·NOUSE
Call
--
म
श्रीमन्महारांजा ठाकोरसाहेब श्री ७ सर वाघजी बहादूर
के. सी. आइ.ई.
संस्थान श्रीमोरची.

·VID 156R-विरार-RSS BHARAN S.N...... Aurana LIBRARY श्रीराजराजेश्वरो जयति। अर्पणपत्रम् । श्रीकायाजिन्नृपकुलमणेः श्रीरवाजिक्षितीन्दोः सत्पुत्रं त्वां सदयहृदयं स्वप्रजाश्रेयइच्छुम् । दृष्ट्वा विद्यासुरतरुलताः कर्तुमस्मिन् स्वकीये राज्योद्याने फलभरनताः सर्वदोत्साह्वन्तम् ॥१॥ दर्श दर्श मयि नयनिधे सत्कृपादृष्टिवृष्टी- दर्श दर्श मयि विरचितांश्चोपकारानपारान् । दर्श दर्श मयि च ममतां तापकीं तेच पित्रो- स्त्वामेवात्र स्वकृतिरचनोपायनाहं तु मन्ये ॥२॥ तस्मादेतद्वरनरपते पुस्तकं प्रेमपूर्वम् तुल्यं विद्याविनयनिधये संसमर्प्य प्रमोदात् । मन्ये राजन् सफलमखिलं स्वं श्रमं राज्यभक्ति स्वां स्वांतस्थामपि च सफलां मन्य एतावताहम् ॥ ३॥ महाराजश्रीराजित्पाठशालैकशास्त्रिणः। एपा शंकरलालस्य विज्ञप्तिः प्रति भूपतिम् ॥ ४॥ జాతకాల జుజాత అతలాజలా జలాలతజాతజాత తలు Fatheट दरका REFERESPEES PATREETPSesses REASTFEEP

·-RIN
श्रीशिवो जयति.
अर्पणपत्रिका.
श्रीमन् महाराजाधिराज श्री ७ सर वाघजी वहादुर
के. सी. आइ.ई.
आप दयाळु नामदार स्वमजाना श्रेयने अर्थे निरंतर प्रयलमा रहो छो,
स्वराज्यरूपी उत्तम उद्यानमां सर्वत्र विद्यारूपी कल्प-लताओ
फलित करवा अत्यंत उत्साह धरायो छो. अने आ माणस
उपर अनेक उपकारो करी कृपादृष्टिनी वृष्टी करो छोः
आ अने वीजा अनेक सद्गुणो जोई आ माणस
आपनेज पोतानी रचनानुं अर्पणपात्र माने तो
कई आश्चर्य नही; अने तेथी आ पुस्तक
आप नामदारने अर्पण करी ते
स्वश्रमनी सफळता अने अंत:-
करणमा रहेली राज्यभक्तिनी
कृतार्थता गणेछे.
८७८SSCRE
वि० महाराज श्रीरवाजीराज पाठशालाना शास्त्री
शंकरलाल माहेश्वर.
RRRRCERE,
ORRPUR

·प्रस्तावना. या चिना नैकम वान्यक्षरं लिखितुं जनः । शक्तस्तामीशकरुणां तरुणां प्रणमाम्यहम् ॥१॥ मध्याप्यमध्या लबी चाप्यलची स्वप्रसादतः ॥ नगस्तस्मै कृता येन कौमुदी जगतां मुदे ॥ २ ॥ अयि सर्वेसहासहाध्यायिस्वान्ताः प्रशान्ताशया विपश्चिचिन्तामणयः संवद्गगनगुणनन्देन्दु १९३० मितवर्षीयाधिकाषाढशुक्लपक्षपञ्चम्यां देवदैशिकवासरे स्वस्थानश्रीमोरचीपुरपुरंदरस्य पुरंदरपुर- प्रियातिधर्महाराजश्रीरवाजिराजवर्मणो धर्मपत्नी सांप्रतं स्वकीयं पितृपैतामहं राज्यसिंहासनमलं- कुर्वतःश्रीव्याघ्रजिभूजानेर्जननी परमपवित्रचरित्रा पतिव्रतारतं बाईश्रीमोंधीवाल्या संवद्रसनयन- न्दिक्षमा १९२६ मितवयवलक्षपक्षपष्टीरविवासरसमासादितकैलासशैलाबासस्थात्मप्राणप्रियस्य महाराजश्रीरवांजिराजबर्मणः पुण्यमभिधानमजरममरं च कर्तुं महाराजश्रीरवाजिराजपाठशाला स्थापयित्या दत्वा च तदध्यक्षतापदं परमया मुदा पुत्रनिर्विशेषग्रीतिपरिपालितायास्मै जनाय वत्स प्रथममेतत्पाठशालाभ्यागतबालानां कौमुदीपरिशीलनं मुगमतमं यथा स्यात्तथा किमपि विधेयं वत्सेनानन्तरं चाभिनवानि काव्यकथानाटकानि निर्माय निर्माग तमाशयतया. सादितपरमशिवसालोक्यमुक्तेमहाराजस्य पुण्या कीर्तिश्विरस्थायिनी यथा स्यात्तथा प्रयतितव्य- त्याज्ञापयन्मिजाज्ञावशं जनममुं सा महाराज्ञी यदा तदा तदाज्ञा नन्दनवनचन्दनगालामिय सानन्द शरसा विधार्य बाल्ये लघुकौमुदीपाठपरिशीलनसमये स्वल्पज्ञतयात्सप्रज्ञतया चाकुलाकुलस्वान्त- इत्तये स्वस्मै स्वकीयैर्दयामृतमयाशयैः सकलशास्त्रज्ञताप्रणयिनी प्राणप्रियैः स्वौरसपुत्रनिर्वि- शेषीकृतधर्मपुत्रैः सद्गुरुवर्यैः श्रीकेशवशास्त्रिभिः स्वाभाविकशिष्ययात्सल्यविवशाशयतया तया समर्पिता सूक्तिमुक्ताः स्मारं स्मारं किमाभ्यः परं कौमुदीपाठपठनपाठनसुगमतमताकरणकर- णमिति चेतसि चिरं विचार्य स्वकीयस्त्रान्तनिशान्तनिहिताभिस्ताभिरेव श्रीसद्गुरुवर्यसूक्तिमुक्ताभिः श्रीकेशवकृपालेशलहरीत्यपरपर्यायां प्रयोगमणिमालामिमामतिलघीयती लगुकौमुदीच्याख्या ध्यरचयजनोऽयम् । परं प्रत्यूहव्यूहपरंपरापराधीनतया न तो मुद्रापयित्वा प्रसिद्धि प्रापयितुं प्राभवत् । इदानीं परमं साहाय्यं समर्पयित्वैनां प्रसिद्धिं प्रापयितुः श्रीवेदधर्मसभाध्यक्षाणां जीवनतनु- जानां वैद्यवराणां प्रभुरामशर्मणां टिप्पणीप्रणयनपूर्वकपुस्तकपरिशोधनपरिश्रमं स्त्रीकुर्वतां महावैया- करणवर्याणां परमहितैषिणां शास्त्रिवर्याणां रैक (रायकवाल) श्रीजीवरामशर्मणामेतापुस्तकम-

·२
सिद्धिसिद्धये प्रथमनबद्धपरिकरस्य भट्टहरिरामतनुजन्मनो वेदधर्मसभातन्तिणो केशवलालस्य
ची. ए. उपपदधारिणो विश्वनाथस्य वत्सस्य च नोपकारभारमहं कदाचिदपि विस्मरिष्यागि ।
महांबापुरमुपेत्य परमया मुदा तन्मुद्रापणप्रयत्नपरंपराञ्चाचरतो मदीयशिष्यस्य लक्ष्मीशङ्कर-
स्याप्यस्यस्मिन्कर्मण्यविस्मार्यः परिश्रमो भवतु भवेस्मिन् भगवान् सर्वेषां मे सहायकराणां सों
सहायकरः सकललोकशंकरः श्रीशंकर इति प्रार्थये प्रणतप्रियंकरं श्रीशंकरं प्रणामसहस्रसमा
णपूर्वम् । शियगस्तु सदा सदाशिवप्रसादात्सर्वेषामित्यलं पल्लवितेनेति ॥
अस्यां कृती किमपि सद्गुणवत्त यच्चैत्
तन्मे दयाईगुरुवर्यदयैकमूलम् ॥
यद्दोपवत्तदखिलं मग जाट्यजन्यम्
ज्ञात्वति तत्सहृदयैर्दयया विशोध्यम् ॥ १ ॥
विज्ञप्तिरीश्वरभट्टमाहेश्वरामजस्य शंकरलालस्य ॥
प्रयोगमणिमालेयंश्रीमद्गौरीगिरीशयोः
श्रीमत्पादाब्जयुगले पूर्णप्रेम्णा समर्प्यते ॥
एतत्पुस्तकसेवनात्कमपि यं योवं बुधाः प्रामुयुः
सद्विद्यार्थिदशावशाः किमपि यत्सौख्यं च सद्बोधजम् ।।
तत्सत्पुण्यभुजस्तु तातचरणाः श्रीदेशिकेशाच मे
श्रीमन्तश्च खाजिराजमणयः सन्त्वीश्वरानुग्रहात् ॥ १॥

·॥ श्रीः॥ ॥ अथ लघुकौमुदी प्रारभ्यते ॥ || श्रीगणेशाय नमः॥ नत्वा सरस्वती देवीं शुद्धाङ्गुण्या करोम्यहम् ।। पाणिनीयप्रवेशाय लघुसिद्धान्तकौमुदीम् ॥ १ ॥ ।। अथ संज्ञाप्रकरणम् ॥ अइण १ फलक २ एओड ऐऔच ४ हयवरेट ५ लण ६ प्रम- उपानम् ७ झभञ् ८ घढधप् ९ जयगडदश १० बफछठवचटनयू ११ कपय् १२ शषसर १३ हल १४ ।। इति माहेबराणि सूत्रायणादिनाहायोनि । एपामन्त्या इतः । सकारादिप्वकार उभारणार्थः । उपमध्ये चित्समकः ।। हलन्त्यम् । १॥३३॥ उपदेशेऽन्त्य हलित्स्यात् । उपदेश आधोशारणम् । सूत्रेप्नदृष्टं पदं सूत्रान्तरा- वनुवर्तनीयं सर्वत्र ।। अदर्शनं लोपः ।१।२।६०१ प्रसक्तस्यादर्शनं लोपसंत स्यात् ।। तस्य लोपः ।।३।९। तस्येतो लोपः स्यात् । णादयोऽशायीः ॥ आदिरन्त्यन सहेता ।१।११७१। अन्येनेता सहित आदिमध्यगानां स्वला च संशा सान् । यथा अणिति अइउवर्णानां संज्ञा । एवम अच् हल् अलिलादयः ।। ऊकालोऽस्वदी- घंठतः ।१।२।२७। उन्न ऊध ज ३ वः । वां काल इब फालो यस सोऽन् जन्मा- दस्यदीर्घनुतसंतः स्यात् । स प्रत्येकमुदात्तादिभेदेन विधा ॥ उदात्तः १२५ नीचैरनुदात्तः ।१।२।३०। समाहारः स्वरितः ।।२।३१॥ स नववियोऽपि प्र. त्येकमनुनासिकाननुनासिकताभ्यां द्विधा । मुखनासिकायचनोऽनुनासिकः ।। ११८१ मुखसहितनासिकचोशार्यमाणो वर्णोऽनुनासिकसंज्ञः स्यात् । तदित्यम् । बाम एषां वर्णानां प्रत्येकमष्टादश भेदाः । स्वर्णस द्वादन । तस्स दीर्वाभावात् । पनामाथि ·। । लघुकौमुनाम् द्वादश । देषां हखाभावात् ।। तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् ।१।१।९। तास्वादिस्पान- माभ्यन्तरप्रयत्नश्चैताद्वयं यस येन तुल्यं तन्मियः संवर्णसंहं स्यात् । (ऋलवर्णयोमिथः सावर्ण्य वाच्यम् ) अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः । चुयशानां तालु । ऋटुरपाणां मूर्धा । लतुलसानां दन्ताः । उपूपध्मानीयानामोष्ठौ । अमङणनानां नासिका च । एदैतो क- ण्ठतालु । ओदोनोः कण्ठोष्टम् । वकारस्य दन्तोष्टम् । जिह्वामूलीयस्य जिल्लामूलम् । ना- सिकाऽनुवारस्य ।। यत्रो द्विधा । आभ्यन्तरो याद्यश्च । आद्यः पञ्चधा । स्पृष्टेपस्पृष्टपति- वृतविवृतसंवृतभेदात् । वन स्पृष्टं प्रयतनं पानाम् । ईपस्पृष्टमन्तःश्यानाम् । ईप- द्विवृत्तमूक्ष्मणाम् । विवृतं स्वराणाम् । हस्तसावर्णस्य प्रयोगे संघृतम् । प्रक्रियादशायां तु विवृतमेवाबाह्यप्रयत्नस्वेकादशधा । विवारः संवारःश्वासो नादोऽघोषो घोपोऽल्पप्राणो महाप्राण उदाचोऽनुदात्तः स्वरितश्चेति । खरो विचाराः श्वासा अघोपाश्च । हशः संवारा नादा घोपाश्च । वर्गाणां प्रथमतृतीयपञ्चमा यणश्वाल्पप्राणाः । वर्गाणां द्वितीयचतुधौँ श- लश्य महाप्राणा: । कादयो भावसानाः स्पर्शाः । यणोऽन्तस्थाः । शल ऊष्माणः । अचः स्वराः । क स इति फसाभ्यां प्रागर्धविसर्गसदृशो निहामूलीयः । पफ इति प. फाभ्यां प्रागविसर्गसदृश उपध्मानीयः । अंअः इत्ययः परावनुस्वारविसर्गी ॥ अणु- दित्सवर्णस्य चामत्ययः ।।१।६९। प्रतीयते विधीयत इति प्रायः । अविधीयमा- नोऽणुदिच सवर्णसंज्ञः स्यात् । अत्रैवाण परेण णकारेण । कुचुटुतुपु एते उदिनः । तदे- वम् । अ इत्यष्टादशानां संज्ञा तकारोकारौ । ऋकारखिशतः । एवं लकारोऽपि । एचो द्वादशानाम् । अनुनासिकाननुनासिकभेदेन यबला द्विधा । तेनानुनासिकाननुनासि- फारस द्वयोर्द्वयोः संज्ञा ॥ परः सन्निकर्पः संहिता ।१।४।१०९। वर्णानामतिश. यितः सनिधिः संहितासंज्ञः सात् ॥ हलोऽनन्तराः संयोगः अभिर- व्यवहिता हलः संयोगसंज्ञाः स्युः ॥ सुतिङन्तं पदम् ।।४।१४।' सुवन्तं विन्तं पपदसंज्ञं स्यात् ॥ इति संशाप्रकरणम् ।। श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीसहरम्यो नमः ॥ विद्या द्वयां प्रदयान्मे स्वच्छः प्रतिकोमलः । श्रुतिसवी सरस्वत्या दयाइटिशदोशिकः ॥१॥ धृत्वा धृत्वा हदि गिरिमुतामाण- नाथापि नया नया सदपादयान सहरून केशयारूपान्। स्मृत्वा स्मृत्वा परशिवपदालम्बिन- खारापादान् पर्ने प्रेरणा स्पृहपति को टेखनी स्वां जनोऽयम् ॥ २ ॥ तेषामेपा तरणफरणा- क्षगर्ने सनी में निजीयापि मचुरलिराने कुण्ठिता कापि मा तात् । टेल्यं चापि पुरतु हृदये निर्मलं सा दयादा श्रीवागीशर बहालमधुना हन्तु मै घुद्धिजाडयम् ॥ ३॥ मासीनीमरमरहरपदामो- अपुग्भेकबन्धुः शी शर्यप्रणपनिलयः भारयाजिः क्षितीन्द्रः । यस्माद्यापि मासिकरगाम्या- माहत्तेः समस्तो दिवः प्रतिदिरामहो गीयते कोतिरन्या ] ४ तस्मिन् याते स्मरहरपदं ना- मान्यरोगाणगाप्राधिमालवायएयरा संहितावम् ॥ अनारदात व्यपान- दायमापी परमाने हु विजानीयानामेषेखा जादाभिरिति । ta ·असन्धिप्रकरणम् । . । अथ अच्संधिप्रकरणम्। इको यणचि ।६।१७७॥ इकः स्थाने यण स्वाचि संहितायां विषये । सुधी उ- पास्य इति स्थिते ॥ तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य ।१।११६६। सप्तमीनिर्देशेन वि- धीयमानं कार्य वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य पूर्वस्य बोध्यम् । स्थानेऽन्तरतमः॥१॥१॥५०॥ मपुण्यं तदीयं कर्तुं स्नेहादजरममरं धर्मपत्नी तदीया । श्रीमोडीवा सदयहृदया शुद्धसौशील्य- शाला धयं कर्मप्रकरमकरोदात्मनाथैकभक्तिः ॥ ५ ॥ महाराजश्रीरवाजिपाठशालाभिधा तया । विशाला स्थापिता शाला स्वनाथाख्याभिवृद्धये ।। ६ ।। विद्यार्थिनोऽनागता ये पठेयुस्से तु कौमुदीम् । यथाक्षसा तथा कर्तुं सा मामाज्ञापयन्मुदा ॥ ७ ॥ विद्वद्वन्दैकदसिन तदाज्ञा- कुसुमावलिः । धृता मया स्वशिरसा प्रणयप्रणतेन सा ॥८॥ प्रयोगसिद्धी सूत्राणां प्राप्तिक- ममनुक्षणम् । मया विस्मरता क्लेशो योऽनुभूतोऽस्तिं दुःसहः ॥ ९॥ स मा भवतु बालानां पठतां लघुकौमुदीम् । विरच्यते विचार्येत्यं बालकण्ठार्पणोचिता ॥१०॥ श्रीकेशवकृपालेशलहरीत्यपरा- या ॥ प्रयोगमणिमालेयं मया सरलया गिरा ॥ ११॥ इयं मे विश्वविख्यातगुणयोर्गुरुवर्ययोः. प्रियावलोकप्ता स्ताच्छीकेशवमहेशयोः ॥१२॥ प्रणतिकुसुममालां सर्वविद्वद्वराणां चरणकमलयुग्मे- ध्वादरेणार्पयित्वा । सदयहृदयवृत्तीन् प्रार्थये तान् प्रतीत्थं लघुमतिकृतमेतल्लाघवं मे क्षमध्त्रम् ॥१॥ सुधी अने उपास्येत्यवस्थायां कस्य सूत्रस्य प्राप्तिः संजाघटीति । इको यणचि ॥ इका इति षष्ठयन्तं यण् इति प्रथमान्तं अचीति सप्तम्यन्तं त्रिपदावच्छिन्नमिदं सूत्रम् । इक्प्रत्याहारान्तःपा- तिनो वर्णस्य अच्नल्याहारान्तःपातिनि वर्णे परे सति यणप्रत्याहारान्तःपाली वर्णः स्यात् सत्यां संहि- तायाम् । अत्र सकारोत्तरचर्युकार इक् धकारोत्तरवर्तीकार इक् उपास्येत्यस्योकारश्चेक् सकारो- त्तरवयुकारोऽच् धकारोत्तरवर्तीकारोऽच् उपास्येत्यस्योकारश्चाद् एवमत्र त्रय इकस्त्रयोऽचश्च सन्ति तेषां मध्ये कस्मिन् सति कस्य स्यादित्याशङ्कायां नहि सकारोत्तरवर्तिन उकारस्य वीकारोत्तरय-, तिनीकारे परे धकारव्यवधानात्संहिताया अभावात् यसंभवः नाप्युपास्येत्यस्योकारस्य पकारो- त्तरवर्तिन्याकारे परे पकारव्यवधानात्संहिताया अभावात् यासंभवः किंतु धकारोत्तरवर्तिन ईकारस्य उपास्येत्यस्योकारस्य चातिशयितसन्निधित्वाद्यसंभवः परं स ईकारस्योकार सति स्यात् उकारस्य या ईकोरे सति स्थादित्याशङ्कायां कस्य सूत्रस्य प्राप्तिर्वोभवीति । तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्य- स्य । तस्मिन्निति सप्तम्यन्तं इतीयव्ययं निर्दिष्ट इति सप्तम्यन्तं पूर्वस्येति षष्ठयन्तं चतुष्पदावच्छिन्न- मिदं सूत्रम् । सप्तम्या निर्देशेन विधीयमानं यत्कार्य तद्वर्णान्तरव्यवधानविरहितो यः पूर्वस्तस्य स्यात् कावान संतमी इको यणचीति सूत्रे अचीति सप्तमी तया निर्दिष्टं किंवा कार्य इकः स्थाने यण- रूपं कार्यं तच व्यवधानविरहितस्य पूर्वस्य स्यात् । ततः पूर्वस्येकारस्य या प्रत्याहारान्तःपातिषु सर्वेषु वर्णेषु प्राप्तेषु तेषां मध्यात्कनान भाव्यमिति शङ्कायां कस्य सूत्रस्य प्राप्तिरीवरीति । स्थानेऽन्तरतमः । स्थाने इति सप्तम्यन्तं अन्तरतम इति प्रथमान्तं द्विपदावच्छिन्नमिदं सूत्रम् । . ।

·लघुकौमुद्याम् प्रसंगे सति सदृशतम आदेशः स्यात् । मुघ य् उपास्य इति जाते ॥ अनचि च । १४७। गचः परस्य यरो द्वे या स्तो न अनि ॥ झलां जश् शशि ३४५३ स्पष्टम् । इति धकारस्य दकारः ।। संयोगान्तस्य लोपः 1८।२।२। संयोगान्तं य- पदं तद्न्तस लोपः स्यात् ।। अलोऽन्त्यस्य ।।१५। षष्टीनिर्दिष्टस्यान्तखालआदेशः स्यात् । इति यलोपे प्राप्ते (यणः प्रतिषेधो वाच्यः) सुद्धयुपास्यः, मध्वरिः, धात्रंशः, प्रसंगे सति यः सदृशतमः स आदेश: स्यात् । को वा प्रसंगः इकः साने यणरूपः प्रसंगस्तस्मिन् सति सदृशतम आदेशः स्यात् । कुत्तः सादृश्य स्थानतः फयमितिचेदित्यम् । इकारस्य किं स्थानं इ- चुयशानां ताल्लिति तालुस्थानम् । तालस्थाने च यणप्रत्याहारान्तःपाती को वास्ति वर्णो यकारोऽस्ति ततो यकारो जातस्तत्र कस्य सूत्रस्य प्राप्तिर्वोभवति । अनचि च । भनचीति सप्तम्यन्तं चेत्य- व्ययं द्विपदापच्छिन्नं सूत्रमिदम् । अच्प्रत्याहारान्तःपातिनो वर्णापरस्य यरो द्वित्वं स्यादचि परतो नस्यात् को वात्राच् सकारोचरपर्युकारोच् तस्मात्परः को चायधकारसास्य द्वित्वे कृते सध्ध्य्डपा- स्येति जातम् । तत्र कस्य सूत्रस्य प्राप्तिरीवति। झलां जश झशि॥शलामिति षष्ठयन्तं जशि- ति प्रथमान्तं शशीति सप्तम्यन्तं त्रिपदावछिन्नमिदं सूत्रम् । झल्पत्याहारान्तवतिनां वर्णानां स्थाने जर प्रत्याहारान्तप्रर्तिनोपर्णाःस्युःशाप्रत्याहारान्ततिनिवर्णे परेसति कोयान्न झलूप्रत्याहारान्तती. वर्णः पूर्वधकारस्तस्मात्परः कोस्ति शशप्रत्याहारान्तःपाती वर्णो वर्ततेन द्वितीयोधकारो शश्प्रत्याहा- रान्तःपातीवर्णस्तस्मिन्परेपूर्वधकारस्य जम्प्रत्याहारान्त.शतिनःपश्चापि वर्णाः प्राप्तास्तेपी मध्याके- नान भाव्यमित्याशङ्काया स्थानेऽन्तरतमः कुतः सादृश्यं स्थानतः कथमितिचेदित्यं धकारस्य कि स्थानं दन्तस्थानं दन्तरधानीयेषु जाप्रत्याहायन्तःपाती कोस्ति वर्णो दकारोस्ति ततःधकार- स्य दकारे को मुद्दयूटपास्येति जाते तर कास्य सूत्रस्य प्राप्तिर्वर्वति । संयोगान्तस्य लोपः।। संयोगान्तत्येति षष्ठयन्तं पदं लोप इति प्रथमान्तं पदं द्विपदघटितमिदं सूत्रम् । किमत्र वर्तते संयोगान्तं पदं सद्ध्य् इति वर्ततेत्र संयोगान्तं पदं ततस्तस्य सर्वस्य लोपे प्राप्त । अलोन्त्यस्य । अण् इति पष्टयन्तं पदं अन्त्यस्पैति पष्टपन्तं पदमे द्विपदघटितमिदं सूत्रम् । महानिर्दिष्ट आदेशो- न्यस्य स्यात्। का वा पष्ठी संयोगान्तस्य लोप इतिस्प्रे संयोगान्तस्पेति पो तया निर्दिष्टः को यादेशो छोपरूप आदेश: मत अन्त्यस्य यफारस्य प्राप्तस्तथा सति पणः (प्रतिबंधो याम्प इति पान यफारस्य टोपो न स्यात् । असिहं बरिरङ्गमन्तर इसनया परिमापया निरपेक्षमन्तर सापेक्ष यहिरङ्गमिति पत्रे निरपेक्षवेनान्तरङ्गस्य संयोगान्तस्य लोप इनि प्रेग प्राप्तस्य लोपवियः प्राप्ती इको यणचीति गुण प्राप्तस्य अनुसंहितादिमापेक्ष भिन्न प्रराम्रो नन् भनि न भवनोलोपादागासपणे । परिचित पारे सत्र मति नान्यथा ·अच्सन्धिप्रकरणम् । लाकृतिः ॥ एचोऽयवायाः ।।१।७८) एचः क्रमादय् अब् आय् आव् एते स्यु- रचि ॥ यथासंख्यमनुदेशः समानाम् ॥१।३।१०। समसंबन्धी विधिर्यथासंख्य स्यात् । हरये, विष्णवे, नायकः, पावकः । वान्तो यि प्रत्यये ।६।११७९॥ यका- रादौ प्रत्यये परे ओदौतोरवावौ स्तः । गव्यम्, नाव्यम (अध्वपरिमाणे च) गव्यूतिः॥ अदे गुणः ११११।२१ अदे च गुणसंज्ञः स्यात् ॥तपरस्तत्कालस्य ।१।१।७०। तः परो यस्मात्स च तात्परश्चोच्चार्यमाणसमकालस्यैव संज्ञा स्यात् ।। आद्गुणः ।६।१।८७॥ बहिरङ्गस्य यण्विधेरसिद्धत्वादन थण एव प्रादुर्भावाभावः कुतस्तल्लोपप्रसंग इति यलोपाभावे अझीनं परेण संयोन्यमित्यनेनाध्झीनानां दकारधकारयकाराणां उपास्येत्यस्योकारेण सह संयोगे कृते । सुद्धयुपास्य इति सिद्धम् । एवमेव च मधु अग्रे अरिरित्यत्र इको यणचीति सूत्रेण यण् संबन्धिषु चतुर्यु वर्णेषु प्राप्तेषु स्थानेन्तरतम इति सूत्रेण उकारस्मोष्टयत्वात् ओष्ठयेषु च वकारस्यैव विद्यमानत्वाद्वकारे जाते अनचिचेत्यनेन धकारस्य द्वित्वे झलां जश झशीति पूर्वधस्थ दत्वे संयोगान्तस्य लोप इति लोपे प्राहे अलोन्त्यस्येत्यनेनान्यस्य वकारमात्रस्य लोपे प्राप्ते यणः प्रतिषेधो वाच्य इति बलोपाभावे अज्झीनं परेण संयोज्यमिति दकारधकारव- काराणामरिरित्यस्याकारेण सहसंयोगे कृते ।। मद्धरिः ॥ धात अग्ने अंश इत्यत्र इको यणचीति सूत्रेण तकारोत्तरवर्तिन ऋकारस्य मूर्धन्यत्वान्मूर्धन्येपु च यणोऽन्तःपातिनो रकारस्येव विद्यमानत्वात् रकारे जाते। जाते चानचि चेत्यनने तकारस्य द्वित्वे संयोगे च कृते || धात्रंशः ॥ ल अग्रे आ- कृतिरित्यत्र इको यणचील्यनेन लकारस्य दन्त्यत्वात् दन्येषु व यणप्रत्याहारान्तःपातिनो लकारस्यैव विद्यमानत्वात् लकारे जाते संयोगे च कृते ॥ लाकृतिः ॥ हरे अग्ने ए इत्यवस्थायां कस्य सूत्रस्य प्राप्तिर्वोभवीति । एचोयवायावः । इत्यनेन रकारोत्तरवर्तिन एकारस्य अयादिषु चतु- वीदेशेषु प्राप्तेषु तेषां मध्यात्केनान भाव्यमित्याकाड्सायां यथासंख्यमनुदेशः समानामित्य- नेनात्र एचोपि चत्वार आदेशा अपि चत्वारस्तत एकस्यैक एवादेशः स्यात् । अत एकारस्य अया- देशे कृते कृते च संयोगे । हरये ॥ विष्णो अन ए इत्यत्र एचोयवायाव इत्यनेन यथासं- ख्यत्वात् अवादेशे कृते कृते च संयोगे । विष्णवे ॥ नै अग्रे अकः इत्यन्न एचोयवायावं इत्यनेन देशेषु प्राप्तेषु यथासंख्यत्वादायादेशे कृते कृते च संयोगे । नायकः ॥ पौ अग्रे अकः इत्पन्न एचोयवायाव इत्यनेन यथासंख्यत्वात् आवादेशे कृते कृते च संयोगे || पावकः ॥ गो अग्रे यं इत्यत्र वान्तो यि प्रत्यये इत्यनेन यादौ प्रत्यये परे अबादेशे कृते कृते च संयोगे ॥ गव्यं ॥ नौ अग्रे यमित्यत्र वान्तो चि प्रत्यये इत्यनेन नका. रोत्तरवर्तिन औकारस्य आवदेशे कृते ।। नाव्यम् । गो अग्रे यूतिरित्यत्र अध्वपरिमाणे चे. त्यनेन अवादेशे कृते ॥ गन्यूक्तिः॥ उप अग्रे इन्द्र इत्यत्र आद्गुण इति सूत्रेण पूर्वपरयोः स्थाने मन्त्र तपरशब्दे आवृत्त्यादिकं कर्तव्यमन्यथा समासद्वयं न स्यात् । सकृदुचरितः शब्दः सकृदेवार्थ समयतीत्यनेन बावात् ।

·लघुकामुग्राम अवर्णादचि परे पूर्वपरयोरेको गुणादेशः स्यात् । उपेन्द्रः, गोदकम् ॥ उपदेशेऽजनुना- सिक इत् ।।३।२। उपदेशेऽनुनासिकोऽजित्संशः स्यात् । प्रतिज्ञाऽनुनासिक्याः पा- णिनीयाः । लणसूत्रस्थावर्गेन सहोचार्यमाणो रेफो रलयोः संज्ञा ।। उरण रपरः ।। २२५२॥ भर इति त्रिंशतः संज्ञेत्युक्तं तरस्थाने योऽण् स रसरः सन्नेव प्रवर्तते । कृष्णद्धिः, तबल्कारः ॥ लोपः शाकल्यस्य वा३।१९। अवर्णपूर्वयो। पदान्तयोर्यवयोलॉपो वाशि परे॥ पूर्वत्रासिद्धम् ।८।२।१॥ संपादसताध्यायी प्रति त्रिपाद्यसिद्धा निपायामपि पूर्वप्रति परं शास्त्रमसिद्धम् । हर इह, हरायह, विष्ण इह, विष्णविह ॥ वृद्धिरादेच गुणसंबन्धिनि वर्णत्रये प्राप्ते तेषा मध्याकेनान भाव्यमित्याशवायां पकारोत्तरतर्यकारस्य कण्ठय- त्वात् इन्द्रइत्यस्येकारस्य च ताटव्यत्वात्कण्ठतालुस्थानमध्ये च गुणसंबन्धिन एकारस्यैव विद्यमान.. चात् एकारे कृते कृते च संयोगे ॥ उपेन्द्रः ॥ गगोदकमपि तथैवोह्यम् ।। कृष्ण अमे भाद्धिरि- सन करय सूत्रस्य प्राप्तिर्मवितुमर्हति । आद्गुणः॥ को वा वर्णः ष्णकारोत्तरवर्त्यकारस्तस्मात्परः को वाच् ऋद्धिरित्यस्य ऋफारस्तस्मिन् परे पूर्वपरयोः स्थाने गुणसवन्धिनत्रयो वर्णाः प्राप्तास्तेपा मध्याकेनात्र भाव्यम् स्थानेन्तरतमः॥को वान प्रसंगः पूर्वपरयोः स्थाने गुणरूपस्वतः सह- शतम एव स्यात् । पुतः सादृश्ये स्थानतः काथमिति चेदित्यं ष्णकारोत्तरवर्त्यकारस्य कि स्थानं कण्ठ स्थानम् । ऋकारस्य किं स्थानं मूर्धास्थानम् । एवं कण्ठगद्धस्थानयोर्मध्ये गुणसमन्धी कोरिज़ वर्णः- कण्ठस्थाने त्वस्यकार परं मूर्द्रस्थाने न कोयस्त्यतः किं विधेयमिति चेदुच्यते। उरणरपरः ।। अन प्रस्थाने अकारेण भवितव्यं तच रकारपरेणैव भवितव्यमिति रकारपरे अकारे जाते कृष्णअर्- विरिति जातं कृते च संयोगे | कृष्णद्धिः ॥ एपमेन तन अग्रे लकार इत्यन लस्थाने उपरेऽण् प्रत्याहारसन्धिन्यकारे जाते तरकारः । हरे अग्ने इहेत्ययस्थायाम् ॥ एचोयवायाव इत्यनेन यथासंख्यत्वात् अयादेशे फुते ॥ हर् अय् इहेति जाते तन लोपः शाकल्यस्येति सूत्रेणावर्णपूर्वस्य यस्य लोपे कृते हर इहेति जातं तत्राद्गुण इत्यनेन गुणत्वे प्राप्ते पूर्वत्रा- सिद्धमिति सूत्रेण सपादसप्ताध्यायीस्थस्याद्गुण इति सूत्रस्य प्रात्यवसरे त्रिपादीस्थरय लोपः शाकल्यस्येति सूरत्यासिद्धत्वात् रकारोत्तरवर्त्यकारस्य इहेल्यस्पेकारस्य च मध्ये यकारस्य विद्यमानत्वात् नाद्गुण इति सूत्रस्य प्राप्तिरिति ॥ हरइह ॥ लोपः शाकल्यस्येति सूतस्याप्राप्तौ तु ॥ हरयिह ॥ विष्णो अप्रे इहेत्यनस्थायामेचोयवायाव इति सूनेण ष्णका. रोत्तरवर्तिन उकारस्य यथासंख्यमनुदेशः समानामिति सूनेण अनादेशे कृते लोपः शाकल्यस्येति वकारलोपे च कृते आद्गुण इति गुणः प्राप्तः पर पूर्वत्रासिद्ध- मिति सपादसहाध्यायीस्थायिन आगुणस्याने त्रिपाद्यन्तर्गतिनो लोपः शाकल्यस्येति १ पूर्वशब्दतु सापदायाचको यत्किचित् परत्वे सखेव तद्व्यवहारो नै सिमिति पूर्वशन परत्याक्षे. पस्खया च किमपेक्षया पूर्वल परत्वं चोपस्थितलादेतत्सूनापेक्षया तदालागत पूर्वा सपादसप्ताध्यायी परा विपादी इति । तदताराकलं मनसि निघायाह सपादेल्यादिः । २ मन चो' कुरिति युत्त न भवति । अय, स्मयादीनि छन्दसीरानेन भवात् ।

·अच्सन्धिप्रकरणम् । १॥२॥१॥ आदेच वृद्धिसंज्ञः स्यात् ।। वृहिरेचि ६।१।८८॥ आदेचि परे वृद्धिरेकादेशः स्यात्। गुणापवादः । कृष्णैकत्वम्, गङ्गौवः, देवैश्वर्यम्, कृष्णौत्कण्ठ्यम् ॥ एत्येधत्यूट्सु। ६।१।८९॥ अवर्णादेजाद्योरेत्येधयोरूटि च परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । उपति, उपैधते, प्रष्टौहः, एजाद्योः किम् । उपेतः । माभवान्प्रेधित् । ( अक्षाहिन्यामुपसंख्यानम् ) अक्षौहिणी सेना । (प्रादूहोढोड्येपैष्येषु) प्रौहः, प्रौढः, प्रौटिः, प्रैषः, प्रैष्यः, (ऋते च तृतीयासमासे ) सुखेन बरतः सुखातः । तृतीयेति किम् । परमर्तः । (प्रवत्सतरक- म्बलवसनार्णदशानामृणे) प्रार्णम्, वत्सतरार्णमित्यादि । उपसर्गाः क्रियायोगे । श४५९॥ प्रादयः क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञाः स्युः । प्र परा अप सम् अनु अव् निस् निर दुस् दुर् वि आङ् नि अधि अपि अति सु उत् अभि प्रति परि उप । एते प्रादयः ॥ भूवादयो धातवः ॥१॥३॥१॥ क्रियावाचिनो भ्वादयो धातुसंज्ञाः स्युः ।। सूत्रस्यासिद्धत्वान्मध्ये वकारव्यवधानान्न गुणसंभवस्तेन ॥ विष्णइह ॥ वाग्रहणाल्लोपः शाकल्यस्येत्यस्याप्राप्तौ तु ॥ विष्णनिह ॥ कृष्ण अग्रे एकत्वमित्यत्र करय सूत्रस्य प्राप्तिर्व- रीवरीति वृन्डिरेचि ॥को वा धर्णः ष्णकारोत्तरवर्यकारः को वैच् एकत्यमित्यस्यैकारस्तस्मिन् परे सति पूर्वपरयोः स्थाने वृद्धिशब्देनात्र त्रयो वर्णाः प्राप्तास्तेषां मध्यात्केनात्र भाव्यम् । 'स्थानेन्तरतमः कथमितिचेदित्थं ष्णकारान्तःपातिनोकारस्य किं स्थानं कण्ठः । एका- रस्य किं स्थानं कण्ठतालुस्थानम् । एवं कण्ठतालुस्थानमध्ये वृद्धिसंबन्धी कोस्ति वर्ण एकारोस्ति तत ऐकारे जाते जाते च संयोगे॥ कृष्णैकत्वम् ।। एवमेव गौघः ॥ देवैश्वर्यं कृष्णौत्कण्ठ्यंच सिध्यति । उप अग्रे एतीत्यत्र एत्येधत्यूस्विति सूत्रेण पकारोत्तरवर्त्यकारादेजादौ एति परे पूर्वपरयोः स्थाने वृद्धौ कृतायाम् ।। उपैति ॥ एवं उपैधते, प्रष्ठौह इत्यादि ज्ञेयम् । उप अग्रे इत इत्यत्र प्र अग्ने इदिधत् इत्यत्र च एत्येधत्यूस्विति सूत्रेण एजायोरेत्येधत्योर्ग्रहणात् अत्र च एजाधभावान्न वृद्धिः कित्वाद्गुण इति गुणे कृते उपेतः प्रेदिधत् च सिद्ध्यति ॥ अक्ष अग्रे उहिनीत्यत्र । अक्षादूहिन्यामुपसंख्यानमिति वृद्धौ ॥ अक्षौहिणी ॥ प्र अग्रे ऊहः इत्यत्र प्रादूहेत्यनेन वृद्धौ प्रौहः । एवं प्रौटः, प्रौढिः, प्रैपः, प्रेष्य इत्यागृह्यम् । सुख अग्ने ऋत इत्यन्न ऋते च तृती- यासमासे इत्यनेन वृद्धौ ॥ सुखार्तः । परम अग्ने ऋत इत्यत्र ऋतशब्दे परेपि तृतीयासमा- साभावान वृद्धिर्जाता किंतु गुणे जाते ॥ परमर्तः ॥ प्र अत्रे ऋणमित्यत्र प्रवत्सतरकम्बलवसनाण- दशानामुणे इत्यनेन सूत्रेण वृद्धौ कृतायाम् ॥ प्राणम् ॥ एवं वत्सतरार्णमपि ज्ञेयम् । प्र अग्ने ऋच्छति इत्यत्र उपसर्गाः क्रियायोगे इत्यनेन प्रकारस्य उपसर्गतां विधाय भूवादयो धातव १ थया कर्टफर्मणोः कृतीलादौ सप्तमीनिर्देशेन योगस्य लाभो भवति तथाऽत्रापि क्रियायामिति सप्तमीनि- देशेनैव तल्लाभे सिद्धे योगग्रहणं व्यर्थे सत् ज्ञापयति यत् क्रियायुक्ताः प्रादयस्तंप्रत्येव गत्युपसर्गसंज्ञेति । तेन च अमुं पुरः पश्यसि देवदारुमित्यत्र पुरोऽव्ययमित्वनेन नित्यगतित्वेऽपि नमस्पुरसोरित्यनेन न सत्वं कुत- 'सत्र स्थितपदाध्याहारेण तन्निरूपितमेव गतित्वं न तु दृशिक्रियानिरूपितमिति निभावनीग्रम् ।

·८ . लघुकीमुद्याम् उपसर्गादति धातौ ।६।१।११। अवर्णान्तादुपसर्गाटकारादौ धातौ परे पृद्धिरेका- देशः स्यात् । प्राईति ॥ पडि पररूपम् ।६।१।९४१ आदुपसर्गादेडादी पानी परे पररूपमेकादशः स्यात् । प्रेजते, उपोपति ॥अचोऽन्त्यादि टि।१।१६४ाअचां मध्ये योऽन्यः स आदिर्यस्य तहिसंझं स्यात् (गफन्भ्वादिषु पररूमं याच्यम्) तञ्च टेः । शकन्धुः, कर्कन्धुः, मनीपा । आकृतिगणोऽयम् । मापड़ । ओमाडोश्च ।६।१।१५। औमि आजि चात् परे पररूपमेकादेशः स्यात् । शिवायोन्नमः, शिव एहि, शिवेहि ॥ अका सवणे दीर्घः ।।१।१०१। अकः सवर्णेऽचि परे पूर्वपरयोर्दीर्घ एकादेशः स्यात् । दै- त्यारिः, श्रीशः, विष्णूदयः, होतकारः ॥ एङः पदान्तादति ।६।१।१९। पदा. न्वादेोऽति परे पूर्वरूपमेकादेशः स्यात् । हरेऽव, विष्णोऽव ॥ सर्वत्र विभाषा गोः ।।१२। लोके वेदे पैदन्तस्य गोरति वा प्रकृतिभावः पदान्ते । गोअग्रम्, गोऽमम् । एउन्तस्य किम् । चित्रग्वनम्, पदान्ते किम् । गोः ॥ अनेकालशित्स- इत्यनेन म्यादीनां च धातुत्वं विधाय उपसर्गाति धातौ इत्यनेन वृद्धी कृतायां प्राईति। प्र अग्रे एजते इत्यत्र एङि पररूपमित्यनेन पररूपैकादेशे जाते । प्रेजते । एवमुपोपति । शक अग्रे अन्धुः इत्यत्र अचोन्त्यादि टि इत्यनेन फकारोत्तरवर्सकारस्य टिसंज्ञा विधाय शकन्यादिषु पररूपं वाच्यं तच टेः इत्यनेन पररूपे कृते शकन्धुरिति सिद्धम् ॥ एवमेव क. न्धुः ॥ गनस् अग्रे ईपा इत्यत्र । अचोन्त्यादि टि इत्यनेन अन्त्याचो नकारान्तःपात्यकार- .र्य तदादेः सकारस्य च टिसंज्ञायां कृतायां कृते च शकन्भ्वादिश्चिति नकारोत्तरवर्त्यकारस्य स- कारस्य च पररूपत्ये मनीपा ॥ एवमेव मार्तण्डः ॥ इत्यत्रापि ज्ञेयम् । शिवाय भने ॐनमः इत्यत्र माङोश्चेत्यनेन पररूपादेशे कृते ॥ शिवायोंनमः ॥ शिव अग्रे आइहि इत्सन पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यत इति नियमात् आद्गुण इति सूत्रेण गुणे कृते शिव एहि इति जातं सत्र ओमाङोश्चेति पररूपैकादेशे कृते ॥ शिवेहि ॥ दैत्य असे अरिरित्यय अका सपणे दीर्घः को वाऽक् त्यकारोत्तरवर्त्यकारः को वा पर: सवर्णोच् अरिरिस्पस्याकारस्तस्मिन् सति दोघेकादेशे कृते देसारिः ॥ एवं विष्णूदय इत्पत्र होतृकार इत्पन्न चापि बोध्यम् । हरे अग्रे अय इत्पन्न कस्य सूत्रस्य प्राप्तिरीवरीति । एड पदान्तादति ॥ कोवान पादान्त एकारान्तःपा- त्येकारः पदान्तएड् तस्मात्पर: को याकारः अवेयस्याकारः सति तस्मिन् पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरू- पादेशः मात: कोवापूर्व एकारस्तद्रूपैकादेशे जाते ॥ हरेच ॥ एवमेव विष्णोवेसनापि ज्ञेयम् ।। गो अने अनमित्यत्र । सर्वन विभापा गोः इति सूत्रेण प्रकृतिभावे कृते ॥ गोअग्रम् ।। विभाषामहणात् पक्षे एङः पदान्तादतीति सूत्रेण पूर्वरूपैकादेशे कृत् ॥ गोऽमम् ॥ यदि वृत्ती एडन्तस्येति नापठिष्यस्ताहि चिन्नम्वनमित्यत्रापिप्रकृतिभावः प्राभविष्यत् । यदि च पदान्ते इति नापठिष्यस्तहि गोरिति गोशब्दस्य पचनीपष्टयेकवचनेपि प्रकृतिभावः प्रामविष्पत् तदुभयमपि अन स्थानिवद्भावेन गोशब्दत्य बोध्यम् । एडन्दावं तु नायाति अनविधाविति निषेधात् ।

·अच्सन्धिप्रकरणम् । वस्य ।१।१६५। इति प्राप्ते ॥ ङिच्च १३१५३. जिदनेकालप्यन्त्यस्यैव स्यात् ।। अघङ् स्फोटायनस्य ।६।१।१२३। पदान्त एङन्तस्य गोरवङ् वाऽचि । गोऽयम् , गवायम् । पदान्ते किम । गवि ॥ इन्द्रे च ।६।१।१२४। गोरवङ् स्थादिन्द्रे । गवे- न्द्रः ॥ दूराडूते च 1८।२२८४१ दूरात्संबोधने वाक्यस्य टेः प्लुतो वा ॥ एतप्रगृह्या अचि नित्यम् । ६।१।१२५॥ एतेऽचि प्रकृत्या स्युः । आगच्छ कृष्ण ३ अत्र गौश्च- रति ॥ ईदूदेद्विवचनं प्रगृह्यम् ॥१।१।११। ईदूदेदन्तं द्विवचनं प्रगृयं स्यात् । हरी एतौ, विष्णू इमो, गङ्गे अमू ॥ अदसो मात् ।।१।१२। अस्मात्परावीदूतौ प्रगृह्यौ स्तः । अमी ईशाः। रामकृष्णायमू आसाते । मात्किम् । अमुकेऽत्र ॥ चादयोऽसले १।४।५७। अद्रव्यार्थाश्चादयो निपाताः स्युः ।। प्रादयः ।१।४।५८। एतेऽपि तथा ॥ निपात एकाजनाङ् ।१।१।१४। एकोऽज्नियात आवर्यः प्रगृह्यः स्यात् । १ माभूदिति मनसि विचार्य एङन्तस्य पदान्ते इति च पेठुः प्रज्ञावतां प्रथमे वृत्तिकाराः । गो अग्रे . इन्द्र इत्यत्र इन्द्रे चेयनेन अवङादेशे डकारस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे आद्गुण इति गुणे च कृते | गवेन्द्रः । आगच्छ कृष्ण अत्र गौश्चरतीत्यत्र दूरास्ते चेति सूत्रेण आगच्छ कृ- ष्णेति वाक्यस्य टेः प्लुतत्वं विधाय नुतप्रगृह्मा अचि नित्यमित्यनेन प्रकृतिभावे कृते ।। आगच्छ कृष्ण अन गौश्चरतीति जातम् । हरी अग्रे एतौ इत्यत्र । ईदूदेविवचनं प्रगृ. धम्' इत्यनेन हरी इत्यस्य द्विवचनत्वात्प्रगृह्यतां विधाय प्तप्रगृह्या. अचि नित्यमित्यनेन प्रकृतिभावे कृते ।। हरी एतौ ।। एवमेव विष्णू इमौ गङ्गे अमू इत्यादयो भवन्ति । अमी अन ईशा इत्यत्र । अदसोमात् ।। इत्यनेनात्रादःशब्दसंबन्धिनो मकारात्परस्यकारस्य प्रगृह्यतां विधाय मृतप्रगृह्या आचि नित्यमित्यनेन प्रकृतिमाये कृते ॥ अमी ईशा इति सिद्धम् । एवमेव राम- ष्णो अमू आसाते इत्यत्रापि ज्ञेयम् । इ अग्रे इन्द्र इत्यत्र चादयोऽसत्वे इत्यनेन चाद्यन्तःपा- तेनां निपाततां विधाय विधाय च निपातएकाजनाङ् इत्यनेनेकारस्य प्रगृह्यत्वे कृते चान- तरं प्लुतप्रगृह्या इति प्रकृतिभावे। इइन्द्र इति सिद्धम् । एवम् ॥ उउमेश इत्यत्राप्यूह्यम् । ईपदर्थे ज्यायोगे मर्यादाभिविधौ च यः । एतमातं ङितं विद्याद्वाक्यस्मरणयोरङित् ।। इत्यनेन आ अग्रे एवं पु मन्यसे इत्यत्र वाक्यार्थत्वात् आ अग्रे एवं किल तत् इत्यत्र स्मरणार्थकत्वाच्च निपात एकाज- नाङ इत्यनेनाकारस्य प्रगृह्यतायां प्लुतप्रगृहाअचि निलमिति प्रकृतिभावे च तदुभयमपि सैद्धतामेति । आ अग्रे उष्णमित्यत्र ईपदर्थत्वादाकारस्य ङित्त्वं जातं ङित्त्वाच्च सूत्रेऽनाङित्युक्त्तत्वा- १ मानणाभावे सन्नियोगशिष्टानां सह वा प्रवृत्तिः सह वा निवृत्तिरिति न्यायेन ईदूदेद्विवचनमिति यूनायथा ईदूदिल्यस्यानुवृत्तिस्तथा एदिलस्थापि स्यादनुगृत्तिस्तथा च अमुकेऽनेत्यत्र प्रगृह्यसंज्ञा त्यात्तस्यां च सत्यां प्रकृतिभावः स्यात् । सले तु माइग्रहणे तस्मात् पर एकाराभावादेव नानुवृत्तिरिति तत्त्वम् । २ अन्न एकश्चासी अन्च चेति कर्मधारच एकशब्दरतु इतरव्यावृत्तियाचकतेन अ इ उ इत्यादीनां केवलानां ग्रहण जातम् । एकोऽच् यस्मिन्निति बहुव्रीहिरामासे तु प्र इदं प्रेदमित्यत्रापि मगृह्यखं स्यात् ।

·, लघुकौमुद्याम् इन्द्रः, उ उमेशः । वाक्यस्मरणयोरडित् । आ एवं नु मन्यसे, आ एवं किल सत् । अन्यत्र हित् । ईपदुष्णम् ओष्णम् ॥ ओत् ।१।१।१५। ओदन्तो निपातः प्रगृह्यः । अहो ईशाः ।। संबुद्धौ शाकल्यस्येतावना ।।१।१६। संबुद्धिनिमित्तक ओ- कारो घा प्रयोऽवैदिके इतौ परे । विष्णो इति, विष्ण इति, विष्णविति ॥ मय उमो वो वाश मयः परस्य उषो-यो वाऽचि । किम्युक्तम्, किमुउक्तम् ॥ इकोऽसवर्ण शाकल्यस्य इस्वश्च ।६।१।१२७। पदान्ता इको हस्बा वा स्युरस- वर्णेऽचि । हस्खविधिसामान स्वरसन्धिः । चकि अत्र चायन, पदान्ता इति किम् } अचो रहाभ्यां दे।४।४६॥ अचः पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य यरो द्वेषा स्तः । गौय्यौं । (न समासे ) वाप्यश्वः ॥ अत्यकः ।६।१।१२८॥ ऋवि परे पदान्ता अका प्राग्वद्वा । प्राषिः, प्राषिः, पदान्ताः किम् । आर्छन् । इरागसन्धिः । नाफारस्य प्रगृह्यता ततश्चाद्गुणे इत्यनेन गुणे कृते गोष्ण जातम् । अहो अमे ईशा इत्यत्र ओत. इत्यनेन हकारोत्तरवर्तिन ओकारस्प प्रगृह्यतायां हतप्रगृह्या इति प्रकृतिभावे च कृते अहो ईशा इति जातम् ॥ विष्णो अन इतीसत्र संवुद्धौ शाकल्यस्येतावनार्षे इत्यनेन ष्णकारोतरव- तिन ओकारस्य इतौ परे प्रगातां विधाय छुतप्रगृह्या अचि नित्यमित्यनेग प्रकृतिभावे कृते। विष्णो इति ॥ वांग्रहणात्पक्षे एचोयवायाव इत्येनायि कृते विष्णविति । किमु अग्रे उक्तगित्पत मय उसो वो चेति सूत्रेण गकारोत्तरवर्तिन उकारस्य चकारे कृते । किम्युक्तम् || पो निपात एकाजनाउित्पनेनोकारस्य प्रगृह्यतायां प्रतिभावे च कृते ॥ किमु उक्तम् ॥ चक्री अग्ने अन इत्यन इकोऽसवणे शाकल्यस्य हस्वश्चेति सूत्रेण हवे कृते ।चकि अतिजातम् ॥ पक्षे इको यणचीत्यनेन यणि कृने || चयन ।। पदान्ता इति नापठिष्यश्चेदाचार्यारतहि गौरी- भी इत्यापि इकोऽसवर्ण शाकल्यस्य हस्यश्चेसनेन रकारोत्तरवर्तिन ईफारस्य हस्स- पप्राप्तिः समजायटिष्यत् सनिवारणाय पदान्ता इत्युक्तेऽत्र पदान्तत्याभायात् न हस्वप किन्तु इको यणचीसनेन यणि अचो रहाभ्यां वे इत्यनेन यद्वित्ले च यते ॥ गौी।। इति जातम् ।। यापी अमे अश्व इयत्र यद्यपि इकोऽसवणे शाकल्पस्प हश्वश्थेत्यनेन पकारान्तःपा. तिन ईकारस्य दम्पत्वं प्राप्तं परंतु न समासे इत्यनेनान समासावत् हस्पत्यं निनार्य इको यणचीति यणि याप्यश्वः ।। ममा अओ अपिरियन प्रात्यफ इन्पनेन पदान्तस्यार प्रया. हारान्त पातिनो कारोत्तरवासंग आधारस्य हत्यारे हो । ब्रह्म ऋपिरिति भाति पक्ष आ. गुण इगि गुणे ते महापरिति मयति । पदान्ता अफयेत् ताई अति पो हत्या भजन्त नागंथा यथा मा अप्रेसउत् श्यनाफारस्य, मदान्ताराभावान हन्यन्यं किन्तु आटश्चेति रोग पद्धी वृत्तायाम् ।। आई ।। इति जातम् ॥ इति श्रीमसदरपेशापाकापाहरीपला. पांगायो प्रयोगमगिगावाममन्धिः पूर्णः . .

·" 1 हल्सन्धिप्रकरणम् । ॥ अथ हल्सन्धिप्रकरणम् ॥ स्तोः श्रुना श्वः ।।४।४। सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां योगे शकारच- वौँ स्तः ॥ रामशेते, रामचिनोति, सञ्चित्, शाङ्गिञ्जय ॥ शात् ।८।४।४४। शा- त्परस्य तवर्गस्य श्रुत्वं न स्यात् । विभः, प्रश्नः ॥ टुना टुः ।८।४।४१॥ स्तोः टुना योगे ष्टुः स्यात् । रामपष्टः, रामष्टीकते, पेष्टा, तट्टीका, चक्रिण्टौकसे ।। न पदान्ता- होरनाम् ।।४२॥ पदान्ताट्टवर्गात्परस्यानामः स्तोः गुर्न स्यात् । षट्सन्तः, पट्ते, पदान्तात्किम् । ईट्टे । टोः किम् । सर्पिष्टमम् । ( अनान्नवतिनगरीणामिति वाच्यम् ) श्रीमत्केशवसंज्ञश्रीदेशिकेशदयादृशः। पतन्तु तत्कृपापात्रे छान्ने मयि निरन्तरम् ॥ अथ हल्सन्धिः ॥ रामस् शैते इत्यत्र स्तोःशुना श्रुरित्यनेन सकारस्य शकारे कृते कृतेच सं- योगे।। रामश्शेते ॥ रामस् अग्रे चिनोतीत्यत्र स्तोःश्चना श्चुरिति सस्य शत्वे कृते ।। रामश्चि नोति ॥सत् अग्रेचित् इत्यत्र स्तोः श्रुनाश्चुरिति सूत्रेण तकारस्य स्थाने चवर्गसंवन्धिपु सर्वेषु वर्णेषु प्राप्तेषु यथासंख्यमनुदेशः समानमित्यनेन तकारस्य चकारे कृते ॥ स- ञ्चित् ॥ एवं शाङ्गिन् इत्यत्रापि तवर्गान्यस्य नस्य चयर्गान्त्य अकारे कृते । शाहिजयेति जातम् । विश्र अग्रे नः इत्यत्र यद्यपि स्तोः श्चना श्चुरिति नस्य अत्वं प्राप्तं परंतु शात् इति सूत्रेण नकारस्य शकारात्परत्यान्नमत्वम् । एवमेव प्रश्न इत्यत्रापि ज्ञेयम् । रामस् पष्ट इत्यत्र कस्य सूत्रस्य प्राप्तिर्वरीवरीति ष्टुना टुः अत्र सकारो वर्तते तवर्गो वा वर्ततेत्र सकारः षकारेण यो- गोस्ति वर्गेण वा अस्त्यत्र पकारेण योगस्ततः सकारस्य पकारे जाते ॥ रामष्षष्ठः ॥ एवं रामस् टीकते इत्यत्र ष्टुना टुरिति सस्य षत्वे ॥ रामष्टीकते ॥ पे अग्ने ता इत्यत्र टुना टुरिति तकारस्य टकारत्वे ॥ पेष्ठा । तत् अग्ने टीका इत्यत्रापि तेनैव सूत्रेण तस्य टत्वे ।। तटीका ॥ चक्रिन अग्रे ढौकसे इत्यत्र ष्टुना ष्टुरिति सूत्रेण तवर्गान्त्यस्य नस्य टवर्गान्ये गये जाते || च- क्रिण ढौकसे इति भवति ॥ षट् अग्रे सन्त इत्यत्र यद्यपि ष्टुना ष्टुरित्यनेन सस्य पत्यं प्राप्तं तथापि न पदान्ताहोरनाम् इति सूत्रेण पदान्तात् टवर्गात्परत्वात्सस्य पत्वं न जातं ततः ॥ पसन्त इति जातम् । एवमेव पट् अग्ने ते इत्यत्रापि ज्ञेयम् । सूत्रे पदान्तादित्युक्तं तेन इट् १ टोः ग्रहणाभावेष्टुनाटुरिति सूत्रात् सन्नियोगशिष्टन्यायेन टुरित्ययानुश्रुत्तिस्तस्य विभक्तिविपरिणामैन पञ्चम्यन्तलं स्वीकृत्यं । पदान्तावर्गात् पदान्तात् पकाराच स्तोः टुर्नेलथै सपिष्टममित्यत्रापि शुलनिषेधः स्यात् । न च क्वचिदेकदेशोऽप्यनुवर्तत इत्यनेन षकार परित्यज्य केवलं हारेवरवानुवृत्तित्तथा च सर्पिष्ट- ममित्यत्र नास्ति दूषणमिति वाच्यम् । ठुलविषये तत्व न्यायस्यानुपस्थितेः । तोः पीसन तोः अहष्णसाम- यात् । अन्यथा क्वचिदेकदेशन्यायेन स्तोः श्रुनेति सूत्रात् तोरित्येकदेशस्यानुवृत्त्वैव सिद्धेः । न च साष्टम- मित्यत्र पदान्ते वर्तमानस्य पकारख जलं कस्मान भवतीति वाच्यम् । इस्वात्तादौ तद्धित इत्यनेन जाय- मानुषत्वस्यासिद्धतात् । सखदृष्ट्यापि न भवति पतविधायकसापवादलात् ॥

·, लघुकीमुद्याम् 'पणाम्, पण्णवतिः, पण्णगर्यः ॥ तो पिटा४।५। न ठुलम् । सन्वा मला जशोऽन्ते ।८।२।३९। पदान्ते झलां जशः स्युः । वागीशः ॥ यरोऽनुनासिके अनुनासिको वा ८४|४६। यरः पदान्तस्यानुनासिके परेऽनुनासिको वा स्वान् । एसन्मुरारिः, एतन्मुः। (प्रत्यये भाषायां नित्यम् ) सन्मानम्, चिन्मयम् ॥ लोनि ८४६० तवर्गस लकारे परे परसवर्णः । तहयः, विद्वालिसति । नस्यानुनासिको लः।। उदास्यास्तम्भोः पूर्वस्य ८६१) उदः परयोः स्थासम्भोः पूर्वसवर्णः । त. स्मादित्युत्तरस्य ।१।१।६॥ पञ्चमीनिर्देशेन क्रियमाणं कार्य वर्णान्तरेणाव्यपहि- अग्रे ते इन्यन इट्संबन्धिनाएकारस्य पदान्तलाभावात्ततः परस्य सकारस्य टकारे कृते । इदे । राने टोरियुक्त तेन सपिंप अग्रे तममित्पन्न पदान्तादपि पकारापरस्य तस्य टे कृते | सर्पि- हमम् । षट् अग्रे नाम इत्यत्र सूरै अगाम् इत्युक्तं तेन नामननतिनगरीसंवन्धवर्जितस्य सर्ग: स दयों न स्यादित्यस्ततोऽत्र नामसंबन्धिनो नकारस्य णकारे जाते प्रत्यये भापायां नित्यमिति टफारम स्थान सष्यनुनासिकेषु प्राप्तेपु स्थानेन्तरतम इति एवण टकारस्य गर्दम्थानीयवान्गईनीयेषु चानुनासिकान्तःपातिनो गफारस्यैन विद्यमानयात् णकर आरो ॥ पण्णामिनि आतम् ॥ एवमेव पट अप्रै नयतिरित्यन पर अपनगर्दा इन्यत्र न. पम् । गन् पष्ट इसन यपि ष्टुना टुरिति एवं प्राप्त तथापि तो पि। इति स्प्रेण टुरा- भार । परष्टः । यार शो ईस इन्पा झलां जशोन्ते इन्गनेन कफारस्य स्थाने जशः पयम पणे मा स्थानन्तरतमइयनेन कण्ठस्थाने जसंयन्भिनो गमारमैन रियमान- वाहमार जान यागीदाः । एतद् ओ गुरारि: इगन यरोनुनासिफेऽनुनासिको यी सगजनुनामिकेत मम स्थानेन्तरतम निदकारस्प साद घांनु ·हल्सन्धिप्रकरणम् । स्य परस्य ज्ञेयम् ॥ आदेः परस्य ।१।११५४। परस्य यद्विहितं तत्तस्यादेोध्यम् । ति सस्य थः ॥ झरो झरि सवर्णे ८४६५। हलः परख झरो वा लोपः सवर्णे झरि ॥ खरि च १८४५५। खरि अलां चरः स्युः । इत्युदो दस्य तः । स्थानम, उत्तम्भनम् ॥ झयो होऽन्यतरस्याम् ।।४।१२। झयः परस्य हस्य वा पूर्वसवर्णः । नादस्य घोषस्य संवारस्य महाप्राणस्य तादृशो वर्गचतुर्थः । वाग्धरिः ।। जा थकारस्य स्यादित्याशङ्कायाम् । आदेः परस्येत्यनेन स्थापदस्यादेः सकारस्य पूर्वसवर्णादेशः प्राप्तः को वास्यत्र पूर्वो वर्ततेऽत्र दकारः पूर्वस्ततस्तत्सवर्णाः सर्वेपि प्राप्तास्तेपांमध्यात्केनात्र भा- व्यम् । स्थानेन्तरतमः । कुतः सादृश्यं स्थानतः कथमितिचेदित्यं सकारस्य किं स्थानं दन्ताः स्थानं दन्त्येषु च को वा दकारसवर्णो वर्णः सर्वोपि तवर्गस्तत्सवर्ण एव तत एवात्र स्था- नतः सावर्ण्य परित्यज्य प्रयत्नतः सावर्ण्य ग्राह्यं तथा च सति खरो विवारा: श्वासा अघोषाश्चेत्यनेन सकारस्य विधारश्वासाघोषप्रयत्नवत्ता वर्तते सा च दकारसवर्णेषु वर्णेषु केषु केषु विवारश्वासाधोषप्रयत्नवत्ता परिस्फुरति वरीवर्ती खल्याहारान्तःपातित्वात्तकारे थकारे च ततस्तकारथकारों द्वावपि प्राप्तौ तयोर्मध्यात्केन भाव्यमित्याशङ्कायां वर्गाणां द्विती- यचतुर्थों शलश्च महाप्राणा इत्यनेन शलन्तःपातित्वात्सकारस्य महाप्राणप्रयत्नवत्ता वरीचरीति सा च महाप्राणप्रयत्नवत्ता वर्गचतुर्थत्वास्थकारस्यैव भवितुमर्हति न तकारस्य ततः सका- रस्थाने थकारे जाते उघूथानमिति जातं तत्र झरो झरि सवर्णे इत्यनेन थकारस्य लोपे कृते खरि चेत्यनेन दकारस्य तकारे च कृते ॥ उत्थानम् । एवं उद् अग्रे स्तम्भनमित्यत्र उदास्थास्त- म्भोः पूर्वस्येति पूर्वसवर्णे जाते उद्भुतम्भनमिति जातं तत्र झरो झरि सवर्णे इति थकारलोपे खरि चेत्यनेन दकारस्य तकारे च जाते ॥उत्तम्भनम् ।। वाक् अने हरिरित्यवस्थायां कस्य सूत्रस्य प्राप्तिः झयो होन्यतरस्याम् कोवात्र झय् ककारस्तस्मात्परः कोवा हकारो सरिरित्यस्य हकारस्तस्य स्थाने ककारस्य सर्वेपि सवर्णाः संप्राप्तास्तत्र हशः संधारा नादा ‘घोषाश्चेत्यनेन हकारसंवारनादघोपप्रयत्नवत्ता वर्तते । वर्तते च वर्गाणां द्वितीयचतुर्थों शलश्च महाप्राणा इत्येनन महाप्राणप्रत्नवत्ता कसवर्णेषु च सर्वेषु वर्णेषु संवारनादघोषप्रयन- वत्ता महाग्राणप्रयत्नवत्ता च धकारस्यैव संजाघटीति नापरस्य ततो हकारस्थाने प्रकारे जाते झलां जशोन्ते इत्यनेन च अल्महारान्तःपातिनः पदान्ते वर्तमानस्य च ककारस्य स्थाने स्थाने- न्तरतम इत्यनेन जश्प्रत्याहारान्तर्गते गकारे जाते ॥ बाग्धरिरिति जातम् । तद् अग्रे शिव इत्यत्र स्तोःचनाचरित्यनेन यथासयमनुदेशः समानामित्यनेन तबर्गतृतीये जकारे कृते तशिव इति जातं जकारस्य च खरि चेत्यनेन चकारे कृते कृते च शच्छोटी- त्यनेन पदान्तात् झयन्तःपातिनश्वकारात्परस्य शस्य अट्प्रत्याहारान्तःपातिनि शकारोत्तरवर्तिनी- कारे परे छत्वे ॥ तन्छिवः ॥ छत्वाभाचे ! सच्शिवः ।। तद् अग्रे श्लोकेनेत्यत्र स्तोः शुना श्व- ।

·. १४ लघुकौमुद्याम शइछोटि ।८।४।६३। झयः परस्य शस्य छो वाऽटि । राशिव इत्यत्र दस्य चुवेन जकारे कृते । सरि चेवि जकारस्य चफारः। तशियः, तच्छिवः (छत्यममीति वाच्यम्) तच्छुोकेन ॥ मोऽनुस्वारः ८।३।२३। मान्तस्य पदस्यानुसारो हलि । हरिं वन्दे ॥ नश्वापदान्तस्य झलि ।।३।२४। नस्य मस्य चापदान्तस्य झल्यनुखारः । यशासि, भानस्यते । झलि किम् । मन्यते ॥ अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः बा४६८। स्पष्टम् । शान्तः ॥ वा पदान्तस्य दा४।५९। सकरीपि, त्वं करोषि ॥ मो राजि ममा को ।।२। फिवन्ते राजतौ परे समो मस्स म एव स्मात् । सन्नाट ।। हे मपरेवा ।।३।२६। मपरे हकारे परे मस्स मोवा। किम्ालयति । किंमलयति (पवलपरे यवला वा)किय्यः, किंह्यः । किव्हलयति, किंहलयति, किलेहादयति, । किंह्लादपति ।। नपरे नः ३२२७। नपरे हकारे मस्य नो वा । किनहुते ॥ किंछते ।। डः मिट ।८।३।२९। डात्परस्य सस्य धुड्डा । आद्यन्तो टकितौ ॥१॥१॥४६॥ टिरिकतौ यस्सो : रिति दस्प.जावे खरि चेति जस्य चाये छत्वममीति वाच्यमिति शस्य छत्चे च कृते ॥ तच्छ्रो- केन ॥ हरिम् अग्रे बन्दे इत्यत्र मोनुस्वार इत्यनेन मस्यानुस्खारे || हरि यदे ॥ यशान् अग्रे सि इत्यान नश्वापदान्तस्य झलीयनेन पदान्तभिन्नस्य नस्य झलन्त पातिनि सकारे परे सत्यनुस्वारे कृते ॥ यशासि }} आझम् अमे स्यते इत्यत्रापि नश्चापदान्तस्य झलीमेनन मस्यानुस्खारे कृते ॥ आक्रस्यते ॥शाम् अमे त. इत्यत्र नश्वापदान्तस्य झलीति मका- रस्यानुस्खारे कृते शात इति जात तत्र अनुस्वारस्य ययि परसवर्ण इति सूत्रेणानुसा- रस्य स्थानेन्तरतम इति नकारे कृते ॥शान्तः ।। स्वम् अप्रै करोपीयन मोनुस्वार इति मझारस्यानुस्वारे वापदान्तस्येत्यनेन च परसपर्ण प्राप्त अन को वास्ति पर ककारस्तु. सवर्णेषु सर्वेषु वर्णेषु प्राप्तेषु तेपा मध्यारकेनान भाव्यमित्याशङ्काया स्थानन्तरमः अनुस्वा. रस्य किं स्थान नासिकास्थान नासिकास्थानीयेषु कवर्गान्त पाती कोस्ति वर्णो उकारस्ततो छ मारे जाते ॥ त्वङ्करोपि ।। वाग्रहणात्पक्षे ॥ मकरोपि ॥ सम् अग्रे राट् इत्यत्र मोराजि- समाकी इत्यनेन सम्सबन्धिनो मकारस्य किनन्ते राजतौ परे मकारे कृते ।। सम्राट् ॥ किम् अग्रे सर यतीसत्र हे मपर इत्यनेन मकारस्य मकारे कृते किम् ालयति ।। पक्षे मोनु- स्वार इति मस्यानुस्वारे ॥ किंझरयति । किम् अग्रे ह्य इत्यत्र यवलपरे यवला या इत्यनेनात्र हकारस्य यपरत्वात्तस्मिन्परे अनुनासिकस्य मकारस्य अनुनासिके यकारे कृते ।। किया पक्षे अनुस्वारे किंस ॥ किम् व्हलयतीपत्र हकारस्य वपरत्वात्तस्मिन् परे मकारस्प वकारे । किव्हलयति किंगुलपति । किम् हादयतीत्यत्र लपरे हवारे मकारस्य रकारे यते ॥ मिशादयति विहादयति ॥ किम् अमे हुते इत्यन नपरेनः इति सूत्रेणात नपरे हकारे मस्य नत्ये कृते ॥ किनाते ।। षट् अग्रे सन्त इयत्र डासि धुद इसनेन डात्परस्य धुत् प्राप्त स. घुत्र स्यादित्याशवायाम्। आद्यन्ती रकितौ इति टिचा सकाररयादी धुटि जाते पद धुद .

