·"Master Mani Mala's Third Mani. ( Jyotish Section 2)
THE
Jataka
Paddhati
OF
SHRI KESHAVA DAIVA JNA.
EDITED WITH
Sanskrit and Hindi Commentaries
BY
Pt. Shri Sita Ram Jha, J. A., J. T.
AND
Explanatory Notes on the Mathematical portion
BY
Pt, Ramadhin Sharma,
PUBLISHED BY
Master Khelarilal & Sons.,
SANSKRIT BOOK DEPOT
KACHAURI GALI,
BANARAS CITY.
1948
Price Rs 2 As. 12.

·'मास्टर' मणिमालायाः ३ संख्यको मणिः (व्या० विभा० २ मणिः) श्रीकेशवदैवज्ञविरचिता- জুলাঞ্জলি | मिथिला-देशान्तर्गत'चोगमा निवासि-काशीस्थ-संन्यासि संस्कृत- विद्यालय प्रधानाध्यापक-ज्यौतिषाचार्य-तीर्थ-पण्डित श्रीसीतारामशर्मकृतया सर्वमनोरमाख्यया सोपपत्तिसंस्कृतभाषाव्याख्यया विभूषिता। 'घोंघया' निवासिज्यौतिषतीर्थपण्डित- श्रीरामाधीनशर्मकृतया उदाहरणदीपिकया सहिता । श्रीमदैवज्ञापूछशर्मकृतसयुक्तिकोदाहरणचक्रेण समलकृता । -०%80- - - सेयं- काशीस्थ-'संस्कृत बुकडियो'ऽध्यक्षवरेण्यः मास्टर खेलाडीलाल ऐण्ड सन्स इत्येतैः स्वीये मास्टर प्रिटिङ्ग वसं नाम्नि यन्त्राग्ये मुद्रापयित्वा प्रकाशिता। [ सर्वाधिकारः प्रकाशकेन रक्षितः] मूल्यम् २१॥

·'मास्टर'मणिमालाया ज्योतिषमञ्जकमणिस्तृतीयोऽयम् । भीविश्वेशपदेभ्या सादरमादौ समप्यते भत्तया ॥ भारते। छता सर्वजनप्रीत्यै प्रस्तावना समस्तैरपि दैवविदितैवास्ति श्रीमत्केशवदैवज्ञकृता "जातकपद्धतिः" ॥ नवप्रन्थप्रसिद्धथै हि काचिद् भवति भूमिका । बलं जगत्प्रसिद्धायास्तयाप्यस्याः · सुपद्धतेः ।। यद्यप्यस्याः कृता टीका पूर्वैः "प्रौढमनोरंमा"। अन्यैस्तदनु दैवज्ञैरन्या "बालमनोरमा" ॥ नाथा प्रौढान्यवित्तुष्ट्यै नान्या बालान्यविन्मुदे । नैताभ्यां मध्यवित्तुष्टिोतेत्यरत्यतिरोहितम् ।। वस्तुतोऽन्वर्थनामत्वं गतं टीकाद्वयन्त्वतः । मया सर्वमनोरमा॥ अत्रादौ स्पष्टया देवगिरा व्याख्याऽस्ति शोभना। ततष्टीका नृभाषया॥ स्वसतीर्थन मित्रेण श्रीरामाधीनशर्मणा। रचिता रक्षिता पश्चादुदाहरणदीपिका॥ अन्ते संरक्षित श्रीमदेवज्ञापूङशर्मणः। जन्मपत्रं च तेनैव रचितं युक्तिसंयुतम् ॥ उत्तमा गुणमेवास्या दृष्ट्वा गच्छन्तु पुष्टताम् । अधमा दोषमालोक्य तन्वन्तु निजदुष्टताम् ।। उभावपि विवृण्वन्तो मध्यमा यान्तु तुष्टताम् । इत्येव रचिता टीका मया जातकपद्धतेः ।। बतो धन्यतमं मन्या भृशमाशास्महे वयम् । यद् दृष्ट्वेमां भविष्यन्ति सर्वे सन्तुष्टमानसाः ।। यात्र मानवधर्मत्वाद् या वा मद्दृष्टिदोषतः । मुद्रणादौ त्रुटिर्जाता संशोध्या सा महाशयः ।। इति सानहशो विज्ञा बिज्ञाप्यन्ते विवेकिनः। 'चौगमा ग्रामवास्तव्य-श्रीसीतारामशमणा ॥ ततस्तदुपपत्तिश्च ·अथ विषयानुक्रमणिका। पृष्ठे चक्राधहानि ५२ " ८ ९ ३५ विषया पृष्ठे | विषयाः टीकाकारकृतमङ्गलाचरणम् १ | योगजायुर्दायः प्रन्थकारकृतमङ्गलाचरणम् २ चेष्टागुणका दिसाधनं च महंगणानयनपद्यमुदाहरणं च ३ आश्रयगुणक: बल्लिकानयनम् कर्मयोग्य गुणक: मध्यमग्रहानयनम् दायर्याशसाधनम् तात्कालिकग्रहानयनम् मन्दोच्चसाधनम् ५ अंशायुर्दायसाधनम् रविचन्द्रस्पष्टीकरणम् पिण्डादित्रिकायुयांशाः स्पष्टगतिसाधनम् लग्ने क्रूरे हानिः कुजादीनां स्फुटीकरणम् पिण्डादित्रिकायु:साधनम् गतिस्फुटीकरणम् लग्नायुःसाधनम् विशेषश्व अयनांशलाधनम् अंशायुषः श्रेष्ठत्वम् राशीनां लङ्कोदयमानम् ९ चतुर्णामायुषो व्यवस्था स्वोदयमानप्रकार: परमायुःप्रमाणम् प्रथमलग्नानयनम् विशेषश्च ९ मनुष्येतरस्फुटायुःसाधनम् नतोतसाधनम् दशास्वरूप तच्छुभाशुभम् चतुर्थदशममावानयनम् दशाक्रमः अवशिष्टभावसाधनम् दशाक्रमबलम् दृष्टिसाधनम् रिएकररिष्टहरवलम् सचबल सप्तवर्गजबलम् मतान्तरम युग्मायुग्मराशि-नशिबलम् २० अन्तर्दशाक्रमः केन्द्रादिवलम् २० विदशादिकथनम दिग्बलंकालबलम २२ दशाप्रवेशकालिकलग्ना- पक्षबलं भ्यंशबलं वर्षेशा- नयनम दिबलम् दशायाः शुभाऽशुभफलम् भयनबलानयनम् २६ भष्टवर्गफलस्य भल्पाधिक- चेष्टावल नैसर्गिकवलम् त्वकल्पना युद्धादिवलम् ३० क्वचित् फलस्य व्यभिचारे- भावानां त्रिविषवलम् १२ कर्तव्यता चन्द्रार्कयोश्चेष्टावलम् ३४ प्रन्यालङ्करणं प्रन्यप्रशंसा इष्टकष्टबलानि इष्टकष्टदृष्ट्या ३५ टीकाकारपरिचयः समवर्गेष्टकष्टसाधनम् 16 ततो जन्मपत्रोदाहरणम् इति विषयानुक्रमणिका । ६१ ...

·श्री: । श्रीकेशवदैवज्ञविरचिता जातकपद्धतिः। रोपपत्तिव्याख्योदाहरणदीपिकासहिता। दानवारिमिरो यः शोभितो दानवारिभिः । भगजानन्दनः पायादपायात् स गजाननः ।। औलोक्यमुचतुर्वर्गप्रदा-ता-पापहृत् सदा मिथिलाभूमिजा-माता * सन्ततं सन्तनोतु शम् ।। जननी जानकी नौमि तातं बछरनाभिधम् । यशसा यो भुवि रूयातायन्ते साम्बेशतां गतौ ॥ महामहोपाध्यायो बुधवों ज्योतिषाचार्यः । श्रीमुरलीधरशर्मा शाश्वतधर्मानुरागिजनमान्यः । ध्यात्वा यत्पदकमलं मन्दधियोऽपि हि भवन्तिातत्त्वज्ञाः । जयति त स गुरूणामपि गुरुरध्यापयन् काश्याम् ॥ श्रीमिथिलापतिविद्यापीठे विज्ञान प्रपाठयन्ननिशम् । शं श्रीनन्दनमिश्रो दिशतु गुरुज्यौतिषाचार्यः ।। देवीमभीष्टदां नत्वा श्रियं स्वाभीष्टदेवताम् । उपपत्तियुतां कुर्वे व्याख्यां जातकपद्धतेः । प्रन्यकारो वृत्तपूर्वार्धन मङ्गलमाचरन् प्रन्यारम्भमुत्तरार्धन साध्यामितिकर्तव्यतामस्त नसाधनश्चाहwimmate RAwards 'सीता", पशान्तरे "राम"।

·- है जातकपद्धतिः। नत्वा विनपशारदाच्युतशिवब्रह्मार्कमुख्यग्रहान् कुर्वे जातकपद्धति स्फुटतरां होराविदा प्रीतये*। यन्नौः स्पष्टतरोत्र जन्मसमयो वेद्योऽथ खेटा: स्फुटा यत्पक्षे हि घटन्त उद्गम इहास्तक्षं सषड्भः स च ॥१॥ व्याख्या-'अहं' विघ्नपशारदाच्युतशिवब्रह्मार्कमुख्यमहान-विघ्नपो गणेशः, शारदा सरस्वती, अच्युतो विष्णुः, शिवो महादेवः, ब्रह्मा विधाता, अमुख्यग्रहाः सूर्यादिनवग्रहाः एतान् , नत्वा प्रणम्य, होरा- विदां होरा ज्योतिशास्त्रस्य लम्रफलादिविनिर्णयस्कन्धं विदन्तीति होरावि- दस्तेषां प्रीतये=मुदे, स्फुटतराम भतिलघुक्रियां जातकपद्धति जातस्य शुभाशुभफलनिरूपकं शास्त्रं जातकं तस्य पद्धति-मार्ग, कुर्वे करोमि । अत्र-अस्यां पद्धतौ यन्त्रैः-शङ्खघटी-चक्रादिभिः, स्पष्टतरः अति. सूक्ष्मो जन्मसमयः सूर्योदयाजन्मकालावधिकेष्टकालो वेद्यः ज्ञातव्यः । अथ अनन्तरं इह अस्मिन् जन्मसमये यल्पक्षे यस्मिन् सौरादिपक्षे घटन्तेहग्गणितैक्यं गच्छन्ति, तस्मिन् पक्षे स्फुटाः स्पष्टाः खेटाः प्रहाः 'साया' इति शेषः । उद्गमः उग्नं च साध्यः, स-उद्रमः सषड्भः षड्रा. शिसहितोऽस्तक्ष-सप्तमलग्नं भवतीत्यर्थः ॥१॥ अत्रोपपत्तिः-"यात्राविवाहोत्सबजातकादौ खेटः स्फुटैरेव फल- स्फुटत्व"मित्याधुक्तः सूक्ष्मजन्मकाले स्फुटखेटादिसाधनं, समुचित- मेव । तथा क्रान्तिवृत्त क्षितिजवृत्तयोः पूर्वसम्पातः प्रथमलग्नं पश्चिम- सम्पातश्चास्तबमसंज्ञं तत्सम्पातद्वयं च मिथः षड्भान्तरितमिति गोलीय- रेखागणितेनातिरोहितमेव विदामतो लग्नं सषड्भमस्तः स्यादेवेत्यर्ल पल्लवितेन ॥१॥ সাখ- दोहा-श्रीगणपतिपदपप्रयुग मन परि सीताराम । सरलमनुजभाषातिळक लिखत सुजनहितकाम ।। मा०-मैं ( केशव ) गणेश, सरस्वती, विष्णु, महादेव, ब्रह्मा, और सूर्यादि नवग्रहों को प्रणाम करके होराशास्त्र जानने वालों के प्रीत्यर्थ अत्यन्त लघुक्रियायुक्त 'जातकपद्धति' नामक ग्रन्थ बनाता हूँ। यहाँ यन्त्रादि द्वारा अत्यन्त सूक्ष्म जन्म- कंबहुषु पुस्तकेषु "ज्योतिर्विदां प्रीतये" इति पाठोऽनभिज्ञैः प्रक्षिप्तः स न रमणीयः केवलहोरावित्सु ज्योतिर्वित्त्वाभावात् ।

·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता। ३ ॥ - । समझना चाहिए, फिर उस जन्म समय में जिनके पक्ष से गणित करने से ल्यता होती हो उन ( सौर, ब्राह्म आदि ) पक्ष से स्पष्टग्रह साधन करें और न्तरोतविधि से लग्नसाधन करें और लग्न में ५ राधि जोड़ने से सप्तमलग्न त् िजायाभाव होता है॥१॥ अथोदाहरणदीपिका । संस्मृत्य कालिकापादाम्बुजं जातकपद्धतेः । मुदे दैवविदां कुर्म उदाहरणदीपिकाम् ॥१॥ बत्र तावत्स्पष्टप्रहसाधनार्थमहर्गणस्यैव प्रयोजनं भवत्यतः कलि. देस्तदानयनार्थ प्रन्थान्तरोक्तं सार्द्धकं पद्यम्- देस्तदानयनार्थं प्रन्थान्तरोकं साद्धकं पद्यम्- "शाको नवादीन्दुकशानुयुक्तः कले भवेदब्दगणो व्यतीतः । कल्याद्यन्दगणः प्रभाकरहतश्चैत्रादिमासैर्युतः त्रिष्ठः खाद्रिहृताप्तयुक-सुरहृतैलब्धाधिमासैर्युतः । खत्रिनः सतिथिर्द्विधा शिवहतत्रिव्योमशैलोद्धृतै- हीनो लब्धदिनावमैः सितनिशार्द्ध सावनोऽहगणः॥" अथ शालिवाहनशकाब्दे १७८० फाल्गुनकृष्णषष्ठ्यां बुधे सूर्यो. त् ४० । ३६ इष्टटिकादिष्वहगंणः साध्यते । तत्रोक्तप्रकारेण शकः ८० नवादीन्दुकृशानु ३१७९ युक्तः ४९५९ अयं कलेव्यतीताब्दगणः त् । असौ व्यतीवान्दगणः प्रभाकर १२ हतः ५९५०८ चैत्रमारभ्य गत- द्रमासै १० युतः ५९५१८ अयं त्रिधा स्थाप्यः । अन्तिमस्य खाद्रिलवेना 10 नेन द्वितीयस्थो युतः ६०३६८ अस्य सुरळवेना १८२९ नेन प्रथम. निस्थो युतः ६१३४७ अयं त्रिंशद्गुणः १८४०४१० गततिथिभि २१ भयुतः १८४०४३१ अयं द्विष्ठः । द्वितायस्थः शिव ११ हतः २०२४४७४१ य व्यधिकसप्तशतांशेना २८७९७ नेन प्रथमस्थो हीनो जातः :११६३४ अयमेव फाल्गुनकृष्णषष्ठ्यां बुधनिशार्धे नावनोऽहर्गणो तः। बत्राहर्गणः सप्ततष्टः ६ सितादीष्टवारो बुधः स्यात् । अथात्र विशेष:-अहगेणे स्वाभीष्टवारो यदि नायाति तदाभीष्ट. रार्थ को वा निरेकोऽहगंणः कार्यः । अन्यश्चापि विशेषः-मलमासात् पूर्वमासेष्वहर्गणानयने पूर्ववर्षा- मासापेक्षया यद्यधिकोधिमास आगच्छेत् तदा स न प्रायः किन्तु वर्षाद्रपतुल्या एवाधिमासाः प्रायाः।

·जातकपद्धतिः । । - एवं स्पष्टाधिमासोत्तरमासे अहर्गणानयने पूर्ववर्षाधिमासापेक्षया यधिकोधिमासो नायाति तथापि स ग्राह्य एव । पुनरपि विशेषा-मलमासोत्तरमहगणे गतचैत्रादिमासगणनाया. मधिमासो न प्रायः। मध्ये त्वहर्गणानयने गततिथिग्रहणेऽधिमासस्य तिथयो गणनोया एवेति । अथाहगंणाद्वल्लिकानयनं मकरन्दप्रकाशे- "विधाय भाग धुगणस्य षष्ठ्या पुनः पुनः सा दिनजा ग्रहाणाम् । वल्ली भवेच्छेषामता चतुर्धा ज्ञेयास्ततो मध्यखगा ग्रहः ॥" उदाहरणम्-बहर्गणः १८१६६३४ अस्य षष्ठवंशलब्धिः ३०१९३ शेषम् ५४ इयमेव प्रथमा वल्ली । प्रथमलब्धस्यास्य ३०१९३ पुनः षष्टिभागालब्धं ५०३। शेषम् १३ इयं द्वितीया वल्ली । पुनद्वितीय- लब्धस्यास्य ५०३ षष्टिभागालब्धम् ८। शेषम् २३ इयं तृतीया वल्ली । पुनः तृतीयलब्धस्यास्य ८ षष्ठथशलब्धिः ० शेषम् ८ इयमेव चतुर्थी बल्लो । बासा क्रमान् न्यासः ८ । २३ । १३ । ५४ इति वल्लिकानयनम् । अथ मध्यमग्रहानयनम् । अत्र यस्मिन् पक्षे ये घटन्ते तस्मिन् पक्षे ते प्रहा साध्या इत्याचार्याणामाश यस्तथापि मकरन्दप्रकाराभि- बानां छात्राणामुपकारार्थे मकरन्दयुक्त्यैव प्रहाः साध्यन्ते। यथा मकरन्दप्रकाशे- 'यो वल्लिकायां प्रथमावशेषस्तस्मादधःस्था ग्रहवाटिकायाम् । येऽहाः स्थिवास्तेषु युगप्रमाणा अङ्का बुधैरादित एव प्रायाः ।। यदा शून्यं भवेद्वल्यान्तदा तस्य तस्थिवान् । कदापि नैव गृह्वीयावद्वान्मध्यप्रसाधने ॥ द्वितीयशेषे प्रथमं विहाय तृतीयशेषे द्वितयं चतुर्थे । प्रय तु वचचलगायागं बाणभेजेच्छेषमितं तु षष्ट्या ॥ सगुण्य दिग्मिविभजेत्फलं यहशान्तरेणापि विहीनितं तत् । मथ्यो भवेदकमुखप्रहाणां सहायकः स्पष्टविधानयोग्यः ॥" सदाहरणम्-पूर्वानोता बल्लिका ८।२३।१३।५४ अथ रविवाटि- कायां प्रथमल्लिकातलस्थांका: ८५२।१३।३१।३३ द्वितीयवल्लोतल. स्थाः ८७४२।२।३२ तृतीयवल्लीतलस्थाङ्काः ४१।१८।५९/५२।४७ चतुथेवहीतलस्थायाः ५३३३३,५२।१६।४० एषां योगः ५११५२४०॥४३॥ ३२ एतस्य प्रथमस्थाने पञ्चभक्ते कब्धो राशिः १० शेष १ षष्ट्या ·व्याख्यादाहरणदीपिकासहिता । - । सगुण्य अप्रिमाकै ५२ युतं ११२ दशभिर्भक्तं लब्धं भागाः ११ शेषं षष्ट्या सङ्गुणितम् १२० अग्रिमाकै ४७ र्युतं १६७ पुनदशभिभक्त्वा धाः कलाः १६ शेषं ७ षष्ट्या सङगुण्य ४२० अप्रिमाङ्क ४३ र्युतं ४६३ भिर्भक्त लब्धा विकलाः ४६ एषां क्रमेण न्यासः १०।११।१६।४६ य कलादौ मिथिलादेशान्तर ११३५ मृणं कृत्वा जातो मिश्रमान. लिकमध्यमरविः १०।११।१५।११ अथ तात्कालिका) पद्यम्- "मिश्रेष्टयोयद्विवरं दिनाचं गतिसंगुणम् । षष्ट्या भक्तं लवाद्यं स्यान्मिश्राधिक्ये फलं वृणम् ।। अल्पे आहे धनं कायमेवं तात्कालिको भवेत् । बक्रे तु विपरीतः स्याद्राहुकेत्वोस्तथैव हि ॥" अथ मिश्रमानम् ४४.७ इष्टम् ४३३६ अनयोरन्तरमृणचालनदिनादि ३।३१ रवेमध्यमा गतिः ५९८ अनया मिश्रेष्टान्तरं गुणितम् षष्ट्या भक्तं डब्धमंशादिचालनमृणम् ००३१२८ अनेन होनो पूर्वानीत. श्रमानकालिकमध्यमविस्तारकाले मध्यमरविः। १०।११।१२४३ एवं न्द्रादयोऽपि साध्याः ॥ (द्रष्टव्यम् १ चक्रम्)॥ अथ मन्दोचानयनपद्यं मकरन्दप्रकाशे- "नन्दा भूपा महा वेदा रसा बाणगजाः क्रमात् । बिना चन्द्रं ध्रुवाः प्रोक्ताः सूर्यादीनां नमः पदाम् ।। शशिवाणाङ्गभूतुल्यो व्यवस्थितशको मतः। व्यवस्थितशक स्वीयाच्छकात्संशोध्य यत्नतः॥ अन्तरं स्वध्रवैभक्वं फलं यद्विकलात्मकम् । तद्वयस्थितमन्दोच्चे युक्तमिष्टं तु तद्भवेत् ॥" भत्रोदाहरणम्-व्यवस्थितशकः १६५१ इष्टशकश्च १७८० अन- रन्तरम् १२९ रविध्रुवाङ्केना नेन भक्तं लब्धं १४ अनेन विक- रात्मकेन व्यवस्थित वमन्दाचम् २।१७११७९ युतम् २।१७।१७।२३ इद. मष्टरबिमन्दोच्च जातम् । एवं कुजादीनामपि । चन्द्रमन्दोच्च तु मध्य- प्रहानयनवदेव ज्ञयम् । (द्र० ३ चक्रम् )। अथ रविचन्द्रयाः स्फुटीकरणपद्यम्- 'शोधयेत्स्वस्वमन्दोच्चात् स्वस्वमध्य प्रयत्नतः । शेष केन्द्र बुधैःयं व्यधिकं यद्यदा भवेत् । षड्भात्संशाधयेत्तत षड्भाधिक्यं यदा भवेत् । - - ·जातकपद्धतिः । MAP षडमहीनं तदा कार्य चक्राच्छोध्यं नवाधिकम् ॥ खत्रिघ्नः केन्द्रराशिः स्याद्भुजः स्वीयलबान्वितः। तदधास्थान लिखेदकान् प्रथमं फलपत्रतः । भुजाप्रिमतलस्थाङ्कान् तदधो विलिखेत्क्रमात् । फलयोरन्तरेणैव हन्याभुजकलादिकम् ।। षष्ट्याप्तं स्वमृणं कुर्यात् क्रमोत्क्रमवसात्फले। प्रथमे तत्फलं स्पष्टं शेयं गणितकोविदः॥ तत्फलेन युतो मध्यः केन्द्रे मेषादिषड्भगे। तुलाषट्कस्थिते हीनः स्पष्टखेटो भवेधुवम् ॥" अथ स्फुटविसाधनार्थमुदाहरणम्- मध्यमार्क १०।११।११।४३ रविमन्दोच्चा २०१७/१७१२३ दस्मा- द्विशोध्य ४।६५/४० शेषमिदं केन्द्रसंज्ञम् । इदं राशियाधिकत्वात् षडभाद्विशोध्य शेषं भुजः, १।२३।५४।२० एतस्य राशिस्त्रिंशद्गुणः३० स्व- लवै २२ रेभिर्युतः जाता भुजांशाः ५३ एतत्तलस्थाः फलपत्राङ्काः १४४।४५ तग्रिमतळस्थाङ्काश्च ११४६।२ एषामन्तरं जातं फलान्तरम् ०३११७ अनेन भुजकलादिकं ५४।२० गोमूत्रिकया सगुण्य षष्ट्या विभज्य रब्धं ०००१।१० इदं प्रथमफले २४४|४५ युक्तम् जातमिष्टफलम् १४५।५५ अनेन मेषादि-केन्द्रत्वाद्युक्तो मध्यमरविः स्फुटरविः १०।१२।५७१३८ एवं चन्द्रानयनमपि । अथ स्पष्टगतिसाधनार्थ पद्यम्- "गोमूत्रिकायाः क्रमतो हि गुण्या मध्यागतिः स्वस्तफलान्तरेण । षष्ट्युधृता लब्धयुता स्वकेन्द्रे कर्कादिषड्राशिगते स्वभुक्तिः ॥ मृगादिषड्राशिगते च केन्द्रे लब्धेन हीना निजमध्यभुक्तिः । स्फुटा भवेद्भुक्तिरिहेन्दुरव्योरेवं गतिरुदिता महद्भिः ।। अत्रोदाहरणम्-रवेमध्यगतिम् ५९ । ८ फलान्तरेणा००।०१।१७ नेन गोमूत्रिकया संगुण्य षष्ट्या विभज्य लब्धम् ११६ अनेन मेषादि- केन्द्रत्वान्मध्यगतिः ५९।८ युक्ता जाता रवेः स्पष्टा गतिः । ६०१२४ एवं चन्द्रस्यापि । अथ कुजादोनां स्फुटीकरणश्लोकाः- "सूर्यस्य मध्यं बुधशुक्रयोः स्यान्मध्यं स्वमध्यं निजशीघ्रतुङ्गम् । सुरेज्यभौमाकिनभश्वराणां मध्यं स्वमध्यं रविमध्यमुच्चम् ॥ - ·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता । अपास्य मध्यं निजशीघ्रतुंगाच्छेषं भवेद्राशिमुखं स्वकेन्द्रम् । षड्भाधिक वीक्ष्य कुजादिकानां संशोधयेद् द्वादशराशिमध्ये ॥ खत्रिघ्नः केन्द्रराशिः स्याद्भुजः स्वीयलवान्वितः । तद्वसापूर्ववच्छैन्यं फलमादौ प्रसाधयेत् ॥ तदर्ध स्वमृणं कुर्यात् केन्द्रे मेषतुलादिगे। परपहो भवेदेवं मन्दोचात्तं विशोधयेत् ।। शेषं द्वितीयकेन्द्रं स्यादतो बाहुश्च पूर्ववत् । तद्वसापर्वबन्मान्दं फलं ज्ञात्वा तु तद्ग्रहे ।। मध्याख्ये स्वमृणं कुर्यात समस्तं द्विग्रहो भवेत् । द्विग्रहं शोधयेच्छीघ्राच्छेषं केन्द्रं तृतीयकम् ॥ केन्द्राद्वाहस्ततः शैधं पुनः संसाधयेत्फलम् । समन्तं स्वमृणं कुर्यात् द्विप्रहे तत्फलं क्रमात् ॥ केन्द्रे मेषतुळाषटके भवेदेवं स्फुटो ग्रहः । एवं कुजादिपञ्चानामुदितं स्पष्टसाधनम् ॥" अत्रोदाहरणम्-रविमध्यमानयनवदत्र साधितमध्यमभौमः ००११॥ १६१४३ अस्य शीघ्रोच्चं मध्य मार्कः १०।११।११।४३ मध्यमार्कोन्मध्यम कुजं विशोध्य जातं प्रथमशीघ्रकेन्द्रसंशं ९।२९।५५।०० इदं षड्भाधिक- स्वाञ्चका द्विशोधितं २।००1०५।०० एतस्य भुजांशाः ६० एतदधःफलपत्रस्थ- शीघ्रफलाङ्का: २२।५४ भुजांशानिमाङ्कस्यास्य ६१ तलस्थिताङ्काः २३।१५ अनयोरन्तरम् ००।२१ अनेन भुजकलादिकं ५०० गोमूत्रिकया गुणितं ००।१०५।०० षष्ट्या भकं लब्धं ००।१।४५ इदं प्रथमफले २२।५४ युतं जातम् २२।५५।४५ एतस्यार्धन ११।२७५२ मध्यमकुजस्तुळादिकेन्द्रत्वा- द्धीनः कृतः ११।२९।४८।५१ अयमेव परग्रहाख्यो शेयः । एनं परग्रह कुजमन्दोच्चा ४।१०।०२।१० दस्माद्विशोध्य जातं मन्द केन्द्रम् ४।१०।१३।४९ अस्मात् प्रारबद्भुनांशाः १३० पूर्ववद्गृहोते मान्दकले ९।२६ ॥ ९।१९ अनयोरन्तरम् ००1०७ अनेन भुज कलादिकं ११४९ गोमूत्रिकया संगुण्य जातम् ११३६।४३ षष्ट्या भक्तं लब्धं ००१०११३७ प्रथममान्दफळे ९।२६ ऽस्मिन् क्षयफलत्वादीनं ९।२४।२३ अनेनापि मेषादिमान्दकेन्द्रत्वात् मध्यकुजोऽशादौ युतः ००१२०१४१।०६ अयमेव द्विप्रहाख्यः स्यात् । एनं द्विमहं रविप्रध्याद्विशोध्य जातं तृतीयं शीघ्र केन्द्रम् ९।२०।३०।३७ इर्द ·जातकपद्धतिः। D षडभाधिकमतः १२ अस्माद्विशोधितम् २१०९।२९।२३ एतस्य राशिक्षि- शद्गुणितः ६० अंशैः ९ युग: जाता भजांशाः ६९ बस्मात्पूर्ववच्छीघ्रफले २६।४ ॥ २६२५ अनयोरन्तरेना ००१२० नेन गोमूत्रिकया गुणितं भुज- कलादिकं ९।४७४० षष्ट्या भक्तं लब्धम ००1०९।४८ धनेन प्रथममन्द- फलं युक्तं जातं २६।१३।५८ अनेनैव तुलादिकेन्द्रत्वाद्धोनो द्विग्रहो जातः स्फुटकुजः ११।२४।२७।१८ एवमेव बुधादिकानयनमपि शेयमिति । अथ कुजादिकानां गतिस्पष्टीकरणम् । तत्र तावन्मध्यमागतिस्तु प्रथमचक्रे द्रष्टव्या । गतिस्फुटीकरणपद्यम्-मकरन्दप्रकाशे- "मध्यां गतिं मन्दफनान्तरेण हत्वा हरेदभ्ररसैरिहाप्तम् । मध्ये स्वकेन्द्रे किलराशिषट के कर्कान्मृगान्मध्यागतो धनर्णम् ॥ मन्दम्फुटा सा च तयोनिता स्याच्छीघा गतिः केन्द्रगतिम्रहाणाम् । हत्वाऽथ तां शीघ्रफलान्तरेण षष्ट्या भजेदातफलं धनर्णम ।। मन्दाफुटायां निजशीघ्रकेन्द्र मृगादिक/दिगते द्वितीये। भवेत्तदा भुमिजपूर्वकानां गतिः स्फुटा सैव नभश्वराणाम् ॥" बनोदाहरणम-कुजस्य मध्यपागतिः ३२६ मन्दफलान्तरेणा ०००७ नेन गोमूत्रिकया गुणिता जाता ००।२१७११८२ षष्ट्या भक्ता लब्धं ००।०३।४० इदं कर्कादिकेन्द्रत्वान्मध्यगतौ धनं कार्यमतः ००।३५। ०६ इयमंशादिमन्दम्फुटा गतिः, अनया शीघ्रागति: ५९८ हीना कळादिः २४।०२ केन्द्रगतिः स्यात् . सा च शीघ्रफलान्तरेणा ००१२० नेन गुणिता ००१४८०४० षष्ट्या भक्ता लब्धं ००।०८।०१ अनेन मृगादिकेन्द्रत्वान्म- न्दाफुटा गति ००।३५।०६ युता जाता कुजस्पष्टागतिः ००१४३।०७ ॥ एवं बुधादीनामपि गतयः साध्याः (द्र०४ चक्रम् ) भधायनांशानयनपद्यम्- "शाकमेकाक्षिवेदोनं द्विःकृत्वा दशभिहरेत् । लब्ध हीनञ्च तत्रैव षष्ट्याप्ता अयनांधकाः ॥ लवीकृतोऽत्रिगुणो नखाप्तस्तावन्मिताभिर्विकलाभिराव्याः। भत्रोदाहरणम्-शकः १७८० एकाक्षिवेदै ४२१ रेमिहीनः १३५९ अयं स्थानद्वये स्थाप्यः द्वितीयस्थो दशभिर्भक्तः १३५।५४ बनेन प्रथमस्थानस्थो हीनः १२२३।०६ षष्ट्या भक्तो लब्धं २०१२।०६ वर्षारम्भेऽयनांशकाः । अथ लबीकृतः सूर्य्यः ३१२।५७।३८ त्रिभिर्गुणितः - ·प्याख्योदाहरणदीपिकासहिता । १३८१५२।५४ विशत्या भको लब्ध ४. भाभिर्विकलाभिर्वर्षारम्भका. कायनांशा युताः जाता इष्टायनांशाः २०।२३।५३। अथ नवोदयेभ्यः स्वदेशोदयानयनपद्यम- मेषादिगे सायनभागसूर्ये दिनार्धजाभा पळभा भवेत्सा । विष्ठा हता स्युर्दशभिर्भुजङ्गैर्दि ग्भिश्चरार्धानि गुणोद्धृतान्त्या ॥ बकोदया विघटिका गजमानि गोङ्क: दस्राविपक्षदहनाः क्रमगोरक्रमस्थाः । हीनान्विताश्चरदलैः क्रमगोत्क्रमस्थै- मेषादितो घटत उत्क्रमत स्त्विमे - स्युः ॥ मिथिलादेशीयपलभा ६ अत उपरोक्तपद्यानुसारेण घरखण्डानि ०॥४८॥२० लकोदयाः चखं स्वोदयाः मी. मे. २७८-६०=२१८ २९९-४८%3D२५१ म. मि... ३२३-२०-३०३ ३२३+ २०-३४३. वृ. सिं. २९९+४८ = ३४७ २७८+६०=३३८ अतएव वृद्धोक्तं पद्यम् - "अष्टेन्दुपक्षाः शशिवाणपक्षा गुणाभ्रामा गुणवेदरामाः। शैलाधिरामा वसुरामरामाः क्रमोत्क्रमान्मेषतुलादिमानम् ॥" थि मानयनपद्यम् नीलकण्ठ्याम्- तात्काळे सायनाकस्य भुक्तमोग्यांश संगुणात् । स्वोदयात् खामिहल्लब्धं भुक्तं भोग्यं रवेन्त्यजेत् ॥ इष्टनाडीपलेभ्यश्च गतगम्यानिजोदयान् । शेष खव्याहतं भक्तमशुद्धेन लवादिकम् ॥ अशुद्धशुतमे हीनयुक तनुव्येयनांशकम् । थ कदा कथं लग्नं साध्यं तदर्थ पद्यम- "लग्नं सूर्योदयादिष्टदण्डैर्भोग्यप्रकारतः । रात्रिशेषघटीभिन्तु साध्यं भुक्तप्रकारतः॥ यामिनीमतदण्डैर्वा लग्रं षड्भयुताद्रवेः। तु. क.

·-
भोग्यप्रकारतरत्वेवं दिनशेषसमुद्भवैः ॥
दण्डैः सषड़भरवितः साध्य मुक्तप्रकारतः ।
कियालापबमेवं स्याजशेयं गोलविदा सदा ॥"
अत्रोदाहरणम्-अथ सूर्योत्यादिष्टघट्यः ४०३६ बत्र ताब-
ल्लाघषार्थ रात्रिंगतेष्टघटीभि १२।२२ राभिः सषडभसूर्याच्च भोग्य.
प्रकारेण लग्नं साध्यते । स्पष्टो रविः १०।१२।५७।३८ अयनांशाः २०३३॥
५३ सबभसायनः सूर्यः ५/०शमश३१ अस्य भुक्तांशाः ३२२१।३१
त्रिंशदंशेभ्यः ३० शोधिता जाताः सूर्यस्य भोग्यांशाः २६१३८।२९ अथ
सषड भस्रायनाकस्य कन्याराशिगतत्वात् पूर्वानीतर्भाग्यांशैः कन्य-
कोयो ३३८ गुणितः ९००४।४७ २२ खान्यु ३० द्धृतो जातो भोग्य-
कालः पलादिः ३००।०९।३५ एवं भुक्तांशैः भुक्तकालो भवति । अथेष्ट.
घटीपलेभ्यो ७४२ भोग्यकालः ३००।०९।३५ शोधितः शेषम् ४४११५०२५
भस्मात्तुलोदयः ३३८ शोषित: शेषम् १०३। ५०। २५ तुलादप्रे
वृश्चिकोदयमान ३४७ मिदं न शुद्धपत्यतस्तुलः शुद्धसंज्ञो वृश्चिको.
ऽशुसंज्ञश्च शेयः। शेषं १०३।५० २५ खव्याहतं ३११५।१२।३० अशुद्धो-
दयमानेना ३४७ नेन भक्तं लब्धमंशाधम् ८।५८१३९ मेषादिशुद्धपर्यन्तं
राशिसंख्या ७ अस्यां धांशाचे योजिते जातम् ७४८५८।३९ इदमय-
नांशै २०।२३।५३ हनिं जातं प्रथमलग्नम् ६॥१८॥३४।४६ इदं स्रषडभं
सप्तमलम ०।१८।३४।४६॥ लनसाधने विशेषः-
"इष्टाधिकानि सूर्यस्य भुक्तभोग्यपलानि चेत् ।
तदेष्टात् त्रिंशता निघ्नात् सूर्याक्रान्तोदयहृतात् ।।
बब्धांश रहितो युक्तो रविरेव हि लपकम् ।
उदये रवितुल्यं स्याल्लनं षड्भयुतो रविः॥
अस्तकाले भवेदेवं शेयं तत्वविहा सदा ॥१॥"
-
भय नतोमतं पशमचतुर्थभावसापनमाह-
राने शेषमितं युतं दिनदलेनाह्रो गतं शेषक
विश्लेष्यं खलु पूर्वपश्चिमनतं त्रिंशच्च्युतं चोन्नतम् ।
यत्पूर्वोन्नतषड्मयुक्तरांवतः पश्चानतादित्यतो
यल्लङ्कोदयकैश्च लममिव तन्माध्यं सषड्भं सुखम् ॥ २ ॥

