२। संख्यावड्डत्यतु-बहु-गणा नेपि । : ( संख्यावत् । ११, डति अतु-बहु गणाः १, न ।१।, ईपि ७)। डत्यतु-बहु-गणानां सङ्घयावत् कार्य स्यात् नत्वीपि सुधन्वै सुधेनवे इत्यादि। इयुवस्थानयोरीदूतोस्तु नित्यस्त्रीलिङ्ग- योरेव, तेन सुश्रिये स्त्रिये इत्यादौ न स्यात् । इयुव ईदूतोरपि पुं- भिन्नान्यदार्थे भूरिश्रियै भूरिश्रिये भूरिभुवै भूरिध्रुवे स्त्रियै, भूरि- श्रीणां भूरिश्रियां भूरिभ्रूणां भूरिभुवां स्त्रीणामित्यादौ दोसंज्ञेति केचित् । वाशब्दस्य व्यवस्थया विगत इयाभ्यस्ता वीः पश्य इत्यादी शसि दीसंज्ञा, न तु डिति, तेन विगत इयस्यास्तस्यै व्ये । १०१। अध्यच् । नधि-रधिस्तस्याच् अध्यच, अञ्च यश्च तो अच्छौ, तौ च तो अच्ची चेति ताचौ, अध्यच्च ताचौ च ईप च तत्। नज्युक्तवन्यायादाह (१) धिवर्जस्यादेरिति । १०२। संख्या। संख्या इव संख्यावत्, डतीति त-त्यान्तस्य (२) ग्रहणं, तेन पतिरित्यस्य न ग्रहणम् (३)। अतुशब्देनात्व- न्तस्य ग्रहणम् । बहुगणी प्रचुराथौँ । एतेषां संख्यातिदेशः कतिश: (१) नञ्युक्तावन्नवायात्-निषेधो यज्जातीयस्य विधिरपि तज्जातीयस्येत्ति न्यायादित्यर्थः। (२) तत्यान्तस्य तद्धित डतिप्रत्ययान्तस्य। (३) पतिशब्दस्य यौणादिक कड्डतिप्रत्ययनिष्मन्नत्वात् ।

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः ।
राम-स इति स्थिते--
१०३ ।
सोविः फे। (स्रोः ६॥, विः ११, फे ७1 )।
सकाररेफयोर्वि: स्यात् फे परे । रामः ।
औजसोः सन्धिः । रामौ रामाः ।
यतिशः यावच्छः तावच्छः
बहुशः गणश: इत्यादिसिद्धार्थः ।
ईपीति विषयप्ती, तत्र निषेधात् यावती बह्वोत्यादि ।
इति श्रीरामतर्कवागीशकृता संज्ञापादटिप्पनी समाप्ता।
त्यर्थः ।
१०३। स्रोः । स च र च तत् स्र, सयुत्तोर स्र, सच सच
तौ तयोः स्रोः ; तथाच सकारस्य रेफस्य सकाररेफस्य च विरि-
तेन रामः गीः चतुरो वारान् भुङ्क्ते चतुरित्यादि ।
अतएव ग्रन्यकता रात्सस्येति सूत्रं न कृतम् (१)। औजसोः
सन्धिरिति विर्घावित्यर्थः ।
.
(१) रात्सम्य-(८।२१२४ ) रेफात् संयोगान्तस्य सस्यैव लोपो नान्यस्येति
पाणिनीये। सुच्चवर्षिरित्यस्य टीकायां "चतुरिति चतुर शब्दात् सुच उचावितौ
चतुर्स इति स्थिते सोविः के इति द्विवचननिर्देशात् एकशेपाहा रेफसकारयोः
स्थाने एवाएव विरित्युक्त
तर्कवागीशन
अत्र दुर्गादासस्तु चतुरोवारान् इत्यर्थे चतुर्शब्दात् सुचि कृते रेफस्य विसर्गे
शसि शस् इत्यत्र वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् सुचि परे नित्यं विसर्गस्य सकारे
स्थादेः सोलोप इति सस्य लोमे सुचः सस्य विसर्गे चतुरित्याह।
,
,

·१०२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । १०४ । खदीभ्यां ध्यम्सादेर्लोपः । ( स्वदीभ्यां ५॥, धि-अम्-शमादेः ६।, लोपः ११)। स्वात् दीसंज्ञकाच परस्य धरम्सादेव लोप: स्यात् । हे राम राम रामौ। १०४। स्वदी। स्वश्च दी च ते तान्यां, अमच शस्च तो, तयोरादिः अम्शसादिः, धिश्व अम्शसादिय तत्तस्य, पुंस्त्वं सौत्र- त्वात् । धातारं पितरमित्यादी तु विप्रतिषेधे परं कार्यमिति(१) न्यायादादी विण । ननु अम्च शस्च ती, तयोरः अम्शसः, विश्व अम्शसश्च तयोर्लोप: ध्यम्सलोपः इति कृते सिद्धे आदिशब्दस्य ग्रहणं, क्वचिदन्यतोऽपि धिलोपाधं, तेन गन्धर्ववाचि-ते-शब्दस्य धौ हे ते, तथा महान् इ: कामो यस्य स तस्य धौ हे महे; वैजधोः क्विप् जः महानूर्यस्य स तस्य धी हे महो इत्यादी एडोऽपि धेर्लोपः । हे भोः हे भगोः हे अघोः इत्यत्र कथं न धिलोप इति, अभोभगोऽघोभ्य इत्यादिज्ञापकात् (२) । माटकस्य मातः पुत्र माटस्तुतौ धौ । महाकुलसम्भूताया मातस्तुत्यापत्यस्यापि स्तुतिर्माटस्तुतिस्तस्यां गम्यमानायां माटकस्य मातः स्यादौ परे पुत्रे वाच्ये। हे गार्गी- मात हे वात्सोमात पुत्र धन्योऽसि । पुत्रे किं-गार्गीमाटक कन्ये . (१) तुल्यबलविरोधे पर कार्य स्यादित्येतत्माणिनिसूत्रस्य वृत्तिः (१ । ४ । २) (२) अभोभगोऽधोभ्य इत्यत्र विसर्गलोपविधानात् ।

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। १०३ १०५। शस्नामि घः। (शस नामि ७, र्घः १।)। शसि नामि च परे स्वस्य घः स्यात् । - धन्यासि | स्तुती किं-दासीमाटक पुत्र । माताशब्दहारैव सिद्धे गार्गीमाटक इत्यनिष्टनिवारणार्थमिदम् । १०५ । 'शस । नुमो नयुक्त आम् नाम्, गमकत्वात्(१) सः । शस च नाम्च तत्तस्मिन् । दोसंजस्य स्वभावर्घले स्वमनुवर्तयन्नाह स्वस्येति । नुसिकोऽच्यनामि इति ज्ञापकात् नुम्सहितामो ग्रह- णात् शाङ्गिणामित्यादौ न स्यात् । न चामि कृते सिध्यतीति वाच्यं, रामाणामित्यादी घे स्वाभावान्नुमोऽभावप्रसङ्गात् । नापि नुमाम इति खग्रहणात् भविष्यतीति वाचं, तिसृणां नृणामित्यत्र चरि- तार्थत्वात् । न च स्वस्थानजत्वात् भविष्यतीति - वाच्यं, सह एन वर्तमानाः, विगत इयेषां ते, तेषां सां व्या इत्यादी नुम्प्रसङ्गात्(२)। वहुः लयंत्र तान् बबल्लन् । पर तु लकार र्घत्वाभात् सवर्णदौर्धे ऋकारस्तेन बढन् इत्याहुः। अन्ये तु लकारभागद्दययुक्त लुकारस्तेन बबल्लल्लन् इत्याहुः। तृत औजसड़यां पुंसि घः । ल्लेकारस्य औकारण जसोऽकारण च सह घ: स्यात् पुंलिङ्गे। बहुज़ुर्ययोर्येषां वा तौ ब्रह्लू - ते बह्वल्टः । परे तु बढ बढरित्यादि । ० . (१' तदर्थबोधकत्वात् | नाम् इत्यत्तौ नुमो नयुक्त ग्राम् इत्यर्थ प्रतीतेरित्वः । (२) अत्र दुर्गादासः-किञ्च अाम् ग्रहणेनैवेटमिही नामीति कृतं अागमादेश- योरागमविधिबलवानिति न्यायखीकारार्थम् । नेन क्रोटूनामिन्यत्र बादौ इ. टनादेशो नस्यात् । एवं प्रकृते अकारदीर्घ दीर्थस्य स्यानियत्येन हस्वपरता - ·१०४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । १०६ । पुंसि तु शस् न । (पुंसि ७, तु ।११, शस ।१।, न । १।)। स्वात् परः स न स्यात् पुंलिङ्गे। रामान् । १०७ । टा-भिस्-डे-डसि-ङसोसा-मिनैसयात्- स्य-योसोऽतः । (टा-अोसाम् ६॥, इन-योस: १॥, अत: ५।) अकारात् परेषामेषां स्थाने एते क्रमात् स्युः । १०६ । पुंसि । पुंस्त्वमिह शब्दानां शिष्टकृतपरिभाषाविष- यलं, न तु वृषणादिमत्त्वम्, दारकलत्रादौ तदभावात् । एवं स्त्रीत्वनपुंसकत्वे अपि । यदुक्तं-- शब्दसंस्कारसिद्धार्थ मुपाया: परिकल्पिताः । सर्ववस्तुगता धमाः शास्त्रे पुंस्त्वादयस्त्रयः ॥ ये तु लिङ्गादिसम्बन्धाः प्राणिजातीयगोचराः । न तेऽभ्युपाया: संस्कार दारादिषु तटादिषु ॥ रामान् इति-अनेन ने कृते पूर्वेण घः (१) । वीन् इति ? उच्यते, भूतपूर्वस्वमाश्रित्य शसो नादेशः । १०७ । टा। त्वन्तत्वात् पुंसौति नानुवर्तते, अतः क्लीवेऽपि, तेन ज्ञान नेत्यादि। ऐस् श्रात् करणं निर्जरस : निजरसादिति कथं सान् ? शमो नकारविधान तथा ग्रामो नुमागमो नस्यादिति ज्ञापनार्थञ्च नामीति कृतम्। अतएव अः विष्णुः, सह एन वर्तते यः स साः, विगत इयंस्मात् स वीः तेषां, सां व्यामिति । (१) दुर्गादासस्तु वहिरङ्गविधेरन्तरङ्गस्य बलवत्त्वादादौ दीर्धे कते पश्चान इत्याह । वयन्त सूत्रदयस्य पौर्वापर्येणाचार्य स्थापि मतमेतदिति मन्यामहे ।

·अजन्तपंलिङ्ग-शब्दः । १०५ १०८। पूर्णोऽदान्ते नोऽवकुप्वन्तरेऽप्यतदात्त्व- पक्वयुवाङ्गः ससेपस्याद नैकाचकोस्तु वा। (षु: ५।, ण: ११, अदान्ते ७), नः ६।, अवकुप्वन्तरे ७, अपि ।११, अतहात् ५।, तु ।११, अपक्वयुवाङ्गः ६ , ससेपस्यादेः ६।, नैकाचकोः ६।, तु ।११, वा ।१।)। सिद्यर्थम् । बेस्म्येरित्यत्र बस्भ्योरये रिति हाते सिद्धे अनीस्ग्रहणं, अद्ग्रहणन लाक्षणिकस्याप्यतो ग्रहणमिति ज्ञापनार्थम् । तेन, येन तेन यः तैरित्यादि। एवमन्यत्रापि क्वचिदनतोऽपि डस: स्य- विधानार्थमिति। तथाच- नवं नवं परिक्षिप्य पुराणमपकर्षतः । अतिजरस्य भिक्षुष्य कन्या वर्षशतं गता ॥ इति वृद्धतिङन्तः (१) । उदधिस्योत्तरे तोरे मृत: किमनुशुच्यते इति उदधिमिच्छति, क्ये सन्, पचाद्यनि उदधिस्था गङ्गा, तस्या उत्तरे उदधिस्योत्तरे इति (२)। (१) कातन्त्रेऽपि ङसख इति चतुष्टयत्ति २२श सूत्रे नवं नवमिति श्लोक- मुद्धाय ऋषिप्रयोगादिति चिन्त्यमित्याह कविराजः | (२) अतःपरं बहुषु पुस्तकेषु ‘मा मा सखे वदन्तस्य सप्तोऽहं विजने वने इत्यत्र वदनिति क्रिया असंहितत्वात् नस्य न सन्" इत्यधिकः पाठः। अस्य त प्रश्ते कीदृगुपयोगित्वं तत् सुधीभिचिन्त्यम् । कातन्त्रीय व्याख्यासारे तु-"उधिष्योत्तरे तीरे जम्भला नाम राक्षसी। तस्याः स्मरणमात्रेण मुक्ता भवति गुर्बिणी" त्युद्धृत्य अत्र अनकारान्तादपि डसास्य इत्युक्तम् । १४ ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । षकारात् रेफात् वर्णाच परस्य अदान्ते स्थितस्य नस्य ण: स्यात्, अव-कवर्ग-पवर्ग-व्यवधानेऽपि । यत्र दे न स्ततो ऽन्यत्र गतात्तु निमित्तात् परस्य, साहि- हितेनपा स्यादिना च सहितस्य, पक्वादिवर्जितस्य, स्यात्, तस्यै- वैकाचः लकवर्गाच्चान्यस्य, वा स्यात् । रामेण । १०८। ष । प च र च ऋच, तत्तस्मात्, पुंस्त्वं सौनत्वात् । दस्यान्तो दान्तः, न दान्त: अदान्तस्तस्मिन् । अव च कुश्च पुश्च ते अवकुपवः, तेरन्तरं व्यवधानम् अवकुष्वन्तरं तस्मिन् । तञ्च तत् दञ्चेति तह, न तदम् अतह तस्यात् । पवाञ्च युवा च अह तत्, न तत् अतत् तस्य अपवयुवाहः । ईप च स्यादिश्च तो ईप्स्यादी, सादीप्स्यादी सेप्स्यादी, ताभ्यां सह वर्तमान: ससेप्स्यादिस्तस्य । एकोऽच यस्य स एकाच, एकाच कुश्च तत्, न तत् नैकाच्-कुः तस्य, पुंस्त्वं सौबलात् । परमागे अतहादित्यु तोः पूर्वभागे समानदस्य- निमित्तादित्यर्थः । यद्यपि कुष्णाति पुष्णाति इत्यादौ टुभिष्टु इत्यादिना सिध्यति, तथापि शेषेण इत्यादिसिद्धयर्थं षग्रहणम् । यत्रेत्यादि-यस्मिन् दे नकारः तभिन्नदस्थात् षकार-रेफ वर्णात् परस्य नकारस्य सात् कृताभ्यामीरस्यादिभ्यां युक्तस्य पक्कादिभि- नस्य णः स्यादित्यर्थः। तस्यैव नकारस्य एकाच-कवर्गयुक्त-द-भिन्न- सम्बन्धिनो वा स्यादित्यर्थः । एतेन एकाच कवर्गयुक्ता-द-सम्बन्धिनो नकारस्य णो नित्यं स्यादित्यर्थः । पक्कादेरुभयत्रापि निषेधः । एकाच-कोर्यथा-वृत्रहणी वस्त्रयुगाणीत्यादि। एकाचकु-भिन्न स्य- हरिभाविणी हरिभाविनी, व्रीहिवापिणौ व्रीहिवापिनौ। पक्कवन- ।

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । १०७ नात् स्यादेकारस्यापि णत्वं, तेन रम्यविणा, श्रीकामेण, श्रीभावेण श्रोभावेन इत्यादि । पक्वादेस्तु-रम्यपक्वोन रम्ययूना दीर्घाङ्गेत्यादि । अदान्त इति किं-रामान्, ब्रीहिवापिन्। अवकुप्यन्तर इत्येव, चुटु तु ल श स-व्यवाये माभूत् । यथा-महाराजानां, वराटिका- नाम्, ऋतूनाम्, अरालानां, राशीनां, रसानामित्यादि । साहि- हितेति किं-वीरस्य भगिनी वीरभगिनी इत्यादि (१)। वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् क्वचिदन्यत्रापि । तथाहि-- सदर्गयनभिन्नस्य सिध्रकादेवनस्य च । नान्नानाम्नि तु कार्थादेः सिध्रकाद्यास्तु सिधका। {१) अत्र खूले एवं नुवी पूर्वेण सम्बद्धौ सून्यौ तु परगामिणौ । चत्वारोऽयोग- वाहाख्या णत्व-कर्मण्यचो मताः इत्युक्त दुर्गादासेन । तर्कवागीशेन तु क x पौmमून्या- विति सूत्वस्य टीकायां "एषां सामान्येनोपदेशः स्वरता णत्वविधौ व्यञ्जनता परगम- नार्थमित्युनत्वान्नान पुनरुक्तम् । क्रुञ्चति टम्म यति टम्फयति रञ्जयति रम्भयति इत्यादौ भासपरत्वाद् वलवता म्नोर्नुरित्यनेन बादो नस्यानुखारे अपे अग्नोरित्यनेन पुनरनुखारय अकारादिः स्यात् । कन्तति ग्रन्थते क्रन्दति रुन्धन्ति इत्यादौ तु तथदधेषु परेषु नस्यानुस्वारे पुनरनुस्वारस्य नकारे सकटुगतो विप्रतिषेधो यद्दाधितं तवाधितमेवेति न्याया- सत्वं न स्यात् इति। किन्तु ल्टचिदा त क्षिसः, अधौ क्षुद चुणः, अई समर्ण इत्यादौ नकारे परेऽनुस्खाराभावात् पूर्बनकारस्य णत्वे टुभिरित्यादिना परनकार- स्थापि णत्वमिति। किन्तु भिदिर निर्भिन्नः मिदा प्रमिन्नः इत्यादौ पूर्वपदस्थ- निमित्तात्तु व्यस्य ग्यनुकारेति समासे ईपस्याद्योरेकतरेण नकारस्य सम्बन्धाभावा- पत्वं न स्यादेव। अलापि णत्वमित्ये के। इत्यपि दुर्गादासः। तर्कवागीशमते क्रञ्च- तीत्यादीनि क्षुम्नादौ द्रष्टव्यानि । उक्तञ्च काशिकायां "अविहितलक्षणो णत्वप्रति- षेधः क्षम्भादिषु ट्रष्टव्य" इति (८१४ । ३६)।

·१०८
मुग्धबोधं व्याकरगाम् ।
मित्रका गारिकाग्रे च पुरगा कोटरा इमे ।
कार्यनुलन-पोवृक्षाः खटिरान्तः-प्र-नि:-शराः ।
अाम्रयाय नमः प्रादेर्वाह्यात्तु वाहनस्य च ।
विचतुभ्यां वयस्येव हायनम्याय चान्तरः ।
हनोऽदेशेऽयनस्याथ देशे पानस्य च स्मृतः ।
वा नद्यादेव गिर्यादेः पानस्य तु ध-भावयोः ।
हितान्वयां वनस्पत्योपधिभ्यां हि वनस्य च ।
सुन्नादीनां न गो नित्यं तिमिरादेवनस्य च ।
अनाङ्-द-ट व्यवाये च दान्तपादपि मन्यते ।
तुम्बाटी भश्च नाथान्ता रीस्तथा परिवर्तनम् । (१)
दुर्नामा परमानन्दः पर्यग्निर्नरवाहनः ।
नरनारायणो वारिनिधि निधिरित्यपि।
टप्नोत्याचार्यभोगीन(२)स्त्रिनेत्रः सर्वनाम च ।
हरिनन्दी सुरानन्दः स्वर्भानुः परनन्दनः ।
श्रीघनः शास्त्रवाक्यानि चित्रभानुः पुनर्नवा ।
दुर्बद्धो नृनमन: सूत्रनड् दुन्दुभिषेवनम् ।
प्राचार्यानी-त्रिनयनी दुर्नधि-हरिनन्दनौ ।
परिगहनं परिनगरं परिनदनं शरनिवेश-शरनिवासाः ।
हरिनगर-समन्वनेत्र-दर्भानूपास्तु इत्यादि ॥
(1) परिवर्तनं रीनस्थानजातो रिन् रनावपीत्यर्थः ।
(२) माटभोगीण इत्यत्र तु माटगोगाय हितः इत्यर्थे ईने कते एकपदत्वात
पत्वं स्यादेव।

·- अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । १०८ अतहादित्यनुवर्तते । संज्ञायाम् ऋगयनभिन्नस्य उत्तरदस्थस्य नस्य नित्यं ण: स्यात्, सिध्रकादेः परस्य वनस्य नस्य च । शूर्पा इव नखा यस्या: सा शूर्पणखा रावणभगिनी ; शूर्पनख्या इत्यार्षः । नारा आपोऽयनमस्य नारायणः । तथाच- आपो नारा इति प्रोता आपो वै नरसूनवः । अवनं तस्य ताः पूर्व तेन नारायणः स्मृतः ॥ व चम, तस्य विकारे ष्णः, संज्ञापूर्वको विधिरनित्य इति न्यायात् व्रभावः, वीं चम्मरज्जुः, वयव वार्डी, वार्जीव नासिका यस्य म वार्डोणसः, द्रुरिव नासिका यस्य द्रुणसः, एवं खरणा: खर- णस: (१) ग्रामणी: अग्रहायणी अक्षौहिणीत्यादि । सिध्रकादेवनस्य चेति। सिप्रकावणं मिथकावणं शारिकावणं वनस्याग्रे अग्रेवणं, राजदन्तादित्वात् परनिपातः । पुरगावणं कोट- रावणम्(१) । संज्ञायामिति किं--चम्मनासिकः । सिध्रकादेरिति किम्-इन्द्रवनमित्यादि । असंज्ञायां कार्थादेवनस्य नो णः। कार्यस्य वनं कार्थवणम् इक्षुवणं प्लक्षवणं पीयूक्षावणं खदिरवणम् अन्तर्वणं प्रवणं निर्वणं शरवणम् आनवणम् । अथ प्रादेः परस्य नसस्य नो णः । प्रगता नासिका यस्य प्रणसं मुखम्, एवं दुर्णसं परिणसमित्यादि । (१) भान्नेतरिति सूत्रे अस्थलान्नाम्नीत्यादिवार्त्तिकसूत्रं द्रष्टव्यम् । (२। रूपनाम गोनेति सूत्रस्य तर्कवागीशटीकायां "कोटर किंशुलुकाद्योवेन- गिर्योर्नाम्नो"ति र्घः।

·११० मुग्धबोधं व्याकरणम् । वाह्यात्तु वाहनस्य नो ण: । उह्यते यत् तदाह्य, ढे घ्यण, उह्यते येन तद्दाहनं धेऽनट् । यथा-दर्भस्य वाहनं दर्भवाहणम् इक्षुवाहणं शकटम्, एवं शरवाहणं धनुः । वाह्यात् किं-दाक्षि- वाहनो गार्यवाहनो रथः, (१) यदा तु दाक्षिर्गाय॑श्च वोढ़व्यस्तदा दाक्षिवाहणः गाग्यवाहणश्च भवत्येव । वयसि गम्ये त्रिचतुशब्दाभ्यां परस्य हायनस्य नो ण: । त्रीणि हायनानि यस्य त्रिहायणो वत्सः, एवं चतुर्हायणः । वयसि किं-विहायना चतुर्हायना शाला । अथ चेति चकारस्य व्यवहितेनान्वयः। अदेशे गस्ये अन्तरः परस्य हनो अयनस्य च नो णः। अन्तर्हन्यते अन्तर्हणनम्, एवम् अन्तरयणम् । अदेशे किम् – अन्तहननो देशः, अन्तर- यनो देश: । अथ देश वाचेऽतहस्थात् ष : पानस्य नो णः । पीयते . यत् तत् पानं, ढेऽनट, सुरा पानं येषां ते सुरापाणा: प्राचाः, क्षीरपाणा: उशीनराः, सौवीरपाणाः (२) वाह्नीकाः, कषायपाणा: गान्धारा इत्यादि। यद्यपि प्राच्यादिशब्दा देशविशेषभूता न, मनुष्ये वर्तन्ते, तथापि देशसम्बन्धबारेणैव मनुष्थे प्रवृत्ता, अतो देशपदेनाभिधीयन्ते। यहा सुरा पानं यस्मिन् देशे इति हेन देशो वाच्यः । देशे किं सुरापानाः शूद्रा इत्यादि। वेत्यादि । गिऱ्यादेः परस्य नद्यादे! वा णः। गिरिणदी (१) रथोऽत्र तदुभयखामिक इत्यर्थः । (२) सौवीरं काञ्जिकं कॉजि इति भाषा।

