·PREFACE. The present edition of Subhashitanici with the commcutary Ratnapetika of Sriniva-a-sûri is based up 00 (1) a paper mant:cript from the Government Oriental Havu.cript Library, Madras, and (2) the Mysore Oriental Library copy kindlr lent to me hy the corator Mr. A. Vahadera Sastriar. B..., 21.1.1-4. Though these copies are traceable to different manuscripts and supplement each order to a great extent. still in some places both were found defectire. Thus the Ratnaperika is not available for stanzas VIII-5, IX-8, 9, 10 C 11 anul 1–4 & 10 and to make up for this defrct the commentary of Xarakesari on tliese stanzas Brae been added at the end of the book. No pains barc been spared to arrise at klie correct reading wherever posible, bnt a few doubtful points in the commentary have been left untouched, as I did not like, on my own reponsibility to modify them. Modern methods of jinoctuation hase been introduced into the cornmentary, »ith a view to make it intelligible to tlor ordinary rruder.

·ii Of the two at nilalle rommentaries, the Ratrupuptoho wishes me ss]] by fruil to ruptan almont all the points necileil for a critical study of the work um melteil to it friends l'usan Jayaram Venkatacliarrai and Vidian! , K. Tomaraniengar fou some sale suggestions in determining the correct reading 11. 7. X

·Introduction.
HIS I b small prem on Vorality by the Great
Vushtuatie teacher, Sri I'mlintricluirya, who
livel from 1969 to 1569.1 C. The work consists
of 114 annis dirislel into 12 prikhatıs or cantos
of 12 stand is cach In the 1st fise Cantos the author
condemns the of wicked men, wlule in the rest sie
the virtuous deeds of great entire t'i tolled. The 11th
treats of 'good ports' and the last dr-erles the wisdom of
lecrimination'
According to travlition, this troth 4.1 composed by
the author for the edification of Prince Surint)
San Vinggah who sought moral and religious
instruction at his hands Pleine with the Prince's
In neurkre at the end of the work, the author tar
"lat+* ntrihesh by the meminie from E 4144) 41
199 (12)

·}
eager pess and devotion, the gieat Acbarva s said to
hare written three other works to the same end, 112.
(1) MARET (:) TRIRGa and (3) Tangulatot.
Furtbei be is said to bare addiessed to the Prince the
following stanza, which contains in a nutshell the
ensence of bis religious and philosophical teachings -
सत्त्वस्थानिभृत प्रसादय सता वृत्ति व्यवस्थापय
त्रस्य ब्रह्मविदागसस्तृणमिव त्रैवर्गिकान् भावय ।
नित्ये शेषिणि निक्षिपनिजभर सर्वसहे श्रीससे
#fang an RI FRÍSYRIUŠAfaa. 11
Let us now see who this Singappa Nayah might be
* Professoj sesbagir! Sastrusar, in bus Report on a
much for Sanshut and Tamil Manuscripts 1896–97(No
I p. 9), identibes this Prince with Sartana Singatia
Wayuun or Simha Bhipala the autbor of Rasárparasti.
dbukala, and says tlint he was one of the ancestors of the
present Raja of Venkatagiri, and that he tourished about
1330.C It is also stated there that Maymucharya
fson of Sri l'adantrebarva) sent to his count and defented
the opponents of the l'arbrata faith
i um hudebted to Mr K Sararumhacharyar 411, MA,
VRAS for this reference

·We have to esamine how far tbis identification 18 correct. Rao Bahallur K Virealngan Pantulu, bile fixing the age of the poet Spinitht) in his treatise on the Telngu Poets, Part I), bas discussed the date of this author Sarvajňa Singamn Näyu lu and bae arra ed at the conclusion that he was a contemporary of Prudhu Devariva of V:- Iwapagar (1122-1417) He says further that be tres the 10th a descent from Bhítik Miyudu or Ghou Reddi, the progenitor of the Veokatagiri line of Princes, and that his work on Poetics (singabbipális a) was also known as Chamathia-chandrıki. Sccordiog to hun, Sunitha was the count poet of Temui Reildi of Rajamundry, wbose inscription at Bhimavarard is dated 1131 1.0. The same Srinithe is said to have attended the Court of Sarriui Singoma siyudu and to have prycd to Sarasvati that be might also approve of the title Fora-sarribhannn copler- Teil on him by other Rulers Srinatha's lyrother-in-law, Bumnueva-I'otariju, tbe Tell known author of indhr. Bhuyarata, was the court poet of Sarrajha Singama Navulu, who is said to bare attempted to destroy that work on the poet's declining to dedicate it to binn. gain Valliritha the great commentator of the 15th century (See Bhandarka's Preface to Válati-Vi.

·va) is said to have attended the count of haraja Singhina Niyulu Thus we seo that the renowned author of Rasálnatasudhibara or Singabhitpåliza could not have been a coutempoiary of Bri-ledintichaiya, who lised onls up to 1369 A C. Professor Seshagin pastrışar'ı identification in question is therefore ustenable It now semains to be seen DO 1gbt he the Pamco. Singappa Niyah referred to in the tradition For this purpose it is pecessary to examine the following gedigtee of Simha-Bhopala as detailed in the notiodactar cliapter of Rasdirnarcisudhahara -- * This author is said to have written also a corumentary ou Surngadess's Sangitaratrahorn Professor Bhandarhar (10 bar Early History of the Dekkan, 1895, D 112) says that this commen tary is "attributed to a king of the name of Siuga who in represen ted us . paramount sovereign of the Andhra circle," and adds that this Siaga appears in all likelihood to be Smughava' (the lada. hing of Desagiru I doubt very inurh the correctness of this sur mise The colophon at the end of Kasur navasudhahaia reads thus इति श्रीमदान्ध्रमहीमण्डलाधीश्वर प्रतिगण्डभैरव श्रीयनपोतनरेन्दनन्दन yapfa vif491ająà tardag 1719 lang.

·VENKATAGIRI DYNASTY (RECHARLA-VAMSA): Yaclanma Nayah + l'achanamba Singa-limbali Vinnut Virak Reclose-makipari Ninn-Nyak Rintlisi- ..tanta or Annapata tamannambut shayn (=Mada Nayak) Vaugirirana Irangini| Some other . Singa-ishupati (author of Busiraarn-willikaru) r Innafotit Kunari-Dachayat Vallabtimedya Three MOP MOUN ·In this list there is mention of Surat-Prahru who wax tire grandfather of the author of Ranitruarasudhakara A comparative study of the above dynastic list with an account of the Rajamundry Relila rulers will enable us to see that this Surga-Prabhat was a contemporary of Sri. Vedanticharya The following is the summary of the account of the Kon.laviilu (Kr19hna District) and Rajamundry Reklı Ruleis 18 given hy JI Vire-alingam Pantulu Polnyvémua Bedd—1328—1339 AC (Sepšpati of Pratåparudia 11 of Orangai) Became independent in 1328, occupied Vinuhonda and illed ovel it frarema Reddin(son of 1) 1310--1369 AC His capital was Addunhi (near Neilore), con queled Rajamundry Built sopinaridhi for Srisaila (neal Pitala-Ganga) Wrote a com mentary in Sanskrit on the ima uka Kavya Allavu. Tema Redili- (biother of 2) 1370—1381 AC 4 Annunpotu Heddı-(con of ) tought with Jiddie Vayahri Venkatagiri and was killed in a battl during his father's life-time before 1369) ·5. Kunuraqiri l'emá Peddi- (son of 4) 1382—1395 4.C. Presented Rajamundry to his sister's husband Alkila-Bhüpxits of Panţa-kulam 6. Inda-Bhipatı-(Brother-in-law of 5) Ruled orer Rajamundry up to Skridr till 1415A C 7. l'emui Raddı and l'irabhadra Heddı-(sons of 6) -Rulel jointly orer Rajamundry. Yeni Relilt extended the kingdom up to tbe Chilha Lahe; and was the Patron of Srmutka (Telugu Poet! His inscription at Bhimator 15 dated 1431 A.C. From this it is clear that alura Miyul Vida Niyuh of Veghatagin, (sho killed Inpapota Reldi in Jattle) lived about 1369 AC, and that his father 522100- prabhu inust therefore have been a contempomry of Sri Tedintiehuirya. Tradition males bim Hages which may be a mistake for RICH3. It 19 bowerer encertain whether the title Sarrara Is applicable to this Prince. In fact, ope of ibe es, of ramapelira -ed by me, males no mention of this title Though we fiod ko reference to this title eren in the Singabkuralıya (Pasamarasudhatara), still we too, from ibe Farlons references in conter porary Telaga works, that the author *** iararuably known by that tatlo. That it has bren continned to the Razes of Tentatagin esen to the present day. 15 evident from the title page of Pakarpata dhatste (Telago Edition) pabli-bed in Vea katagri, 1995.

·Further in the cominentary Bittnapithet, ire mert with the epithet राजमहेन्द्रनगरस्थित as applied to this Prince If this be collect. He we leil to suppose that Rajamundus was under the authority of the l'ephatngu Rajas at the tre of composition of the Subluishimu This poein cannot in that case be later than 1310 1C, as tbe Reduli Talers took possession of the country about that year Couleuing, however, the style and matter of the worl, I am inclined to place it between 1310 C, and 1320 2.C The poem (Fhgaatai), small as it 18, ina masterpiece of didactical composition, and cleseries to liecome a com. mon anotation The nthol's main object hero is to in. culcate moral and plulosophical tiles in one and the same stanza by puuonoma-ın fata) on allegory (paitaat). The Mti le is dignitzel 10 the ders nie sublune, though in one en 20 places the ide-cpilion, may not seem quite suited to the taste of n fastidious cutit The author is generally fond of the Pichali tyle though there is a tendenci at times towards the firme The ease with which our pout introduces the reader to philosophical mimRIA 1 In the ICT TASUIdDxkara it is said that their kingdom extended from the l'imilist tu Stratet harnul).with Rajacherlar ** Cup!

·T .. marvellous, and would be well nigh impossible in a less skilled writer. The pratile gepins of the author wbicb earded for him the title of Sarratantra-sratantra is exhibited in a remarkable degree in his pomerous productions covering almost every department of Sanskrit Literature. Out of the 120 works ascribed to him in all, a few important ones are noted below:- Karvin यादवाभ्युदय, हमसन्देश; Drama मरत्व 47154; Dilactic Poem HASTÌ; Geography भूगोलनिर्णय ; : ila शिल्पार्थमार : Dharina-ii-trn हरिदिन- तिलक : Prayoga यज्ञोपवीतप्रतिष्टा; limim-i सेश्वरमी. मांगा , मीमांमापादुका : Ftotra हयग्रीवस्तोत, दयाशतक, दशा- बतारम्बार , न्यायदशक, न्यायविंशति. न्यामनिलक, पादुकामहस्र , यतिराजयप्तान , गडपबासन् ; Pro-e-totna गाडदण्डक, रघु- वीरगद्य ; Ti-islitadiuita Philosophy पावरात्ररक्षा, सच्च- रित्ररक्षा गहमारता, गोतार्थमनहरक्षा, गीतातात्पर्यचन्द्रिका , न्यायमिद्धाजन, न्यायपरिशुद्धि, तत्त्वमुक्ताकलाप , अधिकरणमारा. वली, शतदूषणा; (Thunil) Religious isork- रहस्य त्रयसार, रहस्यमन्देश. तत्तमन्देश;tc. .. : . , . For the coinplete list and for a detailed acroust of the agtbor's 11f>, tbe reader i referred to the Tamil Goroparanparapra- 1rharam and to the learned introduction to ite Fadarathyudim In Delimm the Presi.

·ST
About the cornmentato Stina susiri, we learn
that he was the son of Veobatichilsa (Somayapm) of the
Srívelt Tirumahtári community, and that he was the
author of a rock knou 25 Vityamálher (see 159 He
quotes capiously from Vunettlerratummila con posed
about 1385 AC He rems to have written some other
works also
Bangalore,
August 1998
M1. T. Narasimhiengar.

·।। श्रीः ।। ॥ सुभाषितनीवी॥ श्रीमान् वेष्टनायायः कवितार्किककेसरी । वेदान्ताचार्यवों में संनिधत्तां सदा हदि । अनिपुणपद्धतिः॥ दह ग्बलु भगवान् वेटनाथायः कवितार्किकमिहः सर्वतन्त्रस्व- नन्त्रः गजमहेन्द्रनगरस्थित(सर्वशशिङ्गमावल्लभेन एकलव्यन्या- येन मिप्ये विशिष्टश्रीविष्णवधर्मविरिदिपया श्रीरङ्गनगरस्थिनल वेदान्तदेगिकारदेऽभिषिचस्य स्वस्य निकटं प्रति श्रीवैष्णवेषु प्रपिनेषु नदर्थ रहस्यमदेशनन्यमंदेशौ श्लोक च कंचित्- 'मत्तस्पानिननं प्रादय सर्ता वृचि व्यवस्थापय उस प्रविदागमस्तृशामिव वर्णिकान्मावय। निन्द शेषिणि निधिनिजमरं ममहे श्रीमवे धर्म धारय नावास कुलिन घारापरेकान्तिनः ॥

·मुभाषितनीभ्यां . -इति चिरनय्य स्यम्पशिक्षार्थ तयाजेन लोकहिताय छामान्पवि. मेषधर्मप्रतिपादनपरं बादशहादापायदादापतिक मुभाषिननी. प्याम्यं नीतिप्रयन्ध प्रणिनाय ! तपानिपुणपतिमानिः ग्वाटपर- तिनपदतिरमेव्यपढतिमहायुगापरातः मानसातिः मदा. प्रितपद्धतिनीतिमत्पतिर्धनधान्यपद्धति:सत्कविपद्धतिः पक्षितपट. तिरिति क्रमः । दोपान्विधूय गुणाः प्रापणीया इति प्रथमं दोपपराः पद्धतयः प्रणीताः, तेप्यात्मोत्तारणनैपुण्याभायादनिपुणत्व तस्य हेनुहारमादिविवेकामायस्तदेवामान ततो हसता ग्यलय दुईत्तता च, तेन मजनरसेव्यत्यमिति परस्परसङ्गतिः । तथा चामानस्य (मर्य) दोपकारणत्वात्तदेवावश्य परिहरणीयमिति बुझ्या अनिपुणपद्धतिः प्रथममारब्धा । तत्र मङ्गलश्लोकस्य दुर्जनेभ्यो अन्धस्य रक्ष्यत्वपर- श्लोकस्य च पद्धतिनियमितद्वादशश्लोक्यन्तर्गतत्वात्तयोरयनिपुण- परता प्रतिपादयितुं तद्दोषकीर्तनम् । तत्राय मङ्गलश्लोकः-- प्रथमसुजनाय पुंस मह्यमपि प्रथमदुर्जनाय नमः। सर्व हतः कृतं यौ सदुपकारापकाराभ्याम् ॥ १॥ प्रथमसुजनायेति ॥ प्रथमश्वासौ सुजनः परमपुरुषः, सस्मै नमः । प्रथमचरमजयन्यसमानमध्ययध्यमवीराश्चेति प्रथमशब्दस्य पूर्वनिपातः । स्वस्य दुर्जनत्ये उच्यमाने सर्वपा स्वात्मनि दुर्जनत्व- प्रतीतिर्भवत्विति मह्यमित्युनम् । परमपुरुषसमानधर्मत्वात् स्वरयापि ·अनिपुणपद्धतिः। नन्तन्यन्यमियभिमायणाह मयं हृत इति । यो परमपुरुषोऽहं न सकृ- दुपकागएकागभ्यां कृनं मय हनः नागयनः । इन हिंसागत्योरित्यत्मा- लटस्तमि तमो डिस्वादनुदात्तोपदेनेत्यादिना अनुनासिकलोपः। 'ऋथं चिदुपकारेण कृतनैकेन नुप्यति । न स्मरत्यपकाराणां गतमप्यात्मत्र- नया । ति दामन क्रियमाणगरणागतिमपि भगवतो निस्पा- धिककारुण्यनया पक्षापेक्षाप्रतीक्षवेन स्वस्योपकारं मन्या मर्व पापजानं नागयनीत्यर्थः । आस्मा तु हितवृत्तिमाचरेत्युपदेगर सन्चापकारं मत्या मगवत्कृतोपकारं अस्मरन् तरमै दुह्यति ; नदेव मवंकृतना- गानम् । 'प्रथिनं पातकिवग कृतान एकोऽपि कुन्नमनिगेने । नमिम क्रियमाणनस्तमपि दुरात्मा करिष्यमागमः ॥' इति प्रमाण- मजानन् खोपकर्तरि अनिष्टमावनि दुर्जनस्वभाव पपोऽन इनि रखत्यन्वयः । अनेन निपुणन बोपकारिणि नाहितमानरणीयमिति धर्मयोधः; 'उपकारिणि यः माधुः साधुत्ये नस्य को गुपः । भरकारिणि यः माधुः म माधुरिति कथ्यते ॥' इति भपकारियपि हिनाचरणस्यैर विधानान् , 'कृतग्ने नाग्नि निष्कृतिः ' इति महा- दोपस्मरणाच। अत्र 'नम: पतनसन्ताय ग्बलाय मुमलाय न । कुवाने न्यमुग्नेनैव धान्यापयाडनम् ॥' इनिरत् परमपुरुषसमानधर्म- ना नन्नन्यत्वोन्या स्तुत्या निन्दाभिव्यकिारनि व्याजम्नुन्यलङ्कारः; नदगभगवतुल्यन्यकीर्तनात्तुल्ययोगितेयनयोरङ्गाङ्गिमावभंकरः ॥ करिष्यमाणस्य अन्धरय नामानदेगपूर्वक काव्यानोगेम्पो ग्भ्य- न्यमानास्ते-- ·मुभाषितनीच्या मपितिपरिणतमुद्रा सहृदयहृदये समर्पिता फरिभिः । भवति मुभाषितनीवी पटुगुणचाररहार्यार्था ॥२॥ प्रमितीति ।। मिस्या यथार्थमुख्या परिपता मुद्रा यस्यामा तथोक्ता, म्याधीनप्रमितिमतामेव प्राधावत्यमिति प्रमित्यां मुद्राव. रुपण धनपक्षे यदप धनं निक्षितमिति प्रत्ययाय परिष्कृतमुद्रा भर तीत्यर्थः । कविभिः गरिभिणिभिश्च, गहृदयहृदय सारग्राहिमामाणि कहृदये, ममर्पिता निवेदिता, मुभाषितानां नीतिवाक्यानां नीवी मूलधन, दय ऋतिः । यथा मूलधनेन धनदिः मंपायते, तथाऽनया बुदिमद्भिः मुभाषितवृद्धिः संपाद्यत इति मूलधनत्वरूपणम् । पटयो ये गुणा: काव्योपस्कारकाः गन्दार्थविशेषास्तेषां चौरैः; अन्यत्र, पटयो गुणाः भित्तिभेदनचातुर्यादिगुणा येषां तैस्तथोक्तः, चौरैरपहर्तृभिः, अहार्यो ग्रहीतुमराक्योऽयोऽभिधेयं धन च यस्याः सा तथोक्ना भ- वति, कुविदुग्रहार्था भवतीति भावः । अनेन सत्कविमिः स्वस्वप्रणी- तसुभापितग्रन्था रक्षणीया इति प्रतीतिः फलम् , कुकवयः परोच्छिष्टी- पजीविनो बहिष्काया इति निन्दाप्रतीतिश्च । स्वकीयापूर्वशब्दार्थस्फुर- गाभावे सति परकीयशब्दार्थान् गृहीत्वा अस्माभिः कृतमिति प्रकाशनं सरस्वतीचौर्यरूप आत्मनागकरमित्यजानतामनिपुणपद्धत्यन्तःप्रवेशः। 'बद्धवराणि भूतानि' इति न्यायेन दोपवर्णनं शिक्षारूप न निन्दा- तात्पर्यमाचार्याणामिति मन्तव्यम् । अत्र ग्रन्थे वणिग्थ्यवहारप्रतीतेः ·अनिपुणपद्धतिः । । ममामोनिः । अन्येऽपि काल्यार्थचोरेभ्यः त्वमन्थस्य रध्यतामागा- माना दृशः; तथा दि- 'मादित्यायोनिधिमन्यनोत्रों कणांमृतं रक्षत है कान्द्राः। यत्तत्य दैत्या इव लुष्टनाय काभ्यार्थचोराः प्रगुणीमवन्ति इति ॥ २॥ पश्यति परेषु दोषा- नसतोऽपि जनः सतोऽपि नव गुणान् विपरीतमिदं स्वस्मि- न्याहिया मोहाजनस्पः ।।३।। पश्यतीति ॥ जनः पामरजनः, 'जनो महलोकात्परलोके च पामरे' इति विश्वः । अन इनि यावत् । परेवसतः अविद्यमा- नानपि दोषान् पश्यति पिचारपति, मतो विद्यमानाननि गुणान पट्यत्येय : इदं स्वस्मिन्विपरीनं पश्यति, अविद्यमानान् गुणान् पश्यनि विद्यमानान् दोपान पश्यतीत्यर्थः । इदमन्यथादानं तमामूला- जानमूलमित्याह-महिमा मोहानस्यैर इनि। लोके ह्यञ्जनं भूतला- दिच्छन्नं विद्यमानं वनु मामात्कारयनि, अदृग्याञ्जनं परेभ्यनद्धारिणं विद्यमानमेगहव्यं करोति, तथा मष्ट्रकवसाचनादिकं शोरगत्याय- विद्यमानमार दर्शयति; एवं मोहाचनमान्मन्यविद्यमानानपि गुणान् दर्शति परेषु विद्यमानान् गुमान दायीत्यनानेऽञ्जनत्वारोपः । नत्र प्रतिनियनविपरीतदर्शनहेतुत्वाल्लोकांसद्धाञ्जनापेक्षया वैलझम्यम् । नद्वाक्यार्थत्य पश्यतीत्यादिष्यवाक्याथममर्थनार्थत्वात् कालिङ्गालं. कारः । 'राजन् मपंपमात्राणि पर्गच्छद्राणि पश्यामि । आमनो मेरु- .

·मुभापिननीयां মাথা ব্যাধি ন পলি || শামান। বিব, शातत्यार मिशेर यामिनपाल्यर्थः ।। ३॥ यो यदीय भागमादिकं. भुक्त्या नगिय टोहमाचर्गन, नरिमन कृतभेडमानिनि शानिः करुणा मदानाग्म नाम्नान्यमुमण सनिदर्शनमाद- यत्र पपःप्रभृति स्वं मुक्त्वासत्यानुपक्तधीधारः। पशुष्टत्तिगणे तस्मि- नपि नाम यशोदयात्तम् ॥ ४ ॥ यति ॥ यत्र यस्मिन् , परनों (वृत्तिः) तिरिय स्थितियां तेपा गणे ममृहे, विद्यमान इति शेषः, पयःप्रभृति भ्य भुक्न्या श्रीदि द्रव्य भुक्त्वा, चोरः सन् असत्यानुपक्तधार्भवति, तस्मिन्सम, यगः गुणवत्त्वप्रसिद्धिः, दया करुणा, वृत्तं सदृत्तिः मदाचारः, अपि नाम भवति कि । अत्र बुद्धिसप्रतिपत्त्यर्थ पेण निदर्शयति... चारः 'कृष्णाः, पशूना वृत्तिः स्थितियस्मिन् तस्मिन् गणे नन्दब्रजे, पयःप्रति स्व भुक्त्या । असत्यानुपक्तीः मत्यभामामक्तबुद्धिनं भवति, तदानी सत्यभामाविवाहाभावात् ; तस्मिन् गणे यगोदया कृष्णमात्रा, वृत्त वर्तन, अपि नाम भवेत् । पूर्वत्र गहायामपिः, दह सभावनायो ; यहा तत्र गणे गोबजे यशोदया वृत्त अपि नाम भवेत्किं. न भवत्येव, यशोदाया गृहे वर्तमानत्वादिति भावः ॥ ४ ॥ - , - ·अनिपुणपद्धतिः । हरिकरपुष्करहंसं हारमणीनां प्रसूनिमिव लक्ष्म्याः । पित्तेन पाश्चजन्य पीतं पश्यन्भिपज्यति कम् ॥ ५ ॥ हरीति ।। हरे: करपुष्करे हस्तारविन्दे हंसमिव स्थित, अनेन धा- वल्योक्तिः, लक्ष्म्याः हारमीनां प्रसूतिमिव कारणमिव स्थित, अनेन अतिधावल्योक्तिः, कारणगुणा हि कार्यगुणानारभन्त इति न्यायात् । पाञ्चजन्यं भगवच्छङ्ख, पित्तेन स्वनयनगतपैत्यदोषेण, पीतं पश्यन् , अज्ञ इति शेषः कं भिपज्यति भिपज करोति खदोपनिवर्तकमिच्छ. ति, न कमपीत्यर्थः । मिपज् चिकित्सायामित्यस्मात् कण्डादित्वाद्या। स्वदोषमजानन् पीतः शङ्ख इति मनुते, न रखदोपनिवर्तनाय प्रयतते; एवमनात्मशोऽपि स्वाज्ञानादिनिवर्तनाय सत्सहवासादिकं न करोति, परं तु देहात्मैक्यादिकमेव मनुते; अहो किमस्यानिपुणतेत्यर्थे प्रस्तुते, तविहाय तत्सरूपाप्रस्तुतार्थनिबन्धनादप्रस्तुतप्रशंसालकारः ॥ ५ ॥ स्फटिकः स्वभावशुद्धः स एव सन् सहति सर्वमारोपम् । भवति न तत्रानास्था तदुपाधिषु वा भवत्सास्था ॥६॥ स्फटिक इति ।। स्वभावशुद्धः स्फटिकः स एव सन् , स्फटिकत्वा- कारेणेत्यर्थः; सर्वमारोप जपाकुसुमादिसान्निध्येन रक्तवाद्यारोप, ·८ मुमापितनीत्र्यां महति । रक्तः सटिक इत्यादिप्रतीतिविषयतां मजते, पह मर्पण इत्य स्माचौरादिकादाधृषीयस्वेन थैकल्पिकणित्याणिजमावे करि लट् , अतोऽस्य परस्मैपदम् । नैतावता युद्धस्फटिकरूपेण अनुपादित्सा, तटु. पाधिषु उपादित्सापि नास्तीत्याह--भवानि । तत्र शुदस्फाटिके अना- स्था तदर्थिनोऽनमिलापो न भवति, नाय मुद्धस्माटिक इति तत्य- रित्यागबुद्धिर्न भवति, तदुपाधिषु जपाकुमुमादिषु, आस्था वा स्व. ससर्गेण स्वधर्मामञ्जका उत्कृष्टया इति तेष्वभिलापो वा न मवति | एवं स्वभावशुद्ध एवात्मा देदेन्द्रियत्वाद्यारोप महते, नैतावता देहेन्द्रिया. दय उपादेयाः, आत्मयोपादेयः, एवंजानाभावे अनिपुणतैवेति भावः । पूर्ववदलङ्कारः ।। ६ ॥ स्थलपरिशेपितजलधेः सविधे संजातडम्बरं जलदम् । प्रहसन्ति पाण्ड्यनद्यः शुक्तिमुखेमौक्तिकस्त्यानैः ॥ ७ ॥ स्थलेति ॥ पाण्ड्यनय तानपाद्याः, स्थलमात्रपरिशेषि- तजलधेरगस्त्यस्य सविधे समीपे, संजातडम्बर जलदं त्वया समुद्राः पीताः मयापि समुद्रोदक पीतमिति गर्जन्तमिव स्थितं मेघ, वीक्ष्य मौक्तिकैः स्त्यानैः निविडैः, शुक्तय एव मुखानि तैः, प्रहसन्तीवे. त्युत्प्रेक्षा । तन्त्रचतुष्टयासाधारणपाण्डित्यवनिकटे यत्किञ्चिदुपन्यासः गर्जन्त पण्डितमानिनं मर्वेऽपि परिहसन्ति, मूढस्तन्न जानातीति भावः ॥७॥ .

