·PREFACE Just after the completion in 1935 of the editing for the Gackwad's Onental Series of the Rajadharmakauslublu of Anantadeva, begun but leſt unfinished by my late father, MM Kamalıkgsna Smſhtirtha, 1 have been contributing for almost three decades papers on Dharmasastra 10 various Onental Journals of our country Some thirty such papers of mine have already been published or are in the process of publication in the meantime my monograph yuz Raghunandana's Indebtedness 10 jur Predecessors and my critical edition of the Danatdgora of Ballala Sena have been published by the Asiatic Society, Calcutta, the former as a reprint of its three ds$ucs in the Society's Journal of 1953 and 1954 and the latirs 29 work no 274 of the Bibliotheca Indico in 1955 and 1956 respectively But the idea of publishing in book form all my papers, published and unpublished, was suggested to me in the middle of 1962 by my veteran Friend and jaspirer, MM Dr P V Kane, Bhiratan rataa, National Professor of Indology So I set upon myself the task of collecting arranging and rewriting all those papers and completed the work before the cod of that year I was then waiting for an oppotuniry of having them published 10 bookform, when at the cod of 1963 my fricod and colleague Prof Debiprasad Chattopadhyaya told me that he was willing to do so after publishing them in ostalments 10 bis Quarterly 'Indian Studies Past & Present My present work, which is entided Sradies ir Dharmaśāstra, is divided into two parts, covering the Ancient and Mediaeval Periods The first part, which is now being presented to the public, consists of four sections and three appendices All but the fourth section on "The Sacraments are reprints of my published papers, the fourth section alone betog prioted for the first time I acknowledge with gratitude my radebtedness to Prof Chattopadyaya for his lattiative, co operation and courtesy without which my work would not have seen the light of day with such fineness and promptitude 4, 12 64 City College Calcutta Blabatosh Blattacharya ·I THE RĀMĀYAVA Tis ufluence upon the medieval digests of Eastern India We propose to investigate here the indebtedaess to the Rāmāyana of the following dine medieval digests of Eastern India, viz the Dānasāgara of Ballala Sena, tbe Höralata of Aniruddha, the Krtydratnākara Grhastharatnālara and Yoādaratnākara of Candeſvara, the Dāralnjālaum di Śrāddhakrijälaumudi and Suddhilasmude of Govindananda and the Kājadharmakaustabla of Anantadeya of the above five digest writers, the first to Viz Ballala Sena, the Hindu Ling of Bengal and Aniruddha, his teacher, who was also a Bengali, belonged to the 12th century, Candeśvara, who was a Marthila, to the 14th century, the Bengali Govindananda to the 16th century, while the Maharāstra scholar, Anantadeva, who composed his work at Bengres, belonged to the 17th century We leave the great Dengal digest writer, Raghunandana, of the 16th century, out of consderation here, as we have discussed lus utilisation of the Rāmāyana in our monograph, VIZ "Raghunandana's Indebtedness to his Predecessors (pp 46 and pp 47-48 Published in 1955) (a) The Dänasāgara of Ballsla Sena and the Hăralată of Aniruddha The Dānasasara names the Rāmājana among its authorities and characterises it as a story (ākhyāna)' It quotes oaly four verses from it, of which two only could be identified 10 the NW recension, the former being also found in the Southern recension The Hāralatā quotes from the Rāmayana only twice The first quotation, consisting of a single verse, has been traced almost intact in the Bl recension but in highly changed forms in the NW and Southern recensions But four verses only of the second quotation, consisting of five yerəts, as well as a following Mahābhārata quotation with a changed last foot, could be identified in all the versions of the Rāmājana This shows that unlike his patron and disciple kiog, Ballala Sena, the great Bengalı digest-writer, Anuruddha, used the Bengal recension of the Rāmāyana for the purpose of quoting from it (6) The Raināleras of Candeśvara The three published Smru-ratnākarass of Candeśvara, viz the Ko aratnākara, Grhastharatnākara and Voādaratnākara, contain three quotations only, amounting 10 1 The first work has been edited by the present water as wolk 10 274 in the Bibhotheca Indica in 1956, the next seven by the late MM Kamalaktsna Smptatirtha in the Famount baca 1903 and 1931, the shy ons by the latter with the farmer's meron duction in the Gaelxad s Oriental Series, Vol LXXII, in 1935 2 Vide verse 15, p 3 Candeśvara's Rājania ratnālara on Polity has been edited by the late Dr. K P. Jayaswal in the J BOR S, Patna, Vol X, 1924 3 ·four verscs in all, from the Rināyana one quotation 12 cach work of these three quotations, the one found in the Kiyaratnākara alone couid be traced almost intact in the Bl and Southern recensions but in a slightly changed form in the N W recension The other two citations 10 the two other works of Candeśvara could be found in no version of the Rāmāy and (©) The Eaumudis of Govindananda of the four published Kaumudis of Govindanaoda, three only viz the Durahmalaumu li, Sraddhakrisäkoumudi and Suddhikoumudi contain quotations from the Ramiana amounting to fourteen all of which have fortunately been Iraced in the latter work of the five quotations in the D K K, the second, the third and the fifth on pages 38 39 and 96 respectively have been found intact in all the versions of the Ramāyana, while the first one on p 4 has been traced in a slightly changed form in the Bi and NW recensions only and the fourth on p 76 in a highly changed form in the Southern recension only of the five citations in the Śr KK, though the threc on pp 340 372 and 384 5 have been traced intact in all the recensions, yet those on pp 12 and 451 2 could be found a slightly changed forms 10 the same A mutfaled line consisting of urabhro všsana eva ca' and placed in the beginning of the quotation on p 12, could not, however be traced to the Ramayang and so its lacuna could not be filled up from it All the four quotations in the Ś K have been found almost intact 10 the Ramayana in all its recensions, the first three on pp 88 124 and 126 being almost continuous verses from the same chapter (IJ III BJ-II 116 NW-IJ 103 G P) placed in the reverse order The intact occurrence in all the versions of the Ramayana of as many as tea of the above fourteca Rāmāyana quotations by Govinda. nanda points to no conclusion about his use of any particular recension of the same, als these portions of the epic do not materially differ in the different versions On the contrary, though the existence of a DKK quotation (on p 4) in a slightly changed form in the Bi And NW recensions only may be considered as a proof of Govindananda : unfamilianty with the Southern recension yet the finding of another DKK citation on p 76) in the Southern recension only, though 10 a highly changed from, points to bus familiarity with the same These two conflicting pieces of evidence force upon Us the irresistible conclusion that Gavindinanda, uke his great Beasalt jupior coplemporary, Raghunandada, as pointed oot by Dr N N Seom the case of the lattere, adier coasuited all the available recensions of the Randjana or was in possession of a mixed version of (d) The Rajodharmolaustubha of Adaptadeva of the four quatation from the Rimijana in the Rajadharmakaustubha, the first consists of two terses and a ball, the second of a half yere, the third of four yerses and 4 Vide 'A cote on "The Rumi; ans and its induene upon Bailala Sena and Raghu. anadada", Joumal of the Oriental Institute of Baroda, Voili (1952 1953), pp 232 235.

·preserved as many as 12 yerses (Nos 119 130) in II 16 2cd, 3cd, 4ab and 5 15 Thus the fourth bas two groups of coses, numbering twentyseven and five respectively and mutually separated by the word fathā (e in that work), occurring in the beginning of the second group The first quotat on minus the first half verse could be traced in all the recen sions, while the second one consisting of a half verse only, could be found in substantially changed forms ia all the versions of the Ramayana The R D K reads it as 'janmajyestham priyam putram yauvarujye yadipsatha' and adds below 'it råmayane janmayjestha. (tva)syaiva hetutvena kırtanat, ihe comment of the R D K meaning that the Rāmāyana has laid down by the above l alf verse the right (of succession to the throne) of the prince, born eldest (and not by the eldest queen) But curiously enough, both the Bl and N W. recensions read the above hulf verse as 'yanme yestham priyam putram yuyarājam thecchatha and the reading of the Southern recension is almost identical with that of the above two recensions with the simple change of yauvarujyastham icchatha' for 'yuvaragam the. cchatha', the former meaning the same thing as the latter The third quotation has been traced in full in the NW recension only and though the text of the latter reads thira. buddhiſca' and samarthaśca for 'stbırayrttıśca and 'samaptaśca' in verscs 21 and 4. respectively of the above quotation yet the above readings of the R D K are recorded as variants in the latter Similarly, the variant “labdhastrah sabdavedhi ca' for 'labels. śastrah ſabdabhedi in verse 4c, preserved in the R D K, is the reading of the N W. recension The second group of verses in the fourth quotation of the R D K is not only shorter than the first one but also belongs to an earlier chapter of the Ayodhyakanda (chapter V Bi-chapter VI Southern-chapter VIII NW) This group of verscs, except the last balf verse, is found in all the recensions which contain, however, six cases of readings, different from that of the RDK Five of these are of minor importance, whila that relating to the second half of the first verse, being otherwise, requires full description Only the Southern recension reading is wholly similar with the text of the RDK, which is to the following effect *saha patnya visālaksya narayanam vpágamat while both the BI and NW recensions read it as saha palnya viyesatha laksmya Darayano yaba' The first group of verses in the above fourth quotation is thic longest collection or Rāmāyana yerses not only in the RDK but also in the other works, described in this present chapter and in those of Raghunandana, described in our monograpii on the same of the 27 verses, collected in this group and printed as verses 104-130 of the ablaiseka prayoga-purinănı' chapter of the "Tayyabbiseka didhit portion of the RDK, the Bl recension contains verses 119 120 ab, 122-127 ab and 129 cd (74 verses) only in II 12 Icd, S-12, the Southem recension has got verses med 1202, 126, 127ab and 129ca (2 verses in all) un II 15 Scd 62, 126, 12cd, and 1201, while the N W recension has we see that the last twelve verses or parts thereof only, and not a single lies of the first ·6. fifteen, are to be found in the several recensions of the Ramājana Some portions only of the several different readings of the above twelve verses deserve special treatment from considerations of grammar, metre and sense Those portions are set forth below (a) The words 'tathabbisecanakam drayyam, as read in the R D K (V 119a), clearly constitutes a hypermetric foot with an ungrammatical word abhisecanakan' and must be abhisecanikam dravyan', as read in the B1 and N W recensions (b) The line 'abrtant ca sāsamst Srngābhyanca lura mayam', constituting the latter half of V 121 10 the RDK, should be from considerations of sense, fahatănı ca vasamsi bhrngaranca bıranmayam' as road in the NW recension, as both the words ahırlanı and śrngübhyanca are meaningless here (c) The same reasoning applies to the correction of the following reading in the RD K (V 1226), viz ‘paścut phalavımıśnitaih', into 'padmotpala vimśntaih', as read in the Bl tersion, making it qualify ksravšksaprabalaisca', which word precedes it in both the RDK text and Bl recension But the NW recepsion reads it as 'padmotpalabibhusitah', making it qualify ‘ksınıvěksaprabalaśca , which precedes it in this recension It should, however, be noted that the N W recension has ksirao and Ovemiśnitäh as variants for ksır:0 and Onblusitah (d) The first half of V 123 of the RDK, viz 'raso gorocanu caiva figa dadbu ghrtam madbu' has been read as 'ma mjukārocana etc and as 'rucaka rocanaścaiva ghytam madhu payo dadh in the N W and Bl recensions respectuely (e) The word jangamāni', rend in v 123d and explained as 'punyapaksımah, (1 e holy birds) in the RDK, is read as 'mangalånı' in both the Bi and N W versious (1) The R D K reads v 126 as matto gajavarascan a aupavāhyah pratiksate/ Svetaśca turaga Ścaiva råmärtham upakalpitah// which is virtually the reading in the N W recension with the simple changes of rathascana and Suetaturangamascana for aupovahy ak and fictasca luragaścona respectively The Bl recension reads the above verse as tatbă ca goussah svetah svetaścăsvah prakalpitah/ matto gajavaraściva Śrimimstatropakalpitah// But curiously enough, the Southern recepsion, which has the least oumber of verses in common with this group of quotations from the Ramayana, reads * prasytasca gayah kirin qarzıālizak gradil sale' in 17ab, the latter italicised poruon being exactly similar to the RDL reading in the corresponding portion The RDh not only reads asparāhyeh here but also explains it os räjarah; alt, 1 e a royal conveyance (8) Thc NW reccasion roads senusca samsdellašca and Ocārya for dhenuica, sama. dhatca and amat; dh an verscs 128, 129 and 130 respectively of the R D K The close ·2 verbal correspondence of the Rāmājānd quotations in the R. D K in the majority of cases with the N W. recension of the former clearly indicates that Adaptadeva, the author of the latter work, who was a Mabärästra scholar of Bedares dormicule, utilized the NW, recension 18 bis Rājadharmakaustubha Vidc Appendix (A) for the quotations. 5 Vide the present writer's introduction to the RDK,p VIII ·quoted by Sulapdor in bis Prājafcittarireka (pp 4556) and he also reproduces the concluding portion of the interpretat on of the latter on the same This shons that this shorter Devalasmph of 90 verses is also rot a very late work, having been quoted by Sulapini of the 14th century The Dānosūgara, which bas been published in full in the meantime and runs up to 722 pages in the text portion only, contains one more quotation only from Delal on Page 363) over and above the 28 quotations and a big chapter of 36 quotations in t e intro ductory port on Theme 64 quotations fall into seven groups of verses on the following topics viz (1) the eight classes of Brahmanas in the chapter on the proper objects of gifts (12 yerses on pp 18 19) (2) the airākrui c'ass of Brabmanas in the chapter on the 'exceptions' (one and a half verses on p 27) (3) the nature of gift' in the chapter on the above topic (35 varses and a prose passage on pp 28 31) (4) the 'charitable attitude in the chapter on the same top (2 verses on p 33) (5) the several lirds of impotent persons and invalid g fts in the chapter on 'what cannot be gifted away (7 verses on pp 43-41) (6) the things not to bogſted away to a śudra in the chapter on bad donations (one verse on p 45) and (7) Yows ta tie chapter on the tec'ın cal terms of the subject of gifts' (4 isolated verecs on pp 58 59) The prose passace, thrust into the third group of quotations at p 29, enumerates the eight incurable or disgusting discases, arising out of sin The quotation og p 363 consisting of a single verse only, occurs in the chapter on the gift of food and advocates the gift of cooked rice to all guests specially the Brahmanas, after knowing their particular choice of d sli by asking then, as this clears away the sins of the giver, le the host The Dāngkända of the Arbakalpataru of Laksmidbara quotes only the first third and fourth groups of the above Devalasmr verses on pp 30 32 and pp 59 respectively and three verses more from the same Smrti on p 20, of wluch the second, vız 'na śudraya Divedayet is only found on p 46 of the D S (6th group) Though the learned editor, Mr Rangaswami Arangar, has appended to the work a leogthy introduction covering 129 pages, yet he has allotted only two thirds of a page to the top c nature of gift, 10 the subject matter of the long Devala verse quotation on pp 59 of his above edition and luis treatment of the Devala verses themselves is thus very insufficient 9 Vide below in the Medieval period portion, sec I (b) for a critical examination of this Kanda 10 Vide the introduction to the present writer's edition of the Därasāgara (pp XXVII XXXI) for an English rendering of the abole topic and the topic on the charitable attitude 11 The P S quotes 35 scrses and a prose fine on the nature of gift" and two versos on the charitable athtude, while the Dh cites 38 verses in both the topics, combined together omitting the second ball of the 34th verse and the prose fine of the DS The Di quotes one more verse of Devala jo the second topic SD 2 ·11 (b) The Yogi-yajiavalky asmi This Smrtus different from the famous Yajño alkyasmrti, as its very name imples It has been recently (1951) critically edited with a Sanskrit introduction by Swami Kuvalayānanda and Pandit Raghunathašistri Kokaje and published from Lopavla (Poona district) as Bahad yogi yajavalkya.smpii It consists of 12 chapters with verses ranging between 20 and 198 in the several chapters, the total number of verses being 928 It deals with ācārt, ts ses enth chapter being concerned with ceremonial ablutions The printed cdition is based on the collation of two MSS, deposited in the libraries of the Bhandarkar Oriental Research Institute of Poona and India Office of London respectively The learned editors have supplemented the text with an appendix, contamıng a well arranged collection of verses of Yogi jājñovalkya (Yogi jāj) from several published digests but missing in the 1wo MSS, collated for this edition We propose 10 imi estigate here thic ut i zation of the Yogi saj by Ballāla Sena, Candeśvara and Govindānanda, the first and the third of wbom belonged to Bengal and the second to Mithila, ali of them having flourished between the 12th and 16th centures of the Christian cra The great Bengali digest writer, Raghunandana, also belonged to the 16th century But as his ut lizat on of tle Yogi jāj has already brea described by the present writer in his monograp'ı vız Ragh-nandana s InJebtedness to hs Pred cessors (Asiatic Society, 1955) so the readers are referred to his above mentioned work (pp 17-18, pp 124 127) for the same (1) Ballāla Scaa (1158 1179 A D) The Danasagara (D S) and the Adəhitaságara are the tivo extant works of the Bengal king, Ballata Sena, as mentioned below (vide notas 50, 51 and 128 Medieval Period portion of these, the latter contains no quotat on whatsoever from the Yogija, concerned as it is with sānu le propitiatory ntes only Bit the former conta as a fair number of the Yogi vāj quotations it also having mentioned both Yajñavallya and Yogi yajña. valkya among its authorities on p 3 in its introductory verses 16 and 17 respectively The Yogi yaj quotations in the DS concentrate rainly in ils chapter on pankhāsā (1 e technical terms) included within its introductory fori on, while ils Chap 43 on vidyadāna (1 e gift of learning) contains a single quotation of one verse and a half only from the Yogu på Almost all of the above verses with the sol tary exception of tbat on p 53 of the D S are found in the printed edition of the Yogi , It may be added bere that though the three verses on pp 52, 56 and 57 are prefixed with the word “Jañaralkjah', yet these are really Yogi yā verses The Brahmacārikānda of the Kiryakalpataru of Laksmidhara (pp 63-64) has ascribed these verses to the Yogted, and the present wiler has rok luis fact in the footnotes of the relevant pages of his edit on of the Ds. as the 1031 jät -smrt had up till tben not been asailable to him in printed form The first two Yogi yās verses (on pp 52 and 53) in the DS relate to moral conduct and mode of wearing clothes respectively at the time of religious observances and the last one and a balf verses (on p 491 in the chop of gift of learning) define sevea books of tác siddhanta ·12 class, while those op pp 55, 5657 and 63 are concerned with the traportance of r/dh! (ie dus formality) and Sraddha (ic faul in religious actions) and the procedure of Japa (1 e inaudible muttering of mantras as a made of worship) (2) Candelvara (1310-1350 AD) of the seven Smyti ratrákaras cf this Maithila digest writer, the following three, YIZ Krtyarainatara Grhastha and Pradal have been published!), while the following tivo viz Šuddho and I 0140 cxist in MSS 18 only The first in o of the publisbed yorks and the popublished Dingo only contain quotations from the Yogi za (a) Ariaratnākara (KR) Though the KR mentions on p 3017 in the sub-chapter on pramāna (1¢ sources) in the chapter on dharmanırūpina (te determination of dharma) the work Yogi jāj 23 onc of the reputed sources of dharma to be followed on appropriate occasions, yet its five groups of quotations from the same (on pp 46, 47, 49 50 51 and 63 64), amountog to 16 verses only, are identical with the first five among the sit groups of Yoga joj quotations in the D S, which latter work is also explicitly mentioned on p 51 of the KR in the phrase "isl sagaral' (1 c as quoted from the sizara, ad obvious abbreviation of the DS), added after the Yoga) quotation This clearly sbows that the KR quotations are second hand ones being from the D S and not from the Yogi ja) itself Four of the above five groups of quotations, 10 almost all crcept that on p 47, the last three verses on pp 49 50 and two out of seven verses on pp 63 64, are found in the Yogi ya (b) Grhastharalnākara (Gr R) The Gr R quotes the Yogi yaj not less than 30 times in its chapters on prātah māna, Anna snäna, sandhyopasana, japa and farpana (PP 191 268) Most of these quotations, which are big ones, ranging between 17 and 45 liges, are found with the occasional different readings in the printed Yogi jāj (chaps 1, 4 and 68) A big quotation of 25 lines on pp 243-44 is partly the same as the two verses of the quotation of five verses on pp 49 50 and as the three verses of that of seven ones CA PP 63 64 of the KR The latter half of another big quotation of 17 lines on pp 241-42 is the same as the scoauung four verses on the last-mentioned pages of the K R The first of the three unidentificd verses out of five in the quotation on p 219 is the same as the third one on pp 49 50 of the KR 15 Edited by the late MM Kamalakrsna Soſtitirtha in the B I, 1925 1931 16 Asiatic Society MS (No 3826 of the Govt of India Collection) and Poona Deccan College MS No 114 of 1884 5) respectively 17 vyddbaſítātapa - ypddhamany - joguj ajñavalkya výddhavasıstha laghahåritadını tu prasiddhåptargatänyevīvasthabhedena taircva karanāt ·1 (3) Govindanaoda (1510-1540 A D) of the four published works of this author, (vide above) the following two only, viz the Vorsakrijākaumudi (V KK) and the Suddhikaumud! (Ś K), quote the Yogi yāj twice, once in each case The K K quotation on p 503, consisting of a half verse only is the same as the second quotation on p 26) of the Gr R and the Ś K citation on p 298, consisting of a single yerse only, is also identical with the second one on p 217 of the G; R Both the quotations are found in the 7th chap of the Yogi yaj (vv 876 and 154) It may be stated 10 conclusion that this Yogi ya ñ avalkyasmrti is entirely different from the Yoga-jajſtavalkja, a work on Yoga, a critical edition of wbich has recently been published by Mr PC Divanje as supplements to the Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society (vols XXVII( XXIX) and then in book-from 1n 1954 The attention of readers is also referred to his paper viz Brhd zogi yājñavalkya smrti and the Yoga yājña alkja (ABORI, Vol XXXIY 1953, pp 1 29) Vide Appendix (B) for the quotations (c) The Agasty asamhita MM Dr P V Kane writes on p 507 of bis History of Dharmaśāstra Vol I, "Agastys or Agastusamhiti mentioned in Kalayıveka of Jimutavahani, ia Apararka But no work has been published under the title of Agastya or Agastısa mbıtā and Dr Kane has given us no clue of any MS of the same Oae Agastyasamhita has been edited 18 19 1910 with a Bengalı translation by the late MM Kamalakrsna Smrhatırtha and pablisbed 10 Bengali characters from the Hitavadı oflice of Calcutta It does not however contain the quotations of Agastya in the Kālapveka (277) and Apararka ( 1070) The very verses, ascribed to Agastya by Aparārka, are ascribed by Sulapāni to Pulastya in his Prayascattaviveka so it is very likely that paleograph cal similarity of the words Agastya and Pulastya in Devanagari script might have occasioned a copyis! 3 error 1a Apararka I have not succeeded in finding out why Dr Kane has mentioned the alternative title Agastisa tabită in his above short aote on Agastya 18 On the basis of four MSS, one obtained from the Asiatic Society (Calcutta). another from the Calcutta Sanskrit College and two otbers from private libraries of Bbátpara in West Bengal 19 Though Dr Kane has included in anticipation in the preface to the third Vol of his History the name of the Agastyasamkā along with eleven other dharmaśāstra works, edited by the late MM Smrtstartba as being of great use to him in writing all the volumes of his History, yet he has utilised quotations from it, preserved in later digests and not the printed work itself in the vrata section of bus History of Dharmaśāstra (Vol V, part I) for the simple reason that the work was published in Bengali characters and not 10 Devanagari SD 3 ·JR The pnoted Agastyasamhıta which calls itself 'paramarabasya' (i c great mystery") in the colophons of its chapters, is, however, an authortative treatise ia continuous anustubh metre and partakes of the character of Dharmaśāstra, being composed not later than 1270 AD, having been quoted by Hemādu in bts Caturvargacintamani (vrata, I, pp 942) It has also been profusely quoted by Govindananda and Raghunandana, the 16th century mibandhakāras of Bengal The former quotes it in his Vorsakrıyakaumudi and Suddhikaumudi, while the later quotes at in his Tithitaltva, Ähnikao, Malamāsaº, Ekādasio, Kityao and Diksão All the above quotations are found in the printed Agastyasamhita which consists of 32 chapters, the verses 18 each chapter ranging between thirty and sixty The work embodies a supposed dialogue between Sutiksna and Agastya, the latter having gone to the hermitage of the former on the Gaulami niver in the Dandaka forest The conversation which ranges over topics of ritual and philosophical interest, is carried on betweea the above two sages, Sutlksna putting and Agastya answering the the questions So a description of the topics, which are dealt with in the several chapters of the Agastyasamhita, will not be out of place here Chap 1 Dialogue between Siva and Pårvati 2 Determination of the knowledge of the Supreme Being 3 Description of the Råma incarnation » hymns and prayers of Rama 6 ► sacred character of the lulas! (le basıl) plant » greatness of the sublime six-syllable mantra viz. om namo rāmāya'. 8 .. teachers of that mantra 9 Determination of the mantras 10-25 Detailed rites in connection with the worship of Rma. ..26 29 Rites in congection with the Ramanavaml festival 30-31 Lakşmada mantra 32 Hanuman mantra The quotations from the Agariyasamhita in the various works of Govindananda and Raghunandana are from the following chapters only, viz 6th, 10tb-13th, 16th 18th, 20th, 26th 28th and 32nd The quotations from each of the 161b, 181h, 20th, 27th and 32ad chapters consist of two or three yerses, while those from the rest cover almost tbe entire chapters The lengthy quotations are concerning the worship of Rama and the Ramanavam! festival and so we propose to give here a brief description of the latter, as contained principally in the 28th chapter of the work, inasmuch as the Bengal nibandialaras, Govindinanda and Ragbunandaga, have laid down their prescriptions regarding this festival on the sole authority of the Agastyasamhita *Rama, who is but an incarejuon of the God Harl, was born in the auth Mth of the bright half of the mooth of Caltra Ifin any year that tith coincides with the asterisma 4-5. 10 1 0 7 P > 11 13 PD 11 D 19 ·of punarvasu, it becomes highly auspicious and confers imtease good on the worshipper If the coincidence of the asterism with the tith occurs in the midday, the festival Is then of the holiest character possible The period of duration of the Ramanavamt festival 18 more sacred than that of ten millions of solar eclipses The Supreme Being partially manifested Himself as Råmaid the womb of Kavšalya, when the sun had gone to the Aries and the lagna was karketa The nites, performed on the anniversary of that day in honour of the God Räm2, conduce to the salvation of the performer Persons, wishing to attain the neighbourhood of the Supreme Being, should fast and offer oblations to the Fathers on that day and abstain from sleep in the night following it The fool, who eats on that day, surely suffers in the horrible Kumblupāka bell All persons should shower on this day bounties on the deserving according to their circumstances, and chanties, however small, if made on that day, will have the spiritual effect of great ones, like the tula purusa (1e the great gift of weighing one s own body against gold or other precious metals) The simple performance of the Ramanavami festival confers on the performer the spiritual benefit, resulting from the repeated munificence og solar eclipse days in the holy spot of Kuruksetra The ninth tith, if beginning from the middle of a day, will be discarded by the devotees of the God Visnu, who will fast on the following day and break their fasts on the next following day They will then entertain out of devotion Brahmanas with various kinds of food and honour them with daksınā and thus become themselves fulfillers of their own resolve and Råma will be propitiated instantaneously They will then worship Kauſalya and Dasaratha, Rāma's mother and father and other members of the family of Rama after securing His permission 'The God Rama will be meditated upon as possessing tender limbs and large eyes and Himself shining hike blue lotuses, and Daſaratba as busy in taking hold of his son in the right side, while the God Laksmana with golden lustre and carrying an umbrela should be standing in the back, both Bharata and Śatrughna, with fans of palmyra-leaves in hand, being on both sides, and the busy Hanumat, seeking the favour of Rima, standing in front Rāma, who is none other than the God Han, was born to put the ten mouthed (16 Råvana) to death and to re-establish dharma by destroying the demons and the dartyas and thus saving the good persons Please take along with your three brothers this arghya (offering out of respect), given by me. After uttering the above mantra the devotee should worship Him devoutly and in accordance wth proper procedure by offering Him handfuls of powers after the lapse of every three hours and thus pass the day and might Without taking rest Vide the present wnter's monograph viz 'Raghimandana's indebtedness to his predecessors (pp 18 20 and pp 127 8) for further details of Raghunandana's utilization of the Agastyasamhita ·M The Purdaas (A) The Matsyapurada The Natsyapurāna (chap 290, Yv. 2 8, 9b-12, 18-19) 13 concerded with the peculiar silt of 30 kinds of kalpas, made of gold The Dānasāgara of Ballåta Sena has utilized It solely in its chapter 44 which is hence called kalpadārālarta (ie the ūvarta or chapter on the gift of kalpas) and cover three pages only, 492 to 494 The nature and procedure of this gift are being discussed here, as they have been inadvertently left out by the present writer in the uptroduction to his cdition of the latter work 'I shall now describe the gift of kalpas, which not only destroys all kinds of sin but the recital of which also endows the reciter with the religious ment, resulting from the chanting of the Vedas The first kalpa is the Sveta (ie white), the second one is the Nilalohila (i e partly blue and partly red, meaning 'Siva'), the third one is Vänadera (a name of Śiva), the fourth Räthantara, the fifth Rourava (the name of Siva's bell), tbe sixth Prāna (1 e life), the seventh Brhaikalpa (re the Great kalpa), the eighth kandarpa (1¢ the God of Love) the ninth Sadyah (te fresk), the teat) 7śāna (1 e Śiva), the eleventh Tamas (ic darkness), the twelfth Sarasvata (16 pertaining to Sarasvati, the Goddess of Learning), the thirteenth Udana, the fourteenth Garuda (e pertaining to Garuda, the carner bird of Visnu), the fiteenth Kaurma (i e pertaining to kūrma, meaning 'tortoise", the second incarnation of Vosnu, which was bors on a full moon day), the sixtecath Narasımha (1 e percatatag to Narasimha, ic half man, half-lion, the fourth recamation of Visnu), the seventeenth Vamana (1 e dwarf, the fifth incarnation of Visou), the eighteenth Agneya (1ę pertaining to Agnz or fire), the nineteenth Soma (1c. the moon), the twentieth Mänava (1 e man), the twenty-first Pumas (i e male human being), the twenty second Vaikuntha (the abode of Visnu), the twenty third Laksmi (the wife of Visnu), the twentyfourth Savit (the wife of Brahmaa), the twenty fifth Ghora ( e terrible), the twenty-sixth Vāraha ( e partaining to Varäha, meaning 'boar", the third incarnation of Visnu), the tweoty seventh Vairāja (le partaining to Firā, the universe), the twenty etghth Gauri (the wife of śiva), the twenty ninth Māheśvara (1 e pertaining the Malieśvara i e Śiva, the great God, when he killed the demon Trpura) and the thirtieth kalpa is Pur, (te the Fathers), which is called kuhū (or the new moon day, in which co moon 13 visible in the day time) These tbuty kalpas, collectively known as the month of Brahman, clear away all the sins of the donor and have been formally pamed by Him after their respective attributes He, who gives away the golden images of these kalpas 10 auspicious days, 13 honoured in the beavenly abodes of Brahman and Visnu by the sages for kalpas (le escles SD, 4 ·of existence) As the gift of kalpas causes the vanisbing a way of all sias, so an intelligen! man should have them constructed in the shape of sages and they give them anay' The Visible connection between the Fathers and the sew-moon day seems to be that pirvana and deferred Sraddhas of the Fathers are performed on that day The Dänasāgara adds 10 the just following prose comment that the donor should first make thirty kalpas in the form of Brāhmana sages, supposing them to have assumed the appearance of golden images, with the rosary in the right hand and the water bowl 10 the left worship them and then make gifts of them in their serial order on the full moon day, the new moon day, the two eighth tithis, the two fourteenth this and on the sankranti day to the Brāhmana, who bas ceremonially purified himself and has been duly honoured by the donor It may be added here that the v 8a of the Afatsj apurāna quotation, corresponding to v 9a of chapter 290 of the same is wanting in the Danasāgara, presumably owing to its utilisation of a defective Matsyapurāna MS and is to the following effect - Caturvimšatimah proktah sāvitrikalpasamiñakah',se the twenty fourth kalpa is said to be named as Savitri So Ballala Sena beiog at a loss to find out the name of the twenty fourth kalpa, thought Laksmi really the twenty third kalpa, to be the twenty fourth and suggested that the formula of giving away the twenty-third kalpa, after the gift of Valkuntha, should contain the senal number only of the twenty third one (b) The Visnudharmottarapurana Unlike the Matsyapurāna, referred to above, which is a Mahapuråna, the Visnu dharmottara (-purūna) is an Upapurāna We propose to discuss here its dharmasastra contents only Only two scholars, MM D P V Kape and Dr RC Hazra have utilized the above dharmaſastra contents in their respective works, Viz History of Dharmasastra (vols 1—III) and Stud es in Puranic records on Hindu rites and customs The former scholar is also the first and only one to study the poetics and dramaturgy contents of the Vishudharmoltarapurāna (V D) systematically in his History of Sanskrit poetics Dr Kane says on pp 161–162 in sec 33 of the ist vol of his former wort, "Visnudbarınottara (Venkateśtara Press) in the 2nd khanda contains several chapters dealing with matters of dharma, eg chap 24 gives the qualfcations of state oficers, chap 65-72 speak of råjadharma, expedients of policy punishments, 73—4 deal with prayas cittas 75 with impurity on death and birth, 79 with purufication of dravyas, 80–81 with the four varnas and mued castes 60 (61?) with various purely legal matters' He further says in the same vol on p 194 in sec 35 'The Vişoudharmottara which is frequenly quoted by Aparátka and other later works cites verses that are borrowed from Parafara For example, chap 75 I (11 76 27) of the former is the same as a verse of Paráſara • The same scholar has utilized the V D in the 2nd vol of his above work in eight places. of which three (on pp 713, 715a and 725) contaia direct quotations or references, while the remain og five (on pp 112n, 2661, 842,855 aed 858-9) deal with quotations from the Y D in mediacval digests The direct references are to III 44 ff (on the charaçteristics ·19 of the images of gods and goddesses), III 463 (on image worship) and III 481 (od śiva beios spoken as pañcatunda) The utilization of the V D in the 3rd vol by the same scholar is for 41 times, of which 39 times (38 times of the 2nd khanda and once of the Ist khanda) are in the Rajadharma portion only once (3rd khanda) in the Vyavabara portion and also only once (Ist khanda) 1o the Sadacara portion Though the V D is a voluminous work, divided into three kbandas, and covers 942 pages, yet several chapters of its 3rd khanda only contain about 1000 verses and prose-matter, covering four printed pages, on topics of poetics and dramaturgy, while its dharmaśāstra contents are scattered throughout the whole work, as is appareat from the above desctiption and utilization of the same by Dr Kane in his History of Dharmasastro (vols I III) and from the same treatment, accorded to it by Dr Harza zn his Studies in Puranıc records etc (to be detailed below) The inclusion of poctics and dramaturgy matter in the V D has, therefore, induced Dr Kane to assigo a fall section (no 6 in part I), consisting of 6 pages (pp 64 70). in bis History of Sanskrit Poetics, two of which are devoted to the id nufication of the VD quotations in the Hāralata (one only of three such) of Aniruddha Bhatta, the Dānasāgara of Ballála Sena and the Catur rarga cintānan (varakhanda) of Hemadr, for fixing from dharmaśāstra sources the lower limit of the date of composition of the VD, viz 1100 A D As the first andthird of the above three sorks have been published in the B I and the second was being published by the present writer in the same senes at the time of the publication of Dr Kane s above work (1951), so he was able to consult the printed editions of the former only but bad to rely upon the identification by the prescat writer from his press copy of four sample groups of verses, among numerous sucb, so in the latter ie the Danasägara, quoted from the VD Though Dr Hazra has utilized the VD on eight pages of bis work viz Studies in Puranic records etc, yet his treatment of the former is only casual and not systematis, ag bis main thesis is for fixing the chronology and discussing the contents of the eighteen Mabapuranas and the VD falls withia the category the Upapurinas He says on p 151, 'It is not that the early Nibandha wnters did not believe to the authoritativeness of the Upapuranas The numerous verses quoted by them from a good number of such aorks, show that they gave almost the same importance to the Upapuranas and the Mahipurinas as sources as Dharma' He then appends in the footnote a long list of the former class of works, quoted by the Nibandha writets, and includes the V D witbiq it Dr Hazra also takes police of the fact of common contents of the Y and other Putinas or Dharmasastra works in the following general statement on p 21 (0), 'In numerous cases the individual Puranas are found to contari chapters or terses common to two or more of them, or to have retained extracts or isolated verses from their older prototypes or other Sanskrit works In the Nibandhis also there are numerous extracts or verses wybich have been quoted with the mention of the names of tho or more Purabic or non-Purstic, 20 Vide the prescat kriters edition of the Darasagara for the quotations from the V.D, which occur in almost cycry chapter of the former, ·20 works as common sources' He then adduces just below on the same page several exam ples from thc Caturvargacintamani, sol III (Parıścsalhanda), Part I, two of which (on pp 1079 and 1095) relate to the above phenomenon in relation to the VD Hc theo proves on pp 43 and 44 the fact of borrowing by tlic V D from the Mats; apurdna on the strength of sucral grounds and ascribes thic similarity of contents of the VD, 1 146 41b to the end and I 148 154 (serses 1 7) and the Mat 207 (verse 24b to the end) and 119 120 respectively to the above borrowing To draw attention of the scholars to the confusioa between the Markande, o Purāna and the sage Märkandesa, the speaker in the VD, he says on p 266 [nº] that the fact that in the majority of cases, the verscs ascnbed to Märkandeya, are not found in thc Markandeya Purāna but in the V D, proves that the word Markandeya', prcfixed to those, verses, refers the speaker Märkandeya in the VD and not to the Purina of that name He then adds just below, 'In those cases, in which the verses ascribed to Märkandeya, are not found in the V D the changes in the text of ibe latter are to be held responsible' The utilization of the VD by the same scholar on p 55 of his above work consists of a single scotence only, viz 'for instance, Vim (1 c Vamanapuram) 85 and V D I 194 deal with 'sajendra-moksana', whilc be bas on pp 250 and 258 translated into English the VD [II 32 20 3] and [II 32 25b fr ) to expose the fallacies of the injunction of maling gifts to the Brahmanas and of the omnipotence, ascribed to them, in the above two extracts respectively We shall now attempt to supplement the above charmaśästra information, supplied by Drs hane and Hazra in the above three works and, therefore to investigate the indebtedacss to the VD of the following six digest writers of Bengal, Mithilā and Mabāråstra, Aniruddha, Batidla Sena Candeśvara, Govindānanda, Raghunandana and Anantadeva, who flourished between the 12th and 17th centuries of the Christian era (1) Aniruddba Bhatta (1150-1175 A D1 of the two extant and published works of Aniruddha Bhatta, viz the Harolard and Pitrdazura, the Y D 13 quoted in the former only in three groups of verses on pp 19 and 29 [2 groups] But the index to the printed edition of the Hăralată contains page and line references to two of them only, ignoring the third group on p 29 and Dr Kane says on p 67 of his History of Sanskrit Poetics that the Hiralatå of Aniruddha quotes a verse from it (ie VD] which is found in the VDI 142 16 17' The second group of quota tons consists of 5 lines, of which the last two are found in VD, II 52 56 while the third group, consistoog of one verse only, is identical wih VD, 11 52 57 (2) Baiwa Stra (1158 5179 AD) The two extant and published works of Balala Sena are the Adbhutasagara and Danasāgara The Adbhutasagara quotes numerous verses and prose extracts of the V, D, some of which are found 10 l] 134 and II 136 of the latter, which chapters deal specifically with portents The Danasagara also quotes a good deal of verses of the same work but from its third khanda only, the following chapters, which are concerned with dana only. being fully or partly drava upon - 287 88, 290-91, 297-303, 305 317, 319 and 341 of VIZ ·21 these the chaps 307-30; base boro quoted in full, while the chaps. 299, 300, 302, 305-6, 310-12, 317 and 341 have been quoled almost in full Ballila Sena mentions another work of the namc of lisnadhama among bis authon is in the Dinasagara (introductory serse 15) and quotes verses from the former in the latter but none of these ters, being apps. scotly from a different work, is traccable in the VD The V. D 15 mentioned among the authorities to the Dinasızdra 10 salroductory serse 14 (3) Candesarı (1310-1360 AD) of the four publisted works of Candeſtara, 112 Rudarilirdirdiara, 191309, Gphische and 3 nawo, the V D has been quoted in thc K R only The idealled collections of quotations, which are 37 in number, are mostly from III 309, 317, 319 and 341, the Last identific collection of quotations only amosaling to 69 serses and coloring 13 pages The three quotations from the 17snadharma in the R R like the simulat opes in tbc D S. cannot be traced in the VD (1) Goriad3na-da (1520 1550 AD) The four published works of Govindinanda, siz farsainpal.com, Dior SraJ PO and SuJIrland, have also externely utilized trc VD The Idenufcd quotations from the VD in the first work are 15, of which 10 are from 0¢ &ntibanda (chaps <0, 72 and 142) ocess from the second thanda (chap 52) and the remain ng four ore from the third khanda (c271 317 20d 319) The traced quoluors in the second work are 13 in number, of which 12 are from the third abands (chars 201.305,311-13 200 316) and oa'y cac is from the first thandi (chap 147) Or the 13 ddealife quota tions in the third work, 12 are from the fint kland: one from chap 60, IMO Olen from chap 72 and the remaialcg 9 from day 14%) od cely ore it from II 77, or the Il quolations la the fourth work, 25 szkoy as 10 cools de idealced, 7 bula? from the Arst abanda (chaps. 72 2-1 142) and the ter410175 tbret from 11 77 Urlte uc quotations from tha līguodama by Dans la Sega, Cardelars and Pascagndang (to be described below) Govascda s quchalocs from the afovt work are in most azt really from the ID and not from the list and last w.xch in die ether to our suibor confusea &i*attro wsiks or to siton of the congues of BSc MS$ of his (5) Ragtuuna-1 (1992130 AD) ·one are from chaps 301, 316, 317, 319 and 341 only Six only of the above numerous quotations (3 from 1, 1 from it and 2 from III) contain the specific number of thc Khanda of the Y D, which Raghunandana invariably calls lõnda and of these sir the only quota. tion from the VD (11.95 28 29) in the Desapratisthätarha (512) is prefixed with a wrong numbening of thic khands of the former, as is crident from the phrase vez 'Visnu dharmollare pralhama (i e first) Aamdam' The quotations from the Vishudharma sa the Smuiitattra are not found in the VD (6) Agantadeva (1650-1630) The present writer, who completed in 1935 the editing of and appended an Coglish introduction to the Rajadorniakaustubho of Anantadeva after the death of his father, the late MM Kamalakrsna Smflatirtha, in 1934, said on p VIII of the above introduction, 'The works, which it (1 c the Rajadharmakaustubha) immensely draws upon, sometimes quoting entire chapters, are the Matsyapurina, the Brhat samhita and the Visaudharmo. itara'. He did not at that time idealify the quotations from the latter works o the RDK but his above remark about the V D is now fully borne out by the fact that all of the 14 identificd big extracts, out of the 16 quoted ones from the V D in the R DK, cover the entire or almost entire chaplers, viz 37, 14, 18 23, 26, 150 and 162 and three verses of chap 152, all of the 2nd khanda Before concluding the treatment of the present Upapurina, sc wish to make several remarks on the text of the present edition of the VD First, the VD contains many verses, similar to those of the Manusmrti and Mahabharata also and not only to those of the Parāšara smili, as pointed out by Dr Kanc (vide above) and so the following statement of Di Hazra (vide above for the full statement) is perfectly justified, viz 'lo numer. ous cases the individual Purånas are found to bave retained extracts or isolated verses from other Sanskrit works' We do not propose to attempt here an identification of the verses of the Y D with those of the Manusmrit and Wahabharata, as that will be a big study in itself Secondly, the later digest writers such as Govindananda and Ragbupandana often quote from almost all the Smrtis and Puränas, both extant and extinct, pot primarily from the above works themselves but secondarly from the carher digest writers, quoting from the same, due to the supposed tampered character of the texts of the extant works and the utter loss of the extinct ones But they never adopt this perverse procedure, while quoting from the Manusipil, raja, alkyasmiris, Rāmāyana and Mahabharato as the texts of these Jatter have neitier been lost nor were ever supposed to bave been tampered with But the Y D, though less anthoritative than the above four works of the topmost rank, being itself an Upapurana, has also shared their good fortune and it is interesting to find it quoted primarily not only in the earlier but also in the later digests - fact which proves the uatampered character of its text throughout the last milleonium Thurdly, 10 view of the profuse identified quotations from the varied dharmaśāstra portion of the V D by the above sıx digest writers in their 25 works and probably similar ones by other digest writers in their respective works, it is now possible to recoastruct the text ·23 of the VD, the only printed editionel of which abounds with omissions, misprints and misreadings Vide appendix (c) for the quotations from the works of all the digest wnters, mentioned above, except Raghunandana, for quotations from wbom, vide the present wnter's monograph viz 'Raghunandana's indebtedness to his predecessors' (pp 141 154) The Vastupāga tattra of Raghunandana also contuns two quotations from the VD but they could not be identified in the printed edition of the latter Vide also Dr Hazra s critical paper viz The Visnodbarmmottara an Encyclo pædic work of the Gupta Period', Journal of the University of Gauhati, Vol II 1952 (Pp 39 64) But Dr Hazra does not discuss the utilization of the V D in medieval digests in that paper 21 Published by the Venkateśvara Press, Bombay, saka 1834,1e 1912 13 A D Dr Prıyabala Shah has recently critically edited khanda III (chapters 1 118) only of the VD and published them in two parts (Part I Text and Part II Introdnction, indexes etc) in the Gaekwad s Oriental Series But I do not know whether she has followed my sugges tions in JBBRAS, Yol XXVIII, pt I pp 6 18 ·IV. The Sacraments (a) Preliminary remarks Before proceeding to descabe tåe main outicates of the vast subject of Hindu sacraments, the present water begs the indulgence of the readers to make a few preliminary remarks It was the famous German scholar, the late Dr Julius Jolly, the author of the Tagore Law Lectures (1893) on the History of Hinda Law of Partition, desption and Inheritence, who published in 1898 a German work coutled 'Rocht und Sitte"?%, containing a full description of Hindu Law and Custom, including the sacraments The late Dr. Balakrishna Ghosh translated in 1928 the abare German work into English under the title "Hindu Law and Custom' 15 MM Dr P Y Kane utilized the German onginal in the Ist Volls of his History of Dharmaśāstra and the English translation in the subsequent volumesas of his above work. Though the late Dr Ghosh thus facuitated the work of Dr Kane by the tunely publication of bis English version of Dr Jolly's famous work, set he did not himself beslow any fair amount of attention upon the subject of Dharmasastra (1e Hindu Law and Custom) The latest paper from his pen, bearing on the above suba jeci, is 'Hindu Ideal of Life' 16 It is, honcyer, a distorted saterpretation of the Hindu view of life Though Di Kane has refuted in his Ist Vol 97 some of the views of Dr Ghosh, published in his earlier papers, yet the former was not in a position to contradict the opinions of the latter, as expounded in the above latest paper, which was published a year after the second volume of the former Dr Ghosh has made the Bribas aad the Hindu cuvilisation targets of bis attack times without number, without carcing to weigh the problems with a good balance of mind and after a consultation of the published antho nities on the same This reminds us of the lite Di Edward Thompson, a chtic of Rabindranath Tagore's works, wnurog a monograph on The Suttee a bistorical and phlo sophical enquiry talo tbHiedu nte of widos burning's: and heaping in this latter work abuses on the Hindus in general and on the great Bengal digest-writer, Raghupandana, in 22. Published in the German Grundriss 23 by the Greater India Society of Calcutta 24 by the Bhandarkar Onental Research Society, Poona (1930) by the same (vols II-Y part 1), 1941-55 26 in the Indian Culture', Vol VII, No: 2 & 3 (1942), pp 219-234 27 Additions and Corrections, p V 28 Published in 1928 SD S ·26 particular but being blissfully ignorant of what Rabindranath himself has said about the Suttee in his Bengalı csay, viz. 'mabholh', sº published some thirty years before Thompson's work on the same The following sentences among others will give the readers an idea of the trend of Dr Ghosb's thoughts in bis above mentioned paper 1 They (ie the Gțbya and the Srauta Sútras) offer us a pathetic picture of Brahmanism on the defensive In this crisis, prompted by the instinct for sell pre servation, and therefore pot fully conscious of what they were doing, the Brahmins elaborated the strange sacrificial ntual by dicans of which-50 they persuaded themselves and the people to believe-they could coerce even the gods (p 219) 2 Armed with this sacrificial ritual, which they jealously guarded as a guild secret, the Brahmins succeeded a reconquering their slipping poker for the time being, but they forthwith began to abuse it Thus in the Taittiriya Sambitá 2. $ 11 9 it was calmly lad down by them that in cvery law suit the judgment should be given in favour of the Brahmse {p 2191 3 At this juncture (i e. when the Ksatriyas seriously challenged the exclusive right of the Brabans to supreme kaowledge) the Brahmamical priestly guilds bit upon the idea of formulating as tersely and precisely as possible their ideals of religion and society and thus created the vast Sutra literature [p 220] 4 The Gțbyasulras are meant for the guidance of pious and superstitious villagers (snätakas), striving more for religious merit than material advantage [p 221] 5 The lifc depicted in the Gphyaşutras 13 rpagic-ridden From conception to till after death the whole period is punctuated by magical ceremonies {p 223] 6 From anthropological point of view at (14 upanayana) should be regarded as one of those precious relies of a primitive society, divided into age-groups, surviving into a wholly transformed society, consisting of family groups Even now there are primitive Societies without cffective family ties in which young men at a certain age leave their families and combine soto close groups to practise religious cults, sometimes utterly immoral p 227) 7 The infinite details of the marriagerıtual are of great interest for anthropology but too trivial to deserve specific Dention in connection with social history [p 230) Strangely a contrast with the above uncharitable remarks is the following eulogy of Dr Ghosh for the five daily sacrifices (pañca-mabayajñas) - The theory of these five daily sacrifices is the cornerstone of orthodox Hindu sociology, even granting-what is obvious--tbat all of them could never bave been duly per formed by all the householders even in pormal times It 18 by no means an upstart inventror of Sutra writers for the Paāca mabayajñas are mentioned already in the sotapatka Brahmana XI 5 6 1 ff [p 231) 29 Incorporated in his 'Picitra Probandha ·27 We offer here our refutations of the above charges, levelled by Dr Gbosh against Brahmanism, as depicted in the Gjhya- and the Srautasútras (1) The first charge tbat "they (1¢ the Gſhya. and the Srautasútras) offer us a pathetic picture of Brahmanism on the defensive godi' 19 untenable, as the elaborate description of the domestic and sacrificial ritual does never mean that the Brāhmana authors of those works prescribed them, prompted by the instinct for self preservation and there is nothing absurd in the idea that 'by means of which (1 e the strange sacrificia! ritual)--so they persuaded themselves and the people to believe-they could coerce cven the gads', inasmuch as every religion prescribes certain forms of invocation of the unseen powers that be and the promulgators or propigators of every religion persuade themselves and the people to believe that by means of those peculiar forms of invocation they can move those powers, call them gods if you will (2) The second charge that 'Thus in the Taittiriya-sambila Brahmin' is also wbolly unfounded, as Dr Ghosh has completely misunderstood tfie above T S passage, which means 'If a Brabmana and a pon Brāhmana come (to a man), asking bim a question, then he should speak to the Brahmana first, that he speaks to the Rrihmana first 13 really cantamount to speaking first to oneself, when he speaks away from the Brāhmana, that is really speaking away to oneself, therefore a Brahmana should not be spokea away (1C postponed to non Brāhmanas)' (3) The third charge viz 'At this Sutra literature is ludicrous, as the vast Sutra literature is the creation not of a juncture but of several centuries and is the gradual cro. lution of the Vedic literature (4) Dr Ghosh has characterised the snátakas as prous and superstitious villagers To follow a course of life in meditation of God is not superstition, even if a moderner like Dr Ghosh may think it 50 (5) The fifth charge of Dr Ghosh viz 'The life depicted in the Gsbyasútras is magicridden' :s also ludicrous, as he characterses as magic things he fails to understand This is not magic but mysticism, with which every act of religion was sought to be invested in apcient times (6) Failing to catch the real significance of the sublime upanayana ceremony, D: Ghosh has characterised it as one of those precious relics of a primitive society, divided into agc-groups, surviving into a wholly transformed society, consisting of family groups This charge is entirely without foundation and will be refuted in the appropriate place i e description of the Upanay ana ceremony (7) The seventh charge of Dr. Ghosh 422 "The enbarte details social history' is also cqually unfounded and will be refuted in its proper place, 1 e description of the marriage Ceremony ·08 We now append below extracts from Mr Yamunacharya's paper on Christian sacraments and Hindu samskiras and the rationale of ntuaksan"30 ja support of our thesis and in refutation of some of the above charges of Dr Ghosh "The Latin word 'Sacramentum' ongipally meant any bodily or sensible thing, or an action, or a from of Hords solemaly endowed path a meaning and purpose which sa itself it has not" (Encyclopædia Britannica) Upana, and is one of the many sacraments adminis- Iered 10 persons, belonging to the three upper castes The outward ceremony is to be symbolic of a certain spiard change which is intended to be produced By sin, a man is degenerate, by grace hc is to become segenerate, or conducted (Nayana) to ncarness (Upa) of spirit This is the Drijalva Or New Buth Upanay ana or regenerative symbolic ceremody is to keep ibe consciousness awake to this mighty vital truth T:1] the soul us aroused to its apprehension, it is asleep and as good as dead la the Upanayana sacrament the great Vedic Aantra, the Gayatri, is imparted The meaning of it consists in the prayer for light of wisdom being granted by great luminary, Sun, recognised by the Hindu as the visible symbol of God The sigmficance of such sacraments is found embodied in diverse manners of performing & ritual What is ideally in the mind and heart of min is translated into the concrete symbolic expression of the ritual Sacraments are regarded as oxtremely important events in the individual man's spiritual bistory They are believed to be efficacious in conferring divide grace on the recipient In any case faith seems to be a sine qua non for the eficacy of the act , so is Upanayana accompanied by Brahmopadela The Snātaka is one who is given a holy bath before sacraments are administered Another Nite which is preliminary to the offering of sacraments as tonsure Then comes the Mantra sacrament, which is beld to possess a nnque importance and efficacy in ladia The montras are essential and fixed formule employed in all ritualistic observances, the yajñas and all the Sacramental ministrations beginping from before birth (Garbha samskara) and going beyond one's demise (aurdha dehuka), marriage ceremonies coming between Particular mantras are imparted to initiates secretly and solemnly for practice of meditation The sound itself, apart from the sense, is said to carry efficacy The doctnne of fasting may be said to be a universal religious practice In India, it is dignified with the name Upavasa, which carries the implication tat the fasting day is a day when we are hving near God' The tendency of the present age 18 to look upon the Sacraments in general as superstition, spirtless and irrational Witheo Hindusm itself these progressive tendencies made themselves felt, for instance in the Bhagavad gn2, 'Give up all outward ritual, lacking spiritual import and reture into God in the secret' is the import of the famous 66th verse "Saryadbarman parityajya' of the 18th chapter of the Gita This does not bowever indicate that all sacraments can be swent away at one stroke, Deither does it signify that no sacraments are of significance for spiritual life The very scriptures by which people swear when they perform their rituals warn the votaries of the futility of such practices when the corresponding inward purity of motive and strength of faith are wanting The Bhagavad- 30 Proceedings of the eighth session of the All India Onental Conference (Mysore), pulished in 1937, pp 401 409 ·29 git: (XVII 28] says that 'wbatever oblation is offered, whatever is given, whatever pedance is performed and whatever is done, without faith, that, O Son of Pythi, 13 called Asal and that is paught, both after death and here We shall now describe the main putlines of the vast subject of Hindu sacraments Purpose of Samskaras Manu (Il 27 28] says, 'In the case of dvijānis, the taiats (or sins) due to seed and the uterus (1 c derived from parents) are wiped off by the homas (burnt oblations) sesformed during pregnancy and by játakarma (ceremonies on birth), caula (tonsure) and the tying of the girdle of muñja grass This (human) body is ren dered St for the attainment of brahma by the study of the Veda, by (observance of) vratas, homas (oblallons up fire), by the yrala called traiidya, by Worship (of gods, sages and mancs) by generat100 of sons, by the performance of the five daily sacrifices and by (solemn Vedic) sacrifices. The view of Yå; [13] is that 'Ikus [1 e by the performance of samskiras) the taiat arising from the seed and uterus [1 c from the physical defects of patents) is removed' The samskiras had been treated from very ancient times as necessary for unfolding the latent capacities of man for development and as being the outward symbols or signs of the inner change which would fit human beings for corporate life and they also tended to confer a certain status on those who underwent them If we look at the list of samskåras, we shall find that the purposes of samskaras were manifold Some like upanayana served spiritual and cultural purposes, they brought the voredeemed person into the company of the elect, they opened the door to Vedic study and thus conferred special privileges and exacted duties They have also psychological values, impress ing on the mind of the person that he has assumed a new role and must strive to observe its rules Other samskäras likę nawakarana, annaprašana and Diskramana were more or less of a popular nature They afforded opportunities for the expression of love and affection and for festivities Other samskaras he garbhadhana, pumavana, simanto anayana had also mystical and symbolical elements Vsvaha (marriage) was a sacrament which brought about a union of two personalities into one for the purpose of the conta nuance of society and for the upuſt of the two by self restraint, by self sacrifice and mutual cooperation 11 (b) List of samskaras The principal samskaras, named by most of the smrti witers are sixteen in number and are arranged below 10 the sequence of the times at which in a mans life they are performed, beginning from garbhadhaga Garbbadbana Niseka Caturthikarma or homa Manu (if 16 and 26] Yå [ 10.11, Visnu Da S [2 3 and 27 1 employ the word useka at squivalant to garbta dhana In the Par gr I ll and Āp gr [8 10 11] the site called Catustbikarma or Caturthihoma takes the place of the nite called garbhadbana elsewhere Pumsavana --occurs in almost all the Grhyasutras in Gaut, in Yaj (i 11) 31 Adapted from Dr Lane's History of Dharmasastra, Vol II ·30 Simantongayana-occurs almost everywhere Yāj I 11 uses the word sinanta Visnubali-mentioned 10 Baud g (1 10.13 17 and I 11 2), Vaik (Ill 13) Jatakarma- described in all sutras and smrtis Namakaranam-mentioned in all smſtis Niskramana or Upadiskramana or Adityadarfan2 or Nirnayana--Manu [II 34) and Ya, [1 11) speak of it as Niskramana, Daud se [[1 2] employs the word Upanis kramana, the Kausikasutra (58 181 calls 11 Nirnayana, wbile Mánava g (I 19, 11 and Visnu Dh S [27, 10) employ appropriately the name Adityadarśana Gaut, Āp gr and seleral other sutras omitt Annaprāšan3-entioned by almost every smýt: Caula or Cudikarma or Cudákarana--mentioned by all srſtis Upadayana-mentioned by all Vratas (four)---mentioned by most of the gibyasitis Samăvartana or Sadna-There 19 great divergence about these two Manu (ill 4) seems to keep spápa (ceremonial bath after the period of studentship is over) as distinct from samăvartaaa Other sutra or smrti writers employ either the word soana or the word samdvartana for both the ceremonis 1 bath and the rites of return from the teachers house on figishtag one s stadres Vivåha--mentioned by all as a sam skara Manu [II 66] and Yd) (1 13) lay down that the samskäras from Jatakarma to cudi karma were to be performed in the case of the twice bord classes with Vedic mantras when the child was a male and that in the case of girls the ceremonies were to be performed but without Vedic mantras But the same authorit es lay down (Maay II 67 YaJ I 13) that marriage in the case of the girls of the three a gher classes was to be performed with Vedic mantras The samskåras frond garbhadhäna to upanayana alone were absolutely necess ary in the case of all twice boro persons, the samskåras of snina and vivaha were pot obligatory, as a man was allowed to become an ascetic immediately after finisblog the period of studenthood Apother question was as to what samskaras could be performed for the sudra The view of Aparárka appears to be that the eight samskaras from garbhadhiga to caula (in Yaj I 11 12) were meant for all varnas (including the sudra] The śudra kſtyatattva of Raghubandana (p 634) quotes a verse from the Varahapurina to the following effect "This very procedare (about śräddha) has beco declared in the case of Sudras but without mantras, for the Sudra who is not entitled to repeat a mantra, a Brābmana sepcats the mantra and then remarks that for a Sudra a mantra from the pusadas is to be repeated by the Brahmana priest employed that the südra is not to repeat even the purana mantras but has only to say "namah The Brahmapurana quoted in the Sm C (Ip 24) and other digests states that no other sanskara tban vivaba 18 allowed to the Sudra On this the Nirnayasındhu remarks that these conflicting views are to be reconciled by holding ·31 1S that the liberal ones apply to good sidras and the stricter ones to low śüdras or that the rules are diferent in different countries The rapid rise in the marriageable age of all Hindu girls accounts for the pop performance in most cases of the samskåra of garbhadbana eten in the case of Brabbana girls Namakarana and annaprašana are performed in a popular way without calliog a priest to oficiate Caula is performed in most cases on the day of the upanayana and samávartana is also performed a few days after or even on the next day following the day of upapayana It appears that this state of things has continued for centuries, as the Smſtyartbasara (p 3) says, “If the samskåras (except upanayapa) are not performed at the prescribed times, the vyábrtihoma should be offered and then the samskaras should be performed (though late) For each samskåra that is not performed the penance called pidakşcchra should be performed (if the non performance is due to some difficulty or distress) and for non performance of caula the penance ardhakrechra If the samskāras were knowingly omitted or if there was no distress, then the penance is double of this The Dharma stadhu (3rd pariccheda, purvardha) states various substitutes (which are comparatively easy) for these penances For example, ope prājāpatya pedance is equal to three padak rechras In place of prajapatya the person guilty of the lapse may make the gift of a cow or (in the absence of a cow) may give, one niska (320 gunjas) of gold or one half or one fourth of it, one who is very poor may give one eigbth of a silver diska or cuin of that value There being these casy substitutes (pratyampāya as they were called) people gradually left off perform ing the several sams kāras and concentrated themselves only on upapayana and vivaba '93 (e) Detailed description of the samskåras The above sixteen samskaras will now be described in detail (1) Garbhadhána --Atbaryaveda V 25 appears to be a hyoo fateoded for the garbhadbana rite The Vajk [11] 9) calls this ceremony ftusamgamana and 18 similar to Āp gr A debatable question is whether garbhadhana ys a samskáta of tbe garbha (the child in the womb) or of the woman Gaut VIII 24 Manu I 16 and Yay I 10 jadicate that it is a samskära of the garbha and pot of the woman Later works like the Mit (on Yay I 11) the Sm C, the Samskäratattva (p 909) bold that the garbbadhana, pumsavana and simantonnayapa are samskaras of the woman and are to be performed only once and quote Devala in support Aparärka bolds that subanfonayasa :s performed only once at the first conception, while pumsavana is repeated at each conception According to Kulluka on Manu Il 27), the Sm C II p 14) and other works garbbädbåna 18 20t of the nature of homa All samskaras other than gabbadbåda can be performed by any agnate in the absence of the husband (vide Saraskara prakāśa p 165) (2) Pumsavana –The rite is so called because in virtue of it a male is born The ĀŠv & ( 13 2 7) describes the rite as follows - 'He should so the third month of preg nancy, under the Coostellation Tisya (1 e Pusya) gye (thrice) to eat to the wife, after she 32 Adapted from Dr Kane s History of Dharmaśāstra, vol II ·32 has fasted (on the preceding Purarvasu constellation), in the curds of a cow which has a calf of the same colour (with the cow) two beans and oac grain of barley for cach handful of curds On his asking the woman) hat dost thou drink? What dost thou drink?" she should thrice reply 'pumsayana' (generation of a male), 'pum savana' In this way (he) should make her take three baadfuls (of cards with two bcans and barley)' It would be clear that the pumaya na rite has several elements, religious (homa and son's importance from ancient times), symbolical or suggestive (the danking of curds with beans and grain of barley) and medical (inserting some substance in the woman's nostrils) The Gobhila er [2 6 1 3) says, 'The tinc of pumsavana is in the beginning of the dard month counted from conception After having pluoged with the head in the morning, (the woman) sits with her face eastwards to the west of the fire, while the ends of her hair are still wet The husband (of the woman), staying behind will touch with his nght hand the navel (of his wiſe) with the mactra 'The two males, Mitra and Varunt' The Samskaratativa (p 910) adds that the rite of pumayana is to be performed within the first ten days of the third month of pregcancy and in the auspicious times, prescribed in the works on Astrology (3) Simantonnayana - This word literally means 'parting of the hair (of a woman) upwards. The Āśv gr (I 14 19) descubes it as follows "In the fourth month of preg nancy the Simantonnayana (should be performed) In the fortaight of the waxug moon, when the moon may be in conjunction with a naksatra that is regarded as) male (or the name of which is of the masculine gender, according to Nåråyanı), then be establishes firc (1 c performs the details of homa up to offering of aljabhāgas) and having spread to the west of the fire a bulls hide with its neck to the east and the hair outside, he makes eight oblations (of ajya, 1 e clarified butter), while his wife sits on it (hide) and takes hold (of his hand), with the tro (verses), May Dbåtf give to his worshipper' (Atharvaveda VIII 17.23), with the two crses, 'I invoke Raka'(Rg II 32 4-5), with tie torce (verses) called 'ncjamesa' (a khilasůkta after Rg X 184 and Āp MPI 12 79) and with the verse 'Oh Prajapati, no other than you (Rg X 121 10) He then three times parts her hair upwards (beginning from the front and proceeding backwards) with a bunch of an evea cumber of otipe fruits, with a porcupine quall that has three while spots (or Tings) and with three bunches of kuša grass, with the words bhur, bhuvah, svar, om' or he does so four times He then orders to two lute players, 'Song (prarse of) king Soma' (They sing this gātha) 'May Soma, our king, bless the human race Fixed is the wheel (dominion) of this (nver), (here they take the same in the vocative of the river gear which they dwell) And let them do whatever aged Brāhmana women whose husbands and children are alive direct A bull is the fee (for the sacrifice)' The Gobhila gr (2 7 (-12) gives the following description 'In the fourth, sixth or eighth month of first pregnancy (prathame garbhe) the simantakarana (should be performed) After having bathed in the morning (the woman) should sit on the grass, the blades of which are turned northwards, with her face turned castwards The husband, seated behind the fire), ties a twig with fruits of the unripe udumbara tree to the neck of) the wife with the mantra "This is the free of Úrāvasa Then he parts her hair upwards with (three) bunches of kusa grass first with ·33 the word 'bhūh', secondly with the word 'bhuvah' and lastly with the word 'svah'. Then he again parts her hair with the verses 'with what arrow of Aditi' and 'I invoke Räkä', and does the same with a porcupine quill that has three white spots with the verses 'Thy graces, O Rāka ?' He the shows the rice and sesamun, cooked together and with ghee sprinkled above (to his wife) Having asked (her), 'wbat dost thou see ?', he makes ber answer 'Progeny, animals and good fortune to me and long life to you'She should then herself eat the previously shown) food Brāhmana women should thea bless ber with benedictory sentences, such as (May you be) the producer of brave sons", "(May you be) the producer of long-lived sons', '(May you be) the wife of a living person (and never a widow)' The Samskäratattva (pp 912-13) says that in case the pumsavana (of the woman) had not been performed (previously), the mahävyährlihoma, constituting the pedance, should be offered, then pumsavada should be performed and afterwards simantonnayana should be gone through on that very day, and that owing to the single use of the particle 'va' (1 e or) there is no option among the fourth and other months but the preceding periods are more praiseworthy, on account of the maxim of the non-dilatoriness of the competent and that consequently this rite is to be performed in the aroth or any other later month after having undergone the requisite penaoce, tbat by the words prathame garbhe (1 e in the first pregnancy), If there is destruction of the fætus without the woman undergoing this samskāra and there is fresh conception, then the above time-limit does not hold good but the period, prescribed by the following text of Sankhalkheta, is to be accepted 'The simantonnayana (is to be performed) on the throbbing of the fætus up till the delivery of tbe child, The Samskåralattva (p 913) then quotes a text of the Brhatrajamārtanda to the following effect "If a woman, who has not undergone the site of simantonnayana, is delivered of a child, she must do the same, placing the child on her lap in the sixth or eighth month after her delivery' It appears, however, that gradually this picturesque rite receded in the background, so much so tbat Madu does not even meotion it by name, though Yāj names it (4) Vistubal} -According to Vaśrsiba, quoled in the Samskaraprakića (p 1763 this ceremony was to be performed in the 8th month of pregnancy, on the 2nd, 7th or 12th liths of the bright fortnight and when the moon was in the Sravaná, Robini or Pusya constellation The same work quotes verses of Āśvalāyana, describing the ceremony and stating its purpose, viz to remove harm to the fætus and for easy delivery of the woman and that it was to be performed during every conception On the preceding day Nándeśr3ddha was to be performed and then boma to fire was to be performed up to the offering of jyabhaga! To the south of the fire another sthandila of the shape of a lotus or svastika was to be drawo on a hich 64 oblations of boiled rice with ghee tbereon were to be offered to Yisnu (some offer them on the fire itself) with the verses of Rg 1.22 16-21. Rg I. 154. 16, Rg VI 69 1-8, Rg VIII 104 II, Rg X 90 1-16, Rg X. 184, 1-3. Then to the porth-east of the fire, a square plot should be smeared with cowdung and be divided lato 64 squares with white dust and 64 offerings of boiled rice should be offered with the SD 6 ·34 - same mantras and in their midst one ball of rice should be offered to Visou with the mantra loudly muttered 'namo tarayanaya' and the husband and wife should partake separately of two balls of the same tice Then the offering to Agni Svastakt should be made, dakşıni should be distributed and Brāhmanas should be fed (5) Jatakarma --This appears to have been a very ancient cite It is described in the Br Up I 5 2 and VI 4 24 28, from wbich it is clear that the patakarma rite contained the following parts [1] homa of curds with gbịta to the accompaniment of mantras, [2] repeating in the child s right car the word 'speech thrice, [3] making the child Dick curds, honey and glista by means of a golden ladle (or fog), [4] addressing the child with a game which was to be his secret name (namakarana), [5] putting the child to the breast, and [6) addressing the mother with mantras The Satapatha Brahmana adds another detail viz asking five Brahmanas, Jf available, to breathe on the child (from four quarters and one immediately above hım) of the falher bıraself may do so The Samskärataitva (pp 915-16) quotes the Gobbila 81 (2 7 17 23) in this connection and cites verses from Samyarta, the Markandeyapurana, the Visrupurana, Pitamaha (quoted in tbe Mit ), the Varábapurina (quoted in the Disadarpana) Devala (quoted in the Krtyacıotámanı), Garga and the Adipuräna The combined purport of the above quotations as to the following effect -The father of the newly born child should bathe with his clothes on, perform the viddhisraddha should make gifts to Brålmanas according to his capacity and then sce che face of the chud, before its umbilical cord has beca cut The Nityacora. paddbau (pp 244 255) contains an elaborate description of the auspicious or inauspicious character of the newly born child, calculated astrologically from its time of birth (6) Namakarana - The ceremony of paming a child There 19 a great difference of opinion as to the time when the child was named Several times are suggested in several authorities (a) A child was addressed by a name according to Gobhila (2 7 15) even in the Sosyantikarma, ie 'a rite for a woman who is about to be delivered of a child (b) Yaj 1 12 prescribes it on the cleventh day after birth (c) Manu II 30 says that it may be performed on the 10th or 12th day after birth or on an auspicious lithu mubůrta and naksatra thereafter (d) Gobh.Ja (2 8 8) says that it should be on any day after ten nights one hundred nights or a car from birth Kulluka explains Manu II 30 as 'when the 10th day is past , 1c according to hun it is performed on the lith day Medhatitbi does not like the addition of past (alitayam) after dilinin z Manu U 30 and says that just as játakarma can be performed even when there is impority due to birth, so nămakarana may be performed on the 10th day and that the only essential thing is that it is not to be performed before 10th or 12th Manu altogether omits the involved rules given by the Grhyasútras about naming a boy and presenbes (II, 31 32) (w simple rules, uz that the names of all the members of the four varnas should suggest respectively auspiciousness, vigour, weather and lowness (or contempt) and ibat the names of Brahmanas and the other vardas should have AD ·35 addition (upapada) suggestive of śarman (happiness), rakså (protection), pusti (prosperity) and presya (service or dependeace on others) Yama, quoted in the Samskäratattva, (P 919) says that the names of Brahmanas should fave the addition of śarmá or deva, of Ksatnyas varmă or trâtă, of Vaišyas bbūti or gupta and of sūdras dasa About the names of girls, Gobbila (2 8 16-17) says, '(The naines) of girls should be composed of an odd number of letters and should end in 'da' and that the game thus formed should be first told to the mother Manu says (11, 33), 'The names of girls should be easy to pronounce, expressive of gentleness, explicit :) sense, charming, beneficent ending in long vowels and bespeaking of benediction' The Samskåratattva (p 919) quotes a text of the Prayogasāra (as quoted by Rågbayabbatta) to the following effect, "One -should utter the name of a god, one's preceptor, one's preceptor's dwelling place, holy spot, presiding deity of a holy spot, a spiritually elevated person and of those with prospects of spiritual eminence (siddhidhikara] with the prefix of the particle "Śri'." The same work adds the following comment on the word 'siddhadhikara''Those pesons who bave prospects of attaining spiritual eminence by going to beaven and similar other results' and adds that consequently the particle Sri' is prefixed to the names of living persons and not of dead ones and that the usage is to the sante effect (7) Niskramanla Taking the child out of the house in the open This is a minor nite Turs was done according to most authorities in the fourth mooth after birth Accord 10g to Par gr [117] the father makes the child look at the sun, pronouncing the verse that cye' (Vãy S 36 24) Gobbila (2 8 6) speaks of candradarśaca (e looking at the moon) The Krtyacıntāmani, quoted in the Samskåratattva (p 920), says, "(The father) should make the child) offer oblations to the sun and the moon according to their appropriate procedure Raghupandana then adds that the oblation to the sun relates to persons other than Såmavedios and that to the moon begins with the words, 0, you, born of the ocean of k' (8) Annaprāśana --Making the child eat cooked food for the first time Manu (II 34) and Yay (I 12) prescribe the 6th month from birth as the time of this samskara Manu adds the option of performing this samskāra according to the time prescribed by the family tradition As the Gobbila gr makes no mention of this site, so the Samskara tattva which follows it bas been obliged to lay down its prescriptions about this site from the Puranas and earlier digests (rp 921-22) It first quotes a text as cited by the Krty acintamani to the following effect -The learned should perform the annaprašana ceremony (of boys) in the 6th or the 8th month and of giris in the 5tb or 7th month, so the sage bas declared' It then quotes the Matsyapurana which lays dawn that vrddhi. fraddha is to be performed on the occasion of this ceremony and then prescribes the following procedure of the above nte from the Mārkandeyapurana - Food is to be given in a plate of gold to the child, bedecked with ornaments and placed on the lap of the father in front of images of gods The food, which is mixed with honey and gbee and accom panied with gold, is higbly spoken of The eating over, the child should be made over to the lap of the mother After having placed all the artisan's tools, weapons and scriptures ·36 before the gods, (the father) should observe the characteristics of the child The tool, first taken hold of by the child, should be considered as the medium of its future occupation' Āp gf prescribes feeding of Brahmanas, making them give benedictions to the child and then causing the child cat only once & mess of curds, boney, ghee and boiled rice mixed together with the recitation of a mantra, joined to the three vyabrtis (bhuh, bhuvah and syah) supply and collectuely and says that according to some the flesh of partridge may also be added (9) Caula or Cudákarma or Cudikarana -The first cutting of the hair of the child s head Cúdå means the 'lock or tuft of bair' kept on the bead when the remaining part is shaved, so cudakarma or Cudákarana means that rite in which a lock of hair is kept (for the first time after birth) We get 'cauda' from 'cudi', meanog 'a rite tbe pur pose of which is keeping a lock of hair and as 'da' and 'la' often interchange places, so We get caula' also as the name of the ceremony The word 'caula' may alternatively be derived from 'cula' meaning hair Manu (II 35) and Vaik (III 23) say that it may be performed in the 1st or 3rd year Yaj (12) specifies no year but mentions only family usage (Manu II 35) has in view the Vedic verse (Rg 1V 75 17 01 Tar S TY 6 4 5) viz 'wbere arrows fall together like boys having many tufts of hair' The Ābv gr says that it may be performed in the 3rd year or in the year in which it is the custom of the family to perform it ſankhalikhıtā allows it in the 3rd of sth year (Samskäratattva p 922) The ceremony is 10 be performed on an auspicious day Gobhla BT (2 9 1-29) lays down the following procedure of the ceremony -'The cudakarana should be performed in the 3rd year (of the child) Fire is to be placed in a cowdunged spot in front of the house and the following things are to be kept in that spot to the south twenty one bunches of kusa grass, a vessel filled with warm water, a razor made of udumbara wood, a mirror and the barber with a razor in hand, to the north dung of a bull and rice and mustard cooked together, without ceremony, to the east four vessels each of which is separately filled with rice, barley, sesame and masa beans The cooked substance of nice and mus tard and the four vessels containing the above grains are to be made over to the barber Then the mother, baving covered the child (excepting the face) with a washed cloth, şıts facing the cast to the west of the fire on kuſa grass, with their ends northwards The father, who is to perform the rite of the cůdákarasa for his child, after having given four ablations to the fire with the vyåhtis singly and collectively, sits to the west of the fire with his face turned towards the east Then the fatber, having contemplated upon Savitr. looks at the barber with the mantra 'Here comes Savar (Mantra br 1 6 2) and contem plating on Vayu, looks at the warm water with the Waptra 'With warm water, oh Vayu, come hither (Mantra br 1 62) Having taken water with the nght hapd, he moisteps the right portion of the head of the child with the mantra "May the waters morsica (thy hair) for Vigour He should then look at the razor made of udambata wood or at the mirror with the mantra 'Thou art the tooth of Visnu Thea on the right portion of the child s hair the father puts seveo kośa bunches with the points towards the boy with the formula 'Herb, protect him' (Tal. S 1 2 1 1) Having taken hold of both the kuša ·37 buaches and the right portion of the childs hair with the left hand and taking the razor made of udumbara wood or muror with the night hand, he presses the latter (on the Kusa blades) with the words 'Axe, do not ham hım' (Tai SI 2 1.1) The father then makes a show of cutting the bar of tåe child once with the mantra 'With that razor with which Pusan (cut the hair) of Bphaspati and does the some twice silently Then be cuts the hair along with the Kuša blades with the iron razor and puts them down on the bu)ldung The tult of hair oa the back of head and the hair on the left side are also cut three times similarly Taking hold of the child s head with both hands the father should multer the mantra 'Three lives of Jamadagni' The site only (without the mantras) is performed for a gırl Having gone to the north of the fire the father has the child's head shaved accord ing to the customs of the family Having placed the hairs in the previously secured dung of the bull, the father or any other person takes them to the forest (1 e outside the village) and bury them underground there Some teachers prescribe the placing of the hairs in the rice, barley and similar other things The homa with the mahavyabrtis and similac other supplementary acts are to be performed and a cow is to be given as daksina for the main rite of cudåkarana' Raghunandana in his Samskäratattva (p 924) interprets 'vnh-yavais ulamasair iti prthak patrani, occurring in the second sentence of the above Gobhıla gr text to mean 'two vessels with rice and barley mixed together and two other vessels with sesame and masa beans mixed together' owing to the force of the two copulative (dvandva) compounds 10 'vibryavars and hanåsar' la modern teraes thurs site generally takes place on the day of upanayada (10) Upapayans - This word literally means leading or taking Bear It appears that it originally meant taking near the acărya (for instruction), it may have also meant 'lotroducing the Dovice tothe stage of studenthood The Hir gr I 5 2 brings out this sense clearly 'The teacher then makes the boy utter I have come unto brahmacarya Lead me near (lotiate me into it) Let me be a student, impelled by the god Savitr', Comparison with the ancient Zoroastrian scriptures (vide S B E, Vol V PP 285 290 about the sacred girdle and sbirt) and the modern practices among the Parsis of India tend to show that Upanayana goes back to an lodo Iranian origi meaning of the word 'Upanayana' by its derivation it subsequently came to mean that rite by which the boy is taken to the acarya and so upanayana priacipally is gayatryupadeśa (the imparting of the sacred Gayatri mantra) Originally upanayana was a very simple matter and there were no elaborate ceremonies The would be student came to the teacher with a samdh an his hand and told the teacher that he desired 10 enter the stage of studenthood and begged to be allowed to be a brahmacari, living with the teacher The age when upapayapa was performed is not expressly stated in the Upapisads except in the case of Śretaketu who was 12 The period of studenthood was usually twelve (Chandogya I 231, JY 10 I, VI 1 2] The proper age of Upanayana --The Āśv gt ( 19 16) says that a Brahmana boy should undergo uparayana in the eight year from birth or from conception, a Ksatriya za the 11th year, a Vaibya in the 12th and that to the 16th, 22nd and 24th years respectively From the original ·38 for the three Varnas it cannot be said that the time for upanayama has passed The Gobhila gſ. (II 10 1 4) also says the same thing but restncts the counting of years for purposes of upanayana of boys of the several varnas to conception alone The Samskāra tattva (p 927), after quoling the above portion of Gobhila, comments that the particle 8, occurring in the words a sodaśat, & dvivimsåt and å caturvimsát, is to be taken in an faclusive sense and quotes in its support the Visnudkartottara [II 85 2la 22a] which says that 'sixteen, twenty-two and twenty four years are spoken of as the years of perform ing the upanayana of the Brahmana, Ksatriya and Vaisya boys respectively. In some Smrtis upanayana is allowed to be performed even earlier or at different ages, eg Gautama [I 6 8) prescribes that upanayana for a Brahmana is in the eighth year from conception but it may be in the 5th or 9th according to the result desued, and Manu II 37 says that if spintual eminence [for the boyſ is desired by his father), then upapayana may be per formed in the 5th year for a Brahmana, in the 6th year for a Ksalnya ift is a desire for military power, 11 the 8th for a Vaišya if there is desire for endeavour to accumulate wealth The ausp crous times according to the Āp gr and Vaik (II 3) are vasanta (spring), grisma (summer) and Sarad (autumn) for the three vardas Āśv gr ( 4 1) says that uponajana should be performed in the bright half of a month, on 22 auspicious naksalra, particularly under a paksatra the name of a bich is masculine A Brahmacari lad to scar to garments, one for the lower part of the body (1āsas), another for covering the upper part of tbe body (uttarıya) Ār Db S (I 1 2 391 1 3 1 2) says that 'the garment (visas) for a Bråbmana, Ksatriya or Vaisya Brabraciri 15 respectirely to be made of bemp, flax, ojina (deer skın), some teachers prescribe that the lower garment should be of cotton but coloured reddish yellow for Bråbmanas, dyed with madder for Ksatryas, djed with turmeric fo Vaśyas Gobhila (11 108 & 12) says that the lower garments of the three varnas are to be made of fiat (or hemp). cotton and deer skin respectrely. Gobhila (11 10 9) further says that 'thic upper garment for Br&hmana should be the skin of a black detr, for Ksatuja the skin of ruru deer and for Vaisya of goat skin' Danda (staff) -ĀS &T (I 19 13 and 1 20 1) says, “a staff of the Palafa Hood for a Bribmana, of Udumbara for a Ksatriya and of Bilva for a Vaša or all the varnas muy employ a staff of any of these trees' Gobhila er (11 10 11) says, 'the staff's made of Palasa sood, B:k1 cod and Ass attba Rood are respectacly recommended for the three varnas The length of the staff varied according to the varna of the boy Manu (146) pyshm'he kerthe Whanan, başvarav luxe Hyus neprestankovichode be as high as his head, forehead of the top of the pose' Maru (Iſ 47) Surther says that 'the staff should be straight, noi cafen up by formes, pleasing to look al, not intitudsting to other persons, should have the bark attached to it and shou'd not have come into con tact with fire Mekhala (gıdle) -AS FT (I 19 II), Manu TI 42) and others prescribe idat girdle, made of muípa grass, storld be tied round a Bråtmana toy & waist, odc, made of ·39 murvá grass (which is used for making a box string), for a Ksalnya and one of tempe cords for a Vaišya. Macu [Il 43) further says that in the absence of these the girdle should respectively be made of Kuša, Afmantaka and Bah aja grass (for the three varaas] and adds that there may be one krot or three or five in the girdle Kullóka, the commestator on Manu, says that the above option in the pumber of pots ja tbc girdle is according to family usage Gobbila gr (II 10 10) says that the girdies of the three varnas should be reade of Muāja grass, Kāſa grass and bemp respectruety' and adds (11 10 14) that in the absence of the requisite girdle either of them may be used for all the varnas The ceremony of Upapayana, as contained in the Gobhila gr [11. 10 15-52), berog the shortest and also being the coly authority of the Sameskåratattva, is set out below in full *Fire is to be placed in a cow.dunged spot in front of the boase After baying offered four oblations to the fire with the vyābſtıs and five oblations with the mantra 'O Agni, the god vows' and others, the teacher sits with his face castwards to the west of the fire on grass, the blades of which are turned northwards. The boy seats himself between the fire and the teacher, and towards the teacher with folded hands and on grass, the blades of which are turned northwards A Brahmana, who is versed in the Vedas, seals himself to the south of the boy and fills the folded hands of the boy and the teacher successively with water The teacher then looks at the boy and mutters the verse, "O Agol! we are assembled together with this boy, who has come to the teacher's house Just mit him, a beautiful mortal, with us Let us roam together with him, free from dangers and let him also do the same with good', and makes the boy repeat the sersc, 'I have come to brahmacarya, just lead me towards you (for Vedic study)' The teacher then asks the boy the latter's pame, after baving given him a name fit for salutation, which may be derned ether from the name of a god or from that of a paksatra or from that of the family. The teacher then drops down the water ia bis ſolded bands and takes bold of the right hand with the thumb (of the boy) with bis own right hand with the formula 'by the urge (or order) of the god Sayitr, with the arts of the tao Asvins, with the bands of Pasan, I seize thy hand, Oh! so and so " The teacher then makes the boy turn castward, Oh! so and so, turn towards the (rising) direction of the sun Having touched the right shoulder of the boy with the right band, the teacher should louch the parel of the latter without the intervention of a garment with the mantra 'Thou art the knot of life and having placed his own hand on the belly Beat the basel of the boy, should mutter the formula beginning with 'Oh, joo, the ſite of the stomach', and then having faten the band on the heart of the boy, the teacher sepeals tbe mantra beginning with 'On, jou, kršana. the lord of the heart' Then the teacher, having touched the night shoulder (of the boy) with his own right hand, says, 'Oh! jou, 50 and so, I give the lo Prajipati' and having louched the left shoulder (of the boy) with his own left band, mutters, 'Oh' you, so and 10, 1 give thee to the god Savity' Then the teacher orders the boy, 'Troo bast become a Brahmacari. put on ſuel, drink (only water), do the service, do not sleep at day time Harlog sone to the dorth of the fire, ibe teacher seals himself with ke lace tarped casta ·40 wards on grass the blades of which are turned northwards The boy, with his right thigh placed on the ground, sits westwards (to the north of the fire) facing the teacher, an grass, the blades of which are turned northwards After having the boy thnice wear the girdle made of muõja grass round his waist, the teacher makes him utter once the following two mantras viz 'This (girdle) stops ali blasphemy' and '(This girdle is) the protector of truth' Then the boy, thus seated with hands folded and eyes fixed upon the teacher, asks the latter to teach him the Savitri The teacher then teaches the boy the Sivilri first pada by pada, then hemistich by hemistich (and lastly) the whole verse, and also teaches him the mabavyährtis separately with om added to each of them whtle giving the boy a staff made of (palaſa or other) wood, the teacher makes him utter, 'O well famed one ,make me wellfamed' (The student) the should beg (food) first from his own mother, then from two other affectiocate women or from all the ladies situated nearby He (the student) then announces to the teacher (what he has received by begging) and remains silent for the rest of the day After sunset (the student) puts fuel (to the fire) with the mantra, 'I have ccollected fuel for the fire' (The student) should not partake of pungent food or salt for three days after the conclusion of the upanayana ceremony tbc savitracaru [ıs to be cooked by the student) A rule about Yajñopavita (sacred thread) may now be stated here Manu (II 44) prescribes that the Yajãopavita for Brāhmana Ksatriya and Vaiſya should respectively be of cotton, hemp and sheep wool The Yajñopavita is to have three threads of nine strands well twisted (for each thread] Vide Chandogapassusta and Devala quoted by Kulluka on Manu II 44 'An interesting question is whether women ever had upanayana performed or whether they had to wear the Yajñopayıta In the Gobhila gr [Il , 19it is said Leading for ward towards the sacred fire (from the house the bride who is wrapped 10 a robe and wears the sacred thread (slung from her left shoulder, in the Yazãopavita mode), he [her husband) should murmur the verse 'Soma gave her to Gandhava' (R8 X, 85 41] It is clear that the girl, according to Gobhila wore the Yajñopavita as a symbol of the tites of upamayana The Haritadharmasutra, as quoted in the commentary of the Gobbila gf on the above sutra, says 'There are two sorts of women those that are brahmavidinis (1 students of sacred lore) and those that are sadyovadhus [ic who straightway marry) Out of these brahmavādinis buye to go through upanayana, keeping fire, Vedic study and begging in one s house lie under the parental roof), but in the case of sadyovadhús when their marriage is drawing near, the mere ceremony of upapayana should somehow be performed and then their marriage should be celebrated Having spoken of the samskāras from jitakarma to upanayana, Maou fays down (II 66-676. These ceremonies were to be performed in their entirety for womta also but without mantras The cere mony of marriage is the only samskåra performed with Vedic mantras in the case of women, (on there case) attendance on the husbaad amounts to serving a guru (svhich a student had 10 do) and performance of domestic duties to worship of fire (mbich the student had to perform by offering fuel stuck in the evening every day)' This shows ·41 that Magu seems to have been aware of the upunajana of women as prevaleat in ancreat times and that in his days this usage had gone out of practice The next important question is as to whether upanayana was performed in the case of the blind, the deaf and the dumb, the idiotic etc Manu (IX 201-2) and Yājñavaikya (II 140-141) lay down that persons, who are impotent, patila, congenitally blind or deaf, lunatics idiots, dumb, Cripple and those who suffer from Jocurable diseases, are pot entitled to share property on partition, but are only cotitled to be maintained But they allow even these to marry (Vide Manu IX 203) As marriage is not possible for drijatis unless upanayana precedes st, it appears that the ceremony of upanayana was gone through as far as it could be carried out in the case of the blind and similar other persons Maqu (X 41) says that the six classes of persons, viz three belonging to the three twice bom classes and three anulomas (sc mixed castes of persons born of the untion of a higher caste man and a lover caste woman) are eligible for the sites of dvds (including upanayana) and the Mit (on Yaj 1 91 and 95) says that anulomas have upanayapa performed according to the rules of the caste of the mother and further mixed castes arising from the six anuloma castes in the anuloma order are also eligible for upanayana All protilomas were like śüdra according to Manu (X 41) and the offspring of a Brahmana from a südra woman, though anuloma, was like pratiloma's Savitryupadeśa - It is nothing but imparting the sacred Gayatri verse to the student and though there are various rules about the time of its imparting, the general practice seems to have been to do the same on the very day of upanayana The sacred Gayatri verse ss Rg III 62 10 and is addressed to Savitr (the sun) It literally means, 'Wc contemplate that esteemed sefulgence of the divide Savits who may inspire our intellects' Manu (II 104) and others prescribe that everyday a Brahmacāri (as well as others) must perform japa of Gāyatri There are mantras for invoking the Gayatri and for taking leave of 1 Samdhya The word 'samdhya', wbich literally means 'twilight', is an abbreviation of the words 'sa ndhyopåsana' and 'samdbyåvandana' and thus indicates the action of prayer, performed in the morning and evening twilight This prayer is sometimes pres. cribed as necessary thrice a day viz al day break, in the noon and at sunset The princi. pal constituents of samdhyopāsapa are these Ācamanas (sipping of water), pránayima (restraint of breath), märjada thrice (sprickling himself with water 10 the accompaniment of several mantras), aghamarsana (driving out sın), offering of water to the sun (arghya), Japa of Gayatri and upasthina (reciting mantras by way of worship of the sun in the morning and generally of Varung in the evening) (11-14) The four Veda vratas -The Gobbila gr (III 1 26-31) mentions the vratas as Godånika, Vratika, āditya, Aupanisada, Jyestha samika, cach lasting for one year and 33 Adapted from De Kane's History of Dhamiaföstra, sol 11 SD 7 ·42 adds that some do not observe the Aditya vrata The Godana vrata 19 connected by thic Gobhiliya with the sanskara of godina (to be described below) and it prescribes certain observances for it such as removing all hair on the head, chin and lips avoiding false hood, anger, sexual intercourse, perfumes, dancing and singids, collyrium, boney and meat , not wearing shoes in the village It also prescribes that fearing the girdle, begging for food carrying a staff, daily bath, offering a fuel stick and clasping the teachers feet in the morning are common to all Vratas Kesänta or godina - This samskara consists in shaving the head and also the hair on the other parts of the body (such as armpits, chia) Manu (Il 65) and Yaj [1 36) employ the word 'keśanta', while Gobhila and other grhyasutras employ the word 'godina' According to Manu (II 65] Kešinta is performed in the 16th and 22nd or 24th year respectively for a Brahmana Ksatriya or Vaśya The Samskäratattva (pp 874 875] quotes a long extract from the Gphy.saragraha, containing 26 names of the fire kindled in the several rites and ceremonies and the seveath hac of this extract is to the effect, 'gadane suryanamā ca keśānte hyagnitucyate' Raghunandana, the author of the Samskäratattva comments immediately below with the words viz 'godanc godinakhyasamskāre [le the word "godåne' here means in the samsköra of godana') but be describes the samskåra of godāna or keśanta , nowhere in his above work So it seems that he was aware of the existence of the samskära of god ina which had gone out of sogue long before his time But the fert of the Gphyss amgraha, as quoted by bim, enumerates sodyna' and 'keśānta' as separate sa maskaras and not identical ones The above lengthy passage is quoted as from the hapıla pañcarătra with slight variations and different readings by Govindananda in his Dinakrsyakaumudi (pp 205 206) Govindicanda quotes the first pada of the line 'sodanc etc ' but omits the second pada of this line and also the first pada of the next line So we do pot come across both the words 'godina' and kesänta' but the first word 'godåna' only in the above text in Govindiganda s quotation (15) Saana or Sawavartana - [Taking the ceremonial bath after finishing Vedic study and returning from the teacher's house) Manu [til 41 uses both spina and Saruivartanz in 'A drija, besog permitted by his teacher, may take the ceremonial bath and return from bis teacher according to the rules laid down (in his own grhy asutra) and then marry a girl, belonging to the same varna and endowed with the auspicious sigos A person who has taken the ceremonial bath is called a sndiala Aspataka is said by the Gobhila gr (III $ 21 22] and others to be of three klods, viz Vidyasaātaka, Vratasaátaka and Vidyavratasnātaka One who has finished Vcda study but has not gone through the vratas, described above is called Vidjasnataka , one, ho has finished the yratas but has Dot finished his Veda study, is styled Vratasnataka , while one, who has finished both, is named Vid; arratasnataka Gobhila g1 [lll 5, 23) says that of these, Vid; drzatasndrako 1s 1bc best, the other two being equal to cach other When Yaj (151) says that "fa student}, after fidishteg veda (study) or the vratas (obsersances of brahmacurya) or both, and after giving to the teacher hal the latter chooses to ask, sbould take the ceremonial bath with the teacher's permission', he seems to refer to the three fold division of sankas ·In modern times samavatiga often takes place a sbort time after upaaay301 and some times on the 4th day thereafter or then the next day Owing to the discontouance of Vedic study among the majority of the Brahmanas, samduartana bas now become a metc matter of form to them As a Brakmacãri is not affected by the mourning daº to the derth of relatives (etcept his parents and teacher), on samdiartana fc has 10 obsenc impunity for thr-e days [for deaths, and not for births, of relatives in the intenol) [Vide Manu V 881 1161 Vivaht (marriage - This is the most importari of all sarulāras "The keveral words, such as ud13b0, iniba pannaya upayama and pinigratana, that are employed to deate the idea of marriage, indicate one or more of the elements of the samshára of marriage Udriha means 'taking the surl out of her paternal horre, vita indicates taking the girl away is a special way or for a special purpose ic for makmg her one's miſes, pangasa means 'going round e making a prodilşına to fire', urayara indicates 'bringing near aod malins one s osnºalile pingratana is nothras but taking the hand of the sol * The first consideration is how to choose a bridegroom Manu (III 421 says, 'Onc. Who desires to raise hs family to excellence and errirence, should als ays enter into matt monial alliances with the best ard avoid alliance with the lon' and adds [111 6-7) bat ton linds of famulies cren though richly endowed with callle wealth and agricultural products should be avoided in matnage 112 in which the samskins are not performed, 11 which there is no male propens which are derod of seda (stody), which have hairy members that suffer from gailes or consumption or indigestion or cralersy leucems or leprosy XS) (1 54 55) emphasizes the importance of a good family famed for ten göretations and freedom from diseases if at are hereditanly transmitted and adds that the bride room must he young. Inteligent a fal punts among the propeand as stratify muut he arefully letted The sped cors d'erating is how to choose about 11 $*J 2nd scral oters may 1ta1 ih- pard must be younger than the bndegroom aud must be a virgin and of same catte as that of the Indicom Ilide llana Ill 4 for the last requnite! Yard IN 11)n3 14 11 531 require that the sello to chosen mustart he dortherly the whose ruto of murris; as ll of the use caste is endo;177) but the principl- of enginy praled the the caute itself Ghaza sf {I11 44\ins fill Sl regcsre 15 than torde to how choren must not taken to the 13C 5034 that of the propose Vul (lll I ldit <land piny other ptch H 4-1 of 911 *eft as paars Gathil pr 11th 49. Wikittland [!! mgroethy tsaka routros be» . *nac Bow se'll 2016 mahes of it? My !!!} 11.33) ajcharynint the policy aga nii rzar a: a realiti Kd Tre the fat*i*s1 de sef dit op. p. 1 1.**f* fenomen fre! - (drease in care:ita 11 Adornost - 1 - 43***} .mp!'. 1' 11 ·44 The age of marriage for both sexes has varied considerably from age to age, from province to province and also from caste to caste even at the same time As regards men there is no special rule as to the age before which a man was obliged to marry He could Beser marry at all but at least 10 mediaval and modern times marriage bas beca absolutely necessary for cvery girl The ancient gļhya and dharmasútras testify that girls were married just before the time of puberty or immediately after it. The probibition against marriage with a sapında girl applied to all varaas including the sodra The next question is as to who have power to arrange for the marriage of a girl and to give her away The Visnu Dh S [24 38 39) says, The father, the paternal grand father, a brother, a biosman, thc malernal grandfather and the mother are the persons, by whom the girl may be given away in marriage in the absence of the preceding one (the right) devolves upon the next 10 order, in case he is not affected by lunacy and similar defects About the times auspicious for marriage, the Udvåhatattva [p 124) quotes the Rajan.irtanda and Bhujabalabhimr to the effect that all months are auspicious for marri age except Caitra and Pausa and then when a girl is very much grown up, one should not wait for auspicious Seasons, but she should be given away on any day when the moon and the zodiacal sign, rising at the moment of marriage, Are fasourable, and that one should go into questions of auspicions ayana (1e solstice), month, day etc up to only the tenth year of girls Forms of marriage -All the grhyasutras, dharmasútras and striptis agrec that the forms of marriage are eight in number and as there is general agreement among them on the special characteristics of each, it will suflice if we point out these from Manu [ill 27 34) The gift of a daughter, after decking her (with valuable garments) and honouring her (with jewels etc] to a man, learned in the Vedas and of good conduct, whom the father of the girl bimscif imutes is called Brabma When the father gives away his daughter after deckung ker(with ornaments etc) to a priest who duly officiates at a sacri fice, during the course of its performance, it is the Daiva form When there is a gift of ones daughter, after taking one pair of cattle (a cow and a bull] or two pairs only as a matter of fulfilling the law and not as a sale of the girl], that is named the Arsa form Thc gift of a daughter, after the falber bas addressed the couple) with the words "May both of you perform your religious duties together' and after he has honoured the bridegroom (with maduparka etc), is declared to constitute the Prăjāpatya form When the malis Dver Away the father's after the hulgran rives as much wealth es be sa afford to pay to the relatives of the girl and to the girl hersell, that is called the Asura form The union of a girl and the bridegroom by their mutual consent is known as Gāndharya, which springs from the passion of love and has intercourse as its purpose The forable abduction of a warden from ber bouse, while she weeps and cries sloud, after her kinstoen bave been slain (or beaten), wounded and their houses or fortresses) are broken opet, 19 called the Raksasa form Whsa a man has intercourse with a girl stealthily ·45 while she is asleep or intoxicated or disordered in mind (or unconscious), that is the Pailica form, which is the basest and the most sinful of all forms The first of the above cight verses of Manu ic III 27, specifying the Brahma form, contains the words "izchidya creazit:) ca ſi e decling and honouring) with no mention of objects So these in a words have been vanously interpreted by the commentator Kulfika and by the digest wrifet Raghunandana in his Samskåratativa (p 885) The former says that bosh ihe girl and the bnd-groom are to be dicked 11h food garments and honoured with ornaments and other precious things, alale the latter is of opinion that the girl is to be covered with a part of red apparel an3 the bridegroom is to be decked with ino pieces of white cloths and both are to be honoured with ornaments and with the requisitos as pres. enbed by Gobhila respective's Raghunandana quotes Vanu III 31 also, defining the Asura form in the Samilårstatna (p. 573) It is rather significant that Raghunindana in his Ud35atitiva (77 105 273 123 12.) dss not shaly the abuse cight forms of marriage from Ml unu but from Yaj (1.5261) and quotes Wanu !l! 27, 111 336 and 111 34 only, defining the Reshma Rakyatanas Palitos formi la modern times two formi are prevalent, Dithma and Aura la ese formet ils of the girl, pure nad simple. while in the latter it is like the sale of the bords for pecuniary comul feration pued to the fathee or other guardoun for his benefit The Gird'hem form, and 10 be obtore now. has been half to he still in vogur in 1011* cars before the courte The Goblin prill 1 3) dels with the marriage rates as follow One should seturs a wiſc (ie martyd in an ausp cious as satra, after having got her aussi ous characteristics as erfain by misons poc est in llit sit of dang 10 rile of pinigtahunadie mamaia) fise is the plan in a condusarspor 19 front of the Then one of the relat as of the bodoran Mandy M'Ajur with water and then it with him and havina concrafts Bay *thcloth show's'enlly C1052mm Assimehe fire and then remun 837.3 mg * this fare turned post want to the mud of the fire Another party in with a malia taat stands to the cut of one formee goreng Then smeral perscapisca with a 1:5:10 *** ? t'e fre four Fanda's of faut gaura mited eth 64m) Iasies and alto pista moist and paste tere The bestaand Manager water * t Dead Thi hamon drile tale pri opreme Wi's: hthe rese*ras Let Inox saulful mediet women, who ple license Pigan tato the cloth el orun ari propres the persoon ol 93-? cft,cret gr. Old up to your ad ar. Note to one patent 1 choll 1816 Franslathe trade rulenthe Intersport Ow77177 * 9 mont) ou e' skemmy drit. 1971, who 116 117131,c*nniy you 127834 Ile 11:14 A 1117 - rute 3301, Legorreto Istormente martra. Ojos romane laste ray you te prin! Let ustan Jeit. 1.46 mit 4 ray to in the T1*** Hairy on Naletille Neste mer firritath, inte in lorant towards the tatt titlhegh lok) the ball is the #*! om the contempland from 1:3 "ct is lov Yu Yu 1146 in the house ·46 (the husband) should murmur the verse 'Soma gave her to Gandharva (Rg X 85 41) The bridegroom should then make the bride carry towards the fire by her feet a seat, made of leaves and covered with a cloth, and make ber mutter simultancously the mantra, "Let the path for the travel of my husband be made by you If the bnde does not mutter (either owing to childhood or due to baskfulness), then the bridegroon himself does so with the change of the phrase 'my husband' by 'her busband' in the above mantra The bridegroom should make the bride place the seat near the grass The bride should sit in the eastern portion of the seat to the south of the bridegroom The bride having touched the right shoulder of the br degroom with her right hand, the bridegroom oliers six obla troos of ghee into the fire wh the six wantras viz 'Let Agn, the foremost of the gods, come and rescue her future progeny from the fear of premature death Let the yonder resplendent Varuna so ordain that this Coman may not weep front bercaveniept of her sons Let the Garhapatya Agni (se fire continually kept ablaze by the master of the house) protect this girl and consequently grant to ber offspring and descendants up to her old age Let this girl, being the mother of living sons, be ala ays provided with offsprog at her lap and enjoy particularly the delight arising from cons O bride, let the heaven protect your back and Vayu and the iwo Aśvins protect your thighs Let Savtr protect your sucking sons and Brhaspati protect tbe portion of your body under your lower garment Let Vißve devah protect the remaining parts of your body Odride, let not your cry rise in the house at Dight but let the ceping momen enter into the houses other than yours May you never cry by beating against your breast but may you adorn the house of your husband. looking at your delighted descendants Obride, 1 hereby take away from just like a garland and throw towards the enemies the three sinful results just as barrenness, death of sons and bondage and any other sin resting in you Let prematurc death go away unsuccessful and immortality (for the specified period of a hundred years) come to me Let Yama, the son of Visasyai, con fer freedom from fear upoa vs O Death, go along the path which is different from those of both of us and of the gods (tc along the path of the fathers) I pray to you who are endoned with vision and power of hearing, not to kill our offspring, ially the sons' He should also perform three oblations with the three mahavyabftis singly and do the fourth ope with the same collectively The bridegroom having made oblations to the fire, both the bodegroom and be bride should stay 1ogether with folded hands The bridegroom, baving gone to the nght of the bridc by her backside and taken hold of her folded hands by his right hand, should remain facing the north The mother or a brother of the bride, standing in the easi, haying talea (he prersously secured fried grants, should make the bride mount on the stone (le morlar and pestrej viti the end of her riget i6or mic neegroon sihrnt er der me mutter, Sie has mounted on the stone. The mother or the brother hands over to the folded palmas of the bride a handful of fried grains, collected at a single clfort. The bridegroom, having muttered the mantra "This woman, while throwing the fried grains into ine fire, plays before it with the words 'Let my husband be tong ined up to a hundred years and let my hus tund's relations prosper', the bride should make oblations of the above bardful of fried your hand ·47 grams mixed with ghee into the fire, with the mantras viz 'To the god Aryadan the girls offered sacrifice' and 'to Pusan the girls offered sacrifice. The oblation with the handful of frisd grains by the bride being over, the bridegroom, baving retraced his steps and come back to the west of the bride, make her go round the fire with the magtra, 'This girl, going to ber husband's house from her parents, made oblations to the fire without being contrated into the Savitri, 'O girl' we, being united with you, shall torment the enemies like united masses of water. The bride remarns standing and mounting on the stone as previously and the bndegroom mutters the mantra and the bride scaiters the fried grains and makes obla. tions to the firc as previously This procedure is to be repeated thrice Having poured ghee on the northern portion of the ladle and placed the remaining fried grains on it, the bnde should pour ghee again twice on this is the fourth procedure Then the bride is to be led seven steps by the production of her right leg first, followed by the left leg towards the north with the mantras viz 'O bridef let Visau lead you one step forward for increase of food, let Visnu lead you two steps forward for increase of strength let Yisnu lead you three steps forward for the performance of the duties of the householder, Jet Visnu lead you four steps forward for the increase of happiness, let Visnu lead you five steps forward for the increase of the cattle, let Visnu lead you sir steps forward for the increase of wealth and let Visnu lead you seven steps forward for the acquisition of seven kinds of priests necessary for a sacrifice' While she is so going, the bridegroom should tell her 'Do not supersede your right leg by your left leg! The bridegroom should ask of the spectators with the mantra, 'Let this bride be highly auspicious. The acarya, having taken the jar of water and come to that place by the western direction of the fire, sprinkles with water the head of the bridegroom and also that of the bride while the bride groom mutters the mantra, Let all the gods make the bearts of both of us full of affection Let all the presiding dentics of water make the hearts of both of us full of affection Let Vayu (the god of wind) do so Let Dhātr (the Creator) do so Let the goddess, presiding over the heart, unify our bearts' Having taken hold of the left wrist of the bride by the left band and the upper portion of the right hand along with the thumb of the bride by the right band, the bridegroom mutters the following sit aptras, 'I take thy hand for prosperity (or love) so that you may grow to old age with me, thy husband, the gods, Bhaga, Aryaman, Savitr, the wise Pusan bave given thee to me for performing the duties of a householder O bride, may you be possessed of tender sight (or affection), may you not kill your husband, but may you be favourably disposed to the cattle (ie bring up the cattle), may you be possessed of good heart and good vigour, may you bring forth sons, may your offspring live, may you be favourably disposed to tbe five mahāyajñas apd may xu heig hannusss nersunfed coafor good on our servants and cattle girl fat Prajăpat (the Creator) generate your progeny Let the god Aryamad embellish you with beauty up to your senility The bepeficent gods gave you to me So enter into the abode of yopr husband and be benevolent towards our servants and cattle Olodra 'make her endowed with worthy sons and prospenty, bestow on her ten sons and male her busband the cleventh (male), may you be queen over your father in law, over the husbands brother ·48 and sister O girl' let Bphaspati place your heart in my actions and let your beart follow minc May you act up to my words with an attentive mind Let Brhaspati engage you for my benefit' The marriage rites having been concluded, the relations of the bridegroom Icad the bride to a good Brahmana's house to the north east A fire is placed there To the west of the fire a red bull s hide with the head turned towards the cast and strcwn with fur should be laid The bride who is keeping silent is to be made to sit on it and she keeps sitting on it till the sight of a star The star having been seen, the bridegroom offers six oblations of clarified butter to the fire with the following mantras, viz "O bnde ! I shall destroy by these fulloblations of ghee to fire all the sins (I c inauspicious signs) in the lines of your forehead and palms, 10 lashes of your eyes, in the cavities of your navel, in your hair, to your eye sight, in your manner of weeping, ia your conduct and conversation, in your manger of lauglung, in your little teeth, in your hands and fect, in your thighs, in your pri vate parts, in your haunches and in your joints I have destroyed, Obride, all the inauspici ous signs of your body by these full oblations of ghee to fire' After cach oblation the bridegrooma pours on the head of the bride clanfied butter trickling through the ladie After the oblation the bridegroom rises up, comes out and shows the bride the Pole star and the bride says, 'Fırm art thou, I, so and so, shall be henceforth firm in the family of my husband, so and so. The bridegroom thea shows her the star Arundhati and she says, 'O Arundhati, I am engrossed in my husband just like you' The bridegroom then makes the bride mutter the mantra Tust as the heaven is firm, all this universe is firin, all these mountains are firm So let this wife be firm in her husbands family' The bride then salutes her preceptor (1c the husband) with the name of her father's family Thenccforward both of them should sleep together in bare ground 10 sexuul abstinence for three pights without partaking of pungent food or salt The father of the bride should now honour the bridegroom with wstara (or seat) Some teachers prescribe that he should extend the honour to the invited The bridegroom then partakes of havisja diet, sanctified with the mantra with the jeweldish bond of food etc In the next morning he prepares the sthalipala (1 c common dinner) for full meal, if the marriage ceremony extends to late hours of the night when partaking of meal is prohibited The presiding deities of the sthalpaka arc Agni, Prajipati, Vuśredevah and Anumat. After having taken out some portion of the cooked substance and placed it in another vessel, the bridegroom touches it with the three mantras viz o bride' I bind your mind and heart with this jeweilish bond of food, this fine thread of life and this knot of truth Let this heart of yours be that of mind and this heart of mine that of youss As food is the binding material of life, so you, so and 50, I bind you with that' The bridegroom, after having partaken of the cooked lood, sancti Ged as above, bands over the leavings of his food to the bride and this concludes the marriage ceremony In this description of the samskära of marriage, there are three parts, VIZ. preliminary, csscatal and subsequent The essential ntes are panigrahana, homa, going round the fire and the saptapadi and the nles like seeing the Pole star etc are subsequent to the essential rites persons also ·We shall now try to explain the symbolism of the seleral rites of a Hindu mamage ncidentally it may be said that a symbol is a thing regarded by general consent as naturally typifying or representing or recalling something by possession of analogous qualities or by association 10 fact or thought' and that in ancient times, when human fancy was stropger and the human speech was not adequately developed to express esery shade of thought, symbols played a very important part and that 18 religion and mythology they were commonly used The ceremony of panigrabana ie grasping of the bride's hand 15 symbolical of physical bond between the husband and the wife In the sthalipäka or the common dinner the husband makes the wife eat the mess of cooked food Here both tbc material and the vital selves of the husband and the wife are united The fact that marriage is a permanent union which stands various scissetudes in life only to grow stronger and more stable has been symbolised by a number of ceremonies in the Hindu nuptials In the aśmarohana or 'mounting on a stone' ceremony the husband makes the wife tread on a stone, wbich is a symbol of firmaess and strength The wife is tbereby cthorted to be adamantine in ber conjugal fidelity in the dbrusadarśana or "looking at the Pole star', the wiſc is advised to be as firm and fred as the Pole star is amidst innumerable moving bodies in the firmament in the Laja Homa or folierings of fred grains mixed with śamı leaves into fire ccremony the mother or the brother of the bride pours out of her or his joined bands frıed grains and the bride then offers them into the fire Here grains and leaves are symbols of fruitfulness and prosperity The ceremony of making the bride sit on a red bull a bide is also symbolicat of virility '93 [The word yağjopautuim, occurring in the first paragraph of the above Gobhila gr tett, has been interpreted by Raghunandana in his Samaskåratattva (p 896 as 'wearing the upper garment in the Yajñopayıta mode' and not as wearing the sacred thread, slung from her left shoulder in the Yajoopavsta mode Raghunandana supports bis ipterpretation by the citation of several authorities and also confirms it by the long established custom to the contrary He seems to be right as Gobhila himself says later on in the above text *This girl, going to her husband s house from her parents, made oblations to the fire nithout being imtiated into the Säultri , the last portion cleaning showing that in his time girls acre not initiated into the Savitri, 1 c they did not undergo the upanay ana ceremony) Four questions regarding marriage shall now be discussed, riz (1) When can a marriage be said to be fical and irrevocable, (2) What should happen if a marriage is brought about by forec or fraud and (364) what are pariterana and adheredara Maou says (111 165) "What is given by force what is enjoyed by force, also what 35 Adapted from R B Pandeys "Symbolism of Hinda nuplials', Indan Culture, Vol XI, No ? (January March 1945) pp 11:11 SDS ·50 has been caused to be written by force and all other transaclions done by force, Mapu has declared 10d, and in VIII 165 be places fraudulcot transactions on the same foottog as those brought about by force but Manu (VIII 227) says, 'The Vedic mantras, recited in the marriage rite, are a sure indication of wifebood, but their completion should be understood by the wise as occurring on taking the seventh sicp' Monu (EX 47) further declares, 'Once is the partition of inheritance made, once 18 a maden given in marriage This rule really means that once the ceremony of marriage is completed by saptapadi, the marriage is irrevocable and the girl cappot thereafter be given to ony onc else Parivedana -When a malc got married before his elder brother or where a person married a younger girl before the marriage of her elder sister, the act was called parmedana and was severely condemned as a sin The younger brother who marries before the elder brother is called parivetta, the elder brother before whom the younger brother marries 18 called parlvti (Madu II 171) The younger sister who marries before the elder sister is called agredidhisu and the elder sister before whom her younger sister marries is called didhisu The husbands of these women are respectively called agredidhusupan and didinsupati (Gautis 15) Manu (III 172) says that the parkretia, the partiell, the girl whom the younger brother marries before she elder, the man who has given the girl in marriage and the officiating priest--these five all fall into hell Medhitithi on Manu III 171 quotes a verse to the following effect, 'One need not wait where the elder brother is a lunatic or a sianer, leprous or panita, impotent or suffering from tuberculosis or indigestion and remarks that this is only illustrative A verse of śātātapa, as quoted in the Gphastharatnākara (p 82) says that there is no blemish in marrying before the elder brother, if he is impotent or has goot abroad, panta or has become a recluse or is devoted to Yogafástra' Adhivedana - Adhrvedana (or supersession) is marrying a second wife in the life time of the first one Mapu (IX 80-83) deals with this topic The purport of the above four verses is the following -'A wife, who is habitually a drunkard or of dishonest disposta toa or who causes injury to the husband, or is afiicted with diseases, cruel or spendthriſt is to be superseded The wife, who is either barren or gives birth to still born children who produces female children only or speaks harsh words, 18 to be respectively superseded in the eighib, tenth or eleventh year of marriage or immediately The wife, who is diseased but favourably disposed to the husband and is of good character, should be superseded with her consent and she is never to be insulted The superseded wife, who goes out of the bouse in anger, sbould be forthyth arrested or deserted before her blood relations' Yåj (I 73 74) also deals with this topic His list of wives, fit to be superseded, s d'Oust be sant us thui Vrazu 12, za onto the wir, who produces will sheldarz from the list and adds that all these wives are to be properly maintained or else great sia results from it. It is significant that owing to the universal prevalence of polygamy in India in later days none but Candeśvara for the 14th century) deals with the above topic in his Grhastharatnākara (Pp 84 86] and besides quoting the above tests of Mapu and Ya). this author adds verses from Harita and Devala which are practically to the same effect It is interesting to note in this connection that the late Pandit Iswar Chandra Vidyāsāgura, the ·51 great Bçogali scholar and social reformer of the 19th century, qooted Manu (IX. 81) in support of his efforts to have legislation passed to abolish polygamy among the Hiodus36 The contemplated legislation was, however, not made by the Government of India at that time but almost a century afterwards by the passing in 1935 of the Hindu Marriage Act, wbich probibits polygamy and makes it punishable by law 36 Vide Bapkı Chandra's Essay yız, 'Bahuvaváha' (1 e. polygamy), published in his Vividha Prabandba ·1 Appendu (A) - Quotations from the Rāmāyana (R) (a) The identified ones 1. Dānasāgara (DS) DSR p 593.-V 93 11 and 13 (NW), VI 18 30 (GP) (the ist verse only) Rāmāya de vinastah pasyato gicchatyarak sitah // suparyāptavisrstasya śaranāgate 11 2 Hāralatā (HL) HL R 2 P 64=1I1 2 24 (BI), II1 1 55ed 36ab (NW) II 117 24ed-25ab (GP) yatah Ślirāmāyane Sitām pratyarasusā vākyam-nāto visistam gurureva ca' // (B1 reads prabhur for gatır in the 3rd foot) 3 pp 152-3=]] 81 22 24 and 26, II '14 12 (B!) II 85 22-24 and 26, II 119 12 (NW), 1 105 26 (GP) (Mbh verse only) śrivāmāyanc-socamānāsiu mā śucah' // Tathā - samyago evābbrjāyate' | Mababhārate-yathā kāsthamca tadvad bhūtasamāgamah' // (Sunyerses in a!!) Bl and N W recensions of R read socanto nanu for socamūnāstu in the 1st verse, punye for dharme in the 3rd Verse, and sthirva kinci ksanāntaram for tadvad samāgamah in the Mbh quotation and omit the 5th verse following tatha G P reads the Mbh verse poly and kalam āsādya kañcana in the last foot) . 4 3 Kriyaratnākara (KR) KR R p 214-IT 79 12 (BI) II 83 17 (NW) ścicāmāyanc Bharataśapathesu—'asādhi yasyāryo'nunate gatah' // (Bl reads punyasammitäh for punyasambhavah in the 2nd foot, NW reads the 2nd foot as vaišākho (?) carva pūrnıma and yātu for yāniu in the 3rd foot) 4 Dānaknyakaumudi (DKK) DKK R 5 p 4 =1 12 30 (B1) I 9 90 (NW) Rāmāyanc-'avajõaya tu yad dattam tad dātur dosam apnu)āt'! 6 p 38=If 86 2ab (BI) II 90 2ab (N W) II 77 2ab (GP) 'tataí coddiśya pitaram brābmanebhyo dhanam dadau / iti Ramāyanat 7 p 39=11 86 23 (B1) II 90 2 3 (NW), JI 77 23 (GP) 53 ·Atra kecid Ramayane frāddhānantaran-'tatas coddiſya pitaram . Tājbas tasyau. rdhvadcbike / styayıdhanåt kurvanti! (partly the same as the previous quotation ) 8 p 76=cf. 1. 71.22ab (GP)- Rāmāyant Sitāvāgdābakāle Janakavākyam-time kanye prayacchămt trir vadāmi na samſayah' / (GP.-dvirlyām ūmilāņ calva-in the 1st hall) 9. p 96=-11 86.2cd, 33, 34, (Bl.), II, 90.2cd, 3a, 3d (N.W), II. 77.2cd, 3a, 3d (G P.). Tata ca-mahathani tājñas tasyaurdhyadehike' llyādi Rāmāyanoktavat (part of the quot. on p 39 of D.KK) 5 Śrāddhakrijākaumudi (Śc K. K.) Śr. K. K. R. 10 p. 12 ==1.50.10 (B1), 1. 45. 9 (NW), ef I. 49 9 (GP) 'Urabbro vşsana eva ca / Atah prabhfit kākustha .. naiva bhuñjate /-iti Rāmā. yanadaršanāt/ (3 lines; R omits the 1st line) 11. p 340=11.86 1(BI), 11.90 I (N W.), II 77.1 (GP) Ata cva Rāmāyanc-Samaite fayodasikamcva ca' // 12 p. 372=II. 111.33 (BI), II 116 33 (N.W.), II. 103.27 (GP.) Ata eva Rimāyane'etat te maddattam upatistbatām'iti/ (All recensions read tişthatu in the last word) 13. pp 384-5-11 86. 2-3 (BI), 11. 50 2-3 (N.W., 11. 77. 2-3 (GP) yatha Rāmāyane-tataścoddisya pitasıņ. tájbas tasyaurdhvadebike / (the same as the quot on p 39 of D K.K.) PP 451-2- 11 35-6 (BI), II. 116 35-6 (N.W.), II 103,29-30 (G.P.), Ata eva Rämāyano. Valmikimabørsi-varpitam sangacchate / yathā'aiguda pildevatāh' // 6 Suddhikaumudi (SK) Š.K.R 15. p. 88-II 111 35-6 (B1), II 116 35-6 (NW), II. 103 29-30 (G.P) Atra Rāmāyane . sangacchate ) yaiba-'aigudam ,, pitsdevatā) // (the same as the quot, on pp 451-2 of śr. K.K) 16 p. 124–11. 111. 32.3 (01), II, 116. 32-3 IN W.), II 103 26-7 (GP.) "Pragbya maddattam Upatishtām'/ iti Rāmāyane/ (partly the same as the quot. on p. 372 of Śt. K, KI 17. p. 126=11,111, 29, 30ab, 31 (BI), JI 116.29, 30ab, 31 (N.W), 11. 103 23, 24ab, 25 (GP) 'Sumantras talt oppasul aih castad bhavandili', ili Rāmāyane. pudas tarpadadarśanacca / (5 lines) 4.

·SK R 18 p 167=II 86 2cd, 3a, 3d (Bl), II 90 20d, 32, 3d (NW), Il 77 2ed, 33, 3d (GP) Tataśca-mahārhāni sālias tasaordhvadebike! Ityādi Rāmāyanoktayat! (the same as the quot on p 95 of DKK and part of those on p 39 of DKK and op PP 384 3 of Sr KK) 1 Rajadharmakaustubha (RDK) RD KR 19 p 234 =11 2 25 6(BI), II 5 256 (NW), II 3 39cd, 40, 41ab (GP) yauvarājyan abhipsası 111 Rāmāyane Sri Rāmam prati Dasaratho- Adisto hyasi ktes ca/ (R omits the 1st line) 20 p 235=II 2 2cd (B1), II 5 2cd (NW), 11 3 2 cd (GP) "Janmajyestham priyam putram yauvarājye yadipsetba' Rāmāyane janmajyestha (tva) syaiva betutvena kirtanat! 21 p 248-11 4 17 20 NW)-Rāmāyane p-dbarmātmā satyavādi důropāti drdha. yudhah' // 22 pp 330 33-11. 12 30d, 3 12 (BI), il 16 2cd, 3cd, 4ab, 5-15 (NW) 11 15 3cd. 6a. 126-T (OP) Stirāmāyane-Sapais tasmin priyamvadă il itt (27 verses) IT 5 1-4, Pab (BI), II 8 1-4,920 (NW), II 6 14, 9ab (GP) Tatha-'gale purobite vidhivajjadah' || (3 verses) (R omits the last line) (b) The unidentified odes Danasāgara DSR 1p 11 = -Ścirāmāyade'Brihmanā bi mabātmāph Brahmanih Brahmava. dinah' // "Devāh putrabhayiribaya bhúmidevă dvijätayah' || (2 veries) 2 Gphastharattakara ( GR) R GR 2. p 433 -Råmeyanc-"ye (yo 7) dutcalam pipam prayisyati' ll (2 ventes) 3 Viradarafudkara (YR) R YR 3 p.42 -Rimāyaçt-'aarvabzsgănām pabanaji iva' Il forc verse) 35 ·Gr R Yogi yaj 12 p 223=611 and 4-Tatra Yoga yžjāavalkyah-atahparaja pravaksyamı anyajanmagato' pi san']) 13 p 225=6/11 and 25a--Yogi yabavalkyah-fràsayrddhi podite ravau'/] 14 pp 225 7 – 65 6, 9, 106, 12 193 20-21~Yogi-yajñavalkyah-Onkkram saodhr- Tucyate'll 15 PP 227 30=6/255-30, 1/27 (cf 42a and 35}--Pugar Yogi yajāavalkyat saadays trayantu višesatah ) 16 p 236=6/2 and 8--Yogi yajñavalkyah-'sandhyâ yena pinditah Il 17 pp 237 8 - 8/22 25–Tad uktam Yoga yājħavalkyena-- Dasıkākrsta påpanafanam' // 18 p 238-cf 8/9—Pugar Yogi yajīlavalkyat-puraka kumbhaka recakash pranayamas trilaksano jõeyah) 19 P 240 = 8/45-Yogi yajñavalkyah--pranatrayāyamanam smrtam ! P 243=7/146-dhyayeta manasi paiya prakaśayet iti Yoga yasiasalkyohlam mira sajapa visayam mantayyam 21 Pp 243 4-7/1312, 147 and 149_Yogi yajitavalkyat-na cankramja na upu dharmo nya veyate II (partly dentified) 22 p 263-7/876-Yogi yājñiavalkyat -- savarnabhyo Julam deyam naya+агас kadicana' 23 p 268=7/40-41. Yogi yijñavalkyat yava ddeván maharsidhır? // (The same as the Ilth quot above) 24 p 268 = 7:44 and 46.--Yogi yajñavalkyat -- vastranipiditam suvistaram 11 Appeadır (ch- Quotations from the Vis mudharmoniara (VD) IN 8-As quotations from the VD occur in almost all the chapters of the DS, edited by the present writer, so they have not been listed by him in the Index to the same work but identified by hits in the body of the book as also those in the works of Raghu nandana have already beea described listed and identified in his monograph on the same (pp 23-4 and pp 141 54) so both the kinds have be pominied from this Appendit } Iralata HL VD 1 p 19-11 142 166-171-Yathi ca Visnadharnollte Markandeya tacchiobanadyam maridhips #1 2 p 29-11 52. 56Vishudharmottare Markandeyat - sú ukávšsanılaya tathi balhº, (Y D reads the last two lines only and omils the first thre. opes ) 3 p 29-11 52 5* -Indyat -- purusi sdhksh 11 ? Ahhutasdigra (AS) AS ir 5-11 134\lsts aputin - Visaufharmottarsyor - purusipocals 327gah postertal // fupi 57 ·AS Y D 2 p ( -134-62-Matsyapurina Visnudlarmottarayoh-divyántariksam bhimam tadapi kiftitam / 3 p 6. II 134 9b-10b. bhauman cilpapbalam ſigbrakiri tathaiya ca" / 4 p 9-) 134 13-Matsyapuräne-Visa udhammollarayośca-rijbah sarire kosava hane' 5 p 71-1 166m.prose matter Visnudbarmoltare' proparågamätravarnaphalam uktam / Tad yathi--'uparåge štetaraktah pidåkaro bhavati 6 p 9:-] 166-prose matter-Visnudkammottarem atba yasmin naksatse bhaumodayam-agrajīrınaś ca pidyante 7 98-11 166-prose matterAthafrumukham Vrsaudharmottare-dasam yaikādasa marakakärakam' / 8 p 99all 166m-prose matter-Atha ryālam Vishudharmoitara-'trayodaśa vyšla vradhikaram 9 p 99-11 166mprose matter Alha lohttamukham Vishudharmottaro--'pañicadasa sangråmakirakam! 10 p 100-II 16ám-prose matter--Arhīsimušalam Vishudharmoltare saptadasă caurs pribalyakaram! 11 p 111-11 166. prose malter-Atha rasiphalam Visovdharmottare-vastrayodala anyatha kastaphalih' 3 Artyaratnākara KR Y D 1 P 62-11 287 812 2 pp 129 30-11/ 319 26 37 3 P 14-'II 319 22 3a 4 p 145-III 319 38a 5 p 149-III 317 11a 6 P 154-11 317 315 326 7 p 161- II 319 27a Visnudbarmottare-durvabomah mantra devatam' // dvadaſyam cartraśuklasya jñeyam anantam dvijasattamáh' // samprapya caitramasasya taubha syapi mabad kpnuyat // mesasankramanc mahapbalam' // 'apupáním Syargam aśnute' // Vaiſakha Suklapakse mabaphalar // 'vaisakha sukladvadasyim tatberva ca // 'sopavāsa sukht bbavet // dattya dbyuyan asaute // svasatoam manuyate il (part of the 2nd quot. above) fasidhyām annadánena naro bahu // Śsávane vastradabasya sumabat phalam 11 50 19 8 p 193–1 319 8 9 P 197--11 317 lic 10 p 209- 319 28 11 P21 -IHI 319 9a 12 p 221-III 317 12a O 38 ·2 31 * 97 KRV.D 13 pp 248 9-111 319 9b and IL 309 1.15 Visnudbarmottare jaladhenupradánena lokahitam prabastam' // 14 p 256 - III, 317 12b praustbapadye phantasya ca' // 15 p 286 III 317 34 'ması bhadrapade punyam avápnuyat'// 16 pp 291-2 III 319 296, 34b and 37 'godah jieyam anaptam dvijasaltamih' II (part of the 2nd quot above) 17 P 301 JIL 319 10a 'godinañca prausthapade mabiphalam'l) 18 P 308 317 13a aśvine rupavan abhijāyate' Il 19 p 375 319 303 *prinayedaśva tathāśvine' // 20. p 396 , 319 10b lla and 24b 256 "aſvayujyam pbalam aksayyam aśnute'll 21 p 464 317 136 kartlike sarvatraujasyam dpauyat" } 22 319 31a "sajomavostra divam appuyat' !! (part of the 2nd quot above where 'vastram is read for "divam ) 23 pp 437-8 INI 319 11b 14a karttukyam rupavån abhudyate' // (V D omits the last two lines) 24 444 III 317 142 lavanam saubhagian aśaute' // 25 p 473 319 145 17a märgaśirse bhavati manavah' // 26 p 474 317 14b 15b Tatra, 'pause mahaphalam'// 27 P 482 319 32a 'dbanyānafica fatha pausa' to // (part of the 2nd quot above) 28 PP 4856 III 319 175 21b 'gaur sarsapa pustim apnatyanutta 93 95 425 >> 35 99 . mim' 29 p 487 III 317 9b 30 P 488 317 6-7 Satrupaśaica vindati'll *talapradinin măghe tu yamyam lokam da gacchati' }) (V Dreads "prāpya lokam sa etc) fvahib spådam (V D reads 'vabrudanam' for 'vahik snanam) "mighyam prantucyate 11 priyangum bbayatı bhůtale 1) 'mãgbe $ravanena lu' // 1 31 P $12 32 P 516 33 p 519 34 P 330 319 220 317 10a 317 33 319 22b-248 Astiriam Vicărada' 59 ·21 PP AR 35 pp 553-55-111 317 201-272 Visnudharmottart-—'kettikásu rūpam &pootyanvttamam' (V D omits the last two verses) 36 Pp 563 66 - II 506 626, 641, , 311 10-11, 23a 25a , II 315 &a , ILI 316 12b 146, 341 60s and 79b 80. Visstudharmottare 'masta-ipunasam avå pouyat 37 PP 574 85 306 618-622 , 312 sb 6a , 341 48 2014 'vis noråyatane dattya sukhi bhayet (V D omits tle last line oply of this long collect on of verses) 4 Varsakruakaumudy (V K K) үкк VD 1 p 8 1 60 26b 27a "Upositavyam basınå saha' iti Vishudharma (ºdhutmottara ?) vacant / 2 p 16 I 60 243 26a "Naksatram yasyåstamilo rivih 11 Vishudharmottare (V D omits the 5th 6th and 8th lines) 3 p 224 1 72 135 16a Yatha Visnudharmottars-candramih masa ucynte / 4 p 227 1 72 19 20 21 Saurenabdastu bl fgunandana itu Vishudharmottar vacancca SP 259 II 319 385 Visnudharmc (ºdharmottare") Vrsasınkramane mahấphialam 6 p 289 cf III 319 28 Visoudharmottare ăstirnasayanam mahiyate' 7 P 302 1 60 265 27a Tatha Visnudharmottare Upositasyam caśraå saba (The same as the ist quot above) 344 I 142 19-20 Tatha Vishudharmottare 'Ultará tato pyatı 9 p 347 I 72 16b and 21 I 142 200 Yatha Visnudharme (Visa udharmottare) titbinaikena prakirtitah *saura bhrguna dana ityadayah prayogáh! Ata eva paìcamyurddbyancı tato pyatı iti Visnudbarone (Vispudharmottare ?) vyavasthokti. (It is partly the same as the 4th quot above and the last line is only the same as the last line of the 8th quot above ) Ata eva 60 ·үкк YD 10 p 331 = 142, 20 and 205 Ata eva Visaudharme (Visnudbarmottare 1) 'praustbapadyah tato pyati tyuktam Ata cva Visnudharme (Viudharmottare ?) pañcamyurduhvanca tato pyatı it! (The same as the 2nd serst of the 8th quot above) p 451 I 142 266-273 and 26 3a Visnudbarmottare Vrihipäke ca prajapatih /(V D omits the last line) 12 p 482 317 143 Vispudharme (Vispudharmoltare 1) Havanam saubhagyam åpnuit / (The sanie as the quot on p 444 of K R) 13 p 488 ID 317 146-15a Tathala v snudharmattare) pause laksmikaram smrtam / (Part of the quot on p 474 of h R) 14 p 488 I 142 36 Visnudharme (Visnudbarmottare ?) "Āgrahayanyam tyasah / (V Donuts the 2nd line of the above verse) 15 p 544 II S2 56 Tatha ca Visnudbarmc (Visnudharmottare ?) sutikåyasanılaya batih / (The same as the 2nd quot of H L p 29 V D reads the last two lines Only and omits the first three opes) 5 Danokriyakaum idi ( DKK) DKK V D 1 pp 5 6. III 301 145 26a Kapılapañcaratre (- Visnudl armottare) abhayam nauttånåpgirasam $mptam! 2 p 7 TU 301 275-288 Visnudbammottare-grhantu visnudaivatam 3 PP 78 1 1 2 366 11b cf 1jb and 1 444 Visnudbarrottu - wineh durganyasau dijah / 4 p 12 II 301 10a Visnudbarmottar -- dravyasya nama viuhir ayam smrtah' / (V D omits the 1st line of the above verse) 5 p 46 III 313 4a dattva mahiyate iti Visa udhurma (ºdbarmottari —vacapit / 6 p 47 III 311 235 Visnudharme (dharmottare ?)—tambulasya pradănena 7 III 311 la Visaudharmottare-narastvasapadinena viodati 8p 48 III 311 191 Visnudharpottare- waraſcandanadanepa pranucyate / viodatt/ 61 ·D, K. K. V. D. III. 316 22h Visnudharmac (Odharmottare ?)-phalam . abhet / 10. p. 66 III. 312, 1 and 2a Vişnodharmottare—'rſvāhyam .. dvijasaltamin / . Tatraiva Sivikidane Sivikāyaḥ. labbet / 11, p. 73 III 305. 216-232 Visnudharmottare dhanadhanyayutam. parthivo bhaset / 12. p. 74 III 305 206 Kevalagghadanc Visoudharmoffarebrahmanaya gębam lokam aśnute' 13. p. 91 1. 147. 18-3a Tatbă ca ‘aśvayuk ... vicaret' / 6 Sraddhaksliakaumud! (Śr. K. K) Śr K.K. V.D. 1. p 256 1 142.36 Atra 'Agrahayanyam . tatbá' iti Vişnudharmottaravacanåt / (The same as the Ist line of the 14th quot, of V. K. K. 2. pp.259 60 1. 142. 26b 27a and 2b 31 Yathi Visa udharmottarc-'Vrihipake ca prajapatih' / (The same as the 13th quot. of V. KK V. D. omits the last line) 3. p 262 1, 142 27a Kecid ... nästyeva 'na tárådyau . kathaican' it, Vesnudharma (dbarmottara ?)—Vacanid ilyäbuh / (The same as thic 2nd liac of the previous quot.) 4. p. 272 I 142. 3a Na ca Vizudharmottare—'pravsthapadysm prajapatih' itt. vacyam/ (The same as the last two lines of the 2nd quot. above) 5. pp. 277-8 I 142 19a-21a and 22 Yattu 'uttara kårayet / iti Visnudhartottaravacanam (Partly the same as the 8th quot of V. K. K.) 6 p 281 1, 142 19 20 Tati & ca Visaudbarmottarc-'Uttará tato'pyatı'/ (The same as the 8th quot. V.K, K.) 7. pp. 2845 1.72 16b-17a and 21. I 142. 205 Yathi Vishudharmottare - Lithsnakena smptah' // 'saura bħrgunandana / atyadayah prayogih / Ata eva 'pañcamyurddhvanca tato'pyatı' it. Visnudharmottare Vyavasthokia / (Partly the same as the 9th quot of V. K.K) 62 ·Sr KK VD & p 287 H I 142 20 Ata eva Visoudharmoltare-prausthapadyak tato'pyatı' ityuktam / (Part of the 6th qui abovc) 9 p. 287 I 142 200 Ata eva Visp Jharmottarc-rakara nabi ededa 'pafcamyurddhvajca tato'oyati a madhye doktam / (Part of the Bth quot above) 10 p 316 I 60 241 262 'naksatram yagyástamito ravik' itu Vişnadharmottare) ( D omits the 5th 6th and 8th kzes The same as the 2nd quot of V KK) 11 P 341 I 72 16b athinaikepa prakirtitah Visnudbarma (Visoudharmottara ?) vacant / (Part of the 9th quot of Y K K and of the 7th quot of it1 Śr K K) 12 343 prakirtitah / 13 p 349 1 72 166 Yatha Vispudharme (odharmottare 1,-titbina kena (The same as the previous quot) II 77 86 Visnudharme (Odlarmottare -'madhye tatah / 7 Suddhikarmunt (Ś K) מ ץ Ś K 1 p 11 C 2 p 184 3 Pp 237 8 I 142 16b 17a Yatbs ca Visgidharmottare accbippaladyåm naradhipa / (The same as the 1st quot of HL) I 142 26b 27a Vrbipäke ca katbancada itu Visoudharmottaravihitasya / (The same as the Ist two lines of the 11th quot of V K,K) I 72. 195 202 and 21 Saurenåbdastu bbrgunandada ityadi Vişaudharmottaravacanicca / (The same as the 4th quot of V K K) 1 72 26 Tatba Visnud harmottare udt dyanalīca vyavabdrakarna IT 77 9-10a samyatsarasya varsıkı itt Visoudharmottaravacanåt / (V D reads the 2nd line as tato dvddašake śråddhe karyam tad adhe masakan) I 72 27 Yatha Visoudhariotlarc'aksatrasatra bhaganåtmakeba/ 4 P 241 5 p 245 6 P 247 63 ·SK 7 pp. 251 2 -1 72 143 16a Yath. Visaudharmottare sannikarsa måsa ucyate (Part of the 3rd quot of VKK) 8 p 266 1 72 22a 23a Ata eva Vizpodbaimoitate samadvaye garbitah' / 9 P 292 JI 77 9b 103 Nenu Visnudbarmotlar samvatsarasya varsiki / (The same as the Sth quot above) 10 p 293 II 77 86 Visnudbarmottare- nadbye talah 1 (Thc sapic as the 13th quot in Śr KK) 8 Rajadharmakaustubla RDK VD pp 111 125= 11 26 18 11a 13a 203 270 286 and 88 Rājanivasasthanaficoktam Visn Jharmottarc-råja v suyamayaset // Visaudhur molla - Jurgenica sadava Visnudharmottare pi 'tatsa durgam budhaḥ / etasya prášastyamuktam Visnudbarma ttare- sarvesăm eva prašasyate / Visnudharmottare vithyagre vigarhita 11 2 pp 126 7 II 14 and 1 4 196 22 Visnudaa moutal - ubadrasanam mya / 3 PP 237 8 II 18 Vispudharmottare -- iti sambhrtasumbharo kulikastatha / 4 pp 239-40 JI 19 la Tatra Visoudharmottare abbis-kaprakaran - naryå ku cdiaba / (V Dreads the first I ne only and at the last 13 1 nes.) 5 pp 2435 II 3 and IT 150 Visundharmottare Paskata uvic - Saradarbanalaksanyo medina sattvah / ń PP 249 50 II 7 Atra cvam gunaganopeta laksıta itu Vysoudharmottar dıyacanaih Vispudharmottare Puskara sva. -rajda vichryara asti / IL 6 sa rajiah bhgukuiodvalia iti vacatena tallaksanat abbidhyale / Visnudhar.ollatcsaryal Asanalaksanyo bhuvaba traye pi / 8 PP 256-7 I! 5 (Visoudbarmottare) Puskara uvic - avanga purodbah / PP 251 3 64

·RDK VD
9 pp 258 63 % II 4 4-15a and 17b 23
Atha 'samvatsaram sucih' itt Visnudbarmottarena tallaksanam
ucyate / Visnudharmottare Pussara utaiu--sarvalaksanalaksanyan
Yiśåradam bhulabhavya prayatnatal/
(V D omits the 2nd line of the 2nd verse on p 258 viz friskandha
pāragam )
10 pp 318 26 II 1921 and II 14
Visoudharmotaram távallikhyate-- praple bhisekadivase bandba
pam Visnudharpottaretztah sambaddaboukutah suvrata /
Visnudharmottare bhibitam - Hd0gd a ambhanam vidadhyat/
11
II 22.
Tathă ca Visnydharmottare śrırāma uvácu-mantrena nidhanaya
ca'l (VD omits the last two of the above 179 coronation ceremony
verses)
12
11 23
Atha Visaudharnoittare uktah / Puskara uváca-mantra ye
saritaśca Rama'
13
P
378 II 152 13
Atha Visnudharmottare Puskara uváca-råjatu nuradhipaih /
14 p 379 11 162
Visaudharmottare Ráma avac - samvatsarabhisekanica rājyavi"
vsddhidanca /
PP 346 63
PP 364 5

·६४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [परिधिस्वरूपम् (इध्मवृक्षः) आहुतिपरिमाणः । उपमुखशब्दवन्मध्यमपदलोपी समासः । यावत्य आहुतय- स्तावदारुको भवेदित्यर्थः । जयादीनुपहोमान्वयित्वाऽङ्गमधानाहुतयो गण. यितव्या इति केचित् । जयादयोऽपि गणयितव्या इत्यन्ये । तस्मिन्निध्मे शम्पाः शम्याकृतिकांस्त्रीपरिधीनुपसंनयति पनाति । शम्याशब्द इहाऽऽ. कृतिवचनः । "शम्पाभिः परिदधाति " इत्युत्तरत्र विधानादेव परिधीनां शम्याकृतित्वे सिद्ध इह शम्याग्रहणमुपसनहनकाल एव शम्याकृतित्वसं. पादनं यथा स्यादूर्व मा भूदित्येतदर्थम् । एकविंशतिदारुत्वपक्षे श्रीतविकृतिपु चतुर्विशतिदारुत्वस्य दृष्टत्वात्परिधीनधिकानिच्छन्त्येके । अपरे तु संख्या परिधीनन्तर्भावयन्ति, तथा दर्शपूर्णमासयोएत्वादिति । आहुतिपरिमाणत्व- पक्षे तु मत्याहुतिसमिधा दर्शनादभ्यधिकत्वमेव परिधीनां न्याय्यम् । शम्याः परिधीनुपसनह्यतीत्युच्यमाने पृथग पधिकानामुपसनहनं मामोति तन्मा भूदिति तस्मिन्निध्म इत्युच्यते । तस्मिन्नित्येव सिद्ध इध्मग्रहणामिध्मसंख्यायां परिधीनामन्तर्भावार्थम् । इध्मेत्येव सिद्धे तस्मिन्निति वचनमाहुतिपरिमा- णत्वेऽभ्यधिका एवंविख्यापनार्थमिति मातृदत्तोऽपि । श्रौतसूत्र इध्मक्ष उक्त:- " पालाश खादिरं वैकविश्शतिदारुमिध्मः संनयति " इति । परिधिस्वरूपमपि तत्रैवोक्तम्- प्रयः परिधयोऽनियतवृक्षाः सत्वका आर्द्रा भवन्ति ते हि सरसा इति विज्ञायते शुष्का भवन्ति मेध्यत्वायेति विज्ञायते स्थविष्ठो मध्यमोऽणीयान्द्राधीयान्दाक्षिणार्योऽणिष्ठो हसिष्ठ उत्तरायः" इति । अनियतक्षा नानाजातीयक्षा उपादानं येषां ते । सत्वकारत्वक्सहिताः । एतच विशेषणं गार्बे न संभवति । सूत्रकृता परिधीनां शम्याकृतित्वविधाना. तस्य च विना तक्षणमसंभवात् । युक्त्या स्थूलकाष्ठमूलभागस्य सूक्ष्मत्वमग्रभा- गस्य स्थूलत्वं शम्याकृतित्वार्थ तक्षणेन कर्तव्यमेव । एवं च श्रौतसूत्रदृष्टायाः सत्वकतायाः शम्याकृतिविधिना याधः। ते हि सरसा इति विज्ञायत इत्ययमर्थवादः । आर्द्रा भवन्तीत्यस्मिन्नर्थे शुष्का भवन्तीत्यस्मिन्नर्थे मेध्य. त्वायेति विज्ञायत इत्ययमर्थवादः । एतच्चार्थवादद्वयमदर्शनं कर्मागत्वज्ञा- नार्थम् । उक्तं च पौधायनेन-" अर्थवादैरभ्युदयाय " इति । एवं चाऽऽीः शुष्का वा परिधयः कर्तव्या इति पक्षद्वयं ज्ञेयम् । अर्थवादाज्ञाने यजुप. प्रायश्चित्रं भुवः स्वाहेत्यौपासनामावेव हुत्वा सर्वप्रायश्चित्तं जुहुयात् ।

·[इध्मपरिथ्योः परिमाणम् संस्काररत्नमाला। स्थविष्ठत्वं स्थूलतरत्वं तन्मध्यमस्य परिथैः । अणीयस्त्वं सूक्ष्मत्वं मध्यमापक्षया दक्षिणार्थे । एवं द्राधीयस्त्वं दीर्घत्वमपि । अणिष्ठत्वं सूक्ष्मतरत्वं हसि. प्रत्वं ह्रस्वतरसम् । एते मध्यमापेक्षयैवोत्तरार्थे । अर्धशब्दो भागवाची । दक्षिणभागे भवो दक्षिणायः । उत्तरभागे भव उत्तरायः। इध्मस्य परिधीनां परिमाणं वैलतिकात्यायनावाहतुः-"द्विप्रादेश इध्म- स्निप्रादेशाः परिधयः" इति । चौधायनगृह्ये (+तु परिधीनामरत्निमात्रत्वमुक्तम्-" अलिमात्रा परि धय शुष्का आर्द्रा वा सस्वका." इति । एतच्चाऽऽयतनस्याल्पमानत्वेऽत्रो. पयुक्तं भवतीति द्रष्टव्यम् । इध्मस्य प्रादेशपरिमितत्यमप्युक्तं तेनैव--"प्रादेश मात्राण्येकविशतिमिध्मदारूणि भवन्तीति ब्राह्मणेन व्याख्यातम् " इति । एतस्मात्सूनादेकविंशतिसंख्यातः परिधीनां भिन्नत्वम् । इदं च वौधायनी- यानामेव नास्माकम् । " तस्मिञ्छम्या परिधीनिध्म उपसनह्यति " इत्यत्रत्येध्म- ग्रहणेन सूनकृता भेदाभावस्यैव ज्ञापितत्वेन तद्विरुद्धभेदस्यास्वीकारात् । ) द्विमादेश इध्मः मादेशमानो वेति । परिधीना याहुमात्रत्वमप्युक्तं भरद्वाजेन-" शम्यामाना बाहुमात्रा वा परिधयः" इति । शम्पा पशिदगुला । द्विचत्वारिशदइगुलो वाहुः । संग्रहे- " समित्पवित्र वेदश्च य प्रादेशसमिताः । इध्मस्तु द्विगुण कार्यस्त्रिगुण परिधि स्मृत । स्मार्ते प्रादेश इध्मो वा द्विगुण परिवि स्मृत " इति । मादेशः मादेशममाणः । द्विगुणो द्विमादेशः परिधिरित्यर्थः । परिधिरिति जातावेकवचनम् । एतस्माद्वचनामृह्य इश्मस्य पाक्षिकं प्रादेशत्वं परिधीनां पाक्षिकं द्विपादेशत्वं च ज्ञेयम् । अयं च पक्षोऽसंभवे ज्ञेयः । परिधीनां न्यूनाधिकभाव उक्तो बौधायनगृह्य-" तिन, शम्याः परिधीकरोति मन्यमा- गुलिरनामिका कनिष्ठिका " इति । प्रमाणानीवि शेपः । पाहुमूलमारभ्य मध्यमाङ्गल्यग्रान्तपरिमितो दक्षिणः । याहुमूलमारभ्पानामिकाग्रान्तपरिमितो मध्यमः । वाहुमूलमारभ्य कनिष्ठिकाग्रान्तपरिमित उत्तर इत्यर्थः । अन्यत्स्प + धनुधिभान्तर्गतमथस्थाने क स पुस्तकयो प्रादेशपरिमितत्वमप्युक्तम्" इति प्रन्थो वर्तते। पल 'गवलं । २ क स "ति माइमलमारभ्य में।

·" भगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[पात्रासादनादिषु विशेषः] (ब्रह्मोपवेशनादि) धार्थम् । वस्तुतस्तु शम्याशब्दो यथाऽऽकृतिग्राहकस्तथा पत्रिंशदइगुलममाण. स्यापि । एवं च नाव श्रौते उक्ते दापीयस्त्वहसिष्ठत्वे भवतः । नापि च मध्य- माइगुलिरनामिका कनिष्ठिकेति चौधायनोक्तो दक्षिणोत्तरपरिध्योः प्रमाण- भेदः । एवं च सर्वेषां पत्रिंशदइगुलात्मकमेव प्रमाणमिति ज्ञेयम् । इध्मस्य संनहनं शुल्वेनैव कार्य श्रौते दर्शनाच्छिष्टाचाराच । शुल्वकरणं तु श्रौतसूत्रे- समूलानाममूलानां वा दर्भाणामयुग्धातु शुल्वं कृत्वा प्रागप्रमुदगमं वा निदधाति " इति । अयुग्धातु विपमधातु । धातुः संधिः। अवयव इति केचित् । अत्रायुग्धात्वि- त्यविशेपश्रवणादिध्मबन्धनपर्याप्तं विपमधातुकं शुल्वं कार्यम्, न तु हिन्ध. नार्थकशुल्ववत्रिधातुत्वपञ्चधातुत्वनियमः । ततः पात्रासादनादि । तदुक्तं गृह्ये- " दर्वी कूर्चमाज्यस्थाली प्रणीताप्रणयनं येन चार्थः सकृदेव सर्वाणि यथोपपादं वा" इति । कुर्चः सावित्रीवाचनार्थमासनम् । येन चार्थ इत्यनुक्तानामपि प्रयोजनव- तामुपसंग्रहार्थम् । सकृदेव युगपदेव ! सर्वाण्युक्तान्यनुक्तानि च प्रयोजनवन्ति पात्राणि द्रव्याणि च प्रयुनक्ति । यथोपपादं यथासंभवं वेत्यर्थः । “ यदेकमेकर संभरेपितृदेवत्यानि स्यु." इति श्रुत्या पित्येप्वेकैकस्यैव पात्रस्य संभरणविधाना- पित्र्येपु मासिकश्राद्धाटकादिप्वेकमेकं सादनीयम् । यासह सर्वाणि मानुपाणि " इति श्रुत्या मानुषेषु युगपत्पात्रसंभरणविधानादुपनयनादिपु मानु- पेषु युगपत्पानसादनम् । “ द्वे द्वे संभरति " इतिश्रुत्याऽवशिष्टेषु देवेषु कर्मसु पौत्रासादनमिति व्यवस्थैव वा यथोपपादशब्दार्थः । कूर्चस्य तूपनपन एवोपयोगः। उत्तरत्र पानाण्युत्तानानि कृत्वेतिविधानादासादने न्यग्बिलता गम्यते। ततो ब्रह्मोपवेशनादि । तदुक्तं गृो- " एतस्मिन्काले ब्रह्मा यज्ञोपवीतं कृत्वाऽप आचम्यापरेणाग्नि दक्षिणाऽतिक्रम्य ब्रह्मसदनात्तृगं निरम्याप उपस्पृश्याग्निमभिमुख उपविशति " इति । एतस्मिन्काले पात्रासादनान्नरकाले ब्रह्मविग्यज्ञोपवीतं कृत्वाऽप आच- ११. रा. ग.ते । २ ग. प... 'ध्मम'। ३ ग. प. 7, 'पानसा'। " ·[ब्रह्मालामे प्रतिनिधय] संस्काररत्नमाला। (पवित्रकरणादि) म्यागेरदूरेणापरभागेण दक्षिणतो दक्षिणेन पदाऽतिक्रम्य ब्रह्मसदनस्य पश्चा- माड्मुखः स्थित्वा स्वसदनात्तृणं निरस्याप उपस्पृश्याग्निमभिमुख उपविशति । एतस्मिन्काल इति वचनं चैदिकेऽपि पात्रासादनानन्तरमेव ब्रह्मणः प्रवेशो नागित्येतदर्थम् । यज्ञोपवीतग्रहणं कर्मागस्याऽऽविकाजिनस्य वाससो वोपा- दानार्थम् । पित्र्ये वा तस्य प्राचीनावीतित्वनिराकरणार्थम् । अथ वा यज्ञोपवी. तस्यापि प्राधान्यख्यापनार्थम् । तेन ब्रह्मालाभे तत्स्थाने यज्ञोपवीतं वा स्यात् । “ अवैकेपामुक्त छत्र यज्ञोपवीत कमण्डलु वा " इति । अथवैतस्मिन्काल इति वचनमनित्यः पुरुषो नित्यः काल इतिज्ञापनार्थम् । तेन च्छत्रादीनामेको वा ब्रह्मणः स्थानेऽवश्यं स्यादिति । अप आचम्येत्यनेन शुद्धस्यापि कर्माई पुनराचमनं विधीयते । अपरेणेत्यनेन पानहोमकर्तुरन्तरङ्गत्वं वाध्यते । ब्रह्मणः सदनमासनं तस्मात्तृणं निरस्येदित्यर्थः । ब्रह्मेति वचनमन्येपामध्यासनानि सन्तीति गमयति । तेन सर्वैरप्यूविग्भिः स्वस्वाप्सन उपविश्यैव कर्म कर्तव्य न तु केवल भूमिष्टैरिति । यजमानेन श्रौते दर्शनात्स्वासनात्तृगनिरसनमपि कार्यम् । ब्रह्मसदनात्तृणं निरस्येति दर्शनात्तृणमयमासनमिति गम्यते । स्मृतित एव निरसनोत्तरमुदकस्पर्श सिद्धे पुनर्वचनं श्रौतमायश्चित्तार्थम् । एतच्च यज्ञो. पवीतकरणादिकं सर्व स्वकर्म यजमानेन वृतः सन्नेव कुर्यात् । नावृता यानयेयु. रिति वरणरहितस्य कर्मणि प्रत्तिनिषेधात् । ऋत्विक्त्वं तु वरणभरणाधीन मित्यत्विगधिकरणे मीमासकैविस्तरेण प्रपञ्चितमस्ति तत्तन द्रष्टव्यम् । श्रोते तु सो वरणमरणाभावेऽपि होत्रादिसंज्ञानिहार्थ संकल्पविशेपस्यापि निमि- त्तता मीमासकैरगीकृता सतः पवित्रकरणादि । तदुक्तं गृह्ये- " समावप्रच्छिन्नाग्रौ दर्भो प्रादेशमात्रौ पविने कृत्वाऽन्येन नखाच्छित्वाऽ. द्भिरनमृज्य पवित्रा-तहिते पात्रेऽप आनीयोपविल पूरयित्वोदगग्राम्या पवि. त्राम्या निरुत्पूयोत्तरेणाग्निं दर्भेष सादयित्वा दभैरपिदधाति " इति । समौ वर्णरूपाभ्यां, दैर्येण साम्यस्य तु प्रादेशमात्रावित्यनेनैव सिद्ध- स्वात् । प्रच्छिन्नानावित्यत्र प्रशब्दो दुर्लक्ष्पसाग्रतानित्यर्थः । मादेशमा प्रादेशममाणावेतादृशौ यौ दी तो पवित्रौ पवनयोग्यौ सस्कारैः करोति । पविनशब्दो यद्यपि विशेष्यलिगोऽस्ति तथाऽपि पवनसाधने नपुसक एवं दृश्यते । द्विवचनं तूतावयवत्वात् । भूमौ तृणं काष्ठ वाऽन्तर्षीय दर्भाव प्रादेशमात्रावरशेपयंस्तदुपरि धृत्वा तच नखादन्येनासिदेन काष्ठेन वा छिया पवनयोग्यौ करोति । कृत्वाऽहिरनुमाटि मूलादारभ्यानपर्यन्तं सोदकेन हस्तेन ·६८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [प्रोक्षणीसंस्कारादि] (प्रोक्षणलक्षणम्) माटिं। एतच्च धूल्यपसारणार्थम् । तेन धूल्यभावे न कार्यामिति केचित् । अदृष्टार्थ कर्तव्यमेवेत्यन्ये । ततः पात्रं गृहीत्वा पवित्राभ्यामन्तहिते तस्मिन्प्रणीताप्रणयनपात्रेऽप आनी. योपविलं पूरयेत्। यथा न स्कन्दन्त्युत्पवनादिना। तत उदगग्राभ्यां त्रिरुत्पूयो- तरतोऽग्नेः संनिकृष्टतरे देशे दर्भेषु सादयित्वा दभैरपिदधातीत्यर्थः । उदग- ग्राभ्यां पवित्राभ्यामित्यत्र पवित्रग्रहणं हस्तयोरुदगग्रताव्यात्यर्थम् । " समावप्रच्छिन्नाग्रौ दर्भी प्रादेशमात्रौ पवित्रे करोति" इत्येतस्मिन्कात्सायनसूत्रे देवयाज्ञिकपितृभूतिहरिस्वामिनः पवित्रयोरेव समानत्वोक्तेश्छेदनेन पवित्रे एव समे कार्ये न तु समप्रमाणौ कुशौ छित्त्वेत्य. बाऽऽप्रहः । भिन्नप्रमाणावपि च्छित्वा समौ कार्याविति तात्पर्यार्थ इति विशे. पमाहुः। ततः प्रोक्षणीसंस्कारादि । तदुक्तं गृह्य- "तिर पवित्रं प्रोक्षणीः सस्कृत्य यथापुरस्ताद्विलवन्त्युतानानि कृत्वा विपायेध्मं त्रिः सर्वाभिः प्रोक्षति " इति । तिरम्पवित्रं पवित्रे अन्तर्धाय मोक्षणीः संस्कृत्य । यथापुरस्तात्मणीता- यत् । विलवन्ति पात्राण्युत्तानानि कृत्वा विपाय विस्रस्येध्यं सर्वाभिः प्रोक्षणी- पात्रस्थाभिरद्भिस्त्रिः सपवित्रेण पाणिना पात्राणि प्रोक्षति । मोक्षणी: संस्कृ. त्येत्येव सिद्ध तिर पवित्रमिति वचनमितरधर्मनिवृत्त्यर्थम् । तेन तूष्णीं पात्रस्य त्रिः प्रक्षालनमपामानयनं करणत्वेन पृथिव्यभिध्यानसमकालं पूरणं प्रणीता. स्विवात्र न भवतीति । सर्वाभिरित्यवशेषप्रतिपेधार्थम् । मोक्षणलक्षणं संग्रहे- " उत्तानेन तु हस्तेन कर्तव्यं प्रोक्षणं भवेत् " इति । ततो दानिष्टपनादि । तदुक्तं गृह्य- "दी निष्टप्य संमृग्य पुनर्निष्टप्य निदधाति संमार्गानभ्युझ्यानावादधाति "इति । दमिनी निष्टप्य संमृज्य पुनरनौ निष्टप्य निदधाति । जुह्वत्समार्ग इत्यु- पदिशन्ति । चरुहोम उपस्तरणाभिधारणाद्यर्थं वस्याप्यपेक्षितत्वात्तस्य च संस्कृतस्यैवोपस्तरणाभिधारणादिरूपकर्मनिप्पादने योग्यत्वादासादनमोक्षण- निष्पनसंमार्गादिरूपाः संस्कारा दववित्स्नुवस्यापि कार्याः। ते च दा सहव । संमार्गस्तु श्रीतमुवसंमार्गवत्मयममेव कर्तव्यः । निधानं दर्भेबिति केचित् । संमार्गदर्भानद्भिरभ्युझ्यामा प्रहरतीत्यर्थः ।

·३९ [आज्यविलापनादि] संस्काररत्नमाला। अभ्युक्षणलक्षणं संग्रह- मुष्टी कृत्वा तु तत्तोयमभ्युक्षणमिति स्मृतम् " इति । तत आज्यविलापनादि । तदुक्तं गृह्य- " आज्यं विलाप्य पवित्रान्तहितायामान्यस्याल्यामाग्यं निरु- प्योदीचोऽङ्गारान्निरू(रु)ह्य तेप्वधिश्रित्यावद्योत्य दर्भतरुणाम्यां प्रत्यस्य त्रिः पर्यग्नि कृत्वोदगुद्वात्याङ्गारान्मत्यू(त्य)योदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां पुनराहारमान्यं निरुत्पूय पवित्रे अशावाधाय " इति । आज्यं बहिरेव विलाप्य द्रवीकृत्स पवित्रान्तहितायामाज्यस्थाल्पामाज्य निर्वपेत् । पुनराज्यग्रहणं प्राधान्यरुपापनार्थम् । तेन गव्यमाज्यं स्यात् । द्रव्यान्तरसंसर्गप्रतिषेधार्थं च । तेन शोधयित्वोपरिपवनेन ग्राह्यम् । तत उदीच उदग्भागस्थानहारान्केनचित्काप्ठेन निरू(रु)द्य तेषु निरूद्वेप्वद्गारेवाज्यमाधिषि- सायद्योत्य दभैरवाचीनज्वालैरुपरि ज्वलपित्वा दर्भतरुणाभ्यां दर्भाग्राभ्यां प्रत्यस्य तस्मिस्ते प्रास्योल्मुकेन त्रिः पनि कृत्वोत्तरतस्तदुद्वास्य तानदारांस्तेनैव काष्ठेन भत्यू(त्यु)ह्यायौ पुनः प्रक्षिप्योदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां पुनराहत्योत्पुनाति। एवमत्र क्रमः । आज्यस्थाल्यां पवित्र पवाद्भागमारभ्य माग्भागं नीत्वा पुन: पथाभागमानीयोत्पुनाति । पुनदिरेवमेव । श्रुत्यैव प्रत्पगपर्गताऽत्र चिहितो- त्सर्गस्य वाधिका । ब्राह्मणे-" पुनराहारमेवमिव हि प्राणापानौ संचरतः " इति पवित्रयोः माणापानरूपयोः संचार उक्तः। प्राणो हि मागपवर्ग संचरति तस्य मुखनासिकानिरोधेन यतो निरोधः । अपानः प्रत्यगपवर्ग तस्य निरोधोऽपान- द्वारलिङ्गनिरोधेन यतो दृश्यते । तस्मात्माणापानगतिभ्यां क्रमिकाभ्यां पुनराहारे प्रत्यगपवर्गता न निवार्येति । पुनराहारमिति णमुल्मत्यपान्तम् । पुनराहारोऽ. अमुत्पवनस्य । पुनराज्पग्रहणं नवनीतस्यापि पितृपज्ञ उत्पवने पुनराहारधर्मो मा भूदित्येतदर्थम् । अपरे पूर्वमाज्यग्रहणं तूप्णीकेनाऽऽज्येनेत्यत्रायमेव संस्का. विधिनतु भववर्ड दर्शपोर्णमासिक इत्येतदमित्याहुः । पवित्रे अमावाधायेत्यत्र पुनः पवित्रग्रहणं विसस्य पृथग्भूतयोः सहाभ्याधा. नार्थम् । व्यक्तं च चौपापनीये-" पवित्र विनस्यानिः संस्पृश्यानावनुप्रहरति " इति । यस्तु पर्यनिकरणे दर्भयोल्मुकयोः समुचयो गृधकारिकाकनोक्तः स प्रमाणाभावापेक्ष्यः । ग. प... 'स्यप न. प... 'भ्यां । ग प...ायाऽन्यो। - ·७० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[पर्यनिकरणे तृणनिरसनविशेषः] (परिधिपरिधानादि) आज्यनिर्वपणदेश आपस्तम्बगृहो - अपरेणानं पवित्रान्तहितायामाज्यस्था- ल्यामाज्यं निरुप्य" इति। भयोगपारिजाते- "अथाऽऽज्यस्थालीमादाय तस्यामाज्यं निपिच्य च । उदगग्नेनिरूढेपु त्वद्गारेषु सभस्ममु । विजाप्यैतदधिश्रित्य अवज्वल्य ज्वलत्तृणैः । आन्ये प्रत्यस्य दर्भाग्रे अङ्गुष्ठपर्वमात्रके " इति । अत्रोक्तनिरूढशब्दार्यः स्मृतिदीपिकायां व्याख्यातः- "निरूढः स्याद्विभक्तोऽग्नियः परिस्तरणाबहिः । अनिरूदः स वै वहिर्यः परिस्तृतिमध्यगः" इति । एतच्च यत्रानेः मत्यूहनविधानमस्ति तत्परम् । यत्र तु प्रत्यूहनविधानं नास्ति तत्राऽऽयतनमध्य एव पृथक्करणं निरूढशब्दार्थो विद्यारण्यश्रीपादोक्तेः । पर्यमिकरणे तृणनिरसनविशेपमाह संग्रहकार:- " पर्यग्निकरणायाग्निमनिरूढायदाऽऽहरेत् । बहिनिरस्य तच्छेपं निरूदाद्यदि योजयेत् " इति । सुदर्शनभाप्येऽपि- "आज्यसंस्कारार्थानामगाराणां प्रत्यूहनविधानादपवृत्ते कर्मणि लौकिकः संपद्यत इति न । अवद्योतनपर्यग्निकरणाग्न्योस्तु यदाऽऽय- तनस्थादुपादानं तदाऽपत्तकर्मत्वेन लौकिकत्वात्यागः । यदा तु निरूदाचदा तस्मिन्नेव प्रक्षेपः" इति । ततः परिधिपरिधानादि । तदुक्तं गृह्य- "शम्याभिः परिदधात्यपरेणाग्निमुदीचीनकुम्बां मध्यमां निदधाति दक्षिणेनाग्नि५ सस्पृष्टां मध्यमया प्राचीनकुम्बामुत्तरेणाग्नि सस्पृष्टां मध्यमया प्राचीनकुम्बामपरेणाग्नि प्राङ्मुख उपविशति " इति । शम्याभिः शम्याकृतिभिः परिधिभिः परिदधाति । कथम् । अपरेणाग्नि मुदीचीनकुम्बां मध्यमां निदधाति । कुम्बः स्थूलपदेशः । दक्षिणेनाग्निं मध्य- मपा संस्पृष्टां प्राचीनकुम्मा दक्षिणां शम्यां निदधाति । उत्तरेणानि मध्यः मया संस्पृष्टी प्राचीनकुम्बामुत्तरां शम्यां निदधाति । अधरोत्तरभावः परि- स्तरणबदनापि द्रष्टव्यः । इहाधिकारादेव सिद्ध त्रीपनिग्रहणानि केवलस्याने संमत्ययः स्यात्सरिस्तरणस्य मा भूदित्येतदर्थम् । तेनोपत्र परिस्तरणानाम:

·[परिधिपरिधानादि] संस्काररत्नमाला। ७१ (परिपेकादि) परिधिभिः परिधान कार्य न वाह्यत इति । इत्तरथा पानासादन गह्मसदन. बच्च वाह्यतः प्रामुयात् । दक्षिणोत्तरयोः पुनर्ग्रहण संस्पृष्टामिति संशब्दयामे- दक्षिणत उत्तरतश्च तपोनिधानं सम्यक्स्पर्शनेनाधरोत्तरभावश्च यथा स्यादित्ये. तदर्थम् । इतरथा मध्यमस्यैव दक्षिणत उत्तरतश्च निधानं स्पर्शमात्र च प्रामु. यात् । अपरेणागि प्रामुख उपविशतीत्येतत्सूत्रं दक्षिणतो यज्ञोपवीत्याचान्तः कुमार इत्येतस्मिन्नुत्तरसूनेऽन्वेति । तेन कुमारस्य माड्मुखताऽपरेणानि प्राङ्मुख उपविशतीत्येतस्य सूत्रस्य चयापत्तिपरिहारथ सिध्यति । एतच संस्कार्य- मानोपरक्षणम् । तेन यत्र संस्कार्या पत्नी तर तस्या अपि पत्युदक्षिणत उपवे. शने प्रामुखत्वं भवति। अग्र उपविश्येतिवचनमुपवेशनान्वारम्भयोः कालाव्य- वधानार्थम् । अथवाऽपरेणानि मामुख उपविशतीति भिनं सूत्रम् । दक्षिणतो यज्ञोपवीत्याचान्तः कुमार उपविश्यान्वारभत इति भिन्नम् । तत्र पूर्वमर्यादा- चार्यपरमुत्तरत्र कुमारग्रहणादन्यस्य चासभवात् । अस्मिन्पले पूर्वसूत्रं कर्मव- शेनायं नियम इतिख्यापनार्थ ज्ञेयम् । अनिग्रहणं विह परिस्तीर्णस्पानेः संमत्ययार्थम् । यत्तु स्मृत्यन्तैर उक्तम्- " त्रिभिश्चैव चतुर्भिश्च पञ्चभि एडमिरगुलै । मेनन परिधाश्चैव स्तरण पूजन तथा" इति चतुरहगुलात्मकपरिधिपरिधानदेशावधिकथनम् । यच कश्यपोक्तम्- " नवागुलप्रमाणेन विधिना परिधीन्यसेत् " इति नवालात्मकपरिधिपरिधानदेशावधिकयनं तच्छाखान्तरविपयं न सत्यापाढसूत्रानुसारिविषयम् । भाप्यता परिस्तरणानामुपर्येव परिधिपरिधा नस्योक्तत्वात् । परिधिपरिधानोत्तरमेव हिरास्तरण कार्यमन्यथा पवित्राभ्या- धानपरिधिपरिधानयोर्पपा बोधिवस्याच्यवहितानन्तर्यस्य पाधापत्तेः । एतेनोत्पवनात्मागेव याहस्तरणं कश्चिदुक्त तन्निरस्तं द्रष्टव्यम् । पहिरास्तरणोचरमाज्यस्थाल्यास्तन सादनमुपरेपनिरसन प्रणीतोद्वामना. दनन्तरं ब्रह्मयजमाननित्रपणात्मागेव, श्रीत इष्टत्वात् । प्रणीतोदासनस्याकि- यापामुत्तरपरिपेकान्ते । ततः परिपेकादि । तदुक्तं गृशे- " अय परिपिछत्यदितेऽनुमन्यम्बेनि दक्षिणत प्राचीन मनुमतेऽनुम- रा गयकारिणमिगध तराक।

·७२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [समिद्धोमे विशेष ] (घुवधारणे विशेष) न्यस्वेति पश्चादुदीचीन५ सरस्वतेऽनुमन्यस्वेत्युत्तरत प्राचीन देव सवित प्रसुवेति सर्वत प्रदक्षिण परिपिच्येध्ममत्वाऽम्यादधात्यय त इध्म आत्मा नातवेदस्ते० समेघय स्वाहा " इति । अथानन्तरमाचार्यः परिपिश्चति सर्वतः सिञ्चति । कथम् । अदितेऽनुम- न्यस्वेति दक्षिणतोऽग्नेः प्राचीनमुदकं सिञ्चति । सरस्वत इति च्छान्दसे हस्सत्वे संघुदिलोपो गुणश्च । देव सवितः प्रसुवेति सर्वतः प्रदक्षिणं तमग्नि सिञ्चति । सावित्रहोममन्त्रस्याऽऽदिग्रहणमेतत् । छन्दोगानां तथा दर्शनादित्येके, तन्नेत्यु. तरन प्रतिपादयिष्यामः । अथशब्दः कुमाराधिकारनिवृत्यर्थः । सर्वमाचार्य- कर्तृकं यावदुक्तमेव कुमारस्यविधत्वात् । प्रदक्षिणवचनं प्रत्येक सर्वत्र मा भूत्सकदेव परिपेको यथा स्यादित्येतदर्थम् । परिपिच्यैवमग्निमिध्ममाज्येन दाऽवत्वा प्रज्वलिताग्नौ हस्तेनाभ्यादधात्ययं त इध्म इत्यनेन मत्रेण । इध्मा- भ्याधानस्याजुहोतिचोदितत्वेऽपि वचनात्स्वाहाकारः । एवं सर्वसमिदा- धाने द्रष्टव्यम् । परिपिच्येति वचनममनकेऽपि परिपेके दक्षिणतः प्राचीन मि त्यारभ्य सर्वतः प्रदक्षिणमित्यन्तः परिपेको यथा स्यान्न तु सर्वतः प्रदक्षिण- मित्येतावानेवेतिख्यापनार्थ परिपेकेमाभ्यञ्जनयोर्मध्ये कर्मान्तरमतिपेधार्थ च । तेन सचरुतनहोमे परिपेकात्पूर्वमेव चरूद्वासनं सिद्ध भवति । संग्रहे समिद्धोमे विशेषः- मूलन कर्मनाश स्यान्मध्यत पुननाशनम् । अग्रेण मुञ्चतो व्याधिरेकपाणेर्धनक्षय ॥ मूलमध्यममध्येन समिद्धोमस्य लक्षणम् " इति । मूलतो मूलेन । म यतो मध्येन । मूलतो मध्यत इत्युभयत्रापि पुञ्चत इत्ये. तस्यान्वयः । मूलम यमपदेशयोर्मध्यभागे धृत्वा समिधो होतव्याः । एतदेव समिद्धोमस्य समिदभ्याधानस्य लक्षण शेयमिति । " अक्पाणिना समिद्धोमनिषेधेन सव्यपाण्यन्वारन्धदक्षिणपाणिना होमविधिर्मभ्यते " इति प्रयोगपारिजाते । सुवधारणे विशेपो विधानमालायाम्- " अग्रे धृतो विनाशाय धृता मध्ये प्रजासयी। मूले धृतस्तु होतुस्तु मूर्ति दद्यात् यो ध्रुवम् ॥ पट 'यायाग स्यावाना'। १ क मार।

·[अग्निमुखविधि] संस्काररत्नमाला। (आधारहोमादि) अमान्मध्याच मध्ये तु मूलान्मध्याच मध्यत । सुव प्रधार्यो विद्वद्भि सर्वकामार्थसिद्धये " इति ।। अयमर्थ:-दण्डस्य पञ्च भागान्कृत्वा द्वितीयभागे चतुर्थभागे वा सुवधारणं कार्यमिति । प्रपोगार्णवे- कठिनद्रव्यहोमे तु मुष्टिना धारण नुच । द्रवद्रव्यस्य होमे तु उत्तानानुलिमि स्मृतम् " इति । नुवस्याप्युत्तानाइगुलिभिरेव धारणम् । एतच सुस्वधारणं सौम्पतीर्थेन कार्यम् । निर्वपणास्त्रवणलामहोमनित्यहोमान्कायतीर्थेन कुर्याद्देवेन दैविक फिव्येण पैतृक कमण्डलुस्पर्शन नवानप्राशन सुवग्रहण दैविक सौम्येनाऽऽग्नेयेन प्रतिग्रह कुर्यात् " इति वौधायनोक्तेः । सुवग्रहणं गुपलक्षणम् । अत्र दैविकमिति विशेपणा- पित्र्यं सुवधारणं पितृतीर्थेनैव । सौम्यामेयत्तीर्थलक्षणं पौधायनोक्तम् - अङ्गुलिमले सौम्य करमध्य आग्नेयम् " इति । दामप्येवं तस्याः स्वस्थानीयत्वात् । तत आधारहोमादि । तदुक्तं गृह्ये- "अथदा जुहोत्युत्तर परिविसधिमन्ववहत्य दवा प्रजापतये मनवे स्वाहेति मनसा ध्यायन्दक्षिणामाश्चमृनु दीर्घ सतत दक्षिण परिधि सधिमन्यवहृत्येन्द्राय स्वाहेति प्राञ्चमुचमृनुमाघारावापार्याऽऽज्य. भागी जुहोत्यग्नये स्वाहेत्युत्तरार्धपूर्वार्धे सोमाय स्वाहेति दक्षिणार्ध- पूर्वार्धे तावन्तरेणेतरा जुहोति युक्तो वह जातवेद पुरस्तादग्ने विद्धि कर्म क्रियमाण यथेदम् । त्व मिपग्मेपनस्यासि कर्ता त्वया गा अश्वा पुरुपान्सनेम स्वाहा । या तिरश्ची निपद्यमेऽह विधरणी, इति । ता स्वा घृतस्य धारयाऽग्नौ साधनी यने स्वाहा । सराधन्यै देव्यै स्वाहा प्रसाधन्यै देव्यै स्वाहा " इति । अथेमाधानानन्तरं होमान्वक्ष्यमाणान्दा जुहोति । अपशब्द इध्माभ्या- धानाधारयोः संपन्यार्थः । तेन पत्र यनाऽऽधारौ तत्रैश्माभ्याधानं नान्यत्र । तेनाऽऽपूर्विक इमाभ्याधान नेति सिद्ध भवति । एवमि माभ्यञ्जनमपि दन्यैव १.

·७४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [अग्निमुखविधिः] (आधारहोमादि) भवतीति च। उत्तरं परिधिसंधिमनु उत्तरं परिघिसंधिमनु लक्षयित्वा तेन ययाऽवहृत्य प्रवेश्य दर्वी प्रजापतय इत्यनेन मत्रेण मनसा ध्यायन्ननुचारयन्वाचा दक्षिणामागपवर्गमकुटिलं संततमविच्छिन्नं जुहोत्याघारयतीत्यर्थः । दव/ग्रहणं स्थाल्या सहान्यवहृत्य पश्चादुपादाय होमप्रतिषेधार्थम् । तेन पूर्वमेवोपादाय प्रवेश्याऽऽधारयितव्यम् । पूर्ववदक्षिणं परिधिसंधिमन्वयहत्य दर्वीमिन्द्राय स्वाहेत्यनेनोचरामागपवर्गमफुटिलं दीर्घ संततं जुहोत्याघारयति । मनसा ध्यायनिति निवर्तते । तस्मान्मनसा प्रजापतये जुइतीतिश्रुत्या माजापत्या- घार एव तस्योक्तत्वात् । अतो वाचैवाभिघारयति । आधारावाघातिवचन- मनन्तरोक्तयोोमपोराघारसंज्ञार्थम् । तेन ज्योतिप्मत्यग्नौ होमः सर्वेपामि- ध्मकाष्ठानां संस्पर्शनं च सिद्धं भवति दक्षिणामाञ्चमितिवचनं तिर्य. क्त्वनिरासार्थम् । ऋमितिवचनं जिह्मत्वनिरासार्थम् । दीर्घमितिवचनं शास्त्रान्तरोक्तस्य द्वेप्यस्य हस्वमितिकल्पनिरासार्थम् । संततमिति द्वेष्यस्य न्यचं विच्छिनत्तीत्येतस्य कल्पस्य निरासार्थम् । उत्तराधार ऋजुग्रहणं दीर्घसातत्ययोरनावश्यकत्वद्योतनार्थम् । आधारे धारायां चाऽऽदिसंयोग इत्यापस्तम्वोक्तविशेपस्वीकारे तु मन्त्रारम्भसमकालमाघारयोरारम्भः । आज्यभागाविति संज्ञा संव्यवहारार्था । आज्यभागान्तं कृत्वेत्यनामये स्वाहेत्पनेन मवेगानेरुत्तरार्धस्य पूर्वार्थे सोमाय स्वाहेत्यनेन दक्षिणार्धस्य पूर्वार्धे जुहोतीत्युभयत्र शेषः । तावन्तरेणेतरा जुहोति, तावाज्यभागाव- न्तरेण तद्धोमदेशयोर्मध्य इतरा आहुतीर्जुहोति । तावन्तरेण जुहोतीत्येता- वदुच्यमाने युक्तो वहेत्यादानीभेव देशसंवन्धः प्रसज्येत तन्मा भूर्तिकंतु सर्वासामेव भवतीत्येवमर्थमितरा इति वचनम् । यातिरश्चीत्येतस्मिन्मन्ने सराधनीमित्येव पाठः । यजेः सकर्मकत्वादित्येके । सराधनी यन इत्येव पाठो विभक्तिव्यत्ययादित्यन्ये । निरनुनासिकः पाठोऽपपाठ एवेति मातृदत्त । छान्दसः पाठ इति तु युक्तम् । भूर्भुवः सुवरिति व्याहृतिभिर्जुहोत्येकैकशः समस्ताभिथेति । भूर्भुवः सुवरित्येताभिाहृतिभिर्जुहोति । एकैकश एकैकया व्यस्ताभिरित्यर्थः । यथा भूः साहा । भुवः साहा । मुवः स्वाहेति । भूर्भुवः मुवरिति वचनं व्याहृतिबहुत्वादिष्टपरिग्रहार्थम् । भूर्भुवः मुरिति सिद्धे व्याहृतिभिरिति वचनमेतासामेवान्यत्र व्याहृतिग्रहणे संमा त्ययार्थम् । तेन व्याहृतिभिरबादधाति व्याहृतिभी राकामहमित्येवमादिषु .क एव ।।

·" [गनिमुखविधि.] संस्काररत्नमाला। श्रौतेयु स्मार्तेषु चैतासामेव संपत्ययः सिद्धो भवति । ननु भूर्भुवः सुवरिति व्याहृतय इत्येतेनैव सिद्धम् । न सि यति । तेनाऽऽधान एवेष्टपरिग्रहः कृतः स्यादिति । कर्पप्रमाणमाज्यं स्यादिति वचनात्साहुतिए कपमानमाज्यं ज्ञेयम् । अथ कर्मसमृद्धिसंपादकमुत्तरं तन्त्रम् । तर गृह्यम्- इम मे वरुण तत्वा यामि व नो अग्ने स त्व नो अग्ने स्व. मझे अयास्य० भेपर स्वाहा । प्रनापत इत्येपा । यदस्य कर्मणोऽय. समर्धयित्रे साहेत्युत्तरार्धपूर्वार्धेऽमस कामितराभिराहुतिभिर्नुहोत्य. त्रै नयाभ्यातानात्राष्ट्रमृत इत्युपजुह्वति पुरस्ताविष्टकृतश्चित च स्वाहा चितिश्च साहेति जयान्नुहोति चित्ताय स्वाहा चित्तये स्वाहेति वाऽनिर्भूतानामधिपति समावत्वित्यम्यातानानस्मिन्ननस्मि-सत्र इ. त्यभ्यातानेप्यनुपनति पितर पितामहा इति प्राचीनावीती जुहोत्यु- पतिष्ठते वर्तापाडतधामेति राष्ट्रमृत पर्यायमद्वत्य तस्मै स्वाहेति पूर्वागाहुति नुहोति ताम्य स्वाहेत्युत्तराम्" इति । माजापत्यायामेपेति वचनं यत्र यत्र सामान्यतः प्राजापत्या विहिता भवति तपैव ज्ञेयेत्येतदर्थम् । केचित्तु मनसा होमार्थ मन्यन्ते । तस्मान्मनसा मजा. पतपे जुड़तीति दर्शनात् । तन्न । एतस्य दर्शनस्याऽऽधारविषयत्वात् । तस्मा- द्वाचैर होतव्यम् । पदस्यत्पनेन स्विष्टकदाहुतिमानेरुत्तरार्धपूर्वार्धे जुहोति । इत्तराभिराहुतिभिरसंसकामिति वचनादतिहायेतरा आहुती होतव्यम् । असं. सक्ताऽसंसृष्टा । अगास्मिन्कर्मणि पुरस्तारिस्तष्कृतः । एक आचार्याः । जयाथाभ्यातानाच जयाभ्यातानास्तोश्च राष्ट्रभृतश्च । इतिशन्दः समुच्च- यार्यः । प्रकारार्थ इत्येके । जयानामभ्यातानाना राष्ट्रमनामनन्तरमुपहोम- खेनोपदेशाज्जयादीशुहति प्रधानातिसमीपे जइति । अमेतिवचनं वेदाध्य. यनार्थत्वेन मुख्य उपनयन एष यथा स्यान मायश्चित्तार्थोपनयन इत्ये. तदर्थम् । ननु प्रजापत इत्येपेत्यनन्तरमेव (+चित्तं च स्वाहा नित्तिय साहे स्यारभ्प ताभ्यः स्वाहेत्युत्तरामित्यन्तं सूत्रं पठित्वा यदस्प कर्मणोऽसरी- + धशिलान्तर्गतस्थाने क स पुस्तकयो -"अरे जयाभ्यातानाराष्ट्रभृत इयुपजुड़ती ये वापदेव सूत्रं कर्तव्यम् । विकृत पुरस्तादनुष्टानं तु विधानसमादेव सियतति किमर्ष संपारणमिति चेम। येन कम गेदिति वचनामिसमृध्य धोते गार्थ स्मार्ते च कर्मणि यदि होम मियते तर पुरस्तास्टिकृत एव मोदिविज्ञानार्थयात् " इति वर्नने । क संस्था ।

·७६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [अभिमुखविधिः रिचमित्यारभ्य राष्ट्रभृत इत्युपजुहतीत्येतदन्तं सूत्रमनन्तरं कर्तव्यम् । एवं च पुरस्तात्स्विष्टकृत इति वचनं न कर्तव्यमित्येतादृशं लाघवं परित्यज्य गौरवाङ्गीकरणं पुरस्तात्स्विष्टकृत एत उपहोमाः स्विष्टकृतमुत्तरं वेतिप्रदे- शविकल्पो नात्र किं त्वनुष्ठानविकल्प एवेतिवोधनार्थम् । पुरस्ता. स्विष्टकृत इतिवचनं स्विष्टकृदुत्तरकालताव्यात्पर्थम् । ) अथ किमर्थ जयाभ्यातानानामेव पृथक्समासः, न राष्ट्रभृद्भिः सहेति, राष्ट्रभृतामपि सन्ति सहचारिण इति ख्यापनार्थम् । के ते । यद्देवा देवहेडनमित्य- च्छिद्रकाण्डपठितमप्रकरणका होमास्तेपां साक्षादवचनाद्विकल्पः । विदधे च विकल्पेन यद्देवा देवहेडनमित्यनुवाकेन होमं चतुर्थ चौधायनः । नयादीनां प्रत्येकमनुक्रमणं ज्ञानार्थ विशेषविधानार्थ च । चित्तं च स्वाहा चित्तिश्च स्वाहेति यथापाठं त्रयोदश जयाजुहोति । देवासुरा इत्यादि ब्राह्मणम् । चित्ताय स्वाहा चित्तये स्वाहेत्येवं चतुर्थ्यन्तैर्वा द्वादशभिर्जुहुयात् । अविकृतैव त्रयोदशी । एवमपि शाखान्तरेऽस्ति पाठ इत्यवगन्तव्यम् । अग्निरित्यष्टा- दशाभ्यातानाजुहोति । अस्मिन्ब्रह्मनित्यादि देवत्यामित्यन्तमभ्यातानेष्वनु. पजति । पितर इत्येतामाहुतिं माचीनावीती जुहोति उपतिष्ठते वाऽनेन मश्रेण प्राचीनाचीती पितॄन् । अग्निमित्येके । तन्न, लिङ्गविरोधात् । ऋतापाडिति राभृतो जुहोति । द्वादशैते मनास्तेपु सप्तमोत्तमौ निरनुपहावेकाहुतिको, अवशिष्टाः सानुपगास्तेषु ये सानुपङ्गास्तानुक्त्वा तस्मै स्वाहेति पूर्वामाहुति जुहोति ताभ्यः स्वाहेत्युत्तरामाहुतिमित्यर्थः । अत्र त्रिविधेऽपि राष्ट्रभृन्मत्राणां विभागे दश पर्यायाः सप्तमोत्तमौ केवलाविति द्वाविंशतिमयाः । तत्र ऋतापा. डिति यथापाठमारभ्य तस्मै स्वाहेत्यन्ते पूर्वाहुतिः केवलं ताभ्यः स्वाहेत्यप- राहुतिरित्येक पक्षः । यथा, तापादृतधामाऽनिर्गन्धर्वस्तस्योपयोऽप्सरस को नाम स इदं ब्रह्म क्षत्रं पातु ता इदं ब्रह्म क्षत्रं पान्तु तस्मै स्वाहा ताभ्यः स्वाहेति । एवमुत्तरत्र । ऋतापाडिति ययापाठमारभ्य तस्मै स्वाहेत्यन्ते पूर्वा. हुतिः पुनर्जतापाडिति यथापाठमारभ्य ताभ्यः स्वाहेत्यपराहुतिरिति द्वितीयः पक्षः । यथा, ऋतापाहतधामा० क्षत्रं पान्तु तस्मै स्वाहा । प्रतापाहतधामा. सत्रं पान्तु ताभ्यः स्वाहेति । एवमुचरत्र । तृतीयः पक्षोऽमिमुखमयोगे वक्ष्यते । सर्वोऽपि होमो यापुरुषस्य निहायामेव कार्यः । अन्ययाकरणे दोपश्रवणात् । तदाह संग्रहकार:- " या काष्ठं तत्र कर्णो हुनेधेयाधिकन्नरः ।

·७७ [अग्निमुग्नविधि] सस्काररत्नमाला। (उत्तरपरिषकादि) हुनेदित्यार्पम् । घूमम्यान शिर प्रोक्त मनोदु स भवेदिह । यत्राल्पज्वलन मेन यजमानस्य नाशनम् ॥ भस्मस्थाने तु वेश स्यात्स्थाननाशो धनक्षय । अङ्गारे नासिका विद्यान्मनोदु ख विदुषुधा ॥ यन प्रज्वलन तत्र निह्वा चैव प्रकीर्तिता । गजवानिप्रणादी तु वहि शुमफलप्रद " इति । जिहानामान्याह स एव-- " कालो कराली च मनोजवा न सुलोहिनी या च सुधूम्रवर्णा । स्फुल्लिगिनी विश्वरुचिश्च देवी लेलायमाना इति सप्त निहा" इति । ग्रन्थान्तरे- " सुवर्णा कनका रक्ता कृष्णा चैव तु सुप्रभा । बहुरूपाऽतिरिक्ता च सप्त जिह्वा प्रकीर्तिता ॥ सुवर्णा वारुणी निहा मध्यमा कनका स्मृता । रक्ता चैवोत्तरा निहा कृष्णा याम्यदिशि स्मृता ।। सुप्रमा पूर्वदिग्निहा ह्यतिरक्ताऽग्निगोचरे । ऐशाने बहुरूपा च निवास्थानान्यनुनमात् ॥ विवाहे वारुणी निहा मध्यमा यज्ञकर्मसु । उत्तरा चोपनयने दक्षिणा पितृकर्मसु ॥ प्राचीना सर्वकार्येषु आग्नेयी शान्तिकर्मसु । ऐशानी चोमकार्येषु ह्येतद्धोमस्य लक्षणम्" इति । एतच्चाऽऽज्यहोमेवेव ज्ञेयम् । तत्राऽऽज्यस्य झरिति भस्मीभूतत्वेन तत्र द्वितीपातिप्रक्षेपे दापाभावात् । न चतस्य यतातिरे कठिनद्रव्यहोमे निय मोऽसभवात् । एता जिहा एकस्यामेवाऽऽज्यभागयोर्म यस्यापां ज्वालाया तत्तत्मदेशभेदेन ज्ञेयाः। अयोचरपरिपेकादि । तदुत्त गृह्य- " अथ परिपिञ्चति यथा पुरस्तादवमस्या प्रासावरितिम त्रा तानसनमति" इति । अयामि परिपिचति यया पुरस्तात् । अपशब्दः पूर्वरतुन्पत्वज्ञाप ·७८ भट्टगोपीनाथदीक्षिवविरचिता-प्रावपरिपेचनात्केचन धर्माः] (प्रायश्चित्तहोमकाल) नार्यः । तेन सर्वदविहोमाणामिदमहं नोपनयनस्यैव । यथा पुरस्तादिति- वचनं पूर्वधर्मातिदेशार्थम् । मन्त्रान्तश्च मन्त्रान्तश्च मत्रान्तश्च मत्रान्ताः । तानन्वम स्थाः मासावीरिति संनमति । ये त्वनुमन्यस्वेति तानन्यमरस्या इति । यस्तु प्रसुवेति तं मासाचीरिति । यथा-अदितेऽन्वम स्थाः । अनुमतेऽन्वमस्थाः। सरस्वतेऽन्वमस्थाः । देव सवितः मासावीरिति । तत्र मघानित्येव सिद्धेऽन्तग्रहणं देव सवितः प्रसुवेति यावदुक्तमेव समग्रो नाss. दिग्रहणमितिख्यापनार्थम् । अत्र माक्परिपेचनात्केचन धर्मा उक्ता मादत्तेन- " परिधीन्दाऽकत्वा परिस्तरणेभ्यः किंचिदर्हिरादाय तस्य दा. मग्रमाज्यधान्यां मध्यं मूलं चेति प्रस्तरवत्तूष्णीमत्वा तृणमपादाय प्रज्ञातं निधाय प्रस्तरवत्तप्णीमनुप्रहृत्य निरगुल्याऽन्ववदिश्य प्राणं चक्षुः पृथिवीं च संस्पृश्य परिधीन्क्रमेण प्रहृत्य संस्रावेणाभिनुहोति । अथ परिपेकं कृत्वाऽप्रेणाग्निं प्रणीताः पर्याहत्यापरेणानि निधाय किंचिदुदकमासिच्य पूर्ववत्तूष्णीं मानयेत् । ततो ब्रह्मणे यथाश्रद्धं दक्षिणा ददाति ब्रह्मा प्रतिगृह्य प्रतिनिष्कामति " इति ।। परिधिमहरणोत्तरं प्रयोगवैजयन्त्यां नित्यत्वेन मायश्चित्तहोम उक्त:- अनाज्ञातत्रयं स्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्ने यत इन्द्र मयामहे स्वस्तिदाख्यम्बकमिदं विष्णुाहतिसप्तकम् " इति । अन मूलं चिन्यम् । परिध्यञ्जनादयस्तूप्णीमार्जनान्ताः परिपेकरहिता धर्माः कृताकताः । एवं प्रायश्चित होमोऽपि । ब्रह्मणे दक्षिणादानं तु निय- तमेव । " यो ह्यदक्षिणेन यज्ञेन यनेत स यज्ञः प्रक्षामोऽनायुरुर्वरा समृद्धा देया सा प्रायश्चित्तिः, इति सूत्रकृतविग्भ्यो दक्षिणाया अमदाने दोपस्योक्तत्वात् । मक्षामो दग्धः। अनायुरित्यत्र यजमानो भवेदिति शेषः । उर्वरा भूमिः । समृदा सस्यवती । अत्र दक्षिणाविशेषस्यानुक्तत्वाद्ययाश्रद्धं हेम देयं गौर्वा । छान्दोग्यगोभिलगृह्ये तु- पूर्णपात्रं दक्षिणा ब्रह्मणे दद्यात्कस चमसं वाऽन्नस्य पूरयित्वा कृतस्य वाऽकृतस्य वाऽपि वा फलानामेवैतत्पूर्णपात्रमित्याचक्षते ॥ इत्युक्तम् । १ क. स पुनस्तृणमनुग्रहत्य नि। २ क. स. 'ति ।। " ·७ ९ [अग्निपूजनं, मस्मधारणादि च] संस्काररत्नमाला (अमिमुखप्रयोग) कृतमवहतम् । अकृतमनवहतम् । होमान्ते वह्निपूजनमुक्तं स्मृत्यन्तरे- " गन्धपुष्पादिभिर्वहिं होमान्ते परिपूजयेत् " इति । गन्धपुप्पादिभिरित्यनेन पूर्वोपचारनिष्टचिः क्रियते । पहिरनिमनुलक्षीकृत्य - पूजयेत् । "त्रिभिश्चैव चतुर्भिश्च पञ्चभि पइभिरड्गुलै । सेचन परिधीश्चैव स्तरण पूजन तथा इति स्मृत्यन्तरे देशविशेषनियमोक्त्या पूजन हिर्भावस्याप्युक्तत्वात् । शिष्टानां संप्रदायोऽप्येवम् । आगमशास्त्रे त्वनावेव पूजोक्ता । अय प्रकारो वैदि- कैर्नानुष्ठीयत इदानीम् । अग्निपूजन आरक्तगन्धपुष्पादि वर्जयेदित्यभियुक्ताः । दिव्यमारणस्थामिपूजने रक्तगन्धपुष्पविधानात्तत्र न रक्तगन्धपुष्पनिपेधः । एतेन ज्ञायतेऽन्यनाऽऽरक्तगन्धपुष्पनिपेध इति । इदं चाऽऽरक्ताक्षतायुप- लक्षणम् । भस्मधारणं ब्रह्माण्डपुराणे- स्नात्वा पुण्डू मृदा कुर्याद्धृत्वा चैव तु मस्मना । देवानभ्यर्च्य गन्धेन सर्वपापापनुत्तये " इति । अत्राग्रियजमानयोर्मध्ये केनाप्यन्तरागमने कृते तत्मायश्चित्तमुच्यते । तत्र पराशरमायश्चित्तकाण्डम् - " द्वौ विप्रो बाह्मणाग्नो वा दपती गोद्विजोत्तमौ । अन्तरेण यदा गच्छेत्कृच्छू सातपन चरेत् " इति ।। एतदकर्मकालविषयम् । कर्मकाले तु विशेपस्तत्रैव- होमकाले तथा दोहे स्वाध्याये दारसग्रहे । अन्तरेण यदा गच्छेविनश्चान्द्रायण चरेत् " इति ।। " अग्निमुखप्रयोगः। अथ प्रयोग:- कर्ताऽऽचम्य प्राणानायम्य पश्चप्रस्थसिकताभिःभारा. स्थ्यादिवनिताभिः शुलाभिरना भि)मानुसारेण इस्तमानमर्थपरिमाणाभिः १५ स 'ति । म।

·८० : भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [अग्निमुखप्रयोगः] . सिकताभिर्वाहुमात्रमधिकं वा समचतुरनं मारमवणमुदक्मवणं मागुदवमवर्ण समं वा प्राक्प्रवगाधन्यतम एव देशे सुलक्षणं स्थण्डिलं विदध्यात् । माक्म. वणत्वपक्षे पञ्चाङ्गुलोच्यायः पश्चात्परस्ताचतुरगुलोच्छ्रायः। उदक्पवणत्वपक्षे तर्जनीमध्यमान्यतरो;गुलिप्रमाणं त्रेधा विभज्य तदेकांशपरिमितमश वर्ध- यित्वा तदंशचतुर्थीशं स्वचतुर्विंशांशोनं तन संयोज्य तावत्परिमितोच्छ्रायो दक्षिणत ऊर्बाइगुलिममाणोच्छ्राय उत्तरतः । उदभवणत्वपक्षे प्रामवर्णत्वप- क्षवदेव वोच्छ्रायः । मागुदमवणत्वपक्ष उत्तरदिशः मागधै पूर्वस्या दिश उत्त- राधै चतुरगुल उच्छ्रायः । इतरमदेशे पञ्चाङ्गुल उदभवणपक्षवद्वा । ततस्त- स्थाण्डिलमक्षतारङ्गवल्यादिभिः परितोऽलंकृत्य गोमयेनोपलिप्य शुद्धोदकेन मोक्ष्यैकं फलं पुप्पं पर्ण कुशं वो ताम्रशकलयुतं गृहीत्वा तेन स्थण्डिल- मध्यमदेशे पादेशमात्री: पडद्गुलान्तरालास्तिस्रः माचीरुदगपवर्गास्तथैव तित्रचोदीची मागपवर्गा रेखा लिखित्वा तरेखालेखनसाधनमुत्तरतो निर- स्याप उपस्पृश्य यस्मिन्कस्मिंश्चिन्महति पाने शुद्धोदकं गृहीत्वा तदर्थेन कृत्स्नं स्थण्डिलमवोक्षति । न्युन्जेन विरलमुष्टिना जलसेचनमवोक्षणम् । ततोऽवशिष्ट- म जलमग्न्यायतनस्योत्तरतः पुरतो वोत्सिच्योदकस्पर्शमणीतामोक्षणपरि- पेकादिकार्यार्थमन्यच्छुद्धमुदकं तस्मिन्नेव पात्र आनीय तत्पात्रं स्वस्योत्तरतः संस्थापयेत् । उत्सेचनाभावेऽप्यावश्यकत्वात्कार्यमेवेदम् । अवोक्षणपात्र आनयनं नास्ति तस्यैवाभावात् । ततोऽभ्यायन्यतमेन खनित्रेणोद्धत्यावोक्षति । उद्धननं सकृत्खनित्रप्रहरणमात्रम् । ततो वाग्यतो भूत्वा तैजसेनासंभवे लेपितेन नूतनेन मृन्मयेन वा पात्रयुग्मेन संपुटीकृत्य सुवासिन्या श्रोत्रियागा- रादभावे स्वगृहाद्वा प्रदीप्तयङ्गारमयं निघूममग्निमाहृतं स्थण्डिलादानेय्यां निधाय, समरखव्याहतीनां प्रजापतिः प्रजापतिवृहती, अमिप्रतिष्ठापने विनि- योगः । भूर्भुवः सुवरित्यात्माभिमुखं पाणिभ्यामुल्लिखितदेशे द्वितीयाविभक्त्य- न्ततत्तत्कर्मप्रयुक्तनामोचारणपूर्वकमग्निं प्रतिष्ठापयामीति प्रतिष्ठापयेत् । प्रणवा. न्ताभिातिभिः स्थापनपक्षे प्रजापतिङ्घहतीत्यनन्तरं, प्रणवस्य परब्रह्मपिः परमात्माऽग्नि देवता दैवी गायत्री छन्द इत्यधिकम् । ततः मोक्षितेन्धनानि प्रक्षिप्य वेणुधमन्या प्रयोध्योत्थाय, जुष्टो दमूना इत्यस्य विश्वे देवा अमिस्त्रिष्टुप्, प्रतिष्ठापिताग्न्युपस्थाने विनियोगः “30 जुष्टो दमूना • भोजनानि " । इत्य- ग्निमुपस्थायोपविश्य-चत्वारि शृङ्गेति मत्रस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिषदोऽ. १ ग. घ. ४. 'गुलेर्यावान्विशेषस्तावत्प्रमा । २ क ख गप' 1 ३ ग घ इ. वा लेखनि- कापसुवर्णरजतताम्रान्यतमशक्लेन ब्रीहियवान्यतरेण च युतमगष्ठोपनिष्ठिकाभ्यां गृ ।

·[अन्वाधानम्] संस्काररत्नमाला। ८१ (जयाभ्यातानहोमयो) निस्त्रिष्टप् , अग्निध्याने विनियोगः- ॐ चत्वारि शृङ्गा० आविवेश । सप्तहस्त- श्चतु शृङ्गः । तोमरं व्यजनं वाघृतपात्रं च धारयन् । आत्माभिमुखमासीन एवंरूरो हुताशनः" इति ध्यायेत् । यत्रानिमुपसमाधायेति सूत्रकृद्वदति तत्रोद्धनना. दिना संस्कृते देशेऽग्निमाहत्य स्थापयित्वा होमः कार्यः । यत्र न वदति तत्र स्वस्थानेऽवस्थिते परिस्तरणादिविधिनैव कार्यः । अग्निज्वलनमुपसमाधानं सिद्धानुवादमेके मन्यन्ते । तेपामौपासने कर्तव्यानां समिन्धनादीतरत्रौद्धन- नादीति द्रष्टव्यम् । स्थलान्तरे केनचिन्निमित्तेन नीतस्य मत्यतस्याः संस्था- पनेऽधरोपविधावग्न्यनुगमनमायश्चित्तहोमविधौ चौद्धननादि कर्तव्यमेव । तद्यथा- अथाऽऽचारप्राप्तमन्वाधानम् -स्थूलसमित्रयमादाय श्रद्ध एहि सत्येन त्वाऽऽहयामि" इति विरुक्त्वा, “याः पुरस्तात्म० श्रद्धां यज्ञमारभे । आक्त्यै त्वा० निविष्टम्" इति पटित्वा हृदयालम्भमुदकस्पर्श माणायामं च विधायामुकहोमे या यक्ष्य- माणा देवतास्ताः सर्वाः परिग्रहीप्यामि जातवेदसमग्निमिध्मेन यक्ष्ये, आधारहोमे--प्रजापति मनुमिन्द्रं चैकैकपाऽऽज्याहुत्या पक्ष्ये, आज्यभाग- होमे, अनि सोमं चैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये, सामान्यप्रधानहोमे-जातवेद- समनि सराधनी सराधनी देवी प्रसाधनी देवीमग्नि वायु सूर्यं प्रजापति चैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्प इत्युक्त्वा यथोक्ताः प्रधानदेवता द्वितीपया विभक्त्योल्लिख्य तृतीयपा विभक्त्या यथोक्तद्रव्याल्लिख्य यक्ष्य इति वदेव । अङ्गहोमे वरुणं द्वाभ्यामाज्याहुतिभ्यां पक्ष्ये, अनि वरुणं कैकयाऽऽज्या. हुत्या पक्ष्ये, अयासमनि मजापति कैकयाऽऽज्यागुत्या यक्ष्ये । जयोपहोमे-चित्तं चित्तिमाकूतमाकूर्ति विज्ञातं विज्ञानं मनः शकरी पूर्णमासे वृद्धंतरं मनापति चौंकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । अभ्याानोपहोमे-अग्निं भूतानामधिपतिपिन्द्रज्येष्ठानामधिपति या पृथिच्या अधिपति वायुमन्तरितस्याधिपति सूर्य दियोऽधिपति चन्द्रमसं नक्षत्राणामधि- पति वृहस्पति ब्रह्मणोऽधिपतिं मित्रं सत्यानामधिपति वरुणमपामधिपति समुद्र सोत्यानामधिपतिमन्नं साम्राज्यानामधिपति सोममोपधीनामधिपति सवितारं 1 ग .."। २ रा. च वरण • ओम वरुण चामि पण पायास । ३१ .। ज। ति चाऽज्येन च।। जयदीपक तानहीं। ११ ·८२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [अन्वाधानम्] (राष्ट्रभृस्विकृदादीना) प्रसवानामधिपति रुद्रं पशूनामधिपतिम् । अत्रोदकस्पर्शः। त्वष्टारं रूपाणाम- धिपति विष्णुं पर्वतानामधिपतिं मरुतो गणानामधिपतीश्वकैकयाऽऽज्यादुत्सा यक्ष्य इत्युक्त्या प्राचीनावीती पितृन्पितामहान्परानवरांस्ततांस्ततामहानेकयाss. ज्याहुत्या यक्ष्य इत्युक्त्वा यज्ञोपवीत्यप उपस्पृशेत् । उपस्थानपक्षे पितृन्पिता- महानित्येतस्य वाक्यस्य नोल्लेखः। राष्ट्रभूदुपहोमे-ऋतासाहमृतधामानमनि गन्धर्वमोपधीरप्सरस ऊर्जः संहित विश्वसामानं सूर्य गन्धर्व मरीचीरप्सरस आयू: सुपुम्नं सूर्यरश्मि चन्द्रमसं गन्धर्व नक्षत्राण्यप्सरसो वेकुरी:, भुज्युं सुपर्ण यज्ञं गन्धर्व दक्षिणा अप्सरसः स्तवाः प्रजापति विश्वकर्माणं मनो गन्धर्वमुक्सामान्यप्सरसो बहीः, इपिरं विश्वव्यचसं वातं गन्धर्वमपोऽप्सरसो मुदाः, भुवनस्य पति परमेष्ठिनमधि- पति मृत्युं गन्धर्व विश्वमप्सरसो भूः सुक्षिति सुभूति भद्रकृतं सुवर्वन्तं पर्जन्य गन्धर्व विद्युतोऽप्सरसो रुचः, दूरेहेतिममृडयं मृत्यु गन्धर्व मना अप्सरसो भीरूचारुं कृपणकाशिनं कामं गन्धर्वमाधीरप्सरसः शोचयन्तीः, भुवनस्य पतिं चैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्य इत्युल्लिखेत् । अथवा जयदेवता एकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये, अभ्यातानदेवता एकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये, राष्ट्रभृद्देवता एकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्य इति समदितरूपेणोल्लेखः । स्विष्टकृद्धोमे--अग्नि स्विष्टकृतमेकया हुतशेपाहुत्या यक्ष्ये । प्रायश्चित्तहोमे-अग्निं तिसृभिराज्याहुतिभिर्यक्ष्ये, अग्निं वरुणं चैकै. कयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । अग्निं वरुणं चकैकपाऽऽध्याहुत्या यक्ष्ये । इन्द्र मघवन्तमिन्द्रं वृत्रहणं त्र्यम्बकं विष्णुमग्निं वायुं सूर्य वृहस्पतिं वरुणमिन्द्र विश्वान्देवांश्चैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । संस्रावहोमे-वसूत्रुद्रानादित्यान्संस्रावाज्येन यक्ष्ये । एता देवता यक्ष्य इत्युलिखेत् । सद्यःपक्षे सद्यो यक्ष्य इति । अनेकदिनसाध्ये कर्मणि त्येता देवता अद्यतनदिनप्रभृतिषु दिवसेषु यक्ष्ये यमाह इति वदेत् । श्वाप्रभृतिपु दिवसेप केवलं यष्टाह इत्येव । प्रधानं कर्म श्व एवं चेत्तदा श्वो याद इत्येव वदेत् । यक्ष्ये यष्टाह इति प्रयोगो यजमाने १ ख. 'हानाज्येन य । २ ग 'क' । ३ ग. आयु । । ग. सो वैकु'। ५ इ. स्तव्या । ६ ग. वादि । ७ क. रा. ग. "नि ३ आम वरुण च २ई।

·[अन्वाधानसमिद्धोमः] संस्काररत्नमाला। (आत्मन्यमर्ग्रहणम् ) कर्तरि । आचार्य कर्तरि तु यक्ष्यामि यष्टास्मीत्येवं प्रयोगः । सूत्रानुक्तत्वाला- यश्चित्तहोमसंस्रावहोमाकरणपक्षे नैतयोरुल्लेखः। ततः समस्तव्याहतीनां मजापतिः प्रजापतिहनी, अन्वाधानसमिदाधाने विनियोगा -" ॐ भूर्भुवः सुवः " इत्यन्वाधानप्तमियोऽग्नावादध्यात् । स्वाहा- कारमप्यत्रेच्छन्ति केचित् । अस्मिन्पक्षे प्रजापतय इदं न ममेति त्यागः । स्थूलसमित्रयमादायेत्सारभ्य समिदाधानान्तं कर्माऽऽचारमाप्तं शिष्टैः परि- गृहीतत्वाल्लिखितम् । सतोऽग्निक्षेत्रात्तद्वाद्यमेखलातो वा बहिः समन्तादशाङ्गुलमितं पञ्चाङ्गुलमितं वा स्थलं त्यक्त्वा प्रागादिदिक्षु प्रागणैर्दभैः परिस्तृणाति । हस्वा उदगपवर्गाः पश्चात्पुरस्ताच भवन्ति । अथवा पुरस्तात्पश्चाचोदगमा दर्भाः। दक्षिणत उत्तर- तश्च मागमाः। पौरस्त्यपाश्चात्यपरिस्तरणदर्भमूलानामुपरि दक्षिणपरिस्तरणम् । उत्तरपरिस्तरणं तु तदग्राणामधस्तात् । परिस्तरणे चत्वारश्त्वारस्त्रयस्त्रयो वा दर्भाः। प्रागग्रपरिस्तरणपक्षे त्वपरिमिता एव । मागुदगग्रपक्ष एवायमधरो- चरभावः। ततो दक्षिणेनाग्निं ब्रह्मायतने दर्भान्वहुलान्मागग्रान्स्तुणाति । आचार्यस्य होमकर्तृत्वे यजमानोपवेशनार्थमपि ब्रह्मायतनस्य पश्चादासनं कल्पयति । ततो मयि गृहामि यो नो अमिरिति द्वयोरग्निरनिखिष्टप्, आत्मन्यमिग्रहणे विनि. योगः-“ॐ मयि गृह्णाम्यने अग्नि५० परागात्" इति द्वाभ्यामात्मन्यनि गृहीते । आत्मन्यग्निहीत इति विभाव्य जपतीत्यर्थः। ततोऽग्नेरुत्तरतः समीप एवोदगग्रान्दर्भान्संस्तीर्य तेषु यथाप्रयोजनं साधा- रणानि वैशेपिकाणि पात्राणि द्रव्याणि च सकृदेव यथोपपादं वाऽऽसादयेत् । सन यज्ञियदर्भाणामग्रभागं प्रादेशमात्रं वहिरथै मच्छिद्याप उपस्पृश्य विधातुना पश्चधातुना वा शुल्येन तद्वद्ध्या पात्रेवासादयेत् । ततो विपमसंधिमत्समसंधिमा प्रदक्षिणं शुल्वं कृत्वा तदुदगग्रं वितत्य तेन पालाशं खादिरं वैकविंशतिदारुकमिध्यं वद्ध्वाऽऽसादयेत् । अथवा दासादनात्मागि माहिपोः संनहनमनधोनिधानं च कृत्वाऽवज्वलनद- र्भासादनात्मागेतयोः पानेवासादनं कुर्यात् । तत्रेमखिभिः परिधिभिः सबैकविंशतिदारुको भिन्नपरिधिक आहुतिसंख्याकदारुको पारिनपानः १ ग घ इ. 'दर्माणाम। २ ग. मने ।

·८४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [परिधिपरिमाणम्] (प्राणो वरणम्) मादेशमात्रो वा । परिषयः शम्पाकृतिकाः शुष्का मार्दा वा यस्य कस्यचि. धज्ञियस्य वृक्षस्य । अव परिधीनां शम्याकृतित्वसंपादनम् । तत्र मध्यमः परिधि,हुमूलमारभ्यानामिकाग्रान्तप्रमाणः । याहुमूलमारभ्य मध्यमाग्रान्तम- माणो मध्यमात्सूक्ष्मश्च दक्षिणः । वाहुमूलमारभ्य कनिछायान्तममाणो दक्षिणा. त्सूक्ष्मवोचरः । अथका सर्वेऽपि समप्रमाणाः कार्याः । संस्पर्शस्तूभयपक्षेऽप्या. वश्यकः । एतच्च परिमाणमरनिमात्रायतनविपयम् । अधिकै तु दक्षिणपरि. स्तरणानामुपरि मूलमुत्तरपरिस्तरणानामुपर्यनं यावता परिमाणेन भवति ताव. परिमितः पश्चिमपरिधिः । इतरौ तु तदनुरोधेन । ततोऽन्यायतनादी(दै)शान्याममुकमबरान्वितामुकगोत्रोत्पनामुकशाखाध्या- यिनममुकशर्माणममुककर्मणि ब्रह्माणं त्वामहं वृण इति कर्मकुशलं ब्रह्मिष्ठं ब्रह्माणं यजमानो वृणुयात् । ब्रह्मा वृतोऽस्मि कर्म करिप्यामीत्युक्त्वा यज्ञोपवीती द्विराच. म्योचरेण पात्राणि गत्वाऽग्निहोमकोंर्भध्येन दक्षिणेन पादेन दक्षिणाऽविक्रम्यो- पवेशनार्थमास्तृतेभ्यो दर्भेभ्यस्तृणमुत्तरतो निरस्याप उपस्पृश्यानिमभिमुख उप. विशति । इत आरभ्य कर्मकाले वाग्यतः कर्ममना भवेत् । यदि वाग्यमलोपस्तदा " इदं विष्णुः" इति वैष्णव्यग्नपं “ मूर्भुवः मुवः" इति समस्तव्याहृतिजपं च कुर्यात् । यस्मिन्कर्मणि होमार्थमन्यो वृतो भवति तत्र यजमानोऽपि ब्रह्मण्युप- विष्टे तस्य पश्चाद्भागे होमका कल्पिवादासनात्तृणं निरस्याप उपस्पृश्यामि- मभिमुख उपविशेत् । ब्रह्मालाभे तदासने छत्रं कूर्च यज्ञोपवीतं दण्डं कमण्डलं था स्थापयेत् । ततो भूमौ काष्ठं तृणं वाऽन्तर्धाय समौ सायावन्तर्गर्भरहिता दर्भावग्रे मादेशमात्राववशेषयन्धृत्वा तत्र काष्ठेनासिदेन वा छिनत्ति न नखेन । अप उपस्पृश्य तयोर्मलमारभ्यानपर्यन्तं सोदकेन हस्तेनानुमार्टि । ततः मणी. तापात्रं गृहीत्वा त्रिः प्रक्षाल्य मागग्रे पवित्रे तस्मिन्निधाय किंचिदुदकमानीय पृथिवी करणत्वेन ध्यायन्पुनरुदकेनोपविलं पूरयित्वाऽङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्या- मुदगग्रे सग्रन्थिके पवित्र धृत्वोचानाभ्यां मागग्राभ्यां पाणिभ्यां मणीतापावस्था अपस्त्रिरुत्पूय सव्यपाणिना प्रणीतापात्रं धृत्वा दक्षिणेन तत्पात्रमपिघाय नासिकासमं धारयनस्कन्दयन्नुत्तरेणैव हृत्वोत्तरेणाग्निं दर्भेषु सादयित्वोदग? भैरपिदधाति । ततस्ते पवित्र अमक्षालिते एव प्रोक्षणीपात्र उदगग्रे निधाय + पुवद्भाव आवश्यक । मध्यमपदलोपिसमासेन वा समाधेयम् । १ ग घ. इ. 'के त्वग्न्यायतनानुसारेण परिधिप्रमाणाभिवृद्धिः कार्या । ततोऽ । र क. "क्षिणे पा।३ग घ. इ. 'वे उदगने अ'1४ ग, घ ड 'पान नि ।

·[संमाननाद्याज्यौद्धासनान्तो विधि ] संस्काररत्नमाला । ८५ तत्पात्रमद्भिः पूरयेत् । नात्र किंचिदुदकानयनं पृथिव्याः करणत्वेनाभिध्यानं पुनरुदकेनोपविलपूरणं च प्रणीतावद्भवति। ततस्ता अपः पूर्ववदुत्पूय निलवन्ति पानाण्युत्तानानि कृत्वेधमं विस्वस्य पावसंस्थं त्रिः सर्वाभिरद्भिः सपवित्रेण हस्तेन सर्वाणि पानाणि प्रोक्षति । अमुष्टीकृतेनोत्तानेन हस्तेन जलसेचनं मोक्षणम् । ततः सुवं दर्वीमासादितान्साम्रान्समार्गदर्भाच गृहीत्वाऽनौ दक्षि- णहस्तेनैव सहैव निष्टप्य दर्वी दर्भेषु निधाय सव्यहस्ते स्रुवं गृहीत्वा दक्षि- णेन हस्तेन दर्भागैरन्तरतोऽभ्याकारं सर्वनो विलममिसमार्टि दर्भमूलैर्दण्डम् । ततः पुननिष्टप्य दर्भेप निधाय दर्वी तथैव गृहीत्वा दर्भागः प्रासंस्थं पुष्कर- प्रदेशं संमृज्य दर्भमध्यैः प्रत्यक्संस्थं पुष्कराधोमागं दर्भमूलैर्दण्डं च संमृज्य पुननिष्टप्य सुबस्योत्तरतो दर्भेपु निदधाति । संग्रष्टासटपानाणां संसर्न न कार्य कृत्तसंमार्जनक्रियासमाप्तिपर्यन्तमिति केचित् । मयोगसमाप्तिपर्यन्तमि- त्यन्ये । तत्र यदि संस्पर्शः " पुनरेव निष्टप्य समृज्यात्स्वेन मन्त्रेण " इति भार- द्वाजोक्रसमृष्टपात्रसंस्पर्शे पुनः संमार्ग एव मायश्चित्तम् । ततः संमार्गदर्भान. भ्यायानावनुपहरति । मुष्टीकृतेनावाचीनेन हस्तेन जलसेचनमयुक्षणम् । केबलाज्यहोमतवे न सुवः । ततो गव्यमाज्यं बहिरेव द्रवीकृत्य पवित्रान्तर्हितायामपरेणान्यायतनं दर्भेपु स्थापितायामाज्यस्थाल्यां गालितमाज्यं मभूतं निरुप्पोपवेपे. णोत्तरपरिस्तरणादहिरुदग्दिवस्थानद्गारानिरुह्य व्यन्तान्कृत्वा तेवधिथि. त्याऽऽयतनस्थानी भदीपितैर्दभैरवाचीनज्वालपरि ज्वलयित्वा तान्सव्ये गृहीत्वा दक्षिणइस्तेनाङ्गुष्ठपर्वमा दर्भाग्रदयमाज्ये मत्स्य नरेव दरें- स्न्यैर्वा मज्वालिखिः पर्यग्नि कृत्वा तानपि दर्भानुत्तरता पहिनिरस्याप उप- स्पृशेत् । यदा तु निरूढानौ प्रदीपनं तदा तत्रैव निरसनं न वहिः । तत आज्यं कर्पन्निवोदगद्वास्योपवेपेणाङ्कारानायतनस्थानो मेलयित्वोदगग्रे पवित्र धृत्वा ताभ्यामाज्ये पश्चाद्भागमारभ्य माग्भागं नीत्वा पुनः पश्चाद्भागमा. नीयोत्युनीयादित्येवं निरुत्यूय पवित्रयोन्धि विसस्य परिने अनावभ्याधाय शम्पाकृतिभिः परिधिभिरग्निं परिदधाति । अपरेणाग्निमुदीचीनकुम्ब मध्यम दक्षिणेनानि माचीनकुम्यं दक्षिणमुत्तरेणानि माचीनकम्यमुत्तरम् । तत्र दक्षिणस्य परिधेर्मध्यमपरिधिमूलस्योपरि मूलं कर्तव्पम् । उत्तरस्य मध्यमपरिथ्यग्रस्यापः परिस्तरणानामुपर्येव परिधिपरिधान कार्यम् । १५ 'स्यापो मगम् ।। २१ पतंन्यम् ।

·“ " ८६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-परिपेकायुत्तराधारहोमान्तो विधि ] ततोऽः पश्वामिं प्रोक्ष्योदगग्रं वहिःसनहनशुलं तत्राऽऽस्तीर्य तदु- परि मागप्रमुदगपवर्ग यहिरास्तीर्य तत्र खुवदाज्यस्थालीः क्रमेणोद- संस्थं निदधाति । चरुहोमश्वेदत्र शृतं चरुमभिधार्योदगुद्वास्याने पक्षा- दाज्यस्थाल्या उत्तरतो घर्दिप्यासादयति । ततोऽग्न्यायतनस्य समन्ता. दमुलत्रयपरिमितं स्थलं त्यक्त्वा परिपिञ्चति । अदितेऽनुमन्यस्वेति चतुर्जा मन्त्राणां वामदेव ऋपिरदितिरनुमतिः सरस्वती देवः सवितेति- कमेण चतुर्णा देवताः, यगंपि, परिपेके विवियोग:-" अदितेऽनुमन्यस्व इति दक्षिणतः प्राचीन परिपिञ्चति । " अनुमतेऽनुमन्यस्व " इति पश्चादुदी. चीनम् । सरखतेऽनुमन्यस इत्युत्तरतः प्राचीनम् । “ देव सवित प्रसुव" इत्यैशानीमारभ्य सर्वतः प्रदक्षिणं परिपिश्चति । ततो दक्षिणेन पाणिना दाऽऽज्यस्थाल्याज्यमादाय भूमिष्ठामिमं मूलपध्याग्रप्रदेशेवइक्त्वा दवी स्वस्थाने निधाय दक्षिणहस्तेनेध्ममादाय मूल. मध्यभागयोर्मध्ये तं धृत्वाऽयं त इध्म इत्यस्य वामदेवो जातवेदा अग्निः स्वराद- त्रिष्टुप् , इध्माभ्याघाने विनियोगः-"अय त इध्म आत्मा० मेधय स्वाहा” इति सव्यपाण्यन्वारब्धेन दक्षिणेन हस्तेन प्रदीप्ताग्नौ प्रागग्रमभ्पादधाति । नातवे. दसेऽग्नय इदं० । सर्वेषु त्यागेवस्यै देवताया इदं पुरोवर्ति द्रव्यमुत्सृजे न ममे. त्यर्थमनुसंदध्यात् । अन्यकर्तृकेऽपि होमादौ सर्वे त्यागा यजमानेनैव कार्याः । ततो दाऽऽऽयं गृहीत्वोचरं परिधिसंधिमनुलक्ष्य तेन दर्वी प्रवेश्य- प्रजापतये मनवे स्वाहेत्यस्य वामदेवः प्रजापतिर्मनुर्यजुः, पूर्वाधारहोपे विनि- योगः-"प्रजापतये मनवे स्वाहा " इति प्रजापति मनसा ध्यापन्मनसैव मन्त्र. मुचारयन्वायव्यकोणमारभ्याऽऽग्नेयकोणपर्यन्तं संततममुं दीर्घ जुहोति । प्रना. पतये मनव इद० । पुनर्दाऽऽज्यं गृहीत्वा दक्षिणं परिधिसंधिमनुलक्ष्य तेन दवी प्रवेश्येन्द्राप स्वाहेत्यस्प वामदेवो विश्वे देवो इन्द्रो वा यजुः, उत्तरापार- होमे विवियोग:--" इन्द्राय स्वाहा " इति मत्रं पठनैर्मतकोणमार-पैशा- नकोणपर्यन्तं संततमृर्नु दीर्घमासीन एव जुहोति । इन्द्रायेद० । उभ. पर सर्वेपामिध्मकाष्ठानामाघाराज्यसंस्पर्शः । यदि शीतवशेन कठिन चेदाज्यं तदाऽऽधारसांतत्यार्थ प्रकृतकर्मसंपल्पनिसमीपस्थापनेन विलीनं फुर्यात् । मायौगिकास्तु ताम्रादिनिर्मितेन तदनिसंतसेन दण्डेन विलीन * चदिसन निथया वा। ग प.. वा वेदोय'१२ ग्यस्य ।

·८७ [अभिमुखप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। कुर्वन्ति, तद्वहिरन्यायतनतद्दण्डप्रविष्टतदग्न्यवयवनाशादिदूपणापचेरन्याय्यम् । इत्सधा रावाधार्य- " " “ , . अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेत्यनयोर्वामदेव ऋषिः, अभिः सोम इति क्रमेण देवते, यजुषी, आज्यभागहोमै विनियोगः-अग्नये स्वाहा । अग्ना- वुत्तरार्धपूर्वा जुहोति । अग्नय इदं० । सोमाय स्वाहा । अग्नौ दक्षिणार्धपूर्वी जुहोति । इत्याज्पभागी हुत्वा तावन्तरेणेतरा आहुतीस्तत्तत्कर्मविहितनिहायां ज्वालामध्य एव वा जुहोति । युक्तो वहेत्यस्य वामदेवो जातवेदा अग्निस्त्रि- छुप् , या तिरश्चीत्यस्य वामदेवः सराधन्यनुष्टुप, साधन्यै देव्यै स्वाहा प्रसा. धन्यै देव्यै स्वाहेत्यनयोर्वामदेव ऋपिः सराधनी देवी प्रसाधनी देवीति क्रमेण देवते यजुपी, सामान्यमधानाज्यहोमे विनियोग:-" युक्तो वह जातवेदः० नेम स्वाहा " जातवेदसेऽमय इदं० । “ या तिरश्ची० नी यने स्वाहा सराधन्या इदं । " सराधन्यै देव्यै स्वाहा सशाधन्य देव्या इदं। प्रसाधन्यै देव्यै स्वाहा मसाधन्यै देव्या इदं । व्पस्तानां व्याहृतीना- मग्निपिः समस्तव्याहत्तीनां प्रजापतिक्रपिा, अग्निवायुसूर्यप्रजापतयः क्रमेण देवताः, गायत्र्युष्णिगनुहब्बृहत्यश्छन्दांसि, सामान्यप्रधानहोमे विनियोगः- भूः स्वाहा" अनय इदं । " ॐ भुवः स्वाहा " वायर इदं । स्वाहा " सूर्यायेदं० । “ ॐ भूर्भुवः सुत्र. स्वाहा" मनापतय इदं० । ततस्तत्तत्कर्मणो घशेपिकपधानहोम फुर्यात् । तत उत्तराण्यङ्गानि । इमं मे वरुणेत्यनयोर्विधे देवा ऋषयो घरुणो देवता प्रथमस्य गायत्री छन्दः, द्वितीयस्य विष्णुप् । त्वं नो अम इति द्वयोर्विश्वे देवा ऋषयः । अग्निवरुणच देवता त्रिष्टुप्छन्दः । त्वममे अयासीत्यस्य विश्वे देवा अया अग्निरनुष्टुप् । मनापत इत्यस्य मनाप- तिविधे देवा वा मजापतिस्त्रिष्टुप् । उत्तरागहोमे विनियोगः- ॐ इमं मे वरुण चके स्वाहा " वरुणायेदं० 1“ॐ तत्त्वा यामि मोपीः स्वाहा " वरुणायेदं० । "ॐ त्वं नो अग्ने स्मत्स्वाहा" अनये वरुणाप चेदं । “अस त्वं नो० न एधि स्वाहा" अग्नये वरुणाय चेदं० । “ॐ त्वम भ. पनर स्वाहा" अयसेऽग्नय इदं० । प्रनापते. योणार स्वाहा" प्रजापतप इदं० । इत्यङ्ग होमः । नयोपहोममत्राणां विश्वे देवा लिङ्गोक्ता देवता यपि, उत्तराभूतनपो. पहोमे विनियोग:--" वित्तं च स्वाहा" चिचायेदं०1ॐ चित्तिश्च स्वाहा" ग. घ. ८. इति द्वयो.। २ क. 'यहाँ। ३ ग. ५ . ।।

·८८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [अग्निमुखप्रयोग] चित्तय इदं० । चित्त्या इदमिति वा । “ॐ आफूतं च स्वाहा" आकृतायेदं । "ॐ आतिश्च स्वाहा" आफूतय इदं० आकृत्या इदमिति वा । ॐ विज्ञात च स्वाहा" विज्ञातायेदं । " ॐ विज्ञानं च स्वाहा" विज्ञानायेदं० । “ॐ मनश्च स्वाहा मनस इदं०। "ॐ शकरीश्च स्वाहा " शकरीभ्य इदं । "ॐ दर्शश्च स्वाहा" दर्शायेदं० । “ॐ पूर्णमासश्च स्वाहा " पूर्णमासायेदं ।"ॐ बृहच्च स्वाहा" वृहत इदं० । “ॐ रथंतर च स्वाहा " स्यंतरायेदं० । “ॐ प्रनापतिर्नया. भूव स्वाहा" प्रजापतय इदं० । अथवा चित्ताय स्वाहा, चित्तये स्वाहा, आकूताय स्वाहा, आकूतये स्वाहा, विज्ञाताय स्वाहा, विज्ञानाय स्वाहा, मनसे स्वाहा, शकरीभ्यः स्वाहा, दर्शाय स्वाहा, पूर्णमासाय स्वाहा, वृहते स्वाहा, रथं. तराय स्वाहा, इति चतुर्थ्यन्तैोमः । यथालिङ्गं त्यागः । अविकृत एव त्रयो- दशो मत्रः। अभ्यातानोपहोममत्राणां विश्वे देवा लिङ्गोक्ता देवता यजूपि, उत्त- रागभूताभ्यातानोपहोमे विनियोगः- ॐ अग्निर्भूतानामधिपति स माऽवत्व- स्मि. त्या स्वाहा" अग्नये भूतानामधिपतय इदं० । “ॐ इन्द्रो ज्येष्ठानाम" इन्द्राय ज्येष्ठानामधिपतय इदं० । “ॐ यम. पृथिव्या अधि० " यमाय पृथिव्या अधिपतय इदं० । “ॐ वायुरन्तरिक्षस्याधि०" वायवेऽन्तरिक्षस्याधिपतय इदं० । "ॐ सूर्यो दिवोऽधि० " सूर्याय दिवोऽधिपतय इ० । “ॐ चन्द्रमा नक्षत्राणामवि. पतिः० " चन्द्रमसे नक्षत्राणामधिपतय इदं० । “ॐ बृहस्पतिर्ब्रह्मणोऽधि०" वृहस्पतये ब्रह्मणोऽधिपतय इदं । "ॐ मित्रः सत्यानामधिपति ० " मित्राय सत्यानामधिपतय इदं । "ॐ वरुणोऽपामधि०" वरुणायापामधिपतय इदं । "ॐ समुद्र. स्रोत्यानामधि०" समुद्राय स्रोत्यानामधिपतय इदं० । साम्राज्यानामधिप० " अन्नाय साम्राज्यानामधिपतय इदं । " ॐ सोम ओप- धीनामधि० " सोमायौपधीनामधिपतय इदं० ।“ ॐ सविता प्रप्तवानामधि० ॥ सवित्रे प्रसवानामधिपतय इदं० । “ ॐ रद्रः पशूनामधि०" रुद्राय पशूनामधि- पतय इदं० । अनोदकस्पर्शः । “ ॐ त्वष्टा रूपाणामधिः" त्यष्ट्र रूपाणामधिप. तय इदं । "ॐ विष्णु पर्वतानामधिपति." विष्णरे पर्वतानामधिपतय इदं । "ॐ मरतो गणानामधिपतयस्ते माऽवन्त्व०" मरुद्भयो गणानामधिपतिभ्य इदं। ततः माचीनावीती भूत्वा " पितरः पितामहाः परे० माऽवत । अस्मि " पितृभ्यः पितामहेभ्यः परेभ्योभरेभ्यस्ततेभ्यस्ततामहेभ्य इदं । ततो यज्ञोपवीत्यप उपस्पृशेत् । उपस्थानपक्षेऽपि माचीनागीतं न साहाकारत्यागी । एतच जीवपिनादेरपि भवत्यन्हेनेय । अन्वारम्भकापि भाचीनावी कार्यम् । अत्र पत्नी नान्यारभते पितृमर्मत्वात् । ॐ अन्न ·८९ " ॥ ब्रह्म ताम्यः " " [ अग्निमुखप्रयोगः] संस्काररलमाला। (राष्ट्रमृत्स्विष्टकद्धोमी) राष्ट्रभृन्मन्त्राणां विश्वे देवा लिङ्गोक्ता देवता यपि । उत्तराभूतराष्ट्रभृ. दुपहोमे विनियोगः- ऋतापाडतधामाऽग्निर्गन्धर्वः स इदं ब्रह्म क्षत्रं पातु तस्मै स्वाहा ऋतासाह ऋतधाम्नेऽग्नये गन्धर्वायदं० । तस्यौपधयोऽपसरस ऊों नाम ता इदं क्षत्रं पान्तु स्वाहा ओपधीभ्योऽप्सरोभ्य ऊर्ध्य इदं० । “सहितो० वः स० पातु त." सहिताय विश्वसान्ने सूर्याय गन्धर्यायेदं० । तस्य मरीच० मता. पान्तु ता०" मरीचिभ्योऽप्सरोभ्य आयुभ्य इदं । "ॐ सुपुम्नः० वः स." सुपुम्नाय सूर्यरश्मये चन्द्रमसे गन्धर्वायेदं० । “ तस्य नक्ष० नाम ता इ०" नक्ष- प्रेभ्योऽप्सरो यो येकुरिभ्य इदं० । “ॐ मुन्युः मु० वः स०" भुज्यये सुपर्णाय यज्ञाय गन्धर्वायेदं। तस्य दक्षिणा [० मता इ० " दक्षिणाभ्योऽप्सरोभ्यः स्तवाभ्य इ० । “प्रनापतिवि० वः स०" प्रजापतये विश्वकर्मणे मनसे गन्धर्वा० । " तस्यामा० म ता इ० कारसामेभ्योऽप्सरोभ्यो वह्निभ्य इ० । "ॐ इपिरो विश्व० वः स." इपिराय विश्वव्यचसे वाताय गन्धर्वा० । "तस्यापोऽस० मता इ." अद्भ्योऽप्सरोभ्यो मुदाभ्य इदं० । “ॐ भुवनस्य० ति स्वा०" भुवनस्य पत्य इदं । "ॐ परमेष्ठ्य० वः स." परमेष्टिनेऽ. धिपतये मृत्यवे गन्धः । “ तस्य वि० म ता० " विश्वस्मा अप्सरोभ्यो भूभ्प इ० । “* मुक्षिति.. वः स." मुक्षितये मुभूतये भद्रकृते सुवर्वते पर्जन्याय गन्ध ! "तस्य विद्यु. म ता इ०" विद्युभ्योऽप्सरोभ्यो रुग्भ्य इ० । " दूरे हेति. वः स०" दूरे हेतपेऽमृडयाप मृत्यये गन्धर्वायेदं । म ता इ." प्रजाभ्योऽप्सरोभ्यो भीरुभ्य इदं० । “ॐ चारः कृपण. वः स" चारवे कृपणकाशिने कामाय गन्धर्वा० । " तस्याऽऽथयो० मता इ." आधिभ्योऽप्सरोभ्यः शोचयन्तीभ्य इ० । "ॐ स नो भुव० यच्छ स्वाहा" भुवनस्य पत्य इ० । एते च जपायुपहोमा वैकल्पिकाः । ततो यदस्पेत्यस्य वामदेवोऽगिः सिष्टकदत्यष्टिः, स्विष्टकदोमे विनि- योगः-"यदस्य क. पित्रे स्वाहा" इत्युत्तरार्पपूर्वा पूर्वाद्धतितः किंचिद्भूयसी पूर्वाभिराहुतिभिरसंसृष्टां जुहोति । अग्नये स्विकृत इदं । संसर्गश्वेत्सर्वमायः विचमनाशातादिनपश्च । तत इध्मसनहनगुत्वं विस्रस्याद्भिरभ्युस्यामा प्रहत्य दर्पा परि- धीपरिधानझमेणासत्ता परिस्तरणेभ्पः कांविदर्भान्सर्वान्या सर्वमा तस्य प्रना १२ ·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [प्रायश्चित्तहोमः] स्तृतं वर्दिवाऽऽदाय दामग्राण्यनक्ति, मध्यानि मूलानि चाऽऽज्य- स्थाल्याम् । एवं द्वितीयम् । तृतीयं तु मूलानि मध्यानि चाऽऽज्यस्थाल्याम् , अग्राणि दामिति । एवमड्क्त्वैकं तृणमक्तेभ्यस्तृणेभ्य उपादाय प्रज्ञातं निधायान्यानि दक्षिणोचराभ्यां पाणिभ्यामुत्तरपरिधिसंधिमनुमवेश्य नाति- क्रान्ताग्न्यप्राण्यनूर्वाग्राण्यङ्गारप्वभर्जयस्तदग्राणीपट्टुं इस्तं धारपर्ध्वमुधम्प ततो न्पश्चमोऽध आनीयाधरोतरावयवभावेनान्तत आयतने पर्यावर्त- यति । ततखिसलमायतन एवाञ्जलिना नीत्वाऽनौ क्षिपति । ततः स्थापि- तणं महृत्य निरगुल्याऽन्ववदिश्य घ्राणे युगपत्संस्पृश्याप उपस्पृश्प तथैव चक्षुपी संस्पृश्याप उपस्पृश्य पृथिवीं संस्पृशेत् । ततो मध्यमं परिधिमनौ मह- त्येतरी परिधी द्वाम्यां हस्ताभ्यां सहैव महरति । अवाञ्चमुत्तरस्यानमगा. रेपूपोहति । ततः प्रायश्चित्तहोमः। - अनाज्ञातमितिमन्नत्रयस्प विश्वे देवा ऋपयोऽनिर्देवताऽऽद्ययोरनुष्टु- वन्त्यस्य त्रिष्टुप् । त्वं नो अम इति द्वयोर्विश्वे देवा अमिवरुणथ विष्णुप् । यत इन्द्रेतिद्वयोर्विश्वे देवा पपः । इन्द्रो मघवान्मथमस्य देवता । बहेन्द्रो द्वितीयस्य । आयस्य बृहती द्वितीयस्यानुष्टुप् । त्र्यम्बकाम- त्यस्य विश्वे देवास्यम्वकोऽनुष्टुप् । इदं विष्णुरित्यस्य सोमो विष्णुर्गायत्री । सप्तानां व्याहृतीनां याज्ञिक्यो देवता उपनिषद ऋपयः । अनिर्वायुः सूर्यो बृहस्पतिवरुण इन्द्रो विश्वे देवा इति क्रमेण देवताः। गायत्र्युष्णिगनुष्टुम्वृहती पग्नित्रिष्टुञ्जगतीति क्रमेण छदांसि । मायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः- "ॐ अनाज्ञातं. तथर स्वाहा" अमय इदं० । “पुरुषसंमितो. य स्वाहा" अमय इ० । “ॐ यत्पाकत्रा म० जाति स्वाहा" अग्नप इदं । "वं नो अग्ने स्मत्स्याहा" अग्नये वरुणाय चेदं । "ॐ सत्वं नो अ० एघि स्वाहा" अग्नये वरुणाय चेदं । ॐ यत इन्द्र म० नहि स्वाहा' इन्दाय मघवत इदें। "ॐ स्वस्तिदा वि० करः स्वाहा" इन्द्राप बन्न ३० । " व्यम्बकं यना. तात्स्वाहा" यम्बकायेदं । "ॐ इदं विष्णु० सुरे स्वाहा" विष्णव इदं० । मः स्वाहा " अमय इ० । “ॐ भुवः स्वाहा " वापर इदं० । ॐ सुवः स्थाहा " सूर्यायेदं । "* महः स्वाहा" वृहस्पतय इदं० । “ॐ ननः स्वाहा" वरुणायेदं० । "ॐ तपः स्वाहा" इन्द्रायेदं०।ॐ सत्य स्वाहा" विश्वेभ्यो . देवेभ्य इदं।

·" [प्रायश्चित्तहोम] संस्काररलमाला। यदि नैमित्तिकानि केवलहोगात्मकमायश्चित्तान्यापतितानि तानि निमित्तानन्तरमकृतानि स्युस्तान्यत्र कार्याणि । “ ॐ वसुभ्यो रुद्रेम्य आदित्येभ्यः स्वाहा इति परिधिषु संत्रावाज्यं जुहोति, वसुभ्यो रु० सेभ्यः सरसावमागेभ्य इदं । तत उत्तरपरिपेकः पूर्ववत् । “ आदेितेऽन्त्रमन्थाः । अनुमतेऽ. वमस्थाः | सरस्वतेऽन्वमस्थाः । देव सवितः प्रासावीः " इति परिपेकमन्त्रेषु विशेषः । एतेषां मत्राणामृष्यादि पूर्ववत् । विधिना मणी- तोदासनाकरणपक्षेऽत्रोपवेपं निरस्येत् । भकत्वेति संभदायः। तत्रोपवेपस्य समि. दूपत्वे समितान्त्या समिन्धनादिकार्येपूपयोगः कृतः स्या निवारयितुं भदो युक्तः। एतस्य स्थूलकाष्टशकलरूपत्वे तु भास्य प्रयोजनाभावेन कर्मोपयुक्त- व्यतिरिक्तलौकिकानौ प्रक्षेपः । ततोऽग्रेणाग्निं प्रणीताः पर्याहत्यापरेणाग्नि निधाय प्रागादिक्रमेण दिक्चतुष्टय जमश्च जलमुत्सिच्य भूमावशिष्टं जलं निनीयाऽऽत्मानं पत्नी व मार्जयित्वा मुखं संमृजीत । यत्तु गृह्यकारिका- कृतोत्सेचनात्पूर्व प्रणीतापात्र उदकान्तरानपनमुक्तं तत्ममाणाभावापेक्ष्यम् । आचार्यकर्तृके होमे यजमानपल्योरेव मार्ननं नाऽऽचार्यस्य । सतो ब्रह्मणे हिरण्यं गौर्वा पूर्णपानं वा तदभावे चमसपूरितं कांस्यपात्रपूरितं पा सकदवहतमनवहतं वा धान्यं फलानि वा तत्मतिनिधिभूतं हिरण्यं + या दक्षिणां दद्यात् । ब्रह्मा सप्तदशकृत्वोऽपान्य, देवस्य त्वेत्यस्य मैनापतिः मतिमहे विनियोगः । ॐ देवस्य त्वा स० या प्रतिक्षिणेऽप्रये हिरण्यं तेना. हातु" इति हिरण्यं प्रतिगृह्णाति । गोमतिग्रहे-"ॐ अग्नये हिरण्यं तेन " इत्यस्य स्थाने "रुद्राय गां तपा" इति मन्त्रे विशेपः । तृणं प्रदाप भतिग्रहः । अन्यत्समानम् । धान्यप्रतिग्रहे तु.-"ॐ देवस्य त्वा० दक्षिणे विश्वेभ्यो देवेभ्यो धान्यं तेनामक गृहात " इति धान्यं प्रतिगृह्णाति । फलपतिग्रहे तु-उत्तानस्त्वत्यस्य मजापतिरोडीरसो यजः, प्रतिग्रहे विनियोगः-"उत्तानस्त्वागी० गृह्णातु " इति फलानि मतिगृह्णाति । अत्रापि साविनावाधीस्त इति केचित् । सर्वत्र च्याहत्य सविता यज, + प्रथमान्तान्येव सर्वाणि प्रकलयान्त एतानीति द्वितीयान्द्रमध्याहर योजनीयम् । करा. 112 फ. स. स्वर्यम् । ३ ग. २. 'रादि।

·॥ ९२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [पूर्णपात्रलक्षणम्] प्रतिग्रहणम् । अधोवायोर्नमनमपाननम् । प्रतिग्रहमन्त्रगतद्रव्यदेवतायै भतिग्र- हणं नाऽऽत्मन इति संकल्पो व्यात्तिः। प्रतिनिधित्वेन हिरण्यदाने तु यदीयप्रतिनिधित्वेन दानं तस्य मन्त्रः। निष्क्रयपक्ष उत्तानस्त्वेति प्रतिग्रहः । सर्वेषां तूष्णीमेव वा प्रति. ग्रहः । अस्मिन्कल्प नापाननम् । गोपतिग्रहे तस्यै तृणमदानं च नास्ति । व्यावृत्यमतिग्रहणमपि न भवति । भवतीति केचित् । सर्वत्र प्रतिग्रह आग्नेयतीर्थेनैव । " आग्नेयेन प्रतिग्रह कुर्यात् " इति वौधायनोक्तः । " करमध्य आग्नेयम् " इत्याग्नेयतीर्थलक्षणमुक्तं तेनैव । पूर्णपात्रलक्षणमुक्तं मुदर्शनभाये- " अष्टमुष्टि भवेत्किंचित्किचिचत्वारि पुष्कलम् । पुष्कलानि तु चत्वारि पूर्णपान प्रचक्षते " इति ॥ " अष्टमुष्टि भवेत्किचित्किचिदष्टौ तु पुष्कलम् । पुष्कलैरष्टभिश्चैक पूर्णपात्र उदीरित " इत्याधानवैजयन्त्यां पाठः। आगमसारसंग्रहे तु- " द्वात्रिंशत्पलताप्रेण निर्मित ताम्रपारकम् । तण्डुलेन समापूर्य सहिरण्य सदक्षिणम् ।। कर्ता वृताय दद्यात्तत्पूर्णपात्र विदर्वधा । इत्युक्तं पूर्णपात्रलक्षणम् । छन्दोगपरिशिष्टे तु पुरुषाहारपर्याप्तधान्यस्यापि पूर्णपानत्वमुक्तम् । एतेपो शक्त्यपेक्षया योजना द्रष्टव्या । यत्र वैशेषिकी दक्षिणा विहिता तनापीदं दाक्षि- णादानं कार्यमिति केचित् । वस्तुतस्तु–सौमिकोष्टिपशुपन्धेषु माता- न्वाहार्यदानलोप इवैतस्यापि लोपो युक्तः । अन वोपवेपनिरसनम् । ततो ब्रह्मयजमानी यथेतं प्रतिनिजामतः । एते च धर्मा आधारवत्सु दविहोमेप गृह्यान्तरे दृष्टाः कृताकृताः । केचिद्वास्तुपलिकर्मानन्तरमेतान्धर्माननुति- पन्ति । ततो यात नमस्त इत्यस्य विधे देवा यज्ञो यजः । अग्न्युपस्थाने विनियोगः-ॐ यज्ञ नमस्ते यज्ञः उप ते नम " इति यजमानो ब्रह्मा चोपतिष्ठते । आचार्यविनामप्युफ्स्यानम् । अग्ने नय इत्यस्य विधे १ क स क्षण गु। २ ग.५ इ. 'यमेवेति । ३ग अनौप।

·[अग्निमुखप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। ( अमिपूजन विभूतिधारण ) देवा अग्निस्त्रिष्टुप्, अग्निपूजने विनियोगः- अग्ने नय० विधेम " इत्य- गन्यायतनात्परमुलं स्थलं विहायानि तवानुलक्षीकृत्य पूजयेत् । वाया दिशीति संप्रदायः । अग्निपूजन आरक्तगन्धपप्पामतान्वर्जयेत् । आरक्तपुष्पेषु जपापुष्पमेव वा वर्जयेत् । धूपदीपौ वर्जयेदिति कैबिल्लिखिनं तत्र मूलं न विद्मः। मा नस्तोक इत्यस्यानी रुदो जगती । विभूतिधारणे विनियोग:-- "ॐ मा नस्तोके तन० मते " इत्यनेविभूति ललाटे धृत्वा-~- श्रद्धां मेधां यशः प्रज्ञां विद्या बुद्धि श्रियं बलम् । आयुष्यं तेज आरोग्यं देहि मे हव्यवाहन इत्यनिं संभार्थ्य नमस्कुर्यात् । कर्मसमाप्तौ कर्मोपयुक्तमुदकमवशिष्टं चेत्परित्यज्यारिकत्वार्य शुद्धमुदकं तत्पात्र आनीय स्थापयेत् । इत्यनिमुखप्रयोगः। “ " तन वरुण अमुमुपनयनोपदिष्टं होमविधिमन्यत्राप्यतिदिशति- "सर्वदविहोमाणामेष कल्पः" इति । अस्पार्थः । जुहोतिचोदितानि कर्माणि दर्षिहोमास्तेषु सर्वेष्वेप उद्धननादिः प्रसाधनीदेवीहोमान्तोऽनुक्रान्तः कल्पो विधिर्भवति । अथवैप प्रसाधनीदेवीहोमान्तोऽनुक्रान्तो व्याहृतिहोमवारुणीहोमा. दिरनुक्राम्ययाणश्व कल्पो विधिर्भवतीत्यर्थः । पूर्वस्मिन्कल्पेऽग्रे तत्र व्याहृतिपर्यन्तं कृत्वेति वचनमिमं तत्वा यामी. त्यादिविधानं चाप्राप्तत्वादपूर्वविधानार्थम् । द्वितीयकल्पे त्वनुवादो भवति । सर्वग्रहणं यत्र यत्र व्याहृतिहोमविधानं वारुण्याद्यनुक्रमणं च न कृतं भवति तादृशेषु सूत्रोक्तेषु शास्त्रान्तरोक्तेष्वपि च कर्पसु प्रसाधनीदेवीहोमा. न्तविधिमापणार्थम् । अस्मिन्व्याख्यान औपासन होमेऽतिप्रसङ्गः, स प्रीहि मिया इस्तेनैते आहुती जुहोतीत्यत्राऽऽहुनिग्रहणेन पारणीयः । एतत्कयमिति चेदुच्यते-- एते जुहोतीत्येतावतैव सिद्ध आहुतिग्रहणं नियमार्थम् । आहुती एव केवले स्यातां नेतरत्तत्रमिति । अस्मिन्कल्पे पारेस्तरणपरिपेकयोरपि निवृत्तिः । (+हस्ताग्रेणापि कदाचिद्धोमः स्यात्स + धनुचिहान्तर्गतो प्रन्यो ग. प. द. पुस्तकेषु नास्ति ।