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । ११२ - । गिरिनदी, गिरिणई गिरिनई, वक्रणदी वक्रनदी, वक्रणितम्बा वननितम्बा । स्त्रीलिङ्गगण पाठात् पुंसि न स्यात्, तेन वक्रनितम्बः गिरिनद इत्यादि । पालतिगणोऽयम् । वेति सर्वत्रान्वयः । पूर्वदस्थात् षर्धभावविहितस्य पानस्य नो वा गः । क्षीरं पोयते अनया क्षीरपाणी क्षीरपानी, क्षीरस्य पानं चौरपाणं चौर- पानं । ध-भावयोः किम्-उष्ट्रेण पोयते अस्याम् उष्ट्रपानी पानी। हो च वयव, दित्रयोऽच: सन्ति ययोः तो ताभ्यां, वन- सतिश ओषधिश्च तो ताभ्याम् । वनस्पत्योषध्वोहित्रावतोः पवनस्य नो वा ण: । व्रीहिवणं ब्रीहिवनं, शिवणं शिवनं (१), नोवारवणं नीवारवनं, शिरीषवणं शिरीषवनम्। हिनाचतो रिति किं-राजसापवनं पारिभद्रवनम्। वनस्पत्योषध्योरिति किं-विदारीवनम् (२)। फली वनस्पतियो वृक्षाच फलपुष्पगाः (३) । श्रोषध्यः फलपाकान्ता लता गुल्याश्च वीरुधः ॥ इति कस्य- चिन्मतम् । त्रिकाण्डे तु- महोरुहः कुजो वृक्षो वनस्पतिर्वनेरुहः । अगो नगोऽगमश्चैव शाखी द्रुमस्तरुः स्मृतः ॥ पुष्पं विना फलवान् फली वनस्पतिरुडुस्वरादिः । फलपुष्ये उपगच्छन्ति ये ते वृक्षशब्दे नोचन्ते । पाणिनीयस्वरसाच्चकार समु- (१) शियः शोभाश्चनः सजिना इति भाषा । (३) विदारी शुलभूमिकुष्माण्डः । (३) वृक्षाः पुष्पफलोपगा इत्यन्यत्र पाठः ।

·११२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । चयनीय: (१) । केचित्तु दूर्बावनमिति प्रत्युदाहरन्ति, तन्नादृत- मस्माभिः, दूर्वाशब्दस्यौषधिपझ्यत्वात् । क्षुम्नादीनां नस्य णो नित्यं न स्यात् । क्षुम्नाति क्षुम्नीतः क्षुम्भन्ती- त्यादि । एवं विष्कम्भाति हरिनाथ: रमानाथ इत्यादि। रीन्- नरीनरीति नरौनति इत्यादि। रौनस्थानित्वात् रिबनोर्ग्रहणं, तेन नरिनति ननौत्यादि। आदिशब्दादन्त्यन्वोरपि ग्रहणं, तेन कुर्वन्ति कुवन्तु इत्यादि । आक्षतिगणोऽयम् ॥ तथा तिमिरादेः परस्य वनस्य नो णो नित्यं न स्यात् । तिमिरवनम् इरिकावनं भद्रिकावनम् । अनाङित्यादि। न आङ् अनाङ्, अनाङ्च तत् दञ्चेति अनाङदम्. अनाङदञ्च लच, तेन व्यवायस्तस्मिन् । अनाङ्-दल- व्यवाये उत्तरदस्थस्य नस्य णो नित्यं न स्यात् । दान्तषादपि । यथा-माषकुम्भवापिनी चतुरङ्गयोगेन चतुरङ्गयोगेन पर्यवनई प्रलप्यमानं दुष्पानमित्यादि। अनाङ् किं-पर्याणहम् । (११ चकारेण वनस्पतेः समुच्चयः, वनस्पतयोऽपि वृक्षा इत्यर्थः । अतोऽत्र चकारात् वनस्पतिशब्देन वृक्षा अप्युच्यन्ते इति निष्कर्षः । अतएव "सत्यपि भेदे वृक्षवनस्पत्यो- रिहाभेदेन ग्रहणं द्रष्टव्य"मिति काशिका। फल मात्रं यस्यास्ति न तु पुष्यं स फली वनस्पतिज्ञेयः, ते उडुम्बरादयः। वृक्षा इत्यादि - ये पुष्पमुपगच्छन्ति फलमय- गच्छन्ति उभयमुपगच्छन्तीति ते पुष्यफलोपगाः। एवं यो वनस्पतिः सोऽपि वक्षो भवति, न तु यो वृक्षः सोऽवश्यं वनस्सतिरिति विशेषः । अोषध्य इत्यादि-ग्रोषधि- शब्दादिदन्ताद त्यादिति ई। फल पाके बन्नो विनाशो यास ताः फलपाकान्ता अोषध्यः ताड़ीदूर्बादयः । लता इत्यादि- लता विततिमत्यो जातीमालत्यादयः । गुल्माश्च ह्रखस्कन्वशाखा बहुपत्राः शाखोटादयः (शाखोटः सेोड़ा इति भाषा) इति गोयीचन्द्रः । । .. .

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः ।
११३
१०८। आ ति-भवि (१) ।
(आ।१।, ति-भखि ७)।
अकार आकारः स्यात् ते भ-स-वेषु परेषु ।
रामाभ्यां रामः, रामाय रामाभ्याम् ।
११० । ब्वे रम्येः।
व्वे सभ्यः। (वे ७, स्मि ७), एः ११)।
अकार एकारः स्यात् ते वे सभयोः परयोः ।
रामेभ्यः, रामात् रामाभ्यां रामेभ्यः, रामस्य रामयोः ।
१०८। आक्ति ।
मच वच म्व भश्च स्वच भम्व तभम्व
तस्मिन् । मण्डकगत्या क्तिविपरिणामेन अत इत्यनुवर्तयन्नाह
अकार इति । तेभमवेष्विति स्यादेर्भ त्यादेमवयोरित्यर्थः, तेन
रामं ज्ञानमित्यादौ न र्घः (२) ।
११० । ब्वे। सच भच तत्तस्मिन् । अदित्यनुवर्तते, तेन
उमाभ्य इत्यादी न स्यात् । त्यादेः सकार-भकारयोरभावात्
स्यादावस्य विषयः। व्युत्क्रमनिर्देशात् क्वाचिहाधक ऐस् वाध्यते,
तेन मान्यवरेभिः गन्धर्ववरेभिः (३) इति वौदप्रयोगः ।
(१) .आक्तिमभवीति बहुषु पुस्तकेयु पाठः। किन्तु तक वागीशटीकायां भ म
व एषां व्यासवाक्यानुसारेणास्य मते भम्वीत्येव पाठः । श्रादौ स्यादिप्रकरणे भस्य
पश्चात्त्यादिप्रकरणे मवयोः सार्थकत्वात् समीचीनोऽप्येष इति मन्यामहे ।
(२) ननु राममित्यादौ कथमाकारो न स्यात् अकारलोपस्य सार्थकत्वादिति
चेन्न। हरिं विष्णुमित्यादौ तस्य सार्थकत्वात्। वस्तुतस्तु भवयोः साहचर्य्यात्
विभक्तराद्यवयवमकारे परे इत्यर्थः । अतएव त्वां मामित्यादिसाधनाय उध्यो-
मकारे कृतेऽपि सभमोवाङ इत्याकारं विधास्यति ।
: (३) माल्यवरेभिः गन्धवरेभिरिति पाठान्तरम् । .
.
१५

·११४
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
१११ । नुमामः खद्याप्-सङ्ख्यापर्णः ।
( नुम् ।१।, प्राम: ६।, स्वद्याप्-सद्यार्ण: ५।)।
स्वात् द्या प्रापो रपनान्त-सङ्ग्यायाश्च परस्याम आदी नुम्
स्यात् । छ- णत्वे । रामाणाम्, रामे रामयोः ।
११२। किलात् कृतो ऽसात् सः षो ऽदान्ते
नुव्यन्तरेऽपि शास-वस-घस-साढाञ्च ।
(क्विन्तात् ५।, हात: ११, असात् ।११, सः ११, षः ११, अदान्ते ,
नुव्यन्तरे ७१, अपि ।११, शास-वस-घस-माढ़ां ६, च ।११)
कवर्गादिलाच परः अत: साह| दमध्यगः सकारः शासादेव
प: स्यात्, नु-वि-व्यवधानेऽपि । एत्व-पत्वे । रानेषु ।
एवं मुकुन्दानन्दगोविन्दादयः ।
१११ । नुमामः । रच षच न च तत् पूर्ण, संख्या च तत्
रणं चेति तत, स्वञ्च दी च आप् च संख्यार्ण च तत्तस्मात् । येन
विधिस्तदन्तस्येति न्यायादाह रषनान्तेति । मुख्यलाक्षणिकयो-
मुख्य स्यैव ग्रहणं न तु लाक्षणिकस्येति न्यायात् प्रियचतुरां
प्रियपज्ञामित्यादौ न स्यात् । बहुप्रेयसीनामित्यत्र अव्यवस्त्री-
त्वेन नुमिति भाष्यम् ।
११२ । किलात् । कुश्च इलश्च तत्तस्मात् । न सात् असात्,
न दान्तोऽदान्तस्तस्मिन्, नुश्च विश्च तौ, ताभ्याम् अन्तरं नुव्यन्तरं
तस्मिन् । शासश्च वसश्च घसश्च साढ़ च ते तेषाम् । अन्तशब्दः
प्रान्तार्थ इत्याह दमध्यग इति, तेन दधि सिञ्चति हरिरित्यादौन

·प्रजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । ११५ स्यात् । अहातसत्वात् शासवसघसां ग्रहणम् । साढ़ः कृतसत्वेऽपि किलभिन्नादपि षत्वार्थ नियमार्थञ्च ग्रहणं, तन तुरापाट ऋरतीषाट इत्यादौ स्यात्, न तु तुरासाही ऋतीसाहावित्यादौ। शासादेस्तु किलादेव, तेन अशिषत् उषितः जक्षतुरित्यादौ स्यात्, न तु शास्ती- त्यादौ । कवर्गग्रहणात् वाचु प्राधु इत्यादि । नुव्यन्तरेऽपीति- सपीषि धनुःवित्यादि। नुणो नु-ग्रहणात् पुंसु इत्यत्र न षः । सर्पिष्षु धनुप्षु इत्यादि शसि वा शस्विधानात् । हात इति किं-विसं (१) मृणालमित्यादि । सेऽग्नेयःसोमस्य ॥ अग्निशब्दात् ड्यवयवात् सोमस्य सः प: स्यात् से सति । अग्नीषोमी, देवता-चे डी। तस्मादिति कि- ज्योतिरग्निः सोमो लता तयोथे अग्निसोमो, अग्निश्च इश्व सोमश्च ते अग्नीसोमाः। मातापिटभ्यां स्वसुर्वा तु प्यन्ताभ्याम् । श्राभ्यां परस्य वसुः सः षः स्यात्, प्यन्ताभ्यान्तु वा से ‘सति। माटष्वसा पिटवसा सातुःष्वसा मातुःखसा पितुःष्वसा ' पितुःस्वसा इत्यत्र से प्या लुग्वा। निनदीभ्यां स्नः कौशले ॥ ननद्याश्च स्नः सः षः स्यात् कौशलेऽर्थे से संति । निष्णातः कुशलः, तथाचातिथ्यनिष्णा वन- वासिमुख्या इति भट्टिः । नदीष्णः, तथाच ततो नदोषणान् प्रथिकानितिं भट्टिः। । (१) विस्य जे पे दूल्यस्मात् कः ।

·११६ मुग्धवोधं व्याकरणम् । । दिवि द्युभ्यां सदो देवे। आभ्यां सदः सः ष: स्यात् से सति देवे वाचे । दिविषदः द्युषदो देवाः, अन्यत्र द्युसत् । कपिप्रतिभ्यां स्थलस्नातयोर्गोत्रसूत्रयोः । आभ्यामनयोः क्रमात् सः ष: स्यादनयोरर्थयोः से सति। कपिष्ठलः ऋषिः, स्वभावात् पुंलिङ्गः । प्रतिष्णातं सूत्रं पाणिनेः, सुविशुद्ध- मित्यर्थः वेस्तरस्य वृक्षासनयोः । वेस्तरस्य सः षः स्यात् अनयो- रर्थयोः से सति । विष्टरो वृक्ष: कुशमुष्टिश्च, विष्टरो विटपी दर्भमुष्टिः पीठाद्यमासनमित्यमरः। अन्यत्न विस्तरः । नृगोभ्यां सनो नान्नि । अाभ्यां सनोते र्नाम्नि स: ष: स्यात् से सति । नरं सनोति तृषा: गां सनोति गोषाः । अभिनिरः स्तानस्य शब्दनानि । अस्मात् स्तानस्य सः षः स्यात् शब्दनान्नि से सति । अभिनिष्टानो विसर्गः । तथाच वचः स्पष्टाभिनिःष्टानमिति माघः। वैकल्पिकमिदमित्यन्ये । शब्द- भिन्ने अभिनिस्तानो मृदङ्गः । इलादेति नान्नि वा तु भात्। इलात् परः स एकारे परे षः स्यात् नाम्नि से सति, भात्तु वा। सुषेण:, हरिषेण: । भात्तु-भरणिषेण: भरणिसेन इत्यादि । नाम्नि किं-पृथ्वौसेनः । एति किं-त्रिस्नोता गङ्गा। इलादिति. किं-विषुमचतीति . विप्, स्त्रियामीप, अचोऽलोपोर्घः, विषची सेना अस्य, पुंवद्भावः, विश्वक्सेनः शतभिषक्सेनः । से प्रात् परस्य स्थस्य. सः षः स्यात् प्रात् स्थोऽग्रगे।

·११७. अन्यत्र . अजन्तपुंलिङ्घ-शब्दः । सति अग्रगे वाच्ये । प्रष्ठोऽग्रगामी, एवं प्रष्ठा अग्रगामिणी । तथाच सर्वनारीगणप्रष्ठामिति भट्टिः । अन्यत्र प्रस्थः । अवात् स्तम्भेराश्रयनिकटयोः। अवादायये निकटे च स्तम्भेः सः षः स्यात् से सति । ग्राममवष्टम्यास्ते, अवाष्टभत्सेना (१) औजित्येऽपि(२)-अहो मल्लस्याऽवष्टम्भ इति चन्द्रः । शीतेनावस्तब्धो जड़ौलत इत्यर्थः । निरस्तप्येकसेवने । (३) निष्टपतिवहिं राजा, सकृत्सेवते इत्यर्थः। वहिष्ठादीनाञ्च । वर्हिष्ठः सुषमं विषूति-विषमं नौषेचिका कुष्ठलं . नि:पूति नि:षित: सुषाम-विषितं निःषाम-नौषेचनम् । दुःषामा निषयः सुपूति-विषयः दु:षेध-नि:पन्धि च विष्ठो दुन्दुभिषेवनं परिषित स्विष्ठः सुषेधो मतः । अग्निष्टोम-सुषन्धि-विष्ठलमपष्ठाग्निष्ठ-गोष्ठं तथा- ऽम्बष्ठाम्वष्ठ-दिविष्ठ-कुष्ठ-परमेष्ठाङ्गुष्ठ-दुःषन्धयः । निःषेधोऽङ्गुरिषङ्ग-सुष्ठु-पृतनाषाहं. जलाषाहम- ग्निष्टुइष्ठु-प्रतिष्णिकाः परिषयः शङ्गुष्ठ-सव्येष्टरौ गौरिषक्थश्च निष्णातो निष्णातिश्च परिष्ठलम् । भीरुष्ठानञ्च भूमिष्ठो ज्योतिष्टोम-शमिष्ठलं रथष्पाच ऋतोषाहं निःषमं दुःषमं विषु । (१) निकटीभूतेत्यर्थः। (३) औजित्यं प्राणनं बलझेति गोयीचन्द्रः । (३) निरः सकारस्य तपतौ परे षः स्यात् महत् सेवनेऽर्थे से मति।

·११८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । -- -- आयुष्टोमश्च विष्टारों गविष्ठिर-युधिष्ठिरौ" परमेष्ठी उपष्टम्भः शेकुष्ठ स्त्रिष्टुवित्यपि। पुञ्जिष्ठोऽङ्गुलिषङ्गश्च निष्टुब्धोऽनुष्टुभा सह । सव्येष्टोऽपष्ठु सव्येष्ठा दु:तिश्चः मनीषिभिः । षट्सप्ततिरिह प्रोताः शेषं शिष्टप्रयोगतः । वर्हिषि-तिष्ठतौति वहिष्ठः । : सुपूर्व-षम वैलव्ये पचाद्यन् सुषमम् । विपूर्व खूधोः तिः विषूतिः । विषमं पूर्ववत् । षिच- धोणकः नौषचिकति चान्द्राः । स्थल ज स्थाने पचाद्यन्, पश्चात् कोर्भूमः कुत्सितं वा स्थलं कुष्ठलम् । निषूतिः पूर्ववत् । निपूर्वात् घि ज न ग बन्धे, षो य नाशे, आभ्यां ताः, निषितः । सुपूर्व-धी य नाशे मन् सुषामा । विषितं निषितवत् । निःषामा सुषामवत् । षिचधोरनट नौषेचनमिति जयादित्यः । दुःषामा सुषामवत् । षि न् ग ज वन्धे अल निषयः । सुषूतिवितिवत् । विषयो निषय- वत् । षिध्यौ सिद्धौ घञ् दुःषेधः । डु धाजि धारणे पुष्टौ क्तिः सन्धिः, ह सः, निःषन्धिः । दयो स्तिष्ठति विष्ठः । दुन्दुभेः सेवन दुन्दुभिषेवनं शुभादित्वान्न णः। परिषितो निषितवत् । त्रियु तिष्ठतीति निष्ठः । सुषेधो दुःषेधवत् । स्तुधोम्मः स्तोमः, अग्नेः स्तोमः अग्निष्टोमः । सुषन्धिनिःषन्धिवत् । वैः पक्षिणः स्थलं विगतं स्थलं वा विष्ठलम् । अपतिष्ठतीति अपष्ठ इति न्यासः । अग्नी तिष्ठतीति अग्निष्ठः । गावस्तिष्ठन्त्यत्र गोष्ठः। अम्बायां तिष्ठति अम्बष्ठः मनीषादित्वात् स्वः। श्राम्बष्ठ इति क्वचिदन्यत्रा- पौति घः। दिवितिष्ठतीति दिविष्ठः, स्या न लुक् । को भूमो ·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । ११८ कुत्सितं वा तिष्ठति कुष्ठः । परमे तिष्ठतीति परमेष्ठः, स्या न लुक् । अङ्गो तिष्ठतीति अङ्गुष्ठः । दुःपन्धिनिःषन्धिवत् । नि:षेधी दुःषेधवत् । अङ्गुरिषु सङ्गो वस्य सोऽङ्गुरिषङ्गः। शोभनं तिष्ठति मुष्टु, बाहुल्यात् डु:, स्वरादित्वात् व्यम् । पृतनां सहते पृतना- पाट, तं पृतनाषाहम्, एवं जलाषाहं ; अपाढन्तत्वेऽपि पः । गगा- पाठसामयात् पृतनासाही जलासाही इत्यादी न स्यात् । ष्टु जल खतौ अग्निष्टुत् । दुष्टु सुष्टुवत् । प्रतिपूर्वनातरादन्ताङडः, ततोऽल्पार्थे कः, कापि परे अकारस्य इकार:, प्रतिणिका । परि- षयो निषयवत् । शगुष्ठोऽङ्गुष्ठवत्। सव्ये तिष्ठति स्था-धोः रोणा- दित्वात् ऋक्, कित् आलोपश्च, सव्येष्ठा सव्येष्ठरी सव्येष्ठरः सव्येष्टुभ्यामित्यादि। अन्ये तु अनृदन्तस्यानादन्तस्य पत्वं नेच्छन्ति, तन्मते हे सव्येस्थ इत्यादि । गौरीव सक्थि यस्य गौरि- पकथः, गणपाठात् स्वः । निपूर्व स्ना धोः क्तः तिश्च निष्णातः निष्णातिश्च । परिष्ठलं कुष्ठलवत् । भीरो: स्थान भीरुष्ठानम् । भूमिष्ठोऽग्निष्ठवत्। ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमवत् ; खपान्तशसि लुप् वा । शम्या स्थलं शमिष्ठलं गणपाठात् वः । वस्तत्र न स्यात्तेन शमीस्थलमिति। रथेन पाति रथष्या नदी, मनीषादित्वात् सुमि अत्र पाठात् षत्वम् । ऋतीषाहं पृतना- षाहमिव । निःषम-दुःषमौ सुषमवत् । विपूर्व सुधोः प्रादिसे विषु व्यम् । आयुष्टोमो ज्योतिष्टोमवत् । विपूर्वस्तृधोर्घञ् विष्टारः पक्तिच्छन्दः, अन्यत्र विस्तार: पटस्य । गवि स्थिरः गविष्ठिरः, स्या न लुक् । एवं युधिष्ठिरः। परमे उपपदे स्थाधोरिनौणादिकः यत्र स्वाभा- ·१२. मुग्धबोधं व्याकरणम् । परमेष्ठी त्या न लुक् । उपपूर्व स्तन्भधोधञ् उपष्टन्भः । शेकुष्ठोऽ- ङ्गुष्ठवत् । त्रिपूर्व टुभधोः क्षिप, त्रिष्टुप् । पुजिष्ठोऽग्निष्ठवत् । अङ्गलिषङ्गोऽनुरिषङ्गवत् । ईवन्तादपि-अङ्गुलीषण: अङ्गुरीषङ्गः । ष्टुभधोःक्तः निष्ठुब्धः । अनुष्टुप् त्रिष्टुप्वत् । सव्ये तिष्ठति सव्येष्ठः स्या न लुक् । अपष्टु सुष्ठुवत् । सव्ये तिष्ठति इति क्विय् सव्येष्ठाः स्या न लुक् । दुःपूतिः निःपूतिवत् । आकृतिगणोऽयम् । न सुस्थादि-वहुप्रकृतेः । सुस्थादेवहुप्रकृतेश्च सः षो न स्यात् से सति । सुस्थः परिस्थितिर्दुस्थो दुस्थितञ्च परिस्थितः । निस्तब्धश्च (१) प्रतिस्तब्धः हसरा-कसरौ तथा । धूसरो हरिसेतुश्च धूसरा गिरिसेतु च । कपिसेतुः परिस्कन्दोऽभिसुसूश्च (२) प्रयोगतः । वहु-त्य-पूर्व-सकारा: सर्वे, यथा वहुसेतुरित्यादि । आन्तति- गणोऽयम् । (१) "निस्तब्ध इति नि उपसर्गः। निरस्तु निष्ट' इति गोयीचन्द्रः । (२) अभिपूर्बात सुनोतेः सनन्तात् किप, हसालोप इत्यकारलोपः, सपे- सिति रङ र्यनच्तयोति ईः अभिनुसूः । "अभिसुस्तरिति सनन्तात् किए सुलुप्ते पदान्तवात् पत्ताभावे स्तौतेरेवेति नियमाभावे प्रहतौ प्राप्तं षत्वं निषिध्यते" इति सन्धिपाहे २८६ सूने गोयीचन्द्रः। "सनि तु अभिसुसूः। समन्तादसात् किप्यतो लोपे रुत्वे दीर्घः' इति तत्त्व- बोधिनी। पाणिनि-८।३।११७.काशिका द्रष्टव्या ।

·अजन्तपुंलिङ्ग शब्दः । १२१ ११३ । से जस-डे-ङसि-डीनामि-सम-स्मात्- सिनोऽतः । (स्लेः ५१, जस्-डे-ङसि-डीना६।।।, इ-स्मै-स्मात्-स्मिनः १।।, अत: ५।)। अकारान्तात् स्रः परेषामेषां स्थाने एते कमात् स्युः । सचे सर्वस्मै सर्वस्मात् सर्वस्मिन् । ११४। बात् सुमामः। (आत् ५।, सुम् ।११, प्राम: ६।)। अवर्णान्तात् स्नेः परस्यामः आदी सुम् स्यात् । एत्व-षत्वे । सर्वेषाम् । शेषं रामवत् । एवं विश्वादयोऽकारान्ताः । उभशब्दो दान्तः । उभो उभौ उभाभ्याम् उसाभ्याम् उभा भ्याम् उभयोः उभयोः । जसि-नेमे नेमाः । शेषं सर्ववत् । ११३ । सेः । सर्वतो जयमिच्छन्ति पुत्रादेकात् पराजय- मिति क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशत इति न्यायात् । ११४। आत् । पुनराग्रहणात् सांसामित्यादि। सर्व- स्मिन्निति पूर्वेण स्मिन् । विश्वादय इति । उभशब्दो दान्त इति नित्यमिति शेषः । अस्य स्त्रिसंज्ञाफलं पादयोऽर्थार्थति अर्थार्थप्रयोग सा तिः · स्यात् । यथा-उभौ हेतू उभाभ्यां हेतुभ्यां उभयोर्हेत्वोरित्यादि। उभय इति तु उभशब्दादवयवा- र्थेऽयट्-त्येन साधितादुभयशब्दात् कब्बे स्तो, न तु हमित्य- नभिधानात् । तेन उभयस्मात् उभयेषामित्यादि । एकशब्दात् एकत्वसंख्यावाचित्वात् क्वमेव । श्रा दशभ्यः (१) संख्या संख्येय- (१) अष्टादशपर्यन्तम्, अनविंशतः प्रागित्यर्थः । संचितसारे सुवन्तपादे ३८२ संख्यकहलस हे स्त्रियौ विंशतिः खियः स्त्रीणां वा इत्युदाहरणानि सन्ति ।