·अनिपुणपद्धतिः । प्रविपन्नवामति स्तन इव कश्चित्समुन्नतोऽप्यधिकम् । पतनमधिगम्य समये परिहासरसावहो भवति ॥ ८॥ प्रतिपन्नेति ।। कश्चिदुर्जनः, प्रतिपन्नवामदृष्टिः प्राप्तविषमदृष्टिः, ऐ- श्वर्यादिमत्तः सन् सदसद्विभागानादरेण सर्वत्र कुटिलवृत्तिमाचरन्नित्य- यः। आधिकमत्यन्तं, ममुन्नतोऽपि ऐश्वयादिसमृद्धोऽपि, समयं दुष्कर्म- विपाकादिसमये, पतनमधिगम्य 'पतनान्ताः समुच्छ्याः' इति न्यायेन हानि प्राप्य, स्तन इव परिह रसावहो मवति । अयं गर्वितः सान् परिभ्येदानी मरपि परिन्पमान: मन् हास्यास्पदं भवतीति भावः । स्तनपचे-प्रनिपन्ना आश्रिता, वामदृष्टिः स्त्री यस्य स तथोक्त इत्यर्थः । सष्टमन्यत्। स्तन दवेत्युपमया बीमत्सरसो व्यज्यते । तेन कादाचि- स्कैरल्पकालयतिभिरतिनुच्छैः कालान्तरे नृपतस्करादिपीडाप्रापकैरै- श्वयादिभिः किमर्थं मदितव्यमिति जुगुप्मा गम्यते । 'विद्यामदो धन- मदस्तृतीयोऽभिजनो मदः । मदा एतेऽवलितानामेत एव सतां दमाः' इत्युक्तम् ॥८॥ बहुधा स्वोपकारके स्वदोषाच्छादके स्वप्रसिद्धिसंपादके मित्रे प्रत्युपकर्तव्यं, तदभावे महान्दोपः, अत एव भगवता रामचन्द्रेण मीनावृत्तान्ताहरणोपकारिणो हनुमतः स्वागसंश्लेषरुपमहोपकारं कृत्वा- ऽपि तत्रामन्तुष्टेनोनं.-'मय्येव जीर्णतां यातु यत्त्वयोपकृतं कपे ।

·सुभाषितनीव्यां नरः प्रत्युपकारार्थी विपत्तिमभिकाङ्क्षति' इति । अतो विवेकिना प्रत्युपकाराकरणे तत्र द्वेपकरणे च आत्मनाश इत्याह- बहु विदधत्युपकारान् गुप्त्वा दुरितं प्रकाशयति तेजः। सुहदि विहिताहितमति- यन्न प्रत्युपकरोति न तत् ।। ९ ।। वह्विति ।। सुहृदि विहिताहितमतिः सन् , यत् यम्मान प्रत्युपक- रोति, तत्तस्मात् , अस्तिर्भवन्तीपरोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीत्युक्तेः न न भवति, तस्य सत्ता नास्ति, तजन्म वृधा ; प्रत्युत्त तस्य प्रत्यवायश्चे- ति भावः। 'सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणा न भवन्ति ये । तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नानोपभुञ्जते ' इत्युक्तम् । अत्र उत्तरार्द्ध · पष्ठोऽय नल- घू का' इति पागणस्थाने लघुप्रयोगः ।। ९ ।। तान्नन्ति हन्त शान्तं येभ्यः सिद्धयेयुरसितवानः । अगणितनिजपणाशः किमाश्रयाशैरनाश्यमिह ॥ १० ॥ तानिति ।। असितवमानः दुर्मार्गवृत्तयः, येभ्यः पुरुषेभ्यः, सि ध्येयुः लब्धसत्ताका भवेयुः, तान् प्रन्ति तानेर हिंसन्ति, हन्तेति खेदे, हन्तहर्पविषादयोरिति निघण्टुः । उपजीव्यविरोधो न युक्त इति भावः । शान्त एतद्दोरकीर्तनपाय शाम्यतु, आशसायां भूतपञ्चेति तमन्ययः ।

·अनिपुणपद्धतिः। - ते पाश्रितकीटवत् स्वयं नश्यन्तः परान्नारायन्तीत्याह । अगणितेति । अगणितनिजप्रणाशेः आश्रयाशेः स्वोपजीव्यनाशकः किमनाश्यं, सर्व नाट्यमेव । तत्र निदर्शनतयार्थान्तरं-असितवमानः कृष्णवमानः अमयः, येभ्यो वृशेभ्यः सिद्धयेयुः वृक्षाणां परस्परसद्धपणेन उत्पन्ना भवेयुः, तानेव वृक्षान् नन्ति दहन्ति; अगणिनिजप्रणाग:--'आतृण पचते वहिः' इति स्वनाशमप्यविचार्य आश्रयमद्भिः आश्रयाशेर- निमिः, किमनाश्यं किमभक्ष्यं, सर्व भक्ष्यमेवेत्यर्थः ॥ १०॥ स्वोपकारमात्रपगः केचिदशानिनः सर्वमपि स्वार्थमपेक्षन्त इत्यभिप्रेत्याह- नवदलपुटे कल्प्या यस्य प्रभोरपि तल्पधी- नटपरिबृढो यस्याघस्ताच्छूमं शमयिप्यते । वटविटपिनस्तस्याङ्कराननुत्कटपल्लवान् स्थपुटचटकापेक्षी भिक्षुः प्रतिक्षणमीमने ॥११॥ नवदलेति ॥ यस्य वटस्य नवदलपुटे, प्रभोः सर्वेश्वरस्यापि, तल्प धीः कल्प्या, प्रतिकल्प कल्पादौ शय्यात्रुद्धिः कल्प्यत इत्यर्थः । यस्य वटस्याधस्तान्नटपरिबुटः शिवः श्रमं शमयिष्यते. लोकान् संहृत्य श्रमं परिहरिष्यति, दक्षिणामूर्तेर्वटवृक्षस्याधोवामित्वं प्रसिद्धम् ; तस्य तजातीयस्य वटविटपिनः, अनुत्कटपल्लवान् सम्यगविकसितदलान् . अङ्करान्, अभीगुवल्मीकादिवदट्टरशब्दो हुस्वमध्यो दीर्घमध्यश्च । भिक्षुः स्थपुटचटकापेक्षी निम्नोदपानपात्रभूतपत्रपुटापेक्षी, प्रतिक्षणी ·मुभापितनान्यां क्षते, कदा विमालपणानि भविष्यन्ति कदा पहियामाति बम योजनतत्पगे भवतीत्यर्थः ॥११॥ अनन्तकल्याणगुणगणे निदाप भगवत्यपि दोपानागपयन्तः पर- दूषणकतत्परा अल्पगुणे यहुलदो जने किमिन्युपेशन्त इन्याह- निरवधिगुणग्रामे रामे निरागसि वागसि- स्फुरणमुपितालोका लोका वदन्ति सदन्तिके । वरतनुहति वालिद्रोह मनागपसर्पण परिमितगुणे स्पष्टावद्ये मुधा किमुदासते ॥ १२ ॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य वेदान्ताचार्यम्य सर्वतन्त्रस्व- तन्त्रस्य श्रीमद्वेकटनाथस्य कृतिषु सुभाषितनीत्र्यां अनिपुणपद्धतिः प्रथमा ॥ निरवधीति | निरवधिगुणग्रामे निरवधिकगुणसमूह, निरांगमि निदाप रामे, 'बहवो नृप कल्याणगुणाः पुत्रस्य सन्ति ते । सर्वलोक- प्रियः माधुरदीनात्मा विचक्षणः । आर्यः सर्वसमश्चैव बुद्धिमानीतिमा नपि ।' इत्यायुक्तः, लोका दुर्जनाः, वाच एवामयः खगाः तेषां स्फुरणैः जृम्भणैः विलमनैश्च, मुषिताः आलोका जानप्रकाशा बाह्यालोकाश्च येषां ते तथोक्ताः मन्तः, वरतनुहतिं लोकहितार्थे विश्वामित्राज्ञाकृत (ताटकावध), वालिद्रोह श्रमार्गप्रवृत्तदुष्टबालिवध, मनागपमर्पण , ·दृप्तपद्धतिः ॥ दुर्विदग्धाः केचन परोत्कर्मामहिष्णवः परसाम्यलाभाय तदर्मान- भिनयन्ति, नैतावता 'मुमेरुशिखरस्थोऽपि काकः किं गरुडायते?' इति न्यायन तदीयोत्कर्षः सभयति, तेषां च निकपः भवति इत्य- भिप्रायेण दृप्तपद्धतिरारभ्यते ।। तदेव गृह्यतां नाम च्छागमण्डूकरासभैः । तिसणां तावता हन्त मूर्तीनां किमिहागतम् ॥१॥ तदेवेति ।। छागमण्डकरासभैः तदेव त्रिमूर्तिसबन्ध्येव नाम गृह्य- ता, कामचारे कर्मणि लोट् । छागेनाज इति ब्रह्मणो नाम गृहीतं 'अजो हरी हरे कामे विधौ छागे रघोःसुत' इति विश्वः । मण्डूकेन हरिरिति विष्णोर्नाम गृहीतम् । रासभेन हर इति रुद्रस्य नाम गृहीतम् 'हरा रुद्राग्निगर्दभाः' इति रत्नमालायाम् । तावना तिसृष्णां मूर्तीना ब्रह्मविष्णुगिवानाम् संबन्धि, 'न तिम् चतस्' इति न नामि दीर्घः । इह छागमण्डूकरासभेयु किमागत, तदीयब्रह्मन्यादिक कि प्राप्तमित्यर्थः । तन्नामधारणमात्रेण न तत्वं भवति । अतो हप्तः प्रमिद्वपुरुषनामधारणमात्रेण न तत्प्रसिद्धिर्लभ्यत इति भावः । यद्वा इह जगति तावता तिमां मूर्तीनां किमागतं, कि न्यूनत्वमागतम् ! तेषां ब्रह्मत्वाद्यप्राप्ती खलु न्यूनत्वं, तदभावाकिमनिष्टमित्यर्थः ।। १ ।।

·हप्तपद्धतिः । १५ महतां स्थानवतित्यमात्रेणापि न तन्माहात्म्यं लभ्यत इत्याह- अण्डजाः पुण्डरीकेषु समुद्रपु जनार्दनाः । नीलकण्ठाश्च शैलेषु निवसन्तु न तेन ते ॥ २॥ अण्डजा इति ।। पुण्डरीकेषु अण्डजा हंसा निवसन्तु, नैतावता पुण्डरीकवर्ती अण्डजो ब्रह्मा भवति । समुद्रेषु जनार्दना जन्तुविशेषा निवसन्तु, नैतावता समुद्रशायी विष्णुर्भवति । नीलकण्ठा मयूराः शैलेषु निवसन्तु, नैतावता कैलासनिवासः शियो भवति । तदेवाह- न तेन त इति । नेन तन्नाम धृत्वा तत्स्थानाक्रमणेन हसजनादन- मयूरास्ते ब्रह्मविष्णुशिवाः न भवन्ति ॥ २ ॥ गरंक्शेन परकीयपशरणेऽपि परगनपाण्डित्यादिकं न मंपाद- यितु शक्यत इत्यभिप्रेत्याह- कामं लिखतु संस्थानं कश्चिद्रूपं च भास्वतः । अभित्तिविहितालम्बमालोकं विलिखेत्कथम् ॥ ३ ॥ काममिति ॥ कश्चित् गिल्पी, भास्वतः सूर्यस्य, संस्थानं बिम्बम् , लिग्यतु चित्रे लिग्वत् , रूपं अरुणरूपं च लिग्वेत् ; भित्त्या विहित आ. लम्बः आलम्बनं यस्य स तथोक्तः, म न भवतीत्यभित्तिविहितालम्बः, तम् । आलोकं प्रकाशं, कथं विलिखेत् । भित्त्यालम्बनत्याद्विम्यादिक लिग्चेत्, नेजस्त्वनालम्बनत्वात् कथं विलिम्वदिति भावः ॥ ३ ॥ अल्पस्य माम्याथ महाजनमंबन्ध्यसाध्यकृत्याचरणानुकरणमयाः- कारणमित्यभिप्रेत्याह-

·मुभापितनीन्यां
अपि सत्पथनिष्ठानामाशाः पूरयतामपि ।
अगस्त्यत्तिर्मेघानां हन्त मालिन्यकारणम् ॥ ४॥
अपीति || सत्पथनिष्ठाना आकाशवर्तिनां, सदाचारवतामिति
च गम्यते । आशा दिशः पूरयतां, अपेक्षितार्थान् ददतामिति च
गम्यते । मेघानामगस्त्यवृत्तिः समुद्रोदकपान, मालिन्यस्य नेल्यस्य
कारण, इन्तेति खेदे ॥ ४ ॥
कश्चित्केनचिद्विशेपेणाधिकोऽपि भवतु ; तथापि सर्वस्य साति-
शयत्वान्न गर्ववता भवितव्यमित्यभिप्रेत्याह-
अस्तु तावदगस्त्येन जोमहिमनिहवः ।
का कथा तस्य बालस्य विश्वग्रासेऽप्यतृप्यतः ॥५॥
अस्त्विति ।। जहुमुनिना गगा पीता, तदेवाश्चर्यमभूत् । अगस्त्येन
सकलसमुद्रान् करतलपुटगतान् कृत्वा पिवता जोर्महिमनियः
तावदख ततोऽ'याश्चर्यावहमिदमग्यद्भुतचरित्र तिष्ठतु । विश्वमासेऽपि
प्रलये मर्चे ग्रसित्वापि अतृप्यतः, तस्य बालस्य प्रसिद्धस्य वटपत्रशा-
यिनः, का कथा तन्महिम्नि किं वक्तव्यम् । ततोऽयत्यतमिदम् ।
अतस्तद्विचार्य न हप्तेन भवितव्यमिति भावः ॥५॥
कतिपयधर्ममात्रेणान्यसाम्य न लभ्यत इत्याह-
दष्टसारङ्गयूथोऽपि दंष्ट्रानखरवानपि ।
भूभृत्कटकसंस्थोऽपि सारमेयो न सिंहति ॥ ६ ॥

·दृप्तपद्धतिः । १७ दृष्टसारङ्गेति ।। दष्टः मारङ्गयूथो मृगयूथों गजयूथश्च येन स तथानः, दंष्टा नग्वराम्ब अस्य मन्तीति तथोक्तः । भूभृन्कटकं राज- शिविरन् पर्वतनितम्बश्व, तत्र मंसः सितोऽपि ; नुपि न्य इत्यत्र नुपाति योगविमागान् करि कः, स्य इत्यन्यारम्भमामय्यांद्राव विधानात् । मारमेयः गुनकः, न निहनि सिंह इब नाचरति ; सर्वग्रा- तिपदिकेभ्यः किव्येति आचार विम्, ततो धानुत्याल्लट् ॥ ६ ॥ मित्रमतिक्रामन् गुभान्यलभमानी नष्टो भवेदित्यभिप्रायेणाह--- सत्पथं छादयन्मित्रमपि व्यालस्तमोमयः । अतीतपर्वा जगतामदृश्यः सहसा भवेत् ॥ ७ ॥ मत्पथमिति ॥ सत्यर्थ मन्मागवतिनं आकाशवनिनं च, मित्रं महायं सूर्य च, छादयन् , तमोमयः तमःप्रचुरः राहुरूपश्च ; 'तमलु गहुःत्वभानुः' इत्यमरः । व्याल: क्रूरः मर्पश्च; 'व्यालो भुजङ्गमे ऋो श्वापदे दुष्टदन्तिनि' इति विश्वः । अतीतानि पाणि उत्सवा यस्त म तथोन:, शुभरहित इत्यर्थः ; अतीतं पर्व अमावास्यास्पं यस्य म. इनि च । महमा अदृग्यो मवेत् नो भवेत् , अप्रत्यको भवेच्च ॥७॥ दुमागाणां त्याग एव युक्त इत्याह---- धुर्याणामपि मत्कार्ये गुणशालिविमर्दिनाम् । अनागमविदां युक्तमपनीतर्निवारणम् ॥ ८॥ धुर्याणामिति ।। सत्कार्य समीरीनप्रयोजने, धुर्याणां धुरन्धराणा- . S2 ·सुभाषितनीच्या . मपि; धुर गकटावययं यहन्तीनि धुयांः, तेषामपि च ; 'धुरो यहको' इति यत्प्रत्ययः । गुणैः मालन्ते प्रकाशन्त इति गुणगालिनः, शाट्ट. लाधायामिति धातोणिनिमत्यये लड़योरभेदव्यपदेशमाश्रित्य दका- रप्रयोगः, तान्यिमर्दयन्ति पाडयन्तीति विमर्दिनः तेषां; गुणेन आ. क्या शालीन् बाहिसस्यानि विमर्दयन्ति भक्षयन्तीति तथोक्तारतेषामिति च । अनागमविदा शास्त्रानभिज्ञानाम्, पुनरागमनमजानतां च । अपनीतेः अपन्यायादेतोरपसारणाच्च, निवारण युनाम् । अत्र दृतेषु सस्यलुण्टाकवृषभव्यवहारप्रतीतेः समासोक्तिः ॥ ८ ॥ बलोत्तरेण हरिणा नागमल्लविभेदिना । मृगालः साम्यमाकाइन् शौर्याधिक्यं न विन्दति ।। चलेति । यलोत्तरेण बलाधिकेन, बलभद्रानुजेन च; नागम- लविभेदिना गजश्रेष्ठभेदिना कालीयचाणूरमल्लविभेदिना च; हरिणा मिहेन कृष्णेन च । सगालः जम्बुको राक्षसश्च, पौण्डकवासुदेव इत्यर्थः । 'सगाली दैत्यजबुको ' इति रनमाला, 'सृगालो जम्बुके दैत्ये' इति विश्वश्च । साम्यमाकाङ्क्षन् ; गौःधिक्य दौर्याति- दायम्, न विन्दति । अत्र क्षुद्रो गर्ववशान्महद्भिः भघर्ष कुर्वन् तदुत्कर्ष न प्रामोतीत्यर्थे वर्ण्यमाने, अप्रस्तुतः मिह- जम्बुकवृत्तान्तो यर्णितः ; तथा हरिपाण्डकयासुदेववृत्तान्तोऽग्यप्रस्तुतो यर्णित इति अप्रस्तुत श्लेषमूलको प्रस्तुतभासालकारः ॥ ९ ॥ एताहनों इतः केन चित्स-प्रभुणा निगृह्यत इत्याह- . शौरराधिक्य च; -- ·दृप्तपद्धतिः । सुदर्शनभृता कश्चिदजहत्कीर्तिमत्सरः। महाशान्तपदाकी जलजन्तुनिंगृह्यते ॥ १० ॥ मुदर्शनेति ।। सुदर्शनभृता सौम्यदर्शनवता चक्रधरेण च । अजहत् अपरित्यजन् कीर्ती परकीययशमि मत्सरो देपो य स तथोनः; नक्रपक्षे अजहत् कीर्तिमत् सर इति पदत्रयम्, कीर्तिमत् कर्दमवत् मरः अजहत् अत्यन्नित्यर्थः, नाभ्यसाच्छतुरिति शतुर्नुमभावः; 'कीर्तिः प्रसादयशसोविस्तारे कदमऽपि च' इति विश्वः। महाशान्ता- नां माधुजनानां पदाकर्षी स्थानापहारकः, गजेन्द्रपदाकी च ; जल- जन्तुजडजनः नक्रश्च, निगृह्यते । प्रकृताप्रकृतश्लेपालंकारः ॥ १० ॥ दृप्तविनीतयोरत्यन्तवैधयांत् कथंचित्साधम्र्यसत्त्वेऽपि न नुल्यते- व्यभिप्रायेणाह- गतिव्योम्ना किं तद्रुडमभिटङ्केत चटकः पिवत्वम्भः क्षारं न खलु कलशीमूनुरलसः । कलः कण्ठे नादः क इव मशकः किन्नरपतिः कथंचित्साधर्म्य क्षिपति न हि वैधर्म्यनियमः ॥ गतिरिति ।। गतिर्योना, गरुडस्य चटकस्य च आकाशे गमनम- नि; तत् चटकः कलविङ्कः, गरुडमभिटङ्केत किं अभियायात्कि; तावन्मात्रेण चटकस्य कि गरुडसामर्थ्यमस्तीति भावः। अलस: उदर- शूलादिरोगवान् , भार अम्भः लवणमिश्रं उदकम् , पिबतु ; 'क्षारो ग्मान्तरे धूर्ते लवणे कचभस्मनोः' इति विश्वः ; तावता कलशीसूनुन .