·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता। १६ व्याख्या-रात्रेः शेष = अवशिष्टघट्यादिकं, इतंतघट्यादिक दिनदलेन-दिनार्धन युतं क्रमेण पूर्वपश्चिमनतं भवति, (अर्थात् रा. त्तरार्धे जन्मसमय श्चेत्तदा रात्रिशेषं दिनार्धन युतं पूर्वनतं, तथा रात्रिः पूर्वार्धे जन्मसमयश्चेत् तदा रात्रिगतं दिनदलेन युतं पश्चिमनतं भवति ) एवं ब्रह्वो दिनस्य गतं शेषकं दिन दलेन विश्लेष्यं दिनार्धाद् विशोध्य- मित्यर्थः, तदा क्रमेण पूर्वपश्चिमनतं स्यात् । तन्नतं त्रिंशच्च्युतं =त्रिंशतः शुद्धमुन्नतं स्यात् (पूर्वनते त्रिशच्च्युते पूर्वोन्नत, पश्चिमनते त्रिंशच्च्युते पाश्चमोन्नतं स्यादित्यथः)। [अथ भावद्वयानयनं-यदि. त्यादि] पूर्वोन्नतषड्भयुक्तरावतः पूर्वोन्नतघाटकासषडभसूर्याभ्यामित्यर्थः, तथा पश्चानतादित्यतः = पश्चिमनतकालतत्कालसूर्याभ्यामित्यर्थः। बङ्को- दयकै लङ्काराश्युदयः 'लकादया विषटका गजमानी" त्यादिभिः लममिव यल्लग्नं तन्माध्यं दशमलग्नं स्यात् (अर्थात् पूर्वनते सति पूर्वोन्नतपटिकाद्यमिष्टकालं प्रकल्प्य, सषड्मसायनसूयें तात्कालिकसायन- सूर्य प्रकल्प्य, नवोदयानेव स्वोदयान प्रकल्प्य भोग्यप्रकारेण बग्नं साध्यं तदशमलग्नं स्यात्, एवं पश्चिमनते पश्चिमनतघटिकादिकमिष्टकालं, लकोदयान् स्वोदयान् प्रकल्प्य तात्कालिकसायनसूर्यस्य भोग्यांशवशेन उग्नं साध्यं तदशमं भवतीत्यर्थः) तत्सषड्भं सुख-चतुथलग्नं भवतीति ।। * भय नतोन्नतोपपत्तिः-याम्योत्तरवृत्तेन खण्डितस्य खगोलस्य प्रागपरविभागेन कपालद्वयं भवति । तत्र याम्योत्तराहोरात्रवृत्तोर्ध्व- सम्पातादहोरात्रवृत्ते सूर्यो यावतीभिर्घटीभिर्नतः स नतकालः । तथा याम्योत्तराहोरात्रवृत्ताधासम्पासाद्यावतीभिघटीभिरुन्नतः स चोन्नतकालः, उर्ध्वयाम्योचरवृत्तात्क्षितिजावध्यहोरात्रवृत्ते दिनाध, ततश्चाधोयाम्योत्तर- घृत्तावधि रात्रिदलम् । अा: प्राकपाले क्षितिजाधःस्थे सूर्ये रात्रिशेष, पश्चिमकपाले क्षितिजाधःस्थे रात्रिगतमतो रात्रिशेषेण रात्रिगतेन पृथक युतं दिनदलं क्रमेण पूर्वपश्चिमनतं स्यादेव । तथा प्राकपाले क्षिति- जोवस्थे रवी कुजाद्रवि यावद् दिनगतं, पश्चिमकपाले दिनशेषमतो दिनगतेन दिनशेषेगोनितं दिनल क्रमात् प्रागपरसंज्ञको नतकाल: स्यात् । तथा नत+ उन्नत = ३०.. उन्नत-३० - नव। .. उपपन्नम् नतोन्नतानयनम् । अथ हशमचतुथभावोपपतिः-क्रान्तिवृत्तयाम्याचर. वृत्तयोरुसम्पातो दशमलममध सम्पावश्च चतुर्थलग्नं मध्यममिति ·जातर्कपद्धतिः। " दक्षिणोत्तरे” इति भास्करोतः। तदानयनं तु क्रियालाघवाद् भोग्य- प्रकारेणैवाचार्येण कृतम् । यथा-पूर्वनते यावतीभिघंटीभिरधोयाम्यो- चरवृत्तादविरुन्नतस्ताव तीभिरेव घटीभिः सण्ड्भरविरूव॑याम्योत्तर- वृत्तान्नतो वृत्तयोः सम्पातद्वयस्य षड्भान्तरितत्वात्। अतः सषड़भसूर्य- दशमलमयोरन्तरे सषड्भसूर्य्यस्य भोग्यांशाः मध्यलनस्य भुक्तांशाः वदन्तर्वतिराशयश्च, तत्सम्बन्धिकालश्चाहोरात्रवृत्ते पूर्वोन्नतघटोतुल्य एव पूर्वोक्तयुक्त्या सिद्धोऽत एव "पूर्वोन्नतषड्भयुक्तरवित" इत्युक्त युक्तमेव । तथा पश्चिमनते मध्यलग्नार्कयोरन्तरे स्वेर्नोग्यांशाः, खलग्नभुक्तांशाः, तदन्तवतिराश्यशाश्चेति तत्सम्बन्धि कालवाहोरात्रवृत्ते नतकाल एवातोऽत्र स्थितिद्वयेऽपि भोग्ययुक्त्या दशमलनं भवितुमर्हति । तथा स्वयाम्योचर- वृत्तं निरक्षदेशोक्षितिजं ध्रुवस्थानगतत्वात् , तस्मान्मध्यलग्नसाधने निरक्षोदयमानग्रहणमेव समुचितम् । तथा च दशमचतुर्थलग्नयोमिथः षड्भान्तरितत्वान्मध्यं सषड्भं सुखं स्यादेवेत्युपपन्नम् ॥२॥ भा०-रात्रि में मध्यरात्रि से ऊपर इष्टकाल हो तो रात्रिशेष घटी को दीनार्थ में बोड़ने से पूर्वनत होता है, यदि मध्यरात्रि से पूर्व ( पहले ही ) इष्टकाल हो तो रात्रिगतघटी को दिनदल में जोड़ने से पश्चिमनत होता है। तथा दिन में मध्याह्न से पूर्व इष्टकाल हो तो दिनगतषटी को दिनार्ध में घटाने से पूर्वनत, यदि मध्याह से ऊपर इष्टकाल हो तो दिनशेष घटी को दीनार्ध में घटाने से पश्चिमनत होता है भौर पूर्वनत को ३० तीस में घटाने से पूर्वोन्नत तथा पश्चिमनत को ३० में घटाने से पश्चिमोन्नत होता है। इस प्रकार से यदि पूर्वनत हो तो पूर्वोन्नतघटी को इध- काल कल्पना करै और सायनसूर्य में ६ राशि जोर करके सायनसूर्य कल्पना करे, तथा पश्चिमनत हो तो पश्चिमनतषटी को इष्टकाल कल्पना करै और तात्कालिक सायनसूर्य को सायनसूर्य, तथा लङ्कोदयमान को स्वोदयमान मानकर ( दोनों संस्था में) भोग्य प्रकार से ही समसाधन करै तो दशमलम होता है। उसमें ६ राशि जोड़ने से सुखभाव (चतुर्थलम) होता है ॥ २ ॥ ३० दी०-अथ नतोन्नतसाधनम्-इष्ट ४०३६ दिनमानेना २८२४ नेन हीनितं जातं रात्रिगतेष्टदण्डमानम् १२।२२ इदं दिनार्धेना १४.७ नेन युतं जातं रात्रौ पश्चिमनतम् १६२९ इदं ३० त्रिंशच्युतं जात- मुन्नत्तम् ॥३१॥ अथ दशमलग्नसाधनम्- वत्र क्रियालाघवार्थ उन्नतघटीषड्भयुकरवितः भुक्तप्रकारेणोदा- ·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता। NAS हरणं प्रदश्यते । तात्कालिकोऽर्कः १०१२।५७१३८ अयनांशाः २०॥२३॥ ५३ सायनार्कः १।०३।२१।३१ सषडभः ५३।२१।३१ अस्य भुक्तांशाः ३।२१।३१ एभिः कन्योदयामानं २६८ गुणितम् ९३३।४११३८ खाग्न्युधृतम् जातानि भुक्तपलानि ३११७।२३ सन्नतपटेभ्यः २११ संशोध्य शेष १७९.५२॥३७ अस्मात् सिंहोदयो न शुद्धथत्यतः सोऽशुद्धसंज्ञः । शेषम् १७९.५२॥३७ त्रिंशता गुणितम् ५३९६।१८।३० अशुद्धलकोदयमानेना- २९९ नेन भक्तं लब्धमंशाधम् १८१२१५२ मेषादशुद्धराशिभ्यो ५ लब्धां- शाचं शोधितं जातम् ४।११।५७८ इदमेभि २०१२३१५३ रयनभागै- हीनं जातं दशमलनम् ३।२१।३३।१५ एतद्राशिषट्केन युतं जातं चतुर्थमम् ५।२१।३३।१५ ॥२॥ अथावशिष्टभावसन्ध्यानयनं तत्फलं चाह- व्यंशो व्यस्तखभस्य भूयमहतो योज्यस्तनौ द्विच्युतो बन्धौ तेऽपि च साङ्गभास्तनुमुखाः सन्धियिोगोऽर्धितः । शून्यं सन्धिषु भावगेऽखिलफलं स्याद्धावसन्ध्यन्तरे- णाप्तं सन्धिखगान्तरं क्षयचयं भावाधिकेल्पे खगे॥३॥ व्याख्या-व्यस्तखभस्य सप्तमभावोनदशमलनस्य, व्यंश:-तृतीयांशः , द्विष्ठः = स्थानद्वये स्थाप्यः, भूयमहतः = एकत्रैकेनान्यत्र द्वाभ्यां गुणित इत्यर्थः, पृथक् पृथक् स तनी लग्ने योज्यस्तदा क्रमेण द्वितीयतृतीयभावी भवतः । तथैव स एव ज्यशो विम्युतः = द्वाभ्यां शुद्धो भूयमहतो बन्धौ- चतुर्थभावे योज्यस्तदा क्रमेण पञ्चमषष्ठभावौ भवतः । तेऽपि चानन्तरानीता द्वितीय-तृतीय-पञ्चम-षष्ठभावाः साङ्गमाः षड्राशिसहिताः क्रमेणाष्टम नवमैकादशद्वादशभावा भवन्ति, एवं तनुमुखाः= तन्वादयो द्वादश- भावाः सिद्धाः। बथ सध्यानयनं-द्वियोगोऽतिः = द्वयोरासन्नस्थभावयोर्योगोऽर्षितः मन्धिर्भवति स एव पूर्वभावस्य विरामसन्धिरप्रिममावस्यारम्भसन्धिः स्यादित्यर्थः। (अत्र विशेष.-भावद्वययोगे द्वादशाधिकत्वेऽपि चक्रत्यागो न कार्यः । तथा च पूर्वभावे यदि दशैकादश वा राशयोऽग्रिमभावे शून्यमेको वा राशिस्तदा शून्यैकस्थाने द्वादश संयोज्य योगः कार्यः।) अथ भावफलम्-सन्धिषु स्थिते प्रहे शून्य-शून्यफळं, भावगे-भाव- 4 ·'जातकपद्धतिः। % ३ राश्यंशादिभिस्तुल्ये ग्रहेऽखिम्फलं पूर्णफलं रूपमितं स्यात् । भावाधिके- ऽल्पे खगे सात सान्धखगान्तरं-मधिग्रहान्तरं । भावसन्ध्यन्तरेगाप्त भक्तं फलं क्रमात् क्षयचयं भवति, ( भावाधिके प्रहे विरामसान्धखगा- न्तरं विरामसन्धिभावान्तरेण भक्तं फलं क्षयं अवरोहाख्यं, भावारूपे खगे प्रारम्भसन्धिप्रहास्तरमारम्भसन्धिभावान्तरेग भक्तं फलं चयं =श्रारोहाख्यं भवतात्यर्थः ॥ ३ ॥ अत्रापपत्तिः-प्रथमचतुथलमान्तरस्य तुल्यायो विभागाः क्रान्ति- वृत्ते द्वितीयादयनयो भावाः । तथा चतुथसप्तमान्तरस्य समास्त्रयो भागाः पञ्चमादयस्खयो भावाः, एवं सप्तमदशमान्तरेऽष्टमादयस्त्रयः, दशमप्रथमलनान्तरे चैकादशादयनयो भावाः प्रीचीनदिताः। अत एव च-ल_६+ च-ल-६६+च-(६+ल लमचतुर्थान्तरस्य त्रिभागेन ३ ३ दशम-सप्तम अनेनैकगुणितेन युतं लग्नं द्वितीयो भावो द्विगुणेन ३ स-च) युतं तृतीयो भावः स्यादेव । तथा चतुर्थसप्तमान्तरव्यशेन ६-६+स-च ६-(च+ ६-स)=२-(द-स) अनेनैकगुणेन युतो ३ बन्धुभावः पञ्चमो भावो भवितुमर्हति. द्विगुणेन युतस्तदा षष्ठभावः स्यादेव । तथा वृत्तसम्पातद्वयस्य षड्भान्तारतत्वात् द्वितीयादयोऽपि साङ्गभा अष्टमादयः स्युः । भावद्वयान्तरस्य मध्यस्थानमेव सन्धिः तस्य द्विभा-प्रभा_प्रभा+द्विभा राश्यादिमान-प्रभा + अतः "सन्धिर्दि- २ २ योगोऽधित इत्यन्तमुपपन्नम् । अथ भावफलयुक्तिः-तत्र प्राचीनवचनम्- "भावप्रवृत्ती हि फलप्रवृत्तिः पूर्ण फलं भावसमांशकेषु । हासः क्रमाद्भावविरामकाले फलस्य नाशः कथितो मुनीन्द्रः ।।" भारम्भसन्ध्यप्रवो भावप्रवृत्तिस्तत एव फलप्रवृत्तिराप ततः क्रमेणो. पचीयमानं फलं भावसमे ग्रह सति परमं रूपामतं भवति, तत्र सन्धि- प्रहान्तरमाप परमं भावसन्ध्यन्तरतुल्यं भवति, ततः क्रमेण फलस्यापचयः विरामसन्धिसमे प्रहे फलस्य नाशस्तत्र सन्धिखगान्तरमपि शून्यमतः सन्धिखगान्तरक्शेनैव फलस्योपचयापचयौ सिद्धावतोऽनुपाता याद भावसन्ध्यन्वरतुल्यसन्धिखगान्तरेण परमं फलं रूपमित १ लभ्यते ३ ३ ·यास्पोदाहरणदीपिकासहिता । भासष्टस्थाने भाव- - . . १X(संप्र) संगम तदेष्टसन्धिखगान्तरेण किमिति भा फलमित्युपपन्नम सर्वम ॥३॥ भा०-दशमभाव में सप्तमभावको घटाकर उसका तृतीयांश रूममें जोड़ने से द्वितीयभाव, और द्विगुणिततृतीयांश जोड़ने से तृतीपभाव होता है, और उसी तृतीयांशको दो राशि २ में घटाकर शेषको चतुर्थ भाव में जोड़ने से पञ्चमभाव, और द्विगुणित शेषको चतुर्थ भावमें जोड़नेमे षष्ठभाव होता है। इस प्रकार २, ३, ५, ६, ये चार भाव हुए इनमें प्रत्येकमें ६ राशि जोड़ने से क्रमसे ८, ९, ११,१२ ये चार भाव होते हैं, और चार भाव १, ४, ७, १० पूर्व श्लोकसे सिद्ध हो चुके हैं एवं तन्वादि द्वादशभात्र सिद्ध हुए। आमन्नस्थ दो दो भावों का योगार्ध करने से प्रथमभावकी विराम सन्धि और अग्रिमभावकी आरम्भसन्धि होती है। सन्धिके तुल्य ग्रहके राश्यशकला हो तो भाव फल शून्य, और भावके तुल्य हो तो सम्पूर्ण फल १ होता है। यदि भाव से अधिक (आगे) ग्रह हो तो विरामसन्धि ग्रहान्तरको विरामसन्धिभावान्तर से भाग देने से लब्धि भावफल आय (अवरोही संशक) होता है। यदि भाव से अल्प (पीछे) ग्रह हो तो आरम्भ सन्धिग्रहान्तरको आरम्भ सन्धि और भावके अन्तर से भाग देने से लब्धि चय ( आरोही संज्ञक ) होता है ॥३॥ ७० दी०-व्यस्तखमस्यास्य श५८।२९ व्यंशः २००५९।२९ अत्र शेषम् २ अतः स्थानद्वयेऽपि सरूपोन्तिमावयवो प्रायोऽतः १०० ५९।३० अयं स्थानद्वये स्थाप्यः । एकत्रोकेन गुणितः ११००५९'३० लग्नेना ६१८|३४|४६ नेन युतो जातो द्वितीयभावः ७१९।३४।१६ । अन्यत्र द्वाभ्यां हतः २१११५९।०० लग्नेना ६॥१८॥३४॥३६ नेन युक्तो जातस्तृतीयो भावः ८।२०।३३।४६। अथ द्वाभ्यां २ व्यस्तखभस्य यंशः ११००५९।३० शोधित: ००।२९।००।३० एकगुणेनानेन ००।२९।००।३० युक्तः सुखभावः ९।२१।३३।१५ जातः सुतभावः १०॥२०॥३३॥४५ द्विगु- णेना ११२८।१२०० नेन सुखभावो ९.२१॥३३॥१५ युक्तो जातो रिपुभावः १।१९।३४।१५। सिद्धा इमे षडभावा: भायुक्ता अपरेऽपि षड्भावाः स्युरेवं द्वादश भावाः सिद्धपन्ति । द्र० ७ चक्रम् । अथ सध्यानयनोदाहरणम् -तनुभावः ६१८३४।१६, धनभाव: ७। १९। ३४ । १६ अनयोर्योगः १४।८।९।२। अधित: ७४|४|३१ भयं तनुभावस्य विरामसन्विधनभावस्यारम्भसन्धिः। एवमग्रेऽपि । दु. ७चक्रम् ।

·जातकपद्धतिः। भावकुण्डली निर्णयार्थ द्रष्टव्यम् ८-९ चक्रायःस्थितगद्यम् । तथा ८-९ चके। अथ रूपात्मकभावफलोदाहरणम्-रविः १०।१२।५७३८ सुत भाव- स्यारम्भसन्धिः १०/६/३।३० अनयोरन्तरम् ००६।५४१८ इदं षष्ट्या सवर्णितम् २४८४८ ॥ अथ सुनभावः १०१२०१३३'४५ अस्यारम्भसन्धिः १०६।३० अनयोश्चान्तरम् ००।१४।३०।१५ षष्ट्या सवर्णितम ५२२१५ अनेन प्रहसन्ध्यन्तरेण २४८४८ इदं भक्तं लब्धम् ००।२८।३३।९ इदं रूपात्मकभावफलम। अस्यैव त्र्यंश: ९।३११३ विंशोपात्मकं भावफलम् । एवमग्रेऽपि । द्रष्टव्ये १०-११ चक्रे । इति ।। अथ दृष्टिसाधनमा खैकाग्निद्विखवेदरामयमभूखाम्राभ्रमेकादिमे द्रष्ट्रा वर्जितदृश्यकस्य गुरुणा चेदष्टवेरे कृताः । मन्देनाङ्कयमेऽसृजा नगगुणेऽङ्कामादिजाः संस्कृता भागनक्षयवृद्धिखानललवेनाध्युद्धतो दृग् भवेत् ॥४॥ व्या०- यः पश्यति स द्रष्टय । यो दशनाहः स दृश्यः दृश्य एवं दृश्यकः । द्रष्ट्रा वर्जित हश्यकस्य द्रष्ट्रोनितस्य दृश्यस्य एकादिभे शेषे सति क्रमेण खैकाग्निद्विख वेदरामयमभूखाभ्रानं भादिजा-राशिसम्बन्धि- नोऽङ्का: दृष्टिध्रुवाका भवन्ति । अथ गुरुशनिकुजानां विशेषमाह-चेद् गुरुद्रष्टा तदा गुरुणा वर्जित- श्यकस्याष्टवेदे अष्टभे चतुर्भे च कृताः= चत्वारो दृष्टिध्रुवांका ग्राह्याः । मन्देन शनैश्चरेण वर्जितस्यांकयमे (९।२) नवभे द्विभेच शेषे कृताःचत्वार एव । तथाऽमृजा-मंगलेन वर्जितस्य नगगणे ( ७३ ) सप्तमे त्रिभे शेषे कृताः चत्वार एवांका भवन्ति । बन्यांकमे शेषे तु यथाक्रम पूर्वोक्ता एवांका भवन्तीत्यर्थः। ते भादिजाः राशिभवाः अङ्का भागन्नक्षयवृद्धिखानललवेन संस्कृताः ( यो भादिजोऽङ्कस्तस्मादग्रिमाङ्कऽल्पश्चेत्तदा तयोरन्तरं क्षयः, यद्यप्रिमांकोऽधिकस्तदा तदन्तरं वृद्धिर्भवति, अतः शेषस्यांशाविगुणित- क्षयवृद्धित्रिंशांशेन क्रमादूनयुताः ) ते चाब्भ्युद्धृताः चतुर्भक्तास्तदा हग = दृष्टिभवेत् ॥ ४॥ धत्रोपपत्तिः-'च्याशं त्रिकोणं चतुरस्रमस्तं पश्यन्ति खेटाश्चर- भिवृद्ध था । मन्दो गुरुर्भूमसुताः परे च क्रमेण सम्पूर्णदृशो भवन्ति ॥" : - .

·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता । इति वचनेन यदि द्रष्ट्रदृश्यग्रहयोरन्तरमेको राशिस्तदा द्रष्टुम्रहात् दृश्यो द्वितीये राशौ तत्र दृष्टिः शून्यम् । यदि तयोरन्तरं द्वौ राशी तदा द्रष्ट्रग्रहात्तृतीये दृश्यप्रहस्तत्रैकचरणो दृष्टिः, यदि तयोरन्तरं राशि- त्रयं तदा दृश्यस्य चतुर्थस्थानस्थितत्वात् त्रिपादमिता दृष्टिरेवं सर्वे दृष्टिध्रवांका उपपद्यन्ते। धनयैव युक्त्योपरोक्तवचनेन गुरोश्चतुरष्ट. राश्यन्तरे, शनेनिवराश्यन्तरे, भौमस्य त्रिसप्तराश्यन्तरे सम्पूर्णदृष्टि. श्चतुश्चरणात्मिका भवत्यतस्तत्र तेषां चत्वारो राशिजाको ग्राह्य इत्युपपन्नम् । एवं सिद्धदृष्टिचरणचक्रम्- sambhoparmana-Ban RALAMANABAMAL शेषराशि- लभ्यते तदा शेषांशैः किमिति = (ग-ए)xशेष दृष्टिपादाकाः- ०१३ २०४३ २१ अथ दृष्टिसाधनोपपत्तिः-द्रष्टुम्रहात् कियतान्तरेण दृश्यग्रहोऽप्रतो वर्तते तज्ज्ञानार्थमेव द्रष्ट्रा वर्जितः कार्यः । तत्र शेषराशिसंख्याध स्थोऽको प्रायोऽशादिभिश्चानुपातो-यदि त्रिंशदशैगतैष्यान्तरतुल्यक्षयो वृद्धि अनेन फलेन गताः ३० क्षयात्मकेन होनो, वृद्धथात्मकेन युक्त: कार्य्यस्तदा चरणात्मिकेष्टदृष्टिः स्यादतः सा चतुर्भक्ता रूपादिका भवतीत्युपपन्नम् ।। ४ ॥ भाषा-देखनेवाला द्रष्टा और जिसको देखे वह दृश्य कहलाता है। इसलिये जिस ग्रह की दृष्टि साधन करना हो वह द्रष्टा, और जिस ग्रह वा भाव पर दृष्टि विचार करना हो वह दृश्य है। द्रष्टा ग्रहको दृश्य में घटाकर राशिस्थान में यदि एक शेष बचे तो , दो बचे तो १, तीन बचे तो ३, चार बचे तो २, पाँच बचे तो छ बचे तो ४, सात बचे तो ३, आठ बचे तो २, नौ बचे तो १, और दश, ग्यारह, बारह, बचे तो ये राशिज अंक होते हैं। फिर राशिज अंक ०, और उससे अग्रिम अंक के अन्तर से शेष अंशादि को गुणा करके उसमें ३० का भाग देकर लब्ध (राशिज अङ्क से अग्रिमांक बल हो तो क्षय, और अधिक हो तो चय होता है । उसको) क्षय को राशिज अङ्क में घटावे और चय को जोड़े फिर उसमें चार का भाग देने से लब्धि रूगदिक दृष्टि होती है ॥४॥ उ० दी०-द्रष्ट्रा रविणा १०।१२।५७।३८ दृश्यकश्चन्द्रो ७१४.१५ वर्जितः शेषम् ८1१८॥ ६॥३७ अत्र राशि: ८ अतो भादिजोऽङ्कः २ एत- . " ३ ·जातकपहतिः। स्यामिमाङ्कः १ धनयोरन्तरमृणम १ अनेन शेषांशान् १८।६।३७ संगुण्य १८.६३७ त्रिंशता विभज्य रब्धेना ००३६।१३ नेन भादिजोऽङ्कः २ रहितः १२३४७ अब्ध्युद्धृतो जाता चन्द्रोपरि रवेदृष्टिः ००।२०।५७ एवं सर्वेषां ग्रहाणाम द्र० १२ चक्रम् । एवमेव भावोपरिग्रहाणां दृष्टिर्भवति द्र०१३ चक्रम् ॥४॥ अथ प्रहाणामुच्चबलं सप्तवर्गजवलं चाह- नीचोनो भागणाच्च्युता षडधिकश्चेषड्ढदौच्चं बलं स्वऽधं सममेऽष्टमस्त्रिचरणा मूलत्रिकोणे बलम् । मित्रर्वेऽघिरधीष्टमे त्रय इभांशा वैरिमेऽष्ट्यंशको दन्तांशोऽध्यरिमे गृहादिपवशाखेटस्य सप्तैक्यजम् ॥ ५॥ व्या०-नीचोनः स्वनी बहीनो प्रहश्चेद्यदि षडधिकस्तदा भगणाद् द्वादशराशिभ्यश्च्युतः-शोधितः, षडहृत-पडभक्तः, फलं औञ्च-उच्च- सम्बन्धिवलं भवति, स्वः स्वराशौ अर्ध रूपर्धचरणद्वयमिति यावत् बलं स्यात् , समभेऽष्टमः भ्रष्टमांशो बलं, मूलत्रिकोणे त्रिचरणा, मित्र:- ऽघ्रिः एकचरणः, अधीष्टभे-अधिमित्रराशौ त्रय इभांशाः त्रिगुणिता. ष्टमांशा इत्यर्थः, वैरिभे= शत्रुराशौ अष्ट्यंशः = षोडशांशः, अध्यरिभे =अधिशत्रुराशौ दन्तांशो द्वात्रिंशद्भागो बलं स्यात् । एवं खेटस्य सप्तक्यज =सप्तानां ( गृह-होरा-द्रेष्काण-सप्तमांश-नवांश-द्वादशांशत्रिंशांशानां ) वर्गाणामैक्यज-योगजं बलं गृहादिपवशात गृहादिसप्तवर्गस्वामिवशात् ग्राह्यमित्यर्थः । अत्रत्यविशेष उदाहरणे विलोक्यः ॥५॥ भत्रोपपत्तिः-यः कश्चिदृञ्चस्थित उच्चकर्मकृत् स वलवान, यश्च नीचस्थो नीच कर्मकृन स निर्बलो भवतीति सर्वत्र प्रसिद्धमेवास्ति । श्रत एव नीचस्थस्य ग्रहण्यापि बलं शून्यं, तत उच्चाभिमुखं गच्छतो वलम. प्युपचीयमानं परमोच्चाथाने परमं रूपमितं भवितुमर्हति । अत एव यथा यथा नीचग्रहयोरन्तरमधिकं तथा तथा बस्याप्याधिक्यमतो नीचग्रहान्तरबशेनैवोच्चबलस्यानयनं समुचितम् । उच्चसमे प्रहे नीच. प्रहान्तरं परमं षड्राशिसमं तत्र यदि परममुच्चवलं रूपमितं तदेष्टनीच- ग्रहान्तरेण किमिति (प्र-नी)-१ = इष्टोचबलं स्यादेव । तथा ६ च परमोच्चस्थानाद् भिन्नस्थानस्थे प्रहे नीचग्रहान्तरं यदेव षड्भाल्पं तदेव बलानयनार्थं प्राह्यम् । तत्तूच्चात् पृष्ठस्थे ग्रहे नीचोनो प्रहः षड्- * ·व्याख्यौदाहरणदीपिकासहिता । भाल्प एव । सच्चादप्राथे ग्रहे नीचोनो प्रहः षडभाधिकः स भगणा- उच्युतः षडभाल्पो प्रहोननीचसमो भवितुमर्हत्यतो" नीचोनो भगणा. च्युतः षडधिकः' इत्युक्तं सयुक्तिकमेव । उच्च स्थाने सर्वोत्कृष्टत्वाद्र्पमितं पूर्ण बलं, ततः क्रमापचयेन मूलत्रिकोणादौ तारतम्यात् त्रिचरणादिबलं स्वीकृतमाचारित्युपपन्नम् ॥ ५ ॥ भा०-स्पष्ट ग्रह में अपने नोचको घटावे यदि ६ राशिसे अलग हो तो उसी में ६ का भाग देने से, यदि ६ राधि से अधिक हो तो उसको १२ राशि में घटाकर शेषमें ६ का भाग देनेसे उस ग्रहका उच्च बल होता है। अपनी राशिमें दो चरण, समको राशिमें, मष्टमांश, मूलत्रिकोणमें तीन चरण, मित्र की राशिमें एक चरण, भघिमित्रकी राश्चिमें त्रिगुणित अष्टमांश, शत्रुकी राशिमें षोडशांश, अधिशत्रुको राशिमें बचीसवाँ भाग बल होता है। इस प्रकार ग्रहों के सप्तवर्गज बल गृहादि सप्तवर्गके स्वामीके वशसे ग्रहण करना चाहिए । अर्थात् ग्रह जिसके वर्ग में ही वह मित्र शत्रु आदिमें जो हो वही बळ ग्रहण करे ॥ विशेष-जो राशि स्वगृह और मूलत्रिकोण दोनों होता हो, अथवा उच्च,स्वगृह और मूलत्रिकोण तीनों हाता हो तो वहाँ कौन बल ग्रहण करना चाहिए इस विषयके निर्णय में सारावल के वचन उदाहरण (२४) चक्र में लिखा है देखा ॥५॥ उ.दी०-अत्र तावत् प्रहाणामुच्चनीचविभागा बृहज्जातके 'बजवृषभमृगाङ्गनाकुळीरा झषवाणजी च दिवाकरादितुलाः । दाखिमनुयुक्तियौन्द्रियांशैखिनवकवितभिश्च तेऽस्तनाचाः॥" पत्र सूय्यः १० । १२ । ५७ । ३८ अस्य नीचम् ६।१० नीचानः सूर्यः ४।२।५७.३० षड्भारपत्वाचकान-शोधिताऽतः षड्भक्कलब्धं शुन्यम् ०० शेषम् ४।२०५७।३० षष्ट्या संगुण्य स्वस्वस्थानीयहारेण विभज्य लब्धमु. पयुपार संयोज्य जातम् २४५।२७।३ षड्भक्तलब्धं ४० शेषम् ५।२७३० पुनः षष्ट्या संगुण्य स्वस्वहारेण विभज्य जातं राश्यादिस्थानायम ३५४। '३ षड्भकब्धम् ५९ अतः रवेः रूपाधुञ्चबलम् ००।४०५९ एवं सर्व- षाम् । द्र०१४ चक्रम् । अथ निसर्गमित्रसमशत्रवः १५ चक्रत एव ज्ञेयाः किमत्र लेख- प्रयासेन । तात्कालिकाभित्रामित्रज्ञानार्थ "अन्योन्यस्य धनव्ययायसहजव्यापारबन्धुस्थिता- स्तत्काळे सुहृद् इति ।" यथात्र बैद्वितीया भौमः चतुर्थो गुरुः, दशमश्चन्द्र एकादशः शुक्रः

·२०
जातकपद्धतिः।
है
एते मित्राणि । अन्योन्यस्येत्याधुक्तस्थानेभ्योऽन्यत्रस्थौ बुधशनी तेन सूर्य्यस्य
बुधशनी शत्रु भवतः। एवं सर्वेषां विचार्यम् । अधिमित्रादिचक्रार्थं तु
द्रष्टव्या १७ चक्राधःस्थिता चण्डेश्वरोक्तिः। अलमत्र लेखबिस्तरेणेति ।
अथ सप्तवर्गेश्वरच क्रं तु वृहज्जातकादित एवं ज्ञेयम् । ततो बलम् ।
यथा-रविरधिशत्रुगृहेऽतो रूपस्या १ स्य दन्तांशो गृहबलम् ००० ११५२।
स्वहोरायामर्द्धम् ००।३०।०० शत्रुद्रेष्काणेऽतोऽष्ट्यंशकः ०० ३४५ । सप-
सप्तमांशेऽतोऽष्टमांशकः ००७।३०१ अधिशत्रुनवमांशे दन्तांशः ०००१.५२
अधिमित्रद्वादशांशे त्रय इभांशाः ००२२।३० अधिमित्रत्रिंशांशेऽपि त्रय
इभांशाः ००१२२।३० एवं सर्वेषाम् । द्र० २४ चक्रम् ।
अथैषां सप्तवगजबलानां योगो रवैरैक्यजं बलम् ।२९।५९ । एवं
सर्वेषाम् । द्र० २५ चक्रम् ॥५॥
अथ युग्मायुग्मराशिनवांशवलं केन्द्रादिबलं चाह-
शुक्रन्दू समभांशके हि विषमेऽन्ये दधुरधिं बलं
केन्द्राधेषु च रूपकार्धचरणान् यच्छन्ति खेटा क्रमात् ।
स्त्रीखेटौ चरमे नराः प्रथमके क्लीबौ च मध्ये तथा
द्रेष्काणे वितरन्ति पादमुदितं स्यात् स्थानवीयं त्विदम् ॥६॥
व्या०-शुक्रन्दू समभांशके = समराशौ समनवांशके वा स्थिती
तदाधि = एकचरणं बलं दद्याताम् , यदि समराशौ समनवांशे चोभयत्र
स्थिती तदा पादद्वयमन्यथा शून्यं बलमित्यथेत एव सिद्धं स्यात् । तथान्ये
-रविकुजबुधगुरुशनयः विषमे = विषमराशौ विषमनवांशे वा स्थिताः
भनि = एकचरणं बलं दद्युः, यदि विषमराशौ विषमनवांशे चोभयत्र
स्थितास्तदा पादद्वयमन्यथा शून्यं बलं स्यात् ।
अथ केन्द्रादिवलमाह-केन्द्रायेषु = केन्द्र-पणफरापोलिमेषु स्थिताः
खेटाः सर्वे ग्रहाः क्रमेण रूपकार्धचरणान् बलानि यच्छन्ति; (केन्द्रस्था
रूपतुल्यं, पणफरस्था अर्धं, पापो मस्थाश्चरणमेकचरणं बलं ददतीत्यर्थ.)
अथ द्रेष्काणबलमाह-खीखेटौ= चन्द्रशुक्रौ चरमे = तृतीयद्रेष्काणे,
नराः पुरुषग्रहाः = विकुज गुरवः प्रथमके प्रथमद्रेष्काणे, तथा क्लीवी
= नपुसको = शानबुधौ मध्ये = द्वितीयद्रेष्काणे पादं एकचरणं बमिति
यथोक्ता प्रहाः बितरन्ति = दुदतीत्यर्थः । इदं = पञ्चधोदित स्थानवीर्य
स्थानबल स्यात् ॥६॥

·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता । अनोपपत्तिः-समराशीनां स्त्रीराशित्वात् चन्द्रशुक्रयोश्च स्त्री- ग्रहत्वादेतयोः समभांशके, तथाऽन्येषां पुरुषग्रहत्वात् विषमे पुरुष. राशावेव बलप्रदत्वं समुचितम् । केन्द्रादिबलार्थं तु गर्गवचनम्-'केन्द्रस्थः पूर्णबलो मध्य बलः पनफरस्थितस्तद्वत् । आयोक्लिमगः प्रोक्तो हीनबलः खेचरो मुनिभिरिति ॥" अत एव केन्द्रस्थः पूर्णबलत्वाद्र्गमितं पणफरस्थो मध्य बलत्वादधं, आपो. क्लिमस्थो हीनबर त्वाच्चरणं बलं दातुमहत्येवेति । द्रेष्काणबलयुक्ति -प्रहास्तु पुन पुंसक स्त्रीभेदास्त्रि या सन्ति । पुरुषाणां प्रधानत्वात्पथमाधिकारः स्त्रीणां तूत्तराधिकारो भवति । तथा नपुसंकानां तयोर्मध्यस्थ त्वान्मध्यमाधिकारः समुचित एवेत्य एव "स्त्रीखेटौ परमे" इत्यादि द्रेष्काणवलकथनं सयुक्तिकमेवेति ॥ ६ ॥ भाषा-शुक्र और चन्द्रमा समराशि वा सम राशिके नवांश में रहें तो १ चरणबल देते हैं (यदि समराशि और समराशि के नवांश दोनों में रहें तो दो चरणबल, और समराशि वा सम नवांश में दोनों ही में न रहें तो युग्मायुग्म बल शून्य समझना चाहिये ) और रवि मङ्गल बुध बृहस्पति शनि ये विषम राशि वा विषम नवांश में हों तो १ चरण, (विषम राशि और विषम नवांश दोनों में हों तो दो चरण, अन्यथा शून्य युगायुग्म बल) होता है। अब केन्दादि बल कहते हैं। केन्द्रस्थित ग्रह रूर (चारो चरण), पणफरस्थित २ चरण, आपोक्लिमस्थ १ चरण बल देते हैं । स्त्रीग्रह (शुक चन्द्रमा) तृतीयद्रेष्काण में पुरुष ग्रह रवि, मङ्गल, बृहस्पति) प्रथम द्रेष्काण में, नपुंसक (शनि बुध) द्वितीय द्रेष्काण में, एक एक चरण द्रेष्काण बल देते हैं। ये उपरोक्त (उच्चबल, सप्तमवर्गबबल, युग्मायुग्मभांश बल, केन्द्रादि बल, द्रेष्काण बल) पाँच प्रकार के स्थान बल हैं॥६॥ १० दो-रविषिमेऽतोधिबडम् ००।१५।०० एवं सर्वेषां सम. विषमशिगवानां वलानि शेयानि ।द्र.२६ पक्रम् । अथ रविः मात्पञ्चमस्थः स तु पणफराज्यस्तेनार्द्ध बलम् ००३०॥ ०० एवं चन्द्रादीनां केन्द्रादिवलम् । द्र०२७ चक्रम् । अथ सूर्यः पुरुषप्रहः स तु कुम्भस्य द्वितीयद्रेष्काणे तेन द्रेष्काणबला- भाव एव । एवं चन्द्रकुजबुधगुरूणां बळाभावो जातः । शुक्रन्तु स्त्रीग्रहः तृतीयद्रेष्काणस्थः तेन द्रेष्काणवलम् ००।१५।०० एवं शनेरपि । दू०२८ चक्रम्।

·- ..... २२ जातकपद्धतिः। अथ रवेरुच्चबलम् ००.४०५९ सप्तवर्गजबलम् ११२९।५९ युग्मा- युग्मभांशबलम् ००।१५।०० केन्द्रादिवलम् ००३००० द्रेष्काणबलम् ००००।०० एषां पञ्चानामैक्यं रखेः स्थानबलं जातम् २१५५।५८ एवं चन्द्रादीनामपि । द्र०२९ चक्रम् ॥ ६॥ अथ दिग्बल-कालबले आह- मन्दालग्नमिनात्कुजाच्च (हबुकं शोध्यं विधो गवात् माध्यं ज्ञाद् गुरुतोऽस्त मत्र रसभात्पुष्टं त्यजेचक्रतः। दिग्वीयं रसहत्त्वको समयजं रूपं सदा स्याद्विद- स्त्रिंशद्भक्तनतोन्नते शशिकुजार्कीणां परेषा बले ॥७॥ व्या०-मन्दात् = शनैश्चराल्लमं, इनात् = सूर्यात् कुजाच्च हिबुकं = चतुर्थलमं, विधोःचन्द्रात् , भार्गवाच्च माध्यं =दशमनमं, ज्ञात् -बुधात् ,गुरुतश्चास्तं = सप्तलग्नं शोध्यं, तद्रसभादधिकं चेत्तदा चक्रतो =द्वादशराशिभ्यस्त्यजेत् तद् रसहृत् = षड्भक्तं दीग्वार्य-दिग्वलं स्यात् । अथो समयजं बलमाह-विदो = बुधस्य समयजं बलं सदा सर्वस्मिन् काले रूपं - पृणमेकामतं स्यात् । त्रिंशद्भक्तनतोन्नते क्रमेण शशि कुजार्कीणां परेषां च बले भवतः, (त्रिशद्भक्तनतं शशिकुजार्कीणां बलं, त्रिशद्भक्तीमतं रविगुरुशुक्राणां बलं स्यादित्यथः ) ॥ ७ ॥ अत्रोपपत्तिः-यो ग्रहो यस्यां दिशि बलवान् तत्सम्बन्धि बढ़ दिग्बलमित्युच्यते । तत्र प्रहाणां दिकक्रमस्तु राशिचक्र एव । यथोक्त भास्कराचार्य:-"यत्र लमपमण्डल कुजे तद् गृहाद्यमिह उग्नमुच्यते प्राचि पश्चिमकुजेऽस्तलग्नक मध्यलग्नामति दक्षिणोचरे ॥” एतेन लग्नं पूर्वदिशि, सप्तमलग्नं पश्चिमादशि, चतुथलग्नमुत्तदिशि, दशमलग्नं दक्षिणविशीति प्रत्यक्षतोऽपि रश्यते। तथा च-"दिक्षु बुधाङ्गिरसौ विभौमी सूर्यसुतः सितशीतकरी च"। इति वराहामाहरवचनेन प्रहाणां दिकसम्बन्धेन बलोपचयापचयौ सिद्धौ । वत्र यथोक्ता प्रहो पूर्णबळी ततश्च यथा यथा विप्रकर्षस्तथा तथा बलस्यापचयः, परमे विप्रकर्षे बलाभाव इति युक्त्या सिद्ध्यति । परमविप्रकषस्तु षड्भान्तर एव भवितुमर्हति । यथा-शनः पश्चिमे (सप्तमग्ने ) पूर्ण बळं ततः क्रमापचयेन (प्राचि ) प्रथमलग्ने बताभावः ततश्च क्रमोपचयेन सप्तमे पुनः पूर्ण बळम् , अवो यथा यथा बडाभाव.

·ज्याल्पोदाहरणदीपिका सहिता । ६ - स्थानप्रहयोरन्तरमधिक तथा तथा बलाधिक्यमिति सिष्यति । अतोऽनुपातेनेष्टदिग्बल साधनं समुचितम् । यथा-यदि लग्नशन्योः पर- मान्तरेण षड्राशिमितेन पूर्ण रूपमितं वलं लभ्यते तदेष्टलप्रशन्यन्तरेण किमिति शनेदिग्बलम् - १४ (शल) । एवं सर्वेषा ग्रहाणां बला. मथनमुपपद्यते । षड्भाल्पान्तरग्रहणार्थ चक्रशोधनमपि सयुक्तिकमेवे- त्युपपनं दिग्बीर्य रसहृदित्यन्तम् । अथ काळवलोपपत्तिः-"निशि शशि. कुजसौराः सर्वदा ज्ञोऽह्नि चान्ये" इति वराहमिहिरवचनेन बुधस्य सर्वदा रूपं बलम् । शशिकुजार्कीगी रात्री बलवत्स्वान्मध्यरात्री पूर्ण बलं तत्र नतं पूर्ण त्रिंशद्धटिकातुल्यम् । दिने निर्बलत्यान्मध्याह्ने बलाभावरतत्र नतमपि शून्यमतो नतवशेनैव बलोपचयापचयो सिद्धावतोऽनुपातो यदि त्रिंशत्तुल्ये परमेनते पूर्ण बलं रूपमितं लभ्यते तदेष्टनते किमिति १Xनत शशिकुजार्कीगां बलम् । एवं रविगुरुशुकाणां दिने बलि. स्वान्मध्याह्ने पूर्ण वलं तत्रोन्नतं पूर्ण त्रिंशत्तल्यम, रात्रौ निर्बलत्वान्मध्य- रात्री बलाभावरतत्रोन्नताभावोऽतः पूर्ववदनुपातेन तेषां कालबलम् १४ उन्नत इत्युपपन्नम् ॥७॥ भा०-शनैश्चर में लग्र को रवि और मङ्गल में चतुर्थभाव को, चन्द्र और में दशम भाव को, बुध और बृहस्पति में सप्तम भाव को पटावे शेष यदि ६ राशि वा ६ राशि से अलग हो तो उसी में, यदि ६ राशि से अधिक हो तो १२ राशि में घटाकर जो बचे उस में ६ का भाग देने से लब्धि ग्रहों का दिग्बल होता है। अब कालबल कहते हैं-बुध का बल सर्वदा रूप [१] होता है । तथा नत घटी को ३० से भाग देने से लब्धि चन्द्र, मङ्गल, शनि का बल, और उन्नत घटी में ३० से भाग देने से लब्धि रवि, गुरु शुक्र का बल होता है ॥ ७ ॥ उ० दी०-वे १० । १२ । ५७ । ३८ रस्माद्धिबुके ९ । २१ । ३३।१५ विशोध्य शेषम् ००।२१।२४।२३ षड्भक्तलब्धम् ०० शेषम् २१॥२४॥२३ इदं षष्ट्या संगुण्य स्वस्वस्थानीयहरेण विभज्य लब्धमुपर्युपरि संयोज्य जातम् ४२ । २४ । २३ पुनः षडभक्त लब्धम् ७ शेषम् ०० । २४ । २३ पुनरपि षष्ट्या संगुण्य स्वस्वहारेण विभज्य रब्धमुपर्युगरि संयोज्य राश्यादिस्थानिय जातम् ४८ । २३ । ०० अत्रापि षड्भक्तलब्धम् ८ । शुक्र ·जातकपद्धतिः। अतो जात रवैदिग्बलम् ०० । ७।८। एवं चन्द्रादीनां श्लोकोक्त्या साध्यम द्र०३० चक्रम् । श्रथ नतम् २६।२९ त्रिंशता भक्तं जातं शशि- कुजार्कीणां बलम् ००:५२:५८। अथोन्नतम् ३ । ३१ । त्रिंशता भक्तलब्धं रविगुरुशुक्राणां बलम् ००।०७। ०२ । बुधस्य सर्वदा बलम् ११०००० एवं नतोन्नतबलं जातम् । द्र० ३१ चक्रम ॥७॥ अथ पक्षबलं व्यंशवलं वर्षेशादिबलवाह- शुक्लेऽन्त्ये तिथिहृद्गतैष्यतिथयो वीर्य सतां भूच्युतं पापानां द्विगुणं विधोरिदमथाहज्यंशकेषु क्रमात् । सौम्यार्किभुवां निशः शशिसिताराणां च रूपं सदे-. ज्यस्याथाङघ्रिचयाली किल समामासयहोरेश्वरः ॥ ८॥ व्या०- शुक्ले = शुक्लपक्षे, अन्त्ये = कृष्णपक्षे क्रमेण तिथिहद्गतैष्य- तिथयः =(शुक्ले तिथिभिः पञ्चदशभिर्टना गततिथयः, कृष्णे पन्नदश- भक्ता एयतिथय इत्यर्थः ) सतां = शुभग्रहाणां वीर्य = बलं = पक्षवलं स्यादिति । तत् शुभबलं भूच्युतं = रूपाद्विशुद्धं पापानां = पापग्रहाणां पक्षबलं स्यात् । विधोः= चन्द्रस्य इदं पक्षबलं द्विगुणं विधेयम् । अथ दिनरात्रित्रिभागवलमाह-अह्नो = दिनभ्य व्यंशकेषु = त्रिभागेषु क्रमात् सौम्याकभुवां (प्रथमत्र्यंशे सौम्यस्य = बुधस्य, द्वितीयव्यशे- ऽर्कस्य = सूर्यस्य तृतीयत्र्यंशेऽभुवः- शनैश्चरम्येत्यर्थः रूपं बलं स्यात् । तथा निशो-रात्रेयंशकेषु क्रमात् शशिसिताराणां चन्द्रशुक्रकुजानां रूपं बलं स्यात् । इज्यस्य = बृहस्पतेः सदा - सर्वस्मिन् काले रूपं बलं भवति । अथानन्तरं वर्षेशादिबलं कथयति- समा मासाहोरेश्वरः = वर्ष- मासदिनहोरापतिः क्रमादंविचयात्-घरणवृद्धिसो बली स्यात् (वर्षेश्वरस्यै- कचरणतुल्य, मासेश्वरस्य चरणद्वयं, दिनेश्वरस्य चरणत्रयं, होरेश्वरस्य चरणचतुष्टयं बलं भवतीत्यर्थः ) ॥८॥ अत्रोपपत्तिः- "बहुलसितगताः स्युः करसौम्याः क्रमेण" इति बराह- मिहिरोक्तेन शुक्लपक्षे शुभग्रहाः बलिनः पापग्रहाः निर्वला', कृष्णपक्षे पाप- प्रहा बलिनः शुभाश्च निर्बला इति । तत्र शुक्लपक्षे द्विजराजस्य चन्द्रस्य शुक्लवृद्धथा साधूनामिव शुभग्रहाणां बलवृद्धिः, चौराणामिव पापग्रहाणां बलक्षयः। एवं पूर्णिमान्ते चन्द्रशुक्लस्य परमत्वात् शुभानां बलं परम रूपमितं, पापग्रहाणां बलाभाबस्तत्र गतशुक्लतिथयः पञ्चदश, तथैष्य- ·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता । - १ . - ANANAS कृष्णतिथयश्च, पञ्चदश । अतः शुक्ले गततिथिवृद्धथा, कृष्णे चैष्यतिथि- वृद्धषा शुभग्रहाणां बलवृद्धिः सिद्धाऽनोऽनुपातेन शुक्लपक्षे शुभग्रहबलम् १४गति । एवं कृष्णपक्षे शुभबलं- १ एति । पापग्रहाणां तु १५. पूर्वोक्तयुक्त्या शुक्ले एष्यतिथिवृतथा कृष्णे च गततिथिवृद्धथा बलवृद्धिस्त. तोऽनुपातेन शुक्लपक्षे पापग्रहबरम् = १४ एति १५-गति १ १५ गति । एवं कृष्णपक्षे पापबलम् = १४गति_१५-एति एति एतेन शुभबलोन रूपमेव पापवलं सिद्धमतो "भुच्युतं पापाना" मित्यन्त- मुपपन्नम । तथा चन्द्रस्य यावदेव पक्षवलं तावदेव चेष्टाबलमपि भव. त्यतोऽत्रैव द्विगुणितं पक्षबलमेव तयोर्योगसमं गृहीतम्त एव "प्राग्वन्न बीर्याय ते" इत्यप्रे वक्ष्यते । दिनरात्रित्र्यंशबलोपपत्तौ तु-"निशामुखे शीतलचिर्बलीयान भृगुनिशीथे कुसुतो निशान्ते । प्रातर्बुधो मध्यदिने दिनेशः शनिर्दिनान्ते धिषणः सदैव ॥” इति होरामकरन्दोक्तमेव प्रमाणम् । श्रथ वर्षेशमासेशदिनेशहोरेशानां मध्ये वर्षेशस्य सर्वा. पेक्षयाऽधिककालेनावृत्तिर्भवति ...ततोऽल्पकालेन मासेशस्य ततोऽप्यल्प. कालेन दिनेशस्य ततोऽप्यल्पेन होरेशस्य पुनः पुनरावृत्तिर्भवति । अत श्रावृत्त्यधिक्यवशादेव पादवृद्धया वर्षशादीनां बलानि पठितानीति ॥८॥ मा०-शुक्लपक्ष में गत तिथि को, कृष्णपक्ष में एण्य तिथि को १५ से भाग देकर लन्धि शुभ ग्रह का पक्षबळ होता है। और शुभ ग्रह के पक्षबल को १ में घटाकर पाप ग्रह का पक्षबल होता है। चन्द्रमा के पक्षचल को द्विगुणित कर देना चाहिये । अब व्यंशबल कहते हैं-दिन के प्रथम व्यंश में बुध का, दितीय व्यंशमें सूर्यका, तृतीय व्यंश में शनि का रूप (१) बल होता है । रात्रिके प्रथम व्यंशमें चन्द्रमा का, द्वितीय व्यंश में शुक्र का, तृतीय वंश में मङ्गल का रूप १ बल होता है। तथा बृहस्पति का सदा रूर १ बल होता है । और वर्षेशका १ चरण, मासेश का २ चरण, दिनेशका ३ चरण, होरेशका ४ चरण ( रूप तुझ्य ) बल होताहे ।। १० दी-गतैष्यतिथ्यानयनार्थ तु ३२ चक्राधःस्थितगये "सूर्योन- चन्द्रस्य लबार्कभाग" इत्यादिपद्यं विलोक्यम् । ततोऽत्र कृष्ण पक्षत्वा- देष्यतिण्यादयः ८।२९।२७ एतत्पश्चदशांशः ००।३३।५८ इदं शुभग्रहाणां पक्षबलम् । ए।देव रूपाच्छोषितं ००।२६।०२ इदं पापानां पक्षबउम् । ज ·जातकपद्धतिः। - पापग्रहशुभप्रहाणां निर्णयः ३२ चकाधःस्थितगण एवं द्रष्टव्यः। दू० ३२ चक्रम्। अथ रात्रेमध्यव्यंशे जन्म तेन शुक्राय रात्रित्र्यंशवलम् श०००० गुरोस्तु सर्वदा त्र्यंशबलं रूपतुल्यमेतान्येषां शून्यम द्र० ३३ चक्रम् । अथ समामासाहोरेश्वरज्ञानार्थ द्रष्टव्यं ३४ चक्राधःपद्यम् । ततो वर्षेशो होरेशश्चापि चन्द्र एवातोऽधिकारद्वयस्य बलम् १।१५।०० मासेश्वरो रविस्तेन चरणद्वयं बलम् ००३००० दिनेशो बुबस्तेनास्य चरणत्रयं बलम् ००४५।०० अन्येषामनधिकारिणां शून्यम् । द्र० ३४ चक्रम् अथ रवेनतोन्नतबलम् ००७.२ पक्षबलम् ००:२६:२ दिनरात्रि- त्रिभागबलम् ००।००।०० वर्षशादिबलम् ००।३०।२० एषां चतुर्णा योगेन जातं कालबलम् ११.३।४ एवमन्येषाम् । द्र० ३५ चक्रप् ॥ ८॥ अथायनबळमाह- सदा क्रान्तिभागैर्युता ज्ञस्य सिद्धाः शनीन्द्वोर्युतोनाः क्रमाद्याम्यसौम्यैः । विलोमं परेषां गजाम्भोधिभक्ता मवेदायनं वीर्यमर्कस्य वीर्यमर्कस्य दृग्नम् ॥९॥ व्या-ज्ञस्य बुधस्य सदा याम्यैः सौम्यैर्वा क्रान्ति मागैर्युताः सिद्धाः चतुर्विशतिर्गजाम्भोधिभक्ता श्रायनमयनसम्बन्धि वीर्य बलं भवेत् । शनीन्द्वोः शनिचन्द्रयोर्याम्यसौम्यैः क्रमाद्यतोनाः ( याम्यक्रान्तिभागैर्युनाः सौम्यैश्चोनाः ) सिद्धा गजाम्भोधिभि: भ्रष्टचत्वारिंशता भक्ता आयनं बलं स्यात । परेषां रविकुज गुरुशुक्राणां विलोमं ( याम्यक्रान्तिभागैरूनाः, सौम्यैर्युताः सिद्धा गजाम्भोधिभक्ता लब्धिरायन बीर्य भवेत् )। भर्कस्यायनं बलं हग्नं द्विगुणं कार्यम ॥९॥ भत्रोपपत्तिः-अयनवशादुत्पन्नं बलमायनं बलम् । तद्वोषकं पद्यं मारावल्याम-"उत्तरमयनं प्राप्ताः शुक्रकुजार्कसुरमन्त्रिणो बलिनः । याम्ये शशिरविपुत्रौ द्वयमपि शशिजः स्ववर्गसंस्थश्च ॥” इति बचनेन बुधोऽयनद्वयेऽपि बलवानतो बुधस्य परमोत्तरगमनान्मिथुनान्ते परम बलं रूपमितं, परमदक्षिणगमनाद्धनुरन्ते च परमं रूपमितं बलम् । तयोर्मध्ये गोलसन्धौ तु रूपाधं बलं भवितुमर्हत्ययनहयेऽपि सबहत्वात् । ततः क्रान्त्युपचयेन बलोपचयोऽतोनुपातो यदि परमकान्त्यशैधतु- ·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता। -- aane ४८ PERBACROOToumes DEMOHANE ४८ विंशत्यशै रूपाधतुल्यं बलमुपचीयते तदेष्टक्रान्त्यशैः किमितीष्ट- क्रान्ती बलवृद्धिः ३Xबुक्रां, बुक्रां, एतद्युतं गोलसग्धिजबलं बुब- स्यायनं बुकां, २४ + बुक्रां वरम् - + अत उपपन्नम् बुध. ४८ स्यायनवलानयनम् । शनिचन्द्रयोर्याम्यायने बलवत्वात् परमयाम्यक्रान्ती परमं रूपमितं बलं परमोत्तरक्रान्तौ बलाभावस्तयोर्मध्ये गोलसन्धौ रूपाधं बलं भवितुमर्हति । तेन याम्यक्रान्तिवृद्धथा बलवृद्धिः सौम्य- क्रान्ति वृद्ध या क्रमेण बलहानिरित्यतः पूर्ववदनुपातेन याम्यक्रान्तिमा- गैर्बलमानीय गोलसन्धिजबले योज्यं, सौम्यक्रान्तिमागैर्बलं प्रसाध्य गोलसन्धिजायनबला (3) दस्माद्विशोध्यमेवं शनिचन्द्रयोरायनवला. नयनमुपपद्यते । श्रन्येषां ( रविकुजगुनशुक्राणां) सौम्यायने बलित्वा. दुक्तयुक्त्या सौम्यक्रान्तिवृद्ध्या बलवृद्धिर्याम्यक्रान्तिवृद्ध्या बलहासस्तेन सौम्यक्रान्त्यंशवलम्प्रसाध्य गोलसन्धिजबले योज्यं, याम्यक्रान्त्युत्पन्नबलं सन्धिजबलाद् रूपाधुमिताच्छोध्यमतो "विलोमं परेषामित्युपपद्यते । खेरायनबलतुल्यमेव चेष्टाबलं भवत्यत आयनबलमेव द्विगुणितं कृत्वाने- ऽर्कस्य चेष्टाबलं बलत्वेन न गृहीतमतः "प्राग्वन वीर्यायते' इति वक्ष्यते।।९।। भा०-बुध के उत्तर वा दक्षिण क्रान्त्यंश जो हो उसको सर्वदा चौबीस (२४) में जोरकर ४८ का माग देने से बुध का अयन बल होता है। तथा शनि और चन्द्रमा की याम्य क्रान्ति को २४ में जोड़कर, भौर सौम्य क्रान्ति को २४ में घटा कर शेषमें ४८ का भाग देने से, एवं रवि मङ्गड बृहस्पति शुक्र की दक्षिण क्रान्ति को २४ में घटाकर, और उत्तर क्रान्ति को जोड़कर ४८ का भाग देने से आवन बळ होता है। इस प्रकार सूर्य का अयन बल जो हो उसको दूना करे, तो चेष्टा बळ सहित अयन बल होता है ॥९॥ ७० दी०-तत्र तावत् क्रान्त्यंशानयनपधं द्रष्टव्यम् ३६ चक्रतले। यथात्र रवेः-"चत्वारिंशदशीतिरित्यादिना" सायनाकः ११।३।२१।३१ अस्य भुजांशाः २६।३८.२९ अस्य दशमांशलब्धम् २ बती गाङ्कः ८० अप्रिमाङ्कः ११७ गतैष्याङ्कयोरन्तरम् ३७ अनेन शेषांशादयो ६।३८१२९ गुणिताः २४५१४३३५३ दशहल्लब्धम् २४.३४।२३ अनेन गताको ८० युक्तः १०४३४।२३ दशभक्तः उन्धा दक्षिणक्रान्त्यंशाः १०।२७२६ रवेदक्षिणगोळगतत्वात् । एवं चन्द्रादीनामपि । दू० ३६ चक्रम् । .