·१२२
मुग्धबोधं व्यापारगाम् ।
११५। पृदिः मात्-स्मिनी वा।
( पूर्बाद: ५।, म्मात्-मिगनी १॥, वा ।१।)।
ती। पूर्वम्मात् पूर्वात्, पूर्वम्मिन् पूर्खे। शेषं नेमवत् । एवं
परादयः।
समोऽतन्ये इत्यादा शो:-
नमः समम्मात् पूर्वस्मा अन्तरस्मा अमेधमाम् ।
समेधसामन्तरस्मै मतां स्वस्मै स्वयम्भवे ॥
हत्तिरेव, नतु संख्यात्तिः, तेन घटस्यैकः ब्राह्मणानामष्टादश
इत्यादि न स्यात् । मुख्यान्यार्थक शब्दात्तु दब्बे स्त एव, तेन एकी
एकेपामित्यादि ॥
११५। पूछी। तावित्युतरकारादेव, (१) तेन पूर्वस्याः
पूर्वस्यामित्यत्र न स्यात् । अतएवात् सुमामः इत्यत्र प्रादित्यस्य
नानुत्तिः । शेषं नेमवदिति । पूर्चे पर्खा इत्यादि ।
तलोक गोयीचन्द्रेगा "हे स्त्रियो विंशतिः स्त्रिय इति संख्येयार्थोऽत्र संख्याशब्दः,
अतएव विशेषणविशेष्यभावः। स्त्रीणां वेति विंशतिरिति पदमलानुषचनीयम्
यत्र संख्यामानार्थता। अतएव गुणगुणिनोः सम्बन्धे षष्ठी। विंशतिशब्दस्य
संख्येयार्थतां संख्यामानार्थताञ्च दर्शयितुमदाहरण हयमुपन्यस्ता घत्तिकारेणैवं
सूचितं विंशत्यादिशब्दाः सर्व एव संख्येयार्थाः संख्यामानार्था वेति। एतःपूर्व
ये संख्याशब्दास्ते संख्ये यार्थाः, अतएव हिंशब्दस्य संख्येयार्थता दर्शिता ।
या दशभ्यः संख्याशब्दाः संख्येये वर्तन्ते. ततःपरं विंशत्यादयः संख्याने संख्ये ये
चेत्याहुः। एतदपि व्यभिचरतीति सूचयित वार्ताकुरेषा गुणसप्तयुत्तोल्युदा-
हृतमिति"।
(१) तौ ङसिङी, यौ नेजस इत्यनेन अकारात् परौ सन्तौ रमात्-सिनौ
भवत इत्यर्थः। एतेन पूर्वादेरिति हलन्य पुसि क्लीवे च विषयो न त स्तियामिति
चापितम्।
यत

·. अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । १२३ समायेषु परायेषां मुक्तयेऽर्थान्तराय च । यदुखाय नमः स्वाय मल्ल जुष्टाय शाङ्गिणे ॥ अतिसाय सोय साध्वन्यानां सखिद्विषे । कालावराय कालेन पूर्वाय जगतो नमः ॥ जसि--साध्वन्ये साध्वयाः । जसि--अल्पे अल्पाः । शेषं रामवत् । एवं प्रथमादयः । द्वितीयस्मै द्वितीयाय, हि- तीयस्मात् द्वितीयात्, द्वितीयस्मिन् द्वितीये। एवं तृतीयः । निर्जरः । नम: समस्मात् इत्यादि-स्वयम्भुवे नम इत्यन्वयः । तस्मै कीदृशाय ? समस्मात् पूर्व स्मै, सकलात् पूर्वकालवर्त्तिने । पुन: कीदृशाय ? अमेधसां अन्तरस्मै, मूढ़ानां वाह्याय । पुनः कीदृ- शाय ? सुमेधसां अन्तरस्मै, ज्ञानिनां हृदिस्थाय। पुन: कौशाय ? सतां स्वस्मै, साधूनामात्मौयाय इत्यर्थः। क्रमेण प्रत्युदाहरति समायेत्यादि-शाङ्गिणे नम इत्यन्वयः । तस्मै कोशाय ? एषां गोपालानां समाय तुल्याय । पुनः कीदृशाय? एषु जगत्सु पराय श्रेष्ठाय । (१) किमर्थं नमस्यते इत्यत पाह-सुताये मुक्त्यर्थं, अर्थान्त- राय प्रयोजनान्तराय धम्मार्थकामाय च इत्यर्थः । पुनः कीदृशाय ? यंदुखाय, यदूनां स्वाय ज्ञातये। पुनः कीदृशाय ? स्वाय धन- खरूपाय (२) । पुन: कीदृशाय ? मल्लर्जुष्टाय सेविताय इत्यर्थः । J (१) “एषु जगत्सु समाय तुल्याय जगन्मयत्वादित्यर्थः । एषां जगतां मध्ये पराय श्रेष्ठाय नित्यत्वादित्यर्थः" इति दुर्गादासः।. (२) यदूनामिति शेषः। .

·१२४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । न गोण्याख्येत्यस्योदाहरणमाह-अतिसवाय इत्यादि। सर्वाय सर्वनाम्ने शिवाय नम इत्यन्वयः । तस्मै कोशाय ? अतिसाय समतिकान्ताय । पुनः कीदृशाय ? साध्वन्यानां सखिदिपे, साधवद्य अन्ये च तेषां, यथाक्रमेण साधूनां सख्ये, अन्येपाम् असाधूनां हिपे शत्रवे इत्यर्थः । अत्र सान्तविधेर- नित्यत्वात् नाकारस्त्यः(१) । पुनः कीदृशाय ? जगत: कालावराय, कालेन कनिष्ठाय । पुनः कीदृशाय ? जगत: कालेन पूर्वाय, पूर्व कालवर्तिने ज्येष्ठाय इत्यर्थः । चे जसि वेत्यस्योदाहरणमाह-जसि साध्वन्ये साध्वन्या इति । पूर्बाद्यल्पे त्यस्यीदाहरणमाह-अल्पे अल्या इति। एवं प्रथम प्रथमा:, चरमै चरमाः, द्वितये हितयाः, उभये उसयाः, दये हयाः। माघ-वृथा हयेपामपि मेदिनीभृतामिति तु हयं दैतम् इप्यन्ति इष्य सर्पणे क्लिप, हवेषस्तेषां, वाशब्दस्य व्यवस्थयेति परे। अखें अर्हाः, कतिपये कतिपयाः इति । तीयोडिति इत्यस्योदाहरणमाह-द्वितीयस्मै हितीयाय इत्यादि। इतरेतरान्योन्यपरस्परेऽप्रयां कम्मव्यतौहारे सिश्चामादेराम् वा स्त्रीलीवयोः ॥ प्रोवर्जित-तौ परे कमव्यतीहारे एते निपात्याः निश्च, एभ्यः परस्या अमादिक्तेः स्त्रीनपुंसकविषये आम् वा स्यात् । इतरेतराम् इतरेतरं स्त्रियः कुलानि वा पश्यन्ति । इतरे- तराम् इतरेतरेण स्त्रीभिः कुलैर्वा भोज्यन्ते। इतरेतराम् इतरेतरस्मै ॥ (३) चैक्याचुदषहोऽरित्यनेन समासान्तो नेति ।

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । १२५ तु। ११६ । जरस् जराचि ( जरस् ।१।, जरा ।११, अचि 91, तु।१।)। जराशब्दो जरस् वा स्यादचि परे । निर्जरसौ निर्जरस: निर्जरसं निर्जरसौ निर्जरसः निर्जरसा केचिदादाविनाताविच्छन्ति, निर्जरसिन निर्जरसैः निर्जरसे निर्जरसः निर्जरसादित्यादि । पचे हसे च रामवत् । स्त्रियः कुलानि वा स्मृहयन्ति । इतरेतराम् इतरेतरस्मात् स्त्रियः कुलानि वा विरमन्ति । इतरेतराम् इतरेतरस्य स्त्रियः कुलानि वा स्मरन्ति। इतरेतराम् इतरेतरस्मिन् स्त्रियः कुलानि वा अनुरज्यन्ते। एवम् अन्योन्याम्, अन्योन्यम् । परस्पराम् पर- स्परम् इत्यादि। इतरेतरादीनां क्रियाविशेषणत्वेऽपि पुंस्त्वैकले खभावात् स्तः । अन्यथा अन्यादित्वात् इतरेतरान्योन्याभ्यां परस्य मस्य तादेश: स्यात् । केचित्तु तादेशमपि, तेन इतरे- तरत् इतरेतराम् इतरेतरं कुलानि । एवम् अन्योन्यत् अन्योन्याम् अन्योन्यमित्याहुः । स्त्रीलीवयोरिति किम्-- इतरेतरं पुरुषाः पश्यन्ति। अन्योन्यमिमौ विघटयतः। क्रियाविशेषणत्वे तु इतरे- तरं पुरुषाः पश्यन्ति । ११६। जरस् । पूर्वसूत्रादानुवर्तते । प्रकरणात् तोरच्येव, तेन जरा अत्र इत्यादौ न स्यात् । परत्वादादी तो जरसादेशः न तु ति-कार्य, तेन निज्जरसं निर्जरसः निर्जरसोः निर्जरसा- मित्यादि। तु-शब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः, तेन अतिजरस्स्य भिक्षुष्य

·१२६
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
११७॥
पाद दन्त यूप
निशा पृतना मासासन
सानु नासिकोदक हृदयामृक् यकृत् शकृत् शीर्ष
दीषः-पद् यूषन्निश् पृन्मासासन् स्नु नसुदन् हृदसन्
यकन् शकन् शीर्षन् दोषणः शसादि-पौ।
( पाट--दोपः १॥, पद--दोषण: १॥1, शसादि-पौ ७।)।
एपां स्थाने एते क्रमात् स्यु र्वा शसादी पौच परे ।
पदः पटा पद्भयामित्यादि । दत: दता दद्भग्रामित्यादि ।
कन्या वर्षशतं गता इत्यत्रानचपि जरसादेश इति कश्चित्
निर्जरसिन निजरमादिति तु परमतमित्याह केचिदित्यादि ।
निजमैरिति ऐस्करणान्न निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः ।
भाप्ये तु अतिजरेरित्येव ।
११७] पाद। पादश्च दन्तश्च यूपश्च निशा च पृतना. च
मामश्च आसनञ्च सानु च नासिका च उदकञ्च हृदयञ्च असृक्
च यक्लन्च शकृच्च शीर्षञ्च दोष् च ते, प्यर्थे व्यत्ययात् प्रो। पञ्च
ढच्च यूपंच निट् च पृच्च मास् च आसंश्च स्त्रश्च .नश्च उदंच हृच्च
असंच वकंश्च शकंञ्च शीश्च; दोषश्च ते । शस् आदिर्यस्य सः,
शसादिश्च पिश्च तत् तस्मिन्, पुंस्त्वं सौत्रत्वात् । पौ शीर्षे भव:
शोषण्यः, केशः, यूषण्यं हृद्यमित्यादि । तो शसादिवेदेति
पर (१) । सुपदी, व्याघ्रपदी कुले इति तु ह-से पादादेशे पात् पत्
।
(१। उक्तञ्च दुर्गादासेन .“शसादियहणेन तत्पूर्वविभनोनिरासात् क्लीवे
औकारस्य मित्वेऽपि तत्र न खा"दिति | .

·प्रजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । १२७ पाविति पदादेशः। केचित्तु दीर्घपदी दीर्घदोषणी दीर्घदोणी इत्याहुः । घिभिन्नस्यादरच: पित्वात् (१)। वा शब्दस्य व्यवस्थ या काचिन्न स्यात्, काचिदन्यत्रापि, तेन- पादस्य पदतदर्थय-हति-कापि-हिमाज्यातिगे वा तु शब्द- घोषमियनिष्क। पादस्य पत् स्यात् प्रतदर्थये हत्यादी च, शब्दादौ तु वा। पादाय हितः पद्यः पन्याः; पद्धतिः, पत्कापी, पधिमं, पदाजिः, पदातिः, पहः । पच्छन्दः, पदघोपः, पन्मिन्यं, पनिष्कम् । पते पादशब्द इत्यादि । अतदर्घय इति किं-पायं पादाय वारिगिा। । : ऋचः शसि। ऋक् सम्बन्धिनः पादस्य पत् स्यात् शसि (२) परे। पच्छो गायत्री जपति । ऋचः किं-पादशः कार्षापणं ददाति । गोपहतयोः पदः । पादस्य पदः स्याद् गोपहतयो: (३) । पदगः, पदोपहतः । दन्तशीर्षयोदच्छीषणो न तयाचोः। अनयोरेती नस्तः क्रमादनयोः। दन्ते भवो दन्त्यः, स्थूलशीर्णोऽपत्यं स्थौलशोषिः, मृगशीर्णा युक्ता मार्गशीर्षी तिथिः । अचि किं-शीर्षण्याः केशाः। नाम्नि दादिस्थस्योदकस्योदन् धि-वास-पेष-वाहने च वा तु । (१) अलायमाशयः केचित् पण्डिताः, शसादिष्वेवेति नाङ्गीकुर्वन्ति, तेषां मते लोवे चौकारस्थापि पित्वात् तलादेशः स्यादिति । : (२) चशसि प्रत्यये इत्यर्थः । (३) गे उपहने च इत्यर्थः ।।

·१२८
मुम्बबोधं व्याकरणम् ।
भाराटी। दादिस्वखोदकस्य उदन् स्यात् नान्नि, ध्यादी च,
भागटी तुवा।
उदकन्य नेत्र: उदमेवी नाम कयित्, तस्या-
पत्यम् औदमविः। उढवाहः, उदपानः कूपः, अनपेक्षितावयवार्या
संनेयम् । उदकं धीयते यत्र उदधिः ममुद्रः, असंज्ञायामप्युदधिः
कुम्भः, उदवामः, उदपेषं शुरठी पिनष्टि वमन्तः, उदवाहनः ।
उदभारः, उदकभारः । भारादियया-
भारहारी च वाहय विन्दु-बीवव-गतवः ।
प्रोदनो जविपयो (१) गाहो मन्यः प्रकीर्तितः ।
अस्य हमादः पूरयितव्ये वा। अस्यहमादेदवास्य उदन्
स्वादा पूरयितव्ये। उदकस्य कुम्भः उदकुम्भः, उदककुन्भः ।
स्य हमादेन उदकस्यान्तो। पूरयितव्ये किं-उदकगिरिः ।
परदन्योदो नान्नि। परदस्योदकस्य उदः स्थानान्नि ।
लोहितोदः नौरोदः लवणोदः। नान्नि किं-लवणोदकः कुम्भः ।
नामिकाया नम् तम्-जुद्रावर्ण-नगरये। नामिकाया नस्
स्यात् तनि चुटे वर्णनगरभिन्ने ये च ।
नस्तः, नाजुद्रः, नस्यः ।
वर्णनगरये तु-नामिच्यो वर्णः, नामिक्यं नगरम् ।
हृदयस्य हृन्नामलेखयोः पाप-शोक-रोग-शल्ये तु वा । हृदयस्य
हृत् स्यात् लाम लेखयोः परगेः, वातु प्णपादो। हन्नामः हृतेखः ।
सौहृद्यं हृोक: हृद्रोग: हृत्यम् । पने सौहृदयमित्यादि ।
पादन्तेति नूनं चान्दसमिति परे । अप्रशस्तं निशि स्नानम् ।
पद्यामुवर्तितस्य च । हृदि विनिहितरूपः। दोषणां बलात्
(ो विषय इत्यल बिरस इति पाटावरन् ।

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः ।
१२८
११८ । सदानोऽल्लोपोऽस्वस्यात् पौ वा वीडयाः ।
( सदा ।११, अन: ६, अत्-लोपः ११, अ-म्व-स्यात् ५१, पी
७), वा ।११, तु ।११, ईयया: ७॥ ) ।
अनोऽकारस्य नित्यं लोप: स्यात् पो परे, ईयोस्तु वा, नतु
मस्यात् वस्याच्च परस्य । यूपण: यूपणा ।
११६ । नो लुप् फेऽधौ
(नः ६। लुम् ।११, फ ७), अधौ ७१)।
नस्य लुप् स्वात् अधौ फे परे। यूपश्यामित्यादि ।
ङो-यूणि यूपणि यूषे । मास: मासा माझ्या मित्यादि ।
पक्षे घौ च रामवत् । पदादयः पृथक्शब्दा इत्ये के ।
मन्त्रवलं गरीयः । निस्तुपस्यास्य मुहस्य पीते यूणि निरामय
इत्यादिप्रयोगदर्शनात् भाषायां ग्रन्थकता कृतम् ।
११८। सदा। अतो लोपोऽलोपः, म च व च म्व, म्व च
तत् स्यशेतिम्वस्यः, न म्वस्यः अम्वस्यस्तस्मात्,ईश्च ङिच तो तयोः ।
औक्षा: पोष्णः धार्तराज इत्याद्यनेनैव सिद्धे हनपनतराजामिति
सूत्रमेवं ज्ञापयति, ताच्ये सर्वत्र अनो नाकारलोप इति, तेन
राजन्यः मूईन्च इत्यादि सिध्यति । पूर्व वांधिकारनिहत्त्यर्थ
सदेति, (१) अन्यथा जरसादेश: पदाद्यादेशाच नित्वं युरित्ययः ।
११८। लो।
न इति प्रलतिनान्तस्य नः । लेरधिकारात्
तथाच प्रकृतिनान्तस्य ले नस्य लुप् इत्यर्थः, तेन राजा
-
लेरेव ।
(१) "केचित्तु सदेति मुख्यत्वे गौणत्वे चेत्यर्थः, तेन पूनितपूपाः पीता
इत्यादि इत्याङ्गः"-का-सि ।
१७

·१३० मुग्धबोधं व्याकरणम् । १२० । सङ्ख्या-वि-सायाहाङ्गोऽहन् डौ। (समया-वि-सायात् ५।, वा, ११, अङ्गः ११, अहन् ।११, डो)। सझया-वि-सायेभ्यः परस्यान्न इत्यस्य अहन् वा स्यात् डी यहि हाहनि हाते, व्यङ्गि व्यहनि व्यन्ते, सायानि साया- हनि सायाङ्गे। विश्वपाः विश्वपो विश्वपा:, विश्वपां विश्वपी। १२१ । धोरा लोपोऽच्चवी (धोः ६, आ ।६।, लोपः ११, अचि ७, अघौ । )। धोराकारस्य लोपः स्यात् अघावचि पर। विश्वपः, विश्वपा विश्वपाभ्यामित्यादि । एवं शङ्खध्मादयः । धोः किं-हाहाः हाहा हाहाभ्यामित्यादि। शेषं विश्वपावत् । हरिः । ज्ञानौ यषभ्यामित्यादी स्यादेव । न तु प्रशान् भवान् भवन् अहन्नित्यादौ। कथं सुवनमाचक्षाणः सुवन्नित्यादी लुप् न स्यादिति, उच्चते, अकारस्थानिवद्भावात् । परैकदेशिनः (१) पदादयोऽपशब्दा इत्याहुः। ये तु पदादयः पृथक् शब्दा इति वदन्ति तेषां मते पत् पदौ पद इति भवन्ति । १२० । संख्या। संख्या च विश्व सायश्च तत् तस्मात् । अङ्ग इति सबैकदेशसंख्यातसंख्याव्यादित्यादिष्टाङ्गः, ष्यर्थे प्रो। हाहीति ङौ अहनादेशे वा अल्लोपः । पक्षे हाहनि इति । उभय- त्यक्तापक्षे हारे । एवमन्यत्र । १२१ । धोरा। आ इति लुप्तषोक्कं दम् । न धिरधि- (3) केचित् पण्डिता इत्यर्थः ।

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः १२२ । युद्ध्यामौ यू। ( युद्भवाम् शा, औ ।१।, यू २॥ )। इकारोकाराभ्यां पर औ क्रमादिकारोकारौ प्राप्नोति। हरी। १२३ । णुधि-जस्-ङित्सु। (णुः १२, धि-जस्-डित्सु ७॥१)। स्तस्मिन्, अज्-विशेषणम् । अर्थलाधवात् पाविति न तं, तथाहि पेरघ्यचतायेप्प्रवतिकलेन विलम्बप्रतिपत्तिकत्वादाह अच्चधाविति। "तद्धेतोरेव तदस्तु किं तेन” इति न्यायात् कचित् शब्दलाघवादर्थलाघवोऽपि न्याय्य इति । विश्वप इति विश्वं पातौति पाधोः क्विम् । एवं सोमयः । तातं तायते इति तातता: तान् ताततः । हाहा इत्यव्युत्पन्नपक्षमाश्रित्य इदमुक्तम् । हाशब्दं जहाति इति व्युत्पत्त्या हाह इति। केचित्तु ब्राह्मणवाचकस्य आशब्दस्यापि अः पश्य, ए देहि, इ विरमति (१)। अस्मन्मते तु अाः पश्य, ऐ देहि, ए विरमति इत्यादि। कथं त्वो यप से इति ? सौत्रत्वात् । (२) १२२ । युद्भ्याम् । इश्व उश्च तौ, ताभ्यां तमितं करोति । अवयवापेक्षया हम् । इह लाक्षणिकयुतोऽपि ग्रहणात् अतिस्त्री चित्रगू इत्यादि स्यात् । यू इति होहम् । १२३ । णुधि । ङ इत् येषां ते डितः । धिश्च जश्च ङितश्च (१) विरमतीति शवन्तं सप्तम्यन्तं पदम् । (२) आवन्तभिन्नानामग्याकारलोप इति वार्तिकम् । अतएव याचार्येण तन्मतमवलम्बा व्यादनञः तो ययसे इत्यादौ वादिशब्दस्यान्याकारो लुप्त इति दुर्गादासः।

·१३२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । इदुतो णु: स्यात् धौ जसि डिति च परे । हरयः । त्यलोपे त्यलक्षणम् । हे हरे । हरि हरी हरीन् । १२४ । हादसञ्चास्त्रियान्तु ना। (टा ।११, अदस: ५१, च ।११, अस्त्रियां ७, तु ।११, ना।१।। इदुद्भग्रामदसच्च परष्टा ना स्यात्, नतु स्त्रियाम् । हरिणा हरिभ्यां हरिभिः, हरये हरिभ्यां हरिभ्यः । ते तेषु । डित इति जस् साहचादलाक्षणिकस्यैव (१) ग्रहणं, तेन मत्यै सख्ये इत्यादी न स्यात् । इदुद्भ्यां विहितेषु धिजस्- ङित्सु णुरित्यर्थः । तेन हे अतिनदे हे चित्रगो इत्यादी स्यात् । न तु हे नदि हे सुभु इत्यादौ । वरतनु सम्प्रवदन्ति कुक्कुटा: । सुतनु सत्यमलकरणाय ते इत्यादौ तु हे से पुनस्तन्वादित्वादूपि सुचू होत्यनेन स्वः । (२) १२४ । टा। न स्त्री अस्त्री तस्याम् । अदोग्रहणं सर्वकार्य्या- नन्तरं मात्स्वर्घायु ज इति ज्ञापनार्थ, तेन अमुष्मै अमुष्य इत्यादि स्यात् । हिलिङ्गस्य तु यदा पुंस्येव वृत्तिस्तदा स्यादेव, तेन पटना पुंसा इत्यत्र स्यात्, न तु पटा स्त्रिया इत्यादौ । (१) साक्षात् डिन्त एवेत्यर्थः। (२) त्यलोपे इत्यादि । येन केनापि शब्देन प्रत्ययलोपे प्रत्ययसम्बन्धि कार्य यादिति। यथा राजा इत्यादौ सेर्लोमे दीर्घः । एवं वाचामीशो वागीश इत्यादौ कोलक त्ये चेति लुकशब्देन विनतर्लोपे कृते विभक्त्यन्नविहिता पदसंज्ञा सिद्धा इति दुर्गादासः। त्यलक्षणमिति कार्यमित्यस्य विशेषणम् । तथाच त्यः-प्रत्ययो लक्ष्यते उप- लभ्यतेऽवेति त्यलक्षणम्, अर्थात् प्रत्ययस्य लोमे तसिन् परे विहितं यत्कार्य तद्भवतीति । का-सि ·१३३ अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । १२५ । डस्यैडो लोपः । ( ङस्य ६।, एङः ५५, लोपः ११)। एङः परस्य डसिङसो डंस्य लोप: स्यात् । हरे: हरिभ्यां हरिभ्यः । हरे: हर्योः हरीणाम् । १२६ । युद्ध्यां 3 डौः। ( युद्धयां ५॥, डेः ६।, डौः ११)। इदुइयां परस्य अॅडौंः स्यात्, ड इत् । - १२५ । ङस्यै। एडो ग्रहणं सामान्यस्यैङः प्राप्त्यर्थं, तेन तेः देः गोः द्योः महोः स्मृतोरित्याद्यपि स्यात् (१)। १२६ । युद्ध्यां ः। युयामिति पूर्ववत् । युता डेरौ इति कृते हरौ शम्भाविति सिद्धं भवति, एवं सति विंशतेस्ते- स्त्वङावित्यडौ ग्रहणं विनापि विंशताविति च सिध्यति, तथापि डौ करणं, येन विधिस्तदन्तस्येति न्यायात् प्राप्तसमुदितादेश- निवृत्यर्थम् (२)। अथवा लोपस्वरादेशयोः स्वरादेशो विधि- बलवान् इति न्यायात् व्य-स्वस्तिशब्दस्य स्वस्तावित्यनिष्टवार- णार्थम् । कामवाचिन इशब्दस्य तु आद्यन्तवदेकस्मिन्निति न्यायात् औ इति । (१) ते देः इति तेङ देवने, देव ङ तु देवने इत्यनयोः किपि रूपम् । महांचासौ उच्चेति महोः। स्मृत उर्थेन स स्मृतोः। (२) दूकारारोकाराभ्यां सहितस्य डेरित्युक्तौ इकारोकारान्तशब्दसहित- खैव उरौकारप्रसतिनिहत्त्यर्थमित्याशयः।