·हल्सन्धिप्रकरणम् । तौ तस्य क्रमादाद्यन्ताववयवा स्तः । षट्त्सन्तः, षट्सन्तः ॥ डोः कुक् टुक् शरि ।८।३।२८ वा स्तः । प्राअष्टः, प्रायष्टः । प्राङ्क्षष्टः । (चयो द्वितीयाः शरि पौष्करसादेरिति वाच्यम् ) सुगणपष्टः, सुगणठ्पष्टः, सुगषष्ठः ।। नश्च १८५३।३०। नान्तात्परस्य सस्य धुड्वा । सन्त्सः, सन्सः ॥ शि तुक् ।८।३।३१। पदान्तस्य नस्य शे परे तुम्वा । सञ्छंभुः, सञ्च्छंभुः, सभ्च्शंभुः, समशेभुः ।। ङमो ह्रस्वाचि उन्मुपिनत्यम् ।८।३।३२। इस्वात्परो यो ङम् तदन्तं यत्पदं तस्मात्परस्यात्री सन्त इति जातम् । तत्र टकारस्य हलन्त्यमित्यनेन धकारोत्तरवर्तिन उकारस्य चोपदेशेज- नुनासिक इति सूत्रेणेत्संज्ञायां तस्य लोप इत्यनेन तयोर्लोपे कृते पड् ज् सन्त इति जातम् । तत्र खरि चेयनेन धस्य ते पुनश्च खरि चेत्यनेन डस्य टे कृते ।। प्रसन्तः । इति जातम् ॥ धुडभावपक्षे खरि चेति डस्य टे कृते ।। षट् सन्त इति भवति तत्र ष्टुना टुरिति' सूत्रस्य प्रात्याशङ्कायां न पदान्ताटोरनामित्यनेन सा शङ्का निवार्यते ।। प्राङ् अने पष्ठ इत्यत्र झोः कुक् टुक् शरीत्यनेन ङकारस्य कुक् प्राप्तः सत्वाद्यन्तौ दकितावित्यनेन कित्वादन्ते जातस्तथासति प्राङ् कुक् पष्ठ इति जाते ककारोकारयोरित्संज्ञायां लोपे च कृते प्राङ् क् पष्ठ इति जातं ककारषकारसंयोगारक्षकारे जाते ।। प्राङ्क्षष्ठ इति जातम् ॥ कुगभावे च ॥ प्राङ्पष्टः ।। सुगण् अग्ने षष्ठ इत्यत्र लोः कुक टुक शरीयनेन टुकि ककारोकारयो- रित्संज्ञायां लोपे च ॥ सुगण्ट्षष्ठः ॥ पक्षे ॥ सुगषष्ठः ।। सन् अग्रे सः इत्यत्र नश्चेति सूत्रेण धुटि उकारस्य टकारस्य चेत्संज्ञायां लोपे च कृते सन् ध् सः इति जातं तत्र खरिचे- त्यनेन धकारस्य तकारे कृते कृते च संयोगे । सन्त्सः ॥ धुडागमाभावे च सन्सः । सन् अग्ने शंभुरियन कस्य सूत्रस्य प्राप्तिः शितुक् इत्यनेन पदान्तनकारस्य तुकि कृते सन् तुक्श- भुरिति जातम् । तत्र हलन्त्यमिति ककारस्येत्संज्ञायामुपदेशेऽजनुनासिक इत् इति तकारोत्तरवर्तिन उकारस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति तकारोकारयो.पे कृते सन्तूशंभुरिति जा- तम् । शश्छोटीत्यनेन शंभुरियस्य शस्य छत्वे कृते सन्तछंभुरिति जाते स्तोः श्रुना श्च- रिति तकारस्य चकारे कृते पुनः स्तोः श्वना श्चरित्यनेन नस्य अत्वे सञ्च्छंभुरिति जातं तत्र झरो झरि सवर्णे इति चकारलोपे सञ्छंभुः । चलोपाभावे सञ्छंभु । छत्वाभावे सति च चुत्वे । सञ्चशंभुः । तुकश्चाभावे नस्य चुत्वे च सशंभुः । इति रूपचतुष्टयी भवति । प्रत्यङ् अग्रे आत्मा इत्यत्र ङमो ह्रस्वादचि ङमुण नित्यमित्यनेन हस्वात्परस्यङम् प्रत्याहा. रान्तःपातिनो डकारात्परत्याऽच्प्रत्याहारान्तर्वर्तिन आकारस्य ठित्वादादौ कुटि जाते प्रत्यङ् कुट् आत्मेति जातम् । उटोरित्राल्लोपे कृते कृते च संयोगे ।। मत्यङ्कात्मा ॥ सुगण अग्रे ईश इत्यत्र उमो हस्वादचि डमुण् नित्यमिति सूत्रेण गुटि उठो लोपे संयोगे च कृते ॥ सुगण्णीशः ।। सन् अने अच्युत इत्यत्र ङमो हस्वाचि डमुण् नित्यमिति नटि उटो लोपे संयोगे ·. लघुकौमुद्याम् उमुट् । प्रत्यड्डात्मा, सुगण्णीशः, सन्नच्युतः ॥ समः सुदि १८३५) समोहः सुटि ॥ अनानुनासिका पूर्वस्य तु वा ।८।३।२। अत्र रुप्रकरणे रोः पूर्वस्यानु- नासिको वा ॥ अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः ८३३४ा अनुनासिकं विहाय रोः पूर्वस्मात्परोऽनुस्थारागमः ।। खरवसानयोविसर्जनीयः ।८।३।१५। खरि अव- साने च पदान्तस्य रेफस्य विसर्गः (संपुंकानां सो वक्तव्यः) सँस्स्फर्ता, संस्स्का ।। पुमः खय्यमपरे ।८।३।६। अम्परे खगि पुमो रुः । पुँस्कोकिलः पुंस्कोकिलः ॥ नश्छव्यप्रशान 1८।३।७। अम्परे छवि नान्तस्य पदस्य रुः॥ विसर्जनीयस्य सः दाश३४॥ सरि । चनि स्रायस्व, चकिंवायस्य । अप्रशान किम् । प्रशान्तनोति । च कृते सन्नव्युतः ॥ सम् अग्रे कर्ता इत्यत्र संपरिभ्यां करोतोभूषणे इति सूत्रेण मु- डागमे कृते सम मुद् कर्तेति जातम् । तत्र टकारोकारयोोपे कृते सम् स् कर्तेति जातं तत्र समासुदीत्यनेन मुट् सवन्धिनि सकारे परे सर्वस्य समो रपे प्राप्ते अलोन्त्यस्येति सूत्रेणान्यस्य मस्य रुत्वे उकारलोपे च कृते स र् स् कर्तेति जातम् । अत्रानुनासिका पूर्वस्य तुवा इत्यनेनानुनासिके जाते सैं र् स् कर्तेति जातं यस्मिन्पक्षे वा ग्रहणादनुनासिको न जातस्तस्मिन् पक्षे अनुनासिकात्परोनुस्वार इत्यनेनानुस्वारे झते सं र् स् कति जातम् । तत्र खरवसानयोर्विसर्जनीय इत्यनेन खHत्याहारान्त.पातिनि सकोरे परे रफा- रस्य विसर्गे कृते ।। स स्कर्श ॥ अथवा ॥ सं.स्कर्ता इति जात तत्र विसर्जनीयस्य स इसनेन प्राप्तं विसर्जनीयस्य सत्यं वा शरीति सूत्रेण प्राप्त विसर्जनीयस्य विसर्जनीयावं. चेत्युभ. पमपि संबाध्य संपुकानां सो वक्तव्य इत्यनेन विसर्गस्य सकारे कुते ॥ सरस्कर्ता ।। अथवा ॥ संरस्कर्ता | पुम् अग्ने कोकिल इसन पुमः खय्यमपरे इत्यनेन पुगो मस्य रत्वे रकारो- त्तरवयुकारटोपे पुर् कोफिल इति जातम् अन्नानुनासिकः पूर्वस्य तु वेत्यनुनासिके र् कोकिल: पक्षे अनुनासिकात्परोनुखार इत्यनेनानुस्वारे पुंर् कोफिल इति जातं तत्र खरवसानयोविसर्जनीय इति रस्य निसर्गत्ये संपुंकानां सो वक्तव्य इति विस- गस्य सकारे स्कोफिलः ॥ अथवा | पुंस्कोकिलः ।। चक्रिन् अमे भायखेल्सन नछव्यमशान् इत्यनेन नत्य रत्वे रकारोत्तरवर्युकारट्रोपे अन्नानुनासिकः पूर्वस्य तु येसनुनासिके चनि मायस्वेति जात पक्षे अनुनासिकात्परोनुस्वार इत्यनुस्वारे चकि र बाय- खेति जातं खरवसानयोर्विसर्जनीय इति रस्म विसर्गे कृते को च विसर्जनीयस्य स इति पिसर्गस्य सकारे ।। चरित्रायस्व ॥ पक्षे ॥ चम्तिायस्व ।। मूलसूने अपशानि- स्त्युक्तं तस्य किं प्रयोजनामितिचेदुच्यते यद्यप्रशानित्याचार्या नारदिष्यसहिं प्रशान् अमे तनो-: तीसप्रापि नरवीति सूत्रेण नस स्वामविष्यत् तच्च शन्दशास्त्रविरुद्धमनोऽनशानियुक्त शान्तं पापम् । किंचपटम्येति नाभरिप्यक्षेत्रान्ति इन्यत्र नस्पोसलेच इस्तीन्यपप्रयोगमामि- ·विसर्गसन्धिप्रकरणम् । पदान्तस्येति किम् । हन्ति ।। नृन्पे ।८।३।१०। नृनित्यस्य रुर्वा पे ॥ कुप्वोः ५ क * पौ च ॥३७॥ कवर्गे पवर्गे च विसर्गस्य : क * पौ स्तः। चाद्विसर्गः ।न: पाहि, ने पाहि, :पाहि, नपाहि, नृन्पाहि ॥ तस्य परमानेडितम् ।८।१।२॥ द्विरुक्तस्य परमानेडितं स्यात्॥ कानानेडिते ।८।३।१२। कानकारस्य रुः स्यादानेडिते । काँस्कान कांस्कान् । छे च ६१७३। हस्खस्य छे तुगागमः । शिवच्छाया ।। पदान्तादा।६।१। ७६। दीर्घात्पदान्ताच्छे तुग्वा । लक्ष्मीच्छाया, लक्ष्मीछाया ।। इति हल्सन्धिप्रकरणम् ।। ॥ अथ विसर्गसन्धिप्रकरणम् ॥ विसर्जनीयस्य सः ८३३४ा खरि॥ विष्णुखाता ॥वा शरि ८३॥३६॥ शरि विसर्गस्य विसर्गों वा । हरिः शेते, हरिश्शेते ॥ ससजुषो रु ८।२।६६। पदान्तस्य सस्य सजुषश्च रुः स्यात् । अतो रोरप्लुतादप्लुते।६।२।११३। अप्लुतादतः परस्य रोरुः रभविष्यत्ततः पदस्येत्युक्ते हनो नस्य पदत्वाभावाच्छान्तो व्याधिः ।। नृन् अग्रे पाहीत्यत्र नृनपे - इत्यनेन नस्य रुत्वे उकारलोपे अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वेत्यनुनासिके पक्षे अनुना- सिकात्परोनुस्वार इत्यनुस्वारे खरवसानयोर्विसर्जनीय इति रस्य विसर्गे च न:- पाहि अथवा नुं पाहीति जातं तत्र कुप्वो क-पौ चेति सूत्रेणोपध्मानीयेजाते ॥ न पाहि ॥ न पाहि ॥ पक्षे ॥ नून् पाहिं । कान् अग्रे कान् इत्पत्र कानानेडिते इति नस्य सत्ये उझा- रलोपे अनानुनासिका पूर्वस्य तु वेयनुनासिके काँ र कानिति जातं पक्षे अनुना- सिकात्परोनुखार इत्यनुस्वारे का र कान् इति जातं तत्र खरवसानयोर्विसर्ज- नीय इति रस्य विसर्गे संपुंकानां सो वक्तव्य इत्यनेन सकारे । कास्कान् ॥ पक्षे कांस्कान् ॥ शिव अग्रे छायेत्यत्र छेचेति सूत्रेण तुकि जाते उकारककारयोर्लोपे शिव त् छायेति जातं तत्र स्तोः थुना श्रुरिति तकारस्य चकारे ।। शिवच्छाया ॥ लक्ष्मी अने छायेत्यत्र पदा- न्ताद्रेति सूत्रेण तुकि कृते उको लोपे स्तोः श्रुना श्रुरिति तस्य चकारे कृते ॥ लक्ष्मी- च्छाया ॥ तुगभावपक्षे ॥ लक्ष्मीछाया । इति हल्सन्धिः पूर्णः !! सदा सदाशिवपदारविन्दयुगलं हृदा ॥ बिभर्ति यस्तस्य के केऽभ्युदया नोदयोन्मुखाः ॥ १ ॥ अथ विसर्गसन्धिः ॥ विष्णुः अग्ने त्राता इत्यत्र विसर्जनीयस्य स इत्यनेन खप्रत्याहा- रान्तःपातिनि तकारे परे विसर्गस्य सकारे कृते । विष्णुस्त्राता ॥ हरिः अग्ने शेते इत्यवस्थायां वा शरीयनेन विसर्गस्य विसर्गे कृते ॥ हरिः शेते ॥ पक्षे विसर्जनीयस्य स इत्यनेन विस. र्गस्य सकारे स्तोःश्रुना श्रुरिति सस्य शत्वे च कृते॥ हरिश्शेते ॥ शिवस् अग्रे अर्घ्य इत्यव- स्थायां ससजुषो रुरित्यनेन सस्य रुत्वे अतो रोरप्लुतादप्लुते इत्यनेन रोख्त्वे आद्गुण इत्यनेन पूर्वपरयोः स्थाने गुणे एङः पदान्तादतीति सूत्रेणार्य इत्यस्याकारस्य पूर्वरूपादेशे ३ ·१८ लघुकौमुद्याम् स्वादभुतेऽति । शिवोऽयः ॥ हशि च ।।१।११४१ तथा । शिवो धन्यः ॥ भो. भगोअघोअपूर्वस्य योऽशि 1८।३।१७। एतत्पूर्वस्य रोर्यादेशोऽशि । देवा इह, देवायिह । भोस् भगोस् अघोस् इति सान्ता निपाताः । तेषां रोयत्वे कृते ॥ हलि सर्वेषाम् ।८।२२ भो मगो अघो अपूर्वा यस्य लोपः स्यादति । भो देवाः, भगो नमस्ते ! अधो याहि ॥ रोऽपि ।।१९। अहो रेफादेशो न तु सुपि । अहरहः, अहर्गणः ॥ रो रिशा॥१४॥ रेफस्य रेफे परे लोपः ॥ ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽण कृते ।। शिवोर्च्य ॥ शिवस् वन्य इत्यत्र ससजुपो रुरिति सस्य रुत्वे हशि चेयनेन हरामसाहारान्त पातिनि धन्य इत्यस्य वकारे परे रोरत्वे आद्गुण इत्यनेन पूर्णपरयो स्थाने गुणे च कृते ॥ शिवो वन्य ॥ देवास् अग्रे इहेल्पत्र ससजुपो रिति सस्य रुवे भोभ- गोअघोअपूर्वस्य योऽशीयनेन रोर्यत्वे देवा र इहेति जातम् । तत्र लोपः शाक- त्यस्येति यलोपे ॥ देवा इहेति जातम् }} वाग्रहणास्पक्षे ॥ देवायिह ।। भोस् अग्रे देवा इत्यन ससजपो रुरिति सस्य रुत्वे भोभगोअघोअपूर्वस्य योशीत्यनेन रोयत्वे रलि सर्वेपामिति यलोपे ॥ भो देवा ॥ भगोस् अग्रे नमस्ते इत्यत्र ससजुपो रिति रास्य रुत्वे भोभगोअघोअपूर्वस्य योशीति रोयत्वे हलि सउँपामिति यसोपे च ॥ भगो नमस्ते । अघोस् अने याहीत्या ससजुषो रुरिति सस्य रुत्वे भोभगोअघोअपूर्व- त्य योऽशीति रोर्यत्वे हलि सर्वेपामिति यलोपे च कृते ।। अघोयाहि ।। अहन् अमे गण इत्यन रोऽसुपीसनेन सर्वस्याहन्शब्दस्य रुवे प्राप्ते अलोन्त्यस्येति सोणान्त्यस्य नत्य रेफादेशे कृते कृते च सयोगे । अहर्गण ॥ अहनु अने अहरियन रोऽसुपीत्यनेन नस्य रेफरले सयोगे च ॥ अहरह ॥ पुनर् अग्रे रमते इसन रोरीसनेन रस्य लोपे कृते दुलोपे पूर्वस्य दीर्घाण इत्यनेनार लोपनिमित्ते रेफे परे पूर्वाणरूपे नफारोत्तरपतिन्य- कारे दोघे कृते ॥ युनारमते । एवमेन हरिस् अग्ने रम्य इसत्र ससजुपो गरिति सस्य रुले उकारस्येसहन्यालोपे रोरीत्यनेन रोपे दूलोपे पूर्वस्य दीs इसमेन रेफोत्तर- पर्तिन इकारस्य दीर्घ च कृते ॥ हरीरम्प ॥ एव शभूराजते ॥ दलोपे पूर्वस्य दीर्घोडणः इति सूत्रेऽण इयुक्त सस्य किं प्रयोजनमित्याशङ्कायां तह हिसायामित्यस्माद्धातोनिष्टाया तप्रत्यये कृते ह त इति जातमूदित्वेन वेदकमा यस्यविभाति सूनेणेडमारे. दत्ययत्वष्टुत्यदलोपे च कृते तर इति जात तर दूलोपे पूर्वस्य दीर्घाण इति सूत्रेण य तकारोत्तरवर्तिन ऋकारस्य दीर्घता प्राप्ता ऋकारस्म अणूप्रत्या. हारान्तर्वतिगामायान्न दीर्घजम् । यद्यण इति नादिष्यन्नाचार्यास्तहिं सेयमपप्रयोगाप्तिरमवि ध्यत् ॥ एस ट इन्यत्रापि न दीर्घता जाता | मनस् अग्रे रख इसन ससजुपो गरिन्यनेन ·२० लघुकौमुगाम् मासे किम् । असश्शिवः ! हलि किम् । एपोऽन्न ॥ सोऽचि लोपे चेत्पादपूरणम् ।६।१११३४१ स इत्यस्य सोर्लोपः स्यादचि पादश्चेसोपे सत्येव पूर्यंत । सेमामविडिप्र- भृतिम् , सैप दाशरथी रामः ॥ इति विसर्गसन्धिप्रकरणम् ॥ ॥ अथ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् ॥ अर्थवद्धातुरमत्ययः प्रातिपदिकम् ।१।२।१५। धातुं प्रत्यय प्रत्ययान्त च वर्जयित्वार्थवच्छब्दरूप प्रातिपदिकसंखं स्यात् ।। कृत्तद्धितसमासाश्च ।।१।४६ कृत्तद्धितान्तौ ममासाश्च तथा स्युः ॥ स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिडेभ्यांभ्यस- उसिभ्यांभ्याडसोसाम्ङयोस्तुर ।४।१।२। सु औ जस् इति प्रथमा । अस् औट शस् इति द्वितीया । टा भ्यां भिस् इति तृतीया । डै भ्याम् भ्यस् इति चतुर्थी । दसि भ्यां भ्यस् इति पञ्चगी । उस ओस् आम् इति पष्ठी । ङि गोस् सुप् इति सप्तमी सस् इमागविद्धिप्रमृतीला सोचि लोपे चेत्पादपुरणमिति सकारस्य लोपाभारे पाद- एब न पूर्यते ततः सकारटोपे आद्गुण इत्यनेन गुणे च कृते ॥ सेमामविहिममृतीति जातम् ॥ एवमेव सैप दाशरथीराम इत्यादी मुलोप ऊहनीयः ।। इति श्रीमत्सद्गुरफेशयकृपा- कल्पवल्लरीपलायमानाया प्रयोगमणिमालायां विसर्गसन्धिः पूर्णः ।। श्रेयःनीपोपिणी लोकास्तोकशोकार्तिशोपिणी ॥ भूत्यै भूयादिह सदा सदाशियपदार्हणा ॥१॥ प्रोदसन्तु शापूर्णाः श्रीकेशवमहेशयोः ।। श्रीसद्गुर्दशोऽजसं मयि तञ्चरणाश्नये ॥ २ ॥ अथ विभक्तिप्रकरणम् ॥ अजन्तपुंलिङ्गाः व्याकरणेहि पक्षद्वयमशीक्रियते रूदियोगिकश्चेति तन यदी रूद्विपक्षः समा- श्रीयते तदा रामशब्दस्य अर्थवदधातुरमत्ययः प्रातिपदिकमित्यनेन प्रातिपदिकसंझा संजापढीति यदा यौगिका पक्षः समाश्नीयते तदा रसुझाडायामित्यस्मादातोरधिकरणे पनि पते रामशब्दः सिद्धपति ततः कृत्तडितसमासाश्चेत्यनेन रामशब्दस्य कृदन्तरवारप्रातिपदिफसंहा योभनीत्येयम् । पक्षद्यपि सत्रद्वयेन कृताया रामशब्दस्य मातिपदिफसंज्ञायां काय सनस्य प्रातिः । अप्रत्यपदसाप्तिः पर्सव्या 1 एक्स्य प्रसयपदरा प्रसंयप्रणे यस्मात्य विदितदादेशदनास प्रहभियनया परिभाषा सदन्तपरतम् ।न च गंशाविधी प्रलयप्रहले तदन्तमहर्ण नासीसि सदन्ता- यितिरिधि याच्याम् । मासिकरणसामन्यातम्या महापरिपतेः । आप नौसरगमे सहित प्रदाय राम नाम समामा पमिदनानि। २ मन मोलि म दलित ·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ॥ ज्याप्रातिपदिकात् ।४।११। प्रत्ययः ॥१॥१॥ परश्च ।३।१२। इत्यधि- कृत्य । ज्यन्तादाबन्तात्प्रातिपदिकाश्च परे स्वादयः प्रत्ययाः स्युः ॥ सुपः ।।४।१०३। सुपस्त्रीणि त्रीणि वचनान्येकश एकवचन द्विवचनबहुवचनसंज्ञानि स्युः ॥ येकयो- द्विवचनैकवचने ।।४।२२। द्वित्वैकत्वयोरेते स्तः । वहुषु बहुवचनम् । १।४। २१॥ बहुत्वविवक्षायां बहुवचनं स्यात् ॥ विरामोऽवसानम् ।।४।११० वर्णाना- मभावोऽवसानसंज्ञः स्यात् । रुत्वविसर्गों रामः॥ सरूपाणामेकशेष एकविभक्तो श६४। एकविभक्तौ यानि सरूपाण्येव दृप्रानि तेषामेक एव शिष्यते ॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः।६।१।२०२१ अकः प्रथमाद्वितीययोरचि पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशः स्यात् । इति प्राप्ते ॥ नादिचि ।६।१।१०४॥ आदिचि न पूर्वसवर्णदीर्घः । वृद्धिरेचि । रामौ ॥ बहुषु बहुवचनम् ।१।४।२१। चुटू ।१।३।७१ प्रत्ययाद्यौ चुटू इतौ स्तः ॥विभ- क्तिश्च ।१।४।१०४। सुप्तिौ विभक्तिसंज्ञौ स्तः ॥ न विभक्ती तुस्माः ११॥३॥४॥ विभक्तिस्थास्तवर्गसमा नेतः । इति सस्य नेत्त्वम् । रामः रामौ, रामाः॥एकवचनं संवुन्छि: ।२।३१४९। संवोधने प्रथमाया एकवचनं संवुद्धिसंज्ञं स्यात् ।। यस्मात्प्रत्ययविधिस्त- जयाप्रातिपदिकात् । इत्यनेन प्रातिपदिकसंज्ञाद्रामशब्दाखलकपोतयन्न्यायेन स्वादयः प्राप्तास्तेषां मध्यात्केनात्र भाव्यं सुप इत्यनेन वचनानामेकवचन द्विवचनसंज्ञां विधाय कयो- द्विवचनैकवचने इत्यनेनात्रैकवचनविषक्षास्तीति ततः प्रथमाया एकवचने सु इत्यागते राम सु इति जातं तत्र उपदेशेजनुनासिक इत् इत्यनेन सकारोत्तरवर्तिन उकारस्येत्संज्ञा विधाय तस्य लोप इत्यनेन चोकारस्य लोपे कृते राम स् इति जातम् । तत्र ससजुषो रु- रित्यनेन सस्य रुत्वे रकारोत्तरवर्तिन उकारस्येत्संज्ञाविधानपूर्व लोपे खरवसानयोविसर्ज- नीय इति रस्य विसर्गे च कृते ॥ रामः ॥ रामशब्दात्प्रथमाया द्विवचने औ इत्यागते राम राम औ इति जातम् तत्र सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ इति सूत्रेणानेकस्मिन्नव- शिष्टे प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इयनेन पूर्वसवर्णादेशे प्राप्ते नादिचीयनेन पूर्वसवर्णा- देशाभावे वृद्धिरेचीत्यनेन वृद्धौ कृतायां ॥ रामौ ॥ रामशब्दात्प्रथमाया बहुवचने जसि समागते राम जस् इति जातं तत्र चुटू इत्यनेन प्रत्ययाद्यस्य चवर्गान्तःपातिनो जकारस्येत्सं- ज्ञायां तस्य लोप इति लोपे च कृते राम मस् इति जातम् । तत्र प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इति पूर्वसवर्णादेशे कृते रामास् जातं तत्र ससजुषोरुरिति सस्य रुत्वे उकारलोपे खरव- सानयोरिति रस्य विसर्गे च कृते || रामाः ॥ हेपूर्वकरामशब्दात्प्रथमाया एकवचने सौ समागते एकवचनं संवुद्धिरिति सूत्रेण सोः संवृद्धिसंज्ञायां कृतायां कृते च यस्मात्प्रत्ययवि. १ नच राम औ इत्यवस्थायां वृद्धिः प्राप्ता तां वाधित्या प्रथमयोरिति दीर्घः प्राप्तरतस्य नादियीत्य- नेन निषेधः शतः पुनर्देवदत्तहन्तृहतन्यायेन वृद्धिर्न स्यादिति वाच्यम् । तौ सदित्यादिनिर्देशेन तस्मानित्य- खद्योतनात् । वस्तुतस्तु नात्र न्यायस्य विषयः । वृद्धिहन्तुः पूर्वसवर्णदीर्घस्य हननोद्यमसजातीयप्रराहमात्र न तु इननस्थानीया लक्ष्ये प्रवृत्तिरिति । तस्मादन सात्यकिन्यायस्य विषयः ।

·२२ लघुकौमुद्याम् दादिमत्ययेऽङ्गम् (१।४।१३॥ यः प्रत्ययो यस्मास्क्रियते तदादि शब्दखरूपं तस्मिन्नङ्गं स्यात् ।। एहसासंबुद्धः १६१६६९। एटन्ताइवान्ताचाझादलुप्यते संबुद्धेश्चेत् । हे राम, हे रामौ हेरामाः ॥ अमि पूर्वः ।।१।२०७१ अकोऽस्यचि पूर्वरूपमेकादेशः । रामम् रामौ ॥ लशकतद्धिते १११३८ तद्धितवर्जप्रत्ययाद्या लशकवर्गा इत्तः स्युः॥ तस्माच्छसो नः पुंसि ।।१।१०। पूर्वसवर्णदीर्घात्परो यः शस्तस्य नः स्यासुंसि ।। अकुप्वाइनुम्व्यवायेऽपि ।।४।२। अटू कवर्गः पधर्ग आब् नुम् एतैर्व्यसैर्यथा- संभवं मिलितैश्च व्यवधानेऽपि स्पाभ्यां परस्य नस्य व समानपदे । इति प्राप्ते ॥ पदा- न्तस्य ८४३७१ नस्य गोन । रामान ॥टाङसिङसामिनास्याः७१।१२ अदनाहादीनामिनावयः स्युः । णत्वम् , रागेण ॥ सुपि च ३३१०२॥ यमादौ सुपि अतोऽस्य दीर्घः । रामाभ्याम् ॥ अतो भिस ऐस १७११९। अनेकाल शित्सर्वस्य । रामैः ॥ २Zः ।।१।१३। अतोऽङ्गात्परस्य डेयर्यादेशः ॥ स्थानिवदा- देशोऽनस्विधौ ।।११५६१ आदेशः स्थानिवत्स्पान्न तु स्थान्यलाश्रयविधौ । इति धिस्तदादिमत्ययेऽङ्गमित्यनेन रामशब्दस्याङ्गत्वे एङ् हखात्संयुद्धरित्यनेन संबुद्धि- संबन्धिनि हलूरूपे सकारे लुप्ते ।। हे राम ॥ है रामौ ॥ हे रामाः ॥ इति प्रथगाया द्विवचन बहुव- चनसाधने परिपाठयैव सिद्ध्यति । राम अमे द्वितीयेकवचने अमि समागते अमि पूर्व इसनेन पूर्वरूपैकादेशे कृते ॥ रामम् ।। रामौ ॥ पूर्वयत् ॥ राम अग्ने द्वितीयाबहुवचने शसि समागते लशकतद्धिते इसनेन शस्येत्संज्ञाया तस्य लोप इति शस्य लोपे राम अस् इति जातं तन प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इति पूर्वसवर्णादेशै रामा स् इति जातं तत्र तस्माच्छसो नः पुंसीत्यनेन सकारस्य नकारे वृत्ते रामान् इति जातं तत्र अकुप्चानुम्व्यवायेपि इत्पनेन नकारस्य णत्वे प्राश न पदान्तस्पेत्यनेन णत्यागावे !! रामान् ॥ राम अग्रे तृतीय- फवचने टा इत्यागते राम टा इति जातं तन टाडसिङसामिनात्स्या इत्यनेन इनादेशे ते आद्गुण इति गुणे कृते कृते चाकुप्वाइनुम्व्यवायेपीति नस्य पावे || रामेण !! राम अग्रे तृतीयाद्विवचने भ्यामि समागते सुपि चेत्यनेन यादिसुबन्तःपातिनि म्यामि परे मकारोत्तरवर्तिनोऽदन्ताङ्गरूपस्याफारस्य दीर्घवे ।। रामाभ्याम् ॥ राम अग्रे तृतीयायदुवचने भिसि समागते अतो भिस ऐसित्यनेन अदन्तादगसंज्ञाञ्च रामशब्दापरस्य मिस ऐसि कृते पृद्धि- रेचीत्यनेन वृद्धौ वृत्तायो ससजुपो गरिति सस्य रकारोत्तरवर्तिन उकारस्य लोपे खरव- सानयोर्विसर्जनीय इति रस्य निसर्गायै च विहित | रामैः || राम अग्रे चतुर्येकवचने हे इन्ागते देय इत्यनेन डेयर्यादेशे समय इति जातं तत्र कस्प सूनस्य प्राप्ति: सुपि च मोवान पनादि है: स्थाने जातो योय यादेशः स तु पनादिर्तते परं सस्मिन् सुस्तं मास्ती- त्याशङ्कायो स्यानिवदादेशोऽनल्विधापिति सूत्रेण है। स्थाने आदेशलेन प्राप्तस्य यस्य सानिरसे ते यकारस्य मुप्ता सिद्धा ततो यादिसुपे यकारे परे मकारोत्तरवर्ति- ·लघुफौमुद्याम् इतर स्वत् ख नेम सम सिम । पूर्वपगवरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् । स्वमातिधनाख्यायाम् । अन्तरं यहियोगोपसंच्यानयोः । सद् तद् यद् एतद् इदम् अदस् एक द्वि युप्मद् अस्मद् भवतु किम् ॥ जैसः शी११७१ अदन्तारसर्वनाम्नो जसः शो स्यात् । अनेकालवात्सर्वादेशः । सर्वे ॥ सर्वनाम्नः स्मै ७१।१४। अतः सर्वनामोरे स्मै । सर्वस्मै ।। डासिङयोः स्मास्मिनी १२५ अतः सर्वनाम्न एतयोरेती नः । सर्वस्मात् ॥ आमि सर्वनाम्नः सुह ।।१।१२। अवर्णान्तापरस्य गनगानी विहितस्यामः सुदागमः । एत्वपरवे । सर्वेषाम् सर्वस्मिन् । शेष रागवत् । एवं विश्वादयोऽप्यदन्ताः । उभशब्दो द्विवचनान्तः । उभौ २ भाभ्याम् ३ एमयोः २१ तम्येह पाटोऽकजर्थः । उतरलतमी प्रत्ययौ । प्रत्ययपदणे तदन्तममिति तदन्सा पाहाः । नेम इत्यर्थे । समः सर्वपर्यायरतुल्यपर्यायस्तु न ! यथासंख्यगनुदेशः समा. नामिति मापकात् ॥ पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसं. झायाम् ॥१॥१॥३४॥ एतेषां व्यवस्थायामसंज्ञायां सर्वनागसंज्ञा गणसूत्रात्सर्वन या रूपादेश ने सर्व शीति जातं तत्र लशकतद्धित इति शफारस्पे संज्ञायां तस्य लोप इति दाकारलोप एने ने चाद्गुण इति गुणे । स ॥ सर्वशब्दाचतुर्थंकवचने से इस्पागते सर्वनाम स्मै इन्पनेन दे इत्यस्य स्मे आदेशे फते ॥ सा सशदापसम्पा एफपसने दसरागते इसियोः स्मात् स्मिनापिन्यनेम इसीत्पस्य स्मात् इलादेशे कृते ।। सर्व- मान् । मशिन्दापणा यापपने आमि प्राप्ते आमि सर्वनामः सुद् इति मुटि रार्थ गुद आगडगि जाने टफारोपणारयोोपे सफाय चाम आफारेण सहमयोगे ते सर्यतामिति जातं सत्र पाहुवचने सस्पेदित्यनेन पकारोतरानोऽकारस्पेकारे कृते । एगे च आदेशमत्यय योगि गाय गर्दन्यादेशे। सपाग ।। मर्यशदागतम्या एकवचने सो सगागो लसिहयोः स्मास्स्मिनापिनेनार है: रिमन्निन्यादेशे गृने । मालिन् । एयगेर विश्वादयोऽन्ता यो. ॥ उभादस्प दियचनाना कि मनागरांश सूत्रे सपाटेन पाटमिति घेदुरे । अन्यपमर्यनारामफरमामटेरियोग प्राप्तस्यक मापो परिमापटियन् भगान्तः গিয: মাগুর মা যা নামথিলিমৗযাৰ বাট বিকিঃ রাসে গৰী গণগ্য কান্নায়না ন্যায় fিলা। মারিয়া- -- ·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । प्राप्ता सा जसि वा स्यात् । पूर्वे पूर्वाः । असंज्ञायां किम् । उत्तराः कुरवः । स्वाभिधेया- पेक्षाऽवधिनियमो व्यवस्था । व्यवस्थायां किम् । दक्षिणा गाथकाः । कुशला इत्यर्थः ।। खमज्ञातिधनाख्यायाम् ।।१।३५। ज्ञातिधनान्यवाचिनः खशब्दस्य प्राप्ता संज्ञा सा जसि वा । स्वे स्वाः । आत्मीयाः आत्मान इति वा । ज्ञातिधनवाचिनस्तु स्वाः । ज्ञातयोऽर्था वा ॥ अन्तरं ययिोगोपसंव्यानयोः ।१।१।३६। बाह्ये परिधानीये चार्थेऽन्तरशब्दस्य प्राप्ता संज्ञा सा जसि वा । अन्तरे अन्तरा वा गृहाः। वाह्या इत्यर्थः । अन्तरे अन्तरा वा शाटकाः । परिधानीया इत्यर्थः ।। पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा ७ ।१।१६। एभ्यो ङसिङयोः स्मास्मिनौ वा स्तः । पूर्वस्मात् पूर्वात् , पूर्वस्मिन् पूर्वे । एवं परादीनाम् । शेषं सर्ववत् ॥ प्रथमचरमतयाल्पार्धकतिपयनेमाश्च ।।१।३३। एते जसि उक्तसंज्ञा वा स्युः। प्रथमे प्रथमाः। तयः प्रत्ययः । द्वितये द्वितयाः। शेष रामवत् । नेमे नेमाः । शेषं सर्ववत् । (तथिस्य ङित्सु बा) द्वितीयस्मै द्वितीयायेत्यादि । एवं तृतीयः । निर्जरः ॥ जराया जरसन्यतरस्याम् ७।२।१०१॥ अजादौ विभक्तौ । पदा- सर्वनामसंज्ञायां जसः शीत्यनेन जसः श्यादेशे शकारलोपे गुणे च कृते । पूर्वे ।। यस्मिन् पक्षे न सर्वनामसंज्ञा तस्मिन् पक्षे ॥ पूर्वाः ॥ रामवत् । उत्तराः कुरव इत्यत्र देशवाचकत्वान्न सर्व- नामसंज्ञा । दक्षिणा गाथका इत्यत्र अव्यवस्थावाचकत्वाद्दक्षिणशब्दस्य न सर्वनामसंज्ञा । खम- ज्ञातिधनाख्यायामिति स्वशब्दस्य सर्वनामसंज्ञायां (स्वे) इति रूपं तदभावे तु (स्वा) इति रूपं भवति । स्वशब्दस्य ज्ञातिधनवाचकत्वे तु न सर्वनामता वोभत्रीति ॥ पितृपैतामहायेय स्वाय स्पृह्यतानिशं ॥ विद्याधनाय च जने खे स्नेहस्तु विधीयताम् || अन्तरशब्दस्य बाह्यत्वे परिधानीयत्वेन अन्तरं बहियोंगोपसंव्यानयोरिति सर्वनामसंज्ञायाम् || अन्तरे । तद- भावे च (अन्तरा) इति भवति । पूर्वशब्दात्पञ्चम्येकवचने उसौ पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वेत्ति स्मादित्यादेशे । पूर्वस्मात् ।। तदभावे ।। पूर्वात् ॥ पूर्वशब्दात्सप्तम्येकवचने डावागते पूर्वा- दिभ्यो नवभ्यो वेति सूत्रेण डे: स्मिन्नित्यादेशे कृते ॥ पूर्वस्मिन् ॥ पक्षे ॥ पूर्वे ॥ प्रथम अग्रे जसि प्रथमचरमतयाल्पाईकतिपयनेमाश्चेति सूत्रेण सर्वनामसंज्ञकत्वानसः शीति सूत्रेण जसः श्यादेशे कृते !! प्रथमे || पक्षे ।। प्रथमाः ।। एवमेव द्वितीये ।। द्वितीयाः || तथैव ! नेमे ॥ नेमाः ॥ द्वितीय अग्रे चतुर्थंकवचने के समागते तीयस्य डित्सु वेत्यनेन सर्व- नामसंज्ञा वैकल्प्यात् ।। द्वितीयस्मै !! पक्षे ॥ द्वितीयाय ॥ तृतीयशब्देप्येवमेवोह्यम् । निर्जर अग्रे प्रथमैकवचने सावागते सकारोत्तरवर्तिन उकारस्येत्संज्ञाकरणपूर्व लोपे कृते ससजुषोरुरिति सस्य रुत्वे पुनरुकारलोपे खरवसानयोविसर्जनीय इति विसर्जनीयत्वे 11 निर्जरः ॥ निर्जर अग्रे प्रथमाद्विवचने औ समागते जराया जरसन्यतरस्याम् । इत्यनेन जरसा- १ अत्र जराया असुङ्वेति न सूनितं पददिले तदनुकरणे च जराजरा औ इत्यवस्थायामन्याकारस्था- सुद्धि जराजरसावित्यनिष्टं प्रसज्येत । राधान्ते तु स्थाने द्वितपक्षे हिलविशिष्टे स्थानिवद्भावेन जराशब्दत- मानीय तद्विशिष्टस्यैव जरसादेशे जरसाविति भाष्यसंमतम् ।

·। २६ लघुफौमुद्याम् झाधिकारे तस्य तदन्तस्य च । निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति । एकदेशविकृतमनन्यवदिति जरशब्दस्य जरस् । निर्जरसौ निर्जरस इत्यादि ॥ पक्षे हलादौ च रामवत् । विश्वपाः ॥ दीर्घाजसिं च ।।१।१०६॥ विश्वपो विश्वपाः ॥ विश्वपाम् विश्वपौ ॥ सुडनपुंस- कस्य ।।१४। स्वादिपञ्चवचनानि सर्वनामस्थानसंज्ञानि स्युरलीयस्य ।। खादि- प्वसर्वनामस्थाने ।१।४।१७१ कप्प्रत्ययायधिषु स्वादिष्यसर्वनामस्थानेषु पूर्व पद स्यात् ॥ यचि भम् ।१।४।१८ा यादिष्यजादिषु च कप्प्रत्ययावधित स्वादिष्वसर्व- नामस्थानेषु पूर्व भसंशं स्यात् ॥ आ फडारादेका संज्ञा ११४।१। इस अर्व क. डाराः कर्मधारय इत्यतः प्रागेकस्यैव सज्ञा ज्ञेया या पराऽनवकाशा च ॥ आतो धातोः ६४।१४०) आकारान्तो यो धातुस्तदन्तस्य भस्याङ्गस्य लोप । अलोऽन्त्यस्य । विश्वपः विश्वपा विश्वपाभ्यामित्यादि । एवं शसध्यादयः । धातोः किम् । हाहान् । देशे प्राप्त सूत्रे जराशब्दस्य जरसादेश प्रोको न तु निर्जरशब्दस्य अरा । कथ जरसादेश, स्या- दियाशङ्कायाम् । पदाङ्गाधिकारतस्य तदन्तस्येसनेनात्र अङ्गाधिकारनात् तदन्तस्यापि स्यादिति प्राप्ते निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीत्यनेन जराशब्दस्यैव जरसादेशेनभाव्य कथमन्न जरशब्दस्य जरसाभाष्यमित्याशङ्कायामेकदेशविकृतमनन्यवदिति जरसादेशे कृते कृते च सयोगे । जरसी ॥ जासि च ।। जरस ॥ पक्षे हलादौ रामवत् ।। विश्वपा अमे सौ सस्य रुत्वे रोयिसर्गत्वे च ॥ विश्वपा ॥ विश्वपा श्री इत्पत्र प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इति पूर्वसवर्णादेशे प्राप्ते दीर्घा- जसि चेति सूत्रेण पूर्वसवर्णदीर्घाभाने वृद्धिरेचीत्यनेन वृद्धौ कृतायाम् ॥ विश्वपौ ।। विश्नपा अग्रे बसि चुटू इति जस्यत्सज्ञाया तस्य लोप इत्यनेन जस्य लोपे अकर सवर्ण दीर्घ इति सवर्णदीर्धने सस्य रुने रस्य विसर्गत्वे च ॥ निश्चपा ॥ विश्वपा अग्रे असि । अमि पूर्व इति पूर्वरूपैकादेशे ॥ विश्वपाम् । विश्वपी ॥ विश्वपा शस् इत्पत्र लशकत- डित इति शस्येत्सझाया लोपे च विश्वपा अस् इत्याशिष्ट तत्र सुडनपुंसकस्येति सूत्रेण श्वादिपञ्चवचनाना सर्वनामस्सनसजाया जाताया विश्वपाशब्दस्य स्वादिष्वसर्वनामस्था- नेविति सूत्रेण पदसज्ञा यचि भमिति सूत्रेण भसज्ञा च प्राप्ता तयोर्मध्यात्कयात्र भाव्यमि- स्पाशङ्कायामाकडारादेका संजेति सूत्रेण भसझाया परस्नादनवकाशस्त्याच भसज्ञयैव भाव्यमिति मसज्ञायामातो धातोरिति सूत्रेण पकारोत्तरवर्तिन आकारस्य लोपे पकारस्या- कारेण सह सयोगे सस्य रुने रत्य पिसर्गवे च विश्वप ॥ विश्वपा अग्रेडे समागते डस्यासकाया रोपे च विचपा ए इत्यनशिष्ट तर यचि भमिति मसज्ञायामातो धातोरिति पकारान्त - पातिन आकारस्य लोपे सयोगे च कृते || निश्चपे ।। स पञ्चम्याएकवचनेऽप्यूह्यम् ।। शङ्ख- भमादय शब्दा अप्येश्मेलोहनीया । हरिशब्दो वर्ततेऽप्रे प्रथमेकरचने सारागते उपदेशेजन- नासिक इत् । ससजुपोमा। सरवसानयोविसर्जनीय इत्येभि सूतै ॥हरि॥ हरि अग्रे प्रथमाद्विवचने ओ समागते प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इत्यमेन पूर्णसवर्णदीर्वादशे रुते ·२८ लघुकौमुद्याम् अन सौ ७१।९३॥ सख्युरङ्गस्यानादेशोऽसंबुद्धौ सौ ॥ अलोऽन्त्यात्पूर्व ख- पघा ।१।१।६। अन्यादलः पूर्वो वर्ण उपधासंज्ञः ॥ सर्वनामस्थाने चासंवुडौ। काकानान्तस्योपधाया दीर्घोऽसंबुद्धौ सर्वनामस्थाने ॥ अपृक्त एकाल् प्रत्ययः ।। ।२।४१॥ एकाल्प्रत्ययो यः सोऽपृक्तसंज्ञः स्यात् ॥ हड्याभ्यो दीर्घात्सुतिस्य पृक्तं हल ।६।२।६८ हलन्तात्परं दीयौँ यौ डयापौ तदन्ताच परं सुतिसीत्येतदपृक्तं हलुप्यते ॥ नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य दाराणा प्रातिपदिकसंज्ञकं यत्पदं तद्- न्तस्य नस्य लोपः । ससा ॥ सख्युरसंवुद्धौ ।७।११९२२ सख्युरझात्परं 'संबुद्धिवर्ज सर्वनामस्थानं णिदूरस्यात् ॥ अचो णिति १२।११५। अजन्ताङ्गस्य वृद्धिमिति णिति च परे । सखायौ ससायः । हे ससे । ससायम् ससायौ सखीन् । सख्या सख्ये ॥ यत्यात्परस्य ।।१।११२। खितिशब्दाभ्यां खीतीशब्दाभ्यां सूत्रेण पूर्वपरयो. स्थाने वृद्धिरूपादशे कृते ॥ हरी ॥ हरि अमे सप्तमीबहुवचने सुम्यागते पकारलोपे आदेशप्रत्यययोरिति सूत्रेण सस्य मूर्द्धन्यादेशे कृते ॥ हरिषु ॥ सखिशब्दो वर्ततेरे प्रथमैकवचने सो समागते अनङ्सी इत्यनेन अनड्प्राप्तः स कुत्र स्थादित्याशङ्काया- मनेकालशित्सर्वस्येति सर्वस्य प्राप्तः पर उिच्चेसनेन अन्त्यस्य खकारोत्तरवर्तिन इफारस्य अनडादेशे कृते- सख्-- अनङ् स् इति जातं तत्र नकारोत्तरवर्त्यकारस्य उपदेशे- जनुनासिक इत् इत्यनेन डकारस्य हलन्त्यमित्यनेन चेत्संज्ञां विधाय द्वयोरपि तस्य लोप इति लोपे कृते सख-अन्-स् इत्यपशिष्टं तत्र अलोन्यात्पूर्व उपधा इत्यनेनाकार- स्योपधासंज्ञायां कृतायां सर्वनामस्थाने चासंबुन्डौ इति सूत्रेण नान्तस्य पदस्योपधाया दीचे रुते सखान् स् इति जातं तत्र अपृक्त एकाल् प्रत्यय इत्यनेन सकारस्पाइक्त संज्ञायां कृतायाम् हव्याभ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्त हलित्पनेन सकारस्य लोपे सखान् इत्यपशिष्टं तर नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति सूत्रेण नस्य लोपे च कृते ॥ सखा ॥ ससि अग्रे औ समागते सख्युरसंवृद्धौ इत्यनेनौकारस्य णिद्वारे कृते अचो मणिति इति अजन्ताङ्गस्य वृद्धी कृतायां सखै- औ इति जातं तर एचोय- यायाव इन्यायादेशे संयोग च कृते ॥ सखायौ || एवं जसि ॥ सखायः ॥ अमि सख्युर- संयुद्धौ । अचो रिणति । एचोयवायायः । इलेभिः सूनै क्रमात् गिद्वद्भाचे पद्धी आयादेशे च एते ॥ सखायम् ।। सलायो । पूर्ववत् ॥ सपिशब्दात् टा इत्यागते चुद इति टकारस्येसंज्ञायां तस्य लोप इति लोपे इको यणचीति पणि च कृते । सल्या ।। एकमेव ।। सरये ।। सखिशब्दात् दसि ममागते टकारस्येत्संज्ञायां लोपे च एते वृते च इको यणचीति यणादेशे सम्व्- य- अम् इति जात तत्र ख्यत्यात्परस्येति सूत्रेण अकारस्यो- पारदेश सकारस्य च पिसर्ग रते ॥ सर.युः ॥ पष्टपेफययनेपि ॥ सत्युः ॥ पूर्वमत् ।

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । कृतयणादेशाभ्यां परस्य उसिङसोरत उः । सख्युः ॥ औत् ।७।३।११८। इतः परस्य डेरौत् । सख्यौ । शेष हरिवत् ।। पतिः समास एच ४८ विसंज्ञा । पत्ये । पत्युः २ पत्यौ । शेषं हरिवत् । समासे तु भूपतये । कतिशब्दो बहुवचनान्तः ।। य हुगणवतुडति संख्या १३१।२३। इति च ।।१।२५। इत्यन्ता संख्या षट्- संज्ञा स्यात् ॥ षड्भ्यो लुक ७।१।२२। जश्शसोः । प्रत्ययस्य लुकलुलुपः ११।६१। लुक्श्लुलुपशब्दैः कृतं प्रत्ययादर्शनं कमात्तत्तत्संझं स्यात् ।। प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् ।११११६२। प्रत्यये लुप्तेऽपि तदाश्रितं कार्य स्यात् । इत्ति जसि चेति गुणे प्राप्ते ॥ न लमताङ्गस्य १११॥६३। लुमता शब्देन लुप्ते तन्निमित्तमङ्गकार्य न स्यात् । कति रकतिभिः कतिभ्यः२ कतीनाम् कतिषु । युष्मदस्मत्पट्संशकास्त्रिपु सरूपाः । त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । त्रयः त्रीन त्रिभिः त्रिभ्यः २ ॥ त्रेस्त्रयः ॥७॥१॥५३॥ सखिशब्दात्सतम्येकवचने डो समागते औत् इति सूत्रेण डेरौकारादेशे इको यणचीति घणादेशे च कृते ।। सख्यौ ॥ आद्वितीयाबहुवचनं पतिशब्दस्य हरिशब्दसाम्यम् । तृतीये. कवचने तु पतिः समास एवेति सूत्रेणान्न समासाभावाद्वित्वविरहात् । आडो नास्त्रि- यामित्यस्याप्राप्तौ इको यणचीति यणि कृते ।। पत्या || एवमेव ॥ पत्ये ॥ पञ्चम्येकवचने खस्यागते लकारलोपे यणि ख्यत्यात्परस्येत्यकारस्योकारे सस्य रुत्वे रस्य विसर्गे च कृते ॥ पत्युः ॥ एवम् ॥ पत्युः ॥ सप्तम्येकवचने ङौ समागते औत् इति सूत्रेण रीत्वे यणादेशे च कृते ।। पत्यौ ।। समासश्चेद्धिसंज्ञत्वात् ।। भूपतिना ॥भूपतये ॥ इत्यादि भवत्येव ।। कतिशब्दस्याग्ने प्रथमाबहुवचने जसि समागते बहुगणवतुडति संख्या इति संख्या- संज्ञा विधाय इति चेति सूत्रेण षट्संज्ञां च विधाय षड्भ्यो लुक् जस्शसोरिति जसो लोपं विधाय प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमिति जसि चेति गुणे प्राप्ते न लुम- तात्येति सूत्रेण गुणाभावे ॥ कति ॥ त्रिशब्दात्प्रथमाबहुवचने जस्यागते जस्य लोपे इस्वस्य गुण इति गुणे एचोयवायाव इति अयादेशे च कृते ॥ त्रयः ॥ त्रिशब्दात् द्वितीयाबहुवचने शसि प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वे तमाच्छसो नः पुंसीति सस्य नत्ने कृते ॥ त्रीन् । त्रिशब्दात्यष्ठीबहुवचने आम्यागते वेस्त्रय इति १ च ौ यद्विभक्ति तत्स्थानिवद्भावेन औति आयास्पति तदातुन विभक्ती तुस्सा इति निषेधातकार- स्येत्संज्ञा न स्वादिति वाच्यम् । इदमस्थमुरिति सूने मकारेत्संज्ञापरित्राणार्थेन उकारोच्चारोणेन तनिषेधस्या- नित्यलद्योतनात् । उकाराभावे मकारस्येत्संज्ञा तु न भवति प्राद्गिशोविभक्तिरित्यधिकारातू थमुरित्यस्य विभक्तिलेन तेन निषेधेनैव सिद्धिः । २ अत्र एवकार इष्टतोऽवधारार्थ सोन । सीतायाः पतये नमः । क्लीये च पतिते पतौ । सखिना बानरेन्द्रेणेलादीनां सिद्धिः । विपरीतनियमवारणार्थस्तु न थालादेः पास इत्यादिनिर्देशात् । ३ निलविशिष्टसंख्यावाचिनस्त्रिशब्दस्थैव बहुवचनान्तलम् । अत एव वय इत्यनैकवचनान्तलमपि सम्यगेव तत्र स्वरूपपरसात् । ॥ ।

·. घुफौनुगाम् त्रिशब्दस बयादेशः स्यादामि । त्रयाणाम् त्रिषु । गौणत्वेऽपि नियत्रयाणाम् ॥ त्य- दादीनाम: २२०२। एपामकारो विभक्तौ । द्विपर्यन्तानामेवेष्टिः । द्वौ द्वौ द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् द्वयोः द्वयोः । पाति लोकमिति पपीः सूर्यः ।। दीर्घालसि च ।। २११०५। दीर्घानसि इचि च परे न पूर्वसवर्णः । पप्पो पप्यः । हे पपीः पपीम् पपीन पन्या पपीभ्याम् पपीमिः पप्ये पपीभ्यः पप्या पप्योः । दीर्घवान नुद् । पप्याम् । डौ तु सवर्णदीर्घः। पपी पप्योः पपीपु । एवं वातप्रम्यादयः । पयः श्रेयस्यो यस्य स पहुश्रेयसी ॥ यूख्याख्यो नदी ।।३। ईद्दन्तौ नित्यत्रीलिङ्गौ नदीसंझौ स्तः । प्रथमलिङ्गग्रहणं । पूर्व ख्याख्यस्योपसर्जनत्वेऽपि नदीलं वक्तव्यमित्यर्थः ॥ अम्बार्थनधोईखः । ७।३।१०७। सम्बुद्धौ । हे बहुश्रेयसि ॥ आणनद्याः ॥११२॥ नद्यन्तात्परेषां नयादेशे कृते त्रय-आम् इति जातं रात्र खनवापो नुह इति जुटि उटो लोपे नका- रस्याकारेण सह संयोगे नामि इति दीर्धे अकुप्वाङ नुम्व्यवायेपीति नरय णत्ने व कृते ॥ त्रयाणाम् ॥ द्विशब्दात्प्रथमाद्वितीयाद्विवचने औ समागते त्यदादीनाम इल्म- फारान्तादेशे कृते कृतायां च वृद्धिरेचीत्यनेन वृद्धौ ॥ द्वौ ॥ द्वौ ॥ द्विशब्दात् तृतीयाच- तुर्थीपञ्चमीनां द्विवचने भ्यामि समागते सदादीनाम इत्यकारान्तादेशे सुपि चेति सू- श्रेणाजन्तस्याङ्गस्य दीर्घत्वे पाते ।। द्वाभ्याम् ।। द्वाभ्याम् ॥ द्वाभ्याम् ।। द्विशन्दात्पष्ठीसप्तम्योर्दिवचने ओसि रामागते त्यदादीनाम इत्पफारान्तादेशे ओसि चेत्यजन्ताङ्गस्यैकारादेशे कृते एचोयवायाव इति अयादेशे संयोगे सस्य रुवे रस्य विसर्ग च कृते ॥ द्वयोः ।। द्वयोः । पपी अग्रे औ समागते प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इति पूर्वसवर्णदी/देशे प्राप्ते दीर्घाजसि चेति पूर्वसवर्णदीर्घाभाये इको यणचीति यणि कृते ॥ पप्यौ ॥ एवम् ॥ पप्पः । पपीशब्दात् द्वितीयाबहुवचने शसि समागते प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इति पूर्वस- र्णदीर्घादेशे कृते । तस्माच्छसो नः पुंसीयनेन सफारस्प नकारे कृते ॥ पपीन् । पपीशब्दात्सप्तभ्येकवचने डो समागते लशकतद्धित इति उकारस्येत्सज्ञायां तस्य लोप इति उकारस्य लोपे च कृते अका सवणे दीर्घ इति दीर्घादेशे। पपी। पपीशन्दात्सप्तमी- बहुवचने सुम्यागते आदेशपत्यपयोरिस्पनेन सकारस्य मूर्धन्यादेशे कृते ॥ पपीषु ।। बहुश्रे- यसीशम्दात्मथमैकवचने सावागतेसकारोत्तरवर्तिन उकारस्य लोपे अपृक्त एकालप्रत्यय इति सफारस्यापृक्तसंज्ञायां हल्ल्याभ्यो दीर्घात्सुतिस्यक्तं हलिति सस्य लोपे ।। बहुश्रे- यसी ।। बहुश्शेयसी अपने संबोधनेकवचने सावागते सकारोत्तरवर्तिन उकारस्य लोपे सकारस्य च हलग्याभ्य इति लोपे यूख्याख्यो नदी इत्यनेन नदीसंज्ञायामम्यार्थन- घोहस्व इति हत्वाचे कृते ।। हे बहुधेयसि ।। बहुश्श्रेयसी अग्ने चतुर्येकवचने के समागते आण् नया इति सूत्रेण आट प्रातः स फुल स्यात् । आद्यन्तौ दकिताविस्यनेन टि. उपसर्गनलं च । अन्यपदार्थनिविशेष्यतानिषितप्रसरतामयोजकत्वम् ।

·असन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । जितामाडागमः ॥ आटश्च ।६।१।१०आटोऽचि परे वृद्धिरेकादेशः ॥ बहुश्रेयस्यै बहुश्रेयस्याः बहुश्रेयसीनाम् ॥ डेराग्नद्यान्नीभ्यः १७३।११६। नद्यन्तादाबन्ता- नीशब्दात्परस्य राम् । बहुश्रेयस्याम् । शेषं पपीवत् । अङचन्तत्वान्न सुलोपः । अति- लक्ष्मीः । शेषं बहुश्रेयसीवत् । प्रधीः ॥ अचि श्रुधातुभ्रुवां वोरियडुवती । १६१४१७७। भुप्रत्ययान्तस्येवर्णोवर्णान्तस्य धातोā इत्यस्य चाङ्गस्येयजुवङौ स्तोऽजादौ प्रत्यये परे । इति प्राप्ते ॥ एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य ।६।१८२१ धालवयवसं- योगपूर्वो न भवति य इवर्णस्तदन्तो यो धातुस्तदन्तस्यानेकाचोऽस्य यण्यादजादौ प्र- यथे। प्रध्यौ प्रध्यः प्रध्यम् प्रध्यौ प्रध्यः प्रध्यि । शेष पपीवत् । एवं ग्रामणीः । डौ तु ग्रामण्याम् । अनेकाचः किम् । नीः नियौ नियः । अमि शसि च परसादियङ् । नि- - स्वात् २ इत्यस्याद्यावयचे आटि जाते बहुश्श्रेयसी-आट्-२ इति जातं तत्र लशकतन्हिते इति उस्य हलन्त्यमिति टस्य चेत्संज्ञायां तस्य लोप इति तयोर्लोपे च कृते बहुश्रेयसी- आ-ए इति जातं तत्र आदश्चेति सूत्रेण पूर्वपरयोः स्थाने वृद्वी कृतायां कृते चेको यणचीति यणि ॥ बहुश्रेयस्यै ।। बहुश्रेयसीशब्दात् उत्यागते आण नद्याः। आदश्च । इको यणचि । ससजुषो रुः । खस्त्रसानयोविसर्जनीयः। इत्येभिः • सूत्रैराटि वृद्धौ यणि सस्य रुत्वे रस्य च विसर्गे कृते ।। बहुश्रेयस्याः ॥ एवं पष्टयेकवचनमपि ज्ञेयम् ।। बहुश्रेयसी अग्रे षष्ठीबहुवचने आमि हस्वनद्यापो नुट् इति नुटि उटो लोपे सं- योगे च कृते ॥ बहुश्रेयसीनाम् ॥ बहुश्रेयसीशब्दात्सप्तम्येकवचने डावागते डेरामनद्याम्नी- भ्य इत्यनेन डेरामादेशे इको यणचीति यणि च कृते । बहुश्श्रेयस्याम् ॥ बहुश्रेयसी अग्रे सुग्या- गते आदेशप्रत्यययोरित्यनेन सत्य मूर्धन्यादेशे ॥ बहुश्रेयसीषु ।। अतिलक्ष्मीशब्दात्मयमैक- वचने सौ समागते अतिलक्ष्मीशब्दस्य ड्यन्तत्वाभावात् हनयाभ्य इति सूत्रेण सलोपाभावे ससजुषो रुः । खरवसानयोविसर्जनीय इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सस्य रुत्वे रस्य च विसर्गे कृते ।। अतिलक्ष्मीः ॥ शेपं बहुश्रेयसीवत् ॥ प्रधीशब्दस्याप्यङन्तत्वात् हलुङग्या- अभ्य इति सूत्रस्याप्रवृत्तेः ससजुषो रुरिति सस्य रुत्वे खरवसानयोरिति रस्य विसर्गे च कृते ॥ प्रधीः ॥ प्रधी अग्रे औ इत्यवस्थायां कस्य सूत्रस्य प्राप्तिः अचि श्रुधातुवां य्योरियङचङौ । अत्र शुप्रत्ययान्तमङ्गं वर्तते इवान्तधात्वन्तमङ्गं वर्तते । उवर्णान्तधात्वन्तमङ्गं वर्तते किंवा भूसंवन्धकाङ्गं वर्तते । वर्ततेऽत्र इत्रर्णान्तधात्यन्तमङ्गं तत इपडि प्राप्ते एरने- काचोऽसंयोगपूर्वस्येत्यनेन यण् स्यात्कथमिति चेदित्यम् । अत्र अधात्ववयवसंयोगपूर्वः कोस्तिवा । इवर्णः धकारोत्तरवती योयमीवर्णः स त्वधात्यवयवसंयोगपूर्व एवास्ति तदन्तः को वान धातुः धीधातुस्तदन्त एवास्ति । तदन्तमनेकाच किंवात्राङ्गं वर्तते वर्तते प्रधीरूपं तदन्तमने- झाचाङ्गं ततस्तस्य अजादिप्रत्ययरूपे औकारे परे यणि जाते । प्रथ्यौ ॥ जसि ।। प्रध्यः । एवमेव ·लघुकौमुद्याम् यम् । डेराम् नियाम् । असंयोगपूर्वस्य फिम् । सुश्रियों यवनियो । गतिश्च ॥१॥४॥ ६० प्रादयः क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः । गतिकारकेतरपूर्वपदस्य यण नेष्यते । शुद्ध- धियो । न भूसुधियोः ।।४।८। एतयोरचि सुपि यन । सुधियो सुधिय इ. त्यादि । सुखमिच्छत्तीति सुसी । सुतीः सुख्यौ सुत्यौ सुख्युः सुत्युः । शेपं प्रधीवत् । शंभुर्हरिवत् । एवं भान्वादयः ॥ तुज्यत्क्रोष्टुः ७११९५। असंयुद्धौ सर्वनामस्थाने परे । फोटुशब्दस्य कोष्टशब्दः प्रयोक्तव्य इत्यर्थः ।। ऋतो ङि सर्वनामस्थानयोः। ७।३।११०। कतोऽगस्य गुणो नौ सर्वनामस्थाने च इति प्राप्ते ॥ ऋदुशनस्पुरुद- नामणीशब्दोप्याषष्ठीबहुवचनं बोघ्यः । सप्तम्यां तु मामणी अग्ने डो डेराम्नद्याम्नीभ्य इत्यामि यणि च ॥ ग्रामण्याम् ॥ नीशब्दात्सौ सस्य रुत्वे रस्य विसर्गे च कृते ॥ नीः ॥ नी औ इत्यत्र अचि भुधातुभ्रवां वोरियडुवाविति इयडि कृते । नियो । नियः ॥ इत्यादि ज्ञेयमापष्ठीबहुवचनम् । सप्तम्यां तु डेराद्यानीभ्य इत्येतत्सूत्रे नीमहणादत्रापि ठेरागि कृते कृते चेयडादेशे ॥ नियाम् ॥ एरनेफाचोऽसंयोगपूर्वस्येति सूत्रे असंयोगपूर्व- स्येत्युक्तत्वात् सुश्रीशब्दान्तर्गतवर्णस्य तु धात्ववययसंयोगपूर्वत्वात् । अचि शुधातुमुवा- मिति सूत्रेणैव सर्वत्राजादौ प्रत्यये परे इयडादेश विधाय नीशब्दचद्रूपाणि विधेयान्यापष्टीबहु- वचनम् । सप्तम्येकवचने त्यचन्तत्वात् डेराग्नद्यान्नीभ्य इति सूत्रस्याप्राप्ती डकारस्येत्संज्ञा लोपो विधाय इयङि कृते ॥ सुश्रियि ॥ शुद्धधी अमे सौ सस्य रत्वे रस्य विसर्गे च शुद्धीः । शुद्धधी भी इत्यत्र एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्येति सूत्रेण यणि प्राप्ते गतिकारके- तरपूर्वपदस्य यण् नेप्यत इत्यनेन शुद्धशब्दस्य गतित्वाभावात्कारकत्याभायाच्च यणोऽप्रा- प्तौ । अयि श्रुधातुभ्रुयामित्यनेन इयदि कृते ॥ शुद्धधियो । शुधिय इत्यादि । शेषाणि मुश्रीवद्रूपाणि । सुधी अप्रै औ इत्यत्र गतिश्चेति गतिसंज्ञा विधाय एरनेकाचो संयोग पूर्वस्येति यणि प्राप्ते न भूसुधियोरिति यणादेशाभाने । अचि भुधातुनुवामित्सनेनेयङि कुते ॥ सुधियो । सुधियः ॥ शेपं सुश्रीवत् ॥ सुखीशब्दात् सुतीशब्दास प्रथमाद्विवचने औकारे समागते एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वत्येति यणि ॥ सुख्यौ ॥ सुत्यौ ॥ सुखी दस-मुर्ता डस् इत्यत्र उस्यत्संज्ञायां लोपे च कृते एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्येति याणे च कृते ख्यत्यात्परस्येति सिसंबन्धिनो डकारस्योकारे सस्य स्त्रे रस्य विसर्गे च ॥ मुख्युः ।। मुत्युः ॥ मुखी डि-सुर्ता ङि इत्यत्र उस्येत्संज्ञायां लोपेच एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्ये- ति यणि ॥ मुहिय ॥ मुसि ।। इति रूपं भाति। शंमुहरिवद्वोध्यः । एवं भान्वादयोपि शेयाः। झोष्टशब्दो वर्ततेऽग्रे सौ समागते तृज्वत् फोटुरित्यनेन सर्वनामस्थाने परे क्रोष्टुशब्दस्य नृजन्ततस्यतायां कृतायोभतो डिसर्वनामस्थानयोरित्यनेन सर्वनामस्थानपरत्यागुणे प्राप्ते परत्वात् प्रादुशनस्फुरुदंसोऽनेहसां चेत्यनेन अनडि कृते क्रोष्टु अनड् मु इति जातं ११दा पीयंस्पेति विपहाभिप्रायेणेदम् । शुद्ध ब्रह्म ध्यावतीति विप्रहे तु यण् भवलेवेसाशयः ।

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । सोऽनेहसां च १३९४। ऋदन्तानामुशनसादीनां चानयादसंबुद्धौ ॥ अमृ- न्तृच्वसनमुनेष्टुत्वष्टृक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तृणाम् ।६।४।११। अवादीनाम- पधाया दीर्थोऽसंबुद्धौ सर्वनामस्थाने । क्रोष्टा कोप्टारौ क्रोधारः क्रोष्टून ॥ विभाषा तृतीयादिष्वचि १७॥१॥९७। अजादिषु तृतीयादिषु क्रोष्टुर्वा तृवत् । क्रोष्ट्रा क्रोष्ट्रे॥ ऋत उत् ।६।१।१११। तो उसिङसोरति उदेकादेशोरपरः ॥ रात्मस्य 101 तत्र डकारस्य नकारान्तःपात्यकारस्य चेत्संज्ञायां लोपे च कृते क्रोष्ट अन् स् इति जातं तत्र हल्ल्याभ्यो दीर्घादिति मुलोपे अपतृन्तृजित्यनेन संबुद्धिभिन्नसर्वनामस्थानपर- त्यात् उपधाया दीर्घत्वे कृते कोष्टान् इति जातं तत्र नलोपःप्रातिपदिकान्तस्येत्यनेन नस्य लोपे ॥ क्रोष्टा ॥ क्रोष्टु औ इत्यत्र तृज्वत् क्रोष्टुरित्यनेन तृजन्ततुल्यत्वे कृते तो डिसर्वनामस्थानयोरिति गुणे प्राप्ते उरणपर इत्यनेन रपरे अकारे जाते क्रोष्ट अर् औ इति जातं तत्र अपतृन्तजित्यनेनोपधाया दीर्घत्वे कृते कृते च संयोगे। क्रोष्टारौ ॥ एवम् ।। क्रोष्टारः । कोष्टु अग्रे शसि समागते असर्वनामस्थानत्वात् शसस्तस्मिन् । क्रोष्टुशब्दरय तृ- ज्यद्भावाभावात् तस्माच्छसो नः पुंसीत्यनेन सस्य नत्वे कृते प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इति पूर्वसवर्णदीर्घादेशे कृते ॥ क्रोष्ट्रन् ।। क्रोष्टु अग्रे टा इत्यागते चुटू इत्यनेन टकारस्येत्सं- ज्ञायां तस्य लोप इति लोपे विभाषा तृतीयादिष्वचि इत्यनेन तृवत्ताया कृतायामिको यणचीति यणि कृते । क्रोष्ट्रा । यस्मिन् पक्षे तृज्वद्भायो न स्यात् तरिम- नपक्षे आङो ना स्त्रियामित्यनेन टा इत्यस्य नाकारादेशे कृते ॥ क्रोष्टुना ॥ क्रोष्टु डे इत्यत्र लशकतद्धित इति डस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति ङस्य लोपे विभाषा तृती- यादिष्वचीति तृज्वगाये इको यणचीति यणि च कृते ॥ क्रोष्ट्रे ॥ पक्षे घेर्जितीति गुणे कृते कृते च एचोयवायाव इति अचादेशे ॥ क्रोष्टवे । क्रोष्टु अने उसि सकारोत्तरव- तिन इकारस्येत्संज्ञायां लोपे च कृते घेडिन्तीति गुणे कृते क्रोष्टो अस् इति जातं तत्र उसि- ङसोश्चेति पूर्वरूपादेशे सस्य रुत्वे रस्य विसर्गे च कृते ।। क्रोष्टोः ॥ पक्षे विभाषा तृतीयादिष्वचीति तृजन्ततुल्यतायामुपदेशेऽजनुनासिक इत् इति सकारोत्तर- वर्तिन इकारस्पेत्संज्ञायां तस्य लोप इत्यनेनेकारस्य लोपे लशकतद्धित इति उकारस्ये- संज्ञायां तस्य लोप इति उस्य लोपे च कृते क्रोष्ट अस् इति जातं तत्र ऋत उत् इत्यनेन अकारस्य रपरे उकारादेशे जाते क्रोष्टर् स् इति जातं तत्र रात्सस्येत्यनेन सस्य लोपे खरवसानयोर्विसर्जनीय इति रस्य विसर्गादेशे ॥ क्रोष्टुः ॥ एवं षष्ठयेकवचनेपि शेयम् ॥ क्रोप्टु अग्रे ओस् इत्यत्र इको यणचीति यणि सस्य विसर्गे च कृते ॥ क्रोष्टयोः ॥ 'तृवद्भावपक्षे इको यणचीति यणि ॥ क्रोष्ट्रोः ॥ कोष्टु अग्रे आमि समागते विभाषा- तृतीयादिष्वचीयनेन तृवद्भावे प्राते इस्खनद्यापो नुट् इत्यनेन नुटि च प्राप्ते विप्र- तिषेधे परं कार्यमित्यनेन परत्वात्तृवद्भावे प्राप्ते । नुमचिरतज्वगावेभ्यो नुन इसनेन ५ ·उधुकीमुद्याम २२२४। रेफारसंयोगान्तस्य सस्यैय लोपो नान्यस्य । रस्स विसर्गः । कोष्टः मोटो (नु मचिरतृयज्ञामेभ्यो नुट् पूर्वपि प्रतिषेधेन ) झोष्टूनाम् प्रोष्टरि । पक्षे हलादौ च शंभुवन् । हहः हही इतः हम् इत्यादि । अविवमृशब्दे तु नीकार्य विशेषः । हे अतिथम् । अतिपय अतिचम्याः अविघमूनाम् । सलपूः ।। ओ: सुपि वा। धाखवयव संयोगपूर्वो न भवति य उवर्णलदन्तो यो धातुस्तदन्तस्थानकायोऽास यण स्थापि सुपि । सलवौ सलप्वः । एवं सुस्वादयः । सभूः स्वभुयो स्वभुवः । वर्षाभूः॥ व पभ्वश्च ।।१८। अस्य यण् स्यादपि सुपि । वर्षाभ्यावित्यादि । इन्भू (इन्क- नुवेर कृते उटि गते नकारस्याकारेण सह सयोगे कृते नामि इसनेनाजन्ताङ्गस्य दीर्घादेशे कृते ॥ कोष्टनार ॥ क्रोष्टु अप्रे हि इस अच घेरियनेन डेरौकारादेशे घेवाकारादेशे कृते वृदिरेचीत्यनेन वृद्धी च कृतायाम् ॥ क्रोष्टौ ॥ पो विभाषा तृतीयादिष्वचीत्यनेन तृजन्ततुल्यत्वे कृते ऋतो डिसर्वनामस्थानयोरिति गुणशब्देनान प्रयो वर्णा प्राप्तास्तत्र उरणपर इत्यनेन रपरे अकारे जाते क्रोष्ट अर् इ इति जात तत्र सयोगे कृते ॥ क्रोधरि ॥ हूहू अग्रे प्रथमाद्विवचने औ इत्यागते इको यणचीति यणि ॥ हो ॥ इह । हम ॥ इत्यादि ॥ अतिचमूशब्दे तु नदीकार्य विशेषस्ततश्चतुर्येकवचने ढे इत्यागते आफ्नया इत्यनेन आदि कृते आटश्चेत्यनेन वृद्धौ कृतायाम् ॥ अतिनम्यै || अतिचम् अमे पष्ठीबहुरचने आम्यागते हवनद्यापो नुह इत्यनेन नुटि कृते । असिचमूनाम् || हेपूर्वकातिचमूशब्दात सबोधनैकवचने साथागते । अम्बार्थनद्योईख इत्यनेन हस्वत्वे कृते ॥ हे अतिचमु ।। खलभूशब्दाप्रथमाद्विवचने औ इत्यागते ओः सुपीति यणि कृते ॥ खलप्यौ ॥ स्वभू अग्ने औ इत्पन्न न भूसुधियोरिल्यनेन यणादेशाभाचे अचि झुधातुध्रुवां बोरियडुव- डो इसनेन उवहि कृते कृते च सयोगे ॥ खमुत्रौ ।। एत्र सर्वत्र बोध्यम् ॥ वर्षाभू अग्रे औ आगते न भूसुधियोरित्यनेन गणादेशाभाने सिद्धेपि वर्षाभ्वश्चेत्यनेन यणि कृते कृते र सयोगे ॥ वर्पाभ्यौ । वर्षाभ्य इत्यादि । इन्भू अमे औ इत्यत्र हनकरपुनःपूर्वस्य भुवो यण वक्तव्य इति वार्तिकेन यणि कृते || इन्थ्यो ॥ करम्बौ ॥ पुनीं ॥ इत्यादि । धात अग्रे सी समागते अदुशनस्पुरुदंसोनेहसां चेयनेन अनडि कृते अपतृन्तच इत्यनेनोपधाया दीर्घ कतै हल्ल्यान्भ्य इति सकारस्य रोपे नलोपः प्रातिपदि कान्तस्येति नकारस्य लोपे च ॥ धाता ॥धातृ औ इत्यत्र तोडि सर्वनामस्थानयो- रिति गुणे धातर् औ इति जातम् । अतृन्तजिसनेनोपधाया दीर्घत्वे कृते ॥ धातारी ॥ षत्र सबुदि मखा जायमानो हुख सनिपातपरिभाषया सबुद्धिविधातको न स्यात् । सत्यम् । एहस्वारसदैरिया गुणात्संयुद्धरित्यैव धक्तये एड्वखग्रहणमेव ज्ञापयति सबुद्धी तस्या अनुपस्थिति । एव (हे यहुश्रेयसि हे वा इत्यादिषु तत्परिभाषाप्रत्तियाध्या !!