·२४ जातकरद्वतिः - %3D अथ रवे क्रान्तिभागै १०।२७।२६ रेभिर्याम्यगोलगतत्वात् सिद्धा २४ ऊनाः १३॥३२॥३४ गजाम्भोधिभि ४८ रेभिर्भक्ताः लब्धमायन बलम् ००।१६।५६ एवमन्येषाम् । अत्रेदमप्यवधेयं यद्रवेरायनचेष्टा- बलयोस्तुल्यत्वादत्रैवायनबलं द्विगुणं विधाय चेष्टाबलानयनं न कृत- माचार्येण, किश्वेहोदाहरणे पृथक् चेष्टावलमानीतं तेनैकगुणमेव चक्रे निहितम् । द्र० ३७ चक्रम् ॥९॥ अथ चेष्टाबलं नैसर्गिकवलं चाह- मध्यस्पष्टयुतेदैलोनितचलं चेष्टाख्यकेन्द्रं कुजात् स्याचेत्तद्भगणाच्च्युतं षधिकं षड्ढच्च चेष्टावलम् । स्यादेकोत्तररूपमद्रिविहृतं नैसगिकं स्याद्रलम् मन्दारज्ञसुरेज्यशुक्रश्चशभृत्तीक्ष्णद्युतीनां क्रमात् ॥१०॥ व्या०-मध्यस्पष्टयुतेदलोनितचलं मध्यस्पष्टप्रहयोगस्यार्धणोनितं चलं शीघ्रोचं कुजात्-कुजमारभ्य चेष्टास्य केन्द्रं स्यात् । तत् चेष्टा- केन्द्र चेत् षडधिक = षड्राशिभ्योऽधिकं तदा भगणाद्-द्वादशराशिवश्च्युत -शद्ध षड्हृत् चेष्टाबल स्यात् । अथ नैसर्गिकबलमाह-एकोत्तरं रूपं अद्रिविहृत-सप्तभिभक्त क्रमात् मन्दारज्ञसुरेज्यशुक्रशशभृत्तीक्ष्णद्युतीनां नैसगिक स्वाभाविक बलं स्यात् । यथा रूपं सप्तभक्त शनेबल, रूपवयं सप्तभक्त कुजस्य, रूपवयं सप्तभक्तं बुधस्यैवमप्रेऽपीति ॥१०॥ अत्रोपपत्तिः-"उद्गयने रविशीतमयूखौ वक्रसमागमगाः परि- शेषाः । विपुलकरा युधि चोत्तरसंस्थाश्चेष्टितवीर्ययुताः परि- कल्प्याः ॥” इति वराहमिहिरोक्तेन कुजादयो धक्रोपगता विपुलबिम्ब- त्वात् चेष्टावलसहिता भवन्ति । वक्रता तु नीचासमे तत्रापि परम- नीचे बिम्बस्यातिविपुलत्वाच्चेष्टावलं परमं रूपमितं तत्र शीघ्रकेन्द्रमपि परमं षड्राशिसमम् , ततश्चाने बिम्बविपुलतायाः क्रमापचयाच्चेष्ठा- बलस्य हासः परमोच्चस्थाने विम्बस्यातिसूक्ष्मत्वाच्चेष्टावलाभावस्तत्र शीघ्रकेन्द्रस्याप्यभावोऽत एव शीघ्रोच्चग्रहान्तरवृद्ध्यैव चेष्ठावलवृद्धिः सिद्धाऽत एव शीघ्रोच्चाहान्तरमेव चेष्टाबळकेन्द्रत्वेनाकम् । शीघ्राच- प्रहान्तरज्ञानाथमेव "षधिकं भगणाच्च्युतम्" इत्युक्तम् । ततो- इनुपावो यदि परमनीचस्थाने षड्राशिनुल्येन शीघ्रोच्चमहान्तरेण रूप- .

·व्याख्यादाहरणदीपिकासहिता ।
मितं चेष्टावलं तदेष्टशीघ्रोच्चाहान्तरेण किमिति - (शीउ-प्र)
-इष्ट.
६
चेष्टावलम् । एवं चेष्टाबलं कुनादीनां पञ्चानामेव यतो रवेश्चेष्टावल.
मायनबलतुल्यमतस्तदेव द्विगुणितम् । तथा चन्द्रस्य चेष्टावलं पक्षबल-
तुल्यमतः पक्षबलमेव द्विगुणितं पूर्वमेव गृहीतमिति । अत्र स्पष्टग्रहस्थाने
स्पष्टमध्ययोर्योगार्ध फलद्वयार्धसंस्कृतमध्यतुल्यं स्वीकृतवानाचार्यस्तत्रागम
एव प्रमाणम् । अथ नैसर्गिकबलोपपत्तिः- "शकुबुगुशुचराद्या वृद्धितो
वीर्यवन्तः” इति वराहमिहिरोक्तेन शन्यादयो ग्रहा वृद्धितः क्रमेण बलिनो
भवन्ति । तत्र सर्वापेक्षया विम्बविपुलत्वात् सूर्यस्याधिकं बलं रूपमितम् ,
शनेः सर्वापेक्षया विम्बस्य सूक्षमत्वात् कारणादल्प रूपसप्तमांशसमं
। भवितुमर्हति । ततो द्विगुणसप्तमांशसमं 3 कुजस्य, त्रिगुणितसप्त-
मांशवमं बुधस्य । एवं गुरोः= 3, शुक्रस्य =७, चन्द्रस्य ६, रवेः४
= १ । एतलं सर्वदा स्थिररूपत्वान्नैसर्गिकमित्युक्तं प्राचीनैरिति दिक् ।।
भा०-मध्यम स्पष्ट ग्रह के योगार्थ को शीघ्रोच्व में घगने से भौमादि पाँच
ग्रहों का चेष्टा केन्द्र होता है, यदि वह ६ राशि से अधिक हो तो फिर उसको १२
में घटाकर चेष्टाकेन्द्र समझना । उस केन्द्र में ६ का भाग देने से सब्धि चेष्टाबळ
होता है । तथा-(एक से सात तक) एकाद्यकोचर अङ्क को पृथक् पृथक् ७ से
भाग देने से क्रम से शनि, मङ्गल, बुध, गुरु, शुक्र, चन्द्र, रवि इनका नैसर्गिक
बल होता है। जैसे-१ में ७ का भाग देने से लब्धि ०८३४ शनि का।
७ का भाग देने से ०.१७१९ मङ्गल का इत्यादि उदाहरण चक्र ४१ देखो॥१
उ० दी०-मध्यमकुजः ००।११।१६।४३ स्पष्टकुजः १०।२४।२७
भनयोोगः ००१०५:४४१०१ अस्य दलं ०००२।५२।००।३० भ
कुजशीघ्रोच्चम् १०।११।११।४३ हीनं जातं चेष्टास्यकेन्द्रम् १०।०८।
४२।३० इदं षडधिकमतो भगणेभ्यः १२ शोधितम् श२११४०।१८
षड्भक्तं जातं कुजस्य चेष्टाबलम् । १७ । १३ अत्रापि भज
सच्चबलानयनवदेव शेयः। एवमन्येषामपि चेष्टाकेन्द्रबले साध्ये
३८-३९ चक्रे । अथ रवेरायनबलम् ००।१६५६ चेष्टावरच००।
अनयोर्योगः स्पष्टचेष्टाबलम् ००।३३।५२ एवं सर्वेषाम् । द्र० ४० चक्र
अथे ७ दं सप्तभिर्भकं लब्धं रवेनैसर्गबलम् १२००।०० एवं ६ !
सप्तभक्तं लब्धम् चन्द्रनैसर्गिकवलम् ००५१।२६ एवं सर्वेषाम् । द्र०
४१ चक्रम् ॥१०॥

·३० जातकपद्धतिः । अथ युद्धादिबलमाह-- युद्धे पाणवियोगहनखचरयोक्ययोरन्तर स्वं सौम्यस्थखगे क्षयं च यमदिक्संस्थस्य कुर्याद्रले । सदृष्ट्यघियुगुग्रदृष्टिचरणोनं खेटवीर्यं भवेत् व्या०- खचरयोः ( भौमादिपश्चानामन्यतमयोद्वयोः) = ग्रहयोयुद्धे (राश्यंशादितुल्यत्वे ) सति तयोर्यक्ययोः = पूर्वोक्तषड्बलैक्ययोरन्तरं बाणवियोगहृत् ( प्रहयोदेक्षिणोत्तरान्तररूपेण शरान्तरेण भक्तमित्यर्थः) युद्धवलं भवांत । तत् सौम्यस्थस्य = उत्तरदिक्संस्थस्य बले स्वं धनं, यमदिक्संस्थस्य = दक्षिणस्थस्य बले क्षयं = ऋणं कुर्याद् गणक इति शेषः । शरान्तरं त्वेकदिशोरन्तरेण मिन्नदिशोर्योगेन भवतीति शेयम् । तथा यस्य प्रहस्य यदिक्शरो भवति स तद्दिकस्थो ज्ञेयः। एकदिकस्थयोर्य- स्याल्पः शरः स तद्भिनदिकस्थो भवतीति मतिमतानुक्तमपि ज्ञेयम् । एवं पूर्वानीतलं सदृष्ट्यघ्रियुक् = प्रागानीतशुभग्रहद्दष्टियोगचतुर्थांशेन युक्त, उपदृष्टिचरणोनं = पापष्टियोगचतुर्थांशेन हीनं कार्य तदा खेटवीर्य ग्रहबलं भवेत् ॥ यत्रोपपत्ति:-भौमादिपञ्चप्रहाणामन्यतमयोगहयो राश्यंशादितु- स्यत्व युद्धलक्षणम् । तत्र “विपुलकरा युधि चोचरसंस्थाश्चेष्टितवीर्ययुताः परिकल्प्याः।" इति बृहज्जातकवचनेन युद्ध उत्तरस्थस्य जयवशाच्चेष्टा. बलवृद्धदक्षिणस्थस्य पराजयवाशाच्चेष्टाबलहानिः । उत्तरस्थस्य यावदेव बलाधिक्यं तावदेव दक्षिणस्थस्य बलाल्पत्वमपीत्यर्थात् सिद्धम् । भत्रैककलावोऽल्पे शरान्तरेऽन्तराभाव एवं स्वीकृतः । अतस्तत्र दक्षिणोत्तरान्तराभावेन जयपराजयाभावात् संस्काराभाव एव। ततम् शरयोः कलातुल्येऽन्तरे दक्षिणोत्तरस्थत्वप्रवृतिस्तत्र ग्रहयोब- बान्तरतुल्यो जयः पराजयश्च समुचितः । अथेष्टशरान्तरेणानुपातो. यदि कलामात्रेण शरान्तरेण बलान्तरतुल्यं बलं लभ्यते तदेष्टशरान्त- रेण किमिति । अत्रेष्टशरान्तरस्य वृद्धौ बलस्य द्वासात , हासे च वृद्धयाः “इच्छ वृद्धौ फले हासो हासे वृद्धिः फलस्य तु । व्यस्त त्रैराशिकं तत्र" इति व्यस्त त्रैराशिकेन बलान्तरमेकेन गुणिमिष्ट, शरान्तरेण भक्तम् ब अं४१ इदं फल मुत्तरस्थस्य जयित्वाद् बळे शअ.

·व्याख्योदाहरणदीपिकालाहिता । - - ४ धनं दक्षिणम्थस्य पराजयोक्तबले क्षयं समुचितमेव । अथ दृष्टिसंस्का- रोपपतिः-"बलवान मित्रस्वगृहोच्चनवांशेष्विक्षितः शुभैश्चापि ।" इति लघुजातकोक्त्या शुभैदृष्टो बलवान , पापदृष्टश्च निर्बलः। तत्र चन्द्रगह- शुक्राः सदैव शुभाः, रविकुजशनयश्च सदैव पापाः। बुधस्य शुभयोगे शुभत्वाच्चत्वारः शुभाः, पापयोगे पापत्वात् चत्वारः पापा अपि । अथ यदि चत्वारोऽपि शुभाः पूर्णदृष्ट्या पश्येयुस्तदा रूपतुल्यं दृग्वलं धनम् । यदि च चत्वारोऽपि पापा: पुर्णदृशा पश्येयुत्तदा रूपतुल्यं बलमृणं भवितुमर्हति । अत इष्टदृष्टियोगेनानुपातो यदि चतूरूपमितेन (४) सर्व- दृष्टियोगेन रूपं (१) बलं लभ्यते तदेष्टदृष्टियोगेन किमिति १४ दृष्टियो इति शुभदृष्टियोगचतुर्थांशो धनं पापदृष्टियोगचतुर्थांश ऋणं समुचितमेवे. त्युपपन्नम् ॥१०+8|| भा०-भौमादिक पाँच ग्रहो में यदि दो ग्रहों के राश्यंशादिक तुल्य हो तो युद्ध कहलाता है। जिन दो ग्रहों में युद्ध का लक्षण हो उन दोनों ग्रहों के षड्बलै- क्यका अन्तर करके उसमें उन्हीं दोनों ग्रहों के शरान्तर कला से भाग देने से लम्धि युद्ध बल होता है। वह उत्तर दिशा में स्थित ग्रह के षड्बलैक्य में धन और दक्षिण दिशा में स्थित ग्रह के षडबलैक्य में ऋण करे । तथा जिस ग्रह पर जितने शुभ ग्रह की दृष्टि हरों उन दृष्टि योग के चतुर्थांश को जोड़े। और पापग्रह सम्बन्धि दृष्टियोग के चतुर्थाश घावे तो ग्रहों का बल होता है। यहाँ युद्ध का लक्षण तथा शरसाधन उदाहरण चक्र ४३ के नीचे देखो ॥१०+३॥ ७० दी०-अत्र तावग्रहाणां युद्धादि विचारस्तु ४३ चक्रसम्बन्धि गयपद्यदर्शनेनैव सुगमोऽलमत्र लेखविस्तरेणेति । श्रथ हग्वलविचारः तत्र रव्युपरि चन्द्रगुरुशुकशनीनां क्रमादृष्ट ००३९।०३॥ ००।२५३०॥ ००1०८३७॥ ००1४७/३५ अथ का चन्द्रगुरुशुक्राणां दृष्टियोगचतुर्थांशादस्मा ००।१८।१७ पापस्य : चतुर्थाशं ००:१११४५ विशोध्य शेषं रवेईग्बलम् ००१०६।२३ एवम द्र०४२ चक्रम्। अथ रवेः स्थानबलम २।५५।५८ दिग्बलम् ००८७.०८ कालवल ।०३।०४ निसर्गबलम् १:०००० चेष्टावलम् ००।३।५२ दृग्बलम् ००६।२३ एषामैक्यं जातं रवेः पड वलैक्यम् ५४६।२५ एवं चन्द्रादीना- मपि शेयम् किं बहुविस्तरेणेति । द्र०४३ चकम् ।

·१२ जातकपदतिः -- अथ भावानां त्रिविधबलमाह- भावानां बलमोशजं च नृचतुष्पादाख्यकीटाम्बुजाः ॥११॥ जायाम्ब्वाद्यखमोनिताः खलु ततो दिग्वीर्यवसद्युतं सदृष्टयंघ्रियुगुनदृष्टिचरणोनं ज्ञज्यदृग्युक् पुनः॥ व्या०-भावानां = तन्वादीनामीशजं - ( स्वामिबलमित्यर्थः) बलं स्यादित्येकम । च ( पुनः ) नृचतुष्पादास्यकीटाम्बुजा = द्विपद चतुष्पद- कीटजलचरसंज्ञकराशयो भावा: क्रमेण जायाम्ब्वागबमोनिता = सप्तम- चतुर्थपथमदशमभावै रहिताः कार्या इत्यर्थः । ततो दिग्बीर्यवत् "रमभात पुष्टं त्यजेच्च क्रतो दिग्वीर्य रमहत" इति पूर्वोक्तवत बलं साध्यं तद् द्वितीय दिग्वलम । तद्यतं तेन युतं स्वामिबलं कार्यम । तत् सदृष्ट्या प्रियक शुभप्रहरप्रियोगचतुर्थाशयुतमुग्रमहदृष्टि चरणोनं = पापग्रहदृष्टियोगचतुर्था- शोनं कार्यम् । पुनर्जेज्यदृग्युग =बुधगुरुदृष्टिभ्यां युक्तं कार्य्यम । एवं स्वामिबलदिगबलयोगो भावबलं भवतीति । भावानां द्विपदचतुष्पदादि- संज्ञा चोदाहरण (४६) चक्राधो निखिता ॥११+३|| अत्रोपपत्तिः-स्वामिनि बलवति सर्वे वलिनो, निर्बले च स्वामिनि सर्वे निर्बला भवन्तीति बालैरपि बुध्यतेऽतो भावा अपि स्वस्वस्वामिप्लेन बलिनो भवितुमर्हन्तीति "भावानां बलमीशजं" इति युक्तियुतमेवो- दितम । तथा "कण्टक केन्द्रचतुष्टयसंज्ञा सप्तमलग्नचतर्थस्वभानाम् । तेषु यथाभिहितेषु बलाढ्याः कीटनराम्बुचराः पशवश्च ॥” इति बराहमिहिरो. क्तेन नरराशयो लग्ने बलिनो भवन्ति | अर्थादेव लपतः परमान्तरिता: सप्तमभावे निर्बला भवन्ति । एतेन नरराशयो यथा यथा सप्रमभावान्त- रितास्तथा तथा बलयुता भवन्ति । अत एव सप्तमभावनरराशिभावयो- रन्तरतोऽनुपातेन भावदिगबलसाधनं समुचितम । यथा-यदि नरराशि- भाव-सप्तमभावयोरन्तरेण षण मतेन रूपं बलं लभ्यते तदेष्टान्तरेण =नरराशिभावदिगवडम् । एवमेव पूर्वो. 'चनेनैव चतुष्पदभावादीनामपि दिगबलानयनमुपपयते । पूर्व प्रह- बलमप्येवमेवोक्तमतो "दिग्वीर्यवत्तादि" त्युक्तम । तथा च "बधि- ो दृष्टो वा बुधजीवयुतेक्षितश्च यो गशिः स भवति बलवान्। मिति (नरराभा-समा) १ ६ ·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता । HARE . इति बराहमिहिरोक्तेन बुधजीवरष्टानां वउवत्वाद् "शेज्यहरयुक पुनरित्युक्तम् ।" "सदृष्ट्यध्रियुगुपदृष्टिचरणोनम्" इत्यस्योपपत्तिः प्रागेवाभिहितेति ॥११॥ भा०-भावों के विविध बल को कहते हैं अपने अपने स्वामी का बढ़ भावों का प्रथम बल होता है। दूसरा दिग्बल जैसे-भाव नर राशि हो तो उसमें सप्तम भाव घटावे, यदि चतुष्पद हो तो चतुर्थभाष को, यदि कोटराधि हो तो प्रथम ( तनु ) भावको, यदि जलचर राशि भाव हो तो उसमें दशमभावको घटा- कर, अन्तर परसे ग्रहके दिग्बलके समान बल साधन करै ( अर्थात् यदि अन्तर ६ राधि से अल्प हो तो उसी में, ६ राशि से अधिक हो तो १२ में घटाकर शेष में १ का भाग देने से जो लब्धि हो) वह भावका दिग्बल होता है। इसको प्रथम ( स्वामिवल ) में जोड़े और उस भाव पर जितने शुभग्रह की दृष्टि हों उनके योग के चतुर्थांश को उसमें जोड़े, और जितने पाप ग्रहों की दृष्टि हो उनके योगके चतुर्थीश को घटावे, फिर यदि उसमें बुध बृहस्पति की दृष्टि हो तो उनकी सम्पूर्ण दृष्टि को जोड़े। यह तीसरा भाव का हम्बल कहलाता है । इस प्रकार भाव का स्पष्ट बल होता है ॥११॥ भावकी नृचतुष्पदादि संज्ञा उद हरण ४६ चक्र के नीचे देखो ॥ उ० दी-भावानां बलमीशजमित्यत्र भावेशावगमकं पद्यम्- "कुजशुकशेन्द्वज्ञशुक्रकुजजीव सौरियमगुरवः। भेशा" इति अनेन तनुभावस्वामी शुक्रस्तस्य ललम् ७/१२।०१ इदमेव तनुभाव- बलमेव सर्वेषां भावानामिति द्र० ४४ चक्रम् । अथ नृचतुष्पदाविज्ञानम् ४६ चक्राधःस्थितपद्यावलोकनेनैव सुगमम् । अथ तनुभावस्तुलाराशिः स च नृसंज्ञकस्तेन तनुभावात् ६:१८१३४।४६ अस्मात् जायाभाव ००।१८।३४|४६ मिमं विशोध्य शेषम् ६०००० इदं षड्भक्तं जातं तनुभावस्य रूपादिदिग्वफम्. ११०००० एवं सर्वेषां दिग्बलं साध्यम् द्र०४६ चक्रम् । अथ पापानां तनुभावोपरिदृष्टयः-रह = ००।२७।११ मंर १२००1०८ बुर ००।२४।२१ शह ००।४४।४७ थासां योगः २।३६।१९ अस्य चतुर्थांशः ००१३९।०५ ऋणात्मकः । शुभग्रहाणां दृष्टयश्च चं. ००100100 बृह ००।२।४५ १.६ ००।०३३४ आसां योगः ००।०६।१९ भस्य चतुर्थांशः ००१०११३५ धनात्मकः। अथ ऋणधनात्मकयोरन्तरमृणावशेष हणम् ००।३७१३० इदं बुषगुरुदृष्टियो गेना ००।२७०६ नेन युक्तं तत्र “धनर्ण- ·जातकपहतिः। योरन्तरमेव योग" इत्यनेनान्तरम् ००।१०:२४ ऋणात्मकम् । एवं सर्वेषां भावानां रग्बलं साध्यम् । २०४५ चक्रम् । अथ तनुभावस्य स्वामिवलम् ७।१२।०१ दिग्पलेनानेन १२०००० युतम् ८।१२।०१। इदमृणात्मकेन इग्बलेनानेन ००।१०।२४ हीनं जातं तनुभावस्पष्टबलम् ८१०११३७. यत्र धनात्मक दृग्वलं तत्र योध्यमिति । एवं सर्वेषां स्पष्टवलं साध्यम् । द्र०४७ चक्रम् ॥११॥ अथ कष्टेष्टसाधनार्थ चन्द्रार्कयोश्चेष्ठाबल माह व्यर्केन्दुखिमयुक्तसायनर विश्वेष्टाख्यकेन्द्रे तयो- गोकष्टेष्टविधौ बले कुरु ततः प्राग्वन वीर्याय ते ॥१२॥ व्या०-व्यर्केन्दुः त्रिपयुक्तसायनर विः क्रमेग तयोः = चन्द्रार्कयो- श्वेशव्यकेन्द्र स्याताम् अर्कोनश्चन्द्रश्चन्द्रय चेष्टाकेन्द्र ; त्रिभयुक्तचायन- रविः सूर्यस्य चेष्टाकेन्द्रं भवतीत्यर्थः । ततः ताभ्यां चेष्टाकेन्द्राभ्यां गोकष्टेष्टविधौ-रश्मिकष्टेष्टसाधनार्थमित्यर्थः, प्रागवत् भौमादिचेष्टाबल- बत् , तयोश्चन्द्रार्कयोर्बले कुरु। ते-चन्द्रार्कचेष्टावले वीर्याय न स्याताम् बलैक्ये उपयोगिनी न भवेतामित्यर्थः ॥१२॥ अत्रोपपत्तिः-"उदगयने रविशीतमयूखौ वक्रसमागमगाः परि- शेषाः ।" इति वचनेन रवेः परमोत्तरगमने चेष्टावलं परमं रूपमितं परम- दक्षिणगमने च चेष्टाबलं शून्यमतः सायनमिथुनान्ते परमोत्तरगमनाद् बलस्य परमत्वाचेष्टाकेन्द्रस्यापि परमत्वम् । सायन धनुरन्ते च परमदक्षि- णगमनत्वाच्चेष्टाबळस्य शून्यत्वाच्चेष्टाकेन्द्रमपि शून्यं भवितुमर्हति तत्तु तत्र सायनरबौ राशित्रययोगेनैव भवति। ततश्च चेष्टाकेन्द्रप्रवृत्तिः । साय- नमिथुनान्ते च चेष्टाकेन्द्रं षड्राशिसम तदपि राशित्रययोगेनैव भवति । श्रत एवेष्टकालेऽपि विभयुक्तसायनरविस्तच्चेष्टा केन्द्रं समुचितमेव । इदं चेष्टाकेन्द्र स्थूलम् । वस्तुतो दक्षिणोत्तरगमनस्य क्रान्त्यधीनत्वात् कान्त्यः नुपातेनैव चेष्टावलं सूक्ष्म भवितुमर्हतीति सुधीभिर्विभाव्यम् । अथ चन्द्रस्य चेष्टाकेन्द्रं तु चेष्टारश्मिपरमत्वे परम, चेष्टारश्मिशून्यत्वे शून्यं भवितु. महति । तच्चामावास्यान्ते चन्द्रार्कयोरन्तराभावे चेष्टारम्यभावात् चेष्टा- केन्द्रस्याप्यभावः । पौर्णमास्यन्ते च चेष्टारश्मिपरमत्वे चेष्टाकेन्द्रमपि परमं षड्राशिसमं भवितुमर्हति तत्तु व्यर्केन्दुनैव भवत्यत इष्ट काले. ऽपि व्यकेंन्दुस्तच्चेष्टाकेन्द्रं समुचितमेव । अन्यत् सर्व कुजादिचेष्टाकेन्द्रवत् ·व्याख्योदाहरणदीपिकासहित।। ३५ सुगममेव । ततो भौमादिचेष्टाबळवदानोतं चन्द्रचेष्टाबलं पक्षबळतुल्य- मेवातः षड्बलैक्यसाधनार्थ पूर्वमेव द्विगुणितं पक्षवलं गृहीतम् । रवि- चेष्टावलं चायनवतुल्यमतः पूर्वमेव द्विगुणितमायनबलं कृतमतः केवलचेष्टारश्मिकष्टेष्टसाधनार्थमेवात्र बले साधिते न वीर्यायेति सर्वमेव निरवद्यम् ॥१२॥ भा०-चन्द्रमा में सूर्य को घटाने से चन्द्रमा का चेष्टाकेन्द्र और सायन सूर्य में ३ राशि जोड़ने से सूर्य का चेष्टाकेन्द्र होता हैं। इससे पूर्वोक्त भौमादि चेष्टाबल के समान ( अर्थात् ६ राशि से अल्प हो तो उसी में, यदि ६ राशि से अधिक हो तो १२ में घटाकर शेष में ६ का भाग देकर ) बल साधन करै, इस बल का चेष्टा रश्मि से कष्ट इष्ट मापन करने में उपयोग होता है । षड्बलैक्य में इसका उपयोग नहीं होता है॥१२॥ उ० दी-अथ चन्द्रः ७।०१।०४ । १५ अस्माधि १० । १२ । ५७ । ३८ विशोध्य शेष चन्द्रस्य चेष्टाकेन्द्रम् ८।१८।०६। ३७ सायनार्कः ११ । ०३ । २१ । ३१ त्रिभयुतः २ । ०३ । २१ । ३१ इदं रवे- श्वेष्टाकेन्द्रम् । द०४८ चक्रम् । अथ चन्द्रस्य चेष्टाकेन्द्रं षड्भाधिकमतः चक्राद्विशोध्य शेषम् ॥११॥ ५३।२३ इदं षड्भक्तं जातं चन्द्रस्य चेष्टाबलम् ००।३३.५८ अत्रापि भजन- विधिरुचबलानयनबद्वोध्यः । एवं रवेरपि । द्र०४९ चक्रम् ॥१२॥ ये चेष्टोच्चबले रसविनिहते सैके निजा रश्मय- चेष्टातुङ्गबलाहतेः पदमिहेष्टं स्यादलोनैकयो। घातान्मूलमिदं हि कष्टमथ तद्रूपं दशायाः फलं वीर्य हक् पृथगिष्टकष्टगुणिते द्वे चेष्टकष्टाह्वये ॥१३॥ व्या०-ये चेष्टोच्चवले = पूर्वसाधिते व्यादिग्रहाणां चेष्टावलो. इचबले ते रमैः = षडभिर्विनिहते गुणिते निजाः = स्वकीयाः, रश्मयः =किरणा भवन्ति । चेष्टाबलाच्चेष्टारश्मयः, संपवळादुच्चरश्मय इत्यर्थः ) । अथेष्टकष्टसाधनम्-इह चेष्टातुङ्गबलाहतेः = चेष्टाबलोच्च. बळघातात् पदं मूलं इष्टं स्यात् । तथा बलोनैकयोः= चेष्ट बलोनरूप- तुङ्गबलोनरूपयोर्घातान्मूलं ( यत्) इई कष्टं स्यात् । हि-पादपूरणे । भथ = अनन्तरं दशाफलं निरूरयति-तद्रूपं - इष्ठकष्टानुरूपं दशायाः फलं शेयम् इष्टाधिक्ये शुभफळाधिक्यं कष्टाधिक्ये चाशुभफलाधिक्य ।

·जातकपद्धतिः %3D = इष्टकष्टयोः साम्ये शुभाऽशुभफलयोरपि साम्यमित्यर्थः । वीर्यम् इति, ग्रहस्य वीय=षडवलैक्यं, दृक् = दृष्टिश्च द्वे पृथक् इष्टकष्टगुणिते ते इष्टक्रष्टाह्वये भवतः (इष्टगुणितं बलमिष्टबलं, कष्टगुणितं च कष्टबलं तथेष्टगुणिता दृष्टिरिष्टदृष्टिः कष्टगुणिता च कष्टदृष्टिरित्यर्थः ॥१३॥ अत्रोपपत्तिः-स्वकीयपरमोच्चस्थे ग्रहे परमाधिकाः सप्तमिताः, परमनीचस्थे परमाल्पो रूपमितो रश्मिः स्वीकृतः प्राचीनः । तत्रोच्चसमे ग्रहे नीचप्रहान्तरं परमं षड्राशिमितं, नीचसमे ग्रहे नीचखगान्तरं शून्य मतो नीचप्रहान्तरादेव रश्मिसाधनं समुचितम् । अतोऽनुपातो-यदि षड्राशितुल्येन नीच ग्रहान्तरेण षमिता रश्मिवृधिस्तदेष्टनीधग्रहान्तरेण किमिति बब्बेष्टरहिमवृद्धिः ६४(अपनी) -६X उच्चबल® ६ अनया नीचस्थानीयरूपमितो रश्मियुतो जाता इष्टोच्चरश्मयः- १+ ६४ उच्चव० । एवं षड्मिते चेष्टाकेन्द्रे सप्त चेष्टारश्मयः शून्ये चैको चेष्टारशिमः । अतः पूर्ववदनुपातेनेष्टचेष्टारश्मिवृद्धिः ६. ६४ चेव । अत इष्टचेष्टारश्मयः-१+ ६४चेब, श्रत उपपन्नं रश्म्यानयनम् । अथेष्टकष्टोपपत्तिः-उच्चस्थे ग्रहे शुभफलं पूर्ण रूपमितमशुभफलं च शून्यं तत्रोच्चवलमपि पूर्ण रूपमितम् । नीचस्थे ग्रहे चाशुभफलं पूर्ण शुभफलाभावस्तोत्रच्चवमपि शून्यम् । एवं षमिते चेष्टाकेन्द्रे शुभफलं पूर्णशमशुभफलाभावरतत्र चेष्टाबलमपि पूर्ण रूपमितं, शून्ये चेष्टाकेन्द्र ऽशुभफलं पूर्ण शुभफलामावस्तत्र चेष्टाबरमपि शून्यमेव । एतेन यथा यथा चेष्टोच्चबलवृद्धिस्तथा तथा शुभफलवृद्धिरशुभफलदास इति ज्ञान- हग्भिः परीक्षितमतश्चेष्टोच्चबरयोगत एव शुभाशुभरूपयोरिष्टकष्टयोःसाधनं समुचितमतोऽनुपातो यदि परमोच्चचेष्टाबलयोर्योगेन रूपद्वयेन शुभफलं पूर्ण रूपमितं लभ्यते तदेष्टचेष्टोच्चवलयोगेन किमितीष्टशुभम् व) । तथेष्टशुभफलोनं रूपं कष्टम चेब+ उब -चेब+१-उब । अत्राचार्येण बलयोगार्धवलो- ६४ चेव =इष्टम्=१४ ( चे ब+ उ व २ १चेब २ २ के यतो नीचग्रहान्तरं षड्भक्त मुच्चबलं भवति द्रष्टव्यः श्लो० ५ । षड्भक्तं चेष्वाबलं भवति द्रष्टव्यः श्लो० १० ।

·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता। ३७ नैकयोगार्धस्थाने तद्धातमूलं स्वल्पान्तरात् स्वीकृतं तद्यथा यदि चेव चेव + उब = (चेव+ उब)/चेव उब २ २४/चेव उव २ चेव चेव उव चेव उव २ चेबर वस्तुतो बलयोगार्धमेवेष्टम् , बलोनैकयोगार्धमेव कष्टं समुचितम् । अत एव दैवज्ञदिवाकरेण प्रौढमनोरमायां 'अथवा बलयोगार्धमिष्टं तदूनं रूपं कष्टमिति निष्पन्नम्। मूलरूपेष्टकष्टन्तु पराशरादिमुनिमत. विरुद्धत्वादयुक्तत्वादुपेक्ष्यमेवेति बोद्धव्यम्" इत्युक्तम् । किञ्च तदबहु- सम्मतत्वान्नाङ्गीकुर्वते साम्प्रतिका इति । तथा प्रहस्य शुभफलं शुभब शुभदृष्टिक्शादेवं चाशुभबलाशुभदृष्टि- वशादशुभफलं भवितुमहत्यत एवेष्टकष्टाभ्यां पृथा गबले गुणिते तदा. ह्वये कृते इत्यपि समुचितमेवेत्युपपन्नं सर्वम् ॥१३॥ मा०-पूर्व साधित चेष्टाबल को ६ से गुना करके १ एक जोड़ने से चेष्टा- रश्मि, तथा उच्चबळ को ६ से गुना करके १ नोड़ने से उच्चरश्मि होता है। चेष्टा- बळ को उच्चचल से गुना कर उसका मूळ इष्ट होता है । तथा चेष्टाबड़ को एक १ में घटावे और उच्चवल को १ में घटाकर दोनों का घात करके गुणनफल का मूल कष्ट होता है। और इष्ट कष्ट के अनुरूप ही ग्रहों का दशाफल होता है (अर्थात् इष्ट अधिक हो तो शुभ फल की अधिकता और कष्ट अधिक हो तो अशुभ फल की अधिकता यदि इष्ट कष्ट तुल्य हो तो शुभाशुभ भी तुल्य ही होता है) ग्रहों के षड्बबेक्य को इष्ट से गुना करने से इष्टबल और कष्ट से गुना करने से कष्टबल होता है । और इष्ट से दृष्टि को गुना करने से इष्ट दृष्टि तथा कष्ट से गुना करने से कष्ट दृष्टि होती है ॥१३॥ १०दी०-रवेश्चेष्टावलम् ०० । २१ । ०७ इदं षड्भिर्गुणितम् २ । ०६ । ४२ सैकम २०६१४२। अत्र चेष्टोच्चबलानयने त्यक्तान्तिमावयवं गृहीत्वा यदि षडभिर्गुण्यते तदात्रान्तिमावयवो रुपाधिको भवत्यतो रवेश्चेष्टारस्मयः-३। ०६ । ४३ एवं सर्वेषां चेष्टोच्चबलानि त्यक्तान्ति- मावयवसहितान्येव षड्भिर्गुण्यानीति दिक् । द्र० ५० चक्रम् । एवं रवेरुच्चबले षड्भिर्गुणिते सेकै चोच्चरश्मयो जाताः ५।५। ५५ एवं सर्वेषाम् । द्र०५१ चक्रम् ।