·हप्तपद्धतिः । २१ अङ्गुल्या स्थिरं दृढम्, स्थगयनु आच्छादयतु ; 'स्यग आच्छादने दति चौरादिकाणिन् । तात्रता परभृतः कोकिल: किनु बाझति, शाक इवाचरनि कि। बालियो भूयः, 'भूर्ववधेयवालिशाः' इत्यमरः । खभ्रमणेन मितिभ्रंमतीति नो बुवा वयं भ्रमतु अविच्छिन्नं चक्राकारं भ्रमनु, शितिः न बंभ्रमीति त्वनेत्रभ्रमणेन पृथिवी भ्रम- नाति मानमात्रमिति मावः । मूर्ख इति शेषः। मुष्टिभिः नमः दर्थस्तु नोभयनु ; नमः अभ्यते कि, नमः संभोमः समर्शत किं, कथयेति भावः ॥ १२॥ इति धीमार्शलकुलतिलकस्य वेष्टाचार्यसोनमुनः नुतन्य श्रीश्रीनिवासविदुषः कृतिषु मुमापिननीवी- व्याम्यायां रोटिकाख्यायां दृसपद्धतिः द्वितीया ॥

·सुभाषितनीच्या , खट, रोगी लवणसमुद्रपायी अगस्त्यो न भवति खलु । कण्ठे कल: नादः। मशकस्याप्यव्यक्तमधुरध्वनिरम्ति, तावना माकः क इच; कि- अरपतिः: वान्दो पास्यालंकारे, इवैवादयो वाक्यपूरणार्था दति शब्दप्रकाशिकाकारवचनान् । वैधनियमः कथंचित्साधय न क्षिपति, अविरोधित्वात् , नैतावता तस्यान्यदीयोत्कर्षप्राप्तिरिति भावः ॥ ११ ॥ दृसः सासूयतया परश्रेयोऽसहिष्णुत्वेन पगाखत्वेऽपि स्वस्यैवा जतावहत्वमावहतीत्यभिप्रेत्याह- निमीलयतु लोचने न हि तिरस्कृतो भास्करः श्रवः स्थगयतु स्थिरं परभृतः किमु ध्वाइति । स्वयं भ्रमतु वालिशो न खलु वम्भ्रमीति क्षितिः कदर्थयतु मुष्टिभिः कथय किं नभः क्षुभ्यते ।। इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेकटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु सुभाषितनीयां दृसपद्धतिः द्वितीया॥ निमीलयत्विति ।। म्यय मूर्ये अमहिणुन्यन स्टोचने दयतु, भापगेन तिरकृती हि । श्रयः श्रोत्र कोपिलपनायमदिण्णुर्वन ·रूलपद्धतिः। २३. त्रुघान् । वचा पानुपादचे शुममायो विनुच्यते ॥' इत्सादिकमनु- सन्धेयम् ॥ १॥ आत्मार्थ युक्तवित्तानां पित्रमण्डलभेदिनाम् । अतिलहितलोकानां न वन्यः केन चित्कचित् ।। २।। आत्मायमिति।। आत्मार्थ स्वार्थ , परमात्मसमाराधनार्थ; युक्त मंचित वित्तं येपाते तयोचाः तेषान् ;मित्रमण्डलमेदिनां-मित्रनमूह- भेदनशीलानान्, सूर्यमन्डलमेदिनां च; अतिलचितलोकानां-अति- लविता अवमानविषयीकृता अतिक्रान्ताश्च, लोका बना दिली काश्च वैन्ने त्योहान्तपान् ; चिदपि नारि बन्यो निग्रहः यमबन्धनं च, नानि । अत्रापि योगिनान्यं गन्यते; पूर्ववरियायः ॥ २॥ 'दुर्जनत्व विशिष्टत्वं परोपद्रवकारणम् । उपोपितल व्यामल पारण पशुमारणम् ॥' इतिवन् दुर्जनत्य गुणाः परपीडनायकत्साह- म्हः शेत्यं प्रसादय कोगत्यागश्च जायते । आसन्नपरपीडार्य निखिंशस्यासितात्मनः ॥३॥ स्नेह इति ॥ अमितः तमोलिन: आत्मा मनः पल म त्योतः तस, भ्यामरूपस्य; निवियस रस, बगलच, 'निविंशो निदरे बन्ने' इति विक्षः। स्नेहः मौहादन, आयुधलग्नार्यद्रव्यवि- शेपश्च; शैत्य माम्यत्वं निशितवंच; प्रसादः अनुग्रहः, मानसन्का- रकनलच्छता च; शलानः धनवानः चर्मविधानावश्यः आस- ·खलपद्धतिः ॥ अथ खलजनस्वरूपमा परचिन्तकनिरताः पुत्रादिप्वप्यसङ्गिनः । योगिनामनुकुर्वन्ति विशाल धियः खलाः॥१॥ परेति ॥ परेपां चिन्ताया दोपगपणे एकस्यामेव निरताः 'गुनां च पिशुनानां च परयेश्मप्रवेशने । प्रयोजनं न पश्यामः पालाणां दूषणाइते ॥', शिषभागवतवत्समासः; अन्यथा चिन्तैक- शब्दयोः प्रथम समासे पूर्वकालैकेत्यादिना एकशब्दस्य पूर्वनिपात. स्यात् । थोगिविपये परस्य परमात्मनश्चिन्तायामेकरयामेव निरताः । पुत्रादिप्वप्यसगिनः- एकत्र स्वोदरपोपणमात्रतत्परत्वेन, अन्यत्र वीतगगत्वेन; विशालधियः-मास्त्रीयनियम परित्यज्य स्वतन्त्रबुद्धयः, अन्यत्र विषयमतिरन्धरहिनधियः ; पालाः, योगिनो अनुकुर्वन्ति सट शा भवन्ति । कर्मणः शेषत्वविवक्षायां पष्ठी। अत्यन्तविरुद्धयों ग्युपमानेन स्तुतिद्वारा निन्दा अभिव्यजिता । यथा योगिनोऽत्युत्कृष्ट धर्मवत्वेन मुनिम्यानं यन्ति, तथा एनेऽत्यन्तनिन्दितधर्मवत्येन नकम्यानमिनि किमेषां जन्मनेति दोच्यत्वं प्रतीयते । परन्तु जायन्याः परदारयामकाः । परीयादिषु ये मुकास्नेऽतीय दयिता मम ॥'इनि भगवद्वाक्यम् । 'आक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंगत्ययुधा ·खलपद्धतिः। २३. बुधान् । वक्ता पापमुपादचे आममानो चिनुच्यते ॥ इत्यादिकमनु- सन्धेयन् ॥ १॥ आत्मायें युक्तचित्तानां मित्रमण्डलभेदिनाम् । अतिलविन्तलोकानां न बन्यः केन चित्कचित् ।।२।। आत्मार्थमिति॥ आत्माय स्वार्थम् , परमात्मसमाराधनाय; युकं संचितं वित्तं येपति तथोकाः तेषाम् ; मित्रमण्डलमेदिनां-मित्रसमूह- भेदनशीलानाम्, सूर्यमण्डलभेदिनां च; अतिलडितलोकानां अति- लहिता अवमानविषयीकृता अतिक्रान्ताश्व, लोका जना भूगदिलो काश्च यन्ने तथोक्तानेपाम् ; चिदपि केनापि बन्धौ निग्रहः यमबन्धनं च, नास्ति । अत्रापि योगिमान्य गम्यते ; पूर्ववभिप्रायः ॥ २ ॥ 'दुर्जनस्य विशिष्टत्वं परोपद्रवकारणम् । उपोषितस्य व्यानल पारण पशुमारणम् ॥' इतिवन् दुर्जनस्य गुणाः परपीडनायवेत्याह-- म्नेहः शेत्यं प्रसादश्च कोशत्यागश्च जायते । आसन्नपरपीडार्य निविंशस्यासितात्मनः ॥३॥ म्नेह इति । भसितः तमामलिनः आत्मा मनः यत्स म तयोतः तस्य, श्यामरूपत; निशिल रस्य, सगसच, 'निन्विशी निये म्बतें' इति विश्वः । स्नेहः मौहार्दन, आयुघलेपनार्यद्रव्यनि- शेपश्च; शैत्यं मौम्यत्वं निशितत्वं च; प्रसादः अनुग्रहः, मार्जनसंस्का- रकृतवच्छता च; कोणत्याग: धनत्यागः चर्मपिधानत्यानश्च; आस- , .

·सुभापितनाव्यां , नानां परेषां अन्येषा गणां च पीडायम, जायते । प्रकृनामकृत- श्लेषः ॥ ३ ॥ केचिन्मदाकुलोत्पन्ना अपि दुर्भार्गवृत्तिमाचरन्तीत्याह- जनित्वाऽपि महागोत्रे निम्नगा चक्रचेष्टिताः। वैपरीत्यं वितन्वन्ति समेपु विपमेषु च ॥ ४ ॥ जनित्येति || महागोत्रे महावगे महापर्वते च; जनित्वाऽपि, निम्नगाः पूर्वकर्मानुसारेण नीचमार्गगामिनः, नयश्च ; चक्रष्टिनाः कुटिलव्यापाराः, अनुजप्रवाहाश्च , समेषु समचित्तेषु, विपमेणु दुष्ट चित्तेषु च, वैपरीत्य विरुद्धाचरणम् , वितन्वन्ति । 'यश्च निम्ब पर शुना' इति न्यायेन सर्वत्र विरोधमाचरन्तीत्यर्थः । नदीपश्रे समदेषु निम्नत्वोन्नत्यादिक विषमदेदोषु समत्वनिम्नत्यादिक चेत्यर्थः ॥ ४ ॥ इदमेव मुखान्तरेणाह-- उत्पथा दुर्नदाः केचिबहुभङ्गभ्रमाविलाः। तटस्थानपि निम्नन्ति तरसा भिन्नसेतवः ॥ ५॥ उत्पथा इति ॥ केचिदुनंदाः भिनत्ति कूलमिति भिग्रः, उनत्ति कूलमिति उद्यः, भिद्योद्यादिनदाः; उत्पथाः कुलान्तःस्थितमार्गमुल्ल- इथ उपरिगच्छन्तः, उद्धृत्ताचाराश्च; बहुभिर्मरैः तरङ्गः भ्रमैः आव- तश्च आविलाः कल्पाः सन्तः, अन्यत्र बहुभि:भगः पराभवैः, “खला नां कण्टकानां च यमेवोचित मतम्। उपनिन्मुखभो वा दूरतो वा विसर्जनम् ॥' इत्युक्तेः ; भ्रमः भ्रान्तिभिश्च आविता:व्याकुला: इति ·खलपद्धतिः । २५ गम्यते; तरसा वेगेन, भिन्नाः सेतवः जलनिवारणार्थ बन्धाः शान्त्रमा दाश्च यैस्तादृशाः सन्त:, तटस्थान् वृक्षानपि; निघ्नन्ति उन्मूलयन्ति, उ दासीनभूतानपि बाधन्ते इति गम्यते । श्लेषनिबन्धनेयमप्रस्तुतप्रशंसा ॥ 'चण्डालमपि वृत्तस्थं तमेव ब्राह्मण विदुः । द्विजातिमपि दुर्वृत्तं चण्डालमिव त विदुः ।' इत्यनुसृत्याह- केनचिद्दान्तकृत्येन कुलगोत्रविमर्दिना । पदेन वहुधा भिन्नं मातङ्गं मन्यते जनः ॥ ६ ॥ केनेति ।। दान्त दमित, दमेय॑न्ताद्वा दान्तगान्तेत्यादिना निपा- तितः; निगृहीतमिति यावत् , तेन कृत्येन; दान्तं दन्तसबन्धि तिर्यग्दन्त- प्रहाररूप कृत्य तेन च ; कुलं ब्राह्मणादिकुलम् , गोत्र स्वपूर्वपुरुषपर- मरा, तद्विमर्दिना तद्विरुद्धाचरणेन, कुलपर्वतभेदिना च; मदेन गर्येण मदोदकेन च ; भिन्नं युक्त वणवन्त च; जनः मातङ्ग चण्डाल गज च ; मन्यते ॥६॥ अनेकमुखपापात्मा छद्मसंदर्शिताश्रमः । कर्बुरमकृतिः कश्चित्कापेयकलहोचितः ॥ ७ ॥ अनेकेति ॥ अनेकमुखानि पापानि यस्य स तथोक्तः, तादृशः आत्मा मनः यस्य स तथोक्तः; छद्मना कपटेन लोकवञ्चनबुद्ध्या संदर्शितः आश्रमः यस्य स तथोक्तः; 'एकदण्डं समाश्रित्य जी. वन्ति बहवो नराः' इत्युक्तेः । कर्बुरप्रकृतिः राक्षसप्रकृतिः, कश्चित् , .

·सुभाषितनीन्यां कापेयेन अनयस्थितचित्तलेन, कलहानां परैः स्पर्धानाम् , उचितः परिचयवान् , भवतीति दोषः । अनेकानि मुखानि यस्य स पापात्मा रावणः, छद्मसदर्शिताश्रमः, कर्बुरप्रकृतिः 1: राक्षसप्रभवः, कश्चित् , कायकलहोचितः वानरयुद्धयोग्यः, कपिज्ञात्योर्दगिति भावार्थे कपिशब्दाढुक् । कापेय कपित्वं, कपिजातिः; तत्संबन्धिकलह इत्यर्थः ॥ ७॥ 'श्रेष्ठोऽर्धे तु हरेत्तत्र भवेत्पादश्च कर्तरि । पादस्तेषु समासत्नु यत्र निन्द्यो न निन्द्यते । यथाशक्ति निगृहीयाद्देवतागुरुनिन्दकान् ।' दति धर्मशास्त्रादुर्जनो निन्द्यत इत्याह- छलिनं सत्कथानह स्वात्पोपहतजातिकम् । न निगृह्णाति यः काले सोऽपि सभ्यनिगृह्यते ॥ ८॥ छलिनमिति ॥ छलिन- कैतवयन्तम् , स्वात्मना उपहता विरुद्धाचारेण नाशिता, 'कुलमाचारकर्मणा' इत्युक्तेः; ताशी जानिः यस्य तं, अत एव सत्कथानहै सद्गोष्ठयामयोग्यम् । काले निग्रहोचितसमये, यो न निगृह्णाति, मोऽपि सभ्यैनिगृह्यते । अत्र निदर्शन-- छलिनं केन चिदभिप्रायेण प्रयुक्तस्य शन्दस्याभि पायान्तरं परिकल्प्य दूषणाभिधान छन्, तद्वन्तं, असदुत्तरं जाति रिति दूषणं, दि स्वव्याघातकत्वादिरूपं, अतः स्वात्मोपहतजातिक उपहतस्वारमकजातिकं ; नानावक्तृकवाक्यमन्दर्भः कथा, सत्कथानहे ममीचीनयादकथाया अयोग्यम् ; काले वादकाले, यो वादी न निय -- ·खलपद्धतिः। २७ हाति निग्रहस्थाने न दूपति, सोऽपि सभ्यः मध्यस्थैः निगृह्यते दूप्यते ॥ ८॥ निगिरन्तो जगत्माणानुगिरन्तो मुखैर्विपम् । दूरतः परिहर्तव्या दिजिहा जिह्मवृत्तयः ॥ ९ ॥ निगिरन्त इति ।। 'अहो बलभुजङ्गस्य विचित्रोऽयं वयक्रमः । अन्यस्य ददाति ओवमन्यः प्राणैर्वियुज्यते ।।' इत्युक्तरीत्या जगत्प्राणा- न्यायून् , निगिरन्तो असन्तः, मुखैर्विपमुगिरन्तः परानिष्टसूचनमुद्र- मन्तः, जिह्मवृत्तयः कुटिलवृत्तयः, द्विजिह्वाः सूचका एव मपः. दूरतः परिहर्तव्याः, 'द्विजिह्वौ सर्पसूचकौ' इत्यमरः । श्लेपमूलकामे- दाध्यवसायनिवन्धनातिगयोक्त्यलंकारः ॥ ९ ॥ अर्किचित्कारिणां दुर्जनानां दर्शनस्पर्शनादिक च पापाय भव तीत्याह- अकिंचित्कारिणां दीनराकृष्टगुणकर्मणाम् । अघाय गतसत्त्वानां दर्शनस्पर्शनादिकम् ॥ १० ॥ अकिञ्चिदिति ॥ गतसत्त्वानां गतसत्त्वगुणानां, गतासूनां च; 'द्रव्यामुव्यवसायेषु सत्त्वमस्त्री तु जन्तुषु ' इत्यमरः । स्पष्टमन्यत् ॥ दुर्गिसङ्गः परिहर्तव्य इत्याह-- अधिकोन्नतरपि सुदारुणान्वित- रसकृद्धमत्पशुगणाधिपीडितः । .

·सुभाषितनीव्यां - , विधिसिद्धनैकगुणसस्यसम्पदा विरसस्वभावकठिनरलं खलः ॥ ११ ॥ अधिकेति।। अधिकोनतैः अत्यन्तर्वितः, उन्नतेश्च, खलान् कि- लोन्नतभूमौ कुर्वन्ति; मुदारुणः अतिरैः अन्वितैः महबसद्धिः, अन्यत्र सुदारुणेति व्यस्तं पद तृतीयान्तम् , शोभनकाठेन पशुवन्धनाथै निखा- नेन, अत एव 'खलेवाली यूपो भवति' इति वेदेऽप्युक्तम् : असकृत् अनेकवार पुनःपुनश्च, भ्रमन्तो ये पशुगणाः जनसमूहाः, 'एतावन्तो वै पहावो द्विपादश्चतुष्पादश्च' इति मनुष्याणामपि पशुल्वेनाभिधानात् , 'पशवः पाशिताः पूर्व' इति प्रयोगाच, तेषामद्रिभिः पीडितैः, दुर्जना हि सर्वत्र प्रतिकुलाचरणेन सर्वैः पादन हन्यन्ने, असकृत्पीडि नैरिति सबन्ध । विरसम्वभावेन निर्दयस्वभावेन कठिनैः दाक्षिण्यर हितैः, अन्यत्व अनास्वभावाः घनीभूताः कठिनाश्च सैः, खलैर्दुर्जनः धान्यमर्दनभुमिदेवीश्च । विधिसिद्धाः शास्त्रसिद्धाः, नैके अनेके, गुणाः मस्यसम्पद इव येषां ते तथोक्तास्तेषाम् ; अन्यत्र विधिसिद्धाः भाग्य सिद्धाः नैकगुणाः सस्यसम्पदो धान्यानि येपा तेपा च, अल प्रयोजन नास्तीत्यर्थः, कृषिसपादितधान्यानामेव खलापेक्षा नान्येपामिति भावः। निषेधक्रिया प्रति करणत्वात् ग्वलरिति करणे तृतीया ॥ ११ ॥ पुनश्चेदमस्वभावाः खला इत्याह- मुक्ताहारनिपेचिता अपि न तमृत्त्यै दिशन्त्यन्तरं वन्धे गाढविमर्दनेऽपि न महत्यन्योन्यसंपीडनम् । , ·३० હુમતનાવ્યા बटच्छाया नारीपीनपयोधरौ । गीतकाले मवेदुष्णमुष्णकाले च शीत लम्।।' इत्युक्तेः । अत्र कुचतीकाठिन्यवन्त इति निदानयान्य- धर्मस्यान्यत्रासभवादौपम्यमामिप्यते । सर्वात्यैः श्लेषमूलकाभेदाति- योनिगर्भः निदानागभैश्च कुचौपम्य ध्वन्यते ॥ १२ ॥ इति श्रीमच्यीशैलकुलनिलकस्य वेस्टाचार्यसोममुतः सुतस्य धीघ्रीनिवासविदुषः कृतिषु मुभापितीवी- प्याल्यायो रअपेटिकाख्यायो खलपद्धतिः तृतीया ॥

·दुर्वृत्तपद्धतिः॥ . 'आचारहीनं न पुनन्ति वेदा यद्यप्यधीताः सह पद्भिरः । छन्दांम्येन विजहत्यन्तकाले नीटं कुन्ता इव जातपक्षाः,' 'न विद्यया केवलया तपमा चापि पात्रता । यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्धि पात्रं प्रचक्षते ॥', 'सर्वागमानामाचारः प्रथमं परिकल्प्यते,' 'कुलमा- चारकर्मणा' इत्यादिभित्तस्यावश्यकत्यमभिप्रेत्याह- गुणजालप्रकऽपि धीवरत्वेऽपि जन्मतः । सर्वतीर्थावगाहऽपि नीचत्तिर्न शस्यते ॥ १॥ गुणजालेति ।। गुगतालानां गुणममूहानां प्रकऽपि गुणयुना. नायानामाधिस्येऽपि ; 'जालं समूह आनाये' इत्यमरः । जन्मतः जन्मप्रभनीत्यर्थः, धीररत्येऽपि बुद्धया श्रेष्टस्वेऽपि ; जन्मत: जाल्या कैयन्येऽपि, 'फेयतें दागधीवगै'इत्यमरः । मयंतीर्थपु मर्वपुण्योदये अवगादेऽपि जलास्तारस्थान भनगाहनेऽपि, 'निपानागमयोरतीय. मृपिष्टमले गुरी'लमरः । नीतिः निष्टाचारः निनदेशस्थि. निश्न, कयतांनां मत्स्यग्रहणाय निग्नदेशम्धितत्वात् ;न शम्यते न स्न यो, अतिमयाय न भरनीत्यर्थः । अत्र वर्तमाम्यपनिः ॥ १ ॥ द्विजराजासंस्थोऽपि सन्मार्गाचारवानपि । विशुद्धिरहितः कश्चिन्न विन्दत्यकलताम् ॥ २ ॥ ।

·३२ सुभाषितनीव्या , द्विजेति ! द्विजराजाङ्के ब्राह्मण श्रेष्ठसमीपे, संस्था स्थितियस्म स तथोक्तः; 'अङ्कः स्थानान्तिकामर्षरूपकोत्सद्गलक्ष्मसु' इति विश्वः, ‘संस्थाऽचारे स्थिती मृतौ' इत्यमरः । यद्वा द्विजराजाङ्के संतिष्ठत इति संस्थः, मुपि स्थ इति कः । सन्मार्गाचारवानपि, स्पष्ट ; अन्यत्र चन्द्रोत्सङ्गवयंपि; सन्मागे नक्षत्रमागें, आ ममन्ताचारवान् संचार- यानित्यर्थः । विशुद्धिरहितः परिशुद्धिरहितः कश्चित्, न विद्यते कलकोऽपवादो यस्य तस्य भाषस्तत्ता ताम्, अन्यत्र अचिह्न- स्पत्य ; 'कलङ्कोऽकापवादयोः' इत्यमरः । न विन्दति न प्रामाति, मापवादल्यमेव प्रामोतीत्यर्थः ॥ २ ॥ मरलहृदयोऽपि तारकमन्त्रोपासकोऽपि, परिपूर्णप्रियभाग्योऽपि, तुभाचार परित्यध्य, नरकपतनमेय भजतीति–'गोभिः पशुभिरश्वश्च कृप्या च मुसमृद्धया। कुलानि न प्रगहन्ति यानि हीनानि वृत्ततः । वृत्त यत्नेन सरक्षेवित्तमेति च याति च । अक्षीणो मृत्ततः क्षीणो:. मतस्नु हतो हतः ।' इत्युनर्गन्यार -- अवक्रस्तारकाधीशः परिपूर्णमियोदयः । भाची दिशमतिक्रम्य पतनं मतिपद्यते ॥ ३ ॥ अवक्र इति ।। प्राची दिश शुभाचार, पूर्वककुभ च ।। , दुरानागणा भानामत्यादिजानियोगोऽपि प्रत्ययायभूपरण्याय ·दुवृत्तपद्धतिः । ३ . पततां हन्त कंपांचिगजते मलिनात्मनाम् । विशुद्धवर्णयोगोऽपि विपरीतनिमिचताम् ॥ ४ ॥ पततामिति ॥ मलिनात्मना दुराचाराणां, अत एव पतता, द्विजातिकर्मभ्यो हानिः पतनं तद्वताम् ; विमुद्धवर्णयोगः ब्राह्मगजा- तियोगः, विपरीतनिमित्ततां अत्यनिकृष्टताहेतुताम्, भजते । यथा मलिनात्मनां श्यामवर्णानां पतना प्रक्षेभ्यः यंमता केपांचित्पत्रा- गामित्यर्थः, विशुद्धयर्णयोगः पाण्डुत्वयोगः, विपरीतनिमित्ततां पाण्डु पत्रविद्धकिमलयादिनिमित्ततां भजते- इति पबममाधिः । पततां म्कन्धकालादिदेगे पतनवता, मलिनात्मनां शिरोम्हाणां, विशुद्धवर्ण- योगा जगगौक्ल्यं, विपर्गनिमित्ततां वृद्धताजापनद्वारा मरणजाप. कताम् , भजते दति शिगेरहममाधिचर्चा योध्यः ॥ ४ ॥ दुगचागेऽपि प्रार्याश्चत्तेन शुद्धश्चत् केनाप्यनुगृह्यत इत्याद--- पतनानन्तरं कृठात्परूढः शुद्धिमानपि । द्विनः संछायते कश्चिदधरेणापि रागिणा ॥ ५॥ पतनति ॥ द्विजातिकमभ्यो हानिः पतनं तदनन्तरम् , कृछात् महादिमादिचत्तात्, प्रस्टः पुनर्दिवलापादकमस्कारैरुत्पन्नः, अत प्रय गुद्धिमान् , दिजोऽपि कग्निन्, गगिणा प्रीतिमता, अधरेणापि, मात्राभिगनानुगृह्यत एव, नदनभिजन पामग्णापत्यपिगम्दार्यः। म खाद्यते, पतितोऽयमिनि न प्रकाश्यत इत्यर्थः । 'गुणदोषो बुधो गन् इन्दुश्यनाभिरः। शिरमा श्लापने पूर्व पर कष्ट नियच्छति' इति ·सुभापितनीन्यां --- - दोपोद्धाटनस्यानुचितत्वामहृदयस्येति भावः । दन्तममाधिरत्र गम्यते, द्विजो दन्तः, 'दन्तविप्राण्डजा द्विजाः' इत्यमरः । कलात् अतिप्रया- सात्, प्ररूढः उत्पन्नः, अधेरण अधरोष्ठेन ; गेप स्पष्टम् ॥ ५ ॥ कश्चिदुदरपोपणार्थ परिशुद्ध इवाभिनयन् दाम्भिको भवति, ताह शैः 'हेतुकान् वकवृत्तीच वामात्रेणापि नार्चयेत्' इति मंभाषणा. दिकमपि न कुर्यादित्यभिपेत्याह- जोपमेकपदे स्थित्वा संनिकृष्टान्क्षणाद्धसन् । पहिर्दर्शितसंशुद्धिर्वकोऽप्याहारमर्हति ॥ ६ ॥ जोपमिति ।। अहिदर्शितसद्धिः स्नानादिना वैशियमभिन यनित्यर्थः; एकपदे एकचरणे, जोप मौनेनान्वितः, स्थित्या योग कुर्वाण इव, मौनमाश्रित्यैकपादेन स्थित्वेत्यर्थः । सन्निकृष्टान् यै. कैश्चिदय महान्योगीति भक्त्या समर्पितान् उपहारान् क्षणादवि- लबेन घमन् गृह्णन् , अकोऽपि बकब्राह्मणोऽपि, आहारमहति आहार दन्धु योग्यो भवतीत्यर्थः । तादृशनिकृष्टवृत्त्यापि स्वादरपूरणमेव, में परमरक्षणमित्यभिप्रायणाहारमहतीत्युक्तम् । 'यस्मिन् जीवति जीवन्ति बहवः म तु जीवति । यकोऽपि किं न कुरुते चचा स्वोद- रपूरणम्' इत्यपिगब्देन ज्ञापितम् । अत्र यकसमाधिः; सनिकृष्टान् मत्स्यादीन् ; एकपदे युगपत् ; अव्ययमेतत् ; धसन् भक्षयन् ॥ ६ ॥ द्विजस्य परिशुद्धमहायस्य पण्डितस्यापि समीचीनव्यवहारः समी. चीनवाक ममीचीनजीवनं च विद्यते चेत् निष्ठः सह शिष्टत्वेन ·दुवृत्तपद्धतिः । १५ मंव्यवहारो मवेत्; नो चट्टहिष्कार्यवेभिप्रायेणाह- द्विजस्य मितपक्षस्य कवेरपि निरस्यते । न हंस इति साजात्यं गतिशब्दितत्तिभिः ॥ ७ ॥ द्विजखेति || मातृगर्भादण्डरूपेण जननं, पुनगण्डात्करचरणादि- विशिष्टरूपेण जननमिति द्विजस्य, मिनपक्षस्य वेतगमतः, के उढके मचरन् विः पक्षी कविः, नस्यापि गतिशन्दितवृत्तिमिः हम इति माजात्यं न निरस्यते, हमस्य हमान्तरेण माजात्य, गतिब्दित- निभिः एकस्य हमस्य याशी गनियांहगः गन्दो यानी जीविका नाहामन्यस्यायनि चेत् हम इत्युच्यते, न द्विजत्वमितपनन्यक- वित्यः, द्विजस्य मिनपक्षम्य कवेत्रकस्य नाशगनिन्दितवृत्त्यमायेन हमन्याभावादिति भावः । अप्रस्तुनप्रदांमालंकारः ॥ ७॥ - विद्धाचागणां आर्मागपि न श्रेय:माधनमित्याह- अव्यवस्थिनवृत्तानामभिन्नश्रुतिचक्षुपाम् । अधर्माणितभोगानामाशीरप्यहितोचिता ॥ ८ ॥ अव्यवस्थितेति ।। अथ यदि ते कमविचिकिन्मा या वृत्तयि- चिकित्मा वा स्यात्, ये नत्र ब्राह्मणाः ममर्शिनः, युना आयुक्ताः, अदक्षा धर्मकामाः म्युः, यथा ने तत्र वर्नेग्न्, तथा नत्र बनेथाः"-- इत्युपदेनमार्ग विहायाव्यवम्धिनचरित्राणां; अभिन्न: जीवात्मना एकातः, श्रुतिचक्षुः परमात्मा, येषा ने नथोना- ·मुभापित्तनीव्या -- स्तेपाम् , 'वेदचक्षु: मनाननः' इत्युक्तेः श्रुतिचक्षुःशब्दम्य पर- मात्मपरत्वम् । यद्वा अभिन्नमविचारित अतिचक्षुः चक्षुः महगव- तियैस्ते तथोक्तास्तेषाम् ; 'श्रुतिस्मृती तु विप्राणा चक्षुप द्वे विनिर्मित इत्युक्तेः श्रुतेश्वभु:महशत्व, अधर्मण धर्ममिन्नेन काम्यकर्मणा, अन- भिसहितफलो भगवत्प्रीणनैकप्रयोजनतया अनुष्ठीयमानः मात्रविहित धर्मः, तद्भिन्नोऽधर्म एव; धर्मेण पापमपनुदतीत्यत्राभिसंहितफलस्य धर्मस्यापि पापयाभिधानात् । आजितः भागः स्वर्गाद्यनुभयो येपा ते तथोक्ताम्तेपामाशीरपि अहितोचिता हितोचिता न भवति, श्रेय:साधनाय न समर्थेत्यर्थः । अत्र निदर्शन--अवियु पर्वतेषु अव- स्थिता वृत्ता वर्तुलाश्च तेपा, अभिन्नश्रुतिचक्षुप चक्षु श्रवत्म्यात् अधर्माय परहिंमार्य आर्जिनः भोगः गरीर येषा तेषाम् ; सणामि- त्यर्थः । 'अहेः शरीर भोगः स्यात्' इति निघण्टुः : आशीर्दष्ट्रापि, अहितायाः मर्पत्वस्य उचिता योग्या, 'आशीरुरगदंष्ट्राया शुभवा- क्याभिलाषयोः' इति विश्वः ॥ ८॥ अमनुत्तेरागेपमात्रेणापि मान्यो न भवतीत्याह-- दुष्टैरारोपितः कश्चिदनर्थक्रिययान्वितः । असत्कारेण गृह्येत विरुद्धाकारवेदिभिः ॥ ९ ॥ दुऐरारोपित इति ॥ दु : दुर्जनः अनर्थक्रियया अनर्थहेतुन्यापा रेणान्वितः सन्नारोपिनः कश्चित् विरुद्धाकारवेदिभिः आरोपिताकारशै., अमत्कारेण अपगुमानेन गृधेत, दुष्टदोपयुक्तैरिन्द्रियैः, अनर्थक्रियया ·दुर्वतपद्धतिः। कटकमकुटाद्यर्थक्रियाभावेन, क्वचित्तदभावेऽपि नभ्नमाम इष्यते' इति ; अन्वितः कश्चिदारोपिनो रजतादिः; विरुद्धाकारवेदिभिः शुक्तिस्वरूपः, रजतभादवेळायां सत्त्वेन गृहीतोऽपि मुनित्व- ग्रहणदगायां, रजतादिरयोऽमन्कारेणामझायन, येतनि । प्राति- नामिकरजनादिरत्र निदानन् । वृन्या मलिनो राना मित्रेणापि दण्ड्यो भवतीत्याह- तमः स्वभावमलिन वृत्यालोकोझिताश्रयम् । दण्ड्यं मित्त्रेण राजा च दृष्टदोषान्वयं विदुः ॥१०॥ तम इति ।। वृत्त्या हेतुना आलोकेन प्रकाशेन लोकेन च, इन्झित आश्रयो यस्य तथोक्तम्, दृष्टः दोषायां रात्री अन्वयो यत्य नत् । दोरापदं गत्रिवाचकमव्ययमिति अमरसिंहादिभिरुतम् ; अन्ये नु 'तनः कथाभिः ममताल दोपामारुह्य मैन्यः मह पुष्पक ते इति नटिप्रयोगादनन्ययमप्याहुः । अन्यत्र दृष्टः दोषाणामन्वयो यखेति बोध्यन् । स्वभावमलिनं नमः, मित्रेण मूग आतेन च, गना चन्द्रेण च नृपेण च, 'राजा प्रभो नृपे चन्द्रे' इत्यमरः । दण्ड्यं- निवत्य, अन्यत्र शिक्षणाये, विदुः । टलेपनिबन्धनोऽयमप्रस्तुतपग- मालंकारः॥ दुर्जनाः स्वयं दुव॒नाः मन्नः मदृत्तानेच लजापयन्नीत्याह- जातिमात्रशरणा बहिष्कृताः केचिदाइतजयन्यवृत्तयः।