·३५ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । रपुनःपूर्वस्य भुवो यग् वक्तव्यः ) इन्भ्वौ । एवं करभूः । धाता हे धातः धातारो धा- सारः । (अवर्णान्नस्य णलं वाच्यम्) धातृणाम् । एवं नवादयः । नादिग्रहणं व्युत्पत्ति- पक्षे नियमार्थम् । तेनेह न पिता पितरौ पितरः पितरम् । शेपं धातृवत् । एवं नामात्रा- दयः । ना नरौ ॥ न च ६।४।६। अस्य नामि वा दीर्घः । नृणाम् नृणाम् ॥ गोतो णित् ११३९०। ओकाराद्विहितं सर्वनामस्थान णित् । गावो गावः । औ. सोऽम्शसोः ।६।१।२३। औकारादमशसोरचि आकार एकादेशः । गाम् गायौ गाः । गवा गवे गोः । इत्यादि ॥ रायो हलि २१८५। अस्याकारादेशो हलि विभत्तौ । धातार इत्यत्राप्येवमेव ज्ञेयम् ॥ धातृ अग्रे आम् इत्पन्न हस्वनयापो नुह इत्यनेन नुदि नामि इत्यनेन दीर्घादेशे कृते अवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यमिति नस्य णत्वे करो ॥ धातृणाम् ॥ हेपूर्वकधातृशब्दात्सी समागते ऋतो डिसर्वनामस्थानयोरिति गुणे कृते धात् अर् स् इति जातं तन्त्र हल्ङ्यान्भ्यो दीर्घादिति सस्य लोपे खरवसानयोर्विसर्जनीय इति विसर्जनीये ॥ हे धातः ॥ एवं नष्त्रादयः ॥ पितृ औ इत्यत्र ऋतो-डिसर्वनामस्थानयो- रित्यनेन गुणे कृते । अपतृन्तृजिति सूत्रे प्रोक्तानामेव शब्दानामुपधाया दीर्घः स्यादित्युक्त- स्यात् । अत्र दीर्घत्वाभावे । पितरौ ॥ यद्यपि अपतृन्तृजिति सूत्रे तन्तजन्तानां ग्रहणे कृते स्वसनप्नित्यादीनामपि ग्रहणं जातमेव तथापि पुनस्तद्रहणमेव सिद्धे सत्यार- भ्यमाणो विधिनियमार्थ इति वचनात् तृन्तृजन्तानामुपधाया दीर्घः स्याचेन्नप्त्रादीनामेवेति निवेदयति । नृशब्दात्षष्ठीवहुचने आमि हस्खनद्यापो नुट् इति नुटि उटो लोपे संयोगे नामीति दीर्घ कृते ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यामिति नस्य णत्वे ॥ नृणाम् ॥ नृचेति सूत्रेण पक्षे दीर्घाभावे ॥ नृणाम् ॥ गोशब्दारसौ समागते गोतो णित् इत्यनेन सोणिवत्ते कृते अचोजितीति सूत्रेण वृद्धौ सस्य रुत्वे रस्य विसर्गे च कृते । गौः ॥ गो अग्रे औ इत्यत्र गोतो णित् इति णिद्वद्भावे अचोणितीति वृद्धौ एचोयवायाव इत्यनेन आयादेशे च कृते ॥ गावौ ॥एवम् ॥ गावः ॥ गोशब्दात् अमि समागते औतोऽम्शसोरि. त्यनेन गकारोत्तरवर्तिन ओकारत्याकारादेतो अमि पूर्व इति पूर्वरूपैकादेशे च ॥ गाम् ॥ गो अग्रे शस् इत्यत्र लशकतद्धित इति शस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे औतोम्सो- रिति पूर्वपरयोः स्थाने आकारादेशे सस्य रुत्वे रस्व विसर्गे च कृते ॥ गाः ॥ गो अग्रे टा इयत्र चुटू इत्यनेन टत्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे एचोयवायाव इति अवादेशे च ॥ गवा ॥ गो अगै पञ्चम्येकवचने उस्यागते उत्सेत्संज्ञायां लोपे च कृते गो अस् इति जातं तत्र ङसिङसोश्चेत्यनेन पूर्वलपैकादेशे सस्य रुवे रस्य विसर्गे च ॥ गोः ॥ शब्दात्प्रथमैकवचने सौ समागते रायो हलीयनेन रैशब्दस्य सर्वस्याप्याकारादेशे अत्र गकारोऽविवक्षितस्तकारोचारणसामात् । अतएवाह ओकारान्तादिति ।।

·लयुकौमुयाम् रा रायौ रायः । राम्यामियादि । ग्यौः ग्लादौ ग्लाव ग्लोभ्यामित्यादि । इत्यजन्ताः पुलिकाः ॥ ॥ अथाजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ॥ रमा ॥ औङ आपः १११३१८१ धावन्वादङ्गापरसौष शी स्यात् । औमिसौ- कारविभक्तेः संसा । रमे रमाः ॥ संयुडौ च ७३३१०६। भाप एकारः स्यासंधुद्धी। यहखादिति संयुद्धिलोपः । हे रमे हे रमे हे रमाः । रमाम् रमे रमाः ॥ आडि चापः ७३१०५॥ आदि सोसिचाप एकारः।रमया रमाभ्याम् रमाभिः॥ याडापः १७७३३११३ भापो स्तिो याट् । पृद्धिः । रमायै रमाभ्यः रमाभ्यः । रमायाः रमयोः प्राप्त अलोन्त्यस्येत्यनेनान्यस्येकारस्थाकायदेशे सस्य रत्वे विसर्गे च कृते । सः ॥२ अमे औ इत्पन्न एचायवायाव इत्यनेन आयादेशे कृते । रायौ ॥ राय इत्यायप्यूह्यम् ॥ इति श्रीमत्सद्गुरुकेशवकृपाकल्पवल्लरीपल्लवायमानायां प्रयोगमणिमालायामजन्तपुलिझाः पूर्णाः ।। धालामुपास्महे गौरी बालाः स्वां जननीमिव ।। स्वयं वालाप्यबालान् या बालान्निर्माति विद्यया। नाम नामं गुरुवरी श्रीकेशयमहेश्वरी ॥ सारं सारं च वागीशां लिखाम्येतद्यथामति ॥ २॥ रमाशब्दो वर्तते ज्याप्पातिपदिकादित्यनेन सर्वेपि स्वादयः प्राप्तास्तेषां मध्यादत्र प्रथमै. कवचने सौ समागते उपदेशेजनुनासिक इत् इति सकारोत्तरवर्युकारस्पेसज्ञायां तस्य लोप इति लोपे हलक्याम्प इत्यनेन सकारस्य लोपे च कृते ॥ रमा रमा अग्रे औ इत्यत्र औङ आप इसनेनौकारस्य शीकारादेशे कृते रमा शी इति जातं तन्न लशकत. खित इत्यनेन शस्येसंज्ञायां तस्य लोप इति लोपे कृते रमा ई इत्यवशिष्टं तत आद्गुण इति गुणे ॥ रमे।। रमा जस् इलान चुटू इति जस्पत्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इति पूर्वसवर्णदोर्यादेशे सस्य रुचे रस्य विसर्गे च रमाः ॥ रमा अग्रे संबोधन- कत्रचने सी समागते संवुद्धौ चेसनेनाबन्ताङ्गस्य एकारादेशे कृते एहस्वात्संयुहेरिसनेन सस्य लोपे कृते ॥ रमे ॥ रमा अप्रे टा इत्पन युटू इति टस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति टोपे रमा आ इति जाते आङि चाप इत्यनेनानन्ताङ्गस्यैकारादेशे एचोयवायाच इति अया- देशे च कृते ॥ रमया ॥ रमा डे उकारस्यसंज्ञायां टोपे च कृते रमा ए इति जातं तत्र याडाप इति याटि टस्यरसंज्ञायां छोपे घृदिरेचीसनेन वृनौ च कृतायाम् ॥ रमायै ॥ रमा अप्रै डस् इत्यत्र हस्येसंज्ञायां ठोपे याडाप इति याटि टकारागसंज्ञायां लोपे व कृते यते च अ. का सवर्ण दीर्घ इति दीर्घादेश सस्य रत्वे रस्य विसर्गे च {{ रमायाः ॥ एवं पष्टयेकाचन- मपि ज्ञेयम् ॥ रमा ओम इसत्र आडि चाप इत्यनेन आबन्ताङ्गस्यैकारादेशे एचोयवा- याव इति अयादेशे सकारस्य च रुत्वे रस्य रिसर्गत्ये कृते । रमयोः ॥ रमा आम् इत्यन हवनयापो नुट् इति नटि उदो लोप संयोगे अकुप्वानुम्व्यवायेप्रीति ·अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । रमाणाम् । रमायाम् रमासु । एवं दुर्गाम्बिकादयः ॥ सर्वनामः स्यादवच ७ ३॥११४। आबन्तात्सर्वनाम्नो ङितः स्याट् स्वादापश्च हसः । सर्वस्यै सर्वस्याः सर्वासाम् सर्वस्याम् । शेष रमावत् । एवं विश्वादय आबन्ताः ॥ विभाषा दिक्समासे य. हुव्रीहौ ।२।१।२८। सर्वनामता वा । उत्तरपूर्वस्यै उत्तरपूर्वायै । (तीयस्य वा संज्ञा) द्वितीयस्यै द्वितीयायै । एवं तृतीया । अम्बार्थेति हस्वः । हे अन्न हे अक हे अल्ल । नस्य णत्वे च कृते । रमाणाम् ॥ रमा ङि इत्यत्र डेराग्नद्यान्नीभ्य इत्यनेन डेरामि कृते रमा आम् इति जातं तत्र याडाप इति याटि विहिते विहिते चाकः सवर्णे दीर्घ इति दीर्घादेशे ॥ रमायाम् ।। सर्वा डे इत्यत्र डकारस्येत्संज्ञायां लोपे च कृते सर्वनाम्नः स्याद् हखश्चेत्यनेन स्याटि आबन्तस्य हस्वत्वे च कृते सर्व स्याट् ए इति जातं तत्र घृद्धिरेची. त्यनेन वृद्धौ । सर्वस्यै ।। सर्वा अग्ने पष्ठीबहुवचने आमि समागते आमि सर्वनाम्नः सुट् इति सुटि उटि गते सकारस्याकारेण सह संयोगे च कृते ॥ सर्वासाम् ।। सर्वा डि इत्यत्र डेराम्नद्याम्नीभ्य इति डेरामि सर्वा आम् इति जातं तत्र सर्वनाम्नः स्याट् हस्रश्चेति द्वितः स्याटि विहिते विहित चावन्तस्य ह्रवत्वे सर्वस्या आम् इति जातं तत्राका सव- णे दीर्घ इति दीर्घादेशे ॥ सर्वस्याम् ।। उत्तरपूर्वा डे इत्यत्र सर्वनाम्नः स्याद हखश्चेति स्याटि आवन्तस्य हस्वत्वे वृद्धिरेचीति वृद्धौ च || उत्तरपूर्वस्यै ।। यस्मिन् पक्षे उत्तरपूर्वाश- ब्दस्य विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहौ इत्यनेन सर्वनामता न स्यात्तस्मिन् पक्षे याडाप इत्यनेन याटि वृद्धिरेचीति वृद्धौ च । उत्तरपूर्वायै ।। द्वितीया २ः इत्यत्र तीयस्य डिल्सु वेत्यनेन सर्वनामतावैकल्ये यस्मिन् पक्षे सर्वनामता जाता तस्मिन् पक्षे सर्वनाम्नः स्याद् हस्खश्चेति स्याटि हस्यत्वे च विहिते विहितायां च वृद्धौ ॥ द्वितीयस्यै ॥ सर्वनामत्वा- भावे तु याडाप इति याटि वृद्धौ च विहितायाम् ॥ द्वितीयायै ॥ हे अम्बा सु इत्यत्र सकारोत्तरययुकारस्येत्संज्ञायां लोपे च कृते अम्बार्थनद्योर्हस्व इति हस्वत्वे कृते ।। एहस्त्रात्संबुद्धेरिति संवृद्धिलोपे । हे अम्ब !! जरा औ इत्यत्र जराया जरसन्यत. रस्याम् इति जरसि कृते ॥ जरसौ || यस्मिन् पक्षे जरसादेशो न जातस्तस्मिन्पक्षे औङ शी इति औकारस्य शीकारे शकारस्येत्संज्ञायां लोपे विहिते विहिते चाद्गुण इति ॥ जरे ।। मति शस् इत्यत्र शकारस्येत्संज्ञायो लोपे च कृते प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वे सस्य रुत्वे रस्य विसर्गत्वे च ॥ मतीः ॥ मति डे इत्यत्र शेषोध्यसखि इति सूत्रेण मतिशब्दस्य १ अत्र केचित् वदन्ति । सर्वनानोऽसुरेखेव सून्यताम् । एवमन्तरइत्वात्पूर्व चाटे तस्मिन् परे डि. खादन्यादेशे असुद्धि सर्वस्या इत्यादि सिद्धम् । स्याट् करणे हस्वविधाने च प्रयोजनं चिन्त्वम् । अनो- च्यते । उक्तन्यासेऽमुष्य इत्यादि न सिझेत् । असान्तसाभादन मुलानापत्तेः । किश्च आदेशरूपसका. राभावात् षत्वानापत्तेश्च । यदि चादेशप्रत्यययोरित्यनादेशावयवो एयने चेत्तदा तिमृणामिलनापि पखापत्तेः । तस्माद्यथोक्कमेव साधु ॥

·। लघुकौमुद्याम् जरा सरसो जरे इत्यादि । पक्षे रमावत् । गोपा विश्वपावत् । मती सत्या ॥ विति हखश्च ॥११४॥६॥ इयवस्थानौ त्रीशब्दभिन्नौ नित्यत्रीलिजावीदूनी हस्तौ च गोवर्णी स्त्रियां वा नदीसंज्ञौ स्तो रिति । मत्यै मतये मत्याः २ मतेः॥ इदुद्भ्याम् । २११७ नदीसंज्ञकाभ्यामिदुनयां परस्य डेराम् । मस्याम् मतौ । शेषं हरिवत् । एवं बुद्धयादयः। त्रिचतुरो त्रियां तिसूचतम ज९९१वीलिङ्गयोरेतो सो विभ- तौ ॥ अचि र ऋतः ।।२।१००। तिसृ चतसृ एतयोर्ककारस रफादेशः स्यादचि । गुणदीर्घोत्वानामपवादः । तिस्रः तिस्रः तिमृभिः तिसृभ्यः तिसभ्यः । आमि नुन् । न तिसूचतम् ।।४।४। एतयोर्नामि दीर्घो न । तिसृणाम् तिसृषु । द्वै द्वे द्वाभ्याम् द्वा- भ्याम् द्वाभ्याम् द्वयोः द्वयोः । गौरी गोर्यो गौर्यः । हे गौरि गौ इत्यादि । एवं नयादयः । घिसंज्ञायां घेडि तीति गुणे एचोयवायाव इति अयादेशे च कृते । मतये ॥ डिति हस्खश्चेति सूत्रेण यस्मिन् पक्षे मतिशब्दस्य नदीसंज्ञा जाता तस्मिन्पक्षे आण- नद्या इत्यनेन आटि कृते आटश्चेति वृद्धौ च कृतायाम् ॥ मत्यै ॥ मति हि इत्यत्र डिति हस्रश्चेति नदीसंज्ञायामिदुद्भयामित्यनेन डेरामि विहिते विहिते च यणि ॥ मत्वाम् ।। नदी- संज्ञामा शेषोध्यसखि इत्यनेन घिसंज्ञायामचरित्यनेन डेगैकारे घेरकारादेशे वृद्धी च कृतायाम् || मतौ ।। नि जर इत्यत्र त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसूचतम् इत्यनेन तिसू इत्यादेशे कृते तिस अस् इति जातम् तन तो डिसर्वनामस्थानयोरियनेन प्राप्त गुणं प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इत्यनेन प्राप्तं पूर्वसवर्णदीर्घत्वं प्रियतितः समागतः मियतिस्रः स्वमिसन ऋतउत् इत्यनेन प्राप्तमुत्वं च निवार्य अचिर ऋत इसनेन रेफादेशे कृते कृते च संयोगे सस्य रुत्वे रस्य विसर्गे च ॥ तिस्रः ॥ त्रि अग्रे आमि त्रिचतुरोः स्त्रिया. मिसनेन तिस इत्यादेशे कृते हखनयापो तुद् इति नुटि उटि गते संयोगे कृते तिस नामिति जात रात्र मामि इति दीर्घत्वे प्राप्ते न तिसृचतसृ इति दीर्घवाभाचे अवर्णानस्य पणत्वमित्यनेन णचे ॥ तिसृणाम् ॥ एवं चतुःशब्दोपि चोप्यः ॥ द्वि और इसन त्यदादीनाम इसनेन अकारादेशे कृते कृते च टापि गते च चुटू इत्पनेन टकारे- संज्ञाकरणपूर्व तस्य लोप इत्यनेन टकारे लोपे दुआ औ इति जातं तन्नाका सपणे दीर्घ इति दीर्घादेशे औङः शी इसनेन ओकारस्य शीकारे शकारे गते कृते चाद्गुण इत्यनेन गुणे ॥ = ॥ गौरी सु इत्यत्र हल्ल्यान्म्य इति सकारलोपै ॥ गौरी ॥ गौरी 1 समाप्तविभाषेयम् । इखयोःप्राप्तापितरयोस्ख नेयडुपयानापिति निषेधे प्राप्ते भारभः । ३ विभक्ति भरा आयमान सदायत्व रापि कृते समिपातपरिभाषया तयोरव्यवहितपीर्वापर्यविधातक स्थादिति । तथाच न भरलेवान टाप् । कप के इति रूपम् । उच्यते नयासपोरिति सुत्रनिर्देशेन तदापत्यविषये हापरिभाराऽनित्यत्वोधनान् ।।

·अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । लक्ष्मीः । शेषं गौरीवत् । एवं तरीतच्यादयः । श्री हे विं ।। स्त्रिया: ६४७२। अस्पेयङ् स्यादनादौ प्रत्यये परे । स्त्रियो स्त्रियः ।। वामशसोः ।६।१८० अमि श- सि च स्त्रिया इयङ् वा स्यात् । त्रियम्, स्त्रीम् म्रियः स्त्रीः स्रिया स्त्रिय स्त्रियाः । पर. स्वान्नुट् स्त्रीणाम् स्त्रीषु । श्रीः श्रियो श्रियः ॥ नेयङवस्थानावस्त्री ॥४॥४॥ औ इत्यत्र प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इति पूर्वसवर्णदीर्घ प्राप्ते दीर्घाजसि चेत्यनेन पूर्वसवर्णदीर्घाभाचे इको यणचीति यणि कृते अचोरहाभ्यां दे इति यद्वित्वे ।। गोर्यो ।। गौरी के इत्यत्र यूख्याख्यो नदी इति नदीसंज्ञायां कृतायां आपनद्या इति आदि आटश्चेति वृद्धौ कृतायां कृते च इको यणचीति यणि ॥ गौर्यै ॥ गौरी ङि इत्यत्र डेरानद्यान्नीभ्य इति सूत्रेण डेरामि इको यणचीति यणि ।। गौर्याम् ॥ हे गौरी मु इत्यत्र अम्बार्थनद्यो«ख इति ह्रस्वत्वे ॥ हे गौरि ॥ लक्ष्मी अग्रे सु इत्यत्र अजयन्तत्वात हल्ल्यान्म्यो दीर्घादिति सकारलोपाभावे सस्य रुत्वे रस्य विसर्गत्वे ॥ लक्ष्मीः ॥ शेष गौरीवत् ।। स्त्री अग्रे सु इत्यन्त्र हल्ङ्याभ्यो दीर्घादिति सुलोपे ॥ स्त्री ॥ स्त्री औ इत्यत्र स्त्रिया इत्यनेन इयङि कृते ॥ स्त्रियौ ॥ स्त्री अग्रे अमि समागते अमि पूर्व इति पूर्व- रूपैकादेशे कृते || स्त्रीम् ॥ पक्षे वाम्शसोरित्यनेन इयङि कृते । स्त्रियम् ।। स्त्रीशब्दात् द्वितीयाबहुवचने शसि शकारलोपे प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वे सस्य रुत्वे रस्य विसर्गे च ॥ स्त्रीः ॥ स्त्री डे इत्यत्र आणनद्या इति आटि आटश्चेत्यनेन वृद्धी स्त्रिया इत्यनेन इयङि च कृते ॥ स्त्रियै ॥ हेपूर्वकस्त्रीशब्दात्संबोधनैकवचने सौ समागते यू- रुयाख्यौ नदी इति नदीसंज्ञायामम्बार्थनद्योहस्त्र इत्यनेन हस्त्रत्वे ॥ हे स्त्रि || श्रीशब्दात सौ समागते अड्यन्तत्वात्सुलोपाभावे ससजुषो रुरिति सस्य रुत्वे खरवसानयोरिति रस्य विसर्गे च कृते ॥ श्रीः ॥ श्री औ इत्यत्र अचि क्षुधातु वां बोरियडुबडी इत्य- नेनेयङि कृते !! श्रियौ । एवं श्रियः। संबुद्धौ नेयङवस्थानावस्त्री इत्यनेन नदीसंज्ञानिषेधा- दम्बार्थनद्योहख इति हस्वाभावे । हे श्रीः श्रियो श्रियः। श्री के इत्यत्र आण्नद्या इति सूत्रे- णाटि आटश्चेति वृद्धौ अचि श्रुधातुभ्रुवां वोरियनेनेयङि च कृते ॥ श्रियै ॥ पक्षे डिति हखश्चेति नदीसंज्ञाविरहे अचि अधातुभ्रवामिति इयङि ॥ श्रिये श्री अग्रे आम् इत्यत्र वामि इत्यनेन नदीसंज्ञाभावे अचि अधातुभ्रवामिति इयङि कृते ॥ श्रियाम् ।। नदीसंज्ञायां तु हखंनद्यापोनुट् इति नुटि उटि गते अकुप्वानुम्व्यवायेपीति नस्य णत्वे च ॥ श्रीणाम् ।। श्री डि इत्यत्र डिति हखश्चेति नदीसंज्ञायां डेराग्नद्यान्नीभ्य इति डेरामि अचि श्रुधातु वामिति इयङि ।। नियाम् ॥ यस्मिन् पक्षे डिति हस्व- श्रेति सूत्रे वाग्रहणानदीसंज्ञा न जाता तस्मिन् पक्षे डस्येत्संज्ञायां लोपे अचि झुधा- तुभ्रवामिति इयडि ॥ श्रियि ॥ श्री ओस् इत्यत्र इयडं विधाय सस्य रवे रस्य विसर्गे च ·लघुकौमुगाम् त्यष्टुरको स्थितियोलावीतौ नदी संज्ञा ग सः खीभिन्नी । हे श्रीः श्रियै श्रिये त्रि- याः श्रियः ॥ वामि ।१।४।९। यधुवड्थानी रुयाख्यो यू आमि वा नदीसंझी सः स्त्रीमिन्नी । श्रीणाम् श्रियाम् । त्रिवि श्रियाम् । धेनुर्मतियत् ॥ स्त्रियां च ॥१२९६ स्त्रीबाची फोटुशब्दस्तृजन्तबदूपं लभते ॥ मान्नेभ्यो डीप् ।४।१।५) ऋदन्तेभ्यो ना. न्तेभ्यश्च मियां डीम् । क्रोष्ट्री गौरीवत् । भूः श्रीवत् । स्वयंभूः पुंवत् । न षदखना कृते ॥ थियोः ।। श्री सु इत्यत्र आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्ये [[ श्रीषु ।। धेनु गु इत्यत्र सस्य रुत्ये रस्य विसर्गे ॥ धेनुः ॥ धेनु औ इत्यत्र प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इति पूर्वसवर्ण- दी/देशे ॥ धेन ॥ धेनु जस् इत्यत्र जस्पेत्संज्ञायां लोपे च जसि चेति गुणे एचोयवा याच इति अयादेशे सस्य रुत्ये रस्य विसर्गे ॥ धेनरः ॥ धेनु अम् इत्यत्र अमि पूर्व इति पूर्णरूपैकादेशे ॥ धेनुम् ॥ घेनु शस् इत्यत्र शकारस्य संज्ञायां लोपे च कृते प्रथमयो। पूर्वसवर्ण इति पूर्वसवर्णदीर्घादेशे कृते सस्य स्त्वे रस्य विसर्गे च ॥ धेनः । धेनु के इत्यन डितीति गुणे अयादेशे च धेनवे ॥ डिति हखश्चेति पक्षे नदीचे आण नद्या इति आटि आटश्चेति वृद्धी इको यणचीति यणि च ॥धेन्यै ।। धेनु डस् इत्पन्न घेड़ितीति गुणे डसिङसोश्चेति पूर्णसवर्णे सस्य रत्ये रस्प विसर्गे च ॥ धेनोः ॥ डिति हखश्शेति पक्षे नदीले आणनद्या इति आटि अकः सवर्णे दीर्घ इति दी इको यणचीति यणि सस्य रत्वे रस्य विसर्गे च घेन्याः ॥धेनु डि इत्यत्र अवघेरिति डेरीकारादेशे घेरफारादेशे वृद्धी च ॥ धेनौ । डितिहखश्चेति पक्षे नदीले इदुन्यामित्यनेन देरामि आणनद्या इत्यनेम आदि को दोघे इको यणचीति यणि च कृते ॥ धेन्वाम् ॥ हे धेनु सु इत्यत्र हृखस्य गुण इत्यनेन गुणे एहसात्संबुद्धेरिति सत्य लोपे। हे धेनो कोठुशब्दो पर्तते तत्र स्त्रियां चेयनेन तृजन्तयत्वे कृते ऋन्नेभ्यो डीप इत्यनेन डीपि च कृते मोष्ट डी इति जातं तत्र डकारपकारयोरित्संज्ञा लोपं च विधाय इको यणचीति यणि कृते कोष्टी शब्दो जातस्तन सावागते हल्ल्याच्यो दीर्घादिति सलोपे ॥ क्रोष्ट्री ॥ शेष गौरीवत् अयम् ॥ भ्रू सु इत्या सस्य रुत्वे रस्य विसर्गे च ॥ भ्रूः ॥ भू औ इत्यत्र अचि क्षुधा- तुभ्रवामिति उबङि कृते ॥ ध्रुवौ || भू के इत्पन डित्ति हखश्चेति नदीचे आणनद्या इति आदि आटश्चेति वृद्धी अचि अधातु वामिति उहि च विहिते ।। ॥ नदी- त्वविरहे डकारेत्संझा विधाय उवदि कृते !) भुवे ॥ ५ दि इत्पन्न डेरामानीभ्य इति रामि उपठि च कृते ॥ भ्रुवाम् । डिति हखश्चेति सूत्रे कामहणानदीत्यविरहे उफा- रलोपं विधाय उवडि कृते ॥ भ्रुचि ॥ स्वयंभूशन्दः स्वभूतुल्यो बोभ्यः । स्वस स इत्यत्र ऋन्नेभ्यो डीप इत्यनेन डीपि प्राप्ते न पहननादिभ्य इसनेन डीवभावे । दुश- १ अस्मिन् गणे तिवचनशन्दयो. पाटो न कर्तव्यः । सन्निपातपरिभाषयव दीनितिर्मविष्यति ।

·अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । दिभ्यः ।।१।१०। डीप्टापौ न स्तः । स्वसा तिनश्चततश्च ननान्दा दुहिता तथा । याता मातेति सप्तैते स्वस्राय उदाहृताः ॥ स्वसा वसारौ । माता पितृवत् । शसि मा- तः । द्यौर्गोवत् । राः पुंवत् । नौग्लौंवत् ।। इत्यजन्ताः स्त्रीलिङ्गाः ॥ अथाजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । अतोऽम् ।७।१।२४। अतोऽङ्गात् क्लीवारस्वमोरम् । अमि पूर्वः । ज्ञानम् । एड्स- स्वादिति हल्लोपः। हे ज्ञान । नपुंसकाच ७११।१९। छीबादौङः शी स्यात् । भसंज्ञा- याम् ॥ यस्येति च ।।४।१४८॥ ईकारे तद्धिते च परे भस्येवर्णावर्णयोर्लोपः । इत्या- लोपे प्राप्ते । (औङः श्यां प्रतिषेधो वाच्यः) ज्ञाने ॥ जश्शसोः शिः।१।२०। ली- नस्पुरुसोनेहसां चेयनेन अनङि कृते स्वस् अनङ् सु इति जातं तत्र अतृन्त- जिसनेनोपधाया दीर्घ हल्ङ्याभ्य इति सुलोपे नलोपः प्रतिपदिकान्तस्येति नलोपे च । स्वसा ॥ स्वस्ट औ इत्यत्र ऋतो ङि सर्वनामस्थानयोरिति गुणे अपतृ- नंतृजिति उपधाया दीर्धे || स्वसारौ ॥ स्वसू शस् इत्यत्र शकारस्येत्संज्ञायां लोपे च कृते प्रथमोः पूर्वसवर्ण इति पूर्वसवर्णदीर्घादेशे सस्य रुत्वे रस्य विसर्गे च ।। स्वसः ।। स्त्रसृ ङस् इ- त्यत्र ऋत उत् इत्यनेन सकारोत्तरवर्तिन शकारस्य असित्यकारस्य च स्थाने उरण रपर इत्यनेन रपरे उकारे जाते स्वस् उर् स् इति जातं तत्र रात्सस्येति सलोपे रस्य विसर्ग सस्योकारेण सह संयोगे च कृते ॥ स्वसुः ॥ स्वरस डि इत्यत्र तो डिसर्वनामस्थानयोरिति गुणे ॥ स्वसरि ।। हे स्वसू सु इत्यत्र हृखस्य गुण इति गुणे रात्सस्येति सकारलोपे खरवसानयोरिति रकारस्य विसर्गे च ।। हे स्वसः ॥ मातृशब्दस्य रूपाणि पितृतुल्यानि ज्ञेयानि ।। केवलं शसि । मातृः ।। इति स्यात् ।। यो सु इत्यत्र गोतोणित् इत्यनेन सकारस्य णिद्वत्वं विधाय अचोरिणति इति वृद्धौ सस्य रुत्ये रस्य विसर्गे च ॥ द्यौः ॥ द्यो शस् इत्यत्र औतोम्शसोरित्यनेन पूर्वपरयोः स्थाने आकारादेशे कृते सस्य विसर्गादेशे च ॥ द्याः ।। शब्दस्य पुंलिङ्गस्थरैशब्दसदृशानि रूपाणि नौशब्दस्य च ग्लौशब्दतुल्यानि रूपाणि ज्ञेयानि ।। इति श्रीमत्सद्गुरुकेशवकृपाकल्पवल्लरीपल्लवायमानायां प्रयोगमणिमालायामजन्तस्त्रीलिङ्गाः पूर्णाः ॥ महेशकेशवायब्जनखचिन्तामणीन्नुमः ! कवेर्गुरोर्बुधस्यापि पदं यच्छन्ति यचिताः ।। १ ।। ज्ञानशब्दात्प्रथमैकवचने सौ अतोम् इत्यनेन अमि कृते अमि पूर्व इत्यनेन पूर्वरूपैकादेशे च ॥ ज्ञानम् ॥ ज्ञान औ इत्यत्र नपुंसकाचेत्यनेन औकारस्य शीकारे शकारस्येत्संज्ञायां लोपे च . ज्ञान ई इति जातं तत्र यचिभमित्यनेन भसंज्ञायां यस्येति चेत्यनेन नकारोत्तरवर्वकारस्य लोपे प्राप्ते औङःश्यां प्रतिषेधो वाच्य इत्यकारलोपाभावे आद्गुण इति गुणे ॥ ज्ञाने । ज्ञान जस् इत्यत्र जश्शसोः शिरिति सूत्रेण अनेकाल्शित्सर्वस्येति सर्वस्य जसः शिकारा- ६ ·अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । रीणि । नलुमतेत्यस्यानित्यत्वात्पक्षे संबुद्धिनिमित्तो गुणः । हे वारि हे वारे । घेर्जितीति गुणे प्राप्ते (पृङ्ख्यौलतृजनावगुणेभ्यो नुम् पूर्वविप्रतिषेधेन ) वारिणे । बारिणः वारिणः बा- रिणोः । नुमचिरेति नुट् । वारीणाम् वारिणि । हलादौ हरिवत् ।। अस्थिदधिसक्थ्य. क्षणामनडुदात्तः ।।१।७२। एपामनङ् स्थात् दादावचि ॥अल्लोपोऽनः ६१४। १३४॥ अङ्गाक्यवोऽसर्वनामस्थानयजादिस्वादिपरो योऽन् तस्याकारस्य लोपः । दना दने दनः दध्नः दनोः॥विभाषा ङिश्योः ।।४।१३६॥ अशावययोऽसर्वनामस्थानयजा- दिस्वादिपरोयोऽन् तस्याकारस्य लोपो वा स्यात् डिश्योः परयोः । दनि दधनि । शेषं वा- कृते कृते च संयोगे । वारिणी ॥ वारि जस् इत्यत्र जइशसो शिरियनेन जसः शित्वे शि सर्वनामस्थानमिति शिकारस्य सर्वनामस्थानावे लशकतद्धित इति शकारस्येत्सं- ज्ञायां तस्य लोप इति शस्य लोपे इकोचि विभक्तौ इति नुमि उमि गते सर्वनाम- स्थाने चासंबुद्धौ इति नान्तोपधाया दीर्घत्वे अदकुप्वानुम्व्यवायेपीति नस्य णत्ये णस्य इकारेण सह संयोगे कृते । वारीणि । बारि टा इत्यत्र चुटू इति टस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे इकोचि विभक्तौ इति नुमि उमि गते अकुप्वानुव्यवायेपीति नस्य णत्वे संयोगे च ॥ वारिणा ॥ वारि डे इत्यत्र ङकारस्येत्संज्ञायां लोपे च वारि ए इति जातं तत्र डितीयनेन गुणः प्राप्तः इकोचि विभक्तावित्यनेन नुम् च प्राप्तस्तयोर्मध्ये केन भाव्य- मित्याशङ्कायां परत्वाद्गुणे प्राप्ते वृद्ध्यौत्वतृवद्भावगुणेभ्यो नुम् पूर्वविप्रतिषे- धेनेति अतिसखिनी इत्यन सख्युरसंबुद्धौ इत्यनेन ईकारस्य णिद्वद्भावत्वादचोणितीति सूत्रेण प्राप्तां वृद्धि वारिणीत्यत्र अञ्च घेरित्यनेन प्राते डेरौत्यं प्रियक्रोष्टुनी इत्यत्र तृज्वत्क्रोष्ट्र- रित्यनेन प्राप्तं तृवद्भावं वारिणे इत्यत्र घेडितीत्यनेन प्राप्तं च गुणं बाधित्वा पूर्व- विप्रतिषेधेन नुमैव भाव्यम् , जाते च नुमि गते च उमि बारिन् ए इति जातं तत्र नस्य णत्वे संयोगे च ॥ वारिणे ॥ हे वारि सु इत्यत्र वमोनपुंसकादित्यनेन सोलोपे ॥ हे वारि ॥ न लुमतेत्यस्यानित्वात्पक्षे हखस्य गुण इति गुणे ।। हे वारे ।। शेषं हरिवत् ॥ दधि टा इत्यत्र अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनडुदात्त इत्यनेनानङादेशे कृते दध् अनङ् आ इति जाते नकारोत्तरवर्त्यकारस्य उकारस्य चेत्संज्ञायां लोपे च कृते अल्लोपोऽन इत्यनेनाकारलोपे विहिते विहिते च संयोगे॥ दना ॥ दधि ङि इत्यत्र अस्थि- द्धीति सूत्रेणानङि कृते विभाषा डिझ्योरित्यनेन अन्संबन्धिनोऽकारस्य लोपे ॥ दनि ॥ लोपाभाचे च॥दधनि । एवमेव अस्थि-सक्थि-अक्षि-शब्दानां रूपाणि बोध्यानि ॥ १ अनिसचे च इकोऽनिविभक्ताविति सूत्रेऽचिग्रहणमेव । भ्यामादिषु सलपि मुनि तल्लोपसंभवात् । नन्वचिग्रहणाभावे संबुद्धौ उमापत्तिस्तत्र न डिसंबुद्ध्योरिति नलोपनिषेध इति चेन्न । संवृद्धिपरत्वाभावात् । प्रत्ययलक्षणं तु नलुमतेति निषेधत्स्यानिलता विना दुर्लभम् ।

·लघुकौमुद्याम् रिवत् । एवमस्थिसक्थ्यक्षि । सुधि सुधिनी सुधीनि । हे सुधे, हे सुधि सुधिनेत्यादि । मधु मधुनी मधूनि । हे मधो, हे मधु । सुलु सुलुनी सुलूनि सुलुनेत्यादि । धातु धातूणीर धातृणि धाकृणाम् हे धातः । एवं ज्ञानादयः ॥ एच इग्घखादेशे ।१।१॥४८॥ आदि- श्यमानेषु हरवेषु मध्ये एच इगेव स्यात् । प्रद्यु प्र[नी प्रचूनि प्रानेयादि । परि परिणी प्रीणि परिणा । एकदेशविकृतमनन्यवत् । पराभ्याम् प्ररोणाम् । सुनु सुनुनी सुनि सुनुनेसादि । इसजन्ता नपुंसकलिगाः ।। सुधी सु इत्यत्र हखो नपुंसके प्रातिपदिकस्येति हखत्वे स्वमानपुंसकादिति सोर्लोपे ॥ सुधि ।। सुधी भी इत्यत्र हलो नपुंसके प्रातिपदकस्येति हस्खत्वे नपुंस- काचेति औकारस्यैकारत्वे इकोचि विभक्ताविति जुमि च कृते ॥ सुधिनी ।। सुधी जस् इत्यत्र हखो नपुंसके प्रातिपदिकस्येति हस्पत्ये जइशसोः शिरिति जसः शिव शिसर्वनामस्थानमिति शेः सर्वनामस्थानत्वे शफारलोप इकोचि विभक्ता- विति नुमि उमि गते सर्वनामस्थाने चासंबुद्धाविति नान्तोपधाया दीर्घत्वे संयोग च ॥ सुधीनि ॥ मधु सु इत्पत्र समोर्नपुंसकादित्यनेन सोर्लोपे ।। मधु || मधु औ इत्यत्र नपुंसकाचेति औकारस्य शीकारे इकोचि विभक्ताविति नुमि उमि गते सं. योगे च ।। मधुनी ॥ मधु जरा इत्यत्र जश्शसोः शिरिति जसः शित्वे शि सर्वनाम- स्थानमिति शिकारस्य सर्वनामसानत्ये इकोचि विभक्ताविति नुमि उमि गते सर्वना- मस्थाने चासंबुद्धाविति नान्तस्योपधाया दीर्घत्वे संयोगे॥मधूनि ॥धात मु इत्यत्र स्वमो- नपुंसकादिति सोझैपे ॥ धात्॥ धान औ इत्यत्र नपुंसकाचेति औकारस्य शीकारे इको चि विभक्ताविति भुमि उमि गते अदफुप्वाल् नुम्ध्यवायेपीति नस्य णत्वे सं- योगे च ॥ भातृणी॥धात जस इत्यत्र जशसो शिरित्यनेन जसः शित्वे शि सर्वनाम- स्थानमिति सर्वनामस्थान इकोचि विभक्ताविति नुमि उमि गते सर्वनामस्थाने चासंबुद्धावित्युपधादीर्घत्वे नस्य णत्वे संयोग च ॥ धातृणि॥ एवं ज्ञातृशब्दस्यापि रूपाणि शे. यानिमियो सु इत्यत्र एच इग्नस्यादेशे इत्यनेन एजूरूपस्योकारस्य उकारे खमोर्नपुंसका. दिति सोझैपे । प्रधु ॥ शेप मधुवत् ।। प्ररै मु इयर एच इग्घ्रस्खादेशे इति इति कृते खमोर्नपुंसकादिति सोलोपे । परि ॥ शेषं धारिषत् ॥ अजादी विभक्तौ । हलादौ तु एक- देशविकृतमनन्यवदिति यथा छिन्नपुच्छे शुनि पुच्छातथ्यवहाराभारः परं श्वत्यव्यवहारस्तु नित्य एवं तथैव प्रौशब्दस्य पण वितत्येपि रायो हलीलनेन आकारादेशे ॥ प्रराम्याम् पगमिः ॥ इति भवति ।। एवं सुनो सु इत्पन्न एच इन्ध्रखादेशे इयेच इकूत्वे खमोनपुं सकादिति सोलपि च ॥ सुनु । शेपं गधुवत् ।। इति श्रीमत्सद्गुरुग्रीकेशवगुरुकृपापाल्पक्लरी पल्ल्यायमानायां प्रयोगमणिमालायामजन्तनपुंसकलिङ्गाः पूर्णाः ॥

·हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । अथ हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् हो ढः ।८।२।३१। हस्य ढः स्थाज्झलि पदान्ते च । लिट् लिड् लिही लिहः । लिङ्ग- भ्याम् लिटमु लिट्सु ॥ दादेर्धातोर्घः ।८।२।३२॥ उपदेशे दादांतोहस्य घः शाल पदान्ते च ॥ एकाचो वशो भए झपन्तस्य स्ध्वोः ।।२।३७ धानवयवस्यै- काचो झपन्तस्य वशो भए से ध्ये पदान्ते च । धुक् धुग् दुहौ दुहः धुग्भ्याम् धुक्षु ॥ घा द्रुहूमुहष्णुहष्णिहाम् ।८।२२३३॥ एषां हस्त्र वा धो झलि पदान्ते च । ध्रुक् ध्रुग्धृट् ध्रुट् दृहौ दुहः ध्रुग्भ्याम् ध्रुड्भ्याम् ध्रुक्षु ध्रुट्सु ध्रुट्सु । एवं मुह् ।। धात्वादेः पः नमः श्रीगुरुवर्येभ्यस्तेभ्यो येभ्यः कृताञ्जलिः । अत्यल्पज्ञोपि सर्वज्ञप्रज्ञानामग्नणीभवेत् ॥ १ ॥ लिहशब्दो वर्ततेऽने प्रथमाया एकवचने सौ समागतेहोढ इत्यनेन हस्य ढत्ये हल्ङ्यान्भ्यो 'दीर्घादिति स्लोपे झलां जशोन्ते इति ढस्य डत्ये वावसाने इति डस्य टत्वे च कृते॥ लिट् ॥वावसाने इत्यस्याप्राप्तौ । लिड्॥लिइ अग्रे भ्यामि समागते स्वादिष्वसर्वनाम- स्थाने इत्यनेन पदसंज्ञायां कृतायां होढ इति हस्य ढत्ये झलां जशोन्त इति ढस्य डल्वे संयोगे च कृते ।। लिड्भ्याम् ॥ लिइ सुप् इत्यत्र स्वादिष्वसर्वनामस्थानेइति पदसंज्ञायां होढ इति हस्य ढवे झलां जशोन्ते इति ढस्य उत्वे 'डः सि धुट्' इति धुटि उटि गते खरि चेति धस्य तत्वे पुनश्च खरि चेति डस्य टत्वे कृते । लिट्नु ।। वाग्रहणात धुडभावे ।। लिट्सु । दुह् सु इत्पत्र हलज्याबूभ्यो दीर्घादिति सुलोपे दादेर्धातोः इति हस्य धत्वे झलां जशोन्त इति धस्य गत्वे वावसाने इति गकारस्य ककारे कृते एकाचो बशोभषझषन्तस्य स्ध्वोरिति धात्ववयवस्यैकाचो झपन्तस्य यश्प्रत्याहारान्त:- पातिनो दकारस्य भष्प्रत्याहारान्तःपातिनि धकारे कृते ॥ धुक् ॥ वावसाने इत्यस्याप्राप्तौ ॥ धुम्॥ द्रुह् सु इत्यत्र वाद्रुमुष्णुहलिहामित्येनेन हस्य धत्वे ध्स् इति जातं तत्र एका- चो वशो भपझपन्तस्य स्थचोरिति दकारस्य धकारे ध्रु घ् स् इति जातम् । तत्र हल्. ज्यानभ्य इति सकारलोपे झलां जशोन्ते इति घस्य गत्वे वावसाने इति गस्य कत्ये च ॥ ध्रुक् ॥ वावसाने इत्यस्याप्राप्तौ ॥ ध्रुग् ॥ यस्मिन् पक्षे वाद्रुमुहष्णुहनिहामिति सूत्रस्याप्राप्तिस्तस्मिन् पक्षे होढ इति हस्य ढवे झलां जशोन्ते इति ढस्य डत्वे वावसाने इति डस्य टत्वे च कृते ॥ श्रुट् ॥ वावसाने इत्यस्याप्राप्तौ ॥ ध्रुड् ॥ एवं ॥ ध्रुक् ॥ ।। ध्रुट् ॥ धुड् ।। इति रूपचतुष्टयं जातम् ॥ द्रुङ् भ्यामित्यत्र वाद्रुहमुहित्यनेन हस्य बत्वे ए. काचो बशो भष् झषन्तस्य स्ध्वोरिति दकारस्य धकारे कृतेझलां जशु झशीति १ अन्न घुवं न भवति न पदान्तेति निषेधात् । चर्वत्वासिद्धत्वाचयो द्वितीया इति न द्वितीयादेशः । २ अत्र धातौरिखसात्तिः कर्तव्या एकं धातुपदमतिरिच्यमानमुपदेशकालं लक्ष्यति । इदं प्राचामनु- रोधेन । नव्यैस्तु दादेरिखसावृत्तिः कृता।

·लघुकौमुगाम् सः ।।१४। खुद मुड़ चुक झुग् । एवं लिह् ॥ इग्यणः संप्रसारणम् ॥१॥ रा४५। यणः स्थाने प्रयुज्यमानो य इक् स संप्रसारणसंज्ञः स्यात् ॥ वाह अट्र ६४ ।१३। भस्य वाहः संप्रसारणमूल् ॥ संप्रसारणाच ।।१।१०८। संप्रसारणादचि पूर्वरूपमेकादेशः । वृद्धिः । विश्वौहः इत्यादि ॥ चतुरनडुहोरामुदात्तः।७।१।९८॥ घकारस्य गकारे कृते ॥ ध्रुभ्याम् ॥ धकारविधायकसूत्रप्राप्त्यभावे होड इति हस्य तत्वे ढस्य च झलां जश झशीति डत्वे ।। धुभ्याम् ॥ द्रुह् अग्ने सप्तमीबहुवचने सुपि वाद्वहुमुहिति हस्य घकारे एकाचो यशो भए झपन्तस्येति दकारस्य धकारे सरि चेति धकारस्य फकारे आदेशप्रयययोरिति सकारस्यपकारे कपोः संयोगे क्ष इति क्षकारे च कृते ॥ध्रुक्षु ॥ यस्मिन् पक्षे वाद्रुमुहित्यस्य प्राप्तिर्न जाता तस्मिन् पक्षे होढ इति हस्य ढले ढस्य झलां जश शशीति ढत्ये डः सिधुट इति धुटि उटि गते झलां जश झशीति धकारस्य दकारे खरिचेति दकारस्य तकारे पुनश्च खरि चेतिडकारस्य टफारे ॥ध्रुट्स ॥डः सि धुट् इति सूत्रस्याप्राप्ती तु खरि चेति डस्य टत्वे ।। भुट्स ।। स्नुह् सु इत्पन्न वागुहुमुहिति हस्य घने झलां जशोन्ते इति धस्य गत्वे पावसाने इति गस्य कत्वे ।। खुस् ॥ पावसाने इत्यस्याप्राप्तौ ॥ स्तुम् ।। वाग्रहणात् धत्वाभावे होढ इति हस्य द्वत्वे झलां जशोन्ते इति तस्य डत्वे वावसाने इति डस्य टवे । मुद् ॥ पावसाने इत्यस्या- प्राप्तौ ।। स्नुङ् ॥ विश्ववाह सु इत्यत्र होढ इति हस्य ढत्ये झलां जशोन्ते इति ढस्य डत्वे वावसाने इति डस्य टावे ॥ विश्वाट् ॥ पक्षे ॥ विश्वाड् ॥ विश्ववाह शस् इत्पन्न शस्य लशकतद्धिते इतीत्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे च यचि भामिति विश्ववाहशब्दस्य भसंज्ञायां वाह ऊट इत्यनेन संप्रसारणं प्राप्तं किं नाम संप्रसारणमिग्यणः संप्रसारण- मिसनेनान वरूपस्य यणः स्थाने उकाररूपे संप्रसारणे कृते विश्व उ आइ अस् इति जातं तत्र वाह ऊटू इत्यनेन पूर्व कृतस्य संप्रसारणस्य ऊठसंज्ञायां कृतायां संप्रसारणाचेति पूर्व- रूपैकादेशे कृते विश्वउह् अस् इति जातं तन्त्र एत्येधत्यूछसु इति सूत्रेण मृद्धी संयोगे स- स्य रुत्वे रस्य विसर्ग च ॥ विश्वौहः । एवं विश्वौहेत्यादि॥अनडुङ् अग्ने सो समागते चतुरन- हुहोरामुदात्त इति सूत्रेण प्राप्त आम् मिदचोन्त्यात्पर इति मित्त्वात् उकारोत्त- वर्युकारात्परो जातस्तथा सति अन आम् ह म इति जातं तत्र भस्येसंज्ञायां लोपे च अनडु आ ह् सु इति जातं तत्र सावनडह इति नमि उमि गते अनडु आन् त् स् इति जातं तत्र हङ्ग्यायभ्य इति सकारलोपे संयोगान्तस्य लोप इति हकारलोपे नकारस्प च न. लोपः प्रातिपदिकान्तस्येति सूत्रेण लोपः प्राप्तः परं पूर्वग्रासिद्धमिति सूत्रेण हकार लोपविधायिनः संयोगान्तस्य लोप इति सूत्रस्य नकारयोपविधायिनो नलोपः प्रा. तिपदिकति सूत्रस्याग्ने असिद्धत्वावलोपाभाये इको यणचीति डकारोत्तरवर्तिन उका- रस्म वकारे संयोगे घ कृते । अनड्वान् ॥ अनहुहू औ इसत्र चतुरनहोरामिति आमि ·४८ ॥ लघुकौमुद्याम् रेफहकाराभ्यां परस्य यरो द्वे वा स्तः । चतुर्णाम् ।। रोः सुपि ८१६ रोरेव विसर्गः सुपि । सबम्, सस्य द्विले प्राप्ते ॥ शरोचि दा४९। अचि परे शरो न वे सः । चतुर्यु ॥ मो नो धातोः बारा६४ा घावोमस्य नः पदान्ते । प्रशान् ॥ किमः कः ।।१०३। किम कः स्याद्विभक्तौ । कः कौ के इत्यादि । शेपं सर्ववत् ।। इदमो मः १७१२।१०८। त्यदायलापवादः ॥ इदोऽय् पुंसि ।।२।११। इदम इदोय् स्यात्सौ पुंसि । अयम् । सदाद्यले ॥ अतो गुणे १६१०९७॥ अपदान्तादती गुणे पररूपमेकादेशः ॥ श्च ।।२।१०९। इदमो दस्य सः स्याद्विभक्तौ । इमो इमे । त्यदादेः संवोधनं नास्तीत्युत्सर्गः ॥ अनाप्यकः ।।२।११२। अककारस्य इदम इदो. इन् स्यादापि विभको । आधिति प्रत्याहारः । अनेन ॥ हलि लोपः ॥२२११३१ चतुर्णाम् ।। चतुर् अग्रे सुपि समागते रोः सुपि इत्यनेन खरवसानयोरिति सूत्रेण प्राप्त रस्य विसर्गवं न जातं ततश्चतुर् सु इति जातं तत्र आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्वे अचोरहाभ्यामिति पस्य द्वित्वे प्राप्ते शरोचीति सूत्रेण पकारद्विारलाभावे ।। चतुषु ।। प्रशाम् अग्रे सु इत्यत्र हल्ल्याभ्य इति मुलोपे सुपतिङन्तमिति पदसंज्ञायां मोनो धातोरिति मस्य नकारे कृते ॥ प्रशान् ॥ प्रशाम् अग्ने भ्यामि स्वादिष्वसर्वनामस्थाने इति पदसंज्ञायां मोनो धातोरिति मत्स्य नकारे । प्रशान्भ्याम् । किम् सु इत्यत्र किमः क इति किमः कादेशे सस्य रत्वे रस्य विसर्गे च ॥ कः ॥ किम् अमे औ इत्यत्र किमः क इति कादेशे वृद्धौ च ॥ कौ ॥ किम् जस् इत्यन जसाशी इति जसः शीत्वे शकारस्येत्संज्ञायां खोपे किमः क इति किमः कादेश आद्गुण इति गुणे च कृते ॥ के ॥ इदम् सु इत्यन त्यदादीनाम इत्यनेन अकारः प्राप्तः परं इदमो म इत्यनेन तदपवादके मकारे जाते इदोय पुंसि इत्यनेन इदम इद्भागस्य अयादेशे कृते यकारस्थाकारेण सह संयोगे सकारस्य च हलूड्याभ्य इति लोपे ॥ अयम् ॥ इदम् औ इत्यत्र त्यदादीनाम इति मकारस्याकारे अतो गुणे इति पररूपैकादेशे इद औ इति जातं तत्र दश्शेयनेन दस्य मकारे इम औ इति जाते वृद्धिरेचीति वृद्धौ ॥ इमी । इदम् जस् इत्पत्र जसः शी इति जसःशी- ले शकारस्येसंज्ञायां लोपे च इदम् ई इति जातं तत्र त्यदादीनाम इति मकारस्य अकारादेशे अतो गुणे इति पूर्वरूपैकादेशे दश्चेति दस्य मकारे आद्गुण इति गुणादेशे ॥ इमे ॥ इदम् टा इन्पत्र टाङसिङसामिनास्या इति सूझेग इनादेशे यदादीनाम इति सकारे अतो गुणे इति पररूपे अनाप्पक इति अनादेदो आद्गुण इति गुणे च कृते ।। अनेन । इदम् म्याम् इत्यन यदादीनाम इत्यकारादेशे अतो गुणे इति पररपका- देशे इद म्यामिति जातं तन हलि लोप स्पनेन इद्भागस्य लोपे प्राप्ते अलोन्त्यस्ये. आम नलस्याशिद्धतामलोपः प्रातिपदिकान्तायेति सुरेश नरोगो नेति भावः ।

·। हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । अककारस्येदम इदो लोप आपि हलादौ । नानर्थकेऽलोऽन्यविधिरनभ्यासविकारे । आ- द्यन्तवदेकसिन् ।१।१।२शएकस्मिन् क्रियमाणं कार्यमादाविवान्त इव स्यात् । सुपि चेत्ति दीर्घः । आभ्याम् ॥ नेदमंदसोरको ७।१।११। अककारयोरिदमदसोर्भिस ऐस् न । एभिः अस्मै एभ्यः अस्मात् अस्य अनयोः २ एषां अस्मिन् एषु ॥ द्विती याटौस्स्वेनः ।।४।३४। इदमेतदोरेनादेशः स्यादन्वादेशे। किंचित्कार्य विधातुमुपात्तस्य कार्यान्तरं विधातुं पुनरुपादानमन्वादेशः । यथा अनेन व्याकरणमधीतमेनं छन्दोऽध्या- पयेति । अनयोः पवित्रं कुलम् एनयोः प्रभूतं स्वं धनमिति । एनम् एनौ एनान् एनेन एनयोः एनयोः । राजा ॥ न ङिसंवुद्धयोः ।।८। नस्य लोपो न डौ संयुद्धौ च । हे राजन (अवुत्तरपदे प्रतिषेधो वक्तव्यः ) ब्रह्मनिष्ठः । राजानौ राजानः राज्ञः ।। नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति दरारा सुविधौ स्वरविधौ संज्ञाविधौ त्यनेन दकारस्यैव लोपे प्राप्ते नानर्थकलोन्त्यविधिरनभ्यासविकारे इत्यनेनालो- न्त्यविध्यंभावे इसागस्य लोप अभ्यामिति जातम् । सुपि चेति सूत्रेणादन्ताङ्गस्य दीर्घता प्राप्ता परमत्र विद्यमानस्याकारस्यादन्तता वर्तते न वेप्ति शङ्कायामाधन्तवदेकस्मिन इत्यनेनात्रै- कस्मिन्नकार एव दीर्घत्वविधेयत्वात् अकार एवादितामन्ततां च मत्वाकारस्य दीर्घत्वे कृते || आ- भ्याम् ॥ इदम् मिस् इत्यत्र यदादीनाम इति मकारस्यात्वे अतो गुणे इति पररूपत्वे हलिलोप इति इभागलोपे अतो भिस ऐस इत्यनेन प्राप्तमैत्वं नेमंदसो- रकोरित्यनेन बाधित्वा बहुवचने झल्येदित्येकारे कृते ॥ एमिः ॥ इदम् अम् इत्यत्र द्वितीयाटौस्खेन इत्यनेन इदम एनादेशे कृते अमि पूर्व इत्यनेन पूर्वरूपादेशे च । एनम् ॥ राजन् सु इत्यत्र सर्वनामस्थाने चासंबुद्धौ इत्यनेन नान्तोपधाया दीर्वत्वे हलङ्याब्भ्यो दीर्घादित्यनेन सलोपे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति सू- श्रेण नलोपे च कृते ॥ राजा ॥ हे राजन् सु इत्यत्र हल्ल्यान्भ्यो दीर्घादिति सलोपे नडि संबुद्ध्योरित्यनेन नलोपाभावे च ॥ हे राजन् । ब्रह्मणि निष्ठा यस्येति बहुव्रीहौ प्रत्यय्- लोपलक्षणेन डेः परत्वात् न हि संवुद्ध्योरित्यनेन प्राप्तस्य नलोपाभावस्य डावुत्तर- पदे प्रतिषेधो वाच्य इति नलोपे जाते ॥ ब्रह्मनिष्ठ इति जातम् ॥ राजन् शस् इत्यत्र यस्मात्प्रत्ययविधिरिति सूत्रेण राजन्शब्दस्याङ्गसंज्ञायां अल्लोपोन इति अन्संबन्धिनो- ऽकारस्य लोपे लशकतद्धिते इति शकारलोपे सस्य विसर्गत्वे स्तोः श्रुना श्चुरिति नस्य अत्वे जकारअकारयोः संयोगात् ज्ञकारे कृते || राज्ञः ॥ राजन् भ्यामित्यत्र नलोपः प्राति- पदिकान्तस्येति नलोपे सुपि चेति दीर्घत्वे प्राप्ते नलोपः सुप्खरसंज्ञातुग्विधिषु १ अस्य सूत्रस्य वृत्तिस्तु आदावन्ते च क्रियमाणं कार्यमेकस्मिन्नपि भवतीति संगृहीतुमुचिता । आदि- लमन्यत्वं च ससहायतमेकस्मिन्नित्यस्यासहायेऽपि तत् कार्य भवतीत्यर्थः । २ अत्र विषयसप्तमी चोध्या डिविषयके उत्तरपदे न सिंबुद्धयोरित्यस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः । ७ ·लघुकौमुद्याम् कृति सुविधा प नलोपोऽसिद्धो नान्यत्र राजाश्व इत्यादौ । इत्यसिद्धसादासमेतमैस्वं च न । यज्या यग्यानौ यन्नानः ॥ न संयोगादमन्तात् ६।४।१३७१ वमन्तसंयो- गादनोऽफारस्य लोपो न । यज्वनः यज्पना यज्वभ्याम् ग्रामणः प्रामणा ॥ इन्हनपूपा- म्णां शौ।४।१५। एषां शावेवोपधाया दीयों नान्यत्र इति निषेधे प्राप्ते ॥ सौ च ॥४॥१३॥ नादीनामुपधाया दीर्थोऽसंयुद्धौ सौ । सूत्रहा है वहन् । एकाजु- त्तरपदे णः ।।१२। एकाजुत्तरपदं यस्य तस्मिन्समासे पूर्वपदस्थानिमित्तात्परस्य कृति चेत्पनेन लोपस्यासिद्धत्वात् दीर्घत्याभाये || राजभ्याम् ॥ राजन् दि इत्यत्र डकारस्ये- संज्ञायां लोपे च विभापाडिश्योरियनोऽकारस्य लोप स्तोः शुना भुरिति नस्य अवे जकारअकारयोः संयोगात् ज्ञकारे कृते ॥ राशि ॥ सूने विभागृत्युक्तत्वात् यस्मिन् पक्षे अनोऽकारस्य लोपो न जातस्तस्मिन् पक्षे !! राजनि । राजन् ओस् इत्पत्र अल्लोपोन इत्यनेन जकारोत्तरवर्त्यकारस्य लोपे स्तोः श्रुना श्रुरिति नस्य अत्यै जो इति शफारे च कृते ॥ राज्ञः । राजन् मुइयत्र नलोपः मातिपदिकान्तस्येति नलोपै ।। राजम् ।। राज्ञोऽन्यो राजाभ्ध इत्पत्र नलोपः सुपस्वरसंज्ञातुग्विधिपुकृति इति सूत्रोक्तस्य नेक- स्थापि विधेः सत्वात् नलोपःप्रातिपदिकान्तस्येति नलोपे अकः सवर्णे दीर्घ इति दोघे च कृते ॥ राजाश्वः ॥राजम्यामित्यत्र सुपि चेति दीर्घत्वं प्राप्तमपि मुधिधित्वेन नलोपस्या- सिद्धस्त्यान दीर्घत्वम् । एवं राजभ्य इत्यत्र बहुवचने झल्येत् इत्येत्यं प्राप्तमपि मुनिधित्वेन नलोपस्यासिद्धत्वानेत्वम् । एवमेव राजमिरित्यत्र अतो भिस ऐस इत्यनेनैस्त्वमसुविधियान्न योभवीति । यमन सु इस्पन हल्ल्यान्भ्य इति सुलोपे सर्वनामस्थाने चासंयुद्धा चित्युपधादीर्घत्वे नलोपःप्रातिपदिकान्तस्येतिनलोपः । यचा ॥यजन् औ इसन स- वनामस्थाने चासंबुद्धावित्युग्धादीर्घत्वे || यमानौ ॥ एवं पञ्यानः ॥ यमन शस् इत्या शलोपेनसंयोगादमन्तादिति सूत्रेणात्र पान्तसंयोगवादनोऽकारख लोपाभावात् नका. रस्याफारेण संयोगे कृत ॥ यञ्चनः ॥ त्र हन् मु इत्यत्र सोर्लोपे इनहुन् पार्यम्णांशा- वितिनियमादुपधादीशभाषे भाले सोचेति चोपशया दीर्थचे नलोपातिपदिका- न्तस्येति नलोपेकृते ।। वृनहा ।। वृन्नान् औ इत्यत्र इन्हनपूषार्यम्णां शापिति निय- मानुपधादीर्घत्याभाचे एकाजुत्तरपदे ण इति नस्य णले संयोगे च कृते | वहणौ ॥ त्र- हुन् जस् इल्पत्र युद्ध इति जस्येत्सज्ञायां तस्य लोप इति जस्य लोपे एकाजुत्तरपदे ण इति नस्य पवे संयोगे च ॥ दुनहगः ॥ वृत्रहन् शस् इत्यत्र शकारलोपे अल्लोपोन इत्यनेन ह- १२ सयोगाद्वगन्तात् । मन न हलोरमादित्येव सूत्रमस्तु, हलपरी यो वकारमकारों ततः परस्यानो जारस्य लोगो न स्यादित्यर्थ न कुनाप्यनुपपतिः । अस्व समाधान यर्किचिदुच्यते । सयोग इति ५. दाब समात्यात्साशब्दानामर्थमात्रकत्व हुन् इति पदे मामार तडुच्चारण गौरवम् । एश्वचन रावुद्धिरि- स्मन मुसद्धिरित्यन बचाने एकवचनमहर्ण ज्ञापयति महाशब्दानापमानस्त्वमिति ॥

·हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । प्रातिपदिकान्तनुम्यिभक्तिस्थस्य नस्य णः । वृत्रहणौ ॥ हो हन्तेजिन्नेषु २५४॥ निति णिति च प्रत्यये नकारे च परे हन्तेर्हकारस्य कुलम् । वृत्रघ्नः । इत्यादि । एवं शाङ्गिन यशस्विन् अर्थमन् पूषन् ॥ मघवाबहुलम् ।।४।१२८। मघवनशब्दस्य वा तृइत्यन्तादेशः। ऋइत्॥उगिचा सर्वनामस्थानेऽधातो७१।७०। अधातोरुगितो नलोपिनोऽञ्चतेश्च नुम्स्यात्सर्वनासस्थाने परे । मघवान मघवन्तौ मधवन्तः । हे मघवन् मबवद्याम् । तृत्वाभावे मघवा । सुटि राजवत् ॥ श्वयुवमघोनामतहिते ।। १६३। अन्नन्तानां भानामेषामतद्धिते संप्रसारणम् । मघोनः मघवभ्याम् । एवं श्वन घु- वन् । न संप्रसारणे संप्रसारणम् ।६।१॥३७॥ संप्रसारणे परतः पूर्वस्य यणः कारोत्तरवर्त्यकारलोपे वृत्रह्न अस् इति जातं तत्र हो हन्तेणिन्नेष्वित्यनेनान हकारस्य नकारे परे कवर्गसंवन्धिनः पञ्चवर्णाः प्राप्तास्तत्र संवारनादधोषमहाप्राणप्रयत्नवतो हस्य स्थाने तावत्प्रयनवति धकारे कृते कृते च सस्य रुवे रस्य च विसर्गे || वृननः ।। वृत्रहन् टा इत्यत्र चुटू इति टत्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति टलोपे अल्लोपो न इत्यकारलोपे हो हन्तेणिन्नेष्विति हकारस्य धकारे ॥ वृत्रना ॥ वृत्रहन् भ्यामित्यत्र नलोपः प्रातिप- दिकान्तस्येति नकारलोपे नलोपः सुप्रखरसंज्ञातुग्विधिषु कृतीति नलोपस्या- सिद्धत्वात्सुपिचेति सूत्रेण प्राप्ते दीर्घत्वे निवृत्ते ॥ वृत्रहभ्याम् ॥ एवम् ॥ वृत्रहभिः ।। मधयन् सु इत्यत्र मघवा बहुलमित्यनेन तृ इत्यन्तादेशे कृते मघव तु इति जातं ऋकारस्येत्संज्ञायां लोपे च कृते मघयत् सु इति जातं तत्र उगिचा सर्वनामस्थानेऽधातोरिति सूत्रेण नुमि कृते उमो लोपे मघवन् त् स् इति जातं हल्ड्याभ्यो दीर्घादिति सकारलोपे संयो- गान्तस्य लोप इति तकारलोपे सर्वनामस्थाने चासंबुद्धाविति नान्तोपधाया दीर्घत्वे च कृते ॥ मघवान् ॥ मघवन् औ इत्यत्र मघवा बहुलमिति तृइत्यतादेशे ऋकारस्येत्संज्ञायां लोपे व मधवत् औ इति जातं तत्र उगिचा सर्वनामस्थानेऽधातोरिति नुमि उमि गते संयोगे च कृते ॥ मघवन्तौ ॥ एवं मघवन्तः ॥ यस्मिन् पक्षे बहुलग्रहणात् तइत्यन्तादेशाभाव- स्तस्मिन् पक्षे ।। मघवा ॥ मघवानौ ॥ मघवानः।। इत्यादि सुटि राजवत् ॥ शसि तु श्वयुव- मघोनामतहिते इत्यनेन संप्रसारणे मघवन् अस् इति जातं तत्राद्गुण इति गुणे संयोगे सस्य रत्ने रस्य विसर्गे च कृते । मघोनः ॥ एवमन्येऽवष्यमादिपु प्रत्ययेषु रूपाणि ज्ञेयानि । मघवन् म्यामित्यत्र नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपे । मववभ्याम् ॥ एवमन्ये- वपि हलादिषु प्रत्ययेषु रूपाणि ज्ञेयानि ।। युवन् सु इत्यत्र, अलोन्त्यापूर्व उपधा इत्यनेन वकारोत्तरवर्वकारस्योपधासंज्ञायां सर्वनामस्थाने चासंबुन्हाविति नान्तोपधाया दीर्घत्वे हलुङ्याभ्यो दीर्यादिति सकारलोपे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नकारलोपे च ॥ युवा । युवन् शस् इत्यन्न श्वयुवमघोनामतद्धिते इति संप्रसारणे यु उअन् अस्' इति जातं तत्र संमसारणाचेत्यनेन अकार उकारयोः पूर्वरूपैकादेशे ततः ·लघुकौमुद्याम् संप्रसारणं न स्यात् । इति यकारस्य नेत्रम् । अत एव ज्ञापकादन्यस्य यणः पूर्व संप्रसा. रणम् । यूनः यूना युवभ्यामित्यादि । अर्वा । हे अर्वन् ॥ अर्वणस्नसावनः ६११२७॥ नमा रहितस्यार्वन्नित्यस्याऽगस तृ इत्यन्तादेशो न तु सौ । अर्वन्तौ अर्यन्तः अङ्गपामित्यादि । पथिमध्यभुक्षामात् १७११८५। एपामाकारोऽन्तादेशः स्यात्सो परे ।। इतोऽत्सर्वनामस्थाने १७॥१॥८६॥ पध्यादेरिफारस्याकारः स्यात्सर्व- नामस्थाने परे ॥ थोऽन्यः ।।१।८७ पथिमथोस्थस्य न्यादेशः सर्वनामस्थाने । पन्थाः पन्थानौ पन्थानः ॥ भस्य टेलोपः ७१।८८) भस पथ्यादेटेलोपः । पयः पथा प. थिभ्याम् । एवं मथिन् ऋभुक्षिन् । ष्णान्ता पट १११।२४। पान्ता नान्ता च सवर्णदीर्घ यून् अस् इति जाते श्वयुवमघोनामतहिते इति पुनर्यकारस्य संप्रसारणे प्राप्ते न संप्रसारणे संमसारणमिति संमसारणाभावे संयोगे मस्य हवे रस्य विसर्गे च ॥ यूनः ॥ अर्वन् सु इत्यत्र हङ्याभ्य इति सकारलोपे अलोन्त्यात्पूर्व उपधा इति वकारान्तःपात्यकारस्योपधासंज्ञायां सर्वनामस्थाने चासंबुहावित्युपधादीर्घत्ये न लोपःप्रातिपदिकान्तस्येति नकारटोपे च ॥अर्वा ॥ अर्थन् औ इत्पन्न अर्वणस्नसावनत्रः इत्यनेन तृइत्यन्तादेशे कृते अर्व तु औ इति जातं तन्न उपदेशेजनुनासिकइत् इति तफारोत्तरवर्तिन ऋकारस्येसंज्ञायां तस्य लोप इति वाफारस्य लोपे च कृते विहिते च उगिदचा सर्वनामस्थानेऽधातोरिति नुमि उमो लोपे संयोगे च ॥ अवन्तौ ॥ अर्वन् शस् इत्यत्र अर्वणस्नसावनत्र इति त इत्य- न्तादेशे असर्वनामस्थानत्यानुगभावे ऋकारस्येत्संज्ञायां लोपे च सस्य रुत्वे रस्य विसर्गे संयोगे व कृते ॥ अर्थतः ॥ पथिन् सु इत्पन्न पथिमथ्युमुक्षामात् इसनेनाकारान्तादेशे कृते पथि आ सु इति जातं तत्र इतोत्सर्वनामस्थाने इत्यनेन थकारान्तःपातिन इमारस्या. कारादेशे कृते पथ आ सु इति जातं तत्र थोन्थ इत्यनेन थस्य न्यादेशे कृते कृते च अक.. सवणे दीर्घ इति दीर्घत्वे सस्यरुत्वे रस्य विसर्गत्वे च || पन्थाः पन्यानी पन्थानः ॥ पथिन् शर इत्यत्र भस्य टेलोप इति सूत्रेण टिरूपस्येन्भागस्य लोपे संयोगे सस्य रुत्वे रस्य विसर्गे च । पथः ॥ एवं मयिन् शब्दस्य रूपाणि ज्ञेयानि ॥ पश्चन् जसू इयत्र ष्णान्ता षद १ भस्य टेलोपः । नन्वन माडिदित्येव सूत्रमस्तु. भसशकात्पध्यादेः परोयः प्रत्ययः सडित् इत्यर्थे । म संज्ञा तु अजादिष्वेव मपति तेषामेव डिवं नतु हलादिषु डिपाटिलोपे सिद्ध पथ इति । अन पर्वतबदक- प्य समाधानगुच्यते । मुपथिन शन्दात् प्रातिपदिकादात्वर्थे बहुलमिष्टपञ्चेत्यनेन णिचि कृते तस्येष्ठपरवात हैः ६१४११५५ भस्य टैलोप: स्यादिष्टेगेयस्सु इति सूत्रेण इन्भागस्य लोपे सुपथयति तस्मात् विपि गि. लोपे सुपथ् गीच पथिमीत्यनेनारवे सुपा.न्यादेशे सुपन्थी सुपन्यः । शसि तस्य डिलात् । टेः १४॥१४॥इति सूः ण दिलोपे कर्तव्ये पूर्व योव इन इत्यस्य लोपोजारासस्य (असिद्धपदवाभाव) इत्यनेनासिरवाद् इन्, ३० त्यस्येवलोपो गतु अबू इत्यस्य तथा सुप इति स्पं नैव सेत्स्यति । अन णिजन्तानां सामाणिकत्वमस्ति- येति विचारस्तु मत्स्तवयाकरणतरहतोऽवसैयः । ॥

·हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । संख्या पसंज्ञा स्यात् । पञ्चन्शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । पञ्च पञ्च पञ्चभिः पञ्चभ्यः पञ्चभ्यः । नुट् ॥ नोपधायाः ।।४।७। नान्तस्योपधाया दी? नामि । पञ्चानाम् पञ्चसु ॥ अष्टन आ विभक्तौ २८४ा हलादौ वा स्यात् ॥ अष्टाभ्य औश ।।१।२१॥ कृताकारादष्टनो जश्शसोरौश् । अष्टभ्य इति वक्तव्ये कृतावनि- देशो जश्शसोर्विषये आवं ज्ञापयति । अष्टौ अष्टौ अष्टाभिः अष्टाभ्यः अष्टाभ्यः अष्टा- नाम् अधासु । आत्वाभावे अष्ट पञ्चवत् ।। ऋत्विग्धृक्स्रगदिगुष्णिगयुजि- कुञ्चां च ।३।२।१९। एभ्यः किन् । अञ्चेः सुप्युपपदे युजिक्रुश्चोः केवलयोः क्रुश्चेन- लोपाभावश्च निपात्यते । कनावितौ ॥ कृदति ।३।१।१३। अन्न धाखधिकारे तिङ्- भिन्नः प्रत्ययः कृत्संज्ञः स्यात् ॥ वेरपृक्तस्य ।६।१।६७। अपृक्तस्य वस्य लोपः ॥ कि- न्प्रत्ययस्य कु: बारा६२॥ विन्प्रत्ययो यस्मात्तस्य कवर्गोऽन्तादेशः पदान्ते । तस्या- इत्यनेन पञ्चन्शब्दस्य पट्संज्ञायां कृतायां षड्झ्यो लुगित्यनेन जसो लोपे नलोपः मा- तिपदिकान्तस्येति नकारलोपे च ! पञ्च ॥ पञ्चन् आमित्यत्र षट्चतुभ्यश्चेत्यनेन नुट् प्राप्तः परं स कुत्रस्यादित्याशङ्कायामाद्यन्तौदकितायित्यनेनामः पूर्व नुटि कृते उटि गते पञ्चन् न् आम् इति जातं तत्र नकारस्याकारेण सह संयोगे कृते नोपधाया इत्यनेनोपधाया दीर्घत्वे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नकारलोपे च ॥ पञ्चानाम् ।। अष्टन्जस् इत्पन्न अष्टन आविभक्तावत्यनेन आकारान्तादेशे कृते अष्टा जस् इति जातं तत्र अष्टाभ्य औश इत्यनेन जस औशि कृते शकारस्येत्संज्ञायां लोपे च कृते कृतायां च वृद्धौ ।। अष्टौ ॥ अष्टन् मिस् इत्पत्र अष्टन आविभक्तावित्यनेन आकारान्तादेशे सस्य रुत्वे रस्य वि- सर्गे च ॥ अष्टाभिः ॥ एवमपि ।। पक्षे पञ्चन् शब्दवद्रूपाणि ज्ञेयानि ॥ ऋत्विशब्दोवर्तते तत्र ऋत्विग्दधृक्स्रदिशुष्णिगन्नुयुजिक्रुञ्चांचेत्यनेन किनि कृते ऋविज् किन् इति जातं तत्र लशकतद्धिते इति कस्येत्संज्ञायां हलन्त्यमिति नस्येत्संज्ञायां उप- देशेजनुनासिक इत् इत्यनेन च ककारोत्तरवर्तिन इकारस्येत्संज्ञायां कृतायां कृते च क- कारेकारनकाराणां तस्य लोप इत्यनेन लोपे वकार एवचावशिष्टे ऋत्विक् ब् इति जातं तत्र कृतिङ् इत्यनेन बस्य कृत्संज्ञायां जातायां वेरपृक्तस्येत्यनेन वकारस्य लोपे च कृते किन- प्रत्ययसंबंधि न किञ्चिदप्यवशिष्टम् तथापि कृत्तद्धितसमासाश्चेत्यनेन फिन्प्रत्ययसंब- न्धात् ऋत्विज्शब्दस्य कृदंतत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञा जाता जातायां च तस्यां प्रथमैकवचने सौ स- मागते ऋत्विज् मु इति जातं तत्र किन्प्रत्ययस्य कुरित्यनेन' कवर्गान्तादेशे प्राप्ते यथा- संख्यमनुदेशः समानामित्यनेन चवर्गतृतीयस्य जस्य स्थाने कवर्गतृतीये गकारे जाते १ क्विन्प्रत्ययस्य कुः । अत्र प्रत्ययग्रहणं बहुप्रीहिवीप्साल्नभायं तेन क्विन्प्रत्ययोयस्माद्यस्माद् दृष्टस्तस्य सर्वस्य कुत्वं भवतीत्यर्थे किन्यपि कुत्वं स्मृन् । अनुदके सुप्युपपदै स्पृश् धातोः छिन् प्रत्ययोदृष्टस्तथा केवलास्पृश् धातोः किप्यपि कुत्वं जातम् ॥ - ·लघुकौमुद्याम् सिद्धत्वाशोः कुरिति कुलम् । मालिग् बालिक् ऋविजौ भाविग्भ्याम् ॥ युजेरसमासे |७१।७१। युः सर्वनामस्थाने नुम् स्यादसमासे । सुलोपः संयोगान्वलोपः । कुलेन नस्य खः । युङ् युक्षौ युञ्जः युग्भ्याम्॥चोः कुः ।८।२।३०। वर्गस्य कवर्गः स्याझलि पदान्ते च । सुयुक् सुयुजौ सुयुग्भ्याम् । सन् ससौ सन्भ्याम् ॥ व्रश्वभ्रस्जमृजमृ जयजराजनाजच्छशां पः ।।२।३६॥ झालि पदान्ते च । जश्वचर्खे । राट् राड् राजौ राजः राड्भ्याम् । एवं विभ्राट् देवेट् विश्वसृट् (परौ प्रजेः पः पदान्ने) परायु- हलङ्याभ्य इति सकारलोपे वावसाने इति गस्य ककारे च कृते ॥ ऋत्विक । पक्षे । ऋत्विम् ॥ ऋत्विज्-पामित्यत्र किन्प्रत्ययस्य कुरिति कवर्गादेशे वृते ॥ ऋत्विाम्याम् ।। एवमग्रेन्यूह्यम् ॥ ऋत्विज् म इत्यत्र किन्प्रत्यपस्यकरित्सनेन जस्य स्थाने गकारे खरिचे सनेन च गकारस्य ककारे आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्ये कपोः संयोगात् क्षे च कृते ।। फाल्पिक्षु ॥ युज् म इत्यत्र युजेरसमासे इति नुमि उमौलोपे सकारोत्तरपर्युकारस्य लोपे हल्ब्याभ्य इति सकारलोपे संयोगान्तस्य लोप इति जकारलोपे किन्प्रत्ययस्य कुरितिसूत्रेण नकारस्य स्थाने कनर्गपश्यमे डकारे कृते।युत् ॥ युज् श्री इत्पत्र युजेरसमासे इति नुमि उम्भागलोपे स्तोः श्चनानुरियनेन नस्य नवे संयोगेच ॥ युजी 11 एवम् !! युशः इत्यादि ॥ युज् शस् इत्यत्र जकारस्पाकारेण सह सयोगे सस्य रत्ये रस्य विसर्गेच कृते ॥ युनः ॥ युज् भ्यामित्यन फिन्प्रत्ययस्य कुरित्यनेन कवर्गादेशे कृते ॥ सुग्भ्याम् ॥ यु मु इत्यत्र ऋत्विग्दधृक्नगदिगुष्णिगशुयुजिञ्चांचेति फिनि फिनो लोपे फिन्मत्स्यस्य कुरिति फर्गादेशे जकारस्य गफारे खरिचेति गकारस्य फकारे आद- शमत्यययोरिति सस्य पन्चे संयोगे च कृते । शुक्षु ॥मुयुज् मु इत्यन फिनि फिनो लोपे सो समागते सस्य लोपे चोः कुरिति जस्य गकारे पायसाने इति गस्य ककारे । मुयुम् ।। मुगुम् ॥ मुयुजी ॥ मुयुग्म्यामित्यादि । सन्ज म इत्पर सकारलोपे ॥ संयोगान्त. स्येति जकारटोपे ॥ खन् । सन् ज् औ इत्यत्र जकारस्यौकारण सह संयोग स्तोः शना- श्रुरिति नस्य मन्ये । सौ | सन्ज म्यामियन संयोगान्तस्यलोप इति जकारटोपे ।। गन्भ्याम् ॥ राज् म इला सफारोत्तरपर्युकारलोपे प्रश्वभरजसजमजयजराज. भ्राजदछयां प इत्यनेन पकारान्तादशे गृते राम् मु इसि जातं रात्र सकारस्य हल्ल्याभ्य इति लोपे झलां जशोन्ते इति पस्य डॉ डरप वापसाने की टार घ को । राट् ॥ पावसान इन्पत्याप्राप्ती ॥ गइ ।। विभान गु इत्यत्र हलख्या .

·1 । हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । पपदे ब्रजेः किम् स्यात् दीर्घश्व पदान्ते पवमपि । परिवार परिबाजौ ॥ विश्वस्य ब- सुराटोः ६३३१२८१ विश्वशब्दस्य दीर्थोऽन्तादेशः स्याद्वसौ राशब्दे च परे । वि. श्वाराट् विश्वारा विश्वराजौ विश्वाराड्भ्याम् ॥ स्कोः संयोगाद्यारन्ते च ८।२। २९॥ पदान्ते झलि च यः संयोगस्तदायोः स्कोर्लोपः । भूत् । सस्य श्रुत्वेन शः । अला जश् झशीति सस्य जः । भृजौ भृड्भ्याम् । त्यदायलं पररूपत्वम् ॥ तेदोः सा सा- वनन्त्ययोः ।।१०६॥ यदादीनां तकारदकारयोरनन्ययोः सः स्यात्सौ । स्थः सौ ये । सः तौ । यः यौं ये । एषः एतौ एते ॥ प्रथमयोरम् ।७।१।२८। युष्मद- इति डस्य टत्वे ।। परिनाट् ॥ पक्षे । परिवाड् !| विश्वराज् सु इत्यत्र ब्रश्चभ्रसूजेति जस्य पत्रे सस्य लोपे झलां जशोन्ते इति पस्य डत्वे डस्य च वावसाने इति टत्वे विश्वस्य वसुरादोरिति दीर्घत्वे च कृते !! विश्वाराट् ।। पक्षे ।। विश्वाराड् ।। भ्रस् ज् सु इत्यन्न स्कोः संयोगाद्योरन्तेचेत्यनेन संयोगाद्यस्य सकारस्य लोपे भ्रन् स् इति जाते व्रश्चेति जस्य पत्ये हल्याब्भ्य इति सलोपे झलां जशोन्ते इति पस्य डत्ये वावसाने इत्येनन डस्य टत्वे अहिज्येति सूत्रेण संप्रसारणे कृते ॥ भृट् । भूड् ।। भ्रस् ज् औ 'इत्यत्र स्तोः श्चना श्चरित्यनेन सस्य शत्वे झलां जश झशी त्यनेन शस्य जत्ये संयोगे विहित च अहिज्येति संप्रसारणे ॥ भृजौ । त्यद् सु इत्पन्न त्यदादीनाम इत्यनेन दकारस्याकारे कृते अतो गुणे इत्यनेन पररूपे कृते कृते च तदोः सः सावनन्त्ययोरित्यनेन तकारस्य सकारे सकारस्य च रुत्वे रस्य च विसर्गत्वे ॥ स्यः ॥ त्यद् । इत्यत्र त्यदादीनाम इत्यनेन दकारस्याकारे अतो गुणे इति पररूपे वृद्धिरेची त्यनेन वृद्धी ॥ त्यौ । त्यद् जस् इत्यत्र त्यदादीनाम इत्यनेन दस्यात्वे अतो गुणे इति पररूपत्वे जसःशीति जसः शीत्वे शफारस्येत्संज्ञायां लोपे आद्गुणे इति गुणे ॥ ये ॥ शेषं सर्ववत् ।। तद् अग्रे सु इत्यत्र त्यदादीनाम इति दकारस्याकारे अत्तो गुणे इति पररूपत्वे तदोसःसावनन्त्ययो रित्यनेन दकारस्य सकारे सस्यं रुत्वे रस्य विसर्गे च कृते । सः ।। एतद् स इस्यत्र त्यदादीनाम इति दकारस्याकारे अतो गुणे इति पररूपत्वे तदोः सः सावनन्त्ययोरिति तकारस्य सकारे ससजुषोरुरिति सस्य रुवे खरचमान- योविसर्जनीय इति रस्य विसर्गादेशे आदेशप्रत्यययोरिति सकारस्य मूर्द्धन्यादेशे च कृते । एषः । युष्मद् अग्रे सु। अस्मद् अग्ने सु-इत्यत्र प्रथयोरम्' इत्यनेन सोरमादेशे ... १ विश्वस्य वसुराटोः । अत्र शिजन्तस्य रट परिभाषणे इत्यस्य न ग्रहणं लाक्षणिकत्वात् । आदित्यविश्वव- सव इत्यत्र तुन दीर्थः । नरेसंशायामित्वतः संज्ञापदापकर्षात् ॥ २ तदोः सः सावनन्त्ययोः । अनन्त्ययो- ग्रहणामाचे हेस परत्वात् त्यदायत्वं गधित्वा सत्वं स्यात् । ततोहड़यादिलोपे रुत्पविसौं स्याताम् । किंच विलिने सा इति रूपसपि नैव सेत्स्याते त्यदायत्वाभावेन टावनुत्पत्तिः । प्रगल्भविचारस्तु मत्कृत- याकरणतरगतोऽवसेयः ।।

·- -- । न्युकीमुगाम् स्मद्भया परस्य डे इत्येतस्य प्रथमाद्वितीययोश्चामादेशः ॥ त्वाही सौ ७२२९४१ अ. नयोर्मपर्यन्तस्य वाहावादेशौ सः ॥ शेपे लोपः ७२।९०। एतयोटिलोपः । त्वम् अहम् ॥ युवावौ दिवचने ।७।२।१२। द्वयोरुक्तावनयोर्मपर्यन्तस्य युवायौ स्तो वि. भक्तौ ॥ प्रथमायाश्च द्विवचने भापायाम् ।।८८) औक्येतयोराख लोके युवाम् आवाम् ।। यूयवयौ जसि ॥२।९३ अनयोर्मपर्यन्तस्य । यूयम् वयम् ॥ त्वमावेकवचने ७।२।१७। एकस्सोक्तावनयोर्मपर्यन्तस्य त्वमौ स्तो विभक्तौ ॥ द्वि- तीयायां च ८७) अनमोरात्स्यात् । वाम् माम् ॥ शसोन १२४) आभ्यां शसो नः स्यादमोऽपवादः । आदेः परस्य । संयोगान्तलोपः । युष्मान् अस्मान् ॥ कृते युष्मद् अम् । अस्मद् अम् । इति जात तत्र त्याहौ सौ इत्यनेन युष्मदोर्मपर्यन्तस्य त्यादेशे अस्मदश्च मपर्यन्तस्म अहादेशे कृते व अद् अम् । अह अद् अम् । इति जात तर अतो गुणे इति पररूपत्वे कृते कृते च शेषे लोप इत्यनेन अद्भागस्यलोपे त्व अम् । अह अम्-इति जात तत्र सयोगे कृते । त्यम् । अहम् ॥ इति सिद्धम् ॥ युष्मद् औ अस्मद् औ-इत्या डेप्रथमयोरित्पनेन अमि युवाचौ द्विवचने इत्यनेन युष्मदो मपर्यन्तस्य युवादेशे अस्मदो मपर्यन्तस्य च आनादेशे कृते युव अद् अम् । आप अद् अम् । इति जात तत्र अतोगुणे इति पररूपे प्रथमायाश्च दिवचने भापायामित्यनेन आकारान्तादेशे युव आ अम्-आय आ अम्-इति जात तन्न अकः सवर्णे दीर्घ इति दोकादेशे कृते कृते च अमि पूर्व इति पूर्वसपैकादेशे ॥ युवाम् । आगाम् ।। युष्मद् जस् अस्मद् जस्-इत्पन्न डे प्रथयोरम् इत्यनेन जस स्थाने अमि जाते यूयवयो जसी पगेन युष्मदोमपर्यन्तस्य यूयादेशे अस्मदो मपर्यन्तस्य च बयादेशे कृते यूय अद् अम् । वय अद् अम्-इति जात तर अतो गुणे इति पररूपादेशे शेपे लोप इत्यनेन अद्भागस्यलों च कृते॥ यूयम् पयम्।। युष्मद् अम्-अस्मद् अम्-इत्यत्र त्वमावेकवचने इत्यनेन युष्मदो गपर्यन्तस्य ल इत्यादेशे अस्मदो मपर्यन्तस्य च म इत्यादेशे कृते स्व अद् अम् । म अद अम् इति जात रात्र अतो गुणे इति पररूपे शेपे लोपइति अद्भागस्य लोपे दि तीयायां चेत्यनेनाकारान्तादेशे अमि पूर्व इति पूर्वरूपादेशे च कृते ॥ त्वाम् । माम् ।। इति जातम् ॥ युष्मद् शस् । अस्मद् शस् इत्यत्र लशकतद्धिते इति शफारस्येत्सज्ञायां तस्य लोप इति शकारलोपे च छते शसो न इत्यनेन नादेशे तस्मादित्युत्तरस्येति स- रेणोत्तरस्य सकारस्य प्राप्त परमादेः परस्येति सूरैणादेरफारस्य नकारे जाते युष्मद् न् म् । अस्मद् न् स्-इति जात तन दितीयायां चेयनेनाकारान्तादेशे दीर्घत्वे संयो गान्तस्य लोप इत्यनेन सस्यलोपे च कृते ।। युष्मान् । अस्मान् ॥ युष्मद्-टा अस्मद् टा इसा चुह इति टस्येसहाया तस्यलोप इति टटोपे च त्वमावेकवचने इति युष्म- दो मपर्यन्तस्य पादेशे अस्मदो मपर्यन्तस्य मादेशे च कृते रत्न अद्झा-म अद् आ-इति जात.