·जातकपद्धतिः। अथ ५२ । ५३ चक्रस्थफलानयनं तच्चक्राधःस्थितगद्यावलोकनेनैव स्पष्टं भवति। अथ रवेरुच्चबलम् ००। ४० । ५९ चेष्टावलम् ००। २१ । ०७ अनयोर्गोमूत्रिकया घातः ००। १४। २५ गोमूत्रिकागुगनविधिः ५४ चक्राधो गये द्रष्टव्यः । एवमन्येषामपि चेष्टोच्चबख्यातः कार्यः । द्र०५४ चक्रम् । रवेश्चेष्ट्रोच्चबलोनैकघातो यथा - (१-(००। २१ । ०७))x (१-(००।४०। ५९)) =(०० १३८ । ५३)x (००। १९ । १) = ०० । १२ । १९ अत्रापि गुणनविधि!मूत्रिकयैव कार्यः । एवमन्येषामपि । द्र० ५५ चक्रम् । यथेष्टसाधनम् – तत्र वेश्चेष्टोच्चबडघातस्या ००। १४ । २५ स्य मूलं “षष्टिवर्गगुणादका" दित्यादिना (००। १४ । २५) x ३६००%3D००। ५०४०० । ९०००० षष्टया सवणिते %D८६५ । ००।०० एतन्मूलम् २९ शेषम् २४ सैकम् २५ षष्टिगुणम् १५०० इदं द्विनि- नेन द्वियुक्तेन मूलेना २९४२+२ = ६० नेन भक्तम् २५ प्रथमागत- मूले विकलास्थाने युक्तमस्याप्रिमावयवरूपमतो २९ । २५ इदं षष्टि - भक्तं जातं मूलम् ००।२९।२५ इदमेव रवेरिष्टम् । एवं चन्द्रादीना. मपि । द्र०५६ चक्रम् । एवं चेष्टोच्चबलोनैकघातमूलं कष्टं भवति । द्र० ५७ चक्रम् । अथ रवरिष्टम् ००।२९।२५ रवेः षड्बलैक्यम् ५।४६ २५ गोमूत्रिकयानयोर्घात इष्टनषड़वलैक्यं जातम् २१४९५० एवं कष्टनषड्वलैक्यमपि । द्र० ५८-५९ चके। एवमिष्टकष्टाभ्यां प्रहाणां भावानां च दृष्टय, पृथक् गुणिताः स्वस्वेष्टकष्टनदृष्टयो भवन्ति (द्र० ६०-६१-६२-६३ पक्राणि) ॥१३॥ अथ सप्तवर्गशुभाशुभनिर्णयार्थ सप्तवर्गेष्टकष्टसाधनमाह स्वोच्चे रूपं त्रिकोणे चरणविरहितं स्वदंगेधं त्रयोष्टी- शायाधीष्टक्षं इष्टर्भयुजि च चरणः स्यात्समर्थेऽष्टमांश।। भूपांशो वैरिगेहेऽभ्यरिभयुजि रदांशश्च नीचे खमीशा- दिष्टं गेहे तदूनकमसदथ दलं षटसु कार्ये तदैक्ये ॥१४॥ पंक्त्योः सप्तसुकोष्ठयोः प्रथमयोरिष्टासदैक्ये कृताप्ते स्थाप्ये भदलादिषट्स च तदर्धे वर्गपानां पृथक । - ·व्याख्योदाहरणदीपिकासाहिता । % 3D कृत्वोक्त्या सदसधुती निजनिजे तन्निन्न इष्टाशुभे* वर्गेट्तत्स्थखगोजसोः सदसतो(तात्पदन्ने स्फुटे ॥१५॥ ध्या०-स्वोच्चे स्वकीयोच्चराशौ ग्रहे रूपं = (१) बलं, त्रिकोणे स्वमूत्रिकोणे चरणविरहितं -पादोनं रूपं, स्वदंगे -स्वराशिस्थे, = रूपाध, अधीष्टः अधिमित्रगृहे त्रयोष्टांशाः त्रिर्गुणिताष्टमांशः, इष्टक्षयुजि=मित्रराशिस्थे च चरणश्चतुर्थांशो बलं, समः समराशौ चाष्ट- मांशः, वैरिंगेहे-शत्रुराशौ मूपांशः-रूपषोडशांशः, श्रध्यरिभयुजि-अधि- शत्रुराशिगते रदांश: रूपद्वात्रिंशद्भागः, नीचे-बनीचराशौ खं शून्यं वलं भवति । ईशाद्-ग्रहशवशादिष्टं-शुभं गेहे-गृहे स्यात् तदूनकम= ष्टोनं रूपं गृहेऽसत कष्टं स्यात् । अथानन्तरं षटसु होरादिषड्वर्गेषु दलं गृहवदागतशुभाशुभयोरध स्थाप्यम् । तदैक्ये कार्ये, सप्तस्थानस्थितानां चैन्यं कार्यमित्यर्थः । पंक्त्योरिति-सप्तसुकोष्ठयोः सप्तगृहहोरादिकाः सुकोष्ठा विद्यन्ते ययोस्ते सप्तसुकोष्ठे तयोः, पंक्त्योः शुभाशुभपंक्त्योः, प्रथमयोः गृहस्थानीयकोष्ठयोरिष्टासदैक्ये-शुभाशुभैक्ये, कृपाप्ते-चतुर्भक्ते स्थाप्ये=ष्टैक्यं चतुर्भक्तं शुभपंक्तिगृहकोष्ठे, कष्टैक्यं चतुर्भतमशुभपंक्ति- गृहकोष्ठे स्थाप्यमित्यर्थः । भदलादिषु-होरादिषु षडवर्गेषु च तदर्धे-गृह- स्थापितशुभाशुभयोरर्धे दले स्थाप्ये । वर्गपानां=गृहादिसप्तवर्गेशानां, पृथक्- पृथक् उक्त्या पूर्वोक्तयुक्त्वा सदसद्युती-शुभाशुभयोगौ कृत्वा तन्निध्ने =तद्गुणिते निजनिजे इष्टाशुभे कार्ये ते मध्यमे शुभाशुभे शेये । ते च बर्गेटतस्थखगौजसोः सदसतो_तात्पध्ने वर्गेशवर्गस्थग्रहशुभाशुभवलै- क्यघातमूलगुणिते, स्फुटे स्पष्टे शुभाशुभे भवतः ॥१४-१५॥ * अत्र "ईदूदेद्विवचनं प्रगृह्यम्" इति नियमात् 'तन्निघ्ने इष्टाशुभे' इत्येव पाठो भवितुमर्हति तथा च च्छन्दोमङ्गदोषत्वात् "तन्निघ्न इष्टाशुभे” इत्येव पाठ भाचार्येण रक्षितः "अपि मार्ष मषं कुर्याच्छन्दोभंगं न कारयेदियुक्तः। किवात्र "तद्ध्ने तथेष्टाशुभे" एवं पाठो निर्विवाद इति । + "वर्गेशे स्खोचादिगामिनि रूपादिकं बलं ग्राह्यम्" एवं केषाश्चिद् व्याख्यानं सम्प्रदायानुरोधानाङ्गी कुर्वते मैथिलादि का इति । तथा च यत्र स्वोच्चं स्वनीचं स्वमूलत्रिकोणं भवेत् तत्र स्वोच्चादिजवलमेव ग्राह्यं, न मित्रादिजम् । विशेषार्थ- मुदाहरणं विलोक्यम् ।

·जातकपरतिः। अत्रोपपत्तिः-नीचे खमित्यन्तस्य युक्तिः पूर्वमेव पश्चमश्लोकोपपत्ती प्रदर्शिता । अथेशादिष्टमित्यादेरुपपत्तिः-शुभाशुभफलयोर्योगस्य रूप (१) समत्वात् स्वामिवशाद् यद् गृहे शुभं तदूनं रूपं गृहेऽशुभं भवितु- महत्येव । तथा च "प्रधानता राशिफलस्य नूनं होरादिवर्गाद् द्विगुणं गृहं यत्" इति प्राचीनोक्त्या होरायपेक्षया गृहस्य द्विगुणत्वाद् गृहस्था- पितस्य फलस्य दलं होरादिषु स्थापनीयमित्यपि समुचितमेवेत्युपपन्नं "दलं षटसु" इत्यन्तम् । तथा चाग्रे वर्गेशशुभाशुभयोगेन गुणनीयमस्त्यतः "कार्य तदैक्ये" इति योगकरणमपि साध्वेव ।। अथ तद्गृहादिफलैक्यं चतुर्गुणितगृहफलसमं यतो गृहफलाध षड्- गुणितं गृहफ ६-गृहफ ३, होरादिषु षड्वर्गेषु वर्तते तद् गृहफलसहितं ऐक्यं पूर्वोक्तैन्यम्=ऐक्यम् गृहफ४४.: गृहफ। अत एव शुभाशुभ- पंक्त्योः प्रथमयोरिष्टासदैक्ये कृताप्ते स्थाप्ये' इत्युक्तम् । होरादिषु त्वधं पूर्वोक्तयुक्त्यैवात्रापि समुचितम् । तथा च भावपतौ बलयुक्ते भावस्थ- प्रहफलं सकलं भवितुमर्हत्यत एव वर्गपत्य सदसदैक्याभ्यां निजनिजे इष्टाशुभे गुणिते ते मध्यमशुभाशुभत्वेन गृहीते । एवं वर्गेशवर्गस्थशुभा. शुभबल वशादेव तत्फलस्य फुटता स्यादतोऽनुपातो- यदि वर्गस्थवर्गेश- ग्रहयोः परमशुभाशुभबलयोगेन रूपद्वयेन (२) सम्पूर्ण फलं रूपमितं (१) लभ्यते तदेष्टवर्गस्थवर्गेशयोः शुभाशुभवलयोगेन किमतीष्टवलयोगानुपातेन (वस्थशुव +वर्गेशशुव) = -- वर्गस्थशुब वर्गेशशुव । एवम शुभबलयोगानुपातेन शुभफ= १४( वर्गस्थअशुब + वर्गेशअशुव ) २ = वर्गस्थअशुब x वर्गेशअशुव इति पूर्वदर्शितयुक्त्या सिद्धयति । अतः आभ्यां गुणिते पूर्वोक्तशुभाशुभे स्फुटे भवितुमर्हतः । अत्र "समयोः समगुणनादौ समत्वं, विषमयोः समगुणनादौ विषमत्वमेवे" ति नियमात् इष्टाधिक्ये घातमूलगुणनेऽप्याधिक्यमेव; कष्टाधिक्ये घातमूलगुणनेऽपि तदाधिक्यमेवेत्यलं विस्तरेण ॥१४-१५।। भा०-ग्रह अपनी उच्चराशि मे हो तो रूप (१) स्वमूलत्रिकोण में तीन चरण (०४५), स्वराशि में आषा ( दो चरण ०।३०) अधिमित्र की राशि में त्रिगु- * द्रष्टव्या १३ त्रयोदशश्लोकोपपत्तिः । शुफ १४ ·प्याल्यौदाहरणदीपिकासहिता मा.--ग्रह अपनी उच्चराशियों में हो तो रूप (१) स्वमूलत्रिकोण में तीन चरण (०४५), स्वराशि में आषा ( दो चरण • ३०) अधिमित्र की राशि में त्रिगुणित अष्टमांश ( ०।२२।३०), मित्र की राशि में षोडशश (०३१४५), अधिशत्रु की राशि में बत्तीसवाँ भाग (०२५२ ) और नीच राशिमें शून्य बल होता है। इस प्रकार वर्गेश के वश से जो बड़े आवे वह गृहस्थान का शुभ बल होता है। उसको एकमें घटाकर गृहस्थान का अशुभ बल होता है। एवं होरादि षड्वर्ग में गृहवत् जो बड़ आवे उसका आधा स्थापन करै । फिर उन सबों (सप्त- वर्गस्थवलों) का योग करै ॥१४॥ अनन्तर सात-सात कोष्ठक के शुभ, अशुभ दो पंक्ति लिखकर शुभ पंक्ति के प्रथम (गृहकोष्ठक ) में उपरोक्त शुभैक्य का चतुर्थांश और अशुभ पंक्तिके प्रथम (गृहकोष्ठक ) में अशुभैक्य का चतुर्थी य स्थापन कर होरादिक षडवर्ग में गृहस्थापित फल का आधा लिखे। फिर वर्गेशों के पृथक २ शुभाशुभ के योग करके उससे पृथक् इष्ट कष्ट को गुना करै तो मध्यम शुभाशुभ होता है। फिर वर्गेश तथा वर्गस्थ दोनों ग्रहों के शुभाशुभ के धात के से गुना करने से स्पष्ट शुभाशुभ होता है ॥१५॥ विशेष-जो राशि स्वोच्च और मूलत्रिकोण तथा स्वगृह तीनों होता हो गया कन्या बुधका, अथवा स्वगृह और मूलत्रिकोण दो होता हो वहाँ किसप्रकार बक लेना चाहिये, इस विषयमें उदाहरण चक्रमें २४ चक्रके नीचे सारावलीके वचन देखो। उ० दी-रविरधिशत्रुगृहेऽतो रूपस्य द्वात्रिंशद्भागो गृहशुभम् ०००११५२॥ श्रथ होरादिषडवर्गेषु गृहवच्छभमानीय तदर्ध स्वस्वशुभ स्यात् । यथा-रविः स्वहोरायां तेन गृहबत शुभम् ००३०००० एतदर्ध होराशुभम् ००११५।०० एवं रविः शत्रुद्रेष्काणे तेन गृह वषोडशांशशुभम् ०००।४५ एतदर्धं द्रेष्काणशुभम् ००१०१।५२ एवं रविः समसप्तमांशे तेन गृहवदष्टमांशशुभम् ०००७.३० एतदर्ध सप्तमांशशुभम् ००।०३।४५ एवं रविरधिभत्रुनवमांशे तेन गृहवद्रदांशशुभम ००।११५२ एतदर्ध नव- मांशशुभम् ००००.५६ एवं रविरधिमित्रद्वाशांशे तेन गृहवत् शुभं त्रिगु- णितोष्टांशः ००।२२:३० अस्या द्वादशांशशुभम् ००।११।१५ एवं रवि- रधिमित्रत्रिंशांशेऽतः गृहवच्छुभं तथैव त्रिगुणितोष्टमांशः ००१२२६३० एतदर्धं त्रिंशांशशुभम् ००।१।१५। अथ सर्वशुभयोगः ००।४५:५५ एवं चन्द्रादीनामपि (द्र० ६४ चक्रम् ) अथ स्वस्वगृहवत् शुभोनरूपमशुभ स्यात् । परमत्र होरादिषड्वर्गेषु तहलमेवाशुमं भवति । द्र० ६५ चक्रम् ।

·जातकपद्धति
पथ रवेहादिशुभानां योगः ००४५।५५ अस्य चतुर्थाशो रवेगृह-
शुभपंक्तिः ००११२२९ बस्याध होरादिकोष्ठेषु ज्ञेयम् । एवं चन्द्रादीनामपि
(०६६ चक्रम् ) एवमेवाशुभपंक्तयोपि शेयाः (द्र०६७ चक्रम् )।
.. अथ रविः शनिगृहेऽतः शनेः शुभयोगेना ००१३७२९ नेन रवेह.
शुभपंक्ति ००।१२२९ गोमूत्रिकया गुणिता जाता ००१०७।१० इदं वर्गेश-
शुभयुतिगुणितशुभपंक्तिचक्रे रवेहफलम् । एवं रविः स्वहोरायां वर्तते
तेन स्वस्यैव शुभयोगेना ००/४५५५ नेन स्वहोराशुभपंक्तिः ००।०५।४४
गुणिता जाता ०००४।२३ इदं रवेहोरेशशुभयुतिगुणितशुभहोरापंक्ति
फडम् । एवं द्रेष्काणादेरपि । तथैव चन्द्रादीनामपि (द्र० ६८ चक्रम् )।
एवं वर्गेशाशुभयोगेनाशुभतंक्तिरपि सङगुण्या। द्र० ६९ चक्रम् ।
अथ गृहेशतत्स्थप्रयोः शनिसूर्यायोरिष्टनषड्वलैक्ययो ०४।०२।२२।।
२।४९।५० रनयोर्षातः १११६१०२ एवं होरादावपि तथा चन्द्रादी-
नामपि । द्र० ७० चक्रम् । एवं बर्गेशतत्स्थप्रयोः कष्टप्नषड्बललैक्य-
योर्घातोपि शेयः (द्र०७१ चक्रम् )।
अथ ७०-७१ चक्रस्थफलानां मूलानि प्रायानि । पत्र मूठान यन-
प्रकारः पूर्वोक्त एव बोध्यः (द्रष्टव्ये ७२-७३ चक्रे)।
श्रथ रवेर्वर्गेशशुभयोगगुणितमिष्टम् (शुभपंक्तिः) ००।०७।१० इदं
बर्गेशतस्थप्रहयोः (शनिसूर्ययोः ) इष्टनषड्बलैक्ययोर्यातमूलेनानेन
३१२२।५३ गुणितं जातं रवेगृहे स्पष्टशुभम् ००।२४।१४। एवं होरादीनां
तथा चन्द्रादीनामपि शेयम् (द्र०७४ चक्रम् )।
एवं स्वस्ववर्गेशाशुभयुतिगुणितशुभपंक्तः वर्गेशतत्स्थप्रहयोः कष्ट-
नषड्बलैक्ययोर्घातमूलस्य च घातः स्फुटाशुभं भवति (द्र० ७५
चक्रम् ) ॥१४-१५॥
अथ योगजायुयस्यामितायुयस्योदाहरणप्रदर्शनपूर्वकमंशायुस्था-
धनार्थ चेष्टागुणकादिकमाह-
कर्कीन्द्रिज्ययुतोदये बुधसितौ
बुधसितौ केन्द्रे यरीशेतरै-
रायुर्विद्धयमितं हि योगजमिहान्यत्रोच्यतेऽथोन्मितम् ।
। त्र्यल्पाश्चेत् किरणाः सरूपकिरणानिश्चेत्त्रयो; विभू-
गोऽधं चैष्टिकतुङ्गसम्भवगुणौ तद्वातमूलं स्फुटः ॥१६॥

·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता। %3- व्या०-कर्कीन्तिद्वज्ययोदये = चन्द्रगुरुचहिते कर्कलने बुधसितौ =बुधशुक्रो केन्द्रे स्थितौ यदि भवतस्तथा व्यरीशेतरैः = तृतीयषष्ठैकाद- शेष्वितरैः = सूर्यकुजशनैश्चरैरिहास्मिन् योगेऽमितमायुर्विद्धि =जानीहि । अन्यत्र = ग्रन्थान्तरे योगजमायुर्विद्धि । अथात्रास्मिन् ग्रन्थे उन्मितं गणितागतमायुरुच्यते । अथ चेष्टोच्चगुणकावाह-व्यल्पा इति । चेद् =यदि किरणाः = पूर्वोक्तचेष्टोच्चरश्मयस्याः = यूनास्तदा सरूप- किरणांघ्रिः । चेत्त्रयोर्धाः=त्र्यधिकास्तदा विभूगोऽध रूपोनकिरणार्ध चैष्टिकतुगसम्भवगुणौ भवतः। (चेष्टारश्मितश्चेष्ठागुणकः उच्चरश्मित उच्च गुणक इति)। तद्बातमूल = तयोश्चेष्टोच्चगुणकयोर्यातमूलं स्फुटः स्फुटगुणको भवतीति ॥१६॥ अत्रोपपत्तिः-अमितायुःप्रमाणे वृद्धवाक्यमेव प्रमाणम् । चेष्टोच्च. गुणकोपपत्तिः-"शत्रुक्षेत्रे यंशं नीचेऽधं सूर्यलुपकिरणाश्च । क्षपयन्ति स्वादायानास्तं यातौ रविजशुक्रौ” तथा “वक्रोच्चयोखिगुणित" इति लघुजातकोक्त्या व्यंशायुषि परमोच्चे त्रितयं गुणः, परमनीचेऽर्धहानिः । तथा परमोच्चे सप्तकिरणा नीचे रूपमितो रश्मिः। नीचादमे यत्रैकर- श्मितुल्योपचयस्तत्र हान्यभावो यत्र रश्मिद्वयतुल्योपचयस्तत्राध गुणो- पचयोत एवानुपातो-यदि रश्मिद्वये रूपाधं गुणस्तदा रूपोनकिरणैः क इति ३x(कि-१) = ( कि-१) एतेन रूपार्धमितगुणो युत (कि-१). (कि+१) इष्टगुणः +13 इति रश्मित्रयाल्पे । रश्मि- त्रयाधिस्वन्योऽनुपातो-यदि रश्मित्रयाधिकैश्चतुर्मितैर्द्विमितौ गुणस्त- (कि-३) (कि-३)अनेन देष्टेः किरणत्रयोनकिरणः क इति २x कि-३ कि- फलेनैकमितो गुणो युतो जात इष्टगुणः-१+ । एवं परमवक्रस्थानेऽपि शेयम् । घातमूलस्य स्फुटता पूर्वोक्त्या स्पष्टेति ॥१६॥ भा०-जन्म समय में चन्द्रगुरुयुत कर्क लग्न हो तथा बुध शुक्र केन्द्र (११४१७१०) स्थान में हो इतर ग्रह (सूर्य मङ्गल शनि) तृतीय षष्ठ एकादश (३।६।११) स्थान में हो तो अमित आयु समझना । और योग सम्बन्धि आयु प्रन्थान्तर से समझना। इस ग्रन्थ में केवल गणितागत भायुवि कहता हूँ। २ ४ २ २ ·जातकपद्धतिः mama चेष्टा उच्च गुणक साधन-पूर्वसाधित रश्मि ३ तीन से अल्म हो तो रश्मि में १ एक जोड़कर उसका चतुर्थीच करना, यदि ३ से अधिक हो तो रश्मि में १ घटा- कर उसका आधा करना तो गुणक ( अर्थात् चेष्ठारश्मि पर से चेष्टा गुणक और उच्च रश्मि से उच्च गुणक ) होता है। फिर दोनों गुणक का घात करके मूल लेना वह स्फुट गुणक होता है ॥१६॥ विशेष उदाहरण चक्र में देखो। उ० दी०-रवेश्चेष्टारश्मयः ३।०६। ४३ व्यधिकत्वाद्विरूपाः २ । ०६।४३ एतदर्धम् १ । ०३ । २१ अयं रवेश्चेष्टागुणकः । अथ भौमस्य चेष्टारश्मयो २ ४३।२१ व्यल्पास्तेन रूपयुताः ३६४३।२१ एतच्चतुर्थांशः ००५५।५० अयं भौमस्य चेष्टागुणकः । एवमुच्चरश्मित उच्चगुणकः साध्यः (द्र०७६ । ७७ धके) अथ उच्चगुणकचेष्टागुणकंयो_तमूलं स्फुटगुणक इति पुर्वप्रकारेणैव सुगमः । द्र० ७८ चक्रम् ॥१६॥ * अथात्र प्रसङ्गाद् ग्रहाणां सप्तवर्गजगुणकचक्रं श्रीपतिप्रकारेण लिखितमुदा- हरणका तदानयनप्रकारस्तु- "वर्गौचमे स्वभवने स्वनवांश के च खत्र्यंशके च गुणको द्वितयं निरुक्तः। अध्यधरूपमधिमित्रगृहे सुहद्र सत्र्यंशकं समगृहे खलु रूपमेव ॥१॥ व्यशोनितं रिपुगृहेयरिंभे दलं स्यादेभ्यो गुणो मवति यः खलु कश्चिदेकः । वेद्धृतः स भगुणो गणकैनिरुक्तो होरादिवर्गगुण कस्तु भवेत्तदर्धम् ॥२॥ भय रविरविशत्रुगृहे तेन दलम् ३ वेदोद्धृतम् । अयं रविगृहे गुणकः । अथ गृहगुणकस्यास्य दकम् अयं हेरादिवर्गगुणकः स्यादिति । अथात्रायोपि विशेषः- "नगांधका रुद्रमिता अधीष्टराशौ सुहृद्वेश्मनि मर्छनांशाः । नवाश्विनो रूपमुदासराशौ कुद्वधंशका विश्वमिता द्विषद्रे ॥१॥ प्रयो नगांशा ह्यधिशत्रुराशावेते भसंज्ञा निजराशिवजम् । वर्गोचमात्मीयनवांशहक्कस्थिते आहे तु द्वितयं गुणः स्यात्" ॥२॥ भथ चन्द्रस्य स्वनवांशके स्थितत्वात् रूपदर्य चतुर्भतम् ३-३ गृहगुणः । परं गृहगुणः भसंज्ञगुणेना ३३ नेन गुणितः १३ अयं चन्द्रगृहे गुणकः । परमत्र गृहगुण. स्या ३ प दलम् । अयं होरादीनां गुणकः । नात्र भसंशगुणनं कार्यम् । एवं कुजादीनां गुणकः साध्यः (द्र० ७९ चक्रम् ) अय ग्रहाणां सप्तवर्गजानन्तरताडकचक्रानयनार्थन्तु- "ग्रहादिके वर्गगणे स्वकीये दिको गुणरत्र्यंशविवर्जितः सः । भयोधमे मित्रग्रहे नवांशा विश्वे च रूमं च समस्य गेहे ॥१॥ ..

·व्याख्यादाहरणदीपिकासहिता। अथाश्रयगुणक्रमाह- यः स्वाधीष्टसुहृत्समार्यधिरिपोर्वर्गे धृतिश्चेष्विला- विश्वाङ्केषुगुणा गृहे द्विगुणिता योगः क्रमात्तं हरेत् । तद्दे षडवसुगोंऽशुमद्धृतिजिनः पञश्च वर्गोत्तम स्वांशत्र्यंशगते सदा रसगुणैः स्यादाश्रयाख्यो गुणः ॥१७॥ व्या०-यो प्रहः स्वाधीष्टसुहृत्समार्यधिरिपोर्वर्ग = गृहादिसप्तवर्ग- स्थितस्तस्य क्रमात् धृतिः, इविलाविश्वांकेषुगुणाः ( अर्थात् स्वगृहे धृतिः १८, अधीष्टभे इबिलाः १५, मित्रभे विश्वे १३, समभे अङ्काः ९, अरिभे इषवः ५, अधिशत्रुभे गुणाः ३) अङ्काः ( गृहादिसप्तवर्गेषु) स्थाप्याः । तत्र गृहे-गृहवर्गे द्विगुणिताः स्थाप्याः, होरादौ यथा पठितांका एवेति । यथा स्वगृहे षट्त्रिंशत्,(३६) स्वहोरादावष्टादशै (१८) व । एवं अधिमित्र- गृहे त्रिंशत् (३०) अधिमित्रहोरादौ पञ्चदशै (१५) वेत्यादि ज्ञेयम् ) एवं सप्तवर्गस्थापितालानां योगः कार्यस्तं योगं तद्दे = तेषां स्वाधीष्टसुहस्स- मादीनां भे = गृहे ग्रहे सति क्रमात् षड़सुगोंऽशुमद्धृतिजिनैः षडन्नैः षड्गुणितेहरेत् (अर्थात् स्वगृहे षड्गुणितषड्भिः ३६, अधिमित्रगृहे नवांशकाः पञ्च विरोधिराशौ गुणांशकाः स्यादधिवैरिणो मे । पूर्व भपूर्वा गुणका य उक्ता वर्गेषु सप्तस्विह गुण्यसंज्ञाः ॥२॥ गुण्या गुणैः स्वैरधिकारलब्धैरुक्तैर्गुणः स्यादथ मिश्रितैस्तैः । स्मृतो बुधैराश्रयसंज्ञितोय' मिति ॥ अथ रविरविशत्रुगृऽहेत: गुणांशकार भयं रविगृहे गुणः । स्वहोरयां द्वयम् २। शत्रुदेष्काणे नवांधकाः पञ्च है। समसप्तमांशे रूपम् १। अधिशत्रु- नवमांशे गुणांयका । अधीष्टद्वादशांशे तथाघीष्टत्रिंशांशे च त्र्यंशविवर्जितद्यम् । एवं चन्द्रादीनामपि शेयम् (द्र०८० चक्रम् )। अथात्र च रवेहगगुणक: 2 अयमनन्तरताडकगृहगुण्येना 3 नेनांशाहतिरछे- दषधेन भक्तेत्यादिना गुणित: १४ अयं रविगृहे आश्रयगुणकः । एवं होरादिष्वपि तथा चन्द्रादीनामपि च । द्र०८१ चक्रम् ॥ अथ रवेहाश्रयगुणक: १४ अत्रे १ दमनेन २४ भक्तं लब्धम् ०० शेष १ षष्ट्या संगुण्याने २४ न भक्तं लब्धम् २ पुनः शेषम् १२ षष्टया संगुण्य ७२. चतुर्विंशत्या भक्तं लब्धम् ३० अतः क्रमालधन्यासेन • ।२।३० एवं होरा- दीनाञ्चन्द्रादीनामपि षधिमकावयवाभयगुणका (द्र.८२ चक्रम् )। .. मा ·जातकपद्धतिः। द्विगुणिताष्टमांश:१४२ षड्न्नवसुभिः ४८, मित्रगृहे षड्गुणितनवाभिः ५४, समराशौ षड्गुणित- द्वादशभिः ७२, शत्रुभे षड्न्नधृतिभिः १०८, अधिशत्रुभे षडगुणितजिनैः १४४ भजेदिति)। च ( तथा ) वर्गोत्तमस्वांशव्यंशगते प्रहे सति सदा रसगुणः = षटत्रिंशता तं = योगं भजेत् लब्धिराश्रयाख्यो गुणः स्यात् ॥१७॥ अत्रोपपत्तिः-अत्र गृहादिसप्तवर्गषु होरादयः षड़र्गास्तुल्यभागा एव । तथा "होरादिवर्गाद् द्विगुणं गृहं यत्" इति यवनवचनेन राशेर्दिगुण- त्वादष्टौ वर्गास्तेनाष्टभक्तो गुणो होरादिवर्गेषु भवितुमर्हति । तथा गृहस्थाने है स्थाप्यः । अथ"वर्गोचमे स्वभवने स्वन- बांशके च स्वत्र्यंशके च गुणको द्वितयं निरुक्तः" * इत्यादिश्रीपति- वचनेन स्वभवने गुणः २ पूर्वोक्त्याऽष्टभक्तः = तथायं “गृहादिके वर्गगणे स्वकीये द्विको गुणः......X इत्याधुक्त्या द्विगुणितः ३ =उई - स्वहोरादौ गुणः । तथा” “वर्गोत्तमे स्वभवने" इत्यादिनाऽधिमित्रगृहे गुणः ३ अष्टभक्तः अयं “गृहादिके वर्गगणे स्वकीये" इत्यादिनाऽधि- मित्रगुणकेन । अनेन गुणितः १४=अधिमित्रहोरादिगुणकः । एवं मित्र- गृहे गुणः १ अष्टभक्तः । "गृहादिके वगंगणे" इत्यादिना मित्रगृहगुणकेन १३ धनेन गुणितः १४३ = 3३ = मित्रहोरादौ गुणः। एवं सप्तवर्ग- गुणांका हराश्वोत्पद्यन्ते राशिस्थाने यवनवाक्यबलाद्विगुणः कार्य एवेति । अथ वर्गोत्तमस्वांशस्वत्र्यंशगते प्रहे पूर्वोक्त्या गुणः २ चतु- भक्तः । अतोऽनुपातो यदि तत्तद्गृहगुणेन तत्वहोरादिगुणो लभ्यते तदानेन (३) किमिति गुणास्तावन्तः ( पाठपठिताः) एव हरस्थाने षट्त्रिंशत् ३६ अंका भवन्त्यतः "सदा रसगुणैरित्युपपद्यते ॥१७॥ मा-जो ग्रह अपने वर्ग में हो उसका १८, अघिमित्र के वर्ग में १५ मित्र के वर्ग में १३ सम के वर्ग में ९, शत्रु के वर्ग में ५, अधि शत्रु के वर्ग में ३ होरादि षड्वर्ग में अंक लिखना केवल गृहस्थान में द्विगुणित करके स्थापन करना । फिर सब अंकों का योग करके यदि ग्रह स्वगृह में हो तो ३६ से, भघिमित्र की राशि में हो तो ४८ से, मित्र को राशि में हो तो ५४ से, सम की राशि में हो तो ७२ से, शत्रु की राशि में हो तो १०८ से, तथा अधिशत्रु की राशि में हो तो १४४ से, + अस्यैव ग्रन्थस्य १५ श्लोकस्योदाहरणदीपिकायां विलोक्यम् ॥

·ज्याश्योदाहरणदीपिकासहिता । उपरोक्त योग में भाग देने से लब्धि माश्रय गुगक होता है। बदि ग्रह वनवांध, वा वर्गोत्तम नाश, वा स्वद्रेष्काण में हो तो योगाङ्क को सर्वदा ३६ से भाग देने से माश्रय गुणक होता है ॥१७॥ ७० दी०-अथ रविरधिशत्रुगृहे वर्तते तेन गुणा द्विगुणिताः (अर्थात् षट् )। एवं रविः स्वहोरायामस्ति तेन धृतिरष्टादश । एवं शत्रुद्रेष्काणे तेन पञ्च । समशप्तमांशे तेन नव । अधिशत्रुनवमांश तेन त्रयः, अधिमित्रद्वादशांशे तथाधिमित्रत्रिंशांशे च इविला (पञ्चदश ) रवेहादिसप्तवर्गेषु क्रमासंस्थाप्य तेषां योगः = ६+ १८+५+९+३ + १५+ १५ =७१ । अथ रविरधिशत्रुगृहेऽतः जिनाः २४ षड्गुणिताः १४४ अयं हरः। अथ चन्द्रकुजयोः स्वांशत्र्यंशगत्वाद्धरः षट्त्रिंशदेव । एवं सर्वेषामित्यलं पल्लवितेनेति (द्र० ८३ चक्रम्)। अथ रवेः पूर्वा- नीतयोगः ७१ स्वहारेन १४४ अनेन भक्तो जातः रवेराश्रयगुणक: ००।२९।३५ एवं चन्द्रादीनामपि (द्र०८४ चक्रम् )॥१७॥ अथाश्रयगुणके संस्कार विशेष, कर्मयोग्यगुणकमंशायुयोपयोगिनो पायांशांश्चाह- चेद्वर्गोत्तमपूर्वगोऽध्यरिसुहद्धे तद्गृहातात त्रिषड्- लब्ध्योनो युगरीष्टमेऽब्धिनवकाप्त्या स्वे समे केवला। कार्यस्त्वाश्रयका स तत्स्फुटहतेर्मूलं स योग्यो गुणः खेटानां च तनोलवाः खयुगहच्छेषा इहाशायुषः ॥१८॥ व्या०-चेद् = यदि प्रहो वर्गोत्तमपूर्वगो= वर्गोत्तमनवांशस्वनवांश स्वद्रेष्काणेष्वयन्यतमस्थो भवेत् तदा तद्गृहांकात् = गृहवर्गस्थापितांकात् त्रिषडलब्ध्या = त्रिषष्टिभक्तफलेन क्रमेणाश्रयगुणक ऊनो युक (अधिशत्रु- रायौ ग्रहे उनोऽधिमित्रराशौ स्थिते युक्तः ) कार्य्यः । एवं परीष्टभे ग्रहो (वर्गोत्तमपूर्वगश्चेत् शत्रुमित्रगृहे ) भवेत् तदा गृहांकात् अब्धिनवकाप्त्या चतुर्णवत्या लब्धफलेन क्रमादूनयुक् आश्रयगुणक: कार्यः । तथा वर्गोत्तमपूर्वगः स्वे = स्वराशी, समे = समराशौ वा ग्रहो भवेत् तदा केवलः = पूर्वसाधित एवाश्रयगुणको शेयः। तस्फुटहतेराश्रयगुणकस्पष्ट- गुणकपातान्मूलं स योग्यः = कर्मयोग्यो गुणो भवति । अथ दायांशान् कथयति-खेटानामिति । इहात्र खेटानां = प्रहाणां, तनोः = लमस्य च लवाः = अंशाः खयुगहृच्छेषा अंशायुषो दायांशा भवन्ति ॥१८॥ - ·जातकपदतिः। गृहांक - - - NEARINA--- + A + बत्रोपपत्तिः-यदि वर्गोत्तमादित्रिकान्यतमस्थितो प्रहोऽधिशत्रु- राशौ तदा पूर्वोक्तन "यः स्वाधीष्टेत्यादिना" गृहगुणक: गृहांक तथा "नगांशका रुद्रमिता अधीष्टराशौ” * इत्यादिना बधि. शत्रु राशौ त्रयोनगांशाः (3) त्रिगुणितसप्तमांशो वास्तवगुणः गृहांक गृहांक गृहांक४४ गृहांक (१-) ३६४७ गृहांक -एतेन अध्यरिभे गृहांकात् त्रिषडलब्भ्योन इत्युपपनम् । ६३ तथा "नगांशका हमिता अधीष्टराशौ” इति वचनेनाधिमित्र- राशी वास्तवगुणः गृहांक ३१ = गृहांक (१+3) गृहांक ३६ ३६ गृहांक ४ गृहांक , गृहांक : अधेमुझे 'गृहां कात्त्रिषष्टिल- ३६४७ ६३ ठण्या युक" इत्युपपद्यते । तथा हृद्वेश्मनि मूच्र्छनांशा नवाश्विनः ३९" इति वचनेन मित्रभे वास्तवगुणः गृहांक ४३९ गृहक गृहांक ८ (१+श) गृहांक गृहांक २ ३६४२१ ३६ १८९ गृहांक गृहांक गृहांक गृहांक एवं ९४३ रवल्पान्यरात् । ३६ "कुद्व्यंशका विश्वमिता द्विष " इत्यनेन शत्रुराशौ अधिनवकाप्त्योन इत्युपपद्यते । वस्तुतोऽत्राधिनवकस्थाने सार्ध चतुर्णवतिर्भवत्यतो "द्विगु- णगृहांकानवाष्टकाप्तोनयुगाश्रयगुणः कार्यः" इति ८५ चक्राव स्थगद्येऽपूछ. शर्मणाप्युक्त युक्तमेव । समभे स्वराशौ च रूपगुणत्वात् "केवलः" यथा गत एवाश्रयगुणः कार्य इत्यपि साधु समुदितम् । घातमूलस्य- स्फुटता प्रागेव प्रदर्शिता। अथ दायांशोपपतिः-बराहमिहिरादि- बचनेन 'प्रहभुक्तनवांशराशितुल्यं" आयुर्वर्षप्रमाणं भवत्यतो भुक्तन- वांशज्ञानार्थमनुपातो यदि त्रिंशदशैर्नव नवांशसंख्या तदा प्रहलम- भुक्तांशैः किमिति ग्रहलमभुक्तनवांशसंख्या सा च राशीनां द्वादश- गृहांक %3- DHABonds + une + + Ramanand + * भस्यैव ग्रन्थस्य १६ श्लोकस्योदाहरणदीपिकायां विलोक्यम् ।

·আলীস্থলীবিক্ষাবি। भुक्तांशX९= भुक्तांश शेषराच्यादितुल्या अंशायुषो दूद्वादशतष्टा ३०x१२. दायांशाः ) भवन्त्येवेत्युपपन्नम् ॥१८॥ भा०-यदि ग्रह वर्गोत्तमनवांश, स्वनवांश वा स्वद्रेष्काण में स्थित होकर 'विशत्रु के गृह में हो तो यहांक को १३ से भाग लेकर ब्धि को आश्रय णक में घटाने से, यदि अधिमित्र के घरमें हो तो उसी लन्धि को भीश्रय गुणक जोगने से वास्तव (संस्कृत) आश्रय गुणक होता है। यदि शत्रु की राशि में । तो गृहांक को ९४ से भाग देकर लब्धि को * आश्रय गुणाक में घटाने से, सत्र के घर में हो तो जोड़ने से वास्तव ( संस्कृत ) आश्रय गुणक होता है । दि सम की राशि में वा स्वगृह में हो तो केवल पूर्व साधित आश्रय गुणक ग्रहण रना । इस आश्रय गुणक और पूर्वोक्तस्फुट गुणक का पात (गुना) करके मूल ना तो कर्मयोग्य गुणक होता है। ग्रह अथवा लम को अंशात्मक बनाकर उसको '० से भाग देकर शेष आयुर्भाग (दायांश ) होता है ॥१८॥ उ० दी -अथ चन्द्रकुजयोः स्वांशत्र्यं शगतत्वादाश्रयगुणके पुन- (न्योऽपि संस्कारः। यथा शत्रुगृहगतस्य चन्द्रस्य गृहाङ्का १० दस्मादब्धि- विकाप्तेना ००।०६।२३ नेन पूर्वानीतोऽय २।१६।४० माश्रयगुणको रहितो बास्तवाश्रयगुणको जातः २।१०।१७। वस्तुतस्तु "शवोगुहे पूर्णपक्षा नवाष्टे- न्दुहवा ऋण" मित्यनेन चन्द्रस्य संस्कृताश्रयगुणक: २।१०।१९: अयमेव पायः । एतदर्थ ८५ चक्राय:स्थितगद्यमबलोक्यम् । अथ कुजस्याधिमित्र- गृहगतत्वाद्गृहाङ्कस्या ३० स्यं त्रिषष्ट्यं शेना ००।२८।३४ नेन पूर्वानीतोऽ २०३५/०० यमाश्रयगुणको युक्तो जातः, संस्कृताश्रयगुणक: ३।०३।३४॥ अन्येषां वर्गोसमादिस्थानराहित्यात्पूर्वानीत एवेति (द्र० ८५, चक्रम् )। अथ रवेः स्फुटगुणकः श२८१३६। आश्रयगुणकः ००।२९।३५ अनयो. युतिः ००।४३।४१ अस्या मूलम् ००५१।६ अयं कर्मयोग्यगुणः । एवं सर्वेषाम् (द्र० ८८ चक्रम् )। अथ राश्यादिस्पष्टो रविः:१०।१२।५७३८ बस्यांशाः ३१२।५७३८ चत्वारिंशद्भकाः शेषमिद ३२ । ५७ । ३८ मंशायुरंशात्मकम् । यद्यस्यैव कलाः क्रियन्ते तदा तु अंशायु:कलाः १९७७ । ३८ एवं सर्वेषाम् (द्र०८९-९० चक्रे )॥१८॥ * गृहांक को २ से गुणाकर १८९ का भाग देने से वास्तव सब्धि होती है ।