·- कल्प" " भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[अग्निमुखसंबन्धिविशेषविचारः] मा भूलिंतु जुहूबद्धस्तोत्तरपार्थेनैव होम इतिज्ञापनार्थ च ।) वैश्वदेवे तूभयतः परिपेचनमिति प्राप्तस्य परिपेकस्य पुनर्वचनवलायथोपदेशं कुरुत इति वचनवलाचेतरतत्रनितिः । द्वितीयकल्पे तत्र तत्र व्याहृति होमवि- धानं वारुण्यायनुक्रमणं च परिसंख्यार्थम्, तेनेतरत्र प्रसाधनीदेवीहोमा- न्त एव विधिर्भवति न सर्वः । आग्नेयस्थालीपाके तूदास्येतिल्यप्पत्ययेन होमाव्यवधानस्योक्तेरिध्माभ्याधानादि प्रसाधनीदेवीहोमान्तं तवं निवर्तते न च श्रपणात्पूर्वमेवेमाभ्याधानादि प्रसाधनीदेवीहोमान्तमस्त्विति वाच्यम् । तादृशानुष्ठानस्य शास्त्रान्तरविरुद्धत्वेनास्वीकारात् । न च प्रणीतामण- यनस्याऽऽत्मन्यनिग्रहणस्य ब्रह्मणश्च निवृत्तिः । " सर्वदविहोमाणामेप इत्यनेनेमाभ्याधानपूर्वतनतन्त्रप्रवर्तने वाधकाभावाद । अथवा- आपूर्विकेषु यावदर्थ द्रव्यसंस्कारः परिस्तरणपरिपेको यावदुक्ता आहुतयोऽन्यानि च वैशेपिकाणि कर्माणि " इति वौधायनवचनसिद्धमापूर्विकत्वमत्र । तेन प्रणीताप्रणयनादीनामपि निवृत्तिः । आपूर्विकप्वमाप्तत्वात्स्विष्टकृविधानं सौविष्टकृती जुहोतीत्येता- वदुच्यमाने यदस्येत्यनेन होमः स्यात्स मा भूदित्येतदर्थमग्नये स्विष्टकृते जुहोतीत्येवं वचनम् । आधारतवाभावादेव वारुण्यादिनित्तिः । पूर्व- परिपेकसंवन्धादेवोत्तरपरिपेकमाप्तिः । परिस्तरणविसर्गस्त्वार्थिकः । अथ- वैवं सूत्रार्थः । जुहोतिचोदितानि कर्माणि दर्षिहोमास्तेषु सर्वेष्वेप यथा- योग्यं कल्पो विधिर्भवतीति । सर्वग्रहणं त्रिप्रकारा होमा आधारवन्त आपूर्षिका आनिहोत्रिकाश्च तेषु सर्वप्वनेनातिदेशः स्यादित्येतदर्थम् । यत्राऽऽघारवान्दर्विहोमस्तर सर्व एव योग्यो विधिः । यताऽऽपूर्विको दीव. होमस्तत्र यावदर्थ द्रव्यसंस्कारः परिस्तरणपरिपेको चेत्येतेषामेव योग्यत्वा- देतावानेव विधिः । नवापूचिकशब्दवलात्केवलं यावदुक्को होमोऽन्पानि पैशेषिकाणि करिण चेत्येतावदेवानुष्ठेयं नान्यान्यान्यनानुष्ठेयानीति चेत् । सत्यम् । नासं स्कृतेन द्रव्येण जहुयादिति शास्त्रान्तरेऽसंस्कृतद्रव्यहोमनिषेधेन द्रव्यसं. स्कारस्याऽऽवश्यकत्वात् । अधिकरणसंबन्धित्वात्परिस्तरणपरिपेकावपि । न चैवमिमाभ्याधानमप्यनिसंपन्धित्वात्स्यादिति वाच्यं, बौधायनेनानुक्त त्वेन तदभावस्यैव सिद्धः। आधाराभावादपीमाभ्याधानस्याभावः । इध्मा भ्पाधानस्याऽऽयारसंबन्धित्वनै कसंपन्धिनिटत्तावपरसंबन्धिनोऽपि निटत्ते ·। [अग्निमुखसंबन्धिविशेषविचारः] संस्काररत्नमाला । निर्विवादत्वात् । एतयोः परस्परसंवन्धित्वे ज्ञापकं त्वय दा जुहोती. त्यस्मिन्सूत्रे प्रदर्शितम् । सर्व चैतदाह वौधायन:- आपूर्विकेपु यावदर्थे द्रव्यसंस्कारः परिस्तरणपरिपेकौ यावदुक्ता आहुतयोऽन्यानि च वैशेषिकाणि कर्माणि " इति । द्रव्यग्रहणं होमसाधनोपलक्षणम् । " नासंस्कृतेन पात्रेण जुहुयात् । इति शास्त्रान्तरसंवादात् । एतावन्त्येवाङ्गान्याग्निहोत्रिकेपु संस्कृताज्येन चतुर्ग्रहीत्वा सन्मित्राननुहुत्य प्रथमाहुतिः । अग्नये स्विष्टकृते स्वाहेति द्विती- याहुतिः । ततोऽग्निहोत्रवनिः प्राशनं सुचो दर्भे: प्रक्षालनं यथोक्तानि वैशेषिकाणि कर्माणि । तथा च वौधायनः- " आग्निहोत्रिकेपु सुक्नुवौ प्रयुज्याऽऽज्यं संस्कृत्य चतुहीत्वा सर्वान्मन्त्रानन्द्रुत्य प्रथमामाहुति जुहोत्यग्नये स्विष्टकृते स्वाहेति द्विती- यामग्निहोत्रवत्रिः प्राश्य स्रुचं दर्भे. प्रक्षालयति यथोक्तानि वैशेपिकाणि कर्माणि तत. करोति" इति । दर्विहोमाणामित्यत्र बहुवचनं नानाहविष्कत्वाधुज्यते । एतचोभयकल्पेऽपि समानम् । सर्वप कल्प इति वक्तव्ये दपिहोमवचनं जुहोतिचोदितेवेव कर्म. स्वैप कल्पो यथा स्यात्, जपत्यादिचोदितेप मा भूदित्येतदर्थम् । एत- दप्युभयकल्पे समानम् । यत्रोभयानुवादोऽन्यतरानुवादो वा तत्राऽऽधारवदेव तत्रम् । अन्यत्र प्रयाणां यो विकल्पः कुत्रचिनियमो वा । तत्र त्रिदन्न- होमे वहि:संस्कृतानमापकोपस्थितवचनंवलादापूर्षिकत्वमेव । मासिकश्राद्ध पहि संस्कृतान्नहोपेऽप्यापारवत्तवदर्शनादापारवत्तनमपि पक्षे । स्थालीपाके तु व्याख्यानद्वयेऽप्यापूर्विकत्वमेव । माप्यकृता तु पक्ष आधारव. तत्रमप्यत्रोक्तम् । यत्र केवले चरुहोमे स्थालीपाकशब्देन विधानं नास्ति किंतु चरुशन्देन पकाज्जुहोतीत्येवं वातनाऽऽपूर्षिकतत्रमेव । यत्र वाज्यादिहोमसहि- तवरुहोपस्तत्राऽऽघारवत्तणव चरुहोमः। एतदिपये ज्ञापकमौनामाग्नेयेन स्थाली- पाकेन यानयतीत्यस्मिन्सूत्रे प्रदर्शयिप्यते । एकाहुतिकैपद्रवणादिनिमित्तकैपु होयेषु त्रयाणां द्वयोवच्छिको विकल्पः । विव्याधाकुतिकैपु होमेषु सर्वाननुद्रुत्य प्रयमामाहुतिं जुहोतीत्येतस्य विधेः स्वमूत्रविरुद्धत्वान्नाऽऽग्निहोत्रिकविधिः । 17. 'नलिङ्गादा।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[अग्निमुखसंबन्धिविशेषविचारः] औपासनहोमे त्वापूर्षिकमेव तन्त्रम् । अत्र यद्यप्यतिदियो विशेषविहितो पा द्रव्यसंस्कारो नास्ति तथाऽपि नासंस्कृतेन द्रव्येण जुहुयादितिशास्त्रान्तरेऽसं. स्कृतद्रव्यहोमनिपेधाच्द्रौतहोमोपदिष्टो मत्रवर्जे यथायोग्यं द्रव्यसंस्कारः कार्य एव ! एवं श्रौतहोमोपदिष्टो होमसाधनसंस्कारोऽपि। स च निष्टपनमार्जनात्मकः । हस्तेन होये सव्यहस्तेन दक्षिणहस्तस्य परिमार्जनम् । आज्येनोपासन- होमपक्ष आज्यसंस्कारो गृयोक्तो मनपर्न औतो वा कार्यः । परिस्तरणपरिपे. कावपि कार्यों । अस्मिन्कल्प आहुतिग्रहणप्रयोजनमङ्गुल्युत्तरपार्थेन होमसि- दिरेव । वैश्वदेव इतरतत्रनित्तिः पूर्ववदेवात्रापि । शास्त्रान्तरमोक्तेषु चर्वति- रिक्तद्रव्यसाध्येपु कर्मसु स्वापारवतन्त्रमापूर्षिक तन्त्रं वेति ययाचारं व्यव. स्थितं ज्ञेयमिति दिए। इत्यग्निमुखमयोगः। इत्योकोपाडश्रीमद्गणेशदीक्षिततनुजगोपीनाथदीक्षितविरचि- तायां सत्यापाढहिरण्यकेशिस्मार्तसंस्काररत्नमा- लायां प्रथमं प्रकरणम् ॥ १ ॥ ग. प. १ 'जन रस्ताप्रेणात्र न होम गित हस्तोत्तरपार्थेन ।

·[कर्मप्तधानार्थप्रायश्चित्ताना] (सग्रहकारिका) संस्काररत्नमाला। अथ द्वितीय प्रकरणम् । प्रायश्चित्तसंग्रहकारिकाः। अथ संक्षेपेण फर्मसंधानार्थानि प्रायश्चित्तानि । वत्र पा संग्राहिका मत्कृताः कारिका:- विहितस्थाननुष्ठानेऽन्ययानुष्ठान एव च । श्रुतिलक्षणकं प्रायश्चित्तं कृत्स्नं विधीयते ॥ १॥ प्रायो विनाशपर्यायः संधानं चित्तमीरितम् । तञ्च ज्ञेयं द्विधा मत्यक्षातीन्द्रियविभेदतः ॥२॥ बहिर्गतस्यानलस्य तत्र संस्थापनं पुनः । स्कनस्य हविपः शुद्धदेशस्थस्य पुनर्ग्रहः ॥ ३ ॥ वुधैश्चितं ह्येवमादि प्रत्यक्ष परिकीर्तितम् । जपहोमादिकं चित्तं बुधैः स्मृतमतीन्द्रियम् ॥४ भायचित्तनिमित्ते चेद्यत्संख्यावचनादिकम् । श्रूयमाणं भवेचच विझेयमविवक्षितम् ॥५॥ आज्यं संस्कृत्य वह्नस्तु परिस्तरणमाचरेत् । परिपिच्य ततोऽद्भिस्तं शुक्लपुष्पाक्षतादिभिः ॥६॥ अलंकृत्याग्निमाधाय पालाशी समिधं ततः। सस्वाहाकारमत्रेण जुहुयाद्विहिताहुतिम् ॥७॥ दा संस्कृतया ज्ञेयः प्रायश्चित्तहुतौ विधिः । अथवा श्रौतसूत्रोक्ताः श्रौतसूत्रोक्तरीतितः ॥८॥ चित्तहोमाः प्रकर्तव्या नियमेन विचक्षणैः । शास्त्रान्तरोताः सर्वे तु स्युगाविधिनैव हि ॥ ९ ॥ एते विवेचयिष्यामः समनन्तरमेव तु । श्रोते भवेत्स्युचा होमो नियता समिदाहितिः ॥ १० ॥ अनेकाहुतिके होमे तावत्यः समिधः स्मृताः। परिस्तृतौ विकल्पः स्यात्परिपेकस्त्वमत्रकः ॥ ११ ॥ परीत्यानलमग्रेण तस्य दक्षिणतः स्थितः । नाभिं प्रति ध्रुचं धृत्वा नुहयाद्विहिताहुतिम् ॥ १२॥ १३ ·९ ८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[कर्मसधानार्थप्रायश्चित्ताना] (सप्रहकारिका ) अनेकाहुतिके होमे विग्राहं होम ईरितः । या वाहुतिविधिस्तत्र नाऽऽसादयेत्युचम् ॥ १३ ॥ गृह्ये त्रुवाहुतिविधावपि दर्येव कीर्तिता । द्विविहीतादिहोमे स्यात्नुवोऽप्युभयत्र तु ॥ १४ ॥ ग्रहणार्थ सुवस्यापि कर्तव्यं सादनं त्विह । दाः चुचो वा समार्गात्पूर्व संमार्ग ईरितः ॥ १५ ॥ औतत्रुवस्येव भवेत्समार्गो मनजितः । संमार्गदर्भाधानात्माक्चित्तहोमो यदाऽऽपतेत् ॥ १६ ॥ तदा संस्कृत्य चि थमाज्यं तेन हुर्ति चरेत् । निर्वापकाले चित्तं चेत्तदाऽऽज्यं त्वेकमेव हि ॥ १७ ॥ चित्तार्थमय कर्मार्थ नात्रोत्पत्तिः पृथग्भवेद । श्रीतोक्तरीत्या होमेऽपि गृह्योक्तचाऽऽज्यसंस्कृतिः ॥ १८॥ अमेः परिस्तृतेरूच नैव कार्या परिस्तृतिः । न कार्य समिदाधानमिमाधानादनन्तरम् ॥ १९ ॥ प्रायश्चित्तस्य कालस्तु निमिचानन्तरं स्मृतः । प्रधानहोमतः प्राग्वा बौधायनमुनिस्मृतेः ॥ २० ॥ मायश्चित्तविशेपो न यत्र मोक्तस्तु तन वै । समस्ताभिहितिभिरेकाहुतिरुदीरिता ॥ २१ ॥ भवेद्दा त्रुचा वेयमाहुतिर्न सुवेण तु । एतदेव स्मृत सर्वप्रायश्चित्त हि याज्ञिकैः ॥ २२ ॥ यत्र होमस्त्वदृष्टार्थ विहितो न भवेद्यदि । सर्वाभिधानकं प्रायश्चित्त तत्र सदाचरेत् ॥ २३ ।। यत्र होमस्त्वदृष्टार्थ विहितोऽपि भवेद्यदि । सर्वाभिधानक चित्त तत्रापि च समाचरेत् ॥ २५ ॥ पूर्वमालेखनमतमाश्मरथ्यमतं परम् । पागानुक्तौ चित्तहोमे श्रोते मुग्योमसाधनम् ॥ २५ ॥ गायें भवेचित्तहोमे दर्विका होमसाधनम् । संख्यानुक्तौ सद्भाहो द्रव्यानुक्तौ घृतं स्मृतम् ॥ २६ ॥ कर्महोमस्य कर्ता यः स एवार प्रकीर्तितः । दाने कर्ता पतिः प्रोक्तः पत्नी स्यात्तदसंनिधौ ॥२७॥ १ ग प ह द्विरादिक प्रहे गाना धौत एकादिक सूत्र ।।

·[कर्मसंधानार्थप्रायश्चित्ताना] संस्काररत्नमाला ।
( समहकारिका)
एवं त्यागेऽपि विज्ञेयं कात्यायनमनिस्मृतेः ।
अनाहिताश्चित्तेष्टिस्थाने स्युः पाकधर्मतः ॥ २८ ॥
सर्वत्र चरवः शास्त्रान्तराज्ज्ञेयं बुधैरिदम् ।
पूर्णाहतिरशक्तौ स्यात्तत्पकारोऽधुनोच्यते ॥ २९ ॥
चतुर्वारं गृहीत्वाऽऽज्यमष्टवारमथापि वा।
त्रुचि द्वादशवारं वा दर्विकायामयापि वा ॥ ३० ॥
उपोत्तमेनान्तिमेन सह वा ग्रहणेन तु ।
अभिपूर्याऽऽज्येन तां तु स्वाहाशब्दसमन्वितम् ॥ ३१ ॥
चतुर्थ्यन्तं देवताया नाम प्रोक्त्वा तयाऽऽहुतिः ।
स्वाहान्ते तु बुधैर्देपा पूर्णाहुतिरिय स्मृता ॥३२॥
पूर्णवेणात्यशक्ती पूर्णाहुतिरुदीरिता ।
सर्वत्रानाज्ञातनपो वैष्णव्यग्जप एव च ।। ३३ ।।
समस्तव्याहृतीनां च जपः कार्यों विपश्चिता ।
द्रव्पस्य विहितस्यात्राभावश्चेत्स्यात्स्वरूपतः ॥ ३४॥
स्वीकर्तव्यः प्रतिनिधिः प्रायश्चित्तं न चार तु ।
अर्थद्रव्यविरोधेऽर्थो बलीयान्सप्रकीर्तितः ॥ ३५॥
तत्र स्वरूपसत्तायामपि प्रकृतकर्मणः ।
भधानकार्याशक्तत्व एप न्यायः प्रकीर्तितः ॥ ३६॥
विरोधे द्रव्यगुणयोर्चलवद्रव्पमीरितम् ।
प्रधानकार्यशक्तत्वे गुणसंपादनाय न ।। ३७ ।।
उपादानं प्रतिनिधेस्तत्रैप न्याय ईरितः।
लोपे स्वराक्षरादीनामाभिरित्याइतिः स्मृता ।। ३८॥
मवलोपे प्रोक्षणादिलोपे च व्यत्यये तथा ।
त्वं नः स त्वं न इत्याभ्यां जुहुयादाहुतिद्वयम् ।। ३९ ।।
यदि प्रधानयागात्माग्लप्तस्य स्मरणं भवेत् ।
तदा चित्तोत्तरमनिप्पन्नागिस्प ये क्रिया ॥ १० ॥
निप्पनार्थ यदा चित्तमेर न तु क्रिया ।
उदाहरणयेतस्य ज्ञेयमिध्मेन्धनादिकम् ॥ ४१ ।।
आज्यभागोचरं मुख्यातितः मास्मृतिदि ।
तदेध्ममनले दचा विपर्पसार्यचित्तकम् ॥ ४२ ॥

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[कर्मसंधानार्थप्रायभित्तानां] (समहारिका) ऊच चेचित्तमेव स्यादिति सूने निदानके। आज्यभागापडलोपे त्वं नः स त्वं न आहुती ॥ ४३ ॥ अकाले चेत्कृतं कर्म भवेद्यत्तस्य नैव तु । क्रमा पुनरावृत्तिरित्युक्तं कठसूत्रके ॥ १४ ॥ परिस्तरणदर्भाणां परिधीनां च यहिपः। इध्मोपवेपशुल्वानां दाहे च च्छेदने तथा ॥ ४५ ॥ सूत्राद्यैरुपपाते च सर्वया च विनाशने । तज्जातीयं च तद्दूपं तत्ममाणं तथैव च ।। ४६ ।। आहृत्य तद्यथापूर्व यथास्थानं निवेश्य च । तेन कर्म प्रकर्तव्यं नैवोपहतसंग्रहः ॥ १७॥ दे त्वमग्ने अयाः प्राजापत्यर्चा च सुवाहुती । इध्मे न्यूना समिचेत्स्यायत्पाकलादुर्ति तदा ॥ ४८॥ हुत्वा संपादयेन्यूनमुक्तसंस्कारपूर्वकम् । अधिके त्वधिकं त्याज्यं भवेदत्रापि साऽऽहुतिः ॥ १९ ।। पहिरिध्मादिपतने स्थालीपाकादिकर्मसु । संस्थाप्य तूप्णी स्वस्थाने जुहुयात्सर्वचित्तकम् ।। ५०॥ आधेयाग्न्युपपाते तु पुनस्त्वामषतः समित् । एतेनैवाऽऽहुतिस्त्वेका होतव्योपहतेऽनले ।। ५१ ।। यदा कदाचिदग्निश्चेत्स्वयं प्रज्वलितस्तदा । उद्दीप्यस्वेतिमत्राभ्यां द्वाभ्यामग्नौ समिवयम् ॥ ५२ ॥ प्रणीतानां प्रोक्षणीनां स्कन्दने पात्रपूरणम् । आपो हि ठादिभिः कुर्यात्ततमित्याहुतिस्ततः ॥५३॥ शोपे सावेऽप्येवमेव प्रायश्चित्तं प्रकीर्तितम् । समुत्सदायतनादाहिरमिः स चेयदि ॥ ५४॥ पुनः प्रक्षेपणे योग्यस्त धृष्ट्याऽऽदाय वै पुनः । स्वस्थाने व्याहृतीभिस्तं पक्षिपेत्तदनन्तरम् ।। ५५ ॥ सर्वप्रायश्चित्तमनाज्ञातत्रयजपादि च । अध्वग्निीध्र होतॄणां प्रयाजानां तथैव च ॥ ५६ ॥ अभावान्मा तम इति चित्तं नैतद्भवेदिह । अङ्गारो यद्यायतनात्पतितश्वेदहिः स च ।। ५७ ॥ १ घ, ड. तत्तमि'।

·. [कर्मसंघानार्थप्रायश्चित्ताना] संस्काररत्नमाला । (सग्रहकारिका) श्रोताग्नेलौकिकाग्नेर्वा सांनिध्याज्ञायते नहि । कस्यानलस्यायमिति तदाऽझारमुपेक्ष्य तम् ॥ ५८ } सर्वारुपचि जुहुयादित्युक्तं द्विशतीकृता । श्रौतामावथ गृह्याग्नौ होतव्यं सर्वचित्तकम् ॥ ५९॥ निर्वापा माज्यं चेत्स्कन्देदुत्पवनात्पुरा । चरं दत्वा ब्राह्मणाय देवान्जनमगन्निति ॥६० ॥ एतैर्मः पञ्चभिर्यत्स्कन्नं तदनुमत्रयेत् । उत्यूयमानमाज्यं चेत्स्कन्देहत्त्वा तदा वरम् ।। ६१ ।। अना गां वा प्रदत्वा च देवानित्यादि पूर्ववत् । स्कन्देदुत्पूतमाज्यं चेत्तदा यत्स्वगृहे भवेत् ।। ६२ ।। मुख्यं द्रव्यं प्रदत्वा तद्देवानित्यादि पूर्ववत् । गृहीताज्यस्कन्दने तु वरदानानुमन्त्रणे ॥ ६३ ॥ विधाय भूपतय इत्येतेन मनुना पुरः। स्तनाज्यस्य भकुर्वीत प्रादेशं तदनन्तरम् ॥ ६४ ॥ भुवनेति तु मन्त्रेण तस्य दक्षिणतो भवेत् । भूतानां पतय इति तस्य पथिमतो भवेत् ॥६५॥ भूतायेत्युत्तरे तस्पोर्ध्व तु व्याहृतिभिः स्मृतः । स्वाहान्ता मनवो ज्ञेया बुधैर्ध्याहृतिभिर्विना ।। १६ ।। स्कन्नोपरि ततो वारि सित्सं वेतिमत्रतः । प्रक्षिपेच्छुचिदेशस्थं चेयज्ञस्येतिमत्रतः ॥ ६७ ॥ अभिमन्याशुचिस्थं चेद्गृहीयारस्थानतः पुनः । इविस्कन्देऽप्येप एव मापचित्तविधिः स्मृतः ॥ ६८ ।। स्कन्दनं ध्रुवपर्याप्तस्पाधिकस्यापि वा यदि । एतत्सकन्दनचित्तं तु तदा शेयं विचक्षणैः ॥ १९॥ सुवपर्यासतो न्यूनस्सन्दे सर्वाभियं भवेद । द्रव्येषु सर्वेप्वप्येवमेव प्रकीर्तितम् ॥ ७० ॥ सर्वेषु कठिनद्रव्येप्पगुटपरुपोऽधिकम् । स्तनं यदि भवेत्पूर्व चित्तमने तु सर्वकम् ॥ ७१ व चित्तं भवॉस्कन्दे हिस्सानलादिपु । अमिक्षिप्ताहुनेः स्कन्दो यहिप्परिधि चेद्भवेत् ॥ संकृप्यालिना तां तु जुहुयान्मा यजेत्सनः । स्वस्यैव वताउन स्थानाऽऽमीप्रस्तदसंभवात् ।।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[कर्मसंधानार्थप्रायश्चित्ताना] (संप्रहारिकाः) एतार संकृप्य जुहुधी तल्लोपोऽत एव तु । पूर्णपात्रमदानस्यापि लोपोऽत्र प्रकीर्तितः॥ ७४ ॥ निर्वापादावविहितां देवतां योजयेद्यदि । तस्मिन्द्रव्ये तु संयोज्य विहितां देवतां तदा ॥ ७५ ।। यद्वो देवा अतीत्येतन्मनुना जुहुयात्ततः । 'देवतां घेदविहितां संस्मरन्निष्टवांस्तदा ।। ७६ ॥ मायश्चित्तमिदं कृत्वा यागमावर्तयेत्कृतम् । एतदेव भवेचित्तमोपासनहुतावपि ॥ ७७॥ विपर्यासो यदि भवेत्स्वाहाकारमदानयोः। तदा मनोज्योतिरिति जुहुयादै मनस्वतीम् ॥ ७८ ॥ अवदानद्रव्ययागदेवमनविपर्यये । शाते तत्रसमाप्तेः माक्त्वं नः स त्वं न आहुती ॥ ७९ ॥ जुहुयावे ततः सर्वमायश्चिचादिकं स्मृतम् । यन्मुख्यं स्वगृहे द्रव्यं दद्याद्विप्राय वै ततः ॥ ८ ॥ तथात्तिः पुनः कार्याऽत ऊर्वं न भवेद्धतिः । प्रधानद्रव्यस्यैकस्यानेकस्याप्यथवा पुनः ।। ८१ ।। बहुमधाने होमेऽनुत्पादे स्याघदि यागतः । पूर्व स्मृतिस्तदा त्वं नः स त्वं नो अग्न आहुती ।। ८२ ।। हुत्वा द्रव्यं तदुत्पाद्य यागं कुर्याद्यथास्थितम् । स्मृते यागादुत्तरं तु कर्माऽऽरब्धं समापयेत् ।। ८३ ॥ चित्तं ततोऽनन्तरोक्तमाहुत्यात्मकमाचरेत् । सागस्पान्तरितस्यैव प्रधानस्य ततः कृतिः ॥ ८४॥ (*एकदेशापहारेऽग्नेर्मनस्वत्याहुतिर्भवेत् । औपासनहुतौ प्रातोंमे चेदनपे हुतम् ॥ ८५ ॥ माहोमे तु सूर्याय हुतं चेत्स्यात्पुनः क्रिया। तेदा होमस्य कर्तव्या पक्षश्वेत्स्वीकृतो भवेत् ।। ८६ ॥ लदैव चित्तमेतत्स्यान्नान्यपक्षे भवेदिदम् ।) एकावदानाग्रहणे ज्ञाते यागात्पुरो यदि ॥ ८७ ॥ स्वं नः स त्वं न इत्याभ्यां जूहयादाहुतिद्वयम् । अवदानं गृहीत्वा तयागं कुर्यायथास्थितम् ॥ ८॥ * धनुचिहान्तर्गत क. पुस्तक एव ।

·[संग्रहकारिकाः] संस्काररत्नमाला।
( हविदोषाः)
यागोत्तरं यदि ज्ञातमाहुतिद्वयमेव तु ।
होतव्यं न तदा यागः पुनः कार्यों मनीपिभिः ।। ८९ ।।
अय वक्ष्ये इचिर्दोषान्यै हविर्दुगतामियात् ।
अशुचिर्पक्षिका नीला याऽश्वदेहे च वर्तते ।। ९० ।।
कुशातिका गवामझें तल्पादिपु च मत्कुणः ।
यूका चैलशिरःस्था स्यात्कीटश्च मलपिण्डकृत् ॥ ९१ ॥
मार्जारो नकुलथाऽऽखुर्विष्ठा वायसकुकुटौ ।
वा वानरो वस्त्रदशा छिन्नकेशनखानि च ।। ९२॥
अशुचि स्याच्छरीरस्थमपि कुत्सितकं नखम् ।
द्रव्याणि पूतिगन्धीनि घुणाख्यः कीट एव च ।। ९३ ।।
द्रप्सस्वेदाश्र्वसक्नेहकासक्षवथवस्तथा ।
नासिकामुखजो विन्दुईप्सो शेयो हि मूरिभिः ॥९४ ॥
शरीर जलं स्वेदो वार्यथूक्तं हि नेत्रजम् ।
अमृग्ज्ञेयं हि रुधिरं स्नेहो प्राणमलः स्मृतः ॥९५॥
कासः श्लेप्मविकारः स्यादनाघो विनिर्गतः।
क्षवयुः क्षुतमित्युक्तं गोपालाख्येन सूरिणा ॥ ९६ ॥
मूत्रमज्जे वसाशुके कर्णविट्यूपरास्तथा ।
एतैरशुचिभिः स्पृष्टमन्यैरेतादृशैरपि ॥ ९७ ॥
उदक्यासूतिकाभ्यां वा चण्डालपतितादिभिः।
शिशुर्यज्वा गर्भिणी च ब्राह्मणो नृप इत्यमी ।। ९८ ॥
भ्रूणा एतद्विहन्तारः स्मृता भ्रूणइनो बुधैः।
एतैरन्पैश्च पापिष्ठैः स्पृष्टं दृष्टं च यद्भवेत् ॥ ९९।।
यत्र मसूयते नारी नियते दह्यतेऽपि वा।
चण्डालाध्युपिते यत्र यत्र विष्टादिसंगतिः ।। १०० ।।
तस्मिन्नमेध्ये देशे यनिहितं तच दुष्यति ।
दुष्ट मधानयागात्माग्यविर्यदि भवेत्तदा ॥१॥
शुद्धवारिणि हस्तेन तद्धविः प्रक्षिपेत्ततः ।
द्वे मिन्दे जुहुयात्सर्वमायश्चित्तादिकं तथा ॥२॥
पुनई विस्तावदेवोत्पाद्य पागः क्रमाद्भवेत् ।
अत्यशक्तौ पुनर्यागमाज्येनैव समाचरेत् ॥ ३॥

·१०४
भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [संग्रहकारिकाः
(हविदोपे प्रायश्चित्तम् )
दुष्टे यागोत्तरं शेपमाज्येनैव समापयेत् ।
दुष्टेन हविपा यागः कृतश्वेज्जुहुयात्तदा ॥ ४ ॥
पणवेन व्याहृतिभिर्नुहुयाट्टे वाहुती !
पुनर्यागो नात्र भवेत्कात्यायनमुनिस्मृतेः ॥५॥
अवदानस्य ग्रहणे दोपज्ञानं यदा भवेत् ।
मक्षिपेत्तद्धविः सर्वे दुष्टं शुद्धजले ततः ॥ ६ ॥
पुनर्हविः समुत्पाद्य त्वं नः स त्वं न आहुती।
हुत्वा यागं तेन कुर्यादनाज्ञातनपादि च ॥ ७ ॥
मध्यात्पूर्वार्धतोऽवचं गृहीतं दोपगामि चेत् ।
तत्मक्षिप्य जले शुद्ध मध्यात्पूर्वार्धतः पुनः ॥ ८॥
अवदाय यजेत्सर्वमायश्चित्तादिकं ततः।
प्रधानयागद्रव्यस्य मधानात्माविनाशनम् ॥ ९ ॥
ज्ञातं भवेचदा तस्मिन्नेव तत्रे तदैव तु ।
नष्टं हविः समुत्पाद्य तेन यागं समाचरेत् ॥ ११० ।।
यागे बहुहविप्के स्यात्सर्वेपो हविपां यदि ।
नाशो दोपोपहारो वा प्रतिसंख्याय देवताः ॥ ११ ॥
इट्वाऽऽज्येनैव सर्वास्ता यागमावर्तयेत्पुनः ।
अवर्जनीयैः क्षुद्रश्चन्मक्षिकाकीटकादिभिः ॥ १२॥
पिपीलिकादिभिश्चैव जीवैः स्यादविपो यदि ।
योगः पञ्चाधिकैया तदा तस्य सदोपता ॥ १३ ॥
न्यूनश्चेत्पतिताञ्जीवानुद्धृत्याद्भिः समुक्ष्य च ।
लौकिकाभ्यां पवित्राभ्यां पवनात्तस्य योग्यता ॥ १४ ॥
हविष्यपके चित्तं तु कर्माऽऽरब्धं समाप्य सत् ।
चतुःशराबमात्रं तु पक्त्वा सुभृतमोदनम् ।। १५ ॥
भोजयेत्तेन चतुरः सुशीलान्द्राह्मणाचीन् ।
तेषां भार्गव एका स्यात्तेभ्यो देया वराः समाः॥ १६ ॥
कृत्स्नं दग्धं यदा तत्स्यात्पुनरुत्पादयेद्धविः ।
स एव यागः कर्तव्यो न पुनर्याग इप्यते ॥ १७ ॥
स्वल्पं हविरदग्धं चेत्तदा सर्वाभिधानकम् ।
प्रायश्चित्तं भकुर्वीत ततो यागं च शेपतः ॥१८॥

·[प्रायश्चित्तसंग्रहकारिकाः] संस्काररत्नमाला। (हविक्सकप्रायश्चित्तम् ) समापयेद्धृतेनान्पन्न पुनर्याग इप्यते । अधुना हविरुत्सेकमायथितं प्रवक्ष्यते ॥ १९॥ माच्यां दिशि समुत्सेकेऽनये स्वाहाहुतिर्भवेत् । दक्षिणस्यां यमायेति वरुणायेति पश्चिमे ॥ १२० ॥ सोमायेत्युत्तरस्यां स्यात्सर्वाभ्यः सर्वदिक्षु चेत् । यद्यवान्तरदिक्षु स्यांदोमो व्याहृतिभिस्तदा ।। २१ ।। सर्वेप्वेतेपु होमत्वात्स्वाहाकारान्तता भवेत् । आप्यायस्वेति समिति चाऽऽज्येनाऽऽप्याययेद्धविः ॥ २२ ॥ द्वे मिन्दे जुहुयात्सर्वमायश्चित्तादिकं तथा । यागान्वाधानयोर्मध्ये यदि सूर्यग्रहो भवेत् ॥ २३ ॥ उदयं तमसम्पर्युदु सं चित्रमिति त्रिभिः । जुहुयादाहुतीस्तिस्रः प्रधानापूर्वमेव तु ॥ २४ ॥ कैश्चिन्मत्रत्रयेणात्रोपस्थानमपि कीर्तितम् । मध्ये चन्द्रग्रहवेत्माक्प्रधानादादुतिद्वयम् ।। १२५ ।। नवो नवो यमादित्या इत्याभ्यां जुहुयात्तदा ।। कैश्चिन्मन्ब्रदयेनात्रोपस्थानमपि कीर्तितम् ।। २६ ॥ अन्वाधानाक्रियायां तु न प्रायश्चित्तमिप्यते । वानस्पत्यस्य पात्रस्य भेदनेऽन्यत्समाहरेत् ।। २७ ।। गृयाग्नौ ज्वलितं भिन्नं माग्दण्डं महरेत्ततः। लौकिकानलसाध्यायां क्रियाया लौकिकेऽनले ।। २८ ।। वानस्पत्यस्य भिन्नस्य प्रक्षेपः पूर्ववद्भवेत् । गन्मयं द्विभिद्येत भूमिभूमिमगादिति ॥ २९ ॥ ब्रह्माभिमन्त्रितं भिन्नमभावे स्वाभिमत्रितम् । क्षिपेत्पात्रं जले शुद्ध तत्कार्येऽन्पनियोजयेत् ।। १३० ।। क्रियाकाले विधिमिमं प्राहुरन्ये तु सर्वदा । यत्किचित्पात्रभेदे तु पणवेन घृताहुतिः ॥ ३१॥ समस्तव्याहतीभिर्वा होतव्या यापार्श्वतः। भाज्याधिश्रपणात्पूर्व निरूढानेविनाशनम् ॥ ३२॥ भवेद्यदि सदा स्थानात्पुनः कुर्यान्निरूहणम् । ततचतुर्ग्रहीतेन मनस्वत्याहुतिर्भवेत् ॥ ३३ ॥ १ क. स. स्याज्जुहुयायाहनीस्तदा । । १ य. वेद्धि भि'। १४

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-प्रायश्चित्तसंग्रहकारिकाः]
(अन्तरागमनप्रायश्चित्तम् )
आज्यस्योद्वासनाद्ध निरूढाग्नेषिनाशने ।
मनस्वत्येव होतव्या न तु तत्र निरूहणम् ॥ ३४॥
प्रधानाहुतिसमष्टा स्पाश्चस्विटकदाहुतिः ।
तदा सर्वाभिधं चित्तमनाज्ञातनपादि च ॥ १३५॥
अन्वाधानोत्तरं स्वमे भवेत्स्वाभ्य॒त्विजां यदि ।
रेतःपातस्तदेमं मे तत्वा यामीति चाऽऽहुती ।। ३६ ॥
दुत्वा व्याहृतिभिश्चैकां सूर्य संपूजयेत्ततः।
पुनर्मामनुवाकस्य जपत्रिरथ वा सकृत् ॥ ३७॥
विसर्गों वुद्धिपूर्व चेत्तदा प्रातपतोऽधिकः ।
स्थालीपाकः प्रकर्तव्यः पूर्णाहुतिरथापि वा ॥ ३०॥
नैमित्तिको विरामश्चेस्किचित्मारब्धकर्मणि ।
तदा सर्वाभिधं चित्तं हुत्वा शेपं समापयेत् ॥ ३९ ॥
चतुष्पादद्विपादानां कर्ममध्ये भवेयदि ।
ऋविनामृत्विगरन्योर्वा पतिहोत्रोरथापि वा ॥ १४० ॥
चेद्वा भवेत्स्वामिपत्न्योरन्तरा गमनं तदा।
मिन्दादिसंज्ञं दुर्गादिसंज्ञ वा जुहुयाद्गणम् ॥ ४१ ॥
दव्या द्वादशवारं तु गृहीत्वा स्रुचि वा घृतम् ।
तेन पञ्चाऽऽहुतीः कार्या दुर्गादिगणहोमके ॥ ४२ ॥
एतत्कर्तुमशक्तवेजदुपात्सर्वचित्तकम् ।
मिन्दाहुतिद्वयं चैव व्याहृत्यः प्रणवाधिकाः ॥ ४३ ॥
वारुण्यस्तन्तुमत्यश्वानुख्या
चैव मनस्वती।
महान्याहृतयः सप्त ते मजापत एव च ॥४४॥
एप मत्रसमूहः स्यान्मिदादिगणसंज्ञकः।
जातवेदस आधः स्यान्मनोज्योतिर्द्धिती पकः॥ ४५ ॥
महाव्याहृतयस्तिस एप दुर्गादिको गणः ।
अन्वाहितामिरथ चेत्मयास्यअहुयात्तदा ॥ ४६ ।।
तुभ्यमित्याहुनि हुत्वाऽरण्योः समिधि वा ततः ।
समारोप्यानलं यत्र वसेत्तत्र तु मन्यनम् ॥ १७ ॥
उपावरोहमन्त्रेण कृत्वा कर्म समापयेत् ।
प्रमादादिष्टरकरणमन्वाधानोचरं यदि ॥ ४८॥

·[प्रायश्चित्तसंग्रहकारिकाः संस्काररत्नमाला। १०७ व्यस्ताभिश्च समस्ताभिः स्यादाहुतिचतुष्टयम् । औपासनाहुतिद्रव्यं कठिनं वाऽथ चेद्रुतम् ।। ४९ ।। स्कन्देदस्कान्द्यौदस्कानित्येताभ्यामभिपत्रय तत् । उन्नम्भयोति तस्याथोपरिष्टात्यक्षिपेजलम् ।। १५० ॥ अनाज्ञातजपं कृत्वा सर्वचित्तं विधाय च । स्कनं द्रव्यं समादद्याद्गत्वोत्तरदिशं ततः ।। ५१ ।। उद्घाटितविलां कुर्याद्वल्मीकस्य वपां शुचिम् । उपस्पृश्य जलं शुद्धं दक्षिणेन करेण तु ॥ १२ ॥ स्कनं सर्वे समादाय प्रजापत इति चा । तस्मिन्विले सिपेद्भरित्युपतिष्ठेदृदा ततः ॥ ५३ ॥ जुहोतिचोदनाभावानचि स्वाहाकतिर्भवेत् । पुनोंमें प्रकुर्वीत संकल्पादि च पूर्ववत् ।। ५४ ॥ औपासनाहुतिद्रव्ये कठिने वा द्रुतेऽपि वा। अमेध्यसेवी पिण्डस्य कर्ता कीटो यदा पतेत् ॥ १५५ ॥ प्रापचित्तं तदा तत्र पूर्ववतु समाचरेत् । तत्राऽऽदानं हन्तिमेन मध्यमेनाथवा भवेत् ॥ ५६ ॥ पलाशस्य च पर्णेन मही द्यौः पृथिवीत्यूचा । अन्तःपरिधि देशे तत्पजेत्पात्रस्य संस्कृतिम् ॥ ५७ ॥ विदधीत ततो योग्पामन्यत्सर्व तु पूर्ववत् । पयसौपासनहुतौ स्थाल्यायेत्सवणं भवेत् ॥ ५८॥ गर्मः सवन्तमगदमित्येतेनाभिमत्रयेत् । सूर्यास्ततो होमकालः प्रोक्तस्तु नव नाडिकाः ॥ ५९॥ तदतिक्रमणे हुत्वाऽऽहुति दोपेतिमत्रतः। एतस्या आहुतैर्देवो वरुणः परिकीर्तितः ।। १६० ॥ मकर मरिदासानाकर्म कुवास्थितम् । रुन्ध्याद्यावद्धलं यासं वरं दद्यादनन्तरम् ।। ६१ ।। समस्तव्याहृतीरुत्वा नित्यं होम समाचरेत् । व्याहतीभिरुपस्थाय होमशेष समाप्प च ॥ १२ ॥ वरुणाय चरुः कार्यः पूर्णाहुतिरयापि वा । मातोमस्य कालस्तु घट्यो द्वादश वा दश ॥ ६ ॥ संगवः मरिभिः मोक्तः प्रहरात्मक एव वा। एतस्यातिक्रमे मातरित्सवेनाऽतिर्भवेत् ॥ ६४ ॥ ..

·१०८
भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [प्रायश्चित्तसंग्रहकारिकाः]
एतस्या आहुतेदॆवो मित्रः सूर्योऽथवा स्मृतः ।
पूर्व च समिदाधानाच्छासरोधो यथावलम् ॥ १६५॥
वरदानं प्रकुर्वीत व्याहृत्युच्चारणं तथा ।
नित्यहोममुपस्थानं व्याहृतीभिस्तथैव च ॥ ६६ ॥
होमशेपं समाप्याथ मैत्रसौर्यचरू स्मृतौ ।
वक्ष्ये होमस्य विच्छेदे प्रायश्चित्तमथाधुना ।। ६७ ॥
अपाथेत्याहुतिः कार्या विच्छेदेऽर्वात्रिरात्रतः।
मनस्वत्या द्वितीया स्यादश्चेित्सप्तरात्रतः ॥ ६८॥
तन्तुमत्या तृतीया स्यादर्वाक्चेबादशाहतः ।
तत्रापि होमविच्छेदे पुनराहितिरेव तु ॥ ६९॥
जुहुयात्सतिसंख्याय वैतान्होमान्महापदि ।
ऊर्ध्व चेदेप आपत्तावपि कल्पो न युज्यते ।। १७० ॥
खण्डस्याऽऽक्षेपकत्वेऽपि वस्तुतः प्रवलत्वतः।
श्रौतमेव भवेचिचं नाया इत्यादिकं भवेत् ।। ७१ ॥
तद्धि शास्त्रान्तरोक्तत्वावलं नात्र युज्यते ।
श्रीतं चित्तं तदधुना मुस्पष्टं संभवक्ष्यते ॥ ७२ ॥
द्वयोस्त्रयाणामेकस्य वा होमस्यातिपातनम् ।
सप्तहोतमनस्वत्यौ जुहुयात्तदनन्तरम् ।। ७३ ।।
समाचरेदतिकान्तं हामं नेत्यपरे जगुः।
एवमेव मातरौपासनहोमं समाचरेत् ।। ७४ ॥
चतुर्थादिपु पष्ठान्तेप्वेकस्य ह्यतिपातनम् ।
सप्तान्तेप्चिति केचित्तु बुधाः माहुः पुरातनाः ॥ १७५ ।।
द्वयोस्त्रयाणां सर्वेषां वा स्यात्तन्तुमते चरः।
अपमादिप्वपि चरुरेव तान्तुमतो भवेत् ॥ ७६ ।।
अत ऊर्ध्वमतिक्रामे भवेत्तु पुनराहितिः ।
उतैकाहमिति श्रुत्यैकाई वा म्यहमेव च ।। ७७ ।।
होमातिपत्नी चित्रं न भवेत्कैश्चिदितीरितम् ।
यद्यस्तमितविभ्रान्त्या जुहुयादस्वकालके ।। ७८ ॥
सानो होमः पुनः कार्यस्तस्मिन्नेवानले ततः ।
जातत्वान्न पुनः कार्य प्रादुष्करणमन तु ॥ ७९ ॥
होमानन्तरमनेस्तु भवतं न उपस्थितिः ।
एवमेवोदितभ्रान्ती मायश्चित्तं प्रकीर्तितम् ॥ १८ ॥

·[प्रायश्चित्तसंग्रहकारिकाः संस्काररत्नमाला। ऊर्ध्वं पादुप्कृतेोमात्पूर्व स्वामी समाचरेत् । भक्षणं चेद्धतेः पूर्व तस्मिन्नवानले ततः ॥ ८१ ॥ कुर्याद्रातपतस्थालीपाकं स्यादाऽऽहुतिद्वयम् । यत्ते वयं यथा हेति होममन्त्री प्रकीर्तितौ ॥ १२ ॥ समिधौ वा समादध्यादथवा अनपेदिमौ । पत्न्यामप्येवमेवेदं प्रायश्चित्तं प्रकीर्तितम् ॥ ८३ ।। अतिसंकटतः मातहोंमो यदि न जायते । तदैतस्मिन्दिने स्वामी भोजनं न समाचरेत् ॥ ८४ ।। सायंहोमे तु तद्रात्रौ भोजनं न समाचरेत् । एतावता होमसिद्धिः प्रायश्चित्तं न हीप्यते ।। २८५ ॥ पूर्वाहुतेथेदुपरि स्कन्दः स्यादुत्नराहुतेः । तदा यत्रेत्यूचा वह्नौ वानस्पत्याभिधानया ।। ८६ ।। आदध्यात्समिधं पश्चात्स्कनशेपेण तूतराम् । तृप्णी हुत्वाऽऽहुतिं सर्व होमशेष समापयेत् ।। ८७॥ पुनोमं ततः कुर्यादभिहोमेऽप्यदो भवेत् । उत्तराहुनिपर्याप्तद्रव्यसत्वे भवेन हि ॥ ८८॥ औपासनाहुतिद्रव्ये दृष्टिविन्दुः पतेयदि । उपसाय हविः कूर्चे माकृतां समिदाहितिम् ।। ८९॥ कृत्वा जपेयाहृतीस्तु तेनैव हविपा ततः । मित्रो जनान्कल्पयतीत्यनया प्रथमाहुतिः ॥ १९ ॥ उत्तराहुतिहोमादिहोमशेपं ततश्चरेत् । ततः संकल्पप्रभृतिपुनोंमें समाचरेत् ॥ ९१ ॥ प्रादुष्करणकालस्यातिकमे सर्वचित्तकम् । औपासनहुतौ स्याचेद्वितीयाहुतिविस्मृतिः ।। ९२ ॥ समा कर्मणः भापसा होतव्याऽन्तरिताऽऽहुतिः। उत्तरं चेत्स्मृतिः सर्वचित्तमेव न चाऽऽहुतिः ॥ ९३ ।। आघाइतेविस्मृतौ तु कृरलं होम पुनश्चरेत् । स्वकाले यद्यनारम्भः स्यादाद्योपासनाहुतेः ॥ ९४॥ तदा परेयुः सायं स्यात्सप्तहोत्राहुतिस्तथा । मनस्वत्या द्वितीया स्यात्ततो होमं समारभेत् ।। १९५॥ १ग. घ. द. स्यादाई।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-प्रायश्चित्तसंग्रहमारिकाः
पिण्डयज्ञात्यये सप्तहोवहोमः प्रकीर्तितः।
औपासनाग्नेर्गमन उपलेपादि पूर्ववत् ॥ २६ ॥
आहत्य श्रोत्रियागारात्मतिष्ठाप्य हविर्भुजम् ।
विवाहे यदि निर्मन्थ्यो मथितव्यस्तदाऽनलः ॥ ९७ ॥
आऽन्यस्मादोमकालास्त्री नाश्नीयादथवा गृही।
उपोषणाशक्ततायां विध्यन्तरमथोच्यते ॥ ९८ ॥
उपलेपादिकं वहिस्थापनान्तं तु पूर्ववत् ।
पात्राणि च समासाद्य कुर्यात्माग्वत्पवित्रके ।। ९९ ।।
संस्कृत्य मोक्षणीः पश्चात्पागाणां मोक्षणं ततः ।
दर्वी संमृज्य संस्कृत्याऽऽज्यं प्रागुक्तविधानतः ।। २०० ।।
परिस्तीर्यानलं पश्चात्परिपेकं समाचरेत् ।
अलंकारं प्रकुर्वीताभ्याधान समिधस्तथा ॥१॥
अपाथेत्याहुति हुत्वा विसृज्य स्तरणानि तु ।
कृत्वोत्तरं ततः सेकं होमं नित्यं समाचरेत् ॥ २॥
अपोढे वर्तमाने तु मुख्योऽनिर्यदि गच्छति ।
अपोढामेरेकदेशं मुख्याग्न्यायतने ततः ॥ ३ ॥
निधाय सर्वचित्तं तु जुहुयाद्वआहुतिम् ।
शान्तिके पौष्टिके चैव गृह्यानुक्ते तु कर्मणि ॥ ४॥
अग्नेरनुगतिश्चेत्स्यात्तद्भस्म प्रक्षिपदहिः ।
अनन्तरं स्थण्डिलस्योपलेपोल्लेखनादिकम् ॥ २०५ ॥
कृत्वा संस्थाप्य तत्रानिमाज्यसंस्कृतिमाचरेत् ।
जुहुयात्तेन सर्वाख्यचित्र संस्थापितेऽनले ॥ ६ ॥
अयाश्चेत्यपि होतव्यमिति केचिद्धा जगुः ।
औपासनाग्न्यनुगतावेचाया इति चित्तकम् ॥ ७ ॥
इत्येतस्मिन्मते नैतद्भवेदुपनयादिपु ।
किं त्वतेप्याप विज्ञयं सर्वाख्यं चित्तमेव हि ।। ८ ।।
गायच्या उपदेशात्मामुख्यहोमादनन्तरम् ।
उपनायेऽग्निनाशश्वेदनि संस्थाप्य पूर्ववत् ॥ ९ ॥
हुत्वा मुख्याहुती तत्र जुहुयात्सर्वचित्तकम् ।
उपदेशोत्तरं नाशे स्यात्सर्वाभिधमात्रकम् ॥ २१०॥
पाणिग्रहणतः माक्चेद्विवाहेऽनलनाशनम् ।
तदा मुख्याहुतीरेव नायावेत्यादि चित्तकम् ॥ ११ ॥

·[प्रायश्चित्तसंग्रहकारिकाः संस्काररत्नमाला। अत ऊर्व त्वेतदेव सर्वाख्यमुभयत्र नु । संसर्गे कुणपोदक्यासूतिकापतितादिभिः ॥ १२ ॥ अन्यागिभिश्व संसर्गे स्यात्तत्र पुनराहितिः। (*वस्तुतोऽन्यामिसंसर्गे वैविचश्चरुरेव तु ॥१३॥ क्षेपकत्वात्तु खण्डस्य नैवात्र पुनराहितिः।) श्रौतातिदेशात्सूत्याद्यैः संसर्ग इयमेव तु ॥ १४ ॥ गृयाग्निद्वयसंसर्गे गृह्यानिस्वामिनावुभौ । गृहीत्वा समिधौ तस्मिन्संसृष्टानि सहैव तु ॥ २१५ ॥ मत्रेण तु समारोप्य ततस्तं लौकिकानलम् । मत्रेणाच्छा गिर इति विभज्योभौ ततोऽनले ॥ १६ ॥ स्त्रे स्वे स्वां स्वां च समिधमुपावेति तु मत्रतः । निक्षिपेत्तां ततः पाको वैविचस्तूभयोर्भवेत् ।। १७ ।। पृथग्गतोऽग्न्येकदेशः संसृष्टो लौकिकामिना । भौताग्निना चाऽथ यदि विचो न तदा भवेत् ॥ १८ ॥ किंतूपेक्ष्यैकदेशं तं जुहुयात्सर्वचिचकम् । शतद्वपीकद्वरदराजाभ्यामित्यपीरितम् ॥ १९ ॥ वनदाहाग्निसंसर्गे भवेद्रातपतचरुः । चरुस्तदा स्याच्छुचये चेत्संसर्गः शामिना ॥ २२० । सूतिकानलसंसर्गे भवेत्सांकुसुकश्वरः । वैतानलसंसर्गे भवेदाप्मुमतश्वरुः ॥ २१ ॥ पकानां वैविचादीनां पश्चानां संनिपातने । निमित्तक्रमसत्वेऽपि ज्ञेयो वाचनिका क्रमः॥ २२॥ विविचिश्व शुचिः पश्चावतभृचाप्सुमांस्ततः । ततः संकमुक इति क्रमस्तत्रैवमेव तु ॥ २३ ॥ संनिपावे शामवतोऽप्यन्त एव भवेदयम् । चतुरादिपु यस्य स्यानिमित्तस्य वसंभवः ॥२४॥ तावन्मात्रं परित्यज्यान्यः क्रमः पूर्ववद्भवेत् । स्थालीपाकातिपत्ता तु चरुः पाथिकृतो भवेत् ॥ २२५ ॥ * धनुश्विान्तर्गतश्लोकस्थाने ग. घ. ड. पुस्तरेषु-"क्षेपले तु खण्डस्य वैविचश्वकरेव तु । मवेदन्यामिसगर्गे नवान पुनराहितिः " इति शोको वर्तते । १ग, प.ह. 'तभृन' । २ ग, चरणा।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- प्रायश्चित्तसंग्रहकारिकाः]
द्वयोरतिक्रमे वैश्वानरपाथिकृती चरू ।
तृतीपाद्यतिपत्तौ तु स्यात्तत्र पुनराहितिः ॥ २६ ॥
क्षेपकत्वे तु खण्डस्य स्थालीपाकातिपातने ।
श्रौत एव प्रकार: स्यात्स इदानी प्रवक्ष्यते ॥ २७ ॥
आरब्धौ पार्वणस्थालीपाको चेदतिपन्नको ।
स्यातां तदा पाधिकृतं स्थालीपाकं समाचरेत् ॥ २८॥
भवेतां यद्यनारब्धायेतो चेदतिपन्नको ।
तदा वैश्वानरस्थालीपाकं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २९ ॥
प्रथमस्य प्रयोगस्य संकल्पोत्तरमक्रिया।
चेद्विभ्रेपनिमित्तं तु प्रकर्तव्यं चरुत्रयम् ॥ २३० ॥
स्थालीपाकमकरणे तत्मकारः प्रदर्यते ।
कर्मणो गौणकालवेचतस्तस्याप्यनुष्ठितिः ।। ३१ ।।
प्रकारान्तरमप्यत्राधुनाऽतिपतने दुवे ।
आरब्धयोर्द्वयोः पातः स्याचेत्पायिकृतश्वरः ॥ ३२ ॥
ऊर्ध्वयोरपि पातश्वेचदा वैश्वानरश्वः ।
स्वकाले यधनारम्भश्वेत्स्यालीपाकयोईयोः ॥ ३३ ॥
विभ्रेपार्य तदा कार्य स्थालीपाकत्रयं युधैः ।
पर्वणि प्रतलोपे तु कुर्याद्रातपतं चरुम् ॥ ३४
पर्वण्यााऽथुपाते तु कुर्याद्रातभृतं चरुम् ।
पवित्रस्य विनाशे तु स्यात्पवित्रवते चरुः ॥ २३५ ॥
हिरण्यस्य विनाशे तु स्याद्धिरण्यवते चरुः ।
स्वकीयगृहदाहे तु कुर्यात्कामवते चरुम् ।। ३६ ।।
होममोपासनं दर्शस्थालीपाकादिकं तया ।
जुहुयात्मातरम्मातश्चेत्तदा बारुणश्वरुः ॥ ३७॥
भलिवरपहादि मनातवानश्वाय रस भरेत् ।
तदाऽपि वारुणः कार्यो नात्यन्तातुर एप तु ॥ ३८ ॥
विज्ञेयं मातरेवेदं सायं स्यात्सर्वचित्तकम् ।
अदने सूतकान्नस्य भवेत्तन्तुमते चरुः ॥ ३९ ॥
भार्या युग्मप्रसूविर्वा स्यात्तदा मारुतश्चरुः ।
यमौ जातौ पुमांसौ चेत्तयोरेकोऽपि वा पुमान् ॥ २४०
वैश्वानरो मारुतश्वेत्येवं केचिद्वधा जगुः ।
एवंरूपाणीवि मूत्रागृह्योक्तोऽप्याद्भुतो विधिः ॥४१॥

·[प्रायश्चित्तसंग्रहकारिकाः संस्काररत्नमाला। समुच्चीयत एवान भवेदोपासने स च । कात्यायनादिभिर्येतस्याप्युक्ताऽद्भुतताऽस्ति च ।। ४२ ॥ य आहिताग्नेरित्येतच्छास्त्राङ्गीकार एव तु । स्थालीपाको भवेदेषोऽनङ्गीकारे त्वयं न हि ॥ ४३ ॥ गृयोक्तविधिमेवात्र कल्पेऽस्मिस्तु समाचरेत् । स्नातकस्य यदा गौः स्याद्युग्मसूलौकिकानले ॥ ४४ ॥ भकुर्वीत तदा स्थालीपाकं गायविधि च सः। गृह्योक्तविधिमा वा स्थालीपाको भवेन तु ।। ४५ ॥ वर्णिनो विधुरस्यापि विधिरेवं प्रकीर्तितः । कात्यायनोक्तमेवात्र विधि केचित्सचिरे ॥ ४६ ॥ सर्वेऽपीमं विधिं कुर्युरिति माहुर्बुधाः परे । पुमानन्यतरः सोऽपि मृतस्तत्रापि मारुतः ॥ ४७ ।। आहिताग्नेर्भवेदिष्टिरिष्टी चेति यथायथम् । कात्यायनोक्तस्य विधेर्विकल्पः स्यादनुष्ठितौ ॥ ४८ ॥ मृतशब्दश्रुतौ स्वस्य स्यात्सौरभिमतयः । अनिष्वाऽऽग्रयणेनानं भक्षयेद्यदि नूतनम् ॥ ४९ ॥ वैश्वानराख्यदेवत्यं चरुं कुर्वीत तत्र तु । अविप्रतिग्रहेऽप्येप हिरण्यं दक्षिणाऽत्र तु ॥ २५० ।। विद्विपाणस्य चेदन्नं भुञ्जीयात्स्यासदाऽप्ययम् । अग्निर्गुणी भवेदेषु विविच्याद्या गुणाः स्मृताः ॥५१॥ स्थालीपाके त्वतिक्रान्ते यद्यन्यानो स्वयं यजेत् । स्त्रामावन्यो यजेद्यद्वा स्यादानावैष्णवश्वरुः ।। ५२ ।। प्रधानोत्तरविज्ञान एवैप चरुरीरितः । स्थालीपाकं पुनः कुर्यादनिपिद्धे दिने बुधः ॥ ५३ ॥ पूर्व चरस्परित्यज्य होय. सपाल्यापरकम् । तदा होतव्यमेतावदेव चित्तं चरुन तु ॥ ५४ ॥ अत्रापि स्थालीपाकस्याऽऽहुराचार्याः पुनः क्रियाम् । सर्वप्वेतेषु कर्तव्या पूर्णाहुतिरथापि वा ॥ ५५ ॥ स्थालीपाके खनारब्धे नियतपा प्रकीर्तिता ॥ ५६ ॥ इति संक्षेपेण प्रायश्चित्तानि ।

·. . भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[प्रायश्चित्तमात्राणामृप्यादि] प्रायश्चित्तमन्त्राणामृप्यादिकथनम् । अथ कारिकासूपात्ताः मायश्चित्तमषा ऋष्यादिसहिता उच्यन्ते- अनाज्ञातमितिमत्रत्रयस्य विश्वे देवा अपयः, अनिर्देवता, प्रथमद्वितीययोरनुष्टुर, तृतीयस्य त्रिष्टुप् । मायश्चित्तार्थे जपे विनियोगः- ॐ अनाज्ञातं य० तथम् । पुरुष तथम् । यत्पाकत्रा० यनाति " । इदं विष्णुरित्यस्य मनस्य सोमो विष्णुर्गायत्री। प्रायश्चित्तार्थे जपे विनियोगः-"ॐ इदं विष्णु० सुरे" समस्तव्याहृतीनां प्रना- पतिः प्रजापतिवृहती। प्रायश्चित्वार्थे जपे विनियोगः-ॐ भूर्भुवः सुवः ।। आभिर्गीभिरित्यस्य विश्वे देवा हरिवानिन्द्रनिष्टुप् । स्वराक्षरादिलोपनिमित्तक- मायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः- "ॐ आभिगीमिय० ते स्याम स्वाहा " हरिवत इन्द्रायेदं० । त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्न इत्यनयोर्मत्रयोविश्वे देवा अग्नि- वरुणच त्रिष्टुप् । मन्त्रलोपनिमित्तकेऽमुककर्मलोपनिमित्तके विपर्यासनिमित्तके वा प्रायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः- "ॐ त्वं नो अ० स्मत्स्वाहा" अनये वरुणा- य चेदं० । "ॐ स त्वं नो० एघि स्वाहा " अग्नये वरुणाय चेदं । त्वम अया- सीत्यस्य विधे देवा अया अग्निरनुष्टुप् । प्रजापत इत्यस्य विश्वे देवाः प्रजा. पतित्रिपुप् । परिस्तरणदाहनिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः- ॐ स्वमो अ. पन५ स्वाहा" अयसेऽमय इदं । "ॐ प्रजापते. णार स्वाहा" मनापतय इदं० । परिध्यादिदाहे तु तत्तच्छब्देनोहो विनियोगवाक्ये । छेदनादिषु दाह- शब्द छेदनादिशब्दोहः । यत्पाक।त्यस्य विश्वे देवा अनिखिए । इध्मसमिन्यूनत्वनिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः-"ॐ यत्पाकत्रा० माति स्वाहा अग्नय इदं० । इध्मसमिदतिरेकनिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनि- योगः । इतीध्मसमिदतिरेकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगवाक्यम् । समस्त- व्याहृतीनां प्रजापतिः मजापतिबृहती । यहिप्पतननिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः- ॐ भूर्भुवः सुवः स्वाहा” प्रजापतय इदं एवमिध्मादिपतनेऽपि । पुनस्त्वेत्यस्य मन्त्रस्याग्निरादित्या रुद्रा वसवो ब्रह्माणश्च त्रिष्टुभ् । पुनस्त्वे. तिमन्त्रस्यानिवेमुनीयोऽग्निस्त्रिष्टुविति वा । आन्युपघातनिमित्तकमायश्चित्तस- मिदाधाने विनियोगः । अग्न्युपघातनिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः, इति हो। " "ॐ पुनस्त्वाऽऽदित्या० कामाः स्वाहा आदित्येभ्यो रुद्रेभ्यो वसुभ्यो ब्रह्मभ्यश्चेदं० । वसुनीयायामय इदमिति वा । उद्दीप्यस्व मा नो क. "स्य सो'। २ क. 'योवि' । ३ क स. "हना । ड 'हकप्रा' । ४ 'त्यस्याऽऽ' । ५ क.' । अनि । ६ ग. 'मे । पुनस्वाऽऽदित्या. कामा । "।

·[प्रायश्चित्तमन्त्राणामृप्यादि] संस्काररत्नमाला । ११५ हिसीरित्यनयोर्याज्ञिक्यो देवता उपनिषदो जातवेदा अनिरनुगुप् । स्वयं प्रज्वलननिमित्तकमायश्चित्तार्थे समिद्द्याभ्याघाने विनियोगः--ॐ उद्दीप्यख नात० दिश" " मा ना हिसी० पातय " । आपो हिठेतिमननयस्यानिर्विश्वे देवा वाऽऽपो गायत्री स्कन्नप्रणीतापात्रपूरणे विनियोगः। स्कन्नमोक्षणीपात्रस्य पूरणे विनियोगः । शोपणेने रिक्तस्य पात्रस्य पूरणे विनियोगः, इति शोपणे । सवणेन रिक्तस्य पात्रस्य पूरणे विनियोगः । इति स्रवणे । "ॐ आपोहि ० च न"। ततं म आप इत्यस्य विश्वे देवा भवो जगती, मणी- तास्कन्दननिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः। प्रोक्षणीस्क०ज्यहोमे विनि प्रणीताशोपणनिमित्तकमायश्चि० प्रणीतास्रवणनिमित्तमोक्षणीशोपणनिमि. तकमा मोक्षणीस्रवणनिमित्तकमायश्चिचाज्य। ॐ तत म आ. •र्भुव. स्वाहा" ऋभुभ्य इदं० । समस्तव्याहृतीनां प्रजापतिः प्रजापतिāहती । आयतनादहिः समुत्सृप्तस्याः स्वस्थाने प्रक्षेपणे विनियोगः । अज्ञाताग्निवहिष्पातमायश्चि. ताज्यहोमे विनियोग इति यथायथं विनियोगवाक्यम् । ॐ भूर्भुव सुव" देवानित्यादीनां पञ्चानां सौत्रमत्राणां वामदेव ऋषिः । देवा गन्धर्वाः पितर आप ओपधयो वनस्पतयश्च पञ्चजना इति क्रमेण देवताः । यजूंपि । स्कन्नानु- मन्त्रणे विनियोग:- "देवाञ्जनमगन्यतस्ततो मा यज्ञस्याऽऽशीरागच्छतु वर्धताम् । गन्धर्वाञ्जनमगन्यज्ञ० वर्धताम् । पितृजनम०वर्धताम् । आप ओपधी- वनस्पतीञ्जनम० वर्धताम् । पञ्चननाञ्जनम० वर्धताम्"। भूपतय इत्यादीनां चतुर्णी मन्त्राणां वामदेव ऋषिः । आद्यानां त्रयाणा- मग्निर्वा । भूपतिर्भुवनपतिर्भूताना पतिर्भूतमिति क्रमेण देवताः । पजूपि । समस्तव्याहृतीना प्रजापतिः प्रजापतिवृहती । प्रादेशकरणे विनियोगः- "ॐ भूपतये स्वाहा भुवनपतये स्वाहा मताना पतये स्वाहा भूताय स्वाहा मूर्भुव सुव स्वाहा सं त्वा सिञ्चापीत्यस्य मत्रस्य प्रजापतिः स्कन्नं हविरनुष्टुप् । स्कन्नोपरि जैलसिञ्चने विनियोगः “स त्वा सिञ्चामि रिपत्" यज्ञस्प त्वेत्यस्य सौत्रमन्त्रस्प "। * “जलसेवन " इति पाटोऽपक्षित' । १ क स "न सवणेन वा रि।२ क स 'पणनावणयो । आ'। ३ क स सांत्राणा। क गोवा'। "स्य प्र।

·११६ भगोपीनाथदीक्षितविरचिता-(प्रायश्चित्तमन्त्राणामृप्यादि] चामदेवः स्कन हविर्यजुः । स्कनस्य स्वस्थाने प्रक्षेपे विनियोगः । अभिमत्रण. कल्पे तु स्कन्नाभिमत्रणे विनियोग इति विनियोगवाक्यम् । "ॐ यज्ञस्य त्वा प्र मयाऽभि मया वि मयोन्मया परिगृहोमि " । मा यजमान इत्यस्य सौत्रस्य वामदे. वोऽग्निर्यजुः । वहिप्परिधिस्कन्नाया आहुतेः पुनरमा होमे विनियोगः । ॐ मा यजमानस्त . पं कृत स्वाहा" अमय इदं ।जुहुयादित्यस्य प्रक्षेपमात्रमर्थ इति था। अस्मिन्कल्पे न त्यागः । अनिभ्रातृणां तृप्तिस्तु वहिप्परिधिपातमात्रेण । यद्वो देवा इत्यस्य विश्वे देवा देवास्त्रिष्टुप् । अविहितदेवतायोजननिमित्तक- प्रायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः । ॐ यद्वो देवा अ० धेतन स्वाहा" देवेभ्य इदं०। मनोज्योतिरिति मनस्वतीसंज्ञकस्याग्निर्मनो ज्योतिखिद्युः । स्वाहाकारमदान- विपर्यासनिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः “ॐ मनोज्योतिर्नु० घृतेन स्वाहा" मनसे ज्योतिप इदं त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्न इत्यनयोविश्वे देवा अग्निर्व. रुणश्च त्रिषुप् । अवदानविपर्यासनिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः "ॐ वं नो अ० स्मत्स्वाहा " अग्नये वरुणाय इदं० । “ॐ स त्वं नो • एधि स्वाहा" अग्नये वरुणाय चेदं० । एवं द्रव्यत्यागदेवतामविपर्यासेऽप्यूहेन । प्रधानद्रव्यानु. त्पादनिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोग इति प्रधानद्रव्यानुत्पादनिमित्तकमा. यश्चित्ताज्यहोमविनियोगवाक्यम् । यन्म आत्मनः पुनरनिमिति मिन्दाभिधयो- ईयोः सोम ऋपिर्मिन्दवाञ्जातवेदा अनिः प्रथमस्य देवता । द्वितीयस्या- मिरिन्द्रो बृहस्पतिरश्विनौ च । प्रथमस्य गायत्री छन्दः, द्वितीयस्यानुष्टुप् । हवि. दोपनिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः । ॐ यन्म आ० चर्षणिः स्वाहा" मिन्दवते जातवेदसेऽनय इदं० । “ॐ पुनरग्निः मक्ष्योः स्वाहा" अग्नय इन्द्राय बृहस्पतयेऽश्विभ्यां चेदं० । अग्नये स्वाहेत्यादीनी मन्त्राणां वामदेव ऋषिः । अनियमो वरुणः सोमवेति क्रमेण देवताः । यजूंपि । समस्तव्याहृतीनां प्रजा- पतिः प्रजापतिहत्ती । चरूत्सेकनिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनि० ॐ अग्नये स्वाहा" अग्नय इदं ० "ॐ यमाय स्वाहा" यमायेदं० "ॐ वरुणाय स्वाहा" वरुणाये- दं। “ॐ सोमाय स्वाहा" सोमायेदं । “ॐ भूर्भुवः सुव. स्वाहा" प्रजापतय इदं० । आप्यायस्व सं ते पयासीत्यनयोरमिपिः। सोमो देवता प्रथमस्य गायत्री छन्दः, द्वितीयस्य त्रिष्टुप् । उत्सितस्य हविप आप्यायने विनियोगः "ॐ आप्या- यस्व० ग!" "ॐ सं ते पयासी० धिष्व" । यन्म आत्मनः पुनरग्निरितिमिन्दाभिध. १ ग. घ. दृ. 'देव ऋषि । क ग घ. ई. 'हाति । मा । ३ ग, 'कस्य मन्त्रस्या। ४ क. ख. त्व न स त्व नई'। ५ क. 'त्री । वि' । ६ क ख. ना वा'। ७ क. ख. "त्री द्वि' । ८ क. "तिद्वयो । ९ क. सौत्रस्य ।

·[प्रायश्चित्तमन्त्राणामृप्यादि] संस्काररलमाला। योयोर्यप्रयोः सोम ऋषिः, मिन्दवाञ्जातवेदा अमिः प्रथपस्य देवता । द्वितीय- स्यामिरिन्द्रो वृहस्पतिरश्विनौ च । प्रथमस्य गायत्री द्वितीयस्यानुष्ट । हविरुत्से- कनिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोग:-"ॐ यन्म आत्मणिः साहा" मिन्द- वते जातवेदसेऽग्नय इदं । “ॐ पुनर० श्योः स्वाहा " अग्नय इन्द्राय वृहस्पत- येऽश्विभ्यां चेदं । उद्वयं तमस इत्यस्याग्निः सूर्योऽनुष्टप् । उदु त्यं चित्रमित्य- नयोः सोम ऋपिः, सूर्यो देवता । प्रथमस्य यागत्री द्वितीयस्प त्रिपुः । यागा. 1 यागावा- नियोग इत्यु " पस्थानविनियोगवाक्ये विशेषः । “ॐ उद्वयं त० त्तम स्वाहा" सूर्यायेदं । उदु त्यं ना० सूर्य स्वाहा" सूर्यायेदं० 1 " ॐ चित्रं देपा० पश्च स्वाहा । मर्यायेदं . "। (* उद्वयं०, उदु त्यं०, चित्र०), नको नयो, यमादित्या इत्यनयोर्विधे देवाश्चन्द्रमास्त्रिष्टुप् । यागावापानमध्योत्पन्नचन्द्रग्रहणनिमित्तकप्रायश्चित्ताज्य. होमे विनियोगः । यागावापानमध्योत्पन्नचन्द्रग्रहणनिमित्तकमायश्चित्तार्ये चन्द्रोपस्थाने विनियोग इत्युपस्थानविनियोगवाक्पे विशेषः । “ नवो नवो भ० मायुः स्वाहा चन्द्रमस इदं। "ॐ यमादित्या अ० गोपाः स्वाहा चन्द्रमस इदं० । भूमिभूपिमित्यस्य सौत्रमत्रस्य वामदेवो भूमिरनुएम् । भिन्नमन्मयपात्राभि- पत्रणे विनियोगः- “ॐ भूमि मिमगान्माता मातरमप्यगात् । ऋध्यात्म पुत्रैः पशुभिर्यो नो द्वेष्टि स भिद्यताम् । प्रणवस्य परब्रह्मर्षिः परमात्माऽपि देवता देवी गायत्री छन्दः, पान. भेदननिमित्तकमायश्चित्ताग्यहोमे विनियोगः- ॐ स्वाहा इदं० अमय इदमिति वा । मनो ज्योतिरिति मनस्वतीसंज्ञकस्यामिनो पोतिखिष्टु । निम्हामिविना- शनिमित्तकमायश्चिताज्यहोमे विनियोग:--"ॐ मनो ज्योतिर्नु घृतेन स्वाहा " मनले ज्योतिप इद। समस्तन्याहृतीनां प्रजापतिः प्रजापतिःहती । प्रधानाहुतिस्विष्टकदाहुति- संसर्गनिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः । "ॐ भूर्भुवः मुकः स्वाहा" प्रमापतय इदं० । * धनुशिान्तर्गनं गपाप पुस्तयधिकम् । परमात्मन ·" भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[प्रायश्चित्तमन्त्राणामृप्यादि] (मिन्दादिगण) इमं मे तत्वा यामीत्यनयोविश्वे देवा वरुणो देवता । अयमस्य गायत्री छन्दो द्वितीयस्य विष्टुप् । समस्तव्याहृतीनां प्रजापतिः प्रजापतिदृहती । स्वम- जातरेतोविसर्गजन्यदोपपरिहारनिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः- ॐ इम मे० के स्वाहा " वरुणायेद । "ॐ तत्ता या० पी. स्वाहा वरुणायेदः । भूर्भुव. सुव. स्वाहा " प्रनापतय इ० । पुनर्मामित्यनुवाकमत्राणामरुणा ऋषयः सूर्यो देवता । प्रथमस्यानुष्टुप् , द्वितीयस्य द्विपदा त्रिष्टुप् , तृतीयस्य द्विपदा गायत्री, चतुर्थस्पानुष्टुप् । स्वम. जातरेतोविसर्गजन्यदोपपरिहारनिमित्तके जपे विनियोगः- पुन मा० तु मा ॥ १॥ यन्मेऽद्य० दाप ॥ २ ॥ इदं त० चैसे ॥ ३॥ यन्मे अथ मिन्दादिगणः। यन्म आत्मन इत्यस्य विश्वे देवा अग्निर्जातवेदा गायत्री । पुनरनिरित्यस्य विश्वे देवा अग्निरिन्द्रो वृहस्पतिरम्धिनी चानुष्टुप् । व्यस्तव्याहतीनां याज्ञिक्यो देवता उपनिषदः । अग्निर्वायः सूर्यो गायत्र्युष्णिगनुष्टुभः। प्रणवस्य परब्रह्मर्षिः परमात्माऽग्निर्वा देवता परमात्माग्न्योरभेदविवक्षयकैव वा देवता । गायनी छन्दः । यचिद्धि त इत्यस्य विश्वे देवा वरुणो गायत्री । यतिचेदमित्यस्प विश्वे देवा वरुणो विराड्नगती स्वरादनिष्टुब्बा । कितवास इत्यस्य विश्वे देवा वरुणखिएप् । सन्तुं तन्वनित्यस्य विश्वे देवास्तन्तुमानमिर्जगती । निवृज्जगती वा । उद्बुध्यस्खेत्यस्य विश्वे देवा. स्तन्तुमानमिस्त्रिष्टुप् , निवृत्रिष्टुब्बा । त्रयस्त्रि-शदित्यस्य विधे देवास्तन्तुमान- मिर्जगती । त्रियुब्बा । अन्वनिरित्यस्याग्निरग्निर्जातवेदा निवृत्रिपुः । मनो ज्योतिरित्यस्य मनस्वतीसंज्ञकस्यामिर्मनो ज्योतित्रिष्टुप् । भूरग्नये च पृथिव्यै चेत्यादिमहाव्याहृतिसंज्ञकमत्रचतुष्टयस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिषद ऋषयः, अग्निरमिः पृथिवी महत् । वायुर्वायुरन्तरितं महत् । सूर्य आदित्यो द्यौर्महद । प्रजापतिचन्द्रमा नक्षत्राणि दिशो महत् । महानिति वा सर्वत्र । इति क्रमेण देवताः । यजूंपि । सप्त त इत्यस्यामिः सप्तवानग्निर्जगती । प्रजापत इत्यस्य विश्वे देवाः प्रजापतिस्त्रिाप् । सर्वेपामन्तरागमनमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः- क ख ड महान् । २ क ख ड महान् । प्र।१ क ख महानिति क'।

·[प्रायश्चित्तमन्त्राणामृप्यादि] संस्काररत्नमाला। (दुर्गादिगणः) "ॐ यन्म णिः स्वाहा " मिन्दवतेऽग्नय इदं । "ॐ पुनरग्नि०क्ष्योः स्वाहा" अग्नय इन्द्राय बृहस्पतयेऽश्विभ्यां चेदं० । "ॐ भूः स्वाहा" अग्नय इदं० । "ॐ मुवः स्वाहा वायव इदं । “ॐ सुवः स्वाहा " सूर्यायेदं० । “ॐ भूर्भुवः सुवः स्वाहा" प्रजापतय इदं० । “ॐ स्वाहा " परमात्मन इदं० । अग्नय इदमिति वा । परमात्मनेऽनय इदमित्येकैव वा देवता । ॐ यच्चि० विस्वा० " वरुणाये। "ॐ यत्किचेदं. रिपः स्वाहा ” वरुणायेदं । “ॐ कितवा ० प्रियासः स्वाहा वरुणायेदं । "ॐ तन्तुं त० जनर स्वाहा " तन्तुमतेऽग्नय इदं । “ॐ उद्बुध्य० तर स्वाहा” तन्तुमते । “ॐ त्रयस्त्रिश० तु स्वाहा " तन्तु । ॐ अन्वग्निन खाहा" अग्नये नातवेदस इदं० । “ॐ मनो० न स्वा० " मनसे ज्योतिष इदं । "ॐ भूरग्नये च० हते च स्वाहा " अग्नयेऽग्नये पृषिव्यै महते चेदं० । “ ॐ भुवो वायवेत्ते च स्वाहा " वायवे वायवेऽन्तरिक्षाय महते चेदं । "ॐ सुवरादित्याय च० ते च स्वाहा" सूर्यायाऽऽदित्याय दिवे महते चेदं । ॐ भूर्भुवः० च स्वाहा प्रजापतये चन्द्रमसे नक्षत्रेभ्यो दिग्भ्यो महते चेदं । सप्त ते तेन स्वाहा तेऽग्नय इदं० । "ॐ प्रजापते न० णार स्वाहा " प्रजापतय इदं० । इति मिन्दादिगणः। " " सप्तव- अथ दुर्गादिगणः। (* जातवेदसे याज्ञिक्यो देवता उपनिपद ऋषयः । दुर्गा देवता त्रिष्टुप्, पञ्चानामन्तरागमनमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः-)"ॐ नातवेदसे ० त्यग्निः स्वाहा " जातवेदसेऽग्नय इदं । "ॐ मनो ज्योति० तेन स्वाहा" मनसे ज्योतिः । पूर्वत्तिस्रो महाव्याहृतयः। इति दुर्गादिगणः। तुभ्यं ता इत्यस्य विश्वे देवा अङ्गिरस्तमोऽग्निः कामो गायत्री । अन्वाधा. नानन्तरमाप्तमयाणनिमित्तमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः । ॐ तुभ्यं ता अ० मिरे स्वाहा " कामायेदं० । * धनुचिहान्तर्गतो प्रन्य क. पुस्तगतिरिक्तपुस्तकेषु नास्ति । २ ख, ग, घ."ते । ।

·अस्तान १२० भट्टगोपीनाथदीक्षिवविरचिता-[प्रायश्चित्तमन्त्राणामृप्यादि] अस्कान्द्यौरस्कानजनीत्यनयोविधे देवा यज्ञविष्टः । स्कनस्यौपासनाहुति- द्रव्पस्याभिमन्त्रणे विनियोगः । ॐ अस्कान्द्यौः पृ० यतु "। महि । उन्नम्भपेत्यस्य सोम आदित्योऽनुष्टुप् । स्कन्नस्योपासनस्याऽऽतिद्रव्यस्यो. परि जलसिन्ध(सेच)ने विनियोगः- उन्नम्म० इतिम् "" मजापते न त्वदित्यस्य विश्वे देवाः सोमो वा प्रजापतित्रिपुप् । स्कन्न। स्यौपा० व्यस्य वल्मीकवपायो प्रक्षेपणे विनियोगः-"प्रजापते. रयी- णाम्"। भरित्यस्या व्याहत्याः प्रजापतिरमिर्गायत्री । वल्मीकवपामक्षिसद्रव्यस्योप- स्थाने विनियोग:--" ॐ भूः"। मही चौरित्यस्य विश्वे देवा द्यावापृथिवी गायत्री । कीटावपन्नस्य द्रव्यस्या- न्तःपरिधिदेशे निवपने विनियोगः- ॐ मही योः पृ० मभिः " ! गर्भ सवन्तमगदमित्यस्य विश्वे देवा अग्निरिन्द्रस्त्वष्टा बृहस्पतिश्च त्रियुप् । औपासनहोमस्थालीस्रवणनिमित्तके स्थाल्यभिमत्रणे विनियोगः- ॐ गर्भर स्रव० राचैः । अपाश्चेत्यस्य सौत्रमत्रस्य वामदेवोऽया अग्निः पतिः । अवांवित्ररात्रजा- तामिविच्छेदनिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः- " अयाश्चाग्नेऽस्यनभिशस्तीश्च सत्यमित्त्वमया असि । अयप्ता मनसा धृतोऽयसा हव्यमूहिपेऽया नो धेहि भेपन स्वाहा नय इदं० । अयाश्चेत्य० पङ्गिः । मनो ज्योतिरित्यस्य मनस्वतीसंज्ञकस्यामिर्मनो ज्योति- वि० । त्रिरात्रप्रभृत्याक्सप्तरात्रजाताग्निविच्छेदनिमित्तकमायश्चित्ताज्यहो.. ॐ अयाश्चाग्ने० ।। ॐ मनो ज्यो० तेन स्वाहा " मनसे ज्योतिष इद० । अयाचेत्यपतिः । मनो ज्योति० ज्योतित्रिष्टुप् । तन्तुं तन्वन्नित्यस्य सोमस्तन्तुमानग्निर्जगती । सप्तरात्रमभृत्याग्द्वादशाहजाताग्निविच्छेदनिमित्तक- मायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः-"ॐ अयाश्चा० "मनोज्यो०" "तन्तुं तन्व० जन५ स्वाहा " तन्तुमतेऽग्नय इद । " अयसेs- क. सौत्रस्य।

·" [प्रायश्चित्तहोमत्राणामृप्यादि] संस्काररत्नमाला। १२१ दोपावस्तरित्यस्य सौत्रमन्त्रस्य वामदेवो वरुणो यजुः । सायंहोमकालाति- प्रमानिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोग:-"ॐ दोषावस्तनम स्वाहा परुणायेद. । समस्तव्याहृतीनां प्रजापतिः मजापतिहती । सायंहोमकालातिक्रमनिमित्त. प्रायश्चित्तार्थे पठने विनियोगः-ॐ भूर्भुव मुव " सायहोमकालातिक्रमनि- मित्तप्रायश्चित्तार्थ उपस्थाने विनियोगः, इ युपस्थानविनियोगवाक्यम् । प्रातर्वस्तरित्यस्य वामदेवो मित्रः मूर्यो वा यजः । मातोमकालातिक्रम- निमितप्रायश्चिताज्यहोमे विनियोगः--ॐ प्रातर्वस्तनम स्वाहा " मित्रायेद । सूर्यायदमिति वा। समस्तव्याहृतीनां प्रजापतिः प्रजापति—हती । मातहोमकालातिनमनिमित्त- मायश्चित्तार्थे पठने विनियोगः--"ॐ भूर्भुव सुव ", उपस्थाने विनियोग इत्युपस्थानविनियोगवाक्य अहः । सग्रहस्य सप्तहोतृमन्त्रस्य प्रजापतिर्वाच- स्पतिर्ब्रह्मा यजुः । पनो ज्योतिरि० स्त्रिाप् । एकहोमातिपातननिमित्तकमाय श्चित्ताज्यहोमे विनियोगः । होमव्यातिपातनिमित्तकप्रायश्चित्ताज्यहोमे विनि योग इति होमयातिपातननिमित्तकमायश्चित्तहोमे । होमत्रयातिपातननिमि- तकमायश्चिचाज्यहोमे विनियोग इति होमनयातिपातननिमित्तकप्रायश्चित्त होमे । “ॐ महाहवि:ता स० थिव्यै स्वाहा " वाचस्पतये ब्रह्मण इद। "ॐ मनो ज्यो० घृतेन स्वाहा " मनसे ज्योतिप इद. भवत न इत्यस्य मत्रस्य सोमोऽग्नी पतिः । अग्न्युपस्थाने विनियोगः- "ॐ भवत न स. ध न " । पत्ते वय यथा हेतिद्वयोर्विश्वे देवा अमिस्त्रि- एप् । होमान्तरशननिमित्तकमायश्चिचाज्यहोमे विनियोगः- "ॐ यत्ते वय० गमे स्वाहा अग्नय इद ० । “ॐ यथा हत० आयु स्वाहा " अग्नय इद० । समिदभ्याधानपक्षे होमान्तरशननिमिचकमायश्चित्तार्थे समिदभ्पाधाने विनियोग इति विनियोगवास्यम् । जपपक्षे जपे विनियोग इति । या वेत्थेत्यस्य विश्वे देवा वनस्पतिर्गायत्री । पूर्वाहुत्युपर्युत्तराहुति. स्कन्दननिमित्तकमायश्चित्तार्थे समिदाधाने विनियोग:-"3ॐ यन वेथ व० " गामय" समस्तव्याहृतीनां प्रजापतिः मजापतिवृहती । होमद्रव्ये दृष्टिपिन्दुपतननि- मित्तकमायश्चित्ताये जपे विनियोगः । “ॐ भूर्भुव सुव " 12 रीनस्य ।

·प्रजाप- १२२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[प्रायश्चित्तहोमन्त्राणामृप्यादि] मित्रो जनान्कल्पयतीत्यस्य मन्त्रस्य विश्वे देवा मित्रत्रिपुप् । दृष्टिबिन्दुप- तननिमितकपूर्वाहुतिस्थानविहितवैशेपिकमधमाहुतौ विनियोगः-"ॐ मित्रो जनान्कल्पय० ज्जुहोत स्वाहा "मित्रायेदं । समस्तव्याहृतीनां प्रजापतिः प्रजापतिहती । प्रादुष्करणकालातिक्रम- निमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः-"ॐ भूर्भुवः सुवः स्वाहा तय इदं । सग्रहस्य सप्तहोत्मत्रस्य प्रजापतिर्वाचस्पतिर्ब्रह्मा यजुः । मनो ज्योतिरि० तित्रिषुप् । स्वकाल औपासनहोमानारम्भनिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनि. योगः- ॐ महाहविहोता. थिव्यै स्वाहा" वाचस्पतये ब्रह्मण इदं । " मनो ज्योति घृतेन स्वाहा " मनसे ज्योतिप इदं० । सग्रहस्य सप्तहोठमत्रस्य प्रजापतिर्वाचस्पतिर्ब्रह्मा यजः । पिण्डपिपज्ञा. तिपातननिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः-"ॐ महाहविहोता. विव्यै स्वाहा " वाचस्पतये ब्रह्मण इदं । समस्तव्याहृतीनां प्रजापतिः प्रजापतिर्वृहती । अमुककर्मार्थामिनाशप्रायश्चि- ताज्यहोमे विनियोगः-"ॐ भूर्भुवः सुवः स्वाहा " प्रजापतय इदं० । अयाश्वेत्यस्य सौत्रमन्त्रस्य वामदेवोऽया अग्निः पतिः । औपासनाग्न्यनुगम- ननिमित्तकमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः-"ॐ अयाश्चाग्ने० भेषन स्वाहा अयसेऽग्नय इदं० । समस्तव्याहृतीनां प्रजापतिः प्रजापतिवृहती । पृथम्गतौपासनान्येकदेशस्य लौकिकामिना श्रौताग्निना या जातस्य संसर्गस्प दोषपरिहारार्थमायश्चित्त- होमे विनियोगः-ॐ भूर्भुव सुवै. स्वाहा " प्रजापतय इदं । इति प्रायश्चित्तहोममन्त्रास्तेपामृप्यादि च । अथ शास्त्रान्तरोक्तानि प्रायश्चित्तानि गण्यन्ते- स्वराक्षरादिलोपश्च इध्मादेश्छेदनादिकम् । इध्मकाष्ठातिरेकवेधमकाष्ठन्यूनता तथा ॥१॥ अनलस्योपघातश्च स्वयं प्रज्वलनं तथा। प्रणीताप्रोक्षणीस्कन्दः शोषणस्रवणे तथा ॥२॥ 1 क 'स्य वि'। २ क. सोमस्य । ३ ग घ. इ. 'वः ।।

·[शास्त्रान्तरोक्तानि प्रायश्चित्तानि] संस्काररत्नमाला। (प्रयज्ञ ) इविपो दोप उत्सेकः सूर्यचन्द्रग्रहस्तथा। पात्रभेदो निरूढानेर्विनाशो वीर्यपातनम् ॥ ३ ॥ होममध्येऽशनं होमानारम्भः समये स्वके । पिण्डयज्ञात्ययो वहिपत्न्यत्विकस्वामिमध्यतः ॥४॥ द्विपादाद्यागमोऽन्वाहित्युत्तरं वा कतिर्यजे। एतेषां तु भवेत्सायश्चित्तं शास्त्रान्तरीयकम् ॥५॥ श्रौतोक्तप्रायश्चित्तानामत्र प्राप्तिः श्रौतमध्ये गार्वान्नानवलात् । अविरुद्ध- त्वाच्छास्त्रान्तरोक्तानां प्राप्तिः । सर्वप्रायश्चित्तमा वा सर्वत्र । इति संस्काररत्नमालायां प्रायश्चित्तमयोगः । इत्योकोपाइश्रीमद्गणेशदीक्षिततनूजभट्टगोपीनाथदीक्षितविरचि- तायां सत्यापाढहिरण्यकेशिस्मार्तसंस्काररत्नमा- लायां द्वितीयं प्रकरणम् ॥ २॥ अथ तृतीय प्रकरणम् । ग्रहमखः। अथ ग्रहमखं वक्ष्ये श्रीदं कर्मसमृद्धिदम् । नवग्रहात्मा विनेशस्तेन तुष्टोऽस्तु सर्वदा ॥१॥ अथ ग्रहमखः । स च नित्यनैमित्तिककाम्यभेदेन त्रिविधः । शुभवारविजन्म- नक्षत्रायनविषुवोपरागादिपु नित्यः । उपनयनादिकर्मप्रारम्भेपु नैमित्तिकः । विपदपगमसंपदादिकामनासु काम्यः । तत्र काम्ये मण्डपकुण्डादिकं नित्यम् । नित्यनैमित्तिकयोरनित्यम्- " नित्यं नैमित्तिकं हित्वा सर्वमन्यत्समण्डपम् " इति मात्स्योक्तः। यदा स्थण्डिलं तदा वेदिरेव न मण्डपः, तथैव शिष्टाचारदर्शनादिति प्रयोगपारिनाते।

·- १२४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता प्रियज्ञः]] ( कुण्डमण्डपयोन्यादीनो लक्षणानि) मण्डपलक्षणं हेमाद्री मात्स्ये-- "गृहस्योत्तरपूर्वेण मण्डपं कारयेयुधः । रुद्रायतनभूमौ वा चतुरश्रमुदक्प्लवम् ॥ दशहस्तमधाष्टौ वा हस्तान्कुर्याद्विधानतः । तस्य द्वाराणि चत्वारि कर्तव्यानि विचक्षणैः" इति । उत्तरपूर्वेणेति तृतीया सप्तम्यर्थे । उदवप्लवमुदक्क्रमनिम्नम् । अष्टौ वा हस्तान्कुर्यादित्यत्र मण्डपार्थमिति शेपः । कुर्यात्स्वी कुर्यादित्यर्थः । दशहस्त- मष्टहस्तं वा मण्डपं कुर्यादिति फलितोऽर्थः । विधानत इत्यनेन भूमिशोधन- नवभागकरणादिः सर्वा क्रिया गृह्यते । तस्य मण्डलस्य । कुण्डं तु स्कान्दे- "नवग्रहमसे कुण्डं हस्तमात्रं समन्ततः । चतुरश्रमधोहस्तं योनिवक्त्रं समेखउम् । चतुरडलविस्तारा मेखला तद्वदुच्छ्रिता " इति । अधोहस्तमधोभागे हस्तपरिमित्तखातम् । योनिवक्त्रं योनिवक्त्रवत् । वक्त्रं कण्ठः, तद्वद्विस्तारवत् । इदं कुण्डं मण्डपपक्षे तदीशानभाग उदीच्या या कार्यमिति हेमाद्रिः । मध्य इति केचित् । योनिर्मात्स्ये- " वितस्तिमात्रा योनिः स्यात्पट्सप्ताङ्गुलिविस्तृता । कूर्मपृष्ठोन्नता मध्ये पार्श्वयोश्चाङ्गुलोच्छ्रिता ॥ गजोष्ठसशी तद्वदायता छिद्रसंयुता । मेखलोपरि सर्वत्र अश्वत्थदलसंनिभा " इति ।। तद्वदगुलोच्छ्रायवत् , पायोर्विस्तृतेत्यर्थः । गजोष्ठसदृश्यश्वत्थदलसदृशी वेति विकल्पः। सा च योनिः पश्चिमतः कार्या- " पश्चिमे मध्यभागे तु योनि कुर्याद्विधानतः " इति गर्गोक्तेः। कुण्डाभावे स्थण्डिले होमः कार्य:- " नित्यं नैमित्तिकं होम स्थण्डिले वा समाचरेत् ” इति शारदातिलकात् । अत्र योग्रहणेन काम्ये न स्थण्डिलमित्यर्थादुक्तं भवति । , १ ग. घ. इ. 'म्ये स्थ।

·- [ ग्रहयज्ञः ] संस्काररत्नमाला। (सापवादमामिचक्रम् ) मात्स्ये- तस्य चोत्तरपूर्वेण स्थण्डिलं हस्तमात्रकम् । विनप्रं चतुरश्न च वितस्त्युच्छ्रायसंमितम् । द्विरकुलोच्छ्रितो वप्रः प्रथमः समुदाहृतः । अङ्गुलोच्छ्रायसयुक्तं वप्रद्वयमथोपरि । यमुलस्तत्र विस्तारः सर्वेषा कथितो बुधै. " इति । तस्य कुण्डस्य । स्थण्डिलं वैदिः । वो मेखला । वितस्तिदिशाङ्गुला, तया परिमितो य उच्छायस्तेन संमितं संवद्धमित्यर्थः । हिरकुलोच्छ्रित इत्यत्र मुच्चयोग आपः । उपरि प्रथमवप्रोपरि । सर्वेषां वप्राणाम् । काम्येऽग्निचक्रमावश्यकम् । तच्च ज्योतिर्निवन्धे- सैका तिथिरियुता कृताप्ता शेपे गुणेऽभ्रे भुवि वहिषासः । सौख्याय होमे शशियुग्मशेपे प्राणार्थनाशो दिवि भूतले च " इति । शुलपतिपदमारभ्यान गणनैति सांप्रदायिका ज्योतिर्विदः । एकया संहिता सैका गणितासु तिथिप्वधिकका तिथिर्गणयितव्येत्यर्थः । अत्रक- वचनं द्विवादितिथिविषये जात्यभिप्रायं ज्ञेयम् । वायुता कृतासेत्येतद्वयं तिथि- विशेषणम् । कृतशब्देन कृतादियुगचतुष्टयवोधितचतुःसंख्या लक्ष्यते । तेन चतुःसंख्याया लाभः । आप्ता भाजिता । गुणास्त्रयः । अभ्रंशून्यम् । शश्यकः । युग्मं द्वौ । अन्यत्स्पष्टम् । एतदपवादस्तत्रैव- " नित्ये नैमित्तिके कर्मण्यग्निचकं न विद्यते " इति । अग्निचक्रं न विद्यते, अनिचकापेक्षा नास्तीत्यर्थः । अथाऽऽहुतिपातो ज्योतिप्- "तरणिविद्भगुभास्करिचन्द्रमाः कुजसुरेज्यविधुतुदकेतवः । रविमतो दिनभं गणयेत्क्रमात्प्रतिसगं त्रितयं त्रितयं न्यसेत् । दिनकरातिमाकुजकेतको हुतमुमो न शुभास्त्वितरे शुभाः । दहनचक्रमिदं प्रविलोक्यता हवनकर्मणि सर्वसमृद्धये " इति । १ क ख. ग. सहिता । २ क. स ग सका। ३ कर्थ । वा1. ग. 'युताः । ५ क. ग. 'ताप्ता इत्ये।६ क. 'एय ले' । ७ क. ग. मानिता । ८ के 'म् । । क. 'ति । अथा'1 ·१२६ भट्टगोपीनाथदीक्षिवविरचिता [ग्रहयज्ञ ] (सापवादाऽऽहुति , पीठरचना) तरणिः सूर्यः । विद्युधः । भृगुः शुक्रः । भास्करिः शनिः । चन्द्रमाः भसिद्धः । कुजो भौमः । सुरेज्यो गुरुः । विधुतुदो राहुः । केतुः प्रसिद्धः । दिनकरः सूर्यः । आर्किः शनिः । तमो राहुः । कुजो मगलः । केतुश्चेत्येते हुत जश्वेन्न शुभाः । इतरेऽवशिष्टाश्चन्द्रबुधवृहस्पतिशुक्रा हुतभुनश्वेच्छुभा इत्यर्थः। अनापवादः क्रियासारे- " नित्ये नैमित्तिके दुर्गाहोमादी न विचारयेत् " इति । " (+सर्वतोभद्रपीठे तु सर्वाधार प्रकीर्तितम् " इति स्मृतिवचनात्सर्वतोभद्रपीट वेदिकायां शान्तिरत्नमालाया वक्ष्यमाणेन प्रकारेण रचयित्वा तत्र ब्रह्मादि- देवता आवाह्य संपूज्य तदुपरि वेदिपरिमिते श्लक्ष्णे क्षौमवस्त्रे कार्पासवस्ने वा ग्रहपीगनि निष्पादयेत् । तत्मकार इत्यम्-वेदिपरिमितं श्लक्ष्णं क्षौमं वस्त्रं कार्पास वा प्रसार्य वस्त्रमा. न्तेऽवध्यर्थ चतुर्दिक्षु समन्तादेकैका रेखा लिखिला ततोऽन्तरैकैकाडलान्तराला. स्तिस्रस्तथैव लिखित्वा शिष्टं चतुरश्रमन्तर्गतं मागुदक्च धा विभज्य तेन निप्पन्नेषु नवकोप्ठेषु मध्यकोष्ठे सूर्यस्य । आग्रेयकोष्ठे सोमस्य । दक्षिणकोष्ठे भौमस्य । ऐशानकोठे बुधस्य । उत्तरकोष्ठे गुरोः । पूर्वकोष्ठे शुक्रस्य । पश्चिमकोष्ठे शनेः । नैतकोष्ठे राहोः । वायव्यकोठे केतोः । इत्येवं क्रमेण वक्ष्यमाणमकारेण लिखित्वा तत्तद्वर्णाक्षतैः पूरयेत् । अथवा-यथा ग्रहपीठानां पोप निवेशो भवति तावत्ममाणं पतं सकर्णिक- मष्टपत्रं पद्म विलिख्य कर्णिकायां सूर्यस्याऽऽग्नेयपत्रे सोमस्य दक्षिणपत्रे भौमस्यै- शानपत्रे बुधस्योत्तरपत्रे गुरोः पूर्वपने शुक्रस्य पश्चिमपने शनैर्ऋतपने राहो. यव्यपत्रे केतोरिति । अथ ग्रहपीठरचनाप्रकारः । प्रसारितवस्त्रस्य मध्ये रक्तवर्णचर्णेन पड्यूकासप्तयवसहितकाजुलात्मकन्या- सार्थेन कैर्काटकेन सूर्यस्य त्वं पीठं विदध्यात् । आग्नेय्यां घेतचूर्णेन यूकाइयसप्तयवसहितचतुरडलात्मकभुनचतुष्टयेन चतु- रनं सोमस्य पीठम् । + धनुचिहान्तर्गतो प्रयो ग घ र पुस्तके वेवास्ति । १८ 'न्ते बध्य । २४ कोट'।

·कृत्वा शिष्टं मार्जयेत् , इत्येवं पञ्चकोणपीठं शुक्रस्य । अथवा यूकापट्कयर- पदकसहित यहुलात्मकन्यासान वृत्तं कृत्वा तस्मिन्टचे पूर्वी दिशमारभ्य यकापदकयवपदकसहितव्यगुलपरिमितपदेशे चिह्न कृत्वा तत आरम्यान्येषु प्रदेशेप्येवमेव चिह्नानीत्येवं पञ्च चिह्नानि कर्णाटकेन कृत्वा यस्मात्तस्मादेक- स्माच्चिद्वादनन्तरं चिह्न विहाय तृतीयचिनसंलग्नं यूकाव्ययवत्रयाधिकागुलपञ्चक परिमितं वाहूं कृत्यैवमेवेतरांश्चतुरो वाइन्संपाद्य कोणावस्थावाहूनृत्वं च मार्ज- पश्चिमायां कृष्णचर्णेन लिक्षाचतुष्टययूकाचतुष्टयपवचतुष्टपारिकचतुरङ्गुला- त्मकल्यासार्थेन वृत्तं कृत्वा दृवसंगतां वृकापञ्चायवत्रयाधिकारङ्गुलमितां पद्कयवपक्षकाधिकाङ्गुलद्वयात्मकव्यासान रत्तं कृना कापदायवपञ्चा• ज्यां कुर्यादित्येवं प्रत्यग्ज्यं पडडुलक्षेत्रफलं शने पीठम् । बवा लिक्षा. त्यां नीलचूर्णेन चतुरदगुलपरिमितचतुर्भुतं चतुरय करा तस्य चनर' [ग्रहपीठरचनाप्रकारः] संस्काररत्नमाला। याम्यां रक्तवर्णचूर्णेन चतुएंकाधिकाङ्गुलत्रयात्मकभुनत्रयेणैकयूकापञ्चयव- सहितम्यगुललम्बकं त्रिकोणं दक्षिणाग्रं भौमस्य पीठम् । ई(ऐ)शान्यां पीतचूर्णेन चतुर्यवान्तरं चतुरङ्गुलदीर्घमुदक्संस्थं भुजसंज्ञक रेखाद्वयं समाग्रं लिखित्वैतदेखाद्वयोदग्गताग्रयोरन्तराले तदग्रसंगतामन्त. रालपदेशमादेशपरिमितामेकां रेखां लिखित्वा पौरस्त्यभुजोत्तरदि- गताग्रात्पुरतोऽग्रसंलग्ना चतुर्यवात्मिकां प्राची रेखां विधाय तथैव पाश्चात्यभुनोत्तरदिग्गताग्रात्पश्चादग्रसलग्नां चतुर्यवात्मिकां मतीची रेखां विधाय भुजद्वयमध्यत उत्तर ऋजुतिर्यक्सूत्रं दत्त्वा भुनद्वयमध्यंत उत्तरे लिशा. पञ्चकयूकाद्वयसहितपश्चयवाधिकाङ्गुलद्वयं नीत्वा तत्र चिद्रं कृत्वा चतुर्यवात्म- कभापत्यग्रेखावहिष्मान्तावारभ्य चिह्नपर्यन्तं पड्यवाधिकयङ्गुलात्मकं भुन द्वयं कुर्यात् , इत्येवं वाणाकारं पीठे बुधस्य । उत्तरस्यां पीतपूर्णेन पूर्वपश्चिमभुजपं पङ्गुलं दक्षिणोत्तरभुजदयं यमुल- मित्येवं दीर्घचतुरश्रपीठं गुरोः। पूर्वस्यां श्वेतपूर्णेन पञ्चयकासप्तयवैकाइगुलात्मकव्यासाधेन टिकेन वृत्त कृत्वा तस्मिन्वृत्ते पूर्वा दिशमारभ्य यूकानपयवद्वपसहितयङ्गुलमिताः पञ्च ज्याः येदित्येवमुत्कारसंज्ञकं पञ्चकोणं शुक्रस्य पीठम् । धिकालनपरिमिता वृत्तरेखासंलग्नां ज्यासंज्ञका रेखा क्षेत्रफलं शने पीठम् । दिशादित्य बगुल ·, १२६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [ग्रहयज्ञ] (सापवादाऽऽहुति', पीटरचना) तरणिः सूर्यः । विद्युधः । भृगुः शुकः । भास्करिः शनिः । चन्द्रमाः मसिद्धः। कुजो भौमः । सुरेज्यो गुरुः । विधंतुदो राहुः । केतुः प्रसिद्धः। दिनकरः सूर्यः । आर्किः शनिः । तमो राहुः । कुजो मङ्गलः । केतुश्चेत्येते हुतभुजचेन्न शुभाः । इतरेऽवशिष्टाश्चन्द्रबुधवृहस्पतिशुक्रा हुतभुजश्वेच्छुभा इत्यर्थः। अत्रापवादः क्रियासारे- " नित्ये नैमित्तिके दुर्गाहोमादी न विचारयेत् " इति । " (+सर्वतोभद्रपीठे तु सर्वाधार प्रकीर्तितम् " इति स्मृतिवचनात्सर्वतोभद्रपीट वेदिकायां शान्तिरत्नमालाया वक्ष्यमाणेन मकारेण रचयित्वा तत्र ब्रह्मादि- देवता आवाय संपूज्य तदुपरि वैदिपरिमिते श्लक्ष्णे क्षौमवस्त्रे कासवस्ने वा ग्रहपीठानि निप्पादयेत् । तत्मकार इत्थम्-वेदिपरिमितं श्लक्ष्णंक्षीमं वस्त्रं कार्पासंवा प्रसार्य वस्त्रमा न्तेऽवध्यर्थ चतुर्दिक्षु समन्तादेकैकां रेखा लिखिला ततोऽन्तरैकैकाकुलान्तराला- स्तिस्रस्तथैव लिखित्वा शिष्टं चतुरश्रमन्तर्गतं प्रागुदक्च धा विभज्य तेन निप्पन्नेषु नवकोष्ठेषु मध्यकोष्ठे सूर्यस्य । आग्रेयकोष्ठे सोमस्य । दक्षिणकोष्ठे भौमस्य । ऐशानकोष्ठे बधस्य । उत्तरकोष्ठे गुरोः । पूर्वकोष्ठे शुक्रस्य । पश्चिमकोटे शनेः । नैतकोष्ठे राहोः । वायव्यकोष्ठे केतोः । इत्येवं क्रमेण वक्ष्यमाणमकारेण लिखित्वा तत्तद्वर्णाक्षतैः पूरयेत् । -यथाग्रहपीगनां पत्रेषु निवेशो भवति सावत्प्रमाण पत्रं सकर्णिक- मष्टपलं पमं विलिख्य कर्णिकायां सूर्यस्याऽऽनेयपत्रे सोमस्य दक्षिणपने भौमस्यै. शानपत्रे बुधस्योत्तरपत्रे गुरोः पूर्वपत्रे शुक्रस्य पश्चिमपत्रे शने मतपत्रे राहो. यम्पपने केतोरिति । अथ ग्रहपीठरचनाप्रकारः । प्रसारितवस्त्रस्य मध्ये रक्तवर्णचूर्णेन पड्यूकासप्तयवसहितकाङ्गलात्मकन्या- सार्धन काटकेन सूर्यस्य वृत्तं पीठं विदध्यात् । आग्नेय्यां श्वेतचूर्णेन यूकाद्वयसप्तयवसहितचतुरङ्गलात्मकभनचतुष्टयेन चतु- रथ सोमस्य पीठम् । + धनुचितान्तर्गतो अन्यो ग घ र पुस्तकेष्वेवास्ति । १ ड, 'न्ते बध्य' । २८ कोट। अथवा- ·[ग्रहपीठरचनाप्रकार. संस्काररत्नमाला। १२७ याम्यो रक्तवर्णचूर्णेन चतुर्युकाधिकाकुलत्रयात्मकभुनत्रयेणैकयूकापञ्चयव- सहितम्यङ्गुललम्वकं निकोणं दक्षिणाग्रं भौमस्य पीठम् । ई(प)शान्यां पीतचूर्णेन चतुर्यवान्तरं चतुरहुलदीर्घमुदक्संस्थं भुजसंशक रेखाद्वयं समानं लिखित्वैतदेखाद्वयोदग्गताग्रयोरन्तराले तदग्रसंगतामन्त. रालप्रदेशमादेशपरिमितामेकां रेखां लिखित्वा पौरस्त्यभुजोत्तरदि- गतानात्पुरतोऽनसंलग्न चतुर्यवात्मिकां प्राची रेखां विधाय तथैव पाश्रात्यभुजोचरदिग्गतापात्पश्चादग्रसलग चतुर्यवास्मिको मतीची रेखा विधाय भुजद्वयमध्यत उत्तर ऋजुतिर्यवसूत्रं दत्त्वा भुजद्वयमध्यंत उत्तरे लिक्षा- पञ्चकयूकाद्वयसहितपश्चयवाधिकाङ्गलयं नीत्वा तर चिहं कृत्वा चतुर्यवात्म- कमाक्प्रत्यग्रेखावहिप्पान्तावारभ्य चिह्नपर्यन्तं पढ्यवाधिकम्यगुलात्मकं भुज- द्वयं कुर्यात् , इत्येवं चाणाकारं पीठं बुधस्य । उत्तरस्यां पीतचूर्णेन पूर्वपश्चिमभुजद्वयं व्यङ्गुलं दक्षिणोत्तरभुनद्वयं व्यङ्गुल. मित्येवं दीर्घचतुरश्रपीटं गुरो । पूर्वस्या श्वेतपूर्णेन पञ्चयूकासप्तयकाहगुलात्मकव्यासान कैटिकेन वृत्तं कृत्वा तस्मिन्वृत्तं पूर्वा दिशमारभ्य यूकानययवयसहितयङ्गुलमिताः पञ्च ज्याः कृत्वा शिष्टं मार्जयेत् , इत्येवं पञ्चकोणपीठं शुक्रस्य । अथवा यूकापदकयव- पटकसहितयगुलात्मकच्यासार्थेन वृत्तं कृत्वा तस्मिन्वृत्ते पूर्वा दिशमारभ्य गुकापदकयषपदकसहितव्यङ्गुलपरिमितप्रदेशे चिह्नं कृत्वा तत आरभ्यान्येषु मदेशेष्येवमेव चिहानीत्येवं पश्न चिहानि कर्नाटकेन कृत्वा यस्मात्तस्मादेक- स्माचिह्नादनन्तरं चिदं विहाय तृतीयचिह्नसंलग्नं यूकाययवत्रयाधिकागुलपञ्चक- परिमितं वाहुं कृत्वैवमेवेतश्चितुरो वाइन्संपाय कोणाधस्थान्वाइन्टत्तं च मान- येदित्येवमुत्कारसज्ञकं पञ्चकोण शुक्रस्य पीठम् । पथिमायाँ कृष्णचूर्णेन लिक्षाचतुष्टपयूकाचतुष्टययवचनुष्टपाधिकचतुरगुला- त्माच्यासार्धन वृत्त कृत्वा वृत्तसंगतां युकापचकयवत्रयाधिकाइडलमितां ज्यां पुर्यादित्येवं प्रत्यग्ज्यं पडडुलक्षेत्रफलं शने पीठम् । अथवा लिक्षा- पटकयवपञ्चकाधिकाङ्गुलद्वयात्मकल्यासार्थेन वृत्त कृत्वा यूकापट्कयवपञ्चा- धिकाङ्गुलमर्यपरिमिता वृत्तरेखासंलग्नां ज्यासंज्ञका रेखां दद्यादित्येां बगुल- क्षेत्रफलं शनै पीउम् । नैर्ऋत्यां नीलचूर्णेन चतुरइगुलपरिमितचतुर्भुनं चतुरश्रं कृत्वा तस्य चतुर 1. प्राची । २. ध्यउ।३० कर', 'यामि ।

·१२८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [ग्रहपीठरचनाप्रकार.] (देवतामूलमन्नस्वरूपम् ) भस्याऽऽमेयकोणादक्षिणतो यूकापकैकयवाधिककाङ्गलास्मकं प्रदेशमजुतया वर्धयित्वा तत्र चिह्न कृत्वैवमेवोत्तरतो वर्धयित्वा चिह्नं कृत्वा दक्षिणदिग्गत- चिहान्नैर्ऋतकोणपर्यन्तां रेखा लिखिखोत्तरदिग्गतचिनाद्वायव्यकोणपर्यन्तां रेखा लिखित्वाऽधःस्थद्यगलात्मकभुनार्धयोश्चिद्रं कृत्वा ताभ्यां चिताभ्या- मेकैकाइगुलात्मकन्यासान कर्काटकेन वृत्तद्वयं लिखेत् , मध्यस्थितं सर्व मार्जयेदित्येवं शूर्पाकारं पीठं राहोः । वायव्यां नानावणैः पूर्वापरमष्टाङ्गुलदीर्घ चतुर्यवान्तरं रेखाद्वयं विलि- ख्याध आरम यास्त्यक्त्वा भुजावुत्तरतो मियो लग्नास्यौ कुर्यादित्येवं ध्वजाकारं पीठ केतोः। सर्वत्र कोष्टमध्यभागानुसारेण पीठमध्यभागकल्पना । आदित्याभिमुखाः सर्व इत्येतस्मिन्पक्षे सोपचतुरथपीठस्य दिक्षु कोणाः कल्पनीयाः। भौमस्य तु पूर्वव- देव । वाणस्याग्रमीशानकोष्ठनैनकोणसंमुखं यथा भवति तथा बुधवाणाकार- पीठम् । वृहस्पतेः पूर्ववदेव । शुक्रपीठस्य पश्चिमां दिशमारभ्य पञ्च. ज्याकल्पनम् । शनेः पीठं माग्ज्यं कल्पनीयम् । नैर्ऋतकोष्ठेशानकोणाभिमुखं राहुपीठं शूर्पाग्रं कल्पनीयम् । धजस्योत्तराग्रता पूर्वत्रोक्ताऽत्र दक्षिणाग्रतेति केतुपीठम् । इति विशेषः ) सर्वतोभद्रादिपीठे मूलमन्त्रेण जुहुयादितिवच- नाभावान मूलमत्रेण होमः, किंतु-" प्रणवादिचतुर्थ्यन्तं स्वाहाशब्दसमन्वितम् । स्यापीठदेवताहोमे मन्त्रो नामैव कीर्तित " इति तन्त्रमकाशकारोक्तनमःशब्दरहितेनैव नाममन्त्रेण होम इति द्रष्टव्यम् । मूलमन्त्रस्वरूप तु गारुडे- " प्रणवादिचतुर्यन्त नमोन्त चैव सत्तम । देवताया स्वक नाम मूलमन्त्र प्रकीर्तित. " इति । तथा च यत्र मूलमत्रेण जुहुयादिति वचनं विशेपविहितमन्त्राभावश्च तत्रायं मूलमन्त्रः । तेन कर्तव्ये होमे नमःशब्दोत्तरं स्वाहाकारो भवति । , क.टे यन्त्रे च ५। २ क यन्त स्वा' । ३ क 'न्वित । यत्रपीठादिदेवाना हो। क मात्र प्रवी । ५ क तेनैवेति । ६ क प ग। 'काराऽपि ।।

·[ग्रहमखप्रयोग] संस्काररत्नमाला। १२९ (भाचार्यादिवरणम् ) ग्रहमख प्रयोगः। अथ प्रयोगः- कर्ता मात्वा नित्यकर्म निर्वयं मौतिकोक्त काल आचम्प प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य करिष्यमाणामुककर्मणि ग्रहानुकूल्य. सिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थं ग्रहयज्ञं करिष्य इत्युपनयनादिकर्ममारम्भेषु नैमित्तिकग्रहयज्ञसंकल्पः । त्रिजन्मनक्षत्रायनविपुवोपरागेपु त्रिजन्मनक्षत्रे ग्रह- यहं करिष्ये । अयने विपुत्र उपरागे वा ग्रहयज्ञं करिष्य इति नित्यग्रहयज्ञ- संकल्पः । विपदपगमसंपदादिकामनासु विपदपगमार्थ संपत्माप्त्यर्थं पुष्टिमा- प्त्यर्थमित्येवं तत्तत्कामनानुसारेण काम्यग्रहयशसंकल्पः । ततः संभारान्संभ- रेत् । तत्र नित्यनैमित्तिकयोर्यथोक्तवस्तूनि तदभावे प्रतिधिनिरूपाणि वा यथासंभवं संपादयेत् । काम्ये तु प्रतिनिध्यभावायथोक्तवस्तून्येवे । संक- ल्पात्पूर्व वा संभारसंभरणम् । ततो गणपतिपूजनादिनान्दीश्राद्धान्तं कृत्वाऽऽचार्यादिवरणं कुर्यात् । अमुकपवरान्वितापुकगोत्रोत्पन्नोऽमुकशाखाध्याय्पमुकशर्माऽहममुकमवरान्विता- मुकगोत्रोत्पन्नममुकशाखाध्यायिनममुकार्माणमस्मिन्ग्रहयज्ञ आचार्यत्वेन त्वां रण इति विधिकं कर्मकुशलं स्वशाखाविदं सदाचारिणं ब्राह्मणं पाणिना पाणि संस्पृश्य शृणुयात् । तद्धस्ते फलादि दद्यादित्याचारः। ततस्तं संपूज्य मार्थये- आचार्यस्तु यथा स्वर्गे शकादीना बृहस्पति । तथा त्व मम यज्ञेऽस्मिन्नाचार्यो भव सुक्त " इति । ततो ग्रह्माणं कृत्वा संपूज्य- यथा चतुर्मुखो ब्रह्मा स्वर्ग लोके पितामह । तथा त्व मम यज्ञेऽस्मिन्ब्रह्मा भव द्विजोत्तम " इति त मायेत् । ततः सदस्यं कृत्वा संपूज्य- " भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वधर्मभृता वर । वितते मम यज्ञेऽस्मिन्सदस्यो भव मुत्रन " । इति तं प्रार्थयेत् । ततो होमानुसारेणविजो त्वा संपूज्यं- अस्य यागस्य निप्पत्ती भवन्तोऽभ्यर्थिता मया । सुप्रसन्न प्रकर्तव्य कर्मेद विधिपूर्वकम् " इति तान्मार्थयेत् । १ग मौहर्तिके । प र ज्योतिविदुक्के । ३'प' । तत्र । ३ ५ १.६ ।। ४. याप्यमुम्म १५ग ततस्तद्ध। महीमुर । ७ ग रावस्यं सत्राप्यं त । ९ग वृणुयात् । ततस्ता स'11. ग 'ज्य प्रार्थये ।। “ प्रमाण । 10 ·है भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- (ग्रहमवप्रयोगः] (कुण्डाययवेषु देवतानामावाहनम् ) अथाऽऽचार्योऽग्न्यायतनस्य पश्चादुपविश्याऽऽचम्य माणानायम्य- यदन संस्थितं भूत स्थानमाश्रित्य सर्वदा । स्थान त्यक्त्वा तु तत्सवं यत्रस्थं तर गच्छतु । अपकामन्तु भूतानि पिशाचाः सर्वतोदिशम् । सर्वेषामविरोधेन ब्रह्मपर्म समारभे"। इति मागादिक्रमेण सर्वतः सर्पपान्विकीर्य, शुची व इत्यस्य विषे देवा मरुतस्त्रिष्टुप् । अग्निः शुचित्रततम इति द्वयोर्विश्वे देवा अग्निः शुचिर्गायत्री, पञ्चगव्येन भूमिमोक्षणे विनियोगः-"ॐ शुची वो हव्या मरुत शुः पावका । अग्निः शुचित्रत ० हुन । उदग्ने शु० प्यर्चय. " । इति पञ्चगव्येन सर्वतो योग- भूमि मोक्ष्य । आपो हि ऐतिहचस्यामिरापो गायत्री, शुद्धोदकेन भूमिमोक्षणे विनियोगः-"ॐ आपो हि ठा मयो• यथा च नः" इति शुद्धोदकेन सर्वतो योगभूमि मोक्ष्य, स्वस्ति न इत्यस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिपद इन्द्रादयो विराविष्टप् । जपे विनियोगः- ॐ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्ध० दधातु " इति जपित्वा, देवा आयान्तु यातुधाना ॲपयान्तु विष्णो देवयजनं रक्षस्वेत्यग्न्या. यतनात्पश्चाद्भूमिमभिमृशेत् । मण्डपपक्षे मण्डपार्थभूमिशोधनादि तदीयदेवतापूज नान्तं मत्कृतशान्तिरत्नमालापद्धत्युक्तरीत्या कुर्यात् । (* उक्तलक्षणकुण्डसच्चे तत्कुशमुष्टिना संमृज्य कुण्डोपरितनमेखलायां वेतवर्णभूपितायामिदं विष्णु रित्यस्य सोमो विष्णुर्गायत्री । विष्ण्वावादने वि० " ॐ इद विष्णुर्विचक्रमे पार सुरे । विष्णवे नमो विष्णुमावाहयामि" इति विष्णुमावाहयेत् । ततो मध्यममे- खलाया रक्तवर्णभूपितायां ब्रह्म जज्ञानमित्यस्याग्निब्रह्मा विष्टुप् । चाहने वि० " ॐ ब्रह्म जज्ञान प्रथम पुरस्ताद्वि० श्च विव । ब्रह्मणे नमो ब्रह्माण. मावाहयामि " इति ब्रह्माणमावाहयेत् । ततोऽधोमेखलायां कृष्णवर्णभूषितायां मृडा नो रुद्रेत्यस्यानी रुद्रो विराड्जगती । रुद्रावाहने वि० "ॐ मृडा नो रुद्रोत नो मयस्कृधि० प्रणीतौ । रुद्राय नम , रुद्रमावाहयामि" इति रुद्रमावाहयेत् । उदकस्पर्शः । ततो योन्या रक्तवर्णभूपितायां गौरीमिमायेत्यस्य विश्वे देवा . ब्रह्मा- * धनुचिहान्तर्गतग्रन्थस्थाने क पुस्तकेऽन्यो ग्रन्थोऽस्ति स यथा-"तत भायतन कुशमुष्टिना समृज्य यथोक्तलक्षणकुण्डसत्त्वे ब्रह्मविष्णुरुवाण्या मेखलादेवता आवाह्य गौरों योनिदेवतामावाह्य " इति । १६ भूमै प्रो । २२ भूमि । ३ फ भनि। ग अपाया। ५ घ...'न्त शा।

·.. [ग्रहमखप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। (सर्वतोभद्रमण्डलदेवदावाहनम् ) गौरी जगती, गौर्यावाहने वि० "ॐ गौरीभिमाय सलिलानि तक्ष० व्योमन् । गौर्य नमः, गौरीमावाहयामि " इति गौरीमावाहयेत् । ततः पदार्थानुसमयेन तरेष मत्रैः क्रमेण पोडशोपचारः) संपूज्याऽऽयतनं समन्ताद्रद्वल्लिकया भूप यित्वा गोमयेनोपलिप्योद्धननादि कृत्वा वरदनामानं मथितं श्रोत्रियागारादा. हृतं वाऽग्निं प्रतिष्ठाप्य "ॐ चत्वारि शृङ्गा" इति ध्यायेत् । पुष्टिकामनायां तु बलवर्धननामाऽग्निः। ततो ग्रहपीठदेवतास्थापनादि कुर्यात् । तद्यथा-मण्डपस्येशानकोष्ठे मध्य एकहस्तप्रमाणां चतुरश्रों द्वादशा- गुलोचां वेदि विधाय तस्या अपस्तादेकाड्गुलोच्छ्रायं घालविस्तारमेकं वर्म कृत्वा तस्याधस्तात्तथैवान्यदेकं वनं कृत्वा तस्याधस्तादेकं वमं घड्गुलोच्छ्राय- विस्तारं कृत्वा तद्वपत्रयमुपरितनवप्रमारभ्य क्रमेण श्वेतरक्तकृष्णचूण रञ्जये । एतानि वमाणि वेदिप्रमाणान्तर्गतान्येव भवन्ति । ततस्तस्यो सति संभव मत्कृ. तशान्तिरत्नमालोक्तरीत्या सर्वतोभद्र विरच्य तत्र ब्रह्मादिदेवता आवाहयेत् । तद्यथा-ब्रह्म जज्ञानमित्यस्याग्निब्रह्मा त्रिष्टुप् । ब्रह्मावाहने विनियोगः । "ॐ ब्रह्म नज्ञानं० विवः । ब्रह्मणे नमः, ब्रह्माणमावाहयामि" इति पीठमध्ये ब्रह्माणम् । आप्यायस्वेत्यस्य सोमोऽनिर्वा सोमो गायत्री । सोमावाहने विनियोगः । "ॐ आप्यायस्व समे० संगथे । सोमाय नमः सोममावाहयामि" इत्युत्तरे सोमम् । अभि त्वेत्यस्य विश्वे देवा ईशानो गायत्री । ईशानावाहने विनियोगः- "ॐ अभि त्वा० महे । ईशानाय नमः, ईशानमावाहयामि " इतीशान्या. मीशानम् । इन्दं वो विश्वत इत्यस्य विश्वे देवा इन्द्रो गायत्री । इन्द्रावाइने विनियोगः-"ॐ इन्द्रं वो विश्व० वलः । इन्द्राय नमः, इन्द्रमावाहयामि" इति पूर्व इन्द्रम् । अनि दूतमित्यस्प प्रजापतिरनिर्गायत्री । अग्न्यावाइने विनियोगः- ॐ आग्नं दूतं वृणी० सुक्रतुम् । अग्नये नमोऽग्निमावाहयामि " इत्याग्नेय्यामपिम् । ग. प...'प्यो खना।२ ग. घ. ह. 'तो मण्ड'। ३. श्री विस्वतापस्तनवग्राम- इगुलोचिनावस्तृतोपरि देदि विधाय तस्या अधस्तादन व्यङ्गुलोच्छाय(य) विस्तार करवा तदुर- थेंबागुलोच्दाय सगुलविस्तारं वनयं विधाय त । ग.प. ह. 'त् । ततो वेशा स। ५५... 'वे शान्तिरत्नमालायो वक्ष्यमाणेन प्रकारेण स ६ घ. ए. भदपीठ वि । क. 'तास्थापन पूजनं च कुर्यात् । तत्र मत्राः । । ग. तास्यापन पूजन व कुर्यात् । स्थण्डिलपक्षेऽपीय वेदिः । अथ तन्मन्त्राः ।

·. १३२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [ग्रहमखप्रयोग ] (सर्वतोभद्रमण्डनदेवतावाहनम् ) यमाय सोममित्यस्य प्रजापतिर्यमोऽनुष्टुप् । यमावाहने विनियोगः- "30 यमाय सोम० कृत । यमाय नम , यममावाहयामि " इति दक्षिणे यमम् । देवीमहमित्यस्यामिनि तिखिएप् । निर्ऋत्याचाहने विनियोगा--"ॐ देवी- म० चष्टे । नितये नमो नितिमावाहयामि " इति नैर्मत्यां नितिम् । तत्वा यामीत्यस्य विश्वे देवा वरुणस्त्रिष्टुप् । वरुणावाहने विनियोग:- "ॐ तत्वा यामि० प्रमोपी । वरुणाय नमो वरुणमावाहयामि " इति पश्चिमे वरुणम् । बायो शतमित्यस्य विश्वे देवा वायुरनुष्टुप् । वारवावाहने विनियोग:--"ॐ वायो शत० पानसा । वायवे नमो वायुमावाहयामि " इति वायव्यां वायुम् । अष्टौ देवा इत्यस्य विश्वे देवा अष्टौ वसवो विरात्रिष्टुप् । अष्टवस्वा- वाहने विनियोग:-"ॐ अष्टौ देवा० स्वस्ति । अष्टवसुभ्यो नमोऽटवसूनावा. हयामि " इति वायुसोममध्येऽष्टौ बसून् । नीलग्रीवा शितिकण्ठा इत्यस्याग्निरेकादश रुद्रा अनुष्टुप् । एकादशरुद्रा. वाइने विनियोग:-"ॐ नीलग्री० श्रिता । तेपार सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मप्ति । एकादशरुद्रेभ्यो नम एकादश रुद्रानावाहयामि " इति सोमेशानयोर्मध्य एकादश रुद्रान् । सावित्यस्य विश्वे देवा द्वादशाऽऽदित्या गायत्री । द्वादशादित्यावाहने विनियोगः-"ॐ त्यान्नु क्षत्रि० टये । द्वादशादित्येभ्यो नमो द्वादशाऽऽदित्याना. पाहयामि " इतीशानेन्द्रयोर्मध्ये द्वादशादित्यान् । या वो कशेत्यस्य सोमोऽश्विनौ गायत्री । अव्यावाहने विनियोग:- "ॐ या वा कशा क्षतम् । अश्विभ्या नमोऽश्विनावावाहयामि " इतीन्द्राग्न्यो- मध्येऽश्विनौ। ओमास इत्यस्य सोमो विश्वे देवा गायत्री । विश्वे(श्वे)देवावाहने विनि- योग:-"ॐ ओमासश्व० सुतम् " विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमो विश्वान्देवानावा- हयामि । इत्यनियमयोर्मध्ये विश्वान्देवान् । अभि त्यमित्यस्य सोमः सप्तयक्षाः प्रकृतिः । सप्तयक्षावाइने विनि- योगः- ॐ अभि त्य देव. मुव " सप्तयक्षेभ्यो नमः सप्तयक्षानावाहयामि । इति यमनित्योर्मध्ये सप्तयक्षान् । भाऽय गौरित्यस्याग्निः सर्पा गायत्री । सवाहने विनियोगः- ॐ आहे. य गौ पृ० मुव "। सर्पेभ्यो नमः सर्पानावाहयामि । इति निर्ऋतिवरु णयोर्मध्ये सर्पान् ।

·[ग्रहमखप्रयोग संस्काररत्नमाला। (सर्वतोभद्रमण्डलदेवतावाहनम् ) ऋतापाडित्यस्य पान्त्यित्यन्तस्य विश्वे देवा गन्धर्वाप्सरसो यजुः । गन्धर्याप्सरआवाहने विनियोगः । “ॐ ऋतापाडतधा० पान्तु ' गन्धर्वाप्सरोभ्यो नमो गन्धर्वाप्सरस आवाहयामि । इति वरुणवायोमध्ये गन्धर्वाप्सरसः। यदक्रन्द इत्यस्य विश्वे देवाः स्कन्दस्त्रिष्टुप् । स्कन्दावाहने विनियोगः- ॐ" यदनन्द प्रथ० जातं ते अर्वन् । स्कन्दाय नमः स्कन्दमावाहयामि । इति ब्रह्मसोममध्ये स्कन्दम् । तत्पुरुषाय विद्महे चातुण्डायेत्यस्य याग्निक्यो देवता उपनिपदो नन्दीश्वरो गायत्री । नन्दीश्वरावाहने विनियोगः । 'ॐ तत्पुरुषाय विद्महे चक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो नन्दि प्रचोदयात् " नन्दीश्वराय नमो नन्दीश्वरमावाहयामि । इति स्कन्दस्योत्तरतो नन्दीश्वरम् । यत्ते गानादित्यस्य विश्वे देवाः शूलो भूरित्रिष्टुप् । शूलावाइने विनि योगः । ॐ यत्ते गात्रा० मस्तु " शूलाय नमः शूलपावाहयामि । इति नन्दी- श्वरस्योत्तरतः शूलम् । कार्पिरसीत्यस्य सोमो महाकालो यजुः । महाकालाचाहने विनियोगः । "ॐ कापिर. पा मृध्रम् " महाकालाय नमो महाकालमावाहयामि । इति शूलस्योत्तरतो महाकालम् । द्वाविमौ वातौ वात इत्यस्य विश्वे देवा दक्षोऽनुष्टुप् ।दसावाहने विनियोगः । "ॐ द्वाविमौ ० यद्रप दक्षाय नमो दक्षमावाहयामि । इति ब्रह्मेशानयो- " मध्ये दक्षम् । ताममिवर्णामित्यस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिपदो दुर्गा त्रिगुप् । दुर्गावाहने विनियोगः । “ ॐ तामग्निवर्णा ० तरसे नम दुर्गायै नमो दुर्गा- मावाहयामि । इति ब्रह्मेन्द्रयोर्मध्ये दुर्गाम् । इदं विष्णुरित्यस्य सोमो विष्णुर्गायत्री । विष्ण्वाचाहने विनियोगः । "ॐ इद वि० सुरे" विष्णवे नमो विष्णुमावाहयामि । इति दुर्गायाः पुरतो विष्णुम् । उदीरतामित्यस्य विश्वे देवाः स्वधा त्रिएप् । स्वधावाहने विनियोगः । "ॐ उदारताम० हवेषु " स्वधायै नमः स्वधामावाइयामि । इति प्रमा. गन्योर्मध्ये सपाम् । पर मृत्यो, इत्यस्य विश्वे देश मृत्युरोगाखिएप् । मृत्युरोगाबादने विनि- ·भगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [ग्रहमखप्रयोगः) (सर्वतोभद्रमण्डलदेवतावाहनम् ) योगः । “ॐ पर मृत्योः वीरान्। मृत्युरोगेभ्यो नमो मृत्युरोगानावाहयामि । इति ब्रह्मयमयोर्मध्ये मृत्युरोगान् । गणानां त्वेत्यस्य विधे देवा गणपतिर्जगती । गणपत्यावाहने विनियोगः । "ॐ गणाना त्वा. सादनम् " गणपतये नमो गणपतिमा- वाहयामि । इति ब्रह्मनिर्ऋत्योर्मध्ये गणपतिम् । शं नो देवीरित्यस्य विश्वे देवा आपो गायत्री । अवावाहने विनियोगः। "ॐ श नो देवी० न्तु नः' अग्यो नमोऽप आवाहयामि । इति ब्रह्मवरुणयो. मध्ये, अपः। मरुतो यस्पेत्यस्य विश्वे देवा मरुतो गायत्री । मरुदावाहने विनियोगः । 'ॐ मरुतो यस्य० जनः ' मरुद्भयो नमो मरत आवाहयामि । इति ब्रह्मवा- खोर्मध्ये मरुतः। स्योना पृथिवीत्यस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिपदः पृथिवी गायत्री । पृथिव्यावाहने विनियोगः । “ॐ स्योना पृथिवि मवा० प्रथाः पृथिव्यै नमः पृथिवीमावाहयामि । इति ब्रह्मणः पादमूले कणिकाधः पृथिवीम् । इमं मे गा इत्यस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिपदो गगादिनयो जगती । गङ्गा- दिनद्यावाहने विनियोगः । ॐ इम मे गङ्गे• सुषोमया' गङ्गादिनदीभ्यो नमो गङ्गादिनदीरावाहयामि । इति तत्रैव गङ्गादिनदीः । धाम्नो धान्न इत्यस्य सोमः सप्तसागराः पतिः । सप्तसागरावाहने विनियोगः । ॐ धानो धानो० नो मुश्च । सप्तसागरेभ्यो नमः सप्तसागरानावाहयामि । इति तत्रैव सप्त- सागरान् । "ॐ मेरवे नमो मेरुमावाहयामि' । इति तदुपरि मेरुम् । तत आयुधानि • ॐ गदायै नमो गदामावाहयामि' इति सोमस्योत्तरे गदाम् । ॐ त्रिशूलाय नमत्रिशूलमावाहयामि । इती. शानस्पेशान्यां निशूलम् । ॐ बजाय नमो यजमावाहयामि । इती. न्द्रस्य पूर्वे वजम् । ॐ शक्तये नमः शक्तिमावाहयामि' । इत्यमेरामेय्या चक्तिम् । ॐ दण्डाय नमो दण्डमावाहयामि' इति यमस्य दक्षिणे दण्डम् । 'ॐ खगाय नमः खङ्गमावाहयामि' इति निर्गतेनैर्ऋत्यां खड्गम् । 'ॐ पाशाय नमः पाशमावाहयामि' इति वरुणस्य पश्चिमे पाशम् । ॐ अनुशाय नमोऽङ्घशमावाहयामि' इति वायोर्वायव्यामकुशम् । इत्यायुधानि । ॐ गौतमाय नमो गौतममायाहयामि' इति गदाया उत्तर गौतमम् । ॐ माय नमो भरद्वानमाताहयामि' इति निमूलस्पेशान्याम् । ॐ विश्वामित्राय - . मरद्वा.

·[ग्रहमखप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। ( सर्वतोभद्रमण्डलदेवतावाहनम् ) नमो विश्वामित्रमावाहयामि' इति वज्रस्य पूर्वे विश्वामिनम् । ॐ कश्यपाय नम, कश्यपमावाहयामि' इति शक्तैराग्नेय्यां कश्यपम् । ॐ जमदग्नये नमो जमदग्निमावाहयामि' इति दण्डस्य दक्षिणे जपदनिम् । ॐ वसिष्ठाय नमो वसिष्ठमावाहयामि' इति खड्गस्य नैर्ऋत्यां वसिष्ठम् । ॐ अत्रये नमोऽधिमा- वाहयामि' इति पाशस्य पश्चिमेऽत्रिम् । ॐ अरुन्धत्यै नमोऽरुन्धतीमावाहयामि' इत्यङ्कुशस्य वायव्यामरुन्धतीम् । इत्युपीन् । 'ॐ ऐन्यै नम ऐन्द्रीमावाहयामि' इति विश्वामित्रस्य पूर्व ऐन्द्रीम् । 'ॐ कौमार्यै नमः कौमारीमावाहयामि' इति कश्यपस्याऽऽग्नेय्यां कौमारीम् । 'ॐ ब्राम्यै नमो ब्राह्मीमावाहयामि' इति जमदग्नेर्दक्षिणे ब्राह्मीम् । ॐ पारायै नमो वाराहीमावाहयामि ' इति वसिष्ठस्य नर्गत्यां वाराहीम् । ॐ चामुण्डायै नमश्चामुण्डामावाहयामि ' इति अः पश्चिमे चामुण्डाम् । ॐ वैष्णव्यै नमो वैष्णवीमावाहयामि' इत्यरुन्धत्या वायव्यां वैष्णवीम् । ॐ माहेश्वर्यै नमो माहे. श्वरीमावाहयामि ' इति गौतमस्योत्तरे माहेश्वरीम् । ॐ वैनायक्यै नमो वैनायकी. मावाहयामि" इति भरद्वाजस्येशान्यां वैनायकीम् । इत्यष्ट शक्तयः । एता देवता आवाद्य, नर्य मनामित्यस्यागिर्योऽनुष्टुप् । एतासां देवतानां पति- छापने विनियोगः । “ॐ नर्य प्रभा मे गोपाय । अमृत प्रतिष्ठिताम्" इति मति- छाप्य (*पदार्थानुसमयेन पूजयेत् । काण्डानुसमयपक्ष आवाहनादिपोडशोपचा- * धनुधियान्तर्गतस्थाने क ग पुस्तक्यो --"काण्डानुसमयेन पदार्थानुसमयेन वा सो देवता पूजयेत् । तत स्थण्डित्वरणादि । आधारवत्त प्रेतदुद्देशेन दश तिलाहुतीघृताहुतीर्दा जहयात् । एकको वाऽऽहति जहयादिनि मप्रदाय । मर्यादीना नम शब्दरहित प्रणवादिचतुर्यन्दै स्वाहाकारान्तर्नामभिहोंम । ततस्तदुपरि वैदिपरिमितं मां क्षीम वर्ष प्रसार्य यषस्य समन्तादवध्यर्थ रेसो लिखिरखा तत एक्सागुमन्तराला- स्तित समन्तादेखा लिखित्वाऽवशिष्टे वतुर प्रायमभ च प्रेपा विभग्य ते नव- पौष्टेषु मध्य यंत्याऽऽमेय्या सोमस्य दक्षिणा भीमास्यशान्या युधस्योत्तरस्यां गुरो प्रारयो गुफस्य पश्चिमायां शननयो राहोर्वायच्या वेतारिले प्रमेण महानि तत्तवर्णाक्षत रपया।भभावे विलिरावा । भयवा यथा प्रहमण्डलानो परेषु निवेशो भवति सावत्प्रमाण पत्रं साभिकमरप पर विलिय माये गयेमिनाषु पये. पनन्मरोष कमेणारी महानावास्येन् । अभ मदररचनाप्रकार । प्रमारितपनाय मध्ये रसवपनून पयागप्तयवहितगारागला. मासान पाटन पूर्वस्प त पीठ पिस्या । भयो भवन ·- [ग्रहयज्ञप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। (मान्युत्तारणपूर्वकवाणप्रतिष्ठा) हुतीर्वा जुहुयात् । एकैकाहुतिरिति संमदायः । मादीनां नमःशब्दरहित। मणवादिचतुर्थ्यन्तैः स्वाहाशब्दसमन्वितै ममत्रहोंमः । होमकर्मणि समाप्त ग्रहपीठचत्रं माच्या शुक्रपीठं यथा भवति तथा सर्वतोभद्रपीगेपर्यास्तीर्य मति- मानामग्न्युत्तारणं कुर्गा )। अथाग्न्युत्तारणपूर्वकप्राणप्रतिष्ठा । अमर्नमित्यनुवाकमप्राणामग्निपिरनिर्देवता । त्रिष्टुवादीनि च्छन्दांसि। अग्न्युत्तारणे विनियोगः । ॐ अश्मन्नू० स्वस्ति" इत्यनुवाकेन प्रतिमाना- मग्न्युत्तारणं कृत्वा पञ्चामृतैः शुद्धोदकेन च प्रक्ष्याल्य तत्तदिगानना ग्रहम- तिमाः स्थापयित्वा सूर्यप्रतिमायाः कपोली स्पृष्ट्वा माणमतिष्ठां विदध्यात् । अस्य श्रीमाणप्रतिष्ठामप्रस्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा ऋपयः । ऋग्यजुःसामानि छन्दांसि।चिपा परा माणशक्तिर्देवता। आं धीज, ही शक्तिः। क्रों कीलकम् । सूर्यप्रतिमायां प्राणप्रतिष्ठापने विनियोगः । ॐ आं ही क्रौं यं रं लं वं शं पं सं हों (* ओं सं सं इंसः ही ओं) इंसः सोऽहं सूर्यप्रतिमायाः माणा इह माणाः । ओं आं ही की य र ल वंशं पं सं हों इंसः सोऽहं सूर्यमतिमाया जीव इस स्थितः । ओं आं ही क्रों यं लं पं सं ही इंस: सोऽहं सर्वे. न्द्रियाणि वामनश्चक्षुःश्रोत्रत्वग्निहाघ्राणपाणिपादपायूपस्था इहैवाऽऽगत्य स्वस्तये मुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा । इति जपेत् । अस्यै प्राणाः मतिष्ठन्तु अस्यै माणाः परन्तु च । अस्यै देवत्वमा स्वाहा । इति मन्त्रमुक्त्वा मतिमा सजीवां शयेत् । एवं माणमतिष्ठां विधाय प्रतिमा पचामृतः समाप्य शुद्धोदकेन सापयेत् । तत उदु त्यमित्यस्य सोमः सूर्यो गायत्री । सूर्यप्रतिमानेत्रोन्मीलने विनि- योगः।"* उदु त्यं जात. सूर्यम् " इतिषश्रेण मुवर्णशलाकया दर्भशला- कया वा गोघृतं गृहीला तेन प्रतिमाया दक्षवामनेने मचात्या क्रमेणो. न्मील्प । अञ्जन्ति त्वामित्यस्य विश्वे देवा वनस्पतिखिष्टुप् । सूर्यप्रतिमानेत्रयो- मधुनाऽभ्यअने विनियोगः । “ॐ अअन्ति लामध्वरे० पस्थे " इति मषा. - * धनुधियान्तर्गत पर. पुस्तस्योरेव । १५.१. 'स्य 11.श्री। की। गश्री। फ्री । ६ प. ४. "गि । भो सोयरे में ही हेगः गोऽहं वा । क. स्वभा' गोंन्द्रियाग वानरोत्रस्वरिजाप्रामाभिदायपस्था इलेकमेव वा ।।

·१३८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [ग्रहयज्ञप्रयोगः) ( नवमहायावाहनस्थापने) वृत्या क्रमेण मधुना नेत्रे अभ्यज्योपहार निवेदयेत् । नेत्रोन्मीलनमारभ्य प्रतिमायाः पुरंतो न तिष्ठेत् । एवं सोमादितिमानामग्न्युत्तारणादिकमू- हेन । प्रत्येकं कर्तुमशक्तो सर्वासां सईबोहेन । तत्र हंसः सोऽहमित्यनन्तरं सूर्यादिप्रतिमासु माणप्रतिष्ठापने वि० सूर्यादिमतिमाना माणा इत्यादिकहो यथायथम् । ततो ग्रहानावादयेत् । तद्यथा-आ सत्येनेत्यस्य विश्वे देवाः सूर्यख्रिष्टुप् । समस्तव्याहृतीनां प्रजापतिः प्रजापतिāहती । सूर्यावाहने विनियोगः । “ ॐ मा सत्येन विप- श्यन् " " ॐ भूर्भुवः सुवः,' भगवन्ग्रहाधिपते किरीटिंत्रिदेवतामय पद्मासन पद्मा- भयकर द्विभुज लोहितमाल्याम्बरधर लोहितगन्धानुलेपन माणिक्याभर- णभूपित जपापुष्पोपमधुते सप्ताश्वरथारूढ कलिङ्गदेशोद्भव काश्यपसगोत्र सूर्ये- हाऽऽगच्छेति मध्ये ,द्वादशाङ्गुले वर्तुल आरक्ताक्षतापूरिते पीठे प्रामुख्यां ताम्रपतिमायाँ रक्ताततैः सूर्यमावायेहाधितिष्ठति स्थापयेत् । भूर्भुवः सुवरि- त्यादिदेवतापदान्तमुक्त्वा पूजार्थ त्वामावाहयामीत्यावा हाधितिष्ठति स्थाप- येदित्येवं वा सर्वत्र प्रयोगः । आप्यायस्वेत्यस्य सोमो विश्वे देवा वा सोमो गायत्री । व्याहृतीनाम- प्यादि पूर्ववत्सर्वत्र । सोमावाहने विनियोगः । " ॐ आप्यायस्व समेतु ते. वानस्य सगथे " भूर्भुवः सुवः, भगवन्नक्षत्राधिपते किरीटिन्सुधामय गदावरैः कर द्विभुज घेतमाल्याम्बरधर श्वेतगन्धानुलेपन मौक्तिकाभरणभूपित गोली- रोपमथुते दशाश्वरथारूढ यमुनातीरोद्भवाऽऽत्रेयसगोत्र सोमेहाऽऽगच्छेत्या- मेय्यां चतुर्विशत्यङ्गुले चतुरश्रे श्वेताक्षनपूरिते पीठे प्रत्यमुख्यां स्फटिकमति- मायां रजतप्रतिमायां वा श्वेताक्षतैः सोममावायेहाधितिष्ठेति स्थापयेत् । अग्निमूर्धेत्यस्य प्रजापतिरग्निर्वाऽङ्गारको गायत्री । समस्तव्या० अङ्गारका वाहने विनियोगः । ॐ अमिर्धा जिन्वति ' भूर्भुवः सुवः, भगवनग्न्या- कृते किरीटिशक्तिशूलगदावरकर चतुर्भुज लोहितमाल्याम्बरधर लोहितग- न्धानुलेपन मवालाभरणभूपित ज्वलत्युञ्जोपमधुते रक्तमेपरथारूढावन्तिका. समुद्भव भारद्वाजतगोत्रागारकहाऽऽगच्छति दक्षिणे व्यगुलत्रिकोणे रक्ताक्ष- तपूरिते पीठे दक्षिणामुख्यां रक्तचन्दनप्रतिमायां मुवर्णमतिमायां वा रक्ताक्ष- तैरङ्गारकमावा हाधितिष्ठेति स्थापयेत् । १घ इ. 'रभ्योपहारपर्यन्त मं। २ घ. द. रतः स्वयमन्योऽपि यः कवन नैव ति । ३ क. ग. रदहस्त द्वि।

·[ग्रहमखप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। (महावाहनस्थापने) उद्बुध्यस्वेत्यस्यामिव॒धनिष्टुः । समस्तव्या० युधावाइने विनियोगः । “ॐ उद्बुध्यस्वा० मेतम् " भूर्भुवः सुवः, भगवन्सौम्याकृते किरीटिन्सर्वज्ञा- नमय खड्गचर्मगदावरकर चतुर्भुज पीतमाल्याम्बरधर पीतगन्धानुलेपन मरक- ताभरणभूपित कुङ्कुमोपमाते पीतसिंहरथारूढ पगधदेशोद्भवाऽऽत्रेयसगोत्र वहाऽऽगच्छेत्यैशान्यां चतुरगुले वाणाकारे पीताक्षतपूरिते पीठ उदमुख्या मुवर्णप्रतिमायां पीताक्षतर्षुधमावायेहाधितिष्ठति स्थापयेत् । बृहस्पत इत्यस्य विधे देवा वृहस्पतिस्निएप् । समस्त० वृहस्पत्याचाहने विनियोगः । “ ॐ बृहस्पते अति यद० चित्रम् " भूर्भुवः सुवः, भगवन्सर्वदेव- ताचार्य किरीटिन्सर्वविद्यामय दण्डाक्षसूत्रकमण्डलुवरकर चतुर्भुज पीतमा. ल्याम्बरधर पीतगन्धानुलेपन पुप्परागाभरणभूपित सुवर्णोपमद्युते पीताश्वर- थारूढ सिन्धुदेशोद्भवाऽऽशिरससगोत्र वृहस्पत इहाऽऽगच्छेत्युत्तरे पटगुले दीर्घचतुरश्रे पीताक्षतपूरिते पीठ उदमुख्यां सुवर्णमतिमायो पीताक्षतहस- विमावा हाधितिष्ठेति स्थापयेत् । शुक्रं त इत्यस्य विश्वे देवाः शुक्रस्त्रिष्टुप् । समस्त० शुक्रावाहने विनियोगः । "ॐ शुक्र ते अन्य ० रातिरस्तु " भूर्भुवः सुवः, भगवन्सर्वदैत्याचार्य किरीटि- न्सर्वविद्यामय दण्डाक्षसूत्रकमण्डलुबरकर चतुर्भुन श्वेतमाल्याम्बरधर श्वेतगन्धा- नुलेपन वजाभरणभूपित रजतोपमधुते शुक्लाश्वरथारूढ भोजकटदेशोद्भव भार्ग- यसगोत्र शुक्रेहाऽऽगच्छेति पूर्व नवाझुले पञ्चकोणे श्वेताक्षतपूरिते पाठे मायुख्यां रजतप्रतिमायां शुक्लाक्षतैः शुक्रमावायेहापितिष्ठेति स्थापयेत् । शं नो देवीरित्यस्यामिः प्रजापतिर्वा शनैश्चरो गायत्री । समस्त शनैश्व. रावाइने विनियोगः । “ ॐ श नो देवी • तु नः " भूर्भुवः सुवः, भगवन्त. राकते किरीटिशूलवाणधनुर्वरकर चतुर्भुज नीलमाल्याम्बरधर नीलगन्धानुले- पन नीलाभरणभूपित कजलमीनोपपद्यते नीलगृध्ररथारूह सौराष्ट्रदेशोद्भव काश्यपसगोत्र शनैश्वरहाऽऽगच्छति पश्चिर्य व्यगुलै धनुराकार नीलाक्षतपूरिते पीठे प्रत्याख्यां लोहमतिमायां नीलासतैः शनैयरमावायेहाधितिष्ठति स्थापयेत् । कया न इत्यस्य विश्वे देवा राहुर्गायत्री । समस्त राहावाहने विनियोगः । " ॐ कया नश्चि० वृता" भूर्भुवः सुवः, भगवन्राकृते किरीटिन्करालवदन सिंहिकानन्दन खड्नर्मशूलवरकर चतुर्भुज कृष्णमाल्याम्बरधर कृष्णगन्यानुले- पन गोमेदाभरणभूपित कालमेघोपपदुते कृष्णसिंहरयारूढ राठिनापुरोद्भव ·१४० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [ग्रहमखप्रयोग. (अधिदेवतावाहनस्थापने) पैठीनसिसगोत्र राहो, इहाऽऽगच्छति नैर्गत्यां द्वादशाङ्गुले शूर्पाकारे कृष्णाक्ष- तपूरिते पीठे दक्षिणामुख्यां सीसपतिमायां कृष्णाक्षतै राहुमावायेहाधितिष्ठति स्थापयेत् । केतुं कृण्वन्नित्यस्य विश्वे देवाः केतुर्गायत्री । समस्त० केत्वावाहने विनियोगः । “ॐ केतु कृण्वन्न यथा." भूर्भुवः मुवः, भगवन्राकृते किरीटिन्गदावरकर विभुज चित्रमाल्याम्बरधर चित्रगन्धानुलेपन वैडूर्याभरणभू. पित धूम्रोपपद्युते चित्रकपोतरथारूढान्तर्वेदिसमुद्भव जैमिनिसगोत्र केतविहाऽऽ. गच्छेति वायव्यां पडङ्गुले ध्वजाकारे चित्राक्षवपूरिते पीठे दक्षिणामुख्या कास्यपतिमायां चित्राततैः केतुमावायेहाधितिष्ठेति स्थापयेत् । बहुवचनान्तो वा केतुशब्दः । अस्मिन्पक्ष ऋष्यादिस्मरणवाक्ये केतव इत्यूहः । भगवन्तः भूराकृतयः किरीटिनो गदावरकरा द्विभुनाश्चित्रमाल्याम्बरधराश्चित्रगन्धानु. लेपना वैदूर्याभरणभूपिता धूम्रोपमधुतयश्चित्रकपोतरथारूढा अन्तर्वेदिसमुद्भवा जैमिनिसगोत्राः केतव इहाऽऽगच्छतेत्यावाहनवाक्य ऊहः । इहाधितिष्ठतेति स्थापनवाक्ये। अथवा सर्वत्र देशगोत्रे एवोचार्य । असंभव इतरस्याभिध्यान- मात्रम् । यथोक्तमतिमानामलाभे सर्वाः सुवर्णमय्यस्तदंभावे तण्डुलपुञ्जादी यथोक्ताक्षतालाभे सर्वाः श्वेता एव । सर्वे ग्रहा आदित्याभिमुखा एव पा स्थापनीयाः । अस्मिन्पक्षेऽपि सूर्यः प्रसिद्धमाच्यभिमुख एव । अथाधिदेवताः। ऽयम्बकमित्यस्य विश्वे देवा ईश्वरोऽनुष्टुप् । समस्तव्या० ईश्वरावाहने विनिपोगः । ॐ त्र्यम्बक य० तात् ' भूर्भुवः सुवा, ईश्वराय नम ॐ ईश्वरमा- वाहयामीति सूर्यदक्षिणपार्षे पञ्चवक्त्रं प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनं वृपारूढं चन्द्र- मौलि कपालशूलखट्वाङ्गधारिणमीवरम् । गौरीमिमायेत्यस्य विश्धे देवा उमा जगती। समस्त उमावाहने विनियोगः। " * गोराभिमाय० व्योमन् " । भूर्भुवः सुवः, उमायै नम उमामावाहयामि । *प पुस्तकयो, ईश्वराय नम इत्यादिनानमत्रादनन्तरं पञ्चवक्त्रमित्यादितत्तविशेषणान्यु. लिस्यैश्वरमायाहयामीति सूर्यदक्षिणपार्थ ईभरमियादितत्तरेवताद्वितीयान्तनामाऽऽवाहयामीतीति. विशिष्ट क्रियापदं सत्तरेताया भावाहनस्थानप्रदर्शन पदं द्वितीयान्त तत्तवतानाम च निर्दिष्टे धर्तते। .प. 'दय पूरेष्वक्षतए वा ।।

·[ग्रहमखप्रयोगः संस्काररत्नमाला। १४१ ( अधिदेवतावाहनस्थापने) इति सोमदक्षिणपाचे त्रिदशपूजिता श्वेतासना पुरोगतसिंहामक्षसूत्रकमलदर्प- णकमण्डलुधारिणीमुमाम् । यदक्रन्द इत्यस्याग्निः स्वान्दस्त्रिष्टुप् । समस्तव्या० स्कन्दावाइने विनियोगः। ॐ यदक्रन्द • जातं ते अर्वन्' भूर्भुवः सुवः, स्कन्दाय नमः स्कन्दमावाहयामि। इत्यकारकदक्षिणपाचे पण्मुखं रक्ताम्बरधरं शिखण्डकविभूपणं मयूरवाहनं चतुर्भुज दक्षिणहस्ताभ्यां कुझुटघण्टाधारिणं वामहस्ताभ्यां वैजयन्तीपताकाश- क्तिधारिणं स्कन्दम् । विष्णोरराटमित्यस्य सोमो विष्णुर्यजुः । समस्तव्या० एकपदा निद्वायत्री पा । विष्ण्वाचाहने विनियोगः । "ॐ विष्णोररा० त्वा" विष्णवे नमो विष्णुमावाहयामीति बुधदक्षिणपार्षे नीलमेघच्छवि श्रीवत्सावं कौस्तु- भवक्षसं गरुडारूढं चतुर्भुज कौमोदकीपाशङ्खचक्रधारिणं विष्णुम् । नारा- यणो वाऽधिदेवता । अस्मिन्पक्षे सहस्रशीत्यस्य प्रजापतिर्नारायणोऽनुष्टुप् । समस्त नारायणावाहने विनियोगः । “ॐ सहस्रशीप ० दशाङ्गुलम् " भूर्भुवः सुवा, नारायणाय नमो नारायणमायाहयामि । इति बुधदक्षिणपार्षे नीलमे- घच्छवि श्रीवत्सावं कौस्तुभवक्षसं गरुडारूढं चतुर्भुजं कौमोदकी पद्मशङ्खचक्रधा- रिणं नारायणम् । ब्रह्मा देवानामित्यस्य विश्वे देवा ब्रह्मा त्रिष्टुप् । समस्त ब्रह्मावाहने विनियोगा। " ॐ ब्रह्मा देवाना • रेमन् " भूर्भुवः सुवा, ब्रह्मणे नमो ब्रह्माण- मावाहयामीति बृहस्पतिदक्षिणपार्चे यज्ञोपवीतिनं पद्मासनस्थं जटिलं चतुर्मु- खमक्षमालापुस्तककमण्डलुधारिणं पार्श्वभागस्थापितपीतवास कृष्णाजिनं पार्थः स्थितसं ब्रह्माणम् । सजोपा इन्द्रेत्यस्य सोम इन्दखिष्टुप् । समस्तव्या० इन्द्रावाइने विनियोगः। "ॐ सोपा इन्द्र तो नः " भूर्भुवः सुवः, इन्द्राय नम इन्दमावाहयामीति शुक्रदक्षिणपाः चतुर्दन्तगजारूढ़ वजाङ्कुशपाणिं शचीपति नानाभरणभूपित- मिन्द्रम् । इमं यमेत्यस्य विश्वे देवा यमस्त्रिष्टुप् । समस्त० यमावाहने विनियोगः । "ॐ इम यम प्रस्तर ० यस्ख " भूर्भुवः सुवः, यमाय नमो यपमावाहयामीति शनिपार्थ ईपत्पीतं द्विभुज दण्डपासपाणिं कृष्णवर्ण रक्तनेत्रं नानाभूपणभू. पितं महिपारूढं यमम् ।

·१४२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [ग्रहमखप्रयोगः] (प्रत्यधिदेवतावाहनस्थापने) कार्पिरसीत्यस्य सोमः कालो यजुरेकपदा गायत्री वा । समस्त० कालावा. इने विनियोगः । “ कार्षिरस्य० मृध्रम् " भूर्भुवः मुत्रः, कालाय नमः काल- मावाहयामीति राहुदक्षिणपा करालवदनं विभीषणं नित्यगं सर्पश्चिकरो- माणं पाशदण्डपाणिं कालम् । चित्रावसो, इत्यस्य प्रजापतिश्वित्रगुप्तो यजुः एकपदा जगती वा । समस्त० चित्रगुप्तावाहने विनियोगः । “ ॐ चित्रावसो स्व० शीय" भूर्भुवः सुवः, चित्रगु- साय नमश्चित्रगुप्तमावाहयामीति केतुदक्षिणपार्थ उदीच्यवेपसाकारं द्विभुज 'लेखनीदक्षिणपाणिं पत्रवामपाणिं सौम्यदर्शनं चित्रगुप्तम् । इत्यधिदेवताः सुवर्णपतिमांस्वक्षतपुञ्जपु वाऽऽवाहयेत् । इत्यधिदेवताः। 1 अथ प्रत्यधिदेवताः। अनि दूतमित्यस्य प्रजापतिरग्निर्गायत्री । समस्त० अग्न्यावाहने विनि- योगः। “ ॐ अग्निं दूतं वृणीमहे० सुक्रतुम् " भूर्भुवः सुषः, अमये नमोऽग्नि- मावाहयामीति सूर्योत्तरपार्चे पिगध्रुवं श्मश्रुलं पिङ्गत्रिनेत्रं छागस्थमरुणं सप्ता- चिपमक्षसूत्रशक्तिधारिणं वरदमनिम् । अप्सु म इत्यस्य विश्वे देवा आपोऽनुष्टुप् । समस्त० अयावाहने विनि- योगः । “ॐ अप्मु मे सोमो० पनीः " भूर्भुवः सुवा, अद्भ्यो नमोऽप आवा. हयामीति सोमोत्तरपार्थे स्त्रीरूपिणीः श्वेता मकरवाहना मुक्ताभरणभूषिताः पाशकलशधारिणीरपः। स्योना पृथवीत्यस्य याज्ञिक्यो देवंता उपनिषदो भूमिर्गायत्री । समस्त० भूम्यावाहने विनियोगः । “ॐ स्योना पृथि० प्रथाः " भूर्भुवः मुवः, भूम्यै नमो भूमिमाकाहयामी त्यहारकोवरसा शुलवा दिव्याभरणभूषितां चतु. (नां सौम्यवपुपं चण्डांशुसदृशाम्बरां रत्नपात्रसस्यपात्रौपधपात्रपमधारिणी चतुर्दिङ्नागपृष्ठगतां भूमिम् । भूमिशब्दे पृथिविशब्दोचारणं वा । इदं विष्णुरित्यस्य सोमो विष्णुर्गायत्री। समस्त विष्ण्यावाहने विनियोगः । " इदं विष्णुषि० पार सुरे" भूर्भुवः सुवः, विष्णवे नमो विष्णुमावाहयामीति घ. ८. 'मास पूर्वीफलेष्वक्ष।

·[प्रहमखप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। (प्रत्यधिदेवतावाहनस्थापने) नुधोचरपाः नीलमेघरछवि श्रीवत्साझं कौस्तुभवक्षसं गरुडारूतं चतुर्भुज कोमो- दकीपद्मशङ्खचक्रयारिणं विष्णुम् । इन्द्रं व इत्यस्य विश्वे देवा इन्द्रो गायत्री । समस्त० इन्द्रावाहने विनि- योगः । “ ॐ इन्द्रं वो विश्वतः केवल. " भूर्भवः सुवा, इन्द्राय नम इन्द्रमावा- हयामीति घृहस्पत्युत्तरपाचे चतुर्दन्तगजारुद बजाङ्कुशपाणि नानाभरण- भूपितं शचीपतिमिन्द्रम् । इन्द्राणीमित्यस्य विधे देवा इन्द्राण्यनुष्टुप् । समस्त. इन्द्राण्यावाहने विनियोगः-- ॐ इन्द्राणी० पतिः " भूर्भुवः सुवः, इन्द्राण्यै नम इन्द्रा- णीमावाहयामीति शुक्रोत्तरपार्षे द्विभुजां नानालंकारमण्डितां दिव्यवस्त्रां धेतगन्धानुलेपना सौम्या संतानमञ्जरीवामहस्तां वरदामिन्द्राणीम् । प्रजापत इत्यस्य विश्वे देवाः प्रजापतिस्त्रिष्टुप् । समस्त० प्रजापत्यावाहने विनियोगः- ॐ प्रजापते न० रयीणाम् " भूर्भुवः मुवः, प्रजापतये नमः प्रजापतिमावाहयामीति शनैश्वरोत्तरपार्षे यज्ञोपवीतिनं इंसस्थमेकवक्त्रं चतुर्भुजमक्षनुबपुस्तककमण्डलुधारिणं प्रजापतिम् । आऽयं गौरित्यस्याग्निः सर्पा गायत्री । समस्त० सवाहने विनियोगा--- " ॐ आऽयं गौ• पृश्नि सुवः " । भूर्भुवः सुवः, सर्पेभ्यो नमः सर्पानावा- यामीति राहूतपापेक्षमत्रधरान्कुण्डिकाकारपुच्छसंयुतान्भीपणानेकभोगां- त्रिभोगान्वा सर्पान् । ब्रह्म जज्ञानमित्यस्याग्निर्याज्ञिक्यो देवता उपनिषदो वा ब्रह्मा त्रिष्टुप् । सम- स्त० ब्रह्माचाहने विनियोग:--"ॐ ब्रह्म जज्ञानं० विवः" भूर्भुवः सुवः, ब्रह्मणे नमो ब्रह्माणमावाहयामीति केतूतरपार्षे ब्रह्माणं यज्ञोपवीतिनं पद्मासनस्थ जटिलं चतुर्मुखमक्षमालासुबपुस्तककमण्डलुधारिणं पार्श्वभागस्थापितवासाक- प्णाजिनं पार्श्वभागस्थितहंसं ब्रह्माणम् । इति प्रत्यधिदेवताः सुवर्णप्रतिर्मोस्व- क्षतपुञ्जपु वाऽऽवाहयेत् । अथवाऽग्न्यादयोऽधिदेवता ईश्वरादयः प्रत्यधि. देवताः। तत्तद्रहावाहनानन्तरमेव तत्तदधिदेवतामत्यधिदेवतावाहनं वा । इति प्रत्यधिदेवताः। १ प. रु. रीवरकरामि' 1 २ घ. है, ब्रह्मा देवानाभित्यस्य विश्वे देवा प्र० । ३ घ. ४. ब्रह्मा देवाना• रेभन्' । भू । ४ घ. द. 'मामु पूगीपरेपक्ष । ५ क, स. ग. 'ता.। ।

·१४४ भगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [ग्रहमखप्रयोगः) (ऋतुसंरक्षकदेवतावाहनस्थापने) अर्थ क्रतुसंरक्षणदेवताः । गणानां त्वेत्यस्य विश्वे देवा गणपतिगती । समस्त गणपत्यावाहने विनियोगः- ॐ गणाना स्वा गण० सीद सादनम् । " भूर्भुवः मुवः, सिद्धि- बुद्धिसहिताय महागणपतये नमः सिद्धिबुद्धिसहितं महागपतिमावाहयामीति राहोरुत्तरतो गजाननं मूषकवाहनं नागयज्ञोपवीतिनं शशाङ्ककृतशेखर सिद्धिबुद्धियुतं चतुर्भुज त्रिनेत्रं दन्ताक्षसूत्रपरशुमोदकधारिणं गणेशम् । जातवेदस इत्यस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिपदो दुर्गा त्रिष्टुप् । समस्त० दुर्गावाहने विनियोगः- ॐ जातवेदसे मनवा० दुरितात्यग्निः " भूर्भुवः मुवः, दुर्गायै नमो दुर्गामावायामीति शनेरुत्तरतः सिंहारूढां दशभुनां शक्तिवाणशूलखड्गचक्रचन्द्रबिम्बखेटकपालेशुकटकहस्तां दुर्गामुहारिणी दुर्गाम् । वायो शतमित्यस्य विश्वे देवा वायुरनुष्टुप् । समस्त० वाबावाहने विनियोग:-" ॐ वायो शतं हरीणां० पानसा " भूर्भुवः सुवः, वायवे नमो वायुमावाहयामीति सूर्यस्योत्तरतो धावद्भरिणपृष्ठस्थं द्विभुजं ध्वहस्तं परदं धूम्रवर्ण वायुम् । घृतं घृतपावान इत्यस्य सोम आकाशो यजुः । समस्त. आकाशावा. हने विनियोगः- ॐ घृतं घृतपा० रिक्षाय " भूर्भुवः सुवः, आकाशाप नम आकाशमावाहयामीति राहोर्दक्षिणतो नीलोत्पलाभं नीलाम्बरं द्विभुज सौम्य पार चन्द्रार्कहस्तमाकाशम् । या वां कोत्यस्य सोमोऽधिनी गायत्री । समस्त० अव्यावाहने विनियोगः- ॐ या वा कशा० क्षतम् " भूर्भुवः सुवः, अश्विभ्यां नमोऽ. विनावावाहयामीति केतोर्दक्षिणतो द्विभुजौ दिव्योपधिदक्षिणहस्ती दर्शनी. यपुस्तकवामहस्ताबन्योन्ययुक्तदेही मुरूपचारुदर्शनरत्नभाण्डकरचन्द्रशुक्लाम्ब. रनारीयुगपाचौं देवभिपजावश्विनी । वास्तोप्पत इत्यस्य मनापतिर्वास्तोप्पतिखिएप् । समस्त वास्तोप्पत्यावाहने विनियोग: --" ॐ वास्तोपते. चतुष्पदे " भूर्भुवः सुवः, वास्तोप्पतये नमो वास्तोप्पतिमावाहयामीति वृहस्पतेरुत्तरतो भगवन्तं वास्तुपुरुपं महावलपराक्रम सर्वदेवाधिवासाश्रयशरीरं ब्रह्मपुत्रं सकलग्रह्माण्डधारिणं भूमिभारापितमस्तकं . घ. ह.4 कर्मम । १ प. . म् । सामनिवमित्य । ३ प. ४. ॐ तामग्नि- पण तरसे नमः । । र क. 'लभूक । गमगला'। ५.प. ८. दुर्गदरयागु'। (प... 'जवरकर धू' । ७ ग. पाई।

·P [ग्रहमखप्रयोगः] "संस्काररत्नमाला। (लोकपालावाहनस्थापने) पुरपत्तनमासादप्रपावापीसर कूपादिसंनिवेशसांनिध्यकरं सर्वसिद्धिपदं मसन्न- पदनं विश्वभरं परमपुरुपरूपं चक्रशाधरं वरदाभयहस्तं वास्तोप्पतिम् । क्षेत्रस्य पतिनेत्यस्य विधे देवाः क्षेत्रपालोऽनुष्टुप् । समस्त क्षेत्रपाला- वाहने विनियोग:-"ॐ क्षेत्रस्य पति० तादृशे " भूर्भुवः सुवः, क्षेत्रपा- लाय नमः क्षेत्रपालमावाहयामीत्यङ्गारकस्योत्तरतः श्यामवर्ण त्रिलोचनमूर्ध्व- केशं सुदंष्ट्र भृकुटिकुटिलाननं नूपुरालंकृताघ्रिं सर्पमेखलायुतं सर्पाङ्गमतिरं क्षुद्रघण्टामयीं करोटिकामयी गुल्फावलम्विनी मालां दधानमुरगावद्धं चन्द्र- रेखासुमुखमष्टहस्तं शूलकुन्तखड्गदुन्दुभियुतदक्षिणहस्तं कपालघण्टाचर्मचापयुत- वामहस्तं भीमं दिग्वाससममितद्युति क्षेत्रपालम् । अथवा सूर्यगुरुशनिकेतुमध्ये गणपत्यादीन्यथावकाशं स्थापयेत् । इति ऋतुसंरक्षकदेवताः। अथ लोकपालाः। प्रातारमिन्द्रमित्यस्य विश्वे देवा इन्द्रस्त्रिष्टुप् । समस्त० इन्द्रावाहने विनि- योगः। ॐ त्रातारमि० विन्द्रः" भूर्भुवः सुवः, इन्द्राय नम इन्द्रमावाह- यामीति शुक्रमण्डलात्पुरत ऐरावतारूढ़ वज्रपाणि सुवर्णवर्ण सहस्राक्षं नाकप- ममरेश्वरमिन्द्रम् । अग्ने नयेत्यस्य विश्वे देवा अग्निस्त्रिष्टुप् । समस्त. अग्न्यावाहने विनि- योगः। "ॐ अग्ने नय सु० विधेम " भूर्भुवः सुवः, अग्नये नमोऽग्रिमावाह- यामीति सोममण्डलादाग्नेय्यां सुवर्णवर्ण सप्तापिं सप्तहस्तं स्वाहास्वघामियं चतुःशृङ्ग सप्तनिई दिशी त्रिपादं मेपारू शक्त्यन्ननुक्नुवतोमरव्यजनघृत- पात्रधारिणमग्निम् । इमं पोत्यस्य विश्वे देवा यात्रिष्टुप् । समस्त० यमावाइने विनियोगः । "ॐ इमं यम प्रस्त • मादयस्व " भूर्भुवः सुवा, यमाय नमो यपमावाहयामी- त्यहारकमण्डलाइक्षिणतो दण्डधारिणमिलामियं महिपवाहनं कृष्णवर्ण शुभा- शुभकर्मफलमदं यमम् । असुन्वन्तमित्यस्यानिनितिनिए । समस्त नित्यावाहने विनि- योगः । “ ॐ अमुन्वन्त ० मस्तु " भूर्भुवः सुवः, निर्मतये नमो निक्रतिमावा- । १ के.स.ग. 'रके।

·१४६. भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [ग्रहमखप्रयोगः] (लोकपालावाहनस्थापने) हयामीति राहुमण्डलानैर्ऋत्यां खड़चर्मधरं नीलं नरारूढमूर्ध्वकेशं विरूपाक्ष करालं कालिकामियं नितिम् । सत्त्वा यामीत्यस्य विश्वे देवा घरुणस्त्रिष्टुप् । समस्त वरुणावाहने विनियोगः । “ ॐ तत्त्वा यामि० प्रमोपीः " भूर्भुवः सुवः, वरुणाय नमो वरुण- मावाहयामीति शनिमण्डलात्पश्चिमतो नागपाशधरमम्बुपति श्वेतभूपणं पनि नीप्रियं मकरारुलं वरुणम् । आ नो नियुद्भिरित्यस्य विश्वे देवा वायुनिष्टुप् । समस्त० वाबावाहने विनियोगः- ॐ आ नो नियुद्भिः शति० सदा नः " भूर्भुवः सुवः । वायवे नमो वायुमावाहयामीति केतुमण्डलाद्वायव्यां जगत्माणरूपं कृष्णमृगारूढ़ हेम- दण्डधरं श्यामवर्ण मोहिनीमियं वायुम् । सं ते पयासीत्यस्यामिः सोमस्त्रिष्टुप् । समस्त० सोमावाहने विनि- योग:- ॐ सं ते पया० निधिष्व " भूर्भुवः सुवः । सोमाय नमः सोम- मावाहयामीति वृहस्पतिमण्डलादुत्तरतो मृगारूढं गदापाणिं श्वेववर्ण रोहि. णीमियं सोमम् । कुबेरपक्षे-अश्वारुढं कुन्तपाणि निधीश्वरं सुवर्णवर्ण धनदं रूपवन्तं प्रभं चित्रिणीप्रियं कुवरम् । ऐन्द्रीन्यायेन मवः स एव, राजाधिराजायेति मत्रो वा । अस्य मनस्यारुणा ऋषयः कुवेरो देवता जगती छन्दः । इत्यूप्यादि द्रष्टव्यम् । नमोन्तोऽयं मत्रो द्रष्टव्यः । अभि त्वेत्यस्य विश्वे देवा ईशानो गायत्री । समस्त० ईशानाचाहने विनियोगः-- ॐ अभि त्वा देव० मीमहे " भूर्भुवः सुवः, ईशानाय नम ईशानमावाहयामीति बुधमण्डलादीशान्या शुद्धस्फटिकसंकाशं वृपाद वर- दाभपशूलाक्षसूत्रधारिणं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रं नानाभरणभूपितं पार्वतीमियमी- शानम् । . इति प्रतिमास्वक्षतपुञ्जपु वा लोकपालानाबाहये । ईश्वरादिप्वपीहाss- गच्छेत्सावायेहाधितिष्ठति संस्थापनमित्येवं वा प्रयोगः । १ क. ति रणभू' । २५ १. 'क्षे राजाधिराजायलस्यारणा कुबेरोऽटि. । समस्तव्या. ती । दुरावा० । * राजाधिराजाय• महाराजाय नम । भू. शिविकारूढं । ३ प. ४. 'येर मावा• इति कुरेरम् । स्थान सोमस्र्यवतस्यापि । अभि ।

·(ग्रहमखप्रयोग.] संस्काररत्नमाला। १४७ (प्रहपूजने वनपुणधुपाः) तत:-"नर्य प्रजा मे गोपाय । अमृतत्वाय जीवसे । नाता मनिप्यमाणा च । अमृते सत्ये प्रतिष्ठिताम् " ( इति सर्वा देवता प्रतिष्ठाप्प काण्डानुसमयेने पदार्थानुसमयेन वा [+पूजयेत् । एकस्य कृत्वां पूजा सपाप्यान्यस्य कुर्यादित्येप काण्डानुसमयः । पदार्यानुसमपस्तु सर्वेपामावाहनं कृत्वा क्रमेणकैकस्मै ते तमुपचारमर्पयेदिति । एप ग्रहाणां पूजने) विशेषा-प्रवर्णानि यांसासि । दिवाकराय रक्तच. न्दनम् । चन्द्राय श्वेतचन्दनम् । भौमाय रक्तचन्दनम् । बुधाय फुहमयुक्तं चन्दनम् । गुरवेऽपि फुदकुमयुक्तं चन्दैनमेव । शुक्राय श्वेतचन्दनम् । शनिराहु केतुभ्योऽगरुः स्वये रक्तं करवीरम् । सोमाय घेतं करवीरम, भौमाय रक्तोत्पलम् । युधाप चम्पकपुप्पम् । गुरवेऽगस्त्यपुष्पम् । शुक्रापातसीपुष्पम् । शनपे कालानीपुष्पम् । राहवे सर्पपपुप्पम् । केतवे शशिनीपुष्पम् । रवये सल्लकी निर्यासधूपः । सोमाय घृतयुक्ताक्षतधुपः । भौमाय सारफली- विप्रसिद्धस्य सर्जरसस्य धूपः । युधायागरुधूपः । गुरवे लोहबाण इवि प्रसि- दस्य सिताद्रव्यस्य धूपः। शुक्राय विल्वफलनिर्याससहितस्यागरोईपः। शनये गुग्गुलथपः । राहुकेतुभ्यो लासाधूपः । घृतदीपः सर्वेपाम् । " * धनुविहान्तर्गतप्रन्थस्याने घ पुस्तकयो - -" इति देवताप्रतिष्ठापनं कुर्यात् । मन्त्रा पति प्रतिदेवतम् । तत्तदावाहनान तरमैव तत्तत्प्रतिपन तात्यूमन चेति पाण्डानुगमय एवात्र नियत , सौख्यांत् । आवाहन प्रतिष्ठापनं च प्रमेणकरस्या देवताया एतत्रत्य ते समुरयार निवेदयेदिखेवरूपो हि पदार्यानुगमय । तस्य शुकामे प्रासी शेयाविसस्मिन्पक्षे प्रतिदेवत यपा यपं यथायोग्यप्राप्तप्रामुखादरमुरातपोस्तदभिमुखताया था विस्म्यावहत्वान्न भवति । विलम्वग्रहने प्रधानस्य तदारम्भस्य या पूर्वाहकालता बाध्यत । मत पाण्डानुरामय एवान । महागो पूजनेऽय इति वर्तते । + एतान्तिर्गत पायाने स पुनरेऽयं प्र-" पोरशोपचार पूजोत्र । हर विशेष-~-प्रवणानि पायांसि । गधा पुमानि च । प्रहप वग धपुष्पणामागता येतानि । गागभूष । तदलाभ य कथन सौरभ्ययुक् । गुगदनपतपायमविप्यावशीरपाटिकदायोदनप्तादन तिलमामिपितामयभिचक्षीरोदनवित्रीदना दिमाग क्रपेण नवेद्यम् । एतेपामलाभे याम भवम् "ति। . ग. 'नवर्याय पर करेगा पर ये देशर ५ग प.. 'न्दन,प'न्योऽगर। र प्यार । ग.

·१४८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [ग्रहमखप्रयोग.) (प्रहपूजने नैवेद्यपलादि, दकलशस्थापन च) यथोक्तचन्दनपुप्पालाभे यत्किचित्तचवर्णयुक्चन्दनादि । तत्तद्वर्णवस्वगन्धः पुष्पाणामलाभे श्वेतानि । यथोक्तधूपालाभे गुग्गुलुः । तस्याप्यलाभे य: कश्चन सौरभ्ययुरु । रवये गुडौदनम् । सोमाय घृतयुक्तं पायसम् । भौमाय हविष्यानम् । बुधाप पाष्टिकपायसम् । गुरवे दध्योदैनम् । शुक्राय घृतौदैनम् । शनये तिलमाप. मिश्रितमन्नम् । राहवे लवणमिश्रक्षारयुक्तमोदनम् । केतब आरक्तपिष्टयुतलव. मिश्राजाक्षीरयुततिलतण्डुलमिश्रितमोदनम् । एतेपामलाभे तत्तद्वर्णयुक्तौदनो नैवेद्यं धृतोदनं वा । रवपे द्राक्षाफलानि । सोमायेक्षवः । भौमाय पूंगानि । बुधाय नारि- गाणि । गुरवे जम्बीराणि । शुक्राय धीजपूराणि । शनये खरफलानि । राहवे नारिकेराणि । केतवे दाडिमानि । * यथोक्तफलालाभे नारिकेरफलानि खजूरफलानि वा।] सति संभवे फलपुष्पसमन्वितं वितानमप्यर्पणीयम् । अधिदेवतामत्यधिदेवतानां चैत एवोपचाराः । गणपत्यादिषु तु श्वेतमेव चन्दनं, शतपत्राण्येव पुष्पाणि, धूपो गुग्गुलुरेव । गोघृतदीपः । घृतौदननैवे. घम् । शतपत्रपुप्पालाभे यथासंभव पुष्पम् । फलं नारीकेरम् । खरिफलं वेति द्रष्टव्यम् । ततः पीठादीशान्यामुदीच्यां वा मही द्यौरिति भूमि स्पृष्ट्वा तन रगवल्लीपमं विधायौपधयः संवदन्त इति प्रस्थपरिमितधान्यपुझं तत्र कृत्वा सत्राऽऽनिघे. त्पनेन नवमवणं तैजसं मृन्मयं वा चन्दनेनानुलिप्तं दध्यक्षतपुष्पमालायलंकृतं त्रिसूत्रवेष्टितग्रीवं कलशं संस्थाप्येम म इत्युदकेन पूरयित्वाऽऽप्यायस्वेत्यस्या. निः सोमो गायत्री सीरमक्षेपे विनियोगः- * एतस्मात्प्राक् घ ङ पुस्तक्योरधिकमेतत्-" प्रवर्णवस्त्राभावे स्वेन रहितानि कृत्वा समर्पणीयानि । एतदसभवे श्वेतानि । यथोक्तचन्दनपुष्पालाभे यानि कानिचित्तत्तद्वर्णानि । तदलाभे श्वेतानि । यथोक्तधूपालाभे गुग्गुलु । तस्याप्यलाभे य कश्चन मौरभ्ययुक् । यथोकीदनालाभे तत्त- द्वर्णयुक्तपिष्टोदनो घृतौदनो वा नैवेद्यम्" इति । अत्रोपक्रमोक्ता फक्किकाऽऽवश्यिका । घ ह दन । सो । २ 'दन ।।। ग घ ह 'श्रितोदन ।। ५ग घ ड युक्तौदन ।ए। ६ ग घ.. "मिश्रिताजा'। ग घ ड त ओदन ।। ८ ग पूगीफलानि । १ ग घ ड 'केरफ- लानि । के । १० घ ४ "डिमीफलानि । ११ क ख धूप स एव । १२ क ख व श्वेतपु- प्पमिति । त । १३ क ख "त कुम्भ स'। - १ ग घ ·- [ग्रहमखप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। (रुद्रकलशाराधनम् ) "ॐ आप्यायस्य समेतु, ते विश्वतः सोमवृष्णियम् । मवा वानस्य संगये " इति कलशे क्षीरं प्रक्षिप्य, दधिकाव्ण इत्यस्य विश्वे देवा दधिक्रावाऽनुष्टुप् । दधिप्रक्षेपे विनियोगः- ॥ ॐ दधिकाव्णो अकारिपं० तारिपत्" इति + कलशे दधि मक्षिप्प, शुक्रमसीत्यस्य प्रजापतिराज्यं यजः । आज्यप्रक्षेपे विनियोग:--"* शुक्रमप्ति ज्योतिरसि तेजोऽप्ति " इति कलश आज्यं प्रक्षिप्य, मधु पाता इति मननयस्यानिर्विधे देवा गायत्री । मधुमक्षेपे विनियोग:- " ॐ मधु वाता• भवन्तु नः" इति कलशे मधु प्रक्षिप्य, वे क्रतुमित्यस्य सोमः प्रजापतिस्विष्टम् । शर्करामक्षेपे विनियोगः-" ॐ स्वे क्रतुमपि• योधि " इति कलशे शर्करां प्रक्षिप्य, तत्सवितुरित्यस्या गायच्या विश्वामित्रा सविता गायत्री । गोमूत्रप्रक्षेप विनियोगः- ॐ तत्सवितुः यात् " इति कलशे गोमूत्रं प्रक्षिप्य, गन्धद्वारामित्यस्य पाज्ञिक्यो देवता उपनिषदः श्रीरनुष्टुप् । गोमयपक्षेपे विनियोगः- ॐ गन्धद्वारा० श्रियम् ॥ इति कलशे गोमयं प्रक्षिप्य, पुनराप्यायस्वेत्यादिभित्रिभिः क्षीरदधिघृतानि कलशे प्रक्षिप्य, नूत- नाहृतचित्रपर्वतधातूस्तूष्णी प्रक्षिप्य, उद्धृताऽसि बराहेणेत्यस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिषदो मृत्तिकाऽनुष्टुप् । सप्तमृत्मक्षेपे विनियोगः- नाऽति वराहेण कृष्णेन शत. कृतम् ॥ इति कलशेऽश्वशाळागजशा- कावल्मीकनदीसंगमहदराजद्वारगोष्ठप्रदेशाहृताः सप्त मृत्तिकाः प्रक्षिप्ये गन्धद्वारामित्यस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिषदः श्रीरनुष्टुप् , गन्धप्रक्षेपणे वि० "गन्धद्वारा० श्रियम् " इति कलशे गन्धं पक्षिप्य या जाता ओपधय इत्यस्याग्निरोपधयोऽनष्टुप् । ओपधिप्रक्षेपे विनियोगः- ॐ या जाता ओ० सप्त च" इति कुष्ठमांसीहरिद्राद्वयमुराशैलेयचन्दनसटीचम्पकमुस्तास्मिका दशौ- पर्धाः सहैव कलशे निसिपेत् । कुष्ठ कोष्ठम् । मांसी जटामांसी । हरिद्रका प्रसिद्धा । द्वितीया दारुहळद इति, पुरा मोरवेल इति परशुरामक्षेत्रे मसिद्धा । शैलेयं शिलारसः । चन्दनं उद्धृत + क स पुस्तकयोरन " कलशे दधि " इति पयरहित पाठ । एवमग्रेऽपि । १ क इत्यस्या । २ क ख. 'प्य पुण्याहवाचनप्रकरणोर्गन्धद्वारामित्यादिभिर्गन्धादीत्रना- मतानुपचारान्प्रक्षिप्य या । ३ क, रा. धी क' ! ४ क. स. प्रसिद्धि ।

·१५० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [ग्रहमतप्रयोगः) (सहकलशारापनम्) प्रसिद्धम् । सटी कचोरः । चम्पकथम्पकक्षत्वम् । मुस्ता भद्रमोथेति । एता. सोमभावे (* शतावरी । मनस्तु यः पश्चरत्नाना स एव । काण्डाकाण्डादि- त्यस्यामिरोपधयोऽनुष्टुप् , दूर्वाप्रक्षेपे वि० । “ ॐ काण्डात्काण्डा • शतेन च " इति कलशे दूर्वाः प्रक्षिप्य- अश्वत्ये येत्यस्यामिरोपधयोऽनुष्टुप् , पश्चत्वमोपे वि० ।- "ॐ अश्वत्ये वो० पूरुषम्" इति न्यग्रोधपिप्पलप्ठतजम्यूचूततरूणां त्वचः सहैव कलशे क्षिपेत् । जम्बूस्थान उदुम्बरो वा । अश्वत्थे व इत्यस्याग्निरोपधयोऽनुष्टुप् , पञ्चपल्लवप्रक्षेपे वि०॥ ॐ अश्वत्ये. पूरुषम् " इत्येतेषामेव तरूणां सहैव पल्लवान्कलशे क्षिपेत् । याः फलिनीरित्यस्यामिरोपधयोऽनुष्टुप् , पञ्चपल्लवपक्षेपणे वि० " ॐ याः फलिनी० हसः" इति कलशे फलं प्रक्षिप्प, अग्ने रेतश्चन्द्रमित्यस्यामिहिरण्यं त्रिष्टुप् , हिरण्यमक्षेपे वि० "ॐ अमे रेत. रेयम्" इति कलशे हिरण्यं प्रक्षिप्य, बृहस्पते जुपस्त न इत्यस्यामिवृहस्पतिर्गायत्री । पञ्चरत्नप्रक्षेपे वि० "ॐ वृहस्पते जु० दाशुषे " इति सुवर्णरजतमुक्तामाणिक्यमवालात्मकपञ्चर- त्नानि मक्षिपेत् । एतेपामलाभे ) सुवर्ण कलशे मक्षिपेत् । ततो दूर्वाम्रपल्लवैः कलशस्य मुखमाच्छाद्य युवं वस्त्राणीत्यस्य विश्वे देवा मित्रावरुणौ त्रिपुः। वस्त्रयुग्मेन(ण) कलशवेष्टने विनियोगः -" ॐ युवं वस्त्राणि. सधै" इति कलशं श्वेतवस्त्रयुग्मेन(ण) वेष्टयित्वा पूर्णा दैवि परापतेत्यस्य विधे देवाः शतक्रतुरनुष्टुप् , कलशानने तण्डुलपूर्णपात्रनिधाने विनियोगः दवि० शतकतो" इति तण्डुलपूर्णपात्रं कलशानने निदध्यात् । कलशस्य मुखे० सर्वे समुद्राः० रकाः । गङ्गे च यमुने • नलेऽस्मि. सनिधिं कुरु"। इति कलशे देवता आवाह्य संपूज्य वरुणं तत्वा यामीत्यावाह्य संपूनयेत् । 'पूर्णा ततः * धनुचिकान्तर्गत क. ख. पुस्तक्योर्नास्ति। १ क.स. 'मप्यभा । २ ५. इ. 'री । का'। ३ घ... प्रक्षेपणे । ४ ग. 'भे व (च) सु'। ५ ग. घ. इ. प्र । ६ ग. प् । क । क. स. "शव। . क. स. दीति सण्ड- लपूर्णेन पात्रेण क्रशानन पिधाय तन क्लशस्य हैं। ९ क. ति दें।

·[ग्रहयज्ञप्रयोगः] संस्कारलमाला। (अन्वाधानम) तत:-"देवदानवसंवादे मध्यमाने महोदधौ । उत्पन्नोऽसि तदा कुम्म विधृतो विष्णुना स्वयम् ॥ स्वत्तोये सर्वतीयानि देवाः सर्वे त्वयि स्थिताः। स्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिताः ।। शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः । आदित्या वसवो रुद्रा विश्वे देवाः सपैतृकाः ॥ स्वपि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यतः कामफलप्रदाः । त्वत्प्रसादादिमं यज्ञं कर्तुमीहे जलोद्भव ॥ सांनिध्यं कुरु देवेश प्रसन्नो भव सर्वदा" इति संमार्थयेत् । Ta:-आपोहिष्ठेतिमत्रत्रयस्यानिर्विश्वे देवा वाऽऽपो गायत्री। हिरण्यवर्णा इतिपत्रचतुष्टपस्याग्निरापत्रिपुर । पवमानानुवाकमत्राणां सोम ऋपिः । पर- मानसुवर्जनादयो देवताः । अनुष्टुवादीनि च्छन्दांसि । जपे विनियोगः- "ॐ आपो हि ठा०३ ॥ " हिरण्यवर्णाः० ४ " " पवमानः सुवर्मनः०१७" इति स्थापितं कलशमभिमृश्य जपेत् । काम्पे स्वयमेवायं जप आचार्पण कार्यः । नित्ये नैमित्तिके च स्वाशक्तावन्यं मन्त्रविदं ब्राह्मणं जपा) कृत्वा संपूज्य तेन जपः कारणीयः । ग्रहपीठे नवग्रहमवनपार्थ त्रीन्द्राह्मणाने वा ब्राह्मणं कृत्वा संपूज्य जपं कारयेत् । कलशसंवन्धिजपसंख्या वोचरश- तमष्याविंशतिर्वा । ग्रहमन्त्रजपोऽप्येवमेव मतिमनम् । १ अथान्वाधानम्। आचार्यः समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादिप्राणायामान्तं कृत्वा प्रहयज्ञ. होमकर्मणि या यक्ष्यमाणा देवतास्ता इत्यादि प्रसाधनीदेव्यन्तं व्याहृत्यन्त वोक्त्वा गणपतिमेकया पलाशसमिदाहुत्या चर्वाहुत्याऽऽज्याहुत्या च यक्ष्य इति देते । लेङ्गलौटनाहुन्या केवलाज्याहुन्या ना यक्ष्य इति वा देत । एतच प्रथमं तु वराहुतिरितिपाठे । प्रथमा तु वराहुतिरिति पाठे तु केतुमत्य- घिदेवतान्वाधानोत्कीर्तनान्ते गणपति प्रथमया समिचर्वाज्यवराहुत्पा यक्ष्प इति, केवलौदनेन केवलाज्येन वा भूयस्यैकाहुत्या यक्ष्य इति वा । वरत्वमुक्त- ग. ह. मिराणे । २ क ख. ति कुम्भम । ३ घ. ८ 'शको मन्त्रविदमन्य प्रा। क. स प नियुभीत । । ५ घ ४. 'त् । अधया केवलचा । ६ घ. इ. इत्येव व । ७ घर. 'त् । इद च । १. तु प्र । १५. ४. वलचरुवराहुत्या यक्ष्ये केवलाग्यव- राहुत्या।

·१५२ भगोपीनाथदीक्षितविरचिता [महयज्ञप्रयोगः) (अन्याधानम् ) प्रमाणद्विगुणममाणत्वमर्धाधिकममाणलं वा । समिधि दैयविषयकमेव वैगुण्य- मर्धाषिकत्वं वा । विना स्पष्टपचनपेकदा समिद्द्याभ्याघाने दोपश्रवणात् । वैशेपिकप्रधानहोमे-सूर्य सोममङ्गारकं युधं वृहस्पति शुकं शनैश्वरं राई कैनुमेतत्संख्याकाभिरेतत्संख्याकाभिर्यथायथमर्कादिसमिनिस्तावतीभिश्च हु- तिभिस्तावतीभिराज्याहुतिभिश्च । एतदित्येतस्य स्थानेऽष्टोत्तरसहस्रमष्टोत्तरश- तमष्टाविंशति वा कीर्तयेत् । ईश्वरमुमा स्कन्द नारायणं ब्रह्माणमिन्द्रं यमं कालं चित्रगुप्तमेता अधिदेवताः, अग्निमपो भूमि विष्णुमिन्द्रमिन्द्राणी प्रजापति सन्द्रिमार्णमेताः प्रत्पधि- देवताश्च, एतत्संख्याभिरेतत्संख्याभिर्ययायधमर्कादिसमिनिस्तावतीभिश्वर्या- हुतिभिस्तावतीभिराज्याहुतिभिश्च । एतदित्येतस्य स्थान प्रधानदेवतानां योत्कीर्तितसंख्या ततो न्यूनां संख्यां मतिदेवतमष्टोचरशतमष्टाविंशतिमष्टौ वा कीर्तयेत् । गणपति दुर्गा वायुमाकाशमन्विनी वास्तोप्पति क्षेत्रपालमिन्द्रममि यम निति वरुणं वायुं सोममीशानमेतत्संख्याभिरेतत्संख्याभिः पलाशसमिनि- स्तावतीभिश्चर्वाहुतिभिस्तावतीभिराज्याहुतिभिश्च । एतदित्येतस्य स्थानेऽधि- देवतामत्यधिदेवतानां योत्कीर्तिता संख्या ततो न्यूनां संख्यामष्टाविंशति- मष्टी चतुर्वा कीर्तयेत् । अधिमत्यधिदेवतानां मर्धानाहुतिसंख्पादशांशेन होमः । कर्मसंरक्षणदेवतानां प्रतिदेवतं प्रधानाहुतिसंख्याविंशांशेनेत्येवं वा । (* अस्मिन्कल्पे प्रधानदेवतानां प्रतिदेवतं सहस्रं शतं वेत्येवमेव संख्याद्वयं भवति । न तु सहस्रशतात्मकसंख्ययोरप्टोत्तरत्वं न वाऽष्टाविंशतिसंख्यादां. शविंशाशयोरत्रासंभवात् । * धनुचिहान्तर्गतमन्थस्थाने क ख ग. पुस्तकेष्वन्यथा अन्य स यथा--" सस्योत्कीर्त- नम् । सर्वतोभन चेत्तदा पूजोत्तरमेव होमाकरणपक्षेऽत्रान्वाधान सर्वतोभद्रमण्डलदेवता दशदश- सख्याकाभिधृताहुतिभिस्तिलाहुतिभिर्वा यक्ष्य इति ग्रहहोमारपूर्व वा मण्डलदेवतान्वाधान होमोऽपि तत्पूर्वमेव । तेपा प्रत्येकमेकैकाऽऽहुतिरिति केचित् । ततोजहोमे वरुणमित्यादि व्याहृत्यन्तत्वपक्षे । प्रसाधनीदेव्यन्तत्वपक्षे तु- अग्नि स्विकृत हुतशेषाहुबेत्यादि पानासादनकाले दासादनोत्तर बहनो चरूद्धरणपानाणा सुवाणामाज्यस्थालीना च बहीनामासादन प्रोक्षण च कार्यम् । वक्ष्यमाणघा- रवस्थालीपाकधर्मेण चरु अपयित्वा युगपदनेकाकचर्वाज्यहोमनिर्वाहाय सर्वेषां भुवाणां समार्ग. १ क. "गुण्य वि। २ क ख सममि । ३ स. "माण प्रत्येकमेत' । ४ क. णम् । ए। ५ क. "भिर्वा यथा । ६ क. स. "ने पूर्वसख्यान्यनाम । ५ क. "तासख्यातो न्यू । ८ क. धानद । क.ग.'म । इतरदेवता वि ।

·[ग्रहमखप्रयोगः संस्काररत्नमाला। (अन्वाधानम्) प्रधानादुतिसंख्या यदि सहसं सहसं तदाऽधिदेवताप्रत्यधिदेवतानां शतं शतं, कर्मसंरक्षणदेवतानां दश दश । प्रधानाहुतिसंख्या यदि शतं शतं तदाऽधिदेवतापत्यधिदेवतानां दश दश, कर्मसंरक्षणदेवतानां पञ्च पश्चेति विवेकः । सर्वतोभद्रपीटदेवतानां पूजोत्तरहोमाकरणपक्षे प्रधानोत्तरमेव होमस्य कर्तव्यत्वादत्रान्वाधानं पूर्ववत्कर्तव्यम् । ततोऽगहोमे वरुणं द्वाभ्यामाहुविभ्यामित्यादि व्याहत्यन्तत्वपक्षे । प्रसाधनीदेव्यन्तत्वपक्षे त्वमिं स्विष्टकृतमेकया हुतशेपाहुत्या यक्ष्य इत्यादि । पानासादनकाले दा सह चरुहोमकर्तृदक्षिणहस्तानामाज्यहोपकर्तृ- संख्यापरिमित वाणां चरूद्धरणपात्रस्पाऽऽज्यहोमकर्तृसंख्यापरिमिताज्यस्था- लीनां चाऽऽसादनमोक्षणे कार्ये । हस्तानां नुवाणां च संमार्गोऽपि । आसादिता हस्ता आसंमार्ग तत्रैवावस्थिताः स्युः, संमार्गोत्तरं वहिपि, अथवाऽऽसादनरहिता एव धर्माः । स्रुवस्थाने तावत्यो दयों वा । वक्ष्यमाण. स्थालीपाकधर्मेण चरूंश्वरं वा अपयित्वा युगपदनेककर्तृकचर्वाज्यहोमनिर्वाहाय सर्वेपा हस्तानां वाणां च संमार्गः कार्यः । दर्वीपक्षे तासामपि । अथवा होमसमय एव चरुसमिद्धोमकर्तारः स्त्रस्वदक्षिणहस्तस्य स्ववामह- स्तेन प्रोक्षणं कृत्वा निष्टप्याऽऽसादितसंमार्गदर्भेकदेशेन वामहस्तेन संमृज्य पुन- निष्प्य वहिपि निधाय दक्षिणहस्तेनैव स्वस्वहस्तसंमार्गदर्भपहरणं कुर्युरिति । प्रतिदेवतचरुपक्षे तावत्यश्वरस्थाल्यस्तावन्ति मेक्षणानि च । एकत्रथपणपक्षे प्रत्येकं व्युत्य तत्तदेवतायै होमः । तेन तेन पर्यमिकरण- काले सोमद्रव्यैः सहाऽऽज्यस्य पर्यनिकरणम् । ततः शृतांश्चरूशृतचर वाऽभिधार्योत्तरत उदास्य यहिप्यासाद्य तत्रैवाऽऽसादितेपु चरूद्धरणपात्रेपु, एकचरुपक्ष एकस्मिनुद्धरणपान उद्धरेत् । एकचरुपक्षे प्रतिदैवतं पश्याकारेण विभजेद, तत्क्रमेणव होमः । कार्य । खुबस्थाने दो वा, तासामपि समार्ग । पर्यनिकरणकाले सोमद्री सहाऽऽग्यस्य पर्यमिकरणम् । तत' शृत चरुमभिपार्योत्तरत उद्वास्य यहिष्यासाद्य तवाऽऽमादितषु चन्द्ररण- पानेद्धृत्य यथावत विभज्य परिपेमादि प्रसाधनाहोमान्त व्याहृतिहोमान्त वाऽन्वाधानोतित- पक्षानुसारेण कृत्या--गाना वेति मन्त्रेण पलाशसमिचर्वाग्यानामामाहुतिमाचार्य एव जुहुयात् । गणपतय इद म ममेति यजमानस्त्याग कुर्यात् । तत ऋत्विज उदमा प्राइमुखा वोपविश्य दिरा. चम्पामुक्केशा निपतितपानमा सावधानमनमो वाग्यता भदेय । नतो" इति ।

·१५४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [ग्रहमखप्रयोग.] (अन्वाधानम्) ततः परिषेकादिमसाधनीदेवी होमान्तं व्यातिहोमान्तं वाऽन्वाधानोत्की. तितपक्षानुसारेण कुर्यात् । अस्मिन्नग्नौ चरुश्रपणासंभवेन गृहसिद्धानेन देवप. विनसंस्कारसंस्कृतेन होम कुर्वन्ति शिष्टा इदानीम् । ततो गणानां त्वेत्यस्य विश्वे देवा गणपतिर्जगती । होमे वि०-ॐ गणाना त्वा गणपति ० सादन५ स्वाहा" इत्येको पलाशसमिधं जुहोति । गणप- तय इदं न ममेति त्यागः । एवमेको चर्वाहुतिमेकामाज्याहुति जुहोति । त्यागः पूर्ववत् । नहुयात्समिदनाज्यै. पृथगष्टोत्तरं शतम् इतिवचने समिद्विपयेऽपि जुहुयादित्युक्तत्वात्स्वाहाकारोऽत्र स्मातः । तत्र ऋत्विज उदङ्मुखाः माझ्मुखा वोपविश्य द्विराचम्यामुक्तकेशा निपा- तितजानुकाः सावधानमनसो वाग्पता होमं कुर्युः । होमारम्भात्मागेव) यजमान इमान्युपकल्पितानि हवनीयद्रव्याण्यन्वाधानोदिष्टसंख्याहुतिपर्याप्तानि या या यक्ष्यमाणा देवतास्ताभ्यस्ताभ्यो मया परित्यक्तानि न ममेति द्रव्यत्यागं कुर्यादिति सांप्रदायिकाः। प्रधानहोमान्वाधानात्पूर्व मण्डलदेवताहोमान्वाधानं कृतं चेदन होममाचार्य एव कुर्यात् । तत ऋत्विज़ आवाहनोक्ततचन्मप्पादिस्मरणपूर्वकमन्वाधानोत्कीति- तव्यैरन्वाधानोरकीर्तितसंख्यया होमं कुर्युः । (+ अत्र विनियोगवाक्ये होमे विनियोग इति विशेषो द्रष्टव्यः ।) अर्कः पलाशः खदिरोऽपामार्गः पिप्पल उदुम्बरः शमी दूर्वाः कुशा इति क्रमेणं ग्रहसमिधः । एतासामलाभे पलाशसमिधः। तत्र सर्पिर्मधुदध्यक्ताः पादेशमात्रीरवान्तरशाखारहिता मूलतो व्यगुलं प्रदेशं विहाय मध्यमानामिकागुहीत्वा समिधो होतव्याः। + धनुश्चिान्तर्गतप्रन्थस्थाने क ख ग पुरत केषु विद्यमागे प्रन्थ एवम्- "तत्र चरुसमि- द्धोमकार स्वस्वदक्षिणहस्त निष्टप्य वामहस्तेन समृज्य पुनर्निष्टप्य दक्षिणहस्तेनैव स्वस्वसमार्ग दर्भप्रहरण कुर्य । अन चपणासभत्रे गृहसिद्धानेन देवपवित्रसस्कारसंस्कृतेन होम इति संप्र दाय ।" हात । १ घर 'नोत्कीतितस । २ घ ह ' सर्वतोभद्रपीठदें1 ३ फ होम । त' स. ग त्रैरन्या'। ५ क ख ग 'नोद्दिष्टे व्य। ६ क ख ग 'नोक्तसख्य हो। ७५, १ "पए स । ८..'माग्योऽवा।

·[ ग्रहमखप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। ( लोकपालादिदेवताबलिदानम् ) तत्र समिदेकैका दूर्वाणां दर्भाणां च त्रिकं त्रिकम् । दूर्वाः सप्तपत्रयुताः पञ्चपत्रयुता वा अच्छिन्ना ग्राह्याः । दर्भाः सानोः । आज्यं दव्यैव होतव्यम् । अङ्गुष्ठाग्रेण ग्रासमात्रं चक्रं गृहीत्वाऽङ्गुष्टेन निप्पीड्य संहताङ्गुलिनोत्तानेन दक्षिणेन हस्तेने होतव्य इति सांप्रदायिकाः। समाते प्रधानहोम आचार्योऽत्र चेदवाधान पीठदेवताहोमस्य कृतं तदाऽत्र तदीयं होमें कृत्वा स्थापितदेवतानामुत्तरपूजन विधाय मसीदन्तु भवन्त इति तान्संभार्थ्यान्वाधानोत्कीर्तितपक्षानुसारेण वारुणीहोमादि स्विष्ट- कदादि वा संस्रावहोमात्माकुर्यात् । समिधां न स्विष्टकृत् । ततः सपनीको यजमानो यत्र यत्र बलिसमर्पणं कर्तव्यं भवति तस्मिन्दे. शेऽयः पादोपविश्याग्न्यायतनस्प समन्दादिक्षु सदीपमायभक्तवलीन्दि- क्पालेभ्यो दयात् । प्रतिवलिसमर्पणं साक्षतं जलं पात्रे क्षिपेत् । त्रातारमिन्द्रमित्यस्य विश्वे देवा इन्द्रस्त्रिष्टुप् । इन्द्रप्रीत्यर्थ चलिदाने विनि- योगः- ॐ त्रातारमि० धाविन्द्र. " इन्द्राय साहाय सपरिवाराय सायु- धाय सशक्तिकाया, सदीपं मापभक्तवलिं समर्पयामीति साक्षतं जलं पात्रे त्यक्त्वा भी इन्द्र बलिं भक्ष दिशं रक्ष मम सकुटुम्बस्याऽऽयुष्कर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विघ्नकर्ता वरदो भवेति प्रार्थयेत् । * अनेन बलिदानेनेन्द्रः प्रीयतामिति ततो वदेव । अमे नयेत्यस्य विश्वे देवा अमित्रिष्टुप् । अनिमीत्यर्थं बलिदाने विनियोगः "ॐ अप्ने नय सुप० विधेम " । अगये साहाय सपरिवाराय सायुधाय सश. क्तिकाया, सदीपं मापभक्तबलिं समर्पया०1 भो अग्ने भव० अग्निः प्रीयताम् । इमं यमेत्यस्य विश्वे देवा यमविटुप् । यमप्रीत्यर्थ वलिदाने विनियोगः- इम यम. यस्य " यमाय साहाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिका- या सदी मापभक्तबलिं समर्पयामि० भव० यमः प्रीयताम् । असुन्वन्तमित्पस्यामिनितिस्त्रिष्टुप् । नितिमीत्यर्थं पलिदाने विनि- योगः- ॐ अमुन्वन्तमय ० मस्तु " नितये साहाय सपरिवाराय सायु. * एतद्वाक्यं क स पुस्तक्योनास्ति । एवमपि तत्तदेवतानामटितमेतद्वाक्यं नास्तीति बोध्यम् । :- +क, ख ग 'म् आ । १५. 'मा ।। कस. 'णच प्रासमान नि"। च इ. 'न जुहुयादिति धमदाय । सं। ५क. ख 'चार्य प्रधानहोमान्वाधानोत्तरमन्वाधान कृत चैन मण्डलदेवताहो । ६ प 'थादेव वोप" । "ह.रीन्दद्या' । ८ क.ए 'लक्षि। क.स.लस।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [ग्रहमखप्रयोगः (आदित्यादिग्रहदेवतापलिदानम् ) धाय सशक्तिकाया सदीपं मापभक्तवलि समर्पयामीति साक्षतं जलं त्यावा भो नि ते० भव० नितिः पीयताम् । तत्त्वा यामीत्यस्य विश्वे देवा वरुणस्त्रिष्टुप् । वरुणप्रीत्यर्थ वलिदाने विनि- योग: --" ॐ तत्वा यामि ब्रह्मणा. प्रमोपीः " वरुणाय साहाय सपरि- वाराय सायुधाय सशक्तिकायामुं सदीपं मापभक्तवलिं समर्पयामीति साक्षतं जलं त्यक्त्वा भो वरुण० भव० वरुणः पीयताम् । आ नो नियुद्भिरित्यस्य विश्वे देवा वायुखिपुर । वायुभीत्यर्थ बलिदाने विनियोगः :-" ॐ आ नो नियु० दानः " वायवे साहाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाया, सदीपं मापभक्तवील समर्पयामीति साक्षतं जलं त्यक्त्वा भो वायो० भव० वायुः प्रीयताम् । सं ते पयासीत्यस्याग्निः सोमखिष्टुप् । सोमप्रीत्यर्थं वलिदाने विनि. योगः- ॐ सं ते पया० घिव " सोमाय सागाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकापा, सदीपं मापभक्तवलिं समर्पयामीति साक्षतं जलं त्यक्त्वा भोः सोम० भव० सोमः प्रीयताम् । अभि त्वेत्यस्य विश्वे देवा ईशानो गायत्री । ईशानप्रीत्यर्थ बलिदाने विनियोग: - ॐ अभि त्वा देव० मीमहे " ईशानाय सागाय सपरिवा. राय सायुधाय सशक्तिकायागु सदीपं मापभक्तवलिं समर्पयामीति साक्षतं जलं त्यक्त्वा भो ईशान० भव० ईशानः प्रीयताम् । ततो ग्रहादिवलयो ग्रहपीठसमीपे- आ सत्येनेत्यस्य विश्वे देवाः सविता त्रिगुप् । सूर्यमीत्यर्थं वलिदाने विनियोगः- ॐ आ सत्येन रजसा० पश्यन् " सूर्याय सागाय सपरिवा. राय सायुधाय सशक्तिकायेश्वराग्निरूपाधिदेवताप्रत्यधिदेवतासहितायेमं सदी मापभक्तवलिं समर्पयामि । भोः सूर्येमं यलिं गृहाण मम सकुटुम्बस्याऽऽ. युष्कर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विघ्नकर्ता वरदो भवेति मार्थयेत् । अनेन ३० सूर्यः मीयताम् । आप्यायस्वेत्यस्य सोमः सोमो गायत्री । सोमप्रीत्यर्थ चलिदाने विनि- योग:--" आप्यायस्व समे० संगथे " सोमाय साङ्गाय सपरिचाराय सायु. धाय सशक्तिकायोमायूपाधिदेवताप्रत्यधिदेवतासहितायेमं सदीपं मापभक्त- वलिं समर्पयामि । भोः सोम० भव० सोमः प्रीयताम् । १ घ. ४ सूर्यः ।

·'उद्धृष्य मेतम् ॥ (महमखप्रयोगः संस्काररत्नमाला। १५७ (आदित्यादिप्रबलिदानम्) अग्निमूर्धत्यस्य प्रजापतिरक्षारको गायत्री । अङ्गारकीत्पर्थे पलिदाने विनियोगः -- ॐ अग्निर्धा. निन्वति " अङ्गारकाय साहाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय स्कन्दभूमिरुपाधिदेवतामत्यधिदेवतासहितायेमं सदीप मापमक्तवलिं समर्पयामि । भो अङ्गारकेमं० भव० अहारका प्रीयताम् । उद्युध्यस्वेत्यस्यानिखिष्टुप् । पपीत्यर्थ बलिदाने विनियोगः- युधाय साझाप सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय नारायणविष्णरूपाधिदेवतामत्यधिदेवतासहितायेमं सदीपं मापभक्ताल समर्पयामि । भी बुधैर्म० भव० युधः प्रीयताम् । बृहस्पते अतीत्यस्य विश्वे देवा बृहस्पतिस्रिष्टुप् । वृहस्पतिप्रीत्यर्थ वलिदाने विनियोगः --" ॐ वृहस्पते. चित्रम् " वृहस्पतये साहाय सपरिचाराय सायुधाय सशक्तिकाय ब्रह्मेन्द्ररूपाधिदेवतामत्यधिदेवतासहिताय सदीयं मापभक्तवलिं समर्पयामि ! भो वृहस्पत इमं० भव० बृहस्पतिः मीयताम् । शुक्र त इत्यस्य विश्वे देवाः शुक्रनिएप् । शुक्रमीत्यर्थ पलिदाने विनि. योग:-"ॐ शुक्रं ते अन्य ० रस्तु " शुक्राय साझाप सपरिवाराप सायुः घाय सशक्तिकायेन्द्रन्द्राणीरूपाधिदेवतामत्पधिदेवतासहितायेमं सदीपं मापभ- तवलि समर्पयामि । भोः शुक्रेम० भव० शुक्रः प्रीयताम् । नो देवीरित्यस्य प्रजापतिः शनैश्वरी गायत्री । शनैश्वरपीत्यर्थ चलि. दाने विनियोगः- ॐ शं नो देवीरमिष्ट • सवन्तु नः " शनैश्चराय साहाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय यममजापतिरूपाधिदेवतामत्यधिदेवता- सहितायेम सदीपं मापभक्तवलि समर्पयामि । भोः अनवर भव० शनिः मीयताम् । कया न इत्यस्य विचे देवा राईपनी। राहुभीत्य पलिदाने विनि- योगः । " * कया नश्चित्र वृत्ता" गहरे साहाय सपरिवाराप सायुधाय सशक्तिकाप कालसर्परूपाधिदेवतामत्यधिदेवतासहितायेमं सदी मापभक्त- पलिं समर्पयामि । भो राछो० भव० राहुः प्रीपताम् । के कग्यनित्यस्य प्रजापतिः केनुर्गायत्री। केनुमील बलिदाने विनि- योगः । ॐ ऋतु कृपलकेतो. नायपाकतरे साप सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाप चिनगुप्तवारूपाधिदेवतामत्पषिदेवतासहिदाय सदी मापभापलि सपर्पयामि । भोः केनो, इमं परि० केतुः पीपणाम् । केनुश.

·१५८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [महमदप्रयोगः] (ऋतुसरक्षकदेवतापलिदानम् । ब्दस्य बहुवचनान्तत्वपक्षे केनुभ्यः सानेभ्यः सपरिवारेभ्यः सायुधेभ्यः सा. क्तिकेभ्यचित्रगुप्तब्रह्मरूपाधिदेवताप्रत्यधिदेवतासहितेभ्य इमं सदी माप. भक्तपलिं समर्पयामि । भोः केतव इमं बलिं गृहीत मम सकटुम्बस्याऽऽ. युप्कारः क्षेमकर्तारः शान्तिकर्तारः पुष्टिकर्तारस्तुष्टिकर्तारो निर्विघ्नकारी वरदा भवत । अनेन वलिदानेन केतवः पीयन्तामित्यूहः । गणानां त्वेत्यस्य विधे देवा गणपतिर्जगती । गणपतिप्रीत्यर्थ बलिदाने विनियोगः । “ ॐ गणानां त्वा० सादनम् " गणपतये साङ्गाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय सिद्धियुद्धिसहितायेमं सदीपं मापभक्तवलिं समर्प- यामि । भोः सिद्धियुदिसहित गणपत इमं व० गणपतिः प्रीयताम् । जातवेदस इत्यस्य याशिवयो देवता उपनिषदो दुर्गा त्रिषुप् । दुर्गामीत्यः बलिदाने विनियोगः । “ ॐ जातवेदसे मुनवा. त्यग्निः " दुर्गायै साहाय सपरिवारायै सायुधापै सशक्तिकापै, इमं सदीपं मापभक्तवलिं समर्पयामि। भो दुर्ग इमं बलिं गृहाण मम सकुटुम्बस्याऽऽयुप्की क्षेमकी शान्तिकी पुष्टिकी तुष्टिकर्ती निर्विघ्नकी वरदा भव० दुर्गा प्रीयताम् । वापो शतमित्यस्य विश्वे देवा वायुरनुष्टुप् । वायुपीत्यर्थं वलिदाने विनि- योगः । ॐ वायो शतं. पानसा " वायवे साहाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकायेमं सदीपं मापभक्तपील समर्पयामि । भो पायो, इस पलिंक वायुः मीयताम् । घृतं घृतपावान इत्यस्य सोम आकाशो यजुः । आकाशप्रीत्यर्थ बलिदाने विनियोगः । “ ॐ घृतं घृतपा० क्षाय " आकाशाय साङ्गाय सपरिवाराप सायुधाय सशक्तिकायेमं सदीपं मापभक्तवलि समर्पयामि । भो आकाशेमं वलि. आकाश: मीयताम् । या वा कशेत्यस्य सोमोऽधिनी गायत्री। अश्विप्रीत्यर्थ बलिदाने विनि- योगः। " ॐ या वा कशामिक्षतम् " अग्विभ्यां सामाभ्यां सपरिवा- राभ्यां सायुधाभ्यां सशक्तिकाभ्यामिमं मापभक्तबलिं समर्पयामि । भो अश्विनाविमं घलि गृहीतम् । मम सकुटुम्बस्याऽऽयुष्कर्तारौ क्षेमकर्तारौ शान्ति- कर्तारौ पुष्टिकर्तारौ तुष्टिकर्तारौ निर्विघ्नकर्तारौ वरदो भवतम् । अनेन वलि. दानेनाश्विनौ मीयताम् । वास्तोष्पत इत्यस्य प्रजापतिर्वास्तोप्पतिस्त्रिष्टुप् । वास्तोप्पतिमीत्यर्थ पलि. दाने विनियोगः । “ ॐ वास्तोप्पते० चतुष्पदे " वास्तोपतये साहाय सप.

·[ग्रहमखप्रयोग] संस्काररत्नमाला। (क्षेत्रपालबलिदानम् , पूर्णाहुतिहोम ) रिवाराय सायुधाय सशक्तिकायेमं सदीपं मापभक्तवलिं समर्पयामि । भो वास्तोष्पत इमं वलिं० वास्तोप्पतिः प्रीयताम् । वलेविपकृष्टत्वे विममित्यत्रामु. मिति सर्वत्र । तत्तत्मदेशोपविष्टो वलिसमर्पणं कुर्यादित्यस्मिन्कल्पे तु सर्वत्रेममि. त्येव न त्वमुमिति । ततः क्षेत्रपालाय फुडमरक्तपुष्पादियुतं सदीपं सताम्बूलं सदक्षिणं माप- भक्तबलि दद्यात् । अत्राऽऽवाहनादिपुजनमपि केचित्कुर्वन्ति । क्षेत्रस्य पतिनेत्यस्य विश्वे देवाः क्षेत्रपालोऽनुष्टुप् । क्षेत्रपालप्रीत्यर्थ वलि- दाने विनियोगः । “ॐ क्षेत्रस्य पतिना० तीदृशे " क्षेत्रपालाय साङ्गाय सप. रिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय भूतमेतडाकिनीशाकिनीब्रह्मराक्षसताला. दिपरिवारयुतायेमं कुङ्कुमारक्तपुष्पादियुतं सदीपं सताम्बूलं सदक्षिणं मापभ. तबलिं समर्पयामि । भो भोः क्षेत्रपाल सपरिवारेमं वलिं. क्षेत्रपाल: मीयताम् । ततः शूद्रेण दुर्भाह्मणेन पा समर्पितं बलिं बहिर्देशं मापयेत् । तस्य पृष्ठतः शान्तिपाठपूर्वकं स्वयं जलं सिक्षन्साचार्यः सपत्नीको गृहादहिर्गत्वा (प्रत्येत्य हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्याऽऽचम्यामिसमीपमागत्य पुनराचम्य स्वाय. तन उपविशेष । एवं पत्नी । तत आचार्यस्तथैव पक्षालितपाणिपाद आचान्तो) दा युवेण द्वादशगृहीतमष्टगृहीतं चतुर्ग्रहीतं वाऽऽज्यं गृहीत्वा तदुपरि वस्त्रयुतं चन्दनादिभूपितं फलं निधायेडनामाऽयमग्निरित्यनुसंधाय यजमान- तत्पन्यमात्यान्वारब्धस्तिष्ठन्पूर्णाहुति जुहुयात् । समुद्रादूमिरिति मनत्रयस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिषदोऽग्निस्त्रिष्टुप् । पूर्णा- हुतिहोमे विनियोगः । “ॐ समुदादूर्मि० नाभि " वय नाम० एतत् " " चत्वारि शृङ्गा० आविवेश " । सूर्धान दिव इत्यस्य सोमोऽग्निःश्वानरनिष्टुप् । पूर्णाहुति होमे विनियोगः । “ॐ मर्धान० देवा " । पुनस्त्वेत्यस्यानिर्वसुरु. द्रादित्यास्त्रिष्टुप् । पूर्णाहुतिहोमे विनियोगः । ॥ ॐ पुनस्वाऽऽदित्या. " पूर्णा दात्यस्य विश्वे देवाः शतक्रतुरनुष्टुप् । पूर्णाहुति होमे कामा * धनुचिहान्तर्गतग्रन्यस्थाने घड पुस्तकयो -"क्षेनपाराय नम इति क्षेत्रपाल नमस्कृत्य हस्ती पादौ च प्रक्षाल्य प्रत्येत्याऽऽचामेत् । आचार्यपल्योरपि हस्तपादप्रक्षालनमाचमन च । तत्र पत्न्या सकृदमन्त्रकम् । ततो यजमानपरन्याचार्या भमिसमीपमागत्याऽऽचम्य स्वायतनपविशेयु । तत आचार्यो" इति प्रन्यो वर्तते । १ क स 'त् ।। २ प ड वा दन्या अपूर्णतायामायनामिपूर्य त ।

·P भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [प्रहमखप्रयोग] (श्रेयोग्रहणम् , यजमानाभिरेर) विनियोगः। " ॐ पूर्णा दर्वि. तो " सप्त त इत्यस्प प्रजापतिः सप्तवा- नमिर्जगती । पूर्णाहुतिहोमे विनियोगः । ॥ ॐ सप्त ते अग्ने० घृतेन स्वाहा". इति । यजमानोऽग्नये वैश्वानराय यमुरुद्रादित्येभ्यः शतक्रतवे सप्तवतेऽ. गये चेद न ममेति त्यजेत् । तत आचार्यादयः " पूर्णाहुतिमुत्तमा० सयत्वाय " इत्याचारात्पठेयुः। तत आचार्यः सरस्रावहोमादिसंस्थाजपान्तं कर्म कुर्यात् । ऋविनामपि संस्थाजपेनोपस्थानम् । ततो यजमान आचार्यादिभ्यो जपहोमफल गृहीयान्न वा । ततो ब्रह्मसदस्यविक्सहित आचार्यः माध्मुख उदमुखो वा तिष्ठन्ग्रहवेदे रीशान्यामने पश्चिमतो वा शुचौ देशे समृष्टे गोमयोपलिप्ते रगवल्लघायल. कृते चतुष्पद दीर्घचतुरथ सोत्तरच्छदं पीठ निधाय तत्रोदगग्रानमूलास्त्रीहरि- तान्दर्भानास्तीर्यानास्तीर्य वा तत्रोपविष्टं धृतनवकञ्चकीवस्त्रया पन्या सहित सामात्य माड्मुख परिहिताहतवस्त्र यजमान स्थापितकलशोदकेन पात्रान्तरे गृहीतेन तनत्यपञ्चपल्लवैः कुशदूर्वासहितैरभिपिश्चेत् । तत्र मत्राः-आपो हि ऐतितिमभिर्हिरण्यवर्णा इति चतसृभिः पवमानः मुवर्जन इत्यनुवाकेनेति । एतेपामृप्यादिक कलशासादनोत्तरकालिकजप. निरूपण उक्तम् । अभिपेके विनियोग इति विनियोगवाक्येन विशेषः । 'ॐ आपो हि छा० ३। हिरण्यवर्णा • ४ । पवमान सुवर्नन । पवित्रेण वि० १७" इत्येतर्मः, सुरास्त्वामभिपिश्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा । मुदेवो जगन्नाथस्तथा सकर्षणो विभु ॥ प्रद्युम्नश्वानिरुद्धश्च भवन्तु विनयाय ते । आखण्डलोऽनिर्भगवान्यमो वै निऋतिस्तथा ।। वरुण पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिव । ब्रह्मणा सहिता सर्वे दिक्पाला पान्तु ते सदा ॥ कीर्तिलक्ष्मीतिर्मेधा पुष्टि श्रद्धा क्रिया मति । बुद्धिर्लना वपु शान्ति कान्तिस्तुष्टिश्च मातर ॥ एतास्त्वामभिपिश्चन्तु देवपन्य समागता । आदित्यश्चन्द्रमा भौमो बधनीवप्सितार्कना ॥ ग्रहास्त्वामभिषिञ्चन्तु राहु केतुश्च पूनिता । देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगा ॥

·[ग्रहमखप्रयोग] संस्काररत्नमाला (पुराणोकयजमानाभिपकमन्त्रा) ऋपयो मुनयो गावो देवमातर एव च । देवपत्न्यो द्रुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसा गणा ॥ अस्त्राणि सर्वशस्त्राणि राजानो वाहनानि च । औपधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्च ये ॥ सरित सागरा शैलास्तीर्थानि जलदा नदा । एते त्वामभिपिश्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये ॥ इत्यग्निपुराणोक्तैर्मत्रैः, ग्रहाणामादिरादित्यो लोकरक्षणकारक । विपमस्थानसभूता पौडा दहतु ते रविः ॥ रोहिणीश सुधामूर्ति सुधागात्र सुधाशन । विषमस्थानसभूता पीडा दहतु ते विधुः ।। भूमिपुत्रो महातेजा जगता मयकृत्सदा । वृष्टिकृवृष्टिही च पीडा दहतु ते कुजः ।। उत्पातरूपो जगता चन्द्रपुत्रो महाद्युति । सूर्यप्रियकरो विद्वान्पीडा दहतु ते बुधः ।। देवमन्त्री विशालाक्ष सदा लोकहिते रत । अनेकशिप्यसपूर्ण पीडा दहतु ते गुरुः ।। दैत्यमन्त्री गुरुस्तेषा प्राणदश्च महामति । प्रमुस्ताराग्रहाणा च पीडा दहतु ते भृगुः ॥ सूर्यपुत्रो दीर्घदहो विशालाक्ष शिवप्रिय । मन्दचार प्रसन्नात्मा पीडा दहतु ते शनिः ॥ महाशिरा महावस्त्रो दीदष्ट्रो महाबल । अतनुश्चोर्ध्वकेशश्च पीडा दहतु ते तमः ।। अनेकरूपवर्णैश्च शतशोऽथ सहस्रश । उत्पातरूपो जगत पीडा दहतु ते शिखी ॥ इति मर्देवस्य त्वेत्यादिभिर्मवैवाभिपिश्चेत् । ततः कलशोदकेनान्येन च जलेन तैलाभ्यगसर्वोपध्यनुलेपनपूर्वक मुलाती दपती अभिपेकवासांसि परि- त्यज्याहतवासासि परिधाय घेतचन्दनपुप्पाण्यलकाराय धृत्वाऽग्नेः पश्चादु- पविशतो दक्षिणतः पत्नी । त्यक्तवासास्याचार्यस्य । १ घड इयेते । २ क वणश्च । ३ क स ग तनोऽभिषेकानन्तर क' । घ इ 'ती अहतपासासि परिधायाभिषकवासास्याचायाय दत्वा वे 1५५ ह नीत।

·भगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[ग्रहमखप्रयोग] (विभूतिधारणम्, ऋत्विग्भ्यो दक्षिणाप्रदान त मन्त्राथ) तत आचार्येण सह यजमानो मा नस्तोक इति विभूतिधारणं कृत्वाऽऽचा- पोदीन्पादप्रक्षालनायगन्धाक्षतपुप्पैः संपूज्य तेभ्यो दक्षिणां दद्यात् । तनाऽऽ. चार्याय गौः । ब्रह्मणेऽनड्वान् । सदस्यायाधः। सूर्यप्रीत्यर्थ कपिला गौःश सोमप्रीत्यर्थ शङ्क: २ । अङ्गारकमीत्यर्थे रक्तोऽनयान् ३ । बुधमीत्यर्थ सुव- र्णम् ४ । वृहस्पतिप्रीत्यर्थं पीतं वास: ५। शुक्रप्रीत्यर्थ श्वेताश्वः ६ । शनिमी. त्यर्थं कृष्णा गौः ७ । राहुमीत्यर्थ कालायसम् । केतुमीत्यर्थ हस्ती छागो वेति ९ तत्तद्धोमकर्ने व्यवस्थया तां तां दक्षिणां दद्यात् । यदि नवभ्योऽधिका ऋत्विजस्तदा तेभ्यः प्रत्येकमेकैका गौर्देया। न्यूनत्वे तु गोशङ्कादिनवदक्षिणा यथासभवं तेभ्य एव देयाः। अथ गवादीनां नवानां क्रमेण मन्त्रा:- कपिले सर्वदेवाना पूजनीयाऽप्ति सर्वदा । सर्वदेवमयी यस्मादत शान्ति प्रयच्छ मे ॥ त्व पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृत करे । पाश्चमन्य प्रदास्यामि यत शान्ति प्रयच्छ मे॥ धर्मस्त्व वृषरूपेण जगदानन्दकारक । अष्टमूर्तेरधिष्ठानमत शान्ति प्रयच्छ मे ॥ हिरण्यगर्भगर्भस्थ हेमबीन विमावसो.। अनन्तपुण्यफलदमत शान्ति प्रयच्छ मे ॥ पीतवस्त्रमिद यस्माद्वासुदेवस्य वल्लभम् । प्रदानात्तस्य मे विष्णु सदा शान्ति प्रयच्छतु ।। विष्णुस्त्वमश्वरूपेण यस्मादमृतसमवे । भूर्यस्य वाहन नित्यमत शान्ति प्रयच्छ मे ॥ यस्मात्त्व पृथिवी सर्वा धेनो वै कृष्णसनिभे । सर्वपापहरा नित्यमत शान्ति प्रयच्छ मे ।। यस्मादायसकार्याणि त्वदधानानि सर्वदा । लागलाद्यायुधादीनि तस्माच्छान्ति प्रयच्छ मे ॥ सुप्रतीक गजेन्द्र त्व देवेन्द्रस्य च वाहनम् । दानेनानेन दत्तेन सदा शान्ति प्रयच्छ मे ॥ क ख 'रकः ।। २ क स्रद्वय य । ३ क स ग व । चद्रार्कवा । घ. सवस्य। ५स 'हनो नि।

·[ग्रहमखप्रयोग] संस्काररत्नमाला। १६३ (उत्तरपूजनपीठदानविसर्जनानि, आज्यावेक्षणदाने) छागपक्षे- यस्मात्त्व छाग यज्ञानामङ्गत्वेन व्यवस्थित । यान विभावसोनित्यमत शान्ति प्रयच्छ मे ॥ एतेषां पदार्थानां विषममूल्यकत्वेऽपि न्यूनलाभवद्भ्यः सुवर्णदानेन लाभ- साम्यं संपादनीयम् । उक्तदक्षिणानामभावे सर्वेभ्यस्तुष्टिकरं हिरण्यमेव वा दद्यात् । अतो नात्र मूल्याध्यायोक्तमूल्यदानम् । सर्वेष्वपि पक्षेप्वाचार्याय द्विगुणं दद्यात् । कर्मणः साद्गुण्यार्थमन्येभ्यो ब्राह्मणेभ्यो भूयप्ती दद्यात् । ततो ग्रहपीठदेवतानां मण्डपश्चेत्तद्देवतानां च यजमानः पञ्चोपचारैरुत्तरपू- जनं विधाय सप्रणवैस्तत्तन्नाममन्त्रैरादित्यादिदेवताभ्यो नम इति समुदितरूपेण वा पुप्पाञ्जलिं समर्पयेत् । तत आचार्यों ग्रहपीठदेवतानां मण्डपश्चेत्तद्देवतानां चोदासनमुत्तिष्ठति मन्त्रेण कुर्यात् । ततो पजमान इदं ग्रहपीठं समतिमं सकलशं सोपस्करमाचार्याय तुभ्यमई संमदद इत्याचार्याय समर्पयेत् । मण्डपश्वेत्सोपस्करं मण्डपसहितमिदं ग्रहपी. मिति । तत आचार्योऽग्निं संपूज्य- गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ठ स्वस्थाने परमेश्वर । यत्र ब्रह्मादयो देवास्तत्र गच्छ हुताशन " ॥ इति विसृजेत् । अथ यजमानः कास्यपात्रगताज्ये सकुटुम्वः स्वमतिरूपमवेक्ष्य- भाज्य तेम समुद्दिष्टमाज्य पापहर स्मृतम् । आज्य सुराणामाहार आज्ये लोका प्रतिष्ठिता ॥ अलक्ष्मीर्या यञ्च दौस्थ्य मम गानेष्ववस्थितम् । तत्सर्व क्षएयाऽऽज्य व लक्ष्मी पुष्टिं च वर्षय ॥ इति पठित्वा तदाज्यं सदक्षिणं ब्राह्मणाप दद्यात् । ततो यावत्यः प्रधा नाहुतयस्तावतो ब्राह्मणान्भोजयेयावन्ति तदातिशतानि तावतो वा यावन्ति तत्सहस्राणि तावतो वा यथासंभव वा । ततो यस्य स्मृत्येति विष्णुं स्मरेत् । ततो मुक्तवयो यथाविभवं दक्षिणां दया क्षमाप्य तदाशिपी गृहीत्वा प्रणि- . " “ १ ग स्वस्व । २ स ग ह 'ताभु।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [उपनयनप्रकरणम् (उपनयनाधिकारिणः) पत्यानेन ग्रहमखाख्यन कर्मणाऽऽदित्यादयो ग्रहाः नीयन्तां न ममेतीघरार्पणं कृत्वा हृष्टमनाः मुहृद्युक्तो भुञ्जीत । इति संस्काररत्नमालायां ग्रहमखमयोगः । इत्योकोपाडश्रीमद्गणेशदीक्षिततनूजमगोपीनाथदीक्षितविरचि- तायां सत्यापाढहिरण्यकेशिस्मार्तसंस्काररत्नमा- लायां तृतीयं प्रकरणम् ॥ ३॥ अथ चतुर्थ णम्। उपनयनाधिकारिणः। अथोपनयनं सूत्रक्रमानुसारेणाऽऽदावुच्यते । तस्य श्रौतत्वेन वेदाध्य- यनार्थत्वेन कर्माधिकारसंपादकत्वेन च मुख्यत्वात् । अङ्गभूयस्त्वलाभात्मा यश्चित्तेन चरितार्थत्वमेतस्य न भवतीति झापयितुं चाऽऽचार्येणाऽऽदौ तदेव मृत्रितम् । उपनयनं नाम येन कर्मणा यस्मिन्वा कर्मणि आचार्येण विद्यार्थ सुमुहूर्ते कुमारस्य स्वसमीपे नयनम् । तच्च संकल्पप्रभृत्तिसावित्रीव्रतविसर्गान्त- कर्मसमुदायात्मकम् । अत्र प्रधानं व्याहृतिभिः सावित्र्या सावित्रेण चाss. त्मनः समीपे कुमारस्य नयनम् । इतराण्यङ्गानि । गायत्र्युपदेशोऽपि प्रधान- मित्यपराकः । अयं च दृष्टार्थः संस्कारः 'उपनयनं विद्यार्थस्य श्रुतितः संस्कारः। इति वचनात् । एतच त्रैवर्णिकानामेव न शूद्राणाम्- 'अशूद्राणामदुष्टकर्मणामुपनयनं वेदाध्ययनमग्न्याधेयं फलवन्ति च कर्माणि ' इति धर्मसूत्रात् । इदमेव द्वितीयं जन्मेत्याह याज्ञवल्क्या- " मातुर विजननं द्वितीय मौजिबन्धनात् । ब्राह्मणक्षत्रियविशस्तस्मादेते द्विनाः स्मृताः" इति ।। इदमेव ब्रह्मजन्मत्याह मनु:- तत्र यद्ब्रह्मचर्य तु मौजीबन्धेन चिद्वितम् । सा तस्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते " इति । - ·- [उपनयनप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। (उपनयनकाल ) पुंसामेवैतद्भवति न स्त्रीणाम् ‘स्त्रीभि ध्येयम् । इति स्त्रीणामध्ययनपति- पेधात् । ' न स्रोशूद्रसमीपे ब्रह्म श्रावयेत् ' इति स्त्रीणां श्रवणप्रतिषेधात् । "पाणिग्रहो विधि स्त्रीणामौपनायनिक पर "। इति तासां विवाहस्यैवोपनयनरूपत्वाच । यत्तु हारीतेन- " द्विविधा स्त्रियो ब्रह्मवादिन्य सद्योवध्वश्च । तत्र ब्रह्मवादिनीनामुपनयनममी न्धन वेदाध्ययन स्वगृहे भैक्षचर्या चेति सद्योवधूनामुपनयन कृत्वा विवाह " इत्युक्तं तद्युगान्तरविपयम् । पुरा कल्पे हि नारीणा मौजीवन्धनमीरितम् । अध्यापन च वेदाना सावित्रीवाचन तथा ॥ इति कर्मोक्तेः। उपनयनकालः। अर्थतत्कालः । तत्रेयं श्रुति.- " वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत ग्रीष्मे रामन्य शरदि वैश्यम् " इति । अत्र च माणकककं गुरुसमीपगमनं विधीयत इति प्राञ्च । नवीनास्तु णिजविवक्षायां मानाभावादाचार्यकर्तृकं माणवकाधिकारिकमुपनयनमेव विधीयते नोपगमनम् । कृप्तीर्यनमान वाचयति पञ्चभि पावयतीत्या यजमा- नाधिकारिकाध्वर्युकटकवाचनपावनादिवत् । अत एव च्छान्दोग्योपनिषदि गुरुकर्तृकोपनयनानुकूलव्यापाररूपोपगमकर्तृकता--" जावालो मातरमामयाऽऽ- रमानमुपनाययितु गौतममानगाम " इति । हेमाद्रौ बुधवचस्यपि-गर्माएमे वर्षे ब्राह्मणमुपनापयेत् ' इति । एतयाऽन्नायकामं यानपेदित्यत्र तु पजमानस्य प्रयोज्याध्वर्वादिकर्तृत्वे मानाभावाद्यजे: स्वार्थणिजर्थविशेषणतया परार्थ- वचोच्चारणं विधिश्च स्यादिति णिजविवक्षया यजनमेव विधीयत इत्याहुः । कैश्चित्तूपनायनशब्देनोपनयनमेवाभिधीयत इत्युक्तं तदयुक्तम् । उपनय नविषयमयोजकव्यापारस्योपनयनशब्दवाच्यत्वाल्लक्षणाया मानाभावादिवि हेमाद्रि । अन्ये तु आचार्यसमीपनयनाङ्गको गायत्र्युपदेशः प्रधानं ' गायच्या ब्राह्मण मसनत् ' इति श्रुतौ ' गायत्र्या ब्रामणमुपनयीत ' इति कात्यायनस्मृती चोपनय १ग घ यमाक।

·१६६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [उपनयनप्रकरणम्] (उपनयनशालः) नस्य गायत्र्युपदेशागत्वदर्शनात् । एवं चोपनयनपदं योगरूढम् । समिद्द- र्शादिपदस्पेवागवाचिनोऽप्युपनयनपदस्य तत्संबन्धेन प्रधानसंज्ञात्वोपपत्ते- रित्याहुः। परे तु पङ्कजपदस्यैवैकत्र यौगिकस्य रुढस्य च योगरूढपदवाच्यत्वादत्र तु नयने योगस्य गायत्र्युपदेशे च रुहेश्च सद्भावेनैकत्र विद्यमानत्वाभावान योगरूदत्वमुपनयनपदस्य । तेन समीपनयनस्यैव प्रधानत्वमित्याहुः। गृह्यम्-" उपनयनं व्याख्यास्यामः सप्तवपं ब्राह्मणमुपनयीतकादशवपर रामन्यं द्वादशवर्ष वैश्यं वसन्ते ब्राह्मणं ग्रोप्मे रानन्य शरदि वैश्यमापूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे विशेपेण पुंनामधेये " इति । सप्त वर्षाणि जन्मतः परिमाणं यस्य स सप्तवर्पः । एतादृशं ब्राह्मणमुपन- येत् । एकादशद्वादशवर्पशब्दयोरप्येवं व्युत्पत्तिज्ञेया । यस्मिन्पक्षे कलाभिश्व- न्द्रमाः पूर्यते स आपूर्यमाणपक्षः पूर्वपक्षः शुक्लपक्ष इति यावत् । पुण्ये नक्षत्रे शुभे नक्षत्रे ज्योति शास्त्रविहिते । पुंनामधेये पुंशब्दाभिधेये । विशेपेणेतिवच- नात्पुंशब्दाभिधेये विशिष्टमुपनयनम् । अन्यस्मिन्नपि पुण्य एव न गर्हिते पुंशब्दाभिधेयानि नक्षत्राणि तु मावदत्तेनोक्तानि- अश्वयुक्पुनर्वसू तिप्यो हस्तः शतभिपक्प्रोष्ठपदाः" इति । गर्गस्मृतौ तु श्रवणाभिजिदनूराधा अप्युक्ताः- "नाम श्रवणस्तिप्यो हस्तश्चैव पुनर्वसू । • अभिनित्प्रोष्ठपाचैत्र अनुराधा तथाऽश्वयुस्" इति ।। धर्मसूत्रेऽप्युपनयनकाल उक्त:- " वसन्ते ब्राह्मणं ग्रीप्मे राजन्य शरदि वैश्यं गर्माष्टमेषु ब्राह्मणं गर्भकादशे राजन्यं गर्भद्वादशे वैश्यम् " इति । गर्भसहचरितं वर्षमपि लक्षणया गर्भशब्देनोच्यते । तदष्टमं येषां पष्ठादीनां घर्षाणां तानि गर्भाष्टमानि तेप्पनयनमित्यर्थः । गर्भादिः संख्या वर्षाणां तदष्टमेष वामणमुपनपेदितिवचनाद । वर्षे चात्र चान्द्रमानेन चैत्रशुलपतिपदा- दीति केचित् । अन्ये त्वष्टममासारम्भं गर्भाधानं वाऽऽरभ्य वर्षपत्तिमाहुः । गर्भाष्टमेष्वित्यत्र बहुवचनं पष्ठसप्तमयोः संग्रहार्थमिति सुदर्शनः । काम्यानामपि तेष्वन्तर्भावार्थमित्युज्ज्वलाकृतो महादेवदीक्षिताः । वसन्तादीनां पुविधान- मुदगयन आपूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षत्रे चौलकर्मोपनयनगोदानविवाहा इत्याश्वलायनोक्तस्य वसन्तातिरिक्तस्योदगयनस्य वाधनार्थम् । सप्तवर्प .