·३८ मुभापितनीभ्यां । .. । रोषणा विपरिधाविनो मुटु ईपयन्ति जनमुग्मितदियः ॥ ११ ॥ जातिमात्रेति । जातिमात्रमेव मारण रक्षणागया येगा ने नधानाः, मात्रना तदुनितकदियो व्ययच्छिद्यन्ते, अन्यत्र जातिः चुली. 'जातिातिफले धाव्या चुलोकपिलयोरपि । इति विश्वः । तदेव तन्मात्रं शरणं स्थान येषां तेषामित्यर्थः । बहिष्कृताः द्भिः निरन्ताः यहिदंदा एव स्थापिताश्च; निन्यं समागेऽनुत्तरपदस्थस्य' इति पल्वम । आहता जघन्यवृत्तिनींचनिश्च वेग ते तोक्ताः, जघन्यं नगमे निने जघन्य गर्हितेऽन्यवदिति विश्वः । रोपणाः क्रोधाविष्टाः. नन्द्यादित्वाल्ल्यु: । मुर्विोयेण ; कलहाय, नृतनजनाप्रवेमार्य च अभिमुग्न धावन्तीति विपरिधाविनः, ऊझितहियः स्वयंगहितवृत्तय इति, लजारहिताः केचिहुर्जनाः शुनकाश्च जन हेपयन्ति ; स्वदर्शनेन जनः स्वयमेव यथा लजायुक्तो गच्छेत् तथा कुर्वन्तीत्यर्थः । ही ल जायामित्यस्माणिचि अतिही इत्यादिना पुगागमे पुगन्तलघूपध- स्येति गुणे हेपयन्तीति रूपम् । शुनकसाम्य प्रतीयने ।। ११ ॥ क्षुद्रनिषिद्धविपयामिलाप: सद्बुद्धि प्रतिक्षिपतीत्याह- आलोकावधि यदशेन सुगति विन्दन्ति भूतान्यसा दृष्टिस्नेहवशेन सा वितनुते वंशे भुजंगभ्रमम् । दक्षा भोगिषु केचिद्विपमितां दृष्टिं निहन्तुं क्षणा- चानप्याशु विनाशयेत्क्षणरुचिः काचित्क्षणस्फूर्जथुः ।।

·दुर्वृत्तपद्धतिः ! ३९ आलोकेति ॥ अलोकावधि आलोको यावति देदो वर्तते ताव- त्पर्यन्तम् , भूतानि यद्वशेन यदृष्टिवशन, मुगति शोमनगमनं विन्दन्ति । लोकारधिभिव्याप्य सितानि भृतानि यत्सत्यज्ञानेन मुगति मुद्रगति विन्दन्ति इति प्रतीयते । अमौ दृष्टिः, तत्वत्रुद्धिश्व 'दृष्टिजानेऽशिश दर्शन इत्यमरः । लेहबगेन रागवशेन मण्ड्कव- माद्यञ्जनविशेषेण, वंशे वेणौ भुजङ्गभ्रमं वितनुते भुजङ्गभ्रमं जन- यनि; वंशोरगभ्रमे मण्डूकवसाञ्जनं दोष इत्याहुः । स्नेहबगेन राग- दशेन, वंशे जनवगें, भुजंगभ्रमं विटभ्रान्ति, 'वंशे वेणौ कुले वर्गे इत्युभयत्रापि विश्वः, वितनुते । भोगिषु मघु, भोग- वत्सु च, विपं दतां प्रातां विपमितां, विपमित्रां; विपीकृतां, दृष्टिं क्षणानिहन्तुं दक्षा: सन्तीति ग्रेपः; नामपि दृष्टिं अपस्फूजधुः क्षणं क्षणमात्र स्फूर्जथुः बमङ्घर्षशब्दो यस्याः सा : क्षणर्माचः विद्यु- त्काचित् आगु विनाशयेत् । वज्रपतनकालिका विद्युत् दृष्टेरत्यन्तप्र. तिबन्धकेति भावः । 'टुओस्फूर्जा वनिघोंपे' इत्यस्मात् दिनो थुजिति अथुन् ।॥ १२॥ इति श्रीमच्छ्रशिलकुलतिलकस्य वेङ्कटाचार्य सोममुतः मुनम्य श्रीश्रीनिवासविदुषः कृतिषु मुमायितनावी- व्याख्यायां रत्नपेटिकाध्यायां दुर्वृत्तपद्धतिः चतुर्थी ॥

·असेव्यपद्धतिः॥ कठिनः कृशमूलश्च दुर्लभो दक्षिणेतरः । कश्चित्कल्याणगात्रोऽपि मनुष्योंपनीव्यते ॥ १ ॥ कठिन इति ।। कठिनो निर्दयः, कृशमूलः निर्धनः, मेरस्तु मूले कृगः उपरि विस्तीर्णश्च, दक्षिणेतरः अनुदारः, भुवो मध्यदे. दावर्तित्वाद्दक्षिणदिग्भागवर्ती, पर्वतेभ्य इतरश्च, 'दक्षिणस्सरलो वाम- पद्यच्छन्दानुवर्तिपु' इति विश्वः । 'दक्षिणे मरतोदारः ' इत्यमरः । कल्याणगात्रः शुभाकृतिरपि मुवर्णमयगरीरोऽपि; 'कल्याणमक्षय स्वर्णे कल्याण मगलेऽपि च' इति विश्वः । कश्चित् पुरुपो मेरुश्च मनुष्योंपजीव्यते एकत्र व्यर्थत्वादन्यत्रासाध्यत्वादिति भावः ॥ १ ॥ दृष्टपका मतिपदं स्यादल्पसरसः स्थितिः । काले घनरसोंगेऽप्यसेव्या जीवितार्थिभिः ।। २ ॥ दृष्टपङ्केति ॥ प्रतिपद दृष्टपका ग्रीष्मे दृष्टकर्दमा दृष्टदोपा च; काले यर्पाकाले कार्यवाले च; धनरमोगऽपि, अल्पसरसः स्थितिः क्षुद्रकामारम्धितिरल्पपुरुषस्थितिश्च ; जीवितार्षिभिः प्राणार्थिभिः जीव- नायिभिच, अमेव्या स्यात् । 'उत्तमानेव मेवेत प्राप्तकाले तु मध्य- मान्' इनि धृतराष्ट्रप्रजागी उक्तत्वात् काले घनरमैयोगऽपीत्युक्तम् ।।

·अमेव्यपद्धतिः। ४१ यस्य यत्मत्ता स्वरूपविरुद्धा, तयोः कदापि न संबन्ध इत्याह- सतः सत्त्वविहीनानां सत्तयैवापराध्यतः । कथंकारं प्रतीकारः कल्पकोटिशतैरपि ।। ३ ॥ सत इति ॥ सत्त्वविहीनानां सत्त्वगुणरहितानां तामसादीनां विद्यमानतारहितानां च; मत्तया साधुभावेनैव, विद्यमानतयैव च; अपराध्यतः सतः; मत्तैव तंजसस्तिमिरस्य विरुद्धा, प्रतीकारः विरोधपरिहारः, कल्पकोटिशतैरपि, कथंकारं कर्थाचदित्यर्थः, अन्य- थैवं कथमित्थं मुसिद्धाप्रयोगश्चेदिति कथमित्युपपदे म्वाथै कृषि णमुल् ॥ ३ ॥ अपि संतापशमनाः शुद्धाः सुरभिशीतलाः। भुजंगसंगाजायन्ते भीपणाश्चन्दनद्रुमाः।। ४ ।। अपीति || स्पष्टम् 'मुग्वेन गरळं मुञ्चन् मूले यदि महोरगः । फलसन्दोहगुरुणा तरुणा कि प्रयोजनम् || ' 'नुपुष्पितः सारफल: फलितः स्यादुरासदः । अपक्वः पक्कसङ्काश: म च गीर्येत कर्हिचित्' इत्यादि स्मारितम् ॥ ४॥ नीचानुसरणान्मन्ये निसर्गपरिशुद्धयोः । गतिः कुटिलतां याति गङ्गायमुनयोरपि ॥ ५ ॥ नीचेति ।। नीचानुमरणात् नीचसेवनात् , उन्नतभूमेनिनदेशे प्रव- हनाच्च, गतिधुद्धिर्गमन च, 'गतिस्तु गमने मार्गे दशायां बुद्ध्युपाय- , ·सुम। योः इति निघण्टुः । शेष स्पष्टम् । मन्ये- इति निपातप्रतिरूपकम- व्ययमिति भोजराजः । 'अधमास्तु न सेवेत य इच्छेद्भूतिमात्मनः । यदि मन्तं हि सेवेत यद्यसन्तं तपस्विनम् ॥' 'वासो यथा रागवश प्रयाति तथा स तेपां वशमभ्युपैति' इत्यादि स्मारितम् ॥ ५ ॥ मित्रे भवति वमुख्यं मैत्री दोपाकरेण च । अपि तीर्थप्रसूतानां करवाणां रजोभृताम् ॥ ६ ॥ मिख इति ।। तीर्थप्रमृताना योग्यादुत्पन्नानाम् , जलावतारोत्प नाना च; रजोभृता रजोगुणवतां, परागवतां च; कैरवाणा शटाना कुनुदाना च; मित्रे मख्यो सूर्य च; वैमुख्य भवति दीपाकरण पापा- न्मना चन्द्रेण च, मैत्री भवति । अतो न मेव्या इति भावः । नन्व. मेव्यत्ये कैरवाणि न निदानमिति चेन्न; रजोभृता मित्रवैमुख्यादिक निदानन ममर्थित मति तपाममेव्यत्वमिद्धेः ॥ ६ ॥ अपि निर्मुक्तभोगेन स्वान्तःस्थविपयेक्षया । असद्भावाय जायेत जिह्मगेन सहासिका ॥ ७ ॥ अपीति ।। निमंजम्न्यक्तो। भौगो येन तेनापि ; निर्मुक्तो मुक्त की भोग: शरीर यस्य तेन च नयोक्तन ; जिह्मगेन कुटिलवृत्तिना मग नमहामिका महायस्थानम्, धात्यनिर्देश पाल वक्तव्य इति पुल ; बान्त:स्थाःमन:स्थिता अभिलपिता ये विषपाः भोग्यपदार्थाः, ग्याले म्यसान्ने ममीप, निष्ठन्तीति नधानाः; ते च ते विषयाग्ने पामीभया दृष्टया; स्यम्य अन्तस्तिष्ठतीत्यन्त:स्थ विए यस्यारमा ·असेयपद्धतिः। ४३ । नयोका नया, विगर्भया : ईक्षया दृष्टया च. अमावाय दुष्टचार. नाशाय; जायत । अतो विषयभोगलमंटन मह वासो न कार्य इति भावः॥७॥ मण्डूकराविणं सर्प गोमुखं च मृगादिनम् । न मुहवेन मन्यत मानयन्तं च वैरिणम् ।। ८ ।। मण्डूकेति ।। मष्टा इव गैाति माडकगवी तं, कनयुपमान इनि निः, म. मजाति तादृशः कश्चिन्मोऽस्ति. गोनुग्न नादृशमुखयुक्तम् ; मृगादिनं व्याघ्रम् , व्याघ्रजानिषु ताहगः कश्चि- दस्ति; नं दृष्ट्वा तादृशोऽयमिति न विश्वसेदिन्यर्थः । मानपन्नं वैरिणं च, मुहत्त्वन शोभनहृदयन्वन मित्रत्वेन च. न मन्येत । 'वन्नि वांवांनां धर्मेन्यं दीपकं बुधाः इत्युक्नदीपकालंकारः । 'न विश्वमेदविश्वग्ने विश्वस्ते नातिविश्वमेन् । विश्वामाद्यनुन्यन्नं मुलान्यपि निकृन्नति इति नीनिविदः ॥ ८॥ घोरास्त्यक्तमियोवेराः सौकर्यवदुपद्रवे । दण्डेनापि न भव्यरन्पापकुण्डलिमण्डलाः ॥ ९ ॥ घोरा इति । घोगः राः, पापाः कुण्डलिमाइलाः मर्पमन्हा इब तथोक्ताः; सोकव नकरत्वे असास्तीति सोकर्यवान्, मुलन इति यावन् ; ताहो उपद्रवे अल्पोपद्रवेऽपीत्यर्थः । माक्य सूकर- तदेपामस्तीति तद्वन्तो वराहाः । 'मांकय स्यादनायासे मूक- रस्य च कांग' इति विश्वः । तेषानुपये तत्कर्टकोपवे. ने दि भावः, ·४४ सुभाषितनीव्यां . , ' वल्मीकानि वनन्ति, त्यक्तमिथोवैराः सन्तः सङ्घीभूय पलायमानाः मन्तः दण्डेनापि न भज्येरन् , भग्ना न क्रियेरन् , ' स्यान्मण्डल द्वा- दशराजके च देशे च बिम्ये च कदम्बके च । कुष्ठप्रभेदेऽ'युपसूर्यके च भुजङ्गभेदे शुनि मण्डल: स्यात् ' ' बिम्बोऽन्त्री मण्डलं त्रिषु' इति पुलिंगता ॥ अनाकलितमानुप्याः क्षमासंस्पर्शवजिताः । प्रतियुद्धेन सेव्यन्ते पूर्वदेवविरोधिनः ॥ १० ॥ अनाकलितति । अनाकलितमगृहीतं, मानुष्य मनुष्यकर्म, येषां ते तथोक्ताः, पिगाचव्यापारयन्न इत्यर्थः, गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि चति ग्यन् प्रत्ययः । ब्राह्मणादिराकृतिगण इत्युक्तम् । अनाकलितमप्राप्त मानुष्यं मनुष्यभावो मनुष्यत्व येषां ते तथोक्ता इति च । क्षमासस्पगेन क्षमागुणमम्पटोंन च भूतलमस्पर्गेन च वर्जिताः; पूर्वं देवविरोधिनो देवद्वेषिणः पश्चात् ब्रामणद्वेषिणश्च ; प्रति दैः बुद्धिमद्भिः न मैव्यन्त नाश्रीयन्ते । प्रर्वदेया गक्षसाः, तद्विरोधिनी देवाः, प्रतिबुद्धमोक्षा धिभिः, न मेव्यन्ने; 'ब्रह्माणं शितिकण्ठ च याश्चान्या देवताः स्मृनाः । प्रतिबुद्धा न मेयन्ते यम्मात् परिमित फलम्' इत्युक्तेः ।। यथा मोक्षकामरन्यदयना न मेव्यन्ते, दूर परिहियन्तै, एवं बुद्धिमद्भिः दुर्जना न प्राप्या इत्यर्थः ॥ १॥ पhिणानारम्य धृतमपि विदुराऽनिक्रमे दण्डभूयम्त्यनुत्वा• दधिवान मंराठयतीति मध्यान्तमाह --' , ·असेत्र्यपद्धतिः। ४५ अमित्र विश्वासः श्वपचकरके सौमिकरसः कपाले गद्गाम्भः खलपरिपके सुजनता । परिक्षीणाचारे ध्रुतमनुपनीते च निगमः स्वतःसिद्धां शुद्धिं त्यजति विपरीतं च फलनि ॥११॥ अमिव इति । अपचानां चालानां, करकं पात्रवियपः. नलिन; मौनिकम्मः देवतासमर्पितावशिष्टः सोमरमः, जनानां मनुहो जनना, शोभना चासो जनता च मुजनता. प्रामजनवन्धुभ्यन्न- लिति मनहाय तत्प्रत्ययः। मन्यन् ॥ ११॥ गजगृहे द्रव्यचौर्याद्यारोपणादिमिदइनुवादनेश्यामन्याह--- नरतु विवित्सयाब्धिमधिरोहतु गैलतट घमनु च धातुवर्गमधिगच्छतु शस्त्रमुखम् । नदिदमगन्तुदं यदुत ववधाय मिया धनमदमेदुरक्षितिभृदङ्कणचङ्गपणम् ॥ १२ ॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रत्वतन्त्रत्व श्रीमद्वेष्टनायव वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु सुभाषितनीत्र्यां असेव्यपद्धतिः पञ्चमी॥

·সুমাথিনাযা . भरविनि मिमिमा धनमायापा, चिदा मनः धनग्न. नारा हाना गया; पर. नगरि माग्नान्यः धानुराग भाविकाममूहम मुगवाणा पमा व मी पुरावा fafero jiकर माशुपवार iid: पिगया नाबमुगम् , साप मारमोनिमायः धनमानापनदादमा नात् । भिया भगन, पुत्र रा यागप: पादिनि भन या पक्षा •নি নগা গণষি মনুমান শিলা; ‘মালখানা मरः । धनमदन मदुगगा निभूता, भगाने नाम पर प्रमणमिन्गर्धः । यदुन नदिदमान्नद गारमा रनि निन्दा तोनकम् : नन्धोऽम्युने नियत ॥ १२ ॥ इनि धामशिलानलकम्य वस्टाचार्य मोसमत मुमत धाभानियामविदुष. कृतिषु मुभाषिननावी. च्याम्यायां रवटिकाम्यायां अमेव्यपद्धतिः पशमी। ग ·महापुरुषपद्धतिः । विष्णुमक्तिमानेव महाजन इत्यभिप्रेत्याह--- मुक्तानुगुणवृत्तानां भजतां पावनी गतिम् । नित्यं विष्णुपदे वृत्तिस्तारकाणां सितात्मनाम् ।। ३ ।। मुक्तेति ॥ मुक्तपुरुषानुरूपव्यापारवतां, मुक्तामणय इवानुसृतगु- णानां वृत्तानां वर्तुलाना च, पावनी पवित्रकारिणीम् , गतिम् उपायं प्रपत्तिम् भजतां, वायुसम्बन्धिमार्गमाश्रयताञ्च । 'गतिस्नु गमने मार्गे दशायां बुद्धथुपाययोः' इति विश्वः । सितात्मनां परिशुद्धमनसां शुक्ल- रूपाणां च, तारकाणा संसारं तारयतां नक्षत्राणां च, 'कनीनिकायां नक्षत्रे तारकं तारकाऽपि च इति विश्वप्रकागे नपुंसकत्वमुक्तम् । नित्य विष्णुपदे भगवत्पादे आकादो च, वृत्तिः स्थितिः भवति ॥ ३ ॥ महाजनदर्शनं पापनिवर्तकमित्याह-- धर्मसेतुनिविष्टानामचलानां गरीयसाम् । दक्षिणोत्तरवृत्तीनां दृष्टिः पापनिवर्तिनी ॥ ४ ॥ धर्मेति ॥ धर्मसेतो धर्ममयांदायां निविष्टानाम् । 'द्वौ समुद्री विततावजू? पर्यावतेते जठरेव पादाः । तयोः पश्यन्तो अतियन्त्यन्य- मपश्यन्तः सेतुं नातियन्त्यन्यम्' इत्युक्तरामसेतौ निविष्टानां च; अच- लाना स्थिरचित्तानाम् , दक्षिणाः समर्थाः उत्तरा उत्कृष्टा वृत्तिः वर्तन येषां ते नथोक्ताः तेषाम् , गरीयसां महात्मनाम् । अचलपक्षे उत्तर- दिग्भागमुपक्रम्य दक्षिणाभिमुखं स्थितानां गरीयसां अचलानां गन्ध- मादनप्रभृतिमहापर्वतानां दृष्टिः पापनिवर्तिनी ॥ ४ ॥ 4 ·मुभापितनीन्यां महात्मनां सम्पत्तिः सार्थकत्वादलंकार इत्याह-- अनङ्गीकृतकामानामनुमानाईवर्णणाम् । धृतनिर्मलतीर्थानां भूतिलेपो विभूपणम् ॥ ५॥ अनङ्गीकृतेति ।। अनङ्गीकृतः अस्वीकृतः कामो विपयाभि- लापो यैः तेषां शरीररहितीकृतमन्मथानां च, अनुमानाहवर्मणां अनु- मानशब्देन व्यातिमूलकत्यात्तर्क उच्यते, सत्तानुग्रहीतप्रत्यक्षानु- मानागमानामित्यर्थः । अन्यत्र नाहं अनहे, नार्थस्य नशब्दस्य मुप्सुपेति समास: । उमाया नाह उमाना तन्न भवतीत्यनुमानाहम् , उमायोग्यमित्यर्थः; वर्म देहः येषां ते तथोक्ताः तेषाम् , 'वर्म देहन- माणयोः इत्यमरः । धृतं निर्मलं तीर्थ शास्त्रं गगा च यः तेषां तथा- क्तानाम् , 'तीर्थ शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायोपाध्यायमन्त्रिषु' इत्यमरः । भूति लेपःसपत्सम्बन्ध: भस्मलेपश्च विभूषणम् । रुद्रसाम्यमुक्तम् ॥ ५॥ 'जानाति विश्वासयितु मनुष्न्यान् विज्ञातदोपेषु ददाति दण्डम् । जानाति मात्रां च तथा क्षमाञ्च त तादृशं श्री पते समग्रा । इत्युक्तरीत्या महाजनस्यैव न्यायानुवर्तिनः सौख्य भवतीत्याह- अनन्तख्यातिसंपन्नः शुद्धसत्त्वः सधीयलः । धत्ते बहुमुखं भोमं श्रुतिदृष्टिस्थिराशयः ॥ ६ ॥ अनन्तख्यातीति ।। अपरिमितकीर्तिसपन्नः, अनन्त इति नाम- मपन्नश्च; शुद्धमत्यः रजस्तमोऽनभिभूतसत्वगुणः, अधिकालच, * मानां विषयाणामनित्यत्वम् ।