·"जातकपद्धतिः। har भा. = तदीयांशाः कार्याः। ते पिण्डनिसर्गजीवायुर्भागा शेयाः। यदि बक्रगं ( वक्रगतिमहं ) विना धुचरो ( मार्गगलिग्रहः ) अरिभेशवराशी स्थितस्तदा तद्भागा गुणांशोनाः स्वतृतीयांशेन हीनाः कार्याः । वक्रगति. ग्रहः स्वत्र्यंशं नैकापहरतीत्यर्थः । तथाऽस्तमिते= आस्तं गते ग्रहे शनिसितो विना तद्भागा द्वथाप्ताः = अधिताः कार्याः। शनिशुक्रावस्तं प्राप्तावपि स्वार्ध नापहरत इत्यर्थः। अत्र हानिये प्राप्तेऽधिका महत्तरैकैवाध- हानिरेव कार्या। नैव हानिद्वयं कार्यम् । अथानन्तरं पिण्डनिसर्गजीव- गदितेऽपि चक्राहानिर्भवेत् । अत्र शत्रुनैसर्गिको ग्राह्यो न तु तत्कालिक इति ॥ विशेषार्थमुदाहरणे (१००) चक्राधःस्थगद्यं विलोक्यम् ॥२१॥ अत्रोपपत्तिः-"नीचेऽतो हसति हि ततश्चान्तरस्थेऽनुपातः” इति बृहज्जातकवचनेन स्वोच्चस्थे पठितायु प्रमाणं, नीचे तदर्धम् । अतो नीचात् षड्भान्तरिते ( उच्चस्थे) ग्रहे आयुरर्धतुल्य उपचयो भवति । श्रतोऽनुपातो-यदि षड्राशितुल्येन नीचाहान्तरेणायुरर्धतुल्य उपचयस्त- देष्टनीचाहान्तरेण किमिति - आOX(ग्र-नी) - इष्टोपचयः, बनेन २x६ युतं नीचस्थानभवमायुरर्धमिष्टायुः आ. (प्र-नी) १२ (६ x आ. + आ. प्र-नी) आ० x (६+प्र-नी) १२ १२ आ०x(प्र-3), एवमत्र "यदि द्वादशराशिभिः पठितायुस्तदो. १२ च्चोनप्रहराशिभिः किम्" इति त्रैराशिकभवं फलं दृश्यते । तत्राचार्ये- शानुपात एव कृतो यथा-यदि द्वादशराश्यशैरे (३६०) भिः पठितायु: (बा०) इति लभ्यते तदोच्चोनग्रहांशैः किमिति अत एव “दायांशाः स्वगुणैर्हता हि भगणांशाप्ता” इत्यने वक्ष्यति । तथा चात्र६<६+प्र-नी = प्र-3, अतः षड्राश्यधिकेनोच्चग्रहान्तरेण भवितव्यमतः अङ्गभात् समधिको प्रायोऽल्पकोनार्कभम्" इत्युपपन्नम् । “हित्वा चक्रं रिपुगृह- गतैहीयते स्वत्रिभागः सूर्योच्छिन्नद्युतिषु च दलं प्रोल्झ्य शुक्रापुत्रौ ।" इत्यादिहोरागमप्रमाणेन त्र्यंशाधहानिरुपपद्यते । तथा "वक्रोच्च यो- विगुणितम्" इति वक्रगतिग्रहस्य यशहानिरिति समुचितमेव । सूर्यः शनिशुक्रयोः शत्रुरतस्तेनास्तमिवयोरपि त्यो- नायुहानिरिति । तथा-"बहुप्रतायामेकं तु यद्भरि तदेव कार्यम्" + २ = सबलत्वान्न ·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता। . इति बचनादिना "अधिकैका हानिः कार्या" इति, तथा “पूर्वोक्तं चिन्तयेत् सर्वम्” इति सारावळीबाक्येन "चक्राहानिर्भवेदिति” च साधु समुदितम् ॥२१॥ भा०-~-ग्रह में अपने उच्च को घटाकर शेष ६ राशि से अधिक हो, उसका अंश बनाना, ६ राशि से अल्प हो तो उसको १२ में घटाकर शेष का अंश करग तो पिण्डादित्रिकायुर्भाग होता है। यदि ग्रह शत्रु गृह में हो तो आयुर्भाग में तृतीयांश घटा देना। यदि ग्रह वक्र गति हो तो शत्रु गृह में भी व्यंश हानि नहीं करना तथा यदि ग्रह अस्त हो तो आयुर्भाग में आधा कम करना । यदि शुक्र और शनि अस्त भी हो तो अर्घ हानि नहीं होती है। जिस ग्रह की अर्ध हानि और व्यंश हानि दोनों की सम्भावना हो तो वहाँ केवल अर्ध हानि करना । और पिण्डादित्रिकायु (पिण्ड निसर्ग-जीवायु) में भी चक्राध हानि करना। यहाँ शत्रु नैसर्गिक विचार करै तात्कालिक नहीं ॥२१॥ उ० दी०-अथ रविः १०११२१५७।३८ स्वोच्चैना ००१० नेन रहितः १०/०२१५७३८ अस्यांशाः ३०२१५७।३८ एते पिण्डादित्रिकायुरंशा जाताः । एवं सर्वेषां सिद्धयन्ति (द्र० १०० चकम् )। अथोचोनरवेयदि कलाः क्रियन्ते तईि पिण्डादित्रिकायुष्कलाः १८१७७१३८ इति ९६ चक्रावलोकनेनैव स्पष्टम् । अथात्रोदाहरणे-रविगुरू शवगृहे वर्तते तेन तयोः व्यंशहानिः स्यादेव । परं शत्रुगृहगतस्यापि शनेर्वक्रगतित्वान्न व्यंशहानिर्जाता। बुधः । सूर्येन सहास्तं गतस्तेनार्द्धहानिः स्यात् । गुरुशन्योस्तु चक्राहानिरप्या-3 दावंशायुर्दायवदेव कार्या। तद्यथा-वेः पिण्डादित्रिकायुरंशाः ३०२१५७।३८ स्वयंशेना- १००।५९।१२।४० नेन हीनिताः २०११५८।२५।२० एतद्रवेः संस्कृतपिण्डा- दित्रिकायुः । एवं बुधस्याप्यर्धहानिः कार्या। गुरोस्तु प्रथमं व्यंशहानिः ततः बक्राहानिः कार्या । तद्यथा नीचोनगुरोरंणाः ३१४५७३० स्वयंशेना १०४।५९।१० नेन रहिता: २०९।५८/२० एते गुरोश्चक्राहानि. गुणकेना ५३३५६।३९।३६ नेन गोमूत्रिकया गुणिता जाता गुरोस्व्यंश- चक्राधहानिकृताः पिण्डादित्रिकायुरंशाः १८८४६४८१४० एवं नीचोन- शनेरंशाः स्वचक्राहानिगुणकेन गुणिताः शनेः पिण्डादित्रिकायुरंशाः सिद्धयन्ति इति (द्र० १०१ चक्रम् ) ॥२१॥ 7 ·जातकपद्धतिः। JABAR अथ लग्ने पापग्रहे हानिमाह- दायांशा धुसदा पृथक् तनुलवादिनाः खषयुद्धृता आप्त्योनास्तनुगे खले च यदि सदृष्टेऽर्धयाथापरे । निघ्न्योयोदयभावजेन तनुगोग्रौ चेदलिष्ठस्य तत्- साम्ये पुष्टफलेन नेति तनुपेऽस्मिन्नोंशजेऽसौ क्रिया ॥२२॥ ध्या०-खले = पापग्रहे तनुगे-लग्नस्थे सति घुसदां= प्रहाणां दायांशाः (अनन्तरानीताः) पृथक स्थायाः। ते तनुलवादिनाः = लग्नस्य राशीम विहायांशा दिना गुणिताः खषटयुद्धृताः = षष्ट्यधिकशतत्रयेण भाज्या भाप्त्या=ब्धेनांशादिना पृथक्स्था ऊनाः कार्याः । तनुगे खले सदृष्टे = शुभप्रहेक्षिते सति अर्धया = आप्तफलार्धेन । पृथस्था हीनाः कार्याः। अथानन्तरमपरे श्राचार्याः ( मालुगिरामकृष्णादयः) उपोदय- भावजेन = लग्नस्थपापग्रहस्य भावजेन फलेन निन्याऽऽप्त्या दायांशा ऊनाः कार्याः । तनुगोप्रौढग्ने द्वौ पापौ चेत् तदा बलिष्ठस्य भावज- फलेन । तत्साम्ये बल्साम्ये पुष्टफलेन = अधिकफलेन निन्याऽऽप्त्या दायर्या- शा ऊनाः कार्यों एवं बदन्ति । इति न (इदं तन्मतं न रमणीयमित्यर्थः)। अथ बग्नस्थऋरे लग्नेशे इयं हानिः कार्या न वेत्याशंकायां कथयति 'तनुपेऽस्मिन्निति' अस्मिन् = लग्नस्थ क्रूरे तनुपे = टग्नेशे सति तथांशजे अंशायुर्दायेऽसौ क्रिया न कार्या ॥२२॥ अत्रोपपत्तिः-'सार्थोदितोदितनवांशहतात्समस्ताद् भागोष्टयुक्त- शर्तसंख्य उपैति नाशम् । करे विलमसहिते विधिना त्यनेन सौम्येक्षिते दलमतः प्रलयं प्रयाति ॥” इति बृहज्जातकवचनेन करे लग्नगे हानि- दायांश अग्नवांश आगः- । अत्र लग्ननवांशं “यदि त्रिंशदंशैनव न- बांशा भ्यन्ते तदेष्टलग्नांशादिभिः किमिति ९xलग्नांशादि " बने- नोत्थाप्य जातो हानिभागः दायांश ९४ लग्नांशादि १०८ दायांश लग्नांशादि । अनेन होना. दायांशाः स्फुटा भवितुमर्हन्ति । अन्ये आचार्यास्तु "यदि रूपमितेन १ पूर्णत द्भावफलेनेयं हानिरत- - - %D x ·व्याख्यौदाहरणदीपिकासहिता । देष्टभावफळेन किमि" त्यनुपातोद्भवेन फलेन दायर्याशा अनाः कृतास्वन्न बहुसम्मतम् । शेषवासनायां स्वागम एव प्रमाणमित्यलं पल्लवितेन ॥२२॥ भा०-यदि लग्न में पापग्रह हो तो ग्रह के पिण्डादि आयुर्भाग को पृथक रखकर लग्न के अंशादि से गुना करके ३६० से भाग देकर लन्धि को पृथक स्थित. आयुर्भाग में घटावे । यदि शुभ ग्रह की दृष्टि बग्नगत पाप पर हो तो लब्धि के आधा आयुर्भाग (दायांश) में घावे तो पिण्डायु होती है। दूसरे आचार्यों की सम्मति यह है कि, उपरोक्त लब्धि को लग्नगत पापग्रह के भावफल से गुनाकर दायांच में घटावे। शुभग्रह की दृष्टि रहै तो उसका आधा घटावे । लग्न में दो पाप ग्रह हो तो अधिक बल वाले के भावफल से गुना करै। बल में समता हो तो जिसका भावज फरू अधिक हो उससे गुना करै । पर यह मतान्तर ग्राह्य नहीं है । और लग्नगत क्रूर यदि लग्नेश हो तथा अंशायुर्दाय में यह संस्कार नहीं होता है ॥२२॥ उ०दी०-अथात्रोदाहरणे लग्ने कराभावात् तब्बनिता हानि स्त्येव । अन्यद् व्याख्यावलोकनेनैव सुगममिति ॥२२॥ अथ पिण्डनिसर्गजीवशर्मायुर्वर्षाद्यानयनमाह- गोऽब्जास्तत्वतिथिप्रभाकरतिथिस्वर्गा नखाः पैण्डजे नैसर्गे नखभूद्विगोधृतिनखाः पञ्चाशदर्काद् गुणाः । दायांशाः स्वगुणैर्हता हि भगणांशाप्ताः समाद्यायुषी स्वर्गाप्ताव समादि जैवमिमहत्स्वांशैर्धटीवन्वितम् ॥२३॥ व्या०-धर्कात् (धर्कमारभ्य सप्तानां प्रहाणां) क्रमात् गोब्जा- स्तत्त्वतिथिप्रभाकरतिथिस्वर्गा नखाः पैण्डजे=पिण्डायुषि गुणाः स्युः । नैसर्ग-निसर्गायुषि नखभूतिगोधृतिनखाः पञ्चाशत् क्रमेणार्कादिप्रहाणां गुणाः स्युः। पैण्डजे नैसर्गे च दायांशाः स्वगुणैर्हता भगणांशाप्ताः बुब्ध- तुल्ये समापयुषी भवतः । तथा दायांशाः स्वर्गाप्ताः एकविंशतिभक्ता लब्ध जैव-जीवशर्मोक्तं समाद्यायुर्भवति । तदिभहस्वांशैः-अष्टभक्त- दायांशैर्घटीष्वन्वितं कार्य तदा वास्तवं स्यात् ॥२३॥ यत्रोपपत्तिः-पिण्डायुषि "नवतिथिविषयाश्विभूतरुद्रदश सहिता दशभिः स्वतुंगभेषु" तथा नैसर्गे "एकं द्वौ नव विंशतिधृतिकृती पञ्चा- शदेषां क्रमाच्चन्द्रारेन्दुजशुक्र जीवदिनकृत्प्राभाकरीणां समाः।" इति ·मादतिः। वृहल्लातकोकान्येवायुर्वर्षाणि गृहीतानि । 'दायांशाः स्वगुणैर्हता हि भगणांशाप्ताः समाचायुषी” इत्यन्तस्योपपत्तिः २१ ) एकविंशति- तमलोकोपपत्तौ प्रदर्शिता । अथ जैवे युक्ति:-"स्वमतेन किला- हजीवशर्मा प्रहदायं परमायुषः स्वरांशम्" इति बृहज्जातकवच- नेनोच्चस्थे प्रहे परमायुषः सप्तमांशतुल्यमायुः ( १२०/०५/००) भवति. तत्र (उच्चे ) दायांशाः भगणांशतुल्या श्रत इष्टस्थानेऽनुपातो यदि भगणांशतुल्यदायांशैः परमायुरसप्तमांशतुल्यमायुरतदेष्टदायांशैः व. मा. दि. दि. किमिति ( १२० १०५) दा अं. १२०४ दा ५४ दा. X३६० ७४३६० ७४३६० ब. ६०४५४ दा अं. ५४दा अं. २१ ७४३६० २१ ४२ २१ य. घ. घ. दा अं. दा अं. -दा अं. + . दा. + . - स्वल्पान्तरात् । अत उपपमं जैवानयनम् । वस्तुतो "ठवतः शरनाद् द्विवेदभागाप्तघटीभिरन्वितम्" इति सुन्दरमिश्रोक्तमेव सुष्ठु- तरमित्युपपन्नं सर्वम् ॥२३॥ मा०-(१९ । २५ । १५ । १२ । १५ । २१ । २०) ये क्रम से सूर्यादि सात ग्रहों के पिण्डायु में गुणक होते हैं। और निसर्गायु में २०, १, २, ९, १८, २०, ५०, ये क्रम से सूर्यादि ग्रहों के गुणक हैं। ग्रहों के दायांश को अपने अपने गुणक से गुनाकर ३६० के भाग देने से वर्षादिक पिण्डायु, और निसर्गायु होती है। जीवशर्मायु के लिये दायांश को २१ से भाग देकर लब्धि वर्षादि जीवायु होती है। उस में दायांश को ८ से भाग देकर कन्धि घट्यादि को जोड़ देने से वास्तव भायुःप्रमाण होता है ॥ २३ ॥ १० दी०-अथ रवेः पिण्डादित्रिकायुरंशाः ३०२५७३८ गोजै- १९ गुणिताः ५७५६।१५।०२ भगणांशै ३६० रेभिर्भक्ताः उब्धं वर्षाचं पिण्डायुः १५।११।२६।१५।०२ एवं सर्वेषां पिण्डायुः साध्यम् । परं शनिगुयोश्चक्राहानिः पूर्ववदेव कार्या (द्र०९७ चक्रम् )। एवं रवेः पिण्डादित्रिकायुरंशाः ३०२।५७।३८ नैसर्गजेन गुणेना २० नेन गुणिताः ·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता कैश्विदतुल्यं स्मृतम् । ६०५९।१२।४० एते षष्ट्यधिकशतत्रयेण भक्ताः रब्धं वर्षाचं. १६१०९। २९।१२।४० निसर्गायुरिति (द्र० ९८ चकम् )। अथ रवेः पिण्डादित्रिकायुरंशाः ३०२।५७।३८ स्वर्गेना २१ नेन भक्ताः १४।०५।०३।३६॥३४ अष्टभक्तपिण्डादित्रिकायुरंशेना ३७५२ नेन घट्यादौ! युक्ता १४।०५ ०४.१४।२६ जातं वर्षाद्यं जीवायुः। पर- मिदमानयनं स्थूलम् । वास्तविकन्तु “लवतः शरनाद् द्विवेदभागाप्त घटीभिराव्यम्" इति मिश्रोक्त्या, पिण्डादित्रिकायुरंशाः ३०२।५७१३८ पञ्चगुणिता १५१४।४८१० द्विचत्वारिंशद्भक्ताः ३६:०४ एभिर्घटीपलैः स्वर्गाप्तदायांशवर्षादिकं १४।०५।०३।३६३३४ युक्तम् १४।५।४।१२ ३८ जातं जीवायुः (द्र० ९९ चक्रम् ) । एवं हानित्रयकृतदायांशेभ्यः (१०२-१०३-१०४) चक्राणि सिद्धचन्तीत्यलं पल्लवितेन ॥२३॥ अथ सिद्धेषु पिण्डादित्रिषु लमायुरानयनमाह-- स्यालिप्ताः खनखोद्धृता विभतनोर्वर्षादि पैण्डत्रिके लमायुर्निखिलैस्तदंशकसम यस्येशोऽधिवलस्तदेव हि परैस्तेनाढ्यमन्यैर्यदं- शायुर्ववथ चांबतुल्यमखिलोकं ग्राह्यमेवादिमम् ॥२४॥ व्या-विमतनोः राशीन विहाय बग्नस्य लिप्ताः खनखोद्धृताः = शतद्वयभक्काः लब्धं पैण्डत्रिके-पिण्डादित्रिके लग्नायुः स्यात् । वदंश- कसम निखिलैः सर्वाचार्यैः स्मृतम् । कैश्चित् भतुल्यं-लग्नमुक्तराशि- तुल्यं स्मृतम् । परैर्यस्येशो बली तदेव (यजुशेशो बली तदाशतुल्यं, राशीको बली चेद्राशितुल्यं) स्मृतम् । अन्यैरंशायुर्वत् यदायुस्तरोन (राशिपती बलिनि राशितुल्यायुषा, अशेशे बलिनि अंशतुल्यायुषा) बान्यंयुक्त कार्यमिति स्मृतम् । अथ चांशतुल्यमिदमखिडोक्तमादि- ममेव प्राह्यम् ॥२४॥ अत्रोपपत्ति:--"होरात्वंशप्रतिमम्" बायुदातीति बृहज्जातकोक्त्या बग्नमुक्तनवांशतुल्यमायुः सिद्धयति । अतोऽनुपातो-यदि शतद्वयकला- भिरेको नवांशस्तदेष्टानांशकलाभिः कतीति बननवांशसंख्या लग्नकला-१ । पुनरनुपातो-यदि एकनवांशेनेक वर्षे तदा २०० %3- ·६० जातकपद्धतिः। - १Xलग्नकला लग्नकला लग्ननवांशैः किमिति लग्नायुः भन्यत् १४२०० २०० स्पष्टमेवागममूलत्वात् ॥२४॥ भा०-राशिरहित लग्न के अंशादि की कला बनाकर उसको २०० से भाग देकर लब्धि पिण्डादि त्रिक में लग्न की आयु होती है । इस अंायु में सब आचार्यों की सम्मति है । कोई लग्नभुक्तराशि तुल्य लग्नायु कहते हैं । कोई राशीश और अंशेश में जो अधिक बड़ी हो तत्तुल्य कहते हैं। कोई अंशायुवत् आयु. दर्दाय साधन करके उसमें राशीश बली हो तो राशि तुल्य यदि अंशेश बली हो तो नवांश तुल्य वर्ष और जोड़ने से बग्नायु कहते हैं। इसमें प्रथमोक्त अंशायुतुल्य सर्वाचार्यों का सम्मत है इसलिये वही ग्रहण करना चाहिये ॥ २४ ॥ उ० दी०-अथ राशिरहितलग्न लवाद्यम् । १८॥३४॥४६ अस्य विताः १११४।४६ द्विशत्या भक्ताः लब्धं पैण्डत्रिके लग्नायुः ५६२६॥३४॥४८ (द्र० १०३-१०४ चक्राणि)॥२४॥ अथ चतुर्णामायुषां कतम कदा ग्राह्यमित्याह- अंशायुश्च तनाविनेऽधिकवले पैण्डं निसर्ग विधी स्याच्चेत्तुल्यबलं द्वयोर्युतिदलं तजायुषोश्चेत् त्रयः व्यायुषि विरलैनिहत्य च युतिर्वीयैक्यहृद्वा त्रिजा- युयुत्याखिलवोऽथ जैवमुदितं चेद्धीनवीर्यास्त्रयः ॥२५॥ व्या०- तनी अधिकवळायां ("खियां मूर्तिस्तनुस्तनूः” इत्यमरो- क्तेस्तनुशब्दस्य नित्यस्त्रीलिंगत्वादधिकवलेऽत्र लिंगविपरिणामेनाधिक- बलयामिति तनुविशेषण शेयम् ) लग्नेऽधिकबलेऽशायुः साध्यं, इने-सूर्ये- ऽधिकबले पैण्डं-पिण्डायुस्तथा विधौ चन्द्रेऽधिकबळे निसर्ग-नैसर्गिक माध्यम् । चेवयोः ( लग्नार्कचन्द्राणामन्यतमयोः ) तुल्यबलं तदा तज्नायुषोयुतिदलं प्राह्यम् । चेत्त्रयः समबलास्तदा व्यायुषि त्रिबलै- निहत्य (लग्नबलेनांशायुः सूर्यबलेन पिण्डायुः, चन्द्रवलेन निसर्गायुः संगुण्य ) युतिः (तेषां योगः ) वीर्येक्यहृत् तदायुर्भवति । बा विजायु. युत्याखिलवा-तृतीयांश बायुर्भवति । अथ चेत्त्रयो हीनवीर्यास्तदा जैवं जीवशर्मायुरुदितं कथितम् ।।२५॥ अत्र यक्तिः- "अंशोद्भवं विलग्नात् पैण्डं भानोनिसर्गज चन्द्रात् । एतेषां यो बलबानेकतमं तस्य चिन्तयेदायुः॥ इग्नदिवाकरपना- ·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता। मत्र आ -X x इव - योऽपि बलरिक्ततां यदा यान्ति । परमायुषः स्वरांशं ददति खगा 'वशर्मोक्तम् ॥” इति सारावलीवचनेन वलवशादायुम्रहणं यदुक्तं कम् । यदि द्वौ तुल्यबलौ तदा बलद्वयवशादायुये प्राप्ते सत्येक- युरवलम्बनं न समुचितमित्येवायुययोगाध ग्राह्यमिति पर्यवसितम । तत्त्वशात्प्राप्तेद्वयोर्बलयोरे काकारतायां तत्तद युषोऽधमयुक्त लक्षणयोयोबच्योरेकाकारता योगार्धे विश्रान्ता । अतस्तस्फुटतार्थ- नुपातः-यदि बलद्वययोगार्धेनैतदायुरध लभ्यते तदायुःप्रापकैतद्वलेन इब आइब मिति । एवं द्वितीयस्य । अन- २ बयो वयो बयो योग थाxइव+ आx इव = वास्तवायुः । एवं त्रिषु तुल्यवलेषु बयो दायुस्तत्तद्वलेन संगुण्य तद्योगं बलत्रययोगेन भजेल्लब्धं मिश्रायुः आदित्युपपन्नम् । अत्र बलतुल्यता हीनत्वं मध्यत्वमधिकत्वमादाय तव्या । न च विषष्ट्यंशपर्यन्तबलसमत्वं प्राह्यम् । विशेषार्थ ( १०९) काधस्थगचं विलोक्यम् ॥२५॥ भा०-लम, सूर्य और चन्द्रमा इन तीनों में यदि लग्न अधिक बळ हो तो घायु, यदि सूर्य अधिक बब हो तो पिण्डायु, यदि चन्द्रमा अधिक बढ़ हो तो सर्गायु ग्रहण करना चाहिये। यदि इनमें किसी दो का बल तुल्य हो तो दोनों आयु के योगार्ध आयु ग्रहण करना चाहिये ( अर्थात् लग्न रवि तुल्य बल हो अंधायु पिण्डायु के योगाध, यदि बग्न चन्द्र तुल्य बल हो तो अंशायु निसर्गायु योगार्ध, और रवि चन्द्र तुल्य बल हो तो पिण्डायु निसर्गायु के योगा करना) बग्न, रवि, चन्द्र, ये तीनों तुल्य बल हो तो तीनों भायु को अपने २ बल से ॥ कर सबका योग कर उसमें तीनों के बल के योग से भाग देकर जो लब्धि अथवा तीनों भायु के योग का तृतीयांश भायु ग्रहण करना चाहिये । यदि नों हीन बल हो तो जीवशर्मोक्त आयु ग्रहण करना । वहाँ बल की तुल्यता में दे दोनों अधिक बळ हो अथवा दोनों मध्य बढ हो तो तुल्य बल समझे ते हैं ॥२५॥ उ० दी०-अथात्रोदाहरणे लग्नचन्द्रयोर्बलं षड्र पाधिकमतो लप. छन्नदिनीकृतांशायुषश्चन्द्रबलनदिनीकृतनिसर्गायुषश्च योगः तयोर्बलयोगेन कः तदा मिश्रायुः स्यादिति । तद्यथा रवेर्दिनीकृतांशायुः ३०३।४२॥३६ प्रबलेना ८१०११३७ नेन गुणितम् २४३३५।२२।०४ एवं सवषां ·जातकपद्धतिः। - (द्र० १०५. चक्रम् )। एवं रवेर्दिनीकृतनिसर्गायुः ४०३९।२८।२७ चन्द्र- बलेना ७/४८।१८ नेन गुणितम् ३१५२८१०५।४५ एवं सर्वेषाम् (द्र० १०६ चक्रम् )। अथ लग्नवलनदिनीकृतांशायुषश्चन्द्र वलनदिनीकृतनिस- युषश्च योगः ५५८६३।२७।४९ सवर्णितः २०११०८४६९ एवं सर्वेषाम् (द्र० १०७ चक्रम् )। अयं लमचन्द्रयोबस्योगेना १५१४९५५ नेन सवर्णितेन ५६९९५ भक्तः ३५२८.३११४२ इदं दिनादिमिश्रायुः (द्र० १०९ चक्रम् ) ॥२५॥ अथ हीनवरत्वादिलक्षणं तथा शायुषो बहुसंमतत्वं तथा केषा- मिदमायुर्घटस इत्याह- व्यल्पे हीनवलो बली पडधिके वीर्ये ग्रहश्चोदयो मिन्नं स्वस्वमते स्मृतायुरिति यत्प्राज्ञैर्व्यवस्थापितम् । अंशायुर्बहुसम्मतं भवति यत्सत्यं च सत्योदितं स्याद्धर्मिष्ठसुशीलपथ्यसुभुजां न स्यादिदं पापिनाम् ॥२६॥ व्या०-यल्पे - रूपयाल्पे वीर्ये सति ग्रह उदयोलग्नं च हीन- बलः स्यात् । षडधिके षडरूपाधिके वीर्य बली । व्यधिके षडल्पे च बले मध्यबळ इत्यर्थत एव सिद्धयति । इति स्मृतायुः प्राज्ञैः स्वस्वमते मिमं यद् व्यवस्थापितं तत्र सत्योदितं = सत्याचार्योक्तमंशायुर्बहुसम्मत स्यात् । इदमायुः धर्मिष्ठसुशीलपथ्यसुभुजां जनानां सत्यं स्यात् । न पापिनाम् । पापिनां न घटते इत्यर्थः ॥२६॥ अत्र युक्ति:-बलानि षडेव सन्ति तत्र प्रत्येकं यदि पूर्णात्मक रूपतुल्यं गृह्यते तदा षडपाणि भवन्त्यतः षड्पबलवान् सम्पूर्णबलो. पपन्नो बली स्यादिति समुचितमेव । तथा षड्रूपाधःसंनिहितं मध्यवलः षड्पाणामधः सांनिध्यं तदर्धात्मकरूपत्रयपर्यन्तम् । मध्यबलापासंनिहिते रूपत्रयाल्पे हीनबलत्वमित्यपि युक्तमेवेत्यलं पल्लवितेन। तथा च पाप- कर्मणाऽऽयुःक्षयत्वात्स्वस्वधर्मनिष्ठेष्वेव तत्सत्यता भवितुमर्हतीति ॥२६॥ भा०-ग्रह अथवा लग्न का षडबल रूपत्रय ३ से अल्प हो तो हीन बली यदि ६ से अधिक हो तो बगे होता है। यहाँ ३ से अधिक, और ६ से भल्प निसका षड्बल हो वह मध्य बली अर्थ से ही सिद्ध होता है। पूर्वोक्त चतुर्विध भायु भाचार्यों ने अपने अपने मत से मिन भिन्न कही है उनमें अत्याचार्योक्त अंपाय बहुत आचार्यों से स्वीकृत और सत्य होती है। वह भायु पर्मिष्ठ, सुग्रीवा ·. व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता । और पथ्य भोजनादि करने वालों को सम्पूर्ण मिलती है। पापियों को पूरी आयु नहीं होती है॥६॥ उ०दी०-स्पष्टम् ॥२६॥ अथ शिष्यसन्देहनिराकरणार्थमाह- हानिर्यास्तमितेरिमेऽप्यनुमताऽशोत्थेऽल्पबुद्धया न तद् यस्माच्चैष्टिक आश्रयेऽस्ति निखिलैः पिण्डादिषूक्ता ततः । आयुः सौरमिदं यतोऽब्दगणना सौरात्ततः सूरिभिः प्रोक्तं सत्यमसद्यदल्पकथितं नाक्षत्रकं सावनम् ॥२७॥ व्या०-अस्तमितेऽरिभे प्रहे या हानिः "स्वोच्चोनो धुचर" इत्या- दिनाऽर्धव्यंशतुल्या कथिता सा केनचिदाचार्येषांशोत्थे अंशायुर्दाये- ऽल्पबुद्धथाऽनुमता=स्वीकृता, तन्म-तन्मतं न समीचीनमित्यर्थः। यस्मात् सा हानिश्चैष्टिके, आश्रये गुणकेऽस्ति; ततो निखिलैः सर्वैः पिण्डादि- षूक्ता न चांशायुषीत्यर्थः । इदमायुः (वर्षादि ) सौरं स्यात् 'यतो- ऽब्दगणना सौराद् भवति । यथोक्तं भास्करेण-"वर्षायन युगपूर्वक- मत्र सौरात्" इति । ततः सूरिभिः प्रोक्तं सौरं सत् । अल्पकथितं =तुच्छजनेन कथितं यन्नाक्षत्रं सावनं वा तदसत् ॥२७॥ अत्र युक्तिः सुगमागममूलैब ॥ २७॥ भा०-अस्त में, अर्धशानि, और शत्रुगृह में व्यंशहानि जो कही गई है उसको कोई २ अल्प बुद्धि वाले अंशायु में भी मान लिये हैं किन्तु यह ठीक नहीं है। क्योंकि मर्धयशहानि चेष्टा गुणक और आश्रय गुणक में है इसलिये सब आचार्य पिण्डादित्रिकायु में कहे हैं अंशायु में नहीं। और यह आयु वर्षादि सौर होता है। क्योंकि वर्ष की गणना सौर से ही होती है । इसलिये जो भाचार्य सौरमानसे आयु कहे हैं वह सत्य (माननीय ) है। और जो अल्पज्ञ नाक्षत्र अथवा सावन मान से कहे हैं वह असत् ( मानने योग्य नहीं ) है ॥ २७ ॥ उ० दी०-स्पष्टम् ॥ २७॥ अथ प्राणिनां परमाःपुरस्सरं मनुष्येतरायुरानयनमाह- पश्चाहं नखभूसमा नृकरिणां व्याघ्रायजादेर्नृपा गोकाल्योश्च जिनास्तथोष्ट्रखरयोस्तत्वानि सूर्याः शुनाम् । - ·जातकपदतिः। अश्वायुः परमं रदा नृवदिहानीयायु रेषां परा- युनिघ्नं नृपरायुषा च विहृतं तेषां स्फुटायुभवेत् ॥२८॥ व्या०-पञ्चाहं नखभूसमाः (पञ्चदिनाधिकविंशत्यधिकशत- वर्षाणि) नृकरिणां (मनुष्याणां गजानां च ) परममायुः स्मृतम् । व्याघ्रा- घजादेनृपाः षोडशवर्षाणि, गोकाल्योः गोमहिध्योर्जिनाः चतुर्विंशतिः, तथोष्ट्रखरयोः तत्त्वानि पञ्चविंशतिः, शुन-कुक्कुराणां सूर्याः द्वादश, परमं अश्वायू रदाः-द्वात्रिंशत् समा वर्षाणि परमायुः स्मृतम् । अथैषां म्फुटायुःसाधनम्-नृवदिति । इहैषां व्याघ्रादीनां नृवत्-मनुष्यायुर्वदा युरानीय तेषां परायुर्निनं नृपरायुषा विहृतं तेषां स्फुटायुभवेत् ॥ २८ ॥ अत्रोपपत्तिः-परमायुषि तु प्रत्यक्षमुपलब्धिरेव प्रमाणम् । मनु- व्यपरमायुषा मनुष्यवदानीतमश्वादीनामायुर्लभ्यते तदा स्वस्वपरमायुषा किमिति तत्तत्स्फुटायुः स्यादेवेत्युपपन्नम् ॥२८॥ मा०-एक सौ बीस १२० वर्ष पाँच दिन मनुष्य और हस्ती की परमायु, तथा व्याघ्र मेढ़ा भादि की १६ वर्ष, गाएं और भैंस की २४ वर्ष, ऊँट और गदहे की २५ वर्ष, तथा कुत्ते की १२ वर्ष, घोड़े की ३१ वर्ष परमायु होती है। घोड़े आदि को भी मनुष्यवत् आयु साधन करके उसको अपनी अपनी परमायु से गुना कर मनुष्य की परमायु से भाग देकर लब्ध वर्षादि अपनी अपनी स्फुटायु होती है।॥ २८॥ २० दी०-व्याख्यावलोकनेनैव सुगमं पद्यम् ॥२८॥ ** - अथ दशाध्यायः। तत्रादौ दशास्वरूपं तच्छुभाशुभफलं चाह:- यस्यायुर्यदसौ दशास्य च गुमेष्टोचस्वभांशे तथा- ऽऽरोहा नीचपरिच्युतस्य यदि सा कष्टारिनीचांशमे । त्यक्तीच्चे ववरोहिणी भवति सा मध्योचमित्रस्वभा- शे सदृष्टयुतस्फुरत्करबलिष्ठेष्टाधिके स्याच्छुभा ॥२९॥ व्या०-यस्य ग्रहस्य यदायुरसौ अस्य = प्रहस्य दशा भवति ।

·माल्यौदाहरणदीपिकासहिता । १५ इष्टोवस्वभांशे (मित्रस्योच्चस्य, स्वस्य वा भांशे राशौ नवांशे वा) स्थितस्य प्रहस्य दशा शुभा भवति । तथा नीचपरिच्युतस्य प्रहस्य दशा थारोहा शुभफला भवति । यदि नीचपरिच्युतो ग्रहोऽरिनीचांशभे स्थितस्तदा सा- ऽऽरोहा दशापि कष्टा स्यात् (मिश्रफलदा भवतीत्यर्थः) । त्यक्तोच्चे प्रहे मित्रस्वभांशे स्थिते सावरोहादशापि मध्या मिश्रफलदा भवति । सदृष्टेष्टयुतस्फुरत्करबलिष्ठेष्टाधिके त्यक्तीच्चे ग्रहे सति साबरोहिणी दशापि शुभा स्यादिति ॥२९॥ बत्र युक्तिः सुगमाऽऽगममूला च ॥२९॥ भा०-जिस ग्रह की जितनी आयु है उतनी ही उसकी दशा होती है। यदि ग्रह मित्र की राशि वां नवांश में हो अथवा अपनी राशि वा नवांश में हो किंवा अपनी उच्च राशि में वा उच्चराशि के नवांश में हो तो दशा शुभफल देने वाली होती है। यदि ग्रह आनी नीच राशि को छोड़कर आगे हो तो (उच्चाभिमुख होने के कारण ) उसकी दशा आरोहिणी ( शुभफलदात्री) होती है। यदि नीच- च्युत ग्रह शत्रु नीच राशि वा नवांश में हो तो आरोहा दशा भी अशुभ फल देती है। यदि ग्रह उच्च राधि को छोड़ कर नीचाभिमुख हो तो उसको अवरोहिणी (अशुभ. फला) दशा होती है। यदि त्यक्तोच्चग्रह उच्च, मित्र राधि नवांश में वा अपनी राशि वा नवांश में हो तो मिश्र फल देती है। यदि त्यक्तोचग्रह शुभ ग्रह से दृष्ट, . युत हो वा देदीप्यमान किरण तथा इष्ट अधिक हो तो अवरोहिणी दद्या भी शुभ होती है ॥२९॥ ३० दी०-अथात्र यस्य ग्रहस्य यदायुर्वर्षाधं तदेव दशावर्षाचं भवति (द्र० ११३ चक्रम)बत्र दशाक्रमो वक्ष्यमाणप्रकारेणैव शेय इति ॥२९।। थथ दशाक्रममाह- स्यादाद्या हि दशाधिकौजस इहाङ्गाब्जिकानां तत- स्तत्केन्द्रादियुजामथ द्विवहयो वीर्यक्रमेणैव हि। वेदोजासमतायुषोधिकतयायुस्तुल्यता चेद्दशा मौढ्यात् स्यादुदितक्रमाक्रमविधौ वीर्य हि तत्रोच्यते ॥३०॥ व्या०-इह-पत्र बङ्गार्काब्जकानां लंगरविचन्द्राणां मध्येऽधिकौज- सावधिकबलस्याद्या प्रथमा दशा स्यात् । लग्नाकचन्द्रां द्वयोस्त्रयाणां वा चेदोजःसमता - बलसाम्यं तदाऽऽयुषोधिकतया यस्यायुर्वर्षाण्यधिकानि ·शकपतिः - तस्य, प्रथमा दशा शेया बायुस्तुल्यताऽपि चेत्तदा पूर्वपठितानां प्रथमा दशा भवितुमर्हति । यथा-लनार्कयोबलायुषोः साम्ये पूर्वपठित्वात् प्रथमा उमस्य, एवं जनचन्द्रयोरप्याद्या लमस्यैव । तथार्कचन्द्रयोबलायुषोः साम्ये प्रथमं पठितत्वात् सूर्यस्यैवाद्या दशा स्यात् । कुत्रचित् पुस्तके "इहार्केन्दूदयानाम्" इति पाठो दृश्यते तद सङ्गतम् । सर्वेषु जातकप्रन्थेषु "लग्नार्कचन्द्राणामिति" क्रमस्यैव पठितत्वात् । ततोऽनन्तरं तत्केन्द्रादि- युजा लग्नार्कचन्द्राणां यस्याद्या दशा तस्मात् केन्द्रपणफरापोक्लिमस्थितानां प्रहाण दशा भवन्ति । पूर्व केन्द्रस्थस्यानन्तरं पणफरस्थस्य तत आपोक्कि- मस्थस्य दशा भवतीत्यर्थः, इहास्मिन् केन्द्रादौ चेद् द्विवहवः द्विण्यादयो प्रहा भवेयुस्तदा वीर्यक्रमेणैव दशा शेया । यस्य वक्ष्यमाणं वीर्यमधिकं तस्य प्रथमा दशा ततस्तदल्पबलस्य ततोऽपि तदल्पबलत्यर्थः । चेदोजः समता तदा आयुषोऽधिकतया (यम्य ग्रहस्यायुरधिकं तस्याद्या दशा ततो तदल्पायुष इति) चेदायुस्तुल्यतापि स्यात् तदा मौढ्यातू-सूर्यसांनिध्येना- स्वमयात् उदितक्रमात् दशा ज्ञेया तत्र क्रमविधौ वीर्य बलमुच्यते ॥३०॥ भत्रापि युक्ताबागम एव प्रमाणम् ॥३०॥ मा०-म, रवि और चन्द्रमा इनमें जो अधिक बली हो उसकी प्रथम दशा होती है। यदि लम रवि चन्द्र इन तीनों के वा दो के बल तुल्य हो तो जिसका दशावर्ष अधिक हो उसकी प्रथम दशा होती है। दद्या वर्ष में भी समता हो तो श्लोक पाठक्रम में जो पूर्व पठित है उसकी दशा प्रथम होती है । इस प्रकार जिसकी प्रथम दशा सिद्ध हो अनन्तर उस ग्रह से केन्द्रस्थित ग्रह की, तदनन्तर पणफरस्थ ग्रह की, बाद आपोक्लिमस्य ग्रह की दशा होती है। यदि केन्द्रादि स्थान में दो अथवा दो से अधिक ग्रह हों तो उनमें जो अधिक बली हो उसकी प्रथम दशा, बदि बल में तुल्यता हो तो अधिक वर्ष वाले की, यदि वर्ष में भी तुल्यता हो तो सूर्य सांनिध्य से अस्त होकर जिसका प्रथम उदय हुआ हो उसकी प्रथम दशा होती है। अब आगे श्लोक में दशाक्रम में बळ को कहते हैं ॥३०॥ ७० दी०-थथात्र दशाकमज्ञानं ११२ ११३ चक्रसम्बन्धिगद्य- पद्यावलोकनेनैव स्फुट भवति किं वृथाविस्तरेणेति ॥३०॥ अथ दशाक्रमबलं तथा रिष्टकररिष्टहरबलं चाह- चेल्लग्नाघदशा स्वभावजफलन्नौजांसि पाककमे- ऽन्द्वोश्चेत्प्रथमा खगोदयबलांधिर्भेऽन्यवर्गेऽर्धितः । - - ·व्याख्योदाहरणदीपिकासंहिता । -- स्वैर्वर्गेशवलैहता बलमिहैक्यं मूलितैक्यं परे- ऽथैवं रिष्टदभक्तजे बहुबलो भङ्क्ता तदा रिष्टहृत् ॥३१॥ व्या०-चेद् = यदि लग्नाद्याशा स्यात् तदा स्वभावजफडन्नौ- जांसि = पूर्वसाधितस्वभावफलेन गुणितानि षड्दलैक्यानि पाकक्रमे -दशाक्रमे बलानि भवन्ति । चेदर्केन्द्रो : प्रथमा दशा स्यात् तदा खग:- दयबलांघ्रिग्रहाणां लग्नस्य च षड्बलैक्य चतुर्थांशः भेगृहे स्थाप्यः । धन्यवर्ग =होरादौ स चतुर्थांशोऽर्धितः स्थाप्यः । ते स्थापितांकाः स्वै. वर्गेशवलैहतास्तेषां एक्यं इह= पापक्रमे बलं भवति । परे अन्ये मुलि. तैक्यं = मूलितं च तदैक्यमिति बलं वदन्ति । अथैवं रिष्ट कृजे-रिटक- ररिष्टहरयोबले साध्ये तत्र भक्ता=रिष्टभंका चेद्वहुबलस्तदा रिष्टहत् रिष्टनाशको भवति ॥३॥ अत्रोपपत्तिः-तत्र बलेन दशाक्रमविचारे समभावफलेषु सर्वेषु प्रहेषु यस्याधिक बलं तस्य पूर्व ततस्तदल्पबलस्य प्रहस्य दशेति यथास्थितवलेन निर्णयः। तत्र रूपतुल्यं समभावफलं प्रकल्प्यानु- पात:--यदि सकलग्रहाणां रूपतुल्ये समभावफले ग्रहस्थे तद्वल. तुल्यं बलं लभ्यते तदेष्टभावफळे किमिति लब्धं दशाक्रमवलम् प्रवxइभाफ १ अथ रविचन्द्रयोश्चेदाद्या दशा तदा तत्र 'होरादिवर्गाद् द्विगुणं गृह यत्" इति यवनबाक्येन राशेद्विवर्गात्मकत्वादष्टौ तुल्यवर्गास्तत्र रिष्टकर- रिष्टहरयोहयोर्बलं अष्टसु स्थानेषु स्थाप्यमत्र. स्थानद्वयं गृहसम्बन्धि, स्थानषट्कं च होरादिसम्बन्धिकम् । अत्रापि सुगमार्थमेकक्रमलाभार्थ- मष्टतुल्यं समवलं प्रकल्प्यानुपातो यदि राशीशस्याष्टतुल्ये समवले राशि- स्थमहोदयबलतुल्यबलं लभ्यते तदेष्टराशीशबळे किमिति दशाकमवलम् महोदय ब०४ राशीश ब० । इदं द्विगुणितं राशिस्थानीयवलम् महोदयव०४ राशीशव० । गृहादु होरादेरर्धमितत्वा "दन्यवर्गेऽर्षित" - - - झवहुषु पुस्तकेषु "भक्तजेऽषिकबले" इति प्रामादिकपाठोऽनभिः प्रक्षिता ।

·६८ जातकेपेद्धतिः। इत्युक्तम् । ततश्चैषामेक्यं सर्वबमित्यपि समुचितम् । तथा च यद्वल- मधिकं तन्मूलमप्यधिकमेवेति सर्ववलस्य मूलपणेऽपि न कापि हानिः । यत्तु मूलिवानमैक्यं (प्रत्येकं मूलमादाय तदैक्यं ) वलमिति कैश्विद् व्याख्यातं तन्निर्मूलस्वाद सङ्गतमिति सुधीभिर्विभाव्यम् । अन्यत्स्पष्टमेव ॥ मा०-यदि लग्नकी प्रथम दशा हो तो स्व स्व भावफल से ग्रहके षड्बलैक्य को गुना करने से दशाक्रम में बल होता है। यदि रवि अथवा चन्द्रमा की प्रथम दशा हो तो ग्रह तथा उनके षड्बलैक्य का चतुर्थांश करना उसको गृहस्थान में लिखना, तथा उसीका भाषा होरादि षड्वर्ग में लिखना फिर उन सबको अपने वर्गेश के बलसे गुना करके सबका बोग करना तो दशाक्रम में बल होता है । कोई आचार्य योग के मूल लेकर दशाक्रम में बह मानते हैं। कोई प्रत्येक का अलग अलग मूल लेकर उनके बोगको दशाक्रम में बल मानते हैं किन्तु वह युक्ति- शून्य मालूम होता है । इसलिये सबका योग अथवा सर्वयोग का मूल ही वास्तव बल है। इस प्रकार रिष्टकर, रिष्टहर दोनों ग्रहके बल साधन करै। यदि रिष्टहर मधिक बली हो तो रिष्टभंग करता है ॥१३॥ उ० दी०-अथात्रोदाहरणे लग्नबलाधिकत्वाल्लग्नस्यैव प्रथमा दशा तेनात्र स्वस्वग्रहभावजफलेन (१० चक्रस्थेन) प्रहस्य रवानि स्वानि षड्बलैक्यानि गुणितानि दशाक्रमबलानि भवन्ति । तद्यथा-रवेर्भाव- फलेना ००।२८।३३ नेन रवेः षडबलैक्यं ५।४।२५ गुणितं जातं रवेद- शाक्रमबलम् २।४४।५० एवं सर्वेषां ग्रहाणां साम्यम् (४० ११२ चक्रम् )। अथ रिष्टकरहरस्योदाहरणम्-रवेः षड्बलैक्यम् ५।४६।२५ एतदंघ्रिः १।२६।३६ रविः शनिगृहे वर्तते तेन शनिषड्बलैक्येना ६।१२।५२ नेन गुणितः (१।२६।३६)x(६१२२५२)=८५८।१० इदं रवेहसम्बंधि- रिष्टकरहरवलम् । एवञ्च होरायां रविबलांघ्रपधम् ००१४३३१८ रविः स्वहोरायां वर्ततेऽतः स्वपलेना ५।४६।२५ नेन गुणितम् (००।४३।१८) ४(५४६२२५)=४।१०।०० इदं होरासम्बन्धिरिष्टकरहरवलम् । एवं द्रेष्काणादौ बळांघ्रपधे द्रेष्काणादिस्वामिबन निनं स्वस्वबळशेयम् । तत्र ·ध्याख्योदाहरणदीपिकासंहिता। गृहादिवलानां योगः योगवलं भवति (द्र० १११ चक्रम् ) 'मूलितैक्यं परे” एतदर्थमेतच्चक्राधो गद्यपद्यमवलोक्यमिति ॥३१॥ * अथ रिष्टकरहरग्रहयोर्बलसाम्ये निर्णयमाह- भक्त रिष्टकृतो हिताहितशुभासत्त्वं च नीचोच्चभा- स्ताद्यस्याश्रयतां विचार्य मतिमान् रिष्टस्य भङ्ग भदेत् । श्रेष्ठं रिष्टहतौ दशाक्रम इहौजः श्रीधरायोदितं कष्टेष्टनबलान्तरात्क च कृतं तद्युकिशून्यं त्वसत् ॥३२॥ व्या०-भक्त रिष्टभंगकरस्य, रिष्टकृतः=रिष्टकरस्य चेति प्रहद्वय- स्यापि हिताहितशुभासत्त्वं हितमिष्टमहितं कष्टं शुभत्वमशुभत्वं च पुनर्नीचोच्चभात्ताद्यस्य सकलस्याप्याश्रयतां विचार्य मतिमान् रिष्टत्य भंगं बदेत् । इह= अत्र रिष्टहतौ दशाक्रमे श्रीधराद्योदितमोजः = बलं श्रेष्ठम् । क च=कुत्रापि (श्रीपत्यादिपद्धती) कष्टेष्टन्नबलान्तरात् दशाक्रम- बलं कृतं तद् युक्तिशून्यमसच्च शेयमिति ॥३२॥ अत्र श्रीधराद्योदितबलस्य श्रेष्ठत्वं, श्रीपत्याद्योदितबलस्य युक्ति- शून्यत्वमसत्त्वं चोदाहरणदीपिकायां स्फुटं प्रदर्शितमलमत्र लेख- प्रपच्छेनेति ॥३२॥ * मन प्रसनाच्छ्रीपतीयरिष्टकरहरचक्रस्योदाहरणम् । तत्र तावत्तदानयनपद्यम् । “यच्छुभाशुभवलान्तराद्वलं रिष्टमङ्गकरखेटयोः पुनः । सैकवगदलहदसंज्ञकं तद्दलं भवति शेषवगंजम् ॥१॥ भादिवर्गपतिवीर्यसंगुणं जायते बलमरिष्टकारिणः । रिष्टभंतुरपि सप्तवर्गजं तद्धि, सर्वबळसंयुतिस्तयोः ॥२॥ अथा।ष्टगुतितं रखेः षडबलैक्म् ०२।४९।५० तथा कष्टगुणितञ्च २।३७०३ भनषोरन्तरम् ००।१२।४७ चतुर्भक्तं ००।०३।१२ इदं गृहकोष्टके भसंज्ञक बातम् । एतदर्धम् ००१०१।३६ होरादिषड्वर्गेषु भसंज्ञकं शेयम् । अब गृहकोष्ठस्य मांशकं .०३।१२ गृहस्स्वामिषडबलेना ६।१२।५२ नेन गुणितं जातं ००।१९।५३ एवं होराकोष्ठस्थमसंज्ञकं ..।।३६ होरास्वामिबलेना ५।४।२५ नेन गुणितं ०००९।१४ एवं स्वस्वमसंज्ञकं स्वस्वस्वामिबलेन गुणितं स्वस्वकोष्ठके लेल्यम् । तेषां गृहादिकोष्ठस्थानां योगः १०२४।५९ इदं रवरिष्टकरहरबलम् । एवं सर्वेषां (द्र. ११० चक्रम् )।