·[उपनयनप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। (काम्योपनयनकाल.) ब्राह्मणं वसन्त उपनयेदेकादशवर्ष राजन्यं ग्रीष्मे द्वादशवर्षे वैश्य भारदि' इत्येव वक्तव्ये कालवयसोः पृथग्रहणमशक्ती कामसंयोगे वाऽन्यस्मिन्नपि वयसि सर्वस्मिन्नप्युदगयने भवेदिति कालवयसोरनित्यत्वख्यापनार्थम् । पाज्ञवल्क्प:- "गर्भाटमेऽष्टमे याऽब्दे ब्रामणस्योपनायनम् । राज्ञामेकादशे सैके विशामेके यथाकुलम् " इति ॥ गर्भाधानमवधि कृत्वा जन्मवो वाऽएममिति विज्ञानेश्वरः । गर्भग्रहणं सर्व- भानुवर्तते । " गर्भादेकादशे राज्ञो गर्मात्तु द्वादशे विशः" । इतिस्मृत्यन्तरादित्यप्याह सः । सैके द्वादशे। उक्तेषु वचनेप्वष्टमवर्षसंवन्धे नैवाष्टवर्पत्वं न त्वतीवाटवर्पत्वेनेति बोध्यम् । अथ काम्यकालः॥ स च धर्मसूत्रे- अथ काम्यानि सप्तम आयुष्काममष्टमे ब्रह्मवर्चसकामं नवमे तेजस्काम दशमेऽन्नाद्यकाममेकादश इन्द्रियकामं द्वादशे पशुका- ममाषोडशाहाह्मणस्यानात्यय आद्वाविंशात्क्षत्रियस्याऽऽचतुर्विशाद्वै- श्यस्य " इति । एतानि कामनिमित्तान्युपनयनानि । सर्वत्रोपनयेदित्यनुपज्यते । अवारि गर्भत इत्यनुवर्तते । अत्राऽऽभिविधौ । मर्यादायामिति केचित् । अत्ययोऽति क्रमः स एवाऽऽत्ययस्तदभावोऽनात्ययः। यादृच्छिको दीर्घ आउने वा मयोगः प्रकरणादुपनयनस्यानात्यय इति गम्यते । आपत्तौ पोडशवर्षपर्यन्तोऽ ऽप्युपनय नस्य काल इति तात्पर्यार्थः । अत ऊर्ध्व तु धर्मसूत्रोक्तं प्रायश्चित्तं कर्तव्यम् तच्च---" अतिक्रान्ते सावित्र्याः काल अतु त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्य चरेत्तत उपनयनमधो. दकोपस्पर्शनमथाध्याप्यः" इति । यस्य यः सावित्र्याः कालस्तदतिक्रमे विद्यकं त्र्यवयवा विद्या त्रिविद्या तामधीयते वे विद्यास्तेपामिदं विद्यकम् । 'चरणाद्धर्माम्ना- ययोः' इति बुमत्ययः । एवंभूतं ब्रह्मचर्यमग्निपरिचर्यामध्ययनं गुरुशुभ- पामिति परिहाप्य सकलं ब्रह्मचर्पधर्म चरेत् । कियन्तं कालम् । ऋतुम् ।

·" भहगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [उपनयनप्रकरणम्] (उदकोपस्पर्शनावश्यक्ता) 'कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे' इति द्वितीया । ऋतुमितिवचनाहत्यारम्भे मायचित्ता- रम्भः । तत उपनपनम् । एवंचरितत्रत उपनेतव्यः । अथोदकोपस्पर्शनम् । तत उपनयनमारभ्य संवत्सरमुदकोपस्पर्शनं स्नान कर्तव्यम् । शक्तस्प त्रिपवणमशक्तस्य यथाशक्ति । संवत्सरमित्यापस्तम्बः। अथाध्याप्यः । एवंचरितव्रतः पयादध्याप्य इति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । स्वस्य पितृपितामहयोश्चानुपनीतत्वे तेषां ब्रह्महतुल्यत्वमभ्यागमनादीनां वर्जनं चोक्तं धर्मसूत्रे- अथ यस्य पिता पितामह इत्यनुपेतौ स्यातां ते ब्रह्महसंस्तुतास्ते. पामभ्यागमनं मोननं विवाहमिति वर्जयेत् " इति । यस्य माणवकस्प पिता पितामह इत्यनुपेतावनुपनीतौ स्याता स्वयं च से तथाविधा माणवका ब्रह्महसंस्तुता ब्रह्मदण इत्येवं कीर्तिताः । ब्रह्मवादि- भिरिति शेषः । अतस्तस्मिस्तच्छन्दप्रयोगस्तद्धर्मप्राप्त्यर्थः । श्मशानवच्छ- पतितावित्यध्ययनमतिषेधो वक्ष्यते । ततश्च यथा ब्रह्महसमीपे नाध्येयमेव. मेपामपीति । तेपामेपामभ्यागमनमाभिमुख्येन गमनं मातृपितृपुत्रदारशरीर- रक्षणार्थमपि वर्जयेत् । यद्यपि रक्षा सर्वतो ग्राह्येति वक्ष्यते । भोजनमुद्यतमपि पर्जयेत् , अपि दुष्कृतकारिण इति सत्यपि वचने । विवाहं वर्जयेत् , यद्यपि "स्त्रीरत्न दुप्कुलादपि" इति मानववचनं तथाऽपीति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । एतेपामिच्छता मायश्चिचमुक्तं धर्मसूत्रे- "तेषामिच्छता प्रायश्चित्तं यथा प्रथमेऽतिकम रतुरेवं संवत्सरं प्रति. पुरुष संख्याय संवत्सरान्यावन्तोऽनुपेताः स्युः" इति । इच्छतामितिवचनान बलात्कारेण प्रायश्चित्तम् । यथा प्रथमे ब्रह्मचर्य- स्य ः काल एवमस्मिन्नतिक्रमे संवत्सरः कालः । अथोपनयनं तत उदकोप- स्पर्शन मिति पूर्ववच्छेपम् । आपस्तम्बे दर्शनात् । यदि पितैवानुपेतः स्यात्सं- वत्सरमेकम् । अथ पितामहोऽपि ततो द्वौ । अथ स्वयमपि यथाकालमनुप- नीतस्ततस्त्रीन्संवत्सरानिति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । एतदनन्तरमध्यापयेदि- त्युक्तं धर्मसूत्रे-" अथाध्याप्यः " इति । उदकोपस्पर्शनमत्रा धर्मसूत्रे- " सप्तभिः पावमानीभिर्यदन्ति यच दूरक इत्येताभिर्यजुप्पवित्रेण सामपवित्रे- णाऽऽङ्गिरसेनापि व्याहृतीभिरेव " इति ।

·[उपनयनप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। (उपनयनाकरणे प्रायश्चित्तम् ) पवमानः सोमो देवता यासां ता: पावमान्यः । ताश्च यदन्ति यच्च दूरक इत्येताः सप्त । यजुष्पवित्रेणाऽऽपो अस्मान्मातरः शुन्धवित्येतेन पूत एमी- त्यन्तेन । सामपवित्रेण कया नश्चित्र आमुवदितिचे गीतेन वामदेव्येन साना । आनिरसेन हसः शुचिपदित्येतेन मन्त्रेण । एतैरञ्जलिना शिरस्यपोड- वसिञ्चत् । अपि वा समस्तव्याहतीभिरेव सिञ्चनमिति व्याख्यातमुज्ज्वला. कृता । अथ यस्य पिता पितामह इत्युपक्रमे यस्येत्येकवचनमन्तेऽप्यथाध्याप्य इति । मध्ये तु ते ब्रह्महसंस्तुतास्तेपामभ्यागमनं तेषामिच्छता प्रायश्चित्तमित्ये- तेषु बहुवचनम् । तत्रोपक्रमोपसंहारानुसारेण माणवकस्यैव प्रायश्चित्तमुपनयन- मध्यापनं च । वहुवचनं तु तथाविधमाणवकबहुत्वापेक्षमित्यप्याह सः । स्वस्य पितामहादीनां त्रयाणां चानुपनीतत्वे सर्वेषां शानतुल्यत्वं पूर्व- पदभ्यागमनादीनां वर्जनं प्रायश्चित्तं चोक्तं धर्मसूत्रे- "अब यस्य पितामहादि नानुस्मयंत उपनयनं ते ३मशानप्तस्तुतास्तेषा- मभ्यागमनं विवाहमिति वर्जयेत्तेपामिच्छतां प्रायश्चित्तं द्वादश वर्षाणि विद्यकं ब्रह्मचर्य चरेत्तत उपनयनमयोदकोपस्पर्शनं पावमान्या- दिभिः " इति । यस्य माणच कस्य पितामहादि पितामहादारभ्य प्रपितामहस्तस्प पिता पितामहमपितामहाया अनुपनीताः स्वयं च यथाकालमनुपनीतस्ते तथाविधा माणवकाः श्मशानसंस्तुताः । तेन श्मशाने सर्वतः शम्याप्रासादित्यध्ययन- निषेध एपामपि संनिधौ भवति । तेपामित्यादि स्पष्टार्थम् । पावमान्यादिभि- रित्यनेन प्रतिपुरुषं संख्याय संवत्सरानित्येतदपि द्रष्टव्यमिति व्याख्यातमु. ज्ज्वलाकृता। अन्यच्च धर्मसूत्रे- " अथ गृहमेधोपदेशनं नाध्यापनं ततो यो निर्वर्तते तस्य संस्कारो यथा मयोऽतिको सत उर्व प्रकृतिसत्" इति । गृहमेधोपदेशनं गृह्यशास्रोपदेशनं गृहस्थधर्मोपदेशनं वा नाध्यापनं कृत्स्नस्य चैदस्य किंतु गृहमन्त्राणामेव । तत एवं कृतप्रायश्चित्तागृहस्थीभूताद्यो निर्वर्तत उत्पद्यते तस्य संस्कार उपनयनाख्यः कर्तव्यः । कथं, यया मथमेऽतिक्रम ऋतुं विद्यकं ब्रह्मचर्य चरित्वेत्यन्तम् । ततस्तु यो निर्तते तस्य प्रकृतिवद्यथा- माप्तमुपनयनं कर्तव्यमिति । यस्य पितुरारभ्य नानुस्मर्यत उपनयनं तत्र माय- चित्तं नोक्तं धर्मशास्त्रस्तूहितव्यमिति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता ।

·१७० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [उपनयनप्रकरणम् (उपनयनेऽयनादि) अथ संक्षेपेणायनादिनिर्णयः । तमाऽऽश्वलायन:- "उदगयन आपूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षने चौलकोपनयनगो. दानविवाहाः " इति। कल्याणं ज्यातिशास्त्राविरोधीति तदृत्तिक । गर्ग:- "विप्रं वसन्ते क्षितिष निदाघे वैश्यं घनान्ते प्रतिनं विदध्यात् " इति । निदायो ग्रीष्मर्तुः । घनान्तः शरहतु।। नन्वेवं विमं मति वसन्तनियमात् , विनर्तुना वसन्तेन कृष्णपक्षे गलग्रहे । अनध्याये चोपनीतः पुनःसंस्कारमर्हति "। इति बृहस्पतिना वसन्ताभावे दोपकथनाचोत्तरायणस्य विमं मति नित्य- माप्ततया विधिवैपर्पमिति चेन्न । केनापि निमित्तेन वसन्तालाभे वदन्योत्तरा- यणमापणार्थत्वात्, " तथा च गर्ग:- - माघादिशुक्रान्तकपञ्चमासाः साधारणा वा सकलद्विनानाम् " इति । शुक्रो ज्येष्ठमासः सोऽन्तक मान्ते येपो ते शुक्रान्तकाः । स्वार्ये कमत्ययः । ते च ते पश्च मासाथेति कर्मधारयः । वृद्धगाये:- " माघादिमासपट्कं तु मेखलाबन्धने मतम् " इति । मैत्रेयसूत्रेऽपि---" वसन्तो ग्रीष्मः शरहतवो वर्णानुपूर्येण माघादि- पण्मासा वा सर्ववर्णानाम् " इति । आनुपूय॑ क्रमः । उत्तरायणशून्यमाघादिभागापादान्त्यभागयोनिवृत्त्य, उत्तरायणविधेरावश्यकत्वान्नैताभ्यां शास्त्राभ्यां पौनरुक्त्यम् । एतच्छास्त्रस्य मकरार्कविशिष्टपौपनिषेधार्थत्वेन पञ्चसंख्याविधेमिथुनार्कविशिष्टापादनिट- त्यर्थत्वेन च सार्थक्यान माघादिमासविधायकशास्त्रस्योत्तरायणविधायकशा- स्रणव मातावपि व्यर्थता । पदसंख्याविधेस्तु वैश्यं प्रति श्रावणादिनिषेधार्थ- त्वाकेनापि निमित्तैन शरदलाभे दक्षिणायनान्तर्गतापाढभागमापणार्थत्वाच न व्यर्थता। अस्ति हितं प्रति दक्षिणायनविधिबृहस्पतिवृद्धवसिष्ठोक्ता- " विप्रस्य क्षत्रियस्यापि मौजी स्यादुत्तरायणे । दक्षिणे तु विशा कुर्यात्नानध्याये न सक्रमे " इति ।

·१७० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- उपनयनप्रकरणम्] (उपनयनेऽयनादि) अथ संक्षेपेणायनादिनिर्णयः । तप्राऽऽश्वलापन:- "उदयन आपूर्यमाणपले करपाणे नक्षने चौलकोपनपनगो- दानविवाहाः " इति। कल्याणं ज्यातिभ्यानाविरोधीति तवृत्तिछन् । गर्ग:- "विन वसन्ते क्षितिपं निदाघे वैश्यं धनान्ते वतिनं विदध्यात्" इति । निदायो ग्रीष्मर्नु। । घनान्तः शरतुः । नन्वेवं विमं मति वसन्तनियमान , विनर्तुना वसन्तेन कृष्णपक्षे गलग्रहे । भनध्याये चोपनीतः पुनःसंस्कारमर्हति "। इति बृहस्पतिना वसन्ताभावे दोपकपनायोत्तरायणस्य विमं मति नित्य प्राप्ततया विधिवैयमिति चेन । केनापि निमिचेन वसन्तालाभे तदन्पोचरा- यणपापणार्थत्वाव, " तथा च गर्ग:- " माघादिशुक्रान्तकपश्चमासा: साधारणा वा सकलाद्विजानाम् " इति । शुको ज्येष्ठमासः सोऽन्तके प्रान्ते येषां ते शुक्रान्तकाः । स्वार्थे कमत्ययः । ते च ते पञ्च मासायेति कर्मधारयः । वृद्धगार्थ:- " माघादिमासपटकं तु मेखलावन्धने मतम्" इति । मैत्रेयभूत्रेऽपि-" वसन्तो ग्रीष्मः शरहतवो वर्णानुपूर्येण माघादि- पण्मासा वा सर्ववर्णानाम् " इति । आनुपूर्प क्रमः । उत्तरायणशून्यमाधादिभागापाढान्त्यभागयोनिहत्य, उत्तरायणविधेरावश्यकत्वानेताभ्यां शास्त्राभ्यां पौनरुक्त्यम् । एतच्छास्त्रस्य मकरार्कविशिष्टपोपनिपेधार्थत्वेन पञ्चसंख्याविधेमिथुनार्कविशिष्टापादनिट- त्यर्थत्वेन च सार्थक्याम्न माधादिमासविधायकशास्त्रस्योत्तरायणविधायकशा. स्त्रेणैव प्राप्तावपि व्यर्थता । पटसंख्याविधेस्नु वैश्यं प्रति श्रावणादिनिषेधार्थ- वाकेनापि निमित्तेन शरदलाभे दक्षिणायनान्तर्गतापाढभागमापणार्थत्वाच न व्यर्थता। अस्ति हि तं प्रति दक्षिणायनविधिहस्पतिद्धवसिष्ठोक्का- " विप्रस्य क्षत्रियस्यापि मौजी स्यादुत्तरायणे । दक्षिणे तु विशा कुर्यानानध्याये न सक्रमे " इति । -- ·[उपनयनप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। (उपनयनकालनिर्णयः) एवं च ब्राह्मणेन दक्षिणायन उपनयनं नैव कार्य, नापि पौपापाढयोः सत्य- प्युत्तरायणे । उत्तरायणविशिष्टमाघादिपञ्चमासेपु कार्यम् । तत्रापि मीनार्क- प्रभृति यावन्मिथुनप्रवेशं मशस्तः कालः ! चान्द्रसौरान्यतरवसन्तलाभात् । भीनमेपयोस्तु प्रशस्ततरः । मीनमेपयोर्वा वसन्त इति चौधायनोक्तः । मृगकुम्मगते भानौ मध्यमं मीनोपयोः । उत्तमं गोयुगस्थेऽर्के ह्यधर्म चोपनायनम् " || इति बृहस्पतिवचनाच। मृगो मकरः । गौर्टपः । युगं मिथुनम् । मीनार्कविशिष्टक्षेत्रोऽनेकनिषेधाप- वादकतया प्रशस्ततमः। " मीनस्थितेऽकें खलु चैत्रमासे शुभप्रदो ब्राह्मणमौझिबन्धः ।। इति वृहस्पतिवाक्यस्य तदर्थत्वात् । अत एवोक्तं तेनैव- " गोचराष्टकवर्गाभ्यां गुरुशुद्धिर्न लभ्यते । तदोपनयनं कार्य चैत्रे मीनगते खौ।। शुक्रे नष्टे तथा जीवे दुर्वले चन्द्रमास्करे । व्रतोपनयनं कार्य चैत्रे मीनगते रवी " इति । मौजीपटले- जन्ममाद्दुष्टगे सिंहे नीचे पा शत्रुगे गुरौ । मौजीवन्धः शुभः प्रोक्तश्चैत्रे मीनगते स्वौ " इति । शौनकः- " सिंहस्थे देवगुरौ मेपस्थे यदि भवेत्सहस्रांशुः । मङ्गलकार्य कुर्यादिति नारदपराशरौ वदतः" इति । एतचातिसंकटे शेयम् । ज्योतिःशास्त्रे गर्गः-- " ज्येष्ठमासे विशेषेण ज्येष्ठपुत्रस्य नैव हि । मौजीवन्धं प्रकुर्यात कृतश्चेन्मृत्युदो भवेत् " इति ॥ स्मृत्यन्तरे- "विवाहे चोपनयने जन्ममासं विवजयेत् " इति । " ·१७२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [उपनयनप्रकरणम् ( उपनयन कालनिर्णयः, तिथयः) वृत्तशते- "न नन्मधिष्ण्ये न च जन्ममासे न जन्मकाटीयदिने विदध्यात् । न ज्येष्ठमासि प्रथमस्य सूनोस्तथा सुताया अपि मनलानि " इति ॥ जन्मधिष्ण्यं जन्मनक्षत्रम् । मुहूर्तचिन्तामणी- "जन्मक्षमासलगादी व्रते विद्याधिको बती। आद्यगर्भेऽपि विप्राणां क्षत्रादीनामनादिमे " ॥ इति विपक्षत्रियादिपरत्वेनोपनपने विशेष उकः। जन्ममास उक्को गर्गेण- " आरम्य जन्मदिवस यावत्रिशदिनानि हि । जन्ममासः स विज्ञेयो गहितः सर्वकर्मसु " इति ।। एतमाद्वचनाद्वमप्यन सावनमानेर ग्राह्यमिति केचित् । जन्ममासमा- अमर ग्राह्यमेतद्वचनान व जन्ममासानुरोधेनान प्रायमित्यन्ये । तर ययुक्त तद्राह्यम् । एतच वसन्तातिरिक्तकाले- " वसन्तसमये दद्यादब्दे गर्भारमेऽएमे । मेखला जन्ममासेऽपि जन्मभे च तिथावपि " इति राजमार्तण्डोक्तः ॥ अथ तिथयः। ज्योतिर्निवन्धे नृसिंहा- " तृतीया पश्चमी पष्ठी द्वितीया वाऽपि सप्तमी । पक्षयोरुभयोश्चैव विशेषेण सुपूनिताः ।। धर्मकामौ सिते पक्षे कृष्णे च प्रथमा तपा। कृष्ण त्रयोदशी केचिदिच्छन्ति मुनयस्तथा ॥ द्वादश्येकादशी चैव मध्यमे प प्रचक्षते" इति । धर्मो दशमी । कामस्त्रयोदशी । तिते शुले पो धर्मकामो ग्राशौ । कृष्णे चेत्सब चकारः सिते पक्ष इत्यस्यानुकर्पणार्थः । तेन शुरलपतिपदोऽपि ग्रहणम् । केचिदाचार्याः कृष्णपक्षान्तवदिनी प्रयोदशीमप्युपनयने स्त्री कुर्वन्ति । मध्यमे चेत्यत्र पक्षद्वय इति शेयम् । घ. ड. ज्योतिर्निवन्धे।

·॥ (उपनयनप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। (उपनयने तिथ्यादिकालनिर्णयः) टोडरानन्दे वसिष्ठ:-- "नैमित्तिकमनध्यायं कृष्णे च प्रतिपद्दिनम् । मेखलावन्धने शस्तं चौले वेदवतेषु च " इति ॥ अयं च प्रतिपदिनविधिनैमित्तिकानध्यायविधिश्चातीतकालस्याऽऽर्तस्य वटो. रुपनयनविषयः। प्रशस्ता प्रतिपत्कृष्णे कदाचिच्छुभगे विधौ । चन्द्रे बलयुते लग्ने वर्षाणामतिलधने " ॥ इतिव्यासोक्तेः। एवं-" चन्द्रे बलयुते लग्नाच्छुममावे शुभेसितौ । चतुर्दशी प्रशंसन्ति कुमारे वयसाऽधिक " इति चतुर्दशीविधिरपि। " स्वाध्यायवियुजो घनाः कृष्णप्रतिपदादयः । प्रायश्चित्तनिमित्ते तु मेखलाबन्धने मताः " ॥ इति कालादर्शादिधृतवृद्धगार्यवचनात्सर्वेपो नैमित्तिकानध्यायानां कृष्णप्रतिपदादिनित्यानध्यायानां च प्रायश्चित्तोपनयनपरतैव नापूर्वोपनयनप- रता । वियुजो विषमाः । घना दिनानि । स्वाध्यायवियुजो दिवसास्तृतीया- पञ्चमीसप्तमीनवम्येकादशीत्रयोदश्यन्ताःमायश्चित्तोपनयन उपयुज्यन्त इत्यर्थः । अमावास्या त्वत्रापि निपिदैव- अमावास्या तु सर्वत्र निन्दिता शुभकर्मणि " इति वचनात् ।। अपरा- "नटे चन्देऽएमे शुक्रे निरंशे भास्करे तथा । कर्तव्यं नोपनयनं नानध्यापे गलग्रहे " इति ।। निरंशस्वरूपं ज्योतिनिवन्धे- " राशेः प्रथममागस्यो निरंशः सूर्य उच्यते " इति । अत्रिः-" पराजितेऽतिनीचस्थे नीचे शुक्रे गुरौ तथा । प्रतिनं यदि कुर्वीत स भवेदिनितः " इति ।

·१७४ भगोपीनाथदीक्षितविरचिता [उपनयनप्रकरणम्] (उपनयने तिथ्यादि) राजमान्दा- " नष्टे शुक्रेऽथवा जीवे निरंशे चैव भास्करे । उपनीतस्य शिप्यस्य जडत्वं मृत्युरेव च " इति ।। युगादित्वादिनाऽनध्यायानामपि प्रतिप्रसवमाह भरद्वाजः- या क्षेत्रवैशाखसिता तृतीया माघस्य सप्तम्यथ फाल्गुनस्य । कृष्णे द्वितीयोपनपे प्रशस्ता प्रोक्ता मरद्वाजमुनीन्द्रमुख्यः" इति । अत्र चैत्रसिततृतीयामाघशुक्ल सप्तम्पोमन्वायोः प्रतिमसवः । मन्वादिपु तयोः स्मृत्यर्थसारे पागत् । वैशाखशुक्लतृतीयायुगादेरपि । मुहूर्ततच्चे- "त्रयोदश्यादिचतुष्कं सप्तम्यादित्रयं चतुर्थी च । अष्टौ गलग्रहास्त्याज्या गर्गस्य मते तथा पछी" इति। अत्राप्यपवादः पष्ठीसप्तमीत्रयोदशीनां विनियोगोपन्यासेन दर्शितः अयं गलग्रहापवादो मकाापनपनविषय इति केचित् । स्मृत्यन्तरे- अनध्यायस्य पूर्वेयुरनध्यायात्परेऽहनि । व्रतारम्य विसर्ग च विद्यारम्भ च वर्जयेत् " इति । एतदपवादो द्वितीयासमीत्रयोदशीनां विनियोगोपन्यासेन दर्शितः । स्मृतिसारे- " सोपपदास्पनीतः पुनः संस्कारमर्हति " इति । अयं च निषेधो यजुर्वेदिनां न भवति- "वेदवतोपनयने स्वाध्यायाध्ययने तथा । न दोपो यजुषां सोपपदास्वध्यापनेऽपि च " ॥ इति स्मृतिदर्पणे स्मृत्यन्तरोतरिति केचित् । महानिबन्धेवदर्शनादिद निर्मुलं, तेन तेपामपि निपेषोऽस्त्ववेत्यन्ये । ताथोक्तास्तत्रैव- "ज्येष्ठ शुक्ल द्वितीया तु आधिने दशमी सिता। चतुर्थी द्वादशी माघ एताः सोपपदाः स्मृताः ॥ इति । चतुर्थी द्वादशी माप इत्यत्र सिनेत्यनुपज्यते । " ·[उपनयने वारादि] संस्काररत्नमाला। ( उपनयने शाखेशवर्णशवलावश्यकता) १७५ - वासराना नारदा- "गुरुशुक्रबुधानां तु वाराः श्रेष्ठतमाः स्मृताः । अधमः सोमवारस्तु सूर्यवारस्तु मध्यमः ।। वारी मन्दारयोर्वज्यों कृष्णे वज्यों निशापतेः । अस्तं गतस्य सौम्यस्य वारो वो द्विनामनाम् " इति ॥ मन्दः शनिः। आरो भौमः । निशापतिश्चन्द्रः । सौम्यो बुधः । तथा -" सर्वेपी जीवशुक्रज्ञवाराः प्रोक्ता व्रते शुभाः । चन्द्रार्को मध्यमौ ज्ञेयो सामबाहुनयोः कुनः ॥ शाखाधिपतिवारश्च शाखाधिपवलं तथा । शाखाधिपतिलग्नं च दुर्लभं त्रितयं प्रते" इति ।। सर्वेपो ब्राह्मणादीनाम् । जीवो बृहस्पतिः । शो बुधः । वाहुनः क्षत्रियः। वलं गोचराष्टवर्गादि। शाखाधिपवलासंभवे दोपमप्याह मदनरत्ने वृद्धगार्य:- " शाखाधिपे वलिनि केन्द्रगते च मौजीबन्धस्तदीयदिवसेपु शुभाय कृप्तः । अस्मिन्बलेन रहिते तु पुननिाना स्याद्वर्णसंकर इति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः" इति । सदीयदिवसेषु शाखाधिपदिवसे । एतेन शाखाधिपपळस्याऽऽवश्यक- तोक्ता भवति । तथा वर्णाधिपवलमप्यपेक्षते । " सदाऽनुकूले चैकस्मिन्वर्णशे बलशालिनि । ब्राह्मणादेः प्रकुर्वीत कुमारं व्रतचारिणम् " इति पराशरोक्तेः। " पती सितेन्यौ विप्राणा नृपाणां कुजमास्करी । वैश्यानां शशभृत्सौम्याविवि वर्णाधिपाः स्मृताः इति तेनैव व्यवस्थामदर्शनाच । मदनरत्ने राजमार्तण्ड:- पितुः मूर्यवलं श्रेष्ठं शाखावणेशयोटोः । सर्वेषां गुरुचन्द्रबलं श्रेष्ठं कीर्तितम् ।। मौसीरन्धे विवाहे च प्रतिष्ठायां विशेषतः" इति । सर्वेपामित्यनेन ये न शाखाधिपो गुरुस्तेपामपि घटूनां वपितृणां च गुरुवलमावश्यकम् । उभयोरलाभे वटारावश्यकमिति ध्वन्यते । १ ग. 'यो सोम'। २ क. स. प्रतादिषु । "॥

·॥ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[उपनयनप्रकरणम्] ( उपनयने चन्द्रताराबलाद्यभावे दान गुरुयलावश्यकता च) संकटे चन्द्रतारावलायभावेऽप्यधिकाराय दानमुक्तं ज्योतिर्निवन्धे- " चन्द्रे च शझं लवण च वारे दिने विरुद्ध त्वथ तण्डुलांश्च । धान्यं च दद्यात्करणे तथा भे योगे विरुद्ध कनकं च देयम् " इति । दिनं तिथिः । अब चकारा गोदानसमुच्चयार्थाः । " सस्य क्षेत्रगतं प्राहुः सतुपं धान्यमुच्यते । आमं तु वितुपं प्रोक्तं स्विन्नमन्नमुदाहृतम् " इति वचनाद्धान्यशब्देन सतुपं श्रीह्याद्युच्यते । नित्यकाले बटोर्गुरुवलालाभे शान्त्या तल्लाभः । अनित्यकाले नैवमित्याह नारद:- बालस्य पलहीनोऽपि शान्त्या नीवो बलमदः । यथोक्तवत्सरे कार्यमनुक्ते नोपनायनम् " इति । केपुचिदुष्टस्थानेषु स्थिते गुरौ शान्त्याऽपि नोपनयनाधिकार इत्याद वसिष्ठ:---- " बन्धौ तृतीये रिपुराशिसंस्थे इच्छन्ति पूनां जनिगे व्ययस्थे । पुरातना अष्टमगेऽपि सूरौ शान्त्याऽपि नैवोपनयाधिकारः " इति । यन्धुश्चतुर्थः । रिपुराशिः पठः । जनिर्जन्मराशिः । व्ययो द्वादशराशिः। अतिसंकट एतेष्वपि राशिपु पूजाहोमादेदिगुणत्वादिवृद्धिकल्पनयोपनयनं कार्यमेव न तूक्तसंवत्सराविक्रमः कार्यः । " तस्माद्वहेभ्यः कालत्वावली संवत्सरो मतः " इति वचनात् । राशिविशेपस्थस्य गुरोरटमादिस्थानस्थितस्यापि नाधिकारमतिबन्धकत्व- मित्याह भरद्वाज:- धनुर्मीनकुलीरस्यो नोवो जन्मान्त्यमृत्युगः । अतिसौख्यं बटोः कुर्याद्वसिष्ठवचनं पा " इति । कुलीरा कर्कः । स च गुरोरुयस्थानम् । यथाऽऽहुदैवशाः- अनपभमृगानाकुलीरा सपत्रणिनौ च दिवाकरादितुझाः" इति । अजो मेपा । उपभः प्रसिद्धो राशिः । मृगो मकरः । आना कन्पा । फुलीरः कर्कः । क्षपो मीनः । वणिकुला । दिवाकरादीनां सप्तानां ग्रहाणां क्रमेण मेपादीनि सप्तोचस्थानानीत्यर्थः।

·“ [उपनयनप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। १७७ (उपनयने नक्षत्राणि) राजमार्तण्डः "व्रते जन्मत्रिकारिस्थो जीवोऽपीप्टोऽर्चनात्सकृत् । शुभोऽतिकाले तुर्याप्टव्ययस्थो द्विगुणाचनात्" इति ।। नक्षत्राण्याह नारद:- " श्रेष्ठान्यर्कत्रयान्त्येज्यचद्रादित्युत्तराणि च । विष्णुप्रयाश्विमित्राजयोनिभान्युपनायने " इति ॥ अर्कत्रय हस्तचित्रास्वातयः । अन्त्यं रेवती । इज्यस्तिप्यः । चन्द्रो मृग- शिरः । अदितिः पुनर्वसू । उत्तराशब्देनोत्तरात्रयम् । विष्णुत्रयं श्रवणधनि- धाशतभिपजः । अधिनावश्विनी । मित्रोऽनुराधाः । अजयोनिभं रोहिणीन- क्षत्रम् । बृहस्पति:- त्रिपूत्तरेषु रोहिण्या हस्ते मैत्रे च वासवे । त्वाष्ट्रे सौम्यपुनर्वस्वोरुत्तम झुपनायनम् " इति । मैनमनराधाः । वासवं धनिष्ठाः । त्वानं चित्रा । सौम्यं मृगशिरः । शाधरीये- " श्रवणादित्यपाप्णादिद्वये हस्तत्रये मृगे । सर्वपा मेखलावन्ध शुभ. प्रोक्तो द्विजन्मनाम् " इति । वेदविशेपेण नक्षत्रविशेपविधियोतिर्निवन्धे- " मूले हस्तत्रये सार्प शैवे पूर्वात्रये तथा । ऋग्वेदाध्यायिना शस्त मेखलावन्धन वुधै ॥ पुष्ये पुनर्वसौ पौणे हस्ते मैत्रे शशाङ्क । ध्रुवेषु च प्रशस्त स्याद्यजुपा मौजिबन्धनम् ॥ पुष्पवासवहस्ताश्विशिवविष्णूत्तरात्रयम् । प्रशस्त मेखलाकन्धे वटूना सामवेदिनाम् ।। मृगमैत्राश्विनीहस्तरेवत्यदितिवासवम् । अथर्ववेदिना शस्तो भगणोऽय व्रतार्पणे " इति ॥ सार्पमश्रेिपाः। शैवमार्दा । पौणं रेवती। मैत्रमनूराधाः । शशाङ्कभं मृग- शिरः । ध्रुवाण्युत्तरानयं रोहिणी च । वासवं ज्येष्ठा । अधिनावश्विनी । शिव आदी । विष्णुः श्रवणम् । अदितिः पुनर्वसू । राग, 'मावा ।२ क प धनिष्टा।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- उपनयनप्रकरणम् (उपनयने योगकरणादि) एपामसंभवे सारसमुच्चये- "मघाग्नेयविशाखैन्द्रयान्यं हित्वा च वारुणम् । व्रते शस्तानि सर्वेषा चेद्वेदोक्तं न लभ्यते " इति । आग्नेयं कृत्तिकाः। ऐन्द्रं ज्येष्ठा । याम्यं भरणी । वारुणं शततारका। तत्रापि पुंनक्षत्राण्यतिप्रशस्तानि । "विशेपेण पुंनामधेये " इति गृह्योक्तः। तानि तु मागेवोक्तानि । यस्तु- " ताराचन्द्रानुलेपु ग्रहाव्देषु शुभेष्वपि । पुनर्वसौ चोपनीतः पुनः संस्कारमर्हति" ॥ इति राजमार्तण्डवचने पुनर्वसुनिषेधः, स ज्योतिर्वित्मसिद्धवसिष्ठादिसंहि- तास्वदर्शनादेमायादिमहानिवन्धेपु पुनर्वसुविधेरेव प्रतीतेर्दाक्षिणात्यसकलशि. प्टानां पुनर्वस्वोरुपनयनानुष्ठानाचरणस्योपलम्भाच निर्मूलः । समूलत्वेऽपि न यजुर्वेद्यथर्ववेदिविषयः । अनन्तरोदाहृतज्योतिर्निवन्धवचने यजुर्वेद्यथर्ववेदिनां तस्य विहितत्वात् । योगेषु व्यवस्थामाह श्रीपतिः- " संवैधृतिस्तु व्यतिपातनामा सर्वोऽप्यनिष्टः परिघस्य चार्धम् । तिवस्तु योगे प्रथमे सवने व्याघातसक्षे नव पञ्च शूले ।। गण्डेऽतिगण्डे च पडेव नाच्या शुभेपु कार्येषु विवर्ननीयाः " इति । प्रथमो योगो विष्कम्भः। उक्तान्यविपये त्वाह वृहस्पतिः- "शिष्टाष्टादशयोगेषु प्रशस्तमुपनायनम् " इति । करणव्यवस्थाऽपि तेनैवोक्ता- "ववादीनां तु पट्कं स्यादुपनाये सुपूजितम् । शकुन्यादीनि विष्टिं च वर्जयेच विशेषतः" इति ॥ दिनभागन्यवस्थामाइ मनु:- सर्वदेशेषु पूर्वाह्ने मुख्यं स्यादुपनायनम् । मध्याह्ने मध्यम प्रोक्तमपराहे च गहितम्" इति ॥ उत्तरार्थेऽपि सर्वदेशेष्वित्यनुपज्यते । " ·[उपनयनप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। (उपनयने निमित्तविशेषेण निषेध ) एवं व्यवस्थितेऽपि शुभकाले निमित्तविशेषेण निषेधमाह गर्ग:- ग्रहे रवीन्द्रोरवनिप्रकम्पे केतूद्गमोल्कापतनादिदोपे । बते दशाहानि वदन्ति तज्ज्ञास्त्रयोदशाहानि वदन्ति केचित् " इति । बानीति शेषः। संकटे तु चण्डेश्वर:- "दाहे दिशा चैव धराप्रकम्पे वजप्रपाते च विदारणे च । केतौ तथोल्काशुकणप्रपाते व्यह न कुर्याद्वतमङ्गलानि " इति ।। धर्मप्रकाशे गर्ग:- चन्द्रसूर्योपरागेषु यह प्रागशुभ भवेत् । सप्ताहमशुभ पश्चात्स्मृत ग्रहणसूतकम् " इति ॥ एतवार्धनासविषयम् । सर्वग्रासे तु सप्ताहमर्धग्रासे दिनत्रयम् । त्रिद्वयेकाकुलतो ग्रासे दिनमेक विवर्जयेत् " ॥ इत्यगिरसा विशेषस्योक्तेः । विस्तरतो दुष्टकालांस्तु विवाहमकरणे वक्ष्यामः । एतेपूक्तेपु कालेपु सूत्रोक्तो मुख्यः कालः । स्मृत्युक्तस्तु संकटे- " मुख्यो विधिः स्वशास्त्रोक्त इतर' स्यात्तु सकटे " इतिवचनात् । -" प्रत्येऽति पूर्वसध्याया वारिदो यदि गर्नति । तहिने स्यादनध्यायो वन तत्र विवर्जयेत् " इति । व्रत्येऽहथुपनयनदिवसे वारिदो मेघः । तदिने प्रत्यदिन उपनयनदिन इति यावत् । व्रतमुपनयनम् । तत्रानध्याये । अनेन वचनेन सर्वस्यैवोपनयनक्रियाकलापस्य निपेधे माप्ते नान्दीश्रादो- चरं वेदारम्भरहितस्य सर्वस्योपनयनस्य कर्तव्यतोक्ता ज्योतिनिरन्धे- " नान्दीश्राद्धे कृते चेत्स्यादनध्यायस्त्वकालिकः । मौजीवन्धं तदा कुर्याद्वेदारम्भ न कारयेत् " इति । देशभेदनाऽऽदिज्येष्ठान्तब्पतिरिक्तपु मृगादिविशाखान्तव्यतिरिक्तपु नक्षत्रेषु वा यदृष्टिगर्जनादिकं तदकालिकं तन्निमित्तोऽनध्यायोऽकालिकः । स च नान्दीश्राद्धोचरं चेचदा मौलीपन्धमुपनयनं कुर्यात् । तात्यं वेदारम्भमा तु नैव कारयेदित्यर्थः । नान्दीश्राद्धे कुन इतिवचनान्नान्दीश्राद्धासाग्वारिद- ·१८० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [उपनयनप्रकरणम् (उपनेतार.) गर्जने मौजीवन्धोऽपि न भवति । वेदारम्भं न कारयेदिति निषेधस्तु येषां सूत्रे वेदारम्भस्तद्दिन एव विहितस्तत्परः । सत्यापाढसूत्रानुसारिभिरकालि- कानध्यायेऽपि मौञ्जीवन्ध एतस्मादचनात्कर्तव्य एव । वेदारम्भस्त्वविहित- त्वादेव न भवति । ननु गायत्र्यारम्भेणैव सर्ववेदारम्भो भवतीति प्रयोगान्तर उक्तत्वाद्गायत्र्युपदेशात्मकारम्भ एव सर्ववेदारम्भस्तस्य च वेदारम्भं न कार- येदित्यनेन निषेध इति चेन्न । तस्याथर्ववेदव्यतिरिक्तसर्ववेदान्तराध्ययनार्थक- पुनरुपनयननिवृत्तिवोधनार्थत्वात् । न चात्र किं मानमिति वाच्यम् ! — सर्वेभ्यो वै वेदेभ्यः सावित्र्यनूच्यत इति हि ब्राह्मणम् ' इति धर्मसूत्रस्यागृह्यमाणविशेप- त्वात् । एकमेवोपनयनं सर्वार्थमिति न्यायः । अस्मिन्नर्थे शाट्यायनब्राह्मणमेव पठितम् । अथर्ववेदस्य तु पृथगुपनयनं वचनात्कर्तव्यम् । तथा च तत्रैव श्रुतम्--" नान्यत्र संस्कृतो भृग्वहिरसोऽधीयोत " इति । अन्यत्रान्यवेदार्थम् । भृग्वगिरसोऽथर्ववेद इत्युज्ज्वलाकृयाख्यानस्य च मानत्वात् । अथोपनेतारः। तत्र वृद्धगर्गः- " पिता पितामहो भ्राता ज्ञातयो गोत्रमाग्रजाः । उपनायेऽधिकारी स्यात्पूर्वाभावे परः परः" इति ॥ भ्राता पितुः। पितैवोपनयेत्पुत्रं तदभावे पितुः पिता । तदभावे पितुभ्रीता तदभावे तु सोदरः " ॥ इति पितामहस्मरणात् । पिता विद्वांश्वेत्तदैवोपनवेदन्पधा न । धर्मसूत्रेऽविद्वत्कर्टकोपनयने दोप. स्योक्तेः । स चाग्रे प्रदर्यते । पितुर्विद्वत्त्वाभावे वक्ष्यमाणन्पासवचनोक्तलक्ष- णलक्षितः कश्चनोपनयनं कुर्यात् । एतद्वचनद्वयं विप्रपरं न क्षत्रियवैश्यपरं गाय- जीवाचनस्याध्यापनरूपत्वेन तत्र तयोरनधिकारात् । एतदर्थमेव " वेदैकनिष्ठ धर्मज्ञम् " इति वक्ष्यमाणव्यासवचने विप्रग्रहणं ज्ञेयम् । अतः पुरोहित एवो- पनौतयोरिति शेयम् । शातयः सपिण्डास्तेषु तदतिरिक्तेषु च गोत्रजेपु येऽग्रजा वृद्धा वटोरपेक्षपेति द्वितीयपादार्थः । उपनेयकनिष्ठाचार्यत्वस्य निपिद्ध- वाद । गोत्रजा अग्रजा इत्यपेक्षितेऽकारलोपश्छान्दसः। यत्तु-"असंस्कृतास्तु संस्कार्या भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृतैः"।

·- [उपनयनप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। १८१ (पित्रायुधाविकार्यभावऽन्ये कार ) इति योगीश्वरवचस्तत्पितामहवचोनुरोधेन पितृल्पाभारविषयमिति माथः । भगिन्यादिविवाहविपयमिति नवीनाः । पिनायुक्ताधिकार्यभावे कर्तारमाह शौनकः- कुमारस्योपनयन ध्रुताभिननवृत्तवान् । तपसा धूतनि शेषपाप्मा कुर्याद्विनोत्तम " इति ॥ आचार्य कुर्यादित्यधिकस व्यासोऽपि- “दैकनिष्ठ धर्मन कुलीन श्रोत्रिय शुचिम् । स्वशाखादयमनालस्य विन कर्तारमीप्सितम् " इति ।। वेदेषु वेदयोर्वेदै वैका निष्ठा यस्य । श्रोत्रियाउन्दोध्यापी श्रोत्रियः इछन्दोऽधीते ' इति पाणिनिस्मरणात् । "धर्मेण वेदानामेका शासामधीत्य श्रोत्रियो भवति" इति धर्मसूत्राश। पशाखाध्य स्वस्य या पारम्पगिता शाखा तयाऽऽदयम् । एतेन स्वशा- सीप एवाऽऽचार्यों भातीति मचितम् । विमग्रहणं क्षत्रियाँश्यनित्यर्थम् । शूद्रस्य निरतिस्तु वेदाध्ययनायभावादेव भवति । आचार्यशब्दार्थो धर्मसूत्रे- 'यस्माद्धर्मानाचिनोति स आचार्य.' इति । आचिनोत्युपदिशति । वृहस्पतिः- "आचिनोति शास्त्राणि आनारे स्थापयत्यपि । स्वयमाचरते यम्नु तमाचार्य प्रनसते " इति । याज्ञवल्क्य:- " स मुरुर्य रिया कृत्वा वेदमम्मै प्रयच्छनि । उपनीय दद्वदमानार्य स उदाहत ॥ एक्देशमुपाध्याय रयिमतदुच्यते । एने मान्या यथामिम्यो माना गरीयसी " इति । यः स निकादिक्रियाः कलामे माणसाप वेदं प्रयउत्सम्पापपत्ति स गुरुः । एव च पिता गुरुनिकादिक्रियाकर्तृतात्तस्य । देवनान्येऽपि गुरव उक्ताः- उपाध्याय पिता नछो भ्राता पामार्ग । मार बगुरग्राता मातापित महो।

·१८२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिना- [उपनयनप्रकरणम्] (मातुर्गरीयस्त्वम्, अविद्वत्कतकोपनयने दोष ) वर्णज्येष्ठ पितृव्यश्च पुस्येते गुरवः स्मृताः । माता मातामही गुर्वी पितुर्मातुश्च सोदरा ॥ पितामही स्वसा ज्येष्ठा धात्री च गुरव. स्त्रियः" इति । अत्र पुंसवनादिसंस्कारक्रियाकरणाभावेऽपि पितुर्गुरुत्वम् । यस्तु केवलमु. पनयनमात्रं कृत्वा वेदमध्यापयति स आचार्यः । आचार्यस्योपनेतृत्वं विद्वस्पि- भावे द्रष्टव्यम् । यस्तु वेदैकदेशमात्रमध्यापयति न तूपनयनादिक्रियाः करोति स उपाध्यायः । यो याजयिता स ऋत्विगित्युदाहृतः । एते पूर्वोक्ता यथापूर्व पूर्व पूर्वमनतिक्रम्येति यथापूर्व यथाक्रम पूर्वः पूर्वो मान्यः पूजाई इत्यर्थः । एभ्य एतेभ्यो माता जननी गरीयसी श्रेष्ठा, गर्भधारणादिलेशसह- नादित्यर्थः। धर्मप्रकाशे पुराणे तु- 'द्वौ गुरू पुरुपस्येह पिता माता च धर्मतः । तयोरपि पिता श्रेयान्वीनप्राधान्यदर्शनात् । अभावे वीजिनो माता तदभावे तु पूर्वनः । इति पितुर्गरीयस्त्वमुक्तम् । अंग्रेच्छया विकल्पः । तुल्यकल्पत्वं वेति नवीनाः। अविद्वत्कर्तृकोपनयने दोप उक्तो धर्मसूत्र-- "तमसो वा एप तमः प्रविशति यमविद्वानु- पनयते यश्चाविद्वानिति विज्ञायते " इति । वेदमजानानो यं माणवकमुपनयते । [स] माणवकोऽविद्वान्य उपनेता स च तमसः पापकर्मणः सकाशासापफलं दुःखाख्यं तमो मोहकरत्वात्मविशति मामोति । मागवको ह्यज्ञाननिरासार्थ विद्यार्य संस्कारमपेक्षते स यदाविदुपा कृतस्तेदा तेन विद्या न पामोति । लोकनिन्दितेन कर्मणोभावपि दुःखं च मामुत इति विज्ञायते ध्रुतिरित्यर्थ इति व्याख्यातमुज्ज्वलारना । न चैतद- चनेभ्यः करनवेदाध्यायिन एचाऽऽचार्यत्वं न वैदैकदेशाध्यायिन इति वाच्यम् । गोमधुपर्कोहों वेदाध्याय्याचार्य प्रत्विरस्नातकः श्वशुरो राजा वा धर्मयुक्तश्चेतिधर्मसूत्रव्याख्यानारसरे- अत एव ज्ञायते वेदैकदेशाध्यायिनावप्यू. विगाचार्यों भवतः' इत्युग्म्वलाकताऽभिधानात् । १५ ह. भविद्ध। 1. 'स्तदाऽतेन ।

·, [उपनयनप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। १८३ (वटूपनेत्रोरधिकारसिद्ध्यै प्रायश्चित्तम् ) विश्वप्रकाशे स्मृत्यन्तरे- " असगोत्रः सगोत्रो वा य आचार्य उपायने । तदोपनेयपित्रादीनुद्दिश्याभ्युदयं चरेत् । कन्योताहेऽप्ययं मार्गो मुनिभिः परिकीर्तितः" इति । वएपनेत्रोरधिकारसिद्धय मायश्चित्तमाह प्रयोगपारिजाते वृहद्विष्णुः " कृच्छ्त्रयं चोपनेता श्रीकृच्छ्रांश्च बटुश्चरेत् " इति । वटोः प्रायश्चित्तं ब्राह्मणभोजनादिसुगमप्रत्यान्नायद्वारैव, असामर्थ्यात् । गायत्रीजपरुद्रकादशिन्यादि वैदिकाः प्रत्याम्नाया एतस्य नैव भवन्ति, अन- धिकारात् । उपनेत्रा वा मुख्यकल्पेन चरितव्यम्-- 'उनद्वादशवर्पस्य प्रायश्चित्तं चरेत्पिता" इति वचनात् । पितेत्युपलक्षणमुपनेतुः। आचार्यस्य गायत्र्युपदेशाधिकारार्थ जपमप्याह स एव- "सावित्रीमभ्यसेदग्निपवित्राणि च संस्मरन् । गुरुर्वादशसाहस्र सावित्री प्रजपेत्ततः । स्वाधिकारार्थमेवास्याः प्रदानार्थ हि तत्स्मृतम् " इति । प्रदानार्थमिदं स्मृतमित्यपि कचित्पाठः । अग्निपवित्राणि अग्न भायूपि पवस इत्यादयो देवस्य त्वेतिप्रश्नान्तर्गताः पण्मणाः । संस्मरनिति लडादे- शेन द्वादशसहस्रं द्वादशाधिकसहस्रं वा गायत्रीजपं संकल्प्य तस्मात्पूर्व मानसो जप एतेपां गायत्रीजपाधिकारसिद्धार्थ कार्य इति झाप्यते । अभ्यसे- दित्यस्य जपेदित्यर्थः। द्वितीयार्थे सावित्री प्रजपेदिति वचनमनुवादः । सावित्री अपेदित्यस्य विधायकत्वे तु सहजपविधायकमेकम् । अन्यद्वाद- शसहस्रद्वादशाधिकसहस्रान्यतरसंख्यजपविधायक, नातः पुनरुक्तिदोपः । अस्मिन्पक्षे गायत्रीजपं संकल्प्यामिपवित्रसंज्ञकान्पमन्नान्सकन्नपित्या सावित्री सकढुक्त्वा द्वादशसहस्रद्वादशाधिकसहस्रान्यतरसंख्यया सावित्री प्रजपेदिति क्रमः। संस्मरेदिति पाठे तु-अग्निपविगाणि जपित्वा सद्गायत्रीमुमत्वा संकल्प पूर्वक द्वादशसहस्र द्वादशाधिकसहसं वा गायत्री जपेदित्येवं क्रमः । १.स. 'सं गोदाना। क. जयन।

·१८४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [उपनयनप्रकरणम्] (मण्डपपरिमाण वैदिपरिमाण च) गुरुरत्राऽऽचार्यः । अस्पा गायत्र्याः प्रदानार्थ यः स्वस्याधिकारस्तदर्य- मिदं स्मृतमित्यन्त्यार्धे योजना। इत्युपनेतार उपनेत्रुपनेयककमायश्चित्तं च । अथोपनयनोपयोगिपदार्थनिरूपणम् । सत्र मण्डपो वसिष्ठेनोक्त:- "पोडशारलिकं कुर्याचतुरोपशोभितम् । मण्डपं तोरणैर्युक्तं तत्र वेदि प्रकल्पयेत् । अष्टहस्तं तु रचयेन्मण्डपं वा द्विषट्करम् " इति । तत्र मण्डपे । विपदकरो द्वादशकरः । एतस्प पण्डपस्योपनपनविवाहसंस्का. राजत्वाचयीय सूत्रोक्तत्वात्सूत्रोक्तसंस्कारामण्डपे सूत्रोक्तचतुर्षिशाङ्कलात्मक एवारनिधिः। अन्यत्रापि- 'मङ्गलेषु च सर्वेषु मण्डपो गृहमानतः । कार्यः पोडशहस्तो वा न्यूनस्तु स्यादशावधिः । स्तम्भश्चतुभिरेवान वेदिमध्ये प्रतिष्ठिता " इति । गृहमानत इत्यस्य महति गृहे महान्मण्डपः । अल्पे न्यून इत्यर्यः । दशा- वधिरिति न्यूनताया अवधिः । अतो वसिष्ठोक्तोऽप्रहस्तोऽत्यन्तापद्विपयः । स्तम्भश्चतुभिरित्यत्र युक्तेति शेषः । इदं च वेदिविशेषणम् । वेदिमध्ये प्रतिष्ठि- तेति वचनाद्वैद्यनुरोधेनैव मण्डपः कार्यः, न नु पृथक् । अन्यथा- सानो वामभागे तु वेदी कार्या चतुष्करेति वेदिमध्ये प्रतिष्ठितेति वचनयोविरोधः स्यात्। "मण्डपः समनो द्वारि कर्तव्यो गृहमानतः रविवचनानुरोधेन मण्डमो यदि क्रियते तदा वेदेर्मण्डपबहिर्भाव एवेति द्रष्टव्यम् । वदिरुका मानवसूत्रानुसारिपद्धती संग्रहे- " आचार्यस्य पदैः पइभिश्चतुभिरधवा पदैः । आयामविस्तारवती वटोदी करोन्नता । घ. वेदी। ३ क. य. पाय वि। ३रू.प. 'स्य च । ग. वैदि) कायो ·" [उपनयनप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। (उपनयने मात्रा सह भोजनम् ) लम्बा भित्तिद्विहस्ता स्यादुन्नता त्रिदशाङ्गुला। प्रत्यग्वेद्यां च सा कार्या विस्ताराद्वादशाकुला । अष्टावष्टौ प्रकुर्वीत सोपानान्यथ पार्श्वयोः । तन्मध्ये फलशाकारमिति यज्ञविदा मतम्" इति । विवाहवेदिदृष्टाः कूर्मपृष्ठोन्नतत्त्वप्रागुदमरणत्वपुप्पमालारम्भास्तम्भाधुप. शोभितत्वादयो धर्मा अविरोधादत्रापि ज्ञयाः । शिष्टास्त्विदानी वियाहवेदिवदेव वेदि कुर्वन्ति । तय ग्रन्थान्तरे विशेष:- पश्चिमाभिमुखं द्वारं यद्वा चेदुत्तरामुखम् । वेदिका तु तदा कार्या गृहानिर्गमदक्षिणे" इति । निर्गमशब्देन द्वारमुच्यते । पश्चिमाभिमुखद्वारोतराभिमुखदारयोर्दक्षिणे वेदिकरणोरत्या दक्षिणाभिमुखद्वारपूर्वाभिमुखद्वारयोर्वामभागे वैदिः कार्येत्य. दिवगतं भवति । एवं च नैर्ऋत्यां वेदिर्न भवतीति तात्पर्याः सिध्यति । * केवलं दक्षिणामुखं तु द्वारं शिल्पशाखे निपिद्धम् । एवं चावशिष्टं पूर्वाभि- मुखमेव द्वारं तस्य वामभागे वेदिर्भवतीत्यर्थः सिध्यति । राशिविशेषपरत्वेन द्वारस्य दक्षिणा[भि]मुखतोक्ता श्रीपतिना- कनिमहरिकुम्मगतेऽके पूर्वपश्चिममुखानि गृहाणि । तालिमेपपत्रिकयाते दक्षिणोत्तरमुखानि(णि) तु कुर्यात् । अन्यथा यदि करोति दुर्मतिपिशोकभयहानिमश्नुते । भीनचापमिथुनाइनागते भास्करे न तु गृहाणि कारयेत् " इति । उपनयने माना सह भोजनमनुज्ञातं संग्रहकारेण- मात्रा महोपनयने विवाहे भार्यया सह । अन्यत्र सहभुक्तिश्वेत्यातित्यं प्रामुयानरः" इति । कसूत्रपात्मामापश्चिचाचरणोत्तरं कामचारकामवादकामभक्षणनिपेयम- रिव न सिपा सह भुनीतेति निपेयस्यापि प्रनत्वात्तस्य पाधोऽनेन क्रियते । न च माना सहोपनयन इति वचनादुपनयनमध्ये यावन्ति भोजनानि पूर्वोकासमनाएं फेमिलादिन्यः । " . क. श. 'कत्या । २ रू.स.'द्वारे पान' । ३ ग. पतीति वचसो । ४ क. ति। १५स.पि... नि रा'. । २.

·भगोपीनाथदीक्षितविरचिवा-[उपनयनप्रकरणम्] (उपनयने मेखलाकोपीनाजिनदण्डयझोपवीतानि ) तेषु सर्वेष्वपि मातृसहितत्वमस्त्विति वाच्यम् । आचारसंवादेन सूत्रोक्ताशन- पर्यायके भोजन एवैतस्य वचनस्य प्रत्तेरुचितत्त्वेन प्रधानोत्तरकालिके सूत्र- कृता कण्ठरवेणानुक्ते भोजने मात्रा सइत्यस्यामवृत्तेः । यत्तु- " मात्रा सहैव भुञ्जोत ऊचं माता रजस्वला । व्रतबन्धः प्रशस्तः स्यादित्याह भगवान्यमः इतिवचनतो भोजनात्मातरि रजस्वलायां व्रतवन्धो न भवतीति केचित् । अन्ये त्वेतस्य वचनस्यैव महानिवन्धेप्वदर्शनेन निर्मूललात्कर्तव्य. मेवेत्याहुः । अत्राऽऽचारानुरोधेन ग्राह्यम् । कटिसूत्र कौपीनं च परिकल्पनीयम् , तदुभयं यद्यप्यत्र सूत्रस्मृत्यादौ नोक्तं तथाऽपि ब्रह्मचारिधर्मप्रकरणे-- " मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं च सर्वदा । कटिसूत्र च कौपीनं ब्रह्मचारी तु धारयेत् " ॥ इति वक्ष्यमाणयमवचन उपनयनीयमेखलाजिनदण्डोपवीताना सर्वदा ब्रह्म- चारिकर्तृकधारणविधानवस्कटियत्रकोपीनयोरपि सर्वदा पारणविधानेनोपन- यन आक्षेपत्तस्तत्माप्तिसिद्धः। वासः शाणीक्षौमाजिनानि " इति धर्मसूत्रव्याख्यानावसरे वस्यते कोपी- नमाच्छाद्यते येन तद्वास इत्युज्ज्वलाकारोक्तेः । गृहस्थः कुरुते कर्म वैदिक वाऽथ तान्त्रिकम् । कटिबन्धनसंयुक्तं तत्सर्व निप्फल भवेत् " || इति स्मृत्यन्तरे गृहस्थस्यैव कर्मकाले कटिबन्धननिपंधेन ब्रह्मचार्यादीनां कटियन्धनस्यानुमतत्वप्रदर्शनाद । उज्वलाकृता कौपीनधारणाक्त्या कटिव- न्धनस्याप्पत एव दर्शितप्रायत्वाच्छिष्टाचाराच । यज्ञोपवीतं गृह्ये- " दक्षिणतो यज्ञोपवीत्याचान्तः कुमार उपविश्यान्वारमते "। इति दक्षिणत इत्यस्योपविश्येत्यनेनान्वयः। पौधापनगृह्य- स्नातर शुनिवाससं वद्धशिखं यज्ञोपवीतं प्रतिमुधन्वारयति- यज्ञोपवीतं ५० क्लमस्तु तेन इति यज्ञोपवीतिनमप आचमय्य देवय- जनमुदानयति " इति। प. द. य. बोधा।

·{उपनयनप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। २८७ (कौपाननिर्मागधारणयोर्विशेष) धर्मसूत्र-' अपि वा सूत्रमेवोपवीतार्थे ' इति । अपि वा सूत्रमेव सर्वेषामु पवीतकसे भवति न वास एवेति नियम इत्यर्थ इति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । एतच्च कार्पासम् । 'कासिमुपवीत स्याद्विपस्योर्ध्ववृत त्रिवृत्" इति मनूक्तेः । कार्यासाभावे देवला- " कार्पासक्षौमगोवालशाणवरकतृणादिकम् । यथासभवतो धार्यमुपवीत द्विनातिभि " इति । क्षुमाऽतसी । वल्क तरुत्वक् । यथासंभवत इत्यत्र सार्वविभक्तिकस्तसिः। यथासभवमित्यर्थः। छान्दोग्यगृह्य- यज्ञोपवीत कुरुते सूत्र वस्त्र वाऽपि वा कुशरज्जुमेव " इति । भृगुः-" त्रिवृदूर्ववृत कुर्यात्त-तुत्रयमधोवृतम् । त्रिवृत तूपवीत स्यात्तस्यैको ग्रन्थिरिप्यते ' इति । अमृतप्रकारमाह सग्रहकार:- " करेण दक्षिणेनोवं गतेन त्रिगुणीकृतम् । वलित ब्राह्मणे मूत्र शास्त्र ऊर्ध्ववृत स्मृतम् " इति । ऊर्व गतेनोस्थितेन दक्षिणकरेण त्रिगुणीकृत सघद्वलित तदूर्वत- मित्यर्थः । देवल:-" विधवारचित सूत्रमनध्यायकृत च यत्। विच्छिन्न चाप्यधो यात भुक्त्वा निर्मितमुत्सृनेत्" इति । अधो यातमित्यत्र कटेरिति शेपः । कात्यायन:- पृष्ठदेशे च नाम्या च धृत यद्विन्दते कटिम् । तद्धार्यमुपवीत स्यान्नातिलम्ब ने चोच्छ्रितम् " इति । नातिलम्वमित्यनेन कटितोऽधिक निपिध्यते । नोच्छितमित्यनेन कटितो - न्यूनम् । वसिष्ठः- " नाभेलर्ध्वमनायुष्यमधो नाभेस्तप क्षय । तस्मान्नाभिसम कुर्यादुपवीत विचक्षण " इति । देवल:-" उपवीत वटोरेक द्वे तथेतरयो स्मृते । एकमेव यतीमा स्यादिति शास्त्रविनिश्चय " इति ।

·१८८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[उपनयनप्रकरणम्) (सूत्रोक्ते उपर्वातनिर्माणधारणविधी) इतरयोहस्थवानप्रस्थयोः । यतिखिदण्डी । स्मृत्यन्तरे- "छेदे विनाशे वा स्नातः कन्यया निर्मितं शुभम् । विधवाद्याभिरथवा सूत्रं गृह्रोत वै शुचिः " इति । विधवेत्यापत्कल्पः। आहिकप्रयोगपारिजाते कार्पासवीनाहरणादिविधिना कार्यासवृक्षलापन तीजेन यज्ञोपवीतकरणमुक्तं तत्तत एवावगन्तव्यम् । धारणे विशेषः श्रुतौ- " दक्षिणं वाहमुद्धरतेऽवधत्ते सव्यमिति यज्ञोपवीतमेतदेव विपरीतं प्राचीनावीतर संवीतं मानुषम् ” इति । मन:-" उद्धृते दक्षिणे पाणावुपवीत्युच्यते द्विजः । सव्ये प्राचीनावीती स्यान्निवीती कण्ठसजनम् ॥ इति ।। उपवीतनिर्माणधारणविधी बौघापनसूत्रे- " अथातो यज्ञोपवीतक्रिया व्याख्यास्यामो ब्राह्मणेन तत्कन्यया वा कृतं सूत्रमानीय भूरिति प्रथमा पण्णवति मिनोति भुव इति द्वितीयां सुवरिति तृतीयां मीत्वा पलाशपने संस्थाप्याऽऽपो हि ठेति तिसभिः हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका इति चनसृभिः पवमानः सुवर्जन इत्येतेना. नुवाकेन सावित्र्या चाभिषिच्य वामहस्ते कृला त्रिः संताज्य भूरनिं चेत्येतेलिभिर्वलितं कृत्वा भूर्भुवः स्वश्चन्द्रमसं चेत्येतेन ग्रन्धि कृत्वोंका- रमग्नि नागान्पमं पितॄन्प्रजापति वायुं सूर्य विश्वान्देवान्नवतन्तुषु क्रमेण विन्यस्य संपूनयेद्देवस्य स्वेत्युपवीतमादायोद्वयं नमसस्परीत्यादि- त्याय दर्शयित्वा यज्ञोपवीतं परमं पवित्र प्रनापते सहनं पुरस्तात् । आयुष्यमध्य प्रतिमश्च शुभ्रं यज्ञोपवीत वलमस्तु तेज इति धारयेदि. साह भगवान्वौधायनः" इति । एतावत्कर्तुमशक्ती देवला- " ग्रामानिष्क्रम्य संख्याय पण्णवसङ्गुलीपु तत् । तावत्रिगुणितं सूत्रं प्रक्षाल्यानिङ्ग कैत्रिभिः ।। देवागारेऽथवा गोष्ठे नद्यां वाऽन्यत्र वा शुचौ । सावित्र्या त्रितं कुर्यान्नवन्ततु तु तद्भवेत् ॥ १ स.ल्पः ।। १ घ. ६."धी योधा ।

·[उपनयनप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। १८९ (यज्ञोपवीतशब्दार्थ) कापस विवृत लक्ष्ण निदध्याद्वामहस्तके । सावित्र्या दशकृत्वोऽद्भिर्मन्त्रिताभिस्तक्षयेत् ।। हरिब्रह्मेश्वरेभ्यश्च प्रणम्य परिपूज्य च । यज्ञोपवीतमिति वा व्याहृत्या वाऽपि धारयेत् ॥ इति ॥ उक्षयेदिति स्वार्थे णिच् । तूष्णीमेवो तत्वादिलक्षणविशिष्ट यज्ञोपवीतं निर्माय सावित्र्याऽऽपो हि ठादिभित्रैर्वाऽभिमन्त्रिताभिरद्भिर्दशवारं सावि- ज्यैवाभ्युक्ष्य यज्ञोपवीतं परममिति मन्त्रेण व्याहृतिभिर्वा धारयेदिति स्मृत्यर्णवे। कौपीतकिशाखायो तु- " यज्ञोपवीतेनोपव्ययामि दीर्घायुत्वाय सुप्रनास्त्वाय सुवीर्याय सर्वेपा वेदानामा. धिपत्याय यशसे ब्रह्मवर्चसाय" इति यज्ञोपवीतधारणमन्त्र उक्तः। यज्ञोपवीतशब्दार्थ उक्तः स्मृतिसारे- यज्ञाख्य परमात्मा य उच्यते चैव होतृभि । उपवीत ततोऽस्येद तस्माद्यज्ञोपवीतकम् " इति । स्मृतिप्रकाशे- " ज्ञातृविज्ञेययोरक्यमविजानन्दिनोत्तमः । न त्यनेदात्मन. सूत्र ब्राह्म ब्रह्मविनिर्मितम् ॥ सिसक्षुरेक एवाग्रे समासीन. शिव स्वयम् । दृष्ट्वा गुणमयीं माया सूत्ररूपामिवाकरोत् ।। तया तदात्मक विष्णु सृष्ट्वा पाल दिवौकाताम् । स्वय ब्रह्मा भवेद्रो रुद्रश्चास्य क्षयाय स.॥ ज्ञानात्मकेन हरिणा ब्रह्मात्मनि शिवऽव्यये । तत्सूनमुपवीतत्वाद्ब्रह्मसूनमिति स्मृतम् ।। यज्ञेन चोपवीतत्वाद्यज्ञसूत्र विदुर्बुधा । तदाज्ञयाऽऽतत्वाच ब्रह्मणा ब्रह्मसूत्रकम् ।। तावल्लोकानयो वेदास्त्रयो देवास्त्रयोऽसय । शिवसृष्टास्त्रयो वर्णानिवृत्सूत्र समाश्रयेत् ॥ तद्वन्थिमाश्रयस्तारनिमात्रो नादसयुतः । तहन्थ्यन च सावित्री वेदमाता शिवानया ॥

·भगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [उपनयनप्रकरणम्] (ब्राह्मणस्य विहित वासः) एवं द्वादशदै(द)वत्यं ब्रह्मसूत्रं द्विजन्मनाम् । ब्रह्माऽये कल्पयामास वेदाहीणामनुत्तमम् ।। येनासे धृतमात्रेण ब्रह्मसूत्रेण ते द्विजाः । भवन्ति ब्राह्मणा नाम वेदाश्चि त्रयस्त्विह ॥ यावत्प्रभृति वामांसे ब्रह्मसूत्रं द्विजस्य तत् । गुरुः प्रतिष्ठापयति काले प्रभृतिसंयतः ॥ तावत्प्रभृति तस्यैव पिताऽऽचार्यः स उच्यते ।। माता च तस्य सावित्री द्वितीयं जन्म चोच्यते । आकटेस्तत्प्रमाणं स्याही तु मुस्थितं तथा ॥ आयुर्हरत्यतिहस्वमतिदीयं तपोहरम् । सिद्धार्थफलमानेन स्थूलं स्यादुपवीतकम् ।। यशोहरमतिस्थूलमतिसूक्ष्मं धनापहम् । पवित्रं परमं शुद्धमायुप्यं च शुमावहम् । औजस्यं ब्रह्मवर्चस्यं ब्रह्मसूत्रं तथोदितम्" इति ॥ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं विभूषणं ब्राह्मणलक्षणं च । पद्मासनस्थेन पितामहेन उत्पादितं पङ्कमनालसूत्रात् "। इति यज्ञोपवीतोत्पत्तिः। यज्ञोपवीतस्योत्पत्ति जानाति ब्राह्मणो न चेत् । सवै वहति भाराय पुस्तकानि यथा वृपः " इति ।। वासी धर्मसूत्रे- वासः शाणीक्षौमाजिनानि ' इति । वस्यते कौपीनमाच्छाधते येन तद्वासः । शणस्य विकारः शाणी पटी । क्षुमाऽतसी तस्य विकारः क्षोमम् । श्वेतपट्टाख्यं वासोविशेष इत्यन्ये । अनि यस्य कस्यचिन्मेध्यस्य पशोः । एतेषु त्रिवेकं वासः परिध्यादित्यर्थ इति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता। वसिष्ठेन तु ब्राह्मणस्य कार्यास वास उक्तम्- बामणस्य कार्यास वासः " इति । एतबाइतं, तदुक्तं गृह्य- अयैनमहतं वासः परिधापयति " इति । १ ग. मुस्थिरं । २ के. तदा । ३ क. आयुष्य । । क.स. ग. 'पासका। " - ·“ अहतवाससो लक्षणम्] संस्काररत्नमाला ! (वासोधारणानन्तरमाचमनावश्यकताऽजिनधारण च) अहतलक्षणमाह प्रचेता:- ईपद्धौत नव श्वेत सदशं यन्न धारितम् । अहत तद्विजानीयात्सर्वकर्मसु पावनम् " इति । एतच वासः पुष्ये कर्तव्यमिति बौधायनगृह्ये दृष्टं तदस्माकमप्यविरुद्धम् । एतदनन्तरं द्विराचमनं कार्यम्--- स्नात्वा पीस्वा क्षुत्ते खाप भुक्त्वा रध्याप्रसर्पणे। आचान्त पुनराचामेद्वासो विपरिधार्य च " इति याज्ञवल्क्योक्तेः। अत्राऽऽचमनं पौराणमेव न तु वैदिकम् - न हस्मिन्युज्यते कर्म किंचिदा मौजिवन्धनात् । शूद्रेण तु समस्तावन्न तु वेदेन युज्यते ॥ इति मनुनोपनयनोत्तरमेव वैदिककर्माधिकारस्योक्तत्वात् । उत्तरीयं धर्मसूत्र-- " हारिणमैणेय वा कृष्ण ब्राह्मणस्य कृष्ण चेदमुपस्तीर्णासनशायी स्याद्रौरव रानन्यस्य वस्ताजिन वैश्यस्यानिन वैश्यस्याऽऽविक सार्वव- णिकम् " इति । हरिणो मृगस्तस्य विकारो हारिणं चर्म । एणी मृगी तस्या विकार ऐणेयं तच कृष्ण, कृष्णं चेद्विभृयान केवलं हारिणं तदा तस्मिन्नास्तीर्ण नाऽऽसीत न च शयीत । रुरुविन्दुमान्मृगस्तस्य विकारो रौरवम् । वस्तश्छागस्तस्याजिनम् । अविरूयुर्मेपस्तस्य विकार आधिकं तत्सर्वेषां वर्णानाम् । तस्य हारिणादि- भिर्विकल्पः । कम्बलोऽप्याविक एच सर्वेपामित्यर्थ इति व्याख्यातमुज्ज्व. लाकृता। मावरणपर्याप्तोचरीयााजिनासंभवे शाकल:- अखण्ड वा त्रिखण्ड वाऽष्टाचत्वारिंशदङ्गुलम् । चतुरनुलविस्तीर्ण धारयेदनिन सदा" इति । खण्डनयमानं स्मृत्यन्तरे- "ज्यद्गुल तु बहिमि यद्वा स्याचतुरङ्गुलम् । अनिन धारयेद्विप्रश्चतुर्विशाटपोडशै.' इति । फ.एमात्रान्तर।

·१९२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [उपनयनप्रकरणम्] (मेखलालक्षणम्) चतुर्विंशाङ्गुल एकः । अष्टाङ्गुलो द्वितीयः । षोडशाङ्गुलस्तृतीयः । एवं विभिः खण्डैरष्टाचत्वारिशदइगुलाल) परिमण्डलमजिनं धार्यमित्यर्थः । अत्र परिपीवणार्य किंचिदधिकं ग्राह्यम् । अन्यथाऽटाचत्वारिंशदगुलमजिनं धार्य- मित्यनेन विरोधापत्तेः । अत्राङ्गुलानि संस्कार्यस्य ग्राह्याणि । मेखला गृह्ये- " मौजी मेखला त्रिवृता ब्राह्मणस्य ज्या५ राजन्यस्याऽऽवीसूत्र वैश्यस्य " इति । मौजी मुञ्जतृणनिर्मिताम् । त्रितां त्रिगुणाम् । धनुपो रज्जा । आवी. मूत्रमविलोममयी रज्जः। धर्मसूत्रेऽपि- 'त्रिवृन्मौजी मेखला ब्राह्मणस्य शक्तिविषये दक्षिणावृताना ज्या राजन्यस्य मौजी वाऽयोमिश्राऽऽवोसूत्र वैश्यस्य सैरी तामली वेत्येके " इति । त्रिवृत्रिगुणा । मुञ्जानां विकारो मौनी । एवंभूता ब्राह्मणस्य मेखला भवति । सा च शक्तिविषये शक्तौ सत्यां दक्षिणाहतानां कर्तव्या । तद्धि- तार्थे गुणभूतानामपि मुञ्जानामेतद्विशेषणम् । ज्या धनुपी रज्जुः। अथवा मौजी सा चायोमिथा फचित्कालायसेन यद्धा । अविरेवाऽऽवि:(वी)। अ(आ)व्याः सूत्रमावीसूत्रम् । अविलोममयी रज्जुः । सैरी सीरवाहयोग- रज्जुः । तामलो वृक्षस्तस्य त्वचा ग्रथिता तामली । एवंभूता वा वैश्यस्य मेसलेत्येक आचार्या मन्यन्त इति व्याख्यातमुज्ज्वलाता । विशेपमाह मनुः- निवृन्मौजी समा लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला । क्षत्रियस्य तु मी ज्या वैश्यस्य शणतान्ती" इति । समा न कचित्सूक्ष्मा न फचिरस्थूला कि तर्हि सर्वत एवं समा श्लष्णा तन्तुतनुत्वगुणयुक्ता परिधृष्टा च, ज्या कदाचिचर्ममयी भवति कदाचितृणमयी। तर चर्ममयीन्पाटायर्य पोऊनि ज्याविशेषणम् , तया धनुपोऽवतारितया श्रोणिान्या कर्तव्य इति मेधातिथिः । ज्याया विरत्वादिगुणो न, स्वरूपना. समसझाद । गणतान्तव्य वस्त्येति संयम् ।

·+ " [उपनयनप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। (दण्डे विहितवृक्षा , दण्डलक्षणानि) अनुकल्पमाह मनु:- " मुञ्जाभावे तु कर्तव्या कुशाइमन्तकवत्वनैः । त्रिवृता ग्रन्थिनैकेन निमि. पञ्चभिरेव वा " इति । अत्राऽऽदिशब्दलोपो द्रष्टव्यः । तेनेत्थं वाक्यं भवति-मुञ्जाद्यभाव इति । ग्रन्ययश्च प्रवरसंख्यया । एकावरस्यैको ग्रन्थिः, त्रिमवरस्य त्रयः, पञ्चम- वरस्य पञ्चेति वृद्धाः। दण्डो गृह्ये- " बैत्वं पालाशं वा दण्ड ब्राह्मणस्य नैयग्रोध राजन्यस्यौदुम्बर वैश्यस्य " इति । धर्मसूत्रेऽपि- "वैल्व. पालाशो वा दण्डो ब्राह्मणस्य नैयग्रोधः स्कन्धजोऽवा. डनो रानन्यस्य वादर औदुम्बरो वा वैश्यस्य वार्तो दण्ड इत्यवर्णसं- योगेनैक उपदिशन्ति " इति । नैयग्रोधो वटमयः, स चस्कन्धः शाखाविशेपस्तस्माज्जातः । अवाङ- चाचीनमग्रं यस्यैतादृशश्च । वादरो वदरवृक्षनः । वार्डो वृक्षमात्रजोऽनियतवृ. क्षजः, एतादृशो दण्डः सर्वेपां वर्णानां भवतीत्येक आचार्या उपदिश- न्तीत्यर्थः। मनुरपि-" -" ब्राह्मणे बैल्वपालाशी क्षत्रिये वटखादिरौ । पैप्पलौदुम्बरौ वैश्ये दण्डानहन्ति धर्मत. " इति । अब सत्यपि द्वंद्वनिर्देशे वैल्वः पालाशो वा दण्ड इति धर्मसूत्र विकल्पो- तेरविवक्षितं साहित्यं ज्ञेयम् । बौधायनधर्मसूत्रे- मूर्धललाटनासाग्रप्रमाणो यज्ञियस्य वृक्षस्य दण्डः" इति । ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां क्रमेण दण्डप्रमाणानीत्यर्थः । एपा क्रमेणेति पूर्वको- पक्रमात् । अत्र मूर्धादिममाणानि संस्कार्यस्य ग्राह्याणि । दण्डलक्षणान्पाह मन:- "नवस्ते तु सर्व स्युरवणा. सौम्यदर्शनाः । अनुद्वेगकराश्चैव सत्वचो नामिपिताः" इति । ऋजवः सरलाः । अत्रणा अच्छिद्राः । सौम्पदर्शना अकण्टकितायाः। अमिपिता अनिदग्धाः।

·१९४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [कूर्चलक्षणम्] (उपनयनारम्भोत्तर सूतके प्राप्ते विशेषः) गोमिलगृह्ये- क्षौमशाणकापासौर्णान्येषां वसनान्यैणेयरौरवानान्यजितानि मुञ्ज- काशताम्बल्यो रशनाः पार्णवैवाश्वत्था दण्डाः । क्षौमं शाणं वा वसनं ब्राह्मणस्य कार्पासं क्षत्रियस्याऽऽविक वैश्यस्यैते नैवेतराणि द्रव्याणि व्याख्यातान्यलाभे सर्वाणि सर्वेषाम् " इति । वाम्बलीतामलीशब्दौ पर्यायौ। कुर्चस्त्वसंख्यदर्भात्मक:- " यज्ञवस्तुनि मुष्टौ च स्तम्बे दर्भवटी तथा । दर्भसख्या न विहिता कूर्चे संस्तरणेऽपि च " । इति वचनात् । यत्तु प्रयोगपारिजाते- "नवभिः सप्तभिदर्भः पञ्चभिः क्रमशः कृतः । कूर्चः श्रेष्ठो मध्यमश्च कनीयांश्च समीरितः ॥ तद्वन्धि_गुला ज्ञेया तदूर्ध्वं चतुरगुलम्"। इति कूर्चलक्षणं तदुपवेशनार्थकूर्चव्यतिरिकविपयमिति द्रष्टव्यम् । स्मृतिसारे- " एकमातृप्रसूतानां कन्ये वा पुत्रको तयोः । सहोद्वाहं न कुर्वीत तथैव व्रतबन्धनम् " इति । उपनयनारम्भोत्तरं सूतके माप्ते विशेषः संग्रहे- " कूश्माण्डीभित हुत्वा गां च दद्यात्पपस्विनीम् । चूडोपनयनोद्वाहप्रतिष्ठादिकमाचरेत् " इति । ब्रह्मचारिकर्तृकक्रियाकरणीभूतमत्राणां शं नो देवीरित्येवमादीनामुपन- पनामागेव शिसणं कर्तव्यं, सूत्रचिकृदभ्यनुज्ञातत्याद । पल्या यथाऽवेक्ष- णादिमत्राणाम् । अथ त्रिदन्नहोमः। तोत्थं सूत्रम्- "उपस्थितेऽन्न औदनस्यापूपानार सक्तूनामिति समवदाय सर्षि- मिश्रस्य जुहोत्यग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहाऽग्नयेऽन्नादाय स्वाहाऽग्नयेऽ- सातये स्वाहा प्रनापतये स्वाहा विश्वेभ्यो देवभ्यः स्वाहा सर्वाम्यो ·[उपनयनप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। (त्रिवृदन्नहोमः) देवताम्यः स्वाहाऽग्नये स्विष्टकृते स्वाहेति सर्वत्रैवमनादिष्टदेवतेऽमुष्मै स्वाहेति यथादेवतमादिष्टदेवत एतेषामेवान्नाना५ समवदाय प्रागग्रेषु दर्भेष बलिं करोति वास्तुपतये स्वाहेति त्रिवृताऽन्नेन ब्राह्मणान्परिविष्य पुण्याह५ स्वस्त्ययनमृद्धिमिति वाचयित्वा व्यहवनं चरति " इति । अस्याः- उपस्थित आगत आनीतेऽने ब्राह्मणपरिवेपणार्थमोदनस्यापू. पानां सक्तूनां त्रयाणां समवदाय यावदर्थमवखण्ड्य मिश्रयित्वा पुनः सर्पिपा मिश्रीकृतस्य जुहोत्यमये स्वाहेत्येतैर्मत्रैः । उपस्थिनवचनं वहिः संस्कृतस्य ग्रह- णार्थम् , ओदनस्यापूपानां सक्तूनामित्येतावदुच्यमानेऽत्रैव संस्कारः मामुयात् । उपस्थितस्यौदनस्यापूपानां सक्तूनामित्येतायतैव सिद्धेऽन्नग्रहणं सच्यञ्जनार्थम् । तेन ज्ञायते, भोजनार्थमप्येतदुपस्थितं भवति न होमार्थमेवेति । अनेन ज्ञायते भोजनं हुतशेपस्यैव नान्यस्येति । ओदनादीनां द्वंद्वसमासेन निर्देश ओदना. दीनां कदाचित्सहितानामपि पात्रान्तरे ग्रहणं स्यात्तन्मा भूदित्येतदर्थमसमासेन निर्देशः । अपूपानामिति बहुवचनात्रिप्रभृतयोऽपूपा ग्राह्याः। सक्तुशब्दस्तु बहु- वचनान्त एव पिष्टशब्दवत् , यथा सनुभिर्जुहोतीत्यादौ । औदनादीन्यक्षार- लवणानि ग्राह्याणि । "न क्षारलवणहोमो विद्यते " इति धर्मसूत्रे निषेधात् । इतिशब्दोऽवधारणार्थः, ओदनस्यापूपानां सक्त- नामेव समवदायेति । तेन हविष्यभूतव्यञ्जनव्यात्तिः । ओदनादीनामेकदेशं समवदाय तेन सर्पिमिश्रितेन जुहोति । न त्रयाणां सर्वेपामेव मिश्रणम् । सर्पिःशब्दान्मिश्रणे संस्काररहितमेवाऽऽज्यम् । स्विष्टकदाहुतिः पूर्वाहुतिभि- रसंसक्तोत्तरार्धपूर्वार्धे होतव्या । अमुं विदनहोममन्पत्राप्यतिदिशति-~~-सर्व. वमनादिष्टदेवते' इति । सर्वत्र सर्वस्मिन्नपि कर्मण्यनादिष्टदेवते । नाऽऽदियाs. नादिष्टा, अनादिष्टा देवता यत्र तदनादिष्टदेवतं तस्मिन्ननादिष्टदेवते, एतादृ. शेऽन्न उपस्थिते सत्येवंप्रकारेण होमः कर्तव्य इत्यर्थः । सर्वत्रेति वचनं सर्वेषु कर्मस्वान्न उपस्थितेऽयं होमः स्यान तु केवल उपस्थिते लौकिकेन इत्येत. दर्थम् । अनादिष्टदेवत इति वचनं स्थालीपाकमासिकादिश्राद्धानन्यारत्यर्थ, तस्याऽऽदिएदेवतत्वात् । काण्डवतादावनोपस्थितेरभावान्नैप होमः । इयं चामोपस्थितिः कण्ठरवोतव ग्राह्या, अन्यथा श्राद्धान्तरसिद्धब्राह्मणभोजना. १. 'मेव हों। २ प. प्रादोत्तर'।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [उपनयनप्रकरणम्] (निवृनहोम ) यांनोपस्थितेः सूत्रोक्तेपु काण्डवतादिषु शास्त्रान्तरमोक्तेषु कर्णवेधादिकर्मसु च सत्वेनातिमसङ्गापः । न चेष्टापचिः, तथाऽऽचाराभावात् । यद्येवं, युग्मान्बा- मणानित्यत्रापि कण्ठरवोक्ताया अन्नोपस्थितः सत्त्वात्रिन्दन्नहोमः पामोति । नैप दोषः। यद्येवमिष्टं स्यात्तत्रैवेदं विधायातिदिशेत् । तस्मात्मधमोक्तानोप- स्थितिव्यतिरिक्तस्थल एवायं होम इति सिद्धं भवति । अमुष्मै स्वाहेति यथा- देववमादिष्टदेवते । आदिष्टदेवतेऽन्न उपस्थिते त्वमुष्मै स्वाहेति यथादेवतं होमः कार्य इत्यर्थः । आदिष्टदेवतेऽन्ने स्थालीपाक उपस्थिते कैश्चिदाचार्या ज्यानुवाक्याभ्यां होमो विहितः स मा भूदित्येतदर्थममुष्मै स्वाहेति वचनम् । यथादेवतमिति वचनं यस्मिन्कर्मणि मन्त्रे यथा यथा छान्दसो धो देवता- शब्दे दृष्टो भवेत्तथैव नाममन्त्रेऽपि स्यादित्येवमर्थम् । दृष्टश्च क्षेत्रस्य पतिनेत्य- स्मिन्मन्त्रे पष्ठीयुक्तश्छन्दसि वा' इत्यनेन घिसंज्ञारूपश्छन्दसि विकल्पेन विहितो धर्मस्तद्धर्मेणैव नाममत्रेण होमः । यथा क्षेत्रस्य पतये स्वाहेति पिसंज्ञाभावे क्षेत्रस्य पत्ये स्वाहेति । आदिष्टदेवत इति वचनमादिष्टदेवतानहोमीयमन्त्र एवै- तन्नाऽऽज्यहोमीयनाममत्रे । तेन वेदोपाकरणादौ सदसस्पतये स्वाहेत्येवमेव मन्त्रः, न तु सदसस्पत्ये साहेति । वास्तुवलिविधानात्पूर्व परिभाषाकरणादेवं ज्ञायते पूर्व स्विष्टकद्धोमानन्तरं कर्मशेष समाप्यैव वास्तुयलिरिति । वास्तुवले. रनावश्यकत्वद्योतनार्थ वा मध्ये परिभापाकरणम् । अथवोत्तरत्र यथापुरस्ता. दित्येतस्प मध्यमणिन्पायन ब्राह्मणाननेन परिविष्येत्पत्राप्यन्वयः । तेन सर्व त्रापि वास्तुवलिनैयत्यं सिध्यत्याचारश्चानुगृहीतो भवति । मध्ये परिभापाक- रणं तु वास्तुवलेरेवाव्यवहितत्वात्सर्वनातिदेशः स्याद्धोमस्य नैव स्पायवहित- स्वात्तन्मा भूदित्येतदर्थम् । एतेपामिति वचनं बलिकरणे तान्येव द्रव्याणीति । एवकारो इविप्यन्यजनस्यापि व्यावृत्त्यर्थः । समवदायेतिवचनात्पुनः पृथक्पृ- थग्गृहीत्वाऽवखण्ड्य मिश्रयित्वा तेन प्रागग्रेषु दर्भेपु वलिं करोति । मागग्रवच- नमुदगमतान्यावृत्यर्थम् । नात सर्पिमिश्रणमवचनात् । वलिं करोतीतिवचना- स्मथममोक्ष्य वलि तत्र न्युप्प तं परिपिश्चति । त्रिता निमकारणामेन सम्प- अनेन ब्राह्मणान्परिविष्य संभोज्य तैः पुण्याहादीनि वाचयित्वा उपहनत चरतीत्यर्थः । अनेनेत्येतावत सिद्धे प्रिगहणं युग्मान्द्राह्मणानन्नेन परिवि. प्येत्यत्राप्योदनापूपसक्त्वात्मकविदन्नसंमत्ययार्थम् ।

·[उपनयनप्रयोग संस्काररत्नमाला। १९७ ( अधिकारसिद्ध्यर्थे क्य्पनेतकर कप्रायश्चित्तम् ) उपनयनप्रयोगः । अयोपनयनमयोगः । उपनयनं चिकीर्षुराचार्यः कार्पासमुक्तविधिना निर्मिः तमेकं यज्ञोपवीतं मादेशमानं समचतुरश्रमश्मानमहतं वस्त्रद्वयं क्षौमं कार्पासं वा कौपीनं तद्वन्धनार्थ क्षौमं सूत्रमुत्तरीयार्थ कापायं वस्त्रमजिनं वा त्रितां मौजी मेखला प्रवरसंख्यग्रन्थियुतामुक्तलक्षणं दण्डमच्छिन्नायाः प्रादेशमात्री: सप्त पालाशीः समिधोऽनियतसंख्यैर्दनिर्मितमासनार्थ कूर्च कांस्यव्यति- रिक्तं भिक्षापात्रं गां चोपकल्पयेत् । होमादिसामग्री च पित्राद्युपनेतरि कुमारण भिक्षया वरदानार्थ गौरुपकल्पनीया । कृतनित्यक्रिय आचार्य आचम्प प्राणानायम्य देशकालो संकीर्त्य ममो. पनेतृत्वाधिकारसिद्ध्यर्थ कृच्छ्रयात्मकं प्रायश्चित्तममुकमत्याम्नायेनाहमाच- रिष्य इति संकल्प्य तच्चरेत् । एवं देशकालसंकीर्तनपूर्वकमुपनेयत्वाधिकारसियर्थ कच्छत्रयात्मकं पाय- श्चित्तं गोदानमत्यानायेनाहमाचरिप्य इति वटुना संकल्पं कारयित्वा तत्कार- येत् । तस्याशक्तावुपनेता वा कुर्यात् । ततो मम गायत्र्युपदेशाधिकारार्थ द्वादशसहस्र द्वादशाधिकसहसं वा गायत्रीजपमहं करिष्य इति संकल्प्य, अग्न आयूपीत्यादिपण्मत्राणां विधे देवा रुपयः। आधयोरमिः पवमानो देवता । मध्यमयोरग्निः पावकः। अन्त्य- योरनिः शुचिर्गायत्री छन्दः । जपे विनियोगः। ॐ अग्न आयूपि० प्यर्चय । इत्पमिपवित्रसंशकान्पमत्रान्सकन्जपित्वा, गायत्र्या विश्वामित्र ऋपिः, सविता देवता, गायत्री छन्दः । जपे विनियोगः । ॐ तत्सवितुर्वरेण्य० दयात् ' इति सकृन्जपित्वा, ऋष्यादिस्मरणपूर्वकं संकल्पितपक्षानुसारेण द्वादशसहस्रं द्वाद- शाधिकसहसं वा यथाकालं गायत्रीजप कुर्यात् । अधवाऽमिपवित्रसंज्ञकान्प. मनान्गायत्री च समजपित्वोक्तसंख्यं गायत्रीजपं संकल्पपूर्वकं कुर्यात् । अथवा गायत्र्याः सान्जपो न कार्यः। तत आचार्यों ज्योतिर्विदादिभ्योऽवधारितावुपयनदिनात्पूघुस्तीदने वा सर्व नित्यकर्म विधाय माङ्गलिक सानं माङ्गलिकं वेपं च कृत्वा सोत्तरच्छदे रावल्लिकायुक्त पीठे मासुख उपविश्य स्वदक्षिणतः छतमाङ्गलिकम्नानां कृत- मालिकोपा भार्या तक्षिणतः कनमालिकसान छतमालिक संस्कार्य चोपवेश्याऽऽचम्प प्राणानायम्य देशकालो सकीास्य सुमारस्य दिनलप्ति ·- १९८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [उपनयनप्रयोगः] (स्वस्तिवाचनादि मण्डपदेवतास्थापनान्तम् ) द्धिपूर्वकवेदाध्ययनाधिकारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थमाचार्यपैतृकसावि- त्रीमातृकमुपनयनाख्यं संस्कारं करिष्य इति संकल्पं कुर्यात् । ततस्तदङ्गलेन पुण्याहादिवाचनं मातृकापूजनं नान्दीश्रादं ग्रहयक्षपङ्कुरारो- पणं मण्डपदेवताप्रतिष्ठापनं च करिष्ये । तदादौ निर्विघ्नतासिद्ध्यर्थ गणपति- पूजनं ययाचारं कुलदेवतादिपूननं [च] करिष्य इतिसंकल्पायडरारोपणान्त कुर्यात् । पूर्वमङ्गुरारोपणं पथाद्रहयज्ञ इति वा क्रमः । इन्द्रः प्रीयतामिति पुण्याहवाचने विशेषः। अथवा ग्रहयज्ञानुरारोपणे प्रधानसंकल्पात्पूर्वमेव कर्तव्ये । अस्मिन्पक्षे गास्मिन्संकल्प एतयोल्लेखः। उपनयनस्य वेदाध्ययनार्थत्वेन द्विजत्वसंपादकत्वेन च विशिष्टत्वात्तत्र नेविघ्नतासिद्धयर्थ ग्रहयज्ञात्पूर्व विनायकशान्तिमपि पृथमेव कुर्यात्तत्रेण वा । Hा च शान्तिरत्नमालायां द्रष्टव्या। ग्रहयज्ञस्तु प्रधानसंकल्पदिनात्माक्सप्तदिनमध्ये दशदिनमध्य एव वा कर्तव्यः। " मण्डपस्थापनदिनात्पुरा ग्रहमखं चरेत् । दशाहे वाऽथ सप्ताहे ततः प्राङ्नैव तं चरेत् " ॥ इति ज्योतिःसागरवचनात् । मण्डपस्थापनदिनात्मधानसंकल्पदिनात्पुरा मार, ग्रहमखं ग्रहयज्ञ चरेत्कुर्यात् । तत्र कालनियममाह दशाह इति । ततो दशाहात्सप्ताहाद्वा माइनैव तं ग्रहमखं कुर्यादित्यर्थः । अत्र गौर्यादिमातृका गणपत्यादयश्च वंशपायोपरि वस्त्रं मसार्य तत्र संस्थाप्याः। ततो यथाचारमाम्रादिप्रशस्तक्षपर्णवेष्टिता दूर्वाः शमीशाखाः सूत्रेण पोढा वेष्टयेत् । तत्रैकर मुशलमेकत्र च्छुरिकाशस्त्रं मध्ये प्रक्षिप्य वेष्टनीयम् । ततस्ताः शाखा मारकावंशपात्रे निधाय तासु चतमपूदक्संस्थं नन्दिनीनलि. नीमैत्रोमा नाममःणाऽऽवाह्य तदुत्तरस्थमुशलगर्भायां पशुवर्धिनी नाममात्रे- णाऽऽवाह्य तदुचरस्थच्छुरिकाशस्त्रगर्भायां भगवर्ती नाम्नैवाऽऽबाहयेत् । ततो मातृकावंशपात्रस्योत्तरतः स्थापिते सूक्ष्ममन्मयकलशद्वय एकस्सिन्या ययाचार तण्डुलपूणे हरिद्राखण्डलड्डुकपूगीफलयुते न्युजशरावपिहित श्वेतचू. रञ्जिते सूरवेष्टिते गणानां खेति मश्रेणाविघ्नगणपतिमावाह्य नई प्रजा- पिति प्रतिष्ठाप्याऽऽसनाचाचमनीयान्तानुपचारान्समर्प स्वसमीपे ताम्रपा निधाय तत्र ताः शाखाः संस्थाप्य भार्यया नीराजनसुगन्धितैलाभ्यद्यवा- ·" [उपनयनप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। (मण्डपदेवतापूजनप्रतिष्ठापनादि) रकहरिद्रायुद्वर्तनोष्णोदकस्नानानि कारयित्वाऽऽपो हि तितिमभिः संना- प्याऽऽचमनीयं दत्त्वा ताः शाखा मातृकावंशपात्रे पूर्ववन्निधाय वस्त्रादिपु. प्पान्तानुपचारान्समय॑ दधिक्राव्ण इति दधा काण्डात्काण्डादिति दूर्वाभि- थाभ्यर्य धूपाद्युपचारान्समl " मन्त्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं च देवताः। यत्पूननं कृतमिद परिपूर्ण तदस्तु मे" ॥ इति संप्रार्य वंशपात्रं स्वयं गृहीत्वाऽविनगणपतिकलशं भार्यया ग्राह- यित्वा घण्टादिवायघोपेण सहितः सब्राह्मणः ॐ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रः वृहः . स्पतिर्दधातु ' अष्टौ देवा वसव. सो० ममृत५ स्वास्ति ।" ऋद्धयास्म हव्यर्नमसो सवीराः' इति मत्रान्पठन्गृहमध्ये गत्वा प्रतिष्ठापनदेशमुपलेपयित्वा रणव- ल्लयादिभिरलंकृत्य तत्र तण्डुलान्मक्षिप्य तेषु तद्वंशपात्रं नर्य प्रजामिति मतिष्ठाप्प तत्रैवोत्तरतः कलशं भार्यया निधाप्य पञ्चोपचारैः संपूज्य स्थापितदेवतामी- त्यर्थं यथाविभवं ब्राह्मणान्सुवासिनीश्च संभोज्य तेभ्यो यथाविभवं वनादि दद्यात् । ततो नीराजिताभ्यां दंपतिभ्यां सुहृदो वस्त्रादि दद्युः । ततः कर्ताऽन्यदापि कुलधर्मानुसारि कर्म चेत्तदपि कुर्यात् । यावन्मण्डपोद्वासनं प्रत्यहं स्थापितदे- वताः पूजयेत् । यथोक्तमण्डपकरणानुकूल्ये सति पोडशद्वादशान्यतमसंख्यहस्तपरिमितोऽस- भवेऽष्टहस्तपरिमितः स्थलानुरोधेन वा चतुर्दारोपशोभितस्तोरणैर्युक्तो दृढस्त- म्भचतुष्टययुक्तः सद्मनो वामभागे द्वारसमीपे वा मण्डपः कार्यः। अत्राऽऽचा- यहस्त एव ग्राह्यो न तु संस्कार्यस्य । अन्यथा मण्डपस्याप्टइस्तत्वपक्षेऽतिलघु- तापत्तेः। " आचार्यहस्तमानेन मण्डपे निर्मिते शुभे । मध्ये वेदी प्रकर्तव्या चतुरश्रा समन्ततः ।। इति ज्योतिर्निवन्धवचनाच । आचार्य इति संस्कारकोपलक्षणं, तेन विवाहेऽपि मण्डपः संस्कारकस्य पिनादेहस्तेनैव । "कन्याहस्तैः पञ्चभिः सप्तभिर्वा कार्या वेदिः कर्मपृष्ठोन्नता सा इति वचनेन वेदिविषय एव कन्याहस्तपरिमाणवे प्रतिपादिते मण्डपे संस्का- रकहस्तपरिमाणत्वमर्थतः प्रतिपादितं भवति । तनाऽऽग्नेय्यामानमयो नम्यूमयो " ·A २०० . भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[मण्डपदेवतापूजनप्रतिष्ठापनादि] (वेदीकरणम्) वा स्तम्भः । नैऋत्यां खादिरो धात्रीक्षजो वा । वायव्यामौदुम्बरः शमीमयो वा। ई(ए)शान्यां वादर आश्मन्तको वा । एतैः स्तम्भर्मण्डपं दृढ कटादिनाऽऽ. च्छादितं निर्माय तोरणायैः शोभपित्वा पूर्ववद्रद्धाशवत्र शाखाः 'दधि- काव्णो अकारिप' 'या नाता ओपधयः' इति पत्राभ्यां चतुर्णा ब्राह्मणानां हस्तेषु दत्वाऽऽग्नेयस्तम्भ ' गङ्गायै नमो गङ्गामावाहयामि' इत्यावाह्य संपूज्य सुदृढा स्थिरा भवेति प्रार्थयेत् । एवं नैर्ऋत्ये(ते) गौरी वायव्ये धरणीमैशाने लक्ष्मीम् । ततो विभहस्तेभ्यस्ताः शाखा आदायाऽऽग्नेयादिस्तम्भेषु ताः शाखा बवा तत्राऽऽग्नेय शाखायां नन्दिनी नैर्मत्यात)शाखायो नलिनी वायव्यशाखायां मैत्रामैशानीशाखायामुमामावाद्य प्रतिष्ठापयेत् । ततः स्वहस्तस्थामेव मुशलगर्भा शाखा मण्डपमध्यमवंशे वद्ध्वा तत्र नान्नैव पशुवर्धिनीमावान प्रतिष्ठापयेत् । ततस्ताः काण्डानुसमयेन पदार्थानुसमयेन वा पूजयेत् । तत्र समुद्रज्येष्ठा इत्या. दयश्चत्वारो मन्त्राः क्रमेण नन्दिन्यादीनां चतसृणां देवतानां मानमत्राः । चत्वारोऽपि पशुवर्धिन्याः । आपो हि प्रोतिमवत्रयस्य सर्वत्र समुच्चयः । गन्धद्वारामिति गन्धस्य । दधिक्राव्ण इति दनः । काण्डात्काण्डादिति दूर्वायाः । दूर्वासमर्पणोत्तरं पुप्पाचुपचारसमर्पणमिति वियोपः । ततो मण्डपमध्य आग्नेय्यादिक्रमेण कलशस्थापनविधिना कुम्भचतुष्टयं स्थापयित्वा वत्रिसूत्र्या संवेष्ट्य तन्मध्ये देवकस्थापनं कुर्यात् । तचेत्यम् । अनु- पहतपीठे वंशपात्रं निधाय तर देवकसंज्ञकच्छुरिकाशस्त्रगर्भायां शाखायां भग- वतीमावाह्य प्रतिष्ठाप्याऽऽसनाद्याचमनीयान्तानुपचारान्समर्प्य चतसृभिः सुवा- सिनीभिनीराजनाभ्यङ्गोद्वर्तनोष्णोदकस्तानानि कारयित्वा देवकं वंशपात्रे संस्थाप्य वस्त्रादिभिरुपचारैः संपूज्य तस्मिन्नेव पीवे तत्कलशद्वयमेकं वा निधा- याविघ्नसंज्ञकगणपतिं तत्राऽऽवाह्य प्रतिष्ठाप्प संपूजपेत् । तत एतत्समीपे मातृकावंशपानं निधाय ब्राह्मणभोजनादि सर्व पूर्ववत्कुर्यात् । ततस्तस्मिन्मण्डपे मध्ये पदपदपरिमितायामविस्तारा चतुष्पदपरिमितायाम- विस्तारा या हस्तोन्नता वैदिः कार्या । तत्र वेदिमध्यसूत्रपश्चिमसूत्रसंपातापक्षि- णत उत्तरतर्थककहस्तपरिमिते देशे चिनं कृत्वा, ऋजुलार्थ दक्षिणोत्तरचितयोः पुरतोऽप्पेवं चिनद्वयं कृत्वा तत्र संपातद्वपदक्षिणस्यचिद्वयोः पारसूत्रं दत्त्वा तत्सूत्रमनु द्वादशस्वइगुलेपु चिह्न कुर्यादेवमुत्तरस्थचिह्नयोः । एवं संसाध्य तत्र शिदगुलोचा भित्ति कुर्यात् । तस्याः पार्ययोरष्टावष्टौ सोपानानि कार्याणि । भित्तेपरि मध्यभागे कलशाकारं मृत्पिण्डं स्थापयेत् ।

·[उपनयनप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। २०१ (मातभोजनादि, उपनयनहोमार्थममिप्रतिष्ठापनम् ) अवापि प्रमाणमाचार्यस्य । कूर्मपृष्ठोनतत्वादयो विवाहवेदिदृष्टा धर्मा अपि. रोपादत्रापि कार्याः । शिष्टास्त्विदानी विवाहवेदिवदेव वेदि कुर्वन्ति । ततो द्वितीयदिने मातराचार्यः पद्मभृतिसमसंख्याकान्ब्राह्मणान्संभोज्य तैः पुण्याहस्वस्त्ययनधीचियित्वा, इन्द्रः मीयतामिति वदेत् । ततः कृतमङ्गलस्नानमलंकृतं कुमारं मात्रा सह भोजयेत् । मातुरभावेऽ- न्ययाऽप्रत्याख्यायिन्या । एतस्या अप्यभाव एकाकिनमेव भोजयेत् । अष्टौ ब्रह्मचारिणोऽपि भोजयेदित्याचारः । ततः कृतभोजनस्य कुमारस्य नापितेन केशान्वापयित्वा कुमारं संस्नाप्य द्विराचमय्य पद्धशिखं गन्धादिभिरलंकृत्याहतं वासस्तूष्णी परिधाप्योपवेश्य द्विराचमनं कारयेत् । अत्राऽऽचमनं पौराणमेव । तद्यथा केशवाय॒स्त्रिभिर्ना मभिरुदकं पिवेत् । चतुर्थपञ्चमाभ्यां करतले स्पृशेत् । पष्ठ सप्तमाभ्यामोष्ठौ स्पृशेत् । अष्टमनवमाभ्यां मुखं संमृजेत् । दशमेन वामहस्तं मोक्ष्यकादशेन पादौ प्रोक्ष्य द्वादशेन शिरः स्पृष्ट्वा त्रयोदशेनोोष्ठमङ्गुल्यप्रैः स्पृष्ट्वा चतुर्दशेन दक्षिणनासारन्ध्रमगुष्ठतर्जनीभ्यां पञ्चदशेन वामनासारन्ध्र ताभ्यामेव पोडश. सप्तदशाभ्यां यथाक्रमं दक्षिणवामनेत्रे अङ्गुष्ठानामिकाभ्याम्, अष्टादशैकोनविं. शाभ्यां यथाक्रमं दक्षिणवामश्रोने अङ्गुष्ठकनिकाभ्याम्, विशेन नाभिं ताभ्या- मेव, एकविंशेन हृदयं पाणितलेन, द्वाविंशेन शिरः पाणिना, नयोविंशचतुर्वि- शाभ्यां यथाक्रमं दक्षिणवामभुजाबगुल्योः स्पृशेदिति । केशवादिनामानि नमोन्तानि प्रथमान्तानि वा संयुध्यन्तानि वा । संयुद्ध्यन्तपक्षे केचिद्विष्णुपदं हरिपदं चाविभक्तिकमेकोचारयन्ति तत्साधूनेव मयुञ्जीतेति नियमातुच्छम् । गायत्र्युपदेशात्माक्तनानि सर्वाण्यप्याचमनान्येवमेव । ततो वेद्यामुपवेश्योक्तरीत्याऽऽयतनं स्थण्डिलं वा वेद्यां विधाय तत्संस्कार पूर्ववत्कृत्वा लौकिकारणिनं श्रोत्रियागारादाहृतं वा समुद्भवनामानमनि प्रति प्रापयामीति प्रतिष्ठाप्य मज्वाल्य ध्याला समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादिपा- णायामान्तं कृत्वोपनपनहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादिन्याहृत्यन्तमुक्त्वा वैशेषिकमधानहोमे, आयुर्दामग्निमेकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये, आयुर्दो देव. मनिमेकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । अङ्गहोमे, वरुणमित्यादि । पात्रासा. दनेऽश्मानमहतं वनदयमुत्तरीपार्थ कापायं वखमजिनं वा मौर्जी मेखला दण्डं दी कुर्चमाज्यस्याली प्रणीताप्रणयनं प्रोक्षणीपानमुपवे. पमहारनिरूहणार्थ पात्रं कौपीनं तद्वन्धनार्य क्षामं सूत्रं पौधायनोक्तरिधिना ·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[ब्रह्मवरणादिपरिधिपरिधानान्तम्] (उपनयन उपवीतधारणम् , उपनयनहोम ) निर्मितमुपवीतं भिक्षापात्रं च प्रयुज्य गा समीपे संस्थाप्य संमार्गदर्भानाजल. नदर्भान्वहिरिध्ममाज्यं सप्त पालाशीः समिधयाऽऽसादयेत् । मातृदत्तेन पोक- रसादिपक्ष एवं पूर्वप्रयोग उक्तः स चिन्त्यः । ततो ब्रह्मवरणादिपरिधिपरिधानान्तं कृत्वाऽमेरुत्तरतस्तिष्ठतः कुमारस्प कटावासादितं सूत्रमावध्याऽऽसादितं कौपीनं परिघाप्प दर्भेपूपवेश्य द्विराच. मनं कारयेत् । सतः कुमारस्तवोपविष्टः-देवस्य त्वेत्यस्य मन्त्रस्य मनापतिरुपवीतं यजुः । आदाने विनियोगः । ॐ देवस्य त्वा स० भ्यामाददे' इत्यासादितमुपवीतमादाय, उद्यमित्यस्य सोमः सूर्योऽनुष्टुप् । आदित्यापोपवीतप्रदर्शने विनियोगः । ॐ उद्वय त० रुत्तमम्' इत्युपवीतमादित्याय मदर्य, यज्ञोपवीतमित्यस्य पर. ब्रह्म परमात्मा विएप् । उपवीतधारणे विनियोगः । ॐ यज्ञोपवीत. स्तु तेन.' इति दक्षिणं वाहुमुद्धार्य धारयेत् । शिष्टास्त्विदानी वौधायनोक्तविधिना यज्ञोपवीतनिर्माणासंभवेन सिद्ध एव यज्ञोपवीते तत्तन्मात्रैश्वेटाः कृत्वा तद्धारयन्ति । अत्राप्यसंभवे तूप्णीमेव निमितं यज्ञोपवीतं गायत्र्याऽऽपो हि धादिभिस्त्रिभिर्मर्वाऽभिमश्रिताभिरद्भिः सव्याहृतिकया गायच्या दशवारमभ्युत्य यज्ञोपवीतं परमं पवित्रमिति मन्त्रेण समस्तव्याहृतिभिर्वा " यज्ञोपवीतेनोपव्ययामि दीर्घायुत्वाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय सर्वेषा वेदानामाधिपत्याय यशसे ब्रह्मवर्चसाय " इति कौपीतक्युक्तमत्रेण वा धारयेत् । ततो द्विराचम्याग्न्यायतनादीशान्यां दिशि द्विराचम्याग्रेणामि ब्रह्मा- न्योर्मध्येनाऽऽचार्यस्य दक्षिणतो गत्वा तत्र मानुख उपविश्य तमन्वा- रभते । अपरेणानिमिति मातृदत्तः । उपनयनहोमः। अथाऽऽचार्यः कुमारेणान्वारम्धः परिपेकादिव्याहृतिहोमान्तं कृत्वा प्रधान- होमं कुर्यात् । आयुर्दा इत्यस्य विश्वे देवा आयुर्दा अग्निस्त्रिष्टुप् । आयुर्दा देवेत्यस्य सौत्र मत्रस्य वामदेव आयुर्दा देवोऽग्निखिष्टुप् । उपनयनमधानाज्यहोमे विनियोगः । ॐ आयुर्दा अग्ने दिम स्वाहा' आयुर्देऽमय इदं । ॐ आयुर्दा देवन० नयेमर ·. . [उपनयनहोमः] संस्काररत्नमाला। (अरमारोहणादि मेपलावन्धनान्तम् ) साहा' आयुर्दे देवायामय इदं० । इति प्रधानाहुतियं जुहुयात् । अवि. शातस्वरा मत्राः सर्वत्रैकभुत्वेन प्रयोक्तव्याः। तत इमं मे वरुणेत्यादि स्त्रिष्टकदन्तं कृत्वाऽग्नरुत्तरत उत्तरपरिधिसंधिमग्रे. णाऽऽसादितमश्मानं निधाय कुमारमग्रेणाग्निमानीय, ॐ आ तिष्ठेममश्मानमश्मेव स्वर स्थिरो भव । प्रमृणीहि दुरस्यून्सहस्व पृतनायतः ' इति दक्षिणेन पादेनाश्मन उपरि तं स्थापयति । सूत्रे दक्षिणेनेतिवचनं सव्यनिवृत्यर्थ क्रमार्थे वा । प्रथमे पक्षे दक्षिणपादस्यैवाश्मोपरि स्थापनं न सव्यस्य । द्वितीयपले तु कुमारस्य प्रथमं दक्षिणपादमेव संस्थाप्य सव्यः संस्थापनीयः । सर्वत्र सौत्रमत्राणामृपि- मिदेवः । मोक्ता देवताः । छन्दांसि तूह्यानि । सौत्रमन्त्रे प्याघवगमापेक्षा नास्तीति मतस्यापि सत्त्वानोच्यत प्यादिकम् । मतान्तरमादायोच्यमाने तु सौत्रमत्राणामतिबहुत्वादतिविस्तरः स्यात् । ततः कुमारमइमनोऽवतार्याश्मानं तस्मादेशानिःसार्य पूर्व परिधापितं वास: मज्ञातं निधाय, "ॐ या अकृन्तन्नवयन्या अतन्वत याश्च देवी रन्तानभितो ददन्त तास्त्वा देवीरता संव्ययंत्वायुष्मानिदं परिधत्स्व वासः । परिधत्त धत्त वाससैन५ शतायुषं कृणुत दीर्घमायुः । बृहस्पतिः प्रायच्छद्वास एतत्सोमाय राज्ञे परिधात वा उ । नरो गच्छासि परिधरस्व वासो भवाकृष्टीनामभिशस्तिपावा । शतं च नीव शरदः सुवर्चा रायश्च पोपमुपसंव्ययस्व " इत्यासादितयोसिसोर्मध्य एकं वासः परि. धापयति । 'ॐ परीदं वासोऽधिधाः स्वस्तये भूरापीणामभिशस्तिपावा । शतं च जीव शरदः पुरूचीर्वसूनि चार्यो विमनासि जीवन् ' इति परिहितवाससं कुमारमभिम- घ्रयते । वमूनि चाय्यो विभजासजीवनिति प्रमादपाठः। ततस्तमुपदेश्य द्विराचमनं कारयेत् । 'ॐ या दुरिता परिवाधमाना शर्म वरूप पुनती न आगात् । प्राणापानाम्या बलमावहन्ती स्वप्ता देवाना५ सुभगा मेखलेयम् । इत्यासादितया मेखल्या कुमारं नाभिदेशे त्रिः प्रदक्षिणं परिव्ययति, द्विरि- त्येके सन्मत्रः । ततो नाभेरुत्तरतो मेखलायास्त्रिगुणं ग्रन्धि कृत्वा दक्षिणतो नाभेः परिकर्षति । "ॐ मित्रस्य चक्षुर्धरुण धरीयस्तेनो यशस्वि स्थविर५ समिद्धम् । अनाहनस्यं वसनं जरिष्णु परीदं वायनिनं धरस्वासावदितिस्ते कक्षा ·२०४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[ उपनयनप्रकरणम् ] (कृष्णाजिनपरिधानादि दधिप्रासनान्तम् ) बध्नातु वेदस्यानुवक्तवै मेधायै श्रद्धाया अनूकस्यानिराकरणाय ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाय॥ इति कुमाराय कृष्णाजिनमुपरिष्टालोमोयग्रीवमुचरीपं करोति । रौरवं राजन्यस्य वस्ताजिनं वैश्यस्य ! प्रावरणपर्याप्तोत्तरीयाजिनालाभेऽ. पाचत्वारिंशदङ्गुलं चतुरङ्गुलविस्तीर्ण व्यङ्गुलविस्तीर्ण वाऽजिनं गृहीत्वा परि- पीवणार्य किंचिदधिकं गृहीत्वाऽष्टाचत्वारिंशदगुलपरिमाणाविरोधेन परिपीव्य सत्परिमण्डलमजिनमुत्तरीयं कारयेत् । तत्र सस्कार्यागुलैरष्टाङ्गुल एकः सण्डः पोडशाङ्गुलो द्वितीयथतुर्विशाङ्गुलस्तृतीयः । यदा वास एवोत्तरीयं तदा मन. निवृत्तिरजिनपदलोपो वा । यत्र यत्र मोऽसौशब्दस्तत्र संवृद्ध्यन्तं संस्कार्यस्य शर्मान्तं व्यावहारिकं नाम ग्राह्यम् । ततः ॐ इन्द्राय वा परिददे ' इति कुमारं ग्रूयात् । परिदेहीति कुमारः । अथाऽऽचार्यः ॐ परीममिन्द्र ब्रह्मणे महे श्रोत्राय दध्मसि । अथैन नरिमाणये ज्योक्. छोटे अधिनागरत् ' इति ब्राह्मणकुमारमिन्द्राय परिददाति । कुमारमालभ्य मवं ब्रवीतीत्यर्थः । उत्थाप्य संस्पृश्य मन्त्रवचनं परिदानमिति गृह्यकारिकाकृत् । श्रोत्रशब्दस्थाने राष्ट्रशब्दः क्षत्रियकुमारपरिदाने पोपशब्दो वैश्यकुमारप रिदाने। अधाग्रेणाप्निं कुमारं दक्षिणतो नीत्वाऽपरेणाग्निमुदमुखमुपवैश्य 'ॐ त्वयि मेधा त्वयि प्रजा त्वम्यग्निस्तेजो दधातु । त्वयि मेपा त्वयि प्रना त्वयीन्द्र इन्द्रिय दधातु । स्वयि मेधा त्वयि प्रना त्वयि सूर्यो भ्रानो दधातु ' इति निभिर्हतोन्छेपमाज्य सर्वमधे वा सकृत्कुमारं माशयति । त्रयाणामन्ते माशनम्। यदा सर्वस्य प्राशनं तदा सप्तपलाशसमिधामभ्याधानार्थ लौकिकाज्यनाभ्यञ्जनम् । परिध्यञ्जन- प्रायश्चित्तहोमयोः कर्तव्यतायामन्यदाज्यं पूर्ववत्सस्कृत्य तेनोभयं कार्यम् । यदा वर्धस्य प्राशन तदाऽवशिष्टेन तेनैवाभ्यञ्जनं परिध्यञ्जनमायश्चित्त होमौ च । अथवा हुतोच्छेपमाज्यमल्पीयसि लौकिके दमि सर्वम वाऽऽनीयाss. लोडनेन पृपद्गुणकं कृत्वा तत्माशयदेतैरेव मत्रैः । हुतोच्छेपाज्येऽल्पं दध्या- नीय पृपदाज्य कर्तव्यमित्येवं तु न भवति । तृतीयमाज्यस्य दधन्यानीयेति पृपद्गुणत्वार्थ पशुसूत्रे दृष्टस्य दध्यधिकरणकाज्यानयनविधेरैवात्र ग्रहीतुमुचि- तत्वात् ।

·, . [उपनयनप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। २०५ (कुमारावेक्षणादि मानान्तम् ) ततो योगे योग इत्यस्यामिरिन्दो गायत्री । इसमम आयुप इत्यस्य विधे देवा अग्निवरुणसोमादितिविश्वदेवा भूरित्रिष्टुप् । कुमारसमीक्षणे विनि- योगः-ॐ योगे योगे तव० मूतये' इममग्न आयुषे० थासत् ' इति द्वाभ्यां मानन्तं कुमारं समीक्षते। अथवा हुतोच्छेपमाज्यं पृपदाज्यं वाऽऽभ्यां मन्त्राभ्यां प्राशयति । अस्मि. पक्षे त्वयि मेधामिति मबत्रयस्य समीक्षणस्य च लोपः। ततः कुमारः माश- नागमाचमनं कुर्यात् । हुतोच्छेपाज्यनाशे माशनाभावः । माशनाभावादाचम- नस्याप्यभावः! आज्यान्तरं तत्स्थान उपादाय वत्मारानीयमिति केचित् । अथाऽऽचार्य आचान्तं कुमारमात्मानमुपस्पर्शयित्वाश्य) ॐ शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्वका नरस तनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो भान्ति मा नो मध्या रोरिपताऽऽयुर्गन्तोः' इति कुमारमभिमवयते । अथ कुमार आचार्य ब्रह्माणं च बहिष्कृत्य पात्रसहितमनि प्रदक्षिणं परि. कामति । आचार्यः ॐ आंगन्धा समगन्महि प्रसमृत्यु युयोतन । अरिष्टाः संचरेमहि स्वस्ति चरतादिह स्वस्त्या गृहेम्पः' इत्यासीन एवं प्रदक्षिणमनि परिकामन्तं कुमारमभिमत्रयते — ॐ ब्रह्मचर्यमागामुप मा नयस्व ब्रह्मचारी भवानि देवेन सवित्रा प्रमूतः' इति कुमारं वाचयति । को नामासीति कुमारं पृच्छति । अय कुमारः सस्य शर्मान्तं व्यावहा. रिक नाक्षत्रं च नामाऽऽचष्टे । यथा देवदत्तशर्मा कातिकोऽस्मीति । अथाऽऽचार्यः । ॐ स्वस्ति देव सवितरहमनेन देवदत्तशर्मणा कार्तिकेनोहचमशीय' इति कुमारस्य नामनी गृहाति । शं नो देवीरित्यस्य प्रजापतिरापो गायत्री। मार्जने विनियोगः । ॐ नो देवी तु नः ' उभावद्भिर्जियेते । उभयोर्मयः। अथ प्रधानोपनयनम् । भयाऽऽचार्यो ज्योतिर्विद संपूज्यामेर्दक्षिणतः पाप्मुम उपविश्या- प्रेरानेगा विधि पुरोभाग आत्माभिमार कुमारमुपश्योभयोमध्ये ज्योतिर्विदा सस्तिकेनाहिन उदग्दोऽन्तःपटं धृने बानणर्मलमुक्तपद्यपाठे च क्रियमाणे सरदेरतादीनां चिन्तनं पटस्थस्वस्तिकावलोकनं च कुर्व- ग, भागन्ता। क. परिना।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [उपनयनप्रयोगः (प्रधानोपनयनम् । मासीत । एवं कुमारोऽपि । अथवा स्वस्थानस्थितायेवोभौ । अस्मिन्पक्षे माग्दशोऽन्तःपटः। वत आचार्यों ज्योतिर्विदा सुलग्नसमयेऽन्तःपट उदक्माग्वा निष्काशित तत्रस्थ एव कुमारस्योपनयनं कुर्यात् । सचेत्थम् । कुमारस्य दक्षिणमंसं सद- क्षिणेन इस्तेन सन्यहस्तेन सम्पर्मसं तूष्णी किंचिदन्वारभ्य, समस्तव्या. हतीनां मजापतिः मजापतिर्घहती । गायत्र्या विश्वामित्रोऽग्निश्च सविता गायत्री । देवस्य त्वेत्यस्य वामदेवः सविता यजुः । कुमारस्योपनयने विनि- योगः । ॐ भूर्भुवः सुव. ॐ तत्सवितुर्व० प्रचोदयात् ॐ देवस्य त्वा स हस्ता- भ्यामुपनयेऽमुकशर्मन् ' इति कुमारस्य दक्षिणं पाहुमात्मन आभिमुख्पेनाऽऽनीय समासीनः कुमारमुपनयते कुमारं स्वसमीपे संमुखं करोतीत्यर्थः । इदं प्रधानो. पर्नयनमाचार्यः कर्ममध्ये न विस्मरेत् । विस्मरणं चेदखिलं कर्माऽऽवर्तनीयं मातृदत्तोक्तः । प्रधानत्वादिति भावः । अमेर्दक्षिणत उपनयनक्रियापक्ष उभा- पत्र स्खे से स्थान उपविशतः । अत्र 'ॐ ये योन दक्षिणया समका अग्ने तेन- स्विन् ' इत्याचा आशिपो दपुराचारात् । अथाऽऽचार्य:--ॐ अमिष्टे हस्तमग्रभीत्सोमस्ते हस्तमग्रभीत्सविता ते हस्त- मग्रभीत्सरस्वती ते हस्तमग्रभीत्पूपा ते हस्तममभीबृहस्पतिस्ते हस्तमग्र- भौमित्रस्ते हस्तमग्रभोद्वरुणस्ते हस्तमग्रभीत्वष्टा ते हस्तमममीद्धाता ते हस्तममभी- द्विष्णुस्ते हस्तमग्रभीत्प्रनापतिस्ते हस्तमग्रभीत् । [इति ] कुमारस्य दक्षिणं इस्तं साङ्गुष्ठं दक्षिणेन इस्तैन गृह्णाति । 'ॐ सविता त्वाऽभिरक्षतु मित्रत्त्वमसि धर्मशाs. मिराचार्यस्तव देवेन सवित्रा प्रसूतो वृहस्पतेर्ब्रह्मचारी भवामुकशर्मन्नपोऽशान समिध आधेहि कर्म कुरु मा दिवा स्वाप्सीः' इति कुमारं संशास्ति । संशासनं शिक्ष- णम् । अपोऽशानेत्याचमनाथुपलक्षणम् । पूत्रोत्सर्गादौ निमिचे शौचान्ते विधिनाऽऽचमनं कुरु । समिध आधेहि याचद्रह्मचर्य सायंप्रातः . सायमेव वाऽग्निकार्य कुरु । कर्म कुरु संध्योपासनादिकं गुरुशुश्रूपावेदाध्ययनादिकं च कर्म कुरु । मा दिवा स्वाप्सीः । दिवा निद्रा मा कुर्वित्यर्थः । वाढमिति कुमा- रोजी कुर्यात् । अथाऽऽचार्यों दक्षिणेन इस्तेन कुमारस्य तूष्णों दक्षिणांसस्योपरि सामी. प्पेन पृष्ठतः प्रवेश्य क्रमेणावाचीनमभिमृश्य 'ॐ मम हृदये हृदयं ते अस्तु, मम , १ क.ख. 'यनं ब्रह्मचारी न ।

·[उपनयनप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। २०७ (हृदयारम्भादि कपकादिदेवताप्रदानान्तम् ) चित्त चित्तेनान्वेहि, मम वाचमेकमना जुषस्व, वृहस्पतिस्त्वा नियुनक्तु मह्य, मामेवानु. सरमस्व, मयि चित्तानि सन्तु ते, मयि सामाच्यमस्तु ते, मह्य वाच नियच्छतात् " [इति ] कुमारस्य हृदयमभिमृशति । अप उपस्पृश्य 'ॐ प्राणाना ग्रन्धिरसि समाविस्त्रम " [ इति ] तथैव नाभिदेशमभिमृशति । अप उपस्पृश्य ' ॐ भूर्भुवः सुव सुप्रजाः प्रनया भूयास मुवीरो वारे सुवची वर्चसा सुपोप पोपै. सुमेधा मेधया सुब्रह्मा ब्रह्मचारिभि " [इति ] कुमारमभिमन्य ॐ भूक्षु त्वाऽग्नौ पृथिव्यां वानि ब्रह्मणि ददेऽमुकशर्मन् । भुवो यजु पु वा वायावन्तरिक्ष प्राणे ब्रह्मणि ददेऽमुकश. मन् । मुव सामसु त्वा सूर्ये दिवि चक्षुपि ब्रह्मणि ददेऽमुकशर्मन् । इष्टतस्ते प्रियोs. सान्यमुकशर्मन् । अनलस्य ते प्रियोऽसान्यमुकशर्मन् । इद वत्स्याव प्राण आयुपि वास्याव. प्राण आयुपि वसामुकशर्मन् " [इति ] पुनः कुमारमभिमन्यते । अमिरायुष्मानिति सानुपङ्गाणा मन्त्राणां विश्वे देवा अग्न्यायुप्मदादयो यपि । कुमारस्य दक्षिणहस्तग्रहणे विनियोगः । ' अग्निरायुप्मान्स व० सोम आयुप्मान्स० यज्ञ आयुष्मान्स० ब्रह्माऽऽयुप्मत्त० देवा आयुप्म ' एतैः पञ्चभिः पर्यायैदक्षिणेन हस्तेन कुमारस्य दक्षिणं हस्तं साङ्गुष्ठं गृह्णाति । आयुष्टे विश्वत इत्यस्य विश्वे देवा आयुर्दा अग्निरनुष्टुप् । अनौ पृथिव्यामित्यस्य वामदेवोऽग्न्यादयो यजुः । कुमारस्य दक्षिणकणे जपे विनियोगः 'ॐ आयुष्टे वि० मिते" " अग्नौ पृथिव्या प्रतितिष्ठ वायावन्तरिक्ष सूर्ये दिवि यार स्वस्तिमग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा आपो सचरन्ति तार स्वस्तिमनुसचरामु. कशर्म-प्राणस्य ब्रह्मचार्यभूरमुकशर्मन् ' [ इति ] कुमारस्य दक्षिणे कर्णे जपति । आयुर्दा अग्न इत्यस्य विश्वे देवा आयुर्दा अनिस्विटुप् । अग्नौ पृथिव्यामि- त्यस्य वामदेवोऽग्न्यादयो यजुः । कुमारस्योत्तरकणे जपे विनियोगः । 'ॐ आयुर्दा अ० दिमम् । 'अग्नौ पृथिव्या० भूरमुकशर्मन् ' [इति ] कुमारस्योत्तरे कर्णे जपति । मेधा त इन्द्रो ददातु मेधा देवी सरस्वती । मेधा ते अधिनावुभावा धत्ता पुष्करस्रजौ ' [इति ] कुमारस्य मुख स्वमुखेन सह संनिधाय जपति । कपकादिदेवेभ्यस्त्वां परिदद इति कुमार ब्रूयात् । परिदेहीति कुमारः। तत आचार्य:- कपकाय त्वा परिददाम्यन्तकाय वा परिददाम्यघोराय त्वा परिददामि गदाय वा परिददामि यमाय त्वा परिददामि मखाय त्वा १५ द भायुर्धा ।

·२०८ भगोपीनाथदीक्षितविरचिता- (उपनयनप्रयोगः] (युनरसनयने विशेषः, ब्रह्मचारिकर्टकमिदाधानमयोगः) परिददामि वशिन्य त्वा परिददामि गृषिव्य त्वा सवैश्वानराये परिददा. म्यन्यस्त्वा परिददाम्योपधीम्यस्त्वा परिददामि वनस्पतिभ्यस्त्वा परि- ददामि द्यावापृथिवीम्यां त्वा परिददामि सुसूताय वा परिददामि ब्रह्मवर्षसाय वा परिददामि विधेभ्यस्त्वा देवेभ्यः परिददामि तर्वम्यस्त्वा भूतेभ्यः परिददामि सर्वाम्यक्त्वा देवताभ्यः परिददामि " इति कुमारं कपकादिभ्यः परिददाति । यदि पुनरुपनयनं तदात्र सावि- श्रीवाचन कत्वा सप्तपलाशसमिद्धोमादिकं कर्म कार्य नावामारलवणाशनादि- ग्रतं चरितत्वात् । पुनरुपनयनमयोगस्त्वग्रे वक्ष्यते । प्रथमोपनयने तु परि- दानानन्तरं सप्तपलाशसमिद्धोमादिविदन्नहोमान् वरुपमाणरीत्या कृत्वा व्यहवतमक्षारलवणाशनादिकं वक्ष्यमाणरीत्या देवतोपस्थानपूर्वकं कुमारेण कारयित्वा चतुर्धदिवसे मातः सावित्रीवाचनं चतुर्थदिवसीयत्रिवृदबहोमा. दिकं सर्व क्रमेण समापयेदित्येकं मतम् । सद्यः सावित्रीवाचन मिति पौकर- सादिमतम् । एतन्मतेऽपि व्यहव्रतं भवत्येव । सद्यः पौष्करसादिः " इत्य- स्मिन्सूत्रे माग्नवचर्यापरिसमाप्तेः शुक्रियाणामध्ययनदर्शनात् । व्रतमनारभ्या- ध्ययनस्यानुपपनत्वादिति मातृदत्तोक्तः। तत्र पौकरसादिमतमाश्रित्य प्रयोग उच्यते । परिदानानन्तरं कुमा- रेणाऽऽसादितसप्तपलाशसमिषां घृतेनाभ्यञ्जनं कारयित्वोपनयनामावभ्या- धापयति मत्रान्वाचयति च । कुमारः- ॐ अग्नये समिधमाहार्ष वृहते जातवेदसे । यथा त्वममे समिधा समिध्यस एवं मा मेधया प्रज्ञया प्रनया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेनानायेन समेधय स्वाहा " [इति ] एका समिधं घृते- नाभ्यक्तामभ्यादधाति । अनय इदमिति त्यागं कुर्यात् । तथैव द्वे द्वितीये । तथैवावशिष्टाश्चतस्रस्तृतीये । अग्नये समिधाकाहार्पमिति द्वितीये मन्त्रसंनामः । अग्नये समिध आहार्पमिति तृतीये । त्यागस्तु पूर्ववदेवोभयत्रापि । मवान्तर्गत- द्वितीयसपिच्छन्दे तु नोहः । तस्येन्धनमात्राभिधायित्वात्संनमनावचनाच । केचिदम्पाधानात्पूर्व संकल्पमपि कुर्वन्ति, तन्न । सर्वेष्वङ्गभूतेषु कर्मस्वनिप्र- सद्भापत्तेः " समस्ते कतावर्ष श्रूयमाणं यजमानः कामयते, यानि तु कामयति श्राव. यति " इति सूत्रेण साक्षात्कमिधातुसमभिव्याहार एव संकल्पकर्तव्यतोक्तश्च । न छात्र कमिधातुः श्रूयते । एवमन्यत्रापि । ततः शुल्वप्रहरणादिसंस्थाजपान्तं कर्म समाप्य " न मायेन्न रोदेन्न नृत्यदर्शी भवेन्मधुमासाशनादि वर्जयेत् ॥ इत्यादीनि धर्मसूत्रोक्तानि, एतद्मत एवात ·[उपनयनप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। (अग्न्युपस्थानादि सूर्याय कुमारसमर्पणम् ) ऊर्ध्वमित्यारभ्य न स्त्रियमुपतीत्यन्तानि गृह्योक्तानि च ब्रह्मचर्याश्रमत्रतानि कुमारापोपदिशति । ततोऽग्ने व्रतपत इत्यादीनां चतुर्णा मन्त्राणां विश्वे देवा ऋपयः । अग्निवा- युसूर्यव्रतपतयः क्रमेण देवता यजूपि । उपस्थाने विनियोगः । “ॐ अग्ने व्रतपते बत च० ध्यताम् " [ इति ] अग्निमुपतिष्ठते । “ॐ वायो व्रतपते. वायुम् । आदि- त्यवतप० आदित्यम् । व्रताना व्रतप० व्रतपतिम् " अत्र व्रतपतिशब्देनाग्निह्यः । "व्रतेन वै मेध्योऽग्निवतपति." इति श्रुतेः। एतद्मतोपायनम् । अस्य समावर्तने त्यागः। अत्र गुरवे परं ददाति “गुरो वरं ते ददामि " इति । गुरुरवाऽऽ- चार्यः । पितुरप्याचार्यत्वे पूर्वोपमृप्ताऽन्यस्मात्मतिग्रहेणाऽऽनीता गौर्वरार्थे देया। गौर्वरो ब्राह्मणस्य ग्रामो राजन्यस्याजा वैश्यस्य । गोरभाव शक्त्यनुसा- रेण पञ्चविधमानान्यतममानेन द्रव्यं देयम् । गुञ्जापरिमितं सुवर्णमिति पैद्यः । आचार्यः सप्तदशकृत्वोऽपान्य, देवस्य त्वा सवितुरिति मत्रस्य प्रजापतिः सविता यजुः । वरप्रतिग्रहणे विनियोगः । “ॐ देवस्य त्वा सवि० दक्षिणे रुद्राय गा तयाऽमृतत्वमश्या वयो• गृह्णातु" [इति] वरं प्रतिगृह्णाति । वामहस्तेन तृणम- दानं दक्षिणहस्तेन प्रतिग्रहः । सूत्रे दात्र इत्यनन्तरं भूयान्मय इति पठितं तथा वा ब्रूयात् । प्रतिनिधित्वेन द्रव्यदानपक्षेऽप्ययमेव मन्त्रः। निष्क्रयत्वेन द्रव्यदा- नपक्षे तु । उत्तानस्त्वेत्यस्य प्रजापतिरागीरसो यजुः । प्रतिग्रहणे विनियोगः । "ॐ उत्तानस्त्वाऽऽनीरस प्रतिगृह्णातु" इति प्रतिगृह्णाति । अत्रापि सावित्रान्वा- धीस्त इति केचित् । वस्तुनस्तूष्णीमेव प्रतिग्रहो न मत्रेण । एतस्या दक्षिणाया यागसंवन्धित्वाभावात् । " देवा वै वरुणमयाजयन् " इति श्रुतौ यागस्यैवोप- क्रमेण तत्संवन्धिदक्षिणाप्रतिग्रह एव समत्रकप्रतिग्रहस्योक्तेः । " तान्त्रीणा दक्षिणाना दर्शयति " इति सूत्रकृदुक्तेश्च । अस्मिन्कल्पेऽपाननं तृणप्रदानं च नास्ति । व्याहत्य प्रतिग्रहणमपि न भवति । भवतीति केचित् । प्रतिग्रहमन्त्रेड- प्यूप्यादिस्मरणे विकल्पः । तत उदायुपेत्यस्य सोमः सोमो यजः । कुमारस्योत्थापने विनियोगः । "ॐ उदायुपा० अनु" [इति ] कुमारं वाचयनुत्थापयति । ॐ सूर्याय त्वा परिददे” इति कुमारं ब्रूयात् । परिदेहीति कुमारः । आचार्यः ॥ ॐ सूर्यप ते पुत्रस्त ते परिददामि " इति सूर्याय कुमारं परिददाति ।

·२१० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [उपनयनप्रयोगः] (त्रिवृदमहोमः) ततो ब्रह्मचार्याचार्यों वा-तचक्षुरित्यस्य सोमः सूर्यो यजुः । सूर्योपस्थाने विनियोगः । ॐ तचक्षुर्देव. दृशे " इति सूर्यमुपति- प्ठते । अधाऽऽचार्यः ॐ अग्निष्ट आयुः प्रतरां कृणोत्वग्निष्टे पुष्टिं प्रतरां दधाविन्द्रो मरुमिरिह ते दधात्वादित्यस्ते वसुभिरादधातु ' [इति ] कुमाराय पूर्वासादितमू. _ग्रं दण्डं मदाय तूष्णी पूर्वासादितमरिक्तं भिक्षापात्रं प्रदाय भिक्षाचर्य परति माह। ततो ब्रह्मचार्योमित्युक्त्वा प्रथमं मातरं भिक्षेत तदभावे मावस्था. नीयामन्याममत्याख्यायिनी ' भवति भिक्षां देहि ' इति । ततो मित्रमुलेपु । तत्र पुमांसं भवान्भिक्षां ददात्विति । तदिक्षितं द्रव्यमाहृत्य भैक्षमिदं भो इत्याचार्याय निवेदयेत् । आचार्यस्तत्सुभैक्षमिति प्रतिगृह्णाति । अवापि सप्त. दशकृत्वोऽपाननमिति केचित् । ततो ॐ यस्य ते प्रथमवास्थर हरामस्तं त्वा विश्धे अवन्तु देवाः । तं त्वा भ्रातरः मुहृदो वर्धमानमनु जायन्तां वहतः सुनानम् " [इति ] कुमारस्य पूर्वनिहितं वासो गृहाति। अथ त्रिदवहोमः। आचार्यों ब्रह्मचार्यन्वारब्धः समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि- प्राणायामान्तं कृत्वा त्रिदन्नहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा देवतास्ताः सर्वाः परिग्रहीप्यामि । जातवेदसमनिमिध्मेनेत्यादिप्रसाधनीदेव्यन्तमुक्त्वा प्रधानहोमे, अग्निं त्रिसदन्नाहुत्या यक्ष्ये, सोमं त्रिदृदन्नाहुत्या यक्ष्ये, अमिम- नादं त्रिदन्नाहुत्या यक्ष्ये, अमिपन्नपति त्रिदन्नाहुत्या यक्ष्ये, प्रजापति त्रिदन्नाहुत्या यक्ष्ये, विश्वान्देवांनिटदन्नाहुत्या यक्ष्ये, सर्वा देवतास्त्रिदन्ना- हुत्या यक्ष्ये, अग्नि स्विष्टकृतं हुतशेपाहुत्या यक्ष्ये, एता देवताः सद्यो यक्ष्य इत्युक्त्वा समित्रयमनावभ्यादध्यात् । अनि स्विष्टकृतं हुतशेपाहुत्या यक्ष्य इत्यनन्तरं वास्तोप्पति त्रिसदनवलिना यक्ष्य इति केचिद्वदन्ति । ततोऽग्निं परिस्तीर्य मयि गृह्णामि यो नो अमिरिति द्वाभ्यामात्मन्यनि गृह्णीयात् । ततो ब्रह्मासनकल्पनादि। पात्रासादने सुवं दर्वीमाज्यस्थाली प्रणीताप्रणयनं प्रोक्षणीपात्रमुपवेषं ·१ क, 'र्भानवज्वलनदर्भानिध्म बाइराग्य ।।११ ब्रह्माऽत्र स एव । पृथग्वा । मधमपले नात्र तदरणं कृतवान् । ततः प्रणीतामणयनादि परिधिपरिधानान्तं कलाऽऽसादितं विदनं देवपवित्रसंस्कारो मातृदत्तमते । उज्ज्वलाकृन्मते तु नैप संस्कारः । शूदकर्तृक- निधायापूपानवखण्ड्यौदने प्रक्षिप्य सक्तव(क्त)व मक्षिप्य लौकिकमान्यमा पाक एव तेनोक्तेः । एवं मासिश्राद्धादावपि । ततस्तमभिधायाः पश्चादहपि सिच्य मिश्रयित्वा सप्त भागान्समाकरवा, इन्हें विश्वभ्यो देवेग स्तर सर्वाम्यो देवताम्य इत्यन्तिमभागयोचतानिर्देशं कुर्यात् । न वा विभागनि- मिश्रितं त्रिदन्नमवदानधर्मेणावदायावदाय जुहोति । दायुपस्तीय मन्या. त्पूर्वार्धाचावदायाभिधार्य हविः प्रत्यभिधारयतीत्येपोऽवदानधर्मः। विभाग ततोऽनि परिपिच्येष्माभ्याधानादिप्रसाधनीदेवीदोपान्त कला सा- क्रमेण तत्तद्भागादवदानम् । 'अग्नये स्वाहा । सोमाय स्वाहा । अग्नयेऽन्नादाय । अग्नयेऽन्नपतये स्वाहा । प्रजापतये स्वाहा । विश्वम्यो देवेभ्यः स्वाहा । सर्वाभ्यो देवताभ्य स्वाहा ' इति कमण हुता दयापुपस्तीर्य सर्वेभ्यो हविर्य उत्तरार्धात्सकृत्सकन्भेक्षणेन हस्तेन वानदाय विरभिवार्य न हविः प्रत्यभिधारयति । अग्नये स्विष्टकृते स्वाहेतिपूर्वातिभिरसंसक्तामुत्त- रार्धपूर्वार्षे जुहोति यथालिङ्गं त्यागाः । विभागाभावपमा एकपेशवदानपेकत्वा- द्धविपः । अयं चावदानधर्मों माप्यकृन्मते । अन्येषा मते तु लाजदोमव्यतिरि- ततः परिस्तरणविसर्गपरिपेकौ कृत्वा सभापयित्त दुलापस्थानं कुर्यात् ' [उपनयनप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। (त्रिवृदनहोम') संमार्गदर्भानिध्मं वहिरवज्वलनदर्भानाज्यं ब्राह्मणपरिवेपणार्थमानीवाहित संस्कृतादनाट्टहीतमोदनापूपसक्त्वात्मकं विटदन्नं चाऽऽसादयेत् । वाता- खिभ्योऽधिका होमपर्याप्ता ग्राह्याः। अपशब्देन गोधूमविकाराः सच्छिद्राः पूरिका उच्यन्ते । मण्डका इति केचित् । सक्तवो भनितयवपिष्टानि । एतदभावे भर्जितगोधूमपिष्टानि । अपूपा अक्षारलवणा ग्रायाः । ततः पवित्रकरणादि । वहिनिप्पन्नत्वादनावधिश्रित्याभिघार्योत्तरत उदास्याद्भिः मोक्षति । र्देशौ। स्वाहा तस्थले न कुत्राप्यवदानधर्मोऽस्तीति द्रष्टव्यम् । शुल्वमहरणादिधर्माः कृताकृताः।

·२१२ भट्टगोपीनाथदीक्षिवविरचिता [उपनयनप्रयोगः] (त्रिदमहोमः) चत उत्तरेणानि काश्चिदर्भानास्तीर्य तत्र किंचिदुदकमासिच्य पूर्ववदासादि. तमन्नत्रयमेकित्स ' वास्तुपतये स्वाहा' [इति ] तेन पलिं करोति । वास्तुपु. तय इदं । ततो यलिं परिपिञ्चति । नात्र सपिमिश्रणमवचनात् । ततोऽनेनान्नेनान्येन च सव्यअनेन ब्राह्मणान्संभोज्य पूर्ववत्पुण्याहादीनिः वाचयेत् । तत्र त्रिटदन्नहोमकर्मणः पुण्याहं भवन्तो ध्रुवन्तु, त्रिदन्नहोमकर्मणः स्वस्त्यपनं भवन्तो ग्रुवन्तु, त्रिदन्नहोमकर्मण ऋद्धि भवन्तो त्रुवन्तु । इति वाक्येपु विशेपः । ओमस्तु पुण्याहम् । ओमस्तु स्वस्त्ययनम् । ओमस्टद्धि. रिति विप्राणां मतिवचनानि । ततः श्रद्धामधे मीयेतामिति वदेत् । अयं च होमः स्थालीपाकमासिश्रादा. दिव्यतिरिक्तेषु सूत्रोक्तेषु कर्मस्पनयनारम्भविहितान्नोपस्थितिव्यतिरिक्तायो सूत्रकद्विहितायामन्नोपस्थिती कार्यः । अथ व्याहृतिहोमवारुणीहोमादिसहितो होमप्रयोगः। आचार्यो ब्रह्मचार्यन्वारब्धः समित्रपमादायेत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वा त्रिदन्नहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि व्याहृत्यन्तमुक्त्वा प्रधानहोमे, अग्नि त्रिवदन्नाहुत्या यक्ष्य इत्यादि सर्वा देवतानिदन्नाहुत्या यक्ष्य इत्यन्तं देवताः पूर्ववदुक्त्वाऽनहोमे वरुणमित्यादि समिन्नयाभ्याधानान्तं कृत्वाऽनि परिस्तीर्य पात्रासादनादि प्रसाधनीदेवी होमान्तं पूर्ववत्कृत्वा व्यस्तसमस्तव्या. हविभिश्चतस आहुती त्या पूर्ववदप्रये स्पारेत्यायाः सप्ताऽऽहुती खिदनेन दुत्वा, इमं मे वरुणेत्याद्याः पढाहुतीर्जयाभ्यातानराष्ट्रभृद्धोमपले तानपि हुत्वाऽग्नये स्विष्टकृते स्वाहेत्येतेनैव स्विष्टकदोमं विदध्यात् । ततः शुल्बाहरणादिहोमशेपं सर्व समाप्य वास्तुवलिं दत्त्वा ब्राह्मणान्सं- भोज्य पुण्याहस्वस्त्ययन(चियित्वा श्रद्धामधे पीयेतामिति वदेत् । इति व्याइसिहोमवारणीहोमादिसहितविवृदन्नदोममयोगः। अथाऽऽपूर्विकतन्त्रण प्रयोगः । आचार्यो ब्रह्मचार्यन्वारब्धः समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वा निवृदन्नहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा देवतास्ताः सर्वाः परिग्रहीष्यामि ।

·[उपनयनप्रयोग] संस्काररत्नमाला। २१३ ( आपूर्विकतन्त्रेण विवृदग्नहोम ) आर्मे त्रिवृदन्नाहुत्या यक्ष्ये । सोमं त्रिदन्नाहुत्या यक्ष्ये । अग्निमनादं त्रिवृद- बाहुत्या यक्ष्ये । अमिमन्नपति निवृदन्नाहुत्या यक्ष्ये । प्रजापति विदन्ना- हुत्या यक्ष्ये । विश्वान्देवाविदन्नाहुत्या यक्ष्ये । सर्वा देवतास्त्रिटदन्नाहुत्या यक्ष्ये । अनि स्विष्टकृतं हुतशेपाहुत्या यक्ष्ये । एता देवताः सद्यो यक्ष्य इत्युक्त्वा समिनियमनावभ्याधायाग्निं परिस्तीर्योत्तरेणानि दर्भान्सस्तीर्य पात्राणि प्रयुनक्ति । दीमाज्यस्थाली मोक्षणीपात्रमुपवेप हविरासादनार्थ दर्भान्समार्गदर्भानवज्वलनदर्भानाज्य समिधं त्रिदन्न चाऽऽसाय पवित्रे कृत्वा मोक्षणी: संस्कृत्य पात्राण्युत्तानानि कृत्वा मोक्ष्य दीनिष्टपनायाज्यसंस्का. रान्तं कुर्यात् । ततोऽमे पश्चादासादिवान्दर्भानास्तीर्य तनाऽऽज्यं निघाय तदुत्तरतो दी निध्यात् । ततो देवपवित्राख्यसंस्कारेण सस्कृत्याभिघार्याः पवादास्तृतेपु दर्भेप्वो. दनापूपसक्तूनिधाय तानेकीकृत्य लौकिकमाज्यमासिच्य मिश्रयित्वाऽग्निं परि पिच्याऽऽसादितामेको समिधमभ्याधाय दव्योपहत्योपहत्याष्टावाहुतीमिश्रि. तेन त्रिसदन्नेन जुहोति- " अग्नये स्वाहा । सोमाय स्वाहा । अग्नयेऽन्नादाय स्वाहा । अग्नयेऽन्नपतये स्वाहा । प्रजापतये स्वाहा । विश्वम्यो देवेभ्य स्वाहा । सर्वाभ्यो देवताम्य स्वाहा । अग्नये विष्टकृते स्वाहा ” इति पूर्वाहुतिभिरसं सक्तामुत्तरार्धपूर्वार्धे जुहोति । यथालिङ्ग त्यांगाः । अन्त्याहुतिः पूर्वादुतिभिर- ससक्तोत्तरार्धपूर्वार्धे होतव्या । नात्रावदानधर्म आपूर्विकत्वात् । ततः परिस्तरणविसर्गपरिपेकौ कृत्वा सर्वप्रायश्चित्त हुत्वोपस्थानं कुर्यात् । न वोपस्थानम् । सर्वप्रायश्चित्तहोमानन्तर वोत्तरपरिपेकः । तत उत्तरेणानि कांश्चिदर्भानास्तीर्य तत्र किंचिदुदकमासिच्य पूर्ववदासा- दितमन्नत्रयमेकीकृत्य " वास्तुपतये स्वाहा " [इति ] तेन पलिं करोति । वास्तुपतय इद । ततो वलिं परिपिञ्चति । नान सपिर्मिश्रणमवचनात् । ततोऽनेनाग्नेनान्येन च सव्यञ्जनेन ब्राह्मणान्संभोज्य पूर्वव-पुण्याहादीनि वाचयेत् । ततः श्रद्धामधे प्रीयतामिति वदेत् । इत्यापूर्षिकतत्रेण निदन्नहोमः । १ स ग घ हल्लाग ।

·२१४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[कमाराय व्यहवतोपदेशः] (कुमारकर्लकमाचायांभिवादन तरप्रकारथ) उपनयनसमावर्तनवत्सातिरिक्तगोकृतगोस्तनपानशालाकरणवास्तुशमनसी. मन्तोन्नयनपुंसवननामकरणान्नमाशनचूडाकरणगोदानेवेवायं भवति नान्पत्र । पाणिग्रहणादिरनिरित्येतत्खण्डोक्तरीत्या पुनःसंधानकरणपक्षे तत्राप्ययं भवति । समावर्तनादित्रिसदनहोये वास्तुवलेविकल्पः । ततरूपहवतं कुमारायोपदिशति । इक्षुषिकारलवणमापमुद्दादिधान्यमधुमां- साशन मञ्चकाद्युपरिशयनं मन्मयेन जलपानं मृन्मयपाने कांस्यपात्रे च भोजनं शूद्रायोच्छिष्टदानं दिवाशयनं च न कार्यम् । उभौ कालो भिक्षाचर्यमुदकुम्भा- हरण सायमुपक्रम्य मत्यहमुभी कालौ प्रत्यहं सायमेव वाग्निकार्य कर्तव्य मिति । यहव्रतसमाप्त्यनन्तरमिक्षुविकारलवणशमीधान्यानामशने विकल्पः । उदकुम्भाहरणमग्निकार्य च ब्रह्मचर्यव्रतसमाप्तिपर्यन्तमेव । ब्रह्मचारी वाढमि. त्युक्त्वाऽने व्रतपत इत्यादिभिर्देवतोपस्थानं कृत्वा व्यहवतं स्वी कुर्यात् । तत आचार्यो यथाचारं गायत्रीपूजनं विधाय गायत्र्युपदेशार्थमपरेणाग्नि मासादितं कूर्चमुदगग्रं निधाय — राष्ट्रभृदस्याचार्यासन्दी मा त्वद्योपम् । [इति ] तस्मिन्माउनुख उपविशेत् । ततो ब्रह्मचारी तूप्णीमादित्याय नमस्काराञ्जलि कृत्वाऽऽचार्यस्य दक्षिणं पादं सन्यान्वारब्धेन दक्षिणेन हस्तेनाधस्तादुपरिष्टा. चावमृश्य पाणी व्यत्यस्य ताभ्यां सकुक्षिकौ तस्य पादौ धारयेत् । इदमुपसं. ग्रहणम् । अत्राऽऽचार्येण गुप्तं नाम कुमारायोपांशु कथनीयम् । कुमारस्तेनो- पांशूचारितेन नाम्नाऽऽचार्यपभिवादपेत् । एतनामाविज्ञाने तु व्यावहारिकेण नानोपांश्वेवाभिवादयेत् । तत्राभिवादनमकार इत्थम् । दक्षिणं वाहुं सव्यान्वारब्धं श्रोत्रसमं प्रसा- र्यामुकप्रवरान्वितामुकगोत्रोत्पन्नोऽमुकशर्माऽई भो अभिवादय इत्युपांशूचारय- शिरोवनतिपूर्वकं तिष्ठन्नाचार्य नमस्कुर्यात् । इदमभिवादनम् । तत आचार्येणाऽऽयुष्मान्भवामुकशर्मा३ अ, इत्यविसर्गाकारोत्तरेण प्लुता. त्यस्वरोचारणेन केवलं लुतान्त्यस्वरोच्चारणेन वोपांशुमयुक्ताशीर्वाद आसीनो विनयावनतो भूत्वा सर्ववेदारम्भार्थत्वेन सावित्र्युपदेशं वाच्छन्नध्येपणा- मन्त्रद्वयमेकश्रुत्या पठेत् । अधीहि भो इत्युक्त्वा सावित्री भो अनुबूर तत उचानीकृतवामपाण्यगुष्ठाकुलीन्यप्मुखीकृवदक्षिणपाण्यङ्गुष्ठाहुलीभिद योगिनीः कृत्वा दक्षिणाङ्के निक्षिप्याऽऽसीत । तव आचार्यो गणानां वेत्यस्य विश्वे देवा गणपतिर्नगती । कुमाराभि- ·" [कुमाराय गायत्र्युपदेश.] संस्काररत्नमाला। २१५ (ब्राह्मणभोजन भूयसीदक्षिणादान च) मधणे विनियोगः । ॐ गणानां त्वा • सादनम् । [इति ] कुमारमभिमन्यते । ततस्तमञ्जलिं स्वपाणिभ्यामादाय, व्यस्तसमस्तव्याहृतीनां गायत्र्याश्चर्यादि पूर्ववत्स्मृत्वा, कुमारस्य गायत्र्युपदेशे विनियोग इति विनियोगवाक्यं स्मृत्वा, भूस्तत्सवितुर्वरेण्य, भूवो भर्गो देवस्य धीमहि, सुवर्धियो यो नः प्रचोदयात् , भूर्भुवस्तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि । सुधियो यो नः प्रचोदयात् । भूर्भुवः सुवस्तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् " सावित्रीमेवंप्रकारेण पच्छोऽर्धर्चशोऽनवानमिति प्रामुखं कुमारं वाचयति । अत्र सर्वानुवाचनस्पादृष्टार्थत्वादवसानं विना यथा वाचनं स्यात्तथा वाचनं कार्यम् । सर्वथैवमुच्चारणाशक्तौ यथाशक्ति वाचयति । यथाशक्ति वाचयन्सं. धिकृतं वर्णविकारं नान्यथा कुर्वीतेति कौस्तुभे । तैत्तिरीयाणां गायत्र्यारम्भे. जैव ऋग्यजुःसामात्मकवेदत्रयाध्ययनाधिकारो भवति । ततः कर्माङ्गदेवताप्रीत्यर्थ शतदेयं पञ्चाशद्वाऽत्यशक्ती दश वा ब्राह्मणा- भोजयित्वा तेभ्यो दक्षिणां दद्यात् । ततः कर्माङ्गदेवताप्रीत्यर्थ गन्धताम्बू- लादिभिाह्मणपूजनं तेभ्यो भूयसीदक्षिणादानं च कृत्वा ॐ अग्ने तेज- स्विन् ' इत्यादिभिर्मराशिपो ग्राद्याः । ततः प्रमादादिति कर्मसाद्गुण्याय विष्णुं स्मरेत् । ततो ब्रह्मचारी स्त्रकाले कालप्राप्तां मध्याह्नसंध्यां कुर्यात् । नात्र सायमा- रम्भो नियतोऽनुक्तत्वात् । “ सध्याहीनोऽशुचिनित्यमनह. सर्वकर्मसु " इत्यु- तत्वात् । "यावद्ब्रह्मोपदेशस्तु तावत्सम्यादिकं च न । जाते ब्रह्मोपदेशे तु कर्म सध्यादिक चरेत् " इति जैमिनिवचनतोऽपि मध्याहसंध्याया एव प्रथमतः प्राप्तत्वाच । 'व्यहे पर्यवेते तथैव त्रिवृताऽन्नेन ब्राह्मणान्पारविष्य ' इतिसूत्रे तथेति वचनेनोपनयना- ग्निमा पितत्वात्, वौधायनीय उपनयनानेः कर्मसमाप्त्यन्तं व्यक्ततया धार- णस्योक्तेश्वोपनयनामिश्चतुर्थदिवसीयकर्मसमाप्त्यन्तं संरक्षणीयः । तस्मिन्नेव ॥ १ ग. 'वयेत् । त1 २५ य पञ्चाशद्रय ।

·२१६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- मध्यावसंध्यास्वरूपादि] कर्मसमाप्तिपर्यन्तं सायंमातः सायमेव वाऽशिकार्यसंक्षकं समिदभ्याधान कुर्यात् । तदनन्तरं लौकिकामौ । तत्प्रयोगस्त्वग्रे वक्ष्यते । " नाते ब्रह्मोपदेशे तु कर्म संध्यादिक चरेत् ॥ इति जैमिनिवचनेनोपदेशोतरं संध्योपासनकर्तव्यता पूर्पन प्रदर्शिता । तचोपासनं कथं कार्यमिलाकादक्षायां संध्यानयसरूपमदर्शनपूर्वकं तदभि- धीपते । तत्र संध्यास्वरूप माह श्रुतिः- " रक्षासि ह वा पुरोनुवाके तपोग्रमतिष्ठन्त तान्मनापतिवरेणोपा- मन्त्रयत तानि वरमवृणीताऽऽदित्यो नो योद्धा, इति तात्प्रजापतिरनवी- योधयध्वमिति तस्मादत्तिष्ठन्तर ह वा तानि रक्षारस्यादित्य योधयन्ति यावदस्तमन्वगात्तानि ह वा एतानि रक्षासि गायनियाऽभिमन्त्रितेना- म्भसा शाम्यन्ति तदु ह वा एते ब्रमवादिन. पूर्वाभिमुखा. सध्याया गायनियाऽभिमन्त्रिता आऽप अवं विक्षिपन्ति ता एता आपो वनी भूत्वा तानि रक्षारसि मन्देहारुणे द्वीपे प्रक्षिपन्ति यत्प्रदक्षिण प्रक्र- मन्ति तेन पाप्मानमवधून्वन्त्युद्यन्तमस्त यन्तमादित्यमभिध्यायन्कुर्वन्त्रा मणो विद्वान्सकल भद्रमनुतेऽसावादित्यो ब्रह्मेति वीव सन्त्राप्येति य एव वेद " इति । वक्ष्यमाणप्रकारेण माणायामादिकं कर्म कुर्वन्वक्ष्यमाणयथोक्तनामवर्णरूपो- पेतसंध्याशब्दवाच्यमादिलं ब्रह्मेति ध्यायनैहिकमामुष्मिकं च सफलं भद्रम- श्रुते । य एवमुक्तध्यानेन शुद्धान्तःकरणो ब्रह्म साक्षात्कुरुते स पूर्वमपि ब्रह्मैव सन्नज्ञानाजीवत्वं माप्तो यथोक्तज्ञानेन तदज्ञानापगमे ब्रह्मैव प्रामोतीत्यर्थः । अत्राभिध्यानमुपासनम् । व्यासोऽप्येतदेवाभिप्रेत्याऽऽह-- "न भिन्ना प्रतिपद्यत गायत्री ब्रह्मणा सह । सोऽहमस्मीत्युपासीत विधिना येन केनचित् " इति ।। स्मृत्यन्तरेऽपि- " मध्येति सूर्यग ब्रह्म सधानादिविधानतः । ब्रह्माद्यै सकलै ते. स्तम्बान्त. सचिदात्मन ॥

·[उपनयनप्रकरणम् संस्कारत्नमाला। २१७ (सध्यास्वरूपादि, सध्यानैविध्यम् ) तस्य दासोऽहमस्मीति सोऽहमस्मीति वा मति । भवेदुपातकस्येति ह्येव वेदविदो विदु " इति ।। संध्यास्वरूपमाह पराशर:- अहोरात्रस्य य सधि सूर्यनक्षत्रवर्जित । सा तु सध्या समाख्याता मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभि " इति ॥ अत्र यद्यपि कालवाचकत्वेन संध्याशब्दः प्रतीयते तथाऽपि तस्मिन्काल उपास्या देवता सध्याशब्देनोपलक्ष्यते । तथा च देवताया उपासनमुपलक्ष्य पराशरवचने कर्मपरत्वेन संध्याशब्दः प्रयुक्तः । अथवा सधौ भवा क्रिया सध्या। अत एवं व्यास:- "उपास्ते सधिवेलाया निशाया दिवसस्य च । तामेव सध्या तस्मात्तत्प्रवदन्ति मनपिण " इति ॥ तामेव क्रियां विदधाति याज्ञवल्क्यः " सधौ सध्यामुपासीत नास्तगे नोद्गते रखो " इति । सा च सध्या त्रिविधा। तदुक्तमत्रिणा- सध्यानय तु कर्तव्य द्विजेनाऽऽत्मविदा सदा " इति । तत्र कालभेदेन देवताया नामादिभेदमाह व्यासः- " गायत्री नाम पूर्वाह्न सावित्रो दिनमध्यके । सरस्वती च साया सैव सध्या त्रिपु स्मृता ।। प्रनिग्रहानदोपात्तु पातादुपपातकात् । गायत्री प्रोच्यते तस्मादायन्त त्रायते यत । सवितृयोतनाव सावित्री परिकीर्तिता । जगत प्रावित्री वा वायूपत्वात्सरस्वती " इति ॥ वर्णभेदः स्मृत्यन्तरे विहितः- "गायधी तु भवेद्रका सावित्री गुरुवनिका । सरसती तथा कृष्णा उपाम्या वर्णभेदत " इति ॥ राग पति योगया। “ - २० ·२१८ भगोपीनाथदीक्षितविरचिता- उपनयनमकरणम् (संध्याना कालनिर्णयः) तत्रैव-गायत्री ब्रह्मरूपा तु सावित्री रुद्ररूपिणी । सरस्वती विष्णुरूपा उपास्या रूपभेदतः" इति ॥ स्मृत्यन्तरे-- उद्यदादित्यसकाशा पुस्तकासकरां स्मरेत् । कुम्भामिनधरा रक्तगन्मान्यां हंसगामिनीम् ॥ रक्तमाल्पाम्रा देवी प्राताली विचिन्तयेत् ।। श्वेतां श्वेताम्बरा देवी श्वेतगन्धानुलेपनाम् । त्रिनेत्रां वरशूलौ च परशुं चाभयं तथा ॥ वृषगां रुद्रशक्ति च मध्याह्ने संविचिन्तयेत् । कृष्णां कृष्णाम्बरां देवीं कृष्णगन्धानुलेपनाम् ॥ शङ्खचक्रगदापद्मपरी देवी सुपर्णगाम् । विष्णुशक्ति तु सायाझे सर्वदा प्रविचिन्तयेत् " इति । संध्याकालनिर्णयः। अथ कालः । तत्र प्रातःसंध्यायाः कालपरिमाणमाह दक्ष:- "राज्यन्त्ययामनाडी व संध्यादिः काल उच्यते । दर्शनाद्रविरेखायास्तदन्तो मुनिभिः स्मृतः" इति ।। अग्निस्मृतौ तूदयात्माग्दिमुहूर्त उक्त:- " संध्याकालः प्रागुदयाद्विप्रस्य द्विमुहूर्तकः " इति । एतदहातिककर्तृपरमिति मद्देशादयः। धर्मसारे-"उत्तमा तारकोपेता मध्यमा लुप्ततारका । अधमा सूर्यसहिता मात.संध्या त्रिधा मता" इति ॥ मध्याह्नसंध्यायाः कालपरिमाणं तत्रैव- " अध्यर्धयामादासायं संध्या माध्यानिकी स्मृता" इति । स्मृतिसंग्रहे- "मध्यामानावं यः कालस्त्वव्यवधानतः । तत्र मध्याहसंध्या स्यादूर्ध्व गौणः स्मृतो बुधैः " इति ॥ १ रा. ग. घ. ३, पशु चाभीतिमेव च ।। - ·" (उपनयनप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। (सध्याया गोणकाल , सध्यान देशनिर्णय ) सायंसंध्यायाः कालपरिमाणं धर्मसारे- उत्तमा सूर्यसहिता मध्यमा लुप्ततारका । कनिष्ठा तारकोपेता सायसध्या त्रिधा मता" इति ॥ स्मृत्यन्तरे- प्रात सध्या सनक्षत्रां मध्यमा स्नानकर्मणि । सादित्या पश्चिमा सध्यामुपासीत यथाविधि " इति ।। स्नानकर्मणीत्यत्र निर्दृत्त इति शेपः । तेन माध्याक्षिकस्तानानन्तरमित्यर्थः । संध्यापा गौणकालमाह गोभिल:- " उदयास्तमयावं यावत्स्यादटिकात्रयम् । तावत्सध्यामुपातीत प्रायश्चित्त तत परम् " इति । अथ देशः। गृहे त्वेकगुणा सध्या गोष्ठे दशगुणा स्मृता । शतसाहस्त्रिका नद्यामनन्ता विष्णुसनिधौ । बहि सध्या दशगुणा गर्तप्रस्रवणेषु च । खाते ती शतगुणा हनन्ता जाह्नवीनले " इति । विष्णुरिति शिवादीनामुपलक्षणम् । खाते देवखाते । शातातप:- अनृत मद्यगन्ध च दिवामैथुनमेव च । पुनाति वृषलस्यान्न बहि सध्या ह्युपाप्सिता " इति ॥ यदि विहरणाघगलोपस्तदा गृह एव संध्याद्वयं कार्यमित्याहात्रि:- सध्यात्रय तु कर्तव्य द्विजेनाऽऽत्मविदा सदा । उभे सध्ये तु कर्तव्ये ब्राह्मणायैर्गृहे सदा " इति ।। यद्यपि प्रशस्तत्वादहिरेव सं यात्रयं कर्तव्यत्वेन प्राप्त तथाऽपि श्रीतत्वेन विहरणस्य मावल्यात्तदनुरोधेन सायंप्रातःसंध्ये गृहेऽभ्यनुज्ञायते । भारद्वाजसूत्रव्याख्यातारस्तु सायं सध्या विशेषमाहुः- " आहिताग्निर्हपत्यस्य पश्चात्साय सध्यामुपासीत " इति । १ ग रमवल। व्यास:--- ·॥ " २२० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [उपनयनप्रकरणम् (सध्याप्रयोगः) अथ प्रयोगः। बृहस्पतिः- प्राफलेषु ततः स्थित्या दर्भेषु सुसमाहितः । प्राणायामत्रयं कृत्वा ध्यायेत्संध्यामिति श्रुतिः " इति ।। स्मृतिसंग्रहे- " बद्ध्वाऽऽसनं नियम्यासून्स्मृत्वा चदिकं तथा । संनिमीलितहङ्मौनी प्राणायाम समन्यसेत् ॥ इति ॥ स्मृतिसारे- प्राणानायम्य विधिवद्वाग्यतः संयतेन्द्रियः । अथ संध्यामुपासिष्य इति संकल्पमाचरेत् ॥ इति ॥ माणायामात्पूर्वमाचमनमपि कर्तव्यम् । तदुक्तं स्मृत्यर्थसारे- आचम्यासन्समायम्य संध्योपासनमाचरेत् " इति । अमूमाणान् । आचमनप्रकार उक्तो धर्मसूत्रे- " आसीनसिराचामेवृदयंगमामिरनिखिरोष्ठौ परिमृभेद्विरित्येके सकृदुपस्पृशेविरित्येके दक्षिणेन पाणिना सव्यमम्युक्ष्य पादौ शिरश्चेन्द्रि- पाण्युपस्पृशेच्चक्षुषी नासिके श्रोत्रे च " इति । गौतमोऽपि- शुचौ देश आसीनो दक्षिणं वाहुं जान्वन्तरा कृत्वा यज्ञोपवीत्या- मणिबन्धात्पाणि प्रक्षालयति वाग्यतो हृदयस्पृशस्त्रिश्चतुर्वाऽप आचामे- पादौ चाम्युक्षेत्खानि चोपस्पृशेत् " इति । याज्ञवल्क्योऽपि- अन्तर्जानु शुचौ देश उपविष्ट उदमखः । प्राग्वा ब्राह्मण तीर्थेन द्विमो नित्यमुपस्पृशेत् " इति ।। अनोपस्पर्श आचमनम् । ब्राह्मतीर्थखरूपमाह याज्ञवल्क्या- " कनिष्ठादेशिन्यङ्गुष्ठमूलान्यग्रं करस्य च । प्रजापतिपितृब्रह्मदेवतीर्थान्यनुक्रमात् " इति ।। - ·[उपनयनप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। (आचमनलक्षणम् , आचमनोदकमहणलक्षणे ) एतदेव शहलिखिताभ्यां स्पष्टीकृतम्- " अङ्गुष्ठमूलस्योत्तरतः प्रागमायां लेखायो ब्राह्म तीर्थ, प्रदेशिन्य- ङ्गुष्ठयोरन्तरा पित्र्यं, कनिष्ठिकातलयोरन्तरा प्राजापत्यं, पूर्वेणाङ्गुलि- पर्वाणि दैवतम् ॥ इति । आचमनीयमुदकं विशिनष्टि शङ्क:- " अद्भिः समुद्धृतामिस्तु हीनाभिः फेनबुबुदैः । वहिना न च तप्ताभिरक्षाराभिरुपस्पृशेत् ॥ इति ।। याज्ञवल्लयोऽपि- " अद्भिस्तु प्रकृतिस्थाभिहीनाभिः फेनबुबुदैः । हृत्कण्ठतालुगादिस्तु यथासंख्यं द्विनातयः॥ शुध्येरन्त्री च शूद्रश्च सकृत्स्पृष्टाभिरन्ततः" इति । मनुरपि- "रुद्राभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस्त भूमिपः । वैश्योऽगिस्तालुगाभिस्तु शूदः स्पृष्टाभिरन्ततः " इति ।। प्रचेता अपि--- अनुष्णाभिरफेनाभिः पूताभिर्वस्त्रचक्षुषा । हृद्ताभिरशब्दाभिस्त्रिश्चतुर्वाऽद्भिराचमेत् " इति ॥ हृदयपर्यन्तमुदकगमनमाचमने नियतमन्यथोच्छिष्टदोष इत्युक्तं गोभि. लगृह्ये- " हृदयस्पृशस्त्वेवाप आचामेच्छिष्टो हैवातोऽन्यथा भवति " इति । इदमुपलक्षणं कण्ठपर्यन्तत्वादीनाम् । उदकस्य ग्रहणमकारं परिमाणं चाऽऽह भारद्वाजः- " आयत पर्वतः कृत्वा गोकर्णाकृतिवत्करम् । संहताङ्गुलिना तोयं गृहीत्वा पाणिना द्विजः ॥ मुक्कामुष्टकनिष्ठेन शेपेणाऽऽचमनं चरेत् । मापमजनमात्रास्तु सगृह्य त्रिः पिवेदपः” इति ॥ स च पाणिर्दक्षिणो द्रष्टव्यः- "त्रिः पिबेदक्षिणेन तु " इति पुराणवचनात् ।

·२२२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[आचमने मन्त्रविशेष इन्द्रियोपस्पर्शन च] (द्विचारमाचमन, प्राणायामरक्षणम् ) आचमने मनविशेपमिन्द्रियोपस्पर्शनं चाऽऽह भारद्वाज:- "देव्या पादैनिमि पीत्वा खानि पश्चानुपस्पृशेत् " इति । देपा गायत्र्याः। अत्रिणा तु- " आपो हि छादिभिर्मन्द्रनिभिन्नि प्राशन चरेत् " इत्युक्तम् । एतच्चाऽऽचमनं द्विवारं कर्तव्यम् । तदुक्तं पत्रिंशन्मते- " होमे भोजनकाले च सध्ययोरुभयोरपि । आचान्त पुनराचामेजपहोमार्चनादिपु " इति ।। पृथ्वीचन्द्रोदये देवीनन्दिपुराणयो:- " दाने प्रतिग्रहे होमे सध्यात्रितयवन्दने । बलिकर्मगि चाऽऽचामेदादी द्विर्नान्ततो द्विज " इति । माणायामलक्षणं मनुराह- प्रणव व्याहती सप्त गायत्री शिरसा सह। त्रि पठेदायतप्राण प्राणायाम स उच्यते " इति ॥ याज्ञवल्क्योऽपि-- " गायत्री शिरसा साधं जपेद्यातिपूर्विकाम् । प्रतिप्रणवसयुक्ता त्रिस्य प्राणतयम " इति ॥ बन पाठनपशब्दाभ्यां वर्णाभिध्यानमात्र नोचारणं तस्यासंभवात् । स्मृत्यन्तरे- शनैर्नासापुटे वायुमुत्सृजेन तु वेगत । न कम्पयेच्छरीर तु स योग परमो मत " इति । व्यासा आदान रोधमुत्सर्ग वायोखिन्नि समभ्यसेत् । ब्रह्माण केशव शभु ध्यायन्देवाननुक्रमात् " इति । योगयाज्ञवल्क्य:- पूरक कुम्भको रेच्य प्राणायामस्त्रिलक्षण । नासिकाधृत उच्चासो ध्यात पूरक उच्यते । कुम्भको निश्चलवासो रिच्यमानस्तु रेचकः" इति । - - ·(उपनयनप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। २२३ (मतभेदेन सध्यासकल्पस्य विध्यम् ) याज्ञवल्क्य:- " दक्षिणे रेचकं कुर्याद्वामेनाऽऽपूर्य चोदरम् । कुम्भकेन नपं कुर्यात्प्राणायामस्य लक्षणम् " इति । दक्षस्तु- -" वामेन रेचकं कुर्याद्दसेनाऽऽपूर्य चोदरम् । कुम्भकेन नप कुर्यात्प्राणायामस्य लक्षणम् " इत्याह । स्मृतिसंग्रहे- पञ्चाङ्गुलिभिन सानं पीडयेत्प्रणवेन वै मुद्रेयं सर्वपापघ्नी वानप्रस्थगृहस्थयोः । कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठेर्यतेश्च ब्रह्मचारिणः " इति । संध्यामुपासिष्य इति पूर्व संकल्पकरणमुक्तं तत्र संकल्पप्रकारो मतभेदेन त्रिविधा । कौमारिलमते तावत्संध्यावन्दनादिपु नित्येपु कर्मस्वधिकारवाक्य- चोदितफलाभावेऽपि मत्रलिङ्गार्थवादादिवहुवाक्यपर्यालोचनयोपाचदुरितक्षय एव फलत्वेन परिकल्पित इति सदनुरोधादुपाचदुरितक्षयार्थ मातःसंध्यायुपा- सिप्ये ज्योतिष्टोमेन यक्ष्य इत्यादिरीत्या सर्वेषु नित्यकर्मसु संकल्पः । गुरुमते तु विधिसिद्धिरेव विधेः फलमिति चोदितफलाभावेऽपि विधि- सिद्ध्यर्थं प्रातःसंध्यामुपासिष्ये, ज्योतिष्टोमेन यक्ष्य इत्यादिरीत्या नित्येपु संकल्प शारीरकभाष्ये तु ' जन्माद्यस्य यतः' इति सूत्रे यतो वेत्यादिविपयवाक्य- व्याख्याने ब्रह्मणः सकाशादेव प्रपञ्चजातमुत्पन्न, यथा मृदः सकाशादुत्पन्नो घटा स्वोपादानां मृदमत्यक्त्वा जीवति मलीयमानोऽपि मृद्येव प्रलीयते, एवं ग्रह्मणः सकाशाज्जातं जगदपि ब्रह्मात्यक्त्वा जीवति प्रलीयमानं च ब्रह्मण्येव प्रलीयत इत्युक्त्वोचरशास्त्रसंदर्भेण ब्रह्मणि समन्वयादिकं प्रतिपाद्य ब्रह्मार्पण- बुद्धथैव कर्माणि कर्तव्यानीत्युक्तम् । एतन्मते श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थ मातासं- ध्यामुपासिष्ये ज्योतिष्टोमेन यक्ष्य इत्यादिरीत्या संकल्पः । इति संकल्पप्रकारः। ततो मार्जनम् । तदुक्तं प्रयोगपारिजाते- " संकरप्य माननं कुर्यादापो हि ठादिभित्रिभिः" इति ।

·२२४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- उपनयनप्रकरणम्] (सध्यागमार्जनप्रकार ) स्मृतिसंग्रहेऽपि- " आपो होति त्रिभिमन्त्रैः शिरस्यते च विघ्रपः । यस्य क्षयायेत्यधस्ताक्षिप्त्वाऽद्भिः परिपेचयेत् ।। मध्यमानामिकाङ्गुष्ठेः क्षेपण तु कुशोदकैः । रक्षस्तमोमोहनाताजाग्रत्स्वप्नसुपुप्तिनान् ।। वामन कायनान्दोपानवैतान्मार्जन दहेत् " इति । मजापतिरपि- "ऋगन्ते मार्जन कुर्यात्पादान्ते वा समाहितः । अर्धर्चान्तेऽधवा कुर्याच्छिष्टाना मतमीरशम् " इति । प्रकारान्तरं संग्रहे- " तसथत्रयमाकाशे मस्तके घरवत्रयम् । भूम्या प्रोक्त नत्रय तु एतन्मार्जनलक्षणम् " इति । वरवत्रयमस्तक इति पाठस्तु असंगत एव । कचिदिवि स्यादरवत्रयमिति द्वितीयपादपाठः । नाम्या आसीदन्तरिक्षमिति मत्रेऽन्तरिक्षस्य हृदयजन्य- स्वाज्जन्यजनकयोरभेदोपचारस्वीकारेण हृदयशब्देनाऽऽकाशोऽत्र गृह्यते । अत्र नाभिशब्दो हृदयलक्षकः । अन्तरिक्षशब्देनाऽऽकाशः । नमोऽन्तरिक्षं गगन. मिति कोशात् । एवं शीर्णो द्यौः समवर्ततेत्यत्र पझ्या भूमिरित्यत्रापि चाभे- दोपचारस्वीकारेण शिरापच्छन्दाभ्यां क्रमेण धुभूम्योर्ग्रहणम् । एतान्यक्षराणि पादान्तप्रदर्शनार्थानि । चक्षसे । रसः । जिन्वय । इत्येतेषु पादान्तेपु, आकाशे मार्जनं कुर्यात् । मयोभुवः । मातरः । गमाम वः । इत्येतेषु पादान्तेपु मस्तके शिरसि । दधातन । इह नः । च नः । इत्येतेषु पादान्तेषु भूम्यां पाद- योरित्यर्थः। हारीत:- " मानार्चनबलिकर्मभोननानि देवतीर्थेन कुर्यात् " इति । तच्च मार्जनं न धाराच्युतोदकेन कार्यम् । तथा च ब्रह्मा- "धाराच्युतेन तोयेन सध्योपास्तिविंहिता । पितरो न प्रशसन्ति देवता ऋषयस्तथा" इति । १ ग.तन।

·- [उपनयनप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। २२५ (सध्याया समन्बकमुदपान पुनर्मार्जन, पापपुरुषस्मरणम् ) कथं तर्हि मार्जनमिति तत्राऽऽह स एव- " नद्या तीर्थे हदे वाऽपि भाजने मृन्मयेऽपि वा । औदुम्बरेऽथ सौवर्णे राजते दारुसभवे । कृत्वा तु वामहस्ते वा सध्योपास्ति समाचरेत्" इति । कृत्वेत्यनन्तरमुदकमिति शेषः । मृन्मयादिपात्रसद्भावे तु वामहस्तप्रतिषेधः- " वामहस्ते जल कृत्वा ये तु सध्यामुपासते । सा सध्या वृपली ज्ञेया असुरास्तैस्तु तर्पिता " इति स्मरणात् । भाजन इत्यादिकं गृहसंध्याविषयं न तु नधादिसंनिधिकर्तव्यसंध्यावि. पयम् । पूर्वमार्जनानन्तरमापो वा इदमित्यनुवाकेनाभिमत्रणं कुर्वन्ति शिष्टाः । वस्तुतस्तु सर्वात्मकत्वेनाभिध्यानमात्रमनेन कार्यम् । ततः समन्त्रमुदकपानं पुनर्जिनं च कुर्यात् । तगाऽऽह वौधायन:- अथात सध्योपासनविधि व्याख्यास्यामस्तीर्थ गत्वा प्रयतोऽभिषिक्त प्रक्षालितपाणिपादोऽप आचम्याग्निश्च मा मन्युश्चेति सायमप पीत्वा सूर्यश्च मा मन्युश्चेति प्रात सपवित्रेण पाणिना सावित्र्या सुरभिमत्याऽ- लिङ्गाभिर्वारुणीभिर्हिरण्यवर्णाभि पावमानीभिातिभिरन्यैश्च पवित्रै. रात्मान प्रोक्ष्य प्रयतो भवति" इति । भारद्वाज: -" सायमग्निश्च मेत्युक्त्वा प्रात सूर्येत्यप पिवेत् । आप पुनन्तु मध्याह्ने ततश्चाऽऽचमन चरेत् " इति । मातः सूर्येत्यत्राप्युक्त्वेत्यस्यान्वयः । सूर्य इत्तीत्यपेक्षिते सूर्येतीति संधि- श्छान्दसः। कात्यायनोऽपि- "शिरसो मानन कुर्यात्कुशै सोदकविन्दुभि । प्रणवेन व्याहृतिभिर्गायव्येति कमात्रयम् । अन्दैवताभिमग्भिश्च चतुर्थमिति माननम् " इति । मानानन्तरं प्रजापतिः "उदृत्य दक्षिणे हस्ते जल गोकर्णव कृते । नि श्वसन्नासिकाग्रेषु पाप्मान पुरुष स्मरेत् । "

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [उपनयनप्रकरणम्]
(सध्यायामर्थ्यदानम्)
ऋतं चेतितृचं वाऽपि द्रुपदा वा नपेहचम् ।
दक्षनासापुटेनैव पाप्मानमपसारयेत् ।
तज्जलं नावलोक्याथ वामभागे सितौ सिपेत् " इति ।
अथार्घ्यदानम् ।
तथाऽऽदित्योपासनं कुर्वन्कुर्यात् ।
तथा च श्रुतिः-
“ उद्यन्तमस्तं यन्तमादित्यमभिध्यायन्कुर्वन् " इति ।
एतदुपासनमेव प्रधानम् ।
" संध्यामुपासते ये तु सततं संशितव्रताः ।
विधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोकं सनातनम् " ।।
इत्यत्रैव फलसंवन्धावगमात् । अत एव रणेऽर्जुनादिभिरड्रेष्वसामर्थ्यात्सूर
र्योपासनमा प्रधानमकारि।
भारते-"ते तथैव महाराज दंशिता रणमूर्धनि ।
संध्यागतं सहस्राशुमादित्यमुपतस्थिरे " इति ।
अर्घ्यदानं प्रधानमिति केचित् । अङ्गमित्यन्ये ।
अर्घ्यदानप्रकारमाह न्यास:-
"कराम्यां तोयमादाय गायच्या चाभिमन्त्रितम् ।
आदित्याभिमुखस्तिष्ठविरुद्धमथ तत्क्षिपेत् " इति ।
अत्र संतत एव पाठो ग्राह्यः । अथ संततामित्यत्राथशब्दः प्राधान्यख्या-
पनार्थस्तेन संध्योपासनादिपु तृतीय एव पाठो ग्राह्य इति मातृदत्तोक्तः।
जपेऽप्येवम् । धीमहि धिय इत्यनयोः सातत्ये सस्वरः संधिः । अनवा-
नत्वपात्रं वाऽस्मिन्पाठे द्रष्टव्यम् । हिकारोऽनुदात्तः ।
आश्वलायनोऽपि-
"ततस्तिष्ठञ्जलं गृह्य प्रामुखोऽञ्जलिना स्मरन् ।
मण्डले सुस्थितं तेजः स्फाटिकज्योतिषा समम् ।
उत्तीर्य तच्च संप्राप्त दक्षिणेन पथाऽञ्जलिम् ।
व्याहृत्यादि जपेन्मन्त्रं स्मृत्वैव परितो रवेः ।
१३. ह. 'दानमहमि । २ घ. ड. "त् । अयं ।

·[उपनयनप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। २२७ (संध्यायामयदानम्, जलाभावे रजसाऽर्घ्यदानम् ) मन्देहान्युध्यतः क्रूरान्नितिपत्तेप्वबजलीन् । पोडशाक्षरमन्त्रेण पुनराकृप्य सत्वरः । पुनर्नलं गृहीत्वैवं तेनोमन्त्रं च संस्मरन् ॥ एवं त्रिवारमावर्त्य दग्ध्या तानसुरान्दिनः । मन्त्रेणाऽऽकृप्य तत्तेजः स्थानादौ स्थापयेत्स्मरन् । पूर्ववद्वाममार्गेण स्मृत्वा संस्थाप्य चाऽऽत्मनि । प्रदक्षिण समावर्त्य जलं गृह्याऽऽचमेत्ततः" इति ।। स्थानादावाधारमण्डपे स्थितं ज्योतिर्नासादक्षिणरन्ध्रेणाऽऽधारमण्डपाद- न्तरालिमागतं मन्देहाख्यराक्षसनाशाप तोयेन सह क्षिप्तं गापत्रीशिरसा नासावामरन्ध्रेण पुनराधारमण्डपे स्थापयामीति भावयेदिति सर्वतात्पर्यायः । पोडशाक्षरमन्त्रमाह व्यास:- " पोडशाक्षरकं ब्रह्म गायत्र्यास्तु शिरः स्मृतम् । ओमापो ज्योतिरित्येप मन्त्रो वै तैचिरीयके " इति ।। प्रणवत्वेनैकमक्षरम् । अन्यथा पोडशाक्षरकं ब्रह्मेत्येतद्विरुध्येतेति । अथवा मुवरित्यस्यैकाक्षरत्वभावनया पोदशाक्षरत्वं द्रष्टव्यम् । जलाभावे रजसाऽर्य देयम्- "जलामा महामार्गे बन्धने त्वशुचावपि । उभयोः संध्ययोः काले रनता पार्यमुत्सृनेत् " इत्यनिस्मृतेः । अर्घ्यदाने विशेषः संग्रहे- " मुक्तहस्तेन दातव्यं मुद्रां तन न कारयेत् । तन्यङ्गुष्ठयोगे तु राक्षसी मुद्रिका स्मृता । राक्षसोमुद्रिकायेग तत्तोयं रुधिरं भवेत् । जलेप्वर्य प्रदातव्यं नलामा गुचिस्य ।। संप्रोक्ष्य वारिणा सम्यकतोऽयं तु प्रदापयेत् । ईपननः प्रभाते वे मध्याह्न ऋनुरास्थितः ॥ सूर्यापानिलीन्दयात्सायं तूपविशेष्ावि " इति । जय गायत्रीजपः। " जपन्नासीत सावित्री प्रत्यगा तारकोदयात् । संध्या मामानरेवं हि विछेदा मार्शनात् " इति । .म.प.शिया ·- २२८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [उपनयनप्रकरणम्] (गायनीजप) सायं प्रत्यङ्मुख आसीन आनक्षत्रोदय जपेत् । प्रातः प्राइमुखस्तिष्ठना सूर्योदयमित्यर्थः। शौनक: प्रातस्तिष्ठजपेद्देवी साय चैवोपविश्य च । उपविश्य तु मध्याह्न प्रामुखो जपमाचरेत् " इति ॥ तद्विधिमाह मनुः- आचम्य प्रयतो नित्यमुभे सध्ये समाहितः । शुचौ देशे नपञप्यमुपासीत यथाविधि " इति । कथमित्यपेक्षित आह शङ्क:- "कुशवृस्या समासीन कुशोत्तरीया वा कुशपवित्रपाणि सूर्याभिमुखो देवता ध्यायञ्जप कुर्यात् " इति । आसनान्याह व्यास:-- " कौशेय कम्बल चेव अजिन पट्टमेव च। दारुन ताडपत्र वा आसन परिकल्पयेत् ॥ कृष्णानिने ज्ञानसिद्धिर्मोक्ष श्री.प्रचर्मणि । कुशासने ब्याधिनाश सवष्टश्चि(ष्ट चि)नकम्बलम् ॥ यशासने तु दारिद्रय पापाणे व्याधिरेव च । धरण्या तु भवेटु ख दौर्भाग्य छिद्रदास्ने । तृणे धनयशोहानि पल्लवे चित्तविभ्रम " इति । प्रचेताः-" गोशकृन्मृन्मय भिन्न तथा पालाशपिप्परम् । लोहबद्ध सदैवाऽऽक वर्जयेदासन बुध " इति । स्मृत्यन्तरे-" मृगचर्म प्रयत्नेन वर्जयेत्पुत्रवान्गृही " इति । पुराणे-"साय प्रात समानम्य दद्यात्सूर्याय चालिम् । दत्ता प्रदक्षिण कृत्वा जल स्पृष्ट्वा विशुध्यति " इति । थुतिरपि--" याप्रदक्षिण प्रर(का)मन्ति तेन पाप्मानमवधन्वन्ति " इति । गृह्मपरिशिष्टे- " असावादित्यो बजेति प्रदक्षिण परिकामपरिपिवेत् " इति । गम्यते ।।

·" (उपनयनप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। (सध्यायामुपवेशनमत्र , जपे गायत्री प्रणवन्याहृतियुता) उपवेशनमत्र उक्तो गायत्रीकल्पे- " पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्व विष्णुना धृता । स्व च धारय मा देवि पवित्र कुरु चाऽऽसनम् " इति । नप्याद्याह व्यास:- "पृथिव्या मेरुपृष्ठ तु ऋपिरित्यभिधीयते । कूर्मपृष्ठ देवता तु सुतल छन्द ईरितम् । आसनारोहणे तस्य विनियोग प्रकीर्तित " इति ॥ गृह्यपरिशिष्टे- शुचौ देशे दर्भाम्भतोसिते दर्मानसस्तीर्य व्याहृतिभिरुपविश्य प्राणायामत्रय कृत्वाऽऽस्मान व्याहतीभिरभ्युक्ष्य साकिया ऋपिदैव. तच्छन्दास्यनुस्मृत्य पइभिस्तदद्गमन्त्रैर्यथाङ्गमात्मनि विन्यस्याऽऽत्मान तद्रूप भावयेत् । तत्सवितुर्हृदयाय नम इति हृदये, वरेण्य शिरसे स्वाहेति शिरसि, भर्गो देवस्य शिखायै वपडिति शिखाया, धीमहि कव- चाय हुमित्युरसि, धियो यो नो नेत्रत्रयाय वौषडिति नेत्रललाटेपु. विन्यस्य, प्रचोदयादत्राय फडिति करतलेऽस्त्र प्राच्यादिपु दशसु न्यसे. देपोऽन्यास एतमेके नेच्छन्ति स हि विधिरवैदिक " इति । अनाऽऽसनोपवेशनविधिप्रदर्शनात्पूर्वत्र तूष्णीमेव दर्भासन उपवेशनमिति गम्यते। गायत्रीकल्पे तु- " विन्यस्यैव पडङ्गेषु प्यादीन्सस्मरेत्तत " इत्युक्तम् । बृहत्पराशरस्मत्यादिषु तु प्रणवसप्तच्याहृतिवर्गक्षिषादवर्णदेवतान्यासा- दिकमप्युक्तमस्ति तत्तत्रैव द्रष्टव्यं विस्तरभीत्या नोच्यते । तत आवाहनम् । आयात्वित्यादिभिर्मन्त्रैर्देवीमावाहयेत्तत " इति पाठक्रमादप्यवाऽऽवादनम् । जपे गायत्री मणवव्याहृतियुता सेया । तथा च व्यास:- प्रणवच्याहृतियुता गायत्री प्रनत्तत " इति ।

·- २३० भट्टगोपीनाथदीक्षिवविरचिवा- गायत्रीनपसंख्या (प्रातःसध्यायां जपे विशेषः, जपमालालक्षणम् ) जपसंख्यामाह योगयाज्ञवल्क्य:- " ब्रह्मचार्याहिताग्निश्च शतमष्टोत्तरं जोत् । वानप्रस्थो यतिश्चैव सहस्रादधिकं जपेत् ॥ सायं प्रातश्च मध्याह्ने सावित्री वाग्यतो जपेत् । सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् । गायत्री प्रजपेद्धीमान्सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥ इति । पापापनापि- " दर्भेष्वासीनो दर्मान्धारयमाणः सोदकेन पाणिना प्रत्यङ्मुखः सावित्री सहस्रकृत्व आवर्तयेदपरिमितकृत्वः प्राणायामशो वा शतकृत्व उभयतःप्रणवां ससप्तव्याहृतिकां मनसा वा दशकृत्वः ॥ इति । प्रातासंध्यायां विशेष उक्तस्तेनैव- " एवमेव प्रातः प्राक्तिछन् " इति । प्राणायामशः प्राणायामप्रकारेण । तमेव प्रकारमाह-उभयतःप्रणवामि- त्यादिना । अयं च प्रकारो वौधायनीयानामेव न सत्यापाढसूत्रानुसारिणां ज्ञापकसिद्धस्योपनयनोपदिष्टतृतीयपाठस्यैव तैर्ग्रहीतुमुचितत्वात् । उक्तसं- ख्यात आधिक्यमेवापरिमितशब्दार्थः । न तु ततो न्यूनत्वमपि । “ अपरिमितं प्रमाणाड्यः" इति कात्यायनेनाधिकस्यैवापरिमितशब्दार्थत्वोक्तः । व्यास:-" अष्टोत्तरशतं नित्यमष्टाविंशतिमेव वा। विधिना दशकं वाऽपि त्रिकालं प्रनपेढुधः " इति ॥ नारद:-" सर्वत्रैव प्रदोषेषु गायत्रीमष्टसंख्यया । अष्टाविंशत्यनध्याये जपेन्नाष्टोत्तरं शतम् " इति ॥ सुमन्तु:-" अष्टम्यां च चतुर्दश्यां नित्याद नपेत्सुधीः । प्रतिपत्सु तुरीयाशं पर्वण्यल्पतरं जपेत् ॥ इति ॥ जपमालोक्ता स्मृत्यन्तरे- पर्वभिस्तु जपेद्देवी माला काम्यनपे स्मृता । गायत्र्या वेदमूलत्वाद्वेदः पर्वसु गीयते ॥ आरम्यानामिकामध्यं पर्व देवीमनुक्रमात् । प.स. 'नाशनी'। २ प...'ति । बोधा।३ प. 5, 'रो बोया । ४ . स या।

·[उपनयनप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। (जपस्य विध्यम्, तल्लक्षणं च) तर्मनीमूलपर्यन्त जपेदशसु पर्वसु । मध्यमाङ्गुलिमूळे तु यत्पर्वद्वितय भवेत् । त वै मेरु विनानीयाज्नपे त नातिलधयेत् " इति । अगस्त्पसंहितापाम्- "कनिष्ठाऽनामिका मध्या चतुर्थी तर्जनी मना । विस्रोऽशल्यक्षिपर्वाः स्युर्मध्यमा कविका । पर्वमिस्तु नपः कार्यो नाङ्गुलीना निपातनै । मध्यमाघद्वैय पर्व जपकाले विवर्जयेत् । एतन्मेरु विनानीया.करमालानपे बुधै " इति ॥ स्मृत्यन्तरे तु- " भारम्यानामिकामूलात्पादक्षिण्येन वै कमात् । मध्यमामूलपर्यन्त जपेद्दशा पर्वसु " इत्युक्तम् ॥ जपत्रिविधः । नृसिंहपुराणे- "त्रिविधो जपयज्ञ स्यात्तस्य भेद निबोधत । वाचिकच उपाशुश्च मानसत्रिविध स्मृत । त्रयाणा जपयज्ञाना श्रेयास्यादुत्तरोत्तरम् " इति ।। वाचिकोपांशुत्वयोर्लक्षणं पुराणेऽभिहितम्- " यदुञ्चनीचस्वरित शब्दै स्पष्टपदाक्षरै । मन्त्रमुच्चारयेद्वाचा वाचिकोऽय जप. स्मृत ॥ शनैरुच्चारयेन्मन्त्रमीषदोष्ठौ प्रचालयेत् । अपरिश्रुत किंचित्स उपागुनप स्मृत " इति ।। विश्वामित्रेण मानसस्य लक्षणयुक्तम्- "धिया यदक्षरभ्रेण्या वर्णाद्वर्ण पदास्पदम् । शब्दार्थचिन्तन भूय कथ्यते मानसो नप. " इति ॥ प्रयाणां तारतम्यं च तेनैवोक्तम्- "उत्तम मानत नाप्यमुपायु मध्यम स्मृतम् । अघम वाचिक प्राहु सर्वमन्त्रेषु वै द्विन (द्विना) ॥ क. 'पस ना।२ प 'यप। ३ 'तर " इति । एतपा सक्षणानि तानि हितानि । य क त विक 'म्य विश्वामित्रणा।

·" २३२ भट्टगोपीनायदीक्षितविरचिता-- [उपनयनप्रकरणम्], (मानसजपस्य फलम् , जपे नियमाः) वाचिफस्यैकमेकं स्यादुपांशु शतमुच्यते । सहस्र मानसं प्रोक्तं मन्वत्रिभृगुनारदैः " इति ॥ (+ मानसनपस्य फलमुक्तं नृसिंहपुराणे-मानसं जपं मकृत्य, "अनेन देवता नित्यं स्तूयमाना प्रसीदति । प्रसन्ना विपुलान्भोगान्दद्यान्मुक्तिं च शाश्वतीम् " इति ॥) स्मृत्यन्तरे- " चतुर्विशत्यक्षरां तु गायत्री प्रजपन्ददि । सर्वान्वर्णानभिध्यायेद्देवतामर्थमेव च " इति ॥ अक्षरशब्दः स्वरेषु वर्तते । तत्र यद्यपि स्वरास्त्रयोविंशतिरेव गायत्रीमन्त्रे वर्तन्ते तथाऽपि ण्यमित्यत्र भावनया णियमिति स्वरद्वयं ज्ञेयम् । उक्तं च पिगलेन- इयादिपूरणः" इति। पाद इत्यनुवर्तते । इयादिः पूरणो यस्य स इयादिपूरणः । आदिशब्देनो- वादयो गृह्यन्ते । तत्रायमर्थः- यत्र गायत्र्यादौ छन्दसि पादस्याक्षरसंख्या न पूर्यते तत्रेयादिभिः सा पूरयितव्या । यथा वत्सवितुर्वरेणियं दिवं गच्छ मुवः पतेत्येवमादय इति हलायुधेन व्याख्यातम् । "घृणिरिति द्वे अक्षरे । सूर्य इति प्रीणि । आदित्य इति त्रीणि । एतद्वै सावित्रस्याएाक्षरं पद श्रियाऽभिषिक्तम् । इति श्रुतिरपि साधिकाऽवेति क्षेयम् । जपे नियममाह शौनक:- " कृत्वोत्तानी करौ प्रातः सायं चाधोमुखौ ततः । मध्ये संमुखहस्ताभ्यां नप एवमुदाहृतः" इति । स्मृत्यन्तरे-" हस्तौ नाभिसमौ धृत्वा प्रातः संध्यानपं चरेत् । हत्समो तु करी मध्ये सायं मुखसमौ करो" इति । एदमनु:- "वनेणाऽऽच्छाद्य तु कर दक्षिणं यः सदा नपेत् । तस्य तत्सफलं नव्यं तद्धीनमफलं स्मृतम् " इति । + धनुधियान्तर्गवं क. पुस्ताए। - ·(उपनयनप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। (गायत्रीमन्त्रार्थ , पनियमाश्च) आच्छादन आईवस्त्रनिषेधः स्मृत्यन्तरे- " आच्छाद्याऽऽण वस्त्रेण कर यस्तु जपेद्यदि । निष्फल स्यात्तस्य जपो देवता न प्रसीदति" इति । व्यास: मन संतोषण शौच मौन मन्त्रार्थचिन्तनम् । अव्यग्रत्वमनिवेदो जपतपत्तिहेतव " इति । मन्त्रार्थ उक्तो बृहत्पराशरेण- तच्तुद्ध ज्योतिषा ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदु । देवस्य सवितुर्भों वरणीय च धीमहि । तदस्माक धियो यस्तु ब्रह्मत्वे च प्रचोदयात् " इति। तत्सवितुर्जगत्कारणस्य श्रीसूर्यस्य वरेण्यं वरणीयम् । न एण्यः। भर्ग- स्तेनः । अन्धकारभर्जनात् । " अव्यञ्जियुजिभृनिम्य कुश्च " इति भृजेर- मुन् । धीमहि ध्यायेम । यो नो धियोऽस्माकं बुद्धीः प्रचोदयात्स्वरूपे मेरयेत्, मेरयतीत्यर्थः । इत्येवं गायत्रीमत्रार्थस्य चिन्तनं मनसाऽनुसंधानं कार्यम् । शब्दस्याप्येवम् । उत्तम मानस जाप्यमित्यनन्तरोदाहृतविश्वामित्रोक्तेः। वौधायन:-- * नामेरधस्तात्सस्पर्श कर्मयुक्तो विवर्मयेत् " इति । अत्रि: "म चे कामन च हसन्न पार्श्वमवलोकयन् । नापाश्रितो न जल्पश्च न प्रावृतशिरास्तथा ॥ न पदा पादमागम्य न चैव हि तथा करो। न चासमाहितमना न च सश्रावयञ्जपेत् " इति ।। व्यास:-" जपकाले न भाषेत व्रतहोमादिकेषु च । एतेष्वेवावसत्तस्तु यथा गच्छन्द्विनोत्तम ॥ अभिवाद्य ततो विप्र योग क्षेम च कीर्तयेत् " इति । यया गमनवेलाया तन्मनस्तः सन्नेव गच्छति तहजपादिप्यपि तन्मनस्त एव भवेदित्यर्थः । विप्रमभिवाद्य तेन विप्रेण योग क्षेम च कीर्तयेदित्यर्थः। अलन्धलाभो योगः । लब्धस्य रक्षण क्षेमः । । " - * नाभेरधस्तु सस्पसमिति क पुस्तक शाधित पाठ । १ प.. वाचायन' । २५६ चकाम।

·“ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [उपनयनप्रकरणम् (जपकर्तुनियमाः) योगयाज्ञवल्क्य:- " यदि वाग्यमलोप: स्यानपादिषु कदाचन । व्याहरद्वैष्णवं मन्त्रं स्मरेद्वा विष्णुमव्ययम् " इति । संवतः-" लोकवार्तादिकं श्रुत्वा श्रुत्वा तु परुषं वचः । संख्यां विना च यज्जप्तं तत्सर्व निष्फलं भवेत् " इति । संख्यां विना गणनां विनेत्यर्थः । अपरिमितत्वपक्षेऽपि गणना कर्तव्यैवा. न्यथा जपस्य निष्फलत्वापत्तेः। तथा च गौतमः- गच्छतस्तिष्ठतो वाऽपि स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । अशुचेर्वा विना संख्यां तत्सर्व निष्फलं भवेत् " इति । वृहत्पराशरोऽपि- असंख्यमासुरं यस्मात्तस्मात्तद्गणयेद्धवम् " इति । गौतमः-"क्रोधं मोहं क्षुतं निद्रां निष्ठीवनविजृम्भणे । दर्शनं च श्वनीचानां वर्जयेज्मपकर्मणि ॥ आचामेत्संभवे चैपां स्मरेद्विष्णुं सुरार्चितम् । ज्योतीपि च प्रशंसद्वा कुर्याद्वा प्राणसंयमान् ॥ ज्वलनं गाश्च विप्रांश्च यतीन्वाऽपि विशुद्धये " इति । पश्पेदिति शेपः। संग्रहे-" स्वरवर्णपदैवक्यिः शुद्धमावर्तयेज्मपम् । न कम्पच्छिरो प्रीवां दन्तान्नैव प्रकाशयेत् ॥ संस्पृशेयुर्न चान्योन्यं दीक्षिता नापका द्विजाः । तैरेव भाषणं कृत्वा प्राणायाम समाचरेत् ॥ पादप्रसारणं वार्ता भूलेखनविजृम्मणे । निहाप्रसारणं पासोनसच्छेदनताउने । क्षुतनिष्ठीवने गाप्रचालनं केशबन्धनम् । शिसाविमोक्षणं चैव केशानां च मार्जनम् ॥ आफन्दनं पर्यटनं तृणमूत्रादिबन्धनम् । अपरस्पन्दनं दन्ववर्षणं देहकम्पनम् ।। आस्फोटनं प्रहसनं शयनं परिवीक्षणम् ।

·[उपनयनप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। २३५ (गायत्रीजपे देशनियमः) यूकान्वेषणमङ्गुल्या मुखवायुप्रपूरणम् ॥ शिर.प्रच्छादनं शिसकरणं चोष्ठचर्वणम् । भवन्ति कर्माण्येतानि यदि चेत.प्रमादतः ॥ प्रक्षाल्य चरणौ हस्तावाचम्य च यथाविधि । प्राणायामत्रयं कृत्वा सवितारं विलोक्य च ॥ नमस्कृत्य ततो धीमाञ्जपशेष समापयेत् " इति । देशनियमस्तु योगपाज्ञवल्क्येनोक्ता- " अग्न्यगारे जलान्ते वा जपेद्देवालयेऽपि वा। पुण्यतीर्थे गवां गोछे द्विनक्षेत्रेऽथवा गृहे " इति । शवोऽपि- गृहे त्वेकगुणं नप्यं नद्यां तु द्विगुणं स्मृतम् । गवा गोठे दशगुणमान्यगारे शताधिकम् ।। सिद्धतीर्थप क्षेत्रेषु देवतायाश्च सनिधौ । सहस्रं शतकोटीनामनन्त विष्णुसंनिधौ " इति । अत्र नद्यामिति पदं तीरे लाक्षणिकं गङ्गायां घोप इत्यत्र गङ्गापदमिव । समीपससमी वा । आईवासोविपयं वा । " यदि स्याक्लिन्नवस्त्रो वै गायत्रीमुदके जपेत् । अन्यथा तु शुचौ भूम्या कुशोपरि समाहितः" इति यमोक्तेः। कूर्मपुराणेऽपि- गुह्यका राक्षसाः सिद्धा हरन्ति प्रसभं यतः । एकान्ते तु शुभे देशे तस्माज्जप्यं सदाऽऽचरेत् " इति । गायत्रीजपं मशंसति व्यास:- दशकृत्व: प्रनता सा यहायच कृतं लघु । तत्पापं नाशयत्याशु नात्र कार्या विचारणा ॥ शतनप्ता तु ता देवी पापोपशमनी स्मृता । सहस्रनता सा देवी उपपातकनाशिनी ॥ क्षनप्येन च तथा महापातकनाशिनी । कोटिनाप्येन राजेन्द्र यदिच्छति तदाप्नुयात्" इति । १ प... 'नायनी। ॥

·२३४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- (उपनयनप्रकरणम्] (जपकर्तुनिषमाः) योगयाज्ञवलय:- " यदि वाग्यमलोपः स्पाजपादिषु कदाचन । व्याहरेद्वैप्णवं मन्त्रं स्मरेद्वा विष्णुमन्ययम् " इति । संवर्त:--" लोकवार्तादिकं श्रुत्वा श्रुत्वा तु परुषं वचः । संख्या विना च यज्जतं तत्सर्व निष्फलं भवेत् " इति । संख्यां विना गणनां विनेत्यर्थः । अपरिमितत्वपक्षेऽपि गणना कर्तव्यैवा. न्यया जपस्य निष्फलत्वापत्तेः। तथा च गौतमः-- " गच्छतस्तिष्ठतो वाऽपि स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । अशुचेर्वा विना संख्या तत्सर्व निष्फलं भवेत् " इति । वृहत्पराशरोऽपि- असंख्यमासुरं यस्मात्तस्मात्तद्गणयेद्धृवम्" इति । गौतमः-" क्रोधं मोहं क्षुतं निद्रां निष्ठीवनविनृम्भणे । दर्शनं च श्वनीचानां वर्जयेज्मपकर्मणि ॥ आचामेसमवे चैषां स्मरेद्विष्णुं मुचितम् । ज्योतीपि च प्रशंसेद्वा कुर्याद्वा माणसंयमान् ॥ ज्वलनं गाश्च विप्राश्च यतीन्वाऽपि विशुद्धये " इति । पश्पेदिति शेपः। संग्रहे-" वरवर्णपदैर्वाक्यैः शुद्धमावर्तयेज्जपम् । न कम्पयेच्छिरो ग्रीवां दन्तानैव प्रकाशयेत् ॥ संस्पृशेयर्न चान्योन्य दीक्षिता नापका द्विनाः । तैरेव मापणं कृत्वा प्राणायाम समाचरेत् ॥ पादप्रसारणं वार्ता भूलेखनविनृम्पणे। निहाप्रसारणं यासोनखच्छेदनताइने । क्षुतनिष्ठीवने गावचालनं केशवन्धनम् । शिसाविमोक्षणं चैव केशानां चैध मार्जनम् ॥ आक्रन्दनं पर्यटनं तृणमूत्रादिनन्धनम् । अधरस्पन्दनं दन्तवर्षणं देहकम्पनम् ॥ आकोटनं प्रहसनं शयनं परिवीक्षणम् ।

·- [उपनयनप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। (गायत्रीजपे देशनियम) यूकान्वेषणमङ्गुल्या मुखवायुप्रपूरणम् ॥ शिर प्रच्छादन शिल्पकरण चोष्ठचर्वणम् । भवन्ति कर्माण्येतानि यदि चेत प्रमादत ॥ प्रक्षाल्य चरणौ हस्तावाचम्य च यथाविधि । प्राणायामत्रय कृत्वा सवितार विलोक्य च ॥ नमस्कृत्य ततो धीमाञ्जपशेष समापयेत् ।" इति । देशनियमस्तु योगयाज्ञवल्क्येनोक्त:- " अग्न्यगारे जलान्ते वा जपेद्देवालयेऽपि वा । पुण्यतीर्थे गवा गोछे द्विजक्षेत्रेऽथवा गृहे " इति । शवोऽपि- 'गृहे त्वेकगुण जप्य नद्या तु द्विगुण स्मृतम् । गवा गोठे दशगुणमान्यगारे शताधिकम् ।। सिद्धतीर्थेषु क्षेत्रेपु देवतायाश्च सनिधौ । सहस्र शतकोटीनामनन्त विष्णुतनिधौ " इति । अत्र नद्यामिति पदं तीरे लाक्षणिकं गङ्गाया घोप इत्यत्र गङ्गापदमिव । समीपसप्तमी वा । आवासोविपयं वा । " यदि स्याक्लिन्नवस्त्रो वै गायत्रीमुदके जपेत् । अन्यथा तु शुचौ भूम्या कुशोपरि समाहित " इति यमोक्तेः। फूर्मपुराणेऽपि-- गुह्यका राक्षसा सिद्धा हरन्ति प्रसभ यत । एकान्ते तु शुभे देशे तस्माज्जप्य सदाऽऽचरेत् " इति । गायत्रीजपं प्रशसति व्यास:- दशकृत्व प्रजमा मा यहाघच कृत लघु। तत्पाप नाशयत्या नात्र कार्या विचारणा ॥ शतभप्ता तु सा देवी पापौषशमनी स्मृता । सहस्रनप्ता सा देवी उपपातकनाशिनी ॥ लक्षनप्येन च तथा महापातकनाशिनी । कोटिनाप्येन राजेन्द्र यदिच्छति तदाप्नुयात्" इति ।। १घड 'नाशनी।

·१३४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- (उपनयनप्रकरणम्] (जपकर्तुनियमा.) योगयाज्ञवल्क्य:- " यदि वाग्यमलोपः स्यानपादिषु कदाचन । न्याहरेद्वैष्णवं मन्त्रं स्मरेद्वा विष्णुमव्ययम् " इति । संवत:--" लोकवार्तादिकं श्रुत्वा श्रुत्वा तु परुपं वचः । संख्यां विना च यजप्तं तत्सर्व निष्फलं भवेत् " इति । संख्यां विना गणनां विनेत्यर्थः । अपरिमितत्वपक्षेऽपि गणना कर्तव्यैवा- न्यथा जपस्य निष्फलत्वापत्तेः। तथा च गौतमः- गच्छतस्तिष्ठतो वाऽपि स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । अशुचा विना संख्या तास निष्फलं भवेत् " इति । वृहत्पराशरोऽपि- असंख्यमासुरं यस्मात्तस्मात्तद्गणयेद्धवम् " इति । गौतमः- क्रोधं मोहं क्षुतं निद्रा निष्ठीवनविजृम्भणे । दर्शनं च श्वनीचानां वर्जयेज्नपकर्मणि ॥ आचामेत्संभवे चैषां स्मरेद्विष्णू सुरार्चितम् । ज्योतीपि च प्रशंसेद्वा कुर्याद्वा प्राणसंयमान् ।। ज्वलनं गाश्च विप्राश्च यतीन्वाऽपि विशुद्धये " इति पश्येदिति शेपः। संग्रहे-" खरवर्णपदेवक्यैिः शुद्धमावर्तयेज्जपम् । न कम्पयेच्छिरो ग्रीवां दन्ताव प्रकाशयेत् ।। संस्पृशेयुर्न चान्योन्यं दीक्षिता जापका द्विनाः । तेरेव भापणं कृत्वा प्राणायाम समाचरेत् ॥ पादप्रसारणं वार्ता भूलेखनविनृम्मणे । निहाप्रसारणं वासोनसच्छेदनताउने । भुतनिष्ठीदने गात्रचालनं केशवन्धनम् । शिसाविमोक्षणं घेव केशानां चैव माननम् ॥ आफन्दनं पर्यटनं तृणसूत्रादिनन्धनम् । अपरस्पन्दनं दन्तवर्षणं देहकम्पनम् ।। आश्फोटनं प्रहसनं शयनं परिवीक्षणम् ।

·इति " - मिध्याह्नसंध्यासायसंध्योपस्थाने] संस्काररत्नमाला। (दिस्पत्युपस्थान, गायच्युद्वासनम् ) "प्रक्षिप्य चाजलिं सम्यगुद्व त्यं चित्रमित्यपि । तचक्षुर्देव इति च हंसः शुचिपदित्यपि । एतज्जपेद्धवाहुः सूर्य पश्यन्समाहितः" वौधायनेन तु गायत्रीजपानन्तरमेवोपस्थानमत्राप्युक्तम्- अप आचम्य दर्भेष्वासीनो दर्भान्धारयमाणः प्राङ्मुखः सावित्री सहस्रकृत्व आवर्तयेच्छतकृत्वोऽपरिमितकृत्वो वादेशावरामथाऽऽदित्य. मुपतिठेतोद्वयं तमसस्पद त्यं चित्रं तच्चक्षुर्देव हितं य उदगादिति " इति । एतदेव तैत्तिरीयः स्वीकार्यम् । इतरशास्त्रापेक्षया बौधायनोक्तस्याभ्यहि- तत्वात् । सायंसंध्योपस्थानमपि को- " वारुणीभिस्तथाऽऽदित्यमुपतिष्ठेत्समाहितः " इति । वारुण्यश्वेमं मे वरुणेत्यायाः। यद्यपि वारुणीभिर्वरुणोपस्थानं लिङ्गवला- त्याप्तं तथाऽपि थुतेः प्रावल्यातया लिङ्गं वाधित्वाऽऽदित्योपस्थाने मन्त्रा विनियुज्यन्त ऐन्द्रीवत् । वौधायनसूत्रोक्तमत्रद्वयेनोपस्थानपक्षे सायं रात्रैरुप- स्थानं मातरहः । वस्तुतो राज्यहोरूपत्वेनाऽऽदित्यमभिध्यायनुतिष्ठेत । एवं च न वौधायनकूर्मपुराणयोर्विरोधः। अथ दिग्द्विक्पत्युपस्थानम् । तत्र नारायणः- " वारुणी भिस्तथाऽऽदित्यमुपस्थाय प्रदक्षिणाम् । कुर्वन्दिशो नमस्कुर्यादिगीशाश्च पृथक्पृथक् " इति । यद्यप्येतस्मादचनात्सायंसंध्याह्नता दिग्दिक्पतिनमस्कारस्य प्रतीयते तथाऽपि प्रातःसंध्यायामप्येतद्रष्टव्यम् । भगवत्स्मृतौ प्रातःसंध्यायामपि तस्य विहितत्वात् । एतच्च नमः प्राच्य दिशे याश्च देवता इत्याद्यैर्मलिङ्गात् । नमो गङ्गायमुनयोरिति मन्त्रस्तु गङ्गायमुनान्तरवासिमुनिनमस्कारे लिङ्गादि. नियुज्यते । अन वा गायत्र्युद्धासनम्- " उपस्पायायवाऽऽदित्यं गायत्री तु विसर्जयेत् । प...वि । योधा । ३ ग. घ. द. दाव। ३ घ. र. 'त् । चौधा । म. प. द. 'विठते। ए।५ क. "क्षिणम् ।

·२३८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [संध्योपासनप्रशंसा] (सापवादः सध्याया अकरणे प्रत्यवायः) इत्याचारदर्पणे स्मृत्यन्तरवचनात् । संध्योपासनं प्रशंसति यम:- " संध्यामुपासते ये तु सततं शंसितवताः । विधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥ यदा कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा। आसीनः पश्चिमां सध्या प्राणायामैस्तु हन्ति तत् ॥ यद्राव्या कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा । पूर्व संध्यां समासीनः प्राणायामैळपोहति ॥ पयो दीर्घसंधत्वादीर्घमायुरवाप्नुयुः । प्रना यशश्च कीर्ति च ब्रह्मवर्चसमेव च " इति । अकरणे प्रत्यवायो दर्शितो दक्षण- संध्याहीनोऽशुचिनित्यमनहः सर्वकर्मसु । यदन्यत्कुरुते कर्म न तस्य फलमाग्भवेत् " इति ॥ गोभिलोऽपि--- " संध्या येन न विज्ञाता संध्या येनानुपासिता । जीवमानो भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते " इति ।। विष्णुपुराणेऽपि- " उपतिष्यन्ति ये संध्यां न पूर्वा न च पश्चिमाम् । वजन्ति ते दुरात्मानस्तामित्रं नरकं नृप" इति ।। कूर्मपुराणेऽपि- योऽन्यत्तु कुरुते सर्व धर्मकार्य द्विजोत्तमः । विहाय संध्याप्रणति स याति नरकायुतम् " इति ॥ एसमनाचिपपम् । तथा च याज्ञवल्लप:- अनार्तश्चोत्सृनेद्यस्तु स द्विनः शूद्रसंमितः । प्रायश्चित्ती भवेचैव लोके भवति निन्दितः" इति ।। अत्रिरपि-" नोपतिष्ठन्ति ये संध्यां स्वस्थावस्थास्तु वै द्विजाः । हिंसन्ति वै सदा पापा भगवन्तं दिवाकरम् " इति ॥ 12. 'संघला। ग.'कतिश्च । " ·[कचित्सध्याहानेरदोष] संस्काररत्नमाला। (सध्याकारातिकमे प्रायश्चित्तम् ) कचित्संध्याहानिरपि न दोपायेत्याह जमदग्नि:- " राष्ट्रक्षोभे नृपक्षोभे रोगातो भय आगते । देवाग्निद्विजभूपाना कार्ये महति सस्थिते ॥ सध्याहानौ न दोपोऽस्ति यतस्तत्पुण्यसाधनम् " इति ॥ अथ संध्याकालातिक्रममायश्चित्तम् । (* तत्र स्मार्तमायश्चित्तकुतूहले स्कान्दे- उदयास्तमयादूचं यावत्स्यायटिकात्रयम् । तावत्सध्यामुपासीत प्रायश्चित्तमत परम् " इति ॥ इदं च श्रान्तपरम् । अन्यथा-"प्रात सध्या सनक्षत्रा नोपास्ते य प्रमादत । गायत्र्यष्टशत तस्य प्रायश्चित्त विशुद्धये " ॥ इति कर्मप्रदीपवचनविरोधापत्तेः । प्रातःसंध्यां सनक्षत्रामिति सायसंध्या तु सादित्यामित्येतदुपलक्षणमिति पृथ्वीचन्द्रः)। तन यम:- प्राणायामत्रय प्रात सगवे द्विगुण चरेत् । मध्याह्ने त्रिगुण प्रोक्तमपराह्ने चतुर्गुणम् ॥ सायाहे पञ्चगुणक सध्यातिक्रमणे भवेत् " इति । (+ स्मार्तप्रायश्चित्तकुतूहले संध्याकल्पे तु- प्राणायामत्रय प्रातर्द्विगुण सगवे स्मृतम् । मध्याह्ने त्रिगुण प्रोक्तमपराहे तु पड्गुणम् ॥ सायाझे द्वादशगुण सूर्यहत्या ततो ग्रनेत्" इत्युक्तम् । शक्ताशक्तपरत्वेनात्र व्यवस्था । प्रातरादिप्वकरणे सूर्यहलां व्रजेत् । सूर्यहत्या मामोतीत्यर्थः)। यत्तु जमदमिवचनं- "सध्याकाले त्वतिकान्ते सात्वाऽऽचम्य यपाविति । जपेदएशत देवी तत सध्या समाचरेत् ॥ इति तत्माणायामाशक्तपरम् । एवं कर्ममदीपवचनमपि । * धनुधियान्तर्गतो प्रन्यो नास्ति क पुस्तस्या ।+ धनुचिहान्तगत क पुस्तके नास्ति । १३.म् ।। “ ·" २४० महगोपीनाथदीक्षितचिरचिता-~[ उपनयनप्रकरणम् ] (सध्याकाररातिकमेऽन्य काल) यत्तु-" य सध्या चैव नोपास्ते अग्निकार्य यथाविधि । गायत्र्यष्टसहस्र तु जपेत्स्नात्वा समाहित "|| इति स्मृतिवचनं तद्बुद्ध्या सकृल्लोपविषयम् । यत्तु वसिष्ठवचनं- कालातिक्रमणे चैव निसध्यमपि सर्वदा । चतुर्थीयं प्रकुर्वीत भानोरितिस्पुटम् ” इति ।। तदल्पकालातिक्रमविपयम् । एकाहायतिक्रमे जमदग्नि:- एकाह समतिक्रम्य सध्यावन्दनकर्म तु । अहोरात्रोपितो भूत्वा गायत्र्या अयुत जपेत् ।। द्विराने द्विगुण प्रोक्त त्रिरात्रे त्रिगुण स्मृतम् । त्रिरात्रात्परतश्चेत्स्याच्द्र एव न संशय. " इति ॥ देवादि माध्याहिक दिवा न कृतं तदा विशेषः स्मर्यते-- " रानौ प्रहरपर्यन्त दिवाकृत्यानि कारयेत् । अवगाह ब्रह्मयज्ञ सौरमप्य विवर्जयेत् ॥ इति ।। स्मृतिसंग्रहेऽपि- "दिवोदिता क्रिया कार्या रात्रावपि यथाक्रमम् । अवगाह विना सौर ब्रह्मयज्ञ च तर्पणम् " इति ॥ अवगाहराब्देन निमजनरूपं सानं निपिध्यते । ब्रह्मयज्ञनिपेघस्तु तैत्तिरीयातिरिक्तपरः । "ग्रामे मनसा साध्यायमधीयीत दिवा नक्त वा" इति श्रुती तैत्तिरीयाणां रागावपि तत्कर्तव्यतामतिपादनात् । अथवा बहुलं ब्रह्मयज्ञ निषेधपतीयं स्मृतिः । तेन तेचिरीयैस्तदतिरिक्तब रात्री स्वल्पो ब्रह्म- यज्ञः कर्तव्य एर । थुतेः साधारण्येन पालत्वेन च सर्वशासिपु प्रनिरा- पापा । इदं च शौचाहपपिमतेनोक्तम् । मध्याहसंध्या रागावपि कार्पा सा चोपस्थानं पिना तस्य सौरत्वाद । "कुपीताऽऽवर्तनी सध्या रात्रावपि न दुप्यति । दद्यादयं तु गायच्या सौरमान तु वर्जयेत् ॥ क.मया । ३६ रा,'रमन्त्रनु।

·२४१ [मध्याह्नसध्योपासनप्रयोग] संस्काररत्नमाला। (आचमन प्राणायाम) इति स्मृतिरत्नावल्यायुक्तेश्च । संध्यायामन्ययाकरणे सार्वप्रायश्चित्चकुतूहले संवतः- " स्वरमात्राविहीन तु पदाक्षरविवर्जितम् । न्यूनाधिक वा कृत्वा तु आमिर्गीभिरितीरयेत् " इति ॥ अथ क्रमप्राप्तत्वादादी मध्याह्नसंध्योपासनप्रयोगः । शुचौ देशे दर्भानास्तीय तूप्णीमेव तेप प्राङ्मुख उपविश्य कुशपाणिर्गाय- यात्रिभिः पादैरापो हि प्रादिभिस्त्रिभित्रैर्वा तूणी वा त्रिराचम्य सोदकेन दक्षिणेन पाणिना त्रिोिष्ठावलोमको परिमृज्य द्विः सदोष्ठावुपस्पृश्य सव्यं पाणि पादौ शिरच मोक्ष्य चक्षुपी नासिके श्रोत्रे चाऽऽलभ्य प्रत्यालम्भमप उपस्पृशेदित्येवं पूर्ववन्निराचम्य द्विरोष्ठौ परिमृज्य सदुपस्पृश्य सव्य पाणि पादौ मोक्ष्य शिरश्चक्षुपी नासिके ओने हृदयमालभ्य प्रत्यालम्भमप उपस्पृशे. दित्येव वा द्विशरमाचम्य,- प्रणवस्य परब्रह्म ऋपिः । अनिर्देवता गायत्री छन्दः । सप्तानां व्याहृ- तीनां याज्ञिक्यो देवता उपनिपद पयः । अनिर्वायुः सूर्यो वृहस्पतिवरुण इन्द्रो विश्वे देवा इति क्रमेण देवताः । गायत्र्युष्णिगनुएमृहती पद्वित्रिपुन्ज गतीति प्रमेण च्छन्दासि । गायच्या अग्निविश्वामित्रश्चर्षिः सविता देवता गायत्री छन्दः, शिरोमत्रस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिपद पयः । अगदयो देवता यजुश्छन्दः सर्वेपा प्राणायामे विनियोगः- ॐ भू, ॐ भुव , मुव , भूर्भुव सुवरोम् " इति ब्रह्मविष्णुशिवान्क्रमण ध्यायन्पूरककुम्भकरेच. कक्रमेण त्रिरभ्यसेत् । अथवा कुम्भकेनैव विरभ्यसेत् । ॐ ब्रह्मेत्यस्य पुरोनम इत्यन्तस्य यानिस्यो देवता उपनिपदो ब्रह्मयजुः माणायामे विनियोगः- ॐ तद्वायु ॐ तत्पुरोनम तेन वा माणायाम कुर्यात् । इति प्राणायामयं कृत्वा सध्या ध्यायेत् । मध्याहसंध्या युवति घेता घेताना श्वेनगन्यानुलेपना निना परमूलपरव. भयधारिणी पाहना रुद्ररूपिणी सारिरी ध्यायामीनि सूगाभेदेन ध्याला ० था। ग घ ८ वरि । ३गप पार । ३१ ·दधातन , २४२ मगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [मध्याइसंध्याप्रयोगः] (सकल्पमार्जनादि) देशकालो संकीर्स श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ मध्याह्नसंध्योपास्ति करिप्य इति संकल्पं कृत्वा- आपो हि ति मत्रत्रयस्यामिविधे देवा वाऽऽपो गायत्री । मार्जने विनि- योगः-ॐ आपो हि छा• च नः" इति कुशोदकर्मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैत्रंग- न्तेऽर्धर्चान्ते पादान्ते वा मार्जनं कुर्यात् । पादान्ते मार्जनपक्षे “ तस्मा अरं गमाम यः" इत्यन्तैः पादैः शिरस्यसयोश्च प्रतिपादं मोक्ष्य, "ॐ यस्य क्षयाय जिन्वय " " आपो जनयथा च नः । इति द्वाभ्यां कण्ठाधः मोक्षेदिति विशेषः । अथवा-ॐ आपो हि छा मयोभुवः ' शिरसि । 'ता न ऊर्ने पादयोः। ' महे रणाय चक्षसे' हृदि । यो वः शिवतमो रस. ' हृदि । तस्य भाजयतेह नः ' पादयोः । ' उशतीरिव मातरः ' शिरसि । तस्मा अरं गमाम व: ' शिरसि । ' यस्य क्षयाय निन्वय ' हृदि । आपो जनयथा च न.' पादयोः । इति मार्जनकमः। तत आपो वा इदमित्यनुवाकस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिपद आपो यजुः । सर्वात्मकत्वेनावभिध्याने विनियोगः-"ॐ आपो वा इद५० राप ॐ " इति सर्वात्मकत्वेनापोऽभिध्यायेत् । तत आपः पुनन्त्वित्यस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिपद पयः । आपः पृथिवी ब्रह्मणसतिब्रह्म च देवताऽष्टपदा, अष्ट्रिच्छन्दः । उदकपाशने विनि. योगः-"ॐ आपः पुनन्तु पृ० ग्रह स्वाहा " इत्युदकं पियति । ततो द्विराचम्य पुनर्जिनं कुर्यात् । प्रणवस्य परब्रह्मर्पिः । अग्निदेवता गायत्री छन्दः । व्यस्तसमस्तव्याहृतीनां प्रजापतिपिः । अमिवायुसूर्यमजा- पतयो देवताः । गायत्र्युष्णिगनुपुत्गृहत्यश्छन्दांसि । गायच्या विश्वामित्र प्रापिः । सविता देवता गायत्री छन्दः। दधिकाण इत्यस्य विश्वे देवा दधि- क्रावाऽनाप् । आपो हि ऐति मनत्रयस्यामिविश्वे देवा वाऽऽपो गायत्री। यचिद्धि त इति मननयस्य विश्वे देवा पयः । वरुणो देवता प्रथमस्य गायत्री छन्दः । द्वितीयतृतीययोखिष्टुप् । हिरण्यवर्णा इति पत्र. चतुष्टयस्यामिरापत्रिष्टुप् । पवमानानुवाकमन्त्राणां प्रजापतिपिः पर. मानमुवर्जनादयो लिझोका देवताः । गायत्र्यनुष्टुत्रिष्टुयिति छन्दांसि । क. 'काने ।

·२४३ [मध्याह्नसंध्याप्रयोगः] संस्काररत्नमाला । (पापपुरुषोत्सारणाद्यासनविध्यन्तम् ) व्यस्तसमस्तव्याहृतीनां पूर्ववत्पुनप्याद्युक्त्वा द्रुपदेत्यस्य विश्वे देवा आपोs- नुष्टुप् । सर्वेषां माने विनियोगः । ओमिति प्रणवान्ते मार्जयित्वा व्याहृत्यन्ते द्वितीय मार्जनं कृत्वा गायत्र्यन्ते तृतीयमवशिष्टमत्रान्ते चतुर्थमिति मार्जयेत् । प्रतिमन्त्रं मानमिति केचित् । ततो गोकर्णवत्कृते दक्षिणे हस्ते जलमादाय तत्र श्वासं त्यजन्नासिकाग्रे पापपुरुपं स्मरन्, मुपदेत्यस्य विश्वे देवा आपोऽनुष्टुप् । पापपुरुपोत्सारणे विनियोगः- "ॐ दुपदादिव० तु मैनमः " इत्यनेन पापपुरुपमुत्सार्य तजलमनवलोकय- न्स्सस्य वामभागे भूमावेव क्षिपेत् । तत उत्थाय सूर्याभिमुख आदित्यं रुद्ररूपां सावित्र्यभिधां संध्यां चाभेदे- नाभिध्यायन्हस्ताभ्यां जलमादाय, समस्तव्याहृतीनां प्रजापतिः प्रजापतिहती । गायत्र्या विश्वामित्रः सवि- ता गायत्री। जलाभिमन्नणे विनियोगः --" ॐ भूर्भुवः सुवः । ॐ तत्सवितुर्व- रेण्यं चोदयात् " इति तजलमभिमन्य दक्षिणनासापुटेन तत्राऽऽदित्यमण्ड- लस्थं तेजः समागतं विभाव्य व्याहृतीनां गायत्र्याचादिकं पूर्ववत्स्मृत्वाऽ. र्घ्यदाने विनियोग इति विनियोगं च स्मृत्वा समस्तव्याहृतिसहितां गायत्री संततामुक्त्वा सवित्रे साविच्या इदमद्यं न ममेति सूर्याभिमुख ऊर्य जलमन- लिनोक्षिपजलेऽर्य दद्यात् । पोडशाक्षरस्य शिरोमवस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिपदोऽवादयो यजुः । रक्षोपहननार्थ क्षिप्तस्य ज्योतिपः पुनः स्वस्थाने स्थापने विनियोग:-"ओमापो ज्यो. सुवरोम् " इति तत्तेजो वामनासापुटेनाऽऽकृप्प स्वस्थान आगतं विभावयेत् । एवं पुनर्मलग्रहणादि ज्योतिपः स्वस्थानस्थापनान्तं द्विवारं कृत्वाऽऽत्मानं प्रदक्षिणीमुनसावादिलो ब्रह्मेत्यात्मानं परिपिच्याऽऽसीनोऽप उपस्पृशेत् । तत उपविश्य द्विराचम्य माणानायम्यापः स्पृष्ट्वा अपकामन्तु भूता० समारभे" इति भूतान्युत्सार्य दभैरुदकेनाऽऽसन- देशं मोक्ष्य तन दर्भायासनमास्तीर्य- समस्तव्याहृतीनां मनापतिः प्रजापति…हत्ती । पृथ्वीत्यस्य मन्त्रस्प मेरुपृष्ठे ऋपिः फर्मपृष्ठं देवता मुतलं छन्दः । आसनोपपेशने विनियोगें:--"ॐ मुर्भुतः 11. ' दिग. प. 1. 'नोस 11 क. रा. 'मृषिः। ए. ग. प. .ग.-।

·२१४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [मध्याह्नसंध्याप्रयोगः] (आत्माभ्युक्षणादिगायत्रीजपसमाप्लन्तम् ) सुवः ॥ "ॐ पृथ्वि त्वया धृता लोका. त्व च• चाऽऽसनम्" इत्यासन उपविश्य पूर्ववत्माणायामत्रयं कृत्वा- समस्तव्याहृतीनां प्रजापतिः प्रजापतिवृहती । आत्माभ्युक्षणे विनि- योगः- “ॐ भूर्भुवः सुवः' इत्यात्मानमभ्युक्षेत् । अथ न्यासः। तत्सवितुर्हृदयाय नमः, हृदये । वरेण्यं शिरसे स्वाहा शिसि । भों देवस्य शिखायै वपद, शिखायाम् । धीमहि कवचाय हुम्, उरसि । धियो यो नो नेत्रत्रयाय वौपद, नेत्रभ्रूमध्येषु। प्रचोदयादखाय फद, करतलास्फोटने. नास्त्रं माच्यादिदशदिक्षु । अयं च न्यासः कृताकृतः। आयात्वित्यनुवाकस्थमन्त्राणां याज्ञिक्यो देवता उपनिपद पयः। सूर्या- भिन्ना रुद्ररूपिणी सावित्र्यभिधा संध्या देवता । प्रथमद्वितीययोरनुष्टुप् । सर्ववर्ण इत्यस्य द्विपदा गायत्री । ओजोऽसीत्यस्य श्रियमावाहपामीत्यन्तस्य यजुः । आवाहने विनियोगः-" आयातु वरदा देवी अ० श्रियमावाहयामि "। इत्येतैरावास- भणवस्य परब्रह्मर्पिः । अग्निर्देवता, गायत्री छन्दः । समस्तव्याहृतीनां मनापति. मजापतिवृहती । जपे विनियोगः-- गायत्रिया गायत्री छन्दो विश्वामित्र ऋपिः सविता देवताऽनिर्मुखं ब्रह्मा शिरो विर्हदयर रुद्रः शिखा पृथिवी कुक्षिः पञ्चशीपोपनयने विनियोगः, इत्यूप्यादि स्मृत्वा मौनी चापल्यरहितोऽभापमाणो नासाग्रदृष्टिरुन्नतगात्र एकाग्रचित्तः, देवस्य स्वभ- काशस्य सवितः श्रीसूर्यस्प वरेण्यं वरणीयं भर्गस्तेजो धीमहि ध्यायेम यो नो थियोऽस्माकं बुद्धीः प्रचोदयात्स्वरूपे प्रेरयतीत्यर्थं मनस्यनुसंदधदुपांश्वष्टोत्तर- सहस्रमष्टोत्तरशतमष्टाविंशति( ति वा ) यथाशक्त्युपनयनोपदिष्टवतीयपा- उधर्मेण जपं कुर्याद । जपसमाप्ती पुनः पढइन्यासान्कुर्यात् ।। " मध्यासंध्याप्रयुक्केन गायत्रीनपनेन च । अध्यष्टशतनप्येन रुद्रात्मा प्रीयता रविः" इति जपं निवेदयेत् ।

·" [मध्याह्नसध्याप्रयोग] संस्काररत्नमाला । २४५ (सूर्योपस्थानादि समाप्य तम् ) सहस्रादौ शतपदस्थाने सहस्र(सा)[ दि] पदम् । ततो द्विः सद्विाऽs- चम्य भाणानायम्य- उद्यमित्यस्याग्निर्विश्वे देवा वा सूर्योऽनुष्टुप् । उदु त्यमित्यस्य सोमः सूर्यो गायत्री । चित्रं देवानामित्यस्य सोमो विश्वे देवा वा सूर्यविष्टुप् । तच्चक्षुर्देव हितमित्यस्य सोमः सूर्यो गायत्री । य उदगादित्यस्य सोमः सूर्य- स्त्रिष्टुप् । हरसः शुचिपदित्यस्य विश्वे देवा अनिर्वा सूर्यों जगती । सूर्योप- स्थाने विनियोगः- ॐ उद्वय तम" "ॐ उदु त्य जात." "चित्र देवाना." " तच्चक्षुर्दे० " " य उदगा." हस शुचिप० " इत्येतैरूलवाहुरा- दित्यमुपतिष्ठते। उत्तमे शिखर इत्यनुवाकमवयोर्याज्ञिक्यो देवता उपनिषद पयः सूर्या- भिन्ना रुद्ररूपिणी सावित्र्यभिधा संध्या देवता । प्रथमस्यानुष्टुप् । द्वितीयस्य त्रिष्टुप् । घृणिः सूर्य आदित्य इत्यनुवाकमवयोर्याज्ञिक्यो देवता उपनिपद पयो रुद्ररूपसावित्र्यभिधसंध्याभिन्नः सूर्यो देवता । प्रथमस्य गायत्री द्वितीयस्य यजुः । संध्याविसर्जने विनियोगः--" उत्तमे शिखरे• ब्रह्मलोकम् " " घृणि सूर्य आदि० रोम्" । इति संध्यां विसर्जयेत् । अन्तश्चरति भूतेप्चित्यादिमन्त्रद्वयस्य याज्ञिक्य उपनिपद पयः । आत्मा देवता प्रथमस्य द्विपदा गायत्री, द्वितीयस्य यजुः । आत्मोपस्थाने विनि- योग:-"ॐ अन्तश्वर ० रोम् " इत्यात्मानमुपतिष्ठते । नमः । गुरुभ्यो नमः । मातापितृभ्यां नमः । इत्यभिवाद्य सकदेव पूर्ववदाचम्य प्राणानायम्य विष्णुं सारेत् । इति मध्याह्नसंध्या। ततः संध अथ सायंसंध्या। पूर्ववदाचमनप्राणायामौ कृत्वा सायंसंध्यां वृद्धा कृष्णां कृष्णवस्त्रां कृष्ण १ क 'हस्रजपे श'।२ क 'म् । दशवार जपे " अनेन दाजप्येन रुद्रात्मा प्रायता रवि, इत्यूह' । त' । ३ प ड 'तो द्विज सकृदाव' । ग 'कृदाच' । ५ ग घ.. ऋषि । ६ग घ हाप,रु | ग घ इ. ऋषिः । ८ ग. घ८ उस्मरेत् । १ घ .. कृष्णवन्ना।

·- २४६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [सायंसंध्याप्रयोगः] गन्धानुलेपनां शहचक्रगदापद्मधरां गरुडवाहनां विष्णुरूपिणी सरस्वती ध्यायामीति सूर्याभेदेन ध्यात्वा देशकालसंकीर्तनायवभिध्यानान्तं कृत्वा- अग्निश्च मेत्यनुवाकमन्त्राणां याज्ञिक्यो देवता उपनिपद ऋपयः । अभिमन्यु मन्युपतपोऽहश्च देववाः । सन्तामित्यन्तो मन्त्री गायत्री दुरितं मयीत्यन्तः पतिः । अवशिष्टमत्रो विराट् । एकं यजुर्वा । उदकपाने विनियोगः- "ॐ अग्निश्च मा० यददा. सत्ये ज्योतिपि जुहोमि स्वाहा" इत्युदकं पीत्वाऽऽचम्य पुनः प्रणवल्याइतिगायत्र्यायोजयित्वा पाप्मानमुत्सार्य प्रत्यङ्मख उपविश्यैव सूर्याभेदेन सरस्वत्यभिधा संध्यां ध्यायनयंत्रयं भूमात्र पूर्ववदद्याद । तत्र सविने सरस्वत्या इदमय॒ न ममेत्यर्घ्यदानवाक्ये विशेषः । ततः पूर्ववत्मदक्षिणीकृत्याऽऽचमनप्राणायामौ कृत्वाऽपक्रामस्वित्यादिवि- धिना प्रत्यइमुखो गायत्रीजपं कृत्वा पूर्ववदुत्तरन्यासं कुर्यात् । तत्राऽऽयात्वि. त्यनुवाकमत्रेषु सूर्याभिन्ना विष्णुरूपिणी सरस्वत्यभिधा संध्या देवतेति देव. तावाक्ये विशेषः । ऋपिच्छन्दोविनियोगवाक्यानि तु समानान्येव । विसर्ज- नवाक्येऽपीय देवता ज्ञेया । शेपं पूर्ववत् । सायंसंध्याप्रयुकेन गायत्रीजपनेन च । अध्यष्टशतनप्येन विष्ण्वात्मा प्रीयता रविः" इति जपं निवेद्य संध्याविसर्जनं विधायोपस्थानं कुर्यात् । तद्यथा-इपं मे वरुण तत्वा यामीति द्वयोर्विश्वे देवा पयः । वरुणो देवता । प्रथमस्य गायत्री द्वितीयस्य त्रिष्टुप् । यचिद्धि त इति मनत्रयस्य विश्वे देवा ऋपपः । वरुणो देवता प्रथमस्य गायत्री द्वितीयतृतीययोस्त्रिष्टुप् । आदि. सोपस्थाने विनियोगः-"ॐ इम मे वरु०॥ " तत्त्वा यामि ॥ "यचिद्धि तेयरिक चेद० ॥"कितवासो० " इत्यादित्यं मत्पमुख उपस्थाय- या सदा सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च । साय प्रातर्नमस्यन्ति सा मा संध्याऽभिरक्षत्वों नमः॥ इति संध्यामुपस्थाय- नमः प्राच्य दिश इत्यादिमत्राणां स्वयंभूपिः। प्राच्यादिदिशस्वत्तदि- पपतयस्तत्तदिग्वासिदेवनाथ देवताः । नमो गायमुनयोरित्यस्य गगायमु. नान्तरवासिनो मुनयो देवता यपि । उपस्थाने विनियोगः-"ॐ नमः प्राच्यै दिशे या देभ्यच नमः " । इति प्राची दिशं तदधिपति तद्वासिदेवांथो- ततः- “ पस्थाय- ·[प्रात सध्याप्रयोग] संस्काररत्नमाला। २४७ " नमो दक्षिणायै दिशे " इत्याधस्तचन्मत्रैस्तत्तदुपस्थानं कुर्यात् । अवा- न्तरदिगाधुपस्थानमत्रस्य चतुर्वारमावृत्तिः सकूदेव वा । नमो गङ्गायमुनयो- रित्येतेन मुनीन्माङ्मुख उपतिष्ठत । केचित्तु प्रतीच्यादिकमोऽत्रेत्याहुः । अत्र चा संन्याविसर्जनम् । ततः संध्याय नम इलादि विष्णुस्मरणान्तं कुर्यात् । इति सापंसंध्या। अथ प्रातःसंध्या। पूर्ववदाचमनप्राणायामी कृत्वा प्रातःसध्या कुमारी रक्तां रक्तवस्त्रां रक्त- माल्या रक्तगन्धानुलेपना पुस्तकाक्षकमण्डल्वजिनकरा हमवाहनां ब्रह्मरूपिणी गायत्रीं ध्यायामीति सूर्याभेदेन ध्यात्वा देशकालसंकीर्तनायवभिध्यानान्तं कृत्वा- सूर्यवेत्यनुवाकमत्राणां याज्ञिक्यो देवता उपनिपद #पयः सूर्यो मन्युर्म- न्युपतयो रात्रिश्च देवताः । रक्षन्तामित्यन्तस्य गायत्री, दुरितं मयीत्यन्तस्य, पशिः। अवशिष्टमन्त्रस्य विराद । एकं यजुर्श । उदकपाने विनियोगः- "ॐ सूर्यश्च मा० यद्रानिया पापम रात्रिस्तद० सूर्ये ज्योतिपि जुहोमि स्वाहा इत्युदकं पीत्वाऽऽचम्य पुनः प्रणवन्याहृतिगायच्याद्यैर्जियित्वा पापपुरुप- मुत्सार्य तिष्ठन्मानुखः सूर्याभेदेन गायत्र्यभिधा सध्या ध्यायनञ्जलिनाऽ- यंत्रयं जलमध्य एव दद्यात् । तत्र सवित्र गायत्र्या इदमध्यं न ममेत्यर्य- दानवाक्ये विशेषः। ततः प्रदक्षिणादि न्यासान्तं कुर्यात् । तत्राऽऽयात्वित्यनुपराकमपु सूर्या- भिन्ना ब्रह्मरूपिणी गायव्यभिधा सध्या देवतेति देवतास्ये विशेषः । ऋपि- च्छन्दोविनियोगवाक्यानि तु समानान्येव । तत:--" प्रात सध्याप्रयुक्तेन गायत्रीनपनेन च । अध्यष्टशतमध्येन ब्रह्मात्मा प्रीयता रवि ॥ इति जपं निवेय सध्या विसृज्य मुकुलितकर आदित्यमुपतिष्ठते- पिनस्य चर्पगीकृत इत्यादिमन्नत्रयस्य विश्वे देवा ऋपयो मित्रो देवता। प्रथमस्य गायत्री, द्वितीयकृतीययोतिपुर । आदित्योपस्थाने विनियोगः- "ॐ मित्रस्य."" मित्रो जना." "प्रसमित्र " इत्यादित्यमुपस्थाप गप विधाय।ग पर ऋषि ।

·२४८ भट्टगोपीनाथदीक्षिवविरचिता [भोननविधिः] यां सदेति संध्यामुपस्थाय नमः प्राच्य दिश इत्यादि विष्णुस्मरणान्तं सायं- संध्यावर्या । इति मातःसंध्या। अथ प्रसङ्गादोजनविधिः। आयुष्कामः प्राइमुखः कीर्तिकामो दक्षिणामुखः श्रीकामः प्रत्यङ्मुखो निष्कामा प्रामुखः पित्र्यं विना नोदङ्मुखः कदाचन जीवन्मावपितृको जीवदन्यतरो वा दक्षिणामुखो नैव कदाचनेत्यभिसंधायोपविश्य समस्तव्या. हृत्तीनां पूर्ववहप्याद्युक्त्वाऽन्नोपस्थाने विनियोग इति विनियोगमुक्त्वा भूर्भुवः मुवरों तदन्नमाहियमाणमुपस्थाय परिविष्टं प्रणवव्याहृतिसहितया गायत्र्याऽ. भ्युक्ष्य तर्जन्यां रौप्यं धृतं चेन्निष्काश्य वामहस्तेन चतुरश्रमण्डले स्थापित भोजनपात्रं धृत्वा दक्षिणहस्तेन जलमादाय- ऋतं त्वेत्यस्याग्निरन्नं यजुः । अन्नपरिपेचने विनियोग:-" ॐ मत वा स० पिश्चामि " इति सायमन्नं परिपिञ्चति । सत्यं त्वतेनेत्यस्याग्निरनं यजुः । अन्नपरिपचने विनियोगः-"ॐ सत्य त्वतेन परिपिश्चामि " इति मातरनं परिपिञ्चति । ततो भोजनपानस्य दक्षिणतो दशाङ्गुलपरिमितं पञ्चागुलपरिमितं वा स्थलं त्यक्त्वा, तन तूप्णीमभ्युझ्यानात्किंचिदन्नं गृहीत्वा, व्यस्तव्याहृतीनामनिपिः समस्तव्याहृतीनां मनापतिपिः । अग्नि- पायुसूर्यमजापतयः क्रमेण चतसृणां देवताः । गायत्र्युष्णिगनुपुगृहेत्यः क्रमेण चतमृणां छन्दांसि, बलिनिवपने पिनियोगः- भूः स्वाहा अमय इदं० । पुनरभागृहीत्वा भुवः स्वाहा वायर इदं । पुनर्ग- हीत्वा- सुव. स्वाहा" सूर्यायेदं० । पुनहीला-" भूर्भुवः गुवः स्वाहा: मजापत्य इदं० । इति मायसंस्थमुसंस्थं वाऽभ्युक्षितप्रदेशे क्लीनिरपति । पलिपु न पा त्यागः । एवं सर्वेषु वलिपु । ततो पली-परिपिच्य हस्तं प्रक्षाल्प, अन्न पत इत्यस्यामिरनपविखिष्टुप् । अन्नाभिमवणे विनियोगः- ॐ अन्नपतेऽनस्य नो. चतुप्पदे " इत्सनमा भिमनयते । १ प. प. ८. वयो । २ ग. प. 'दस्यन्दा ।

·-- " [उपनयनप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। २४९ (भोजनविधि, भोजनस्वनियमा ) ततो गोकर्णकृतिना हस्तेन मापपरिमितं जलमादाय- श्रद्धायां माण इत्यादिप्रथमानुवाकमन्त्राणां याज्ञिक्यो देवता उपनिपदः माणा- दयो यजुः । आत्मनः परमात्मनि संयुक्तत्वभावने विनियोग:- श्रद्धाया प्राणे नि. श्रद्धायामपाने नि. मृतत्वाय इत्यात्मानं परमात्मनि संयुक्तं भावयित्वा, अमृतोपस्तरणमसीत्यस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिपद उदकं यजुः । उदक- पाने विनियोगः-~"ॐ अमृतोपस्तरणमासि " इति पुरस्तादुदकं पिबति । ततः श्रद्धायां माण इति द्वितीयानुवाकमत्राणां याज्ञिक्यो देवता उपनि. पदः प्राणादयो यजुः । आत्मनि होमे विनियोगः-"ॐ श्रद्धाया प्राणे नि. शिवो मा० प्राणाय स्वाहा " इति तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठैः परिविष्टादन्नादृतातादे- कामाहुति मुख जुहोति । " श्रद्धायामपाने० इति मध्यमानामिकागुष्टस्तथैव द्वितीयाम् । " श्रद्धायां व्या ० " इति कनिष्ठिकानामिकाहुस्तथैर तृतीयाम् । " श्रद्धा- यामु इति तननीरहिनाभिः सागुष्ठाभिः कनिष्ठातर्जन्पगुष्ठरेव पा तथैव चतुर्थीम् । “ श्रद्धायार समा०" इति सर्वांगुलीभिः पञ्चमीम् । त्यागे विकल्पः । अथा सर्वा आहुतयो मुक्तकनिष्ठिकेन करेण होतव्याः । ततः प्रजापति मनसा ध्यायंस्तूणी सम्झ्यो जुहुयात् । अयं च होमोs. नरसमविजानता दन्तः स्पर्शमकुर्वता मानव कर्तव्यः । अत ऊर्ध्वमनियमो मौनस्य । जीवत्पिनुकस्य प्राणाहुत्यूय मीन नास्त्येव । मौनलोपे विष्णुस्मरणम् । ततो भोजनपारमाधारोपरि संस्थाप्य दत्तांधतुरो क्लीनचिनिष्काश- पित्वा, असभवे तान्मच्चाय पादी भूमौ निधाय वामहस्तानुष्टतर्मनीमध्य- माभिधृतभोजनपारः पवाद मुक्तकेशो भुञ्जीयात् । गापय युक्षितं किंचिदन पने कस्मिचित्तदेशे पमियान्यदन्नं न गृहीयात् । भोजनान्ते तमुञ्जीयान् । चामहस्तेनानं न स्पृशेत् । न पादी शिरो बस्ति च स्मृगे । पदा भोजन " *निमायनिक पाठ । 1 1 २ ग, घ, स.विभुषधिगे। प. 'न् । पा। म.रा.