·१३४
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
१२७। टे लॊपो डिति विंशतेस्तेस्त्वङौ।
६।, लोपः ११, डिति
६।, ते: ६, तु ।११,
(टे:
७१, विंशत:
अडो ७१)।
डिति परे पूर्वस्य टे र्लोपः स्यात्, विंशते स्तेस्त्वडी।
हरौ हर्योः हरिषु । एवं श्रीपत्यग्निरव्यादयः ।
१२८। सख्यद्धयां से डधिः ।
( सख्युङ्गयां ५॥, सेः ६।, डा ।१', अधेः ६।)
सखिशब्दात् ऋकारान्ताच परस्य से औँ स्यान्न तु धेः ।
सखा। अधः किं-हे सखे ।
१२६ ।
घौ त्रिः। (घौ , त्रिः ११)।
सख्य
कारस्य च विः स्यादधौ धौ परे ।
सखायौ सखायः, सखायं सखायौ सखीन् ।
१२७ । टेर्लोपः। न डिरङिस्तस्मिन् । विंशतस्तेस्त्वडा-
विति, डौ विंशतो पूर्वेण (१) टिलोपः । डिभिन्ने डिति तेर्लोपः ।
यथा-विंशः, विंशतिमाचष्टे विंशयति इत्यादि। (२)
१२८ । सख्यत् । सखा च ऋच तो ताभ्याम् । नधिरधि-
स्तस्य । अधेरिति पृथक्-दकरणात् क्षचिन्न स्यात्, तेन अर्जुनस्य
सखा कृष्ण: लष्णस्य सखिरर्जुन इति भारते। आर्षमित्यन्थे ।
१२८ । घौ। पूर्वसूत्रादधेरित्यनुवर्तते ऋत्साहचर्यात्, तेन
हे सखे इत्यत्र न विः ।
(१) पूर्वेण अस्य सूतस्य पूर्वाशेनेत्यर्थः ।
(२) डिवजनात् कृतडित एव ग्रहणं न त्वतिदिष्टस्य, तेन विंशतिमाचटे

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । १३० । . सख्युष्टाङितामा-ए-उसुसौ। ( सख्युः ५१, टा-ङितां ६, आ ए उस् उस् औ ।१॥)। सख्युः परेषां टा-डितां स्थाने आ ए उस् उस् औ एते क्रमात स्युः । सख्या सख्ये सख्युः सख्युः सख्यो। शेषं हरिवत् । १३१ । पत्युरसे। ( पत्यु: ५।, असे ७ )। पतिशब्दात् परेषां टाडितां स्थाने आ ए उस् उस् औ एते १३० । सख्युः । ङ इद्येषां ते डितः, टाच ङितश्च ते तेषाम्, आश्च एश्च उश्च उच्च औश्च ते, सौत्रत्वाज्जसो लुक् वि-सन्ध्यभावी च । सख्या सख्ये सख्युः सख्युः सख्यौ । सख्यौ इत्यत्र लाक्षणिक- त्वात् न णुः। क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिवियते इत्युक्त सखिना वानरेन्द्रेणेति । भाष्ये तु गोण्येऽपि अतिसखा अतिसखायौ अतिसख्या इत्याद्युक्तम् । न्यासे तु सख्यर्थप्राधान्य एव, तेनातिसखि: अतिसखी अतिसखिना इत्यादौ न स्यात् इत्युक्तमिति । (१) १३१ । पत्युः । स: असस्तस्मिन् । पतिना नीय- मानायाः पुरः शुक्रो न दुष्थति। गते मृते प्रव्रजिते क्लीवे च विंशतयतीत्यादौ डिभिन्नेऽपि अतिदिष्टत्वात् न तिलोपः, किन्तु सामान्यडिति टिलोप एव इति। का-सि । (१) "स्त्रियान्तु नित्येवन्तत्वात् सखो सख्यौ सख्य इत्यादि गौरीवत । क्लीवेऽस्य न प्रयोगः । तथाच-सखा मिले सहाये ना वयस्यायां सखी मता इति मेदिनी। यत्तु अहो शिशुत्वं तव खण्डितं न स्मरस्य सख्या. वयसाप्यनेन इति नैषधे वयसा इत्यस्य विशेषणं सख्या इति, तत्स्येव अजहल्लिङ्गत्वात् । अतएव हेतुस्त्वद्ब्रह्म- : वर्च समिति रघु;"- दूति दुर्गादासः। ..

·१३६
मुग्धबोधं व्याकरगाम् ।
क्रमात् स्यु नतु से । पत्या पत्ये पत्युः पत्युः पत्यौ। असे किं--
श्रीपतिना इत्यादि । शेपं हरिवत् । कतिशब्दो व्वान्तः ।
१३२ । डतिसङ्ग्याष्णो जस्शसो लुक् ।
( डति-संख्या-ष्-ण: ५।, जस् शसोः ६॥, लुक् ।१।)।
डत्यन्तात् षान्त-नान्त-संख्यायाश्च परयो जस्शसो लुक
स्यात् । कति कति कतिभिः कतिभ्यः कतिभ्यः कतीनां कतिषु ।
एवं यति तति ।
डति-व्य-प्णान्तसंख्यास्मद्-युभदः सदृशास्त्रिषु ।
नवादयः संख्याशव्दा वान्ताः ।
पतित पती। पती जीवति या नारी उपोष्य व्रतचारिणी। आयुष्यं
हरते भर्तुः सा नारी नरकं व्रजेत् ॥ दुहितुः पतौ। सीतायाः
पतये नम इति पूर्ववत् (१)। छान्दसमिति परे ।
कतिशब्दो ब्वान्त इति । अनिश्चितबहुत्व विशेषार्थकत्वात्
इति भावः ।
१३२ । डति । ष च न च ष्ण, संख्या चासौ ष्ण चेति
संख्याण, डतिश्च संख्याष्ण च तत्तस्मात् । डतिर्डत्यन्तः, संख्याष्ण
षान्त नान्त संख्या इत्याह डत्यन्तादित्यादि (२) ।
डतिव्य । डतिश्च व्यञ्च ष्णान्तसंख्या च युष्मञ्च अस्मञ्च ते ।
(१? पूर्ववत् सखिना वानरेन्द्रणेतिवत् ।
(२) एभ्यः लोवेऽपि कति फलानि षट् पत्राणि पञ्च मूलानि इत्यादौ जस्-
शसोः शिं वाधित्वा लुगेव। अष्टौ अष्ट फलानि इत्यादौ डौ लुक् च स्यात् । न च
निमित्तगतविशेषतो लिङ्गगतविशेषस्य बलवत्वात् सर्वाणि इत्यादौ यथा त्रिसंज्ञा-
विहितमिकारादेशं वाधित्वा जराशसोरित्यनेन शिः स्यात् तथालापि शिरेवास्तु

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । १३७ १३३ । वेश्यङ्नामि । (नेः ६, अयङ ।११, नामि ।)। त्रिशब्दस्य अयङ् स्यात् नामि परे, ङित्त्वादन्त्यस्य स्थाने । त्रयाणां त्रिषु । दिशब्दो हान्तः । एणान्तः पूर्ववत् । त्रिषु लिङ्गेषु सदृशाः ममानरूपाः, एपां लिङ्ग- कृतप्रयोगलक्षण्यं नास्तीत्यर्थः(१) । डति-व्य प्णान्तसंख्यानां मुख्य एवायं नियमः, पूर्वसूत्रेण व्याल्लुक् तरित्यनेन च सुख्य एव लुग्वि- धानात् । तेन प्रियकतीनि सुस्वस्तीनि प्रियपंपि प्रियपञ्चानि कुलानीत्यादी न स्यात् । य-से तु प्रियकति इत्यादी स्यादेव । एषां सलिङ्गत्वात् प्रियाः पञ्च स्त्रियो यस्य प्रियपञ्चा युवा इत्यादी पुंवद्भावः । त्रादय इति । त्रवादीनामेकत्वदित्वाबोधकत्वात् ब्वमेव । अयं नियमस्त्वष्टादशशब्दपर्यन्तो, विंशत्यादेः क्वविधानात् । १३३ । नेः। आमीत्य करणात् कचिन्न स्यात् । तथाच त्रीणामपि समुद्राणां युगान्ते तु समागम इति वृद्धतिङन्तः । मुख्यस्येवायं विधिस्तेन अतित्रीणाम् । अन्ये तु गौणेऽपि अति- त्रयाणामित्याहुः । (१) एषां पुंस्त्रोनपुंसकलिङ्गविहितकायं नास्तीत्यर्थः। अतएव युष्मदस्मद्भां शसो नकारं विधास्थति। एवं कति स्त्रिय इत्यत्र पाच्छोणादीत्यादिना ईप न स्यात्, पञ्च स्त्रिय इत्यत्र च नान्तत्वादीप न स्यादिति । न च निमित्तगतविशेषतो लिङ्गगत विशेषस्य बलवत्त्वात् सर्वाणि इत्यादौ यथा स्त्रिसंज्ञाविहितमिकारादेशं बाधित्वा नसशसोरित्यनेन शिः श्यात् तथालापि शिरेवास्तु इति वाच्यं, १८ ·१३८ मुग्धबोधं व्याकरणम्। १३४ । त्यदा टेर: ती। ( त्यदां ६॥1, टेः ६।, अः ११, तो 1 )। त्वदादीनां टेरकारः स्यात् तौ परे । हो हो, हास्यां हास्यां, हयोः वयोः । वातप्रमौ: वातप्रम्यो वातप्रम्यः । १३४ । त्यदाम् । व्वनिर्देशो हि गणार्थः, स्त्रिसंज्ञस्यैव ग्रह- णात्। अतितत् विप्रः, अतितत् स्त्री, अतितदी कुले इत्यादी न स्यात् । सूत्रे टेरत्वाभावः सौत्रत्वात् । दभो यौ इत्यत्र भाव्यमान:(२) अक् ण न रङ्गाति इति ज्ञापकात् अकारस्यानित्त्वेऽपि न णग्राहकत्वम् । प्रकरणात् ताविति प्राप्ते क्तिग्रहणात् युष्मदस्मदोर- तसि गौणेऽपि स्यात्, (३) दिशब्दस्य तसि न स्यात्, तेन अतित्वान् अतिमान् इत्यादौ स्यात्, न तु त्वत्तः मत्तः हित इत्यादी। डतिव्यपणान्त इत्यादिना डत्यन्तादीनां लिङ्गलये साम्यनियमेन लिङ्गविहितकार्य- निषेधादिति दुर्गादासः। (१) भाव्यमान उत्पाद्यमान प्रादेशः प्रत्ययश्चेति यावत् । (२) युशदस्मदोगौणेऽपि टेरःस्यात्, मुख्य तु तसि प्रत्यये परे न खादित्यर्थः । अत्र कार्तिकेयसिद्धान्तः "न च त्यङ्गयो डः नाविति वाच्यं, स इत्यादौ तद्- शब्दस्य अकारव्यवधाने सत्वाभावानिष्टापत्तेः। टेर्विहिताकारस्य प्रकृतिभक्तत्वात् सत्वं स्थादेव | ननु त्यहां डङ् क्लाविति कृते प्रकृतिभनत्वात् सत्वादिकार्य भक्ति महति कथमेतद्गौरवमिति...... उदृत्तपन्यः समधिकफलमाचष्टे इति न्यायात् त्यदादीनां मध्ये युष्मदस्मदोर्गौणे सिमंज्ञाभावेऽस्यत्वविधानार्थमित्याह । अब प्रकरणादेव तिप्राप्तौ क्तियहणं, विद्यमानविभक्तस्तत्स्थानजातस्य च प्राप्त्यर्थम् । तेन स तौ ते यतः तत इत्यादि। अतएव हियुष्मदस्मदो न तसीति. वक्तव्यात् निषेधः सङ्गच्छते" '......इत्य म्याह । त्यदां डङ नौ इति यन्न कृतं तत्प्रक्रियालाघ- वार्थमिति कश्चित् । । - ·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । १३२ १३५। यूतोऽम्शसो विदीधीः । ( यूतः ५१, अम्शसोः ६॥, नौ १॥, अदोधोः ५।)। दी-धुवर्जादौदूदन्तात् परयोरमशसोः स्थान क्रमात् म-नौ स्तः। वातप्रमों वातप्रम्यौ वातप्रमोन् वातप्रम्या वातप्रमीभ्यामित्यादि। एवमतिलक्ष्मयादयः (१)। सुधीः । १३६ । धोरियुवचि। (धोः ६1, इय्-उव् ।११, अचि ७1)। धोरीदूतोः स्थान क्रमादियुवौ स्तो ऽचि परे । सुधियो(२) सुधियः इत्यादि। एवं सुश्री-यवक्रयादयः । प्रधीः । १३५। यूतः । ईश्व जश्च तौ, ताभ्यां तमितं करोति, यूत् तस्मात्, अम्च शश्च तो तयोः, मच नच तौ, दीच धुश्च ततू, तत् अदीधु तस्मात्, पुंस्त्वं सौत्रत्वात् । वातप्रमौमिति वातशब्दात् प्रपूर्व-मा-धोः कोः । एवं कर्कन्धूं कर्कन्धून्, जरयमौणादिकः । केचित् स्त्रियामौपि दौसंजत्वात् वातप्रमी वातप्रमौः, अपि कर्कन्धूं कर्कन्धूः इत्याहुः । १३६ । धोः । इय च उव् च तत् । पूर्वतो यूत इति क्ति (१) एवमतिलक्ष्मप्रादय इति। यूत् स्त्राव दीत्याल एवकारेण नित्यस्त्रीलिङ्ग- शब्दस्य नदोसंज्ञा विहिता, अत्र तु योगात् पाजिकत्वेन नदीसंज्ञाभावात् धातुत्वा- भावाच्च वातप्रमोशन्ट्वदेषां रूपमिति |.........भाष्यकारक्रमदीश्वरौ तु पुयोगे- ऽप्येषां नदीत्वमङ्गीकृत्य सर्वविभक्तिपु स्त्रीलिङ्गवदाजहत रिति । का-सि । आदिशब्दात् अतितन्त्री बद्धप्रेयसीत्यादयः। अकारान्तेषु इह अतिचमू. अतिवधूप्रभृतयः। । (२) शोभना.धीर्यस्य स सुधीः, किबन्तत्वादस्य धातत्यं वर्तते। विकिबन्तो हि धातुत्वं जहाति न जहाति वेति वचनात् इति । का-सि ।

·१४०
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
१३७। कव्याबनेकाचोऽस्थाददृन्पुनर्वर्षाका-
राधल्यभृसुधियोवौं।
(कव्यायनकाच: है , अचात् ५५, अन्–सुधियो: ६॥ १॥) ।
कादारनकाचय धो रोनारयात् परयोः क्रमात् यवी
म्त: अचि परे, नतु दृन्भू-पुन -वर्षाभू-काराभूभ्योऽन्यस्य भू.
गब्दस्य मुधियय । प्रयी प्रध्यः इत्यादि।
एवं टोध्यादयः ।
कव्याधनकाचः किंगधियो । अस्यात् किं-यवक्रियो ।
नी: नियो।
विपरिणम्यानुवर्तयन्नाह नोरिति । एवं मुयी-यवक्रमादय इति ।
आदिगब्दात् इमिति इति विप. डे: इयौ इयः, एवं उमिति
इति जा रवी उब: इत्यादि। प्रकरणात् तरचेव, तेन मुध्यर्थ
इत्यादी न स्यात् (१)।
क्रौधोरादिङमोर्चा । क्रिय पाटी युबोङमि इयुवौ वा म्तः ।
किवादिः क्रमादिः ध्रुव: योः । अनुकरणादित्यन्यः ।
१३०। कंच व्यंच कव्यं, कव्यमादिर्यस्य मः, कव्यादिय
अनेकाच तत्तय, न स्यः अस्यः तम्मात्, व पुनश्च वर्षाच काराच
ता आदयो यन्य मः, तम्मादन्यः दृन्पुनर्वीकाराद्यन्यः, म चामी
{?) सध्याच्या दिव्यादी इबादेशामा दर्शितवताचार्येण अलाचीति स्यादे-
वंति जापितं, नानान्यगन्दोऽपि कचिद्विशेषपरो भवतीति न्यायात् ।......किञ्च
मापकनिइननित्यमिति न्यायात कचिदन्यवापि भवति, तेन तुरामाहं पुरोधाय
घाम स्वायम्भवं ययुरिति क्रान्दिामः । विगेमविधित्वाद्दोम्यापि बाधकोऽयं, तेन
डौ सुधिषि इत्येव इति दुर्गादामः ।

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । १४१ भूश्चेति, पश्चात् स च सुधीच तौ, दृन्पुनवर्षाकाराद्यन्यभूसधियो, न तो अन् पुनर्वर्षाकाराद्यन्वभूसुधियो तयोः । यच वच तौ। धोरिति धोरवयवभूतयोरित्यर्थः । नवित्यादि, दृनिति हिंसार्थव्यं तस्माद्भधोः क्लिप, हन्मूः स्त्री सर्पचक्रयोरिति दकारादौ मेदिनी। दृन्भूः स्त्री कुलिश चक्रे दृन्भूः स्त्रीपुंसयोरहाविति दकारादौ विश्वः । दन्भेरूप्रत्ययेन निपातितमिति भाष्यम् । कारास्थाने करं पठित्वा करभू: करलो कारम्व इत्यादि । एकदेशविकृतमनन्यवद्भवतीति न्यायात् कारस्वौ इति केचिदाहुः । एषामियुवोदूजिन्नत्वात् स्त्रियां दीसंज्ञायां दृवै दृन्भूनां काराभ्व काराभूणामिति । यदा स्याद्युत्पत्तेः प्राक् सस्तत्रैवायं विधिरिति भाप्यं, तेन इषभियः कुधियः अभियः धमधियः नानाधियः दात्रलुवा, वृधिकभिया पलायमानस्याशीविषमुखे निपात इत्यादी स्याद्यन्तेन से न स्यात् । हचिकभियेति सम्बन्धे पो-विवक्षयेति चान्द्राः । व्यानां मध्ये गेरेव विधानादीपद्भिय इत्यादी न स्यादित्यन्ये । वस्तुतस्तु हन्पुनवर्षाकाराम्वसुधीकव्याद्यनेकाचोऽस्याटु य्वौ इत्य- करणात्, उत्सर्गत्वाहा ईपद्भिय इत्यादी न स्यात् (१)। दीध्यादय (१) हन् हिंसा तदर्थं भवतीत्यर्थः । एषां लिङ्गार्थनिर्णयस्तु, हन्भूः स्त्री कुलिशे चक्रे हन्भूःस्त्रीपंसयोरहाविति विश्वप्रकाशात् । पुनर्भूःस्थात् विरूदायां हन्भू पन्नग- वज्वयोः । पुनर्नवायां वर्षाभूःस्त्रियां किञ्चलके प्लये । काराभूर्निगड़स्थाने क्रियाया- मपि चेप्यते इति कोषाच्च। केचित्तु कारास्थाने कारं पठित्वा कारभ्वौ कारव इत्युदाहरन्ति । तथाच काराच्चेष्यते इति वामनः । वर्षाहन्पुनःकाराद्भुव इति चान्द्राः । कारशब्दो घान्तो प्रत्तो भाष्ये च दृश्यते इति रक्षितश्च । । कारस्थाने - ·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। २४३ १३६। त-तज-खादीयो डोवोः । . (त-तज-खात् ५।, ईयः ५१, ङः ११, वा ।।, उ: १):। तात् तस्थानजादर्णात् खाञ्च परादीकारजात् यकारात् परो ङसिङसोङ उ: स्याहा। सुत्युः सुत्यः । लन्युः लून्यः। सुख्युः सुख्यः। शम्भु हरिवत् साध्यः । शम्भुः शम्भू शम्भवः, शम्भु शम्भू शम्भून्, शम्भुना शम्भुभ्यां शम्भुभिः, शम्भवे शम्भुभ्यां शम्भुभ्यः, शम्भोः शम्भुभ्यां शम्भुभ्यः, शम्भोः शम्भोः शम्भूनां, शम्भौ शम्भोः शम्भुषु । हे शम्भो । एवं विष्णु-वायु-भान्वादयः । न्यायादाम् । एवं ग्रामण्यामित्यादि । वहुग्रामणिनि कुले इत्यादी परत्वाgण्, पुंवद्भावपक्षे तु स्यादेव (१)। १३८ । • ततज। ताज्जायते तजः, तश्च तजय खद्य तत्तस्मात्, इयो य: (२) ईयस्तस्मात् । प्रकरणात् कव्यादीत्यनेन कृतयस्यैव ग्रहणात् सख्या: इत्यादौ न स्यात् । सुत्युरिति सुतमिच्छति सुतीयतीति किए योलोपोहसीत्यनेन यलोपः, अनेकाचत्वात् पूर्वेण य: अनेन उः। लन्युरिति लूधोःक्तस्तस्य नः, शेषं पूर्व- वत् । एवं क्षाम्युः प्रस्तीम्युरित्यादि(३) । पने सुत्य इत्यादि । वेति नेच्छन्ति पर। (१) ग्राभितिशेषः। (२) धोरीकारस्थानजातो य इत्यर्थः । अल मण्डका ताधिकारात् धोरित्य:- नुवर्तते इति दुर्गादासः । : (३) वैक्तस्तस्य मः क्षामः, प्रपूर्वस्त्यै-धोक्तस्तस्य मः प्रस्तीमः, तमिच्छतीति किप , पश्चात् क्षामी-प्रस्तीमी शब्दयो सि रूपम् ।

·१४४ मुन्धबोध व्याकरणन्। १४०। क्रोष्टोस्तुनस्तृन्नधौ धौ स्त्रियाञ्च । (नोटोः ६१, तुन: ६, बन् ।२।, अधौ ७, घी, स्त्रियां , च।१।। क्रोटुयब्दस्य तुनः स्थाने वन् स्यात् अधौ धौ परे स्त्रियाञ्च, न इत् । (१२८) सख्यद्भयामिति। क्रोष्टा, हे नोटो। (१२८) धौ विरिति । क्रोटारी क्रोष्टार: क्रोष्टारं क्रोटारी। १४०। क्रोष्टोस्तुनः । न धिरधिस्तस्मिन् । गौणेऽपि बहु- क्रोणि वनानि, पत्र हैऽपि युतः क इति कोन स्यात् पूर्वावस्याया- उदन्तत्वाभावात् । बहवः क्रोष्टारो यस्यामित्यादी ढणि ऋदन्तात् गर्भवदीपि बहुमोदी पुरी इत्यादि (१)। स्त्रियामित्युक्ते: क्रोष्टमीः क्रोमा क्रोनीभ्यामित्यादि। एवं पञ्चभिः क्रोष्ट्रीभिः क्रीतमित्यत्र तार्थे गे स्त्रीत्व स्व लुकि पञ्चकोट वनं पञ्चन्नोष्टा भृत्येनेत्यादि (२)। पूर्वस्य नित्वात् समुदितस्यैवादेश: (३) अन्त्यस्य नित्वं घावखस- तृण इति गुनिषेधार्थम् । (3) गौणेऽपि बनोट्टी पूरित्यादौ चयवस पुंदेऽपि सदायख स्त्रीत्वात हनादेशे विति"-का-सि। (२) “एवं पञ्चभिः क्रोमोनिः प्रीतमिति वाक्ये तार्यविषये द्विगौ पणे वयोर्लोप इति इंपोलोपे गर्गयस इत्यादिना बविहितल्यलोये तनुदायख लीवत्वात् गो निहत्तौ अवयवलोत्वात् ाण पञ्चो इति'-का-ति । (३) क्रोटोत्तोत्तन् इबनवा नवृन् इति क्यानित्याइ पूर्ववति पूर्वख तुनः। सनुदितखैव तस्याने एव टनादेशः, अन्यथा हो नित्वादन्ने एव- खादिति ।