·"जातकपद्धतिः। ... " भा०-रिष्टकर और रिष्टहर दोनों ग्रहों के इष्ट, कष्ट, शुभत्व, अशुभत्व तथा नीच, उच्चराशि, अस्त, आदि शब्द से मूल त्रिकोण, अविमित्र, मित्र, सम, शत्र, अधिशत्रु की राशि और चय, पराजयके आश्रयत्व विचार करके मतिमान् रिष्टभंग कहे । यहाँ रिष्टभंग में और दशाक्रम में श्रीधर आदि से कथित ग्रहादिकों का बल श्रेष्ठ है। श्रीपति आदि किसी किसी आचार्यों के ग्रन्थ में कष्ट इष्ट से गुणित षडबलैक्य के अन्तर पर से बक साधन किया है वह युक्तिशून्य और असत् है ॥ उ० दी--अत्र श्रीपत्याधुक्तबलत्याङ्गतत्समुळं तद्यथा-रिष्टकर्तुवा रिष्टहर्तुद्महस्य बलपरिपूर्णस्य यदि सच्चबलं रुपाधं ००:३० चेष्टाबलञ्च रूपाधं ००३० तदा इष्टं कष्टं सममेव ०३० तदेष्टकष्टबलसाम्यात्तदन्तर- बलं शून्यं स्यात् । तदा षडबल पूर्णोऽपि ग्रहः शुभाशुभवलान्तरात्साधि- तवलेन शून्यवलः श्रीपतिमते रिष्टकर्ता रिष्टहर्ता वा न भवति । न चैतद्युक्तम् । तथान्या युक्तिः-यत्रोचबलं शून्यं चेष्ठाबलम्ब शून्यं तदेष्टं शून्यं कष्टं रूपं स्यात् । तदा इष्टबलं शून्यं कष्टबलं यथावत्स्यात् । तदा शुभाशुभवलान्तराद्वलमिति कष्टबलशेषाद्वलमुत्पद्यते। तदा तद्वलाधिको- रिष्टहर्चा अस्तं गतो नीचगतश्च कथमरिष्टं हरति । अतश्च यच्छुभाशुभ- बलान्तराद्वलमिति कृतं तत्सर्वथैवायुक्तमुक्तमिति सुधीभिभृशं विचिन्त्यम् ॥३२॥ अथान्तर्दशाक्रममाह- अर्धस्यैकमगस्त्रिकोणगृहगस्व्यंशस्य चास्ते नगा- शस्यांप्रेश्चतुरस्रगौ निजगुणैः पक्कैकमे स्याली। अंशादौ कुरु रूपमत्र समतां कृत्वा च नाशं छिदा- मंशमाः स्वदशाः पृथक् खलु लवैक्याप्ताः स्युरन्तर्दशा ॥३३॥ व्या०- मूलदशापतेरैकभग एकराशिगतो ग्रहो उनं वाऽर्धस्य = दशापतिदचदशार्धस्य निजगुणैरारोहावरोहोच्चनीचादिभिः पक्का पाचको भवति । त्रिकोणगृहगः पञ्चमनवमस्थानगतो प्रहस्त्यंशस्य, बस्ते सप्तमस्थानस्थिवो प्रहो नगांधस्य = सप्तमांशस्य, चतुरस्त्रगाचतुर्थाष्ट- मस्थानस्थोंऽनेश्चतुर्थाशस्य पाचको भवति । एकभे = एकराशौ द्वौ बहवो बा प्रहाश्वेचदा तन्मध्ये यो बली सर्वतो बलाधिकः स (निजगुणैरर्ष मयंशादिरूपैरारोहावरोहादिभिश्च ) एक एव प्रहः पक्काअन्तरदशा- HD - ·व्यापादाहरणदापकासाहता । एषां योगः अयो naturadam ) नेन ह दशा थं भयो. ह. HIRD sumeetauruIADMINISARS पाचकः भवति । अत्रांशादौ रूपं (१) कुरु, च पुनश्छिदा-छैदानां समतां कृत्वा नाशं कुरु, ततः स्वदशाः पृथक् पृथगंशघ्ना लवैक्याप्ता अंशयोगेन भक्ता अन्तर्दशाः स्युरित्यर्थः ॥३३॥ अत्रोपपत्तिः-येऽर्धव्यंशाधन्तर्दशानां पाचकारतेषां सर्वेषामन्तर्द- शायोगो दशाब्दतुल्य एव । तस्मात्सर्वाशयोगेन दशाब्दतुल्यान्तर्दशा भवितुमर्हति । तत्र "योगोन्तरं तुल्यहरांशकानाम" इत्युक्तेः समच्छेद- विधानं कृत्वैव योगोऽन्तरं वा कार्यमिति । यथाऽत्र क्रमेण दशापत्यादी- अं अं अं नामंशाः समच्छेदीकृता यदि थयो अतोऽनुपातो यदि सर्वाशयोगेना ( ह दशातुल्यान्तर्दशा लभ्यते तदा पृथक् पृथगंशेन किमिति ह दशा में एवं पृथक् पृथगन्तदशामानं स्यात् । अत उपपन्नम् । अंयो शेषयुक्तिः स्फुटैव ॥शा मा०-दशापति के साथ (एक राशि ) में रहनेवाग ग्रह मूल दशा के भाधे का पावक (अन्तदंशा पति ) होता है । दशापति से त्रिकोण ५।९। में रहने वाका दशा के तृतीयांश का पाचक होता है । सप्तम ७ स्थान में रहनेवाला सप्त. मांश का, चतुरस्र (४८) में रहनेवाला चतुर्थाश का पाचक होता है। सब ग्रह अपने अपने गुण आरोहावरोह उच्च नीच आदि) के अनुसार शुभाशुभ फल का पाचक होता है। यदि एक राशि में अधिक ग्रह हो तो उन में जो सब से बली से वही एक अपने गुणानुसार अन्तर्दशा पाचक होता है। यहाँ प्रत्येक अन्तर्दशा पाचक के अंशस्थान में रूप (१) लिखकर यथा प्राप्त भयंशादि लिखे । फिर सब का समच्छेद करके छेदों को त्याग कर दे। फिर मूलदशापति की दशा को पृथक् पृथक् अंश से गुना करके सब अंशों के योग से भाग देने से कन्धि पृथक पृथक् अन्तर्दशा होती है ॥ ३३ ॥ अन्तर्दशाक्रम- प्रथम दशापति की अन्तर्दशा फिर पठितक्रमस्थानस्थित प्रहकी दशा होती है। कहा भी है- “श्रादावन्तर्दशापाकपतेस्तकमतोऽपराः” इति । - ·जातकपतिः। १० दी०-अथ लमदशायामन्तर्दशाविचारस्तत्र प्रथमान्तर्दशा बन. स्यैवातः रूपांशतले रूपहरो देयः । अथ दशापतेर्नवमस्थानस्थिताना मध्ये बुधो बलाधिकस्तेन स यशापहारकोऽतः रूपांशतले हरचर्य देयम् । अत्र सप्तमस्थाने प्रहाभावत्वान्न नगांश इति । चतुरस्रगो गुरुस्तेन चतुर्थशापहारकः । अथैषां सनबुधगुरूणामंशयोगार्थ न्यासः ।।१बत्र "अन्योन्यहोराभिहतो हरांशी राश्योः समच्छेद- विधानमेवम्" इत्यनेन समच्छेदिता अंशाः १३ । । १३ एते समच्छे- दीभूताश्छेदविहीनाश्च १२ ॥४॥३ एते गुणकाराः एकीकता १९ एष भागहारः। अथ दशापतिदायः। ११ । ११ । १९ । ५४। ०० द्वादश- गुणितः १४३ । ७ । २८ । ४८ । ०० अयं भागहारेणा १९ नेन भक्तः ७। ६ । २२ । २ । ३२ इयं मूळदशापतेर्लग्नस्यान्तर्दशा । पुनरपि मूलदशापतिदायस्यास्य १११११११९०५४।०० चतुर्गुणितस्य एकोनविंश- त्यामागमपहृत्याप्तम् । २ । ६ ७ । २०५० इयं त्र्यंशपाचकस्य बुधस्या- न्तर्दशा । पुनरपि मूलवशापतिदायस्यास्य १११११११९।५४०० त्रिगुणि- तस्य ३५।१०।२९।४२।०० एकोनविंशत्या भागमपहृत्याप्तम् ॥१०॥२०॥ ३०३८ इयं चतुर्थाशपाचकस्य गुरोरन्तर्दशा (द्र० ११४ चक्रम् ) । एवं ११५-१२१ पक्राणि शेयानि)॥३॥ शथ विदशादिकमाह- इत्याभ्यो विदशास्ततोऽप्युपदशास्ताभ्यश्च सूक्ष्म फलं पश्चांशोनदिनद्वयं तु कलयेत्यायुः कृतं दृश्यते । पक्षः खेटलवान्तरेण च भवेन्मासान्तरं चायुषा प्रोकं यैस्तु दशादिलग्नजफलं तेभ्योऽतिग्भ्यो नमः॥३४॥ व्या०-इत्यनेन विधिना पाभ्यः अन्तर्दशाभ्यो विदशाः साध्याः । यथा-अन्तर्दशा एव दशाः करप्याः अन्तर्दशापतिरेव दशापतिः कल्प्यः ततोऽधस्यकभग इत्यादिनाऽन्तर्दशामध्ये विदशा भवन्तीति । ततस्ताभ्यो विदशाभ्य उक्तप्रकारेणोपदशाः साध्याः। ताभ्यः सूक्ष्म फलं भवति । शिष्यावधानार्थ ग्रहाणां स्पष्टतरं साधन कार्यमित्याह. पञ्चाशोनदिनद्वमिति । कल्या = एकया कल्या कृतं साधितमायुः पञ्चांशोनदिनद्वयं = अष्टचत्वारिंशद्घटिकाधिकैकदिनमित्यर्थः, दृश्यते । पक्षैर्ब्राह्मसौरायोदिभिश्च खेटलवान्तरेण प्राहाणामंशाधन्तरेण - ·बासोदाहरणदीपिकासहिता । Mamam SERMA Anemwants HWAR -- WAS ver बायुषो मासान्तरं भवेत् । तथा सत्यपि यः श्रीपत्यादिभिर्दशादिल- मजफलम्प्रोक्त तेभ्योऽतिहग्भ्यो दूरदृष्टिभ्यो नमो नमस्कारोऽस्तु । इत्युपदासवचनम ॥३४॥ एककलातुल्येन प्रहान्तरेणायुषः पञ्चांशोनदिनद्वयमन्तरं भवति तद्यथा-यदि नवांशकलाभिरेक वर्ष उभ्यते तदैककलया किमिति १x१ = वर्षात्मकमायुः षष्ट्यधिकशतत्रयेण संगुण्य दिनात्मकमायुः ३६० है । तथाऽशाद्यन्तरेण मासाद्यन्तरं भवति यथा-यदि २०० नवांशकलाभिः २०० द्वादशमासा लभ्यन्ते तदैकांशकलाभिः किमिति १२४६० १८ ३ + - मासाचायुः । श्रत आचार्योकं सुष्टुतरम् । ५ मा०-जैसे अन्तर्दशा साधन किया है इसी प्रकार अन्तर्दशा से विदशा का साधन करै और विदशा से उपदशा साधन करै उस से सूक्ष्म ( स्पष्ट ) फल होता में एक कलातुल्य अन्तर होने से आयुर्दायों में एक दिन ४८ पटी अन्तर होता है क्योंकि एक कला पर से आयुर्दाय बनाते हैं तो १ दिन, ४८ घटी होती है । और भिन्न भिन्न पक्ष (ब्राह्म सौर आदि से , ग्रह साधन करने से अंशादिक अन्तर होता है। इसलिये आयुर्दाय में मासादि अन्तर हो सकता है। तब भी उसी रीति से बनाये हुये ग्रहादिक से जो श्रीपति आदि आचार्य दशा फल लग्न- फल आदि कहे हैं उन दूरदर्शियों को मेरा नमस्कार है ॥३॥ उ० दी०-अथावान्तर्दशावर्षादय एव दशाः कल्प्याः । अन्तर्द- शाधीशो दशाधीशः कल्प्यः । ततोऽस्यैकभग इत्यायुक्तरीत्यान्तर्दशा- मध्ये विक्शा शेयाः । तद्यथा-गुरोर्दशान्तर्दशामध्ये प्रथमा गुरोवि. दशा । तेन गुरोरंशस्या स्य । तथा सप्तमस्थाननस्थितचन्द्रस्यांक शस्य । तया चतुरस्रगतशुक्रस्या ४ स्य च । पूर्वोक्तरीत्या समच्छेदितां- शाश्छेदविहीनाश्च २८॥४॥७ एते गुणकाराः, एकीकताः ३९ एष भागहारः । अथ दशापतिदायः४।५।८।२९। २८ अष्टाविंशति- गुणितः १२४ । ०३ । २७ । ४५ । ०४ भागहारेणा ३९ नेन मकः । २।७।३८ । ४ इयं गुरोर्दशान्तर्दशामध्ये गुरोविदशा । अथ दशा- पतिदायस्या ४।५।८ । २९ । २८ स्य चतुर्गुणितस्यै १७ । ९ । ३ । ५७ १५२ कोनचत्वारिंशद्भागमपहत्याप्तं २०१५। १३ । ५६ । ५२ इयं ·चन्द्रम्य विहशा | अथ दशापतिदायस्या ४।५।८।२९।२८ स्य सप्तगुणितस्यै ३१ । ०० । २९ । २६ । १६ कोनचत्वारिंशद्भागमपाहत्याप्तं ००। ९ । १६ । ५४ । ३१ इयं शुक्रग्य विदशा (द्र० १२२ चक्रम )। एवं विदशा एव दशाः कल्प्याः। विशापतिर्दशापतिः कल्प्यः । ततो. ऽर्द्धस्यकभग इत्यायुक्तपकारेण विदशामध्ये उपदशाः साध्याः किमत्र लेखपएजेन (द्र० १२३ चक्रम् ) ॥३४॥ अतः सूक्ष्मदशाफलार्थ दशाप्रवेशकालिकलग्नसाधनमाह- शाकोऽद्वा जनिमध्यमाभमुखं मासादि तधगदशा- ऽब्दाचं तत्र शके स भादितरणिमध्यो दशादौ भवेत् । घस्रीमतदशा पृथक् त्रिकुहता खाकाष्टहृत्तधता सा स्यात्सावनिका दशाब्दपलयुक्तद्यगजनिद्यव्रजः ॥३॥ तस्मात सावयवाद्गणात्स्वकरणात साध्या दशादौ खगा क्षेपान जन्मखगान प्रकल्प्य यदि वा साध्या दवा सावनात् । ते स्पष्टाश्च तिथिश्च संक्रमवशान्मासो दशादौ तनुः पूर्वोक्तं जडकर्म चात्र तु मया तल्लाघवं दर्शितम् ॥३६॥ व्या०-शाको जन्मकालिकशाकोऽब्दाः कल्प्या:, जनिमध्यमार्क- भमुखं = जन्मकालीनाकैराश्यादिकं मासादिकं कल्प्यम , तद्यगदशा- ब्दाचं ( तेनाब्दादिना युक्तं दशाब्दाचं ) कार्यम् । एवं यः शाको यच राश्यादिकमुत्पद्यते तत्र - तस्मिन् शके दशादौ = अप्रिमदशाप्रवेशकाले स मध्यो भादितरणिः = मध्यमः सूर्यो भवेत् । तत्र शाके तत्तल्यो मध्यम- सूर्यो यदा भवति तदैवाग्रिमदशाप्रवेशो भवतीत्यर्थः। अथ तात्कालिक- मासाद्यानयनमाह-घस्रीभूतदशेति । घस्रोभूतदशा-दिनीकृतदशा पृथक = स्थानान्तरे स्थाप्या सा त्रिकुहता = त्रयोदशगुणा खाकाष्टहत् तद्यता - तेन लब्धेन दिनाधेन युक्ता. पृथकथा कार्या ( तथा ) दशाब्दपलयुक् (दशाब्दतल्यैः पलैर्युक्ता कार्या) एवं सा सावनिका = सावनदिनामिका दशा भवति । तद्यगजनिद्यव्रज: (तया सावनात्मिकया दशया युक्तो जन्म- कालिकोऽहगण:) कार्यःस दशाप्रवेशकालिकोऽहर्गणो भवति । जन्मदिनीय- 'सूर्योदयकालिकोऽहर्गणरसूर्योदयाद्गतेष्ठघटीपलयुतो जन्मकालिकोऽहर्गण, ·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता) ७५ . सावयबो भवतीति शेयम् । तस्मात् सावयवाद् गणादहर्गणात् , स्वक- रणात (जन्मकाले यस्मात् करणात् साधिता ग्रहास्तस्मादेव करणपन्थात् ) दशादौ खगाः साध्याः। यदि वा जन्मख गान्-जन्मकालिकघरदेशा न्तरादिसंस्कृतमध्यपहान् क्षेत्रान् प्रकल्प्य दशासावनात् (दशासा- वनदिनाथमेव सावयबाहर्गणं प्रकल्प्येत्यर्थः ) स्वकरणाग्रहाः साध्याः । (पत्र दशासावनं जन्मकालमारभ्य व्यतीतदशासावनयुक्त प्राह्यमिति ध्येयम् ) । यद्वा केवलशासावनात्पूर्वदशाप्रवेशकालिकाहान् क्षेपान् प्रकल्प्य प्रहाः साध्याः।) ते च साधिता प्रहाः स्पष्टाः कार्याः। तथा स्पष्टाचन्द्राभ्यां तिथिश्च साध्या। तथा संक्रमवशान्मासो शेयः दशादौ तनुः साध्या। ततः फलं बायमिति शेषः । पूर्वोक्तं (पूर्वाचायें: श्रीपत्यादिभिरुक्तं) जडकर्म बस्ति । अत्रास्मिन् ग्रन्थे तु मया तल्लाघवं दर्शितम् ॥ ३५-३६॥ भत्रोपपत्तिः-सौरवर्षादावेव शाकारम्भो भवति, तथा रवेरेक- राशिभोगकालम्चैक: सौरो मासो भवतीति "शाकोऽन्दा इत्यादि स भादितरणिर्मध्यो दशादो भवेदित्यन्तं "सयुक्तिकमेव । परश्चैवं दशा- दिवसाः सौरा एव। अतस्तेषां सावनीकरणायानुपातो-यदि युगसौरदिनैर्युगसौरसावनयोरन्तरं लभ्यते तदेष्टदशादिनाद्यैः किमि- वीष्टान्तरम् = दशादि ४२२७१७८२८ दशादि४१३ १५५५२००००० ८८९+ १६५०२७५ १७४७५२५ दशादि४१३ स्वल्पान्तरात्। एतेन पृथक्स्था युक्ता सावनिका ८९०. दशा भवितुमर्हति । किश्चात्र हरः किनिधिको गृहीतोऽतः फले- ऽस्पत्वं जातम् । अतो युगसौराखयोदशगुणिताः खाकाष्टमका लब्ध. युता युगसौरा युगसावनेभ्योऽल्पा भवन्ति तेषां युगमावनानां चान्तरं =१४२३ । अतोऽनुपातो. -यदि युगसौरवषरिदं १४२३ दिना- स्मकमन्तरं लभ्यते तदेष्टदशावः किमिति दिनात्मकमन्तरं १४२३४ दशाब । षष्टिवर्गगुणितम्पलात्मकमिष्टान्तरम् ४३२०००० दशाव४५१२२८०० = दशाव । स्वल्पान्तरात् । पूर्वसाधितसावने ४३२०००० ज्वेताबवी न्यूनवाऽऽसीदतो दशाब्दतुल्यं पलं योज्यमेवेत्युपपन्नम् । PM ·जातकपद्धतिः काल में से स्पष्टार्कस्य प्रतिक्षणं विलक्षणत्वान्मध्यमार्क एव दशामासादि योजनं समुचितम् । शेषवामना सुबोधा ॥३५-३६ ॥ भा० --जन्मकालिक शाके को वर्ष, और मध्यम सूर्य के राश्यादि को मासादि मानकर पूर्वदशा वर्षादि में जोड़ने से वर्ष स्थान में जो संख्या हो उस शाकान्द में अग्रिम दशा प्रवेश समय में मासादि तुल्य राश्यादिक मध्यम सूर्य होते हैं । तथा दशा को दिनात्मक बनाकर दो जगह रखे एक स्थान में दिनात्मक को १३ से गुना कर ८९० का भाग देकर लब्धि दिनादि को पृथक स्थित दिना- त्मक दशा में जोड़े और उसमें दशावर्ष संख्या तुल्य पल जोड़ने से सावनात्मक दशा होती है। उसको जन्मकालिक महर्गण में जोड़े तो अग्रिमदशाप्रवेशकालिक सावयव अर्गण होता है ॥३५॥ जन्मदिन के सूर्योदयकालिक अहर्गण में इष्ट घटीपल जोड़ने से जन्मकालिक साइयव अहर्गण होता है। उस दशाप्रवेशकालिक सावया महर्गण से जन्मकाल में घिस करण ग्रन्थ से ग्रहादिक साधन किया हो उसी करण ग्रन्थ से दशारम्भ ग्रह साधन करै । अथवा सावन दशा को अहर्गण मानकर बन्मकालिक प्रह को क्षेपक मान कर स्वकीय करण ग्रन्थ ग्रह साधन करै । फिर उस ग्रह को स्पष्ट क्रिया से स्पष्ट करै। और स्पष्ट सूर्य चन्द्रमा पर से तिथि साधन करै। भौर संक्रान्ति के वध से मास का ज्ञान करै । फिर दशारम्भ काल से कम- साधन करै। पूर्वाचार्य (श्रीरति आदि) इस सावनीकरण को विस्तरता पूर्वक कहे हैं। पर मैं यहाँ उससे लाघव से किया हूँ ।। ३६ ॥ उ० दी०-अत्र जन्मकालिकशकाऽन्दे १७८० स्मिन् अनिमध्यमार्क- भमुखं १०। ११ । ११ । ४३ मासादितुल्यं युकं १७८०। १०॥ ११ । ११।४३ इदं लमदशाब्दाघेना ११ । ११ । १९ । ५४ । ०० नेन च युतं जातः शनिदशारम्भकालिकशकान्दः १७९२ मध्यमार्कश्च १० । १ । ५। ४३ बत्र "शाकोनबाद्रीन्दुकशानुयुक्त" इत्यादिना कलिगतान्दा ४९७१ । लपदशारम्भकाले जन्मकालिकः शकान्दा एब प्रसिदाः । अथ गुरुदशारम्भकाले शनिलमयोदेशादियोगेन २६। ११। २ । ५२। १६ नेन जन्मकालिकशकाब्दादयः १५८० १०। ११ । ११ । ४३ युक्का जाताः शकाग्दाः १८०७ मध्यमार्कश्च ९। १४ । ३। ५९ अत्रापि पूर्ववत्कलिगताब्दा ४९८६ एवं सर्वेषाम (इ. १२४ पक्रा)।

·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता। - अथ गुरुदशारम्भकाले लशनैश्चरयोदशा व्यतीताऽतस्तयोर्योगः (११।११।१५। ५४।००)+ (१४। ११।१२।५८।१६)-२६।११। २। ५२। १६ दिनीकृताः ९६९२ । ५२ । १६ अयं पृथक स्थाप्यः। एकत्र त्रयोदशगुणः १२६००७।१९।२८ खाकाष्ट ८९० भिभक्त; १४१२३४। ५३ बनेन द्वितीयस्थो युतः ९८३४।२७।९ वयं दशाब्दतुल्य २६ रेभिः पलैयुतो जाता साविनका दशा ९८३४।२७।३५। अथात्र जन्म कालिकाहग- मज्ञानार्थे (१२४) चक्राधः स्थितम् “देशान्तरेष्टमित्राख्ये" त्यादि पद्यम- वळाक्यम् । तत्र मिथिलादेशान्तरं ११३५ चालनघटिका च ३३१ ऋणा. त्मकयोरनयोर्योगः ५५.६ पूर्वानाताहगणेभ्यः १८११६३४ शोध्यो जातो जन्मकालिकाहर्गणः १८११६३३३५४५४ । अथ सावान का दशा जन्म- कालिकाहगणयोयोगे कृते दशारम्भकालिकाहगणो जातः (१८३४।२७।३५) + (१८११६३१५४।५४)= १८२१४६८।२२।२९ । अस्मात् (सावयवाद- हगणात् ) पूर्ववद्ग्रहादयः साध्याः । तत्र १२४-१२५-१२६-१२७ चक्र- सम्बन्धि गद्य विशेषो द्रष्टव्यश्चक्राणि च द्रष्टव्यानीत्यलं पल्लवितेन ।३५-३६॥ अथ दशाशुभाशुभफळमाह- चन्द्र प्राप्तदशेश्वरस्य सुहृदुच्च स्वसंस्थो दशा- नाथाद् धानवसप्तमोपचयगो दधाच्छुभानीति च । यस्मिन्मेन विधुःस जन्मनि तनुस्वायादिभावो यदा* तत्ताद्धकरोऽथ तत्क्षयकर प्रोक्ततरस्थानगः ॥३७॥ व्या०-प्राप्तदशेश्वरस्य सुहृदुवस्वःसंस्थो वर्तमानदशास्वामिनः सुहृद्भ वा तस्यापभैऽपि वा स्वः = ककटे स्थितश्चन्द्रः शुभानि शुभ- फलानि दद्यात् । बा दशानाथात् धीनवसप्तमोपचयगश्चन्द्रः शुभानि दद्यात् । इत्येव-शुभफलप्रदे सति पत्र = दशाकाले विधुः= चन्द्रो यस्मि- नाशो स्थितः स राशिजेन्मान तनुस्वायादिभावा (तनुधनसहजमुदित्या- दिका) यो भवति तत्तद्धिकररा भवति । यथा-यदि चन्द्राकान्तराशि- स्तनुभावे तदा जनस्य देहसौख्यं, यदि धनभावे तदा वनवृद्धिरित्यादि शयम् । किन्त्वत्र "कथयांत विपरीत रिष्फषष्टाष्टमेषु' इति बराहवाक्येन याद शत्रुमृत्युव्ययभावेषु स्थितस्तदा तद्भावस्य नाश एव भवति । अथ याद कतरस्थानगश्चन्द्रो भवति तदा तद्भावनाशः स्यात् । बत्रापि * "तनुस्खायादिभावेषु यः" इति पाठान्तरं साधु ।

·जातकपद्धतिः।
शत्रुमृत्युव्ययेषु चन्द्राक्रान्तराशिस्तदा तत्तद्भाववृद्धि रेवेत्यनुक्तमपि
बुद्धिमता शेयम् ॥३७॥
अत्र युक्तिः सुगमागममूलैन ॥३७॥
भा०-चन्द्रमा यदि वर्तमान दशापति के मित्र की राशि में वा उच्चराशिमें
वा अपनी राशि (वर्क) में हो अथवा दशानाथ से ५।९।७।३ ६।१०।११ न
स्थान में हो तो शुभफल देते हैं। ऐसे शुभफलद होने पर चन्द्रमा वर्तमान दशा-
काल में जिस राशि में हो वह राशि जन्म समय में तन्वादिक जिस भाव में हो
उन उन भावों को पुष्ट करता है। जैसे तनुभाव में हो तो शरीर सुख की वृद्धि
इत्यादि समझना। परश्च शत्रु मृत्यु व्यय भाव में हो तो उस भाव फलका नाश
समझना।
जैसे -शत्रुभाव में हो तो शत्रु का नाश इत्यादि। यदि उक्तस्थान से
भिन्नस्थान में चन्द्रमा हो तो चन्द्राकान्तराशि जन्म समय में जिस भाव में हो
उसका नाश होता है । यहाँ भी शत्रु मृत्यु और व्यय इन तीनों भाव में विपरीत
फळ समझना ॥३७||
उ० दी०--स्पष्टम् ॥३७॥
अथान्यविशेषमाह-
यद्रव्यं खचरस्य भावगृहग्योगादि सर्व फलं
योज्यं वृत्तिकृतिबलादिह दशायां चाथ यो वैरयुक् ।
पापापापदशां विशेत्स च विपत्कर्ताऽथ तद्भङ्गाद-
स्तत्काले बलवान् खगः शुभसुहृद्दृष्टेष्टषड्वर्गगः॥३८॥
व्या०-खचरस्य = प्रहस्य यद्व्यं = "तानं स्यान्मणिहेमेत्यादि"
प्रन्थान्तरोक्क' तथा भावगृहरगोगादि (भावफलराशिफलरष्टिफल-
योगादिकं) सबै फलं बलाद् (बलमवलम्ब्येति ल्यब्लोपे पञ्चमी)
दशायां योज्यम् । पूर्णबले ग्रहे यथोक फळ पूर्ण, मध्यबले मध्यं,
हीनवळेऽल्पमित्यर्थः । तथा वृत्तिकृतिः = आजीविका च दशायामनुयोज-
नीया। अथात्र यो ग्रहो वैरयुक्-वैरेण शत्रुतया युक्तः (पापस्य मूल.
दशापतेः शत्रुः) वा पापः - पापग्रहो यदि पापदशां विशेत् (पापदशा-
मध्ये तच्छत्रुः, पापग्रहो वा यद्यन्तदशां कुर्यात्तदा) स विपत्कर्ता
स्यात् । अथ तत्कालेन्तर्दशाकाले कश्चित् बब्बान खगः शुभसुहृदृष्टे-
टपड्वर्गगस्तदा स तद्भङ्गदो- रिष्टभङ्गकारको भवति ।।३८॥
अत्रापि युक्तिरागममूलैव ॥३८॥

·पाण्योदाहरणदीपिकासहिता । mammam ग्रह - मा०-जिस ग्रह का जो द्रव्य (बृहजातक मादि में कहा) है और माव फस शशिफल-दृष्टिफक, योग ( राजयोग आदि ) तथा आजीविका इत्यादि सब फळ के बलानुसार दशा में विचार करै। जैसे यदि ग्रह पूर्ण बनी हो तो उक्त फल पूर्ण, मध्यबल हो तो मध्यम, हीन बल हो तो अल्म फल कहना। तथा पापग्रह की दशा में यदि पापग्रह की शत्रु को वा पापग्रह की अन्तर्दशा हो तो उसमें विपत्ति होती है। यदि दशा काल में कोई ग्रह बलवान् होकर शुभग्रह-मित्र से दृष्ट हो वा शुभग्रह के वा मित्र के षडवर्ग में हो तो विपत्ति का नाशकारक होता है ॥२८॥ उ०.दो०-सुगमम् ॥३८॥ अथाष्टवर्गफलस्याल्पत्वाधिकत्वकल्पनामाह- खेटस्तस्य यदष्टवर्गजफलं पूर्ण शुभं जन्मत- विन्द्वोद्धिषु च स्वभोच मसुहृद्भस्वत्रिकोणेऽस्ति यः। दुष्टं मध्यफलं विपर्ययगतस्यानिष्टमत्युत्कटं शस्तं स्वल्पतरं खगस्य च वदेज् ज्ञात्वा बलं तत्वतः ॥३९॥ व्या०-यः खेटो जन्मतन्विन्द्वोः जन्मकालिक उग्नचन्द्रयोवृद्धिषूप- चयभवनेषु च ( तथा ) स्वभोच्चभसुहृद्भवत्रिकोणे (स्वराशौ स्वोच्चराशी मित्रराशौ, स्वमूलत्रिकोणे एध्वन्यतमे ) अस्ति = वर्तते तस्य = ग्रहस्य यत् शुभमष्टवर्गजफलं तत् पूर्ण भवति । यद् दष्ट = अशुभं तन्मध्यफलं ( उक्त- प्रहरयाशुभाष्टवर्गजफलं मध्यं भवतीत्यर्थः) तथा विपर्ययगतस्य =जन्म. लग्नचन्द्रयोरुपचयभिन्नस्थानेषु शत्रुनीचराशिषु च स्थितस्य ग्रहस्य यदनिष्टमष्टवर्गजफलं तदुत्कटं = पूर्ण, यच्च शस्तं =शुभमष्टवर्गजफलं तत्स्वल्पतरं भवति । अतः खगस्य बलं तत्त्वतो ज्ञात्वा फलं वदेत् । गणक इति शेषः । अन्यदपि स्वबुझ्था विचारयेत् ॥३९॥ अत्रापि युक्ति:-स्फुटाऽऽगममूलैवेति ॥३९।। -जो ग्रह जन्मलग्न तथा जन्मकालिक चन्द्रमा से उपचय (३।। १०।११) स्थान में होकर अपनी राशि, स्वोच्चराशि, मित्रराशि वा अपने मूल- त्रिकोण इनमें किसी स्थान में हो तो उस ग्रह के शुभ अष्टवर्गज फल पूर्ण, और अशुभारवर्गजफल मध्यम होता है। तथा जो ग्रह जन्मल्म और जन्मकालिक चन्द्रमा से उपचयभिन्न (१।२।४।५।७।८।९।१२ ) स्थान में हो और शत्रु नीच राशि में हो तो उस ग्रह का अशुभाष्टवर्गज फल पूर्ण, तथा शुभाष्टवर्गज फल अल्प होता है। अतएव ग्रहों के बल को सम्यक प्रकार से जानकर अष्टवर्गज फल कहना चाहिये । इसमें विशेष विषय भी अपनी बुद्धि से विचार करना चाहिये ॥ भा०- ·जातकपदतिः। man- व्या- १० बी०-स्पष्टम् ॥३९॥ अथ क्वचित फलस्य व्यभिचारै किं करणीयमित्याह- जीवेत्कापि विभङ्गरिष्टजशिशू रिष्टं विना मीयते- ऽथाद्योऽब्दः शिशुदुस्तरोऽपि च परौ कार्येषु नो पत्रिका । कार्या पश्ननिमित्तपूर्वशकुनैर्षानं धिया रक्षता- * होराज्ञेन सुबुद्धिनाव बहुधोदकश्च कालो बली ॥४०॥ -कापि =कुत्रचित विभङ्गारिष्टराजशिशुः विगतो भनो यस्य तच्च तद्रिष्टं चेति विमरिष्टं तत्र जातः शिशुः (प्रबल्टरिष्ठजालोऽपी- त्यर्थः ) जीवेत् । तथा कापि रिष्टं बिनाऽपि मीयते ( म्रियते इत्यर्थः) अथाद्यः प्रथमोब्दः शिशदम्तरः परौ = द्वितीयतृतीयावप्यब्दो शिशोर्दु स्तरौ = दुर्लच्यौ। अत एवैषु = प्रथमादि त्रिषु वर्षेषु पत्रिका = जन्मपत्रिका नो कार्या । अथ यदि कश्चिदापहशीलो वर्षत्रयमध्य एवं पत्रिका क्रियता- मिति बदेत् , तदा तत्र सबुद्धिना होराशेन प्रश्ननिमित्तपूर्वशकुनैर्षिया - स्वबुद्धथा स्वमानं रक्षता (मुक्ष्मतरजन्मकालादिकं प्रश्नलग्नाद्यं शुभ- शकुनाचं ज्ञात्वा) पत्रिका कार्या! यन नर्को = भाबिफलं बहुधा. काटश्च बली स्यात् । "उदकः फलम्तरम" इत्यमरः । अथवा बहुधोदर्को यत्र स बहुधोदक इति कालम्य विशेषणं शेयम ॥४०॥ अत्र युक्ति:- ज्योतिःशास्त्रविचारस्यानन्त्यात्कुत्रचित् ज्योतिर्विदापि भङ्गो नोपलब्धुं शक्यते । कुत्र चिद् रिटाभलेऽपि भङ्गभ्रमो भवितुमर्हति । अत एव रिष्टं बिना मरणं, रिष्टसत्त्वेऽपि जीननं भवितुमर्हति । तथा सर्वेषु होराप्रन्थेषु प्रथमादिवर्षत्रये बहुधारिष्टान्युक्तान्यत एव तत्र पत्रिका- करणनिषेध इति समुचितमेवेति ॥४०॥ भा०-कहीं प्रबलरिष्ट रहने पर भी बालक जीता है और कहीं बिना रिष्ट के भी मर जाता है । बालकों के लिये पहला दूसरा तीसरा यै वर्ष दुस्तर ( कठिन) होते हैं इसलिये जन्म से तीन वर्ष पर्यन्त पत्रिका नहीं बनाना चाहिये। यदि आग्रह वश कोई बनाने को कहे तो अपनी बुद्धि से अपनी मर्यादा की रक्षा करते हुए होरा शास्त्र को जानने वाले सूक्ष्म जन्मकाल से स्पष्ट ग्रहादिक, तथा प्रश्न से शुभाशुभ, और पूर्णकलश आदि शुभ शकुन देखकर पत्रिका बनावे । क्योंकि भाविफल बहुत प्रकार के हैं और काळ यह बली हैं ॥४०॥ "रक्षन्स्वमानं घिया” इति पाठान्तरं बहुषु पुस्तकेष्वस्ति ।

·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता। उ० दी०-व्याख्यावलोकनेनैव स्पष्टमलं प्रपछेनेति ॥४०॥ इति घोषयानिवासि-ज्यौ० ती० पं० ठक्कुरोपाहश्रीरामाधीनशर्म- मैथिलकता जातकपद्धतेरुदाहरणदीपिका । मिथिलादेशमध्यस्थ-धोघयाग्रामवासिनः। ठक्करोपाभिधानश्री-भाइजीशर्मणः सुतः ।। रामाधीनः सुधीरेता स्फुटां जातकपद्धतेः । कृतवान् बालबोधार्थ-मुदाहरणदीपिकाम् ।। अथ ग्रन्थालङ्करणमाह- न्दिग्रामे केशवो विश्वयों योऽभूद्धोराशास्त्रसद्धं विलोक्य । नोक्तेयं पद्धतिर्जातकीया चत्वारिंशद्धृत्तबद्धा सुबोधा ॥४१॥ व्या०-नन्दिग्रामे विप्रवों यः केशवोऽभूत् तेन होराशास्त्रसंघ [लोक्येयं चत्वारिंशद्वृत्तबद्धा सुबोधा जातकीया पद्धतिरुक्ता ॥४१॥ मा०-नन्दिग्राम में ब्राह्मणों में श्रेष्ठ जो केशवाचार्य हुये । बन्होंने अनेक राशास्त्र ग्रन्थों को देखकर यह चालिस श्लोकों से बद्ध अतिसरल जातकपद्धति नाई है ॥४॥ अथ प्रन्थप्रशंसामाह- ये सुबोधां पठन्तीमामय्यां जातकपद्धतिम् । होरावित्पदवीं यान्ति लोके मानं यशश्च ते ॥४२॥ इति श्री केशवदैवज्ञविरचिता जातकपद्धतिः समाप्ता ॥ शुभम् ॥ व्या०-ये जना इमां बयां-श्रेष्ठां सुबोधां जातकपद्धतिं पठन्ति होरावित्पदवीं यान्ति । तथा लोके मानं यशश्च यान्ति = प्राप्नु- न्ति ॥४२॥ भा.-जो इस परम श्रेष्ठ और सुबोध जातकपद्धति को पढ़ता है वह गणकों । प्रतिष्ठा और कोक में मान तथा वश को पाता है ॥४२॥ इति श्रीबछरनशर्मात्मजज्यौतिषाचार्य-मैथिल-पण्डितश्रीसीताराम- शर्मकृता सर्वमनोरमाख्या श्रीकेशवदैवज्ञकृतजातकपद्धतेः सोपपत्तिसंस्कृतभाषाव्याख्या सम्पूर्णा ॥ सिद्धिरस्तु ।। +:+ ·"नातकपदविका अथ टीकाकारस्य संक्षिप्तपरिचयः । मिथिलादेशमध्यस्थो विप्रमण्डलमण्डितः । पूर्वस्यां दरिभङ्गातः सप्तकोशान्तरे शुभः॥ प्रामोऽस्ति चौगमा-नाम तत्र मत्प्रपितामहः । भरद्वाजकुले श्रीमानभूत्सर्वगुणान्वितः ॥ गूनाल्यो झोपसंज्ञोऽस्य पुत्रः सर्वजनप्रियः । मोहनो नाम धर्मज्ञस्तत् सुतः. सर्ववित्सुधीः॥ विज्ञो पछरनो नाम सर्वलोकहिते रतः । तस्य पञ्चाभवन् पुत्रास्तेषु सर्वानुजोऽल्पधीः ॥ सीतारामोऽहमुत्पन्नो द्वयेकाष्टकमिते १८१२ शके । माघकृष्णतृतीयायां बुधे भे भगदैवते ॥ शुभे कर्कोदये लनात् केन्द्रसंस्थे बृहस्पतौ । सतो दुर्दैवसंयोगादपूर्णे पामेऽब्द के मप्रजाय विज्ञाय गृहभारं पिता मम । रामप्रसादसंज्ञाय दत्वा ज्ञानपुरस्सरम् ॥ पीत्वा गङ्गाजलं च्यात्वा श्रीपतिं तत्पदं गतः । भयोक्तेनाग्रजेनाहं पालितो गलितस्तथा ॥ अनन्या जानकीदेव्या पठने च नियोजितः । निजप्रामसमीपस्थ जरिसोग्रामवासिनः गुरोर्योतिर्विदाय -श्री-कपिलेश्वरशर्मणः । संनिधौ ज्यौतिषप्रन्थान् कांश्चित् सम्यगधीत्य च ॥ प्रथमायां परीक्षायां समुत्तीर्णस्ततः परम् । "ज्यौतिषाचार्यवयेण श्रीश्रीनन्दनशमणा ॥ कन्हौलीसंज्ञके स्वीये प्रामे पाठालयः कृतः । छात्रावासंख्यकास्तत्र पाठ्यन्ते यत्रतोऽनिश्चम् ॥ तथा च च्छात्रवर्गेभ्यो दीयते भोजनादिकम् । तत्रत्यैः सद्गुणोपेतैः सुजनै रेव सादरम् ॥" श्रत्वेति तत्र गत्वा च मया दृष्टं यथाश्रुतम् । कन्हौली नगरी तेन गुरुणा समलता ॥ सहिता छात्रवृन्देन दृष्टा देवपुरीव सा । जत्रोक्तगुरुपादाब्जमूळेऽहं पठितु स्थितः ।।

·व्याख्योदाहरणदीपिकासहिता। ८३ मद्भोजनादिभारश्च पत्न्या झिंगुरशर्मणः । सहर्ष स्वीकृतः सर्वः सुमत्या शुभशीलया ॥ पठस्तत्र विचिन्तोऽहं तया मात्रेव लालितः। अन्योऽपि देशदेशेभ्यः श्रुत्वा श्रीमद्गुरोर्गुणम् ॥ आगतास्तत्पदं पद्मं वनेभ्यो मधुपा इव । वर्द्धयन्ती मिथः प्रीति छात्राश्च सहजा इव ॥ पाठिता गुरुणा तेन गुरुणा त्रिदशा इव । का समर्थो जगत्यस्मिन् प्रवक्तुं मद्गुरोर्गुणम् ।। मयाऽप्यल्पधियाऽज्ञेन यत्पदाब्जकृपावलात् । ध्या बोषलवं दत्त्वा मध्यमां च तथोत्तमाम् ।। राजकीयपरीक्षां च लब्ध्वा तीर्थपदं ततः । काव्ये स्वमातृभाषाया मिथिलेशप्रवर्तिताम् ।। परीक्षां हि समुत्तीर्य तत्प्रतिष्ठामवाप्य च । तेनैव गुरुणाज्ञप्तो नत्वाऽहं तत्पदाम्बुजम् ।। आचार्याख्यपरीक्षां च दातुं काशीं समागतः । राजकीये प्रधानेऽत्र च्याते विद्यालये शुभे ।। प्रधानाध्यापकस्य श्री-मुरलीधरशर्मणः । महादिकमहोपाध्या-याप्रगण्यस्य सन्मतेः ॥ भूपालजनमान्यस्य सर्वज्ञस्य जगद्गुरोः। चरणं शरणं लब्ध्वा पठित्वा तत एव हि । सर्वानभीप्सितप्रन्थान् तत्पदान्जानुकम्पया । लब्धवान ज्योतिष शास्त्रे "वाचार्यपदवीं" ततः ॥ गोविन्दानन्द-संशेध स्वामिभिर्मण्डलेश्वरैः । ज्योतिषाध्यापकस्थाने काश्यामेव नियोजितः॥ तत्रैव पाठयछात्रानगवेदाष्टभू १८४६ मिते । शकाब्दे कृतवानेता टीकां सर्वमनोरमाम् ॥ यत्पदाब्जानुकम्पातष्टीकेयं पूर्णतां तानेव गुरुवांश्च प्रणमामि पुनः पुनः॥ शुभम्। टीकाकारः। गता।

·मध्यरेखा श्रीकाशीतश्च अक्षांशाः| पलभाः पलकणां; तोदेशांतर देशान्तरनाडिकाः नाडिका: नगरनामानि अं. क. अं, व्यं. अं. व्यं. घ. घ. प. घ प मिनिट बड़ोदा २२१८ बाबई १८१५८ बरैली २८/२२ बर्दवान २३।१६ बलरामपुर २७२७ बांदा २५/२८ बांसवाड़ा २३।३० बाकानेर २८/१ बुन्दी २५/२७ बेतिया २६४२ भरतपुर २७.१३ भागलपुर २५/१५ भूपाल २३।१६ मकसूदाबाद २४|११ मथुरा २७/३० मदरास मिरजापुर २५९, मुगेर २५।२३ मुलतान ३०.१२ मेसूर १२।१८ रामेश्वर ९.१८ रायपुर २१।१५ रावलपिण्डी ३३।३७ रीवा २४।३१ लखनऊ २६।५५ लन्दन, विलायत ५११३१ लाहौर वटेश्वर २६४८ शिमला सूरत २१११२ हरिद्वार हैदराबाद, दक्षिण १७।२३ हैदराबाद, सिन्ध २५.२५ गढवाका ४/५५ | १२।५८ ०२८प. ११३७१ ३९ ११।४१ ०३३२१. ११४१५. ४० प. ६।२९ १३।३८ ०३४पू. ०३२प. १४ प ५११० १३४ ११५८पू. ०४९पू. २० पू. ६।१४।१३।३१ १११ पू. ०८ प ५/४३ | १३११७ १३११७ ०४२पू. ०२७प. ११ प. ५।१३ | १३१५ ०११७१. ११२६५. ३४ प. ६।२३ १३१३६ ०.२७५. १६३६५ ३८ प ५।४३ १३१७ / १४ प. १११३प. २९ प. ६२ १३१२६ १२४पू. ०१५पू ६ पू. ६.१० १३।३० ०।१४पू. ०१५५५. २२ प. ५/४० १३।१६ / ११४९पू. ०४०पू. १६ पू. ५/१० १३४ ०१५पू ०१५४५. २२ प. ५।२३ १३४९ २१२ पू. ०१५३५. २१ पू. ६।१५ १३।३२ / ०११६पू. ०१५३प. २१ प २।४७ | १२।१९ ०४१पू. ०1४१पू. ०२८प. ११ प. ५।३८ १३११५ ११५ पू. ०1४ प ५।४२ | १३।१७ | ११४४पू. ०३५पू. १४ पू. ६१५९ १३१५३ ०४६१.११५५५. ४६ प. २:३७ १२।१७ | ०६ पू १३ प. २५ प. १५८ | १२।१० । ०।३२पू. .१३७प. १५ प. ४/४. १२।५३ ०५६ पू. ०१३प ७५९ १४।२५ / ०३१पू. ११४०५. ४० प. ५।२८ १३।११ | ०५२पू. ०१७प. प. १३,२७०।४९पू. ०२०प ८प १९१७ १२।४२५.१३३५ २.३३२५ ७/२३ १४/५ ०।१७५. १।२६प. ३४५. ६४ १३।२७ / ०।२३पू. १४५५. १८ प. ७.१४ १४।१ ०१११पू. १५८प. २३ प. ४॥३९ १२।५२ | ०३३२प. ११४१५. ४.५ ६।५५ १३२५१ / ०२१पू. ०४८प. १९प. ३।४५ १२।३४ | ०.१४पू. ०४ प. १८ प. ५/४२१३१७ २१७५.२।२६५.५८प. |४|१३ .