·२५० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [भोजनविधि.] (भोजनकर्तनियमा) पानं न स्पृशेत् । नौच्छिष्टाज्यं गृह्णीयात् । द्रवद्रव्याणि च । न प्रसृताङ्गुलिर्भु ञ्जीयात् । न फूत्कारसंयुतं नाजीर्णी नाविवभुक्षितो [न] बहु नाऽऽचासा नाऽऽद- शिरा न देवतायतने न प्रसारितपादो न वेष्टितशिरा न सशब्दं नोत्सङ्गकृत- भाजनो न ग्रासशेप न वहूनां + भुञ्जता त्वरान्वितो न ब्रह्म कीर्तयन्न भार्य- या सहन भिन्नभाजने न भूम्यां न पाणितले न तैलयन्त्रग्रावोलखलपेपणयन्त्र- शब्देपु जायमानेषु भुञ्जीयात् । यदि भुञ्जीयात्माणायामत्रयमष्टोत्तरसहस्रमष्टोत्तरशतं वा गायत्रीजपं कुर्यात् । उद्धृतपीतावशेपितमुदकं नैव पिवेत् । यदि पिवेत्तदा चान्द्रायणं चरेत् । प्राणाहुत्युत्तरं दक्षिणभाग उदकपात्रासंस्थापने प्राणायामनयमष्टशतं गाय- त्रीजपश्च । चण्डालपतितरजस्वलावाक्यं शृण्वन्नैकमपि ग्रासं भुजीयात् । यदि भुञ्जी. याचदैकाहमुपवसेत् । उदकपानकाले भोजनपात्रे मुखाद्यधुदकं पतेत्तदा तदनं न भुञ्जीयात् । यदि भुञ्जीयात्तदा सहस्रं गायत्रीजपं कुर्यात् । ब्रह्मचारी चेन्माषमुद्दारलवणादिवर्जमन्नं कांस्यव्यतिरिक्त पाने भुञ्जीत । स्मृत्यन्तरे ताम्रपद्मपपलाशेपु यो भोजनविधिः स गृहस्थेतरविषय इति केचित् । श्राद्धपरोऽयं विधिरित्यन्ये । ब्रह्मचारिपरोऽयमिति परे । अत्र पलाशे भोजनविधिर्वल्लीपलाशेतरविषयः । वल्लीपलाशे न भुञ्जीतेत्ति स्मृत्यन्तरे निषेधात् । ताम्रपत्पित्तलेऽपि निर्णयः । वटावत्थापनेपु सायकदलीपत्रे पलाशमध्यमप करे खर्परके पापाणे च सर्वेषां भोजन निपिद्धम् । अनापये' मानने शतवारं गायत्र्या जपः। आपदि दशवारम् । व्यहनत एव मापमुद्गलारलवणादिवर्जनं, तदूर्ध्व तु विकल्पः । + भुगनानामित्यात्मनेपदपाटो युक्त । १६ स 'लिभिमुं। २ रा नाजीर्ण ना' । ग. प ड नाजा । ३ क न कास्यभा । rक पंच कु । ५ राग ध्यप । ६ ग. प . 'पु भुभानो गायनी शतवार जपेत् । मा ·[उपनयनप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। (भोजनविधि) जीवरिपटकस्य प्राणाहुतिपर्यन्तमेव पात्रधारण न तूर्ध्वम् । सर्वपामप्येत- दिति केचित् । याचद्भोजनं पात्रधारणमजीवपितृकाणामिति बहवः । उदकपानकाले दक्षिणहस्तेन पानं धारयनुद्धृतोदकपात्रं वामहस्तेनाऽऽदाय दक्षिणमणिवन्धे तस्पानं संस्पर्य वामहस्तेनैव पिवेत् । केचित्तु वामहस्तेन धारयन्दक्षिणेनैव पिवेदिति वदन्ति । तता सर्व भुक्तोच्छिष्टमन्नमादाय,- "रौरवादिनिमनाना देहिनामन्नमिच्छताम् । तृप्तयेऽन्नमिद दत्तमक्षय्यमुपतिष्ठतु " ॥ इत्युच्छिष्टानभाग्भ्य उच्छिष्टमन्न दत्ता,- " रौरवे पूनिलये पद्मावुदनिवासिनाम् । अर्थिनामुदक दत्तमक्षय्यमुपतिष्ठतु " ॥ इत्यत्रोपर्युदकं दद्यात् । जीवत्पितृकस्याप्येतदिति केचित् । नेत्यन्ये । ततोऽमृतापिधानमसीत्येतस्य याज्ञि० पद उदकं यजुः । उदकपाने विनि- योगः- ॐ अमृतापिधानमसि " इत्युदक पीत्वोत्तिष्ठेत् । एकपङ्गयुपविष्टाना मध्ये यदि कश्चन नास्तिक्यात्ममादाद्वा भुजानेषु पूर्व- मुत्तिष्ठेत्तदा शिष्टं भोजनपानस्थमन्न परित्यजेत् । सकटेऽमिना भस्मना दर्भे- णोदकेन द्वारव्यवधानेन वा पतिभेदः कार्यः। भोजनपात्रे यदि लवणं शिष्ट भवेत्तदा तत्पात्रमस्पृशन्वामहस्तेन जलेन प्लावयेत् । यदि न प्लावयेत्तदा प्राणायामत्रयमष्टोत्तरशतं गायत्रीनपश्च । उत्त. रापोशनानन्तर भोजनपात्रस्पर्शे स्नान प्राणायामश्च । ततो भोजनपात्र निष्कायित्वा हस्तप्रक्षालनमकुर्वन्नेकवारं गण्डूपमे- वाऽऽदौ कृत्वा हस्तौ मुखं च यावल्लेपनिःसरणं तर्जनीरहिताङ्गुलिभिः प्रक्षाल्य लोहितनिःसरणं विना यावदन्तलग्नमुच्छिष्ट निर्गच्छति तावनि. प्काश्य पोडशगण्डूपान्कृत्वा मुखं पादौ च प्रक्षाल्य द्विराचम्य भूमिमुपलेप- + यित्वाऽभावे स्वयं विलिप्य पुनईस्तपादमक्षालन कृत्वाऽऽचम्य भूमि सस्पृश्य द्विराचम्य, माणाना ग्रन्धिरित्यस्य याशि० पद आत्मा यजुः । हृदयाभिमर्शने विनियोगः- ॐ प्राणाना ग्रन्थि० प्यायस्य" । इति हृदयमभिमृशति । * अन निष्काश्येति पाठो युक्त 1+ उपलप्यति पाटो युक्त । ग घर 'भाग्भ्योऽग्न। ग घड 'ययाणा'।

·२५० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [ भोजनविधि ] (भोजनकर्तनियमा) पात्रं न स्पृशेत् । नोच्छिष्टाज्यं गृह्णीयात् । द्रवद्रव्याणि च । न प्रमृताङ्गुलि . जीयात् । न फूत्कारसंयुतं नाजीर्णी नातिवभुक्षितो [न] बहु नाऽऽवासा नाऽऽद- शिरा न देवतायतने न प्रसारितपादो न वेष्टितशिरा न सशब्दं नोत्सङ्गकृत- भाजनो न ग्रासशेपं न वहूनां +भुञ्जतां त्वरान्वितो न ब्रह्म कीर्तयन्न भार्य- या सहन भिन्नभाजने न भूम्यां न पाणितले न तैलयन्त्रग्रावोलूखलपेपणयन्त्र- शब्देपु जायमानेषु भुञ्जीयात् । यदि भुञ्जीयात्माणायामत्रयमष्टोत्तरसहस्रमष्टोत्तरशतं वा गायत्रीज कुर्यात् । उदृतपीतावशेपितमुदकं नैव पिवेत् । यदि पिवेत्तदा चान्द्रायणं चरेत् । माणाहुत्युत्तरं दक्षिणभाग उदकपात्रासंस्थापने प्राणायामत्रयमष्टशतं गाय- जीजपश्च । चण्डालपतितरजस्वलावाक्यं शृण्वन्नैकमपि ग्रासं भुञ्जीयात् । यदि भुञ्जी. याचदैकाहमुपवसेत् । उदकपानकाले भोजनपात्रे मुखाद्यधुदकं पतेत्तदा तदन्नं न भुञ्जीयात् । यदि भुजीयात्तदा सहस्रं गायत्रीजपं कुर्यात् । ब्रह्मचारी चेन्मापमुद्क्षारलवणादिवर्जमन्नं कांस्यव्यतिरिक्त पाने भुञ्जीत । स्मृत्यन्तरे ताम्रपद्मपत्रपलाशेपु यो भोजनविधिः स गृहस्थेतरविषय इति केचित् । श्राद्धपरोऽयं विधिरित्यन्ये । ब्रह्मचारिपरोऽयमिति परे । अत्र पलाशे भोजनविधिर्वल्लीपलाशेतरविपयः । वल्लीपलाशे न भुञ्जीतेत्ति स्मृत्यन्तरे निषेधात् । ताम्रवत्पित्तलेऽपि निर्णयः । वटाश्वत्थार्कपत्रेषु सायकदलीप पलाशमध्यमपत्रे करे खपरके पापाणे च सर्वेषां भोजनं निपिद्धम् । अनापद्येयुं भोजने शतवारं गायत्र्पा जपः। आपदि दरवारम् । त्र्यहनत एव मापमुद्क्षारलवणादिवर्ननं, तदूर्वं तु विकल्पः । + भुनानानामित्यात्मनेपदपाटो युक्छ । 12 स 'रिभिर्नु । २ रा नाजीर्ण ना । ग घ ड नाजा । ३ क प कास्यभा। • 'पं च कु । ५ क स ग ध्यप । ६ ग घ र 'पु भुनानो गायत्रीं शतवार जपेत् । भा'।

·" [उपनयनप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। (भोजनविधि ) जीवस्पिटकस्य पाणाहुतिपर्यन्तमेव पारधारणं न तूर्ध्वम् । सर्वेपामप्येत. दिति केचित् । यावद्भोजनं पानधारणमनीवरिपतृकाणामिति बहवः । उदकपानकाले दक्षिणहस्तेन पानं धारयनुद्धृतोदकपानं वामहस्तेनाऽऽदाय दक्षिणमणिरन्थे तत्पानं संस्पर्ध वामहस्तेनैव पिरन् । केचित्तु वामहस्तेन धारयन्दक्षिणेनैव पिवेदिति बदन्ति । ततः सर्व भुक्तोच्चिष्टमन्नमादाय,- रौरवादिनिममाना देहिनामन्नमिच्छताम् । तृप्तयेऽन्नमिद दत्तमक्षय्यमुपतिष्ठतु " ॥ इत्युच्छिष्टान्नभाग्भ्य उच्छिष्टमन्न दत्ता,- "रोरवे पूयनिलये पद्मावुदनिवासिनाम् । अधिनामुदक दत्तमक्षय्यमुपतिष्ठतु " ॥ इत्पन्नोपर्युदकं दद्यात् । जीवपितृकस्याप्येतदिति केचित् । नेत्यन्ये । ततोऽमृतापिधानमसीत्येतस्य यानि० पद उदकं यजुः । उदकपाने विनि- योगः--" ॐ अमृतापिधानमसि " इत्युदक पीत्वोतिष्ठेत् । एकपत्युपविष्टानां मध्ये यदि कथन नास्तिक्यात्ममादादा भुानेपु - मुत्तिष्ठेचदा शिष्टं भोगनपानस्थपानं परित्सनेद । संकटेऽमिना भस्सना दर्भे. गोदकेन द्वारव्यवधानेन वा पशिभेदः कार्यः । भोजनपाने यदि लवणं शिष्टं भोत्तदा नत्पानमस्पृशन्वामहस्तेन जलेन सावयेत् । यदि न लावयचदा माणायामत्रयमष्टोत्तरशतं गायत्रीमपच । उत्त. रापोशनानन्तरं भोजनपात्रस्पर्शे मान प्राणायामय । ततो भोजनपात्र निष्काशयित्वा हस्तमक्षालनममुर्वनेकवारं गण्टुपमे- चाऽऽदी हत्या हस्तौ मुखं च पावलेपनिःसरणं तननीरहिताहुलिभिः मक्षाल्य लोहितानिःसरणं गिना यावदन्तलममुस्उिष्टं निर्गच्छति तावन्नि. कास्य पोरगण्डपान्त्या मुग पादौ च मशाल्प द्विरानम्प भूपिमुपलेप- + पित्वाऽभावे सयं विलिप्प पुनईस्तपादमसालनं छत्याऽऽचम्प भूमि संस्पृश्य दिराचम्प, प्राणानां ग्रन्धिरिलस्य यानि० पद आत्मा यजुः । हृदयाभिपर्शने विनियोगः- ॐ प्राणानां प्रभिः प्यायम्य" । इति हृदयपभिमाति। •भर निपाटो युष्यनि पाया गुरु । 14..'मग्न्याग, प.,''।

·२५२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- भोजनविधि.] (भोजनानन्तर करणीयो विधिः) ततः पुनराचम्प, अङ्गुष्ठमानः पुरुप इत्यस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिपदः परमात्माऽनुष्टए । दक्षिणपादाङ्गुष्ठे दक्षिणपाणिजलनिःस्रावणे विनियोगः-“ॐ अङ्गुष्ठमात्रः पु. भुक्" इति दक्षिणपादाङ्गुष्ठे दक्षिणं पाणि निःसावयति । श्रद्धायां प्राणे निविश्येत्यादिमन्त्राणां याज्ञिक्य उपनिपद आत्मा यजः । हुतानुमत्रणे विनियोगः--"ॐ श्रद्धाया प्राणे निविश्यामृत५ हुतम् । प्राणमन्ने. नाऽऽप्यायस्व । श्रद्धायाम० समानमन्नेनाऽऽप्यायस्व " इत्यूर्ध्वहस्तो हुतानुमवणं कुर्यात् । ब्रह्मणि म इत्यस्य याज्ञिक्य उपनिपद आत्मा यजुः । स्वस्मिन्नात्म- योजने विनियोगः-“ ॐ ब्रह्मणि म आत्माऽमृतत्वाय " इति स्वस्मिन्नात्मानं योजयेत् । स्वं हृदयम् । एतावत्कर्तुमशक्तावनाभिमवणान्तं कृत्वा, " ॐ अमृतोप० मप्ति " इत्युदकं पीत्वा, "ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा " इत्येतैरेव मन्त्रैः पूर्ववदाहुतीर्तुत्वा वलिनिष्काश. नादि सर्व पूर्ववत् । भोजनान्तेऽमृतापिधानमसीत्युदकपानमेव नान्यत्समनक कर्मजातम् । इत्यशक्तौ विधिः। ततो वाम इत्यादिमत्राणां याज्ञिस्य उपनिषदो वागादयो यजुः । वागा- द्यालम्भे पिनियोगः-"ॐ वाम आसन् " इति मुखमालभते । "ॐ नसोः प्राण. " इति नासिके युगपत्सकदेवं मनो द्विवचनलिङ्गात् । “ॐ अक्ष्योश्चक्षु." इति चक्षुपी तथैर । “ ॐ कर्णयोः श्रोत्रम् " इति श्रोगे । “ ॐ वाहोलम् ॥ इति याहु । 'उरुवोरोजः' इत्यूलै । याहन्तानां दक्षिणहस्तेन क्रमेण । जोंस्तु वामहस्तेनय । मुसादीनि यथायथं दक्षिणवामहस्ता-पाम् । एतेप्वपि दिवचन लिङ्गात्सहदेव मन्त्रः । अरिष्टा० इति सर्वाण्यङ्गानि । सहदेव मनः। चयः सुपर्णा इत्यस्य याशिस्य उपनिपदः सुपर्णात्रिष्टुप् । चक्षुर्निमान्ने ग पर. 'शिस्यो देवता ।२ ग. प... 'शिस्यो देवता उ'३ क. 'त् । ए'। गए इ. 'सिम्यो देवता उ'। ५ रा. हा योग्रादिपु दाभ्यां हाताभ्यो सहर । एते। ग प... 'शिस्यो देवता ।

·परिवेपे शाकादीनां स्थानानि संस्काररत्नमाला। २५३ (बलिदानाकरणे, भोजने परस्पर स्पर्श च प्रायश्चित्तम्) विनियोगः। ॐ वयः सु० बद्धान्" इति चक्षुपी निमजीत । अङ्गुष्टेन दक्षिण- मनामिकयोत्तरम् । नमो रुद्रायेत्यस्य याशिस्यो देव० पदो रुद्रविष्णू यजः । उपस्थाने विनि- योग:--" --" ॐ नमो रु. पाहि " इति रुद्रविष्णू उपतिष्ठते । त्वमग्ने द्युभिरित्यस्य याज्ञिस्य उपनिपदोऽग्निस्त्रिधुम् । अन्नपाचनार्थमग्न्यु. पस्थाने विनियोग:- :-" ॐ त्वमग्ने द्युभिः शुचिः" इति जाठरमभिमुपतिष्ठते । शिवन म इत्यस्य याज्ञिक्य उपनिपदोऽग्निनिष्णुप् । प्रार्थने विनियोगः-- " ॐ शिवेन " इति प्रार्थयेत् । परिवेपणे शाकादीनां स्थानान्याह स्मृतिरत्नाकरे जातूकमे:- "शाकादि पुरत. स्थाप्यं भक्ष्यं भोज्यं च वामतः । संस्थाप्य ओदनो मध्ये दक्षिणे घृतपायप्तम् ॥ ओदनस्यापरार्धे तु दद्यादुपरि सूपकम् " इति । सूपकं सूपम् । स्वार्थे कः। पलिदानाकरणमायश्चिचमाह जातूकमे अकृत्वा यश्चित्रवलिं ते विग्रस्त्वनापदि । प्राणायामय कृत्वा गायव्यष्टशत जपेत् " इति । भोजनादौ बलिं मुक्त समुद्धार्थव भोजनम् । अनुद्धार्य तु यो मुझे प्राणायामाएक चरेत्" इति । समुदायेंति णिच्प्रयोगादन्यकर्तृकमुदरणम् । न स्वकर्तृकमिति गम्यते । अपोशा(आपोश)नाकरणप्रायश्चित्तमाह संवतः- " अपोशा(आपोश)नमकृत्वा तु भहे योऽनापदि द्विनः । भुजानस्तु यदा घूयादाययष्टशन जपेत् " इति । अपशतमष्टोत्तरशतम् । भोजने परस्परं पर्ने स्मृतिसारे- "यदि भोजनकाले तु ब्राह्मणो ब्राह्मणं शृशेत् । त्यात्वा तदन्नमुत्याय प्राणायामनय चरेत् ॥ इति । + अस्मादनन्तरं यत्युद्धरणाहरणेसधिक पटिवयं तथा सति भोजनादापित्यादिगभ्यत इत्यन्तो प्रन्य सगच्छते १५ प्रन्याऽपि इत्येव या योध्यम् । “ ग. प.ह. 'लियो देवता । ग. २. 8 'बिस्यो देवता । ३ क. रा. 'त् । बलि' । क. रा. ति। 1५ क.उ.ति । जाणे । ६ स, '। आपो' ।

·- भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [उपनयनप्रकरणम्) (यज्ञोपवीत विना भोजने प्रायश्चित्तम् ) प्रयोगदर्पणे स्मृत्यन्तरे तु- "यदि भोजनकाले तु ब्राह्मणो ब्राह्मण स्पृशेत् । तदन्नमत्यजन्मुक्त्वा गायत्र्यष्टशत जपेत् ॥ इत्युक्तम् । यज्ञोपवीतं विना भोजने रघुहारीत:- "विना यज्ञोपवीतेन भुङ्क्ते तु ब्राह्मणो यदि । स्नान कृत्वा जप चैव उपवासेन शुध्यति" इति । जयो गायच्याः । इद च ज्ञानदः। अज्ञानतस्तु- ब्रह्मसूत्र विना भुढे ब्राह्मणो यद्यकामत । गायत्र्यष्टसहस्रेण प्राणायामेन शुध्यति" । इति संवतॊक्तं द्रष्टव्यम् । अष्टसहस्रमष्टोत्तरसहसम् । (* स्मृत्यन्तरे-) नीलीक्षेत्रोत्पन्नान्नादिभुक्तौ चान्द्रम् । नीली धृत्वा यदन्नादि दीयते तत्र दातुर्भोक्तुश्च सातपनम् । यत्त शहा- " नीलीवस्त्र परोधाय भुक्त्वा स्नानाहको भवेत् " इति । तदज्ञानविषयम् । स्मृत्यन्तरे-" कम्बले पट्टसूत्रे च नोलोदोपो न विद्यते " इति । स्मृत्यन्तरे-" भुक्त्वाऽनाचम्योत्थाने सद्य स्नानम्, अस्थिपितान्नभक्षणे घृतप्राशन, दन्तपाते च, एव मुखे रक्तादिदुष्टे त्रिरात्र, दीपोच्छिष्ट मम्यहोच्छिष्ट च तैल भुक्त्वा नक्तमाचरेत् " इति । भोजनकाले रेतोसूत्रपुरीपोत्सर्गे ब्रह्मपुराणे- "रेतोमूनपुरीपाणामृत्सर्गश्चत्प्रमादत । तदादौ तु प्रकर्तव्या तेन शुद्धिर्मुदाऽम्बुभि । पश्चादाचम्य तु जले जप्तन्यमघमर्षणम्" इति । एतदनिर्णयासविषयम् । " * धनुथहान्तर्गतो अन्य क ग पुस्तकातिरिफपुस्तकेषु न स्ति।

·॥ [उपनयनप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। २५५ (भोजनकालेऽशुचितादिदोपे प्रायश्चित्तानि ) सकृनिगीणग्रासे तु, आपस्तम्बः- "भुझानस्य तु विप्रस्य कदाचित्स्रवते गुदम् । उच्छिष्टमशुचित्व च प्रायश्चित्त कथ भवेत् । आदौ कृत्वा तु वै शौच ततः पश्चादुपस्पृशेत् । अहोरात्रोपितो भूत्वा पश्चगव्येन शुध्यति " इति । यत्तु शातातपः- कृत्वा मूत्रविडुत्सर्ग मोहागुतेऽथवा पिवेत् । पिरात्र तत्र कुर्वीत प्राणायामत्रय तत " इति । तद्भूयो ग्रासाशने । राित्रमित्यनन्तरमुपोपणमिति शेषः । विडुत्सर्गः पुरीपोत्सर्गः। भोजनकालेऽशुचितायां शातातपः- अथ भोजनकाले चेदशुचिर्भवति द्विज । भूमौ निक्षिप्य त ग्रास स्नात्वा विप्रो विशुध्यति । भक्षयित्वा तु त ग्रासमहोरात्रेण शुध्यति । अशित्वा सर्वमन्न तु घिरानेण विशुध्यति " इति । (+ एतत्सर्वं माणाहुत्युत्तरं ज्ञेयम् । दुष्टान्नाशने ब्रह्मपुराणे- भक्ष्य त्वमक्ष्यवाक्येन(ण) यद्दद्याद्रोपधर्मत । गुरोरपि न भोक्तव्य वान्दुष्ट तन्महापदि" इति । एतत्मायश्चित्तमाह गौतमः, वाग्दुष्यादि प्रकम्प- " छर्दन घृतप्राशन च " इति । एतचाकामतः। कामतस्तु सङ्क:- वाग्दुष्ट भावदुष्ट च भानने मावदूषिते । भुत्वाऽन्न तु द्विज पश्चात्रिरात्र तु व्रती भवेत् " इति । * व्रतमत्र यावकम् ।) + धनुचिहान्तर्गतो प्रन्यो प ८ पुस्तस्यानास्त । * एतत्प्रभृति भाजनविधिसमाप्तिप- चन्तो प्रन्यो नारित स पुस्तके। स ग घ. १ 'ति । नि। उ, ग, घ द.'५ । एनयो प्रासाशने । वि।३॥ 'ति ।।४ क 'याहाप। " " ·- २५६ भगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [उपनयनप्रकरणम्] (सिद्धाने केदाकीटादिपाते प्रायश्चित्तम् ) संवत: केशकीटावपन्नं च नीलीलाक्षापघातितम् । स्नायवस्थिचर्मसंसृष्टं भुक्त्वा तूपवसेदहः" इति । इदमापद्यकामतः। अनापदि कामतस्तु शङ्खः- दूपितं केशकीदैश्च मानीरैपकैस्तथा । मक्षिकाचटकैश्चैव त्रिरात्रं तु व्रतं चरेत् " इति । कामतोऽभ्यासे प्रचेताः, दुष्टकीटानुपक्रम्प,-- " एतैः काकादिभिश्चैव यदन्नं दूषितं भवेत् । तदनं कामतो जग्ध्वा कृच्छू सांतपन चरेत् ॥ इति । अकामतोऽर्धम् । यत्त्वाह विष्णु:- भुक्त्वाऽस्पृश्यं तथाऽऽशौचिकोटकेशैश्च दूपितम् । कुशोदुम्बरबिल्वाद्यैः पनसाम्बुजपत्रकैः ॥ शहपुप्पीसुवर्चादिकार्थं पीत्वा विशुध्यति " इति । तदापयशक्तविषयम् । सिद्धान्ने केशकीटादिपात तु प्रचेता:- " अन्नं भोजनकाले तु मलिकाकेशर्पितम् । अनन्तरं + स्पृशेदापस्तदन्नं भस्मना स्पृशेत् " इति । ब्राझेऽपि-" चण्डालपतितामध्यैः कुनखैः कुष्ठिभिस्तथा । ब्रह्मनसूतिकोदश्याकौलेयककुटुम्बिनिः । दुरब्यु)ष्टं वा केशकोटाक्तं मृगस्मकनकाम्बुभिः । शुद्धमद्यात्सदलेख प्रदुष्टं दुष्टमेव च ॥ इति । कौलेयकः श्वा । कुटुम्बी कीटविशेषः । व्युष्टं पर्युषितम् । यत्तु कीटादिभिः सहैव पकं तत्तु वर्जनीयमेवेत्साह हारीत:- " विशुद्धमपि चाऽऽहारं मशिकौक्रिमिनन्तुभिः । केशरोमनर्वाऽपि पितं परिवर्जयेत् " इति । + सरपुस्तषु दीपाल. म चाऽऽयः । १ क. तिनम् । २ प. द. " पिं- बाटा'। ३ प. ८. 'हिना तथा । १ घ. इ. 'कामि ।

·[उपनयनप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। २५७ (भोजनविधि ) कचिदपवादमाह यम:- " देवद्रोण्या विवाहेषु यज्ञेषु प्रकृतेपु च । काकै श्वभिश्च सस्पृष्टमन्न तन्न विवर्जयेत् । अन्न तन्मानमुद्धृत्य शेप सस्कारमहति । घृतस्य प्रोक्षणाच्छुद्धिवाणामतितापनात् । सस्पर्शाच भवेच्छुद्धिरपामग्नेतस्य च । छागेन मुखसस्पृष्ट शुचि चैव हि तद्भवेत् " इति । संवर्त: शूद्राणा भाजने मुक्त्वा अथवा मिनभानने । अहोरात्रोपितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति " इति ।। भिन्नभाजनं कांस्यमेर- " ताम्ररजतमुवर्णाश्मशङ्खस्फटिकाना भिन्नमभिन्नमपि " इति देवलस्मरणात् । " भिन्नकास्ये तु योऽश्नीयान्नद्या स्नात्वा जपेटिन । गाय-यष्टसहस्र तु एकभुक्तस्तदा शुचि " इति वौधायनोक्तेश्च । एतच्च ज्ञानता, संवतॊक्तं त्वज्ञानविषयम् । यत्तु पराशर:- " भिन्नभाण्डे तु भुजानो ह्यज्ञानेन द्विजोत्तम । सुवर्णोदकसस्पृष्ट वृत प्राश्य विशुध्यति " ॥ इति संबोक्तिसमानविपर्य तदिति द्रष्टव्यम् । + स्मृत्यर्थसारे परिवेपणे रजोदृष्टौ तत्स्पृशन्नस्य त्यागः। एवं चण्डाल. सूतिकादिस्पृष्टेऽपि । भुञानस्य क्षुते संग्रहे- क्षुत भोजनमध्ये पेज्जायते यस्य कस्यचित् । आदित्य जन्मभूमि च स्मरेत्प्रोसितमस्तक " इति । इति भोजनविधिः। * अस्मा पुरतो ए ४ पुस्तम्योरनुपद धनुभिमन्य मगृहीतो मन्या वतते । एतलकि- दय क. पुस्तक भुनानस्थेत्यादिमस्तक इतासन्तप्रन्यासुरतो वर्तत । घ. घृतानी ।२२ स्फाटि । ३ क स 'कास्ट । ग घ. 'स्पृटे । भु।

·२५८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचित्ता- [उपनयनप्रकरणम्] (ब्रह्मचारिकर्डक सायप्रात. समिदभ्याधानम् ) अथाग्निकार्यसंज्ञकं समिदभ्याधानमुच्यते । तत्रेदं गृह्यम्--- " उभी काली सायरसायं वा समिधोऽम्यादधाति पुरस्तात्परिपे- चनायथा ह तद्वसको गौर्यमिति प्रदक्षिणमाग्ने परिपृज्य परिपिञ्चति यथा पुरस्ताद्याहृतिभिः समिधोऽम्यादधात्येकैकशः समस्ताभिश्चैपा ते अग्ने समित्तया वर्धस्व चाऽऽच प्यायस्व । वर्धिषीमहि च वयमा च पासिपी. महि स्वाहा । मेधा म इन्द्रो० खनौ स्वाहा। अप्सरासु च० जुंपतार स्वाहा । आ मा मेधा सु० जुपन्ता स्वाहेति तथैव परिमृज्य परिपि- ञ्चति यथा पुरस्ताद्यते अग्ने तेज इत्येतैरुपतिष्ठते मयि मेधा मयि प्रजामिति च " इति । अस्पार्थः- उभी कालौ सायंप्रातः सायमेव वा समिधोऽभ्यादधाति, आसमावर्तनम् । अहरहः काठकलापमित्यतोऽहरहरित्यनुवर्तनीयम् । अन्यथा सायंसमिदाधानपक्ष एवं वीप्साश्रवणादात्तिः स्यात् । उभी कालावित्य- स्मिन्पक्षे न स्याद्वीप्साया अश्रवणात् । न चैवं सायमित्यत्र वीप्सावचनं व्यर्थ- मिति वाच्यम् । सर्वत्र यः प्रथम प्रकान्तः पक्षः स एवाऽऽन्तं कार्य इतिपरि- भाषाज्ञापनार्थत्वात् । न च प्रक्रमातु नियम्यत इति वचनादेव सिद्धिः । तस्याननिर्वाप्यविषयत्वात् । अथवाऽहरहरिति नानुवर्तते । न चैवं सायमित्यत्रैव वीमाश्रयणादात्तिः स्यात् । उभौ कालावित्यस्मिन्कल्प न स्याचस्या अश्रवणादिति वाच्यम् । अनुकल्पपक्षे वीप्सयाऽऽवृत्ती सिद्धायां कैयुतिकन्यायेन मुख्यकल्पेऽपि तसिद्धेः । अस्मिन्व्याख्याने परिगृहीतपक्षः प्रक्रमातु नियम्यत इत्यनेनैव सिध्यति । पुरस्तात्परिपेचनाद्यथा ह तद्वसवो गौर्यमित्यनेन मन्त्रेण प्रदक्षिणमान्याय- तनं सोदकेन पाणिना संमृज्य परिपिञ्चति यथा पुरस्तात्, उपनयनोक्तेन पूर्व- परिपेकप्रकारेणेत्यर्थः । व्याहृतिभिरेकैकश एककया व्याहत्या सपस्ताभिश्चेति चतसः समिधोऽभ्याशापा त इत्यायैश्वनुभिश्चतसः समिधोऽभ्यादधाती. त्यष्टो समिघोऽभ्याधाय तथैव यथा ह तदिति परिमृज्योपनपनोतनोत्तरपरि- पेकप्रकारेण परिपिश्चति । पर. विष्टने। ३ घ. द. खनन ।

·- (उपनयनप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। २५९ (समिदभ्याधानप्रयोग ) ततस्तमग्निं यत्ते अग्न इत्येतेखिभिर्मरुपतिष्ठते, मयि मेधां मयि मजा मय्य- मिरित्यतैत्रिभिश्च । पुरस्तात्परिपेचनादिति वचनं सर्वेप्पपि श्रौतेपु दर्विहोमेप्वभ्यन्तरदीक्षाया- माधानादौ च परिपेकार्थम् । अग्रे परिपिश्चतीति वचनं परिमार्जनपरिपेकयोः संपन्धप्रदर्शनार्थम् । तेनानन्तरोक्तेपु कर्मस्वपि परिमार्जनमपि सिध्यति । पुर- स्तात्परिपेचनादिति सिद्धवदनुवादादेव परिपेकस्य समत्रत्वसिद्धौ यथा पुर- सादिति वचनमत्रैव समत्रं परिपेक इतरत्र तु तूप्णीमित्येतदर्थम् , परिसंख्या- नार्थ च । तेनाग्न्यायतनसंस्कारपरिस्तरणानि न विद्यन्ते । पूर्वपरिपेकसंवन्धा. देवोत्तरपरिपेके सिद्ध पुनर्वचनं समन्त्रपूर्वपरिपेक एवायमुत्तरपरिपेकः । न त्वमत्रकपूर्वपरिपेकेऽपि । तेनैतत्समिदाधानातिरिक्तेषु कर्मसु नोत्तरपरिपेकः। अथवा पुरस्तात्परिपेचनादिति सिद्धवदनुवाद उद्धननादितत्रमाप्त्यर्थः । अग्रे पुनः परिपिश्चतीति वचनं पूर्वपरिपेकस्यैव पूर्वतम्रावधित्वपदर्शनार्थम् । उत्तरन तथैव परिमृज्य परिपिञ्चति यथा पुरस्तादिति वचनं परिसंख्याना- र्थम् । तेनेतरस्योत्तरतत्रस्य निवृत्तिः । अथवा पुरस्तात्परिपेचनादिति वचनं परिपेकसदृशान्यधिकरणसंस्कार- काणि कर्माप्यन्यायतनसंस्कारपरिस्तरणात्मकान्येवार भवन्ति, नान्यानी. तदर्थम् । अग्रे परिपिञ्चतीति वचनं परिपेकान्तान्येवाधिकरणसंस्कारकाणि कर्माणि स्यु!त्तराणीमाधानादीनि तादृशानीत्येतदर्थम् । यथा पुरस्तादिति. वचनस्य प्रयोजनं तु पूर्ववदेव । परिमार्जने प्रदक्षिणवचनमेकपयत्नेनैव परिमार्जनं न तु व्यवच्छेदेन तत्त- दिक्षु परिमार्जनमिति ज्ञापनार्थम् । एकैकशः समस्ताभिवेत्युभयवचनादेवं ज्ञायते, केवलव्याहृतिग्रहणे व्यस्ता: समस्ता वा व्याहृतयः प्रत्येतव्याः । न तु व्यस्ता समस्ताथेति । परिसमुन समिध आदध्यात्सायं मातर्पयोपदेशं सायमेशामिपूजेत्येक इति धर्मसूत्रे वचनं परिपेकनित्यर्थम् । तेन विहिनपतिपिद्धतादिकल्पः । एतब मातःकालस्यातीतत्वादर्थात्सायमुषकम्पाऽऽसमावर्तनादहरहरुभयोः कालयोः सायं सायमेव वा कार्यम् । न चोभयत्र क्रियापो द्वितीयदिने मातरेवोपक्रमः कर्तव्यो वैश्वदेवदिति र तानि।सा'।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-उपनयनप्रकरणम्) (अकृतामिकार्यस्य तत्करणे गौशकाल, सलक्षणः समिदाहरणनियमः) वाच्यम् । उपस्थितसायंकालपरित्यागे प्रमाणाभावात् । वैश्वदेववत्मातरुपक्रम- साधकममाणाभावाच । वैश्वदेवे तु ये भूताः प्रचरन्ति दिवानक्तमितिमन्ने भातःसायंकालवाचकयोर्दिवानक्तपदयोर्मध्ये दिवापदप्रथमोपादानमेव पात- रुपक्रमे प्रमाणम् । न यत्र तथा प्रमाणं लभ्यते । मातासंध्योत्तरमकृतस्यानिकार्यस्य यावद्धोधनं गौणकालमाह याज्ञ- वल्ल्य:- " कृताग्निकार्यो भुञ्जीत वाग्यतो गुर्वनुसया " इति । अग्निकार्यार्थसमिदाहरणे विशेपो धर्मसूत्र- "मदारण्यादेधानाइत्याधो निदध्यान्नास्तमिते समिद्धारो गच्छेत् " इति । आत्मनः समिदाधानार्थमेधाकाष्ठानि सदा प्रत्यहाहरेत् । तान्याहता- न्यधो निदध्यात् । अस्तमित आदित्ये समिध आहर्तुं न गच्छेचोरच्याघादि- संभवादिति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । अन्यथ विशेपो वैजवापेनोक्तः- "पुराऽस्तमयात्मागुदीची दिशं गत्वाऽहिंसन्नरण्यासमिध आहरेच्छुप्का ब्रह्मवर्चसकामस्याऽऽर्दा अनाथकामस्योभयीरुभयका- मस्य" इति । अहिंसन्नच्छिन्दन । अभावे छिन्दन्नपीति ज्ञेयम् । समिनियमो वायवीये- पालाश्यः समिधः कार्याः खादिर्यस्तदलाभतः । शमीरोहितकाश्वत्थास्तदभावेऽवेतासौ " इति ।। रोहिवको चटावान्तरजातिः। रोहितो वर्णोऽस्यास्तीति मत्वर्थीयोऽस् स्वार्य कन् । रोहीतक इति दीपेकारवानप्येतदर्थक एव । समिल्लक्षणं कात्यायन आह- माद्गुष्ठादधिका कार्या समित्स्यूडतया क्वचित् । न वियुक्ता त्वचा चैव न सकोटा न पारिता ॥ प्रादेशानाधिका नोना तथा नैव द्विशाखिका । न सपर्णा न निर्याि होमेषु च विमानता " इति ॥ मादेशानाधिका नोनेति सूत्रोक्तसमित्कार्पविपये न प्रवर्तते, तत्र तत्र १७.'तू । वैश्वदेवे। प. इ.'। मात'। - ·उपनयनप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। २६१ (सार्यपालिकाग्निकार्यप्रयोग ) सूत्रोक्तस्य समिद्विपये पादेशमानत्वस्य वैयापत्तेः । शाखान्तरोक्तसमिद्वि- पये तु विकल्पो वेति द्रष्टव्यम् । अथ प्रयोगः। उक्तरीत्या सायंसंध्यां विधायाऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्य श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ सायमग्निकार्य करिष्य इति संकल्प्याग्निं समिध्य मज्वाल्य ध्यायेत् । उपनयनसमष्टयुचरभावीन्यग्निकार्याणि तु श्रोत्रियागारादाहृते लौकिके. नावेव कार्याणि । उपनयनाग्निरेव विवाहानिरिति पक्षे तु तत्रैवाग्निकार्यम् । विवाहहोमोऽपि तत्रैव । अग्नावौपासनत्वसिद्धिद्वारेत्यस्य लोप इति विशेषः। तत्राग्निकार्येऽ- न्यायतनसंस्कारपरिस्तरणयोर्विकल्पः । उल्लेखनाचोक्षणोत्सेचनकरणपक्ष आयतनं प्रकल्प्य तत्र लौकिकामे स्थापनं कृत्वा तत्र समिदाधानं कार्यम् । ततो यथा ह तद्वसव इत्यस्य विश्वे देवा अग्निस्त्रिष्टुम् । परिसमूहने विनि- योगः- ॐ यथा ह तद्व० आयु " इति सोदकेन पाणिनाऽग्निं प्रदक्षिणं परिसमूहेत् । ततोऽदित इत्यादिभिः परिपेकं कृत्वा स्वयमेव पुराऽस्तमयात्मागुदीचीम- संभवे यां कांचन दिशं गत्वा स्वयमेव च्छित्त्वा, अशक्तावन्येन च्छेदयित्वा वाऽऽहता अध एव स्थापिता अष्टौ पलाशसमिधो गृहीत्वा शुद्धोदकेन प्रोक्ष्य व्यस्तव्याहृतीनामग्निपिः समस्तव्याहृतीनां प्रजापतिपिः । अग्निवायुसूर्य- प्रजापतयः क्रमेण चतसृणां देवताः। गायत्र्युष्णिगनुहुन्थत्यः क्रमेण चत- मृणां छन्दांसि । समिदभ्याधाने विनियोगः- ॐ भूः, ॐ भुव , ॐ सुव, ""ॐ भूर्भुवः मुव." इति चतसृभिश्चतस्रः समिधोऽभ्यादधाति । जुहो. तिचोदनाभावान्न स्वाहाकारः। केचित्तु स्वाहाकारमपीच्छन्ति । अस्मिन्पक्षे-- अग्नय इदं० वायव इदं० मूर्यायदं० १० प्रजापतय इदं० इति त्यागाः। 'ॐ एपा ते अग्ने० महि स्वाहा' अग्नय इदं० । “ॐ मेघां म इन्दो० सनी १ क प । अमि। २५ द. व्यस्ताना न्या'। ३ घ. द. "तयो ३' ।। प, ह. 'हलाबन्दा।

·२६२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-सायंप्रातरसिकार्यप्रयोगः] (ब्रह्मचारिक के पिनादीनामुपसग्रहणाभिवादने) स्वाहा " इन्द्राय सरस्वत्या अश्विभ्यां चेदं । ॐ अप्सराप्नु च या० न्मनः । दैवी. ० पतार स्वाहा' मेधाया इदं। आ मां मेधा सुरभिरित्यस्य याज्ञिक्य उपनिपदो मेघा त्रिष्टुप् , समिदभ्या. धाने विनियोगः-"ॐ आ मा मेघा नुपन्तार स्वाहा" मेधाया इदं० । इत्येतैश्यतुभिश्चतस्रोऽभ्यादधाति । एतेपु स्वाहाकारः सूत्रकता पठि. तत्वात् । ततः पूर्ववत्परिसमुह्यादितेऽन्वमरस्था इत्येतैरुत्तरपरिपेकं कृत्वा परिस्वरण सत्त्वे तानि विसृज्य- यत्ते अमे तेज इत्यादिमन्नत्रयस्यामिपिदा गायत्र्यः । मयि मेघामित्यादि- मनत्रयस्याग्निदिपदा गायव्यः । उपस्थाने विनियोग:--"ॐ यत्ते अग्ने तेन यासम् "" यत्ते अग्नवर्चस्ते ० ॥ " यते अग्ने हरस्ते० " " मयि मे० प्यनि- स्तेजो० ॥ ॥ मयि मेधा० मयीन्द्र इन्द्रिय दधातु " "मयि मेघा० मयि सूर्यो भ्रा०॥ इत्येतैरमिमुपतिष्ठते । अन्त्ययोर्मयि मेधामिति पत्रयोरेन्द्रीन्यायेन विनियोगः । ततो भस्म धृत्वाऽग्निं संपूज्य श्रद्धा मेधामित्यगि संपार्थ्य प्रमादादिति विष्णु संस्मृत्य कर्मेश्वरायार्पयेत् । एवं मातरुक्तरीत्या प्रातःसंध्यां विधाय सायमग्निकार्यरत्मातरमिकार्य फुर्यात् । तत्र मातरग्निकार्य करिष्य इति संकल्पवाक्ये विशेपः । इसगिकार्यम् । तत उक्तमकारेण स्वसंनिहितानां पितृमात्रादीनामुपसंग्रहणमभिवादनं च कार्यम् । तत्राभिवादनं प्रत्यभिवादनज्ञानामेव कार्य तदनभिज्ञानां तु नमस्क्रि. यामात्रम् । सभायज्ञशालादेवतायतनेषु सर्वान्युगपदेव नमस्कुर्यात् । न प्रत्येकम् । उन्मत्तमशुचिं धावन्तं जृम्भमाणं वमन्तं दन्तान्धावपन्तमभ्पक्तशि- रसं स्नानं कुर्वन्तं जपन्तं यज्ञादिकर्मव्यासक्तं जलस्थं समित्पुप्पकुशादीन्वहन्तं पापण्ड पण्डं शठं महापातकिनं नास्तिकं प्रात्यं पतितं कितवं कृतघ्न च नाभिवादयेत् । न च नमस्कुर्यात् । प्रमादाकरणे त्वष्टोत्तरशतं गायनीजपः प्राणायामयं च । क्षत्रियवैश्याभिरादने दशाष्टौ वा ब्राह्मणानभिवाय विशुध्यति । शूद्राभिवादने सचैल स्लानं कृत्वा शतं ब्राह्मणानभिपाय विशु. क."मिति म। राम ..'ण्डे ।

·(उपनयनप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। (उपनयनामिनाशप्रायश्चित्तम्) ध्यति । सभायज्ञशालाराजगृहेषु नमस्कारमात्रं नाभिवादनम् । उदक्यासूति. काभर्तृनीगर्भघातिन्यो नाभिवाद्याः। एतासामभिवादन उपवासः । स्वयं युवा चंचदा युवतीनां गुरुपत्नीनां भुव्यभिवादनं कुर्यात् । ऋत्विनां मान्य- त्वेऽप्यधिकवयस एवाभिवाद्याः । एवं श्वशुरमातुलपितृव्यादयोऽपि । एतेपां कनीयसां तु परितोपार्यमाभिमुख्यमभिभाषणं च । तचाभिभापणं ब्राह्मण मति कुशलशब्देन । क्षत्रियं प्रत्यनामयशब्देन । वैश्यं प्रति क्षेमशब्देन । शूद्र प्रत्यारोग्यशब्देन । स्वस्मात्कनिष्ठानां ब्राह्मणानां क्षत्रियादीनां च स्वस्त्य- स्त्वित्याशीर्देया । प्रत्यभिवादनं शूद्रं प्रत्यपि कार्यम् " प्रत्यभिवादेऽद्वे" इति पाणिनिसूत्रीयपदासात् । देवतामतिमायास्त्रिदण्डियतेश्च दर्शने नमस्कार न कुर्याचेत्तदैकरात्रमुपोपणम् । संध्यान्ते तु शिष्यं पुत्रं दौहित्रं दुहितुः पर्ति च दिना सर्वान्कनीयसोऽप्यभिवादयेदेवेति । एतन्मूलमाकरे स्पष्टम् । अथ प्रसङ्गादुपनयनामिनाशप्रायश्चित्तमुच्यते । आचार्यो देशकालो संकीयोपयनाग्न्यनुगमनमायश्चित्तं करिष्य इति संकल्प्योल्लेखनादिनाऽऽयतनसंस्कारं विधाय मथितं श्रोत्रियागारादाहृतं लौकिकानि वा तन प्रतिष्ठाप्य मज्वाल्य परिस्तीर्य तूष्णीं परिमृज्य परिपि- च्यालंकृत्य प्रातरमिनाश आसायमुपवसेत् । सायमग्निनाश आपातरुपवसेत् । तत आज्यं संस्कृत्य समिधमभ्याधाय सर्वप्रायश्चित्तं हुत्वाऽनाज्ञातादि जपेत् । समिदभ्याधानात्मागमेरनुगमन उपवासान्ते सर्वमाथि हुत्वाऽना- ज्ञातादिनपं कृत्वाऽन्तरितं समिदभ्यावानं कालमाप्तं च तत्रेणेव कुर्यात् । समिदभ्याधानोत्तरमनुगमने नु कालमाप्तमेव । उपवासासामर्थे तु-अयायाम इत्येकामाज्याहुतिं जुहुयात् । तनाऽऽपूर्षिकतत्रेण प्रयोगः । देशकालौ संकीाग्न्यनुगमनमायश्चित्त करिष्य इति संकल्प्योल्लेखनाथमिप्रतिष्ठापनान्तं कृत्वा चत्वारि शृङ्गेति ध्यायेत् । अत्र विण्नामाऽमिः। ततः समित्यमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वोपनयनान्पनुग- मनप्रायश्चितकर्मणि या यक्ष्यमाणा देवता तां परिग्रहीप्यामि । अयासमैग्नि- मेकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । एतां देवता सद्यो यक्ष्य इत्युक्लाऽन्वाधानसमि. धोऽनावादध्यात् । न वाऽन्यायानम् । १५.6 गवात् । २ ग घ... 'मिमाग्या' ।

·२६४. भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- (उपनयनप्रकरणम] (चतुर्थदिवसीयोपनयनाङ्गानि) ततोऽन परिस्तीर्य दीपाज्यस्थाठी मोक्षमीपानमुपवेपं संमार्गदर्भानवज्व- लनदर्भानाज्यमेको समिधं चाऽऽसाय पवित्र कृत्वा प्रोक्षणी: संस्कृत्य पात्राणि पोक्ष्य दी संज्याऽऽज्य संस्कृत्याने प्रवाहवाज्यं दी च निधायापि मौः परिपिच्यालंकृत्य दाऽऽज्यमादाय, 'ॐ अयाश्चाग्नेऽस्य भेषनर स्वाहा' इत्येकामाहुतिं जुहुयात् । अयसेऽमय इदं० । ततः परिस्तरणानि विसृज्य सर्वप्रायश्चित्तं हुलोत्तरपरिपेकं कुर्यात् । अस्मिन्पक्षे समिदाधानात्मागग्न्यनुगमनेऽपि प्रायश्चित्तहोमानन्तरमेव समिद्- भ्याधानं कार्यम् । अथवा सर्वमायश्चित्तमात्रमन नोपवासो नायाथान इत्या- हुतिः । इत्यग्निनाशप्रायश्चित्तम् । अथ चतुर्थदिवसीयोपनयनाङ्गानि । आचार्यः प्रातः कृतनित्यक्रिया कृतमान संध्याग्निकार्योपसंग्रहणाभि- वादनेन ब्रह्मचारिणा सह माड्मुख उपविश्याऽऽचम्य माणानायम्य त्रिदन्न होमं वास्तुपतये वलिदानं च पूर्ववत्कृत्वा ब्राह्मणान्संभोज्य पुण्याहस्वस्त्यय- नचियित्वा श्रद्धामधे प्रीयतामिति वदेत् । ततो ब्रह्मचार्याचम्य प्राणानायम्य व्रतविप्तर्षि देवतोपस्थानं पूर्ववत्कु- र्यात् । न तच्छकेय तन्मे राध्यताम्' इत्येतस्य स्थाने 'तदशक तन्मेऽराधि इतिमप्रसनामः । तवस्यहवतं विस.नेत् । तत आचार्यः स्थापितदेवतानां तत्रैव पञ्चोपचारैः पूजनं विधाय तदंशपातं स्वयं गृहीत्या गृहीताविनगणपकलशया भार्यया ब्रह्मचारिणा च सह वेदिसमी- पमागत्य वेधामुपविश्य गणपतिमभ्पर्य पोडशोपचाररावाहितदेवताः पूज. येत् । तगाभिषेककाले नीराननतैलाभ्यङ्गसुगन्धिद्रव्यसमर्पणोष्णोदकस्नानादि पूर्वपत् । सत आवादितदेवताविसर्गोचरं पूर्ववन्मही योरिलादिविधिना पुण्याहादि. वाचन विदध्यात् । तत्रास्य मण्डपोद्वासनकर्मणः पुण्याहं भवन्तो अन्ति त्यादिवाक्यप्रयोगः । श्रद्धामधे प्रीयतामिति देवतानिर्देशाः । ततः समुद्रज्येष्ठा इत्यभिषेकान्ते कुलपूज्योऽन्यो वा कथन मान्यस्ताः शासा उन्मुच्य तत्सू कलशवेष्टन च साराभ्यक्तं कृत्वाक्षवपूगीफलयुक्त ·[उपनयनप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। (मोटनविधि ) तत्कहस्ते दद्यात् । स च भार्याय तत्सूत्र प्रदर्य वखादिधनपेटिकायां संस्थापयेत् । ततोऽग्निं विमृज्य ताः शाखास्तत्स्नानजलं च गृहस्योपरि शुद्धदेशे निक्षि- प्याङ्गणवितानस्येशानकोणे विमोचनं कुर्यात् । मुख्पमण्डपसाचे तु देवतापूजन. मावाहनक्रमेण तन तन गत्वा कार्यम् । ततो यथासंभवं ब्राह्मणभोजनं कृत्वा नानानामगोवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो गन्धादिपूजनपूर्वकं भूयसी दक्षिणां दत्त्वोपनयनकर्मणः साङ्गतासिद्ध्यर्थं कुल. मान्यायान्यस्मै वा मान्याय गां तत्प्रतिनिधिभूतं द्रव्यं वा दद्यात् । ततो विष्णुं संस्मृत्य कर्मेश्वरायार्पयेत् । “ ततो ब्रह्मचारी गुरुमुले वसेगुरोरनुकूला सेवां च कुर्यात् । प्रागुक्तानि गृह्योक्तानि धर्मोक्तानि च व्रतानि यथाशक्त्याचरेत् । लौकिकामावमिकार्य कुर्याद्यावत्समावर्तनम् । यदि मोटनाचारश्चेत्सोऽपि कार्यः । तच्च मोटनमुक्तं मेरुतन्त्रे- अथ मोटनक वक्ष्ये देवाविर्भावकारणम् । पाकक्रिया प्रकर्तव्या चतुर्भक्ष्यसमन्विता ॥ भार्यया साधकेन्द्रस्य पातिव्रत्यादियुक्तया । अप्रसूता स्त्रियः पञ्च आहूय सकुमारिकाः ॥ अलकृताः पवित्रास्ता एकपड्कयोपवेशयेत् । तत्राऽऽदौ विघ्नपस्थानमन्ने तु वटुकस्य च ॥ चकारात्कुलदेवतायाः । ता सपूज्य महापाने पवित्र तत्र चापयेत् । क्रमाद्विगुणमानेन मध्वाज्ये च सितादधि । दुग्ध च निक्षिपेत्तत्र नैवेद्य तत्र निक्षिपेत् । कुमारिकाया हस्तेन मन्थयेयु त्रियश्च तत् ॥ स्त्रीभिस्तस्मिन्मथ्यमाने देवावेश प्रजायते । देवावशे जायमाने सुगन्धो वाति मारुत ॥ सर्व मनोगत वक्ति देवताऽऽशु प्रसीदति । सिध्यन्ति सर्वकार्याणि मोटनाना शतेन च ॥ नभवेद्विवाहस्तु पञ्चाशद्भिः सुतस्तथा ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-संस्कारानमोजनप्रायश्चित्तम्] नविशरित्यर्थः । पञ्चाशद्भिः सुतलाम इत्यर्थः । अशीत्या गतराज्याप्तिविंशत्या लभते धनम् ॥ अष्टोत्तरशतेनापि असाध्येन तु मेलयेत् । कौमारिका चेप्टदेवं कौमार्या ईरितो विधिः" इति ॥ अष्टोचरशतसंख्योटनैरसाध्येन कार्येणापि मेलयेत् । असाध्यमपि कार्य साधयेदित्यर्थः । (* अष्टोत्तरशतेनाष्टोत्तरशतसंख्यमोटनैः साधनाभीष्ट- देवं मेलयेत् । साधकस्याभीएदेवो भवेदित्यर्थो वा । कौमारिका चाष्टोत्तरशत- मोटनानि कुर्यात् । उत्तमपतिलाभार्थमिति शेपः । कौमारी योगेधरी तत्संव- ध्येवायं विधिरित्यर्थः । अथवा कौमार्याः कुमार्येव कौमारी कुमारीप्रधा- नोऽयमीरितो विधिरित्यर्थः । कुमारी विनाऽयं विपिनैव भवतीति तात्प. यर्थिः।) कोपारिका चेप्टदेवमुद्दिश्योत्तमपतिलाभार्थमिमं विधिं कुर्यात् । अयं विधिः कौमार्या एवेरितः, कुमारिकां विना विधिन भवतीत्यर्थः । कौमारी योगेश्वरी तन्माहात्म्ये तस्यास्तथैव वर्णितसात् । तदुद्देशेनायं विधिर्भवतीत्य- प्यर्थः । एवमन्येष्वपि संस्कारेप्वाचारश्वत्कार्यम् । इति संस्काररत्नमालायामुपनयनप्रकरणम् । इत्योकोपादश्रीमद्गणेशदीक्षिततनूजमगोपीनाथदीक्षितविरचि- तायां सत्यापाढहिरण्यकेशिस्मार्तसंस्काररत्नमा- लायां चतुर्थं प्रकरणम् ॥ ४॥ अय पञ्चम प्रकरणम् । अथात्र प्रसङ्गात्संस्कारानभोजनप्रायश्चित्तमुच्यते । तत्र प्रापचित्तविवकेऽगिरा:- " जन्मप्रभृतिसंस्कारे बालस्यानस्य भोगने असपिण्डैर्न मोकव्य श्मशानान्ते विशेषतः " इति ॥ निवृत्ते चौलहोमे तु संस्कारे तु द्विनोत्तमः । चरेत्सातपन भुक्त्वा जातकर्मणि चैव हि ॥ * धनुविद्वान्तर्गतो प्रन्यः रा. प. ४, पुस्तकेषु नास्ति। "

·[संस्कारानभोजनप्रायश्चित्तम्] संस्काररत्नमाला ।
२६७
अतोऽन्येषु तु भुक्त्वाऽनं संस्कारेषु द्विजोत्तमः ।
नियोगादुपवासाच शुध्यते निन्द्यभोनने " इति ॥
नियोगः प्राणायामः।
धौम्य:--" ब्रह्मौदने च सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा ।
जातश्राद्धे नवश्राद्धे भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् " इति ।।
आपस्तम्ब:-
" यज्ञियान्नं नवौद्धं संग्रहे चैव भोजनम् ।
स्त्रीणां प्रथमगर्भे च द्विनश्चान्द्रायणं चरेत् " इति ।
यज्ञियानं यज्ञसंवन्ध्यन्नम् । यज्ञसंवन्ध्यन्नस्याभोज्यताऽनीपोमीयसमाप्ति
पर्यन्तम् , अग्नीपोपीयवपाहोमपर्यन्तं वा राजक्रयपर्यन्तं वा । आरम्भसमय
एव द्रव्यनिर्देशो यजमानेन कृतथेत्तदान दोपः।
एतत्सर्वमुक्तं धर्मसूत्रे-
" अग्नीषोमीयसंस्थायामेव दीक्षितस्य भोक्तव्यं हुतायां वा पायां
कोते वा राजनि यज्ञार्थं वा निर्दिष्टे शेपानीरनिति ब्राह्मणम्" इति ।
संस्था समाप्तिः । क्रीते वा राजनीतिपक्ष आपचौ ।
अग्निष्टोमयाजमानसूत्रे-
यदस्य यज्ञार्थ तन्निरादिश्य शेषाद्रुजतेऽनिरादिश्य न भुञ्जते
प्रागनीपोमीयात् " इति ।
अस्य दीक्षितस्य । पूर्वत्र तस्यैवोपक्रमात् । यद्रव्यं यज्ञार्थ कल्पितं तनि-
रादिश्य यज्ञार्थमेतन्मध्य एतापदिति निरादिश्य । अन्तर्भावितण्यर्थोऽत्र । तेन
निरादेश्य निरादेशं निरादेशनं निर्देशनमिति यावत् । तद्यमानं कारयित्वा
शेषाद्राह्मणा भुञ्जत इत्यर्थः । अन्यत्स्पष्टम् । संग्रहो विवाहः ।
यत्तु-" सर्वेष्वपि च संस्कारेवन्नं मुझे द्विनो यदि ।
नियोगमुपवासं च प्रायश्चित्त समाचरेत् ।
इति चूडादिसर्वसंस्कारेषु नियोगोपवासविधानं तदापतिपयं वोध्यम् ।
१ स. 'याने न । २ स.'श्राद्धे से।

·२६८ भट्टगोपीनाथदीक्षिवविरचिता-[अन्तरित संस्काराणां प्रयोगः] (सस्तारोपप्रायश्चित्तम् ) अथान्तरितसंस्काराणां प्रयोगः । चादौ तल्लोपमायविचम् । तत्र स्मृतिः-" आरम्याऽऽधानमा मौलाकालेऽतोते तु कर्मणाम् । व्याहत्याऽऽज्यं सुसंस्कृत्य हुत्वा कर्म यथाक्रमम् ॥ एतेप्वकैकलोपेऽपि पादकृच्छू समाचरेत् । चूडाया अर्धकृच्छू स्यादापदि त्वेव भापितम् । अनापदि तु सर्वत्र द्विगुणं द्विगुणं मवेत् " इति ।। आधान गर्भाधानमारभ्य चौलान्तानां संस्काराणां सर्वेपामसर्वेषां वा कालेऽतीते कालातिक्रमे सत्याज्यं संस्कृत्य व्याहत्या समस्तव्याहृतिभिः कर्म- संख्ययाऽऽज्याहुती त्या तावत्संख्ययाऽऽपदि पादकच्छू चूडातिकमनिमित्त- मर्धकृच्छू प्रायश्चित्तं कुर्यात् । अनापदि तु चूडातिकमनिमित्तं कृच्छ्रमितरत्रार्थ- कृच्छमिति विशेषः । ततोऽतीतं यथाक्रमं कर्म चरेत् । कालेऽतीते वित्यत्र तुश- ब्दोऽप्यर्थे । तेन लोपस्यापि संग्रहः । यदि भ्रमादन्तरितं कर्म तदीयान्तरित. प्रायश्चित्रं वाऽकृत्वैवाग्रिमसंस्कारं करोति तदा पूर्वस्य लोप इतस्थाऽतिक्रमः । तत्र लोपेऽप्यतिक्रान्तप्रायश्चित्तवदेव प्रायश्चित्तं द्रष्टव्यम् । परं त्वतीतकर्मानु- ठानमत्र नास्ति। प्रायश्चित्ते कृते पश्चादतीतमपि कर्म वै । कार्यमित्येक आचार्या नेत्यन्ये तु विपश्चितः" इति वचनेनातिक्रान्तस्यैव कर्मणः कर्तव्यतामतिपादनात् । यद्यप्यत्र होमो- तरमतीतकर्मानुष्ठानं तदनन्तरं कृच्छादिप्रायश्चित्तमिति कम प्रतीयते तथाऽपि पाठक्रमांदार्थक्रमस्य बलीयस्त्वाद्धोमोत्तरं कृच्छ्रादिप्रायश्चिचं ततोऽतीतकर्मा. नुष्ठानमित्येवात्र क्रमः । हुत्वा चैव यथाक्रममिति पाठे तु यथाक्रम यथासंख्यं व्याहृतिभिर्दुत्वा कृच्छ्रादिप्रायश्चित्तं चरेदित्यर्थः । अतीतकर्मानुष्ठाने प्राय- श्चित्ते कृते पश्चादित्यनेन विकल्पः । एतेषु गर्भाधानादिचौलान्तेषु कर्मसु मध्य एकस्यैकस्य लोपे पादकच्छप्रायश्चित्तं चरेदित्येतेप्वेकैकलोपेऽपीत्यस्यार्थः । अपिशब्दो यादिकर्मलोपसमुच्चयार्थः । तेन कर्मद्वयलोपे त्रिप्रभृतिकर्मणां सर्वेपामसर्वेपां वा लोपेऽपि पादकृच्छ्यायश्चित्तं भवनि । पादकृच्छविषय एवैकैकस्य लोपस्प निमित्तत्वोक्तिोम एकैकलोपस्य निमित्ततायाः पाक्षिकतां गमयतीति द्रष्टव्यम् । ॥ १ क मादर्थ ।

·[संस्कारलोपप्रायश्चित्तम्] संस्काररत्नमाला। (तरप्रयोगः) अथवैवं योजना । अपिरवधारणार्थः । तस्य च पादकृच्छ्रमित्यनेनान्वयः। तथा चायमर्थों भवति । गर्भाधानादिचौलान्तेपु कर्मसु मध्य एकैकस्य संस्का- रस्य लोपे पादच्छ्रमेव चरेत् , न होम इति । अयं च होमः प्रतिसंस्कार समस्तव्याहृतिभिः कार्यः। अनन्तरोदाहृतस्मृतिवाक्यात् । कात्यायनस्तु सप्त मायश्चित्ताहुतीराह- 'वं नः स त्वं न इत्याम्यामिमं मे ह्यनया ऋचा । ये ते शतमयाश्चाभ्यामुत्तममवाहुतोः ।। हुत्वा पृथक्पृथक्पादमधु चौले समाचरेत् " इति । मायश्चित्ते कृतेऽप्यन्तरितानुष्ठाने विकल्प:- " प्रायश्चित्तं कृते पश्चादतीतमपि कर्म वै । कार्यमित्येक आचार्या नेत्यन्ये तु विपश्चितः" इति । शिष्टानां तु मायः करणपक्ष एव संमतः । यदि तु सर्वेऽप्युपनयनपूर्वतना संस्कारा अन्तरिताः स्युस्तदा प्रायश्चित्तपूर्वकं तान्कृत्वोपनयनं कार्यम् । प्रायः श्चित्तेनैव चरितार्थता संस्काराणामिति पक्षे मायश्चित्तमात्रं कृत्वोपनयनं कार्यम् । अर्थतस्य प्रयोगः। उपनयनदिनात्पूर्वदिने पत्न्या कुमारेण च सइकृतमङ्गलस्नान आचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य ममास्य कुमारस्य गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्न पनजातकर्मनामकरणान्नप्राशनचौलकर्मान्तानां संस्काराणां कालातिपत्तिजनि. तमत्यवायपरिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ प्रायश्चित्तहोमं करिप्य इति संक- ल्प्योल्लेखनादिविधिनाऽन्यायतनं संस्कृत्य विण्नामानं श्रोत्रियागारा- दाहृतं लौकिकमाग्ने प्रतिष्ठाप्य प्रज्वाल्य ध्यात्वाऽग्नि परिस्तीर्योत्तरेणाग्नि दर्भान्संस्तीर्य तेपु दर्वीमाज्यस्थाली प्रोक्षणीपात्रभुपवेपं संमार्गदर्भानवज्व- लनदर्भानेकां समिधमाज्यं चेति पात्राण्यासाद्य पवित्रे कृत्वा मोक्षणी: संस्कृत्य पात्राणि प्रोक्ष्य दर्वानिष्टपनादि पवित्रे अमावाघायेत्यन्तं कृत्वाऽ. मिमदित इत्याद्यः परिपिच्याऽऽसादिता समिधमाधाय, स्व नः स त्वं न इति मत्रद्वयस्य विश्वे देवा अपयः । अमिवरुणश्च देवते । त्रिषुप्छन्दः । इमं मे वरुणेत्यस्य विश्वे देवा वरुणो गायत्री । ये ते शतमित्यस्य वामदेवो वरुण इन्द्रः सविता विष्णुर्विश्वे देवा ·" " वरुणा- " ततः २७० भट्टगोपीनायदीक्षितविरचिता-(संसारलोपप्रायश्चित्तप्रयोग') मस्तश्च त्रिष्टुप् । अपाश्चत्वस्य वामदेवोऽया अभिः पतिः । उदुत्तमं वरुण, अव ते हेड इत्यनयोर्विश्वे देवा वरुणस्त्रिष्टुप् । समस्तव्याहृतीनां प्रजापतिः प्रजापतिहती । संस्कारातिकमनिमित्तमायश्चित्ताज्यहोमे विनियोगः । “ ॐ त्वं नो अ० स्मत्स्वाहा” अनये वरुणाय चेदं० । "ॐ सत्वं नो अ. एधि स्वाहा" अग्नये वरुणाय चेदं० । “ॐ इमं मे० के स्वाहा वरुणायेदं । “ॐ ये ते शतं वरुण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितताः पुरुत्रा । तेभ्यो न इन्द्रः सवितोत विष्णुर्विधे देवा मुञ्चन्तु मरुतः स्वस्त्या स्वाहा येन्द्राय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुयथेदं । "ॐ अयाश्वानेऽस्य. पज स्वाहा" अयसेऽग्नय इदं । “ॐ उद्त्तम. स्याम स्वाहा " वरुणाये। " ॐ अव ते हे ० तानि स्वाहा" वरुणायेदं । “ॐ भूर्भुवः सुवः स्वाहा प्रजापतय इदं० । इति प्रतिसंस्कारमष्टावाहुतीराज्येन जुहोति । परिस्तरणानि विसृज्यादितेऽन्वमश्स्था इत्याद्यैरुत्तरपरिपेकं कत्वाऽमि पूजयेत् । अथवा मतिसंस्कारं समस्तव्याहृतिभिरेकामेवाऽऽज्याहुति जुहुयात् । नेतराः सप्ताऽऽहुतयः । ततधौलातिरिक्तसंस्काराणां प्रमादादकरणे प्रत्येकं पादकच्छ्रमपि ब्राह्म- णचतुष्टयभोजनमत्याम्नायद्वारैव वटुना कारयेचौलाकरणे त्वर्धकच्छं पड़ना- ह्मणवटुभोजनमत्यान्नायद्वारैव स्वयमेव वा मुख्यकल्पेन कुर्यात् । आलस्या- दिना चौलातिरिक्तसंस्काराणामकरणे प्रत्येकमर्धकृच्छ्रम् । चौलाकरणे कच्छम् । मुख्यकल्पासंभवे सहस्रसंख्यतिलहोमायुतगापत्रीजपद्वादशनाम- णभोजनाद्यन्यतमप्रत्याम्नायेन पादच्छार्धकृच्छ्रयोर्गोदानरुदैकादशिनीजपा- दिरूपप्रत्यान्नायासंभवात्तिलहोमाद्यन्यतम एव मत्यान्नायः । स च तुरी- यांशरूपोऽर्धरूप इति पादकृच्छ्रार्धकृच्छ्रानुसारेण कल्पनीयः । पादकृच्छ्रे वस्त्रदान कृच्छ्रार्ध तैलकाञ्चनम् । पादोनकृच्छ्रे गोदान कृच्छ्रे गोमिथुनं स्मृतम् " इति विष्णुक्तो वा प्रत्याम्नायः कल्पयितव्यः। तैलयुक्तं काञ्चनं तैलकाञ्च. नमिति समासः। सहस्रसंख्यतिलहोमस्तु प्रणवव्याहृतिसहितया गायच्या प्रण- वसहितसमस्तव्याहृतिभिर्वा केवलेन प्रभवेन वा । अयुतगायत्रीजपस्तूपनयनो- पदिष्टतृतीयपाठेन कार्यः । प्रायश्चित्तसंकल्पस्तु मम पुत्रस्य गर्भाधानपुंसव- नसीमन्तोन्नपनजातकर्मनामकरणानभाशनान्तसंस्कारकर्पणां स्वकालेऽकरणेन जनितस्य प्रत्यवापस्य परिहारार्थ पादकृच्छु प्रायश्चित्तं तथा मम पुत्रस्य ·(अन्तरितसस्कारकरणे तत्सकल्प.) संस्काररत्नमाला। २७१ चौलसंस्कारकर्मणः स्वकालेऽकरणेन जनितस्य प्रत्यवायस्य परिहारार्थमर्ध- कृच्छं प्रायश्चित्तं च क्रमेण करिष्य इतिसंकल्पपूर्वकं विप्रभोजनहोमान्यतर- प्रत्याम्नायद्वारा कुर्यात् । सूर्यावलोकननिष्क्रमणयोः शास्त्रान्तरोक्तत्वेनाना. वश्यकत्वान्न तदकरणे प्रायश्चित्तम् । अथ पप्ठे मास्यन्नमाशनमित्यत्रत्याथशब्देन निष्क्रमणस्य ज्ञापितत्वादाव- श्यक एवायं संस्कार इति यद्युच्यते तदाऽन्नप्राशनपदादेतदुल्लेख एतदकरण- प्रायश्चित्तं च भवत्येव । एवं प्रायश्चित्तं विधायातीतान्संस्कारानुपनयनदिने तत्पूर्वदिने वा तत्रेण कुर्यात् । चौलं तूपनयनदिन एव । पल्या संस्कार्येण च सहोपविश्याऽऽचम्य माणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य ममास्या भार्यायाः प्रतिगर्भसंस्कारातिशयद्वाराऽस्यां जातस्यास्यां जनिप्यमाणगभार्णा च वीजगर्भसमुद्भवैनोनिवर्हणक्षेत्रसंस्कारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थ गर्भाधानाख्य कर्म, अस्य जातस्य वीजगर्भसमुद्भवैनो- निवईणद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ पुंसवनाख्यं कर्म, अस्य जातस्य जनिष्यमा- णगीणां च वैनिकगार्मिकैनोनिवर्हणद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ सीमन्तोन्नय- नाख्यं कर्म, अस्य कुमारस्य गर्भाम्बुपानजनितदोपनियईणवीजगर्भसमुद्भपैनो- निवर्हणद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ जानकर्म, अस्य पुत्रस्य वीजगर्भसमुद्भवैनोनि- वईणायुर्वर्षोभिवृद्धिव्यवहारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थ नामकर्म, अस्य शिशोरायुरभिवृद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थं सूर्यावलोकनम् , अस्य शिशोरायु:- श्रीवृद्धिवीजगर्भसमुद्भवैनोनिवर्हणद्वारा श्रीपरमेश्वरभीत्यर्थ निष्क्रमणम् , अस्य पुत्रस्य मातृगर्भपलपाशनशुद्धिवीजगर्भसमुद्भवैनोनिवर्हणानायब्रह्मवर्चसतेज. इन्द्रियायुरभिवृद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थमन्नप्राशनाख्य कर्म चाय, अस्य कुमारस्य वीजगर्भसमुद्भवैनोनिवर्हणवलायुर्व!भिवृद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थ चौलाख्य कर्मास्यामुकशर्मणः कुमारस्य द्विजत्वसिद्धिपूर्वकवेदाध्ययनाधिकार- सिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थमाचार्यपैतृकसावित्रीमातृकमुपनयनाख्य कर्म , भ्वः करिप्य इति संकल्पः। जातकर्मचूडाकरणकर्मणोः कुमारशब्दप्रयोगवचन्मध्यस्थत्वान्नामकर्मादा- वपि तत्मयोग इति कल्पे नामकर्मादिसंकल्पे पुत्रादिशब्दस्थाने सुमा- रशब्दस्य मयोगः कार्यः । कुमारस्य पुत्रस्येत्युभयप्रयोगो वा नामक- रणानप्राशनयोधर्मसूत्रस्मृत्युक्तः । शिशुत्ववालत्वव्यवहारस्तु तच्छुदिव्य- 1 ग घ.ड, चश्वस्तत्रेण क।

·२७२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- (भन्तरितसस्कार प्रयोगः ) वस्थाविपये द्रष्टव्यः । सा च व्यवस्थाऽग्रे वक्ष्यते । पुंसवनादिभ्यः संस्का. रकर्मभ्यश्चौलोपनयनयोः कालभेदादनानि पृथगेव । तत्रं तु पुण्याहवाचनादि- मात्रपर्यवसायि । शास्त्रान्तरोक्तत्वेन सूर्यावलोकनस्याकरणपक्षे न संकल्पः । ततस्तदात्वेन गणपतिपूननं पुण्याहवाचनं मानकापूजनं नान्दीश्रादं च कृत्वाऽनमाशनचौलोपनयनाद्गत्वेन विहितमकुरारोपणं कृत्वोपनयनाङ्गत्वेन ग्रहपझं नन्दिन्पादिमण्डपदेवताप्रतिष्ठापनं च कार्यम् । सति संभवे नान्दीथा- द्धोत्तरमेवान्तरितान्संस्कारान्कृत्वा ग्रहपज्ञाकुरारोपणमण्डपदेवताप्रतिष्ठापनानि कुर्यादिति क्रमः । ग्रहयज्ञोत्तरं वाऽन्तरितसंस्काराः कार्याः। सर्वेषां सद्य:- करणे तूपनयनान्तानां सर्वेपी संस्काराणां संकल्पवाक्पान्युपार्याय करिप्य इत्येव वदेत् । अस्मिन्पक्षेऽन्नप्राशनसंस्कारस्य मायश्चित्तेनैव चारितार्थं न तु तस्याप्यनुष्ठानम् । तदनुष्ठानेऽनप्राशनानुष्ठानोचरम् । " न केशादीवापयीत भुक्तोऽभ्यको नती नरः । इति भोजनोत्तरं वपननिषेधेन चौलासंभवात् । अत्र सर्वाण्यङ्गानि सकदे- वानुष्ठेयानि । वैशेषिकहोमोऽपि संपतिपत्नदेवताकश्वेत्सकदेवानुष्ठेयः । यया धात्रीचतुष्टयहोमः । तत उल्लेखनादिनाऽऽयतनसंस्कार विधाय तत्रौपासनानि प्रतिष्ठाप्प प्रज्वाल्य ध्यायेत् । अन्यः को चेल्लौकिकामौ स्वकालमाप्तं कर्म यद्भवति तत्कर्मप्रयुक्तामिनामात्र ज्ञेयं सर्वाणि वा । ततः समिन्नयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वा पुंसवनसीम- न्तोन्नयननामकरणान्नमाशनहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा देवता इत्यादिव्याह- त्यन्तमुक्त्वा वैशेपिकमधानहोमे घातारं चतसृभिराज्याहुतिभिर्यक्ष्ये । अनुमति चतसृभिराज्याहुतिभिर्यक्ष्ये । राकां द्वाभ्यामाज्याहुतिभ्यां यक्ष्ये। सिनीवाली द्वाभ्यामाज्याहुतिभ्यां यक्ष्ये । त्रयोदशाहुविपक्षे कुहूमेकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्य इत्यधिकम् । ततोऽगहोमे वरुणं द्वाभ्यामित्यादि व्याहृतिहोमान्तं कृत्वा प्रधानहोमः । संमतिपन्नदेवताकत्वात्पुंसवनसीमन्तोन्नयनसंवन्धिधात्रीचतुष्टयमव्यवहितत्वा- नामकर्मसंवन्धिप्रधानकदेशभूतं धात्रीचतुष्टयं च तत्रेण हुत्वाऽनु नोऽद्यानुमति- रित्याद्या अष्टौ नव वाऽऽहुतीर्जुहुयात् । सर्वेषां सद्यःक्रियापक्षे चौलस्यापि सहैव कर्तव्यत्वादन्वाधानेऽन्नप्राशनपदोत्तरं चौलपदस्याप्युल्लेखः कार्य: १ ग. प. ड. 'वापत्ते ।

·(अन्तरितसस्काराणा प्रयोग ) संस्काररत्नमाला। २७३ तत इमं मे वरुणेत्यगहोम जयाद्युपहोमांश्च कृत्वा स्विष्टकदादिसंस्था- जपान्तं समाप्य निदन्नहोम पुण्याहवाचनं च कुर्यात् । वास्तुवलेर्विकल्पः । मद्यमित्यादिपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मनामकरणान्नप्राशनकर्मणां पुण्याई भवन्तो त्रुवन्विति निः कर्ता वदेव । एवं स्वस्त्ययनं भवन्तो वन्तु । नादि भवन्तो त्रुवन्विति । चौलस्यापि सहकर्तव्यतायां तु, अन्नमाशनपदोत्तरं चौलपदस्यापि प्रयोगः । ततः क्रमेण प्रधानानि । तत्र यत्र क्रियाया असंभ वस्तत्र संस्कार्य स्पृशंस्तं तं मनं पठित्वाऽन्ते तां ता क्रिया विभावयेत् । यत्र तु संभवस्तत्र सा सा क्रियेदानीमेव निप्पाधते मयेति बुद्ध्या तत्तन्मत्रान्ते तां तां क्रियां कुर्यात् । मत्रपाठमानं वा । तत्र गर्भाधानसंस्कारसिद्ध्यर्थ शयना. हानरेतोवस्कन्दनमत्रान्संस्कार्य स्पृष्टा पठित्वा तां तां कियां तत्तन्मत्रान्ते विभावयेत् । एवं पुंसवनसंवन्धिदधिद्रप्सादिप्राशनमत्रान्संस्कार्य स्पृष्ट्वा पठित्वा तां ता क्रियां विभावयेत् । वतो वक्ष्यमाणपयोगरीत्या संस्कार्य संस्पृशन्सीमन्तमुन्नीय वक्ष्यमाणरीत्या जातकर्म कुर्यात् । तत्र जातमपि पुत्रमिदानीमेव जातोऽयमिति विभाव्य तन्मुखं वीक्ष्याश्मनि कुमारं धारयित्वोपनादिस्तनाभिमर्शनान्तं सर्व कर्म कुर्यात्संभवात् । अथवा संस्कार्य स्पृष्ट्वा मत्रान्पठित्वाऽन्ते तां तां क्रियां विभावयेत् । आपो हविष्ण्वित्येतस्य जप एव । इदानी तस्याः सूतिकात्वाभा- वेन तत्मयुक्तविरसंभवात् । न चैवमुटूपनस्य सूतकाग्निसाध्यत्वात्तस्य चेदा. नीमभारात्कथ तत्संबन्ध्यनुष्ठानमिति वाच्यम् । सूतकोपलक्षितकर्मार्थोऽग्निः सूतकाग्निः । तच्च कर्मोद्धूपनं तदर्थत्वस्यान्यस्मिन्ननावपि संभवेनोपनक- मणः प्रवृत्तेर्निरावाधात् । अधवा यथावस्थितमत्रपाठ एव । यदा तु कमारो महास्तदा सर्वेपां पाठ एव । ततो वक्ष्यमाणरीत्या नामदानं विधाय वक्ष्यमाणरीत्या दधि मधु घृतमि. तित्रिवृत्सम्यञ्जनमन्नं च समन्त्रं माशयित्वा ब्राह्मणान्संभोज्याऽऽशिपो वाच. यित्वा विष्णुं संस्मरेत् । तत उपनयनदिन एव वक्ष्यमाणरीत्या चौलं विधायोपनयनमारभेत । ' उप- नीत्या सहाथवा ' इति वचनादुपनयनदिने चौलकर्तव्यतानियमः । अब सहशब्द उपनयनसनिकृष्ट कालपरः । यदि पूपित्यस्य संस्कारप्वन्तरितेषु सत्स्वेवाप- १ स. ग घ ड 'नना।२ क पो गृहवित्ये'।

·भगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[अन्तरित संस्कारमयोगः] (ज्येसस्कारापूर्व कनिष्टसंस्कारकरणे प्रत्यवायः) रस्प संस्कारो यः कथन प्रामुपाचदा पूर्वस्यान्तरितानसंस्कारामत्वैवापरस्प मासः संस्कारः कर्तव्यः पूर्वापत्यसंस्कारसंपादनपूर्वकमेवापरसंस्कारसंपाद- नस्प युक्तत्वात् । यमलपोज्यटक्रपणेव संस्कारकर्तव्यतादर्शनायवस्थार्थ यम- लविषयकशास्त्रस्वीकारे वाधकाभावाच । अन्यथाऽसति पइति प्रतिवन्धे उपेष्टभ्रातृसंस्कारापूर्व कनिष्ठभ्रातृसंस्कारे ज्येष्ठभ्रानुरभिवादनानहत्वापचे। आचारचाप्येवमेव। "येष्ठे वतासंस्कारे गभाधानादिकर्मभिः । कनिष्ठो नैव संस्कार्य इति शातातपोऽब्रवीत् " इति वचनमपि । वस्तुतस्तत्र मूलं चिन्त्यम् । असति महति प्रतिवन्ध इतिविशेपणान पेष्ठभ्रातुः काराग्र()हादिना पोडशवर्षपर्यन्त प्रतिवन्धे कनिष्ठस्प तावत्पर्य - न्तमुपयनयनमतिवन्धः । न चैवं परिवेत्तृत्वादिदोपप्रतिपादकशास्त्रवैयर्ष, तस्प ज्येष्ठकनिष्ठभ्रातदात्रायनेकविषयकदोपवाहुल्यमतिपादनार्थत्वेन सार्थ- वपसंभवात् । अन्तरितसंस्काराणां प्राप्तसंस्कारसततपाऽनुष्ठाने नोत्तरायणा. दिनियमो न चोक्तकालस्य नियमः । ज्येष्ठान्तरितसंस्कारकालानुरोपेन कनि- प्रसंस्कारा उत्क्रप्टव्याः। तत्रापि यधोक्तकाले कार्याः अथवा कनिष्ठसंस्कारा: सकाळ एव कार्यास्तदनुरोधेन ज्येष्ठस्येति । अत्र ययुक्तं वद्राह्य सुधीभिः । अन्तरितसंस्काराणामन्यकर्षकत्वे गर्भाधानस्य प्रायश्चित्तमात्रमेव । * गर्भाधा- नादिसंस्काराणामगती केवलं प्रायश्चित्तेनापि चरितार्थता । उपनयनादिसं- स्काराणां कालाविपत्तौ तु तचत्कालातिपत्तिप्रायश्चित्तं कृत्वोपनयनादयः संस्कारा: णावश्यं कार्याः । अत एवाऽऽचार्यगोपनयनमुखेनाऽऽन्नानं * क. पुस्तके टिप्पणीरूपेण बहिलिखितो पन्थ:-"प्रयोगपारिजाते सकारातिपातिप्रायश्चि- समुध्यते । तत्र भृगु --- गर्भावसस्कृतस्यापि कर्तव्य चोपनायनम् । प्रायश्चित्त तु पूर्वेपो नोपना- यनिकस्य तु। यौतस्मादाधिकारी स्यानोपनायनिक बिना ' इति । प्रायचित प्रकार तु भगवानाह-- भारभ्याऽऽधान । सस्कारमपूर्व भृगु.--'गर्भावसस्कृतस्यापि कर्तव्य चोपनायनम् । प्रायश्चित्त तु पूर्वेषां नौपनायनिकस्य तु । श्रौतस्माधिकारी स्यानोपनायनिक विना ' इति । उपनयनप्रााभावि. गभाधानादिसत्काराणां मुख्यगांणकालातिक्रमे प्रायश्चित्तमानानुशन न पुनः सस्कारानुष्टानमपि । उपनयन भयविधकालातिकमेऽपि प्रायश्चित्तानुष्ठानपूर्वमनुष्ठेयमेव न प्रायश्चित्तमानानुष्ठानमिति वास्यार्थः" इति।

·[विकलाङ्गोपनयनम्] संस्काररत्नमाला। २७५ कृतम् । विवाहस्विच्छायां सत्याम् । वैराग्ये तीने जाते समावर्तनादीनां लोपः। तत्र संन्यासाश्रम एव । इति संस्काररत्नमालापामन्तरितसंस्काराणां तत्रेण प्रयोगः । इलोकोपाइश्रीमद्गणेशदीक्षिततनूजभट्टगोपीनाथदीक्षितविरचि- तायां सत्यापाढहिरण्यकेशिस्मार्तसंस्काररत्नमा. लायां पञ्चमं प्रकरणम् ॥ ५॥ अय पाठे प्रकरणम् । अथ विकलाङ्गोपनयनम् । तत्र ब्रह्मपुराणम्- " नामप्या ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणः स इति श्रुतिः । तस्मात्पदान्धवधिरकुनवामनपशप ॥ जगद्गदरोगार्तगुलाङ्गविकलागिषु । उन्मत्ते च तपा मूके वस्तपुरत्वे निरिन्द्रिये ।। सर्वेप्येतेषु संस्कारा भवेयुस्तु यथोचिनम् । मूकोन्मत्ती न संस्कार्याविति केचित्प्रचक्षते || कर्मस्खनधिकाराय पातित्य नासि चैतयो । तदपत्य व सत्कार्यमपरे त्याहुरन्यया ।। संस्कारमन्त्रहोमादीकरोत्याचार्य एव तु । उपनेयाश्च विधिवदाचार्यः स्वसमापनः ।। भानीयामिसमीप वा सावित्री शश्य वा नपेत् । कन्यास्तीकरणादन्यत्सा विप्रेण कारपेत् " इति ॥ गद्दो गद्गदभापी । रोगातोऽपसारादिरोगातः । गुलाः श्वेतकुटादि. मान् । विकलानि दुर्वलानि होनानि वाभानि यस्य सः । उन्मच उन्माद. वान् । भस्वं पुंस्त्वं यस्य सः । निर्गतमिन्दियं यस्य मः । आपातेन छिन न्द्रिप इति याचन् । योचितमित्यनेन ये ये दिनत्वनिषादका उचिता पिहिनाः संस्कारास्त एनेपामप्पसम्पासनेन कार्या इति मन्यो । दिन ·२७६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [विश्लाझोपनयनम्] त्वनिप्पादका इति विशेषणदानेनाग्न्याधानादीनां स्थालीपाकानां च व्यातिः क्रियते । तेपा हि केरलं प्रत्यवायमाननिवर्तक न तु द्विजत्वनिप्पाद- कत्वम् । केचिदाचार्याः 'मूकोन्मत्तौ न सस्कार्यो ' इति वदन्ति । उपनपनाये. रिति शेपः । तेपामध्ययनासंभवेनाध्ययनार्थस्योपनयनस्याभावात् । उपनयन. वत्काण्डनतादीनामप्यभावः । उन्मत्त उन्मादयानिक्षिप्तचित्त इति यावत् । एतयोकोन्मत्तयोः कर्मस्पनयनादिकर्मस्तनधिकारादधिकाराभावात् । चका- रोऽवधारणार्थः । कर्मस्वधिकाराभावादेव पातित्यं नास्तीत्यर्थः 1 द्वितीयच. कारः समुच्चयार्थः । उपनयनादिकर्माणि न सन्ति पातित्यं च नास्तीत्येवं समु- घयः । मूकोन्मत्तयोः कर्मस्वनधिकारात्पातित्यमिति नास्ति किंतु ' ब्राह्मण्या ब्राह्मणाजातो बामण. स. ' इति श्रुत्या ब्राह्मणादुत्पन्नयोर्मुकोन्मत्तयोरप्युपनय- नादिसंस्कारार्हत्वप्रतिपादनात्तावपि संस्कायों तदपत्यं च संस्कार्यमित्यपरे । अन्यथा ' न सस्कार्यों' इति कचिदाचार्यरुक्क तद्विपरीतमैतादृशमर्थमाहुः । सस्कारमन्त्रहोमादीकरोत्याचार्य एव तु ' इत्यत्र कुमारं स्पृष्ट्वैति शेपः । संस्का- रमत्राः कु(ग्रा)पारकर्तृकसंस्कारमन्त्रपठनं होमादिकर्माणि चाऽऽचार्य एव कुर्यात् । उपनयने कुमारकर्तुकहोमाभावादोमशब्देन समिदभ्याधानं गृह्यते । आदिशब्देन मार्जनोपस्थानादिकाण्डनताना लोप एव । तेपामध्ययनाकत्वात् । न चैवमुपनपनस्याप्यध्ययनार्थतान्यूकोन्मपरिपपे लोपोऽस्त्विति वाच्यम् । तस्य द्विजत्वसंपादनद्वाराऽध्ययनार्थत्वेनाध्ययनासंभवेऽपि द्विजत्वसंपाद- नायावश्यमपेक्षितत्वात् । एवं गोदानमपि भवत्येव । तस्याध्ययनाङ्गत्वा- भावात् । विवाहसंभवे समावर्तनमपि कंचित्कालं प्रताचरणं कृत्वोत्तरायणे कार्यम् । विद्यासानोभयस्नानयोरभावागतस्नानमेव तयोः । विवाहासंभवे तु तस्य नैष्ठिकब्रह्मचर्यमेव । कलौ यो नैष्ठिकब्रह्मचर्यनिषेधः स मूकोन्मत्तत्वदोपरहित. पुरुपपरः । ' उपनेयास्तु विधिवदाचार्य. स्वप्तमीपत ' इत्यस्यार्थ:- उपनेयान्यू- योक्तपण्ढादीन्विधिवत्स्वगृह्योक्तप्रकारेणाऽऽचार्यः स्वसमीपतः स्वाभिमुखा. कुर्यादिति । आनीयाग्निसमीप वा सावित्री स्पृश्य वा जपेत् । इत्यस्यार्थ:- अग्निसमीपं वाऽग्न्यभिमुखान्या कुर्यात् । पूर्वत्राऽऽचार्यः स्वाभिमुखान्कुर्यादि. त्युक्तं तत्रेदं पक्षान्तरम् । ' सावित्री स्पृश्य वा अपेत् ' इत्यनत्यो वाशब्दः प्रसि- देन सावित्रीवाचनेन सह विकल्पार्थः स च योग्यतानुसारेण व्यवस्थितो ज्ञेयः । कुमारस्य मूकत्व स्पर्शपूर्वक: सावित्रीजपः । उन्मत्त्वे यदि पठति तदा वाचनं नो चेत्स्पृष्ट्वा जप इति । पण्डत्यान्यत्वादौ तु वाचनमिति ·२७७ [पुनरुपनयनम्] संस्काररत्नमाला। ( सलक्षणं पुनरुपनयनस्य त्रैविध्यम् ) व्यवस्था । सावित्री स्पृश्य वा जपेदित्यत्र स्पृश्य वा सावित्री जपेदित्य- न्वयः । स्पृश्यत्यत्र कुमारमिति शेषः । स्पृश्येत्यन समासाभावेऽपि क्त्वो ल्यवादेशश्छान्दसः । एवं कुमारकरीकसंस्कारमत्रपठनविधितदीयहोमादिकर- णविधी व्यवस्थितौ ज्ञेयो । पूर्वविधिः कुमारस्य मूकत्वे ज्ञेयः । उत्तरविधिस्तु कुमारस्याङ्गवैकल्ये । उन्मत्तत्वे पूर्ववत् । उपनेयास्तु विधिवदित्यायग्निसमीप वेत्यन्तं सर्वेषु समानम् । मूकवधिरादौ को नामासीति नामप्रश्नोऽपि नास्त्य. योग्यत्वान्न नाम पृच्छतीति वोधायनोक्तेश्च । अन्यदङ्गनातं यथासंभवं कार्यम् । मूकोन्मतयोरुपनयनेऽस्य द्विजत्वसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थमाचार्यपैतृक सावित्रीमातृकमुपनयनाख्यसंस्कार करिष्य इति संकल्पवाक्यम् । इति विकलाङ्गोपनयनम्। अथ पुनरुपनयनम्। तच त्रिविधम् । प्रत्यवायनिमित्तप्रायश्चित्तत्वेन विहितं निमिचविशेपेण कृतोपनयनस्य स्थाचेष्टात्वापचौ तत्फलार्थत्वेन विहितं वेदान्तराध्ययनचि कीयां तदर्थत्वेन विहितं च । तत्राऽऽयं प्रयोगपारिजाते शातातपः- "लशुन गृजन जम्ध्वा पलाण्डु च तथा शुनम् । उपनाय पुन कुर्यात्तप्तकृच्छ्र तथैव च " इति ॥ लशुन: प्रसिद्धः। ( स च श्वेत एव निपिद्धः। तथा च पराशर:- पीयूप श्वेतलशुन वृन्ताकफलगृञ्जने " इति । श्वेतपदं लशुनहन्ताकाभ्यामपि संवध्यते । तेन रक्तलशुनकृष्णन्ताकभक्षणे न मायश्चित्तमिति माधव । ) गृञ्जन लशुनतुल्यः कन्द इति विज्ञानेश्वरः । यदीयं चूर्ण गायकाः कण्ठशुद्ध? विटाश्च मदार्थपश्नन्ति स पाविशेष इति माधव । * धनुचिहान्तगत क स पुस्तश्योनास्त । १स ग शुभम्।

·२७८ " भट्टगोपीनाथदीक्षिवविरचिता [पुनरुपनयनम् ] (गृजन-fam (*माधवीये श्राद्धपकरणे तु- " श्वेतकन्दः पलाण्डुविशेषो गृजनम् । लशुनो दीर्घपत्रश्च पिष्टगन्धो महौषधः ।। फरण्यश्च पलाण्डुश्च लतार्कश्च परारिका। गृजनो यवनेष्टश्च पलाण्डोर्दश नातयः ।। इति मुभुतेनोक्तत्वात् " इत्युक्तम् । मूलविशेपो वा गाजरापरपर्याय इत्यपि माघवेनोक्तम् । "गन्धाकृतिरसैस्तुत्यः सूक्ष्मनालः पलाण्डुना । सूक्ष्मनालामपत्रत्वाद्भिद्यतेऽसौ पलाण्डुतः इति वाग्भट्टटीकायां हेमादौ वाप्पचन्द्रवचनमेव विनिगमकं विह परिभा- वनीयम् । परं तु गाजरापरपयिता वक्ष्यमाणेनैव दूपिता द्रष्टव्या । हेमाद्राव- प्युत्तरत्र पलाण्डुविशेप एवेत्युक्तम् । राजनिघण्टौ- " रसेमो हि महाकन्दो गृजनो दीर्घपत्रकः । पृथुपत्रः स्थूलकन्दो यवनेष्टो वलो हितः ॥ गृञ्जनस्य मधुरं कटुकन्दं नालमप्युपदिशन्ति कपायम् । पत्रतश्च यमुशन्ति च तिक्तं सूरयो लवणमस्थि वदन्ति ।। गाजरं पिण्डमूलं च पीतकन्दः समूलकम् । खादुमूलं सुपोतं च नागरं पीतमूलकम् ॥ गाजरं मधुरं रुच्यं किंचित्कटु कापहम् । आध्मानकमिशूलनं दाहपित्तविनाशनम् " इति ॥ वैद्यके-" गृञ्जनं शिखिमूलं च यवनेष्टश्च वर्तुलम् । अन्धिमूलं शिखाकन्द कन्दं डिण्डीरमोदकम् ॥ यूजनं कटु उपांच कफवातरूजापहम् । रुच्यं च दीपनं हृद्यं दुर्गन्वि गुल्मनाशनम् ॥ इति ॥) " विषदग्धेन शल्येन यो मृगः परिहन्यते । अभक्ष्यं तस्य तन्मांसं तद्धि गृजनमिप्यते " इत्यपराकः । यत्त हेमाद्रिः-- गाजराख्यं मूलं गृञ्जनमित्याइ, यच्च माधव:--मूलविशेषो गाजरापरपर्यायो गृञ्जनमित्याह, तदुभयमपि न । धनुश्विहान्तर्गत क, ख. पुस्तकयो स्ति। + ·[पुनरुपनयने कारणानि] संस्काररत्नमाला। २७९ (प्रात्यन्तदेशगमने सापवादः पुन सस्कारः) " गृञ्जनं चुकिको चुक्र गाजरं पोतिका तथा ॥ इति ब्राह्मे पृथनिर्देशानुपपत्तेः । चुक्रिका 'चुक्का' इति भाषया मसिद्धा । चुक्रमत्यम्लं दधि । पोतिका पोई इति प्रसिद्धा । एतच पुनरुपनयनं बुद्ध्या भक्षणे । अवुझ्या भक्षणे तु तप्तकच्छ्रमात्रम् । छत्राक लशुन चैव पलाण्डु गृजनं तथा । चत्वार्यज्ञानतो नग्ध्वा तप्तकृच्छू चरेविनः" इति बृहस्पत्युक्तेः। पलाण्डाघेकनाश्यरोगे तु नैप दोपः। तथा च पलाण्ड्वायनुवृत्ती सुमन्तु:- " एतान्येवाऽऽतुरस्य भिपक्रियायामप्रतिषिद्धानि " इति । गौतमः --" उष्ट्रीक्षारमानुपीक्षीरप्राशने पुनरुपनयनं तप्तकृच्छू च " इति । माशनाभ्यास एतदिति शूलपाणिः। (*अविखरोष्ट्रीशीरमाशने पुनरुपन- यनं तसकृच्छू चेति)। स्मृत्यन्तरे-" रेतोमूत्रपुरीपाणा गौडीमायोश्च मक्षणे । क्रव्यादपशुविष्ठाना सस्काराच्दुद्धिरिप्यते " इति । मनु: :--" अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्र सुराससृष्टमेव च । पुन:सस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विनातयः" इति ॥ एतदतीतमुरासंपर्कविपयम् । तप्तकच्छ्रपूर्वकश्चैप विधियः । तप्तकृच्छ्रपूर्वक पुनःसंस्कारं प्रकृत्य 'मूत्रपुरीपकुणपरेतसा प्राशने चैवम् ' इति गौतमोक्तः। वृहस्पतिः-" रेतोमूत्रपुरीपाणा शुद्धयै चान्द्रायणं चरेत् " इति । रेतोमूत्रपुरीपाणामित्यनन्तरं माशन इति शेषः । अत्र चान्द्रायणततकच्छ- यो नाज्ञानाभ्यां व्यवस्था ज्ञेया । संस्कारस्तूभयत्र तुल्य एवेति शूलपाणिः । पामे-“प्रेतशल्याप्रतिग्राही पुन सस्कारमहति " इति । स्मृत्यन्तरे- “सिन्धुसौवीरसौराष्ट्रास्तथा प्रत्यन्तवासिनः । अङ्गवङ्गकलिझाश्च गत्वा सस्तारमहति " इति । एतच तीर्थयात्रां विना गमने । " तीर्थयाना विना गत्वा पुन सस्कारमर्हति " इति वौधायनोक्तः। मार्कण्डेय:-" खरमारुह्य विमस्तु योननं यदि गच्छति । तप्तहच्यूनय प्रोक्त शरीरस्य विशोधनम् ॥ धनुचिान्तर्गत सर्वपुस्तकेषु वर्तत । परं त्वधिक रेखकरमारात्पतित प्रतिभाति । * ·" २८० भट्टगोपीनाधदीक्षितविरचिता- [पुनरूपनयने कारणानि] पुनर्जन्म प्रकुर्वीत घृतगर्भविधानतः । जातकर्मादिससारैः संस्कृत. शुद्धिमानुयात् " इति । शाकल: यदि चेरै द्विजो गच्छेदारुह्योष्ट्र खर वृपम् । पुनस्तस्य क्रियाः कार्याः शिखाया वापनेन च ।। आदो तु विधिना यन्द प्रायश्चित्त समाचरेत् " इति । हेमाद्रौ मायविचकाण्डे वृद्धगीतमः- खरमुष्ट्र च महिपमनाहमति तथा ॥ बस्तमारुह्य मुखने कोशे चान्द्र विनिर्दिशेत् " इति ॥ मुखजो विप्रः । चान्द्रं चान्द्रायणम् । मनु:--" चाण्डालान्नं द्विजो मुस्त्वा सम्यक्चान्द्रायणं चरेत् । बुद्धिपूर्व तु कृच्छ्राब्द पुन सस्कारमेव च " इति ॥ अभ्यासविषयमेतदिति मदनरत्ने । पराशर: यः प्रत्यवसितो विप्र. प्रवज्यातो विनिर्गतः। अनाशकनिवृत्तश्च गार्हस्थ्य चेचिकीपति ॥ स चरेत्रीणि कृच्छ्राणि त्रीणि चान्द्रायणानि च । जातकर्मादिभि. सर्वै सस्कारैः शुद्धिमाप्नुयात्" इति । भारद्वाजीयपिवमेधसूत्रे- " यद्येतस्मिन्कृत आगते घृतकुम्भादुन्मग्नस्य जातकर्मप्रभृति । शरात्र व्रत चरित्वा तयैव जाययाऽनोनादधीत नात्येन प वा यजेत गिरिं गत्वाऽग्नये कामायेष्टिं निवपेदीप्सितैः क्रतुभिर्य- जेत" इति। एतस्मिन्कृते, उत्तरकर्मणि कृते । व्रात्येन व्रात्यस्तोमेन । पशुनैन्द्रानेन । वृद्धमन:-" जीवन्यदि समागच्छेद्यतकुम्भे निमजयेत् | उद्धृत्य स्नापयित्वाऽस्य जातकर्मादि कारयेत् ।। व्रतचर्या द्वादशाह त्रिरात्रमथवाऽस्य तु । स्नात्वोद्वहेत्ततो भार्यामन्या वा तदभावतः ॥ अग्नीनाधाय विधिवद्वात्यस्तोमेन वै यजेत् । अथैन्द्राग्नेन पशुना गिरिं गत्वा च तत्र तु ॥ इष्टिमायुप्मती कुर्यादीप्सिताश्च व्रतस्तथा " इति । १ गोश।

·। [पुनरुपनयने कारणानि] संस्काररत्नमाला । २८१ (पुनरुपनीतर्तकपुनरुवाहसकल्प ) तदभावतस्तदभाव इत्यर्थः। ममोर्चदेदिकजनितानिष्टदोपनिवईणपूर्वकपुनहस्थाश्रमसिद्धिद्वारा श्रीपर- मेश्वरीत्यर्थं तामेव स्त्रियमुहिष्य इति संकल्पः । न वा पुनर्गृहस्थाश्र- मसिद्धिद्वारेति । देवपित्रर्णानपाकरणे तु देवपित्रांपाकरणसिद्धिद्वारेत्यपि वक्तव्यम् । यदि पूर्वस्त्रिया अभावस्तदा स्वोद्वाहं करिष्य इति मीत्यर्थमित्यन- न्तरं वदेत् । नान पिनादिकर्तृकं दानम् । पूर्वोढायामेतस्या भार्यायां मपभो- गाईतासिद्धिद्वारैतस्मिन्ननावौपासनत्वसिद्धिद्वारा चेवि विवाहहोमसंकल्पवा- क्यम् । स्यन्तरपरिणये तु विवाहसंकल्पः प्रथमविवाहसंकल्पवदेव । विवाहहो. मोत्तरं गृहमवेशस्थालीपाकश्चतुर्थीकर्म च । ब्रह्मचारिणं पुरस्कृत्य पैठीनसि:- मधुमासाशने त्रिरात्रमुपवास पुनरुपनयन च " इति । अयं च त्रिरात्रोपवासः प्राजापत्याशक्तस्येत्युक्त मदनरत्ने । 'एतयोर- मत्या भक्षणे कृच्छ्रो मत्या पराक । अभ्यासे द्विगुण पुन सस्कारश्च' इति स्मृत्यर्थ- सारे । तथा तत्रैव-' मातापितृगुर्वाचार्योपाध्यायेभ्योऽन्यप्रेतप्तस्कारे ब्रह्मचारिण पुनरुपनयन कार्यम् ' इति । अपराऽप्येवम् । तथा-' रेतोविण्मूत्रकरनिर्मथितद- धिबहिर्वेदिपुरोडाशभक्षणानामत्यम्यासेऽतिक पुनरुपनयन च ' इति । बहिर्वेदि- पुरोडाशभक्षणं लौकिकपुरोडाशभक्षणमिति केचित् । ऋत्विग्व्यतिरिक्तकर्तृकस- स्कृतपुरोडाशभक्षणमेव लौकिकपुरोडाशभक्षणम् । तथा च लौकिकं च त पुरो- डाशभक्षणं चेत्येवमेव समासोऽत्यन्ये । पुरोडाशशब्दस्य विहितसंस्कारपूर्व- काकारविशिष्टद्रव्यवाचित्वादुत्तरकल्प एव श्रेयान् । एतच ज्ञानतोऽज्ञानत- स्तूपवासः। तथा च कार्मे-"शणपुष्प शाश्मरीच करनिर्मधित दधि । बहिदि पुरोडाश नग्ध्वा नायादहर्निशम् " इति ।। स्मृत्यन्तरे-“कर्मनाशानलस्पीत्करतोयाविलवनात् । गण्डकीबाहुतरणात्पुन सस्कारमर्हति " इति ।। गौडास्तु-" करतोयानलस्पर्शात्कर्मनाशाविलड्पनात् " || इति पठन्ति । तन्न । दानधर्मेपु करतोयानाने माशस्त्योक्तेः । " करतोये सदानीरे सरिच्छ्रेष्ठेऽतिविश्रुते । आप्लावयति पौराणा पाप हरकरोद्भवे"। १५ ह ल । देव।

·२८२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[पुनरुपनयने कारणानि] इति स्मृविदर्पणचन्द्रिकालिखितनानमधाच । स्मृतिमअर्याम्- द्विजोऽकृतोपाकरणः समावतेत मोहतः । स प्राजापत्यपूर्व तु पुन:संस्कारमर्हति " इति । इत्थं विहिते प्रायश्चिचार्थे पुनरुपनयने विशेषः पारिजातमदनरत्नयोः कश्यपेनोक्त:- " चीर्णप्रायश्चित्तः प्राच्यामुदीच्यां वा दिशि गत्वा यत्र ग्राम्यप- शूनां शब्दो न श्रूयते तस्मिन्देशेऽग्निं प्रवास्प ब्रह्मासनमास्तीर्य प्राक्प्रणीतन विधिना पुनः सस्कारं कुर्यात् " इति । ब्रह्मासनमास्तीतिवचनं ब्रह्मनियमार्थम् । तेन नाप दण्डादिभिर्ब्रह्म- सिद्धिः । माक्मणीतेन मागुक्तेन विधिनेत्यर्थः । स्मृत्यन्तरे-" मेखलाम(चा)जिनं वासो दण्डो भिक्षा बतानि च । निवर्तन्ते द्विनातीनां पुन.संस्कारकर्मणि " इति ॥ अथ द्वितीयं पुनरुपनयननिमित्तम्-तच पाणिभ्यां कुमारस्यांसाभिमर्श- नपूर्वकसमीपानयनरूपप्रधानोपनयनविधायके सूत्र मादत्तनोक्तम्- अत्राथशब्द इदं प्रधानमैतस्य विस्मरणे सर्व कर्माऽऽवर्तत इति ख्यापनार्थः" इति । समयोधोते स्मृत्यन्तरे- विनर्तुना वसन्तेन कृष्णपक्षे गलग्रहे । + अनध्याये चोपनीतः पुन संस्कारमर्हति " इति ॥ विनतुना वसन्तेनेति पृथगेकं पुनःसंस्कारे निमित्तम् । कृष्णपक्षगलग्रहाप- राजा इति निमित्तत्रयं च तथा । विनर्तुना वसन्तेनेति वसन्तलाभे सत्यन्यत्र करणे पुनःसंस्कारनिमित्तं नान्यदा । अन्यथा माधफाल्गुनज्येष्ठापाढानां विधानं विरुद्धं स्यात् । अथवा विनर्तुना वसन्तेनेत्येतस्य संनिहितत्वात्कृष्णपक्षशब्देऽन्वयः। तथा चायमर्थो भवति । वसन्त ना विना कृष्णपक्ष उपनयने पुन:संस्कारो नान्य- देति । कृष्णपक्षगलग्रहशब्दयोरप्यन्वय इति केचित् । गलग्रहशब्द एवान्वय इत्यन्ये । + अत्र प्रदर्शितार्थानुसारेण 'अपराङ्के' इति पाठोऽपेक्षित.। “ " ·- [पुनरुपनयने कारणानि] संस्काररत्नमाला। २८३ (प्रायश्चित्तभूतपुनरूपनयनप्रयोग ) स्मृतिदर्पणे वसिष्ठः- " पापाशकगते चन्द्रे अस्निीचस्थितेऽपि च । अपराह्न चोपनीत पुन सस्कारमर्हति " इति । अत्रापराहनेधाविभक्तदिनतृतीयाश इत्युक्तं मदनरत्ने । अध तृतीयं पुनरुपनयननिमित्तम्-एतच्च — सर्वेभ्यो वै वेदेम्य सावित्र्य- नूच्यत इनि हि ब्राह्मणम् ' इति धर्ममूत्रव्याख्यानावसर उज्ज्वलाकृतोक्तम्- 'उपनयने यत्सावित्र्या अनुवाचन तन्मुखेन सर्वे वेदा अनूक्ता भवन्ति । अतोऽ. गृह्यमाणविशेषत्वादेकमेवोपनयन सर्वार्थम् ' इति । अस्मिन्नर्थे शाव्यायनब्राह्मणमेव पठितम् । अथर्ववेदार्थ तु पृथगुपनयनं पचनात्कर्तव्यम् । तथा च वत्रैव श्रुतम् ‘नान्यत्र सस्कृतो भृवतिरसोऽधीयीत ' इति । अन्यत्रान्यवेदार्थम् । भृग्वगिरसोऽर्ववेद इति । त्रिविधे पुनरुपनयने द्वितीयतृतीययोः कचिदपि ग्रन्थे विशेपानुक्तेरविकृतं पुनरुपनपन गाईपत्सा- धानात्माक्सूर्योदयेऽविकृताधानरत् । मायश्चित्तभूतपुनरुपनयनप्रयोगः । मायचित्तभूतपुनरुपनयने तूक्ते-पो वचनेभ्योऽनेकविधोपावगतेस्तत्मयोगो लिख्यते । तच यन मायश्चित्तसहितं विहितं तन पर्पदुपदिष्टविधिना मायश्चित्तं कृत्वा कार्यम् । यथोष्ट्रीक्षारपानादौ । यत्र जातकर्मादिसस्कारसहितं विहित तत्र निमित्तानन्तरं करणपक्ष उदगपनवसन्ताद्यनालोच्यैव पर्पदुपदेशेन चौला- न्तान्संस्कारान्कत्या कार्यम् । अन्ययोदगयनवसन्तायावश्यकम् । तिथिनक्षता लोचनमानमेव वा । कालान्तरे पुनरुपनयनकर्तव्यतायामपि वावत्पर्यन्त संध्या. चन्दनं भवत्येव । " सध्याहीनोऽशुचिनित्यमनह सर्वकर्मम " इति वचनात् । महापानकमकरणे-'सभ्यरसध्यामुपासीत ' इति स्मृतेश्च महापातकिनोऽपि संध्यावन्दनकर्तव्यतापा सिद्धाया किमु वक्तव्यं तदन्यस्प । ब्रह्मपझादिकं तु न भवत्यशुचित्वानथावचनाभावाच । पुनःसंस्काराईस्य नु कर्मलोपभपादात्रा वपि सस्कारो विहितो नान्यस्येति मुहूर्तमाण्डिटीकायाम् । कर्ता च पितृसत्चे स एव । तदभावे पितामहपितृव्यादिः सपिण्डः । तदभावे यः कथिविद्वान्स- पाखान्यः । पुनरूपनयनं यस्मिन्देशे तत्रय जातकर्मादयः कार्याः। अस्य कृतौलदेहिकस्य पुनःसंस्कारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थ जातक- ·२८४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-(पायचित्तभूतपुरनपनयनप्रयोगः) मादीन्युपनयनान्तानि संस्कारकर्माणि करिष्य इति संकल्पः । एवं निमित्ता न्तरेऽपि तत्तनिमित्तोहेन संकल्पः । ततः सर्वोदेशेन स्वस्तिवाचनादि । श्मथूपपक्षवापनानन्तरं चौले केशवा- पनमिति विशेपो महद(हाय)यसः । विवाहसंकल्पतर्थस्वस्तिवाचनादिकं तु संस्कार्येण स्वयमेव पृथकर्तव्यम् । यत्र तु पुनरुपनयनमात्र प्रायश्चित्तत्वेन विहितं तत्र पर्पदुपदिष्टविधिना तदेव कार्यम् । तत्राऽऽचार्यः कृच्छ्रत्रयममि- पवित्रमत्रजपपूर्वकं द्वादशसहस्र द्वादशाधिकसहस्रं वा गायत्रीनपं कुर्यात् । संस्कार्यो निमित्तानन्तरोपनयन एतत्मायश्चित्वं न कुर्यादिति केचित् । ततः कृतनित्यक्रिय आचार्यः पत्नीसचे सपत्नीको ग्रामात्माच्यामुदीच्या वा दिशि गत्वा यत्र ग्राम्यपशुशब्दो न भूयेत तादृशं देशं यावत्पर्याप्त संमार्जनोपलेपनाभ्यां शोधयित्वा तत्रोपविश्य स्वस्य दक्षिणतः संस्कार्यमुप- वेश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीत्यामुकशर्मणस्तीर्थयात्रां विना प्रत्यन्तादिदेशगमनजनितदोपनिरसनपूर्वकपुनःसंस्कारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्व- रप्रीत्यर्थं पुनरुपनयनं करिष्य इत्येवं तत्तन्निमित्तानुसारेण संकल्पं कृत्वा गणपतिपूजनपुण्याहवाचनादिमण्डपदेवताप्रतिष्ठापनान्तं कुर्यात् । पुण्याहवा. चने त्वनिः प्रीयतामिति विशेपः। ततो युग्मान्याह्मणाननेन परिविष्य पुण्याहस्वस्त्ययन(चियित्वा कृत. मङ्गलस्नानं संस्कार्य भोजयित्वा चपनस्नाने कारयेत् । महद(हाव)यसः श्मथूपपक्षवापनानन्तरं केशवापनम् । ततः स्थण्डिलकरणादि । अन्वाधाने प्रायश्चित्तभूतपुनरुपनयन होमकर्मणि या इत्यादि प्रजापति चैकैकयाऽऽज्या- हुत्या यक्ष्य इत्यन्तमुक्त्वाऽग्नि स्विष्टकृतं हुतशेपाज्याहुत्येत्यादि । पात्रासा- दनेऽहतवासोमेखलाजिनदण्डभिक्षापात्रव्यतिरिक्तानि पात्राण्यासादयेत् । ततो ब्रह्माणं दक्षिणत उपवेश्य पवित्रकरणादिकपकादिपरिदानान्तम् । तत्राहतवासःपरिधापनमेखलावन्धनाजिनोचरीयकरणानि न सन्ति । तत्त- द्विधायके सूत्रेऽथशब्देन तत्तदभावस्य ज्ञापितत्वात् । नात्र जपायुपहोमाः । ततोऽपरेणाग्निं कूर्चमित्यादिविधिना सावित्रीवाचनं कृत्वा सप्तपलाश- समिद्रोमादि । नात्र व्रतं, चरितत्वात् । भिक्षाचरणमपि न । तद्विधायकसूत्रेs. थशब्देन तदभावस्प ज्ञापितत्वात् । दण्डदानभिक्षामत्रदानयोः परस्परसंव न्धित्वनैकसंवन्धिनिदृत्तावपरसंबन्धिनिटत्तेरपि सिद्धेः । एतयोः परस्पर- ·[ ब्रह्मचारिधर्माः] संस्काररत्नमाला। २८५ संवन्धित्वं तु दण्डं प्रदायेतिल्यपा सिद्धम् । प्रथमवस्त्रदानमपि न । परिहि- तत्वात् । यदि ब्रह्मचारिणः समापितवेदस्य पुनरुपनयनं तदा संध्योपासना. दिरूप एव कर्म कुर्वित्यत्रत्यकर्मशब्दस्यार्थ उपदेष्टव्यः । न तु गुरुशुश्रूपादि- रूपवेदाध्ययनादिरूपावप्यर्थावुपदेष्टन्यो । यदि त्वब्रह्मचारिणः पुनरुपनपनं तदा सपिध आधेहीत्यस्य वाक्यस्य लोपः। प्रथमोपनयनवश्यहममिधारणम् । अमिकार्याधिकारी चेत्तदा समिध आधेहीत्यस्त्येव । उपनयनामावग्निकार्यत्रिदन्नहोमो भवतः । वास्तुबलिनि- यतः । यस्मिन्नाश्रमे पुनरुपनयनं प्राप्तं तदाश्रमधर्माः कार्याः। यत्र तु पुनरु- पनयनानन्तरमाश्रमान्तरस्वीकारस्तत्र जीर्णानि मेखलादीनि व्युदस्य नूतनानि धारयित्वा ब्रह्मचारिवतचर्यामुचितकालेन समाप्य विधिनाऽऽश्रमान्तरं स्वी फुर्यात् । इति संस्काररत्नमालायां विकलाङ्गोपनयनपुनरुपनयनप्रयोगः । इत्योकोपाइश्रीमत्साग्निचिद्वाजपेयपीण्डरीकयाजिगणेशदीक्षि- ततनूजभट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितायां सत्यापाढ- हिरण्यकेशिस्मार्तसंस्काररत्नमालायां पष्ठं प्रकरणम् ॥६॥ जथ सप्तम प्रकरणम्। अथ संक्षेपेण ब्रह्मचारिधर्माः। तत्रेदं गृह्यम्- एतद्रत एवात ऊर्ध्वमाचार्यकुलवास्यश्नाति क्षार लवण शमी- धान्यमिति दण्डी जटी मेखली शिखा जटो वा स्यात्कापायमनिन वा वस्ते न स्त्रियमुपैत्यष्टाचत्वारिशद्वाणि चतुर्विशति द्वादश यावद- हण वा न त्वेवाव्रतः स्यात् " इति । एतदित्यनेन प्रकृतं सावित्रीब्रतमक्षारलवणभोजनादि प्रतिनिर्दिश्यते । एतव्रतं यस्य सोऽयमेतद्वतः । एतद्मत एवात अर्ध्वमपि स्यात् । एक्कारो क स. ८ इ. "मवास्यादा।

·२८६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता ब्रह्मचारिधर्मा] वक्ष्यमाणान्पपि प्रतानि व्यहे स्युरित्वेतदर्थम् । द्वौ ब्रह्मचारिणी, आचार्यकु- लवासी नैष्ठिकश्च । तयोर्यो विद्यार्थमेवाऽऽचार्यकुले वसति तच्छील आचार्य- फुलवासी । यस्त्वाश्रमायु॑र्ध्वमपि विद्याक्रियाया ब्रह्मचर्य चरति स नैष्ठिकः । तयोराचार्यकुलवास्पनाति क्षारं लवणं शमीधान्यं च । इतिशब्दः समुच्च- यार्थः । दण्डी मेखलीति मत्वर्थीय इनिः । जटीति नित्ययोगे । शिखर जटा यस्य सोऽयं शिखाजटः । शिखामेव धारयेदितराकेशान्वापयेदित्यर्थः । कापायं कपायेण रक्तं वस्त्रमजिनं वा वस्ते परिदधाति । कापायग्रहणं मद- निमात्रम् । माजिद हारिद्रमिति यथावर्ण भवति । न त्रियमुपैति न मैथुनं चरतीत्यर्थः । कियन्त कालमेनानि व्रतानि चरतीत्याकाहायामष्टाचत्वारिंश- द्वर्षाणीत्यादि । अष्टाचत्वारिंशत् , चतुर्विंशति, द्वादश, यावदध्ययनं वा प्रतचर्या भवति । यस्य नास्ति व्रतं सोऽवतः । अग्रतस्तु नैव भवेत् । अतिक्रान्ते संकल्पिते काले विद्यायामगृहीतायां प्राक्समावर्तनादब्रतो न स्याव्रतवांस्त्वेवाधीयीतेत्येतदर्थ तुशब्दः । समारचेनापि माइनिवे- शादध्येयमिति वक्ष्यति धर्मे । सोऽप्याचार्यफुलेऽधीयानो नैवावतः स्यादित्येतदर्थमेवकारा । व्रती त्वैव स्यादित्येतावता सिद्धे नावत इति निषेधद्वयवचनं निविष्टोऽपि कृच्छ्रापत्ती येन केनचिद्विक्षेपेणाऽऽचा- र्यकुले वसन्कालाद्यपेक्षयाऽवतो नैव स्यादित्येतदर्थम् । धर्मसूत्रे- गायेन रोदेन नृत्यदर्शी स्यात् । इति । मानं सामव्यतिरिक्तम् । रोदनमश्रुमोचनम् । एतदुभयं न कुर्यात् । नृत्यदी नृत्यदर्शनशीलो न भवेदित्यर्थः । तथा-न नग्ना स्त्रिय प्रेक्षेदोपधिवनस्पतीनाच्छिद्य नोपनिघेदुपानही छत्र यानमिति वर्जयेत् । इति । प्रेक्षमाणस्य मनसो विकारो भवति । अतो ननां स्त्रियं न प्रेक्षेत । ओपध्या फलपाकान्ताः । वनसतयो ये पुष्पैविना फलन्ति । वीरुद्दृक्षाणा- मप्युपलक्षणम् । तेषां पत्रपुष्पे आच्छिद्य नोपनि त् । आच्छिद्येतिवचनाया. दृच्छिके गन्धग्रहणे न दोपः । उपानही प्रसिद्धौद्ध) । छत्रं प्रसिद्धम् । यानं शकटादि । हिशब्द एवंप्रकाराणामुपलक्षणार्थः । यमः-“ मेखलामजिन दण्डमुपवीत च सर्वदा । कौपीन कटिसून च ब्रह्मचारी तु धारयेत् ॥ अग्नीन्धन भैक्षचर्यामध.शय्या गुरोहितम् । आप्तमावर्तनात्कुर्यात्कृतोपनयनो द्विज." इति ।। अग्नीन्धनमग्निकार्यसंशकं समिदभ्याधानम् ।

·[ब्रह्मचारिधर्माः] संस्काररत्नमाला। २८७ वौधायनधर्मसूत्रे- " ब्राह्मणो वै ब्रह्मचर्यमुपायंश्चतुर्घा तानि प्रविशन्त्यग्निपादं मृत्यु पादमाचार्यपादमात्मन्येवास्य चतुर्थः पादः परिशिप्यते स यदग्नौ समि- धमादधाति य एवास्याग्नौ पादस्तमेव तेन परिक्रोणाति तं संस्कृत त्याऽऽत्मन्यत्ते स एनमाविशत्यथ यदात्मानं दरिद्रीकृत्य भिक्षुर्भूत्वा भिक्षन्ब्रह्मचयं चरति य एवास्य मृत्यौ पादस्तमेव तेन परिक्रीणाति तं संस्कृत्याऽऽत्मन्धत्ते स एनमाविशत्यथ यदाचार्यवचः करोति य एवा. स्याऽऽचार्ये पादस्तमेव तेन परिक्रीणाति तं संस्कृत्याऽऽत्मन्धत्ते स एनमाविशत्यथ यत्स्वाध्यायमधीते य एवास्याऽऽत्मनि पादस्तमेव तेन परिक्रोणाति तं संस्कृत्याऽऽत्मन्धत्ते स एनमाविशति " इति । अन्यच्चात्रैव- " स यदन्यो मिक्षितव्यां न विन्देतापि स्वामेवाऽऽचार्यनायो मिक्षेताथो स्वां मातरं नैन५ सप्तम्यमिक्षितादियाद्भक्षस्यानाचरणे दोषः पावकस्यासमिन्धने सप्तरात्रमकृत्वैतदवकीणिवतं चरेत् । तमेवं विद्वां- समेव चरन्तं सर्व वेदा आविशन्ति यथा ह वा अग्निः समिद्धो रोचत एयर ह वा एप स्नात्वा रोचते य एवं विद्वान्ब्रह्मचर्य चरतीति हि ब्राझणमिति हि ब्राह्मणम् " इति । व्यास:-" ब्राह्मणक्षत्रियविशश्चरेयुभक्षमन्वहम् । सजातीयगृहेप्वेव सार्ववर्णिकमेव वा " इति ।। भविष्ये-" सर्व वाऽपि चरेद्वाम पूर्वोक्तानामसमवे । अन्त्यवर्ग महावाहो इत्याह भगवान्विभुः" इति ॥ अन्त्यः शूद्रः। धर्मसूत्रे-सायंप्रातरमत्रेण मिक्षाचर्य चरेनिक्षमाणोऽन्यत्रापपा- श्रेभ्योऽभिशलाञ्च" इति। अमरेण पात्रेण । अपगतानि पाकापनि पात्राणि चातुर्वण्यैः सह तेऽप- पात्राः प्रतिलोमरजकादयः । अभिशस्तः पतितः । एतेभ्योऽन्यत्र भिक्षाचर्य चरेदित्यर्थः। सार्ववणिफसर्वग्रामपक्षयोरपि शूद्रात्परुमन्नं नैव ग्राह्य, तदाहाहिराः- " आममेवाऽऽददीतास्मादत्तावेफराकम् ।

·२८८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [ब्रह्मचारिधर्माः ] आम घूयति संस्कारो धयं तेभ्यः प्रतीच्छताम् ॥ तस्मादामं ग्रहीतव्यं शूद्रादपि समाहितः । चण्डालपतितादिभ्यो न निक्षेदाममप्यणु" इति ॥ पूयति पुनाति । कचित्तथैव पाठः। अविशेपेण सजातीयेष्वेव भिक्षाचरणं व्यासेनोक्तं, तत्र विशेपमाह मनु:- 'वेदयतैरहीनाना प्रशस्ताना स्वकर्मसु । ब्रह्मचार्याहरे सं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम् " इति ।। ये वेदैर्वेदाभ्यां वेदेन वा । एवं यज्ञैश्च हीना ये न भवन्ति । अथ च स्वेपु वर्णाश्रमविहितकर्मसु प्रशस्ताश्च भवन्ति तेपां गृहेभ्यः प्रयतो नियमवान्, ब्रह्म वेदस्तदर्थ व्रतं चरतीति ब्रह्मचारी, अन्वहं प्रत्यहं भैतमाहरेदित्यर्थः । भैक्षमित्यत्र समूहार्थे ' भिक्षादिभ्योऽण्' इत्यण्पत्ययः । फचिद्भिक्षानिपेधमाद स एव- गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबधुपु । अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्व पूर्वमुपाश्रयेत् " इति ॥ गुरोः कुले। गृह इति केचित् । " पत्तु तेनैवोक्तं- " मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनी निनाम् । भिक्षेत भिक्षा प्रथमं या चैन नावमानयेत् " || इति तदुपनयनागभिक्षापरमिति । प्रथमवाशब्दोऽवधारणार्थः । मात्रादयः शब्दाः प्रसिद्धार्थाः । निज़ा मोदी । अवमानोऽप्रज्ञानं न दीपत इति प्रत्या- ख्यानं या न करोति तामपि भिक्षेतेत्यर्थः । तथा चाऽऽश्वलायन:- " अप्रत्याख्यायिनमग्रे भिक्षेताप्रत्याख्यायिनी वा" इति । अन्यगालाभे गुर्वादिष्वपि भिक्षितव्यमिलाद गौतमः- " आचार्यज्ञातिगुरुवलाभादन्यत्र " इति । आचार्यशातिगुरुप्पपि भिक्षितम्यमन्यन भैक्षालाभ इत्यर्थः । यम:-" आहारमानावधिक न घनितमाहरेत् । युज्यते स हि दोषेण कामतोऽधिकमाहरेत् ॥ इति । य: कामत इच्छातोऽधिक भोजनपशितोऽधिकं यद्याइरेचदा स दोग १रा, प... यति । ३ प. प. उ. 'ति ।।

·{ब्रह्मचारिनियमाः] संस्काररत्नमाला। २८९ पापेन युक्ती भवेदित्युत्तरार्धार्थः । कामत इत्युक्त्याऽकामतोऽधिकाहरणे न दोपः। धर्मसूत्रे-" तत्समाइत्योपनिधाय गुरवे प्रयाद्वैतमिदं मो इति तेन प्रदिष्ट मुजीत " इति । तद्भक्ष गुरुसमीपमाहत्व गुरुसमीप एच संस्थाप्य तस्मै प्रयूपा क्षमिदं भी इति । ततस्तेन गुरुणा प्रदिष्ट भोजनायाभ्यनुज्ञातमन्नं सुजीतेति व्याख्यातमु. ज्ज्वलाकृता। तथा-" विप्रवासे गुरोराचार्यकुलायतैर्विप्रवासेऽन्येभ्योऽपि श्रोत्रियेभ्यो नाऽऽत्मप्रयोजनश्चरेत्प्रोपितो मैक्षादग्नी कृत्वा भुञ्जीत " इति । यदि गुरुविभोपितोऽसंनिहितः स्याचत आचार्यकुलाय, आचार्यस्य यत्कुल भार्यापुत्रादि तस्मै मपा क्षमिदं भी इति तेन प्रदिष्टं भुञ्जीत । तैः सकुल्पैः सह गुरोधिप्रवासेऽन्येभ्योऽपि श्रोत्रियेभ्यः प्रयूयात् । तैः प्रदिष्टं भुञ्जीतेति- वचनविपरिणामेनान्वयः। गौतमोऽप्याह- " असंनिधौ तद्भार्यापुत्रप्तब्रह्मचारिभ्यः" इति । आत्मैव प्रयोजनं यस्य स आत्ममयोजनः । एवंभूतो भिक्षां न चरेत् । केवलमात्मार्थ भिक्षा न चरेदित्यर्थः । आत्मप्रयोजनपदं यदा श्रोत्रिया अपि न लभ्यन्ते तदा भोपितो भैक्षादग्नौ कृत्वा भुञ्जीतेति वक्ष्यमाणो विधिर्यथा स्यादित्येतदर्थम् । प्रोपितः शिष्य आचार्यप्रयोजनः स्वप्रयोजनो वाऽऽचार्य- कुलश्रोत्रिपाभावे भिक्षितादनाकिचिदादायाग्नौ प्रक्षिप्य भुञ्जीतेत्यर्थः । तथा--" भुक्त्वा स्वयममत्रं प्रक्षालयेन्न चोच्छिष्टं कुर्यादशक्तौ भूमी निखनेदप्सु वा प्रवेशव्दार्याय पर्यवदध्याद्वाऽन्तर्धिने वा शूद्राय " इति । अमत्रं भोजनपात्रम् । भुक्त्येति संनिधानानोजनपात्रं स्वयमेव प्रक्षालयेत् । भिक्षापात्रस्य वन्येनापि प्रक्षालने दोपो न। उभयोरपि पात्रयोहणमित्यन्ये । पावच्छक्नोति भोक्तुं तावदेव भोजनपात्रे कृत्वा भुजीत । भोजने प्रचो यदि भोक्तुं न शक्नुयात्तदा तदनं भूमौ निखने । अथवाऽप्सु प्रवेशयेत्मक्षिपेत् । आर्यत्रैवर्णिकस्तस्मा अनुपनीवाय पर्यवदध्यात् । सर्वमेकस्मिन्पात्रेऽवधाय तत्समीपे भूमौ स्थापयेत् । अन्तर्धानमन्तधिः सोऽस्यास्तीत्यन्तीं । त्रीह्यादि- खादिनिः । अन्तर्षी दासः । अन्वहित हि तस्य शूद्रत्वम् । प्रकरणात्स आचा- यस्य । आचार्यदासाय शूद्राय वा पर्यवदध्यात्मयच्छेदित्यर्थः ।

·२९० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचित्ता (ब्रह्मचारिनियमा:] अत्रकान्नाशित्वनिषेधमाह याज्ञवल्क्यः-- " ब्रह्मचर्ये स्थितो नैकमनमवादनापदि " इति । चमचर्यमष्टाद्गमैथुनत्यागः। तान्याह दक्षा- "ब्रह्मचर्य सदा रक्षेदष्टधालक्षणं पृथक् । स्मरण कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् ॥ संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिप्पत्तिरेव च । एतन्मैथूनमष्टानं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ वैपरीत्ये ब्रह्मचर्य नष्टं प्राह प्रजापतिः । नयमित्यत्र भवतीति शेपः। न ध्यातव्यं न वक्तव्यं न श्रोतव्यं कथंचन । एतैः सः मुनिष्णातो पतिर्भवति नान्यथा " इति । अभिलापपूर्वकस्मरणकीर्तनप्रेक्षणानि निपिद्धानि । केलि. परिहासादिवा- धचेष्टा । गुह्यभापणं संभोगार्थ रहोमवणम् । संकल्पो मानसं कर्म । अध्यव- सायः संभोगनिश्चय इति । एकमेकस्यामिकम् । स्मृत्यन्तरे भिक्षाशने विशेष उक्त:- " पूनयेदशनं नित्यमद्याचैतदकुत्सपन् " इति । पूजनं प्रणामरूपम् ! कुत्रचित्प्रणमेदशनं नित्यमित्येव पाठः । अकुत्सपन- गईयन् । नित्यमित्यनेनैतस्य सार्वत्रिकत्वं मूच्यते । धर्मसूत्रे.--" अहो मासा मुनेर्भक्षः पोडशारण्यवासिनः । द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्यापरिमितं ब्रह्मचारिणः" इति ॥ मुनेः संन्यासिनो भोऽसौ ग्रासाः । अरण्यवासी वानप्रस्थस्तस्य पोडश । द्वात्रिंशयास्यस्प । ब्रह्मचारिणी विद्यार्थस्य नैष्ठिकस्य च ग्रासनियमो नास्ती- त्यर्थः। अन्पदपि तत्रैव- " आहिताशिरनवांश्च ब्रह्मचारी घ ते प्रयः । अनन्त एव सिध्यन्ति नैपां सिद्धिरनभताम् ॥ इति । भाहितामेरपि गृहस्थत्वेन पूर्वश्लोकेन मासस्य ग्रासनियमस्य कालयो. ग. 'भक्ष्याः पो।१ गभश्या अग्रे।

·“ “ [ब्रह्मचारिनियमाः] संस्काररत्नमाला। २९१ भॊजनमित्यस्य कालनियमस्य च नियमो नास्तीत्येतेन ज्ञायते । आहिताग्नेर्व हिसमिदाहरणादेरावश्यकत्वाद्ब्रह्मचारिणच गुरुसेवाया अवश्यकर्तव्यत्वात. द्विरोधिशरीरनैवल्यापादकं काम्यत्रतादिकं नानुष्ठानाईमित्यर्थः । अनहुदहणं दृष्टान्तार्थम् । अत्र पात्रनियममाह हारीत:- " लोहे मृन्मये वा पाने भुञ्जीत " इति । लोहं काञ्चनम् । लोहशब्दस्य काञ्चननामसु निघण्टौ पागत् । कांस्यपात्रे भोजनं ताम्बूलाभ्यञ्जने च निषेधति प्रचेवा:-- ताम्बूलाम्यञ्जने चैव कास्यपात्रे च भोजनम् । यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विवर्जयेत् " इति ॥ निपिद्धानमाहात्रि:- हस्तदत्ता तु या मिक्षा लवणं व्यञ्जनानि च । मोका घशुचितां याति दाता स्वर्ग न गच्छति " इति ।। मनु:-" बने वा देवदेवत्ये पिव्ये कर्मण्यथापि वा। काममम्यर्थितोऽश्नीयाद्वतमस्य न लुप्यते " इति ॥ अभ्यर्थितः काममश्नीयादित्यन्वयः । अभ्यर्थितः प्रार्थितः । आपलायन:- "अझनाम्याने क्षौद्र गन्धपुष्पाक्षतान्नती । वर्जयेत्पादकाउनयानोप्णीपरधादिकम् " इति । धर्मपुराणे-" आदर्श नैव वीक्षेत नाऽऽचरेइन्तधावनम् । गुरुच्छिष्ट भेपनार्थ प्रयुञ्जीत न कामत. " इति ॥ वसिष्ठोऽपि-" घेद्याधित. काम गुरोरुटि भेपनार्थ सर्व प्रानीयात् ॥ इति ॥ न्याधित इति संजातार्य इतमत्ययः । सर्वग्रहणं मांसलगुनायभायमात्र- संग्रहार्थम् । तदक्षणेनापगतव्याधिरादित्यमुपतिष्ठेत । वया च पौधायनोऽभक्ष्यभक्षणं प्रकृत्प- स यदाऽगदो मवति तदोत्यायाऽऽदित्यमुपतिष्ठते हसः विपत् " इति । स रोगी । अगद इति पदग्छंदः । हसः शुचिादित्येका, फरु । पर्मसूत्र 1-" गुरुप्समवाये भिक्षापामुललाया पमनुबन्धसादपीना भिक्षा " इति । पदा द्वितीयं तृतीयं वा वेदमधीरानस्य माणस्य गुरुसमवायो भवति ·अन्पञ्च- २९२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [ब्रह्मचारिनियमा] गुरवः समवेता भवन्ति तदा भिक्षायामुत्पन्नायां यं गुरुमिदानीमनुबन्धो यतोऽधीते तदधीना भिक्षेति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । - समावृत्तो मात्रे दद्यान्माता भर्तार गमयेद्भर्ता गुरुम् " इति ॥ कृतसमावर्तनो विवाहात्मानितं मात्रे दद्यात् । माता भर्तारं गमयत्पति प्रापयेत् । स च गुरुं माणवकस्येति शेप इति व्याख्यात वेनैव । बृहस्पतिः- :--" अष्टौ तान्यवतघ्नानि आपो मूल फल पय । हविर्तामणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम् " इति ।। ब्राह्मणकाम्या ब्राह्मणेच्छा। याज्ञवल्क्य:-" मधुमासाञ्जनोच्छिष्टशुक्लस्त्रीप्राणिहिंसनम् । भास्करालोकनाश्लीलपरिवादादि वर्जयेत् " इति ॥ मधु क्षौद्रम् । मद्यनिषेधस्य तु सामान्यनिषेधेनैव सिद्धत्वात् । मांसं मोति. ताद्ययन निषिध्यते । अञ्जनं कजलादिनाऽक्ष्णोः । एतच्चा पञ्जनोपलक्ष- णम् । तेन तैलादिना गात्राणामभ्यगोऽपि निपिद्धः । एतदपि वैद्योपदेशा- हते। औपधस्पावतनत्वात् । अनोच्छिएनिधो व्याधिराहित्ये ज्ञेयः । स चेयाधित इत्युदाहृतवसिष्टवाक्यात् । " गुरुच्छिष्ट भेपनार्थ प्रयुञ्जीत न कामत " इत्युदाहृतकूर्मपुराणवाक्याच । शुरू निधुरवाक्यम् । " शुक्ला वाचो विवर्जयेत् " इति गौतमोक्तेः। उदयेऽस्तमये च भास्करावलोकनं न कार्य, तदुक्तं धर्मसूत्रे- "उद्यन्तमस्त यन्तमादित्य दर्शने विवर्जयेत् " इति । उदयसमयेऽस्तसमय चाऽऽदित्यं न पश्येदित्यर्थः । मनुरपि-" नेक्षेतोद्यन्तमादित्यमस्त यन्त कदाचन । नोपरक्त न वारिस्थ न मध्य नभसो गतम् " इति । अश्लील मर्मभाषणम् । परिवादो निन्दा । आदिशब्देन परिहासादि । यम:-" खट्रासने च शयन वर्जयेद्दन्तधावनम् । स्वपेदेक कुशेप्येव न रेत सन्दयेत्कचित्" इति । मनु:-"धूत च ननवाद च परिहास तथाऽनृतम् । स्त्रीणा च प्रेक्षणालम्भावपघात परस्य च । खटासने च शयन ब्रह्मचारी विवर्नपत्" इति ।

·[ब्रह्मचारिनियमा] संस्काररत्नमाला। २९३ पूतमक्षक्रीडा । जनवादो देशवार्ता । गौतमः-" गुरुसमीपे कण्ठप्रावृत्त्यावसक्थिकापाश्रयणपाद. प्रसारणनिष्ठीवन विजृम्भणहसितावस्फोटनानीति वर्जयेत् " इति । कण्ठमात्तिर्वस्त्रेण कण्ठाच्छादनम् । आवसक्थिका योगपट्टः। तस्यापा- श्रयणं कठ्यादिपु संश्रयणम् । निष्ठीवनं लालाविसर्जनम् । अवस्फोटनं भुजा- स्फालनादि । हारीत:-" हयरथगजचैत्यवृक्षवृषभारोहणमहानद्यवतरणमहा- साहसानि वर्जयेत्" इति । गोभिल:-" अवलेखनदन्तप्रक्षालनपादप्रक्षालनादि वर्जयेत् " इति । अवलेखनं कङ्कतादिना शिरोगतकेशमसाधनम् । पादमक्षालनमुद्वर्तनपूर्वक पादेन वा पादस्य । पौधायनधर्मसूत्रे- " मूत्रपुरीपे नावेक्षतामेध्य दृष्ट्वा नपत्यबद्ध मनो दरिद्र चक्षु सूर्यो ज्योतिपार श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हासी " इति । एतच गृहस्थादिसाधारणं ज्ञेयम् । पराशरीयप्रायश्चित्तकाण्डे- 'गुरु हुकृत्य तुकृत्य विप्र निर्जित्य वादत । अरण्ये निर्जले देशे भवति ब्रह्मराक्षस " इति ॥ तस्य मायश्चित्तमाइ वौधायन:-- "वादेन ब्राह्मण जित्वा प्रायश्चित्तविधिसया। त्रिरात्रोपोपित स्नात्वा प्रणिपत्य क्षमापयेत् " इति । अत्र वादग्रहणं हुंकारतुंकारच्छलोपलक्षणम् । छललक्षणमक्षपादेन गौतमेन न्यायसूत्रे प्रथमाध्याय उक्तम्- " वचन विधातोऽर्थविकल्पोपपत्या छलनम्" इति । अभिमायान्तरेण प्रयुक्तस्य शब्दस्यार्थान्तरं प्रकल्प्य दूपणाभिधानम् । यथा नवकम्बलोऽयं देवदत्त इति वाक्यस्प नूतनाभिमायेण प्रयुक्तस्यार्थान्तरं कल्पयित्वा पणदानम् । नास्य नवम्बलाः सन्ति दरिद्रत्वात् । न यस्य द्वित्वमपि संभाव्यते कुतोऽस्य नवेति । वाक्छल सामान्यच्छलमुपचारच्छल- मिति विध्यं छलस्य । तल्लक्षणानि तव द्रष्टव्यानि ।

·२९४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [ब्रह्मचारिनियमाः] शुश्रूषायाः फलमाहतुर्देवलचौपायनौ- यथा खनन्खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति ।' एवं गुरुगता विद्या शुश्रूपुरधिगच्छति " इति ॥ अकरणे दोपमाइ यम:- " यथाऽनं विपसंयुक्तं विषं चान्नेन संयुतम् । तादृशं स्यादशुश्रूपोर्ब्रह्माधीतं न संशयः" इति ॥ अनोपायान्तरमा नारद:- "गुरुशुश्रूपया विद्या पुष्कलेन धनेन वा। अथवा विद्यया विद्या चतुर्थ नोपलम्यते " इति ॥ स्मृत्यन्तरे-" नित्यं स्नात्वा शुचिः कुर्याद्देवर्षिपितृतर्पणम् । देवताम्यर्चनं चैव सध्योपासनमेव च " इति ।। जैमिनि:-" यावद्ब्रह्मोपदेशस्तु तावत्संध्यादिकं च न । जाते ब्रह्मोपदेशे तु कर्भ संध्यादिकं चरेत् " इति ॥ ब्रह्म गायत्री । संध्यादिकमित्यादिशब्दाह्मयज्ञो गृह्यते । सोऽपि तदहः- प्रभृति संध्योपासनानन्तरं यावत्पर्यन्तं किंचिदधीतं न भवति तावत्पर्यन्तं प्रत्यहं गायच्या कर्तव्य इति तात्पर्यार्थः । ब्रह्मचारिणा कस्यापि शववाहनादि- क्रिया न कर्तव्याः । करणे कुच्छात्मकं प्रायश्चितं पुनरुपनयनं च । तथा च देवल:- " ब्रह्मचारी न कुर्वीत शववाहादिकाः क्रियाः। यदि कुर्याञ्चोत्कृच्छ्र पुन.संस्कारमेव च " इति ॥ आदिपदमलंकारादेहिक न तु दाहादेः । तत्र मायश्चित्तस्य गुरुत्वात् । लोभहेतुकक्रियायाः सामान्यवचनेनैव निपेधे सिद्ध ब्रह्मचारिणं प्रति पुननिषेधो धर्मार्थक्रियाया अपि निषेधार्थः । अन्यथा वैयर्थ्यात् । मनुरपि-" आचार्य स्वमुपाध्यायं मातरं पितरं गुरुम् । निर्हत्य तु व्रती प्रेतं तेन न वियुज्यते " इति ॥ मिताक्षरायां मालव:- " गुरोः प्रेतस्य शिप्यस्तु पितृमेध समाचरेत् । प्रेताहारैः समं तत्र दशरात्रेण शुध्यति " इति एतच्च मातृपित्रुपाध्यायाचार्यमातामहव्यतिरिक्तविषयम् ।

·ब्रह्मचारिनियमा ] संस्काररत्नमाला। तथा च कालादर्शे- " मातापित्रोपाध्यायाचार्ययोरौदेहिकम् । कुर्यान्मातामहाना च व्रती न भ्रश्यते व्रतात् " ॥ इति सवतः। तस्य कर्मलोपो नास्ति । तथा च चन्द्रिकायाम्- 'पिनोमुरोपित्तौ तु ब्रह्मचार्यपि यो नर । सनतश्चापि कुर्वीत ह्यग्निपिण्डोदकक्रियाम् ॥ तेनाशौच न कर्तव्य सध्या चैव न लुप्यते । अग्निकार्य च कर्तव्य साय प्रातश्च नित्यश " इति । यावत्पर्यन्तं तदीयं कर्म करोति तावत्पर्यन्तमाशौचमस्त्येव । " ब्रह्मचारी यदा कुर्यापिण्डनिवपण पितु । सावकालमशीच स्यात्पुन मानेन शुध्यति" ॥ इति प्रजापतिवचनात् । अपराकमाधवादयस्त्वेकाहमाशीचमाहुः । उदाहरन्ति च वचनम् - " आचार्य वाऽप्युपाध्याय गुरु वा पितर च वा । मातर वा स्वय दग्ध्वा प्रतस्थस्तन भोजनम् ॥ कृत्वा पतति नो तस्मात्प्रेतान्न तत्र भक्षयेत् । अन्यत्र भोजन कुर्यान्न च ते सह सविशेत्" इति ॥ अन्पर द्वितीयदिनमारभ्येत्यर्थः। " एकाहमशुचिर्भूत्वा द्वितीयेऽहनि शुध्यति" इति ब्राह्मोतः। यत्तु-" गुरो प्रेतस्य शिष्यस्तु पितृमेध समाचरेत् । प्रेताहार सम तत्र दशराण शुध्यति इति वचन तत्तदनभोजनविषयम् । प्रेताहारैस्तदन्नभोजनः औदेहिकक- मकरणे कत्रन्तरसद्भावे तु पिनादिमरणेऽप्याशौचाभाव एव । ब्रह्मचारिणा मृतसपिण्डानां समावर्तनाचर मृतक्रमेणोदकदान सर्माशीचस्थानापन्न विरा प्रमाशौच च कार्यम् । न तु समावर्तनापूर्वमुदकदानाशीचे । तथा च मनु:- "आदिष्टो नोदक कुर्यादा तस्य समापनात् । समाते तदक दवा निराप्रमशुचिर्भवेत् " इति ।

·२९६ भट्टगोपीनायदीक्षितविरचिता [काण्डवतानि] आदिष्टी ब्रह्मचारीति मिताक्षराया व्याख्यातम् । याज्ञवल्क्योऽपि- 'न ब्रह्मचारिणः कुर्युरुदक पतितास्तथा " इति । ब्रह्मचारिणो मृतोदेशेनोदकदानमपि नैव कुर्युः । एवं पतिता अपि नैव फर्युरिति । पतिताः प्रच्युतद्विजातिकर्माधिकाराः । ततश्च ब्रह्मचर्यदशायां सपिण्डमरणे सति समावर्तनानन्तरं निरागमशुचित्वाद्विवाहो मातापिननु- ज्ञायां सत्यामपि न भवति । उदकदानसाहचर्यान्मृताशौचविपय एवैतत् । इति संक्षेपेण ब्रह्मचारिधर्माः। अथ काण्डव्रतानि । तत्र श्रावण्यां पौर्णमास्यां प्रथममध्यायोपाकर्म कृत्वा तत्पूर्वमपि वा वक्ष्यमाणे विद्यारम्भानुकूले सुमुहूर्ते होमपूर्वकं प्राजापत्यकाण्डव्रतमुपाकृत्य तत्काण्डाध्ययनं कृत्वा तस्योत्सर्ग कुर्यात् । एवं सौम्यादिकाण्डवते. प्वपि ज्ञेयम् । अथवा तत्रेण सर्वाणि काण्डवतान्युपाकृत्य यथाशक्ति व्रतमाचरन्सर्वाणि काण्डान्यधीत्य तरेण तानि बतान्युत्सृजेत् । यदि तु सारस्वतपाठेनाध्ययनं तदा तश्रेणैवोपाकरणं कार्ययुत्सर्जनमप्ये- वम् । आरम्भसमाप्तिरूपे उपाकरणोत्सर्जने काण्डाध्ययनवतयोः पृथड्न भवतः । काण्डव्रतानां काण्डाध्ययनाङ्गत्वेनाध्ययनार्थाभ्यामुपाकरणोत्सर्ज- नाभ्यामेव सिद्धेः । असमाप्ते काण्डेऽध्यायोत्सर्गकाल आगतेऽध्यायमुत्सृज्य विरम्य पुनरध्यायमुपाकृत्य काण्डं यथाकालमुपाकृत्याधीत्य काण्डं यथाकाल. मुत्सृज्य विरमितव्यम् । काण्डानां संकीर्णत्वेन यथाकाण्डमिदानीमध्ययना- संभवात्काण्डानुक्रमणिकायां सारस्वतपाठस्याप्यभ्यनुज्ञातत्वाच सारस्वत- पाठेनैवेदानीमध्ययनमस्ति । उपाकरणोत्सर्जनयोरारम्भसमातिरूपयोस्तवं नैव भवति । स्वरूपविरोधात् । अर सर्वमाचार्यकर्तकम् । यावदुक्तं ब्रह्मचारी। अथ सारस्वतपाठेनाध्ययनेऽपि काण्डपरिज्ञानस्याऽऽवश्यकत्वात्तदर्थ काण्डानुक्रमण्यनुसारेण काण्डान्युच्यन्ते । काण्डपरिज्ञानस्याऽऽवश्यकत्वं तु- " अपि सारस्वते पाठे ज्ञानमात्रमिहोच्यते" ·[प्राजापत्यादिकापडानामनुक्रमणी] संस्काररत्नमाला । २९७ इत्यनेनोक्तं, सारस्वतपाठेऽपि काण्डानुक्रमविपयकमष्टार्थ ज्ञानमात्रमि- प्पत एक वुधैरिति तात्पर्यार्थः । एतस्मादेव वचनात्सारस्वतपाठोऽप्यस्तीति ज्ञायते । अथ काण्डानि। तानि च बौधायनगृह्यकाण्डानुक्रमणसूत्रयोरुतानि । तत्र प्राजापत्यं काण्डम् । इपे त्वेतिप्रश्न उत्तमानुवाकवर्नम् । तृतीयस्यां प्रत्युष्टमिति प्रश्नद्वयम् । मम नामेत्येतस्यानुवाकस्य पयस्वतीरोपधय इत्यादिः शेपः । सं त्वा सिञ्चामीति प्रश्न उत्तमानुवाकवर्जम् । पाकयज्ञमित्यादयो द्वितीयानुवाकवर्न पञ्चानुवाकाः । सशान्तिकावित्तिः त्रुगित्यादयस्त्रयोदशानुवाकाः । मजापतिर्ब्रह्मवादिन इति द्वितीयकाण्डब्राह्मणान्तर्गत प्रश्नद्वयम् । सत्यं प्रपद्य इति प्रश्नः । देवा वै नचि- नेत्यादयश्चत्वारोऽनुवाकाः । निवीतं मनुष्याणामित्यारभ्य मनुष्यलोक चाभिजयतीत्यन्तोऽनुवाकः । सश्रवा इत्यनुवाकः । मनुः पृथिव्या इत्यादय- श्चत्वारोऽनुवाकाः । विश्वरूपो वै वाष्ट्र इत्यादयः पडनुवाकाः । देवा वै सामिधेनीरनूच्येत्यादिनिधीतमित्येतस्यानुवाकस्प शेषः । समिधो यजतीत्या- दयः पडनुवाकाः । इन्दो वृत्रर इत्वेत्यनुवाकः । सशान्तिकः परे युवाश्स- मिति प्रश्नः । इति प्राजापत्यकाण्डम् । अथ सौम्यकाण्डम् । आप उन्दन्तु देवस्य त्वेति मनदयमुत्तमानुराकवर्जम् । पवमानः सुवर्जन इत्यनुनाकः । ब्रह्म संधत्तमित्यनुवाका ! आददे ग्रावेतिप्रश्न उत्तमानुवाक- वर्नम् । चित्तिः त्रुगिति प्रश्नान्तर्गतस्तरणिरित्यनुवाकः । प्राचीनवशमिति प्रश्नपदकम् । प्रजननमित्यादयखयोऽनुवाकाः । देवासुराः स मजापतिरिन्द्रमि. त्यादयश्चत्वारोऽनुवाकाः।उभये वा एते ब्रह्मवादिनो वदन्ति कति पाताणीत्य- नुवाकद्वयम् । देव सवितः प्रसुवेत्यादयः पडनुवाकाः । देवा वै यथादर्शमित्या- दयोऽशनुवाकाः । निवृत्स्ताम इति प्रश्नः । सशान्तिको युञ्जते मनो देवा बै सत्रमासतेति प्रश्नी । इति सौम्पकाण्डम् । अधाऽऽयकाण्डम् । धर्मः शिर उदन्यमानमित्यनुवाको । कत्तिकास्तमिमादधीतेत्यादयः पञ्चा- ·२९८ भहगोपीनाथदीक्षितविरचिता--(प्राजापत्यादिकाण्यानामनुक्रमणिका] नुवाकाः । इमे चा पत इत्यादयस्त्रयोऽनुवाकाः । भूमिभूम्नेस्पनुवाकः । देवा- मुरास्ते देवा विजयं परा वा एप भूमि ना द्यौर्वरिणत्याहेत्यनुवाकत्रयम् । देवासुरा अग्नीपोमोरित्यनुवाकः । उप मयन्तः संपश्यामीत्यनुवाकौ । मम नामेत्यनुवाकस्ताः संदधामि हविषा घृतेनेत्यन्तः । अयज्ञः संपश्यामि मजा अहमित्याहामिहोत्रं जुहोतीति त्रयोऽनुवाकाः । युञ्जानः प्रथमं मन इत्यादयः सप्त प्रभाः । तत्राऽऽधमनचतुष्टयस्योत्तमानुवाकाजीमूतस्येव यदक्रन्दो मा नो मित्रो ये वाजिनमोर्मन्द इति पञ्चानुवाकांश्च वर्जयेत् । मा नो हिरसीजनित्यनुवाका सशान्तिक आप्यायस्व मंदि- न्तमेत्यनुवाकः । इयमेत्यनुवाकादूर्वा सशान्तिक ईयुष्टे य इत्य. नुवाकः । प्रजापतिर्मनसेत्यनुवाका सशान्तिको ज्योतिष्मतीमित्यनु- वाकः । आयुपः प्राणमिन्दो दधीच इत्यनुवाको । सावित्राणीत्यादयः सप्त प्रश्नाः । तत्र समिद्धो अञ्जन्गायत्री त्रिष्टुञ्जगती करत्वाऽऽच्छ्यति प्रजापतेरति पवस्त्र वानसातय इत्यनुवाकान् , इन्द्राय राजे सूकर इति चतुर्दशानुवाकानो- हिता धूम्ररोहित इति त्रयोदशानुवाकान्स्तेगान्दयाभ्यामिति पोटशानुवाकाथ वर्जयेत् । अङ्गिरसो वै सत्रमासतेति प्रश्नः । उदस्थानि वा एतस्येत्यनुवाको। संज्ञान लोकोऽसीति मश्नौ । ब्रह्म वै चतु:तार इत्यादयः पश्चानुवाकाः । इत्यामेयकापदम् । अथ वैश्वदेवकाण्डम् । अनुमलै पुरोटाशमितिसंहितान्तर्गतः मन उत्तपानुवाकवर्जम् । ऋतमेव परमेष्ठीत्यनुवाकः । ब्राह्मणान्तर्गता अनुमत्यादयस्त्रयः पन्नाः । प्रजा वै सत्र मासतामिवि संवत्सर इत्यनुवाको । देवा वै यद्यशेऽकुर्वत तदमुरा अकुर्वत ते मुरा ऊर्ध्वमित्यनुवाकः । वायव्य श्वेतमित्यादयश्चत्वारः प्रश्नाः । तत्रोत्तमा- नुवाकान्वर्जयेत् । मजापचिरकामयत प्रजाःसनेयेत्तीति तृतीयकाण्डम् । तत्र पक्ष- मानामन्तिमाननुवाकान्वर्जयेत् । इपे त्वेत्यादिरश्मिरसीत्यन्तानां प्रश्नानां क्रये. णोत्तमानुवाका उशन्तस्त्वेत्येतत्पूर्व युक्ष्वाहीत्यनुवाकश्च । देवस्य त्वत्यादयः मजननप्रश्नपा दचानुवाकाः । एकस्मा इत्यादय एकादशानुवाकाः । अडि. त्यादयो दशानुवाकाः । मेपस्त्वा पचौरवत्वित्यादय एकादशानुवाकाः। पृथिव्यै स्वाहेत्यादयश्चतुर्दशानुवाकाः । जीमूतस्य यदक्रन्दो मा नो मित्रो ये वाजिनः मग्नेर्मन्व इति पश्चानुवाकाः । इन्द्राय राज्ञे सूकर इत्यादयश्चतुर्दशानुवाकाः । रोहितो धूम्ररोहित इत्यादयत्रयोदशानुवाकाः । स्तेगान्दयाभ्यामिति पोड.

·(प्रानापत्यादिकाण्डानामनुक्मणी] संस्काररत्नमाला। शानुवाकाः । समिद्धो अञ्जन्गायत्री कस्त्वति त्रयोऽनुवाकाः । प्रयासाय स्वाहा चित्तर संतानेनेति द्वावनुवाकौ । प्रजापतेरक्षि पवस्व वाजसातय इत्य- नुवाको। यो वा अश्वस्य मध्यस्य शिर इत्यनुवाकः । सांग्रहण्या प्रजापतिर- श्वमेधमसृजवेति प्रश्नद्वयम् । अङ्गिरसो वै सत्रमासतेत्यादयः प्रजननमश्नान्त- र्गताः सप्तानुवाकाः । साध्या वै, इत्यारभ्य दशानुवाकाः । मजव वा इत्या- रभ्य दशानुवाकाः । वृहस्पतिरकामयत श्रन्मे देवा इत्यारभ्यैकादशानुवाकाः। गावो वा इत्यारभ्य दशानुवाकाः । नवैतान्यहानि भवन्तीत्यादिः प्रश्नशेषः । यस्य प्रातःसवन इत्यादयत्रयोऽनुवाकाः । जुष्टो दमूना इति प्रश्नद्वयम् । पीवोनामिति प्रश्नः । भर्ता सन्हरिर हरन्तमित्यनुवाकौ । अग्मिनः पाविति प्रश्नः । अनेः कृत्तिका इत्यनुवाकत्रयम् । स्वार्टी त्वेतिमश्नः। युवर सुराममि. त्यनुवाकः । सर्वान्वा इति प्रश्नः । अञ्जन्तीति मश्नः । ब्रह्मणे ब्राह्मणमिति मना। तुभ्यं ता इत्यादयश्चत्वारोऽनुवाकाः । इति वैश्वदेवकाण्डम् । सशान्तिकः सह वै देवानामिति प्रश्नः स्वायंभुवं काण्डम् । भद्र कर्णेभिरिति प्रश्न आरुणं काण्डम् । शं नो मित्र इति पूर्वोत्तरशान्तिसहितः शीक्षां व्याख्यास्याम इति प्रश्न: साहित्यो देवता उपनिपदः । सशान्तिकोऽम्भस्य पार इति प्रश्नो याज्ञिक्यो देवत्ता उपनिपदः । ब्रह्मविभृगुः चारुणिरिति प्रश्नद्वयं सशान्तिक वारुण्पो देवता उपनिपदः । मातृदत्तेन तु स्वायंभुवकाण्डमानमधिक पाक्षि- कत्वेन सगृहीतम् । आरुणादिकाण्डानि तु नैव सग्रहीतानि । तत्कल्पे भद्र- प्रश्न आग्नेयकाण्डेऽन्तर्भवति । काठकत्वसामान्यात् । अवशिष्टाः पञ्च प्रश्ना पैश्वदेवकाण्डस्यान्त्यत्वात्तत्रैवान्तभर्वन्ति । स्वायंभुवकाण्डस्य पृथक्त्वपक्षे तस्यै- वान्यत्वात्तत्रान्तर्भाचो ज्ञेयः । एतद्ययाकाण्डमध्ययनम् । रुद्र आरण्यके च विशेषोऽनुक्रमणिकायाम्- 'होतृप्रवर्यकाण्ड च याश्योपनिषदो विदुः । अरुणाम्नायविधी चैव काठके परिकीर्तिती ।। रुद्रो नारायणश्चैव मेघो यश्चैप पित्रिय । रुद्रमारण्यक चैव नानती श्रीतुमर्हति " इति ।। " ·भट्टमोपीनाथदीक्षितविरचिता [दिवाकीानि] होता चितिः गिति मनः। अवार्यकाण्डं युझते देवा व सत्रमासतेति प्रश्नद्वयम् । उपनिषदः शीक्षादयस्वयः प्रश्नाः । अरुणो भद्रप्रश्नः । आम्नाय. विधिः स ह वै प्रश्नः । रुद्रो नमस्ते रुद्रेति प्रश्नः । नारायणोऽम्भस्येति प्रश्नः। पित्रियो मेधः परे युवा समिति प्रश्नः । एतत्सर्वमत्रत्येकभक्तब्रह्मचर्यादि. नियमरहितः श्रोतुमपि नाईति कुतस्तस्याध्ययनम् । अरुणश्वाऽऽन्नायविधि- थारुणाम्नायविधी । तो काटके परिकीर्तिती । काठकसंज्ञया समाख्यातावि. त्यर्थः । होतुमवर्यकाण्डमित्यादि पित्रिय इत्यन्तं संज्ञामदर्शनार्थम् । अरण्येऽ. ध्पेतन्यत्वादारण्यकत्वम् । अथ दिवाकानि । "कारीर्यश्वाथ पित्र्याश्च दिवाकीत्यति यत्र च । रुद्रः संततिरित्येतावनुवाकौ च सात्रिके ॥ होतृविध्यवसाने च अनुवाकचतुष्टयम् । सूक्तेषु सूक्तं यत्सौयं मेधो यश्चैप पित्रियः ॥ काठकानि च सर्वाणि सर्वाण्यारण्यकानि च । दिवाकीानि शाखायामेतावन्तीति धारणा " इति ॥ कारीयों मारुतमसि मरुतामिति चत्वारोऽनुवाकाः । पित्र्याः सोमाय पितृमते, उशन्तस्त्वा हवामह उशन्तः, इन्द्रो वृत्र हत्या, पैश्वदेवेन वै प्रजा. पतिः प्रजा असृजत ता वरुणप्रघासैः, अनये देवेभ्यः पितृभ्यः, सुरावन्तं वहि- पद मुवीरम्, उशन्तस्त्वा हवामह आ नो अग्ने सुकेतुना, इत्येतेऽनुवाकाः । दिवाकीपेति पदं यस्मिन्ननुवाके स चासावादित्योऽस्मिन्निति । रुद्रो नमस्त इति प्रश्नः । सात्रिकेऽनुवाकवतुष्टये संततिरिति द्वावनुवाको दिवाकीवि- त्यर्थः । सात्रिके सत्रसंवन्धिनि प्रकरण इत्यर्थः । दिवाकीत्येति पत्र चेत्यनेनैव सिद्ध संततिरित्यादिवचनं ब्राह्मणस्य परायातत्वादिवा- कीति यत्र चेत्यस्याप्राप्तिराशङ्किता स्यात्सा मा भूदित्येतदर्थम् । होतविधिः प्रजापतिरकामयत प्रजाः सृजेयेति स एतं दशहोतारमिति प्रश्नः । ब्रह्मवादिन इत्यस्य प्रश्नस्यानुवाकसप्तकं होतृविधिः । तस्यावसानं विरामः समाप्तिः । तस्यां सत्यां यदनुवाकचतुष्टयं प्रजापतिः सोऽन्तर्वानित्या. दिकं तच दिवाकीर्त्यमित्यर्थः। गर्भादयोऽनुवाका ये तानन्ह्येव पठेविनः " इति । १ स. "ति । तृतीं।

·{दिवाकीयानि] संस्काररत्नमाला। " द्वितीयकाण्डस्य भवेद्राह्मणे यस्तृतीयकः । प्रश्नस्तस्यान्त्यानुवाकाश्चतुरो वै पटेदिने । ॥ इतिवचनद्वयसंवादादयमर्थो लभ्यते । सूक्तेपु मध्ये यत्सूक्तं सौर्य सूर्यदेव- ताकं सूर्यो देवीमुपसमित्यारभ्य सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेत्यन्तम् । यश्च पित्रियों मेधः परे युवा समिति प्रश्नः स दिवाकर्त्य इत्यर्थः । कारीयश्चापि पित्र्यश्चेत्यनेनैव सिद्ध मेधो यश्चैप पित्रिय इति वचनं पर युवा समिति मनस्य पित्रियो मेध इति संज्ञासिद्ध्यर्थम् । काठकानि, कठशाखापवर्तकेन मुनिनोक्तत्वात्काठकानीत्युच्यन्ते । तानि चाष्टौ सावित्रनाचिकेतचातु.नवैश्व- सूजारुणकेतुकाख्याः पञ्च चितयः। तत्र संज्ञानमिति प्रश्नः सावित्रचितिः । लोकोऽसीतिप्रश्नो नाचिकेतचितिः । ब्रह्म वै चतुहॊतार इत्यनुवाकश्चातुर्होत्र. चितिः । यच्चामृतमित्यादयश्चत्वारोऽनुवाका वैश्वसजचितिः । भद्रं कर्णेभिरि- तिप्रश्न आरुणकेतुकचितिः । एताः पञ्च चितयः । दिवाईयेन्याख्येष्टिसमु. दाय एकः । अपायाख्येष्टिसमुदायोऽपरः । तत्र तुभ्यं देवेभ्य इति द्वावनु- वाको दिवाईयेन्याख्येष्टिसमुदायः । तपसा देवा देवेभ्यो वा इति द्वावनु वाकावपायाख्येष्टिसमुदायः । इति द्वाविष्टिसमुदायो । आम्नायविधिः स्वाध्या- यब्राह्मणमष्टमम् । तच्च सह वै देवानामितिमश्नात्मकम् । आन्नायस्याऽऽन्ना- याध्ययनस्य विधिबाह्मणं यस्मिन्मश्ने स आम्नायविधिस्तम् । अनेन कृत्स्नस्य प्रश्नस्य संप्रहः सिद्धो भवति । एतान्यष्टौ काठकानि भद्रं कर्णेभिरित्यादीनि नारायणान्तान्यारण्यकानि च दिवाकीानि । दिदैव कीानि कीर्तितव्यानि न तु रात्रावित्यर्थः । तैत्तिरीयशाखापामेतावन्त्या दिवाकीयांनीत्यवधारणा कर्तव्येत्पन्त्यार्थिः। एतेपा काण्डपीणां प्रत्यहं तर्पणं कर्तव्यं, तदुक्तं तत्रैव- अथ काण्डम्पीनेतानुदकाझलिभि शुचि । अव्यप्रस्तर्पयेन्नित्यान्नै पर्वाष्टमीपु च" इति । अथ सर्वकाण्डाध्ययनानन्तरम् , अव्यग्रः शुचिश्च सनित्यं प्रत्यहमु- दकाअलिभिरेताकाण्डपस्तिर्पयेत् । पर्वस्वमावास्यापौर्णमासीप्वष्टमीपु च । अनैरपि तर्पयेदित्यर्थः । एतच्च सूत्रानुक्तत्वात्कृताकृतम् । करणे फलाधिस्यम- करणे प्रत्यवायाभाव इति द्रष्टव्यम् । सारस्वतपाठेनाध्ययनेऽपि काण्डानुक्रम- ज्ञानमपेक्षितमेवेत्येतदर्थे वचन तु प्रागेवोदाहृतम् । ग'टेद्विज' । १ क प शनाख्थे। ३ ह 'शेना।

·३०२ भट्टगोपीनाथदीक्षिवविरचिता-(सारस्वतपाटसंगन्धिन्याख्यायिका) कोऽयं सारस्वतो नाम कथ सारस्वतः पाठ इत्याकाइसापामितिहास: मदर्यते । ब्रह्मसभायां दुर्वासा साम गायनास । वं खलु तेजसा फूरं दृष्ट्या सभामध्ये सरस्वत्यस्मयत । ततः क्रुद्धो मुनिः सरस्वती शशाप मर्त्ययोनी मजायस्वेति । ततस्तं देवी प्रसादयामास भगवन्धिमटहे मजापेपमिति । ततः स मुनिस्तथेत्युक्त्वा जगाम । ततो देव्यायग्रहेऽनापत । ततो वेदविदं भर्तारं प्राप्य विद्यानिधि पुत्रं सरस्वती मासूत । ततो विधानिधि कृतोपनयनं पुत्रं पिता सारस्वतं वेदमध्यापयामास यघाटद्धक्रमेण । ततस्तं पालवादल्पमे- घसं पिता ताडयामास पृष्ठे वेणुदलेन । ततः सोऽरोदीत् । साऽपि तं दृष्ट्या पुत्रमालिङ्गयातिदुःखिता वभूव । अश्रुपूर्ण तं वागीशा निवार्य च पुनः पुनः । ततः सा चिन्तयामास यस्याः कस्याः मुतो नहि ॥ प्राप्य मां ताच्यते बालो मम प्राणप्रियः मुतः । ततश्चनुापष्टिकलाः सर्वान्वेदान्साहान्नमविद्यापर्यन्तान्सारस्वताप सरस्व- त्युपादिशन् । क्षुत्पिपासे निवर्त्य वायुधारणां चोपादिशत् । ततः संपूर्णविद्योऽसौ कुरुक्षेत्रे वसन्मुनिः । तपस्तेपे महाभागो देवैरपि भूदुष्करम् ।। ततः कालेन महता बनावृष्टिरमूत्किल । कुरुक्षेत्रे सारस्वतं हृष्टं पुष्टमन्तर्वायुं धार्यमाणं तमूर्षि ददृशुः । तमचर्मुनयः सर्वे शाकं देहीति नः प्रभो। भलं शाकेन भो विप्रा यदि शाको भवेद्भुवि ॥ सारस्वतो मुनिः प्राह तेभ्यो देहीति चण्डिकाम् । सुत शाकं प्रदास्यामि यदि शाकेन ते छलम् ॥ शाकंभरीति मुनिना प्रसन्नाऽकारि वै तदा । शाकाहारास्ततः सर्वे मुनयः कृतनीविताः । दुर्मिक्षे विनिवृत्तेऽप्यध्ययनं नास्मरस्तदा ॥ अन्योन्यमभिजग्मुस्त उच्चरंश्च न कंचन । ततो विस्मृतवेदास्तु बभूवुर्मुनयो भृशम् ।। ततोऽतिदुःखितेपु मुनिपु नारदेनोक्तं सारस्वतं कुतसर्ववेदाध्ययनं गत्वाऽ. ध्ययनं कुरुध्वमिति । ततस्ते सारस्वतं प्रार्थयामासुः । अध्यापनं कुरुष्व भग चमिति। ततः सारस्वतः मार्थितवतुःपष्टिमुनिगणसहस्रेभ्यश्चतुःपष्टिसहस्रवे.

·(सारस्वतपाठसबन्धिन्याख्यायिका) संस्काररत्नमाला। दानध्यापयामास । ततस्तान्वेदास्तच्छाखिनः साकल्येनाधीतवन्तः । तैत्तिरी- यशाखिनस्तु साकल्येनाध्ययनं कृत्वा सर्ववेदविलक्षणां तैत्तिरीयशासां दृष्ट्वात. न्योन्यमूचुः । अहो, अतीव विस्मयोऽस्माकं सर्वविलक्षणां शाखामध्यापयति स्मास्मान्मूढान्छत्वा निर्मिताम् । ततः सर्वे तैत्तिरीयशाखिनः संभूय सारस्वत- मचुा-नायं वेदस्त्वयाऽध्यापितः सर्ववेदविलक्षणत्वादिति । ततः सारस्वतः सर्वाष्ठान्मुनीन्याह वचः- यद्यय न भवेद्वेद प्रतिज्ञा तु करोम्यहम् । अग्निप्रवेशन कुर्या भवन्तो वाचमीरिताम् ।। तमूचुर्मुनय सर्वे वपन यत्त्वयोदितम् । यदि वेदक्रम विप्र प्रतिज्ञा कुर्महे वयम् ॥ ततः सारस्वतेन सहिताः सर्वे मुनयस्तत्र तत्र मुनीन्गत्वा निर्णतुं न शकुमः, इति तैरुक्ता ब्रह्माणं जग्मुर्यथायथं प्रतिज्ञा निवेदिताः । ब्रह्माऽपि मुनि सार- स्वतमाह । सत्यं प्रतिज्ञात तत्रभवता सारस्वतेन । सारस्वतो वेदपाठः सार- स्वतोक्तक्रमेणैवाध्येतन्योऽन्यथाऽध्ययनफलं नास्तीति । तत इतरान्मुनी- माह । सत्यं न पाठक्रमेणार्थानुष्ठानक्रमो भवतीति । तस्मात्सर्जितं नामि- प्रवेशनं कर्तव्यमितीतिहासः । काण्डानुक्रमणरीत्या सारस्वतपाठेन वा वेदा. ध्ययनमवश्यं कर्तव्यम् । तथा च भूति:- " तस्मात्स्वाध्यायोऽध्येतव्यो य य ऋतुमधीते तेन तेनास्येप्ट भवति " इति । स्वः स्वकीयोऽध्यायः शाखा । तदुक्तं भट्टपादैः- अत्र स्वाध्यायशब्देन स्वशाखैका तु गृह्यते " इति । अनेन च स्वाध्यायाध्ययनस्य माथम्यमावश्यकत्वं चोक्तं न तु द्वितीयवे. दाध्ययनस्य निवृत्तिः। एवं च वेदानधीत्य वेदौ वा वेद वाऽपि यथाक्रमम् " इत्यविरुदम् । याज्ञवल्क्योपि- वेद एव द्विजातीना नि श्रेयसकरः पर । य य ऋतुमधीयीत तस्य तस्याऽऽनुयात्फलम् " इति । " ·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- वेदाध्ययनस्याऽऽवश्यकता (पश्या वेदाभ्यास) स्मृविसारमुच्ये- " वेद्यो यस्य शरीरस्थो न स पापेन लिप्यते वेदात्मा स तु विज्ञेय शरीरै कि प्रयोजनम् ॥ वेदाक्षराणि यावन्ति पठितानि द्विजातिमि । तावन्ति हरिनामानि कीर्तितानि न सशय ॥ यस्य वेदश्च वेदी च विच्छिद्यते त्रिपूरुषम् । स वै दुर्नामणो नाम सर्वकर्मबहिष्कृत ॥ नित्य नैमित्तिक काम्य यञ्चान्यत्कर्म वैदिकम् । अनधीतस्य विप्रस्य सर्व भवति निष्फलम् ॥ अनधीतो द्विजो पस्तु शास्त्राणि तु बहून्यपि शृणोत्यानमणो नाश नरक स प्रपद्यते ॥ नाधीतवेदो यो विप्र आचारेम्य प्रवर्तते । नाऽऽचारफलमानोति यथा शूद्रस्तथैव स ॥ अनधीतस्य विप्रस्य पुत्रो वाऽध्ययनान्वित । शूद्रपुत्र स विज्ञेयो न वेदफलमश्नुते ।। अध्ययनान्वितो वेदाध्ययनान्वितः। अनम्यासाच वेदानामाचारस्य च लड्नात् । आलस्यादन्नदोपाच मृत्युर्विप्राअिघासति ॥ इति । वृहन्नारदीये- " अनधीत्य तु यो वेदाशास्त्राणि पटते द्विन । शूदतल्य स विज्ञेयो नरकायोपपद्यते " इति ॥ अन्यच--"शब्दब्रह्ममयो विष्णुर्वद साक्षाद्वरि स्मृत । वेदाध्यायी तु यो विप्र सर्वा-कामानवाप्यात् " इति । तस्माद्रामणेनावश्य वेदोऽध्येतव्यः । तत्र वेदाभ्यास: पञ्चपा। तथा च स्मृतिः-- "वेदस्सीकरण पून विचारोऽभ्यसन जप । तदान चैव शिष्येभ्यो वेदाम्यासो हि पञ्चपा " इति ।। तत्राप्यादौ परम्परागतो वेदः पठनीयः । तथा च वसिष्ठः- " पारम्पर्यागतो येपा वेद सपरिवृहण । प्रथम तमधीयीत तच्छात कर्म चाऽऽचरेत् " इति ॥

·(ब्रामणस्य वेदाध्यनावश्यकता] सस्काररत्नमाला । (स्वशासात्यागपूर्वकपरशाखाध्ययने दोप') परिबृंहणानि छन्दआदीन्यङ्गानि मीमासादीन्युपाङ्गानि च । तैः सहितः पारम्पर्यागतो वेदो यस्त प्रथममधीयीतेत्यर्थः । वाराहे-“ स्वशाखा प्रथम यस्तु पठित्वाऽन्या पठेद्यदि । प्रत्यक्षर तु लमते गायत्र्या द्विगुण फलम् " इति ।। व्यास:- :-"तपोविशेषैविविधैवनैश्च श्रुतिचोदितै । वेद कृत्स्रोऽधिगन्तव्य सरहस्यो द्विजन्मना " इति ।। रहस्यमुपनिषत् । स्वशाखात्यागपूर्वकपरशाखाश्रयणे दोपमाह वसिष्ठः- य स्वशाखा परित्यज्य परशाखा समाश्रयेत् । स शूद्रवहि कार्य सर्वकर्मसु साधुभि ।। न जातु परशाखोक्त बुध कर्म समाचरेत् । राचरम्परशाखोक्त शाखारण्ड स उच्यते ।। अधीत्य शाखामात्मीया परशाखा तत पठेत् । तच्छाखीयैस्तु सस्कारै सस्कृतो ब्राह्मणो भवेत् " इति ।। जातु कदाचिदपीत्यर्थः । तच्छाखीयैः स्वशाखामाक्तः शादीयवाह्मण उक्तत्वादष्टौ विकृतीरपि सति सामथ्र्ये पठेत् । तासा लक्षणानि तैत्तिरीयंव- च्यप्रातिशाख्यशिक्षादिभ्योऽवगन्तव्यानि । तैत्तिरीयाणा स्वप्रातिशाख्ये जटान्तविकृतिविपय एव प्रमाणोपलम्भात्सत्यपि सामर्थं तावदेव वाऽध्ययनम् । सहितापदक्रमाध्यनस्य काम्यत्वमप्युक्त वचारण्यके-- " अन्नाद्यकामो निर्भुज यात्स्वर्गकाम प्रतृष्णमुभयकाम उभयमन्तरेण " इति । द्वयोः पदयोरक्षरयोर्वा यः सपिस्तस्याविच्छेदेनाध्ययन तनिर्भुन सहितापा. रायणमुच्यते । द्वयोः पदयोः सधिराहित्येनोचारण प्रतृण्ण पदपारायणम् । निर्भुज प्रकृण्ण चैतदुभयमन्तरेण न केवल निर्भुज न केवल मण्णमेतादृश मपारायणमित्यस्यार्थः । शाखाभेदस्त्वध्ययनभेदारसूत्रभेदादा वैनयन्तीकार- रुपोद्घातग्रन्थे मपश्चितः। एतच्छाखाध्येतऋपिपरम्परा, एतच्छाखायाः शकुनिपभक्षस्वरूपत्व चोक्त काण्डानुक्रमणिकायाम्- वैशम्पायनो यास्कायेता शाखा प्राह पैगये । यास्क पेडिस्तित्तिरय उसाय प्राह तित्तिरि ॥ १ रा प ड पर हास पढ़ पार गरे।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-शाखाध्येत्रपिंपरम्परा] (शाखायाः शकुनिवृक्षवृषभस्वरूपम् ) उखः शासामिमां प्राह आत्रेयाय यशस्विने। तेन शाखा प्रणोतेयमात्रेयी इति प्रोच्यते ॥ यस्यां पदकदात्रेयो वृत्तिकारस्तु कुण्डिनः । तां विद्वांसो महाशाखां भद्रमश्नुवते महत् ॥ विशीर्षाणमकांसं नवात्मानमरपुच्छम् । द्वात्रिंशत्पक्ष समन्वीक्षेच्छकुनि ब्रह्मसंमितम् ॥ उत्तमोपनिषदोऽस्य शिरोऽकविसी भुवनस्य पतेर्नव यान्यात्मा सः । कठपिहितानि विदुः पुच्छेऽष्टौ यदपि च शेपं तो पक्षौ ।। मन्त्रात्मा धर्मशृङ्गोऽष्टास्य उपनिषत्ककुत् । विष्यत मपभः स्वर्विचतुझेतृललामवान् ।। शाखाद्यादि विपाप्मानं विधिमन्त्रमयं सकम् । समान्तमेतं पन्धान दिव आहुर्मनीपिणः ॥ रहस्यमूल श्रपर्णो यमुप्पुप्पप्रवालवान् । सामाधर्वकन्दशाखो विप्रभ्रमरसेवितः ।। यज्ञकर्मफला श्रीमान्त्राझो वृक्षः साक्षादेपः । यस्तं विद्यात्महर्षिभिर्विप्रः स स्वर्गच्छेदाप्त्वा कीर्तिम् " इति ।। पूर्वपेकीभूग स्थिता वेदास्तत्तद्वेदाध्यायिनः सकल वेदाध्ययनं कर्तुमसमर्था- न्दृष्ट्वाऽधीतवेदत्वसिद्धये जगदुपकाराय च वेदव्यासेन वेदा व्यस्तास्तत्तच्छा- खापरिच्छिन्नाः कृताः। ततः स भगवान्वैशंपायननाम्ने स्वशिष्याय यजुर्वेद माह तता स वैशम्पायनो यारसनाने मुनय एतां तैत्तिरीयशाखां माह । स च यास्का पैड़ये । पलिङ्गव इत्यपि पाठ: । स चास्मत्सूत्रानुगुणः । ततः पैङ्गिपिस्तित्तिरये । स चोखाय । स चाऽऽत्रेयाय ! यशस्वी त्यापस्य विशेषणम् । यशस्वित्वयेवाऽऽह-"तेन शाखा प्रणोतेयमाप्रेयी इति प्रोच्यते " इत्यनेन । तेनाऽयेणेयं शाखाऽन्येभ्यः प्रणीताऽध्यापिता सत्यात्रेयीति संज्ञा मावती । एतादृशं पश आत्रेपस्प । यस्याः शाखाया आत्रेय प्रापिः पद अद्भवति । वृत्तिकारः कुण्डिन ऋषिर्भवति । एतारशी तां महाशासामपीत- पन्तो विदांसो महद्भद्रं करपागमभुवते ।

·[शाखायाः शकुनिवृषभवृक्षस्वरूपम् ] संस्काररत्नमाला । ३०७ (सलक्षण पुनरुपनयनत्य प्रैविध्यम् ) अर्थतच्छासात्मकस्य वेदस्य शकुनिपभस्वरूपमाह-त्रिशीर्पाणमित्या- रभ्य चतुझेतृललामवानित्यन्तेन । त्रिशीर्षाणमर्कासं नवात्मानमष्टपुच्छं द्वात्रिंशत्पक्षमेतादृशं शकुनि समन्वीक्षेत्, यो जानीयात्स ब्रह्मणः संमतं ब्रह्मलोकं गच्छेदित्यर्थः । ब्रह्मसंमितमितिपाठे शकुनेविशेषणम् । उत्तमा उपनिपदः शीक्षा ब्रह्मविभृगुरिति प्रश्नत्रयम् । एतासामुत्तमत्वं तु बाहुल्येन ब्रह्मज्ञानोपयोगित्वात् । अर्को प्रवर्यकाण्डे अंसौ स्कन्धौ यस्य । भुवनस्य पतिः प्रजापतिः "प्रजापति भुवनस्य पतिः" इति श्रुतेः । प्रजापतेर्यानि नव काण्डानि शाखादि याजमानं चेत्यादिना नवाऽऽहुः कस्य तद्विद इत्यन्तेनोक्तानि तानि तस्याऽऽत्मा कठशाखापवर्तकेन मुनिना प्रोक्ता. न्यष्टौ काठकानि पुच्छे पुच्छस्थाने विदुः । वेदविद इति शेषः । यदपि च शेष काण्डं शेपभूतानि काण्डानि द्वात्रिंशत्तानि पक्षौ तस्य शकुनेः । इति शकुनिस्वरूपम् । अथ वृषभस्वरूपम् । मनात्मा मनभाग आत्मा यस्य । धर्मों प्रवर्यकाण्टे ते शृङ्गे यस्य । अष्टो काठकानि आस्पं मुखं यस्य सोऽष्टास्यः । उपनिपदः ककुद्यस्य । विध्यङ्गो ब्राह्मणान्यवशिष्टान्यङ्गानि यस्य । चतुर्होतारवित्तिः गित्यादयो मत्राः सव्राह्मणा ललामानि भूपणानि यस्य । एतादृशमृपभस्वरूप यो वेद स खर्वि- स्वर्गविद्भवेदित्यर्थः । शाखा स्वशाखाऽऽद्या येषां ते स्वशाखाद्या अन्ये वेदास्त आदिमूलं यस्य तम् । अत्र तद्गुणसंविज्ञानवहुव्रीहिज्ञेयः । विपाप्मानं विगतकल्मपम् । विधिमत्रमयं मनब्राह्मणात्मकम् । सकं सुखसहितम् । समो वैपम्परहितोऽन्तः प्रान्तो यस्य । एतादृशं दिवः स्वर्गस्य पन्थानं मार्ग मनीपिण ऋषय आहुः । वेदाध्ययनतदुक्तकर्माचरणमेव स्वर्गस्य पन्या इति तात्पर्यापः। अथ वृक्षस्वरूपम् । रहस्यमुपनिपदो मूलं यस्य ऋषः पर्णानि यस्य । पपि पुष्पाणि प्रबालानि च यस्प । सामान्पधर्वाणः स्कन्धाः शाखाथ यस्य । विमा एव भ्रमरास्त: सेवितः । यज्ञकर्माण्येव फलानि यस्य । श्रीमा. शोभावानेप माझो ब्रह्मरूप एव साक्षागवति । यस्तं वृक्षं विद्याजानी- यात्स ऋपिभिः सहितो विमोऽस्मिल्लोके कीर्ति पुण्यां कीर्तिमाप्या पाप्य ·" ३०८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-वेदार्थादिपरिज्ञानफलम्] (वेदाध्ययनमुहूर्तः) स्वः स्वर्ग गच्छेदित्यर्थः । स हर्षिविम इति पाठे स ऋपिपितुल्यो विभ इत्यर्थः । इति निपानोऽवधारणार्थः । ऋपिपरिज्ञानफलमप्युक्तमनुक्रमणिकायाम्- "एतानृषीन्यजुर्वेदं यः पठन्वेद वेदवित् । ऋषीणामेति सायुज्यं सालोक्यं ब्रह्मणस्तथा " इति ॥ यो वेदविद्यजुर्वेदं पठन्नेतानुक्तापीन्वेद स ऋषीणां सायुज्यं ब्रह्मणः सालोक्यं चैतीत्यर्थः । सर्वोऽपि वेदः सार्थोऽध्येतव्यः । तदुक्तं पराशरेण- ज्ञातव्यः सर्ववेदार्थः सर्वकर्मप्रसिद्धये । पाठमात्रमधीयानः पङ्के गौरिव सीदति " इति । पङ्के कर्दमे । यास्कोऽपि-" पद्गृहीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्द्यते । अनग्नाविव शुष्कैधो न तज्ज्वलति कहिंचित् । स्थाणुरयं भारहारः किलाभूदधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् । योऽर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमनुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा" इति ॥ मीमांसकैरपि सार्थवेदाध्ययनम् ' अथातो धर्मनिज्ञासा ' ' अथातो ब्रह्मजि- ज्ञासा' इति पूर्वोत्तरमीमांसादिभूतयोः सूत्रयोाख्यावसर उक्तम् । यजुर्वेदस्वरूपं त्रिभाप्यरत्ने- यजुर्वेदः पिङ्गलाक्षः कृशमध्यो वृहद्गलः । बृहत्कपोलः कृष्णानिस्ताम्रः कश्यपगोत्रनः" इति । चरणब्यूहे प्रादेशमानत्वमप्युक्तम् । अधाध्ययनमुहूर्तः संग्रहे- " उत्तरायणगे सूर्ये कुम्भमासं विवर्जयेत् । विद्यारम्भे प्रतोद्देशे सारे चैव विशेषतः " इति। स्मृतिसारे- विद्यारम्भो व्रतं सौरं न भवेत्तु गलमहे " इति । गलग्रहास्तूपनयनकालनिरूपण उक्ताः। पारानाह मार्कण्डेयो विद्यारम्भं पकृत्य- " वारे दिनेशभृगुमशहस्पतीना विद्वानसी भवति " इति । दिनेशः मूर्यः । भृगुः शुक्रः । सुझो बुधः । " ·- वेदशास्त्रायध्ययनमुहूर्तः] संस्काररत्नमाला। (वेदाध्ययने नक्षनवारादि) वसिष्ठ:--" रविवारे तु पूर्वा विद्यारम्भो विधीयते । चन्द्रवारेऽपराहे तु विद्या गुर्वी विधीयते " इति । नक्षत्राण्याह महेश्वरः- हस्तादित्रितय तथा नितिभे पूर्वान्त्यभेष्वश्विमे मित्रः च मृगादिपञ्चसु शुभः प्रारम्भ आद्यः स्मृतः । विद्याना हरिभत्रये च दिवसे सूरे गोर्वा दिनेs. नध्यायाख्यतदाद्यवर्जिततिथौ केन्द्रस्थितैः सहहैः " इति || हस्तादित्रितयं हस्तचित्रास्वातयः। निक्रतिभं पूलनक्षत्रम् । पूर्वा पूर्वात्रयम् । अन्त्यभं रेवतीनक्षत्रम् । अश्विभमश्विनीनक्षत्रम् । मित्रपिनराधानक्षत्रम् । हरि- भत्रयं श्रवणधनिष्ठाशततारकाः। रिर्वृहस्पतिः । भृगुः शुक्रः । अनध्यायदि- नान्यनभ्यायायदिनानि च वर्जयित्वा केन्द्रस्थानस्थितैः सदः शुभग्रहैर्यु- तैर्लगैर्युतासु तिथिपु च विद्यानामायः प्रथमः पारम्भः कर्तव्य इत्यर्थः । अन्यच्च राजमार्तण्ड:- " विद्यारम्भ, प्रशस्तो भवति मधुरिपौ प्राप्तबोधे शशाङ्के शस्ते तीक्ष्णद्युतौ च त्रिदशपतिगुराबुद्गते चाथ शुक्रे । खाध्याये सिंहसस्थं खरकिरणयुत देवपूज्य विहाय शुक्रादित्यज्ञवारे त्रिदशपतिगुरौ केन्द्रसंस्थे न पापे " इति ।। मधुरिपुर्विष्णुः । तस्मिन्माप्तपोधे सति । शशाङ्कश्चन्द्रस्तस्मिन्मशस्ते । तीक्ष्ण- धुतिः सूर्यस्तस्मिंश्च प्रशस्ते सति । निदशपतिगुरुवृहस्पतिस्तस्मिञ्शुक्रे चोद्गतेऽ- नस्तगे सति । खरकिरणः सूर्यस्तेन युतं देवपूज्यं बृहस्पति सिंहस्थं विहाय स्वाध्याये स्वाध्यायदिवसे । शुक्रादित्ययुधान्यतमवारयुते त्रिदशपतिगुरुह- पतिस्तस्मिन्केन्द्रसंस्थे च सति विद्यारम्भः प्रशस्तो भवतीत्यर्थः । न पापे न निषिद्धस्थानस्थिते । अनध्यायाः प्रदोपाश्च पष्ठी रिक्तास्तथैव च । वर्जनीयाः प्रयत्नेन विद्यारम्भे तु सर्वदा" इति । अक्षरारम्भे वक्ष्यमाणो यो गणपतिहरिलक्ष्मीगुरुपूजादिविधिः सोऽत्रापि “ कार्यः। शास्त्रविशेपे वारविशेपमाह नृसिंहः- " सर्ववेदाश्च शास्त्राणि चाभ्यसेत्सूर्यवासरे । कामशास्त्र महातन्त्र रोगन वैष्णव तपा।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिवा-वेदशास्त्राथध्ययनमुहूर्तः] (अध्ययनारम्भकाले क्षुत न हानिकृत) अङ्गशास्त्रं मिपाशास्त्रं चान्द्रेऽहि सततं लभेत् । क्षुद्रशास्त्रं कुलघ्नं च रणवादाग्निशस्त्रकम् ॥ अनशस्त्रप्रयोगं च कुनवारांशकोदये । योगशास्त्रं महातन्त्रमद्वैतं ब्रह्मनैष्ठिकम् ॥ गीतकायं च नृत्यं च कामशास्त्रं च सोमजे । सर्ववेदान्पडङ्गानि जीववारे समारभेत् ॥ मङ्गलं नृत्यवादिनं श्रीकामं श्रीप्रतिष्ठितम् । पूजाङ्गवेदवेदार्थमारभेच्छुकवासरे ॥ शुभं वाऽप्यशुभं वाऽपि न स्मरेच्छास्त्रमर्कने । विद्यारम्भो यदि स्यात्तु मन्दवारांशकोदये । पुराणमपि नाशाय नराणां तु न संशयः" इति।। कामशास्त्रं प्रसिद्धम् । महातनं मत्रशाखम् । रोगघ्नं भिपक्शास्त्रम् । वैष्णवं विष्णुमयपूजादिमतिपादकम् । महातत्रशब्दो गोवलीवर्दन्यायेन वैष्णवाति- रिक्तपरः । सथाशब्दः सूर्यवासरान्वयार्थः । “ कामशास्त्र मन्त्रशास्त्रं रविवारे समन्यसेत् । इति वाक्यान्तरसंवादाद । अङ्गशास्त्र सामुद्रिकम् । क्षुद्रशास्त्रं वौद्धादिशास्त्रम् । फुलनमाभिचारिकशास्त्रम् । महातन्त्रत्वेन सूर्यवासरेऽभ्यासः प्राप्तः स एत. स्मिनशे न भवति । किं तु कुजवासर एतस्याभ्यासः कर्तव्य इति । रणशब्देन मल्लशास्त्रम् । अस्वशस्त्रमयोगस्याग्रे पृथगुपादानात् । वादो व्यवहारशास्त्रम् । अप्रिशासमनियत्रनिर्माणादिशास्त्रम् । एतेन शिल्पं सर्वमुपलक्षणीयम् । चोग- शास्त्रं प्रसिद्धम् । महातन्त्र सांख्यशास्त्रन्यायशास्त्रधर्मशास्त्रादि । अद्वैतं वेदा. न्तशास्त्रम् । ब्रह्मनैष्ठिकं यत्याश्रमधर्मप्रतिपादकम् । गीतकार्य नारदादिप्रणीतं संगीतशास्त्रम् । नृत्यं भरतमणीतम् । मङ्गलमलंकारादिशास्त्रम् । श्रीकामं श्रीप्रदायकम् । अध्ययनारम्भकाले क्षुतं न हानिकदित्युक्तं , प्रतापमार्तण्डे ज्योतिनि. वन्ये च- " भैपज्ये वाहनारोहे आसने शयनेऽशने । विद्यारम्भ बीजवापे क्षुतं हानिकरं नहि " इति ।। इत्यध्ययनारम्भकार। .

·[ अध्यापकधर्माः] संस्काररत्नमाला। अथाध्यापकधर्माः। तत्र यमः सततं प्रातरुत्थाय कृतनित्यक्रियो गुरुः । प्राणायामवयं कुर्याच्छिप्यमध्यापयेत्ततः" इति ।। मनुरपि-" अध्यापयिष्यमाणस्तु यथाकालमतन्द्रितः । अधीप्व भो इति ब्रूयाद्विरामोऽस्त्विति चाऽऽरमेत् " इति । अध्यापयिष्यमाण इत्यत्र गुरुरिति शेषः। आरमेदित्यत्रान्तर्भावितो णिच् । तेन शिष्यमारमयेदित्यर्थो लभ्यते । अथवाऽऽरमेदिति यथाथुतमेव । अध्याप- नानिवर्तेतेत्यर्थः। स्मृती-" एकः श्रोता दक्षिणतो निपीदेवौ वा भूयासस्तु यथावकाशम् " इति । अस्यार्थ:-एकः श्रोताऽध्येता दक्षिणत उपविशेदथवा द्वी शिष्यो । अथ वा भूयांसो वहवः शिष्या यथावकाशमनियम उपवेशन इति । स्मृत्यन्तरे--" आसने तु समासीन आचान्तः प्रामुखो गुरुः । प्रणवं प्राक्समुच्चार्य शिप्यमध्यापयेत्सदा " इति ॥ तत्रैव -" अभ्याप्तार्थे दुता वृत्ति प्रयोगार्थे तु मध्यमाम् । शिष्याणामुपदेशार्थ कुर्यावृत्तिं विलम्बिताम् " इति ।। अभ्यासार्थे वेदाभ्यासार्थे द्रुतां त्वरितां वृत्तिं जानीयात् । प्रयोगार्थे कर्मार्थे मत्रपाठे मध्यमां चिं जानीयात् । शिष्योपदेशार्थे शिष्याध्यापनार्थ विलम्बितां कृत्तिं जानीयादित्यर्थः। याज्ञवल्क्य: कृतज्ञाद्रोहिमेधाविशुचिकल्पानसूयकाः । अध्याप्या धर्मत. साधु शक्ताप्तज्ञानवित्तदाः" इति ॥ कृतमुपकारं जानन्तीति कृतज्ञाः । अद्रोहिणो द्रोहरहिताः । मेधाविनो धारणावन्तः । शुचयः शुद्धाः । कल्पा नीरोगाः । अनसूयका गुणिनां दोपा- नाविष्करणशीलाः । शताः शुश्रूपायाम् । आप्ता अप्रतारकाः । ज्ञानदा विद्या. प्रदाः । वित्तदा अर्पणपूर्वपर्थदातारः । धर्मग्रहणमर्थोपलक्षणम् । नन्वर्थतोऽप्य- ध्याप्य इति न संगच्छते । भृताध्ययनभूतकाध्यापनयोः मायश्चित्तस्मरणात् । तथा च पराशरमायश्चित्तकाण्डे विष्णु:- "मृतकाध्ययनं कृत्वा भूतकाध्यापिनस्तथा । अनुयोगप्रदानेन त्रोन्पक्षान्यावकं पिबेत् " इति ॥ मैवम् । भृतिसंकल्पपूर्वकमध्यापनं प्रतिपिद्धमितरस्य वृत्तिहेतुत्वेनावि- रोधात् ।

·३१२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [अध्यापकधर्माः] M " अत एव मनु:- " धर्मार्थी यत्र न स्यातां शुश्रूपा वाऽपि तद्विधा । तत्र विद्या न वक्तव्या न्युप्त वीजमिवोखरे " इति ॥ विहिताननुष्ठात्रे नास्तिकाय वा विद्यादाने धर्माभाव इत्यर्थः । यमोऽपि "धर्मार्थी यत्र न स्याता न शुश्रूषाऽपि तद्विधा । विद्यया सह मर्तव्य न विद्यामुखरे वपेत् " इति ॥ अनन्तरोदाहृतभृत्तकाध्यापनं कृत्वेतिवाक्यगतस्यानुयोगशब्दस्यार्थी पिता- क्षरायाम्-" अधीयानस्य विप्रादेस्तिरस्कारोऽनुयोगः " इति । मनुर्ज्ञानदोऽप्यध्याप्य इत्याह- आचार्यपुत्र. शुश्रूपुर्ज्ञानदो धार्मिक, शुचिः । आतशाखोऽर्थदः साधुस्त्वध्याप्यः स्यात्तु धर्मतः" इति ॥ असूपकादयो नाध्याप्या इत्याह विद्यैव- " विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शेवधिटेऽहमस्मि । असूपकायानृजवेऽयताय न.मा ब्रूया वीर्यवती तथा स्याम् " इति । धुत्यन्तरे तु-असूयकायानुनवे शठायेति पाठान्तरम् । असूयकायानन· वेऽयतायेत्यत्रायतायेति पदच्छेदः । विद्या ब्राह्मणं प्रत्याजगाम पश्चात्तं प्रार्थ. यामास । हे ब्राह्मण त्वं मां गोपायानधिकारसकाशादः । ते तव शेवधिनि- धिरहमस्मि । निधिर्यथाऽभीष्मदाता तुधाऽहमस्मीत्यर्थः । मार्यमाह-असू. यकायेत्यादिना । जातं निश्रयं गुरवे मदर्य तद्रूपणार्थमेवेदंपर्येण यतमानो हेत्वाभासोपन्यासशीलो दुष्टोऽस्यकः । गुरूक्तिः सर्वाऽपि यथार्थवेति ज्ञानं विश्वासः । स नास्ति यस्य सोऽविश्वासोऽनृजुश्च । गुरूक्तिसमनन्तरमेव जात. निथयोऽपि यः पूर्वमेवैवज्ज्ञातचरमिति, इदानीमपि न ज्ञातमिति वा प्रदर्श- यितुं यतते स शठः । अयतायेतिपाठेऽशुचय इत्यर्थः । तेन पाठव्यमपि संग्रा- धम् । एतादृशाय पुरुपाय न मां ब्रूयाः । तथा तथा सति वीर्यवत्यभीष्टफल- दात्री स्यां नान्यथेति श्रुत्यर्थः। नारद गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा ! अथवा विद्यया विद्या चतुथं नोपलम्यते " इति । चतुर्थ साधनम् । विष्णुः--" नापरीक्षितं यानपेनाध्यापयेनोपनयेद्यदि तु यः प्राह यस्तु पृच्छति तयोरन्यतरः भैति दोष चाधिगच्छति" इति ।

·M [अध्यापकधर्माः संस्काररलमाला। मैतीत्यस्य मरणं गच्छतीत्यर्थः । धर्मसूत्र--"शयानश्चाध्यापन वर्जयेन तस्या शम्यायामध्यापये- द्यस्या सह शयीत" इति । दिवा नक्तं च शयानस्याध्यापनमतिपेधः । स्वस्य तु धारणार्यमधीयानस्प न दोपः । यस्यां शय्यायां भार्यया सह रात्रौ शयीत तस्यां शय्यायामासी. नोऽपि नाध्यापयदिति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । अन्यच्च तत्रैव- " प्रवचनयुक्तो वर्षाशरदन्त मैथुनं न चरेत् " इति । प्रवचनमध्यापनं तेन युक्तो वासु शरदि च मैथुनं वर्जयेदिति व्याख्यात तेनेर। - तथा - अनध्यायो निशायामन्यत्र धर्मोपदेशाच्छिष्येभ्यो मनमा या स्वयमूर्धराबादध्यापन नापररात्रमुपोत्यायानध्याप इति सविशेत् " इति । निशायामनध्यायोऽध्ययनमध्यापनं च न कुर्यात् । शिप्येभ्यस्तु धर्मोपदे. शोऽनुज्ञायते । निशायामनध्यायस्य प्रतिमसबो मनसा वा स्वयं चिन्तये- दिति । अर्ध्वमर्धरावादध्यापनमित्ययमपि प्रतिप्रसवः । निशायाः पोडशना. डिका आरभ्याध्ययनं भवति । रास्तृतीयो भागोऽपररानम् । अवमर्धरावा. दुपोत्यायोत्वायाध्यापयेत् । नापररा संविशेन शयीत । यद्यपि तस्मिन्न- एम्यादिरनध्यायः माप्तो भवति किं पुनः स्वाध्याये । तथा च मनु:- न निशाया परिश्रान्तो ब्रह्माधीत्य पुन, खपेत् " इति । (व्याख्यातं तेनेर) तथा-" न समावृत्ते समादेशो विद्यते " इति । समारत्तशिष्यं मत्वाचार्येणसमादयो न देय इदं त्वया न कर्तव्यमिति यथाऽसमारतदशायां दीयत उदकुम्भमाहरेति । नमिचिके स्वेच्छया करणे न प्रतिपय इति व्याख्यातं तेनैव । वधा-" तस्मिन्गुरोत्ति पुनर्मिनमनुकाक्षसधिौवनपच्छा. दयमान मुयुचो विद्या ग्राहयेज चैनमध्ययनविनैनाऽऽमरावभ्यु. • धनुधियाना पुरा वतन, पर समानुषम् । ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [अध्यापकधर्मा] परुन्ध्यादनापत्स्यन्तेवास्यनन्तेवासी भवति विनिहितारमा गुरावनैपुण्यः मापद्यमान " इति । तस्मिन्नन्तवासिनि गुरोत्तिमकारो वक्ष्यते । एनं शिष्यं पुत्रमिवाभ्या- हितः स्यादित्यनुकाइन्सर्वेषु धर्मेपु किंचिदयनपच्छादयन्नविगृहयन्सुपुक्ता सुप्तवाहितस्तत्परो भूत्वा विद्या ग्राहयेत् । न चैनं शिष्यमध्ययनविनेनाऽऽत्म- प्रयोजनेपूपरुन्थ्पादनापत्सु । उपरोपोऽस्वतन्त्रीकरणम् । अनापत्सितिवचना- दापद्यध्ययनविघातेनाप्युपरोधे न दोपः। आपद्यमान इत्यन्त वितो ण्यर्थः । योऽन्तेवासी विनिहितात्मा पोराचार्ययोविनिहितात्मा गुरावनैपुण्यमापाद- पति नायं प्रदेयः सम्पगुक्त इति सोऽन्तेवासी न भवति स त्याज्य इत्यर्थ इति व्याख्यातं तेनैव । तथा-"अपराधेषु चैनसततमुपाल मेताभित्रासोपवासोदकोपस्पर्श- नान्यदर्शन मिति दण्डो यथामानमानिवृत्ते " इति । अपराधेषु कृतेष्वेनं शिप्यं सततयुपालभेरनिते)दमयुक्तं त्वया कृतमिति । अभिनासो भयोत्पादनम् । उपवासो भोजनेऽन्नालाभः । उदकोपस्पर्शन शीत उदके लापनम् । अदर्शनं यथाऽसावात्मान न पश्यति तथा करणं गृहप्रवेश. निरोधा । सर्वत्र ण्यन्तात्मत्यया । इत्येते दण्डाः शिप्यस्य यथामात्रं यथापराधं सदनुरूपं व्यस्ताः समस्ताश्वाऽऽनिवृत्ते, यावदसौ नतोऽपराधा- निवर्तते तावदेते दण्डा इति व्याख्यातं तेनैवे । शिप्यताडनप्रकारो मनुनोक्तः- " भार्या पुत्रश्च दातश्च शिप्यो भ्राता च सोदर । प्राप्तापराधास्ताड्या स्यू रज्ज्वा वेणुदलेन वा" इति ॥ अत्र सोदरविशेषणाद्भिन्नोदरे भ्रातरि वाहनं प्रतिपिद्धं भवति । वृद्धगीतमोऽपि- "शिष्यशिष्ठिरवधेनाशकौ रज्जुवेणुदलान्या तनुम्यामन्येन पत्राज्ञा शास्य " इति । शिष्टिः शासनम् । अवधेन महारं विना । प्रहारं विना शासनासंभवे प्रहारेणैव शासनम् । तच्च रज्जुवेणुदलाभ्या तनुभ्यां सूक्ष्माभ्यां न तु स्थूला- , ग 'सी तता' । २ ग प.व। आदिलपुराणे-" राइने पहलो दोपास्ताउने यहवो गुणा राइने जायते मुसंस्ताउने पण्डितो भवत्" इति । शि'। ,

·[अध्येतृधर्माः] संस्काररत्नमाला।
भ्याम् । तनुभूतरज्जुवेणुदलव्यतिरिक्तनान्येन पापाणखण्डादिना यः शिष्यं
हन्ति प्रहरति राज्ञा स शास्य इत्यर्थः । एतच्च शिरसि न कार्यम् ।
तथा च मनु:-
'पृष्ठतस्तु शरीरस्प नोत्तमाझे कथंचन ।
अतोऽन्यथा तु प्रहरंश्चोरस्याऽऽप्नोति किल्विषम्" इति ।
उत्तयाङ्गं शिरः।
यमः-"योऽर्थार्थी सन्द्विनोऽध्यायापाठयेत्तु विधानतः ।
अनध्याये च तं प्राहुर्वेद विप्लविकं बुधाः" इति ।
अध्याया वेदाः । अनध्याये चैत्यत्र चकारः पूर्वार्धस्थस्य द्विजोऽध्याया-
पाठयेदित्यस्यानुकर्पणार्थः।
घसिष्ठ:--" यो हि विद्यामधीत्यार्थिने न संप्रददाति न स धर्मभाग्भवति" इति ।
विद्यादानस्य फलमाह संवतः-
" विद्यादानेन महति ब्रह्मलोके महीयते " इति ।
इति संक्षेपेणाध्यापकधर्माः।
अथ संक्षेपेणाध्येतृधर्माः।
वत्र मनु:--" अध्येप्यमाणस्त्वाचान्तो यथाशास्त्रमुदङ्मुखः ।
कृतब्रह्माजलिश्चैव लघुवाता निवेन्द्रियः" इति ।
अत्र द्विराचमनमुक्तं कूर्मपुराणे-
"स्नानान्तेऽध्ययनारम्म कारावासागमे तथा ।
चत्वरं वा श्मशानं वा समागम्य द्विजोत्तमः ।
संध्ययोरुभयोस्तद्वदाचान्तोऽप्याचमेततः" इति ।
प्रमाअलिस्वरूपं तु स एकाऽऽ---
"संहत्य हस्ताकध्येयं स हि ब्रह्माजलिः स्मृतः" इति ।
संहत्य संहतो त्वेत्यर्थः।
अत्राऽऽदावुपसंग्रहणमुक्तं धर्मसूत्रे-
"उदिते त्वादित्य आचार्येणा-ययनाय समेत्योपसंग्रहणम्" इति ।
तत्तकारस्तूपनयनप्रकरण उक्तः ।
1 ग, 'विविवि)

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [अध्येतृधर्माः] एतथान्तेऽपि कर्तव्यम्- "ब्रह्मारम्भेऽवसाने च पादौ ग्राह्यौ गुरोः सदा" इति मनूक्तेः। ब्रह्म वेदस्तस्याऽऽरम्भ इत्यर्थः । अध्ययनारम्भ ओंकारोऽपि वक्तव्यः, "ओंकारः स्वर्गद्वारं तस्माद्ब्रह्मा- ध्येप्यमाण एतदादि प्रतिपद्यते " इतिधर्मसूत्रात् । ओंकारः प्रणवः । ब्रह्म वेदः । एतदादि, ओंकारादि । प्रतिपद्यत आर. भते । अन्यत्स्पमिति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । भारद्वाजशिक्षायाम्- "प्रश्नानुवाकाघारम्भे सविसर्गोच्चको हरिः । न संधिः प्रणवे नित्यं विरामे स्वरितो भवेत् " इति । प्रश्नाश्चानुवाकाच प्रश्नानुवाकाः। तेपु य आद्यः प्रश्नोऽनुवाको वा तस्याऽऽ- रम्भ इत्यर्थः । प्रश्नानुवाकारम्भ इत्येतावदुच्यमाने सर्वप्रश्नानुनाकारम्भ वक्ष्य- माणो विधिः स्यात्स मा भूदित्येतदर्थमाद्यग्रहणम् । सविसर्गश्वोच्चकश्च सवि- सर्गोचकः । सविसर्गः प्रथमैकवचनान्त इत्यर्थः । उच्च एवोचकः । उदात्त इति यावत् । एतादृशो हरिशब्दः प्रश्नानुवाकाघारम्भे वक्तव्यः। प्रणवेऽग्रे सति नित्यं सदा हरिशब्दे संधिर्न कर्तव्य इत्यर्थः । विरामेऽवसानेऽध्ययनसमाप्तौ तु हरिशब्द उच्चक उदात्तो न भवति किंतु निलं सदा स्वरितः, अन्त्यस्वरित एव भवेत् । संध्यभावोऽप्यत्रास्त्येवेति । प्रणवानन्तरं व्याहृतीस्तदनन्तरं सावित्रीं चानुवूयात् । " प्रणवं प्राक्प्रयुञ्जीत व्याहृतीस्तदनन्तरम् । सावित्र्याश्चानुवचनं ततो वृत्तान्तमारभेत् " इति संवोक्तः। वृत्तान्तोऽध्ययनम् । प्रणवात्पूर्व प्रामूलदर्भासनोपवेशनं पवित्रः पावनं प्राणायामत्रयं चाऽऽह मनु:- प्राक्लान्पर्युपासीत पवित्रैश्चैव पावितः । प्राणायामविभिः पूतस्तत ओंकारमर्हति" इति । माफूलाः प्रागमा दर्भाः। पवित्रपावनं गौतम आह-" प्राणोपस्पर्शनं दौंः" इति । " इ.'देखन वि।२३. स्वाती ·[अध्येतृधर्माः] संस्काररत्नमाला। माणाः शीर्पण्यानि चक्षुरादीनीन्द्रियाणि तेषामुपसर्शनं दभर्जिनमिति हरदत्तः। " अध्ययनान्तेऽप्योकारो वाच्यः । प्रणवं ब्रह्मणः कुर्यादादावन्ते च सर्वदा " इति मनूक्ते । ब्रह्मणो वेदस्य । भूमि स्पृष्ट्वा विरामः कार्यः । तदुक्तं स्मृत्यन्तरे- " ओंकारं प्रथमं कृत्वा ततो ब्रह्म प्रवर्तयेत् । ओंकारं च पुनः कृत्वा भूमि स्पृष्ट्वा समापयेत् " इति । अध्ययनमिति शेषः। अध्ययनसमाप्तावप्युषसंग्रहणं कर्तव्यं शिष्येण ब्रह्मारम्भावसानयोगुरोः पादोपसंग्रहणं कार्यमिति विष्णूक्तेः । (*व्यासशिक्षायाम्- काण्डप्रभानुवाकान्ते दशाप्टौ पञ्च मात्रिकाः । मन्थानां तु समाप्तौ तत्रिगुणः काल उच्यते " इति । * धनुविहान्तर्गतमन्यस्थाने इ. पुस्तकेऽन्यथा अन्य. स यथा-" आरण्यकाध्ययने विशेषः । प्रवर्यसूत्रे-" अध्यध्यमाणो मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमानुवाकेन शान्ति कृत्वाऽधीयीताधीत्य चौत्त. मनैव कर्मसु या क चाशान्तिकृत पश्येत्पुनरेव शान्ति कृत्वाऽधीयीत न प्रवग्यायोपनिष्फम्याप्रविश्य प्राममन्यदधीयीत" इति । भाप्रपाठकाध्ययने विशेष उक्त ध्रुती-" प्रवर्यवदादेश । अरुणाः काण्डक्रपयः । अरण्येऽधीयीरन् । भद्र कर्णेभिरिति द्वे जपित्वा । महानाम्रीमिरुदकर सरस्पी । तमाचार्यों दद्यात् । शिवा न शतमेत्योपधीरालभते । सुमुडीवेति भूमिम् । एवमपवर्गम् । धेनुदक्षिणा । करस वासश्च क्षीमम् । अन्यद्वा शुलम् । यथाशक्ति वा । एवर स्वाध्यायधर्मेण । अरण्येऽधीयीत । तपस्वी पुण्यो भवति । तपस्वी पुण्यो भवति ” इति । आदिश्यते विधीयत इत्यादेशोऽनुष्ठेयोऽयः । स च प्रवयवदनावगन्तव्यः । प्रवर्याध्ययनादी ये धर्मास्तेऽनाप्यनुष्ठेया । ते च प्रवर्यधर्माः मूत्र- कृता सूनिता '-" सवत्सरमेतद्बत चरेदेतस्मिन्सवत्सरेऽधीचीत यद्येतस्मिन्सवत्सरे नाधीचीत यावध्ययनमैतद्वतं चरेत्सवत्सरे पर्यवेते खिलेऽच्छदिर्दशेऽमिप्पसमाधाय सपरिस्तीर्य मदन्ताप- स्पृश्य " इत्यादय । तानेतान्धर्मानाचोत् । अक्षणाख्या अब काण्ड रुपयः । तेऽपि होतव्या इत्यर्थः । अय होमो व्रताम् । सोऽयमारणकेतुमाख्यो अन्थोऽरण्य एवाध्येतन्य., न तु प्रामे । अध्ययनोप- प्रमे शान्त्यर्थे भद्र कर्णेभिरिति द्वे ऋचौ जपेत् । आफ्मापामित्येताभिर्महानाम्नीभिरिभरध्येतार माणवकमुदक स्पर्धयेत् । ततस्त माणवकमाचार्यो दद्यात् । प्रताप नियुत्ति । शिना न इति मन्त्रे गोषधीः स्पृशेत् । मुमृडीका सरस्वतीतिमन्त्रेण भूमि स्पृशेत् । यथाऽध्ययनत्योपक्रमे सर्वमेतदनुष्टि- तमेवमध्ययनस्यावसानेऽपि सर्वमेतदनुतिष्ठेत् । स्वाध्ययनसमाप्तावाचार्याय धेनुर्दक्षिणा देया। भोज. नार्थ कास्यपात्र देयम् । प्रावरणार्य क्षौमं वन्न देयम् । तदशक्तावन्यलार्पासमय शुरुवन्न देयम् । अत्यन्तमशक्तौ यथाशक्ति किमपि देयम् । एवमुक्तेनाध्ययनधर्मेण युक्तः सनरण्ये गुरमुखाइन्थमधी- यीत । एवमधीयानो ब्रतनियमानुष्टानात्तपोयुक्तो भवति । अभ्यासोऽय महल इति च्यात्यात विद्या- रण्यश्रीपादै । अन्यदन्याह" इति । - ।

·३१८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [अपेतृधर्मा] काण्डादीनां समाप्तौ विरामकाला: क्रमादशादिमात्रा भवेयुः । काण्डान्ते यथा-जनदुखियाम् । प्रश्नान्ते यथा-कल्पयाति । अनुवाकान्ते यथा- पशून्पाहि । ग्रन्धानां समाप्तौ विरामे तत्काण्डविरामसिगुणः कालसिंगन्मात्र इत्यर्थः । यथा समुद्रो यन्धुः। ये पथैनत्माहुः । ओम् , इति । सर्वसंमतशिक्षायामपि- समाप्तावनुवाकस्य मात्राणा पधक स्मृतम् । अष्टौ दशेति विज्ञेय प्रभे काण्डे यथाक्रमम् ॥ तत्राणा तु समाप्तो तत्रिगुण काल इप्पते । येदस्योपक्रमे विद्वानवप्तानेऽप्यतन्द्रित ॥ उघरेत्प्रणव ब्रह्म रक्षायै उन्दसा स्फुटम् । आदावनुके स्रवति परस्ताच विशीर्यते ॥ प्रारम्मकश्चतुर्मायो वेदस्थ स्यात्तदर्धक । अध्ययनानुवाकान्त्य कर्मायश्च त्रिमात्रक || प्रारम्पाया. प्रमानादा मात्राणुय्यणुमात्रिका । वेदारम्भे तु यो नादो मकारो मात्रिको भवेत् ॥ इति । त ग्रन्थः । स्रवति च्यवते । विशीर्यत इत्यन वेद इति शेषः । कार्याध्ययने प्रतविशेषः काण्डानुक्रमणिकायाम्- " अक्षारालवण भूमी मुखेन पशुवट्विन । चतूरात्र तु भुञ्जीत कारीर्यध्ययने व्रतम् ॥ कारीरीव्रतवच्चापि कलानतमिहोच्यते । न तन पशुवदुळ्यान्न च भूमाविति स्थिति ॥ कलाबत तु यत्प्रोक्तमग्निकाण्डे तदुच्यते । सावित्रम्य प्रभृत्यूमौ (मो)पध्यनुवाकादिति । समित्कलाप व्यहमाहरन्ति [च] मृगारेखाम् " इति ॥ कारीयों मारुतमसि मरुतामोज इत्यादयश्चत्वारोऽनुवाकास्वदध्ययन एतद्रवं भवतीत्यर्थः । कारीरीनतवदेव कलानत कलासज्ञक नत यदुक्त तदनिका. ण्डेऽमिकाण्डाध्ययने भवति । अनेन सर्वस्मिन्नप्पनिकाण्डे प्राप्तौ नियममाह- सावित्रम्य इत्यनेन । सावित्राः, युञ्जानः प्रथम मन इत्याद्या अष्टौ मत्रास्तेभ्य आरभ्य या जाता ओषधय इत्यनुवाकपर्यन्तानामध्ययन एतद्रतं भवति । मृगारेष्टिः, अग्नेर्मन्व इत्यनुवाकस्तस्याध्ययन इत्यर्थः ।

·। ३१९ [अध्येतृधर्मा] संस्काररत्नमाला। पैश्वदेवमत्राध्ययने प्रतविशेष उक्तो धर्मसूत्रे- तेषामुपयोगे द्वादशाह ब्रह्मचर्यमध शय्या क्षारलवणमधुमास- वर्जन चोत्तमस्येकरात्रमुपवास " इति । तेपी होमाना बलीनां च ये मत्रास्तेपामुपयोगे नियमपूर्वके ग्रहणे द्वादशाह ब्रह्मचर्य मैथुनवर्जनमधःशय्या स्थण्डिलशायित्वं क्षारलवणादिवर्जनं च भवति । उपयोतुरेव व्रतम् । अन्ये तु पन्या अपीच्छन्ति, उपयोगः प्रथममयोगः । तत्र पत्न्या अपि सहाधिकार इति वदन्तः । उत्तमस्योत्तमेन वैहायसमितिवक्ष्यमाणस्य ये भूताः प्रचरन्तीत्यस्यैकरात्रमुपवासः कर्तव्य इति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । अस्मि- व्याख्यान उपयोक्तुरेव व्रतमित्यारभ्य वदन्त इति मतान्तरमदर्शनम् । नियम- पूर्वकं ग्रहणं गुरोः सकाशाद्विद्याग्रहणं तदर्थमित्यर्थः । भद्रप्रपाठकाध्ययने विशेषः संवत्सरमेतद्रतं चरेदित्यनुवाक उक्तः । मवर्यमपाठकाध्ययने विशेषः प्रवर्यसूत्रे- " अवान्तरदीक्षा व्याख्यास्याम उदगयन आपूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रेऽपराह्ने केशश्मभूणि वापयित्वा प्राचीमुदीची वा दिशमुपनि- क्रम्य खिलेऽच्छदिदर्शऽग्निमुपसमाधाय सपरिस्तीर्य चतस्त्र औदुम्बरी: समिध आर्द्रा अप्रच्छिन्नाया प्रादेशमात्रीप॒तान्वक्ता अभ्याधापयति पृथिवी समिदित्यतै प्रतिमन्त्रमने व्रतपते प्रत चरिप्यामीत्येतैर्यथारूप देवता उपतिष्ठतेऽथैनर सर्वेपामनुवाकाना प्रभृतीरभिव्याहारयति प्रथ. मोत्तमयो तत समीत्य वाच यच्छत्यथास्याहतेन वाससा प्रदक्षिण समुख शिरो वेष्टयित्वाऽस्तमिते ग्राम प्रपादयति वाग्यत एतार रात्रि तिष्ठत्यास्ते वा श्वोभूते प्राचीमुदीची वा दिशमुपनिष्क्रम्य खिलेऽच्छ. दिर्दशेऽग्निमुपसमाधाय सपरिस्तीर्य वय सुपर्णा इति मुख विवेष्ट्य य उदगात्तच्चक्षुरित्यादित्यमुपतिष्ठतेऽथैन५ पट्तयमभिविदर्शयति सप्ततय. मित्येकेऽग्निमादित्यमुदकुम्भमश्मान हिरण्य वत्स महानग्न्यासप्तमी श्रीण्यादितोऽभिविदर्योत्तराण्यमिविदर्शयत्यथास्य ब्रह्मचर्यमैधि नित्य न नक्त भुञ्जीत यदि भुञ्जीतावज्वलित भुजीत न मृन्मय प्रतिधयोत न स्त्रिया न शूद्रेण सभाषेत न च्छत्र नोपानही धारयेन्न चावदारोहेन समान मीक्षेत नापपात्र न हाणि न शव न मायानाजीत नाम्यजीत १ ग अच्छि।ग 'ताभ्यका । ३ घ 'मभि नि ।

·३२० भगोपीनाथदीक्षितविरचिता [अध्येतृधर्मा] ॥ १५ ॥ अष्टमी पर्वाणि चोपवसेन्न व सविशेदेतस्मिन्नेव सवत्स- रेऽधीयीत पुनर्यावदध्ययनमेतगत चरेत्सवत्सरे पर्यवेते प्राचीमुद्दीची वा दिशमुपनितम्य खिलेऽच्छदिशेऽग्निमुपसमाधाय सपरिस्तीर्य द्यौ समिदित्यावृत्तै समिधोऽम्याधायाऽऽदित्य मतपत इत्यावृत्तैर्देवता उपतिष्ठते गुरवे वर दत्त्वा केशश्मथूणि वापयतेऽयास्य स्वाध्यायमधि नित्य नानुत्सृष्टाध्यायोऽधीयीत न नक्त नाभिदोप ब्रह्मचर्यमापद्य न दत प्रक्षाल्य न मास भक्षयित्वा न केशान्प्रविध्य न केशश्मशूणि वापयित्वा न नातो नानुलिप्तो न नवी नाको नाम्यक्तो नाऽऽो नाऽऽ नानपवृष्टे नाभ्रे न च्छायाया न पर्यावृत्त आदित्ये न हरितयवान्प्रेक्षमाणो न ग्राम्यस्य पशोरन्ते नाऽऽरण्यस्य नापामने नागृतमुत्पतित न लोहित दृष्ट्वा नापपात्र न हाणि न शव न शरीराणि प्राचीमुदीची वा दिशमुपनितम्य खिलेऽच्छदिर्द- शेऽग्निमुपसमाधाय सपरिस्तीर्य दर्भेष्वासीनो दर्भाधारयमाण परा- चीनमधीयीत वर वा दत्तोपासनेऽध्येप्यमाणो नान्या वाचो वदेदध्ये प्यमाणो मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्ति कृत्वाऽधीयी- ताधीत्य चोत्तमेनैव कर्मसु यत्र क चाशान्तिकृत पश्येत्पुनरेव शान्ति कृत्वाऽधीयीत न प्रर्यायोपनिष्क्रम्याप्रविश्य ग्राममन्यदधीयीतान्य- दधीयीत " इति । केशशब्दस्यादन्तत्वात्पूर्वनिपातेऽपि केशपूर्वकवपनस्याऽऽसुरत्वेन श्रुती निन्दिनत्वान्न तथा वपनं किं तु श्मश्रुपूर्वकमेव वपनम् । खिल आडतः । अच्छदिर्दर्शी यत्र गृहच्छदीपि न दृश्यन्त एतादृशे देश इत्यर्थः । सपरिस्ती. पैत्यत्रत्यसंशब्दाबहुलदभैः परिस्तरण न तु दर्भसख्यानियमः । यथारूप यथालिङ्गम् । अथशब्दः कालाव्यवधानार्थः । प्रभृत्तीः, आदी। अभिव्या. हारयति पाठयति । अशक्ती प्रथमोत्तमयोरनुवाकयोरादी वा पाठयति । ततः, अभिव्याहरणोत्तरम् । समील्येत्यत्र नेत्रे इति शेपः । अथशन्दः काला. व्यवधानार्थः । अहतम्-“ईपद्धौत नव श्वेत सदश यन्न धारितम् " इतिलक्ष णलक्षितम् । परिभापयैव प्रादक्षिण्ये सिद्धे पुनर्वचन शिरोवेष्टनस्य लोकरीति- सिद्धत्वेन परिभापाया अप्रत्तिः, तथा चामादक्षिण्यमपि कदाचिदित्याशङ्का वारयितुमनुकूलवाची वा प्रदक्षिणशब्दः। प्रपादयति प्रापयति । एता रात्रिम् । यस्मिन्दिन एतदन्त कर्म कृत तदीया रानिमित्यर्थः । " कालाध्वनोरत्यन्तप्त- १ क 'दस्य पूर्व । २६ ग आमृत्त । ३ ख ५ 'हत धातम् । परि । ग एव ।

·[अध्येतृधर्माः] संस्काररत्नमाला। योगे" इति सूत्रेणात्यन्तसंयोगे द्वितीया, तेन कृत्तां रात्रि तिष्ठेदित्यर्थः सिद्धो भवति । अशक्तावास्ते । अत्रापि वाग्यत एतां रात्रिमित्यनुवर्तते । मुखं विवे- व्येति वचनान्मुखस्यैव विवेष्टनं न तु शिरसोऽपि । पदतयमित्यत्र संख्याया अवयवे तयम् । एवं सप्तत्तयमित्यत्रापि । महानग्न्या वत्सतरी कुमारी का । वत्सं महानन्यां चेत्येतावतैव सिद्धे महानगन्यार सप्तमीमिति वचनं पट्तयपक्षे महानग्न्याया एवाभाव इति प्रदर्शनार्थम् । आदितः क्रमेण । अभ्यभिमुखं संमुखमिति यावत् । एनमिनि शेपः । अर्थादेव क्रमे सिद्ध इदं वचनमश्मा- दिपूत्तरेषु पदार्थेषु क्रमनियमो नेति प्रदर्शनार्थम् । अष्टाङ्गमैधुनत्यागो ब्रह्म चर्य तदाचरन नक्तं भुजीतेत्यादिधर्माननुतिष्ठेत् । नित्यग्रहणायदा कदाचि. दशक्तिवशेन भोजने न दोप इति गम्यते । नित्यं नक्तं यदि भुञ्जीत तदा दर्भोल्युकैरुपर्यवज्वाल्प भुजीत । न मृन्मयं प्रतिधयीत मृन्मयपात्रेण जलपानं न कुर्यात् । न स्त्रिया न शूद्रेण संभाषेत । न स्त्रिया शूद्रेण च संभापतेत्येकेन नव सिद्धौ द्वितीयननो वचनादेवं ज्ञायतेऽन्यत्र स्त्रिया सह कदाचित्संभा- पणे नातीव दोपः । अत्र तु कदाचिदपि स्त्रियाऽपि सह भाषणं नैव कार्यमिति । चकीवदर्दभादि नाऽऽरोदेव । सामान्यनिषेधादेवा- त्रापि निषेधे सिद्धेऽत्र वचनं कर्माङ्गत्वार्थ, तेन भ्रान्त्यादिना गर्द- भाधारोहणे गदर्भाधारोहणनिमित्तकमायश्चित्तेन सह कर्मागलोपमायश्चित्तम- प्पत्र भवति । एवमन्यत्रापि । समाजो जनसमूहः। अपपानावण्डालाः। तानपि नेक्षेत । हाणि पहाणि नेक्षेत । न च शवमीक्षेत । न मायादित्यनेन निम- जनरूपस्नाननिषेपः । पर्वाणि पौर्णमास्यमावास्यादीनि । संवेशनं निद्रा । एतस्मिन्नेव वत्सरेऽधीयीत । यस्मिन्संवत्सर एतद्वतमारब्धं तस्मिन्नेव संवत्स- रेऽनुवाकादीनामध्ययनं कर्तव्यमित्यर्थः । व्रतं यावदध्ययनं तावत्पर्यन्तं कर्तव्यम् । पुनःशब्दादेतस्मिन्नेव वत्सरे कालान्तरे पुनरेतदध्ययने यावदध्ययन व्रतं कर्तव्यम् । अध्ययने कृत्स्ने कृते मध्ये विरामे न व्रतम् । किं तु, अध्य- यनसमानकालिकमेव प्रतमिति । संवत्सरे पर्यवेते गते । आहतविपरीतैः स्वाध्यायमधीयन नित्यशब्दोऽन्वेति । स्वाध्याये निलं सर्वदा ग्रहणधारणा- ध्ययनयोर्वक्ष्यमाणा धर्मा भवन्ति । नानुत्सृष्टाध्यायोऽधीयीतेति । उत्सर्जनो. तरमेवाध्ययनमेतस्य कर्तव्यं न तु तत्पूर्वमुपाकमणि कृतेऽपीत्यर्थः । उत्सर्जनो- चरं यावदुपाकर्म तावदनध्यायसत्वेऽपि वचनादध्ययनम् । अथवा नोत्सृष्टोऽनु- सृष्टः । अध्यायो वेदः । अनुत्सृष्ट उत्सर्जनविधिनाऽनुत्सृष्टोऽध्याय एतद्यति- रिक्तो वेदो येन सोऽनुत्सृष्टाध्यायः । एतादृशः सनाधीयीतेति । एतयतिरि- कोदभागस्पोत्सर्जने जात एवैवदम्पयनं कर्तव्यमिति । नक्तं रानौ । अभि- ·३२२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [अध्येतृधर्माः दोपं, दोपा रात्रिस्तस्या अभि पूर्वतने घटिकाद्वयात्मके दिनान्तात्मके काले । प्रविध्य कङ्कतादिना प्रसाध्य । नानुलिप्तो गन्धादिना । न स्रग्वी मालावान् । नाA नानपदृष्ट इत्येतवयं देशविशेषणम् । अभ्र इति सति सप्तमी । अभ्रे सति नाधीयीतेत्यर्थः । न च्छायांयां नाऽऽदित्यानभिसंवद्ध देशे। पर्याहत्तेऽहो मध्यभागात् । हरितग्रहणादितरयवप्रेक्षणे निधो न । न ग्राम्यस्य पशोरन्ते नारण्यस्येत्यत्र पशोरन्त इत्यनुवर्तते । उभयत्राधीयीतेति शेपः । द्वितीयनव- चनप्रयोजनं न शूद्रेण संभापतेत्यत्र यथोक्तं तथाऽत्रापि द्रष्टव्यम् । नागृतमि- त्यत्र मांसमिति शेषः । लोहितं रक्तम् । उत्पतितमिति लोहितविशेषणम् । दृष्ट्वेत्युत्तरत्राप्यनुवर्तते । अधीयीतेति शेपः । शरीरशब्देनास्थि । एतदर्शनेऽप्य- नध्यायः । एतेपी निपेधानां जनरहिते महारण्य एतस्याध्ययनं कर्तव्यमिति फलम् । पराचीनमनिममध्ययनप्रदेशम् । प्रथमानुवाकमभूति क्रमेण पूर्वत्र संव- स्सरे पर्यवेन इत्युपक्रमाद्वितीये संवत्सरे प्रथमसंवत्सराधीतानुवाकादीनामुत्तरा. अभूतमग्न्युपसमाधानादिके मथुवापनान्ते कृते नानुत्सृष्टाध्यायोऽधीयीतेत्यादि निधान्परिपालयन्नग्रिमप्रदेशाध्ययनार्थमग्निमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य दर्भेष्वा. सानो दर्भान्धारयमाणोऽग्निसमीप एवाग्रिमं प्रदेशमधीयीतेत्यर्थः । दर्भेष्वासीनो दर्भान्धारयमाण इत्यत्र विशेपवचनादत्रैतावदेव, नान्ये केशश्मथुवापनान्ताः मागुक्ता धर्माः । कल्पान्तरमाह । वरं वा दत्त्वौपासने वरं दत्त्वा वौपासने, औपासनसमीपेऽधीयीत । एतच वरदानमौपासनसमीपाध्ययनविपये । *वा. शब्दस्य वरदानेऽन्वये वरदानस्य वैकल्पिकत्वम् । औपासनपदार्थेऽन्वयो वा वाशब्दस्य । अयं च पक्षो दूरे गन्तुमशक्तस्य । तचौपासनं गुरोरेव स्वस्य वदभावात् । अथवाऽनोपासनशब्दो ज्ञापनार्थः । उपनयनमारभ्याप्यनिधार. णमस्तीति । उक्तं च बौधायनेन- " उपनयनादिरग्निस्तमौपासनमित्याचक्षते पाणिग्रहणादिरित्येके " इति । उपनयनमारभ्य धारणे विवाहहोमस्तत्रैव । अनावौपाप्तनत्वसिद्धिद्वारेत्ये- तस्प विवाहहोमसंकल्पवाक्ये लोपः । उपाकर्मोत्सर्जने अपि तत्रैव । औपासन- शब्दो गृहलक्षको वा । अध्येप्यमाणोऽध्ययनं करिष्यमाणोऽन्या वाचोऽध्यय- नातिरिक्ता वाचो यावदध्ययनं न वदेत् । अध्येप्यमाणो मदन्तीस्तता अप उपस्पृश्य नमो वाच इति प्रथमेनानुवाकेन शान्ति कृत्वाऽधीयीत । अधीत्य * एतदायशक्तस्यैत्यन्त क. पुस्तक एवाधिकम् ।

·[अध्येतृधर्माः] संस्काररत्नमाला। (प्रपाटकाध्ययने विशेष) चोत्तमेन शं नो वात इत्यनुवाकेन शान्ति कुर्यात् । प्रपाठकमध्ये विरामेऽप्यू: चमा शान्तिः । उपक्रमे प्रथमा । एवं शान्तिकरणमेतत्मपाठकमत्रकरणककर्म- स्वपि । नन्वेवं कर्मस्विति वचनं प्रवर्यप्रपाठकोक्तमत्रसाध्यकर्मसु प्रवर्यसंभ- रणमचारोदासनधर्मेष्टकाकुलायिन्युपधानादिषु शान्तिप्रापणार्थम् । न चैवं प्रर. lमचारे पुनर्विधानं व्यर्थमिति चेत्सत्यम् । संभरणोद्वासनादिषु शान्तिकर- णस्य कृताकृनत्वद्योतनार्थत्वेन वैयर्थाभावात् । यत्र क च यत्र कुचिदशान्ति- कृतं शान्तिरहितं पश्येत् , शान्तिविरहितं पठितं कर्म वा कृतमिति जानीयात् । तत्र शान्ति कृत्वा पुनरधीयीत कर्म च कुर्यात् । यद्यशान्तिकृतं पश्यदित्येता- वतैव सिद्धे यन क चेति वचनं परिभाषार्थम् । तेन सारण्यकापाठकाध्ययन विपपेऽपि पुनरध्यपनं तच्छान्तिपूर्वकं सिदं भवति । न प्रबर्याय प्रवर्गामपा. ठकाध्ययनार्थ ग्रामादहिरुपनिष्क्रम्याप्रविश्य ग्राममन्यदध्ययनान्तरं नाधी. यीतेत्यर्थः । अन्यदधीयीतेत्यस्य द्विरुक्तिः प्रपाठकसमाप्तियोवनार्थी। इति प्रपाठकाध्ययने विशेपः। विष्णु:-)" नापररात्रमधीत्य शयीत" इति । स्मृत्यन्तरे -"प्रदोपपश्चिमी यामी वेदाम्यासेन योनयेत् । यामद्वय शयानस्तु ब्रह्मभूयाय कल्पते " इति ।। अत्र प्रदोपशब्देनाऽऽद्ययामो ग्राह्यः । पश्चिमशब्देनान्त्यः । उत्तरत्र याम. द्वयग्रहणाद। गुर्वनुमयैवाध्येयमन्यधा दोप इत्याह व्यास:- "ऋचमर्चमथवा पाद वा पदमेव वा । गृह्णाति योऽननुज्ञातः परस्मात्पठतो दिन ॥ स ब्रह्मस्तेय कृद्विमो नरक प्रतिपद्यते " इति ।। मनु:- " नाविसमायोत न शूदननसंनियो । न निशान्ते परिश्रान्नो ब्रह्माधीत्य पुनः स्वपेत्" इति ।। वेदाध्ययनकाले रजस्वलासंमापणमवश्यं मातं भवति चेचदा किं कर्तव्यमित्याकाक्षायां धर्मसूत्रे- "ब्रामाध्येप्यमाणो मलबद्वाससेच्छनसभापितुं वामगेन संभाष्य तया समापेत सभाध्य तु बामणेनैव सभायाधीयोत " इति । - . ग. प...'त पर्य'। २ क.स.'।न।

·। ३२४ भट्टमोपीनाथदीक्षितविरचिता (अध्येतृधर्माः यो वेदमध्येप्यमाणो मलबद्वाससा रजस्वलया सह संभापितुमिच्छत्ति स पूर्व ब्राह्मणेन संभापणं कृत्वा पश्चात्तया संभाषेत, संभाप्य पुनर्ताह्मणे. नैव संभायाधीयीतेति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । व्यास: 'मेखलाजिनदण्डानां धारणैर्ब्रह्मचारिभिः । वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सर्वज्ञानातिनातिभिः" इति । सर्वज्ञानादिति चतुर्थ्यर्थे पञ्चमी । सर्वज्ञानार्थमित्यर्थः । विद्याधिगमोपायमाह नारदा- " अहेरिवेक्षणाद्रीतः सौहित्यानरकादिव । राक्षसीभ्य इव स्त्रीभ्यः स विद्यामधिगच्छति" इति ॥ सौहित्यं पापम् । विनहेतूनप्याह स एव- द्यूतं पुस्तकशुश्रूषा नाटकासक्तिरेव च । स्त्रियस्तन्द्रा च निद्रा च विद्याविघ्नकराणि पट्" इति ।। द्यूतमक्षक्रीडादि । पुस्तक थूपा पुस्तकस्य पुराणादेः गुथूपा श्रोतुमिच्छा पुस्तकसेवनमात्रं वा । नाटकासक्तिर्नाटकशास्त्रे लोलुपता । स्त्रियः सर्वदा स्वीप रतिः । तन्द्राऽऽलस्यम् । निद्रा प्रसिद्धा । एवमन्यान्यपि लोकतो विद्या. नाशकराण्यवगन्तव्यानि । स्मृत्यन्तरे-"पुस्तकप्रत्यपाधीतं नाधीत गुरुसंनिधी । रानते न सभामध्ये जारगर्भ इव स्त्रियाः" इति ॥ (*अन्यच्च कोटैः पाशुभिः शणैर्वस्मीकः क्रियते महान् । न तब बलसामर्थ्यमुद्योगस्तत्र कारणम् ॥ सहस्रगुणिता विद्या शतशः परिकीर्तिता। आगमिप्यति जिह्वाग्रे स्थलं निम्नमिवोदकम् ।। हयानामिव जात्यानामर्धरात्रादिशायिनाम् । न हि विद्यार्थिनां निद्रा चित्रं नेत्रेषु तिष्ठति ॥ नानपानविलम्बी स्यान्न च नारीनिवन्धनः । सुदूरमपि विद्यार्थी प्रजेद्गरुडहंसवत् " इति । * धनुचिनान्तर्गतो ग्रन्थो ड. पुस्तके नास्ति । १४. ति । वि।

·" अध्येतृधर्माः] संस्काररत्नमाला। सुधूपया रहिवाया विद्याया निष्फलत्वमुक्तं नारदीयशिक्षापाम्- नाथूपाविरहिता विद्या यद्यपि मेघागुणैः समुपयाति । पन्या योरनानी न तस्य विद्या सारा माति" इति ॥) अध्ययनका दान्नं वर्जनीयमित्याह पराशरः- नदानरसपुष्टस्य मधीयानस्य नित्यशः । जपतो नुहतो वाऽपि गतिरू; न विद्यते" इति ॥ ऊनी गतिः स्वर्गगतिः। आपकालेऽवाह्मणादप्पध्येतव्यमित्याह मनु:- " अवालणादध्ययनमापकाले विधीयते । अनुनन्यादिशुश्रूषा यादध्ययनं गुरोः" इति ॥ (भग्राह्मणाक्षत्रिपादेश्यादा । अनुप्रग्या अपत्यनुगमनमा क न पादमक्षालनादि । इयं चाऽऽपद्रामणाध्यापकाभावरूपाऽध्येनुः । गौवमोऽपि- "आपकल्पोऽवामगाधामणस्य वियोपयोगोऽनुगमनं मुथूपाऽऽ समाः" इति। अमाह्मणादा समातेरित्युभयय पदग्दो द्रष्टव्यः । गरपुराणे-" आहः समाधानो पेसीयामनुतमान । असादातरस्येर छामः सर्गयोः" इति ।। महाभारते-“यो गापा शिप्यम्योपया मामी सरसनीम् । मिशीगोमदानाम्यो स नुस्याउम" इनि।) एतदम्पपनमुपाकर्म हत्या कन्पमिलाद काप्णीनिनिः- "भोमास नमस्से पा समुराहत्य ममतः । दिनाउदास्पीपीन मासानपाममितान् " इति ॥ मूपतः गौतमकारण। वेदाध्यपन गर्नुपतास्परदेशाध्ययनमप्यनुनानाति परा:- "निपतरियासपोरामनगमिताः । मायानीपाना तिताः ।। नासानापमान पान विशेषतः। मेम्पोलापीमा नजानि। .