·५७ - हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । योऽचि १२२८९॥ अनयोर्यकारादेशः स्यादनादेशेऽजादौ परतः । त्वया मया ॥ यु- ष्मदस्मदोरनादेशे ।।८६। अनयोरात्स्यादनादेशे हलादौ विभक्तौ । युवाभ्याम् आवाभ्याम् युष्माभिः अस्माभिः ॥ तुभ्यमह्यौ उयि ७२।९५। अनयोर्मपर्यन्तस्य । टिलोपः । तुभ्यम् मह्यम् ॥ भ्यसोऽभ्यम् ७।१।३०। आभ्यां परस्य । युप्मभ्यम् अस्मभ्यम् ॥ एकवचनस्य च ७४१॥३२॥ आभ्यां इसेरत् । त्यत् मन् ॥ पञ्चम्या अत् ।७॥१॥३१॥ आभ्यां पञ्चम्या भ्यसोऽत्स्यात् । युष्मत् अस्मत् ।। तवममी उसि । जारा९६। अनयोर्मपर्यन्तस्य तवममौ स्तो ङसि ॥ युप्मदस्मद्भ्यां डसोऽश ।। १॥२७॥ तव मम युक्योः आवयोः ॥ साम आकम् ॥७॥१॥३३॥ आभ्यां परस्य साय तत्र अतो गुणे इति पररूपैकादेशे योचि इति सूत्रेण सर्वस्य प्राप्तो यादेशस्तु अलोन्त्य- स्येति सूत्रेणान्त्यस्य दकारस्य जातस्तथा सति त्वय् आ--मय् आ इति जातं तत्र संयोगे कृते।। त्वया ।। मया ॥युष्मद् भ्याम्-अस्मद् भ्यामित्यत्र युवाचौ द्विवचने इति युवादेशे आवा- देशे च कृते युव अभ्याम्-आव अभ्याम् जाते अतो गुणे इति पररूपादेशे कृते युधम- दस्मदोरनादेशे इति दकारस्याकारे कृते कृते च अकः सवर्णे दीर्घ इति दीर्थीदे- शे ।। युवाभ्याम् । आवाभ्याम् ॥ युष्मद् भिस्-अस्मद् भिसित्यत्र युष्मदस्मदोरनादे- शे इति दस्य स्थाने आकारे कृते कृते च दीर्घत्ये ॥ युष्माभिः। अस्माभिः ।। युष्मद् डे--अस्मद् इत्यत्र तुभ्यमह्यो ड्यीति युष्मदो मपर्यन्तस्य तुभ्यादेशे अस्मदो मपर्यन्तस्य मह्यादेशे च कृते तुभ्य अद् डे-मह्य अद् डे इति जातं तत्र अतो गुणे इति पररूपत्वे शेषे लोप इति अद् लोपे उप्रथमयोरम् इत्यमि कृते ॥ तुभ्यम् । महम् ।। युवाभ्याम् । आवाभ्याम् ॥ युष्मद् भ्यस्--अस्मद् भ्यस्-इत्यत्र शेपे लोप इति अद् लोपे भ्यसोऽभ्यम् इत्यभ्यमि च कृते ॥ युष्मभ्यम् । अस्मभ्यम् । युष्मद् उसि- अस्मद् उसीत्यत्र त्वमावेकवचने इति युष्मदो मपर्यन्तस्य त्यादेशे अस्मदच मपर्यन्तस्य मादेशे अतो गुणे इति पररूपत्वे शेपे लोप इति अलोपे एकवचनस्येति सूत्रेण डसेरति कृते कृते च संयोगे ॥ त्वत् । मत् ॥ युष्मद् भ्यस्--- अस्मद् भ्यस् इत्यत्र शेषे लोप इति अद् लोपे पञ्चम्या अत् इति सूत्रेण भ्यसोऽति कृते ।। युष्मत् । अस्मत् ॥ युष्मद् उस्-अस्मद् छस्-इत्यत्र तवममौ उसि इति युष्मदो मपर्यन्तस्य तबादेशे अस्मदो मपर्यन्तस्य ममादेशे च तव अद् डस्-मम अद् स् इत्ति जातम् अतो गुणे इति पररूपे शेषे लोप इति अद् लोपे युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश इति उसोशि कृते हलन्त्यमिति शस्यत्संज्ञायां तस्य लोप इति १ साम बाफम् । यदिन शेपे लोप इत्यत्र टिलोयपक्ष एय त्वीक्रियते चेत्तदा अदन्तत्याभावात्लुटः प्राप्ति- रेव नेति ससुटकनिर्देशो व्यर्थत्तैनान्त्यलोपपक्षोऽपि नाप्यते । तदात्यदन्नतायुः प्राप्तिः समागता समुदक- निर्देशः सार्थकः । एतच्च सर्वमेतद्ग्रन्थानुसारेण सिद्धान्तानुसारेण त्वन्यदेवेति तटिप्पणीतोऽवभेयम् । ८ ·५८ लाकौमुद्याम् आकम् स्यात् । युष्माकम् अस्माकम् । स्वयि मयि युषयोः आवयोः युष्मा अस्मात ॥ युष्मदसदोः पाठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्वान्नावी ।८।१।२०१ पदात्परयोरपा- दादो स्थितयो पठयादिविशिष्टयोर्युप्मदस्मदोर्वान्नावित्यादेशी स्तः ।। बहुवचनस्य व- लसौ ।।२२उक्तविधयोरनयोः पष्ठयादिबहुवचनान्तयोर्वनसौ सः । तेमयावे. कवचनस्य ।८।१।२२। उत्तविधयोरनयोः पष्ठीचतुध्येकाचनान्तयोस्ते में एतौ स.॥ त्वामी द्वितीयाया।८।२३द्वितीयकवचनान्तयोस्वामा इत्यादेशोस्तः॥धीशस्वा- शोपे ॥ ता । मम ॥ युष्मद् ओस्-अस्मद् ओस् इत्यत्र युवायौ द्विवचने इति युष्मदो मपर्यन्तस्य युनादेशे अस्मदो मपर्यन्तस्य आवादेशे अतो गुणे इति पररूपे युषद् ओस्-आनद् ओस् इति जातम् तत्र योचि इति दकारस्य यफारे कृते सयोगे सस्य रुत्वे रस्य निसर्गत्वे च ॥ युवयो । आगयो | युष्मद् आम्---अस्मद् आम तत्र शेपेलोप इति अद् लोपे साम आकमिति साम आकमि ऋते च ॥ युष्माकम् ॥ अस्माकम् ॥ युष्मद् डि-अस्मद् कि इसन लशकतद्धिते इति उस्येत्तज्ञाया तस्य लोप इति लोपे त्वमावेकवचने इति युष्मदो मपर्यन्तस्य त्यादेशे अस्मदो मपर्यन्तस्य च मादेशेल अद् इ-म अद् इ-इति जात तत्र अतो गुणे इति परस्पल्ले योचीति दस्य यत्ये सयोगे च ॥ त्वयि । मयि ॥ युग्यो । आफ्यो- पूर्ववत् ॥ युष्मद् मु-~~-अस्मद् सु–इत्यत्र युष्मदस्मदोरनादेशे इत्यनेनाकारादेशे कृते दीर्घ च । युष्मासु || अस्मासु [[ श्रीशस्त्वायतु मापीहेत्यत्र त्वामौ द्वितीयाया इत्यनेन वामित्यस्य खादेशो मामित्यस्य मादेशो जातोति । दत्तात्ते मेपि शर्म स इत्यत्र तेमयावेकवचनस्येसनेन तुभ्य स्थाने ते मा स्थाने च मे इत्यादेश सभूत । स्वामी ते मेपि स हरिरित्यत्र तेमयावेकवचनस्येति सूत्रेण तन स्थाने ते मम स्थाने च मे इत्यादेश सवृत्त । पातु चामपि नौ विभूरिया युष्मदस्मदोः पाठीचतुर्थी द्विती- यास्थयोर्वान्नायौ इत्यनेन युगामित्यस्य वाम्-आवामित्यस्य च नौ इत्यादेशो दरीद- श्यते । मुख या नौ ददावीश इत्यत्र युवाभ्यामित्यस्य स्थाने याम्-आवाभ्यामिरास्य स्थाने च नी इत्यादेश सपन 1 पतिर्वामपि नौ हरिरित्यत्रापि गुवयोरित्यस्य स्थाने चाम्-आवयोरि त्यस्य च स्थाने नो इयादेश सबभूव । सोव्याद्वोन इत्यत्र बहुवचनस्य वनसौ इत्य- नेन गुष्मानितस्य च ---अस्मानित्यय च न इत्यादेशो वरीवरीति | शिव धो नो दद्या- दित्यनापि युष्मभ्यमित्यस्य स्थाने व -~-अस्मभ्यमित्यस्य च स्थाने च न इत्यादेश सजा तोऽति । एवमेर सेव्योन च स न इसनापि बहुवचनस्य चलसौ इसनेन युष्माक रसाने व ----अस्माव' स्थाने च न इत्यादेशचकास्ते । धाता ते भक्तोस्तीत्यत्र एकवाक्ये युप्मदस्मदादेशा वक्तव्या इत्यनेन ता स्थाने ते आदेशो जातोति य म्मिन् पक्षे ते इन्यादेशो न जातस्तस्मिन् पक्षे धाता तर भक्तोस्तीति जातम् । तस्मै -- ·हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । ऽवतु मापीह दत्तात्ते मेऽपि शर्म सः ॥ स्वामी ते मेऽपि स हरिः पातु यामपि नौ विभुः ॥ १ ॥ सुखं वां नौ ददावीशः पतिर्वामपि नौ हरिः । सोऽध्याह्रो नः शिवं वो नो दद्यारसेव्योऽत्र वः स नः ॥२॥ (एकवाक्ये युष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः) अन्वादेशे तु नित्यं स्युः । धाता ते भक्तोऽस्ति । धाता तव भक्तोऽस्ति तस्मै ते नम इत्येव । सुपात सुपाद् सुपादौ ॥ पादः पत् ।६।११३०। पाच्छन्दान्तं यदङ्गं भं तदवयवस्य पदा- देशः। सुपदः सुपदा सुपाद्भयाम् । अग्निमत् अग्निमद् अग्निमयौ अग्निमथः ॥ अनिदितां हल उपधायाः किति वाटा२४. हलन्तानामनिदितामङ्गानामुपधाया नस्य लोपः किति ङिति । नुम् । संयोगान्तस्य लोपः । तस्य कुवे ङः । प्राङ् प्राञ्चौ प्राञ्चः ॥ ते नम इत्पन्न अन्वादेशत्वात् नित्य आदेशो जातः ।। सुपाद् सु इत्यत्र हल्ड्याभ्य इत्यनेन सलोपे पावसाने इति दस्य तकारे च कृते !! सुपात् पक्षे सुपाद् ॥ सुपाद शस् इत्यत्र पादपदित्यनेन पदादेशे कृते कृते च संयोगे ॥ सुपदः । सुपदा । सुपाच्यामित्यादि । अग्निमथ् सु इत्यत्र हल्ड्याब्भ्य इत्यनेन सुलोपे झलां जशोन्ते इत्यनेन थस्य दकारे वारसाने इत्यनेन दकारस्य तकारे च कृते ॥ अग्निमत् ॥ पक्षे || अग्निमद् ॥ अग्निमथ् भ्यामित्यत्र झलां जश झशीत्यनेन थस्य दकारे कृते ॥ अग्निमयाम् ।। प्र अग्रे अन् च इत्यवस्थायां ऋत्विग्धक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चयुजिक्रुश्चां चेति सूत्रेण किनि कृते प्र 'अन् च् किन इति जाते लशकतन्हिते इति ककारस्येसंज्ञायां हलन्त्यमित्यनेन नकारस्ये- संज्ञायां उपदेशेऽजनुनासिक इदिति वकारोत्तरवर्तिन इकारस्य चेत्संज्ञायां कृतायां कृते च तस्य लोप इत्यनेन ककारेकारनकाराणां लोपे प्र अन् च् व् इति जातं तत्र बेरपृक्त- स्येति वकारलोपे न किमपि किन्संबन्धावशिष्टं तथापि क्विना प्राञ्चशब्दे कृदन्तता निष्पा- दिता ततश्च कृत्तद्धितसमासाश्चेत्यनेन प्रातिपदिकसंज्ञायां प्रथमैकवचने सौ समागते प्र अन् च् सु इति जातं तत्र अनिदितां हलउपधायाः क्विति इति सूत्रेण नका- रस्य लोपे न अच् सु इति जातं तत्र उगिचर्चा सर्वनामस्थानेऽधातोरियनेन न- लोपिन्यञ्चतौ परे नुमि जाते उम्भागस्य लोपे कृते प्र अन् च् सु इति जातं तत्र सकारोत्तर- वर्तिन उकारस्य उपदेशेऽजनुनासिक इदिति इत्संज्ञायां तस्य लोप इत्यनेन लोपे च कृते प्र अन् च् स् इति जातं तत्र हल्ङयाभ्यो दीर्घादिति सकारलोपे संयो- गान्तस्य लोप इति चकारलोपे किन् प्रत्ययस्य कुरित्यनेन नकारस्य स्थाने यथासं- ख्यमनुदेशः समानामिति नकारस्य डकारादेशे अकः सवर्णे दीर्घ इति प्रकारो- त्तरवतिनो अकारस्य दीर्घत्वे च कृते ॥ प्राङ् ॥ प्रान् च् औ इत्यत्र चकारस्वीकारेण सह संयोगे कृते स्तोः श्चना श्चुरियनेन नकारस्य अकारे च कृते ॥ प्राचौ ॥ एवं जसि । प्राञ्चः॥ प्रान् च् शस् इत्यत्र शकारस्येत्संज्ञायां लोपे च अनिदितां हल उपधायाः कितीति ·लघुकौमुद्याम् अंच वा४।१३८। लुप्तनकारस्याञ्चतेर्भस्याकारस लोपः ॥ चौ ।६।३।१३८लुप्ता- कारनफारेऽश्चतौ परे पूर्वस्याणो दीर्घः ॥ प्राचः प्राचा प्रारभ्याम् । प्रत्यङ् प्रत्यञ्चौ प्र. तीचः प्रत्यग्भ्याम् । उदछ उदशौ ॥ उद ईत् ।।४।१३९। उच्छब्दात्परस्य लुप्तनका- रस्यायतेर्भस्याकारस्य ईत् । उदीपः उदीचा उदग्भ्याम् ॥ समः समि ।६।३।९३। नकारलोपे म अच् अस् इति जातं रात्र अचः इति सूत्रेण अकारस्य लोपे चौ इत्यनेन पूर्वस्याणो दीर्घत्वे कृते च संयोगे । प्राचः ।। प्राचा ॥ प्राग्भ्यामित्यादि ॥ प्रति अन् च् इत्यन्न ऋत्विग्दधृनित्यनेन क्विनि ककारवकारेकारनकाराणां लोपे इको यणचीति यकारे कृत्तद्धितसमासाश्चेति प्रातिपदिकसंज्ञायां प्रथमैकवचने सौ च समागते प्रत्यन् धू सु इति जातं तत्र हल्ल्यावभ्य इति सकारलोपे संयोगान्तस्य लोप इति च- कारलोप किन्प्रत्ययस्य कुरिति कवर्गान्तादेशे ॥ प्रत्यत् ॥ प्रति अन् च् अस् इत्यत्र अनिदितां हल उपधायाः हितीति नकारलोपे प्रति अच् अस् इति जातं रात्र अच इत्यकारलोपे चौ इत्यनेन पूर्वस्याणो दीर्घत्वे । प्रतीचः ।। प्रति अन् च भ्याम् इत्यत्र इको यणचीति यणि अनिदितां हल उपधायाः शिति इति नकारलोपे चोः कुरिति कवर्गादेशे प्रत्यक्म्यामिति जातं तत्र झलां जशोन्ते इति ककारस्य गकारे कृते ॥ प्रत्याभ्याम् ॥ उत् अर च् शस् इत्यत्र शकारस्येसंज्ञायां लोपे च अनिदितां हल उपधायाः रितीति नकारलोपे उत् अन् अस् इति जातं तत्र उद ईदिदानेन अफारस्य ईकारादेशे झलां जशोन्ते इति तकारस्य दकारे संयोगे सस्य रत्वे रस्य विसर्गत्ये च कृते । उदीचः ॥ एवं ॥ उदीचा ॥ उदन् च् म्यामित्यत्र अनिदि- तां हल उपधायाः क्लीति नफारठोपे चोः कुरिति फवर्गादेशे उदक् भ्याम् जाते झलां जशोन्ते इति कस्य गकारे कृते ।। उदग्भ्याम् || सम् अन् च इत्यन्न समः समीत्यनेन समः स्थाने सम्यादेशे कृते कृते चेकोयणचीति सूत्रेण यणि सम्यन् च जाते ऋत्विगदधृक्स्रादिगुष्णिगञ्चयुजिकुश्चांचेति किनि किनः सर्वस्य लोपे कृत्त. द्वितसमासाश्चेति प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ सुमारोत्तरयर्युकारस्येत्संज्ञायां लोपे च सम्पन् च स् इति जातं तत्र अनिदितां हल उपधायाः शिति इति नफारलोपे उगि- दचां सर्वनामस्थाने धातोरिति नुमि उम्मागलोपे संयोगान्तस्य लोप इति च- झारयोपे हल्ङ्याभ्य इति सकारलोपे किन्प्रत्ययस्य कुरिति सूत्रेण कवर्गान्तादेशे च । सम्यत् ।। सम् अन्न् शस् इसत्रसमासमीति समौ समि अन् च् शस् इति जातं तत्रश- १अः । अन्न निरनुसार निर्देशादेव वृत्ती लानकारसामतेरियों जातः । २ समः रामि । अन समोमिहिति न्यासः कार्य: डियेति सूत्रेणान्लादेशे सिद्ध सम्पडिति किं गौरवेश सत्यम् । सम् इत्याव्य- बलाव्ययार्दनाग्नामकच् प्रा टेरिसनेन सूघेण अचि ते सका इति जात तम उन्मध्यपति- तम्यायन गमोपहन सामोऽपि ग्रहण लातया पान्लादेश सयम्यरित्सनिष्ट नसज्येत पद्वान्ते तु समि आदेशस्यानेबालादकविशिष्ट सेवादेवो सम्यदिति भाप्यसमत तरसायपोक्तमेव रमणीयम् ॥ प ·हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । वप्रत्ययान्तेऽञ्चती । सम्यक सम्बनी सनीच: सम्यग्भ्याम् ॥ सहस्य मधिः । ३२९५॥ तथा सध्यङ् ॥ तिरसस्तिर्यलोपे ६३९४। अलुमाकारेऽञ्चती वप्रत्य- यान्ते तिरसस्तिर्यादेशः । तिर्यङ् तिर्यचौ तिरश्चः तिर्यग्भ्याम् । नाः पृजायाम् १६।४।३०। पूजार्थस्याञ्चतेरुपधाया नस्य लोपो न ॥ प्राङ् प्राची । नलोपाभावादलोपो न । प्राधः प्राभ्याम् प्राछु । एवं पूजार्थे प्रत्यवादयः । क्रुङ् क्रुधौ क्रुभ्याम् । प. कारस्येत्संज्ञायां लोपे अनिदितां हल उपधाया इति नलोपे अच इति अकारलोप सभिच अस् इति जातं तत्र चौ इति सूत्रेण पूर्वस्याणो दीर्घत्ये संयोगे च ॥ समाचः ॥ एवं समीचा ॥ सम् अन् च् भ्यामित्यत्र समः समीति सम्पादेशे इको यणचीनि यणि अनिदितां हल उपधायाः कितीति नकारलोपे चोः कुरियनेन कय देशे कृते कृते च झलां जश झशीति कस्य गत्वे ॥ सम्यग् भ्याम् ।। सह जन् स् इत्यत्र ऋत्विग्धृगिति किनि ककारवकारेकारनकाराणां लोपे प्रातिपदिकत्वात्सी सकारो- त्तरवर्युकारलोपे सह अन् च् स् इति जातं तत्र सहस्य सध्रिरित्यनेन सध्यादेशे अनि- दितां हल उपधाया इति नलोपे उगिदचा सर्वनामस्थाने धातोरिति नुगि उमो लोपे इको यणचीति यणि संयोगान्तस्य लोप इति चकारलोपे हलयात्र- भ्य इति सकारलोपे किन्प्रत्ययस्य कुरिति कवर्गान्तादेशे च कृते ॥ सध्यङ् ।। एबगप्रेषि ज्ञेयम् ।। तिरस् अन्च् इत्यन्न ऋत्विगिति किनि किनो लोपे सौ सकारोत्तरवर्युकारलोपे तिरसस्तियलोपे इति तिरि कृते हल्ल्याभ्यो दीर्घादिति सलोपे इको यणची- ति यणि तिर्यन् च् इति जाते अनिदितांदल उपधायाः छिति इति नलोपे उगि- दिचां सर्वनामस्थाने धातोरिति नुमि उमो लोपे संयोगान्तस्य लोपइति चका- रलोपे किन्प्रत्ययस्य कुरिति कवगान्तादेशे तिर्यङ् ॥ तिरस् अन् च शम् इत्यत्र शका- रस्येत्संज्ञायां लोपे अनिदितां हल उपधायाः किति इति नलोपे अच इत्यकार- लोपे स्तोः श्चना श्चुरिति सस्य शत्ये कृते कृते च संयोगे ॥ तिरश्नः । एवम् ॥ तिरथा ।। तिरस् अन् च् भ्यामित्यत्र अनिदितां हल उपधाया इति नटोपे तिरस- स्तिर्यलोपे इति तिर्यादेशे इको यणचीति यणि चोः कुरिति कवर्गादेशे झलां जश् झशीति जश्त्वे ॥ तिर्यग्भ्याम् ॥ प्र अन् च् शस् इत्यत्र नाश्चेः पूजायामि- त्यनेन नकारलोपाभाचे स्तोः श्चनेति नस्य अन्ये संयोगे च कृते | प्राञ्चः ॥ एवमग्रे सम्य सध्या तियङ् शब्दाबोध्याः । अन् च् इत्यन्न किनि किनो लोपे सौ समागते क्रु अन् च म् इति जातं तत्र अनिदितां हल उपधायाः कृिति इति नकारलोपे अच इत्य- १ तिरसतियेलोपे । अत्र अलोप इति पदे बहुव्रीहिसमासः। न विद्यते अस लोपो यस्मिन्निति विग्रहः । सीत्रलानुभावः शकन्भ्वादितात् पररुपं च । तदेव मनति निधाय वृत्ती असाकारेऽवतायियुक्तम् । उतार्थास्वीकारे तु अलोप इलस्य लोपाभाव इलेवार्यः । -- m 5.

·लघुकौमुद्याम् योमुक् पयोमुग् पयोमुचौ पयोमुग्भ्याम् । उगित्त्वानुम् । सान्तमहतः संयोगस्य ।६।४।१०। सान्तसंयोगस्य महतश्च यो नकारस्तस्योपधाया दीर्घोऽसंयुद्धौ सर्वनाम- स्थाने । महान महान्तौ महान्तः । हे महम् महद्भयाम् ॥ अवसन्तस्य चाधातोः ।६।४।१४। भवन्तस्योपधाया दीघों धातुभिन्नासन्तस्य चासंबुद्धौ सौ परे । धींगान् धीमन्तौ धीमन्तः । हे धीमन् । शसादौ महद्वत् । मातेर्डवतुः । डिलसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपः । भवान् भवन्तौ । शत्रन्तस्य तु भवन् । उभे अभ्यस्तम् ।६।१।।पाठ. कारलोपे उगिदचा सर्वनामस्थानेधातोरिति नुमि उमो लोपे किन्प्रत्ययस्य कु. रिति कयान्तादेशे कृते च ॥ कुड् ॥ कु अन् च औ इसन अनिदितामिति नका- रलोपे अच इत्यनेनाकारलोपे उगिचा सर्वनामस्थाने धातोरिति नुमि उम्भाग- लोपे स्तोः श्चना श्रुरिति नस्य जत्वे सयोगे च कृते ॥ क्रुशौं । एवमपि योध्यम् ॥ पयोमुच् स् इत्यन हल्डयाभ्य इति सलोपे चोः कुरिति चरय कत्वे वायसाने इति करय गत्ये ।। पयोमुग् । पयोमुक्॥ पयोमुच् भ्यामिसन चोः कुरिति चस्य काले झलां जश शशीति कस्य गाये ॥ पयोमुग्न्याम् ॥ महत् सु इत्यत्र हल्ब्याभ्यो दीर्घादिति सकारलोपे उगि- दचां सर्वनामस्थानेधातोरिति नुमि उमो ठोपे संयोगान्तस्य लोप इति तलोपे सान्तमहत्तः संयोगस्येत्यनेनोपधाया दीर्घत्वे च कृते ॥ महान् ।। महद्याम् ।। धीमत् स् इत्यत्र उगिदचा सर्वनामस्थाने धातोरिति नगि उमो लोपे हड्यायभ्य इति सफा- रलोपे संयोगान्तस्य लोप इति तलोपे अत्यसंत्यस्य चाधातोः इत्यनेनोपधाया दीर्घत्ने । धीमान् । धीमन्ती । धीमन्तः ॥ भातेर्डयतुरियनेन भाषातोर्डयती रते चुटु इलानेन डस्पेसहाया तस्य लोप इति डकारलोपे उपदेशेजनुनासिक इत् इत्यनेन तकारोत्तरसयुकारस्यरसज्ञाया तस्य लोप इत्युकारलोपे टेः इत्यनेन भकारोत्तरव- ाकारलोप भात् इति जात तर प्रातिपदिकमंज्ञायां सो सान्त पात्यकारोपे हल्ल्याभ्य इति मस्य लोपे उगिदचामिति नुमि उमो लोपे संयोगान्तस्य लोप इति तकार- लोप अत्यमन्तस्य पाधातोरिन्पनेनोपधाया दीर्घत्वे व रसे ॥ भवान् ॥ यदा घ टः शतृशानचाविन्यनेन भूधासोः शतृप्रत्यये गृने शकारस्य सोपे तकाग्रन्त.पानिन पर. फारस्य रोपे भू अत् इति जाते ति शित् मार्वधातुकमिति सार्वधातुका विधाय फरिलपिति शापि शकारपकारयोपे च गने गू अ अत् इति जातम्, तर सार्व- पातुकार्पघातुकयोरिति गुणे एचोरायायाय इति सूत्रेणापादेशे भा अत् इति जाTH. आता इति परसपाटेतो भा प्रति जालसा mtamma ·नस्यात्, . हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । द्विवप्रकरणे ये द्वे विहिते ते उभे समुदिते अभ्यस्तसंज्ञे सः ॥ नाभ्यस्ताच्छतुः १७११७८॥ अभ्यस्तात्परस्य शतुर्नुन्न । ददत् दद् ददत्तौ ददतः ॥ जक्षित्यादयः 'पट् ।६।१।६। पट धातवोऽन्ये जक्षितिश्च सप्तम एते अभ्यस्तसंज्ञाः स्युः । जमत ज सद् जक्षतौ जक्षतः । एवं जाग्रत् दरिद्रत् शासत् चकासत् । गुप् गुपी गुपः गुब्भ्याम् ।। त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ्च ।।२।३०। यदादियूपपदेष्वज्ञानार्थादृशः क- चात्किन् । आं सर्वनान्नः ।।३।९॥ सर्वनान्न आकागेऽन्तादेशः स्या- दग्दशवतुषु । तादृशौ तादृशः तादग्भ्याम् । श्चेति पः । जश्नचर्ने । वि विट वेशी विशः विड्भ्याम् ॥ नशेवा ।८।२।१३। नशेः कवर्गोऽन्तादेशो वा पदान्ते । क् नग् नट् नड् नशौ नशः । नग्भ्याम् नड्भ्याम् ।। स्पृशोऽनुदके किन् ।३।२ उगिदचा सर्वनामस्थानेऽधातोरिति नुमि उमो लोपे हल्ङ्याभ्यो दीर्घा- दिति सलोपे संयोगान्तस्येति तलोपे च कृते ॥ भवन् ।। इति रूपं भवति दीवत्वं न भ- वति अत्वन्तत्वाभावात् ।। ददत् स् इत्यत्र नाभ्यस्ताच्छतुरित्यनेन नुमोऽभाये हल्ब्याभ्य इति सलोपे च ॥ ददत् ॥ एवं जक्षत् जाग्रत् दरिद्रत् शासत् चकासत् दीध्यत् वेग्यत् इत्यादि शब्दानामपि जक्षित्यादयः षट् इत्यनेनाभ्यस्तसंज्ञायां जातायां नाभ्यस्ताच्छतुरिति भुमोऽभावे ददत् वद्रूपाणि झैयानि । तादृश्शब्दोऽस्यने त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कश्चेत्यनेन कनि किनि च जाते सर्वस्यापि कनः किनश्च लोपे कृत्तडितसमासा- श्चेति प्रातिपदिकतायां प्रथमैकवचने सौ समागते तद् दग् जातम्, तन आस- वनान इति सूत्रेणाकारान्तादेशे कृते कृते चाकासवणे दीर्घ इति दी ताद न इति जातम्, तत्र हत्याभ्य इति सलोपे ब्रञ्चभ्रस्जसजसृज्यजराजभ्राच्छशां प इत्यनेन शस्य पत्वे झलां जशोन्ते इति पस्य इत्ये क्विन्प्रत्ययस्य कुरियनेडस्य गत्वे धावसाने इति गस्य कल्वे च कृते ॥ तादृक् । ताइग्। तादृशौ । तादृशः । ताभ्याम् ।। इत्यादि विश् सु इत्यत्र ब्रश्चभ्रस्जसृज्मृज्यजाभाजच्छशां प इत्यनेन शकारस्य पन्ने झलां जशोन्ते इति पस्य डवे वावसाने इत्यनेन डस्य टत्वे !! विद पने विड्॥ विशौ ॥ विशः || विड्भ्याम् ॥ इत्यादि । नश् सु इत्यत्र वश्चेति शस्त्र पत्ये झलां जशो- न्ते इति षस्य डत्वे हड्याभ्य इति सकारलोपे नड् इति जातं तत्र नशे; इत्य- नेन उस्य कुत्येन गने वावसाने इत्यनेन गत्व फत्वे ।। नक् || चर्लाभावे ।। नम् ।। कुत्याभावे चर्चे च ॥ नट् ॥ चाभाने च ॥ नट् ॥ नशौ । नशः ॥ नरभ्याम् ।। १ या सर्वमान्नः । न मानेन शातेण सर्वक विश्वमित्यादिष्वातं कत्लान भवनीति बालचम् । लदादिषु रसोऽनालोचने कति सूत्रात्त्वदादेपदशानुवृत्चैव सिद्धेः । अनुप्रत्ययेष्टसिद्धी सर्वनामग्रहणं तु विष्वग्देव- योश्च रम्य बत्ती यप्रत्यय इलस्मिन्ननुत्त्यर्थम् ।

·६४ लघुकौमुद्याम् 1५८) अनुदके सप्युपपदे स्पृशैः किन् । घृतस्पृक् घृतस्टम् घृतस्पृशौ घृतस्टमः । दधृक् दधृग् दधृपो दधृग्भ्याम् । रत्नमुट रत्नमुद् रत्नमुषौ रत्नमुड्भ्याम् । षड् षट् पभिः पड्भ्यः पण्णाम् पट्स । रुवं प्रति पत्वस्यासिद्धत्रात्ससजुपो रुरिति रुतम् ॥ वोरुपं. घाया दीर्घ इकः ।।२।७६। रेफवान्तयोरुपघाया इको दीर्घः पदान्ते । पिपठी: नड्म्याम् ॥ इत्यादि । घृतस्पृश् इत्यन स्पृशोऽनुदके किनिति किनि फिनो लोपे प्रातिपदिकत्वात्सौ सकारस्य हल्ङ्याभ्य इति लोपे ब्रश्चेति शस्य पत्ये झलां जशोन्ते इति पस्य उत्ले किन्प्रत्ययस्य कुरित्यनेन डस्य गत्वे वावसाने इति गस्य चर्वेन करवे ॥ घृतस्पृश् ॥ चर्वामारे ॥धृतस्पृम् । घृतस्पृशौ । धृतस्पृश ॥ इत्यादि दधृष् इत्यत्र ऋत्विग्दधृनित्यनेन किनि किनो लोपे प्रातिपदिकत्वात्सी सकारस्य च हल- ज्याभ्य इति लोपे झलां जशोन्ते इति पस्य डवे किन्प्रत्ययस्य कुरिति उस्प गत्वे वावसाने इत्पनेन गस्य कत्वे ।। दक् ॥ चर्खाभाने || दम् ।। दधृपी ।। दरूप ॥ दाभ्याम् ॥ इत्यादि । रत्नमुप् सु इसन हलल्यान्भ्य इति सकारलोपे झलां- जशोन्ते इति पस्य डत्वे वावसाने इति उस्स टत्वे ॥ रलमुट् ॥ पक्षे ॥ रत मुड् ।। रनमुषौ ।। रनमुप ॥ रतमुड्भ्याम् ।। इत्यादि । पप् मु इसान हलव्याभ्य इति सकारलोपे झलां जशोन्ते इति पस्य दवे वावसाने इति उस्य टत्वे ॥ पन् । पक्षे । पड् ।। पप् आमित्यत्र पट्चतुर्व्यश्चेति नुदि उटो लोपे झलां जशोन्ते इति पस्य टुना टुरिति नस्य णवे पट्णामिति जात तत्र प्रत्यये भाषायां नित्य- मित्यनेन डस्य णत्वे ॥ पण्णाम् ॥ पा सुप् इत्यत्र झलांजशोऽन्ते इति पस्य डाये ड: सि धुद इति धुटि उटो लोपे खरि चेति धस्य तने पुनश्च खरिचेति डस्य दले कृते ॥ पसु । धुढभावे । पसु ॥ पिपठिस् सु इत्या हल्ल्याभ्यो दीर्घादिति सकारलोपे आदेशप्रत्यययोरिति मूहन्यादेशे तस्यासिद्धनात् ससजुपौरुरिसनेन पस्य रुखे उप- देशेऽजनुनासिक इत् इत्यनेन रकारोत्तरवत्युकारलोपे पिपटिर् इति जात वा धो- रुपधाया दीर्घ इक इत्यनेनोपधाभूतठकारोत्तरतिनीकारे दोघे ते खरवसानयो- विसर्जनीय इत्यनेन रस्य विसर्गवे च कृते ॥ पिपठी ॥ पिपठिस् औ इत्यत्र आदे- शप्रत्यययोरिति सस्य पचे सयोगे च कृते ॥ पिपठिपौ । पिपठिस् भ्याम् इत्यत्र सस- जुपोरुरित्यनेन सस्य रुते रफारोत्तरवार्यकारलोपे वारुपधाया दीर्घ इक इति ठकारो- तस्वतिन इकारस्य दीर्घत्वे ॥ पिपठीाम् ॥ पिपठिम् सु इत्या ससपोरुरित्यनेन सस्य रत्ये वोरुपधाया दीर्घ इक इति दीर्घवे खरवसानयोविसर्जनीय इति राय १ स्पृशोऽभुरे बिन् । अनुदे विमुदक्पर्श 1 7 धारपधाया दीर्घ इस । अत्र सिपि धातोरि स्यतो धातोरित्यनुपर्तते तच पांभ्या पिशेप्यते तथा च धातोरधोपधाया को दीपस्तेन हरिभिरित्यादी न दीर्घ ।

·६६ लघुकीमुद्याम् शनसौ उशनोभ्याम् उशनासु । अनेहा अनेहसौ हे अनेहः । वेधाः घसौ हे वेधः वेधोभ्याम् ।। अदस औ सुलोपश्च ।।२।२०७। अदस औत्स्यात्सो परे सुलो- पश्च । तदोरिति सः । असौ । सदायत पररूपतम् पृद्धिः ॥ अदसोऽसेदो मः ।।८०। अदसोऽसान्तस्स दात्परस्स उदूतौ स्तो दस्स मश्च । आन्तरतम्याद- इत्यनेनोपधाया दीर्घवे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपे च कृते ।। उदाना ॥ हेपूर्वकोशनस् सु इत्मन हलल्याम्प इति सटोपे अस्य संयुद्धौ वानड्नलोपश्चेति चार्तिकेनान्त्यस्य सकारस्यानहि कृते कृते च नलोपे । हेउशन ॥ याग्रहणात् नलोपाभावे ।। है उशनन् । अनडादेशाभाये सस्य रत्ये रस्य पिसर्गत्वे च ।। हे उशन ॥ उशनस् भ्यामित्यय ससजुपोरिति सस्य रत्वे हशिचेत्यनेन रोरुत्वे आद्गुण इति गुणे च कृते ॥ उश- नोम्याम् ॥ एवमेव ॥ अनेहा ।। अनेहसी ॥ हे अनेह ॥ इत्यादि । वेधस् मु इत्यत्र अत्व सन्तस्य चाधातोरियनेनोपधाया दीर्घत्वे हल्ल्याभ्य इति प्रत्ययसकारलोपे ससजुपोरिति सस्य रुत्वे रस्य विसर्गवे च ॥ वेधा ॥अदस् सु इसन अदस औ सु- लोपश्चेत्यनेन सस्य स्थाने औकारे जाते सकारलोपे च अद औ इति जातम, तत्र तदो। सः सावनन्त्ययोरिति दस्य सकारे वृद्धिरेचीति वृद्धी च ॥ असो ॥ अदस् औ इत्पन त्यदादीनाम इति अकारे अद अ ओ इति जात तत्र अतोगुणे इति पररूपे अद ली इति जाते वृद्धिरेचीयनेन वृद्धी अदौ इति जात तन्त्र अदसोऽसेदोम इति सूत्रेणीकारस्य ऊकारे दकारस्य च मकारे कृते । अम् ॥ अदस् जस् इसन त्यदादी- नाम इति अकारे अतो गुणे इति पररूपत्ये जसः शीति जस शीकारे शकारस्य- सझाया लोपे च कृते अद ई इति जात तत्रादूगुण इति गुणे अदे इति जात तर एत ईद्वहुवचने इत्यनेन एकारस्य ईकारे दकारस्य च मकारे कृते ।। अमी ।। अदस् अम् इत्पन्न यद्यपि अदसोऽसेदुदोम इति सूत्र प्राप्त पर च पूर्वनासिद्धमिति सूत्रेण तस्यासि- द्धनात्प्रथम त्यदादीनामइति अवे अतो गुणे इति पररूपे अमि पूर्व इति पूर्वरूपे अदम् इति जात तन्न असोऽसेदादुदोम इति दकारस्य मकारे अकारस्य च उन्वे कृते । म १ अदस भी मुलोपश्च । ननु सोरेगोकारो विधीयता लदायलेनासावितिसिद्ध किंमलोपविधानेन । मैं वम् । असकी स्त्रीत्यत्र असक अ औ इयवस्थायामतोगुणे कृते टापि प्रत्ययस्थेति सूनेणेखापत्ति । रा द्धान्ते तु अदतखामावादेव न टाप् । इति मनोरमायाम् । अदस सोनें इति न सूनित दिलोपे कृते निसलात्सल वाधिला त्यदायले सावित्यसिद्धेरिति शैखरे प्रतिपादितम् । नच तदोस इति सूनेण दका रस्स सलविधानात्तदायत नेति वाच्यम् । असकाविसत्र चरितार्थत्वात् । अनोच्यते । डी आदेशवदा- द्यपवाद सत्यपि सभने बाधन भवतीति न्यायैन । एषध टिलोपापेक्षया परखात्सले पुन प्रसङ्गविज्ञानाष्टि- सोपे असौ इलस्य सिद्धि । सकृदनतिन्यायखीकारे तु निलखाष्टिोपे कृते न दोप । तदोरिति सूने स कुद्गतिन्यायन अदस इति विभज्य सलविधायरनियमेन गायेऽनन्यग्रहणप्रत्यारयानेन सखसिध्याउ दोपात ।

·हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् स्वस्य उः दीर्घस्य ऊः । अमू । जसः शी । गुणः ॥ एतईबहुवचने ।८।२।८१॥ अ- दसो दात्परस्यैत ईहस्य मो वह्रोंक्तौ । अमी । पूर्वत्रासिद्धमिति विभक्तिकार्य प्राक् प- वादुनमले । अमुम् अमू अमून् । मुखे कृते घिसंज्ञायां नाभावः ॥ ने मुने ।८।२।। मुम् ॥ अदस् शस् इत्यत्र लशकतद्धिते इति शकारस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति शस्य लोपे अदस् अस् इति जातं तत्र त्यदादीनाम इत्यकारे अतोगुणे इत्यनेन प्राप्त पररूपं बाधित्वा प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इति पूर्वसवर्णदीर्घादेशे तस्माच्छसो नः पुंसि इति सकारस्य नकारे अदान् इति जातं तत्र अदसोऽसे दुदोम इति दकारस्य मकारे आकारस्य ऊकारे च कृते । अमून् ॥ अदस् टा इत्यत्र त्यदादीनाम इत्यकारे अतो गुणे इति पररूपत्वे अदसोऽसेर्दादुदोम इति दस्य मकारे अकारस्य च उकारे असु टा इति जातं तत्र शेषोध्यसखीति घिसंज्ञायां कृतायां कृते च आङो नाऽस्त्रि- यामित्यनेन टाकारस्य नाकारे । अमुना । इति जातं परंतु मुभावस्य घिसंज्ञाविधायकशा- स्त्रस्याने असिद्धत्वात् विसंज्ञाया अप्यसिद्धत्व प्राप्ते नमुने इत्यनेन मुभावस्य सिद्धत्वात् घिसं- ज्ञायां सिद्धायां नाभावे जाते ॥ अमुना । अंदस् अग्रे तृतीयाद्विवचने भ्यामि समागते त्यदादी- नाम इत्यनेन सस्यात्वे अतो गुणे इति पररूपत्वे सुपि चेति दीर्धे अदसोऽसे- दुदोम इत्यनेन दान्तःपात्याकारस्योत्वे दस्य मत्वे च ॥अमूभ्याम् ॥ अदस् अने तृती- याया बहुवचने भिसि त्यदादीनाम इति सस्यात्वे अतो गुणे इति पररूपत्वे बहु- वचने झल्येदिति दस्यत्वे एत ईहुवचने इत्यनेन एकारस्य ईकारे दस्य च मत्वे ।। अमीभिः ॥ अदस् अग्रे चतुर्येकवचने के समागते त्यदादीनाम इत्यत्वे अतो गुणे इति पररूपत्वे सर्वनाम्नः स्मै इत्यनेन स्मै कृते अदसोसेर्दादुदोम इति दस्य मत्वे तदुत्तरवर्त्यकारस्य चोत्ले आदेशप्रत्यययोरिति मूर्धन्यादेशे च कृते ॥ अमुष्मै ॥ एवं पञ्चम्या एकवचने डसौ समागते त्यदादीनाम इत्यकारे अतोगुणे इति पररूपे डसि- न्योः स्मास्मिनाविति डसे; स्मात् कृते अदसोऽसेर्दादुदोम इति दस्य मत्वे दका- रान्तःपात्यकारस्योत्वे च आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्वे च अमुष्मात् ॥ षष्ट्येक- वचने ङसि त्यदादीनाम इत्यत्वे अतो गुणे इति पररूपत्वे टाङसिङसामिना- त्स्या इति डसः स्यादेशे अदसोऽसेदुदोम इति दस्य मत्वे तदुत्तरवर्त्यकारस्योत्वे आदेशप्रत्यययोरिति सस्य धत्वे ।। अमुष्य ॥ अदस् अग्रे डौ इत्यत्र त्यदादीनाम इति अत्ये अतो गुणे इति पररूपत्वे डसिड्योः स्मास्मिनौ इति डेः स्मिन्कृते १-नमुने अत्र ने इति विषयसप्तमीत्यत आह नाभावे कर्तव्य इति । अन्यथा घेः परत्याभावानाभावो न स्यादिति भावः । नन्वेवमपि कृते नाभावे सुपि चेति दीर्घः स्याहीर्घ प्रति मुत्वस्यासिद्धत्वादत आह कृते चेति । अथवा सनिपातपरिभाषया समाधेयम् । इतिमः ·लगुफौमुधाम् गाभाये फतव्ये फूते प मुभायो गासिद्धः । अमुना अमूभ्यां अमीभिः अगुप्ी अमीभ्यः अमुप्मात् अमुष्य अमुयोः जमीपाम् अमुस्मिन् ॥ इति हलन्ताः पुलिहाः ॥ ॥ अथ हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ॥ नहो धारा३४ गाहो हम्य : स्पाझलि पदान्वे प॥ नहिवृतिवृषि- व्यधिरुचिसहितनिपु फो ।६।३।११६॥ कियन्तेषु पूर्वपदस दीर्घः । उपानत उपानही उपानत्सु । किन्नन्सयाकोन घः ( उष्णिक उष्णिाी उष्णिाभ्याम् । शोः दिवी दिवः शुभ्याम् । गीः गिरी गिरः । एवं पू: । चतन्नः पत्रणाम् । का के फाः । सर्यावर ।। य: मौ । ७।२।११०। इदमो दस्य यः । इयम् । यदाघवं पररूप- अदसोसेद्दिोम इति दत्य मत्ने दान्तःपास्वकारस्योत्ने आदेशमत्यययोरिति सस्य पन्ने च ।। अमुगिन् ।। इति संपूर्णतामगन्छन् हटन्ताः पुटिनाः ।। उपकनहधातोः फिपि ककारपफारकाराणां टोपे रक्तस्येति यकारटोपे नहो धः इतिहस्यधत्वे सी समागते नहितिवृषिव्यधिचिसहितनिपु फौ इत्यनेन पूर्वपदस्य दीर्घन्धे हल्याभ्य इति सलोपे झलां जशोऽन्ते इति धस्य दवे वायसाने इति दस्य तवे ।। उपानत् ।। पक्षे ॥ उपानद् ।। उष्णिशब्दो वर्तते तत्र ऋस्विग्दधृफ्नन्दि- गुष्णिगयुजिचाश्चेति फिनि फिनो लोपे प्रातिपदिकत्वात्सी हल्ल्यान्भ्य इति मुलोपे फिन्मत्ययस्य कुरियनेन हत्य घत्वे झलां जशोन्ते इति घस्य गत्वे वाचसाने इति गस्य कात्ये ॥ राष्णिक् ॥ पक्षे ॥ उप्णिम् ॥ दिय् अप्रेम इत्यत्र दिव औदित्पनेन वकारस्यीकारे इको यणचीति यणि सस्य रत्वे रस्य निसर्गत्वे च ॥ योः ॥ गिर सु इत्यान हड्याभ्य इति राठोपे वोरुपधाया दीर्घ इकः इति यकारोत्तरवर्तिन इकारस्य दीर्धवे खरवसानयोविसर्जनीय इति रस्य विसर्गवे ॥ गीः ॥ एवं ॥ पूः ॥ चतुर् जस् इसत्र शुद्ध इति जस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति जस्य लोपे त्रिचतुरोः स्त्रिया- मित्यनेन चतुर्राब्दस्य चतस इत्यादेशे कृते अचिरऋतः इति ऋकारस्य रेफले सस्य रुले रस्य विसर्गत्वे च ॥ चतस्रः ॥ चतुर् आम् इत्यर त्रिचतुरोः स्त्रियामिति चतस्रा- देशे चतस आम् इति जातं ता हरनवापो नुट् इति नुटि उटि गते नफारस्या- कारेण सहसंयोगेनामीति दीर्घत्ये प्राप्तेन तिसृचतम इति दीर्घामाये च कृते ऋवर्णान- स्य गत्वं वाच्यमित्यनेन नस्य णत्वे ॥ चतसृणाम् ॥ के मु इत्यत्र किमः क इत्यनेन ककारादेशे अजाद्यतष्टाप् इति टापि घुटू इति टकारस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इसि लोपे अकः सवर्णे दीर्घ इति दीर्घादेशै इल्यान्भ्य इति सोपे ॥ का ॥ इदम् सु इत्यत्र या सौ इत्यनेन दस्य यत्वे हल्ङ्याम्भ्य इति सकारलोपे । इयम् ॥ इदम् औ इत्पन्न त्यदादीनाम इत्यकारे अतो गुणे पररूपत्वे अजाद्यतप्टापू ·। चाप हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । खम् । टाप् । दश्चेति मः । इमे इमाः इमाम् अनया । हलि लोपः । आभ्याम् आभिः अस्यै अस्याः अनयोः आसाम् अस्याम् आसु । त्यदाद्यत्वम् टाप् । स्या त्ये त्याः। एवं तद् एतद् । वाक् वाग् वाचौ वाग्भ्याम् वाक्षु । अपशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । अतृन्नित्ति दीर्घः । आपः अपः ॥ अपो भि७४|४८ अपस्तकारो भादौ प्रत्यये । अद्भिः अद्भधः अ- पाम् अपरनु । दिग् दिक् दिशः दिग्भ्याम् । यदादिष्विति दृशेः विन्विधानादन्यत्रापि इत्यापि इदा औ इति जातं तत्र दश्चेत्यनेन दस्य मत्वे औङ आप इत्यनेनौकारस्य शीकारे शकारलोपे आद्गुण इति गुणे ॥ इमे । इदम् जस् इत्यत्र जस्येत्संज्ञायां लोपे त्यदादी- नाम इत्यत्वे अतो गुणे इति पररूपत्वे अजायतष्टापिति टापि इदमो म इति दस्य मत्ये अकः सवर्ण दीर्घ इति दीर्घत्ये सस्य रुत्वे रस्य विसर्गे च । इमाः ॥ इदम् टा इत्यत्र अनाप्यक इत्यनेन इदम इद्भागस्य अनादेशे त्यदादीनाम इति मकारस्यात्वे अतो गुणे इति पररूपत्वे अजाद्यतष्ठापिति टापि टलोपे पूर्वसवर्णदीर्घादेशे आङि आकारस्यकारे एचोयवायाव इति अयादेशे ।। अनया ॥ इदम् भ्यामित्यत्र त्यदादीनाम इति अकारे अतो गुणे इति पररूपे अजाधतष्टापिति टापि पूर्व- सवर्णदीर्घत्वे हलि लोप इति इद्भागलोपे च कृते ॥ आभ्याम् ॥ इदम् डे इत्यत्र त्यदा- दीनाम इति मकारस्याकारे अतो गुणे इति पररूपत्वे अजायतष्टापिति टापि सर्व- मानःस्था हखश्चेत्यनेन स्याटि आपो हस्वत्वे च कृते इदस्या छे इति जातं तत्र हलि लोप इति इद्भागलोपे उकास्यत्संज्ञायां लोपे वृद्धिरेचीति वृद्धौ च कृतायाम् ॥ अस्यै । एवम् । अस्याः ॥ इदम् ओस् इत्यत्र त्येदादीनाम इत्यत्वे अजाद्यतष्टापित्यापि सवर्णदीर्घत्वे इदा ओस् इतिजातं तत्रअनाप्यक इति सूत्रेण इभागस्य अनादेशे आङिचापः इति नकारान्तःपा- त्याकारस्येकारे एचोयवायाव इति अयादेशे सस्य रुत्वे रस्य विसर्गे च ।। अनयोः । त्यद् सुइ- त्यत्र त्यदादीनाम इति मस्यात्वे अतोगुणेइति पररूपत्वे अजाद्यतष्टापित्यापि तदोः सः साचनन्त्ययोरिति सकारादेशे हल्ब्याभ्य इति सुलोपे च ।। स्या ।। तद्एतद्श- ब्दयोः ।। सा । एपा। इति प्रथमैकवचनं । वाच सु इत्यत्र हल्ज्याभ्य इति सुलोपे चोर रिति चकारस्य ककारे झलां जशोन्ते इति ककारस्य गकारे। वाग्। वावसाने इत्यनेन पा- क्षिके ककारे ॥ वाक् ॥ अप् जस् इत्यत्र अपतन्तृच्खम इत्यनेनोपधाया दीर्घत्ने जस्येत्सं- ज्ञायां लोपे संयोगे सस्य रुत्वे रस्य विसर्गे च ॥ आपः ॥ शसि ।। अपः । अप् भिस् इत्यत्र अपो भि इत्यनेन पकारस्य तकारे झलां जशोन्ते इति तकारस्य दकारे सस्य रुन्थे रस्य विसर्गे च ! अद्भिः ॥ दिश् इत्यत्र ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगचुयुजिक्रञ्चा १ अपो भि । अन्न सूत्रे भादौ प्रत्यय इत्यर्थस्तु (यस्मिन्विधिलदादावल्ग्रहणे) अलाहणे सप्तम्यन्ते यो विधिविधीयते स तदादौ क्षेय इत्यनया परिभाषया बोध्यः ।

·७० लयुकौमुद्याम् कुलम् । एक दृग् गौ अभ्याम् । बिट् खि त्विषौ विड्भ्याम् । ससजुषोरुरिति रुत्वम् । सजूः सजुपौ सताम् । आशीः आशिपी आशीभ्याम् । असौ । उतमले । अमू अमः असुया अमूभ्याम् अमूभिः अमुप्यै अमूभ्यः अमुध्याः अमुयोः अमूपां अमुष्याम् अ. मूषु ॥ इति हलन्ताः स्त्रीलिहाः ।। चेति विनि किनो लोपे प्रातिपदिकावासो समागते हल्ब्यान्भ्य इति सकारलोपे किन्नत्य- यस्य कुरिति कवर्गान्तादेशे झलां जशोन्ते इति कस्य गवे वावसाने इति गस्य कन्चे दिक्॥ वामहणात् ।। दिग् । एवमेव दृशशब्दात् त्यदादिपुदशोऽनालोचने कञ्चेति किविधानादन्यत्रापि कुत्वम् इति कुल्य कस्य गत्वे गस्य वावसाने इति कल्यै । दृक् ।। पक्षे॥ दृग् ।। स्विम् सु इसत्र झलांजशोन्ते इति परय डत्वे वावसाने इति उस्य टत्वे सुलोपे च ॥ विट् ॥ विड् ॥ सजुप् सु इत्यत्र हल्यान्भ्य इति सलोपे ससपोरुरिति पस्य लत्त्वे उकारलोपे चोरुपधाया दीर्घ इक इति भकारोत्तरवर्युकारदीर्घत्रे खरवसान योविसर्जनीय इति विसर्गे ॥ सजूः ॥ आशिष सु इयत्र सुलोपे पत्यस्यासिद्धत्वात्ससजु- पोरुरितिरुत्वे उत्वे गते वोरुपधाया दीर्घ इक इत्युपधादीर्घन्चे खरवसानयोर्विस- जनीय इति रस्य विसर्गत्वे ॥ आशीः॥ आशिप् औ संयोगे च॥ आशिषौ । आशिष् म्या- मित्यत्र पत्वस्यासिद्धत्वात् ससजुपो रुरिति सस्य रुवे उत्व गते वोरुपधाया दीर्घ इक इति उपधादीर्घत्वे च ॥ आशीाम् || पदस् मु इत्यत्र अदस औ सुलोपश्चेत्यनेन सस्य औत्वे मुलोपे च कृते अद औ इति ज्ञातं तत्र तदोसः सावनन्त्ययोरिति दस्य सकारे वृद्धिरेचीति वृद्धौ ॥ असौ । अदस् औ इसत्र त्यदादिनाम इत्यत्वे अतो गुणे इति पररूपले वृद्धी अदी इति जातं तत्र अद्सोसेर्दादुदोमः इति दत्य महो दकारान्तःपासौकारस्य ऊकारत्वे च कृते ॥ अम् ॥ एवम् ।। भम् ॥ अदस् टा इसव त्यदा दीनाम इति मस्यात्वे अतो गुणे इति पररूपत्वे अजाद्यतष्टापित्यापि सवर्ण दीर्घवे आदि चाप इसेकारे एचोयवायाच इति अयादेशे अदया इति जातं तत्र अदसोसेर्दादुदोम इति दस्य मावे तदुचरवर्त्यकारस्य चोवे ॥ अमुया ॥ अदस् म्यामि त्यत्र यदाद्यत्वे पररूपत्वे अजाद्यतष्ठापिति टापि सवर्णदीर्घत्वे च अदास्यामिति जातं तत्र अदसोसेदोम इति दस्य मत्वे आकारस्य च ऊकारवे ॥ अमूभ्याम् ॥ एवम् ॥ अभूमिः ॥ अदस् डे इत्यत्र ढकारस्येत्संज्ञायां लोपे सदायत्वे पररूपत्वे अजायतष्ठापि सापि सवर्णदीर्घत्वे अदा ए इति जातं सत्र सर्वनानः स्याह हखश्चेति स्याटि सत्ये च वृद्धी अदसोऽसेन्दुदोमः इति दस्य मत्वे तदुत्तरवर्त्यकारस्योत्वे सस्य पत्वे च ।। अमुष्यै ॥ अदस् ओस् इत्यत्र त्यदायत्वे पररूपत्वे टापि सवर्णदीपवे आडि चाप इत्येकारे एचोयवायाच इत्ययादेश संयोगे सस्य सवे रस निसर्गत्वे च अदयोः इति जातं तन अदसोसेदुदोम इति दस्य मत्वे दवारान्तःपात्यकारस्य चोवे ।। अमुयोः ॥ अदस् ·- हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । ॥ अथ हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ॥ स्वमोलृक् । दत्नम् । खनडुद् खनहुन् वनडुही । चतुरनडुहोरियाम् । स्वनाहि । पुनस्तद्वत् शेषं पुंवत् । वाः वारी बारि वाभ्याम् । चत्वारि । किम् के कानि । इदम् इमे इमानि । (अन्वादेशे नपुंसके एनद्वक्तव्यः) एनत् एने एनानि । एनेन एनयोः । डि इत्यत्र त्यदाद्यत्वे पररूपत्ये अजाद्यतष्टापिति टापि पूर्वसवर्णदीर्घत्वे सर्वनाम्नः स्थाइ हखश्चेति स्याटि आपो हस्यत्वे अदस्या ङि इति जातं तत्र डेराग्नद्याम्नीभ्य इति डेरामादेशे पूर्वसवर्णदीर्घत्ये च अदस्यामिति जातं तत्र अदसोसेर्दादुदोम इति दस्य मत्वे तदुत्तरवर्वकारस्योत्वे आदेशपत्यययोरिति सस्य पत्ये च कृते ॥ अमुष्याम् ॥ अदस् सुप् इत्यत्र पदायवे पररूपत्वे टापि दीर्घत्वे अदा सु इति जातं तत्र अदसोसेर्दादुदोम इति दस्य मरये तदन्तर्वाकारस्य चोत्ले आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्वे च कृते ॥ अमूष्ठ ॥ इति हलन्ताः स्त्रीलिङ्गाः संपूर्णाः ।। स्वनडुत् सु इत्यत्र स्वमोर्लक् इति सुलोपे वसुस्रंसुध्वंस्खनड्डहांद इति हस्य दवे चावसाने इति दस्य तकारे ॥ स्वनडुत् ।। वनडुद् ॥ वनडुङ् । इस्यत्र नपुंसकाचे- त्यनेनौकारस्य शीकारे शकारस्येत्संसायां लोपे च कृते कृते च संयोगे । स्वनडही ।। खनड्डङ्- जस् इत्यत्र जसूशसोः शिरियनेन जसः स्थाने शिकारे शि सर्वनामस्थानमिति शिकारस्य सर्वनामस्थानत्वे चतुरनडुहोरामुदात्त इति आमि इको यणचीति यणि च कृते स्वनडाह् शि इति जातं तत्र नपुंसकस्य झलच इति नुमि उभो लोपे शकारस्येत्सं. ज्ञायां लोपे संयोगे नश्चापदान्तस्य झलीति नस्यानुस्वारे । स्वनवाहि ।। वार् सु इत्यत्र खमोलक इति सुलोपे खरवसानयोर्विसर्जनीय इति रस्य विसर्गे ॥ वाः ॥ वार औ इत्यत्र नपुंसकाचेति औकारस्य ईकारे संयोगे च । वारी ।। वार् जस् इत्यत्र जश्श- सो शिरिति जसः शौ शकारस्येत्संज्ञायां लोपे रस्येकारेण सह संयोगे कृते । वारि ॥ चतुर जस् इत्यत्र जश्शसो शिरिति जसः शौ शकारत्येसंज्ञायाम् चतुरनडुहोरा- मुदात्त इत्यामि मलोपेइको यणचीति यणि संयोगे च ॥ चत्वारि ॥ किम् सु इत्यत्र स्खमो- लक् इति सुलोपे । किम् ॥ किम् औ इत्यत्र किमः क इत्यनेन किम: कादेशे नपुं- सकाचेति औकारस्य शीकारे शकारलोपे आद्गुण इति गुणे च ! के॥ किम् जस् इत्यत्र जश्शसोः शिरिति जसः शिवे शकारस्येत्सज्ञायां लोपे किमः क इति किमः कादेशे का इ इति जातं तत्र नपुंसकस्य झलच इति नुमि उमो लोपे सर्वनामस्थाने चा- संवुद्धौ इति नान्तोपधादीर्घत्वे संयोगे च ॥ कानि !! इदम् सु इत्यत्र स्वमोलक इति सुलोपै । इदम् ॥ इदम् औ इत्यत्र त्यदादीनाम इति मस्य अत्वे अतो गुणे इति पर रूपत्वे नपुंसकाचेति औकारस्य शीकारे शकारलोपे दश्चेत्यनेन दस्य मत्वे आद्गुण इति ·लघुकौमुद्याम् अहः । विभाषा डिश्योः । अही अहनी अहानि ॥ अहन् ।६८। अनित्यस्य तः पदान्ते । अहोभ्याम् । दण्डि दण्डिनी दण्डीनि । दण्डिना दण्डिभ्याम् । सुपथि । टेलोपः । सुपथी सुपन्थानि । ऊ ऊर्जी ऊर्जि । मरजानां संयोगः । तत् ते तानि । यत् ये यानि । एतत् एते एतानि । गवाक् गोची गवाश्चि । पुनस्तद्वत् । गोचा । गुणे च ॥ इमे || इदम् जस् इत्यत्र जश्शसोः शिरिति जस शित्वे शकारस्येसज्ञाया रोपे त्यदादीनाम इत्यत्वे अतो गुणे इति पररूपये इद इ इति बात तर दश्चेलतेन दस्य मत्वे नपुंसकस्य झलच इति नुमि उमो लोपे सर्वनामस्थाने चासंबुद्धौ इति नान्तोपधादीर्घटवे सयोगे च ॥ इमानि ॥ इदम् अम् इत्यत्र स्वमोलक इत्यमो लोपे अन्वादेशे नपुंसके एनढक्तव्य इत्येनदादेशे वावसाने इति दस्य तकारे च कृते एनत् ।। पक्षे ॥ एनद् ।। इदम् औ इसन एनदि कृते एनद् औ इति जात तत्र सदायले पररूपये नपुंसकाचेत्यौकारस्य शीकारे शस्येसज्ञाया लोपे गुणे च कृते ।। एने । इदम् शस् इत्यन अन्वादेशे नपुंसके एनद् वक्तव्य इति एनदि एनद् शस् इति जात तर जश्शसोः शिरिति शस शौ शस्येसज्ञाया लोपे खदाद्यत्वे पररूपत्वे नपुंसकस्य झलच इति नमि उमो लोपे सर्वनामस्थाने चासंबुद्धौ इति नान्तोपधादीर्घत्ये सयोगे च ॥ एनानि ।। अहन् मु इत्यत्र स्वमोनपुंसकादिति सुलोपे रोसुपीति नत्य रेफादेशे खरवसानयोर्विसर्जनीय इति रस्य विसर्गादेशे च ॥ अह ॥ अहन् औ इसा नपुं सकाचेत्यौकारस्य शीकारे शस्येत्साया लोपे विभापा डिश्योरित्यनेन कारोत्तर- हँकारस्य लोपे सयोगे च कृते ॥ अह्नी ॥ विभापामहणादकारलोपाभावे ॥ अहनी । अहन् जस् ता जशशसोः शिरिति जस शौ शे सर्वनामस्थानत्ये शस्पेसज्ञाया लोपे सर्व- नामस्थाने चासंबुद्धौ इति नान्तोपधादीर्घत्वे ।। अहानि ।। अहन् भ्यामित्यत्र अहन इसनेन नस्य रुन्चे हशि चेति रोरले आद्गुण इति गुणे च कृते ।। अहोभ्याम् ।। दण्डिन् मु इत्यन स्वमार्नपुंसकादिति सुलोपे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नकारस्य लोपे ॥ दण्ड दिल्डिन् औ इसत्र नपुंसकाचेति औकारस्य सरकारे शस्बे सजाया जोपो सयोगे च ॥ दण्डिनी ॥ दण्डिन् जस् इत्पन जदशसो शिरिति जस शौ शे सर्वनामस्था नत्ये शस्येत्तशाया लोपे सर्वनामस्थाने चासंयुद्धौ इति नान्तोपघादीर्घ ॥ दण्डीनि। दण्डिन् म्यामिन्यत्र नलोपः प्रतिपदिकान्तस्येति नलोपे । दण्डिम्याम् ॥ सुपथिन् मु इत्यत्र स्खमोर्नपुंसकात् इति मुठोपे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपे ॥ सुपधि ॥ मुपथिन् औ इत्यन नपुंसकाचेति दशीकारे शस्यत्मज्ञाया लोपे भस्य टेलॉप इति टिलोपे सयोगे च ॥ मुपथी ॥ मुपधिन् जस् इसा जइशसोः गिरिति बस शो शे सर्वनामस्थान ने शस्यैत्सज्ञाया लोपे इतोत्सर्वनामस्थाने इति थान्त पातिन इकार- स्वाकारे धोन्ध इति धस्य न्यादेशे गुपन्थन् इ इति जात तत्र सर्वनामस्थाने चासंबुद्धी ·हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । ७३ गवाग्भ्याम् । शकृत् शकृत्ती शकृन्ति । ददत् ।। वा नपुंसकस्य ७१७९ । अभ्यस्तात्परो यः शता तदन्तस्य क्लीवस्य वा नुम् सर्वनामस्थाने । ददन्ति ददति । तु- दत् ।। आच्छीनद्योर्नुम् ।७।१।८०१ अवर्णान्तावङ्गात्परो यः शतुरवयवस्तदन्तस्य इति नान्तोपधाया दीर्घत्वे ॥ सुपन्धानि ।। ऊ सुइत्यत्र स्खमोर्नपुंसकादिति सुलोपे चोः कु- रिति जस्य गत्वे वावसाने इति गस्य कत्वे ॥ ऊर्छ । ऊर्ग ॥ ऊ औ इत्यत्र नपुंसकाचेति औ- कारस्य शीकारे शकारस्येत्संज्ञायां लोपे संयोगे च ।। ऊर्जी ।। ऊ जसित्यत्र जश्शसो शिरिति शौ शेः सर्वनामस्थानत्वे नपुंसकस्य झलच इति नुमि उमो लोपे शस्येत्संज्ञायां लोपे स्तोश्च- नाश्चुरिति नकारस्य अकारे संयोगे च कृते । ऊर्जि । तत् सु इत्यत्र स्वमोरिति सुलोपे।। तत् ॥ तत् औ इत्यत्र नपुंसकाचेति औकारस्य शीकारे शस्येत्संज्ञायाम् लोपे त्यदादी- नाम इति अकारे अतो गुणे इति पररूपत्वे आद्गुण इति गुणे ।। ते ॥ तत् जसित्यत्र जश्शसो शिरिति जसः शौ शेः सर्वनामस्थानत्वे त्यदादीनाम इति दस्य अले अतो गुणे इति पररूपत्वे नपुंसकस्य झलच इति नुमि उमो लोपे शस्येत्संज्ञायां लोपे च सर्वनामस्थाने चासंबुद्धौ इति नान्तस्योपधाया दीर्घत्वे ॥ तानि ।। एवमेव ।। यत् । ये । यानि ।। एतत् ॥ एते ॥ एतानि ॥ ज्ञेयानि ।। गो-अन्च् इत्यत्र ऋत्विग्धृक्नन्दि- गुष्णिगक्षुयुजिक्रुश्च चेति किनि लशक्वतद्धिते इति कस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे हलन्त्यमिति नस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे उपदेशेजनुनासिक इदिति वकारोत्तरवर्तिन इकारस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे वेरपृक्तस्येति बलोपे व किन्प्रत्ययस्य न किञ्चिदवशिष्टम् परं किन्प्रत्ययस्य कृदन्तःपातित्वात्कृत्तहितसमासाश्चे- ति सूत्रे गो अन्न् शब्दस्य प्रातिपदिकसंज्ञायां प्रथमैकवचने सौ समागते गो अन्च् सु इति जातं तत्र अनिदितां हल उपधायाः क्विति इति नलोपे गो' अच् सु इति जातं सन्न अवङ स्फोटायनस्येति अवङि डकारस्येत्संज्ञायां लोपे च गय अच् सु इति जाते अकः सवर्णे दीर्घ इति दीर्घत्वे चोः कुरिति कुत्वे च गवाक् सु इति जातं तत्र स्वमो- नपुंसकादिति सुलोपे ॥ गवाक् ॥ गो-अन्च्-औ इत्यत्र अनिदितां हल उपधायाः कितीति नलोपे अच इति सूत्रेणाकारलोपे गोच् औ इति जातं तत्र नपुंसकाचेत्यौका- रस्य शीकारे शकारस्येत्संज्ञायां लोपे संयोगे च ॥ गोची ॥ गो-अन्च् जस् इत्यत्र अवङ् स्फोटायनस्येत्यवङि ङस्येत्संज्ञायां लोपे च गत्र अन्च् जस् इति जातं तत्र अनिदितां हल उपधायाःक्किति इति नलोपे अच इत्यकारलोपे चौ इति पूर्वाणो दीर्घत्वे गवाच् जस् इति जाते जश्शसोः शिरिति जसः शौ शि सर्वनामस्थानमिति शेः सर्व नामस्थानत्वे शस्मेल्संज्ञायां लोपे च गवाच् इ इति जातम् तत्र नपुंसकस्य झलच इति भुमि उमो लोपे स्तोः श्रुभिः श्रुरिति श्रुत्वे संयोगे च कृते । गवाञ्चि ।। गो-अन्च् र इत्यत्र चुटू इति टस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे अनिदितां हल उपधाया १० ·। लघुकौमुपाम् नुम् वा शीनद्योः । पचन्ती पचन्ति । दीव्यत् दीव्यती दीव्यन्ति । धनुः धनुपी । सा न्तेति दीर्घः । नुम्विसर्जनीयेति पः । धनूपि धनुषा धनुाम् । एवं चक्षुईविरादयः । क्विति इति नलोपे अच इत्यकारलोपे सयोगे च ॥ गोचा ॥ एव सर्वत्र ज्ञेयम् । शरत् सु इत्यत्र स्खमानपुंसकात् इति मुलोपे ॥ शकृत् ॥ शकृत् औ इत्यन्त्र नपुंसकाञ्चयो कारस्य शीकारे शलोपे सयोगे च ॥ शकृती ॥ शकृत् जस् इसन जइशसोः शिरिति शौ शि सर्वनामस्थानमिति शे सर्वनामस्थानत्वात् नपुंसकस्य झलच इति नुमि उमो लोपे शस्येत्सज्ञाया लोपे सयोगे च ॥ शकृन्ति ।। एव ददत् || ददती॥ ददत् जस् इत्यत्र जश्शसो शिरिति जस शौ शि सर्वनामस्थानमिति शे सर्वनामस्थानवे या नपुंसकस्येति चुमि उमो लोपे शकारलोपे सयोगे च ॥ ददन्ति ॥ सूचे वाग्रहणान्- नुमभाने ॥ ददति ॥ एवम् ॥ तुदत् ॥ तुदत् औ इत्यत्र नपुंसकाचेत्यौकारस्य शोकारे शलोपे आच्छीनद्योर्नुमिति नुमि उमो लोपे शकारलोपे सयोगे || तुदन्ती ।। नुम भाने ॥ तुदती ॥ तुदत् जस् इत्यत्र जश्शसोः शिरिति शौ शे सर्वनामस्थानत्वे नपुं. सकस्य झलच इति नुमि ॥ तुदन्ति ॥ एवम् ॥ पचत् ॥ पचत् औ इसत्र नपुंसकाचेति शीकारे शकारलोपे शपश्यनोनित्यमिति नुमि उमो लोपे ।। पचन्ती ॥ पचत् जसियन जश्शसो शिरिति शो नपुंसकस्य झलच इति नुमि ॥ पचन्ति । एवम् ॥ दीव्यत् ॥ दीव्यन्ती ॥ दिव्यन्ति ॥ धनुप् सु इत्यन स्वमोर्नपुंसकादिति सुलोपे पत्वस्यासिद्धत्वात् ससजुपो रुरिति सस्य रत्वे खरवसानयोरिति रस्य विसर्गत्वे च ॥ धनु ॥ धनुए औ इस्पन नपुंसकाचेति शीकारे शलोपे सयोगे च ।। धनुषी ॥ धनुष् जस् इत्या जा उशसोः शिरिति शौ शे सर्वनामस्थानत्ये नपुंसकस्य झलच इति नाम उमो रोपे धनु न प्-इ इति जाते सान्तमहतः संयोगस्येति नान्तोपधाया दीर्घ नश्वापदा न्तस्य अलीति नस्यानुस्वारे ॥धनूपि ।। पयस् मु इत्यत्र सुरोपे सस्य रत्वे रस्य विसर्गत्वे च ॥ पय ॥पयर औ इत्यत्र नपुंसकाचेयीकारस्य शीकारे।। पयसी ॥ पयस् जस् इत्या जइशसो शिरिति जस शौ शे. सर्वनामस्थानवे नपुंसकस्य झलच इति नुमि उगो लोपे सान्त महतः संयोगस्येति नान्तोपधादीर्धन्वे॥पयासि ॥ सुपुस् मु इत्यन्न समोनपुंसकात् इति मुलोपे संयोगान्तस्येति सलोपे च ॥ सुपुम् ॥ मुपस् औ इन्यत्र नपुंसकाति औकारत्य शीकारे शस्यैरसझया लोपे सयोगे च ॥ सुपुसी । पुस् जस् इत्या जश्शसोः शिरिति शी शि सर्वनामस्थानमिति सपनामस्थानत्वे शस्येसज्ञाया लोपे च मुपस् इ इति जात तन पुंसोऽसुर इति अमुनि दस्पेसज्ञाया लोपे समारोतरयतिन उफारस्यामनाया टोपे च मुपुमम् इ इति जात तर नपुंसकस्य झलच इति नुमि उमो सोपे सान्तम एनः संयोगस्येति नान्तोपधादीयो सयोगे च ॥ सुपुमासि ।। अदस् य म इत्यत्र स्व.