·प्रोगणेशाय नमः। अथ जातकपद्धतेः श्रीमदपूछशर्मकृतोदाहरणम् श्रीपतिकेशवपद्धतिसिद्धां बाधवरीलिविशेषसमेताम् । संविलिखामि निजांजनिपत्री साम्बशिवांघ्रियुगं पणिपत्य॥१॥ शालिवाहनशके १७८० फाल्गुनकृष्णषष्ठ्यां बुधे घट्यः ९ पले ३ परतः सप्तमी विशाखानक्षत्रघट्यः ५० पलानि ४८ ध्रुवयोगघट्यः २२ पलानि ३३ परतो व्याघातयोगः। इह दिवसे सूर्योदयादिष्टघटि- कासु ४० पलेषु ३६ मम जनिरभूत् तत्र कल्याचहर्गणः १८११६३४ अयनांशाः-२०।२३।५३ मिथिलाक्षभा '६ चरखण्डानि ६०४८।२० तात्कालिक चरपलानि ५३ मिश्रमानम् ४४।७ दिनार्धम् १४७ रात्र्य- र्धम् १५।५३ दिनमानम् २८।१४ रात्रिमानम् ३१२४६ देशान्तरयोजनानि १२७ ऋणानि | चालनमृणं घट्यादि ००१०॥३१॥2॥ (१) (२) अथ मध्यमग्रहाः सगतिकाः शीघ्रोच्चानि च। . मं बु.बृ. शु. रा. के. म. १० . . .१/१० ० ११ २६११११/२६/११/१४ ४ ११ ४६१२४७११ ४३ २२४३१. ४३ ५९, २४५५१९६५९ ३५ २६ .८०० .८/००/११/१ .८/३२ ८ ८ HOW ·जातकपरते- मन्दोच्चानि च (४) स्पष्टप्रहाः सगतिकाः . . . . . . १७ ३ १२ २ १९२५/२० ०२११९२६ ८२२/५ २ न ८ स क .६००० ० २०८ ६० ७६२४३ २४ प.अ. २२/१९२९ यद्यपि हगणितैक्यकृत्प्रकारेण साधिताहेभ्य एवादेशः कर्तव्य इति सकलाचार्यमतं तथापि केबलमकरन्दप्रकाराभिज्ञशिष्योपयोग्युदाहरण- प्रदर्शनार्थ मकरन्दोक्त्यैव साधिताः । (५) (६) मे वृ. | मि क सि क मे वृमिक सिं क my लकोदयाः २७५ २७८ . - २५१ ३४७ ३३८ स्वदेशोदया: भि कु म ध वृ. तु. रात्रौ पश्चिमनतम् २६।२९ उन्नतश्च ३३१ (७) स. सु रि. जा. ध क आ व्य . ६ १८/१९/२०/२१/२०१९ ३ ८/१९/२०/२/२०१ भावाः ४६/१६४६१५/४५१५ ४ ७ M . सन्धयश्च ५ ६ ५ + . . . ६०६०५/०४ ४ ४ ३/०३/०४/०४ ३१ १/३०/३००० FA . ३ . . . . ० ० .

·पत्र भावस्ययोगार्ने प्रथमभावस्य विरामसन्धिरप्रिमायारम्भ- सन्धिस्तथा भावदययोगकरणे चक्राधिकतायां चक्रं न त्याज्यम् । यदा प्रथमभावे दशैकादश राशयोऽप्रिमभावे शून्यमेको वा राशिस्तदा शून्यै- कस्थाने द्वादश राशयोऽधिका प्रायाः, उत्तरभावेन सह सन्धिकरणे तु शून्यमेको वा राशिय॑थास्थित एव इत्यभिसन्धिः। अथ धनर्णमा नयने विशेषो हायनरने- सूर्योदयाद्यातघटीषु भोग्यर्दिवावशेषे सरसार्कभुक्त। निशागते त्वङ्गयुताभौग्यैर्निशावशेषे रविभुक्तभागैः । इति ॥१॥ अथ प्रथमभावचतुष्टये सन्धित्रये च सिद्धे सुगमोपायेनान्यभाव. सन्धिसाधनमुक्त सुन्दरमिश्रपद्धती त्रिद्विभावौ क्रमायुक्तौ द्वाभ्यां वेदैः सुतद्विषो । लमादिभावाः षट् षड्भयुक्ताः सप्तमकादयः ॥ त्रिद्वकसन्धयत्वेकत्रीषुराशियुताः क्रमात् । संधयः स्युश्चतुर्थायाः स्रषड्भाः षडमी परे ॥ (८) प्रहकुण्डली भावकुण्डली . व. म. वृ.८ में र बुरा श. श.१० लग्न शु. ११के. चं.१ २ अथ भावकुण्डलीनिर्णयः। भारम्भसन्धेरधिको विरामसन्धेरल्यो प्रहः स्वाधिष्ठितभाव एव स्थाप्यः। भारम्भसन्धेरूनो गतभाव एवं स्थाप्यः, विरामसन्धेरधिकोऽग्रिमभावे स्थाप्यः, सन्धिराश्यादितुल्यो प्रहः पूर्वापरभावसन्धिस्थरेखायामेव स्थाप्यः । अथ च भावकुण्डली केवलं फलार्थमेवान्यः सर्वोऽपि जातकविचारो ग्रहकुण्डल्यैव विधेयः- इति प्रामाणिकप्राचीनाः।

·আজব- (१४) प्रहाणामुञ्चबलम् । मं बु. र. क. शु. श. ०० ०० .. ४० ४४ १२ ३४ २९ २३ अत्र केशबोक्कावयमभिसन्धिः-यदि नीचोनप्रहस्य सम्पूर्णाः षड्रा- शयः स्युस्तदा रूपमितं वलं स्यात् । यदि षडल्पास्तदा प्रथम रूपस्थाने शून्यं प्राचं षष्ट्या तद्राश्याचं संगुण्यम् ततो विकलास्थानात्प्रतीपं स्वस्वहारेण ढब्धमुपयुपरि संयोज्य यदूर्ध्वस्थानं भवति तत्पुनः षड्भि- भोज्यं लब्धं शून्याधः षष्ट्यंशा शेयाः। शेषं राश्यादिस्थानीयम् , पुनः षष्ट्या संगुण्य प्राग्वत्कृतें यदूर्ध्वस्थाने निष्पद्यते तदपि षड्भिर्भाव्यं लब्धं तदधो विषष्ट्यशाः एवं त्रिष्ट रूपाद्युच्चबलं भगति सुगमोपायश्व- "नीपखेटान्तरं कार्य यथा 'षड्भाल्पक भवेत् । तर्दशा रामभक्काः स्यालिप्सायं तुंगजं बलम् ॥ १॥ - TO निसर्गमित्रसमशत्रुचक्रम् । मं ह. र. fav 3. मित्र , मंबू र.बुर.च वर शु. र.चं मंबु.... बु. में वृ.शु.श. श.मा वृ.मधु बु. चं.बु. श. र. र.चं मं तात्कालिकमित्रामित्रचक्रम् । . रा. . म . बु. मित्र मंचं र.बु. म.चंर में बुर में च .र.बु. वृ. . श बु. र.चं मं. श. म.पू.शा.श. र.श ·उदाहरणम्। AND RAM यत्तु शिवदासनाना जातकमुक्ताबल्याम्- "एवं प्रहेभ्यस्तनुरूप- खण्डैः सूर्याद्यथावत्समयं विदित्वा। रविद्युमानेन नतं प्रसाध्यं खभं ततः प्रोक्तवदेव भावाः। यद्वा प्रहेभ्यस्तनुरूपकेभ्यो निशार्द्धमर्कादिव साधनीयम् ॥ तन्नाडिकाभिर्युचराद्विलनं सूर्यस्ततो भावविधिविधेयः । प्रयोजनन्त्वस्य दशाक्रमादौ केन्द्रादिगानामबबोधनश्च ॥ मैश्यादिषु चात्र सम्यग् ज्ञेयं बुधैौक्ति कसम्मतत्वादिति" प्रहभाषसाधनं सप्रयोजनमुक्तं तत्प्रामाणिकैर्नीलकण्ठ श्रीधरादिभिरनुक्तत्वादुपेक्ष्यम् । (१७) अधिमित्रादिचक्रम् । तत्काल. . श . ग्र र चं मं. बु. बृ. अधिमित्र चं.मं. र.बु. र. वृ. सु. र. म. पु. मित्र शु. म.वृ. श. मं . . वृ. शु. चं बु. र. चं चं म.र.शबु.शु. FM शत्रु बु. मं. शश श. . ia' . अधिशत्रु श . र.चं मं बत्र चण्डेश्वर:-"तत्कालमित्रच निसर्गमित्रं सदाधिमित्रं कथयन्ति अन्तः । मित्रं समो मित्रमिति ब्रुवन्ति मित्रश्च शत्रुश्च समम्प्रवीणाः ।। प्रमश्च शत्रुर्भवतीह शत्रुः शत्रुध शत्रुधिशत्रुसंज्ञः। विचार्यमेवं गणि- पागमस्तस्काउचक्राच निसर्गचक्रात्।" (१८) सप्तमांशखण्डकाः। २ ५ ४|१७८३४ । १२।५१ ३७१९ २०२६ २५।४३ ( १९) नवशिखण्डकाः। ०३ ०४ । ०५ ३२२०६।४।१०।०१।२०१६६४०२०।००२३।२० २६।४० ३००० १ ३ ६ answer tilandassian . ०८ ·जातकपद्धते- (२०) द्वादशांशखण्डकाः। २ ०४/०५/०६०७/०८/०९/१०१११२ શ૨૦ ५.०० ७.३० १०० १२॥३० १५/०० १७१३० २००० २२॥३० २५० २७३० ३०० (२१) विषमराशौ त्रिंशांशपतयः। ( २२) समराशौ त्रिंशांशपतयः। मं. श .. बु. शु. शु. बु. बृ. श. म. ७ ५ ५ ५ (२३) सप्तवर्गेश्वरचक्रम् । प्र. चं. मं बु . श. मं गृ अश हो धू अमिश भश र अमि सम अमिस बु. भश मं द्रे म श अश स वृ मि बु सम मि अमि सम बु भा म मि सम मि वृ मि वृ मं अमि मि द्वा त्रिं अमि श वृ शु अमि मि श वृ. मि पत्र षड्वर्गस्तु बृहज्जावकादिप्रसिद्ध एवास्ति सप्तांशानाह पारा वा कल्याणवर्मा-मेषानिमिथुनमृगहरिमोनतुलावृषभचापपराः । एकरपटभूत्कन्यापूर्वाश्च सप्तमांशानामिति ।

·(२४) सप्तवगैबलचक्रम् । . र, बू. (२५) सप्तवर्गजवलम् । . गरीयसी, अन्यमतं प्रौद मनोरमाकारेण दृषितम् । ५९१५४५/४५२२१५६ २९४१४८३९५६/१३ बलमर्थतः सिद्धं प्रति निमित्तं नैमित्तिकस्य युक्तत्वादिति कृष्णोक्तिरेवात्र यद्येषां राशिनवांशश्चेति द्वयमपि सममसमं वा भवति तदा चरणद्वयं १५३०१५३०१५/१५.१५ दाहरणन् । ०००१२५२००1०३१४५/००।२२।३०००1०३१२५.०1०११५२/००1०३।४५/०1११५२ ००1३०००००३०००००।२२।३०००1०७।३०००।२।३०००1०७४३०००1०१५२ द्र.००।०३।४५/००।०३।४५/००।३०1०००० 100०३१४५/००1०७४३०००1०७।३०००।११५२ स. ००1०७।३०००।१५।००1००1०३।४५/००।१५।००००।३०1००००।२२।३०.०1०१३. न. ००१०११५२००।३०००००।०३।४५००४५/००००।०७।३०००1१५/००००1१५/.. दा.००।२२१३०००० ३१४५००।२२।३०००।१५/००००/३०1००००1३०1000013010. त्रिं.००।२२।३०००।१५।०००००३।४५/० ००३१४५००।३०1००1००1३०1००००११५.०० यत्त्वत्र गृहादिवर्गस्वामी स्वादिषु यद्गृहे तदुक्तं वलं प्रासमिति केषा- चिन्मतं तदबहुसम्मतत्वादुपेक्ष्यम् । अथ स्बोच्चत्रिकोणस्वगृहाणां त्रयाणां द्वयोर्वा सम्भवे सति सारावल्यां निर्णय उक्तः । “विंशत्यंशाः सिंहे त्रिकोणमपरे स्वभवनमकस्य, उच्च भागतृतीयं वृष इन्दोः स्यात्रिकोणमपरऽयाः । द्वादश भागा मेषे त्रिकोणमपरे स्वभन्तु भौमस्य । उच्चमथो कन्यायां बुधस्य विथ्यंशकैः सदा चिन्त्यम् ॥ परतत्रिकोणजातं पञ्चभिरंशैः स्वराशिजं परतः। दशमि गै. जीवस्य त्रिकोणफळं स्वमं परश्वापे ॥ शुकस्य तु तिथयोशात्रिकोणमपरे घटे स्वराशिश्च । कुम्भे त्रिकोणनिजभे रविजस्य रवेर्यथा सिंहे ।" .d. ०००००००००००००० (२६) युग्मायुग्मांशवलम् । ०००००००००००००. य ·जातकप:- (२७) केन्द्रादिबलम् । अत्र विधिः सुगमोपायचोष- बळानयने वेद्यः। (३१) नतोमतवलम् । . . . . र.चं मं बु. बू, शु.घ. ०००००००००००० ५२ अत्र “केन्द्रादेः खण्डका शेयाः (५२/५२० षष्टित्रिंशच्छरेन्दवः । खण्डान्तरेण २५८५८०० ૨ ૨૭૮) गुणितात् पूर्वभावग्रहान्तरात् ॥ अत्र सुगमोपाय उक्तः कृष्णदै- भावान्तरविभक्काप्तहीनयुक्तक्षया वशेन-"शशाङ्कभौममन्दानां नतं द्धितः । बलं केन्द्रादिजं तत्स्याल्लिप्ता-द्विघ्नं कलादिकम् । षष्टिशुद्धं तद्- धमनुपातत" इति धर्मेश्वरोक्ति- न्येषां सदा रूपं बुधस्य तु" इति । रपाया प्रामाणिकाचार्यानुक्तेः । (३२) (२८) पक्षबलम। द्रेष्काणवलम् । रचं मं बु. बू. श. श. ०० . .... ००० ० ० ० .० ००००००००० स्थानबलमप्रा र.चं. म. बु. बृ. शु. श. २।२।२२३३३ ५५/४१५९१६३११००१२ ५८५४५६/१९२१४९२९ (३०) दिग्बलम् द्वि। २६३३१२६२६३३३३२६ ०२/५८०२.२/५८५८०२ पद्धती सर्वत्र प्रहाणां सौम्य- पापत्वं यवनेश्वरवाक्याबोध्यम् । तद्वाक्यं यथा-रग्रहोकः कुज- सूर्यजौ तु पापो शुभाः शुक्रशशांक- जीवाः । सौम्यस्तु सौम्यो व्यतिमि- श्रितोऽन्यैः पापैश्च तुल्यप्रकृतित्वमे- तीति” । अथ गतैष्यतिथ्यनपेक्षः सुगमोपायः कमलनयनमिश्रपद्ध- तौ- "अर्केन्द्वोरन्तरादंशाद्रामाप्त पक्ष बलम् । शुभानां तदलं शेयं पापानां षष्टितश्च्युतमिति । अथ गतैष्यतिथ्यानयनं प्रौढमनोरमा- याम्- "सूर्योनचन्द्रस्य लबार्क- र. चं. मं. बु. वृ. शु. श ० ७३३ २०/२३ १०५१३ ८.१०५८४२८२३९ ·-- ०० ० ० . ०० ० ० 0 0 0 ००० ०००० ० ० . १०००००००० 0 ००/०॥ ०००० भागो गा तिथिः षष्टिगुणावशे- (३३) पात् । द्विचन्द्रलब्धं - घटिकादि दिनरात्रित्रिभागवलम् । चान्द्रं भवेदिदं पक्षबलस्य सिद्धथै। कृष्णे तु पक्षे खगुणाच्च्युतासौ गता चं.मं.बु...श. तिथि: सावयवा गता स्यात् ।" ०० इति । भक्काव्यविधोलवा इत्या looloo दिनानीता घटिका नात्रोपयुज्यन्ते । तासां सावनत्वादिति न साध्याः। (३४) वर्षेशादिवडम्। (३५) काठबळम् । त. र. चं. मं.बु. बृ. शु. श. र. चं.मं.बु. ६. शु.श १ २ १ १ १११ ०/१५,००४५ ३४११९,४१४१४१/१९ ०००००००००० ४५६००००० अथ वर्षेशमासेशयोरानयनमुक्कं नीलकण्ठपद्धतौ-"कलिगतदिन- घृन्दस्च्यद्रिरामविहीनो नखशरकरतष्टो द्विःस्थितोधांगरामैः। खशि. खभिरथ डब्धे त्रिद्विनिध्ने सरूपे तदनु तुरगतष्टे वर्षमासाधिपौ स्तः ॥" इति ॥ एवं सूर्यसिद्धान्तोक्त्याऽऽनी तवर्षेशमा शावेवागच्छतः। यत्तु ब्रह्मसिद्धान्तमतेनानयनं केशवदैवज्ञेन स्वपद्धतिटीकायामुक्कं तत्सम्प्रदा- पानुरोधानाङ्गीकृतमित्यवगन्तव्यम् । यत्र वारे रव्यादिके जन्म स रव दिनेश इति स्पष्टम् ॥ होरेशानयनमपि नीउकण्ठपद्धतौ-"स्वर्ण छत्वेष्टकाले घरदलविघटीर्याम्यसौम्याकंगोले रेखायाः प्राक्परस्ताहणमय व धनं स्वस्वदेशान्तरं हि । शिष्टा वारप्रवृशेरिह गतघटिकास्ता द्विनिघ्नाः घराप्ता बारेशात्काळहोरा रविसितशशिजेन्द्रार्किजीवारनाथाः इति" ॥ चित्त-"तत्कालान्यूनलमांशपिण्डो भक्तः पनक्षोणिभिर्भुक्तहो।" त्यनेन होरेशमाहुस्तान प्रामु सकलशिष्टसम्प्रदायविरोधात्, इति । ( ३६ ) क्रान्त्यंशाः । तत्साधनं ग्रहलाघवे-"चरवा बु..शश रिंशदशीतिरद्रिकुभुवः कक्षेन्दयो १०/१८ ५१२२२२२/१८ भूधृती षट्खाक्षीणि जिनाश्विनोक- २७२८५६२९२६५१२७ विकृती खाण्यश्विनःसायनात् । २६ २२८१५३४५६५८ दादा उदाउद छ खेटाहोलबदिग्लवप्रमगतोंकोऽसौ. . 4dsmuTHAND isiMRI ·गावकपद:- ha ००००० वदूनागताच्छेषनाइबलब्धियुग्दशः । दरसूर्यमुख्यैः स्पष्टापमात्साधित- हृतोशाधोपमः स्यास्वदिक्” इति मात्मतन्त्र । उपेक्षितत्वाद् गुरुकेश- बारियुक्तमेवेति सुधीभिराम ॥२॥ इति बायनबलम्। (३८) चेष्टाकेन्द्रम् । १६५३,३७/४५५८०१०५ ५६०५/२६/३७००.१५५५। र. चं.मं. बु. बृ.शु. श अय सुगमोपायः स्पष्टकान्ते. ००००१०११ ८ ८६ बलानयननिराशश्च पद्धतिप्रकाशे 100/००/ ८२९/१७ ९२४ "याम्योत्तरैः स्वांघ्रियुतापमांश- ००००१९३१४७१९४५) ००००४४५६३३३३९/१५/ युतायुताः पूर्णगुणाः शनीन्द्वोः। व्यस्तं परेषामनिशं बुधस्य युता बत्र केशवोकावयमभिसन्धिः भवेदापनबीर्यमेतत् । गणेशदामो-सन्धिमाधनवदेव बोध्यः॥ (३९) (४०) चेष्टाबलम। स्पष्टचेष्टावलम् । चतु० र. चं. म.बु.. शु.श. र. चं. मं बु. बृ. शु. श. १०००० १०००० १६३३/१७००३४३६५१ ३३२७५४४५३२३८/५८ ५६५८१३,०९ ४५३४५) 1५२ ३३९४६ ७१८४० अत्र भजनविधिः सुगमोपायचोच्चबलानयनवदवगम्यः । ० (४१) नैसर्गिकवलम् । पञ्च० र. चं मं.बु. शु. श. बत्र सुगमोपायो मयोच्यते । वियनागाश्चतुस्त्रिंशद्घना एभियु. ताः पुनः । पुनरेव भवेद्वीर्य मन्दारादिक्रमाद्रुतमिति ॥ २॥ ००५१,१७२५३४४२८ ००२६ ९४३.१७५१३४ ·उदाहरणम् । ६ . ० . ० ४ ४००० घाघा घघ - (४२) अत्रेदं तत्त्वं यस्य हरबलमा- हरबलम् । षष्ठम् नीयते तं प्रति या दृष्टयः सन्ति तन्मध्ये शुभदृष्टीनां योगस्य पाप- र. चं. में बु. शु. श. दृष्टीनां योगस्य च चतुर्थांशः पृथ- कार्यः तयोरन्तरं दृग्बलं स्यात् । तच्च शुभदृष्टिचतुर्थांशात्पापडग्यो. २३/११, ५ गचतुर्थांशे शुद्धे धनात्मकमित- रथाणमिति। (४३) स्थानदिक्कालनिसर्गचेष्टाहगब- षडबलैक्यम् । लानां योगे कृते षड्वलैक्यं स्यात् र. चं. म.बु. बु. शु. श तदेवात्र बलशब्देन व्यवहीयते, अथ जन्मसमये प्रहयुद्धे विशेषः ।। ४६४८५११०२८२८१२ आदौ सर्वेषां षड्बलैक्यं प्रसाध्य २५२८३७२५४ १५० ययोः प्रयोयुद्धम्भवति तयोः षड्व- लैक्ययोरन्तरं रूपादिफलात्मशरयो- रन्तरेण भाज्यम् । फलं सौम्यदिक् स्थस्य षड्बलैक्ये योज्यम् , दक्षिणदिकस्थग्रहस्य षड्बलैक्ये शोध्यमेवंकृते तयोः षडबलैक्ये स्फुटे स्तः। शरान्तरन्तु समदिशोश्शरयोरन्तरेण भिन्न- दिशोोगेन भवति । यस्योत्तरः शरः स उत्तरदिकस्थो महो दक्षिणशरो दक्षिणदिस्थो, दिकसाम्ये यस्याल्पशरः सोऽन्य दिवस्थ इति शरानयन- प्रकारो प्रहलाघवे-'खाम्बुधयः खयमाः खभुजङ्गाः खाङ्गमिताः खदश क्रमशः स्युः । पातलवाः कुसुताबुधभृग्वोमध्यमचञ्चलकेन्द्रविहीनाः । कुतियाब्धियुगाश्विनो दलचयश्चेषड्भपुष्टं चलं केन्द्रश्चक्रविशुद्धमस्य- भमितार्द्धक्यं लबन्नागतात् । त्रिंशलब्धयुतं कुजात् कुयमलाब्धीन्द्वद्रिभक्त क्रमाचद्धीना धृतिरिविला गुणभुवो गोऽब्जा इना द्राकतिः ॥ मन्दस्पष्ट- खगास्वपातहितात्क्रांत्यंशकाः केबलात्कर्णाप्तास्त्रियमाहता भय गुरोश्चे- ल्लोचनाप्ताः पुनः। स्वाध्रधना श्रमृजोऽगुलादिकशरः पातोनदिक स्यादसौ त्रिनः स्यात् कलिकादिकः स्फुटतरस्वत्संस्कृतश्चापमः" ।। इति । अत्र त्रिज्य- कादश । अथ युद्धलक्षणं समागमास्ताभावकालोनभौमादिपनकान्यवमयोः पष्टप्रयोराश्यंशकलासाम्यं युद्धम् , समागमस्तु अंशाधिके याम्योत्तरान्तरे यदा हाबपि त्रिभ्यामकर्णका तदा भवतीति शेयम् । .

·जातकपद्धते:- RIGHT (४४) भावानां स्वामिबलम् । प्र. तब स सु सु रिजा म ध क आव्य ११५१२८१२१२२८/५११२/२०४८४६/१० १/३७ ४/५२५२ ४३७ १२५१८२५/२५ (४५) हरबलम् । द्वि. rism तब स सु सु रिना मृ ध क आ ब्य ००० . ० . १३, ५/१९ ८१६२९१५४६२ ३७/१६/२०४६५७४८००/१९५२/३ | ध ध घ घ घ घ घ घ घ घाघ (४६) हबलम् । त. MAHINDRAMAND त धस सु सु रिजा म ध क आ व्य ०१०१०००,१९४० २०२०००२०४० १२०४०००२०२० नृचतुष्पदाविज्ञानं रत्नकलापे-"नृयुक्कुम्भतुलाकन्याचापाद्यार्द्धश्च मानुषाः। चापान्त्याई मृगाद्यार्द्ध गोसिंहाजाचतुष्पदाः। मृगान्त्या कर्किमीनावाप्याः कीटश्च वृश्चिक" इति बत्र कुम्भो जलपरः कर्कः कीट इत्यबहुसम्मतत्वानादरणीयम् । (४७) भावानां स्फुटवलम् । तब स सु सु रिजा म ध क ा व्य १३३२१८५११७३७२१४६३४६१ ३७५० १४८/३२१०३५/ १/५/३७३७२१ R ·उदाहरणम्। १५ (४८) चेष्टाकेन्द्रम् । (४९) चेष्टावलम् । र. ०२।०३।२११३१ र. ००२११०७ ०८।१८।०६।३७ (५०) उच्चरश्मयः। चं. ००।३३।५८ (५१) चेष्टारश्मयः। र.चं.म.बु. वृ. शु.श र. चं मं बु. वृ. शु.श ३ ३४३१४४०६। ५/३ ७१५२९५७५६) ६२३)४३००२४४११० २५५३ ५२६५५/२७१६] ४३/४७/२१५६२५/२१२९ अत्रोच्चचेष्टाबलयोरङ्कचतुष्टयं प्रगृह्य केशवोक्कोच्चचेष्टारश्मी साध्यौ अन्यथा श्रीपत्युक्तानीतरश्मेस्तृतीयाकेन विसंबादः स्यात् । यत्र श्रीपति- कारे सुगमोपाय उक्तः कृष्णदैवज्ञैः-"नीचोनितस्पष्टतरो प्रहेंद्रः ड्भाधिको मण्डलतो विशोध्यः। राशौ सरूपे द्विगुणे लवाद्ये भवेयुरुच्चा- त्यमरीचयोऽत्र । चेष्टाकेन्द्रधिके षड्भाच्चक्रात्तत्प्रविशोधयेत्। राशौ- सैके लवाद्ये तु विध्ने चेष्टामरीचयः। पद्धतीया रश्मयश्चेष्टोच्चगुणक- साधनार्थ शेया न तु फलादेशार्थमिति सम्यनिरूपितं केशवपद्धति- टीकायां श्रीधर्मेश्वरदैवशेन ॥ इति ॥ (५२) (५३) उच्चफलम्। चेष्टाफलम् । र.च.म.बु. वृ.शु.श र. चं.मं. बु. वृ. शु.श. ideatmeopathore ४०००/४११२४४२९२९ २१३३१७००३४३६५ ५९३९११३४५९३४२३॥ ७५८/१३०९४४५३४५ बत्र रूपोनरश्मयः पदं (गच्छमान) ततः “सैकपदघ्नपदार्धमथैकाचं- कयुतिः किल सङ्कलिताख्येति" लीलावत्युक्ताकारेण साधितसङ्कलितमेव भेदीफलं स्यात् । अत्र सुगमोपायस्तत्र मामकं पद्यम्। व्येकौ चेष्टोच्चकि- एणौ षभिभक्तौ तदाहये। फळे लाघवरीत्या स्तः श्रीपत्युक्ताकारतः॥ इति । वसुवस्त पूर्वसाधितोपचेष्टाबळे एखोच्चचेष्टाफळे इति ।

·18 आराकपद्धत - (५४) चेष्टोच्चबलघातः। र. चं.मं.बु. वृ. शु. श. (५५) चेष्टोच्चबलोनैकघातः । र. चं.मं. बु. वृ. शु. श 0000 0 00 १४.००११००२५/१८२५ १२२५/१३४७०६११ ४ २१२१४९०२३२ १०२ १९४५/२५/११/२९४४|१३| अत्र गोमूत्रिकागुणनप्रकारो मबोच्यते-"आदौ रूपाद्यवयवात्मकं गुण्यं विलिस्य तस्य षष्टयंशाद्यवयवावस्तात्तस्यैव रूपाद्यवयवान् पुन- लिखेदेवं तदधोपि-विलिख्य गुणकस्य रूपाधवयवैः क्रमेण गुण. येत् ततो गुणिवांकानामधो रेखां कृत्वा यत्रोद्धर्वाधः क्रमेणाङ्कयोरवानां वा पंक्तिर्भवेत् तत्र तद्योगं विधायान्यत्र यथास्थितं तदधो लिखेत् ततोन्त्याङ्के षष्ट्या विभक्तलब्धमुपान्तिमांके योजयेत्तमपि षष्टया विभज्य लब्धि स्वपृष्ठांके योजयेदेवं प्रथमांकं यावदेवं य आदितस्विष्टांकस्तद्गुणन. फलं स्यात् । अत्र मत्पद्यम् । चेष्टोच्चवलयोगोना सरूपा च तयोईतिः। चेष्टोच्चवळहीनकघाततुल्या प्रजायते ॥ (५६) (५७) इष्टम्। कष्टम्। र.चं.मं.बु. वृ.शु.श. रचं म. बु. पू. शु. श . . ० 0 ०००० २९ ४२६ १३९३३३९ २७३९२८५२१९/२६१५ २५/४२३८/३० ९३ १२/११/२३/१७४३३२५४ भत्र मूडानयनविधिः सिद्धान्ततत्वविवेके-"षष्ठिबगंगुणादकान्मूलं प्राचं यदागतम् । सैकशेषं षष्टिगुणं द्वियुद्विघ्नपदोद्धृतम् । लब्धमागत- मूस्यावयवश्चेति तत्पदम् ।” इति षष्टिवर्गगुणादकादित्यत्र प्रथमाङ्क: पष्टिगुणो द्वितीयांके युक्तः पुनरप्येवमेवेति सवर्णनं डब्धार्थ कर्तव्यम् ।। निरप्रमूलानयनमपि तत्रैव-"अन्त्यं यावदिहायंकादूर्ध्वतिय॑क्स्थरे- खया। संज्ञा स्थानांककानाच विषमाख्यसमकमात् । त्यक्त्वान्त्याद्विष- मावर्ग द्विघ्नतन्मूलहृत्समः । लब्धवर्गश्च विषमादायाच्छोध्यः पुनः पुनः क्रियैवं सर्वमूला यावत्तत्र पदानि च॥ अन्त्यस्थानाक्रमेनैवं मूलं स्वीयमुदाहृतम्"। इति मन्त्र मूर्य न प्राह्ममिति मतं तथा चेष्टोपबयो. गाईमिष्टं तदूनैकं ऋष्टमिति ष मतं सम्प्रदायबिरोबादप्राममेन ॥ इति ।

·(६०)
इष्टनमहष्टिचक्रम् ।
प्र.
च.
मं.
बु.
श.
५०४१ ५.१६/२२५४२२
४९३६३६ ९५२५७ २
रचं.मं. बु. ब. शु. श.
इष्टमषड्वलैक्यम् ।
(५८)
र. 01०००.००।१०।१६.०1०२.४९ ००1००1००००१२०१२१ ०००००००००५।०४
उदाहरण
चं. ००।०३।०४ ००००००००००।३१ ० ०।०३।१७ ० ०।०३।५८ ००1००।५८ ००।०१।४१
म. ००।००।०० ० ०।२३।४२ ००।००।०० ००००।०० ००।०५।४० ००।०६।२३ ००।१६।०७
ब. ००।००।०० ००००।२७ ००।००।१३ ००० ० ० ० ० ० ० ०।५८ ००।००।०० ००।००।३३
द. ००।१६।३८ ००।१४।३० ००००।०० ००।२२।१२ ००।००।०० ००।३१।१५ ००।०९।११
.
३५२.२००५७.१४ ३/४९
३७ ३४६/२८२७११३८
र.चं.मं.बु..शु..
कष्टनषडबलैक्यम् ।
(५९)
श.०००४/४५ ००1००1००००।२४/०५/०००३।११/ ०००३।११/ ००1००1००००।२६।५३
0
य. ००।३०।५६ ० ०।२५।०३ ००।२३।३६ ००।३२।४७ ००।००।०० ००।०९।५१ ००१००००

·(૨)
कष्टनभावरष्टिचक्रम् ।
-૦૨ ૨૦૦/| 4 |||o| - ૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦/રા નારાજ) ૦૧૬ નરકારી ૮૧૪
૧.૦ ૧૦૦૦૦૦૦૦૦/૨૨ના રસ થી ૨૦ રર૦૦૦ના જૂના વારિ-l૦
૦૦૨૮)રર૦૦ર/ર૦૦૦
ઠાકol૦૦૦૦૦૦ચ્છનગ્ન” કારકીર ||રાક
9. રિજન ૨૦૧૦૦૦૦૦૦૦૦૦”ાબા નસકોરાજી મારા વીરાને ૨૪૦
૧૦૦૦૧૪૧૦ર૮૦૦૪જરૂol૮ી ૧૦૦૪/૬૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦-બાજારનાર ને ૨/૪
ool-lookelaarooalcolwelco cloose loom one holdofoolofloooohoolonoolonlooke/olco લિ
શિક00 જાનnofootnofoojnoloooooooo100a106|2|2 1001001ન્ટાકોnoખ્યાનnolatolonelaloof w

·उदाहरणम् । अत्र रश्येष्टकष्टाभ्यां स्वं प्रति प्रहहशो गुणनीया इति विश्वनाथ. मृत्युक्तिः । एतन्मतं दूषितं श्रीकृष्णदैवज्ञैः । दृश्यानां भावाना. अष्टकष्टयोरभावात् तदृष्टीनामिष्टकष्टबशेन फुटीकरणमशक्यमेव त्किञ्चिद्व्युत्पत्तिबलादप्ययमेवार्थो लभ्यते तथा हि सर्वग्रहाणाञ्च दृशः लाभ्यामित्यत्र कस्य षष्ट्यन्तस्योभयत्र सम्बन्धाद्यस्य दृष्टस्तस्येष्टक- भ्यां गुणिता स्फुटा भवतीत्यर्थः सम्पद्यते तत्र षष्ठ्यन्तस्य द्रष्दृत्वं दृश्य- चेति परं विचारस्तत्र राज्ञो दृष्टिगुरोर्डष्टिरित्यादौ षष्ठ्यन्तस्य द्रष्ट्रर्थे च त्पनत्वात् राज्ञः कृपादृष्टिरिति वत्सेबकस्य कृपादृष्टिरिति प्रयोगाभावाच हतेऽपि सर्वप्रहाणां द्रष्टृणामित्येवार्थो व्युत्पत्तिबलालभ्यत इति बळ. गुणनं व्यर्थमेवेति सुन्दरमिश्रमतं सर्वथा विरुद्धमेव । श. शु. वृ. ॥शुभचक्रम् ॥ बु. गृ. ००१०११५२००।००००००।२२।३०००।०३।४५/००।०११५२००।०३।४५००१०११५२ ००।०१।५२००।१५।०००००११५२००।०३।४५/००।०३।४५००।००।५६ हो ००।१५।००००।१५।००००।११।१५००।०३।४५००।११।१५/००।०३।४५००।००५६ b. ०००११५२००। Rikol००/४४४।००००।४।००/०६/70100/211801000100100/5810100/-a ०६००००१/20100/181०1००/०६/१०/००/ehlkol००००।६४|00311००००/- condloopoolhšlo ololm:100 ožimolo0 4818 8100&midoloo holdbloons त्रि००।११।१५/००।०७।३०००।०१।५२००।०१।५२००।१५।००००।१५।००००।३७३० यो.०० Selnel००००००/kontholkosaletloostthalkol88128100/5/8I०० म चं R ·(3) २२ भशुभचक्रम्। प्र. शुभाशुभपंको केशवोक्तिवत् स्थापितं तद्वासनाशून्यं सम्प्रदायविरुद्धं ॥ त्वात्। यत्तुनीलकण्ठपद्धतौ सुन्दरमिश्रमवाभिप्रायेण शुभाशुभैक्यमभिधाय गृहबदागतशुभाशुभयोर्दल स्थाप्यमिति" केशवोक्तः सम्प्रदायपरिगृहीत. मुन्दरमिश्रमतं युक्तियुक्तम्"-प्रौढमनोरमायामुक्तं तदप्यप्राचं "होरादौ "गृह एव स्थापितस्य शुभाशुभस्य पार्द्ध होरादौ सममेव स्थाप्यमिति फलं प्राह्यमिति बहुसम्मतमपि सम्प्रदायानुरोषामाङ्गीकृतम् । यत्तु समशुभैक्यं भवतीति, अत्र बर्गेशः स्वोच्चादिषु यत्र तिष्ठति तत्रत्यं मित्रादिजं शुभं न प्राह्यमिति । सुगमोपायस्तु शुभैक्यं चतुर्व्यः शोधि- बत्र विशेषः। यत्र स्वोच्चं नीचं मूलत्रिकोणं बा सम्भवति तत्र जातकपडते मं. बु. . गृ.००/५८०८/०११००१००००।३७३०००।५६।१५/००।५८1०८००५६।१५००।५८१०८ છે. ૦ ૦૦૩૦૨૮૩૪ વારદાર વ૮૪ોરદાબર જ દ. બર૮૮૦ ૨૮૮૦નથ૦૦૦૦ર૮૮૦૦ રદ્દારિદાબાર જ ૪. રહારધોરા૦ વારતાબ્દારા ૭૦૦૦નાથ બરા न. ००।२९।०४/००।१५।००००।२८।०८/००।२२।३०००।२६।१५००।२२।३०००।२२।३० દા.વાઢાઇ ગર૮૮૧૨૮૪૦૦રરર૦૦૦૦૦૦૦૦૦ળા ००।१८।४५/००।२२।३०००।२८।०८/००।२८।०८/००।१५।००००।१५।००००।२२।३० છે. જાહયારશાહ ૧૪રખો જારદાર વાલઝારસાબ૦૦૦૨૨૨ ·(६६) शुभ-पंक्तिः। . मं . ड. श. गृ. ००११२९००11३।११००।१६२४००1८।२००।१६।२४००।१५।००००।०९।२२) हो.००५॥४४००1०६।०५००1०८1१२००1०४३१३००1०८1१२००/०७१३०००1०४॥४॥ .001008001.६०५००1०८1१२००1०४११३००1०८1१२००१०१३००.108॥४३ ००1०५१४४००1०६०५००1०८1१२००1०४३१३००1०८1१२००/०७१३०००1०४॥४॥ न..01.५४४००1०६/०५/००1०८1१२००1०४११३००1०८1१२००१०१३०००1०७॥४१ द्व.001.५।४४ ००1०६/०५/००1०८11००1०४३१३००1०८११२००1०७१३०००1०४१४१ त्रि.0010१४४००1०६०५००/०८११२००1०80१३००1००1१२००1०७॥३०००1०1४१ (.६७) अशुभपंक्तिः। . . . . उदाहरणम् । चं | चं. . . र. मं. बु. बू थ. ..01४८३१००/४७/४९००४२३६/००५२१३४/००४।३६००/४५100000५०1३८ हो ००२४/१५००१२३४५४/००१२१/४८००१२५/४७/००।२१।४८/००।२२।३०००॥२५॥१९ २.००।२४/१५/००।२३१५४/००२११४८००१२५/४७००।२११४८००।२२।३०००।२५।१९ स.).०२४।१५/००।२३१५४० ०२११४८/००।२५/४७/००२११४८/००।२२।३०००१२५११९ न.००।२४।१५/००।२३१५४/००।२१।४८००।२५।४७००।२१।४८००।२२।३०००।२५।१९ दा.००।२४।१५/००।२३।५४००।२१।४८००।२५।४७/००।२११४८००।२२।३०००।२५।१९/ वि.००।२४।१५/००।२३।५४/००।२१।४८/००।२५।४७,००।२१।४८/००।२२।३०००।२५।१९] . . ० U . २६ ·न तु (29) २४ वर्गशशुभयुतिगुणितशुभपंक्तिचक्रम् । चं. मं. hou शु. य. m ए.००1०७११०००।१३११९/००।१७५६/००1०५/१६००।१६।२४/००।१६।२४/००1०७।३६) ।०४।५६/००।०६।१७/००।०३।०४. हो. ००१०४।२३००।०४।५६००।०६।१७००० 1.४/००/०६।१७/०९/०६/०५/०००३३५ GY noth०००/xahoon है।०1007812०1००/7402010003000/2०1००६ हृतत्वाच्च। योगस्येति वाच्यम् , शुभाशुभे इत्यस्य पूर्वोक्त शुभाशुभयोरैक्ये इति व्याख्यानात्तथोदा- सट्टीकाकृता कृष्णदैवज्ञेन खेचरोच्चादिफले ये खेचरोच्चादीत्यादिना श्रीपतिना गृहशुभाशुभस्यैव चतुर्थाशः स्थापितो साध्वी तथापि पद्धतिकृतामनभिमुक्तत्वान्नास्माभिस्तथा कृतम् । न च चतुर्थांशः स्थाप्य इति वासनासिद्धतया युक्तिमिति प्रौढ़मनोरमाकारोक्तिः स्यादिति यद्यप्यत्र स्वोच्चे रूपमित्यादिना गृहस्थापितस्यैव शुभाशुभस्य पत्र सुगमोपायः-चतुर्भक्त शुभैक्यं रूपाच्छुद्धं चतुर्भक्ताशुभैक्यं जातकपकातः स.००1०५/४४०००६।०५/००1०५/०७/००1०४।३७००1०८1५८००1०४।१३,००1०४॥४॥ aon 100280201000 10100180100001501004180100100 3412 ००० 0 21001002902010084010024020100०००iko... ॥१६००।०६। ... नि./.०1०६।१६/००1०६।०५/ ०५/७/0010१३८००1०८1५८/०००७।३०००।०५।०७ ·(६९) बर्गशाशुभयुविगुणिताशुभपंक्तिचक्रम् । अशुभासद्युत्योर्दोगाद्धं कष्टमिति सुन्दरमिश्रोक्तं प्रकारान्तरं त्याज्यम् ॥ वर्गाङ्कः स्यादिति । अत्रापि वर्गस्थवर्गेशयोरिष्टसद्यत्योर्योगाऽमिष्टम् । बर्गेशतत्स्थप्रहयोः सद्यत्योयुत्यर्धस्यं चान्तरं द्वितीयचक्रीयहोरादि- गृहाङ्कः स्यादेवं प्रथमचक्रीयहोरादिषड्वर्गावत्य द्वियुतस्य होरादि- इस्य चतुर्युतस्य गृहेशतत्स्थप्रहयोः सद्यतेयुतधान्तरं द्वितीयचक्रीय- स्थापिते शेये । अत्र सुगमोपायो मयोच्च्यते । अत्रत्यप्रथमचक्रीयगृहा- तयोः शुभाशुभयोरैक्ये इष्टाशुभे "पंक्त्योः सप्तसु कोष्ठयोरि" त्यादिना अत्र केशवोक्तो सदा सदसद्युती स्वोच्चे रूपमित्यादिना स्थापि- . प्र र. चं. मं. शु. 2. ०२।४।४५/०२।१८।५९/०२।०६।४।०२।५४।०३।०२।१०।४८०२।१०४००।४श२४ हो. ०१।१८।२७०१।१६।११०१।१०।३१।०१।२३।२४/०१।१०।३१।०१।११४३१०१।२११५४ दि. ०१।२३।२२।०१।०९।२८/०१।०३।२२।०१।२७/०२०१।१४।५००१।१२।४७०१।१।१५ स. ०१।१२।४५०१०११।४२०१।१।३५/०१।१४।५६०१।०३।२२/०१।१०२१।०१।१५।५७ न. ०१।२११५१०१।१६।११०१।१३।३५/०१।१४५६/०१।१४।५६/०१/०५/२४/०१।१३।३५ द्वा.०१।१७१८०१०९।२८०१।०३।२२०१।१४।५७०१।०३।२२०१२०७४३००१२२५।२० त्रिं. ०१।१०।२९०१।११।४२०१।०७।३००१२२७०२।०१।०३।२२।०१।०७१३०/०१।११३५ India ८ .