·३२८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [अनध्यायाः अपनविपुवमयुक्तानध्याये विशेषः स्मृत्यन्तरे- "निशाद्वयं दिवा रात्री संक्रमे वासरद्वयम् । अनध्यायं प्रकुर्वीत अयने विपुषे तथा " इति ।। दिवाऽयनविपुवसंफ्रान्तौ रात्रिद्वयम् । रात्रावयनविपुत्रसंक्रान्तौ दिनद्वय- मनध्याय इत्यर्थः। मन्वादयः संग्रहीता हेमाद्रौ- "तिथ्यमी न तिथिस्तिथ्याशे कृष्णेभोऽनलो ग्रहः । तिथ्यों न शिवोऽश्वोऽमातिथी मन्वादयो मधोः" इति ॥ तिथ्यमी । न । तिथिः। तिथ्याशे। कृष्णेभः । अनलः । ग्रहः। तिथ्यौं। न । शिवः । अश्वः । अयातिथी । मन्वादयः । मधोः । इति पदानि । तिथिः पूर्णिमा । अग्निस्तृतीया । मोश्चैत्रादारभ्य क्रमः । चैत्रस्य पूर्णिमा. शुक्लतृतीये इत्यर्थः । न, वैशाखे मन्वादिर्नास्ति । ज्येष्ठस्य तिथिः पूर्णिमा । आपाढस्य तिथ्याशे पूर्णिमाशुलदशम्यौ । श्रावणस्य कृष्णेभः कृष्णपक्षाष्टमी भाद्रशुक्लपक्षस्यानलस्तृतीया । आश्विनशुरूपक्षस्य ग्रहो नवमी । कार्तिकस्य तिथ्यौं पूर्णिमाशुक्लद्वादश्यौ । न, मार्गशीर्षे मन्वादिर्नास्ति । पौपशुक्लस्य शिव एकादशी । माघशुक्लपक्षस्याश्वः सप्तमी । फाल्गुनस्यामातिथी दर्शपूर्णिमे । एता मधोथैत्रादारभ्य क्रमान्मन्वादयो ज्ञेया इत्यर्थः । पद्मपुराणेऽपि- अश्वयुक्शुक्लनवमी कार्तिकी द्वादशी सिता । तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च । फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौपस्यैकादशी सिता । आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी ।। श्रावणस्याएमी कृष्णा आपाढस्य च पूर्णिमा । कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्ये(ज्य)छो पञ्चदशी तथा ॥ मन्वन्तरादयश्चैता दत्तस्याक्षयकारिकाः" इति ।। अश्वयुगाश्विनः । भाद्रपदस्य चेत्यत्र चकारः सितेत्यस्यानुवृत्त्यर्थः । तथा- शब्दो भाद्रपदस्येत्यत्रापि तृतीयान्वयार्थः । आपाढस्यापीत्यत्रापिशब्दः सिते- त्यस्पानुवृत्यर्थः । अयमपिशब्दो माघमासस्येत्यत्रापि योज्यः । तेनात्रापि सितेत्यस्यानुपरः सिध्यति । " ·“ [अनध्याया.] संस्काररत्नमाला। (युगाद्यादय ) युगादयो विष्णुपुराणे- वैशाखमासस्य सिता तृतीया नवम्यसौ कार्तिक शुक्लपक्षे । नभस्यमासस्य च कृष्णपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माये " इति । नभस्यो भाद्रपदः। मनुः, अनध्यायं प्रकृत्य- अमावास्याचतुर्दश्योः पौर्णमास्यष्टकामु च " इति । हारीता--" प्रतिपत्सु चतुर्दश्यामष्टम्या पर्वणोईयोः । धोऽनध्यायेऽद्य शर्वयां नाधीयोत कदाचन " इति । मतिपस्वित्यादिपूर्वार्थ मतिपदादिप्वनध्याय इतिभिन्नार्यविधायकं न तु श्वोऽनध्याय इत्युत्तरार्धेनैकार्थकम् । अन्यथा सूर्योदयोत्तरं किंचित्पतिपदन- न्तरं द्वितीया । एतादृशे विपये तत्पूर्वरात्रावनध्याये प्राप्त एतन्निषेधस्य वैय- पित्तेः । श्वोऽनध्याय इति युगादिमन्वादिप्रयुक्तानध्यायपरम् । तथा च श्व एतादृशानध्याये पूर्वरात्रौ नाधीयीतेत्यर्थः । श्व इत्युदयानन्तरमनध्यायतिथि- सखे । तदनन्तरं स्वाध्यायतिथिसत्वे तु न पूर्वशर्यामनध्याय इति शिष्टाः । यम:--" अष्टमी हन्त्युपाध्यायं शिप्य हन्ति चतुर्दशी । हन्ति पञ्चदशी मेधा तस्मादेता विवर्जयेत् " इति । स्वाध्याय इति शेषः। आर्षे रामायणे रामं प्रति इनूमद्वाक्यम्- सा स्वभावेन तन्वहि त्वद्वियोगाद्विकर्शिता । प्रतिप-पाठशीलस्य विद्येव तनुता गता" इति । स्मृतिरत्नावल्याम्- चतुर्दश्या यदा पर्व प्रागस्तादृश्यते रखे । अनध्याय प्रकुति त्रयोदश्या तु धर्मवित् ॥ अभितश्चेदनध्यायस्तगाप्येके प्रकुर्वते । सदेहेऽपि वनध्यायं मन्वते हि द्विजोत्तमाः" इति । उकातिथीनामहोरात्रान यायनियामकपरिमाणं स्मृत्यर्थसारे- उदयेऽस्तमये वाऽपि मुहूर्तत्रयमामि यत् । तदिन तदहोरात्रमनध्याय विदो विदु.॥ " " क. ए. ग, प.' । यमः।

·" n भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [अनध्यायाः] (प्रदौपानध्यायः) केचिदाहः कचिद्देशे यावत्तु दिननाडिकाः । तावदेव त्वनध्यायो न तस्मिंश्च दिनान्तरे " इति । दिनं चान्दं तिथिरिति यावत् । यद्यस्मिन्दिन उदयेऽस्तमये वा मुहुर्तत्रय- गोम्पनध्यायदिन विधिर्भवेत्तचस्मिन्दिने तदहोरात्रमनध्यायमनध्यायरूपमेव विदो वुधा विदुरित्यर्थः । (दिनान्तरे तिथ्यन्तरे । "प्रतिपल्लेशमात्रेण कलामात्रेण चाष्टमी। दिनं दूषयते सर्व सुरा गव्यघटं यथा इति वचनं तत्माच्याचारमूलकं ज्ञेयम् । कालादर्श स्मृतिः- चातुर्मास्पद्वितीयासु वेदाध्यायं विवर्जयेत् " इति ॥ ता आह गार्ग्य:- शुचापूर्ने तपस्ये च या द्वितीया विधुतये । चातुर्मास्यद्वितीयास्ताः प्रवदन्ति मनीषिणः " इति ।। विधुक्षय इत्यत्र बहुव्रीहिः । विधुक्षयः कृष्णपक्षः। आपाढ्युत्तरा कार्ति क्युत्तरा फाल्गुन्युचरा चेत्यर्थः।) त्रयोदश्यादिप्रदोपे नु नाध्येयमित्यस्मिन्नर्थे पौराणं वाक्यम्-- मेघाकामस्त्रयोदश्यां सप्तम्यां च विशेषतः । चतुर्थी च प्रदोषेषु न स्मरेन्न च कीर्तयेत् " इति । न स्मरेदित्यनेनान्यानध्या - टोपाधिवर्ग " । " ·[अनध्यायाः संस्काररत्नमाला वृहन्मनुना प्रकारान्तरेण प्रदोष उक्त:- " चतुथ्यों च त्रयोदश्यां सप्तम्यामधरात्रतः । अर्वाङ्नाध्ययनं कुर्याद्यदीच्छेत्तस्य धारणम् ॥ इति । स्मृत्यर्थसारे विशेषः- चतुर्थ्याः पूर्वरात्रे तु नवनाडीप दर्शने । नाध्येयं पूर्वराने स्यात्सप्तमी च त्रयोदशी। अर्धरात्रात्पुरा चेत्स्यान्नाध्येयं पूर्वरात्रके " इति । ज्योतिनिवन्धे-- " अर्कतर्कत्रितिषिपु दिवसः स्यात्तदनिमः । राध्यर्धसार्धप्रहरैः स प्रदोष इति स्मृतः" इति । अग्रिमरकतर्कत्रितिध्यग्रिमदिनैरित्यर्थः। अर्को द्वादशी । तर्कः पठी । विस्तृतीया । द्वादश्या रात्री प्रथमं राज्य यामद्वयात्मकं तन्मध्ये त्रयोदशी. संवन्धक्षेचदा पदोप इत्यर्थः । एवं पष्ठया रानौ प्रथमसार्धमहरमध्ये सप्तमी. संबन्धे । तथा तृतीयाया रात्री प्रथमप्रहरमध्ये चतुर्थीसंवन्ध इति । शिष्टास्त्वि- दानीमतदेव स्त्री पुर्वन्ति । गलग्रहेष्वप्यनध्याय उक्तो बृहस्पतिना- " पुत्रनीवितमिच्छेचेन्नाधीयोत गलाहे " इति । पुत्रजीवित्तमिच्छेचेदितिवचनात्पुत्रिण एव गलग्रहप्वनध्यायो नेतरस्येति । गलग्रहास्तूपनपनकालनिरूपण उकाः। ज्योतिनिरन्धे- अष्टकासु च सर्वास युगमन्वन्तरादिषु । अनध्यायं प्रति यति)पा सोपपदावपि " इति । अयं चे सोपपदानिपेपो न यजुर्वेदिनाम्- वेदवतोपनयने स्वाध्यायाध्ययने तथा । न दोपो यनुषा सोपपदालध्यापनेऽपि च "। इति स्मृत्यन्तरोक्तरिति केचिन् । महानिवन्धप्नदर्शनादिदं निलमित्यन्ये । अस्मिन्कल्पे वस्त्र तेपामपि निषेधः । तास्तूपनपनमकरण उक्ताः। धर्म-" धावण्यां पौर्णमास्यामध्यायमुपाहत्य मामं प्रोपे नापीयीत " इति । 10. मध्यरा'। ३ क. ग. रमाम् । ३.स. र नि ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [अनध्यायाः] पदोपोऽन प्रथमो राविभाग इत्यग्ज्वलाकृतः । पूर्वरानिरिति माधवः । ग्रहणाध्ययनधारणाध्ययनयोरयं निषेधः। प्रदोषग्रहणादागवप्यू न दोप इत्युग्ज्वलाकृतः । उपाकर्मोत्तरं व्यहमेकाई वाऽनध्यायः कार्यः। तदुक्तं गृह्य-"यहमेकाहं वा क्षम्य यपाध्यायमध्येतव्यमिति वदन्ति " इति । क्षम्याध्ययनाद्विरम्येत्यर्थः । अपमनध्यायस्त्वनित्य इत्यत्र ज्ञापकमुत्सर्जन- भकरणे वक्ष्यते । धर्मसूत्रे-"पीपक्षस्य रोहिण्या विरमेदर्धपञ्चमाश्चतुरो मासानित्येके" इति गृधोक्तेन विकल्पः । अनयोः पक्षयोः पञ्च मासानधीते । अर्घः पञ्चमो येषां तेऽर्धपञ्चमाः । अर्धाधिकचतुरो मासानधीयीतेत्येवमेके मन्यन्ते । अस्मि- पक्षे पोष्ठपद्यामुपाकरणं शास्त्रान्तरदर्शनादुत्सर्जनस्य चाप्रतिकर्पः। उत्सर्जने च कृते श्रावण्याः प्राक्शुरूपक्षे धारणाध्ययनं वेदस्य कृष्णपक्षेपु व्याकरणा- याध्ययनं श्रावण्यामुपाकृत्यागृहीतस्य ग्रहणाध्ययनमित्ति व्याख्यातमुज्ज्व- लाकृता। गौतम:-"विस्रोऽष्टकास्तिस्रोऽभि वापिकम् " इति । उपाकरणादूर्ध्व मागुत्सर्जनायध्ययनं तदापि तदभि तस्याऽऽदायन्ते च यत्कर्म क्रियते तत्र राित्रमित्यर्थः । औशनसे व्यक्तोऽयमर्थ:- "उपाकरणे चोत्सर्जने च व्यहमनध्यायः" इति । मानवे च-" उपाकर्मणि चोत्सर्गे विरात्र क्षपणं स्मृतम्" इति । क्षपणमनध्यायः । गृह्येऽप्पेवम् । अष्टका आश्वलायनसूत्रे- " हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीप्वष्टकाः" इति । महालयान्तर्गताष्टम्यष्टकात्वेन सगृहीता हारीतेन-- तथा महालयाष्टमी" इति । माध्याः पौर्णमास्या योऽपरपक्षस्तस्याष्टमीमेकाऽटकेत्याचक्षत इत्येतत्सूत्र स्थैकग्रहणेन ज्ञापिताश्चाऽऽचार्येण । धर्मसूत्रे-" मातरि पितर्याचार्य इति द्वादशाहा." इति । मानादिपु मृतेषु द्वादशाहमनध्याय इत्यर्थः । अयं विधिहस्थानामपि । १ ख घ. है. 'त । उपा। २ ग घ ८. 'नस्यान । ३ क. 'षु साधा ।। ४. *पक्षस्य व्या । “ ·[अनध्यायाः] संस्काररत्नमाला। केचिदाशौच सावन्तं कालमिच्छन्ति । नेति वयम् । अनध्यायप्रकरणादिति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । याज्ञवल्क्य: :-~-"व्यहं प्रेतेम्वनध्यायः शिष्यविग्गुरुबन्धुषु । उपाकर्मणि चोत्सर्गे स्वशाखाश्रोत्रिये तथा ।। संध्यागजितनिर्घातभूकम्पोल्कानिपातने । समाप्य वेदं युनिशमारण्यकमधीत्य च ।। पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां राहुसूतके । ऋतुसंधिषु भुक्त्वा तु श्रादिकं प्रनिगृह्य च " इति ॥ निर्यात आन्तरिक्ष उत्पातध्वनिः । युनिशमहोरात्रम् । --"ज्यहं न कीर्तयेद्ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके "। इति राहुमूतकविपये ज्यहानध्यायकीर्तनं तद्गस्तास्तविषयम् । ऋतुसंपिष्टतु- संधिगतासु मतिपस्विति विज्ञानेश्वरः । श्राद्धिकं प्रतिटन चेत्येतत्पार्वण- विषयम् । एकोद्दिष्टभोजनादौ मन्वादिभिस्यहोक्तः। अन्यच्च स एवं- " पशुमण्ड्कनकुलश्वाहिमारिम्पकैः । कृतेऽन्तरे त्वहोरात्रं शक्रपाते तयोच्छ्ये " इति ॥ चक्रपातोपकालस्तु- " आश्विनकृष्णपञ्चम्यामिन्द्रध्वनोत्थापनं विजयदशम्यां तद- परोपणम्" इति । धर्मसूत्रे--"श्वगर्दभनादाः सहावृक्येकसकोलूकशब्दाः सर्वे वादितशब्दा रोदनगीतसामशब्दाच" इति । शुनां गर्दभाना बना नादा बहुवचननिर्देशाद । सलाटकी दृकावान्तर- जातिविशेषः । कोष्टीत्यन्ये । लिङ्गस्याविवक्षितत्वात्पुंसोऽपि ग्रहणम् । "इन्दो यतीन्मालावृकेभ्यः प्रायच्छत् " इत्यादिदर्शनात् । एकसक एकवचना, शृगालः । उलूको दिवाभीतः । एषां शब्दाः । वादितानि वीणावेणुमृदगा। दीनि तेषां च शब्दाः । रोदनशब्दा गीतशब्दाः सापशब्दाच । एते धूयमा- णास्तात्कालिकानध्यायहेतब इति व्याख्यातमुज्वलाकृता । . य. 'निः । भय र राहुस्तकनिमित्तरम्यहमनभ्यायो प्रस्तविषयः । अहोरात्रमनध्यायो रवीन्दोहणे भवेदित्ययमहोरानानध्यायस्त्वेतदतिरिक्तविरामः ।। २ ५.८. 'ति वचन तर'। ३ प... 'माया'।

·भट्टगोपीनायदीक्षितविरचिता [अनध्याया
वथा-" संदर्शने चारण्ये सशाने सर्वतः शम्यानासाच्शानवच्छूद्-
पतितौ" इति।
अरण्ये च यावति प्रदेशे शवण्डालो वा दृश्यते तावत्कालमनध्यायः ।
श्मशानेऽध्ययनं वर्जयेत् । सर्वत: सर्वामु दिक्षु अम्पामासादागिपर्धः ।
पञ्चमीनिर्देशादागिति गम्यते । शद्वपतिवसकाशेऽपि शम्यापासादाहनाध्ये-
यमिति व्याख्यातं तेनैव ।
तथा-"प्रोदकयोश्च पाण्योः ॥ इति ।
पूर्वसूत्रामुक्त्वेत्यनुवर्तते । मोदकावार्दी पाणी यावत्तावन्नाधीयीतेति
व्याख्यातं तेनैव ।
तथा-"पृष्ठास्टः पशूनां नाधीयीत तावन्तं कालम् ॥ इति ।
इस्त्यवादीनां पशूनां पृष्ठारूढः पृष्ठासीनः सनाधीयीत तावन्तं कालमि.
त्यर्थ इति व्याख्यातं तेनैव ।
याज्ञवल्लयोऽपि---
"श्वक्रोष्ट्रगर्दभोलूकसामवाणात निखने ।
अमेध्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके ॥
देशेऽशुचावात्मनि च विद्युत्स्तनितसंप्लवे ।
भुक्त्वाऽऽपाणिरम्भोन्तरर्धरात्रेऽतिमारते ॥
पाशुवर्षे च दिग्दाहे संध्यानीहारभीतिः ।
धावतः पूतिगन्धे च शिष्टे च गृहमागते ॥
खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वनीवृक्षेरिणरोहणे ।
सप्तत्रिंशदनध्यायानेतास्तात्कालिकान्वितुः " इति ।।
सामान्यारण्यकसापानि । वाणो वंश इति विज्ञानेश्वरः । शततन्तुणिति
हरदत्तः । आतः पीडितः । अमेध्याः सूतिकादयः । स्तनितं गनितम् ।
संध्यागर्जने विद्युत्ति च विशेषो धर्मसूत्रे-
संघावनुस्खनिते रात्रि स्वप्नपर्या(योन्ता विद्युत्युपच्युपं यावता वा
कृष्णा रोहिणीमिति शम्याप्रासाद्विजानीयादेतस्मिन्काले विद्योतमाने
सप्रदीपमहरनध्यायो देहे चापरराने स्तनयित्नुनोर्ध्वमर्धरात्रादित्येके " इति ।
संधौ संध्यायाम् । अनुस्तनिते मेघगजिते सर्वा रात्रि नाधीयीत । संघौ
१ प. ड. 'वश्चाण्डा । क. रा. ग घ. इ. दहे।

·. [अनध्यायाः] संस्काररत्नमाला। विद्युति सत्यां स्वमपर्या(य)न्तां रात्रिम् । इदं च सायंसंध्यायाम् । उपः समीप- मुपव्युपं तत्र विद्युति सत्यामपरेयुः समदोपमहरनध्यायः । प्रदोषादूर्ध्वमध्ये. यम् । यावता कालेन शम्याप्रासादागवस्थितां गां कृष्णामिति वा रोहिणी. मिति वा विजानीयात्तस्मिन्काल उपव्युपे वा विद्योतमान इत्यन्वयः। रावे. स्तृतीयभागोऽपररात्रस्तस्य त्रेधा विभक्तस्याऽऽद्यांशो महारानः । तदन्त्यो दहः । तस्मिन्दहेऽपररात्रे स्तनयित्नुना मेघगर्जननिमित्तेन समदोपमहरन- ध्यायः, अर्धरात्रादुर्ध्वमनन्तररात्रावधिरित्येक आचार्या मन्यन्ते । स्वपक्षस्तु दह एव । इदं च वर्पतौं ज्ञेयमिति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । हारीतस्तु-" सायंसंध्यास्तनिते रात्रिः प्रात संध्यास्तनितेऽहोरात्रम्" इत्याह । विद्युति विशेपमाह गौतमः- विद्युति नकं चापररात्रात्रिभागादिप्रवृत्तौ सर्वम् " इति । पूर्वरात्रौ विद्युत्यपररात्रावधिरनध्यायः । दिनतृतीयांशोत्तरं तस्यां सत्यां रात्रिसमाप्तिपर्यन्तम् । अर्धरात्रे मध्ययामद्वय इति विज्ञानेश्वरः । मध्यदण्डचतु- प्रय इति निर्णयामृतः । एतद्वतिरिक्तविषयम् । वर्षासु तु तात्कालिक इति व्यवस्था वोध्या। धर्मसूत्रे-" उर्दयित्वा खप्नपर्यन्तम् " इति । छर्दयित्वा वमनं कृत्वा स्वमपर्यन्तं नाधीयीतेति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । अत्राऽऽपस्तम्वेन विशेप उक्त:- " छर्दयित्वा स्वप्नान्ते घृतं वा प्राश्य " इति । विष्णुः-" न वादिवशब्दे न शूद्रपतितयोः समीपे न देवताय- तनश्मशानचनुप्पथरथ्यासु नोदकान्ते न पीठोपहितपादो न हस्त्यश्वोष्ट्र नौगोयानेषु न वान्तो न विर(रि)क्तो नानीर्णी न पञ्चनखान्तरागमने " इति । पीठोपहितपादः पीठोपरिस्थापितपादतलः । यानेप्नित्यत्राऽऽसीन इति शेषः । वान्तः कृतवमनः । विर(रि)क्तः कृतविरेकः । अजीर्णी भुक्तपाकपर्य- न्तम् । पश्चनखाः श्वादयः। मनु:-"शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसयिकाम् । नाधीयोताऽऽमिपं ना वा सूतकानं तथैव च " इति । प्रौढपादः पादोपरिपादतलः । आसनारूढपादो वेति हरदत्तः । रा.प..'न्तर रा"।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [अनध्यायाः] स्मृत्यन्तरे-"न विवादे न कलहे न सेनायां न सगरे । न भुक्तमात्रे नानीर्ण न वमित्वा न सूतके ॥ रुधिरे घ नुते गावाच्छनेण च परिसते " इति । अधीयीतेति शेषः। हेमाद्री स्मृति:- " यज्ञे चातुरन्ध्यान्तं दीक्षितस्यविनां च " इति । मनु:- :--" व्यहं न कीर्तयेद्रम सपिण्डीकरणे तथा " इति । सपिण्डीकरणे कृते सत्यनन्तरं व्यहमनध्याय इत्यर्थः । स्मृतिसंग्रहे- " उदके मध्यरात्रे च विमूत्रे च विसभिते । उच्छिष्टे श्राद्धभुक्तौ च मनसाऽपि न चिन्तयेत् " इति । स्मृतिसारे- सर्वकुत्सितगन्धेषु परिवेपे समासु च । अभ्यझे स्नानकाले च महास्वेदेऽतिकम्पने ॥ गोविप्ररोधने सर्वश्राद्धेपु श्राद्धपतिषु । श्मशाने शूद्रसंपर्के मलादीनां निदर्शने ।। रोदने व्याकुले देशे नपस्थाने महालये । महोत्पातेषु च तथा स्वाध्यायं वर्नयेद्बुधः " इति ॥ सर्वश्रादेविसनेन श्राद्धकर्तुरध्ययननिषेधः । श्रादपतिप्नित्यनेन श्राद- भोक्तुरध्ययननिषेधः । सप्तमीनिर्देशात्तत्तत्काले । धर्मोद्योते-" फलान्या(न्य)पस्तिलाभक्ष्यान्यच्चान्यच्छृद्धिक भवेत् । प्रतिगृह्याप्यनध्याय इति वौधायनोऽब्रवीत् " इति ॥ यम:-" आगतं चातिथिं दृष्ट्वा नाधीयोव बुद्धिमान् । अभ्यनुज्ञापितस्तस्मिन्नध्येतव्यं प्रयत्नतः" इति ।। वस्मिन्नतिध्यागमनसमपेऽभ्यनुज्ञापितोऽतिथिना। आरण्यमार्जाराधन्तरागमने विशेपः स्मृत्यर्थसारे- "आरण्यमानीरसर्पनकुलपञ्चनखादेरन्तरागमने विरानम् । आर- ण्यश्वशृगालवानरादेवीदशरात्रं, खरवराहोष्ट्रचण्डालसूतिकोदक्यादेर्मा- सम् । शशमेपश्चपाकादेः षण्मासं, गनसारससिंहव्याघमहापातकि- कृतघ्रादेरन्दम् " इति।

·[अनध्याया] संस्काररत्नमाला। (अनध्यायाध्ययने दोप) अन्यच्च-"शोभनदिने चानध्यायो विवाहप्रतिष्ठोत्थापनादिष्वा समाप्ते. सगोत्राणाम्" इति । विवाह इत्युपनयनोपलक्षणम्--- तथा-" श्रवणद्वादशीमहाभरण्यो प्रेतद्वितीयाया रथसप्तम्यामाकाशे शवदर्शने चाहोरानम्" इति । महाभरणी महालपान्तर्गता । प्रेतद्वितीया यमद्वितीया। कोमे-श्लेप्मातकस्य च्छायाया शाल्मलेर्मधुकस्य च । कदाचिदपि नाध्येय कोविदारकपित्थयो " इति ।। श्लेप्मातकं भापया " भोंकरी" इति प्रसिद्धम् । शाल्मलिः "सावरी" इति भापया प्रसिद्धः । मधुको भापया "मोहा" इति प्रसिद्धः । कोवि- दार: कञ्चनारः। आश्विन शुक्लपक्षे मूलनक्षत्रे पुस्तकस्थापने कृते तदारभ्य पुस्तकविसर्जन- पर्यन्तमनध्यायः। तदुक्तं देवीपुराणे- “नाध्यापयेन च लिखेन्नाधीयात कदाचन । पुस्तके स्थापिते देवि विद्याकामो द्विजोत्तम." इति ।। एवमन्येऽप्यनध्याया धर्मसूत्रादौ द्रष्टव्याः । अनध्यायाध्ययने दोप उक्तो वृहन्नारदीये- " अनध्यायेप्वधीताना प्रजा प्रज्ञा यश श्रियम् । आयुष्य बलमारोग्य निकृन्तति यम स्वयम् ।। अनध्याये तु योऽधीते त विद्याद्रह्मघातकम् । न तेन सह भाषेत न तेन सह सविशेत् " इति ।। “ चतुर्दश्यएमीपर्वप्रतिषास्वप्तदा। दुर्मेधसामनध्यायस्त्वन्तरागमनेषु च ॥ तन विस्मृतिशीलाना बहुवेदप्रपाठिनाम् । चतुर्दश्यष्टमीपर्वप्रतिपद्वनितेषु च ॥ वेदानन्यायमीमासाधर्मशास्त्राणि चाम्यसेत् ॥ १८ देवी।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [अनध्यायापवादाः] इति हेमाधुक्तानध्यायमकरणस्थस्मृतिवाक्याशेन कली पुरुपान्दुर्मेधसो मन्यमानाः शिष्टा वेदाध्ययन एतानेपानध्यायान्नियमेन स्त्री कुर्वन्तीति । इत्यनध्यायाः। अथानध्यायापवादाः। 'वत्रेदं धर्मसूत्रम्- "विद्या प्रत्यनध्यायः श्रूयते न कर्मयोगे मन्त्राणाम् " इति । विद्यां पति वेदाध्ययनं प्रत्यनध्यायः श्रूयते न पुनः कर्मयोग मन्त्राणामन- ध्यायो हेतुरित्यर्थ इति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । आपस्तम्बीयपरिमापासूत्र- " स्वाध्यायेऽनध्यायो मन्त्रागा न कर्मण्यन्तरत्वात् " इति । मनु:--" वेदोपकरणे व स्वाध्याये चापि नैत्यके । निरोधो नास्त्यनध्याये होममन्त्रनपेषु च " इति । वेदोपकरणान्यङ्गानि । जाताचेकवचनम् । कूर्मपुराणे-"त्यके नास्त्यनध्यायः सध्योपाप्तन एव च । उपाकर्मणि कर्मान्ते होममन्त्रेषु चेव हि ॥ अनध्यायस्तु नाङ्गेपु नेतिहासपुराणयो । न धर्मशास्त्रेवन्येषु पर्वण्येतानि वर्जयेत् ॥ एष धर्म: समासेन कीर्तितो ब्रह्मचारिणाम् । ब्रह्मणाऽभिहित पूर्वमृपीणा भावितात्मनाम् । अधीयोत सदा सर्वा ब्रह्मविद्या समाहितः ॥ साविनी शतरुद्रीय वेदान्ताश्च विशेषत । अम्पोत्सतत युक्तो भस्मस्नानपरायण " इति । सदेत्यनेन पर्वसु प्रतिपत्सु चापि ब्रह्मविद्याया अनध्यायो नेति सूच्यते । स्मृतिरत्नावल्याम्-- अल्प जपेदनध्याये पर्वण्यल्पतर जपेत् । नित्ये जपे च तान्ने च तो पारायणे तथा ॥ १ क ग 'दोपार । २ क. ग, घ ङ 'दोपाक ।

·[काण्डनतोपाकरणम् संस्काररत्नमाला। नानध्यायोऽस्ति वेदानां ग्रहणे ग्राहणे स्मृतः । देवतार्चनमन्त्राणां नानध्यायः स्मृतस्तथा ॥ नानध्याये जपेद्वेदात्रुद्रं चैव विशेषतः । पौरुषं पावमानं च गृहीतनियमादृते " इति । यदि मयेदमपठित्वा न भोक्तव्यमिति नियमस्तदाऽध्येयमित्यर्थः । स्मृत्यर्थसारे--" चतुर्दश्यष्टमीपर्वप्रतिपनितेषु तु । वेदाङ्गन्यायमीमासा धर्मशास्त्राणि चाभ्यसेत् " इति । धर्मोद्योते-" सौराणां रौद्रमन्त्राणां पैतृकाणां च नैत्यके । जपहोमादिकार्येषु नानध्यायो न कामिके " इति । इति संस्काररत्नमालायां ब्रह्मचारिधर्माध्यापकाध्येतृधर्ममन्दबु- द्धित्वहरविधानानध्यायतदपवादाः । इत्योकोपाहश्रीमत्साग्निचिद्वाजपेयपौण्डरीकयाजिसर्वतोमुखया- जिगणेशदीक्षिततनूजभट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितायां सत्यापाढहिरण्यकेशिस्मार्तसंस्काररत्नमा- लायां सप्तमं प्रकरणम् ॥ ७ ॥ अथाष्टम प्रकरणम्। अथ काण्डव्रतोपाकरणम् । 'तत्रेदं सूत्रम्-काण्डोपाकरणे काण्डविसर्गे च सरसस्पतिमद्भुतं प्रियमिन्द्रस्य काम्यम् । सनि मेधामयासिप५ स्वाहेति काण्डपिद्वितीय इमं मे वरुण तत्वा यामि त्वं नो अग्ने स त्व नो अग्ने त्वमग्ने अयाऽसि प्रजापते यदस्य कर्मणोऽत्यरोरिचमिति चात्रैके जयाम्यातानानाष्ट्रभूत इत्युपजुह्वति यथापुरस्तात् " इति । अस्यार्थ: - नव पदपञ्च चत्वारि वा काण्डानि, तत्र माजापत्यं सौम्यमा- मेयं वैश्वदेवं स्वायंभुवमारुणम् । साहितीर्देवता उपनिपदो वारुणीदेवता उप- निपदो याज्ञिकीर्देवता उपनिपद इति नवपक्षे काण्डानि । पदपक्ष आरुणा- न्तानि पट्, पञ्चपक्षे स्वायंभुवान्तानि पञ्च, चतुष्पक्षे वैश्वदेवान्तानि चत्वा- रीति । तेपामनुक्रमणं काण्डानुक्रमणिकायां द्रष्टव्यम् । तेषां काण्डानामुपाकरणं १ इ. 'द धर्मस्' । २ इ. 'वारि ।।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [अनध्यायापवादाः) इति हेमायुक्तानध्यायमकरणस्थस्मृतिवाक्यवशेन कलौ पुरुपान्नुमैघसो मन्यमानाः शिष्टा वेदाध्ययन एतानेवानध्यायानियमेन स्त्री कुर्वन्तीति । इत्यनध्यायाः। " अथानध्यायापवादाः। 'तत्रदं धर्मसूत्रम्- "वियां प्रत्यनध्यायः श्रूयते न कर्मयोगे मन्त्राणाम् " इति। विद्या प्रति वेदाध्ययनं प्रत्यनध्यायः श्रूयते न पुनः कर्मयोगे मत्राणामन- ध्यायो हेतुरित्यर्थ इति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । आपस्तम्बीयपरिभापासूत्रे- "स्वाध्यायेऽनध्यायो मन्त्राणां न कर्मण्यन्तरत्वात् " इति । मनुः- वेदोपकरणे चैत्र स्वाध्याये चापि नैत्यके । निरोधो नास्त्यनध्याये होममन्त्रजपेषु च " इति । वेदोपकरणान्पदानि । जावावेकवचनम् । कूर्मपुराणे-" नैत्यके नास्त्यनध्यायः संध्योपासन एव च । उपाकर्मणि कर्मान्ते होममन्त्रेषु चैव हि ॥ अनध्यायस्तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः । न धर्मशास्त्रेप्वन्येषु पर्वण्येतानि वर्जयेत् ।। एष धर्मः समासेन कीर्तितो ब्रह्मचारिणाम् । ब्रह्मणाऽभिहितः पूर्वमृपीणां भावितात्मनाम् । अधीयीत सदा सर्वा ब्रह्मविद्यां समाहितः ॥ सावित्री शतरुद्रीयं वेदान्तांश्च विशेषतः । अभ्यासात युक्तो मत्मस्नानपरायणः" इति । सदेत्यनेन पर्वसु प्रतिपत्सु चापि ब्रह्मविद्याया अनध्यायो नैति सूच्यते । स्मृतिरत्नावल्याम्-- " अल्पं जपेदनध्याये पर्वण्यल्पतरं नपेत् । नित्ये जपे च तान्ने च क्रतो पारायणे तथा ॥ , क. ग. 'दोपार। २ क, ग, घ इ. 'दोपार्क ।

·[काण्डवतोपाकरणम्] संस्काररत्नमाला। नानध्यायोऽस्ति वेदानां ग्रहणे ग्राहणे स्मृतः । देवतार्चनमन्त्राणां नानध्यायः स्मृतस्तथा । नानध्याये जपेद्वेदान्द्रं चैव विशेषतः । पौरुपं पावमानं च गृहीतनियमादृते " इति । यदि मयेदमपठित्वा न भोक्तव्यमिति नियमस्तदाऽध्येयमित्यर्थः । स्मृत्यर्थसारे-" चतुर्दश्यष्टमीपर्वप्रतिपद्धनितेषु तु । वेदाङ्गन्यायमीमासा धर्मशास्त्राणि चाम्यसेत् " इति । धर्मोद्योते-" सौराणा रौद्रमन्त्राणा पैतृकाणा च नैत्यके । जपहोमादिकार्यपु नानध्यायो न कामिके " इति ।। इति संस्काररत्नमालायां ब्रह्मचारिधर्माध्यापकाध्येतृधर्ममन्दवु- द्धित्वहरविधानानध्यायतदपवादाः। इत्योकोपाडश्रीमत्साग्निचिहाजपेयपौण्डरीकयाजिसर्वतोमुखया- जिगणेशदीक्षिततनूजभट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितायां सत्यापाढहिरण्यकेशिस्मार्तसंस्काररत्नमा- लायां सप्तमं प्रकरणम् ॥ ७ ॥ अथाटम प्रकरणम् । अथ काण्डव्रतोपाकरणम् । " तत्रेदं सूत्रम्-काण्डोपाकरणे काण्डविसर्गे च सदसस्पतिमद्भुतं प्रियमिन्द्रस्य काम्यम् । सनिं मेधामयासिपर वाहेति काण्डपिद्वितीय इमं मे वरुण तत्त्वा यामि त्व नो अग्ने स त्व नो अग्ने त्वमग्ने अयाऽसि प्रजापते यदस्य कर्मणोऽत्यरोश्चिमिति चात्रैके जयाभ्यातानात्राष्ट्रभूत इत्युपजुह्वति यथापुरस्तात् " इति । अस्यार्थ:-नव पदपञ्च चत्वारि वा काण्डानि, तत्र प्राजापत्यं सौम्यमा- मेयं वैश्वदेवं स्वायंभुवमारुणम् । साहितीदेवता उपनिपदो वारुणीर्देवता उप- निपदो याज्ञिकीर्देवता उपनिषद इति नवपक्षे काण्डानि । पदपक्ष आरुणा. न्तानि पद्, पञ्चपक्षे स्वायंभुवान्तानि पञ्च, चतुप्पक्षे वैश्वदेवान्तानि चत्वो. रीति । तेपामनुक्रमणं काण्डानुक्रमणिकायां द्रष्टव्यम् । तेषां काण्डानामुपाकरणं १ इ. 'द धर्मम् । २ ड. 'वारि । तें'।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- गण्डवतोपाररणम्] (तरप्रयोग) काण्डोपाकरणं तस्मिन्काडोपाकरणे, काण्डप्रतारम्भ इत्यर्थः। काण्डानां विसर्गः काण्डनविसर्ग इत्यर्थः । तस्मिन्मसाधनीदेवी होमान्तं कृत्वा सदसस्पतये हुत्वा काण्डपि यो जुहोति । अमन्नारसमुष्मै स्वाहेति यथादेवतमितिवचनात् । मनापतये काण्डपये स्वाहा । सोमाय काण्डर्पये स्वाहा । अमये काण्टर्पये स्वाहा । विश्वेभ्यो देवेभ्यः काण्डषिभ्यः साहा । स्वयंभुो काण्डर्पये स्वाहेति यथाकाण्डं जुहुयात् । ततो वारुण्यादिस्विष्टकदन्तं यथोक्तमुपहोमाय । यथापुरस्तादित्यनेन स्विटकतः पूर्वस्वं होमविधिय माप्यते । अथवा सदसस. तिद्वितीयः काण्डषिर्भवतीत्यर्थः । अस्मिन्कल्पे काण्डपिहोमानन्तर सदसस्प- तिहोमः । अत्र द्वितीयवचन मसिद्धस्य काण्डः मायम्पार्यम् । पूर्वस्मिन्कल्पे द्वितीयवचनं सदससतिरेर काण्डषिर्मा भूदित्येतदर्थम् । वारुण्पायनुक्रमणमा. धारवनियमार्थम् । कुनचियाहृतिहोमविधानमेव तथा । यथापुरस्तादिति वचनं जयहोमे राष्ट्रभृद्धोमे च मत्रविपये पक्षान्तरस्यापि सच्चादुपनपने यः परिगृहीतः पक्षः स एवाति ज्ञापनार्थ स्विष्टकृतः माफर्तव्यतार्थ च । ननु समावर्तनादावन्यतरानुवादेनेवाऽऽघारवनियमे सिद्ध उभयानुवादो व्यर्थ इति चेन्न । तस्य नियमार्थत्वात् । तथा हि । योभयानुवादः समावर्तनादी ततो. भयसहितमेवाऽऽघारवत्तत्रं नियतमिति । तेनोभयानुवादातिरिक्तस्थले यद्य- दननूदित भवति तस्यानियमः सिध्यति । काण्डवतोपाकरणोत्सर्गयोा. हृतिहोमानुवादाभावान व्याहृति होमनियमः । चतुर्थीहोमे संवादाभिनयने शूलगवे मासिश्रादाष्टकाश्राद्धादावाग्रहायणीकर्मणि च वारुण्याद्यनुवादाभा. वान वारुण्यादिनियमः । त्रिदन्नहोमे शास्त्रान्तरोक्तेपु कर्मसु चाऽऽघारवत्त- प्रत्वपक्षेऽपि व्याहृतिहोमवारुण्याद्यनियम उभयानुवादाभावात् । अथवा यत्र व्याहृतिहोमरुग्यादिहोमानुपादो नास्ति ततयोनित्तिरेव । तेन पूर्व तवं प्रसाधनीदेवीहोमान्तमुत्तेर तनं स्विष्टकदादीति द्रष्टव्यम् । अथ प्रयोगः। आचायों ब्रह्मचारिसहितः कृतनित्यक्रियः भामुख उपविश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्त्यास्यामुकशर्मणो ब्रह्मचारिणः प्राजापत्यका- ण्डाध्ययनाधिकारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थ प्राजापत्यकाण्डवतोपाकरणं करिष्ये । तदङ्ग गणपतिपूजनं पुण्याहवाचनं मातृकापूजन नान्दीश्राद्धं च १ ड "स्मि पक्षे का। २ ग घ ड ण्डर्षेय प्रा'। । ग घ ड "स्मिन्नपि कल्पे । क स ग घ पूवत । ५ के तरत।

·[काण्डवतोपाकरणम्] संस्काररत्नमाला। ३४१ (प्राजापत्यकाण्डप्रयोग) करिष्य इति संकल्प्योक्तरीत्या कुर्यात् । अत्र सविता प्रीयतामिति विशेषः । एवं सर्वपु व्रतेपु। अत्र ब्रह्मचारिण उपाकरणाङ्गत्वेन वपनं स्नानं च कारयित्वा तस्मै नूतन- कटिसूत्रकच्छोपवीताजिनोत्तरीयदण्डास्तूष्णी दचा पुराणान्यप्सु निक्षिपे- दिति केचित् । तत उल्लेखनादिविधिना स्थण्डिलसंस्कारं विधाय समुद्भवनामानं श्रोत्रिया- गारादाहृतं लौकिकमग्नि प्रतिष्ठाप्य मन्चाल्य ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादिप्राणायामान्तं कृत्वा प्राजापत्यकाण्डनतोपाकरणहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादिव्याहृत्यन्तं प्रसाधनीदेव्यन्तं वोक्त्वा प्रधानहोमे सदसस्प- तिमाज्याहुत्या पक्ष्ये । प्रजापति काण्डषिमाज्याहुत्या यक्ष्य इति वदेव । अथवा प्रजापति काण्डर्पिमाज्याहुत्या सदसस्पतिमाज्याहुत्येति विपरीतम् । ततोऽङ्गहोमे वरुणमित्यादि विष्टकद्धोमेऽग्नि स्विष्टकृतमित्यादि वाऽन्यापा- नोत्कीर्तितपक्षानुसारेण व्याहृतिहोमान्तं प्रसाधनीदेवीहोमान्तं वा कृत्वा प्रधा- नहोमं कुर्यात् । सदसस्पतिमद्भुतमित्यस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिषदः सदसस्प. तिर्गायत्री माजापत्यकाण्डातोपाकरणप्रधानाज्यहोमे विनियोगः-“ ॐ सद- सस्पति० सिपर स्वाहा । सदसस्पतय इद । ॐ प्रजापतये काण्डपये स्वाहा। प्रना. पतये काण्डर्पय इद० " विपरीतं वा । इत्यन्वाधानोत्कीर्तितपक्षानुसारेणाऽऽहु- तिद्वयं हुत्वेपं मे वरुणेत्यादिहोमशेपं समापयेत् । जयादिहोमा वैकल्पिकाः । अत्रात्रग्रहणमुपाकरणे पदि जयाद्युपदोमोऽनुष्ठितस्तदोत्सर्नने कर्तव्य एव, तत्राभावेऽप्यत्राप्यभाव इत्येतदर्थम् । अध ब्रह्मचार्यग्ने वतपत इत्यादिभिरुपनयनोक्तरीत्या देवतोपस्थानं कृत्वा गुरवे वरं दद्यात् । नार निरदन्नहोमः । तत आचार्यो ब्राह्मणभोजनं कृत्वा भूयसी दक्षिणां च दत्त्वा कर्मसागु प्याप विष्णुं स्मृत्वा कश्वरायार्पयेत् । अधीते काण्डे तस्यैरोत्सर्जनम् । उपा- करणवत्सर्वम् । ततान्विशेषः । अस्यामुकशर्मणो ब्रह्मचारिणः माजापत्य. काण्डाध्ययनार्य स्वीकृतस्य माजापत्यकाण्डवतस्योत्सर्जनं करिष्य इति संक- स्पवाम्पम् । प्राजापत्यकाण्डव्रतोत्सर्जनहोमकर्मणीत्यन्वाधाने, पानापत्यका- ण्डनतोत्सर्जनमधानाज्यहोमे विनियोग इति विनियोगवास्ये । उपाकरणे गप 'कल्पोफ'।२ क ग यक्ष्ये । 1३ क 'दिनाऽन्या 11 क. तिमि । . प. धानहा। एक जने हो ।

·३४२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[काण्डनतोपाकरणम्] (सौम्यामेयवाक्योः प्रयोगः) यदि जयादिहोमाः कना भवेयुस्तदाऽत्रापि कार्याः । अचारिपमशकमराधी. त्यूह उपस्थानमन्त्रेषु । अन्यत्समानम् । इति माजापत्यकाण्डवतम् । अथ सौम्यकाण्डव्रतम् । सौम्पकाण्डाध्ययनाधिकारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थं सौम्यकाण्डव्रतो. पाकरणं करिष्प इति संकल्पवाक्यम् । सौम्यकाण्डव्रतोपाकरणहोमकर्मणीति सदसस्पतिमाज्याहुत्या सोमं काण्डपिमाज्याहुत्येवि सोमं काण्डषिमाज्याहुत्या सदससतिमाज्याहुत्येति विपरीतं वेति चान्वाधाने सौम्यकाण्डवतोपाकरण- प्रधानाज्यहोमे विनियोग इति विनियोगवाक्ये । अन्वाधानोत्कीर्तितपक्षानुसा. रेण सदसस्पतिहोमानन्तरं तत्पूर्व वा सोमाय काण्डर्पये स्वाहेत्याहुतिः । सोमाय काण्डर्पप इदमिति त्यागः । व्रतग्रहणान्तं प्राजापत्यकाण्डव्रतोपाकर. णवत् । सौम्यकाण्डेऽधीत उत्सर्जनम् । सौम्यकाण्डाध्ययनार्थ स्वीकृतस्य सौम्यकाण्डव्रतस्योत्सर्जनं करिष्य इति संकल्पवाक्य । सौम्यकाण्डव्रतोत्सर्ज नहोमकर्मणीत्यन्वाधाने । सौम्यकाण्डव्रतोत्सर्जनप्रधानाज्यहोमे विनियोग इति विनियोगवाक्ये । अचारिपमशकमराधीत्युपस्थानमन्त्रेपु । अन्यत्सर्व सौम्पकाण्डव्रतोपाकरणवत् । इति सौम्यकाण्डव्रतम् । अथाऽऽग्नेयकाण्डव्रतम् । आमेयकाण्डाध्ययनाधिकारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थमानेयकाण्डवतो. पाकरणं करिष्य इति संकल्पवाक्ये । आग्नेयकाण्डव्रतोपाकरणहोमकर्मणीति सदसस्पतिमाज्याहुत्योऽमिं काण्डमाज्याहुँत्येति, अनि काण्डर्पिमाज्या- हुत्या सदसस्पतिमाज्याहुसेति विपरीतं वेत्यन्वाधाने । आग्नेयकाण्ड- व्रतोपाकरणप्रधानाज्यहोमे विनियोग इति विनियोगवाक्ये । अन्या- धानोत्कीर्तनानुसारेण सदसस्पतिहोमानन्तरं तत्पूर्वं वाऽग्नये काण्डर्पये स्वाहेत्साहुतिः । अग्नये काण्डपंय इदमिति त्यागः । अन्यत्सर्वं मानापत्यका- १ क. 'स्य का। १ प. इ. प्राजापत्यका । ३ क. 'ला यक्ष्येऽमि । र क. हुत्या यत्य इति।

·[ काण्डवतोपाकरणम् ] संस्काररत्नमाला। ३४३ (वैश्वदेवस्वायभुवकाण्डयो प्रयोग ) ण्डयतोपाकरणवत् । आमेयकाण्डेऽधीत उत्सर्जनम् । आनेयकाण्डाध्ययनार्य स्वीकृतस्याऽऽग्नेयकाण्डव्रतस्योत्सर्जनं करिष्य इति संकल्पवाक्ये । आग्नेयका- ण्डव्रतोत्सर्जनहोमकर्मणीत्सन्वाधाने । आग्नेयकाण्डवतोत्सर्जनप्रधानाज्यहोमे विनियोग इति विनियोगवाक्ये । अचारिपमशकमराधीत्युपस्थानमन्त्रेषु । अन्यत्सर्वमाग्नेयकाण्डवतोपाकरणवत् । इत्यामेयकाण्डव्रतम् । अथ वैश्वदेवकाण्डव्रतम् । वैश्वदेवकाण्डाध्ययनाधिकारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थं वैश्वदेवकाण्ड- व्रतोपाकरणं करिष्य इति संकल्पवाक्ये । वैश्वदेवकाण्डग्रतोपाकरणहोमकर्म- गीति सदसस्पतिमाज्याहुत्या विश्वान्देवान्काण्डीनाज्या(त्येति, विश्वा- न्देवान्काण्डपीनाज्याहुत्या सदसस्पतिमाज्याहुत्येति विपरीतं घेत्यन्वाधाने । वैश्वदेवकाण्डव्रतोपाकरणप्रधानाग्यहोमे विनियोग इति विनियोगवाक्ये । अन्वाधानोत्कीर्तनानुसारेण सदसस्पतिहोमानन्तरं तत्पूर्व वा विश्वेभ्यो देवेभ्यः काण्डर्पिभ्यः स्वाहेत्याहुतिः । विश्वेभ्यो देवेभ्यः काण्ड- पिभ्य इदमिति सागः । अन्यत्सर्व प्राजापत्यकाण्डनतोपाकरणवत् । वैश्धेदवकाण्डेऽधीत उत्सर्जनम् । वैश्वदेवकाण्डाध्ययनार्थं स्वीकृतस्य वैश्वदेवकाण्डव्रतस्योत्सर्जनं करिष्य इति संकल्पवाक्ये । वैश्वदेवकाण्ड- प्रतोत्सर्जनहोमकर्मणीत्यन्वाधाने वैश्वदेवकाण्डवतोत्सर्जनमघानाज्यहोमे विनि- योग इति विनियोगवाये । अचारिपमवाकमराधीत्युपस्थानमत्रेषु । अन्यत्सर्व वैश्वदेवकाण्डवतोपाकरणवत् । इति वैश्वदेवकाण्डवतम् । अथ स्वायंभुक्काण्डव्रतम् । स्वायंभुवकाण्डाध्ययनाधिकारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थ स्वायंभुव- काण्डव्रतोपाकरणं करिष्य इति सकल्पवाक्ये । स्वायंभुवकाण्डनतोपाकरणहो- मकर्मणीति सदसस्पतिमाज्याहुत्या स्वयंभुवं काण्डपिमाज्याहुत्त्येति, स्वयं- भुवं काण्डर्पिमाज्याहुत्या सदसस्पतिमाज्याहुत्यति विपरीत वेत्सन्या- १ क 'ला यक्ष्य वि।२ क 'टुसा यार इति । ३ के 'सा यक्ष्ये स । क. 'हुत्या यश इति।

·३४४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-काण्डनतोपाकरणम्] (सर्वेषां तगोपाकरणप्रयोगः) धाने । स्वायंभुवकाण्यतोपाकरणमधानाज्यहोमे विनियोग इति विनियो- गवाक्ये । अवाधानोत्कीर्तनानुसारेण सदसस्पतिहोमानन्तरं तत्पूर्व वा स्वयंभुवे काण्डर्षये साहेत्साहुतिः । स्वयंभुवे काण्डर्पय इदमिति त्यागः । अन्यत्सर्व मानापत्यकाण्डवतोपाकरणवत् । स्वायंभुरे काण्डेऽधीत उत्सर्ज नम् । स्वायंभुवकाण्डाध्ययनार्थ स्वीकृतस्य स्वायंभुवकाण्डनतस्योत्सर्जन करिष्य इति संकल्पवाक्ये | स्वायंभुवकाण्डवतोत्सर्जनहोमकर्मणीत्यन्ना- धाने । स्वायंभुवकाण्डवतोत्सर्जनमधानाज्य होमे विनियोग इति विनियोग- वाक्ये । अवारिपपशकमराधीत्युास्थानमन्त्रेषु । अन्पत्सर्व स्वायंभुनकाण्ड- व्रतोपाकरणवत् । एतत्काण्डस्य पाक्षिकत्वं तु प्रागेवोक्तम् । मातृदत्तोऽप्येवमाह--" स्वायंभुवं काण्डं पञ्चममेके " इति । कैपांचिन्मते सायंभुवकाण्डं पञ्चमं एधर । केपांचिन्मते पृथइन भवती सर्थः । अपृथक्त्वपक्षेऽन्त्ये वैधदेवकाण्डेऽन्तर्भायो शेयः । अर्थतेषां तन्त्रेणोपाकरणप्रयोगः । ब्रह्मचारिणा सहाऽऽचार्यः वनित्यक्रिया प्रामुख उपविश्याऽऽवम्य माणानायम्प देशकालौ संकीर्त्यास्यामुकर्मणो ब्रह्मचारिणो वेदाध्ययना. पिकारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं प्राजापत्यसौम्यायवैश्वदेवाख्यकाण्ड- चतुष्टयव्रतोपाकरणं तत्रेण करिप्य इति संकल्प्य गणेशपूजनादिनान्दीश्रा. दान्तं कुर्यात् । स्वायंभुनकाण्डस्यानन्तर्भावपक्षे प्राजापत्यसौम्याग्नेयवैश्वदेवस्वायंभुवाख्या काण्डपञ्चकमतोपाकरणं तत्रेण करिप्प इत्येवं संकल्पः। मान्दीश्राद्धोत्तरं ब्रह्मचारिणा वपनं स्नानं च कारपित्वा तस्मै नूतन- कटिसूत्रकच्छोपवीताजिनोत्तरीपदण्डान्दत्वा पुराणान्यप्सु निक्षिपेदिति केचित् । तत उल्लेखनादिविधिना स्थण्डिलसंस्कारं विधाय समुद्भवनामानं श्रोत्रि- यागारादाहृतं लौकिकमनि प्रतिष्ठाप्य प्रज्वाल्य ध्यात्वा समिन्नयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वा माजापत्यसौम्याग्नेयवैश्वदेवाख्यकाण्डचतुष्टय व्रतोपाकरणहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादिव्याहृत्यनं प्रसाधनीदेवी- होमान्तं वोक्त्वा प्रधानहोमे सदसस्पति प्रजापति काण्डर्षि सोमं काण्डपि- मानं काण्डपि विश्वान्देवान्काण्डपश्चैिकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्य इति प्रजापति १ क, वाक्यम् । त्वा । २ घ... 'देव्यन्त वो।

·[काण्डानामुपाकरणम् संस्काररत्नमाला। (तन्त्रेणापकरणाप्रयोग ) काण्डा सोमं काण्डमिनि काण्डपि विश्वान्देवान्काण्डपीन्सदस्पतिं चैक. याऽऽज्याहुत्या यक्ष्य इति विपरीतं वा । अनहोमे वरुणं द्वाभ्यामित्यादि । स्वायंभुरकाण्डस्यानन्तर्भावपक्षे प्राजापत्यसौम्याग्नेयवैश्वदेवस्वायभुवाख्या काण्डपञ्चकवतोपाकरणहोमकर्मणि या यक्ष्ययाणा इत्यादि व्याहृत्यन्तं मसाथ- नीदेव्यन्तं वोक्त्वा प्रधानहोमे सदसस्पति प्रजापति काण्डपि सोमं काण्डपि. मनि कार्पि विश्वान्देवान्काण्डपस्वियभुवं काण्डर्षि चैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्य इति प्रजापति काण्डपि सोम काण्डपमग्निं काण्डपि विश्वान्देवान्काण्ड- पीन्स्वयंभुवं काण्डपि सदसस्पतिं चैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्य इति विपरीत वा । अङ्गहोमे वरुणं द्वाभ्यामित्यादि । व्याहृतिहोमान्ते प्रसाधनीदेवीहोमान्ते वा प्रधानहोमः। स यथा-सदसस्पतिमित्यस्य याज्ञिक्य उपनिपद: सदसस्पतिर्गायत्री । काण्ड - चतुष्टयत्रतोपाकरणप्रधानाज्यहोमे विनियोगः । स्वायंभुवकाण्डस्यानन्तर्भावपक्षे काण्डपञ्चकरतोपाकरणप्रधानाज्यहोमे विनियोग इति विनियोगवास्ये विशेषः। "ॐ सदप्तस्पति सिपर स्वाहा। सदसस्पतय १० ॐ प्रजापतये काण्डपये स्वाहा । प्रजापतये काण्डपय इदॐ सोमाय काण्डर्पये स्वाहा । सोमाय काण्डर्पय इन। ॐ अग्नये काण्डपये स्वाहा । अग्नये काण्डर्षय इन० । ॐ विश्वेभ्यो देवम्य काण्ड. पिम्य स्वाहा । विश्वेभ्यो देवेभ्य काण्डपिम्य इद. स्वायभुवकाण्डस्यानन्तर्भावपक्षे वयभुवे काण्डर्पये स्वाहेति पठ्याहुतिः । स्वपभुवे काण्डर्पय इद न ममेति त्यागः । काण्डर्पिहोमानन्तर वा सदसस्पतिहोमः । इति प्रधानहोमं कृत्वमं मे वरुणे त्यादि सर्व होमशेष समापयेत् । जयादिहोमे विकल्पः । निदन्नहोमो नात्र । ततो ब्रह्मचारी, अग्ने तपते नतं चरिप्यामीत्यादिभिरुपस्थाय गुरखे वर दधात् । ततो ब्राह्मणभोजनं भूयसीदक्षिणादान(1) च विधाय कर्मसागुण्याय विष्णु संस्मृत्य कर्मेश्वरायापयेत् । इति तत्रेणोपाकरणमयोगः। कति सा। २ क ति सा'। ३५ ह रुगाने । प ड निक्यो देवता उ। ५५ 'द स्वयंभुरे काण्डपये स्वाहा । सयभुदे काण्डपय इदावा।

·३४६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-- [काण्डानामुत्सर्जनम्] अथोत्सर्जनम् । आचार्यों नद्यादौ मशस्तदेशे ब्रह्मचारिसहितः कृतनित्यक्रिया प्रामुख उपविश्याऽऽचम्प प्राणानायम्म देशकाली की-मुकर्मणा ब्रह्मचारिणा वेदाध्ययनार्थ सीकृतस्य माजापत्यसाम्यानेयश्चदवाख्यकाण्डचतुष्टयप्रतस्यो- त्सर्जनं तत्रेण करिष्य इति संकल्प्य गणेशपूजनादि नान्दीश्राद्धान्तं कुर्यात् । सायंभुवकाण्डस्यानन्तर्भावपक्षे स्वीकृतस्य प्राजापत्यसौम्याग्नेयवैश्वदेवस्वाय- भुवाख्यकाण्डपञ्चकवतस्पोत्सर्जनं तण करिष्य इति संकल्पवाक्य ऊहः । नात्र वपनादि। तत उल्लेखनादिविधिना स्थण्डिलसंस्कारं विधाय समुद्भवनामानं श्रोत्रि- यागारादाहृतं लौकिकनि मतिष्ठाप्य मज्याल्य ध्यात्वा समिन्नयमादाय श्रद्ध एहीत्यादिभाणायामान्तं कृत्वा पानापत्यसौम्याग्नेपवैश्वदेवारुपकाण्डचतुष्टय. प्रतोत्सर्जनहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि व्याहृत्यन्तं प्रसाधनीदेव्यन्तं वोक्त्वा प्रधानहोमे सदसस्पति मजापति काण्डपि सोमं काण्डपिमग्निं काण्डपि विश्वान्देवान्काण्डपीथैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्य इति । प्रजापति काण्ड सोमं काण्डपिमान काण्डपि विश्वान्देवान्काण्डपीन्सदसस्पतिं चैकैकयाऽऽज्या. हुत्या यक्ष्य इति विपरीतं वा । अङ्गहोमे वरुणं द्वाभ्यामित्यादि । स्वायंभुवकाण्डस्यानन्तर्भावपक्षे माजापत्यसौम्यामेयवैश्वदेवस्वायंभुवाख्य- काण्डपञ्चकग्रतोत्सर्जन होमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि व्याहृत्यन्तं प्रसा- धनीदेव्यन्तं वोक्ता प्रधानहोमे सदसस्पति प्रजापति काण्डर्पि सोमं काण्डपि- मनि काण्डपि विश्वान्देवाकाण्डपीन्स्वायंभुवं काण्डपि चैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्य इति । प्रजापति काण्डपि सोमं काण्डपमग्नि काण्डपि विश्वान्देवान्का- ण्डपीन्स्वयंभुवं काण्डपिं सदससतिं चैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्य इति विपरीतं वा। अङ्गहोमे वरुणं द्वाभ्यामित्यादि । व्याहृतिहोमान्ते प्रसाधनीदेचीहोमान्ते वा प्रधान होमः । स यथा- सदसस्पतिपित्यस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिषदः सदसस्पति- र्गायत्री । काण्डचतुष्टयत्रतोत्सर्जनप्रधानाज्यहोमे विनियोगः । स्वायंभुक्काण्डस्यानन्तर्भावपक्षे काण्डपञ्चकवतोत्सर्जनप्रधानाज्यदीमे विनियोग इति विनियोगवाक्ये विशेषः । १ घ. इ. क्षणमि! २ क. "देवीसन्त । ३ ५. ड. रुणमि ।

·[काण्डानामुत्सर्जनम्] संस्काररत्नमाला। "ॐ सदसस्पतिः सिपः स्वाहा । सदसस्पतय इद० । ॐ प्रजापतये काण्डर्पये स्वाहा । प्रजापतये काण्डर्षय इद०1 ॐ सोमाय काण्डपये स्वाहा । सोमाय काण्डर्पय इ६० । ॐ अग्नये काण्डर्पये स्वाहा । अग्नये काण्डपय इद । ॐ विश्वभ्यो देवेभ्य काण्डषिम्य स्वाहा । विश्वेभ्यो देवेभ्य काण्डर्षिभ्य इद:"{ सायभुवकाण्डस्यानन्तर्भावपक्षे स्वयंभुवे काण्डर्पये स्वाहेति पठपाहुतिः । स्वयभुवे काण्डर्पय इद न ममेति त्यागः। काण्डपिहोमानन्तरं वा सदसस्पतिहोमः । इति प्रधानहोम कृत्वा, इमं मे वरुणेत्यादि सर्व होमशेष समापयेत् । उपाकरणे यदि जयादिहोमाः कृता भवेयुस्तदाऽत्रापि कार्याः । नात्र विष्टदनहोमः। ततो ब्रह्मचारी, अग्ने तपते व्रतमचारिपमित्यादिभिर्देवतोपस्थानं कृत्वा व्रतं विमृज्य गुरवे वर दद्यात् । तत आचार्यो ब्राह्मणभोजन भूपसीदक्षिणादानं च विपाय कर्मसागु- ण्याय विष्णु सस्मृत्य कर्मेश्वरायार्पयेत् । थथाऽऽरुणकाण्डस्यानन्तर्भावपक्षे प्रयोगः । आरुणकाण्डमध्येप्यमाणस्त्रिकालस्तापी भवेत् । एकस्मिन्नति दिवोपोप्य' द्वितीयेऽह्नि नक्त भुञ्जीत । तृतीयेऽहोरानमुपोप्य चतुर्थेऽह्नि दिवा भुक्त्वा पञ्चमेऽति नक्त भुञ्जीत । इत्येव चतुर्थकालपानभक्तो भवत् । पान क्षीरादि विषयम् । भक्तोऽन्नम् । अशक्तावहरहर्वा भैक्षमश्नीयादिति । एतदुभयमपि प्रतिदिन कालद्वये स्त्री क्रियते । " तस्माद्विरह्नो मनुष्येभ्य उपह्रियते प्रातश्च साय च " इत्यान्नातत्वात् । एत स्कर्तुमशक्ती प्रतिदिन भिक्षित्वा तदन्न भुञ्जीत । नयादिभ्यः पात्रेणाप उदृत्य वस्त्रेण शोधयित्वा ताभिः सर्वयुदककार्य कुर्वीत न तु नयादौ । न चापा सग्रही भवेत् । भिक्षापात्रादन्यत्र [यो] भक्ष्यादिवस्तुसंग्रहस्ताक्तो न भवेदिति भाष्यकारा । सग्रहः सचय. । औदुम्बरीभिः समिद्भिरग्निपरिचयों कुर्यात् । अग्न्यादिभ्योऽरुणान्तेभ्यो होम कुर्यात् । प्रवर्यकाण्डोक्तान्धर्मान- प्यनुतिष्ठेत् । एतादृश गत भद्रप्रपाठकाध्ययनदिनमारभ्य सवत्सरपर्यन्त मास. १ क ग ग ।अरु ।२५ त् । भद्रपाठराध।

·३१८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[आरुणकाण्डोपाकरणप्रयोगः] द्वयपर्यन्तं वा कुर्यात् । भद्रापाठकाध्ययनसमाप्तावप्युदगयन आपूर्यमाणपक्षस्य पुण्ये नक्षत्र आचार्य प्राप्याभिवाद्याऽऽरुणकाण्डमधीहि भो इति तं प्रार्थयेत् । तत आचार्यस्तेन सहारण्यं गत्वाऽऽरुणकाण्डनतं चरति तमनुना- नीयात् । ततोऽध्येता तमाचार्यमभिवाद्य केशश्मधुलोमनखानि वापयित्वा दन्तधा- वनं कृत्वाऽहते वाससी परिधायाऽऽचम्पारुणाकाण्डपस्तिर्पयामीति वर्पयेत् । न वा तर्पणम् । तत आचार्यों ब्रह्मचारिसहितः माझुख उपविश्याऽऽचम्य प्राणानापम्य देशकालो संकीस्यिामुकशर्मणो ब्रह्मचारिण आरुणकाण्डाध्ययनाधिकार- सिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थमारुणकाण्डवनोपाकरणं करिष्ये, तदङ्गं गणप- तिपूजनं पुण्याहवाचनं मातृकापूजनं नान्दीश्राद्धं च करिष्य इति संकल्प्यो- करीत्या कुर्यात् । अत्र वा वपन(न) दन्तधावनादितर्पणान्तम् । नूतनकटिसूत्रकच्छोपवीता. जिनोतरीयदण्डास्तूष्णी ब्रह्मचारिणे दत्त्वा पुराणान्यप्मु निक्षिपेदिति कपा- चिन्मतेऽत्रापि भवति । तत उल्लेखनादिविधिना स्थण्डिलसंस्कारं विधाय समुद्भवनामानं श्रोवि. यागारादाहृतं लौकिकमग्निं प्रतिष्ठाप्य प्रज्वाल्प पावा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादिप्राणायामान्तं कृत्वाऽऽरुणकाण्डनतोपाकरणहोमकर्मणि या यक्ष्य- माणा इत्यादि प्रसाधनीदेव्यन्तं व्याहृत्यन्तं वोक्ला प्रधान होमे सदसस्पति माज्याहुत्या यक्ष्य इति । अरुणाकाण्डपीनाज्याहुत्या यक्ष्य इत्युत्कीर्तयेत् । विपरीत वोत्कीर्तनम् । ततोऽनि वायु सूर्य ब्रह्माणं प्रजापति चन्द्रपसं नक्षत्राणि नतून्संवत्सरं वरुणमरुणं चैकियाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । अङ्गहोमे वरुणमित्यादि अन्वाधा- नोकीर्तितपक्षानुसारेण प्रसाधनीदेवीहोमान्तं व्याहृतिहोमान्तं वा कृत्वा प्रधानहोमं कुर्यात् । सदसस्पतिमित्यस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिपदः सदसस्प- तिर्गायत्री | आरुणकाण्डव्रतोपाकरणमधानाज्यहोमे विनियोगः- "ॐ सदसस्पतिमा सिप५ स्वाहा । सदसस्पतय इद० । ॐ अरुणेभ्य कार्पिभ्य स्वाहा । अरुणेम्य काण्डर्षिम्य इद.॥ १ क र्यामु। २ 'दण्ड व तूष्णीं ।

·[आरुणकाण्डोपाकरणप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। ३४९ विपरीतं वाऽन्वाधानोत्कीर्तितपक्षानुसारेण हुत्वाऽग्नये स्वाहा वायवे स्वाहा सूर्याय स्वाहा ब्रह्मणे स्वाहा प्रजापतये स्वाहा चन्द्रमसे स्वाहा नक्षत्रेभ्यः स्वाहा, ऋतुभ्य. स्वाहा सवत्सराय स्वाहा वरुणाय स्वाहाऽरुणाय स्वाहा । एकादशवत- होमानाज्येन जुहुयायथालिङ्गं त्यागः । पुनर्मापित्यनुवाकस्थमन्त्राणामरुणा ऋपयः सूर्यो देवता प्रथमस्यानुष्ठुद्विती- यस्य द्विपदा त्रिष्टुप्तृतीयस्य द्विपदा गायत्री चतुर्थस्यानुष्टुप् । उदुम्बरसमिदा- धाने विनियोगः- "ॐ पुनर्मामवि० मैतु मा " इत्येको समिधमादधाति । ' ॐ यन्मेऽद्य रेत.. .. यदापः' इति द्वितीयाम् । ॐ इदं तत्पुनरा०से ' इति तृतीयाम् । 'ॐ यन्मे रेत. प्र. जसं कुरु " इति चतुर्थीम् । तत इमं म इत्यादिहोमशेपं समापयेत् । जयाद्युपहोमा वैकल्पिकाः । न त्रिदन्नहोमः। अथ ब्रह्मचारी अग्ने व्रतपत इत्यादिमत्रचतुष्टयस्य सोम ऋषिः। अग्न्यादयः क्रमेण देवताः। यजुः । उपस्थाने विनियोगः- ॐ अग्ने बत• प्यामि, वायो बतपते ०, आदि. नताना० " इत्येतैरग्न्यादीनुपतिष्ठते । न नक्तं भुञ्जीत न हरितयवान्प्रेक्षमाण इत्यादयः प्रवर्यधर्मा अत्रापि भवेयुः। तत आचार्यों दूर्वादर्भान्धारयमाणस्तूष्णी मदन्तीरुपस्पृश्य, भद्रं कर्णेभिः रित्यनयोः शान्तिमवयोररुणा ऋपयो देवा इन्द्रो वृद्धश्रवाः पूषा विश्ववेदा. स्ताक्ष्योऽरिष्टनेमिवृहस्पतिश्चेति देवताः । त्रिष्टुप्छन्दः । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिरित्यस्यारुणा ब्रह्म यजुः । शान्त्यर्थ जपे विनियोगः- " ॐ भद्र कर्णे• शान्तिः " इति शान्ति जपित्वा भद्रं कर्णेभिरिति द्वयो- मप्रयोः पूर्ववदृप्याद्युक्त्वा जपे विनियोग इति विनियोगं च स्मृत्वा “ ॐ भद्रं कमि । स्वस्ति न इन्द्रो दधातु" इति । गचौ पठित्वा, आपमापामिति पश्चानां महानाम्नीसंज्ञकर्चामरुणा ऋषयः । तत्तद्विशेषणविशिष्टा आपो देवताः । अनुष्टुप्छन्दः । मदन्त्युदकस्पर्शने विनियोग:-" ॐ आपमापाम. मुदीपत " इति पञ्चभिर्महानाम्नीभिग्भिर्मदन्त्युदकं स्पृशेत् । अन्तेवासिनाऽपि दुदर्भधारणादि मदन्त्युदकस्पर्शनान्तं कारयेत् । घ... "सिनमपि ·३५० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[भारुणकाण्डवतोपापरणप्रयोगः] ततो भद्रं कर्णेभिरित्यारभ्य कृत्स्नं काण्डमध्यापयीत । ततस्तूप्णी मदन्तीरुपस्पृश्य पुनर्भद्रं कर्णेभिरिति शान्ति कृत्वा, शिवा नः पांतमेत्यस्यारुणा ओपधीरकपदा गायत्री । ओपध्यालम्भने विनियोगः- " ॐ शिवा नः शंतमा भव " इत्योपधीरालभते । सुमृडीकेत्यस्यारुणा भूमिर्द्विपदा गायत्री भूम्यालम्भने विनियोगः- "ॐ सुमृडीका० शि" इति भूमिमालभते । एतदन्तमन्तवासिनाऽपि कारयेत् । अत्र वाऽङ्गहोमादितघसमापनम् । ततोऽन्तेवासिना सह गृहमागत्य तेन भिक्षालब्धनान्नेन ब्राह्मणभोजनं कारयेत् । एतत्काण्डस्यान्तविपक्षे काण्डर्पिसदसस्पतिहोमौ पृथइन स्तः। अग्नये स्वाहेत्याया आहुतयः समिदाधानादिकं च वैशेपिकत्वाद्भवत्येव । वस्तुतस्त्वनन्तर्भाव एव युक्तः । “ ॐ अरुणाः काण्डऋपयः " इत्येतच्छु. तिस्वरसात् । एवमहरहरुल्लेखनादि काण्डपिसदसस्पतिहोमवर्ज भूम्पालम्भनान्तं कर्माss संवत्सरादा मासद्वयाद्वा कर्तव्यम् । भद्रप्रपाठकाध्ययने जातेऽपि संव. त्सरपर्यन्तं मासद्यपर्यन्तं वा व्रतं कर्तव्यमेव । स्वीकृतपक्षानुसारेण व्रतं समा. प्योत्सर्जनं कुर्यात् । तत्रतावाविशेषः । आरुणकाण्डाध्ययनार्थ स्वीकृतस्याऽऽरुणकाण्डव्रतस्यो- त्सर्जनं करिष्य इति संकल्पवाक्यम् । आरुणकाण्डनतोत्सर्जनहोमकर्मणी- त्सवाधाने । आरुणकाण्डव्रतोत्सर्जनप्रधानाज्यहोमे विनियोग विनियोगवाक्ये । काण्डपिसदसस्पतिहोमानन्तरमग्न्यादिदेवताभ्यो होमः । उपाकरणे यदि जयादिहोमाः कृताः स्युस्तदाऽत्रापि कार्या एव । आदित्य- प्रत• मचारिप० राधीत्यादित्यमुपतिष्ठते । वायो वापत इति वायुम् । अग्ने वतपत इत्यग्निम् । व्रताना व्रतपत इति प्रतपतिमग्निम् । एतेपामृप्यादि पूर्ववदेव । आचार्याय शिष्यः कंसं क्षौम कार्यासनं वा वासो धेनुं च दद्यात् । अशक्तावेतदन्यतममेक दद्यात् । अत्यशक्तावन्यद्धान्यादि वा । स्वाध्याये कर्मण्यारम्भे समाप्तौ च शान्ति कुर्यान्मध्येऽवस्येचेच्छान्ति कृत्वाऽवस्येत् । पुनः शान्ति कृत्वोपक्रमेत् । प्रवर्यचदादेश इत्येतदन्वं ब्र कर्माझं नाध्य- यनाइमिति मते माजापत्यकाण्डव्रतोपाकरणोत्सर्जनवदुपाकरणोत्सर्जने । केशश्मथुलोमनखवापनादिस्नानान्त आरुणकाण्डाध्ययनाधिकारार्थमारुण- १५ भवन्तु।

·[आरुणकाण्डप्रतप्रयोगः संस्काररत्नमाला। (मतावरणे प्रायश्चित्तम् ) काण्डव्रतोपाकरणं करिष्य इति संकल्पवाक्यम् । आरुणकाण्डव्रतो. पाकरणहोमकमणि 0 सदसस्पतिमाज्याहुत्याऽरुणाकाण्डपीनाज्याहुत्यति । अरुणाकाण्डपीनाज्याहुत्या सदसस्पतिमाज्याहुत्येति विपरीतं वेति चान्वाधाने । आरुणकाण्डवतोपाकरणप्रधानाज्यहोमे विनियोग इति विनियोगवाक्ये । अन्वाधानोत्कीर्तितपक्षानुसारेण सदसस्पतिहोमानन्तरं तत्पूर्व वाऽरुणेभ्यः काण्डर्षिभ्यः स्वाहेत्याहुतिः । अरुणेभ्यः काण्डभ्यि इदमिति त्यागः । इति होमे विशेषः । अन्यत्समानम् । ततो दूर्वादर्भधारणादियहानाम्नीभिरुदकस्पर्शनान्तं कृत्वा भद्रप्रपाठक- मध्यापयेत् । ततस्तूष्णीं मदन्त्युपस्पर्शनादि भूम्यालम्भनान्तं दूर्वादर्भधारणादि भूम्या- लम्भनान्तं यावदध्ययनमहरहः कर्तव्यम् । न प्रत्यहं होमः । अधीतेऽस्मि- काण्ड उत्सर्जनम् । आरुशकाण्डाध्ययनार्थ स्वीकृतस्याऽऽरुणकाण्डव्रतस्यो. सर्जनं करिष्य इति संकल्पवाक्ये । आरुणकाण्डव्रतोत्सर्जनहोमकर्मणीत्य- न्वाधाने । आरुणकाण्डव्रतोत्सर्जनप्रधानाध्यहोमे विनियोग इति विनि. योगवाक्ये । उपस्थानमवेपु अग्ने व्रतपत इत्येप एव प्रथमो मत्रः। नाऽऽदित्य व्रतपत इति । अन्ते कंसादिदक्षिणादानमिति प्रयोगः । यद्या- लस्याद्विधाकाले व्रतमकूनं चेत्तदाऽप्टोचरसहस्रमष्टोचरशतं वा गायत्र्याऽऽ. ज्याहुतीहुँला कृच्छं प्रायश्चित्तं कृत्वाऽऽरुणकेतुकस्य पथमाहार व्रतं चरित्वा नियमपूर्वकमाचार्यसकाशात्सहमपाठकमधीत्याग्नि प्रयुङ्ग्यात् । आरुणकेतु. कस्याकर्तव्यतायामपि मायभिचपूर्वकमुक्तनियमपूर्वकमाचार्यसकाशात्सहमपा- उमाध्ययनमावश्यकम् । इत्यारणकाण्डवतप्रयोगः । ततः साहितीदेवतोपनिषदादीनामनन्तविपक्ष एतान्यपि पृथक्पृथगुपा- कृत्योत्सृजेत् । एतदध्ययने शान्त्युत्तरं " यश्छन्दसामृपभो विश्वरुपः । छन्दो. भ्योऽध्यमृतात्" इत्यारभ्य श्रुत मे गोपाय" इत्यन्तं पठित्वा शिप्ययपि पाउपित्वाऽध्यापनं कुर्यात् । अन्ते पुनः पठित्सा पाठपित्ला शान्तिः । 11. पति वस्ति ।रा.र.वियेनापि ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [प्रतकालनिर्णयः] (गोदानसत्कार) एतेपु व्रतेपु वक्ष्यमाणचौलकालनिर्णयवत्कालनिर्णयो द्रष्टव्यः, "ग्रहनक्षनवारांशवादयनिरीक्षणम् । चौलवत्तु समाख्यातं सगोदानवनेषु च" इति श्रीधरोक्तः। बतेपु च व्रतेप्वपीत्यर्थः। स्त्रकाले प्रतलोपे प्रायश्चित्तमादात्रिः, अतलोपं महत्य- "पिता भ्राताऽपरो वाऽपि प्राजापत्यत्रयं चरेत् " इति । पटोरशको पित्रादीनामनुष्ठानं शक्तौ तु तेनैव कार्यम् । इति काण्डवतोत्सर्जनम् । अथ गोदानम् । तच्च गृह्य चौलातिदेशसौकपार्थमग्र उक्तमपि समावर्तनात्माकर्त- व्यत्वादत्रैवोच्यते । न च गोदानातिदेश एव चौले कुतो न कुन इति तु न शकुनीयम् । गोदानसंस्कारस्य चौलोत्तरभावितयोत्तरसंस्कारस्य पूर्वसंस्कार चौलेऽतिदेशासंभवाद । तच गोदानं गृह्य- "एव विहित पोडशे वर्षे गोदानकर्म सशिखं वापयति शिखा- मत्रावशिनष्टीत्येकेषामग्निगोदानो वा भवति गुरवे गा ददाति " इति । यथा चूडाकर्मेवं विहितपनीतस्य पोडशे वर्षे गोदानकर्म स्यात् । तत्रैतावान्वि- शेपः । सशिख शिखाभिः सह यथा स्यात्तथा शिरःस्थितान्केशान्वापयति मध्य- मामपि शिखां नावशिनष्टीत्यर्थः । मध्यमां शिखामत्रावशिनष्टीत्येकेपां मतम् । अमिकार्यमेव गोदानं यस्य सोऽनिगोदानः । अग्निगोदानो वा कुमारो भवति । उपसमाधानादि पुण्याहवाचनान्तमग्निकार्यमेव वा भवतीत्यर्थः । गुरव आचा- र्याय गायुभयकल्पेऽप्यन्ते ददाति । न चामिगोदानो वा भवतीत्येतत्समीपे विहितत्वात्तत्कल्प एवैतदानमिति वाच्यम् । गोदानस्योभयकल्पेऽपि प्रवृत्ती पापकाभावेन समीपविधानरूपहेतुनैतत्कल्पाङ्गत्वनियमसाधनस्पाप्रयोजकत्वात् । न चैवममिगोदानो वा भवतीत्येतस्मात्पूर्वमेव गुरवे गां ददातीति पठि. तव्यम् । उत्तरकल्पे वनुत्त्वैतत्मामोतीति वाच्यम् । अमिगोदानो वा भवती- त्यनेन वपनस्येव गोदानस्यापि पूर्व वाध एव मापित उत्तरकल्पेऽनुत्तरेवासं- भवात् । एतचोपनयनादूर्ध्व पोडशे वर्षे कार्यम् । चौलवदस्मिन्नेव काल उपा. कृत्य चरितव्यमिति । 1 ·[गोदानसंस्कारः] संस्काररत्नमाला। (गोदानसस्कारप्रयोगः) मनुरपि--" केशान्तः पोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते । रानन्यवन्धोविशे वैश्यस्य अधिक ततः" इति ।। राजन्यवन्धुः क्षत्रियः विधिके चतुर्विश इत्यर्थः । याज्ञवल्क्योऽपि--" केशान्तश्चैव पोडशे " इति । केशान्तो गोदानाख्यं कर्म गर्भादारभ्य पोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य भवति । एतच द्वादशवापिके वेदव्रते वोद्धव्यम् । इतरस्मिन्पक्षे यथासंभवं द्रष्टव्यम् । राजन्यवैश्ययोस्तूपनयनकालबद्वाविंशे चतुर्विशे वा द्रष्टव्यमिति विज्ञानेश्वरः । गोदानमिति कर्मनामधेयं तत्प्रख्यन्यायात् । एतच्च यथाशक्तिब्रह्मचर्यपक्षेऽप. कृप्प समावर्तनात्मागेव कर्तव्यं न तु पोडशवर्पमतीक्षेति बोध्यम् । अथ प्रयोगः। आचार्यों ब्रह्मचारिसहितः कृतनित्यक्रियो वक्ष्यपाणचौलोक्ततिथ्यादि- काले माड्मुख उपविश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीयास्यामुकश- मणो ब्रह्मचारिण आयुर्व!भिवृद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ गोदानसंस्काराख्यं कर्म करिष्य इति संकल्प्य गणपतिपूजनादिनान्दीश्राद्धान्तयुक्तरीत्या कुर्यात् । अत्र केशिनः पीयन्तामिति विशेपः, चौलधर्मत्वादेतस्य । तत उल्लेखनादिविधिना स्थण्डिलसंस्कारादि विधाय तत्र सूर्यनामानं लौकिकमान प्रतिष्ठाप्य प्रज्वाल्य ध्यात्वा समिनयमादाय श्रद्ध एहीत्यादिमा- णायामान्तं कृत्वा गोदानहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि व्याहृत्यन्तमु- क्वाऽङ्ग होमे वरुणमित्यादि । नान वैशेपिकहोमः । जयादिहोमा वैकल्पिकाः। व्याहृतिहोमवारुण्यादिहोमा अत्र नियताः । एवमिति चौलातिदेशात्सं. स्थाजपान्तं समानम् । ततस्विटदन्नहोमं पुण्याहादिवाचनान्तं विधाय प्रजापतिः प्रीयतामिति वदेव। ततोऽनेः पश्चात्स्वस्थाने ब्रह्मचारिणमुपवेश्य स्वयं तदक्षिणत उपविश्याने ब्रह्मचारिणो कोचरतो धृतानहु हगोमयां ब्रह्मचारिमातरं धृतानहगोमयं यं कंचन ब्रह्मचारिणं चोपवेश्योपणशीताभिरद्भिरुन्दनादिवपनान्तं वक्ष्यमाणचौ. लोकरीत्या कुर्यात् । अत्रैतावान्विोपः। चीले ययाचारं धृताभिः शिखाभिः सह मध्यमशि- खाया अपि वापनम् । अथवा मध्यमशिसामवशेषयेत् । सशिखं वापयतीत्य. शिखानां भृग्वादीनां शिखाधारणं विधातुमनुवादः। न तु सर्वेषां सशिखवप- १५. 'दान्त कृत्वोक्त । २ ग. प. 'यतामि'। ३ क. 'य। ५ ·३५४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिवा-गोदानसत्कारप्रयोगः) (ब्रह्मचारिणतलोपप्रायश्चितम्) नविधिः । तथा च भृग्वादिगोत्रिव्यतिरिक्तानां सर्वेपी मध्यमशिखामवशेष्यैव धपनम् । भृग्वादिगोत्रिणां तु मध्यमशिखाया वपने विकल्प इति नेयम् । वतः केशसंयमनादिकं वक्ष्यमाणचौलोतरीत्या कृत्वा सर्पिष्मन्तमोदनं नापिताय दचाऽऽचार्याय वरं दद्यात् । ततो ब्राह्मणभोजनं भूयसीदक्षिणादानं च विधाय कर्मसानुण्याय विष्णु संस्मृत्य कर्मेश्वरायार्पयेत। अभिगोदानो वा भवतीत्यस्मिन्यसे पूर्ववत्संकल्पमभृति त्रिदिन्नहोम पुण्या- हादिवाचनान्तं कृत्वा वरदानब्राह्मणभोजनायेव कार्य न तु वपनम् । एतस्य कालात्यये चौलवत्मायश्चित्तं कृत्वा कर्तव्यत्त्वि]मेव न तु चौलवत्मायश्चित्तेन चरितार्थता । एतस्योपनयनोतरभावित्वात् । इति संस्काररत्नमालायां काण्डवतोपाकरणोत्सर्जनगोदानप्रयोगः। इत्योकोपाहश्रीमत्साग्निचिद्वाजपेयपीण्डरीकयाजिगणेशदीक्षि- ततनूजभट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितायां सत्यापाढ- हिरण्यकेशिस्मार्तसंस्काररत्नमालायामष्टमं प्रकरणम् ॥ ८॥ अपनवमं प्रकरणम्। अथ वौधायनसूत्रानुसारेण ब्रह्मचारिव्रत- लोपप्रायश्चित्तम् । पूर्वेास्तदिने वा ब्रह्मचारी देशकालो संकीर्य पम भिक्षारिकार्यलोपजनि. सदोपपरिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थ बौधायनोक्तमायश्चिचाज्यहोमपूर्वकक- नयमितं प्रायश्चित्तमहमाचरिष्य इति संकल्पः । कृच्छ्त्रयाचरणाशक्ती तु, अमुकभत्याम्नायेनाहमाचरिष्य इति संकल्प- पाक्य जहः । एवं शौचाचमनसंध्यावन्दनलोपशूद्रादिस्पर्शनकौपीनकटिसूत्रय- ज्ञोपवीतमेखलाजिनदण्डादित्यागदिवास्वापच्छत्रोष्णीपादिधारणपादुकाध्यारो हणोद्वर्तनानुलेपनाञ्जनाभ्यजनजलक्रीडाद्यूतगीतनृत्यवाद्यायभिरतिपाखण्ड्या- दिसंभाषणपर्युपितभोजनादिवतलोपे तत्तन्निमित्तानुसारेण संकल्प अहनीयः । तत उल्लेखनादिना स्थण्डिलसंस्कारं विधाय तर विण्नामानं श्रोत्रियागा. घ. नोक प्रा।

·(ब्रह्मचारिवतलोपप्रायश्चित्तम् ) संस्काररत्नमाला। रादाहृतं लौकिकमग्नि प्रतिष्ठाप्य प्रज्वाल्य ध्यात्वा समित्यमादाय श्रद्ध एही- त्यादिप्राणायामान्तं कृत्वा ब्रह्मचारिनतलोपप्रायश्चित्तहोमकर्मणि या यक्षप. माणा इत्यादि प्रसाधनीदेव्यन्तं व्याहृत्यन्तं वोक्त्वा प्रधानहोमे-अमि वायु सूर्य प्रजापतिं चैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । अनिमग्नि पृथिवीं महान्तं चैकैकयाऽऽज्या०, वायु वायुमन्तरिक्ष महान्तं चैकैकयाऽऽज्याहुत्या० । सूर्य- मादित्यं दिव महान्तं चकैकयाऽऽज्याहुत्या० । प्रजापति चन्द्रमसं नक्षत्राणि दिशो महान्तं चैकैकयाऽऽज्याहुत्त्या यक्ष्य इति सर्वत्र महान्तमित्यस्य स्थाने महदिति वा । आग्ने विश्ववेदसं विभावसुं शतक्रतुं चैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । अग्नि द्वाभ्यामाज्याहुतिभ्यां यक्ष्ये । अग्नि वायुं सूर्य प्रजापति चैकै- कयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्य इत्युक्त्वा स्विष्टकृद्धोमे-अग्नि स्विष्टकृतं हुतशेपा- ज्याहुत्या यक्ष्य इत्यादि अगहोमे-वरुण द्वाभ्यामित्यादि वोक्त्वाऽन्या- धानोत्कीर्तितपक्षानुसारेण प्रसाधनीदेवीहोमान्तं व्याहृतिहोमान्तं वा कृत्वा प्रधानहोमं कुर्यात् । व्यस्तव्याहृतीनाममिक्रपिः। समस्तव्याहृतीनां प्रजापतिक्रीपः । अनिवा- युसूर्यप्रजापतयः क्रमेण देवताः । गायत्र्युप्णिगनुष्टुब्बृहत्यः क्रमेण च्छन्दांसि । ब्रह्मचारिबतलोपप्रायश्चित्तप्रधानाज्यहोमे विनियोगः- "ॐ भू स्वाहा । अग्नय इद० । ॐ भुव स्वाहा । वायव इद । ॐ सुव स्वाहा । सूर्यायेद० ॐ भूर्भुव सुव स्वाहा । प्रनापतय इदः । भूरमय इत्यादिमत्रचतुष्टयस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिषदः । मत्रोक्ता देवता यजूपि । ब्रह्मचारिनतलोपमायश्चित्तप्रधानाज्यहोमे विनियोगः- "ॐ भूरग्नये च० पृ० महते च स्वाहा । अग्नयेऽग्नये पृथिव्यै महते चेद । ॐ भुवो वायवे चा० ते च स्वाहा । वायवे वायवेऽन्तरिक्षाय महते चेदः । ॐ सुवरादित्याय च दि० ते च स्वाहा । सूर्यायाऽऽदि- त्याय दिवे महते चेद० । ॐ भूर्भुव सुवश्चन्द्रमसे च नक्षत्रेभ्यश्च दिग्भ्यश्च महते च स्वाहा । प्रजापतये चन्द्रमसे नक्षत्रेभ्यो दिग्म्यो महते चेद०॥ पाहि नो अग्न इत्यादिमत्रचतुष्टयस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिषद ऋषयः। प्रथमस्यामिः। द्वितीयस्य विश्ववेदाः । तृतीयस्य विभावसुः । चतुर्थस्य शत- १५ व्यस्ताना।२स ऋषि ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-प्रिझनारिवतोपप्रायश्चित्तम्] (মাসুনিল যায় ? ऋतुः । एकपदा गायत्री छन्दः । ब्रह्मचारिनतलोपमायचित्तप्रधानाज्यहोमे विनियोग:- "ॐ पाहि नो अग्न एनसे स्वाहा। अग्नय स्व०॥ॐ पाहि नो विश्व- वेदसे स्वाहा । ॐ विश्ववेदस इद । ॐ यज्ञ पाहि विभावतो स्वाहा। विभावसव इस 1 ॐ सर्व पाहि शतरतो स्वाहा । शतक्रतव न." पुनरूति पोरग्मिरमिर्गायत्री । ब्रह्मचारिखतळोपप्रायश्चित्तमधानाग्यहोमे विनियोगा- "ॐ पुनरूना निवर्तस्व. विश्वत स्वाहा । अग्गय इदः । ॐ सह रय्या निव० सरि स्वाहा । अग्नय इद. पुनस्तसमस्तव्याहृतीनां पूर्ववदृप्पादिकं स्मृत्वा नाभिराइतिचतुष्टयं दुत्वा कृच्छ्वयं प्रायश्चिचमाचरेद । अशक्ती गोदानाद्यन्यतममत्याम्नागेन । ततोऽन्वाधानोत्कीर्तनानुसारेण स्विष्टकदादि वारुणीहोमादि वा होम- शेपं समापयेत् । होमशेपं समाप्य वा कच्छ्रत्रयं कुर्यात् । न निदन्नहोमः । अथाऽऽपूर्विकतन्त्रेण प्रयोगः । पूर्ववत्संकल्पप्रभृति ताः सर्वाः परिग्रहीप्यासीत्येतदन्तं कृत्वा, प्रधान- होमे-अनि वायु सूर्यमित्यायेकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्प इत्यन्तं पूर्ववदुक्त्वा, अन्वाधानसमिधोऽभ्याधापानि परिस्तीर्य यावदुपयुक्तानि पााण्यासाप पवित्रकरणादि भणीतावर्षे पवित्र अमावाधायेत्यन्त कृत्वाऽदित इत्यायः परिपिच्य तूष्णीमेको समिधमभ्याधाय पूर्ववत्प्रधानाहुती त्वा कृच्छूत्रपात्मक मायश्चित्त चरित्या परिस्तरणानि विमृज्यादितेऽन्वम स्था इत्याद्यैः परिपिच्य ब्राह्मणान्सभोज्य विष्णुं सस्मरेत् । होमशेपसमाप्रपनन्तर वा कृच्छ्त्रयम् । इति चौधायनसूनानुसारि ब्रह्मचारिबतलोपमायविचम् । देवलस्तु-" कालातिक्रमणे कुर्यास्पायश्चित्त विधानत । कृच्छू द्वादशरात्र तु हुत्वा चाऽऽज्याहुती शतम् ॥ अष्टाविंशतिरष्टौ वा क्रमाकुर्याद्ब्रतानि हि । व्यत्यये यावदभ्यस्त वेद ताव पुन पठेत्" इत्याह ॥ अयं च होमो गायत्र्या। १ क स ग 'या'। २ क स्मरेत् ।

·[ब्रह्मचारिणतलोपनायश्चित्तम्] संस्काररत्नमाला। (अमिकार्य भिक्षालोपे मधुमासाशने च प्रायश्चितम्) " प्रत्येकं कृच्छ्मकैकं चरित्वाऽऽज्याहुतीः शतम् । हुत्वा चैव तु गायव्या स्नायादित्याह शौनक || इत्याश्वलायनोक्तः। अत्र प्रायश्चित्ते सानसमानकर्तृकत्वश्रवणाटोरेव कर्तृत्वम् । मायश्चिचो. तरकालमेतानि समावर्तनेन सह कर्तव्यानीति प्रपोमपारिजाते । तत्र मूळ मृग्यम् । एक्य प्रारथिनं बुद्धिपूर्वविषयम् । यत्तु मनूक्तं-"वेदोदितानां नित्याना कर्मणां समतिक्रमे । नातकवतल्लो तु प्रायश्चित्तमभोजनम् " । इति तदबुद्धिपूर्व विषयम् । अग्निकार्य भिक्षालोपविपये स्मृत्यर्थसारे- "सात्वाऽष्टोत्तरसहस्रं गायत्रीजपः कार्यः । मिक्षालोपेऽष्टोचरशतम् " इत्युक्तम् । एतच सालोपविषयम् । बौधायनोक्तं तु यादिषष्टान्तलोपे । अत ऊर्च तु-"भैसानिकार्ये त्यक्त्वा तु सप्तरात्रमनातुरः । कामावकीर्ण इत्याम्या हुत्वा चाऽऽज्याहुतिद्वयम् ॥ उपस्थान ततः कुर्या:सं मा सिञ्चन्त्वनेन तु"। इति याज्ञवल्लयोक्तं दष्टव्यम् । एतच्च कार्यव्यासदादिनाऽन्पादित्यागे। नदभाचे तु--" अकृत्वा भैक्षचरणमामिध्य च पावकम् । मनातुरः सप्तरात्रयवकीणिततं चरेत् " इति मनूक्तम् । ब्रह्मचारिणो मधुमांसासने प्रायश्चित्तमुक्तं पावावपेन- " ब्रह्मचारी तु योऽश्नीयान्मधु मासं तथैव च । प्रानापत्य चोत्कृच्छ्र मौनीहोमेन शुध्यति " इति । मौजीहोमः पुनरुपनयनम् । देवल:--" ब्रह्मचारी यदाऽभीयान्मधु मासमकामतः । निरानोपोपितः सम्यग्रात्रिीका नळे वसेत् " इति ॥ अन्यथ-"भिक्षाटनमाला यः सेवकानमुपाभुते । अनात्वा चैन यो मुले गायत्र्यष्टदातं नपेत् ।। १४.'यन्या ·" भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-ब्रह्मचारिणतलोपप्रायश्चित्तम्] (अनृतबदनशौचाकरणादिषु प्रायवितम् ) सूतकान नवश्राद्ध मासिकान तथैव च । ब्रह्मचारी तु योऽश्नीयात्रिरात्रेणेव गुध्यति" इति । वृहधमस्तु-" मासिकादिषु योऽश्नीयादसमाप्तवतो दिन । त्रिरात्रमुपवासोऽत्र प्रायश्चित्त विधीयते ॥ प्राणायामशत कृत्वा घृत प्राश्य विशुध्यति " इति । एतदज्ञानविषयम् । ज्ञानपूर्वके तु स एवाऽऽह- " व्रती कामायदा भुङ्क्ते श्राद्धे सूतक एव वा । प्राजापत्य चरेत्कृच्छू व्रतशेष समापयेत् " इति ।। अनृतपदनमायश्चित्तमाह गर्ग:- अनृत यदि वै व्याट्रिनो मोहादनापदि । त्रिरात्रमेकरात्र वा ब्रह्मचर्यव्रत चरेत् " इति । शौचाकरणमायश्चिचमापस्तम्ब आह- " मूत्रोच्चार द्विन कृत्वा ह्यकृत्वा शौचमात्मन । मोहाद्भुक्त्वा विरात्र तु यवान्पीत्वा विशुभ्यति ॥ मूत्र कृत्वा द्विनो मार्गे स्मृतिभ्रशाजल पिवेत् । अहोरात्रोपितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति " इति ॥ मूत्रपदं पुरीपादेरुपलक्षणम् । विमूत्रोत्सर्गकाले यदि कर्ण यज्ञोपवीतं प्रमादान धृतं तदा भरद्वाज आह- 'उपवीतमधृत्वा यो मलमूत्रे समुत्सृजेत् । उपवीत तदुत्सृज्य पश्चादन्यन्नव तदा " इति ॥ अधृत्वेत्यत्र कर्ण इति शेपः । " पवित्र दक्षिणे कर्णे कृत्वा विमत्रमृत्सृजेत् " इति स्मृत्यन्तरोक्तेः । तदेत्यनन्तरं धारयेदिति शेपः । स्मृविसारे-" कृत्वा यज्ञोपवीत तु पृष्ठतः कण्ठलम्बितम् । विण्मूत्र तु गृही कुर्यायद्वा कर्णे समाहित " इति ॥ एतच्च कर्णे निधानमेकवस्त्रविषयम्, योकवस्त्रो यज्ञोपवीतं कर्णे कृत्वा सूमपुरीपोत्सर्ग कुर्यादितिशशोक्तरिति माधवः । १५ पूर्वे तु ।

·यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात्सोऽवकीर्णी गर्दभेन निति यजेत पाकयन स्थालीपाकविधानेन । तस्य गर्दभस्य सर्पिप्मद्धविरुच्छिष्टं सूदः मानीयात् । तेन ब्राझणं विद्यावन्तं परिवेष्टीत्सस्थापवाद इति व्याख्यानमुखाकृता। [ब्रह्मचारिणतलोपप्रायश्चित्तम्] संस्काररलमाला। (अनुदकम्पपूरीपकरणे प्रायश्चित्तम् ) अनुदकमूत्रपुरीपकरणे मुमन्तुः- अनुदक्मूत्रपुरोपकरणे सद्यः स्नानं घृतकुशहिरण्योदकपानं च " इति । घृतयुक्तं कुशतावितोदकं घृत्युक्तं हिरण्यवावितोदकं च पिवेदित्यर्थः। घृतकुशाहिरण्योदकपानस्य प्रायश्चित्वार्थत्वाद्राजननिवृत्तिः। "पुरीपमूत्रोत्सर्ग तु कुर्यादनुदक यदि । एकाह क्षपणं कृत्वा सचैल स्नानमाचरेत् ॥ इति जावूकमेवचनसंवादादयमों लभ्यते । सचैल स्नानं कृत्वैकाई सपर्ण घोदित्सवपः । क्षपणमुपोपणम् । अथवा पानशब्दस्प घृत उदके चान्वयः । तेन घृतमाशनं पृथकर्तव्यं भवति । पत्त्वनिरसोक्तम्- अनुदकमूत्रपुरीपकरणे सचैलं स्नानं व्याहृतिहोमश्च " इति । तदकामतो द्रष्टव्यम् । मरीचि:--" ब्रह्मसूत्र विना मुझे विभूत्र कुरुतेऽथवा । गार्यपष्टसहस्रेण प्राणायामेन शुध्यति" इति ॥ सर्वथा जलाभावे वेगस्य च प्राप्तौ वेगधारणं निषेधति मनु:- "देश काल समासाद्य अवस्थामात्मनस्तथा । धर्मशौचेऽनुतिष्ठेत न कुर्याद्वेगधारणम् " इति ।। धर्मशीचेऽनुतिष्ठतेत्यत्र प्रकृतिभावाभाव आपः। अथावकीर्णिप्रायश्चित्तम् । तत्रेदं धर्मसूत्रम्- "गर्दभेनावकीर्णी निर्गति पाकयझेन यनेत तस्य भद्रः प्राश्नीयात् " इति । - पावसानसावपि- “यो ब्रह्मचारी त्रियमुपेयास गर्दभ पगमाठ. मेत मूमौ पशुपुरोडाशपणम् " इति ।

·३६० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- (अपकीणिप्रायश्चित्तम्] मनुरपि-" भाकीर्णी तु काणेन गर्दभेन चतुप्पथे । पाकयतविधानेन यनेत निति निशि" इति ॥ पायचित्तसूत्रेऽपि- " यो ब्रह्मचारी नियमुपेयात्स गर्दभं पशुमालभेत मूमावेककपालं पशुपुरोडाशं श्रपयित्वाऽप्स्ववदानेश्वरन्ति नैत्रतः प्राजापत्यो वा रक्षो- देवत इत्येकेषां यमदेवत इत्ये केपाम् " इति । आहितामिब्रह्मचर्यकाले स्त्रियमुपेयात्तस्यायं विधिः । आहिताग्न्यधिका- रात् । अथवा प्रसिद्ब्रह्मवारिण एव ग्रहणं रुढलीयस्त्वात् । उक्तं च ब्रह्मचारिधर्मेपु- गर्दभेनावकोणी निर्गति पाकयनेन यनेत " इति । न चैवमस्याऽऽनर्धक्यं देवताविकल्पार्थत्वात् । न चाऽऽहिताग्न्यधिकारे पचनानुपपत्तिः । देवताभेदश्रौतमयोगविधानार्थत्वेनोपपत्तेः। तस्माद्ब्रह्मचर्यार्थ. त्वेऽपि न दोपः। तदुक्तं भरद्वाजेन- " यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयादिति कस्सायं वाद आहितारित्येकेऽनाहिताग्नेरित्यपरे " इति । तत्र वाहितामेवोतपत्यादि प्रायश्चित्तं द्रष्टव्यम् । ययोक्तम्- " प्रत्येऽहनि मांस नानाति न स्त्रियमुपैति यदि दीक्षितोऽव- किरेत् " इत्यादि । भूमावित्सनेनाम्यायतनमध्ये प्रकृतितो हवि:श्रपणं प्राप्तं तद्बाधित्वाऽनेनाम्मा- यतनादहि श्रपणं विधीयते। तेनाग्न्यायतनादहिरेवैकं कपालमङ्गारोपरिसंस्थाप्य तदुपर्यगारं निधाय वेदेनाङ्गारानध्यूहेद । अथवाऽऽयतनमध्य एव भूमौ न भस- नीत्येतदर्थम् । न च भूमाविति कपालवाधनार्थमिति वाच्यम्। एककपालपदवैय- पित्तेः। एकस्मिन्कपाले संस्कृतःपुरोडाश एककपालस्तं तस्मिन्कपाले श्रपयेत् । थायित्वाऽस्ववदानैर्वपापुरोडाशाझावदानश्चरेयुः । न चैकादशावदानान्यव- द्यतीति श्रुत्याऽवदानशब्देनाङ्गानामेव वोधनेन कथमत्र तदितरपुरोडाशमचा- रेऽपामधिकरणत्वमिति वाच्यम् । श्रपणोत्तरभावित्वेन पुरोडाशप्रचारेऽप्यपा. मधिकरणत्वे वाधकाभावात् । न चैवं पुरोडाशपचार एवाप्स्वस्त्वङ्गमचारस्तु घ. इ. 'तामिरि। -- ·[अबकोणिप्रायश्चित्तम्] संस्काररत्नमाला। लौकिकामाविति वाच्यम् । अवदानैरितिबहुवचनवैयापचेः । न चैवं पुरोडा. शाङ्गपचारावेवाप्स्वास्ताम् । वपायास्तु श्रपणपूर्वभावित्वाल्लौकिकानावेव प्रचार इति वाच्यम् । पशुमालभ्य पुरोडाशं निर्वपतीतिश्रुतिविहितपक्षे वपापचार- स्यापि पशुपुरोडाशश्रपणानन्तरभावित्वसंभवात् । वस्तुतस्तु वपाया अवदानश- देनाग्रहणादनावेव होमः । अस्ति चात्र साधकम् , यदि वपा हविरवदानं वा स्कन्देदिति वपायाः पृथग्रहणं क्त्वाप्रत्ययस्वरसश्च । अपिस्वति वचनं प्रकृति प्राप्तस्यानौ प्रचारस्य वाधनार्थम् । प्रयानादीनामप्स्वेव प्रचारः मधान- सदेशत्वादनानाम् । न चावभृथवद्यत्राऽऽपस्तन गच्छन्तीतिवचनाभावान गम- ननियमः । तेनोत्तरवैदिस्थानेऽप: संस्थाप्यापि कर्म भवति । तत्रावभृथ इव वेदे- मादीनामर्थलतानां नित्तियथार्थ मन्त्राणामूहश्च द्रष्टव्यः । वपाया अग्नौ प्रचा- रपक्षेऽपि प्रयाजादीन्यप्स्वैप “विप्रतिषिद्धधर्माणा समवाये भूयसा स्यात्सधर्मत्वम् " इति जैमिनीयसूत्रात् । “ मुख्यत्वाद्र्यस्त्वम् " इत्याचार्योक्ति । तथा च विरो. धेऽनेकेपामनुग्रहो न्याय्य इति सिध्यति । पञ्चदशरात्रेऽनिष्ठुत्मथममहस्तत्र नाम्नै- काहाग्निटद्धर्मातिदेशादायी मुब्रह्मण्या, ततो ज्योतिरादित्र्यह एकाहे ज्योति. रादिचोदकादैन्द्री । साऽवशिष्टैकादशस्त्रहःसु द्वादशाहातिदेशादैन्येव । तयो- पसत्कालीनसुब्रह्मण्यायां तत्रभूतायामनियमः । मुख्यत्वाद्वाऽनिष्टुद्धर्मानुग्रह इति माप्ते भूयोऽनुग्रहायन्द्रीति भाप्यकृत् । वातिककारस्तु- "अन्यदेवत्ययाऽन्य- देवतायाः संस्कारासिद्धेभैदेनाऽऽहानेस्यैव युक्तत्वादतो नैतदुदाहरणं किंवनये दाने पुरोडाशमष्टाकपालं निवपेदिन्द्राय प्रदाने पुरोडाशमेकादशकपालं दधि मधु घृतमापो धानास्तत्संसृष्टं पाजापत्यं पशुकाम इति। तत्राऽऽग्नेयस्य धानानां चाऽऽनयविकारत्वादविरोधः । ऐन्द्रस्य दन्न ऐन्द्रामसांनाय्यविकारत्वादर्शव- मत्वम् । मधुघृतापां तूपांशुयानविकारत्वात्पौर्णमासीधर्मकत्वम् । तत्र सहयोग चानधन्वन्मयोराज्यभागयोरन्पतरानुष्ठानं मुख्यत्वादन्द्रदनोस्तद्धर्मानुग्रह इति प्राप्ते भूयसां मध्वादीनां वाचनानुग्रहाय ताव कायौँ" इत्याह । न च “ अधिकश्च गुण साधारणेऽविरोपात्रात्यभोनिवदाम्येऽपि " इत्येतद- धिकरणस्य प्रवृत्तिः, तथा चस्प द्यावापृथिवीयककपालपुरोडाशीयपुष्पित- वहिपः सर्वोदशेन ग्रहणमियान वपरीत्यमस्त्विति वाच्यम् । एतस्य न्यायस्य परस्पराविरोध एवं प्रवेः, प्रकने विरोधस्या सचेनतस्य न्यायस्यांसं. " गह थालि। २ प... न्यायः । । ३ ग प. दशाह'। . क. का 1५ ग घ.. 'नाव । ६ . नातत्मक 'दंन्द्र । क. 'कारक 'रचनतारान् । इत्पनन्याय - ·. भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[अवाणिप्रायश्चित्तम्] भवात् । स च न्याय इत्थम्-आग्रयण ऐन्द्रामवैश्वदेवघावापृथिव्यानि दीपि । वर द्यावापृथिव्ये वैश्वदेविकपर्वगतद्यावापृथिव्यविकारत्वात्पु- पितं वर्हिः प्राप्तम् । इतरेपा तु पहिर्मानम् । तर मुख्यत्वाद्य स्त्वाच पुष्पितमेव वादाद्यमिति प्राप्ते पुप्पिन पाहणेऽप्यन्येपामगुण्यादपु. प्पितग्रहणे द्यावापृथिव्यस्य चैगुण्यात्पुष्पितस्यैव नियमः । यथा शिष्यस्य कास्पगुरूच्छिष्टभोजननियमानुरोधेन गुरोः कांस्यभोजननियमे न कश्चिदि- रोध इति सिद्धान्तः।पकृत तथात्वाभावान्नान कांस्यभोजिन्यायः । अवधिक. रणको प्रचारी द्वावग्न्यधिकरणक एक इत्यस्त्यवधिकरणकमचारस्यानेकत्व- मिति । अथवा वपामचारो नास्त्येवान । तथा च भरद्वाज:--" यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात्स रोद्र गर्द: भमालभेत तस्यावदानरप्सु प्रचरन्ति नास्य वपया प्रचरन्ति न पशुपुः रोडाशो भवतीडान्तो भवति शयुवन्तो वा नेत. प्राजापत्यो वा " इति । सूत्रकृता निक्रतिप्रजापतिरसोयमान्पतमदेवताया एव विहितत्वाबुद्दे- वता नाष्टा । एवं पशुपुरोडाशनिपेधोऽपि न, भूमावेककपालं पशुपुरोडाशं श्रपयित्वेति तस्य विहितत्वात् । अस्मिन्कर्मणि निर्मतिः प्रजापती रसासि यम इत्येतासां देवतानां मध्येऽन्यतमा देवता । प्रायश्चित्तसून आलभेतेतिमयो- गाद्यागः प्राप्यते । निर्ऋतिदेवतत्वपक्षे धर्मसूने पाकयज्ञस्य विधानात्पाकया- विधिः । प्रायश्चित्तसूत्रविधानात्पशुपक्षोऽपि । प्रजापत्यादिदेवतात्वपक्षे पशुपक्ष एव । अयं च पाकयज्ञविधिलौकिकानावेव । “ पायज्ञविधौ लौकिकानाववकी- णिप्रायश्चितम् " इति मानवात् । प्रायश्चित्तसूत्रोक्तरीत्या विध्यनुष्ठानेऽपि त्रील्लौकिकानीन्संस्थाप्य तेप्पेव यागो न त्वाधानम् , निपादरथकारपदाचार्य- णाऽऽधानस्याविधानात् । " अवकीणिपशुश्च तद्वदाधानस्याप्राप्त[काल]त्वात् " इति जैमिनिसूत्रात् । " वाऽवकीणिनो गर्दभेज्या लौकिके " इति कात्यायनसूत्राच यो ब्रह्मचार्यकिरेत्स गर्दभं पशुमालभेतेति यागोऽपि लौकिक एवामौ । लौकिक इत्येकवचनं जाती । एकस्मिन्नेवाग्नौ सर्वकार्याणीति केचित् । एत- द्यागेन ब्रह्मचर्यभ्रंशसमाधानं विना विवाहो न संभवति । अविप्लुनब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममावसेदितिवचनात् । कात्यायनसूत्रे वाशब्दः पूर्वपक्षव्यात्त्यर्थः । अयं च निशि चतुष्पथे कर्तव्यः “ अवकोणी तु काणेन " इत्युदाहृतमनुवच. नात् । पाकयज्ञक्षे निश्यनुष्ठानं न यागपक्षे, दिवाकीरों वपदकार इत्याच 1 ग घ ड प प्राजा ।२ क 'राग्नि । ३ ग, घ ड 7 क पक्षान । ५५ ह कीत्या व। वाहासभवात् । अ ·[श्वदष्टप्रायश्चित्तम्] संस्काररत्नमाला। लायनसूत्रे रात्रौ यागनिपेधात् । न चैतदेव निशि कर्तव्यतायाः प्रापकम- स्त्विति वाच्यम् । पाकयज्ञविधानेनेत्येनविरोधापत्तेः । निते रक्षोधिपति- त्वात् । नितर्देवतात्वपक्षे चाप्येवमेव । रक्षादेवतात्वपक्षेऽपि तथा । रक्षा रात्रिसंचारित्वात् । मनुवचने पाकयज्ञशब्दे साहचर्यायनिधातोः प्रयोगो गौणः। तति विहार्य तस्येतिवचनेन पशुधर्मपक्षेऽपि शूद्रकर्तृकपेर प्राशनमिति वोध्यते । यदि पाकयज्ञतन्त्र एव शूद्रकर्तृकमाशनमिष्ट भवेत्तदा तत्रेति पाक- यज्ञतत्रकमेव कर्म निर्दिश्येत । अतः पाशुकतन्त्रपक्षेऽपि शूद्रकर्तृकमेव प्राशनम् । हॉरीतेनार विशेष उक्तः- "स्त्रीप्ववकोणी निऋत्य चतुप्पथे गर्दभेन पशुना यजेत पाकयज्ञप. भैण भूमौ पशुपुरोडाशश्रपणमप्स्ववदानै प्रचर्य जुहोति कामावकीर्णोऽ स्म्यवकीर्णोऽस्मि काम कामाय स्वाहा कामाभिद्रुमोऽस्म्यभिद्रुग्धोऽस्मि काम कामाय स्वाहेति " [इति । ] अवदानप्रचारोत्तरमेताभ्यां मन्त्राभ्या होम उक्तः । कतिधायकीर्णीत्य- स्मिन्खण्डे तु, अमावास्यायां रात्रावग्निप्रणयनोपसमाधानपूर्वक कामावकी- गोऽस्मि कामाभिद्रुग्धोऽस्मीत्येताभ्यामाज्येनाऽऽहुतिद्वयं तदनन्तर प्रयता. जलेरीपत्तिर्यम्भूतस्य स मा सिञ्चन्वित्यनेन प्रणीतानेत्रिरभिमत्रण वरदानं चोक्तम् । इत्यवकीर्णिप्रायश्चित्तम् । अथ श्वदृष्टप्रायश्चित्तम् । तर पराशर:-" ब्रह्मचारी शुना दष्टरुयह साय पय पिवेत् । गृहम्धस्तु द्विरान वाऽप्येकाह चामिहोत्रवान् ।। नाभेरू तु दष्टस्य तदेव द्विगुण भवेत् । स्यादेतत्रिगुण वक्ने मस्तके तु चतुर्गुणम् " इति ॥ एतत्मायश्चितं नैष्ठिकेर्न सर्व द्विगुण कार्यम् । तथा च हारीत:- " उपास्तु य कुर्यास्कामतोऽकामतोऽपि वा । तदेव द्विगुण काब्रह्मचारी तु नैष्ठिक " इति ।। १रा 'शब्दसा' । ३ प र प । विविहायस्य'।३ग 'यस्ये'। ४ ८, हारिते' । ५ क 'के च च । 'नदि।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-काण्डमतलोपप्रायश्चित्तम्] शातातप:-" आरूढो नैष्ठिकं धर्म यस्तु प्रच्यवते पुनः । प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति येन शुद्धो भवेत्तु सः" इति ॥ अस्मिन्वाक्ये पुनरितिश्रवणादभ्यासे प्रायश्चित्तं नास्त्येव तस्य किंतु सर्वदा सोऽशुचिरेवेवि । अथ काण्डव्रतलोपप्रायश्चित्तम् । कृतनित्यक्रियो ब्रह्मचारी प्राड्मुख उपविश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देश- कालौ संकीर्त्य मम काण्डवनलोपजनितप्रत्यवायपरिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरमी- त्यर्थ प्रतिकाण्डनवं होमपूर्वकमेकैककृच्छ्रात्मकं मायश्चित्तमहमाचरिष्ये । अश- क्तौ त्वमुकमत्याम्नायेनाहमाचरिष्य इति संकल्प्योल्लेखनादिविधिना स्थण्डिल. संस्कारं विधाय तत्र विण्नामानं लौकिकमग्निं प्रतिष्ठाप्य मज्याल्य ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादिप्राणायामान्तं कृत्या काण्डवतलोपप्रायश्चि- तहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि व्याहृत्यन्तं प्रसाधनीदेव्यन्तं घोक्त्वा प्रधानहोमे प्रतिकाण्डव्रतं सवितारं गायत्र्याऽष्टोत्तरसहस्रसंख्याभिरष्टोत्तरश- तसंख्याभिर्वाऽऽज्याहुतिभिर्यक्ष्ये । अङ्गहोमे वरुणमित्यादि अनि स्विष्टकृतं हुतशेपाज्याहुत्या यक्ष्य इत्यादि वोक्त्वाऽन्वाधानोत्कीर्तितपक्षानुसारेण व्याहृतिहोमान्तं प्रसाधनीदेवी होपान्तं वा कृत्वा प्रधानहोमं कुर्यात् । गायच्या विश्वामित्र ऋषिः । सविता देवता । गायत्री छन्दः । काण्डव्रतलोपप्रायश्चि. तमधानाज्यहोमे विनियोगः । “ॐ तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात्स्वाहा " इति प्रतिकाण्डव्रतं गायच्या यथोक्तसंख्ययाऽऽहुती- र्जुहुयात् । सवित्र इदमिति त्यागः । ततः प्रत्येकं कृच्छात्मकं प्रायश्चित्तं विदध्यात् । अशक्तौ गोदानाद्यन्यतमः प्रत्यान्नायेन । तत इमं मे वरुणेत्यादि स्विष्टकृदादि वा होमशेपं समापयेत् । न त्रिवदन्नहोमः । ततो ब्राह्मणभोजनं विधाय कर्म साद्गुण्याय विष्णुं संस्मृत्य कर्मेश्वरायापयेत् । आपूर्विकपक्षेण वा प्रयोगः। पूर्ववत्संकल्पप्रभृति ताः सर्वाः परिग्रहीप्यामीत्येतदन्तं कृत्वा प्रधानहोम प्रतिकाण्डव्रतं सचितारं गायत्र्याऽष्टोचरसहस्रसंख्याभिरष्टोत्तरशतसंख्याभि- ग विटनामा ।

·[यज्ञोपवीतनाशप्रायश्चित्तम्] संस्काररत्नमाला । ऽऽज्याहुतिभिर्यक्ष्य इत्युक्त्वाऽन्वाधानसमिधोऽभ्याधायाग्निं परिस्तीर्य यावदुपयुक्तानि पात्राण्यासाय पवित्रकरणादि पवित्रे अग्नावाधायेत्यन्तं कृत्वाऽदितेऽनुमन्यस्वेत्यादिभिरनिं परिपिच्य तूप्णीमेकां समिधमभ्याधाया- न्वाधानोत्कीर्तितसंख्यया गायत्र्याऽऽहुती त्वा प्रतिकाण्डव्रतं कृच्छात्मकं मायश्चित्तं कृत्वा परिस्तरणानि विसृज्यादितेऽन्वमरस्था इत्यादिभिः परि- पिच्य ब्राह्मणान्संभोज्य विष्णुं संस्मरेत् । तत: गुभे दिने काण्डव्रतोपाकरणं कृत्वा काण्डाध्ययने जाते काण्डव्रतोत्स- र्जनं कृत्वा समावर्तनं कुर्यात् । इति काण्डव्रतलोपमायश्चितम् । अथ यज्ञोपवीतनाशप्रायश्चित्तम् । यज्ञोपवीते त्रुटिते कटेरघस्ताद्गतेऽभ्यङ्गोदधिस्नानपितृमाक्षयाहान्विना क्षालनार्थमपि कण्ठादुचारिते मूत्रपुरीपोत्सर्गकाले कर्णे यज्ञोपवीताधारणे रक्तश्लेप्मसुरामांसविण्मूत्रादिभिरुपहते तस्य त्यागं कृत्वा प्रायश्चित्तहोमं कृत्वा नूतनं यज्ञोपवीतं धारयेत् । स च यथा-प्रायश्चित्तहोमकर्ता त्रिसूत्रं वासो वा यज्ञोपवीतार्थे धृत्वा सात्वाऽहतवस्त्रपरिधानादि कृत्वा प्राङ्मुख उपवि. श्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य यज्ञोपवीतनाशजनितमत्यवा- यपरिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थं प्रायश्चित्तहोमं करिष्य इति संकल्प्य स्थण्डिलं गोमयेनोपलिप्योल्लेखनादिविधिना संस्कारं विधाय लौकिकमनि विण्नामानमनि प्रतिष्ठापयामीति प्रतिष्ठाप्य प्रज्वाल्य ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वा यज्ञोपवीतनाशप्रायश्चित्तहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि व्याहृत्यन्तं प्रसाधनीदेव्यन्तं वोक्त्वा प्रधानहोमे गायत्र्या सवितारमष्टोत्तरसहस्रसंख्याभिरष्टोत्तरशतसंख्याभिर्वा घृताक्ततिला- हुतिभिर्यक्ष्य इत्युक्त्वाऽङ्गहोमे वरुणं द्वाभ्यामित्यायनि स्विष्टकृतं हुत- शेपाहुत्या पक्ष्य इत्यादि वोक्त्वाऽन्वाधानोत्कीर्तनानुसारेण व्याहृतिहोमान्तं मसाधनीदेवीहोमान्त वा कृत्वाऽऽज्यपर्यनिकरणकाले विलानामपि पर्यमिक- रणम् । ततो गायत्र्याः पूर्ववदृष्यादि स्मृत्वा यज्ञोपवीतनाशपापचित्चतिलहोमे विनियोग इति विनियोगं च स्मृत्वा विकनिष्ठा तु हंसी स्यादित्येवंरूपया हंसीमुद्रया, अजव्या कनिष्ठातर्जन्यावितरे सागुष्ठे मीलिते मृगीतिमृगीमद्रयावा ·" भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-यज्ञोपवीतनाशप्रायश्चित्तम्] (उपगीतस्य फण्टादृत्तारणनिधापवादा) घृताक्ततिलानगायच्याऽष्टोत्तरसहस्रमष्टोत्तरशत वा हुत्वानहोमादि विष्ट कृदादि वा सर्व होमशेप समापयत् । नान निवृदन्नहोमः । कर्मणः सपूर्णता- सिद्धये गुरसे गा दचा ब्राह्मणभोजन कृत्वा विष्णु सस्मरेत् । अथवाऽऽपूर्विक- तत्रेण होमः। शाखाविशेषेणोपवीतस्य क्षालनार्थ क्षालनार्थ कण्ठावुत्तारणनिपेधापवादमाई देवल:- मन्त्रपूत स्थित काये यस्य यज्ञोपवीतरम् । नोद्धरेच तत प्राज्ञो य इच्छेच्छेय आत्मन ॥ सकृचोत्तारणात्तस्य प्रायश्चित्ती भवेट्विन । तैत्तिरीया कठा काण्वाश्चरका वाजसेथिन ॥ कण्टादुत्तार्य सूत्र तु कुर्य क्षालन द्विना । वढचा सामगाश्चैव ये चा ये याजुपा स्मृता । कण्ठादुत्तार्य सूत्र तु पुनरहन्ति सस्त्रियाम् । अभ्य चोदधिनाने मातापित्रो क्षयेऽहनि ।। कण्ठादुत्तार्य सूत्र तु कुर्युः क्षालन द्विना " इति ।। आधर्षणानां तूत्तारण कृताकृतमर्थात् । सस्किया मरणोपवीतान्तरधारणम् । अभ्यङ्ग इत्येतद्वाक्यचोदितविपयेप्पा व्यवस्था ज्ञेया। ततो नूतनयज्ञोपवीतधारण कृत्वा द्विराचम्प सध्योपासनादि नित्य कर्म कुर्यात् । गृहस्थाश्रमिभिर्वानप्रस्थैश्वेदमेव प्रायश्चित्त कार्यम् । अत्र मूल स्मृतिरत्नावल्याम्- " उपपीतविनाशे तु गायच्या जुहुयात्तिलान् । अष्टोत्तरसहस्र वा अष्टोत्तरशत तु वा " इति ॥ हारीतस्तु मनोनातपतीभिश्चतस्र आज्याहुतीर्तुत्वा पुनः प्रतीयादित्याह । 'ॐ मनोज्योति० या इष्टा उप० घृतेन स्वाहा' इत्यनयैकाऽऽहुतिः। ॐ त्वमग्न व्रत. यद्वो वय प्र० व्रतानुविभ्रतपा अदाभ्य ० ' इत्येताभिस्तिमृभितिपतीभिस्तिन आहुतयः । इत्येता आहुती वा पुनर्नूतन यज्ञोपवीत समत्र धारयेदित्यर्थः । एतचाशक्तस्य क्षेपम् । यज्ञोपवीते वामस्कन्धावरोहिते कूपरस्थान गते मणिव न्धस्थान गते वा तद्यज्ञोपवीत स्थाने निवेश्य यथाक्रम त्रिवार पडवार द्वादशवार वा प्राणायाम कुर्यात् । वामहस्तव्यतीते तु तद्यज्ञोपवीत पूर्ववति सृज्यान्यानि पूर्ववद्धारयेत् । (*कण्ठे यज्ञोपवीतान्तरसत्त्व एतत्प्रायश्चित्त नेति * धनाथहा तगत व पुस्तक एव ।

·[कमण्डलुभङ्गप्रायश्चित्तम्] संस्काररत्नमाला । (समावर्तनससार) केचित् । विनाशस्य निमित्तत्वात्प्रायश्चित्तं भवत्येवेत्यन्ये ।) यः कोपेन वला- कारेण वा स्वधृतं यज्ञोपवीतं छिनत्ति चेत्पूर्ववन्नवतन्तुमात्रं धृत्वा नद्यादी स्नात्वाऽन्यानि यज्ञोपवीतानि पूर्ववद्धृत्वा छिन्नं पूर्ववद्विसृजेत् । छेदनपापवि- शुद्धयर्थमष्टोत्तरसहस्रं गायत्री जपेत् । अत्र महापातकयुक्तस्तु तत्पातकमायश्चि- तकरणपर्यन्तं संस्कृतं यज्ञोपवीतं विहाय लौकिक सूत्र धारयेत् । ब्राह्मणव कानीनकुण्डगोलकत्रात्यकुष्ठयकीणिनस्त्वसंस्कृतं यज्ञोपवीतं धारयेयुरित्या- हिकपारिजाते। जीर्णस्य परित्यागे विशेपस्तव- " जीर्ण सरिदब्धितटाकाद्यन्यतमोदके समुद्र गच्छ स्वाहेतिमन्त्रेण प्रणवेन व्याहृतित्रयेण वा विसृनेत् " इति । अथ कमण्डलुभप्रायश्चित्तम् । तत्रेदं बौधायनधर्मसूत्रम्- " भग्ने कमण्डलो व्याहृतिभि शत जुहुयाज्जपेद्वा भूमिभूमिमगा- न्माता मातरमप्यगात् । भूयास्म पुत्रै. पशुभिर्यो नो द्वेष्टि स भिद्यतामिति भिन्नमभिमन्व्य कपालानि सगृह्याप्त निक्षिप्य सावित्री दशावरा जपित्वा पुनरेवान्य गृह्णीयादेतत्ते वरुण पुनरेतु मामोम् " इति । अथ समावर्तनम् । तत्रेदं गृह्यम्-" अधीत्य वेदर स्नानम् " इति । वेदो मन्त्रब्राह्मणात्मकः । " मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम् " इति सूत्रात् । कर्मविधानं ब्राह्मणम् । अर्थवा- दादीनां तु ग्राह्मणशेपत्त्वम् । “ कर्मविधान ब्राह्मण तच्छेपोऽर्थवादो निन्दा प्रशप्ता परकृति पुराकल्पश्च " इति सूत्रात् । भद्रादिदशप्रश्नानामरण्येऽभ्येतव्यत्वादारण्यक इति संज्ञा न तु पृथकचन बेदभागोऽयम् । सानशब्देन समावर्तनम् । धर्मसूत्रे विशेष:-"विद्यया स्नाती- त्येके तथा प्रतेनाष्टाचत्वारिंशत्परिमाणेन विद्या व्रतेन च " इति वेदविद्या विद्या तया संपन्नः स्नानं कुर्यादित्यके मन्यन्ते । अष्टाचत्वारिशद्रहणं गृह्योक्तस्य चतुर्विशनिरित्यादेरुपलक्षणम् । अष्टाचत्वारिशदादिपरिमाणेन []तेन वा संपन्नः सायादसपन्नोऽपि विद्यया । विद्या प्रतेन च, विद्युति 'मुपा मुलुक' इत्यादिना तृतीयान्तम् । विद्यया ननेन चोभाभ्यां सपनः मायादिति के ·" भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [समावर्तनतस्कार ] मन्यन्ते एमधीत्य वेद स्लान तयाख्यास्याम इत्यत्र वेदमित्युपलक्षणं तस्य अत्र याज्ञवल्क्य:- " वेद सतानि वा पार नीत्वा ह्युभयमेव था। अविप्लुनब्रह्मचर्यो रक्षण्या स्त्रियमुद्हेत् " इति ॥ अत्र उतशब्देनाऽऽचार्यकुलवास्यश्नाति क्षार लवणमित्यादयो ब्रह्मचारि- धर्मा उच्यन्ते । तेषु हि कालपरिमाणस्य श्रुतत्वात् । दृश्यते च तेषु नतशब्दः । यथा नतेप समर्थः स्याद्यानि वस्पाम इति । न तु वेदनतानि । नेपा तत्तत्म देशाध्ययनशेपतया तदभावेऽभावावेद प्रतानि वेतिविकल्पानुपपत्तेः । अतः कालविशेषावच्छिन्नानि प्रतानि वेदमुभप वा पार नीत्वेत्यर्थ इति व्याख्या तमुज्ज्वलाकृता । जातपुन कृष्णकेशोऽग्नीनादधीत " इतिश्रुतिविरोधपरि हारायाटाचत्वारिशतमिति पक्ष आघानानधिकारिणि पक्षान्तराणि त्वधिका. रिणीति व्यवस्था केचिद्वदन्तीत्यपि तेन मातृदत्तेन चोक्तम् । मनु: :-" वेदानधीत्य वेदी वा वेद वाऽपि समाहित । अविप्लुब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममाविशेत् " इति ।। एव चाधीत्य वेदर सानमित्यन वेदमित्येकवचनमविवक्षितम् । एतच स्नान गुरवे वर दत्ता कार्यम् । तथा च याज्ञवल्क्य:- 'गुरवे तु वर दत्ता नायीत तदनुज्ञया । वेद प्रतानि वा पार नीत्वा ह्युमयमेव वा । अविप्लुतब्रह्मचयों लक्षण्या स्त्रियमुद्हेत् " इति ॥ अत्रापि चेदमित्येकवचनमविवक्षितम् । वरखरूले विशेपोऽत्र मनुनोक्त:- स्नास्यस्तु गुरुणाऽऽजप्त शक्त्या गुर्वर्थमाहरेत् । क्षेत्र हिरण्य गामश्च छत्रोपानमन्तत ॥ धान्य वासासि शाक वा गुरवे प्रीतिमावहन् " इति । आजप्तः समावर्तनायानुज्ञातः । क्षेत्र सस्यवत् । छत्रोपानद्रययोः सहित योरेवोपादान बोपादानात् । वासांसि त्रीणि । एतेषा मध्ये यदेव गुरोः प्रिय तदव दद्यादित्याशयः । गुरवे भीतिमावहन्नित्यनेन दानमन्तरेणैव गुरोः प्रीती केवल तदनुज्ञयैव समावर्तन कुर्यादित्यपि सूच्यते ।

·[समावर्तनसंस्कारः] संस्काररत्नमाला। २६९ अत एवोक्तं संग्रहे- "तेनोकं च तथा कृत्वा स्नानं शिप्यः समाचरेत् । अलमर्थेन मे वत्स त्वद्गुणैरस्मि तोपितः । गृहानगच्छानुजानामीत्यनुज्ञातोऽथवाऽऽचरेत् " इति ।। तेनोक्तं गुरुणोक्तम् । एतदानं गुरुमीत्यर्थ न विद्यानिष्क्रयः। वेदविधाईस्य मूल्यस्यासंभवात् । तथा च च्छन्दोगश्रुतिः-" यद्यप्यस्मादिळामद्भिः परि- गृहीतामनेन पूर्णा दद्यादेतदेव ततो भूयः" इति । इळा पृथिवी । एतद्विद्याय- हणम् । तापनीयश्रुतिरपि- " सप्तद्वीपवती भूमिर्दक्षिणार्थ न कल्पते " इति । माधवीये हारीतोऽपि- "एकमप्यक्षरं यस्तु गुरुः शिष्ये नियोजयेत् । पृथिव्या नास्ति तद्रव्यं यद्दत्त्वाऽप्यनृणी भवेत् " इति ॥ आहितानिश्चेद्गुरुः " यद्यश्वं प्रतिगृह्णीयात्तदा निष्क्रयस्य पष्ठांशं द्वादशाशं वा ब्राह्मणाय दत्त्वा यावतोऽश्वान्प्रतिगृह्णीयात्तावतो वारुणान् चतुष्कपालान्निपेत् " इतिश्रुतिविहितामधतिग्रहेष्टिं मुर्यात् । गृह्मानिमांस्तु तत्स्थाने स्थालीपाकान्कुर्यात्- " अश्वमतिग्रहं कृत्वा चरेच्चान्द्रायणत्रयम् । लक्षत्रय वा गायच्या जपेद्विद्वान्समाहितः ।। त्रिगुणं वाचयेद्वेद शत विप्राश्च भोनयेत् " इत्यरुणस्मृत्युक्तस्य शक्तौ सत्यां समुच्चयः । दातुरियमिटिरिति मीमांसकमतं तु न सत्यापासूत्रानुसारिणामिष्टम् । ऋविनोऽश्वप्रतिग्रहे वारुणी" इति काम्येष्टिप्रकरण ऋत्विज एव तस्या विधानात् । ऋत्विज इति पाठपकाचनम् । एकसमाविवक्षितमुद्देश्यगतत्वात् । ग्रहं संमार्शतिवत् । वेदाध्ययनोचरं तदर्यमधिगम्पैव समावर्तनं कर्तव्यम् । 'वेदान्वेदासधा वेदो वेद वाऽपि समाहितः । अधीत्य चाविगम्या ततः स्नायाविनोत्तमः " इति कोमोतः प्रथमं वेदानितिवचनं चतुष्वाभिमायं, दिनीयं विवाभिमायम् । अर्थमधि. गम्याथै शाखेत्यर्थः। " । १.प. स. "दित्यम.., इत्य।

·३७० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- सिमावर्तनसंस्कार.] (समावर्तनकाला) उक्तश्च जैमिन्यादिभिः प्रथमसूत्र एवार्थज्ञानं विनाऽध्ययनमात्रेण समावर्त- नाधिकाराभावः। एवं च विद्यालातकवतस्नातकयोरुभयोरपि स्नानात्पूर्व वेदार्थज्ञानमाव- श्यकमिति सिद्धम्। तत्र स्नातकत्रिविधः । विद्यासातको प्रतस्नातको विद्यानतस्नातकश्च । अत्र व्रतशब्देनाक्षारलवणाशित्वादिरूपा ब्रह्मचारिधर्मा उच्यन्ते । एतत्कालस्तु " अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि चतुर्विशति द्वादश यावदहण वा" इति गृह्य उक्तः। "अधीत्य वेदर स्नानम् " इत्यस्मिन्सूत्रे स्नानं व्याख्यास्याम इत्येतावता सिद्धेऽ. धीत्य वेदमितिवचनमध्ययनप्रधान लानं न कालमधानमितिख्यापनार्धम् । तेना- तिक्रान्तेऽपि तकाले सति समवेऽधीत्येव सातव्यमिति । अत्यन्ताशक्तावेच व्रतमात्रेण स्नातव्यमिति । विद्यास्त्रानं विधानतस्त्रानं च मशस्तं व्रतमानस्नानं गहितमिति । ब्रह्मचर्यस्य विद्यार्थत्वाच्छतिविशेपाच पूजायां फलविशेष इति मातृदत्त । गोभिलगृह्ये त्रय स्नातका भवन्ति विद्यास्नातको व्रतनातको विद्यावतस्नातक इति तेषामुत्तम् श्रेष्ठ." इति । कामं तु याशिकस्येतिसूनव्याख्यावसरे कर्क:- यज्ञं वेदेति याज्ञिकस्तस्य काम सान भवति षडङ्गमर्थतोऽनधिगम्यापीति । हरिहरोऽपि-साङ्ग वेदमधी. त्यावबुध्य सायादित्येकः पक्षः । मनब्राह्मणात्मक वेदमधीत्याववुध्य स्नाया- दिति द्वितीयः। ग्रन्थमधीत्य यज्ञविद्यां चाभ्यस्य नायादिति तृतीयः । यज्ञवि. द्याविरहेण प्रन्थमात्रेऽधीते न स्नायादिति निपेध इति चेति । अथैतत्कालः। तत्रेदं गृह्यम्-" उदगयन आपूर्यमाणपक्षे रोहिण्या मृगशिरसि तिप्य उत्तरयो फल्गुन्योहस्ते चित्राया विशाखयोतेषु स्नायात्" इति । उदगयने मकरादिपु पट्सु राशिपु अविष्ठार्धमारभ्य सार्धचतुर्दशसु नक्ष- वेपु स्थित आदित्य आपूर्यमाणपक्षे यानि रोहिण्यादीनि विशाखान्तान्यनु- शान्तानि नेतराणि तेपु सायात् । वाशब्दः स्नानस्य विकल्पार्थः स्नायान्न चा स्लायादिति । तेन यस्य कर्मस्वधिकारो नास्ति तस्य नैष्ठिकब्रह्मचर्यमेव वा स्यात् । अनुक्रमणादेव सिद्ध एतेवितिवचन रोहिण्यादिप्वसंभवे तादृशे- प्वन्येष्वपि पुण्येषु सायादिति व्याख्यातमेतन्मातृदत्तेन ।

·कस्य चि ।२क रणस्थव ।३घड उपन्यास एव त । मसति विरागे विवाहः कर्तव्य एव न तु विवाहान्निवर्तेतेति । उक्त चैतच्छुत्या हित्वा शुद्धियुतेऽष्टमेऽति विमले कुर्यात्समावर्तनम् ' इति । वागीशः पुप्यनक्षत्रम् । अदितिः पुनर्वसू । पोष्ण रेवती । सौम्य मृगशिरः। दिनकृद्धस्तः । मैनमनूराधाः । उत्तरा उत्तरात्रयम् । गोविदः श्रवणः । शशाइश्चन्द्रः। विद्बुधः। अशहोरा उक्तानामेव । रितायतु नवमीचतुर्दश्या। पर्व परद्वयम् । कीटो दृश्चिकः । हरिः सिंहः । शुदियुते अविभपात्रमणदोपर [समावर्तनमस्कार ] सस्काररत्नमाला। ३७१ (समावर्तनकाल) बौधायनसूने-" रोहिण्या तिप्य उत्तरयो फल्गुन्योर्हस्ते चित्रायामैन्द्रे विशाखयोर्वा नायात् " इति । ऐन्द्र ज्येष्ठा । दक्षिणायने विवाहेऽपि समावर्तनमुद्गपन एव । मध्ये माता पित्रनुज्ञाव्यवधानस्य सूत्रकृतैवोक्तत्वाचेनैवोदगयनस्य तस्य विहितत्वात् । "वैश्वदेव गृहस्थस्य प्रातरारम्भग भवेत् । स्नातकेनापि तत्कार्य पृथक्पाको भवेद्यदि " इति । वैश्वदेवप्रकरणे वक्ष्यमाणप्रयोगपारिजातधृतशौनकवचने गृहस्थस्नातकत्व- रूपावस्थाद्यपदर्शनस्य निरर्थकत्वापत्तेः । बहूना स्नातकधर्माणा स्मृतिपु मदर्शनस्य स्वतन्त्रनक्षनादिकालविधानस्य च वैयपित्तेश्च । "अनाश्रमी न तिठेत दिनमैकमपि द्विज । इति निषेधस्त्वविरागिणो विवाहनिवृत्तिनिषेधपरः । मातापित्रनुज्ञायां सला- " आचार्याय प्रिय धनमाहृत्य प्रजातन्तु मा व्यवच्छेत्सी " इत्यनया। आचार्या याऽऽचार्यार्थ प्रियमिष्ट धनमाहृत्याऽऽनीय दत्त्वाऽऽचार्येण चानुज्ञातोऽनुरूपा. न्दारानाहत्य मजासतान मा व्यवच्छेत्सीः प्रजासततेविच्छित्तिर्न कर्तव्या। अनुत्पद्यमानेऽपि पुत्रे पुत्रकाम्यादिकर्मणा तदुत्पत्तौ यत्नः कर्तव्य इत्यभि- प्राय इति विद्यारण्यश्रीपादैाख्याता । मातापित्रनुज्ञा तु “ समावृत्त आचार्य कुला-मातापितरौ विभृयात्ताम्यामनुज्ञातो भार्यामुपयच्छेत् " इत्यनेन सूत्रोक्ता । अत ऐतस्मात्सूत्राद्यवधानसिद्धेः समावर्तनविवाहयोरव्यवधान दूरापास्तमेव । पारिजाते श्रीधरः- "वागोशादितिपौष्णसौम्यदिनकृन्मनोत्तरारोहिणी गोविन्देषु शशाङ्कभानुगुरुविच्छुकाशहोरादिषु । रिक्ता पर्व तथाऽष्टमी प्रतिपद मेप च कोट हरि - शून्ये । अहि विमले गुरुशुक्रास्तादिदोपशून्ये ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-- सिमावर्तनसंस्कार) (समावर्तनकाल) उक्तश्च जैमिन्यादिभिः प्रथमसूत्र एवार्थज्ञानं विनाऽध्ययनमाण समावर्त- नाधिकाराभावः। एवं च विद्यानातकवतस्नातकयोरुभयोरपि स्नानात्पूर्व वेदार्थज्ञानमार- श्यसमिति सिद्धम् । तत्र स्नातकविविधः । विद्यासातको व्रतस्नातको विद्यावतस्नातकश्च । अत्र व्रतचन्दनाक्षारलवणामित्वादिरूपा ब्रह्मचारिधर्मा उच्यन्ते । एतत्कालस्तु " अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि चतुर्विशति द्वादश यावहहणं वा" इति गृह्य उक्तः। "अधीत्य वेदर स्नानम्" इत्यस्मिन्सूत्रे स्नानं व्याख्यास्याम इत्येतावता सिद्धेऽ. धीत्य वेदमितिवचनमध्ययनप्रधानं सानं न कालमधानमितिख्यापनार्थम् । तेना- तिक्रान्तेऽपि प्रकाले सति संभवेऽधीत्येव सातव्यमिति । अत्यन्ताशक्तावेव मतमानेण स्नातच्यामिति । विद्यासानं विद्यानतस्त्रानं च प्रशस्तं मतमानस्तानं गर्हितमिति । ब्रह्मचर्यस्य विद्यार्थत्वाच्छुतिविशेषाच्च पूनायो फलविशेप इति मातृदत्तः। गोभिलगृह्य-"यः स्नातका भवन्ति विद्यास्नातको प्रतनातको विद्यावतस्नातक इति तेपामुत्तम श्रेष्ठ." इति । कामं तु पाक्षिकस्येतिसूत्रव्याख्यावसरे कर्क:-~- यहं वेदेति याज्ञिकस्तस्य काम स्नान भवति पडङ्गमर्थतोऽनधिगम्यापीति । हरिहरोऽपिसाझं वेदमधी. त्यावबुध्य सायादित्येकः पक्षः । मन्त्रबामणात्मकं वेदमधीत्यावबुध्य साया- दिति द्वितीयः। ग्रन्थमधीत्य यज्ञविद्यां चाभ्यस्य स्नायादिति नृतीयः। यज्ञवि. याविरहेण ग्रन्थमानेऽधीते न स्त्रायादिति निषेध इति चेति । अर्थतत्कालः। तत्रेदं गृह्यम्-"उदगयन आपूर्यमाणपक्षे रोहिण्या मृगशिरसि तिघ्य उत्तरयो. फल्गुन्योर्हस्ते चित्राया विशाखयोवैतेषु नायात् ॥ इति । उदगयने मकरादिपु पट्सु राशिपु अविष्ठार्धपारभ्य साचतुर्दशा नक्ष- श्रेपु स्थित आदित्य आपूर्यमाणपक्षे यानि रोहिण्यादीनि विशाखान्तान्यनु- कान्तानि नेतराणि तेषु सायात् । वाशब्दः स्नानस्य विकल्पार्थः सायान्न वा सायादिति । तेन यस्य कर्मस्वधिकारो नास्ति तस्य नैष्ठिकब्रह्मचर्यमेव वा स्यात् । अनुक्रमणादेव सिद्ध एतेवितिवचनं रोहिण्यादिवसंभवे वादृशे- पन्येष्वपि पुण्येपु स्नायादिति व्याख्यातमेतन्मादत्तेन ।

·इत्यनया । आचार्या समावर्तनसंस्कारः] संस्काररत्नमाला। (समावर्तनकाल.) वौधायनसूत्रे ." रोहिण्यां तिप्य उत्तरयोः फल्गुन्योर्हस्ते चित्रायामैन्द्रे विशाखयोर्वा नायात्" इति । ऐन्द्र ज्येष्ठा । दक्षिणायने विवाहेऽपि समावर्तनमुद्गपन एव । मध्ये माता- पित्रनुज्ञाव्यवधानस्य सूत्रकृतैवोक्तत्वात्तेनैवोदगयनस्य तस्य विहितत्वात् । 'वैश्वदेवं गृहस्थस्य प्रातरारम्भणं भवेत् । नातकेनापि तत्कार्य पृथक्पाको भवेद्यदि " इति । वैश्वदेवप्रकरणे वक्ष्यमाणप्रयोगपारिजातधृतशौनकवचने गृहस्थस्नातकत्व. रूपावस्थाद्वयमदर्शनस्य निरर्थकत्वापत्तेः । वहूनां स्नातकधर्माणां स्मृतिपु मदर्शनस्य स्वतननक्षत्रादिकालविधानस्य च वैयपित्तश्च । "अनाश्रमी न तिष्ठेत दिनमेकमपि द्विनः" । इति निषेधस्त्वविरागिणो विवाहनिवृत्तिनिषेधपरः। मातापित्रनुज्ञायां सत्या- मसति विरागे विवाहः कर्तव्य एव न तु विवाहान्निवर्तेतेति । उक्तं चैतच्छ्रुत्या " आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः" याऽऽचार्यार्थ प्रियमिष्टं धनमाहृत्याऽऽनीय दत्त्वाऽऽचार्येण चानुज्ञातोऽनुरूपा- न्दारानाहृत्य प्रजासंतानं मा व्यवच्छेत्सीः प्रजासत्ततेविच्छित्तिन कर्तव्या। अनुत्पद्यमानेऽपि पुत्रे पुत्रकाम्यादिकर्मणा तदुत्पत्तौ यत्नः कर्तव्य इत्यभि- प्राय इति विद्यारण्यश्रीपादैाख्याता । मातापित्रनुज्ञा तु “ समावृत्त आचार्य- कुलान्मातापितरौ विभृयात्ताभ्यामनुज्ञातो भार्यामुपयच्छेत् " इत्यनेन सूत्रेणोक्ता । अत एतस्मात्सूत्रायवधानसिद्धेः समावर्तनविवाहयोरव्यवधानं दूरापास्तमेव । पारिजाते श्रीधरः-- “वागौशादितिपौष्णसौम्यदिनकृन्मत्रोत्तरारोहिणी- गोविन्देषु शशाङ्कभानुगुरुविच्छुकाशहोरादिषु । रिक्तां पर्व तथाऽष्टमी प्रतिपदं मेपं च कीटं हार हित्वा शुद्धियुतेऽष्टमेऽहि विमले कुर्यात्समावर्तनम् " इति । वागीशः पुष्यनक्षत्रम् । अदितिः पुनर्वसू । पौणं रेवती । सौम्यं मृगशिरः । दिनकृद्धस्तः । मैत्रमनूराधाः । उत्तरा उत्तरात्रयम् । गोविन्दः श्रवणः । शशाङ्कचन्द्रः। विद्वधः । अंशहोरा उक्तानामेव । रिक्ताश्चतुर्थीनवमीचतुर्दश्यः । पर्व पवद्वयम् । कीटो दृश्चिकः । हरिः सिंहः । शुद्धियुते ग्रहविशेपाक्रमणदोपर शून्ये । अनि विमले गुरुशुक्रास्तादिदोपशून्ये । १ कस्य वि। २ क. "रणस्थ'। ३ ५.४.'रूपव्यव। ४ ग, घ. ड. एव त'।

·३७२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [समावर्तनसंस्कारः] (समावर्तनकाल.) मदनरत्ने नारद "अयोत्तरायणे नीवशुरुयोर्दश्यमानयो । द्विनातीनां गुरोर्गेहानिवृत्ताना यतात्मनाम् ॥ मिनोत्तरादितीज्यान्त्यहरीन्दुरविधालु। भेष्वन्दुज्ञार्यशुक्रवारलग्नाशकेषु च ॥ अथवा बीननक्षनवारसनाशवप्वपि । प्रतिपर्वरिकाख्या अष्टमी च दिनक्षयम् ।। हित्वाऽन्यदिवसे कार्य समावर्तनमण्डनम् " इति ॥ वीजनक्षत्राणि वीजावापनक्षत्राणि । वसिष्ठः-"स्नान मध्याह्नकाले तु रोहिण्या कारयेच्छुभम् । पूर्वाहे तदभावे च कुर्यात्स्नानं यथाविधि " इति ॥ इदं तु ब्रह्मचारिकर्तृकमेव । समावर्तनात्माफर्माण्याचार्यकर्तृकाणि याव- दुक्तं ब्रह्मचारी करोति । समावर्तनं तु ब्रह्मचारिककमेव । अधीत्य वेद५ सा- नमित्तिसूत्रेऽधीत्येतिक्त्वापत्यपेनाध्ययनस्तानयोः समानकर्षकत्वस्पोक्तत्वात् । अथ प्रयोगः। ब्रह्मचारी साइसार्थवेदाध्ययनवताभ्यां संपन्नः सागसार्थवेदाध्ययनमात्रसं- पनो वा वेदाध्ययनमानसंपन्नो वा नतमानसंपन्नो वा परिपालितब्रह्मचारि- नियमः कृतकाण्डवतोपाकरणोत्सर्जनगोदानः कृताध्यायोपाकरणो गुरुं दक्षिणान्नादिना संतोप्य तेनानुज्ञात उदगयन आपूर्यमाणपक्षे रिक्तापर्वाष्टमी- प्रतिपद्यतिरिक्तद्वितीयाद्यन्यतमतिथौ भानुसोमवुधगुरुशुक्रान्यतमे वारे तदंशहो. रायो रोहिणीमगतिप्योचराफल्गुनीहस्तचित्राविशाखान्यतमे सूत्रविहिते नक्षत्रे तदसंभवे पुनर्वस्वनराधाज्येष्ठाश्रवणोत्तराभाद्रपदारेवत्यन्यतमे शास्त्रान्तरोक्ते नक्षत्रे पश्चिकसिंहभिन्नलग्ने गुरुशुक्रास्तवाल्यवार्धक्यमलमासवकातिचारदि- नक्षयादिदोपशून्ये दिवसे ज्योतिर्विलोक्त मुमुहूर्त आचार्यगृह उदकसमीपे वा गोष्ट वा स्नानापरपर्यायं समावर्तनाख्यं कर्म कुर्यात् । यदा गोष्ठे तदा तृणवसा- दिभिगोष्ठं प्रच्छाद्य यथा सूर्यकिरणानामपि दर्शनं न भवति तथा सम्यक्टा- दिना परिश्रित्य सूर्योदयात्मागेव तत्र प्रविश्य तत्रैव सर्व कर्म कृत्वा रात्री बहिर्गन्तव्यम् । कृतनित्यक्रिय उभयकालेऽग्निकार्यक्रियापक्षे पातरग्निकार्य कृत्वा प्राङ्मुख उपविश्याऽऽचम्य माणानायम्य देशकालौ सकीय मम गृह- ·[समावर्तनसस्कार.] संस्काररत्नमाला। ( समावर्तनप्रयोग) स्थाश्रमाधिकारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ समावर्तनाख्यं कर्म करिष्य इति संकल्पं कुर्यात् । ततः पिता पुत्रसमावर्तनागभूतं गणपतिपूजनमित्यादिनान्दीश्राद्धान्तं कर्मो- क्तरीत्या कुर्यात् । अत्र श्रीः प्रीयतामिति विशेपः । इन्दः प्रीयतामिति वा । अथवा नान्दीश्राद्धमात्रं पितृकर्तृकं गणपतिपूजनपुण्याहवाचनमातृकापूजनानि तु स्वयमेव कार्याणि । मातृकापूजनस्य नान्दीश्राद्धाङ्गत्वपक्षे तदपि पितृकर्तृक- मेव । पितृसत्त्वेऽपि स्वयमेव वा गणपतिपूजनादि नान्दीश्राद्धान्तं कुर्यादिति केचित् । ततो ब्रह्मचार्येवोल्लेखनादिविधिना स्थण्डिलसंस्कारं विधाय तत्र पावकना- मानं श्रोत्रियागारादाहृतं लौकिकमनि प्रतिष्ठाप्य प्रज्वाल्य ध्यात्वा समित्रय- मादाय श्रद्ध एहीत्यादिप्राणायामान्तं कृत्वा समावर्तनहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि व्याहृत्यन्तमुक्त्वा प्रधानहोमे-जातवेदसमर्मि पलाशसमिधा यक्ष्ये । आग्नं वायुं सूर्य प्रजापतिं चैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । अनिमाज्याहुत्या यक्ष्ये । अङ्गहोमे वरुणमित्यादि । पात्रप्रयोगकाले लौकिकानावृष्णीकृता अपः शीता अपः भुरमानडुहं शदपनार्थ कुशमौदुम्बर प्रादेशमा दन्तधावनार्थ- माई काष्ठं येनकेनचिद्वन्धुननेनाऽऽनीत मुरभिद्रव्ययुतं केवलं वा चन्दनं येन- केनचिद्वन्धुजनेनाऽऽनीते अहते वाससी चिह्नकरणेन लक्षितदक्षिणोत्तरभावे येनकेनचिदन्धुननेनाऽऽनीते सूरमोते कुण्डले सूत्रमोतं सुवर्णामिच्छादित चान्दनं वारं वा मणिमादर्श छत्रं वैणवं दण्डमुपानही सनं त्रिककत्संशक. पर्वतजातमखनमभावे कन्जलं वेत्येतान्यासाद्य ग्रामप्रवेशार्थ रथाधन्यतमं वाह- नमपि पानसमीपे यथावकाशं पा संस्थाप्य दादीनि होमोपयुक्तानि पात्राणि पालाशी समिधं चाऽऽसादयेत् । पलाशसमिदासादनात्पूर्व वा प्रामप्रवेशार्थस्यायन्यतमवाहनस्य पात्रसमीपे यथावकाशं वा संस्थापनम् । ततो ब्रह्मवरणादि । पात्रोक्षणकाल उपकृप्तस्य रथाद्यन्यतमवाहनस्यापि मोक्षण कार्यम् । ततो दर्वीनिष्टपनादिव्याहृतिहोमान्तं समानम् । ततो वैशेपिकमधानहोम:-ॐ इमर स्तोममर्हते जातवेदसे स्थमिव समहे मा म- नीपया । भद्रा हि न प्रमतिरस्य ससद्यग्ने सरये मा रिपामा वय तव स्वाहा' इत्या. सादितां पालाशी समिधमादधाति । जातवेदसंऽग्नय इदं० । सूरकारपठित. वादन स्वाहाकारः । व्यस्तव्याहनीनाममिक्रपिः । समस्तव्याहतीनां प्रना- पतिपिः । अनिवायुसूर्यप्रजापतयः क्रमेण देवताः । गायत्र्युष्णिगनुष्टुन्य- .ग. व ग' । २ ग, घ : 'ते ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [समावर्तनप्रयोगः] इत्यः क्रमेण छन्दांसि । समावर्तनवैशेपिकमधानाज्यहोमे विनियोगः । इति स्मृत्वा ताभिश्वतस आज्याहुती हुयात् । " ततः ॐ घ्यायुपं जमदनेः कश्यपस्य व्यायुप यद्देवानां ध्यायपं तन्मे अस्तु यायु. पर स्वाहा । अग्नय इदं. ' इति प्रधानाहुनीदुत्वा, इमं मे घरुणेत्यादिविद नहोम पुण्याहवाचनान्तं कृत्वा प्रजापतिः प्रीयतामिति वदेव । अत्रात्रेतिव. चनं विद्याव्रतस्नानविद्यास्नानयोजयादयो वैकल्पिका एवं स्युः । व्रतमात्र. स्राने तु नित्या एचेत्येतदर्थम् । ततोऽग्ने प्रतपते व्रतमचारिपमित्यादीनां चतुर्णी मन्त्राणां विश्वे देवा ऋषयः । अग्निवायुसूर्यवतपतयः क्रमेण देवताः । यजूंपि । उपस्थाने विनि. योगः । ॐ अग्ने बतपते व्रतमचारिप० राधि' इत्यानिमुपतिष्ठते । 'ॐ वायो तप०' इति वायुम् । ॐ आदित्य प्रत०' इत्यादित्यम् । ॐ व्रतानां बत' इति व्रतपतिम् । इति चतुभिर्मश्चैर्मयोक्का देवता उपस्थायोपनयने स्वीकतानां ब्रह्म चर्याश्रमविहितवतानामुत्सर्ग कुर्यात् । उदु त्यं चित्रमिति द्वयोः सोम ऋपिः। आदित्यो देवता । प्रथमस्य गायत्री। द्वितीयस्य त्रिगुप् । आदित्योपस्थाने विनियोगः । ॐ उदृत्य जातवेदस० सूर्यम्' ॐ चित्रं देवानामुद्गादनीकं ० स्तस्थुपश्च' इति द्वाभ्यामादित्यमुपतिष्ठते । उदुत्तमं वरुण पाशमस्म०च्छ्यायेतिमन्त्रस्य वामदेवो विश्वे देवा वा वरुण एकपदा स्वराड्जगती । उत्तरीयवासोनिधाने विनियोगः । ॐ उदुत्तमं वरुण पाशमस्म. च्छ्याय ' [ इति ] उत्तरीयं वासो निदधाति । ततोऽन्येनाहतेन महता वाससा शरीरं प्रात्य द्विराचम्यावाधयपित्यस्य वामदेवो विश्वे देवा वा वरुण एकपदा स्वराजगती । अन्तरीयवासोनिधाने विनियोगः । ॐ अवाधम वरुण पाशमस्म० च्छ्याय [इति ] अन्तरीयं वासो निदधाति । अन्तरीयं वासो नामाघरीयं कौपीनाच्छादनं वासः। विमध्यममि- त्यस्य वामदेवो विश्वे देवा वा वरुण एकपदा स्वराड्जगती । मेखलानिधाने विनियोगः । ॐ विमध्यम वरुणपाशमस्म ० च्छ्याय ' [इति ] मेखलां विस्रस्य निदधाति । अथा वयमादित्येत्यस्य वामदेवो विश्वे देवा वा वरुणो द्विपदा त्रिष्टुम् । दण्डनिधाने विनियोगः । ॐ अथा वयमा० स्याम' [इति ] दण्ड निदधाति । ततोऽनिनवासोमेखलादण्डानप्सु तूष्णीं पास्यान्तरीयवासोऽथिने ब्रह्म चारिणे दद्यात् ।

·[समावर्तनप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। ततोऽपरेणाग्निं प्राङ्मुख उपविश्य ॐक्षुरो नामासिवधितिस्ते पिता नमस्ते अस्तु मा मा हि सीः' [इति ] क्षुरं संमृशति । तं तूष्णीं वर्ष प्रदायाऽऽसादितासु शीतास्त्रप्स्वासादिता उष्णा अप आनीय ॐ शिवा नो भवथ सस्पृशे' इति ता अपोऽभिमृशति । अभिमर्शन एवायं मत्रः । न तु मिश्रणे । सरस्पृश इति मन्त्र- लिगात् । आप उन्दन्त्वित्यस्य सोम आपो द्विपदा गायत्री । दक्षिणगोदानो- न्दने विनियोगः । ॐ आप उन्दन्तु० वर्चसे ' इति दक्षिणं गोदानमुनत्ति । ओषध इत्यस्य सोम ओपधीरेकपदा गायत्री । दक्षिणगोदान ऊर्ध्वाग्रकुशानि- धाने विनियोगः । ॐ ओषधे त्रायस्वैनम् ' [इति ] दक्षिणगोदानप्रदेश आसा- दितं कुशमूर्वाग्रं निदधाति । स्वधित इत्यस्य सोमः स्वधितिरेकपदा गायत्री । क्षुरनिधाने विनियोगः । ॐ स्वधिते मैनर हि५सी. ' [इति] तदुपर्यासादितं क्षुरं निदधाति । देवरित्यस्य सोमो देवQरेकपदा गायत्री। सकुशकेशवपने विनि- योगः । ॐ देवभूरेतानि प्रक्पे ' [इति ] सकुशान्केशान्वपति । उन्दनादिवप- नान्तं कर्म नापितस्य सामर्थ्यात् । यस्य कस्यचिन्मवविदो ब्राह्मणस्याऽऽचा. यस्य वा तथात्वे । नापितस्य मत्रपउनाधिकारस्तु दोग्धुः सानाय्यदोहनादि- विव वचनसामर्थ्यात् । ततो ॐ यत्क्षरेण मर्चयता सुपेशसा वप्तर्वपसि केशश्मश्रुवर्चया मुख मा न आयुः प्रमोपीः' इति वतारं समीक्षते । ततो वप्ता इमथूपपक्षकेशलोमनखानि क्रमेण शिखां विहाय वपति । वपनकर्ताऽत्र स्नानं कुर्यात् । ततः स्नातकस्य मित्रजनः कश्चिदासादितमानडुइं शकदादाय सत्रोप्तानि श्मश्रवादीनि निधाय, ॐ इदमहममुयामुप्यायणस्य पाप्मानमवगृहामि ' [इति] गोष्ठ उदुम्बरे दर्भस्तम्बे वा गर्त कृत्वा तत्राऽऽनदुहेन शकृत्पिडेन सह तानि प्रक्षिप्य मृदा गर्न प्रपूरयति । अमुप्येत्यस्य स्थाने पष्ठीविभक्त्येकवचनोत्तरश- मंशब्दान्तं व्यावहारिकं नाम ग्राह्यम् । आमुप्यायणस्येत्यस्य स्थाने तु पठचे. कवचनान्तं गोत्रनाम । यथा-इदमई देवदत्तशर्मणो वासिष्ठस्य पाप्मानमव- गृहामीति । अथ सातका करञ्जकल्कााद्वर्तनेन शरीरमलं दूरीकृत्य ॐ अनायाय व्यूहध्वं दीर्घायुत्वाय व्यूहध्व ब्रह्मवर्चसाय व्यूहध्व दीर्घायुरहमन्नादो ब्रह्मवर्चसी भूयासम् । [इति ] आसादितेनौदुम्मरेण काष्ठेन दन्ताशोधयेत् । ततो द्वादश गण्डूपां- स्नूपर्णी कुर्याद । तत आचार्योऽन्यो वा, आपो हि ठेति मघनयस्यामिविधे देवा वाऽऽपो गायत्री । हिरण्यवर्णा इति मत्रचतुष्टयस्यामिरापत्रिष्टुप् । परमा- ·३७६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- सिमावर्तनप्रयोगः] नानुपाकमप्राणां मनापतिपिः । पवमानमुपर्जनादयो लिङ्गोक्तास्तचन्मत्र- देवताः । गायत्र्यादीनि च्छन्दांसि । नापने विनियोगः । आपो हिठा मयो. भुव इति तिसभिहिरण्यवर्णाः शुचयः पारका इति चतमभिः पवमानः सुव- र्जन इत्येतेनानुवाकैन चोष्णशीताभिरद्भिः स्नापयति । प्रेरणमानमाचार्यकर्टक मन्त्रोचारणपूर्वक मानं तु स्नातककर्तृकमेव चा। तत्तन्मत्रसमुदायान्ते पवमानानु- वाकान्ते वा सानम् । केचित्तु मतिमत्रं स्नानमिच्छन्ति । तन्न । होमन्यतिरि- क्तसंख्यायुक्तकर्मविधौ ‘ एकमन्त्राणि कर्माणि ' इति परिमापाया अप्रवृत्तः । पवमानानुवाके संख्यायुक्तत्वाभावेऽपि पवमानः सुवर्नन इति चैतेनानुगाकेने- त्यनेन कृत्स्नस्यानुवाकस्यैव करणत्वस्योक्तेर्न प्रत्ये मत्राणां करणतेति द्रष्टव्यम् । ततो द्विराचम्य तूष्णी लौकिकं वासः परिधाय द्विराचम्य कटिसूत्रं कौपीनं च विस्रस्य प्रज्ञातं निधायाऽऽसादितं चन्दनपिष्टं जलेनाभ्युक्ष्य तेन पाणी मलिप्य 'ॐ नमो ग्रहाय चाभिग्रहाय च नमः शाकजनभाम्या नमस्ताम्यो देवताभ्यो या अभिग्राहिणीः ' [इति ] देवेभ्यः प्राचीन नमस्काराञ्जलिं करोति । अप्सरामु यो गन्धो गन्धर्वेषु च यद्यशः । दैव्यो यो मानुपो गन्धः स मामाविशतादिह " || [इति ] तेनाञ्जलिना मुखमारभ्यानुलोममात्मानं लिम्पति । तत आसादित अहते वाससी जलेनाभ्युक्ष्य परिहितं पूर्व वासः परित्य- ज्याऽऽसादितयोसिसोमध्य एकं वास आदाय प्रदक्षिणं संवेष्ट्य 'ॐ सोमस्य तनू. रसि तनुव मे पाहि वा मा तनूराविश शिवा मा तनूराविश' इति प्रदक्षिणं वेष्टित चासो नीविकल्पनादिप्रकारेण परिदधाति । ततो द्विराचम्य तेनैव मत्रेणोत्तरी- यसज्ञक वासः परिदधाति । ततो द्विराचम्य प्रज्ञातं निहितं कटिसूत्रं कौपीनं चाप्मु प्रक्षिपेत् । अत ऊर्ध्व कटिसूत्रकौपीनधारणं न कार्यम् । अथापरेणाग्निं प्राङ्मुख उपविश्याऽऽसादितं चान्दनं वादरं वा सुवर्णाभि. च्छादितं मणिमासादिते कुण्डले चाऽऽदाय दर्भेण प्रवध्यानी धारयन्- "ॐ आयुष्य वर्चस्य५ रायस्पोषमौद्भिदम् । इद५ हिरण्यमायुपे वर्चसे जैत्रायाऽऽविशता मार स्वाहा । ॐ उच्चैर्वानि पृतनासाहर सभासाह धननयम् । सर्वा समग्रा ऋद्धयो हिरण्येऽस्मिन्समाभूत स्वाहा 1ॐ शुनमहर हिरण्यस्य पितुरिव नामाग्रभिपम् । त मा हिर । , ·. [समावर्तनप्रयोगः] संस्काररत्नमाला। ३७७ ण्यवर्चस करोतु पुरुषु प्रिय ब्रह्मवर्चसिन मा करोतु स्वाहा । ॐ प्रिय मा कुरु देवेषु प्रिय मा ब्रह्मणि कुरु । प्रिय विश्येपु शूद्रेष प्रिय मा कुरु राजसु स्वाहा । ॐ इयमोपधे नायमाणा सहमाना सरस्वती 1 मा मा हिरण्यवर्चस करोतु पुरुष प्रिय ब्रह्मवर्चसिन मा करोतु स्वाहा इति पूर्वावशेपितेनाऽऽज्येन दा पञ्चभिर्मवैस्तदुपर्यभिजुहोति । हिरण्या- येदमिति त्यागः । अन्त्यस्यौपच्या इदमिति वा त्यागः। नानानेः परिपेको मणिकुण्डलसंस्कारत्वात् । तत एतैरेव पञ्चभिर्मः स्वाहाकाररहितः सर्वान्ते मणिकुण्डले च सहैव त्रिः प्रदक्षिणमुपाने सम्यक्मक्षालयति सकृन्मत्रौदस्तूष्णीम् । ॐ विरान च स्वरान चाभिष्टीर्या च नो गृहे । लक्ष्मी राष्ट्रस्य या मुखे तया मा सरसृनामसि' [इति] दक्षिणे कर्णे दक्षिणं कुण्डलं प्रतिमुञ्चति । ॐ स्तुभिष्ट्वाऽऽर्तवैरायुपे वर्चसे सवत्स- रस्य धायसा तेन सन्ननुगृहासि' [इति ] दक्षिणकर्णस्थं कुण्डलं यथा न पतति तथाऽपिदधाति । ' ॐ विरान च खराज चाभिष्टोर्या च नो गृहे । लक्ष्मी राष्टस्य या मुखे तया मा ससृजामसि ' [इति] वामे कर्ण उत्तरं कुण्डलं प्रतिमुञ्चति । ॐ स्तुभिष्टाऽऽतवैरायुषे वर्चसे सवत्सरस्य धायसा तेन सन्ननुगृह्णासि ' [इति] सव्य- कर्णस्यं कुण्डलं पूर्ववदपिदधाति । अत्र काण्डानुसमय एव सयुक्तानि त्वेका. पवर्गाणि' इतिसूत्रात् । ॐ इयमोपधे त्रायमाणा सहमाना सरस्वती ।सा मा हिरण्यव. र्चस करोतु पुरुष प्रिय ब्रह्मवासिन मा करोवपाशोऽसि ' इति ग्रीवायामभिहोमसं. स्कृतं मणि बध्नाति । 'ॐ शुभिके शुभमारोह शोमयन्ती मुख मम । मुख च मम शोभय भूयास च भग कुरु । यामाहरजमदग्नि श्रद्धाथै कामायास्य इमा ता प्रतिमु. शेऽह भगेन सह वर्चता' [ इति ] द्वाभ्यामासादितां सनं धारयति । ॐ यदा. अन ककुद जात५ हिमवत उपरि । तेन वामान्जेऽह भगेन सह वर्चसा मयि पर्वतपू- रुपम् । इत्यासादितेनाजनेन द्वाभ्या हस्ताभ्यां युगपदक्षिणी अनक्ति । तेन चामिति द्विवचनलिङ्गात् । केचित्तु यदाजनमितिमत्रेण दक्षिणेन हस्तेन सन्य मनक्ति । एतेनैव मन्त्रेण दक्षिणम् । सव्यस्याक्ष्णः पूर्वमञ्जनं 'सव्य हि पूर्व मनुष्या आजते' इतिश्रुतिसिद्धमिति वदन्ति । तेपा द्विवचनलिङ्गविरोधः स्फुट एव ! यन्मे मन इत्यस्य सोम आदर्शोऽनुष्टुप् । आदर्श आत्मावेक्षणे विनि- योगः। ॐ यन्मे मन परागत यद्वा में अपरागतम् । राज्ञा सोमेन तद्वयमस्मासु धार• यामति' इत्यात्मानमादर्शेऽवेक्षते । भानुवार आदर्शवेक्षणनिषेध एतस्य 1 पढ के शोभा ४८ ·३७८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [समावर्तनप्रयोग.] (रथाश्वयोरुपर्यारोहणम्) वैधत्वान्न प्रवर्तते प्रयाणकालिकादर्शावेक्षणवत् । देवस्य त्वेत्यस्य मवस्य वाम- देवः प्रजापतिर्वा सविता यजुः । वैणपदण्डनतिग्रहणे विनियोगः । ॐ देवस्य त्वा सवितु प्रसवेऽश्विनो हुभ्या पूष्णो हस्ताम्या प्रतिगृह्णामि' इत्यासादितं वैणवं दण्डं प्रतिगृह्णाति । अर्थादन्यो यः कश्चन दण्डप्रदाता। 'ॐ इन्द्रस्य वज्रोऽ. स्यश्विनौ. मा पातम् ' [ इति ] सन्मन्त्रमुक्त्वा तमूर्ध्व दण्डं सोदकेन हस्तेन त्रिरुन्मार्टि । उच्छब्देनैपोर्ध्वपार्जनसिद्धौ पुनरूर्वग्रहणं दण्डविशेषणार्थम् । एवं चोर्ध्व दण्डं धृत्योर्ध्व माहीत्यर्थः सिद्धो भवति । सोदकेन हस्तेनोन्मा- जनं तु ॐ विष्णोर्मनसा पूते स्थ इत्यद्भिरुन्मार्टि ' इत्येतत्सूऽद्भिरिति विधानं सर्वनोन्मार्जनमेवोदकैरनुमार्जनादिकं तु केवलेन हस्तेनेति पैजयन्तीकत- व्याख्यानात् । पवित्रयोरनुमार्जनं तु वचनादद्भिः। ततः 'ॐ वेगवेजयास्मविपतस्तस्करान्सरीमृगान्धापदाव्रक्षासि पिशाचापौरुषेया - यान्नो दण्ड रस विश्वस्माद्भयादा सर्वतो नहि तस्कराननग्नः सर्ववृक्षेषु जायसे त्वर सपनहा नहि शत्रुगणान्सर्वान्समन्त मघवानिव ' [इति ] सकृन्मवमुक्त्वा शिरस उपरि प्रदक्षिणं दण्डं त्रिर्धामयति । ॐ प्रतिष्ठे स्थो देवते मामा सताप्तम् [इति] उपविष्ट एवोपानहौ युगपदध्यवरोहति । सकृदेव मन्त्री द्विवचनलिङ्गाद । युगप- दध्यवरोहणासंभो मघात्तिरनायत्या । द्विवचनं तूपरवाहुत्ववद्यथाकथंचिन्ने- यम् । अवापि सकृदेव वा मन्त्रः। ॐ प्रजापते शरणमसि ब्रह्मणउदि । इति च्छ प्रतिगृह्णाति । अत्राप्यर्थादन्यो यः कश्चन प्रदाता । ॐ यो मे दण्डः परा• पतद्विहायतोऽधि भूम्याम् । इम त पुनराददेऽयमायुपे च बलाय च ' इति दण्डं पुन• रादत्ते यदि गृहीतो इस्तात्पतेत् । इदं च दण्डधारणं यावनीवं मधुपर्कसमा- प्त्यन्तं वाऽऽवश्यकम् । अथोपवलसमन्येनाऽऽनीतं रथम हस्तिनं वाऽऽरुह्य ग्राम प्रविशति । -ॐ रयतरमसि वामदेव्यमसि वृहदस्यको न्यङ्कावभितो रथ यो ध्वान्नं वाताग्रमनुसुचरन्ती दूरेहेतिरिन्द्रिया-पतनी ते नोऽसय पप्रय पारयन्तु । अय वामश्विना रयो मा दु ख मा सुखे रिपत् । अरिष्टः स्वस्ति गच्छतु विविघ्ननभिदासत. । इह धृतिरिह विधृतिरिह रम- ताम् " इति रथारोहणमत्रः। "ॐ अधोऽसि योऽसि मयोऽस्यत्सोऽप्ति नरोऽस्याऽसि सतिरति वाग्यप्ति वृषाऽसि नृमणा असि ययुर्नामासि"। इसकादशभिरचनामात्ममग्रवारोहणम् । . - ·[समावर्तनप्रयोग.] संस्काररत्नमाला। ( मधुपर्कप्रयोग) "ॐ इन्द्रस्य त्वा वजेणाम्युपविशामि वह कालं वह श्रियं माऽभिवह हस्त्यसि हस्तियशसमसि हस्तिवर्चसमाति हलियशसि(सी) हस्तिवर्चसी भूयासम् " । इतिमन्त्रेण हत्यारोहणम् । यदा गोष्ठे कर्म तदा रात्रिपर्यन्तं तत्रैव स्थित्वा रथाद्यन्यतमं वाहनमारुह्य ग्रामं प्रविशेत् । यदा तु गृहे कर्म तदा स्थाद्यन्यतमं यानमारुह्य तदानीमेव यत्र पूजां करिष्यन्तो भवन्ति तत्र गच्छेत् । यदि तु गृह एव पूजाकर्ता तदा वाहना- रोहणाभावः । सूर्यदर्शनप्रतिपेयो गोष्ठकरणपक्ष एव । तत:-ॐ सरस्रवन्तु दिशो मयि समागच्छन्तु सूनृताः सर्वे कामा अभियन्तु न. प्रिया अभिनवन्तु नः प्रियाः' इति सकृन्मत्रमुक्त्वा दिश उपतिष्ठते । ततो यत्र पूनों करिष्यन्तो भवन्ति तत्र गच्छति । गच्छन्नेव वा ॐ यशोऽसि यशोऽह त्वयि भूयाप्तममुकशर्मन् ' [इति यः पूनां करिष्यन्भवति तमाभिमुख्येन समीपं गच्छन्यानादवरुवानवरुह्य वा सम्यगीक्षते । अथ मधुपर्कः। पूजकः समावर्तनदिने स्वगृहं प्रत्यागताय स्नातकाय शयनासनादिमदावा- सस्थानं कल्पयित्वा कृतयानावरोहण पूज्यं माङ्मुखमुपवेश्य नियतसंख्यदर्भमयं कूर्च प्रकल्प्य पाद्यार्था अपो हसीयसि पाने सभृत्य महत्तरेण पात्रेणापिद. ध्यात् । एवमर्थािनामाचमनार्थानां च पृथक्पात्रयोः संभरणमपिधानं च । नात्र कांस्यपाननियमः। ततो हसीयसि कांस्यपात्रे दध्यानीय मध्यानयति । ततो घृतमिति त्रितं मधुपर्क कृत्वा मेहत्तरेण पिधाय सूत्रेणाऽऽवेष्टयेत् । दधि मधु घृतमापः सक्तव इति पाडो वा । अस्मिन्पक्षे दध्यादीनां मिश्रणे नास्ति क्रमः । धृतं स्वन्तत एवाभिधारणरूपत्वात् । पातपक्षेऽपि हसीयस्यानयनं वर्षीयसाऽपि- धानं च कृत्वा सूरवेष्टनं कार्यम् । विकृत्पातयोरसंभवे मधुसंभवे मधुसंसृष्टो मधुपर्कः । पयो वा मधुसंसृष्टमभाव उदकमितिधर्मसूत्रोक्तप्रकारेण वा प्रकल्पपेत् । ततो गां वस्त्रं यज्ञोपवीतदयं यथाविभवमाभरणानि माल्यादीनि चोपक- १२. 'मनीया । रा. 'मनीयानां । २ ग. प. उ. वपायसा । ३ क. स. 'समृ।

·२८० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिवा [मधुपर्कप्रयोगः] ल्पयेत् । सति संभव उदीचीनप्रतिपीवणमेरकासनं बहुगुणमुत्तरदशवाससाऽऽ- च्छादितं पूज्यस्योपवेशनार्थ कल्पयति । एतदासनकल्पनं गृहस्य मध्ये गृह- स्यैशानभागे प्रागग्रान्दर्भानास्तीर्य तेषु द्रव्याणामासादनम् । यावन्तः पूज्यास्तावन्त्यासनादीनि । प्रतिपात्रमेकैका कुर्च आसादनार्थम् । पात्रपदा- नकाले पात्रस्याधस्तादुपरिष्टाञ्च परिग्रहणार्थ द्वौ कूचौं । एतौ च सर्वपात्राौँ । अयं च बौधायनोक्तो विशेषः । वस्त्रकुण्डलसगादिदानमपि वौधायनीयमेव । पूजकः पूज्यस्प दक्षिण उदमुख उपविश्याऽऽचम्प प्राणानायम्य देशकाली संकीर्त्य, इमं स्नातकं मधुपर्केण पूजयिष्य इति संकल्पं कुर्यात् । उक्तकूर्चादि- द्रव्यमातेन सहाऽऽदातुरभिमायानुकूलो भूत्वोचैर्भूतया वाचक माहेति प्रदाने विधिः। पूजक:-ॐ अर्घ इति त्रिः सकृद्वा पूज्यं माह । कुरुतेति पूज्यः । पूजकः ॐ कूर्च इति त्रिः सकृद्वा माह । पूज्य:--मुकूर्च इत्युक्त्वा हस्ताभ्यां प्रतिगृह्य "ॐ राष्ट्रभृदस्याचार्यासन्दी मा त्वद्योपम् " इत्युदगग्रे कूर्चे प्राङ्मुख उपविशेत् । ततः पूजक:-ॐ पाद्यमिति त्रिः सदा माह। मुपाद्यमिति पूज्यः । ततः पूजस्य दासो वा दासी वा तदीयवाह्मणो वा पूज्यस्य पादौ मक्षालयति । तत्र ब्राह्मणो दक्षिणं पादमग्रे प्रक्षाल्य सव्यं प्रक्षालयति । क्षत्रियवैश्ययोस्त्वनियमः। दासो दासी वा चेत्सव्यमेवाग्रे ततो दक्षिणम् । अत्र स्मात द्विराचमनम् । योऽस्य पादौ मक्षालयतीत्यनेन प्रक्षालने कत्रनियमः मदर्यते । तेन ब्राह्मणकर्तृकमपि प्रक्षालनं भवति न तु शुद्रः शूद्रा वेति द्वयोरेव कर्तृत्वं नियतमिति सिद्धं भवति । मक्षालपितृहस्ताभिमर्शनविधानेनेदमप्यवगम्यते प्रक्षालनमन्यकर्तृकमेवेति । ततः पूजक:- ॐ विरानो दोहोऽसि मयि दोहः पद्यायै विरानः इति प्रक्षाल- पितुर्हस्तावभिमृशति । - ॐ मयि तेन इन्द्रियं वीर्यमायुः कीतिर्वचों यशो वलम्' [इति ] भात्मानं मत्यभिमृश्याप उपस्पृशेत् । ततः पूनकोऽा अपो गन्धमाल्यवस्त्रयज्ञोपवीतद्वपालंकरणसहिता गृहीत्वा, ओम_मिति त्रिः सदा माह । पूज्य:-स्वयमित्युक्त्वा ॐ आ मा गन्यशसा समृन तेजसा वर्चसा पयसा च तं मा कुरु प्रियं प्रनानामधिपति पशूनाम् ' [इति] गन्धमाल्यवस्खयनोपवीतदयालंकरणसहितमअलौ पूजकेन किंचिनिनीयमान. मोदकं प्रतिगृहाति। तन आत्मानं गन्धमाल्यवसकुण्डलस्रगादिभिरलंकृत्यावशिष्टमय॑जलं पूज' काप पदाय ॐसमुद्रं यः प्रहिणोमिः मत्पयः [इति] तज्जलं पूजकेन निनीयमानम. नुमत्रयते । गन्धादीनामयजलेन सह दाने बांधायनसूत्रमूलिका मातृदत्तोक्तिः, 1.प. 'कस्तासो । १२. रा. वा। - ·[मधुपर्कप्रयोगः संस्काररत्नमाला। ३८१ रुद्रस्कन्धभाष्यकारोक्तिश्च मूलम् । ततः पूजक:-'ओमाचमनीयमिति त्रिः सकता माह । पूज्यः स्वाचमनीयमित्युक्त्वा, अमृतोपस्तरणमसीत्यस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिपदो जलं यजुः । आचमने विनियोगः । ॐ अमृतोपस्तरणमसि' [इति ] पूजकदत्तजलार्धेनाऽऽचामति । नात्र शुद्धाचमनम् । पूजक: मधु- पर्क इति त्रिः सकृद्वा प्राह । पूज्यः-सुमधुपर्क इत्युक्त्वा देवस्य त्वेत्यस्य प्रजापतिः सविता यजुः । मधुपर्कमतिग्रहणे विनियोगः । ॐ देवस्य त्वा सवितु प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्या पूष्णो हस्ताम्या प्रतिगृह्णामि' [इति ] आकाशवताऽञ्ज- लिना प्रतिगृह्य 'ॐ पृथिव्यास्त्वा नामौ सादयामीडाया पदे ' [इति ] तं भूमौ प्रतिष्ठाप्य 'ॐ यन्मधुनो मधव्य परममन्नाधर रूप तेनाह मधुनो मघव्येन परमेण रूपेण परमो मधव्योऽन्नादो भूयासम् ' [इति ] अङ्गुष्ठेनोपंमध्यमयोपकनिष्ठिकया चाङ्गुल्या मधुपर्कमालोडयति सकृन्मत्रेण द्विस्तूष्णीम् । 'ॐ तेजसे त्वा श्रियै यशसे बलायान्नाधाय प्राश्नामि ' [इति ] मन्त्रावृत्याऽङ्गुष्ठेनोपैमध्यमयोपकनिष्ठिकया चाहुल्या त्रिमधुपर्क प्राश्नाति । इस्तं प्रक्षाल्य रातय उच्छिष्टं प्रयच्छति । तदभावे सर्व प्राश्नीयात् । लोकविद्विष्टत्वादिदानी सर्वस्यैव प्राशनम् । ततोऽमृतापिधानमसीत्यस्य याज्ञिक्यो देवता उपनिपदो जलं यजुः । आचमने विनियोगः । ॐ अमृतापिधानमसि' [इति ] सर्वेण पूर्वाचमनशिष्टज- लेनाऽऽचामति । ततो मुख हस्तं च प्रक्षाल्य स्मार्तमाचमनं लौकिकालेन । ततः पूजक:- ॐ गौरितित्रिः सकृद्वा माहापूज्यः-सुगौरित्युक्त्वा ॐगौधनुर्भव्या माता रुद्राणा दुहिता वसूनार स्वसाऽऽदित्यानाममृतस्य नाभि । प्रणुवोच चिकितुपे जनाय मा गामनागामदिति वधिष्ट । पिवतूदक तृणान्यत्तु । ओमुत्सृजत' इति पठित्वा तामु. त्यजेत् । मलिङ्गागौरत्र रूपेव । तस्या हननपक्षे 'ॐ गौरस्यपहतपाप्माऽप पाप्मान जहि मम चामुष्य च हत मे द्विषन्तर हतो मे द्विपन्कुरुत ' इति पठित्वा परिचा- रकैः संस्कृतं तन्मांसं भुञ्जीयात् । उत्सर्गपक्षेऽन्येनानिपिद्धेन मासेन । कलौ गोवधस्य निपिद्धत्यादुत्सर्ग एवं कर्तव्यः । अन्यमासाशनमपि न भवति । तस्यापि कलौ निपिद्धत्वात् । मासस्थाने मापसहितमनं देयम् । पूजको माप- सहितमन्न संस्कृत्य सिद्धेऽन्न ॐ भूतमिति नि:सदा पाह! पूज्य: -तत्सुभूत विराउन्न तमा क्षयि तन्मेऽशीय तन्म ऊन धात्तत्मभूतम् ' इति पठित्वा ब्राह्मणा- भोजयतेति प्रत्याह । तत्र ब्राह्मणाश्चत्वारो नानागोत्राः। 'चतुरो नानागोत्रा- ब्राह्मणान्भोजयतेत्येव ब्रूयात् । इति वौधायनोक्तेः । ततः पूजको ब्राह्मणभुक्त- शिष्टमन्नं स्नातकाय ददाति । पूज्य:-ॐ द्यौस्ते ददातु पृथिवी प्रतिगृह्णातु पृथिवी । १ ग घ मानम् । ३५ ह पक । ३ ग घ ड प ।

·३८२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [मधुपर्व प्रयोगः] ते ददातु प्राणः प्रतिगृह्णातु प्राणत्त्वाऽश्नातु प्राणः तिवा' इति पूजकेन दत्तमन्नं प्रविगृह्णाति। इन्दानी म इत्यस्य सोम इन्द्राग्न्यादयोऽनुप् । अन्नाशने विनियोगः । ॐ इन्द्रानो मे वर्चः कृणुता वर्च सोमो बृहस्पति । वर्षों मे विश्वे देवा वर्षो मे धत्त- मश्विना' [इति ] यावत्कामं मानाति । यदि पाने शेपो भवेचदा तं रातये मयच्छेनिखनेद्वा । कलौ रातय उच्छिष्टदानस्य लोकहितत्वाग्निखननमेव । ततो मुखादिकं प्रक्षाल्य द्विवारमाचामेत् । अत्र वा गन्धादीनां दानम् । भुक्तवद्भ्यो वस्त्रयुगानि(णि) कुण्डलयुगानि स्रगलंकरणमिति च दद्यादेकपनं पष्ठौ. ही च दद्यादित्येके । प्राङ्मधुपर्कादलंकरणमेके समामनन्तीति चौधायनोक्तम् । इदमुपलक्षणं गन्धादीनाम् । एकधनं मुख्यं धनम् । पष्ठीही चतुर्वी प्रथमम- सूना गौः । पूर्वत्र गन्धमाल्यादिदानप्रतिपेधमुक्त्वोक्तं देवनातेनापि, तान्युप- रते कर्मणि दातव्यानीति । उपरते समाप्ते मधुपर्काख्ये कर्मणि सतीत्यर्थः । भोजनान्तो हि मधुपर्कः । अनेनैव प्रकारेणीवगाचार्य श्वशुरवैपायादिन्यो मधुपर्कदानम् । यं राति मदधीनः स्यादिति यः कामयेव स स्वयं भुक्त्वाऽऽ. चम्य तस्य व्रतोच्छिष्टस्य(,) भुक्तवत आचान्तस्य रातेर्दक्षिणं हस्तं गृह्णाति ॐ यस्मिन्भूत च भव्य च सर्वे लोका इह श्रिताः । तेन त्वाऽह प्रतिगृह्णामि त्वामह ब्रह्मणा त्वामह गृह्णाम्यसौ' इति मन्त्रेण । अवासावित्यत्र राते नो ग्रहणम् । इदं च हस्तग्रहणं काम्पं कामयेनेति वचनात् । ततः स्वातका कल्पिते तस्मिन्नावसथे रात्रिश्चेस्थित्या स्वगृहं गच्छेत् । यदा तु पिताऽध्यापयिता ग्रामादहिनद्यादौ शहादूरस्थे गोठे वा चेत्नानं तदा छत्रधारणान्तकर्मानन्तरं स्थाधन्यतम यानमारुह्य पिवगृहमागच्छेत् । पिनति. रिक्तेऽध्यापयितरि तु तगृहे स्नानं कृत्वा रथाधन्यत्तमं यानमारुह्य पितगृहं गन्त- व्यम् । पिनाऽपि स्नातकस्य पुत्रस्य स्वगृहागमने मधुपर्कपूजा कार्या । पिता मधुपर्केगाईयेदिति मनुवचनाद । एवमन्यैरपि स्नातकस्य मधुपर्कपूना कार्या। यदिदं यानारोहणं दिशामुपस्थानं पूजकनिरीक्षणं च समन्त्रमुक्तं तत्समावर्त- नाइत्वात्स्नातकस्यैव भवति नर्सिगादीनाम् । अत एवाऽऽचार्येण पूजकनि- रीक्षणोत्तरं कर्मान्तराधिकारार्थोऽधशब्दः प्रयुक्तः। ततः स्नातको ब्राह्मणभोजनं भूयसीदक्षिणादानं च विधाय कर्मसागुण्पाय विष्णं संस्मृत्य कर्मेश्वरायार्पयेत् ।

·(मधुपर्कद्वैविध्यम्] संस्काररत्नमाला। ३८३ (मधुपर्कयोग्या) अथ मधुपर्कविषये किंचिदुच्यते । मधुपर्को द्विविधः । गोसहितस्तद्रहितश्च । तत्र गोसहितो वेदाध्याय्याचा- र्यादीनाम्। तत्रेदं धर्मसूत्रम् ' गोमधुपर्काो वेदाध्याय्याचार्य ऋविक्स्नातकः श्वशुरो रामा वा धर्मयुक्तः' इति । गौश्व मधुपर्कश्च गोमधुपको ताभ्याम) योग्य इत्यर्थः । एतादृशे समासे मधुपर्कान्तर्गतगोरपेक्षयाऽधिका गौया भवति । वेदाध्यायी- त्याचार्यादिविशेषणम् । यद्याचार्यादयः कृत्स्नवेदाध्यायिनस्तदैव मधुपर्काद- धिका गौर्देया नान्यदेति । एतेन ज्ञायते वेदैकदेशाध्यायिनोऽप्याचार्यादयः स्युस्तेऽपि केवलेन मधुपर्केण पूज्या एवेति । अथवा गया युक्तो मधुपर्को गोमधुपर्क इत्येवं समासः । मधुपर्कश्चात्र मुख्य- वृत्या मधुपर्कप्रदानान्तः । अस्मिन्पक्षे मधुपर्कान्तर्गतगोरप्यभावः । अधिकगो- दानाभावस्तु सुतराम् । अन्यश्च धर्मसूत्रे विशेष:--' आचार्यायविजे स्नातकाय श्वशुराय राज्ञ इति परिसंवत्सरादुपतिष्ठन्यो गौमधुपर्कश्च ' इति । पूर्वोक्तविशे- पणविशिष्टानामाचार्यादीनां संवत्सरोत्तरं प्राप्तानामेतेषां गोयुक्तमधुपर्केण पूजा कार्येत्यर्थः । अनेन सूत्रेणावधिप्रदर्शनं क्रियते । विद्यानातकविद्याव- तस्नातकाभ्यामेव गौर्देया न केवलव्रतस्नातकाय । उत्तरसूत्रादिदं ज्ञायते- पूर्वसूत्रे धर्मोपदेतृत्वादिधर्मसंपत्तिप्रयुक्तो मधुपर्क इति । तत्र धर्मोपदेष्टुर्मधुपर्क उपनयनोत्तरमृत्विजो वरणोत्तरं स्नातकस्य समावर्तनान्ते श्वशुरस्य देवकोत्था- पनान्ते राज्ञोऽभिपेकान्त इति द्रष्टव्यम् । प्रतिनिमित्वं नैमित्तिकमितिन्यायात् , ऋत्विजो वृत्वा मधुपर्कमाहरेदित्याश्वलायनसूत्रात्पुनः पुनर्यज्ञ इति च्छन्दो- गसूत्राच प्रतियशं संवत्सरोत्तरं देवभूतपितृभूतानामृविजां कर्मव्यतिरिक्त- काल उपस्थितिः संभवति न मनुष्यभूतानां कर्मव्यतिरिक्तकाल एतेपामृत्वि. पत्वासंभवात् । अन्यानपि मधुपर्काहींनाह जापालि:- विवाह्यमुलिन चैव श्रोत्रियं गृहमागतम् । अर्हयेन्मधुपर्केण स्नातक प्रियमेव च " इति !] चौधायनोऽपि-" अथैतेऽा विश्वशुरपितृव्यमातुलाचार्या राना स्नातकः प्रियागतोऽतिथिरिति सवत्सरं पर्यागतेभ्य एतेभ्य एव कुर्याद्विवाहे वरायाधविग्म्यः कर्मणि कर्मणि ददाति " इति । अा अाह मधुपर्कपूजार्हा इति यावत् । पितृव्यमातुलविवामिया- " १ घ. प्रियो वरोऽति।

·নানা# . - भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [अत्यातुरसमावर्तनम्] तिथीनां मूत्र इतिशब्देन संग्रहो द्रष्टव्यः । विवाह्यस्य तु केवलं मधुपर्क एव न तु गौरधिका । ऋत्विग्भ्यो देयानां गो संख्याविशेप उक्तो पौधायनगृह्य-- हविग्म्यो गा प्राहेका होत्रकेभ्यः सर्वेभ्यो वैका विभवात् । इति । उत्सर्गपक्षे विशेष उक्तस्तेनैव-" तत्यामुत्सृष्टाया मेपमज वाऽऽलभत आर- ण्येन वा मासेन न त्वेवामासोऽर्घः स्यादशती मापानम् ' इति । अन्यच्च तेनैवोक्तं- महयेहविजमाचार्य चाऽऽस्मान वा एप महपति यः स्वमृत्विज्ञमाचार्य च महयति ' इति । महयति पूजयतीत्यर्थः। अथात्यातुरस्य समावर्तनानुकल्पः । तत्राऽऽपस्तम्ब:--' अथैतदपर तूप्णीमेव तीर्थे मात्वा तूष्णी समिधमादधाति । इति । व्याख्यातमेतत्सुदर्शनेन—“अथापरमेतद्विधानमुच्यत इति शेषः । तीर्थे पुण्यनयादौ । समिधं पालाशीम् । एवकाराचास्मिन्विधौ नान्यत्किचिदनु- हेयम्" इति । प्रयोगस्तु-ब्रह्मचारिलिङ्गानि मेखलादीनि त्यक्त्वा तीर्थे तूष्णीं सात्वा वासो. न्तरपरिधानादि कृत्वा श्रोत्रियागारादनिमाहृत्य यत्र क चामिं विधिनीपसमा. धाय तर प्रजापति मनसा ध्यायंस्तूष्णीमेव समिधमादधाति । केराश्मश्रुवपना- दिकमन्पदप्पविरोधि तूप्णीमेव कर्तव्यमिति । अन क्रमः- सकल्प्य मेखला. दीनि त्यक्त्वा वपनं ततस्तीर्थे स्नानमिति । परिधानादीत्यादिपदेन द्विराचमनं तिलकधारणं च । वपनादिकमित्यादिपदेन नखनिकृन्तनमिति । समावर्तनस्य फलमाहाऽऽश्वलायन:- महाभूत स्नातको भवतीति विज्ञायते । इति । स्नातको हि महद्भूतं श्रूयते । कथं पुनः सातकस्य महत्वम् । उच्यते-"देवश्चापि मनुष्यैश्च तिर्ययोनिभिरेव च । गृहस्थ. सेव्यते यस्मात्तस्माग्येष्ठो गृहाश्रमी" इति स्मृतेः॥ य. स्नातकः स भवति महाभूतम् ॥ इति श्रुविरपि । स्मृत्पन्तरं च " पृथिव्यादिपञ्चकवदुपकारान्करोति यत् । देवा मनुष्या. पितर. सई चैन समाश्रिताः ॥ विद्या विद्यार्थिनवापि शिष्याः गुपवस्तथा । आहाहं वेदविज्ञान पूर्वमन्वादयोऽपि च ॥

·" [सक्षेपेण स्नातकधर्मा] संस्काररत्नमाला। स्नातकस्यैव माहात्म्य महाभूतमय यते । यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तव. । तथा गृहस्थमाश्रित्य सर्वे नीवन्ति भिभुका इति ॥ इति सस्काररत्नमालायां समावर्तनसस्कारप्रयोगः । इत्योकोपाहश्रीमत्साग्निचिद्वाजपेयपोण्डरीकयाजिसर्वतोमुखया- जिगणेशदीक्षिततनूजभट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितायां सत्यापाढहिरण्यकेशिस्मार्तसंस्काररत्नमा- लायां नवम प्रकरणम् ॥ ९॥ अथ दशम प्रकरणम्। . .. अथ संक्षेपेण स्नातकधर्माः। तत्रेदं धर्मसूत्रम्-" माल्यालिप्तमुख उपलिप्सकेशमचरक्तोऽम्यतो वेटिन्यप- वेष्टिनी काश्युक्युपानही पादुकी" इति । माली माल्यवान् । आलिप्तमुखश्चन्दनादिना । मुखग्रहणमुपलक्षणम् । मुखमग्रे घामणोऽनुलिम्पेत् ' इत्यापलायनोक्तेः । सुगन्धिभिश्चन्दनादिभिर्द्र- व्यैरुपलिप्तानि सस्कृतानि केशश्मथूणि यस्य स उपलिप्तकैशश्मथुः । अतोऽ. अनेनाणोः। अभ्यक्तस्तैलेनाङ्गेपु । वेष्टिनी वेष्टितशिराः । कटिमदेशो द्वितीयेन वाससा वेष्टितो यस्य साऽपवेष्टिनी । कञ्चकमेव काचुक तद्वान्का. शुकी । उपानद्वानुपानही । पादुके दारुमये पादरक्षणे तद्वान्पादुकी । एवं. भूतो भोदित्यर्थ इति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । अत्र यत्पादुकारोहणमुक्त तज्जीवत्पितकस्य ज्येष्ठधातृमतश्च निपिदम् । पादुके चोत्तरीय च तनन्या रौप्य पारणम् । न जीवरिपतृक कुर्याजज्येष्ठे भ्रातरि जीपति " इति स्मृत्यन्तरवचनात् । अन्यच्च धर्मसूत्र-" सर्वानागावामसि वर्जयेत्कृष्ण च स्वाभा- विकमन्दासि वासो वसीताप्रकृष्ट च शफिविपये " इति । सर्वान्कसम्भादीवागावाससि वर्जयेत् । न केनचिद्रक्त वासो विभूयात् । " ·३८६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- स्निातकधर्मा] स्वाभाविक स्वभावतः कृष्णं कम्बलादि तदपि न वप्तीत । उद्भासनशील. मुद्भासि तदन्यदनूझासि । छान्दसो दीर्यः । एवंभूतं वासो वसीवामकृष्ट निकृष्ट जीर्ण मलपत्स्थूलं च तद्विपरीतमप्रकृष्टं, तादृशं च वासो वसीत शक्तिः विपये शक्ती सत्यामिति व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । अन्यच तत्रैव-"बाहुभ्या च नदीतरम् " इति । पूर्वसूत्राद्वर्जयेदित्यनुवर्तते । तर तरणं वाहुभ्यां नदीतरणं वर्जयेदित्यर्थः । चाहुभ्यामितिवचनात्प्लवादिना तरणे न दोप इति व्याख्यातं तेनैव । तथा-"न नक्त स्नायान्न नग्न स्नायात् ॥ इति, बधा-"न नमा निय. मीक्षेत " इति । एतच मैथुनादन्यत्र ज्ञेयम् । अन्यत्र मैथुनान्न नग्ना स्त्रियमीक्षेत्" इत्याश्वलायनोक्तेः। तथा-" उपेत स्रोणामुपेतस्य चोच्छिष्ट वर्जयेत् ॥ इति । उपेतः कृतोपनयनः समास्त्तः स्त्रीणामुपेतस्य चोच्छिष्टं न भुजीतेति व्याख्यातं तेनैव । बाहुभ्यां च नदीतरमितिगौतमसूत्रे नदीग्रहणं तहागायु- पलक्षणार्थम् । वाइग्रहणं तु विवक्षितमिति हरदत्त । आश्वलायन:-" वर्षति न धावेन वृक्षमारोहेन कूपमवरोहेत् " इति । धर्मसूत्रे-" वसतन्ती च नोपरि गच्छेत् " इति । वत्सतन्ती वत्सबन्धन- रज्जुः । वत्सशब्दो गोजातेपलक्षणमिनि व्याख्यातमुज्ज्वलाकृता । एवं गौतमोक्तिव्याख्यावसरे हरदत्तोऽपि । अन्यच-"अग्निं ब्राह्मण चान्तरेण नातिकामेद्राह्मणाश्च नाग्निमपश्च युग- पद्धारयेदनीना व सनिवाप वर्मयेदवचनात्प्रतिमुखमग्निमाहियमाण नाप्रतिष्ठित भूमी प्रदक्षिणी कुर्वीत पृष्ठतश्चाऽऽमन पाणी न सश्लपयेत् " इति। ब्राह्मणश्चित्सर चकारोऽन्तरेण नातिकामेदित्यनुकपणाध: । वचनाभाव एकस्मिन्ननावन्यन्तरस्य संनिवापो निवपन वजयेत् । प्रतिमुखाभिमुरतमाहि- यमाणमनि भूमारप्रतिष्ठितमस्थापितं न प्रदक्षिणी कुर्वीत । आत्मनः स्वस्प पृष्ठतः पृष्ठे, चकाराच्छिरसि पाणी हस्ती न संश्लंपपेत् । युगपन्न योजये- दित्यर्थः। देवल:-" अग्नो न प्रक्षिपदाग्निमदिर्न शमयतदा" इति । सदेविवचनामृहदाहादिके निमिचे न दोप इति गम्यते । धर्मसूत्रे-"पहा पादस्य प्रक्षालन पर्नपेत् "इति ।

·" तथा- मातकधर्माः] संस्काररत्नमाला। ३८७ नखैनखच्छेदनवादनस्फोटनानि ठीवनानि चाकारणात् " इति । बृहन्नारदीये न संहताम्यां पाणिभ्यां कण्ड्येताऽऽत्मनः शिरः। भद्र मद्रमिति बूयाद्भवमित्येव वादयेत् ॥ शुप्कवैरं विवादं च न कुर्यात्केनचित्सह " इति । शुष्कं फलशून्यम् । एवं विवादोऽपि वर्जनीयः । स्मृत्यन्तरे-" छीवनामृक्शकृन्मूत्ररेतांस्यप्सु न निक्षिपेत् । पादौ प्रतापयेन्नाग्नौ न चैनमभिलवयेत् ॥ जलं पिबेन्नाजलिना शयानं न प्रबोधयेत् । नाक्षः कौडेन्न धर्मनैाधितैर्वा न संविशेत् " इति ॥ एनमामिम् । जलमिति पेपमात्रोपलक्षणम् । नाञ्जलिना पिवेदिति गौतमेन पेयविशेपानुपादानादिति कश्चित् । तन्न । सामान्यस्यापि गौतमीयस्य विशे- पेण याज्ञवल्कीयेनोपसंहर्तुं शक्यत्वात् । अवो जलमेवाञ्जलिना न पेयं न तु पानमात्रमिति । शयानं श्रेष्ठं न प्रवोधयेत् । "नैकः स्वप्याच्छूद्रगृहे श्रेयासं न प्रबोधयेत् " इति मनूक्तेः। अन्यच्च "नेन्द्रधनुरिति परस्मै प्रव्यान्न पततः सचक्षीत प्लेसावन्तरेण नातिकामेदुद्यन्तमस्तं यन्तमादित्य दर्शने वर्जयेत् " इति । पततस्तारादीनि ज्योतीपि न संचक्षीत न कथयेत्परस्मै । अन्यच्च-"अस्तमिते स्नानं पालाशमासनं पादुके दन्तप्रक्षालनमिति वर्जयेत् " इति । अन्यच्च-" विषमारोहणावरोहणानि वर्जयेत् " इति । अन्यच्च-" नावं च साशयिकी तृणच्छेदनलोष्टविमर्दननिष्ठीवनानि चाकारणात्। इति । मजनमेतस्या भविष्यति किमित्येवं यद्विषय आपन्नः संशयः सा सांशपिकी । एतादृशी नावमारोहणे वर्जयेत् । अन्यच्च-" न चोदके निरीक्षेत " इति । अगिरा:-" भार्यया सह योऽश्नीयादुच्छिष्टं वा कदाचन । न तस्य दोपमिच्छन्ति नित्यमेव मनीषिणः" इति ।। इदं च विवाहविपर्य दोपाल्पत्वविपयं वा । शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविकृतम् । न चास्योपदिशेद्धर्म न चास्य व्रतमादिशेत् " इति । न ·" ३८८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [नातकधर्माः] अन मतिर्नीतिशास्त्रादिविपया । धर्माद्युपदेशनिषेधस्य पृथगानानात् । अत्र हरदत्तः- न शूद्रायोच्छिष्टं दद्यादिलत्र गृहस्थशूद्राय नोच्छिष्टं दद्या- दिति विवक्षितम् । "उच्छिष्टमन्न दातव्य शूद्रायागृहमेधिने । गृहस्थाय तु दातव्यमनुच्छिष्ट दिने दिने "॥ इति व्याघ्रवचनादित्याह । शूद्रायोपदेशनिषेधोऽपि साक्षादुपदेशविपयः । श्रावयेच्चतुरो वर्णान्कृत्वा ब्राह्मणमग्रत इति ब्राह्मणद्वारकोपदेशस्य विहितत्वात् । वसिष्ठः- " स्नातकाना द्वितीय स्यादन्तर्वासस्तथोत्तरम् " इति । एतद्धारणं नित्यम् । ' बहूनि चाऽऽयुप्कामस्य ' इति देवलवचनादहून्य- प्युपवीतानि धार्याणि। वहुत्वावधिमाह कश्यपः- " त्रीणि चत्वारि पञ्चाष्टौ गृहिण स्युर्दशापि वा " इति । अत्र त्रिप्रभृति दशपर्यन्तमधिकधारणे फलभूमा कल्प्यः । माधवीये को-" यज्ञोपवीतद्वितय सोदक च कमण्डलुम् । छत्र चोप्णोपममल पादुके चाप्युपानहौ । रोक्मे च कुण्डले वेद कृत्तकेशनख शुचि । स्वाध्याये नित्ययुक्त स्याबहिर्माल्य न धारयेत् ॥ शुक्लाम्बरधरो नित्य सुगन्धप्रियदर्शन । न जीर्णमलवद्वाप्ता भवेत्तु विभवे सति ।। न रक्तमुल्वण चान्यधृत वासो न कन्धिकाम् " इति । पादुके दारुमये पादरक्षणे । रौरमे परिमण्डलाकृती कुण्डले । वेदो दर्भ- मुष्टिः । वेदमित्यनन्तर विभृयादिति शेपः । क कर्तनेन हस्तता नीतं न तु वपनेन 'न समावृत्ता वरन् । इति निषेधात् । केशग्रहणं श्मथूपलक्षणम् । 'कृत्तरेशनसश्मश्रु ' इति मनूक्तेः । स्वाध्याये वेदाध्ययने नित्ययुक्तो भवेत् । वहिर्माल्यमित्यस्य माल्यं निर्माल्यं स्वशरीरामृत चन्दनपुप्पादि पुनर्न धार- येत् । किंतु बहिस्त्यनेदित्यर्थः । उल्रणं शरीरपीडावई बहुमूल्यं वा । अन्य. तमन्यन परिहितम् । कन्थिका कन्धा ता च न धारयेदित्यर्थः । असति बाधक एते धर्मा ब्रह्मचारिगृहस्थादिसाधारणा याः।

·[नातकधर्मा] संस्काररत्नमाला। ३८९ स्नातकेनापि वैश्वदेवः कार्यः। " वैश्वदेव गृहस्थस्य प्रातरारम्भण भवेत् । स्नातकेनापि तत्कार्य पृथक्पाको गृहे यदि ॥ इति प्रयोगपारिजाते धौनकोक्तः । एवमन्येऽपि धर्मा धर्मसूने गौतमसूत्रे स्मृतिषु चोक्तास्ततोऽवगन्तव्याः। पुराणे-" येनास्य पितरो याता येन याता पितामहा । तेन यायात्सता मार्गमेव गच्छस्तरिष्यति ॥ एपोदिता गृहस्थस्य वृत्तिविप्रस्य शाश्वती " इति । एतेपामुलड्यने ज्ञानतोऽज्ञानतो वा कृते गौतमायुक्तं व्यहमेकाई चोपोपणं प्रायश्चित्तं ज्ञेयम् । विवाहार्थ काम्यजप उक्त ऋग्विधाने- मुपुम प्रजपेत्सूक्तमथ सम्यक्शिवालये। अयुत प्रजपेद्भायां पद्भिर्मासैर्लभेन्नर " इति ॥ प्रजापतिः स्त्रियां यश इत्यादीन्यसौ मे कामः समृयतामित्यन्तानि त्रयो विंशतिवाक्यानि विवाहार्थ जपेत् । नयोविशतिसहस्र जपः पइभिर्मासवि वाहो भवति । अथवा विश्वावसुगन्धर्वराजमव जपेत् । तस्य संक्षेपेण जपपकारः । अस्य श्रीगन्धर्वराजविश्वावसुमत्रस्य संमोहन ऋपिः । गायत्री छन्दः । श्रीगन्धर्वराजो विश्वावसुर्देवता । भार्यालाभार्थे जपे विनियोगः । अस्य श्रीग न्धर्वराजविश्वावसुपत्रस्य संमोहनाय ऋपये नम इति शिरसि । गायत्र्यै छन्दसे नम इति मुखे । श्रीगन्धर्वराजाय विश्वावसवे देवतायै नम इति हृदि । भार्या- लाभार्थे जपे विनियोगाय नम इति सर्वाङ्गे। सप्रणवेन पड्दीर्घभाना कामेन करपडङ्गन्यासों। अथ ध्यानम्- हेमाम्भोरुहभूपिते रथवरे पुण्ड्रेक्षुभिः कल्पिते कहारस्रजि रक्तपाणिकमलैः कन्याजनैः सेवितम् । गन्धर्वाधिपति प्रसन्नहृदयं विश्वावसु यः पुमा न्मत्र तस्य जपेल्लभेत नियतं कन्यामसौ काइक्षिताम् । विश्वावसुमित्येतदनन्तरं ध्यायेदिति शेपः । इति ध्यानम् । तार काम गणेश च धरण्याद्य शिरोयुतम् । सवहिक जल्पते:ज तु शिरसा युतम् ।।

·। भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचित्ता [नातकधर्माः] आस्ययुग्वह्निवीन च जविश्वेति वसो तथा । ममाभिधरणावीनं शिरोयुक्त पिता तथा । कन्या भार्या प्रयच्छति द्विठस्त्वन्ते प्रकीर्तितः इतिवचनसिद्धं मन्नं ततो जपेत् । अन्तेऽपि कामवीजप्रणवपुटितश्चेच्छीघ्र- फलमदः । जलाशयनिकटस्थवटच्छायायां प्रत्यङ्मुखश्चत्वारिंशत्सहस्रं जपेत् । तत्राऽऽदौ पुरधरणं पश्चात्मकं व्यात्मकं वा कृत्वाऽनन्तरं तथैव प्रयोगं कुर्यात् । एतदर्थ विवाहगीर्यादिमत्रप्रयोगोऽपि द्रष्टव्यः । आगेये यजुर्विधाने- विश्वकर्मन्हविपेति सूची लौहीं दशाङ्गुलाम् । कन्याया निखनेवारि साऽन्यस्मै न प्रदीयते " इति ॥ विश्वकर्मन्हविषा वावृधानः खयं यजस्खेत्येका, ऋक् । अस्या अग्निनापिः । त्रिष्टुप्छन्दः । विश्वकर्मा देवता । चतुश्चत्वारिंशत्सहस्र जपः । इति संस्काररत्नमालायां संक्षेपेण स्नातकधर्माः। इत्योकोपाहश्रीमत्साग्निचिहाजपेयपौण्डरीकयाजिसर्वतोमुखया- जिगणेशदीक्षिततनूजभट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितायां सत्यापाढहिरण्यकेशिस्मार्तसंस्काररत्नमा- लायां दशमं प्रकरणम् ॥ १० ॥ ॥ अथैकादश प्रकरणम्। अथ समावृत्तस्य केचन काम्यविधयः । योऽयममात्यमन्तेवासिनं कर्मकरं वा कामयेव नित्योऽनपक्रमणीयो मम स्यादिति स पूर्वाहे स्नातः शुद्धवस्त्रः कृत्स्नमहरनश्नन्द्राह्मणेनैव संभाप. माणो निशायामष्टमे मुहूर्ते पदोपान्ते वा प्रामुख उपविश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य ममामात्यस्यान्तेवासिनः कर्मकरस्य वाऽन- पक्रमणीयत्वसिद्धयर्थ गृह्योक्तं कर्म करिष्य इति संकल्प्य यदुद्देश्यकमनपक्रम- णीयत्वं तस्याऽऽवासं गत्वा जीवतः पशोः शृङ्ग उदकं गृहीत्वा 'ॐ परि त्वा गिरे इहमिदं परिभ्रातुः परिप्वसु. परि सर्वेभ्यो ज्ञातिभ्यः परिपोदः केप्यसि शश्वत्परिकुपि- लेन समामेणाविच्छिदाक्लेन परिमोटोऽसि परिमीदोऽस्यूलेन ' इति मन्त्राभ्यां शृङ्ग- च्छिद्रेणोदकं प्रस्रावयन्नावसधं त्रिः प्रदक्षिणं परिकामति । सन्मन्त्राभ्यां ·. [मातकस्य काम्यधर्माः] संस्काररत्नमाला। विस्तूष्णीम् । तज्जीवशृङ्गं गृहादहिः केनचिदप्यपरिगृहीते देशे गुप्तं निधापयति स्वयं वा निदधाति । यस्यामात्सादय उच्छिष्टनिमित्तं वेयुः सः- अनुपौहदनुपहयेन्निवर्तो योन्यवीवृधः । ऐन्द्रो वः परिक्रोशः परि- क्रोशतु सर्वदा । यदिति मामिति मन्यायध्वं माया देवा अवत्तरम् । इन्द्रः पाशो नवः सिक्त्वा मह्यं पुनरुदानतु ' [इति ] तान्सर्वत आइयेत् । ततः स्वागारं मविश्योल्लेखनादिविधिना स्थण्डिलसंस्कारं विधाय तत्र पावकनामानं लौकिकानि प्रतिष्ठाप्य प्रज्वाल्य ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वाऽमात्यस्यान्तेवासिनः कर्मकरस्य वाऽनपक्रमणी- यत्वसिद्ध्यर्थ होमकर्मणि या यक्ष्यमाणा देवता तां परिग्रहीप्यामि। इन्द्रमाज्या- हुत्या यक्ष्ये । एतां देवतां सद्यो यक्ष्य इत्युक्त्वा समिधोऽनावभ्याधायानि परिस्तीर्याग्निरुत्तरतो दर्भान्संस्तीर्य तत्र पात्राण्यासादयेत् । दर्वी गर्तवत्फलकं वाऽऽज्यस्याली प्रोक्षणीपात्रमुपवेपं संमार्गदर्भानयज्वलनदर्भान्वहिराज्यं सैधकी मादेशमात्री समिधं चेत्यासाद्य पवित्रे कृत्वा प्रोक्षणीः संस्कृत्य दर्वी निष्टप्य संमृज्य पुनर्निष्टप्य निदधाति । यदि तु फलकमासादितं न तु दर्वी सदा तस्यापि निष्टपनादि । ततः संमार्गदर्भानभ्युझ्यानावनुपहृत्याऽऽज्यविलापनादि पवित्रे अग्नावा- धायेत्यन्तं कृत्वाऽदितेऽनुमन्यस्वेत्यादिभिरग्नि परिपिच्याऽऽसादितां सैध्रकी समिधं तूष्णीमनावभ्याधाय, आवर्तन वर्तयेत्यस्य सोम इन्द्रः पतिः। अनप- क्रमणीयत्वसिद्ध्यर्थ होमे विनियोगः। ॐ आवर्तन वर्तय नि निवर्तन वर्तयेन्द्र नत- बुद । भूम्याश्चतस्र. प्रतिशस्ताभिरावर्तया पुनः स्वाहा' [इति ] आसादितेन दर्वी- फलकान्यतमनैकामाज्याहुतिं जुहोति । इन्द्रायेदमिति त्यागः । ततः परिस्तरणानि विसृज्य सागनासिद्धयर्थ सर्वप्रायश्चित्तं हुत्वाऽदि- तेऽन्वमः स्था इत्यायैः परिपिच्य संस्थाजपेनोपस्थायाग्नि संपूज्य विष्णु संस्मरेत् । अथाऽऽघारवत्तन्त्रेण प्रयोगः । उल्लेखनादिप्राणायामान्तं कृत्वाऽनपक्रमणीयत्वसिद्धयर्थहोमकर्मणि या पक्ष्यमाणेत्यादि प्रसाधनीदेवी होमान्तं व्याहृत्यन्तं वोक्त्वा प्रधानहोमे, इन्द्र- माज्याहुत्या यक्ष्य इत्युक्त्वाऽनि स्विष्टकृत हुतशिष्टाज्याहुत्या यक्ष्य इत्यादि, ·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [स्नातकस्य काम्यविधयः] अङ्गहोमे वरुणमित्यादि वा मसाधनीदेवीहोमान्तं व्याहृतिहोमान्तं वाऽन्वाधा- नोत्कीर्तनानुसारेण कृत्वा सैधकी(क)समिदभ्याधानान्ते पूर्ववत्प्रधानाहुति हुत्वा स्विष्टकृदादि, इमं मे वरुणेत्यादि वा कर्मशेपं समापयेत् । न त्रिदन्न- होमः।नवाऽत्राऽऽधारवत्तनम् । अथाऽऽग्निहोत्रिकतन्त्रेण प्रयोगः । उल्लेखनादिविधिना केवलेन धर्मसूत्रोक्तेन विधिनैव वा स्थण्डिलसंस्कार विधाय लौकिकाग्नि तत्र प्रतिष्ठाप्य प्रज्याल्य ध्यात्वाऽग्निं परिस्तीर्योत्तरेणाग्नि दर्भान्संस्तीर्य तेषु वस्नुवौ वा फलकनुवौ वाऽऽज्यस्थाली मोक्षणीपानमुप. वेपं संमार्गदर्भानवज्वलनदर्भानाध्यं सैध्रकी मादेशमात्री समिधं चाऽऽसाध पवित्रकरणादि पवित्र अनावाधायेत्यन्तं कृत्वाऽग्निं तूणी परिपिच्य चुचि दव्या फलके या चतुर्वारमाज्यं त्रुवेण गृहीत्या संधी समिपमाधाय, आवर्तन वर्तयेत्यस्य सोम इन्द्रः पतिः । अनपक्रमणीयत्वसिद्ध्यर्थहोमे विनि- योगः । ॐ आवर्तन वर्तयः रावर्तया पुनः स्वाहा ' इति जुहोति । पुनः सकट्ट- हीत्वा 'ॐ अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा ' इति जुहोति । अग्नये खिष्ट । ततः स्थालीस्थमाज्यं पात्रान्तरे गृहीत्वाऽमिहोनवात्रिः प्राश्य होमसाधनं दर्भः प्रक्षालयति । ततः परिस्तरणानि विसृज्य विष्णुं संस्मरेत् । अथ दारगुप्तिः । जारी दारगुप्तिकर्म करिष्य इति संकल्प्य जारी स्कूलो(लोढाचूर्णानि कार- पित्वा तान्यादाय ॐ इन्द्राय यास्यशेफमलिकमन्येभ्यः पुरुषेभ्योऽन्यत्र मत्' इति मश्रेण सुप्ताया व्यभिचारिण्या योन्यामुपवपेत् । देशान्तरे जिगमिपुरीतत्कर्त- व्यम् । देशान्तरादागत्य वर्धमूत्रेण योनि प्रक्षालयेत् । उपगमनसमर्था योनि- र्भवतीत्युपदिशन्त्याचार्याः । जारोऽस्यास्तीति जारी। दारगुप्तिर्दारेपु स्वस्त्रियां परपुरुषसंभवशुक्रासंभवरूपा गुप्तिस्तदर्थम् । दृढा गालिकाख्यसरीसृपविशे. पस्य नाम । या नातचरणा नाम । स्थूला(ल)दृढत्या स्थूला(ल)हारिकेत्याप. स्तम्रपाठः । सोऽप्येतदर्थक एव । सा च शतचरणा द्विविधा । ग्राम्याऽऽरण्या च । तयोरारण्या स्थूला ग्राम्या तु तन्वी । तन्न्या नित्त्यर्थ स्थलेति विशेष. णम् । चूर्णानीति बहुवचनाद्वयः । तासामरमादिना महता महारेण मार्यमा. .क. रा. पी दवासी वा । २ ग. घ. इ. 'री, आचम्य प्राणानायम्य दा। ३ क. रा. 'मारिसा। ग. गट 'दागा।

·[पण्यसिद्धि) संस्काररत्नमाला। णानां चूर्णानि कारयित्वा सुप्ताया योनाबुपवपेत् । एवं कृते परपुरुषस्य योनिरुपभोग्या न भवति । पुनरागत्य स्त्रोपभोगयोग्यत्वार्थ वभ्रसूत्रेण कपि- लागोमूत्रेण प्रक्षालयेत् । अनेनोपभोगयोग्या भवति । स्पष्टं चैतदापस्तम्बेनोक्तम्- " असंभवेप्सुः परेषा स्थूला(लोद्वारिकाजीवचूर्णानि कारयित्वोत्तरया सुप्तायाः संबाध उपवपेरिसद्धयर्थे वभ्रमूत्रेण प्रक्षालयीत " इति । असंभवेप्सुः परपुरुषशुक्रासंभवेप्सु वचूर्णानि जीवन्तीनां स्थूलढारिकाणां चूर्णान्यन्येन कारयित्वाऽवज्यामिर धन्वनेत्यतया सुप्ताया भार्यायाः संबाधे पोनावुपवपेत् । स्वशुक्रसंभवसिद्ध्यर्थे वभ्रसूत्रेण कपिलागोमूत्रेण प्रक्षालयीतेति व्याख्यातं तद्भाप्ये । अवज्यामित्यापस्तम्बानामेव । स्वसूत्रे मत्रस्य सत्चात् । अथ पण्यसिद्धिः। महविक्रय आशुविक्रयश्च पण्यसिद्धिः। पण्यसिद्ध्यर्थ कर्म करिष्य इति संकल्प्योल्लेखनादिविधिना स्थण्डिलसंस्कारं विधाय लौकिकाग्निस्थापनं तत्र कुर्यात् । औपासने होमक्रियापक्षे नोल्लेखनादिस्थापनान्तं कर्म । ततः समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादिप्राणायामान्तं कृत्वा पण्यसिद्धयर्थहो- मकर्मणि या यक्ष्यमाणा देवतास्ताः परिग्रहीप्यामि । यद्वो देवाः प्रपणमिति मन्त्रेण देवान्सोममग्निमिन्द्रं बृहस्पतिमीशानं च सर्वहोमाईपण्यद्रव्यैकदेशद्रव्या- हुत्या यक्ष्ये । एता देवताः सद्यो यक्ष्य इत्युक्त्वा समिधोऽभ्याधायाग्नि परि- स्वीर्यानेरुत्तरतो दर्भानास्तीर्य तेषु दर्वीमाज्यस्थाली प्रोक्षणीपात्रमुपवेष संमार्ग- दर्भानवज्वलनदर्भान्वर्हिः पालाशी समिधमाज्यं होमद्रव्यं चाऽऽसाद्य पवित्रक- रणाद्याज्यसंस्कारान्तं कुर्यात् । आज्यपर्यग्निकरणकाले होमव्यस्यापि पर्यग्नि- करणम् । नात्र सैधकी(क)समिदभ्याधानमवचनात् । ततो होगद्रव्यमभिधार्याग्नेः पश्चाहरास्तीर्य तत्र होमद्रव्यमासाद्यादित. इत्यादिभिरग्निं परिपिच्य 'ॐ यद्वो देवा प्रपण चराम देवा धनेन धनमिच्छमाना । तस्मिन्सोमो रुचमादधात्वग्निरिन्द्रो वृहस्पतिरीशानश्च स्वाहा ' इति दा होमाईप- ण्यद्रव्यैकदेशमुद्धृत्य तेनैकामाहुतिं जुहोति । देवेम्प सोमायाग्नय इन्द्राय वृहस्पतय ईशानाय चेद। १ क ख स्थूलादा। ५० ·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [क्रोधोपशमनम्] (संवादाभिजयनम्) तता परिस्तरणानि विसृज्य सर्वप्रायश्चित्तं हुत्वाऽदितेऽन्वमरस्था इत्यादि- भिरमिं परिपिच्य तं संपूज्य संस्थाजपेनोपस्थाय कर्मेश्वरायार्पयेत् । अथवा यावद्विवेतव्यं तावदपादाय विक्रया) जिगमिपुरेतामाहुतिमाज्येन हुत्वा गच्छेत् । अस्मिन्पक्षेऽन्वाधाने सर्वहोमाईपण्यद्रव्यैकदेशद्रव्याहुत्येत्ये- तस्य स्थान आज्याहुत्येति वदेत् । पण्यद्रव्यैकदेशद्रव्यस्य नाऽऽसादनपर्यनि- करणे आज्यहोमपक्ष इति द्रष्टव्यम् । आपूर्विकतत्रेण वा प्रयोगोऽत्र । एतच वैश्यकर्म । आपदि पश्येन जीवतां विप्राणां क्षत्रियाणां च । अथ क्रोधविनयनम् । तञ्च बलवतः ध्यतः क्रोधस्योपशमरूपम् । क्रोधविनयनाख्यं कर्म करिष्य इति संकल्प्य, ॐ या त एपा रराट्या तनूभन्योर्मुद्रस्य नाशिनी । तां देवा ब्रह्मचा- रिणो विनयन्तु सुमेधसः । यत एतन्मुखे मत रराटमुदिव विध्यसि । अव द्यामिव धन्विनो हृदो मन्यु तनोमि ते । अहोश्च पृथिवी च विधे कोघं नयामसि गर्भम- श्वत इव " इति क्रुद्धं वलवन्तं पुरुपमभिमत्रयते । ॥ अथ संवादाभिजयनम् । द्रव्यविषयो ज्ञानविषयो वा विवादः संवादस्तस्याभिनयनम् । अभिभूप प्रतिवादिनमात्मनो जयं य इच्छेत्स एतत्कर्म कुर्यात् । पराजितः पुरुषः प्रत्या- सन्ने पराजयकाले कस्यांचिन्निशायां गृहमध्य उपविश्याऽऽचम्य माणानायम्प देशकाली संकीय संवादाभिः ख्यं कर्म करिप्य इति संकल्प्योल्लेखनादि- विधिना स्थण्डिलसंस्कारं विघाप लौकिकानि तत्र प्रतिष्ठापयेत् । औपासने होमक्रियापक्षे नोल्लेखनादि स्थापनान्तम् । ततोऽनि प्रज्वाल्य ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादिमाणायामान्तं कृत्वा संवादाभिजपनहोमकमणि या यक्ष्यमाणा देवता इत्यादिव्याहत्यन्त- मुक्त्वा प्रधानहोमे, अग्निमवनितिमत्रेणाऽऽऽपाभ्यक्तकरवीरपीजत्रयात्मकद्र- व्याहुत्या यक्ष्य इत्युक्त्वाऽनहोमे वरुणमित्यादि अग्नि सिष्टकृतं दुतशेपाज्या- दुत्या यक्ष्य इत्यादि पाऽन्वाधानसमिदभ्याधानान्तं कृत्वाऽमें परिस्तीय ब्रह्मासनं कल्पयित्वाऽऽत्यन्यनि गृहीत्वोत्तरेणानि दर्भान्सस्तीर्य तेपु दवीमा- ज्यस्याली प्रणीतामणयनं प्रोक्षणीपात्रमुपप संमार्गदर्भानरचलनदर्मानाज्य- मिमं वाहवीजपं चेत्यासाय ब्रह्माणं दक्षिणत उपवेश्य पवित्रकरणादि ·[सवादाभिजयनम्] संस्काररत्नमाला। (नैमित्तिकानि कर्माणि) व्याहृतिहोमान्तं कुर्यात् । आज्यपर्यग्निकरणकाले वीजत्रयस्यापि पर्यमिकरण- मिति विशेषः। ततो व्याहृतिहोमान्त आसादितं करवीरवीजत्रयं संस्कृताज्येनाभ्यक्तं कत्वा 'ॐ अव निब निनिहिकाव त्वा हविषा यने यथाऽहमुत्तरो वदाम्यधरोवदसौ *वद स्वाहा' इति तेन वीजग्येण हस्तेनैकामाहुतिं जुहोति । अग्नय इदं न मम । असावित्यस्य स्थाने प्रथमया विभक्त्या वादिनो नाम्नो ग्रहणम् । ततोऽङ्गहोमादि स्विष्टकदादि वा होमशेपं समापयेत् । अत्राऽऽज्येनैव विष्टकत् । ततः- ॐ आ ते वाचमास्याददे मनस्या५ हृदयादधि । अङ्गादङ्गात्ते वाचमाददे यत्र यत्र निहिता वाक्ता त आददे। रुद्रनीलशिखण्डवीरक- मणि कर्मणीम मे प्रतिसवादिन वृक्षमिवाशनिना जहि । अधोवदाधरोव दाधस्ताम्यावद अघोप्रतिरिव कूटेन निनस्य निहतो मया तत्सत्य यदह ब्रवीम्यधरो मत्पद्यस्खामुकशर्मन् । इति वादिनमभिवीक्षमाणो जपति । अत्राप्यसौशब्दस्थाने पादिन एव नामग्रहणम् । 'ॐ हिरण्यवाह सुभगा जिताक्ष्यलकृता मध्ये देवानामासीनाऽर्थ मह्यमवोचत्स्वाहा। इति सभायां संभावितं पुरुपमासीन कचित्पदेश उपस्पृशञ्जपति । 'ॐ मम परे ममापरे ममेय पृथिवी मही । ममाग्निश्चन्द्रश्च दिव्यमर्थ- मसाधयन्निव। [इति ] सभ्यान्पुरुपानभिवीक्षते । एवं कुर्वाणः मतिवादिनमभिनयत्येव । अथ नैमित्तिकानि कर्माणि । तत्रेदं गृह्यम्-'दर्श चन्द्रमस दृष्ट्वा ' इत्यादि । सिनीवाल्याख्याममावास्यायाममावास्यासमीपवतिन्यां प्रतिपदि वा चन्द्र मसं दृष्ट्वा कर्मार्थ शुद्धोऽप्यप आचम्याञ्जलिनाऽपो धारयमाणः, आप्यायस्व सन्त इत्यनयोरमिपिः। सोमो देवता । प्रथमस्य गायत्री । द्वितीयस्य त्रिष्टुप् । नवो नवो यमादित्या इत्यनयोर्विश्वे देवा आदित्यात्रिष्टुप् । चन्द्रमस उप- स्थाने विनियोगः । ॐ आप्यायस्व समेतु ते . सगये। 'ॐ सन्ते पया. वदा' इति क. पुस्तकशोधितपाठ ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[नैमित्तिकानि कर्माणि]
लि. धिष्व ।। ॐ भवो नवो भवति. दीर्घमायुः । ॐ यमादित्या अशुः स्य
गोपाः' इति चतसभिश्चन्द्रमसमुपतिष्ठते ।
मपि दक्षकतू इति मन्त्रस्य प्रजापतिर्दशक्रतू यजुः । जपे विनियोगः। ॐ मयि
दक्षकन् ' इति जजभ्यमानो जपति । इदं च पुरुषार्थ कर्मार्थ च । सर्वेपामेत.
द्भवति । भौतेऽपीदं कार्यम् ।
" सिगसिनसि वजो नमस्ते अस्तु मा मा हिश्सीः "
इत्यन्यस्योत्तरीयवाससः प्रान्तेनाधिक्षिप्तो जपति । पुनः पुनर्जपतीतिवचन
कर्मभेदवोधनार्थम् ।
ततस्तस्य वाससस्तन्तुमाच्छिद्य मुखवातेन तूष्णीमेव मध्वंसयेत् ।
"ॐ ये पक्षिणः प्रवदन्ति बिभ्यतो नितैः सह ।
ते मा शिवेन शमेन तेनसोन्दन्तु वर्चसा"।
इति पक्षिणा तन्मत्रेण पुरीपेण वोपरिक्षिप्तो जपति । तद्वत्रादिना प्रमृज्या.
निस्तत्स्थान प्रक्षालयीत ।
"ॐ दिवो नु मा वृहतो अन्तरिक्षादपार स्तोको अभ्यपतच्छिवाय समि-
न्द्रियेण मनसाऽहमागा ब्रह्मणा गुप्तः सुकृता कृतेन "। इत्यविज्ञातेनो-
दकविन्दुनोपरिक्षिसो जपति ।
यवृक्षापादभ्यपतत्फलं यद्वाऽन्तरिक्षातदु वायुरेव । यत्रा वृक्ष.
स्तनु वै यत्र वास आपो वान्ता निर्गति पराचैः" । इति यदि
फलमविज्ञातमुपरि पतेचदा जपति ।
"ॐ नमः पथिपदे वातेपवे रुद्राय नमो रुद्राय पैथिपदे ।
इति चतुप्पथमवक्रम्य जपति ।
"ॐ नमः पशुपदे वातेपवे रुद्राय नमो रुद्राय पशुपदे "।
इति शवद्धताचवक्रम्प जपति ।
" नमः सर्पमृते वातेपवे रुद्राय नमो रुद्राय सर्पसते "
इति सविधानलहयने जपति ।
"ॐ नमोऽन्तरिक्षसदे पातेपवे रुद्राय नमो रुद्रायान्तरिक्षसदे"।
इति यदि मण्डलीभूतो पात आगच्छेत्तदा जपति ।
"ॐ नमोऽमुपदे वातेपवे रुद्राय नमो रुद्रायाप्सुपदे"।
क. पतयन्ति । ३ य.प.५, १. पृषिविपदे । ३ स. ग. प. स. पृषिविपदे ।

·[नैमित्तिकानि कर्माणि] संस्काररत्नमाला। ३९७ इति नदीमुदकवतीमवगाह्य जपति । "ॐ नमस्तत्सदे वातेपवे रुद्राय नमो रुद्राय तत्सदे"। इति पूजनीयं संनिहितदेवताकं देशं यज्ञभूमि दृशं पुराणं वाऽभिलक्षित- माक्रम्प जपति । यदि सूर्योदयकाले स्थापं कुर्याचदा संपूर्ण तं दिवसमनश्नन्वाग्यतस्तिष्ठेत् । इदमेव प्रायश्चित्तम् । श्रान्तस्य व्याधितस्य च नेदं भवति । ययस्तमयकाले स्वापं कुर्याचदा तां संपूर्णा रात्रिमनश्नन्वाग्यतस्तिष्ठेव । अशक्तस्योभयत्रानशनमात्रं प्राणायामो वा । समाप्ते यज्ञे यूपं नोपस्पृशेत् । अनूपन्ध्याया अकरणेऽवभृयादारभ्य नोपस्पृशेन । यदि स्पृशेदेप ते चायो, इति पठेत् । एतचकयूपस्पर्शे । द्वयोपयोः स्पर्श तु-एतौ ते वायू इति पठेद । वर्ना यूपानां स्पर्श तु-एते ते वायव इति पठेत् । चैत्यवृक्षश्चितिपश्चण्डाल. सोमविक्रयो । एतास्तु ब्राह्मण स्पृष्ट्वा सवासा जलमाविशेत् " इति पराशरोक्तः। स्नानमादौ कृत्वाऽनन्तरं पाठः कार्यः । ब्राह्मणग्रहणं क्षत्रियादीनामुप- लक्षणम् । "अनिहूत परिहत परिष्टुतर शकुनैरुदित च यत् । मृगस्य शतमक्ष्णया तद्विपन्यो भैयामसि ॥ इतीष्टं देशं प्रत्यध्वानं गन्तुमारभमाणो जपति । " ॐ उद्गातेव शकुने साम गायसि ब्रह्मपुत्र इव सवनेषु शश्मसि । स्वस्ति नः शकुने अस्तु शियो नः सुमना भव" ॥ इत्यनिष्टं शकुनमुपलभ्य तदोपशमनार्थे जपति । साम गायसीतिलिङ्गादा- पश्रवण एवेदमित्येके । अस्य स्तुत्यर्थत्वात्सर्वत्रत्वन्ये । यदेतद्भूतानीलस्य सोम एकसको भुरिगनुपुर जपे विनियोगः। “ॐ यदेत- भूतान्यन्वाविश्य देवीं वाच वदति । द्विपनो न परा वद तान्मृत्यो मृत्यवे नय" इलेकर काश्यमानं महि जपति । मुगालो मृगछन्दं कुर्माण एकमृगि त्युच्यते। ततोऽमे अमिना संवदस्तेलस्य सोमोऽमिरेकपदा भूरिग्गापनी भूरिगनु. छुन्ना यजुर्वा । उल्मुकनिरसने विनियोगः “ॐ अग्ने अग्निना सबदस्त मृत्यो मृत्युना सक्दस्त । इत्यस्तापरिष्टाचाऽध्दीप्तमुल्मुकं पन शन्दं करोति त दिश म. ए. र. 'जियवंश्ययोकर 1३. प... नाम।

·भगोपीनाथदीक्षिवविरचिता--- [नैमित्तिकानि कर्माणि] (अशुभस्वप्नदर्शनानिमित्तको होमः) प्रतिनिरस्याप उपस्पृश्य, विभूरसीत्यनुवाकमन्त्राणां सोमो मत्रोक्ता देवता यजूंपि । एकसृकोपस्थाने विनियोगः । "ॐ विभूरसि प्रवाहणो रौद्रेणानीकेन पाहि माऽग्ने पिगृहि मा मा मा हिश्सीः १ । ॐ वहिरसि हव्यवाहनो रौ० २। ॐ श्वात्रोऽसि प्रचेता रौ० ३। ॐ तुधोऽसि विश्ववेदा रौ० ४। ॐ उशिगति कवी है ० ५। ॐ अधारिरसि बंभारी रौ०६ । ॐ अवस्युरसि दुवस्वानौ ० ७ । ॐ शुन्ध्यरसि मार्जालीयो रो० ॥ ॐ सम्राप्ति कृशान् शै० ९। ॐ परिपद्योऽसि पवमानो रौ० १०॥ ॐ प्रतकाऽसि नभस्वात्रौ. ११ । ॐ असंमृष्टोऽसि हव्यसूदो रौ० १२ । ॐ ऋतधामाऽसि सुवज्योती रौ० १३ । ॐ ब्रह्मज्योतिरसि सुवर्धामा रौ० १४ । ॐ अजोऽस्येकपाद्रौ. १० १५ । ॐ अहिरसि बुधियो रौ० १६ ।" एतैः पोडशभिर्मबेरेकसकमुपतिष्ठते । उल्मुकाभावे लुप्यत एतत् । यदीपित इत्यस्य सोम इन्द्राग्नी निवृत्रिष्टुप् । जपे विनियोगः-"ॐ यदी. पितो यदि वा स्वकामी । भयेडको वदति वाचमेकाम् । तामिन्द्राग्नी ब्रह्मणा संविदानी। शिवां नो रात्रि कृणुतं गृहेषु " । इति सालासकी शब्दं कुर्वाणां प्रति जपति । आरण्यशुनी सालावृकी । जातिमात्रं विवक्षितं न स्त्रीत्वमित्येके । मसार्य सक्थ्यावित्यस्य सोमः शकुनिर्गायत्री जपे विनियोगः-"ॐ प्रसार्य सक्थ्यौ पतसि सव्यमति निपेपि च । मेह कस्य नाम मत् " इत्यनभिमेते शकु. निशन्दे जपति । शकुनिर्धाक्षः । "ॐ हिरण्यपक्षः शकुनिर्देवानां वसतिगमः । ग्राम प्रदक्षिणं कृत्वा स्वस्ति नो पद कौशिक " इत्यनभिप्रेते पिङ्गलशब्द जपति । अथाशुभस्वप्नदर्शननिमित्तको होमः। अशुभस्वमदर्शननिमित्वं होमं करिष्य इति संकल्प्योल्लेखनादिविधिना स्थण्डिलसंस्कारं विधाय तत्र पावकनामानं लौकिकानिं प्रतिष्ठापयेत् । औपा- सने होमक्रियापक्षे नोल्लेखनादिस्थापनान्तं कर्म । ततोऽनि प्रज्वाल्य ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादिमाणायामान्त कृत्वाऽशुभस्वप्नदर्शननिमित्तहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा देवतास्ताः सर्वाः परिग्रहीष्यामि । अग्निमनीवैश्वानरं दिवं चैकैकयाऽऽज्यमिश्रिततिलाहुत्या १.शिवामस्मभ्य है।

·[नैमित्तिकानि कर्माणि] संस्काररत्नमाला । (अशुभस्वमदर्शननिमित्तको होम) यक्ष्ये । एता देवता सद्यो यक्ष्य इत्युक्त्वा समिधोऽभ्याधायाग्निं परिस्तीर्या- मेरुत्तरतो दर्भान्संस्तीर्य तेषु दर्वीमाज्यस्थाली मोक्षणीपात्रमुपवेपं संमार्गदर्भा- नवज्वलनदर्भावहिरेको समिधमाज्यं तिलांबाऽऽसादयेत् । इस्तेन होमपले न दासादनम् । ततः पवित्रकरणादि पवित्रे अनावाधायेत्यन्तं कुर्यात् । आज्यपर्यग्निक- रणकाले तिलानामपि पर्यग्निकरणम् । हस्तेन होमपक्षे दर्वीस्थाने दक्षिणं हस्तं सव्येनाऽऽज्यस्थाली च सहैव निधाय मोक्षणीपानमुपरे समार्गदर्भानवज्व- लनदर्भान्वहिरेको समिधमाज्यं तिलांश्च दक्षिणहस्ते वाऽऽसादयेत् । सव्य. हस्तेन कर्तुमशक्यत्वात् । पवित्रकरणादि पात्रमोक्षणान्तं कर्म दक्षिणहस्तेनैव । तनाऽऽदौ दर्वीस्थले दक्षिणहस्तमुत्तानं निधाय सपवित्रेण सव्यहस्तेनान्ये- नाऽऽनीताभिः प्रोक्षणीपात्रस्थाभिरभिर्दक्षिणं इस्तं त्रिः प्रोक्ष्य सपवित्रण दक्षिणहस्तेनाऽऽज्यस्थाल्यादिप्रोक्षणम् । ततः सव्यहस्ते संमार्गदर्भान्गृहीत्वा दक्षिणं हस्तं संमार्गदर्भाच सहैव निष्टप्य सव्यहस्तेन जुहूबद्दभैर्दक्षिणं हस्त संमृज्य पुननिएप्यानेः पवादक्षिणं हस्तं संस्थाप्यतेनैव संमार्गदर्भानगौ प्रहरति । तत आज्यविलापनादि पवित्र अमावाधायेत्यन्तं दक्षिणहस्तेनैव कृत्वा तिलान्संस्कृताज्येनाभ्पज्यामेः पश्चादहिरास्तीर्य तत्र तिलानिधायानि परि- पिच्य तूप्णीमेको समिधमभ्याधाय दा घृताक्तास्तिलान्सकदुपहत्य, पुनर्मामैत्विन्द्रियमित्यस्यारुणा अग्निरनुष्टुप् । अशुभस्वमदर्शननिमित्तक होमे विनियोगः । “ॐ पुनमित्विन्द्रिय पुनरायु. पुनर्भगः । पुन मणमैतु मा पुन- ईविणमैतु मा स्वाहा" अनय इदं० । “ॐ अथैते धिष्णियासो अग्नयो यथास्थान कल्पन्तामिहैव स्वाहा " | अग्निभ्य इदं न मम । “ॐ पुनर्म आत्मा पुनरायुरागात्पुनः प्राणः पुनराफूतमागात् । वैश्वानरो रश्मिभिर्वाधानोऽन्तस्तिष्ठतु मे मनोऽमृतस्य केतुः स्वाहा " वैश्वानरायेदं न मम । “ॐ यदन्नमद्यते साय न प्रातति क्षुधः । सर्व तदस्मान्मा हिसान हि तद्ददृशे दिवा स्वाहा" दिव इदं न मम । इत्पतमस्तिलै- यतस्र आहुती दुपात् । हस्तेन वा होमः । ततः परिस्तरणानि प्रिमृज्योनरपरिपकं कृत्वा विष्णुं संस्मरेत् । आघा. रवत्तण या होमोऽयम् । अत्र व्याहृति होमवारुणी होमादि वैकल्पिकम् । न विदन्नहोमः । अन्यत्समानम् । अघा नो देव सवितर्विश्वानि देव सरितरितिद्वाभ्यां सूर्योपस्थानमपि कार्य ·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- अद्भुतप्रायश्चित्तानि] पौधायनोक्तः । अनयोविश्वे देवा अपयः । सूर्यो देवता । गायत्री छन्दः । सूर्योपस्थाने विनियोगः । इत्यृप्यादि द्रष्टव्यम् । . तत्र सूत्रम्- जथाद्रुतप्रायश्चित्तानि । 'कुप्त्वा कपोत उपाविक्षन्मध्वगार उपाविसद्गौगों धये. स्थूणा व्यरौक्षीद्वत्मीक उदैक्षीदित्येवरूपाणि" इति । कुप्त्वा कोपं कृत्वा । कपोत आरण्यपारावतः । उपाविक्षदध्यासितवानगार इति शेषः । मधुकरीभिर्मक्षिकाभिः क्रियमाणं मधु अगार उपाविक्षदुपविष्टम- भवत् । गौर्वत्सादन्या गामधैपीत्पीतवती । स्थूणा व्यरौतीगृहोपरि रूढवती । वल्मीक उदक्षीगृह उद्भूतमभवत् । इत्येवंरूपाणि, एवंमकाराण्यद्भुतानि । एता. न्यन्यानि च यस्य गृहे भवन्ति स वक्ष्यमाणं कर्म कुर्यादित्यर्थः । कर्ता पूर्वाह्न स्नातः शुद्धवखोहः क्षान्तो ब्राह्मणेनैव संभापमाणो गृहमध्य उपविश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकाली संकीर्ख ममागारे कपोतमवेशसूचि- वारिष्टपरिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ गृह्यक्तिं कर्म करिष्य इति संकल्प्य गृह- मध्य एवोल्लेखनादिविधिना स्थण्डिलसंस्कारं विधाय तर वरदनामानं लौकि- कानि प्रतिष्ठापयेत् । औपासने होमक्रियापक्षे नोल्लेखनादिमतिष्ठापनान्तम् । ततोऽग्निं प्रज्वाल्य ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादिमाणायामान्तं कृत्वा कपोतभवेशसूचितारिष्टपरिहारार्थे होमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि व्याहृत्यन्तमुक्त्वानहोमे वरुणमित्यादि व्याहृतिहोमान्तं कृत्वा वारुणीहो- मादि पूर्णपानदानान्तं कुर्यात् । अौके जयाभ्यातानानित्यस्मिन्सूनेऽत्रेविच- नमेवरूपेषु महत्तद्भुतेप्वेव यथा स्युनर्नाद्भुतवल्पवित्येतदर्थम् । ततनिदन्नहोमं पुण्याहवाचनान्तं कुर्याद । ममागारे अधूपरेशनसूचितारिष्ट. परिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ गृह्योक्तं कर्म करिष्ये । वत्सव्यतिरिक्तगोठत- गोस्तनपानचितारिएपरिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थं गृहयोक्तं कर्म करिष्ये। मम गृहे वल्मीकोतिमूचितारिष्टपरिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थं गृह्योक्तं कर्म करिप्प इति तत्तन्निमित्तानुसारेण संकल्पाः कार्याः। गांगा धयेदित्येतस्मिन्ननुते विशेषः। "ॐ इद्रानो वःप्रस्थापयतामश्विनावभिरक्ष- ताम् । वृहस्पनियों गोपाठ. पूपा का पुनरुदानतु" इति गाः प्रतिष्ठमाना अनुमप्रयते। पूपा गा इत्यस्य विधे देवाः पूषा गायत्री । गगनुमणे विनियोगः । क.'तानिट'।

·[अद्भुतमूचितारिष्टशान्ति] संस्काररत्नमाला। १०१ "ॐ पूपा गा अन्वेत, नः० नोतु नः" इत्यनेन मन्त्रेण वा मतिष्ठमानानां गवा- मनुमन्त्रणम् । "ॐ इमा या गाव आगमन्नयक्ष्मा बहुसूवरी । नद्य इव स्रवन्तु समुद्र इव निपि. श्चतु " इति गा आयती प्रतीक्षते । "ॐ सस्थाः स्थ सस्था वो मूयास्थाच्युताः स्थ मा मा च्योई माऽहं भगवती- म्यन्यौपीः" इत्यागत्यैकत्रावस्थिता गा अनुमत्रयते । ऊर्जा वः पश्यामि सहस्रपोपमित्यनयोरनिर्गा यजुः । गोष्ठगतगोमतीक्षणे विनियोगः। ॐ ऊनी वः पश्याम्यू • रामदः" "ॐ सहस्रपोप० यः श्रयन्ताम् " इति द्वाभ्यां गोष्ठगता गाः प्रतीक्षते । अथवा सहस्रपोपं वः पुष्यासमित्येतावानेव मत्रो न तु श्रयन्तामित्ये- तदन्तः। ततो गवां मध्य उल्लेखनादिविधिना संस्कृत आयतने पावकनामानं लौकिकामि प्रविष्ठाप्य मज्याल्य ध्यायेत् । औपासने होमक्रियापक्षे नोल्लेख- नादि प्रतिष्ठापनान्तम् । ततः समिन्नयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वा वत्सव्यति- रिक्तगोकृतगोस्तनपानमूचितगवारिष्टपरिहारार्थहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादिव्याहृत्यन्तमुक्त्वा प्रधानहोमे, जातवेदसं द्वाभ्यां पयआहुतिभ्यां यक्ष्ये। पावकं द्वाभ्यां पयभाहुतिभ्यां यक्ष्ये । अङ्ग होमे वरुणमित्यादि पवित्राभ्या- धानान्तं कर्म कुर्यात् । तत्राऽऽज्यपर्यनिकरणकाले पयसोऽपि पर्यनिकरणमिति विशेषः। ततः परिधिपरिधानादिव्याहृतिहोमान्तं कर्म कुर्यात् । ततः प्रधानहोमः । उद्दीप्यख मा नो हिसीदित्यनयोर्याझिक्यो देवता उपनिपदो जातवेदा अनुष्टुप् । गोकृतगोस्तनपानसूचितगवारिष्टपरिहारार्थकर्मप्रधानपयोहोमे विनि- योगः। "ॐ उद्दीप्यस्व जात. शो दिश स्वाहा" जातवेदस इदं न मम | "ॐ मा नो हिश्मीजात. पातय खाहा" जातवेदस इदं न मम । अपामिदं न्ययनं नमस्ते हरस इत्यनयोरग्निः पावको वृहती। गोकृतगो. स्तनपानसूचितगवारिष्टपरिहारार्थकर्ममधानपयोहोमे विनियोगः । ॐ अपामिदं न्य. वो भव स्वाहा" पारकायेदं न मम । “ॐ नगस्ते है० भव स्वाहा पाव कायेदं न मम । " ·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] तत इमं मे वरुणेत्यादि । आज्येनैव स्विष्टकृत् । अय(आज्य)शब्दाभा- वात्पयसेति केचित् । पूर्णपात्रदानान्तं समानम् । नात्र त्रिवृदन्नहोमः । तत्तोऽग्नि संपूज्य ब्राह्मणभोजनं भूयसीदक्षिणादानं च विधाय कर्मसागु- ण्याय विष्णुं सस्मृत्य कर्मेश्वरायार्पयेत् । पूर्व कर्म गौर्गा धयेदित्येतदमृतसू- चितस्य गोस्वामिनोऽरिष्टस्य परिहाराय । इदं तु तत्सूचितगवानिष्टपरिहाराय विधीयते । यदि दावेव गावी तदा मन्त्रेपूहः । इन्द्रानी वो बृहस्पतिळ गोपालः पूषा वां पुनरुदाजतु । पूपा गावो । इमे ये गावावगमतामयक्ष्मे बहुसूवर्यो सरस्थे स्थः सश्स्थे वां भूयास्थोऽच्युते स्थो मा मा च्योपाथों माऽहं भगवतीभ्यां च्यापीः । ऊर्जा वां पश्याम्पूर्जा मा पश्यत० सहस्रपोपं वो पुप्यासमित्ये. वहः। अथवा बहुवचनान्ता एव मत्राः पूजार्थत्वात् । अत्रात्रग्रहणं बना गया. मनिष्टपरिहारार्थे होम एव जयादयः स्युन गोद्वयानिष्टपरिहारार्थ इत्येतदर्थम् । इति संस्काररत्नमालायां काम्यविध्यादि । इत्योकोपाडश्रीमत्साग्निचिहाजपेयपीण्डरीकयाजिसर्वतोमुखया- जिगणेशदीक्षिततनूजभट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितायां सत्यापाढहिरण्यकेशिस्मार्तसंस्काररत्नमा- लायामेकादशं प्रकरणम् ॥ ११ ॥ अथ द्वादश प्रकरणम् । अथ विवाहः। तूनेदं गृहम् - 'समावृत्त आचार्यकुलान्मातापितरौ विभृयात्ताम्यामनुज्ञातो भार्या- मुपयच्छेत्सनाता नग्निका ब्रह्मचारिणीमसगोत्राम्" इति । उपनयनप्रभृति ब्रह्मचार्याचार्याधीनः सन्कृतविद्य आचार्यकुलात्समारतः सातक इत्यर्थः । स मातापितरौ शुश्रूपयन्यान्याहरणादिना विभृयात्पोपयेत् । मातापिनधीनः स्यादित्यर्थः । सात इत्येतावत्येव वक्तव्ये समारच आचार्य- फुलादिविवचनं स्नातस्यापि विद्याया भूयःयुवा पुनराचार्यकुल एन ·- [विवाह ] संस्काररत्नमाला। (प्रजोत्पादनार्थ विवाहस्याऽऽवश्यक्ता) संवसेन मातापित्रोभरणमितिख्यापनार्थम् । ताभ्यां मातापितृभ्यामनुज्ञातो भार्यामुपयच्छेत्स्वी कुर्यात् । कीदृशीं सजातां सवर्णा समानाभिजनाम् । नमिका मैथुनाहोम् । ब्रह्मचारिणीमकृतमैथुनाम् । समानं गोत्र वरण यस्याः सा सगोत्रा न सगोनाऽसगोत्रा तामसगोत्राम् । सगोत्रत्वमसगोत्रत्व च प्रवर- काण्डे वक्ष्यामः । ताभ्यामनुज्ञात इतिवचनमननुज्ञातस्य दारसंग्रहप्रतिपेधा- र्थम् । कृतदारस्यापि पितुरनुज्ञामन्तरेण नास्ति चोदितेषु कर्मसु प्रवृत्तिरिति व्याख्यातं मातृदत्तेन । माधवीये मनु:-" गुरुणाऽनुमत स्नात्वा समावृत्तो यथाविधि । उद्वहेत द्विनो भार्या सवर्णी लक्षणान्विताम्" इति ।। विवाहस्य फलं देवपित्रांपाकरणम् । तथा च श्रुतिः - 'जायमानो वै ब्राह्म- णस्त्रिभिप्रणवा जायते ब्रह्मचर्येणपिम्यो यतेन देवेभ्य प्रजया पितृभ्य एप वा अनृणो य पुत्री यज्वा ब्रह्मचारिवासी' इति । वौधायनोऽपि- "प्रनाकामस्योपदेश प्रजनननिर्वृत्ता समाख्येत्यश्विनावूचतु : आयुपा तपसा युक्त स्वाध्यायेज्यापरायण । प्रजामुत्पादयेद्युक्त स्वे स्खे वर्णे जितेन्द्रिय । ब्राह्मणस्पर्णतयोगस्त्रिभिर्भवति जन्मत ॥ तानि विमुच्याऽऽत्मवान्भवति विमुक्तोऽधर्मसचयात् । खाध्यायेन ऋपान्पूज्य सोमेन च पुरदरम् ।। प्रनया च पितृ-सर्वाननृणो दिवि मोदते । पुत्रेण लोकाजयति पौत्रेणाऽऽनन्दमश्नुते ॥ अथ पुत्रस्य पौत्रेण नाकमेवाधिरोहयेत् ' इति । विज्ञायते च जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिझणवा जायते ब्रह्मचर्येण पिन्यो यज्ञेन देवेभ्य. प्रजया पिम्य इत्येवमनृणसयोग वेदो दर्श- यति बन्धनमृणमोक्ष प्रजायाश्वाऽऽयत्त पितॄणा चानुकर्षशब्दश्च प्रजा दर्शयत्यनुत्सन्नप्रजावान्भवति यावदेन प्रजाऽनुगृहीते तावदक्षय्य लोक जयति सत्पुत्रमुत्पाद्याऽऽत्मान तारयति सप्तावरान्सप्त परान्पडन्याना. रमसप्तमान्सत्पुत्रमधीच्छाम इति यस्मात्प्रनासतानमुत्पाद्य फलमवाप्नोति तस्मादात्मवान्प्रजामुत्पादयेदात्मन फललाभाय तस्मात्सरपुत्र चोत्पा- १ग वान्जा ।

·४०४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह (प्रजोत्पादनस्याऽऽवश्यकता) याऽऽत्मानमेवोत्पादयेदिति विज्ञायते चाऽऽत्मा वे पुत्रनामाऽसीत्येवं द्वितीय आत्मा जीवता द्रष्टव्यो यः पुत्रमुत्पादयति स तथा भवति तस्मानाऽऽत्मा कचिदक्षेत्रे समुत्स्रष्टव्य आत्मानमवमन्यते हि यथाss. स्मानमुत्पादयति स तथा भवति तस्मादादित एव क्षेत्रमन्विच्छेत्सवर्ण संस्कृतमुपदेशेन तस्मिन्दारे संयोगेन प्रजामुत्पादयेदोपधमन्त्रसंयोगेन च तस्योपदेशेन श्रुतिः सामान्येनोपदृश्यते सर्ववर्णभ्यः फलव. त्वात् " इति। प्रति समाख्याऽभिधा प्रजनननिर्वृत्ता प्रजननेनैव नित्ता निप्पादिता । मनाया इति पष्ठयन्तमध्याहार्यम् । प्रजाया एवेदं हेतुगर्भ विशेषणम् । यतः प्रजा पुत्रादिरूपा प्रजननेनैव निष्पादिताऽत एव मजेति । प्रनायाः प्रजनन· संवन्ध विनोत्पत्तेरभावात्तस्य च क्षेत्रं विना सर्वथैवासंभवादवश्यं विवाहः कर्तव्य इति फलितोऽर्थः । युक्तो विहितकाल एवोपगमनेन । जितेन्द्रिय इत्य. नेन ऋतुकालिकासु राविषु प्रतिरायनेकवारं गमनं व्यावय॑ते परस्त्रीगमनं च । जन्मत उत्पत्तेरारभ्य तानि अगानि विमुच्य दूरीकृत्य । विमुक्तोऽधर्म- संचयादित्यत्राधर्मसंचयादिति पदच्छेदः । ऋणापाकरणे कृतेऽधर्मसमुदायाद्वि- मुक्तो भवति । तत आत्मवानात्मस्वरूपलाभवान्भवतीत्यर्थः । पूज्यत्यत्र समा- साभावेऽपि क्त्वो ल्यवादेश छान्दसः। स्वाध्यायेन स्वाध्यायोऽध्ययनं तत्सा. धनेन ब्रह्मचर्येणेत्यर्थः । सोमेन सोमद्रव्यवता यागेन । पुरंदरशब्दस्तत्तत्कर्मसं- वन्धिदेवतोपलक्षकः । पुरंदर इन्द्रः । इन्द्रस्य भूयिष्ठभाक्त्वेन देवताधिपति. वेन च मुख्यत्वाद्रहणम् । पितॄन्सर्वानियत्र सर्वग्रहण देवपितॄणामपि ग्रहणा- र्थम् । एतेपो पूजनेनैतैः कर्मभिः संतर्पणेनानृणः सन्दिवि स्वर्गे मोदते हर्ष- युक्तो भवति । लोकान्देवलोकान् । नाकः स्वर्गः । एतैत्रिभिः कर्मभित्रणत्र- यापाकरणं भवतीत्यत्र श्रुति दर्शयति--विज्ञायते च जायमानो वा इत्यादिना । एवमेवंप्रकारेणानृणसंयोगमनृणतंयोगत्वं, नान्य उपाय ऋणत्रयापाकरणेऽ. स्तीति वेद एप वा अनृण इत्यादिरूपो दर्शयति बोधयति । बन्धनमृणमोक्षमि. त्येतत्पूर्व स्वस्येति शेपः । ऋणानपाकरणं वन्धनम् । ऋणमोक्षमृणापाकरणम् । एतद्यं मनाया आयत्तं प्रजाया अधीनम् । मनायां सत्यामृणमोक्षस्तस्यामसत्यां वन्धनमित्येतत्पनाया अधीनमिति तदर्थः । प्रजाया इत्येतदनन्तरभूतश्वश. शब्दोऽवधारणार्थः । पितॄणां च पितॄणामपि । अनपाकृतर्णानां पितॄणामपि वन्धनमोक्षौ प्रजाया आयत्तौ भवत इत्यर्थः । प्रजायाश्चाऽऽयत्तमित्यनेन मनो. १ क, 'ण दैव ।

·[विवाह ] संस्काररत्नमाला। (प्रजोत्पादनस्याऽऽवश्यकता) त्पादनस्याधीनता दर्शिता । अनुकर्पशब्द एकांशभूतः शब्दः प्रजैकांशभूतः पुत्ररूपशब्दः मनां दर्शयति नतु केवलपुत्रमात्रं ब्रूते किंतु गौण्या त्या कन्यारूपा प्रजामपि ब्रूत इति । प्रजोत्पादने कृतेऽनुत्सनप्रजावान्भवति । प्रजो- च्छेददोपो न भवतीति तात्पर्यार्थः । यावद्यापत्कालमेनं प्रजोत्पादक प्रजाऽ. नगृह्णीते तस्मिन्ननुग्रहं करोति तावत्कालमक्षय्यं लोकं जयति । वही प्रजा जाता चेदहुकालमक्षय्यलोकजयः । स्वल्पा चेत्स्वल्पकालमक्षय्यलोकजय इत्यर्थः । पुत्रस्य समीचीनत्व एवाऽऽत्मनस्तारणं नान्यदेति सत्पदेन सूच्यते । केवलमात्मतारणमेव न, किंतु अन्येपामपि तारणमित्यस्मिन्नर्षे ब्रह्मवादिनां संमति दर्शयति सप्तावरानित्यादिनाऽधीच्छाम इत्यन्तेन । यतस्तरणं सत्पुना- धीनमतस्तमेवाधीच्छाम इति ब्रह्मवादिन आहुरिति शेषः। उपसंहरति- यस्मा प्रजाप्ततानमित्यादिना । यस्मात्मजासंतानमुत्पाद्य फलं यथोक्तं फलमा- मोति तस्मात्मनामवश्यमुत्पादयेत् । संतानशब्दः संवतिवाचकः । संतानश- ब्दस्य पर्यायता दर्शयितु संतानवचनम् । अथवा संतानशब्दः प्रजावाहुल्या. वश्यकत्वं द्योतयितुम् । एष्टव्या बहव पुत्रा इत्यस्ति चान स्मृतिरपि । फलं यथोक्तम् । आत्मवान्वलवान् । फललाभाय यधोक्तफललाभाय । यस्मादि. ज्ञायते च–आत्मा वै पुत्रनामाऽसीतिश्रुतिस्तस्मात्सत्पुत्रं चोत्पाद्याऽऽत्मान- मेवोत्पादयेदित्यन्वयः । एवमेवं च जीवता पुरुपेण पुत्रो द्वितीयः स्वस्याऽऽ. स्मैव द्रष्टव्यः । यो यथा पुत्रमुत्पादयति स तथा भवति । सत्पुत्रोत्पादने सन्नेव भवति । असत्पुनोत्पादने त्वसन्नेव । अक्षेत्रे स्वीयक्षेत्रातिरिक्त निपिद्धे वलात्कारेणोपभुक्ते च क्षेत्र । अक्षेत्रे यः पुत्र उत्पाद्यते स आत्मार- मान एवं यस्मात्तस्मात्स्वक्षेने यथोक्तकाल एवाऽऽत्मानमुत्पादयेत् । केरलम- वमान एव न, किं तु निपिद्धक्षेने पुत्रोत्पादने तद्पत्वमपीत्यर्थः । आदित आदौ विवाह एवं क्षेत्रं भार्यामनुलक्षीकृत्यैवेच्छेत्प्रजोत्पादनाय । अनेन परीक्षा सग्रहीता भवति । सवर्ण सजातीयम् । आदित इत्यस्य प्रथममित्यर्थः । सार्वविभक्तिस्तसिः।तेन क्षत्रियश्पनातीययोः कन्ययोरपि भार्यात्वेन संग्रहः सिद्धो भवति । उपदेशेने विधिना विवाहविधिना संस्कृतं क्षेत्रम् । दारशब्दः पुंलिङ्गे वर्तते । एकवचनं छान्दसम् । तस्मिन्दारे सवर्णे संस्कृते संयोगेन संव. न्धेर्ने विधिपूर्वकमैथुनेन । यदि संयोगे सत्यपि प्रजोत्पादनं न भवति तदीप. धसंयोगमनसंयोगाचपि कर्तव्यो। संयोगः प्रयोगः । तस्योपधमत्रसंयोग- स्योपदेशेन वैद्यकमन्त्रशास्रोपदेशेनंव, ज्ञानमिति शेषः । श्रुति यमानो या ग एन । २कन शावण सक स्वम् । क.'न।।