·अव्ययप्रकरणम् । ७५ पयः पयसी पयांसि । पयसा पयोभ्याम् । सुपुम् सुपुंसी सुपुमांसि । अदः । विभक्ति- कार्यम् । उल्लमत्वे । अमू अमूनि । शेषं पुंवत् ।। इति हलन्ता नपुंसकलिङ्गाः ।। ॥ अथाव्ययप्रकरणम् ॥ खरादिनिपातमव्ययम् ।१।१॥३७॥ स्वरादयो निपाताचाव्ययसंज्ञाः स्युः । स्वर् अन्तर् प्रातर् पुनर् सनुवर् उचैस् नीचेस् शनैस् ऋधक करते युगपत् आरात् पृ. थक् ह्यस् श्वस् दिवा रात्री सायं चिरम् मनाक् ईषत् जोपम् तूष्णीम् बहिस् अवस् समया निकपा स्वयम् वृथा नक्तम् नञ् हेतौ इद्धा अद्धा सामि वत् ब्राहाणवत् क्षत्रिय- वत् सना उपधा सनत् सनात् तिरस् अन्तरा अन्तरेण ज्योक् कम् शम् सहसा बिना नाना स्वस्ति स्वधा अलम वषट् श्रौषट् वौषट् अन्यत् अस्ति उपांशु क्षमा विहायसा दोपा भूपा मिथ्या मुधा पुरा मिथो मिथस् प्रायस् मुहुस् प्रवाहुकम् प्रवाहिका आर्यहलम् अभीक्ष्णम् साकं सार्धम् नमस् हिरुक् धिक् अथ अम् आम् प्रताम् प्रशान मा मोनपुंसकादिति सुलोपे ससजुषोरुरिति सस्य रुत्वे खरवसानयोविसर्जनीय इति रस्य विसर्गरचे ।। अदः ॥ अदस् औ इत्यत्र त्यदादीनाम इत्यत्वे अतो गुणे इति पररूपे वृद्धिरेचीति वृद्धौ अदौ इति जातं तत्र अदसोसेदुदोम इति दस्य मन्ने औकारस्य च ऊकारे || अम् ॥ अदस् जस् इत्यत्र जश्शसो शिरिति शौ शेः सर्वना- मस्थानत्वे शस्येत्संज्ञायां लोपे अदस् इ इति जातं तत्र त्यदायत्वे पररूपत्वे नपुंसकस्य झलच इति नुमि उमो लोपे सर्वनामस्थाने चासंवुन्डाविति नान्तोपधादीर्घत्वे संयोगे च अदानीति जातं तत्र अदसोसेर्दादुदोम इति दस्य मत्ये आकारस्य ऊकारे च कृते ।। अमूनि ।। इति हलन्ता नपुंसकलिङ्गाः ।। स्वरिति स्वर्गे परलोके च । अन्तरिति मध्ये । प्रातरिति प्रत्यूपे । पुनरिति अप्रथमे विशेष च । सनुतर् अन्तर्धाने । उच्चैस् महति । नीचैस् अल्पे । शनैस् क्रियामान्ये । प्रधक सत्से । ऋरते वर्जने । युगपत् एककाले । आरादूरसमीपयोः । पृथक् भिन्ने । ह्यस् अतीतेऽह्नि । श्वस् अनागतेऽहि । दिया दिवसे ! रात्रौ निशि । सायं निशामुखे । चिरं बहुकाले । मनाक् ईपत् प्राबल्ये । जोपं सुखे मौने च । तूष्णीं मौने । बहिस् अवस् इमौ वाद्ये । समया स- मीपे । निकपा अन्तिके । स्वयम् आत्मनि । वृथा व्यर्थे । नक्तम् रात्रौ । नञ् निषेधे । हेती निमित्ते । इद्धा प्राकाश्ये । अक्षा स्फुटावधारणयोः । सामि अर्द्धजुगुप्सितयोः । यत् तेन- तुल्यमित्यादिभिर्विहितो बतिप्रत्ययः । तेन तदन्तस्यैवाव्ययत्त्वम् । ब्राह्मणवत् । क्षत्रियवत् । सना सनत् सनात् इत्येते नित्ये । उपधा भेदे । तिरस् अन्तर्धी । अन्तरा मध्ये । अन्तरेण वर्जने । ज्योक् काले भूयस्त्वे प्रश्ने शीघ्रार्थे च । कम् वारिमूर्द्रनिन्दासुखेषु । शम् सुखे । सहसा आकस्मिकाविमर्षयोः । विना वर्जने । नाना अनेकविनार्थयोः । स्वस्ति मङ्गले । स्वधा पितृदाने । अलम् भूपणपर्याप्तिशक्तिबारणनिषेधेषु । वषट् चौपट श्रौपट् एते हविर्दाने | अन्यदित्यन्यार्थे । अस्ति सत्तायाम् । उपांशु अप्राकाशोचरणरहस्ययोः । क्षमा क्षान्तौ । त्रि- हायसा वियदर्थे । दोषा रात्रौ । मृषा मिथ्या एतौ वितथे । मुधा व्यर्थे । पुरा अविरते । 1 ।

·लघुकौमुद्याम् माङ् । आकविगणोऽयम् । च वा ह अह एव एवम् नूनम् शश्वत् युगपत् भूयस् कूपन सूपत् कुवित् नेत् चेत् चण यन्त्र कशित् नह हुन्त माकि माकिम् नकि नकिम् नकिर भाङ नञ् यावत् तावत् वै न्वै हैरै औषट् वौपट् स्वाहा स्वधा चपट तुम् तथाहि सलु फिल अथ सुष्टु रम आदह । उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च । अवदत्तम् अहंयुः अस्ति- क्षीरा अ आ इ ई उ ऊ ए ऐ ओ औ पशु शुकम् यथा कथा च पाट् प्याट् अङ्ग है हे भोः अये घ विपु एकपदे युत् आतः । चादिरप्याकृतिगणः तसिलादयः प्रापाशपः शस्प्रभृतयः प्राक्समासान्तेभ्यः । अम् आम् कृत्वोऽर्थाः तसिवती नानानौ एतदन्त- मप्यव्ययम् अत इत्यादि ॥ कृन्मेजन्तः ।।१।३९। ऋद्यो मान्त एजन्तश्च तदन्तम ध्ययं स्यात् । स्मारस्मारम् जीवसे पियध्यै ॥ क्त्वातोसुन्कसुनः ॥१॥१॥४०॥ एत. पन्तमव्ययम् । कला उदेतोः विसृपः ॥ अव्ययीभावश्च ।।१॥४१॥ अधिरि ।। अव्ययादापसुपः ।।४।८२। अव्ययाद्विहितस्यापः सुपश्च लुछ । तत्र शालायाम् । अथ । सदृशं त्रिपु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिपु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्य- यम् ॥ १ ॥ वष्टि भागुरिरलोपमवाप्योरुपसर्गयोः ।। आप चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ॥२॥ अवगाहा वगाहः । अपिधानं पिधानम् ।। इत्यध्ययानि ।। मिथो मिथस् एतौ रहस्सहार्थयोः । प्रायस् बाहुल्यै । मुहुस् पुनरर्थे । प्रवाहुकम् समानकाले । आर्यहलम् बलात्कारे । अभीक्ष्णम् पौनःपुन्ये । साकम् सार्धम् एतौ सहाौँ । नमस् नतौ । हिक् वर्जने। धिक् निन्दाभनियोः । अम् शैध्ये । आम अङ्गीकारे । प्रताम् ग्लागौ । प्रशान् समानार्थे । प्रतान् विस्तारे । मा माड् एतौ शङ्कानिपे- धयोः । आकृतिगणोऽयम् | च पुनरर्थे । वा समुच्चयादिषु । ह प्रसिद्धौ । अह पूजायाम् । एव अवधारणे । एवम् उक्तपरामर्शे । नूनम् निश्चये तर्फे च । शश्वत् नित्ये । युगपत् ऐक- फाल्ये । भूयस् पुनरर्थे । कूपत् प्रश्ने । कुवित् मूत्यर्थे । नेत् शङ्कायाम् । चेत् यद्यर्थे । चण् यद्यर्थे । यत्र अनवकृत्यमर्थगर्दाश्चर्येषु । कचिद् इष्टप्रश्ने । नह प्रत्यारम्भे । हन्त हर्षे विषादे च ।माकि माकिम् नकिनकिम् एते वर्जने । यावत् तावत् एतौ साकल्यावधिमानावधारणेषु । विशेपवितर्कयोः। द्वै वितर्फे। रै दाने अनादरे च । श्रीपट चौपट् हविर्दाने । स्वाहा देवताभ्यो दाने । स्वधेति पितृभ्यः । यपट् इविने । तुम् तुकारे । तथाहि निदर्शने । खल्लु निश्चये । किल वार्तायाम् । अथ मङ्गलानन्तगरम्भश्चकाधिकारप्रतिज्ञासमुच्चयेषु । म अतीते पादपूरणे च । अदह उपक्रगहिंसाकुत्सनेषु । अव्ययानामर्थप्रदर्शनं दिङ्मात्रं बोध्यम् । अन्येऽप्यर्था ज्ञेयाः । श्रीकेशवकपाकल्पलताऽस्तु चितता मयि, प्रणटजाड्यसंतापो यद्घनच्छायया जनः । नयविनयमयारमा श्रीरवाजिः क्षितीशो, हरिहरपतिभक्ता मोधिबा तस्य पही। परशिवपदमाजी तालुगौ सर्वदास्तामलिखदखिलमेतद्यनिदेशाज्जनोऽयम् ॥ १ ॥ खै १कृन्मेजन्तः । मेभ्यां कृतोविशेषणायन विधिवदन्तस्येति सूत्रेण तदन्तलाभ सिद्धेऽन्तग्रहणमापदेशि. केजन्तप्रतिपत्यर्थ तेन चिकीर्ष आधये कुंभकारेभ्य इत्यादौ नान्ययसम् । यदि च लक्षणप्रतिपदोक्तसति पातपरिभापाभ्यां मिदिः क्रियते चेत्तदा तयोरनियलसापनार्थमिदमन्तगहणम् ।

·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । ।। अथ तिङन्ते स्वादिगणप्रकरणम् ॥ लट् लिट् लुट् लट् लेट् लोट् लङ् लिङ् लुङ् लुङ् । एषु पञ्चमो लकार श्छन्दोमात्र गोचरः ॥ लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः ।।४।६। लकाराः मक्रमकेभ्यः कर्मणि कर्तरि च स्युरकर्मकेभ्यो भाये कर्तरि च । वर्तमाने लट् ।३।२।१२३॥ व- र्तमानक्रियावृत्तातोलट् स्यात् । अटावितौ । उच्चारणसामर्थ्यालस्य नेत्रम् । भू सत्ता. याम् । कर्तृविवक्षायाम् भू ल इति स्थिते । तिप्तरिझसिधस्थमित्रसस्ताना- सर्वविघ्नेश्वरं बन्दे कलाकरधरं हरम् । विद्यासंपदयाय श्रीराजराजेश्वराभिवम् ।। १ ।। नामनाम सरवल्याः पादपद्मद्वयं मुदा || यथामति लिखाम्येतद्विद्वद्वर्गवशंबदः ॥२॥ श्रीकेशया. हृयदयामयदेशिकेशपादाः प्रसादसुमुखा मयि सन्तु नित्यम् ।। रम्या तदधिनखचन्द्रमुच- न्द्रिका मे जाड्यान्धकारमपहन्तु मनोनिरूढम् ॥ ३ ॥ श्रीवागीशादयादृष्टिमुधावृष्टिरहनिशम् । हन्तु मे स्वान्तसंतापं पुष्णातु शेमुपीलताम् || ४ ॥ विद्यां विद्यां कथं हृद्यां विना विधेश्वराश्रयम् । तद्वियेश्वर विद्यायै शम्भो त्वामाश्रितोस्म्यहम् ॥५॥ महामाहेश्वरान् माहेश्वराभिठ्यान् द्रयोदवीन्।। तातपादान् प्रणम्यैतल्लिख्यतेत्र यथामति १६॥ क्षन्तुमर्हन्ति विद्वांसस्तद्वालचापले तु में || सबै- सहास्वभावा यन्महीयांसो महीतले ॥ भू (सत्तायाम् )धातुर्वर्तते तत्र कस्य सूत्रस्य प्राप्ति: संजाघटीति लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः अत्र भूधातुः सकर्मकोऽत्यकर्मको बा । अस्त्ययमकर्मकस्ततः कतरि खल्ला- पोतवन्न्यायेन नवापि लकाराः प्राप्तास्तेपो मध्यात्केनात्र भाव्यम् वर्तमाने लट् इत्यनेनात्र भूधातोर्वर्तमानक्रियावृत्तित्वालटि जाते भू-लट्-इति जातम् । तत्र हलन्त्यमित्यनेन टकारस्य उपदेशेजनुनासिक इत् इति लझारोत्तरवर्तिनोऽकारस्य चेत्तंज्ञायो कृताया तस्य लोप इति लोपे च कृते भू-ल् इति जातं तत्र लः परस्मैपदमित्यनेनाप्टाटशानामपि तेपा परस्मैपदसंज्ञा जाता तत्र तङानावात्मनेपदमित्यनेन तङ्मल्याहारान्तःपातिनां नवाना- मात्मनेपदसंज्ञा जाता एवं तिबादयः परस्मैपदसंज्ञास्तादयश्चात्मनेपदसंज्ञास्तेपा मध्यादत्र परस्मैपदसं- झिनःप्रत्ययाः स्युः किमुतात्मनेपदसंज्ञिनः स्युरित्याशङ्कायाम् शेषात्कर्तरि परस्मैपदमिय- नेनास्य भूधातोरात्मनेपदनिमित्तहीनत्वात्कर्तरि परस्मैपदं प्राप्तं परस्मैपदसंजिनां च नवानां मध्यान्त्र केन भाव्यमित्याशङ्कायां तिनीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमा इत्यनेन क्रमानवाणां त्रिकाणां प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञासु जातासु जातासु च लब्धप्रथमादिसंज्ञानां तिस्त्रयाणां त्रयाणा वचनानां प्रत्येकमेकवचन द्विवचनबहुवचनसंज्ञासु अत्र प्रथमेन भाव्य मध्यमेन भाच्यमुक्तमैन भाव्य वेति शङ्कायां शेषे प्रथम इत्यनेन प्रथमः पुरुषो भवितुमर्हस्तस्थापि त्रीणि वचनानि १ लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः । फलज्यधिकरणव्यापारवाचक सकर्मकलम् । फलसमानाधिकर- शब्यापारवाचकत्वमकर्मकत्वम् । २ वर्तमाने लट् । पारव्यापरिसमाप्तले सति प्रयोगोचारणाधिकरपलं वन- मानवम् । यद्वा भूतभविष्यभिन्नलम् । विनष्टाद्यवयवप्रागभावको सलनुत्पन्नध्वंसान्यावययकालमित्यर्थः - ·७८ लघुकौमुद्याम् अधासाधान्ध्यमिडहिमहिङ् शादा एतेऽष्टादश लादेशाः स्युः ॥ ल. परस्मैपदम् ।।४।१९। लादेशाः परस्मैपदसंशाः स्युः ॥ तडानावात्मनेपदम् । ११४।१०० तङ् प्रत्याहारः शानच्कानचौ चैतत्संज्ञाः स्युः । पूर्वसंज्ञाऽपवादः ॥ अ. नुदात्तटिन्त आत्मनेपदम् ।।३।१२। अनुदात्तेतो हितश्च धातोरासनेपदं स्यात्क- र्तृगामिनि क्रियाफले ॥ शेषात्कर्तरि परस्मैपदम् ।।३।७८) आसनेपदनिमित्त. होनाद्धातोः कर्तरि परस्मैपदं स्यात् ।। स्वरितजितः कर्चभिप्राये क्रियाफले ।। २७२। तिडस्त्रीणिनीणि प्रथममध्यमोत्तमाः ॥१०२। तिह उभयोः पदयोस्रयस्त्रिकाः क्रमादेतत्संज्ञाः स्युः ॥ तान्येकवचनठिवचनवहुवचनान्ये- कश।।१।४।१०२। लन्धप्रथमादिसंज्ञानि तिडस्त्रीणि त्रीणि प्रत्येकमेक्रवचनादिरांज्ञानि तेपा मध्याकेन भाव्यमित्याशङ्कायां द्वयेकयोर्दिवचनैकवचन इत्यनेनात्रैकवचनस्य रिति- क्षास्तीत्येकवचने तिपि जाते पकारस्य हलन्त्यमिति इत्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे च कृते भू-ति इति जातं तत्र तिशित्सार्वधातुकमित्यनेन तिडों सार्वधातुकसंज्ञायां कृताया कर्तरि शपित्यनेन शपि जाते भू शप् ति इति जाते पकारस्य हलन्त्यमिरानेन शकारस्य लशकतद्धित इत्यनेनेत्संज्ञायां कृतायां कृते च तस्य लोप इति लोपे भू अति- इति जातं तत्र शपःशिवात्सार्वधातुकत्वे सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति सूत्रेणेगन्तागस्य गुणे कृते भो-अ-ति इति जातं तन्नैचोयवायाच इत्यनेन ओकारस्य अयादेशे कृते कृते व संयोगे || भवति || भूधातुर्वर्ततेऽग्रे ललकारस्य प्रथमपुरुषद्विवचने तसि समागते भू- तस्-इति जातं तत्र तिङशित्सार्वधातुकमिति तसः सार्वधातुकत्वे कृते कतरि शपिति शपि कृते शकारपकारयोरिसंज्ञायां लोपे च कुते भू-अ--तस्-इति जातं तत्र सार्वधातुकार्धधातुकयोस्सिनेनेगन्ताङ्गस्य गुणे कृते भो-अ-तस्-इति जातं तत्र एचोयवायाव इति अवादेशे संयोगे च कृते भवतस् इति जातं तत्र ससजुपो रुरिति सस्य रखे खरवसानयोविसर्जनीय इत्यनेन विसर्जनीयवे च कृते ॥ भवतः ।। इति सिद्धम् । भू-अग्ने प्रथमपुरुपबहुवचने झौ समागते झोन्त इत्यनेन शस्य अन्तादेशे कृते कर्तरि शपिति शपि कृते शकारपकारयोरित्संज्ञाया लोपे च कृते भू-अ-अन्ति इति जाते सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति गुणे एचोयवायाव इति अवादेशे अतो- १ल. परस्लैपदम् । अत्रोच्यते अनेन सूनेगरले सिजिलन सिचोऽपि परस्मैपदल स्यात्तथाच ऐविष्ट इसन गिन् न स्यात् । नव तन लशब्दोचार्यविहितलादेव नेति वाच्यम् । लटः शनशानचाविलादावपि तु. ल्पलात् । तदातु सिन् परस्मैपदेष्वेव भविष्यति नसात्मनेपदेविति सिनिद्धिः परस्मैपदेविलन परस्मै पदग्रहण व्यर्थ तरसामात्सिचः परस्मैपदल नेति कल्प्यते । यद्वा तत्सामर्थ्यालकारमात्तिवर्णाटितपद- प्रयोज्या या लयारनिष्टा स्थानिता तादृशस्थानितानिरुपितादेशताश्रयाः परस्मैपदसताः स्युरित्यर्थेनादो- . पाचराक पहनितेन ॥

·७९ । तिजन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । स्युः ।। युष्मयुपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः ११।४।१०५। तिवाच्यकारकवाचिनि युष्मद्यप्रयुज्यमाने प्रयुज्यमाने च मध्यमः ॥ अस्मद्युत्तमः १।४।१०७॥ तथाभूतेऽस्मद्युत्तमः ॥ शेषे प्रथमः ।१।४।१०८१ मध्यमो. समयोरविषये प्रथमः स्यात् । भू ति इति जाते ॥ तिड्शित्सार्वधातुकम् ॥३॥४॥ ११३। तिडाः शितश्च धावधिकारोक्ता एतत्संज्ञाः स्युः ॥ कर्तरि शम् ।।१।६८। कथै सार्वधातुके परे धातोः शप् ॥ सार्वधातुकार्धधातुकयोः ॥७॥३॥८४। अ- नयोः परयोरिगन्ताङ्गस्य गुणः । अवादेशः । भवति भवतः ॥ झोऽन्तः ७१।३। प्रत्ययावयवस्य झस्यान्तादेशः । अतो गुणे । भवन्ति । भवसि भवथः भवथ ।। अतो दीर्घो यजि ७३१०१। अतोऽङ्गस्य दीर्घो यजादौ सार्वधातुके । भवामि भवावः भवामः । स भवति तौ भवतः ते भवन्ति । त्वं भवसि युवां भवथः यूयं भवथ । अहं गुणे इति पररूपे च कृते ॥ भवन्ति ॥ इति सिद्धम् । भूधातुर्वर्ततेऽने युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यम इति मध्यमपुरुपस्यैकवचने सिपि समागते पकारलोपे कृते कर्तरि शपिति शपि कृते सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति गुणे कृते चोयवायाव इति अवादेशे च कृते ॥ भवसि ॥ इति सिद्धम् । भूधातुर्वर्ततेऽने मध्यमपुरुप- देवचने थसि समागते भू-थस्--इति जाते कर्तरि शपिति शपि सार्वधातुकार्ध- पातुकयोरिति गुणे अवादेशे ससजुषोरुरिति सत्वे खरवसानयोविसर्जनीय इति वेसर्जनीयत्वे ॥ भवथः ॥ इति सिद्धम् । भूधातुर्वर्ततेने मध्यमपुरुपबहुवचने थ आगते कर्तरि शपिति शपि सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति गुणे अवादेशे च कृते ॥ भवथ ।। इति सिद्धम् ॥ भूधातुर्वर्ततेऽने अस्मद्युत्तमः तथाभूतेस्मद्युत्तम इत्यनेन उत्तमैकवचने मिपि समागते कर्तरि शपिति शपि सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति गुणे अबादेशे च कृते भवमि इति जातं तत्र अतोदि?यजीयनेन दीर्वादेशे च कृते || भवामि ॥ इति सि- दम् । भूधातुर्वर्ततेने उत्तमपुरुपद्विवचने वस्यागते कर्तरि शपिति शपि । सार्वधातुका- धंधातुकयो रिति गुणे अबादेशे अतो दी? यनीति दीर्घादेशे च कृते ससजु- षोरुरिति सस्य रुत्वे खरवसानयोर्विसर्जनीय इति विसर्जनीयत्थे च कृते ! भन्नावः ।। भूधातुर्वर्ततेऽने उत्तमपुरुपबहुवचने मसि समागते भू-मस् इति जातं तत्र कर्तरि शपिति शपि सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति गुणे एचोयवायाव इत्यवादेशे अतोदि?- यत्रीति दीर्घादेशे ससजुषोरुरिति सस्य रुत्वे खरवसानयोविसर्जनीय इति रस्य १ कर्तरि शप् । अत्र सूने कर्तरिग्रहणं किमर्थम् । नच भावकर्मणोः शप् प्रत्ययो माभूदित्येतदर्थमि. तिवाच्यम् । तत्र यका बाधात् । उच्यते । कतरिग्रहणाभावे येननाप्राप्तिन्यायेन यका शप् एष वाध्येत नतु श्यनादयस्तयाचश्यनादयो भावकर्मणोर्भविष्यन्ति तग्निवृत्त्यथै कर्तरिग्रहणमावदयकम् । स्फुटतात मत्कृतवैयाकरणतरङ्गतोऽवसेवम् ।

·८. लघुकामुद्याम् भवामि आवां भवावः वयं भवामः ॥ परोक्षे लिट् ।३।२।११। भूतानद्यतनपरो- क्षार्थवृत्ते_तोलिट् स्यात् । लस्य तिवादयः ॥ परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसण ल्यमाः २४.८ लिटस्तियादीनां नवानां णलादयो नव स्युः । भू अ इति स्थिते ॥ भुवो बुग्लुलिटोः ।।४।८८। भुवो युगागमः स्यात् लुड्लिटोरचि ॥ लिटि धातोरनभ्यासस्य ।६।२८ लिटि परेऽनभ्यासधालवयवस्यैकाचः प्रथमस द्वे स्त आदिभूतादचः परस्य तु द्वितीयस्य । भूव भूव् अ इति स्थिते । पूर्वोऽभ्यासः ॥६॥ राधा अत्र ये द्वे विहिते तयोः पूर्वोऽभ्याससंज्ञः स्यात् ।। हलादिः शेषः ॥४॥ ६०। अभ्यासस्यादिईल् शिप्यते अन्ये हलो लुप्यन्ते ॥ इति बलोपः । इखः ७४। ५९॥ अभ्यासस्थाचो हस्व: स्यात् ॥ भवतेरः ॥७३॥ भवतेरभ्यासस्योकारस्य अः स्यालिटि ।। अभ्यासे चर्च ८१४१५४। अभ्यासे झलां चरः स्युर्जशश्च । शकलो विसर्जनीयत्वे ॥ भवामः ।। इति सिद्धम् । भूधातुर्वर्तते तत्र परोक्षे लिट् इत्यनेन लिटि समा. गते लिटो लस्य तिबादिषु प्राप्तेषु अत्रैकवचनस्य विवक्षितत्वात्तिप्यागते भू-ति-इति जातं तत्र लिट्च इसनेन लिट्सबन्धिना तिङामार्धधातुकसंज्ञायां कृतायां निपिद्धायां च सार्व धातुफसंज्ञायाम् न शबादीनां प्रवृत्तिः किं तहि परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथु- सणल्वमा इत्यनेन तिफारस्य स्थाने गलि जाते णकारलकारयोश्शूटू हलन्त्यमिति सू. त्राभ्यामित्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे च कृते भू-अ-इति जातं तत्र भुवो युग लुङ्लिटोरित्यनेन कित्वादन्ते बुकि जाते भूयुक्--अ-इति जाते ककारोकारयोरि- संज्ञायां लोपे च कृते. भूय्-अ-इति जातं तत्र लिटि धातोरनभ्यासस्येत्यनेनैका- चोद्वित्व प्राप्ते परन्तु वृक्षप्रचलनन्यायेन समुदायस्यैव द्वित्वे कृते भू-भू-अ इति जातं तन्न पूर्वाभ्यास इत्यनेन अभ्याससंज्ञायां हलादिःशेप इत्यनेन यकारलोपे कृते भू-भूय्-अ इति जाते हखः इति सूत्रेण अभ्यासाभूतस्य भकारोत्तरवर्तिन ऊकारस्य ह्रस्वत्वे कृते भु-भूव् -अ इति जातं तत्र भवतेर इति सूत्रेण उफारस्याकारादेशे कृते भ-भूत्-अ इति जातं तत्र अभ्यासे चर्च इसनेन झल्सपस्य भकारस्य जपे बकारे जाते ॥ बभूव ।। १ परोक्ष लिट् । अक्ष्णः परमिति विप्रहे (अव्ययीभावे भरतप्रभृतिभ्यः) इति शरदादिगणे (प्रतिप- रममगुभ्योऽक्ष्णः) इति गणयातिन समासान्ताच् प्रत्ययविधानसामर्थ्यादव्ययीभाव । सूने निपातनात्- परमायारादेशः परोक्षं तस्मिन् । भूत इति अनयतने लडिति च सूनाभ्यां तत्तत्पदावतिः । वालसा. घदद्यतगानयतगभेदेन द्विविधः । द्विविधोऽपि भूतभविष्यद्रूपः । तनानघतने भूते परोक्षे लिडिसर्थः । परोक्षसं च साक्षात्करोमीखेताराविषयताशालिज्ञानाविषयलम् । र हलादि. शेष । नचानेन सूरेण आनखादी हलोलोपो न लादातोहादिलाभावादिति पाध्यम् । हग्यो हलादि शेष इति गहितापावे भवारनदेषेणाभ्यारासा दिईन अद्दल च शिष्यते अन्य हो मुप्यन्त इत्यधनादोयात् ।

·लघुकौमुयाम् धातोः स्यतासी एतौ प्रत्ययौ तो ललुटोः परतः । शबाद्यपवादः । ल इति लड्लटोर्म- हणम् ॥ आर्धधातुकं शेषः ।।४।११४॥ तिड्शियोऽन्यो धातोरिति विहित प्रत्यय एतत्संज्ञः स्यात् । इट् । लुटः प्रथमस्य डारौरसः ।।४३८५। डिनसाम- ादास्यापि टेलोपः। भविता ॥ तासस्योर्लोपः४५०ासासेरस्तेश्च लोपः स्या हलादिःशेष इति बलोपे हस्ख इति अभ्यासाचो हस्वये भवतेर इत्युकारस्याका- रादेशे अभ्यासे चर्च इति भस्य ववे सस्य हो रेफरय विसर्गत्वे च कृते । बभूवथु । इति सिद्धम् । एव भू अग्रेलिटो मध्यमपुरुपमहुवचने थे भागत लिट् च इति थस्पार्धधातुकस ज्ञाया परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमा इत्यकारादेशे च कृते भू-अ- इति जाते भुवो बुगललिटोरिति बुकि उक्भागलोपे लिटि धातोरनभ्या- सस्येति द्वित्वे पूर्वोभ्यास इति अभ्यासत्वे हलादिःशेप इति बलोपे हर इति अभ्यासाचो हस्तले भवतेर इत्युकारस्याकारादेशे अभ्यासे चर्च इति भस्य बत्थे ॥ बभूव । एवमेन भू अग्रे लिट उत्तमैकवचने मिपि मिपो लिट्चेति आर्धधातुकत्वे परस्मै पदानामिति णलि भुवोवुगलुब्लिटोः । लिटि धातोरनभ्यासस्य । पूर्वो- भ्यासः । हलादिशेपः । ह्रस्वः। भवतेरः । अभ्यासे चर्च । इति सूत्रै ॥वभूव ॥ इति सिद्धम् ।भू अमेलिट उत्तमद्विवचने वस्यागते लिट् च । परस्मैपदानां। आर्धधातुकस्येड्वलादेः । भुवो चुगलुलिटोः । लिटि धातोरनभ्या सस्य । पूर्वोभ्यासः । हलादिशेपः । हवः । भवतेरः । अभ्यासेच इत्येभि सूत्रे ॥ बभूनिय ॥ भू अग्रे लिद उत्तमबहुवचने मसि समागते । लिट् च । पर स्मैपदानाम् । आर्धधातुकस्येड्यलादेः । भुवो वुगलुब्लिटोः । लिहि धातोरनभ्यासस्य । पूर्वाभ्यासः । हलादिशेपः । हसः । भवतेरः अभ्यासे चर्च। इसभि सूनै ॥ वभूविम ॥ इति सिद्धम् । भूधातुर्वर्तते । अनद्यतने लुट् इसनेन सटि समागते स्यतासी ललुटोरित्यनेन तासी कृते भू-तास-लुट् इति जाते आईधातुकं शेष इत्यनेन तासेराईधातुकले गते सार्वधातुकार्डधातुक योरिल्पनेन गुणे कृते आदेशे च कृते भू-अय्-तास्-छट् इति जाते आईधातुक- स्येवलादेरिति इटि कृते भावतास्-छुट् इति जात तत्र लुटः प्रथमस्य दारौरस इति तिप् तिकारस्य डादेशे कृते पुटू इति उकारस्येत्तज्ञाया लोपे च कृते डिनसामर्थ्यादभ स्वापि टेलोपे कृते ॥ भविता ॥ भूधातुर्वर्ततेऽने छुट् प्रथमद्विवचने तसि समागते स्यतासी ललुटोरिति तासौ इकारस्येत्सहाया लोपे च पृते भू-तास-तस् इति जाते आईधानुकं शेष इति तासेरार्द्धधातुकसज्ञाया कृतायामाईधातुकस्ये- ड्वलादेरिति इटि सार्वधातुकार्डधातुफयोरिति गुणे अवादेशे सयोगे च मृते भवितास्-तस् इति जात ता लटः प्रथमस्य डारीरस इति तसोरोकारे कृते ·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । रसादौ प्रत्यये परे ॥ रि' च ७४।५१। रादौ प्रत्यये तथा । भवितारी भवितारः । भवितासि भवितास्थः भवितास्थ । भवितास्मि भवितास्वः भवितास्मः ॥ लंद शेपे च ।।३।१३। भविष्यदर्थाद्धातोर्लट् स्यात्क्रियार्थीयां क्रियायां सत्यामसत्यां वा । इट् । भविष्यति भविष्यतः भविष्यन्ति । भविष्यसि भविंध्यवः भविष्यथ । भविष्यामि भवि- घ्यावः भविष्यामः ।। लोट् च ।३।३।१६२। विध्याद्यर्थेषु धातोर्लोट् ॥ आशिपिलि- लोटौ ।३।३।१७३॥ एरुः १३।४।८६। लोट इकारस्य उः । भवतु ॥ तुह्योस्ता- तडाशिष्यन्यतरस्याम् ॥७॥१॥३५॥ आशिपि तुझोस्तातङ्वा । परवात्सर्वादेशः । कृते च रिच रादौ प्रत्यये तथा इत्यनेन सकारलोपे ॥ भवितारौ । भू अग्रे लुटः प्रथमपुरुषबहुवचने झौ स्यतासी ललुटोरिति तासौ आईधातुकमिति आर्द्धधानुकत्ये आई- धातुकस्पेड्वलादेरिति इटि सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणेऽवादेशे लुटः प्रथमस्य डारौरस इति रसि सस्य रुत्वे रोविसर्गत्वे रिचेत्यनेन सलोपे च । भवित्तारः ।। भू अने छुटो मध्यमपुरुषकवचने सिपि समांगते स्यतासी ललुटोः इति तासौ आई- धातुकं शेष इति आर्द्धधातुके आईधातुकस्येवलादेरिति इटि सार्वधातुकाई. धातुकयोरिति गुणे अवादेशे तासस्योर्लोपः इति सलोपे च कृते ॥ भवितासि ।। इति सिद्धम् । एवं सर्वत्र ज्ञेयम् । भूधातुर्वर्ततेऽग्रेलट् शेषे च इत्यनेन लटि लूटश्च प्रथमपुरुपैकवचने लिपि समागते स्थतासी ललुटोरिति स्ये आर्डधातुकं शेष इति स्यस्थ आर्द्धधातुकत्ये 'आर्द्धधातुकस्येवलादेः इति इटि सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे अबादेशे सस्य मूर्धन्यादेशे च कृते॥ भविष्यति । एवं भविष्यतः । भविष्यन्ति । भविष्यसि । भविण्यथः । भविष्यथ । भविष्यामि । भविष्यायः । भविष्यामः । इति रूपाणि ज्ञेयानि ॥ भू अग्रे लोह च इत्यनेन लोटि समागते लोटश्च तिपि कर्तरि शप् इति शपि तिशित्सा- र्वधातुकमिति सार्वधातुकत्वे सार्वधातुकार्डधातुकयोरिति गुणे अवादेशे एरु- रियनेन तकारोत्तरवर्तिन इकारस्य उकारादेशे कृते । भवतु ॥ तुह्योस्ताताशिष्य- १ रिच । अनोच्यते लुटः प्रथमरय डारोरस इत्यत्य स्वादिष्वसर्वनामस्थाने इत्खनन्तरं पठिला टारी- रस्सु परेगु पदसंज्ञां विधाय पदनाद्रुले यखे लोपे च भवितारौ भवितार इति सेत्स्यतत्तथा च रिचेति सूनं न कर्त्तव्यम् । सत्यम् । नच भविता इसन जश्नापत्तिरिति वाच्यम् । योगविभागेन आकार भ- संज्ञाखेन पदत्वस्य बाधात् । व्यापूर्वक अस्थातोलिटेि कृते तस्य स्थाने बहुवचने अप्रत्यये कृते लिटता योरेशिरेजित्यनेन इरेचि कृते । छन्दसि । इरयोरे । । ४ । ७६ । इति सूत्रेण रे आदेशे कने व्यति अम् रे इति जातं तत्र छन्दसि बहुलमित्यनेम प्रत्ययस्य सार्वधातुकत्ये किल्ले धासोदियाभावे च भोरदोष इस नेनाकारलोपे रिचेलनेन सकारलोपे व्यतिरे इति सिद्धम् । रिचेति सूत्राभावे तत्र सलोपो न स्वात्तदर्य तत्सा वश्यकलात् । बिस्तरस्तु मत्कृतवैवाकरणतरगतोऽवसेयः । २ लूट शेषे च । अयं लकारो भविष्यति सामान्ये भवति । भविष्यत्त्वं च वर्तमानप्रागभावप्रतियोनियम- योत्पत्तिमत्त्वम् । -- ·८४ 1 लघुकौमुद्याम् भवतास् ॥ लोटो लङ्गत् ।३।४।८५। लोटस्वामादयः सलोपश्च ॥ तस्थस्थामिपां तांततामः ।।४।२०१३ कित्तश्चतुर्णा तामादयः ऋमात्स्युः । भवताम् भवन्तु ।। से- होपिच ३।४।८॥ लोटः सेहिः सोऽपिञ्च ॥ अतो हे ।६।४।१०५। अतः परस्य 'हेर्लक् । भव भवतात् भवतम् भवतं । मेनिः ।।४।८। लोटो मेनिः स्यात् ॥ आडुत्तमस्य पिच्च शिक्ष९२। लोडुत्तगस्याट् पिञ्च । हिन्यो रुवं न । इलोचारणसा- न्यतरस्यामिति तुकारस्य तातदि कृते डकारस्य तकारोत्तरवर्तिनोऽकारस्य इत्सं- ज्ञायां लोपे च कृते ॥ भवतात् ॥ भू अग्रे लोटः प्रथम्पुरुपद्विवचने तसि समागते लोटो लङ्वत् इति लड्याचे तस्थस्थमिपां तांतंताम इति तसस्तामि क- तरि शपिति शपि तिशित्सार्वधातुकमिति सार्वधातुकत्वे सार्वधातुकाई धातुकयोरिति गुणे अवादेशे च कुते ॥ भवताम्॥भू अग्रे लोटा प्रथमपुरुपबहुवचने झौ क- तरि शपिति शापि तिशित्सार्वधातुकमिति सार्वधातुकत्ये सार्वधातुकाई- धातुफयोरिति गुणे अवादेशे शोन्तः इति अन्तादेशे च कृते कृते च एरुः इति इ. कारस्य उत्ये ॥ भान्तु ।। भू अग्रे लोटो मध्यमैकवचने सिप्यागते पकारस्येत्संज्ञाया लोपे क- तेरि शपिति शपि शपोरिसंज्ञायां लोपे च कृते तिशित्सार्वधातुकमिति सा- बंधातुकत्ये । सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे अचादेशे सेटपिचेयनेन सेहित्ये कूते कृते च अतो हेरित्यनेन हेर्लोपे ।। भव ॥ इति सिद्धम् । आशिपि तुझोस्तातडा- शिष्यन्यतरसामियनेन हेस्तातडि कृते डकारस्य तकारान्त.पाल्पकारस्य चेत्संज्ञायां लोपे च कृते । भरतात् ॥ भू अग्रे लोटोमध्यमपुरषद्विवचने थस्यागते कर्तरि शप् इति शापि शपः सार्वधातुकत्वे गुणे अवितस्थस्थामिपांतांतताम इति तमि च कृते ॥ भवतम् ।। भू अग्रे खोटोमध्यमपुरुपवहुवचने थे आगते शपि सार्वधातुकत्ये गुणे अवि तस्वस्थामिपा तांतताम इति तादेश कृते ॥ भवत ॥ भू अग्रे लोट उत्तमपुरपैकवचने मिपि आगते शपि सार्थधातुकत्ये गुणे अवि मेनिरित्यनेन मिकारस्य निकारे आडुत्तमस्य पिच्च इसनेन आदि दीर्घादेशे च कृते | भवानि ।। भू अग्रे लोट उत्तमपुरुपद्विवचने वसि समागते शपि सार्व- धातुकरवे गुणे अवादेशे लोटोलवदिति लड्वत्त्वे तेन डिनात् नियंडित इति लोपे प्राप्ते अलोन्यस्येत्यनेमान्सराकारलोपे च कृते॥ भवाय । एवम् । मनाम ॥ भू अग्ने अनघतने लङ् इति उडि लुललावटुदात्त इति अटि लडतिपि शपि सार्वधातु- कन्वे गुणे अवादेशे इत्तश्च इति तकारोत्तरवर्तिन इफारस्य सोपे च कृते । अभवत् ॥ भू अमे १ सोये सार । अन लागुख लवदिति विप्रः पाव्यो ननु बेटि तुल्यमिति । तेन परन्तातिदिष्ट. गेय कार्य जाति ननु रातम्यन्तातिदिट । तथाच तामादिशोपप पार्ये जाव लड्वादास इति भागमरूपम्।

·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । मात् । भवानि ॥ ते प्राग्धातोः ॥११४१८० ते गत्युपसर्गसंज्ञा धातोः प्रागेव प्र- योक्तव्याः ॥ आनि लोट् दा४।१३। उपसर्गस्थान्निमित्तात्परस्य लोडादेशस्यानीत्यस्य नस्य णः स्यात् । प्रभवाणि । (दुरः पत्नणवयोरुपसर्गलप्रतिषेधो वक्तव्यः ) दुःस्थितिः दुर्भवानि । ( अन्तःशब्दस्याङ्किविधिणलेषूपसर्गवं वाच्यम् ) अन्तर्भवाणि ॥ नित्यं डितः ।।४।१९। सकारान्तस्य जिदुत्तमस्य नित्यं लोपः । अलोऽन्त्यस्येति सलोपः । भवाव भवाम ॥ अनद्यतने लङ् ॥३।२।१११॥ अनद्यतनभूतार्थवृत्तेर्धातोर्लङ् स्यात् ॥ लुङ्लङलक्ष्वड्डदात्तः ॥४॥७१। एज्वङ्गस्याट् ॥ इतश्च ।३।४।१०० डिन्तो लस्य परस्मैपदमिकारान्तं यत्तदन्तस्य लोपः । अभवत् अभवताम् अभवन् । अभवः अभ- वतम् अभवत । अभवम् अभवाव अभवाम ॥ विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसं- प्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् ।३।३।१६१॥ एष्वर्थेषु धातोलिङ् ॥ यासुर परस्मैपदेपू- दात्तो ङिच्च ३।४।१०३। लिङः परस्मैपदानां यासुडागमो डिञ्च ।। लिङः स- लङः प्रथमपुरुपद्विवचने तसि आगते लुङ्ललक्ष्वडुदात्त इति अटि अभू-तस् इति जातं तत्र शपि सार्वधातुकत्वे गुणे अवादेशे कृते कृते च तस्थस्थमिपां तांत- ताम इति तामि ।। अभवताम् ॥ भू अग्रे लङि समागते लडश्च प्रथमपुरुपबहुवचने झावागते झोन्त इति अन्तादेशे कृते लुङ्लङ्लक्ष्वडदात्त इति अटि शपि सार्वधातुकत्वे गुणे अवादेशे इतश्चेति इकारस्य लोपे कृते तकारस्य च संयोगान्तस्य लोप इति लोपे कृते । अभवन् । भूधातुर्वर्तते अग्रे लड्लकारमध्यमपुरुपबहुवचने सिप्यागते लुङ्लङ्ल- क्ष्वड्डदात्त इति अटि शपि सार्वधातुकत्त्रे गुणे अवादेशे इतश्चेति इकारलोपे सस्य रुत्वे रोविसर्जनीयत्वे च कृते । अभवः । भू अग्ने लडो मध्यमपुरुषद्विवचने थस्यागते अटि शपि सार्यधातुकत्ये गुणे अवादेशे तस्थस्थमिपां तांतंताम इति तमि च कृते || अभवतम् ।। भू अग्ने लडो मध्यमपुरुपबहुवचने थे आगते अटि शपि सार्वधातुकत्वे गुणे अबादेशे तस्थस्थमिपां तांतताम इति ते च कृते ॥ अभवत ॥ भू अग्रे उत्तमपुरुषैकवचने मि- प्यागते अटि शपि सार्वधातुकावे गुणे अवि तस्थस्थमिपां तांताम इति अमि अमि पूर्व इति पूर्वरूपे च कृते । अभवम् ॥ भू अने लङ् उत्तमद्विवचने वसि बहु- बचने मसि चागते अटि शपि सार्वधातुकत्वे गुणे अवादेशे अतो दी? यत्रीति दीर्घा- देशे नित्यं डिन्त इति सलोपे च कृते ॥ अभवाच ।। अभवाम !! भू धातुर्वर्ततेने विधि- निमन्त्रणामन्त्रणाधीष्ठसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् इत्यनेन लिङि समागते लिडश्च तिपि जाते शपि आर्द्धधातुफत्वे गुणे अवादेशे च कृते यासुट्परस्मैपदेपूदात्तो १ आनि लोट् । अन्न निलोडित्येवोच्यतां यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन मृत्यन्तै इत्यनया परिशा- पया आविशिष्टस्यापि ग्रहण भविष्यति आकारोचारणमागमशास्त्रस्यानित्यले लिई तेन सागरं तर्तुकाम इत्यादि सिद्धम् । अन्यथा तृधातोः सेट्कलादिश्रवणं स्यात् ।।

·८६ लघुकौमुद्याम् लोपोऽनन्त्यस्य रा७९। सार्वधातुकलिङोऽनन्त्यस्य सस्य लोपः । इति प्राप्ते । अतो येयः ।।२।८०। अतः परस्य सार्वधातुकावयवस्य यास् इत्यस्य इण् । गुणः लोपो व्योवलि ।६।१॥६६॥ भवेत् भवेताम् ॥ झर्जुस ।।४।१०८) लिडो' र्जुस् स्यात् । भवेयुः । भवेः भवेतम् भवेत । भवेयम् भवेव भवेम ॥ लिङाशिषि .. ४२११६१ आशिपि लिडन्तिडार्धधातुकसंज्ञः स्यात् ॥ किदाशिपि ।।४।२०४॥ आशिषि लिडो यासुट् कित् । स्कोः संयोगाद्योरिति सलोपः ॥ पिति च ।।११६॥ डिच्च इत्यनेन यासुटि जाते भव-यासुट्-ति इति जाते उट्भागस्य लोपे इतश्च इत्यनेन' तकारोत्तरवर्तिन इकारस्य लोपे च कृते भव-यास्-त् इति जातं तत्र लिङ सोपोन- न्त्यस्य इत्यनेन सलोपे प्राप्तै अतोयेय इत्यनेन यास् इत्यस्य इयादेदो कृते गुणे च को कृते च लोपो व्योर्वलि इत्यनेन प्लोपे ।। भवेत् ॥ भू अग्ने लिडः प्रथमपुरुषद्विवचने तसि शपि सार्वधातुकत्ये गुणे अवादेशे यासुटि उट्लोपे इयादेशे गुणे यलोपे तस्थस्थ: मिपां तांतंताम इति तसस्तामि च कृते ॥ भवेताम् ।। भू अग्रे लिडः प्रथमपुरुषबहुव- चने झी समागते शपि सार्वधातुकरये गुणे अवादेशे यासुटि इयादेशे झेर्जुस इति जुसि जफार स्येत्संज्ञायांलोपे च कृते संयोगे सस्य रुत्वे रेफस्य विसर्जनीयत्वे च कृते ॥ भवेयुः ।। भू अप्रै लिडो मध्यापुरुपैकवचने सिप्यागते शपि सार्वधातुकार्य गुणे अवादेशे यामुटि उट्लोपे इयादेशे गुग्ने लोपो व्योवलीति यलोपे इतश्चेति सकारोत्तरवर्तिन इमारस्य लोपे रास्य रत्ये रेफम्य विसर्जनीयत्वे च कृते ।। भवेः ।। भू अग्रे लिडो मध्यमद्विवचने थस्यागते शपि सार्वधातुकले गुणे अवादेशे यासुटि उट्टोपे इयादेशे गुणे यटोपे तस्वस्थ मिपामिति तमि च कृते ॥ भवेतम् ।। भू अने लिडो मध्यमपुरुपबहुवचने थे समागते शपि सार्वधातुकत्ये गुणे अगदेशे, द इयादेशे गणे यलोपे तस्यस्थमिपां तांतताम इति तादेशे च कृते ॥ भनेन । ॥

·। तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । गित्किन्डिन्निमित्ते इग्लक्षणे गुणवृद्धी न स्तः। भूयात् भूयास्ताम् भूयासुः। भूयाः भूयास्तम् भूयास्त । भूयासम् भूयास्व भूयास्मा लुङ् ।३।२१११०॥ भूतार्थे धातोर्लुङ् स्यात् ॥ माडि लुङ् ३।३।१७। सर्वलकारापवादः ॥ स्मोत्तरे लङ् च ३३३३१७६१ स्मोत्तरे लङ् स्याञ्चालुङ्॥च्लि लुङिा३।१॥४३। शबाद्यपवादः।। च्ले सिच्।३।१।४४। इचावित्तौ ।। गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु ।।४।७७ एभ्यः सिचो लुक् स्यात् । गा- पाविहेणादेशपिबती गृह्यते ॥ भूसुचोस्तिङि ।।३।८८३ भू सू एतयोः सार्धधातुके तिङि परे गुणो न । अभूत् अभूताम् अभूवन् । अभूः अभूतम् अभूत । अभूवम् अभूब अभूम ॥ न माङयोगे ।६।४१७४१ अडाटौ न स्तः । मा भवान्भूत् मा स्म भवत् मा स्म भूत् ।। लिनिमित्ते लङ् क्रियातिपत्तौ ।३।३।१३९१ हेतुहेतुमद्भावादि मसिभूियास्माभू अग्रे लुङ् इत्यनेन लुङि अडागमे लस्य तिपि चिल लुङि इत्यनेन स्ली जाते चले सिच् इत्यनेन सिचि सिचायित्संज्ञकौ विधाय तयोर्लोपे सकारस्य च गातिस्था- धुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु इत्यनेन लोपे कृते इतश्चेति तकारोत्तरवर्तिन इकारस्य लोपे कृते भूसुबोस्तिङि इति गुणाभावे च कृते ।। अभूत् ॥ अभूताम् ।। भू अग्रे लुरुः प्रथमपुरुषबहुवचने झावागते लुङ्लङ्लक्ष्वड्डदात्त इत्यनेन अटिः अभू-शीति जातं तत्र चिल लुङि इति च्लो च्लेः सिचि इकारचकारयोरित्संज्ञायां लोपे गाति- स्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु इति सलोपे भूसुवास्तिडि इति गुणाभावे झोन्त इत्यनेन अन्तादेशे कृते अभू-अन्तीति जातं तत्र भुवो चुक ललिटो- रिति बुकि कृते उक्भागस्य लोपे कृते अभूवन्तीति जातम्, तत्र इतश्चेति इकारलोपे संयो- गान्तस्येति तकारलोपे च कृते ॥अभूवन्।एवमग्रेपि बोध्यम् । माभयानभूदित्यत्र न माड्- योगे इत्यनेन अडभावः । एवं मास्म. भूत् भवद्वेत्यत्रापि बोध्यम् । भू अग्रे लिनि- मित्त लुङ् क्रियातिपत्तावित्यनेन लडि लुङ्लङ्लक्ष्विति अटि लङ्ल- कारस्य तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्यागमे च कृते अभू-श्यतीति जातं तत्र आई- धातुकं शेष इति स्यस्थ आर्द्धधातुकत्ये आईधातुकस्येवलादेरिति इटि अभू- इ-त्य-तीति जातं तत्र सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे अवादेशे सरय मूर्द्वन्यादेशे इतश्चेति इकारलोपे च कृते ॥अभविष्यत् ॥ एवं तसादिष्वप्यूह्यम् । अत् धातोर्लटरितपि कर्तरि शप इति शपि ॥ अतति । अत् अग्ने प्र.द्वि. तसि शपि सस्य रुत्वे रोविसर्गे च कृते ।। अततः ॥ अत अग्रे प्र. व. झी शपि झोन्त इत्यन्तादेशे ।। अतन्ति । अत् अने मध्य.ए. सिपि शपि ॥ अतसि ॥ अत् अग्ने म. द्वि थसि शपि सस्य विसर्गत्ये।। अतथः ।। अत् अग्रे म. व. । थे शपि ॥ अतथ ॥ अत् अग्रे उ. ए. मिपि शपि अतो दी| यषि इति दीर्व ।। अतामि || अत्' अने उ. द्वि. यसि शपि दीर्घत्वे सस्य रुत्वे रोविसर्गत्वे ।। अतावः ।। त- थैव मसि ।। अताम: ।। अत्धातुर्वर्ततेऽग्रे लिटि समागते लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि - ·लघुकौमुगाम् असेधिध्यत् । एवं चिती संज्ञाने ४। शुच शोके ५१ गद व्यक्तायां वाचि ६ गदति ।। नेगदनदपतपघुमास्यतिहन्तियातिवातिद्रातिप्सातिवपतिवहति- शाम्यतिचिनोतिदेधियु च ।।४।११ उपसर्गस्थानिमिचात्परस्य नर्णः गदा- दिपु परेषु । प्रणिगदति ॥ कुहोचः ॥४६॥ अभ्यासकवर्गहकारयोश्चवर्गादेशः ॥ अत उपधायाः ७२।११६। उपधाया अतो घृद्धिः स्यात् मिति णिति च प्रत्यये परे । जगाद जगदतुः जगदुः। जगदिय जगदथुः जगद ।। णलत्तमो वा ७॥१ १२॥ उत्तमो णल्वा णिस्यात् । जगाद जगद जगदिव जगदिम । गदिता गदिष्यति स्तिपि लुङ्लङलक्ष्यड्दात्त इति अटि शपि गुणे पस्य सत्वे इतश्चेति इकार- लोपे च ॥ असेयत् ।। सिधू अग्रे लिङस्तिपि यासुपरस्मैपदेपूदात्तो डिच्चेति या- मुटि उभागलोपे शपि अतो येय इति यास इयादेशे गुणे लोपो व्योवलीति य- लोपे इतश्चेति इकारलोपे पस्य सत्वे च ॥ सेधेत् ॥ पिथ् अग्ने आशीलिङस्तिपि यासुदः परस्मैपदेपूदात्तो डिच्चेति यासुटि उभागलोपे किदाशिपि इति किले इतश्चे- ति इकारलोपे स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे धात्वादेः पः स इति सावे ॥ सिध्यात् ॥ पिध् अग्रे लुडस्तिपि च्लि लुडि इति च्छो च्लेः सिच् इति सिचि इकारचकारयोरित्संज्ञायां लोपे च आईधातुकं शेप इति सिचः सकारस्यार्द्धधातुकत्ये आईधातुकस्येवलादेरिति इटि लुङ्ललवडुदात्त इति अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि इटाईटीति सलोपे दीर्घत्वे पुगन्तलघू. पधस्य चेति गुणे च कृते ।। असेधीत् ॥ पि अग्रे लुडस्तिपि लुङ्लङ्लक्ष्यड्डदात्त इति अटि स्यतासी ललुटोरिति स्ये त्यस्य आईधातुकं शेप इत्यार्धधातुकत्ये आ ईधातुकस्येवलादेरिति इटि इतश्चेति तिप इकारलोपे आदेशप्रत्यययोरिति मूर्द्वन्यादेशे धात्वादेः यः स इति घायादेः पस्य सत्ये पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च कृते ॥ असेधिष्यत् । एवं चिती संज्ञाने ॥ शुच् शोके इत्येतयो|त्यो रूपाणि ज्ञेयानि ॥ गद् धातुर्वर्ततेऽप्रे उटस्तिपि शपि शस्य पस्य चेत्संज्ञापां लोपे च कृते ॥ गदति ।। प्रनिपूर्वकगधा- तोर्लटस्तिपि शपि नेर्गदनदपतपघुमास्यलिहन्तियातिवातिद्रातिप्साति वपतिवहतिशाम्यतिचिनोतिदेग्धिषु चेत्यनेन नर्णत्वे || प्रणिगदति ॥ गद्धातो. लिटस्तिमि तिपो गलि लिट धातोरनभ्यासस्येत्यनेन द्वित्यै पूर्वोभ्यास इति अभ्यासत्ये हलादिः शेप इति दलोपे गगद-अ इति जाते कुहोश्रुरिति गस्य जत्वे अत उपधाया इति वृद्धौ ॥ जगाद || गद्धातोलिट उत्तमैकवचने गलि समागते द्वित्वे अ. भ्यासत्ने हल्लोपे गस्य जत्वे च कृते णलुत्तमो या इति सूत्रेण वैकल्पिके णत्वे अत उपधाया इति वृद्धौ कृतायाम् || जगाद । णित्वाभावपक्षे वृद्ध्यभायात् ॥ जगद ॥ गदधातो टस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासि आईधातुकं शेष इत्यार्द्धधातुकडे ·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । ९१ गदतु अगदत् गदेत् गद्यात् ॥ अतो हलादेलंघोः ॥२७ हलादेर्लघोप॒द्धि- वेडादौ परस्मैपदे सिचि । अगादीत अगदीत् । अगदिष्यत् । णद अव्यक्ते शब्दे ७॥ णो नः ।६।१।६५। धात्वादेर्णस्य नः । णोपदेशास्वनर्दनाटिनानाध्नन्दनकानूनृतः ॥ उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य ।८।४।१४। उपसर्गस्थानिमित्तात्परस्य णोप. आईधातुकस्येड्वलादेरिति इटि लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डावे डस्येत्संज्ञायां लोपे डित्वसामादभत्यापि टेलोपे ॥ गदिता॥ एवं लटस्तिपि स्ये कृते सस्य मूर्ध- न्यत्वे च कृते ॥ गदिष्यति ॥ गद्धातोर्लोटस्तिपि शपि एरुः इति तकारोत्तरवर्तिन इकारस्य उत्थे च कृते ॥ गदतु ।। गद्धातोर्लङस्तिपि शपि । लुङ्लङ्लक्ष्वडुदात्तइति अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते ॥ अगदत्॥गद्धातोर्लिङस्तिपि शपि यासुट्परस्मैपदे- पूदात्तो डिच्चेति यासुटि उट्भागलोपे अतो येय इति यास इयादेशे गुणे लोपो योवलीति यलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते ॥ गदेत् ।। गद्धातोराशीलिङस्तिपि लेङाशिषि इत्यनेन तिङ आर्द्धधातुकत्ये शवाद्यभावे च विहिते यासुटि उभागलोपे हतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे च निर्मिते ॥ गद्यात् ।। द्धातोर्लुङस्तिपि लुङ्लङ्लक्ष्वड्डदात्त इति अटि च्लि लुङीति च्लौ च्ले सिच् इति सिंचि इच्भागलोपे च कृते गद् स् ति इति जातं तत्र आईधातुक शेष इति आर्द्धधातुकत्वे आईधातुकस्येवलादेरिति इटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि इट ईटि इति सलोपे दीर्घत्वे अतो हलादेलघो- रिति वृद्धौ च विरचितायाम् ॥ अगादीत् ॥ पक्षे ॥ अगदीत् ।। गदधातोर्लङस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्ये कृते आईधातुकं शेष इति आर्द्धधातुकत्ये आईधातुकस्येड्व- लादेरिति इटि लुङललवडदात्त इति अटि सस्य प्रत्ये इतश्चेति तिप इकार- लोपे च रचिते ॥ अगदिष्यत् ॥ णद अव्यक्ते शब्दे वर्तते तत्र लटस्तिपि समागते णोन इत्यनेन नादेशे शपि शस्य पस्य चेत्संज्ञायां लोपे च कृते | नदति ॥ प्रपूर्वकणदधातोस्तु उपसर्गादसमासेपि णोपदेशस्येयनेन नस्य णत्वे प्राप्ते के णोपदेशा इत्याशङ्कायां णोपदेशास्त्वनर्दनाटिनानाध्नन्दनकनृतृत इति सूत्रोक्तेष्वणोपदेशेषु धातुषु णदधातोरनन्तःपातित्वादतएव णोपदेशत्वान्नस्य णत्वे कृतॆ ॥ प्रणदति । प्रणिनदतीत्यत्र नेगंदन- देति णत्यम् ॥ णद्घातोलिटस्तिपि णोन इति णस्य नत्ये परस्मैपदानां णलतुसुस्थल- थुसणल्यमा इति णलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे पूर्वोभ्यास इत्यभ्या- सत्वे हलादिःशेष इति दलोपे अत उपधायाइत्युपधादीर्घावे च विहिते ॥ ननाद ॥ णद्धातोलिटस्तसि तसश्चातुसि नाते णोन इति णस्य नवे द्वित्वे अभ्यासत्वे दलोपे च अतो हलादेलघोः । अत्र सून्ने तपरकरणादेव इखप्रहणं भविष्यति लघुग्रहण किमर्थमिति प्रश्नः । उच्यते । लघुप्रणाभावे अनदीदित्यत्र संयोगे परे गुरुवात्तत्रापि वृद्धिः स्यात् ॥

·९२ लघुकौमुद्याम् देशस्य धातोर्नस्प णः । प्रणदति प्रणिनदति ननाद । अत एकहल्मध्येनादेशा देलिटि ६४१२०। लिनिमित्तादेशादिकं न भववि यदङ्गं तदवयवस्यासंयुक्तह- ल्मध्यस्थस्यात एनमभ्यासलोपश्व किति लिटि । नेदतुः नेदुः ॥ थलिं च सेटि ।६। ४११२१॥ प्रगुकं स्यात् । नेदिय नेदथुः नेद । ननाद ननद नेदिव नेदिम । नदिता नदिष्यति नद्तु अनदत् नदेव नद्यात् अनादीत् अनदीत् अनदिष्यत् । टुनदि समृद्धौ ८॥ आदिहिडयः ।।३।५। उपदेशे धातोराद्या एते इतः स्युः ॥ इदितो कृते अत एकहलमध्येनादेशादेलिटीति सूत्रेण अकारस्य एत्वे अभ्यासलोपेच कृते । नेदतुः ॥ एवं नेदुः ॥ थलि च सेटीत्यनेन एत्वेऽभ्यासलोपे च कृते | नेदिथ ॥ नेदथुः ॥ नेद ॥ उत्तमैकवचने णलुत्तमो वेति णलो णित्वे विकल्प कृते अत उपधाया इति वृद्धौ ॥ ननाद ॥ पक्षे वृद्ध्यभावे ॥ ननद ॥ गदधातोर्लटस्तिपि स्यतासी ललुटो. रिति तासि आईधातुकं शेष इति तास आर्धधातुकत्ये आईधातुकस्येवलादेरिति इटि लुटा प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डाकारे डस्येत्संज्ञायां लोपे डिवसामा द्भस्यापि टेर्लोप इत्यास्भागस्य लोपे संयोगे च जाते ॥ नदिता ॥ एवम् ॥ नदिष्यति ।। णद्धातोर्लोटस्तिपि णोन इति णस्य नवे शपि एरुरिति तिप इमारस्योकारे च कृते ।। . नदतु ।। णद्धातोर्लङस्तिपि शपि अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे ॥ अनदत् ॥ णद्- धातोलिंडस्तिपि णस्य नत्वे शपि यासुटि उभागलोपे अतोयेय इति इयादेशे गुणे लोपो व्योवलीति पलोपे तिप इकारलोपे च कृते ॥ नदेत् ॥ गद्धातोराशी- लिंडस्तिपि णस्य नत्वे यासुपरस्मैपदेष्विति यासुटि उट्भागलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे च कृते ॥ नद्यात् ।। णद्धातोर्डङ स्तिपि णोन इति णस्य नत्ये लुङ्ललवडुदात्त इति अटि लि लुङीति ली च्ले सिच् इति सिचि इज्भागलोपे आईधातुकं शेप इत्यार्द्धधातुको आर्द्धधा- तुकस्येवलादेरिति इटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपत्ते इति ईटि इटईटीति सलोपे दीर्घत्वे अतो हलादेलघोरिति वृद्धौ ॥अनादीत् ॥ याग्रहणात् वृद्ध्यभावे ।। अनदीत् ।। गद्घातो डस्तिपि णोन इति णस्य नत्ये स्वतासी ललूटो- रिति स्ये आर्चधातुकं शेष इति स्पस्याईधातुकले आईधातुकस्येड्वलादेरिति इटि लुङ्लङ्ललक्ष्वड्डदात्त इति अटि आदेशप्रत्यययोरिति सस्प पवे इतश्चेति तिप इकारलोपै ॥ अनदिष्यत् ॥ दुनदि समृद्धौ धातुर्वर्तते तन लटि समागते छटस्तिगि आदिर्मिटुडव इत्सेनन टोरिसंज्ञायां लोपे च कृते दकारोत्तरवर्तिन इका- १ इंदितोनुम् धातोः । अन सूत्र धातोर्पण किमर्थम् । नर अमेरित अच्छत्सीत् इलादिषु शिव ददित मत्वा मुम् स्यादिति वाच्यम् । तम वर्णान्तरोगारणनवेशसिद्धेः ।। एब इसिलिडादिप्यपि योध्यम् । धानुग्रहणमुपदेशावस्थाया गुम् भरवित्येतदयम् । तेन वृद्धि दाद इति धानोः सकाशादुपदेशावस्थायां गुमि कृते सयोगलागयोगे पो गुहतात् गुरोध इल इति सूण अप्रलये कृते कुण्या हुमा इसादीया मितिः।

·तिमन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । ॥ नुम् धातोः । ७१११५८१ नन्दति ननन्द नन्दिता नन्दिष्यति नन्दतु अनन्दन न देत नन्द्यात् अनन्दीत् अनन्दिष्यत् । अर्च पूजायाम ५ अर्चति ॥ तस्मान्नुइ दि. हलः ७४४७१। विहलो धातोर्दी/भूतात्परस्य नुट् स्यात् । आनर्च आनर्चतुः अ. रस्य उपदेशेजनुनासिक इत् इतीत्संज्ञायां लोपे च कृते इदितो तुम धातो- रिति नुमि उम्भागलोपे शपि च कृते || नन्दति ॥ लिटस्तिपि तिपो णलि आदिजिटु- डव इति टोरित्संज्ञायां लोपे च दकारोत्तरवर्तिन इकाररयेसंज्ञायां लोपे च लिटि धातो- रनभ्यासस्येति धातोत्वेि हलादिः शेष इति हलोलोपे इदितो नुम् धातो. रिति नुमि उम्भागलोपे संयोगे च कृते ॥ ननन्द ॥ टुनदिधातो टस्तिपि आदिजिटुडव इति टोरित्संज्ञायां तस्य लोपे दकारोत्तरवर्तिन इकारस्यापीत्संज्ञायां लोपे च कृते स्यतासी ललुटोरिति तासौ उकारस्येसंज्ञायां लोपे आईधातुकं शेष इत्यार्द्धधातुके आईधा- तुकस्येड्वलादेरिति इटि इदितो नुम् धातोरिति नुमि लुटः प्रथमस्य डारो- रस इति तिपो डात्वे डकारत्येत्संज्ञायां लोपे च डित्वसामा स्यापि टेलौंप इति आस्भागलोपे संयोगे च कृते ॥ नन्दिता ॥ एवमेव स्ये कृते नुमि इटि सस्य पत्वे च कृते ॥ नन्दिष्यति ॥ टुनदिधातोरने लोटस्तिपि शपि नुमि तिपस्तिकारस्योत्ये च कृते ॥ नन्दन ॥ टुनदि धातोर्लङस्तिपि आदिजिटुडव इति ठुलोपे दकारोत्तरवर्तिन इकारत्येरसंज्ञायां लोपे लुङ्लङ्लक्ष्वडुदात्त इति अटि इदितो नुम् धातोरिति नुमि शपि इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते ॥ अनन्दत् ॥ टुनदिधातोलिङस्तिपि आदिजिटुडव इति ठुलोपे इकारलोपे यासुट् परस्मैपदेपूदात्तो ङिच्चेति यासुटि अतोयेय इति यास' इयादेशे यलोपे तिपि गुणे इदितो नुमधातोरिति नुमि इतश्चेति तिप इकार- लोपे च कृते ॥ नन्देत् ॥ आशीलिंङि लिङस्तिपि लिडाशिपि इत्यार्द्धधातुकावे तिपः यासुटि उभागलोपे नुमि इतश्चेतीकारलोपे च ॥ नन्द्यात् ॥ लुङस्तिपि अदि च्ली च्ले: सिचि इजूभागलोपे आर्द्धधातुकत्वे इटि इतश्चेतीकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि इटईटि इति सलोपे दीर्घत्वे च कृते ।। अनन्दीत् ॥ एवं लङस्तिपि अटि स्ये कृते आर्द्धधातृकये इटि नुमि इकारलोपे षत्वे च कृते ॥अनन्दिष्यत् ॥ अर्च धातुर्वर्तते अग्रे लटन्तिपि शपि ॥अर्चति ॥ अधातोलिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्विरत्वे पूर्वो भ्यास इत्य- भ्यासत्वे हलादिः शेष इति अभ्यासहलोलोपे अअ इति जातं तत्र अकः सवर्णे दीर्घ इति दीर्घः प्राप्तस्तं वाधित्वा अतो गुणे इत्यनेन पररूपं प्राप्तं तवाधित्वा अत आदेरित्यभ्या- साकारदीर्घत्रे आ अर्चिति नातं तत्र तस्मानुदिहल इति नुटि उभागलोपे संयोगे च कुते ॥ आनर्च ॥ अर्च् अग्ने लुटन्तिपि स्यतासी ललुटोरिति चासौ आईधातुकं शेषइत्या धातुकत्वे आर्डधातुकस्येवलादेरिति इटि लुटः प्रथमस्य डारस इत्ति तिपो डावे डित्वसामाभस्यापि टेलोप इत्याकारलोप संयोगे च कृते ।।

·लघुकौमुद्याम् चिता अधिष्यति अर्चतु आर्चत् अर्चेत् अात् आर्चात् आर्चिप्यत् । प्रज गतौ १० व्रजति वनाज अजिता अजिष्यति व्रजतु अन्नजत् ब्रजेत् प्रज्यात् ।। वदव्रजहलन्त- स्याचारा३॥ एषामचो वृद्धिः सिचि परस्मैपदेषु । अवाजीत् अवजिष्यत् । कटे चिता ।। अर्च् अग्रे लटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्ये कृते आईधातुकं शेष इत्यादधातुकाने आईधातुकस्येवलादेरिति इटि सकारस्य मूर्द्धन्यादेशे च कृते ॥ अर्चिष्यति ॥ अर्च् अने लोटस्तिपि शपि एरुरित्यनेनेकारस्योत्ने । अर्चनु ॥ अश् अग्ने लडस्तिपि लुड्लङ्लवद्धदात्त इत्यनुवृत्ती सल्लाम् आडजादीनामियनेन आडागमे कृते शपि इतश्चेति इकारलोपे च कृते ॥ आर्चत् ।। अनु अग्रे लिङस्तिपि यासुपरस्मैपदेपूदाचो डिच इसनेन यासुटि अतोयेय इति इयादेशे कतरि शपिति शपि गुणे लोपो व्योवलीति यलोपे इतश्चेति इकारलोपे च कृते || अर्चेत् ॥ अg अमे आशीलिंडस्तिपि यासुटि उभागलोपे लिडाशिपीति यासुट. आर्द्रधानुकत्वे आर्द्धधातुकत्याच इयादेशाभावे इतश्वेतीफारलोपे च कृते ।। अात् ॥ अ अने लुस्तिपि आडजादीनामिति आडागमे चिल लुडीति च्लो चलेः सिच् इति सिचि इन्भागलोपे आर्द्धधातुकं शेप इति आर्द्धधातुकावे आईधातुकत्येड्व- लादेरिति इटि अस्तिसिचोऽपृक्ते इसनेन ईटागमे इट ईटि इत्यनेन सिच. सकार- लोपे दीर्घत्वे इतश्चेति इकारलोपे च कृते ॥ आचीत् ॥ अ अमे लडस्तिपि आडजादी नामिति आदि स्यतासी लुटोरिति स्ये कृते सकारस्य मूर्दन्यादेशे च हरो आई- धातुकं शेप इत्याधातुकरये आर्द्धधातुकस्पेवलादेरिति इटि इतश्चेति इकारलोपे च कृते ॥ आर्चिष्यत् ॥ मज गती धातुर्वर्तते तदप्ने लटस्तिपि शपि च एते । मजति ॥ प्रश् असे लिटि लिटस्तिपि तिपो णलि लिटि धातोरनभ्यासस्पेति दिने हलादिः शेप इति रफारजकारयोपे अत उपधाया इत्यफारस्य वृद्धौ च कृतायाम् | घनाज | म अम टस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ इकारटोपे आईधातुफाने इटि लुटः प्रथमस्य टाररस इति तिमो डाये डिरपसामयादमस्पापि टेटोपे च कृते ॥ मजिता ॥ यज् अमेस्ट- खिपि स्यतासी ललुदोरिति स्ये कृते आर्द्धधातुफत्ये इटि सफारस्य मून्यावे पटरी । बजि. प्यति । अन् अग्रे लोटस्तिपि शापि एमः इति तिप कारस्पोयै ] मजनु । मन् भने एक स्तिपिलुरललायसुदात्त इति अटि टफारलोपे शपि इतवेति सिप इकार- टोपे च पृते ।। अमजत् ।। म अमे लिमिापि यासुपरम्मैपदेपूदाता डिति यामुटि उभागोरे अतो येय इति यास इयादेशे शषि गुणे लोप पावलीसिया मेरे स्तमेति सिप इकारटोपे च रचित ॥ मत् ।। माअो आशी िहरिपि यामुष्टि उदभागायगो लिहाशिपीसनेन fir आपातकये मधातुकाग दयादेशान स्को मंगोगाचारन्त पति सोपडतानि रिपाठोपगोमगार || ·तिन्ले भ्वादिगणप्रकरणम् । वर्षावरणयोः ११ कटति नकाट कटिता कटिष्यति कटतु अकटन, कटेन करवात ।। यन्तक्षणश्वसजागृणिश्येदिताम् ७।२।६। हमयान्तस्य क्षणादेय॑न्तस्य श्र- यतेरेदितश्च वृद्धिनेंडादौ सिचि । अकटीत् अकटिष्यत् । गुयू रक्षणे १२ ॥ गुपधूप- अग्रे लुङस्तिपि लुलइलक्ष्यड्डुदात्त इति अडाददो फिल लुडीति ली चलः सिच् इति सिंचि इच्भागलोपे आधातुकत्ये इटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचा- ऽपृक्ते इति ईटि इट ईटि इत्यनेन सकारलोपे दीर्घाये वदवजहलन्तस्याच इत्यनेना- कारस्य वृद्धौ कृतायाम् ।। अनाजीत् ।। ब्रजेलंडस्तिपि अटि स्यतासी ललटोरिति म्ये- कृते आर्द्धधातुकत्ये इटि मूर्द्धन्यादेशे इतश्चेति तिष इकारलोये च कृते ॥ अमजिप्यत् ॥ कटे वर्षावरणयोरर्थे धातुर्वर्तते कदेरेकारस्य उपदेशेजनुनासिकइदिति इस्संदारपूर्व लोपे लटरितपि शपि संयोगे च कृते । कटति ॥ कट् अग्रे रिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे पूर्वोभ्यास इस्यभ्यासत्वे हलादिः शेप इति शेषहलोलोग कुहोचरिति कस्य चत्वे अत उपधाया इत्यनेनोपधासंबन्धिनोऽकारस्य वृद्धी च कृतायाम, ॥ चकाट । कट् अग्रे लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरित्यनेन तासी यातायां सकारोत्तर. तिन इकारस्य लोपे कृते आईधातुकं शेष इति तासेरार्द्धधातुकाधे आईधातुक- स्येवलादेरिति इटि लुटः प्रथमस्य डारौरस तिपो डावे डिस्वसाम- ादभस्यापि टेलोपे संयोगे च कृते ॥ कटिता ॥ कट अग्रे लटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्ये कृते आर्द्धधातुकत्वे इटि मूर्द्धन्यादेशे च कृते ।। कटिष्यति ॥ कट भने लोटस्तिपि शपि एरिति तिप इकारस्योत्वे च कृते ॥ कटतु ।। कट् अग्रे स्तिपि लुङ्लङ्लक्ष्वड्डदात्त इति अटि शयि इतश्चेति तिय इकारलोषे च कृते ।। अकटत् ।। कद अग्रे लिङस्तिपि यासुट्परस्मैपदेपूदात्तो डिच्चेति यामुटि अतो- येय इति इयादेशे शपि गुणे तिए इकारलोपे लोपो व्योलीति यलोपे च कृते | कटे- त् ॥ कट् आशीलिङस्तिपि यासुटि उभागलोपे इतश्चेति तिपइकारटोप स्कोः संयो- गाद्योरन्ते चेति सलोपे च कृते ॥ कव्यात् ॥ कट् अग्रे लुङस्तिपि अटिच्लि लुङीति प्लो च्ले सिच् इति सिचि इज़्भागलोपे सस्वार्द्धधातुकत्वे इटि इतश्चेति तिप इकालोपे अस्तिसिचोक्ते इति ईटि इट ईटीति सलोप दीर्घवे हयन्तक्षणश्वसजागृ- णिभ्येदितामित्यनेन वृद्ध्यभावे व कृते ॥ अकटोत् ॥ कट् अग्ने लइस्तिपि अनित्ये कृते आर्द्धधातुकत्वे इटि सस्य मूर्द्धन्यादेशे इतश्चेतीकारलोपे च कृते । अटिष्यत् ॥ गुप्त १ हयन्तक्षणश्वसजाणिव्येदिताम् । यन्तत्सोदाहरणं लोके नास्ति लेके तु श्यन्तान् लेगा प्रहेन सिन् परयाभावास वृद्धिः । असोदाहरणं वैदिकप्रकरणे मोनरात वनवलेलक्सदयत्तिभ्य हाते सूत्रचा. रस्यावसरे कोलुदीकारेण निरूपेतम् । ततएवाघधार्यम् ।

·- तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । वर्षावरणयोः ११ कटति चकाट कटिता कटिष्यति कटतु अकटत् कटेत् कट्यात् ॥ यन्तक्षणश्वसजागृणिश्येदिताम् ।।२।५। हमयान्तस्य क्षणादेर्ण्यन्तस्य श्व- यवेरेदितश्च वृद्धिनेंडादौ सिचि । अकटीत् अकटिष्यत् । गुपू रक्षणे १२ ।। गुपूधूप- अग्रे लुङस्तिपि लुङ्लङ्लक्ष्वड्डुदात्त इति अडादशे च्लि लुडीति च्लौ चले सिचू इति सिचि इन्भागलोपे आर्द्धधातुकत्वे इटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचो- ऽपृक्ते इति ईटि इट ईटि इत्यनेन सकारलोपे दीर्घत्ये वदवजहलन्तस्याच इत्यनेना- कारस्य वृद्धौ कृतायाम् ॥ अनाजीत् ॥ ब्रजेलङस्तिपि अटि स्यतासी ललुटोरिति स्ये- कृते आर्द्धधातुकत्वे इटि मूर्धन्यादेशे इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते ॥ अत्रजिष्यत् । कटे वर्षावरणयोरर्थे धातुर्वर्तते कटेरेकारस्य उपदेशेजनुनासिकइदिति इत्संज्ञापूर्वना- लटस्तिपि शपि संयोगे च कृते ॥ कटति ॥ कट अने लिटस्तिपि तिपो णलिन आमि । धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे पूर्वोभ्यास इत्यभ्यासत्वे हलादिः शेष इतिशेपे संयो. कुहोश्शुरिति कस्य चत्वे अत उपधाया इत्यनेनोपधासंबन्धिनोऽकारस्य वाञ्चानुप्र- ॥ चकाट ॥ कट् अग्रे लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरियनेन तासौ कृर्न तसि तसश्च तिन इकारस्य लोपे कृते आईधातुकं शेष इति तासेरार्द्धधातुमासस्येत्यनेन द्वित्वं स्येवलादेरिति इटि लुटः प्रथमस्य डारौरस स केन भाव्यमित्याशङ्कायां या॑दभस्यापि टेलोपे संयोगे च कृते ॥ कटिता ॥ यस्य प्रथमपादीयमष्टमं लिटि ललुटोरिति स्ये कृते आर्द्धधातुकत्वे इटि मूर्द्धर प्रथमपादीयं सप्ततितममिकोयण- अग्रे लोटस्तिपि शपि एरुरिति तिप इस यणा भाव्यमिति यणि प्राप्ते दिर्वचनेऽचि स्तिपि लुङ्लङ्लक्ष्वड्डदात्त लटि.धातोरनभ्यासस्येत्यनेन द्वित्वे कृते पू- अकटत् ।। कट् अग्रे लिङस्तिपि र इत्यनेनाभ्यास ऋवर्णस्य रपरे अकारत्ये कृते गोपायां कर येय इति इयादेशे शपि गुणे ति शेष इति रलोपे कुहोश्रुरिति चुत्वे इको यणचीति त् ॥ कट् आशीलिङस्तिपि यासु एवं गोपायांचक्रुः ॥ गोपायांचक थस्यागते एकाच गाद्योरन्ते चेति सलोपे च भावे सार्वधातुकार्धधातुकयोरित्यनेन ककारोत्त- प्लो च्ले सिच् इति सिशिपायांचकर्थ ॥ एवमथुसि गोपायांचक्रथुः । लिटो मध्यमपुर- अस्तिसिचोक्त झणचीति यणि कृते ॥ गोपायांचक्र ॥ उत्तमैकवचने णलि तु गो- णिश्येदितामित्यनेन लिट्चेत्यनेन लिट आधातुकत्वात्सार्वधातुकाईधातुक- कृते आर्द्धधातुकत्ये इटि बात् अत उपधाया इत्यनेन वृद्धौ कृतायाम् ॥ गोपायांचकार ॥ -णित्त्वविकल्पे ॥ सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे गो- १ यन्तक्षणश्वसजागृणिः द्विवचने वे । गोपायांचव ॥ बहुवचने मे च गोपायांचकम खिच परवाभावान्न इन्धिः पायांबभूव । गोपायामास । इत्यत्रापि बोध्यम् ॥ गुप्धातोः ॥

·लघुकौमुद्दाम् क्षुध्बुध्वन्ध्युधधगध्व्यशुध्सासिध्या एकादश । नान्तेषु मन्यहनौ द्वौ । पान्तेषु आपक्षुप्क्षिप्तपतिपतृप्यदृप्यलिप्लुप्वपशप्सप्टपत्रयोदश । भान्तेषु यभरभलमत्रयः । मान्वेषु गमनम्यम्मश्चत्वारः । शान्तेषु अरददिशश्मृप्रिलिश्विश्पृशो दश । पान्तेषु वृत्तिप्तृद्विपदुपपुष्यपिविशिष्अशिष एकादश । सान्तेषु घस्व- सत्ती द्वौ । हान्तेषु ददिदुहुनमिहलिह्वहोऽष्टौ । अनुदात्ता हलन्तेषु धातवरूप- धिकं शतम् ।। गोपायाश्चर्य गोपायाश्चमथुः गोपायाश्चक । गोपायाञ्चकार गोपा- याञ्चकर गोपायाश्चव गोपायाम्बभूव गोपायामास । जुगोप जुगुपतुः जुगुपुः ।। ख. रतिसतिसूयतिधूदितो वा ।१२।४४॥ स्वरयादेरूदितश्च परस्य बलादेरा- धातुकरयेड़ा स्यात् । जुगोपिथ जुगोप्य गोपायिता गोपिवा गोप्ता गोपायिष्यति गोप्स्य- आयादय आर्धधातुके वा इत्यनेन सूत्रेणायभावे लिटि णलि द्वित्ये हलादिः शेषः इति पलोपे कुहोरिति चुस्ये पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च कृते ॥ जुगोप ॥ एव गुप्- धातो अतुसि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादिः शेष इति पलोपे कु- होचरिति चुत्वे सस्य रुत्वे रस्य विसर्जनीयत्वे च कृते ॥ जुगुपतु ॥ एनमुसि परे । जगुपु ॥ धलि परे लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादिः शेष इति यलोपे कुहोच- रिति गस्य जत्ये लिट्चेत्यनेन थल आर्द्धधातुकल्वे आईधातुकस्येवलादेरित्यनेन इटि पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे च कृते ॥ जुगोपिथ ॥ स्वरतिसूतिस्पतिधूभूदितो वा इत्यनेन गुप्धातोरूदित्त्वादिङमाचे ॥ जुगोप्थ ॥ गुप्धातोरने गुपूधूपविछिप णिपनिभ्य आय इत्याय् कृते । सनाद्यन्ता धातव इति धातुत्वे धातुल्याच अनद्यतने लुट् इति लुटि लटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासी आर्द्धधातुकं शेष इति तासेरार्द्धधातुकत्ये आईधातुकस्येवलादेरिति इटि पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे लुटः मयमस्य डारौरस इति तिपो डावे डिल्यसामदिभस्यापि टेलेंपे सयोगे च कृते ॥ गोपायिता ।। आयादय आर्द्धधातुके वा इत्यनेनायभावै ॥ गोपिता ।। स्वरतिन- तिसूयतिधूदितो वा इत्ति उदित्त्वात् इडभावे च ॥ गोप्ता । गुप्तधातोरने आयादेशे सनाधन्ता धातव इति धातुत्वे धातुत्वाटूटि लटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्ये आईधातुकं शेप इति स्यस्यार्द्धधातुकत्वे आर्द्धधातुकरखेड्वलादेरिति इटि आदेशमत्यययोरिति सस्यपत्वे च कृते ॥ गोपायिष्यति ॥ आयादय आर्दधातुके वा इत्यनेनायभारे । गोपिष्यति ॥ स्वरतिसूतिसूयतिधुदितो वा इत्यनेन १ स्वरतिसूतिसूयतिधूलदितोवा ॥ ननु सरतिसूभूदितावत्येव सूनमस्तु किमनेन सूतिसूयलो प्रथरणेनेति चैन । निरतुवन्यग्रहण न सानुबन्धक्स्यैत्खनया परिभाषया पू प्रेरणे इति तीदादिप पर्यय महण सानलादादिपवादिक्योहमयोरिखेतदर्थ तस्यावश्यक्लान् ॥

·तित भ्वादिगणाप्रकरण । ति गोपायनु अगोपायत् गोपावन । नेटि जारटादी सिनिलसम्म दिने । अगोपायीत् अगोपीत अगोप्सीन । झलो झलि पाना। इसः परत्य गली- पो झलि । अगौप्ताम् अगौपरतुः । अगौप्सीः अगोमग अगौम । अगौसम अगौम अ- गुप्धातोरुदित्त्वात् इडभाये ॥ गोप्स्यनि ॥ गुप्धातोग्य गुणधूपविछिपणिपनिभ्य आय इत्याय ते सनाद्यन्ता धातच इति धानुले धानुम्लायोटि लोटन्तिपि शॉप एमः इल्सनेन तिप इकारस्योत्ये कृते ॥ गोपायतु । गुप् अग्ने आय कने धानुक भातु बालोद सर- स्तिपि शापि लुङ्लालक्ष्वड्डदात्त इत्यनेन अटि इतश्रेति निप कारलोप न मने ॥ अगोपायत् ॥ गुप्धातोरने गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आय हत्यार ऋने पुगन्न- लघूपधस्य चेति गुणे सनाद्यन्ता धातवः इति धानुले चानुवादिष्टि मिडम्मिागि यासुट्परस्मैपदे दातो ङिच्चेति यासुटि उभागदोगे अतो वय इति यात श्यादेशे गुणे लोपो व्योर्वलि इति यलोपे इतश्चेलानेन तिष इकारलोप च कृते ।। गोपायेत् ॥ गुणधातोरगे आय कृते गुणे धातुत्वे धातुत्वाचाशीलिंटि निस्तिरि यामुष्टि उद- भागलोपे लिङ सलोपोनन्त्यस्येति सलोषे इतति तिर इकारलोय गोपाय यात इति जातं तत्र अतोलोप इति प्रथमयकारान्तःपातिनोऽकारस्य लोग संयोग न कृते ॥ गोपाग्यात् ॥ आयादय आईधातुके बा इन्यायभाये किदाशिषि इत्य- नेनाशीलिङ्गसंवन्धिनो यासुटः कित्वात् । किति च इत्यनेन गुणाभाये च ॥ गुप्यात् ॥ गुप्धातोर गुपूधूपति आय् कृते पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे सनाद्यन्ता धा. तव इति धातुत्वे धातुत्वाल्लुडि लुङत्तिपिच्लि लुङि इति ग्लो च्लेः सिच् इत्यनेन सिनि इजभागलोपे । लुङ्लङ्लक्ष्वड्डदात्त इति अटि । आर्डधातुकं शेष इति आर्मधातुकल्ले आईधातुकस्येवलादेरिति इटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अगोपाय इ स् त् इति जातं तत्र अस्तिसिचोऽपृक्ते इत्यनेन ईटि टटोपे इट ईटि इति सलोपे अतो लोप इत्यनेन यकारोत्तरवर्तिनोऽकारत्य लोये अकः सवर्ण दीर्घ इति दीर्घत्वे च कृते | अगोपायीत् ॥ आयादय आईधातुके वा इत्यनेनाय- भावे बबजलन्तस्याच इत्यनेन गकारोत्तरबोकारस्य वृद्धौ प्राप्तायां नेटि इत्यनेन इडादिसिच्परत्वात् युद्धाभावे ॥ अगोपीत् || आयभाने स्वरतिसृप्तिस्यतिदि- तो बा इसनेन इडभाये इडादिसिन्परस्वाभावात् वजहलन्तस्याच इत्यनेन वृद्धी व जातायाम् ॥ अगौप्सीत् ॥ लुडः प्रथमत्त्य द्विवचने तसि तसश्च तामि लि लुङीति लौ च्ले सिन् इति तिचि इभागलोपे अटि झलो झलि इति सलोपे वद्- ब्रजहलन्तस्याच इति वृद्धौ च कृतायाम् ॥ अगौताम् ॥ एवं झौ सिजन्यस्तविदि- भ्यश्चेति शेजति इभाने च ॥ गोप्नुः ।। तमि ! अगौतम् ।। ते परे । अगौत ॥ अमि। 1 ·लघुकौमुद्याम् गौपम । अगोपायिष्यत् अगोषिष्यन् अगोप्स्यत् । क्षि क्षये १३ क्षयति चिक्षाय चिक्षि- यतुः विक्षियुः । एकाप इति निषेधै प्राप्त ।। कृसभृवस्तुदुखुश्रुवो लिटि १२. १३ कादिभ्य एव लिट इन स्यादन्यस्मादनिटोऽपि स्यात् ॥ अचस्तावत्यल्प. निटो नित्यम् ७।२।६। उपदेशेऽजन्तो यो धातुस्तासौ नित्यानिट् तत्तस्थल इण् न ॥ उपदेशेऽवतः ७२२६२ उपदेशेऽकारवतसासौ यो नित्यानिट् ततः परस्य अगोप्सम् ॥ ये परे ॥ अगोस्व ॥ उत्तगबहुवचने मे ॥ अगोप्रम ॥ गुप्धातोरमे गुपू. धूपपिच्छिपणिपनिभ्य आय इत्यनेन आय कृते पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे ॥ गोपायेति जातं तर सनाद्यन्ता धातव इति धातुत्वे धातुत्याच डि लुड. स्तिपि लुड्लङ्लक्ष्वदात्त इति अटि स्थतासी ललुटोरिति स्पे पते । आईधातुकं शेष इत्यार्द्धधातुका आर्डधातुकस्येवलादेरिनि इटि अतो 'लोप इति यकारान्तःपासकारलोपे इतश्चेति तिप इकारटोपे न कृते | अगोपायिष्यत् ।। आयादय आईधातुके वेति भायमापै ॥ अगोपिष्यत् ॥ आयभारे इदभाने च ॥ अगो. प्स्यत् ।। क्षि क्षये धातुर्वर्ततेऽये लठ्यागते उदस्तिपि कर्तरि शम् इत्यनेन शपि सार्वधा. तुकार्यधातुकयोरिन्यनेन गुणे एचोपयायाव इत्यनेन अयादेशे च कृते ॥ क्षति ॥ शिधातोरमे सिटस्तिपि तिपो गटि चागते लिटि धातोरनभ्यासस्येयनेन द्वित्वे पूवों भ्यास इत्पभ्यासत्रे हलादिः शेप इति पफारटोपे कृते कि शिअ इति मन तर फुहोचरिति चुचे चिशि अ इति जातमनन्तरं अचोणिति इति पूछे शनायां चिो अदति जाते एचोयवायाच हात आयादेशे च छ । चिसाय ·अन सूने कृत्सार्वधातुकयोनिषेधाभावे प्रकृल प्रहलेलादी हलल पिति कृति तांगेति तुकं याशिवाय) । । च तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । १०१ थल इण् न स्यात् ।। ऋतो भारद्वाजस्य २६ तासौ नित्यानिट ऋदन्ता- देव थलो नेट् भारद्वाजस्य मतेन । तेन अन्यस्य स्यादेव । अयमत्र संग्रहः ।। अजन्तो- ऽकारवान्वा यस्तास्यनिट थलि वेडयम् ।। ऋदन्त ईदृङ् नित्यानिट क्राद्यन्यो लिटि सेड्भवेत् ॥ १॥ चिक्षयिथ चिक्षेय चिक्षियथुः चिक्षिय । चिक्षाय चिक्षय चिक्षि- सिव चिक्षिथिम । क्षेता क्षेष्यति क्षयतु अक्षयत् क्षयेत् ॥ अकृत्सार्वधातुकयो- र्दीर्घः ।।४।२५। अजन्ताङ्गस्य दी| यादौ प्रत्यये न तु कृत्सार्वधातुकयोः । क्षी- यात् ॥ सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु १७१२।१। इगन्तस्याङ्गस्य वृद्धिः स्यात्परस्मैप नित्यानिटः परस्य थल इट् निवार्यते ।। ऋतो भारद्वाजस्येत्यनेन ऋदन्तादेव तासी निली- निटो धातोः परस्य थल इट निवार्यते । अतः संगृह्योक्तम् ॥ अनन्तोऽकारवान् वा यस्ता- स्यनिद थलि बेडयम् । ऋदन्त ईदृङ् नित्यानिट काद्यन्यो लिटि सेड्भवेत् ॥ आचार्यमते अचस्तावदित्यनेनेनिषेधे प्राप्ते भारद्वाजमते ऋदन्तादन्यस्माद्धातोर्विकल्पेन थल इडिति विकल्पेन इटि जाते सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे एचोयवायाव इति अयार कृते । चिक्षयिथ ।। यस्मिन् पक्षे इट् न जातस्तस्मिन् पक्षे गुणे कृते । चिक्षेथ ॥ यमयोः क्रा- दिनियमान्नित्यमिटि कृते ॥ चिक्षयिव ॥ विक्षयिम ॥ क्षि अग्रे लुटस्तिपि स्यतासी ललुटो- रिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डात्वे डित्वसामादभस्यापि टेलोंये एकाच उपदेशेऽनुदात्तादित्यनेन इडभाये सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति गुणे च कृते ॥ क्षेता | क्षि अग्रे लूटस्तिपि स्यतासी ललटोरिति स्ये आदेशप्रत्यय- योरिति सस्य मूर्द्धन्यत्वे सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे च कृते ॥ क्षेष्यति ॥ क्षि अग्रे लोटस्तिपि शपि गुणे अयादेशे एरुरित्यनेन तिप इकारस्योत्वे कृते । क्षयतु ।। क्षि अग्रे लङस्तिपि शपि अटि गुणे अयादेशे इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते |अक्षयत्।। क्षि अग्रेलिङ- स्तिपि यासुर परस्मैपदेपूदात्तोङिच्चेति यासुटि अतोयेय इति इयादेशे सार्वधा- कार्धधातुकयोरिति गुणे एचोयवायाव इति अयादेशे आद्गुण इति गुणे लोपो व्योवलीति यलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते॥ क्षयेत् ॥ क्षि अग्रे आशीलिंङस्तिपि यासुटि इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे अकृत्सार्व. धातुकयोर्दीर्घ इति दीर्घादेशे || क्षीयात् ॥ क्षि अग्ने लुङस्तिपि अटि लि लुडी- ति च्हौ चले सिचिति सिचि इज्भागलोपे इडभावे इतश्चेति तिष इकारलोपे अस्ति- सिचोऽपृक्ते इति ईटि कृते अक्षिय् ईन् इति जातं तत्र सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु १ अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घः ॥ अयङ् यि कृितीति सूनाधिपदस्यानुवृत्तित्तस्त्रागाक्षितप्रत्ययेन सह विशेषणे यस्मिन् विधिस्तदादावल्यहणे इत्यनया परिभाषयर तदानुपस्थितिजया च वृत्तौ वादी प्रलये इत्यर्यो , दीर्थः स्यात् । तुविधिस्तु सोमसुत् अग्निचिदिलादौ सावकाशः । सर्वधातुकप्रकारे तु लल्याला ·लघुकामुद्याम् सिचि ॥ अपीत् अक्षेष्यत् । तप सन्तापे १४ तपति तताप तेपतुः तेपुः । तेपिथ ततप्प तप्ता तप्स्यति तपतु अतपत् तपेत् तप्यात् अताप्सीत् अताताम् । अवास्यत् । क्रम पावृविक्षेपे १५ ॥ वा भ्राशभ्लाशनमुकमुक्तमुत्रसित्रुटिलषः । ३।१। देगनेन वृद्धौ कृतायाम् || अक्षैषीत् | क्षि- अग्ने लुडस्तिपि लुङलड्लवडुदात्त अटि स्वतासी ललुटोरिति स्यै सस्य मून्यत्वे सार्वधातुकाईधातुकयोरिति इतथेति तिप इकारलोपे च कृते ।। अक्षेष्यत् ।। तप सन्तापे धातुरस्ति तत्र पकारो- चर्यकारस्य उपदेशेऽजनुनासिक इदित्यनेनेसज्ञायां कृतायां लटस्तिपि शपि संयोगे किया पति ॥ तप् अमे लिटस्तिपि तिपो णलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति 'पूर्वाभ्यास इत्यभ्यासावे । हलादिः शेष इति पलोपे अत उपधाया इस्यनेन दीर्घवे च विहिते ॥ तताप ॥ तप् ओ लिटः प्रथमस्य द्विवनने तसि तसश्च अतुसि द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिः शेष इति पलोपे अत एकहलमध्येनादेशादेलिटि इति सूत्रेण अकारस्य प्य कृते अभ्यासलोपे च कृते ॥ तेपतुः ॥ एवम् उसि ॥ तेपुः ।। तप् अमे लिटो मध्यमैकवचने सपना पाल द्वित्वे अभ्यासत्ये हलादिः शेप इति पलोपे आ- ईधातुकस्येवलादीन दयते थलि च सेटि इत्यनेन अकारस्यत्वेऽभ्यासलोपे च कृते भारद्वाजमते इडागमे कृते । तैपिंथ ] आचार्यमते उपदेशेऽवत इत्यनेनेड् निषेधे ।। तत्तथ ॥ तर अग्रे हुँदस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटा प्रथमस्य डारोरसः इति तिपो डात्ये द्वित्वसामादमस्यापि टेोषे एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् इति इदमाने च ॥ तप्ता ॥ तप अग्रे लुटि कृते तस्य तिपि स्यतासी लुलोरिति स्यागमे एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् इति इडभावे | तप्स्यति ॥ तप् अये लोटस्तिपि शपि एरुरिति तिप इकारस्योत्वे ॥ तपतु ॥ तप अग्रे लङस्तिपि शपिलुड्लइक्ष्वडुदात्त इति अटि इ. तश्चेति तिप इकारलोपे च कृते । अतपत् ॥ तप अपने लिङस्तिपि यासुट् परस्मैपदेपदा. तो डिच्चति यामुार्ट। अतायेय इति यासुट इयादेशे गुणे इतश्चोते तिप इकारलोपै च कृतं ।। तपेत् ॥ तम् अमे आशीलिंडस्तिपि यासुटि सुदि च कृते स्कोः संयोगायोरन्ते चेति स. कारलोपे इतश्चेति तिपदकारलोपे च कृते ॥तथ्यात् ।। तय् अग्ने लुस्तिपिचिल लुङीति ली च्ले सिच् इति सिचि इज्भागलोपे लुङ्लङ्लक्ष्यड्डदात्त इति अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्त इति ईटि वदवजहलन्तस्याच इत्यनेन वृद्धी ॥ अता. प्सीत् ।। तामि समागते आताए स्तागिति जातं तत्र झलो झलि इत्यनेन सोपे॥ अताप्ताम् ।। तम् गप्ने टुङस्तिपि स्पतासी ललुटोरिति स्ये अटि इतश्चेति तिप इकारलोपेच कृते । अतस्यत् ॥ क्रम पादपिझपे धातुर्वर्तते तदने वा भ्राशभ्लाशनमुनमुनमु.