·हो ००११२।२४०००३१०१००।१७१०३००1०1०८००२३॥२०००.० ९ ।२८००१२००७ (७४) स्फुटशुभम् । ए. . श. मिति" कृष्णदेव ज्ञादिस्वरमोऽप्येवमेव । फलादन्यत्सर्वमेतेन चिन्तयेत् । सप्तवर्गफळं वाच्यं वक्ष्यमाणेन केवळ तथा चोक्तं प्रौढमनोरमायाम् चेष्टोच्चपलोत्पभेष्टकष्टप्रकरणे- सप्तवर्ग: श्रीपस्यादिभिरनुक्कत्वास्फुटशुभाशुभस्य सप्तवर्गफलनिर्णयोपयोगित्वाच भत्र नीलकण्ठपद्धतौ ‘फलद्वययुतिः स्पष्टेष्टकष्टाभिधे” त्युक्तं तश्चिन्त्य থাকেঃ प्र. ए.००२॥४०॥६॥४८/०११०३।५१००1०४११००१।१२।०६०।६ ००1१११५९ दि. ००1०२०८००1०८।२३००।२३।२०००।०२।०५००1१४१००००।१९।१३.०॥६॥३५ स.००।१९।१३ ००1०९।२८००1१६।३५०००७१००००1४३।४२०००३।१८००1१८५ न.००।१२।०७००1०३१०१००।१६।३५००१०१००००। ४१००००।२६।२०००।२२।४२ द्वा.००-६०००००००१२३००॥३१॥१६००1०२१५६/००1७३।४२००।२९।४५००110५१ ००१२०१६००1०९/२०/००१६।३५/०००।०५००।४३/४२००१२९।४५००1०२१४२ (७५) स्फुटाशुभम् । र. मं. बु. बू ए.०५१४००१/०८।४३।१९०५।३०।३१०८०४३।०१।०६।०५।१७०६।०५।३५/०७/४चार५ हो. ०३।२५।२१०६।२९।३८०३।०९।५८०५।१५।५७०२।५८४३०४।४९।२५०२।५०१०३ द्रे ०५।१५।४९०४।२१।३४०२।५५।४००४।२११३२/०४/३४१५४/०३३०/०७/०२।३७।१३ स. ०३।३०।०२०४/४९/२१०२॥३७॥१३/०४/३४।५००२॥३५॥३००५।२३।१०।०२।५३४५६ न. ०२४४९।५७/०६/२९/३८०२।३७।१३.०४।३४/५००४॥३४॥५४।०३।१४।१९०२।२७।५५ दा. ०४।४२।५००४।२१।३४०२।४५।१७०४।५२।१२०२।३५।३००३।३४१५६०२।२०१४४ त्रि. ०२।५८।३८,०४/४९/२१०२॥३७॥१३.०४।२१।१२०२॥३५॥३००३।३४१५३,०२१२७१५५ घ. are ·उदाहरणम्। २९ चेष्टागुणक: (७७) उचगुणक: र.चं मं बु. बृ. श.. र चं. मं. बु. बृ. श.श. . . २.०००२.००० २०१०१ ३४१५५३०४२५०३५ ३००३४८१४/२८/२८ २१५३५०१४१२४०१४ ५७/५८३२५१/५७४३/०८/ चेष्टोचरश्मिज्ञानं बिनापि सुगमोपायेन गुणद्वयसाधनमुक्तं धर्मे- धरदैवशेन-"त्रिगुणचैष्टिकतुंगबलं गुणो यदि तु खाक्षिकलाल्पबलं इलम् । त्रिगुणमभ्रहुताशकलान्वितं भवति सोऽत्र गुणः क्रियते. न्यथा॥इति॥ (७८) स्फुटगुणकः। HESHARIRIDEOHARINE चं में li बृ. श. श . ०१ ०१ २८ २३ ०३ ३८ २६ ११ २६ ५८ श. nja . SHARE PARNIMAR (Ritatute therawal iPaumudi HARI (७९) *प्रहाणां सप्तवर्गजगुणकचक्रम् । चन्द्रकुजयोराशिगुणो भसंज्ञगुणितः । म म.बु. वृ. है हो प। । । । १२ । हे द्रे ..| १३ । र १३ รร ( (ร १२ । है द्वा. । । । है र १२ त्रि. ३।३।१२। है * अतोऽमे चक्रचतुष्टयं श्रीपतिप्रकारेण सिद्धयति, तत्प्रकारस्तु (१५) श्लोक. सम्सन्धियां टिप्पण्या विलोक्यः॥ इति । Salaatmexnapatiniupor: १६ . shHRINAATEEJAyilyHALAneplendr name ·जातकपरते:-- (८०) प्रहाणां सप्तवर्गजानन्तरताडकचक्रम् । बु. 뜸 शु. 등 गृ. हो. ने. स الهه اها" ما مه , عاما له عام هم له عام ہم ماله له م م هاومانا مراد 뜽 ماه ها مه 25mmar/50150-51005 २ १३३ १ Ser Mor हा. १3 २ त्रिं. १ २२ ९ tarama (८१) धनन्तरताडकनगुणकपक्रम् । र Kaal مہم N m प्र. . श गृ. २४ टे ४।४।२४ १३ । र । है । है. | १४ | 3 टकर स. । ।। ।। है । ) न. ३ | 3 || ४४ ४३ । ॐ। २ ।। है है है त्रिं. ४ | 3 | उ ट है भागानुवन्धभागापवाहविधिलाबत्याम्-"छेदनरूपेषु बाधनणं- मेकस्य भागा अधिकोनकाश्चेदिति" यत्र च्छेदद्वय भवति तत्र तद्धातश्छेदो लेल्यः। यत्र भाज्यच्छेदो केनापिसमाङ्कन भक्तो निश्शेषौ तत्र तेनापवत्यैव लेल्यौ। भिन्नारगुणनप्रकारोऽपि लीलावत्यां, "अंशाहविश्वेदबघेन भका अग्धं विभिन्न गुणने फलं स्यात् ।"

·(८२)
प्र.
2.
र.
म. दु. ह. २.
०००२।३० ००।१०।१९०।१८।३४००/०५।३३००।०२।३०००।०५।३३|००।०२।३०
००/०७/३० ००।३०।००००।२५।००००।०५।००००।०६।१५००।०५।००००।०१।१५
1००1०२.०५ ००/०८/२०/८०३०1००००।०२।४७००।०३।४५/००।०५।००००।०१।१५
०००३)४५ ००।२१४०००1०८२०००/०७/10000६७।३०००1०८/२०/००।०३।४५
1००1१।१५ ००३०1००००।०८।२०/० ०/०७३१३००/०३।४५/८०/०७/१३/००।०५।२५/
10000५।३५/८०1०८/२०००।२५००००।०७।१३/००/०७॥३०००।१०/०००००७.३०
००1०६३१५/००२११४०००1०८/२००००२।४७००1०७४३०००१०००००/५/२५
1001२९:३५/०२।१०।१९०३।०३।३४००३७४६००।३८।४५००।५११०६००,२७/०५/
दे.
स.
|ष्ठेषु विविख्य योगः कृतः॥
तथापि लाघवार्थ गुणितांशान स्वस्वहारेण विभज्य फलानि स्वस्व.
अत्रानन्तरताडकनगुणानां समच्छेदेन योगेनाप्याश्रयगुणको यद्यपि
उदाहरणम् ।
द्वा.
त्रिं.
S

·जतिकपतिः (८३) ॥धाश्रयगुणकचक्रम् ॥ प्र. शा. how wels द्र. M/M/C/0/10 ना चं. मं. बु. ग. ६ ३० १० ६ हो. १८ १८ । १५ ९ ९ ३ ५ ९ ९ ३ स. १३ । १८ १५ ९ ३ १८ १३ ९ १८ त्रिं ५ ५ १८ १८ १३ यो. १ ८२ ९३ ६८ ९३ ९२ ह, १४४/ ३६ ३६ | १०८/१४४ १०८/१४४ (८४) ॥ आश्रयगुणकः॥ हा. M र. चं. मं... बु. isi श. ०२ २९ १६ २ ३५ ३७३८ ५१ ४६ ४५ (८५) ॥ संस्कृताश्रयगुणकः ॥ र. चं. म. बु. वृ. शु. श ०२ ०० २९ १० ०३ ३७ ३८ ५१ ३५ १९ । ३४ ४६ ४५ ०६ बत्रारिष्टभेऽब्धिनवकाप्त्येत्यत्र वस्तुतोऽब्धिनमकस्थाने साचतुर्नव- तिर्भवत्यतो द्विगुणगृहाङ्कानबाष्टैकाप्तोनयुगाश्रयगुणः कार्यः। उतन कृष्णदेवः-"मित्रगृहे करशरा नवाष्टेन्दुहृता धनम् । शत्रोहे पूर्णपक्षा नवाटेन्दुहृता प्राणमिति" ॥ -

·-
(८६)
* लाघवेनैतत्सिद्धयर्थ सारिणी लिख्यते
एवं
अमि
मि
अय
व
भमि
मि
.१०००० ००३७।३० / ००।२८५३ ००।१५।००/० ०/०५/३३ / ००।०२।१०
००।३०।०० ० ०।२२।३० ० ०।२०।०० ० ०।१५।०० ००।१०।०० ०००००
००।२५।०० ० ०।१८।४५ ० ०।१६।४० ००।१२।३० ० ०।०८।२० ००।०६।१५
००।२१।४० ००।१६।१५ ००।१४।२७ ००।१०।५० ००।०७।१३ ००।०५।२५
००।१५।०० ००।११।१५ ००।१०।०. ००।०७।३० ००।०५।०० ००।०३।४५
००।०८।२० ० ०।०६।१५/ ० ०।०५।३३ ० ०।०४।१०/ ००।०२।५७ ०० ०१५
००।०५।०० ००।०३।४५ ० ०।०३।२० ००।०२।३० . ०।१।४० ० ०।०१।१५

·जातकपरते- (८७) वर्गोत्तमादित्रितयस्थे तु स्व. मिमि. स. छ. म.. ०१.००००.०३००० ०१।१८।३४ ००२५/०० है ०५९/५० ००२११४० .०३००० ००1१५/०० .०१०१९/ ००1०८/२० ००/०४/१७००1५/०० होरादौ भानयनश्लोकौ च मदीयो-"गृहे गृहवशादड्वा गृहहोरादिवर्गयोः । पशाबोरादिके स्थाप्यास्तद्योगो गुण धाश्रयः॥ यदि वर्गोत्तमस्वांशत्र्यं- शस्थो गगनेचरः। गृहे होरादिवर्गे च स्वार्थानास्थापयेत्तदा ॥षत्र गणित श्रीपतीयप्रकारनिःपन्नसप्तवर्गाकस्वरूपसेवेति द्रष्टव्यम् । (८८) कर्मयोग्यगुणः । चं. ०१ म. बु. बृ. ०० ०१ ०३ ३८ २८ २८ शु. श. ०१ ११ ५६ १७ ५१ ०६ ३४ (८९) अंशायु:कलाः। (९०) अंशायुरंशाः। . . . १९७७।३८ ६६४|१५ २०६७।१८ १६३७/०९ m५९७३० १५४३११८ १६८८.१६ २३१४१४६ ३२११३४२७/०९/२५२८३८ ५७०४२७१७५७४३,०८/३४ ३८१५१८०९३०१८१६४६ ·उदाहरणम् । (९१) चक्राहानिहरः। (९२) पक्राधहानिगुणकः। वृ. ०९।५४॥२९/०४ tou ००५३.५६३९।३६ ०३।००,५३०० ००४००५/५११३६ अत्र श्रीपयुक्तौ शुभप्रहस्य रूपाल्पहरे हराई रूपाच्छोध्यं गुणो भवतीति विशेषः । एकराशौ द्विबहुषु ग्रहेषु सत्सु किं कर्त्तव्यमित्यपेक्षायां श्रीपतिप्रदर्शितविविधमतेषु सत्याचार्यमतमेव वरं वराहादिभिः स्वीकृत- स्वात् , यदा त्वेकराशिस्थानां बनाम्यं स्यात्तदा सर्वेषां गुणः कार्य इति सुन्दरमिश्रः, यस्य निसर्गवलमधिकं तस्यैव गुणः साध्य इति प्रौढ़-. मनोरमाकारमतम् , कमलनयनमिश्रस्तु "बलसाम्ये समुत्पन्ने प्रायो भुक्त्यधिको ग्रहः । भुक्तिसाम्ये समायाते यो ग्रहः प्रथमोदितः" इत्याह । अस्माकं प्रौढ़मनोरमाकारमतमेव प्रियम् । सुगमोपायस्तु नील. कण्ठपद्धतौ-"प्रोक्ता चक्रार्द्धहानिर्यदि खगवियुतं नमकं षड्गृहाल्पं भागीभूतं भुजघ्नं तदनु खरसहत्स्यारो रूपतोऽल्पः । शोध्योऽसौ रूपतः स्याद्गुणक इह खलानां सतां चेद् द्विनिनो हारो रूपाल्पकश्चाधित इह पतितो रूपतः स्याद् गुणोऽसौ ॥ १॥ इति ॥ यत्तु "नायाताः खण्डकाः स्युर्दशरवितिथयो विंशतिः खाग्निषष्टिः खं प्राग्भावोनखेटो भवनविवरहृन् खण्डविश्लेषनिनः । प्राकखण्डे युग्विहीनः शुभखगजनितस्त्वर्द्धितः षष्टि- शुद्धो द्वथादावेकत्र संस्थे वलिन इह गुणस्तेन गुण्यायुरंशाः ॥” इति भाववशाद्धर्मेश्वरैस्तु धकाधहानिः कृता साऽसती वराहकल्याणवर्मा. दिभिः प्रामाणिकै राशिप-यपदोपादानात् ।। (९३) (९४) पक्राधहानिसंस्कृता चकाहानिसंस्कृता आयुःकलाः। आयुरंशाः। र.च.म.बु.वृ. शु.श. र. च. मं.बु. ७. शु.श.ल. ३२.११३४२००८/२५१८३८ ५७०४२७१७५७४३४८३४ ३८१५१८/०९,१२१८१६/४६ ल १९७७१३८ ०६६४|१५ २०६५।१८ १६३७/०९ । ०५३७/१२ बा १५४३११८ ११२८।१६ २३१४|४६ ·जातकपद्धते- (९५) अंशायुर्वर्षाया। THA र. मं. यो. ०५०३०९ ०१ ११ २४ १८ ०२ ०९ ३२ १२ ४२ ०८ २४ ३६ २४ . ANDRA- अत्रायं विधिः चक्राहानिसंस्कृतदायांशकलाः स्वकर्मगुणके न गुणिता द्विशत्या भक्ता लब्धं वर्षाणि स्युः। शेषं सबिकलं द्वादशभिः संगुण्य बिकलास्थानात् षष्ट्याप्तं कलासु संयोज्य द्विशत्या भक्त मासाः। पुनः शेषं साबयवं त्रिंशता गुणयित्वा विकलातः षष्टिलब्धमुपरि प्रक्षिप्य शतद्वयेन भागे गृहीते दिनानि स्युः ॥ पुनः शेष षष्ट्या निहत्याधःस्थाई युतं द्विशत्या भजेत् लरधं घटिका भवेयुः पुनः शेषं षष्ट्या संगुण्य द्विशत्या भक्त पलानि भवन्त्येवं लमायुःसाधनेऽप्यूहनीयम् । अथ दायां- शेभ्य एवायुःसाधनमुक्त नीलकण्ठपद्धती -'दायांशा निजकर्मयोग्य- गुणकाभ्यस्ताखिनिना हृता दिग्भिः स्याकिल वर्षमासदिवसायंशोद्भवायुः स्फुटम् ॥” इति ॥ अत्र बळवल्लमं षड्पाधिकं बलं बोध्यम् । अत्र श्रीपत्युक्ताबनुपातो यथा एकस्मिन्त्राशावेक वर्षमिह भवति तत्र राशेरंशा- त्रिंशद्वर्षस्य मासा द्वादश यथा त्रिंशद्भर्मागैः द्वादश मासा उभ्यन्ते तदा लमस्यांशादिना किमित्यनुपातः ॥ (९६) (९७) पिण्डादित्रिकायुः। पिण्डायुर्वर्षायम् । वं १८१७७.३८ १०९१५।४५ १८२१२।४३ १३०६२१५१ १६९९०११३ १६१२३।१८ १०७५११४२ १५,१२१२,०७१११५/०९ ११/०७०७०३,०९०८/११ २६.१८/२३/०२.१७०३/१३ १५१३१०३४३३०९५४ ०२४५३०१२/१५१८०० ·८ पदाहरणम् । (९८) निसर्गायुर्वर्षाधम् । (९९) जीवायुर्वर्षाधम् । र चं. मं. बु. ब. शु. श. . ६.०००१/०५१४१४२४) १४/०८१४ ०७/१३/१२ . २९/०१/०७/०९/२७०४/१९ १२/५५/०५/२५/०३२६/४५ ४०/४५/३४३९५४०००० (१००) पिण्डादित्रिकायुरंशाः। ancha ०४/२९१४०२/२४/१७१२ १२.०८१३३४५४१११६ ३८४८/४११२३४२५/११ (१०१) हानित्रयकृतपिण्डादित्रिकायुः । MARA --- बुबु शु .. . ३०२।५७१३८ १८११५५/४५ ३०३।३२।४२ २१७१४२।५१ ३१४१५७/३० २६८८४३३१८ २६८१०८१६ M२०११५८२५/२० १८११५५/४५ ३०३।३।४२ १०८।५।२५/३० १८८०४६/४८/४० २६८/४३।१८ (१७९/११/४२ अत्र शत्रुभ इत्यत्र नैसर्गिकशत्रुज्ञेयो न तु तात्कालिकः-यत्तु वक्रग मिति केशवोक्तौ वक्रो भौम इति विश्वनाथेन व्याख्यातं तदसत् । श्रीधर श्रीपति-दामोदर-केशवादिभिर्वक्रगतिपायपदस्य स्पष्टाभिधानात् , यच त्र्यंशाहानिद्वितये प्राप्ते हानिद्वितये प्राप्ते हानिद्विवयमपि स्यादिति सुन्दर- मिश्रमतं तदप्यमाह्यम् । “खे घरो जायते योऽर्द्धव्यंशयोरपहारकः । वायुषः पहरेदधं व्यंशं शुक्रशनैश्चराविति"। यवनमुनेविशेषवाक्यबलात् । नेति तनुपेऽस्मिन्निति केश बोकौ प्रौदमनोरमाकार इति उक्तं यत्परमतं तम रम- णीयमित्यर्थः, अस्मिन् लमगे करे लमेशे सत्यसौ हानिरूपा क्रिया कार्यति व्याख्यातवान् तदेव युक्तं वराहश्रीपतिनीलकण्ठादिग्रन्थपोडोचनया तथैव पर्यवसानात् । अत्रोदाहरणे रविगुोशत्रुगृहगतत्वात् व्यंशहानिः शनिय॑थपि शत्रुगृहेऽस्ति तथा मकातिरस्तीति न व्यं शहानिः, बुधस्यारतङ्ग- खत्वाद्र्धहानिः, गुरुशन्योस्तु चक्राहानिरप्यादावंशायुयवदेव कार्या लग्ने क्रूराभावात्तज्जनिता हानि स्त्येवेति हानित्रयसंस्कृतायुरंशेभ्यः केश- बोकानीतं पूर्बानीतवर्षापायुस्त्यशार्द्धहानिसंस्कृतं वा मारमायुखयम् ।।

·बु. ०५/०२/०६।२०११४ जातकपद्धते:- (१०२) (१०३) (१०४) यथा पिण्डायुर्वर्षाधम् । निसर्गायुर्वर्षाद्यम् । जीवायुर्वर्षाद्यम् । र १०/०७/२७/३०.१ र. ११/०२।१९।२८/२७ र ०९.०७/१२४८/२५/ चं. १२।०७।१८।१३।४५च. ००१०६।०१।५५।४५ च. ०८।०७।२९/०८४८ मं. १२१०७२३११०३०. ०१/०८/०७.०५१४ म १४०५।१४।१३।५१ बु. ०३/०७/१६/१७०६ बु०२/०८/१९४२१४९ ब. ०७/१०।११।४२।१०.०९/०५/०८।०२।३६ बृ.०८।११।२६३६/२३ शु१५1०८1०३१०९.१८ शु.१४।११।०४।२६।०. शु. ०२।०९।१७.१११२५ श..९।११।१३१५४/०० श. २४/१०/१९४५:०० घ. ०८1०६/१२।१६११ ०५/०६/२६/३४।४८ ०५। ६.२६/३४।४८ क.०५। ६२६१३४.४८ यो ७८1०७।२०।३१।३० यो.७०।११।१७१००।४९' यो. ७३१०९।२५।१०।०५ . भत्र सुगमोपाय उक्तो धर्मेश्वरेण-"गुणनराश्यादिकदायभागैः सञ्चालितैर्य्यद्भगणादिकं स्यात् । शेयं तदेवात्र समादिकायुः सदैव विद्भिः किल दैवविद्भिः'। अयमर्यो राश्यादिकता दायांशा आयुर्गुणकैर्गुणिताः षष्टयाविहारैब्धयः स्वस्योपरिष्ठाकेषु योजिता एवं यद्भगणाधं तदेव वर्षायुः स्यात् ॥ इति ॥ तथा केशवोक्ताविभस्थाने बस्तुतोऽयं ८।२४ हर उत्पद्यते इति निरवय. बहरसिद्धयर्थ भाज्यहारौ पञ्चभिर्गुण्यौ तथा चोक्तं सुन्दरमिश्रेण-"ठवतः शरना द्विवेदभागाप्तघटीभिर ढ्यमिति ॥ श्रायुःष्वथाप्येषु बलाढ्यलम" इत्यत्रापिशब्दो भिन्नक्रमस्तेन बलाढ्यमेऽपि भवले बलबत्यपि न लग्न इत्यर्थः । बलाढ्य स्पीति कथनमंशायुर्वल्लने वलवत्यपि किञ्चिल्लमायुष नक्षेप्यमित्येतदर्थं लमायुर्निर्मितं योज्यं संग्राह्यमित्यर्थ इति सुन्दरोक्त्या श्रीपति केशववाक्ययोरेकाथकता सम्यक सम्पद्यते। अन्येषाम्मतं केशवे- नैव प्रदर्य प्राह्यमुक्तं किंबहुनोक्तेन ॥ इति ।

·(१०६) चन्द्रबलघ्नं दिनीकृतनिसर्गायुः । छ. यो. १५६६१०२२२५ ६९९३०५०५५ ४१९४७२७०८ to | २६५२१४३१४२ ७६४६।३९।५३ ४७३८/२०११५ १४१९।५७।२६ ३१५२८।०५।४५ (१०८) दिनादिमिश्रायुः। ४२०९।३४१०० | ५३८२।५८।१६ |४३२०/०७/१५ २२।२६।२८।११ १४३१।४३१५१ ४१८११३६।२७ |९५४ १२।४१ . | ३५२८।३११४२ ३२ । १९ २५ १२ १५ [१६ E शु. १२ H उदाहरणम् । (१०९) मिश्रायुवर्षायमस्यैवात्र प्रामाण्यमवगन्तव्यम् । ४३२८ . . (१०५) लग्नबलघ्नं दिनी कृतांशायुः । ५२५७२।४४२५ १५२९२.३०६ २६४४८।२७:३९ ८७२७३६६५९ १५०२०।२५।११ F६१४४॥३८।२९ | १३६७१०३५१ २४३३१५/२२।०४ (१०७) बनयोर्योगः सवर्णितः। २४५६४२७५० ३०६८०२४४१ २४६२२५२८७ १२६८९७६४१ ८१६०१५०४६ २३८३३०७२४ ५४३८५२७७ #२०११०८४६९ र. चं. मं. बु. कृ. ०२ ११ १२ ३६ ० १८ 20 ·जातकपरत:- अत्र त्रयाणां बलसाम्ये यथा व्यायुषि त्रिवलैनिहत्येत्यादिना मिश्रा- गुरुक्तं तथैव द्वयोः समबलत्वेऽपि शेयम् ॥ आयुषोर्युतिदलं तु विजा. युयुत्या त्रिलयवदेव । प्रकारान्तरमुक्तं च मालुगिपद्धतौ-“यदा त्रयाणामपि बीर्य साम्यमेषां द्वयोः स्याद्यदि वीर्य्यसाम्यम् । तदा तदायुः स्ववलेन निघ्नमेकीकृतं तद्वलयोगभक्तम् । पृथक् पृथगव्योमसदां तदायुः श्रीनीलकण्ठाय आहुरेबम् । यद्यायुरैक्यं ग्रहसंख्ययाप्तं तच्छ्रधराचार्य- मतग्निरुक्तमिति" किञ्च दामोदरपद्धती प्रथमप्रकार एबोक्त: "लार्कचन्द्रा यदि वीर्ययुक्तास्तदा बिलग्रस्य बलेन हन्यात् । अंशायुरर्कस्य बलेन पैण्ड नैसर्गिकं चन्द्रमसो बलेन । सर्वाण्यथैकत्र विधाय तानि बलैक्यभक्तानि समादिकं यत् । फलं विमिश्रायुरिदं द्वयोर्वा बलैक्यतश्चोभयवीर्यसाम्ये । मध्यं बुधैः स्पष्टमिदं जगाद श्रीजीवशर्मा मतिमानथैवम् ।” इति ॥ अस्मात् स एव मुख्यः ।। अत्र बिषष्टयंशपर्यन्तं बलसमत्वं विवक्षित- मिति के नचिदुक्तं तदसंगतं यतस्तादृशतुल्यबलत्वे प्रकारद्वयसाधितमि- श्रायुषस्तुल्यत्वोपालम्भेन लाघवाद्वितीयाकार एवोक्तः स्यात् तस्मा- द्धीनत्वं मध्यमत्वमुत्तमत्वमादाय तुल्याधिकता मन्तव्या बस्तुतस्तु सवियवेन बलममत्वे लाघवार्थ प्रकारान्तरेण मिश्रायुः माध्यमुत्तमत्वेन मध्यमत्वेन वा समतायां मुख्यप्रकारेणैव साम्यमिति प्रकारद्वयं प्रतिपादय- तामाचार्याणामाशयोऽवगम्य इत्यलं पल्लवितेन ॥ इति ।।

·तमित्यवगन्तव्यम् ॥ सम्यगुक्तं तथाप्युदाहरणार्थ साधि- देवशेन स्वपद्धतौ तट्टीकायाश्च यद्यपीदमयुक्तमिति केशव- श्रीपतीयरिष्टकरहरचक्रम् (११०) र. म. । बु. बृ. शु. श. गृ. ००।१९।५३०६।३५।५२००।१९.१००८।१६।३८०४।२१।१५०१।२७ ३७०४१४००४ हो. ००१०९।१४०४ २३ ३३००१०७.२५/०३।५०।३९०११४४।४२००।४५'४७००।४३३३२ दे. ०००९।१४०३।१७:५३,००/०७३१०४।०८।१६/०११५१५७००1३३१५२००।४५.०६ स. ००११।३१।०४।२७०८/००/०७।५९/०४।५८।२००२।१५:२५/००।३६ १३०२.०९।०७ ००।०९।५७०४।२३।३३००/०७५९०४।५८२००११५१३५०००।३४।२३/०२।१३ ५५ द्वा ००।१२।२९०३।१७।५३००।०९।३५०३३५४,०७०२।१५ २५.००।४२११४००।५।२७ त्रिं ००।१११५७०४।०३।०८/००।०७।५९/०४। ८।१६।०२।१५।२५/००।४।१४०२।२३५५ योगबल ०१।२४।५९३०/०५/०००१।०७।३०३४।१४।३६।१६:३६१०६०५।२२।२०।१६।३७०६ केशवीयरिष्टकरहरबलचक्रम् (१११) र. । च. । मं. । बु. वृ. । शु. श. ल वर्ग गृ. ८1५८।१०/१२२६३ १०५६।२५०९।३।२७.१३।२६३३१३।२६३१/१२। ७ ३३/१४॥२०५५/ सु हो. ०४।१०।००००।३१५१०४।१।४५/००।२७।१९।०५।२३।१९०७:०१।२८०४।२९।३ ०७४९५२ चं दे. ०४।२९.१९०५१४३१०१/०४१७१३४०४.४७/४४/०५।४५'४३/०५।११।४६।०४।३३।५ ०६।१४।७ । कु. स ०५।१।४६०७.०१।२७०४।३३।०७०५।४५।४५/०६।५८१५२/०५।३३।२२।०५।३५'३२०६।१४७ न ०४।२९।०५०७।३६५१०४।३३।०७०५।४।४५/०५।४५४३/०५ १६.२७०५।४८1००/०७।२९।३४ वृ. ०५३७.५७ ५।४३।०१।०५।२८।१३००।३१।२००६।५८।१२०६।२८।४।०४।४९.३६/०७.१३।२७ शु. त्रि ०५।२३।२१/०७।०१।२७०४।३३।०७०४।४७.४४।०६।५८।१२०६।२८४२०५।४८००६।११।३९ बु योमबल ३८।१७।३८/५२।०८।४१/३८।३५।१८/३९।४११०४/५१।१५।५४/४१।२७:१२/४ १०:२९५५।३९।४श अदाहरणम् । . द्वा.

·जातकपड़ते- यत्तु घुपद्धतौ "मूलमतस्ततोत्र निखिलं चैकत्र सम्पीडयेदिति" मूलितानां सप्तवर्गस्याकानामैयं बलमुक्तं तन्नादरणीयं श्रीधराधति- प्राचीनानुक्तः ॥ तथा च श्रीधराचार्यः "गृहादिका वर्गसंख्या रूप. युक्तापिता तया । रिष्टाभिपबलं भक्तं भङ्गनाथबलञ्च यत् । स्याइाश्याक्यं तथान्येषां वर्गाणा तहलं बलम् । राश्यादिवर्गनाथानां बराहत्य तद्वलम् । सर्ववर्गलन्तत्स्याद्रिष्टतद्नाथयोरिति” अरिष्टकररिष्टहरयो- लसाम्ये अति भक्तू रिष्कृत इत्यादिना निर्णयः कार्यः । तथा च यवनेश्वर:-"उच्चनीच शुभकरहिताहितविचिन्तनात् । समानबलयोः कार्य रिष्टारिष्टादिनिश्चितम् । इति । यत्र तु बहवो प्रहा एकमरिष्टं जनयन्ति रिष्टभङ्ग वा कुर्वन्ति तदा तेषां बलानामैक्यं कृत्वा तसानि- जयः कार्यः। यद्येकहो रिष्टकर्ता रिष्टम छक्का प स्यात्तदा स प्रह इष्ट. बलाधिकोरिष्टहा कष्टबलाधिकोऽरिष्टकर्ता स्यादित्यपि चिन्तनीयम् । (११२) (११३) प्रहाणां दशाक्रमबलम् । वर्षादिदशा। रचं.मं. बु.बू. शु. श. ०२०१०३० ४४३०५३/३१/१६/४८ 1५१,४८१३२१५२११४ २११४,०६,०९०२०३१२११ १११०२/०९०७११०० १९१२,०६१८२४,२१०० ५८/२८/३११२४३,०७३ ० . 1°० १६११४०४१५१ १५.२७ अत्र लग्नार्क चन्द्राणां मध्ये यस्याङ्कनः षडबलमधिकं तस्याद्या दशा। एषां प्रयाणां द्वयोर्वा षडबलसाम्ये सति चेदोजःसमतेत्यादि वक्ष्यमाणक्रम एवात्र बोम्यः । यथोक्तं रामकृष्णपद्धतौ-रवीन्दुलग्नो- द्भवषडबलानां तोल्यै त्रयाणामथवा द्वयोश्च । पूर्वोक्तमिश्रायुषि साधिते स्याद्वायुषः पूर्वदशा तु तत्र । तत्राब्दसाम्ये प्रथमोदितस्य ततः परं पूर्व विधेः क्रमास्यादिति प्रथमोदितस्येत्यत्रोदयः प्रात्यहिक इति केचित् । वस्तुतस्तु प्रथम उदित उक्तः पठित इति यावत् । अथ केन्द्रादिगानां सूर्यवशादुदयसाम्ये तु निसर्गवलबशाद्दशाक्रमः स्यात्तदुक्तं मालुगि- पडतो-"समोदितानामप्येषां निसर्गबलिनो भवेदिति यत्तदुदय- साम्ये पाठक्रमाद्दशा स्यादिति सम्यक प्रौढ़ मनोरमायामुपपादित ·तत्सम्प्रदायिका नाङ्गीकुर्वते । अत्र केन्द्रादिविषारो उग्नकुण्डल्याः सकाशाम तु भावकुण्डल्या इति विश्वनाथोक्तिः सम्प्रदायानुरोधेन मयापि स्वीकता, बन्न श्रीपत्युक्तदशाक्रमबळसाम्यार्थमकचतुष्टयात्मक- भावफलेन षड्बलैक्यं गुणनीयमिति तस्वम् । अथान्तर्दशा लिख्यते । (११४) (११५) (११६) तत्रादौ मदशायाम् । शनिदशायाम्। गुरुवशायाम्। ...बु.क.ब.स.श.श. म. श. चं.श... बु. बु.न.पू.चं. बृ.शु. ०७ ६ २ . ०२ ०१ १० ०५ १८ २१ २१ २२ ०२ १२ ०१ १८ ९ २१ २१ २२ २६ ३० ३८ २९ २८ ५० ५८ ५८ ४३ (११७) (१९८) रविक्शायाम् । चन्द्रदशायाम्। र.र.बु. र.क.र.बृ. चं चं चं शचं. म चं. पू.चं. बु. यो. ०२ . ०३ ०२ ०३ २५ २४ १२ ५० ४८ ११ ३३ ५२ ०४ २६ २. २५ २४ १८ ५९ २६ २० (११९) बुधदशायाम् । (१२०) शुक्रदशायाम्। (१२१) कुजशायाम्। उ. बु. बु. र. बु. ल. बु.. शु. शु शु. श. श. म. म. म. म. श. म. चं म.. .२ ०२ ११ .. ०० १. २७ १३ . २१ . २१ ४८ ०४ १४ २५ ०१ १२ २८५० ३० ·पत्र "मूडपाकपतिः पूर्वन्ददास्यतर्दशा बत" इति गर्गोक्तेः प्रथम वशापतेरन्तर्दशा ततो दशापतेरेकादिगतानां भवन्ति, तत्रान्तर्दशा- क्रमः पाठक्रमेणैवावगम्यः वहषु प्रामाणिकप्रन्थेषु तया रीत्या पाठा. दन्तर्दशाक्रमस्य प्रकारान्तमनभिधानाच । यत्रैकराशौ द्विण्यादयो भवन्ति तदा तन्मध्ये षड्बलाधिक एव पक्का न सर्वे, यत्तु प्रौदमनोरमायां - "पको स्यातली" त्यत्र पक्कैको तेऽखिला इति पठितव्यमित्युक्त तथा “दशाक्रमवशादन्तर्दशाक्रम इत्येव पक्षो वायानिति" गुरुमतमुक्तं तदुभयमपि सम्प्रदायविरोधात्प्रत्याख्येयम् । ननु “खचारिणस्तस्य दशाप्रतः स्यादन्तर्दशा वा विदशाहया वे" त्यत्र तथा “यस्याधिक वीर्यमिहावशिष्टं बाध्या दशा चान्तरजा हि तस्ये" त्यत्र 4 दशा. न्तर्दशादीनां क्रम एक एवोकोऽस्तीति पाठक्रमेणान्तर्दशाक्रममङ्गोकुर्वता श्रीपतिविरोधः स्यादिति चेन्न? नवमपञ्च मयोस्तथा चतुर्थाष्टमस्थितयोमध्ये कस्य पूर्वान्तर्दशा कस्य परेति सन्देहे श्रीपत्युक्तेः साफल्यात् । अथ "पाचयत्यथ फलैनिह" इत्यत्र ग्रह इत्युपलक्षणं तेन लग्नस्याप्यन्त. दशाभागित्वम् । तथा बृहज्जातकटीकायां गर्गः "बग्नेन सहिताः सर्वे ह्यन्योन्यं फलदायका" इति वराहोऽपि "सहोरास्वेवं परस्परगताः परि- पाचयन्ति" नीलकण्ठपद्धतावपि “एकक्षेऽपि गता बिलग्नखधरा" इति । श्रत एव यवनजातकादौ लग्नान्तर्दशाफलमप्युक्तम् यत्तु प्रहः पाचयतीति प्रहशब्दाद् प्रहा एवान्तर्दशापाचका भवन्ति न लग्नमिति विश्वनाथेनोक्तं तदसदेवेति बोध्यम्-समच्छेदविधानं लीलावत्यां, "अन्योन्यहारा- मिहतो हरांशौ राश्योः समच्छेदविधानमेवमिति"। अत्र सुगमोपाय- माह धर्मेश्वरः 'दशापतेश्छेदगुणो बधोस्मात्स्वहारभक्ता गुणकाः परे. पाम् । गुणैर्विनिन्न्याः स्वदशा गुणैक्लभताः पृथक् चान्तरजादशाः स्युः। यदा दशेशस्य विभागमेवं ज्ञात्वा ततो हारहृतात्परेषाम । अन्तर्दशासाधनमुक्तमत्र विना समच्छेदविधानमार्गमिति” । प्रकारान्त- रेण दशेशान्तर्दशाज्ञानार्थ मत्कृतश्लोकः "वेदेभाः पक्तृहारेभ्यो भक्ता बाप्तैर्युत्ताश्च तैः। वेदेभनी दशा भक्ता दशेशान्तर्दशा भवेदिति ।" भस्मात्पाग्यदेवान्येषामूह्यम् ।

·उदाहरणम् । (१२२) गुरुशान्तर्गतविद्यमानगुर्वन्त देशामध्ये विदशा। (१२३) गुरुदशान्तर्गतगुर्वन्तर्दशामध्ये विद्यमानगुडविदशायामुपदशा ....... .... यो. ....च वृ.व.शु यो ०३ ०२ ०२ ३ ०५ ०५ ०१ १६ . २५ २७ २९ ०५ । ५२ २१ २८ २२. .९ अन्यासां विदशोपदशानां साधनं विस्तारभयान कृतम् । (१२४) दशारम्भमध्यमाको कलिगताब्दशकाब्दोपलक्षिवाः । चं. बु. श. म. ४९५९४९७१४९८६४९९२/५००२/५००५/५००९५०२१ १७८०/१७९२/१८०७१८१३,१८२३/१८२६१८३०१८४२) १० १० ०४ ०४ ०१ १४ २० ०९ ०३ २५ २५ ०३ ३२ ०७ ४३ ४३ | ५९ ५२३३ २४ । ३० बय विद्यमानगुरुदशारम्भकाठिकलमाहेभ्यो दशायाः शुभाशुभ- फळावगमाय तदुपकरणान्यादौ लिज्यन्ते तत्र जन्मकालिकाहर्गणः- १८११६३३३५४।५४ सावनिका दशा ९८३४।२७।३९ दशारम्भकालिको- हर्गणः १८२१४६८।२२।३३ पत्र जन्मकालिकाहर्गणज्ञानार्थ मदीयं पद्यम्। "देशान्तरेष्टमिश्राख्यवियुत्यो- युतिस्तया । युतोहर्निचयः स स्याद्वी- जोक्त्या जन्मकालिकः । इति अहर्निचयः जन्मदिनजाधरात्रिकाहर्गणः - ·जातकपरते- बीजोक्त्या योगे युतिः स्यात्क्षययोः स्वयोर्वा धनर्णयोरन्तरमेव योग इत्युक्त्या । अथ तृतीयादिदशारम्भकालिकाहर्गणावगमे गतदशायुति दशा प्रकल्प्य सावनिका दशा साध्येति विशेषः । केशवोकसावनिका दशा इशाब्दयद्भागतुल्येन पलेन युता सती वास्तविककला भवतीति शेयम् । पत्र सूक्ष्मसुगमप्रकारो मदीयः-नाकन्नपाकवेदांशैर्दिनायैस्तदिगंशकैः । घट्याद्यैर्वासरीभूतदशा युक्ता कहास्मिकेति । अत्र श्रीपत्युक्तो सूर्य: भगणाः सौरसावनाश्च सूर्यसिद्धान्तीयाः "युगे सूर्यज्ञशुक्राणां खचतुष्कर- दार्णवा । उदयादुदयं भानो मिसावनवासराः । बसुद्धपष्टाद्रिरूपकिसता- द्वितिथयो युगे” इति ज्ञातव्याः। (१२५) दशारम्भकालिकमध्यमाः। (१२६) स्पष्टास्सगतिकाः। रचं. म. बु..ब. श. य. रा. के. चंड म.बु.प.श.. . ४ ०७/०५/०३/०२/०४१००९ १५/ १३ ०१/ २८१५/११/१२ . १४/०८/०४/२४/०४/०४१३२८२८१८ ३४ ४९ २७/ ०११७/३९५३ ०३४४४३/३३०२०० १७ ५९३८३६/०२/०७/२०४२३९३९१२ १७/ ५३ २१/ २२ ३२/०७ | व व मकरन्दोक्तप्रकारेण निरवयवाहगंणात्साधिता देशान्तरसंस्कृत मध्या-हर्गणावयवेन पालिता इति । अथवाऽत्र विशेषः-दशारम्भसमया हर्गणः सप्ततष्टः शुक्राद्वारः स्यात् बहर्गणाधोबयबाद्देशान्तरसंस्कृत- राश्यर्द्ध शोध्यं शेषः सूर्योदयादिष्टकालो भवति यदि, न शुद्धथति तदा शोध्ये षष्टिघटिकाः संयोज्य शोध्यं तदा वारो निरेकः कार्यः । तिथ्यानयनं प्रहलाघवे-"भक्का व्यर्कविधोळंबा यमकुर्भिर्याता तिथि: स्यात्फलं शेषं यातमिदं हराप्रपतितं भोग्यं विलिप्तास्तयोः । भुक्त्योर. न्तरभाजिताश्च घटिका यातैष्यकाः स्युः क्रमादिति ।” अत्रेदमवधेयम्- यालघटी दशारम्भेष्टघटीभ्यो यदि न्यूना तदा तदन्तरतुल्ययाततिथि- टिका विलिख्य परतो वर्तमानतिथिलेल्या यद्यषिकास्तदैष्यघटीयुक्त - ·उदाहरणम् । दशारम्भेष्टघटीतुल्या वर्तमानतिथेर्घट्यो लेख्या यत्रैष्यघटिकायुक्तद्- शारम्भेष्टघट्यः षष्ट्यधिका भवन्ति तत्र षष्टिघटिका एक बर्तमानतिथि- घट्यो लेख्या, या तिथिरानीयते सा यदि पञ्चदशेभ्यो न्यूना तदा शुक्ल- पक्षोऽन्यथा कृष्णपक्ष इति । श्रथ गततिथ्यूना त्रिंशदैष्यतिथिभे- बति गतैष्यतिथिस्तु चतुःषष्ट्यंशोनवर्तमानयातैष्यघटीभ्यां युक्तः क्रमेण दशारम्भसमयात् पूर्वापरदशान्तावधिदिनाद्ये भवतः, स्पष्टसूर्यस्य भुक्तभोग्यांशकलाः स्पष्टार्कगत्या भाज्या लब्धे क्रमेण दशारम्भसमयात् पूर्वापरसंक्रान्त्यवधिदिनाचे भवतः, धाभ्यां यदि पूर्वापरशान्त वधि- दिनाधे क्रमेणाधिकोने भवतस्तदा यस्मिन् शुक्लादिमासे दशारम्भस्तत्र सूर्याधिष्ठितराशिसंक्रान्तिभवेत् वैपरीत्ये सूर्याक्रान्तराश्यपिमराशि- संक्रातिः स्यात् तयोन्यूनत्वेऽधिमासोऽधिकत्वे क्षयमासश्च ज्ञेयस्ततो मास- ज्ञानम्-“मेषादिस्थे सवितरि यो यो मासः प्रपूर्यते चान्द्रः । चैत्र द्यः स शेयः पूर्तिद्वित्वेऽषिमासोऽन्त्यः' इति ब्रह्मसिद्धान्तवाक्येन सुलभम् , परमत्रेयान्विशेषः-अनया रीत्या यन्मासीयकृष्णपक्षःबिद्धयति तदग्रिम- मामीयकृष्णपक्षो-व्यवहारि कृष्णादिमासाभिप्रायेण स्याच्छुक्लस्त्वविकृत एवेति । अथैव ज्ञावो दशारम्भसमयो लिस्यते शाके १८०७ माघकृष्ण- षष्ठ्यां बुधे घट्यः ४३ पलानि ८ इह दिवसे सूर्योदयादिष्टघटिकासु पलेसु २९ गुरुदशारम्भस्तत्र दिनमामम् २६४२।। रात्रिमानम् २०१८ अयनांशाः २०४८।०७ लग्नं राश्याचम् १११११११।४० शुभमस्तु॥ ॥ लमकुण्डली । (११७) कम य शु.के र. रा. . भयोदाहरणोपयोगीन्यङ्कचतुष्टयात्मकानि रूपात्मकभावफलोचवला चेष्टापकानि विस्यन्ते ॥

·Ge जातकपती- (१२८) र. ००२८ाश१०००1४०५९।१३।००।२।०७।१० च. ००।११।३८1००1००1००1३८।३५/००१३३१५७४८ मं 100१३।४।४४/००४१।१०।५४,००।१७।१३।२६ बु. 100/०५।०४।४०००।१२।३४|१७००१०००९।२१ ७. ००।५८।३०।०२/००।४४५९।१०००।३४.४०४८ शु. 1००1४००१२२८/००।२९।३४।२६००१३६१५३।२७ श. ००।४६६४६।१८१००।२९।२२।५५/००।५११४४५६ दशारम्भसमयात् पूर्वापरदशान्तर्माने दिनाये २२।५८॥७।२९।०५ संक्रान्तिमाने च १४१४७०३॥१४॥४०॥३ एवमन्यस्मिन्नपि दशारम्भसमये प्रहादिकं साध्य केशवाचार्येण दशादिळमज फलं निरस्तमपि शिष्याणां तदीयप्रकाराबगमाय मयैतत्सर्व प्रदर्शितम् । चिरन्तनोदाहरणेन रीतिं सम्यक्न जा नन्ति हि पद्धतीयाम् । शिष्यास्ततो पूर्वबिदा ततेयं शुभाऽशुभेद्बोधकरी सुयन्त्री ॥ इति । यः करोति स्वनाम्नाज्ञः परस्योत्कृष्टकल्पनाम् । ख शीघ्रफळमाप्नोति जनिः स्यादल्पजोनिषु ॥१॥ इति श्रीमदपूछशर्मकृतकेशवीयोदाहरणम् । शुभम्। दैवज्ञापूछशर्मभ्यः श्रीश्रीनन्दनशर्मभिः वैवज्योतिषाचार्यैः सीवारामाभिधाय मे ॥ स्वशिष्याय प्रदत्तं तन्मया नीवं प्रकाशताम् । शत्रवेदाष्टभूतल्ये शकाब्दे दैवविन्मुदे ॥