·४०६ भगोपीनाथदीक्षितविरचिता- (विवाह ] ( परियारक्षणम् , साविन्यरक्षणम् ) इत्यादिश्रुतिः सामान्येन समानानां भावः सामान्य साधये वेदाध्ययनवत्त रूप तेन हेतुना सर्ववर्णेभ्यः सर्वार्था दृश्यते । माक्षण क्षत्रियो वैश्यो वाऽपार्याणनयम् " इत्यादिस्मृतिपिति शेपः । यद्यपि जायमान इति श्रुति ह्मणत्वपुरस्कारणव दृश्यते तथाऽपि वेदाध्य- यनवत्वरूपसाधर्म्यमादाय सर्ववर्णेभ्यो भवति । सर्वेषां फलबचात्फलेच्छाव- भात् । अथवा जायमान इति श्रुतिः केवलं सामान्ये ब्राह्मणत्वजातिमात्रसा- मान्ये नोपदृश्यते नैव मार्तते । किंतु ब्रह्म वेदस्तध्ययनवत्सु त्रिषु। कुतः सर्व- वर्ण-यः फलेच्छावत्वादिति । का परिणेयेत्याकाइमायामाह याज्ञवल्क्य:- " अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्या नियमुद्हेत् । अनन्यपूर्विका कान्तामसपिण्डा यवीयप्तीम् । अरोगिणी भ्रातृमतीमसमानार्पगोत्रनाम् " इति । लक्षण्या वाह्याभ्यन्तरलक्षणैर्युक्ताम् । तान्यग्रे वक्ष्यन्ते । या दानेनोपभो गेन वा पुरुपान्तरपूर्विका न भवति सोऽनन्यपूर्विका । अपुनर्भूरिति यावत् । मनोदत्ता वाचा दत्ताऽनि परिगता सप्तम पदं नीता भुक्ता गृहीतगर्भा प्रसूता चेति सप्त पुनः। तत्राऽऽयाना तिमणामन्येन परिणयनं भरतीत्यग्रे वक्ष्पते । कान्तां वरस्य चक्षुर्मनसोरानन्दकारिणीम् । असपिण्डो सापिण्ड्यरहिताम् । तत्र चन्द्रिकापरार्कमेधातिथिमाधवप्रभृतयः-' एकस्या पिण्डदानकियायां दातृ- स्वपिडभावत्वलेपभाक्त्वा-पतरसबन्धेनान्वय सापिण्यम् । इत्याहुः । तर मत्स्यपुराणम्- लेपमानश्चतुर्थाथा पित्राया विण्डमागिन । पिण्डद सप्तमस्त्वेपा सापिण्डव सातपौरुषम् " इति ॥ मार्कण्डेयवचनमपि- " पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामह । पिण्डसवन्धिनस्त्वेते विज्ञेया पुरुषास्त्रय ॥ लेपसबन्धिनश्चान्ये पितामहपितामहात् । प्रभृत्युक्तात्रयस्तेषां यजमानस्तु सहम ॥ इत्येप मुनिभि प्रोक्त सबन्ध सातपौरुष " इति । १क 'वसामा येन । २ ग घ रेण सामान्येन १ ।। "पि स । ४४ "वार्था में।

·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। १०७ (सापिण्भ्यनिर्णयः) अयमर्थ:-- ससानो पुरुपाणामेकपिण्डक्रियानुप्रवेश: सापिण्ड्ये हेतुः । तथा चैकस्य देवदत्तस्य स्वकीयैः पित्रादिभिः पद्दभिः पुत्रादिभिः पट्भिय सह सापिण्ड्यम् । नन्वेवं भ्रातृपितृव्यमातुलभागिनेयादिभिस्तद्भार्यादिभिश्च सह सापिण्ड्यं न स्यादिति चेत् । न । उद्देश्यदेवतैक्येन क्रियैक्यस्यात्र विवक्षितत्वात् । तथा च देवदत्तककपिण्डक्रियायां ये देवतात्वेनानुपविशन्ति तेपा मध्ये या कोऽपि भ्रातृपितृव्यमातुलादिकर्तृकपिण्डक्रियायामप्यनुप्रविशतीत्यस्ति तैः सह सापि ण्ड्यम् । भार्याणामपि भर्तृकतकपिण्डदानक्रियापो सहाधिकारित्वात्सापि- ण्ड्यसिद्धिः। ननु सहाधिकारसिद्धाविदं स्यात्तत्रैव किं मानमिति चेत् । न । पाणिग्रहणादि महत्व कर्मसु तथा पुण्यफलेषु चेति धर्मसूत्रवचनेन, " तस्मात्साधारणो धर्मः श्रुती सर्वः सहोदितः । इति मनुवचनेनोद्वाहकाल एवानयोर्वचनेन द्रव्यसाधारण्यं प्रतिपादितम् । धर्मे चार्थे च कामे च नातिचरितव्येत्यनेन न शुभयसाधारणमेकेन त्यक्तुं शक्यते । तस्माद्र्व्यसाधारण्यान्न भ; सह विभजेदिति विभागमतिपेधा. नास्ति भिन्नयोः कर्तृत्वमिति तम्ररत्नेन, सहत्वं कर्मस्विति सहग्रहणं न वली- वर्दवत्समानाधिकार इतिपदर्शनार्थम् । ततश्च भाऽसौ वक्तव्याऽहं दानादि घर्तयामि त्वमपि संकल्पं कुर्विति तयाऽपि तथैव कर्तव्यमन्यथा दोप इत्यपरा- केण, स्मृतिचन्द्रिकाहेमाद्रिमाधवादिभिश्च सहाधिकारस्य सिद्धान्तितत्वात् । न चैवमपि भगिनीपितृप्वस्रादिभिर्न स्यादिति शङ्कायम् । अविभक्तभ्रातॄणां ज्येष्ठस्यैव कर्तृत्वेन कनिष्टानां सापिण्ड्यसिद्धयर्थ योग्यताया इवात्रापि शर णीकर्तव्यत्वात् । ननु-" यन्नाम्ना पातयेपिण्डं तं नयेद्ब्रह्म शाश्वतम् इतिवचनसिद्धगयाश्राद्धदेवतात्ववतां मित्रादीनाम् । तथा-" सर्वाभावे तु नृपति. कारयेत्तस्य रिक्थत. इतिमार्कण्डेयपुराणाद्राज्ञोऽपि श्राद्धकर्तृत्वेन सापिण्ड्यापचिरिति चेत्सत्यम् । 'सप्तमात्पञ्चमा पितृतो मातृतस्तथा ' इत्यादिवचनानुरोधेन पित्रादिसंव- न्धिपु केचिदेव सपिण्ड शब्दस्य योगरून्यङ्गीकारेणाऽऽपरपभावात् । विज्ञाने- श्वरमदनपारिजातकारमभृतयस्तु- एकशरीरावयवान्वयरूपं सापिण्ड्यमाहुः । भवन्ति हि एकस्य पितुरेकस्या मातुर्वा शरीरस्यावपवाः पुत्रपौत्रादिपु साक्षा- ·४०८ " भगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [विवाह] (सापिग्च्यनिर्णय स्परम्परया वा शुक्रशोणितादिरूपेणानुस्यताः । विधायपवान्चयातिप्रसङ्गप- रिहारस्तु पूर्ववत्कर्तव्यः । "सप्तमात्पञ्चमादूर्ध्व पितृतो मातृतस्तथा इत्येतस्य वचसो निकृष्टोऽर्थः शास्त्रान्तरवचनाज्झेपा- वध्वा वरस्य वा तात कूटस्थायदि सप्तमः । पचमी चेत्तयोमीना सापिण्ड्य विनिवर्तने " इति । पतः संतानभेदः स कूटस्थो मूलपुरुप इति यावत् । तमारभ्य वधवा वरस्य वा तातः पिता सप्तमो यदि भवेत्तयोधूवरपोर्यदि कूटस्थात्पञ्चमी माता भवेत्तदा सापिण्ड्यं निवृत्तं भवतीति । निर्गलिवास्तु पितृद्वारकसापिण्ड्य विचारे सप्तमाय सापिण्ड्यनितिः । मातृद्वारकसापिण्ड्यविचारे तु पञ्च. मादूर्ध्वमिति । संगृहीतोऽयमर्थो विश्वरूपनिवन्धे- एवमुक्तप्रकारेण सप्तमापितृतस्तथा। ऊर्ध्वमेव विवायत्व पञ्चमान्मातृतस्तथा ॥ सतानो भियते यस्मात्पूर्वजाभयत्र च । नमादायैव गणयेद्वर यावच्च कन्यकाम् " इति ॥ अत्रोदाहरण यथा-कूटस्थो मूलपुरुषो देवदत्तः १ तत्पुत्रो ब्रह्मदत्तः २ तत्पुत्री विष्णुदत्तः ३ तत्पुनः शिवदत्तः ४ तत्युनो मित्रदत्तः ५ तत्पुनो हर- दत्तः ६ तत्पुत्रो यज्ञदत्ता ७ तत्पुत्रः श्रीदत्तोऽयम इति पितृद्वारकं सापिण्ड्य वरविपये। मूलपुरुषो देवदत्त एव १ तत्पुरुषो मातृदचः २ तत्पुरुषो रुद्र. दत्तः ३ तत्पुरुपो भानुदत्तः ४ तत्कन्या श्रीदेवी ६ तत्कन्या श्रीदत्तभक्ता। इति माद्वारकसापिण्ड्य वधूविपये । अत्राष्टमः श्रीदत्तः पष्ठी श्रीदचभक्तामुद्हेत् । मूलपुरुपमारभ्य मध्ये कन्यासंततावप्येवमेव । वैपरीत्येऽप्येवम् । यत्तु वसिष्ठ:--" पञ्चमी सप्तमी चैव मातृत पितृतस्तथा " इति । उदहेदिति शेपः। " * ड पुस्तक इत आरभ्य वाक्यनये तत्पुरुपसन्दस्ताने तत्पुत्रशन्दो वर्तते ।

·" ॥ [विवाह ] सस्काररत्नमाला। (सापिण्ड्यनिर्णय ) यच विष्णुपुराणम्- " पञ्चमी मातृपक्षाच पितृपक्षाच सप्तमीम् । गृहस्थ उद्वहेत्कन्या न्याय्येन विधिना नृप " इति ।। तत्पञ्चमी सप्तमीमतीत्योत व्याख्येयम् । सप्तमात्पञ्चमादू , वध्वा वरस्य वा तात इत्यादिवचनानुरोधात् । " पञ्चमे सप्तमे चैव येषा वैवाहिकी क्रिया । नियापरा अपि हि ते विज्ञेया शूद्रता गता इत्यपराके मरीचिवचनाच । यत्तु पदनिशन्मते- तृतीया मातृत कन्या तृतीया पितृतस्तथा । विवाहये मनु प्राह पाराशर्योऽशिरा यम " इति ।। यदपि पैठीनसि:- " त्रीनतीत्य मातृत पश्चातीत्य पितृत " इति । यदपि स्मृत्यर्णचे वचन- कन्या चतुर्थी च वरश्च पञ्चमो वरश्चतुर्थो न तु पञ्चमी व्हेत् । पित्ये वहेत्पञ्चमपठयोर्वा कन्या तृतीयाऽपि तथा चतुर्थी " इति ।। यदपि पराशरवचन-- " चतुर्थीमुद्हेत्कन्या चतुर्थ पञ्चमोऽपि वा । पराशरमते पष्ठी पञ्चमो नतु पञ्चमीम् " इति ॥ यान्यपि शाकलवचनानि- चतुर्थीमुद्वहे कन्या चतुर्थ पञ्चमी च वा। वहेत्सबन्धिनी पठी पञ्चमो न तु पञ्चमीम् ॥ भवेता पूर्वनात्युनो तयोरपि व सतति । पश्चम पञ्ची कन्या न तर वरयेविन ॥ कन्ये द्वे पूर्वनात्स्याता सतति स्यात्तयोरपि । पचम पञ्चमी तत्र वर कन्या समुद्हेत् ॥ कन्यापुनी तु सभूती पूर्वनात्सततिस्तयो । यदि स्याद्वरयेत्तन पश्चम पद्यमीमपि " इति ।। " “ गध एमाऽपिया। ५१ ·४१० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (सापिण्यनिर्णयः दशभिः पुरुषः ख्याताच्ट्रोत्रियाणां महाकुलात् । उद्वहत्सप्तमादूर्ध्व तदभावे तु सप्तमीम् । पश्चमी तदभावे तु पितुः पक्षे त्वयं विधिः ॥ सतमौ च तथा पठौं पञ्चमी च तथैव । एवमुद्वाहयेत्कन्यो न दोपः शाकटायनः ।। तृतीयां वा चतुर्थी वा पक्षयोरुभयोरपि । विवाहयेन्मनुः प्राह पाराशर्योऽशिरा यमः" । इति चतुर्विंशतिमते दशपुरुषविख्यात श्रोत्रियकुलविपय एवं सप्तम्यादीना- मप्युद्वाह्यत्वोक्तेस्तत्पराण्येतानि वचनान्यत्यन्तापद्विपयाणि वेति ज्ञेयम् । संवन्धविवेक शूलपाणिः- " पञ्चमात्सप्तमाञ्चागिपि त्रिगोत्रान्तरिता विवाह्या । 'असंवन्धा भवेन्मातुः पिण्डनैवोदकेन वा। सा विवाह्या द्विजातीनां त्रिगोत्रान्तरिता च या' इति बृहन्मनूक्ते। 'संनिकऽपि कर्तव्यं त्रिगोत्रात्परतो यदि' इति देवलोक्तेश्व" इति । अस्योदाहरणम्- मूलपुरुपो यज्ञदत्तः १ तत्पुत्री विष्णुदत्तः २ तत्पुत्री रुद्रदत्तः ३ तत्पुत्रो ब्रह्मदत्तः ४ तत्पुत्रो हरदत्तः ५ तत्पुत्रो मित्रदत्तः ६ तत्पुत्रः शिवदत्तः ७ तत्पुत्रः श्रीदत्तः ८ इति वरविपये । वधूविपये मूलपुरुषो यज्ञदत्तः १ तत्कन्या लक्ष्मी वासिष्ठा २ तत्कन्या सरस्वती नितुन्दगोत्रा ३ तत्कन्या गौरी कौण्डिन्या ४ तत्कन्या श्रीदत्तभक्ता ५ श्रीदत्तेनेयं विवाह्या । एतच दाक्षिणात्या न मन्यन्त इति नवीनाः । वस्तुतस्तु-" पञ्चमे सप्तमे चैव येपो वैवाहिकी क्रिया। क्रियापरा अपि हि ते विज्ञेयाः शदतां गताः " इति निषेधवाक्यविरोधादिदमप्यापद्विषयमेवेति युक्तम् । चतुर्विशतिमते- " असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः । सा प्रशस्ता द्विमातीनां दारकर्मणि मैथुने " इसि ॥

·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। (सापिण्ड्यनिर्णयः) विशेपः स्मृत्यन्तरे- " सापत्नमातुर्भगिनी तत्सुतां च विवर्जयेत् । पितृव्यपत्नीभगिनी तत्सुनां च विवर्जयेत् ।। गायच्या उपदेष्टश्च कन्यां नैवोद्वद्विजः । गुरोश्च कन्यां शिप्यस्तु नोद्वहेत कदाचन " इति । अन्योऽपि विशेष:- धात्रीपुत्री धात्रीभगिनीमिष्टपुत्रीमिष्टभगिनीमिष्टमातुलसुतां ज्येष्ठ- भ्रातुमार्याभगिनी स्वभार्यासहोदरामिष्टपितृभगिनीमिष्टमातृभगिनी पितृ. व्यपत्नीभगिनी स्नुषाभगिनी सापत्नमातृभगिनी च नोद्वहेत् " इति । गृह्यपरिशिष्टेऽपि-अप विवाह इत्युपक्रम्याविरुद्ध संबन्धामुपयच्छेतेत्युक्त्वा दंपत्यार्मिथः पितृमातृसाम्ये विरुद्धसंबन्धो यथा भार्या स्वसुईहिता पितृव्यपत्नीस्व- सा चेति । अस्यार्थ:-- यत्र दंपत्योर्वधूवरयोः पितृमातृसाम्यं वध्वा वरः पितृस्थानीयो भवति वरस्य वा वधूर्मातृस्थानीया भवति तादृशो विवाहो विरु- संवन्धः । तत्र यथाक्रममुदाहरणद्वयम् । भार्यास्वसुर्दुहिता शालिकापुत्री, पितृव्यपत्नीस्वसा पितृव्यपत्नीभगिनी चेति । विरुद्धसंवन्धविषय उदाहरणा- न्तरमपि द्रष्टव्पम् । नारद:--" प्रत्युद्वाहो नैव कार्यो नैकस्मै दुहितद्वयम् । न चैकजन्ययोः पुंसोरेकजन्ये तु कन्यके " इति ।। स्तस्य कन्या यस्य पुत्राय दत्ता तत्कन्यकायाः स्वपुत्रेण परिणयनं मत्युदाहः॥ मुमन्तुः-" पितृपत्न्यः सर्ग मातरस्तद्भातरो मातुलान्तद्भगिन्यो मातृप्वसारस्तदुहितरश्च भगिन्यस्तदपत्यानि भागिनेयान्य- न्यथा संकरकारिणः स्युः" इति । अत्र च यावद्वचनं वाचनिकमिति न्यायात्परिगणितेप्वेव सापिण्ड्यं न तु सप्तमादिपर्यन्तमिति केचित् । अन्ये उद्देश्यतावच्छेदकानां पितृपत्नीत्वतद्धातृत्वादीनां भेदेन वाक्यभे- दातनिवृत्त्यै लक्षणया सपत्नमातामहकुले चतुप्पुरुष सापिण्ड्यमातिदेशिक घ. र. 'त्मा।

·४१२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [विवाह (सारिणम्यनिर्णया) विधीयते । अतश्च मातुलादिदुहितृप्पिर तत्पुनप्र्वपि सापिण्ड्यात्कन्याया: सापनमातुलपुत्रेण न विवाह इत्याहुः । मातुलकन्यापरिणयनं तु येपामाचारस्तेपामेवेतरः कुर्वन्तुष्यति । तधा च वौधायन:--" पञ्चधा विप्रतिपत्तिदक्षिणतस्तथोत्तरतो यानि दक्षिणतस्लान्यनुव्याख्यास्यामो यथैतदनुपेनेन सह मोनन स्त्रिया सह भोजन पर्युपितभोजन मातुलपितृप्यमृद्दहितगमनमित्ययोत्तरत ऊर्णावि- कयः सीधुपानमुभयतोदद्भिर्व्यवहारः सायुधीयक समुद्रयानमिति तनेतर इतरस्मिन्कुर्वन्दुप्यति तत्तद्देशनामाण्यात् " इति । इतरो दाक्षिणात्य इतरस्मिनुचरदेशे मानुलसंपन्धं कुन्दुिप्यति न स्वदेशे। वतर उदीच्य इतरस्मिन्दक्षिणदेश ऊर्णाविक्रयसीधुपानादिकं मुन्दुप्पति न स्वदेशे । कुतः । देशमामाण्याद्देशनिवन्धनवादाचारमामाण्यस्पेत्यर्थः । वृहस्पविरपि-"उह्मते दाक्षिणात्य तुलस्य सुता दिने । मास्यादाश्च नराः पूर्वे व्यभिचाररता खियः ।। उतरे मद्यपाश्चैव स्पृश्या नृणा रजस्खलाः । सनाताश्चापि गृहन्ति भ्रातृमार्याममर्तृकाम् ।। सर्वदेशेवनाचारो रथ्याताम्बूलचर्वणम् " इति ।। देवलोऽपि-“ यस्मिन्देशे त्वनाचारो न्यायदृष्ट. मुसितः । स तस्मिन्नेव कर्तव्यो नान्यदेशे स ईरितः ॥ यस्मिन्देशे पुरे ग्रामे त्रैविये नगरेऽपि वा। यो पत्र विहितो धर्मस्त धर्म न विचारयेत् " इति ॥ ननु शिष्टाचारमामाण्ये स्वदुहितविवाहोऽपि प्रसज्येत प्रजापतेरापरणात् । तथा च श्रुति:--" प्रमापति स्वा दुहितरमभ्यध्यायत् " इति । मैवम् । "न देवचरित चोत्" इति न्यायात् । अत एव बौधायन:- " अनुष्ठित तु यद्देवैर्मुनिभिर्यदनुष्ठितम् ।। नानुष्ठेय मनुष्यैस्तु तदुक्त धर्ममाचरेत् " इति ।। प्रत्युत दोपोऽभिहितः शातातपेन- 'मातुलस्य सुतामूला मातृगोत्रा तथैव च । समानमवरा चैव त्यक्त्वा चान्द्रायण चरेत् " इति ।।

·[विवाह ] संस्काररत्नमाला। (सापिण्यनिर्णय ) सगोत्राविवाहे मायश्चित्त स्मृत्यर्थसारे- इत्थ सगोत्रसद्धविवाहविषये स्थिते । यदि वश्चिज्ज्ञानतस्ता कन्यामहोपगच्छति ।। गुरुतत्पमताचाध्यगर्भस्त बोऽन्त्यता अमेत् । भोगतस्ता परित्यज्य पालयेजननीमिव ।। अज्ञानादैन्दवै शुध्येत्रिभिर्गर्भस्तु क(का)श्यप ' इति ॥ ऐन्दवानि चान्द्रायणानि । बहुवचनात्रीण्यधिकानि वा। क(का)श्यप इत्यत्र स गर्भ: काका)श्यप कश्यपगोत्रो भवति । " सर्वा. काश्यप्य प्रना." इति- श्रुतेरित्यर्थः। एतदर्थमेव प्रवरज्ञानमावश्यकमित्युक्तं तेनैव- "ज्ञातव्या प्रवरा ब्रह्मसायुज्यनुतितोऽन्यथा । गुरुतल्पमहादोपचण्डालोत्पत्तिशङ्कया" इति ॥ तिथितत्त्वे वौधायन:- " सगोत्रा चेदमत्योपयच्छेन्मातृदेना विभृयात् " इति ॥ तस्यां प्रजोत्पादने प्रायश्चित्तमाह स एव- 'प्रजा नाता चोकच्याब्दपाद चरित्वा यन्म आत्मनो मिन्दाभू (पुनरग्निश्चक्षुरदादित्येताम्या जुहुयात् " इति ॥ एतचाज्ञानतः पूर्वममत्येत्युपक्रमात् । ज्ञानोत्तर भोगे ता परित्यजेत् । कच्छाब्दपादस्यैन्दवानां च शक्ताशक्तत्वेन व्यवस्था द्रष्टव्या । मत्सा तु गुरु- तत्परताच्छुद्धिः। सपिण्डायामपत्योत्पादने वृहद्यम:- " सपिण्डापत्यदारेपु प्राणत्यागो विधीयते" इति । अपत्ययुक्ता दारा अपत्यदाराः । सपिण्डाथ ताश्च ताः (ते च ते ) ते । मण्डनोऽप्पाइ-"सगोत्राया प्रना जाता चण्डारेषु विनिसिपेत् । गुरुलल्पनन हत्या ता रक्षेजननीमिव ।। उहाज्ञानतस्तुत्यगोना पान्द्रायण चरेत् । परिणीतप्तगोनायामज्ञानाजनित मुन । प(का)श्यपो न तु चण्डाल पितु हान्दपादेत । मिन्दाहुती द्वे जहयाइनान्ते दीपावके " इति ।। 10. 'प्राषिगरपरिसदनदमि'। गि 'दामि।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (गापिग्म्यनिर्णय) उद्याज्ञानत इत्युत्तरवापयेऽज्ञानत इति श्रवणापूर्वन झानत इत्यर्थतः सिध्यति । परिणीतसगोत्रायामित्यस्मिन्यास्येऽप्यज्ञानादित्युक्त्या ज्ञाने तु गर्भवण्डाल एव पितुः मायश्चित्तं नास्त्येव किं तु मृतप्राय एवं स इति सूचितं भवति । यवीयर्सी वयसा वपुपा च न्यूनाम् । तब न्यूनत्यं विवाहकालकयने वक्ष्यामः । अरोगिणीमचिकित्स्यरोगरहिताम् । भ्रातृपती ज्येष्ठः कनिष्ठो वा भ्राता विद्यते यस्याः सा ताम् । अनेन पुत्रिकाकरणशका निरस्यते । अत एव मनु:-" यस्यास्तु न भवेदाता न विज्ञायेत वा पिता । नोपयच्छेत तां प्राज्ञः पुत्रिकाधर्मशङ्कया" इति ॥ यस्याः पिता पुत्रिकाकरणाभिमायवानिति न ज्ञायेत तां नोपयच्छेत । यत्र तु नैयाऽऽशका तामभ्रातृकामप्युपयच्छेतेत्यभिमायः । न विज्ञायेत वा पिते. त्युक्तेवरेण सह संपतिपत्ति विनाऽपि पितुः संकल्पमात्रात्कन्या पुत्रिका भव: तीति गम्यते । अत एव गौतमा- " अभिसंधिमात्रात्पुत्रिकेत्येकेषा तत्संशयानोपयच्छेदभ्रातृकाम् ॥ इति । अभिसंधिLढसंकल्पः। मनुरपि--" अपुत्रोऽनेन विधिना मुतां कुर्वीत पुत्रिकाम् । यदपत्यं भवेदस्पां तन्मम स्यात्स्वपाकरम् " इति । वरेण सह संप्रतिपत्तौ पुत्रिकाकरणं स्पष्टमेव विज्ञायते । सा च संपविपचिर्वसिष्ठेन दर्शिता- " अभ्रातृकां प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलंकृताम् । अस्यां यो जायते पुत्रः स मे पुत्रो भवेदिति " इति ॥ अयं च तहानमन्त्रः । अस्याथ पुत्रिकायाः स्वपित्रादिभिः सह सापिण्ड्य. सगोत्रत्वानिवृत्तिः। अत एव लौगाक्षि:- मातामहस्य गोत्रेण मातुः पिण्डोदकक्रियाः । कुर्वीत पुत्रिकापुत्र एवमाह प्रजापतिः" इति ॥ तदेवं तात्पर्यम्-पुत्रिकां शङ्कमानः पुत्रार्थी भ्रातृमतीमेवोपयच्छेतेति । एतच कलौ निपिद्धं कलिवर्षे पागत् । असमानार्पगोत्रजामिति । समाने आपगोत्रे यस्य नजाता या न भवति - ·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। (मेघप्रवरनिर्णय.) साऽसमानार्पगोत्रजा ताम् । ऋपेरिदमा प्रवरः । असमानप्रवरजामसमानगो- वजां चेत्यर्थः । यस्या वध्वा येन वरेण सह अवरक्यं गोत्रक्यं वा नास्ति सा वधूस्तेन सह विवाहमर्हति । कचिद्गोत्रभेदेऽपि प्रवरक्यमस्ति । तद्यथा- वाधूलमौनमौकादीनां भिन्नगोत्राणां भार्गववैतहव्यसावेदसेति प्रवरस्यैक्यात् । तत्र विवाहमसक्ती तयवच्छेदायासमानार्पजामित्युक्तम् । कचित्मवरभेदेऽपि गोत्रैक्यम् । तद्यथा-आशिरसाम्बरीपयौवनावेति मांधात्राम्बरीपयौवना- श्वेत्यत्राऽऽगिरसमांधातृपवरभेदेऽपि यौवना धगोत्रमेकम् । अतस्तत्र विवाहो मा भूदित्यसमानगोत्रजामित्युक्तम् । अथ गोत्रप्रवरनिर्णयः। तत्र वौधायन:-" विश्वामित्रो जमदग्निर्भरद्वाजोऽथ गौतमः । अत्रिवसिष्ठः कश्यप इत्येते सप्त रुपयः । सप्तानामृपीणामगस्त्याप्ट- मानां यदपत्यं तद्गोत्रमित्याचक्षते " इति । अत्रापत्यपदं केवलपुत्रापत्यपरं न भवति किंतु पौत्रादिपरमपि । अत एव पाणिनिः- अपत्यं पौत्रप्रभृतिगोत्रम् " इत्याह । ननु केवलभृगुगणेपु यस्कादिषु केवलागिरोगणेषु हरितादिषु च सप्तl- पत्यत्वाभावानोत्रत्वं न स्यादिति चेन्न । एक एव ऋपिर्यावत्प्रवरेप्वनुवर्तते । तावत्समानगोत्रत्वमन्यत्र भृवह्निरसां गणात् " ॥ इति वौधायनोक्तपदासानुपपत्त्या तत्सिद्धेः। प्राप्तिसंभावनायां हि पर्यु- दासो भवति । यथा यजतिपु ये यजामहं करोतीति सामान्यवाक्यादनूयाजेपु ये यजामहप्राप्तिसंभावनायां नानूयाजेष्वित्यनेनानूयाजव्यतिरिक्तप्वित्येवं पर्यु- दासः क्रियते तथाऽत्रापीति । सप्तानामृपीणामगस्त्याटमानां यदपत्यं तद्गोत्र. मिति सूत्रं तु न लक्षणप्रदर्शकं किंतु अयोगव्यावृत्तिमात्रप्रदर्शकमिति न पूर्वो- तरसूत्रविरोधः । अत एव विज्ञानेश्वरमाधवमदनपारिजातादिपु गोत्रं वंशपर- म्पराप्रसिद्धमित्युक्तम् । उक्तं च भट्टपादैरपि-समानेऽपि ब्राह्मण्ये कुण्डिनोऽत्रिरितिस्मरणलक्षणं * अन क. पुस्तकटिप्पण्या वेतसेति पाठ । १ ग, दतसें ।

·भगोपीनाथदीक्षितविरचिता विवाह ] (प्रारनिर्णय ) गोनमिति । एवं च यत्राभियुक्तानां गोनत्वमसिद्भिस्तद्वोनमित्येव निर्दृष्टं गोत्र. लक्षणं मत्रत्वादिवत्सिदं भवति । एतेन वसिष्ठादीनां गोनत्वानुपपत्तिः, अस्मदादीनां परम्परया तदपत्यत्वेन गोवत्वापत्तिश्च परिहता भवति । यान. धिकस्य भवरा आनातास्तादृशा गणा जनपञ्चाशत् । तथा च पौधायन:- " गोत्राणां तु सहस्राणि प्रयुतान्य दानि च । ऊनपञ्चाशदेवेपा प्रवरा ऋषिदर्शनात् " इति ॥ अथ प्रवराः। तत्र प्रवरसूत्रस्य माचीनव्याख्यानानुपलम्भात्तव्याख्यानसहितं भवरसूत्र मदर्यते । तर प्रतिज्ञासूनमिदं--प्रवरान्व्याख्यास्यामः' इति । एवच प्रतिज्ञा- नमनिमाणो भार्गवच्यावनामवानार्वजामदग्न्येत्यादीनां प्रवर इतिसज्ञासिद्धयः र्थम् । प्रत्रिपन्तेऽमेविशेषणत्वेनोत्कीर्त्यन्त इति भवराः । तान्व्यारयास्याम एकत्र संगृह्य कथयिष्यामः । अमेविशेषणत्वेनोत्कीर्तनं तु · अग्ने महा५ अप्सि बाह्मण भारत ' इत्यादीष्टिमन्त्रेषु प्रतिपादितम् । विवाह उत्कीर्तनं तु स्वविशेष- णत्वेनैव । अन्यस्यासभवात् । विवाह आर्पगोरोचारणं तु पाचनिक, तच समवरत्वसगोनत्वशानिवारणार्थमदृष्टार्थ च भवति । शान्त्यादिकर्मसु तु वाचनिक कुत्रचित् । कुचिदाचारमाप्तम् । प्रवरणं कर्तव्यमित्यस्मिन्नर्थे श्रुति मदर्शयत्ति- 'आय वृणीते बन्धोरेव नैत्ययो सतत्या इति विज्ञायते ' इति । आयमृपेरपत्यमाहवनीयमग्नि यजमानेनोत्पादितत्वाद्यजमानस्यपिसंतान. त्वाचं वृणीते मार्थयते तद्गोत्रत्वायेति । एवं सति बन्धोरेव नैति पूर्वपिसंव- न्धान च्यवते । अयो अपि च सतत्यै पूर्वषां पूर्वजानामात्मनश्च संतानायेति विज्ञायते, श्रुतिरिति शेषः। देवमनुष्यथाऽऽयवरणं न कर्तव्य कि तु ऋषिभिरैवेत्येतदर्थे श्रुति दर्शयति- " न देवैमनुप्पैराय वृणीत ऋषिभि- रेवाऽऽय वृणीत इति विज्ञायते " इति । १ ड न मर्नु ।

·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। ४१७ (गोत्रप्रवरनिर्णयः) न देवैः प्रजापत्यादिभिरायं वृणीते न वा मनुष्यैर्विद्वद्भिर्देवदत्तादिभिरा. यं रणीते किंतु ऋपिभिर्वसिष्ठादिभिर्मम्भिरेवाऽऽयं वृणीत इति विमा- यते श्रुतिरिति शेषः । आर्पयोच्चारणकर्तव्यताविपये श्रुति दर्शयति- "आयमन्वाचष्ट ऋपिणा हि देवाः पुरुषमनुबुध्यन्त इति विज्ञायते " इति । आयमन्वाचष्टे । कस्मात् । ऋपिणा पूर्वनेन कीर्तितेन देवमसिद्धेन तदपत्यं पुरुपं देवा अनुवुध्यन्ते भोज्यानोऽयं तदपत्यत्वादिति जानन्ति हीत्यर्थः । सस्याऽऽयवरणं परित्यज्यान्यस्याऽऽयवरणे दोप इत्येतदर्थे श्रुति दर्शयति- " यो वा अन्यः सन्नन्यस्याऽऽयं वृणीते स पा अस्य तदृपिरिष्टं वीतं वृत इति विज्ञायते " इति । यो चै यजमानोऽन्यगोत्रः सन्नन्यगोत्रस्याऽऽयेण प्रणीते स वै स एव ऋपिरस्य यजमानस्य तदिष्टं यागफलं वीतं ब्राह्मणतर्पणादिफलं वृके गृला. तीत्यर्थः। आयसंख्यानियमार्थिकां चतुर्वरणपश्चातिप्रवरणनिधिकां च श्रुति दर्शयति- " एकं वृणीते द्वौ वृणोते त्रीन्वृणीते न चतुरो वृणोते न पचाति प्रणीत इति विज्ञायते ' इति । एकमायं वृणीते, एकमपि संकीयं तदपत्यपनि वृणीते । तथा दो वृणीते श्रीनृणीत इत्यत्रापि । चतुरो न वृणीते पश्चातील पडादीन वृणीत इत्यर्थः । आत्मीयानामृपीणां यहूनामनियमेन वरणभाती सत्यापेकं वृणीत इत्यादयः संख्यानियमविधयः । न चतुरो वृणीते न पभाति प्रणीत इत्येतह्यामुप्या. यणविषयम् । यामुप्यायणस्य गोनदयस्यापि याये चतुर्णी वरणमसक्तिः। ध्यायत्वे तु पण्गा पचायले व्यापादिसंनिपाते सप्तादीनामपि वरण- मसक्तिः। तनिषेधार्थमुक्तं -न नतुरो गृणीने न पाति प्रणीने' इति । 'श्रीनृणोते मन्त्रहता गगीते या मानतो गीते' इनि श्रुतिमनुमृस प्रवृत्त ' अगायिस्य - ·४१८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचित्ता-- [विवाहः] (गोननिर्णयः, भृगवः) हानं स्यादधिकारात्' इत्यस्मिन्नधिकरणे मीमांसकास्तु श्रीन्त्रणीत इत्ययमेव विधिः । एकं वृणीते दो गुणीत इत्युभयमवयुत्यानुवादः । अन्यथा वाक्पभे- दापत्तेः । न च त्रीणीत इत्यत्रापि वास्यभेदतादवस्थ्याद्विधित्वासंभव इति वाच्यम् । विशिष्टविधाने वाक्यभेदाभावेन विधित्वसंभवात् । स्तुत्यर्थोऽयमेकं वृणीत इत्यादिरनुवादः । एकवरणविवरणे अपशस्ते अपि यदा कर्तव्ये तदा विवरणस्य प्रशस्तस्य कर्तव्यलं किमु वक्तव्यमिति स्तुतिः । चतुनिषेधपञ्चा- तिक्रमनिपेधाभ्यामपि त्रित्वमेय स्तूयते, न च तयोनिपेशी विधातव्यः । प्रस- पत्यभावादेव तदभत्तेः । चतुरादयोऽत्यन्तविलम्बकारित्वादपरास्ताः । त्रित्वं तु न तयेति प्रशस्तम् । तस्मात्कर्मण्यधिकुर्वन्यजमानसीनेवीचारयेन न्यून नाप्यधिकमिति तात्पर्यार्थ इत्याहुः । एकायादीनामपि मनुवरपक्षाश्रयणेनाधिकार इति तन्त्ररत्ने । असमानार्प- गोत्रजामितियाज्ञवलयोक्तमविवाहमयोजक समानमवरत्वापरपर्यायं समानार्थत्वं द्विविधमेकमवरसाम्यं द्वित्रिप्रवरसाम्यं चेति । तबाऽऽयं भृग्वगिरोगणव्यतिरि- तपु । द्वितीयं भृग्वगिरोगणेषु । तत्र पञ्चमवराणां त्रिमवरसाम्यं त्रिप्रवराणां द्विप्रवरसाम्यमविवाहमयोजकमिति मन्तव्यम् । " पञ्चानां त्रिपु सामान्यादविवाहस्त्रिपु द्वयोः । भृग्वहिरोगणेष्वेवं शेषेवेकोऽपि वारयेत् " इति वचनात् ।। शेपेचेकोऽपि भवरः समानर्थत्तद्विवाहं वारयेदित्यर्थः । जथ प्रवरगणना। तत्राऽऽदौ भृगवः। तत्र सूत्रम्-"भूगूनेवाग्रे व्याख्यास्यामो जामदग्न्या वत्सास्तेषां पञ्चायो मार्ग- वच्यावनातवानर्विनामदग्न्येति नमदग्निवदुर्ववदानवानवञ्चयवनव- भृगुवदिति व्यायम हैके भार्गवौर्वनामदग्न्येति जमदग्निवदुर्व. वगुवदित्येप एवाविकृतो नामाल्यैतिशायनविरोहितमाण्डव्या- बटमण्डुबैदरेतवाहप्राचीनपोग्यानामधाऽऽपिणानां पञ्चायो भार्गवच्यावनाप्नवानाटिपेणानूपेत्यन्पवदृष्टिषेणवदानवानवञ्चयवन- वगुवदिति व्यायमु हैके भार्गवाटिपेणानुपेत्यनूपवदृष्टिषेणत. दृगुवदित्यथ वीतहव्या यास्कवाधूलमौनमौकरनतवाहास्तेपा ध्यार्पयो भार्गववैतहव्यसावेदसेति सवेदोवद्वीतहव्यवभृगुवदि. क.ग. घ.'चले।

·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। ४१९ (गोत्रप्रवरनिर्णयः) त्यय वैन्याः पार्थास्तेषां व्यायो भार्गववैन्यपार्थेति प्रथवनिव- दृगुवदित्यथ गार्समदाः शुनकास्तेपानेकार्पयो गासमदेति होता गृत्समदवदित्यध्वर्युरप वाध्यश्वा मित्रयुवस्तेपामेकार्पयो पाध्यश्चेति होता वध्यश्ववदित्यध्वर्युः" इति । एवकार इतरेषां व्यावृत्यर्थः । अग्र आदी व्याख्यास्यामो वक्ष्यामः भाषा- न्यादिति शेपः । भृगोः माधान्यं तु 'महीणां भृगुरहम्' इति भगवद्वास्या- मोक्षधर्मेपु भृगोर्चामुदेवांशताश्रवणादाधानमा भृगूणामेवाऽऽदौ पार्यस्पेन मनकथनाच । अथवा, एवकारोऽयशब्देनान्वैति । अग्र आदावेव ये भृगुत्वं माता भृगव. स्तान्वक्ष्यामः, न यामुष्यायणत्वेन पश्चाद्गुत्वमापन्नानिति । यामुप्यायणाना- मुत्तरत्र वक्ष्यमाणत्वात् । जामदग्न्या वत्सा इत्यत्र वत्सानां जामदग्न्या इति विशेषणमजामदग्न्य- वत्सनिराकरणार्थ पञ्चावत्तित्वप्राप्त्यर्थं जामदग्न्यापीमाप्त्यर्थ च । नेपां जाम- दग्न्यवत्सानां पञ्चायः प्रवरः, भार्गवच्यावनामवानोर्वजामदग्न्येति । अयं च होतुरमुतोऽर्वाञ्चो होतेतिवचनात् । अमुतो मूलभूतादृपेरारभ्याश्चिोऽर्वा- ग्नातान्मन्त्रदृश।। क्रमेण तदपत्यसंवन्धेन मार्थयते तममिमित्यर्थः। जमदग्निवदु- चवदभवानवच्यवनवगुवदित्ययं प्रवरोऽध्वर्योरत ऊर्धान्मत्रकृतोऽव्वर्युटेणीत इतिवचनात् । अतो यजमानादूर्धान्मन्त्रदृग्भिरव्यवहितानां मूलभूतान्दृष्टक्रमेण संकीर्त्य तद्वत्तदितिसादृश्यसंवन्धेनाग्नि वृणीते प्रार्थयत इत्यर्थः । एप एव अवरक्रमविशेपो होतुरध्वर्योथाऽऽध्यायपरिसमाप्तेः सर्वत्रोपदेष्टव्यः । व्यायमु हैके ब्रुवत इति शेषः । व्यायं प्रवरमेक आचार्या ब्रुवत इत्यर्थः । उ हेतिनि- पातोऽवधारणार्थो वाक्यालंकारार्थो वा । तं प्रवरं दर्शयति-भार्गवौर्वजामद. म्न्येति जमदग्निवदुर्ववद्धृगुवदितीति । एनमेव मवरमन्येप्रतिदिशति-एप एवावि. कृतो जामाल्यैतिशायनेत्यादिना प्राचीनयोग्यानामित्यन्तेन सूत्रेण । एपोऽनन्तरोतः पञ्चायख्यायो वा जामाल्यादीनां नवानां भवतीत्यर्थः । अथाऽऽष्टिपेणानामित्यत्राथशब्दः पृथगयं गण इतिज्ञापनार्थः । एवं सर्वत्र । अन्यद्गतार्थम् । अथ वीतहव्या इत्यारभ्य पृथवद्वेनवद्भगुवदित्यन्तं सूत्र सष्टार्थम् । १ग पृथु ।

·४२० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (गोत्रप्रवरनिर्णयः, गीतमा') चतुर्विधा हि शुनकाः। केचिनकादेवजाताः। केचिनृत्समदादेवजाताः। केचिद्भगोरपत्यं गृत्समदस्ततो जाताः । केचिद्गोरपत्र शुनगोत्रस्तदपत्र गृत्समदस्ततो जाताः । तत्र गृत्समदादेव ये जातास्तेपामेवायं मवरो नान्येपा- मित्येतदर्थ गृत्समददृष्टामीमापणार्थं च गामिदा इति विशेषणम् । इतरेषां तु सूनान्तरोकाः भवरा शेयाः ! तनाऽऽद्यानां शौनकत्येकार्पयः प्रवरः । तृती. यानां भार्गवगार्समदति यायः । चतुर्थीनां भार्गवशौनहोत्रगासपदेति व्याप इति । एकायेऽमुतोऽर्वाञ्चो होताऽत जन्मित्रकृतोऽवरणीत इत्यनाविध्योर्व्यवस्थापकत्वाभावादव्यवस्थामाप्ती होत्रध्वर्युग्रहणं तद्धि तान्तो होतुः प्रवरो वत्प्रत्ययान्तोऽध्वयोरित्येवं व्यवस्थेतिप्रदर्शनार्थम् । मित्र युवा वाध्यश्वा इति विशेषणं वाध्यश्वदृष्टापीमाप्त्यर्धम् । वाध्यति होता वपश्ववदित्यधर्युरित्या होत्रध्वर्युग्रहणमुक्तव्यवस्थापास्तव प्राप्तिशक्षा- निरासार्थम् । इतीमे भृगवो व्याख्याताः । उक्तानुभापणस्येदं प्रयोजनमविद्यमानभृगशब्दानामपि शुनकमित्रयुवां भृगुत्वं यथा स्यादिति । तेन भृगूणां वेति यथाधाने भार्गवो होता भवती. त्यादौ चोपनवेशसिद्धिः । जामदग्न्यवत्सानां जामाल्यादीनां च परस्परम- विवाहः । प्रवरैक्यात्सगोवत्वाच । एवमाष्टिपेणानामपि विपवरसाम्यात् । यद्यपि त्रिप्रवराष्ट्रपणानों नान्यः सह विप्रवरसाम्यं तथाऽपि पञ्चायसंग. तमपि प्रवरसाम्यमेप्वविवाहमयोजकम् । वत्सा विदा आर्टिपेणा इत्येतेपाम• विवाह इति वौधायनोक्ते । अजामदग्न्यवत्साहिषेणाभ्यां समवरत्वाद- विवाहः । वीतहन्यादीना तु स्वं स्वं गणं हित्वा परसरं पूर्वैश्व सह विवाहो भवत्येव, द्वित्रिप्रवरसाम्पाभावाद ! इति भृगुगोत्रप्रपरकाण्डम् । अथ गौतमगोत्रप्रवरकाण्डम् । तत्र सूत्रम्-" अथातोऽशिरसामयास्या गौतमास्तेपा न्याय आहिरसाया- स्यगौतमेति गोतमवदयास्यवदाहिरोवदित्ययौतथ्या गौतमा. स्तेपा न्याय आङ्गिरसौतथ्यगौतमेति गोतमवद्नथ्यवदारो- वदित्ययौशिना गौतमारतेपा व्याप आङ्गिरसौशिनकाक्षीवतेति कक्षीवद्वदुशिनवदगिरोवदित्यथ वामदेवा गौतमास्तेषा न्याय आगिरसवामदेवबाहदुत्थेति वृहदक्यवहामदेवगिरोवदिति "ति ।

·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। (गोनप्रवरनिर्णयः, भरद्वाजाः) अत्रातःशब्दो हेत्वर्थे । यतो 'भृगूणां त्वाऽगिरसा व्रतपते व्रतेनाऽऽदधामीति भृम्बङ्गिरसामादध्यात्' इति श्रुत्यैकस्मिन्नेव वाक्ये भृगुगोत्रिणामाधानमन्त्रं पूर्व- मुक्त्वाऽनन्तरं गौतमादिगोत्रिणामाधानमत्र उक्तः । अतो हेतोरित्यर्थः । अहिरसामिति निर्धारणे पष्ठी । अङ्गिरोगणानां मध्ये येऽयास्या गौतमा अङ्गि- रसस्तेषां व्यायः प्रवरो भवतीत्यर्थः । अयास्या इति विशेषणमयास्य उद्गाता भवतीत्यत्र येऽयास्यगणपठितास्तेपामेव ग्रहणार्थम् । उतथ्या औशिजा वामदेवा इत्यादीनि गौतमविशेषणानि सांकर्यनिवारणार्यानि । अन्यत्स्पष्टम् । एपां सर्वेपी गौतमागिरसां परस्परमविवाहः । गौतमस्य त्रियमाणतया सत्तया वाऽनुवृत्तेः सगोत्रत्वात्मायेण द्वित्रिप्रवरसाम्याच्च । इति गौतमगोत्रप्रवरकाण्डम् । अथ भरद्वाजगोत्रप्रवरकाण्डम् । तत्र सूत्रम्- "अथ भरद्वाजानां न्याय आङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाति भर- द्वानवबृहस्पतिवदगिरोवदित्येप एवाविकृतस्तुथ्याग्निवेश्यो. जयानाना सर्वेषां च स्तम्भस्तम्बशब्दानामथर्माणा पञ्चाय आङ्गिरसवार्हस्पत्यभारद्वाजवान्दनमातवचसेति मतवचोवद्वन्दन. वगरद्वानववृहस्पतिवदगिरोवदिति व्यायम हैक आगिरस- वान्दनमातवचसेति मतवचोवद्वन्दनवदगिरोवदित्यथ यामुप्या- यणाना कुलाना यथा शौङ्गशैशिरयो भरद्वाजाः शुगाः कता. शैशिरयस्तेषा पञ्चाय आगिरसबार्हस्पत्यभारद्वा- जकात्याक्षिलेत्यक्षिलवत्कतबद्भरद्वाजवबृहस्पतिवदगिरोवदिति ध्यायमु हैक आङ्गिरसकात्याक्षिलेत्यक्षिलवकतवदशिरोव- दित्यथ गर्गाणां ध्याय आङ्गिरसमार्यशैन्येति शिमिवद्र्ग- वदशिरोवदिति भारद्वानम हैकेऽगिरस स्थाने भारद्वाजगाये. शैन्येति शिनिवद्गर्गवद्भरद्वाजवदित्यथ कपीना ज्याय आगि. रसमाहाय्यवौरुक्षय्येत्युमक्षय्यवन्महय्युवदङ्गिरोवदिति तरस्वा. स्तिलो विदु. शालु. पतञ्जलिर्भूयसीईन्द्रकी लन्द्वः कपेरष्टविधाः प्रजाः" इति। तुस्थ्य आग्निवेश्य और्जयान एतेषां, स्तम्भशब्दो यनाममु वर्तते ते १ इ. 'स्तुत्थामि । २ ग. 'सीईन्द्व । ३ क, ख. घ तुत्य आ" ।

·४२२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह (गोत्रप्रपरनिर्णयः, भारद्वाजा.) शब्दाः । स्तम्घशब्दो यन्नामसु वर्तते ते स्तम्बशन्दाः । एतेपा चपोऽनन्तरो- तस्याप एव प्रवरो भवेदित्यर्थः । द्वाभ्यां गोत्राभ्यां व्यपदेशाद्व्यामुप्या- पणानि कुलानि । यथा शौहशैशिरय इति पुरातनं यामुप्यायणकुलम् । इदानींतनानां द्विगोत्राणां द्वयोरपि गोत्रयोरविवाहं वक्तुं दृष्टान्तत्वेनोदाहृतं शुङ्गा भरद्वाजाः कताः शैशिरयो विश्वामित्राः । भारद्वाजस्य शुङ्गस्य पीनाद्वै. श्वामित्रस्य शैशिरेः क्षेत्र उत्पन्नाः शौगौशिरय इत्युच्यन्ते । तत्संततिजातानां पञ्चायः प्रबरो द्रष्टव्यः । आशिरसवाईस्पत्यभारद्वाजकात्याक्षिलेति होतुः । अक्षिलवत्कतवद्भरद्वाजवबृहस्पतिवदहिरोवदित्यध्वयोः । न्यायमेक आङ्गि- रसकात्याक्षिलेति होतुः । अक्षिलवकतवदगिरोवदित्यध्वर्योः। अस्मिन्मवरे जनयितुः पूर्वः प्रवरः मतिग्रहीतरपरो यथोक्तस्तथाऽन्येप्वपि पुत्रिकापुरदत्तक- क्रीतकृत्रिमपुत्रादीनामपि द्वयोरपि गोत्रयोः प्रबरो ज्ञेयः। शौङ्गशैशिरीणां दृष्टा- न्तत्वेनोपादानाद । सर्वेषां यामुप्यायणानां गोत्रद्वयसंवन्धिवरणमसक्ती व्यवस्थामाहाऽऽश्वलायन:- "तेषामुभयतः प्रवृणीत एकमितरतो द्वावितरतो द्वौ येतरतस्रीनि- तरतो न हि चतुर्णा प्रवरोऽस्ति न पश्चानामतिप्रवरणम् " इति । एकमितरतो द्वावितरत इति व्याये द्वौ बेतरतस्त्रीनितरत इति पञ्चाये। तत्र पूर्व कस्य प्रवर इत्याकाङ्क्षायां कात्यायनलौगाक्षी आहेतुः- " पूर्वः प्रवर उत्पादयितुरुत्तरः प्रतिग्रहीतुः ॥ इति । एवं वक्ष्यमाणेप संकृत्यादिष्वपि द्रष्टव्यम् । गर्गाणां भरद्वाजत्वं पाक्षिक- भरद्वाजवरणादेव सिद्धम् । यद्यपि कपीनां पाठ: केवलागिरोगणमध्ये सर्वेषु सूत्रपुस्तके' दृश्यते तथाऽपि स नाऽऽदर्तव्यः । गोत्रप्रवरमञ्जरीप्रयोगपारिजातस्मृत्यर्थशारादि- वहुग्रन्थविरोधाद्रहुस्मृतिपुराणसूत्रविरोधात् , भारद्वाजैः सह विवाह केव- लागिरोभिः सह विवाह इत्येतादृशस्य शिष्टाभिपताचारस्पान्यथात्वापत्तेश्च । अथवा द्वा कपी ज्ञेयौ । एको भरद्वाजगणस्थः। अपरः केवलागिरोगणस्थः । तथाच मण्डन:-- भारद्वाजप्रवरणे केचिदाहः कपी पृथक् " इति । " १.ह. 'त्तरतः ।

·[गोत्रप्रवरनिर्णयः] संस्काररत्नमाला। ४२३ (अतिविश्वामित्र कश्यपाः) अथात्रिगोत्रप्रवरकाण्डम् । तत्र सूत्रम्-“अधात्रीणां व्याय आत्रेयाचनानप्तश्यावाश्चेति श्वावाश्ववदर्चना- नसवदत्रिवदित्यथ गविष्ठिराणां ध्याय आत्रेयाचनानसगा. विष्ठिरेति गविष्ठिरवदर्चनानसवदत्रिवदित्येप एवाविकृतो वाम- स्थ्यसुमङ्गलबीजवापानाम् " इति । गतार्थम् । अत्रीणां सर्वेषामविवाहः सगोत्रत्वात्समवरत्वाच । इत्यत्रिगोत्रप्रवरकाण्डम् । अथ विश्वामित्रगोत्रप्रवरकाण्डम् । तत्र सूत्रम् ---"अथ विश्वामित्राणां देवराताश्चिकितकालबवमनुतन्तुबभ्रुयज्ञव- स्कोलोन्त्येरिवृहदग्निसांशित्यवारकितारकापणशालावतालेषां ध्यार्पयो वैश्वामित्रदेवरातौदलेत्युदलवद्देवरातवद्विश्वामित्रवदि- त्यथ श्रीमतकामकायनास्तेषां ज्यायो वैश्वामित्रमाधुच्छन्दस- धानंजय्येति धनंजयवन्मधुच्छन्दोवद्विश्वामित्रवदित्यथाएका लोहितास्तेषां यायो वैश्वामित्राष्टकेत्यष्टकवद्विश्वामित्रवदि. त्यथ पूरणाः पारिधापयन्त्यस्तेपो यार्पयो वैश्वामित्रपौरणेति पूरणवद्विश्वामित्रवदित्यथ कतास्तेषां व्यायो वैश्वामित्रकात्या. सिलेत्यक्षिलपत्कतवद्विश्वामित्रवदित्यथाघमर्षणाः कुशिकास्तेषां च्यायो वैश्वामित्राघमर्षणकौशिकेति कुशिकवदधमर्पणवद्विश्वा- मित्रवदिति " इति । गतार्थम् । विश्वामित्रगणानां परस्परमविवाहा सगोत्रत्वात्सप्रवरत्वाच । इति विश्वामित्रगोत्रप्रवरकाण्डम् । अथ कश्यपगोत्रप्रवरकाण्डम् । अप कश्यपानां व्यायः काश्यपावत्सारनैवेति निध्रुवपदव- सारवत्कश्यपवदित्येप एवाविकृतो धौम्याभिषेण्यमाठराणामय रेभाणां ध्यायः काश्यपावसाररैभ्येति रेभवदवासारवत्कश्यप- वदित्यय शाण्डिलानां द्यायो देवलासितेत्यसितवद्देवलवदिति व्यायम हैके काश्यपदैवलासितेत्यसितवदेवलक्कश्यपवदिति यार्पयास्त्वे न्यायेन " इति । ११. प्रवधासदश्तरनि देवतरसवदेवश्रवोवनिवामिप्रवदिलवानामा । २ ग. प. रेन्यव। तन सूत्रम् " ·४२४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता विवाह: (गोत्रप्रवरनिर्णयः, वसिष्ठाः) सर्वेऽपि याया एवमनेन प्रकारेण व्याया एव भवितुमर्हन्ति न शण्डिला एव । तस्मादष्टकानां लोहितानाच यापैयाणां व्यापत्वमेव द्रष्टव्यम् । व्याया एव सर्वे शण्डिला भवितुमर्हन्ति न ज्याया इति केचिम्याचक्षते तदनुपपत्रम् । " अन्यायस्य हानं स्यादधिकारात् " इतिजैमिनीयन्यायविरोधात् । अन्यद्ग- तार्थम् । कश्यपानां परस्परमविवाहः । कश्यपस्य विषमाणतया सत्तया पाऽनुत्तेः सगोत्रत्वात्समवरत्वाच । इति कश्यपगोत्रप्रवरकाण्डम् । अथ वसिष्ठगोत्रप्रवरकाण्डम् । तत्र सूत्रम्- "एकार्पया वासिष्ठा अन्यत्रोपमन्युपराशरकुण्डिनेभ्यो वासि- छेति होता वसिष्ठवदित्यध्वर्युरघोपमन्यूनां व्याप्यो वासि- मैन्द्रप्रमदामरद्वसो इत्यामरद्वसुवदिन्द्रप्रमदवद्वसिष्ठवदित्यय पराशराणां ज्यायो वासिष्ठशाक्यपाराशर्येति पराशरवच्छ• क्तिवद्वसिष्ठवदित्यथ कुण्डिनानां व्यायो वासिष्ठमैत्रावरुणको- ण्डिन्येति कुण्डिनवन्मित्रावरुणवद्वसिष्ठवदित्यथ संकृतिपूतिमा- पतण्डिना व्यायः शाक्त्यसांकृत्यगौरिवीतेति गरिवीतवत्सं- कृतिवच्छुक्तिवदिति " इति । उत्तरत्र विधानादेवोपमन्युप्रभृतीनां व्याप्यत्वे सिद्धेऽन्यत्रोपमन्युपराशर- कुण्डिनेभ्य इति वचनं केवलं वसिष्ठभेदा न संकृत्यादयस्तेषां यामुष्यायण- त्वादितिमदर्शनार्थम् । वासिष्ठमैत्रावरुणकौण्डिन्येत्यस्मिन्मवरे मित्रावरुणसं. ज्ञको कौचिपी पत्रदृशौ द्रष्टव्यौ न प्रसिद्धौ देवताविशेषौ । न देवैनै मनुष्यैः रायं वृणीत इति निषेधात् । तयोश्च मित्रावरुणयोः संहतयोरेवपित्वमत्र द्रष्टव्यं न प्रत्येकम् । न चतुरो वृणीत इति चतुर्णा वरणप्रतिषेधात् । मत्स्यपुराणे मित्रावरुणयादाश्रमे सस्पतोगलामुर्वशी दृष्टयत्तोः गु कनं कचित्तो. यपूर्णे कलशे गृहीतं ततो वसिष्ठो जातो वसिष्याच कुण्डिनो जात इति दृष्ट. त्वात्तयोः संहतयोरेवपित्वं पितृत्वं चेति द्रष्टव्यम् । एपां वासिष्ठानां परस्परम- विवाहः सगोत्रत्वात्सप्रवरत्वाच । संकृत्यादीनां यामुप्यायणानां वसिष्ठत्वं तु वसिष्ठमणमध्ये पाठगद्वासिष्ठस्य शक्तवरणाच्च । इति वसिष्ठगोत्रप्रवरकाण्डम् ।

·[अगस्त्यप्रवरकाण्डम्] संस्काररत्नमाला (क्षत्रियादीना गोत्रप्रवरनिर्णयः) अथागस्त्यगोत्रप्रवरकाण्डम् । [तत्र सूत्रम्-]"अथागस्तीनामेकाय आगस्त्येति होताऽगस्तिवदित्यध्वर्यु. ख्यायमु हैक आगस्त्यदार्दच्युतध्मवाहेतीध्मवाहवदच्युत- पदगस्तिवदिति " इति । अगस्तीनां सर्वेषां परस्परमविवाहः सगोत्रत्वात्समवरत्वाच । इत्यगस्तिगोत्रभवरकाण्डम् । अथ क्षत्रियप्रवरकाण्डम् । तत्र सूत्रम्-]"अथ क्षत्रियाणां घ्यायो मानवेडपौरूरवसेति पुरूरवावदि- उवन्मनुवदित्यथ यदि ह सापः प्रवृणीरन्नेक एवैपा प्रवरो या वै पृथक्प्रवृणीरन्येषामु ह मन्त्रकृतो न स्युः सपुरोहित. प्रवरास्तेऽथ येषां स्युरपुरोहितप्रवरास्ते सपुरोहितप्रवरास्त्वेवं न्यायेनैकापैया विशो वात्सप्रेति होता वत्सप्रवदित्यध्वर्युः" इति । द्विविधाः क्षत्रियाः सार्पा अनाथ । तत्र यदि सापी आर्षेयवन्तो राजानः प्रणीरंस्तदैपां प्रवर उक्त एक एव भवति । यद्येते पृथगेव प्रवृणी- रन्पुरोहितप्रवरानेव प्रवृणीरन् । ये राज्ञां मत्रकृत ऋपय आया इति यावत्, न स्युन भवेयुस्ते सपुरोहितप्रवरा ज्ञेयाः । येषां राज्ञां यदि मप्रकृतः स्युरपुरोहितप्रवरास्ते ज्ञेयाः । मन्त्रकृतो राजानः सपुरोहितप्रवरास्त्वेवमेतत्म- कारेण न्यायेन भवन्ति नान्यथा । कोऽसौ न्यायोऽभिमतः । उच्यते- सर्वेषां पुरोहितस्य विद्यमानत्वात्तेन च विना कर्मानधिकारात्पुर एनं हित- मेतत्सर्वं नयतीति पुरोहितशब्दव्युत्पत्तेः । आत्मीयप्रवरपक्षे सर्वेपो समानप्र- वरत्वादविवाह प्रसज्यतेति न्यायः । अयमेव न्यायो वैश्यानामपि द्रष्टव्यः । (* मनद्वतां सर्वराज्ञामपुरोहितप्रवराणामपि विवाहपात्रे सपुरोहित प्रवर] त्वमेवेति फलितोऽर्थः1) राजभ्योऽपितानां दत्तानां ब्राह्मणानां राज्ञां ये प्रवरास्त एव तेपाम् । एवं ब्राह्मणेभ्योऽपितानां राज्ञा ब्राह्मणानां ये प्रव- रास्ते तेपामिति । * धनुविहान्तर्गतमन्यस्थाने ह. पुस्तके-" एव च विवाहे क्षत्रियाणां वैश्याना च पारो- हित्यप्रयरैक्यप्रयुक एव निधो न तु स्वप्रवरस्यप्रयुक्त इति सिद्धम् । कर्मणि चरणादी भवत् विकल्प। उपमनस्य कमांधिकारे प्रवृत्तः । सोऽपि व्यवस्थितः । एषां कुले यादृश वरणमागत तथैव कर्तुमुचितमिति विप्रेणापि व्यवस्थादर्शनात्" इति प्रन्यो वर्तते । १.ना।

·१२६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिवा-सूत्रोक्तगोत्रप्रवर निर्णयः] (अनाशातयन्धूनां गोनपरनिर्णयः) तथा च सूत्रम्-" तथा बामणानार राजापितानां राज्ञां या ब्राह्मणापितानाम् " इति। अथानाज्ञातवन्धूनां गोत्रप्रवरकाण्डम् । तत्र सूत्रम्-' अधानाज्ञातबन्धोः पुरोहितप्रवरेणाऽऽचार्यप्रवरेण वा' इति । न, आसम्परज्ञातो वन्धुपेन सोऽनाज्ञातवन्धुस्तस्यानाशातयन्धोः संप्रज्ञात- बन्योरिति दर्शपूर्णमासप्रकरणस्थस्य भवरविधायकस्य सूत्रस्य पाठान सम्य- प्रज्ञातो वन्धुर्यन सोऽसंप्रज्ञातवन्धुरिति तद्विग्रहः। अर्थस्तु स एव । तस्य पुरो- हितस्य पूर्वोक्तस्य प्रवरेण धर्मोपदेष्टाऽऽचार्यस्तस्य वा मवरेण भवरणमित्यर्थः । ननु-“यो वा अन्यः सन्नन्यस्याऽऽयं वृणीते स का भस्य तदृषिरिष्टं वीतं वृ?' । इति निषेधस्य जागरूकत्वात्कथं पुरोहिताचार्यप्रवरमवरणमिति चेन । पतस्य प्रवरज्ञानसत्व एव मवृत्तेः। सार्ववणिकमाय दर्शयति- अथ ह ताण्डिन एकाय सार्ववर्णिकार समामनन्ति मानवेति होता मनुवदित्यध्वर्युर्मानव्यो हि प्रजा इति हि ब्राह्मणमिति हि बाम णम् ' इति । साण्डिन आचार्या एकायं मानवेत्येवरूपं प्रवर सार्वणिक सर्वेपो वर्णानां ब्राह्मणादीनां समामनन्ति तत्र हेतुभूतां श्रुतिमुदाहरन्ति–'मानन्यो हि प्रमा इति हि ब्राह्मणम् ' इति । हि यस्मादेवं तैत्तिरीयशाखायां ब्राह्मणं प्रत्यक्षमेव पठ्यतेऽग्निचयन उखामकरणे-मानव्यो हि प्रजाः' इति तस्मादित्यर्थः । द्विरुक्तिः प्रश्नसमाप्तियोतनार्था । एतत्सूत्रं वैशेषिकप्रवरनिपेयपरं न भवति किंतु सार्वणिकवरस्तुतिपरम् । नन्वेवं कृत्स्नमेकेपी प्रवरं मतिपिध्य मनुवदित्येतद्विदधातीत्येतत्सूत्रविरोध इति चेन्न । अत्र प्रतिपेधशब्देनामाशस्त्यस्यैवोक्तवात् । एवं च कृत्स्नवैशेषि- कभवराणाममाशस्त्य उक्ते सार्ववणिकस्य प्रशस्तत्वमात्सिद्धं भवति । वैशे- पिकाः प्रवरा वुर्विज्ञेया बहुप्रयासलभ्याश्च तस्मान कार्याः । अयं तु लघुतर- मयत्नलभ्यत्वात्कर्तव्य इत्येवं सार्ववर्णिकस्य प्रवरस्य पशस्तत्वम् । कथं पुन- १ क ख, ग, घ. प्रवि। २८,'स्य प्रवरस्य । .

·[स्मृत्युक्तो गोत्रप्रवरनिर्णय ] संस्काररत्नमाला । (पौधायनमतानुसारिगोगप्रवरनिर्णय ) रयमभिमायो गम्यत इति चेत् । अन्यथा प्रवराध्यायानारम्भप्रसङ्गात् । भार भ्यते चायम् । अय च प्रवरः श्रीतकर्मवरणाभिवादादिप्येव न विवाहे । अन्यथा समानमवरत्वाद्विवाहाभावप्रसङ्गात् । पुरोहितगोत्रमवरयोराचार्यगोत्रप्रवरयोश्चाज्ञाने तु स्मृत्यन्तरे- " आचार्यगोत्रप्रवरानभिज्ञस्तु द्विन स्वयम् । दत्त्वाऽऽन्मान तु कस्मैचित्तद्गोत्रप्रवरो भवेत् ' इति । अत्राऽऽचार्यग्रहणं पुरोहितोपलक्षणम् । आचार्यशब्देन निपेकादिक्रिया- कर्ता द्विज इतिश्रवणाह्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां विधिः। यनु-गोवस्य स्वपरिज्ञाने काश्यप गोत्रमुच्यते' इति तत्पुरोहिताचार्ययोर्गोनाक्षाने सत्येव विवाहानिरिक्तविपयम् । इति सूत्रोक्तः प्रवरनिर्णयः। अथ स्मृत्यनुसारेण प्रवरास्तद्गणाश्च । सत्र भृगवो द्विविधाः । जामदग्न्याः कैवलाश्च । जामदग्न्यो द्वौ, वत्स विदौ । केवला: पद । वत्सा वैन्या पीतहव्या आर्टिपेणा वापश्वा गार्स- मदा इति । तत्र द्विविधा अपि वत्सास्तप्रेणीच्यन्ते । मार्कण्डेया माण्डुकेया माण्डव्याः कांसेया आलेखना दार्भायणाः शार्कराक्ष्या दैवतायना शौनका. पना माधूकेयाः पार्षिकाः साकाः प्राचायनाः पैला पैङ्गलायना दाइँपकयो वाझकयो वैश्वानरयो वैहीनरयो वैरोहिता घाद्या बाधा गोष्ठायनाप्टीकयः काशकृत्स्ना वाद्भुतकाः कृतभागा ऐतिशायना सानायनाः पाणिनयो पाल्मीकिः स्थौलपिण्डायनः सैवातवा निहीतयः सावर्णिकापना वाला- यनाः सौम्तयो मण्डवः सौविप्वयो इस्तामहः शौद्धकयः मौकयो वैकर्णा द्रोणकनिहय औरसयः कम्बलोदरयो वाकारकृतो वैहलयः साश्वाः कास्त्र- म्बराः कारवास्तामसा विरूपाक्षा काचा उचैर्मन्यवो द्वैमत्या आर्यायणाः पकायणाः काहायना वानयथायनिनः वाईवाश्यान्द्रमसा गानेया नौधेया १ क 'च्यते । मा२ख प 'स्वना ।ग 'श्वना । ३४ प्रतायना .४ बग दारे। दाप । ५ स ग साधा । ६ वारिमांक १ ग ह शैद्ध। ८. पार्भ च। वायन'11. नोधेया।

·४२८ भगोपीनाथदीक्षितविरचिता-स्मृत्युक्तो गोनप्रारनिर्णय ] (कात्यायनलीगाक्षिमतानुसारिगोनप्रवरनिणय ) यौजिया जावालि हुमित्रायणा आपिशलयो वैश्वपुरयो लोहितायना उष्ट्राक्षा मालायनाः शारद्वतापना रजतवादा वत्सा वात्सायनाः। एतावन्तो वौधायनोक्ताः। अथ कात्यायनलौगाक्ष्युक्ताः । नौलायना वागायना अनुमातकयो जैह्मतयो जीवन्तयः काम्बलोदरयो वैहायना रेखायनयः पर्पितयः पाणिलय उचयमानाः सात्यकर्णयः कालाकयस्तालकेशिन परतभागा आतभागा आंजीहिता आतिथयः स्थौमाझिरया स्थौलाः सौरवा वहिपो देवमतयो गाग्र्यायणा गेह्यायना गोष्ठायना वैशम्पायना गालवाः सांकृतयो वाणकेया ऐतिका- यना भ्राष्ट्रेपा भास्त्रेया लाक्षेया लाकुचयो लालाटय आवय आहावयः सैप्पिकयः सात्यकायना नैकर्पयः शाकल्याः पाकानुमतयः कनिप्णयो जैह्मा- शिनय आश्मक्रमाः काँचहस्तय आनुलोमिनः क्रौञ्चाश्वेक्षाः क्रौञ्चाक्षयः सौर. ध्वजयो वाध्यात्केया निरीणयो वासया सादनाः स्योयाः स्यन्दनयः कटेरणयो लवेरणयो यौगोलयो माँध्योदा मात्स्या नांडायना वैरायणा वैन्या रौहित्यायनिः कपानीलुः सावणिः पिकस्वरो विष्णुस्तौलकेशि हिनो वीतिनः फेनयास्तलिमः शिखापत्तिर्जलधिः सेनाजित्कृत्स्नः पैगलायनिर्दिक:- पति-पभः सुतः पलतः पलवः कोपियज्ञो मित्रयज्ञ आमिलायना हापत्तिबैंक- णिनिर्भाल्लकायनिलक्ष्मिणः शाल्यायनिर्माल्यायनिः कौटलिः सौक्तिः कोटरः साक्षी सान्द्रमणिकनिहो निहाशून्यः केललेटिकिश्वरिः सारंध्वजिनेंमिश्यो लोटाक्षिरेवणिः पौर्णसैगन्धिः नकाशद्विलभृत्सौमदायनाः स्वानुमतयो मण्ड- चित्राः शौक्रायणास्त्वायाः कोवहुण्डयः शौनायनाः शोकपौणयो नीहिम- तयो मायामती राधेवाकः कोशनो मौद्गल्यः कौरवचः सांतपनायना गेहि- . १ख याज्ञया । २ ड "लिबहु। ३ ङ चा व 17 ड वत्स्यायना ! ५ नलायना । ६ ह पार्पित”। ड अजिद्दीता । ८ ड गालव । ९गह भ्रात्रेया ११० स सैष्णिक । ग अध्यक' 15 सौप्पिक' । ११ ड 'तयो जैक । १२ ग"निष्ठयो। १३ ड साक्षा । १rक वाल्याके। ग बाध्यात्केया । १५ स्योपा ! १६ ह मरोदा । १७ ह 'नारा' । १८ क "रवाज' । ख रम्यजि । ग रवध्वं । १९ ड पर्णसीसधि ! २० ग ड वृद्धि त' 1 २१ स्वातुम । २२ ड कोयतु। २३ ग शाखपा । २४ ड पाणयो। २५ ड ना माई। २६ख वरवर ।ग वरववच ।

·[विवाह संस्काररत्नमाला। ४२९ (गौनप्रवरनिर्णय., भृगव ()) भैतिः किरुपः स्तन्वत औलन्धिर्वायगिरायणिः श्येनयागतिकन्यिः शौक- कणिनिहायनः। इत्येते वत्साः। तत्र ये जामजग्न्या वत्सास्तेषां पञ्च प्रवरा, भार्गवच्यावनामवानौर्वनाम- दग्न्येति । त्रयो वा, भार्गवौर्वजामदग्न्येति । ये त्वजामदग्या वत्सास्तेषां त्रयः, भार्गवच्यावनामवानेति । अथ जामदग्न्या विदाः। विदाः शैला अवटाः प्राचीनयोग्या अभयदानाः काण्डरथा वैनभृतः पुलस्त्य आर्कायणो नाष्ट्रायणस्ताम्रायणः कौञ्चायणः कामलः पौलस्त्यो वेदभृ. दभयनातास्कायना भ्राजा भ्रादन्त्याः ऐकायना भृञ्जायनाः । इति विदा। तेपो पञ्च प्रवराः । भार्गवच्यावनामवानौर्ववैदेति । त्रयो घा, भार्गवौर्व जामदग्न्येति । अजामदग्न्यविदानां भार्गवार्वजामदग्न्येति त्रय इति कात्यायनः । वत्साना भार्गवच्यावनामवानेति त्रय इत्यपि तेनैवोक्तम् । पञ्चप्रवरेपु विदेपु जमदग्ने सत्तयाऽनुवृत्तिः। अथ वैन्याः। वैन्याः पार्था वाप्कलाः शैताः। इति वैन्याः। श्यता इति केचित् । तेपां त्रयः, भार्गववैन्यपार्थेति । अथ वीतहव्या। वीतहव्या यास्का मौनो मौको वाधूलो वर्षपुप्पो भागलेपो भागविज्ञेयो दुर्दिनी भास्करो दैवजायनो वार्कलेयो माव्यमेया वासयः कौशाम्बेयाः क्रोविल्याः सत्यकयाचित्रसेना भागुरिश्छपो माधूला मौसला जीवन्तायना अर्धलेखयो वृकाश्मकयो मदोकधो वारेया गैरिक्षिती दैचित्ताः पञ्चालवाः पाप्पावता गोदायनाश्चण्डमोदनो भागलिर्भागवित्तिः पिलिः खलिः काश्यपिः समदा. ११. "नपाग । २ क. यि । ३ हजा। क "दग्न्यवि । ५ द. भाज । ६ क ख ग श्यैता । ७ ख. यस्का1८ माध्यमे । ९ ड क्रोविल्या । १.८ गौरिक्षिता । ११ इ. "ता दीर्घ । १२ स. ग. पौष्यव।इ. पोष्णा । १३ इ. 'श्यपिलिपि ।

·भगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह ] (गोवप्रवरनिर्णय , भृगप (१)) गपित सौरिपरिर्भागोन्तपः सानुस्खयो मादायनाः शालकायनास्ताः माव- रेया शार्क राशि कौटिल्यो विलेभिर्वाहियो हालेयो दीर्घचिचा। इति वीतहच्या येस्का इति केचित् । एतेपा त्रपः, भार्गववेतहन्यसावेदसेति । अथाऽऽहिंपेणाः । आधिपणा नैथयो ग्राम्यायणयः कार्णायनाचान्द्रापणाः पोटकलायनाः सिद्धाः सुमनायना गौराभिर्मदगीयो मार्गपयो नैकपिरापस्तम्विाल्मिः काई- मायनिर्गालेभिरन्पो वदायनिः कविराधभिः। इत्यार्टिपेणाः। तेपो पञ्च प्रवराः। भार्गवच्यावनामवानाटिपेणानूपेति । त्रयो वा, भार्गवाटिपेणानूपेति । केचि- देवपि जमदग्नेः सत्तयाऽनुत्तिमाश्रित्य जामदग्न्यलमाहुः । तत्स्मृत्यर्थसा- रादिविरुदम् । पञ्चावत्तिता चैपामजामदग्न्यत्वेऽपि वाचनिकी। " वत्सा विदा आदिपेणा " इत्युक्त्ता " एते पञ्चावत्तिन " इति वौधायनवचनात् । अवि- वाहो वत्सविदाभ्यां संहाऽऽहिपेणानां पाक्षिकतिप्रवरसाम्यात् । वात्स्यानां त्रयः । भार्गवच्यावनामवानेति । वत्सपुरोधसोः पञ्च, भार्गव- च्यावनामवानवात्सपौरोधसेति । वैजवनिमथितयोः पञ्च, भार्गवच्यावनामवा- नवजवनमथितेति । एतेऽपि कचित् । एतेपा परस्परं पूर्वोक्तवाविवाहा, मवर- साम्यात् । अथ वाध्यवाः। पाध्यन्वा रैष्ठयानाः सौपिण्डिनाः सुरभिनेया माल्पा महावाल्यास्ताया- यणाः कैतवायनाः खालायनाः शाकटायना मैत्रेया: साँचर्या द्रौणायना रोक्थायना अपिशला* आटिकायना इसजिहा रौप्यायणः सात्यण्डिनः *क पुस्तकत्र आपिच्छला इसपि वहिलिखित पाठ । १० भांग । २४ प सानुस्वपो। ३ ग 'भियाइयो । ढ मिहयो । ४E दीर्धचित्त । ५ग यास्क । ६ स ग ईपयो । ७ वाष्टि1८ख रु सह पा । १ ख ह धसयो १० क 'नमाथि।११ क रेट्याना । १२० सापिण्डाना । एक साधार्या । १४ ह रौस्थाय । १५८ आपिशल्य । १६ ड 'यणा सा । १७ सण सासा।

·“ [विवाह] संस्काररत्नमाला। ४३१ (गोनप्रवरनिर्णय , अहिरसा (२)) पिण्डिकाक्षा मौदायनाः कापिशायनाः शाडेयाः सातिता मित्रयत थापिशा. पनाः पाटिकायना मित्रयुवो दिवोदासाः। इति वाध्यवाः। मित्रयुव इति केचित् । दिवोदासा इत्यन्ये । एपामेको वाध्यश्चेति । प्रयो पा, भार्गववाध्यश्वदैवोदासेति । पृत्स(गार्सी)मदानां गार्समदेत्येकः प्रवरः बन्यवीतहव्यवाध्यश्वगार्सम- दानां स्वस्वगणं हित्वा परस्परं पूर्वच सह विचाहो भवत्येव । द्वित्रि(त्र)मवर- साम्याभावात् । तदुक्तं स्मृत्यर्थसारे- यस्का मित्रयुवो घेन्या शुनका प्रवक्यत । स्व स्व हित्वा गण सर्वे विवहेयु परस्परम् " इति ॥ अत्र यस्का मित्रयुवा शुनका इत्येकपक्षाभिप्रायम् । प्रवरैक्यतः स्वगणं हि- स्वेति संवन्धः । कचित्त्वधिक गणद्वयमुक्तम् । वेदविश्वज्योतिषां त्रयः, भार्गव वैदवैश्वज्योतिषेति । शाठरमाठराणां त्रयः, भार्गवद्याठरमाठरेति । अनयोः परस्परं पूर्वैश्व विवाई। मण्डनोऽपि-" नमदग्निर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽत्रिगौतमी । वसिष्ठ कश्यपोऽगस्तिरेषां येप्वनुवर्तनम् ।। येषां तुल्यर्षिभूयस्त्व नोद्वहन्ति मिथश्च ते " ॥ इति परिभापामुक्त्वाऽऽह- भृगुणों वीतहव्यात्प्राग्विवाहो न परस्परम् । वीतहव्यादय स्व स्व गण हित्वा परावरै ॥ विवाह कुर्वते सर्वे तेम्य प्राक्पठिता अपि । लौगाक्षीणां दिवोदासा वीतहव्या. सधर्मिण " इति ॥ इति भृगवः। “ अथाङ्गिरसः । (२) ते त्रिविधाः । गौतमा भारद्वाजाः केवलाश्च । तर १ स ति । वीतहव्यवैन्यगार्ममदवाध्यश्वाना । २ ग ह । माण्ड । ३ ग मिणाम्" ई। ४ ङ त्रिधावि। गौतमागिरसः सप्त ।

·४३२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[विवाहः,आशिरसाः(२)] (आयास्यशाद्वन्तकामदाः) आयास्याः पारद्वन्तः(न्ताः!) कौमण्डा दीर्घतमसः कारेणुपालयो वामदेवा औशनसाथ। आयास्पाः श्रोणिवेधा सूदरथाः सत्यकयो वैदेहाः कौमारवत्पास्तौण्डद- भिर्दैवकिः सात्यमुनिः कौवाह्या योभ्या नौकरिः स्वस्वैपकिः कीलालपिः कारु- णपः कटोरयः काशिवाजः सासीकः पार्थिाः। इत्यायास्याः। तेपी प्रया, आङ्गिरसायस्यगौतमेति । अथ शरदन्ताः। घरद्वन्ता आभिजिता रोहिण्याः क्षीरकरम्भाः सौमुचयः सोयामुना औप. विन्दवो रेर्गणा गणपा भार्पण्याः क्षोलेया नैकरयः करभोगिण्या: सैन्धवा गालवाः सागराः सौमिनयः पौप्पिण्डको भावलाः काण्डवाः कारोहाः काश- वारयो मान्धर्था इपको रोहितायना अङ्गारकाः क्रौलायनाः कास्तीर्णयोऽरु- णयः पार्थिवा मौदहायनाः स्कान्दाः सरावाः कौटिल्या वासमूलयो वासपु. प्पयो चासस्तेषयो वासधूपयः काचाक्षयः क्षया वारणयाः करेलय उतथ्या वोधयोनगाः सुगोमाक्षयः क्षीरपाष्टिकयो राद्धकर्णयः सौपुत्रयः सामलोम- कयः पीप्कजितयो भागत्राथण्डाडकाः मुतपाः सुरपिणो रौहिणायनया क्रोशायनेय आरुणायनयः सौदामनयः कासोपाः कौशल्या रौहिणेयाः कारा. धनयो मूलपो वासवः पुप्पवन्तो याविका रेचय औपैमान्याः टैटिकाः शौन- रयः शौलापयः खरिका नकर्पयस्तोदया वाल्वोटाः । इति शरद्वन्ताः। तेपो त्रयः, आङ्गिरसगौतमशारद्वन्तति । - अथ कौमण्डाः। कौमण्डा मामन्थरेपणा मांसुराक्षाः काष्ठरेखय आजायना पाजायनाः काक्षीवता औशिजा मासुरेखयो वाशियः । इति कौमण्डाः। १४. "णिविधा । २ ख. हैं, "यकट्यो । ३ ६. लपः का। ग, कटोरयः । 6. काटो- रयः ! ५ ख. रहग' । ग. राङ्गणाः । ६ ड. पग्या नै । ७ ख. पौप्पिण्डवा । ग, पोप्पण्डयो। ह. पाप्पिडयो। ८ग. भावलाः। . भागलाः। ९ ग. 'स्तौक्षयों । १०१. क्षमा। ११ ग. 'गव: । छ. 'णयः क। १२ छ, 'नयोऽस् । १३ ३. पमन्या.। १४ स. इ.स्वय ।

·[गोत्रप्रवरनिर्णय.] संस्काररत्नमाला।
(भारद्वाजा (३))
तेपो पञ्च, आगिरसौतथ्यकाक्षीवतगीतमकीमण्डेति ।
दीर्यतमसा पच, आङ्गिरसौतथ्यकाक्षीवतगौतमदर्घतमसेति । त्रयो वा,
आङ्गिरसौतथ्यदैर्घतमसेति ।
[ अथ कारेणुपालयः।]
कारेणुपालयो वास्तव्याः श्वेतीयाः पौञ्जिष्ठा औदजायना माधुतारा
आजगन्धाः।
इति कारेणुपालयः।
सेप त्रया, आङ्गिरसगौतमकारेणुपालेति ।
वामदेवानां त्रयः। आशिरसवामदेव्यगौतमेति । अन्त्ययोर्व्यत्ययो वा ।
आशिरसवामदेव्यवाईदुक्थेति वा ।
[अथौशनसाः ।]
औशनसा दियाः प्रशस्ताः सुरूपाक्षा महोदरा विकंहताः सुबुध्या
निहता गुहः।
इत्यौशनसाः।
तेपी प्रयः, आङ्गिरसगौतमौशनसेति ।
अन्येऽपि । औतथ्यानां त्रयः, आङ्गिरसौतथ्यगौतमेति । औशिजानां त्रयः ।
आशिरसौशिजकाक्षीवतेति ।
आयास्पौशिनानां पञ्च । आङ्गिरसायास्यौशिजगौतमकाक्षीवतेति । रहू-
गणानां त्रयः, आशिरसराहूगणगौतमेति । सोमराजानां प्रया, आगिरससो.
मराज्यगीतमेति । वृहदुक्थानां त्रयः, आङ्गिरसवाईदुक्थगौतमेति । कक्षीवतां
पञ्च, आङ्गिरसौतथ्यगौतमौशिनकाक्षीवतेति । रायुवाणां त्रयः, आङ्गिरसरायु-
वगीतमेति । एपां सर्वेपी गौतपाङ्गिरसां परस्परमविवाहः । गौतमस्य त्रियमा
णतया सत्तया वाऽनुवृत्तेः सगोत्रत्वात्मायेण द्वित्रि(त्र)पवरसाम्याच ।
इति गौतमाः।
अथ भ(भा?)रद्वाजाः (३)
ते चत्वारः । भारद्वाजाः कपयो गर्गा रोक्षायणाच ।
क 'ति । अया। २ ग र भर'।

·भगोपीनाथदीक्षितविरचिता [गोत्रप्रवरनिर्णयः] (भारद्वाजा (३)) भ(भा)रद्वाजाः क्षाम्यायणा मेगहा देवाचा इवहन्याः प्राग्वंशयो वाहच्छन्ना वाह्योगों वासीतायनास्तैदेहा आइला औक्षाः शूरयः पारिण- देयाः केशस्वेयाः शौद्वय अरुंढाः खारग्रीवय औपसयोतय आनिवेश्या शवा गौरिचायनाः खेलकः स्तनकर्णा क्षा माणभिन्याः कद्वादकाः सौन- लापा बैलाः खौरडा देवयोनयो भरुण्डया भन्दादयः सौरंभराः गुङ्गा देव. माय इपुमत्ता औदमेघयः प्रावाहणेयाः कल्मापा राजस्तवया संधोपकृतयः पराहरायो वलभोकयो रुद्राङ्गपयाः शालदलयो वेदचेला नृत्यायना नृत्याः शालालयः शाईलयः काक्षला वाप्कलाः सैद्यकेयाः कौडायनाः कौण्डिन्या ब्रह्मस्तम्भा राजस्तम्भा अनिस्तम्भा वायुस्तम्भाः सूर्यस्तम्भाः सोमस्तम्भा विष्णुस्तम्भा यमस्तम्भा इन्द्रस्तम्मा आपस्तम्भाः। ये चान्ये स्तम्भशब्दा- न्तास्तेऽपि । आरणाः सिन्धयः कौमुदगन्धयः शिखापना मात्रेयापणा भामाण्या: कुक्षाः कौकाक्षयस्तैदुन्दयो दार्भयः शामेया मत्स्यक्रायाः कारुणायनाः करिपायः कावल्या चालिशायनाः सौहयो वाराहयो विविपयः शिलामलया पैला: शालकायनो जैमलायनयः साप्टकयो लोभाय- नप आपस्तवयो धौताञ्चकयो नित्यद्रोणयो वाह्यगच्छयो व्यटकथः स्वारग्री- वयो वाजपृष्टयः प्रवाहयो दर्शादीकयस्तूर्णकर्णयः काञ्चयो देवागरयो हारिक- र्णयः सपोलयः सौगेया मालोहराः खगखलायनाः सौविष्टा हालोदरा: सात्यमुग्रयो लेखायनाः कारुणायनाचेला रुक्षाः किकायना वाललक्षा गौरिवार सौपथाः सौभराः सौबुद्धयो धौरकलिका विकिराः कुपिया मालाइलाः श्रीपथा अपिना निद्रावधाः शैखेया माधुकवर्याः काण्डण्या औवेया मैथुन- मतयः कौरुलेयाः खारणादयो देवस्थानयः शालुइवो गौखपिगलयो गगो- दयोऽधिकारग्रीवयोऽयम्कयो मापायणाः शाकाः काजाः सौविश्वाः कमु. कारुपथयः १८. मा बाह्यो । २ ख. योगा. पसी । ३. गा वसी । ग. ह. शीद्धय । ५ स. 'रूढा रवार'। 'ढा रवारिणी । ६ ख 'ज्वकापा । ७ ह. भद्राद' । ८ ह. हरयो । ९ ह. 'यो बल । १. ग. शालप्तयः । इ. शाललयः । ११ ग ड कोण्डाय । १२ छ. 'पायणा' का । १३ ग ड, यनयो जै'। १४ ह. 'यनः सा । १५ ख. लाम्भाय । १६ क. आयस्त। १५ स.यो वाय। १८ ड. शादिक'। १९ ख ढलोहरा. । २० ख "वाः सीम। २१ ६ विकारा । २२ ड. माधूक । २३ स. इ. 'त्रया रवार । २१ ख. यो व' । २५ ख. ह. गोरवपि । २६ ग. 'म्बकायो । ड, 'म्बड्यो । २७ ड. वा. काम।

·[विवाह संस्काररत्नमाला। (गोत्रप्रवरनिर्णय भारद्वाजा (३)) कायनाः सिन्धवः सारावयो वाहयः । सामस्तम्बयः सोमस्तम्पयो ब्रह्मस्तम्बय आश्वलायनो मार्कण्डेयः कुक्काः सौगयः । इति भारद्वाजाः। तेपा त्रयः, आगिरसवाई पत्यभारद्वाजेति । [ अथ कपयः।] कपयः सस्तितरवो विन्दवो दण्डिनो दिवशक्तयः पतञ्जलयो भूयसिन- स्तैरेवयो वैतकय ऊर्धा राजकोशिनः कलसिनः कण्वाः करीतपो वान्यायना आमावास्यायनाः कात्यायनाः कपेतराः स्वेदतरा जलसिञ्चयः कुँसीदेरयः सौजटयः सामवयः सलयः क्षण्याः सावस्थायनयः। इति कपयः। तेपा त्रयः । आदिरसामहय्यवौरुक्षय्येति । आगिरसामहय्यौरुक्षय्येति वा पाठः। आगिरेसामहीयवौरुक्षयसेत्याश्वलायनपाठः। केचित्तु-आहिरसवाईस्पत्यभारद्वाजेति । आशिरसवाईस्पत्यकापेपेति पक्षद्वयमाहुः। [ अध गर्गाः।] गर्गाः साम्भरायणाः सस्त्रीनयो माधरायणा वाहुलयो भ्राकृतो भ्राष्ट धृतो भ्राष्ट्रविन्दवः कोष्टकयः सौयामुना भ्राजिनाक्षयो होत्रापचयः सत्याप- चयाँ वात्स्यतरायणाः साम्भादा वत्सचतुरायणाः काण्वायनाः साख्यायनाः कानायनाः कैवलायनाः कौण्डायना भारमता पैशङ्गाः पैल्वकायना विश्वाय- वकायनाः क्रौलिनो मधुरावहाः 'सापरिवारा वालाकया शालायनयः साह नयो माथुरोचरा ऐन्द्रालयो लोपकृतो वांसायनाः शारायणाः श्यामायना रामिनो(गो) भागिनः कारिण आस्मिनः क्रोडिनो राचारता भालविद औपमर्कटाः कायनाः कौञ्जपयः शालङ्कायनाः कोलाखाः श्यामाः। इति गर्गाः। यना मा । ड यनया मा । २१ ति' । भर। ३ क ख ‘यन 11 कुशीदय । ५ ड 'दतर। ६ क जदयः । ५ ड रससा1८ "रसमा । 'रससा । १० ह 'रवा111 क क्रोष्ट्रय ।ख कोष्टकय । १२ स पञ्चया वा । ११४ 'या व पात । १४४ सापारि । १५८ राचारा । १६ स 'तो वासा । १७ स विद्य और ·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता विवाहः] ( गोगप्रवरनिर्णय ,भारद्वाजा (३)) तेपो त्रयः । आशिरसशैन्यगायति । भारद्वाजगार्यशैन्येति वा । सैन्येति कचित्पाठः । पञ्च चा प्रवराः, आशिरसवाईस्पत्यभारद्वाजशैन्यगाग्र्येति । आङ्गिरसशैन्यगायेति वा । तित्तिरः कपिभुवः खण्डिताः । इत्येतेषां गर्गाणां त्रयः, आगिरसौन्यगाग्र्येति । आशिरसतैत्तिरकापिभुवोति वा । [ अथ रोक्षायणाः] रोक्षायणाः कपिलाः शवला: शिफिला विभिण्डयः कौथुमा अमिजिहा: कर्णाः सुताः। इति रोक्षायणा। तेपो पञ्च । आशिरसवाईस्पत्यभारद्वाजवान्दनमातृवचसेति । त्रयो वा । आगिरसवान्दनमातृवचसेति । आत्मभुवा पञ्च । आरिसवार्हस्पत्यभारद्वाज माधवरोत्मभुवेति । अयं गणः कचित् । एपां भारद्वाजागिरसां परस्परमवि- वाहः । त्रियमाणतया सत्तया वा भरद्वाजानुसृत्तेः सगोत्रत्वात्मायेण द्विमवर- साम्याच। इति भरद्वाजाः। केवलागिरसः पद, हरिताः कुत्साः कण्वा स्थीतरा विष्णटद्धा मुद्गलाच । [अथ हरिताः।] हरिताः शङ्खदर्भयः सौभा मादा नैयगवा मतायवा वालोदरा महोदरा नैमिश्रयो मिश्रोदकाः कौतपाः करीपः कोलयः पीलया पोटलयः पौटला मैंत्सा मांधातधो माण्डकारयः खाण्डायना माण्डमालयो गवेरणयो मत्स्यमा- लयो गाणगारयो मद्रगारयः कुत्सा हंसा हस्तिवायसाः पैङ्गलाः पिङ्गाः पाला- शिनो दादला हास्तिनः कौमारहारिता इलाः । इति हरिताः। । आङ्गिरसाम्बरीपयौवनावति, मांधाताम्बरीपयौवना. तेषां त्रयः वेति वा । कुत्सानां त्रयः । आङ्गिरसमांधात्रकौत्सेति । १४. मात्र । २ इ. 'राभु' । ३ द. भागा नै'। ४. मत्स्या। ५ ग. 'थो गावें। इस.. दादा ।ग दान्दला।

·[विवाह ] संस्काररत्नमाला। (गोत्रप्रवरनिणय , केवलाहिरस) [अथ कण्वाः।] कण्वा औपमर्कटायनाः वाकलाः पौला इस्तिनो मौजिभाजयो मौनि गन्धों चीजिवाजयो वाजधवाचा भारुण्डा भैरुण्डा रमण्यः सेना मर्कटा गईभाः प्राकासराः शाकटायना गोदायनाः शानायना रामायणा शोवेरिणी नारीणा आर्यादयश्चतुराः श्यामायनयः । इति कण्वाः। तेषां यः । आङ्गिरसाजमीढकाण्वेति । आशिरसघोरकाण्वेति वा । १२ [अथ रथीतराः।] स्थीतरा हस्तिदाः सिकाहायना नैतिरक्षयो मैलयो मिलीभार्थनाः साव- हवा भैसवाहा हेमगवा वैरूच्या विरूपा आङ्गुष्ठा अष्टादष्ट्राः पृपदश्वाः । इति रथीतराः। तेपां नयः। आङ्गिरसवैरूपपार्पदश्वेति । आगिरसवैरूपराधीतरेति वा । अष्टादष्ट्रवै रूपपार्पदश्चेति वा । अन्त्ययोर्यत्ययो वा। विष्णुद्धाः शठा मपणा पन्द्रणा भद्रणा भद्रया वादरायणा वात्समायणा सात्यकया सात्यकायना नितुन्दिनः स्तुत्या भारुण्या वैहोढा देवस्थानयः क्षत्रिणाश्छत्रिणा होत्रीणाः पुत्रिणा जतृणा वत्रिणाः कर्तृगाः शाम्बरायणा औपमीतय औपगवयः कुशमिवद्वत्सावनाः सावनार्या वाच्यायनिनः कोय- म्भायनिनः। इत्येते विष्णुद्धाः। तेपो त्रयः। आगिरसपौरुकुत्स्यत्रासदस्येति । त्रासदस्यवेति केचित् । मुद्गलाः सात्यमुग्रयो हिरण्यस्तम्बयो हसजिहा देवजिहा आलवाला विडा- लंदैयोऽग्न्यादयः सुनयच्छत्रहयास्तारणाः कार्यभासिता हिरण्याक्षा दीर्घ जघा हिरण्यगर्भा भिन्दयः। इति मुद्गलाः। * अत्र यकाररहिताऽपि पाटो वहिलिखिताऽस्ति क पुस्तके । १ ग र चाईजि'। २ 'धवस्रो भा'। ३० भरडा ! र रमणा रमण्या ।५. सणा । ६८ गदभा । स 'यना रा'। ८ स 'रिणा ना । 'रिणा आ। स 'यना मैं'।१. स 'क्षवीवा । १४ इत्येते । १२स गयो बाद।३सह दहोठा । १४ ग ह होरिणा । १५ कालम्भा'।१६ ग य विज्ञ10ड 'दय आगया।

·, ४३८ भट्टगोपीनाथदीक्षितरिरचिना [विवाहः (गोत्रप्रवरनिर्णय , अत्रय (1) तेपो नयः। आहिरसभााधमौद्गल्पति, तायभापश्चिमौद्गल्येति वा । आशिरसतार्यमौद्गल्येति वा । एपां केवलागिरसां सं सं गणं हित्वा पर. स्परं पूर्वरगिरोभिश्व विवाह एर सगोनलाभारावित्रि(घ)प्रवरसाम्याभावाच । हरितकुत्सयोस्त्वविराहा पाक्षिकदिनारसाम्पाभारात् । दरितमुत्सपिङ्गशङद- भंभेमगवानामित्याश्वलायनेन सर्वप्रवरसाम्पोक्तश्च । मण्डन:-" भरद्वाना पुराऽन्योन्य न विवाहोऽनिरोगणे । आश्वलायनपाठे तु गौतमेपु स्थिता अपि ॥ विवाह गीतमः कुर्यः पृपदश्वविशनाः । बहुपाठानुसारेण भरद्वाना हि ते स्मृताः ।। पक्षा. स्युः पृपदश्वाः स्यू स्थीतरसगोत्रिणः । उशिना वामदेवाश्च तथा दीर्घतमादयः ।। गौतमा एव विक्षया उपवर्षादिपाठतः । नीयते यैर्भरद्वाजो नोद्वहन्ति मिषश्च ते ॥ कपिलोऽपि भरद्वानो व्याडिवासिष्ठवाक्यतः । भरद्वानप्रवरणे केचिदाहुः कपी पृथक् ॥ भरद्वानोऽस्ति गर्गेवप्यापस्तम्बादिपाठतः । विश्वामित्रर्भरद्वानोद्वाह. शृङ्गीशिरैः ।। अन्येऽपि ये द्विगोत्रोत्यास्तेऽपि ताम्या न कुर्वते । नान्योन्य हरितः कुत्स. सर्वैरन्यैर्यधारुचि ॥ शिष्टास्त्वनिरसः स्व स्व गण हित्वा परावरैः । सर्वेरुद्वाहमर्हन्ति गोत्रप्रवरभेदत. " इति ॥ इति केवलागिरसः। अथात्रयः (४) धरस्वार-अश्या गरिष्ठिरा राहतका मुगलाच । अत्रयो भूरयश्छान्दयश्छान्दोगेयाः पौप्पिका मोहलयः सौपालगलाश्छा. गलास्तृणविन्दवो भार्गतयो मालरुचो व्यालयः सर्वव्यानयः कौमार्यानयो दाक्षायणः स्तैदेहा गाथितपा औदालकयो द्रोणभावा गौरिग्रीवयो गाविष्ठिराः शैशुपालाः कृष्णात्रेया गौरात्रेया क्षानेया नीलानेयाः श्वेतात्रेयाः श्यामात्रेया १ स ग ते चत्वा । २ इ छाइया । ३ मालरूचो । स. वन्यय । ५ ह, "च्यायन, का।६ कामर्या । ७ स साक्षानेया ।

·का।१४ भय ।१५ ग 'ज्या Inter संस्काररत्नमारा। इत्यत्रयः। तेपो गया, आत्रेयार्चनानसश्यावावेति। महात्रेया गालेया वालेयाः शौभ्रेया वामरध्याः श्वेतभावाः गोया गोपवना: कालापचया नीलायना आनङ्गयो मानङ्गयो दौरङ्गयो सारङ्गयो गौरङ्गयः पुष्पय: सौपुष्पयः साकेतायना भारद्वाजायना इन्द्रातिथयः शावरच आहायना: पब नाशाः किकिदीवयः शौनककर्णपः सौश्रुतयो गौरग्रीवः खयो जैत्रायणाः वेकयो वाहुनेत्रा वाहमिना जानुकयः पनङ्खनो भागमादनाः सारयेयाः सारा- यणाः सौक्तचरा अर्घपथा गौधन्याः कालजिहा उदरग्रोवरो वडालयः शाक- लायना गौणीपथा वेला भवपादा अायाँ बादर्यापमा मारा वाहुद न्तयो भागलेयोऽरुणानेया दत्तत्रियोः शस्त्रया करायमा नीमायना दा पादुला वामरथा वैश्वानकपः शोधूलकयो निकला। गविष्ठिरा दक्षयो भलन्दना और्णनाभयचन्तात्रया वैजवापयो पोजकेशाः पूर्वातिथयः श्यामपुप्पयः शिलदलयो ब्रह्मपुप्पयो वा पुणेयः सौपुष्पयः कार्णशायको हिरण्यपुप्पयः कालाक्षयः कालगीर्पयो पयो । वाद्भुतकानां त्रयः। आनेयार्चनानसबागुननि । तेपां नयः। आरेयानानसगारिष्ठिरेति । आत्रेयमाविधिपौतिथेति वा। मुद्गलाः शालिसधय आर्णवा वाघाला वैतवादा गिरीपः शालिमता मायाचनानसातिथेति । आयार्चनानसगारिणगत का । धनंजयानामावानरचानमग्पति [विवाह ] (गोत्रप्रवरनिर्णयः, भत्रय ()) पाणयः कटुकयो मैत्रायोः शिरीपकाः । गौरिता गौरकयो वाजवताः । पूर्वातियय इति केचित् । तेषां त्रयः । आत्रेयाचनानसपौनियर अतिथयो वामरथ्याः सुमङ्गला यीनवापा यमुमालश्यावाति बा। ग.सया 1.ग 'साया'५१च्या य १३ भा। ५रायलदारा दाम 10 बादास ...'रजया । २'प्राणा । इति गविष्ठिराः। वलयो घृतयः इति मुलाः। चलो অলনি। पबाऽऽन्नाताः। শাখানা चतुर्णा- मुपगलानामा वालेया ना । 'लपोड ·१४२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (गोपनारनिर्णय., पश्यपा. (0" साहुला माहुला राहुलाः काहुलाः फागुला औमिला आदलाः शाता- तपाः कामलायनाः सातवनयो जातवयः। इति साहुलाः। तेषां त्रयः । वैश्वामित्रसादुलमाहुलेति । गाधिना औदालकप उदवासा रोवश्वका आज्येला रेणुचाः। इति गाधिनाः । रेणुगा इति केचित् । उदवेणा इत्यन्ये । हर्यधा इत्यपरे। तेपो त्रयः । वैश्वामिनगाधिनरैणवेति । रेणुवेति चित्पाठः। वैणवानां यः । वैश्वामित्रगायिनवणवेति । हिरण्यरेतसा द्वौ । वैश्वामित्रहरण्यरेतसेति । मुवर्णरेतसां द्वौ । विश्वामित्रसौवर्णरेतसेति । कपोतरेतसा द्वौ। विश्वामित्रकापोतरेतसेति । शालकायनाः शालाक्षा लोहिताला लोहिता जगवः । इति शालकायनाः । कौशिका वा । जहरो वा । तेषां त्रयः । वैधामिन- शालङ्कापनकौशिकेति । घृतकौशिकानां द्वौ, विश्वामिनघृतकौशिकति । कथका क्रयका आहूंघया उदूणयाः । इति कथकाः। तेपा नयः । वैश्वामित्रकायकक्रायकेति । रोहिणानां त्रयः । वैश्वामित्रमाधुच्छन्दसरोहिणेति । विश्वामित्रगणानां परस्परमविवाहः । सगोत्रत्वात्समवरत्वाच । इति विश्वामित्राः। अथ कश्यपाः। (६) ते त्रयः । निध्रुवा रेभीः शण्डिलाश्च । निधुवाः कश्यपा अष्टाङ्गिरयो भेण्टरी ऐतिशायना आशून्या वैशिप्रा धूम्रा धूम्रायणाः सौम्या धम्यायणाः स्रौवक्षा रामायणाचैवकपः मार्चयो द्रोगा आवपाः पाचायनिका मेपान्तकयः सागसयो माघसरावयो वार्पकयः सैन्धवयः १ क. फणुरा । २ ड औदा । ३ ड "गुव ।। ४ डणुव इ। ५ ख ग द्वी, वैश्वा । ६ क, ख, ग, शायना ७ ख. 'हृदया। ह 'भा शाण्डि'। . मण्डरा। १० इ. "रा एति ।

·[विवाह ] संस्काररत्नमाला। ४४३ (गोत्रप्रवरनिर्णय , कश्यपा (6) सांयस्या असुरायणाश्छागल्याः सौनयः स्थौलकेशयः पापैकय औपाच्या लाक्षायणा: क्रोष्टवो जायनयः साद्रायणा रोहितायना मितकुम्भाः पिङ्गाक्षय औदुलय आरमणाः पौलयो वैकर्णयः कौपीतकेया धूमलहाणयः सुरा गौगि- रिवायना महाचक्रेयाः पैठीनस्याः पानस्या विपगणा दीक्षमाणयो भालन्दनाः शामित्रेया हरित्याजा मात्स्यारमणयः साविश्रवसो (* वैशम्पायनाः खैर. इयः कासलय उल्कायनयो मार्जलायनाः कासकायना देवा होतारः सुच- क्रयः खरेना अयःस्थूणा भागुरया: पाथिकया गोमयना हिरण्यवाया अमयो देवयः सौर्या मुसला आविश्रेण्या उदलीमत्रिता वैकर्णयः स्थूलविन्दव आग्रा- यणा मौपकास्तैतिकायना औपप्रतिमा साराहरेयाः कौरजाश्चकेता नृत्याः स्वैकयो भावनाचनगा आहूगायका देवयानाः सोमयागा: शंनुहया काचायना- चक्रधर्मिणो महाचक्रधर्मिणः श्रेपयणा होरियो दाक्षपाणयो हास्तयो दासयो वात्स्यपाणयो हस्तलायना आश्ववातायनाः कौसीरकाः खगादा आग्निशर्मा- यणाः कैकसेयाः काश्वहायना) विहायना हस्त्याः सानुभुता हरितायना मार्गगा: सोमभुवो ज्ञानराधाः श्यामाः पक्षा वभ्रवो वाजिवाहायनों वाहका- यना भौमया गोष्ठायना वात्स्यायना वाटायना नागशिरसः शौकया ज्ञान- हस्तयो भवनन्दयो भावनन्दयः प्रतिश्रवाः प्रातिथेयाः कौनालयः काण्ड. वायनः पैलमेलयः श्वासायणाः कौपीतका मारीचाः कामेया नकयो वैणीवा भिक्षयः। इति निध्रुवाः । तेपो त्रयः । काश्यपावत्सारनैध्रुवेति । एप एव धौम्याभिपेण्यमाठराणाम् । रेभाणां त्रयः । काश्यपावत्साररैभेति । रेभ्येति वा पाठः । शाण्डिलाः कोहलाः पापास्तापिका औदमेघाः सौदानवाः साँचसाः कारेयः कौकण्टयस्तैक्षिमाइयो महोडकयः कोशयो मौजायना भाणवेशाः * एतच्चिका तर्गतो प्रथ स पुस्तके पुनरने वसिष्टान्तर्गतपराशरेषु प्रमादात्पतितोऽस्ति । तत्राप्येतत्स्पष्टी करिष्यते । १ ख 'यस्याश्वा' । २ ड पिट्नाक्ष । ३ द गारि ।। दाक्षमाणया । ५ क 'स्थ्णो भा'। ६ ग स वि। . ह 'ता मानृ । ८ क 'वताय शुश्हय 1 10 ह हरय । ११क 'यो वा' । १२ ह 'यो वाजि'।१३. 'ना भीमनया गों'।१४८ वाटाय । १५८ 'न्दय प्र। १६ क "तिसवा । १७ स घेणवा ।ग वेणावा । १८ ड का वापि' । १९ ह. साप । २. "हय गौशाग 'यो माहा'।

·४४४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [ विवाहः] ( गोयमवरनिर्णयः, वसिष्टाः (७)) खार्वमायनो गाडायना वारसभालयो गोभिला चेदायना वात्स्यायना वहू- दरयो भागुरयः खादन्तीमुखा हिरण्यवाहवो नैदाहा गोमूत्रा वाक्यशठा जानन्धरयो धन्वन्तरय एकखण्डा गर्दभीमुखौ आजवंशास्तृणविन्दवः कोकिलाः पैप्पलादयो जलंधवा गौशिलाः शत्रुगायना जीनाः पिप्पलाः शिजाः केशिला मुञ्जमयूराः पैदानवाः कौवलयः कोरण्डमा उत्तराः सुजात- पूरावेरलाः मुकेतवः कुहका बहुपिण्डा हैपुटा धेटायना महाकोरलयः कुंह- लासो मंहता धवलाः कराताः पर्यश्वा भुजाजलयः परिवारिणः । इति शण्डिलाः। तेषां दौ, देवलासितेति । त्रयो वा । काश्यपदेवलासितेति । काश्पपावत्सा. रशाण्डिल्येति वा । अन्त्यस्थाने देवलो वा । असितो वा काश्यपासितदे- वलेति वा । अन्त्ययोर्व्यत्ययो वा । शाण्डिल्यासितदेवलेति वा । शाण्डि- लेति चित्पाठः। असितदेवलशाण्डिल्येति वा । कश्यपाना परस्परमविवाहः, कश्यपस्य त्रियमाणतया सत्त्या वाऽनुवृत्तेः सगोत्रत्वात्सप्रवरत्वाच । इति कश्यपाः । 93 अथ वसिष्ठाः। (७) ते चत्वारः । वसिष्ठाः कुण्डिना उपमन्यवः पराशराथ। वसिष्ठा वैतालकवयो रकयः सारवला गौरिश्रवसा आश्वलायनाः कपि- ठुलाः शौचिवृक्षा व्याघ्रपादा वाह्यकार्यनो गायनया नयाच्या जातूका रौनामयाः कौभोजयः कौलायनाः सुवाहा होरीताः काण्डवृद्धयः सौपव- त्सायना आलम्भायना लोमायनाः स्वस्त्याकर्पिताः पाणिकायनाः पाण- वल्का देवना गौरव्या विश्वायना वाहकथयोऽवकितयो वस्वपाजयाः पूति- मापाः समवेला औपवना औपगवा वैष्णवाः । सात्वलायना औडुलोमा १ड. 'यना गा । ३ ह. नैदेहा । ३ . 'खा अजावंशा' । ड. 'लपवा । ५ ग. गैशिलाः । ६. शिक्षाः । ७ ग. कौदण्ड' । ८ ग. 'हुपिण्डा ।.९ ड. चटायना । १० ड. कुहला । ११. महन्ता । १२ ग. पार्यश्वा । १३ ग.'द्वौ, देव । १४ ग. वत्सा आ । १५ ग. कपिष्टप.। १६ स. 'यना गा । ङ. यनयो गा । १७ इ. "नयो न' । १८ ग. मथा: कौ । १९ ग. हरिताः । उहारिताः । २० ग. देवता ।

·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। (गोत्रप्रवरनिर्णयः, वसिष्टा (७)) गोपायना धोधयो योलिसया वाग्रयथा आयास्थूणा ब्रह्मपुरयाः स्वस्तिकाः पाण्डुलयो गोघिलयो मालोहवयो ब्रह्मवलयाः बालयः पौहिश्रवसो याज्ञ- वल्या रावणेयो मौलया कौलय औपलोना औलायना मिथोवलयाथण्डा. लयो गौरिलयो व्यालोहयः स्यामुनाचाः सुपाचयो दासध्या भ्रलिसथा आर्जुनाक्षयः। इति वसिष्ठाः। तेपामेकः । वासिष्ठेति । त्रयो वा वासिष्टैन्द्रममदाभरद्वस्विति । कुण्डिना लोहितायना गुग्गुलयोऽवस्था नैकर्णय औपवस्था आश्मरथा वाहवाः क्रौङ्क्रोल्याः सातिनः कापटवः पैटका नवग्रामा हिरण्याक्षायणाः पैप्पलादयः सौगयौक्षिता माध्यदिनाः सोमयक्षयः सास्थ्यो घृतयो नगृङ्गा लोभायना गोवना विधंकपयो मेत्रावरुणाः। इति कुण्डिनाः। तेपां त्रयः । वासिष्ठमैत्रावरुणकौण्डिन्येति । उपमन्यव औदलया माण्डलेखयः कापिञ्जला जालागतास्तपोलोकास्वर्णाः पार्णागिरयः सादाक्षरा मौलालयो महाकण्वायना वालशिखा औदहनायना वलायना भागवित्तायनाः कुण्डोदरायणा लामणेया वाह्यकेयो वार्कय आल- वचाः कपिकेशाः शीलालयः शाकधियो दाकायना वलेखला लम्बायना ब्री. चर्याः शाकोहयाः सरावणाः कण्वायनाः कालाक्षा दशेरकाः कृष्णास्तरायणाः पालङ्कायना उद्गाहाः कौरव्याः क्रोधिना मानेया ब्रह्मवलयो माशरावत्याः सांख्यायना गोरथाः सुहाकाः श्यामयो राध्येया औपलेसयो गोपोदनयः कौमाराः काण्डोदरयश्चक्रदर्भयः कॉरपूरयः कौलमलयो व्याघायणा रोक्षहे- मयो नौहुलयो वाहुलयः कालपायना भागुरायणाः शांकर्या मुंचकायनाः पाथश्रवसो मारायणाः पादकायनाः काम्भायना धातुहयो भागहयः कौरक- कशायना।। इत्युपमन्यवः। १ ग. घोतदो। २ ग यातिस'।३स आश्वाय' । ग आश्वराय । सया । ५ ग "सिरेन्द' । ६ वत्यो नै । ७क पेठका । ड. पटको । ८ ग. सौरस्यो। ९. नगृहा। गवा. पा'। ११ स. वायकेयो । १२ ह. शरालयः । १३ ख. द. प्रमचर्यः । १४ इ. छोधिनो। १५ द. 'दन्तय । १६८ कापुर'। १७ ग ‘रपुर' 'मरो । १९ ग. नाहल । २० ह. मुरा । २१ इ. ना. रुम्मा' । २१८.राक ! १८ ह.

·४४६ भगोपीनाथदीक्षितविरचिता- विवाह (गोत्रप्रवरनिणय , अगस्तय' ( तेषां त्रयः । वासिप्लेन्द्रप्रमदाभरईसो, इति वस्थिति वा । आभरद्वसव्यति कचित्पाठः । वासिष्ठाभरद्वस्वैन्द्रममदेति वा । आधयोर्व्यत्ययो वा । पराशराः काण्ड्शया वाजयो पानिमन्तयो भैमतायना गोवालयः भागे- इया वैकलय: प्लक्षयः कौकुचादयो हार्यश्वयः कल्पाः पनयो गोपयः* स्यातयो आरुणय आलुस्या बाजरयाः काच्छ्रायनाः कौमतयः कृष्णाजिनाः कापि- मुखाः स्वाप्यायनयः श्वेतपयः पीकरसादयो गर्यादयस्तार्णेयाः श्रौतुइयाः सहचालयो जेनयाः पार्थयाः कारुजायनाः कार्णायनाः शोकयो वार्ष्यायना: कपिश्रोताः स्तम्भिन्या माण्डिका: शानपातयाः पटिका पधिकास्तिलपूपर्यः साल्वायनाः क्षौमयो हर्यावयः शिवय इपीकहस्ताः । इति पराशराः। तेपो त्रयः । वासिष्ठशाक्त्यपाराशर्येति । एपा वसिष्ठाना परस्परमविवाहा, सगोत्रत्वात्सप्रवरत्वाच । इति वसिष्ठाः। अथागस्त्याः(स्तयः)। (८) त एकादश, अगस्तय इध्मयाहाः साम्भवाहाः सोमवाहा यज्ञवाहा दर्भवाहाः सारवाहाः पूर्णमासाः पारणिनो हिमोदकाः पाणिकाच । अगस्तयः करम्भयः कौशल्याः सुमेधसो मयोभुवो गाधरायणा: फुलस्तयः पुलहाः क्रतवः कोणीटा 'महेन्द्राः। इत्यगस्तयः । तेपामेकः । आगस्त्येति । त्रयो धौ । आगस्त्यदादच्युतैष्मवाहेति । आग स्त्यमाहेन्द्रमायोभुवेति वा। इध्मवाहा विशालाद्याः स्फोलायना औपदहनयः पाल्मापा दण्डयो लाव- * एतदन स पुस्तके पातर्गतनिध्रुवेषु धनुचिहा तर्गतविद्यमानो ग्रन्थ पुन प्रमादा. त्पतितोऽस्ति। १ ड सिष्ठेद्र । २ ह "स्वि । ३ग प्रारोहया । ४ ग कल्या "पूरयः । ६ ग पोष्णर' । ७ इ कायाय' । ८ क वाट्याय' । ड वाध्याय । ९ ङ 'काविलपूयय । १० ह य शाल्वा' । १ ग अगस्त्य । १२ ग कर्णाटा । १३ ख यहेद्रा' । 17 ग क । अग' १५ ग ड वा । अग। १६ ग 'ति । अग । १५ स सरालायना । ड स्पालयना।

·४४७ विवाहः] संस्काररत्नमाला। (गोनप्रवरनिर्णयः, द्विगोता.) गयो लन्यारदण्डयो वैरणयो मुण्डोदरयः सैवपथयः शाल्मातपा मौजिलताः पादोहता हारिग्रीवी रोहिप्या मौसलयः सैवराः साम्भरायणाः कैकयना मार्गायणा आचर्याः शालकायनय उपकल्मकायनयो वारिणयो यवात्यायनयः शौमिनयो लाशयः साकाक्षयस्तण्डयो लाज्यायनयो हुँदोगयो मादुराक्षयः पण्डोद्धनाः कुण्ड्यालय उपकूला अदाः शैवायुधाः परहता वैत्योरन्दय औकुला वैरण्डयो गोव्यादयो दामाः सोम्यानया ब्राह्मण्याः पुत्रयो वासि- पार्यणाः शारगरः स्फोटावचनाः। इतीध्मवाहाः। तेपा त्रयः । आगस्त्यदाईच्युतध्मवाहेति दायेति वा पाठः । एको चौss- गस्त्येति । साम्भवाहानां साम्भवाहान्त्यो पूर्वावेव । आगस्त्यदादच्युतसाम्भवाहेति । एवं सोमवाहादीनां चतुर्णा तत्तन्नामान्त्यौ पूर्वावेव । पूर्णमासानां पारणिनां च त्रयः । आगस्त्यपौणिमासपारणेति । हिमोदकाः । अक्राः शक्ताः शुक्ता इंसाः श्वासा हेमचर्चयः। इति हिमोदकाः। तेपां त्रयः । आगस्त्यहैमचर्चिहेमोदकति । पाणिका विमितेलयः। मामितेकलयः । पिनामकाः । नन्दयोनियः। विलयः। इति पाणिकाः। तेपो त्रयः। आगस्त्यपैनामकपाणिकति । अगस्तीनां सर्वेषां परस्परमविवाहः, सगोत्रत्वात्समवरत्वाच । इत्यगस्तयः । अथ दिगोत्राः। सौगौशिरयः संकृतयो लौगाक्षयश्च । तत्र भरद्वाजाच्छुद्राश्वामित्रस्य शशिरः क्षेचे जातः शौगौशिरिनामा . ग. मोदी र. मोद' । २ ग. माजिल । ३ क. स मागी.होग'। ५. भपफूला। ग. अम्बुदाः । ७ ग. सौम्यानरो । ८ ग. यथाः । क. प. साष्टायनाः । १. कय । भग।" ग. दायेति । ११ गवाऽग । ३. विमलयः । र.नाना १५..'चिलयः।

·४४८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह.] (गोतप्रवरनिर्णय , द्विगोत्रा) तदोत्राणां पञ्च | आदिरसवाईस्पत्यभारद्वाजकात्याकीलेति । आशिरसवा- हस्पत्यभारद्वाजशौगौशिरेति वा । यो वा, आगिरसकात्यात्कीलेति । आयो भरद्वाजो वा । भारद्वाजकात्यात्कीलेति । कात्याक्षिलेति वा पाठः । एपां विश्वामिनभरद्वाजाभ्यां नान्वयः । संकृतयः पूतिमापास्तण्डयः शम्मवो भैमगवाः सौपवना जानकयः सैराधा रतव्या ऋपनयो वारायणयः सहयो गागयो लीक्षयस्ताला नागहया भिल्ला- तयो विभीतकास्तैलयः परिभवा वैयाघ्रपद्याः श्रीतायनाचान्द्रायणा मल्लकाः शालायना आर्पण्या हारिनियाः पौला आघ्रयः । इति संकृतयः। तेपा नयः । शाक्त्यसांकृत्यगौरिवीतेति । अन्त्ययोर्व्यत्ययो वा । शाक्त्य- गौरिवीतसांकृत्येति । आगिरसगौरिचीतसाकृत्येति वा। एपो संकृतीनां वसिष्ठत्वमस्ति, सत्यापाढापस्तम्बादिभिर्वसिष्ठगणमध्ये पागत् । वासिष्ठशक्तः पाक्षिकवरणाच । तेनेपां सर्वैर्वासिष्ठेरहर्वासिष्ठोंगातिभिश्च सहाविवाहः, सगोत्रत्वात्किचित्पवरसाम्याच । केरलागिरोभिरप्पविवाह । पौधायनेन केवलागिरोभिर्विश्वामित्रैर्वसिष्ठश्च सह संकृतिभिरविवाह इत्युक्तम् । केचित्तु केवळाङ्गिरोगविवाह एव सगोत्रत्वाभावाविति(न)मवरसाम्याभावाचेति वदन्ति । प्रयोगपारिजाते तु काश्यपेरप्येपामविवाह इत्युक्त, तत्र हेतुश्चिन्त्य इति नव्याः। लौगाक्षयो दार्भायणा मैत्रवादयो देहकालेयाः कापुटयः कैलयाः कंसपा- वाचालकायनयो नित्यराः, तादय ओदकयः कौनामयः सौतयः सैतिकयः ऐभरा निशयः ऐपियः सौमुखिकयः सैरन्ध्रयो वोपणयः कालकयः सौर- न्ध्रयो राजवाहवोऽनश्वयो मिगुरयो राजवन्नयः सैरयः स्विरोदवाहयो राज- सवकयः सौरड्ययः पिङ्गाक्षयः काकुलयः शाकुलयो रावफालयः सैकयः सासु- धयः शरद्वन्ता औपपत्यकयः सौतपाः। इति लोगाक्षयः। तेषां त्रयः। काश्यपावत्सारवासिष्ठेति । काश्यपावत्सारासितेति वा । १८ "मापस्त । २ द सैपवना । ३ क 'यो विभा'। ४ ह य , शफ्व। ५ ड वा। शक्त्य।६ड 'त् । आगिरसप्रवराच। ७८ रोगणरवि । ८१ 'वाच । । ९स करया । १० ग 'कया सो। ११ सिय । १२ स ग सारन्ध्रय । १३ रा सामु ! १४ ड, शद्ध ।

·[गोत्रप्रवरनिर्णयः] संस्काररत्नमाला। (द्विगोनाणा गोनप्रवरनिर्णय') वासिष्ठावत्सारकाश्यपेति वा । एतेऽवसिष्ठाः । नक्तं कश्यपाः । एपां वसि. छकश्यपाभ्यां संकृतिभिश्वाविवाहः सगोत्रत्वात्कैचित्समवरत्वादपि । पारिजातधृतसंग्रहसमुत्यर्थसारयोस्त्वन्ये पडताः। देवरातानां त्रयः वैश्वा- मित्रदेवरातीदलेति । एपां जमदग्निविश्वामित्राभ्यामविवाहः । " जमदग्निगणस्यापि विश्वामित्रगणम्य च । न देवरातगोत्रेण विवाह. स्यात्परस्परम् " इति संग्रहोक्तेः ।। घौधायनादिभिर्जामदग्न्येपु देवरातस्यापठितत्वाज्जामदग्न्यत्वं चिन्त्यमिति केचित् । अन्ये तु-" और्वस्यैवमृचीकस्य सत्यवत्या महायशाः । जमदग्निस्तपोवीर्यो जज्ञे ब्रह्मविदा वरः ॥ मध्यमश्च शुन शेप शुन पुच्छ कनिष्ठक "। इत्युक्त्वा-" देवैर्दत्त शुन शेपो विश्वामित्राय भार्गवः । देवदत्त स वै यस्माद्देवरातस्ततोऽभवत् " ॥ इति हरिवंशे देवरातस्य जमदग्निसन्धाथनाजामदग्न्यत्वमुपपन्नमित्याहुः। धर्मप्रदीपेतु- -" मातामहैः शुद्धजामदग्न्थैर्देवराताना न विवाह " इत्युक्तम् । धनंजयानां वैश्वामित्रमाधुच्छन्दसधानंजय्येति । एपामत्रिविश्वामित्राभ्या. मविवाहः। जातूकानां वासिष्ठायजातूकण्येति । एपामनिवसिष्ठाभ्यामविवाहः । चामरध्यादीनां पूर्वोक्तानामनिपुत्रिकापुत्राणामनिवसिष्ठाभ्यामविवाहः । अविविश्वामित्राभ्यामिति केचित् । कपिलानां पञ्च । आगिरसपार्हस्पत्यभारद्वाजबान्दनमात्तवचसेति । एषां विश्वामित्रभारद्वाजाभ्यामविवाहः । न च कपिलस्य विश्वामित्रसंपन्धे माना- भावः । वैश्वामित्रं देररात प्रकृत्स तस्यैते कापिलेयमाभ्रा इत्यैतरेयि(य). ग्रामणगतकापिलोक्तलिविया मानत्वात् । कपिलानां विश्वामित्वाभारे कापिलानां वैश्वामियत्तानुपपत्तेः । कतानां त्रयः । वैश्वामित्रकात्याकीलेति । एपां विश्वामित्रभारद्वानाभ्या- मविवाहः। एपमिदानीतनानामपि दत्तकादीनामुत्पादकपालकयोः पित्रोर्गोवमबरा वा इति प्रबरमञ्जादयः। ग.'प्रदर'। ३,'तादीनां । ३ ग'प्रभा'।..विधारा।

·. ४५० महगोपीनाथदीक्षितविरचिता-गोत्रप्रवरनिर्णयः) (द्विगोवाणी गोनप्रवरनिर्णयः) मण्डन:--" आविश्वामित्रमात्रेया नोद्वहन्ति च ते मिथः । द्विगोत्रा वामरथ्याद्या अत्रेस्ते पुत्रिकासुताः ।। विश्वामित्रैरत्रिभिश्च न विवाह्यो धनंजयः । यद्वा धनंजयौ भिन्नौ शब्दमात्रं न भिद्यते ।। विश्वामित्राः कश्यपान्तास्ता नान्यसमन्वयः । कश्यपाः स्युर्वसिष्ठान्तास्तेऽन्योन्यमविवाहिनः ।। पसिष्ठः कश्यपैर्नास्ति लौगाक्षीणां विवाहिता । वसिष्ठाः स्युरगस्त्यान्ता नोपयच्छन्ति ते मिथः ।। विश्वायेरगिरोभिश्च वसिष्ठेरप्यशेषतः । संकृतीनां द्विवंशत्वान्नास्ति वैवाहिकी क्रिया ॥ तथैव नातूकऱ्यांनां वसिरित्रिभिः सह । तण्ड्यादिवनं सर्व संकृतीनां विवाहिता ॥ नान्योन्यमप्यगस्तीना रानादि गुरुगोत्रतः । स्वगोत्रायनभिज्ञानां विप्राणामियमेव दिक् ।। गुरुवंशाविदन्यस्मै स्वं दत्ता तत्कुलो भवेत् । यद्वा स्वमवराज्ञाने जमदग्नीनुपाश्रयेत् ॥ गोत्रकार्येषु सर्वेषु किंतु नैवोद्वहेत्त्वचित् । मानवेति तु सर्वेषां यद्यपि प्रवरः समः ।। तथाऽपि तेन साम्येन न विवाहो निषिध्यते । प्रवरे ये विकल्पाश्च ते चोद्वाह्या व्यवस्थिताः ॥ तया व्यवस्थया चिन्त्यो समानप्रवरेतरौ । ये स्वयं कल्पितं यक्ष कुमारा न स्मरन्ति हि ॥ तेपा तदनुसारेण सगोत्रत्वादिचिन्तनम् । सत्यापाटो वदत्येतदन्ये तुल्यविकल्पनम् ॥ आचायान्तरपाठानामीप देऽप्यभिन्नता" इति ।। इयं व्यवस्था क्षत्रियविषयिण्येव पूर्वत्र तस्यैवोपक्रमात् । अयमेव न्यायो वैश्यानामपि । गणसंदेहे त्वविवाह एव । इति प्रवरनिर्णयः। १६. जादिगु। ३१. क्शवि' । ३ ड, तथा ।

·[गोत्रप्रवरनिर्णय ] संस्काररत्नमाला। ४५१ (मातुरगोननिर्गय , दत्तकगोत्रनिर्णय ) अथ मातृगोत्रनिर्णयः । सत्र स्मृतिवचनम्- मातुलस्य सुतामूढा मातृगोत्रा तथैव च । समानप्रवरा चैव त्यक्त्वा चान्द्रायण चरेत् " इति । अयं च मातृगोनाविवाहनिषेधो गान्धर्वादिविवाहोढासुतानां सर्वेषामेव । ब्राह्मादिविवाहोढासुतानां सर्वेषां न, किंतु माध्यंदिनीयानामेव 'मातृगोत्र माध्यदिनीयानाम् ' इति वचनात् । शिष्टाचारोऽप्येवमेव । केचित्त्येतस्य वचनस्य निर्मूलत्वात्सर्वेपी मासगोत्रवर्जनमित्याहुः । युक्तं तु शिष्टाचारसहकतवचनान्माध्यंदिनीयानामेव तद्वर्जनम् । इति मातृगोत्रनिर्णयः । जय दत्तकस्य विवाहायुपयोगिगोत्रादिनिर्णयः । तत्र यद्यपि यश्च मतिग्रहीत्रा जातकर्मादिभिश्थूडादिभिर्वा सस्कृतः स एक गोरः। " एतदभिप्रेत्यैव -" गोत्ररिक्थे जनयितुर्न मनेत्तिम मुत इति शास्त्रमपि मत्तम् । एतदन्यस्तु प्रतिग्रहीत्रोपनयनमानसंस्कृतस्तदुत्तरं प्रतिगृहीतो वा देवरातद्विगोत्र एवेति व्यवस्था निवन्धकाररुक्ता, तथाऽप्येपा व्यवस्थाऽभिवादनश्राद्धादिगतगोत्रनिर्देशार्था । विवाहे तु दत्तकमात्रेण वीनि. प्रतिग्रहीत्रोः पित्रोर्गोत्रप्रवरवर्जनं कार्यम् । प्रवरमञ्जर्यादिनिवन्धेपु तनिषेधो केरिति कौस्तुभे। दत्तकमीमांसाकारस्तु दत्तकमात्रे गोत्रद्वयवर्जनं न, किंतु यामुप्यायणे दत्तक- विशेपे [इत्याह] । तथाहि । द्विविधा दत्तकादयः । नित्ययामुयाणा अनित्य- यामुष्यायणाश्च । तत्र नित्ययामुष्यायणा नाम ये जनकप्रतिग्रहीतभ्पामाव. योरयं पुत्र इति संप्रतिपन्नाः । अनित्ययामुप्यायणास्तु ये चूडान्तः सस्कार- जनकेन सस्कृता उपनयनादिभिश्व प्रतिग्रहीत्रा, तेषा गोत्रयेनापि संस्कृत. वाद्यामुष्पायणत्वं परं त्वनित्यम् । जातमात्रस्यैव परिग्रहे गोनद्वयेन सस्का. राभावात्तस्य परिग्रहीतृगोनमेव । तदिद सर्वमभिप्रेत्याऽऽह सत्यापाठ:-- * मातृगानाय विवाह इति विग्रह । + आहलाधकम् । अतिदिशतीलनातिदिशामिति वा पाठपम् । क विपयत'।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-गोत्रप्रवर निर्णय ] (दत्तास विवाहाद्युपयोगिगासप्रवरनिर्णयः) " नित्याना यामुप्यायगाना द्वयो " इति सूत्रेण नित्ययामुयायणानां गोनद्वये प्रवरसंवन्धमुक्त्वा तमेवानित्येप्वतिदिशति, "दत्तकादीना तयामुप्यायणवत्" इति सूत्रेण । व्याख्यातं चैतच्छयरस्वामिभिः- " यामप्यायणपङ्गेनानित्यानाह दत्तकेति । तावदेव नोत्तरस- ततौ । प्रथमेनैव सस्कारा परिग्रहीता चेत्तदोत्तरस्य पूर्व वात्तनेो. त्तरन, तथा पितृव्येण चैकार्पयेण ये नातास्ते परिग्रहीतुरेव " इति । अस्य भाप्यस्यायमर्थः । यो गोत्रद्वयेन सस्कृतस्तस्यैा गोनद्वयसंवन्धो नोत्तरसंततेः । जनकगोत्रसंपन्चे किं कारणमित्याह-प्रथमेनेति । प्रथमो जन- कस्तेनैव संस्कृतत्वात् । संसाराश्च चौलान्ताः। " पितुत्रिण य पुत्र. सस्कृत पृथिवीपते । आचूडान्त न पुन स पुनता याति चान्यत ॥॥ इति कालिकापुराणात् । व्याख्यातं चैतत्मागेव । अन्यस्यासाधारणी पुरता न याति किंतु यामुष्यायणो भवतीति । प्रथमेनासंस्कारे कथमित्यत आह । परिग्रहीना चेदिति । परिग्रहीनैव जातकर्मादिसर्वसंस्कारकरणे चौलादिसरका. रकरणेऽपि वोत्तरस्य परिग्रहीतरेव गोनम् । तन हेतुः पूर्वत्वात्सस्कारकरणे प्रथमत्वात् । यामुष्यायणसंततौ चापेक्षितगोत्रमाह-तेनैवेति । परिग्रहीत. गोत्रणेवोत्तरसततर्गोत्रमुभयत्रापि । सगोत्रपरिग्रहमाह-तथेति । जनकपरि. ग्रहीनोरेकगोत्रत्वेऽपि परिग्रीव व्यपदेशः परिग्रहसंस्कारकरणादिति । यत्तु--" गोत्ररिक्थे जनयितुर्न भनेद्दत्तिम सुत " इति, तत्तरिग्रहीत्रैव जातकर्मादिसर्वसस्कारकरणपक्षे वेदितव्यम् । ये त्वनित्य- ब्यामुप्यायणा दत्तकादयस्तेषा गोत्रद्वयम् , द्यामुप्यायणका ये स्युर्दत्तकमीतकादय । गोत्रद्वयेऽप्यनुद्व ह शुङ्गशैशिरयोर्यधा " इति पारिजातस्मरणात् । गोनद्वये जनकगोने परिग्रहीनृगोत्रे च । दत्तकादीना च म्यामुप्यायणत्वे इद नित्याना यामुष्यायणाना दत्तकादौना यामुप्यायणवत् " इति सत्यापाढवचनं प्रमाणम् । प्रवरमञ्जर्यामप्यनेनैवाभिमायेणोक्तम् । दत्तक्रीतकृत्रिमपुत्रिकापुनादीना यथासभव गोनद्वय समपरमस्त्यैवेति । एतावता १ग र सहेऽनि । २ ग ड भवद्द । एस 'दीनामनिसाना दत्तकादाना । ४ ग य प्र।

·द्रयोरदचयोः संन्यासंभवशाया आचार्यकोपन्यासस्य तदुपपरी [गोत्रप्रवरनिर्णयः संस्काररत्नमाला। ४५३ (दत्तक्सापिण्यानर्णय ) द्विगोत्राणां गोत्रद्वयं समवरं विवाहे वळमित्याह । तत्र युक्तं ग्राह्यम् । न चेदा. नीतनसूत्रपुस्तक एतत्सूत्रस्यैवादर्शनात्कथमेतस्य सत्यापाढीयत्वमिति वाच्यम् । अतिप्रामाणिकेन मीमांसाभाष्यकृता शवरस्वामिना सत्यापीढयत्वेन धृत्वैव व्याख्यातत्वेनैतदनुरोधेनेदानींतनमूत्रपुस्तक एतत्सूत्रस्योच्छिन्नताया एवं कल्पनात् । संकपकाण्डमुच्छिन्नमित्यभियुक्तमवादोऽप्यस्ति । दिगोत्रस्य जन- कपिलगोत्रवनावधेः कचिदपीदानीमनुपलम्भाधावद्विज्ञानं वर्जनम् । इति दत्तकगोत्रनिर्णयः । अथ दत्तकसापिण्यनिर्णयः । गौतमः--" ऊर्ध्व सप्तमापितृवन्धुम्यो वीनिनश्च मातृबन्युभ्यः पञ्चम्याः" इति । उक्तं च-" व देवागजाता च कौन्तेयस्य विरुध्यते । इतिवार्तिकव्याख्यानावसरे न्यायसुधाकृता दत्तकविषयमेतदिल्लीकल्स कुन्त्या जनककुले साप्तपुरुपं सापिण्ड्यमिति । व्याख्यातं तदिपयत्वना सापिण्ड्यपीमांसायाम् । अतः कुलदयेऽपि साप्तधरुपमापिण्ड मनीयन । पैठीनसिस्तु-" नोन्मातृतः पञ्च पितृतः पुरुषानतीत्योद्वदेत् " इत्याह । व्याख्यातमतदपरार्के- दत्तकादिपुवान्पितृपक्षतो निवृत्तपिण्डगोत्रायान्यखेत- दुच्यते पञ्च पितृत इतीति । अतश्च प्रतिग्रहीतृपितृकुले साप्तपुर सापिण्यं प्रतीयते । प्रतिग्रहीतृमातापितृकुलयोखिपुरुपं सापिण्ड्यपिनि मायः । अत्र व्यवस्थोक्ता सापिण्ड्यदीपिकायाम्- दत्तक्रीतादीनां जनगोत्रेणी- पनयने कृते जनककुले साप्तपुरुष सापिण्ड्यम् । प्रतिग्रहीनुमानापिनुले निवी- प्यपिण्डलक्षणं त्रिपुरुषं सापिण्ड्यम् । भतिग्रहीनृगोश्रणोपनयने तमुले साप्त- पुरुपमिति । उपनयनमात्रे कृते पाश्चपुरुषम् । जातकर्मापुपनयनाने कुनै सातपुरुष. मिति पैठीनसिवचःसाफल्याय व्याख्येयम् । न केवलं दत्तकस्य परिणयनार्थप सापिट्योपन्यासः, किंतु तत्मन- संस्तत्पिादिकुलोत्पन्नः सह संबन्धसंभवनिर्णयार्थमपि । अन्यथा पार्थमुभ- सुनायां गौतमीयोपन्यासस्थालमकवापत्तः । , ग. 'पंजा' । २ रा. ग. 'यो । ग. गंगा' ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता--दत्तकसापिण्ड्यनिर्णयः] (दत्तस्याऽऽशोचनिर्णय.) यादृशस्य दत्तकस्य यथा सापिण्ड्यमुक्तं तत्संततेरपि तथैव तद्वोध्यम् । अत एव यन्मदनपारिजातेऽप्युक्तं दत्तपुत्र्याः सुतस्य मातुः प्रतिग्रहीतपितृ. मातृकुले त्रिपुरुपं सापिण्ड्यम् । दत्तपुत्रमुतस्य स्वजनककुले पञ्चपुरुषमिति, तदपि पूर्वोक्तरीत्या दत्तकविशेपसंततिविपयत्वेन व्याख्येयम् । इति कौस्तुभोक्तदचकसापियनिर्णयः। ॥ अथ प्रसङ्गादत्तकस्याऽऽशौचनिर्णयः । दत्तकपुत्रस्य जन्ममरणयोः पूर्वापरपित्रोत्रिरात्रं सपिण्डानामेकाम् [आशी- चम्] । यद्यसपिण्डः पुत्रीकृत:- "वैनिकादभिसंबन्धादनुरुन्ध्यादधं व्यहम् " इति वचनाद , परपूर्वासु भार्यामु पुत्रेषु कृतकेषु च । भर्तृमात्रोत्रिरात्रं स्यादेकाहस्तु सपिण्डगः ॥ इति माधवीये होरीतवचनाच्च । तादृशेन दत्तकैन पित्रादिमरणे त्रिरात्रं कार्यम् दत्तकश्च स्वयं दत्तः कृत्रिमः क्रीत एव च । मूतके मृतके चैव व्यहाशौचस्य भागिनः " इति शुद्धितत्वे ब्राह्मवचनात् । सपिण्डस्य पुत्रीकरणे तु सपिण्डमरणादिनिमित्तं दत्तकस्य तन्मरणादिनि. मित्तं सपिण्डानां दशरात्रमेव निर्विवादम् । सापिण्ड्यं च पूर्वोत्तरीत्या व्यव- स्थितमाशौचहेतुः। दत्तकपुत्रस्य जननमरणयोः पूर्वापरपित्रोस्त्रिरात्रं सपिण्डानामेकाहमिति कौस्तुभीयवाक्यस्यायमर्थः। दत्तकपुत्रस्येत्यत्र संस्कारानन्तरं गृहीतस्य दत्तकस्य पुत्रो दत्तकपुत्र इति तत्पुरुषेण पूर्वापरपित्रोन्ननाशौचस्य संशयनिवृत्तिभ- वतीत्यर्थः। तथाऽऽह मरीचिः- सूतके मृतके चैव त्रिरात्रं परपूर्वयोः । एकाहस्तु सपिण्डानां त्रिरात्रं यत्र वै पितुः" इति ॥ यदा तु पितुस्त्रिरात्रं तदा सपिण्डानामेकाहै इत्यर्थः । १. 'स्थ ज'। २१, हारित। ३१. हमित्य' ।

·" संस्काररत्नमाला। १५५ (जनकप्रतिमहीनुद्देश्यकदत्तककर्तृकपिण्डदाननिर्णयः) अनौरसेपु पुत्रेपु जातेषु च मृतेषु च । परपूर्वासु मासु प्रसूतासु मृतासु च ॥ त्रिरात्रादिप्यते शुद्धिः । इत्यस्यायमी-अनौरसेवितीयमधिकरणसप्तमी । अनौरसेपु दत्तकादिषु तत्र जातपूत्पन्नेषु पुत्रपूत्पन्नवालकेषु सत्सु मृतेषु सत्सु च पर पूर्वः पतिर्यास ता. परपूर्वास्तासु जारासक्तास्विति यावत् । तथा च प्रजापति:- " अन्याश्रितेषु दारेषु परपत्नीसुतेषु च । गोत्रिणः स्नानशुद्धाः स्युत्रिरात्रेणैव तत्पिता " इति ।। इत्याशौचनिर्णयः। अथ जनकप्रतिग्रहीउद्देश्यकदत्तककर्तृकपिण्डदाननिर्णयः। मनु:-" गोत्ररिक्थे जनायितुर्न भनेद्दत्तिमः मुतः । गोत्ररिक्थानुगः पिण्डो व्यपैति ददतः स्वधाम् " इति । एतच्च जनकस्य पुत्रसत्त्वे । भवरमञ्जयों कात्यायनलौगातिभ्यां स्पष्टं चैतदुक्तम्- ये दत्तकनीतकृत्रिमपुत्रिकापुत्राः परपरिग्रहेणाऽऽर्पया जातास्ते यामुयायणा भवन्ति यधा शौगौशिरीणां यानि चान्यानि समुत्पन्नानि कुलानि भवन्ति " इत्यादिना द्वयोः पित्रो मवरानुषत्वोक्तम्- " अथ ययेषां स्वासु भार्यास्वपत्यं न स्याद्रिकथं हरेयुः पिण्डं चम्यस्त्रिपुरुप दद्युर्ययुभयोर्न स्यादुभाभ्यामेव दद्युरेकस्मिश्राद्धे पृथगु- हिश्यकपिण्डे द्वावनुकीतयेत्प्रतिग्रहीतारं चोत्पादयितारं चाऽऽनृतीया- त्पुरुषात् " इति । हेमाद्रौ कापर्णानिनि:- यावन्तः पितृवर्गाः स्युस्तावद्भिर्दत्तकादयः । प्रेतानां योननं कुयुः स्वकीयैः पितृभिः सह ॥ द्वाम्यां सह पितुः पुत्राः पौत्रास्त्वेकेन तत्समम् । * उमिलायकम् । 3. स. ग. पुप्रास। ॥ ૫ - ॥

·४५६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह ] (विवाहकार निर्णय चतुर्थपुरुपे छन्दस्तस्मादेपा निरुपा ॥ साधारणेषु कालेषु विशेपो नास्ति वर्णिण " इति । अस्यार्थमाह हेमाद्रिः-दत्तकादयो जनकपालकयोः कुलमेतानां स्वर्गीयः सपिण्डन कुर्युः । दत्तकाना पुन(ना)स्तु पितुर्दत्तकस्य पितृभ्या जनकपालकाभ्यां स्वपितामहाभ्यां सपिण्डनं कुर्युः । तेषां पौत्राः स्वपिवरं दत्तकैन पितामहेन तजनकेन च सपिण्डयेयुः । चतुर्थोऽपि तत्कुलस्थ एप, तेषां प्रपौवस्तु दत्तकस्य मपितामहस्य पालककुलस्थं चतुर्थ योजयेन्न या । छन्द इच्छा । दर्शमहालयादौ तु द्वयोः पित्रोः पितामहयोः प्रपितामहयोर्वा श्राद्धं देयम् । तत्र द्वयोः पिनायोः पृथपिण्डदानं, दयोदेशेनैको वेति । श्राद्ध गोत्रं तु पालकस्य, विवाहादौ तूभारित्यादि प्रवरदर्पणादिषु ज्ञेयम् । अथ विवाहकालः। तन मदनरत्ने नारद 'युग्मेऽब्दे जन्मत स्त्रीणा प्रीतिद पाणिपीडनम् । एतत्पुसामयुग्मेऽन्दे व्यत्यये नाशकृत्तयो " इति । पुसा युग्मेऽन्दे स्त्रीणामयुग्मेऽब्द इत्येवंरूपे व्यत्यये । तयोर्वधूवरयोः पाणि- पीडनं नाशकृद्भवतीत्यर्थः। पराशरमाधवीये स्मृत्यन्तरे तु- "गभाधानाजन्मतो वा पश्चमान्दात्पर शुभम् । कुमारीवरण दान मेखलाबन्धन तथा" इत्युक्तम् । पञ्चमान्दात्परमिति । पञ्चमान्दात्परं यदयु(यु)ग्मं वर्ष तंत्र कुमारीवरणादि शुभ भवतीत्यर्थः । तेन युग्मेऽब्दे जन्मत इत्यनेन न विरोधः। बौधायन: -" दद्याद्गुणवते कन्या ननिका ब्रह्मचारिणे । अपि वा गुणहीनाय नोपरुन्ध्याद्वजस्वलाम्" इति । यत्तु मनुनोक्तम्- " काममामरणात्तिष्ठेद्गृहे कन्यत्मत्यपि । न चैवैना प्रयच्छेत गुणहीनाय कर्हिचित्" । इति तद्गुणवति संभवति गुणहीनाय न दद्यादित्येवपर न तु सर्वथा गुणहीन. निषेधपरम् । नो चेदपि वा गुणहीनायेति वौधायनोक्तः कल्पो निर्विपयः १ग कुरप्र। २ ह तनाप कु ।

·[विवाह ] संस्काररत्नमाला। ४५७ (विवाहकालनिर्णय ) स्यात् । ऋतुमत्यपि तिष्ठेदितिवचनमुक्तरीत्या न स्वार्थे तात्पर्यवत् । अतो नोपरुन्ध्याद्रजस्वलामित्यनेन न विरोधः। अत एव वसिष्ठोऽपि- "प्रयच्छेन्नग्निका कन्यामृतुकालभयापिता । स्तुमत्या हि तिष्ठन्त्या दौप पितरमृच्छति " इति । कन्याशब्देन लज्जाद्यभिमानरहितवयोयुक्ता विविक्षता । तथा च माधवीये पुराणम्- यावन्न गूहतेऽङ्गानि कन्या पुरुषसनिधौ । योन्यादीन्नावगृहेत तावद्भवति कन्यका " इति । अमरस्तु नग्निकाऽनागतार्तवेत्याह । स्मृत्यन्तरे-" पडव्दमध्ये नोद्वाह्या कन्यका वत्सरद्वयम् । सोमो भुते यतस्तद्वद्गन्धर्वश्च तथाऽनलः" इति । एतन्मूलभूता श्रुतिरपि- " सोम प्रथमो विविदे" इत्यारभ्य " तृतीयोऽग्निष्टे पति " इत्यन्ता । नन्वस्य विरोधो ब्रह्मपुराणे गौतमीमाहात्म्पे भानुतीर्थवर्णने विष्टिभानु- संवादे दृश्यते- चतुर्थीद्वत्सरावं यावन्न दशमात्यय । तावद्विवाह कन्याया पित्रा कार्य प्रयत्नतः" इति । सत्यम् । एतत्पुराणवाक्यं शुद्राविषयं न ब्राह्मण्यादिविषयमित्यविरोधः । सप्तमवर्ष विषमत्वान्नारदादिभिः स्त्रीविवाहे नाङ्गोकतं तस्मात्सर्ववर्णानाम- विरुद्धपष्टमनवमदशमवर्षेषु च्युद्वहनम् । ननु नवमवर्पस्य ग्रहणं विरुद्धं युग्मेऽन्दे जन्मतः स्त्रीणामितिनारदवचन- विरोधादिति चेत्सत्यम् । " नववर्षा तु रोहिणी " इति नववर्षाया रोहिण्याः "वैकुण्ठो रोहिणी ददन्" इति वक्ष्यमाणमरीचिपचने अरोहिणीपदाने फल- विशेपोक्त्या नवमवर्पस्यापि विवाहकालत्वेनोक्तत्वात् । वयोविशेपेण दातुः फलविशेपमाह मरीचिः- "गौरी ददन्नारगृष्ठे वैकुण्ठे रोहिणी ददन् । कन्या ददन्नह्मलोके रौवे तु रजस्वलाम्" इति । वसतीति शेपः। “ - * रोहिणीशन्दोऽपिरु ।

·४५८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिवा [विवाहः] (विवाहे मासादिनिर्णयः) गौर्यादिशब्दार्थों यमेन दर्शिता- " अष्टवर्पा भवेद्वौरी नववर्षा तु रोहिणी। दशवर्षा भवेत्कन्या अत उध्वं रजस्वला " इति । संवाऽपि-" अष्टमे तु भवेगौरी नवमे नसिका भवेत् । दशमे कन्यका प्रोक्ताऽत ऊवं स्याद्रनस्खला " इति ॥ देवल:--- --" कुलशीलवयोवृत्तरूपाढ्यां नग्निकां शुभाम् । विधिना तु वरः कन्यामुद्वहेदात्मनः समाम् ॥ सप्ताव्दात्कन्यकानानी शैशवी स्याच्छुभान्विता । तामष्टादशवर्षीयो विवहेविधिवत्पुमान् ॥ याऽटवर्पा भवेद्वारी पुत्रपौत्रप्रवर्धिनी । पञ्चविंशतिवर्षीयस्तां कन्यामुद्बहेविनः ।। रोहिणी नववर्षा स्याद्धनधान्यविवर्धिनी । तामुदहेत मतिमान्सर्वकामार्थसिद्धये ।। हर्ष दशान्दाया कन्या प्रामनोदर्शनात्तु सा । गांधारी स्यात्समुद्वाह्या निर नोवितुमिच्छता " इति ।। इति विवाहकालः। अथ विवाहे मासादिनिर्णयः । तत्र मासा उक्ता वात्स्पेन- " माघमासे भवेदव्यूढा कन्या सौभाग्यसंयुता । फाल्गुनोटा भवेत्साध्वी वैशाखे पुत्रिणी भवेत् ॥ धर्मयुक्ता भवेज्ज्येष्ठे धनिनी कार्तिके भवेत् । देवपूनारता नित्य मासे स्यात्सोमदेवते " इति ।। धनिनी स्वातत्र्येण धनसंग्रहवती । नित्यमित्यनेन भादिशुश्रूपाव्यावृत्तिः सूच्यते । सोमदेवतो मार्गशीर्षः । मदनरत्ने नारदा- " माघफारगुनवैशाखज्येष्ठमासाः शुभप्रदाः । कार्तिको मार्गशीर्पश्च मध्यमावितरेऽधमाः ॥ न कदाचिद्दशःपु भानोरा प्रवेशनात् । विवाहदेवतानां च प्रतिष्ठा चोपनायनम् " इति ॥ - ·[विवाह ] संस्काररत्नमाला) ४५९ (विवाहे मासादिनिर्णय ) अब यद्यपि शेपा निन्दितास्तथाऽपि भानोरामवेशनादिति पुनःश्रुत्याऽऽ. पाढोऽभ्यनुज्ञात इति नवीनाः । अन च विधिनिषेधाः सौरमासाभिप्रायेण । यथोक्तं गर्गेण- " सौरो मासो विवाहादौ यज्ञादौ सावन स्मृत " इति । कश्यपेन चान्द्रमानमप्युक्तम्- " उपवासव्रतोद्वाहयानाक्षारोपनायनम् । तिथिवर्षादिलिखित चान्द्रमानेन गृह्यते " इति || इतरे चैत्रापाढावणभाद्रपदाश्विनपोपाः । ज्योतिष्प्रकाशे व्यास:- " माघफाल्गुनवैशाखे याढा मार्गशीर्षके । ज्येष्ठे चाऽऽपाढमासे च सुभगा वित्तसयुता ॥ श्रावणे वाऽपि पौषे वा कन्या भाद्रपदे तथा । चैत्राश्वयुकार्तिकेषु याति *वैधव्यता ध्रुवम् " इति ।। पृथ्वीचन्द्रोदये भरद्वाज:- " माघफाल्गुनपैशाखज्येष्ठापाढमृगाभिधा । पडेते पूजिता मासाश्चातुर्वर्ण्यस्य नित्यश " इति ॥ अत्र विहितमतिपिद्धानामापाढादीनां व्यवस्थामाह मदनरत्ने वसिष्ठः- " पौपेऽपि कुर्यात्मकरस्थितेऽ: अत्रे भवेन्मेपगतो यदा स्यात् । प्रशस्तमापादकृत विवाह वदन्ति गर्गा मिथुन स्थितेऽर्के " इति ॥ देशाचाराब्यवस्था । आपस्तम्ब:-" सर्व ऋतवो विवाहस्य शैशिरौ मासौ परिहाप्योत्तम च नैदाघम् " इति। शैशिरी मासौ मायफाल्गुनौ । नदाघ उत्तमो मास आपाहः । एतदर्न नव मासा मुख्यः काल इति सुदर्शनभाष्येऽण्डविलाया ब्रह्मविद्यातीर्थयोक्तम् । चौधापनसूत्रेऽपि- " सर्व मासा विवाहस्य शुचितपस्तपस्यवर्नमित्येके " इति । शुचिरापादः । तपा माघः । तपस्यः फाल्गुनः । अन स्मृत्युक्तानां स्वार्थप्यमन्तात्त। १रा यदन्यता। क ·४६० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (विवाहे मानादिनिर्णयः) मासानां सूत्रोक्तानां मासानां च परस्परविरोधादेशाचारायवस्था । सूत्रे विहितानां श्रावणादीनां त्वासुरादिविपयत्वं द्रष्टव्यम् । देशाचाराद्यवस्था। चण्डेश्वर: -" मार्गे मासि तथा ज्येष्ठे सौर परिणयो व्रतम् । ज्येष्ठपुत्रदुहित्रोस्तु यत्नेन परिवर्जयेत् ॥ कृत्तिकास्थं रविं त्यक्त्वा ज्येष्ठपुत्रस्य कारयेत् " इति । " ज्येष्ठमास्यायपुत्रस्य शुभं वनं लिया अपि "। इतिनिधो वधूवरयोरन्यतरज्येष्ठत्वे न प्रवर्तते । " ज्येष्ठस्य ज्येष्ठकन्याया विवाहो न प्रशस्यते । तयोरन्यतरे ज्येष्ठे ज्येष्ठमासः प्रशस्यते ॥ द्वौ ज्येष्ठो मध्यमौ प्रोकावेकज्येष्ठं सुखावहम् । ज्येष्ठत्रयं न कुर्वीत वियाहे सर्वसंमतम् " इति मिहिरोक्तेः ॥ ज्येष्ठा कन्या ज्येष्ठो वरो ज्येष्ठमास इति ज्येष्ठत्रयम् । ज्येष्ठानक्षत्रेणापि ज्येष्ठत्रयम् , ज्येष्ठानक्षत्र ज्येष्ठो मासो ज्येष्ठा कन्या वरो वा ज्येष्ठ इत्येवं वा ज्येष्ठत्रयम् । ज्येष्ठचतुष्टये ज्येष्ठत्रयस्य सद्भावानिपेधपत्तिरस्त्येव । ज्येष्ठस्य वरस्य ज्येष्ठकन्यायाच ज्येष्ठमासे विवाहो न प्रशस्यते । तपोमध्येऽन्यतरज्ये- प्रत्वे तु प्रशस्यत इत्यर्थः। नारद: :-"जन्ममासे च जन्मीं न जन्मदिवसेऽपि च । आयगर्भसुतस्याथ दुहितुर्वा करग्रहः" इति । करग्रहो विवाहः। उदगयन आपूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षत्रे चौलकर्मोपन- यनगोदानविवाहाः सार्वकालमेके विवाहम् " इति । कल्याण ज्योति शास्त्राविरोधीति वृत्तिकृत् । ज्योतिनिवन्धे- "सार्वकालिकमिच्छन्ति विवाहं गौतमादयः" इति । एतच्च सार्वकालिकत्वमासुराद्यधर्यविवाहविषयमिति केचित् । आसन. कालकन्याविषयमित्यन्ये । कात्यायन:--"उद्गयन आपूर्यमाणपक्षे पुण्याहे कुमार्याः पाणि गृह्णीयात्" इति । शुक्लपक्ष प्रशंसन्ति विवाहे गौतमादयः" इति । अत्र शुक्लपक्षमाशस्त्योक्त्याऽसंभवे कृष्णपक्षस्यापि ग्रहणमिति सूच्यते । आश्वलायन:- नारद:- ·" [विवाह संस्काररत्नमाला। (विवाहे तिथय ) सर्व ऋतवो विवाहस्येत्यापस्तम्बसूत्रव्याख्यावसरे सुदर्शनेनापि पूर्वपक्ष. नियमाभाव उक्तः। तिथय उक्तों भरद्वाजेन- प्रतिपदु खजननी द्वितीया प्रीतिवर्धिनी। सौभाग्यदा तृतीया स्याच्चतुर्थी चार्थनाशिनी ॥ पञ्चम्या सुखवित्तानि पष्ठी विघ्नप्रदायिनी । विद्याशीलमुखाप्ति स्यात्सप्तम्यामफलाऽष्टमी ॥ नवमी शोकफलदा आनन्दो दशमीदिने । सुखदैकादशी ज्ञेया सफला द्वादशी स्मृता ॥ मानपुत्रौ त्रयोदश्या चतुर्दश्या तु दुःखद । विवाह इति शेपः। फल बहुविध पञ्चदश्या चैव विशेषत " इति । पञ्चदशी पूर्णिमा । विवाहमारभ्य चतुर्थिमध्ये श्राद्ध दिन दर्शदिन यदि स्यात् । वैधव्यमाप्नोति तदाऽऽशु कन्या जीवेत्पतिश्चेदनपत्यता स्यात् " ॥ इति ज्योतिर्निवन्धवचनादमाया विवाहदिवसान्तर्भावनिपेधे सिद्ध सुतरां तत्र विवाहनिपेधस्यापि सिद्धेः । चतुर्थी शब्दस्य हस्वत्वमार्पम् । श्राद्ध तयुक्त दिनमिति विवाहमध्ये श्राद्धस्यैव निषेधो न तु तद्रहिततत्तिथिमात्रस्य । अन्यथा वृत्ते विवाहे परतस्तु कुर्याच्छ्राद्ध स्वधाभिर्न तु दूपयेत्तम् ।। इति शास्त्रस्य निर्विषयत्वापत्तेः । तं विवाहविधिम् । दर्शदिनमिति स्वरू- पेण तिथिनिपेधः । तयों सत्येव पृथगुपादानस्य सार्थक्यात् । अयमेव विषय उपनयनादिप्वपि ज्ञेयः " ये वा भद्र दूषयन्ति स्वधाभि " इति श्रुतौ सामा- न्यत उक्तेः । एतत्सर्वमतिसंकटे ज्ञेयम् । ज्योतिर्निवन्ध प्रयोगचिन्तामणी च लल्ला- " अत्रापि कृष्णपक्षस्य दशमोमविवाहिकाम् । वदन्त्यन्ये तु दशमीमुभयोरविवाहिकाम्" इति ॥ अत्राप्युक्तामु तिधिप्वपि । अविवाहिका विवाहानर्हाम् । उभयोः पक्षयोः। विहितमतिपिद्धत्वाशिम्पा विकल्पः । " १६ का भार'। २ ड वितर'। स ग ड स ।। 'भा च स ।

·- ४६२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [विवाह (विवाहविहितनक्षत्रागि) अथ नक्षत्राणि। तत्र अहः पञ्चसु कालेषु प्रातः संगवे मध्यंदिनेऽपराहे सायं पैतेषु यत्कारी स्यात्पुण्याह एव कुरुते " इत्येतत्सूत्रव्याख्यानावसरे मावदत्ता- "पुष्पानि तिथिवारनक्षत्राणि कालवानविहितान्युपादेयानि प्रदर्शनार्थ- त्वाचैतस्य विधानस्येति । नक्षत्रेप्वपि यान्येव देवनक्षत्राणि । तेषु कुर्वीत यत्कारी स्यात् । पुण्याह एव कुरुते । यत्पुण्यं नक्षत्रम् । तह- कुर्वीतोपच्युपमित्यादिश्रुतेश्च देवनक्षत्राणि ज्योतिःशास्त्रविहितविवा- हनक्षत्राविरोधीनि प्रशस्तानि द्रष्टव्यानि । देवस्य सवितुरिति प्रकृत्य-समानस्याहः पञ्च पुण्यानि नक्षत्राणीति श्रुतेन्वन्तरालेपु चतुरोऽ. श्लीलान्कालाबानि च वयित्वा यत्कर्तव्यं कर्म तत्कर्तुं शीलं यस्य स यत्कारी सर्वाणि कर्माणि तेप्वेव कालेषु कर्तव्यानीत्यर्थः । स पुण्याह एव प्रशस्त एव दिने कुरुते । तत्र प्रागुदयादेका नाडिकोज़ चैका मात- रित्युच्यते । प्राक्प्रथमाहश्चतुर्भागान्तादेका नाडिको चैका स संगवः। प्राद्वितीयाहश्चतुर्भागान्तादेका नाडिकोज़ चैका स मध्यंदिनः । प्राक्तृतीयाहश्चतुर्भागान्तादेका नाडिकोचं चैका सोऽपराह्नः । प्रागस्त- मयादेका नाडिकोज़ चैका स सायम् । अयं सर्वकर्मणां कालो न विवाहस्यैव । यत्कारीतिवचनाद्धोराणामेवायं विकल्प इति वाशब्दो ज्योतिर्ज्ञानप्रसिद्धकालविकल्पार्थः" इति व्याख्यातवान् । चतुर्थो भागश्चतुर्भागः । अस्थतुर्भागोऽहचतुर्भागः। प्रथमश्चासावहश्चतुर्भागव प्रथमाहश्चतुर्भागः । प्रथमाइश्चतुर्भागस्यान्तः प्रथमाइश्चतुर्भागान्तः । तस्मात् । इत्येवं समासः । एवमग्रेऽपि । आपस्तम्बो विवाहं मकृत्याऽऽह- " सर्वाणि पुण्योक्तानि नक्षत्राणि" इति । यानि ज्योतिपे पुण्योक्तानि शुभफलप्रदत्वेनोक्तानि नक्षत्राणि तानि ग्राह्याणि । नक्षत्रग्रहणस्य प्रदर्शनार्थत्वात्तिथ्यादीन्यपि पुण्योक्तानि सर्वा- ण्युपसंहर्तव्यानीति सुदर्शनेन व्याख्यातम् । आश्वलायनोऽपि~" कल्याणे नक्षत्रे " इति । १ क. ख मध्याहेडप । २ स 'न् । आप' । ग. 'न् । बौधायन. । रोहिणी मृगशीर्षमुत्तरा- फल्गुनी स्वातीति विवाहस्य नक्षत्राणीति । चतु' । ह.न् । बौधायनः । रोहिणी मृगर्षिमुत्तरा• पल्गुनी स्वातीति विवाहस्य नक्षत्राणीति । आपस्तम्बो विवाह प्रकृयाऽऽह । सर्वाणि पुण्योकानि नक्षनाणीति । चतु। ३ ड.पि । यानि । ।

·" [विवाह संस्काररत्नमाला। (विवाहविहितानि नक्षत्राणि) छन्दोगसूत्रेऽपि-"पुण्यनक्षत्रे दारापुर्वीत " इति । नक्षत्रग्रहणात्तिथ्याद्यपेक्षया नक्षत्रमावश्यकमिति तद्भाप्यम् । तान्युक्तानि कात्यायनेन- त्रिपूत्तरादिषु स्वाती मृगशिरसि रोहिण्या वा" इति । उत्तराफल्गुनीहस्तचित्रा इति त्रीणि । उत्तरापाढाश्रवणधनिष्ठा इति जीणि " उत्तरामोष्ठपदारेवत्यश्चिन्य इति त्रीणि इति हरिहरः। पारिजाते बृहस्पतिरपि- " सौम्यपैतृकहस्ताश्च मैत्रमूलाश्विवासवा । त्रीण्युत्तराणि पौप्ण च रोहिणी च शुभप्रदा ॥ अन्याश्च सर्वा वा स्युस्तारा पाणिग्रहे सदा" इति । हेमाद्रावपि---" हस्तोत्तराणि वायव्य मैत्र मूल च रेवती । रोहिणी सौम्यपित्र्ये च शुभ पाणिग्रहे सदा " इति । वसिष्ठोऽपि-"मूलोत्तरापैतृकपोप्णमैत्रप्राजेशचन्द्रार्कसमीरणेषु । सदा प्रशस्त खलु कन्यकाना पाणिग्रहो वेधविवजितेषु " इति । उत्तरोत्तरात्रयम् । पैतृकं मयाः । पौणं रेवतीनक्षत्रम् । प्राजेशं रोहिणी । चन्द्रो मृगशिरः । अर्को हस्तः । समीरणः स्वाती । आपस्तम्बवौधायनी- या कामयेत दुहितर प्रिया स्यादिति ता निष्टयाया दद्यात्प्रियैव मवति नेव तु पुनरागच्छतीति ब्राह्मणावेक्षो विधि " इति । इयं भर्तुः पिया स्यादिति या दुहितर पिता कामयेत ता निध्यायां स्वाती वराय दद्यात् । सा तस्य मियैव भवति । नेव तु नैव च रोगदारियादिना पीड्यमानाऽपि न पुनः पितृगेहमागच्छतीति स्वगृह एवास्याः सर्वेऽर्थाः संपद्यन्त इति ब्राह्मणावेक्षो विधिः । अत्रापि पूर्ववत्स्मार्तपुण्योक्तनक्षत्रैर्विकल्प इति मुदर्शनेन व्याख्यातम् । इन्वकानिष्ट्याशब्दमवृत्तिनिमित्तमाहतुर्बोधायनापस्तम्बी- " इन्वकाशब्दो मृगशिरसि । निष्ट्याशब्द स्वातौ" इति । १४ णाति शु। २ ह ती । प्रा' । ३ क स 'स्तम्ब ~यो । ४२ ख माहाss पस्तम्ब -'।

·- " भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह (विवाहविहितवासराः, महरले च) वासरादि ज्योतिर्निवन्धे- "गुरुशुक्रेन्दुपुत्राणां दिनेषु परिणीयते । या कन्या सा भवेन्नित्यं भर्तृश्चित्तानुवर्तिनी । भाकिभौमवाराणां दिनेषु कलहप्रिया । सापत्न्यं समवाप्नोति तुपारकरवासरे । क्षीणेन्दुः फलनाशाय नीविनाशाय भार्गवः । जीवः पुरुपनाशाय यदि पाणिग्रहो मवेत् " इति । जीवभार्गवावपि क्षीणौ निपिद्धी परिशेयौ । अत्र दिनेप्वित्यभिधानादा- भावभ्यनुज्ञा गम्पते। तथा च स्मरन्ति-"न वारदोपाः प्रभवन्ति रात्री" इति मदनपारिजाते । निर्णयामृते स्मृत्यन्तरे- शनैश्चरदिने प्राप्ते यदा रिका तिथिभवेत् । तस्मिन्विवाहिता कन्या पतिसंततिवर्धिनी " इति । नृसिंह:-" बुधशुभेन्दुनीयानां पारेषु शुभदं भवेत् । शुमानामंशकं श्रेष्ठं वर्गादि च विवाहके " इति ॥ ज्योतिर्निवन्धे गर्ग:- " स्त्रीणां गुरुवलं श्रेष्ठं पुरुषाणां रवेर्बलम् । तयोश्चन्द्रबलं श्रेष्ठमिति गर्गण भापितम् ॥ जन्मत्रिदशमारिस्थः पूजया शुभदो गुरुः । विवाहेऽथ चतुर्थाष्टद्वादशस्थो मृतिप्रदः " इति ॥ ज्योतिनिवन्धे- " विवाहे गर्भसंस्कारे स्त्रीणां विधुवलं मवेत् । इतरन तु भर्तुः स्यादिति विद्वत्प्रभाषितम् " इति ॥ मुहूर्तचिन्तामणावप्येवम् । ज्योतिःसागरे- " कन्याचापे तथा सिंहे कर्के शुक्रो यदा भवेत् । न दोषः पाठशुक्रस्य पाणिग्रहे शुभावहः" इति । १२.द. ज्योतिनिय।

·- [विवाह] संस्काररत्नमाला। (विवाहे ग्रहबलम् ) ज्योतिर्निवन्धे- "प्रायेण सर्वत्र विलोकयन्ति चान्द्र बल गोचरतो विशुद्धम् । लोके यतश्चन्द्रबल प्रधान शास्त्रेषु मुख्य खलु लग्नमेव ॥ एकतस्तु ग्रहा सर्व एकत शशलान्छन । ततोऽधिकतरश्चन्द्रस्तस्माञ्चन्द्र परीक्षयेत् " इति ॥ ततस्तस्मात् । बृहस्पति:-" झपचापकुलीरस्थो नीयोऽप्यशुभगोचर । अतिशोमनता दद्याद्विवाहोपनयादिषु " इति । द्वादशदशमचतुर्थे जन्मनि षष्ठाष्टमे तृतीये च । प्राप्ते पाणिग्रहणे जीवे वैधव्यमाप्नोति " इति ॥ गर्ग:-"सर्वत्रापि शुभ दद्याद्वादशाब्दात्पर गुरु । पञ्चषष्ठान्दयोरेव शुभगोचरता मता ॥ सप्तमा पञ्चवर्षेषु स्वोच्चस्वसंगतो यदि । अशुभोऽपि शुभ दद्याच्छुमदःषु किं पुन ॥ रजस्वलाया कन्याया गुरुशुद्धिं न चिन्तयेत् । अष्टमेऽपि प्रकर्तव्यो विवाहत्रिगुणार्चनात् ॥ अर्कगुर्वोवल गौर्या रोहिण्यकवला स्मृता । कन्या चन्द्रबला प्रोक्का वृपली लग्नतोवला " इति ।। मदनरत्ने गर्ग:- चन्द्रतारावल मुख्य दपत्यो पाणिपीडने । मुख्य गुरुबल वध्वा वरस्येप्ट खेलम् " इति ।। विवाहे मुख्यकाले तयोर्मलालाभे पूना कार्या । विवाहे बलमावश्य दपत्योर्गुरुसूर्ययो । चेपूजा यत्नत कुर्यादुलप्रदता तयो " इति तत्रैव नारदोक्तेः। चेदित्यस्य दुर्वलत्यवान्वयः । गुरुपूजाप्रकारं नु शान्तिरत्नमालायां वक्ष्यामः । रवेरपि पूनां तत्रैव । वृहस्पती शोभनगोचरस्थे विवाहमिच्छन्ति हि दाक्षिणात्या । खो शुभस्थे प्रवदन्ति गौडा न गोचरा मालवके प्रमाणम्" इति ।। " ·- ४६६ भगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [विवाहः (विवाहे प्रहवलम्) ज्योतिनिवन्धे वृद्धगार्य:- " मीने धनुपि सिंह च स्थिते सप्ततुरंगमे । क्षौरमन न कर्तव्यं विवाहं गृहकर्म च " इति । सप्ततुरंगमः सूर्यः। ज्योतिन्धे-" सिंहस्थ मकरस्य च गुरुं यत्नेन वर्जयेत् । सिंहस्थेऽपि मघासंस्थं गुरुं यत्नेन वर्जयेत् ॥ भन्यत्र सिंहभागे तु विवाहादि विधीयते " इति । -" नर्मदापूर्वमागे तु शोणस्योत्तरदक्षिणे । गण्डक्याः पश्चिमे तोरे मकरस्थो न दोपभाक् " इति । पराशर: -" गोदामागीरथीमध्ये नोद्वाहः सिंहगे गुरौ । मघास्थे सर्वदेशेषु तथा मीनगते रवौ " इति ॥ कालनिर्णये--"शान्तिकं पौष्टिकं यात्राप्रतिष्ठोद्वाहतकम् । न कुर्यात्सर्वमागल्यं सिंहस्थे च बृहस्पती" इति । माण्डव्य:-" इष्टापूर्त च चौलादिसंस्कारा वास्तुकर्म च । अन्यानि शुभकर्माणि न कुर्यासिंहगे गुरौ " इति । ज्योतिर्निवन्धे- "सिंहे गुरौ सिंहनवाशकोध गोदावरीदक्षिणकूलजातैः । उद्वाहकालात्ययदोपभातः कार्यों विवाहच्यवनो ब्रवीति" इति । ज्योतिःसंग्रहे-" मागधे गौडदेशे च सिन्धुदेशे च कोङ्कणे । व्रतं चूडा विवाहं च वर्जयेन्मकरे गुरौ " इति । मकरस्थतायां विवाहे विशेपो देवीपुराणे- " मकरस्थो यदा जीवो वर्जयेत्पञ्चमांशकम् । शेपेष्वपि च भागेपु विवाहः शोभनो मतः " इति । एवं गुरोः सिंहस्थत्वेऽपि विवाहविषये विशेषमाह राजमार्तण्ड:- सिंहराशौ तु सिंहाशे यदा भवति वाक्पतिः । सर्वदेशेवयं त्याज्यो दंपत्योनिधनप्रदः" इति । १ इ. पाराशर, । २ क ग. 'पूर्वक । " ·" तथा- [विवाहः) संस्काररत्नमाला। ४६७ (सापवादः सिंहस्थनिषेधः) सिंहांश इत्यत्र नवांशक्रमेण सिंहांशो वोध्यः। अत एव-" सिंहेऽपि भगदैवत्ये गुरौ पुत्रवती भवेत् " इत्युक्तम् । भगदैवत्यं पूर्वे फल्गुन्यौ । भगदेवत्यपथमपादस्य सिंहांशत्वेन परित्या- ज्यत्वात्तद्यतिरिक्तं भगदैवत्वं ग्राह्यम् । तथा च माण्डव्य:- " मघा(घ)ऋतं परित्यज्य यदा सिंहे गुरुभवेत् । तत्राव्दे कन्यका चोढा सुभगा मुप्रिया भवेत् " इति । अत्रैतैर्वचनैः सिंहस्थगुरौ मघानक्षत्रपरित्यागेन यत्परिणयनं प्रतिपादितं तन्माध्यां पौर्णमास्यां तदर्प मधानक्षत्राभावे बोध्यम् । अन्यथा सिंहे गुरौ परिणीतेतिवक्ष्यमाणवचनेन विरोधः स्यादिति । तथा च ज्यौतिपे- "गुरौ हरिस्थे न विवाहमाहीरीतगर्गप्रमुखा मुनीन्द्राः । मघायुता स्याद्यदि नैव माघी तदा च कन्योद्वहनं वदन्ति " इति ।। माध्या यदा मघा न स्युः सिंहे गुरुरकारणम् " इति । अकारणं विवाहेऽनिपेधक इत्यर्थः । अत एव-"सिंह गुरौ परिणीता पतिमात्मानमात्मनान्हन्ति । क्रमशस्त्रिपु पित्रादिपु वसिष्ठगर्गादयः प्राहुः *इत्यादि राजमार्तण्डादौ मघादिनक्षत्रत्रयेऽपि विवाहे प्रोक्तो दोपोऽविरुद्ध- तयासंगच्छत इति विभावनीयम् । अत्र च गोदावर्युत्तरतीरमारभ्य भागीरथीदक्षिणमूलं मर्यादीकृत्य यो गोदा- वरीभागीरथ्योरन्तरालवर्ती देशर सिंहस्थो गुरुर्वर्ण्य इत्याह लल्लः- " गोदावर्युचरतो यावद्भागीरथ्यास्त(थीत)टं याम्यम् । तत्र विवाहो नेप्टः सिंहस्थे देवपतिपूज्ये " इति ।। अर्थागोदावरीदक्षिणतटे भागीरथ्युत्तरदेशे च विवाहे सिंहस्थगुरुदोपो नास्तीति। तथा च वसिष्ठः- भागीरथ्युत्तरे कूले गौतम्या दक्षिणे तथा । विवाहो व्रतवन्धो वा सिंहस्थज्ये न दुप्यति" इति । * क्रियाविशेषणम् । क. रा. ग. या मा'। २ ग. ह. ज्योतिथे । ३ क. रा. यदि।

·४६८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- (विाहकार निर्णयः) फूलं तीरम् । इज्यो गुरुः। एवं मेपस्थे सूर्य सिंहस्थगुरुदोपो नास्तीति दाक्षिणात्यसंग्रह ज्योतिनि- वन्धे पठन्ति- " मङ्गलानीह कुर्वन्ति सिंहस्थो वाक्पतिर्यदा। भानी मेषगते सम्यगित्याहुः शौनकादयः" इति ॥ तथा नारदेन देशभेदेन समसप्तकदोपोऽपि विवाह उक्तः- समदृष्टिगुरोः शुकतन्मासे तु प्रयत्नतः । विवाहादि न कुर्वीत नर्मदातीर उत्तरे " इति ॥ शौनक:-" एकराशिगती सूर्यनीवौ स्याता यदा पुनः । व्रतबन्धविवाहादि शुभकर्माखिलं त्यजेत् " इति ॥ एतच्चकनक्षत्रावच्छेदेनैकराशिगतत्वे बोध्यम् । " एकराशिगतो स्यातामेकर्सविषये यदि । गुर्वादित्यौ तदा त्याज्या यतोद्वाहादिकाः क्रियाः" इतिवचनैकवाक्यत्वात् । अत एव-" गुर्वादित्ये दशाहे तु प्रतोद्वाहादि वर्जयेत् " इत्यनेन यत्कर्मवर्जनमुक्तं तदिन्ननक्षत्रविपयं वोध्यमिति । यदि चैकलंघ- टितविशेपवचनसहकारेण मुन्यन्तरोक्तसामान्यवचनस्याप्येकस्यैव निषेधविधेः कल्पनालाघवात्तदेकवाक्यत्वानुरोधेन विशेषविधिपरत्वं कल्प्यते तदा विभिन्न नक्षत्रविपये तयोरेकराशिस्थत्वं बोध्यमिति नवीनाः । वात्स्य:-" गुरुमार्गवयोमोट्ये वाल्ये वै वार्धकेऽपि च । नतोद्वाहप्रतिष्ठादि शुभ कर्म विवर्जयेत् " इति ।। *ज्योतिर्वसिष्ठः- " यात्रोद्वाही प्रतिष्ठा च गृहचूडाक्तादिकम् । वर्जयेद्यत्नतश्चैव नीवे वक्रातिचारगे " इति ॥ कृत्यचिन्तामणी- तथा मलिम्लुचे मासि मुराचार्येऽतिचारगे । वापीकपतडागादिक्रियाः प्रागुदितास्त्यजेत् ।। * अन क. पुस्तके टिप्पण्याम् " बृहस्पतिस्तु- योकस्यापि मूढत्वे शुभकर्म न दोपकृत् । द्वयोर्मुदत्व एवोक दोपद गुरुशुक्रयो । द्विजन्मादिशुभे कार्ये शुक्रमान्य न दोषकत् । त्रैवर्णिकाना- मेवोक दोपद गुरुशुक्रयो " इति प्रन्थो वर्तते । - ·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। ४६९ (विवाहे कालनिर्णयः) अतिचारगते जीवे वक्रे चैव बृहस्पती । कामिनी विधवा प्रोका तस्मात्तौ परिवर्नयेत् " इति ॥ तत्रैव---" अतिचारगतो जीवः पूर्वमें नैव गच्छति । समचारेऽपि कर्माणि नैव तत्रैव सस्थिते " इति । तथा-" अतिचारगतो जीवस्तं राशि नैति चेयदि । लुप्तः संवत्सरो ज्ञेयो गर्हितः सर्वकर्मसु " इति ॥ पूर्वराशिशेपमतिकम्य राश्यन्तरसंचारोऽतिचारस्तं प्रामो गुरुः पुनस्तं राशि यदि नैति तदा लुप्तः संवत्सरः सर्वकर्मसु गर्हितो ज्ञेय इत्यर्थः । अस्य सर्वराशिसाधारण्येन प्राप्ती कचिदपवादमाह च्यवनः- " यदि भवेदतिचारगतो गुरुर्न पुनरेति निजप्रथमस्थितिम् । भवति लुप्तसमा अपकुम्भयोवृषभवृश्चिकयोर्यदि न स्थितः ॥ इति । मदनरत्नेऽपि- " यदाऽतिचारं हि गुरुः करोति कुम्भालिसंस्थो वृषमीनसंस्थः । नाऽऽयात्यसौ यद्यपि पूर्वराशिं शुभाय पाणिग्रहणं वसिष्ठः" इति । दशमासभोगानन्तरमैकादशमासभोगानन्तरं वेतरेप्वप्यतिचारे लुप्ताब्ददोपो नास्ति। तदुक्तं च्यवनेन- " मासान्दशैकादश वा प्रभुज्य राशेयदा राशिमुपैति जीवः । भुते न पूर्व च पुनस्तथाऽपि न लुप्तप्संवत्सरमाहरायः" इति ॥ अयं च लुप्ताब्ददोपो देशभेदेनैवात्रिमतेन । तथा च स्मृतिसंग्रहे- लुप्ताब्ददोपोऽत्रिमतेन मध्ये सोमोद्भवायाः सुरनिम्नगायाः " इति । सोमोद्भवा नर्मदा । मुरनिम्नगा गङ्गा। वक्रातिचारयोरपवादमाह राजमार्तण्ड:- " वक्रातिचारगे जीवे वर्जयेत्तदनन्तरम् । मतोद्वाहादिचूडायामप्टाविंशतिवाप्सरान् " इति ॥ घकातिचारयोरटाविंशनिवासरवर्जनमत्यन्तसंकटविषयकं बोध्यम् । " प्रामाशिगतनोवस्य चातिचार त्रिपक्षकः" इत्यनेन गुरोस्तादृशाविचारे पक्ष- प्रयपर्यन्तमेव तत्कर्मवर्ननस्योक्तत्वात् । " ·" भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (विवाहे कालनिर्णयः) होरीत:-" अतिचारगते जीवे वृषेऽली मीनकुम्भयोः । यज्ञोद्वाहादिकं कुर्यात्तत्र कालो न लुप्यते " इति ।। दीपिकायाम्- त्रिकोणमायाधनलाभराशी वक्रातिचारेण गुरुः प्रयातः । यदा तदा प्राह शुभे विलमे हिताय पाणिग्रहणं वसिष्ठः" इति ॥ त्रिकोणेत्यादिकमर्थात्पाणिग्रहीतुरेय । त्रिकोणं नवमः पञ्चमश्च राशिः। जाया सप्तमराशिः। धनं द्वितीयो राशिः। लाभ एकादशो राशिः। तत्रेत्यर्थः । त्रयोदशदिनपक्षनिषेधमाह व्यास:- "प्रयोदशदिने पक्षे विवाहादि न कारयेत् । गर्गादिमुनयः प्राहुः कृते मृत्युस्तदा भवेत् " इति ॥ आदिशब्देनोपयनादि । विवाहे दंपत्योः, आदिपदोपात्त उपनयन उप- नेतुः, चौले शिशोः, इत्यादि द्रष्टव्यम् । क्षपपक्षः कदा पततीत्यपेक्षायां मदनरत्ने- पक्षस्य मध्ये द्वितिथी इते यदा तदा भवेद्रौरवकालयोगः । पक्षे विनष्टे सकलं विनष्टमित्याहुराचार्यवराः समस्ताः ॥ प्रयोदशदिने पक्षे नूनं संहरते जगत् । अपि वर्पसहस्रेण कालयोगः प्रकीर्तितः " इति ।। इते गते । ' पक्षस्य मध्ये द्वितिथी पतेतां तदा भवेद्रौरवकालयोगः' इत्येवमपि कुत्रचित्पाठः । पतेतां क्षयं गच्छत इत्यर्थः । क्षयमासनिषेधो दीपिकायाम्- “काम्यादिप्वखिलेषु कर्मसु परित्याज्यौ क्षयाख्योत्तरासंक्रान्ती " इति । पञ्चकनिषेधो व्यवस्था च ज्योतिर्निवन्धे- " गततिथ्या युतं लग्न नवभक्तावशेपकम् । त्रिपञ्चादिखसंख्यं चेत्पञ्चकं नै तदा भवेत् ॥ एकावशेपे मृत्युः स्याद्वयोवह्निः प्रकीर्तितः । चतुर्पु तु भवेद्राजा पट्सु चोरः प्रकीर्तितः ॥ रोगोऽटसु समाख्यातः शेपं निष्पञ्चकं स्मृतम् । मृत्यं विवाहविच्छुक्रसंध्यासु परिवर्जयेत् ।। " ११. हारित । २ ग, ड. 'योरगुः । । ३ ६. च ।

·विवाहे कालनिर्णय] संस्काररलमाला। ४७१ (चन्दमूर्ययोहणशुद्धि ) वहिं परित्यनेद्भौमगृहारम्मदिनेषु तु । राजान स्वामितवेन्दुभन्दाप परित्यजेत् ॥ धराजगुरुयात्रामु चौर तु परिवर्जयेत् । रोग परित्यजेदर्के रात्री मौजीनिवन्धने । मृत्यु सर्वत्र वज्र्य, स्यादिति केचिन्मनीषिणः । वर्तमाना तिपिर्लन हयानानतेपु तु ॥ अन्यत्रेता तिथिलग्न मेपादीन्यपि केचन । बलिष्ठ यदि लग्न स्यात्तदैतद्दोपकृन्न हि " इति । एतत्पश्चकम् । (लं तु लघुजातके-) "अधिपयुतो दृष्टो वा बुधनीवनिरीक्षित-ब यो राशि । स भवति बलवान्यदा युको दृष्टोऽपि वा शेपे " इति । अथ विस्तरेण चन्द्रसूर्ययोग्रहणशुद्धिः कम्पादिमयुक्ता मुदिश्च विचार्यते । तत्र ग्रस्तेऽस्ते ग्रहणात्पूर्व दिनत्रय वर्ण्यम् । प्रस्तेऽभ्युदिते तु ग्रहणात्परतो दिनत्रयं वय॑म् । प्रस्तास्तग्रस्तोदययोरभारेऽपि चन्द्रसूर्ययोः खण्डग्रासे पूर्व निदिनं पश्चानिदिनं च मिलित्वैकैकस्मिस्थले पइदिनानि पानि । एतस्मिन्नेव विषये सपूर्णग्रासे तु पूर्व सप्त दिनानि परस्ताच सप्त दिना. नीति मिलित्वा चतुर्दश दिनानि पानि । तथा च ज्योतिःसंग्रहे वृहस्पतिः- "मस्तास्ते त्रिदिन पूर्व पश्चाद्वस्तोदये तथा । खण्डग्रासे प्रिनिदिन नि शेपे सप्त सप्त च " इति । * धनधिमतगतप्रन्यस्थान ग गुस्वकयारियन ना प्रन्यो यथा-"प्रकारान्तरण परक ज्योतिमापीये-'तिथिवार प नक्षम लम ध्रुवममिश्रितम् । नाभिस्तु हरेदाग हर परम्पर- कम् " इति । विपयोऽत्र पक्षवेऽपि तत्त प्रतिपदादर एव प्रामा । ननु गुरुप्रतिपदादय इल. भियुका ग्वातिर । नसप्रायश्चिन्यादीनि । मदिरमम् । धुरा एव भुवरा । स्थान खय' । तर भूरा उकास्तमव-" प्राण्यानिवदामतरनुगामिराचना । इन्द्रियारयो प्रया मेरादीनां समात् 'की। आमसर । पदापरवार । इतर पर । राणा पर सोन दी। इनियापि पर यि सप्त । धुरमनिधित रसयाजिदम् । १६ समरिसरमन् । पर मम्मादिश युवापादिप भवदिस्य अपसाट प्रमावरमुख वर-दराराम तरी मला सार हरिता । राम पर प्रोण यी रसीदा । एतयोंग पुन पादिधर "लि । रानपके पूाजमाती दशा यामनाया। पालनापी गलामरि पुनरार परमगत परसरमा सादिल एक नालादि सपन। तस्यापरीभाभीमा दाननु गतादिवायाम्-'ममा था पोरगुरुप राणे साम पायदानम् । देव ने गुभ मुबान परम पार "मपु जापE IF"s।

·. ४७२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [विवाहे कालनिर्णय ] (कम्पादिशुद्धि) तयेति निदिनमित्यर्थः। तथा कश्यप:- 'प्रस्तोदये परो दोषो प्रस्तास्तेऽशिशीनयोः। धुनिशार्थे तूमय तत्खण्डाखण्डव्यवस्थया " इति । घुनिशाध इत्यनेन दिवाखण्डे निशाखण्डे च सूर्यस्य चन्द्रस्य च ग्रस्ता- स्ताभ्युदययोरसंभवेनैव तयोरभावः सूचित इति । *उभयं तदित्यादि । दिनेषु खण्डग्रास एकैकस्मिन्स्थले पूर्वर परत्रापि दिनत्रये दिनत्रये दोपः, संपूर्ण- ग्रासे तु पूर्व परस्ताच सप्तदिनेषु सप्तदिनेषु दोष इत्युभयं तदित्येतदयों वोध्यः, बृहस्पतिवचनकवाक्यत्वात् । अत एव-" चन्द्रसूर्योपरागेषु यह प्राक्तु शुभ त्यनेत् । सप्ताहमशुभ पश्चात्स्मृत ग्रहणसूतकम् । इति वचनेन यत्पूर्व पहे शुभवर्जनमुक्तं तसंकटचिपपकं सर्वग्रासविषयकं च वोध्यम् । परत्र सप्तरात्रोत्कीर्तनात् । शक्तिविषये पूर्वार्धे खण्डग्रासविषयकम् । तद्विपय एव पूर्णग्रासविषयकं पराधमिति । व्यहं मागशुभं त्यजेदितिपाठे भाकव्यहमशुभं भवति तस्मिन्नशुभे व्यहे त्यजेत् । किमित्याकाक्षायां योग्यतया शुभमिति शेपः । व्यहं माक्तु शुभं त्यजेदितिपाठे त्वग्रिममशुभपदं ज्यहमित्यत्राप्यन्वेति । शुभपदं त्वस्त्येवेति ज्ञेयम् । अत्र च कर्मभेदेन शक्तभेदेन च दिनमर्यादामाह भोजराजः- " अनिष्टे त्रिविधोत्पाते सिंहिकासूनुदर्शने । सप्तरात्र न कुर्वीत यात्रोद्वाहादि मङ्गलम् ॥ एकरात्र परित्यज्य कुर्यास्पाणिग्रह ग्रहे । प्रयाण सप्तरात्र तु त्रिरात्र व्रतबन्धने " इति ॥ निविधेति । दिव्यभौमनामसेत्यर्थः । अयं चोत्पातादौ सप्तराननिषेधः स क्षत्रियवैश्यविषयकः । तथा च भृगुः- "कम्पादौ क्षत्रे वैश्ये च सप्ताह ब्राह्मणे ध्यहम् । शूदे त्वर्धदिन प्रोक सर्वकार्येषु वै भृगु " इति ।। अनिष्ट इविकीर्तनाच्नुभोत्पाते सप्तरात्रं न किं नु तत्रैकरात्रम्, शुभोत्सा- तपदुष्टं दिनमित्तिवचनात् । * एतद्वाक्यमधिक प्रतीकप्रहण वा । - १ ग. शक्किम । १६ 'ध क्ष।

·[विवाह ] संस्काररत्नमाला। (विवाहे कार निर्णय ) तत्र शुभोत्पातो यथा वराइसंहितायाम्- " चण्डाशनिमहीकम्पसध्यानिधीतनिस्वना । परिवेपरजोधूमरक्तास्तिमयोदया ॥ द्रुमेभ्योऽनुरसस्नेहमधुपुष्पफलोद्मा । गोपक्षिमदवृद्धिश्च शुभाय मधुमाधवे" इत्यादयः ।। ग्रहे चन्द्रसूर्यग्रहणे । अब सप्तरात्रं सर्वग्रासे सकटविषयक बोध्यम् । अगिराय ग्रासभेदेन वय॑दिनमाह- "सर्वग्रासे तु सप्ताहमर्धग्रासे दिनत्रयम् । प्रियेकाझुलतो ग्रासे दिनमेक विवर्जयेत् " इति । वसिष्ठः पुनराह- " सर्वग्रासे दिनान्यष्टौ सर्वकार्येषु वर्जयेत् । पड्दिनानि त्रिभागोने अर्धग्रासे चतुर्दिनम् ।। चतुर्थाशे त्रिरात्र स्याहणे चन्द्रसूर्ययो " इति । कार्यस्याऽऽवश्यकत्वे तु राहुदूपितस्थले चय॑दिनमुहूर्ता उक्ता मुनिमत- भेदेन ज्योतिनिवन्धे- पञ्च दिनानि वसिष्ठस्त्रिदिन गर्गश्च कौशिकस्त्वेकम् । यवनाचार्यस्य मुहूर्त पञ्च मुहूर्तानि दूपयति राहु " इति । अत्र ईकाले भूकम्पादिसमाहारेऽधिकदिनानि वान्याह भोजराज:- "अहे रवीन्द्वोरवनिप्रकम्पे केतूद्गमोल्कापतनादिदोपे । बते दशाहानि वदन्ति तज्ज्ञास्त्रयोदशाहानि वदन्ति केचित् "इति। प्रत इत्युपलक्षण विवाहादीनाम् । अत्र ग्रहणसमये भूकम्पादीनां भूयसा समाहारे त्रयोदशाहमशुद्ध, तदल्पसमाहारे दशाहमिति बोध्यम् । गर्ग:-"दिग्दाहे दिनमेक तु ग्रहे सप्त दिनानि च । भूपे च समुश्ते त्र्यहाणि परिवर्जयेत् ।। उल्कापाते च निदिन धूमे पश्च दिनानि च । वनपाते दिन त्वेक वर्जयेत्सर्वकर्मसु " इति ॥ अत्र चानिष्टे त्रिविधोत्पात इत्यनेन सप्त दिनानि वान्युक्तानि । गर्गेण नु दिग्दाहोत्पातवज्रपातयोरेकदिनवर्जनमुक्तम् । यत्र च पूर्व मतभेदेन न्यूनाधिकमुक्त तन विरोधस्तु तचकर्मणां सापेक्षनिरपेक्षत्वेन परिहरणीयः ।

·१७४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [विकाहः] (विवाहे कालनिर्णयः) तथा च राजमार्तण्ड:- "उक्तानि प्रतिषिद्धानि पुनः संभावितानि च । सापेक्षनिरपेक्षाणि मीमांस्यानीह कोविदैः" इति । अस्पार्थ:-उक्तानि सामान्यविधिना तत्काले कर्तव्यत्वेन प्रतिपादितानि तान्येव कर्माणि विशेषतो निपेविधिना कालेयत्तादिना निपिद्धानि । अथ पुनरपि तान्येव तत्कालन्यूनकालेयत्तादिना संभावितानि कर्तव्यत्वेन मदिपादितानि । सापेक्षेत्यादि । सापेक्षाणि निरपेक्षाणि कालान्तरापेक्षाविशि- शनि कालान्तरापेक्षाशून्यानीत्यर्थः । अपेक्षा चात्र कालान्तरकर्तव्ययोग्यता. निश्चयः । सोऽपि स्वसामर्थ्याधीनः । सामर्थ्यमप्यत्र कालान्तरतत्तत्काँपयो. गिकसामग्रीसमवधानकर्दयोग्यतापलवद्विघ्नोपस्थित्यभाषयोरन्यतररूपं पर्यवस- नम् । मीमांस्यानि विचारणीयानि, कालान्तरकर्तव्यत्वयोग्यत्तानिश्चयविषय- त्वरूपसापेक्षत्वेन तादृशाभावरूपनिरपेक्षत्वेन च विचारणीयानीति यावत् । तथा च यदि कर्तव्यकर्मणां सापेक्षत्वेन ज्ञानं तदाऽधिकविपयनिपिद्धेतरस्मिन्दिने तेषामनुष्ठानं, यदि च निरपेक्षत्वेन ज्ञानं तदा स्वल्पविषयनिपिद्धतरस्मिन् । अथ च व्यापकनिपिदमध्येऽनुष्ठानं कर्तव्यमिति तात्पर्याधः । तथाहि-" उदगयन आपूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षत्रे चौलकर्मोपनयनगोदानविवाहाः । इत्याद्याश्वलायनगृह्याद्युक्तोपनयनादिकर्मणां यथाविधिविहितोत्तरायणे चिदपि दिवसे त्रिविधोत्पातायन्यत्तमत्वेऽपि तथाविधसामान्यतः प्राप्तौ पूर्वो- तेन " अनिष्टे त्रिविधोत्पाते सिंहिकासूनदर्शने " इत्यादिना वचनेन तत्तत्कर्मणां सप्तदिनपर्यन्तं निषेधमुक्त्वा पुनः “एकरानं परित्यज्य " इत्यादिवाक्यान्तरेण मुनिना विवाहोपनयनयोरेकरात्रिरात्रनिपंधमुखेनैकरावाद्यतिरिक्तदिनानां सप्ताहाभ्यन्तरवर्तिनामप्यभ्यनुज्ञानं कृतं सापेक्षसनिरपेक्षत्वविचारेणवेति । एवमन्यत्राप्यूद्यमिति दिक् । अद्भुतसागर एतदपवाद:- अथ दिवसत्रयमध्ये मृदु पानीयं यदा भवति । उत्पातदोपशमनं तदेव शं प्राहुरा[चायः" इति । संवन्धतले-" भूकम्पादेन दोपोऽस्ति वृद्धिधाद्धे कृते सति " इति । १४.समीपसमि' २. 'मायिक । ३क चोटरोप । 1 ·[विवाह ] संस्काररत्नमाला। (विवाहे कालनिर्णय ) देशभेदेन विवाहादिपु होलिकाष्टदिनवर्जनमप्युक्तं ज्योतिर्निवन्धे- इरावत्या विपाशाया शतवास्तीरभूमिपु । तथा त्रिपुष्करे देशे विवाहादिपु वर्जयेत् । होलिकामान्दिनान्यष्टौ शुभाध मतिमाजन " इति । इरावत्यादिनयत्र पश्चिमदेशे प्रसिद्धाः। होलिका फाल्गुनपूर्णिमा, ततः प्राग्दिनाष्टकं वर्जयेदित्यर्थः। तथाऽर्वाचीनग्रन्थस्थं पद्यमपि- "विपाशेरावतीतीरे शतवाश्च विपुष्करे । विवाहादि शुभ नेष्ट होलिकाप्राग्दिनाष्टकम् " इति । ज्योतिनिवन्धे-"चूडायतविवाहादि गृहारम्भप्रवेशनम् । जनार्दने प्रसुप्ते तु न प्रकुर्वीत सर्वधा" इति ॥ (कालामृतसंग्रहे--अव्देषु क्षयवत्सरो न शुभकृत्पक्षोऽब्दसधौ तथा पञ्चाहानि तु मासयोदिवसयोनक्षत्रयोर्योगयो । यामाधं घटिकाद्वय करणयोर्लग्नद्वये नाडिके सध्यायां घटिकात्रय तु घरिक त्याज्ये तु सधौ निश ॥) सर्वनामृतसिद्धियोगस्य ग्राह्यताया विवाहादिपु कस्यचिन्निपेध उक्तो ज्योतिनिवन्धे- " विवाहे गुरुपुप्यौ च प्रयाणे शनिरोहिणी । भौमाश्चिन्यौ प्रवेशे च पण्मासान्मरण ध्रुवम्" इति ॥ ज्योतिप्पकाशे --" अर्वापोडश नाड्य सक्रान्ते पुण्यदा परत । उपनयनवतयात्रापरिणयनादौ विवास्ता " इति ॥ अत्र प्रतशब्देन वेदवतम् । आदिशब्देन सर्वे शुभकर्म गृह्यते । नारद: भूवाणनवर हस्ता२श्व रस दिव१०हि३पर्वता ७ ॥ वेदा४ वसु शिवा ११दित्या१२ घातचन्द्रो यथाक्रमम् ॥ यानाया युद्धकार्येषु घातचन्द्र विवर्जयेत् । विवाहे सर्वमाङ्गल्ये चीलादौ व्रतवन्धने ॥ घातचन्द्रो नैव चिन्त्य इति पाराशरोऽतीत्" इति । * धनुबिहान्तगतो प्रयोर पुस्तक एव ।

·४७६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह.] ( सविशेया विवाहभेदा) विवाहभेदाः। अथ विवाहभेदाः सविशेपा उच्यन्ते । तत्रेदं धर्मसूत्रम्- बन्धुशीलश्श्रुतारोग्याणि बुद्ध्वा प्रना महत्वकर्मभ्यः प्रतिपादयेहाटे विवाहे शक्तिविपयेणालकृत्य दद्यादा दुहितृमते मिथुनौ गावौ देयौ दैवे यज्ञतन्त्र ऋत्विजे प्रतिपादयन्मियः कामान्सा(त्सा)वर्तेत स गान्धर्वो यथाशक्ति द्रव्याणि दत्त्वा वहेरन्स आसुरो दुहितमतः प्रोथयित्वा वहेरन्स राक्षसः" इति । ब्रह्मणा सृष्टो वासस्तस्मिन्विवाहे परस्य बन्ध्वादीन्बुद्ध्वा परीक्ष्य प्रजा दुहितरं सहत्वकर्मभ्यः सह कर्तव्यानि यानि कर्माणि तेभ्यस्तानि कर्तु मतिपादयेत् । शक्तिविपयेणेति विभक्तिप्रतिरूपकोऽयं निपातो यथाशक्ती- त्यस्यायें द्रष्टव्यः । यथाशक्त्यलंकृत्य दधादित्येप ब्राह्मो विवाहः । मजा. सहत्वकर्मभ्य इतिपाठे प्रजार्थ सहत्वकर्मार्थ चेति । ऋपिभिष्टे विवाहे मिथुनौ गावौ देयो स्त्रीगौः पुंगीश्च दुहिमते देयौ, एप आर्को विवाहः। देवैद्दष्टे विवाहे यज्ञतने वितत ऋत्विजे कर्म कुर्वते कन्यां दद्यादेप दैवो विवाहः। यन कन्यावरौ मिथो रहसि कामाद्रागात्परस्परं सांवतेत मिथुनी भवतः स गान्धर्वो विवाहः । समो दीर्घ छान्दसः । अत्र संयोगादुत्तरकालं विवाह- संस्कारः कर्तव्यः। यत्र विवाहे कन्यावते यथाशक्ति द्रव्याणि दत्वा वहेरन्कन्यां स आमुरो विवाहः । कन्याय गृहक्षेत्रादिदानेन विवाहो नाऽऽसुरः । ममध्य यत्र वहेरन्स राक्षप्तो विवाहः । हत्वा मित्ता च शीर्षाणि रुदती रुग्यो हरेत्स राक्षसः" इत्यापलायनः । अगापि विवाहसंस्कारः। द्वौ चापरौ विवाही शास्त्रान्तरेपूक्ती । तत्राऽऽपलायन:- " सह धर्म चरत इति प्राजापत्य सुप्ताना प्रमत्ताना वाडाहरेत्स पैशाचः" इति । ताविह पृथनोक्तो ब्राह्मराक्षसयोरन्तर्भावादिति व्याख्यातमुज्वलाकता। " क. ग,प्रजास।

·४७७ [विवाहः] संस्काररत्नमाला। ( सविशेषा विवाहभेदाः) , वन्धुशीलेत्यारम्प प्रतिपादयेदित्यन्तं ब्राह्मार्पदैवविवाहेषु नियतमासुरे त्वनियतं तस्येच्छाधीनत्वात् । इतरेषु तु नैतत् । प्रतिपादनाभावेन परीक्षाया अप्यभावात् । अलंकृत्य दद्यादित्यत्र ददातिः प्रतिपादनार्थ एव । पूर्वत्र प्रतिपादयेदित्यस्यैवोपक्रान्तत्वात् । बुहिमते मिथुनगोदानं विवाहहो- मानन्तरम् । तथा च वौधायन:- पूर्व लाजाहुति हुत्वा गोमिथुनं कन्यावते दद्यात् " इति । दैवे यज्ञ ऋत्विजे प्रतिपादयेदियेतावतैव सिद्धौ तत्रग्रहणस्वरसान्महतः सौमिककर्मण एवात्र ग्रहणं नैष्ठिकपाशुकयोरिति । प्रतिपादयेदितिवचनाह- त्विज इत्येकस्मा एव प्रतिपादनाच नेयं तवसंवन्धिदक्षिणा । ऋत्विज इत्य- त्रासगोत्रासपिण्डो यः कश्चनविक्सप्रदानत्वेन ज्ञेयः । एतच प्रतिपादनं प्रधानदक्षिणादानानन्तरम् । तथा च पौधायन:- दक्षिणामु नीयमानास्वन्तत्विने दद्यात् " इति । अत्र मनिग्रहे मन्त्रविशेप उक्तो वौधायनेन- अथ यदि दक्षिणाभिः सह दत्ता स्यात्ता प्रतिगृह्णीयात्प्रजापतिः खियामिति पभिरनुच्छन्दसम्" इति । दक्षिणाभिः सह दत्तेति वचनमपि कन्यामतिपादनस्य यागदक्षिणात्वं नेत्यत्र लिङ्गम् । अयं च प्रतिग्रहमत्रविशेषोऽस्माकमप्यविरुद्धः। न च तात्रीणां दक्षिणानां दर्शयतीतिसूत्रविरोध इति वाच्यम् । एतस्य प्रतिग्रहमन- विशेपस्य दक्षिणामतिग्रहमकरणे सूत्रकारेणापठितस्य तात्रीणां दक्षिणानां दर्शयतीतिसूत्रविषयकत्वासंभवेन विरोधाभावात् । दीक्षितो न ददातीति निपेशे यज्ञतन्त्रे कन्याप्रतिपादने न प्रवर्तते विधानवलात् । प्रतिपादनं तु कृत्स्नेन कन्यादानोक्तविधिना कार्यम् । कन्यामतिपादनाङ्गभूत्तहिरण्यादि- दानस्य तु ददातिविहितत्वान्निधोऽस्त्येव । (+पुण्याहवाचनादिकं कन्या. वरणं वाग्दानं मधुपर्कश्च निवर्तते ।) एतेषां पण्णां मत्राणां विश्वे देवा ऋपयः प्रजापत्यादयो देवता आद्याः पञ्चानुष्टुभ आपस्तत्सत्यमाभरनिति गायत्री कन्याप्रतिग्रहे विनियोग इत्यृप्यादि द्रष्टव्यम् । + धनुचिहान्तर्गतो ग्रन्थ. स, पुस्तके नास्ति । " ·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [विवाह ] (सविशेषा विवाहभेदा) आश्वलायनेन त्वष्टौ भेदा उक्ताः । आद्यानां चतुर्णा फलविशेषयोक्ता- " अलकृत्य कन्यामुदकपूर्वा दद्यादेप ब्राह्मो विवाहस्तस्यां नातोद्वादशा- वरान्द्वादश परान्पुनात्युभयत प्रत्विजे वितते कर्मणि दद्यादलकृत्य स देवो दशावरान्दश परान्पुनात्युभयत सह धर्म चरत इति माजाप- त्योऽटावरानष्ट परान्पुनात्युभयतो गोमिथुन दत्त्वोपयच्छेत स आपः सप्तावरान्सप्त परान्पुनात्युभयतो मिथ समय कृत्वोपयच्छेत स गान्धर्वो धनेनोपतोप्योपयच्छेत स आसुरः सुप्ताना प्रमत्ताना वाऽपहरेत्स पैशाचो हत्वा मित्त्वा च शीपाणि रुदती रुदद्भयो हरेत्स राक्षसः" इति । तत्राऽऽद्यास्त्रया मशस्ताः । उक्तं च धर्मसूत्रे- " तेषां त्रय आद्या प्रशस्ता यथा युक्तो विवाहस्तथा युक्ता प्रजा भवन्ति " इति । तेप्वपि पूर्वः पूर्वः श्रेयानुत्तरेपूत्तरः पापीयानिति । आपस्तम्वोऽपि--" पूर्व पूर्वोऽतिशयेन प्रशस्त " इति। वर्णानुपूर्येण विवाहनियम उक्तः स्मृत्यन्तरे- " चत्वारो ब्राह्मणस्याऽऽद्या शस्ता गान्धर्वराक्षसौ । राज्ञस्तथाऽऽसुरो वैश्ये शूद्रे चान्त्यस्तु गर्हित. " इति ॥ अन्त्यः पैशाचः । गर्हितो न कस्यापि प्रशस्त इत्यर्थः । एतत्सर्व वौधायनोऽप्याह- " भष्टौ विवाहाः श्रुतशीले विज्ञाय ब्रह्मचारिणेऽधिने ददाति स ब्राह्म आच्छाद्यालकृत्यैनया सह धर्मश्चर्यतामिति माजापत्यः पूर्व लानाहुर्ति हुत्वा गोमिथुन कन्यावते दद्यात्स आपो दक्षिणासु नीयमानास्वन्तर्वे. विने स देवः सकामेन सकामाया मिथ सगमान्स गान्धर्वो धनेनोपतो. प्याऽऽसुरः प्रसह्य हरणाद्राक्षसः सुप्ता मत्ता प्रमत्ता वोपयच्छेदिति स पैशाचस्तेपा चत्वार पूर्व ब्राह्मणस्य तेप्वपि पूर्व पूर्व श्रेयानुत्तरेपामु. तर पापीयानत्रापि पठसप्तमौ क्षत्रियधर्मानुगतौ तत्प्रत्ययत्वा क्षत्रियस्य पञ्चमाष्टमी वैश्यद्राणामयन्त्रितकलत्रा हि वैश्यशूद्रा भवन्ति कर्पणशु श्रूपाधिस्तत्वाद्गान्धर्वमप्येके प्रशसन्ति सपा स्नेहानुगतत्वावधा युक्तो विवाहस्तथा युक्ता प्रना भवन्तीति विज्ञायते " इति । तत्सत्ययलाचदधीनत्वात् । अयनितकलना अनियतकलना विधिविरहि- १क तो वाप। १२ पायर्यास्तत्रा।

·४७९ - [विवाहः ] संस्काररत्नमाला। ( सविशेपा विवाहभेदा) तपरिगृहीतकलगा इति यावत् । हिरप्यर्थे । कर्षणाधिकृता वैश्याः शुश्रूपाधि- कृताः शूद्राः । पैशाचस्पान्त्सत्त्वं तु मनुवाक्यसिद्धम् । अन्यविवाहासंभवे ब्राह्मणादीनां पैशाचमप्यनुजानाति वत्सः- " सर्वोपायैरताध्या स्यात्सुकन्या पुरपस्य या । चौर्येणापि विवाहेन सा विवाह्या रह स्थिता " इति ।। यत्तु -" आसुरवदार्पोऽपि पापीयान्क्रपक्रीतत्त्वाविशेषात् । अत एव कश्यपः- " कयनीता तु या नारी न सा पल्यभिधीयते । न सा देवे न सा पिव्ये दाप्ती ता कवयो विदु." इति ॥ पमोऽपि-~" कन्याविक्रयिणो मूर्खा रह किल्विषकारिणः । पतन्ति नरके पोरे दहन्त्यासप्तम कुलम् " इति ।। एतच्चाऽऽत्मार्थ धनग्रहणे । कन्यार्थे तु न दोपः। यथाऽऽह मनु:- " यासा नाऽऽददते शुल्क ज्ञातयो न स विक्रय । अर्हण तत्कुमारीणामानृशस्य तु केवलम् " इति ॥ आनृशंस्पमपापित्वम् । मनु:-" बालो दैवस्तथैवाऽऽर्ष प्राजापत्यस्तथाऽऽसुर. । गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमोऽधमः ॥ इत्यष्टौ भैदानुक्त्वा तेपां लक्षणान्यभिधाय तेष्वार्पस्य ऋयक्रीतत्वाधर्म्य- त्वमित्यभिमेत्याऽऽह- " पञ्चाना तु प्रयो धा द्वावधौ स्मृताविह । पैशाचश्चाऽऽसुरश्चैव न कर्तव्यो कथचन " इति ॥ ब्राह्मादीनामासुरान्तानां मध्ये ब्राह्मदैवप्राजापत्यास्त्रयो धाः क्रयामा- वाद । आपोसुरो द्वावधम्यो क्रयक्रीतत्वात्तयोरप्यासुरः पैशाचवदापर्याप न कर्तव्यः" इति । तन्न । पञ्चानामितिवचनस्य मतान्तरोपन्यासपरत्वात् । कुन एतत् । यतः स्वयमेवोचरत्र गोमिथुनस्य शुल्कत्वं मतान्तरेणानूद्य निषेधति- " आर्षे गोमिथुन शुल्क केचिदाहुदैव तत् । अल्पो वाऽपि महान्वाऽपि क्रियते तावतैव स " इति । १ क ग ड 'रण्यर्थे । • स ग ड "नामपि ।

·॥ १८० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- सविशेषा विवाहमेदाः] (विवाहप्रतिकूलनिर्णयः) गोमिथुन शुल्कमिति यत्केचिदाहुस्तन्मपैव । नहि तस्य शुल्कत्वं संभ- वति । शुल्कं मूल्यमिति पर्यायौ । क्रयसाधनं हि मूल्यं देशकालाद्यपेक्षयाऽल्पं वा महद्वा भवति । प्रकृते तु परिमाणं नियतम् । अतः स आपस्तावतव गोमिथुनेनैव संपद्यते न त्वन्यथाऽतः क्रयविक्रयत्वाभावार्य एवाऽऽपः । अत एव देवल:- पूर्व विवाहाश्चत्वारो धास्तोयप्रदानिकाः । अशुल्का ब्राह्मणाश्चि तारयन्ति द्वयोः कुलम् " इति ॥ आपविवाहे नक्षत्रमाहाऽऽपस्तम्बः- " मघाभिर्गावो गृह्यन्ते " इति । आपै दुहितमते मिथुनी गावी देयाविति वचनादा विवाहे वरेण दीय- मानौ गावौ दुहितृमद्भिर्मघासु गृह्यन्ते । एतदुक्तं भवति । आपविवाहं मघास्वेव कुर्यात, न ब्राह्मादिवनक्षत्रान्तरेऽपीति । फल्गुनीभ्यां व्यू(ब्यु)ह्यत इति, तत्र वधूः फल्गुन्योरेव व्यू(व्यु)ह्यते नीयते स्वगृहानतु तां तत इति वचनाद्रामादि- वनदानीमेवेति सुदर्शनेन व्याख्यातम् । दुर्विवाहे भोजनादिनिपेधस्तत्मायश्चित्तं चोक्तं पारिजाते- अधम्र्येषु विवाहेषु भोजनं चानुमोदनम् । ताम्बूल वाहनं चैव वर्जयेत्सर्वथा द्विजः ।। आसुरे तूपवाप्तः स्याद्गान्धर्वे च त्रिरात्रकम् । राक्षसे चैव पैशाचे चरेश्चान्द्रायणं तथा " इति ।। प्रतिकूलनिर्णयः। अथ प्रतिकूलनिर्णयः स्मृत्सन्तरे- " वधूवरार्थे घटिते सुनिश्चिते वरस्य गेहेऽप्यथ कन्य कायाः । नियेत कश्चिन्मनुनोऽथ नारी तदा न कुर्युः खलु मण्डनं ते " इति । घटित संवन्धः सुनिश्चितो वाचा निश्चितः । वाग्दानविधिना निश्चित इति गोविन्दार्णवे । इदं च सुशब्दाल्लभ्यते । ज्योतिःसागरे- वाइनिश्चये कृते पश्चापितरौ निवनं गतौ । तयोस्तत्प्रतिफलं स्यान्नान्येपा तु कदाचन " इति ॥ १८, 'यकिय ।

·- [विवाहः] संस्काररत्नमाला। ४८१ (विवाहे प्रतिकूलविचारः) हैद्धवसिष्ठ:--" वरवध्वोः पिता माता पितृव्यश्च सहोदरः । एतेषां प्रतिकूलं स्यान्महाविघ्नप्रदं भवेत् ।। पिता पितामहश्चैव माता चैव पितामही । पितृव्यः स्त्री सुतो भ्राता भगिनी चाविवाहिता । एभिरेव विपत्नैश्च प्रतिकूलं बुधैः स्मृतम् । अन्यैरपि विपन्नस्तु केचिचुनं तद्भवेत् " इति । (*चकारात्मपितामहः । द्वितीयचकारः प्रपितामहीसमुच्चया:।) माण्डव्य: -" वाग्दानानन्तरं माता पिता भ्राता विपद्यते । विवाहो नैव कर्तव्यः स्ववंशहितमिच्छता " इति ॥ तेन तया वा सहेति शेपः । वरपक्षे प्रतिकूले वरा तो न स्वी कुर्यात् । वधूपक्षे प्रतिकूले तस्मै वराय न दद्यादिति विवाहो नैक कर्तव्य इत्यस्यार्थः । न तु विवाह एव न कर्तव्य इति । संकटे प्रवृत्तिमकारमाह मेधातिथि:- " वाग्दानानन्तरं यत्र कुलयोः कस्यचिन्मृतिः । तदा संवत्सरादूर्ध्व विवाहः शुभदो मवेत् ॥ पुरुपत्रयपर्यन्तं प्रतिकूलं स्वगोत्रिणाम् । प्रवेशानिर्गमौ तद्वत्तथा मुण्डनमण्डने || प्रेतकर्माण्यनिर्वर्त्य चरेन्नाभ्युदयक्रियाम् । भाचतुर्थ ततः पुंसि पश्चमे शुमदं भवेत् " इति ।। स्मृविरत्नावल्याम्- पितुरब्दमिहाऽऽशौचं तदर्ध मातुरेव च । मासत्रयं तु मायास्तदधं भ्रासृपुत्रयोः । अन्येषा तु सपिण्डानामाशाचं माससंमितम् । तदन्ते शान्तिकं कृत्वा ततो लग्नं विधीयते " इति । पित्रोरन्दमिहाऽऽशौचमिति कचित्पाठः अत्र मातृपद साप- लमातृपरमिति केचि । एतन्मते पित्रोरन्दमित्ययमेव पागेऽभिमत इति * धनुविहान्तगतो प्रन्यः क. स. पुस्तकयोनास्ति । १२. वसिष्ठः । २ २. ले तां वरार्थ न । ३ स. ग. इ. 'द सप'। ख. 'न् । पाद- कीमुओं तु योरपीसुतम् । । " 3 ।

·“ - ४८२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (विवाहे प्रतिकूलविचारः) गम्यते । द्वयोरपीत्यन्पे । अविशेषादित्याशयः । एतन्मते पिनुरब्दमित्येव पाठः । पित्रोरब्दमितिपाठे मुख्यमातुरब्द सापत्नमातुरब्दार्धम् । पितुरब्दमिति- पाठ उभयोरप्यब्दार्थमेवेति भेदः । ज्योतिष्मकाशे- प्रतिकूलेऽपि कर्तव्यो विवाहो मातमन्तरा । शान्ति विधाय मां दत्त्वा वान्दानादि चरेत्पुनः " इति । स्मृत्यन्तर- -" प्रतिकूले न कर्तव्यं लग्नं यावदृतुत्रयम् । प्रतिरलेऽपि कर्तव्यं केऽप्याहुबहुसंप्ठवे । प्रतिकूले सपिण्डस्य मासमेक विवर्जयेत् । विवाहस्तु ततः पश्चात्तयोरेव विधीयते " इति । तयोनिश्चितघटितयोर्वधूवरयोः । वध्वा वरालाभे वरस्य वध्वलाभे संकटे सति नान्यां वधूमन्यं वरं वा मेलेदित)ति तात्पर्यार्थः । ज्योतिःसागरे- " दुर्मिक्षे राष्ट्रमने च पित्रोर्वा प्राणसंशये । प्रौटायामपि कन्यायां नानुमूल्य प्रतीक्ष्यते " इति । अन्यत्रापि-"दीर्घरोगाभिभूतस्य दूरदेशस्थितस्य च । उदासीनस्थितस्यापि प्रातिरल्यं न विद्यते । सकटे समनुप्राप्ते याज्ञवल्क्येन योगिना । शान्तिरुका गणेशस्य कृत्वा तां शुभमाचरेत् । अकृत्वा शान्तिकं यस्तु निपिद्धे सति दारुणे । प्रकरोति शुभं कर्म विघ्नस्तस्य पदे पदे " इति । अस्मिन्वाक्ये सामान्यतः शुभं कर्मेतिश्रवणाइपनयनस्यापि विनायक- शान्तिपूर्वकमेवानुष्ठानमिति केचित् । अन्ये तु शुभकर्मशब्दो विवाह एवोप- संहियते तेन शान्तिपूर्वको विवाह एव भवति । उपनयनं नु नैव भवतीत्याहुः। उपनयनं तु शान्तिमन्तरेणापि भवतीति परे । वसिष्ठः-" प्रतिकूले तु संप्राप्ते विवाहं नैव कारयेत् । अन्ते दोपविनाशाय कुर्याच्छानिमिमा शुभाम्" इति । ग. द. 'पीत्युतम् । । १ प. य. । ज्यों। ३ क.ग. प्रतीक्षते ।

·, [विवाहः] संस्काररत्नमाला। १८३ (विवाहे प्रतिकूलनिर्णय ) स्मृतिचन्द्रिकायाम्- " कृते वाग्निश्चये पश्चान्मृत्यूमर्त्यस्य गोत्रिणः । तदा न मङ्गल कार्य नारीवैधव्यद धुवम् " इति । अन्यत्रापि-" वाग्दानानन्तर यन कुलयोः कस्यचिन्मृति. । तदोद्वाहो नैव कार्य. खवशायदो यतः" इति । अत्र यद्यपि कश्चिदिति मृतिर्भवति कस्यचिदित्यविशेपेणोक्तं तथाऽपि पितामह्यादीनामिर मातामह्यादीनामपि मरणस्य प्रतिकूलदोपनिमित्तत्वेन कचिदकीर्तनात्, अविवाहिताया भगिन्या इव विवाहिताया मरणस्य तथा. स्वानुक्तेः, मेधातिथिवाक्ये स्वगोत्रिणामिति चन्द्रिकावाक्ये मर्त्यस्य गोत्रिण इति च कीर्तनाद, वध्वा वरस्य वा सगोनसपिण्डेपु त्रिपुरुपान्तर्गते महें मृते प्रतिकूलदोप इति मन्तव्यम् । स्त्री वरस्य द्वितीयादिविवाहसमये पूर्वोढा । सुतस्तस्यां पूर्वोत्पन्नः । एतत्पौत्रोपलक्षणम् । एवं पितृव्यग्रहणं तत्पुत्रस्य । एवं च वरमारभ्य जनकत्रिपुरुषी जन्या त्रिपुरुपी कूटस्थमारभ्य संतानभेदे च त्रिपुरुष्पत्र वोद्धव्या । वध्वरयोः समानगृहे तन्मरणे कंचित्कालं प्रती. क्ष्यैव विवाह इति तदा न कुर्युरित्यादिशब्दैवाध्यते । तयोस्तत्मतिलं स्यादिति कालपतीक्षाशान्तिभ्यामसमाधेयो दोपो द्वयोर्युगपन्मरणज इत्या. शयः । अत एवोक्तं नान्येषां तु कदाचनेति । अन्येषां सपिण्डानां तयो- रप्येकैकमरणजस्तु समाधेय इत्याशयः । वृद्धवसिष्ठवाक्ये चतुर्णा मरणस्य महाविघ्नप्रदत्वकथनं नत्र प्रतीक्षासहिता केवला वा विनायकशान्तिरितिकथनार्थम् । अत एव तद्विधिवाक्यशेपे शान्त्य- करणे पदे पद इति विघ्नस्य महत्वं प्रदर्शितम् । एभिरेव विपनैरिति काल- प्रतीक्षासहितायाः श्रीपूजनादिशान्तेनिमित्तमेतन्मरणमेवेत्याशयः । अत एव माण्डव्यवाक्ये नैव कर्तव्यो निमित्तानन्तरमिति व्याख्पेयम् । एवं वृद्ध- वसिष्ठवाक्यमपि । प्रतीक्षा च सामान्यतः संवत्सरमृतुत्रयं मासमात्रं वेति पक्षत्रयं मेधातिथि- वाक्यसहितस्मृत्यन्तरवाक्याबोद्धव्यम् । रत्नावलीवाक्य आशौचशन्देन प्रतिफूलकृत विवाहानधिकारमानं प्रतीक्षातात्पर्य बोध्यम् । महागुरुव्यतिरिक्तमरणकृतपतिकूलाभावे प्रथमाब्देऽपि सपिण्डीकरणमा- । . १ क ग 'शपणों । २ ख 'स्य । यधूं। म 'पीक।

·४८४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता विवाहः] (विवाहे प्रतिकूलविचारः) सिकापकर्ष छत्वा विवाहो भवति । महागुरुमरणकृतमतिकूलाभावे तु वृद्धि- निमित्तमन्तरेण सपिण्डीकरणापक वृद्धिदैवपित्र्येप्वनधिकार एवेति द्रष्टव्यम्। तत्र पितुर्मरणे संकटतारतम्येनानन्तरोक्तं पक्षत्रयम् । मातुर्मरणे संवत्स- राधे मासमात्रं वेति पक्षद्वयम् । भार्यामरणे मासत्रयं मासमा वेति । भार- मरणे पुत्रमरणे च सार्धमासं मासमात्रं वेत्येवं पक्षद्वयम् । पितामह्यादिसपि- पदान्तरमरणे तु मासमेव प्रतीक्षेति व्यवस्था । यदि गुणवत्तरमात्मरण ऋतु- त्रयमतीक्षया न परितोपस्तदा संवत्सरप्रतीक्षाऽपि कार्या । एवं गुणवचरभार्यादिमरण अतुत्रपप्रतीक्षाऽपीत्याशयेन तयोरपि पक्षयोः सामान्पविध्युपपतिः। पिहमारपितृपसोदराणी चतुर्णा मरण उक्तव्यवस्थया मतीक्षान्ते विना- यकशान्तिः । अन्यमरणे तदन्ते शान्त्यन्तरम् । एतच शान्तिद्वयं पान्तिरत्न- मालायो वक्ष्यते। यदा त्वतिसंकटरशेन सर्वत्र निमित्त मासादिकमतीक्षाया असंभवस्तदा तन्मध्येऽपि किंचित्कालं प्रतीक्ष्योक्तव्यवस्थयाऽल्पतरी शान्ति छत्वा गां दत्वा वाग्दानादि पुनश्वरेदिति ज्योतिष्प्रकाशवाक्यकृतो विशेपः । न तु कचिदपि प्रतिकूले पूर्वाशौचादिनिमित्तेन निहत्ताशौचस्यापि सद्यो विवाहे प्रवृत्तिरुचिता । यथा सगोत्रसपिण्डे पुरुपत्रयपर्यन्तमेव प्रतिकूलस्प निषेध- निमित्तत्वम् । एवं प्रवेशमुण्डनयोनिर्गमभण्डननिपेनिमित्वमपि नेप्वेवाव- पर्यन्तमेवेति पुरुषत्रपेतिमेधातिथिवाक्पार्थः । स्वगोत्रिणामाचतुर्थमित्यनुपर- लभ्यार्थसिद्धो मेतकर्यायनिर्व]त्यस्य भिमार्थकस्यापि वाक्यस्यानन्तरं पाठः । फुले चतुष्पुरुषपर्यन्तं मेतोदेशेन विहितानि कर्माण्यनिर्वासमाप्याss. भ्युदयिकं नाऽऽचरेदित्यर्थः । प्रेतशब्दोधेशविशिष्टानि कर्माणीत्येताहशा. थस्तु सपिण्डीकरणोत्तरमासिकासंग्रहापत्तिग्रस्तत्वात्परित्यक्ता। एतेपामुत्पत्तिवेलायां मेतोदेशन विहितानामपि तच्छन्दोदेशरहिता पुनरा. वृत्तिा पाटपायनिनोक्ता- "सपिण्डीकरणादागपकृप्य कृतानि तु । पुनरप्यपकृप्यन्ते वृद्ध्युत्तरनिषेधनात् ॥ इति ।। ग.'कानामप' ग.'नौ पचक. 'पियवि।४ ग. 'प्रमण'। ५ ग. 'ममुग. । सगो।

·. [विवाहः] संस्काररत्नमाला। '४८५ (विवाहे प्रतिकूलविचार) वृद्ध्युत्तरनिषेधनादिति यद्यपि हेतुस्तथाऽपि सन्यं हि मनुष्याः प्रथम मञ्जत इतिवदप्राप्तप्रापकत्वाद्विधिः कल्पनीय इति नवीनाः । कात्यायन:--"निवर्त्य वृद्धितन्त्रं तु मासिकानि न तन्त्रयेत् । अयातयाम मरणं न भवेत्पुनरस्य तु" इति । वृद्धिकर्मोत्तरं मासिकानुष्ठाने मृतस्य मरणपयातयामं भवेत् । नूतनमिव भवेत् । तच्च मालिककर्मणा पूर्व मृतस्य माङ्गलिककर्मोत्तरमापद्यमानमनुचित- मिति भाव इति नवीनाः। केचिन्नवीना: - भ्राता वा मातृपुत्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा । सहपिण्डक्रिया कृत्वा कुर्यादम्युदयं ततः" इसि लघुहारीतवाक्ये भ्रावृशिष्यायुक्तेने नान्दीश्राद्धज्यदेवतामात्रपरोऽप- कर्प इति । अस्मिन्मते भ्रात्रादिमरणे तत्सपिण्डनमासिकानामपकर्ष विना न नान्दीश्रादमिति । अन्ये नवीनास्तु यस्याऽऽभ्युदयिकश्राद्धान्तर्गतदेवताभूतस्य सपिण्डनं विना न तनिर्वइति तस्यैवेह वाक्ये सपिण्डनं विधीयते, आकादिक्षतविधा- नात् । अन्यथा भिन्नजातीयगुरोरपि सपिण्डनं शिष्येण कार्य स्यादित्याहुः । एतस्मिन्मते तु सद्विनाऽपि भवतीति भेदो द्रष्टव्यः । सकलदाक्षिणात्पप्रभृत्यनेकशिष्टाचारसंवादानान्दीश्रादेज्यदेवतामात्रपरोऽ. पकर्ष इति द्वितीयमतमेव युक्तम् । प्रेतकर्माण्यनिर्वोत्यत्र यद्यपि प्रेतकर्मभिः सहाऽऽभ्युदयिक क्रियाया मल- लापरपर्यायायाः समानकर्तृकत्वं प्रतीयते तथाऽपि तदसति कर्जन्तरे मुख्य सति तु भेतकर्मसु प्रयोजककर्तृकतामादायोपपादनीयम् । इत्थमेव हि- " वध्वञ्जलावुपस्तीर्य भ्राता भ्रातृस्थानीयो वा द्विामानावपति" इत्याश्वलायन- सूत्रे चिकदादिभिस्तु तदुपपायते, विवाहहोम उपस्तरणस्य चरकर्तृकत्वं लाजावपनस्य भ्रात्रादिकर्तृकत्वं विच्छिन्नसंधानार्थे तु तस्मिल्लोजहोमस्पापि चरकर्तृकत्वं वदद्भिः। एव नान्दीश्राद्धदेवतात्वसिद्ध्यर्थ सपिण्डीकरणापकर्षपरत्वेन पराभिमत- वचनेऽपि समानकर्तृकत्वमित्यमेव स्वीकार्यम् । , क 'ति । एतस्मि' । २ स, रु, तन्म' । ३ ख 'स्थानो वा ।। क स तत्व । ५ क. स लौजाहों।

·- न ४८६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिना [विवाह] (विवाहे प्रतिकूलविचार) तद्यथा शाटथायनि:- "प्रेतश्राद्धानि सर्वाणि सपिण्डीकरण तथा । अपकृप्यापि कुर्वीत कर्तुं नान्दीमुख द्विज " इति ॥ लघुहारीतोऽपि -"भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिण्ड. शिष्य एव वा । सहपिण्डक्रियां कृत्वा कुर्यादभ्युदय तत " इति ॥ मृतस्य कन्यादाने हि तस्य ज्येष्ठकनिष्ठभ्रातरावधिकारिणौ कन्यायाः पितृपितामहभ्रात्रभावात्संभवतः । " पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा । कन्याप्रद पूर्वनाशे प्रकृतिस्थ पर पर " इतियाज्ञवल्क्यवचनात् । तस्य सपिण्डीकरणे तु कनिष्ठस्यैवाधिकारो न ज्येष्ठस्य । पुत्रस्य पिता दद्यान्नानुनस्य तथाऽग्रन । भपि स्नेहेन कुर्यात सपिण्डीकरण विना" इति सपिण्डीकरणस्य तं प्रति विशिष्य निषेधात् । अतो ज्येष्ठस्य सपिण्डी- करणे प्रयोजककर्तृकत्वं कनिष्ठस्य मुख्यकर्तृकतामङ्गीकृत्यैवोक्तवचनयोः समान- कर्दकत्वमुपपादनीयम् । एवं चानयोर्वचनयोर्देवतात्वसिद्धिपयोजनासंकीर्त- नाद्विधेयार्थैक्याच मूलैक्यलाघवानुरोधेन मेतकर्माण्यनिर्येति कृष्णभट्टीमयो- गोदाहृतवचनार्थपरत्व स्वीकर्तुमुचितमिति कौस्तुभे । अन्यच तत्रैव । पितामहे मपितामहे वाऽकृतसपिण्डने सति पितरि मृत औचित्येन तयोः सपिण्डीकरणोत्तर पितुः सपिण्डीकरणकर्तव्यतायां प्राप्ताया. मपि यदा तथाऽनुष्ठानेन पितुः सपिण्डीकरणकालातिक्रमो भरति तदा न्यायत: कालातिक्रमेण तथैव तत्कर्तव्यताया प्राप्तायां वचनेनामतसपिण्डी- करणाभ्यामपि ताभ्यां पितुः सपिण्डीकरणं कर्तव्यतया विहितम् । यथाऽऽह कात्यापन:- " असस्कृती न संस्कार्यों पूर्वी पौत्रपौत्रकैः । पितर तत्र ससूर्यादिति शातातपोऽब्रवीत् ॥ पापिष्ठमपि शुद्धेन शुद्ध पापकृताऽपि वा। पितामहेन पितर सस्कुर्यादिति निश्चय " इति ।। असंस्कृतावकृतसपिण्डीकरणौ । पूर्व पितामहमपितामहौ। पापिष्ठमकतसपि- ण्डनं पितरं शुद्धेन उतसपिण्डनेन पापकताऽकृतसपिण्डनेन या पितामहेन सह शुद निटचमेतावस्यं कुर्यादित्यर्थः ।

·४८७ [विवाहः] संस्काररत्नमाला। (विवाहे प्रतिकूलविचार) एवं कृते दर्शश्राद्धमपि तादृशा-पां सह कर्तव्यमित्यपि तेनैवोक्तम्- पितु सपिण्डता कृत्वा कुर्यान्मासानुमासिकम् " इति । एवं च दर्शश्राद्धविकृतित्वान्नान्दीश्रादेऽपि ताशयोदेवतात्वसंभवेऽपि मालिकविवाहाधनुरोधेन तयोः सपिण्डीकरण कृत्वैव माङ्गलिकं कर्म कार्य तयोश्तुप्पुरुपान्तरगतत्वात् । अत एव शुभागम एव सपिण्डीकरणापकर्षनिमित्तत्वेन कालादर्श पठ्यते- " एकादशे द्वादशेऽति त्रिपक्षे वा निमासि वा । पठे वैकादशे वाऽदे सपूर्णे वा शुमागमे ।। सपिण्डीकरणस्येत्थमष्टौ काला प्रकीर्तिता । सानी कर्तर्युभावाद्यो प्रेते सानावनन्तर ॥ अनग्नेस्तु द्वितीयाद्या सप्त काला प्रकीर्तिता " इति । " अनन्तरत्रिपक्ष " इति " शुभस्य विवाहादेरागम उपस्थिते सति" च तत्रैव व्याख्याय मूलवाक्योदाहरणमित्य कृतम् - महाभारते -'सपिण्डीकरण कुर्याद्यनमानस्त्वनग्निमान् । इत्युपक्रम्प 'एकादशेऽपि वा मासि मनले स्यादुपस्थिते ' इति "[इति । " अत्र च शुममङ्गलशब्दाभ्या विवाहायेवोत्कमिति प्रतीतेन नान्दीश्राद्धप्रतीति- सुतरां तद्देवतात्वस्य " इत्यपि तत्रैव । सपिण्डनापकर्षे तत्पूर्वतनमासिकानामवशिष्टानामपि निवृत्तिः । तदुत्तरकर्त- व्यमासिकानामप्यवशिष्टानां निवृत्तिर्वचनादिति द्रष्टव्यम् । "प्रेतकर्माज्यनिर्वयं " इति वाक्याव , भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिण्ड शिप्य एव वा । सहपिण्डकिया कृत्वा कुर्यादभ्युदय तत इति वाक्याच चतुष्पुरुपपर्यन्तं यस्य कस्यापि सगोत्रसपिण्डस्य तत्पुरे मोषितेऽपि व्यवहितोऽपि सपिण्डः प्रेतस्स प्रेतश्रादसपिण्डीकरणमासिकानि कृत्वैव वृद्धिश्राद्ध कुर्यादित्यर्थः । "प्रेतश्राद्धानि सर्वाणि सपिण्डीकरण तथा । अपकृप्यापि कुर्वीत कतुं नान्दीमुख द्विन " ॥ इति हेमाद्रिलिखितशाध्यायनिवचोऽप्येतदर्षकमेर, प्रेतकर्मणा यावतः पुरु- में " ॥ १क 'ग्यमपि। २रा 'नव'।

·४८८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह ] (विवाहे रजोदापनिर्णय ) पान्मति नान्दीमुखानुरोधेनावश्यकर्तव्यता विहिता तान्मत्येचापकर्षविधावपि शब्दसामञ्जस्यात् । सपिण्डीकरणस्य सत्यपि पेतश्रादत्व आहिताग्न्यादिवि. पयत्वेन व्यवस्थापितत्रिपक्षादिकालवाधेनाप्यपकर्षसिद्ध्यर्थ पृधग्रहणम् । " सपिण्डीकरणादागपकृप्य कृतानि तु । पुनरप्यपकृप्यन्ते वृद्ध्युत्तरनिषेधनात् " इति शाट्यायनिवचोऽपि तावत्पुरुषविषयमेव पुनरपीत्युक्तेस्तान्मत्येव संभ- वादिति कौस्तुभे । ज्वरितस्य यावत्स्वास्थ्यं मङ्गलं न कार्यम् । तथा च गर्ग:-" ज्वरस्योत्पादन यस्य शुभ तस्य न कारयेत् । दोपनिर्गमनात्पश्चात्स्वस्थो धर्म समाचरेत् " इति । कस्यचित्कुलजस्प शारीरेऽतिदारुणज्वरोत्पचौ निश्चयोऽपि न कार्यः। तथा च स एव- केचिदूचुर्गृहस्थस्य कस्यचिद्दारुणो ज्वर । तावन्मङ्गलकार्यस्य न कार्यो निश्चयो वुधै इति प्रतिकूलविधिः। " अथ रजोदोपनिर्णयः। माधवीये -"प्रारम्मा प्राविवाहस्य माता यदि रजस्वला । निवृत्तिस्तस्य कर्तव्या सहत्वश्रुतिचोदनात्" इति ।। तस्य रजोदोपस्य निवृत्तिः कर्तव्या कार्य शुद्धिः प्रतीक्षणीयेत्यर्थः । विवाहारम्भात्याग्यदि माता रजस्वला भवेत्तदा तस्याः शुद्धौ सत्यामेव विवाहः कर्तव्यो न तु तां परित्यज्येति तात्पर्याः । अत्र हेतुमाह-- सहत्वश्रुतिचोद. नादिति । यद्यप्यत्र सामान्यतो निवृत्तिस्तस्य कर्तव्येत्युक्त्या चतुर्थदिवसे रजोनिटची सत्यां चतुर्थदिनेऽपि विवाहः कर्तव्य इति प्राप्त तयाऽपि- "देवे कर्मणि पिये च पञ्चमेऽहनि शुध्यति । इति वचनेन पञ्चमदिन एव सर्वकर्माधिकारस्योकत्वात्तदिनमार पैव विवाहेऽधिकारो ने तु चतुर्थ दिनमारभ्यापीति नेयम् । १क न च।

·[ATE: मस्कारत्नमाला ४८९ (Ar) भारम्भन्नार्पोनिनोज- "मारोपागं गोमागी। नानीहानी प्राद पासीमिया" इति ।। नान्दीमुर्ग नान्दीधादम् । रिसादाहित्यादिपदेनापनपनादि एयो । पारिकिया पाकारम्भः । पासमोरयामिति रेरिन् । "भारती सार" इनिापने मूत्ररूपिणी महापाप्रासनम् । मपाविपि: -"पो पसारामनि मापीरना TET ERHIT न शोपनम् ।। पमा पर माता मोरना। तामाः गुदः परमाणे मरी॥ उरमपुरा माता परिना। तमान ESTो रा सुभाषिः "irn गोषि-"पाहारिमारने माना पीरना। तरा न REETसार "fal पोपु पनमेगापासारनानुपि प्रागंम् । शासनि:-"ast fit मारने । Yuut indiini MERai " इति ॥ पतिसिमिरम्मोगरना, बारम्मामानिसिया पुरतात. रागभी पा, महापाीि नानागर। पोसिसिपा- "Timi Triदया। MAGAR Mindi | fadar ॥ THERE: FREERai " इति ।। भोग्नम्मार लानरागसरा सभागान परसर. urimitiii।

·४८८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता (विवाह (विवाहे रजोदोपनिर्णय) पान्मति नान्दीमुखानुरोधेनावश्यकर्तव्यता विहिता तान्प्रत्येचापकर्षविधावपि शब्दसामञ्जस्यात् । सपिण्डीकरणस्य सत्यपि प्रेतश्राद्धत्व आहिताग्न्यादिवि. पयत्वेन व्यवस्थापितत्रिपक्षादिकालवाधेनाप्पपकर्षसिद्ध्यर्थ पृथग्ग्रहणम् । " सपिण्डीकरणादर्वागपकृप्य कृतानि तु । पुनरप्यपकृप्यन्ते वृद्ध्युत्तरनिषेधनात् " इति शाव्यापनिवचोऽपि तावत्पुरुषविषयमेव पुनरपीत्युत्केस्तान्मत्येव संभ- वादिति कौस्तुभे। ज्वरितस्य यावत्स्वास्थ्य मालं न कार्यम् । :--" ज्वरस्योत्पादनं यस्य शुभं तस्य न कारयेत् । दोपनिर्गमनात्पश्चात्स्वस्थो धर्म समाचरेत् " इति ।। कस्यचित्कुलजस्य शरीरेऽतिदारुणज्वरोत्पत्तौ निश्चयोऽपि न कार्यः। तथा च स एच- 'केचिदूचुर्गृहस्थस्य कस्यचिदारुणो ज्वरः । तावन्मङ्गलकार्यस्य न कार्यों निश्चयो बुधैः " इति । इति भतिकूलविधिः। तथा च गर्गः- अथ रजोदोषनिर्णयः। माधवीये-"प्रारम्मात्प्राविवाहस्य माता यदि रजस्वला । निवृत्तिस्तस्य कर्तव्या महत्वश्रुतिचोदनात्" इति ।। तस्य रजोदोपस्य निवृत्तिः कर्तव्या कर्मार्थ शुद्धिः प्रतीक्षणीयेत्यर्थः । विवाहारम्भात्माग्यदि माता रजस्वला भवेत्तदा तस्याः शुद्धौ सत्यामेव विवाहः कर्तव्यो न तु ता परित्यज्येति तात्पर्यार्थः । अत्र हेतुमाह- सहत्वश्रुतिचोद- नादिति । यधप्यत्र सामान्यतो निवृत्तिस्तस्य कर्तव्येत्युक्त्या चतुर्थदिवसे रजोनिवृचौ सत्यां चतुर्थदिनेऽपि विवाहः कर्तव्य इति प्राप्त तथाऽपि- "देये कर्मणि पिये च पञ्चमेऽहनि शुध्यति । इति वचनेन पचमदिन एव सर्वकर्माधिकारस्पोक्तत्वातदिनमारभ्येव विवाहेऽधिकारो ने तु चतुर्थदिनमारभ्पापीति शेयम् ।

·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। ४८९ (विवाहे रजोदापनिर्णय.) भारम्भशब्दार्थो विष्णुनोक्ता- "प्रारम्भो वरणं यज्ञे संकल्पो व्रतसत्रयोः । नान्दीमुखं विवाहादौ श्राद्धे पाकपरिक्रिया " इति ॥ नान्दीमुखं नान्दीश्राद्धम् । विवाहादावित्यादिपदेनोपनयनादि गृह्यते । पाकपरिक्रिया पाकारम्भः । पाकमोक्षणमिति केचित् । " प्रारब्धे सूतकं न स्यात् " इतिवचने सूतकमिति मृतकस्याप्युपलक्षणम् । मेधातिथि:-" चौले च व्रतबन्धे च विवाहे यज्ञकर्मणि । भार्या रजस्वला यस्य प्रायस्तस्य न शोभनम् ॥ पध्वा वरस्य वा माता भवेद्यदि रजस्वला । तस्याः शुद्धः परं कार्य माङ्गल्यं मनुरब्रवीत् ॥ उद्वाहव्रतचूडासु माता यदि रजस्वला । तदा न मङ्गलं कार्य शुद्धी कार्य शुभेप्नुमिः " इति । गर्गोऽपि-" यस्योद्वाहादिमाङ्गल्ये माता यदि रजस्वला । तदा न तत्प्रकर्तव्यमायुप्क्षयकरं यतः " इति ।। एतेपु वचनेष्वविशेपात्सापत्नमातुरपि ग्रहणम् । बृहस्पति: वैधव्यं च विवाहे स्याजडत्वं व्रतबन्धने । चूडायां च शिशोर्मृत्युर्विघ्न यात्राप्रवेशयोः " इति ॥ यदि विवाहादिपारम्भोत्तरं रजा, मारम्भात्मागपि रजसि सर्वथा मुहूर्तान्त- राळाभो पा, तदा शान्ति कृत्वाऽनन्तरं कर्म कार्यमेव । यथोक कपर्दिकारिकायाम्- सूतिकोदक्ययोः शुद्धयै गां दद्याद्धोमपूर्वकम् । प्राप्ते कर्मणि शुद्धा स्यादितरस्मिन्न शुध्यति ।। अलाभे सुमुहूर्तस्य रजोदोप उपस्थिते । श्रियं संपूज्य तत्कुर्यात्पाणिग्रहणमवलम् ॥ हैमी मापमितां पद्मा श्रीसूक्तविधिनाऽर्चयेत् । प्रत्यूचं पायस हुत्वाऽभिपिच्य शुभमाचरेत् " इति ॥ श्लोकभेदेन प्राप्तपदोक्तारम्भस्य मुहूर्तान्तरालाभस्य च श्रवणान्न परस्पर सापेक्षत्वमिति कौस्तुभे। क. ग. 'गमिति केचित् । । - ·४९.' " गोपीनाथदीक्षितविरचिता विवाहः] (विवाहे रजोदोपनिर्णयः) सूतिकोदक्ययोः शुद्धी गां दद्यादोमपूर्वकमितिवचनमतिपादिताशुद्धिश्चतुर्थ- दिवसविषयिणी द्रष्टव्या । अत्र शुद्धिशब्देनाधिकार उच्यते । तथा च- अधिकाराय गां दद्यादोमपूर्वकमित्यर्थो भवति। होमपूर्वकमिति विहितो होमः कुश्मा(प्मा)ण्डैरेव, कपर्दिकारिकामु पूर्वत्र नस्पैवोपक्रमात् । रजस्वलाविपये- देवे कर्मणि पिये च पञ्चमेऽहनि शुध्यति । इति वचनसिद्धस्य चतुर्थ दिवसेऽनधिकारस्य पापोऽनेन क्रियते । सूतिकाविपये तु "विंशतिरान पुत्रप्रसूर्मासेन स्त्रीजननी " इत्यनेन प्रतिषा- दितस्पानधिकारस्पात्र वाधः । इयं वैधी शुद्धिः संकटविपये द्रष्टच्या। रजोदर्शनादिसंभावनायां नान्दीश्रादस्यापाप्यानुष्ठाने विधिः स्मृत्यन्तरे- एकविंशत्यहर्यज्ञे विवाहे दश वासराः । त्रिषट्चौलोपनयने नान्दीश्नाद्ध विधीयते " इति ॥ चौले त्रयो वासरा उपनयने पड़वासरा इत्यर्थः । इति रजोदोपनिर्णया। " । जथ विवाह आशौचपाते निर्णयः । याज्ञवल्क्या--" दाने विवाहे यज्ञे च समामे देशविप्लवे । आपद्यपि घ कष्टायो सयः शौच विधीयते" विष्णु:--" तयज्ञविवाहेपु श्राद्धे होमेऽर्चने गये। प्रारब्धे सूतक ने स्पादनारचे तु पतकम् " इति । प्रारम्भशन्दार्थस्तु प्रागेवोक्तः। विवाहे सद्यः शौचं पापित्यपेक्षायां ब्रह्मपुराणे सघाशीचं मकत्य- दातुः प्रतिग्रहीतुम्ब कन्यादाने च नो भवेत् । विवाहयिष्णोः कन्याया नहोमादिकमणि " इति ॥ अत्र दातृमनिग्रहीतग्रहणं संस्कार्यसंस्काररुपोपलक्षणम् । चकारादान पत्नीकन्ययोग्रहणम् । १ स.क. राजाहों।