·तिङन्तेभ्वादिगणप्रकरणम् । ७०। एभ्यः श्यन्वा कर्थे सार्वधातुके परे । पक्षे शप् ॥ क्रमः परस्मैपदेषु ॥३॥ ७६। क्रमो दीर्घः परस्मैपदे शिति परे । काम्यति कामति चक्राम ऋमिता ऋमिप्यति क्राम्यतु कामतु अक्राम्यत् अक्रामत क्राम्येत् क्रामेत् क्रम्यात् अक्रमीत अक्रमिष्यत् । प4 पाने १६ ॥ पाघ्राध्मास्थानादाण्दृश्यर्तिसतिशदसदां पिवजिघ्रधम- तिष्ठमनयच्छपश्यछंधौशीयसीदा।।७।३।७८॥ पादीनां पिबायः स्युरित्सं- ज्ञकशादौ प्रत्यये परे । पिबादेशोऽदन्तस्तेन न गुणः । पिवति ॥ आत औ णलः । ॥ ॥ त्रसित्रुटिलष इत्यनेन श्यनि जाते क्रम् श्यन् ति इति जाते शकारत्य लशकताड़िते इत्यनेन नकारे हलन्त्यमित्यनेन चेत्संज्ञायां कृतायां कृते च तस्य लोप न शकार- नकारयोर्लोपे क्रमः परस्मैपदेषु इत्यनेन दीर्घत्वे च कृते ॥ क्राम्यदिशाक्षे शापि । कामति ॥ क्रम् अग्रे लिटस्तिपि तिपो णलि लिटि धातोरनभ्मासस्येति द्वितो पूर्वोभ्यास इत्यभ्यासत्वे हलादिः शेष इति शेपहलोप फुहोचरिति चुत्ने अत उपधाया इति वृद्धौ ॥ चक्राम ॥ क्रम् अग्ने लुटस्तिति स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डावे डित्यसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे आ- ईधातुकस्येवलादेरिति इटि ॥ क्रमिता ।। क्रम् अग्रे लटस्तिपि स्ये इटि सस्य मूर्धन्या- देशे च कृते ॥ क्रमिष्यति ॥ क्रम् अग्रे लोटस्तिपि ।। वा नाश लाशभ्रमुक मुक्लम- त्रसित्रुटिलषः इति श्यनि एरुरिति इकारस्योत्ये कृते कृते च क्रमः परस्मैपदेषु इलनेन दीर्घत्वे ॥ क्राम्यतु ॥ पक्षे शपि ॥ क्रामतु ॥ क्रम अग्रे लङस्तिपि यनि अटि इत- श्चेति तिप इकारलोपे क्रमः परस्मैपदेषु इति दीर्घत्वे च कृते ॥ अक्राम्यत् । पक्षे शपि ॥ अक्रामत् ॥ क्रम् अग्रे लिङस्तिपि श्यनि यासुटि इयादेशे गुणे क्रमः परस्मैपदेविति दीर्घत्वे लोपो व्योलीति यलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते ॥ क्राम्यत् ॥ पक्षे शपि ॥ कामेत् ।। क्रम् अग्रे आशीलिङस्तिपि यासुटि इतश्चेति तिप इकारलोपे सकारलोपे क्रम्यात् ।। क्रम् अग्रे लुङस्तिपि अटि च्लि लुडीति च्लो च्लेः सिच् इति सिचि इन- भागलोपे इडागमे इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इतीटि !] अक्रमीत् ॥ अग्रे लुङस्तिपि स्यतासी लूलुटोरिति स्ये कृते इटि मूर्द्धन्यादेशे इतश्चेति तिय इ- कारलोपे च कृते ।। अक्रमिष्यत् ॥ पा पाने इत्यस्माद्धातोर्लटस्तिपि शपि पाघाध्मास्थाने सनेन पिबादेशे पिबादेशेस्यादन्तत्वाद्गुणाभावे पररूपे च । पिवति ॥ पा अग्रे लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे पूर्वोभ्यास इति अभ्यासत्वे । हव इत्यनेनाभ्यासाचो हृस्वत्वे आत औ णल इत्यनेन णल औवे वृद्धौ च क्रम् . १ आत औ गलः ॥ अहस्येत्यनुवर्तते धातोरितिफलितार्थकथनमादन्तादहादित्यर्थः ।।

·- । लघुकौमुद्याम् ७१३४। आदन्ताद्धातोर्णल औकारादेशः स्यात् । ययौ ॥ आतो लोप इटि च । घाश६४। अजाधोरार्धधातुकयोः किदिटोः परयोरातो लोपः । पपतु पपुः । पपिथ प. ५. पाथ पपथुः पप । पपौ पपिर पपिम । पाता पासति । पियतु अपियत् पियेत् ॥ ए- लिङि वादा घुसंज्ञकानां मास्थादीनां च एवं स्वादार्धधातुकै किति लिहि । पेयात् । गातिस्थेति सिचो लुम् । अपात् अमाताम् ॥ आतः३३४१११० सिन्लुकि आदन्तादेव झेर्जुस् । उस्यपदान्तात् ।६।२।९६। अपदान्तादकारादुसि पररूपमै- कादेशः । अपुः अपास्यत् । ग्लै हर्षक्षये १७ ग्लायवि ॥ आदेच उपदेशेऽशिति ६।११४५। उपदेशे एजन्तस्य धातोरात्वं न तु शिति । जग्लौ ग्लाता ग्लास्यति ग्लायतु कृतायाम् ॥ पो ॥ पा अने अतुसि द्वित्वे अभ्यासत्वे हस्वत्वे च आतो लोप इंटि चेत्यनेनाकारलोपे कृते | पपतुः । एवमुसि पपुः । थलि ॥ पपिथ !! इड- भावे च ॥ पपाथ || अथुसि । पपथुः ॥ पप || णलि । पपी । वे क्रादिनियमादिटि पपिच । मे इटि च ।। पपिम ॥ पा अग्रे लुटस्तिपि तासि तिपो डात्वे डिल्वसामर्थ्यादभस्यापि दें- लोपै ।। पाता |] पा अमे लूटस्तिपि स्यतासी ल्लुटोरिति स्ये कृते ॥ पास्यति ।। पा अग्रे लोटस्तिपि शपि पामाध्मेति पिबादेशे गुणाभावे पररूप एरुरिति तिप उत्वे च ।। पिबतु ॥ पा अमे लङस्तिपि शपि पिचादेशे अटि तिप इकारलोपे च कृते ॥ अपिबत् ॥ पा अग्रे लिहस्तिपि शपि पिबादेशे यासुटि यास इयादेशे गुणे यलो तिप इकारलोपे च कृते ॥ पिबेत् ॥ पा अमे। आशीलिंडस्तिपि यासुटि सकारलोपे तिपइफारलोपे। एलिडीति प. कारान्तःपात्यकारत्यत्वे कृते । पेयात् ॥ पा अग्रे लुडस्तिपि च्लो प्ले: सिचि गाति- स्वेति सिचो लोपे तिप इकारलोपे च कृते ॥ अपात् ॥ तामि । अपाताम् । पा अग्ने लुडः प्रथमस्य बतुवचने झावागते अटि च्लो सिचि । गातिस्थेति सिलोपे । आत इसनेन शेर्जुसि उस्यपदान्तात् इसनेन पररूपे च कृते । अपुः ॥ पा अग्रे लडस्तिपि अटि स्पे तिप इकारलोपे च कृते । अपास्यत् ॥ ग्लै हर्षक्षये धातुर्वर्तते तत्र लटस्तिपि शपि एचोयवापाव इत्यायादेशे ॥ ग्लायति । ग्लै अग्रे लिटस्तिपि गलि आदेच उ. पदेशेऽशिति इत्यनेन आत्वे द्वित्वे च कृते ग्ला ग्ला अ इति जाते हस्त्र इत्यभ्यासह- स्यत्वे ग्ल ग्ला अ इति जाते हलादिशेषः इति शेषहलोलोपे कुहोरिति चुत्वे आत औणल इत्यनेन औत्ये वृद्धौ च जग्ली। ग्लै अग्रे लुटस्तिपि स्यतासी लुटोरिति तासि. लुटः प्रथमस्य दारौरस इति तिपो डात्ये आदेच उपदेशेऽशिति इति धातोरात्ने १ आतो लोप इटिच ॥ आर्धधातुक इत्यगुपर्तते दीडोयुद्धचिहितीसतोऽचिकृितीति च तदेततफलितमाह अजायोरार्धधातुक्योरिति । अजायोः किं ग्लायते । या । जाारायते । यह । १ आतः । सिजम्यस्तविदिभ्यश्चयनैनव जुसादेश सिद्धे आत इति सूत्र सिद्धे ससारभ्यमाणो विगिनि- यमाय भवतीति नियमा सिञ्जयादन्तादेव होर्नुस् ॥

·तिङन्तेभ्वादिगणप्रकरणम् । अग्लायत् ग्लायेत् ॥ वान्यस्य संयोगादेः विवादमा धुमास्थावेरन्यस्य संगोगा- देर्धातोरात एवं वार्धधातुके किति लिङिः । ग्लेयात् ग्लायात् ॥ यमरमनमातां सक्च ७२।७३। एषां सक् स्यादेभ्यः सिच इट् स्यात्परम्मैपदेषु । अग्लामीन अ. ग्लास्यत् । ह कौटिल्ये १८ हरति ॥ ऋतश्च संयोगादेर्गुणः ।।४।१०। बन्द- न्तस्य संयोगादेरङ्गस्य गुणो लिटि । उपधाया वृद्धिः । जहार जहरतुः जहरः । जह डित्वसामादभस्यापि टेलोपे च कृते ॥ग्लाता ॥ ग्लै अग्रे लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्ये आदेच उपदेशेऽशिति इति आत्वे च कृते ॥ ग्लास्यति ॥ ग्लै अग्रे लोटस्तिपि दागि एचोयवायाव इति आयादेशे एरुरिति तिप उकारस्योत्वे च कृते | ग्लायतु ।। ग्लै अंग्रे लङरितपि शपि लुङ्लङ्लक्ष्वड्डदात्त इति अटि एचोयवायाय इति आयादेशे इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते ॥ अग्लायत् ।। ग्लै अग्रे लिङस्तिपि शपि यासुपर- स्मैपदेपूदात्तो डिच्चेति यासुटि अतो येय इति यास इयादेशे एचोयवायायः इत्यायादेशे गुणे इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते ॥ ग्लायेत् ।। ग्लै अने आशीलिंग्तिपि यासुटि आदेच उपदेशेऽशिति इत्याचे ग्लायास् ति इति जातं तत्र स्कोः संयो- गायोरन्ते चेति सलोपे इतश्चेति तिष इकारलोपे च कृते ग्लायात् इति जातं तत्र वान्यस्य संयोगादेरित्यनेनाकारस्य एत्वे च विहिते ॥ ग्लेयात् ।। वाग्रहणात् एवामान- पक्षे च ॥ ग्लायात् ॥ ग्लै अग्रे लुङस्तिपि च्लि लुङीति च्लो च्ले सिच् इति सिचि इज्भागलोपे लुङ्लङ्लक्ष्वड्डदात्त इति अटि अग्लैस् ति इति जातं तत्र आदेच उपदेशेऽशिति इति आत्रे अग्लास् ति इति जाते यमरमनमातां सक्चेति सकि इटि च कृते अग्लास् इस् ति इति जाते इतश्चेति तिप इकारलोये अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि इट ईटि इति सलोपे संयोगे च कृते । अग्लासीत् ॥ ग्लै अग्रे लुङस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्वे लुङ्लङ्लक्ष्वड्डदात्त इति अटि आदेच उपदेशेऽशिति इत्यात्वे इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते । अग्लास्यत् ॥ 'कौटिल्ये धातुर्वर्तते तत्र लटरितपि कर्तरि शप् इति शपि सार्वधातुकार्द्धधातुकयो- रिति गुणे । हरति ॥ ह अग्रे लिटस्तिपि तिपो णलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे पूर्वोभ्यास इति अभ्यासत्वे उरदित्यनेनाभ्यासऋवर्णस्य अर् कृते हर् हृ अ इति जातं तत्र हलादिःशेष इति शेपहल्लोपे कृते ऋतश्च संयोगादेर्गुण इति गुणे कृते ह हर अ इति जातं तत्र कुहोश्चरिति हत्त्य झकारे कृते अभ्यासे चर्च इत्यनेन सत्य अकारे कृते अतउपधाया इत्यकारवृद्धौ च कृतायाम् ।।जहार ।। अतुति ॥ जहतारसि ॥ तश संयोगादेर्गुणः ॥ संयोगादेः किं चक्रतुः अनुः । जहारेसादा परताद्गुणे कृते पश्चादत उपचाया इत्खननोपधारद्धिः। १४ ·लघुकामुद्याम् जहरथुः जबर । जहार चहर जहरिव जहरिम । हर्ता | ऋडनोः स्ये ७७० ऋतो हन्तेश्च स्पस्सेट् । हरिष्यति । इरतु अहरन हरेत् ।। गुणोऽतिसंयोगायोः। ७१२९। अतः संयोगादेदन्तस्य च गुणः स्यात् यकि यादावार्धधातुके लिडि च । हर्यात् अह्वार्षीत् अहरिप्यत् । श्रु अवणे १९ ॥ श्रुवाश च ।।११७४। श्रुवः शू इत्यादेशः स्यात् श्रुप्रत्ययश्च । शृणोति ॥ सार्वधातुकमपित् ।।२।४ अपित्सार्वधा- तुकं डिद्वत् । शृणुतः ॥ हुश्नुवोः सार्वधातुके ।६।४।८७। हु वोरनेकाचो- जसरुः ।।थलि । जहर्थ ।। अथुसि । जबरथुः ॥ उत्तमैकवचने णलि ॥ जहार ॥णल- तमो वेति णित्विकल्पे ॥ जहर ॥ उत्तमद्विवचने वे बहुवचने मे च अस्य धातोर- नियेऽपि क्रादिनियमात् आईधातुकस्येवलादेरिति इटि ॥ जसरिय ।। जस्- रिम ॥ ६ अग्रे छुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासि कृते सार्वधातुकाई- धातुकयोरिति गुणे एकाच उपदेशेनुदात्तादिति इडमावे लुटः प्रधमस्य डारौरस इति तिपो डावे डित्वसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे च कृते ॥ हर्ता ॥ अग्रे लूटस्तिपि स्यतासी लुटोरिति स्ये इ स्य ति इति जातं तत्र ऋडनोः स्ये इति इटि गुणे सस्य मूर्द्धन्यत्वे च कृते ॥ इरिष्यति ॥ हृ अने लोटस्तिपि शपि गुणे एहरि- ति तिप इकारस्योकारे च कृते ॥ इत ॥ मृ अमे लडतिपि शपि लुललइक्ष्वङ- दात इति अटि गुणे इतश्वेति तिप इकारलोपे च कृते || अहरत् ॥ इ अग्रे लिङस्तिपि शपि यासुपरस्मैपदेपूदात्तो डिच्चेति यामुटि भागलोपे अतो येय इति इयादेशे गुणे लोपो व्योवलीति यलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते || हरेत् ॥ दृ अने आशीलिङस्तिपि यासुटि उभागलोपे तन यासुटोडिलात् शितिचेयनेन बाधित गुणे गुणोत्तसंयोगाद्योरिति गुणे स्कोः संयोगाद्योरिति सलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे अचो रहाभ्यां दे इति यद्वित्ले च हर्यात् ॥ दृ अमे छुडस्तिपि फिल लुडीति भ्ली च्ले सिच् इति सिचि इज्टोपे लुङ्लङ्लक्ष्वड्डदात्त इति अटि गुणे इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्त इति ईटि सस्य मूर्द्धन्यादेशे सिनि वृद्धिः परस्मैपदेष्विति वृद्धौ ॥ अहार्षीत् ॥ ४ अमे लङस्तिपि स्यतासी लुटो- रिति स्ये अटि ऋद्धनोः स्ये इति इटि सस्य मूर्द्धन्यादेशे इतश्चेति तिप इकारलोपे ॥ अहरिष्यत् ॥ श्रुश्रपणे धातुर्वर्ततेने लटस्तिपि श्रवः शुच इत्पनेन श्रुनः श्रादेशे चप्रत्ययेच ते शुभुति इति जातं तत्र लशकतन्हिते इत्यनेन शस्येत्संज्ञाया तस्य लोप इत्यनेन लोपे ऋवर्णान्नस्य णत्वं चाच्यमित्पनेन नस्य णले सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे च ते ॥ ऋणोति । तसि सार्वधातुकमपित् इत्यनेन तसो डिद्वत्वं शितिचत्यनेन गुण गुणोऽत्तिर्गयोगायोः ॥ अति भ्वादिगते । ला निर्देशल सांत्रः । तिसर्यायाचोर इति पाये गुणप्रहम पिन्स प्रयोजनम् ।

·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । १०७ ऽसंयोगपूर्वस्योवर्णस्य यश् स्यादचि सार्वधातुके । शृण्वन्ति । शृणोपि शृणुथः शृणुथ । शृणोमि ॥ लोपश्चास्थान्यतरस्यां म्वोः ६४।१०७। असंयोगपूर्वस्य प्रत्ययोका- रस्य लोपो वा म्योः परयोः । शृण्वः शृणुवः शृण्मः शृणुमः । शुश्राव शुश्रुवतुः शुश्रु- बुः। शुश्रोथ शुश्रुवथुः शुश्रुव । शुश्राव शुश्रव शुश्रुव शुश्रुम । श्रोता श्रोष्यति शृणोतु शृणुतात् शृणुताम् शृण्वन्तु ।। उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात् ।।४।१०६॥ असं- योगपूर्वात्प्रत्ययादुतो हेलृक् । शृणु शृणुतात् शृणुतम् शृणुत । गुणावादेशौ । शृणवानि निषेधे च कृते ॥ शृणुतः ॥ झी झस्यान्तादेशे च कृते तत्राचिक्षुधात्वित्ति सूत्रेणेयलि प्राप्त हुक्षुषोः सार्वधातुके इत्यनेन यणि कृते ॥ शृण्वन्ति ॥ सिपि शृ श्नु सि इति जाते सिपः सस्य मूर्द्धन्यत्वे वर्णान्नस्य णत्वं वाच्यमिति नस्य णत्वे गुणेरे च कृते ।। शृणोपि । थसि अपित्त्वात् डिद्वत्वे डिद्वत्त्वाञ्च किति चेत्यनेन गुणाभावे ॥ शृणुथः। एवं थे परे। शृणुथ ॥ मिपि पित्वाद्गुणे कृते ॥ शृणोमि ।। वसि परे लोपश्चास्यान्यतरस्यां म्योः इत्यनेनोकारलोपे ॥ शृण्वः । पक्षे उकारलोपाभावे । शृणुवः । एवमेव मसि ॥ शृण्मः । शृणुमः।। श्रु अग्रे लिटस्तिपि तिपोणलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे पूर्वोभ्यास इति अभ्यासत्वे हलादिः शेष इति शेपहल्लोपे शु श्रुअ इति जातं तत्र वृद्धि बाधित्वा गुणे अवादेशे पश्चादत्त उपधाया इति वृद्धौ ॥ शुश्राव ॥अतुसि अचि क्षुधातुभ्रुवांरचोरियङवो इत्यनेन उवङि कृते ॥शुश्रुवतुः ।। उसि उवडि कृते || शुश्रुवुः ॥ थलि पित्वान्न विद्वत्त्वं द्वित्त्या- भावाञ्च न गुणनिषेधस्ततो गुणे कृते ॥ शुश्रोथ ।। अथुसि अपित्वात् अपित्सार्वधातुके इति द्विद्भावे किति चेति गुणाभावे उवङि च कृते ॥ शुश्रुवथुः ॥ मध्यमबहुवचने परे गुणाभाये उवङि च कृते । शुश्रुव ॥ उत्तमबहुवचने णलि द्वित्वे अभ्यासत्वे शेपहल्लोपे गुणे अवादेशे वृद्धौ । शुश्नाव । णिदभावपक्षे । शुश्रव ॥ वे ॥ शुश्रुव ॥ मे ॥ शुश्रुम ।। श्रु अग्रे लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासि गुणे लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डात्वे डित्वसामर्थ्यात् टेलोपे ॥ श्रोता ॥श्रु अग्रे लुटि स्ये सस्य मूर्धन्यत्वे गुणे च कृते ॥ श्रोष्यति ॥ श्रुधातोरने लोटस्तिपि ध्रुवः सृचेत्यनेन श्रादेशे नौ च कृते शलोपे नस्य णत्वे गुणे एरुरिति तिप उकारे च कृते ॥ शृणोतु ॥ तातडि डिवात गुणाभावे | शृणुतात् ।। तामि ॥ श्रुवः शूचेयनेन श्रादेशे श्नौ शलोपे नस्य णत्ये ॥ शणुताम् । झौ झत्यान्तादेशे श्रुवः शूचेत्यनेन श्रादेशे नौ शलोपे हुभुवोः सार्व- धातुके इति यणि एरुरिति तिप उकारे च कृते ॥ शृण्वन्तु ॥ श्रु अग्रे लोटो मध्यम- पुरुपैकवचने सिपि सेद्यपिञ्चेयनेन सहिंत्वे भुवः शृचेयनेन श्रादेशे नौ च कृते शलोपे नस्य णवे ॥ उतश्च प्रत्ययासंयोगपूर्वात् इति हेलोपे च कृते ॥ शृणु ।। तातङि। शृणुतात् ॥ तमि॥ शृणुतम्॥ ते। शृणुत ! लोटः उत्तमपुरुषैकवचने मिपि ॥ मेनिः इति नित्ये कृते श्रुवः शुचेति श्रादेशे नौ च कृते शलोपे नस्य गावे आडत्तमस्य ·। - १०८ लघुकीमुधाम् शृणवाय शृणयाम । अशृणोत् भगृणुताम् असृण्यन् । अशृणोः अशृणुवम् अणुत अ. शृणवम् अण्म अणुव अम अशृणुम । णुयात् शृणुयावाम् मृणुयुः । शणुयाः । णुयातम् शृणुयाय । शृणुयाम शृणुयाय शृणुयाम । श्रूयात् अनौपीत अश्रोप्यत् । गम्ल गतौ २० । इपुगमियमां. ७३७७। एषां छः सात् शिवि । गति ज. गाम ॥ गमहनजनखनघसां लोपः कित्यनङि ।।४।१८। एपामुपधाया लो. पिचेति आटि गुणे एचोपवायाय इति अपि च कृते ॥ शृणवानि ॥ आइत्त- मस्य पिचेति आदि श्रुयः शुचेति श्रादेशे भी च शलोपे नस्य गत्ये गुणे अवि च कृते ।। शृणवाव ।। एवमेन मे ॥ शणयाम ।। सु अमे उडस्तिपि श्रुवः शूचेति श्रादेशे भी शलोपे नस्य गन्ये अटि गुणे तिप इकारलोपे च ते ॥ अशृणोत् ॥ तामि । अशृणुताम् ।। झो झस्यान्तादेशे श्रुनः श्रादेशे नौ च कृते शलोपे नस्य गवे अटि हुक्षुवोः सार्व- धातुके इति यणि इतश्चेति इकारलोपे तकारस्य च संयोगान्तस्य लोप इति लोपे । अशयन् ॥ सिपि । अमृणोः ।। समि । अणुतम् ।। ते । अशृणुत ॥ अमि । अगुणत्रम् ॥ थे । अशृणुव ।। मे । अशणुम ।। लोपश्चास्यान्पतरस्यां म्पोरिति उफारलोपपक्षे ।। अशृण्य ।। अशृण्म || श्रु अग्रे लिअस्तिपि भूयः शृचेति पादेशे अप्रत्यये च कृते शलोपे नस्य गत्ये यासुपरस्मैपदेपदात्तो ङिच्चेति यासुटि उट्मागलोपेलिङ सलोपो नन्त्यस्येति सोपे च कृते । शणुयात् ॥ तामि । शृणुयाताम् ॥ उसि भादेशे प्रत्यय शलोपे नस्यणाने यामुटि उद्भागलोपे लिङ सलोपोनन्त्यस्येति सलोपे उस्यपदा. न्तात् इति पररूपे कृते ।। शृणुयुः ॥ सिपि प्रादेशे नी शलोपे नस्य णत्वे यासुटि उद्- भागलोपे सलोपे इतश्चेति सकारान्तःपातीकारलोपे सस्य रुत्वे रस्य विसर्जनीयत्वे च रुते॥ शशुयाः ॥ तमि । शृणुयातम् ॥ ते । शृणुयात ॥ अमि । शृणुयाम् ।। वे । मृणुयाव ॥ मे !! शृणुयाम ॥ श्रु अमे शाशीलिटस्तिपि यामुटि उभागलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोर संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घ इति दीर्थे । श्रूयान् ।। श्रु अप्रे लुङस्विपि च्लि लुडीति च्लो च्ले सिच् इति सिचि इभागलोपे अटि इत. श्रेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपक्के इति ईटि सस्य मूर्द्वन्यादेशे सिचि वृद्धि परस्मैपदेविति वृद्धौ कृतायाम् ॥ अश्रौपीत् ॥ श्रु अग्रे लुङस्तिपि अटि स्यतासी ललुटोरिति स्ये मूर्धन्यादेशे इतश्चेति तिप इकारलोपे सार्वधातुकाईधातुकयो- रिति गुणे च कृते | अश्नोष्यत् ॥ गम्ल गती धातुरीवरीति तत्र उपदेशेऽजनुनासिक इत् इति लुकारस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इत्यनेन लकारलोपे जाते गम् इत्पवशिष्टं ततो लिटस्तिपि शपि इघुगमियमा छ इयनेन सर्वस्य गम्भागत्य छत्वे प्राप्ते अलोन्त्यस्ये- त्यनेन मस्य उत्वे पररूपे च कृते गछति इति जातं तत्र छि तुक् इति तुफि उफ्भागलोपे स्तोःश्चना श्रुरिति तस्य चत्वे ॥गच्छति ॥ गम् अग्रे लिटस्तिपि तिपो गलि लिटिधातो ·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । पोऽजादौ कित्ति न त्वङि । जग्मतुः जग्मुः । जगमिथ जगन्थ जग्मथुः जग्म । जगाम जगम जन्मिव जग्मिम । गन्ता ॥ गमेरिट् परस्मैपदेषु ७७२।५८। गमेः परस्य सादेरार्धधातुकस्सेट् स्यात् परस्मैपदेषु । गमिष्यति गच्छतु अगच्छत् गच्छेत् गम्यात् ।। पुषादिद्युतायुदितः परस्मैपदेषु ।।१।५५॥ श्यन्विकरणपुषादेर्युतावितश्च परस्य च्लेरङ् परस्मैपदेषु । अगमत् अगमिष्यत् । इति परस्मैपदिनः । एध वृद्धौ ।। रनभ्यासस्येति द्वित्वे अभ्यासत्वे शेषहल्लोपे कुहोश्चुरिति गस्य जत्वे अत उपधाया इत्यनेन उपधाकारदीर्घत्वे ॥ जगाम ।। अतुसि द्वित्वे अभ्यासत्वे शेषहल्लोपे चुत्वे गमहनजन- खनघसां लोपः कित्यनङि इत्यनेनोपधालोपे ॥ जग्मतुः ॥ उसि । जग्मुः ॥ क्रादि- नियमात् थलि वेट् द्वित्वेऽभ्यासत्वे शेषहल्लोपे चुत्वे च कृते ।। जगमिथ ॥ इडभावे मस्यानुस्वारे अनुस्वारस्य ययि परसवर्ण इति परसवर्णत्वे कृते ॥ जगन्थ ॥ अथुसि उपधालोपे । ज- ग्मथुः ॥ अ उपधालोपे । जग्म }} गलि । जगाम । पूर्ववत् । पक्षे णलुत्तमो वेति णित्त्वा- भावे ॥ जगम ॥ वे इटि उपधालोपे च । जग्मिय ।। मे इटि उपधालोपे च । जग्मिम ॥ गम्-लुट- स्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासि कृते लुटःप्रथमस्य डारौरस इति तिपो डात्वे डि- स्वाहिलोपे मस्यानुस्वारेऽनुस्वारस्य परसवर्णत्वे च ॥ गन्ता । गम् अग्रे लटस्तिपि स्ये गमेरिट परस्मैपदेषु इत्यनेन इटि सस्य मूर्द्धन्यादेशे च कृते ॥ गमिष्यति ॥ गम् अग्रे लोटस्तिपि शपि इषुगमियमा छ इति छादेशे छे च इति तुकि उक्भागलोपे तस्य चुत्वे एरु- रिति इकारस्योकारे कृते ॥ गच्छतु ॥ गम् अग्रे लङस्तिपि शपि अटि इषुगमियमां छ इति छै तुकि चुत्वे इतश्चेति तिप इकारलोपे च ॥ अगच्छत् ॥ गम् अग्रेलिङस्तिपि शपि इषुग- मियमा छ इति छे तुकि चुत्वे यासुटि उभागलोपे अतोयेय इति इयादेशे गुणे लोपो व्योवलीति वलोपे इतश्चेतीकारलोपे च ॥ गच्छेत् ॥ गम् अग्रे आशीलिं- ङस्तिपि यासुटि उट्लोपे स्कोः संयोगाद्योरिति सलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे ।। गम्यात् ॥ गम् अग्ने लुङस्तिपि अटि च्लि लुङीति च्लौ पुषादिद्युतालदितः परस्मैपदेषु इत्यनेन च्लेरडादेशे ङलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे अगमत् ।। गम् अग्रे लङस्तिपि स्ये गमेरिट्परस्मैपदेषु इति इटि अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे सका- रस्य सूर्धन्यादेशे च कृते ॥ अगमिष्यत् ॥ एथ् वृद्धौ धातुर्वर्तते तत्र कस्य सूत्रस्य प्राप्तिः । " ला कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः अत्रेध् धातुः सकर्मकोऽस्त्यकर्मको वा अ- स्त्ययमकर्मकस्ततः कर्तरि नवापि लकाराः प्राप्ताः तत्र वर्तमाने लट् इत्यनेनानैब्धातोर्व- र्तमानक्रियावृत्तित्वालइजातो जाते च लटि टकारस्य हलन्त्यमित्यनेन लकारोत्तरवलंकारस्य चोपदेशेजनुनासिक इदियनेनेत्संज्ञायां कृतायां कृते च तस्य लोप इत्यनेन तयो- लोपे एथ् ल् इति जातं तत्र तिप्तसूझीयनेन खलकपोतन्यायेनाष्टादशापि लादेशाः प्राप्तास्तत्र लः परस्मैपदमित्यनेन सर्वेषां लादेशानां परस्मैपदत्वे प्राप्ते तङानावात्मने- ·१०४ लघुकौमुद्याम् शृणवाव शृणवाम । अशृणोत अशृणुताम् अशृण्वन् । अशृणोः अशृणुतम् अशृणुत अ. शृणवम् अशृण्व अशृणुव अशृण्म अशृणुम । शृणुयात् शृणुयाताम् शृणुयुः । शृणुयाः- णुयातम् शृणुयात । शृणुयाम् शृणुयाय शृणुयाम । श्रूयात् अग्रौपीत् अश्रोष्यत् । गम्ल गतौ २० । इपुगमियमां छः ३७७। एषां छः स्यात् शिति । गच्छति क्ष- गाम ॥ गमहनजनखनघसा लोपः कुित्यनाङि ।।४।१८। एपायुपधाया लो- पिचेति आदि गुणे एचोयवायाच इति अवि च कृते ॥ शृणवानि ॥ वे आइत्त- मस्य पिञ्चेत्ति आटि श्रुवाश चेति श्रादेशे नौ च शलोपे नस्य णावे गुणे अवि च कृते ॥ शृणवाय ॥ एवमेन मे || गृणवाम ॥ श्रु अग्रे ख्डस्तिपि श्रुधः शुचेति श्रादेशे श्नी शलोपे नस्य णत्वे अटि गुणे तिप इकारलोपे च कृते | अशुणोत् ॥ तामि । अणुताम् || की झस्यान्तादेशे ध्रुवः श्रादेशे श्नो च कृते शलोपे नस्य णत्वे अटि हुश्रुवोः सार्व- धातुके इति यणि इतश्चेति इकारलोपे तकारस्य च संयोगान्तस्य लोप इति लोपे ।। अशृण्वन् । सिपि । अशृणोः ॥ तमि । अशृणुतम् ॥ ते । अशणुत ॥ अमि । अशृणवम् ।। वे । अशृणुव ।। मे । अणुम । लोपश्चास्यान्यतरस्यां म्वोरिति उवारलोपपक्षे ॥ अशृण्व ।। अम ।। श्रु अप्रे लिस्तिपि श्रुवः शृचेति श्रादेशे अप्रसये च कृते शलोपे नस्य णसे यासुटूपरस्मैपदेपूदात्तो ङिच्चेति यासुठि उट्भागलोपे लिड सलोपो नन्त्यस्येति सलोपे च कृते ॥ शृणुयात् ।। तामि । शृणुयाताम् ॥ उसि श्रादेशे शुप्रत्यये शलोपे नस्य णत्वे यासुटि उभागठोपे लिड सलोपोनन्त्यस्येति सलोपे उस्यपदा. न्तात् इति पररूपे कृते ।। शृणुयुः ॥ सिपि श्रादेशे नौ शलोपे नस्य णत्वे यासुटि उद्- भागलोपे सलोपे इतश्चेति सकारान्तःपातीकारलोपे सस्य रुत्वे रस्य विसर्जनीयत्वे च यते।। शृणुयाः ॥ तमि । शृणुयातम् ।। ते । शृणुयात । अमि । शृणुयाम् ।। वे । शृणुयाय ॥ मे ।। शृणुयाम ॥ श्रु अग्रे आशीटिंडस्तिपि यासुटि उभागलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयोगायोरन्ते चेति सलोपे अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घ इति दीर्थे । श्रूयात् ।। श्रु अग्रे लुडस्तिपि लि लुङीति च्लौ च्ले सिन् इति सिचि इजूभागलोपे अटि इत- श्वेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि सस्य मूर्द्वन्यादेशे सिचि वृद्धिः परस्मैपदेष्विति वृद्धौ कृतायाम् ॥ अनौपीत् ॥ श्रु अपे लुइस्तिपि अटि स्यतासी ललुटोरिति स्यै मून्यादेशे इत्तश्चेति तिप इकारलोपे सार्वधातुकाईधातुकयो- रिति गुणे च कृते ॥ अश्रोष्यत् ।। गम्ल गतौ धातुर्वरीवरीति तन्न उपदेशेऽजनुनासिक इत् इति लकारस्येत्संज्ञाया तस्य लोप इल्पनेन टुकारलोपे जाते गम् इत्याशिएं ततो लिटस्तिपि शपि इघुगमियमा छ इत्यनेन सर्वस्य गम्भागस्य छत्वे प्राप्ते अलोन्यस्ये. यनेन मस्य छने पररूपे च कृते गति इति जातं तत्र छि तुक् इति तुकि उभागलोपे स्तोःशुनाश्वरिति तस्य चत्वे ।। गच्छति ॥ गम् अपे लिटस्तिपि तिपोणाल लिटिधातो ·१०९ तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । पोऽजादौ किति न लङि । जग्मतुः जग्मुः । जगभिथ जगन्थ जन्मथुः जग्म । जगाम जगम जन्मिव जग्मिस । गन्ता । गमेरिट परस्मैपदेषु १७२।५८। गसेः परस्य सादेरार्धधातुकस्यैट् स्यात् परस्मैपदेषु । गमिष्यति गच्छतु अगच्छत् गच्छेत् गम्यात् ॥ पुषादिद्युतायदितः परस्मैपदेषु ।३।११५५॥ श्यन्विरूरणपुपादेशादेलेदिता परस्य च्लेरङ् परस्मैपदेषु । अगमत् अगमिष्यत् । इति परस्मैपदिनः । एध वृद्धौ ।। रनभ्यासस्येति द्वित्वे अभ्यासत्ये शेपहल्लोपे कुहोश्चुरिति गस्य जत्ये अत उपधाया इत्यनेन उपधाकारदीर्घत्वे ॥ जगाम ॥ अतुसि द्वित्वे अभ्यासत्वे शेपहल्लोपे चुत्वे गमहनजन- खनघसां लोपः कित्यनङि इत्यनेनोपधालोपे । जग्मतुः ॥ उसि । जग्मुः ॥ क्रादि- नियमात् थलि वेट् द्वित्वेऽभ्यासत्वे शेपहल्लोपे चुत्वे च कृते । जगमिध ॥ इडभावे मस्यानुस्वारे अनुस्वारस्य ययि परसवर्ण इति परसवर्णत्वे कृते ॥ जगन्थ ।। अथुसि उपधालोपे ! ज- उमथुः ।। ओ उपधालोपे । जग्म । णलि । जगाम ॥ पूर्ववत् । पक्षे णलुत्तमो वेति णित्त्वा- भावे || जगम ॥ वे इटि उपधालोपे च । जग्मिय । मे इटि उपधालोपे च । जग्मिम ॥ गम्-लुट- स्तिपि स्यतासील्लुटोरिति तासि कृते लुटःप्रथमस्य डारौरस इति तिपो डात्वे डि- स्वाहिलोपे मस्यानुस्वारेऽनुस्वारस्य परसवर्णत्वे च ॥ गन्ता !! गम् अग्रे लटस्तिपि स्ये गमेरिट परस्मैपदेषु इत्यनेन इटि सस्य मूर्धन्यादेशे च कृते ॥ गमिष्यति ॥ गम् अग्रे लोटस्तिपि शपि इषुगमियमा छ इति छादेशे छे च इति तुकि उक्भागलोपे तस्य चुत्वे एरु- रिति इकारस्योकारे कृते ।। गच्छतु ॥ गम् अग्रे लङस्तिपि शपि अटि इषुगमियमा छ इति छे तुकि चुरवे इतश्चेति तिप इकारलोपे च ॥ अगच्छत् ॥ गम् अग्रेलिङस्तिपि शपि इघुग- मियमा छ इति छे तुकि चुत्वे यासुटि उभागलोपे अतोयेय इति इयादेशे गुणे लोपो व्योवलीति बलोपे इतश्चेतीकारलोपे च !! गच्छेत् ।। गम् अग्रे आशीलि- ङस्तिपि यासुटि उठ्लोपे स्कोः संयोगाद्योरिति सलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे ॥ गम्यात् ॥ गम् अग्रे लुङस्तिपि अटि च्लि लुङीति च्लौ पुषादिद्युतालदितः परस्मैपदेषु इत्यनेन ग्लेरडादेशे उलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे अगमत् ॥ गम् अग्रे लुङस्तिपि स्ये गमेरिट्परस्मैपदेषु इति इटि अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे सका- रस्य मूर्धन्यादेशे च कृते ॥ अगमिष्यत् ॥ एषु वृद्धौ धातुर्वर्तते तत्र कस्य सूत्रस्य प्राप्तिः । लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः अत्रे धातुः सकर्मकोऽस्त्यकर्मको वा अ- स्त्ययमकर्मकस्ततः कर्तरि नवापि लकाराः प्राप्ताः तत्र वर्तमाने लट् इत्यनेनात्रैधातोर्च- र्तमानक्रियावृत्तित्वालड्जातो जाते च लटि टकारस्य हलन्त्यमित्यनेन लकारोत्तरवलंकारस्य चोपदेशेजनुनासिक इदित्यनेनेत्संज्ञायां कृतायां कृते च तस्य लोप इत्यनेन तयो- लोपे एध ल् इति जातं तत्र तिप्तसूझीयनेन खलकपोतन्यायेनाष्टादशापि लादेशाः प्राप्तास्तत्र लः परस्मैपदमित्यनेन सर्वेषां लादेशानां परस्मैपदत्वे प्राप्ते तङानावात्मने- ·११० लघुकौमुद्याम् टित आत्मनेपदानां टेरे ४७१। टिचो लस्यामनेपदाचां टेरेलम् । एधत्ते ॥ आतोडितः राद। आतः परस्य डितामाकारस्य इय् स्यात् । एधेते पधन्ते ।। धास से शिक्षाटितो लस्य घासः से स्यात् । एधसे एधेथे एधध्ये । अतो गुणे पदमित्यनेन तङ्प्रत्याहारान्तःपातिना नयानां त्यात्मनेपदसंज्ञा जाता एवं तिवादयो नद परस्मैपदसंज्ञिनस्तादयश्च भवात्मनेपदिनस्तेषां मध्यादन्न परस्मैपदिनः प्रत्ययाः स्युः किमुताम- नेपदिनः स्युरित्याशङ्कायामनुदात्तडिन्त आत्मनेपदमित्यनेनान एम् धातोरनुदात्ते- त्वादात्मनेपदसंज्ञिनस्तादयः प्रत्ययाः प्राप्तुमर्हाः परं तादीनामपि नवानां मध्यादत्र केन भाव्य- मित्याशङ्कायो तिडस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमा इत्यनेन क्रमाप्रयाणां त्रिकाणां प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञासु जातासु जातासुचतान्येकवचन द्विवचनबहुवचनान्येकशः इत्यनेन लब्धप्रथमादिसंज्ञानां तिडस्त्रयाणां त्रयाणां वचनाना प्रत्येकमेकवचन द्विवचनवहुवचनसं- ज्ञासु अत्र प्रथमपुरुषेण माव्यं मध्यमेन गाव्यं उत्तमेन वा भाव्यमित्याशङ्कायां शेषे प्रथम इस नेन प्रथमः पुरुपो भवितुमर्हस्तस्यापि त्रीणि वचनानि सन्ति तेषां मध्यात्कन भाव्यमित्याशङ्कायो छोकयोदिवचनैकवचने इत्पनेनात्रैकवचनस्य विवक्षास्तीत्येकवचने त इत्यागते ए५ त इति जातं तत्र तिशित्सार्वधातुकमित्यनेन तकारस्य सार्वधातुकसंज्ञायां कृताया कर्तरि शप् इत्यनेन शपि कृते पस्य हलन्त्यमित्यनेन शस्य च लशफतद्धिते इत्यनेनेन्संज्ञायां कृतायां कृते च तस्य लोप इत्यनेन शफारएकारयोलोपे ए५ अ त इति जाते कृते च संयोगे एधत इति जातं तत्र दित आत्मनेपदानां टेरे इत्यनेन टिरूपस्य तकारोत्तरवलंकारस्य एफारे कृते । एधते ॥ इति सिद्धम् ॥ एथ् अमे लटः प्रथगपुरुषद्विवचने आतामि समागते ए आताम् इति जातं तत्र तिशित्सार्वधातुकमित्यनेन आताम: सार्धधातुकावे कर्तरि शप इति शपि शकारपकारयोरिसंज्ञायां लोपे च कृते एथू अ आताम् इति जातं तत्र सार्वधातुकमपिदिसनेन सार्वधातुकीभूतस्य आतामो विद्वत्ते कृते आतो कित इत्यनेनाकारस्य इयादेशे कृते एथ् भ इय् ताम् इति जातं तत्र यफारस्य हलन्त्यमित्यनेने संज्ञाकरणपूर्व लोपे कृते अकारेफारयोश्च गुणे कृते धस्य एफारेण सह संयोगे कृते कृते च टित आत्मनेपदानां टेरे इत्यनेन टिरूपस्य तकारोत्तरवर्तिन आम् भागस्य एत्वे च कृते । एघेते ॥ इति सिद्धम् ॥ एघ अमे प्रथगपुरुपत्रहुवचने शे समागते सार्वधातुकत्वे कर्तरि शप् इति शपि झोन्त इति अन्तादेशे दित आत्मने- पदानां टेरे इति टेरेवे च कृते ॥ एधन्ते ।। इति सिद्धम् ॥ एषु अग्रे मध्यमपुरुषैकवचने धासि समागते तिशित्सार्थधातुकमिति थासः सावधानुकले कर्तरि शप् इति शापि धासःसे इति थासः सेन्थे च कृते । एपसे ॥ एवं मध्यमद्विवचने आयामि आधामः सार्वधातुमचे कर्तरि शप इति शपि सार्वधातुकमपित् इति आधामो विद्वत्ते ·तिफन्त नादिरागप्रकरणम् । गधे पधावहे एधामहे ।। इजाद गुममतोऽभूच्छा 12135) आदिनी मा. तुर्गुरुमानलायन्यस्तत आम् स्थाहिदि ॥ आम्प्रत्ययवत्कृतोऽनुप्रयोगस्य । ६३ आम्प्रत्ययो यस्मादित्यत्तद्गुणसंविज्ञानी बहुव्रीहिः । आम्मकन्या तुभ्यमनुप्रगगमा. नान् ऋषोऽध्यासनेपदम् ॥ लिदस्तझयोरशिरेच् ।३।४।८। लिलादेशचोला. रेशिरेची स्तः । सवाञ्चले एधानकाते एधा भाकिर । पधाभ पधाधिकागे । इपाः आतो डित इति आयाम आकारस्य इयादेशे पत्तोष गुणे टेग व कने । येणे ।। एथ् अग्रे मध्यमबहरचने ध्वगि सार्धधातुकावे शपि टेरेने च कृते । एचय ।। या और उस- मैकवचने इटि सार्वधातुकाने शपि टेरेत्वे अतो गुणे इति पर चको एप अग्रे लट उत्तमद्विवचने यही च समागते सार्वधातुकन्वे शपि अतो दीघों याति अता. रदीर्घत्वे टेरेने च कृते ॥ एधाबहे ॥ एवं लट उत्तमबहरचने गहिनि लाशिनुको शनि अतो दीर्घो यमीति दीर्घत्वे टेरेल्वे च कृते ॥ एधामहे ।। एम् अग्रे परोक्ष लिट् पनि लिटि प्राप्ते एथ् लिट् इति जातं तत्र इजादेच गुरुमतोनुच्छ इन्यनेन भामि मृत शान च आम इति सूत्रेण लिट्लोपे एव् आम् इति जातं तत्र कृञ्चानुप्रयुज्यते लिदि इत्यनेन लिट्परे कृमि प्रयुक्त एधां क लिट् इति जातं तत्र लिटस्तादेशे गले लिटस्तान योरेशिरेच् इत्यनेन एशि कृते शलोपे च कृते एथ् आम् ऋ ए इति जातं तत्र दिन धायकसूत्रात् यविधायकसूत्रत्य परत्वात्प्राप्तं यणं दिर्वचनेचि इत्यनेन सूत्रेण प्राधिया लिदि धातोरनभ्यासस्येति सूत्रेण द्वित्वे कृते एधाम् क क प इति जातं तत्र उरत इत्यनेन रपरे अदादेशे कृते एधांकर क ए इति जातं तत्र हलादिः शेप इति शेरो लोपे एवां क ल ए इति जातं तत्र कुहोचरिति कारय चले इको यणचीति यथि र कृते । एघांचके ।। इति सिद्धम् ॥ एथ् अग्रे परोक्षे लिद इति लिटि इजादेश गुरु- मतोनृच्छ इत्यनेन आमि आम इति सूत्रेण लिट् लोपे कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि इत्यनेन लिट्परे कृषि विहिते लिटो लस्य च प्रथमपुरुषाद्विवचने आतामि कृने लि. टि धातोरनभ्यासस्येति को द्वित्वे उरत् इसनेन रपरे अदादेश हलादिः शेप इति रलोपे कुहोचरिति ककारस्य चकारे इको यणनीति यणि टित आत्मन- पदानां देरे इति टेरेल्वे च कृते । एथांचक्राते ॥ एम् अग्ने परोक्ष लिट् इति लिांट इजा- देश गुरुमतो नृच्छ इति आमि आम इति लिटोलोपे कृञ् चानुप्रयुज्यते लिटि इति लिट्परे कृषि विहिते लिटकारस्य च प्रथमपुरुरवायचने से भागते लिटस्त- १ आम्मलचषत् जोऽनुमनोगस ॥ आम् मलयो मलादिन यनीहिः । म दिनिगः । नगर विज्ञानोऽतद्गुणसंविज्ञान । अन्यथदायंस रामभित्र्याहतपदा मेन मंयन्तानियतेनन गम बनन- दार्थस तत्र तहुणसोपशानोन्यायः ॥ लंचकर्णः । निजगुः । युवाहरगे । प्राने न नदि शानः खोफिगते चेत्तदा आमन्तल धानुताभावेन मूवमेव अर्थ सान् । तमामातानिशा. नो बहुबीहिः । सनायन्ता धातर इसनेतापिन भागलम् । ते भान रस पाटामावान् ।

·२१२ लघुकौमुद्याम् षीव लुलिदां धोलात्।।७८१ इणन्वादशात्परेषां पीध्वंलुब्लिटा घस हः स्यात् । एधाञ्चकुढे एघाञ्चक्रे एधाञ्चकवहे एधाचकमहे । एधाम्बभूव एधामास । ए. झयोरेशिरेच् इत्यनेन इरेचि कृते चकारस्य लोपे कृते एयाच इरे इति जातं तत्र लिटि धातोरनभ्यासस्पेति जो द्वित्वे उरत् इति परे अदादेदो हलादिः शेष इति रलोपे कहोश्रुरिति ककारस्य चकारे इकोयणचीति यणि च कृते एधांचक्रिरे ॥ एथ् अमे परोक्षे लिट् इति लिटि इजादेच गुरुमतीनुच्छ इति आमि आम इति लिटो लोपे कृञ्चानुमयुज्यते लिटीति लिट्परे कृषि प्रयुक्त लिटो लकारस्य च मध्यगैकवचने थासि कृते धासः से इति थासः सेकारे कृते एधों क से इति जातं तत्र लिदि धातोरन- भ्यासस्येति ऋद्वित्वे उरत् इति रपरे अदादेशे हलादिः शेष इति रलोपे कुहोचरि- ति ककारस्य चकारे सकारस्य मूर्द्धन्यादेशे च कृते टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेवे ॥ एधांचकृषे ॥एथ् अग्रे लिटि आमि लिटोलोपे लिट्पो कृषि लिटो लस्य आधामि कञ् द्वित्वे अदादेशे रलोपे कस्य चत्वे यणि टेरेने च कृते ॥ एधांचनाये ॥ एथ् अग्ने लिटिइ. जादेश्च गुरुमतोलूच्छ इति आमि आम इति लिटो लोपे कृमचानुप्रयुज्यते लिटि इति लिट्परे कृषि विहित लिटो लस्य च मध्यमबहुवचने ध्वनि कृते एधाकध्वम् इति जातं तत्र लिटि धातोरनभ्यासस्येति कृओ द्वित्वै उरत् इति अदादेशे हलादिः शेप इति रलोपे कुहोश्चुरिति श्रुत्वे इणः पीध्वंललिटां धोङ्गात् इत्यनेन धस्य वस्त्रे दित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेवे च कृते ॥ एधांचढे ॥ एषु अग्रे लिटि आमि लिटोलोपे लिट्परे कृषि लिटो लस्य चोत्तमपुरुपैकवचने इटि को द्वित्वे अदादेशे रलोपे ककारस्य चकारे टेरेल्वे यणि च कृते ॥ एधांचक्रे ॥ एवं वहौ ॥ एघांचकृवहे.॥ महिङि च || एधांचकमहे ॥ एवं एथ् अग्रे परोक्षे लिट् इति लिटि इजादेश्च गुरुमतोनुच्छ इति आमि आम इति लिटो लोपे कृमचानुमयुज्यते लिटीति लिट्परे भुधि जाते एधां भू लिट इति जातं तत्र लिटो लकारस्य णलि को एघांभू अ इति जातं तत्र भुवो युगलुलिटो- रिति बुकि कृते उक्भागस्य लोपे बाते लिरिधातोरनभ्यासस्येति भुवो द्विले एभूव भूत् अ इति जाते हलादिः शेष इति क्लोपे एवांभूभूव् अ इति जातं तत्र हर इति सूत्रेणाभ्यासाचो भकारोतरवार्तन ऊकारस्य हसबै कृते कृते च भवतेर इत्युकारस्याकारे अभ्यासेचर्च इत्यनेन मत्स्य पत्ये च कृते । एविभूय ।। एवं एध्धातोलिट्परे असि विहिते विहिते च लिटो लस्य परस्मैपदानांणलतुसुस्थलथुसणल्वमा इत्यनेन लिएर १ इणः पोष्टहन्दिा धोशात् ॥ इकोरिलपिवारादेव इश्लाने पुनरिग्रहण शेरिति निवस्य तेभेह न पक्षीयम् ॥ महणाभारे परिपूर्वकविष् धातोर्यदलकि शिधिलिडि परिपेरिपीध्यमित्यनापि ढल. प्रतिः सात् । यदिचार्यवत्परिमापया योध्वमोऽर्थवत्वग्रहणे योद्धमिलव सार लग्न सदातामह जमार्थवत्परिमापाया अनिसले मानम् ।

·। रा लघुकौमुद्याम् ऐघेताम् ऐपन्त । ऐधया: ऐधेयाम् ऐधध्वम् । ऐधे ऐधाराहि ऐघामहि ॥ सीयुट् ।३।४।२०२। सलोपः । पधेत एधेयाताम् ॥ झस्य रन् ।।४।२०६॥ लिलो झस्य रन् स्यात् । एधेरन् । एधेथाः एधेयाथाम् एवम् । इटोऽत् ||१| १०६। लिहादेशस्य इटोऽत्स्यात् । एधेय एधेहि एपेमहि ।। सुदतियाः ।। २०७४ लिटसाथीः सुद् । यलोपः । आर्धधातुकलारसलोपो न । पधिपीष्ट पधिपीया स्ताम, एधिपीरन । एधिपीठाः एधिपीयास्थाम् एधिषीप्यम् । एधिपीय एधिपीयहि धिषीमहि । ऐधिष्ट ऐधिपाताम् ॥ आत्मनेपदेप्वनतः १७११३५ मनेपदेषु झस्य अत् इत्यादेशः स्यात् । ऐधिपत ऐधिष्ठाः ऐधिपाथाम् ऐधिदम् । ऐधिष्वहि ऐधिष्महि । ऐधिप्यत ऐधिप्यताम् ऐधिप्यन्त । ऐधिष्यथाः ऐधिष्येथाम् है. सभागते लिखो लस्य सादेशे शपि लिङः सीयुट् इति सीयुटि जाते एष सौषट् त इति जातं तत्र टकारस्य हलन्त्यमित्यनेन यकारान्त:पात्युकारस्य उपदेशेजनुनासिक इस इसनेन तयोरित्संज्ञां विधाय लिङः सलोपोनन्त्यस्येति सोपे लोपो व्योर्वलीति यलोपे आद्गुण इति गुणे च कृते ॥ एधेत ॥ एव अग्ने आशीलिंडः प्रथमपुरुपैकवचने ते आगते सीयुटि टफारोकाराणां इसंज्ञाकरणपूर्व लोपे जाते एथ् सी त इति जातं तत्र आर्धधातुकस्पेड्वलादेरिति इटिं कृते एपिसी त इति जाते सुतियोरिति मुटि उभागस्य लोपे एधिसी स त इति जाते उभयोः सकारयोर्मूर्द्धन्यादेशे कृते टुना युरिति ठुत्वे च कृते ॥ एधिपीष्ट ।। ए अने लुडः प्रथमपुरुषेकयाने ते आगते च्लि लुडी. ति लौ च्ले सिन् इति सिचि इब्भागस्य लोपे आईधातुकस्येवलादेरिति इटि आडजादीनामिति आटि आ रश्चेति वृद्धौ सस्य मूर्द्वन्यादेशे टुत्वे च कृते ॥ ऐधिष्ट ।। एध अग्रे लुङः प्रथमपुरुषबहुवचने झे आगते च्लि लुङीति ग्लौ चले सिच् इति सिनि इभागलोपे इटि आडजादीनामिति आटि आदश्चेति वृद्धौ आत्मनेपदेष्वनत इति अत् आदेश कृते ॥ ऐधिपत ) एथ् अग्ने लुङ्मध्यमपुरुषवहुवचने धमि चिल लुडि इति ब्लौ च्ले सिच् इति सिचि इज्मागलोपे आडजादिनामिति आटि इटि वृद्धी घिचेति सलोपे इणः पीध्वंलुलिटां घोङ्गात् इति धस्य टत्वे ।। ऐधिद्धम् ।। पक्षे ॥ऐ- धिधम् ॥ ए५ अप्रे ललकारस्य प्रथमपुरपैकवचने ते आगते स्यतासी लुलटोरिति स्थादेशे आईधातुकस्येवलादेरिति इटि आडजादीनामिति आटि वृद्धौ सकारस्थ मुईन्यादेशे च कृते ॥ ऐधिष्यत ।। कमु कान्तौ धातुरस्ति तन्न कमेणिब् इत्यनेन णिडि मिडो डिवात्तकानावात्मनेपदमिति आत्मनेपदित्वं जातमात्मनेपदित्वात्प्रथमपुरुषैक- वचने ते समागते णकारस्य चुहू इत्यनेन डकारस्य हलन्त्यमियनेन चेत्संज्ञां विधाय तस्य लोप इति लोपे कृते कम् इ त इति जात तत्र कर्तरि शपिति शपि कम् इअ त इति जात , .

·। निकन्ने भ्वादिगणप्रकरणम । विष्यध्वम् । ऐधिप्ये गधिष्यावहि पेधिष्यामाई । अमु कान्तौ २ ॥ कमणिः ॥३॥ १।३०। स्वार्थे । विन्यात्त । कामयते ॥ अयोमन्ताल्चायत्विष्णुपु । १५. आम अन्त आलु आय्य इत्लु इष्णु पोरयादेशः स्यात् । कागगायो । आगा- व अत उपधाया इत्यनेन ककारोत्तरवर्त्यकारस्य बद्री कृतायां सार्वधातुकार्डधा- कयोरित्यनेन इकारस्य गुणे कृते एचोयवायाव इति अयोदशे टिन आत्मने. दानां टेरे इति टेरेल्वे च कृते || कामयते ।। कम् अग्रे कमेणिय इति गिछि मिलाया भनेपदित्य लिटि चागते णकारडकारयोरिसंज्ञाकरणपूर्व लोरे कृते संग इलिट्र इति जान त्रि अत उपधाया इति वृद्धौ कृतायां काग, इ लिट् इति जातं तत्र काम्यनेकाच मामवक्तव्य इति आमि कृते अयामन्ताल्वाय्येन्विष्णुपु सत्यनेन गि कारस्य अयादेशे कृते काम् अय् आम् लिट् इति जातं तर आम इति लिटो होये कृञ् चानुप्रयुज्यते लिटि इति लिट्परे ऋषि प्रयुक्त काम् अग् धान र लट् इति जातं तन्त्र प्रथमपुरुपैकवचने ते आदेशे ऋते काम् अय् आग क त इनि जारी त्रि लिटस्तझयोरेशिरेच इत्यनेन तस्य एशि पते काम् अय् आम् पनि जाने निलिदि धातोरनभ्यासस्य इति को द्वित्ने उरत् इति रपेरे अटादेशे च गने ताम् अय् आम् कर् कृ ए इति जातं तत्र हलादिः शेप इति रलोपे कहो नि रस्य चत्वे इको यणचीति यणि संयोगे न कृते || कामयांचने । कम् अमे कमेणिहा (ति णिलिं लिटि चागते कम् इ लिट् इति जातं तत्र अत उपधाया इति पामारोत्तर पर्यकारदृष्टी कास्यनेकाच आम् वक्तव्य इति आमि अयामन्ताल्याश्ये- विष्णुपु इत्यनेन णिङ इकारत्य अयादेशे कृते कार अय् आम् टिट् इति जाते आम इति लिट्लोपे कृञ् चानुप्रयुज्यते लिटि इत्यनेन लिट्परे कृषि प्रयुक्त काम् अन्य आग व लिट् इति जातं तन्न लिमयमपुरुषद्विवचने आतामि समागते काम् अय् आम क आताम् इति जाते लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे कृते कामयां ऋ आताम् इति जातं तत्र उरत् इति अदादेशे कामयांकर् कृ आतामिति जातं तत्र हलादिः शेष इति लोग कुहोश्चुरिति कस्य चकारे इको यणचीति यणि आत्मनेपदानां इति टेरेस्वे च कृते ॥ कामयांचक्राते॥कम् अग्रे कमेणिङ्ग इति णिङि लिटि अत उपधाया इति उपधावृद्धौ कास्यनेकाच आम् वक्तव्य इति आमि अयामन्ताल्वाग्ये- ल्विष्णुषु इति अयि आम इति सूत्रेण लिट्लोपे कृञ् चानुमयुज्यते लिदि दति १ अयामन्ताल्पाग्यरिम्वाणुगु ॥ आम् कारयामास 1 गल्यन्तामन्यन्तः । नृभ्वरिपरिमाधिपहिस- विजिनन्दिभ्यश्वेलोणादिको अन् । सोन्तः । स्मृतिगृहोलान । महान्दः । श्रुतिस्मृहिन्य लोणादिव आग्यः । स्याम्यः । स्तनिहायपुपीसीमादिक एव इन्नुन । नपिनः । न्न ३च् । पारविष्णनः ।

·त छयुकौमुद्याम् दय इति णिड् वा । चको चकमाते चकमिरे । चकमिषे चकमाथे चकमिढ़े । चामे चकमिबहे चकमिमहे । कामयिता कामयितासे कमिता कामयिष्यते कमिप्यते । का मयताम् अकामयत कामयेत कामयिपीष्ट कमिपोष्ट ॥ णिभिद्रुनुभ्यः कर्तरि लिट्परे प्रयुक्त लिटय प्रथमबहुवचने से आगते कामयांक छ इति जातम् तत्र लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे उरत् इति रपरे अदादेशे हलादिः शेप इति रोपे फुहोचरिति कस्य चत्ये लिटस्तझयोरेशिरेच् इत्यनेन झस्य इरेचि इको यणचीति यणि च कृते ।। कामयांचक्रिरे । आयादय आईधातुके वा इति सूत्रे णिविकल्प काम् धातोलिटः प्रथमपुरुषकवचने तकारे समागते लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्विवे हलादिः शेप इति मलोपे कुहोश्चरिति करय चत्वे लिटस्तझयोरेशिरेच् इति तकारस्य एशि शकारलोपे संयोगे च कृते ॥ चकमे ॥ एवं शेपाण्यपि लिटो रूपाप्यूह्यानि ।। कम् अग्रे कमेणिङ् इति गिडि अन्यतने लुट् इति लुटि लुटश्च प्रथमपुरुपैकवचने तकार समागते अत उपधाया इति उपधावृद्धौ स्यतासी ललुटोरिति आर्द्धधातुकस्येलादेरिति इटि गुणे अयादेशे कामयित्तास् त इति जातं तत्र लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तकारस्य दावे हित्त्वसामादमस्यापि टोपे संयोगे च कृते ।। कामथिता ॥ आयादय आईधातुके या इत्यनेन णिडोऽप्यायाद्यन्तस्यात् णिङमारे || कमिता ॥ कम् अग्रे णिडि उपधावृद्धौ लटः प्रथमैकवचने ते गुणे अयादेशे स्यतासी ललुटोरिति स्पे इटि सस्य मून्यादेशे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेवे र कृते ॥ कामयिष्यते ॥ आयादय आईधातुके वा इति णिडभाडे । कमिष्यते । कम् अग्रे णिङि उपधादीर्घत्वे लोटः प्रथमैवावचने ते शपि टित आत्मनेपदाना टेरे इति टेरेत्वे कृते गुणे अयादेशे कामयते इति जातं तत्र आमेत इत्यनेन तकारो. त्तरवर्येकारत्य आमि च कृते ॥ कामयताम् ।। कम् अग्रे कमेणि इति णिटि अनयतने लङ् इति लडि लड: प्रथमपुरुपैकवचने तकारे आगते अत उपधाया इत्युपधायुद्धी शपि गुणे अयादेशे लुङ्लङ्लइक्ष्वदात्त इति अटि च कृते । अकामयत ।। कम अग्ने कमेणि णिडि लिडो लकारस्य प्रथमपुरुपैकवचने तकारे उपधाया इति वृद्धी शपि गुणे अयि लिङः सीयुट् इति सौयुटि उट्भागलोपे लिङः सलोपो. नन्त्यस्येति सलोपे लोपो व्योवलीति यसोपे आद्गुण इति गुणे च कृते ।। कामयेत ।। कम् अग्रे णिति आशीलिंडः प्रथमपुरुषकवचने ते उपाधायची सीयुटि उभागलोपे आई धातुकस्येवलादेरिति इटि गुणे अयादेशे सीयुटि लोपो व्योवलीति यसोपे सुतिथोरिति सुटि च कृते कामयि सी स् त इति जाते आदेशप्रत्यययोरिति सत्य गुर्द्धन्यादेशे कृते कृते च ष्टुना टुरिति त्वे ॥ कागथिपोष्ट ॥ आयादय आईधातुके वेति णिभावे ॥ कमिपीए ॥ कम् अग्रे कमेणिङ् इति णिटि टुङः प्रथमपुरुपेकवचने ॥

·तिङन्तेभ्वादिगणप्रकरणम् । चङ् ॥३।११४८। ण्यन्तात् श्यादिभ्यश्च च्लेश्चङ् स्यात्कथै लुङि परे । कामि अ त इति स्थिते ॥णेरनिटि १४५अनिडादावार्धधातुके परे गेलोपः स्यात् ।। णौ चङयुपधाया हवः ७४।१। चपरे णौ यदङ्गं तस्योपधाया हवः स्यात् ॥ चडि १११११ चङि परे अनभ्यासस्य धात्ववयवस्यैकाचः प्रथमस्य द्वे स्तोऽजादेवि- तीयस्य । सन्वल्लघुनि चपरेऽनग्लोपे ।१४।१३। चपरे णौ यदङ्गं तस्य योऽभ्यासो लघुपरस्तस्य सनीय कार्य स्याण्णावग्लोऽपे सति ।। सन्यतः ७॥४॥७९॥ अभ्यासस्यात इत्स्यात्सन्ति । दीर्घोः लघोः ।४।९४। लघोरभ्यासस्य दीर्घः स्यात् सन्बावविषये । अचीकमत । णिङभावपक्षे ( कमेचलेश्चङ् वाच्यः) अचकमत अका- मयिष्यत अकमिष्यत । अय गतौ ३ अयते ॥ उपसर्गस्यायतौ ।।१९। अग्र- ते आगते कृतायासुपधावृद्धौ समागते च चिल लुडीति च्लो काम् इ च्लि त इति जातं तत्र णिश्रिद्रुस्नुभ्यः कर्तरि चङ् इति ब्लेश्चङि कृते चकारस्य चुहू इत्यनेन ङकारस्य च हलन्त्यमित्यनेनेत्संज्ञां विधाय लोपे कृते काम् इ अ त इति जातम् तत्र रनिटि इत्यनेन गेलोपे कृते काम् अ त इति जातम् तत्र णौ चडन्युपधाया हख इत्यनेन णेश्चपरत्वादुपधाहस्वत्वे कृते कम् अ त इति जाते चङि इत्यनेन ककारस्य अनभ्या- सत्वात् धात्ववयवत्वात् एकात्याप्रथमत्वाच्च द्वित्वे जाते हलादिः शेष इत्यनेन मकारलोपे ककम् अ त इति जातं तन्न कुहोश्चुरिति कस्य चत्वे चकम् अ त इति जाते सन्ध- लघुनि चपरेऽनगलोपे इत्यनेन सन्वत्त्वे कृते सन्यत इत्यनेनाभ्यासीभूतचकारान्तः- पात्यकारस्थ इकारे कृते चिकम् अत इति जातं तत्र दी? लघोरिति सूत्रेणाभ्यासदीर्घत्वे चीकम् अ त इति जातं तत्र लुङ्लङ्लक्ष्वडदात्त इति अटि च कृते कृते 'च संयोगे । अचीकमत | णिङभावपक्षे तु कमेश्लेश्चवाच्य इत्यनेन चङि कृते चडि इत्यनेन द्विवे लोपे कुहोश्चुरिति कस्य चत्वे अटि च कृते । अचकमत ।। कम् अग्रे कमेणिङ् इति णिङि लङः प्रथमपुरुषेकवचने तकारे उपधादीर्घत्वे स्यतासी ललुटोरिति स्ये तस्येडागमे गुणे सस्य मूर्द्धन्यत्वे अटि च कृते । अकामयिष्यत । णिङभावपक्षे च । अक- मिष्यत॥ अय गतौ धातुर्वर्ततेऽमे लटः प्रथमपुरुषैकवचने ते समागते शपि टित आत्मने- पदानां टेरे इति टेरेत् कृते ।। अयते ॥ प्रपूर्वक अय्धातोरने लटस्ते शपि टेरेल्वे च कृते १ सनूनलघुनि नड्परेऽनगलोपे । चड्परो यस्मादिति यहुव्रीहिसमासाश्रयणादेव गेलाभः । यद्यपि विदुलणामति संभवः परन्तु तेषु परेघद्यासंभवात् । परग्रहणाभाषे चकीत्युच्यमानेऽपि भवत्येव अची- कमतेत्यत्र सन्नद्भावः श्रितुषु धातुपु संयोगे परे गुरुलादभ्यासे लघुखाभाबादेव न सन्बद्भाचस्त- थापि पिडभावपक्षे (कमेश्लेश्वब्य कन्यः) इति वार्तिकेन चहि अचकमत । अत्र गैरभावान्न दीर्घसन्बद्- भावौ । सूत्रे चहीत्युच्यमाने तो स्यातामतः पहष्णमावश्यकम् । विशिष्टत्यावृत्तिः कर्तव्या । एकस्य त्र- पर इत्यस्यैव व्याख्यानं याविति । स्फुटतरं तु मत्कृतवैयाकरणतरदत्तोऽनसेवम् । ॥