·महापुरुषपद्धतिः। मधीवल: बुद्धिबलयुक्तः, श्रुतिदृष्टिः भगवान् तस्मिन् स्थिरचित्तः, चद्वा श्रुतिदृष्टिरिति व्यस्तं पदम् ‘श्रुतिस्मृती तु विप्राणां चक्षुषी दे विनिर्मिते' इत्युक्तरीत्या वेदार्थदी। अन्यत्र चक्षुश्रवाः बहु- नुवं भोगं मुग्वं सहस्रमुखं शरीर च धत्ते । 'भोगः मुखे स्न्यादि- मृतावहेश्च फणकाययोः' इत्यमरः । अत्र शेपमाम्यम् ॥ ६ ॥ . महाजन एव मतां मेव्य इत्याह- अहार्यः सर्वमध्यस्थः काश्चनद्युतिमुद्दद्दन् । सत्पदक्षिणयोग्यत्वमुपयाति महोन्नतः ।। ७ ।। अहार्य इति । अहार्यः कुदृग्भिः प्रतारयितुमदाक्यः, पर्वतश्च, अहार्यधरपर्वताः' इत्यमरः । सर्वमध्यस्थ: अपक्षपाती सर्वभूमण्डल- मध्यवर्ती च । कांचन अनिवांच्यां द्युति तेजः उद्वहन् , मुवर्ण- मयश्च, महोन्नतः मर्वोत्कृष्टः अत्युन्नतश्व, सतां मत्पुरुषाणां नक्ष- वाणां च, प्रदक्षिणयोग्यत्वमुपयाति । अत्र मेरुपर्वतमाम्यम् ॥ ७ ॥ महात्मानो देवैरपि शिरसा प्रणम्यन्त इत्याह---- पुण्यगन्धाः सुमनसः प्रबुद्धाः समयागमे । शिरसा परिगृह्यन्ते सादरं त्रिदशैरपि ॥ ८ ॥ पुण्यगन्धा इति ।। समयागमे सिद्धान्तशास्त्रे वसन्तादिकाले च, प्रबुद्धाः ज्ञानवन्तो विकसिताश्च, पुण्यगन्धाः पुण्यसंबन्धवन्तः मनोहरपरिमळाश्च 'गन्धो गन्धक आमोदे लेशे सबन्धगवयोः' इति विश्वः । 'यथा वृक्षस्य संपुष्पितस्य दूराद्गन्धो वात्येवं पुण्यस्य ·५२ मुभापितनीत्र्यां , - कर्मणो दूराद्गन्धो वात्ति' इति श्रुतिः म्मारिता । मुमनसः शानिनः पुष्पाणि च ' मुमनाः पुष्पमालत्योः श्री देवबुधयोः पुमान् इन्यु भयत्रापि, त्रिदशैःदयैरपि सादर शिरमा परिगृह्यन्त 'मर्येऽस्मै देवा बलिमावहन्ति' इति श्रुतेः । अत्र पुष्पसाम्यम् ॥ 'यश्चात्मनापत्रयने भृश नरः सर्वस्य लोकस्य गुरुभवत्युत । अन- न्ततजा: मुमनाः समाहितः स्वतेजसा सूर्य इवावभामते ।। इत्युक्तम- हापुरुषे तदनुग्रहेण मन्दानामपि मैत्री भवतीत्याह - अनुकर्तुमपोतुमतिवर्तितुमीक्षितुम् । अशक्ये तेजसा पत्यो मित्रतानुमतिक्षमा ॥ ९॥ अनुक मिति ॥ अनुकर्ने सदृशीभयितुम्, अपहोतु किमस्थ माहात्म्यामिति निषेदुम् , सूर्य इति कश्चित्तेजस्वी अस्ति वेति निषे- डु च, अतिवर्तित निराकर्तुम् अतिलङ्गितु च; केनापि सूर्यस्य पश्चा- भागादृष्टेरिति भावः । ईक्षितु क्षुद्राणा दर्शनं कर्तु तेजसो दृष्टिपति- घातकत्वादवलोकिनु च, अशक्ये तेजसा पत्यौ तेजस्विनि पुरुप सूर्य च, मित्रता सुहृत्व सूर्यत्वं च, अनुमतेः अनुज्ञायाः क्षमा अभ्युपगम- योग्या, अनुमतिः पूर्णिमाभेदः, 'कलाहीने सानुमतिः' इत्युक्तेः । तस्याः क्षमा सूर्यकिरणानामेव चन्द्रकलापूर्तिहेनुत्वात् , 'यमादित्या अ- शुमा याययन्ति इति श्रुनेः 'यत्रामुष्य सुधीभवन्ति किरणाः' इत्यादि- प्रमिद्धेश्च । अत्र यादव:--'तासा शनानि चत्वारि रश्मीना वृष्टिसर्जने । शतत्रय हिमोत्सगें तावद्धर्मस्य सर्जने। आनन्दनाश्च मध्याश्च नूतनाः ·महापुरुषपद्धतिः । पृतना इति ! शतं शतं वृष्टिवहास्ताः मा अमृताः त्रियः ॥ दति ॥९॥ . क्षुद्वा एव क्षुद्राणां घर्षणीया न महान्त इत्याह- अदितुण्डिकदृष्टीनामशेपा भोगिनः पदम् । न संवाग्निसारथ्ये स्थाता यन्मुखमारुतः ॥१०॥ अहीति ॥ अहितुण्टिकदृष्टीनां व्यालग्राहिदृष्टीनाम् , मन्त्रौषधा- दिव्यापाराणामित्ययः, 'व्यालग्राह्यहिनुण्डिकः' इत्यमरः । अशेषाः गेपभिन्नाः भोगिनः सपः, पदं विषयः; यन्मुखमारुतः येषां माणां मुखमास्तः, संवताग्निसारय्ये प्रलयकालाग्निसहायभावे न न्याना, प्रातिनिवृत्तावित्यत्माल्लुट् । शेपमुखमारुतस्तु प्रलयका- लामे: सहावीभ्य जगत् नाशयति, तादृश शेष कः परिभवेदिति भावः। अयोग्यघटनस्वभावोऽपि विधिः क्वचिद्योग्यघटनेन श्लाघनी- योऽपि भवतीत्याह- गरुत्मति सुपक्षतां गिरिधुरंधरे धीरता- मुदन्वति गभीरताममृतदीधितौ सौम्यताम् । विवस्वति च दीप्ततां विधिरुपादधानविरा- दनर्धगुणचित्रितं किमपि चित्रमासूत्रयत् ॥११॥ गरुत्मतीति । गिरिधुरंधरे गिरिश्रेष्ठ । विधिः, अनघगुणैः नुपक्ष- त्वादिगुणः, चित्रितं आश्वयंविषयीकृतम्, किमपि चित्रं सजनाख्याले- ग्यम् , आमूत्रयन् घटितवान् । एकैकं सगुणमन्यत्र विधायाम्यमित्वा ·समचित्तपद्धतिः॥ अथ ममचित्तत्व महाजनत्य धर्म इति ममचित्तपद्धतिरारभ्यते-- पुंसः कस्य चिदास्थाने द्विजेन्द्रः सरिसेविते । गुणवत्पक्षपातेऽपि मध्ये तिष्ठति मानभृत् ॥ १ ॥ पुंस इति ।। सूरिसेविते कस्य चित्पुंसो महाप्रभोरास्थाने, गुणवत्सु पक्षपाते सत्यपि व्यवहारवेलायां, मानभृत् प्रमाणान्यनुसरन् , मध्ये तिष्ठति वादिप्रतिवादिनोर्मध्यस्थो भवति, पक्षपात्यपि मध्यस्थ इति विरोधाभासः । अत्र निदर्शनम्-- कस्यचित्पुंसो रङ्गनायकस्य नित्यमूरिसयिते आस्थाने, द्विजेन्द्रो गरुत्मान् गुणवत्पक्षपातेऽपि आवृत्तिमत्पभप्रसरणे मत्यपि मानभृत् पूजा विभ्रत् मध्ये तिष्ठति रगमण्टपमध्ये तिष्ठति । 'गुणस्त्वात्तिशब्दादिवेन्द्रियामुख्यतन्नु!' इति रत्नमाला ॥१॥ महाजनाःमयंत्र ममबुद्धय एष, तेषु कपांचिदादरः केपाचिदना. दरश्च तत्तत्पुरुषस्वभावाभवतीत्याह- चकोरानादरं देवश्वक्रवाकस्य चादरम् । विवस्वान नाभिसंधत्ने विश्वमेतत्मकाशयन् ।। २ ॥ पकारोति ।।देवः प्रकागमानः, विवस्वान गर्यः, पदिश्वं जगत् , ..

·समचितपद्धतिः। , प्रकाशयन्, चकोरानादरं नाभिमन्यत्ते, स्वप्रकाशनेन चन्द्र निलेज- के मति चकोराणां चन्द्रिका मात्त्विति सूर्यस्याभिसन्धिनास्ति, नथा चक्रवाकस्यादरं च नाभिसन्धत्ते, स्वप्रकाशनेन चक्रवाकस त्रिया मंभोगो भवतु इति अभिसन्धिनांति इत्यर्थः । विश्वप्रकागनमेव तस्य काय, नत्तददृष्टानुगुप्यन आनुकृल्यानानुकूल्ये इति भावः ।। क्षुद्राणां देशकालवशेन वैषम्ये मत्यपि महतां कदापि न वैप- न्यामन्याह--- देशकालविशेषेण विपमत्वं समत्ववत् । निशादिवसोईप्रमहोरात्रस्य न कचित् ॥ ३ ॥ देशकालेति ॥ निशादिवसयोः देशकालविशेषेण समत्ववत् विषम- व च दृष्टम् । निधादिवसयोः कदाचित् प्रत्येकं त्रिंशद्धटिकात्मकत्ववन् देशविोपेण लकोदयादिषु उदयान्नमययोवैषम्यं भवति । कालविशे- पेण, निशायात्त्रयन्त्रिाटिकात्मकत्वम्, दिवमस्य सप्तविंशविघटिका- त्मकत्वम् , तथा दिवमस्य त्रयन्त्रिंशद्धटिकात्मकत्वं निशायाः सतविंश- तिघटिकात्मकत्वमित्यादि भवतीत्यर्थः । अहो रात्रेच समाहार: अहोगत्रः, 'अहस्सर्वेकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः इति समामान्तोऽ- प्रत्ययः, 'रावाहाहाः पुंमि' इति पुल्लिगत्वम्, 'रूपरात्रिरथन्तरेषु गवं वाच्यम्, इति एकदेशविकृतस्यानन्यत्वाद्रात्रशब्देऽपि रत्वम् । अहोरात्रिममुदायस्य चिदपि, कदाचिदपीत्यध्याहार्यम् । वैपन्यं न दृष्टम् । मयंत्र मवंदा पष्टिघाटकात्मकत्वमेवेति भावः । अन्नाहोरात्रो निदर्शनम् । अप्रस्तुतप्रर्शमालङ्कारः ॥ ३ ॥ 1 ·सुभाषितनीव्यां नित्यसन्तुष्टानां महात्मनां पदार्थसत्वे तदभावे चैकरूपचित्ततैव, न विकारित्वमित्याह-- प्रतिगृह्णति जीमूते प्रत्यर्पयति वा स्वयम् । अपूरणमांपत्युः पूरणं च न लक्ष्यते ॥ ४ ॥ प्रतीति ।। जीमूते मेघे प्रतिगृह्णति समुद्रोदक पिबति सति, प्रत्यर्पयति वर्षति सति वेत्यर्थः । उदेति सविता ताम्रस्तान एवा- स्तमेति च । उत्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥' इत्याहुः ।। 'छेदेऽपि चन्दनतरुः मुरभयति मुख कुठारस्य । इति न्यायन महात्मानः सर्वत्र समस्वभावा इत्याह- छिद्रं जनयतां नीचैरच्छिद्रं विभ्रतामपि । त्रासहीनाः मुमणयः स्वभावादुपकुर्वते ॥ ५ ॥ छिद्रमिति || नीचैः अधोभागे छिद्र रन्ध्र, नीचः निकृष्टपुरुषैः अन्तःकलह च, अछिद्र हीरमण्यादिकमिति भावः । त्रासो नाम मणिदोषः । तदुक्त बाहलेन 'रागत्रासश्च बिन्दुश्च रेखा च जलग- भंता । सर्वरत्नेष्यमा पञ्च दोगाः माधारणा मताः ।' इति । अन्यत्र भय, तहिताः मुमगयः स्वभावादुपकुर्वते; 'अथवा भवतः प्रव. तना न कथ पिष्ठमिय पिनष्ठि न: 1 म्वत एव सता परार्थता ग्रह गाना हि यथा यथार्थता।' इति श्रीहर्षः ॥ ५ ॥ . मचित्तस्वभाव मऽपि प्रणमन्तीत्याह- ·समचित्तपद्धतिः। अनुज्झितमुहृद्भावः सुहृदां दुहृदामपि । सम इत्येव भाव्योऽपि नम इत्यभिभाप्यते ॥ ६ ॥ अनुझितेति ॥ स्पष्टम् । सम इति वक्तव्ये नम इत्युच्यत इति चित्रमिति भावः ॥ ६ ॥ 'दुजर्नः मुजनं देष्टि : इति दुष्टैः पीड्यमानोऽपि न विकार गच्छंतीत्याह-- मरुद्भिः पीड्यमानोऽपि संत्यक्तोऽपि दिवानिशम् । विषयस्नेहरहितो रत्नदीपः प्रकाशते ॥ ७ ॥ मरुद्भिरिति ॥ विषयस्नेहरहितः पात्रतेलरहितः विषयाभिला- परहितश्च ; विपयाभिलाषिणः खलु तदभावे मनोविकारः । रत्नदीप: प्रकाशते । प्राप्ते विबुधो यथा प्रकृत्यास्ते 'न विकारं व्रजति महांश्चा- तुमीत्येष्विवाज्यपमुशब्दः॥ इति नयमालिकायां मामकः श्लोकः ।। जनयत्यनले दाहं शमयत्यपि तायद । अभिन्नः स्थीयते पुण्यैराश्रमारण्यपादपैः ॥ ८॥ जनयतीति । अभिन्नैः एकरूपैः; स्थीयते स्थितम्, भावे लट् ॥ लाभः श्रीमत्तरं किचिदन्यत्पथ्यतरं मतम् । प्रभविष्णोर्यथा नात क्षमा सर्वत्र सर्वदा ॥ क्षमेदशक्तः सर्वस्य शक्तिमान् धर्मकारणात् इति महात्मानः क्षमयैव सर्व जयन्तीत्या-- ·६० सुभाषितनीव्या अहार्येण कदाप्यन्यैरसंहार्येण केनचित् । तितिक्षाकवचेनैव सर्व जयति संवृतः॥ ९ ॥ अहार्येणेति ।। तितिक्षाकवचेन मंवृतः आच्छादितः जयति सर्व- मतिशेत इत्यर्थः । 'हन्ति नित्यं क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षणम् इति क्रोधनिवृत्तौ न कश्चिदपि वैरीति सर्व स्वाधीना एवेति जय इति भावः । लोहकवचापेक्षया तितिक्षाकवचस्य व्यतिरेकः तत्महक- तश्व परिणामालङ्कारः, स्वरूपेण सर्वजथासाधनत्वादारोप्यमाणस्य कव- चस्य तितिक्षात्मना उपयोगात्, 'परिणाम: क्रियार्थश्चेदिपयी विषयात्मना' इति तल्लभणात् ।। ९ ।। भगवदेकान्ती भगवद्वयतिरेकेण किमपि नापेक्षते, अतः स एव समचित्त इत्याह-- अमृतस्यन्दिनं कश्चित्कृष्णमेचं द्विजः स्मरन् । उदन्यया न वेशन्तमुदन्वन्तं च वीक्षते ॥ १० ॥ अमृतेति || कश्चित् द्विजः चातकः, अमृतस्यन्दिनं उदकव- र्षिण नीलमेघ स्मरन् , उदन्यया पिपासया, 'उदन्या तु पिपासा तृट् तर्पः इत्यमरः । वेशन्त अल्पसरः, उदन्वन्त समुद्र च न वीक्षते। मोक्षप्रट कृष्ण लक्षीकृत्य पुरुषार्थेसया ब्रह्मरुद्रादीन् लौकिकक्षु- द्रानपि कश्चिद्भाग्यवान् न वीक्षत इत्यर्थः ॥ १० ॥ समचित्तस्य दुर्जनसृष्टिरप्युपकारायैवेति मतिरित्यभिप्रेत्याह-- ।

·समचितपद्धतिः । . विदधातु घाम तमसा कृतन कि यदि वा न वेत्ति न विधिर्न वा वयम् । प्रथमोपकारि चरमं यतस्ततः प्रतियोगीनो भवति तस्य सार्थता ॥ ११॥ विदधात्विति ।। विधिः, धाम तेजः. विदधातु सृजनु, आलोकस चाभुपप्रत्यक्षादिहेतुत्वेन लोकोपकारत्वादिति भावः। कृतेन तमसा कि तमःस्टया कि प्रयोजनम्, लोकप्रतिबन्धक्त्वादिति भावः । एव चोये उत्तरमाह- यदिवेति: पक्षान्तरे विधिन वेत्तीति न तययोजन न जानातीति न, जानान्येव, न वा वयं, वयं वा न विद्म इति नेत्य- नुपङ्गः, यतः कारणात् चरमं तमः प्रथमोपकारि आलोकस्योपकारकं, तमामुष्टयमावे आलोकापेक्षाविरहान्. नतः कारणात् तस्यालोकस्य प्रतियोगिनः तमसः सार्थता भवति, तमनोऽभावे आलोकप्रयोजन न जायेन, अतः तमः सृष्टवानिति भावः । 'हत इव भूतिमलिनो यथा यया लश्यति खुल: मुजनम् । दर्पणमिव तं कुरुते तथा तथा निमलच्छायम् । साधुपापविमुदयर्थ दुर्जनः परिकल्पितः । ग्रामवीधीवियुद्धयर्थ सूकरः परिकल्यित: इत्यादि दृष्टव्यम् ॥१९॥ मममः पुरुषः सर्वेषां हृदयंगम इत्याह--- विपयेप्वपि दोषगन्धद्दीनः प्रलयेऽपि स्थितिमक्षयां दधानः।

·६२ मुभापितनीव्यां विपमेप्यपि भावयन्समत्वं पुरुपः कोऽपि हृदि स्थितः प्रजानाम् ॥१२॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्र स्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु सुभाषितनाव्यां समचित्तपद्धतिः सप्तमी ॥ विपयेष्विति ।। विपयाभिलापरहिततया तत्प्रयुक्तरागद्वेपादिदोप- लेशहीनः, नानाविधस्थानस्थितत्वेऽपि हेयप्रतिभटतया तत्प्रयुक्तापुरु- पार्थादिरहितश्च, प्रलयेऽपि सङ्कटदशायामपि धैर्येणाक्षया स्थिति दधानः, ‘एको ह वै नगरायण आसीत् ' इत्युक्तरीत्या प्रलयेऽपि स्थिति दधानश्च, विषमेपु विरुद्धपि समत्वं भावयन् उपेक्षाबुद्धि कुर्वन् ‘समोऽहं सर्वभूतेषु' इति ममदृष्टिं कुवैश्च ; यद्वा विषमेषु सत्त्वरजस्तमस्स्वपि ममत्व प्रलयायस्थां भावयन् पुरुषः प्रजाना हदि स्थितः समीचीन इति मनस्यनुमहितः, अन्तर्यामिरूपेण स्थितश्च । अत्र परमपुरुषमाम्यम् ॥ १२ ॥ इति श्रीमच्छ्रोशैलकुलतिलकस्य वेष्टाचार्यसोममुतः सुतस्य श्रीश्रीनिवासविदुष. कृतिषु मुभाषितनीवी- व्याख्यायां रत्नपेटिकाख्याया समचित्तपद्धतिः सप्तमी ॥

·सदाश्रितपद्धतिः। . सुवृत्तस्यावदातस्य कलापूर्णस्य सत्पतेः । क्षणलेशग्रहेऽपि स्यादतीर्थस्यापि तीर्थता ॥१॥ सुवृत्तस्येति ॥ मुवृत्तस्य सदाचारस्य, अवदातस्य रागादिदोप- हीनस्य, सत्पते. सत्पुरुषश्रेष्टस्य, चन्द्रस्य च ; क्षणलेशेऽल्पकाले ग्रहेऽपि स्वीकारेऽपि उपरागेऽपि च, अतीर्थस्य अयोग्यस्यापि तीर्थता योग्यता भवति । महदाश्रयणादयोग्योऽपि योग्यो भवती- त्यर्थः । म गङ्गाममं तोयमिति जलमात्रस्य पुण्यतीर्थत्वं भवतीति च; 'निपानागमयोस्तीर्थमृपिजुष्टजले गुरौ' इत्यमरः । ‘पशुमनुष्यः पक्षी या ये च वैष्णवसंश्रयाः । तेनैव ते प्रयास्यन्ति तद्विणोः परमं पदम्' इत्यादिकमनुसंधेयम् ॥ १ ॥ मदाचार्य समाश्रितस्य ज्ञानप्राप्त्या न रागादिदोपसभव इत्याह- मतिपत्माप्तितः प्रागप्यापदा सत्पदाश्रितः। राजा तदितरो वापि नोपरागेण गृह्यते ॥ २॥ प्रतिपदिति ।। प्राक् ज्ञानलाभात् प्राक् , आपदा तापत्रयदुःखेनो- पलनितोऽपि इति शेषः । सत्पदाश्रितः प्रतिपत्प्राप्तितः जानप्राप्तितः प्रतिपत् नप्तिचेतनाः' इत्यमरः; राजा तदितरो वापि, उपहतो राग ·सुभाषितनीव्यां आपदा पर्याण उपरागः प्रादिसमासः, तेन न गृह्यते न पीयते । अत्र चन्द्रः मूर्यश्च निदर्शनम् । तत्र पक्षे प्राक प्रतिपत्माप्तितः प्राक्, गहुकेतुग्रहपीडया उपलक्षितोऽपि तदनन्तरं राजा चन्द्रः तदितरः सूर्यः उपरागेण राहुासनेन न गृह्यते । 'उपरागो ग्रहे राहग्रस्त विन्दौ च पूष्णि च' इत्यमरः ॥ २ ॥ महाजनयोगात्पुरुषः प्रसिद्धो भवतात्याह-- विषमो गुणभेदेन विकारान् जनयन् क्रमात् । समये महता योगादहंकारः प्रतीयते ॥३॥ विपम इति ॥ गुणभेदेन सत्त्वरजस्तमोगुणभेदेन विपमः भिन्न- भिन्नप्रकृतियुक्तः, गुणसाम्यावस्था प्रधानस्य प्रलयः, वैषम्यावस्था मृष्टिरिति गुणवैषम्ययुक्त-च, क्रमात् , महदादिविकारांश्च जनयन कृर्थन् प्रधानाख्यपदार्थ इत्यर्थः । समये भाग्यपरिपाकसमये सृष्टि- काले च, अहकारः प्रत्यगात्या, अथातोऽहकारावेश इत्यादिपु जीव ऽहकाराब्दप्रयोगात् ; अहमिति कारयति उच्चारयतीत्यकारः । पद मिथ्याकारयत इत्यादौ कृत्र इत्युच्चारणार्थत्वदर्शनात् अहंकार इति नत्यविगेपश्च मन् , महता महापुरुषेण महत्तत्वेन च योगात् , यते प्रमिद्धो भवति अहकारतत्त्वात्मना ज्ञायते चेत्यर्थः । अत्र प्रधान निदर्शनम् ॥ ३ ॥ मत्पुरुषाभिमुख्यात् स्वरूपज्ञानवान् भवतीत्याह----- स्वदृष्टिप्रतिघातेऽपि स्वच्छे कचन शोभनः । तत्र ह्यभिमुखः स्वात्मा झाडित्येव प्रकाशते ।। ४ ।। प्रती-

·सुभाषिनीय्या
ग्यता दिहिनमान:
TATTI: पिग
पदेशानेबन्याद
स्वनाथनन्याहनम्य विपमसिहभागिनः ।
फचिन्मासमूलाः स्युः पुरुषार्थमवृतयः ।।७।।
म्यत इति ॥ चैतन्यहीनाग अंगनम्य, शिमग्य गुम
यतः, सिद्रमागिन:, 'गाद्वाषाविद्रमाणित प्रदिः ।
पस्यचित् प्रधानम्य पुरणार्थमयजीयादन्त्रिपरिणामादि
व्यापारा:, प्राममदाः परमात्मभृष्टाः । मन्थनअनपान
निदर्शनम् ॥७॥
महदायो महानय भयनीत्साह-
महान्नं पुरुषं प्राप्य कंचित्सवमवतकम् ।
प्रतियुद्धो जनस्तेन परमं साम्पमसुने । ८ ।।
महान्तमिति ।। प्रविबुद्धो जनः विवकी मोक्षकामध, · महान
प्रभु पुरुषः मत्त्वस्यय प्रयतक: ' 'निरञ्जनः परमं माम्यमुपैनि'
इति श्रुती अनुसन्धेये । मुक्तपुरुषोऽन निदानम् ॥ ८ ॥
प्रकारान्तरेणापि महाजनाश्रयेण तदन्तर्गतत्वमभिप्रेन्याह-
मृत्रं रत्नसमावेशाचर्म सत्पदसंश्रयात् ।
तदभेदेन गृह्येत तणमप्यमवणात् ॥ ९॥
सूत्रमिति ।। किमुत पुरुष इति काव्यार्धापत्तिय॑ज्यते, तथा पति-
तव्यमिति भावः ॥ ९ ॥

·मुभाषितनीच्या 'यनानुकूल्य दपत्यास्त्रिवर्गम्तय वर्धत' इति धुनम् | जन्तुहिमा मखेन, अन्यथा जन्नुहिमाया निपिद्धत्वात् । प्रज्ञाहीनः म्बन उपायो- नयनानभिशः, परहितविदा आतेन मद्गतः शुद्धिमति, अनर्था- निम्नरति । दीपकालङ्कारः ॥ ११ ॥ महदाश्रयणे महात्मानः पगर्थक प्रवणाः पगर्थमकृत्यमपि कृत्वा परार्थ साधयन्तीत्यभिप्रेत्याह--- विभुर्वन्धं प्राप्य व्यतनुत विमुक्तिं व्रजभुवां स्वतत्रोऽसौ धूर्तः स्वयमजनि मूतश्च भजताम् । प्रतिज्ञा स्वामज्झित्स्वपदतटिनीमनुसमरे महद्योगात्मायो वहति महिमानं तदधिकम् ।।१२।। इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु सुभाषितनीव्यां सदाश्रितपद्धतिः अष्ठमी॥ विभुरिति ।। पुरुपः महद्योगात् तदाश्रयणात् तदधिकः महि. मान यति, प्राय: निश्चय इत्यन्वयः । अत्र निदर्शयति-उलम्बले स्वय बन्धं प्राप्य यमलार्जुनवृक्षादीना ब्रजभुवा विमुक्ति व्यतनुत । 'बद्धं तथा भावयता मुकुन्दमयत्नविच्छेदिनि कर्मबन्धे । तपस्विनी नरसनुनीकिराया सबीडमारण्यकथामु तन्थी' इति न केवलमर्जुन .