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः ।
१४५
वाच्यघौ
१४१ ।
(वा ।१।, अचि , अघी ७१)।
कोष्टोस्तुन स्तृन् वा स्यात् अधावचि परे । कोष्टन्(१) कोमा ।
१४२। टतो ङोडुः । (ऋत: ५१, ङः ११, डु: १।)।
प्रकारात् परो ङमिङसो झै डुः स्यात्, ड इत् ।
क्रोष्टुः क्रोष्टुः क्रोष्ट्रोः क्रोष्टृणाम् ।
१४१ । वाच्च । न घिरघिस्तस्मिन् । अस्योपादानं स्यमी-
जसो निषेधार्थ, न तु घिसामान्यस्य,(२) तेन बहुकोटुनी वने इत्यत्र
न स्यात् । वा पाविति सूत्रिते कोष्टी साधुरित्यत्र ऋद्रो ये इति
क्रोष्ट्रय इत्यनिष्टं स्यात् । अत्रापि गौणे बहुक्रोष्ट्रया बहुक्रोष्ट्वा पूर्या
इत्यादि। क्रोष्टुन् क्रोष्टृणां इति चान्द्रास्तन्मतमवलम्बा कोष्टन्
क्रोष्टृणां इति । इदं नेच्छन्ति परे । कृताकृतप्रसङ्गी यो विधिः स
एव नित्य इति न्यायात् (३) आदी नकारनुमो, तयोर्नादेशस्तन
क्रोष्ट्रन् क्रोष्ट्रनामित्यप्याहुः ।
ङ इति पीव्यत्यये प्रो। डुरिति डिवात्
टिलोपः।
१४२ ।
ऋत।
१) साम्मतं प्रचरत्सु वड्यु मुद्रितेषु मुग्धबोधपुस्तकेषु शसि कोठून यामि च
कोष्टूनामित्येकै कमेव पदं दृश्यते । तर्कवागीगमते तु शसि क्रोइन् क्रोधून व्यामि च
कोट्टणाम् क्रोष्टनामित्येवाचार्यसम्मतमिति प्रतीयते । तदमाभिरपि तथैव
सन्निवेशितम्। दुर्गादासोऽपि शसि क्रोइन् क्रोटून् इति पदद्दयमाचार्य
समातमित्याह।
(२) न तु शिः क्लीवे इत्यनेन विशेपविहितस्येत्यर्थः ।
(३) यस्मिन् विधौ कृते अकतेऽपि वा, यरमाद्दिधेः परं पूर्वञ्चेत्यर्थः, प्रसङ्गः
प्रसक्तिर्विद्यते यस्य ताहक यो विधिः स एव, नित्यः, स एव विधिः पूर्वोक्त विधेः
१८

·१४६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । १४३। णुर्डिथ्योः। (णुः ।, ङियोः ॥)। ऋकारस्य णु: स्यात् डौ धौ च परे । क्रोष्टरि क्रोष्ट्रोः । पने हसे च शम्भुवत् । हहः हौ हह्वः इत्यादि, वातप्रमोवत्। एवमतिचम्वादयः । सुभूः सुभुवौ सुभुवः इत्यादि सुधीवत् । एवं कटपू-स्वयम्भादयः । सुलू: सुल्वौ सुल्वः इत्यादि प्रधौवत् । एवं दृन्भू-खलप्वादयः । धाता, टनन्तकोष्टुवत् ! धौ-हे धातः। एवं नप्त-होट-पोत्रादयः। पिता, हे पितः । पिता माता ननान्दा ना सव्येष्ठ-चाट-यातरः । जामाता दुहिता देवा न टनन्ता इमे दश ॥ १४३ । णुः । ङिच धिश्च तौ तयोः । व्युत्क्रमनिर्देशात् (१) ऋत: सेत्त्वेऽपि ग्राहकत्वं, तेन हे पठितगमल इत्यादौ धौ ल. तोऽपि णुः । अनुकरणात् (२) सिद्धमित्यन्यः । एवं जसि पठित- गमल: इति । पक्षे. हसे च इति–स्यमौजस्भिन्नेऽचि हसे चेत्यर्थः । वातप्रमीवदिति अमि हईशसि हइन्, ङौतु वातप्रमोशब्दस्य वातप्रमी, हहशब्दस्य इह्वि इति शेषः। अतिचमूशब्दस्य शसि प्राग्भवतीत्यर्थः । इति न्यायात प्रकृते शमो नकार ग्रामो नुम् च तुनः स्थाने हणि ते अस्ते च भवितु महति । अतस्तावेव टणादेशात् पूर्व स्यातामिति । एतेन शसि क्रोएन् आमि च क्रोनामित्येव न तु क्रोट्टन क्रोष्णामिति केषाञ्चिन्मतम् । (१) विडयोरित्यनुवति शेषः (२) कार-लकारयोः समत्वादित्यर्थः । ।

·Namah
------
अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः ।
२४७
१४४। घावस्वस्टगा: । (घी , अ-स्वसटए: ६।)।
घो परे ऋकारस्य गुः स्यात् नतु स्वस्टगः। पितरी पितरः,
पितरं पितरौ। शेषं धाटवत् । एवं जामाट मात्रादयः ।
१४५ । नुर्वा नामि घ:
(नुः ६।, वा ।।, नामि , र्घ: ११) ।
नृशब्दस्य नामि परतो घ: स्यात् वा। नृणां नृणाम् । शेयं
पिटवत् ।
अतिचमूरिति अवयव स्त्रीत्वादिति भाष्यम् (१)। सुभुवाविति
दृन्वादिभूभिन्नत्वादुव् । उनन्त-क्रोष्टुवदिति-ये तु शमामि टन्
नेच्छन्ति तन्मते शसाम् भिम्ने इति शेपः। धी है शतरिति
गुदर्शनार्यमुक्तम् । पितेत्यादि-इमे दश टनन्ता अपि न दन्ता
इत्यर्थः। एतदन्चे अनन्ता अपि टनन्ता इत्यर्थः, न दवा
रोणादिक-टत्ये सन्, नेष्टा नेटारौ नेष्टारः इत्यादी न तुः ।
घाव । स्वसाच तूंव तत्, न तत्, दलान् तस्य ।
स्वसृशब्दस्य टनन्तत्वातिदेशात् णुनिषेधे मिडे बसपाहगं, आदि-
दतिदेशकार्य्यम नित्यमित्यस्य ज्ञापनार्थम् । न तरी गंवर
शास्तरी शास्तरः इत्यादी गुः। ब्याजाग -
१४४ ।
इत्याह।
१४५ । नुवा। अयं नियनी
अतिनृणामिति ।
(१) समले
पर

·मुम्बदो व्याकरणन्।
१४। योरी घो।
पोः ।, प्रो. पी।
प्रोकारवाज्ञार: स्यात् धौ परे। गी: गावी गावः ।
१९७॥ आम्गसोः।
पार'. पन्-गनोः ।।
पोकारस्य आज्ञारः सात् पनि गति च परे। गां गावी
गाः, गा गोयां इत्यादि। । १२५ ' उसैडो लोप इति,
नी: गोः।
डिदोत्यान्तस्यैव गइएन् ।
१७६। शोरी। मोरियन सामान्य सदस्य विशेषपरत्वात्
तेन त ज्येन लुतो नही है
विगो इत्यादो न स्यात् । गौ: दो रियादी स्वात् ! लोपलरा-
ইমা: মামৰণিৰা বুনি বাবা ? : :
इत्यादी एडी न धितोपः ।
२७७। पान् । अन्त्र शतच तयोः । अोरियन साता-
वस्यैव ग्रहसात् गां यां, उना तह बत्तते तो: तं तां, त्सुतां
नहानित्यादि वात् । शाक्षित् पूर्ववारि तातार प्रहरात
तौः महो: तौरिलाइ २१॥
१६ बस टीम
(२' हनन करते से होते तर!

·अजन्तस्त्रीलिङ्ग-शब्दः ।
१४८
१४८। रैरा स्भि । (रे 1१1, रा 1१1, स्भि ७।)।
रै शब्दो रा स्यात् से भे च परे । रा: रायौ रायः, राभ्या-
मित्यादि।
ग्लोः ग्लावी ग्लावः इत्यादि ।
इति अजन्त-पुंलिङ्ग-पादः ।
अजन्तस्त्रीलिङ्ग-शब्दः ।
१४६ । आवौभसात् से र्लोपः ।
(आप्-ईप-हसात् ५१, से: ६, लोपः १।)।
आप ईपो हसाच परस्य से र्लोप: स्यात् । उमा।
१४८। । सच भच तत्तस्मिन् । गौणेऽपि सुराभ्यां कुला-
भ्यामिति स्यात् । नानामोरपि (१) रादेश इत्यन्ये, तन्यते सुराणा
कुलेन सुराणां कुलानामिति । अस्मन्मते तु सुरिणा- सुराया
सुरीणां सुरायामिति ।
इत्यजन्तपुंलिङ्गपादः।
१४८। आबो। आप च ईप च हसच तत्तम्मात् । प्रावि-
त्यनेन डापोग्रहणं, पिद्ग्रहणात्। उमेति अव रक्षादी मम्त्यः चिः
उडा सह जट् बाहुल्यात् खः स्त्रियामत पाए । कञ्चिदु-मारक
ऽभिधायकत्वेनास्या अस्ति, अादिलादः पद्मादार
(१) टाविभक्ती आमिर

·२५० मुग्धबोधं व्याकरणम् । १५० । यौरापः । (ई ।११, श्री: ११, आप: ५१) । प्राप: पर औरी स्यात् । उमे उमाः । उमेति मात्रा तपसो निपिडा पवादुमाख्यां सुमुखी जगाम इति कुमारसम्भवे इत्याह (१) । ननु स्यान्तस्याराल्लुप् फे इति सिलोपे वागित्यादि सिध्यति किमयं हसोग्रहणं, न च गी: धूरित्यादी न मेर्लोपः अरादिति निषेधादिति वाच्यं, तहि आवीवात् सेलीप इति सूत्रं नियतामिति चेन, एवं खेतवा: अवया इत्यादी लुपि अयुता डसविधेः (२) प्रात्ययं हमोग्रहणं, लोप: स्वरादेशयोः स्वरादेगो विधिबलवान् इत्यस्य ज्ञापन पनार्थञ्च । एवं सति राजा वेधा इत्यादावपि ई: (३) । १५०। यौरापः । घंकरणात् जरसी इति । (१) उमेति। संज्ञागदानां यथाकथञ्चित् व्युत्पत्तिः कार्येति प्राञ्चः । उ: शिवः तं मिमीते नपतीति माङलि शब्दे हनजनाइमादेरिति ड प्रत्यये उम इति शब्दात् स्त्रियामापि उमेति रूपम्। उमेति मावा तपसो निषिद्धा पञ्चाटुमाख्या सुमुखी जगाम इति कालिदासस्य कवितेवेति दुर्गादासः। (नतु उनाट्य वस्तुतो व्यत्यत्त्वाधायकं तदित्येवकारार्थः) । (२) अयुक्त डसइविधेरिति-व्ययुक्तस्य लुपि सति लप्तस्स आदिविधेर्निघेधाद- प्राप्तस्य डसविधेरित्यर्थः। डसविधेरित्यखोपलक्षणत्वात् लिट धुगिन्यादौ ढघादीनाञ्च ग्रहणमिति । (३) एवं सति--स्वरादेशस्य बलवत्वे हमोग्रहणे च सतीत्यर्थः स्वरा- देशस्य बलवत्त्वात् राजेत्यत्र यादौ दोघे पश्चानोलुप। हसो ग्रहणं विना वेधा इत्यत्र सकारहय संयोगे स्यादेः सोलोप इत्यादेवलवत्त्वादादौ सलोमे वेध इत्यनिष्टं स्यात् । अत्वसोधोरित्यत्र असन्तलिङ्गस्यैव दोर्षविधानात् । .

·अजन्तस्त्रीलिङ्ग-शब्दः । १५२ १५१ । धिटौस्येः (धि-टा-ओसि ७१, एः १) । आप ए: स्यात् धौ टोसोश्च परतः । हे उमे । उमां उमे उमाः, उमया उमाभ्यां उमाभिः । १५२ । डितां यम् । (डितां ६, यम् ।१।)। आपः परेषां ङितां यम् स्यात्, म इत्। उमायै उमाभ्यां उमाभ्यः, उमायाः उमाभ्यां उमाभ्यः, उमायाः उमयो: उमानाम् । (१३८) न्यापदीभ्योडेरामिति । उमायां, उमयोः उमासु । एवं दुर्गामायाम्बिकादयः । १५३। से: स्यम् खश्च । (स्नेः ५।, स्यम् ।११, स्व: ११, च १११) । खेराबन्तात् परेषां डितां स्यम् स्यात्, पूर्वस्य च स्वः । १५२ । १५१ । धिटौ। धिश टाच ओश तत्तस्मिन् । अर्थात् ति विपरिणम्याह अाप इति । सिलोपमाश्रित्य (१) एः । डितां । ङइयेषां ते तेषाम् । यमी म इत्, अदन्त आगम: (२)। उमायामिति पाप ग्रहणात् आदौ डेराम् पश्चाद् यम् । सर्वस्यामित्यत्र स्यमागमत्वान्न यम् । १५३। सेः। डितामापश्चेत्यनुवर्तते । स्यम्वावित्य- (१) त्यलोपे त्यलक्षणमित्यु नः । (२) ङिति य इत्यनेनैवेष्टसिधौ डितां यम् विधानं, यकारस्य विभक्तिभाजि- त्वात् टाभिस् इत्यादिना उप्रभृतीनामयाद्यादेशनिवृत्यर्थमिति दुर्गादासः ।

·१५२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । मस्यै सर्वस्याः सर्चस्थाः मर्चस्याम् । आमि सासाम् । गेपं उमावत् । एवं विश्वादव आवन्ता: । अपुरील्युक्त:- अन्तरायै नगर्थे । द्वितीयस्यै द्वितीयाय, द्वितीयस्याः द्वितीयायाः, द्वितीयस्यां द्वितीयायाम् । शेषमुमावत् । एवं तीया। १५४ । सुभूदीद्दाजम्वार्थानां धौ खः । (मुभूदीहाजम्बार्थानां ७), स्वः ११)। मुभ्रुवो द्या यजम्बार्यानाञ्च स्वः स्यात् धौ पर। हे अम्ब । गेषमुमावत् । एवमकालादयः । दाचः किं-हे अम्बाले, हे अस्विके । ६।।, धी करणात् पूर्वस्यंव खो न तु ङिताम् । डस्यम् इति न कृतम् अस्यै अस्या इत्यादिसिद्धार्थम् (१)। १५४ । सुभ्र। दावची येयां ते, अम्बा अर्थो येषां ते, हाचच ते अम्बाश्चेति ते, सुभूय दोच हाजम्बार्थास ते तेषाम् । विमानना सुमु कुत: पितुगृहे । हा पित: कासि है सुच बढे- वं विललाप स इत्यादि प्रयोगदर्शनान् सुभ्रग्रहणम्, दौसंज्ञासाह- चात् स्त्रियामेव । तेन हे सुभ्भूः पुरुष इत्यत्र न स्यात् । तथाच गिरीश सुभूस्तव पादपद्मं भजन्ति मुक्त्यै कवयोऽसुरार इति । अकालादय इति, अादिना हे अत्त हे अप्प इत्यादि। पाददन्ते- ति । पृतनाशब्दं पर नाहुः । . (१) ननु डस्यमाप.एसिद्दौ खोति कथमिति चेन, अस्यै इत्यादिसाधने सकारपरत्वाभावे सभ्य इत्यस्याग्रहत्तेरिति दुर्गादासः।

·अजन्तस्त्रीलिङ्गशब्दः। १५३ जरा। (११६) जरस् जराचि तु । जरसौ। केचिदादावीत्व- मिच्छन्ति । जरसी जर। , जरस: जराः इत्यादि । पाददन्तेति, नासिका-पृतना-निशानां नस्-पृत्-निशः । नस: नसा नोभ्या- मित्यादि । पृतः पृता पृङ्ग्यामित्यादि। निश: निशा । १५५ । शछ्राज भ्राज यज व्रज सृज मृज व्रश्च भ्रस्जा षङ् भौ (श-भ्रस्जां ६।।।, षड् ।११, भौ ७)। शान्तानां छान्तानां राजादेश्च षङ् स्यात् भौ परे । १५६ । षो डः फे। (प: ६।, डः ११, फे ७१) । षस्य डः स्यात् फे परे। निड्भ्यां इत्यादि। पक्षे घी च उमावत् । गोपा, विश्वपावत् । मति हरिवत्, स्त्रीत्वात् न शस् न, न टा ना। मतौः मत्या। १५५ । शका। श च छ च राजश्च वाजश्च यजश्च व्रजश्व सृजश्च सृजच नश्वश्च मस्जश्च ते तेषाम् । षङो ङित्त्वादन्त्यस्य । रक्षितस्तु राजादिसाहचर्य्यात् धात्ववयवस्यैव शस्य षङ्, निभ्याम् निशु निच्छु इत्याह (१)। इंहं सामान्य-शग्रह- णात् गिरिवेश्मानमाचक्षाण:- गिरिवेट, एवमश्मानमाचक्षाण: अडित्यादि। १५६ । षो । इह सामान्यषग्रहाणांत् षट्, उपमाणमाच- क्षाण उडित्यादि। । , (१) तन्मते निशाशब्दात् भ्यामि सुपि च रूपाणि ।

·१५४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । १५७। द्या ङितामम् । (द्या: ५।, डितां ६ ॥, अम् ।।)। द्याः परेषां डितामम् स्यात्, म इत् । मत्यै मतये, मत्याः मतेः, मत्यां मतौ। एवं युति-स्मृति-वुयादयः । १५८ । स्त्रियां त्रिचतुरो स्तिसूचतम् ऋवत् तौ। ( स्त्रियां I, त्रिचतुरोः ६॥, तिस-चतर ११, ऋवत् ॥११, तो ७)। त्रिचतुरोः स्त्रीलिङ्ग क्रमात् तिसूचतस्रो स्तः तौ पर। तो च ऋवत्, तेन न णु विर्घाः । तिस्रः तिस्रः तिमृभिः तिसृभ्यः तिसृभ्यः तिसृणां तिसृषु । टेरत्वे सत्याप । हे हे हाभ्यां हाभ्यां दाभ्यां हयो: इयोः । गौरी गौर्यो गौर्यः, हे गौरि, गौरी गौर्यो गौरीः, गौय्या गौरीभ्यां गोरीभिः (१५७ ) द्याङितामम् । गौर्यै गौरीभ्यां गौरीभ्यः, गौयाः गौरीभ्यां गौरीभ्यः, गौया: गौर्यो: गौरीणां, गौयां गौर्योः गौरीषु । एवं वाणी-काली नद्यादयः । १५७। द्या: । ङ इयेषां ते तेषाम् । मत्यै इत्यादी लाक्ष- णिकत्वान णु: । द्या ङित्य इति न कृतं, आगमो यतस्तद्ग्रह- णन गृह्यते इत्यस्यानित्यत्वज्ञापनार्थम्, तेन षट्त् सन्त इत्यादौ- ष्टुभिरित्यादिना न स्तोः टुत्वम् । १५८। स्त्रियाम् । त्रि च चतुश्च तो तयोः, त्रिचतुरो- रित्यनुकरणात्। त्रिचतुरोर्यदा स्त्रियां वृत्तिस्तदैवा देशस्तेन ·अजन्तस्त्रीलिङ्ग-शव्दः । १५५ लक्ष्मीः । अनौबन्तत्वात् न सिलोपः । शेषं गौरीवत् । एवम् अवी-तन्त्रवादयः । स्त्री, हे स्त्रि। प्रियास्तिस्रो यस्य स प्रियतिसा, प्रियाश्चतस्रो यस्य स प्रियचतसा इत्यादौ स्यात् । नतु प्रिया वयो यस्याः सा प्रियत्रिः, प्रियाश्च- वारो यस्याः सा प्रियचत्वारित्यादी। नाविति प्रकरणात् प्राप्ते क्तिग्रहणात् प्रियतिस प्रियचतम् कुल मित्यत्र तोलकि स्यादेव, न तु तिस्र इच्छति त्रिकाम्यति, चतम इच्छति चतुर्यति, तिसृणां प्रियः त्रिप्रियः, चतसृणां प्रियः चतुःप्रिय इत्यादौ । केचित्तु प्रियत्रि प्रियचतुः कुलमित्याहुः। कश्चिदाह साक्षात् तावेव विधानार्थं क्तिग्रहणमिति । न णुविर्घा इति-उता णुविर्घा इति न स्युः, तेन प्रियतिसृणि कुलानि प्रियचतसृणि कुलानि, परत्वात् घः(१) । अत्रासकरणात् (२) प्रियतिस्त्रः आगतः प्रियतिस्रो धनमित्यादौ न डुः । अमी इति किं-प्रियतिसा प्रिय चतसा (३)। तिसृणां । (१) उता णुविर्घा इत्युक्तोः नसम्महन्न इति वच्यमाणसूत्रेण दीर्घत्वं न निषिध्यते इत्यर्थः। (२) अल-नणुविर्घाइत्यान, अस करणात्-एन अकारेण सह सः समासस्तत् करणात्, अशब्दे नाल अकारकायें लच्यते । तथाच णुश्च बिश्च र्घश्च अश्च ते णु विर्घा इत्येवं समास करणात् अकारस्थानजातकार्यमपि न स्यात् । तेन ङसिङसो रकारस्य न डुरिति । (३) अमी-णु विर्घा इति । एतेषां निषेधादेतदन्यत् कायं भवतीति ज्ञापि- तम्। उक्तञ्च दुर्गादासेन “अातिदेशिकमनित्यमिति न्यायात् मौ न पावदिति, बोध्यम्, तेन सख्यद्भा मिति से डॉ' इति।

·१५६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । चतमृगामित्यत्र अागमादेशयोरागमो विधिर्बलवान् इति न्यायात नुमि तिसृचतस्रादेश ऋवत्त्वान्न र्घः (४) । लक्ष्मीरिति लक्षधोरी: ईकारस्य मुम् च। अवोतन्त्रवादय इति-आदिना तरी श्री-ही संग्रहः । यदुक्तां- अवी-तन्वी-तरी-लक्ष्मी-थी-ह्री भूणामुणादितः । स्त्रीलिङ्गवर्तिनामपां सेर्लोपो न कदाचन ॥ ( अनीवन्ततया लोपो न गौणे न च इवता)। - (४) अत्र सूने कार्तिकेयसिद्धान्त -प्रियतिता-अब कयं “संख्याया डो वहोरिति सूत्रेण डप्रत्ययो न स्वात्, तव नामान्यशब्दस्य विशेषपरत्वात् उदाहरण- नाप काच संख्याव्यवाभ्यां परात् संख्यावाचकशब्दात् परविधानात् अत्र तदभावा- नप्रसङ्गः । अव पन्यता ऋवत् इत्युक्वा न णुविर्घा इति विशेषकथनात् गुणाद्य- तिरितस्यले एतयोदीर्घवत्वं नास्तीति ज्ञापितम्। तेन सौ प्रियतिसा इत्यत्र सख्युद्भवामित्यनेन सेर्डा प्रियतिसृणामित्यत्र हखानुम् । नन्वेवजेत् शसि प्रिय- तिम्स इत्यत्र गुणाद्यतिरिक्त कार्यस्य खदीभ्यामित्यनेन शसोऽकारलोपस्स सम्भवो- ऽस्तु चेन्न । तेन न णविर्घा इत्याल घस्यान्ते अकारो वर्तते । तेन अकारकार्य- मपि न स्यात वतएव ङसिङसोः प्रियांतस्र इत्यत्र चतो डोडुरित्यनेन अकार कार्य डुर्न सादिति साधु सङ्गच्छते। एवमत्र कालापिकास्तु 'तौ रं खरे' तो तिर चतस्रौ विभक्ति खरे परे रं रेफ प्राप्नुतः। कातन्त्र चतुष्टयवृत्तौ १६८ ) इति सूत्वं सर्बापवादकं मत्वा शसो नकाराभावं चक्रुः । वयं तन्मतैकवाक्यतया अवयवस्तीत्वमङ्गोलल्य तस्य तदभावमका। अब विरच्येव निषिद्धा; तत्र सेर्डा इति विशेषात्। तत्याहचर्यात् णुरिति अच्येव निषिद्धः । तेन सम्बोधने हे प्रियतिस- रित्यत्व णुरेव । यद्यपि पिता मातेल्यत्र न-दे-ननन्दृणामटनन्तत्वेऽपि निषेधात् तङ्गिन-दन्तानां टनन्नत्वातिदेशेन एतयोस्तृनन्तत्वसम्भवात् घावखसृटण इत्यत्र टनन्नवर्जनात् एतयोर्गुणसम्भावना नास्ति, तथापि न णुविर्घा इत्यनेन गुण- निषेधकरणं णुङिध्योरित्यनेन गुणनिषेधार्थम् । तेन डगै प्रियतिस्निः न तु प्रियतिसरीति । अथैवं प्रियास्तिस्रो यत्र कुले इति वाक्ये प्रत्ययसामुदायिक कार्यात् प्रतिसामुदायिक कार्य्यस्य बलवत्त्वात् श्रादौ सर्बावयवादेशः ततो ।