·॥ ११८ लमुकीमुधाम, विपरस्योपसर्गस्य यो रेफरतस्य लवं स्यात् । प्लायते पलायते ।। दयायासश्च ।३।२। ३७) दय् अय् आस् एभ्य आम् स्यालिटि । अयाचके अयिता अयिष्यते अयताम् आ- यत अयेत अयिपीष्ट ।। विज्ञापेटः ८३७९इणः परो य इट् ततः परेपा पीध्व- लुटिलटा धस्स वा दः । अयिपीध्वम् अयिपीदम् । आयिष्ट आयिध्वम् आधिदम् आ उपसर्गस्यायती इत्यनेन रेफस्य रये ॥ प्लायते ॥ एय परापूर्वस्य अय्धातो ॥ पलायते अथातोरप्रे लिट्यागते अय् लिट् इति जात तत्र दयायासश्च इत्यनेन आमि कृते अयाम् लिट् इति जातम् तत्र आम इति लिट्लोपे कृश्चानुप्रयुज्यते लिटि इति लिट्परे दृषि प्रयुक्त लिटच प्रथमपुरुषकवचने ते आगते अयाम् कृत इति जात तन लिटि धातो - रनभ्यासस्येति ऋद्वित्वे उरत् इति रपरे अदादेशे हलादिः शेष इति रलोपे कुहो- शुरिति कस्य चत्ये लिटस्तझयोरेशिरेच् इति तकारस्य एशि कुते शलोपे इको- यणचीति यणि च कृते ॥ अयाचक्रे ।। अय् अग्ने लुटस्ते स्यतासी ललटोरिति तासि इकारलोपे इटि लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तस्य डाये डित्त्वसामर्थ्यादभस्य टेलों पे कृते ॥ अयिता ।। अय् अग्रे लूटस्ते स्वतासी ललुटोरिति स्ये आर्द्धधातुकस्ये- ड्वलादेरिति इटि सस्य गूर्द्धन्यत्वे टेरेल्वे च कृते ॥ अयिष्यते ॥ अय् अग्रे रोटस्ते शापि टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेने आमेत इत्यनेन तकारोत्तरवर्येकारस्य आमि च कृते ।। अयताम् ।। अय् अग्रे लठस्ते समागते शपि आउजादीनामिति आटि च कृते । आयत ।। अय् अने लिङस्ते शपि सीयुटि उभागलोपे लोपो व्योलीति यलोपे गुणे च कृते ॥ अपेत ॥ अय् आशीलिंडस्ते समागते लिड. सीयुद् इति सी- युटि उटूभागलोपे यलोपे आईधातुकस्येलादेरिति इंटि सुतियोरिति सुटि उद्गागलोपे उभयो सकारयोर्मुर्द्धन्यत्वे हुना टुरिति छुने च कृते || अयिपीट ]] अय अग्रे आशीलिडो मध्यमपुरुषनपचने धमि सीयुटि उभागलोपे यलोपे इटि सकारस्य मूई न्यत्वे च कृते अविपीध्यमितिजात तन विभापेट इत्यनेन धस्य दत्वे कृते ॥ अयिपीदम् ॥ पक्षे ।। अयिपीयम् ॥ अय् अमे छुड प्रथमपुरुषैकरचने ते समागते च्लि लुडीति न्लौ च्ले सिच् इति सिचि इज्भागलोपे इटि आइजादीनामिति आटि सस्य मूर्द्धन्याने प्रत्ये च कृते || आयिष्ट || अय् अग्रे लुडो मध्यमपुरुषबहुवचने पमि चिल लुडीति च्छी चलेः सिच् इति सिचि इज्भागलोये आईधातुकस्येवलादेरिति इटि आटि आयिस् पमिति जात तन घिचेति सूनेण सलोपे विज्ञापेट इत्यनेन धस्य ढत्ये च कृते !! आयितुम् ॥ पक्षे ।। आयिध्वम् || अय् अग्ने लुड प्रथमपुरुपैकवचने ते स्वतासी लटटोरिति स्से इटि आडजादीनामिति आटि सस्य मूर्द्धन्यादेशे च कृते । आयिष्यत ।। द्युत दीप्ती धातुर्वर्तते अमे स्टस्ते शपि पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे हत ।। द्योतते ॥

·। - तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । यिष्यत । बुत दीप्तौ ४ द्योतते । शुद्भ्यो लुङि ।१।३३९१३ धुतादिभ्यो लुङः पर- स्मैपदं वा स्याल्लुङि । पुपादीत्या । अद्युतत् अद्योतिष्ट अद्योतिष्यत । एवं श्वित्ता वर्णे ५। जिमिदा स्नेहने ६ निविदा स्नेहनमोचनयोः ७। मोहनयोरिटोके । निविदा चेत्येके । रुच दीप्तावभिप्रीतौ च । घुट परिवर्तने ९। शुभ दीप्तौ १०॥ क्षुभ संचलने १११ णभ तुभ हिंसायाम् १२।१३। स्रंसु भ्रंसु ध्वंसु अवलंसने १६३ ध्वंसु गतौ १७ । संभु वि. द्युत दीप्तौ धातुर्वर्ततेरे लिटस्ते द्युत् त इति जातम् तत्र लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे द्युत् द्युत् त इति जातम् तत्र धुतिस्वाप्योः संप्रसारणामित्यनेन यकारस्य संप्रसारणे इकारे जाते दि उत् द्युत् त इत्यवस्थायां संप्रसारणाचेयनेन पूर्वरूपे कृते है- लादिः शेष इत्यनेन तलोपे लिटस्तझयोरेशिरेच्इत्यनेन तकारस्य एशि कृते शलोपे संयोगे च कृते । दिद्युते ।। एवं आतामि । दिद्युताते ॥ द्युत्धातोरने लुङि समागते शुन्यो लुङि इति सूत्रेण परस्मैपदे तिप्यागते द्युत् ति इतिजातम् तत्र लिलुङीति च्लो । पुषादिद्युताय्लादितः परस्मैपदष्विति सूत्रेण च्लेरडादेशे कृते कारस्येत्संज्ञायां लोपे च कृते लुङ्लङलुङवड्दात्त इति अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते ॥ अद्युतत् ॥ यस्मिन् पक्षे परस्मैपदं न जातं तस्मिन् पक्षे आत्मनेपदप्रत्यये ते आगले धुत् त इति जातं तत्र लुङ्लङ्लवडदात्त इति अटि चिललुङीति लौ च्ले सिच् इति सिन्चि इजभागलोपे आईधातुकस्येड्वलादेरिति इटि अद्युतिस् त इति जातम् तत्र पुगन्तलघूपधस्यचेति गुणे आदेशमत्यययोरिति सस्य मूर्द्वन्यादेशे पुत्वे च कृते ॥ अद्योतिष्ट ॥ द्युत् अग्रे लङस्ते समागते स्यतासी ललुटोरिति स्ये आई- धातुकस्येवलादेरिति इटि लुललक्ष्विति अटि पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे सस्य मूर्धन्यादेशे च कृते ॥ अद्योतिष्यत । एवं श्विता वर्णे इत्यरय लटि ॥ श्वेतते ।। लिटि॥ शिश्विते । जिमिदा स्नेहने इत्यस्य लटि || मेदते । लिटि । मिमिदे । निविदा स्नेहने इत्यस्य लटि ।। स्वेदते ।। लिटि । सिध्विदे ॥ निविदा स्नेहने इत्यस्य लटि । श्वेदते । लिटि । चिनिदे । रुच दीप्तौ लटि । रोचते ॥ लिटि । रुरुचे । शुम दीप्तौ लटि । शोभते ।। लिटि । शुशुमे ॥ क्षुम संचलने लटि । क्षोभते । लिटि चुक्षभे । णभ हिंसायाम् । णभते । तुम हिंसायां । तोभते । लिटि ! तुतुमे ।। संसते, सस्रसे || भंसते, बभ्रंसे ।। ध्वंसते ॥ संमते ।। सतंभे । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञेयानि । वृतु वर्तने धातुर्वर्तते लटि लटः प्रथमपुरुपैकवचने ते शपि पूगन्तलघूपधस्यचेति गुणे टितआत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्वे ।। वर्तते ।। वृत् अने लिटस्ते लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्ये वृत् वृत् त इति जातं तत्र हलादिः -- १ युझ्योलुद्धिः ॥ बहुवचननिर्देशात् सप्तमीशौण्डैरिखत्रेव तदादिग्रहणम् । अत एव वृत्तौ गुतादिभ्य इति । उ: सिधुडिखनेव लुडीति सप्तमी पयर्थे तत्तथाह लुङः परस्मैपदमिति ॥ - ·१२० लघुकौमुद्याम् श्वासे १८॥ वृतु वर्तने १९ वर्तते ववृते वर्तिता ॥ यः स्यसनोः ॥१॥३॥९२॥ वृतादिभ्यः पञ्चभ्यो वा परस्मैपदं स्यात्त्मे सनि च ॥ नं वृद्भ्यश्चतुभ्यः १७।२।१९। ऋतुधुगधुस्यन्दुभ्यः सकारादेरार्धधातुकस्येपन स्यात्तदानयोरभावे । वर्ल्सते वर्तिप्यते । वर्तताम् अवर्तत वतेत वर्तिपीष्ट अवृतत् अवतिष्ट अवय॑त् अवर्तिध्यत । दद दाने २० शेष इति तलोपे वृवृत् त इति जातम् तत्र उरत् इसनेन अभ्यासवर्णस्य रपरे अदादेशे कृते वर वृत् त इति जातम् तत्र हलादिः शेप इति रलोपे लिटस्तझयोशिरेच् इत्यनेन तकारस्य एशि कृते ॥ यते ॥ कृत् अग्ने लुटस्ते स्यतासी ललुटोरियनेन तासि आर्द्धधातुकत्वे आर्द्धधातुकस्येलादेरिति इदि पुगन्तलघूपघस्य चेति गुणे लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तकारस्य डात्वे उस्य चुटू इति इसंज्ञाकरणपूर्षे लोपे डित्यसामर्थ्यादभस्यापि टेर्लोपे कृते ॥ वर्तिता ॥ वृत् अग्रे लुटि समागते वृद्भ्यः स्यसनोरित्यनेन परस्मैपदे तिपि समागते स्यतासी ललुटोरिति त्ये आईधा- तुकस्येलादेरिति इटि प्राप्ते न वृद्भ्यश्चतुर्म्य इत्यनेन इडभाये गुणे संयोगे च कृते ॥ वर्त्यते ॥ पक्षे लूटः प्रथमपुरुषैकवचने ते समागते स्यतासी ललुटोरिति स्पे इटि गुणे मूर्द्वन्यादेशे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेल्वे च कृत ॥ वार्तष्यते ॥ तृत् अमे लोटः प्रथमपुरपैफयचने ते शपि पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे दित आत्म- नेपदानां टेरे इति एत्वे आमेत इसनेन च तकारोत्तरवरोंकारस्यामि करे ॥ पर्तताम् । वृत्' अग्रे लहस्ते शपि अटि गुणे च कृते ॥ अवर्तत ।। वृत् अग्रे लिडरते शपि सीयुटि उभागलोपे यलोपे लिड सलोपोनन्त्यस्येति सलोपे गुणे च कृते ।। वर्तेर ।। वृत् अमे आशीलिंडस्ते सीयुटि उट्भागलोपे यलोपे इटि गुणे सुतियोरिति सुटि उद्- मागलोपे उभयोः सकारयोर्मूर्द्धन्यादेशे टनेति ठुत्वे च कृते ॥ वर्तिपीष्ट ।। वृत् अग्रे लुडस्ते लिलुडीति च्छौ च्ले सिच् इति सिचि इज्भागलोपे इटि गुणे अटि मूर्धन्यादेशे टुत्व च कृते ॥ अवर्तिप्ट ।। दृत् अग्ने लुडः प्रथमपुरपैकवचने वृद्भ्यः स्यसनोरिति तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्ये न वृद्भ्यश्चतुर्य इति इडभाधे अटि गुणे इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते || अवय॑त् ।। पक्षे लुङस्ते स्ये इटि गुणे सस्य मूईन्यादेशे अटिं चकते ॥ अवर्तिष्यत ॥ दद दाने धातुरस्ति तत्र लटस्ते शपि टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्वे च कृते ॥ ददते ॥ दद् अग्रे लिटरते लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादिशेष इति शेपहल्लोपे ददद् त इति जातं तत्र न शसवादिगु- णानामित्यनेन एत्वाभावे अभ्यासलोपामात्रे च जाते लिटस्तझयोरेशिरेच इत्यनेन तकारस्य एशि कृते कृते च संयोगे !! दददे ॥ दद् अग्रे छिटः प्रथमपुरुषद्विवचने आतामि १न यचतुर्थ्यः । सेसिपीतिसूत्रात्रोइत्यनुवर्त्तने तदाह सकारादेरिति । स्यन्देश दित्यादिको प्राप्त इतरेपो निसमिति प्राप्ते निषेधोऽयम् ।

·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । १२१ ददते ॥ न शसदवादिगुणानाम् ।६।१२६। झसेर्ददेवकारादीनां गुणश- देन विहितो योऽकारस्तस्यैवाभ्यासलोपौ न । ददत्ते ददाते दददिरे । दुदिता ददि- प्यते ददताम् अददत देत ददिपीष्ट अददिष्ट अददिप्यत । अपूप् ललायाम २१ त्र- पते ॥ तृफलभजनपश्च ।६।४।१२२। एपामत एवमभ्यासलोयश्च स्वास्कित्ति लिटि सेटि थलि च । वेपे पिता त्रप्ता पिध्यते त्रप्स्यते पताम् अत्रपत उपेत त्रपिपीट . द्वित्वे शेपहलोलोपे नशसद्दवादिगुणानामित्यनेन अत एकहलमध्येनादेशादे- लिटि इति सूत्रेण प्राप्तस्याकारस्यत्वेऽभ्यासलोपे च प्रतिपिद्धे दददाताम् इति जाते टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेल्वे च रचिते ।। दददाते ॥एवं लिटस्तझयोरेशिरेच् इत्यनेन झस्य इरेचि कृते ॥ दददिरे । दद् अग्रे लुटस्ते स्यतासी ललटोरिति तासी आर्धधातुकस्येवलादेरिति इटि लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तफारस्य डावे डित्वसामर्थ्यादभस्यापि टेलीपे च कृते ।। ददिता ॥ दद् अग्ने लटस्ते स्वतासी लल. टोरिति स्ये इटि सस्य मूर्द्धन्यादेशे टेरेत्वे च कृते ॥ ददिष्यते ॥ दद् अग्ने लोटस्ते शपि टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्वे दद ते इति जाते आमेत इत्यनेन एकारस्य आमि कृते ॥ ददताम् ॥ दद् अग्रे लङस्ते शपि अटि च कृते ॥ अददत ॥ दद् अमे लिङस्तै शपि सीयुटि उभागलोपे थलोपे लिङा सलोपोऽनन्त्यस्येति सलोपे गुणे च कृते । ददेत ॥ दद् अग्रे आशीर्लिङस्ते लिङः सीयुद् इति सीयुटि उभागलोपे यलोपे आईधातुकस्येलादेरिति इटि सुतियोरिति सुटि उभागलोपे उभयोः सका- रयोद्न्यादेशे च कृते कृते च ष्टुत्वे । ददिपीट । दद् अग्ने लुङस्ते चिल लुडीति च्लो चले सिच् इति सिचि इज्भागलोपे इटि अटि सस्य मूर्धन्यादेशे ठुल्वे च कृते । अददिष्ट ।। दद् अग्ने लङस्ते स्ये इटि अटि सस्य मूर्द्धन्यादेशे च कृते । अददिभ्यत । अपूप्लज्जायां धातु- तते अग्ने लटस्ते शपिटित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेने च कृते ।। त्रपते । ब्रम् अग्रे लिटस्ते लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादि शेष इति शेपहलो लोपे तनम् त इति जातं तत्र तृफल भजनपश्चेत्यनेन अकारस्येत्वेऽभ्यासलोपे च कृते त्रेप् त इति जातं तत्र लिटस्तझयोरेशिरेच् इति तकारस्य एशि कृते कृते च संयोगे ॥ त्रेपे ॥ त्रप् अने लुटस्ते स्यतासी ललदोरिति तासौ लुटा प्रथमस्य डारौरस इति तकारस्य डाल्ने डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे कृते ।। त्रपिता ॥ खरतिमुतिसूयतिधूदितो वेति इटोऽभावे ॥ त्रप्ता ॥ जय अग्रे लूटस्ते स्यतासी ललुटोरिति से इटि सकारस्य पकारे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेल्वे च कृते ॥ त्रपिष्यते ॥ ऊदित्त्वात्पक्षे इडभावे ।। त्रप्स्यते ॥ त्रम् अग्रे लोटस्ते शपि टेरेत्वे आमेत इत्यामि च कृते ॥ त्रपताम् || अप लङस्ते अदि च कृते ॥ अत्रपत ॥ अप् अग्रे लिहस्ते शपि सीयुटि उभागलोपे यलो लिङ ·लटि समागते वृद्भ्यः १२० लघुकौमुद्याम् श्वासे १८॥ वृतु वर्तने १९ वर्तते ववृते वर्तिता ॥ वृद्भयः स्यसनोः ।१३।१२। वृतादिभ्यः पञ्चभ्यो वा परस्मैपदं सात्स्ये सनि च ।। न वृद्भयश्चतुर्थ्यः ।।२।५९॥ वृतुधुगधुस्यन्दुभ्यः सकारादेरार्धधातुकस्येण्न स्यात्तडानयोरभावे । वसते वर्तिप्यते । वर्तताम् अवर्तत वर्तेत वर्विषीष्ट अवृतत् अवतिष्ट अवर्क्सत् अवर्तिष्यत । दद दाने २० शेष इति तलोपे वृवृत् त इति जातम् तत्र उरत् इत्यनेन अभ्यासक्रवर्णस्य रपरे अदादेशे कृते वर वृत् त इति जातम् तत्र हलादिः शेप इति रलोपे लिटस्तझयोशिरेच् इसनेन तकारस्य एशि कृते ॥ ववृते ।। वृत् अग्रे लुटस्ते स्यतासी लुलटोरित्यनेन तासि आर्द्धधातुकत्ये आधातुकस्येवलादेरिति इटि पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तकारस्य डात्ये डस्य चुटू इति इरसज्ञाकरणपूर्व लोपे डित्त्वसामादभस्यापि टेलोपे कृते ॥ वर्तिता ॥ तृत् स्यसनोरियनेन परस्मैपदे तिपि समागते स्यतासी ललुटोरिति स्ये आईधा- तुकस्येवलादेरिति इटि प्राप्ते न वृद्भ्यश्चतुर्थ्य इसनेन इडभाये गुणे सयोगे च कृते ॥ वय॑ते ।। पक्षे लूट प्रथमपुरुषेकाचने ते समागते स्यतासी ललुटोरिति स्पे इटि गुणे मूर्दन्यादेशे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्यै च कृते । पतिष्यते ॥ वृत् अग्रे लोट प्रयमपुरुषकाचने ते शपि पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे टित आत्म नेपदानांटेरे इति एत्वे आमेत इलनेन च तकारोत्तरवर्सेकारस्यामि कृते । वर्तताम् ॥ वृत् अग्रे लहस्ते शपि अटि गुणे च कृते । अवर्तत ॥ वृत् अग्रे लिङस्ते शपि सीयुटि उभागलोपे यलोपे लिड: सलोपोनन्त्यस्येति सलोपे गुणे च यते ॥ वर्तेत ।। मृत् सने आशीटिंडस्ते सीयुटि उट्भागलोपे यलोपे इटि गुणे सुतियोरिति मुटि उद्- भागलोपे उमयो राकारयोर्ग न्यादेशे टनेति एत्वे च कृते ।। वतिपीष्ट ॥ वृत् अमे लुङ चिललुडीति च्लो च्ले सिच् इति सिचि इज्भागलोपे इटि गुणे अटि मूर्धन्यादेशे टुत्वे च वृते ॥ अवर्तिष्ट ॥ वृत् अमे लुड प्रथमपुरुपैकवचने वृद्भ्यः स्यसनोरिति तिपि स्यतासी ललुटोरिति न वृद्भ्यश्चतुर्य इति इइभाने अटि गुणे इतश्चेति तिप इमारसोपे च कृते ॥ मास्य॑त् ।। पक्षे हस्ते स्पे इटि गुणे सस्य मूर्द्धन्यादेशे अटि च हो । अपतिष्यत ॥ दद दाने धातुरस्ति ता उटते शपि टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्ये च कृते ॥ ददते ॥ दद् अग्रे लिटते लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वितले हलादिःशेष इति शेपहलोपे ददद् त इति जात तत्र न शसदवादिगु- णानामिल्पनेन एत्वामा अम्याराटोपामारे च जाते लिटस्तझयोरशिरेच् इसनेन तपारस्य एशि कृते कने च सयोगे ॥ दददे ॥ दद् अग्ने लिट मपमपुरपद्विवचने आतामि न पद्भ्यधनुन्यं । सेगिचीतिसूत्रा महसनुवसन सदाह सकारादेरिति । स्यन्दरदिवाद्विकरम प्राप्त इतरेषा निमिति प्राप्त निषधोऽयम् ॥

·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । १२१ ददते ॥ न शसदवादिगुणानाम् ।वा४।१२६। शसेर्ददेर्वकारादीनां गुणाश- ब्देन विहितो योऽकारस्तस्यैलाभ्यासलोपौ न । ददते दददाते ददिरे । ददिता ददि- प्यते दृढ़ताम् अददत देत दुदिपीट अददिष्ट अददिष्यत । अपूप् लजायाम् २१ अ. पते ॥ तृफल भजनपश्च दा१२२१ एषामत एवमभ्यासलोपश्च स्थास्किति लिटि सेटि थलि च । ब्रेपे त्रपिता जता पिण्यते त्रप्स्यते अपताम् अत्रपत जपेत अपिषीष्ट त्र- द्वित्वे शेषहलोलोपे नशसद्दवादिगुणानामित्यनेन अत एकहल्मध्येनादेशादे- लिटि इति सूत्रेण प्राप्तस्याकारस्यैत्वेऽभ्यासलोपे च प्रतिषिद्धे दददाताम् इति जाते टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेवे च रचिते । दददाते । एवं लिदस्तझयोरेशिरेच् इत्यनेन झस्य इरेचि कृते ॥ दददिरे । दद् अग्रे लुटस्ते स्यतासी ललटोरिति तासौ आर्धधातुकस्येवलादेरिति इटि लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तकारस्य डाये डिस्वसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे च कृते ॥ ददिता ॥ दद् अग्ने लूटस्ते स्वतासी लल- टोरिति स्ये इटि सस्य मूर्धन्यादेशे टेरेल्वे च कृते ॥ ददिष्यते ॥ दद् अग्ने लोटस्ते शपि दित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्ये दद ते इति जाते आमेत इत्यनेन एकारस्य आमि कृते ।। ददताम् ॥ दद् अने लङस्ते शपि अटि च कृते । अददत ।। दद अग्रे लिङस्ते शपि सीयुटि उभागलोपे यलोपे लिङः सलोपोऽनन्त्यस्येति सलोपे गुणे च कृते ॥ ददेत । दद् अग्रे आशीर्लिङस्ते लिङः सीयुट् इति सीयुटि उभागलोपे यलोपे आर्द्धधातुकस्येलादेरिति इटि सुर्तिथोरिति मुटि उट्भागलोपे उभयोः सका- रयोमूर्द्धन्यादेशे च कृते कृते च ष्टुत्वे ।। ददिपीष्ट ॥ दद् अने लुङस्ते च्लि लङीति च्लो उले सिच् इति सिचि इज्भागलोपे इटि अटि सस्य मूर्धन्यादेशे ष्टुत्वे च कृते ।। अददिष्ट ॥ दद् अने लङस्ते स्ये इटि अटि सस्य मूर्द्धन्यादेशे च कृते । अददिश्यत ।। पूषलज्ञायां धातु- तते अग्रे लटस्ते शपि टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेल्वे च कृते ॥ त्रपते । त्रप् अग्ने लिटस्ते लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादिः शेष इति शेपहलो लोपे त त्रप् त इति जातं तन्न तृफलभजन्नपश्चेत्यनेन अकारस्येत्वेऽभ्यासलोपे च कृते त्रेप् त इति जातं तत्र लिटस्तझयोरेशिरेच् इति तकारस्य एशि कृते कृते च संयोगे || पे | बम् अने लुटस्ते स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तकारस्य डात्वे डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे कृते ॥ अपिता ॥ स्वरतिसूति यतिधूभूदितो वेति इटोऽभावे ।। प्रप्ता ॥ त्रम् अग्ने लूटस्ते स्वतासी ललुटोरित्ति स्ये इटि सकारस्य पकारे दित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्वे च कृते ।। त्रपिष्यते ॥ अदित्वारपक्षे इडभावे ।। अप्स्यते ।। त्रम् अग्ने लोटस्ते शपि टेरेत्वे आमेत इत्यामि च कृते ! पताम् ॥ त्रप् लजस्ते अटि च कृते । अत्रपत | प् अने लिङस्ते शपि सीयुटि उभागलोपे यलोपे लिड .

·लघुकौमुद्याम् प्सीष्ट अत्रपिष्ट अन्नत अवपिण्यत अत्रप्स्यत । स्त्यालनेपदिनः ॥ धिम् सेवायाम् १ श्रयति श्रय शिधाय शिश्रिये श्रयिता अयिष्यति अयिष्यते श्रयतु श्रयताम् अश्रयत् अनयत अयेत् अयेत श्रीयात् अयिपोष्ट । चङ् । अशिनियत् अशिनियत अनयिष्यत् सलोपोऽनन्त्यस्येति सलोपे गुणे च कृते ॥ जपेत ॥ त्रप् अग्रे आशीलिंडस्तै लिड: सीयुट् इति सीयुटि उभागलोपे यलोपे आईधातुकस्येलादेरिति इटि सुति- घोरिति मुटि उभागलोपे उभयोः सकारयोः पकारत्वे गुरवे च कृते ॥ पिपीष्ट ॥ इडमा- वपक्षे ।। त्रप्सीष्ट ।। त्रप् अमे लुइस्ते प्लो प्ले: सिचि इज्भागलोपे इटि अटि सस्य पकारत्वे एये च कृते ।। अपिष्ट ॥ इडभारे झरो झरीति सलोपे ॥ अत्रत ।। त्रप् मे लहस्ते स्थतासील्लुटोरिति स्पे इटि अटि सस्य पत्ते । अत्रपिष्यत ॥ इडभावे ।। अनप्स्यत ॥ इल्यान्मनेपदिनः ॥ अधोभयपदिनः ॥ श्रिञ् सेवायां धातुर्वर्तते अग्रे लटस्तिपि शिपि पुग- न्तलघूपधस्य चेति गुणे एचौयवायाय इति अयि च कृते ॥श्रयति ॥ लटस्तै च शपि गुणे अयि टेरेने च ॥ श्रयते ॥ श्रिञ् अने लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरन- भ्यासस्येति द्वित्वे हलादिः शेप इति हल्लोपे शिथि अ इति जाते अचोणिति इति वृद्धी एचोयचायाच इति आयि च कृते ॥ शिवाय ।। लिटस्ते च द्वित्वे ॥ शेषह- टोपे लिटस्तमयोरेशिरेच् इति तकारस्य एशि अचि श्रुधातुधुवां य्वोरियड- यडी इनायडि च कृते । शिनिये ॥ श्रि अग्रे लुटस्तिपि तासी इटि गुणे अयि तिपो डात्वे डितमामादभस्यापि टोपे च ॥ अयिता ॥ निन् अग्रे लूटस्तिपि स्यै इटि गुणे अपि सत्य पत्वे च ॥ श्रयिष्यति ।। लूटने च टेरेले ॥ श्रयिष्यते ॥ धिन् अमे लोटस्तिपि शपि गुणे अयि एमः इति तिप इकारस्प उत् ॥ श्रयतु । लोटस्ते टेरेसे आमेत इति एफार- स्यामि ॥ श्रयताम् ॥ निन् अमे लडस्तिपि शपि गुणे अपि अटि इतवेति तिप इकारटोपे । अश्रयत् ।। टइम्सौ ॥ अश्रयत॥प्रिअ टिडस्तिपि शपियामुटि उभागलोपे अतो पेय इति इयादेशे लोपो व्योचलीति यलोपे पुगन्तलघूपघस्य चेति गुणे अपि आद्गुण नि गुणे इत्तश्चेनि तिप इकारटोपे च ॥ श्रयेत् ।। लिउले च शपि सीटि उद्भागलोपे लिडः सलोपोनन्यस्येनि सलोपे यटोपे पुगन्तलघूपधम्य घेति गुणे अयि आ. गुण इति पुनर्गुणे च ॥ श्रयेत ॥ प्रिन् अमे आशीनिम्तिपि यामुष्टि उभागलोपे इतोति सिप फारटोपे स्कोः संयोगायोरन्ते पति सोपे अकृत्सार्वधातुक- योर्दीर्घ इनि दोघीप ने ॥ श्रीपात् ॥ आशोटिंगने च सीयुटि उभागोरे टि गुणे यि सुतियारिनि गुटि उभागडोर टमयोः सफारयोः पफार ॥ यापार ॥ भित्र अमे सुनिपि लि सुहागि लो णिभिमुभ्यः परि पर भी पीधि पनि झी जागं रान पाहि इगि गग हिरे यो निधि पर ।। दिगो हलादिः शेपटी मी शिधि पर निनि जाने पर कागो.

·- ॥ तिङन्ते भ्वादिगणाप्रकरणा। अश्रयिष्यत । भृञ् भरणे २ भरति भरते वभार बभ्रे बभ्रनुः बभ्रुः । वमर्थ अमृग अभूम बभ्रे वभृपे भर्तासि भतीसे भरिप्यति भरिष्यते भरतु भरताम् अभरन अभरत भरेन भरेत ।। रिङ् शयग्लिक्षु जवा२८ शे यकि यादावार्धधानुके लिछि च सनो रिङादेशः स्यात् । रीखि प्रकृते रिविधानसामा! न । प्रिया । उधारास १२। ऋवर्णात्परी लिङ्सिचा किती सतडि । भृषीष्ट भूषीयास्ताम् अभापनि ॥ हवा. रित्संज्ञायां लोपे च शिथि अति इति जाते लुल्लङ्लक्ष्यड्डदात्त इति अदि अशिधि अति इति जातं तत्र अचि श्रुधातुभ्रुवां वोरियायडौ इति इङि इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते || अशिश्रियत् ।। छुङस्ते च ॥ अशिश्रियत । श्रिञ् अग्रे लुङस्तिपि खे इटि अटि गुणे अयि सस्य पत्ले तिप इकारलोपे च ।। अश्रयिष्यत् ॥ लहस्ते च । अयिन्यत ।। भृञ् भरणे धातुर्वर्तते तन्त्र लटस्तिपि शपि गुणे च ।। भरति ॥ लदस्ते ।। भरते ॥ भून भरणे धातुरस्त्यो लिटस्तिपि तिपो णलि द्वित्वे उरत् इति रपरे अदादेशे हलादिः शेष इनि रलोपे अभ्यासे चर्चेत्यनेन भस्य बत्वे कृते व अ इति जातं तत्र अचाणिति इत्य- नेन वृद्धो कृतायां संयोगे च कृते । बभार ।। लिटते लिटस्तझयोरेशिरेच इति तकारस्ट एशि कृते कृते च यणि ।। यत्रे । एवं । वभ्रतुः । बभ्रुः । बभर्थ । बभूव । भृम । बभूपे । इत्यादि रूपाणि ज्ञेयानि ॥ भृञ् अग्रे लुटो मध्यमपुरुषैकवचने सिपि तासौ पुगन्तेति गुणे एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् इति इग्निषेधे तासस्त्योर्लोप इति सलोपे ।। भर्तासि ॥ थाति च थास से कृते | भर्तासे ।। लटस्तिपि स्ये ऋछनोस्य इति इटि गुणे सत्य पत्ये च । मरिष्यति । ते च टेरेत्ये ॥ भरिष्यते ॥ लोटस्तिपि शपि गुणे एरुरिति तिप इकारन्योत्ये च || भरतु ।। ने च टेरेत्वे आमेत इत्येकारस्य आमि ॥ भरताम् || लङस्तिपि शपि अटि गुणे तिय इकारलोपे च। अभरत् ।। तेच ।। अभरत । लिङस्तिपि शपि यासुटि इयादेशे वलाप पुगन्तेति गुण आद्गुण इति पुनर्गुणे तिप इकारलोऐ च ॥ भरेत् ।। ते च सीयुटि उभागलोपे बलोपे सटोये गुणे पुनर्गुणे च ।। भरते ॥ भृञ् अग्रे आशीलिङस्तिपि समागते यामुटि उभागलोऐ व कृते ॥ भृ यास् ति इति जातं तत्र रिडायग्लिक्षु ॥ इत्यनेन भकारान्तःपातिन अमा- रस्य रिङि कृते डलोपे तिप इकारलोपे सकारलोपे च कृते ॥ नियात् ।। यद्यत्र अकृत- सार्वधातुकयोर्दीर्घ इत्यनेन दीर्घः स्याञ्चेत्तदा रीत इन्यतो रीडियनुवृत्त्यैव सिद्ध रिग्रहणसामादी| नेति ज्ञाप्यते ।। भृञ् अग्ने लिङत्ते सीयुटि उभागलोपे यलोपे तिथोरिति सुटि उट्भागलोपे भृतीस् त इति जातं तत्र उश्चेति सूत्रेण लिङः कित्ते कित्त्वात् डिति चेति गुणाभावे उभयोः सकारयोः पकारत्वे गुत्वे च ।। भृषीष्ट ! मृञ् अत्र लिको द्विवचने आतामि सीथुटि उभागलोपे उश्चेति लिङः फित्ते कित्तागृणाभावे सुदतिया- रिति सुटि उभागलोपे सकारस्य पकारचे च ।। पीयान्ताम् ।। भृक्ष सने तिपिली १ उश्च । इको झलिखतो अल्पणे लिहसिचाविति पूर्वसून बानुवर्तत तदाह महिलादि।

·१२५ कौमुद्याम् दङ्गात् बारा२७। सिचो लोपो झलि । अभृत अभृपाताम् अभरिष्यत् अरिष्यत । हा हरणे हरति हरते जहार जडू जर्थ जहिब जाहिम जहपे हवी हरिष्यवि हरि- प्यते हरतु हरताम् अहरत् अहरत हरेत् हरेत हियात् हृषीप्ट हपीयास्ताम् अहार्षीत् अहृत अहरिष्यत् अहरिप्यत । धृ धारणे ४ धरति धरते । णी प्रापणे ५ नयति च्लेः सिंचि इज्भागलोपे अटि तिप इकारटोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि सत्य पकारस्ये सिचिवृद्धिः परस्मैपदेविति वृद्धौ कृतायाम् || अगापीत् ।। लुडस्ते हखाद- ङ्गात् इति सिचो लोपे अटि च कृते ॥ अमृत ॥ आतामि सकारस्य पकारे अटि च ॥ अमृपाताम् ॥ लङरितपि स्ये इदि अटि सकारस्य पकारे तिप इकारलोपे च ॥ अमरि- प्यत् ॥ ते च ॥ अभरिष्यत ॥ हृञ् हरणे धातुरस्ति अग्रे लटसिपि शपि गुणे च || हरति ।। ते च ॥ हरते ॥ लिटस्तिपि तिमो पलि द्वित्वे उरत् इति रपरे अदादेशै शेषहल्लोपे च कृते ह ह अ इति जातं तर कुहोश्चरिति सूत्रेण प्रयन्नसादृश्यात् हस्य सत्ये अभ्यासे चर्चेति शस्य जत्वे अचोणिति इति वृद्धी च कृतायाम् ॥ जहार || लिटस्ते च लिट- स्तझयोरेशिरेच् इति तकारस्य एशि इको यणचि इत्यनेन यणि च कृते । जहे ॥ लुटस्तिपि तासौ गुणे एकाच उपदेशेनुदात्तात् इत्यनेन इडभारे तिपो डाने डिस सामर्यादगस्यापि टेटोप च ॥ हा ॥ लुटस्तिपि स्यै ह स्य ति इति जातं तत्र द्धनो स्ये इत्यनेन इटि से गुणे सत्य परे च ॥ हरिप्यति ॥ ते च टेरेत्वे ॥ हरिष्यते ॥ लोट- स्तिपि शापि गुणे एमः इति तिप इकारन्योत्वे ॥ दस्तु ।। ते च टेरेले आमेत इति एकार- स्यामि च यते ॥ हरताम् ॥ एडस्तिपि शपि गुणे अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे च ॥ अहरत् ॥से च ॥ अहरत ॥ सिदस्तिपि शपि यासुटि उभागलोपे इयादेशे गुणे हर इम् ति इति जात राम यलोपे आद्गुण इति गुणे तिप इकारसोपे च ॥ होन् । ते च शपि सीयुटि उद्भागलो योपे लिटः मलोपोऽनन्त्यस्येति सटोपै पुगन्तेति गुणे आद्गुण इति पुनर्गुणे १ ॥ होत ॥ आशीस्टिनिषि यामुटि उभागलोपे ८ यार ति इति जातं सत्र रिशय- ग्लिक्षु इत्यनेन प्रकाररिहिटलोपे इतनेति तिप इकारटोपे स्कोः संयोगायोरन्ते पेनि सोपे । हियात् ॥ आशीलिंदने चसीयुटि उभाग मेपे यसोपे सुदतियोरिति मुटि टटोरोपे उगयोः सकारयोः परेष्टुना टुरिति मुत्वे घ द्वीट ॥ आलागि ॥ पीयास्ताम् । लुष्टसिपि चिल लुडीनि च्ली च्लेः सिच् इति सिगि इलभागटोपे लुड्लरलर- ध्वदात्त इति अटि इतश्चणि तिप इफारलोपेन अहम् त् इति जातं तत्र सिपि वृद्धि परम्पदेप्यिति सी मस्य परे गोमात् ।। सुदने स्त्री गिचि मागणे गटियादगाव इत्यनेन मियो लोप ॥ अहसमिपि स्यतामीलटोरिति परणे गरायो । भार हा मायनीय बारिमोरोला-गर्ग मोरया । पाप सीमा !

·तिइन्ने भ्वादिगणप्रकरणम् । नयते । डुपचा पाके ६ पचति यत्रते पपाच पेचिथ पपथ पेचे या भज सेवायाम भजति भजते वमाज भेजे भक्ता भक्ष्यति भक्ष्यते अमाक्षात् अभक्त अमक्षाताम् । यन ॥ स्ये ऋहनोः स्ये इति इटि अटि सस्य पत्त्र इतश्रेति निप इकारलोप च अतिरत् ।। तेच ॥ अहरिष्यत ।। धृञ् धारणे धातोः । धरति, धरते, इत्यादि रूपाणि । णी प्रापण बानोतिन स्तिपि शपि गुणे ॥ नयति ।। लिटस्ते च ॥ नयंत ॥ इपचा पाकं धानुरस्ति पे लटन्तिपि आदिजिटुडव इति डकारस्येत्संज्ञायां लोपे पकारलोपे शपि च ॥ पचति । ते च ॥ पचते । पच् अग्रे लिटस्तिपि तिपो णलि द्वित्वे शेपहलो लोपे अत उपधाया इति वृद्धी पपाच ॥ लिटस्तै द्वित्वे शेपहलोलोपे असंयोगाल्लिकित्' इति तकारस्य अपिताकि- वे कृते अतएकहलमध्येनादेशादेलिदि इत्यनेन पकारान्तःपायकारस्यैन्य अभ्यासपकारस्य लोपे लिटस्तझयोरेशिरेच् इति तकारस्य एशि को शलोप संयोग च कृते ॥ पेचे ॥ पच् अने लिटो मध्यमपुरुषैकवचने थलि द्वित्वे शेषहलोपे इटि थलि च सेटि इति अकारस्य एत्वे अभ्यासलोपे च ॥ पेचिथ ॥ अजन्तोऽकारवान वा यस्तात्यनिट थलि येडयम् । इति इडभावे चोः कुरिति चकारस्य ककारे कृते । पपथ ।। पन् अग्रे टुटस्तिपि स्थतासीति तासी इडभावे तिपो डात्ये डित्वसामादभत्यापि टेलपि चोः कुरिति यस्य कत्ये ॥ पक्ता ॥ भज सेवायां धातुर्वर्तते अग्रे लटस्तिपि शपि ।। भजति ॥ ते च टेरेन्वे ।। भजन । भज् अग्ने लिटस्तिपि तिपो णलि द्वित्वे अभ्यासहलो लोपे अभ्यासे चर्चेति भस्य बन्ने अत उपधाया इति वृद्धौ च कृतायाम् ।। वभाज ।। भञ् अमेरिटन्ते द्वित्वे अभ्यासावे शेपहलो लोपे तृफलभजनपश्चेति भान्तःपात्यकारत्य एत्वे अभ्यासलोप च लिटस्त- झयोरेशिरेच् इति तकारस्य एशि ॥ भेजे ॥ भज् अग्रे लुटस्तिपि तासी सिपो डाले डित्यसामर्थ्यादास्यापि टेलोपे चोः कुरिति जस्य गत्वे खरि चेति गस्य कन्ये ।। मत्ता !! लूटस्तिपि स्ये चोः कुरिति जत्य गत्रे खरि चेति गत्य कत्ये सस्य पत्ने क्रपोः संयोगे क्षे च जाते ॥ भक्ष्यति ॥ भक्ष्यते ॥ लोटन्तिपि शपि एरुरिति तिप इकारस्योत्ये ।। मजतु ॥ लोटस्ते टेरेत्वे आमेत इलेकारस्यामि ।। भजताम् ॥ लङलिपि शपि अटि तिष इकारलोपे च ॥ अभजत् ॥ ते च ॥ अभजत | लिङस्तिपि शषि यामुटि डटो लोपे यात इयादेशे यलोपे गुणे तिप इकारलोये च ॥ मजेत् ॥ लिङस्ते च मजेत || मन अग्ने आशी- लिंडस्तिपि यामुटि तिप इकारलोपे स्कोः संयोगाद्योरिति सलोपे च ॥ भज्यात् ॥ लिंडन्त सीयुटि उटो लोपे यलोपे सुतियोरिति सुटि उटो लोपे जस्य चोः कुरिति गवे गम्य खरि चेति कले सकारयोः पत्ये हुवे च ।। भीष्ट ॥ भन् अग्रे लुमन्तिपि च्छो छः सिचि इभागलोपे तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति इंटि अटि जस्य नवे गस्य करे सस्य पवे च अभक् प ईत् इति जातं तत्र वजहलन्तस्याच इति वृद्धौ कृतायाम्

·१२६
लघुकौमुद्याम्
देवपूजासगतिकरणदानेषु ८ यजति यजते । लिट्यभ्यासस्योभयेषाम् ।६।१।१७)
थच्यादीना ग्रह्यादीना चाभ्यासस्य सप्रसारण लिटि । इयाज ॥ वचिखपियजादीनां
किति ६१।१५। वचिस्वप्योर्यजादीना च सप्रसारण स्यात्विति । ईजतु ईजुः इय-
जिथ इयटईजे यष्टा । पढोः कः सि। यक्ष्यति यक्ष्यते इज्यात् यक्षीष्ट अयाक्षीत् अयष्ट ।
॥ अभाक्षीत् ।। भन् अग्रे लुडते च्लो च्ले सिचि इचो लोपे अटि झलो झलि इति
सूत्रेण सस्य लोपे जस्य गत्वे गस्य कत्वे च ॥ अभक्त ॥ यज देवपूजासगतिकरणदानेषु
धातुरस्ति तन स्टस्तिपि शपि ॥ यजति ॥ लटस्ते शपि टैरे च ॥ यजते ।। यज् अग्रे
लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति धातोहिये पूर्वोऽभ्यास
इन्यभ्यासत्वे हलादिः शेप इति जकारलोपे ययञ् अ इति जाते लिख्यभ्यासस्यो-
भयेपामिति सूत्रेणाभ्यासरूपस्य यकारस्य सप्रसारणे इकारे कृते संप्रसारणाचेत्यकारस्य
पूर्वरूपादेशे अत उपधाया इति उपधावृद्धी ॥ इयाज ॥ अतुसि सप्रसारण तदाश्रय च कार्य
बसनदिति वचनात् वचिस्सपियजादीनां किति इत्यनेन समसारणे कृते इ अञ्
अतुस् इति जाते संप्रसारणाचेति अकारस्य पूर्वरूपले लिटि धातोरनभ्यास.
स्वेति द्विरे पूर्वोऽभ्यास इत्यभ्यासले हलादिः शेप इति जलोपे इ इज् अतुस् इति
जात तर अकः सवर्ण दीर्घ इति दीर्घत्ने च कृते ॥ ईजतु ॥ एवमुसि परे ॥ ईजु ॥
थलि परे थलोऽकिचात् वचिस्वपियजादीनां किति इति सूनस्याप्राप्ती धातोद्वित्वे
अभ्यासत्ने जरोपे नादिनियमादिटि लिट्यभ्यासस्योभयेपामिति सप्रसारणे पूनरूपादेशे
च । इजिथ ॥ लिट प्रथमपुरपस्यैफरचने ते समागते वचिस्वपियजादीनां किति
इति सप्रसारणे इ अन् त इति जात तन संप्रसारणाचेति अफारस्य धर्मरूपत्वे इज् त इति
जाते द्वित्व हलादिः शेप इति जलोपे अकः सवर्ण दीर्घ इति दीर्घरो लिटस्त
शयोरेशिरेच् इति तकारस्य एशि कृत वृते च सयोगे ॥ईजे ॥ आतामि ॥ईजाते ॥ यञ्
अग्रे स्टसिपि स्वतासी ललुटोरिति तासी तिपो डावे डिवसामदिमस्यापि टेलोपे
प्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजमाजछशांपइत्यनेन जवारस्य पाये टुत्वे च हते ॥ यष्टा ॥
पामे स्टम्निपि स्यतासी ललटोरिति स्ये ब्रश्वभ्रस्जेति जफारस्य परे पढोका
सि इगनेन पारस्य को सस्य पोसयोगे च एते !। यक्ष्यति ॥ लुटले टेरे। यक्ष्यते ॥
पाअं आशीइस्लिपि यासुट् परस्मैपदेपूदात्तोटियेति यामुटि किदाशिपि
सो पागुट विचिस्पपियजादीनां किति इति राममारणे संमसारणाचेनि
अपारम्प पूर्णपडतोतिलिप इपार रोपे स्कोःसंयोगाचोरन्ते चेति सोपे न॥३.
पात् ॥ लिने च सायुटि टटो रोपे यसोपे सुहातियोरिति मुटि स्टो टोपे अमन-
रियाद ना frik ! भगता यादप । जिरियहि पागम्बरपदपि ।
हेमादी भनियति माया पुन मग ॥१॥

·१२८ लघुकौमुद्याम् अवोढाम् अवाक्षु।। अवाक्षीः अबोहम् अबोह । अवाक्षम् अवाल्व अवाक्ष्म । अवोट सि इति ढस्य फवे सस्य पवे सयोगे च ॥ वक्ष्यति ॥ लूटस्ते च टेरेले ॥ वक्ष्यते ।। वह अग्रे बुद्धस्तिपि चिल लुङि इति ली च्ले सिच् इति सिचि इजूभागोपे अटि अन म् ति इति जाते इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि च अहम इत् इति जाते हो ढ इति हस्पढये पढोः कासि इति ढस्य का सस्य पत्ये चद्वजह- लन्तस्याच इत्युपधादीर्घत्वे ॥ अनाक्षीत् ॥ यद् अमे लुडस्तसि च्ली च्छै सिचि इजूभाग- लोपे तस्थस्थमिपां तांतताम इति तसस्तामि अटि अवत् स् ताम् इति जात तत्र झलो शलीति सलोपे अमद् ताम् इति जात तन हो ढ इति हस्य ढत्ये झपस्तयो- |ऽध इति तकारस्य धकारे टुना टुरिति एत्वेन धस्य द्वत्वे अमद दाम् इति जात तर हो ढे लोप इति दलोपे सहिवहोरोवर्णस्येति पफारोत्तरवर्यकारस्योकारे च कृते ।। अोढाम् ॥ वद अग्ने लुडो झौ लो च्ले. सिचि इचो लोपे सिजभ्यस्तविदिभ्यश्चेति शेर्जुसि जकारस्येत्सवाया टोपे च लुड्लक्ष्विति अटि अयह स् उस् इति जात तत्र हो ढ इति हस्य ढवे पढोः कः सि इति ढस्य कत्वे सस्य पत्ये वजह लन्तस्याच इति वृद्धौ ॥ अवाक्षु ॥ बत् अग्ने लुडो मध्यमपुरपैकवचने सिपि प्ली न्ले सिचि इचो लोपे अटि इतश्चेति सिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्त इति ईटि च कृते अनट् स् ई स् इति जात तर हो ढ इति हस्य ढत्ये पढोः कः सि इति दस्य को स्यपटने वव्रजहलन्तस्याच इति वृद्धौ अवाक्षास् इति जाते सस्य रत्वे रेफस्य विसर्गत्ये च ।। आक्षी ॥ वह अमे लुडो मध्यमद्विवचने थसि थसश्च तस्थस्थमिपां तां तंताम इति तमि अटि लौ स्ले सिंचि इचो ठोपे अपह्स् तम् इति जात तत्र झलो झ. लि सवर्ण इति सस्य लोपे हो ढ इति हत्य ढले झपस्तयोर्धाऽध इति तफारस्य धये धारस्य एत्वेन ढले ढोढे लोप इति ढलोपे सहिवहोरोवर्णस्येति वकारान्त पात्य- फारस्योकारे च कृते । अनोटम् ॥ एन मध्यगपुरुपबहुवचने थे परे । अवोढ ॥ यह अमे लुढ उत्तमपुरुषैकरचने मिपि मिपश्च तस्थस्थमिपां तांतताम इति अमि च्लो रले सिचि इचो लोपे अटि च कृते अवह स् अम् इति जात तत्र हस्य दवे ढस्य पढोः कः सीति कल्ये सस्य परे वदवजहलन्तस्याच इति उपधावृद्धौ ।। अनाक्षम् ॥ वह अग्रे लुङ उत्तमपुरुष- द्विवचने यसि सकारस्य नित्यं डित इत्यनेन लोपे लौ ले सिचि इचो लोपे अटि हो ढ इति हस्य ढत्वे पढोः कः सीति टस्य कत्वे सस्स पत्ये वव्रजहलन्तस्याच इति वृद्धौ सयोगे च कृते ॥ अवाक्ष्य ॥ मसि च || असाम || लुङस्ते से प्ले सिचि इचो लोपे अदि हस्य ढवे झलो झलीति सलोपे झपस्तथोर्थोऽध इति धाये ढाने ढोंढे लोप इति टलोपे सहिवहोरोदवर्णस्येति वकरोत्तरवर्वकारस्योकारे च कृते । अवोढ | आ. तामि परे च्लो प्ले. सिचि इचो लोपे अटि हस्य ढवे दस पढोः कः सीति कल्ये सस्य ·तिकन्ने अदादिगणप्रकरणम् । अवधाताम् अवक्षत । अवोडाः अवक्षाधाम् अवोद्ग । अनि अपश्याति प्रमादि । इति वादयः ।। ॥ अथ तिडन्ते अदादिगणप्रकरणम् ॥ अब भक्षणे ॥ अदिमभूतिभ्यः शपः ।।२। लुम् मान । अनि नराः अदन्ति । अस्ति अत्यः अस्य । अग्धि अद्गः अझः । लिव्यन्यतरस्यामानामा अदो घस्न वा स्वालिटि । अघास । उपधालोपः। यत्र चत्वम् । शासिबसियनी- नां च ८३१६०। इकुभ्यां परस्यैषां सस्त पा साना । जनतः अनुः जयसिथ जनाः पत्न संयोगे च ॥ अत्रक्षाताम् ॥झे परे आत्मनेपदेष्वनत इनि सरर अत आदेश सिचि इचो लोपे अटि हस्य दाने दस्य को सस्य पवे च || अवक्षन ॥ नटो मध्यमारक बचनै थासि ली लेमिचि इचो लोपे अटि हस्य ढस्थे झालो झलीनि मन्त्रोपे झपती- धोध इति यस्य धत्वे कते अबद धा स् इति जातं तत्र शुधन बन्य नत्ये हने सहि वहोरोदवर्णस्येति वकाराकारस्यौकारे सस्य रुन्थे रस्य विसर्गधे च || अोवा: ) आयाम पली न्ले: सिचि इचो लोपे अटि हस्य ढवे ढस्य कन्ये सस्य पले व गले | अब क्षाथाम् ॥ भवमि न्ट्री ग्ले: सिचि इचो लोपे अटि झलो झलीति मलोप हस्य धस्य दुत्वेन दस्ने ढो ढे लोप इति ढलोपे प्रकाराकारत्यौकारचे च कृले ॥ अनोटमा ।। इटि लो ले: सिंचि इचो लोपे अटि हस्य दत्वे दस्य कल्वे सस्य पत्ते च छ । सदिक्ष । वही ली मले: सिचि इचो लोपे अटि हस्य ढवे ढस्य कवि सस्य पन्चे संयोगे बने । अवक्ष्यहि ।। महिडि च ग्लो लेः सिचि इचो लोपे अटि हस्य दले दस्य को समय पती संयोगे च कृते ।। अवक्ष्महि ॥ लढस्तिपि से अटि हस्य हवे टस्य को सम्मान इतश्चेति तिए इकारलोपे च कृते || अवश्यत् ॥ ते परे च । अनध्यत ।। इति भादयः दयादेशिकदयापीयूगलहरीहि मे ॥ जरीहरीतु चरितं जायपई मनोगनं ॥ १ ॥ अद भक्षणे धातुर्वरीते अग्रे लटस्तिपि शपि अदिप्रभृतिभ्यः आप इति शो लोपे खरिचेति दकारस्य तकारे कृते ॥ अति ।। अद् अत्रे लिस्तियि तिमलिलि- व्यन्यतरस्यामिति घस्लादेशे लिटि धातोरनभ्यासस्येति छिन्। हलादिः शेष इति सकारलोपे घ धस् अ इति जाते कुहोरिति वस्य सतारे अभ्यासे चर्च कानी हास्य जले अत उपधाया इत्युपधादृसौ च । जवात ॥ अतुसि लिदयन्यनरस्या- मिति घस्ति द्वित्वे सकारलोपे धस्य झाले अस्य जावे गमहनजनवनवसा लोपः किल्यनडि इत्युपधालोपे जवम् अनुस् इति जाते वरि चेनि घस्य को शासिबसि- घसीनां चेति सस्य पल्ले संयोगे तस्य ल्वे रोगिये । ॥ कानुः ।। उनि । जनुः ।।

·सपुकौमुद्याम् जक्ष । जघास जघस जक्षिव जक्षिम । भाद आदतुः आदुः ॥ इडत्यतिव्ययती- नाम् रा६६। अद् ऋ व्येञ् एभ्यस्थलो नियमिट् स्यात् । आदिथ अत्ता अत्स्यक्ति अत्तु अत्तात् अत्ताम् अदन्तु ॥ हुँझल्भ्यो हेधिः ॥१०॥ होईलन्तेभ्यश्च हेधिः स्यात् । अद्धि अत्तात् अत्तम् अत्त । अदानि अदाव अदाम । अदः सर्वेपाम् ।७३। १००। अदः परस्यापृक्तसार्वधातुकस्य अट् स्यात्सर्वमतेन । आदत् आत्ताम् आदन् । आदः आत्तम् आत । आदम् आव आन । अद्यात् अद्याताम् अगुः । अद्यात् अद्यास्ताम् थलि । जघसिथ !॥ अथुसि । जलथुः ।। ए । जक्ष ॥ णलि । जघास ॥ णलुत्तमो वेति पक्षे ॥ जघस । थे, जक्षिय | मे, जक्षिम || लिट्यन्यतरस्यामिति सूत्रस्याप्राप्ती सदो द्वित्वे हलो लोपे अत आदेरित्यभ्यासदीर्घत्वे सवर्णदीर्घ च ॥ आद ॥ अतुसि ।। आदतुः॥ उसि ॥ आदुः ॥ अद् अमेलिटः सिपि सिपस्थलि लिटिधातोरनभ्यासस्येति द्विले हलादिः शेप इति दलोपे अ अ य इति जातं तत्र इडत्यतिव्ययतीनां चेति इटि दीर्घादिपूर्ववत् ।। आदिथ ।। अथुसि ।आदथुः । एपरे। आद ॥ गलि । आद ॥ वे । आर । मे। आम ॥ अद् अग्रे लुटस्तिपि तासौ लुटः प्रथमस्य डारोरस इति तिपो डावे डिस्वसामर्थ्यादभस्यापि टेौंपे खरि चेति दस्य तकारे कृते ॥ अत्ता ॥ अद्, अग्रे लटस्तिपि स्यै खरि चेति चर्ये ।। अस्यति ॥ अद् अग्ने लोटस्तिपि शपि अदि- प्रभृतिभ्यः शप इति शपो लोपे खरि चेति चा एरुरिति तिप इकारस्योकारे च कृते ॥ अत्तु ॥ अत्तात् ॥ अत्ताम् ।। अदन्तु ॥ अद् अग्रे लोटो मध्यमपुरुषैकवचने सिपि सेयपिञ्चेति सेर्हित्वे अद् हि इति जातं तत्र हुझल्भ्यो हेर्षिः इति हेधित्वे खरि- चेति चर्वे च ॥ अद्धि ॥ अत्तात् ॥ अत्तम् ॥ अत्त ॥ अदानि ॥ अदाव ॥ अदाम ॥ अद् अग्ने लङस्तिपि आडजादीनाभित्यनेन आटि इतश्चेति तिप इकारलोपे आद् त् इति जातं तत्र अद्ः सर्वेपामिति अटि आद् अट् त् इति जातं तत्र टकारलोपे संयोगे च कृते ॥ आदत् ॥ तामि || आशाम् || झौ ॥ आदन् | सिपि अदः सर्वेपामिति अटि कृते । आदः । तमि । आत्तं ॥ ते, आत्त । अमि, आदम् ॥ वसि, आव॥ नित्यं ङित इति सलोपे ॥ मसि । आन ॥ अद् अग्ने लिडस्तिपि यासुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप • इकारलोपे लिङः सलोपोनन्त्यस्येति सलोपे । अद्यात् ॥ तामि, अद्याताम् ॥ शेर्जुसि अशुः ॥ अद् अग्ने आशीलिंडस्तिपि यासुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे स्को:- संयोगाचोरन्ते चेति सलोपे ॥ अद्यात् ॥ तामि । अद्यास्ताम् ॥ शेर्जुसि । अद्यासुः ।। १ हुसभ्यो हेधिः। प्रसि भसोईलीत्यतो हलीत्यनुवर्तते तथाच हलादियों हिस्तस्य विर्भवतीति न्या- प्यानेन रुदिहि स्वपिहि इत्यादी इटागमविशिष्टस्य हेनधित्वम् । अत्तादिखत्र तु दिलाव परलात्तातर कृते स्थानिवद्भानेन पुनर्धेिल तु सकृद्ताविति न्यायानेत्याहुः ॥ २ अदः सर्वेषाम् । अड् गायगालक्यो- रित्यतोऽडिल्सनुरसते । गायंगालवयोरिलस्य निवृत्यर्थे सर्वेपा प्रहणम् । - ·तिङन्ते अदादिगणप्रकरणम् । अद्यासुः ॥ लुड्सनोर्घस्ल ।।४।३७। अदो घस्ल स्याल्लुङि सनि च । लदित्त्वाद । अघसत् आत्स्यत् । हन हिंसागत्योः २। हन्ति ॥ अनुदात्तोपदेशवनतितनो- त्यादीनामनुनासिकलोपो झलि विति ६४३७१. अनुनासिकान्तानामेषां बनतेश्च लोपः स्याज्झलादौ किति किति परे । यमिरमिनमिगमिहनिमन्यतयोऽनुदात्तो- पदेशाः । तनुक्षणुक्षिणुऋणुतृणुघृणुवनुमनुतनोत्यादयः । हतः नन्ति । हंसि हथः हथ । हन्मि हन्वः हन्मः । जघान जन्नतुः जन्नुः ।। अभ्यासाच ७३०५५। अभ्यासात्प. अद् अग्रे लुङस्तिपि लुङ्सनोस्ल इत्यनेन घस्ल कृते ललोपे धस्ति इति जातं तत्र छिल लुङीति प्लौ पुषादिद्युतायुदितः परस्मैपदेषु इत्यनेन अडि घर अति इति जातं तत्र लुङ्ललक्ष्वड्डुदात्त इति अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे । अघसत् ॥ अद् अग्रे लुङस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्ये आडजा- दीनामिति आटि इतश्चेति तिप इकारलोपे खरिचेति दस्य चर्खे च कृते । आस्थत् ।। हन हिंसागत्योर्धातुर्वर्तते अग्रेलटस्तिपि शपि अदिप्रभृतिभ्यः शप इति शपो लोपे॥ हन्ति ॥ हन् अग्रे लटः प्रथमपुरुषद्विवचने तसि हन् तस् इति जातं तत्र अनुदात्तोपदेशव- नतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि किति इत्यनेन अन्त्यस्य नका- रस्य लोपे सस्य सत्वे रोविंसर्गत्वे च कृते ॥ हतः ॥ हनू अग्रे लदः प्रथमपुरुषबहुवचने झौ झोन्त इति झस्यान्तादेशे हन् अन्ति इति जातं तत्र गमहनजनखनघसां लोपः क्लित्यनाङि इत्यनेनोपधारूपस्यहकारान्तःपात्यकारस्य लोपे कृते हन् अन्ति इति जातं तत्र हो हन्तणिन्नेषु इत्यनेन संवारनादघोषप्रयत्नवतो महाप्राणस्य हस्य तादृशे एव वकारे कृते ॥ नन्ति ! सिपि ॥ हंसि सि अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादी- नामनुनासिकलोपो झलि किति इति नलोपे ॥ हथः ॥ थे, हथ ॥ मिपि । हन्मि । बसि ॥ हन्यः । मसि ।। हन्मः ॥ हन् अग्रे लिटस्तिपि तिपो गलि द्वित्वे अभ्यासत्ये हलादिः शेष इति नलोपे च कृते ह हन् अ इति जातं तत्र हो हन्तेणिन्नेषु इति हस्य धत्वे हधन् अ इति जाते कुहोचुरिति सूत्रेण प्रयत्नसाम्यात् हस्य झत्वे अभ्यासे चर्च इत्यनेन झस्य जत्वे अत उपधाया इति उपधावृद्धौ संयोगे च कृते ॥ जधान ॥ हन् अग्रे अतुसि द्वित्वे अभ्यासत्ये नलोपे गमहनजनखनघसां लोप इत्युपधारूपहकारान्त- बर्त्यकारलोपे हो हन्तणिन्नेष्विति हस्य धत्वे ह छ्न् अतुः इति जातं तत्र कुहोच. रियनेन अभ्यासहस्य झत्वे अभ्यासे चर्चेति शस्य जस्ले च कृते ॥ जनतुः ॥ उसि ।। जन्नुः ।। हन् अग्रे थलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे पूर्वोभ्यास इति अभ्या- १ अनुदात्तोपदेशवनतीत्यादि ।मत्रानुनासिक इति लुप्तषष्टीकं वनतीतरेषां विशेषणं बनतेरव्यभिचारात् । तदाह । अनुनासिकान्तानामिति । अन्यथा मन् नम् नह इत्यादीनामनन्यस्यापि लोपे मतः नतः नद्ध इत्यादीनि न सिकोरन् । ।

·लघुकौमुद्याम् रस्स हन्तेईस्य कुत्वं स्यात् । जघनिथ जयन्य जनयुः जघन । जघान जपन जग्निव अप्रिम । हन्ता हनिष्यति हन्तु हतात् हनाम् प्रन्तु ॥ हन्तेर्जः३६ हो परे । असि- अवदत्रामात् ।।२२। इत अर्ध्वमापादसमाप्राभीयं समानाश्रये तस्मिन्कर्तव्य तदसिद्धम् । इति जस्सासिद्धत्वान्न हेलृक् । जहि हवात् हतम् हत । हनानि हनाव हनाम । अहन अहताम् अन्नन् अन् आहतम् अहत । अहनम् अन्य अहन्म। हन्याद।। आर्धधातुके ।।४॥३५॥ इत्यधिकृत्य ।। हनो वध लिङि ।।१४। लुङि च सत्वे हलादिशेप इति नलोपे च ह हन् थ इति जातं तन अभ्यासाचेति हस्य धचे कृते फुहोशुरिति अभ्यासहस्य इत्ये अभ्यासे चर्चेति शस्य जये आर्धधातुकरपेड- लादेरिति इटि च कृते । जघनिथ ॥ इडभाने च ॥ जघन्य ।। अथुसि गमहनजनरखन- घसा लोप इत्युपधालोपे च कृते ॥ जनथुः ॥ ५, जघन ॥ णलि । जघान ॥ णलत्त- मोथेति पक्षे ॥ जघन ॥ ये जमिन ॥ मे । जनिम ॥ हन् अग्ने लुटस्तिपि स्यतासी ललटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डात्वे डिवसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे च कृते ॥ हन्ता ॥ हन् अग्ने लटस्तिपि स्यतासी लुटोरिति स्ये माडनोस्ये इति इटि सस्य पत्वे ॥ हनिष्यति ॥ हन् अमे लोटस्तिपि शपि शपो लोपे एरुरिति तिप इकारस्योरेने च कृते ॥ हन्तु ।। तातडि नलोपे च ॥ कृते ॥ हतात् ॥ तामि नलोपे ॥ हताम् ॥ शो परे ॥ भन्तु ॥ हन अग्रे लोटः सिपि सेपिचेति सेही कृते हुन् हि इति जात तत्र हन्तेर्ज इति हन्मागस्य जत्ये कृते ॥जहि इति सात तत्र अतो हेरित्यनेन हिलोपे प्राप्ते । असिद्धवनाभात् इत्यनेन जस्यासिद्धत्वात् हिटोपाभाने ॥ जहि ॥ ता. तद्धि ॥ हतात् ॥ तमि ॥ हतं ॥ ते ॥ हत ॥ मिपि मेनिः इति मैनिये आडुत्तमस्य पिञ्चेति आटि च कृते ॥ हनानि ॥ वे, हनार ॥ मे । हनाम ॥ हन् अमे लहस्तिपि शपि शपो लोपे अटिं इतश्चेति तिप इकारलोपे संयोगान्तस्य लोप इति तलोपे च कृते ॥ अहन् ॥ हन् अमे लडनसि तसश्च तामि शपि शपो लोपे अटि नलोपे च कृते । अह- ताम् ॥ शो शस्य अन्तादेशे उपधालोप हस्प घत्वे अटि तिप इकारलोपे तकारस्य च संयो- गान्तस्य लोप इति लोपे कृते || आमन् ॥ सिपि अटि इतश्चेति सिप इकारलोपे हरड्याभ्य इति सलोपे ॥ अहन् । हन् अग्रे थसि घसस्तमि अटि नलोपै च कृते ।। अहतम् ॥ येथस्य च ते ॥ अहत ॥हन् अमे मिपि मिपश्चामि अटिं च कृते ॥ अहनम् ॥ वे॥ अहन्ध ॥ मे अहन्म ॥ हन् भो विधिलिङस्तिपि शपि शपो लोपे यासुटि उटो लोपे इतश्चेति तिष इकारलोपे स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे च कृते ॥ हन्यात् ॥हन् अमे आशी- लिस्तिपि आईधातुके इत्यधिकृत्य हनो वध लिङि इत्यनेन वधादेशे यामुटि उटो १ असिबदनामात् । अौतदुपन्यसन व्यर्थमिति केचित् सनिपातपरिभाषयेव जद्दीत्यत्र नलगिति । तन्मन्दम् । अतोहेरियारम्मसामदेिव तसा अनुपस्थिते. ॥

·तिङन्ते अदादिगणप्रकरणम् । 1 १२॥४॥४३॥वधादेशोऽदन्तः। आर्धधातुके इति विषयसप्तमी । तेनार्यधातुकोपदेशे अकारान्त- त्वादतो लोपः। वध्यात् वध्यास्ताम् अवधीत् अहनिष्यत् ।यु मिश्रणामिश्रणयोः ३ ॥ उतो वृद्धिलकि हलिा७३।८।लुग्विषये उतो वृद्धिः पिति हलादौ सार्वधातुके न त्वभ्यस्तस्य लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे कृते सलोपे च कृते ॥ वध्यात् ।। तामि ॥ वध्यास्ताम् । हन् अग्रे लुङस्तिपि लुङि चेति वधादेशे च्लो प्ले: सिचि इचो लोपे अटि इटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति इटि इट ईटि इति सलोपे च कृते ॥ अवधीत् ॥ हन् अग्रे लङस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्ये अटि इटि सस्य पत्वे इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते ॥ अहनिष्यत् ॥ यु मिश्रणामिश्रणयोः धातुर्वर्ततेऽग्रे लटस्तिपि शपि अ- दिप्रभृतिभ्यः शप इति शपो लोपे उतो वृद्धिलकि हलि इत्यनेन वृद्धौ कृतायाम् ॥ यौति ॥ तसि पित्त्वाभावादृद्ध्यभावे ।। युतः ।। झौ झोन्त इति अन्तादेशे अचि सुधातु- भ्रुवां वोरियङचङौ इत्यनेन उवङि कृते ॥ युवन्ति ॥ सिपि उत्तो वृद्धिलकि हलीति वृद्धौ || यौपि ॥ थसि पित्वाभावादृद्ध्यभावे ॥ युथः ॥ थे परेपि तथैव वृद्ध्यभावे ॥ युथ ॥ मिपि उतो वृद्धिलकि हलीति वृद्धौ ॥ यौमि ॥ वसि । युयः ॥मसि । युमः ।। यु अग्रे लिटि लिटस्तिपि तिपो णलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे अचोणि- तीति वृद्धौ एचोयवायाव इति आवि च कृते ॥ युयाव ॥ अतुसि धातोदित्ये अचि श्रुधातु वां वोरियङवडाविति उवङि कृते ॥ युयुवतुः ॥ यु अग्रे लुटस्तिपि स्य- तासी ललुटोरिति तासौ इटि सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे अवि लुटः प्रथ- मस्य डारौरस इति तिपो डात्वे डित्त्वसामादभस्यापि टेलोपे । यविता | लूटस्तिपि स्ये इटि गुणे अवि सस्य पत्वे च कृते । यविष्यति ॥ लोटस्तिपि शपि शपो लोपे उतो वृद्धिलकि हलीति वृद्धौ एरुरिति तिप इकारस्योत्ये व कृते ॥ यौतु ॥ लङस्तिपि शपि शपो लोपे अटि उतो वृद्धिलकि हलि इति वृद्धौ इतश्चेति तिप इकारलोपे ।। अयौत् ।। लिङस्तिपि यासुटि उटो लोपे लिङः सलोपोऽनन्त्यस्येति सलोपे यासुट् परस्मै- पदेषूदात्तो डिच्चेति यासुटो ङित्त्वात् भाष्ये पिच डिन्न डिच पिनेति व्याख्यानात् पिस्वाभावादृद्ध्यभावे तिप इकारस्य च इतश्चेति सूत्रेण लोपे कृते ॥ युयात् ।। आशी- लिंड्यपि ॥ युयात् ।। सुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयोगायोरन्ते चेति सलोपे अकृत्सार्वधातुकयोरित्यनेनाङ्गत्य दीर्घत्वे ॥ ययात् || लुङस्तिपि च्लो लेः सिचि इचो लोपे इटि अठि इतश्चेति तिष इकारलोपे अस्तिसिचोक्ते इति १ उतो वृद्धिलकि हलि । नाभ्यस्तस्याचि मिति सार्वधातुके ॥ इति सूत्रमनुवर्तते । उतःकिम्-पति- लुकीतिकिम्-सुनोति-जुहोति-हालकिम्-यवानि-पितिकिम्-युतः नाभ्यस्तस्यकिम्-योयोति-रोरोति-यु- यादित्यत्र वृद्धिर्माभूदिलेतदर्थ पिच नित्यादिभावमाश्रितम् । तन्नाश्रयणीयम् । उतोवृद्धिरित्यत्र- उत औदित्येव वक्तव्ये वृद्धिग्रहणं संज्ञापूर्वकविधिरनित्य इत्यत्र ज्ञापकं तैनात्र दिनति सांप्रदायिकाः ।।

·१३४ लघुकौमुद्याम् यौति युतः युवन्ति । यौषि युथः युथ । यौमि युवः युमः । युयाव यविता यविष्यति यौतु युतात् अयौत् अयुताम् अयुवन युयात् । इह उत्तोद्धिर्न । भाष्ये पिच्च डिन डिच पिनेति ब्याख्यानान् । युयाताम् युयुः। यूयात् यूयास्ताम् यूयासुः। अयावीत् अयविष्यत् । या प्रापणे ४ यावि यातः यान्ति । ययौ याता यास्यति यातु अयात् अयाताम् ॥ लङः शाकटायनस्यैय ।३।४।११२॥ आदन्तात्परस्य लडो झर्जुस् वा स्यात् । अयुः अयान्। यायात् यायाताम् यायुः । यायात् यायास्ताम् यायासुः। अयासीत् अयास्थत् । वा गतिगन्धनयोः ५। भा दीप्तौ ६। प्णा शौचे ७ आ पाकेद्रा कुत्सायां गतौ९सा । ईटि इट ईटि इति सलोपे सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु इति वृद्धौ एचोयवार्याव इति आवि च कृते ॥ अयावीत् ॥ लंडस्तिपि स्ये इटि अटि गुणे अपादेशे सस्य पत्ये इतश्चेति तिप इवारलोपे च ॥ अयविष्यत् ॥ या प्रापणे धातुर्वर्ततेऽने लटस्तिपि शपि अदिप्रभृतिभ्यः शप इति शपो लोपे ॥तसि । यातः ॥झी । यान्ति ॥ या अग्रे लिट- स्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति धातोदित्वे याया गल् इति जातं तन्न हस्त्र अभ्यासस्याचो हस्त्र इत्यभ्यासाचो हस्वत्वे यया णल् इति जातं तत्र आतऔ णल: इति णल औ वृद्धौ च कृतायां ॥ ययौ ।। या अग्रे लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासी लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डात्वे डित्त्वसामादमस्यापि टेलोपे ॥ याता ॥ लूटखिपि स्वतासी ललुटोरिति स्ये ॥ यास्पति ॥ लोटस्तिपि शपि शपो लोपे एरु- रिति तिप इकारस्योत्ये ॥ यातु ॥ लुडस्तिपि शपि शपो लोपे लुड्लङ्लवडुदात्त इति अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे ॥ अयात् ।। लडस्तसि तसश्च तस्थस्थमिपां तांतताम इति तसस्तामि अटि च कृते ।। अयाताम् ॥ लडो झौ अटि लङः शाक- टायनस्यैवेति झर्जुसि जफारस्य चुटू इतीत्संज्ञायाम् । उस्यपदान्तात् इत्यनेन पर- रूपत्वे || अयुः ॥ पक्षे शेर्जुसोऽभावे झस्यान्तादेशे च कृते अयां ति इति जातं । तन्न इतश्चेति तिप इकारलोपे तकारस्य च संयोगान्तस्य लोप इति लोपे ॥ अयान् ।। विधिलिङस्तिपि यासुपरस्मैपदेपूदात्तो ङिच्चेति यासुटि उटो लोपे लिङः सलो- पोनन्त्यस्येति सलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे च ॥ यायात् ॥ एवमाशीलतस्तिपि यामुटि उटो लोपे सकारस्य स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे च ॥ यायात् ॥ आशीलिदस्तसि तसस्तामि च ॥ यायास्ताम् ॥ झी शेर्जुसि च ।। यायामः ॥ लुङस्तिपि अटि प्लो प्ले. सिधि इचो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि च कृते ॥ अयासीत् ॥ लुइस्तिपि स्यतासी ललु- टोरिति स्ये अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते ॥ अयास्यत् ॥ एवं ॥ वा गतिगन्ध- नयोः ५ मा दीप्ती दणा शौचे ७ या पाफे ८ द्रा कुस्साया गती ९ सा भक्षणे १० दाने ·लघुकौमुद्यान् आम् गुणाभावो लोटो लुक् लोटन्तकरोत्यनुप्रयोगश्च या निपासवे । पुरुषवषने न विन- क्षिते । विदाकरोतु वेत्तु ॥ तनादिकृभ्य : ३३१॥७९॥ तनादेः प्रश्न उ. प्र. त्ययः स्यात् । पोऽपवादः ॥ अत उत्सावधातुके ।।४।११। उप्रत्ययान्तस्य वृषोऽत उत्सार्वधातुके शिति । विदाङ्गुरुवात् विदाकुन्ताम् विदाकुर्वन्तु विदाइ वि- दारवाणि । अवेत् अविनाम् भविदुः ।। दश ।।२।७१ पातोर्दस्य पदान्तस्य सिपि परे रुवा । अयेः अवेत् विद्यात् विद्यास्ताम् अदीत् अवेदिप्यत् । अस्भुवि १६ अस्ति। इकारस्योकारे च ।। पिदाकरोतु ॥ तुह्योस्तातड्वेति सातडि अभागोपे च विद छ तात् इति जाते तनादिकृस्य उरिति उकारे सार्वधातुकाईघातुकयोरिति गुणे विदांकुरुतात् इति जाते तन अत उत्सार्वधातुके इति शोऽफारस्योफारे कृते । चिदाकुरुतात् || तामि || विदाकुरुताम् ॥ झौ । विदान्तु ॥ लोट सिपि शिदास सि इति जाते सेहपिञ्चेति सही कृते तनादिकृमभ्य उः इति उकारे सार्वधातुकाई- धातुकयोरिति गुणे विदापुर हि इति जाते अत उत्सार्वधातुके इल्पकारस्योकारे उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात् इति हिलोपे च कृते । विदाकुर ॥ छोटो मिपि मेनिरिति मेनित्ये आडत्तमस्य पिचेति आटि विदाक आ नि इति जात तर तनादिकृभ्य उरिति उकारे सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति गुणे विदाकुरु आनि इति जात पुनश्च सार्वधातुकार्डधातुकयोरिति गुणे अयादेशे नस्य णत्ये च कृते । विदाकरयाणि । पक्षे ॥ येत्तु ।। लडस्तिपि अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे हल्ल- उयाम्भ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल इति लोपे पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे वावसाने इति दफारस्य तकारे ।। अवेत् ॥ तामि । अवित्ता ॥ झौ । अविदुः ॥ सिपि अटि इतश्चेति सिप इकारलोपे दश्चेति दस्य रुत्वे रकारोत्तरवर्युकारस्यरसज्ञाया लोपे च सस्य हल्ल्यान्भ्य इति लोपे रकारस्य च खरवसानयोविसर्जनीय इति वि- 'सर्जनीयत्ये ॥ अये ॥ पक्षे ॥ अवेत् ॥ चिद् अने विधिलिङस्तिपि यासुटि उटो लोपेलिडः सलोपो नन्त्यस्येत्ति सलोपे तिष इकारलोपे च ॥ निधात् ।। आशीलिंड च विद्यात् ।। विद् अग्रे लुडस्तिपि लौ च्ले सिचि इचो लोपे आर्द्धधातुकस्येवलादेरिति इटि अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपके इति ईटि इट ईटि इति सलोपे दीर्घ- ले पुगन्तलघूपधस्पेति गुणे च ॥ अवेदीत् ॥ विद् अग्रे लुङस्तिपि अटि स्ये इटि तिप इकारलोपे गुणे सस्य षत्वे च ॥ ओदिष्यत् ॥ अस् मुवि धातुर्वर्ततेऽझे लरस्तिपि शपि ११ उत्सार्वधातुके । कितिकिं करोधि । तपरकरण गुणप्रतिपर्धाथम् ॥ २ दश्च ।। अत्र सिपिधातो रुति सूनमनुवर्तते । पदस्येति शला जशौन्त इत्यरमादन्त इति चेति सबै मनसि निधायाह धातोदेस्ये त्यादि।