·नीतिमत्पद्धतिः॥
--
विक्रमाकान्तभुवने समे पाडण्यशालिनि ।
भजति स्थिरतां लक्ष्मीः कस्मिंश्चित्पुरुषोत्तमे ॥ १ ॥
विक्रमेति ।। विक्रमेण पराक्रमेण पादन्यासेन च, आक्रान्तभुवने
आक्रान्तलोके, समे सर्वजनममानवृत्ती, पाड्गुण्यशालिनि सन्धिषि-
ग्रहयानासनद्वैधीभावसमाश्रयाख्यषड्गुणगालिनि, षड्गुणा एव पा.
गुण्य, स्वार्थे प्यन् , शानबलैश्वर्यवीर्यशक्तितेजःशालिनि च, कस्मि
श्चित् पुरुषोत्तमे पुरुपधौरेये परमपुरुषे च, लक्ष्मी: सम्पत् देवी च,
'योभासम्पत्तिपद्मासु लक्ष्मीः श्रीरिति कथ्यते' इति निघण्टुः ।
स्थिरता भजति । पुरुषोत्तमशब्दसमर्थन यहुधा ग्रन्थेषु कृतमिनि
नेह तन्यते । 'जानाति विश्वासयितु मनुष्यान् विज्ञातदोपेषु ददाति
दण्टम् । जानाति मात्रा च तथा क्षमा च त तादृशं श्रीजुंपते समग्रा।
मात्रा विषयाणानित्यत्यम् ‘एकया द्वौ विनिश्चित्य त्रीश्चतुर्भिर्वश
कुरु । पञ्च जित्वा विदित्वा पट् सप्त जित्वा सुखीभव ॥' बुद्धशा
धर्मायों माधो विनिश्चिन्य गत्रुमिनोदासीनान् मामादि चतुर्भि
मायः स्वाधीनान् कुरु, शानेन्द्रियादिपञ्च जित्वा पट् मन्भ्यादीन
स्वाधाननियोज्यान् कृत्वा पानादिमतव्यसनानि परिहत्य मुनी
.
भवत्यर्थः ॥ १ ॥

·नीतिमत्पद्धतिः। 'समवेश्येह धर्मार्थी सम्भारान् योऽधिगच्छति । म वै संभृतसं- भारः मततं मुखमेधते ॥ यः पञ्चाभ्यन्तरान् शत्रूनविजित्य मनो- मयान् । जिगीपति रिपूनन्यान् रिपवोऽभिभवन्ति तम् ॥ अनसूया- जैव गौच मन्तोपः प्रियवादिता। दमः सत्यमनायासो न भवन्ति दुरा- त्मनाम् ॥ धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च । धृत. राष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ || महानप्येकजो वृक्षो बलवान् मुप्रतिष्ठितः । प्रसह्य एव वातेन सस्कन्धो मर्दितुं क्षणात् || अथ ये सहिना वृक्षा: सङ्घशः सुप्रतिष्ठिताः । ते हि गीघ्रतमान् वातान् सहन्ते ऽन्योन्यमश्रयात् ॥ जातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्य. गुभार्थिना । मुग्यानि मह भोज्यानि जातिभिर्भरतर्षभ । जातयो वर्धनीयास्तैर्य इच्छन्त्यात्मनः शुभम् । कुलवृद्धि च राजेन्द्र तस्मात् साधु समाचर' इत्युनरीत्या ज्ञात्यनादरणनिमित्तमन्तश्छिद्र कुल नाशयति, तस्मात् नीत्या वर्तितव्यमित्यभिप्रेत्याह-- पार्थिवानां पदार्थानां स्वत्या चक्रवर्तिनाम् । जनयत्यचिरानेदं छिद्रेण महतान्वयः ॥ २ ॥ पार्थिवानामिति ॥ पदाय राज्याय दमे पदार्थास्तेपां स्वभूत्या पैश्चर्येण चक्रवर्तिनां अखण्डभूमण्डलाधिपतीना पार्थिवानां राज्ञां अन्वयो वंगः महता छिद्रेण अन्त:कलहेन भेदं जनयति, प्रभुत्वं नानामुखं करोति । अत्र घटादिनिदर्शनं स्वभूत्या स्वीयया स्वोत्पा- दनार्थमक्षितया भूत्या भस्मना मह चक्रवर्तिनां कुलालचक्रस्थि. नाना पाधियानां पदार्थानां घादीनामन्वयः सद्भावः, भेद भग्नत्यं जनयति ॥ २॥ महता छिद्रण ·मुभाषितनीव्यां मम्यकपरिपालने म एव लोकपालो भवतात्याह- , सदसन्तौ विचिन्वानः समवर्ती शमपदः । अपि दण्डधरो नित्यं लोकपालः सदक्षिणः ॥ ३ ॥ मदिति ॥ सदसन्तौ गुणढोषमत्त्वामत्व विनिन्वानः विमृशन , समवर्ति मर्वममानवृत्ति, गमप्रदः यथाधिकार क्षमावान् । दण्डध- रोऽपि दक्षिणःममयों, लोकपाल: लोकरक्षकः । अन निदर्शनं यमः स हि धर्माधर्मविचारीयता, ममवर्ती शमनः कालदण्डाख्यदण्इधरः, दक्षिणो लोकपालः दक्षिणदिक्पालः । 'अदण्ड्यान दण्डयन् राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् । अयशो महदाप्नोति नरक चाधिगच्छति इत्यादिस्मृतिग्नुसन्धेया ॥ ३ ॥ महावीगे वानरचेष्टाभियुद्ध कुर्वन्नपि अवसरे भातान्याह- तमिस्राचारिणां योद्धा विजिताक्षो मरुत्मियः । कपिकृत्यैरपि स्थाने भाति वेलातिलनिभिः ॥ ४ ॥ तमिस्रेति ॥ तमिस्राचारिणा रोदा तामसाचारवा नियन्ता, रात्रिञ्चराणां हिंसकश्च, विजिताक्षः जितेन्द्रियः जिताक्षकुमारश्च, मरुतां देवाना प्रियः वायुप्रियश्च, वेलातिलद्धिभिः मयादातीतैः अ- धिवृद्धिमतिक्रम्य कृतैरच, 'वेलाब्धितीराभिवृद्धयोः इति रत्नमाला। कपिकृत्यैरपि स्थाने युक्तसमये भाति । हनुमानत्र निदर्शनम् । अतो यथाकथचित्पराक्रम कुर्यादिति भावः । 'निजानन्तरतः गन् पञ्च पञ्चप्रयोजनान् । यो मोहान्न निगृह्णाति समापदमते नरम् ।

·नीतिमत्पद्धतिः।
७३
'बम्येन्द्रियं जितात्मानं धृतदष्टं विकारिषु । परीभ्यकारिणं वीरमत्यन्तं
श्रीनिपवने। 'दानं होमं दैवतं मङ्गलानि प्रायश्चित्तं विविधान् लोक-
वादान् । एनानि यः कुरुते नैत्यिकानि नस्योत्थानं देवता राधयन्ति'
इत्यादीनि द्रष्टव्यानि
॥४॥
'प्रमादो निमलो यत्य क्रोधो यस्य निरर्यकः । न तं मतारमि-
च्छन्ति पण्ड पनिमिव स्त्रियः। 'अपनीतं मुनीतेन योऽथै प्रत्यानि-
नीपते । मनिमान्याय मुदृढां तदकापुरुषव्रतम् ॥ आयत्या प्रतिका-
रजः तथाद्य दृढनिश्चयः । अतीतकार्योपजो नरोऽर्थन प्रायने
इनि गजनीतिमनुवर्तमानो न शत्रुभिनीयत इत्याह--
भङ्गयुक्तः कृनावश्च कुर्वन्सम्यक्पुरोविधिम् ।
विजानन्सिद्धसाध्यादीवरिणाऽस पीच्यते ॥५॥
अङ्गेति ॥ 'स्वाम्यमात्यमुहृत्कोशराष्ट्र दुर्गबलानि च। राज्याङ्गानि'
इत्युकानयुक्तः, कृतान्त्रः शिक्षितधनुर्विद्यः, सम्यक्पुरोविधि कुर्वन्
पुरोहिनवरणं कृत्वा मर्वकार्येप्वग्रतो ब्राह्मणं कुन्नित्यर्थः । सिद्धसा-
यादीन् एनावत्कार्य सिद्धं, एतावन्कार्य माध्यं इति जानन् कृत
प्रत्यवेक्षणेन कृत्योपं निधारयन्निन्ययः । एवंविधो राजा वैरिणो-
ऽनने पीझ्यने । अत्र मन्त्रशान्त्रप्रक्रियया पुरश्चरणं कुर्वाणो निदर्श-
नम् । अङ्गयुक्तः पडङ्गद्वादनाङ्गादिन्यासयुक्तः, कृतात्रः कृतास्त्रमन्तः,
सिमाध्यादीन् मन्वार्षणविधिना स्वनाम्ना मिद्धमाध्यादिस्सानानि
विज्ञानन् , पुरोविधि कुर्वन् पुरश्चरगं कुर्वन , वैरिणोऽन्न पीड्यत
इति ॥५॥

·७४ मुभाषितनीव्या 'निश्चित्य यः प्रक्रमत नान्नवगति कर्मणः । अध्यकाली वश्यात्मा स वै पण्दित उच्यते ॥ यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्र का मन्त्रित पर । कृतमेवान्य ज्ञानन्ति माथे पण्डित उच्यते ॥ यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते । न किंचिदवमन्यन्ते नराः पण्डि- तबुद्धयः ।। आर्यकर्मणि रज्यन्त भूतिकर्माणि कुर्वते । हितं च नाभ्य- सूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ । मङ्गलालम्बनं योगः श्रुनमुन्यानमा बम्। भूतिमेतानि कुर्वन्ति मतां चाभीक्षणदर्शनम् ॥' बलं पञ्चविध नित्य पुरुपाणां निबोध मे । यतु बाहुबलं नाम प्रथम बलमुच्यते ।। अमा- त्यलाभो भद्र ते द्वितीय बलमुच्यते । तृतीयं धनलाभं च बलमाहुर्म- नीषिणः ।। यत्त्वस्य सहजं राजन् पितृपैतामहं बलम् । अभिजातबल नाम चतुर्थ यलमुच्यते ॥ यदलानां वलं श्रेष्ठ तत्तनाबलमुच्यते । दत्युक्तपञ्चविधवलशालिनः राजः प्रभुमन्त्रोत्माहाक्तयः मिदिहेतव इत्याह-- कामाधिकरणग्राद्यकुलादिवलशालिनः । अहीनेऽपि नरेन्द्रस्य शक्तयः सिद्धिहेतवः ॥ ६ ॥ कामेति ॥ काममत्यर्थ अधिकेषु रणेषु ग्राह्य कुलादिबल पितृपै- तामहादिवलम् । गलति गच्छतीति तथोक्तस्य नरेन्द्रस्य, शक्तयः प्रभुमन्त्रोत्साहाक्तयः, अहीने बलवच्छत्रावपि सिद्धिहेतयः जय- हेतवः । विषवैद्योऽत्र निदर्शनम् | कामाधिकरण कामंत्रीज मकल मन्त्राणां मन्मथबीजमरस्वतीबीजश्रीबीजादियुक्तत्वात् , तेन ग्राह्य कुलादिबल, मन्त्रेषु कुलाकुलमन्त्राः सन्तीति मन्त्रवैदिनो वदन्ति, , ·नीतिमत्पद्धति.। तलशालिनः नरेन्द्रस्य सर्पवैद्यस्य, गनयः मन्त्रीपधाक्तयः, अहीने सर्पश्रेष्ठेऽपि, सिद्धिहेतवः ग्रहणहेतवः । 'क्षत्रियं चाप्ययो- द्वार विप्र चाप्यप्रवासिनम् । भूमिरेतो निगिरति सौ विलशया विय । सपदा सुस्थिरंमन्यो भवति स्वल्पयापि यः । कुतकृत्यो विधिमन्ये न वर्धयति तस्य ताम् । इति ॥ ६ ॥ . उत्माहनियुक्तः सन् धैर्येण वीर्ययुक्तः कृत्स्न जगत् निवीर कुयादित्याह--- प्रद्युम्नो ह्यनिरुद्धात्मा स्वनाम्ना मानसोदयः । वीरः कश्चिद्वितन्वीत स्वीमायमखिलं जगत् ।। ७॥ प्रद्युम्नेति ॥ कश्चिद्वीरः, प्रद्युम्नः प्रकृष्टधनयुक्तः सन् . 'हिरण्य द्रविण द्युम्नम् इत्यमर. । मानेन अभिमानेन सोदयः अभ्युदय- युनः मन् , स्वनाम्ना स्वनामप्रसिद्धयान्वितः, अनिरुद्धात्मा अप्र- तिहतधैर्यः आत्मा यत्नो धृतिर्बुद्धि इत्यमरः । अखिल जगत् त्रीप्राय त्रीमदृगं पौरुषहीन वितन्वीत । एवविधः श्रेष्ठ इति भावः । 'प्रायश्चानशने मृत्यौ तुल्यबाहुल्ययोरपि इति विश्वः । अव मन्मथो भगवांश्च निदर्शनम् । प्रद्युम्नः कृष्णपुत्रो मन्मथः, तस्य पुत्रोऽनि- तस्मिन्नात्मा मनो यस्य स तथोक्तः । यद्वा अनिरुद्धरूपश्च. आत्मा यै पुवनामामि इति श्रुतेः । स्वनाम्ना मानसोदयः, मनो. भवः, वीरः कश्चित् अखिलं जगत् स्त्रीप्राय ख्यनुरागप्रचुर वितनुते। वहति महिलामाद्यो वेधास्त्रयीमुखरैर्मुग्वेर्वग्तनुतया वामो भागः गिवम्य विवर्तते । तदपि परम तत्वं गोपीजनस्य वशंवद मदनकदनं मन्, ·७ सुभाषितनीव्या , कोश्यग्न् कथ वितरे जनाः ॥ वगै तृतीयमवरियतां विनत' इनि द्युक्तम् । भगवत्पक्षे विः पक्षी गरुत्मान् , तेन ईरयति गच्चतीति वीरः, प्रद्युम्नः अनिम्डात्मा च यामुदेयमहर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धा इति व्यूहेषु परिगणितत्वात् म्यनाम्ना स्यनामस्मृत्यथै अध्ययनेन वसति- यत् , मानमोदयः भनाना चित्तेपु अभिव्यक्तः, अग्विलं जगत् 'स्त्री- प्राय पति विश्वस्य' इत्युकरीत्या स्त्रीतुल्य वितनुने भर्तृभामिबन्ध- तुल्यसम्बन्धवत्करोतीत्यर्थः । न च पतित्वमीश्वरत्वमिति वाच्यम् । आत्मैश्वरमिति पुनरुनेः ॥ ३ ॥ * यमेनोपक्रमे जानन्विश्वाधीशं व्यवस्थितम् । सामादिषु च तत्त्वज्ञः स न कः सिद्धिमर्हति ॥ ८॥ प्रयुक्तं मन्त्रिभिः काले भक्तिभेदपुरस्कृतम् । अपि ज्वलनवक्तॄणां माम संवननं परम् ॥ ९ ॥ *विधौ लब्धधृतिनीत्या विनतानन्दनो द्विजः। नियम्यमानः स्थानेषु भुजगैरपि भूष्यते ।। १०॥ * नीतिः सती बयि परं परपुष्टधातुः पुत्रीकृतोऽपि वलिपुष्टकुलैर्यतस्त्वम् । दूरीकृतोऽपि पुरुपैस्तत एव काले फण्ठो यदेष तव पञ्चममुच्चकार ॥ ११ ॥ एतेषां चतुर्णी लोकाना रसपेटिकाव्याख्या नोपलभ्यते । .

·नीतिमत्पद्धतिः ।
समायन्ती महात्मानः शान्यबारम्भ मुबरनवान् दुर्जनान
दुःनयन्तः कलावन्तः समागुणयनया मनःकानुष्यं न प्राप्यान्न
मुद्रपुरुषोत्तगदानन असमयां इन्यवादोऽपि नेपां न करें शस्यन
इन्ह--
विवुधमहित मेरावरावणः करटी मुहुः
कपतु करटं कण्डूलं म्ब क्षरन्मदकर्दमम् ।
मजतु च तटक्रीडां पाविसन्धि रसाद
न च मलिनता नापि क्षोभः कलाभृति संभृतः ।।
।
इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य
श्रीमद्वेकटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य
कृतिषु सुभाषितनीभ्यां
नीतिमत्पद्धतिः
नवमी
विबुधेति । विबुघमहिते देवबहुनते विद्वत्पूजिते च, मेरो,
विदुर्गति गम्यते, ऐरावणः करटी, ऐरावतो गजः दुर्जनश्व,
अग्न्मदकदम ववत्कदमसदृशमदं, काडूलं कडूतियुक्तम्, कटं
मनु, किं च पादः दृदं विसन्धि विशरसन्धिवन्धं यया भवति
तथा; नटक्रीडां भजनु, कलाकृति नुवर्णधारिणि मेगै विद्यापति च,

·मुमापितनीत्र्यां नच, मलिनता मटपड्कालेपप्रयुन.मालिन्यम् , अतिस्निग्धत्वादिति भावः । मम्भृतेत्यनुपङ्गः । शोभः चलनमपि न गम्भृतः, विलोकाधा. त्यादिति भावः ॥ १२ ॥ इनि धामकरीशैलकुलनिलकस्य वेइटाचार्यमोमसुत मुतन्य श्रीधीनिवाम विदुषः कृतिषु सुभाषितनावी- व्यायाया रत्नपेटिकास्याया नीतिमत्पद्धतिः। नवमी ॥

·धनधान्यपद्धतिः॥ आभिमुख्यदशामात्रादादर्श इव सज्जनः । शीघ्रं रक्तमरक्तं वा गृह्णाति स्वप्रसादतः॥ १ ॥ आभिमुख्येति ॥ मजनो दाता आभिमुख्यदशामात्राद्याचक- त्याभिमुखागमनमात्रेण, न तु याच्यापर्यन्तं, याच्आयाः परक्लेगावह- त्यात् , रक्तं रागवन्तं, फलाभिलापिणम् , अरक्त तद्रहित वा, लाशादिरागयुक्तद्रव्यं तद्रहितद्रव्यं वा, स्वप्रसादतः ‘कृतातोपक. ट्रेन्वं भूयो दोपानभिजता । एप प्रसादश्चित्तानां लक्षण रुदाहृतः । इत्युक्तचित्तगुणात् स्वनैर्मल्यतश्च, आदर्श इव, गृढाति अनुगृह्णाति. ग्रहणसाधनं भवति च, माधने कर्तृत्वोपचारः । स्वात्मदातृत्वप्रकाश- उदाराः मर्व एवैते' इति म्बन्लनिः । मजनप्रकृतिस्तादृशीति भावः । उपमालङ्कारः ।। १ ॥ अप्यनावर्जिताः स्वेन फलरागेण सन्नताः । अर्भकरपि गृह्यन्ते साधुसन्तानशाखिनः ॥ २ ॥ अपीति ।। अनावर्जिताः स्वेन स्वार्थफलाभिलापण अनाकृष्टा अपि अत्युनतत्वादनम्या अपि, फलरागेण सन्नताः परार्थफलग्रहणा- मिलापेण सन्नताः स्वयमेव सम्यड्नताः, माधव एव मन्तानगाखिनः नेन स्वाश्रितेषु भगवतः ·८० सुभापितनीव्यां . अर्भकैरसमधैरपि गृह्यन्ते, हस्तापचयफला भवन्ति । पोत्यापित ताद्रूप्यरूपकालङ्कारः ॥ २॥ धिनोतीति धन, तदि लौकिकं न भवति, तस्य अर्थानामार्जने दुःखम् ' इत्यादिना दुःग्यहेतुत्वात्, अतम्नत्परित्यागन ये आत्मत- त्परास्त एव मुखिन इत्याह- निर्मुक्तभवनक्षेत्राः स्युः सदागतिनिर्वृताः । प्राप्त भयविपर्यासे भोगिनः खलु भोगिनः ।। ३ ।। निर्मुक्तेति ।। निर्मुकानि त्यक्तानि, भवनानि गृहाः क्षेत्राणि च यैस्ते तथोक्ताः, 'लोकपणायाश्च पुत्रेपणायाश्च वित्तषणायाश्च व्युत्था याथ भिक्षाचर्य चरति, 'अत्र ब्रह्म समश्नुते इमं च लोकममु च परि- त्यज्यात्मानमन्विच्छेत्' इत्यादिभिरात्मानुभवशालिन इत्यर्थः । सता. मागतौ प्राप्तौ निवृताः, भविपर्यासे प्राप्तेऽपि महाप्रलयादौ प्रा 'नेऽपि, मोगिनः सुग्ववन्तः, भोगिनः स्युः खलु फणिनः स्युः खलु । श्लेषभित्तिकाध्यवसायनिबन्धनातिशयोक्तिः । फणिपक्षे निर्मुक्तानि मुक्तकञ्चुकानि भवनसदृशानि क्षेत्राणि शरीराणि येषां ते तथो- काः, सदागतिना वाताहारेण निवृता इत्यर्थः ॥ ३ ॥ सर्वेपामुत्तरामाशां धनदो यः प्रतीक्षते । सत्यं मनुष्यधर्मैव स तु पुण्यजनेश्वरः ॥ ४ ॥ सर्वेपामिति ॥ सर्वेषामुत्तरा उत्कृष्ठां आशा स्वस्माद्धनग्रहणा- मिलाप, यो वदान्यः, प्रतीक्षते परिपालयति, स मनुष्यधर्मेव, पुरु ·घनधान्यपद्धतिः । ८१ पधर्मवान् म एव पुरुष इत्यर्थः । पुण्यजनानां ईश्वरश्च । कुबेरोऽत्र निदर्शनम् | यः कुबेरः सर्वेषामुत्तरामाशां उत्तरदिशम् परिपाल- यति मः, मनुष्यस्येव आचारो यस्य मनुष्यधर्मा, सप्तम्युपमानेत्या- दिना समासः। धर्मादनिच्चवलादिति समासान्तोऽनिच् । भद्रमङ्गल- वारादिगन्दवद्विपरीतलक्षणया पुष्यजनशब्दो राक्षसे प्रसिद्धः, तयां ईश्वरः पुण्यजनेश्वरः । 'देहीति वदतां प्रायः प्रमादन्प्रत्युवाच सः । लिनवनिमिलक्ष्मीलीलाकमलपट्पदैः ॥ 'चातकत्रिचनुरान् पयः कणान् याचते जलधरं पिपासया। सोऽपि पूरयति विश्वमम्ममा हन्त हन्त महतामुदारता ॥ इत्यादीनीहानुसन्धेयानि ॥ ४ ॥ येषां हिरण्यकशिपुक्षेत्रदानकरः करः। तेषां तिर्यङ्मुखत्वेऽपि पुरुषत्वं न हीयते ॥ ५ ॥ येपामिति ॥ येषां कर: हस्तः हिरण्यं च, कशिपु अन्नवस्त्रे 'कशिपु त्पन्नमाच्छादनं द्वयम्' इत्यमरः । तच्च क्षेत्राणि च तेषां दानं करोतीति तेषां तिरंग्वृत्तं मुखं येषां ते तथोक्ताः तेषां भावः तिर्यमुखत्यम् , तस्मिन्नपि पुरुषत्वं श्रेष्ठत्वम्, न हीयते न त्यज्यते । अत्र नरसिंहो निदर्शनम् , म हि हिरण्यकशिपोः क्षेवदानं शरीर- च्छेदनं, करेण कृतवान् , तियड्मुखः सिंहस्य तिर्यग्जातित्वात् पुरु. पश्च । 'मगवानिति गन्दोऽयं तथा पुरुप इत्यपि । निरुपाधि च वनेते यामुदेवे मनातने, इति तस्य पुरुषधर्मपौष्कल्यात् ॥ ५ ॥ मुख्यदानोदकक्लिन्नकरः ख्यातक्षमापतिः । लोकपालाश्रितः कश्चिदनाशावारणः कथम् ।। ६ ॥ दानकरः, 6 ·सुभाषितनीव्यां . 'आ- मुख्येति ॥ मुग्याना श्रेष्ठवस्तूना, यद्वा मुख्यानां ब्राह्मणानाम् , दानोदकेन हिनः आद्रीभूतः करो यस्य स तथोक्तः, मुग्वोदयेन मदोदकेन लिन्नगुण्डादण्डश्च, ख्याते प्रमिद्धे क्षमा श्रान्ति: धृतिः धैर्य च यस्य स तथोक्तः, अन्यत्र ख्याता क्षमायाः भूमः धृतिधारणं यस्य स इत्यर्थः । लोकपालाश्रितः कश्चित् सचिवः दिक्पालाभि नश्च, कथमनाशावारण: अर्थिकामाशां पूरयत्येव, कथं न दिग्गज इत्यर्थः । अन दिग्गजो निदर्शनम् । अन मामकश्लोकः-- श्रित्य प्रभुमेक नित्य पूर्णः स्वयं पर पूर्णः। कुरुते तृतीयसवन प्राप्याग्रयण यथैव पोडशिनम्' ॥ ६ ॥ क्षोभितो विबुधैः कश्चिद्गम्भीरमधुराशयः। चन्द्ररत्नगजावादिसहितां दिशति श्रियम् ।। ७ ।। शोभित इति ॥ विबुधैः विद्वद्भिः क्षोभितः प्रसङ्गैः उल्लासितः, अन्यत्र विबुधैः देवैः मथितः, चन्द्रः, कर्पूरम् , अन्यत्र चन्द्रः, श्रिय सपत्ति लक्ष्मी च । स्पष्टमन्यत् । समुद्रो निदर्शनम् ॥ ७ ॥ परमपुरुप निदर्शनीकृत्य कस्यचिन्महौदार्यमाह- अपुनर्देहिशब्दार्थममत्युपकृतिक्षमम् । अर्थिनं कुरुते कश्चित्पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ ८ ॥ अपुनरिति ॥ कश्चित् अधिन, अपुनर्देहिशब्दार्थ- देहि वित रेति शब्दम्यार्थो यस्य पुनर्नानि सोऽपुनर्देहिशब्दार्थः तं, भगवत्पने स्वाश्रयणानन्तर पुनदेही देहवानिति दाब्दस्याथों यथा न स्यात् तथा .. - ·धनधान्यपद्धतिः। ८३ । कंगनान्यर्थः । महोपकारदानेन अधिनः प्रत्युपकार कर्नुमयोग्यत्वमाह- अमन्युपतिशममिति, स्वल्पप्रदानेन पुनपार्याय पुनरावर्तिन करोति किं? नेत्याह-पुनरावृत्तिवर्जितमिति । भगवांश्च- 'न च पुनरावर्तते 'आ ब्रमभुयनालोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मानुषेय नु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते' इत्युनं करोतीत्यर्थः । अपुनःप्रार्थनीयत्व प्राधि- नाधिकदायिनः । अर्थिनः प्रथमे तस्य चरमान् पर्वपरयन् ‘इत्यादि- कमनु मन्धेमम् ॥ ८॥ * बदान्यश्च कदर्यश्च गृहीतस्थिरलोभतः । स्वानान्संचिनोत्यर्थान्परान}रयोजयन् ॥ ९ ॥ अनिःशेपितदातव्यं वदान्यदिति वादिनम् । नोपसर्पति सवीडो ब्रीडाकुलवधरिव ॥ १० ॥ प्रया देयम् । यद्वानुः मौम्यता मेय पूर्णेन्दोरकलङ्कना 'मन्त्रीनिमोयान्यन्नानि,' 'प्रियवाग्दानशीलश्च वदान्यः परिकीर्तिनः न महादानमपि प्रियोक्तिपूर्वकमेव मर्वोत्कृष्टमित्याह- वचं मांसं जीवं यदपि ददुरस्थीनि पृथिवीं श्रियं रत्नाघीशं त्रिदशतरुमैरावतमपि । नदेतत्सत्येक मिलितमपि नालं तुलयितुं मनस्कारोपेतां स्थिरमधुरकल्योक्तिकणिकाम् ॥ * अनयोः दलोकयोः रत्नपेटिकाव्याख्या नोपलभ्यते । .