·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। (विवाह आशौचपाते निर्णयः) आरम्भाभावेऽप्यने मुहूर्तान्तराला सामायां च कृतायां सूतकिनोऽप्य- धिकारोपायमाह पारिजाते विष्णु:- "अनारब्धविशुद्यर्थ कमाण्डैर्जुहुयादघृतम् । गां दद्यात्पञ्चगव्याशी ततः शुध्यति सूतकी " इति । अनारम्पविशुद्ध्यर्थमित्यनेनैव सिद्ध ततः शुध्यतीति पुनर्वचनमतिसंकटे विवाहाघुपयोगिपाकपरिवेपणादावपि शुद्धिज्ञापनार्थमिति नवीनाः । सूतकीति जननाशोचवन्तं प्रत्येवेदं प्रवर्तत इत्यपि केचिन्नवीनाः । संग्रह-"संकटे समनुप्राप्ते सूतके समुपस्थिते । कूश्मा(प्मा)ण्डीभिर्भूतं हुत्वा गां च दद्यात्पयस्विनीम् ॥ चूडोपनयनोद्वाहप्रतिष्ठादिकमाचरेत् । पदैव सूतकप्राप्तिस्तदैवाभ्युदयक्रिया " इति ॥ एवं शुद्धिपूर्वकविवाहाधनुष्ठाने तदङ्गत्वेन संकल्पितानभोजने न दोष इत्याह बृहस्पतिः- विवाहोत्सवयज्ञेषु त्वन्तरा मृतसूतके । पूर्वसंकल्पितान्नेषु न दोपः परिकीर्तितः" इति ॥ मृतकसूतकमध्ये विवाहापनुष्ठान उक्तशुद्धिपूर्वकमारब्ध इति पूर्वार्धाः । नान्दीश्रादोत्तर मूतकादी विवाहाघारम्भोचरमपि संकल्पितान्ने विशेषः पत्रिंशन्मते- विवाहोत्सवयनेषु त्वन्तरा मृतसूतके ! परेरनं प्रदातव्यं भोक्तव्यं च द्विजोत्तमैः" इति ॥ परैरसगोत्रैः। स्मृतिकौमुद्यामपि--- विवाहोत्सवयज्ञेषु आरब्धे सूतकं यदि । साङ्गं तत्कर्म कर्तव्यमन्नदानादिकं परैः" इति ।। पूर्वसंकल्पितान्नभोजनसमये सूतकमाप्तौ विशेपः पत्रिंशन्मते-- " मुञ्जानेप. तु विप्रेषु त्वन्तरा मृतसूतके । अन्यगेहोदकाचान्ताः सर्वे ते शुचयः स्मृताः" इति ॥ भोक्तृभिर्युक्तशेपस्त्याज्यः पक्कशेपः सूतकिभिभोक्तव्य इत्याशयः । " १क ग. ड. कूश्मा हैं । २ . 'मारभेत् ।

·- ४९२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (समानकियाविचारः) " भोजनार्धे तु संभुक्ते यदि कश्चिम्रियेत वै । सर्व मुक्तोच्छिष्टशेष परित्यज्य समाहिताः ॥ आचम्य परकीयेण तोयेन शुचयो द्विनाः " इति ब्रह्मपुराणात् । वहनसंभरणसंपादिना धारणाशक्तावाह विष्णु:- " न देवप्रतिष्ठाविवाहयोः पूर्वसंभृतसंभारयोः" इति । देवमतिष्ठाविवाहयोः पूर्वसंभृतसामग्रीकयोरुपक्रमात्मागपि तत्कर्तुराशौचं न भवतीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति, यावति काले संभृतवहुसंभारधारणं कर्तुं शक्यते तावत्कालमध्ये प्रतिष्ठाविवाहानभूतं कालान्तरं यत्र न लभ्यते तद्वि- पय एवायं संकल्पात्मागाशौचाभाव इति । सिङ्गाभट्टीये पौधायन:- " स्थालीपाकात्पूर्व वध्वा यदि मृतिः स्यात्तामन्वारम्य स्थालीपाक कृत्वोपासनामिना दाहयेद्वरस्य मातापित्रोर्यदि मृतिः स्यादुत्तरशेष समाप्य पश्चात्पैतृमेधिकमाचरेदसावेव ज्येष्ठश्चत्कङ्कणं कन्याहस्ते बद्ध्वा तद्विपरीतमाचरेत् " इति । इति विवाह आशौचनिर्णयः । अथ समानक्रियाविचारः । सारावल्याम् एकोदरप्रसूतानामेकस्मिन्वत्सरे सदा । विवाहं नैव कुर्वन्ति कुर्वन्ति तु ततोऽन्यथा" इति ॥ ज्योतिर्विचरणे-"एकोदरयोरयोरेकदिनोद्वाहतो भवेन्नाशः । नद्यन्तर एकदिने केऽप्याहुः संकटे च शुभम् " इति । शाधरीयेऽपि-" नद्यन्तरेऽपि शुभदं पृथुशैलरोधे " इति । स्मृत्यन्तरे-"विवाहस्त्वेकजातानामेकस्मिन्नुदये कुले । नाशं करोत्येक स्यादेका विधवा तयोः " इति । उदयो लमम् । पारिजाते गर्ग:-" भ्रानृयुग्मे स्वसृयुग्मे भ्रातृस्वस्रोश्च युग्मके। न नातु मजलं कार्यमेकस्मिन्मण्डपेऽहनि" इति । १ ग. सर्वे । २. पूर्व स'1३ क. ग. ३. यो. स। ग. नि । शिशोभ'। - ·6 [विवाहः] संस्काररत्नमाला। (समानक्रियाविचार.) भावपुग्मस्य स्वसृयुग्मस्य भातृस्वमृयुग्मस्य चैकस्मिन्नहन्येकस्मिन्मण्डपे मण्डनं न कुर्यादित्यर्थः । एतच्च वचनं सारावलीवचनेन समानोदरविषयनि- पेधस्य प्राप्तत्वात्तन्निनविषपम् । मदरत्ने नारदा-"एकमातृभयोरेकवत्सरे पुरुषस्त्रियोः । न समानक्रियां कुर्यान्मातृभेदे विधीयते " इति । न समानक्रियामित्यनेन द्वयोचोळे द्वयोम्रतवन्धौ द्वयोर्विवाहो पा न कुर्या- दिति वोध्यते । मातृभेदे विधीयत इत्येतेनैकस्य पुंसो विवाहद्वयमप्पेकदिने निपिई मातृभेदाभावात् । अन्य ज्योतिर्ग्रन्थे- नैकस्मिन्वत्सरे कार्यों गेहोद्वाही कथंचन " इति । गेहशब्देन गेहारम्भः प्रवेशश्च गृह्यते । विशेषमाह स एव-" पुत्रोद्वाहात्परं पुत्रीविवाहो न ऋतुत्रये । न कार्य व्रतमुद्वाहान्मङ्गले नाप्यमङ्गलम् । विवाहश्चैव कन्याना पण्माप्ताभ्यन्तरे यदि । असंशयं त्रिभिर्वर्षे स्तत्रैका विधवा भवेत् " इति । मङ्गलं विवाहादि । अमङ्गलं श्रादादि । ज्योतिनिवन्धे-" मातृयज्ञक्रियापूर्व ज्येष्ठं कृत्वा तु मङ्गलम् । ऋतुत्रयं पुनर्यावन्न कुर्यालधुमङ्गलम् " इति । ज्येष्ठमगलं(ले) विवाहोपनयने । लघुमजलं चौलादि । अनेन पचनेन समावर्तनमपि निपिध्यते तस्यापि लघुमङ्गलत्वादिति केचित् । अन्ये तु पित्रा- दिकर्तृकपुत्रादिसंस्कारपरं न तु स्वकर्तृकस्वसंस्कारपरम् । समावर्तनस्य स्वकर्तृ- कत्वानायं निपेस्तोति माहुः । अत्र प्रमाणाभावाचिन्त्यमेतत् । एवं च विवा- होत्तरमुपनयनोत्तरं घा, ऋतुत्रयादाक्चौलं न कार्यमित्युक्तं भवति । तथा च मदनरत्नेत्रि:- "कुले ऋतुप्रयादष्मिण्डनान्न तु मुण्डनम् । प्रवेशानिर्गम चैव न कुर्यान्मगलत्रयम् । पुत्रीपरिणया पुत्रस्योद्वाहनक्रिया। न दुष्टा स्यान्मातृभेदे गृहभेदेऽपि चैव हि " इति । ११. प. 'च-" नै ।२६. गृहारम्भ ।

·भहभोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह (समानक्रियाविचार) अत्र कुलं पुरुपत्रयपर्यन्तमेव । तथा च मेधातिथि:- " पुरुषत्रयपर्यन्तं प्रतिकुलं स्वगोत्रिणाम् । प्रवेशनिर्गमौ तद्वत्तथा मुण्डनमण्डने " इति । मण्डनमुण्डनशब्दार्थः कात्यायनेनोक्ता- " मुण्डनं चौलमित्युक्तं व्रतोद्वाही तु मण्डनम् । चौलं मुण्डनमित्युक्तं वर्जयेरणास्परम् । मोझी चोमयतः कार्या यतो मौजी न मुण्डनम् " इति । चौलस्य मुण्डनमधानत्वादिति तदाशयः । मौज्यां मुण्डनमहं न प्रधान- मिति मौजी न मुण्डनमित्यस्याऽऽशया । घरणात्परं कन्यावरयोर्वरणोत्तर कन्यावरयोर्वरणप्रभृतीति यावत् । प्रवेशनिर्गमशब्दार्थः कात्यायनेनोक्तः- " पुत्रोद्वाहः प्रवेशाख्यः कन्योराहस्तु निर्गमः " इति । संहितासारावल्याम्- " न मण्डनान्मुण्डनमूर्ध्वमिष्टं न पुत्रयोर्मण्डनमेकवर्षे । न पुविवाहोर्ध्वमृतुत्रयेऽपि विवाहकार्य दुहितुः प्रकुर्यात् " इति । मदनरत्ने वसिष्ठः- " न विवाहोर्ध्वमृतुत्रयेऽपि विवाहकार्य दुहितुः प्रकुर्यात् । न मण्डनाचापि हि मुण्डनं १ गोकतायो यदि नान्दभेदः । एकोदरभ्रातृविवाह कृत्यं स्वमुर्न पाणिग्रहणं विधेयम् । पप्पासमध्ये मुनयः समूचुर्न मुण्डनं मण्डनतोऽपि कार्यम् " इति । मिहिर:-" पुत्रोपनयनादर्भ षण्मासाभ्यन्तरं तथा । पुत्रोद्वाहं न कुर्वीत विवाहाद्रतबन्धनम् ॥ इति । एतदपपादस्तत्रैव- ऋतुप्रयस्य मध्ये चेदन्याब्दस्य प्रवेशनम् । सदा कोदरस्यापि विवाहस्तु प्रशस्यते " इति । अत्रं तुशब्देन विवाभिममेकोदरविषयं मालदयपन्दभेदेऽपि न भर वीति झाप्यते । " , रा. ग. स. 'प्रतुं'।

·संस्काररत्नमाला। ४२५ [विवाहः] (समानक्रियाविचारः) सारावल्याम्- फाल्गुने चैत्रमासे तु पुत्रोद्वाहोपनायने । भेदादब्दस्य कुर्वीत नर्तुत्रयविलङ्चनम् " इति । संकटे गर्ग:-" पुत्रीपरिणयावं यावद्दिनचतुष्टयम् । पुञ्यन्तरस्य कुर्वीत नोद्वाहमिति सूरयः" इति । परिणयो विवाहः। कपर्दिकारिकाऽपि- उदाह्म पुत्री न पिता विदध्यात्पुध्यन्तरस्योद्वहनं कदाऽपि । यावचतुर्थ दिनमत्र सर्व समाप्य चान्योबहन विदध्यात्" इति । अत्र चतुर्थदिने कश्यप:- मौजीबन्धस्तपोद्वाहः षण्मासाम्यन्तरेऽपि वा । पुत्र्युद्वाहं न कुर्वीत विभक्तानां न दोपकृत् " इति । अत्रोचरत्र पुञ्युद्वाई न कुर्वीतेति श्रवणात्पूर्वत्रोद्वाहः पुत्रस्य द्रष्टव्यः । अत्रै वमर्थः-मौञ्जीवन्धस्तथोद्वाहः षण्मासाभ्यन्तरेऽपि कर्तव्यः, परं तु पण्मासा- भ्यन्तरे पुत्रोद्वाहात्परं पुत्र्युद्वाहं न कुर्वीत, यदि विभक्ता भ्रातरस्तदा पण्मा- साभ्यन्तरे पुत्रोद्वाहोत्तरं पुञ्यद्वाहकरणे न दोप इति । एतयातिसंकटे द्रष्टव्यम् । यत्तु ज्योतिनिधन्धे मेधातिथि:- " पृथमातृनयोः कार्यों विवाहस्त्वेकवासरे । एकस्मिन्मण्डपे कार्यः पृथवेदिकयोस्तथा । पुप्पपड्कियोः कार्य दर्शनं न शिरस्पयोः । मगिनीम्यामुमाम्या च यावत्सप्तपदी भवेत् " इति, तत्कर्तृभेदाभिमायम् ! कार्य इति कर्ममत्यये द्वाभ्यां त्रिभिरित्यन्वयसंभ. वात् । उदाहृतगर्गवाक्पयोः कपर्दिवाक्ये चैककर्तारं प्रति निषेधो ज्ञायते । कुर्यात्कुर्वीत न पिता विदध्यादितिशब्दस्तयैव प्रतीतेः । अतथ द्वाभ्यां कर्तृ- भ्यामेकस्मिन्नपि लम एकस्मिन्नपि गृहे भिन्नोदरयोर्विवाहा' कार्यः। कर्तृ. भेदेनैव मण्डपप्रतिष्ठादिभेदः । एकः कर्ता तु दिनचतुष्टयेन पूर्व विवाह समा- प्योचरं कुर्यात् । अतिसंकटे त्वेकस्मिन्नपि दिने मण्डपदेवताप्रतिष्ठायभेदेऽपि गृहभेदेन वंति व्यवस्था वोध्या ।

·४९६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [विवाह (समानक्रियाविचार तथा च वसिष्ठः- " द्विशोमनं त्वेकगृहेऽपि नेष्टं शुभं तु पश्चान्नवमिदिनैस्तु । आवश्यकं शोमनमुत्सवो वा द्वारेऽथवाऽऽचार्यविभेदतो का" इति । अत्रोत्तरार्धं भिन्नोदरसाधारणं शेयम् । चतुर्थविनादग्विपये वसिष्ठः- " एकलने द्विलग्ने वा द्वे गृहे यत्र शोभने । तयोरेको विनष्टः स्यावर्धते न यथास्थितम् " इति । यत्र गृहे द्वे शोभने द्वौ विवाहावित्यर्थ इति चिन्तामणी । अतिसंकट एकोदरयोरप्येकाहे कर्तव्यतोता ज्योतिर्विवरणे- "न प्रतिपिद्धं लग्न संप्राप्ते संकटे महति । एकोदरसंभवयोरेकाहे मिन्नमण्डपे काले " इति । यमयोस्तु विशेषः स्मृत्यन्तरे- " एकस्मिन्वत्सरे चैव वासरे मण्डपे तथा । कर्तव्यं मनलं स्वस्रो त्रोर्यमलनातयोः" इति । गार्य:-" एकस्मिन्वासरे प्राप्ते कुर्याद्यमलनातयोः । क्षौरं चैव विवाहं च मौजीवन्धनमेव च " इति । एतचाभ्यनुज्ञापरं न तु नियमविधिरिति द्रष्टव्यम् । इति समानक्रियाविचारः। अथ संक्षेपेण कन्यादातनिर्णयः । तत्र पाशवल्क्यः-- " पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा । कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परः परः । अप्रयच्छन्समाप्नोति भ्रूणहत्यामृतावृतौ । गम्यं त्वमावे दातॄणा कन्या कुर्यात्स्वयं परम्" इति । भ्राता कन्यायाः। सच संस्कृतः। " असंस्कृतास्तु संस्कायर्या भ्रातृभिः पूर्वसस्कृतैः । भगिन्यश्च निनादशाहतोऽशं तु तुरीयकम् " इति तेनैवोक्तत्त्वात् । १क.ग, 'मलयो।

·[विवाह:) संस्काररत्नमाला। १९७ (कन्यादातृनिर्णयः) यज्जातीया कन्या तज्जातीयस्य पुत्रस्य यावान्भागस्तस्य चतुर्थमंशं प्रत्येक भगिनीभ्यो दत्त्वा ताः संस्कर्तव्या इत्यर्थः । भगिन्यश्चेत्यत्र चकारो भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृतरित्यस्यानुवृत्यर्थः । पूर्वसंस्कृतरित्यनेनानुपनीतस्य भ्रातुरधिकारो व्यावर्त्यते । अत्र शूलपाणिः- पूर्वसंस्कृतैर्धात्रादिभिः पितुर(य) पैतृकादेव धना- दसंस्कृता भ्रातरो जातकर्मादिसंस्कारैः संस्कार्याः । भगिन्योऽपि स्वाद- नाचतुर्घभाग दचा तेनैव धनेन विवाहाख्यसंस्कारेण संस्कुर्यात(स्कार्याः) [इति]। बृहस्पतिना तु- " समांशा मातरस्त्वेषां तुरीयांशाश्च कन्यकाः "। इत्यनेन पितृधनाचतुर्थीशहरत्वमुक्तं तदपि संस्कारार्थमेव । चतुर्थीशेन विवाहासंभवे यावता धनेन संभवति तावदेयम् । यथा देवला- कन्याम्यश्च पितृद्रव्याइयं वैवाहिक वसु । अपुत्रकस्य कन्या वा धर्मना पुत्रवद्धरेत् " इति । स्ववित्तानुसारेणेत्याह विष्णुः-'अनूदानां तु कन्यानां स्ववित्तानुसारेण संस्कार कुर्यात् ' इति । सकुल्यो दापादः । दायादेप्वपि संनिहित एवाधिकारी । प्रतिस्था पातित्योन्मादादिदोपरहितः । अत्र प्रकृतिस्थग्रहणादमकतिस्थेन पित्रादिना कृतमप्यकृतमेव । " स्वतन्त्रो यदि तत्कायं कुर्यादप्रकृतिं गतः । तदप्यकृतमेव स्यादस्वातन्त्र्यस्य हेतुतः " ॥ इत्यपरार्के नारदवचनाद । पितृत्वादिना स्वतन्त्रोऽपि सन्नमकृतिस्थलेन हेतुना परतम्रो यदि भवति तदा तत्कृतं वाग्दानादिकार्यमरुतमेव वेदितव्यं यदि तस्मिन्वरे पतनीयदोषा अचिकित्स्यरोगा वा भवेयुः । वरे पतनीयदो. पायभावे तु तथैवोपरितनं कर्म प्रकृतिस्थः कुर्याद । यदा त्वमतिस्थदत्ताया विवाहसंस्कारो निदस्तदा प्रधानकर्मणो निप्पनत्वनाधिकारिमानवकल्या- नापि न सर्वात्मना प्रत्यावर्तनीया कन्या । एवं तीनधिकारिणा कनमप्यतमेरेत्येतद्विरुध्पतेति चेत्सत्यम् । तद्विरोध. 15. प. द. इलाह। 1. पिरामिः ।।

·४९८ भट्टगोपीनाथदीक्षिवविरचिता [विवाहः] (कन्यादातृनिर्णयः) परिहाराप परिवेत्तृविवाह इव तां प्रत्याहल पुनस्तमा एवाधिकारी दद्यात् । तत्र च पुनर्विवाहोऽपि परिवेत्तृविवाहवदेव शेय इति मदनपारिजाते । यदि तु सप्तपदीक्रमणान्तं जातं भवेचदाऽधिकारिदातृरूपागवैकल्पेऽपि नाऽऽवृत्ति- विवाहस्य । अङ्गानुरोधेन प्रधानाटत्तेरन्याय्यत्वादिति केचित् । नारदोऽपि दातुनाह- " पिता दद्यात्स्वयं कन्यां भ्राता वाऽनुमतेः पितुः । पितामहो मातुलश्च सकुल्या वान्धवास्तथा ॥ माता त्वभाषे सर्वेषां प्रकृती यदि वर्तते । तस्यामप्रकृतिस्थायां कन्यां दद्युः खनातयः" इति । अब पितृग्रहणं पितामहोपलक्षणम् । अत्र पित्रमावे पितामहस्तदभावे भ्राते- सवं क्रमो द्रष्टव्यः । उदाहृतयाज्ञवल्याचोनुरोधात् । सकुल्पा दायादा बान्धवा मातृपक्षीयाः स्वजातयो ब्राह्मणादयः । यस्य वर्णस्य या कन्या तजा- तीया अधिकारिण इत्पर्यः। मदनपारिजाते कात्यायन:- "स्वयमेवारसी दद्यास्पिप्रभारे स्वान्धाः । मातामहततोऽन्यां हि माता या धर्मनां मुताम् " इति । ततोऽन्यामौरसीभिनाम् । धर्मनां नियोगारक्षेपनो मातामहो माता मानुलो वा दधात् । तेनारसीदाने पितृपन्या सत्सु मातामहादीनां नाधिकार । अस्यापवादस्वर- दोमायुकेप पीगण्डेगु प पु । माता तुम पारीमपि कन्याग " इनि ॥ पांगण्टो व्यापारागसमर्थः । समय रनोदर्शनाचितसमयापूर्वकाले । मनु:-" रशियामन्या रानामामा" इति । उतमालाधिकार्यभार सपं वरयेन् । " jो ना ५ कुरा पार " इनिरननाद । पधि प्रानाले न प रविहागोरीमान् । समिरिनो मामनः इति भारने सारिणम्यान पिपनपाप सरणपुर नमात्रिपाधि- काररसपरिसपम् । गम्यं गमनाद सामन्यादिगुगापित्यर्थः । " । 1 ·- [विवाह ] संस्काररत्नमाला। ४९९ (कन्यादाहनिर्णय अनाथायाः कन्याया धर्मार्थविवाहकरणं तत्फलं चोक्तं पुराणान्तरे- " आत्मीकृत्य सुवर्णेन परकीया तु कन्यकाम् । धय॑ण विधिना दातुमसगोत्रोऽपि युज्यते । अनाथा कन्यका दृष्ट्वा यो दद्यात्सदृशे वरे । द्विगुण फलमानोति कन्यादाने यदीरितम् " इति ।। अतोऽन्यदीया कन्याऽन्पेनापि धर्मार्थ देया। कन्याया रजामाप्त्यनन्तरं दाने दोपमाह शाट्यायनि:- "माता च ननकश्चैव ज्येष्ठो भ्राता तथैव च । त्रयस्ते नरक यान्ति दृष्ट्वा कन्या रजस्वलाम् " इति । मरीचिरपि-" यस्ता विवाहयेत्कन्या ब्राह्मणो मदमोहित । असमाप्यो ह्यपालेय. स उक्तो वृपलीपति." इति । हारीतोऽपि-"पितुर्गेहे तु या कन्या रज पश्यत्यसस्कृता । सा कन्या वृपली ज्ञेया तत्पतिवपलीपति " इति । असंस्कृताऽविवाहिता। तत्र प्रायश्चित्तपूर्वकं विवाहमाह शौनक:- कन्यामृतुमती शुद्धा कृत्वा निष्कृतिमात्मन । पिता ऋतून्स्वपुञ्यास्तु गणयेदादित सुधी ॥ दानावधि गृहे यत्ना पालयेच्च रनोवतीम् । दद्यात्तदृतुप्तख्या गा शक्त कन्यापिता यदि ।। दातव्यकाऽपि यत्नेन दाने तस्या यथाविधि । दद्याद्वा ब्राह्मणेष्वन्नमतिनिस्व सदक्षिणम् ।। तस्यातीत सख्येषु वराय प्रतिपादयेत् । उपोप्य त्रिदिन कन्या रानो पीत्वा गया पय ॥ अदृटरनसे दद्यात्कन्यायै रत्नभूपणम् । तामुद्वहन्वरश्चापि कूश्माण्डैजुहुयामृतम् " इति ॥ निष्कृतिमात्मनः कृत्वा कन्या चर्तुमती शुद्धां कृत्वा वराय प्रतिपादये- दित्यन्वयः । सपुत्र्याः स्वकन्यायाः। तस्याः कन्याया दाने कर्तव्ये यथा- विधि गोदानविधिना शक्तेन तदनुसख्या गावो दातव्याः । अशक्तन लव- श्यमेकाऽपि गौर्गोदानविधिना देयेत्यर्थः । उपोप्येति श्लोकेन दृष्टरजस्तक- ·५०० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह. ( कन्यादातनिर्णयः) न्याया उपवासत्रयान्ते गव्यपयःपानपूर्वकं गोदानं विधीयते । अदृष्टरजसे कुमाएँ सरत्नभूपणदानेन विवाहयोग्यतोच्यते । तामुदइनित्यनेन बरस्प कूश्माण्डहोमेन तदुद्वाहयोग्यता प्रतिपाद्यते । कन्यया गोदानोत्तरं पादकृच्छ्रमपि कर्तव्यम् । " कन्यका तु विवाहात्माग्रजसा चेत्परिप्लुता । पादकृच्छ्रेण शुद्धा स्यात्पाणिग्रहणकर्मणि "॥ इति हेमाद्रौ स्मृत्यन्तरोक्तेः। बौधायनस्तु- अथ यदि कन्योपसाद्यमाना वोह्यमाना वा रजस्वला स्यात्ता- मनुमन्त्रयते--पुमासौ मित्रावरुणौ पुमासावधिनावुभौ । पुमानिन्द्रश्च सूर्यश्च पुमासं वर्धयत्वियमित्यथ द्वादशरात्रमलकृत्य प्राशयेत्पश्च- गव्य ततः शुद्धा भवति" इत्याह । उपसाधमाना दात्रा दीयमाना । उामाना वरेण पाणिग्रहणेन । वाशब्द- द्वयमुभयोः माधान्यं द्योतयितुम् । तस्या उपसाधमानाया उह्यमानाया वा पतने स एवाऽऽह- अथ यदि कन्योपसाद्यमाना वोह्यमाना वा पतेत्तामुत्थापयेदुद- स्थाद्देव्यदितिर्विश्वरूप्यायुर्यनपतावधात् । इन्द्राय कृण्वती भाग मित्राय वरुणाय च " इति । होमकाले रजोदर्शने तु यज्ञपार्थ:- " विवाहे वितते तन्त्रे होमकाल उपस्थिते । कन्यामृतुमती दृष्ट्वा कथ कुर्वन्ति याक्षिकाः ।। स्नापयित्वा तु ता कन्यामर्चयित्वा यथाविधि । युजानामाहुति हुत्वा ततस्तन्त्र प्रवर्तयेत् " इति । युआनः प्रयमं मन इत्येफेनमत्रेण साध्याऽऽहुतियुजानाहुतिस्तां हुत्वे. सये। पदा तु दाभावेन रजोदर्शनं तदा विशेपमाह पौधायन:- " श्रीणि वर्षाप्यतुमती काक्षेत पितृशासनम् । ततश्चतुर्थे वर्षे तु विन्देत सदृश पतिम् ॥ अविद्यमाने सहशे गुणहीनमपि प्रयत्" इति ।

·५०१ [विवाहः संस्काररत्नमाला। ( कन्यादानिर्णय.) मनुरपि-" त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत नारी ऋतुमती सती । ऊर्य तु कालादेतस्माद्विन्देत सदृशं पतिम् ॥ भदीयमाना भर्तारमधिगच्छेद्यदि स्वयम् । नैनः किंचिदवाप्नोति न च यं साऽधिगच्छति " इति । अदीयमाना दात्रभावादात्रुपक्षणाच । सा यं भर्तारमधिगच्छति सोऽपि नैनोऽधिगच्छतति माधवेन व्याख्यानम् । यत्तु विष्णुवचनम्- ऋतुत्रयमपास्यैव कन्या कुर्यात्स्वयं वरम् " इति । तद्गुणवद्वरलाभे वेदितव्यम् । स्वयंवरणे विशेषमाह मनु:- " अलंकारं नाऽऽददीत पितृदत्तं स्वयंवरा । मातृदत्तं भ्रातृदत्त स्तेयं स्याद्यदि त हरेत् " इति ॥ कन्यादानफलमाह स एव- 'नाग्निहोत्रादिभिस्तत्स्याद्रक्षातो ब्राह्मणस्य वा । यत्कन्या विधिवद्दत्त्वा फलमाप्नोति मानवः' इति । रक्षातो रक्षणेन । सालंकारकन्यादाने फलविशेपमाह संवर्त:- 'कूकुदश्चाश्वमेधी च प्राणदाता भयेषु च । समें यान्ति रथा एपां त्रयो वै नात्र संशयः' इति । फूकुदशब्द:- सत्कृत्यालंकृतां कन्यां यो ददाति स कूकुदः' इति कोशा. त्सत्कारपूर्वकालंकारयुतकन्यादातरि रूढः । कूपद इति पाठेऽप्यर्थः स एव । वैवाहिकप्रदानमुक्तं स्कन्दपुराणे- 'वैवाहिकप्रदानं हि यो ददाति दयापरः । विमानेनार्कवर्णेन किङ्किणोनालमालिना ) महेन्द्रभवनं याति सेव्यते ह्यप्सरोमणैः । इति । वैवाहिक विवाहोपयोगि व्यवस्त्रालंकारादि । न चेदं फलश्रवणारकाम्य- मेवेति वाच्यम् । 'वैवाहिकप्रदानं यो न करोति नराधमः । पापीयानस हि जायेत सर्वलोकविगहितः ।

·- . ५०२ भट्टगोपीनाथदीक्षितावरचिता- विवाहः] (दत्तापहारः) इत्यमदाने दोपश्रवणात् । अतो दर्शपूर्णमासवन्नित्यं काम्यं च । अन्यस्य धर्मार्थ विवाहकरणे फलमुक्तं महाभारते- ज्ञात्वा स्ववित्तसामर्थ्यमेकमुद्वाहयेविनम् । तेनाप्याप्नोति तत्स्थानं शिवभक्तो नरो ध्रुवम् ' इति । अपरार्के दक्षोऽपि-- मातापितृविहीनं तु संस्कारोद्वाहनादिभिः । यः स्थापयति तस्येह पुण्यसंख्या न विद्यते ' इति । कन्यागृहे भोजननिषेधो भविष्ये-- अप्रजायां तु कन्यायां न भुञ्जीत कदाचन । दौहित्रस्य मुखं दृष्ट्वा किमर्थमनुशोचति' इति । न भुञ्जीतेत्यत्र कन्यागृह इति शेपः । अपरार्क आदित्य पुराणेऽपि- ' अपनायां तु कन्यां नाश्नीयात्कन्यकागृहे । ब्राह्मदेयौ न वै कन्यां दत्त्वाऽश्नीयात्कदाचन । अथ भुजीत मोहाचेत्स याति नरकं ध्रुवम् ' इति । ब्राह्मविवाहविधिना दातुं योग्यां कन्यां दत्त्वा कदापि तस्या गृहे नैवा- श्नीयादित्यर्थः । अत्राप्यमजायामित्यनुपजनीयम् । शाकलकारिकास्वपि- 'दुहिवलं न मुञ्जीयाद्यावत्तस्या भवेत्सुतः । अन्यथा यस्तु भुञ्जीत दानं तस्य वृथा भवेत् । कन्यायास्त्वप्रसूताया यस्त्वतं भुञ्जते यदि । अब स केवलं भुते प्राजापत्येन शुध्यति' इति । अथ दत्तापहारः। वत्र याज्ञवल्पय:- 'दत्तामपि हरेत्पूर्व श्रेयाश्चद्वर आननेत्' इति । पूर्ववरापेक्षया श्रेयान्गुणैर्वरिष्ठो पर आवजेदागच्छेचेत्पूर्ववराय दर्चा पाचा दचामपि कन्या हरेत् । तस्मै न दद्यादित्यर्थः ।

·. . [विवाह संस्काररत्नमाला। ५०३ (दत्तापहारः) अत एव प्रतिश्रुत्यवसरे स्मर्यते शिष्टेः- 'अव्यङ्गेऽपतितेऽक्लीवे दशदोपविवर्जिते । इमां कन्यां प्रदास्यामि देवाग्निद्विनसनिधौ' इति । दश दोपाः संग्रह उक्ताः- उन्मत्ता वृत्तिहीनाश्च तथाऽपस्मारदूषिताः । दूरस्थाः कुष्ठिनो मूर्खा मोक्षमार्गानुसारिणः । शूरा अवेद्या निवृत्ता दशदोपयुता वराः । तथा षण्वाश्च पतिताश्चक्षु.श्रोत्रविवर्जिताः । वर्जनीयाः प्रयत्नेन कन्यादात्रा न संशयः' इति । नित्ता विवाहात् । यत्तु मनुवचनम्- एतत्तु न परे च परे जातु साधवः । यदन्यस्याभ्यनुज्ञाय नरस्यान्यस्य दीयते' इति । यच नारदवचनं- 'सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते' इति । तदोपरहितवरविषयम् । दोपरहितवरतः कन्याया अपहारे दण्ड उक्तो याज्ञवल्क्येन- सकृत्प्रदीयते कन्या हरंस्तां चोरदण्डभाक् ' इति । तो कन्या हरतश्वोरस्य यथा दण्डस्तथैव दण्ड इत्यर्थः । नारदोऽपि- ' दत्तां न्यायेन यः कन्यां वराय न ददाति चेत् । अदुष्टश्चेद्वरो राज्ञा स दण्ड्यस्तत्र चोरवत् ' इति । अनुष्टश्वेदित्यनेन दुष्टाप न देयेति गम्यते । उक्तं च गौतमेन- प्रतिश्रुत्याप्यधर्मसयुक्ताय न दद्यात्' इति । दुष्टेनापि यदि पाणिग्रहणं सप्तपद्यन्तं कृतं तदनन्तरं ततो नैव ग्राद्या । अत एवं नारदा- 'सीपुसयोस्तु संबन्धाद्वरणं प्राविधीयते । वरणाहणं पाणेः सबन्धोऽयं विलक्षणः । १६. 'यधारदाव।

·५०५ भटगोपीनाथदीक्षितविरचिता- (दत्तापहार) तयोरनियतं प्रोकं वरणादोपदर्शनात् । पाणिग्रहणिका मन्त्रा नियतं दारलक्षणम् । तेपा निष्ठा च विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पड़े' इति । अस्यार्थ:--स्त्रीपुंसयोः संबन्धः संभोगस्तस्मात्माग्वरणं तदनन्तरं पाणि- प्रहणं च भवति । एवं संवन्धखिलक्षणः । वरगं पाणिग्रहणमुपभोगश्चेति श्रीणि लक्षणानि यस्य स संवन्धखिलक्षणः । स्त्रीपुंसयोरित्यत्राचतुरेति सूत्रे- णाकारान्तता । गान्धर्वादिषु नायं क्रमः । तयोः स्त्रीपुंसयोः कन्यावरयो- रिति यावन् । अनियतमनियमः, वृतोऽपि न परिणीयते वाग्दत्ताऽपि न दीयत इत्येवरूपः । तत्र हेतुःवरणाद्दोपदर्शनादिति । वरणादूर्ध्व कन्यावरयोरन्योन्य दोपदर्शनात् । अनेन विवाहादूर्ध्व नानियम इत्युक्तं भवति । तत्र नियमे हेतु. माह पाणिग्रहणिका मन्त्रा इति । तैर्मत्रैरुत्पादितसंस्कारयोर्न परित्याग इत्यर्थः । पारग्रहणमोत्यसंस्कारारश्मिाह-शामिति । निष्ठा नियता स्थितिः। वरणाहणं पाणे तस्कारो ह्यग्निलक्षण । तयोरनियतं प्रोक्त वरण दोषदर्शनात् । इति पाठे तु पागेम्रहणं यत्सोऽनिलक्षणः संस्कार, अनिचिहितो होमादि- निणायः संस्कार । तयोर्वरणपाणिग्रहणयोर्मध्ये वरणमेव दोपदर्शनादनियतं, न पाणिग्रहणं, तस्मादस्पितित्वानुपपत्तरित्यर्थः । यम:--" नोदकेन न वा वाचा कन्यायाः पतिरुच्यते । पाणिग्रहणसस्कारात्मतिः स्यात्सप्तमे पदे " इति । अनेन सप्तपद्याक्रमणात्माग्वरमरणे वैधव्यं नति गम्यते । उत्तं च पसिष्ठेन-~- " अद्भिर्वाचा च दत्तायां नियवे यदि वै वा । न च मन्त्रोपनीता स्यात्कुमारो पितुरेव सा " इति ।। सा पितुरेव न प्रतिग्रहीतुरित्ययः । सा च देवराप प्रदेया। तदभावे तह प्राय । तदभावेऽन्यस्मै । एतत्सर्व देशाचारानुसारेण भवति । यलादपढ़तायां नु विशेपमाहतुर्यमवसिष्ठी- बलादपाहता कन्या मत्रैयदि न संस्कृता । अन्यस्मै विधिवहेया यया कन्या तथैव HI" इति ।। " ·- । [विवाहः) संस्काररत्नमाला। ५०५ (दत्तापहारनिर्णयः) देवल:-" गान्धर्वादिविवाहेषु पुनर्वैवाहिको विधिः । कर्तव्यश्च विभिर्वर्गः समर्थेनाग्निसाक्षिकः " इति । गान्धर्वादिविवाहेष्वनुष्ठितमपि विवाहहोमपूर्वतनं विधि पुनः कृत्वाऽमि- साध्यं विवाहहोमादिकं कर्तव्यमित्यर्थः । होमादिसप्तपद्यन्ता मन्त्रा विवक्षिताः। तत्रैव भार्यात्वोत्पनेरिति माधवः । बहुभ्यो वाग्दाने कात्यायनोक्तो विशेपो द्रष्टव्य:- " अनेकेभ्यो हि दत्तायामनुढायां तु यत्र वै वरागमश्च सर्वेषां लभेताऽऽदिवरस्तु ताम् " इति ॥ सर्वेषां गुणवतां वराणामागमे सत्याध एव वरस्तां कन्यां लभेतेत्यर्थः । आयवरव्यतिरिक्तानां सर्वेपामागमे यो दूरादागतः स तां लभेत । तथा च चन्द्रिकायाम्- पश्चाइरादागतो यः स हि प्रतिलभेत ताम् " इति । पवादाधवरलामासंभवनिर्णयानन्तरं दूरस्थो वरस्ता कन्यां प्रतिलभेते- त्यर्थः । आद्यस्य दोपवचे परस्य गुणवत्वे परस्मा एव देया- कुलशीलविहीनस्य पश्चाद्धि पतितस्य च । अपस्मारिविधर्मस्य रोगिणां वेपधारिणाम् ।। दत्तामपि हरेत्कन्यां सगोत्रोढा तथैव च " इति वसिष्ठोक्तेः । " दत्तामपि हरेत्पूर्व श्रेयांश्चेदर आत्रनेत् " ! इति याज्ञवल्क्योक्तश्च । पश्चाद्वाग्दानोत्तरं पतितस्येत्यर्थः । सगोत्रोदा सम- वरेणोढा। वरणोत्तरं वरस्य देशान्तरगमने नारद:- " प्रतिगृह्य तु यः कन्यां वरो देशान्तरं व्रनेत् । त्रीनृतून्समतिक्रम्य सा चान्यं वरयेद्वरम् " इति ॥ प्रतिगृह्म वरयित्वेत्यर्थः। शुल्कदातुर्दशान्तरगमने कात्यायन:- प्रदाय शुल्कं गच्छेद्यः कन्यायां स्त्रीधनं तथा । धार्या सा वर्षमेकं तु देयाऽन्यस्मै विधानतः" इति ।। शुरू कन्यामूल्यम् । स्त्रीधनं कन्यापीतये दत्तमलंकारद्रव्यादि । १स ४. '। वर'। " ·५०६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (दत्तापहारनिर्णयः) शुल्कदमरणे मनुवसिष्ठी- " कन्यायां दत्तशुल्कायां नियेत यदि शुल्कदः । देवराय प्रदातव्या यदि कन्याऽनुभन्यते " इति ।। याज्ञवल्लय: -" महादोपे तु विज्ञाते पूर्व सप्तपदीविधेः । मरणं वा विजायेत देयाऽन्यस्मै न दोपभाक् ।। बलादुद्वाहिता कन्या दातव्याऽन्यवराय घ" इति ॥ महादोपाः कारिकानिवन्धे- " अन्धो मूकः क्रियाहीनश्चापस्मारी नपुंसकः । दूरस्थः पतितः कुष्ठी दीर्घरोगी वरो न सन् " इति ॥ दूरस्थोऽपि गुणवत्त्वेन बहुभिः परिज्ञातवेत्तदा न दूरस्थत्वं दोपः। तदुक्तं स्मृत्यन्तरे- गुणवानिति विज्ञातो दूरस्थोऽपि हि सन्वरः" इति । वसिष्ठः पाणिग्रहणोत्तरमप्यन्यस्मै देयेत्याह- "पाणिग्रहे कृते कन्या केवलं मन्त्रसंस्कृता । सा चेदक्षतयोनिः स्यात्पुनः संस्कारमर्हति " इति ॥ एतच कलौ निपिद्धम्-- " देवराच सुतोत्पत्तिर्मधुपर्के पशोर्वधः । अक्षतायाश्च कन्यायाः पुनर्दानं परस्य च इति कलिवयंप्रकरणे वृहन्नारदीयवचनात् । परस्य परस्मा इत्यर्थः । वाग्दानोत्तरं कन्यादोपोपलम्भे गृहीताया अपि त्याग उक्तो मनुना- " विधिवत्प्रतिगृह्यापि त्यनेकन्यां विगहिताम् " इति । विगहितां दुष्टाम् । नारद: :-" नादुष्टां दूपयेत्कन्यां नादुष्टं दूपयेद्वरम् । दोपे सति न दोपः स्यादन्योन्यं त्यजतोयोः " इति ॥ कन्यादोपास्तेनैव दर्शिताः- 'दीर्घकुत्सितरोगार्ता व्यता संस्पृष्टमैथुना । धृष्टाऽन्याहितभावा च कन्या दुष्टा प्रकीर्तिता" इति ॥ अन्यस्मिन्पुरुष आहितः कृतो भावोऽमिलापो यया सा । अनुपात्यागे दोपमाह याज्ञवलपः- " अदृष्टा च त्यजन्दण्ड्यो दूपयंस्तु मृपा शतम्" इति । " ॥

·[विवाह] सस्काररत्नमाला। ५०७ (वधूवरयो कुलपरीक्षणम्) यस्तु कन्यादोपमनभिधाय प्रयच्छति स राज्ञा दण्ड्य इत्याह नारदः- यस्तु दोपवती कन्यामनाख्याय प्रयच्छति । तस्य कुर्यान्नृपो दण्ड पूर्वसाहसचोदितम् ॥ इति ।। पणशतद्वय सप्तत्यधिकं पूर्वसाहसम् । यत्तु पाशवल्क्पेनोक्तम्- " अनाख्याय ददद्दोष दण्ड्य उत्तमसाहसम्" इति । तदोषभूयस्त्वाभिमायम् । उत्तमसाहस साशीतिपणसाहस्रम् । उक्त च प्रायश्चित्तप्रकरणे तेनैव- " साशीतिपणसाहस्रो दण्ड उत्तमसाहसम्" इति । इति दत्तापहारनिर्णयः । अथ कुलपरीक्षा। तत्राऽऽश्वलायन:- कुलमो परीक्षेत ये मातृत पितृतश्चेति यथोक पुरस्तात् " इति । ये मातृतः पितृतश्च दशपुरुप समनुष्ठितविद्यातपोभ्या पुण्यैश्च कर्मभिर्यपा- मुभयतो नाबाह्मण्य निनयेयुः पितृत इत्येक इत्यस्मिन्सूत्रे यधोक्त तथाऽऽदौ कुल परीक्षतेत्यर्थः। मनु:-" उत्तमरुत्तमो नित्य सबन्धानाचरेदिह । निनीयु कुलमुत्कर्षमपमानवता त्यजेत् " इति ॥ उत्तमरक्षण तेनैवोक्तम्- 'विशुद्धा कर्मभिश्चैव श्रुतिस्मृतिनिशिन । अविद्युतब्रह्मचर्या महालसमन्विता ॥ सतुधा सजनहिता साधास्वदर्शिन । रागद्वेषामलोमपानमोहविवनिता ।। अक्रोधना सुप्रसादा कार्या सबन्धिन सदा" इति । पर्पकुलान्युक्तानि देवलेन- अपना येषु वशेष स्रोप्रनामसवास्तथा । पतिष्यश्च लियो यत्र तानि यत्नेन वर्जयेत् " इति ।। अग्रना इति स्वी[मना]पसपविशेषणम् । यत्र येपु कुलपु, तानि कुलानि ।

·५०८ , भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह (कन्यालक्षणानि) मनुरपि-" महान्त्यपि समृद्धानि गोनाविधनधान्यतः । स्त्रीसंबन्धे दशैतानि कुलानि परिवर्जयेत् ।। हीनक्रियं निप्पुरुषं निश्छन्दो रोमशार्शसम् । क्षयामयापस्मारीणि वित्रिकुष्ठिकुलानि च " इति । हीनक्रियं विहितक्रियाविरहितम् । इदमुपलक्षणं निपिद्धवर्जनस्य ! निप्पु. रुपं पुंस्पसवरहितम् । निश्छन्दो वेदाध्ययनरहितम् । रोमशं भरूढरोमसर्वा- गम् । असिमित्यादिपदैस्तत्तद्रोगवन्ति कुलान्युच्यन्ते । स्मृत्यन्तरे-" कुविवाहैः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च । कुलान्यकुलता यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ शिल्पेन व्यवहारेण शूद्रापत्यैश्च केवलैः । गोभिरश्वैश्च यानश्च कृप्या राजोपसेवया ॥ अयाज्ययाजनैश्चैव नास्तिक्येन च कर्मणा। कुलान्यकुलता यान्ति यानि हीनानि मन्त्रतः" इति ।। दारसंग्रहफलभूतसंततौ दोपानुत्तिपरिहारायैपा कुलपरीक्षा । कुलानु रूपाः प्रनाः संभवन्ति " इति हारीतवचनात् । इति कुलपरीक्षा। " अथ कन्यालक्षणानि । तत्राऽऽपस्तम्यवीपायनौ- " बन्धुशीललक्षणसंपन्नामरोगामुपयच्छेत" इति । अत्र संपन्नामिति प्रत्येकमभिसंवध्यते । वन्धुसंपन्ना प्रशस्ताभिजना । शीलसंपन्नाऽऽस्तिक्यादिगुणान्विता । लक्षणसंपन्ना गूढगुल्फलादिलक्षण- युक्ता । अरोगा क्षपापस्मारकुष्ठायचिकित्स्यरोगरहिता । एतादृशीं कन्यामुप- यच्छेतोदईदिति मुदर्शनेन व्याख्यातम् । प्रयोगपारिजाते शौनकोऽपि- " लब्धाम्यनुज्ञो गुरुतो द्विनो लक्षणसंयुताम् । बुद्धिशाटगुणोपेतां कन्यकामन्यगोत्रनाम् ।। आत्मनोऽवरवर्णं च विवहेद्विधिपूर्वकम् " इति । १ क. स. 'स्तम्यः-- ·. [विवाहः] संस्काररत्नमाला। (कन्यालक्षणानि) अवरवामिति पदच्छेदः। अवरवर्षा न्यूनवर्षा । तत्र लक्षणानि द्विविधानि । वाद्यान्याभ्यन्तराणि च । वाह्यलक्षणान्याह मनु:- " अव्यगाड़ी सौम्यनाम्नी हंसवारणगामिनीम् । तनुलोमकेशदती मृद्वहीं स्त्रियमुद्हेत्" इति ॥ लोमान्युरोगतानि तनूनि सूक्ष्माणि लोमानि, तनवः केशा दन्ताश्च यस्याः सा तनुलोमकेशदती। शातातप:-" हंसगतिमेघवर्णा मधुपिट्नललोचना । तादृशी वरयेत्कन्या गृहस्थः सुखवृद्धये " इति । नारदोऽपि-" मृगाक्षी मृगगुह्या च मृगग्रीवा मृगोदरी। हसहस्तिगतिर्नारी राजपत्नी भविष्यति ॥ मृदुभाषा च या नारी मृदुपादतला तथा । नारी कुमुदवर्णाभा रानपत्नी भविष्यति " इति ।। एवमन्यान्यपि बहूनि लक्षणानि सामुद्रिकविलकहस्तसंजीवनादिसामुद्रिक- शास्त्रग्रन्थेषु द्रष्टव्यानि । वर्जनीयकन्या आहाऽऽपस्तम्बा- मुप्तां रुदती निकातां वरणे परिवर्जयेदत्तां गुप्तां द्योतामुपमा शरमा विनता विकटां मुण्डा मण्डूपिकां सांकारिका रतां पाली मित्रा स्वनुनो वर्षकारी च वनयेन्नक्षत्रनामा नदीनामा वृक्षनामाश्च गहिताः सर्वाश्च रेफलकारोपान्त्या वरणे परिवर्जयेत् " इति । बौधायनोऽधिकमाह- " नक्षत्रनामानदीनामावृक्षनामापतनामाप्रेप्यनामापतिनामापिशा- चनामाश्च गर्हिताः" इति । मुप्तां निद्रिताम् । रुदती रोदनकारिणीम् । निष्कान्ता मलिनां परिवर्न: येत्, अत्यन्तं वर्जयेत् । दत्तामन्यस्मै वाचा प्रतिश्रुतामुदकपूर्व वा मतिपादिताम् । गुप्तामदर्शनार्य कक्षुकादिभिरावृताम् । रक्ष्यमाणां वा दोशील्यादिशङ्कया। घोता पिालासी वर्धकेशी वा विपमदृष्टिं वा । पभामृपभप्रधानामुपभस्पेव शरीरं गतिः कच्छील वा यस्याः [ताम् ] | शरभा वीर्णदीप्ति सवर्गात्रेषु - क.रा. ग. रात।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (कन्यालक्षणानि) नीललोनी वाऽरूपां वा निष्पभो वा । विनतां कुञ्चिताङ्गीम् । विकटां विक- टजयां वा । मुण्डामपनीतकेशां वा । मण्डुपिकामल्पकायामरुणदन्तां वा मण्डू- कत्वचं वा । केचित्तु वामनां दग्धाङ्गां वेति वदन्ति । सांकारिका गर्भस्थायां यस्यां माता भत्रस्थिसंचयनं करोति तां कुलान्तरस्य दुहितृत्वं गतां वा । अरता रमणशीला कन्दुकादिक्रीडामियामित्यर्थः । ऋतुस्नातामिति केचित् । पाली वत्सक्षेत्रादिपालिकामित्यर्थः । मित्रां वहुमित्राम् । स्वनुनां शोभना अनुजा यस्याः । केचित्तु वरजन्मसंवत्सर एव पश्चाज्जातामिति वदन्ति । वर्षकारी वरादर्षेणाधिकामत्यन्तं सवन्ती वा। परिवर्जयेदित्यनुपङ्गे सत्यपि पुनर्वर्जयेदिति वचनं नामादिषु सर्वेष्वासां प्रतिषेधार्थ दत्तेतरासामनिपेधार्थ वा। नक्षत्रनामैव नाम यासा ता नक्षत्रनामा: एकस्प नामशब्दस्य लोप उष्ट्रमु. खशब्दवत् । एवमुत्तरयोरपि विग्रहः । रोहिणी चित्रेत्येवमादयो नक्षत्रनामाः। गजेत्येवमादयो नदीनामाः । शिशुपेत्यादयो वृक्षनामाः । गर्हिता वर्जनीयाः । रेफो वा लकारो वा यास नाम्न्युपान्त्य उपधेत्यर्थः । यथा गौरी शाले. त्यादि । व्यक्तं शिष्टम् । अत्र चकारेण गर्हिता इत्यनुकर्पणादासां वर्जनीयत्वे सिद्धे वरणे परिवर्जयेदिति पुनर्वचनं व्यर्थे, न, सुग्रहत्वार्थम् । अथवा या एता रेफलकारोपान्या गौरी शालेत्यादयः । याश्च मकारान्तरेणापि रेफलका. रोपान्त्याः स्मृत्यन्तरेणोक्ताः सगोत्रा समानप्रवरा पुंश्चलीति तास्ता वरणे परिवर्जयेदितिज्ञापनार्थमिति व्याख्यातं सुदर्शनेन । यद्यपि विग्रहे शोभना अनुजा यस्या इति सामान्यतः स्वनुजशब्दार्थो भाष्यकृता प्रदर्शितस्तथाs. प्यत्र स्वनुनशब्दः स्त्रीलिङ्गः सावधारण एव द्रष्टव्यः । तेन शोभना अनुजा भगिन्य एव इत्यों निप्पद्यते । नातो यस्यास्तु न भवेदाता तां नोपयच्छेते. त्यनेन विरोधः। मनुरपि- "नोदहेत्कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गी न रोगिणीम् । नालोमिकां नातिलोमा न वाचाला न पिगलाम् । नवृक्षनदीनाम्नी नान्त्यपर्वतनामिकाम् । न पक्ष्यहिप्रेयनाम्नी न च भीपणनामिकाम् " इति । उद्देदिति शेषः । कपिला रक्ततण्डुलवर्णाम् । पिङ्गलामनिवर्णाम् । अन्त्यां म्लेच्छनाम्नीम् । * सर्यपुस्तकेषु रातामिति पाटः । १४. प्रामणादि।

·[विवाह] संस्काररत्नमाला। (कन्यालक्षणानि) आभ्यन्तरलक्षणान्यप्यापस्तम्बेनोकानि- "शक्तिविषये द्रव्याणि प्रतिच्छन्नान्युपनिधाय ब्रूयादुपस्पृशेदिति नानाबो- मानि समृष्टानि वेद्याः पासून्क्षेत्राल्लोष्ट शकृच्छ्मशानलोष्टमिति पूषा- मुपस्पर्शने यथालिसमृद्धिरुत्तम परिचक्षते " इति । शाक्तिः सामर्थ्यम् । विषयोऽवकादाः । अस्पामृद्धिपरीक्षायां वरतत्पक्षी- याणां सामर्थ्यस्यावकाश(शे)संभवे सति यदीयकन्या तदीयाश्चमां परीक्षा- मुपगच्छेयुरित्यर्थः । यत एवात्र शक्तिविषय इत्याह, अत एवेयमृद्धिपरीक्षा ज्यौतिपादिभिर्वैकल्पिकी न तु नित्या । द्रव्याणि वक्ष्यमाणानि मृत्पिण्डेषु प्रच्छन्नान्यकैकस्मिन्भाजने निधाय कन्यासमीपे च कृत्वा तां ब्रूयात्, एपां मृत्पिण्डानामेकमुपस्पृशेति । कानि तानीत्साह नानावीजानि ब्रीहियवादि- वीजानि, संसृष्टानि एकस्मिन्पिण्डे प्रक्षिप्तानि, वेद्याः सौमिक्या आहृता- पासून्क्षेत्रात्सस्यसंपन्नादाहृतं लोप्टम् । अवशिष्टे प्रसिद्धे । पूर्वेपो चतुर्णा- मुपस्पर्शने यथायोग्यमृद्धिः । नानावीजानामुपस्पर्शने मजासमृद्धिः । वेद्याः पासूनामुपस्पर्शने यज्ञसमृद्धिः । क्षेत्रलोष्टस्पर्शने सस्यानां समृद्धिः । शकृत उपस्पर्शने पशूनां समृद्धिः । ऋद्धिनिश्चयाद्विवाहकर्तव्यतानिश्चय इत्यर्थः । उत्तम श्मशानलोष्टं परिचक्षते गहन्ते शिष्टाः। जायापत्योरन्यतरस्य वा मरणलिङ्गत्वादित्यर्थ इति व्याख्यातं सुदर्शनेन । एतावत्कर्तुमशक्तं प्रत्याहतुरापस्तम्बयोधायनी- यस्या मनश्चक्षुपोर्निबन्धस्तस्यामृद्धितरदाद्रियतेत्येके " इति । यस्यां कन्यायां वरस्य मनसश्चक्षुपोश्च निवन्धो नितरां बन्धनं, यस्या- मासक्त्यतिशयान्मनश्चक्षुपी निवद्धे इव तिष्ठते इत्यर्थः । तस्यां जायायां सत्यामृद्धिर्धर्मादीना, नेतरगुणदोषानुदर्शनमाद्रियतेत्येक आचार्या ब्रुवत इति व्याख्यातं सुदर्शनेन । नेतरदाद्रियतेत्ययं निषेधः मुप्तादिरेफलकारो- पान्त्यान्तानामेव, न तु धर्ममूत्रोक्ताना सगोत्रसप्रवरसपिण्डानामपि । एत. दर्थमेव धर्मसूत्रे सगोत्रादिविवाहनिपेयः कृतो न तु गृह्यसूने । तथा च सगो- त्रादिविवाहनिषेधोऽस्त्येव । एव च यो निषेधः स्वसूत्रोक्तं सगोत्रादिविवाह- निषेधं याधितु नाइति सूत्रान्तरोक्तं सगोत्रादिविवाहनिपेधमीक्षितुमपि नाईति कुतस्तं वाधिनुम् । अतः सत्यापादादिसूत्रोक्तसगोत्रादिविवाहनिपेधराधनराच - करा 'साहाऽऽपस्तम्ब-य।

·५१२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [विवाहः] (वरलक्षणानि) न । मातुश्च योनिसंवन्धेभ्य इति सत्यापाढापस्तम्बसूत्रयोश्चकारः समवरपित सपिण्डयो। समुच्चयार्थः । तेनैतयोरपि निषेधोऽस्त्येव । लक्षणान्यवश्यं परीक्षणीयान्पन्यथा दोप इत्युक्तं वौधायनेन- "वर्जयेत्सर्वथा कन्या अशुमा लक्षणेश्वं याः । भर्तुरायुहरन्त्येता आलस्यादपरीक्षिताः " [इति] | इति कन्यालक्षणानि । अथ वरलक्षणानि । तबाऽऽपस्तम्ब: श्रुतवानिति" इति । श्रुतमध्ययनं तेन संपन्नः । विदुप एवोक्तकर्माधिकारात् । इत्येवंभूता वर- संपत् । एवंभूताय वराय दद्यादित्यर्थ इति सुदर्शनः । वौधायन: --" बन्धुशीललक्षणसंपन्नः श्रुतवानरोग इति " इति । आश्वलायन:--" बुद्धिमते कन्यां प्रयच्छेत् " इति । यमः कुलं च शीलं च वयश्च रूपं विद्यां च वित्तं च सनाथतां च । एतान्गुणान्सप्त परीक्ष्य देया कन्या बुधैः शेषमचिन्तनीयम् ॥ इति । नापशब्देन पोपकाः पित्रादय उच्यन्ते । यतु चन्द्रिकापाम्- बामणस्य कुलं माझं न वेदाः सपदकमाः । कन्यादाने तथा श्राद्धे न विद्या तत्र कारणम् " इति । तत्कन्यादानादौ ब्राह्मणस्य कुलमाधान्यमतिपादनपरं न तु लक्षणान्तर. निषेधपरम् । ला-" दातव्या श्रोत्रियायैव बामणाय तपखिने । साक्षादधीतरदाय विधिना ब्रह्मचारिणे ॥ इति । अत्र ब्रह्मचारिण इत्यस्पायमर्थ:--अस्खलितग्रह्मचर्यगेय प्रयमविवाहः कार्यः । ब्रह्मचर्य स्खलिते यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात्स गदर्भ पगुमालभेते. त्यादिना विहितं मायथिचं कृत्वा कन्यामुदहेदिति । कात्यायन:--" उन्मत्ताः पतितार युष्टिपप्णगोपनाः । घनघोप्रविहीनाथ तथाऽस्मारपिताः । अपाष दरम्या मोक्षमार्गानुप्तारिणः । शूरा निवृत्तानम्यो न देया कन्या ः " इति । " ·. [विवाहः] संस्काररत्नमाला। ५१३ (वरलक्षणम्) पराशरोऽपि-"कन्यां ददाति वृद्धाय नीचाय धनलिप्सया । कुरूपाय कुशीलाय स प्रेतो जायते नरः" इति । (* ब्रह्मवैवर्तेऽपि- वराय गुणहीनाय वृद्धाय ज्ञानिने तथा । दरिद्राय च मूर्खाय रोगिणे कुत्सिताय च । अत्यन्तकोपयुक्ताय चात्यन्तदुर्मुखाय च । पगुलायाङ्गहीनाय चान्धाय वधिराय च । नडाय चैव मूकाय क्लीवायात्यन्तपापिने । ब्रह्महत्यां लभेत्सोऽपि यः स्वकन्यां प्रयच्छति । शान्ताय गुणिने चैव यूने च विदूषेऽपि च । वैष्णवाय सुतो दत्त्वा दशवापीफलं लभेत् । यः कन्यापालनं कृत्वा करोति विक्रयं यदि । विपदा धनलोभेन कुम्भीपाकं स गच्छति । कन्यामूत्रं पुरीपं च तत्र भक्षति पातकी । कृमिभिदंशितः काकैर्यावदिन्द्राश्चतुर्दश । तदन्ते व्याधयोनौ च लभेजन्म सुनिश्चितम् । विक्रीणाति मासभारं वहत्येव दिवानिशम्" इति । वृद्धपदमत्यशक्तपरतालक्षकम् । ज्ञानिपदं विवाहानिच्छपरतालक्षकम् । पगुलः पादहीनः । अत्यन्तपापिने महापातकयुक्तायेत्यर्थः। अपिशब्दात्म- तिग्रहीतुरपि दोपः । वैष्णवाय विष्णुभक्ताय । विष्णुशब्दः शिवायुपलक्षकः । विपदा विपद्पहेतुना धनलोभेन चेत्यर्थः।) याज्ञवल्क्य: :-" एतैरेव गुणैर्युक्तः सवर्णः श्रोत्रियो वरः । यत्नात्परीक्षितः पुंस्त्वे युवा-धीमाञ्जनप्रियः" इति । अत्र भ्रातमत्त्वानन्यपूर्वत्वयवीयस्त्वरूपगुणत्रयभिन्नाः सर्वे गुणा अति- दिश्यन्ते । सवर्णः समानवर्णः । असपिण्डादिगुणातिदेशादुभयतःसापिण्ड्य- निवृत्तिरभिप्रेता । तेन वरनिरूपितं कन्यायां कन्यानिरूपितं च वरे पृथगेव सापिण्ड्यं न तु व्यासज्यवृत्ति उभयनिरूपितमेकमिति नवीनाः। * धनुचिहान्तर्गतो प्रन्थः स. पुस्तके नास्ति । ६५ ·५.४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (परिवित्यादिस्वरूपम् ) पुंस्त्वपरीक्षोक्ता नारदेन- " यस्याप्मु प्लवते वीजं हादि मूत्रं च फेनिलम् । पुमान्स्यालक्षणैरेतैविपरीतस्तु पण्डकः " इति । चीज रेतः । हादि ध्वनिमत् । फेनिलं फेनवत् । परीक्षाकारणमपि तेनैवोक्तम्- " अपत्यार्थ स्त्रियः सृष्टाः स्त्रीक्षेत्र बोजमर्हति । क्षेत्रं हि वीनिने देयं नाबीजी क्षेत्रमर्हति " इति । सामुद्रिकशास्त्रे- " पूर्वमायुः परीक्षेत पश्चाल्लक्षणमादिशेत् । आयुहीननराणां हि लक्षणैः किं प्रयोजनम् " इति । एवमन्यान्यपि लक्षणानि सामुद्रिकतिलकादौ द्रष्टव्यानि । इति वरलक्षणम् । अथ परिवित्त्यादिस्वरूपं तत्मायश्चित्तं च । तत्र मनु:-"परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविन्दति । सर्वे ते नरकं यान्ति दातृयामपञ्चमाः" इति । यया कन्यया परिविन्दति पुरुपः सा कन्याऽपि नरकं पातीत्यर्थः । दातृ याजकपञ्चमा इत्यत्र दाता च याजकश्थ, दातृयाजको तौ पञ्चमी पञ्चसंख्या- पूरको येपा परिवित्तिपरवेत्तृकन्यानां ते दाव्याजकपञ्चमा इति समासः । दाता च पाजकाथ दातृयाजकाः । ते पञ्चसंख्यापूरका येपामित्येवं वा सपासः । याजक ऋत्विक् । अथवा याजकश्वासी पञ्चमश्च याजकपञ्चमः । दाता च याजकपञ्चमश्च दातृयाजकपञ्चमो वो येपु ते दातृयाजकपचमाः। दानृपाजको सर्वेऽपि ने पूर्वोपासाय नरकं यान्ति, गच्छन्तीत्यर्थः । परिविक्ष्यादिस्वरूपं तेनैवोक्तम्- " दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽमने स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वनः" इति । अत एव गर्ग:- "मोद तिप्रति ज्येष्ठे न कुर्याहारसंग्रहम् । आवसथ्य तथाऽऽधानं पतितल्यत्यया भवेत् ।" इति ॥

·- [विवाहः] संस्काररत्नमाला। ५१५ (परिविश्यादिस्वरूपम् ) सोदर्ये ज्येष्ठेऽनूढे तिष्ठति सतीत्यर्थः । तथा च *मनु:- " अपने ब्रह्मचर्यस्थे योऽनुनो दारसंग्रहम् । कुरुते परिवेत्ता स परिवित्तिस्तु पूर्वजः" इति ॥ पितृव्यपुत्रभिन्नोदरादीनां न दोष इत्याह शावातपः- “पितृव्यपुत्रसापत्नपरनारीमुतेषु च । ज्येष्ठेष्वपि च तिष्ठत्सु भ्रातॄणां तु कनीयसाम् । दाराग्निहोत्रसंयोगे न दोषः परिवेदने " इति । सापत्नाः सापत्नमातृजाः । परनारीसुता व्यभिचारादुत्पन्ना दत्तका- दयो वा। गौतमोऽपि-" भिन्नोदरे दत्तके च पितृव्यतनयेऽग्रने । दाराग्निहोत्रसंयोगे न दोपः परिवेदने" इति ॥ इदमपि प्रथमविवाहाग्न्याधानादौ । तथाच मण्डन:- " दर्शष्टिं पौर्णमासेप्टिं सोमेज्यामग्निसंग्रहम् । अग्निहोत्रं विवाहं च प्रयोगे प्रथमे स्थितम् ॥ न कुर्याजनके ज्येष्ठे सोदरे वाऽप्यकुर्वति" इति । अनुज्ञयाऽऽधानं भवतीत्याह सुमन्तुः- "तिछेदाता यदि ज्येष्ठ आधानं नैव चाऽऽश्रयेत् । अनुज्ञातस्तु कुर्वीत शसस्य वचनं यथा " इति ॥ आज्ञयाऽऽधानायेव भवति न विवादः । तदाह हारीत:- " सोदराणा तु सर्वेषां परिवेत्ता कथं भवेत् । दारैस्तु परिविद्यन्ते नाग्निहोत्रेण नेज्यया " इति ॥ दारैस्त्वित्यत्र तुशब्दोऽवधारणार्थः । कन्याविपये गर्ग:- एकमातृप्रसूतानां पुत्रिणीपरिवेदने । दोपः स्यात्सर्ववर्गेपु न दोपो भिन्नमातृपु " इति ।। " * अय वृद्धमनु' स्यादिलनुमीयते, एलदर्धकमनुवचनस्य पूर्व लिखितत्वात् ।

·५१६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः (परिवित्यादिस्वरूपम्) सौदर्यभ्रातृविपये कात्यायन:- " देशान्तरस्थान्क्लीवांश्च शुद्रतुल्यान्सहोदरान् । वेश्यासक्तान्कुवृपणान्पतितानतिरोगिणः ॥ जडमूकान्धवधिरकुन्नवामनखेलकान् । अतिवृद्धानमाांश्च कृपिसक्तान्नृपस्य च ॥ धनवृद्धिप्रसक्तांश्च कामतोऽकारिणस्तथा । कुहकोन्मत्तरोगांश्च परिविन्दन्न दुष्यति " इति ।। क्लीवाः स्त्रीसंभोगविपयेऽधृष्टाः । शूद्रतुल्याः शूद्रधर्मिणः । वेश्यासक्ता वेश्या- स्वभिरताः । कुपणाः कुत्सितपणाः । पतिता ब्राह्मण्याच्युताः । अति- रोगाः क्षयापस्मारकुष्ठादयस्तद्वन्तः । जडादयो वामनान्ताः मसिद्धाः । खेलका भग्नपादाः । अतिटद्धाः प्रसिद्धाः । अभार्या नैष्ठिकब्रह्मचारिणः । कामतोs. कारिणो विवाहादिच्छया निवृत्ताः । कुहकाः परवञ्चनाय वृथोद्योगपराः। कुहकपदस्थाने कुटिल इति कचित्पाठः । अत्र ये सर्वात्मना विवाहानधिका. रिणः क्लीवादयस्तेपु सत्सु कालविशेषमन्तरेणापि परिवेदनान दोपः । ये तु कालान्तरे संभावितविवाहाधिकारा देशान्तरस्थविरक्तवेश्यातिसक्तशूदतुल्यक- पिसक्तराजपरतनधनद्धिमसक्तकामतोकारिकुहकतस्करास्तेषु सत्सु वक्ष्यमा- णकालमतीक्षणं कृत्वा परिवेदनं कुर्वतां न दोपोऽस्तीति हेमाद्विः । देशान्तरगतज्येष्ठसोदरविपये प्रतीक्षावधिमाह वसिष्ठ:--- " द्वादशाष्टौ वा वपीणि ज्येष्ठभ्रातरमंनिविष्टमप्रतीक्षमाणः प्रायश्चित्ती भवति" इति। अत्र हेमाद्रिः-धर्मार्थपर्था वा देशान्तरगतस्य ज्येष्ठस्य द्वादशवर्षे प्रतीक्षा। तथा च स्मृतिः- "द्वादशैव तु वर्णागि ज्यायाधर्मार्थयोगः । न्याय्यः प्रतीक्षितुं भ्रामा थ्रयमाणः पुनः पुनः " इति । धर्मार्थयोगत इति विद्याया अप्युपलक्षणार्धम् । अत एव गौतमेन 'नटे भर्तरि ' इति प्रक्रम्य ' द्वादश वर्षाणि ब्राह्मणस्य विद्यासंबन्धेन' इति भार्याया भर्नृपतीक्षणकालमुक्त्वाऽभिहितम्-'भ्रातरि चैवं ज्यायसि यवीयान्कन्याग्न्याधे. येष्टिपु ' इति । १. 'मम ।

·[विवाह ] संस्काररत्नमाला। (परिवित्यादिप्रायश्चित्तम् ) नष्टे भर्तरि कुत्र गत इत्यज्ञाते भर्तरि । अत्यन्तदूरदेशान्तरगत इति यावत् । विद्यासंवन्धेन विद्याग्रहणार्थ देशान्तरगते भर्तरि ब्राह्मणभार्यया द्वादश वर्षाणि प्रतीक्ष्य तरिक्रयादि कार्यम् । एवं ब्राह्मणः कनिष्ठो ज्येष्ठे भ्रातरि विद्याग्रह- णार्थ देशान्तरगते द्वादश वर्षाणि प्रतीक्ष्य विवाहाग्न्याधानेष्टीः कुर्यात् । कार्या न्तरार्थ देशान्तरगमने तु दशाष्टौ वेति पक्षद्वयम् । अत्रेदं विवक्षितम् । देशान्त- रगतस्य स्वाभिमत कार्य निर्त्य प्रत्यागमनसभावनानिवृत्तौ तदुत्तरकालं कनि- छेन दाराग्निहोत्रसंयोगे क्रियमाणे परिवेत्तृत्वरूपो दोपो न भवतीति । एवमेव विरक्तवेश्यातिसक्तादिप्वपि च कियन्तमपि कालं तथैवावस्थितेषु तत्स्वभाव- त्वावधारणेन विवाहसभावनानिवृत्तौ तदुत्तरकालं कनिष्ठेन विवाहादौ किय. माणे न दोपः। अनेनैवाभिमायेण सुमन्तुनाऽप्युक्तम्- " व्यसनासक्तचित्तो वा नास्तिको वाऽथवाऽग्रज । कनीयान्धर्मकामस्तु आधानमथ कारयेत् " इति ॥ आधानग्रहणं विवाहस्याप्युपलक्षणार्थम् । क्लीवादयस्तु स्वभावतः सर्वथा विवाहानहत्वात्कियन्तमपि कालं न प्रतीक्षणीयाः। द्वादशेति मुख्यः पक्षः। अष्टावित्यनुकल्पः। गर्गोऽत्र विशेपमाह-~- "प्रोपित तु प्रतीक्षेत वपत्रयमपि त्वरन् । प्रोपित यद्यशृण्वानख्यव्दादन्ते समाचरेत् ॥ आगते तु पुनस्तस्मिन्पाद वा शुद्धये चरेत् " इति ॥ पादं पादकृच्छ्रम् । कार्णाजिनिः- उन्मत्त किरिबपी कुछी पतित क्लीव एव वा । राजयक्ष्मामयावी च न न्याय्य स्यात्प्रतीक्षितुम् " इति । अथैतत्प्रायश्चित्तम् । तत्र वसिष्ठः-" परिवेत्ता च दाता च कृच्छ्रातिकृच्छी चरित्वा तस्मै ता दत्त्वा पुनर्निविशेत्ता चैवोपयच्छेत " इति । अत्रापरार्के कनिष्ठेनोढां ज्येष्ठ उद्वहेत् । अशास्त्रीयविवाहेन कनिष्ठनिरू- पितभार्यात्वानुत्पत्तेर्येप्टोद्वाहयोग्यत्वात् । कनिष्ठस्त्वन्यामुदहेदिति । १ग द म् । तथा च का ।

·यत्तु यम:- भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह ] (परिवित्यादिप्रायश्चित्तम् ) हारीतेन ज्येष्ठस्यान्दनतमुक्त्वाऽन्योद्वाह एवोक्त:- " ज्येष्ठस्य समाप्तेऽन्दे ता कन्या ज्येष्ठायोपपादयेयु, स तामनुमान्यान्यया निविशेदेव धर्मो न लुप्यते " इति । तस्मात्परिवेचा कृच्छातिकृच्छ्रोचरं स्वोढा ज्येष्ठाय ब्रह्मचार्याहृतभैक्षवद्गुरु- परिभवपरिहारार्थ निवेद्य तेनानुज्ञातां तामेवोदहेदिति वासिष्ठार्थः । अत्रैव व्यवस्था । सनिधावकामतः कृच्छातिकृच्छौ याज्ञवल्कीय व्रतचतुष्टयं च वर्ण- शक्त्सायपेक्षया योजनीयम् । कामतः सनिधौ कन्यापिनाद्यनुज्ञातोद्वाहे तु मानव त्रैमासिकमिति । यत्तु सुमन्तु:-" परिवित्तिपरिवेत्तृकन्यादातृयानकाना द्वादशरात्र सक्तुमा- शन ब्राह्मणतर्पण च पुनर्भुवमाचक्षते न भूयश्चैनामभि- गच्छेत् ॥ इति तच्छुद्रपरम् । -" कृच्छौ द्वयो पारिवेद्ये कन्याया कृच्छू एव च । अतिकृच्छ्र चरेदाता होता चान्द्रायण चरेत् ॥ इति तदज्ञानतः क्षत्रियविषयम् । द्वयोः परिवेत्तृपरिवित्योः प्रत्येक दौ कृच्छ्रौ । अग्रेदिधिपूस्वरूप देवलेनोक्तम्- " ज्येष्ठाया यद्यनूदाया कन्यायामुयतेऽनुजा । या साऽयेदिधिपूर्जेया पूर्वा तु दिधिपू स्मृता " इति ॥ एतत्मायश्चित्तमाह वसिष्ठ:-- " अदिधिपूपति कृच्छू द्वादशरात्र चरित्वा निविशेत्ता चैवोपयच्छेदि- धिपूपति कृच्यातिकृच्छी चरित्वा तस्मै दत्त्वा पुननिविशेत् " इति । अग्रेदिधिपतिः प्राजापत्यं चरित्या तामेव ज्येष्ठा पश्चादन्पेनोढामुद्हेत् । दिधिपूपतिस्तु कच्छातिकच्छौ चरित्वा स्वोढा ज्येष्ठा कनीयस्याः पूर्वविवोदे दत्वाऽपामुदहेदिति मिताक्षराया कल्पतरौ च । व्यारूपान्तरमपि स्मृत्यसारे- "कनिष्ठापतिदशरान कृत्वा ता स्वोदामेव ज्येष्ठोद्वाहे नात उद्वहेत् । ज्येष्ठापतिस्तु रुच्यातिकृच्छौ कृत्वा स्वोटा कनिष्ठापतये ब्रह्मचार्याहत- भैक्षनिवेद्य तदनुज्ञाता ता ज्येष्ठामेवोद्वहेत्" इति । गह कृत्या।

·[विवाह]
संस्काररत्नमाला।
( कूटानि)
अपरा. तु--अग्रेदिधिपूपतिस्थाने दिधिपूपतिरिति पठितम् । दिधिपूपति-
स्थाने त्वग्रेदिधिपतिरिति । तथा च प्रायश्चित्तविकल्पः।
इति परिवित्यादिस्वरूपं तत्मायश्चित्तं च ।
-
अथ कूटानि ।
तत्र मत्कृताः श्लोकाः-
फूटान्विचार्यैव कृतो विवाहः शुभदो भवेत् ।
अन्यथाऽनिष्टक्यस्मादतस्तान्वक्ष्यतेऽ(महेs)धुना ॥१॥
गजक्ष्मासंख्यकाः कूटा यद्यप्यूपिभिरीरिताः।
तत्राप्यावश्यकाः कूटास्तैरेवाप्टौ प्रकीर्तिताः ॥२॥
वर्णों वश्यं च नक्षत्रं योनिः खगगणों तथा ।
राशिर्नाडीति कूटाः स्युर्वलिनोऽन यथोत्तरम् ॥ ३ ॥
गजमोर्ध्व गुणैकत्वं शुभकृत्स्याद्यथोत्तरम् ।
झपकऊलयो विप्राः क्षत्रा अजमृगी धनुः ॥४॥
वैश्या पाङ्गनानकाः शूद्रा युग्मतुलाघटाः।
वरो वर्णोत्तम इह भवेञ्चेच्छुभदस्तथा ॥ ५॥
वर्णोत्तमा वरात्कन्या चेत्स्यादशुभदं तदा ।
नृराशेर्नलजा भक्ष्याः शेपा वश्या हरिं विना ॥ ६ ॥
सिंहस्य सर्वे कश्याः स्यू राशयो वृश्चिक विना ।
नृराशेः कर्कमकरमीनसिहा अरातयः ॥ ७॥
वश्यभक्ष्यादिकं सर्व ज्ञेयं लोकप्रसिद्धितः ।
वधूभावरभं गण्यं वरभात्कन्यकक्षकम् ॥ ८॥
कार्ये उभे नवहते शेपा वहींपुपर्वताः।
वसिष्ठात्रिप्रभृतिभिरनिष्टाः परिकीर्तिताः ॥९॥
अश्वेभमेपसहिन्धीत्वजाखुभुगुन्दुराः ।
उन्दुरो गौश्व महिपीपशुभुमहिपास्तथा ॥ १०॥
व्याघ्रगणश्वकपयः साहिरिपू कपिः।
सिहावसिंहा गौईस्तीत्यश्विमायोनयः स्मृताः ॥ ११ ॥

·५२०
भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [विवाहः]
( कूटान)
क्रमादिभद्विसंख्याका वैरभावोऽधुनोच्यते ।
सिंहेभी महिपाश्चौ चौतून्दुरौ श्वमृगौ तथा ॥ १२ ॥
कपिमेपौ च गोव्याघ्रौ नकुलाही मिथस्त्वरी।
वरवध्वोरिदं वैरं विचार्य सर्वथा बुधैः ॥ १३ ॥
भौमशुक्रबुधाब्जावधशुक्रकुजा गुरुः ।
शनिः शनिर्गुरुश्चेति मेपाद्राश्याधिपाः स्मृताः ॥ १४ ॥
कुजेन्द्रिज्यारातयोऽरी शनिशुकौ समो बुधः ।
हिमांशोस्त्वर्कसौम्यौ च मित्रे शेपा ग्रहाः समाः ॥ १५ ॥
कुजस्य सुहृदो ज्ञेया हिमरश्म्पर्कसूरयः ।
शधुर्बुधः शुक्रशनी उदासीनौ प्रकीर्तितौ ।। १६ ।।
घुधस्य मित्रे शुक्राौं रजनीशोऽस्य वै रिपुः ।
बृहस्पतिशनिक्ष्माजा उदासीनाः प्रकीर्तिताः ।। १७॥
सूरेमित्राणि दिनकृद्रजनीकृत्कुजाः स्मृताः।
रिपू सौम्यसितो ह्यस्य समः स्यादिनकृत्सुतः ॥ १८ ॥
कवेः सौम्यशनी मिये शत्रु शशिरवी स्मृती।
उदासीनी समाख्यातावङ्गारकबृहस्पती ॥ १९ ॥
शनेमित्रे शुक्रबुधौ द्वेष्टारोऽर्कान्जभूमिजाः ।
वृहस्पतिरुदासीनो मन्दचारस्य कीर्तितः ।। २० ।।
अपयुङ्मृगसावित्रस्वातीपुष्याः पुनर्वसू ।
मैत्रश्रवणरेवत्य एता देवगणाः स्मृताः ॥ २१॥
भरणी रोहिणी चैव रौद्रं पूर्वात्रयं तथा।
भानि त्रीण्युत्तराख्यानि(णि) मनुष्याः परिकीर्तिताः ॥ २२ ॥
ज्येष्ठामूलमघालपाविशाखात्वावारुणाः ।
कृत्तिका च धनिष्ठा च राक्षसाः परिकीर्तिताः ॥ २३ ॥
स्वगणे तूत्तमं विद्यान्मध्यमं देवमानुपम् ।
देवासुरे तु कलहो मृत्युर्मानुषराक्षसे ॥ २४ ॥
भवेविन्ययके न:स्वं पडएमु विपद्भवेत् ।
अनपत्सत्वपर्या शेपे तु शुभदं भवेत् ॥ २५ ॥

·संस्काररत्नमाला। [विवाह (कूटानि) शेपेऽप्यस्ति विशेषः सोऽधुना सर्व उदीर्यते । वेदभेदा एकभस्य ज्योतिर्षिद्भिरुदीरिताः ।। २६ ॥ भिन्नःमेकराशि स्यादेकर्ष भिन्नराशिकम् । एकराश्यतभिन्नाइघि त्वेकराश्यृक्षपादकम् ॥२७॥ अन्त्यं तु निन्दितं ज्ञेयमवशिष्टे शुभं भवेत् । समभं सत्पत्तुगने वृपकहिनादि चेत् ॥ २८ ॥ यदि स्यात्पष्ठसहितं तदैतच्छुभदं स्मृतम् । वृपस्तु समभस्तस्मात्पष्ठी भवति वै तुला ॥ २९ ॥ तया तु सहितं ग्राह्यं तत्पत्योमित्रभावतः । अष्टमे सन्नसमभं तत्पत्योररिभावतः ॥ ३०॥ द्विादशे तु समभं द्वितीयसहित यदि । तदा भवेच्छोभनदं विपरीतमसत्स्मृतम् ॥ ३१ ॥ विपमोऽप्यङ्गनायुक्तः सिंहः श्रेष्ठः प्रकीर्तितः । ज्येष्ठा मूलं हस्त आर्द्रा शततारा पुनर्वसू ।। ३२ ।। पूर्वा भाद्रोत्तरा(र)फल्गुन्यश्चिन्यौ नाडिकाऽऽदिमा। पुष्यो मृगशिरश्चित्राऽनूराधा भरणी तथा ॥ ३३ ॥ धनिष्ठाऽऽद्या तथाऽऽपाढा पूर्वा फाल्गुनिका तथा । उत्तरा भाद्रकाचेति मध्यमा नाडिका स्मृता ॥ ३४ ॥ कृत्तिका रोहिणी स्वाती मघाऽऽश्लेपाविशाखिके । अन्त्याऽऽपाढा वैष्णवं च रेवतीत्यन्त्यनाडिका ॥३५॥ एकनाड्यां विवाहश्वेत्तदा मरणमीरितम् । चध्वा भवेद्यद्यलाभो वर्णविणादिभिस्तदा ॥ ३६॥ पार्थनाड्या प्रकर्तव्यं गोदादक्षिणदेशके । सर्वथा मध्यमा नाडी वर्जनीया विचक्षणः ।। ३७ ॥ वाणनन्दं द्विव्ययं तु ग्रहमैत्र्या शुभं स्मृतम् । पइभिर्वश्यादिभिः प्रोक्तं शुभदं तु पडष्टकम् ॥ ३८॥ यदा वधूर्नरगणा परो रक्षोगणो भवेत् । सत्योः सत्कूटमैत्र्योस्तन्मेलनं शुभदं तदा ॥ ३९ ॥ गह भवतु।

·५२२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [विवाह ( कटानि) यदा रक्षोगणा त्री स्यात्पुमान्नरगणस्तदा । शुभपश्यादिकैः पद्भिन्दूरमधुनोच्यते ॥ १०॥ स्त्रीभात्पुरुपनक्षत्र समीपे स्यात्तदा न सत् । खेटोडमैव्योः शुभकृदेतदेव प्रकीर्तितम् ॥ ४१ ।। धर्के तानं मुवर्ण च गौरीपश्च पडटके । वाणाङ्के रौप्यकांस्ये तु नाज्यकत्वे गवादिकम् ॥ ४२ ॥ नुः श्रेष्ठये वर्णयोरैक्ये गुणस्तक उच्यते । पुरुषस्य कनिष्ठत्वे गुणाभावः समीरितः ॥ ४३ ॥ वश्यभक्ष्ये त्वर्धगुणो जात्या ज्ञेया तु भक्ष्यता । गुणयं मियो मैन्ये वैरभक्ष्ये गुणो नहि ॥ ४४ ॥ अरिवश्ये गुणस्त्वेको मनुष्याणामली रिपुः । लोकप्रसिद्धितः सिंहस्याप्येप रिपुरीरितः ।। ४५ ।। भवेदुभयतः सद्भ तदा झेयास्त्रयो गुणाः । एकतश्चेत्तदा व्यर्ध ताराभावे गुणो नहि ॥ ४६॥ योनिफूटेऽतिमुद्ददोर्गुणाचत्वार ईरिताः । मिनयोस्तु यः मोकाः स्वभावे द्वौ गुणी स्मृतौ ॥ ४७ ॥ समयोर्गुण एकः स्यान्मह(हा)रे गुणो नहि । सिंहेभयोर्महद्वैरं तथा वर्धद्विजिहयोः ।। १८ ।। गोव्याघ्रयोगगुनोरोतन्दुरुकयोस्तथा । अजकप्योर वकाल्यो स्वभावगुणमीरितम् ॥ कदाचिदेकयोनिप्वप्परित्वं स्यात्परस्परम् । गजयोः सिंहयोरोत्वोः शुनोपयारपि ॥ ५० ॥ एचपूर्व मैत्र्यमपि लोकरीत्या विचक्षणः । पंकाधिपत्ये फैन्ये च पिधः पश्च गुणा इह ॥५१॥ चत्वारः समयैः स्युदयो साम्ये गुणास्त्रयः । मिर गुणश्चकः समरे गुणाकम् ॥ ५२ ॥ परस्परं खटवरं गुणाभावं विनिर्दिशेत् । ना देवो मनुजा स्त्री स्यात्संग्रामास्तर पढ्गुणाः ॥ ५३ ।। ...' स्तार ग. गुम । ३.ग. . . 1 एच।

·५२३ विवाह संस्काररत्नमाला। (जन्मराशिनामराश्योनिर्णय.) वैपरीत्ये पञ्च गुणा गणताम्ये तु पड्गुणाः । दैत्यो ना देवता स्त्री चेत्तत्रैको गुण ईरितः ॥ ५४॥ अवशिष्टे गुणाभावो वसिष्ठायैः प्रकीर्तितः । दुप्फूटे चेयोनिमैत्रं स्त्रीदूरं स्यात्तदाऽब्धयः ॥ ५५ ॥ एतद्द्यं न चेत्तत्र गुणाभावः प्रकीर्तितः । अनयोर्मध्य एकं स्यात्तदैको गुण इप्यते ॥ ५६ ॥ भैकपादे गुणाभावो ज्योतिर्विद्भिरिहोदितः । सति नक्षत्रकूटे तु वरदूरं भयोनिजम् ।। ५७ ॥ वैरं च स्यात्तदा ज्ञेया गुणा रसमिता बुधैः । नक्षत्रैक्ये भिन्नराशौ गुणाः पञ्च प्रकीर्तिताः ॥ १८ ॥ अवशिष्ट मुकूटे तु ग्राह्याः सप्त गुणा बुधैः । नाडीभेदे गुणा अष्टावनुक्ते तु गुणो नहि ॥ संक्षेपेण मयोक्तानि फूटान्यष्टौ यथामति ।। ५९ ।। इति फूटानि। जथ जन्मराशिनामराश्योनिर्णयः। ज्योतिर्निवन्धे-" विवाहे सर्वमाङ्गल्ये यात्रादौ ग्रहगोचरे । जन्मराशेः प्रधानत्वं नामराशि न चिन्तयेत् । देशे ग्रामे गृहे युद्धे सेवाया व्यवहारके । नामराशेः प्रधानत्वं जन्मराशि न चिन्तयेत् । काकिण्या वर्गशुद्धौ च दाने द्यूते ज्वरोदये । मन्त्रे पुनर्भूवरणे नामराशे प्रधानता " इति । यदि वधूवरयोर्मध्य एकस्य जन्मक्ष ज्ञातमेकस्य न ज्ञातं तदा शुद्धिमेलना- दिकं कथमवलोकनीयमित्याकाइसायां शाहधरीये- "विवाहघटन चैव लग्न ग्रहन बलम् । नामचिन्तयेत्सर्व जन्म न ज्ञायते यदि" इति । नामाधाक्षरसिद्धं यक्ष नक्षत्रं तस्मादित्यर्थः । नामायाक्षरेण नक्षत्रपरि- ज्ञानं तु वक्ष्यमाणावकहडाचक्रादिति ज्ञेयम् । ग मंत्र।

·तत्र वसिष्ठः- ५२४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- विवाह (मण्डपादि) अथ मण्डपादि। :- पोडशारनिकं कुर्याचतुरोपशोभितम् । मण्डपं तोरणैर्युक्तं तत्र वेद प्रकल्पयेत् । अष्टहस्तं तु रचयेन्मण्डपं वा द्विपदकरम् " इति । द्विपदकरो द्वादशकरः। अन्यत्रापि-" मङ्गलेषु च सर्वेषु मण्डपो गृहमानतः । कार्यः षोडशहस्तो वा न्यूनहस्तो दशावधिः । स्तम्मैश्चतुभिरेवात्र वेदिमध्ये प्रतिष्ठिता" इति । गृहमानत इत्यस्य महति रहे महान्मण्डपः । अल्पे न्यून इत्यर्थः । दशाव. धिरिति न्यूनताया अवधिः। अतो वसिष्ठोक्तोऽष्टहस्तो मण्डपोऽत्यन्तापदिपयः। दशहस्तं तु रचदित्यपि कुत्रचित्पाठः । अस्मिन्पाठे संनिहितवचनविरोधा. भावः स्पष्ट एव । स्वम्भश्चतुमिरित्यत्र युक्तेति शेषः । इदं च वैदिविशेषणम् । इयं च वेदिर्देवकस्थापना। पारिजाते नारदा- " हस्तोच्छूितां चतुर्हस्तैश्चतुरश्रां समन्ततः । स्तम्भश्चतुर्भि, सुलक्षणां वामभागे च सद्मनि । समां चैव चतुर्दिक्षु सोपानरतिशोभिताम् । प्रागुदमवणा रम्भास्तम्भहस्तिशुकादिभिः । विचित्रेणाङ्कितैः कुम्भविविधैस्तोरणाङ्करैः । गृङ्गारपुष्पनिकरैर्वर्णकः समलंकृताम् । विमाशीर्वचनैः पुण्यतिभिर्मिनोरमाम् । वादित्रगीतनृत्यायैईदयानन्दिनी शुभाम् । एवंविधामारुरुक्षेन्मिथुनं साग्निवेदिकाम् " इति । भत्र प्रमाण संस्कायाः कन्यायाः। " कन्याहस्सैः पञ्चभिः सप्तभिर्वा कार्या वैदिः कर्मठोन्नता सा। हर्थे रम्ये निर्गमाद्वामभागे नायापत्योराशिः स्तम्मयुक्ता " इति । आशिपरिति छान्दसम् । एतेन वरममाणस्यान कथिदायतोक्ता सा निरस्ता इएच्या ! मागुदवप्रवणा मागदहनिम्ना । सर्वेपा तृतीयान्तानां पदानां समलंकतापित्यनेनान्वयः । धानुमयैः कादमपातिक इस्तिशुकादिभिः सम- ·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। (मण्डपादि) न्तात्स्थापितैरलंकृतामित्यर्थः । विचित्रेण वर्णेनाङ्किताश्चितिताः कुम्भास्तैरलं. कृतामित्यर्थः । शृङ्गारसंपादकानि मालतीप्रभृतिमुगन्धिपुष्पाणि तेषां निकराः समूहास्तैः शोभिताम् । वर्णकै नाचणैः शोभिताम् । पुण्यर्विपाशीर्व- चरित्यनेन दंपत्योर्वेद्यारोहणकाले विगैराशिपो देया इति घोत्यते । त्रिभि. दीपैवेद्याः पुरोभागे स्थापितैर्मनोरमाम्। वादित्रगीतनृत्यायै दयानन्दैदायिनी- मित्यनेन दंपत्योर्वेद्यारोहणकाले वादित्रगीतनृत्यादिकं कारणीयमिति सूच्यते । सानिवेदिकामित्यनेन दंपत्योर्वेद्यारोहणात्पूर्व होमोपयोगिनामग्न्यादीनामुपक- ल्पनं वेद्यो कार्यमिति सूच्यते । एतच सामीत्यस्य वेदिकाया विशेषणत्वपक्षे । मिथुनस्य सामीति विशेषणं भिन्नं पदं वेदिकापदात् । एतस्मिन्पक्ष आरोहण- समयेऽमेर्वेदिकायामुपकल्पनं ज्ञेयम् । एवंविधामुक्तविशेषणविशिष्टां वेदि मिथु- नमारुरुक्षेत् । वध्वा सहैव वर आरोहणं कुर्यादित्यर्थः । केशवार्कोऽपि- " वेदिकां विरचयेद्यथा तथा स्यादिय प्रविशतः प्रदक्षिणा । स्युर्जनाश्रययवोप्तिवर्णकाः पनवत्रिदिवसेषु नामतः " इति । यवोप्तिरङ्कुरारोपणाख्यं कर्म । जनाश्रयो मण्डपः । ' मण्डपोऽस्त्री ननाश्रयः इत्यमरः। मण्डपादिनिर्माणे दिनान्याह नारदः- " नवत्रिपष्ठो नववारकः शुभो न वर्णकेनापि विवाहमण्डप, " इति । नवमे तृतीये पष्ठे च दिवसे नववारको न शुभः । नववारकोऽङ्कुरारोपणम् । वर्णनानुकल्पतया विवाहमण्डपनिर्माणमपि नवमादिदिनेषु न शुभम् । मुख्य कल्पेन तनिर्माणे त्वेतेपु दिनैपु सुतरां न कार्यमित्याशयः । विवाहार्यों मण्डपो वर्णकेनैव क्रियमाणो न शुभोऽन्यार्यस्तु वर्णकेनैव क्रियमाणोऽपि शुभ इति केचित् । देवशमनोहर- "चित्रा विशाखा शततारकाऽश्विनी ज्येष्ठाभरण्यौ शिवमाचतुष्टयम् । हित्वा प्रशस्त फलतैलवेदिकाप्रदानक कण्डनमण्डपादिकम् " इति । शिवभमानक्षत्रं तदारभ्याऽऽश्लेपान्तं नक्षनचतुष्टयं हित्वेत्यर्थः । , - * एतहाख्यानानुरोधेन पूर्व लोकेऽपि नन्दिनी शुभामिसत्र नन्ददायिनीमिलेव पाटो दूरच्य..

·, . - ५२६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [विवाहः] (मण्डपादि) हेमाद्री व्यास:- कण्डनदलनयवारकमण्डपमृद्वेदिवर्णकान्यखिलम् । तत्संवन्धि गतागतमुले वैवाहिके कुर्यात् " इति । यवारकं भापया 'चिकसा ' इति । ज्योतिर्निवन्धे नारदा- " कर्तव्य भङ्गलेष्वादी मगलायाङ्कुरार्पणम् । नवमे सप्तमे वाऽपि पञ्चमे दिवसेऽपि वा। तृतीये बीननक्षत्रे शुभवारे शुभोदये । सम्यग्गृहाण्यलंकृत्य वितानध्वजतोरणैः । सह वादिननृत्यायैर्गत्वा प्रागुत्तर दिशम् । तत्र मृत्सिकताः श्लक्ष्णा गृहीत्वा पुनरागतः । मृत्सिकता मृत्पसिका। मृन्मयेप्वष पात्रेषु वैणवेप्वध वा क्षिपेत् । अनेकवीनसंयुक्ता तोयपुप्पोपशोभिताम् " इति । ज्योतिनिवन्धे विदोपा- " यस्याङ्गं यददोऽगिनो गदितभे कुर्यादिहेन्दौर्बलं नाऽऽलोक्यं तु विवाह तख्यरिनिवादि प्राङ्न कुर्यादिदम् " इति । अस्या:-यस्य कर्मणो यदद्गम् , अद इदमगिनो मुख्पस्य गदिवम उक्त- नक्षत्रे कुर्यात् । इहास्मिन्नगभूते कर्मणि, इन्दोश्चन्द्रस्य पलं नाऽऽलोक्यं न विचारणीयम् । तत्र विवाहे विशेषः । विवाहतो विवाहदिनात्यापरिनवाधि तृतीयपष्ठनवमेऽह्नि, इदपङ्गं विवाहाङ्गं न कुर्यात् । तत्र विवाहाङ्गं नवविधम् । तदुक्तं ज्योतिर्निवन्धे- " दलनं कण्डन चे व्यञ्जनं मोदकानि च । यकार मण्डपो वेदिः कुकर्म वर्णक वथा" इति । " कार्य विवाहानमिदं विवाहभैयुआन्ति नान्दुरापलं बुधाः । पछे तृतीये नवमेऽति लमतः पूर्व न वर्णो न यवारमण्डपो" इति। पाईपरीये-- " दलनगण्डनमण्डनवेदिकागृहसंमाननपारकमण्डपाः । करतग्रहमध्यगतागतं तदतिउं विदधीत विवाहों । १२. मडप्पा'। .

·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। ५२७ (वैधव्यपरिहारोपाय.) विवाहकृत्यं निखिलं विवाहमे विलोकयेन्नार वलं हिमयुतेः । नवत्रिपठेऽति विवाहपूर्वतो न वर्णको मण्डपतैलमङ्गलम् " इति । दलनं गोधूमादेः पिष्टकरणम् । कण्डनं तण्डुलादेर्मुशलाघातादिना शोधनम् । व्यञ्जनं पर्पटादि । मोदकानि घृतपाचितानानि । यवारो(२) यवारक:(क) चिकसा ' इति । वारक इत्यपि पाठः । वारको मङ्गलकलशः। मण्डपो जना- श्रयः । वेदिर्वधूवरयोरुपवेशनार्थ चत्वरम् । कुङ्कुमं गन्धादि । वर्णकं चूर्ण- गैरिकचित्रलेखनादि । अनेन मार्जनोपलेपनादिकमपि संग्राह्यम् । निखि. लमनन्तरोक्तम् । अथ कन्याया जन्मकालिकग्रहादिसूचितवैधव्यपरिहारोपायः कर्मविपाके- "ब्राह्मणं साधुमामय सपूज्य विविधाहणेः । तस्मै दद्याद्विधानेन विष्णुमति चतुर्भुजाम् ॥ शुद्धवर्णा सुवर्ने वित्तशक्त्याऽथवा कृताम् । रुचिरा निर्मिता शङ्खगदाचकानसयुताम् ।। दधाना वाससी पीते कुमुदोत्पलमालिनीम् । सदक्षिणा च तां दद्यान्मन्त्रमेतमुदीरयेत् ॥ यन्मया प्राचि जनुपि प्रत्या(त्या) पतिसमागमम् । विपोपविपशस्त्राद्यैहतो वाऽतिविरकया | प्राप्नुवन्त्या(त्या) महाघोर यश सोरयधनापहम् । वैधव्यायतिदुःखौघनाशाय सुखलब्धये ॥ बहुसौभाग्यलब्ध्यै घ महाविष्णोरिमा तनुम् । सुवर्णनिर्मितां शक्त्या तुभ्य सप्रददे द्विज ॥ अनघाऽद्याहमस्मीति निवार प्रजपत्तत । एवमस्त्विति तस्योक्तिं गृहीत्या स्वगृह विशेत् " इति ।। मुवर्णशब्दोऽत्र जातिवाची । परिमाणं तु पलतदर्धतदर्घान्यतमं शक्त्या ज्ञेयम् । जथ प्रयोगः। कन्या मानाचमने कृत्वा देशकाली संकीर्ल्स वैधव्यहरं महाविष्णुमति- दानं करिष्य इति संकल्प्य गणेशं संपूज्य साधू विनीतमध्ययनसंपन्नं ब्राह्मण- माइय तमाचार्यत्वेन वृत्वा विविधैरुपचारैर्यधाविभां संपूज्य नदस्तेनाग्न्यु- ·५२८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [विवाहः] (वैधव्यहरप्रतिमादानविधिः, कुम्भविवाहः) तारणं माणप्रतिष्ठां पोडशोपचारैः पूजनं च कारयेत् । वस्त्रार्पणकाले पीते वाप्तसी दापनीये । पुप्पार्पणकाले कुमुदोत्पलमालाऽपि दापनीया । पूजान्ते देवं प्रणम्य- यन्मया प्राचि जनुपि नत्या(त्या) पतिसमागमम् । विपोपविपशस्त्रायैहतो वाऽतिविरक्तया ॥ प्राप्नुवन्त्या(त्या) महाघोरं यशःसौख्यधनापहम् । वैधव्याद्यतिदु.सौचनाशाय सुखलब्धये ॥ बहुसौभाग्यलब्ध्यै च महाविष्णोरिमां तनुम् । मुवर्णनिर्मिता शक्त्या तुभ्यं संप्रददे द्विन" ॥ इति पठित्वा तां ब्राह्मणाय दद्यात् । ततः सुवर्ण दक्षिणां दत्वाऽनयाऽद्याहमस्मीति त्रिर्वदेत् । एवमस्त्वित्याचा. यत्रिवार प्रतिवूयात् । ततो यथाशक्ति ब्राह्मणान्भोजयित्वा कर्मे धरायार्पयेत् । एवं कृते विवा- हयोग्या भवति । इति वैधव्यहरमतिमादानविधिः । " अथ कुम्भविवाहः। अथवा वैधव्यपरिहाराय कुम्भविवाहः कार्यः। स चोक्तस्तत्रैव- विवाहापूर्वदिवसे चन्द्रताराबलान्विते । विवाहोक्त तथा लग्ने कन्यां कुम्मेन चोद्वहेत् ॥ सूत्रेण वेष्टयेत्पश्चाद्दशतन्तुविधानतः । कुम्भमालंकृतं देहं तयोरेकान्तमन्दिरे ।। ततः कुम्भं च नि.सार्य प्रभज्य सलिलाशये । ततोऽभिपेचनं कुर्यात्पञ्चपलववारिभिः " इति ॥ आ समन्ताचन्दनपुष्पादिभिरलंकृतं कुम्भं कन्यादेई च वेष्टदित्यन्वयः । तयोस्तदुभयसंवन्धिनि मन्दिरे। अथ प्रयोगः। कन्याविवाहकर्ताऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्य ममास्याः कन्याया वैधव्यहरं कुम्भविवाहं करिष्य इति संकल्प्य गणेशपूजनादिनान्दी.

·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। ५२९ (वाग्दानविधि) श्राद्धान्तं कृत्वा वरुणविष्णुप्रतिमयोरग्न्युत्तारणं कृत्वा मही द्यौरित्यादिवि. धिना कुम्भस्थापनम् । तस्मिन्कुम्भे वरुणपतिमायां कृतमाणप्रतिष्ठायो वरुण. पूजनं च विधाय कृतप्राणप्रतिष्ठायां कलशे स्थापितायां विष्णुप्रतिमायां विष्णु संपूज्य प्रार्थयेत्- वरुणास्वरूपाय जीवनाना समाश्रय । पति जीवय कन्यायाचित्र पुत्रसुख कुरु ।। देहि विष्णो वर देव कन्यां पालय दुखतः " इति ।। ततो विष्णुरूपिणे कुम्भायेमां कन्यां श्रींरूपिणी समर्पयामीति समर्प परि त्वेत्यादिभिर्वक्ष्यमाणैर्वेष्टनमत्रैरघस्तादुपरिष्टाच मन्त्रावृत्त्या कुम्भं कन्या च परिवेष्य कुम्भं निःसार्य सलिलाशये प्रभञ्जयित्वा(ज्य) पञ्चपल्लवैः शुद्धज- लेन समुद्रज्येष्ठा इत्यादिमत्रैः कन्यामभिपिच्य ब्राह्मणान्भोजयेत् । इति कुम्भविवाहविधिः। अथ वाग्दानविधिः। कश्यपसंदितायाम्- अथात. सप्रवक्ष्यामि कन्यावरणमुत्तमम् । सम्यक्तस्या प्रदान च पुत्रपौत्रप्रवर्धनम् ॥ पञ्चाङ्गशुद्धिदिवसे चन्द्रतारावलान्विते । विवाहोकेषु प्रक्षेपु कुनवर्जितवासरे ।। मासाद्यदिवस रिक्तामष्टमी नवमी तथा । त्यक्त्वाऽन्यदिवसे गन्धरकण्डुलफलादिमि ॥ सहवृद्धद्विनगणो वरयेत्कन्यका सतीम् । तथेति तत्पिता कन्यावरणोकसंवासरे ॥ कुर्यात्प्रदान कन्यायाः स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । कुलशीलगुणोपेता मुरूपाय वराय वै ॥ ततस्तस्मै कन्यका च शुक्लाम्बरविभूषणाम् । दद्यान्मनलयोपैश्च विवाशीर्वचनैः सह ॥ आदौ कृत्वा शचीपूजा पश्चात्सर्व समाचरेत् । सुवर्णा पद्मपनाक्षी दिव्यनग्वत्रशोभिताम् ।। १८.रणान्त 1 १७ ·भगोपीनाथदीक्षितविरचिता (विवाह (वाग्दानप्रयोगः) सर्वलक्षणसंयुक्ता पर्वाभरणप्रपिताम् । अनयमणिमालाभिर्भासयन्ती दिगन्तरम् ॥ विलासिनीसहस्रौधेः सेव्यमानामहर्निशम् । ध्यात्वा प्रणम्य तां देवी कुमारी(री) प्रार्थयेत्ततः ॥ देवेन्द्राणि नमस्तुभ्यं देवेन्द्रप्रियभामिनि । विवाह भाग्यमारोग्यं पुत्रलाभं च देहि मे " इति ॥ नक्षत्राण्युक्तानि ज्योतिनिबन्धे- " विश्वपूित्रियकर्णयुग्माश्चिन्यग्निमैत्रैश्च विवाहभैर्वा । प्रत्यङ्मुखस्ता वरयेत्कुमारी फलादिभिः प्राग्वदनां सुवेषाम् " इति। विश्व‘मुत्चरापाढाः । पूर्वाश्यं पूर्वा() फल्गुनीपूर्वापाढापूर्वा(व)पोष्ठपदाः । कर्णयुग्मं श्रवणं धनिष्ठाश्च । अमिः केत्तिकाः मैत्रमनुरोधाः । स्मृत्यन्तरे---" कुर्याद्वैवाहिके मासि वाग्दानं द्विनसत्तमः । धिष्ण्ये वैवाहिके चैव मण्डपादि समाचरेत् " इति ॥ .. विष्ण्यं नक्षत्रम् । वरस्यापि वरणमाह चण्डेश्वर:- " उपवीतं फलं पुप्पं वासांसि विविधानि च । देयं वराय वरणे कन्यापित्रा द्विजेन वा " इति ॥ अथ तत्प्रयोगः। ज्योतिर्विदादिष्टे शुभे मुहूर्ते वरपित्रादिरिष्टवन्धुटद्धमान्यजनपुरन्ध्रीभिर्मा- अलिकतूर्यघोपैश्च सहितः शकुनदर्शनपूर्वक कन्यागृहमेस पाङ्गण उपविशेत् । तत्तो वृद्धः कश्चित्कन्यापितरं प्रति ब्रूयात् । अस्य पुत्रो वरोऽस्ति तदर्थे भवत्कन्यां याचितुं सुहृद्भिः सहायमागतः । भवद्भिः स्वीयैः सह विचार्य कन्यापूजनार्थमेतेभ्योऽनुज्ञा देयेति । ततः कन्यापिता मान्यजनेष्टवन्ध्वाद्यनुज्ञा गृहीत्वा दत्ता मया पूजनार्थमनुः क्षेति तेभ्योऽनुज्ञां दद्यात् । वतः कन्यायाः पुरोहितादिश्चतुष्पादे शुभ्रवस्त्राच्छादिते पीठे “ॐ अनृक्षरा ऋनः स्तु देवाः॥ ॐ देवीं वाचमन • सुष्टतेतु" इतिमन्नाभ्यां प्रामुखी शुरूषत्रां सालंकारां मुषां कन्यामुपवेशयेत् । म. पाटा । । । २ ग... कृत्तिया । ३ ६. 'मनरा' । । ग. राधा । स्म । ५ फ. शुभव।

·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। (वाग्दानप्रयोगः) ततो वरपिता कन्यायाः पुरोभागे प्रत्यङ्मुख उपविश्य कन्यापित्रादिस- मीपे गणपत्यादिस्मरणपूर्वकममुकायरान्वितामुकगोत्रोत्पन्नायामुपपौवायामुक- पौत्रायामुकपुत्रायामुकशर्मणे वराय, अमुकमवरान्वितामुकगोत्रोत्पन्नाममुक- प्रपौत्रीममुकपौत्रीममुकपुत्रीममुकनानी कन्यां भार्यात्याय वृणीमह इति कन्या. पितरं प्रति वदेत् । दाता भार्येष्टबन्ध्यायनुमति गृहीत्वा पूर्वोक्तमनूद्याननूद्य वा णीयमिति वदेन । एवं पुनदिः । ततः प्रदास्यामीति दाताचत्रिर्वदेव । ततो वरपिता कन्याञ्जलिं ककुमगन्धेनानुलिप्येष्टवन्ध्वादिभ्यः मार्थये । ते च महालक्ष्मीरियमिति युः । ततो वरपिता कन्यामालं चन्दनेनानुलिप्य स्वपक्षीयमुवासिनीभिर्नीरा- जनं कारयेत् । ततस्तण्डुलाक्षतांस्तस्या भाले संयोज्य युवं वनाणोनि स्राणि दत्वाऽग्ने रेतश्चन्द्र हिरण्यमिति धूपणानि दद्यात् । ततो याः फलिनीरिति फलैः संपूज्य तस्या हस्ते फलताम्बूलादि दवा सुमुखश्चेत्यादिदेशकालसंकीर्तनान्ते कन्यापूजनं करिष्य इति संकल्पं कुर्यादिति शिष्टाः । नव संकल्प इति तु युक्तम् । कन्यापितुस्तु कन्याया वाग्दानमहं करिप्य इति संकल्पः । नायमपि संकल्प इति तु युक्तम् । तत उभी गणपतिपूजनं यधाचारं कलशे वरुणपूजनं च कुर्यातां विसर्जनं च । अनाऽऽचारवेत्स्वस्तिवाचनमपि । ततो वरपिता कन्याया दक्षिणत उदयुखो वामतः प्रामुखो वोपविश्य कन्यां गन्धासतपुप्पवस्त्रादिभिः पूजयेत् । ततः कन्यादाता परपितरं प्रामुखमुपवेश्य स्वयं तस्य पुरतः अत्यन्मुख उप- विश्य तं गन्धताम्बूलादिभिः पूजयेत् । स च दातारम् । ततो दाताऽऽचाराद्धरिद्राखण्डं गन्धाक्षतयुतानि पञ्च दृढानि पूगीफ- लानि च गृहीत्वाऽमुकमवरान्वितामुकगोत्रोत्पन्नायामुक्मपौत्रायामुपौत्राया- मुकपुषायामुकर्मणे वराय,अमुकमवरान्वितामुकगात्रोत्पनाममुकमपौत्रीममुक- पात्रीममुकस्य मम पुत्रीममुकनाम्नी कन्यां ज्योतिर्विदादिष्टे मुहूर्ने दास्य इति वाचा संमदद इत्युक्त्वा- १४.सम्म।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता {विवाह (वाग्दानप्रयोगः) सर्वलक्षणसंयुक्तां सर्वाभरणभूपिताम् । अनर्यमणिमालाभिर्भासयन्ती दिगन्तरम् ॥ विलासिनीसहस्रौद्यैः सेव्यमानामहर्निशम् ध्यात्वा प्रणम्य तां देवी कुमारी(री) प्रार्थयत्ततः ।। देवेन्द्राणि नमस्तुभ्यं देवेन्द्रप्रियभामिनि । विवाहं माग्यमारोग्यं पुत्रलाभं च देहि मे " इति ॥ नक्षत्राण्युक्तानि ज्योतिनिवन्धे- "विश्वक्षपूर्वात्रयकर्णयुम्माश्चिन्यग्निमैत्रैश्च विवाहभैर्वा । प्रत्यङ्मुखस्तां वरयेत्कुमारी फलादिमिः प्राग्वदनां सुवेपाम्" इति। विश्वर्थामुत्तरापादाः । पूर्वात्रयं पूर्वा()फल्गुनीपूर्वापाढापूर्वा(व)मोष्ठपदाः । कर्णयुग्मं श्रवणं धनिष्ठाश्च । अग्निः कृत्तिकाः मैत्रमनुरोधाः । स्मृत्यन्तरे---" कुर्याद्वैवाहिके मासि वाग्दानं द्विजसत्तमः । धिष्ण्ये वैवाहिके चैव मण्डपादि समाचरेत् " इति ॥ धिष्ण्यं नक्षत्रम् । वरस्यापि वरणमाह चण्डेश्वरः- "उपवीतं फलं पुष्पं वासांसि विविधानि च । देयं वराय वरणे कन्यापित्रा द्विजेन वा " इति ।। अथ तत्प्रयोगः। ज्योतिर्विदादिष्टे शुभ मुहूर्ते वरपित्रादिरिष्टवन्धुटद्धमान्यजनपुरन्ध्रीभिर्मा- गलिकतूर्ययोपैश्च सहितः शकुनदर्शनपूर्वकं कन्यागृहमेत्य प्राङ्गण उपविशेत् । ततो वृद्धः कश्चित्कन्यापितरं प्रति ब्रूयात् । अस्य पुत्रो वरोऽस्ति तदर्थे भवत्कन्यां याचितुं सुहृद्भिः सहायमागतः । भवद्भिः स्वीयः सह विचार्य कन्यापूजनार्थमेतेभ्योऽनुज्ञा देयेति । ततः कन्यापिता मान्यजनेष्टवन्ध्वायनुज्ञा गृहीत्वा दत्ता मया पूजनार्थमनु- ज्ञेति तेभ्योऽनुज्ञां दद्याद । ततः कन्यायाः पुरोहितादिश्चतुष्पादे शुभ्रवस्त्राच्छादिते पीठे "ॐ अनृक्षरा मान स्तु देवाः" "ॐ देवीं वाचमन सुप्ततेतु" इतिमन्त्राभ्यां प्राङ्मुखी शुरूवस्त्रां सालंकारां सुवेषां कन्यामुपवेशयेत् । . ग. पाडा ।।। २ ग. इ. कृत्तिका । ३ ६. 'मनूरा' । । ग. 'राधा । स्मृ । ५ क. शुभव।

·[विवाह संस्काररत्नमाला। (पाग्दानप्रयोगः) ततो वरपिता कन्यायाः पुरोभागे प्रत्यङ्मुख उपविश्य कन्यापित्रादिस- मीपे गणपत्यादिस्मरणपूर्वकममुकमवरान्वितामुकगोत्रोत्पन्नायामुकप्रपौत्रायामुक- पौत्रायामुकपुत्रायामुकशर्मणे बराय, अमुकमबरान्वितामकगोत्रोत्पन्नाममुक- प्रपौत्रीममुकपौत्रीममुकपुत्रीममुकनाम्नी कन्यां भार्यात्वाय वृणीमह इति कन्या- पितरं प्रति वदेत् । दावा भार्येष्टवन्धवाद्यनुमति गृहीत्वा पूर्वोक्तमनूद्याननूद्य वा वृणीधमिति वदेव । एवं पुनर्दिः । ततः प्रदास्यामीति दातोचैसिर्वदेव । ततो वरपिता कन्याञ्जलिं कुङ्कुमगन्धेनानुलिप्येप्टवन्ध्वादिभ्यः मार्थयेत् । ते च महालक्ष्मीरियमिति द्रूयुः । ततो वरपिता कन्याभालं चन्दनेनानुलिप्प स्वपक्षीयसुवासिनीभिर्नीरा- जनं कारयेत् । ततस्तण्डुलाक्षस्तिस्या भाले संयोज्य युवं वस्त्राणौति वस्त्राणि दत्वाऽग्ने रेतश्चन्द्रर हिरण्यमिति भूपणानि दद्यात् । ततो याः फलिनीरिति फलैः संपूज्य तस्या हस्ते फलताम्बूलादि दत्त्वा सुमुखश्वेत्यादिदेशकालसंकीर्तनान्ते कन्यापूजनं करिष्य इति संकल्पं कुर्यादिति शिष्टाः । नैव संकल्प इति तु युक्तम् । कन्यापितुस्तु कन्याया वाग्दानमहं करिप्य इति संकल्प: । नायमपि संकल्प इति तु युक्तम् । तत उभौ गणपतिपूजनं यथाचारं कलशे वरुणपूजनं च कुर्यातां विसर्जन च। अत्राऽऽचारश्चेत्स्वस्तिवाचनमपि । ततो वरपिता कन्याया दक्षिणत उदङ्मुखो वामतः माड्मुखो वोपविश्य कन्यां गन्धाक्षतपुष्पवस्रादिभिः पूजयेत् । ततः कन्यादाता वरपितरं प्रामुखमुपवेश्य स्वयं तस्य पुरतः प्रत्ययुख उप- विश्य तं गन्धताम्बूलादिभिः पूजयेत् । स च दातारम् । ततो दाताऽऽचारादरिद्राखण्डं गन्धाक्षतयुतानि पञ्च दृढानि पूगीफ- लानि च गृहीत्वाऽमुकमवरान्वित्तामुकगोत्रोत्पन्नायायुकभपौत्रायामुकपौत्राया- मुकपुत्रायामुकशर्मणे वराय,अमुकमवरान्वितामुकगोत्रोत्पन्नाममुकमपौत्रीममुक- पौत्रीममुकस्य मम पुत्रीममुकनाम्नी कन्यां ज्योतिर्विदादिष्टे मुहूर्ते दास्य इति वाचा संमदद इत्युक्त्वा,- १८. 'सण्टग।

·५३२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] ( वाग्दानप्रयोगः) " अव्यङ्गेऽपतितेऽक्लीवे दशदोपविजिते । इमां कन्यां प्रदास्यामि देवाग्निद्विजसंनिधौ। इति वरपित्रादिवस्त्रमान्ते निक्षिप्य नर्य प्रजामिति प्रतिष्ठापनमन्त्रेण वस्त्रप्रान्ते बद्ध्वा ग्रन्थि चन्दनेन चर्चयेदिसाचारप्राप्तम् । पितामहकके वाग्दाने पौत्रीमित्यतः पूर्वमेव ममेति वदेत् । एवं सकुल्पत्वेन प्रपितामहकठके प्रपौत्री- मित्यतः पूर्वं ममेति । भ्रात्रादिकईके तु ममेति नैव कुत्रापि । ततो हरिद्राखण्डं गन्धाक्षतयुतानि पञ्च दृढपूगीफलानि च तथैव वरपित्रा. दिगृहीत्वाऽमुकमवरान्वितामुकगोत्रोत्पन्नामुकशर्मवरविपये भवन्तो निश्चिता भवन्तु, इति कन्यापित्रादिवस्त्रप्रान्ते पूर्ववत्मक्षिप्य ग्रन्थि चन्दनेन चर्चयेत् । ततो दाता-“वाचा दत्ता मया कन्या पुत्रार्थ स्वीकृता त्वया । कन्यावलोकनविधी निश्चितस्त्वं सुखी भव इति वरपितरं प्रति वदेत् । वाचा दत्ता त्वया कन्या पुत्रार्थ स्वीकृता मया । वरावलोकनविधौ निश्चितस्त्वं सुखी भव"। इति वरपिता कन्यापितरं प्रति वदेत् । पौत्रादिविवाहे पौत्रार्थ भ्रात्र) मित्रार्थ सकुल्यार्थमित्युभयत्र यथायथमूहः । अधवा वरार्थ स्वीकृतेत्येव सर्वत्र । ततो ब्राह्मणाः शिवा आपः सन्तु । सौमनस्यमस्तु । अक्षतं चारिष्टं चास्तु। दीर्घमायुः श्रेयः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु । एतदः सत्यमस्त्विति वदेयुः । ततो दाता विवाहसौभाग्यायभिवृद्ध्यर्थं शचीपूजनं कारयेत् । संकल्पमप्य- ग्रेच्छन्ति केचित् । " सुवर्णा पद्मपत्रासी दिव्यस्रग्वनशोभिताम् । सर्वलक्षणसंयुक्तां सर्वाभरणभूषिताम् । अनर्यमणिमालाभिर्भासयन्ती दिगन्तरम् । विलासिनीसहस्रौपैः सेव्यमानामहर्निशम् इतीन्द्राणी ध्याता सिततण्डुलपुञ्ज आवाहनायुपचारैः पूजनं वध्वा कारयेत् । तत:--" देवेन्द्राणि नमस्तुभ्यं देवेन्द्रप्रियमामिनि । विवाहं भाग्यमारोग्यं पुत्रलाभं च देहि मे " इति प्रार्थनां कारयेत् । “ .स.निचिन्ता । ३ क.स. १. चिन्तस्त्व। ३ क ... "चिन्तस्व।

·[विवाह ] संस्काररत्नमाला। (वरस्य वधएह प्रति गमनम् ) ततः पुरन्ध्रीमिनीराजनादिमाङ्गलिक कार्यम् । विप्राश्च गन्धताम्बूला- दिभिः पूजिता आशीर्मत्रान्पठेयुः । ते च-ॐ समिद्धस्य श्रय० महते सौमगाय। ॐ वनस्पते शतवल्यो य महते सौभगाय २ ॐ सदिव्ये नदी र महते सौम. गाय ३ ॐ नये प्रजा मे० ठिताम् । ॐ तदस्तु मित्रा० सादनाय । ॐ गृहा वै प्रतिष्ठा सूत तत्प्रति० " इति च पठेत् । इति वाग्दानप्रयोगः। अथ वरस्य वधूगृहं प्रति गमनम् । तविधिः शौनकेनोक्तः- " पुण्ये मुहूर्ते कुर्वीत विवाह विधिवविन । तत्राऽऽम्युदयिक श्राद्ध कुर्यास्वस्ति च वाचयेत् । अपरे] कृतस्नानो धृतधौताम्बरो वर । भूपितो गन्धमाल्यायै शकुनेन समन्वित । ब्राह्मणान्भोजयित्वाऽन्ते कृतपुण्याहवाचन । कृतकौतुकबन्धश्च मित्रवन्धवादिसयुत । यान यधार्हमारुह्य गन्तव्य च वधूगृहम् । तस्य द्वाराद्वहि स्थित्वा प्रामुखोऽभिमुखागते । तस्य वधूगृहस्प। गृहीतपूर्णकुम्भादिपाणिभिर्वनितानने । कृताभ्युद्गमनो गेह प्रविशेसह बन्धुभि " इति । आभ्युदयिकं श्राद्धं कुर्यात् । स्वस्ति वाचयेदित्यत्रान्तर्भावितो णिज्झेयः । अन्यथा नान्दीश्राद्ध पिता कुर्यादित्यनेन विरोधापत्तेः। नान्दीथादं पिता कुर्यादित्सन नान्दीश्राद्धग्रहण स्वस्तिवाचनादेपलक्ष- णम् । तथैव शिष्टसमाचारात् । नान्दीश्रादमा पिटकर्तृक स्वस्तिवाचनं नु परकर्तृकमेवेत्सस्मिन्मत आभ्युदयिक श्राद कुर्यादित्येकौव णिज्ज्ञेयः । कृतपुण्याहवाचन इतिवचनाद्वधूगृहगमनकाले वरेण पञ्चवाक्यः पुण्या- हवाचन कार्यमिति केचित् । अनुवादोऽयमित्यन्ये । इति वरस्य वगृहं प्रति गमनम् ।

·तत्र- भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] ( गौरीहरपूजाविधिः) अथ गौरीहरपूजन विधिः। संग्रहे-" लग्नाहे मातृकाः पूज्याः पूज्या गौरी हरान्विता । पोठे वै तदलाभे तु सुश्लक्ष्णे तण्डुलान्विते । पङ्कजं कारयित्वा तु तत्र गौरीहरौ यजेत् । कलशैः कलशैः कार्याः पिधानोत्तरपतिकाः ॥ दिशां चतुर्यु कोणेषु स्थापयेत्तण्डुलोपरि । प्रतिमा पलहेम्ना तु कुर्याद्गौरीहरौ ततः ॥ पलद्वयेन रौप्येण कुर्यान्नन्दिनमग्रतः । अशक्तस्तु तदर्धन पादेन शक्तितोऽथवा ॥ अलामे कुङ्कुमायैस्तु लेखयित्वा प्रपूजयेत् । ध्यात्वा मन्त्रेण देवौ द्वौ भक्त्या संपूजयेत्सुधीः ।। सिंहासनस्थां देवेशी सर्वालंकारसंयुताम् । पीताम्बरधरं देवं चन्द्रार्धकृतशेखरम् ॥ करेणाधः सुधापूर्ण कलशं दक्षिणेन तु । वरदं चामयं वामेनाऽऽश्लिप्य च तनुप्रियाम् ।। एवं ध्यात्वाऽऽपूज्य गौरी पुण्यभानस्तथा स्त्रियः । कन्यां समुद्हेत्पश्चाद्यथोक्तविधिना ध्रुवम् " इति ॥ पूजामघ्रस्तत्रैव- 'गौरीहरौ महेशानी सर्वमङ्गलदायकौ । पूनां गृह्णीता देवेशौ मङ्गलं कुरुता सदा " इति ॥ कन्यादेहप्रमाणेन सप्तविंशतितन्तुभिः वर्तिकां दीपयेत्पश्चागतसंपत्तिहेतवे ।। भोननीया ब्राह्मणाश्च सुवासिन्यः सुपूजिताः । दशाष्टौ पञ्च युग्मं वा हिरण्येनाथ तोपयेत् । इति ॥ विवाहे वधूवरयोः सह भोजनमाह संग्रहकार:- मात्रा सहोपनीतस्य विवाहे भार्यया सह । भुजीतान्यत्र सह चेत्पातित्यं प्राप्नुयानरः " इति ।। हेमाद्री प्रायश्चित्तकाण्डे गालवोऽपि- "एकयानसमारोह एकपात्रे च भोजनम् । विवाहे पपि यात्रायां कृत्वा विप्रो न दोपभाक् ।। अन्यथा दोपमाप्नोति तत्र चान्द्रायणं चोत्" इति । तथा " ·[विवाहः संस्काररत्नमाला। (लमघटीस्थापनम्) स्मृतिरत्नाकरे शाकल:- " परिरक्षन्ब्रह्मचर्य सह शय्याप्तनाशनैः । वध्वा सह वसेत्तत्र यावद्दिनचतुष्टयम् " इवि ॥ संग्रह -~-" एकासनं चैकशय्या एकपात्रे च भोजनम् । एकत्र मङ्गलं स्नानमेकवाहनरोहणम् ॥ कुर्वन्विवाह एतानि भवेद्विषो न दोपभाक् " इति । विप्रग्रहणं क्षत्रियवैश्ययोरुपलक्षणम् । अनाहतवस्त्रे विशेपमाह कश्यपः- " अहतं यन्त्रनिमुक्तं वासः प्रोकं स्वयंभुवा । शस्तं तन्माङ्गलिक्येषु तावत्कालं न सर्वदा" इति ॥ अथ लग्नघटीस्थापनम् । "प्रागुदक्प्रवणे देशे गोमयेनोपलेपिते । मृन्मयं कुण्डिकायुग्मं स्थापयेदवणं शुभम् ।। कुक्कुमातेन सूत्रेण परिवेष्ट्य परस्परम् । स्वच्छेन वारिणा पूर्ण तण्डुलानामयोपरि ॥ निश्चले सलिले पश्चात्कुडिकायां जलोपरि । स्थापयेटिकायन्त्र सूर्यबिम्बानुदर्शनात् " इति ॥ घटिकालक्षणमाह वामन:- " दशपलसिद्धकमले सुसूक्ष्मान्ते पडगुलोच्छ्राये । द्वादशाङ्गुलपरिणाहे पष्ट्या पलैः पूरिता घटिका ।। चतुरङ्गुलशलाकावृत्तं कुर्यात्सुवर्णपादेन । तत्परिमित्या छिद्रे तलस्थिते शोभना घटिका" इति ।। सुसूक्ष्मोऽन्तो यस्य तत् । पोडशमापपरिमितं सुवर्ण तस्य पादश्चतुर्थी शो मापचतुष्टयपरिमितः। नारदोऽपि-" पउङ्गुलमितोत्सेधं द्वादशाङ्गुलमायतम् । कुर्यात्कमलवत्ताप्रपात्रं तद्दशभिः पलैः ।। मापत्रयव्यंशयुतस्पर्णवृत्तशलाकया। वेदानुलैः संमितया तया विद्धमतिस्फुटम् " इति ॥

·भगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (पटीयत्रभ्रमणफलम् ) " ताम्रपाने वारिपूर्णे मृत्पात्रेऽप्यथवा शुभे। मण्डला|दयं वीक्ष्य खेस्तत्र विनिक्षिपेत्" इतिच] । तत्र जले। " मुख्यं त्वमसि यन्त्राणां ब्रह्मणा निर्मितं पुरा । भावामावाय दंपत्योः कालसाधनकारणम् " ॥ इति घटिकापात्रनिक्षेपणपत्रः। इति घटिकास्थापनम् । अथ घटीयन्त्रभ्रमणफलम् । ज्योतिनिवन्धे- यद्रूपं प्रधर्म करोति घटिका पूर्वादिदिक्षु क्रमा. सौभाग्यं निधनं यशोविरहितं युक्तं च रोगैः क्रमात् । कन्या पल्लमतामुपैति नियतं या निश्चला सर्वदा स्यात्साध्वी सुतवित्तवन्धुसहिता नन्दत्यलं भूतले " इति ॥ ग्रन्थान्तरे-"प्रार्थिता सा घटी तोये यां दिशं प्रति गच्छति । पूर्वाशादिफलं कुर्यात्स्थिता मध्ये धनप्रदा !! सौभाग्यं निधनं नार्या अपमृत्युरुनान्विता । मर्तुः प्रिया च वश्या च मान्या वित्तसुखान्विता" इति । माधिता मुख्यं त्वमप्ति यन्त्राणामिति मत्रेण प्रार्थिता । अन्यच-" उत्तरेशानपूर्वासु घटी पूर्णा शुभप्रदा । दिक्षु शेपामु कन्याया मग्ना वैधव्यदायिनी " इति ॥ सप्तपिमते विवाहपटले- प्रपूनयेद्दवविरं स्वशक्त्या गन्धादिपुष्पाम्बरदक्षिणाभिः । संपूनिते दैवविदि प्रतुष्टे तुष्यन्ति सर्वा महदेवताश्च " इति ।। देवविल्लममदाता। तल्लक्षणं व्यतिरेकेणाऽऽह संवर्त:- अन्धः वित्री च कुनखी होनागः पद्गुरेव च । टनप्रदो पवेधन कुटक्षयकरं हि तत्" इति ॥ पत्र लममदाने । तल्लमप्रदानम् । लमकाललक्षणयुकं नारदेन- " स्वस्से नरे सुखासीने यावत्स्सन्दति लोचनम् । तस्य शित्तमो भागवत्सरः परिकीर्तिनः ।।

·[विवाह संस्काररत्नमाला। (घटीयन्त्रस्थापनप्रकार ) तत्पराच्छतमो भागसुटिरित्यभिधीयते । त्रुटे सहत्रमागो यो लग्नकाल. स उच्यते ।। देवोऽपि त न जानाति किं पुन प्राकृतो जन । स कालोऽप्यन्यकालो वा पूर्वकर्मवशाद्भवेत् ॥ निमित्तमात्र दैवज्ञस्तद्वशाच शुभाशुभम् " इति । बृहस्पतिस्तु-" शुभग्रहोदयी वा शुभपड्वर्ग एव वा । वेदविज्ञानवाक्य च महान्त शुपदा गुणा." इति । वेदविज्ञानवाक्यं चेत्येतद्वेधा व्याख्यातं पारिजाते-वेदस्य विज्ञानं येपा ते वेदविज्ञानाः, वेदवेदाङ्गवत्वज्ञानास्तेपो वाक्यम् । अथवा विनानन्तीति विज्ञानाः । ' कृत्यल्युटो बहुलम् ' इति निमित्तकर्तरि ल्युट् । वेदस्य विज्ञाना वेदविज्ञाना इति स एवार्थः । तेषां वाक्यं तु सुमुहूर्तमस्त्वित्येवंरूपमित्यर्थः । अपि च वेदैविज्ञायत इति वेदविज्ञानो वेदवेद्यो लक्ष्मीपतिः । वहुलग्रहणा- कर्मणि ल्युट् । तस्य लक्ष्मीपतेश्वरणस्मरणरूपं वाक्यं तदेव लग्नमित्यादि । एतदुक्तं भवति । मुहूर्तकाले सुमुहूर्तमस्तु । " तदेव लग्न सुदिनं तदेव ताराबल चन्द्रबल तदेव । विद्यावल दैवबल तदेव लक्ष्मीपते तेऽप्रियुग स्मरामि " इति चोक्त्वा मुहूर्त दद्यादिति । गन्धादीत्यत्राऽऽदिशब्देनालंकारग्रहणम् । संकटे गोधूलिकलग्नप्रवृत्तिरुक्ता ज्योतिर्निवन्धे- "घटीलग्न यदा नास्ति तदा गोधूलिक शुभम् । शूद्रादीनां बुधा प्राहुन द्विजानां कदाचन ।। लग्नशुद्धिर्यदा न स्याद्यौवने समुपस्थिते । तदा वै सर्ववर्णाना लग्न गोधूलिक शुभम् " इति ॥ मथमविवाहे नान्दीश्राद पितृकतकमेव- " नान्दीश्राद्ध पिता कुर्यादाये पाणिग्रहे पुनः । अत ऊर्ध्व प्रकुति स्वयमेव तु नान्दिकम् " इति !! पित्रमावे पितामहाद्यन्यतमः । सर्वेपामभावे स्वयमेवेति निवन्धकृतः। रेणुकारिकासु विशेपः- " उक्त का विवाहाङ्ग कुर्यानान्दीमुख पिता । देशान्तरे विवाहश्चेत्तत्र गत्वा भवेदिदम् " इवि ॥ गणुकाया। ६८ ·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। ५१५ (मङ्गलश्लोकाः) ततो देवेन्द्राणी तत्रैव भविमायामक्षतपुञ्ज वा पूजयित्वा, "देवेन्द्राणि नमस्तुभ्यं देवेन्द्रप्रियभामिनि । विवाहं भाग्यमारोग्यं पुत्रलाभ च देहि मे " इति संमार्य सौभाग्यादि प्रार्थयमाना तत्रैव तिष्ठेत् । ततः कन्यापिता कन्यया दीप प्रज्वलयित्वा(प्य) ब्राह्मणान्सुवासिनीच पूजयेत् । तेभ्यो दक्षिणां च दद्यात् । इति गौरीहरयोः पूजनम् । ततो ब्राह्मणाः स्वलंकृते मण्डपे वेश्मनि वा यथाचारं समगलगीतनृत्यवा- दिवादियोपे क्रियमाणे पूर्वापरभागयोईस्तान्तरालं स्थलं विहाय प्रस्थपरि- मितसिततण्डुलैौ राशी कृत्वा मध्ये ज्योतिर्वित्कृतकुङ्कुमस्वस्तिकाङ्कितमन्त:- पटं राश्योर्मध्य उत्तरदशं धारयेयुः । ततो धन्धुजनः पूर्वराशावश्मनि तण्डुलजीरकयुताञ्जलिका मत्यमुखी वधू पश्चिमराशौ पीठे तण्डुलजीरकयुताञ्जलिकं माझ्मुखं वरं चावस्थापयेत् । आश्वलायनो वरथेलामुखी वधूः प्रत्यङ्मुखो वरः। इत आरभ्प यावदन्त:- पटनिःसारणं विना मत्रपाठं पुरन्ध्यो महलगीतानि कुर्युः । मस्थपरिमितत्वं तण्डुलानां यमेनोक्तम्- आरुह्य तण्डुलप्रस्थमीक्षेत्प्रत्यमुखां(खी) वधूम् " इति । ततो वधूवरौ मनसेप्टदेवतां ध्यायन्ती समाहिती विष्ठेताम् । अस्मिन्नवस. रेऽवकाशानुरोधेन ज्योतिर्विदो मालश्लोकान्पठेयुः । वत्र मत्कृताः पदश्लोका:- देवो विघ्नविनाशनो गणपतितिश्च चिन्तापह- धन्नत्या हृतविनका अपि मुरा जाता हराजादयः । योनाविघ्नसुसंज्ञया च कलशे संस्थापितो मण्डपे सियालेपणहर्पितः स उभयोः कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥१॥ वात्सल्यात्पितरो कपोलयुगुलं स्वस्याऽऽगतो चुम्बितुं दृष्ट्वाऽऽकुश्चितमास्यपन्नममल सेपत्सितं सत्वरम् । अन्योन्यं शिवयोस्वतः सुवदने युक्ते अभूतां तयो- रित्यं येन विनोदिती स भगवान्कुर्यात्सदा मालम् ॥ २ ॥ क. स. ग. प्रग्बाल'।

·५४६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह: (माललोकाः) विनेशो विधुपिभिर्गणपतिदैवेयजोपवा. गीतैः प्रार्थित ईश्वरोऽपि कुतुकाद्धृत्वा वपुः शैशवम् । पार्वत्योकसि शैशवानि चरितान्यत्युत्कटान्याचर- न्देवो हर्पयतीश्वरौ स भगवान्कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥ ३॥ योऽपर्णासुतल्पके स्थित उभौ पीत्वा स्तनौ सत्वरं शुण्डाग्रेण मुखेन चाऽऽशु युगपद्धालो विभुषिभराट् । स्मेरास्यः कुतुकादिमाचलसुतोत्सझादरोत्सङ्गके गच्छन्नाशु हरन्मनः स शिवयोः कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥ ४ ॥ यो देवस्य शिवस्य ताण्डवविधौ हान्मदायाऽऽगतः कूजद्भिर्भयरैर्युत कममलं स्वीयं धुनानो विभुः । कुर्वन्वल्गु सुभाषणं स्खलदयो हास्यं तनोतीश्वरो नाट्यं चैव मुदावहं स भगवान्कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥ ६॥ यो विनोदुपनायनाभिधविधौ दत्तेऽद्रिपुच्या शुभे पात्रे मिक्षितुपाहतेषु विवुधैर्बमारवीन्दादिभिः । नानोपायनकेषु तत्र सुरराइदर्प वि(व्यपास्य क्रमा- धर्मान्वर्णिन आचरत्यहरहः कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥६॥ श्रीमान्काश्यपगोत्रनोऽरुणरुचिर्यः सिंहराशीश्वरः पट्याशास्थसुशोभनो गुरुकुनामानां च मित्रं रविः। दैत्येमन्दरिषुः कलिङ्गजननश्वासोश्वरौ देवते मध्ये वर्तुलन्द्रिकासुवदनः कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥ १ ॥ चन्द्रः कर्कटकप्रभुः सितरुविश्वाऽऽत्रेयगोत्रोद्भव- वाऽऽग्नेय्यां चतुरश्रगोऽपतिदिशास्यश्चाबुमादेवतः । पट्सप्तासिदशैकशोमनफलो ज्ञारिः कुनानियः कालिन्दीतटदेशजो हिमकरः कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥२॥ भौमो यामिमुखोऽरुणो यमदिशि व्यस्ले स्थितोऽवन्तिनः स्वामी वृश्चिकमेपयोः सुरगुरोरकस्य चेन्दोः प्रियः । ज्ञारिः पविफलप्रदश्च वसुधास्कन्दौ क्रमादैवते मारद्वाजकुलोद्भवः क्षितिसुतः कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥ ३ ॥ ज्ञः पीतो मगधेश उत्तरमुखश्चाऽऽत्रेयगोत्रोद्भवो बाणस्थोत्तरगः प्रियौ रविसितौ शत्रुः स वै शीतगोः ।

·[विवाहः संस्काररत्नमाला। ५४७ महल टोका) कन्यायुग्मपतिर्दशाटगचतुःपण्नेत्रगः शोभनो विष्णू द्वावधिदैवते च शशिनः कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥ ४ १४ जीवः सिन्धुपतिविधिः सुरपतिर्देवौ धनुर्मानयोः स्वामी वाहिरसस्तथोत्तरमुखो दी स्थितश्चोत्तरे । सूर्यन्दुक्षितिजप्रियो बुधसितौ शत्रू च पीतप्रभो बाणद्यद्रिपु चाङ्कके च शुभदः कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥५॥ शुक्रो भार्गवगोत्रनः सितरुचिः प्राचीमुखः पूर्वतः पञ्चासे वणिजो वृपस्य च पति जाख्यदेशोद्भवः । इन्द्राणीन्द्रसुदैवतो ज्ञरविजौ राती अरातिः शशी सूर्यः सप्तदश के च शुभदः कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥ ६ ॥ मन्दः कृष्णरुचिश्च वारुणिमुखः सौराष्ट्रनः काश्यपः स्वामी वै मृगकुम्भयो गुवधौ मित्रे रवीन्दू रिपू । स्थानं पश्चिमदिक्प्रजापतियमौ देवी स्थितः कार्मुके पविस्था शुभकृच्छनी रविसुतः कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥ ७॥ राहू राठिनपूर्भवोऽथ दितिनः कृष्णश्च शूसिनो या कालाहिसुदैवतो यमदिशावक्त्रश्च नौलप्रमः । रक्षोदिक्स्थकरालरुकुटिलत्पैठीनसेवेशनः पद्मिस्थः शुभकृच्च बर्बरपतिः कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥ ८ ॥ केतुर्नमिनिगोत्रनोऽनिलदिशासंस्थः कुजेन्दुप्रिय. श्चित्रत्विलनपीठगो यमदिशावक्र: करालास्यक्त्रः । बझा चैव तु चित्रगुप्तसहितो यस्याधिदेवः कदः पतिस्थश्च सुवेदिदेशजननः कुर्यात्सदा मङ्गलम् ॥ ९ ॥ एवमन्यानपि मालश्लोकानक्काशानुरोधेन पठेयुः । तत:-" तदेव लग्न सुदिनं तदेव ताराबलं चन्द्रबलं तदेव । विद्याबलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपते तेऽङ्मियुगं स्मरामि । ॐ प्रतिष्ठा" इति ज्योतिर्विदा पठिते विमाः सद्योऽन्तःपटमुदगपसार्य वधूवराभ्यां पर- स्परं सुमुहूर्ते निरीक्षणं कारयेयुः। ततो वधूवराभ्यां परस्परमञ्जलिस्थतण्डुलनीरकावकिरणं कन्यापूर्वकं कार- येयुराचारात । ततो द्विजा झक्च क्त्यादीनि खण्डानि प्रभापतिः सोमर रानानमजते.

·५४८
भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-
(कन्यादानम्)
त्यनुवाकं सिरहे व्याघ्र इत्यनुवाकमस्मे देवास इति चतुरो मांश्च पठेयुः ।
तत्तदन्तेक्षतारोपणं चाऽऽचारात् ।
-
अथ कन्यादानम्।
अत्र रात्रावपि सानमाह द्धयाज्ञवल्क्या-
" ग्रहणोद्वाहसंक्रान्तियात्रातिप्रसवेषु वै ।
स्नानं नैमित्तिकं ज्ञेयं रात्रावपि तदिप्यते " इति ।।
व्यास:-" महानिशा तु विज्ञेया मध्ययामद्वयं निशि ।
तस्यां स्नानं न कुर्वीत काम्यनैमित्तिकाढते ॥
प्रदोपे पश्चिमे यामे दिनवत्स्नानमाचरेत् " इति ॥
मध्ययामयोस्तु विशेपमाहात्रि:-
" रात्री स्नानं यदि भवेत्पश्यन्नाग्निं समाचरेत् ।
स्वर्णाङ्गुलिकरो विप्रो वह्निना वा विना चरेत् " इति ।।
प्रयोगदर्पणे स्मृत्यन्तरे-
" कन्यादानं निशीथे चेदिवा भोननमिप्यते ।
काले स्नानं प्रकुर्वीत कन्या दद्याद्वराय तु" इति ॥
विवाहे प्रधानद्वयं कन्यादानं पाणिग्रहणं च । आचं कन्यापितरं प्रति
कन्यादानस्य प्राधान्यं तु-

·५४९ - [विवाह संस्काररत्नमाला। (कन्यादानम्) स्मृत्यर्थसारे दृद्धवसिष्ठः- 'नान्दीमुखे विवाहे च प्रपितामहपूर्वकम् । नाम संकीर्तयेद्विद्वानन्यत्र पितृपूर्वकम् " इति ।। नान्दीमुखे प्रपितामहपूर्वकत्वं यच्छाखायां विहितं भवति तद्विपयं नास्म. त्सूत्रविपयम् । अस्मत्सूत्रे तस्य विधानाभावाद्यज्ञतनचौण्डपाचार्यरामाण्डा- रादिभिरानुलोम्यस्यैवोक्तत्वाच । केचित्तु नान्दीमुख इति विवाहविशेषणम् । पित्रादिप्रयोजकत्वेन हर्पसं. पादक इति तदा । चस्त्वर्थ इत्याहुः । अनया रीत्या नान्दीमुखे प्रपितामहपूर्वकत्वस्यामाप्तिरेव अस्मिन्मते राक्षसादिविवाहस्य हर्पसंपादकत्वाभावान तत्र प्रपितामहपूर्वकत्वम् । व्यास: मुक्त्वा समुद्हेत्कन्यां सावित्रीमहणं तथा । उपोपितः सुतां दद्यादर्चिताय द्विनाय तु " इति ।। भुक्त्वेति मधुपङ्गिभोजनपरम् । मदनरत्न ऋष्यशृङ्ग:- "वरगोत्रं समुच्चार्य प्रपितामहपूर्वकम् । नाम संकीर्तयेद्विद्वान्कन्यायाश्चैवमेव हि ॥ तिठेत्पूर्वमुखो दाता वरः प्रत्यमुखो भवेत् । मधुपर्काचिंतायैनां तस्मै दद्यात्सदक्षिणाम् ॥ उदपात्रं ततो गृह्य मन्त्रेणैनां प्रदापयेत् । गौरी कन्यामिमां विप्र यथाशक्ति विभूषिताम् ।। गोत्राय शर्मणे तुम्यं दत्ता विप्र समाश्रय । भूमि गां चैव दासी च वासाप्ति च स्वशक्तितः ।। महिपी वानिनश्चैव दद्यात्स्वर्णमणोनपि । ततः स्वगृह्यविधिना होमायं कर्म कारयेत् ।। यथाधारं प्रदेयानि मलं करकाणि च " इति ।। सर्वत्र पितृपूर्वकत्वस्पैच दृष्टत्वात्मपितामहपूर्वकत्वविधानम् । एवमेवेत्सनेन गोत्रोचारादिकं कन्यायामप्पतिदिश्यते । प्रामुखो दाता, उदमुखः भविग्रही- तेतिदानपरिभाषामातस्य वाधनार्थ विष्ठत्पूर्वयुख इलादिकम् । गृह्येवत्र समा- साभावेऽपि रत्वो ल्यवादेशश्वान्दसः । दापयेदित्यत्र स्वार्थे गिर । महलं ·५५० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह (कन्यादानप्रयोगः) मङ्गलसूत्रम् । करकाणि मृन्मयपात्राणि । चकारात्सौभाग्यद्रव्याणि सुवासि- नीभ्यो देवानीत्यर्थः। प्रयोगदर्पणे स्मृत्यन्तरे- " स्वार्पगोत्रे समुत्कीर्य वरस्यापि तथैव च । नाम संकीर्तयेद्विद्वान्प्रपितामहपूर्वकम् ।। कन्यायाश्चैवमेवोक्त्वा मधुपर्कार्चिताय तु । स्वयं पूर्वमुखस्तिष्ठन्नत्यमुखवराय तु ॥ कन्या सदक्षिणां दद्याइमि वासासि वानिनः । महियों गां च दासी च दद्यात्वर्णमयीनपि " इति ॥ स्मृत्यन्तरे तु~" तिष्ठेदुदङ्मुखो दाता प्रामुखस्तु वरो भवेत् " इत्युक्तम् । नात्र प्रतिग्रहमयः । अयज्ञसंवन्धित्वात् । तसंवन्धिदक्षिणानामेव प्रति- ग्रहा समत्रको नान्यासामिति दर्शितं चास्ति सूत्रकृता- " तात्रीणां दक्षिणानां दर्शयति " इत्यनेन । तत्रं यागः। " देवा वै वरुणमयानयन् ॥ इति श्रुतौ तस्यैवोपक्रयाव । मनवे तल्पमिति प्रतिग्रहमवस्तु वाजपेये दासीप्रतिग्रह उपयुज्यते । तब- संवन्धित्वात् । न तु दैवे विवाहेऽप्युपयुज्यतेऽतसंवन्धित्वात् । अनापि पति- पादयेदितिवचनसचे पन्मादचेन देवे दक्षिणाभिः सह दत्तायां मनवे तल्प- मिति प्रतिग्रह इत्युक्तम् , तदुत्तरग्रन्धविरुद्धमिति मतिभाति । न ममेत्यपि न भवति । धर्मस्ने प्रतिपादपेदिति वचनात् । एवं च-ॐ स्वस्तीति ॐ तथेति वेत्युक्त्वा प्रतियझीयात् । अथ प्रयोगः। कन्यादाता वरदपवनाभरणादिरहिता स्वदेयवस्वाभरणापलंकृतां कृतपी तबसपरिधानां कन्यां वराप दद्यात् । अदमानं निष्काश्य पीठे कन्यापुपवेश्य बध्वरयोर्मध्यप्रदेशस्य दक्षिणत उदभुत उपविश्य दक्षिणतः पत्नीमुपदे श्याऽऽयम्य पविनपाणिः प्राणानायम्प देशकाली संकीर्त्यामुकनवरान्चितापु. कगोनोत्पनोऽमुकगर्माऽहं मम समस्तपितृणां निरतिशयसानन्दब्रह्मलोकाया- प्यादिकन्यामविपादनकल्पोक्कफलायाप्तयेऽनेन वरेणास्यां कन्यापामुत्पादपि. ग. निष्कास्व।

·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। (कन्यादानप्रयोग प्यमाणसंतत्या द्वादशावरान्द्वादश परान्पुरुपान्पवित्रीकर्तुमात्मनचे लक्ष्मीना- रायणमीतये ब्राह्मविवाहविधिना कन्यापतिपादनं करिष्य इति संकल्पं कुर्यात् । यद्ययं संकल्पो विवाहारम्भे कृतस्तदा नात्र कार्यः । ततः सपत्नीक उत्यायोदमुख एव तिष्ठन्ती प्रत्यङ्मुखी कन्यां दक्षिण- हस्ते धृत्वा- "कन्यां कनकसंपन्ना कनकाभरणैर्युताम् । दास्यामि विष्णवे तुम्यं ब्रह्मलोकजिगीषया । विश्वभरः सर्वभूता. साक्षिण्यः सर्वदेवताः । इमा कन्यां प्रदास्यामि पितॄणां तारणाय च ॥ इति पठित्वों कांस्यायन्यतमे तैनसे पात्र प्रामुखेन तिष्ठता वरेणे गृहीते तिष्ठन्त्याः प्रत्यङ्मुख्याः कन्याया दक्षिणे हस्ते हस्तद्वये वा सयवाक्षततुलसी- पत्रकुशसहितमुदकं क्षिपंत्रयोदश वाक्यानि पठेत् । आश्वलायनो वरो दाता याजुपो विपरीतं वा तदा वध्या हस्तोऽध उपरि वरहस्त इत्येवमाश्वलायन- रीत्या परहस्तोऽधो वधूहस्त उपरीत्येवं याजुपरीत्या वोपर्यधोभावो द्रष्टव्यः । ततः कन्या तारयतु, पुण्यं वर्धता, शिवा आपः सन्तु, सौमनस्यमस्तु, अक्षतं चारिटं चास्तु, दीर्घमायुः श्रेयः शान्तिः पुष्टिस्तुप्रिश्वास्तु, तिथिकरणमु. हूर्तनक्षसंपदस्तु, यच्छ्रेपस्तदस्तु, यत्पापं तत्मतिहतमस्तु, पुण्याहं भवन्तो ध्रुवन्तु, स्वस्ति भवन्तो ब्रुवन्तु, ऋदि भवन्तो ब्रुवन्तु, श्रीरस्त्विति भवन्तो त्रुवन्तु, इति । ततोऽमुकमबरान्वितामुकगोगोत्पन्नोऽमुकशर्माऽई मम समस्तपितृणामि- त्यादि प्रीतय इत्यन्तं पूर्ववदुक्त्वाऽमुकभवरान्वितामुकगोनोत्पन्नायामुकमपीना- यामुकपातायामुकपुत्रायामुकर्मणे कन्याधिने श्रीधररूपिणे वराय, अमुकमव- रान्वितामुकगोल्पनाममुकमपौत्रीपपुकपौत्रीमपुकस्य मम पुत्रीममुकनाम्नी कन्या पराधिनी श्रीरूपिणी यथाशक्त्यलंकृतां मनापतिदेवत्यां प्रनासहत्वकर्मभ्यस्तु. भ्यमहं प्रतिपादप इत्युक्त्वा सयवाक्षततुलसीपत्रकुशयुतं जलं वरहस्ते क्षिपेत् । गान्धर्वराक्षसपैशाचेपु नैवं प्रतिपादनं तेषां दातृव्यापारनिरपेक्षवाद । ततो वर ॐ स्वस्तीति ॐ तथेति वा प्रतिगीयात् । अत्र दानुन ममेति न भवति । एवं वरस्य प्रतिग्रहमवचन । एवं कन्या तारयत्वित्यायों स्वस्ती- १ स. २. 'मधील'। २. त्याऽन्येन येनकेनचित्पांत्या ३ क.ग. ' धृते । ४. स्मिमा १५स.. माइलस्या.। ६ ग... स्वस्ति।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (कन्यादानप्रयोग.) त्यन्तं वारद्वयं पुनः कार्यम् । पितामहस्तु दानं कुर्वन्पौत्रीमित्यतः पूर्व ममेति वदेत् । सकुल्यत्वेन मपितामहः कुर्वन्मपौत्रीमित्यतः पूर्वं ममेति वदेत् । भ्रातादिन कुर्वन्पुरुपत्रयसंकीर्तनमेव कुर्यात् । ममेति न कापि वदेत् । जननी चेदानं कुर्यात्तदा[ऽमुक]गोत्राऽमुकनाम्न्यहमिति विकारः। भगोत्र- मेवेत्थं सा पदेन गोत्रोत्पन्नेति । पितृगोत्रं नैव वदेत् । मातामहमातुलादिः संवन्ध्यन्यो वा यः कश्चिद्राह्मणो गोत्रान्तरीयः कन्यादानं कुर्वन्स्वगोत्रं स्ववि- शेषणत्वेन संकीर्त्यामुकशर्मणः कन्यापितुः समस्वपितृणां निरतिशयेत्यादि चदेव । आत्मनश्चेत्सत्र कन्यापितुश्चेति । जननी चेदानकर्ती तदा मद्भर्तुः सम- स्तपितॄणां निरतिशयेत्यादि वदेव । आत्मनश्चेत्यत्र मद्भर्तुश्चेति । आत्मनश्चेति द्वितीयावहुवचनान्तमिति कल्पे कन्यापितूंचेति कन्यापितरं चेति वा । अत्र कन्याविशेषणत्वेन कन्यापिगोत्रसंकीर्तनमेव कार्यम् । अमुकस्य प्रपौत्रीमि. त्यादिपु कन्यापित्रादिनामान्युच्चारणीयानि । मम वंशकुले जातेति वक्ष्यमाणे श्लोकेऽपि ममेत्येतस्य स्थाने कन्यापिहनामैव पष्ठयन्तं वदेच । यदि दत्तकः कन्याया दानं कुर्याचदा प्रतिगृहीतो येन तद्गोत्रमेव स्वस्य कन्पायाच विशेपणत्वेन वदेत् । मतिग्रहीतपितृतपितृपितामहानां नामानि कीर्तयेत् । दत्तकन्यादानेऽपि स्वगोत्रस्यैव कन्याविशेषणत्वेन संकीर्तनम् । श्लोके जातेत्यत्र दत्तेति वदेत् । एवं दत्तकवराय कन्यादानेऽपि येन प्रति. गृहीतस्तदीयमेव गोत्रादि । तत:--" गौरी कन्यामिमां विप्र यथाशक्ति विभूपिताम् । गोत्राय शर्मणे तुभ्यं दत्तां विप्र समाश्रय । कन्ये ममाग्रतो भूयाः कन्ये मे देवि पार्श्वयोः । कन्ये मे पृष्ठतो भूयास्त्वदानान्मोक्षमामुयाम् । मम वंशकुले जाता पालिता वत्सराष्टकम् । तुम्यं विप्र मया दत्ता पुत्रपौत्रप्रवर्धिनी " इति कन्यां निवेदयेत् । न्यूनवापिक्यां तु गौरीमित्यस्य पदस्य लोपः। मया कन्यामिमां विम यथाशक्तिविभूषितापित्येच वा प्रयोगः । पालिता वर्षसप्तकं पालितेयं पड- ब्दकमित्यूहश्च यथायथम् । नववापियां तु गौरीमितिपदे रोहिणीमित्यूहेद, रोहिणी कन्यामिमां विप्रेति पालिता नववर्पकमिति च । दशवापिक्यां तु गौरीरोहिणीपदस्थाने कन्यामित्यूहेद, कन्यां कन्यामिमां विप्रेति पालिता ·M [विवाहः] संस्काररत्नमाला। (कन्यादानमोग) दशरर्पकमिति च । गौरीपदलोपः पूर्ववदनापि । अब वर्ष जन्मत एर। नतो धर्मे चार्थे च कामे च नातिचरितव्या त्वयेयमिति श्रावयेत् । ततो वरो वास्यार्थ- मकी कुर्यानाविचरामीति । ततो दाता छतस्य कन्यादानकर्मणः साङ्गतासिद्धार्थ यथाविभवकल्पित. मिदमग्निदेवलं हिरण्यं दक्षिणात्वेन तुभ्यमहं संपदद इति वरहस्ते दत्त्वा न पमेति वदेत् । वरस्तु सप्तदशकयोऽपान्य, देवस्य स्वेत्यस्य मनापतिः सविता यजुः । हिरण्यप्रतिग्रहे विनियोगः । ॐ देवस्य त्या सवितु' णेऽग्नये हिरण्य ते• तु ' इति प्रतिगृहीयात् । यज्ञियद- क्षिणामविग्रह एवं सावित्रपत्री नान्यत्येतत्कल्पे तु न सप्तदशकयोऽपाननं तर मतिरावामीत्येव प्रतिग्रहः । ततो दाता जलपात्रभोजनपानगोमहिप्पश्चगनदासीदासभूशय्यालंकारादि यथाविभवं संकल्पपूर्वकं वराय दद्यात् । तरदानमत्रा:- परापवादपेशन्यादभक्ष्यस्य च भक्षणात् । उत्पन्न पाप दानेन ताम्रपानस्य नश्यतु इति ताम्रपात्रस्य जलपानार्थस्य । " यानि कानि च पापानि कामोत्यानि कृतानि तु । कास्यपानप्रदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा इति कांस्यपारस्य भोजनापर्धस्य । " अगम्यागमनं का परदाराभिमर्शनम् । रौप्यपाश्रमदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा इति रौप्यपारस्प जलपानार्थस्य भोजनार्यस्य च । नन्मान्तरसहस्रपु यान पातकं मया । सर्णपानप्रदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा" इति स्वर्णपात्रस्य । यज्ञप्तानमनाया विवस्यापोवनाशिनी । विधाघरो देयः प्रीयतामनपा गा" इति गोः। "इन्मादिलोम्पालाना या राज्यमहिपो मिया । महिपामुरस्य नननी साऽमु मे सम" इति महिप्पाः। " । ॥ 11. 'मोमो पानी.. 'मनोनीnid .

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [विवाह ] ( कन्यादानप्रयोग) महार्णवसमुत्पन्न उच्चै श्रवा पुत्रक । सोपस्करस्त्व विप्राय दत्त. शान्ति प्रयच्छ मे"। इति खलीनायुपस्करसहिताश्वस्य । " सुप्रतीक गनेन्द्र व सरस्वत्याऽभिपेचितम् । इन्दस्य वाहन शश्वत्सर्वदेवै. सुपूजितम् । विप्र तुम्य ददामीम तेन शान्ति प्रयच्छ मे" इति गजस्य । इय दासी मया तुभ्य श्रीवत्स प्रतिपादिता । सदा कर्मकरी द्या येथेष्ट मदमस्तु मे " इति दास्याः। अय दासो मया तुभ्य श्रीवास प्रतिपादित. । सदा कर्मकरो हृद्यो मम शान्ति प्रयच्छतु " इति दासस्य । "सर्वतस्याश्रया भूमिवराहेण समुद्धृता । अनन्तप्तस्यफलदा मम शान्ति प्रयच्छतु " इति भूमेः ।। अनून शयन नित्यमनूना श्रियमुन्नतिम् । सौभाग्य देहि मे नित्य शय्यादानेन केशव ॥ इति सोपस्करायाः शय्यायाः। "सौवर्ण हस्तवलय रूपकान्तिसुखप्रदम् । विभूपण प्रदास्यामि विभूपयतु मा सदा " ॥ इति वलयादिभूपणानाम् । 'हिरण्यगर्भसभूत सौवणं चाङ्गुलीयकम् । सर्वप्रद प्रयच्छामि प्रीतोऽस्तु कमलापति " इत्यङ्गुलीयकस्य । "क्षीरोदमयनोद्भूत शुभद कुण्डलद्वयम् । श्रिया सह समद्भूत ददे श्री प्रीयता मम " इति कुण्डलयोः । हिरण्यगर्भगर्भस्थ हेमवीन विभावसो । अनन्तपुण्यफलद मम शान्ति प्रयच्छतु " इति हिरण्यस्य ।। असुरेषु समुद्भूत रजत पितृवल्लभम् । तस्मादस्य प्रदानेन रुद्र सप्रीयता मम " इति रजतस्य । अयैतेषां प्रतिग्रहमन्त्राः। ॐ देवस्य त्वा स० णे रुद्राय गा तया' इति गोः । तृणं प्रदाय प्रतिग्रहः। ॐ देवस्य त्वा० णे प्रजापतये महिपी तया०' इति महिप्याः। यपाय महिपीमिति वा । 'ॐ देवस्य स्वा० णे वरुणायाश्व तेना० ' इत्यश्वस्य । नृण प्रदाय प्रतिग्रहः । “ ·[विवाह ] संस्काररत्नमाला। (कन्यादानोत्तर कतव्यम् ) ॐ देवस्य वाणे हिमवतो हस्तिन तेना. ' इति गजस्य । ॐ प्रनापतये दासी तया० ' इति दास्याः। ॐ प्रजापतये दास तेना० । इति दासस्य । ॐ मनवे तल्प तेना०' इति शय्याया।' क्षिणेऽप्सरोम्योऽलकरण तेना.' इत्यलंकरणानाम् । प्रत्पलकरणं मन्त्रावृत्तिः।' ०णेऽग्नये हिरण्य तेना. ' इति हिरण्यस्य । सर्वत्र सावित्रान्वाधी। सर्वेपा प्रजापतिपिः सविता देवता यजुश्छन्दः । मति- ग्रहणे विनियोग इत्यूष्यादि । महिपीदासीदासप्रतिग्रहणमत्राणां तु वामदेव प्रपियः । उत्तानस्त्वेत्यवशिष्टानाममाणिद्रव्याणां प्रतिग्रहणम् । अत्रापि सावित्रान्वाधीस्त इति केचित् । एतस्य प्रजापतिक्रपिः । आहीरसो देवता । यजुश्छन्दः । प्रतिग्रहे विनियोग इत्यृप्यादि द्रष्टव्यम् । प्रतिद्रव्यमतिग्रहं सप्त- दशकृत्वोऽपाननम् । प्रतिगृहामीत्येव वा सर्वेपा प्रतिग्रहः । अस्मिन्पो नापान. नतृणमदाने । अत्रापि भवत इति केचित् । ततः कन्यादाता कन्यादानकर्मणः साङ्गतासिद्ध्यर्थ यथाविभव ब्राह्मणा. न्सुवासिनीश्च यथोपपनेनानेन भोजयित्वा भूयसी ब्राह्मणेभ्यो गन्धादिपून नपूर्वक दत्त्वा कर्मसाद्गुण्याय विष्णु संस्मरेत् । इति कन्यादानप्रयोगः। । अतः परं कर्तव्यमुक्तं स्मृतिसग्रहे-- अलिङ्गाभिनम्भिरपो युत हेम्नाऽभिमन्य तत् । ताभिरासोनोऽभिषेक दपत्योदिन आचरेत् ॥ आ न प्रजामित्येतामिभिश्चतभिस्तत । समुद्रेति चतसमिरापो हीति त्रिभिस्तथा ॥ दुग्धाक्त श्वेतसूत्र च कृत्वा द्विगुणमेव तत् । वरवध्वो कण्ठदेशे कटिदेशे तथैव च ।। प्रदक्षिण पश्चवार चतुर्वारमधापि वा। ऐशानी दिशमारम्य अच्छिन्दन्वेष्टयेत्तत ॥ यत्सूत्र कण्ठदेशस्थमधो निष्काशयेत्तु तत् । रजयित्वा कुङ्कुमेन कृष्णोर्णास्तुकया युतम् ॥ दृद तु रननीखण्ड बद्ध्वा सूत्रेण तेन तु । वधूवामप्रकोठे तु वनीयात्सुदृढ वर ॥ १ क धीरत।स। २ गट आहिर।

·५५६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह] ( कन्यादानोतर कर्तव्यम्) नीललोहितमन्त्रेण रक्षणार्थमिद स्मृतम् । यत्सूत्र कटिदेशस्थमधं निष्काशयेत्तु तत् ।। रज्जयित्वा कुङ्कुमेन कृष्णोर्णास्तुकया युतम् । दृढ तु रजनीखण्ड वद्ध्वा सूत्रेण तेन तु ॥ परदक्षप्रकोष्ठे तु वनीयात्सुदृढ वधू । प्रोको मन्त्र स एवात्र तूप्णी वा वन्धन स्मृतम् ॥ लैनसे पात्र आनीते क्षारे गव्य घृत तत ! किंचिदासिच्यान्यपाने शुरूानार्दीक्षतान्क्षिपेत् ॥ तण्डुलाशालिसमूतास्तत्र द्वि क्षीरमानयेत् । वध्वञ्जलिस्थाजलिना द्वि क्षीरेण वरस्तत ॥ उपस्तीर्याक्षतान्दुग्धाभ्यक्ताद्विस्तर निक्षिपेत् । अधाभिधार्य प्रामावि पयसेत्येवमेव तु ।। दाताऽन्यो वा प्रकुर्वीताअलावपि वरस्य तु । अअल्योर्वस्वध्वोस्तु निदध्यात्काञ्चन द्विज ॥ तदजली युती कृत्वा वदेद्वाक्यचतुष्टयम् । कन्या पुण्य तथा शान्तिस्तिथीति क्रमश पठेत् ॥ भगो यज्ञ श्रियो धर्म प्रना यश इति कमात् । मन्त्रै शिरसि कुर्यातामक्षतारोपण तत ॥ आद्यो वध्वा पर पत्युर्ववा स्यात्तु तृतीयक । तुर्य पत्यु पञ्चमस्तु वध्वा अन्त्यो नुरेव तु ॥ एव त्रिवार कुर्वीत विपरीतमद पुन । तूष्णीं च सप्तम ज्ञेय वरपूर्वमिद स्मृतम् ॥ चतुर्वारमिद कार्यमिति केचित्समूचिरे । भगो मे काम इत्यादी-मत्रानेच्छन्ति केचन ॥ स्वशिरस्थ तत पुष्प समादाय ततो वर । सीर आज्ये च सप्लान्य वरस्तेन ललाटके ॥ वध्वा कुर्वीत तिलकमेव कुर्याद्वधूस्तत । निक्षिपेता पुष्पमाले कण्ठयोस्तु परस्परम् ॥ वस्त्रद्वय कञ्चक च मूत्र मङ्गलसज्ञकम् । अर्पयेत् सुवासिन्यो ववै ता च वधू वर ॥

·विवाह ] संस्काररत्नमाला। ६५७ (अभिपेकादिप्रयोग) कृतवस्त्रपरीधाना सस्मरनिष्टदेवताम् । सूत्रेण मङ्गलाख्येन कण्ठदेशे विभूषयेत् ॥ मागल्यतन्तुनेत्येष मन्त्रोऽत्र कथितो बुधैः । इतरैभूषणै पश्चात्तत्तदनेषु भूपयेत् ॥ वधूवरौ प्रकुर्याता गणेशस्य तु पूजनम् । सौभाग्याचभिवृद्ध्यर्थ महालक्ष्म्यास्तथैव च ।। पार्वत्याश्च तथा शच्या पूजन तु समाचरेत् । सौभाग्याथं वायनानि प्रदद्यात्सुसमाहिता ॥ दिनत्रय प्रकुर्याता वतस्याऽऽनरण तत इति । अथाभिषेकादिप्रयोगः । पुरोधा:-आपो हि ठेति मनत्रयस्यानिर्विश्वे देवा वाऽऽपो गायत्री । अवभिमत्रणे विनियोगः। "ॐ आपोहि ठा मयोभुव • चन" इति स्वचितक- लशस्थाः सुवर्णयुता अपोऽभिमत्र्य ताभिः सहिरण्यकुशदूर्वापल्लवाभिर- भिपिश्चेत् । आ नः मजामितिचतसृणां सूर्यासावित्री सूर्यासावित्री । आये द्वेजगत्यौ। अन्त्ये द्वे अनुभौ । समुद्रज्येष्ठा इति चतसृणा वसिष्ठ आपत्रिष्टुप् । आपो हिऐति मत्रत्रयस्याग्निर्विश्वे देवा वाऽऽपो गायत्री । सर्वेपी वरवध्वोरभिपेके विनियोगः । “ ॐ आ न प्रजा जनयतु • वृपु"। " ॐ समुद्रज्येष्ठा आपो हि ठा. " इत्यभिपेकं कुर्यात् । वर एवाभिपेकं कुर्यादिति कश्चित् । ततः पुरोधा दुग्धाक्तेन द्विगुणेन श्वेतसूत्रेण वधूवरयोः कण्ठदेश ऐशानी- मारभ्य पञ्चवारं चतुर्वार वा प्रदक्षिणं सवेष्ट्य वधूवरयोः कटिदेशे तथैव वेष्टयेत् । वते शिष्टस्वीकृता मन्त्राः- ॐ परि त्वा गिर्वणो गिर इ० ध्वमध्वरम् " इति। "ॐ महीना पयोऽसि वि० ये दुग्धम् " इति याजुपो मत्रोऽपि पठनीयः। ततः कण्ठदेशस्थ सूत्रमधो निष्काश्य कुश्माक्तं कृष्णोर्णास्तुकायुतं च कृत्वा तेन दृढ हरिद्राखण्डं वद्ध्वा तद्वधूवामप्रकोष्ठे वरो वनीयात् , नीललो. हितमित्यस्य सूर्यासावित्री सूर्यासावित्र्यनुष्टुप् । हस्ते कङ्कणवन्धने विनियोगः। "ॐ नीललोहित भ० बध्यते " इत्यनेन मन्त्रेण । ततः कटिदेवास्थ सूत्रमुपरि निष्काश्य कुङ्कुमाक्तं कृष्णोर्णास्तुकायुनं च ·५५८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [सिराहा (अक्षतारोपणम्) कृता तेन दृढं हरिद्राखण्डं वधा वरस्य दक्षिणमकोष्ठे वधूर्वधीयात्तेनैव मत्रेण तूष्णी वा। अथ वधूवरौ परस्परमायुर्वर्धनारमक्षतारोपणं कुर्याताम् । तद्यथा-तैजसे पान आनीते गव्ये क्षीरे किंचिद्धृतमासिच्य पानान्तर आक्षतशुलशालि. तण्डुलानोप्य वरः क्षालिताञ्जलिः क्षालितवध्वञ्जली तेन धृतयुतक्षीरेण स्वह. स्तद्वयाइगुलिभिदिरुपस्तीर्य द्विवारं तथैव तण्डुलानोप्य तथैव क्षीरेण द्विर- भिधारयेत् । ततो वराञ्जलावप्येवं दाताऽन्यो वा कुर्यात् । ततो दानव तदजल्योः सुवर्ण निधाय वराञ्जलिवध्वञ्जली संयुतौ कृत्वा कन्या तारयाँ, पुण्यं वर्धता, शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिश्वास्तु, तिधिकरणमुहूर्तनक्षत्रसंपदस्तु, इति वाक्यानि पठेत् । ततो वधूः- ॐ भगो मे कामः समृध्यताम्' इत्यालिस्थानक्षतान्वरमूर्धन्या. रोपयेत् । 'ॐ यज्ञो मे काम. समृध्यताम् ' इति वरः स्वाञ्जलिस्थानक्षतान्वधूमू- धनि । एवं द्वितीय तृतीयं च । तन द्वितीये 'ॐ श्रियो मे कामः समृध्यताम् । इति वध्वा मत्रः । ॐ धर्मो मे कामः समृध्यताम्' इति वरस्य । तृतीये तु 'ॐ प्रना मे कामः समृध्यताम् ' इति चध्वा मत्रः । ॐ यशो मे काम समृध्यताम् । इति परस्येति विशेपः। ततो वध्र्वराञ्जलि द्विरुपस्तीर्य द्विस्तण्डुलरापूर्य द्विरभिधारयेत् । ततो दाताऽन्यो वा पूर्ववध्वञ्जलिपापूरयेत् । ततो दानव पूर्ववद्धिरण्यं निधाय वध्वञ्जलिं वराजलौ निधाय पूर्ववद्वाक्यानि पठेत् । ततो वर:-ॐ यज्ञो मे कामः समृध्यताम् ' इति वधूमूर्धन्यञ्जलिस्थानक्षता. नारोपयेत् । ततो वधूः-ॐ भगो मे काम. समृध्यताम्' इति वरमूर्धन्यञ्जलिस्थानक्षता- नारोपयेत् । एवं द्वितीयं तृतीयं च । तत्र द्वितीये धर्मो म इति वरस्य मन्त्रः। श्रियो म इति वध्वाः । तृतीये तु यशो म इति वरस्य । मजा म इति वध्वा इति विशेपः। अथ वरो वध्वअलि पूर्ववदापूर्य दात्राऽन्येन वा स्वाञ्जलावारिते वधूमू- र्धन्यञ्जलिस्थानक्षतांस्तूष्णीमारोपयेत् । तूपणीं वरमूर्धनि वधूः । एवं सप्तवार• मक्षतारोपणं कार्य चतुर्वारं वा । केचिद्भगो म इत्यादीन्मत्रानेच्छन्ति । अस्मि- पक्षे तूप्णीमेव सप्तवारं चतुर्वारं वाऽक्षतारोपणं भवति । १ क. ग. 'तु, दक्षिना पान्तु, बहु देय चास्तु, पु।

·. ततो वरः " ॥ [विवाहः] संस्काररत्नमाला। (तिलककरणकच्चुकीपरिधानमङ्गलसूनवन्धनादि ) ततो वरः स्वशिरःस्थं पुष्पमादाय घृतयुतक्षीर आप्ताव्य तेन वध्वा ललाटे तिलकं कुर्यात् । एवं वधूरपि स्वशिरःस्थेन पुष्पेण वरललाटे तिलकम् । ततो वधूः स्वकण्ठस्थां पुष्पमालां वरकण्ठे क्षिपेत् । घरः स्वकण्ठस्थां वधूकण्ठे । ततो वरपक्षीयसुवासिन्यो वधूवरौ प्राङ्मुखावुपवेश्य नीराजनपूर्वकमाचार- प्राप्तमष्टपुत्रीसंज्ञकं वस्त्रद्वयं सकञ्चुकं मङ्गलसूत्रं च व समर्प्य तयोरेकं परिधा- पयित्वाऽ(प्या)परमुत्तरीयं कारयेयुः । ततः कञ्चकी परिधापयेयुः । मागल्यतन्तुनाऽनेन भर्तृजीवनहेतुना । कण्ठे बध्नामि सुभगे सा जीव शरदां शतम् इतिमन्त्रेणेष्टदेवता संस्मरंस्तत्सूत्रं वधूकण्ठे पनीयात् । आयुष्यं वर्चस्यमि- त्यादिमन्त्रैस्तां भूपयेच्च । ततो हरिद्राखण्डयुतानि पञ्च पञ्च पूगीफलानि दृढान्याचाराल्लड्डुकयुतानि पाने निधाय वधूवरावावाहनादिदक्षिणान्तरुपचारैर्गणानां त्वाऽऽ तू न इन्द्रेति मन्त्राभ्यां विवाहबतरक्षणार्थ गणपतेः पूजां कुर्याताम् । अत्र ब्राह्मणेभ्यो गण- पतिप्रीतये यथाविभवं दक्षिणा देया। ततः पुरोधा विवाहबतरक्षकं गणपतिमनुस्मृत्य हरिद्राखण्डयुती साक्षतौ लड्डुको तयोर्वस्त्रमान्ते पृथक्पृथग्वधीयात् । वधूवरौ विवाहबतसमाप्त्यन्तं तद्रन्धिद्वयं न विसृजेताम् । ततः पुरोधा:-ॐ नीललोहितं भवति कृत्यासक्तिय॑ज्यते । एधन्ते अस्या ज्ञातयः पतिवन्धेषु वध्यते । बृहत्सामेति मत्रेण च तयोरुत्तरीयान्ती मियो वधीयात् । ततः सभार्यों दाता द्धाः पुरन्ध्यो ज्ञावयो वान्धवाश्च क्रमाद्यथाचार- माशीभिरा क्षतारोपणं कुर्युः । ततो वधूः पात्रस्थसिततण्डुलपुञ्जत्रय उदक्संस्थं नाममत्रैर्महालक्ष्मी पार्वती शची च क्रमेणाऽऽवाह्य दक्षिणान्तरुपचाः पूजयेत् । वरेणापि पूजन कार्य- मिति केचित् । ततो वधूः सौभाग्याघभिवृद्धये महालक्ष्मीपार्वतीशचीप्रीत्यर्थ हरिद्राजी- रकसौभाग्यद्रव्यपूरितवंशपात्रवायनदानानि सुवासिनी: संपूज्य ताभ्यो दद्यात् । तत्र मन्त्रा:-" लक्ष्मीनिया च लक्ष्मीदा लक्ष्मीव सुननप्रिया । सौभाग्यदा वरत्रीणां हरिद्रे श्रीः सदाऽस्तु मे "। इति हरिद्वादानमन्त्रः।

·जरा महापाना ..राचता- (जीरकदानादि) नो नायते यस्मान्मण्डनं शुभकर्मसु । तस्माजीररुदानेन प्रीयता गिरिना मम' इति जीरकदानमत्रः। क्युकीवस्रयुग्मैश्च तथा कर्णावतसरः । कण्ठमूवैश्च भूपाणिः प्रीयता निमिनन्दिनी ।। इति सौभाग्यव्ययुतशूर्पवायनदानमयः । एतानि सदक्षिणानि देयानि । ततो द्विजराशिपो देयाः। ॐ नवो नवो भाति. ॐ यया ह तद्व० मा नो अरा. तिर.'ॐ भद्र कर्णेभि.० ४' (*ॐ अभ्रातृघ्नी वरुणापतिमी बृहस्पत इन्द्रापुत्रों लक्ष्यन्तामस्यै सवितुः सवे' इति वरो वधू समीक्षते । 'ॐ अोरचक्षुरपतिध्यधि शिवा पशुभ्यः सुमनाः सुवर्चाः । वोरसर्देवकामा स्योना श नो भव द्विपदे शं चतु. प्पदे ' इति वध्वेक्षमाणो वरो जपति । ॐ इदमह या त्वयि पतिन्यलक्ष्मीस्ता निर्दिशामि' इति वधू मुखे दर्भेण संमाष्टिं । दर्भ निरस्याप उपस्पृश्य 'ॐ मित्रोऽप्ति' इति वधू दक्षिणहस्ते गृह्णाति । ॐ एकमिपे विष्णुस्त्वाऽन्येतु द्वे उजे. होनाभ्यो विष्णुस्त्वाऽन्वेतु ' इति वधू वैदिरूपदेवयजनमुद्दानपति । 'ॐ सखाऽसि सप्तपदा अभूम सख्य ते गमेयर सख्यान्मे मा योपर सख्यान्मे मा योष्ठाः' इति सप्तमं पदमुपसंगृह्य जपति । (+ ततः सतूर्यघोपो वरो वधा सह वैद्यां मामुख उपविशेत् । वधूस्ततो गौरीहरसमीपं गत्वोपविशेत् । ) निरीक्षणप्रभृति वायनदानान्तं शिष्टाः कचि. देशे मध्यगृहे कुर्वन्ति । कचिन्मण्डपे । 'मूर्यभौमगृहस्पतिशनेश्वरवारेषु मध्यगृहे दपत्यो. परस्पर निरीक्षण न भवति । सोमबुधशुक्रवारपु मण्डपे न भवति । कालस्य तत्र निवासात्' इति ज्योतिर्निवन्धोक्तमिदानी शिष्टा न सी कुन्तीत्यत्र हेतुं न विद्मः। अस्तु देशविशेषेण वारविशेपेण वा निरीक्षणे विशेषः । तथापि कन्या. दानं तु मण्डप एव कर्तव्यं, प्रधानस्य कन्यादानस्य मण्डप एव करणस्य युक्त- त्वात् । अन्यथा ननिमितेः स्वकर्तृकमधानकर्मण्यसंवन्ध एव स्यादिति युक्त चेद्राह्यम् ।) * धनुचिहान्तर्गतमन्धस्थाने क. स पुस्खक्यो 'तत सतूर्यधोपो वरो वध्वा सह वेदा प्राङ्मुख उपविशेत् । वधूस्ततो गौरीहरसमीप गत्वोपविशेत् ' इति प्रन्यो वर्तते । ग पुस्तके तु अभ्रातृप्रीमिलादिरुपसगृह्य जपतीयन्तो प्रन्यो नास्ति । + धनुचिहान्तर्गतो ग्रन्थो ग पुस्तके युक्त चेगाध्यमित्रानन्तर वर्तते। १ ग, ड,'ण वा नि।

·- [विवाह ] सस्काररत्नमाला। ५६१ (विवाहहोम) अथ विवाहहोमः। वर आचम्य माणानायम्य देशकालौ सकीर्त्य मत्सतिगृहीतवधूद्देश्यक भार्यात्वसिद्धिपूर्वकामाचौपासनत्वसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थं विवाहहोम करिष्य इति सकल्प कृत्वा स्थण्डिलोल्लखनादि कृत्वा तन योजकनामानमनि प्रतिष्ठापयामीति मथित वधूवरयोर्वेद्यारोहणात्पूर्वमेव सुवासिन्या श्रोनिया- गारादाहृत्य वेद्या उत्तरतोऽधोभागे स्थापित लौकिकामि वा प्रतिष्ठाप्य मज्वाल्य ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्त कृत्वा विवाहहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि व्याहृत्यन्तमुक्त्वा प्रधानहोमे- अग्निं वरुण चैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । अनि गार्हपत्यमेकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । अनिमेकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । दिव वायुमश्विनी सवितार बृहस्पति विश्वान्देवांश्चैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । अग्निं द्वाभ्यामाज्याहुतिभ्या यक्ष्ये । अङ्गहोमे वरुण द्वाभ्यामाज्याहुतिभ्या यक्ष्ये । अनि वरुण चैकैकयाऽऽज्या हुत्या यक्ष्ये । अनि वरुण चैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । अग्निमयसमेकयाss- ज्याहुत्या यक्ष्ये । प्रजापतिमेकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । लाजहोमे-अनि तिसभिानाहुतिभिर्यक्ष्ये । अनि स्विष्टकृतमेकया हुतशेपाज्याहुत्या यक्ष्य इति वदेत् । यत्र यर सूत्रकदय सौविष्टकती जुहोतीत्यधशब्दप्रयोग करोति तर तद्रव्येण स्विष्टकृत् । अन्यत्र त्वाज्येनेति । न ह्यत्रायशब्दः सूत्रकता प्रयु- तोऽस्ति । अतोनाऽऽज्येनैव स्विष्टछद्धोमः । ततो जयोपहोमे चित्त चित्तिमित्यादि काम गन्धर्षमाधानप्सरसः, भुव नस्य पतिं चकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्य इत्यन्तमुस्त्या, प्रायश्चित्तहोमे-अग्नि त्रिभिरित्यादि । पात्रासादने मादेशमात्रमश्मान त्रीह्यादिवीजानि सपल्लवमुद- कपूर्ण सुभूपिन कला दर्वीमाज्यस्थाली प्रणीतामणयन प्रोक्षणीपात्रमुपवेप समार्गदर्भानिध्म पहिरबज्वलनदर्भानाज्य लानांश्च युगपदेवाऽऽसादयेत् । ततो ब्रह्मोपवेशनादि । पात्रसमार्गकाले वचालिसमार्गार्थ काश्वित्समार्ग दर्भानवशेपयेत् । आज्यपर्यनिकरणकाले लाजानामपि तेन सह पर्यनिकरणम्। परिधिपरिधानान्ते लानान्दाभिधार्याऽऽज्याग्न्योर्मध्येनाऽऽनीयाऽऽज्य. स्योचरतो वहिप्यासादयेत् । सुमद्गलीरिय वभरिमार समेत पश्यत । सौभाग्यमस्य दत्त्वायाधास्त ततः राग ८ 'येरा'। 'क्ष्ये रा ।ह तत्तः। स ग १ च धीरप्य।

·५६२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता--- [विवाहः] (विवाहहोमः) विपरेतन " इति वधूमीशानदेशतो बान्धवैः समानीयमानां सुमुर्ने समीक्षते । इत आरभ्य पाणिग्रहणान्तं कर्म मुमुहूर्त एव कर्तव्यं प्रधानत्वात् । ततो वधूरमेरीशानदेश उपविश्य कर्माङ्गमाचमनं कृत्वाऽग्रेणानि दक्षिणतो गत्वा पत्युदक्षिणतः प्रामुख्युपविश्य दक्षिणेनैव हस्तेन पतिमन्वारभते । अपरे- णामिं दक्षिणतो गमनमिति केचित् । अथ वरस्तदन्वारब्धः परिपेकादिव्याहृतिहोमान्तं कृत्वा प्रधानहोम कुर्यात् । ॐ अग्निरेतु प्रथमो देवताना सोऽस्यै प्रना मुञ्चतु मृत्युपाशात् । तदय राना वरुणोऽनुमन्यता यथेयर श्री पौत्रमधं नरोऽदात्स्वाहा' अनये वरुणाय चेदं न मम । ॐ इमामग्निस्त्रायतां गार्हपत्यः प्रनामस्यै नयतु दीर्घमायुः । अशून्योपस्था जीवसरमस्तु माता पौत्रमानन्दमभिप्रबुध्यतामिय५ स्वाहा' अग्नये गार्हपत्यायेदं न मम । ॐ मा ते गृहे निशि घोष उत्यादन्यत्र त्वद्रुदत्यः संविशन्तु । मा त्वम्बिके शूर आवधिष्ठा जीव पत्नी पतिलोके विराज प्रजां पश्यन्ती सुमनस्पमानार खाहा' अनय इदं न मम । ॐ द्यौस्ते पृष्ठ५ रक्षतु वायुरूरू अश्विनौ च स्तनं धयतस्ते पुत्रान्सविताऽभिरक्षतु 1 आवासप्तः परिधानाबृहस्पतिर्विश्वे देवा अभिरक्षन्तु पश्चा- खाहा' दिवे वायवेऽश्विभ्यां सवित्रे बृहस्पतये विश्वेभ्यो देवेभ्यश्चेदं न मम । 'ॐ अप्रजस्ता पौत्रमृत्यु पाप्मानमुत वाऽधम् । शीर्णः सजमिवोन्मुच्य द्विषयः प्रतिमु. श्चामि पापः स्वाहा' अनय इदं न मम । ॐ देवकृतं ब्राह्मणं कल्पमानं तेन हन्मि योनिपदः पिशाचान् । ऋव्यादो मृत्यूनधरान्पादयामि दीर्घमायुस्तव जीवन्तु पुत्राः स्वाहा' अनय इदं न मम । इति पट्मधानाहुतीर्वारुणीनिहायां ज्वाला- मध्य एव वा हुत्वा, इमं मे वरुणेत्यादि पडाहुती?त्वोत्तरपरिधिसंधिमग्रे- णाऽऽसादितमश्मानं निधाय, ॐ आतिष्ठेममश्मानमश्मेव त्वर स्थिरा भव । प्रमृणीहि दुरस्यून्सहस्व पृतनायतः' [ इति ] तत्र दक्षिणपादोपक्रमेण वधूं मामुखीमा- स्थापयति । ततोऽइमानं निष्काशयेत् । . १ ग. "ते । 'अप्रातृमी वरुणापतिमी वृहस्पत इन्द्रापुत्री लक्ष्म्यन्तामत्यै सवितु. सवे' इति वरोऽवेक्षते । 'अघोरचक्षुरपतिघ्यधि शिवा पशुभ्यः सुमना. मुवर्चा. । वीरसूर्देवकामा स्योना नो भव द्विपदे श चतुष्पदे ' इति वध्वेक्षमाणे वरो जपति । ' इदमह या त्वयि पति- इन्यरक्ष्मीस्ता निर्दिशामि' इति यधू मुखे दर्भेग समार्टि । दर्भ निरस्याप उपस्पृश्य 'मित्रोऽसि' इति वधू दक्षिणहस्ते गृङ्गाति । एकमिषे विष्णुस्त्वाऽन्वतु द्वे ऊर्जे० होत्राभ्यो विष्णुस्त्वाऽन्वेतु' इति वभू वैदिरूपदेवयजनमुदानयति । ' ससाऽसि सप्तपदा अभ्म सत्य ते गमेयर सख्यान्मे मा योपर सख्यान्मे मा चोष्टा.' इति सप्तमं पदमुपरागृध जपति ।।

·+ [विवाहहोम] संस्काररत्नमाला। (पाणिग्रहमे काम्यानय पक्ष) अथ पाणिग्रहणम् । परो ज्योतिर्विदादिष्टे सुमुहूर्तेऽपरेणानि दर्भराशिद्वयं पूर्वापरसुदगग्रमास्तीर्य ॐ सरस्वति प्रेदमिव सुभगे वाजिनीवति । ता वा विश्वस्य भूतस्य प्रजायामस्यग्रत । गृह्णामि ते सुप्रजास्त्वाय हस्त मया पत्या जरदष्टिर्यथाऽमत् । भगो अर्यमा सविता पुरन्धिर्मह्य त्वाऽदुर्गार्हपत्याय देवा.' इति द्वाभ्यां पूर्वदर्भराशाववस्थितः प्रत्य- स्मुखो वरोऽपरदर्भराशाववस्थितायाः प्रामुख्या भार्याया हस्तं गृहीयात् । अथवा पूर्वदर्भराशाववस्थितायाः प्रत्यङ्मुख्या भार्याया अपरदर्भराशाववस्थितः माम्मुखो वरो हस्त झीयात् । जथ काम्यास्त्रयः पक्षाः। यदि कामयेत पुमांसं जनयेपमित्यङ्गुष्ठसहितमेव हस्तं गृहीयात् । न वित राङ्गुलिग्रहणम् । यदि कामयेत वीरेच जनयेयमित्यगुलिसहितमेव हस्तं गृह्णीयात् । न त्वङ्गुष्ठग्रहणम् । यदि कामयेतोभयं जनयेयमिति, अभीव लोमा- न्यङ्गुष्ठ सहाजुलीभिर्युलीयात् । इति काम्पास्त्रयः पक्षाः । तृतीयः पक्षो नित्योऽपि । ततस्तस्पा भार्याया आत्मानमग्रेण स्थिताया दक्षिणमंसं धृत्वा प्रसव्यं स्वस्य दक्षिणतः प्रत्यख्मुखी यथा स्यात्तथा प्रतिनिवर्त्य, " ॐ अघोरचक्षुरपतिष्येधि शिवा पशुभ्य सुमना सुवर्चा | नीवपूर्वीरम् स्योना श न एधि द्विपदे श चतुष्पदे । ता न पूषञ्छिवतमामेरयस्त्र यस्या बीन मनुप्या वपन्ति । या न ऊरू उशती विस्रयातै यस्या- मुशन्तः प्रहरेम शेपम् । सोम प्रथमो विविदे गन्धर्वा विविद उत्तर । तृतीयोऽग्निष्टे पतिस्तुरीयोऽह मनुप्यना । सोमोऽददागन्धर्वाय गन्ध- वोऽनयेऽददात् । पशूश्च मह्य पुत्रारश्चाग्निदात्ययो त्वाम् । अमूह- मरिम सास औरह पृथितार पम् । सासाहमृगत्व, लोवेहि समय सह रेतो दधावहै । पुसे पुत्राय वेत्तदै रायस्पोपाय मुप्रनास्त्वाय मुवीर्यायेमा त्वमिन्द्र मीद सुपुत्रार सुभगा कुरु । दशास्या पुत्राना- धेहि पतिमेकादश कुरु इति पदभिर्मप्रेस्तामभिमप्रयते । अथवा तामुत्तरेण गत्ता मसव्यमात्य तस्या दक्षिणोऽसः स्वस्य समीपे यया भवति तथा तस्याः पचानागे प्रामुखः स्थित्या स्वस्य दक्षिणतः प्रत्वमुखी यथा स्यात्तथा प्रतिनिवर्स, ·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (विवाहहोम ) अघोरचक्षुरित्यादिभिः पभिर्मत्रैरभिमत्रयेत् । प्रत्यमुखी चेत्मामुखी कार्या । अस्मिन्पक्ष उत्तरेण पवादागे गमनं नास्ति । ततो भार्या यथास्थानमुपवेश्य तदअलि मक्षाल्यावशेपितान्समार्गदर्भा- न्गृहीत्वा वध्वञ्जलि तैर्दभैरमौ निष्टप्य दर्वीवर्दर्भध्वञ्जलिं संमृज्य पुननि- प्रप्य दर्भेप्वजलिं निघाप्य संमार्गदर्भान्मोत्यागौ प्रहत्य संमृष्ट वध्वजलि सव्यहस्तेन धृत्वा दक्षिणहस्तेन तस्मिन्नजलो दाऽऽज्येनोपस्तीर्य " ॐ इमालाँजानावपामि समृद्धिकरणान्मम । तुभ्य च सवनन तदगिरनुमन्यतामयम् " इति मन्त्राच्या द्विवारं वर एव लाजानावपति । त्रिः पञ्चावत्तिनः। ततस्तूप्णीमभिधार्य शूर्पस्थान्मत्यज्य-"ॐ इय नार्युपत्तेऽसौ लाजानावपन्ती। दर्घायुरस्तु मे पतिरेधन्ता ज्ञातयो मम स्वाहा" [इति ] आसीनायास्तस्या आसीन एच दर्वीस्थानीयाञ्जलिना कायतीर्थेनानौ जुहोति । अग्नय इदं न मम । “निर्वपणसस्रवणलानहोमनित्यहोमान्कायतीर्थेन कुर्यात् " इति पौधाय- नोक्तेः कायतीर्थेन होमः । कनिष्ठयोर्मूलप्रदेशः कार्य तीर्थ, " स्वल्पाद्भुल्यो. मूले कायम् " इति कोशात् । मैत्रायणीयपरिशिष्टेऽपि- 'अमुल्यौर्न होतव्य तथैवाझलिभेदत । अअलेवामपाधैन लाजहोमो विधीयते ।। वामभागस्तु नारीणा देवभाग इति स्मृत " इति । इदं च परकर्तृकत्वम्, अथग्रहण परिभाषार्थम् । आधारवति तन्त्रे सर्व- धैवमवदानधर्मो भवति । इत्येतद्याख्यानुसारेण । " अथग्रहणमावपनेऽन्यकर्तृकत्वख्यापनार्थ, स च भ्राता भ्रातृस्थानीयो वा" इत्येतद्याख्यानुसारेण तु अत्र भ्रानादिः कर्ता ज्ञेयः । मनस्तु लिङ्गविरोधा- द्वरस्यैव न भ्रात्रादेः। न चाऽऽवपामीत्येतद्विरुध्यत इति वाच्यम् । अन्तर्भावितण्यर्थस्य तत्र विव- क्षिवत्वेन विरोधाभावात् । "ॐ उदायुषा स्वायुपोदोपधीनार रसेनोत्पन यस्य शुष्मेणोदस्थाममृतार अनु' इति भार्यामुत्थाप्य "ॐ विश्वा उत त्वया वय धारा उदन्या इव । अतिगा. हेमहि द्विप. " इति स्वयमेव मन्त्रमुक्त्वा भार्यासहितः पानसहितमग्निं प्रदक्षिणं परिकामति । मलिङ्गाद्वरस्य मन्त्रपठनम् । ततः ·[विवाह ] संस्काररत्नमाला। (विवाहहोम) ततः पुनरुपस्तरणलाजावपनादि परिक्रमणान्वं द्वितीयं तृतीयं च । तृतीये शूर्पस्थानां प्रत्यञ्जनं नास्तीति विशेषः । तत आज्येनैव स्विष्टकृतं हुत्वा जयादी हुयात् । यथापुरस्तादितिवचनं जयहोमे राष्ट्रभृद्धोमे च मन्त्रविपये पक्षान्तरस्यापि सत्त्वादुपनयने यः परि- गृहीतः पक्षः स एवात्रतिज्ञापनार्थम् । उपनयने जयहोममन्त्रविपये यथापुर- स्तात्पक्षद्वये पूर्व एव यथा प्रकार उक्तस्तथैवात्र कार्य इत्येतदर्थमेव वाऽत्र न तु पुरस्तात्स्विष्टकृत इत्यस्यापि प्राप्तिः । तृतीयं परिक्रम्येत्यनेन ल्यप्पत्ययेन स्विष्टकृति तृतीयपरिक्रमणाव्यवधानस्योक्तत्वेन स्विष्टकृत्पूर्वकालत्वस्य वाधि- तत्वात् । अत्रेतिवचनं विप्रस्यानिन्दितेपु विवाहेप्वेव यथा स्यादित्येतदर्थम् । एतेन तृतीयं परिक्रम्य जयादीन्हुत्वा स्विष्टकृद्धोम इति कारिकाकृदुक्तः क्रमः परास्ता। ततः शुल्वमहरणादि संस्थाजपान्तं कर्म समापयेत् । नात्र त्रिदन्नहोमः । ततोऽपरेणाग्निमाचारात्सप्ताक्षतपुञ्जान्माक्संस्थानुदक्संस्थान्वा कृत्वा दक्षिणं पादं प्रक्रम्य सव्येनानुभकाम मा सव्येन दक्षिणमतिकामीः, इति भार्या संशास्य तस्या दक्षिणं पादं प्रगृह्याप्रगृह्य वा सप्तस्वक्षतपुछुपु यथाक्रम भार्यया विष्णुक्रमान्कामयति स्वयमपि कामतीत्येके । मत्रवक्ता वर एवं लिङ्गात् । ॐ एकमिषे विष्णुस्त्वाऽन्वेतु' इति प्रथमं विष्णुक्रमं कामयति । ॐ द्वे ऊर्ने विष्णुस्त्वाऽन्वेतु ' इति द्वितीयम् । ॐ त्रीणि व्रताय विष्णुस्त्वाऽन्वेतु ' इति तृतीयम् । ॐ चत्वारि मायोभवाय विष्णुस्त्वाऽन्वेतु ' इति चतुर्थम् । ॐ पञ्च पशुम्यो 'विष्णुस्त्वाऽन्वेतु ' इति पञ्चमम् । ॐ पड्रायस्पोपाय विष्णुस्त्वाऽन्वेतु ' इति पष्ठम् । ॐ सप्त सप्तम्यो होत्राम्यो विष्णुस्त्वाऽन्वेतु ' इति सप्तमम् । ततः ॐ सखायौ सप्तपदा बभूव सख्य ते गमेयर सख्यात्ते मा योप५ सख्यान्मे मा योटा,' इति तथैवावस्थापितपादायां भार्यायां वरो जपति । ततोऽस्या दक्षिणं पादं स्वदक्षिणेन पादेनाऽऽक्रम्य दक्षिणेन इस्तेनास्या दक्षिणमंसमुपर्युपर्यन्ववमृश्य ॐ मम हृदये हृदय ते अस्तु मम चित्त चित्तेनान्वेहि मम वाचमेक्मना जुषस्व वृहस्पतिस्त्वा नियुनक्तु मह्य मामेवानुप्तरभस्व मयि चित्तानि सन्तु ते मयि सामीच्यमस्तु ते मह्य वाच नियच्छतात् ' इति तस्या हृदय. देशमभिमृशति । 'ॐ प्राणाना ग्रन्धिरसि समाविसस.' इति तवैव नाभिदेशम- भिमृशति । - , ·. भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहहोमः (वधूप्रवेश.) ततस्तामपरेणानि प्रामुखीमुपवेश्य तस्याः पुरस्तात्मत्यइमुखस्तिष्ठन्नापो हि ऐति मन्नत्रयस्यामिविश्वे देवा वाऽऽपो गायत्री । हिरण्यवर्णा इति मन्त्रा चतुष्टयस्यानिरापस्त्रिष्टुप् । पवमानानुवाकस्य प्रजापतिक्रपिः । पवमानसुव- जनादयो लिङ्गोक्ता देवताः । गायत्र्यादीनि च्छन्दांसि । सर्वेषां माने विनियोगः। ॐ आपो हि ठा० ३ हिरण्यवर्णाः० ४ पवमानः सुवर्ज० त्या पुनातु ' इति सकुशपल्लवेनाऽऽसादितकलशोदकेन सर्वान्ते तत्तन्मन्नसमुदायान्ते वा भार्या मार्जयति । प्रतिमन्त्रमिति केचित् । ततो वृद्धब्राह्मणा ज्ञातिवान्धवाः सुवासिन्यथाऽऽशी:पूर्वकं वधूमूर्ध- न्यासादितानि बीह्यादिवीजानि 'ॐ या जाता ओषधयः। इत्यादिभिर्मवैर्यथा- चारमारोपयन्ति । ततोऽनेः पश्चादुपविश्य विभूतिं धृत्वाऽमि संपूज्य कृतस्य विवाहहोमकर्मणः साङ्गतासिद्ध्यर्थमाचार्यादिभ्यः पूजनपूर्वकं दक्षिणां दत्त्वा यथाविभवं नाम- णान्सुवासिनीश्च भोजयेत् । ततोऽस्मे देवास इत्याद्या आशिपो द्विजा दधुः । ततो वरः कर्मसागुण्याय विष्णुं संस्मरेत् । इति विवाहहोमः। ततो वधूवराविक्षुविकारालॅवणं चानश्नन्तौ वस्त्राभरणादिभिर्यथाविभव- मात्मानमलंकुर्वाणी वर्जितमैथुनावपाशायिनी सह वसतः । एतच्च व्रतं पाणि- ग्रहणदिनमारभ्य ज्ञेयम् । अथ वधूप्रवेशः। तर नारद:--" आरभ्योद्वाहदिवसात्पठे वाऽप्यथवाऽष्टमे । वधूप्रवेशः संपत्त्यै दशमे दिवसे दिने । तथा मासे च वर्षे च तत अध्वं न शोभनम् " इति । वृद्धवसिष्ठोऽपि-- "पप्ठेऽष्टमे वा दशमे दिने वा विवाहमारम्य वधूप्रवेशः। पञ्चानसशुद्धिदिनं विनाऽपि विधानसगोचरगेऽपि कार्यः" इति । स्मृत्यन्तरे तु- वधूप्रवेशः प्रथमे तृतीये शुभप्रदः पञ्चमकेऽथवाऽहि । द्वितीयके वाऽथ चतुर्थक वा पठे वियोगामयदुःखदः स्यात् " इत्युक्तम्।

·" [विवाह ] सस्काररत्नमाला। ५६७ (वधूप्रवेश) स्मृतिसागरे- " वधूप्रवेशो न दिवा प्रशस्तो नवप्रवेशो न निशि प्रशस्त । रात्रौ दिवा स्यात्तु गृहप्रवेश स कीर्तित स्यात्रिविध प्रवेश " इति । रात्री दिवा स्यादिति विशीर्णसज्जीकृतगृहप्रवेशविपयम् । रात्री दिवा स्यात्तु गृहप्रवेश इत्यनन्तर कर्तव्य इति शेपः । स्पष्टमेतदुक्तं ज्योतिर्निवन्धे- वधूप्रवेशस्तु निशि प्रशस्तो नवप्रवेशस्तु दिवा प्रशस्त । रात्रौ दिवा सज्जगृहप्रवेश प्रोक्तो भरद्वाजमुनीन्द्रमुख्यै ” इति । रत्नमालायाम् " हस्तेन्दुमैत्रश्रवणाश्वितिप्यपौष्णश्रविष्ठाश्च पुनर्वसू च । श्रेष्ठानि धिष्ण्यानि कृतप्रयाणे त्यक्त्वा त्रिपश्चादिमसप्ततारा । चित्राविशाखानिलसार्पयाम्यवायव्यपिव्येश्वरदैवतानि । यात्रास्वनिष्टान्यपराणि भानि स्मृतानि नेष्टानि न निन्दितानि " इति । इन्दुर्मृगशिरः । धिप्पयानि नक्षत्राणि । मुहूर्तसग्रहे-रेवतीहस्तमित्राविरोहिणीचान्द्रवासवा । वीण्युत्तराणि मूल च वैष्णव शततारका । पैतृक च तथा श्रेष्ठ प्रवेशनविधी तथा । रिक्ता पर्वाष्टमी विष्टिवर्या शेषा शुमावहा ।। शुभाशे शुभवारेषु शुभरष्टे शुभाशके । निशि प्रवेशासपत्तौ दिवा वा शोमनो भवेत् " इति । व्यवहारतचे- " पौणात्कभाच्च श्रवणाच युग्मे हस्तत्रये मूलमयोत्तरासु । पुप्ये च मैत्रे च वधूप्रवेशो रिक्ततरे व्यर्ककुने च शस्त " इति ॥ कभ रोहिणीनक्षत्रम् । व्यर्ककुजे रविभौमवारव्यतिरिक्तवारेप्वित्यर्थः । स्मृत्यन्तरे--"दिनक्षयादिदोपेषु वध्वा वेशो गृहे न सत्()" इति । वेशः प्रवेशः। १ क स "तारा '६२ स ग द च सरा । त्री ·५६८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- विवाहः] (वधूप्रवेशः) दिनक्षयादिलक्षणमुक्तं श्रीपतिना- " यश्चैकः स्पृशति *दिनत्रयं च वारो दैवज्ञैरवमदिनं तदुक्तमार्यैः। य: +पर्शाद्भवति तिथित्रयेण चाहां विद्युस्टक्स पुनरिदं द्वयं च नेष्टम् " इति ॥ युग्मदिने प्रवेशस्तु पोडशदिनमध्य एव । तदुक्तं तत्रैव- - " विवाहमारम्य वधूप्रवेशो युग्मे तिथौ पोडशवासरान्तात् । तदूर्वमासेषु च पञ्चमान्तात्ततः परस्तानियमो न चास्ति " इति ।। तत्रापि विशेपमाह नारदः- "समे वर्षे समे माप्ति यदि नारी गृहं ब्रजेत् । आयुष्यं हरते भर्तुः सा नारी मृतिमाप्नुयात् ।" इति । अत्रापि वय॑मासा उक्ता बृहस्पतिना- 'कुलीरकन्यकाकुम्भे दिनेशे न विशेद्गृहम् । ग्रामं वा नगरं वाऽपि पत्तनं वा नराधिप । इति ।। ज्योतिप्पकाशे- " पृथं दक्षिणस्थं वा भृगुं कृत्वा विशेत्सदा । पुरतो वामतश्चापि प्रतिशुक्र न निशेत ।। निर्गमान्नवमे माप्ति तथैव नवमे दिने । रिक्तामु निन्द्ययोयेषु भानुभानुनवारयोः॥ अग्रदक्षिणभागस्थे चन्द्रे शस्तं न वेशनम् ' इति । नवमदिननवममासनिधस्य देशव्यवस्थोक्ता कालपदीपे- गव्यूनिहीने तप नैव निर्ममान्मासे दिने वा नबसे पुनर्विशेत् " इति । गव्यूतिः कोशष्टपम् । प्रतिशुक्रापवादमाह लल्ला- समु(भ)वनपुरप्रदेशे देशानां विप्लवे तथोराहे । नववध्वा गृहगमने प्रतिशुक्रविचारणा नास्ति" इति ॥ * तिभित्रयमित्यर्थ. 1 + सी भवतीति क. पुस्तकशोधितपाठ. । १स, या। स.ग. ६. च'पिनये'।

·५६९ [विवाह ] सरकाररत्नमाला। (वधूप्रवेश ) भर्ना सह गमने प्रतिशुक्रदोपो न । तदुक्त भीमपराक्रम- " स्वामिना नीयमानाया प्रतिशुनो न विद्यते " इति । मत्स्यपुराणे- चतु शाल चतुरमलिन्दै सर्वतोयुतम् । नाम्ना तत्सर्वतोभद्र न तत्र प्रतिशुक्रता ।। काश्यपेपु वसिष्ठेपु भृग्वत्र्यागिरसेषु च । भारद्वाजेषु वात्स्येषु प्रतिशुको न विद्यते " इति ।। ज्योतिःसागरे- "पोप्णादिवह्निपादेषु यावत्तिष्ठति चन्द्रमा । तावच्छुको मवेदन्ध समुख गमन शुभम् " इति ।। तत्रैव वचनान्तरम् रेवत्यादिमृगान्तेषु यावत्तिष्ठति चन्द्रमा । तावच्छुक्रो भवेदन्ध समुख गमन शुभम् " इति ॥ अत्र भृगुगुर्वस्तापवाद उक्तो माण्डव्येन- " नित्ययाने गृहे जीर्ण प्राशनान्नेषु सप्तम् । वधूप्रवेशमाहुल्ये न मौढ्य भृगुनीवयो " इति ।। भृगुः शुक्रः । जीवो गुरुः । आचारः पर नास्ति । ज्योतिप्पकाशे- " वामे शुक्र नवोढाया मुख हानिश्च दक्षिणे । धन धान्य च पृष्ठस्थे सर्वनाश पुर स्थिते ॥ नवोढायास्तु वैधव्य यटुक्त समुखे भृगौ। तदेव विबुधैर्भय केवल तु द्विरागमे ।। पूर्वतोऽभ्युदिते शुक प्रयायाद्दक्षिणापरे । पश्चादम्युदिते चैव यायात्पूर्वोत्तरे दिशौ " इति ॥ तथा भाद्रपदमारभ्य पूर्वादिदिक्षु प्रतिदिश मासत्रय कपाट नेयम् । चैत्र मारभ्य पूर्वाधष्टदिक्षु मुरपदिशि मासदय विदित्वक मास रमण कण्टक जानीयात् । एतद्य ग्रामान्तर नववधूगमने वय॑म् । ग४च रतुना ।

·५७० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह: (गृहप्रवेशप्रयोगः) ज्योतिनिवन्धे- " कविज्ञवारे स्वगृहाधुवः कान्ताप्रयाणं न कदाचिदेव । धनस्य नाशः कविवासरे स्यात्पुत्रस्य नाशो ध्रुवप्लोम्यवासरे " इति । अन्पश्च-"विवाहात्प्रथमे पोपे आपादे वाऽधिमासके । भर्तुगैहे वसेन्नैव चैत्रे तातगृहे तथा " इति ॥ ज्योतिनिवन्धे [---" उद्वाहात्मथमे शुचौ यदि वसेर्तु"हे कन्यका हन्यात्तजननी क्षये निजतनु ज्येष्ठे पतिज्येष्ठकम् । पौषे च श्वशुरं पति च मलिने चैत्रे स्वपित्रालये तिष्ठन्ती पितरं निहन्ति न भयं तेषामभावे भवेत् " इति । जयन्त: -" मार्गशी तथा माघे माधव ज्येष्ठसंज्ञके । सुप्रशस्तो भवेद्वेश्मप्रवेशो नवयोपिताम् " इति ॥ अथ हिरागमनम् । ऋक्षोचये-" माघफाल्गुनवैशाखे शुक्लपक्षे शुभे दिने । गुदित्यविशुद्धौ स्यान्नित्यं पल्या द्विरागमः " इति । चादरायणः-*" नीहारांशुदिनोत्तरादितिगुरुब्रह्मानुराधाश्चिनी- शक्रे भास्करवायुविष्णुवरुणत्वाष्ट्रे प्रशस्ते तिथौ । कुम्भानालिगते रखो शुभकरे प्राप्तोदये भार्गवे देवेज्येनविदा दिने नववधूतेश्मप्रवेशः शुमः" इति ।। देवेज्यो गुरुः । इनः सूर्यः । विबुधः । अथ गृहप्रवेशप्रयोगः। विवाहहोमानन्तरं वधूवान्धवाः पितृगृहाज्योतिर्विदादिष्टे सुमुहूर्ते तां भायाँ वरं च रथादियानेन वरगृहं ग्रामं वा नयेयुः। यदि ग्राम प्रति गच्छतोपत्यो. मार्गे होमपात्रं शकटं वा भियत तदाऽन्वारन्धायां वध्वामापूर्विकतश्रेणाऽऽघा. रतत्रेण वा 'ॐ यहते चिदमिश्रिपा, इडामग्ने पु० इम मे वरुण, तत्वा यामि, त्वं नो अग्ने, स त्वं नो अग्ने, त्वमग्ने अयाति' इति सप्ताहुतीर्जुहुयात् । आद्यस्येन्दो मध. * निवन्धशिरोमणी कालविधाने-~-" नीराहाशुवमूत्तरादितिगुरुमटानुराधाविनीशुक्राहस्कर. वायुवारुणहरित्वाष्ट्रेषु शस्ते तिथी । कुम्भाजालिगते रवी शुभकरे प्राप्तोदये भागवे जीवाकोस्फु- जिता दिने नववधूवेरमप्रवेश. शुभ." एतादृशः पाठः । ड.च. अन्यथा ·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। ५७१ (गृहप्रवेशप्रयोग) वान्देवता । द्वितीयस्याग्निः । इतरेषां प्रसिद्धा देवताः। ततस्तस्य संधानं कृत्वा रज्ज्वादेन्धि वद्ध्वा स्वस्तिपदवतो मन्त्राञ्जपेत् । 'ॐ अभिव्ययस्व खदि- रस्य सारम् ' इति संधाने मन्त्र उक्तः शाङ्खायनेन । ॐ त्यश्चिद ध न वाजिनम् । इति अन्धिवन्धने । स्वस्ति नो मिमीतामिति पञ्चर्चसूक्तनपोऽपि तेनोक्तः । विवाहानि सर्वमेकस्मिन्पात्रे भस्मना सह निक्षिप्य जायापत्योः पृष्ठतो हरन्ति । अयं चाग्निर्विवाहहोममारभ्य यावजीवं धार्यः । सूने नित्यग्रहणेनैव यावजीवं धारणे सिद्धे धार्य इति वचनं प्रयाणव्यतिरिक्तस्थले स्थलान्तरे केनचिनि: मित्वेनाग्नेर्नयनं चेत्प्रत्यक्षमेव नयनं न तु समारोप इत्येतदर्थम् । आपस्तम्बाना- मप्येवम् । प्रयाणे तु यदि प्रयायोदव्याख्यातमात्मन्नरण्योर्वा समिधि वा समा- रोपणमितिसूत्रात्समारोप एव न तु प्रत्यक्षनयनम् । खण्डस्य क्षेपकत्वकल्पे शक- टादिना प्रत्यक्षनयनमेव कार्य समारोपोऽपि वा। समित्समारोपोऽत्र पर नास्त्येव । धारणं तु यज्ञियः काष्ठैर्गोमयपिण्डैर्वा कार्य न तु तुपैः । तदुक्तं संग्रहे- "धार्योऽग्निर्गोमयैः पिण्डै. काठे यज्ञियहुंदै । सर्वथा न तुपैर्धार्थ इति विद्वत्प्रभापितम् " इति ।। पारिजाते-" न तुपैर्धारयेदग्निम् " इति । स चेदनुगतस्तदा तदनन्तरमेव मधितव्यः । श्रोत्रियागाराद्वाऽऽहरणीयः। यदि पूर्व मथितो भवति तदाऽवक्षाणेभ्योऽधिमथितव्यः । अवक्षाणं तदग्निस्थं किंचिदग्धं काष्ठम् । यद्यसमर्थान्यवक्षाणानि स्युस्तदा तद्भस्मनाऽरणी संस्पृश्य मथितव्यः । यद्याहृतस्तदाऽऽहरणीयः । प्रायश्चित्तसूनेऽवक्षाणानीति बहुवचनं यकस्मादवक्षाणादमि!त्पद्यते तदाऽन्यस्मान्मथितव्यः । ततोऽप्यनागमने परस्मादिति न तु यावन्त्यवक्षाणानि तेभ्यो मथितव्य इति । सर्वेभ्योऽवक्षाणे- भ्योऽनुत्पत्तावेवारणीमन्धनं न वेकावलाणमन्धनादनुत्पत्तावनन्तरमरणीमन्ध- नमिति । यद्यपि गृह्यसूत्र इदं नोक्तं तथाऽप्यविरुद्धवाद्वाह्यम् । अविरोधिना- मपेक्षितश्रौतविधीनां प्राप्तिस्तु श्रौतसूत्रमध्ये गृह्याम्नानालालभ्यते । अनुगतो मन्थ्यः श्रोत्रियागाराद्वाऽऽहार्य उपवासश्चानुगते भार्यायाः पत्यु इत्यनुगमनमायश्चित्तसूत्रम् । चशब्दो मन्यनाहरणाभ्यामुपवाससमुच्च- पार्थः । अनुगताधिकारे पुनरनुगतवचनं मागूल च विवाहपरिसमाप्रेतत्माय- श्चित्तं भवेदित्येतदर्थम् । तस्मात्सर्वत्रानुगते मन्यनेनाऽऽहरणेन वोत्पायोपव. कच पायाख्या। " ·५७२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (गृहप्रवेशप्रयोगः) स्तव्यमिति । नैतदस्ति । नित्यग्रहणादेव सिद्धत्वात् । इदं तर्हि प्रयोजनमनुगत इदमेव प्रायश्चित्तं स्यान्नान्यदिति। तेनास्त्यन्यदप्यन्यत्र प्रायश्चित्तमिति गम्यते। किं तत्, अपि वोचरया जुहुयानोपवसेदिसापस्तम्बेनोक्तम् । उत्तराध्याथाम इत्येपा । तत्रानभिशस्तीश्चेत्येतावान्विकार इति मातृदत्तो व्याख्यातवान् । एतद्भाप्यस्वरसानष्टापहारादिनाऽग्निविच्छेद उपवासाहुत्यात्मकमेव प्रायश्चित्तं न केवलमुपवास आहुतिर्वेति । अत्र भाष्ये—अनुगमनव्यतिरिक्तस्थल उपवा- साहुत्यात्मकमायश्चित्तप्रदर्शनेनान्यस्याष्टादशाहुत्याद्यात्मकप्रायश्चित्तस्य क्षेप. कत्वं प्रदर्शितमन्यथेदमपि प्रदर्शितं भवेत् । सर्वस्य मायश्चित्तातिरिक्तभागस्य क्षेपकत्वं नेति तु तस्मिन्गृह्याणि कर्माणि क्रियन्त इत्येतस्य पाणिग्रहणादि. रमिस्तमौपासनमित्याचक्षत इत्येतत्खण्डस्य प्रतीकमदर्शनाज्ज्ञायते । तस्यौ- पासनेनाऽऽहितामित्वं पार्वणेन चरुणा दर्शपूर्णमासयाजित्वं चेति कश्चि- दाचार्यों वक्ष्यतीति वैजयन्तीकृदुक्तिस्वरसान्तु सर्वस्य खण्डस्य क्षेपकता ज्ञायते । एवं च पुनःसंधानविधिरेव क्षेपकोऽन्यो न क्षेपक इति भाष्य- कृदन्यात् । वैजयतीकुद्न्यात्तु सर्वमपि खण्डं क्षेपकमिति । उभयग्रन्थतः पुनःसंधानविधेरेव क्षेपकत्वम् । एतत्सूरिभिनिपुणतरं विभाव्य ययुक्तं तद्राह्यम् । ततोऽन्यतरमग्निं गोमयोपलिप्ते संस्कृतायतने स्थापयित्वा पतिरुपवसेत्, भार्या वा । मोपिते पत्यौ भाया उपवासः । अहन्यनुगत आसायमुपः वासः ! रात्रावनुगत आमातरुपवासः । उपवासासामर्थ्यादावुपनयनपकरणो- तमयाश्चेत्याहुत्यात्मकं मायश्चित्तं सर्वप्रायश्चित्तहोमश्च कर्तव्यः । दिवोपवासे सायमेव लुप्तहोमः कार्यः । रात्रावुपवासे प्रातरेव । उपवासमात्रमेव वा न तु होमः । आहुतिपक्षे तु प्रायश्चित्तहोमानन्तरमे यदि पतिः मोपितः स्वस्या- थोपवासासामर्थ्य तदा होमार्थमृत्विज तृत्वा तेनायाश्चाम इत्याहुति हावयेत् । ऋत्विगभावे स्वयमेव जुहुयात् । अथ वरः स्वगृहद्वारं पाक दक्षिणं पादपग्रेऽतिहर देहलि माऽधिष्ठा इति मापो संशास्तिा सा दक्षिणं पादमये कृत्वा देहलीमनधिष्ठायैव गच्छति । ततो गृहं प्रविश्य तत्पूर्वार्यशालायामग्न्यायतनं परिकल्प्य तत्पश्चात्स- भार्यः भामुख उपविश्याऽऽचम्य माणानायम्य देशकालो संकीर्त्य मम विवा- १ क. 'विचार।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह (चतु(कर्म) ततो दाता कर्मसाद्गुण्याय विष्णुं संस्मरेत् । एतच सर्व सपत्नीकेनाभुक्त्वैव कार्यम् । एतदकरणे दोप इत्येतदर्थे वचनं पठन्ति- वंशदानं विना यस्तु मण्डपोद्वासनं यदि । अज्ञानात्कुरुते मूढो दंपत्योः क्षयमायुपः" इति ।। वस्तुतस्तु महानिवन्धेष्वदर्शनादनाकरमिदम् । अन्यच शाकलकारिकासु- " दंपत्योसिसी दत्त्वा पूजयेदैरिणी ततः । वंशपात्रं तथा कन्यां वरमाने निवेदयेत् ।। वंशदानं चतुर्थेऽति कन्यादानामिप्यते । रात्री कुर्यात्तृतीयेऽशे कुयोगेऽपि न दुप्यति ॥ पातो वा वैधृतिर्वा स्याचतुर्थेऽहनि चेद्यदि । तत्रैवापररात्रे स्यादेरिणीपूजनादिकम् " इति ।। चतुर्थेऽहन्येव पातवैधृती स्यातां चेदपि तदा कार्यमेव नान्यत्रेत्येतत्ता. त्पर्यार्थः। वस्तुतस्तु माचीननबीनग्रन्थेष्वेवस्यादर्शनादनादरणीयम् । इत्यैरिणीपूजनं दानं च। - अथ चतुर्थीकर्म। तत्रेदं गृह्यम् --" चतुर्थ्यामपररात्रेऽनिमुपसमाधाय प्रायश्चित्तिपर्यन्तं कृत्वा नव प्रायश्चित्ती होतीत्यादि प्रायश्चित्तिपर्यन्तं कृत्वा स वं नो अग्ने, इत्येतदन्तं कृत्वाऽग्ले प्रायश्चित्त इत्येता नव प्रायश्चित्तीर्जुहोति" इति । मातृदच:--प्रायश्चित्तिपर्यन्तं कृत्वेति वचनं समस्तव्याहृतीनामनादिष्टमा- पश्चिचित्ववोधनार्थम् । तेनानुक्ते प्रायश्चिचे समस्तव्याहृतिभिर्होम इति सिध्यति । अत एव सर्वप्रायश्चित्तमिति संज्ञा । तेन समस्तव्याहृतिपर्यन्तमेव कृत्वा नव प्रायश्चित्तीः प्रधानीभूता आहुतीर्जुहुयात् । अत्र मायबित्तित्वयो- धनं चतुर्थीकर्षणः मायश्चित्तकर्मत्वेन मायश्चित्तकर्ममध्य एव मायचित्तिसं- ज्ञाशापनस्प युक्तत्वात्कृतम् । चतुर्थीकर्मणः प्रायश्चित्कर्मत्वं नु-अग्ने माय- श्चिच इत्यादिमनलिङ्गाज्यम् । पूर्वव्याख्याने प्रसिद्धव्याहृतिहामानन्तर्य- ·- [विवाह] संस्काररत्नमाला। (चतुर्थीकनप्रयाग) परित्यागः, इमं म इत्यादीनां चतुर्णामेव प्रायश्चित्तसंज्ञेत्यत्र विनिगमका- भावः, अगहोमस्य मध्ये प्रधानानुष्ठानस्याश्रुतस्य कल्पनं चति दोपाः । अस्मदीयव्याख्याने तु नैते दोपाः । प्रत्युत शास्त्रान्तरप्रसिद्धाया याज्ञिकम- सिद्धापाथ स्वशास्त्रे समस्तव्याहृतिहोमस्य सर्वप्रायश्चितित्वसंज्ञासिद्धिर- धिकेति द्रष्टव्यमिति युक्तं प्रतिभाति । अथ प्रयोगः। पाणिग्रहणदिनमारभ्य या चतुर्थी रात्रिस्तस्यां निभागावशिष्टायां वरः सपत्नीकः स्नात्वा भामुख उपविश्याऽऽचम्य माणानायम्य देशकालौ संकीर्ख ममास्या भार्यायाः सोमगन्धर्वाग्न्युपभुक्तत्वदोपपरिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरमी- त्यर्थ चतुर्थीहोमं करिष्य इति संकल्पं कुर्यात् । अयं च संकल्पो न चतुर्थीक- न्तिो विवाह इत्येतस्मिन्कल्पे । ततो गणेशं संपूज्य शिखिनामाऽयममिरित्यभिध्यायनानि मज्वाल्य चत्वा- रीति ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादिप्राणायामान्तं कृत्वा चतुर्थी- होमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादिव्याहत्यन्तमुक्त्वाऽमिं प्रायश्चिति वायुं मायश्चित्तिमादित्य प्रायश्चित्तिमादित्सं प्रायश्चितिं वायु मायश्चितिमानि माय. श्चितिमग्निं मायश्चिति वायुं प्रायश्चित्तिमादित्यं प्रायश्चितिं चैकैकयाऽऽज्या. हुत्या यक्ष्ये। अनहोमे वरुणं द्वाभ्यामित्यादि, अनि स्विष्टकृतमित्यादि वा समिदभ्या- धानान्तं कुर्यात् । मूटि संसावहोमे-अमिं वायु सूर्य प्रजापतिं च संसापाज्येनेति वदेदिति केचित् । एतच स्विष्टकृतः पूर्वमन होमकरणपक्षे तत्पूर्व वा द्रष्टव्यम् । पानासादने संपातापनयनाय पानमुदकुम्भं दीमाज्यस्थाली प्रणीतामणयनं प्रोक्षणीपान- मुपवे संमार्गदर्भानिध्म पहिरवचलनदीनाज्ये चेत्यासाय नझाररणादि. च्याहृति होमान्तं कृत्वा नव प्रधानाहुतीर्जुहुयात् । "ॐ अग्ने प्रायश्चित्ते व प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नागकाम उप- धायामि याऽस्यै घोरा तनलामिनो नाशय स्वाहा" अनये मायधि चय इद न मम। "समायवितिसंझाया सिदिः" इति पायोऽष गुपवर ।

·५८२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः]] (चतुर्थीकर्म) ततो दाता कर्मसाहुण्याय विष्णु संस्मरेत् । एतच सर्व सपत्नीकेनाभुक्त्वैव कार्यम् । एतदकरणे दोप इत्येतदर्थे वचनं पठन्ति- " वंशदानं विना यस्तु मण्डपोद्वासनं यदि । अज्ञानात्कुरुते मूढो दंपत्योः क्षयमायुपः" इति ॥ वस्तुतस्तु महानिवन्धेष्वदर्शनादनाकरमिदम् । अन्यच्च शाकलकारिकामु- " दंपत्योसिसी दत्त्वा पूजयेदेरिणी ततः । वंशपात्रं तथा कन्यां वरमाने निवेदयेत् ॥ वंशदानं चतुर्थेऽति कन्यादानाङ्गमिप्यते । रात्रौ कुर्यात्तृतीयेऽशे कुयोगेऽपि न दुष्यति । पातो वा वैधृतिर्वा स्याञ्चतुर्थेऽहनि चेदि । तत्रैवापररात्रे स्यादैरिणीपूजनादिकम् " इति ।। चतुर्थेऽहन्येव पातवैधृती स्यातां चेदपि तदा कार्यमेव नान्यत्रेत्येतत्ता- पार्थः। वस्तुतस्तु प्राचीननवीनग्रन्थेवेतस्यादर्शनादनादरणीयम् । इत्यैरिणीपूजनं दानं च। अथ चतुर्थीकर्म। तवेदं गृह्यम्-" चतुर्थ्यामपररात्रेऽग्निमुपसमाधाय प्रायश्चित्तिपर्यन्तं कृत्वा नव प्रायश्चित्तीर्नुहोतीत्यादि प्रायश्चित्तिपर्यन्तं कृत्वा स त्वं नो अमे, इत्येतदन्तं कृत्वाऽमे प्रायश्चित्त इत्येता नव प्रायश्चित्तीर्नुहोति" इति । मातृदचः-मायश्चित्तिपर्यन्तं कृत्वेति वचनं समस्तव्याहृतीनामनादिष्टमा. पश्चितित्ववोधनार्थम् । तेनानुक्ते प्रायश्चित्ते समस्तव्याहृतिभि:म इति सिध्यति । अत एव सर्वप्रायश्चित्तमिति संज्ञा । तेन समस्तव्याहृतिपर्यन्तमेव छत्वा नर मायचित्तीः प्रधानीभूता आहुतीर्जुहुयात् । अत्र प्रायश्चित्तित्ववो. धनं चतुर्थीकर्मणः प्रायश्चितकर्मत्वेन प्रायश्चित्तकर्ममध्य एवं प्रायश्चितिसं- शाज्ञापनस्य युक्तत्वात्कृतम् । चतुर्धीकर्मणः प्रायश्चित्तकर्मत्वं तु-अग्ने माय- चित्त इत्लादिमन्नलिङ्गाज्ज्ञेयम् । पूर्वव्याख्याने प्रसिद्धन्याहृतिहोमानन्तर्य- ·[विवाह ] संस्काररत्नमाला। ५८३ (चतुर्थीकर्मप्रयोग) परित्यागः, इमं म इत्यादीनां चतुर्णामेव प्रायश्चित्तसंज्ञेत्यत्र विनिगमका- भावः, अङ्गहोमस्य मध्ये प्रधानानुष्ठानस्याश्रुतस्य कल्पनं चति दोपाः । अस्मदीयव्याख्याने तु नैते दोपाः । प्रत्युत्त शास्त्रान्तरमसिद्धाया याज्ञिकम- सिद्धायाथ स्वशास्त्रे समस्तव्याहृतिहोमस्य सर्वप्रायश्चित्तित्वसंज्ञासिद्धिर- धिकेति द्रष्टव्यमिति युक्तं प्रतिभाति । अथ प्रयोगः। पाणिग्रहणदिनमारभ्य या चतुर्थी रात्रिस्तस्यां त्रिभागावशिष्टायां वरः सपत्नीकः स्नात्वा प्राङ्मुख उपविश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य ममास्या भार्यायाः सोमगन्धर्वाग्न्युपभुक्तत्वदोपपरिहारद्वारा श्रीपरमेश्वरमी- त्यर्थ चतुर्थीहोमं करिष्य इति संकल्पं कुर्यात् । अयं च संकल्पो न चतुर्थीक- मन्तिो विवाह इत्येतस्मिन्कल्पे । ततो गणेशं संपूज्य शिखिनामाऽयममिरित्यभिध्यायनमिं प्रज्वाल्य चत्वा- रीति ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादिप्राणायामान्तं कृत्वा चतुर्थी- होमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादिव्याहृत्यन्तमुक्त्वाऽग्नि प्रायश्चितिं वायुं प्रायश्चित्तिमादित्य प्रायश्चित्तिमादित्यं प्रायश्चित्तं वायुं मायश्चित्तिमान माय- चिचिमग्निं प्रायश्चित्तं वायुं प्रायश्चित्तिमादित्यं प्रायश्चित्तिं चैकैकयाऽऽज्या- हुत्या यक्ष्ये । अङ्गहोमे वरुणं द्वाभ्यामित्यादि, अनि स्विष्टकतमित्यादि वा समिदभ्या- थानान्तं कुर्यात् । मूर्ति संसावहोमे-अनि वायुं सूर्य मजापतिं च संस्रावाज्येनेति वदेदिति केचित् । एतच्च स्विष्टकृतः पूर्वमन होमकरणपक्षे तत्पूर्व वा द्रष्टव्यम् । पात्रासादने संपातावनयनार्थ पात्रमुदकुम्भं दर्वीमाज्यस्थाली प्रणीतामणयनं मोक्षणीपान. मुपवेपं संमार्गदर्भानिध्मं वहिरवज्वलनदीनाज्यं चैत्यासाद्य ब्रह्मरणादि- व्याहृतिहोमान्तं कृत्वा नव प्रधानाहुतीर्जुहुयात् । "ॐ अग्ने प्रायश्चित्ते व प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणत्वा नाथकाम उप. धावामि याऽस्यै घोरा तनूस्वामितो नाशय स्वाहा " अग्नये प्रायश्चि त्तय इदं न मम । " सर्वप्रायचित्तिसजाया सिद्धिः" इति पाटोन युकतर ।

·" " - ५८४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (चतुर्थीकर्मप्रयोगः) "ॐ वायो प्रायश्चित्ते त्वं प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उप- धावामि याऽस्यै निन्दिता तनूस्तामितो नाशय स्वाहा" वायवे पाय- चित्तय इदं० । "ॐ आदित्य प्रायश्चित्ते त्वं प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्यै पतिघ्नी तनूस्तामितो नाशय स्वाहा " आदि- त्याय प्रायश्चित्तय इदं। एता एव पुनर्ग्युत्क्रमेण- "ॐ आदित्य प्रा० वायो० अग्ने प्रा. पुनः पूर्वानुक्रमेण- "ॐ अग्ने प्रा० वायो प्रा. आदित्य ना. नवप्रधानाहुतीनां होमान्त आज्यविन्दून्पूर्वासादिते संपातावनयाथै पात्रे प्रक्षिपेत् । नवाहुतिहोमानन्तरं तत्संपाताज्यं दया भार्यया मूर्ध्नि जुहोति- "ॐ भूर्भग त्वयि जुहोमि स्वाहा " अमय इदं० । “ॐ भुवो यशस्त्वयि जुहोमि स्वाहा" वायव इदं० । “ॐ सुवः श्रियं त्वयि जुहोमि स्वाहा" मूर्यायेदं । "ॐ भूर्भुवः सुवस्त्विपि त्वयि जुहोमि स्वाहा " प्रजापतय इदं । इत्याहुतिचतुष्टयं मूर्ध्नि हुत्वेमं म इत्यादि स्विष्टकदादि वा संस्थाजपान्तं समानम् । नात्र त्रिदन्नहोमः । तत आसादितं जलपूर्ण कुम्भमग्नेः समीपे निधायोदकुम्भसहितं तं पद- क्षिणीकृत्यापरेणाग्निं शयनस्थानं कल्पयित्वा परिश्रित्य तत्र माक्शिरस्का. मुदक्शिरस्का वा भार्यां शाययेत् । अत्र वाचनिकमुदशिरस्कं शयनम् । तत:--"ॐ अमि त्वा पञ्चशाखेन शिवेनामिद्विपावता । सहस्रेण यशस्विना । हस्तेनाभिमृशामसि मुप्रनास्त्वाय " । [इति ] तस्या योनि दक्षिणेन इस्तेनाभिमृशति । "ॐ मानस हृदयानि नामः सं त्वचा त्या कामस्य योक्त्रेण युझान्यविमोचनाय " इति संगमं करोति । “ॐ मामनुव्रता भव सहचर्या मया भव । या ते पतिनो तनूारनी त्वेता करोमि शिवा वं मह्यमेधि क्षुरपवि रेभ्यः । [इति ] तो पर्यालिगति । १ क. 'मान्ते होमान्त ।

·[विवाह ] संस्काररत्नमाला। (देवोत्थापन मण्डपोद्वासन च) मधु हे मविद मधु निवा मे मधुवादिनी । मुखे मे सारय मधु दत्स सनि]न कृतम् ॥ चानवाकर सवनन यन्नदीभ्य उदाहृतम् । ययुक्तो देवगन्धर्वस्तेन सवनिनौ स्वके " ॥ इति द्वाभ्यां तस्या मुखेन मुखं जुपति(ते) । इदमुपगमनमावश्यकं स्त्रीसं. स्कारत्वात् । ततः कर्मणः साङ्गतासिद्ध्यर्थमाचार्याय दक्षिणां दत्वाऽन्येभ्यो भूयसी दचा कर्मसागुण्याय विष्णु संस्मरेत् । प्राचीनरीत्या प्रयोगे तु-अन्वाधाने व्याहृत्यनन्तरमगहोमे वरुणं द्वाभ्या माज्याहुतिभ्या यक्ष्ये, अग्नि वरुणं चैकयाऽऽध्याहुत्या यक्ष्ये, अग्निं वरुणं चैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये, इत्युक्त्वा प्रधानदेवतोल्लेखः । अनन्तरमयासम- मिमित्यादि । एतदनुसारेण होमः, इत्येतावान्विशेपो द्रष्टव्यः । अन्य. समानम् । इति चतुर्थीकर्म । अथ देवकमण्डपोद्दासनम्। तत्र देवकोत्थापनस्य काल:- " समे च दिवसे कुर्यादेवकोत्थापन बुध । पष्ठ च विपम नेट मुक्त्वा पञ्चमसप्तमौ " इति । समेपु पष्ठ विपमेषु पञ्चमसप्तमातिरिक्त दिन नाटमित्यर्थः । दिवससख्या ज्योतिर्निवन्धे- 'प्रतिष्ठादिनमारम्य यावत्पोडश वासरा । देवकोत्थापन कार्यमुद्वाहे च व्रते दश" इति ॥ उदाहे पोडशदिनानि, मौजीवन्धे दश दिनानि काल इत्यर्थः । एतेषु दिवसेषु पञ्चमसप्तमातिरिक्त विपम दिन समेषु पष्ठं दिन च वर्जयित्वाऽच. शिष्टेऽन्यतमदिवसे स्थापितदेवतानामुद्रासनं पुण्योहादिवाचन चोपनयन- वरकुर्यात् । मण्डपविसर्जन तु विवाहदिनमारभ्य यानि नाविपष्ठदिनानि तानि वन- १ ग २ च चकग च चकम'1३ च 'ज्याहा।

·५८६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (विवाहनिमित्तेन पानि) यित्वेतरदिने कार्यम् । पुण्याहवाचनाभिपेकान्ते पुरोधास्तच्छाखादिकं वंश- पात्रे निधाय तदुपरि मक्षिप्ताभिपेकजलं सकुटुम्बस्य कर्तुः शिरसि किंचि- किचित्तावयेत् । "ॐ प्रेति चेति चे० रागच्छति" इति स्रावणकाले पठेत् । एवं पुनदिः । एत- चाऽऽचारात् । ततः कर्ता शिरसि बद्धाञ्जलिः, अस्मद्वोत्रे पटमु पदसु मासेमु शोभनानि सन्विति भवन्तो ब्रुवन्विति द्विजान्वदेव । ते च त्वद्गोत्रे पदसु पसु मासेषु शोभनानि सन्विति प्रतियूयुः । ततो द्विजानगन्धपुष्पफलताम्बूलदक्षिणाभिः संपूज्य सदाशिपो गृह्णीयात् । एवं वरपित्राऽपि देवकोत्थापन कार्यम् । यत्तु मुद्रुतमार्तण्डटीकायां विवाहदिनमारभ्य नवत्रिपष्ठदिवसेपद्वासनमपि न कार्यमित्युक्तं तन्मण्डपस्य नतु देवकादेरिति द्रष्टव्यम् । इति मण्डपोद्वासनम् । अथ विवाहनिमित्तेन वया॑नि । तत्र मातृकास्थापनमारभ्य मातृकोद्वासनपर्यन्तं कानिचिद्वानि कानिचि- तदुत्तरमपि वानि। तत्राऽऽद्यानि वृद्धमनु:- " अपसव्यं स्वधा यात्रा शीताद्भिः नानमेव च । सपिण्डा नैव कुर्वीरन्यावन्मातृविसर्जनम् " इति ॥ अत्रापसव्यस्वधाशब्दाभ्यां तद्वत्कार्य लक्ष्यते । अपसव्यमित्यनेनैव सिद्ध स्वपाशब्दोपादानं स्वधा पितृभ्यः स्वाहेति पितृयज्ञसहचरितवैश्वदेवनि- पेधार्थम् । आचारसंवादलाभात् । "प्रेतदाहो दधिनान स्रानं शीतेन वारिणा । वैश्वदेवः स्वधाकृत्यं ब्रह्मयज्ञ उपोपणम् ॥ वेदस्याध्ययनं चैव वेदस्याध्यापन तथा । सीमातिक्रमणं नैव देवकोत्थापनावधि ॥ इति धर्ममदीपवचनाच। १ क.'पि का । २ क 'पि।। ३ ग. इ. च. लभ्यते। क. मात।

·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। ५८७ (विवाहनिमित्तेन वानि) यद्यपि स्वधा पितृभ्य ऊर्भवेतिस्वधाशब्दवस्पितृकर्मेठ्यादावपि वर्तते तथाऽपि तत्र निषेधो न प्रवर्तते श्रौतस्य पावल्यात् । एवमाहितामिकर्तृकपि- ण्डपितृयज्ञेऽपि । यद्यपि देवकोत्यापनावधिककर्मण्यमान्तर्भावस्यैव निपेधेन देवकोत्थापन- स्यामादिवसात्मागेव जायमानत्वेन निषेधावसरो नास्ति तथाऽपि कैनचित्म- तिवन्धेन देवकोत्थापनमात्रं न जायते तदैतद्रष्टव्यम् । संग्रहे-" नित्यश्राद्धं चाध्ययनं स्नानं शीतेन वारिणा । प्रारब्धे मङ्गले नैव मण्डपोद्वासनावधि " इति ॥ नित्यश्राद्धं प्रात्यहिकं श्राद्धम् । गार्य:- :-" नान्दीश्राद्धे कृते पश्चाधावन्मातृविसर्जनम् । दर्शश्राद्धं क्षयश्राद्धं स्नानं शीतोदकेन च ॥ अपसव्यं स्वधाकारं नित्यश्राद्धं तथैव च । ब्रह्मयज्ञं चाध्ययनं नदीसीमाविलङ्घनम् ॥ उपवासं व्रतं चैव श्राद्धभोजनमेव च । नैव कुर्युः सपिण्डाश्च मण्डपोद्वासनावधि " इति ॥ (* संस्कारदर्पणे स्मृत्यन्तरे- 'मृत्पुण्डू भस्मपुण्डू च स्नानं शीतोदकेन च । नैव कुर्युः सपिण्डाश्च मण्डपोद्वाप्सनावधि " इति ॥ घेदान्तश्रवणगीतापाठादिकमपि शिष्टा वर्जयन्ति ।) स्मृत्यन्तरे-" विषाहे मेखलावन्धे वर्षम) तदर्धकम् । गेहारम्मप्रवेशौ च वर्जयेत्सर्वदा बुधः " इति ।। नात्र यथासंख्यमिति केचित् । वृहस्पति:-" तीर्थे विवाहे यात्रायो सङ्ग्रामे देशविप्लवे । नगरपामदाहे च स्पृष्टास्यष्टिर्न दुप्यति " इति || (+संग्रहे " विवाहादिकमाङ्गल्ये प्रतिष्ठायां महोत्सवे । आसमाप्ति न गन्तव्यं सूतके मृतकेऽपि च " इति ।) - * धनुश्विकान्तर्गतं क पुस्तके नास्ति ।+ धनुधिहान्तर्गत क. पुस्तके नास्ति ।

·" - - ५८८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह: (विवाहोत्तरं यानि) अथ तदुत्तरं वानि। योगयाज्ञवल्लय:- न स्नायादुत्सवेऽतीते माङ्गल्यं विनिवर्त्य च । अनुवज्य सुहृद्वन्यूनर्चयित्वष्टदेवताम् " इति ॥ कार्णाजिनिः 'विवाहबतचूडामु वर्षमधं तदर्धकम् । पिण्डदानं मृदा स्नानं न कुर्यात्तिलतर्पणम्" इति ॥ प्रतमुपनयनम् । हेमाद्रौ ज्योतिष्पराशरः- "विवाहे विहितान्मासांस्त्यजेयुादशैव हि । सपिण्डाः पिण्डनिर्वापे मौजीवन्धे पडेव हि " इति ॥ कचित्पतिप्रसवमाह स एव- " महालये गयाश्राद्धे मातापित्रोः क्षयेऽहनि । यस्य कस्यापि मर्यस्य सपिण्डीकरणे तथा । कृतोद्वाहोऽपि कुर्वीत पिण्डनिर्वपणं सदा" इति । गयाश्राद्धपदं सर्वतीर्थश्राद्धोपलक्षणम् । क्षयाग्रहणं नित्यानामष्टकादि- श्राद्धानामुपलक्षणम् । नन्वेवं महालयेऽपि पिण्डनिर्वपणसिद्धौ महालयग्रहणस्य व्यर्थत्वापत्तिः । अतः क्षयाहग्रहणमुपलक्षणमिति वक्तुमशक्यमिति चेन्न । महा- लये पिण्डदाननिपेधेन कालान्तरसद्भावात्कालान्तरे महालयानुष्ठानं स्यात्तन्मा भूल्कि तु स्वकाल एव सपिण्डको महालयः कर्तव्य इत्येवं तस्य सार्थक्य- संभवाद । सपिण्डीकरणग्रहणं नवश्राद्धपोडशश्राद्धोपलक्षणम् । मातापित्रो- रिति क्षयाहविशेषणं हविरुभयत्वद्रविवक्षितं तेन भ्रातृपितृव्यादिवापियोऽपि पिण्डदान कार्यमेव । बौधायनोऽपि- "विवाहे चोपनयने चौले चैव यथाक्रमम् । वर्षमधु तदर्ध च नेत्येके तिलतर्पणम् " इति । एतत्पतिमसवस्तु तर्पणप्रकरणे वक्ष्यते । मदनरत्ने स्मृत्यन्तरे- " पिण्डान्सपिण्डा नो दधुः प्रेतपिण्डे विनाऽत्र तु । पितृयज्ञे च यज्ञे च गयायां दयुरेव ते " इति । १ग, च. 'निवीप' । २ ग. 'निर्वाप । ३. श्राद्धे पों'। ४ क.न्तरेऽपि-पि।

·। " " [विवाहः] संस्काररत्नमाला ५८९.. (विवाहोत्तर वानि) पितृपझे पिण्डपितृयज्ञे । यज्ञे पित्र्येष्टयां सौमिके मखे च । ते सपिण्डाः । सत्यवतः--"पित्रोरेव मृताहे तु गयायां च महालये । कृतोद्वाहोऽपि कुर्वीत पिण्डनिर्वपणं सुतः इति । ज्योतिर्निवन्धे- अम्यते सूतके चैव विवाहे पुत्रजन्मनि । माङ्गल्येषु च सर्वेषु न धार्य गोपिचन्दनम् " इति । एतच मासपर्यन्तम्- " विवाहादी मासमेकं न धार्य गोपिचन्दनम् । इति ज्योतिर्निवन्धवचनात् । स्मृत्यन्तरे कृत्वा विवाहं व्रतबन्धनं च वर्प तदधं न च तीर्थयात्राम् । सौरं च पिण्डांतिलयुक्तकर्म न चैव कुर्युर्हि नराः सपिण्डाः" इति । ज्योतिप्पदीपे- " स्नानं सचैलं तिलमिश्रकर्म प्रेतानुयानं कलशप्रदानम् । अपूर्वतीर्थामरदर्शनं च विवर्जयेन्मङ्गलतोऽब्दमेकम् । मासपटकं विवाहादौ व्रतप्रारम्भणे(ण) न च । *व्रतस्योद्यापनं नैव नैव कुर्यादुपोपणम् । जीर्णभाण्डादि न त्याज्यं गृहसंमार्जनं तथा । ऊर्ध्व विवाहात्पुत्रस्य तथा च ब्रतबन्धनात् । आत्मनो मुण्डनं नैव वर्ष वर्धमेव च " इति । पुत्रग्रहणेनात्र पुत्र्यपि गृह्यते । मुण्डनं क्षौरम् । कर्तनं तु भवत्येव, मुण्डनस्य निषेधे तु कर्तनं वै विधीयते"। इति स्मृत्यन्तरवचनात् । (+स्मृतिरत्नाकरे संग्रहे-- " विवाहोपनयोध्वं तु वर्ष वर्षार्धमेव च । प्रतप्रारम्भणं नैव व्रतस्योद्यापनं तथा । न कुर्यापिण्डनिर्वा न दद्योत्करकाणि च । * इदम क. स. पुस्तस्योर्नास्ति । धनुचिहान्तर्गत क. स. पुस्तकयो स्ति । ग. 'निवार । ३ग, 'शात्पर'।

·५९० भगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] (पुनर्वियाहः) देवोत्सव तथा कृत्वा वर्ष वर्धमेव च । मङ्गलात्परतो गेहच्छादन व वर्जयेत् " इति । विवाहान्दे पुत्रस्य पुष्पा वा विवाहकर्नुः पित्रादेर्भार्या गर्भिणी चेचदा दोष उक्तः स्मृत्यन्तरे- "उद्वाहाव्दे गर्भिणी चेत्स्वमार्या हानिर्मृत्युगर्भनाशो भ्रमश्च । तच्छान्त्यर्थ वर्णनिष्कत्रयेण कृत्वा मृत्योराकृर्ति पूज्य दद्यात् " इति । पूज्येत्सत्र समासाभावेऽपि क्त्वो ल्यवादेश छान्दसः। दद्यादित्यत्र ब्राह्म- णायेति शेपः।) इति वानि । अथ प्रसङ्गात्पुनर्विवाहः। सत्र विवाहे कृते पचाल्लमं पश्चाशुद्धिरादित्यादिना दुष्एमिति ज्ञातं चेचदा ज्योतिःशास्त्रोक्तकालविशेषे पुनर्विवाहं कुर्यात् । श्रीधरीये नृसिंह:- " पुनर्विवाहं वक्ष्यामि दंपत्योः शुस्वृद्धिदम् । लमेन्दुलग्नयोर्दोपे ग्रहतारादिसंभवे ॥ अन्येप्वशुभकालेषु दुष्ट योगादिसंभवे । विवाहे त्वथ दंपत्योराशीचादिसमुद्भवे ॥ अत्राऽऽशौचशब्देन ग्रहणं ग्राह्यं तत्राप्याशौचस्यसमा । भ्रान्त्यैतत् आदिशब्देनोत्पाता गृह्यन्ते । गुर्वाशौचविषावा । तस्य दोपस्य शान्त्यर्थ पुनवामिप्यते । अपनं चोत्तरं श्रेष्ठं वर्षतेतु विशेषतः ।। आपादमार्गशीपों द्वौ न्यो शेपाः शुभावहाः । विवाहोकःतिथ्यताराशिवारादिवर्गकाः ।। करणा योगसज्ञानि ग्रहगोचरयोगकाः । १ ग. च. गेह छाद । २ . 'न नैव 1 3 ग. 'ति । वर्जये वि. ग. "तुः पुत्रा । ५ फ. स. ग. 'न्दनात्र ।