·अजन्तस्त्रीलिङ्ग-शब्दः । १५७ १५६ । स्त्री भ्रूधुः । (स्त्री ।१।, भूः १।, धुः १)) । स्त्रीशब्दो भूशब्दश्च धुसंज्ञः स्यात् । (१३६) धोरियुवचि । स्त्रियो स्त्रियः । १६० । स्त्री वाम्शसोः। (स्त्री ।११, वा ।११, अम्-शसोः ७॥)। स्त्री-शब्दो धुसंज्ञो वा स्यात् अमि शसि च परे । स्त्रियं स्त्रौं स्त्रियो स्त्रियः स्त्रीः, स्त्रिया स्त्रीभ्यां स्त्रीभिः, स्त्रियै स्त्रीभ्यां स्त्रीभ्यः, स्त्रियाः स्त्रीभ्यां स्त्रीभ्यः, स्त्रिया: स्त्रियोः स्त्रीणां, स्त्रियां स्त्रियोः स्त्रीषु । १५८ । स्त्रीभ्धूः । स्त्री च भूश्च तत्, पुंस्त्वं सौनत्वात्, भिन्न दं वा। इयुवविधानार्थमिदम् । १६०। स्त्री वा। अम् च शस् च तो तयोः। पुनस्त्री- ग्रहणं खूनिवृत्त्यर्थम् । स्त्रियं स्त्रियः इत्यत्र आदावियादेशः नत्वम्शसादेर्लोपः, धुत्वातिदेशविधानात् । स्त्रिये इत्यादि- नास्त्रीयुव इत्यत्र स्त्रीवजनादादौ दोकायं पश्चादियादेशः । एवं स्त्रीणामित्यादी नुमि अजभावानेयादेशः। गौणे तु अति- विभक्तिकार्य लुगादि । तेन प्रियतिर प्रियनिसृणी प्रियतिमृणि इत्यादि । * कातन्त्रे तु स्यमोलुकि तिसृचतस्रोर्विकल्पमुक्ता प्रिय तिरू प्रियति प्रियचतसृ पियचतुरित्युदाहृतम् । * * एवजेत् प्रियतिसा प्रियचतमा इत्यादौ ऋदन्तत्वात् कथमीप न स्यात् इति चेत् सत्यम् । पूर्वावस्थायां ऋदन्तत्वाभावात् इति केचिदाङः। तन्न युक्तम् । यतः क्रोटुशब्दस्य पूर्वावस्थायाम् ऋदन्नत्वाभावात् स्वयमपि क्रोट्रीत्युदाहृतमेव । वस्तुतस्तु न मनसंख्येत्यनेन संख्या- वाचकादोपनिषेधादित्यवधेयम् ।

·२५८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । यीः थियो थियः, हे श्रीः, डित्यामि च भेदः-थियै थिये, थियाः थियः, श्रियाः थियः, श्रीणां थियां, थियां वियि, श्रीषु । सुध्यादयः पुंवत् । सुठु धौः, प्रकृष्टा धौरिति नित्यस्त्रीले सुधीप्रध्यौ बीलक्ष्मीवत् । धेनु मंतिवत् साध्यः। धेनुः धेनू धेनवः इत्यादि। वधू ! रोवत् । वधूः वश्वौ वध्वः इत्यादि। एवं चमू- तन्वादयः । । भूः श्रीवत्। भूः भुवी ध्रुव इत्यादि। सुभूः हे सुबु । पुनर्भूः सुलूवत् । सुभूः पुंवत् । खसा धावत् । माता पिटवत् । द्यौ र्गोवत् । सुराः पुंवत् । नौ: ग्लोवत् । इति अजन्त स्त्रीलिङ्गपादः । स्त्रियां बहुस्त्रियामित्यत्र न नुम् दीसंज्ञाभावात् । श्रीशब्दस्य डिति आमि च पाक्षिकदीसंज्ञाफलमाह-डित्यामि च भेद इति । सुध्यादयः पुंवदिति-शोभना धौर्यस्याः सा सुधौरित्यस्था- नित्यस्त्रीत्वान्न दीसंज्ञा, एवं प्रकष्टा धौर्यस्याः सा प्रधोरिति । शोभना चासौ धौश्चेति सुधीः, प्रकष्टा चासौ धौवेति प्रधीरित्यत्र ये से नित्यस्त्रीत्वात् दीसंज्ञा स्यादेव। एवं स्वाद्युत्पत्तेः प्राक् सेऽपि दीसंज्ञेति विशेषः । शोभनं दधाति, विप, सुधीः । चमू- तन्वादय इति ~ ऊवन्तपने तनूशब्दस्य ग्रहणं, अनूवन्तस्तु धेनुशब्द- वत्। सुलूवदिति-कव्यादीत्यनेन यथा मुलूकारस्य वादेश-

·अजन्तलीवलिङ्ग-शब्दः ।
१५८
१६१। लीवात् स्यमो ऽधर्मोऽतः ।
( लीवात् ५।, सि अमः ६।, अधेः ६१, मः ११, अत: ५। )।
अकारान्तात् नपुंसकात् परस्याधेि: सेरमश्च मः स्यात् । ज्ञानं
हे ज्ञान।
-
॥
स्तथास्थापि। किन्त्वस्य नित्यस्त्रीत्वात् दौसंज्ञायां पुनर्भू पुनर्भूः
पुनम् पुनर्वाः पुनर्वाः पुनर्भूणां पुनर्वामिति विशेषः। एवं
वर्षाभू-काराभू-दृन्भूनामपि। एषां नित्यस्त्रीत्वन्तु-
पुनर्नवायां वर्षांभूः स्त्रियां किञ्चुलुके प्लवे ।
पुनर्भूः स्याविरूढ़ायां दृन्भूः पन्नगवज्रयोः ।
काराभूनिंगड़स्थाने क्रियायामपि चेष्यते ॥ इति कोषात् ।
वर्षाभूशब्दस्य शोणादिपाठादीपि वर्षाम्वोत्यपि परे । तथाच
भागुरि:-माया मेक स्य वर्षा भी शृङ्गी तु महुरस्य चेति । वर्षाभी
कमठी दुलोत्यमरः ।
सुभूः पुंवदिति--उवः स्थानिवत्त्वेन
दीसंज्ञाभावात् । धालवदिति-अस्य स्त्रीत्वात् शसि स्वसृरिति
विशेषः । सुराः युवदिति-शोभनो रा यस्याः सा इति वाक्यम् ।
इत्यजन्त-स्त्रीलिङ्गपादः ।
१६१ । क्लीवात् । सिश्च अम् च तत्तस्य, न धिरधि स्तस्य ।
ज्ञानमिति मविधानसामर्थ्यात् अतः स्यमोन लुक् । न च स्यमोरमि
सते जरातोऽम्बेति विनवाजरसमिति सिध्यतीति वाच्यं, जरसादेश
अनदन्तत्वात् स्यमोल प्राप्तः ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । १६२। क्लोवाट् यौः। (कीवात् ५१, ई।१।, औः ।)। लोवात् पर औरो स्यात् । ज्ञाने । १६३ । जस्शसोः शिः। ( जस्शसोः ६॥, शिः १।)। लीवात् परस्य जस: शसश्च शि: स्यात्, श इत् । १६४ । नुग्णयमादौ भसन्तरलादौ तु वा। (नुण् ।११, अयमादौ ७, झसन्तरंलादी ७, तु ।१।, वा ।१।)। लौवस्य शो परे नुण् स्यात्, न तु यमादौ, झसन्तरलयो- रादौ तु वा स्यात् । १६२ । लौवाद्यौः । ई इति लुप्तप्रोक्तं दम् । पुनः क्लीव- ग्रहणात् अनतोऽपि औरोस्तेन वारिणौ पयसी इत्यादि । १६३ । जस्। शित् करणं शि: लोवे इति विशेषणार्थम् । १६४। नुण् । यमस्यादिः यमादिन यमादिरयमादिस्त- स्मिन् । झस् अन्ते ययोस्तो, रश्च लश्च तो, झसन्तौ च तौ रलौ चेति तौ, तयोरादिः झसन्तरलादिस्तस्मिन् । तिं विपरिणम्य क्लीव शो इत्यनुवर्तयन्नाह लौवस्य शौ परे इति। अयमादौ किं--बहवो यो येषु तानि बहुयि पद्यानि बहुप्रशामि इत्यादि । झसन्तरलादौ तु जन्ज्जि अज्जि सुवन्लिा. सुवलिा इत्यने वक्ष्यति ।

·अजन्तलीवलिङ्ग-शब्दः । १६१ १६५। नसब्महन्नोऽधो ?ऽधौ धौ (नस् अप-महत्-नः ६, अधोः. ६), घः १, अधौ ७, धौ ७)। नसन्तस्यापो महतो नान्तस्य च धुवर्जस्य घं: स्यात् अधी घौ परे । ज्ञानानि। दो प्रीवत् । शेषं. रामवत् । एवं वन-धन- फलादयः। १६६। तोऽन्यादर्मोऽनेकतरात् । (तः ११, अन्यादेः ५१, म: ६।, अनेकतरात् ५१)। अन्यादेः परस्य स्यमो मस्य तः स्यात्, न त्वेकतरात् परस्य । अन्यत् अन्ये अन्यानि । हे अन्य । पुनस्तहत् । शेषं पुंवत् । एव- मन्चतरादयः । अनेकतरात् किम्-एकतरम् । १६५ । न नस । नस् च आपश्च सहांश्च न च तत् तस्य, धुरधुस्तस्य, न धिरधिस्तस्मिन् । धिवजनादल्लीवेऽपि राजा सीमा इत्यादी. घः। गौणेऽपि अयं. विधिस्तेन सुविहांसि सुराजानि कुलानि इत्यादि। १६६। तो। अन्य आदिर्यस्य स तस्मात्, न एकतरम् अनेकतरं तस्मात्। मण्डूकगत्या स्यमोरित्यनुवत्तयन्नाह स्यमी- रिति। अन्यादेः किं---अन्यतमम् । अन्यतमदिति माष्यम्(१) । हे अन्यदिति कश्चित् । (१) सिद्धान्तकौमुद्यान्तु टेः। ६ । ४ । १४३ । इति सूले अन्यतम शब्दस्य त्यन्यतमदित्येवेति वृत्तिः २१ ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । १६७। जरातोऽम् वा। (जरातः ५१, अम् ।११, वा ।११)। जरा शब्दात् परस्य स्यमोमस्य अम् स्यात् वा। अजरसम् अजरम् अजरसी अजरे, अजरांसि अजराणि । पुनस्तहत् । शेषं पुंवत् । (११७) पाददन्तेति शीर्षहृदयोदकासनानां शीर्षन् हृदुद- नासनः। शीर्षाणि शीर्णा शीर्षभ्यामित्यादि। हन्दि हृदा हृयामित्यादि। उदानि उना उदभ्यामित्यादि। आसानि आना आसभ्यामित्यादि । पचे शेषे च ज्ञानवत् । १६८। क्लीवे खः । ( लौवे , स्वः ११)। क्लीवे र्घस्य स्वः स्यात्। श्रीपं, ज्ञानवत् । १६७। जरा। म इत् अकारागमः । जरसादेशनिमित्त- काऽमो नित्यत्वाज्जरसादेशस्य नित्यत्वसन्देहनिरासार्थ वाग्रहण- मिति कश्चित् । (१) १६८। खशब्दस्य सापेक्षत्वात् घस्येति लभ्यते इत्याह लीवे घस्येति। लोवे इति निर्देशात् येन विधिस्तदन्तस्येति न्यायात् अन्त्यस्यैव घस्य स्वः, तेन श्रीपमित्यत्र श्रीकारस्य न स्वः, एवं सह एन वर्तमान सं इत्यादि । प्रकरणालेरेव, तेन ज्ञाने त्रपु- क्लीवे। (१) वायहणं मुख्यलाक्षणिकयोमुख्यस्य ग्रहणमिन्यस्यानित्यत्वज्ञापनार्थ, तेन सर्वेषामित्यादौ बेसभ्यरित्यन्यः । अतएव जरमादेशाभावपने यजरमित्याल प्रमादिलोप इत्यधिकः पाठः।

·अजन्तलीवलिङ्ग-शब्दः । १६३ - - १६६ । त्यमो लुक् । (सि-अमोः ६॥, लुक् ।। ) । स्लीवात् परयोः स्थमोर्लुक् स्यात् । वारि । १७० । नुमिको ऽच्यनामि । ( नुण ।११, इकः ६I, अचि ७), अनामि 1 )। इगन्तस्य क्लीवस्य नुण् स्यात् अचि परे, नवामि। वारिणी वारीणि। णी इत्यादौ न स्वः। वनाभ्यां वनेश्यः इत्यादी प्रसिद्ध वहिरङ्ग- मन्तरङ्ग इति न्यायात् असिद्धः खो न स्यात् (१)। १६८ । स्यमोर्लक् । सिश्च अम् च तो तयोः । ति विपरिण- म्याह लोवादिति। १७० । नुस्मिकः । इक् प्रत्याहारः, न अाम् अनाम् तस्मिन् । नञ् युक्तवन्यायात्, स्याद्यच्येव (२) तेन वारोदम् इत्यादी न स्यात् । वारिणी इति णित्त्वादन्ते, आदौ नुण पश्चात् ई। वारीणीति जस: शिस्तस्मिन् नुस्मयमादाविति नुण नसवमहन्न इति : (३) । (१) अन्तरङ्गे प्रक्षतिघठित कार्यस्थले वहिरङ्ग प्रत्ययघटितकार्यम् असितम् अपाह्यं भवतीत्यर्थः। अल नीवलिङ्गशब्दस्य योऽन्त्यदीर्घस्तस्य हखविधानात् प्रत्ययघटितदीर्घस्य हस्खत्वं न स्यात् तेन वनाभ्याम् इत्यादौ न हखः। अतएव संक्षिप्तसारे सुवन्तपादे "नामकते"रिति १८ सूत्रस्य ठीकायां प्रकृतेरन्योऽमतिः प्रत्ययादिः । प्रत्ययादेः सम्बन्ध सति क्लीवे प्राप्तो हुखो न भवतीति गोयीचन्द्रः । (२) यादृग् जातीयस्य प्रतिषेधो विधिरपि तादृग्जातीयस्येति न्यायादित्यर्थः । (३) अनामीति किंवारीणामित्यादौ अन्तरङ्गत्वादादौ नुणि कते हुनपरत्वा- भावानुमागमाभावे दण्डिनामिलादिवद्दी! न खादिति दुर्गादासः । ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । १७१ । · गुधौं वा । ( णुः ११, धौ ७), वा ।११)। इगन्तस्य क्लीवस्य गुवा स्यात् धौ परे। हे वार हे वारि। वारिणी वारीणि वारिणा वारिणे वारिणः वारिणः वारिणोः वारीणां वारिणि वारिणोः । हसे हरिवत् । १७२ । मुंबहार्थोक्तपुंस्क टायचि । (पुंवत् ।११, वा ।११, अर्थोत्तापुंसं १), टाद्यचि ७) )। इगन्तं लीवम् अर्येन प्रोतापुंस्वं पुंवत् वा स्यात् ठाद्यचि । अनादये अनादिने इत्यादि। शेषं वारिवत् । अर्थेन किं पौलुने फलाय । १७१। णुधौँ । विधानसामर्थ्यात् लुकि वा णु: । है सुधे हे सुधि, हे सुनो हे सुनु, हे सुधात: हे सुधाट, हे लिखितगमल हे लिखितगम्ल इत्यादि । १७२ । पुंवत् । पुमानिव पुंवत् । अर्थेन तुल्यप्रवृत्तिनिमित्तेन उक्तः पुमान् येन तदर्थोतपुंस्कम् । टा आदिर्यस्य स टादिः टादेरच् टाद्यच् तस्मिन् । तथाच येनार्थेन लौवे वर्तते तेनै- वार्थेन यदि पंसि वर्त्तते तदा टाद्यचि पुंवदित्यर्थः । टाऽच्चविशेषात् ऽचि उदाहरति अनादय इत्यादि। अनादिशब्दः प्रतिनिमि- तेन (१) पुंलीवयोर्वर्त्तते । अनादये अनादिने, एवं पटवे पटुने इत्यादि । टाऽचितु का कर्तृणा इत्यादि। पौलुने इति पौलुव॒न- भेदः, पोलोविकारः फलमित्यर्थे विहितष्णस्य “फले लुवि”ति । (१) अादिरहितत्वहमेणार्थनेत्यर्थः ।

·प्रजन्तलीव लिङ्ग-दः । १७३ । दध्यस्थिसकथ्यक्षणो ऽनङ् । ( दधि-अस्थि-सधि-प्रणः ।, अनङ्ग ।१ ) । एपामनङ् स्यात् टायचि, प्राविती । (११८) प्रनो लोपः। दधा दो दशः दनः दशो: दमां दन्ति दधनि दीः। नेपं पारि- वत् । एवम् पवि नवि पनि । सुधि सुधिनी सुधीनि । है सुधे है सुधि । म प्रापत् । सुधिया मुधिना प्रत्यादि । एवं प्रध्यादयः । मधु मधुनो मधूनि । हे मधो ई मधु । श्री प्रीवत्। मधुना मधुभ्यामित्यादि। एवमम्मान्वादयः । (११७) पाददन्तेति स्नु वा । सूनि मानूनि इत्यादि भेदः । धाट धाटणी धातृणि। धी हे धात: हे धाट । ही प्रीवत् । धाता धाटगा इत्यादि । एवं जाट-कर्वादयः । लुप्, अतएव वृक्षत्वप्रतिनिमित्तेन पुंसि वर्त्तते, मावि तु फन्नत्व- प्रवृत्तिनिमित्तेन इति न उक्तपुंस्कम् । १७३ । दध्यस्ति । दधि च अस्थि च सक्यि च अनि च तत् तस्य । एपां गौणोऽपि अनङ्, तेन अतिदघ्ने मुसक्थे विप्राय इत्यादि । लीवानुवृत्तेः दधिर्नाम कधित् तेन, दधिना इत्यादी न स्यात् । सूनीति--इदं नेच्छन्ति परे (२)। (१) सातुशब्दस्य नर्बा इति सिद्दान्नकौमुद्यां ७ ॥ १ ॥ ७४ । सवस्य दृत्तिः । तव्याख्यानं तत्त्वबोधिन्यां यथा-माम-टतना-मानूनामिति वार्तिककारोक्तयेति- भावः । स्नः प्रस्यः सानुरखियामित्युभयनिङ्गः सानुशन्दस्तस्य नपुंसकत्ये रूपमाह स्तूनि सानूनीति । पुंसि त स्तून् सानून इत्यादि ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
१७४। एचो युत् खं।
(एचः ६।, युत् ॥११, खं २१) ।
प्रद्यु (१) प्रद्युनी प्रयूनि। हे प्रद्यो है प्रद्यु। हौ प्रौवत् ।
प्रद्यवा प्रद्युना इत्यादि।
सुरि (२) सुरिणी सुरोणि । हे सुरे हे सुरि। सुराया सुरिणा
सुराभ्यामित्यादि।
सुनु (३) सुनुनी सुनूनि । हे सुनो हे सुनु । सुनावा सुनुना
इत्यादि।
।
इति अजन्त लोवलिङ्गपादः ।
इति अजन्ताध्यायः ।
१० । एचो युत् । इञ्च उच्च तत्, तत्मात् त युत् । एच:
प्राप्नुवतो युत् स्यादित्यर्थः । एचः कण्ठावात् एषां यो येन इति
नियमात् अकारे प्राप्त नियमोऽयम् । प्रयु इत्यादि-प्रशश
यौर्यस्य कुलस्य इत्यादिनामेण वाक्यम् ।
इत्यजन्तनपुंसकपादः।
इत्यजन्ताध्यायः।
(१) मष्टा द्योः खर्गो यस्मात् तत् प्रद्यु पुण्य, प्रद्यौर्यागय ।
(२) शोभनो रा धनं यस्य तत् सुरि कुलं, सुराः पुमांस ।
(३) शोभना नौर्यल तत् सुनु जलं. सुनौशय । 14637

·( १६० ) ३यः । इसन्ताध्यायः । इसन्त-पुंलिङ्गशब्दः । १७५ । दिक्त-जनादी दिः । (द्विरुक-जवादी १॥, दि. ११)। कतद्वित्वगन्दो जवादिरा विसंत: स्यात् । wal-na- अमरगुरु-सम-यायोपदेय-प्रगति प्रकरण-परिपाटी-जन्य-गोभा-विमान । मुमति जन-विनोदिन्यदुत मुग्धवधि प्रविलमत सताध्यायेत्र टीका हिताये। १०५ । हिरुक्त । दिसतं यस्य सः (१) । अक्ष प्रादियस्थ म: द्विरुक्त ब जनादिय ती। जतादिर्यवा-सात जनादयः पोहा जनि- जागर्त्ति-गास्तयः । दरिदाति-चकाम्ती च दोधावा च वैदिको। पूर्वव प्रयोजनाभावादव संना क्रियते। संजापादं परित्यज्य दिसंज्ञाकरणात् कचिव स्यात्, तेन जतिवान् पचिवान् ददृयिवान् इत्यादी नुण् स्यादिति कयित् । (१। हौ वारौ उक्तं कथनं यस्य सः । अत्र दुर्गादाम.- अल रेकोsपि दि- रक्तनवादी इति विवचनं, प्रक्षतिविशतिमैदान विरम् । यतएप को दी माधादि- मामौ स्याहतरित्यमरः । एवं युयाल्पो कन्यन्यत्रापियोध्यम् ।............दोधीपी इति द्वौ वैदिकावात्मनेपदिनी विभक्तिव्यत्ययात् परोपदे अनुगिा रिति यन- उसि गुरुस्थयामिति गुमो अदीधयुः यययुरिति कामधेनो बोपदेय इत्याह।

·मुग्धबोध व्याकरणम् । १७६ । मुहां घङ् वा भौ ( मुहां ६, धङ् ।११, वा ।।, भौ ७।।) मुहादीनां घङ् वा स्यात् भी परे । मुक मुग् मुट् मुड् मुहौ मुहः, मुहं मुहौ मुहः, मुहा मुग्भ्यां मुड्स्यामित्यादि । एवं द्रुह मुह नश निहः । भत्वम् । केचित् बिभ्यत्सति इत्याहुः । एके तु पूर्ववदित्याहुः (१)। अत्र जबां झभा इति लिपिकरप्रमादः । एकाचो बशो भष् झष- तस्य मध्वोरिति (८।२।३७) पाणिनिसूत्रात् । अतएव दिजिह्व- माचक्षाणो विजिट इत्यादौ न स्यात् । (२) १७८ । मुहाम् । बनिर्देशो गणार्थः । दादे इत्यनेनास्य योगविभागो नक्-सिद्ध्यर्थः, तत्र हानुवृत्तेः । । 1 (१) विव्यत्सतीत्यारित्यर्थः। (२) अल जवां झमा इति लिपिकर प्रमाद इत्युक्लवता तर्कवागीशेन खटीका- करणात् प्रागपि ताइपाठस्यास्तित्वमरुचिकरमपि स्वीकृतम् । तेनैवास्माभिरादौ संज्ञाप्रकरणे अ इ उ ऋ टु केति सूले प्रत्याहारोपदेशे तर्कवागीशष्टता डबिति संज्ञा न दर्शिता । तदल जकां भाभा इति पूर्वतन एव पाठो निवेशितः । जकारस्य वमा नुचितत्वेऽपि संक्षेपकथनाय यथाचार्येण नबित्युक्तं तथा कातन्त्रेऽपि चतु- एयवृत्तौ “हचतुर्थान्तस्य धातोस्तृतीयादेरादिचतुर्थत्वमझतवत्" ( १६२) दूति सूत्रे टतीयादेरिति शवधर्मणापि । संक्षिप्तमारे तु "तुय्यान्तम्तृतीयोऽज- स्तुर्यो भादों' इति सुवन्नपादस्य १५६ सूत्रे अज इत्युक्त्वा तत्रैव १६० सपने अज इति किं ज-जस्यते इत्युदाहृतम् । अतः पाणिनिक्रमदोश्वरयोरै कमात्यं दृश्यते । तन्मतैकवाक्यत्वे एकस्मिन् सूने एकमाल कार्यार्थमेकसंज्ञाखोकरणा- पेचया अत्र सूवे जकारस्य भकारो नेति वक्तव्यमस्तु । हिजिह्नमाचक्षाणणे विजिट इत्युदाहरणं लुपि न सन्ध्याद्यविधी इत्यत्र नजा निर्दिष्टमनित्यमिति ।

·हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । २७१ १८० । वाहो वौ पौ श्वेतात्तु वा । ( वाहः ६, वा ।११, श्री ११, पौ ७, खेतात् ५१, तु १११, वा ।।)। वाहो वा शब्दस्य औः स्वात् पो परे, खेतवाहस्तु वा । विश्वौहः विश्वौहा इत्यादि। शेषं लिड्वत् । १८१। अनादूः। (अनात् ५I, ऊः ११ ) । अनवर्णात् परो वाहो वा अः स्यात् पो परे। भूहः भूहा इत्यादि। १८०। वाहो। परसूत्रे अनादित्युक्ते: अवर्णादस्य विषयः । १८१ । अना । न अः अनस्तस्मात् अवर्णभिन्नादित्यर्थः, तेन शाल्यूइः, मरुदूहः इत्यादि (१)। ननु पूर्वसूत्रे श्रीकारं विनापि जटि आदूटो विरिति ब्रौ विश्खौहः विश्खौहा इति चेत् सत्यं, वैचित्रार्थमिदमिति । यहा पूर्वसूत्रे पौ विधानात् दा ल लूनी ति दातिस्तां वहति दातिवाट, तस्यापत्यं दात्यौहः इत्यनवर्णा- दपि औरिति स्वामी। दात्यह इति रायः । इदं छान्दस- मिति परे। न्यायानङ्गीकारे कथं सङ्गच्छते तत् सुतीभिचिन्त्यमिति । प्रयोगरत्नमालायां टतीय- विन्यासे "टतीयाद्यास्तुर्यहान्ता गणोता धातवो यदी"ति ३४४ सूत्रेण जकारस्य झकारो विहितः। तर्साद्याः स्युरिति वृत्तिः। संजभते संभव संझप् इत्युदा- हरणम् । (१) “यादृग्जातीयस्य विप्रतिपेधो विधिरपि ताहग्जातीयस्येति न्यायाद- नवर्णपदेन अवर्णसजातीयोऽजेव ग्राह्यो न तु हसः। ततश्च पूर्वसूत्रमवर्ण- विषयं हसविषयञ्च, एतत् सूत्रमिवर्णाद्यविषयमिति बोध्य"मिति दुर्गादासः ।

·१७२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । , १८२। अनडुच्चतुरोऽणाणी धियोः । ( अनडुइ-चतुरः ६।, अण्-आणी ११॥, धियोः ॥)। अनडुहचतुरथ धो परे अण् धौ परे प्राण स्यात्, ण इत् । १८३। हो नः सौ। ( हः ६, नः ११, सौ ७।)। अनडुहो हस्य न: स्यात् सौ परे। अनडान् । अनडाही अनडाहः । अनडुहः अनडुहा । १८४। स्वस्-ध्वस्-वखनडुहां दङ् फे। (स्रस्-ध्वस्-वसु-अनडुहां ६॥, दङ् ।११, फे ७। )। एपा दङ् स्यात् फे पर, अडावितौ। अनडुयामित्यादि । । है अनइन्। १८२ । अन। अनडुच्च चतुच तत् तस्य, अण् च प्राण च तो, धिश्च धिश्च ती तयोः, अनडुच्चतुर इति हयोरनुकरणात् कम् । समाहारात् न यथासंख्यं, निमित्त विधेययोस्तु समसंख्य- वात् स्यादेव। १८३ । हो नः । चतुरो हकाराभावादाह अनडुह इति । नकारऽकार उच्चारणार्थः । अनडानिति। सूत्रद्दयं गौणेऽपि, तेन अत्यनड्वान्, प्रियानड्वान् इत्यादौ स्यात् । प्रियानड़ाही इति तु पद्धतीत्यादिना वा निपातनात् । १८४ । स्सस् । सश्च ध्वश्च वसुश्च अनडांश्च ते तेषाम् | कार्तिकेयस्तु “अवर्णनिषेधात् अवर्णजातीयोऽजेव याह्यो न तु हसः । * * * केचित्त अनवर्णाद्धमादपि, तेन मरुदूह इत्याहु"रित्याह। प्रयोगरत्नमालायां टतीय- यिन्यासे च "अनवर्णाच अः” (३८२) इति सूत्वप्रत्युद्दाहरणे अचः किम् उर- ·हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। १७३ १८५। श्वेतवाहऽवयाजुक्थशास्पुरोडाशां डस्। ( खेतवाह-पुरोडाशां ६, डस्ङ् ॥११ )। 'एषामन्तस्य डस्ङ् स्यात् फे परे, डङावितौ । १८६ । अत्वसोऽधोः सौ घऽधी। ( अतु-असः ६।, अधोः ६!, सौ घं: १, अत्यन्तस्यासन्तस्य च घः स्यात् अधौ सौ परे, न तु धोः । 'खेतवाः । ७), अधौ ।) . वस्वित्युदिनिर्देशात् चम्म. वस्ते (१) क्विपि चम्मवः, सुवः, इत्यादी न स्यात् । विढोरपवादोऽयम् (२) । १८५। खेतवा। खेतवाच अवयाश्च उक्थशाश्च पुरोडाव ते तेषाम् । अत्वसोऽधोरित्यत्राधिकाराल्लेरेवात्वत्तस्याऽसन्तस्य च घंविधानादेभ्यो डसिति न कृतम् । इदं छान्दसमिति परे । १८६ । अत्व । अतुश्च अस् च तत् तस्य, न धुरधुस्तस्य, न धिरधिस्तस्मिन् । अत्वित्युदिनिर्देशात् गच्छन्नित्यादौ न स्यात् । गोमन्तमिच्छन् गोमान् (३) इत्यादौ तु आदिलात् धुत्वेऽपि अधुपूर्वस्य धुत्वाङ्गीकारात् घः। । सौहः श्रौत्वमेव । सुरसरिदौहो, महेशस्य विद्यतौह इत्युदाहृतं पुरुषोत्तमेन । उरसौह इत्यत्र संज्ञापूर्वकत्वान्न विसर्ग इति तट्टीका । (१) परिदधातीत्यर्थः। (२) यथासम्भवविसर्गढकारामेच या विशेषविधिरयमित्यर्थः । । (३) अब क्योऽम्व्यादिति क्ये पश्चात् किपि हसालोप इति क्यप्रत्ययस्य अकारयकारयोर्लोमे गोमत् इति स्थिते सौ रूपम् ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । १८७। डस्डो धौ वा। (डङः ६।, धौ ७', वा १११)। ङसडी धौ परे ? वा स्यात् । हे खेतवा: हे खेतवः । खेतवाही श्वेतवाहः, खेतवाहं खेतवाही खेतौहः खेतवाहः, खेतौहा खेतवाहा खेतवोभ्यामित्यादि । (११२) किलादिति षः। तुराषाट तुरापाड् तुरासाहौ तुरासाहः, तुरासाहं तुरासाही तुरासाहः, तुरासाहा तुराषाड्- भ्यामित्यादि। चत्वारः चतुरः, चतुर्भिः चतुभ्यः । (१११) नुमाम इति चतुर्णाम् । १८८। रङो विः सुपि । ( रङः ६।, विः ११, सुपि ७।)। रडो विः स्यात् सुपि पर, न वन्य-रेफस्य । चतुएं । प्रियचलाः, हे प्रियचत्वः, प्रियचत्वारौ प्रियचत्वारः प्रिय- चत्वारं प्रियचत्वारो प्रियचतुरः, प्रियचतुरा प्रियचतुर्ष्यामित्यादि । १८७। डसङः । इदं नित्यमिति परे। १८८ । रङः । अनियमे प्राप्ते (१) नियमोऽयम् । चिकीर्षु इत्यत्र तु अरादिति विधानात् न वि: (२) । कश्चिदरादिति नाह (१) फे परे रेफमावस विसर्गे माप्ते इत्यर्थः । अतएयोक्तं सिद्धे सत्यारम्भो नियमायेति । (२) स्थानस्यारादित्यत्र अरादिति भिनपटकरणात् । अतएवोतं दुर्गादान "स्थान्तस्यारादित्यत्र स्थान्तति भिन्नपदनापकात् रात् रङो लोप" इति।

·हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः ।
१७
(१६५) नसब्महन्न इति घत्वे, (११८) नो लुप् । राजा, हे
राजन्, राजानौ. राजानः, राजानं राजानौ। (११८) अनो-
ऽल्लोपः । राज्ञः, राज्ञा राजभ्यामित्यादि। ङो-राज्ञि राजनि।
(११८) अम्वस्यादित्युक्तोः ब्रह्मणः यज्वनः इत्यादि । शेषं
राजवत्।
१८८ । हन्पूषार्थ्यमेनोऽधौ सौ शौ घः ।
(हन्-इन: ६, अधी
७,
शो
७,
घः
११)।
एषां घः स्यात् अधौ सौ परे, शौ च ।
वत्रहा हे वृत्रहन् वृत्रहणौ वृत्रहणः, हतहणं वृत्रहणौ।
१६० । .हनो नो नो न णः ।
( हनः ।, ह्रः ६, नः ११, न ।११, णः १।)।
हनस्थाने जातस्य इस्य नः स्यात्, तस्य च नस्य णो न स्यात् ।
७), सौ
तन्मते स्यान्तस्यारादिति नका निर्दिष्टस्यानित्यत्वात् षलोपे रङ्-
भिन्नरेफस्य न किः ।
१८८ । हन् । हञ्च पूषा च अर्यमा ‘च इञ्च तत् तस्य, न
धिरधिस्तस्मिन् । सिश्योरेक नियमात् वहणी इत्यादी नसब्-
महन्न इति न घ: । हन इति क्विवन्तस्य ग्रहणं, तेन गनुहा
इत्यादि। वृत्रहणाविति एकाचकोरिति नम्न गो नित्यम् । इनो
ग्रहणं अतु-मन् अन्-इन्-नस्ग्रहगो अर्थवग्रहमाभाव इति
ज्ञापनायें (१) तेन यशस्वी इत्यादावपि स्यात् ।
(१
वैन केनचित् प्रकारेए अनुमामानादीनां गमिति झापनार्थन्टि

·१७६ मुरधबोधं व्याकरणम् । सनतः वृत्रघ्ना वृत्रहभ्यामित्यादि.। एवं पूषन् अर्यमन् शाझ्न् ियशखिन् प्रभृतयः । १६१। पूष्णो ङि डिर्बा। (पूष्णः ५१, डि: ११, डिः ११, वा ।११)। पूषि पूष्णि पूषणि। १६२। मघोनस्तुङ् वा तिम्योः ( मघोनः ६।, तुङ् ।१।, वा ।११, तिप्योः ७॥)। मघवन् शब्दस्य तुङ् वा स्यात् तो पौ च परे, उङाविती। १८३ । विदचोऽद्दे नुण घौ। (विदचः ६, अहः ६।, नुण ।११, धौ ७।।) उकारत ऋकारतोऽचश्च नुण स्यात् धौ परे, न तु हेः । १००। हनो। हनिति किबन्तस्य ग्रहणात् अहीत्यादौ न स्यात् । वृत्रघ्न इति एकाच-कुत्वात् नित्यं णत्वनिषेधः । १८१ । पूष्ण: । इदं नेच्छन्ति परे। १८२ । मघोनः। तिश्च पिश्च तो तयोः । वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् मघवदज्जलज्जानिदानमित्यत्र से तेलुक्यपि स्यात् (१)। १९३। विद। उश्च ऋश्च ह, स इत् यस्य स वित्, विच्च . (१) अत्र दुर्गादासोऽपि लौ परे विहितत्वात् समासे तोलुंकि त्यलोमे त्यलक्षणमिति न्यायेन प्राप्तव्यकार्य्यस्य लुकि न तत्रति निषेधेऽपि नजा निर्दिष्ट- भनित्यमिति न्यायात् मघवतो भक्तिः मघवनतिरित्यादि स्यादिति केचित् । अतएव मघवहन लज्जानिदानमिति दुर्गसिंहरतमित्याह ।

·हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । १७७ १६४ । स्थान्तस्याराल्लुप् फे। ( स्थान्तस्य ६।, अरात्, ५१, लुप् ।११, फे ७१) स्यस्यान्तस्य लुप् स्यात् फे परे, न तु रात् परस्य । मघवान् मघवा, हे मघवन्, मघवन्तौ मघवानी मघवन्तः मघवानः, मघवन्तं मघवानं मघवन्तौ मघवानी। अन्न तत् तस्य । अजिति विवन्ताच्ग्रहणात् तिर्यङ् उदङ् इत्यादि (१) । त् चासो विश्वेति दिः, न हिरहिस्तस्य ; तथाच तान्तहेर्नुण् न स्यात् इत्यथैः, (२) तेन ददत् जागरिष्यत् इत्यादौ न स्यात्, जगन्वान् जजाग्टवान् इत्यादौ तु स्यादेव। गोमन्त- मिच्छन् गोमान् इत्यादौ पूर्वोदित्त्वमाश्रित्य स्यात् ॥ स्यस्यान्तः स्यान्तस्तस्य, न र: अरस्त- स्मात् । कथं चिकीर्षु इति ? षस्य रङि दोदि इति रे रलोपे १९४ । स्यान्त। (१) "अच् इति अञ्चुगतिपूजनयोरित्यस्य गतावर्थे किपि लुप्तनकारस्य यहणं, तेन प्राङ् माञ्चौ इत्यादि, अन्यत्र बह्वच् इत्यादि । मञ् इह इत्या एका तेनायमर्थ:-ह: परस्य शवन्तस्यैव तु न स्यात्, अन्यस्य तु स्वादेनेति । यथा दृढत् दधत् पापचत् बोभुवत् जचत् जापदित्यादि। बुभूषन् चिकोविबादौ तु लोपो- तोऽदेचोरित्यनेन कृतस्य शपो लोपस्य स्थानिवत्वात् ः परवानाने नए सादेव । न च ददित्यादावपि लगङ्गयोऽप इत्यनेन कृतवारजोर स्थानिक नुणापत्तिरिति वाच्यम् । लोपोऽसोमाङोरिदि लोगोबो देवोरिति : लोपोऽशितोत्येतेभ्योऽन्यस्वरेण कृतव अकारचोपड सानिबन्नानगर अस्य वीजं सकोऽल्लोपोऽयब इत्यत्र दृग्यम् ! हैः सन्नाइन्छ जजाग्टवान् जग्मिवान जगन्वान् वावदिया इस डौनर डा (२) येन विधिस्तदन्तस्पेति न्यावादाड़ इन्टेरि. २३ ·१७८ मुग्धबोध व्याकरणम् । १६५। प्रव-युव-मघोनामुवाऽते पौ। (श्व-युव-मघोनां ६।।।, उ: ११, वः ६।, अते ७), पौ ७१)। एषां वशब्दस्य उ: स्यात् पौ परे, न तु ते । मघवतः मघोनः, मघवता मघोना, मघवयां मघवभ्या- मित्यादि। शुनः शुना। यूनः यूना इत्यादि । अरादिति न विः । चतुरित्यत्र फे रेफसकारयोविसर्गः (१) । नजा निर्दिष्टस्यानित्यत्वात् रेफात् शसो लोप इति कश्चित् । मघवानिति(२)नस्य त्रादेश मघवानिति परे । छान्दस- मिति चान्द्राः । यदुक्तां भाष्थे-“अर्बणस्तु मघोनश्च न शिष्यं छान्दसं हि त”दिति (३) भाषायां प्रयोगदर्शनादेवानेन तुङिति कतम् । तथाच-हविर्जक्षिति निःशको मखेषु मघवानसौ इति भट्टिः। पौ मघवतीत्यादि वक्ष्यति । १८५ । श्वयुव । खा च युवा च मघवा च ते तेषाम् । मघो. नामिति नान्तनिर्देशात् नान्तानामेव, तेन मघवत इत्यादी तुडि माभूत् । न तः अतस्तस्मिन् । गौणेऽप्ययं विधिः, तेन प्राप्त शुन: वृदयून: अतिमघोनः बहुयून इत्यादौ स्यात् । ते तु गौवनम् इत्यादि वक्ष्यति । (१) १०३ सूत्रस्य टीका द्रष्टव्या। (२) माते पूज्यते इत्यवनन्तो निपातः । धावपारायणे तु मघो यागत योगान्मनुवित्यमरटीकायां रघुनाथः । (३) एवं चावन् मघवन् शब्दस्य भाषायां नास्ति प्रयोग इत्युक्तं भवति" दूति भाष्य टीकायां कैयटः । - ·१७५ हप्तन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। १८६ । अर्बणोऽनञस्तुङ् त्येऽसौ तु । (अर्बणः ६, अनञः ६।, तुङ् ।११, त्ये ७), असौ ७, तु ।१।)। नञ् वर्जस्यावणो नस्य तुङ् स्यात् असौ त्ये परे । अर्वन्तौ अवन्तः, अवन्तम् अर्वन्तौ अर्बत:, अता अर्च- याम् इत्यादि। अनञः किम् - अनर्बा है अनन्, अनाणी अनर्बाणः, इत्यादि। शेषं यज्ववत् । १६७। पथिमथ्यभुक्षां थितोनमी घी ( पथि-मथि-ऋभुक्षां ६, थ-इतोः ६॥, नमो ११, धौ ।)। पथिन् मथिन् ऋभुक्षिन् एषां थस्य नम् स्यात्, इकारस्य चाकारः, घौ परे। १८६ । अव । न विद्यते नञ् यस्य स तस्य, न सिरसि- स्तस्मिन् । त्यसामान्यग्रहणात् अवंती, अवंत इदम् अार्वतम्, अन्तमिच्छति अवत्यति इत्यादौ स्यात् । सहस्रदृगवंगळ (१) इति तु से तोर्लुकि लुकि न तत्रेति निषेधः । केचित्तु अवन्तं गतः अर्चद्गत इत्यादौ से तेलुक्यपि स्यादित्याहुः (२)। १८७ । पथि । पन्थाश्च मन्याश्च ऋभुक्षाश्च ते तेषाम् । यश्च इच्च तो तयोः, नम् च अश्च तौ। गौणेऽपि अयं विधिः, तन अपन्याः अतिपन्याः इत्यादौ स्यात् । 1 (१) सहस्रहक इन्द्रस्तस्य अर्वा घोटकस्तस्य गर्व इन्दः । (२) स्वमते तु नोर्चुकि लुकि न तोति नियषि नत्रा निटिननिः न्यायात् समाधानीयमिति दुर्गादासः ।

·१८०
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
१९८। टेरासी।
(टेः ६१, आ ।११, सौ ७)।
पथ्यादीनां टेरा स्यात् सौ परे । पन्थाः पन्यानो पन्थानः,
पन्यानं पन्थानौ।
१६६ । लोपोऽच्यघी
( लोप: ११, अचि ७], अघौ ७।।)
पथ्यादौनां टे झेप: स्यात् अधावचि परे ।
पथः पथा पथिभ्यामित्यादि। एवं मन्याः, ऋभुक्षाः ।
(१३२) डतिसङ्ख्याष्ण इति । पञ्च पञ्च पञ्चभिः पञ्चभ्यः
पञ्चभ्यः।
१८८। टेः । नान्तत्वात् धै सिद्धे टेराविधानात् (१) पन्याः
इत्यादौ न सेर्लोपः। ङः साविति कृते सिद्धे (२) टिग्रहणं
परसूत्रार्थम् ।
१८८। लोपः। न घिरघिस्तस्मिन् । अधिग्रहणेन नञ्-
युक्तवन्यायेन स्याद्यच्चेव, तेन पथ्यखौ ऋभुक्षिणी स्त्रीत्यादौ न
स्यादिति कश्चित् । उत्सर्गापवादयोः क्वचित् उत्सर्गोऽपि निवि-
शते इति न्यायात् क्वचित् धावचि प्राप्तटिलोपनिवारणार्थमि-
त्यन्यः । पूर्ववत् गौणेऽपि, तेन सुपथौ कूले इत्यादी स्यात् ।
--
(१) लोपखरादेशयोः खरादेशो विधिर्वलवानिनि न्यायादिति शेयः ।
(२) सौ परे पथ्यादीनां डे दूकारस्य चाकारे यद्यपि पन्थाः इत्यादयः
सिध्यन्ति तथापीत्यर्थः।

·--handaram.brahma.+A हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । १८१ २०० । नो नामि घः । (नः ६, नामि , घः ११)। नान्तस्य नामि परे घः स्यात् । पञ्चानां, पजस । २०१। नाष्टनो जसशसो डौः । ( वा ।२।, अष्टन: ५१, जस्शसोः ६॥, डीः १।)। अष्टन: परयो स्यसो डौ: स्यात् वा, ड इत् । अष्टी अष्ट, अष्टो अष्ट । २०२। ङा तो वा। (ङा ११ को ७, वा ।१३)। अष्टनो डा स्यात् वा तो परे, ङ इत् । अष्टाभिः अष्टभिः, अष्टाभ्यः अष्टभ्यः, अष्टाभ्यः अष्टभ्यः, अष्टानाम, अष्टासु अष्टम । २००। नोना । लुपि नाद्यविधिरिति निषेधे प्राप्त विधि- रयम् । गौण नुमभावात् _भावस्तेन प्रियपज्ञामित्येव स्यात् । २०१। वाष्टनः । जय शश्च ती तयोः । विधानसामर्थ्यात् लुक् वाध्यते, डावभावपचे जस्शसोलुक् । एवं परमाष्टो परमाष्ट। मुख्य एवायं विधिस्तेन प्रियाप्टानो विप्रा इत्यादी न स्यात् । ङा। मि इति कृते सिडे तिग्रहणात् गौणेऽपि डा वा, तेन सौ प्रियाष्टाः पने प्रियाष्टा, औकार प्रियाप्टी प्रिया- ष्टानी, जसि प्रियाष्टा: प्रियाष्टानः, अमि प्रियाष्टां प्रियाटानं, शसि प्रियाष्टाः प्रियाष्ट्रः, टादितो प्रियाटा प्रियाष्ट्रा, प्रियाष्टाभ्यां प्रियाष्टभ्याम् इत्यादि । ङौ प्रियाप्टे प्रियाष्ट्रि, प्रियाटनि । तबाद- साष्टे शते सुवर्णानामित्यमरः ।

·१८२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । २०३। धोर्मा नः फम्वि । (धोः ६।, मः ६!, नः, ११, फम्बि ७)। धो मस्य न: स्यात् फे मे वे च परे । प्रशान् प्रशामौ प्रशामः, प्रशामं प्रशामी, प्रशान्भ्यामित्यादि । २०४। इदमोऽयमियं पुंस्त्रियोः सौ ( इदमः ६।, अयम्-इयम् ।११, स्त्रियोः ॥, सौ ७१ )। इदमः पुंलिङ्गास्त्रीलिङ्गयोः क्रमेणायमियमौ स्तः सौ परे। अयम् । २०५। दोमोऽदसश्च ती। ( दः ६।, मः ११, अदसः ६।, च ।१।, तौ ७ )। इदमोऽदसश्च दस्य म: स्यात् तो परे । इमो इमे, इमम् इमो इमान् । २०३। धोः । फच, म च, व च, तत् तस्मिन् । मवयोर्यथा- जंगन्मि, जंगवः जंगन्मः जगन्वान् इत्यादि । २०४ । इदमः । अयञ्च इयञ्च तौ । लुप्तमीहम् (१)। मान्त- निर्देशात् न टेरः । पुमांश्च स्त्री च ते तयोः । परसूत्रेऽनकग्रहणात् अनेन साकोऽप्यादेशी। इदंविप्रः इदंस्त्रीति से तोलुकि लुकि न तोति निषेधः । स्त्रिसंज्ञस्यैव विधानात् अतीदम् इत्यादौ न स्यात्। एवं परत्रापि। २०५। दो। असावित्यत्र परत्वात् सः (२) । (१) पुस्लियोरित्यनेन यथासंख्यार्थम् । १२) विप्रतिषेधे परं कार्यमिति न्यायादित्यर्थः । दुर्गादासस्तु अब सर्च- विभक्तिविषयकस्य दोमोऽदसञ्चेत्यस्य बाधकेन त्यदा तदोरित्यनेन दस्य स एवेत्याह ।

·इसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । १८२ २०६ । टौसीदमोऽनकोऽनः । (टा प्रोसि ७, इदमः ६ ।, अनकः ६।, अनः १।)। अनक इदमः टोसोः परयोरन: स्यात् । अनेन । २०७॥ स्भ्यः । ( भि ७।, अः १।)। अनक इदमः अ: स्यात् से भे च परे । (१०८) आतिभाम्वि। प्राभ्यां। २०८। भिस् भिसीऽदसश । ( भिस् । ११, भिसः ६1, अदसः ५), च ।१।)। अनक इदमोऽदसश्च परस्य भिसो भिसेव स्यात् , नत्वैस् । (११०) ब्वे सभ्यः । एभिः। (१३४) टेरत्वे, (२०५) दस्य मले, (११३) डे स्मै, पश्चात् (२०७) अः। अस्मै आभ्याम् एभ्यः, अस्मात् प्राभ्याम् एभ्यः, अस्थ अनयोः एपाम्, अस्मिन् अनयोः एषु । अनकः किम् -- २०६। टौसी। टाच प्रोद्य तत् तस्मिन्, नास्ति अक् यस्य स: तस्य । इदमो ग्रहणम् अदसो निवृत्त्यर्थम् । २०७ । सभ्यः । स च भच तत् तस्मिन् । व्युत्क्रमनिर्देशात् लाक्षणिक स्थापि, तेन अस्मै एषामित्यादी स्यात् (१)। २०८। भिस् । अनक इत्यस्यादस इत्यत्रान्वयः, तेन अमुक- (१) “अत्र ग्रनक इति नजोऽल्पार्थत्वात् अनक्तो सभयोः परयोरिमकस्यापि च ग्रादेशः । यथा-मकमै धनं देहि अथ अस्मै भूमि देहि, इमकाभ्यां वेदो-

·कान
मा
यदिशाम निविद व प्रार
-:. : . अन ।' मान ! 2:
१.३.३ :
यच नन्द जयन्दनः बैंश :
पाक
चहा, यनन य.
इन इन्जयन इलीया
बदन चन न पटनचजण जवदन्दन देन इन
गग: द को गनः इन : इन् इहानन्द इत्यो :
प्राचन, 17 व नन्,
अना अनविद् नः = व. विति
अननननः, सदिय सत्र अननोन वदन्त्रिक तद् तस्य :
तं कौनजाद . सच न.. यज्ञः . अत्र वागमः ।
अत्यनजर द इति म . अत्र काम यमलन विनावाद
कीय . अजवन्नवत नाग धादित्ययः,
तेन लयन. नयना नियति काम इत्यादी
यात् । न तु नग इन इत्यादी 2 ! यानि तु बुन
का. अनाभ्यां बुद्धन, बनना र अवज्ञायां प्रावनी:,
ननद बनाइ कोरियादि। वबिद त बबन बनना
।
मीन: अम नायक त! अमनिज पनि इदं वना-अनूनी
नार्ड पर नागनिर्यनित द्वारा।
। अन नाज हारनदत्य तरिति ।

·हसन्तपुंलिङ्ग शब्दः । १८५ । त्वकतोरित्याह (१)। त्यादिव्ययोस्तावत् त्यादिव्ययोस्तावत् भवतकि पचतकि उच्चकैः धकित्. हिरकुत्, अतकि, वकि, इवक इत्यादि । अभि- धानात् अल्पादौ ज्ञेयम् । यथा-अल्पाजात-दया-हस्व-कुत्साखा स्यात् प्रयोगतः । अनुकम्पायुतानीती बहणां जातिप्रश्नके ॥ अल्पमच्चैः उच्चकः, अचातोऽसौ कस्य कीदृशो वा असकौ, दयायां--पचति पचतकि, इखः असो असकौ, कुत्सिताः सर्वे सर्बके, नीती-(२) हन्त ते सबके, हन्तशब्दोऽनुकम्पार्थः, भोः शोकार्ताः सर्वे तइत्यर्थः । भवतां कतम: कठः कतमक इत्यादि । मगित्यकरणात(३) किं-सामिशब्दयोष्टेः प्रागक् न स्यात् । तेन कः, सामि (8) इत्यादी न स्यात् । युप्मकभ्यं अस्मकभ्यं इत्यत्र सेप्टेः मागक् । डभ्यम् इति कृतेपि भकारस्थानजत्वात् भोपलचित- वात् वा (५)। तूष्णीमः काण शोले तु कङ् । तूणीम्शब्दस्य काण् स्यात्, शोले तु कङ, णडावितौ। तूष्णीकामासते विज्ञाः, तूष्णीकः तूष्णींशीलः । अग्बाधनार्थमिदमिति । (१) सर्वविश्वेति सूबे “परे त्वच्छब्दं नाड"रित्युक्लामत याइ कचिदिति । (२) नीतिः सदाचारव्यवस्थितार्थेन प्रवृत्तिनित्ती इति संक्षिप्तसारे सुबन्त- पादे २८८ सूत्रस्य टीकायां गोयीचन्द्रः। (३) टेमक् इत्युक्त मित्त्वात् पूर्वमकि सिद्धेऽपि तदकरणादित्यर्थः । (४) सामि इत्यव्ययम् । (५) विभत्यन्तस्तेष्टेः पूर्वोऽक माभूदिति शेषः । २४

·---
टी। टी पीय मन् ि। टस एतय
in ! May ! पर घमात् हिरनलि.
५.६६ ! या एयित: पतिः, एनन सतं
th, e.kill pet
पगा। खिमा प्वायं विधिः,
न त मलादी न मा। पक्दिले नदित्याद ।
सादि... मीनियर कमेत एनं एनी एनान्
fruitialat:पना एनया, एन एनन प्रत्यादि । त्वमेव
गि प्रापय पति तु मप्रसत्वन्तरस्येत्यन्ये (१)।
--
गमन 1 fi सयरमास ल्युका विद्यामधेनं
Art Attalम्।

·- हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । २११। युजिरोऽसे नुण धौ । (युजिरः ६।, असे ७); नुण् ।११, घौ ७)। युजिरो युजशब्दस्य नुण स्यात् घौ परे, न तु से । २१२। चूङ् क्रुङ् युङ् खग् दिगसृत्विक दधक दृक् स्पृक् मृगुणिहां कङ् भौ। (चङ्---उष्णिहां ६||1, कङ् ।१।, भौ ।)। चवर्गान्तानासञ्चादीनाञ्च कङ् स्यात् भौ परे । (५१) नोर्नुस्यदान्ते। (५२) जपे अम् नोः । (१८४) स्थान्त- स्याराल्लुप फे । युङ् युञ्जौ युञ्जः, युजं युञ्जौ युजः, युजा युग्भत्रा- मित्यादि। असे किं-सुयुक् सुयुजौ सुयुजः इत्यादि । युजिरः किं--युक् समाधिमान् । अन्च-क्रुन्च-युजामेव प्राक् कङ् पृथरग्रहणात्, तेन-खन् खजौ खञ्जः इत्यादि। (१५५) शछाजेति षङ् । (१५६) घोड़ः फे। राट् राड् राजौ राजः । एवं विचाट् देवेट परिबाट विश्वसृट् परिमृट । २११। युजिरः । न स: असस्तस्मिन् । इरिनिशात् युजि- धौ ज युतावित्यस्य ग्रहणं, न तु युज्यौज समाधावित्यस्येति वक्ष्यति युक् समाधिमान् । २१२। चङ् । अङित्यनेन पूजार्थस्याञ्चतेः, नुणि गत्यर्थ- स्थापि ग्रहणं। पृथगग्रहणादिति-चवर्गान्तत्वेन सिद्धे अञ्चा- दीनां पृथग्ग्रहणं नियमाथं, तेन खन् इत्यादौ प्रादौ स्यान्तलुप्, न ·१८ १८८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । २१३ । विश्वराजोऽदा। ( विखराजः ।, अत् ।११, आ [११)। विखराजोऽकारस्य वा स्यात् भी परे । विखाराट् विखाराड् विश्वराजी विश्वराजः । काड (१)। स्रगिति सृजधोः विपि निपातितस्यैव ग्रहणात् स्रष्टे- त्यादी न स्यात् । एवं दिशधोरपि, तेन दिष्टमित्यादि। असू. गिति नञ् पूर्व-सृजधोः विवन्तस्य ग्रहणात् रज्जुसृडिति स्यात् । विश्वमग्विधिरिति तु उत्सर्गत्वात अपवादविषयेऽपि कङ् । ऋतो यजति ऋविग, अन्यत्र देवेट । दधगिति भूषधोः विपि निपातितस्य ग्रहणात् शक्रएट धष्टमित्यादी न स्यात् । दृगिति दृगधोः किबन्तस्य ग्रहणात् दृक् सदृक् कीदृक् इत्यादौ स्यात्, न तु दृष्टमित्यादौ । एवं स्पृशधोः क्विपि स्मृक् तस्मृक्। अन्यत्र स्पृष्टमित्यादि । एवं मुशधोः विपि मृक्, अन्यत्र मृष्टमित्यादि । देवान् यजतीति क्विप, ग्रहस्तपाद्योरिति जिः। परिव्रजतीति किपि निपातनात् घः । २१३ । विश्ख। भावित्यनुवर्तते । (१) कङ् इत्यत्र दुर्गादासेन कुङ् इत्युक्त्वा "रामानन्दकाशीश्वरौ तु कङिज्युकारपून्यं मत्वा रुग्णभुग्नादिसाधनाय "क्लकवत्वोस्तस्य नत्वे जस ग" इति सूत्रं कल्पयतः। वस्तुतस्त रुग्णाभग्न इत्यादौ निरवकाशत्वादन्तरङ्गत्वाञ्च यादी चुङ् इत्यादिना जकारस्य गकारे पद्यात्तकारख नकार" इत्युक्तम् । तर्कवागीशेन तु रुग्णानग्न इत्यादौ न्यङ्कादित्वात् जस्य ग इति चजोः कगाविति सूत्रे वच्यते इति।

·हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः ।
१८
२१४। स्यादेः सों लोपः कोऽषढ़न्यरचः ।
( स्यादेः ६।, सः ६।, लोपः ११, कः ६।, अषढ़न्यरक्ष: ६।)।
स्थादौ स्थितस्य सस्य लोप: स्यात् भौ परे, कस्य च-न तु
षढ़ाभ्यामन्यस्य स्थाने जातस्य रक्षश्च ।
भृट् भृड्। (६५) झपझसोरिति सस्य दः, (४७) स्तुश्चभि-
थशादिति -भृज्जौ भृज्जः इत्यादि। जर्क ऊर्ग जौ जज:
इत्यादि, ऋत्विक ऋत्विग् ऋविजी ऋत्विजः इत्यादि । अवयाः,
हे अवयाः हे अवयः, अवयाजी अवयाजः, अवयोभ्यामित्यादि।
२१५ । त्यदां तदोः सः सौ।
(त्यदा ६॥, तदोः ६॥, सः ११, सौ ७)।
.
२१४ । स्यादेः। भावित्यनुवर्तते । स्यस्यादिः स्यादिस्तस्य ।
षश्च ढ़श्व तौ षढ़ी, ताभ्यामन्यः षढ़न्यः, षढ़न्यश्च रक्षश्च तत्. न तत्
अषढ़न्यरक्ष तस्य । तथाच षढ़स्थानजातस्य रक्षभिवाजातस्य च
कस्य लोप इत्ययः, तेन विविट् लिलिट्, अक्षधोः पादीत् इत्यादी
स्यात् । न तु पिपक गोरक इत्यादौ । अन्ये तु गोरट् इत्याहुः ।
अमाझौत् इत्यादौ तु सर्वविधिभ्यो लोपविधिबलवान् इति
न्यायात् आदौ स्यादिलुपि नुणि बम् । वस्त्राता शक्स्थाता
इत्यादौ तु सकयोर्दान्तवान लुप स्यात् (१)। चर्क इति रेफाव
स्यान्तलुए। एवं झझ माचचार भाई इत्यादि।
(१) एतहीजं तर टोशवां टबम् ।

·१८० मुग्धबोधं व्याकरणम् । त्यदादीनां तदयोः सः स्यात् सौ परे । स्यः त्यो त्ये इत्यादि सर्ववत् । एवं तद् । एषः एतौ एते इत्यादि । (२१०) हीटीसीदैतयोरेनोऽनूताविति प्रयोगस्तु इदंवत् । २१६ । युष्मदस्मदो स्त्वाही युवावो यूयवयौ त्वन्मदौ तुभ्यमद्यौ तवममौ सि-द-जस्-क्व-डे-ङस्सु । ( युष्मद्-अस्मदोः ६॥, त्व-अहौ ११, युव-भावौ १॥, यूय-वयौ २॥, त्वद-मदी १॥, तुभ्य मह्यौ १।।, तव ममौ १॥, सि इ-जस्-क्क- -ङस्सु ७)। अनयोः क्रमादेते अादशा: एषु परेषु क्रमात् स्युः । २१५। त्यदा। ब्बनिर्देशो गणार्थः । स्त्रिसंज्ञस्यैव विधा- नात् अतितदित्यादौ न स्यात् । मण्डूकगत्या वा अनुवयं तस्य व्यवस्थावाचित्वात् सेरौत्वाभावे साकोऽदसः सो वा, तेन असुकः इदंवदिति-इमं विद्धीत्यादिक्रमेण जेय- अमुक इति । मित्यर्थः । २१६ । युष्मद । कइयोरथस्यापि ग्रहणात् इति वक्ष्यति । तत्र वन्मदी युवावौ च तावेव, तेर्लुक्यपि त्वन्मदादेशः त्वन्मदामिति निर्देशज्ञापकात् (१) । तेन तव समोपं उपत्वत् त्वय्यधि अधित्वत्, अत्वं त्वं भवति त्वद्भवति त्वत्काम्यति त्वद्यति त्वद्यते वदतीत्यादि स्यात् । न तु युवाभ्यां कृतं युष्मत्कृतं युवयोरधि अधियुष्मत्, (१) तद्धितप्रकरणे युष्मदस्मद्वन्मदामिति सूवे युवावेत्य नक्वा त्वन्मदिति निर्देशन विभक्तोलुंकि युष्मदस्मदोहि त्वे.युवावादेशौ न स्त इति ज्ञापकादित्यर्थः ।

·१६१ 'हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । २१७॥ उध्योर्मः । ( उघ्योः ६।।, म:. १ 1 )। युमदस्मद्भ्यां परस्य डे इत्यस्य घेय मः स्वात् । त्वम् अहम् । २१८। सभमौष्वाङ्। (स-भ-अम्-अोपु ७.॥, प्राङ् ।११)। युमदस्मदोराङ स्यात् से में अमि श्रीकारे चं परे । युवाम् आवाम् यूयं वयं, त्वां मां युवाम् आवाम् । २१६ । शस्-भ्यस् ङसि-भ्यस्-डस्-सामां न-डभ्यम्- त-त-डाकमः। an-on- सभ। (गस् - सामां ६, न-आकमः १।।।)। युष्मदस्मदभ्यां परीपामेषां स्थाने न डभ्यम् त त ड प्राकम् एते क्रमात् स्युः, ड इत् । युमान् अस्मान् । युमत्वाम्यतीत्यादी। एवं अम्रप्रदोऽपि। हार्थव्वार्थयोरप्युदा- हराणि जेयाणि । २१७। ऊँ। मेऽकार उच्चारणार्थः । २१८॥ सथ भच अम्च औय ते तेषु। व्युत्क्र- मनिर्देशात् त्वं अहं युप्मत् अस्मत् इत्यादी सभयोर्म-तो, नाङ् । २१८ । शस् । शव भ्यश्चेति चः । एवं नव डम्यञ्चेति । न-तयोरकार उच्चारणार्थ: । साम्ग्रहगात् न गौण प्राकम्, तेन अतित्वया मित्यादौ न स्यात् । प्रस्ग्रहणं स्लोल्लीवयो विधानाथ (१), तेन स्त्रोः कुलानि वा युष्मान् पश्यति इत्यादौ स्यात् । (१) “डति-व्य-प्णेत्यादिना लिङ्गविहितकार्यनिघेधात् पुंसि तु शमन इत्यस्या- प्राप्तौ त्रिपु लिङ्गेषु शसो नविधान"मिति दुर्गादासः।

·१८२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । २२० । एङ ठाड्यामि । ( एङ १११, टा-डि-आमि )। युष्मदस्मदोरेङ् स्यात् टाड्योः परयोरामि च, ङ इत् । खया मया युवाभ्याम् आवाभ्यां युप्माभिः अस्माभिः, तुभ्यं मह्यं युवाभ्याम् आवाभ्यां युष्मभ्यम् अस्मभ्यं, त्वत् मत् युवाभ्याम् आवाभ्यां युमत् अस्मत्, तव मम युवयोः आवयोः युष्माकम् अस्माकम् । अतित्वयाम् अतिमयाम् अतियुवयाम् अत्याक्याम् अति- युमयाम् अत्यस्मयाम् । (२१६) क्व-हयोरर्थस्थापि ग्रहणात् । एवं सर्वत्र । वयि मयि युवयोः आवयोः युमासु अस्मासु । २२० । एङ। मुख्ये सुमि आकम्विधानात् गौणेऽस्य विषयः । कायोरर्थस्यापि ग्रहणादिति-अपिशब्दोऽत्रावधारणार्थ- स्तयाच-क्वार्थयोर्युप्मदस्मदोस्त्वन्मदौ, दार्थयोयुष्यदस्मदोर्युवावी तावेव स्यातां, न तु सि-जस्-डे-ङस्स, विशेषविधानात् (१), तेन त्वामतिक्रान्तः अतित्वं, त्वामतिक्रान्ती अतित्वां, बामति- (१) अत्र दुर्गादासः - 'ननु वड़बचने परे त्वदाद्यादेशः कथमित्या गड्याइ कहयोरर्थखापि यहणादिति । ततश्यायमर्थ:- युमदरसदोमुख्यत्वे गौणत्वे च सि जस्-डे-ङसां स्वरूपमहणात् तेषु परेषु वाह-यूय-वय-तुभ्य-मा-तव-ममाः सुरेव। सि-जसादे-रन्यत्र युमदरसदोमुख्यत्वे एकवचने परे त्वन्मदो विचने परे युवावो बड़वचने पर वरूपेणावस्थानम् । गौणत्वे तु परविभक्तिमनाइत्य युभ. दस्मदोरेकवे त्वन्नदौ दिवे युवावो बड़वे वहमेगावस्वान मिति ।

·14 ... 12 1 14 ... 14 10 .. ... ... .. ... 0 0 0 14 6 2 0 8 1 1 12 8 0 0 12 12 4 14 8 0 4 10 12 1 ... .. .. .. . . RM.“ 1 2, Fasc. 5-7 @ 110/ eachi :.. Fasc, 10-19 W /10/ each 6 3 Nyāyavārtika, Fasc. 3--6 @ 110/ each "Nirukta, Vol. IV. fasc. 1-8 @ /10/ each *Nitisara, l'asc. 3-5 @ /10/ each Nityācārapaddliatih, Fasc. 1.-7 @ /10/ each 4 6 Nityācārapradipah Vol. 1. Fasc. 1--8; Vol. II, l'asc. 1-3. @ /10/ eaeli Nyayabindutikā, Fasc. 1 /10/ each *Nyaya Kusumāñjali Prakaraṇa Vol. I, Fasc. 2-6; Vol. II, Fasc. 1--3 @ /10/ each Nyayasarah. 2 Padımawati, Fasc. 1.6 @ 21 10 *Pariçişta Parvan, Fasc. 3--5 @ 110) ench 1 Prākrita-Paingalai, Fasc. 1--7 @ /10/ ench + Prithivirāj Rása. Part II, Fasc 1--5 @ /10/ each 3 Ditto (Englislı) l'art II, Fasc. 1 @ 1/- Prakrta Laksanam l'asc. 1 @ 1/8/ each Parīçara Smiti, Vol. I, Fasc. 1.-8; Vol. II, l'asc. 1 --6į Vol III Fasc. 1.-6 @110) each Parāçara, Institutes of (English) @ 1/- each Pariksamukha Sutram Prabandhacintāmani (English) Fasc. 1.--3 @ 1/4/ each 3 Rasarnavam, Fasc. 1-3 3 Saddarsana-Samuccaya, Fasc. 1-2 /10/ each 1 Samaraieca Kaha Fasc. 1-3, @ 710/ Sankhya Sūtra Vrtti, Fasc. 1-4@/10/ eachi 2 Ditto (English) Fasc. 1-3 @ 1/- eachi 3 Sankara Vijaya, Fasc. 2-3 @ 110/ each 1 Six Buddhist Nyaya Tracts. 0 Srāddha Kriya Kaumudī, Fasc. 1-6 @ /10/ each 3 Sragdhara Stotra (Sanskrit and Tibetan 2 Suçruta Satuhita, Eng.) Fasc, 1 @ 1/- each Suddhikaumudi, Fasc - @/10/ each 2 Sundaranandam Kavyam Suryya Siddhanta fasc. 1° 1 Syainika Sastra 1 *Taittreya Brahmana, Fasc 11-25 /10/ each 9 Pratisakhya, Fasc. 1-3 @ 110; each 1 *Taitteilya Samhita, Fasc. 27-45 /10) each 11 Taņdya Brāhmaṇa, l'asc 10-19 @ (10) each 6 Tantra Varteka (English) Fasc. 1-8 @ 1/4/ each 10 Tattva Cintāmaņi, Vol. 1, Fasc. 1-9, Vol 11, Fusc 1-10, Vol.IT, Fase 1-2, Vol. IV, Fasc. 1, Vol. V, l'asc. 1--5, Part IV. Vol. II, Fasc. 1.12 @110) each 24 Tattva Cintamani Didhiti Vivriti, Fasc, 1; @110) each 0 Ditto Prakas, fasc. 1-2, @710/ each 1 Tattvārthadhigama Sutram, l'asc. 1-3 @110/ each 1 Tirthacintamoni, fasc, 1, @ /10/ each 0 Trikānda-Mandanam, Fasc. 1-3 @ /10/ each 1. Tulsi Satsai, Fasc. 1.-5 @ /10/ each 3 *Upamita-blava-prapanca-kathā, Fasc. 1-2, 6-13 @ /10/ each 6 Uvāsagadasão, (Text and English) Fasc. 1-6 @ 1/- each 6 Vallala Carita, l'asc1 @/10/ 0 Varşa Kriya Kauudi, Fasc 1-6 @ 110/ each 3 *Väyu Purana, Vol. I, Fasc. 3--6 ; Vol. II, 1.c. 1--7, @ 110/ each 6 Vidhăra Pārijata, Fasc. 1-8 Vol. II Fasc. I @ /10/ each Ditto Vol. II, Fasc. 2-4 @ 1/4/ 3 Vivādaratnákara, l'asc. 1-7 @ /10/ each 4 Vphat Svayambha Purana, Fasc. 1-6 @ /10/ each 3 *Yoga Aphorisms of Patanjali, Fasc. 3-5 @ /10/ each Yogasāstra of Hemchandra Vol. I. T'asc., 1-3 3 Tibetan Series, Baudliyaatotrasangraba, Vol. I(Tib. & Sans. ) 2 A Lower Ladakhi version of Kesarsaga, Fasc. 1-4 @ 1/- each 4 Nyayabindu of Dharmakirti, Fasc. I Pag-San S'hi Tin, Fasc. 1-4 @ 1- cach... Rtogs brjod dpag hkhri S'iôn Tib. & Sans. Avadība Kalpala Vol. 1, Fasc. 1--8; Vol. II. Fasc. 1-.7 @ 1/-'each 15 Sher-Plyin, Vol. I, Fasc. 1-5; Vol. II, Fasc. 1.3; Vol 111, Fade 16,@1/ each 14 drabic coud Persian Series. Ilamgirnāmall, with Index, (Text: Fasc. 1--13/10ench Al-Muqaddasi (English) Vol 1, Fasc. I--+ @ 1/- cach 4 Akbarnāmah, with Index, Fasc 1-37 @ 1/8/ each... The other fasciculi of these works are out of st be supplied. 0 8 0 4 0 6 4 14 14 0 6 0 ... ... 14 10 ... 14 .. 10 12 14 ... 10 ... 12 6 12 14 12 1 ... 0 > 0 0 U 1 ... ... 0 0 2 0 8