·सुभाषितनीव्यां त्वचमिति ।। त्वचं कर्णः शरीराभिन्नं कवचं गरीरात् छित्वा दौ । मासं शिविः भ्येनाय स्वोरुमास कपोतरक्षणाय ददी। जीवं कपो. तः स्वसमीपागताय व्याधाय स्वभायांप्राणान् ददौ । अस्थीनि इन्द्राय दधीचिरस्थीनि ददौ । पृथिवी परशुराम: कश्यपाय ददौ । श्रिय रनाधीश त्रिदशतरु ऐरावतमपि समुद्रो ददौ। एवं यदपि ददुः, तद- तत्प्रत्येक वा मिलितमपि वा, मनस्कारोपेतां मनस्कार: चित्ताभोगः, चित्ताभोगी मनस्कार: इत्यमरः । चित्तस्याभौगस्तात्पर्यमिति मर्वानन्दः । एकस्मिन् विषय पुनः पुनः चित्तवृत्तिराभोग इति पञ्जिका । तेनोपेता, स्थिरा कालान्तरेपि स्मर्तव्यां, मधुरा हृदयानन्दवि- धायिनी, कल्या शुभात्मिका 'स्यात्कल्या तु शुभात्मिका' इत्यमरः । उक्तिकणिका सूनृतवाग्लेशमपि तुलयितुं समीकर्तुं नालं न पर्याप्नम् । अतिथिविषये ‘अभाव भूमिरुदक तृणानि कल्याणी वागिन्येतानि वै मतोऽगारे न क्षीयन्ते' इत्यापस्तंवः । 'मत्यं ब्रूयाप्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात् मत्यमप्रियम् । प्रिय च नानृत यादेष धर्मः सनातनः । अन्या- हृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः, सत्यं वदेवयाहत तद्वितीयम् । प्रिय वंदे- द्वयाहृत तत्तृतीयम् , धयं वदेवयाहत तच्चतुर्थम् ।' इति महाभारते । 'चन्दन शीतलं लोके चन्दनादपि चन्द्रमाः । चन्द्रचन्दनयोर्मध्ये माधुवाक्य मुशीतलम् । इति चाटुकाराः ॥ ११ ॥ परमपुरुषो महोदारान् परार्थमेवारजदित्याह- अनिर्घातं धाराधरमशमनीयं निधिरपा- मकाठिन्यं चिन्तामणिमजडभूत मुरतरुम् । ।

·अभित्त्वोपादाय प्रभुरपशुवृत्तिं च सुरभिं परायकस्वार्थानकृत पुरुपानादिपुरुषः ॥ १२ ॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु सुभाषितनीव्यां धनधान्यपद्धतिः दशमी॥ अनिर्यातमिति ॥ प्रभुः मकलविलक्षणनिर्माणसमर्थः, जादि- परार्थ एक एव स्वार्थो ये ते तथोकाः तान् पुरुषान् अक्त- तेन्यन्वयः । कथं कृत्वा अभिया-अनिघांतं धाराधरं, अशमनीयमपा- निधि, अकाठिन्यं चिन्तामणिम्, अजडभूतं मुरतरु, अपशुवृत्ति सुरभिं च उपादाय गृहीत्वा अभित्त्वा मवानेकीकृत्येत्यर्थः । पूर्वसष्टस्य धाराधरस्य वज्रनिर्घातो दोषः, अपान्निधेः शमनीयत्वं दोषः, चिन्ता- मणे: काटिन्यं दोषः, सुरनरोः जडत्वं दोषः, सुरभेः पशुवृत्तिर्दोष इति तान्विहाय दोषरहितैः तादृयपदार्थैरेकीकृत्य सृष्टवानित्यर्थः । अनेन निस्ममाभ्यधिकमादाय प्रतीयते, निघांतशब्देनात परुषवाक्यं विवक्षितम् , शमनीयत्वं परार्थशून्यत्व विवक्षितम् , काठिन्यमत्र निर्दयत्वं विवक्षितम् । जडत्वमत्र मन्दवं विवक्षितम्, पशुवृत्तिः पात्रापात्रविशेषानभिजता विवक्षिता । अनिातं धाराधरमित्यादिना ·८६ मुभाषितनीभ्यां प्रमिद्धेभ्यो व्यतिरेकः, तदुपादानासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तरतिशयो. क्तिः । तद्भेदेऽप्यभेदातिशयोक्तिश्चेति तेषां सङ्करः ॥ १२ ॥ इति श्रीमशिलकुलतिलकस्य वेकटाचार्यसोमसुतः सुतम्य श्रीधीनिवासविदुपः कृतिषु सुभापितनावी- व्याख्यायां रखपटिकाख्यायां धनधान्यपद्धतिः दशमी ॥

·सत्कविपद्धतिः। अपङ्किलनियः शुद्धाः साधुमानसवृत्तयः। वमन्ति श्रुतिजीवातुं ध्वनि नवरसास्पदम् ॥ १ ॥ अपङ्किलेति ॥ अपट्किलधियः रागमोहादिकालुप्यरहितबुद्धयः, अनेन वक्तृवैलक्षण्येनोपादेयत्वसिद्धिः, अन्यत्र कर्दमवत्सु क्षुद्रसर- स्वपक्षारहिताः, शुद्धाः शुचयः धवलाश्च, साधुमानसे समीचीनमनो- व्यापारे भगवद्भक्त्यादौ मानससरसि च वृत्तिर्येपा ते तथोक्ताः, नव- रसास्पद शृङ्गारादिनवरसाभिव्यञ्जकम् नूतनोदकपानसम्भवं च, श्रुति- जीशानुं वेदमूलम् श्रोत्रानन्दकरं च, ध्वनि वमन्ति प्रकटयन्ति, गौण- वृत्त्याश्रयणाद्वमन्ति इत्यस्य न ग्राम्यता । तदुक्तम् 'निष्टयतोद्गीर्णवान्ता- दिगोणवृत्तिव्यपाश्रयात् । अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्ष्यां विगाहते. इति । हंसमाम्य गम्यते, 'मधुरं मधु पीयूपं तस्मात्तस्मात्कवेर्वचः॥' महानायकमेव स्वकाव्यस्य विपयं कुर्वन् प्रतिभान्वितो महाक- विर्भवतीत्याह-- महापुरुपवद्धात्मा सदिमथितोदयः । पश्यावदातया वाचा सेव्यते चतुराननः॥ २ ।। महापुरुपेति ।। चतुरं रसभावादिबन्धुरकाव्यनिर्माणचतुरम् आ- ननं वक्त्रं यस्य स तथोक्तः, 'यदि मनसा ध्यायति, तद्वाचा वदति' ·सुभाषितनीन्यां -- इति बुद्धिस्थ चातुर्य तदनुगन्दाभिलापिनि आनने आरोपितम् ; चतुर्मुखश्च, महापुरुषे धीरोदानादिनायके परमपुरुये च बद्धः वर्ण- यितृत्वेन सम्बद्धः आत्मा मनो यस्य म तथोक्तः, परमपुरुषल्यानासक्त- मनाश्च ; सर्गादिषु सर्गकाण्डसमुच्छासादिसंशकपरिच्छेदेषु विषये प्रथितः प्रसिद्धः उदयः बुद्धिप्रतिभादिरूपाभ्युदयो यस्य स तथोक्तः, सृष्टयादिविषये प्रसिद्धोत्पत्तिश्च । अवदातया शुद्धया दोपरहितयेति यावत् , धवलया च वाचा वाग्देव्या च सेव्यते । पश्य मनसा विचा- रयेत्यर्थः । चतुर्मुखो निदर्शनम् ।। २ ।। सत्यवान् महाकविदुर्लभ इत्याह-- विशुद्धवर्णललिता गुणालंकारशालिनी। सरसा भारती यस्य स सत्ये कः प्रतिष्ठितः ।। ३ ।। विशुद्धति ।। विशुद्धवर्णललिता रसानुगुण्येन असयुक्तकोमलव. दिमनोहरा, शुभ्रवर्णा च, गुणालङ्कारशालिनी प्रसादमाधुर्यादि- गुणैरुपमानुप्रासाद्यलकारैश्च शालिनी । अन्यत्र सौन्दर्यादिगुणैः कटककेयूराद्यलङ्कारैश्च शालिनी, मरसा रसाभिव्यञ्जका भर्तरि सानु रागा च, भारती चाक् वाग्देवता च यस्य सः, सत्ये कः प्रतिष्ठितः कोऽपि, भगवानेव यस्य स्तुतेविषयः । सत्ये ब्रह्मणि कः कोऽपि प्रतिष्ठितः । 'शुभयानिवर्तन्ते मान्तरिक्षभितिक्षयात् । मतिक्षया- निवर्तन्ते न गोविन्दगुणक्षयात् ' 'वितथा वेदपान्थानां यव सायंग्रहा गतिः ।' 'यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः' इत्युक्त-

·सत्कविपद्धतिः ।
रीत्या परमपुरुपमहिमवर्णनप्रवृत्तस्य सत्यप्रतिष्ठितत्वस्य संमवान्न व्यति-
रेके तात्पर्यम् । अपि तु दौलभ्य एव तात्पर्यम्; 'स महात्मा मुदु-
लंमः' इतिवत् । अन्यत्र सत्ये सत्यलोके कः ब्रह्मा प्रतिष्टित
इत्यर्थः । चतुर्मुखोऽत्र निदर्शनम् ॥ ३ ॥
'वाती च कौतुककरी विमला च विद्या लोकोत्तरः परिमलश्च कु-
रङ्गनाभेः । तैलस्य बिन्दुरिव वारिणि दुर्निवारमेतत्वयं प्रसरति स्वय-
मेव लोके ॥' इत्युक्तरीत्या परिशुद्धविद्या ममुद्रपरिवेष्टितभूमण्डले
म्वयमेव प्रमरतीत्याह--
कुतश्चिदचलस्थानात्मयान्ती सागरान्तिकम् ।
दृश्यादृश्यतनुर्भाति कृत्यभीष्टा सरस्वती ॥ ४ ॥
कुत इति ॥ कुतश्चिदचलस्थानात् देशान्तरं असञ्चरतोऽपि कवे-
रित्यर्थः पर्वतस्थानाच, सागरान्तिकं प्रयान्ती समुद्रपर्यन्तं गच्छन्ती
दृश्यादृश्यतनुः कचिद्रूढव्यङ्गयाकृतिः क्वचिदगूदव्यङ्गयाकृतिः,
यद्वा पण्डितेषु दृश्यतनुः अपण्डितेषु अदृश्यतनुः, अन्यत्र सरस्वत्या-
ख्यनद्या गुतगामित्वात् दृश्श्यादृश्यतनुत्वं प्रसिद्धम् । कृतिषु प्रबन्धेषु
विषये अभीष्टा कृतीनां विदुषां स्नानाद्यर्थमभीष्टा च, सरस्वती विद्या
वेगाख्यनदी च भाति, नी निदर्शनम् ॥ ४ ॥
विदुषां सूक्तयो मुक्तात्मता संपादयन्य: श्रोत्रानन्दाय भवन्ती-
स्याह--
प्रभूतोदितमुक्ताभिर्भूयते मूक्तिशुक्तिभिः ।
सुदृशां कर्णपूराय तादृक्त्वं फलभेदतः ॥ ५ ॥

·सत्कविपद्धतिः। ९२ अपार्येतरयुक्तानां व्याससङ्ग्रहशालिनाम् । अपि गोपालगीतानां निवेशो निगमादिषु ॥ ७ ॥ अपार्थेति || अपार्थेतरः सदर्थः अर्जुनश्च, तेन युक्तानाम् , व्यासो विस्तरः मंत्रहः सङ्क्षेपः तेन शालिनाम् , ग्रन्यकारिणामेप स्वभावः. 'यत्समासव्यासधारणम्' इति । व्यासस्य बादरायणस्य संग्रहेण प्रयनेन शालिनां च; गोपालगीतानां पशुपाल श्लोकानामपि श्रीकृष्णो क्तानामपि; निगमादिपु निवेशः प्रमाणेषु ग्रहो भवति, गीतोपनिदि ति वेदान्तनुल्यत्वेन ग्रहो भवतीत्यर्थः । गीतोपनिपनिदर्शनम् ॥ ७॥ "काव्यं यासेऽर्थकृते व्यवहारविदे गिवेतरभतये । सद्यः पर- निर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥' इति काव्यस्यानेकपुरपा धमाधनत्वात् लोहितपादिगोपीडन्यायेन केनचित्कुविना मरसवि- शब्दं न्यकृत्य क्रियमाणः शब्दाडम्बरो वृधेत्याह-- जलाशयस्य घोपेण जातलौल्यस्य भूयसा । कविशब्दं तिरोधाय कश्चिदर्थो न साध्यते ।। ८ ॥ जलाशयस्येति ॥जातं लोल्यं अह कविरिति चापल्यं वावादिना तरलत्वं च यस्य तथोक्तस्य ; जलाशयस्य मन्दबुद्धः लड़योरभेदात्. मरमश्च; भूयसा घोषेण कवेः सत्कवेः गन्द, के जले विः पनी हंसः तस्य शन्दं तिरोधाय परैरश्रुतं कृत्या, कश्चिदप्यों न माध्यते, कवि- सन्दकृतमाधुर्यादिकं स्वयं न विभर्ति- इत्यर्थः ॥ ८ ॥ 'मणिना बलय वलयन मणिमणिना वलयेन विभाति करः ।

·सुभाषितनीव्यां , कविना च विभुर्विभुना च कविः कविना विभुना च विभाति सभा ।' अपत्य च कवित्व च द्वयमेव गुभास्पदम् । इत्युक्तरीत्या कविता. भाग्यवानेन प्रकाशत इत्याह- सदा नवोक्तिमहितः प्रतिरुन्धन्मतीपगान् । प्रथितः काव्यनाम्नापि कविरेकः प्रकाशते ॥ ९ ॥ सदेति ॥ सदा नवोक्त्या 'प्रजा नवनयोन्मेषशालिनी प्रतिभा विदुः' इत्युक्तप्रतिभया विचित्रापूर्वशब्दार्थयुक्तरचमया, महितः सर्वैः पूजितः, दानवाना उक्तिभिः मह वर्तत इति सदानवोक्ति: म चासौ महितश्चेति ; शुक्रपक्षे खञ्जकुब्जवद्विशेषणसमासः । प्रतीप गान् प्रतीपवर्तिनः कुकीन् प्रतिरुन्धन् प्रतिकूलवर्तिग्रहान् प्रति. रुन्धश्च, शुक्रदृष्टेस्तद्दोपनिवर्तकत्वादिति भावः; काव्यनाम्नापि प्रथितः भारविः माघ इत्यादिकाव्यनामात्मनापि स्वनामप्रसिद्धिमान् , अपि- शब्देन कालिदाम इत्यादि केवलनाम्ना च प्रसिद्धः, 'शुक्रो दैत्य- गुरुः काव्यः इति काव्यनाम्ना च प्रथित इति च ; एक : मुख्यः कवि: आदिवर्णयिता द्वितीयः शुक्रश्च, प्रकाशते दीप्यते । शुक्रो निदर्शनम् ॥ ९॥ कश्चिन्महाकविः स्वयमेकदेशस्थितोऽपि कीत्या मर्वदिग्व्याप्तो भवतीत्याह- पूर्वकल्पप्रकारेण पुरुषार्थप्रवृत्तया। विचित्रसृपया विहरव्याप्तः कश्चिन्महानपि ॥ १० ॥ पूर्वकल्पेति || 'सवाग्विसगों जनताविप्लवो यस्मिन् प्रति-

·सत्कविपद्धतिः।
९३
कीया मर्वत्र व्याप्तः,
लोकमयतमस्त्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोङ्कितानि गृह्णन्ति गायन्ति
गृन्ति साधवः ।। इति सत्कविताया भगवच्चरित्रवर्णने पापनिव
तंकत्वात् सर्वपुरुषार्थहेतुत्वात् महानपि धनादिना अधिकोऽपि कश्चि
त्परमपुरुष इति 'महान् प्रभु पुरुषः सत्त्वस्यैव प्रवर्तकः ।' इति
श्रुतिप्रसिद्धेः । पूर्वकल्पप्रकारेण आदिकवीना वाल्मीकिप्रभृतीनां
निर्माणप्रकारेण 'धाता यथा पूर्वमकल्पयत् इति श्रुतिनिर्दिष्टपूर्व-
ब्रह्मकल्पप्रकारेण च, पुरुषार्थप्रवृत्तया, ' यशसऽर्थकृते' इत्युक्तप्र
योजनार्थ प्रवृत्तया, पुरुषस्य करणकलेबरादिनिर्माणार्थ प्रवृत्तया च;
विचित्रसृष्टया रसभावबंधुरशब्दार्थचमत्कारकल्पनया विहरन्, व्यासः
स्वरूपेण सर्वत्र व्याप्तश्च। परमपुरुषो निदानम् ।।
क्षीरसमुद्रोत्पन्नसुधेव सत्कविसत्तिरास्वादनीया भवतीत्याह--
मतिमन्धजवेन लब्धवर्णा
मतिपन्ना विबुधैरनन्यभक्तः।
सुकवेरनया नयस्य मूक्तिः
स्वदते दुग्धपयोनिधेः सुधेव ।। ११ ।।
मतिमन्थेति॥अनन्यभक्तेः भगवद्भक्तै: अमृतातिरिक्तानरहितैश्च,
विबुधैः विद्वद्भिः देवैश्च, मतिमन्थजवेन मन्यसदृशत्रुद्धयतिशयेन
मतिसदृशमन्धवेगेन च, प्रतिपन्ना लब्धा वर्णा यस्याः सा तथोक्ता,
लब्धः वर्ण: शुभ्रवर्णो यस्याः सा तथोक्ता च; अनधा दोषरहिता
दुःखविरोधिनी च; सुकर्नयस्य सूक्तिः नीतिसम्बन्धिनी सूक्तिः,
दुग्धपयोनिधेः सुधैव स्वदते रोचते ॥ ११ ॥

·मुभाषितनीव्या भाग्यवोन स्वयमेव कस्मिश्चिजने बाल्मीकाविव कविता प्रस- रति चेत्मैव कविता, न यत्नमाध्या, तादृगी च क्वचिद्भवतीत्याह- मनुव्यासपाचेतसपरिपदही कचिदियं सुधासिक्ता मूक्तिः स्वयमुदयमन्विच्छति जने । निरन्ध्युः के विन्ध्याचलविकटसंध्यानटजटा- परिभ्रान्ता पङ्गोरुपरि यदि गङ्गा निपतति ।। इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेष्टनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु सुभाषितनीव्यां सत्कविपद्धतिः एकादशी ॥ मनुव्यासेति ॥ मनुव्यासप्राचेतसपरिपदही सुधासिनारसभरिता सूक्तिः, जने पामरेऽपि स्वयमुदयमाविर्भाव अन्विच्छति अपेक्षते, तत्र निदर्शनमाह --- निरुन्ध्युरिति । विन्ध्याचलवद्विकटा निम्नोन्नताः मन्ध्यानटस्य शिवस्य या जटास्तत्र परिभ्रान्ता गङ्गा पनोरुपरि यदि निपतति के निरुन्धुः, न केऽपीत्यर्थः ॥ १२ ॥ इति श्रीमच्छ्रीशैलकुलतिलकस्य वेङ्कटाचार्यसामसुतः सुता श्रीश्रीनिवासविदुष. कृतिषु सुभाषितनीवी- व्याख्याया रनपेटिकाख्यायो सत्कविपद्धतिः एकादशी॥

·परीक्षितपद्धतिः॥ -enter- 'महमा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव मम्पदः इति नीतिमनुसत्य परीक्षितपद्धतिमाह-- काकानां कोकिलानां च सीमाभेदः कथं भवेत् । यदि विश्वसजा साक्षं न कृता कर्णगष्कुली ।। ॥ काकानामिति ।। विश्वसजा ब्रह्मणा अभिभ्यां सहितं यथा भवति तथा माझं, 'तेन सहेति तुल्ययोगे नि बहुव्रीहिः; बहुबाही मक्थ्यश्णोः स्वाङ्गात् पजिति पच् । कणंगष्कुली कर्णपाशी, न कृता यदि, 'शाकुली कर्णपाश्यपि ' इत्यमरः । काकानां कोकिलानां च मीमाया मयांदायाः, भेदः कथं भवेत् ; कर्णमृष्टयभावे काककोकि- लभेदो न जायेत, अभिष्टया काककोकिलमाम्यमेव गृहीत्तम्, तत्र तद्धनिग्राहिकर्णसृष्टया अयं काकः अयं कोकिल इति ज्ञायत इत्यर्थः । परमपुरुषेणैव लोकहितार्थ समीचीनप्रमाणानि सम्पादितानि, ततश्चापातनानेन मदमद्विशेषाग्रहेऽपि विशेषग्राहकैः प्रमाणैः सम्यक् परीभ्य मदस्तूपादीत, अमवस्तु त्यजेदिनि भावः ॥ १॥ 'ये तव ब्राह्मणाः मम्मर्गिनः, युक्ता आयुनाः, अन्ना धर्मकामा: स्युः, यथाते तत्र वर्तेरन् , नथा तत्र वर्तेथाः' इत्युकरीत्या वृत्तादि- ·सुभाषितनीव्यां धर्मसन्देहे वृद्धान् पृच्छेत् , तेऽपि तत्र सम्यगुपदिशन्तीत्यभिप्रेत्याह--- छन्दःप्रत्ययशुद्धामा पश्यन्यतिगणस्थितीः । वर्णादिनियतं नृत्वं नियुङ्गे गौरवादिवित् ।। २ ॥ छन्द इति ॥ छन्दःप्रत्ययेन वेदार्थजानेन छन्दःशास्त्रज्ञा. नेन च, शुद्धः सन्देहरहितः आत्मा मनो यस्य म तथोक्तः, यत्तीनां वतिना गणस्थितीः, पश्यन् विचारयन् , 'ये निजितेन्द्रियग्रामा यति- नो यतयश्च ते ' इत्यमरः । 'यतिर्विच्छेदसजितः' इत्युक्तयति- गणस्थितीच; अत्र विच्छेदाभावो दोपः, अव विच्छेदाभावो गुण इत्यादिस्थितीश्च पश्यन् , गौरवादिवित् गुरुभाव प्राप्तवान्, वर्णाना गुरुत्वलघुत्वाअभिज्ञश्च, वर्णादिनियत ब्राह्मणादिवर्णानियत अक्षरगणादिनियत च, वृत्त आचार आर्यादिवृत्त च, नियुङ्क्ते उप- अतो वृद्धान् दृष्ट्वा अनुतिष्ठेदिति भावः ॥ २॥ मदसद्विवेकः परिशुद्ध मुग्वादयगन्तव्य इत्याह -- मुवर्णमपि दुर्वर्ण युक्त्या दर्शयितुं कचित् । व्यनक्ति शुद्धिं सहसा शुचिरेकः स्वतैक्ष्ण्यतः ॥ ३ ॥ सुवर्णमपीति ।। एकः शुचिः अभिजनयिद्यावृत्तः शुद्धः यहिश्च, 'चिरपित्तम्' इत्यमरः । शचित् पुरुये हिरण्यादौ च, युक्त्या स्वयोगेन, मुवर्ण गोभनब्राह्मणादिजाति दुवर्ण शूद्रादिजाति च, शूद्रा- दिष्यपि केहु चिद्यजीपीतादिधारणमभवात् , मुयण दोभनवर्ण दुवर्ण च, दर्शयितुं यतैश्ण्यतः स्वतेजोमहिना, सहमा शुद्धि शोभन दिशति;