·[विवाहः) संस्काररत्नमाला। (द्वितीयादिविवाहनिमित्तानि) तस्मिन्विवाहसमये शुभदांश्च तथैव तु ॥ पूर्वाह पूर्वरात्रे च विवाहः शुभदो भवेत् " इति । इति पुनर्विवाहविषयः। +अथ द्वितीयादिविवाहनिमित्तानि । तत्रेदं धर्मसूत्रम्-- " धर्मप्रनासंपन्ने दारे नान्यां कुर्वीतान्यतराभावे कार्या प्रागग्न्याधे. यादाधाने सती कर्मभिः संबध्यते येषामेतदगम्" इति । श्रौतेषु गार्थेषु स्मार्तेपु च कर्मसु श्रद्धा शक्तिश्च धर्मसंपत्तिः मजासंपतिः पुत्रवत्त्वमेवंभूते दारे सति नान्यां कुर्वीत, अन्यां नोदहेत् । अन्यामिति स्त्रीलिङ्गनिर्देशानुसारेण भार्यामित्यनुपज्यते । धर्मप्रजयोरन्यतराभावे कार्यो- द्वाह्या । तत्रापि प्रागग्न्याधेयानोर्ध्वमाधानात् । एतदर्थमेवेदं वचनम् । उभय- संपत्तौ न कार्येत्युक्तेऽन्यतराभावे कार्येत्यस्यांशस्य प्राप्तत्वात् । यदी चान्यत- राभाचे कार्या तदा का शङ्का । उभयाभावे कार्यपत्र प्रागग्न्याधेयादित्यत्र हेतुः । आधाने सतीत्यादिः । आधाने सती विद्यमाना कर्मभिः संवध्यतेऽधि- क्रियते । कैपाममिहोत्रादीनामेतदाधानमनमुपकारकं तैः । अत्र दारे सती- तिवचनान्मृते तस्मिन्मागर्व चाऽऽधानात्सत्यामपि पुत्रसंपत्तौ धर्मसंपत्यर्षे दारपरिग्रहणं कर्तव्यमेव । तथा च मन:- " मार्यायै पूर्वमारिण्यै दत्त्वाऽनानन्त्यकर्मनि । पुनारकियां कुर्यात्पुनराधानमेव च " इति ॥ याज्ञवल्क्योऽपि- आहरेविधिवद्दाराननीश्चैवाविलम्बयन् ॥ इति । ननु मागग्न्याधानात्कर्मभिः संवध्यते गायः स्मातच तत्किमुच्यत आधाने सती कर्मभिः संवध्यत इति । सत्यम् । अस्मादेव हेतुनिर्देशादनुमीयते माग- * अप्र क. पुस्तकटिप्पण्याम्--" अयं च पुनर्विवाहः पूर्वोढयोर्वधूवरयो । अत्र पुनर्विवाहे पाग्दान नास्ति । अमेः सिद्धवालोमोऽपि नास्ति । दान पाणिग्रहण चाऽऽवर्तत इति सस्कारद्योते"। इति मन्यो यतते । एतदुपरि फ. पुस्तकटिप्पण्याम्-~" अथ श्रीगो प्रथमपल्लवधारणम् । तदुक ज्योतिपे-हस्तादिपरमृगप्पभदसभेषु विष्णुये बुधदिने गुरुशुक्रवारे । स्त्रीणां शुभ प्रथमपासवधा- रण स्थारपाणिमहोफसमये सलु पीतवनैः" इति प्रन्यो वर्तते। १ ग. "विशेषः ।। २ च. 'दा सकि'। क. दा वाऽन्य । “ ·५९२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता विवाहः (द्वितीयादिविवाहनिमित्तानि) ग्न्याधानात्सलामपि धर्मसंपत्तौ प्रजासंपत्तौ च रागान्धस्य कदाचिदारग्रहणे नातीव दोप इति । यद्याहितानेर्भार्या कर्मसु श्रद्दधाना शक्ता वा न भवति पुत्राच मृता अनुत्पन्ना वा तदा कर्तव्य एव विवाह इति व्याख्यातमुन्द- लाकना। रत्यय विवाहान्तरे विशेषः- " एकामुत्कम्य कामार्थमन्यां वोढुं य इच्छति । समर्षस्तोपयित्वाऽर्थः पूर्वोदामपर वहेत्" इति ।। यासवलया-" आतासंपादिनी दक्षा वोर प्रियवादिनीम् । त्यनन्दाप्यस्तृतीयांशमद्रव्यो भरण स्त्रियै " इति ॥ सधनो धनतृतीयांशम् , अधनोऽशनाच्छादनात्मकं भरणं दाप्य इत्यर्थः । या त्वेतावता भरणेनापरितुष्टा गृहानिर्गच्छेत्तां मत्याह मनु:- " अधिविन्ना तु या नारी निर्गच्छद्रोपिता गृहात् । सा सद्यः सनिरोद्धव्या त्याज्या न कुलसंनिधौ " इति।। अधिवेदनीयोक्ता याज्ञवल्स्पेन- मुरापी व्याधिता धूर्ता बन्ध्याऽन्यप्रियंवदा । स्त्रीप्रसूश्चाधिवेत्तव्या पुरुपद्वपिणी तथा ॥ अधिविन्नाऽपि मर्तव्या महदेनोऽन्यथा भवेत् " इति । अधिवेदनं भार्यान्तरपरिग्रहः । मुरापी मद्यपी । मुरापानेऽधिवेदनमात्र न किंतु त्यागोऽपि, " तथा महति पातके " इति त्यागहेतुत्वेन तस्य स्मृतावभि- धानात् । " पतत्यधं शरीरस्य यस्य भायी मुरां पिबेत् " इति वचनाच । अत एव मनु:- मद्यपाऽसत्यवृत्ता च प्रतिकूला च या भवेत् । व्याधिता चाधिवेत्तव्या हिंसाची च सर्वदा " इति ।। व्याधिता दीर्घरोगिणी । असत्यवृत्तेति पदच्छेदः । ब्रह्मपुराणे-" धर्मे विघ्नकरी भार्यामसती चातिकोपनाम् । त्यजेद्धर्मस्य रक्षार्थ तथैवाप्रियवादिनीम् " इति । त्यजेदधिविन्देत् । न तु भोगं परित्यजेदिति माधवः । १ क. स. इ. 'वेदिनीं।

·विवाहः] संस्काररत्नमाला। मृवपानीरस्य द्वितीयादिषु विवाहेषु विशेष.) अधिवेदने प्रतीक्षाकालं मनुराह- "वन्ध्याऽष्टमेऽधिवेद्याऽन्दे दशमे तु मृतप्रना। एकादशे स्त्रीजननी सद्यस्त्वप्रियवादिनी" इति ।। संग्रहे तु-" अपना दशमे वर्षे स्त्रीमना द्वादशे त्यनेत् । मृतप्रजा पञ्चदशे सयस्त्वप्रियवादिनीम् " इत्युक्तम् ।। कात्यायन:-"सदारोऽन्यान्पुनारानुद्वादु कारणान्तरात् । यदीच्छेदग्निमान्कुर्वन्क होमोऽस्य विधीयते ॥ स्थानावेव भवेद्धोमो लौकिके न कदाचन " इति । मण्डनोऽपि-" आद्यायां विद्यमानायां द्वितीयामुद्वहेद्यदि । तदा वैवाहिकं कर्म कुर्यादावसथेऽग्निमान् " इति ॥ मुदर्शनभाप्ये तु द्वितीयविवाहहोमो लौकिक इत्युक्तम् । एतचासंभवे, ग्रामान्तरे विवाह गृह्यानेस्तनाभावाल्लौकिकानावेव विवाहहोमः । मृतपत्नीकस्य द्वितीयादिविवाहे कालविशेष उक्को ज्योतिर्निरन्धे- प्रमदामृतिवाप्सरादितः पुनरुद्वाहविधिर्वरस्य च । विपमे परिवत्सरे शुभो युगुले चापि मृतिप्रदो भवेत् " इति ।। चस्त्वर्थे । अपिरेवकारार्थकः । तृतीयमानुपीविवादस्य निपेध उक्तः संग्रहे-- " तृतीया मानुषी चव चतुर्थी यः समुद्हेत् । धनधान्यादिनाशः स्याद्विधवा साऽथ वा मोत्" इति ।। मात्स्ये-" पुत्रपौत्रादिसंपन्नः कुटम्बी सामिको नरः ! उद्वहेइ(द)तिसिद्यर्थ तृतीयां न कदाचन ॥ मोहादज्ञानतो वाऽपि यदि गच्डेन मानुषीम् । नश्यत्येव न संदेहो गर्गस्य वचनं यथा" इति ।। तृतीयमविकाई कयैव धनुर्धादिपु मानुषीविवाहः कार्य:- चतुदिवियाहार्थ तृतीयेऽ समुद्हेत् " इति ब्रह्मपुराणान् । (मा--" आदित्यदिवसे वाऽपि हस्तः वा धनेश्वरे। शुभ दिने प पूर्गह कुदिकविहम् ॥ " “ . पशिान्ततो प्रन्यो नास्वि.प.पुस्तायो । १५. प. तुगते।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह: ( अर्कवियाहप्रयोगः) ग्रामात्माच्यामुदीच्यां वा सुपुष्पफलसंयुतम् । परीक्ष्य यत्नतोऽधस्तात्स्थाण्डिलादि यथाविधि । अर्ककन्यायदानार्थमाचार्य कल्पयेत्पुरा । अर्कसनिधिमागत्य तत्र स्वस्त्यादि पाचयेत् ।। नान्दीश्राद्ध हिरण्येन अष्टवर्गाप्रपूजयेत् । पूनयेन्मधुपर्केण वरं दाता तु शक्तितः ।। यज्ञोपवीत वस्न च हस्तकर्णादिभूपणम् । स्वशाखोकेन मार्गेण मधुपर्केण पूजयेत् " इति । स्वशाखोक्तेन दातृशाखोक्तेन । " मण्डपो मातृका देवालयः पितृगणास्तथा । गणेशदुर्गाक्षेत्रेशाः कुलदेव्यष्टवर्गकाः ॥ इति स्मृतिदर्पण उक्ता अष्टवर्गाः।) अथ तस्य प्रयोगः। कर्ताऽऽदित्यवारे हस्तनक्षत्रे शनिवासरे वा यस्मिन्कस्मिंश्चिच्छुभदिने वा पूर्वाले ग्रामात्माच्यामुदीच्यां वा दिशि विद्यमानं मुपुष्पफलशाखाढ्यं सैल्लक्षण- मेकमर्क परीक्ष्य स्नात्वाऽलंकृतोऽहतवासा आरक्तगन्धादिभूपितोऽर्कसंनिधि- मागत्य तं संत्राप्य वाससा सवेष्टयाऽऽरक्तगन्धादिभिभूयित्वाऽर्ककन्या- दानार्थमेकं विममाचार्यत्वेन परिकल्प्यार्कसमीप एव मधुपर्कपर्यन्तं स यथा दृष्टिगोचरो न भवेत्तथोपविश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्त्य मम तृतीयमानुपीविवाहसूचितदोपनिरसनपूर्वकतृतीयमानुपीविवाहाधिकारसि- दिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ स्वस्य तृतीयपर्कविवाहं करिष्य इति संकल्प्य तदङ्गं गणपतिपूजनं पुण्याहवाचनं मातृकापूजन हिरण्येन नान्दीश्राद्धं च विधायार्कस्योत्तरतो होमार्थ स्थण्डिलमुपकल्पयेत् । ततो दाता वरेणोपकल्पितया पधुपर्कसामयोग्णीपादिभिहस्तकर्णादिभिः भूपणैश्चार्कपतिग्रहीतारं पूजयेत् । प्रतिग्रहीतृशाखया मधुपर्कः स्वशाखया वा। ततः प्रतिग्रहीता- " त्रिलोकवासिन्सप्ताश्व च्छायया सहितो खे । तृतीयोद्वाहन दोष निवारय सुख कुरु " ग बीतव । २ ङ च "क्षेनज्ञा कु। ३१. सलक्ष' । क म 'ससाऽऽवे 1५१. च. 'न ना । ६ इ. च. "त् । दातृशाखयैवान मधुपर्क' । त।

·- [विवाह संस्काररत्नमाला। (अविवाहपयोग.) इत्यर्कस्य पुरतस्तिष्ठन्सूर्य संमार्य घेववस्त्रेण कार्पासतन्तुभिश्च तं संवेष्टय, आ सत्येनेत्यस्य विश्वे देवाः सविता त्रिष्टुप् । पूजायां विनियोगः- ॐ आ सत्येन रजसा० विपश्यन् ।" इति च्छायया सहित रवि तनाऽऽघातेनैव मने- णाऽऽसनाद्याचमनीयान्तानुपचारान्समर्प, आ सत्येनेत्यस्य विश्वे देवाः सविता त्रिष्टुप् । आपो हि ठेति मत्रत्रयस्पानिर्विश्वे देवा वाऽऽपो गायत्री। अभिपेके विनियोगः- "ॐ आ सत्येन रनप्ता. विपश्यन्" "ॐ आपो हि ठा०" इति । सर्वान्तेऽभिपिच्याऽऽ सत्येनेत्येतेनैव मन्त्रेण वस्रोपवीतमाल्यगन्धपूष्पधूप- दीपः संपूज्य गुढौदनं निवेद्य ताम्बूलादि समर्पयेत् । मम प्रीतिकरा येयं मया स्पृष्टा पुरातनी । अर्कना ब्रह्मणा स्पृष्टा साऽस्माक प्रतिरक्षतु " इत्यर्क प्रदक्षिणी फुर्वन्पठित्वा- " नमस्ते मङ्गले देवि नम सवितुरात्मने । प्राहि मा कृपया देवि पत्नी व म इहाऽऽगता । अर्क त्वं ब्रह्मणा सृष्टः सर्व प्राणिहिताय च । वृक्षाणामादिभूतस्त्व देवाना प्रीतिवर्धनः । तृतीयोद्वाहन पाप मृत्यु चाऽऽशु विनाशय । आयुर्देहि यशो देहि मना देहि पशूनपि । देहि मेऽर्क श्रियं पुष्टिं स्वस्थानेऽर्क स्थिरो भव । इति पुनः मदक्षिणां कुर्याद । ततोऽर्ककन्यावरणम् । प्रतिग्रहीनृपक्षीया अमुकमबरान्वितामुकगोत्रोत्पन्ना- यामकमपौत्रायामुकपौनायामुकपुत्रीय काश्यपगोतामादित्यस्य प्रपौत्री सवितुः पौत्रीमर्कस्य पुत्रीमिमामर्ककन्यां वृणीमह इति वदेयुः । तृणीध्वमित्याचार्यः भतिवदेन् । एवं पुनदि। ततो वरः मुमुर्ते " स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः०" "ॐ अष्टौ देवा वसवः सोम्यासः" इति मग्री पठन्न निरीक्षेव(त)। तत आचार्यममुखैराशीर्थोपवद्भिनियुतोऽर्ककन्यादानार्थ कल्पितमाचार्य स्त्रसमीप आहूयोपविश्य तस्मातां विधिवत्सतिगृहीयात् । 12. रा."। म. हि सामाधिय । ३ च. 'पायानुक्समणे वराय का ·- - ५९६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहा) (अविवाहप्रयोग) स विधिर्यथा- आचार्यः संकल्पपूर्वक पूर्ववन्नामगोत्रादिकमुच्चार्येमामर्कनाम्नी कन्यां तृतीय. मानुपीविवाहसूचितदोपनिरसनपूर्वकतृतीयमानुपीविवाहाधिकारसिद्धये नुभ्य- महं संप्रदद' इति दद्यात् । प्रतिग्रहीता मतिगृहामीति प्रतिगृह्णीयात् । एवं पुनदिः । तत आचार्यः मनिग्रहीतारं मार्थयेत्- " अर्ककन्यामिमा विप्र यथाशक्तिविभूपिताम् । अमुकगोत्रायामुकशर्मणे तुभ्य दत्ता विप्र समाश्रय " इति । ततः प्रतिग्रहीता तूप्णीमेय विवाहवत्करणबन्धनपूर्वकमञ्जस्यक्षवारोपणं कृत्वा यावत्पञ्चत्तं सूत्र तावदासत्वेनेतिमत्रेण गायच्या वार्क संवेष्टयेत् । एतस्यादिकं पूर्ववत् । संवेष्टने विनियोग इति विनियोगे विशेषः । गायच्या ऋष्यादिकं तु संध्यामकरण उक्तम् । संवेष्टने विनियोग इति विनियोग- वाक्यम् । तूष्णीमेव संवेष्टय जपेदिति वा । अस्मिन्कल्पे जपे विनियोग इति विनियोगवाक्ये विशेषः। ततस्तत्सूत्रं पुनः पञ्चधा कृत्वाऽर्कस्य वामस्कन्धे-वृहत्सामेत्यस्य मत्रस्य विश्वे देवा इन्दो जगती । अर्कस्कन्धे सूत्रवन्धने तदुपरि भस्मप्रक्षेपणे च विनियोग इति स्मृत्वा, वृहत्साम० रक्ष' इति वद्ध्वैतेनैव तस्मिन्सूत्रे भस्म मक्षिपेत् । ततस्ता नीराज्य(नीराजयित्वा) यथाविभवं भूपणैर्भूपयेत् । ततोऽर्कस्प मागादिदिक्षु क्रमेण मही द्यौरिति भूमि स्पृष्ट्वा, ओपधय इति तण्डलपुञ्जान्कृत्वा, आजिप्रेति कलशान्संस्थाप्य, तथैवाऽऽग्नेयादिदिक्षु संस्थापयेत् । तत्तः स्थापितानष्टौ कलशान्मत्येक वस्त्रसूत्राभ्यां वेष्टरित्वेमं मे गङ्ग इति हरिद्रागन्धयक्तशीतलजलेनाऽऽपूर्य तेषु प्रत्येक गन्धादिक तत्तन्मात्रैनिक्षिप्य पूर्णपात्रैरपिदधाति, सर्वत्र मन्त्रावृत्तिः । ततस्तेषु नाममन्त्रेणैव महाविष्णुमावाह्याऽऽसनाद्यैरुपचारैः पूजयेत् । ततोऽर्कस्योत्तरत उपकल्पितस्य स्थण्डिलस्य पश्चादुपविश्या संस्पृशन्स्थ- ण्डिलस्यौद्धननोल्लेखनादिविधिना सस्कारं विधाय तत्र योजकनामान लौकि- कमान प्रतिष्ठाप्य प्रज्वाल्य ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणाया- -- १ क योगे विशेष । । २ च रुपूजयेत् । ३ म ह च 'स्याने।

·[विवाह ] संस्काररत्नमाला। ५९७ ( अर्कविवाहप्रयाग) मान्तं कृत्वाऽर्कविवाहहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादिव्याहत्यन्तं मसाधनी- देव्यन्तं वोक्त्वा मधानहोमे वृहस्पतिर्मनिमनिं वायु सूर्य प्रजापति चैकैकयाऽऽ. ज्याहुत्या यक्ष्य इत्युक्त्वा । अङ्गहोमे वरुण द्वाभ्यामित्यादि अनि स्विष्टकृत हुतशेपाज्याहुत्या यक्ष्य इत्यादि वा व्याहृतिहोमान्तं प्रसाधनीदेवीहोमान्त वाऽन्वाधानोत्कीर्तितपक्षानुसारेण कुर्यात् । ततः प्रधानहोमः । स गोभिरित्यस्याङ्गिरा वृहस्पतित्रिणुप् । अर्कविवाह- प्रधानाज्यहोमे विनियोगः- "ॐ स गोभिरागिरसो नक्षमाणो भग इवेदर्यमण निनाय । जने मित्रो न दपती अनक्कि वृहस्पते वाजयारिवाऽऽनौ स्वाहा"। बृहस्पतय इदं। यस्मै त्वेत्यस्य वामदेवोऽनिखिएप् । अर्कविवाहमधानाज्यहोमे विनियोगः- "ॐ यस्मै त्वा काम कामाय वय सम्राड्यजामहे । तमस्मभ्य काम दत्त्वाऽथेद व घृत पिव स्वाहा" अमय इदं०। व्यस्तसमस्तव्याहृतीनां विश्वामित्रो जमदनिर्भरद्वाजो भृगुरिति क्रमेण ऋपयः । अग्निर्वायुः सूर्यः प्रजापतिरिति क्रमेण देवताः । गायत्र्युष्णिगनुष्टु बृहतीति क्रमेण च्छन्दांसि । अर्कविवाहमधानाज्यहोमे विनियोगः- 'ॐ भू स्वाहा' अग्नय इद० ।'ॐ भुव स्वाहा' वायव इदं ।' ॐ स्व स्वाहा' । सूर्यायेदं । 'ॐ भूर्भुव स्व स्वाहा' । प्रजापतय इद । ततोऽन्वाधानोत्कीर्तितपक्षानुसारेणाङ्गहोमादि स्विष्टकदादि वा सर्व होमशेप समापयेत् । नात्र निदनहोमः । ततोऽर्क प्रदक्षिणीकृत्य- मया कृतमिद कर्म स्थावरेषु जरायणा । अर्कापत्यानि नो देहि तत्सर्व क्षन्तुमर्हसि " ॥ इति त संमार्य, श नो वात इति शान्ति पठित्वा गोयुग्ममाचार्याय दत्वे- तरेभ्योऽपि विप्रेभ्यो यथाशक्ति दक्षिणा दद्यात् । तत आचार्यः स्थापितकुम्भस्थाभिरद्भिः सार्क प्रतिग्रहीतारमभिपिश्चेत् । ततः प्रतिग्रहीता तानि वासासि त्यक्त्वाऽन्यानि धारयेत् । त्यक्तानि वासास्याचार्यस्य । * अत्रक पुस्तकाटिप्पण्याम्-" आश्वरायनाना चाध्यभाव " इति वर्तते। १च 'मभिा ·५९८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाहः] ( अनिद्वयसंसर्गविधिः) ततः पञ्चमदिवसे पूर्ववर्क संपूज्य विसृज्यानि संपूज्य पुण्याहादि वाच- यित्वा ब्राह्मणान्संभोज्य भूयसी दत्त्वाऽभूपणवत्रादि ब्राह्मणाय दत्त्वा कर्म- साद्गुण्याय विष्णुं संस्मरेत् । ततो मानुपी विधिनोव्हेत् । अयं च वाटचो होमविधिरिदानी चौधायनो- तहोमविधेरनुपलम्भादुक्तः। अयं चार्कविवाहः काश्यपगोत्रिणो न भवति गोक्यादिति केचित् । अत्र गोत्रैक्यं न दोपायेत्यन्ये । काश्यपगोत्रो वरः स्वगोत्राविरुद्धगोत्रिणमाचार्य परिकल्प्य तस्मादर्क प्रतिग्रहीयात् । आचार्यस्तु सूर्यण दत्तां विभाव्य वर- णादौ काश्यपगोत्रस्थाने स्वगोत्रं कन्याविशेषणत्वेन संकीर्त्याऽऽदित्यसवित्र- शब्दस्थाने स्वपितामहपित्रोः स्वस्य च क्रमेण नामानि संकीर्तयेत् । एवं- रीत्यैव काश्यपगोत्रवरस्पार्कविवाहो निर्वाह्यो भवतीति युक्तं चेत्स्वीकार्य सूरिभिः। इत्यर्क विवाहा। अथानियसंसर्गविधिः। तत्रेदं चौधायनमूत्रम्- " अथ यदि गृहस्थः सदारो द्वितीयां भार्या विन्देत कथं तत्र कुर्यादिति ज्येष्ठमार्याविवाहहोमो यदि दूरे लौकिकानौ यस्मिन्काले विन्दतोऽमी ततो द्वादशाहं त्रयोदशाहं वोभावपि परिचरेदपराग्निमुपसमाधाय संप- रिस्तीर्याऽऽज्यं विलाप्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा द्वितीयायां भार्या- यामन्वारब्धाया जुहोति नमस्त अपे गदा० एवाब्रह्मन्तवेदस्तु वाहेत्य- थायं ते योनिर्भत्विय इति तं समिधि समारोपयेत्। पूर्वाग्निमुपसमाधा- याऽऽजुह्वान उद्बुध्यस्वेति द्वाभ्यां तां समिधमाधाय संपरिस्तीर्य स्रुचि चतुर्ग्रहीतं गृहीत्वा द्वयोर्भार्ययोरन्वारब्धयोस्तदभिमृशति यो ब्रह्मा ब्रह्मण इत्येतेन सूक्तेन जुहोति चैतेन तत आऽनिमुखात्कृत्वा पक्काज्जुहोति समित५ सकल्पेथोमिति पुरोनुवाक्यामनूच्याग्ने पुरीप्येति याज्यया जुहो- त्यथाऽऽहुतीर्जुहोति पुरीप्यस्त्वमित्याऽन्तादनुवाकस्य विष्टकृत्प्रभृति सिद्धमा धेनुवरप्रदानादथाग्रेणानि दर्भस्तम्बे हुतशेष निदधाति ब्रह्म १ क. ग. ड. च वह । २ ग. निर्वाधो। ३ग. विन्दते । ४ क. 'तोऽमी त । ५च. 'थारसप्रियामि।

·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। (गृह्यामिद्वयससर्गप्रयोग.) जज्ञानं पिता विराजामिति द्वाभ्यामेवमनुष्ठानतन्त्रता परिसिध्यतीत्याह भगवान्बौधायनः" इति । अथ प्रयोगः। कर्ता द्वितीय विवाहहोमकाले वेद्यां स्थण्डिलं कृलोडेखनादिसंस्कारान्वि- धाय तत्र पूर्वभार्यापा गृह्याग्निं योजकनामानमनिं प्रतिष्ठापयामीति प्रतिष्ठाप्प तत्र द्वितीयविवाहहोमः कार्यः । प्रतिगृहीतायां वध्वां भार्यात्वसिद्धिद्वारे- त्येतावानेवोल्लेखः । गृह्याग्नेरसांनिध्याल्लौकिकानौ क्रियायांतु [न] भवत्येतस्या- प्युल्लेखः । यस्मिन्काले द्वावप्यग्नी संनिहितौ भवतस्तत आरभ्य द्वादशाहं त्रयो- दशाहं वोभावप्यनी होमादिभिः पृथक्परिचरेत् । ततस्तदाग्रिमे दिने प्रातहमिदयानन्तरमनिद्वयसंसर्ग कुर्यात् । इदं च परिचरणं द्वादशाहमध्ये त्रयोदशाहमध्ये वा स्थालीपाकस्यामाप्ती ज्ञेयम् । यदि त्वन्वार- म्भणस्थालीपाकः कर्तव्यो भवति तदा तं कृत्वैव कार्यः। ततः प्राङ्मुखः पत्नीभ्यां सहोपविश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्त्य मम गृह्याग्निसाध्यानां कर्मणां तत्रेणानुष्ठानसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमी- त्यर्थं गृह्याग्निद्वयसंसर्गमहं करिप्य इति संकल्प्य तदङ्गं गणपतिपूजनं पुण्याहवा. चनं मातृकापूजनं नान्दीश्राद्धं च विध्यात् । इन्द्रादयः प्रीयन्तामिति तत्र विशेपः। ततः स्थण्डिलद्वयमुदक्संस्थं कृत्वा स्वं स्वमग्निं पत्नीभ्यामानीतं स्थण्डिल. योरुत्तरतः पृथनिधाय दक्षिणस्थण्डिलस्योल्लेखनादिसंस्कारं विधाय तत्र द्वितीयविवाहानि संस्थाप्य प्रज्वाल्य परिस्तीर्योत्तरतो दर्भान्संस्तीर्य त्रुवं दर्वी- माज्यस्थाली प्रोक्षणीपारमुपवेषं संमार्गदर्भानवज्वलनदर्भानाज्यं समिधं चाss. साद्य पविनकरणाद्याज्यसंस्कारान्तं कृत्वाऽऽसादितां समिधमभ्याधाय ग्रुपेण दो चतुर्ग्रहीतं गृहीत्वा द्वितीयभार्यान्वारन्धो नमस्त ऋपे गदत्यस्य सोम इन्दो वृहती । होमे विनियोगः । ॐ नमस्त पेन्तवेदस्तु स्वाहा' इति जुहोति । इन्द्रापेद। ततः खादिर्या(रा)यन्यतमसमिधं शुद्धोदकेन मोक्ष्य तस्यां समिधि द्विती. यभार्यान्वारन्धः, अयं ते योनिरित्वस्याग्निरनिरनुष्टुप् । समारोपणे विनियोगः। ॐ अय ते रयिम् । इति तं समारोपयेत् । ततस्तां समिधं द्वितीयभार्याहस्ते दचोत्तरस्थण्डिलस्योदननादि कला तर १ क. 'हीता। गत चतुगंधा । ३ क. स. 'रोपे वि' । - ·- भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [विवाह: (गृयामिद्वयसंसर्गप्रयोगः) प्रथमविवाहानि संस्थाप्य प्रज्वलयित्वा(प्रज्वाल्य), आजुहान इत्यस्यामिरमि- त्रिष्टुप् । उद्युध्यस्वाल इत्यस्यामिरमिस्त्रिष्टुप् । समारूढानिकसमिदभ्याघाने विनियोगः-ॐ आजुहानः सु प्र०सीदत' 'ॐ उद्बुध्यस्वा तन्तुमेतम्' इति समा. रूवामिको समिधमभ्याधाय परिस्तीर्य परिपिच्पालंकल्प पूर्वसंस्कृतादाज्यादन्य- मा(दा)ज्यं संस्कृतं तस्मात्पूर्वाज्यादा नुवेण दा चतुर्ग्रहीतं गृहीत्वा-यो ब्रह्मा ब्रह्मण इत्यष्टर्चेनाऽऽयुष्यकल्पपठितेन घृतसूक्तेन पत्नीभ्यामन्वारब्धस्त- दाज्यमभिमृशति । "ॐ यो ब्रह्मा ब्रह्मण उज्नभार प्राणेश्वरः कृत्तिवासाः पिनाकी । ईशानो देवः स न आयुर्दधातु तस्मै जुहोमि हविषा घृतेन ॥ १ ॥ विभ्राजमानः सरिरस्य मध्याद्रोचमानो धर्मरुचिर्य आगात् । स मृत्युपाशादपनुद्य घोरादिहाऽऽयुषे नो घृतमत्तु देवः ॥ २ ॥ ब्रह्मज्योतिब्रह्मपत्नीपु गर्भ यमादधात्पुरुरूपं जयन्तम् । सुवर्णरम्भ गृहकर्ममर्चन्तमायुपे वर्धयामो घृतेन ॥ ३ ॥ श्रियं लक्ष्मीमम्बिकामौपलाङ्गां पष्ठी च यामिन्द्रसेनेत्युदाहुः । तां विद्या ब्रह्मयोनि सरूपामिहाऽऽयुपे तर्पयामो घृतेन ॥ ४ ॥ दाक्षायण्यः सर्वयोन्यः सयोन्यः सहस्रशो विश्वरूपा विरूपाः । ससूनवः सपतयः सयूथ्या आयुषे नो वृतमिदं जुपन्ताम् ॥ ५ ॥ दिव्या गणा बहुरूपाः पुराणा आयुश्छिदो नः प्रमथन्तु वीरान् । तेभ्यो जुहोमि वहुधा घृतेन मा नः प्रजा रीरिपो मोत वीरान् ॥ ६ ॥ एकः पुरस्ताय इदं बभूव यतो बभूव भुवनस्य गोपाः । यमप्येति भुवनर सांपराये स नो हविघृतमिहाऽऽयुपेऽत्तु देवः ॥ ७ ॥ वसूत्रदानादित्यान्मरुतोऽथ साध्यानृभून्यक्षान्गन्धर्वाश्च पितृश्श्च विश्वान् । भृगून्सारश्चागिरसोऽथ सर्वान्घृत५ हुत्वा स्वायुप्यायाम शश्वत् " ॥ ८ ॥ इत्यभिमृश्यतेनैव सूक्तेन मत्यूचं स्वाहान्ते तदाज्यं जुहोति । ब्रह्मण इदं० १। देवायेर्द० २ । ज्योतिप इदं० ३ । विद्याया इदं०४ । दाक्षायणीभ्य इदं०५। दिव्येभ्यो गणेभ्य इदं० ६ । देवायेदं० ७ । वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यो मरुद्भ्यः साध्येभ्य ऋभुभ्यो यक्षेभ्यो गन्धर्वेभ्यः पितृभ्यो भृगुभ्यः सर्पेभ्योऽगिरोभ्य इदमिति क्रमेण त्यागः । पूर्वत्र समत्रकपरिपेकेऽत्रोत्तरः परिपेकः कार्यः । १ ग. प्रज्वालयित्वा।

·[विवाह: संस्काररत्नमाला। (विवाहामिद्वयससर्गप्रयोगः) ततश्चत्वारि गृङ्गेति ध्वात्वा समिनयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि माणाया- मान्तं कृत्या गृयामिदयसंसर्गहोमकर्मणि या यक्ष्यमाणा इत्यादि व्याहत्यन्तं प्रसाधनीदेव्यन्तं वोक्त्वा, प्रधानहोमे-अग्नि पुरीनुवाक्यायाज्याभ्यापेकया चर्वाहुत्या यत्पे । अनि जातवेदसौ पृथिव्यादीननि वैश्वानरं चैकैकयाऽऽज्या- हुत्या यक्ष्ये । निर्गति पञ्चभिराज्याहुतिभिर्यक्ष्ये । उदकस्पर्शः । इन्द्रमे- कपाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । भूमिकर्षकरूपानिं पइभिराज्याहुतिभिर्यक्ष्ये । काम दुषं सीतां चैकैकयाऽऽज्याहुत्या यक्ष्य इत्युक्त्वा, अन्वाधानोत्कीर्तितपक्षानुसारे. जागहोमे वरुणं द्वाभ्यामित्यादि, अनि स्विष्टकृतं हुतशेपच हुत्या यक्ष्य इत्यादि वा, आत्मन्यग्निग्रहणान्तं कृत्वोचरेणानि दर्भान्संस्तीर्य तत्र घुवं दर्वीमाज्य- स्थाली मणीतामणपनं प्रोक्षणीपानं चरुस्थाली मैक्षणं शूर्प कृष्णाजिनमुल. खलं मुसलमुपवेषं संमार्गदर्भानिध्मं वहिरवचलनदर्भानाज्यं चाऽऽसादयेत् । ततो ब्रह्मवरणादि । चरकल्पेन चरुं श्रपयित्वा सुवदन्या समृज्याऽऽज्य- संस्कारं कुर्यात् । तत्र पर्पमिकरणकाले चरुणा सहाऽऽज्यं पर्यमि कुर्यात् । ततः परिधीन्परिधाय शृतं चरुमभिधार्योदगुद्वास्य वहिपि निधाय परिपे. कादिन्याहृतिहोमान्तं प्रसाधनीदेवीहोमान्तं वाऽन्वाधानोत्कीर्तनानुसारेण कृत्वा प्रधान होम कुर्याद । दामुपस्तीर्य मेक्षणेन मध्यात्पूर्वार्धाच वरोर- हुलपर्वमात्रमवदाय, पश्चावची चेत्पथार्पाकृतीयमबदाय, खुणावचमभिषार्य शेपं प्रत्यज्य पत्नीभ्यामन्वारन्धः, समितमिलनयोरपिपिः। अनिर्देवता । गृह्याग्रिदयसंसर्गमधानचकहोमे विनियोगः । ॐ समित संकल्पे० न्याकरम् । ॐ अग्ने पु० धेहि स्वाहा' इति पुरोनुवारपायाज्याभ्यो नुहोति । अग्नय इदं । अधवैकश्रुत्येन प्रथमामृचमुक्त्वा विमानं प्रणवं संयोज्य तेन सहकशु. स्पेन द्वित्तीपासचमुमत्वाऽन्त्य स्वरं चावपित्ता स्वाहाकारेण जुहुयाद । यथा-ॐ समितर सक० स्यमानौ । इपमूनमभित० तान्याकरो३मने पुरी. लं नः। इसमनं यनमानाय धेही३ स्वाहा" इति । पश्चावचिनस्तु- वत्सविदा आरिणास्तव । भावाशावना औशः पद्यावत्तिन ईरिता." इति । पुरीप्पस्त्वमित्यादीनामष्टादशानां पत्राणामप्रिपिः । प्रथमस्यानिदे. .ग. स.व.अपन। तिनु । ६. प. म. र. गीदा। ग. 1. "माय ।५ प. 'फस्पाय। जामदग्न्या ·- ६०२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [विवाह ] (विवाहामिद्वयसंसर्गप्रयोग) वता, द्वितीयस्य जातवेदसौ, तृतीयस्प पृथिव्यादयः, चतुर्थस्यानि- वैश्वानरः, पचमादीना पश्चानां निर्गतिः, दशमस्येन्द्रः, एकादशादीनां पण्णा भूमिकर्पकरूपोऽग्निः, सप्तदशस्य कामधुरु, अष्टादशस्य सीता । प्रथम- स्पानुष्टुप् । द्वितीयस्य पञ्चपदा पनिः । तृतीयस्य नियुए । चतुर्थस्यानुएए । पञ्चमादीना पण्णां त्रिष्टुप् । द्वादशत्रयोदशयोर्गायत्री । चतुर्दशस्य त्रिष्टुप् । पञ्चदशस्य पञ्चपदा पतिः । पोडशस्य त्रिगुप् । सप्तदशस्य विराडनुष्टुप् । अष्टादशस्य त्रिष्टुप् । गृह्यामिद्वयससर्गप्रधानाज्यहोमे विनियोगः- "ॐ पुरीप्यस्त्वः सद स्वाहा" अमय इदं । " ॐ भव त न • मय न स्वाहा " जातवेदोभ्यामिदं० । "ॐ मातेव पुत्र • मुञ्चन्तु स्वाहा" पृधिव्यादिभ्प इदं० । "ॐ यदस्य पारे• वैश्वानर स्वाहा " अमये वैश्वानरायेदं। " ॐ नम सुते नि० रोहयेमर स्वाहा" निर्ऋतय इदं०। " ॐ यत्ते देवी० प्रमुक्त स्वाहा " निर्जतय इद० । "ॐ यस्यास्ते अस्या क्रूर० विश्वत स्वाहा" नितय इदं । " ॐ असुन्वन्तम• तुभ्यमस्तु स्वाहा" निर्मतप इदं। "ॐ देवीम विचष्टे स्वाहा" निर्जतय इदं न मम । पञ्चसूदकस्पर्शः। " ॐ निवशन सगमनो० पीनार स्वाहा " इन्द्रायेदं । "ॐ सवरत्रा दधातन० मक्षितः स्वाहा" भूमिकर्परुरूपायामग इदं० । "ॐ निष्कृताहावम वट५० अक्षितः स्वाहा " भूमिकर्पकरूपायामय इदा " ॐ सीरा युञ्जन्ति सुम्नया स्वाहा " भूमिकर्षकरूपायामय इद० । " ॐ युनक्त सीरा० माया:स्वाहा" भूमिकर्पकरूपायानय इद० । " ॐ लागल पवारव५० वाहन५ स्वाहा " भूमिकर्पकरूपायामय इद०। "ॐ सुन न झाला. मस्मासु धतर स्वाहा " भूमिकर्षकरूपायामय इदंग "ॐ काम कामटुये धुव० प्रजाभ्य स्वाहा " कामदुह इद० । " ॐ घृतेन सीता मधुना समक्ता० म्याववृत्स्व स्वाहा " सीताया इद०। ततो दामुपस्तीर्य मेक्षणेनैव चरोरुत्तरार्धादङ्गुष्ठपर्वतोऽधिकमवदाय, पञ्चावत्ती चेविरवदाय विरभिघार्य न हविः प्रत्यभिधारयति-" ॐ कर्मणोऽत्यरीरिच० समर्धयित्रे स्वाहा" इत्यैशान्यां जुहोति । अग्नये स्विष्टकृत इदन मम। यदस्य ·[विवाहः] संस्काररत्नमाला। (विवाहामिद्वयससर्गप्रयोग) ततो मेक्षणमनुपहृत्य संस्रावणाभिजुहोति । न वा मेक्षणपहरणम् । अयं चावदानधर्मो भाष्यदभिमतः । अन्येषां मते तु न । अवदानधर्माभावे खुवासादनं नास्ति । ततः गुल्वप्रहरणादि समानम् । अत्र दक्षिणा धेनुः । दक्षिणादानोत्तरम- ग्रेणानि दर्भस्तम्ब निधाय, ब्रह्म जज्ञानं पिता विराजामित्यनयोर्मत्रयोविश्धे देवा ब्रह्म त्रिष्टुप् । हुतशेपस्थापने विनियोगः-ॐ ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं विव.' ॐ पिता विराना० वर्धयन्त.' इति द्वाभ्यां तत्र हुतशेपं संस्थापयेत् । ततोऽनि संपूज्य भस्म धृत्वा भूयसी दत्त्वा यथाविभवं ब्राह्मणान्संभोज्य कर्मसानुण्याय विष्णुं स्मरेत् । अत्र केचित्पृथगौपासनाग्निधारणहोमादिष्वशक्तस्यायं विधिः, शक्तस्य तु पृथगेव धारणादीति वदन्ति तन्न । अदृष्टकार्येषु शास्त्रं विनेच्छया पक्षान्तरस्वीकारस्पायुक्तत्वात् । तदा पृथग्धारणपुरम्सरहोमादिपोधकशास्त्र- स्याभावात् । शास्त्राभावेऽपीच्छया शास्त्रविरुद्धपक्षाश्रयणे दोपदर्शनात् । तथा च संग्रहे- "बोधायनादिभिः प्रोक्त विधानं धर्मनिर्णये । तदन्यथा हेतुवादः कुर्वन्गच्छत्यधोगतिम् ॥ आयुपा च प्रहीयेत गुर्वधिक्षेपदोपत " इति । तथा च व्रतं समाप्य द्वादशाहं त्रयोदशाहं वा पृथगग्निधारणं तत्र होमं च कुर्यात् । अन्यतरस्या मरणदशायां तु, औपासनानि विभज्यैकं भागं तदीय एवायमगिरिति विभाव्य तेन भागेन तां संस्कुर्यात् । विद्यमानभार्याग्निभाग एचौपासनादि चरेत् । आत्मार्थमोपासनाग्न्येकदेशधारणमिति पक्षे तत्राप्येव- मेवोपासनहोमादि। इति संस्काररत्नमालायापर्कविवाहामिद्यसंसर्गमयोगः । इत्योकोपाइश्रीमत्साग्निचिद्वाजपेयपौण्डरीकयाजिसर्वतोमुखया- जिगणेशदीक्षिततनूजभगोपीनाथदीक्षितविरचितायां सत्यापाढहिरण्यकेशिस्मार्तसंस्काररत्नमा- लायां द्वादशं प्रकरणम् ॥ १२ ॥ १ च. 'म कु।

·६०४ [ओपासनहोमः] भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- अथ त्रयोदय प्रकरणम् । . अथौपासनहोमः। तत्रेदं गृह्यम्.-" नित्य५ सायं प्रातमोहिभिर्यवैर्वा हस्तेनेते आहुती नुहोत्यग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति सौरी पूर्वी प्रातरेके समाम- नन्ति " इति । नित्यं सदा प्रत्यहं सायंमातीहिभिर्यवैर्वा हस्तेनैव वक्ष्यमाणे आहुती जुहोति । के ते। अपये स्वाहा मजापतये स्वाहेति । मातहोंमे सूर्यदेवत्यां मूर्याय स्वाहेत्येवंरूपां पूर्वाममये स्वाहेत्याहुतिस्थान एक आचार्या बदन्तीति । नित्यग्रहणमत ऊर्च पर्वशब्दयोरननुत्त्यर्थं तेन गृहमवेशनीयात्मागपि होमः प्रात्यहिकत्वरूपनित्यता च सिध्यति । अन्यथा गृहप्रवेशनीयोत्तरमुपादानानि. यमेन गृहमवेशनीयोत्तरभाषित्वं पर्वस्वेव क्रिया च स्यात् । अथवा नित्यग्रहणं यावजीविकत्वार्थम् , अग्निहोत्रदर्शनात्सायंमातोमयोनीर्णस्य वा विरमण. मित्येतदपि स्यात्तन्मा भूदिति । एतेनेदमपि ज्ञायतेऽग्निहोत्रकालोऽस्यापि कालः । अमिहोत्रद्रव्यसंस्कारवव्यसंस्कारः । सायमारम्भो न प्रातः । उद्ध- रणकालश्थास्य प्रादुष्करणकाल इति । उक्तं च बटः- " तस्याग्निहोत्रेण प्रादुष्करणहोमकालो व्याख्यातौ " इति । अस्मिन्पक्षेऽत ऊर्ध्वमित्यधिकारात्माग्गृहप्रवेशनीयान्नास्ति होमः। य एव विवाहापरिसमाप्ततारूपो हेतुः स्थालीपाकाभावे सायंपातोमाभावेऽपि स एवेति । एतेन ज्ञायते गृहप्रवेशनीयान्तो विवाहः संगमार्थ चतुर्थीहोम इति । हस्तग्रहणं दर्वानिवृत्त्यर्थम् । एते इतिवचनमाहुत्योर्नियमार्थ तेन द्रव्यस्यानिय- मादग्निहोत्रद्रव्याणां दशानामेकं स्यात् तदुक्तं वरैः-- होम्यं तु मांसवर्न कामं तु ब्रीहियवतिलैः” इति । योग्यतयैवाऽऽहुतिसंप्रत्यये सिद्ध आहुतिवचनं नियमार्थम् , आहुती एव केवले स्यातां नेतरत्तत्रमिति । अस्मिन्कल्पे परिस्तरणपरिपेकयोरपि निवृत्तिः। हस्ताग्रेणापि कदाचिद्धोमः स्यात्स मा भून् , किंतु जुनद्धस्तोचरपानव होमो नियत इतिज्ञापनार्थ चेति । - . - १ ग. होम्या। च. सीम्य । २ ४. च काम्य ।

·[औपासनहोमः] संस्काररत्नमाला। (अमिहोत्रोद्धरणकाल) आनिहोत्रोद्धरणकाला श्रौतसूत्रे- “ अधिवृक्षसूर्ये सायमग्निहोत्रायोपसि प्रातरग्निहोत्राय " इति । पूर्वसूत्रादुद्धरतीत्यनुकृप्यते । कालद्वयसंबन्धेन नामद्वयमिदम् । प्रधानस्य सागस्य कालात्पूर्वतन एव कालेऽनुदितेऽनस्तमिते चौद्धरणमित्यर्थः । वृक्षान- धिकृत्य सूर्यो वर्तते नाधस्तानोपरिष्यात्स कालोऽधिक्षसूर्यः। तत्र सायमग्नि- होत्रार्थमुद्धरणम् । एवमुपसि मातरग्निहोत्रार्थम् । सूर्यशब्देन किरणा लक्षणयो. च्यन्ते । उदयोचरं होमपक्षेऽप्युपस्येवोद्धरणम् । एवं सायमस्तोत्तरं होमपक्षेs- प्यधिक्षसूर्य एवेति ज्ञेयम् । चैखानसस्तु- सायमधिवृक्षसूर्येऽर्धास्तमिते वा प्रातरुपसि प्रागुदयाद्वा " इत्याह । कात्यायनस्त्वनस्तमितानुदितयोरित्याह। असंभवे तदपि ग्राह्यम् । एतच्च मूत्रं यः प्रधानस्य काल: सोऽङ्गानामितिपरिभाषावाधनाय । होमकालोऽपि श्रौतसूत्रे- " प्रथमास्तमिते सायमग्निहोत्रं जुहोति नक्षत्र दृष्ट्वा प्रदोपे वोपसि प्रातर- ग्निहोत्र पुरोदयमुदिते वा यहि वाक्प्रवदेत्तहि होतव्यमित्येकेषाम् " इति । पूर्वसूत्रेणोद्धरणकाल उक्तस्ततोऽन्यो होमकालोऽनेन दर्शितः । तेन ज्ञायते मध्ये विरामे संध्योपास्तावपि न दोपः । प्रथमास्तमयो नाम सूर्यादर्शनाव्यव- हितोत्तरः कालस्तत्र नक्षत्रदर्शने वा घटिकाद्वयात्मकरजनीमुखरूपे प्रदोपे वा सायमग्निहोत्रं जुहोति । त्रिविधोऽपि सायंकाल एव । तथा मातःकालोऽपि घटिकाद्वयं पूर्वमुदयात् , उदयाव्यवहितपूर्वकाले वोदिते वेति त्रिधा । तत्र मात. रनिहोत्रम् । यदा वाक्पक्षिणां प्रकटा भवेत्तदा मातरग्निहोत्रं होतव्यमित्येक शाखिन इति वैजयन्तीकृता व्याख्यातम् । (* अनुदितहोमिभिरयं दत्वा सूर्योदयात्पूर्व हुत्वा गायत्री जपितव्या । उदितहोमिभिस्तु जपित्वा होत- व्यम् ' इति आचाररत्ने पृथ्वीचन्द्रः।) उद्धरणे दुहिवस्नुपयोरपि कर्तृत्वमुक्तं कात्यायनेन- दहित्रा स्नुपया वाऽपि विहारो न विरुध्यते " इति । एतच्च होमकर्तुद्धरणासंभवे ज्ञेयम् । विहारो विहरणमुद्धरणमिति यावत् । उदितादिषु कालेषु होममाह मनुः- उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युपिते तथा। सर्वथा वर्तते होम इतीय वैदिकी श्रुति. " इति ।। * धनुविहान्तर्गत क स. पुस्तकयो स्ति।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [औपासनहोम ] (अमिहोत्रोद्धरणकाल) एतेषां स्वरूपमुक्तं कात्यायनेन- " रेखामावस्तु दृश्येत रश्मिभिस्तु, दिवाकर । उदित त विमानीयात्तन होम प्रकल्पयेत् ॥ राने पोडशके भागे ग्रहनक्षत्रभूपिते । काल त्वनुदित ज्ञात्वा तन होम समाचरेत् ।। तथा प्रभातसमये नष्टे नक्षत्रमण्डले । रविर्यावन्न दृश्येत समयाध्युपित स तु" इति ॥ उदितस्योत्तरावधिश्चन्द्रिकायां कात्यायनेनोक्त:- हस्ताद्ध्वं रविर्यावद्विार भित्वा न गच्छति । तावद्धोमविधि पुण्यो नान्योऽस्त्युदितहोमिनाम् " इति । अस्तमितस्वरूपमप्युक्तं तेनैव- यावत्सम्यङ्न भाव्यन्ते नभस्यृक्षाणि सर्वत । लोहितत्व च नापति तावत्साय तु हूयते " इति । गौणकालमाहतुर्वैखानसाधलायनौ--- "प्रदोपान्तो होमकाल साय सगवान्त प्रात " इति । भदोपो रात्रैः पूर्वश्चतुर्थो भागः सोऽन्तो यस्य । केपाचिन्मते पञ्चम(मी)पष्ठयो नाडिके पदोपशब्देनोच्यते । तदन्तो वा होमकालः । सगवः पञ्चधाविभक्त- स्याहो द्वितीयो भागः । दिवसस्य द्वितीयो याम इति देवत्रातोक्तिस्तु भागा. भिमायेण । एतच सूत्रं गौणकालविधानपरम् । प्रदोपसगवयोर्गीणकालयो- रनापद्यपि होमे नैतत्मायश्चित्तम् । सर्वप्रायश्चित्तं तु भवत्येव । गृह्यपरिशिष्टेऽपि-प्रदोषान्तो होमकाल साय सगवान्त प्रातर्नात्र तन्त्रमिप्यते । इति । प्रदोपसगवयोः स्वरूपमाहाऽऽश्वलायन:- " पश्चादस्तमयात्कालो यो भवेत्रिमुहूर्तक । स साय होमकालश्च प्रदोषान्त उदाहृत । यस्तु पण्नाडिक काल पश्चादेवोदयाद्रवे । स होमकालो विप्राणा सगवान्त इति स्मृत " इति । १ख ग ह च ल स । - ·[ओपासनहोम] संस्काररत्नमाला। ६०७ (गोणकालातिक्रमप्रायचित्तन्, होनदव्याणि) एतद्गीणकालातिक्रमप्रायश्चित्तमाह स एव- " तमतिनीय चतुगृहीतमाज्य जुहुयाद्यदि सायं दोपावस्तनमः स्वाहा यदि प्रातः प्रातर्वस्तनम स्वाहा” इति । यनु माविलगृपम्- " अथ यदि गृोऽनो सायप्रातहमियोहव्यं होतार नाधिगच्छेत्कथ कुर्या दासायमाहुते. प्रातराहुतिन येत्याप्रातराहुते. सायमाहुतिः" इति । यत्तु बौधायनवचनम्- आसाय कर्मणः प्रातराप्रातः साय कर्मण आहुति तिपद्येत पार्वण पार्व. णान्तरात् " इति। पच निदानसूत्रम्- “सर्वमहः प्रातराइतेः स्पान सर्वा रात्रि. सायमाहुते. पूर्ण. पक्षो दस्य कृष्ण पक्षः पूर्णमासस्य " इति । तद्रापूभ्रंशादिमहापनिविपयम् । प्रथमोपासनहोमे विशेषमाह शौनकः- यदि रानी विवाहानिरुत्पन स्यात्तथा सति । उपकम्योत्तरस्यास साय परिचरेदमुम् " इति । मुदर्शनभाप्ये तु यदि रानी नवनाटिकामध्येऽग्न्युत्पतिस्तदा तदैव होमा- रम्भः । तदुत्तरं चेत्परदिने सापमारम्भ इत्युक्तम् । अथ होमद्रव्याणि। तर बीडयो या वा मुख्याः । " नित्य सायप्रानीहिभिपी हनते आहुती नुहोति " इति गृपोतत्त्वान् । चन्दिकायां स्मृत्यन्तरे- हविन्तु विधि प्रोक टन स्नानम् । अहन च समादेषा क्षण सम्पगुच्यते । हनमोरनमात्मादि तगादि हताहतम् । नोवाद पाहन प्रोफमिति हग धिानी ॥ इनि। अतं प्रक्षालय होनन्पम् । नशा न जान्दोग्यगृपम् - मन प्रसार नहयात् इति। 11.4.4. Inा। १० म १५।। " ·. ६०८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [औपासनहोमः] (होममन्याणि) स्मृत्यन्तरे-" शालिश्यामाकनीवारा मोहिगोधूमयावकाः । एतेषां तण्डुला होम्या यावनालाः प्रियंगवः " इति । स्मृत्यन्तरे-" नीवाराः शालयश्चापि गोधमा ब्रोहयो यवाः । स्वरूपेणेव होम्याः स्युः सरूपेणैव ते तिलाः " इति । गृह्मपरिशिष्टे-'पयो दधि सपिर्थवागरोदनसण्डलाः सोमस्तैलमापो मौहयो यवास्तिला इति होम्यानि ' इति ( + तण्डुला नीवारश्यामाकयावनालानां, बीहियवगोधूममियंगवः स्वरूपेणापि होम्याः, तिलाः स्वरूपेणैव, वैलं च तिलजतिलातली कुसुम्भानामिति । ) यावनालाः 'जोधळा' इति हेमाद्रिः । स्मृतिभास्करे- " यवामावे तु गोधूमास्ततो वेणुयवादयः । छन्दोगवचनाचैव जुहुयादविरत्यये ।। फलं वा यज्ञवृक्षस्य तत्पत्रमथवा जलम् " इति । बीहियचौ वर्जयित्वा सर्वाण्यनुकल्लद्रव्याणि । तत्राऽऽदी वीहियवयोमध्ये यद्रव्यं प्रथमप्रयोगे गृहीतं तदेव सर्वेपु प्रयोगेपु ग्राह्यम् । तदलाभे प्रतिनिधि- रेव ग्राह्यो न तु विहितं द्रव्यान्तरमिति प्रतिनिधिमकरणेऽभियुक्तैरुतत्वात् । " परिगृहीतविपये प्रक्रमातु नियम्यते " इति सूत्रं प्रमाणम् । अभियुक्तोदाहृतं वचनमपि- " रूपं कालोऽनुनिर्वापो देवताश्रपणं तथा । आदी ये विधृताः पक्षास्त एव स्युः सदैव हि " इति ।। रूपं रूपवद्रव्यमित्यर्थः । कचिद्रव्यामित्येन-पाठः आग्रयणे धावापृथिव्य एककपाल आज्यं वेति । वायव्यं पयो यवागूइँत्यादीनि रूपोदाहरणानीति केचित् । रूपं दाक्षायणदर्शपूर्णमासस्वरूपादीत्यन्ये । रूपं क्रियारूपम् । अनिष्ट इत्यद्भिरभिमुशति सकृत्रिर्वेत्यादि, इति परे । प्रथममते-बीहिभिर्यवै।त्या- दीनि स्मार्तान्युदाहरणानि । द्वितीयमते-आपूर्विकत्वाधारवत्वादि । तृतीय- मते तु धन्येतादृशान्युदाहरणानि । पश्विज्यासंवत्सरे माप्पाटत्तिमुखयो।- त्यादीनि श्रौतानि कालोदाहरणानि । उभौ कालौ सायं सायं वेत्यादीनि + धनुधिहान्तर्गत न समीचीनार्थकम् । * जतिला आरण्यकृष्णतिलाः । अतसी जवस. कुसम्भ. की, इति भाषया प्रसिद्धा। १ क. पर्णव हों।

·.. [औपासनहोमः] संस्काररत्नमाला। स्मार्तानि । सद्यस्काला पौर्णमासी यहकाला वोदितेऽनुदिते वा जुहोतीत्यु- भयोदाहरणानि । अनुनिर्वापोदाहरणं तु श्रौतमेव ! पौर्णमासानन्तरं मृधा- नुनिर्वाप्यपक्षोऽङ्गीकृतश्चेत्कर्तव्य एवेति । उपांशुयाजदेवता विष्णुः प्रजापतिर- मीपोमो वा सानाय्यमैन्द्रं माहेन्द्रं वा निरूढः पशुरैन्द्रामः सौर्यः प्राजापत्यो वेत्ये. वमादीनि श्रौतानि देवतोदाहरणानि । अग्नये स्वाहा सूर्याय स्वाहेति वेत्येव- मादीनि स्मार्तानि । आग्रयण इन्द्रामी अग्नीन्दो वेति तूभयोदाहरणम् । श्रप- णोदाहरणं तु श्रौतमेव । इविभिपणमाहवनीये गार्हपत्ये वेति । एवमादिविक- ल्पस्थले यः पक्षः पूर्वमङ्गीकृतः स एवाऽऽन्तं स्वीकार्य इत्यर्थः । अत्र केचित्-इदमुपलक्षणम् । तेन व्याहृतीभिर्वाऽन्वादधातीत्यादिपु विकल्पस्थलेषु सर्वेष्वपि नियमः सिध्यतीत्याहुः । अस्मिन्मते स्मार्तोदाहरणं जयाभ्यातानराष्ट्रभृदुपहोमादिकं ज्ञेयम् । अन्ये तु प्रमाणाभावेनोपलक्षणपरतामन्याय्यां मन्यमानः परिगणितेप्वे.. वायं नियमो नान्यत्रेति वदन्ति । सायंहोमद्रव्येणैव प्रात:मः । एकफल- कत्वात् । मण्डनोऽपि-" सायंहोमे तु यद्रव्यं तदेव प्रातरिष्यते " इति । एवं कर्तृनियमोऽपि सर्वथासंभवे यजमानं विना । तथा च गदाधरभाप्ये- "श्रौताग्निमयवा स्मात सायंप्रात नेविनः । एक एवेति बहवो जुहुयलौकिको भवेत् " [इति ।] मदनरत्ने एक एव हुनेदग्निं सायंप्रातर्द्विजोत्तमः । सायमन्यः प्रातरन्यो जुहुयालौकिको मवेत् " [इति ॥] स्मृतिसारे -" सायं प्रातच जुहुयादेक एव हुताशनम् । यदन्यो जुहुयात्मातः स वृधाऽग्निभवेद्भुवम् ॥ सायं प्रातश्च जुहुयादाहुतीनां चतुष्टयम् । एक एवाग्निहोत्रं च स्मार्तानि च विशेषतः " [इति । ] गदाधरभाष्ये स्मृतिसंग्रहे- " यजमानं विना नान्यो जुहुयात्यातराहुतिम् " इति। . क. 'प्पे-'य।

·" भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [औपासनहोम (अवदानप्रमाणम् ) एतदतिक्रमे समस्तव्याहविभिः प्रणवेन चाऽऽज्याहुवितव्या- "कपालनाशने चैव रविन्द्रव्यविपर्यये । पवित्रनाशे वदे च यत्किंचित्पात्रभेदने । आज्याइतिश्च होतव्या व्याहत्या प्रणवेन च " इति ।। ऋत्विजां च विपर्यय इति व्याहत्या प्रणचेन चेत्येवं पाठद्वपाङ्गीकारे द्रव्य- विपर्यये समस्तव्याहृतिहोममात्रम् । व्याहृत्या मणवेन वेतिपाठगङ्गीकारेऽपि समस्तव्याहृतिहोम एवात्र नियतः । अयं च द्रव्यकर्तृनियमः समुदायसंकल्पपक्ष एव ' इति प्रयोगार्णवे । मातोमे यजमाने कर्तरि नायं नियम इति केचित् । होमद्रव्यस्य संस्कार उक्तो वौधायनगृह्ये- होमद्रव्यमवद्योत्य दर्भाग्रे प्रत्यस्य पर्यमि कृत्वाऽग्नेः पश्चाकूर्चे निदध्यात् " इति । होमात्पूर्व समिदाधानमवश्यं कर्तव्यम् । “ नासमित्के जुहुयाद्यदसमित्के जुहुयादहुतमेव तद्भवति ॥ इति श्रुतौ " नाप्तमिरके जुहुयाद्यदसमित्के जुहुयायथा ह्यनिद्वेऽन्नं दद्यात्तादृक्तत्तस्मात्समिद्वत्येव होतव्यम् " इति पौधायनगृह्ये च दोप- श्रवणात् । अनन्तरमपि समिदाधानं पाक्षिकमुक्तं छन्दोगपरिशिष्टे-" उपरि- टादपि समिन्धनमके " इति । एक इतिवचनात्पाक्षिकत्वम् । अवदानप्रमाणयुक्तं स्मृत्यर्थसारे- " प्रस्थधान्यं चतुःपष्टेराहतेः परिकीर्तितम् । तिलानां च तदर्ध तु तण्डुला ब्रीहयः समाः" इति ॥ प्रस्थपरिमितधान्यस्य चतुःपष्टयंश इत्यर्थः । मस्थलक्षणं संग्रहे- " पलं च कुडवः प्रस्थ आढको द्रोण एव च । धान्यमानेपु बोद्धव्याः क्रमशोऽमी चतुर्गुणाः " इति ॥ पललक्षणमपि तत्रैव- "पलद्वयं तु प्रसृतं मुष्टिरेकपलं स्मृतम् " इति । बौधायनस्तु- "ब्रोहीणां वा यवानां वा शतमाहुतिरिप्यते " इत्याह । शतसंख्यधान्यस्पैकाऽऽहुतिरित्यर्थः । उत्तराहुतिस्तु किंचिदधिका कार्या श्रौतभक्तत्वादस्य । H ·" " - [औपासनहोमः] संस्काररत्नमाला। (अवदानपरिमाणम् ) अगस्त्य: द्रवद्रव्यस्य मानं स्याद्धारा गोकर्णदोर्षिका" इति । छन्दोगपरिशिष्टे- धान्याहुतिद्वादशपर्वपूरिका घृतादिना चेत्स्रुववक्त्रपूरिका । दैवेन तीर्थेन च हूयते हविः स्वशारिणि स्वचिपि तत्र पावके" इति।। द्वादशपर्वपूरकद्रव्यासंभवे टोडरानन्दे शङ्खः- " आमलकमात्रा वै ग्राह्या(सा) इन्दुवते स्मृताः । तथैवाऽऽहुतयोऽग्नौ च शौचार्थे या च मृत्तिका " इति ।। होमे विशेषः संग्रहे- " अमुल्यौन होतव्यमकृत्वाऽङ्गुलिभेदनम् । अमुल्युत्तरपार्थेन होतव्यमिति तु स्मृतिः" इति ॥ पौधायनोऽपि- "निर्वपणसंस्रवणलाजहोमनित्यहोमान्कायतीर्थेन कुर्यात् " इति । नित्यहोम औपासनादिः। गोभिलीये विशेप:- " न मुक्तकेशो जुहुयान्नानिपातितजानुकः । अनिपातितनानोस्तु राक्षसैहियते हविः " इति ॥ एतच सर्वहोमविषयम् । आचाररत्ने याज्ञवल्क्यः- हुत्वाऽग्निसूर्यदैवत्याञ्जपेन्मन्त्रान्समाहितः" इति । स्मृतिमदीपे तु-- " उपतिष्ठेदग्निसूर्यो तत्तन्मन्त्रैः समाहितः" इत्युपस्थानमुक्तम् । तेन विकल्पः । सायहोमेऽग्निदेवत्यमत्रजपोऽग्निदेवत्यैरुपस्थानं वेत्येतदन्य- तरत्कार्यम् । प्रातोंमे तु सूर्यदेवत्यमत्रजपः सूर्यदेवत्यैरुपस्थानं वेत्येतदन्यतर- दिति । अस्मिन्होमे कर्ता स्वयमेव । आचार्येणान्येपामविधानादावलायनेन स्पष्टतया स्वस्यैव मुख्यकर्तृत्वाभिघानाच । अशक्तावसानिध्ये कार्यव्यासतौ वा, ऋत्विगादयः। तथा च दक्षः-" ऋत्विपुत्रो गुरुभ्रीता भागिनेयोऽथ विट्पतिः । एतैरेव हुतं यत्तु तद्भुतं खयमेव तु " इति ॥ पुत्रस्थाने पत्नीत्यापि पाठः । स चाऽऽपलायनानामनुकूलः । स्वयं पल्यपि वा पुत्रः कुमार्यन्तेवासी वा" इति तत्सूत्रात् । न सत्यापाढसूत्रानुसा- ·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचित्ता [ोपासनहोमः] रिणामनुकूल: "नवी जुहुयानानुपेतः" इति धर्मसूत्रे निषेधात् । अत एव कुमारीकर्तृकहोमोऽपि न । अयं च निपेयो द्विजनियमार्थ इति व्याख्यातारः। विदपतिर्जामाता। माधवीये होतृतारतम्यमुक्तम्- " अन्यैः शतहुताद्धोमादेकः शिष्यहुतो वरम् । पुत्रैः शतहुताद्धोमादेको यात्महतो वरम् " इति ॥ कात्यायन:--" नातिवृद्धो मवेद्धोता नाल्पविद्यो न वालिशः। नाऽऽ? नासंस्कृतश्चैव अग्निहोत्रादिकर्मस ॥ नरक हि पतन्त्येते जुह्वतः स च यस्य तत् । तस्माद्वैतानकुशलो होता स्याद्वेदपारगः" इति । वैतान इत्युपलक्षणं स्मातकर्मणः। गोपाल:-" अल्पविद्यैरविद्यैर्वा हुते पन्या हुतेऽपि वा । जुहुयादग्निहोत्रं च लौकिकानावनापदि । विहत्य तान्व्यात्दृतिभिः कार्य पूर्णाहुतीप्टिके " इति ॥ पूर्णाहुतीष्ट्योरत्र समुच्चय इति व्याख्याछन् । इप्टिरत्र तन्तुमती । पौधाय- नोक्तेः । स्माते तु, इप्टिस्थाने चरुः । एतच्चानापद्विपयम् । आपदि तु बाह्मण. मात्रस्याऽऽविज्यार्थ वरणेऽनादिष्टप्रायश्चित्तेपु आज्यस्थाल्पाः सुवेणोपहत्य मुहोति प्रजापतये स्वाहा हिरण्यगर्भाय स्वाहा भृगूणां पतये स्वाहाऽगिरसां पतये स्वाहेति सर्वप्रायश्चित्तं च । भृगूणां पतये स्वाहाऽगिरसां तैपसे स्वाहे- सेवमपि पाठः । कार्यन्यासक्तावपि पर्वणि तु स्वयमेव 'पर्वणि यजमानः स्वयमग्निहोत्रं जुहोति' इति पर्वणि स्वकरीकत्वनियमात् । यद्यपीदं श्रौतं तथाऽपि श्रौतमध्ये स्मार्ताम्नानवलात्स्मार्तेऽपि लभ्यते । न चैवं वपनमपि पर्वणि प्रामोतीति वाच्यम् । यज्वनः पर्वणोः क्षौरम् । इति वचने यज्धग्रहणे- नाऽऽहिताग्नेरेव पर्वणि शौरं न स्मार्तानिमत इत्येतादृशार्थस्यैव बोधनात् । यदि त्वशक्तिरसांनिध्यं वा तदाऽन्यो जुहुयादेव न तु सर्वथा लोपो नित्यत्वात् । शक्तौ सांनिध्ये वा पर्वणि स्वयमजुहतः प्रायश्चित्तं वृहस्पतिराह- " आहिताग्निरुपस्थान न कुर्याद्यस्तु पर्वणि । ऋतौ न गच्छेदायाँ वा सोऽपि कृच्छ्रार्धमाचरेत् " इति ॥ . १ ख. ग. ह च एवैव कु। २ ग, ड च पतये ।

·11 [औपासनहोमः संस्काररत्नमाला। (ऋविग्लक्षणम् ) अत्रोपस्थानग्रहणं होमोपलक्षणम् । ऋत्विगादिभिरयं होमो दंपत्योः संनिधाने सत्येव कार्यः । अभावेऽपित्तरसंनिधाने । उभयोरप्पसंनिधाने हुत- मप्पहुतं भवति । तदुक्तं स्मृत्पर्थसारे- " असमतं तु होतव्यं दंपत्योर्नविगादिभिः । द्वयोरप्यसमक्षं चेद्भवेद्धतमनर्थकम् " इति ।। स्मृत्यन्तरे- 'संनिधौ यजमानः स्यादुद्देशत्यागकारकः । तदभावे तु पत्नी स्यादुद्देशत्यागकारिणी ॥ *तदभावे तु पुत्रः स्यादुद्देशत्यागकारकः " इति । यजमानस्योन्मादे परन्यां चर्तुमत्यां प्रसूतायां वा नानुज्ञा पल्याः) " अतंनिधौ तु पल्याः स्यादध्वर्युतदनुज्ञया । उन्मादे प्रसवे चौं कुर्वातानुजया विना " इति मदनपारिजाते स्मृतेः । एतस्मादेव वचनाज्ञायत ऋत्विगादीनां होमाधमनुज्ञापेक्षाऽस्तीति । अस्ति च स्पष्ट कौम वचनम्- "विपुत्रोऽथवा पत्नी शिप्यो वाऽपि सहोदरः । प्राप्यानुनां विशेषेण जुहुयात्तु यथाविधि " इति ॥ विशेषेणेति वचनं ममाऽऽवश्यक कार्य किंचिदस्ति मम काचिदापदस्ति स्वया होमः कार्य इति विशेषतोऽनुज्ञापेक्षणार्थम् । अन्यत्र स्मृत्यर्थसारे- । नोपवासी प्रवासे स्यात्पत्नी धारयते व्रतम् । सर्वथा यनमानो हि त्यजेत्तद्दिमुखः शुचिः" इति । तद्दिमुखी यस्यां दिश्यमयो भवन्ति तद्दिगभिमुस्न इत्यर्थः । ऋत्विग्लक्षणमाहाऽऽश्वलायन:- " ऋत्विको वृणीतेऽन्यूनानतिरिक्ताङ्गान्ये मातृतः पितृतश्चेति यथोक्तं पुरस्तान ऋत्विनो वृणीत इत्येके " इति । - * इदम क. स. पुस्नकस्थम् । १ ग. ह. च. आचाररले स्मृवयंसारे । २ इ. नोऽपि य ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [ोपासनहोमः] (सविलक्षणम् ) लाव्यायनद्राह्यायणावपि- "ऋत्विगायोऽनूचानः साधुचरणो वारसम्यन्यूनाझोऽनतिरिकादो द्वयसतोऽ(मोऽ)नतिकृष्णोऽनतिश्वेतः ॥ इति । प्रमाणे यं द्वयं समं यस्य स द्वयसत(म) इत्यनिस्वामिपन्विभ्यां व्याख्या- तम् । वाधूलोऽपि-" आर्पयं वृणोते यः स्वानृपोजानाति " इति । एतेनामज्ञातवान्धवानां निवृत्तिः । वौधायनोऽपि- " अर्थात्वनां वरणं विज्ञायते माह्मणा ऋत्विनो योनिगोत्र. श्रुतवृत्तसंपन्ना अशिगुणाझा अविकिणिनो न परितातिकान्ता नान्तगा नान्तना नाननूचाना न हालेयवालेयपुत्रिकापुनपरक्षेत्रसहो. ढकानीनानुनावरद्विप्रवराः " इति । तथा--" योनिवृत्तविद्याः प्रमाणमित्येक इति ताश्चेवृणीतान्यापन्नाङ्गा- नेव वृणीत " इति । योनिः परिशुद्धयोनिः । गोत्रं सदंशः । श्रुतमध्ययनम् । वृत्तमाचारः । तैः संपन्ना युक्ताः । अविगुणाझा अव्यापन्नाङ्गाः । अनिकिणिनः, त्रयः किणा येषां ते त्रिकिणिनः । किणा आघातादिना देहगतानि चिहानि । अत्रत्य. त्रिकिणशब्देन मल्लयुद्धसंनाहास्फिोटनज्याघातभारादिवइनरुत्पन्नाः किणा विवक्षिताः । एतादृशकिणत्रयमध्य एकेनापि किणेन युक्ता न भवेयरित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । अविहितकार्येषु भूयोभ्यासजनितचिह्नयुक्ता न भवेयुरिति बोध्यम् । न परिया(खा) तिकान्ताः परिया(खा) मर्यादा समुद्रवेला तामति- क्रान्ताः समुद्रयायिनो न भवेयुरित्यर्थः । नान्तमाः। अन्तं देशं प्रत्यन्तदेशं म्लेच्छ- देशमिति यावत् । तं गच्छन्तीत्यन्तगास्ते न भवेयुः । अन्तवर्णं गच्छन्ति शूद्र- स्त्रियं गच्छन्तीति यावत् । ते न भवेयुरित्यन्ये । अन्तमित्युपलक्षणम् । अगम्यां विर्य ये गच्छन्ति तेऽपि न भवेयुरिति द्रष्टव्यम् । नान्तजाः । अन्तजाः पूर्वोक्तदेशजातास्ते न भवेयुः । शूद्रस्त्रियामुत्पन्ना न भवेयुरित्यन्ये । नाननू चाना अननूचाना अश्रोत्रियास्ते न वरणीयाः । हलेन कृषि कृत्वा जीवन्ति ते हालेयाः।वालपूर्णाप्रकीर्णकादिकं विक्रीय ये जीवन्ति ते वालेयाः। । १ ग 'रिघाति ।

·। [औपासनहोमः] संस्काररत्नमाला। (ऋत्विग्लक्षणम्) कन्यादानसमये- " अस्यां यो जायते पुत्रः स मे पुत्रो भविष्यति " इत्यभिसंधानेन दत्तायां पुत्रिकायां जाताः पुत्रिकापुत्राः । परक्षेत्र जारे- णोत्पन्नाः परक्षेत्राः। विवाहसमय एव गर्भस्थत्वेन मात्रा सह दत्तः सहोढः । कन्यायामविवाहितायां जातः कानीनः । अनुजस्य गुणभूतो ज्येष्ठोऽनुजा. वरः। एकस्मिन्गोत्र उत्पन्नोऽपरस्मिन्गोत्रे दत्तो द्विप्रवरः । एतान्हालेयादी. नृत्विक्त्वेन न वृणीत इत्यर्थः । योनिः परिशुद्धयोनिः । वृत्तमाचारः । विद्या वैदिकविद्या च प्रमाणं वरणप्रयोजकमित्येक आचार्या वदन्तीत्यर्थः । तान्योनिवृत्तविद्यासंपन्नान्यदि वृणीत तदाऽव्यापनाङ्गानेव वृणीतेत्यर्थ इति व्याख्यातं भाप्यकृता। धर्मसूत्रेऽपि-" नाननूचानमृत्विनं वृणीते न पणमानम् ” इति । साङ्गस्य वेदस्याध्येता मवक्ता चानूचानः । नानूचानोऽननूचानः । एताह. शमृत्विजं न वृणीते । नाप्येतावदेयमिति परिभाषमाणमिति व्याख्यातमु- ज्ज्वलाकृता । धर्मसूत्रे वचनमौपासनहोमपार्वणस्थालीपाकवैश्वदेवादिपु ऋत्विकर्तृकताऽपि पक्षेऽस्तीति प्रदर्शयितुम् । आपस्तम्वोऽपि- " ब्राह्मणानार्पयात्विजो वृणीते यूनः स्थविरान्वाऽनूचानानूर्ध्व- वाचोऽनङ्गहीनान् ' इति । ब्राह्मणानामात्विज्यमित्यनेनैव सिद्ध पुनर्ब्राह्मणवचनमादरार्थम् । अथवा तस्माद्वाजपेययाज्यात्विजीन इति श्रुतेः क्षत्रियस्यापि वाजपेययाजिनः प्राप्ति- रत्र शङ्किता निरस्यते । वालवृद्धयोः प्रायः क्रियासु पाटवं न स्यादिति युवस्थविरग्रहणम् । अव॑वाचः पटुस्थानकरणा इति रुद्रदत्तः । ब्राह्मणवचन- मापद्यपि क्षत्रियादिनिवृत्त्यर्थमिति मीमांसकाः। " द्विजोत्तमानामाविज्यं न तु क्षत्रियवैश्ययोः । ब्राह्मणात्विज्यनियमः क्रत्वर्थेनापि हि स्मृतः” इति मिश्राः । रामायणेऽपि-"क्षत्रियो यानको यस्य चण्डालः स विशेषतः । कथं सदसि भोक्तारो हविस्तस्य सुरर्पयः" इति । एतेन क्षत्रियादिवृत्युपजीविनोऽपि निराकृता इति नवीनाः । गर्भिणी- रजस्वलापतिवरणं न कर्तव्यम् । , ·- भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [औपासनहोमः (ऋविग्लक्षणम्) तथा च प्रायश्चित्तदर्पणे स्मृतिः- रजस्वलाऽङ्गाना यस्य गर्मिणी वा यदा भवेत् । न यज्ञे वरणे योग्यो गालवो मुनिरबधीत् ॥ इति । यज्ञशब्देनाऽऽधानादिकर्माणि गृह्यन्ते । एतच स्मार्तकर्मोपलक्षणम् । रुद्रस्कन्धमाप्ये- रजस्वलायां भार्यायामात्विज्यं श्राद्धभोजनम् । यात्रामम्बुनिधिनानं वर्जयेत्तत्पतिः सदा । गर्ग:- पुरकर्म तथाऽऽविन्यं यात्राम(चा)भ्यङ्गमेव च । देवताचा(ची) परगृहे सागरस्नानमेव च । श्राद्धभुक्तिं च(क्तिश्च) वयं स्याद्यदि पत्नी रजस्वला । शाट्यायनि:- रजस्वलापतिर्यात्रामाविन्यं श्राद्धभोजनम् । सिन्धुस्नानं तथाऽभ्यङ्गं पुरकर्म च वर्जयेत् । तत्र ऋत्विनस्त्रिविधा देवभूताः पितृभूता मनुष्यभूताश्च । तत्र स्वेनैव कर्मणि कर्मणि वृतास्ते देवभूताः । ये तु पूर्वृता एवं कर्मणि प्रव. तन्ते ते पितृभूताः । ये तु स्वेनैव सर्वकर्मार्थ सकृदेव वृतास्ते मनुष्य- भूताः" इति । तत्रेदानी मनुष्यभूता एवत्विजः । आशौचं तु पितृभूतदेवभूतानामेवत्विनां न मनुष्यभूतानामिति द्रष्टव्यम् । होमे पत्न्या अपि सांनिध्यमपेक्षितम् । 'पत्युनॊ यज्ञसंयोगे' इति पाणिनिस्मृत्या पत्नीशब्दस्य यज्ञसंयोग एवो. त्पन्नत्वात् । 'अप्तमक्षं तु होतव्यं दंपत्यानलिंगादिभिः । इतिवचनाच । असंनिधाने सर्वमायश्चित्तं होतव्यम् । अनालम्भका चेन दोपः । प्रवसति यजमाने यदाऽनालम्भुका तदा तया गृहान्तरान्तरितया न स्थातव्यं किं त्वौपासनानिगृहसमीपे वहिरेवेत्यग्निहोत्रहोमप्रायश्चित्तप्रकरणे व्याख्यातारः । श्रौतस्मातहोमयोः पूर्वापरभावे पक्षद्वयमाह भरद्वाजः- होम वैतानिकं कृत्वा स्मातं कुर्याद्विचक्षणः । स्मृतीना वेदमूलत्वात्स्मात केचित्पुरा विदुः" इति । उ(औ)पासनप्रशंसा भरद्वाजसूत्रे- " यथैश्वर्यवलादीश्वराः स्वान्देहान्परित्यज्यान्येपां देहान्प्रविश्य पुनरात्म. देहान्प्रत्यागच्छन्ति, न च तेन दुर्ज्ञायते, औपासनेऽन्मयो विनि(निविटा औपासनौ(नो) यजमाने तस्मादौपासनान प्रमदितव्यं यथ ऋपम ऋष- " ·[ोपासनहोम] संस्काररत्नमाला। (औपासनहोमाकरणे प्रत्यवाय ) भाया वत्स जनयत्येवमोपासनेऽग्निहोत्र व्यापन्न भूयो जनयति, औपा- सनस्यैवैपा सततिर्यदग्निहोत्र तद तथा न कुर्यान्न विद्यत औपास नाग्निहोत्रयोविवेचनमुभय जुहुयादौपासनमग्निहोत्र चाथापि विज्ञायते सप्त पाकयतसस्था औपासने चतुर्दशाग्निहोत्रे "[इति ] । औपासनहोमं प्रशंसत्यङ्गिरा:- यद्दद्यात्काश्चन मेरु पृथिवीं च सप्तागराम् । तत्सायप्रातहोमस्य तुल्य भवति वा न वा" इति । अकरणे प्रत्यवायमाह गर्गः- कृतदारो न तिष्ठेत क्षणमप्यग्निना विना । तिष्ठेत चेद्विजो व्रात्यस्तथा च पतितो भवेत् । यथा स्नान यथा सध्या वेदस्याध्ययन यथा । तथैवोपासन कार्य न स्थितिस्तद्वियोगत । यो हि हित्वा विवाहानि गृहस्थ इति मन्यते । अन्न तस्य न भोक्तव्य वृथापाको हि स स्मृत । यत्र नाश्नन्ति वै देवा पितरोऽतिथयस्तथा । वृथापाक स विज्ञेयो न तस्याद्यात्कवचन । वृथापाकस्य भुञ्जान प्रायश्चित्त समाचरेत् । प्राणायामशत कृत्वा घृत प्राश्य विशुध्यति" इति । प्रतिप्रसवमाह स एव- "पितृपाकोपजीवी च भ्रातृपाकोपजीवक । ज्ञानाध्ययननिष्ठो वा न दुप्येतानिना चौधायनेन विधुरस्य विवाहासामथ्र्येऽनामित्त्वदोपपरिहारायोपाय उक्त:- " अधातो मृतपत्नीकस्य विवाहासमर्थस्य होमविधि व्याख्यास्याम प्रणवेन लौकिकानि परिगृह्यान्वग्निरुपसामग्रमख्यदित्यानीय पृष्टो दिवाति प्रतिष्ठाप्य तत्सवितुस्तार सवितुरद्या नो देव सवितश्विानि देव सवितरिति चतसृभिश्चतत्र समिघोऽभ्याधायाग्निमलकृत्यौपासन जुह यादेवमहरह काले प्रणवादिहोमान्त कुर्यादाविवाहादासन्यासादा- मरणादनाश्नमदोपो नास्तीत्याह भगवान्बौधायन " इति । " इति । १0 ग इ च 'सनामि।

·- " भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता [औपाप्सनहोमः] (ऋस्विग्लक्षणम् ) तथा च प्रायश्चित्तदर्पणे स्मृतिः- रजस्वलाऽङ्गना यस्य गर्भिणी वा यदा भवेत् । न यो वरणे योग्यो गालवो मुनिरब्रवीत्" इति । यज्ञशब्देनाऽऽधानादिकर्माणि गृह्यन्ते । एतच स्मातकर्मोपलक्षणम् । रुद्रस्कन्धभाष्ये- रजस्वलाया भार्यायामात्विज्य श्राद्धभोजनम् । यात्रामम्युनिधिनानं वर्जयेत्तत्पतिः सदा । गर्ग:- क्षुरकर्म तथाऽऽस्वियं यात्राम(चा)म्यहमेव च । देवताचा(ची) परगृहे सागरनानमेव च । श्राद्धभुक्ति चाक्तिश्च) वज्यं स्याद्यदि पत्नी रजस्वला । शाट्यायनिः- रजस्वलापतिर्यात्रामाविन्यं श्राद्धभोजनम् । सिन्धुनानं तथाऽभ्यङ्गं पुरकर्म च वर्जयेत् । तत्र ऋत्विनस्विविधा देवभूताः पितृभूता मनुष्यभूताश्च । तत्र स्वेनैव कर्मणि कर्मणि वृतास्ते देवभूताः । ये तु पूर्वेता एव कर्मणि प्रव- तन्ते ते पितृभूताः । ये तु स्वेनैव सर्वकर्मार्थ सकृदेव वृतास्ते मनुष्य- भूताः" इति । तत्रेदानी मनुष्यभूता एवस्विजः । आशौचं तु पितृभूतदेवभूतानामैवविना न मनुष्यभूतानामिति द्रष्टव्यम् । होमे पत्न्या अपि सांनिध्यमपेक्षितम् । 'पत्यु! यक्षसंयोगे' इति पाणिनिस्मृत्या पत्नीशब्दस्य यज्ञसंयोग एवो. स्पनत्वात् । 'असमक्षं तु होतव्यं दंपत्योनत्विगादिभिः । इतिवचनाच । असंनिधाने सर्वप्रायश्चित्तं होतव्यम् । अनालम्भुका चेन दोपः । प्रवसति यजमाने यदाऽनालम्भुका तदा तया गृहान्तरान्तरितया न स्थातव्यं किं स्वौपासनाग्निगृहसमीपे वहिरेवेत्यग्निहोत्रहोमप्रायश्चित्तप्रकरणे व्याख्यातारः । श्रौतस्मात होमयोः पूर्वापरभावे पक्षद्वयमाह भरद्वाजः- होमं वैतानिक कृत्वा स्मात कुर्याद्विचक्षणः । स्मृतीना वेदमूलत्वात्स्मात केचित्पुरा विदुः" इति । उ(औं)पासनप्रशंसा भरद्वाजसूत्रे- " यथैश्वर्यवलादीश्वराः स्वान्देहान्परित्यज्यान्येपा देहान्प्रविश्य पुनरात्म- देहान्प्रत्यागच्छन्ति, न च तेन दुर्ज्ञायते, औपासनेऽग्नयो विनि(निवि)टा औपासनौ(नो) यजमाने तस्मादौपासनान्न प्रमदितव्यं यथ ऋषभ ऋप- ·[औपासनहोम] संस्काररत्नमाला। (औपासनहामाकरणे प्रत्यवाय ) भाया वसं जनयत्येवमौपासनेऽग्निहोत्र व्यापन्न भूयो जनयति, औपा. सनस्यैवैपा सततिर्यदग्निहोत्र तद तथा न कुर्यान विद्यत औपास नामिहोत्रयोविवेचनमुमय जुहुयादोपासनमग्निहोत्र चावापि विज्ञायते सप्त पाकयज्ञसस्था औपासने चतुर्दशाग्निहोत्रे" [इति] | औपासनहोम प्रशंसत्यनिरा:- यद्दद्यात्काश्चन मेरु पृथिवी च ससागराम् । तत्सायप्रातोमस्य तुल्य भवति वा न वा" इति । अकरणे प्रत्यवायमाह गर्गः- " कृतदारो न तिष्ठेत क्षणमप्यग्निना विना । तिष्ठेत चेविनो वात्यस्तथा च पतितो भवेत् । यथा स्नान यथा सध्या वेदस्याध्ययन यथा । तथैवोपासन कार्य न स्थितिस्तद्वियोगत । यो हि हित्वा विवाहाग्निं गृहस्थ इति मन्यते । अन्न तस्य न भोक्तव्य वृथापाको हि स स्मृत । यत्र नानन्ति वै देवा पितरोऽतिथयस्तथा । वृथापाक स विज्ञेयो न तस्यायात्कथचन । वृथापाकस्य भुनान प्रायश्चित्त समाचरेत् । प्राणायामशत कृत्वा घृत प्राश्य विशुध्यति" इति । पतिप्रसवमाह स एव- "पितृपाकोपजीवी च भ्रातृपाकोपजीवक । ज्ञानाध्ययननिष्ठो वा न दुप्येताग्निना विना" इति । चौधायनेन विधुरस्य विवाहासामध्येऽनामित्वदोपपरिहारायोपाय उक्त:- " अथातो मृतपत्नीकस्य विवाहासमर्थस्य होमविधि व्याख्यास्याम प्रणवेन लौकिकाग्नि परिगृह्यान्वग्निरुषसामग्रमख्यदित्यानीय पृष्टो दिवाति प्रतिष्ठाप्य तत्सवितुस्तार सवितुरद्या नो देव सवितविश्वानि देव सवितरिति चतसृभिश्चतस्र समिघोऽभ्याधायाग्निमलकृत्यौपासन जुहु. यादेवमहरह काले प्रणवादिहोमान्त कुर्यादाविवाहादासन्यासादा. मरणादनाश्नमदोषो नास्तीत्याह भगवान्बौधायन " इति । - - १ ख ग ड च "सनाऽग्नि।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [ीपाप्तनहोमः] (औपासनहोमप्रयोगः) शाकलेन तु पार्वणस्थालीपाकाग्रयणकर्मणोरपि क्रियोक्ता- " स्थालीपाकद्वयं कुर्यात्तथैवाऽऽप्रयणं च हि । कुर्यादित्यादुराचार्यास्तस्मिन्नेव हुताशने " इति । भारद्वाजीयपितृमेधसूत्रेऽपि- " दारकर्मणि यद्यशक आत्मार्थमग्न्याधेयं कुर्यादर्शपूर्णमासावारयणं च शेषाणि कर्माणि न भवन्ति " इति । अर्धाधानिनाऽपि दर्शपूर्णमासस्थालीपाकौपासनहोमा न कर्तव्या इति केचित् । कर्तव्या इत्यन्ये । अथ प्रयोगः। पाणिग्रहणोचरं गृहमवेशनीयात्मागनन्तरं वा यावज्जीवमस्तमितनक्षत्रदर्शन- प्रदोपान्यतमे मुख्यकाले चतुर्धा विभकाया रात्रेराधभागात्मके गौणकाले वा सायंहोमः । मात)मस्तूपःपुरोदयोदितपक्षिवाक्मवदनकालान्यतमे मुख्य- काले पञ्चधा विभक्तदिवसस्य प्रथमभागद्वयात्मके गौणकाले वा । मुख्यकाल एवं प्रथमारम्भ इति केचित् । गौणकालेऽपीत्यन्ये । वस्तुतस्तु गौणकालो विशे- पतो विहित एव ग्राह्यः । अन्यथा तृतीयादिषु प्रथमपार्वणस्थालीपाकानुष्ठाना- पत्तेः । न ह्यत्र गौणकालस्य विशेपतो विधानं किंतु स्वकालादुत्तरो गौण इति सामान्यतो विधानम् । औपासनहोमादौ त्वस्ति विशेषतो गौणकालस्य विधानम्- " भदोपान्तो होमकाल: सायं संगवान्तः प्रातः" इति । अतः प्रथमोपासनहोमः पदोपसंगवात्मके विहिते गौणकालेऽपि भवति । सुदर्शनेनाप्येतदभिप्रेत्यैवेत्थमुक्तम्-यदि नव नाज्यो नातीताः स्युस्तदा मथ. मौपासनारम्भ इति । सायमेवोपक्रमः । सायंमातरेकमेव द्रव्यमेक एव कर्ता । पर्वणि स्वयमेव जुहुयात् । सपत्नीकः कर्ताऽऽचम्प प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्य श्रीपरमेश्वरमी- त्यर्थं सत्यधिकारे यावज्जीवं सायंपातरौपासनहोमी होप्यामीति संकल्पं कुर्यात् । अमिहोत्रहोमारम्भोत्तरम(धानिनाऽप्योपासनहोमो न कार्य इत्येतन्मतमेव मया स्त्री क्रियत इति निश्चिते तु अग्निहोत्रहोमारम्भपूर्वतनकालपर्यन्तं सायं. प्रातरौपासनहोमी होप्यामीति संकल्प विशेषः । वस्तुतः करणपक्ष एव युक्तः। ततो गणेशं संपूज्य पुण्याहादि वाचयित्वाऽभिसूर्यप्रजापतयः प्रीयन्तामिति ख. ग. ह. प. 'लस।

·[औपासनहोमः] संस्काररत्नमाला। (भीपासनहोमप्रयोगः) वदेव । प्रातरप्यग्नेर्देवतात्वपक्षेऽग्निप्रजापती पीयेतामित्यूहः । एतदन्तं प्रथमम- योग एव न तु प्रतिमयोगम् । ततः पुनराचमनप्राणायामदेशकालसंकीर्तनानि कृत्वा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थं सायंमातरौपासनहोमी होच्यामि । इदानीं सायमौपासनहोम ब्रीदिभिर्दोष्या- मीति संकल्पं कुर्यात् । यवैरिति यवपक्षे । अथवा सायौपासनहोमं व्रीहिभि. र्यवैर्वा होप्यामि प्रातरौपासनहोमं व्रीहिभिर्यवैर्वा होण्यामीति भिन्नौ संकल्पी । अस्मिन्पक्षे न द्रव्यैक्यक.क्यनियमः । उभयपक्षेऽपि संकल्पवाक्ये द्रव्योल्लेखो न वा कर्तव्यः। ततश्चत्वारि शृङ्गेति ध्यात्वाऽग्निं परिस्तीर्य होमद्रव्यममेरुत्तरतो निधाय तदुपरि प्रागनो प्रादेशमात्रीमेको समिधं द्वे वा प्रागने प्रादेशमान्यो समिधी निधाय दक्षिणेन हस्तेनौपासनानौ प्रज्वलितैर्दभैरवाचीनज्वालैरुपरि ज्वल- यित्वा ज्वलितान्दर्भान्सव्यहस्ते गृहीत्वा दक्षिणेन दर्भाग्रे अङ्गुष्ठपर्वमा तस्मि- न्मक्षिप्य प्रज्वलितान्दर्भान्दक्षिणेन इस्तेन वहिनिरस्याप उपस्पृश्यान्यान्दर्भा- नादायोपासनामौ प्रज्वलितैः पर्यग्नि कृत्वा वानपि दर्भान्वहिनिरस्याप उपस्पृ. श्यामे पश्चात्कूर्चे होमद्रव्यं निदधाति । न वा दर्भाग्रसत्यसनं सूत्रान्तरीय- त्वात् । अस्मिन्पक्ष उपरिज्वलनोत्तरं सव्यहस्ते ग्रहणं न । श्रौतभक्तत्वात्पर्यनि- करणं तु भवत्येव । एवं कूर्चे निधानं च । ततः पूर्वपरिपेकं कुर्यात् । ततो विवाहहोम उक्तेन प्रकारेण दक्षिणं इस्तं संमृज्य यस्त्वा हृदेत्यनिमभ्यर्य तूष्णीं होमद्रव्योपरिस्था समिधं मागग्राममावाधाय द्वादशपर्वपरिमितं होम- द्रव्यं संस्पृष्टाङ्गुलिदक्षिणहस्ततले गृहीत्वाऽग्नये स्वाहेति ज्वलन्त्यां समिधि मूलायङ्गुलपरिमितं मदेशं त्यक्त्वोत्तरपार्थेन जुहोति । अमय इदं न मम । तता पूर्वादुतितोऽधिकमवशेपितं होमद्रव्यं सर्वमादाप प्रजापति मनसा ध्यापन्मजापतये स्वाहेति मनसा मत्रमुच्चारयन्पूर्वाहुतितो यगुलपरिमितं प्रदेश त्यक्त्वोत्तरपार्थेनैव जुहोति । प्रजापतय इदं न मम । द्रवद्रव्यहोमे तु दा घुवेण वा होमः। ततो द्वितीयां समिधमादध्यात् । न वा द्वितीयसमिदाधानम् । अस्मिन्पक्षे पर्यनिकरणकाल एकैव समित् । ततः परिस्तरणान्पनेरुत्तरतो विसृज्योत्तरपरिपेकं कुर्यात् । न वा परिस्तर- णपूर्वपरिपेकपरिस्तरणविसर्गोत्तरपरिषेकाः । १स, ग. इ.च. ततो।

·६२० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [औपासनहोमः] (औपासनहोमप्रयो1.) ततोऽनिर्धेत्यादिमत्रत्रयस्याग्निपिरनिर्देवता ! गायत्री छन्दः । प्रजापत इत्यस्य विश्वे देवा ऋषयः । मजापतिर्देवता । विद्युप्छन्दः । उपस्थाने विनि- योगः । ॐ अग्निर्मूर्धा दि० वामने० अयमग्नि ० ' इति त्रिभिर्मचैरग्निमुपस्थाय ॐ प्रजापते न० ' इति प्रजापतिमुपतिष्ठते । (* जप एव वा । अस्मिन्पक्षे जपे विनियोग इति विनियोगवाक्ये विशेपः ।) ततः संस्थाजपं कृत्वाऽमि संपूज्य भस्म धृत्वा श्रद्धा मेधामिति संपार्थ्य नमस्कृत्यानेन सायमोपासनहोमेन श्रीपरमेश्वरः प्रीयतामिति कर्मेश्वरायार्पयेत् । प्रातरौपासनहोमे तु प्रातरौपास. नहोम बीहिभिर्होप्यामीति संकल्पः । यवैरिति यरपक्षे । अग्नये स्वाहा सूर्याय स्वाहेति वेति पूर्वाद्रुतौ देवताविकल्पः । अग्नेर्देवतात्वपक्षे सायंहोमवदेवो- पस्थानम् । सूर्यस्य देवतात्वपक्षे तु-उद्वयमद् त्वं चित्रमिति पत्रत्रयस्य सोम ऋपिः । सूर्यो देवता । प्रथमस्यानुष्टुप् । द्वितीयस्य गायत्री। तृतीयस्य त्रिष्टुप् । उपस्थाने विनियोगः । ॐ उद्वय उद् त्य० चित्रं.' इति विभिर्मन्त्रैः सूर्योप- स्थानं कृत्वा प्रजापत्युपस्थानादि समानम् । तर प्रातरौपासनहोमेन श्रीपर- मेश्वरः प्रीयतामितीश्वरार्पणवाक्ये विशेषः । पयोदोमे तु पयोधिपणार्थ वहि. रङ्गारनिरूहणं कृत्वा तत्राधिश्रित्य खुवपरिमितजलप्रत्यसनं कार्यमेव स्वमूत्रो. तत्वात् । श्रौतभक्तत्वादत्र प्राप्तिः । दधिसोमतण्डुलानां तु अङ्गारेवधिश्रयणं प्रतिपेकश्च न ।' यदन्यदधिश्रयणात्प्रतिपेकाञ्च तद्दनस्तण्डुलानार सोमस्य च क्रियते' इति वचनात् । दध्यत्र लौकिकम् । तण्डुलास्तु धीहीणां तत्रैव सार्वजनीनम. सिद्धः। सोमस्य रस एव न वल्ली । पूतीकास्तु पागार्थ एव प्रतिनिधिर्वाच- निको न सर्वत्र । एतेषु दर्भाग्यपत्यसने विकल्पो व्रीहियववत् । यवाग्वा तु पूर्व प्रतिपेकः पश्चादवेक्षणम् ' प्रतिषेक यवागू अपयति' इति सूत्रव्याख्यावसरे वैजयन्तीकारोक्तेः । एवमेवौदने । यवागूशन्देन शिथिल ओदन उच्यते । तण्डुलवधवगोधूमभियंगुबीहितिलेषु । तैले दर्भाग्यपत्यसने विकल्पः । आज्ये तु दर्भाग्रद्वयमत्यसनं नियतमिति द्रष्टव्यम् । स्वस्थासामर्थेऽस्मिन्नौ- पासनहोम ऋत्विजं त्वामहं वृण इति होमार्यमृस्विनं कृत्वा तेन कारयेत् । त्यागस्तु स्वकर्डक एवं पत्न्या वा । पत्न्या अनधिकारे तु तदनुज्ञाभावेऽप्य. त्विजो वेति द्रष्टव्यम् । अत्र मध्ये मायश्चित्तहोपः पतति चेत्तदा होमस्थाने होममन्त्रजप एव । अनाज्यवति कर्मणि जपः । आज्पवति होम इति व्याख्या- . * धनुशिहान्तर्गत क. स पुस्तकमोरेष।

·[समस्यहोमः] संस्काररत्नमाला।
(पक्षहोमविधिः)
नृभिरुक्तत्वात् । दीक्षायां गृहीतायां न दीक्षितो जुहोतीति निषेधारकतुसमा-
तिपर्यन्तं न होमः।
इत्योपासनहोमः।
अथ प्रसङ्गात्समस्यहोमः।
तत्र प्रजापतिः-
" सायंप्रातस्तनौ होमावुभौ सायं समस्य तु ।
आपन्नो जहुयात्तत्र समिदेकाऽथवा द्वयम् ॥
सायंहोमस्य मुख्यत्वात्तदीयं तन्त्रमिप्यते ।
चतस्र आहुतीः कुर्यात्तत्र द्वे सायमाहुती ।।
द्वे प्रातराहुती सायंहोमे चैका समिद्यदि ।
समित्कृता द्वितीया चेत्सा भवेत्प्रातराहुतौ ।।
द्विः सायंहोमवन्मृज्याविः प्रातोमवत्य्चम् ।
उपस्थान सत्कार्य शेपं प्रकृतिवद्भवेत् ।।
केचिद्वे आहुती हुत्वा संवेश्यैव निमील्य वा ।
विच्छिद्यैव तु तौ होमौ कुर्याद्रे आहुती ततः ॥
गुपिदि समस्यन्ते प्रातः सर्वे कदाचन ।
यावन्तोऽत्र समस्यन्ते सर्वे सायमुपक्रमाः ॥
प्रातःकालापवर्गाश्च न तु प्रातरुपक्रमाः" इति ।
अथ पक्षहोमविधिः।
तत्र मण्डनस्मृत्यर्थसारी-
" आमयाव्यातिमानापद्गतो वाऽध्वगतोऽपि वा।
राष्ट्रभङ्गे धनामावे गुरुगेहे वसन्नपि ।
अन्येप्वेवंप्रकारेषु निमित्तेप्वागतेपु च ।
समासमग्निहोत्राणां यथासंभवमाचरेत् ॥
निमित्तानामिहतेपा निर्दिश्यैकं यदुच्यते ।
तत्सर्वेषु निमित्तेपु जानीयात्प्रतिपादितम् ॥
पक्षहोमानशेपान्वा शेषहोमानथापि वा " इति ।
१ रु. च. स्वम् । २ स. ग. ह. च. व तन्तुहो।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता--[पक्षहोमः] (आलस्यादिना समस्यहोमकरणे प्रत्यवायः) अमिहोत्राणामित्यनेनामिहोत्रहोमतुल्यत्वादौपासनहोमानामपि ग्रहणम् । 'य आहिताग्नेधर्मः स्यात्स औपासनिकस्य तु ' इत्युक्तेः । अशेपान्पक्षत्यादी. पक्षान्तावधिकान् । शेपान्यत्किचित्पूर्वावधिकान् । यत्तु-" तृतीयायां चतुर्थी वा पञ्चम्यां वा परत्र च । तदादीनां तदन्तानां होमाना शेपसज्ञिता"॥ इति त्रिकाण्डीवचनात्तृतीयाया एवं पूर्वावधित्वं न तु द्वितीयाया इति वदन्ति तत्पामरमतारणमात्रम् । एतस्य वचनस्य त्रिकाण्ड्यामनुपलम्भात् । मरीचिः :-"शरीरापद्भवेद्यत्र भयातश्च प्रजायते । यथाऽन्यास्वपि चाऽऽपत्सु पक्षहोमो विधीयते ।। हुतेषु पक्षहोमेषु मध्ये तस्मान्निवर्तते । होमं पुनः प्रकुर्याचन्न चासो दोपकृद्भवेत् " इति ॥ चेदित्यनेन विकल्पः सूच्यते । पक्षहोपग्रहणं पहोमोपलक्षणमित्या- चाररत्ने । वौधायनोऽपि-" अथाऽऽपद्यग्निहोत्राणां समासो राष्ट्रविभ्रमे व्याधिपीडा- यामध्वगमनप्रसङ्गे गुरुकुलवासापेक्षायां मातृपितृकलत्रपुत्रा- द्यत्यये बलवतो निरोधादौ देशकालद्रव्यानुपपत्तौ चात्य- न्तापत्सु" इति । अग्निहोत्राणाममिहोत्रसंवन्धिनां होमानाम् । राष्ट्रविभ्रमो राष्ट्रविक्षोभः । विशिष्ट आधिाधिर्मानसं दुःख, पीडा वाह्य दुखम् । अत्ययो नाशः। बल- वतो निरोधो बलवत्कर्तृको रोधः । बलवति निरोधादावितिपाठे वलवत्व- विशेषणं निरोधादीनां द्रष्टव्यम् । मण्डनोऽपि-“आपदेवावधिस्तत्र न पक्षगणनावधिः" इति । आलस्पादिना समस्पहोमे दोपमाह गोपाला- 'नैतजामितया कार्य न रागान्न च लोमतः । नैतच्छीत दधानस्तु कुर्याच्छूद्धालुरापदि ॥ अनापद्याचरन्निष्या तन्तुमत्या यनेत सः" इति । जामिताऽऽलस्पम् । शक्तिमाआमितया रागेण लोभेन वा नैतत्समस्य- होमविधिमनुतिष्ठेत् । आपदि त्वनुतिष्ठेदेव । अनापदि यद्यनुतिष्ठेत्तदा तन्तु. मत्सेप्ट्या यजेदित्यर्थः।

·तथा [औपासनहोमः] संस्काररत्नमाला। (पक्षहोमप्रयोगः) अत्र तन्तुमतीटिस्थाने तान्तुपतः स्यालीपाकः । " य आहिताग्नेः पुरोडाशास्तेऽनाहितामेश्वरवः । इति शास्त्रान्तरात् । पापा तु-" अनातुरोऽप्रवाती च निश्चिन्तो निरुपद्रयः । पक्षहोम तु, यो दद्यात्स चरेत्पतितनतम् " इति ।। पूर्व प्रायश्चित्तमनभ्यासविषयम् । यसपार्थोक्तं त्वभ्यासविपपमिति व्यवस्था । समुच्चय इति केचित् । एवं संततं पक्षत्रयं न कर्तव्पम् । तथा च मण्डन:- तृतीयेऽनन्तरे पक्षे समासं न समाचरेत् " इति । -" कृच्छ्रेणापि विनित्य त होमान्दिने दिने । पक्षान्तरे पुनः कामं पक्षहोमादिमाचरेत् " इति । सर्वथैतदसंभवे स एवाऽऽह- 'आपञ्चेदनुवर्तेत यावग्नीवं कथंचन । यावन्नीवमविच्छिन्नान्पक्षहोमान्समाचरेत् " इति ।। यत्तु चन्द्रिकायां- " यदि पक्षहोमेन पक्षत्रयमतीयात्पुनराधानम् " इति तदनापतिपरम् । विशेषः स्मृतिभास्करे- "सर्वोपवसथ्याहे सायं होमः पृथग्मवेत् । तथैव यमनीयेऽति प्रातहीमो मवेत्गृथक् " इति ॥ मण्डन:-" पापवासशून्यं चेत्याप्तं केनापि हेतुना । तदा तत्सायहोमोऽपि पूर्वः सह समस्यते " इति ॥ अथ प्रयोगः। आपनिमित्त प्रतिपत्सायंकालमारभ्य चतुर्दशीसायंकालपर्यन्तममुकसंख्या. कान्सापमोपासनहोमानापन्निमित्तं द्वितीयामात:कालमार-प पौर्णमासीमाता- कालपर्यन्तममुकसंख्याकान्मातरौपासनहोमांथापळप्य तश्रेण होप्यामि । सनदानीमापनिमित्त प्रतिपत्सायहोममारभ्य चतुर्दशी सायंकालपर्यन्तमयुक- संख्याकान्सायमापासनहोमांस्तत्रेण त्रीहिभिर्यवेर्वा होप्यामीति सायम् । १ग, ग. इ. म 'न-'पूर्वो।

·६२४ भगोपीनाथदीक्षितविरचिता [औपासनहोमः] (पक्षहोमप्रयोगः) आपनिमित्तं द्वितीयापात:कालमारभ्यामुकपर्वप्रातःकालपर्यन्तममुकसंख्याका- न्मातरौपासनहोमांस्तत्रेण वीहिभिर्यवैर्वा होण्यामीति मातः । भिन्नसंक- ल्पपक्षे तदानीमित्यन्तं नास्ति । शेषहोमविधौ तु अमुकदिनसायंकालमारभ्य चतुर्दशी सायंकालपर्यन्तममुकसंख्यान्सायमोपासनहोमांस्तश्चेण ब्रीहिभिर्यवैर्वा होप्यामीति सायम् । अमुकदिनप्रातःकालमारभ्यामुकपर्वमाताकालपर्यन्त- ममुकसंख्याकान्मातरौपासनहोमांस्तत्रेण व्रीहिभिर्यवैर्वा होप्यामीति मातः । अथवाऽऽरभ्येत्यन्तं न कुत्रापि वदेत् । यदा तु केनचिनिमित्तेन भाविपर्वण्य. न्वाधानाभावनिश्चयस्तदा तत्सायंहोमस्यापि पूर्वैः सह समास इति केचित् । एवमप्यापत्तिर्न गच्छेच्चेत्पुनः पक्षान्तरेऽपि तथैव कुर्यात् । तृतीये पक्ष आपत्ती सत्यामपि न पक्षहोमसमासः। किंतु शेपहोमसमास एव । एवं शेपसमस्य. योरपि । यदि कदाचित्पक्षहोमद्वयानन्तरमत्यावश्यकतया गमनासक्तिस्तदा याहिकच्याहिकसमस्यहोमो प्रतिपदिने कृत्वा ग्रामान्तरं गत्वा शेपहोमा: कार्या इति केचित् । यदि सायंपक्षहोमानन्तरमैव शेपहोमानन्तरमेव वा तस्यामेव रात्री मात:कालादर्वागेव महदा(हा)पत्तिस्तदा तत्काल एव निमी- लनेन दिनव्यवधानं भावयित्वाऽनीन्पुनः मातःकालवद्विहत्य मातोमाः समस्य कार्याः । सायं महत्यापत्तिश्चेत्सायमेव कालद्वयहोमान्कुर्याद । मह- दा(हा)पचिनिमित्तममुकदिनसायंकालमारभ्य चतुर्दशीसायंकालपर्यन्तममुक- संख्याकान्सायहोमानमुकदिनमातःकालमारभ्यामुकपर्वमातःकालपर्यन्तममुकस- ख्याकान्मातोमांच सायमेव समासेनामुकद्रव्येण होप्यामीति संकल्प्य पयोक्तविधिपूर्वकं सायंकालिकमाहुतिद्वयं हुत्वा कंचित्कालं विरम्य निमी- ल्पानन्तरमेव मातःकालिकमाहुतिद्वयं होतव्यम् । अमेर्देवतात्वपक्षे संपतिपन्न देवताकत्वेऽपि लनधर्मेण व्यवधानात्पृथगेवाऽऽतिद्वयम् । मातर्म- हत्यामापतौ तु महदा(हा)पचिनिमित्तममुकमातः कालपर्यन्तममुकसंख्याकान्मा- तोमानमुकदिनसायकालमारभ्य चतुर्दशीसायंकालपर्यन्तपमुकसंख्याकान्सा- यहोमांथ प्रातरेव समासेनामुकद्रव्येण होप्यामीति संकल्प्य यथोक्तविधि- पूर्वकं मातम्कालिकमाहुतिद्वपं पूर्व हुत्वा कंचित्कालं विरम्प सायंकालिक माहुतियं होतव्यम् । अत्रापि विरामण व्यवधानात्पृथगेव मातराहुतिद्वयम् । यदा तु दीर्यकाल महत्तरापचिसंभावना तदा यावनीवमविच्छिन्नान्पक्षहोमा- कुर्यात् । सर्वत्राऽऽपत्त्यवसानमेगावधिर्न पक्षगणनावधिः । पक्षहोमे शेपहोमे या कृते यघन्तराल आपनियतेत तदा प्राग्युतानां वैकल्पिकी कर्तव्यता । ६.प.पश्यहोमान'। क. स. च. 'मेऽप्य' । रा. ग. 'मऽप्यन्य।

·[पार्वणस्पालीपाकः] संस्काररत्नमाला। ६२५ (पर्वनिर्णयः) पक्षहोमादौ कृते सत्युदयास्तमययोः पादुष्करणाभावेऽपि न प्रायश्चित्तं तस्य होमार्थत्वादिति दृद्धाः। इति संस्काररत्नमालायामौपासनहोमपक्षहोमशेषहोमप्रयोगः। इत्योकोपाहश्रीमत्साग्निचिद्वाजपेयपोण्डरीकयाजिसर्वतोमुखया- जिगणेशदीक्षिततनूजभट्टगोपीनाथदीक्षितविरचितायां सत्यापाढहिरण्यकेशिस्मार्तसंस्काररत्नमालायां त्रयोदशं प्रकरणम् ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दश प्रकरणम् । अथ पार्वणस्थालीपाकं वक्तुमादौ पर्वनिर्णय उच्यते। तत्र तयोः क्रमः श्रौतसूत्रे-पूर्वा पौर्णमास्युत्तराऽमावास्या' इति । सर्वत्र दर्शपूर्णमासौ निर्दिष्टौ दर्शपूर्वी, तत्र पाठक्रमेणैवोभयोरनुष्ठाने प्राप्त इदं सूत्रमारभ्यते । ‘अल्पान्तरम् ' इति दर्शशब्दस्य पूर्वनिपातेऽपि पूर्वा पौर्णमास्येवेत्यर्थः । श्रुतावप्यारम्भणीयाप्रकरणे सारस्वतहोमार्थवादे 'य एनयोरनुलोमं च' इत्यादिना तत्मतिलोमम् ' इत्यन्तेनानुलोमप्रतिलोमयोः स्वरूपं प्रदर्य यत्पौर्णमासी पूर्वामालमेत प्रतिलोममेनावालभेत' इत्यादिना पूर्ण- मासस्य पूर्वान]नुष्ठाने दोपमभिधाय तद्दोपपरिहाराय सारस्वतहोमविधिरिति कृत्वा पूर्वा पौर्णमास्युत्तराऽमावास्येत्येव क्रमः प्रदर्शितः । अत्रानुमन्त्रणसूक्त- वाकदेवतायाज्यादीनि वडूनि लिङ्गान्यपि । पार्वणस्थालीपाकयोरप्येवमेव । तदुक्तं शौनकवौधायनाभ्याम्- "पौर्णमासी तु सप्राप्ता या विवाहादनन्तरम् । तदोपक्रम्य कुर्वीत स्थालीपाकं तु पर्वसु । तत्र यद्यप्यमावास्या विवाहानन्तरं पतेत् । तथाऽपि पौर्णमास्यादिस्थालीपाकक्रिया स्मृता " इति । स्मृत्यन्तरमपि- " चतुर्थीहोमतः पूर्व प्राप्यते यदि पूर्णिमा । तत्रैव यागः कर्तव्यो घन्वाधानपुरःसरः" इति । तत्र विवाहहोमानन्तरं स्थालीपाकारम्भात्पूर्वमधिमासादिकं चेत्तत्रापि ।

·६२६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [पार्वणस्थालीपाकः] (पर्वनिर्णयः) कर्तव्यतोक्ता संग्रहे- "पार्वणेप्टिं चाऽऽग्रयणं संध्योपासनकर्म च । अमिहोत्रं पाकयनानन्यान्यपि मलिम्लुचे । कुर्यान्नित्यानि कर्माणि न प्रारम्म इति स्थितिः' इति । स्मृत्यन्तरेऽपि-" मलिम्लुचे माप्ति पोपे नान्वारम्भणमिप्यते । गुरुभार्गवयोर्मोत्ये चन्द्रसूर्यग्रहे तथा " इति । एतद्वचनद्वयमालस्पादिना स्वकालानुपक्रान्तस्थालीपाकादिमारम्भविषयम् । कालमाप्तस्याऽऽरम्भे न दोपः। तथा च गर्ग:- " नामकर्म च दर्शष्टिं यथाकालं समाचरेत् । अतिपाते सति तयोः प्रशस्ते मासि पुण्यभे" इति । नामकर्मग्रहणं नित्यनैमित्तिकस्मार्तकर्मोपलक्षणम् । दर्शेष्टिग्रहणं नित्यनै मित्तिकौतकर्मोपलक्षणमिति प्रयोगपारिजात हेमाद्यादयः । मण्हनस्तु--" आधानानन्तरं पौर्णमासी चेन्मलमाप्तगा। तस्यामारम्भणीयादि न कुर्वीत कदाचन " इत्याह ।। 'नित्यमत ऊर्ध्व पर्वस्वाग्नेयेन स्थालीपाकेन धनते ' इति सूत्रेण पौर्णमास्यमा- वास्यात्मकेपु पर्वस्वानेयस्थालीपाकानुष्ठानमुक्तम् । तत्र तयोः पौर्णमास्यमावा- स्ययोः स्वरूपं गोभिल आह-- यः परमो विप्रकपः सूर्याचन्द्रमसोः सा पौर्ण- मासी, यः परमः सनिकपः साऽमावास्या " इति । दर्शशब्दो दृश्यते योगिभिरेव चन्द्रमा यत्रेति व्युत्पत्या मनुष्यैनं दृश्यते चन्द्रमा यत्रेति विपरीतलक्षणया वाऽमावास्याया एव वाचकः । 'दर्शः सूर्य- न्दुसंगमः' इतिकोशात् । सूर्येन्दोः संगमो यत्रेत्यर्थः । तत्र पूर्णिमानिर्वचनं मत्स्यब्रह्माण्डपुराणयोः- "कलाक्षये व्यतिक्रान्ते दिवा पूर्णौ परस्परम् । चन्द्रादित्यौ पराहे तु पूर्णत्वा पूर्णिमा स्मृता " इति ।। पराह्न सूर्यास्तमयकाले यथाऽऽदित्यः संपूर्णमण्डलः सन्नस्तमेति तथोत्तर- सणे चन्द्रः संपूर्णमण्डलः सभुदेतीतिदृष्टान्तदार्शन्तिकभावविवक्षया चन्द्रादित्य- योरुपन्यासः। ग. यजेत् ।

·" [पार्वणस्थालीपाक ] संस्काररत्नमाला । ६२७ (पर्वनिर्णय , राकाकुटनुमतिसिनीवालीना लक्षपानि ) अमावास्पानिर्वचन मत्स्पवायुब्रह्माण्डपुराणेपु- अमा वसेतामृक्षेषु यदा चन्द्रदिवाकरौ । एषा पञ्चदशी रात्रिरमावास्या ततस्तु सा" इति ।। अमा सहेत्यर्थः। थुतौ तु निर्वचनान्तरमुक्तम्- अमावै नोऽद्य वसु वसतीतीन्द्रो हि देवाना वसु तदमावास्याया अमावास्यत्वम्" इति । ते च पौर्णमास्यमावास्ये प्रत्येक द्विविधे अनुमती राका च सिनीवाली कहुश्चेति । एतत्स्वरूप कठशाखायामैतरेयवाह्मणे च- या पूर्वी पौर्णमासी साऽनुमतिर्योत्तरा सा राका या पूर्वाऽमावास्या सा सिनीवाली योत्तरा सा कुहू " इति । एतासां लक्षणमुक्त वृहद्वसिप्टेन- राका सपूर्णचन्द्रा स्यात्कलोनाऽनुमति स्मृता । पौर्णमासी दिवा दृष्टे शशिन्यनुमति स्मृता ।। रात्रिदृष्टे पुनस्तस्मि-सैव राकेति कीर्तिता । दृष्टचन्द्राममावास्या सिनीवाली प्रचक्षते ।। एतामेष कुहूमाहुर्नष्टचन्द्रा महर्षय " इति ॥ तत्र कुभिन्नानां तिराणां लघ्वक्षरोचारणपरिमितः काला सधिरित्युच्यते । कुतास्त्वक्षरद्वयपरिमितः। तथा च हेमाद्री भगवतीपुराणम्-~- अनुमत्याश्च राकाया सिनीवाल्या कुहू विना । एतासा द्विलव काल कुहूमाना कुहू स्मृता " इति ।। लवस्वरूप माधवीये स्मृत्यन्तरे- " लध्वक्षरचतुर्भागस्त्रुटिरित्यभिधीयते । त्रुटिद्वय लव प्रोक्तो निमेपस्तु लवद्वयम् " इति ॥ तथा च लवद्वय लघ्वक्षर भवति । लध्वक्षरोचारणपरिमिते काल एका पर्वणो भागो द्वितीयः प्रतिपदस्तदुभय मिलित सधिर्भवति । कुमतिपदोः सधिस्तु 'कुहू' इत्यक्षरद्वयपरिमितः । “ ·. - ६२८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [पार्वणस्थालीपाकः] (पर्वविर्णय , यागकालविवेकः) तथा च मत्स्यब्रह्माण्डपुराणयो:- " कुहिति कोकिलेनोक्ते यावान्कालः समाप्यते । तत्कालसंज्ञिता चैपा अमावास्या कुहूः स्मता " इति । इति संधिस्वरूपे ज्ञाते संघौ यजेतेतिश्रुतेः संधौ यागः प्राप्तस्तस्य चातिसू- क्ष्मत्वेन कर्मानुष्ठानायोग्यत्वात्संधिशब्दः संधिपार्श्वयं लक्षयति । तथा च संधिपार्षद्वये संधौ यजेनेतिश्रुतिर्यागं विधत्ते । अत एव श्रुत्यन्तरम् -'संधि- मभितो यनेत ' इति । हेमादौ वौधायनोऽपि- सूक्ष्मत्वात्संधिकालस्य संधेविषय उच्यते । सामीप्य विषयं प्राहुः पर्वेणाथ परेण च " इति ॥ अत्र पूर्वपरशब्दाभ्यां क्रमेण संधैः पूर्व पर्वदिनं परं प्रतिपदिनं च क्रमेणा- भिधीयते । तत्र कृत्सस्य पर्वणः प्रतिपदथ ग्रहणे प्राप्ते नियममाह वृद्धशातातप:- " पर्वणो यश्चतुर्थोऽश आधाः प्रतिपदनयः । यागकालः स विज्ञेयः प्रातरुतो मनीपिभिः " इति ।। यागकालविवेकमाह गोभिल:- आवर्तने यदा संधिः पर्वप्रतिपदोर्भवेत् । तदर्याग इप्येत परतश्चेत्परेऽहनि " इति ॥ पर्वप्रतिपदोः संधिरर्वागावर्तनाद्यदि । तस्मिन्नहनि यष्टव्यं पूर्वेद्युस्तदुपक्रमः " इति । लौगाक्षि:--" पूर्वाहे वाऽथ मध्याह्ने यदि पर्व समाप्यते । उपोप्य तत्र पूर्वद्युस्तदहर्याग इप्यते " इति । स्मृत्यन्तरेऽपि- " आवर्तने यदा संधिस्ततः पूर्वमथापि वा । तस्मिन्नहानि यष्टव्यं परतश्चेत्परेऽहनि ।। आवर्तनात्परः संधिर्यदि तस्मिनुपक्रमः। परेधुरिष्टिरित्येव पर्वद्वयविनिर्णयः" इति ॥ तथा--" अपराहेऽथ वा रात्रौ यदि पर्व समाप्यते । उपोप्य तस्मिन्नहानि श्वोमूते याग इप्यते " इति ॥ पूर्वाह आवर्तने वा संधौ तस्मिन्नेवाइनि पागः । पूर्वेधुरन्वाधानादि! आव. “ तथा- ·" [पार्वणस्थालीपाक: संस्काररत्नमाला। ६२९ (पर्वनिर्णय ) तनादू संधौ तु तस्मिन्नहन्यन्वाधानादि परेपुर्याग इति निष्कृष्टोऽर्थः । आच- तनशब्देनाहो मध्यतनसंधिरूपः काल उच्यते । आवर्तनात्तु पूर्वाह्रो ह्यपराह्नस्ततः परः । मध्याह्नस्तु तयो सधिर्यदावर्तनमुच्यते ॥ इति मदनरत्नोदाहृतवचनात् । तयोः पूर्वाद्धापराह्नयोः । स च सधिर्मुहूर्तपरिमित इति केचित् । निशी थन्यायेनेत्येतेपामाशयः। श्रौतसूत्रेऽपि पर्वनिर्णय उक्त:- 'पूर्वा पौर्णमासीमुपवसेत्संपूर्णा वा पूर्वाममावास्या यदहवीं न दृश्यते " इति । अधैतस्य सूत्रस्य स्मृतिपर्वनिर्णयानुरोधेनाओं वय॑ते । पूर्वा चतुर्दशीयुक्ता- मुपवसेयदि परेधुरसंपूर्णेत्यग्निमसूत्रपफलोचनयाऽसिध्यति । संपूर्णा वेति । यस्याः साम्येन विहितया प्रतिपदा संयुक्तामित्यर्थात्स्यात् । देधा विभक्तस्य दिवसस्य प्रथमार्धव्यापित्वेन स्थितामित्यर्थः । तथाचा(च) संपूर्णा चेत्परा । इतरथा पूर्वेत्यर्थादवगम्यते । अत्रैवावान्तरभेदेन सद्यस्कालो ज्ञेयः । एवं पूर्वा- ममावास्यामित्यत्रापि समानम् । यदहर्वा न दृश्यत इत्यत्रापि पूर्वयुक्ता यस्मि- न्दिने [न] दृश्यतेऽमावास्या तत्र संपूर्णाममावास्यामित्याकृष्य योज्यं पूर्ववत् । अत्रोपवासशब्देन नाशनाभावः । दंपती अनीत इत्यनेन विरोधात् । किंतूपवा- सशब्देन जायापत्सोरेकवारं भोजनमुच्यते । धर्मे वक्ष्यमाणत्वात् । अथवा-" उपावृत्तस्तु पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह । उपवास स विज्ञेय."॥ इति स्मृतिसिद्ध उपवासशब्दार्थो ग्राह्य इति वैजयन्तीकृता व्याख्यातम् । तत्र 'पर्वणो यश्चतुर्थांश ' इत्यनेन वचनेन पर्वणश्चतुर्थोऽशः प्रतिपदत्रयोs. शाश्च यागकालत्वेन विहिताः । तत्र यद्यावर्तने ततः पुरा वा संधिर्भवति तदा पर्वणश्चतुर्थाशो यागकालः । उपःकाले संधौ प्रतिपदः प्रथमांशो यागकाला। निशीथसंधी द्वितीयाशः, रात्रिपारम्भे संधौ तृतीयांश इति । नन्वनेन न्यायेनापराहे संधौ प्रतिपञ्चतुर्थाशस्यापि यागकालत्वं स्यादिति चेन। " न यष्टव्य चतुर्थेऽशे यागै प्रतिपदः क्वचित् । रक्षासि तद्विलुम्पन्ति श्रुतिरेपा सनातनी १ क ग पूर्वायु। ॥

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- पार्वणस्थालीपाकः] (पर्वनिर्णयः) इति चतुर्थाशे यागस्य निषेधात् । एतादृशे विपये याग एव लुप्यतेति चेन्मैवम् । वृद्धशातातपेन प्रतिप्रसवाभिधाना- संधियंत्रापराहे स्याचागं प्रातः परेऽहनि । कुर्वाणः प्रतिपद्भागे चतुर्थेऽपि न दुप्यति " इति । एवं चहि प्रतिषेधो निर्विषयः स्यादिति चेन्मैवम् ! सबस्कालविपये चरि- तार्थत्वात् । तं च विषयं दर्शयति कात्यायन:- संधिश्चेत्संगवादूचं प्राक्पर्यावर्तनाद्रवः । सा पौर्णमासी विज्ञेया सद्यस्कालविधौ तिथिः " इति ॥ संगवावर्तनयोरन्तरा पौर्णमासीप्रतिपदोः संधी सति पूर्वोदाहृतैर्वचनैः संधिदिनात्पूर्वयुरन्वाधानादिकं प्राप्तं तच्च सद्यस्कालवाक्येन संधिदिन उत्क- प्यते ।' सद्यो वा सर्व करोति सद्यस्कालायाम् ' इत्येतत्सूत्रमप्यत्रानुकूलं शेयम् । वैजयन्तीकारैस्तथैव व्याख्यानात् । तत्र सधस्कालविपिरन्वयरूपः । प्रतिपञ्च- तुर्थांशनिपेधो व्यतिरेकरूपः । एवं च सति निषेधवाक्यं सावकाशं भवति । अयमेव न्यायोऽमावास्यायामपि। परं तु सद्यस्कालता तत्र नास्ति । संधिश्चेदि- त्यस्मिन्वाक्ये पौर्णमास्या एव ग्रहणात् । चन्द्रदर्शनदिने यागनिषेधस्त्यावर्त. नात्पूर्व तस्मिन्या संघौ सति द्रष्टव्यः । एतच्च यथाथुतमाधवग्रन्थाद्वैजयन्ती. कारग्रन्थाच द्रष्टव्यम् । हेमाद्रिस्तु-" अपराहसंधावपि परदिने प्रतिपञ्चतुर्थाशे चन्द्रोदये च सति द्वितीयादिप्वत्यन्तक्षये सति पूर्वेयुर्यागः” इत्याह । आवर्तने तत्पूर्व वा संधौ भ्रमाद्यदि यागो न कृतः किंतु शुरुमतिपदि कृतस्तदा माय- श्चित्तमाह कात्यायन:-- "यजनीयेऽति सोमश्चेद्वारुण्यां यदि दृश्यते । तत्र व्याहृतिमिर्तुत्ला दण्डं दद्याद्विजातये " इति ॥ संधिकल्पनाकारस्तु माधवेनोक्तः- " वृद्धि प्रतिपदो याऽस्ति तदर्ध पर्वणि क्षिपेत् । क्षयस्या तथा क्षिप्त्वा संधिनिीयतां सदा " इति ।। कात्यायनोऽपि- " परेनि घटिका न्यूनास्तथैवाम्यधिकाश्च याः । कृत्वा तदर्ध पूर्वस्मिन्हाप्तवृद्धी प्रकल्पयेत् " इति ।।

·[पार्वणस्थालीपाकः संस्काररत्नमाला। (पर्वनिर्णयः) यदा पूर्वेचुरमावास्या यावद्धटिका परेयुः प्रतिपदपि वावटिका तत्र यथास्थित एव संधिज्ञेयः । यदा तु मतिपदः क्षयः पर्वणो वृद्धिस्तदा वृद्धयर्थं प्रतिपदि संयोज्य संधिज्ञेयः । यदा तु पर्वणः क्षयः प्रतिपदो वृद्धिस्तदा वृद्ध्यर्ध पर्वणि प्रक्षिप्य संधि कल्पयेत् । तत्र हासद्धिसमीकरणेनाऽऽचर्तने तत्पूर्व वा यदि संधिस्तदा तस्मिन्नहन्येव यागः । परतः संधिश्चेत्परेऽहनि याग इति । पर्वमध्य इष्टिसमापननिषेध उक्तो मनुना-- "प्रतिपद्यप्रविष्टायां यदि विष्टिः समाप्यते । पुनः प्रणीय कृत्स्नेष्टिः कर्तव्या यागवित्तमैः" इति ॥ विशेपो निर्णयमदीपे गोभिलेनोक्तः- "आवर्तनेऽथवा तत्पाग्यदि पर्व समाप्यते । तेन्त्रं पूर्वाह्न एवं स्यात्संधेरूवं द्विनाशनम्" इति || एतस्माद्वचनाजायते । आवर्तनादूर्ध्व संधौ नैतत् । तथा च पूर्वमेव द्विजा- शन भवति । गृह्याने यं नियम इति मदनपारिजाते । अथ स्थालीपाकविपये गृह्यसूत्रम्- " नित्यमत ऊर्ध्व पर्वस्वाग्नेयेन स्थालीपाकेन यजते " इति । अतो गृहप्रवेशस्थालीपाकादूर्ध्वमनन्तरं नित्यं पर्वसु आग्नेयेन स्थालीपाकेन यजते । अत ऊर्ध्वमितिवचनं दीर्घत्वादध्वनोऽन्यथा वा प्रागागतेऽपि पर्वणि स्थालीपाको मा भूदिति । एतेनेदमपि ज्ञातं भवति भागपि चतुर्थी- होमादागते पर्वणि तु भवेदेवैति । अन्तरेणापि नित्यत्वे सिद्धे नित्यमितिवचनं यावज्जीवार्थ द्वात्रिंशद्वर्षाणि कृत्वोत्सों मा भूदिति । कः प्रसङ्ग उत्सर्गस्यति चेत् । दर्शपूर्णमासभक्तत्वादस्याद्वा]त्रिंशद्वर्पता यावजीविकतया विकल्पत इत्याशङ्कन्धेत । एतच्च प्रज्ञापयति पर्वण्युपोप्य मतिपदि क्रियां पौर्णमास्या- मारम्भं च। तदुक्तं ववचैः- तस्य दर्शपूर्णमासाम्यामुपवास इध्माबहिपोश्च सनहनम् " इति । धर्मेपु चैतदेव वक्ष्यति- पर्वसु चोमयोरुपवासः" इति प्रकृत्य " श्वोभूते स्थालोपाकः" इति। " १७. ग, ड. च. थावस्थि । २ म. द. च. तन ।

·भगोपीनाथदीक्षितविरचिता- पार्वणस्थालीपाकः] (पर्वनिर्णयः) नित्यमत अर्ध्वमेवं पर्वस्वित्येतावतैव सिद्ध आगेयेन स्थालीपाकेन यजत इति वचनमाग्नेयेन स्यालीपाकेन यजत एव नर्पभदानमितिनियमार्थम् । अथेतिकर्तव्यता धर्मसूत्रे-- "पर्वमु चोभयोरुपवास औपवस्तमेव कालान्तरे भोजनं तृप्तिश्चान्नस्य यचैनयोः प्रियं स्यात्तदेतस्मिन्नहनि भुञ्जीयातामधश्च शयीयातां मैथुन- वर्ननं च श्वोभूते स्थालीपाकः" इति । पक्षसंधिः पर्व । इह तधुक्तमहह्यते । तेषु पर्वसूभयोर्दपत्योरुपवासो भोजनलोपः । कालयो जनमित्येतत्पूर्वतनसूत्राद--- " सायं प्रातद्विजातीनामशनं श्रुतिचोदितम् ॥ इति श्रुतेश्याविशेषणोभयोरपि कालयो जनमासावाह-~-औपवस्तमिति । यत्कालान्तर एककाले भोजन तदप्पोपवस्तमेवोपवास एव । तदपि दिवा न रात्रौ । श्रौते तथा दर्शनात् । "तां रात्रिमन्नाति" इति । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । पर्वसु यदेककाले भोजनं तत्र यावत्तृप्त्यन्नं भुञ्जीयाताम् । धान्यव्यञ्जनादिपु मांसलवणादि. वर्षे यदेनयोर्दैपत्योर्मनसः प्रियं स्यातदेतस्मिन्नहनि पूर्वदिने भुञ्जीयाताम् अधो भूमौ न खट्वादौ । मैथुनवर्जनमप्येतस्मिन्नहनि कुर्याताम् । श्वोभूते द्विती- येऽहनि पात्रासादनमारभ्य स्थालीपाकः कार्य इति व्याख्यातमुज्ज्वलाता। पात्रासादनमारभ्येत्यनेन पात्रासादनपूर्वतनं कर्म पूर्वस्मिन्नहनि कर्तव्यमिति वोध्यते । छान्दोग्यगोभिलगृहो विशेष:- "न प्रवसनुपवसेदित्याहुः पत्न्या व्रतं भवतीति यथा कामयेत तथा कुर्यात्" इति । एतदप्यशक्ती स्वीकार्यम् । पर्वणि वान्पदार्थानाह भरद्वाजः- "विवर्जयेद्यक्ष्यमाणः स्त्रीनलामिपवृक्षनम् । कलहं विक्रयं चैव प्रहास वहुभाषणम् ।। तौर्यत्रिक दृपाशय्यां परानमनृतं तथा" इति ।। आमिपं मांसं मापादिकं च । क्षनो निर्यासः। स च श्वेतोऽप्यत्र निपिद्धः । य एव लोहितो यो वा प्रश्चनानियपति तस्य नाऽऽश्यं काममन्यस्य ' इति थुतिस्तु व्रतातिरिकाशने श्वेतनिर्यासाभ्यनुशापरा । तौर्यत्रिकं वाघम् । अनृतवदनस्य सामान्यतो निषेधे सिद्ध पुननिषेधः कङ्गित्वार्थः । तेन श्रीतं प्रायश्चित्तमत्र कार्यम् । जापालि: -"शाकं मांसं मसूरं च चणकान्कोदवांस्तथा। मापान्मधु परानं च वयेदीपतस्तके " इति ॥ .

·[पार्वणस्थालीपाकः] संस्काररत्नमाला। (प्रतस्थस्य व वानि) मधुशब्देनात्र सौद्रं गृह्यते । मघस्य तु-" न मद्य ब्राह्मणः पिवत् " इत्यनेनैव निपेसिद्धः। औपव. स्वकं पर्वदिनम् । कात्यायनोऽपि- " लवणं मधु मांसं च क्षारा येन च हूयते । औपवते न भुञ्जीत धान्यं रात्री न किंचन " इति । क्षारशन्देन यस्य भक्षणे लालोत्पद्यते तद्रव्यमुच्यते । येन ह्यत इत्यनेन पागसाधनत्वेन स्वीकृतं द्रव्यमपि न भक्षणीयमित्युक्तं भवति । वाधूलबौधायनवैखानसाः- " सर्वमेवेतदहः कोशीधान्यं वदन्पन तिब्रम्पः ॥ इति । तिलवन्मुद्दानामपि ग्राह्यलमुक्तं कात्यापनेन- तिलमुद्राइते शैव्यं सस्ये गोधूमकोद्रवी । घणक देवधान्यं च सर्वशाक तथैक्षवम् ।। सनिक्षार यवक्षारं रक्षणक्षारमेव च । प्रतस्थो वर्जयेन्नित्यं सामुद्र लवणं तथा " इति ।। अत्र सामुद्रस्योपादानात्सैन्धवमानसादरनिषेधः प्रतीयते । तस्य हवि- प्यत्वात् । तथा चोक्तम्- " मुन्यन्नानि पयः सोमो मार्स यचानुपरकृतम् । अक्षार व्यण पत्र प्रकृत्या हविरुच्यते " इति । अक्षारलवणं सैन्धवमिति सर्वनिवन्धकाराः। ब्रह्मपुराणेऽपि- सैन्धव लणं यय मानससंभवम् । पवित्रे परमे खेते प्रत्यक्षमपि सर्पिषा " इति ॥ उन्दोगपरिशिष्टे कात्सायन:- पूर्णमास्याममाया प अधःस्सा विधीयते । अनाहिनासरप्येष पवादविधीयते " इति ॥ पाशापन: -"पर्षमु न चापीयीन न नियमुपेयात्पर्य रस पिशानान्यमिनाररानि मान्ति " इति। - " ८" ·६३४ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [पार्वणस्थालीपाकः] (तस्थस्य वावग्यानि) सूत्रे " पौर्णमास्यां प्रातराशे जायापती सार्पिमिश्रमश्नोतो यदन्यन्मा- पेभ्यश्च न मुहितौ स्याती प्राग्वत्सापाकरणादमावास्यायो काम मुहितौ स्याताम् " इति । मुहिती तृप्तौ । पौर्णमास्यां न सुहिती स्यानाममावास्यायो तु सुहितावपि स्यातामितीत्थं यो विशेपः स न स्थालीपाके । तृप्तिश्चान्नस्येत्यविशेषेणोक्त- त्वात् । सपिमिश्रितमेवाशनं कर्तुमशक्तेन दधिमिश्रितं वाऽप्यशितव्यम् । दमा पयसा वेत्यापस्तम्बवचनात् । अयं च रागमाप्त एव नित्येऽशने सर्पिरादिनि- यमः क्रत्वर्थो विधीयते । अशनं तु पुरुषार्थमेव । तेनासामर्थ्यादिना यद्यशनं कर्तुं न शक्यते तदा नियमानुग्रहार्थमशनं न कर्तव्यमिति पितृभूतिः । भर्तृस्वाम्यप्याह- " अशनं क्षुत्प्रतिघातार्थ, तस्यास्मिन्काले नियमः सत्यामिच्छायामतो नाऽऽवर्तत इष्टिबहुत्वे " इति । वहीनां पत्नीनाममुख्याऽनालम्भुका चेत्तदा यागः कर्तव्य एव । ज्येष्ठा चेदनालम्भुका तदा न यागः कर्तव्यः । तदुक्तं हेमाद्री गौतमेन- " यननीयेऽति संप्राप्ते यस्य भार्या रजस्वला । यागं तत्र प्रकुर्वीत ज्येष्ठा चैन्नेवमाचरेत् " इति ।। वसिष्ठोऽपि-" बहीनामपि पत्नीनां ज्येष्ठा चेद्रनसाऽन्विता । नापरुध्य प्रकुर्वीत यनन हि विचक्षणः " इति ।। कनिष्ठामपरुध्य यागः कर्तव्य इति त्वत्सिद्धं भवति । अस्ति च पादं वचनम्- वह्वीनामेकपत्नीनां कनिष्ठा रजसाऽन्विता । अपरुध्यापि कुति यननं विधिपूर्वकम् " इति । ज्येष्ठातोज्याः सर्वा अपि कनिष्ठशब्देन ग्राह्याः। न त्वन्तिमैव । अत एव-" बहीनामपि पत्नीनाममुख्या रजसाविता । अपरुध्यापि कुर्वीत यजनं विधिपूर्वकम् ॥ इति स्मृत्यन्तरेऽमुख्येत्युक्तम् । ज्येष्ठपल्या मुख्यत्वं तु पाय उक्तम्- " ज्येष्ठा पत्नी तु मुख्या स्याद्यने दानेऽधने गृहे । तया कर्माणि कुर्वस्तु यथोकफलमाग्मवेत् " इति ।।

·[पार्वणस्थालीपाकः] संस्काररत्नपाला। (पार्वणस्थालीपाकप्रयोगः) कौमेऽपि-" ज्येष्ठपल्या विरहितं कृतं यत्तु जनाधिप । तत्सर्व विफलं याति गजभुक्तकपित्थवत् " इति ॥ वसिष्ठोऽपि-" ज्येष्ठया सह कर्माणि कुर्याद्यत्नेन भूपते । तया सह कृतं कर्म सफलं जायते नृणाम् " इति । ज्येष्ठपत्न्या राहित्येन कर्मकरणे यो दोष उक्तः स तस्या विद्यमानत्वे द्रष्टव्यः।ज्येष्ठायां मृतायां विद्यमानासु या ज्येष्ठा सा मुख्यत्वेन द्रष्टव्या । एवं च विद्यमानज्येष्ठाव्यतिरिक्ताः पत्नीरपरुध्यापि यागः कर्तव्य इति सिद्धं भवति । एतेन वहीनां पत्नीनामेकाऽप्यूतुमती चेन यागः कार्य इति परास्तम् । एतच प्रथमप्रयोगव्यतिरिक्त- " प्रक्रान्तमग्निहोत्रादि कर्म यच्छ्रुतिचोदितम् । आर्तवाभिप्लुतां नारी विहाय कुरुते द्विनः " इति कात्यायनवचने प्रकान्तमिति श्रवणात् । " ज्येष्ठा वाऽथ कनिष्ठा वा पत्नी यदि रजस्वला । प्रथमे चेत्प्रयोगे स्यान्नोपरोधस्तदा मतः" इति स्मृत्यन्तरेऽभिधानाच । प्रक्रान्तमारब्धमेकवारपनुष्ठितमिति व्याख्यातारः । ये तु प्रारब्धं संक- ल्पादिना प्रक्रान्तमित्यर्थं वदन्ति तन्मते संकल्पोत्तरं प्रथमप्रयोगेऽप्युपरोध इति द्रष्टव्यम् । अथ प्रयोगः। कर्ता शुक्लचतुर्दश्यां प्रातरौपासनहोमानन्तरमौपासनानेः पश्चात्सपत्नीक उपविश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य सत्पधिकारे यावज्जीव दर्शपूर्णमासस्थालीपाकाभ्यां यक्ष्य इति संकल्पं कुर्यात् । दर्शपूर्णमासेष्टयार- म्भोत्तरं न पार्वणस्थालीपाकावित्येतन्मतमेव स्त्री क्रियत इति निश्चिते सति सत्यधिकारे दर्शपूर्णमासेष्टयारम्भपूर्वतनकालपर्यन्तं दर्शपूर्णमासस्थालीपा- काभ्यां यक्ष्य इति संकल्प विशेषः । ततो गणपतिपूजनादिनान्दीश्राद्धान्तं कुर्यात् । अत्रानिः प्रीयतामिति विशेषः । अथरा प्रधानसंकल्पात्पूर्वमेव गणपतिपूजनपुण्याहादिवाचनपातृका- पूजननान्दीश्राद्धानि कृत्वाऽनन्तरं प्रधानसंकल्पः कार्यः। तत आरम्भार्थे चतुर्दोत्सारस्वतहोमावन्वारम्भणस्थालीपाकं च कुर्यात् । १ग, स्यानाप।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता--- [पार्वणस्थालीपाकः] (अन्वारम्भणस्थालीपाकप्रयोगः) यद्यपि चतुर्दोतृहोमादिकं गृो नोक्तं तथाऽपि दर्शपूर्णमासस्थालीपाकयोर्द- पूर्णमासेटिन्यायसाम्यात्केपांचिदर्शपूर्णमासधर्माणां मातृदचेनोक्तत्वाचदुपल- क्षणेन चैतेपामप्यत्र प्राप्तिः। शिष्टाचारथाप्यत्रास्ति । आचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य दर्शपूर्णमासस्थालीपाकावा. रममाणश्चतुर्होतारं सग्रहं होप्यामीति संकल्प्योत्तरेणानि दर्भान्संस्तीर्य तेपु नुचं दर्वी वा स्रुवमाज्यस्थाली मोक्षणीपात्रमुपवेपं संमार्गदर्भानवज्वलनदर्भा- नाज्यं समिषं चाऽऽसाद्य पवित्रकरणादि पवित्र अगावाधायेत्यन्तं कृत्वाम परिस्तीर्य तूष्णी परिपिश्चेत् । न वा परिस्तरणपरिपेकौ । ततोऽग्निमलंकृत्य स्रुचि दयाँ वा सकृद्गृहीत्वाऽऽसादितां समिधमभ्या- धाय, पृथिवी होतेत्यस्य चतुर्दोतृमन्त्रस्य वाचस्पते वाचो वीर्येणेतिग्रहसंज्ञकमन्त्र. सहितस्य प्रजापतिर्वाचस्पतिर्ब्रह्मा यजुः । होमे विनियोगः । ॐधीवी होता वृहस्पतिरुपवता । इति मनसोक्त्या 'ॐ वाचस्पते वाचो० मिन्द्रियाय स्वाहा इत्यमेर्दक्षिणतस्तिष्ठ होति । वाचसतये ब्रह्मण इदं न मम । ततः परिस्तरणसत्त्वे तान्युत्तरे विसृजेत् । ऋप्यादिस्मरणे विकल्पः । ततः सारस्वतहोमो दर्शपूर्णमासस्थालीपाकावारभमाणः सारस्वतौ होमी होप्या. भीति संकल्प्योत्तरेणानि दन्सिंस्तीर्य तेषु युचं दवा वा ध्रुवमाज्यस्थाली प्रोक्षणीपात्रमुपवेपं संमार्गदर्भानवज्वलनदर्भान्समिद्यमाज्यं चाऽऽसाय पवित्र- करणादि पवित्रे अनावाधायेत्यन्तं कृत्वाऽनि परिस्तीर्य तूप्णी परिपिञ्चेत् । न वा परिस्तरणपरिपेको। ततोऽग्निमलंकृत्य सुवेण त्रुचि दा वाऽटवारं द्विा गृहीत्वाऽऽसाद्वितं समिवयमनावभ्याधाय, पूर्णा पश्चादित्यस्य सोमः पूर्णमासस्त्रिष्टुप् । होमे विनियोगः । ॐ पूर्णा ५० मादयन्ताः स्वाहा' इत्यर्धाज्येनामेर्दक्षिणतस्तिष्ठच. होति । पूर्णमासायेदं न मम । यत्वे देवा अदधुरित्यस्य सोमो पावास्या त्रिषुः । होमे विनियोगः । ॐ यत्ते देवा अ० सुवीरर स्वाहा इत्यवशिष्टेनाऽऽज्येन तथैव जुहोति । अमा. वास्साया इदं न मम । ऋष्यादिस्मरणे विकल्पः । परिस्तरणसचे तान्युत्तरे विसृजेत् । अथान्वारम्भणस्थालीपाकप्रयोगः। दर्शपूर्णमासस्थालीपाकावारभमाणोऽन्वारम्भणस्थालीपाकं करिष्य इति ·[पार्वणस्थालीपाक] संस्काररत्नमाला। (अन्वारम्भणस्थालीपाकप्रयोग) संकल्प्यानि प्रज्वाल्य ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वाऽन्वारम्भणस्थालीपाककर्मणि या यक्ष्यमाणा देवतास्ताः सर्वाः परिग्रही- प्यामि । अग्नाविष्णू एकया चर्वाहुत्या यक्ष्ये । सरस्वतीमेकया चर्चाहत्या यक्ष्ये । सरस्वन्तमेकया चर्वाहुत्या यक्ष्ये । अनि भगिनमेकया चाहत्या यक्ष्ये । वैशेपिकजयोपहोमे-चित्तं चित्तिमित्यादि प्रजापति चैकैकयाऽऽज्या- हुत्या यक्ष्य इत्यन्तमुक्त्वा, स्विष्टकृद्धोमे--अग्निं स्वीष्टकृतं हुतशेपेण यक्ष्य इत्यादि समिदभ्याधानान्तं कृत्वाऽमि परिस्तीर्योत्तरेणानि दर्भान्संस्तीर्य तेषु नुवं दामाज्यस्थाली मोक्षणीपात्रमुपवेपं हविरासादनार्थान्दर्भाशूर्प कृष्णा- जिनमुलूखलं मुसलं चरुस्थालीचतुष्टयं मेक्षणचतुष्टयं संमार्गदर्भानवज्वलन- दर्भानाज्य समिधं चाऽऽसादयेत् । " समोप्य व्युद्धार जुहुयात् " इत्याश्वलायनसूत्राच्छ्लगवे चरुत्रयस्य पयसि स्थालीपाकं श्रपयित्वेत्येकत्रैव श्रपणदर्शनाचैकैव वा चरुस्थाली, एकमेव मेक्षणमुद्धरणार्थ पात्रचतुष्टयमेकमेव वा महदिति पात्रासादने विशेषः । ततोऽग्नेः पश्चात्स्वस्य पुरतः शूर्प निधाय तस्मिन्पवित्रे संस्थाप्य दक्षिण हस्तेन प्रतिदैवतं तूप्पी चतुरश्चतुरो मुष्टीस्ता ता देवतामभिध्यायनिरुप्यावा. वापं कृत्वाऽमेरुत्तरतो हविः संस्थाप्य मोक्षणीः सस्कृत्य पवित्रेण पाणिना इवित्रिः प्रोक्ष्य पात्राण्यत्तानानि छत्वा त्रिः सर्वाभिः मोक्षति । तत पत्न्यग्नेरुत्तरतः कृष्णाजिनावधूननादि फलीकरणान्तमाग्नेयस्थालीपाक- बत्कुर्यात् । ततो होमकर्ता निरुप्तहविपः समं भागचतुष्टयं कृत्वाऽयमनाविष्णुभ्यामयं सरस्वत्यै, अयं सरस्वतेऽयमग्नये भगिने, इति क्रमेणाभिमृश्य चतसूप स्थाली- पूदकमानीय तत्र क्रमेण भागचतुष्टयमोप्यानौ स्थालीरधिश्रयति । यद्यकव स्थाल्यासादिता स्यात्तदा तस्यामेव श्रपणपर्याप्तमुदकमानीय सर्व हविस्तस्या- मोप्यानावधिश्रयति । न वा निर्वापादि कितु पन्याऽवघातमात्रं कारणीयम् । पर्यमिकरणं तु कर्तव्यमेवेति पक्षान्तरम् । ततः त्रुवं दर्वी मेक्षणं च संमृज्याऽऽज्यसस्कारं कुर्यात् । तत्र इविधा सहाऽऽज्यस्य पर्यनिकरणमिति विशेपः। तत आसादितान्द नग्नेः पश्चादास्तीर्य तत्राऽऽज्यं निधाय भृतांश्चरूक- मेणाभिघार्योत्तरत उद्वास्यानेः पश्चादुदक्सस्थं वर्हिप्यासादयति । एकत्र १ स ग ड य तत। ख ग ह च 'दास्योद ।

·६३८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[पार्वणस्थालीपाकः) (अन्वारम्भणस्थालीपाकप्रयोग:) श्रपणपक्ष एकस्यैव चरोः सत्वात्तमेकवारमेवाभिचार्याऽऽसादितेषु चतुर्पद- रणपात्रेपूपस्तीर्य तेपु तं समश उदृत्य, अयममाविष्णुभ्याम् । अयं सरस्वत्यै । अयं सरस्वते । अयममये भगिने, इति क्रमेणोदक्संस्थमिदानी देवता निर्दि- शेत् । यदा तूद्धरणपात्रमेकमेवाऽऽसादितं तदैकस्मिन्नेर पात्रे देशभेदेनोपस्त- रणमुद्रणं च। ततोऽदितेऽनुमन्यस्वेत्यादिभिः परिपिच्य तूष्णी समिधमाधाप प्रधानहोम कुर्यात् । प्रथमेन धृष्पाकारमेक्षणेन प्रथमचरोरुपहत्यामाविष्णुभ्यां स्वाहेति जुहोति । अमाविष्णुभ्पामिदं न मम । ततो द्वितीयेन मेक्षणेन द्वितीयचरोरुपहत्य सरस्वत्यै स्वाहेति मयमाहुतेः पुरस्ताज्जुहोति । सरस्वत्या इदं न मम । ततस्तृतीयेन मेक्षणेन तृतीयचरोरुपहत्य सरस्वते स्वाहेति द्वितीयाहुतेः पुरस्ताज्जुहोति । सरस्वत इदं न मम । ततश्चतुर्थेन मेक्षणेन चतुर्थचरोरुपहत्यामये भगिने स्वाहेति तृतीयाहुतेः पुरस्ताज्जुहोति । अग्नये भगिन इदं न मम । एकस्थालीपक्ष एकस्यैव मेक्ष- णस्याऽऽसादितत्वात्तेनैव ग्रहणम् । ततो दा वैशेषिकायोपहोमं कुर्यात् । तत्र विशेषः । सुवेण दी द्वादशगृहीतं गृहीत्वा द्वादश जयाजुहोति । ते च सामान्यप्रयोग उक्ताः। पुनः सगृहीत्वा ॐ प्रजापति ० भूव स्वाहा' इति जुहोति । प्रजापतय इदं न मम । ततस्तेन तेन मेक्षणेन तस्य तस्य चरोरुत्तरार्धात्सकृदुपहत्यामये स्विष्टकृते स्वाहेतीशान्यामसंसक्तामितराभिराहुतिभिर्जुहोति । अग्नये स्विष्टकत इदं न मम । एक मेक्षणं चेत्तेनैव ग्रहणम् । ततो मेक्षणमहरणं कृताकृतम् । ततः परिस्तरणानि विसृज्य समस्तन्याहृतीभिः मायश्चित्तहोमं कृत्वोत्तर- परिपेकं कृत्वा संस्थाजपेनोपस्थायाग्निं संपूज्य भस्म धृत्वाऽऽचार्याय मिथुनौ गावी दक्षिणां दत्त्वाऽन्येभ्यो भूयसी दत्त्वा ब्राह्मणान्भोजयित्वा कर्मसागु- प्याय विष्णुं संस्मरेत् । एते च चतुर्होतहोमसारस्वतहोमान्वारम्भणस्थालीपाकाः कवाकृताः । सूत्रेऽनुक्कत्वात् । इत्यन्वारम्भणस्थालीपाकमपोगः ।

·[पार्वणस्थालीपाकः] संस्काररत्नमाला। (पार्वणस्थालीपाकयोः प्रयोगः ) अथ पार्वणस्थालीपाकयोः प्रयोगः । अन्वाधानदिनेऽनाहितानिरौपासनहोमानन्तरमाहिताग्निथोपवसधीयदिवस. कर्मसमाप्त्यनन्तरं सपत्नीक आचम्य माणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य श्रीप- रमेश्वरमीत्यर्थं सत्यधिकारे यावज्जीवं दर्शपूर्णमासस्थालीपाकाभ्यां यक्ष्य इति संकल्पं कुर्यात् । दर्शपूर्णमासेट्यारम्भोत्तरं पार्वणस्थालीपाको न कार्यावित्ये- तन्मतमेव स्त्री क्रियत इति निश्विते सति दर्शपूर्णमासेप्ट्यारम्भपूर्वतनकाल. पर्यन्तं दर्शपूर्णमासस्थालीपाकाभ्यां यक्ष्य इति संकल्पे विशेषः । वस्तुतस्तु करणपक्ष एव युक्तः। ततो गणेशं संपूज्य पुण्याहादि वाचयित्वाऽमिः मीयतामिति वदेत् । एत- दन्तं प्रथमप्रयोग एव न तु प्रतिप्रयोगम् । ततः पुनराचमनप्राणायामदेशकालसंकीर्तनानि कृत्वा श्रीपरमेश्वरमी. त्यर्थ दर्शपूर्णमासस्थालीपाकाभ्यां यक्ष्ये । तत्रेदानी पूर्णमासस्थालीपाकेन यो यष्टाह इति संकल्पं कुर्यात् । सद्यःपक्षे सद्यो यक्ष्य इति । दर्शे तु दर्श- स्थालीपाकेन वो यष्टाह इत्येतावानेव संकल्पः । दर्शस्थालीपाकस्तु यहकाल एव । पूर्णमासस्थालीपाकेन यष्टाहे दर्थस्थालीपाकेन पटाह इति भिन्नौ वा संकल्पौ। एवं संकल्प्यानि प्रज्वाल्य ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणायामान्तं कृत्वा पूर्णमासस्थालीपाकयागकर्मणि ये यक्ष्यमाणे देवते ते परिग्रहीप्यामि । अग्निमेकया चर्वाहुत्या यक्ष्ये । अनि स्विष्टकृतमेकया हुतशे- पाहुत्या यक्ष्ये । एते देवते धो यष्टाह इत्युक्त्वा व्याहृतिभिरन्वाधानसमि- धोऽभ्यादध्यात् । सद्यःपक्षे सद्यो यक्ष्य इति । एवं दर्शे । तत्र दर्शस्थाली- पाकयागकर्मणीति विशेषः। ततोऽग्निं परिस्तीर्य पात्रासादनाद्यर्थदीश्छित्वा मुष्टिं यद्ध्वौपासनाने- रुपरि यथा न पतति तथा निदधाति । श्रोते दृष्टत्वात्सायंहोमोत्तरं वा परि- स्तरणम् । अस्मिन्दिने दंपती मापांसलवणक्षारादिवर्ग सपिमिश्रमशक्ती दधिमिश्रं पयोमिश्रं वा येन धान्येन यक्ष्यमाणस्तद्धान्यवर्न चाश्नीतः। अश- कावेतदप्यश्नीतः। ततः धोभूते मातरौपासनहींमानन्तरं श्रौताग्निमांश्चेदिष्टयुत्तरमुत्तरेणामि दर्भानास्तीर्य तेपु दर्वीमाज्यस्थाली प्रोक्षणीपात्रं तण्डुलप्रस्कन्दनार्थं पात्रं शूर्प क.भन्सस्ती।

·६४० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-पार्वणस्यालीपाक:) (पार्वणस्थालीपाकयो प्रयोग ) कृष्णाजिनमुलूसलं मुसलं चरुस्थाली मेक्षणमुपवेपं हविरासादनार्थ दर्भान्सं. मार्गदर्भानवज्वलनदर्भानाज्यं समिधमित्यासाय पवित्रे कृत्वाऽपरेणानि शूर्प निधाय तस्मिन्पवित्र निधाय तूष्णी चतुरो मुष्टीनिरुप्योत्तरेणामि बीहिमच्छुर्प निधाय मोक्षणीः संस्कृत्य शूर्पस्थान्त्रीहीमोक्ष्य पागाण्युत्तानानि कृत्वा प्रोक्षति। ततः पल्पनेरुचरतः कृष्णाजिनं पहिरिशसनं विरवधूप प्रत्यग्ग्रीवमुपरि- पालोम तदास्तीर्य तस्य भसत्मदेशमुपसमस्य तोलूखलं संस्थाप्य तस्मिन्त्री- हीनोप्याऽऽसीनैव मुसलनावहत्योलूखलस्य पुरस्ताच्छू निधायोलूखलस्थां. स्तण्डलाईं निक्षिप्य कृष्णानिनस्योचरवत्रिनिप्पूप तुपान्मध्यसयित्वा (स्य) तांस्तुपान्दक्षिणहस्तेन कृष्णाजिनस्याधस्तानिक्षिपत्यनिरीक्षन्( माणा )। ततो दक्षिणहस्तेनैव निक्षिप्तांस्तुपानिपीड्याप उपस्पृश्य तण्डुलान्वि- विच्य प्रस्कन्दनार्थ आसादिते पाने मस्कन्दयित्वा(न्य) तानादायोलूखले मक्षिप्य निष्फलीकृत्य फलीकरणानि कृष्णाजिनस्योत्तरतो निक्षिप्य तण्डुला. न्मक्षाल्यानेः पश्चात्मक्षालनोदकं निनयति । ततः कर्ता प्रक्षालितांस्तण्डुलांश्वरस्थाल्यामोप्य मेक्षणेनाऽऽलोड्य अप- यित्वा दर्वी मेक्षणं च संमृज्याऽऽज्यविलापनादि पवित्राभ्याधानान्तं कुर्यात् । तगाऽऽज्येन सह चरोरपि पर्यनिकरणम् । तत आसादितान्दर्भानग्नेः पवादास्तीर्य तत्राऽऽज्यं निधाय शृतं चर दर्पोऽऽज्येनाभिघार्योदगुदास्याने पश्चादास्तृते वहिप्याज्यस्योचरत आसा- धार्मि परिपिञ्चत् । अथवा पात्रासादनान्ते कृष्णाजिनमास्तीर्यानास्तीर्य वा पल्याऽवहननमात्रं कारयित्वा त्रिप्फलीकृत्य फलीकरणान्युत्तरतो निरस्येत् । ततो दर्वीसंमार्गादि पवित्राभ्याधानान्तं दर्भास्तरणपक्षे तदपि कृत्वा शृतं चरं दाऽऽज्येनाभिघार्योदगदास्यानेः पवादर्भेपु दर्भास्तरणाभावपक्षे भूमा- वेव निधायाग्निं परिपिञ्चेत् । एतत्मयोगद्वयं सर्वेषु स्थालीपाकेषु ज्ञेयम् । ततस्तूष्णीं सादितां समिधमाधाय मेक्षणेनोपहत्य मदीप्तेऽनौ जुहोति । 'ॐ अग्नये स्वाहा' इति भार्यान्वारब्धो जुहोति । अग्नय इदं न मम । पुनर्भूय उपहत्य, ॐ अग्नये विष्टकृते स्वाहा ' इति भार्यान्वारन्योऽसंसक्ता पूर्वाहुत्यो- १ ख ग इच, 'ता स्वयमव श्रीही प्रक्षाल्य चर।

·(पार्वणस्थालीपाकः] संस्काररत्नमाला। (दर्शपूर्णमासस्थालीपाकप्रयोगः) तरार्धपूर्वार्धे जुहोति । अग्नये स्विष्टकृत इदं न मम । अन्वारम्भो न वा । ततो मेक्षणमनौ प्रक्षिपेत् । न वा प्रक्षेपः । ततः परिस्तरणानि विसृज्य व्यस्तसमस्तव्याहृतिभिश्चततः प्रायश्चित्ता- हुती त्वोत्तरं परिपेकं कृत्वा संस्थाजपेनाग्निमुपस्थाय तं संपूज्य ललाटे विभूतिं धृत्वा भूयसी दक्षिणां ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा ब्राह्मणान्संभोज्य विष्णु संस्मरेत् । नार्पभदानम् । समिदभ्याधानादिः प्रयोगः प्रदर्शितप्रयोगमकार- येऽपि समानः । “ आग्नेयेन स्थालीपाकेन यनते " इति पुनर्वचनाज्ञापकात् । अत कवं दक्षिणावर्नमुपोषिताम्यां पर्वसु कार्यः " इत्यापस्तम्बोक्तेश्च । एवमेव दर्श । संकल्पापूर्वं चेत्स्त्रीरजस्वला तदा द्वितीयादिनिपिद्धव्यतिरिक्त- पञ्चमादिदिवसे यहकालं सबस्कालं वाऽन्तरितं पौर्णमासस्थालीपाकं कुर्यात् । प्रथमदर्शपूर्णमासस्थालीपाकयोराशौच आरम्भो न भवति । न चासगोत्रेण कारणीयावेताविति वाच्यम् । प्रथमप्रयोगे मुख्यद्रव्यालाभेनानारम्भ इव मुख्य- कर्तुरधिकाराभाववशेनानारम्भस्यैव युक्तत्वात् । दर्शस्थालीपाकस्त्वन्तरितोऽपि यहकाल एव कार्यः। अनेकभार्यस्य विद्यमानासु भार्यासु मध्ये ज्येष्ठा चेद्भार्या संकल्पात्पूर्व रजस्वला तदा स्थालीपाकः पञ्चमादिदिवसेप्वेव कार्यः। संक- ल्पोत्तरं रजस्वला चेत्तदा तां गृहान्तरे संस्थाप्य स्थालीपाकः स्वकाल एवं कर्तव्यः । मथमे प्रयोगे तु संकल्पादुत्तरमपि सर्वासामप्तर्वासां वा पत्नीनां रजोदर्शने दर्शपूर्णमासौ नैव भवत इति केचित् । भवत इत्यन्ये । यदि विवाहोत्तरं दर्शपूर्णमासस्थालीपाकयोरनुष्ठान न कृतमनन्तरमप्रिवि- लोत्तरं पुनः संधानं यदा क्रियते तदा दर्शपूर्णमासस्थालीपा- कयोरारम्भकाले रजोदोपप्रसक्तिः । यदा वा दशवापिक्यादिवधूलाभे विवा- हकालेऽपि रजोदोपप्रसक्तिस्तत्र प्रथमारम्भो न भवति । एवमाग्रयणस्थाली- पाकादिष्वपि । यदि स्वकाले दर्शपूर्णमासस्थालीपाकावनारब्धौ तदा विभ्रष्टेष्टिदेवतोदेशेन स्थालीपाकापयेत् । श्रपणकाले प्रथमतृतीयचर्वोरुपरि गतं मण्डमादायैन्द्रे चरौ प्रक्षिपेत् । तत आपूर्षिकतत्रेणेवाऽऽज्यसंस्कारादि परिपेकान्तं कृत्वा तूष्णी समिध- माधाय, ॐ अग्नये स्वाहा । ॐ इन्द्राय स्वाहा । ॐ सोमाय स्वाहा ' इत्याहु- तित्रयं हुत्वा स्विष्टकृदायुत्तरं सत्रमापूर्विकधर्मेण कुर्यात् । च्छेद, ८१ ·भट्टगोपीनाथदीक्षिवविरचिता- [पार्वणस्थालीपाकः] (भाप्रयणम्) प्रथमे दर्शस्थालीपाकेऽतिपन्न आगामिदर्श विभ्रष्टस्थालीपाकं कृत्वा स्वकाले स्थालीपाकं कुर्यादित्येके । विभ्रष्टस्थालीपाकं कृत्वा गौणकालेऽपि प्रथमदर्शस्थालीपाकानुष्ठान- मित्यन्ये। पथिकदैश्वानर्यावेव कुर्यान्न तु विभ्रष्टस्थालीपाकमित्यपरे । मम तु पौर्णमासस्थालीपाकारम्भेण दर्शस्थालीपाकस्याऽऽरब्धवान विभ्र- एस्थालीपाक इति युक्तं प्रतिभाति । अन्यथा पृथगन्वारम्भणस्थालीपाकोs- ध्यारम्भनिमित्तः स्यादिति । पिण्डपिठ्यज्ञारम्भात्पूर्व यदि पत्नी रजस्वला तदाऽग्रिमदर्से सप्तहोतारं हुत्वा पिण्डपिठ्यक्ष आरब्धव्य इति शतद्वपीव्याख्यायाम् । एवमाशीचेऽपि । इति दर्शपूर्णमासस्थालीपाकप्रयोगः । अथाऽऽनयणम् । तच यद्यपि गृो नोक्तं तथाऽपि " चतुःशरावमोदनं पक्वाऽऽग्रयणदेवताम्यः स्विष्टकृचतुर्थीम्यो हुत्वा तव्यञ्जनं मोनयति " इतिश्रौतसूत्रोक्तानुकल्पाश्रितगृह्यो- क्तसामान्यस्थालीपाकविधिना कर्तव्य एरमे)व । आचारात् । सूत्रकारेणानुक्त- त्वात्कृताकृतः(म्) । करणपक्षे प्रतिसंवत्सरं श्रोताग्रयणारम्भपर्यन्तं कर्तव्य ए(मे)व न तु तदनन्तरम् । अकरणपक्षे नवान्नभक्षणे दोपोऽपि नास्ति । विधा- नाभावात् । आचारानुरोधात्करणं वरम् । तस्य कालः श्रौतसूत्रे- " यदीया यदि पशुना यदि सोमेन तैरमावास्यायो पौर्णमास्यां वैव यत" इति । अत्रामावास्यापौर्णमासीशब्दाभ्यां तदुत्तरवर्तिन्योः प्रतिपदोरपि ग्रहणमिति वैजयन्तीकारः । एतत्समानार्थक आपस्तम्बसूत्रे रामाण्डारस्त्वमावास्यापौर्ण- मासीशब्दाभ्यां तदन्त्यक्षणो गृह्यते, तेन तद्वत्यहोरात्रे भवतीत्याह । माधवोऽपि-" इष्ट्यादिविकृतिः सर्वा पर्वण्येवेति निर्णयः" इति । अत्र देवनक्षत्राणि रेवती चाऽऽह चौधायन:- " अपि वा देवनक्षत्रे रेवत्यां वाऽऽग्रयणेष्टिं कुर्वीत " इति । देवनक्षत्रे कर्मकर्तव्यताविपये श्रुतिरपि- "यान्येव देवनक्षत्राणि । तेषु कुर्वीत यत्कारी स्यात् । पुण्याह एव कुरुते" इति ।

·[पार्वणस्यालीपाकः] संस्काररत्नमाला। (आमयणम् रेवतीनक्षत्र कर्मकर्तव्यताविपयेऽप्यस्ति श्रुतिः- " तस्माद्रेवत्यां पशूनां कुर्वीत । यत्किचार्वाचीन सोमात्रैव भवति" इति । देवनक्षत्राणि कानीत्यपेक्षायां तत्रैवोक्तम्- “कृत्तिकाः प्रथमम् । विशाखे उतमम् । तानि देवनक्षत्राणि " इति । एतानि नक्षत्राण्यापूर्यमाणपक्षान्तर्वर्तीन्येव ग्राह्याणि न तु कृष्णपक्षान्तर्व- तीन्यपि । तेन शुक्लपक्षान्तर्वतिनक्षत्रेष्वेव विकृतिर्भवति । तत्र पर्वणः संपूर्ण- त्वेऽपराइसंधौ वा तद्दिने प्रकृतिप्रधानानुष्ठानाभावाद्वितिं कृत्वा प्रकृतेरुप. क्रमः कार्यः । यदीष्ट्येतिवाक्यविहितकाललाभादिति मीमांसकानां याशि- कानां च संमतिपन्नमेव । पूर्वाह्नसंधी त्वौदयिकपर्वणः प्रकृत्यवरुद्धत्वात्पूर्व. पर्वण्येवोपदिष्टपर्वकालत्वानुरोधेनातिदेशमाप्तं प्रातःकालं यहकालतापदाधित्वा विकृत्यनुष्ठानं युक्तमिति मीमांसकाः । याज्ञिकास्तु- आवर्तनतत्पूर्वसंध्योः प्रकृत्वनुष्ठानानन्तरं संधिदिन एवं विकल्यनुष्ठानं कर्तव्यमिति वदन्तीति कालतत्वविवेचने । आग्रयणे विशेषः श्रुतावुक्त आग्रयणेष्टि प्रकृत्य- " यस्मिन्कालेऽमावास्या सपद्येत तयेट्वाऽथैतया यजेत यदि पौर्णमासी स्यात्तयेष्ठाऽथ पौर्णमास्या यजेत " इति । आवर्तनापूर्वमिति शेपः । संपद्येत मामुयात् । तयाऽमावास्यया । एत. याऽऽअयणेष्टया । यदि पौर्णमास्यावर्तनकालापूर्व मामुयाचयाऽऽग्रयणे- ध्येष्ट्वा पौर्णमास्या यजेतेति । मण्डनोऽपि- " आवर्तनात्नाम्यदि पर्वसंधिः कृत्वा तु तस्मिन्प्रकृति विकृत्याः । तदैव यागः परतो यदि स्यात्तस्मिन्विकृत्याः प्रकृतेः परेयुः" इति ॥ अस्यार्थ:-आवर्तनात्पूर्व यदि पर्वसंधिस्तस्मिन्संधिदिने प्रथमतः प्रकृति छत्वा पवाद्विकृति कुर्यात् । यदा त्वावर्तनात्परः संधिस्तदा संधिदिने विक- तिरेव भवति मतिस्तु परेपुरेवेति । धूर्तस्वामिकपर्दिस्वाम्यादयोऽप्येपमाहुः । तत्राऽऽग्रयणं विविधं त्रीह्याग्रहणं यवाग्रयणं श्यामाकाग्रयणं चेति । तत्र मूत्रम्-" नाहीणामप्रपाकस्य यनो तथा श्यामाना यवानामप्रसारस्प यते " इति । अनपाकस्तत्कालपाका। करा.... भवन्ति।

·- भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- पार्वणस्थालीपाक ] (भामयणम्) एतेपा काला वैखानसापस्तम्बभरद्वाजैरुक्ता:- " शरदि बीहिभिर्वसन्ते यवैवर्षासु श्यामाकै " इति । तर यवाग्रयणं कृताकृतम् । तदुक्तं वैजयन्त्या बाजूच्ये-'यवारयण कृता. कृतम् ' इति । एतच नवान्नाशनाधिकारार्थम् । तथा च सूत्रम्- " आग्रयणेष्टिं व्याख्यास्यामस्तया नानिष्ट्वा नवाना- मोपधीना फलान्यनाति ग्राम्याणामारण्याना च" इति । तयाऽऽग्रयणेट्याऽनिष्ट्वा नवानां ग्राम्याणामारण्यानां चौपधीनां फलानि नाश्नातीत्यर्थः। एतत्सर्व मण्डनेन स्पष्टमुक्तम्- "श्यामाकान्वैणवान्त्रीहीन्यवा-वाऽऽग्रयणात्पुरा । न भुजीतेति विस्पष्ट यज्ञपार्थे निरूपितम् ॥ कोशीधान्यानि शाकानि वृक्षादीना फलानि च । अनिष्ट्वाऽऽग्रयणेनापि काममेतानि भक्षयेत् ॥ कोशीधा-येपु वा किंचिदभोज्यमवगम्यते । भरद्वाजादिसिद्धान्ता-मुद्मापतिलान्यपि ॥ नवेषु च नवान्नानि नायादारयणा पुरा । घोहिश्यामाकनीवारान्यवान्वेणुयवानपि । शालीन्मुद्गाश्च गोधूमान्कनिति विवर्जयेत् । अन्यानि कामममश्नीयादिति गर्गेण भाषितम् ॥ हरिमन्थकलायाना फल नाश्नन्ति केचन । यानि चान्यानि भक्ष्याणि प्रोकानि समनन्तरम् ॥ तान्यप्यपकावस्थायामश्नीयोकामत सुधी । अपक्कधान्यमानोपलक्षण हरिता या " इति । संकर्षकाण्डस्य भाप्यकारेण वर्णितम्- धान्यान्तर यवप्रख्य भारद्वाजीयभाष्यकृत् । अब्रवीद्धरितयव न पुनहींतर यवम् ॥ तेन तद्वर्जमन्यानि फलान्यपि न भक्षयेत् ॥ इति । गहच पहाच्ये । २ ख ग स च "याल्कमंत ।

·" [पार्वणस्थालीपाकः] संस्काररत्नमाला। (आप्रयणम्) हरितमन्थायणकाः । कलायाः सतीनाः। एतासामोषधीनां फलं चणकक- लायरूपं केचनाऽऽचार्या नाश्नन्तीत्यर्थः । आग्रयणात्पूर्व नवानाशननिषेध उभयोः समः। तथाच मण्डन:- " नवाशननिषेधोऽयं दंपत्योरुभयोः समः" इति । नवस्वरूपमप्युक्तं तेनैव- नवस्यावध्यपेक्षत्वादधुनाऽवधिरुच्यते । कियरे पुराणत्वं नवत्वं कियदन्तिके ॥ सस्यानामवधिज्ये(ज्य)ठी पौर्णमासी प्रसिद्धितः । आश्विनी पौर्णमासी तु भवेदत्रोत्तरावधिः ॥ तादृश्योरुभयोः पौर्णमास्योर्मध्ये यदुद्भवेत् । धान्यं तन्नवमित्याहुस्तकालाग्रयणं प्रति ॥ तदेव च पुराणं स्यादूर्व स्वाग्रयणेष्टितः । यथाऽऽप्रयणशास्त्रेषु नवत्वं तदपेक्षणे ॥ ये कालास्तस्य बुद्धिस्थाः स्वान्योन्यावधयो मताः । प्रावृद्कालात्परं पक्क शरद्याग्रयणेन च ॥ ऊर्ध्व वसन्तान्निप्पन्नं प्रावृडाग्रयणेन च । यस्मिन्नाग्रयणं कुर्याहतौ तदृनुसंभवम् ।। धान्यं तन्नवमित्याहुरधः पक्व पुरातनम् " इति । इदं चार्धाधानिन आहिताग्नेरपि न भवति । श्रौतेनैव सिद्ध। मण्डनोऽपि 1-" इति चुवाद्भः संकर्षकाण्डिभिन्यायसाम्यतः । अर्थादिदमपि प्रोक्तमर्धाधाने कृते सति । श्रौतामयणमेवास्य न स्मार्तामयणं भवेत् " इति । स्वस्य करणाशक्तौ कृताग्रयणेन ऋत्विजा कारणीयः । तदाह मण्डन:- " अकृताग्रयणो नास्य विगाग्रयणे भवेत् । अग्निमानिति शङ्खन धर्मशाने निरूपितम् " इति । च, 'त.। तथा'।

·६४६ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-पार्वणस्थालीपाकः] (भीमाप्रयणस्यालीपारप्रयोगः) नवानाशनाकरणेऽपि करणपक्ष इदं कार्यमेव । " प्रतिसंवत्सरं सोमः पशुः प्रत्ययनं तथा । कर्तव्याऽऽप्रयणेष्टिश्च चातुर्मास्यानि चैव हि । एपामसंभवे कुर्यादिष्टिं वैश्वानरी द्विनः" इति याज्ञवल्क्योक्तः। तत्र प्रथमाग्रयणं तु पर्वण्येव । द्वितीयादौ त्वनियमः । अथ प्रयोगः। उक्तकाले मातरौपासनं हुत्वाऽनेः पश्चात्सपत्नीक उपविश्याऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य मम सपत्नीकस्प नवानां नीद्यादिधान्यानां पाशनाधिकारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थं त्रीह्याग्रयणस्थालीपाकं करिप्पं इति संकल्पं कुर्यात् । यदि तु केनापि निमित्तेन नवान्नमाशनं न करोति तदा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ व्रीह्याग्रयणस्थालीपाकं करिष्य इत्येवं संकल्पः । यदि तु यस्मिन्वर्षे यस्य धान्यस्यानुत्पत्तिस्तदा तस्मिन्वर्यं तदीयाग्रयणस्य लोपः । प्रथमाग्रयणं गुरुशुक्रास्तमलमासादियु न भवति । द्वितीयादिश्योगप्वपि शुद्ध- काललाभेऽस्तादौ न कार्यम् । ततो गणेशं संपूज्य पुण्याहादिवाचनं मातृकापूजनं नान्दीश्राद्धं च कुर्यात् । तोन्द्राग्न्यादयः भीयन्तामिति वदेदिति प्रथमे प्रयोगे विशेषः । ततोऽमिं प्रज्वाल्य ध्यात्वा समित्रयमादाय श्रद्ध एहीत्यादि प्राणाया- मान्तं कृत्वाऽऽग्रयणस्थालीपाककर्मणि या यक्ष्यमाणा देवतास्ताः सर्वाः परि- ग्रहीप्यामि । इन्दामी विश्वान्देवान्यावापृथिव्यौ चैकैकया नवत्रीहोकचळ- हुत्या यहये । स्विष्टकद्धोमे-अग्नि स्विष्टकृतं हुतशेपच हुत्या यक्ष्ये । एता देवताः सद्यो यक्ष्य इत्युक्त्वा व्याहृतिभिरवाधानसमिदभ्याधानं कुर्यात् । पुरस्तात्स्विष्टकृतोऽज्यानीहोम इत्यस्मिन्पक्षेऽन्वाधाने प्रधानदेवतोल्लेखान- न्तरमज्यानीहोमदेवतोल्लेखः कार्यः। स यथा । अज्यानीहोमे-इन्द्रमाज्या- हुत्या यक्ष्ये । यावापृथिव्यावाज्याहुत्या यक्ष्ये । ग्रीष्मं हेमन्तं वसन्तं शरद वर्षावाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । इदुवत्सरं परिवत्सरं संवत्सरं चाऽऽज्याहुत्या यक्ष्ये । देवान्पितुं चाऽऽज्याहुत्या यक्ष्य इत्युक्त्वाऽग्नि स्तिष्टकृतं हुतशेप- चाहुत्या यक्ष्य इत्यादि समिदभ्याधानान्तं कुर्यात् । ततोऽमि परिस्तीर्येत्यादि । पात्रासादने दीमाज्यस्थाली प्रोक्षणीपात्र- मुपवेपं चतुःशरावपरिमितचरुथपणपर्याप्तां चरुस्थाली मेक्षणं निर्वापार्थमेकं १क. 'क्ष्ये । ' - ·[पार्वणस्थालीपाकः संस्काररत्नमाला। (बीयाप्रयणस्थालीपाकप्रयोगः) शराव संमार्गदर्भानवज्वलनदर्भानाज्यं समिपं चेत्यासादयेत् । मेक्षणप्रहरण- पक्षे शरावासादनोचरं मेक्षणासादनम् । ततः पवित्र कृत्वाऽग्नेः पश्चाच्छू निधाय तस्मिन्पवित्रे मागग्रे संस्थाप्याss. सादितं शरावमादाय ब्रीहिभिः पूरयित्वा तेन शूर्पे सर्वा देवता अभि- ध्यायनिर्वपति । एवं पुनखिवारम् । तत उत्तरेणानिं निरुतबीहिमप॑ निधायाज्यानीहोमं कुर्यात् । स यया । उत्तरेणार्मि दर्भान्संस्तीर्य तेषु चं चुनमाज्यस्थाली मोक्षणीपात्रमुपवेपं संमा- र्गदर्भानवज्वलनदर्भान्होमपर्याप्तमाज्यं पञ्च समिधयाऽऽसाय पूर्वकृते एव पवित्रे गृहीत्वा प्रोक्षणीः संस्कृत्याज्यानीहोमार्थानि पात्राण्युत्तानानि कृत्वा मोक्ष्य व चोनिष्टपनादि पुनराहारमाज्यं त्रिरुत्पूयेत्येतदन्तं कृत्वा पवित्रे प्रज्ञाते निदध्यात् । अन्यकरणपक्षेऽस्त्येव पहरणं नामः परिस्तरणं पूर्वकृतपरि. स्तरणेनैव सिद्धः। ततस्तुप्णी परिपिच्य सुचि सुवेण पञ्च गृहीत्वा पञ्च समिधोऽभ्याधाय पातायुधायेत्यादीनां पञ्चानां मत्राणामग्निपिः । मथमस्येन्द्रो देवता । द्वितीपस्य पावापृथिव्यौ । तृतीयस्य ग्रीमो हेमन्तो वसन्तः शरद्वपश्चि । चतुर्थस्येदुवत्सरः परिवत्सरः संवत्सरथ । पञ्चमस्य देवाः पितुश्च । सर्वेपी जगती छन्दः । होमे विनियोगः । इत्यूप्यादि स्मरेत् । न वादिस्मरणमन । 'ॐ शतायुधाय. विश्वा स्वाहा' । इन्द्रायेदं न मम । ॐ ये चत्वारः सर्वे स्वाहा' द्यावापृथिवीभ्यामिदं न मम ! 'ॐ ग्रीमो हेमन्त० स्याम स्वाहा। ग्रीष्माय हेमन्ताय वसन्ताय गरदे वर्षाभ्यश्चेदं न मम । ॐ इद्वत्सराय० हताः स्याम स्वाहा' इदुवत्सराप परिवत्सराय संवत्सराय चेदं न मम । ॐ भद्रानः श्रेयः स्योनः स्वाहा । देवभ्यः पितवे चेदं न मम । इति पश्चाज्यानीरमे. दक्षिणतस्तिष्ठन्दुत्वा स्थालीपाकपात्रतः प्रोक्षणीपात्रमादाय प्रोक्षणी: संस्कृत्य इविप्पोक्षणादि चतुःशरावारिमितचरुश्रपणान्तं कुर्यात् । ततभिधारणादि वहप्पासादनान्तं कृत्वाऽदित इत्यादिभिरनि परिपि- च्याऽऽसादितामेका समिभ्यादध्यात् । ततो मैक्षणेन चरोहत्य 'ॐ इन्द्राग्निभ्यार स्वाहा' इति जुहोति । इन्द्रा. निम्पामिदं न मम जी ततः पुनस्वयवोनेधा ॐ विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा ' इति जुहोति । विश्वेभ्यो देवेभ्य इदं न ममवर्ती विस्तधोपहत्य 'ॐ द्यावापृथिवीम्या स्वाहा' इति गारोहपुर १.च.' । वः । - ·६४८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [पार्वणस्थालीपाक.] (यवाप्रयणस्थालीपाकप्रयोग) जुहोति । द्यावापृथिवीभ्यामिदं न मम । अत्र वाऽज्यानीहोमः । अस्मिन्पक्षे नाऽऽज्यसंस्कारः । संस्कृताज्यस्य सत्वात् । प्रत्याहुतिसमिदभ्याधानं भव. त्येव । इध्मस्याभावात् । अज्यानीहोमस्याकरणमेव था। ततो मेक्षणेनोत्तरार्धाद्य उपहत्य ॐ अपये खिष्टकृते स्वाहा' इतीशान्यामि तराहुतिभिरसंस्पृष्टां जुहोति । अग्नये स्विष्टकृत इद न मम । ततो मेक्षणमनुम- हरेन वा प्रहरणम् । ततः परिस्तरणानि विसृज्य दा व्यस्तसमस्तव्याहृतिभिश्चतस्रः प्रायश्चि- चाहुतीर्तुत्वाऽदितेऽन्वमरस्था इत्यादिभिरुत्तरपरिपेकं कृत्वा संस्थाजपेनाग्नि मुपस्थायाग्निं संपूज्य भस्म धृत्वाऽऽचार्याय दक्षिणां दत्त्वा कर्मसाद्गुण्याय विष्णु संस्मरेत् । ततो हुतशेपमिश्रितेन सन्यजनेन नवान्नेन ब्राह्मणान्संभोज्य स्वयं प्राणा- हुतिभ्यः माक्, भद्रान इति मत्रस्य विश्वे देवाः पितुख्रिष्टुप् । नवनीनाशने विनियोगः। ॐ भद्रान. श्रेय स्योन ' इति मन्त्रमुक्त्वा प्राणाहुत्यादिविधिना निवानमिष्टव- न्वादियुतो भुञ्जीत । हुतशेपमिश्रान्नस्य भुक्तस्य वमने भवति यश्चित्तमेव कार्यम् । तचाऽऽधानदीपिकायाम्-- " इडाभागे भक्षिते तु वमन वै भवेद्यदार दे आमिर्गीभिरिम मन्त्र दशवार नपेत च। स्नान कृत्वा मानन च तस्य दोषप्राचदा । पूर्व स्नान शुद्ध्यर्थं तूष्णीं कृत्वाऽऽभिौमितिमाशान्तये ” इति ।। च कृत्वा दशवारमाभिरितिमन्त्रजपः कार्यः । " अनेन मार्जन कृत्वा तस्य दोषप्रशान्तये " मं । रिति मत्रेण मार्जनं कृत्वैतस्यैव मन्त्रस्य दशवार सिरइति पाठे तु-आभि- द्रष्टव्यः । पूर्व स्नानं त्वर्थसिद्धम् । अयमेव पाठी युक्त पर कार्य इति प्रयोगो इति ब्रीह्याग्रयणस्थालीपाकः। प.क्षतेडाभागवमनमा- ए या मत्रेण पुनः स्नानं मार्जन स्थाली । अथ यवाग्रयणम् । मेक्षणं निक तच वसन्ते । तत्र यवाग्रयणस्थालीपाक करिष ·, [पार्वणस्थालीपाकः] संस्काररत्नमाला। ६४९ (श्यामाकामयणम्) नयवमययः । एतमु त्यं मधुना संयुतं यवम् ' इति 'मद्रानः श्रेयः' इत्यस्य स्थाने मन्त्र इति विशेषः । अन्यत्समानम् । एतमु त्यमित्यस्य मत्रस्य विश्वे देवा यवान्नं जगती । नूतनयवानभागने विनियोग इति ऋष्यादिकं ज्ञेयम् । एतच यवाग्रयणं कृताकृतम् । अथ श्यामाकाग्रयणम् । श्यामाकाग्रयणस्थालीपाकं करिष्य इति संकल्पवाक्यम् । नूतनश्यामाकमय- श्वरुः । सोमो देवता । स्विष्टकृवितीयम् । अग्निः प्रथमः मानात्वित्यस्य मन्त्रस्य विश्वे देवाः श्यामाकानमनुष्टुप् । नूतनश्यामाकान्नाशने वियोगः । ॐ अग्निः प्रथमः प्रा० चर्षणिः' इति नूत- नश्यामाकानाशनमन्त्र इति विशेषः । समानमन्यत् । अथवा श्यामाकाग्रयणसिद्ध्यर्थं पार्वणस्थालीपाके वा श्यामाकतृणमयं वहि: कर्तव्यम् । अथवा नूतनश्यामाकानगवे दत्त्वा तस्याः क्षीरेण सायंमातरौपासन- होमी होतव्यौ । तेनैव तत्सिद्धिः । ब्रीह्याग्रयणस्थालीपाककरणाशक्तौ नवै हिभिरेव पार्वणस्थालीपाको कायौँ । अथवा नवान्त्रीहीनगवे दत्त्वा तस्याः क्षीरेण सायंमातरौपासनहोमी होतव्यौ । अनुकल्पान्तरमायाह मण्डन:- " गृह्ये बौधायनेनोक्तं नवेष्टिश्चन्न संभवेत् । बामणे भोजनं दद्यात्कुर्याद्वा वैश्वदेविकम् " इति ॥ च सूत्रोक्तानुकल्पासंभवे नेयम् । इदं चाऽऽग्रयणं मलमासास्तादिपु न उद्धकालस्य संभवात् । पुरातनधान्याभावे त्वत्रापि भवति । यदि .मानुपादा प्रतिबन्धाच्छरत्काल आग्रयणं न जायेत तदा हेमन्ते शिगिरे वाऽतीतमाग्रपणं कुर्यात् । इत्याग्रयणस्थालीपाकः। . अथ गर्भाधानम् । तत्राऽऽदी प्रथमरजोदर्शने मासपक्षादीनां फलमुच्यते । तर मासफलं विधानमालायां वाराहे- " आद्यौ विधवा नारी चैत्रमासे मवेद्धृवम् । वैशाखे बहुपुत्रा स्याग्ज्येष्ठे रोगातुरा भवेत् ।।

·- ६५० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- गर्भाधामप्रकरणम्] (मासपक्षतिषिफलानि) आपाढे त्वनपत्या स्याच्यावणे धनिनी भवेत् । भाद्रे तु दुर्भगा क्लीवा ह्याचिने च तपस्विनी॥ कार्तिक विधवा बाला मार्गशी बहुप्रना । पोपे स्यात्पुंश्चली नारी माघे पुत्रसुखान्विता ॥ फाल्गुने सुखसंपन्ना प्रथमों फलं स्मृतम् " इति । पक्षफलं स्मृतिचन्द्रिकायाम्- " शुरूपक्षे मुशीला स्यात्कृपणे सा कुलटा भवेत् । कृष्णस्य दशमी यावन्मध्यमं फलमादिशेत् ॥ एकादश्यादिपु फलमधर्म परिकीर्तितम् " इति । तिथिफलमापि तत्रैव- 'वैधव्यदा हि प्रतिपद्वितीया पुत्रवर्धिनी। सौभाग्यदा तृतीया च चतुर्थी सुखनाशिनी ।। पञ्चमी सुखदा चैव पष्ठी संततिनाशिनी । सप्तमी धननाशाय पुत्रसौमाग्यदाऽष्टमी ॥ नवमी केशदा स्त्रीणां दशमी च सुखप्रदा। एकादश्यर्थनाशाय द्वादशी रतिवर्धिनी ।। त्रयोदशी तु शुभदा दुर्भगा च चतुर्दशी । पौर्णमासी त्वमावास्या दु.खरोगविवधिनी " इति ॥ ज्योतिग्रन्थान्तरे तु- " आयी सुभगा नारी प्रतिपत्सु रजस्वला " इति । तथा-"सप्तमी धनव. धिनी" इति । तथा-" अष्टम्या राक्षसी नारी" इति । तथा-"एकादश्या सुखान्विता । द्वादश्यां दुर्भगा नारी" इति । तथा--" पौर्णमास्यां मुपुत्रिणी" इति प्रतिपदादिद्वादश्यन्ततिथिषु विपरीतफलमुक्तम् । अत्र प्रतिपपूर्णिमासमीपस्थैव प्राया । “ वैधव्यदा हि प्रतिपत्" इसत्र त्वमासमीपस्था प्रतिपदाह्या । तस्यायन्द्रक्षयाविशेषणामातुल्यत्वात् ! सप्तमी- निपधे कृष्णा ग्राया । एवमष्टम्येकादशीद्वादशीवपि ज्ञेयम् । पौर्णमासीनि- पेधस्तु पौर्णमासीपूर्वार्धपरः । तस्य भद्रारूपत्वात् । विधिस्त्वितरांश इति शेयम् । १. ग. र. च. मुताबि । १ ग. ८. 'सवांद भदा न जायेव दर्य स्थापौरिका धुवमितिश्पनार । वि।

·+ - [गर्भाधानप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। (वारनक्षत्रफलानि) चारफलं विधानमालायां वाराहे-- "आदित्ये विधवा नारी सोमे चैव मृतप्रना। आत्मनो घातिनी भौमे वुधे कन्याप्रसूर्भवेत् ॥ गुरौ पुत्रवती नारी कन्यापुत्रप्रसूभृगौ । पौश्वल्यकारिणी मन्दे भर्तुर म्रियेत सा" इति ।। सा रजोवती । नारदीये तु- रुग्णा पतिव्रता दुःखी पुत्रिणी भोगमागिनी । पतिप्रिया क्लेशभागी मूर्यवारादिपु क्रमात् " इत्युक्तम् । मृतभनेति कृष्णपक्षसोमवारविषयम् । पतिव्रतेति शुरूसोमवारविषयम् । नातो विरोधः। नक्षत्रफळं वाराहे- " अश्विनी सुखदा स्त्रीणां भरणी कामवधिनी । कृत्तिका दैन्यदा ज्ञेया रोहिणी सुखदा भवेत् । मृगस्तु काममोगाय सुखदं रुद्रदैवतम् । अदित्यक्ष सुखं दद्यागुरुभं सुखवर्धनम् । आश्लेषाः सुखनाशाय मघा वैधव्यदाः स्मृताः। पूर्वा फल्गुनिका पुत्रकन्यासुखविवर्धिनी । उत्तरा ह्यर्थनाशाय हस्तः पुत्रप्रवर्धनः । चिना चित्रतनु नारौं कुरुते नात्र संशयः । स्वाती शुभाय नारीणा विशाखा सुखनाशिनी । अनुराधाऽर्थभोगाय ज्येष्ठा भर्तृवियोगदा। शुभं वाऽप्यशुभं मूलं पूर्वापाटाऽर्थनाशिनी । मुखदा चोत्तरापादा श्रवणः सुखवर्धनः । धनिष्ठापञ्चक वीणा प्रथमों सुखप्रदम् " इति । रत्नमालायां तु- " करादिपञ्चोत्तरमूलपूषविष्णुत्रयाश्वीज्यविधीन्दुभेषु । आद्य रन. सौख्ययुतायुरथ सौभाग्यवृद्धिं कुरुतेऽगनानाम् । पूर्वानये याम्यभुजंगधिष्ण्ये वैधव्यमस्या विदधीत नूनम् । मवेशयोः शोकमयादितमें वन्ध्या तपैन्द्रेऽप्यनले दरिद्रिणी" इत्युकम् ।

·६५२ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- गर्भाधानप्रकरणम्] (योगफलम् ) करादिपञ्चकं हस्तचित्रास्त्रातीविशाखानूराधानक्षत्राणि । उचरशन्देनो- त्तरात्रयम् । ईश आर्द्रा । ऐन्द्र ज्येष्ठा । अनलः कृत्तिका । ग्रन्थान्तरे विशेपः- " आयंशे दरमवामूलानां सर्पशक्रपोष्णानाम् । घरमे यदि पुष्पवती कुलटा वन्ध्या मृतप्रजा भवति " इति । दसावचिनी । सर्प आश्लेषाः । शक्रो ज्येष्ठा । पौणं रेवती । अत्र केषु. चिन्नक्षत्रेषु परस्परं फलविरोधोऽस्ति स शुक्लकृष्णपक्षान्तर्गतत्वेन व्यवस्थाप- नीयः । शुभं फलं शुरूपक्षान्तर्गतनक्षत्रविपयं, निषिद्धं फलं कृष्णपक्षान्तर्गत. नक्षत्रविषयम् । इति नक्षत्रफलम् । अथ योगफलम् । ज्योतिनिवन्धे वसिष्ठ:- " आद्यौ दुर्भगा नारी विष्कम्भे चेद्रजस्वला । वन्ध्या स्यादतिगण्डे च भूले शूलवती भवेत् । गण्डे तु पुंश्चली नारी व्याघाते चाऽऽत्मघातिनी। वजे च स्वैरिणी प्रोका पाते च पतिघातिनी । परिघे मृतवन्ध्या च वैधृती पतिमारिणी । शेषाः शुभावहा योगा यपानामफलप्रदाः" इति। अन्यान्तरे विशेष:- " अमासंकान्तिविष्यादी व्यतीपाते च वैधुतौ । परिघस्य तु पूर्वार्धे पपगण्डातिगण्डयोः । न्याघाते नव शूले च नाड्यः पञ्चर्तुदर्शने " इति । वर्जनीया इति शेपः। एतेषां फलानि तत्रव-~- 'वैधव्यमहानि च सुतनाशं महद्भयम् । वैधव्यं शवृद्धिं च दारिधं क्षीणनीवनम् । तेनोहानि दुर्भगत्वमेषु पुष्पवती क्रमात्" इति । इति योगफलम् । ..'तरास।११.च. लता।

·[गर्भाधानप्रकरणम्] (करणलमफलानि) संस्काररत्नमाला। अथ करणफलम् । " बवे पुष्पवती नारी वन्ध्या वा विधवा भवेत् । वालवे पुत्रिणी नारी कौलवे प्रमदा भवेत् । तैतिले संमतवती गरे नारी विनश्यति । नष्टप्रजा वणिक्संक्षे विट्यां धनविवनिता । शकुने(नौ) च चतुष्पादे नारी वैधव्यमाप्नुयात् । नागे न रमते नारी किंस्तुघ्ने विधवा भवेत् " इति । इति करणफलम् । अथ लग्नफलम् । ज्योतिनिवन्धे वसिष्ठः- " व्यभिचारवती मेपे वृपभे परभोगिनी । मिथुने धनमोगाढ्या कर्कटे व्यभिचारिणी ।। पुत्राब्या सिंहराशी स्यात्कन्यायां श्रीमती तथा । विचक्षणा तुलायां तु वृश्चिके तु पतित्रता । दुश्चारिणी धनुपूर्व परे चैव पतिव्रता । मकरे मानहीना च कुम्भे निर्धनवन्ध्यता ।। भीने विलक्षणे लग्ने ग्रहसंस्था विवाहवत्" इति ।। धनुपः पूर्वभागे दुश्चारिणी परभागे पतिव्रतेत्यर्थः । ग्रहसंस्था ग्रहपूजा विवा- हवत् । शक्त्या द्वित्रिगुणा भवतीत्यर्थः। ज्योतिर्निवन्धे वाराहे तु-- " आत्मघ्नी भ्रूणहा मेपे वृषे पुत्रवती भवेत् । द्वद्वे कन्या प्रमूर्नारी मृतापत्या च कर्कटे ॥ सिंहे वैधव्यमाप्नोति कन्यायां स्त्रीप्रसूर्भवेत् । तुलायां बहुपत्राट्या दुष्टकर्मरताऽलिनि ।। पापे पुत्रधनाढ्या स्यान्मृगे दुश्चारिणी भवेत् । सकृत्प्रनावती कुम्भे मीने चाल्पमना भवेत् " इत्युक्तम् ।। अलिश्विकः । अलिनीत्यार्पप्रयोगः । अत्रापि शुरुकृष्णपक्षान्तर्गतत्वेन पूर्ववयवस्था ज्ञेया । इति लग्नफलम् । ११. च. 'ति । अप तिथिनक्षनादिसविफलम् ‘दुर्भगा सर्वसधिषु' इति । भय कम २ग, कई च। .

·" -- भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [गर्भाधानप्रकरणम्] (महयेलामहणष्ट्रणा फलानि) अथर्तुदर्शनलग्ने सप्तमस्थानस्थितग्रहाणां फलानि । नारसिंहीये लग्नस्य सप्तमस्थाने सूर्यो वैधव्यकारक । चन्द्र सापुत्रदो ज्ञेय सौभाग्य च लभेद्ध्वम् ।। पुत्रहानिकरो भौमो बुध सत्पुत्रदो भवेत् । बृहस्पतिर्धनायुप्य शुक सापत्नकारक ॥ शनैश्चरे तु वन्ध्या स्याद्राही तु मरण ध्रुवम् " इति । इत्यूतुदर्शनलमे सप्तमस्थानस्थितग्रहाणां फलानि । अथ वेलाफलम्। तत्रैव-"प्रातकाले रन स्त्रीणां प्रथम शोकवर्धनम् । सगवे सुखसतत्यै मध्याह्ने धनसतती । अपराहे धनावाप्ति सायाद्धे मध्यम फलम् । पूर्वरात्रे मुखायाल मध्यरात्रे धनक्षय ॥ पररात्रेऽर्थनाशश्च प्रथमों पल स्मृतम् । महद्भय सध्ययो स्यादर्पहानिस्तथैव च " इति ॥ अन्यत्र तु-" लाभ चैव तु पूर्वाहे मध्याह्न मध्यम फलम् । अपराहे तु वैधव्य पूर्वरात्रे शुभ मवेत् ।। मध्यरात्रे मध्यम स्यात्पररात्रे शुभा-यकम् " इत्युक्तम् ।। शुभान्यकमशुभम् । इति वेलाफलम् । अथ ग्रहणफलम्। भार्गव:-" प्रसूतिर्यदि जायेत ग्रहणे चद्रसूर्ययो । समान्तौ च तदा वीणामादौ च नातुदर्शने । इत्य सनायते यस्तु तस्य मृत्युर्न सशय । व्याधि पोहा च दारिद्य शोकश्च कलहो मवेत् " इति ॥ यस्य प्रतिस्तस्य यस्य स्त्रिया ऋतुदर्शन तस्य चेत्यर्थः । एतन्निमित्तकशा. न्तिस्तु शान्तिरत्नमालाया वक्ष्यते । इति ग्रहणफलम् । जय द्रष्टफलम् । पुरध्या दृश्यते यत्तु रन वीणा मुखाय तत् । शिस्तपा तु यदृष्ट रनो वैधव्यद स्मृतम् ॥ गह पम् । अत्रापि कृष्ण पक्षपरलन व्ययस्या दरम्या।।

·" गर्भाधानप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। (प्रष्ट्रपरिहितपनरजा फलानि) रजः पश्यति चेत्कन्या पुमान्वा तत्सुखं भवेत् । स्वयं दृष्टं तथा स्त्रीणामात्मघाताय कल्पते " इति ।। पुरंध्री सौभाग्यवती स्त्री । विशस्ता विधवा । इति द्रष्टफलम् । अथ प्रहफलम्। माता पृच्छति चेयर्थ पिता पृच्छति चेत्सुखम् । श्यालो दारिद्यमाप्नोति स्वसा चेदायुपः सुखम् ।। पितृप्वसा धनं याति सोदरा विपुलं धनम् । प्रष्टा भ्राताऽऽयुपः क्षण्यमित्येवं लभतेऽगना" इति ।। श्यालः पृच्छति चेत्तदा रजोवती दारिद्यमामोतीत्यर्थः । पितृप्वसा पित- भगिनी पृच्छति चेत्तदा धनं याति धनं मामोतीत्यर्थः। अथ परिहितवत्रफलम् । " मुमगा श्वेतवस्त्रा स्यान्नववस्त्रा पतिव्रता । दुर्भगा जीर्णवस्त्रा स्यात्सुभगा क्षौमवत्रिणी ॥ लोहिते तु भवेद्वन्ध्या चित्रवर्णे तु पुत्रिणी । कृष्णे तु विधवा नारी रनस्येतत्तु लक्षणम् " इति ।। इति परिहितवस्त्रफलम् । अथ रजःफलम्। " प्रथमती फलं स्त्रीणामुच्यते रजसोऽधुना । सुभगा पुत्रसंयुक्ता शुक्लवर्णे तथाऽऽतवे ॥ शशशोणितासंकाशे यद्वाऽलक्तकसनि । पुत्रकन्याप्रसूतिः स्थानीले तु स्यान्मृतप्रना । कपूरे नियते सद्यः पिङ्गले च मृतप्रना। कृष्णे तु विधवा नारी रजस्येवं विनिर्दिशेत् ।। शोणिते विन्दुमात्रे तु स्वेरिणी त्वत्पशोणिते । वरा मध्यस्रवा स्यात्तु दुर्भगा बहुशोणिता ॥ रक्के रके भवेत्पुत्रः कृष्णे च मृतपुत्रिका । पिच्छलाभे भवेद्वन्ध्या काकवन्ध्या च पाण्डुरे ।। पीते १ स्वैरिणी प्रोका सुभगा गुजवर्णके । सिन्दूराभे भोत्कन्या रन शोणितलक्षणम् " इति ।। १७.१. च. सौदरी। २ क रा. ग, 'ति । अन्यच अत्यान्तरे-* । ३.प. ति।।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-गर्भाधानप्रकरणम्] (उत्पातरजोविन्द कार्यकरणसमयस्थानानो फलानि) रक्त लोहिते रक्त रक्तवर्णे सतीत्यर्थः । इति रजाफलम् । अथोत्पातफलम् । "सध्यासूपटवे विष्लामशुभ प्रथमार्तवम् " इति । इत्युत्पातफलम् । अथ बिन्दुसंख्याफलम् । " प्राप्नोति बिन्दुनैकेन सौभाग्य तु रजोवती । द्विबिन्दुना भवेद्भोगो भवेद्रोगस्त्रिनिन्दुभि ॥ दारिद्यमधिकेपु स्यादनस्येतत्तु लक्षणम् ॥ इति । इति विन्दुफलम् । अथ कार्यकरणसमयफलम् । देवरात:-" संमार्जनीकाष्ठतृणानिशूर्पान्हस्ते दधाना कुलटा तदा स्यात् । तल्पोपभोगे तपसि स्थिता चेदृष्ट रजो भाग्यवती तदा स्यात् " इति। ग्रन्धान्तरे-"शुप्ककाउनुप शूर्पमार्जन्यायशुभैयुतम् । देशे शुभे यथा दृष्टे तथा स्यात्प्रथमातवे ॥ मुक्तौ तल्पे च याने च तपनीये च धार्मिके। शुभोपकरणैर्युक्ते शुभैर्लनग्रहैयुते ॥ शुभ स्यादनुः राशौ स्यात्खगसयुता " इति ॥ इति कार्यकरणसमयफलम् । अथ स्थानफलम्। ज्योतिर्निवन्धे- गृहमध्ये मुखावातिहद्वारे वियोगता । शय्योत्था सुखदा भूयाद्धन चापत्यसततिः ।। पितुगृह रनो दैन्य विद्धाति पित, कुले । देवस्थाने पितु स्थाने निन्द्यस्थानेऽन्यवेश्मनि ॥ मार्गे मर्तृवियोग व बेन्द्यागारे मृतपना " इति । देवस्थानं देवालयमाय:)। पितृस्थानं श्मशानम् । निन्यस्थानं कुत्सितस्था- नम् । अन्यवेश्म भर्तृटहादन्यगृहम् । इति स्थानफलम् । १. ग. । । १ क स ग. 'म्ही परिहिननादालम् । १. ग 'ताम् । यदा । ५० कन्यागारे । " ·गर्भाधानप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। (सर्वसाधारणा नियमा) तिथ्यादिफलेपूत्तरोत्तरं विशेपमाह देवरातः- तिथिरेकगुणा प्रोक्ता नक्षत्र च चतुर्गुणम् । वारस्तु पड्गुणो ज्ञेयो मासश्चाष्टगुण स्मृत ॥ वस्त्र दशगुण विद्यादर्शन च ततोऽधिकम् । अशुभ चेदन स्त्रोणा प्रथमतौं हि दृश्यते ।। विधान तत्र कर्तव्यमरिष्टन विशेषत " इति । विधानं शांन्तिः । सा च शान्तिरत्नमालायां वक्ष्यते । अथ सर्वतनियमाः। वत्रेदं गृह्यम्- “ त्रिरात्र मलवद्वाप्सला ब्राह्मणव्याख्यातानि व्रतानि चरति " इति । मलवद्यद्वस्त्रं तेन सहिता व्रतं चरनीत्यर्थः । अथवा मलवांससा रजस्वला मलबद्वाससेति तृतीया प्रथमार्थे । मलवद्वासा इति पाठस्तु युक्त एव । “ तस्मा न्मलवद्वासप्ता न सवदेत" इत्यादीनि ब्राह्मणोक्तानि तानि चरतीत्यर्थः । मला, रजो विद्यते यस्मिस्तन्मलवत् । एतेनैव ज्ञायत एकवव रजस्वला स्नानपर्यन्तं भवेदिति । श्रुतौ पर्णेन पानस्यैव निधनात्पर्णे भोजनस्य निपेधो नास्तीत्यवगम्यते । एतन्मूलमने प्रदर्शयिष्यते । तच्च पलाशादियज्ञियक्षव्य. तिरिक्तमाचाराज्ज्ञेयम् । (* स्मृतिमञ्जर्याम्- " तस्माद्दक्यया सार्धमेकगेहे न सविशेत् । प्रतिग्रह च सवादमस्या अन्न च वर्जयेत् ॥ रजस्वला पतिर्गच्छेचण्डालो जायते सुत । अरण्ये ता यदा गच्छेत्तज स्तेनस्तदा भवेत् ।। पराङ्मुखी ता गच्छेच्चेत्तज्जो(ज्जा) हीतमुखी भवेत् । परामुख्या उदक्याया जात सोऽप्यपगल्भक ॥ आर्तवे यदि सा नाति तज्जातोऽप्मु मरिष्यति । तैलेनाम्यजन कुर्यात्कुष्ठरोगी प्रजायते ।। * धनुचिहान्तर्गदाऽयं मन्थो ड च पुस्तकया, वसिष्ठोऽपीसारभ्य-तिस्रो रानीत चरेदितात्यन्तप्रन्थादनन्तर वतते क ग शाति,२।२ क ग 'दासा । ३ क ग पुन । .

·६५८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- [गर्भाधानप्रकरणम्] ( सर्व साधारणा नियमाः) आतवे प्रलिखेद्भूमिमल्पायु यते खलः । नेत्रयोरञ्जन कुर्यात्काणो वाऽन्धः प्रजायते ॥ दन्तानां धावनं कुर्याज्जायते श्यावदन्तकः । नखानां कृन्तनं कुर्यात्कुनखी जायते सुतः ।। रज्ज्वादिकच्छेदनं चेत्कुर्यात्लोबः प्रजायते । तन्तुभिः सृजते रज्जमुद्वन्धनमृतो भवेत् ॥ ऋतौ पात्रेऽन्नमश्नीयादुन्मादी जायते सुतः । खर्वे शरावे भुञ्जीत वामनोऽसौ प्रजायते " इति ।। "ऋतौ पात्रेऽपः साऽश्नीयादुन्मादी जायते सुतः । खर्वपात्रेऽपः साऽश्नीयाद्वामनोऽसौ प्रजायते" इत्यपि कचित्पाठः । अयमेव पाठः श्रुत्यनुगुणत्वाद्युक्तः । एतस्माद्राह्मणवाक्यात्सौभाग्यवत्या रजस्वलाया एव स्नानप्रलेखनदन्त- धावननखनिकृन्तनतृणादिच्छेदनरज्जुसर्गपर्णसाधनकपानखर्वपात्रसाधनकपान- रूपा धर्मा निषिद्धाः। न विधवाया रजस्वलायास्तत्र प्रजोत्पत्तेरेवाभावेन प्रजागतदोपाणामसंभवात् । अभ्यङ्गादिकं तु विधवात्वेनैव निपिद्धमिति यद्यपि प्राप्त तथाऽपि- " विधवाया रजोवत्या अपि स्नानादयो नहि " इति स्मृतिदर्पणस्थगालववचनाचस्या अपि स्नानादयो धर्मा निपिद्धा एवेति ज्ञेयम् । आदिशब्देन प्रलेखनादि । भोजनकुतूहले भावप्रकाशे- "आर्तवस्त्रावदिवसाद्भवेत्सा ब्रह्मचारिणी । शयीत दर्भशय्यायां पश्येदपि पतिं न च । करे सरावे पणे वा हविप्यं व्यहमाचरेत् । भनुपात नखच्छेदमभ्यगमनुलेपनम् । नेत्रयोरञ्जनं मान दिवास्वापं प्रधावनम् । अत्युच्चशब्दश्रवणं हसनं बहुभाषणम् । आया भूमिसननं ग्रेवासं च विवर्जयेत् " इति । ) स. १. च. 'वः । कती रज्ज्वादिकच्छेद कुर्यो । २ क. ग, ग्रहास ।

·गिर्भाधानप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। ६५९ (सर्वर्तुसाधारणा नियमा.) वसिष्ठोऽपि- "त्रिरात्र रजस्वलाऽशुचिर्भवति सा नाग्यानाम्यज्यान्नाप्सु स्नायादध' शयीत न दिवा स्वप्यान्नानि स्पृशेन्न रज्जु मनेन्न दन्ताधावयेन्न मास- मनीयान्न ग्रहानिरीक्षेत न हसेन्नाश्लील किंचिदाचरेदखर्वेण पिबे. दजलिना वा पिवेल्लौहेनाऽऽयसेन वा विज्ञायते " इति । अशुचिरिति पदच्छेदः । नाप्सु स्नायात् । नैमित्तिके स्नाने मासे निमज्ज- नरूपं स्नानं नैव कुर्यात् । अत एव पराशर:- " माने नैमित्तिके प्राप्ते नारी यदि रजस्वला । पात्रान्तरिततोयेन स्नानं कृत्वा व्रत चरेत् " इत्युद्धृतोदकेन स्नानमाह । अखर्वेण महतेत्यर्थः । लौहेन ताम्रण । दक्ष:-" अञ्जनाभ्यञ्जने स्नान प्रवास दन्तधावनम् । न कुर्यात्सातवा नारी ग्रहाणामीक्षण तथा । दिवानिद्रा च ताम्बूल तालवृन्तादिवन्धनम् । एवमुक्तप्रकारेण तिस्रो रात्रीत चरेत् " इति । (* अत्र नित्यस्नानं निपिध्यते ।) आहार गोरसाना च पुप्पालकारधारणम् । अञ्जन कङ्कत गन्धानपीठशय्याधिरोहणम् । अग्निप्सस्पर्शन चैव वर्जयेत्सा दिनत्रयम्" इति । कङ्कतं केशप्रसाधनम् । पीठं च शय्या च पीठशय्ये तयोरधिरोहणमिति विग्रहः । अत्र पीठशय्ययोग्रहणात्सोपानारोहणे निषेधो न । सा रजस्वला । स्मृत्यन्तरे-" भूमौ कार्णायसे पाणौ शरावे दग्ध एव वा । रजस्वला तु सृजीत लोहेन तु जल पिवेत् " इति । अत्रिः-" वर्जयेन्मधु मास च पात्रे खर्व च भोजनम् । गन्धमाल्य दिवास्वाप ताम्बूल चाऽऽस्यशोधनम् । दम्वे शरावे भुजीत पेय चाञ्जलिना पिवेत् " इति । अखर्वमहस्वं पात्रम् । आस्यशोधनं मुखशोधनम् । गन्धमाल्य दिवास्वाप ताम्बूल कास्यभाजनम् । * धनुचिहान्तर्गत ह च पुस्तकयो स्ति । १ क. स्थभोज। गर्ग:- ·भगोपीनाथदीक्षितविरचिता-- गर्भाधानप्रकरणम्] (रमालावियर्मप्रयोगः) इति देवरात्यचनपाठः । कास्पभाजननिषेधेन सौवर्णराजनाभ्यनुशा गम्यते। विश्वप्रकाशे-"दिवास्वापमलंकारं क्रीडां शिल्पक्रियां तथा । गृहकर्म च ताम्बूटमध्वानं रात्रिमोननम् । ज्योतिपो दर्शनं स्पर्श परपुंसां च दर्शनम् । हसनं जपनं चैव वर्जयेच रजस्वला " इति । जल्पने बहुभापणम् । अथ प्रयोगपारिजातकृतरजस्वलाविशेपधर्म- प्रयोगः प्रदर्श्यते। सैलाभ्यनं दन्तपावनं नखकन्तनं नेरासनं तन्तुना रज्ज्वादिकरण तच्छे. दनं तालगन्तादिवन्धन मुक्ताफलरत्नानां मालाकरणं भुवि लेखनमल्पशराव- पर्णपात्रभोजनं मधुशारदाधिचन्दन(भाणं) गन्धपुष्पभूपणं(ण)धोतवन- धारणं ताम्बूलसेवनं ग्रहेक्षणं दिवास्यापं पार्वती शौचादिशोधनं लान- ममिस्पर्शनमन्यरजस्वलाशूद्रान्त्य नश्वकुमुटादिस्पर्शनं . चाकुती कांस्यपाने विशालमृन्मयपात्रे वा क्षीरदधिधृतवर्जितमन्नं भुजाना गमनागमनकाले पादुके उपानही वा धृत्वाऽगच्छन्ती लोहेनाऽऽयसेन पात्रेणाजलिना या जलं पिबन्ती सानदिवसे पष्टिमृत्तिकाभिः शौचं दन्तधावनपूर्वक संग स्नान कृत्वा पतिमुखमिष्टदेवतां वाऽवलोकयेत् , इति । अल्पशब्दस्य शरावपर्णशब्दयोरन्वयः । तेनाल्पपर्णस्य निषेधो न तु महतः कदल्यादिपर्णस्येति । प्रथमा विशेषः पयोगपारिजाते स्मृतिचन्द्रिकायाम्- "उवाहिताडनायाश्च प्रथमे त्यात सः । असतैरासनं कृत्वा तस्मिंस्तामुपवेशयेत् ॥ हरिद्रागन्धपुप्पादीन्दद्युस्ताम्बूलकं खजम् । आशिपो वाचयेयुस्ताः पतिपुत्रवती भव ॥ दीपेनीराजनं कुर्यात्सदीपे वायेद्गृहे । अपूपाल्डवणं मृद्गुडमिश्रं तथा हविः ।। दद्याद्राह्मणपुत्रीभ्यस्ताभ्यो दद्यात्तु भोजनम् " इति । t १३. त्यभोज । ३ग दृ, च. मदान्गुई।

·- [गर्माधानप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। (रजोदोपविधिः, मानविधि ) अथ रजोदोपावधिः। मदनपारिजाते मरीचि:- शुद्धा भर्तुश्चतुर्थेऽति स्नानेन स्त्री रजस्वला । दैवे कर्मणि पिये च पञ्चमेऽहनि शुध्यति " इति ।। उपगमनाहा भवतीति पूर्वाधः । इदं च रजोनिष्टत्तौ ज्ञेयम् । “गम्या निवृत्ते रजसि नानिवृत्ते कथचन" इत्यापस्तम्बवचनात् । उत्तरार्धं तु कौनधि- कारं प्रतिपादयति । यद्यपि मरीचिवचनेन सर्वेषु श्रौतेपु स्मार्तेषु देवपित्र्यक- मसु चतुर्थदिवसे रजोनिवृत्तौ सत्यामपि कर्मानहत्वं प्रतिपादित तथाऽपि " रजस्युपरते साध्वी नानेन स्त्री रजस्वला "। इति मनुवाक्य मदनपारिजातन साध्वी गर्भाधानादिविहितकर्मयोग्येत्या- दिपदोपादानेन मधानानुरोधेन तदधिकारसंपत्यर्थशान्तावप्यधिकारस्य पद- शितत्वात्, एवं श्रौतेपु दर्शादिपु चतुर्थेऽहन्यपि शुद्धिः । " चतुर्थेऽहनि गोमूत्रमिश्राभिरद्भि स्नाता प्रक्षालितानि तान्येव वासोयोक्त्रनालानि पुनर्मन्त्रैर्धारयेत् " । इति सोममकरणे बौधायनवचनात्, यदा निराणेतिवचनाद्रजस्वलायाः स्नान- दिवसेऽपि श्रीतकर्माणि कर्तव्यान्येव न तु पञ्चमेऽहन्येवेति नियम इति भाष्य. कारोक्तेश्च रजोनिवृत्तावेव चतुर्थेऽहन्यधिकार इति प्रायश्चित्तचन्द्रिकायाम् । एवमुदाहृतमदनपारिजातग्रन्थ आदिपदमुपनयनादेरपि ग्राहकं, तत्रापि वक्ष्य- माणश्रीसूक्तहोमपूर्वकाभिपेकेण चतुर्थेऽहन्यधिकारसंभवात् । एतच्चान्यदिनान- नुकूलतापाम् । तदनुकूलताया तु शान्तिपूर्वकमेतत्पश्चमेऽहन्येवेति बोध्यम् । इति रजोदोपावधिः। अथ मानविधिः। स्मृत्यर्थसारे-" ब्राह्मणी रजस्वला चतुर्थेऽति पष्टिपलमृत्तिकामि शौच कुर्यात् । क्षत्रियादित्रिय पादन्यूनमृत्तिकाभिर्विधवा द्विगुण- मृत्तिकाभिस्ततो मल प्रक्षाल्य दन्तधावनपूर्वक सचैल सगवे स्नायात्" इति । अधि:-" रजस्वला चतुर्थेऽति मृत्तिकापटिभि पृथक् । शौच कृत्वा यथान्याय दन्ताना धावन तथा । कृत्वा तु सगवेऽतीते सचैल स्नानमाचरेत भस्मगोमयमृद्भिश्च सर्वैरन्यतमेन वा ॥ - ·भगोपीनाथदीशिवविरचिता- [गर्माए .. । (मानविधि) स्तत्वांऽशुक्र परिच्छार मन्तपुपैरउंहना । शान्य पुरादित्यनयित्वा यथोचितम् ।। ऐन्द्रं वरं प्रभो महानिदानी दातुमर्हसि । इत्यालाऽऽन्दमातेन प्रार्ययेत्तु सके पतिम् ।। तुलावा तु या नारी यं लहानरमीक्षते । नाशं जनयेतवं पतिमेव निरीक्षयेत् ॥ इति ॥ क्यत्यापन:-"न नियनुदात्यानिः स्वानं माल्यानुलेपनम् । हले वा मृन्नये पात्रे दिवैव लघुभोजनम् ॥ हरिन्यं नधुर चानं कति कादिवनितम् । एकाने प्राक्शिरा ममावास्तृताया शयीन सा ॥ चतुर्षे दिवसे स्नायादातुरा कोप्णवारिणा । चतुर्थे दिवसे स्नात्वा भक्त्याऽऽदित्यं समीक्षते ।। मार देवरं वाऽपि श्वशुरं नान्यमीक्षयेत् " इति । स्मत्यन्तरे तु- " "चतुर्षेऽहनि कुर्षीत स्नाननम्युदिते वो इत्युदयानन्तरमेव स्नानमुक्तम् । तेन विकल्पः । सूर्योदयात्पूर्व स्नाना- हरणं तु दुराचार एव । "जस्वलापां नैमित्तिकस्नानमकारमाह व्यास:- म्नाने नैमित्तिके प्राप्ते नारी यदि रगखला । 'चरिततोयेन स्नानं कृत्वा न चरेत ॥ भवेदभिः सासोपार मत्" इति ॥ . पात्रा-गोगा सिकगाता न परपीडनं कुयाता - ज्वरादिपीडिताया रजस्सलापाः शुदिमकारमाहोगना- "जराभिमता या नारी रनसा प परिगुता । कप तस्या मोठीच गुद्धिः स्यात् केन कर्मणा ।। ११.स. से परामर.-भानुरे मानमु(उसने पहली बनाए । सारा माला ए. न सा मुनोस भारनि । तर प्रतिमानमारस पागो सिरिसनीयम् । तदाहात्रि भानुरे मानन पायो बनानुस । यानिनियर परिभाव पारमम् । दसा Gfoनो दान पुमन पीदि । 'एम. गुस्साई पातु भागो परा- पर विस्फाने, माह परामर दिने।

·" " [गर्माधानप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। (रजोदोपविधिः, मानविधिः) अथ रजोदोपावधिः। मदनपारिजाते मरीचि:- शुद्धा भर्तुश्चतुर्थेऽति स्नानेन स्त्री रजस्वला । दैवे कर्मणि पिव्ये च पञ्चमेऽहनि शुध्यति" इति ॥ उपगमनाहा॑ भवतीति पूर्वाधः । इदं च रजोनिवृत्तौ ज्ञेयम् । “गम्या निवृत्ते रनसि नानिवृत्ते कथंचन " इत्यापस्तम्ववचनात् । उत्तरार्ध तु कर्मानधि- कारं मतिपादयति । यद्यपि मरीचिवचनेन सर्वेषु श्रौतेपु स्मार्तेपु दैवपित्र्यक- मसु चतुर्थदिवसे रजोनिवृत्तौ सत्यामपि कर्मानहत्वं प्रतिपादितं तथाऽपि रजस्युपरते साध्वी स्नानेन स्त्री रजस्वला "। इति मनुवाक्ये मदनपारिजातेन साध्वी गर्भाधानादिविहितकर्मयोग्येत्या- दिपदोपादानेन प्रधानानुरोधेन तदधिकारसंपत्त्यर्थशान्तावप्यधिकारस्य पद- शितत्वात, एवं श्रौतेषु दर्शादिपु चतुर्थेऽहन्यपि शुद्धिः । चतुर्थेऽहनि गोमूत्रमिश्रामिरद्भिः स्नाता प्रक्षालितानि तान्येव वासोयोक्त्रजालानि पुनमन्त्रैर्धारयेत् "। इति सोमप्रकरणे वौधायनवचनात, पदा त्रिरात्रेणेतिवचनाद्रजस्वलायाः स्नान- दिवसेऽपि श्रीतकर्माणि कर्तव्यान्येव न तु पञ्चमेऽहन्येवेति नियम इति भाष्य- कारोक्तेश्च रजोनिवृत्तावेव चतुर्थेऽहन्यधिकार इति प्रायश्चित्तचन्द्रिकायाम् । एवमुदाहृतमदनपारिजातग्रन्थ आदिपदमुपनयनादेरपि ग्राहकं, तत्रापि वक्ष्य- माणश्रीसूक्तहोमपूर्वकाभिपेकेण चतुर्थेऽहन्यधिकारसंभवात् । एतच्चान नुकूलतायाम् । तदनुकूलतायां तु शान्तिपूर्वकमेतत्पश्चमेऽहने माधवोक्तेः । लाद्रस्तु- ति रजोदोपावधिः। यदाऽशुद्धा तदा गतविधि इति पाझमेवं व्याचख्यौ-लिङ्गस्यौविवक्षितत्वात्पुपान्या स्त्री वाऽशुद्धा- बुपासपूजादियुक्त व्रते स्वयमुपोप्य पूजाद्यन्येन कारयेदिति । तिथ्यादिनियत- कालशेपविहितेष्वेवम् । अन्येषु तु कोकिलादिवतेषु पञ्चमेऽहनीत्यादि । किंचै- कादश्यादी पञ्चपाशौचपाते मासान्ते पारणापत्तिर्मासोपवासान्ते पञ्चपाशौच. पाते जीवनासंभवश्व। यत्तु-" नियमस्था यदा नारी प्रपश्येदन्तरा रजः । उपोप्य चतुरो(तस्रो) रात्रीः स्नात्वा शेष चरेद्रतम् " १ क, वधार्श। २ क. 'धाशी । " सती" ·" भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-गर्भाधानप्रकरणम्] (नानानन्तरमपि रजःसावे शुद्धिविचारः) इत्यगिरसो वचनम् । यच्च हारीतवचनं- " नियमस्था यदा नारी रनः पश्येत्कथंचन । त्रिरात्रं तु क्षपेदूर्ध्व व्रतशेपं समापयेत् " इति तद्विधवोपवासविपयं, तासां तत्र भोजननिषेधादिति केचित् । अन्ये तु सत्यव्रतवचने दीर्घतपसामितिविशेषणोपादानावादशीव्रतव्यति- रिकसकलैकाहोपवासविषयोऽयं निपेधः । त्रिरात्रनवरात्रादिदीर्घव्रतेपु तु रजोमध्य एवं पारणेत्याहुः। अपरे तु दीर्घतपःशब्देनैकाहोपवासस्यापि ग्रहणं, नक्ताद्यपेक्षयैतस्यापि दीर्घत्वात् । तेनैकाहोपवासस्यापि रजोमध्य एव पारणेत्याहुः । आशौचमध्ये तु सर्वाऽपि पारणा भवति । " काम्योपवासे प्रक्रान्ते त्वन्तरा मृतसूतके । तत्र काम्यव्रतं कुर्यादानार्चनविवर्जितम् । इति माधवीये कोर्पोक्तः। अतयज्ञविवाहेषु श्राद्धे होमेऽने जपे । प्रारब्धे सूतकं न स्यादनारब्धे तु सूतकम् " इति विष्णूतेश्च ।। रुद्रयामले--" सूतके पारणं कुर्यानवम्यां होमपूर्वकम् । तदन्ते भोजयेद्विप्रान्दानं दद्याञ्च शक्तितः " इति ॥ नवम्यामिति व्रतान्तरोपलक्षणम् । वदन्ते सूतकान्ते । प्रारम्भस्तु विवाहम- करण उक्त:--'प्रारम्मो वरणं यज्ञे' इतिवचनेन । इति पारणाविचारः। अथ स्नानानन्तरमपि रजःस्रावे शुद्धिविचारः । प्रयोगपारिजाते वृहस्पतिः- " रागनं रोगजं चैव द्रव्यनं कालनं तथा। यद्रागरोगद्रव्योत्थं तद्रकं प्राह भार्गवः ॥ कालनं तु रन.संज्ञ तस्मात्तत्रैव साऽशुचिः" इति । अशुचिरिति पदच्छेदः । तत्रैर कालने रजस्यैव सा स्त्री त्रिरात्रमशुचिर्भ- तीत्यर्थः। एतेपां लक्षणानि स एवाऽऽह- अर्वाक्प्रसूतेरुत्पन्नं मेदो बन्ध्याङ्गनासु यत् । तद्रागनमिति प्रोकं मनाभेदसमुद्भवम् ।। - " ·। -- भयोगपारिजातेऽप्येवम् । इदमपि पोडशु निशाः स्त्रीणामिविवचनात्मान- विकाराजावं वैकारिकम् । रोगणेति वचनं रागनद्रव्यापीरुपलक्षणम् । अन्वहमिति श्रवणान्मध्ये व्यवधान यदि पायो विमतिदिनाचरत्र सारजोवती तदा विंशतिपति त्रिरामनविसे यहम् , अष्टादन एकरावं सदनदिनपर्यन्तं [गर्भाधानप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। पित्तादिदोपवैषम्यादसकृयत्प्रवर्तते । तद्रोगनं समुद्दिष्टमय द्रव्यजमुच्यते ।। मवेद्यद्धातुवैपम्यहेतुद्रव्योपभोगनम् । तद्न्यनं समुद्दिष्टमध कालजमुच्यते ॥ आरम्य चाऽऽर्तवदिनादेकविंशतिवासरे । मासादूर्व रजो यत्स्यात्तत्कालनमुदाहृतम् ॥ रजस्वला यदा नारी पुनरेव रजस्वला । सा विंशतिदिनादूर्ध्व त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् " इति ॥ स्मृत्यर्थसारे विशेपः- " सप्तदशदिनमध्ये पुना रजोदर्शने स्नानमात्रम् । अष्टादश एकरात्रम् । उन- विशे यह, विंशतिप्रभृति त्रिरात्रम् " इति । एतच यस्या विंशतिदिनोत्तरमेव प्रायशो रजोदर्शनं तद्विपयम् । कश्यपः-" रजस्वला यदा नारी पुनरेव रजस्वला । अष्टादशाहात्याग्वाऽपि अशुचिः स्यात्रिरात्रकम् ॥ एकादशे त्वहोरात्रं द्विरात्र द्वादशेऽहनि । ऊवं त्रिरात्रं विज्ञेयमिति कौण्डिन्यभापितम् " इति ।। एतच वचनं यस्या यौवनावस्थाभेदेन पोडशदिनात्मागेव माचुर्येण रजी. दर्शनं तद्विपयम् । स्मृत्यर्थसारेऽपि- प्रयोदशदिनावं प्रायो रनोवतीनामेकादशदिनादगिचित्वं नास्ति। एकादशदिन एकरात्रं, द्वादशे द्विरात्रमध्वं त्रिरात्रम् " इति। दिवसात्परं नेयम् । रोगने रजसि नाशुचितेत्याह बृहस्पतिः- " रोगण यदनः स्रोणामन्यहं हि प्रवर्तने । नाशुचिः स्यात्ततस्तेन यतो वैकारिक मतम् " इति ।

·भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-गर्माधानप्रकरणम्] (मानानन्तरमपि रज सावे शुद्धिविचार) इत्यङ्गिरसो वचनम् । यच हारीतवचनं- "नियमस्था यदा नारी रज पश्येत्कथचन । त्रिरात्र तु अपेवं व्रतशेष समापयेत् " इति तद्विधवोपवासविषयं, तासा तन भोजननिषेधादिति केचित् । अन्ये तु सत्यनतवचने दीर्घतपसामितिविशेषणोपादानावादशीवतव्यति- रिक्तसकलैकाहोपवासविषयोऽयं निषेधः । निरात्रनवरात्रादिदीर्घवतेपु तु रजोमध्य एव पारणेत्याहुः। अपरे तु दीर्घतपाशब्देनैकाहोपवासस्यापि ग्रहणं, नक्ताद्यपेक्षयतस्यापि दीर्घत्वात् । तेनैकाहोपवासस्यापि रजोमध्य एव पारणेत्याहुः । आशौचमध्ये तु सर्वाऽपि पारणा भवति । " काम्योपवासे प्रक्रान्ते त्वन्तर। मृतसूतके । तत्र काम्यव्रत कुर्यादानार्चनविवर्जितम् इति माधवीये कौोक्तः। " व्रतयज्ञविवाहेषु श्राद्धे होमेऽर्चने जपे । प्रारब्धे सूतक न स्यादनारब्धे तु सूतकम् " इति विष्णूक्तेश्च ॥ रुद्रयामले ." सूतके पारण कुर्यान्नवम्या होमपूर्वकम् । तदन्ते भोजयेद्विप्रान्दान दद्याच शचित " इति ॥ नवम्पामिति नतान्तरोपलक्षणम् । तदन्ते सूतकान्ते । प्रारम्भस्तु विवाहम करण उक:-'प्रारम्मो वरण यज्ञे' इतिवचनेन । इति पारणाविचारः। अथ स्नानानन्तरमपि रजःस्रावे शुदिविचार । प्रयोगपारिजाते वृहस्पतिः- रागन रोगन चैव द्रव्यज कालन तथा । यदागरोगद्रव्योत्प तद्रत प्राह भार्गव ॥ कालन तु रन सक्ष तस्मात्तत्रैव साऽशुचि ॥ इति । अशुचिरिति पदच्छेदः । तत्रैव कालजे रजस्पा सा खी त्रिनमशुचिर्भ- चतीत्यर्थः। एतेपा रक्षणानि स एवाऽऽह- अप्रिमरुत्पन्न मेदो कन्ध्यागनासु यत् । तद्रागममिति प्रोक मनाभेदसमुद्भवम् ॥ " " ·[गर्भाधानप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। पित्तादिदोपवेपम्पादसकृयत्प्रवर्तते । तद्रोगन समुद्दिष्टमय द्रव्यनमुच्यते ।। भवेद्यद्धातुवैषम्यहेतुद्रव्योपभोगनम् । तद्रव्यन समुद्दिष्टमथ कालनमुच्यते ॥ आरम्य चाऽऽविदिनादेकर्विशतिवासरे । मासादुल रजो यत्स्यात्तत्कालजमुदाहृतम् ॥ रजस्वला यदा नारी पुनरेव रजस्वला । सा विंशतिदिनादूर्ध्व विरात्रमशुचिर्भवेत् " इति ॥ स्मृत्यर्थसारे विशेषः- " सप्तदशदिनमध्ये पुना रजोदर्शने स्नानमात्रम् । अष्टादश एकरात्रम् । उन- विशे यह, विंशतिप्रभृति निरात्रम् " इति । एतच्च यस्या विंशतिदिनोत्तरमेव प्रायशो रजोदर्शनं तद्विपयम् । कश्यपः-" रजस्वला यदा नारी पुनरेव रजस्वला । अष्टादशाहात्प्राग्वाऽपि अशुचि स्यात्रिरात्रकम् ॥ एकादशे वहोरात्र द्विरात्र द्वादशेऽहनि । ऊर्ध्व त्रिरात्र विज्ञेयमिति कौण्डिन्यभापितम्" इति ।। पतच्च वचन यस्पा यौवनावस्थाभेदेन पोडशदिनात्मागेव माचुर्येण रनो- दर्शन तद्विपयम् । स्मृत्यर्थसारेऽपि- प्रयोदशदिनावं प्रायो रजोवतीनामेकादशदिनादर्वागशुचित्व नास्ति । एकादशदिन एकरान, द्वादशे द्विरानमधं त्रिरात्रम् " इति। मयोगपारिजातेऽप्येवम् । इदमपि पोटनिशाः सीणामिविवचनात्मान- दिवसात्पर झेयम् । रोगजे रजसि नाशुचितेत्साह बृहस्पतिः- "रोगेण यद्न स्रोणाम वह हि प्रवर्तते । नाशुचि स्यात्ततस्तेन यतो वैचारिक मतम् " इति ॥ विकाराजात वैकारिकम् । रोगेणेति वचन रागनदव्यनपोरुपलक्षणम् । अन्वहमिति श्रवणान्मध्ये व्यवधान यदि पायो विशतिदिनाचरमेव सारजोवती तदा विशतिमभूति निरागमनस्चि महम् , भष्टादर एकरात्र सप्तदशदिनपर्यन्त CY ·“ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता- गर्भाधानप्रकरणम्] (रजोदर्शनदिनव्यवस्था) स्मानमात्रमिति पूर्वोक्तव्यवस्थाऽत्र ज्ञेया । यदि तु पोडशदिनात्मागेव माचुर्येण रजोवती तदा त्वेकादश एकरात्रं द्वादशे द्विरात्रं त्रयोदशमभृति त्रिरात्रमित्येषां व्यवस्था । यदि तु कदाचित्पथमरजोदर्शनमारभ्यैवान्वहं रजोदर्शनं तदाऽप्येष एव प्रकारः। रोगजे रजस्यपि कर्माधिकारस्तु रजोनिवृत्तावेव- " साध्वाचारा न तावत्स्यात्स्नाताऽपि स्त्री रजस्वला । यावत्प्रवर्तमानं हि रनो नैव निवर्तते " ॥ इति श्रादहेमाद्री शडोक्तेः। सूतिकाया रजोदर्शने विशेपमाह प्रजापतिः- प्रसूतिका तु या नारी स्नानतो विंशतः परम् । आर्तवी रजसा प्रोक्ता प्राक्तु नैमित्तिक रजः ॥ तत्तु नैमित्तिके न स्यादाशौचमिति सूरयः" इति । बृहस्पतिः-" निसंदेहं परिज्ञाते आर्तवेऽशुद्धिकारणम् । सदेहमात्रे शुद्धिः स्यादित्युवाच प्रजापतिः " इति ॥ पूर्वत्राशुद्धिरिति पदच्छेदः। (पमः-" व्यसनात्कार्यकरणान्निद्राविस्मरणादपि । रजःस्रावमविज्ञाय सा शुचिः पूर्वकर्मसु ॥ ज्ञाताज्ञातेपु दोपेपु अनुक्तेप्वशुभेषु च । पुण्याहवाचनं कुर्याद्विप्राणामनुशासनात् " इति ॥) अथ रजोदर्शनदिनव्यवस्था। तर कश्यपः- "अर्धरावादार्धरात्रं दिन स्यात्सूतकादिपु " इति । आर्धरात्रमर्धरात्रपर्यन्तमित्यर्थःआदिपदेन ऋतुह्यते । याज्ञवल्क्यस्तु- " राधिं कुर्यात्रिमागां तु द्वौ भागौ पूर्वगामिनौ । उत्तमोऽशः प्रभातेन युज्यते ऋतुस्तके " इत्याह । अत्र संध्यभाव आपः। रात्रौ रजसि जननादौ च रात्रि विभागां कृत्वाऽऽ. पभागये चेत्पूर्वदिनं ग्राह्यम् । परतश्चेत्तरं दिनमित्यर्थः । * धनुचिहान्तर्गतो अन्ध. के. पुस्तके नास्ति। १८.च. प्राणा ·- गर्भाधानप्रकरणम्) संस्काररत्नमाला । (उदक्ययोरन्योन्यस्पर्श श्वशूदादिस्पर्शने व शुद्धिप्रकार) स्मृत्यन्तरे तु- "रात्रावेव समुत्पन्ने मृते रनसि सूतके । पूर्वमेव दिन ग्राह्यं यावन्नाम्युदितो रविः " इत्युक्तम् । पूर्वरात्रेरन्त्यार्धमारभ्योत्तररात्रेः पूर्वार्धपर्यन्तं दिन, त्रिधा विभक्ताया रात्रे- स्तृतीयभागमारभ्योत्तररात्रेराद्यभागद्वयपर्यन्तं दिन, सूर्योदयमारभ्य सूर्योदय- पर्यन्तं दिनमित्येचं पसत्रयं सिद्धम् । तच देशाबवस्थितं ज्ञेयम्- " त्रयाणामपि पक्षाणां व्यवस्था देशभेदतः" इति संग्रहोक्के। इति रजोदर्शनदिनव्यवस्था। अथ प्रसङ्गादन्योन्यस्पर्शे श्वशूद्रादिस्पर्शने च शुद्धिप्रकारः। तत्र स्मृतिमञ्जर्या वृद्धवसिष्ठः- " उदक्ये द्वे तु संसृष्टे सवणे चैकभर्तृके । तयोः स्नानं मिथःस्पर्श पञ्चगव्यं ततः पिवेत् ॥ सवर्णयोनिसंवन्धे सगोत्रे च रजखले। मिथः स्पृष्टे त्वमत्या तु स्नानमात्रेण शुध्यतः ॥ मत्या त्वमु(भ)क्तिरेकाहं पञ्चगव्याशनं तत्तः । उदक्ययोर्यदाऽन्योन्यमसंवन्धसवर्णयोः ॥ स्पर्श त्वमत्या स्नात्वा च तस्मिन्नाद्याच्शुचिर्भवेत् । मत्या तु नायादाशुद्धर्भुक्ता चेत्प्रतिवासरम् ।। उपोपणं तदा केचिदाहुस्तदिनसंख्यया । उपोपणे न शक्का चेत्समं दानं समाचरेत् " इति ॥ रूप्यमापदानमुपवासमत्यान्नाय इति शूलपाणिः । नाद्यान भुञ्जीयात् । अत्र पश्चगन्याशनमप्युक्तं कश्यपेन- रजस्खला तु संस्पृष्टा ब्रामण्या ब्राह्मणी यदि । एकरात्रं निराहारा पश्चगव्येन शुध्यति " इति ।। एतच्चाकामतः। स्पृष्ट्वा रजस्खलाऽन्योन्यं ब्राह्मण्या वासणी तथा । तावत्तिछेन्निराहारा त्रिरात्रेणैव शुध्यति ॥ ॥ " ·. ६६८ भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-[गर्माधानप्रकरणम्] (उदक्ययोरन्योन्यस्पर्श श्वशूद्रादिस्पर्शने च शुद्धिप्रकारः) इति पराशरोक्तं तु कामतः। सपन्योरेकगोत्रयोश्व स्पर्शे वसिष्ठः- " स्पृष्टे रजस्वलेऽन्योन्यं सगोत्रे चैकभर्तृके। कामादकामतो वाऽपि सद्यः स्लानेन शुध्यति(तः) " इति ॥ रजस्वलेऽन्योन्यमित्यत्र प्रकृतिभावाभाव आपः। असवर्णास्पर्श पराशर:- " स्पृष्टे रजस्वलेऽन्योन्यं ब्राह्मणी क्षत्रिया तथा । त्रिरात्रेण विशुद्धिः स्याद्याघ्रस्य वचनं यथा ॥ रजस्वला तु संस्पृष्टा वैश्या च ब्राह्मणो च या। पञ्चरात्रं निराहारा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ रजस्वला तु संस्पृष्टा शूदा च ब्राह्मणी च या । पात्रेण विशुद्धिः स्याद्राह्मण्या(ण्याः) कामकारतः ॥ अज्ञानतश्चरेदधं ब्राह्मणी सर्वजातिषु" इति ॥ अत्र यथा ब्राह्मणीरजस्वलयोः स्पर्श उपवासः पञ्चगव्याशनं च तथाs. न्यासामपि सवर्णरजस्खलास्पर्श तदेव । यथा ब्राह्मण्याः क्षत्रियास्पर्श त्रिरात्रं तथा क्षत्रियाया वैश्यास्पर्श वैश्यायाः शूद्रास्पर्श । तथा च भवदेवनिवन्धे स्मृतिः- रजस्वला तु या नारी अन्योन्यमुपसंस्पृशेत् । सवर्णा पञ्चगव्येन त्रिरात्रमसवर्णका " इति ॥ पञ्चगव्येनोपवाससहितेनेति भवदेवः। तथा च शातातप:- " रजस्वले उभे नाविन्योन्यं स्पृशतो यदि । सवर्ण तु निराहारे पञ्चगव्याशनं ततः " इति ॥ पतु देवसिष्ठः-- स्पृष्ट्वा रजस्वलाऽन्योन्यं ब्राह्मणी क्षत्रिया तथा । अर्धकृच्छ्रे चरेत्पूर्वा पादकृच्छु त्वनन्तरा ॥ पूर्वा ब्राह्मण्पनन्तरा क्षत्रिया। स्पृष्ट्वा रजस्वलाऽन्योन्यं ब्राह्मणी वैश्यजा तथा । पादहीनं पोत्पूर्वा पादकृच्छू वनन्तरा।। १च. मी तथा ।। २ च. 'णी तथा । ।३ स. ग. वृहद्वसिष्ठ । - " ·* तथैव च । [गर्भाधानप्रकरणम्] संस्काररत्नमाला। ६६९ (उदयान्योन्यस्पर्श श्शूद्रादिस्पर्शने च शुद्धिप्रकारः) पूर्वा ब्राह्मण्यनन्तरा वैश्या। स्पृष्ट्वा रजस्वलाऽन्योन्यं ब्राह्मणी शूदना तथा । कृच्छमेकं चरेत्पूर्वा शूद्रा दानेन शुध्यति, इति ।। दानं पादकृच्छ्रसमम् । स्पृष्ट्वा रजस्वलाऽन्योन्यं क्षत्रिया शूद्रजा तथा । उपवासैत्रिभिः पूर्वी अहोरात्रेण तूतरा ॥ पूर्वा क्षत्रिया । उत्तरा शूद्रा। स्पृष्ट्वा रजस्वलाऽन्योन्यं क्षत्रिया वैश्यजा तथा । त्रिरात्राच्छुध्यते पूर्वा अहोरात्रेण तत्तरा ।। पूर्वा क्षत्रियोत्तरा वैश्या। स्पृष्ट्वा रजस्खलाऽन्योन्यं वैश्या शूद्रा त्रिरात्राच्छुध्यते पूर्वी अहोरात्रेण तूत्तरा" [इति] || पूर्वा वैश्या । उत्तरा शूद्रा। एतच्च कामतः पर्छ । 'वर्णाना कामतः स्पर्श विधिरेप सनातनः। इति वाक्यशेपात् । पतितचण्डालादिस्पर्शे प्रायश्चित्तमाहतुर्वृहस्पतिद्धवसिष्ठौ-- " पतितान्त्यश्वपातन संस्पृष्टा चेद्रजस्वला । तान्यहानि व्यतिकम्य प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।। प्रथमेऽदि त्रिरानं स्याद्वितीये हमेव तु । अहोरानं तृतीयेऽहि चतुर्थे नक्तमेव तु " इति । तान्यहानि रजस्वलावतवन्ति अहानि व्यतिकम्योपवासेनेति शेपः । अत्र सर्वत्र पञ्चगव्यमाशनमपि कर्तव्यमिति भवदेवः । यत्तु वौधायनवचनं- रनखला तु संस्पृष्टा चण्डालान्त्यश्ववायसै। तावतिष्ठनिराहारा यावत्कालेन शुध्यति "|| इति, तदशताया अकामे वा । - * भयमितिशन्दोऽनपेक्षित ।

·- ६७० भट्टगोपीनाथदीक्षितविरचिता-गर्भाधानप्रकरणम्] (उदक्यान्योन्यपणे श्वशूद्रादिस्पर्शने घ शुद्धिप्रकारः) यत्तु शावातप:- उदक्या मूतिका वाऽपि शवान्त्यं संस्पृशेद्यदि । त्रिरात्रेणैव शुध्येते.त्याह वार्यायणिमुनिः" इति । तथा स्मृत्यन्तरम्- चण्डाल(ल)श्वपचैर्वाऽ(चं वाऽपि आत्रेयी(यो) स्पृशते यदि । त्रिरात्रोपोपिता भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति " इति ।। तथा कात्यायन:- " चण्डालेन तु संस्पृष्टा कदाचित्स्त्री रजस्खला । तान्यहानि व्यतिक्रम्य प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।। त्रिरात्रमुपवासः स्यात्पश्चगव्येन शोधनम् " इति, तदेतत्मथमदिनविषयम् । उपवासासमर्थायां त्वगिराः- चण्डालः श्वपचो वाऽपि यद्यात्रेयी स्पृशेयदि(तदा)। अकालकृष्टैर्वति पञ्चगव्येन शुध्यति" इति ॥ पञ्चगव्यपानं नु सानानन्तरं शेयम् । चण्डालेन सहकक्षाचारोहणे पराशर:- एकवृक्षसमारूदा चण्डालेन रजस्वला । अहोरात्रोपिता भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति" इति ।। श्वादिस्पर्शे विशेपमाह यमः- रमस्खला तु संस्पृष्टा शुना जम्बूकवायसैः । निराहारा भवेत्तावद्यावत्कालेन शुध्यति " इति ।। एतदकामतः। कामतस्तु रजस्वलानुवृत्तौ वृहस्पतिः- 'शुना चोटियाऽशूद्रा संस्पृष्टा बहमाचरेत् । अहोरात्रं तृतीयेऽहि परतो नकमाचरेत् " इति ॥ प्रथमद्वितीयदिने यादिसयई, तृतीये दिनेऽहोरान, परतवतुर्थेऽति नकमित्यर्यः । अत्रापि तान्यहानि व्यतिक्रम्पेति योज्यम् । पौधापन:-"रजस्वला तु संस्पृष्टा ग्राम्यक फुटकरैः । श्वभिः स्नात्वा पित्तावपापचन्द्रस्य दर्शनम् " इति ॥ १५. मम्मुई। " ·" - [गर्भाधानप्रकरणम् संस्काररत्नमाला। ६७१ (उदक्यान्योन्यस्पर्श श्वशूद्रादिस्पर्शने व शुद्धिप्रकारः) चन्द्रदर्शनं नक्तमित्यर्थः । एतदशक्तायावतुर्थदिनविपयं वा । रजकादि- स्पर्श तु वस्पर्शसमानमेव, तयोः समानत्वादिति मूलपाणिः । यत्तु प्रचेता:- रजस्वला तु संस्पृष्टा शुना चण्डालरासभैः । पञ्चरात्रं निराहारा पञ्चगव्येन शुध्यति"॥ इति, तत्कामतोऽभ्यासे । भोजनकाले श्वान्त्यजादिस्पर्श तु बौधायन:- रमखला तु मुजाना श्वान्त्यजादीस्पृशेद्यदि । गोमूत्रयावकाहारा पात्रेण विशुध्यति । अशक्ती काञ्चनं दद्याद्विप्रेभ्यो वाऽथ भोजनम् " इति ॥ स्मृत्यन्तरे--" पुष्पिणी संस्पृशेन्मोहादशुद्धं वा नरं क्वचित् । स्नानादर्वाड्न मुञ्जोत भुक्त्वा कृच्छू समाचरेत् ॥ स्पृष्ट्वोदक्या पश्चनखान्द्विशफेकशफान्पशून् । अण्डनानि च सर्वाणि नावादास्नानवासरात् " इति ॥ उच्छिष्टयोः परस्परं स्पर्श त्वत्रिः- "उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पृष्टा कदाचित्नी रजस्वला । कृच्छ्रेण शुध्यते पूर्वा शूद्रा दानेन शुध्यति" इति ।। दानं पादकृच्छ्रसमम् । अत्र पूर्वाशब्देन ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यस्त्रियोऽभि- धीयन्ते । तेन रजस्वलयोः समानजातीययोाह्मणीक्षत्रियावैश्यानां परस्परं स्पर्श प्राजापत्यम् । असमानजातीययोः स्पर्श त्वैकैकवृद्धिरूहनीया । तादृश- शूद्रयोः परस्परं स्पर्शे तूपवाससहितमाजापत्याम्नायदानेन शुद्धिः । एतच कामतः । अकामतस्तदर्धम् । शूलपाणिस्तु- "उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टा कदाचित्स्त्री रजस्वला । कृच्छ्रेण तु विशुध्येत शूद्रा दानेन शुध्यति" ॥ इति पपाठ। उच्छिष्टेन चण्डालादिनेत्यर्थः । अत्रापि दानं पादकृच्छ्समम् । एपु रजस्वलात्वमेव निमित्तम् । अतो न क्षत्रियावश्ययोाह्मण्यादि(णी). भ्यो विशेष इत्यपि शूलपाणिः । उच्छिएद्विजसंस्पर्श तु मार्कण्डेय:- " द्विनान्कचिदुच्छिष्टासंस्पृशेच्चेद्रजस्वला । अधोच्छिष्टे त्वहोरात्रमूवोच्छिष्टे व्यहं क्षिपेत् " इति ॥