·परीक्षितपद्धतिः। वनक्ति प्रकटयति : यथा अग्निमुखतो हिरण्यरजतादिदियिते नया परिशुद्धयोगात् दुष्टादुष्टत्वरूपे जायते इति भावः । 'मुवर्णमपि दुवर्ण दायिनुमिति विरोधन्यायान्तरणाभासितत्वात् विरोधाभासः।। महात्मनु दुजनेनारोपिनं दोष केऽपि न गृहन्लान्याह--- स्वच्छस्वादुविशुद्धानां स्रोतसां कलशादयः । दोपं केपि न मृप्यन्ति दुष्टजिटेन कल्पितम् ।। ४ ।। स्वच्छेति ।। दुष्टनिझेन दुष्टसग वानुकिना कल्यितम् , कलयो- दधः क्षीरमन्द्रस्य, स्वच्छस्वादुविशुद्धानां निर्मलमधुरशुभ्राणाम् , बोतमाम् , दोघं कालकृटविषम् , केऽपि न मृप्यन्नि न महन्ते । एवं मन्नु दुष्टरारोपितं दाएं केऽपि नाङ्गीकुर्वन्तीचयः ॥४॥ मतामिह लोके जान मत्वगुणसंस्थापनं योग्यम् , दुष्टानां नु सत्त्व- मंन्यापनं अन्यदित्याह-- इहव भुवने जातं सत्त्वसंस्थापनं क्षयम् । गृद्यते किमपि स्वस्थैरन्यत्किमपि जिह्मगैः॥ ५॥ इहेति ।। इहैव भुवने लोके, जातं मंभाविनम्, मत्त्वसंस्थापन मन्वगुणवर्धनम् , अमं हितम् . 'आहारशुद्धो मत्वशुद्धिः इत्युक्त - प्रकारेण मत्ववृद्धिः सम्पादनीयेत्यर्थः । न मत्त्वादारोग्यम् इति सत्त्व गुषस्यैवात्मनो भवरोगनिवर्तनेनारोगतासम्पादकत्वान् ‘इहेव नरक- व्याधिचिकिलां न करोनि चेत् । अनौपध्मयं प्राप्य मरुतः किं करिष्यति इति झुक्तम् । स्वन्यैः पारलौकिकदुःखमजानादिः इद- 7 ·९८ मुभाषितनीव्यां मेव भोग्यमिति मन्यानै: जिह्मगैः दुष्टैस्नु अन्यत्किमपि, सत्त्वसंस्था- पनमित्यनुपज्यते, सत्त्व सत्त्वगुणः मस्थाप्यते नाट्यते पलयता- ऽनेनेति सत्त्वमस्थापन रजस्तमोवृद्धिकरं मत्वनाशक वस्तु, गृह्यते मेव्यते, विरुद्ध विषयमदिरास्वादः क्रियत इत्यर्थः । अत्र निदर्शन मपाः । जिह्मगे: सर्पः पातालस्वास्थैः अन्यत्किर्माप सत्वमथा- पन नागसहस्रबलकर ग्म पीयते, तत्तपा स्वर्गस्थत्वात्सुम्बावह एतेषा स्वस्थत्यभ्रान्त्या अन्यगृह्यते, तदुःखायहमिति भावः । नागलोके ताहारसोऽस्तीति भारते भीमसेनपातालगमने वर्णितम् । मपूर्वः म्याधातुः सम्यकस्थापने नाराने च वर्तते ॥ ५ ॥ दुर्वासनाबलवगात् दुष्टाः सच्छास्त्र परिहरन्ति चन्न गाम्नस्य सानिः, किनु त एव अगानिन इत्यभिप्रेत्याह- कलकण्ठगलास्वाये कामस्याखे निजाडरे । निम्पत्तिभिरुगीणे न चूतः परितप्यते ॥६॥ कलकण्ठेति ॥ कलकण्ठगलास्वाद्य कोकिलकण्ठास्वादनीये कम्मपनिवर्तनेन तदीयमधुरध्यनिहेतो, अनेन पापनियतनेन मर्माची नशानात्पनिहताविति गम्यते । कामस्याने विषयमुग्यसाधने, अम्रापि भगयत्कट्यादिमुम्बहेताविति गम्यते। निजाकरे स्वकीयपालवे, निम्य. मृतिभिराष्ट्र: उद्गीणे निम्बसयोगादादास्यप्रविष्टे वान्ते सति चुनो न परित यते परिताप नोपैति, जनाना परितापविषयो न भवनि, उष्टा एय निधन्त इति भावः ॥ तप मन्नार इत्यम्मात् कर्तरि रट, दिवादिलाध्यन् ॥ ६ ॥ -

·परीक्षितपद्धतिः।
९९
,
.
महाजनपरिगृहीन निकृष्टमपि वलु श्रेष्ठं भवतीत्यभिप्रेत्याह-
रनाभरणयोग्यानां राजान्तःपुरयोषिताम् ।
क्रीडाकङ्कणनिर्माणकाचोऽपि ललितायते॥ ७ ॥
रत्नाभरणेति ! क्रीडाकङ्कणेषु निर्माणार्थकानोऽपि मृझेदकृतदर्प-
गोऽपि ललितायते परमभोग्यो भवति । 'भृशादिभ्यो भुव्यच्चेलापश्च,
हलः' इति अनूततद्भावे क्यङ्। 'काचादियस्यमृझेददृग्रुजः' इत्यमरः ।
गजान्तः पुरयोपितामित्यनेन परमैकान्तिनो विवक्षिताः ग्नाभरणयो-
ग्यानामिनि महागजपरिचरणीयत्वं विवक्षितम् । क्रीडाकङ्कणेत्यनेन
नत्मवायोग्यः कश्चिद्बुद्धिमान् निकृष्टोऽपि विवक्षितः ॥ ७ ॥
यत्र मारासारविवेचकाभावेन नुल्यत्वपरिकल्पनं तत्र मतां महता
मौनमेव युक्तमित्यभिप्रेत्याह-
मन्ये किन्नरमुख्यानां मौनं जगति मांप्रतम् ।
मशककणितं यत्र वीणास्वनविकल्पितम् ॥ ८ ॥
मन्य इति ॥ यत्र मगककणितं मगकध्वनिः वीणास्वनेन विक-
यितं तुल्यं कृतमित्यर्थः । तत्र जगति किन्नरमुख्यानां मौनमेव माम्प्रत
मन्ये, युक्तमिनि निश्चिनोमि ॥ ८ ॥
क्वचित्कार्यवशेन निकृष्टपरिग्रहेऽपि हृदयाहादिनी प्रवृनिन
भवतीत्याह--
कहनामिह सार्थत्वात्कामं भवति संग्रहः ।
नथापि वृत्तिर्न तथा रसज्ञानुमतिक्षमा ॥ ९ ॥

·सुभापितनीभ्यां -- कनामिति ।। कटूनां तीक्ष्णानां कोपयतामित्यर्थः । 'रमे कटुः कट्वकार्ये त्रिपु मत्सरतीक्ष्णयोः' इत्यमरः । शुण्ठी पिप्पली मारना इति वैद्यशास्त्रप्रसिद्धत्रिकटूनां च, मार्थत्वात् समयोजनत्वात् काम यथेच्छ सग्रहः स्वीकारो भवति, तथापि वृत्तिः व्यापारः भक्षण च, तथा समीचीनवत् रसज्ञानां रसिकानां रसमाया जिह्वायाश्चानु- मतेरङ्गीकारस्य भमा योग्या न भवति । निकदुक निदर्शनम् ॥ ९॥ वेदशास्त्रवत्सु वृधा शब्दो न प्रसरतीत्यभिप्रेत्याह- नादमणतालानां लागलीनटनोचितम् । श्रुतिक्षमेषु ग्रामेषु न मूर्छयत्ति गीतिवत् ॥ १० ॥ नादमिति ।। वेदशास्त्रममर्थेषु ग्रामषु लागलीनां नारिकेलानाम् , नटने याय्यादिना चलने, उचितमभ्यस्तम् , अङ्कणतालाना च त्वरव. तितालवृक्षाणा सदभावन प्रवृत्त नादम् ; श्रुतयः स्वरारम्भकावयवश कदाः ताभिः अमेषु ममर्थेषु, ग्रामेषु स्वरसन्दोहेषु, नटनोचित नाट्योचितम्, तालाना कांस्यवाद्यानाम् , नाद गीतिवत् गीतिविव, न मूच्छति न वर्धयति । गीतिघु स्वरारोहावरोहण मूर्छनम् ; तत्र ताल. नादस्य यथारोहावरोहण मास्ति, तथा तत्र तालनादस्य मेलनं वेदपा- ठको न सहते, निरर्थकशब्द न महत इति भावः ॥ १० ॥ सदसद्विवेचन कस्यचित् भाग्यवशेन भवति, नाभ्यासादित्याह-- विधिमन्तरेण विहगेन कुतः पयसोरशिक्ष्यत विवेकविधिः । , - ·परीक्षितपद्धतिः । कति वा दिनानि वद पर्यचिनो- कलशीसुतः कवलयन् जलधिम् ॥ ११ ॥ विधिमिति ॥ विहगेन हमन, विधिमन्तरेण दैवयनं विना, पयमोः क्षीरनीरयोः, विवेकविधि: विविच्यग्रहणम्, कुतोऽशिश्यत अभ्यम्नः, न कुतश्चिदपीत्यर्थः । कलशीमुतः अगस्त्यो वा जलधि कालयन् कबरनार्थ कतिया दिनानि पर्यचिनोत् परिचयमकापीत् । बदेनि परिचयाद्यमावप्रकटनार्थः ॥ ११ ॥ परिशुद्धविद्य एव श्रेयानिन्याह- एकयाऽपि कलया विशुद्धया योऽपि कोऽपि भजने गिरीशताम् । भूयमीरपि कलाः कलकिताः पाप्य कश्चिदपचीयने शनः ॥ १२ ॥ . इति श्रीकवितार्किकसिंहम्य सर्वतन्त्रम्वतन्त्रम्य श्रीमद्वेकटनाथस्य वेदान्ताचार्यम्य कृतिषु मुभाषितनीयां परीक्षिनपद्धनिः द्वादशी। मंग मुभाषितानां माला महनीयवर्णवृत्तगुणा। भावुकसमयाम्दा प्रियपरतिभूपिता जयति ॥

·सुभापितनीव्यां एकयेति ॥ कश्रिकलविता: सम्यगम्यासाभावेन अनिश्नि- तार्थाः, भृयसीः कला: बही: विद्याः, प्राप्य मनः अपचीयते क्षीण भवति, सुदृढविद्यो न भवति, विशुद्धया सप्रदायपूर्वक सम्यगभ्य. स्तया, सुनिश्चितार्थया एकया कलयाऽपि, योऽपि कोऽपि यः क. श्चिदपि, गिरि वाचि यिपये, ईशता स्वतन्त्रत्वम् भजते । अत्र चन्द्र. शिवश्च निदर्शनम् ॥ १२ ॥ तुपारगिरिमच्चायं मुलसीदामभूपणम् । नुरगवदनं वन्दे तुझसारस्वतप्रदम् ॥ श्रीमते गमानुजाय नमः। इति श्रीमच्छीशैलकुलतिलकस्य वेष्टाचार्यसामसुतः सुतस्य श्रीश्रीनिवासविदुष कृतिषु सुभाषितनावी- व्याख्यायां रखनपटिकाख्याया परीक्षितपद्धतिः द्वादशी।

·श्लोकानुक्रमणिका ॥ पृष्ठम् पृष्ठम् अमित्र विश्वासः २७ अमृतस्यन्दिन अवस्तारकाधीश १५ अव्यवस्थितवृत्तानां २७ अस्तु तावत् ५. अहार्यः सर्वमध्यस्थ. अहार्येण ४४ अहितुण्डिक ८४ आ आत्मार्थ युक्त अकिञ्चित्कारिणाम् अङ्गयुक्तः अण्डजाः अधिकाग्रतैरपि अनङ्गीकृतकामाना अनन्तख्यातिसपन्नः अनाकलितमानुष्याः भनिर्घात धाराधरम् अनिःशयितदातव्य अनुकतुमपह्रोतु अनुज्झितसुहृद्भावः भनेकमुखपापात्मा अपहिलधियः अपार्थेतरयुक्ताना अपि निर्मुक्तभोगेन अपि सत्पथ अपि सन्तापशमनाः अपुनर्देहिशब्दार्थ अप्यनावर्जिताः ५२ आभिमुख्यदशा ५९ आलोकावधि यदर्शन ८७ इहव भुवने जानम् उत्पथा दुर्नदाः १६ १ एकयापि कलया ८२ एकर्यव गुरोईघ्या ६७ क ·मुभाषितनीभ्यां पृष्ठम् कटनामिह सार्थत्वात् ५९ कठिनः कृशमूलश्च पृष्टम् ९९ जनयत्यनले दाह ४०, जनित्वापि महागोने ९८ जलाशयस्य पोषण जातिमानशरणाः ९५ जोषमेकपदे १५ ३७ कलकण्ठगलास्वाद्ये कलङ्किनि जले काकाना कोकिलाना काम लिखतु कामाधिकरणग्राह्य कुतश्चिदचलस्थानात् केन चिदान्तकृत्येन क्षोभितो विबुधै ७४ तदेव गृह्यताम् ३७ ७२ ४५ तमः खभावमलिन २५ तमिस्राचारिणा तरतु विवित्मयाधि तान् नन्ति हन्त १९ त्वच माम जीव ५३ ग गतियाना गरुन्मति मुपक्षता गुण जालप्रकर्षे घोराम्त्यक्तमियोवैराः देष्टमारङ्ग दुष्टेगरोपित ४३ दृष्टपता प्रतिपद देशकालविशेषेण ५६ द्विजराजा द्विजस्य सितपक्षस्य चकोरानादर ३१ ३. छन्दः प्रत्ययशुद्धात्मा उलिन मत्कथानहम् छिद्र जनयताम ४९ २६ धर्ममतुनिविष्टाना ५८ धुर्याणामार १७ ज न ·लोकानुक्रमणिका । पृष्टम् ८९ नद्यास्तीयं नवदलपुटे नादमणनालानां निगिरन्तो जगत्प्राणान् निमीलयतु लोचने निरवधिगुणग्राम निर्मुकभवन नीचानुम्मरणान्मन्य नीतिःमती पृष्टम् ७ प्रद्युन्नी ११ प्रभूतादिन १.० प्रमितिपरिष्कृत २७ प्रयुक्त मन्निभिः प्रशनि विन्दन्ति व ८० वलांतरण १८ बहु विदधति br प पननानन्तरम् पततां हन्त मण्डूकराविण ३३ मतिमन्यजवेन ३३ मनुष्याम २२ मन्ये किन्नर ५ मदिः पायमान महान्त पुरुष महापुरुष ५६ मित्र भवति मुक्तानुगुण मुकाहार मुन्यदानोदक परचिन्तकनिरताः पश्यति परेषु पार्थिवानां पुण्यगन्धाः पुमः कम्यचित् पूर्वकल्पप्रकारेण प्रतिगृहति प्रकिपरप्राप्तितः प्रनिपलवामाष्टः प्रतीपमुप प्रयममुजनाय ८७ यत्र पयःप्रति ३ यमनोपक्रम ·सुभापितनीव्यां पृशम् पृष्टम येया हिरण्यकशिपु मतामेव ग्वपरव . T १७ रहनाभरण वदान्यथ विक्रमाकान्त विदधातु धाम विधिमन्तरेण विधी लब्धति विषुधमहिते विभुबन्ध प्राय विशुद्धवर्ण विषमा गुणभेदन विषयवपि सरपथ छादयन मदमन्ता मदानवोक्तिमहिनः ममियोगन मर्वेषामुत्तरा ६१ मुदर्शनभृता १०. सुवर्णमपि दुर्वर्ण सुरत्तम्यावदातस्य सूत्र नममावेशान् स्थलपरिशेषित ८८ मेहः शत्यम् स्फटिक स्वभाव खच्छखादु स्वतदतन्य ६५ बाटप्रनिघातेन ह ४१ हरिकरपुष्करम ७७ ८ ८ ७ शिक्षके हरिताकारी मनः सत्त्वविहानानाम ७ NAGAcar ·ADDENDA. काका, पुटः ६५. शिक्षकेति । शिक्षके शिक्षकसमीपे. हरिताकारो द्विजः शुकः, अपूर्ववर्णवान् माति अकाराद्यक्षरवान् भाति । मेरो, नीलतनुः द्विजः अपूर्ववर्णवान् पूर्ववर्णादन्यवर्णवान स्वर्णवर्ण इत्यर्थः । मनिटे वसिष्ठे, कौशिकः विश्वामित्र:, अपूर्ववर्णवान् ब्राह्म- वर्णवान्, वर्णशन्दो वर्णवपर: न विद्यते यस्मात् पूर्वो वर्णः मोऽपूर्ववर्ण: ब्राह्मणवर्णः, ब्राह्मणवर्णाद्धि न पूर्ववर्णोऽस्ति तस्य मर्वपूर्वत्वात् । यद्वा सत्यनिष्ठे गौतमे कौशिकः इन्द्रः, अपूर्ववर्णवान् अवर्णवान् इत्यर्थः । अवर्णम् अधरः परीवादो या । 'अवांक्षेप- निर्वादपरीयादापवादवत् इत्यमरः ॥ ५ ॥ पुटः ७६. यमेनेति । 'अहिंसा सत्यवचनं ब्रह्मचर्यमकल्कता। अतेय- मिति पञ्चैते यमाश्चैव व्रतानि च। इति यमगब्दार्थः उक्तः। उपक्रमे ऐश्वयारम्भदशायां, यमेनाहिंसनादिना, व्यवस्थितमेकरूपं पुस्पम् , विश्वाधीशं विश्वस्य भूमण्डलस्य अधीनं प्रभु, जानन् अहिं. मादियुक्त एव मण्डलाधिपतिः भविष्यतीति निश्चयवानित्यर्थः । मामादिषु सामदानभेददण्डेषु, तत्त्वनः यथार्थजानवान् च यो भवति ! म तादृशः कः सिद्धि नाहदि । एतादृशाः सवाऽपि राजा ·.. । सिद्धि इष्टार्थप्राप्तिम् अर्हत्येवेत्यर्थः । अर्थान्तरम् । य सनकमेक ब्रह्म- कुमारम् , एनोऽपक्रमे पापापगमे जाते व्यवस्थित वो परमात्मनि अवस्थितम् , विश्वाधीश च विश्वेषाम् आधीना मानसव्यथानाम् ईशम् अवश्य च, अजानन महर्षयो ज्ञातवन्तः । सामादिषु ऋग्यजुः- मामाथवणेषु, तत्वज्ञः स सनकः सिद्धिमहत्येव । 'विः पक्षिपरमा- त्मनोः' इति भट्टबाणः । 'पुस्याधिर्मानसी व्यथा' इत्यमरः । अर्थान्तरम् । एनोऽपक्रमे पापापगमे, विश्वाधीग प्रपञ्चप्रभु व्यव- स्थित हमस्थित च य ब्रह्माण जानन सामादितत्त्वश: पुरुषो भवति, मः कः स ब्रह्मा सिद्धि प्राप्यताम् अहंतीति । अर्थान्तरम् । मामादि तत्वजः पुरुषः व्यवस्थित गरुडस्थित हरि विश्वाधीश चराचरपति जानन् भवति । ‘एको नैक. सबः कः किम्' इति ससशः स हरिः सिद्धिम् अनवासावाप्तव्यप्राप्ति नार्हति । · नानवातमवाप्तव्यम्" इति स्मृतेः ॥ ८॥ प्रयुक्तमिति ।। काले मन्त्रिभिः प्रयुक्त प्रातिकृल्याभिवृद्धः प्रागे- वामात्यैः कृत, भक्तिभेदात् पुरस्कृत पूजित, साम समीचीनवचन, ज्वलनवक्त्राणामपि क्रोधातिमयेन ज्वलनसदृशमुग्वानामपि, पर मव- नन श्रेष्ठ वशीकरणमाधनं । 'यक्रिया संवननम् ' इत्यमरः । अधी- न्तरम् । काले बहिष्पवमानादिप्रयोगकाले माधिभिः सामगः ऋग्यजुः- मामानि मन्त्राः तद्विदः मन्त्रिणः 'अहे बुध्न्य मन्त्रं मे गोपाय यमर.. यस्त्रविदा विदुः । परचः गामानि यपि। सा हि श्रीरमृता सताम्' इति श्रुतेः । प्रयुक्त, गीत, भनिभेदेन हिवारापन भक्तिविशेषण, पुरस्कृत पूर्वमागे कृत हिवारम्य मामानवयवत्वेऽपि 'समभम, .

·3 मामोपात इति श्रुत्या स्तोत्राङ्गत्वेन च भनिशब्दः । प्रस्तावस्य मामावयवत्वेऽपि सामपुरस्कारकलं न मंभवति, उहीथायेकदेश- पुरस्कारकत्वात्। ज्वलनवक्त्राणामपि अनिमुन्वानां देवानामपि, माम- गीतिविशेषः परं मुंबननामिति । यद्वा भनिभेदैः प्रन्नावोहीथमति- हारोपद्रवनिदानाख्यैः विभागविशेषः पूनितमिति ।। ९ ॥ विधाविति ॥ नीन्या जैमिनिमुनिप्रणीतन्यायकलापेन, विधी मानार्थे, लब्धधृतिः निर्भयः, क्रियमाणे कर्मण्यन्यथाशका हि दुरि- नोत्पत्तिाकाजननद्वारा भीतिमुन्यादयनि, न्यायनितो निर्णयः तां शङ्कां वाग्यति । विनतानन्दनः आनतानां ऋत्विज्ञां दक्षिणाभिः आनन्दोत्पादकः, द्विजः त्रैवर्णिकः, नियम्यमानैः मुजङ्गरपि भूप्यते मजपनवियसनादिषु नियुज्यमानः कुपितैपि स्तूयते । अर्था- नरम् । नीत्या इष्टदेशप्रापणेन तदर्थमित्यर्थः । विधौ विष्णौ, लब्ध- धृतिः प्राप्तधारणः, विनतानन्दनः द्विजः वैनतेयः पक्षी, स्थानेषु गिरःकर्णभुजवश्व:कटिपादेषु, नियम्यमानः वध्यमानः, भुजङ्गैः संरपि, भूप्यते अलंक्रियते ॥ १० ॥ नीतिरिति॥व्यवहारासमथस्य कोकिलत्य शैगवे शरीररक्षार्थ का- ककुलान्तभावोऽपेक्षितः । साध्यनिष्पत्त्युत्तरकालं विजातीयसहवासस्य दुःग्यावहत्वेन मुजातीयसहवासस्य हृद्यत्वेन च काककुलबहिमांवो- ऽपेक्षितः । एतदुभयं काकैरेव घटयतो विधेः माजात्यवैजात्यबुद्धयु- त्पादनम्पमामध्यप्रशंसया परैरेव बाथै घटयतः पुरुषविशेषस्य साम- यंप्रशंसां व्यननि । हे परपुष्ट, कोकिल, यतः नीतेः, त्वं, बलिपुष्ट- कुलै: काककुलैः पुत्रीकृतोऽसि 1 एप विधिः तव कणे यया पञ्चमम्

·4
उच्चकार उद्गीर्णवान् विभक्तवान् । ततः, काले तस्मिन् काले, परुपः
नेरेय यतो नीतः दूरीकृतश्चासि ! त्वयि धातुः सा नीतिः साजात्य.
वैजात्यबुद्धयुत्पादनरूपा पर सती अत्यन्तं श्लाघ्या ॥ ११ ॥
पुट: ८३.
वदान्येति ।। कदर्यश्च, गृहीतस्थिरलोभतः इदं स्थिर भूयादिति
भावात् , परान् अन्यान् , अर्थे : अयोजयन्, कस्मैचित् किंचित्
अददत् , स्वजनानामनयहेतून् अर्यान् धनानि, संचिनोति । परेभ्यो.
ऽर्थे दत्ते स्वार्थनाशः स्यादिति मत्वा न किचित् ददाति, प्रन्युत स्व-
जनान् बाधते स्वार्थलोभायेति भावः । यदान्यः, गृहीतस्थिरलोभत:
गृहीतमिद स्थिरं मे भूयादिति इच्छया स्वान् अर्थान् आत्मीयधनानि,
परानथैः परोपद्रवैः, अयोजयन् परोपद्रवे कृते तत्रानुकलार्थनाशः
स्यादिति बुद्धया स्वेनार्थेन परान् अपीडयमित्यर्थः । अर्थान्
सचिनोति ॥ ९ ॥
अनिःशेपित इति ॥ दातव्यम् अपरेप्सितं तेन च तत्प्रश्नो
लक्ष्यते । अनिःगेपितः असमाप्तः दातव्यः ईप्सितप्रभो येन तम् ।
वदान्यमिति यादिन अन्यदीग्मित वदेति वादिनं पुरुषम् ,
अर्थी
जनः, सबील: नोपसर्पति बलिया आकुला वरिव, महत् अस्माकम्
ईप्सित कथमय दास्यतीति आगमनदशायाम् उत्पन्नाया बुद्धः
मर्वमीप्सितम् दत्त्वा पुन: अन्यत् वद इति प्रश्न बाधितत्वात्
लजा ॥ १० ॥