·तिजन्ते अदादिगणाप्रकरणम् । भसोरल्लोपः ।।४।१११॥ भस्यात्तातो लोपः साबधानुक शिति । सः सन्ति । असि स्थः स्थ । अस्मि स्वः स्मः ॥ उपसर्गप्रादुामस्तिर्यच्परः ।८।२८७। उ- पसर्गेणः प्रादुसवास्तेः सस्य पो यकारेऽचि च परे ॥ निप्यात प्रनिपन्ति प्रादुःपन्ति । यच्परः किम् । अभिस्तः ॥ अस्तेर्भूः ।।४।१२। आर्धधातुके । बभूव भविता भवि- प्यति अस्तु स्तात् स्ताम् सन्तु ।। ध्वसोरेहावभ्यासलोपश्च १६४।११९॥ घोरस्तेश्च एत्वं स्यात् हौ परे अभ्यासलोपश्च । एत्वस्यासिद्धत्वाद्धेधिः । असोरियसोपः। तातपक्षे एवं न परेण तातका बाधात् । एधि स्तात् स्तम् स्त । असानि असाव अ. शपो लोपे च ॥ अस्ति । तसि नसोरल्लोप इत्यनेनास्तेरकारस्य लोपे कृते ।। स्तः ॥ झौ झरन्तादेशे श्नसोरल्लोप इत्यकारलोपे ॥ सन्ति ।। सिपि तासस्त्योर्लोप इत्य- मेन सकारलोपे ॥ असि ॥ थसि नसोरियल्लोपे ॥ स्थः ॥ थे च तथा । स्थ ।। मियि ।। अस्मि ॥ वसि | स्वः ॥ मसि । स्मः ॥ उपसर्गप्रादुर्ध्यामस्तियंचपर इति सस्य यत्त्वे ।। निष्यात् ।। प्रनिपन्ति ॥ प्रादुःपन्ति ॥ यच्पर इत्युक्तं तस्य किं प्रयोजनम् । अभिस्त इत्यत्रोपसर्ग- णः परोस्तेः सकारो वर्तते तथापि स सकारो न यपरोस्ति नाप्यच्परोऽस्तीति न तस्य पकारो जातः ॥ यदि यच्पर इति नापठिष्यद्भगवान् पाणिनिस्तहिं अभिस्त इत्यत्र सस्य पत्वमभविष्यदि- त्येतन्निवारणाय यच्पर इति सूत्रे पठितम् ॥ लिटि अस्तेर्भूः आर्द्धधातुके इत्यनेन अस्ते. भूत्वे कृते । बभूव ।। लुटि । भविता ॥ दृष्टि । भविष्यति । इत्यादि रूपाणि ज्ञेयानि । लोटि तिपि शपि शपो लोपे एरुरिति तिप इकारस्योत्वे च ।। अस्तु ॥ तातङि नसो. रल्लोप इति अकारलोपे । स्तात् ॥ एवं तामि । स्ताम् ॥ सन्तु ॥ अस् अग्रे लोटः सिपि सेहपिञ्चेति सेहित्वे असू हि इति जातं तत्र ध्वसोरेन्हावभ्यासलोपश्च इत्यनेन अस्धातोरेवे कृते कृते च हुझलभ्यो हेधिः इत्यनेन एत्वत्त्यासिद्धत्वमाश्रित्य हेदित्वे ।। एधि ।। तातङि नसोरित्यल्लोपे। तात् ।। परेण तातडा बाधादत्र एत्वं न || तमि । न्तम् ।। । रत मिपि शसोरियल्लोपे मनिः इति मेनिले आडुत्तमस्य पिञ्चति आटि ॥ असानि ॥ वसि नित्यं डिन्त इति सलोपे आडुत्तमस्य पिञ्चेति आटि आट: पित्चात् श्नसोरल्लोप इत्यलोपाभावे ! असाव ॥ मसि च । असाम ।। अस् अंग्रे ल. स्तिपि आडजादीनामित्याटि इत्तश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोंपृक्तं इति ईटि च कृते ॥ आसीत् ।। तामि ! आस्ताम् ॥ झौ । आसन् ॥ अस् अग्ने विधिलिङ- स्तिपि यासुटि उटो लोपे श्नसोरल्लोप इत्यल्लोपे लिङः सलोपोनन्त्यस्येति सलोपे च ॥ स्यात् ॥ तामि ॥ त्याताम् ।। झौ । स्युः ॥ आशीलिछि लुकि लति च अस्तेः १ असोरलोपः । शश्व अश्चेति द्वन्द्वः शकन्ध्वादिखापररूपं त्योः । मस्योदशहरणं रुन्चन्तीत्यादौ । कुति कि रुणदि ॥

·१३८ लघुकौमुद्याम् साम । आसीत् आस्ताम् आसन् । स्यात् स्यावाम् स्युः । भूयात् अभूत् अभविष्यत् । इण् गतौ १७ एति इतः ॥ इणो यण् ।६।४।८॥ अजादौ प्रत्यये परे। यन्ति ।। 'अभ्यासस्यासवणे ७८। इश्वर्णयोरियडुवडो स्तोऽसवणेऽचि । इयाय ॥ दीर्घ इणः किति ७४४६९। इणोऽभ्यासस्य दीर्घः स्यात् किति लिटि। ईयतुः ईगुः इययिय इयेथ एप्पति एतु ऐत् ऐताम् ।आयन् । इयात् ॥ एतलिङि २४॥ आर्द्धधातुके इत्यनेन भूवद्रूपाणि ज्ञेयानि ॥ इण् गतौ इति धातोरने लटस्तिपि शपि शपो लोपे सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे ॥ एति ॥ तसि । इतः ॥ शौ परे शस्यान्ता- देशे कृते इणो यण् इति यणि ॥ यन्ति ॥ इण् अग्रे लिटस्तिपि तिपो णलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे कृते इ इ अ इति जातं तन्न अचोणिति इति वृद्धी इऐ अ इति जाते एचोयवायाव इति आयि कृते इ आय इति जातं तन्न अभ्या- सस्थासवणे इत्यनेन इयडादेशे कृते ॥ इयाय ॥ अतुसि धातुद्वित्वे इ इ अतुः इति जातं तत्र इणो यण अजादी प्रत्यये इति यणि दीर्घ इणः किति इति दीर्घत्वे ।। ईयतुः ॥ उसि । ईयुः ॥ थलि द्वित्ये ६थ इति जाते क्रादिनियमादिटि च कृते इ इ इ थ इति जातं तत्र सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे अयादेशे च कृते इ अयिय इति जातं तत्र अभ्यासस्थासवर्ण इति इयदि कृते कृते च यकारस्या- कारेण संयोगे ॥ इययिथ ॥अजन्तोऽकारवान वा यस्तास्यनिट थलि वेडय- मिति इटोऽभावे गुणे अभ्यासस्यासवणे इति इयङि च कृते ॥ इयेथ ॥ लुटस्तिषि तासी तिपो डात्ये डित्यसामर्थ्यादमस्यापि टेलोपे गुणे च ॥ एता ॥ लटस्तिपि स्ये गुणे सस्य पत्ये च ॥ एष्यति ॥ लोटस्तिपि शपि शपो लोपे गुणे एरुरितिं तिप इकारस्योत्ये च ॥ एतु ॥ लडस्तिपि शपि शपो लोपे आडजादिनामिति आटि इतश्चेति तिप इकारलोपे आटश्चेति वृद्धी च कृतायाम् ॥ ऐत् ॥ तामि। ऐताम् ।। झौ झरन्तादेशे आटि आटश्चेति वृद्धौ कृतायां ऐअन्तीति जातं तत्र एचोयवायाव इति आयि आयन्तीति जातं तन्त्र इतश्चेति तिप इकारलोपे संयोगान्तस्य लोप इति तकारलोपे च ।। आयन् विधिलिडस्तिपि यासुटिं उटो लोपे च लिङः सलोपोनन्त्यस्येति सलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे च ॥ इयात् ॥ एतलिडि इत्यनेन निर् ईयादित्यस्य निरियात् अभि ईयादिस्यस्य अभीयात् ॥ इति रूऐ भवतः । अणः किं प्रयोजनं सम् आ ईयात् गुणे कृते इण्- १ एतसिडि ।। अन शार्धधातुक इति वरूपकथना प्रक्षिप्त शितिलिटी सेवावतैवेष्टसिद्धः । उभयत माश्रयणे नान्तादिवत् । अयं भावः । अभीयादिखन्न पूर्वान्तलभावेनोपसर्गवं परादिवद्भावनेण्षातुलसा. मिस एतालदीसनेन उसख प्राप्त तदनेन वार्यते । इद प्राचामनुरोधेन नव्यास्तु अभि ईयादिसनाक:- वणे दीर्घ इस्यनेन दीर्थोऽपि प्राप्त एतलिडीसनेन इखतमपि प्राप्त वार्णादाह पलीय इति पूर्व दखे पश्चाही लक्ष्ये सक्षणन्यायेन पुनर्न इस इति बबन न कर्तव्यमिति ॥

·तिङन्ते अदादिगणप्रकरणम् । अपसर्गात्परस्य इणोऽणो हव आर्धधातुके किति लिडि निरियात् । उभयत आश्रयणे नान्ता- दिवत् । अभीयात् । अणः किम् । समेयात् ।। इणो गा लुङि।४।४५। गातिस्थेति सिचो लुक् । अगात् ऐष्यत् । शीङ् स्वप्ने २८ ॥ शीङः सार्वधातुके गुणः १७ संबन्ध्यणोऽभावे एतेर्लिङीति हस्वत्वाभावे ॥ समेयात् ॥ आशीलिङस्तिपि यासुटि उभागलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सकारलोपे अकृत्सार्व- धातुकयोर्दीर्घ इति दीर्घत्वे च ॥ ईयात् ॥ लुङस्तिपिच्लि लुङीति च्ली च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे इणो गा लुङीति इणो गात्वे लुङ्लङ्लवड्डुदात्त इति अटि गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेष्विति सिचो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे ॥ अगात् ॥ लङस्तिपि स्ये आडजादीनामिति आटि आरश्चेति वृद्धौ सस्य पत्ये इतश्चेति तिप इकारलोपे च ॥ ऐष्यत् ॥ शीङ स्वप्ने धातुर्वर्तते ततो ङित्याल्लुट आत्मनेपदप्रत्यये ते आगते शीङः सार्वधातुके गुण इति गुणे ॥ शेते ।। आतामि शीङ सार्वधातुके गुण इति गुणे अयादेशे च ॥ शयाते ॥ झे शीङः सार्वधातुके गुण इति गुणे शे झ इति जातं तत्र आत्मनेपदेष्वनत इय- नेन शस्य अदादेशे कृते शे अत इति जातं. तत्र शीडो रुट् इत्यनेन झादेशस्थातो रुटि कृते शेरुट् अत इति जाते उटो लोपे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेल्वे च कृते ॥ शेरते ॥ लटो मध्यमपुरुषैकवचने थासि थासः से इति शासः से कृते शी: सार्वधातुके गुण इति गुणे सस्य धत्वे च ॥ शेपे ॥ आथामि गुणे अयि टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेल्वे च ॥ शयाथे ॥ ध्वमि गुणे ॥ शेत्रे ॥ लट उत्तमैक- बचने इटि गुणे अयादेशे टेरेत्वे च कृते ॥ शये ।। वहीं गुणे टेरेत्वे । शेवहे || बहिलि गुणे टेरेत्वे च ॥ शेमहे ॥ शीङ् अग्रे लिटस्ते लिटि धात्तोरनभ्यासस्येति द्वित्वे शी शी त इति जातं तत्र इख इत्यभ्यासाचो हस्वत्ये लिटस्तझयोरेशिरेच् इति एशि कृते कृते च यणि । शिश्ये ६ आतामि शीडो द्वित्वे अभ्यासाचो हस्त्रत्वे इको यण- चीति यणि टेरेल्वे च ॥ शियाते ॥ झे शीडो द्वित्वे अभ्यासाचो हस्त्रत्वे लिटस्तझयो. रेशिरेच् इति शस्य इरेचि कृते शी शी इरेच् इति जातं तत्र इको यणचीति यणि टेरेत्वे ह्रस्वे च ॥ शिपियरे ।। लुटस्ते परे स्यतासी ललुटोरिति तासौ गुणे आईधातु- कस्येवलादेरिति इटि अयादेशे लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तस्य डावे डि- त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे ।। शयिता । लूटस्ते स्यतासी ललुटोरिति स्ये इटि गुणे अयि सस्य पत्वे ॥ शयिष्यति । शीङ् अग्रे लोटस्ते शीङा सार्वधातुके गुण इति गुणे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेल्वे शेते इति जातं तत्र आमेत इत्यनेन लोट एकारस्य आमि कृते । शेताम् ॥ आतामि गुणे अयादेशे च ॥ शयाताम् ॥ ॐ परे आत्मनेपदेष्वनत इति झस्य अदादेशे शीङा सार्वधातुके गुण इति गुणे शे ॥

·लघुकौमुद्याम् ।४।२किति चेत्यस्यापवादः । शेते शयाते ॥ शीडो रु ७७१।६। शोकः परस्य झादेशस्यानो रुडागमः स्यात् । शेरते । शेपे शयाथे शेष्वे । शये शेवहे शेमहे । शिश्ये शिश्याते शिपियरे । गयिता शयिष्यते शेताम् गयाताम् अशेत अशयाताम् अशेरत । शयोव शपीयाताम् शयीरन् । शयिपीट अयिष्ट अशयिष्यत । इह ,अध्ययने १९ । इटिकापध्युपसर्गतो न व्यभिचरतः । अधीवे अधीयावे अधीयते ॥ गालिटि । बत इति जाते शीडो रुट इति रुटि उटो लोपो टेरेल्वे शेरते इति जातं तत्र आमेत: इति लोट एफारस्य आमि कृते । शेरताम् ॥ लङस्ते शीङ सार्वधातुके गुण इति गुणे अटि च ।। अशेत ॥ आतामि गुणे अपि अटि च ॥ अशयातां ॥ झे गुणे अटि झस्य अत् आदेशे शीडो रुट् इति रुटि उटो लोपे च कृते ॥ अशेरत ॥ शीट् अमे वि. धिलिहस्ते लिड सीयुत् इति सीयुटि उटो लोपे लिङ सलोपोनन्त्यस्येति सलोपे लोपो व्योलीति यलोपे शील सार्वधातुके गुण इति गुणे अयादेशे च कृते शयीत ॥ आतामि सीयुटि उटो लोपे शीङ सार्वधातुके गुण इति गुणे लिङ सलोपोनन्त्यस्येति सलोपे अयादेशे संयोगे च ॥ शयीयाताम् । ॐ सीयुटि उटो लोपे गुणे सोपे झस्य रन् इति झस्य रनि कृते लोपो व्योवलीति यलोपे अवादेशे च ॥ शयोरन् ॥ शीड् अप्रै आशीलिंडस्ते लिङसीयुह इति सीयुटि उटो लोपे सार्वधातु- कार्डधातुकयोरिति गुणे आर्धधातुकस्येलादेरिति इटि अयि लोपो व्योर्थ- लीति यलोपे सुइतिथोरिति सुटि उटो लोपे सकारयोः पत्वे च ॥ शयिपीष्ट ॥ लुडस्ते अटि लौ च्लैः सिचि इचो लोपे इटि सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति गुणे अयादेशे सत्य पत्वे टुत्वे च ॥ अशयिष्ट ॥ लुडस्ते स्यतासी ललुटोरिति स्यै अटि इटि गुणे एचीयवायाच इति अयादेशे सस्य पवे च कृते ॥ अशयिष्यत ॥ अध्युपसर्गपूर्व इइ अध्ययने धातुर्वर्ततेऽमे लटरते समागते अधि इ त इति जातं तत्र टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेने अकः सवर्णे दीर्घ इति दीर्थचे च ।। अघीते ॥ आतामि, अधि इ आताम् इति जातं तत्र अचि श्रुधातुभृवां वोरियङवङौ इति इयडि कृते अकः सवर्णे दीर्घ इति दीर्घत्वे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्वे ॥ अधीयात ॥ लटो झे आत्मनेपदेष्वनत इति शस्य अति कृते अधि इ अत इति जातं तत्र अचि- भुधातुभ्यां बोरियड्बडौ इति इयडि टेरेत्ये दीर्घत्वे च ॥ अधीयते॥ थासिधास से सस्य पत्वे च ॥ अधीपे ॥ आधामि इयडि टेरेवे दीर्घत्वे च ॥ अधीयाथे ॥ ध्वमि दीर्घले टेरेव च ॥ अधीले ॥ इटि इयहि टेरेत्ये । अधीयै ! वही टेरेल्वे ॥ अधोवहे । महिडि टेरेत्ये च ॥ अधीमहे ॥ लिटस्ते समागते अघि इ त इति जातं तत्र गालिटि इति इडो गावे अधिगा त इति जातं तन लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे अधिगा गा त इति जाते हस इत्यभ्यासस्याचो इस्वत्वे अधिग गा त इति जाते कुहोश्चरिति गस्य जाये ·- १४२ लघुकौमुद्याम् अध्ययि अध्यवाहि अध्यैगहि । अधीयीत अधीयीयाताम् अधीयोरन् । अध्येपोष्ट । वि. भाषा लुङललो राक्ष५० इडो गाड् वा स्यात् ॥ गाङ्कुटादिभ्योऽणि- न्डित् ।१।२।१। गाडादेशात्कुटादिभ्यश्च परेब्णितः प्रत्यया हितः स्युः ॥ घुमास्था- गापाजहातिसां हलि । ६१६६। एपामात ईत्स्याद्धलादौ क्वित्यार्धधातुके । अध्य- अध्यैत ।। लड:प्रथमपुरुषद्विवचने आतामि आडजादीनामिति आटि अधि आइआतागइति जातं तत्रअचिक्षुधातुनुवां योरियडुबडी इति इयडि आदश्चेति वृद्धी इको यण- चीति यणि अकः सवर्णे दीर्घ इति दीघे च ॥ अध्ययाताम् ॥ जे आत्मनेपदे. प्वनत इति झस्य अति अधि इ अत इति जातं तत्र आडजादीनामिति आटि अधि आ इ अत इङि अधि आ इय् अत इति जातं तम आटश्चेति वृद्धी पणि अतो गुणे इति पर- रूोकादेशे। अध्ययताम् ॥ धासि आटि वृद्धौ यणि च सस्य रुल्ले रेफस्य विसर्गत्वे च ॥ अध्ययाः ॥ आधामि आडजादीनामिति आटि अचिक्षुधातुभ्रवामिति इयडि आटश्चेति वृद्धी यणि दीर्घत्वे च ॥ अध्ययाधाम् ॥ घमि आटि वृद्धौ यणि च ॥ अध्यध्वम् || इटि आडजादीनामिति आदि इयडि आटवेति वृद्धौ यणि च ॥ अध्ययि ।। यही । अध्यैवहि ।। महिङि । अध्यैमहि ॥ विधिलिङस्ते लिङः सीयुट् इति सीयुटि उटो लोपे लिङः सलोपोनन्यस्येति सोपे लोपो व्योर्वलीति यलोपे ॥अधीपीत । आतामि सायुटि उटो लोपे सलोपे इयडि दीर्घत्वे च ॥ अधीयीयाताम् ॥ झेझस्य रन् इति झस्य रनादेशे लिङ सीयुत् इति सीयुटि उटो लोपे लिङः सलोपोनन्त्यस्येति सलोपे लोपो. व्योवलीति यलोपे अचि धातुभ्रवामिति इयडि दीर्घत्वे च कृते ॥ अधीपीरन् ।। आशीलिंडस्ते सीयुटि उठो लोपे यलोपे सार्वधातुकार्डधातुकयोरिति गुणे अधि ए सी त इति जातं तत्र इको यणि सुतियोः इति सुटि उटो लोपे सकारयोः पकारत्वे हुना टुरिति अ॒न्ये च ॥ अध्येपीट ।। अधिपूर्वादिड्यातोर लुङः प्रथमपुरुपैकवचने ते आगते विमापा लुङलडोः इति इडो गाडि कृते च्लो च्लेः सिचि च कृते अघि गास् स. इति जातं. तत्र गाकुटादिभ्योणिनिधान् इति. मिचोडिले. घुमायामापा- जहाति लि इति गफारोत्तरवर्तिन आकारस्य ईकारे कृते अधि गीस् त इति जाते लुङ्लङलइक्ष्वद्धदात्त इति षटि गणि च सस्य पत्वे टुना टुरिति ष्टुत्वे च ॥ अव्यगीष्ट ॥ वाग्रहणात् गाडादेशाभावे आडजादीनामिति आदि आटश्चेति वृद्धौ यणि च कृते अध्यै त इति जातं तत्र च्लो च्लेः सिचि इचो लोपे सस्य पत्वे पुत्वे च || अध्यैप्ट ॥ लडस्ते से तस्यडिखे आकारस्य ईकारे अटि यणि च सस्य पत्वे च कृते॥अध्यगीष्यत || गाडा- देशाभावपक्षे आडजादीनामिति आटि आटश्चेति वृद्धौ यणि स्यतासी ललुटो. १ गाइघुटादिभ्योऽणिन्दित् ॥ अत्र गाड्मतानिति न गृह्यते । तर्यतया डबरागुवन्धस्य तत्र चरि. तालात् । आदेशडकारस्वचरितार्थः स्थानिवद्भाव तहः मिलादत आहे । गाडादेशादिति ।

·तिबन्ने अदादिगणनकरणम । गोष्ट अध्यष्ट अध्यगीष्यत अध्यष्यत्त । दुह प्रपूष्णे २० दाग्धि दुग्धः दुहन्ति । iters दुग्धे दुहाते दुह्ते । धुने दुहाये धुग्ने । दुहे दुतहे बुढाहे । दुदोह दुदु दाग्या धीमति रिति त्ये सस्य पत्वे च कृते । अध्यष्यत । दुह प्रपूरणे धातुर्तवतेगेलटस्लिपि दादातार्य इत्यनेन हरय धकारे कृते झपस्तथोोऽध इति तफारस्य धकारे सने दुम् वि इनि जानता झलां जश झशि इति घस्य गत्वे सार्वधातुकार्डधातुकयोरिति गुणे व कृता दोन ॥ दुह् अग्ने तसिदादेर्धातोर्घ इति हत्य घन्थे झपस्तथोोऽध इति तकारस्य वकारे झाला जशझशीति घस्य गत्ये सकारस्य रुत्वे रेफारम विसर्ग किति चति गुणाभावे । दु । शारयान्तादेशे संयोगे च ।। दुहन्ति। लटः सिपि पुगन्तलघूपधस्येति गुणेदादेानोर्च इति हरय धत्वे एकाचो यशो भए झपन्तस्य स्ध्वाः इति दत्य धरले च कृने श्रोच् कि इति जातं तत्र झलां जश झशि इति घस्य गकारे कृते खरि चेति गत्य कन्वे आदेश- प्रत्यययोरिति सस्य पत्वे कपोः संयोगात् क्षकारे कृते | धोक्षि ॥ आमनेपदिनये नरः प्रथमपुरुपैकवचने ते समागते टित आत्मनेपदानां टेरे इन्येय सार्वधातुकम- पित् इतितकारस्य द्वित्वे डिद्वत्त्वाञ्च किति चेति गुणाभावे दादेर्धातोर्घ इति हत्य धेझप- स्तथो?ऽध इति तकारस्य धकारे झलां जश झशीति घस्य गधे च कृते ।। दुग्धे आलागि टेरेल्वे ।। दुहाते ॥झे आत्मनेपदेष्वनत इति शस्य अति टेरेत्ये च कृते ।। दुहने ।। थासि थासासे इति थासः सेकारे कृते दादेर्धातोर्घ इतिहस्य धबे एकाचो वशीभ. झषन्तस्य स्ध्वोः इति दस्य धत्व झलां जश अशि इति घस्य गत्व खरि चेनि गस्य कत्वे आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्वे कपोः संयोगाक्षे विद्वत्याद्गुणाभावे च ।। ॥ धुक्षे ॥ आधामि टेरेत्वे ।। दुहाथे ।। ध्वमि टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरे दादेर्धातीर्घ इतिहत्य पत्वे एकाचो वशो भए झपन्तस्य मध्वोरिति दस्य भने झलां जश् शशीति घस्य गत्वे ॥धुग्वे ।। लट उत्तमपुरुपैकवचने इटि टेरेल्वे च ॥ दुहे ।। वही टेरेवे ॥ दुइहे ॥ महिङि टेरेल्वे च ॥ दुह्महे ॥ दुद् धातोलिटल लिटि धाता- रिति धातोत्त्रेि हलादिः शेष इति हलोपे लिटस्तझयोरेशिरेच् इति तकारत्य एशि संयोगे च ॥ दुदुहे । परस्मैपदप्रत्यये लिटन्तिपि तिपो गलि धार्तोद्वित्वे हलादिः शेष इति हलोपे पुगन्तलघूपधस्येति सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति गुणे च ॥ तु. दोह ॥ छुटस्तिपि स्वतासी ललटोरिति तासौ दादेर्धातोर्घ इति हत्य धने झप- स्तथोोऽध इति तकारस्य धकारे लुटः प्रथमस्य डारिस इति तिपा ने डित्त्वसामदिभस्थापि टेलोपे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च ॥ दोग्या ॥ लांतषि स्पतासी ललटोरिति खे दादेर्धातोर्घ इति हस्य बये गये एकाची वशी भए झपन्तस्य स्वोः इति दस्य धत्वे खरि चेति गत्य को आदेशपत्यय- ·लघुकौमुदरम् धोक्ष्यते । दोधु दुग्धात् दुग्धाम् दुहन्तु । दुन्धि दुग्धात् दुग्धम् दुग्ध । दोहानि । दु. ग्वाम् दुहाताम् दुहताम् । धुक्ष्व दुहाथाम् धुग्ध्वम् । दोहै दोहावहै दोहामहै । अधोक् अदुग्धाम् अदुहन् । अबोहम् । अदुग्ध अदुहाताम् अदुहत । अधुग्ध्वम् दुधात दुहीत ।। योरिति सस्य पत्ये पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च ॥ धोश्यति ॥ आत्मनेपदिप्रत्यये ।। धोक्ष्यते।।लोटस्तिपिदादेर्धातोय इति हस्य घत्वे झपस्तयो?ऽध इति तकारस्य धारे झलां जश झशीति घस्य गरी पुगन्तलघूपधस्येति गुणे एरुरिति तिप इकारस्यो- कारे घ वृत्ते ॥ दोग्धु ॥ तातडि गुणाभावे ॥ दुग्धात् ।। तामि । दुग्धाम् ॥ झौ । दुहन्तु ॥ छोटः सिपि सेह पिञ्चेति सेही हुझल्भ्यो हेधि इति हेधित्वे दुइ धि इति जातं । तत्र दादेर्यातीर्घ इति हस्य घत्व झलां जश शशीति घस्य गत्ये च ॥ दुग्धि ॥ सातडि । दुग्धात् ॥ तमि । दुग्धम् ॥ ते । दुग्ध ॥ मिपि मेनिः इति मेनितो आहुत्त- मस्य पिञ्चेति आटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च ॥ दोहानि ॥ वसि नित्यं ङित इत्यनेन सलोपे आयुत्तमस्येति आटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च ॥ दोहाव । मस्यपि तथा ॥ दोहाम ॥ आत्मनेपदिप्रत्यये लोटस्ते हस्य यत्वे दफारस्य धल्ने घस्य गत्वे टेरेत्ये आमेत इत्यकारस्यामि च || दुग्धाम् ॥ आतामि । दुहाताम् ॥ शस्य आत्मनेपदे- चनत इति अति टेरेत आमेत इति एकारस्य आभि | दुहताम् ॥ दुत् आग्ने लोटो मध्यमपुरपेकवचने थासि धासः से इति यासः सेकारे सवाभ्यां वामी इति सकारो- तरवस्येकारस्य यकारे दादेर्धातीर्घ इति हस्य घत्ये गत्वे एकाचो बश इति दस्य धत्वे खरि चेति घस्य कत्वे आदेशप्रत्यययोरिति सरय पत्वे कपोः संयोगे क्ष इति क्षे कृते ॥ धुक्ष्य ॥ आधागि ॥ दुहाथाम् ॥ धमि दादेर्धातोर्घ इति हस्य धत्व एकाचो वश इति दस्य धत्ये झलां जश झशीति घस्य गत्वे || धुग्ध्वम् ॥ लोट उत्तमैकवचने इटि टेरेने एत ऐ इत्यनेन एकारस्यैकारे कृते पुगन्तलघूपधस्येति गुणे ॥ दोहै । वही टेरेत्ने एत ऐ इति एकारस्यैकारे आइत्तमस्येति आटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे ।। दोहावहै ॥ एवं महिङि ॥ दोहामहे ।। दुइ अग्रे लङस्तिपि दादेर्धातोर्घ इति हस्य यत्वे गत्ये खरि चेति गस्य कल्वे एकाची यशो भए इति दस्य धले पुगन्तलघूपधस्पेति गुणे लुङ्लङलक्ष्यड्दात इति अटि च अधोक् ति इति जातं तत्र इतश्चेति तिप इकारलोपे हल्झ्याभ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्त हल इति तकारलोपे च ॥ अधोवा ॥ तामि, अदुग्धाम् ॥ शौ शेरन्तादेशे अटि तिप इकारलोपे तकारलोपे च ।। अदुहुन् । अमि गुणे अटि च ।। सदोहम् ॥ आमनेपदिप्रत्यये ते । अदुग्ध ॥ आतामि । अदुहाताम् ॥ शे आत्मनेपदेवनत इति अति ॥ अदुहत ।। धमि अटि दस्य धत्वे हस्य धत्वे घस्य गावे च ॥सभुग्धम् ॥ विधिलिङि यासुपरस्मैपदेपूदासी खिच्चेति यामुटि उटो लोपे रिङ सलोपोऽनन्त्यस्येति सलोये इतश्चेति तिप इकारलोपादुह्मात् ॥ आत्मने.

·तिङन्ते अदादिगणप्रकरणम् । लिसिचावात्मनेपदेषु ।१।२।११। इक्समीपाडूलः परौ झलादी लिम्सिची किती स्तस्तङि । धुक्षीप्ट ॥ शल इगुपधादनिटः क्सः ।।१०४५। इगुपधो यः शलन्तस्तस्मादनिटश्लेः क्सादेशः स्यात् । अधुक्षत् ॥ लुग्वा दुहदिहलिहगुहा- मात्मनेपदे दन्त्ये ॥३॥७३॥ एषां क्सस्य लुग्वा स्यादन्ये तङि । अदुग्ध अधु- क्षत ॥ क्सस्याचि ७३१७२। अजादौ तडि क्सस्य लोपः। अधुक्षाताम् अधुक्षन्त । पंदिप्रत्यये लिङस्ते लिङः सीयुट् इति सीयुटि उटो लोपे लिङ सलोपोऽनन्त्यस्येति सलोपे लोपो व्योवलीति यलोपे हकारस्येकारेण सह संयोगे कृते ॥ दुहीत ॥ दुह् अग्रे आ- शीलिङस्ते सीयुटि लिसिचावात्मनेपदेषु इत्यनेन सीयुट्विशिष्टस्य लिङ: फित्रे लोपो व्योवलीति यलोपे दादेर्धातोर्घ इति हस्य घत्ये खरि चेति घस्य कत्ये एकाचो बश इति दस्य धत्वे आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्ये सुट् तिथो- रिति सुटि उटो लोपे सस्य पत्वे ष्टुत्वे कयोः संयोगारक्षे कृते ॥ धुक्षीष्ट । दुह् अग्रे लङस्तिपि च्लि लुङीति च्लो शल इगुपधादनिटः क्स इति प्लेः क्सादेशे दुह् क्स ति इति जातं तत्रैकाचो यश इति दस्य धत्वे दादेर्धातोर्घ इति हस्य घत्वे झलां जश झशि इति घस्य गत्वे खरि चेति कल्वे धुक् क्स ति इति जाते लशकतद्धिते इति क्सादेशादेः कस्येत्संज्ञायां लोपे च कृते धुक् स ति इति जातं तत्र लुङ्लडल्लवड्डदात्त इति अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे सस्य षत्वे कषोः संयोगे क्ष इति क्षे ।। अधुक्षत् ॥ आत्मनेपदप्रत्यये लुङरते चलौ च्लेः शल इगुपधादनिटः क्स इति क्सादेशे दुह् क्स त इति जातं तत्र लुग्वा दुहदिहलिहगुहामात्मनेपदे दन्त्ये इत्यनेन क्सलोपे अटि दार्धातोर्घ इति हस्य घत्वे झषस्तथो? ध इति दकारस्य धकारे झलां जश् झशि इति घस्य गल्वे ।। अदुग्ध ॥ क्सलोपाभावपक्षे ।। अधुक्षत ।। आतामि च्लौ च्ले: क्से क्सस्याचि इति क्सलोपे प्राप्ते अलोन्त्यस्येत्यनेनान्यस्य अकारस्य लोपे जाते लशकतद्धिते इति ककारलोपे च कृते दुह् स् आताम् इति जातं तत्र अटि एकाचो वश इति दस्य धत्वे दादेर्धातोर्घ इति हस्य घत्वे खरि चेति घस्य कत्वे आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्ते संयोगे च कृते । अधुक्षाताम् ॥ झे झोन्त इति झस्यान्तादेशे क्सस्याचीति सोऽन्त्यलोपे कलोपे अटि दस्य धत्वे हत्य घत्वे घस्य कत्वे सस्य पवे संयोगे च ॥ अधुक्षन्त ॥ थासि लौ च्छे! क्सादेशे लुग्वादुहदिहलिहगुहामात्मनेपदे दन्त्ये इति क्सलोपे अटि दादे- र्धातोर्घ इति हस्य घत्वे झषस्तथो?ऽध इति थस्य धत्वे झलां जशझशीति घस्य गत्वे च ॥ अदुग्धाः ॥ लोपाभावपक्षे ॥ अधुक्षयाः ॥ आथामि च्लौ च्लेः क्सादेशे क्सस्याचि इति सर्वस्य क्सस्य लोपे प्राप्ते अलोऽन्त्यस्येति क्सोत्तरवर्मकारलोपे लशकतद्धिते इति कलोपे च दुह् स आथामिति जातं तत्र अटि दस्य धत्वे हस्य घत्व सस्य पत्वे संयोगे अटि ·लघुकौमुद्याम् अदुग्धाः अधुक्षथाः अधुक्षायाम् अधुरध्वम् अधुक्षध्वम् । अधुनि अदुहहि अधुनावहि अधुक्षामहि । अधोक्ष्यत । एव दिह उपचये २१ । लिइ आस्वादने २२ लेदि लोटः लिहन्ति । लेशि । लीदे लिहाते लिहते । लिसे लिहाथे लीट्वे । लिलेह लिलिहे लोढासि च कृते ॥ अधुक्षायाम् || घमि सोपे अधुग्ध्वम् ॥क्सरोपामारपक्षे च ।। अधुक्षयम् ॥ इटि क्सस्याचीति स्कोत्तरवर्त्यकारलोपे कलोपे अटि दस्य धले हस्य घवे घस्य को सस्य पत्ते च ॥ अघुक्षि ॥ वही अटि || क्सलोपे। अदुहहि ॥ महिङि च ॥ अलाहि ॥ सलोपाभानपक्षे अभुक्षारहि ।। अधुक्षामहि ॥ दुह् अग्ने लुङस्ते स्वतासी लुटोरिति स्यै लुइलद्दल वडदात्त इति अटि एकाचो यश इति दस्य धत्वे दार्धातोर्घ इति हस्य घत्वे ख- रिचेति घस्य कावे सस्य पत्वे गुणे च कृते ॥ अधोक्ष्यत ॥ दिधातो रूपाणि दुहसदृशानि धेयानि। लिह आस्वादने धातुर्वर्ततेऽग्रेलटस्तिपि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे हो ढ इति हस्य दवे झपस्तथोधोऽध इति तिपस्वकारस्य धकारे लेट् धि इति जारा तत्र टना टुरिति धफारस्य ढले दो वे लोप इति ढलोपे च ॥ लेदि ॥ रासि हो द इति हस्य बने झषस्त- थोोऽध इति तकारस्य धत्वे टुना टुरिति धस्य ढवे ढोढ इति ढलोपे ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोषण इति लकारोत्तरवर्तिन इकारस्य दीर्घवे ॥ लीढ ॥ झौ झस्यान्तादशे लिहन्ति । सिपि हो ढ इति हस्प ढले लिट् सि इति जात तत्र पढो का सि इति ढस्य करने आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्ये पुगन्तलघूपधस्येति गुणे कपो सयोगे च कृते ॥ ॥ लेक्षि ॥ यसि । लोढः ॥ थे। लीढ ॥ मिपि गुणे लेझी ॥ वसि गुणे ॥ रेत ॥ मसि गुणे ॥ लेझ ॥ आत्मनेपदे लटस्ते हो ढ इति हस्य ढे झषस्तथो|ऽध इति तकारस्य धकारे टुना टरिति पुत्वे लिट् दे इति जात तत्र ढो ले लोप इति ढलोपे ठूलोपे पूर्वस्य दीपोऽण इति पूर्वाणो दीर्घत्ये ॥ लोटे ॥ आतामि टेरेले | लिहाते ॥झे आत्मनेपदेव- नत इति हास्य अटि टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेने च ॥ लिहते ॥ थासि थासः से इति थास सेकारे हो ढ इति हस्य ढकारे पढोः कः सि इति ढस्य कावे कपो सयोगे च ॥ रिक्षे ॥ आयामि ॥ लिहाथै ॥ चमि टेरेवे हो ढ इति हस्य ढवे ए- चन धस्य ढाने रिड द्वे इति जात तन्त्र ढो ढे लोप इति टस्य लोपे लोपे पूर्वस्य दीर्घाण इति दीर्घत्वे च ॥ ली । लिटस्तिपि णलि धातोत्वेि हल्लोपे गुणे च ॥लिहा लिटते धातोत्लेि हलो रोपे लिएस्तझयोरेशिरेच् इति एशि || लिलिहे ॥ लुट सिपि तासो हो द इति हस्य ढवे अपस्तथोरिति धत्वे टवे ढोढे लोप इति ढलोपे दलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽण इति पूर्वाणो दीर्घये च ॥ लीटासि ॥ थासि थासासे इति थास सेकारे सतासी ललुटोरिति तासी हस्य ढाने तकारस्य धकारसे धस्य ढव दलोपे पूर्वाणो दोधावे च ॥ लोटासे ॥ छट सिपि स्यतासी ललुटोरिति स्यै हो ढ ·तिङन्ते अदादिगणप्रकरणम् । लोढासे लेक्ष्यति लेक्ष्यते । लेढु लोढात् लोढाम् लिहन्तु । लोढि लेहानि लोढाम् अलेट अलेड् अलिक्षन अलिक्षत अलीढ अलेक्ष्यत् अलेक्ष्यत । ब्रून व्यक्तायां वाचि २३ ।। ब्रुवः पञ्चानामादित आहो अवः ।।४।८४१ ब्रुवो लटस्तिवादीनां पञ्चानां इति हस्य ढवे षढोः कः सि इति ढस्य कत्वे सस्य पत्वे कषोः संयोगात् क्षकारे गुणे च । लेक्ष्यति ॥ आत्मनेपदे । लेक्ष्यते ॥ लोटस्तिपि हस्य ढवे झषस्तथो? ध इति तकारस्य धकारे धस्य ष्टुत्वे ढलोपे गुणे एरुरिति इकारस्य उल्ने च । लेछु । तातङि | लोढात् ॥ तामि हस्य ढवे तकारस्य ढत्वे ढलोपे पूर्वाणो दीर्घत्वे च ॥ लीढाम् ॥ झौ झेरन्तादेशे एरुरिति तिप इकारस्योकारे ।। लिहन्तु ।। सिपि सेहिने हेधि रिति हेधित्वे हस्य ढत्वे टुत्वेन धस्य ढत्वे ढलोपे पूर्वाणो दीर्घत्वे च ॥ लीटि । मिपि मेनिः इति मेर्ली आदिगुणे च ॥ लेहानि ।। आत्मनेपदे लोटस्ते हस्य ढत्ये तकारस्थधत्वे ष्टुत्वे धस्य ढत्वे ढलोपे टेरेत्वे एत आम् इति एकारस्य आमि च ॥ लोढाम् ॥ लङस्तिपि अटि हो ढ इतिहस्य ढल्वे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे जश्त्वे वावसाने इति डस्य टकारे च कृते इतश्चेति तिप इकारलोपे हल्ङ्याब् इति तलोपे वावसाने इत्यस्याप्राप्तौ ।।अलेङ् ॥ आत्म- नेपदे लङस्ते अटि हस्य ढत्वे तकारस्य धत्वे धस्य ष्टुत्वेन डत्ये ढो ढे लोप इति ढलोपे ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽण इति पूर्वाणो दीर्घत्वे ॥ अलीढ । विधिलिङि यासुटि उटो लोपे सलोपे तिप इकारलोपे च ॥ लिह्यात् ॥ आत्मनेपदे विधिलिङस्ते लिङः सीयुट इति सीयुटि उटो लोपे लोपो व्योवलीति वलोपेलिङ सलोपोऽनन्त्यस्येति सलोपे ॥ लिहीत ।। आशीलिङस्तिपि यासुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे ॥ लिह्यात् ॥ आत्मनेपदे आशीर्लिङस्ते लिङ सीयुट्' इति सीयुटि उटो लोपे यलोपे हो ढ' इति हस्य ढत्वे षढोः कः सीति ढस्य कत्वे सस्य पत्वे सुइ तिथो- रिति सुटिः डटो लोपे सस्य पल्वे ष्टुत्वे गुणे कपोः संयोगाक्षे च कृते ॥ लेक्षीट ॥ लुङस्तिपि चिल लुङीति च्लो च्ले: शल इगुपधादनिटः क्स इति से कृते लशकतद्धिते इति कलोपे अटि च अलिह् स ति इति जातं तत्र होढ' इति हस्य ढत्वे षढोः कः सीति ढस्य कत्वे सस्य पत्वे इतश्चेति तिप इकारलोपे कपयोः संयोग च ॥ अलिक्षत् ।। आत्मनेपदे लङस्ते टेरेत्वे ॥ अलिक्षत । लुग्वा दुहदिहलिहगु- हामात्मनेपदेऽदन्त्ये इति वाग्रहणात् क्सादेशाभावे हस्य हरवे तकारस्य धत्वे धस्य तत्वे दो हे लोप इति ढलोपे ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽण इति दीर्घत्वे अटि च ॥ अलीढ।। लुङस्तिपि अटि स्यतासी ललुटोरिति स्पे हस्य डल्ले ढस्य कन्वे सत्य पत्वे इतश्चेति तिप इवारलोपे गुणे च कपोः संयोगे च ॥ अलेक्ष्यत् ।। आत्मनेपदे लङस्ते ॥ अलेक्ष्यत ।। बून् व्यक्तायां वाचि धातुर्वर्ततेऽने लटलिपि ब्रुवः पश्चानामादित आहो त्रुवः ·१४८ लघुकौमुद्याम् जलादयः पञ्च वा स्युर्बुवश्चाहादेशः। आह आहतुः आहुः ॥ आह स्थः ८।२।३५। झलि परे । चलम् । आत्य आहथुः ॥ च ईहू । ७३९३३ ग्रुवः परस्य हलादेः पित ईट् स्यात् । प्रवीति यूनः युवन्ति । द्यूते हुवाते युवते ॥ वो वचिः ।।४। ५। आर्धधातुके । उवाच चतुः ऊचुः । उवविध उवस्थ ऊचे वक्ता वक्ष्यति वक्ष्यते इत्यनेन लटस्तिपो णलि कृते ब्रुवश्च आहादेशे कृते । आह 1) अतुसि । आहतुः ॥ उसि । आहुः । थलि आहस्थ इत्यनेन सर्वस्याहस्थाने थे प्राप्ते अलोन्यस्येत्पनेनान्त्यस्य हत्त्य स्थाने थे कृते आथ् थ इति जातं तन्त्र खरि चेत्यनेन धस्य तकारे कृते || आत्य ॥ अथुसि आहथुः ।। ब्रुवः पञ्चानामादित आहोब्रुव इति सूत्रस्याप्राप्तौ वटस्तिपिट् ति इति जातं तन्त्र ब्रुव ईद इत्यनेन ईटि सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति गुणे एचोयवा- याव इति अवि च कृते ॥ ब्रवीति ॥ तसि । दूतः ॥झो झोन्त इति शेरन्तादेशे अचि नु- धातुभ्यां य्वोरियडुवङौ इति उघडि कृते ॥ध्रुवन्ति । आत्मनेपदे लटस्ते आगते ॥ भूते ॥ आतानि टित आत्मनेपदानांटेरे इति टेरेवे अचि श्रुधातु वां यचोरिति उवङि।। बुबाते ॥ आत्मनेपदेष्यनत इति शस्य अति उवडि टेरेत्वे च कृते ॥ ध्रुवते ॥ लिटस्तिपि तिपो लि यो पचिः इति झुयो यची कृते लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे यच् बच् अ इति जाते हलादिः शेप इति चलोपे चबच् अ इति जातं तत्र लिट्यभ्यासस्योभयेपामिति अभ्यासस्य संप्रसारणे प्राप्त किंनाम संप्रसारणं इग्यणः संप्रसारणमिति वकारस्थाने उफारे कृते पूर्वरूपे अत उपधाया इत्यनेन वृद्धौ । उवाच ॥ आतुसि छवो वचिः इति वचौ बचिस्वपियजादीनां किति इति संप्रसारणे पूर्वरूपे कृते उच् अतुस् इति जातं तत्र लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्व हलादिः शेष इति चलोपे अकः सवणे दीर्घ इति दीर्घवे सस्य रुत्वे रेफस्य विसर्गत्वे च कृते ॥ऊचतुः॥ उसि । ऊचुः॥ पलि क्रादिनियमादिड्विकाल्पे वो चचिरिति वची द्वित्ये चलोपे अभ्यासस्य संप्रसारणे च कृते । उवचिथ ॥ इडभावपक्षे ॥ उचक्थ ॥ आत्मनेपदे लिटस्ते वयो वचिः इति वचौ वचिस्वपियजादीनां किति इति संप्रसारणे पूर्वरूपे उच् त इति जातं तत्र लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादिः शेष इति च लोपे दीर्घत्वे लिटस्तझयोरेशिरेच् इति एशि कृते ॥ ऊचे ॥ लुटस्तिपि स्पतासी ललुटोरिति तासौ चुचो वचिः इति वचौ लुटः प्रथमस्य डारौ. रस इति तिपो डात्वे डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेर्लोपे चोः कुरिति चस्य कल्वे च ॥ वक्ता ॥ लुटस्तिपि स्यादेशे वो वचिरिति वचौ चोः कुरिति चस्य कल्वे सस्य पत्वे कपोः संयोगे च ॥ वक्ष्यति || आत्मनेपदे टेरेल्वे । वक्ष्यते ।। अमे लोटस्तिपि ध्रुव इति ईटि मार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे एचोपवायाच इति अनि एक.

·तिङन्ते अदादिगणप्रकरणम् । ब्रवीतु ब्रूतान् ब्रुवन्तु ब्रूहि ब्रवाणि बेताम् ब अब्रवीत् अत्रूत् ब्रूयात् ध्रुवीत उच्यात् वक्षीष्ट ॥ अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽह् ।।१।१२। एभ्यश्लेरङ् स्यात् ।। वच उम् ७४।२०। अडि परे । अवोचत् अवोचत अवयत् अवक्ष्यत । (चर्करीतं च ) चर्करीतमिति यङ्लुगन्तमदादौ बोध्यम् । उर्जुन आच्छादने २४ ॥ जोतेर्वि- भाषा ७३९० का वृद्धिः स्याद्धलादौ पिति सार्वधातुके । ऊौति ऊर्णोति ऊर्गुतः रिति तिप इकारस्योत्वे च ॥ ब्रवीतु ॥ आत्मनेपदे लोटस्ते दित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्ये आमेत इति एकारस्य आमि ॥ ब्रूताम् ॥ लङस्तिपि त्रुव ईट् इति ईटि लुङ्लङ्लक्ष्वड्डुदात्त इति अटि गुणे अवादेशे इतश्चेति तिप इकारलोपे च ।। अब्रवीत् ॥ आत्मनेपदे लङस्ते अटि च ॥ अब्रूत ॥ विधिलिङस्तिपि यासुपरस्मैपदे- पूदात्तो डिच्चेति यासुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयोगाद्यो- रन्ते चेति सलोपे च ।। ब्रूयात् ।। आत्मनेपदे लिङस्ते लिङसीयुट् इति सीयुटि उटो लोपे लिङः सलोपोऽनन्त्यस्येति सलोपे लोपो व्योवलीति यलोपे अचि श्रुधातु - वां वोरिति उवङि ॥ ब्रुवीत ॥ आशीलिङस्तिपि यासुटि उटो लोपे ब्रुवो वचिः इति बचौ वचिस्वपियजादीनामिति संप्रसारणे पूर्वरूपे कृते उच् यास् ति इति जातं तत्र इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे । उच्यात् ।। आ० पदे आशीलिङस्ते सीयुटि उटो लोपे लोपो व्योवलीति यलोपे च ब्रू सी त इति जातं तत्र ब्रुवो वचिः इति वचौ चोः कुरिति चस्य कत्वे सुह तिथोरिति सुटि उटो लोपे उभयोः सकारयोः पत्वे कपोः संयोगे च ।। वक्षीष्ट ॥ लुङस्तिपि च्लि लुडीति लौ बुचो वचिरिति वचौ अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योङ् इति च्लेरङादेशे कृते वच्न ति इति जाते अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे च अवच् अत् इति जातं तत्र वच उम् इति उमि कले अव उम् च् अत् इति जाते मकारलोपे गुणे संयोगे च कृते ॥ अवोचत् ॥ आ• पदे लु- उस्ते ॥ अवोचत ।। लुङस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति त्ये ब्रुवो चचिः इति बन्चौ लुङ्लङ्लवडदास इति अटि चोः कुरिति चस्य कत्ये सस्य पत्वे इतश्चेति तिप इकारलोपे च ।। अवक्ष्यत् || आ० पदे लङस्ते ॥ अवक्ष्यत । ऊर्यु आच्छादने धातु- तितेने लटस्तिपि ऊोतेर्विभाषा इति वृद्धौ ।। ऊौति ॥ वृद्ध्यभावे गुणे च ॥ ऊ- ोति । तसि ॥ ऊर्गुतः ॥ झौ झेरेन्तादेशे च अचि अधातुभ्रुवां बोरिति उवडि ।। ऊर्गुवन्ति ॥ आ० पदे लटस्ते टेरेल्वे ।। ऊर्गुते ॥ आतामि ॥ अचि श्रुधातुश्रुवां खोरिति उयङि टेरेल्वे !! ऊर्जुवाते ॥झे आत्मनेपदेष्वनत इति अति उवङि ।। ऊ- [वते ।। ऊणु अग्रे लिटि लिटस्तिपि तिपो गलि चागते ऊर्गु अ इति जास्ते इजादेच गुरुमतोऽनृच्छ इत्यनेन आमि प्राप्ते ऊोतेराग्नेति वाच्यमिति आमोऽभावे लि. ॥

·लमुकौमुद्याम् ऊयन्ति । ऊर्गुते ऊर्गुबाते अर्णवते । (ऊोतिराग्नेति वाच्यम् ) ॥ नन्द्राः संयो- गाद्यः ।६।१॥३॥ अचः पराः संयोगादयो नदरा द्विनं भवन्ति । नुशब्दस्य द्विलम् । ऊर्युनाव ऊर्जुनुपतुः अणुनुवुः ॥ विभापो! ।।२३। इटादिप्रत्ययो वा हि. रस्यात् ॥ ऊर्जुनविय अर्जुनविथ अणुविता ऊर्णविता अणुविष्यति ऊर्णविष्यति कर्णोतु ऊर्णीतु अर्णवानि ऊर्णवै ॥ गुणोऽपृक्ते ।।३।१२। ऊोतेर्गुणोऽपक्के हलादौ पिति सार्वधातुके । वृक्ष्यपवादः। और्णोत् और्णोः अणुयात् अणुयाः अणुवीव अणूयात् ऊर्णवि- दिधातोरनभ्यासस्येति सूत्रेण आदिभूतादचः परस्य रेफस्य द्वित्वे प्राप्ते नन्द्राः सं- योगादय इति रेफस्य द्वित्याभाव केवलं णत्वस्यासिद्धत्यात् नुशब्दस्य द्वित्ले पूर्वनस्य गत्ये ऊर्णनु अ इति जाते वृद्धौ एचोयवायाव इति आवि ॥ ऊर्युनाव ॥ अतुसि ऊणोते. राम्नेति आमाभाये लिटि धातोरनभ्यासस्येति सरेफस्य णोत्वेि प्राप्ते नन्द्राः सं- योगादय इति रेपास्य द्वित्वाभावे णत्वस्यासिद्धत्वात् नुशब्दस्य द्वित्वे पूर्वनस्य पान्बे उद्धि च कृते । अर्जुनुवतुः ॥ उसि ॥ ऊर्णनुवुः ॥ थलि इटि द्वित्वे विभापोर्णोः इति इडादिप्रत्ययस्य डित्त्वमाश्रित्य गुणाभावे उवडि च कृते ॥ ऊर्णनुविथ ॥ डित्त्वाभाये गुणे अबादेशे च ॥ ऊर्जुनविष । लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ इटि लुट: प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डात्वे डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टोपे विनापोणीः इति गुणाभावे उपडि च ॥ उMविता ॥ वाग्रहणात् छित्त्वाभावपक्षे सार्वधातुकार्द्ध- धातुकयोरिति गुणे अवादेशे च ॥ ऊर्णविता । लूटस्तिपि स्यतासी लुटोरिति स्ये इटि विभापोणोंः इति इडादिप्रत्ययस्य छित्त्वमाश्रित्य गुणाभावे अचि श्रुधा- तुचवामिति उपडि सस्य पत्वे च कृते ॥ ऊ[विष्यति ॥ डित्त्वाभावे गुणे अवादेशे च कृते ॥ ऊर्गविष्यति ॥ लोटस्तिपि जोतेर्विभापति वृद्धी एरुरिति तिप इकारस्पोकारे ॥ ऊर्गातु ॥ वृद्ध्यभाचे गुणे च ॥ ऊर्णोतु ॥ तातडि | अणुतात् ॥ मिपि मेनिः इति मेनित्वे आइत्तमस्य पिञ्चेति आटि गुणे अवादेशे च ।। ऊर्णयानि ।। आ० पदे लोट उत्तमैकवचने इटि टित आत्मनेपदानां टेरे इति एत्वे आडुत्त मस्य पिञ्चेति आटि एत ऐ इति ऐ आटश्चेति वृद्धौ गुणे अवादेशे च । ऊर्णवै । उडस्तिपि आडजादीनामिति आटि इतश्चेति तिप इकारलोपे उतो वृद्धिलकि हलीति वृद्धि वाधित्वा गुणोऽमृक्त इत्यनेन गुणे कृते आ ऊोत् इति जातं तन आदश्चेति वृद्धौ ॥ और्णोत् ॥ सिपि, और्णोः ॥ लिडस्तिपि यामुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे लिङा सलोपोऽनन्यस्येति सलोपे च ॥ ऊर्गु- यात् ॥ सिपि ॥ ऊर्जुयाः ।। आ० पदे लिड लिङा सीयुह इति सीयुटि उठो लोपे यलोपेलिङ सलोपोऽनन्त्यस्येति सलोपे उपडि ।। कर्णवीत ॥ शाशीलिंडस्तिपिया- ·तिङन्ते जुहोत्यादिगणप्रकरणम् । षीष्ट ऊर्णविषीष्ट ॥ ऊोतेर्विभाषा ।।६। इडादौ परस्मैपदे परे सिचि वा वृद्धिः पक्षे गुणः । और्णावीत और्णवीत् औMवीत् और्णाविष्टाम् और्णविष्टाम् और्णवि- टाम् और्णविष्ट औणुविष्ट और्णविष्यत् औणुविष्यत् ॥ इत्यदादयः ।। ॥ अथ तिङन्ते जुहोत्यादिगणप्रकरणम् ॥ हुँ दानादनयोः १॥जुहोत्यादिभ्यः इलुः ।।१७।शपः इलुः स्यात् ॥ श्लो सुटि उटो लोपे सलोपे तिप इकारलोपे अकृत्सार्वधातुकयोरिति दीर्चे च ॥ ऊर्जू- यात् !! आ० पदे आशीर्लिङस्ते सीयुटि उटो लोपे लोपो व्योवलीति यलोपे आई- धातुकस्येलादेः इति इटि अचि क्षुधातुभ्रुवामिति उवङि सुतिथोरिति सुटि उटो लोपे सकारयोः षत्वे टुत्वे च ॥ अणुविधीष्ट ॥ विभाषोर्णोः इति ङित्त्वा- भावे गुणे अवादेशे च ॥ ऊर्णविषीष्ट ॥ लुङस्तिपि च्लि लुङीति च्लौ च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे आडजादीनामिति आटि इतश्चेति तिप इकारलोपे आटश्चेति वृद्धी ऊर्णोतेर्विभाषा इति वृद्धौ आईधातुकस्येवलादेः इति इटि अस्तिसि- चोएक्ते इति ईटि इट ईटीति सलोपे अकः सवर्णे दीर्घ इति दीर्घत्वे एचोयवा- यावः इति आवि ।। और्णावीत् ॥ वृद्ध्यभावे गुणे अवादेशे च ॥ और्णवीत् ॥ ङित्वपक्षे उवङि च । औMवीत् ॥ तामि अटि च्लो ग्ले: सिचि इचो लोपे इटि ऊोतर्वि- भाषेति वृद्धी आवि सस्य पत्वे टुत्वे च ॥ और्णाविष्टाम् ॥ गुणे अवि च ॥ और्णविष्टाम् ।। ङित्वपक्षे उबढि च ॥ औMविष्टाम् ।। आ० पदे लुङस्ते आटि च्लौ सिचि इचो लोपे इटि वृद्धौ गुणे अवि सस्य षत्वे टुत्वे च ॥ और्णविष्ट । डित्वपक्षे उवङि च ॥ औMविष्ट ।' लङस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्ये इटि आटि आटश्चेति वृद्धौ गुणे अवि तिप इकारलोपे । और्णविष्यत् ॥ ङित्वपक्षे उबडि च कृते । औMविष्यत् ॥ आ० पदे लुङ- स्ते स्ये इटि आटि वृद्धौ गुणे अवि सस्य पत्वे च ।। और्णविष्यंत ॥ डित्वपक्षे उबङि च ॥ औ- Mविष्यत ।। इति अदादयः ।। ॥ नमः श्रीकेशवाभिख्यपादपङ्कजरेगये ॥ यं धृत्वा शिरसा सद्यो यात्यज्ञोप्यतिसुज्ञताम् ।। हु दानादनयोर्धातुरस्ति तस्मालुटस्तिपि शपि च समागते जुहोत्यादिभ्यः ग्लुः ति शपः श्लौ लुक श्लुलुप इति प्रत्ययादर्शनस्य नुसंज्ञायां कृतायां हु ति इति जातं तत्र श्लौ धातो· स्त इति धातोद्वित्वे हु हु ति इति जाते कुहोचुरिति हस्य अत्वे अभ्यासे चर्च इति झस्य जत्वे सार्वधातुकाईधातुकयोरिति १हु दानादनयोः । यद्यपि अपुनर्ग्रहणाय स्वस्थत्वनिवृत्तिपूर्व परस्वत्यापादनमेव दानं तथापीह प्रयो. गानुसारेण शास्त्रोक्तविधिबोधितहविर्विशेषदब्यस्य आहवनीयान्यादौ प्रक्षेप एवं दानमिति । अत एव पुरोडाशे प्रक्षेप्तव्ये भ्रमात् केनचित् पुरुषेण पापाणः प्रक्षिप्तः स तु प्रक्षेपो न होम इति ॥

·१५२ लघुकौमुद्याम् १६।१।१०। धातोट्टै सः । जुहोति जुहुतः ॥ अभ्यस्तात् ।।१।४। झस्य हुभुवो- रिति यम् । जुहति ॥ भीहीभृहुयां उलुबच ३३॥ एभ्यो लिट्याम्वा स्या- दामि श्लाविय फार्य च । जुहवासकार जुहाव होता होप्यति । जुहोतु जुहुतात् जुहुताम् जुह्वतु । जुहुधि जुहवानि अजुहोत अजुहुताम् ॥ जुसि च १३८३॥ गन्ताइस्य गु. गुणे च ॥ जुहोति ॥ तसि जुहोत्यादिभ्यः लुरिति सौ लौ इति धातो- द्वित्वे कुहोश्रुरिति हस्य झत्वे अभ्यासे चर्चति झस्य जत्वे तस. सार्वधातुकमपित् इति हित्त्वात् गुणाभाने च ॥ जुहुत ॥ झी जुहोत्यादिभ्यः ः इति श्ली लौ धातो. देत इति धातोद्वित्वे कुहोचरिति हस्य झाले अभ्यासे चर्च इति झस्य जत्वे ज टु झि इति जात तर अभ्यस्तात् इति शस्य अदादेशे कृते जुहु अति इति जात तत्र हुश्नुवोः सार्वधातुके इति यणि कृते ॥ जुहूति ॥ लिटि भीहीभृहुयां श्वचेति आमि तस्य लुनद्धानात् श्लाविति धातोद्वित्वे हु हु आम् रिट् इति जात तर आम इति लिटो लोपे कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि इति लिट्परे कृमि प्रयुक्त हुए आम व लिट् इति जात तत्र कुहोश्चुरिति हस्य झल्वे अभ्यासे चर्च इति तस्य जत्वे सार्वधातुकार्डधातुकयोरिति गुणे एचायवायाव इति आदेशे च कृते जुहवा कृ लिट् इति जाते लिटस्तिपि तिपो गलि च कृते जुहवा अ इति जाते लिटि धातो. रनभ्यासस्येति द्वित्वे जुहया कृ कृ अ इति जाते उरत् इति अभ्यासक्रकारस्य रपरे अ- दादेशे हलादिः शेप इति रलोपे कुहोश्चुरिति कस्य चये अचोरिणति इति वृद्धी च ॥ जहनाचकार । लिटि आमोभारे लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरनभ्यास- स्येति नित्ये कुहोचुरिति हस्य शत्वे अभ्यासे चर्च इति झस्य जावे अचोश्णिति इति वृद्धी आनि च 11 जुहान || हु अप्रे लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासी लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डात्ये डिवसामादभस्यापि टेर्लोपे गुणे च ॥ होता ॥ दु अने लटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्ये गुणे सस्य पत्वे च ॥ होष्यति ॥ लोट- स्तिपि शपि शप ले श्लौ इति धातोद्वित्वे हस्य झत्ये शस्य जत्वे गुणे एरुरिति तिप इका- रस्योवे च ॥ जुहोतु ॥ तुझोस्तातड् इति तातडि गुणाभाने || जुहुतात् ।। तसस्तामादेशे || जुहुनाम् ॥ झे अदभ्यस्तात् इति झस्य अदादेशे हुश्नुवोः सार्वधातुके इति यणि एकः इति तिप इकारस्योत्वे ॥ जुतु ॥ लोटो मध्यमेकवचने सिपि शपि शप श्चुत्वे लौ इति धातोत्वे कुहोश्चुरिति हस्य झले अभ्यासे चर्चति शस्य जवे च जुहुसि इति जात तर सेपिञ्चेति सही हुझल्भ्यो हेधिः इति हेधित्वे च ॥ जुधि ॥ लोटो मिपि मेनिरिति भे! आडुत्तमस्येति आटिं गुणे आदेशे च ॥ जुहनानि ॥ लङरितपि शपि शप लुत्ये धातोदिवे हस्य झवे अस्य जत्ये अदि गुणे तिप इकारलोपे च कृते ।। अजुहोत् ॥ तामि गुणाभारे | अजुहताम् ॥ झौ अर्जुस इति जुसि जुसि चेति गुणे ·तिङन्ते जुहोत्यादिगणप्रकरणम् । णोऽजादी जुसि । अजुयुः जुहुयात् हयात अहौपीन अहोप्यत् । जिभी भये २ बि- भेति ॥ भियोऽन्यतरस्याम् ।।४।११५॥ इकारः स्याद्धलादौ किति सार्वधातुके । विभीतः विभितः बिभ्यति । विभयाञ्चकार विभाय भेता भेष्यति विभेतु विभितात विभी- अवादेशे च कृते ।। अजुहवुः ॥ हु अने लिङस्तिपि शपि शपः शुये धातोद्वित्व हत्य झाले झस्य जत्थे यासुटूपरस्मैपदेपूदात्तो डिच्चेति यासुटि उटो लोपे लिङः सलोपो- नन्त्यस्येति सलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे च ॥ जुहुयात् ॥ आशीलिङस्तिपि यासुटि उटो लोपे स्कोः संयोगाद्योरिति सलोपे अकृत्सार्वधातुकयोरिति दीर्घत्वे तिप इकारलोपे च ।। हूयात् ।। लुङस्तिपि अटि लिलुङीति च्लौ च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि सिचि वृद्धिः परस्मैपदेष्विति वृद्धौ सस्य पत्वे च ।। अहौषीत् ।। लुङस्तिपि स्यतासी ललुटो- रिति स्ये अटि गुणे सस्य पत्वे तिए इकारलोपे च ।। अहोभ्यत् ॥ निभी भये धातुरस्ति तस्याने लटस्तिपि शपि आदिजिटुडव इत्यनेन विकारस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे जुहोत्यादिभ्यः लुः इति श्चुत्वे श्लौ इत्यनेन धातोत्वेि भी भी ति इति जाते हर इत्यभ्यासाचो हस्वत्वे अभ्यासे चर्चेति भस्य बत्वे सार्वधातुकार्डधातुकयोरिति गुणे ।। बिभेति ॥ तसि शपः श्रुत्वे श्लौ इति धातोत्वेि ह्रस्व इति हस्वत्ये अभ्यासे चर्च इति भस्य बत्वे भियोऽन्यतरस्यामिइत्यनेन ईकारस्य इकारे कृते ॥ विभितः ॥ पक्षे ॥ विभीतः ॥ झेली इत्यनेन धातोत्वेि हूख इति ह्रस्वत्ये अभ्यासे चर्चेति भस्य बत्वे अद- भ्यस्तात् इति झस्य अति हुनुवोः सार्वधातुके इति यणि ॥ बिभ्यति ॥ लिटि भीहीभृहुवा युवञ्चेति आमि आमः श्लुवाबाच्छाविति द्वित्ने बिभी आम लिट् इति जातं तत्र आम इति लिटो लोपे कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि इति लिट्परे कृत्रि प्रयुक्त लिटि धातोरनभ्यासस्येति कुनो द्वित्ने उरत् इत्यनेन रपरे अदादेशे हलादिः शेष इति रलोपे बिभी आम् क क लिट् इति जातं तत्र लिटस्तिपि तिपो णलि कुहो- श्रुरिति कस्य चत्ये अचोणिति इति वृद्धौ सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे अयादेशे च ॥ विभयांचकार ।। आमोऽभावे लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरनभ्या- सस्येति धातोद्वित्वे भीभी अ इति जातं तत्र हस्व इति ह्रस्वत्वे अभ्यासे चर्चेति भस्य बत्वे अचोणिति इति वृद्धौ एचोयवायाव इति आयादेशे च ॥ विभाय ॥ लटस्तिपि स्यतासी ललदोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डात्वे डित्त्वसा- ादभस्यापि टेलोपे सार्वधातुकार्डधातुकयोरिति गुणे च ॥ मता ॥ लूटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्ये सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति गुणे सस्य प्रत्ये ।। भेष्यति ॥ लोटस्तिपि शपि शपः झुले श्लौ इत्यनेन धातोदिन्चे हस्ख इति हस्वले अभ्यासे चर्च इति भस्य बत्वे सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति गुणे एरुरिति तिप २० ·लघुकौमुद्याम् तात् अविभेत् । विभियात् विभीयात् भीयात् अभैपीत् अभेष्यत् । ही लजायाम् ३ जि- हेति जिह्रीतः जिहीयति जिल्लयाञ्चकार जिताय हेता हेष्यति जिहेतु अजिहेत् जिही: इकारस्योत्वे ॥ विभेतु ॥ तातडि भियोन्यतरस्यामिति ईकारस्य इकारत्वे ।। ब्रिभितात् ।। पक्षे ।। विभीतात् ।। लडस्लिपि शपि शपः श्रुत्वे श्लौ इति धातोद्वित्वे हख इति हस्वत्वे भस्य बत्वे अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे गुणे च | अविभेत् ॥ लिङस्तिपि शपि शपः श्लुत्वे श्लौ इति धातोत्येि हस्य इति हसत्वे अभ्यासे चर्च इति भस्य बन्ने यासुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे लिङः सलोपोऽनन्त्यस्येति सलोपे ।। बिभीयात् ॥ भियोन्यतरस्थामिति हृस्वत्ये ॥ विभियात् ॥ आशीलिडि यासुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयोगाद्योरन्ते च इति सलोपे च ॥ भीयात् ॥ लुङस्तिपि च्लो च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे अटि इतश्चेति तिप इयारलोपे अस्ति- सिचोऽपृक्ते इति ईटि सस्य पत्थे सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु इति वृद्धौ ।।अभैषीत् ॥ लङस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्ये लुड्लाझ्यड्डदात्त इति अटि सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे सस्य पत्थे । अमेष्यत् ॥ ही लजायां धातुर्वर्ततेऽग्रे लटस्तिपि शपि शपः अत्वे श्लौ इत्यनेन धातोदित्ये ही ही ति इति जाते हस्र इति हस्पत्ये कुहोश्रुरिलि हस्य झल्वे अभ्यासे चर्च इति, शस्य जत्वे सार्वधातुकाई धातुकयोरिति गुणे ॥ जिहेति ॥ तसि ॥ जिहीतः ॥ झे अभ्यस्तात् इति झस्य अति कृते अचि श्रुधातुभ्रवामिति इयङि ॥ जिहियति ॥ ही अप्रे लिटि भी हीभृहुवां बच्चेति आमि आम इति लिटो लोपे कृमचानुप्रयुज्यते लिटि इति लिट्परे कृत्रि प्रयुक्त आमः श्वत्त्वात् धातोदित्वे ही ही आम् कृ लिट् इति जातं तन्त्र हर इसम्यासाचो हसत्वे कुहोञ्चुरिति हस्य झये अभ्यासे चर्चेति शस्य जत्वे च कृते जिही आम् क लिट् इति जातं तत्र लिटस्तिपि तिपो णलि लिटि धातोरन- भ्यासस्येति कुजो द्वित्वे उरत् इति रपरे अकारे कृते जिही आम् कर क अ इति जात तत्र रलोपे हलादिः शेष इति रलोपे कुहोश्शुरिति कस्य चत्वे अचोणिति इति वृद्धी सार्वधातुकाईधातुफयोरिति गुणे एचोऽयवायाव इति अयादेशे च || जिइया- चकार || आमोऽभावे लिटस्तिपि तिपो गलि च लिटि धातोरनभ्यासस्येति धातो. द्वित्वे हलादिः शेप इति रोपे कुहोःश्वरिति हस्य झत्वे अभ्यासे चर्च इति सस्य जत्वे अचोमणिति इति वृद्धौ एचोयवायाच इति आयादेशे च कृते || जिह्वाय ॥ लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डाल्ये डिवसामादमस्यापिटेलोपे सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे ॥रेता लूट- स्तिपि स्यतासी लुलुटोरिति स्से सार्यधातुकाईधातुकयोरिति गुणे सस्य पत्ने च ॥ हेष्यति ॥ लोटसिपि शपि शपः सत्वे श्लौ इति धातोत्वेि हलादिः शेष इति ·तिमन्ते जुहोत्यादिगणप्रकरणम् । यात अहेपनि अहेण्यत । पृ पालनपूरणयोः ४॥ अतिपिपाश्च ४७७१ अ. भ्यासस्य इकारोऽन्तादेशः सात नौ । पिपति ॥ उदोष्टयपूर्वस्य १७११०२ अङ्गावयवौष्टयपूर्वो य ऋत्तदन्तस्याङ्गस्य उत्स्यात् ॥ हलि च दारा७७ रेफवान्तस्य धातोरुपधाया इको दीर्घो हलि । पिपूर्तः पिपुरति पपार ॥ शृट्टयां हस्रो वा ७ ।४।१२। एषां किति लिटि हस्खो वा स्यात् । पप्रतुः ।। ऋच्छत्सृताम् ।। रलोपे हस्व इति हस्वत्वे कुहोश्रुरिति हस्य झत्वे अभ्यासे चर्चेति शरय जवे एक- रिति तिप इकारस्योकारे च कृते ॥ जिहेतु ॥ लङस्तिपि शपि शपः श्वे की इति धातो- त्वेि हलादिः शेप इति रलोपे कुहो चुरिति हस्य झत्वे अभ्यासे चर्चेनि शत्य जत्ने लुङ्लङलङ्वड्डुदात्त इति अटि सार्चधातुकार्डधातुकयोरिति गुणे इतश्चेति तिप इकारलोपे च ॥ अजिहेत् ॥ विधिलिङस्तिपि शपि शपः सुवे श्लौ इति धातोदित्ते हलादिः शेष इति रलोपे कुहोश्चरिति हस्य शत्वे अभ्यासे चर्चति शस्य जत्वे यासुद- परस्मैपदेपूदात्तो डिच्चेति यासुटि उटो लोपे लिङ सलोपोऽनन्त्यस्ये ति सलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे च ॥ जिहीयात् ॥ लुङस्तिपि च्लि लुडीति कली चले सिच् इति सिचि इचो लोपे लुङ्लङ्लक्ष्वडुदात्त इति अठिं इतश्चति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि सस्य पत्त्रे सिचि वृन्द्रिः परस्मैपदेषु इति वृद्धौ च ।। अहैपीत् ।। लङस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्ये अटि सत्य पत्ये तिप इकारलोपे गुणे च ॥ अहेष्यत् ॥ पू पालनपूरणयोर्धातुरस्ति तत्र लटस्तिपि शपि शपः लुत्वे श्लौ इत्यनेन धातोत्वेि पृ पूति इति जातं तत्र अतिपिपश्चेिति इकारान्ता- देशे पि पृ ति इति जातं तत्र सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे ॥ पिपर्ति । तसि धातोत्येि अतिपिपयोश्चेति अभ्यासस्य इकारान्तादेशे उदोष्ट्यपूर्वस्येति रपरे उकारे कृते हलि चेति दीर्घवे ॥ पिपूर्तः ॥झे धातोद्वित्वे अतिपिपोरिति अभ्यासत्य इकारान्ता- देशे अद्भ्यस्तात् इति झरय अति उदोष्ठ्य पूर्वस्येति रपरे उफारे । पिपुरति ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि धातोदित्वे पृ पृ अ इति जातं तन्न अभ्यासहस्वे उरत् इति रपरे अदादेशे कृते पर् पृ अ इति जातं तत्र हलादिः शेष इति रलोपे अचोणिति इति वृद्धौ च॥ पपार ॥ अतुसि लिटि धातोरिति धातोदित्ये हस्ये उरत् इति रपरे अकारे कृते पर पू अतुस् इति जातं तत्र हलादिःशेष इति रलोपे शुट्टयां इस्वो था इत्यनेन ऋकारत्व हूस्वत्वे इको यणचीति यणि च ॥ पातुः ॥ पक्षे ऋच्छत्यूतामित्येनन ऋकारस्य गुणे कृते ॥ पपरतुः ॥ उसि ॥ ग्रुः ॥ पक्षे ॥ पपरुः ॥ लूटस्तिपि १ उदोध्यपूर्वस । यदि चामसूत्र सहावयवेत्याकरणे संपूर्वकछगतो यादिन्तस्मान् कमलये ध्युकः कितीति निषेधे छत इदिसनेनेवे समीण इति भवति तदिदानों समूर्ण इत्यनिटं प्रसज्येत ·लघुकौमुद्याम् तौदादिकान्छे घातो तां च गुणो लिटि । पपरतुः पपरुः ॥ वृतो वा।शरा३८। बृभ्यामृदन्ताचेटो दीर्घा वा स्पान तु लिटि परिता परीता । परिष्यति परीष्यति। पिपतु 'अपिपः अपिपूर्वाम् अपिपरुः पिपूर्यात् पूर्यात् अपारीत् ॥ सिचि च परस्मै- पदेषु ।७।२।४०। अन्न इटो न दीर्घः । अपारिष्टाम् अपरिष्यत् अपरीष्यत् । ओहाक् स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डाले डित्यसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे आर्द्धधातुकस्येलादेः इति इटि पृ इता इति जातं तत्र सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे ॥ परिता ।। पक्षे वृतो था इत्यनेन इटो दीर्घत्ये च ॥ परीता || लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्यै इटि गुणे सस्य पत्ये ।। परिष्यति ॥ पक्षे वृतो वा इति इटो दीर्घत्ये ॥ परीष्यति ॥ लोटस्तिपि शपि शपः अत्ये लौ इति धातोत्वेि तिपिपारिति अभ्यासस्य इकारान्तादेशे सार्वधातुकाई- धातुकयोरिति गुणे एरुः इति इकारस्य उत्ये ॥ पिपर्तु ॥ लडस्तिपि शपि शपः शरये श्लौ इति धातोद्वित्वे अतिपिपाश्चेति अभ्यासस्य इकारान्तादेशे लुङ्लङ्लक्ष्व- डदात्त इति अटि अपि पृ ति इति जातं तत्र इतश्चेति तिप इकारलोपे सार्वधातु- कार्द्धधातुकयोरिति गुणे अपि पर् त् इति जातं तत्र हल्याभ्यो दीर्घात्सुति. स्यपृक्तं हल इति तलोपे खरवसानपोर्विसर्जनीय इति रेफरस विसर्गत्वे ।। अ. पिपः ॥ तामि धातोद्वित्वे अभ्यासस्य इकारान्तादेशे अटि च अपिपृ ताम् इति जातं तत्र उदोष्ठ्यपूर्वस्येति रपरे उकारे जाते अपि पुर् ताम् इति जातं तत्र हलिचेति उपधाया इको दीर्घत्वे कृते ॥ अपिपूर्ताम् ॥ उदो शो शपि शपः लुत्वे श्लौ इति धातोद्वित्वे अति- पिपयोश्चेति अभ्यासस्य इकारान्तादेशे सिजभ्यस्तविदिभ्यश्चेति शेर्जुसि अपिप उस् इति जातं तत्र जुसि चेति गुणे कृते सस्य रुल्ये रस्य विसर्गत्वे च ॥ अपिपरुः । वि- धिलिडखिपि शपि शपः शुल्वे श्लौ इति धातोदित्वे अतिपिपोश्चेति अभ्यासत्य इ. कारान्तादेशे पिपू ति इति जातं तत्र यासुपरसैपदेपूदात्तो ङिचेति यामुटि उदो लोपे लिङ सलोपोऽनन्त्यस्येति सलोपे इत्तश्चेति तिप इकारोपे उदोष्ट्यपूर्वस्येति रपरे उकारे जाते हलि चेति उपधाया इको दीर्घत्वे च ॥ पिपूर्यात् ॥ आशीटिंडस्तिपि या- मुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपेस्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे उदो- ट्यपूर्वस्येति रपरे उकारे जाते हलि चेति उपधाया इको दीर्घत्यै ॥ पूर्यात् ॥ लुछ- जिपि च्लि लुद्धीति च्छी च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे लुङ्लङलक्ष्वड- दात्त इति अटि आईधातुकस्यैडुलादेरिति इटि इनश्चेति सिप इकारलोपे अ. स्तिसिचोऽपत्ते इति ईटि इट इदि इति सलोपे अकः सवर्णे दीर्घ इति दीर्घटये सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु इति शुद्धीकृतायाम् ॥ अपारीत् ॥ तामि वृतो वेति दीर्घतायां प्राप्तायां सिचि च परस्मैपदेयु इति इटो दीर्घत्याभावे || अपारिटाम् ॥ लडस्तिपि ·तिमन्ते जुहोत्यादिगणप्रकरणम् । त्यागे ५ जहाति ।। जहातेश्च।।४।११६ाइदा साढलादी किति सार्वधातुके । जहितः। ईहल्ययोः ।६।४।११३॥ भाभ्यस्तयोरात ईत्स्यात्सार्वधातुके कृिति हलि न तु घोः । जहीतः ।। भाभ्यस्तयोरातः ६४११२॥ अनयोरातो लोपः कृिति सार्वधातुके । जहति जहौ हाता हास्यत्ति जहातु जहितात् जहीतात् ॥ आच हौ ।वासा११७१ ज. हातेहौं परे आ स्याञ्चादिदीतौ । जहाहि जहिहि जहीहि अजहात् अजहुः ॥ लोपो ॥ स्थतासी ललुटोरिति त्ये इटि अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे सस्य पत्वे सार्वधा- तुकार्द्धधातुकयोरिति गुणे च ।। अपरिष्यत् ॥ वृतो वेति पक्षे दीर्घ च ॥ अपरी- प्यत् ॥ ओहाक् त्यागे धातुरस्ति तत्र तिपि शपि शपः शुत्वे श्लौ इति धातोदित्वे इख इति अभ्यासाचो ह्रस्वत्वे कुहोश्चुरिति हस्य झत्वे अभ्यासे चर्चेति झस्य जत्वे ।। जहाति ॥ तसि शपि शपः श्लौ श्लौ इति धातोत्वेि हस इत्यभ्यासहस्वत्वे कुहोः श्रुरिति हस्य झत्ये अभ्यासे चर्चेति झस्य जत्वे सार्वधातुकमपित् इति तसो डिद्वत्वे कृते जहा. तेश्चेति हकारोत्तरवर्तिन आकारस्येकारे च कृते ॥ जहितः ॥ पक्षे ई हल्यघोरित्यने दीर्घ- कारे कृते ॥ जहीतः ॥ लटः प्रथमपुरुषवहुवचने झौ श्लौ इति धातोद्वित्वे ह्रस्व इति अ- भ्यासह स्वत्वे कुहोश्रुरिति हस्य झत्वे अभ्यासे चर्चेति झस्य जत्वे अदभ्यस्तात् इति झस्य अति च कृते जहा अति इति जातं तन्न सार्वधातुकमापित् इति ङित्त्वे ना- भ्यस्तयोरात इति हकारोत्तरवाकारलोपे । जहति ॥ लिटस्तिपि तिपो णलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति धातोदित्वे इस्ख इति अभ्यासहस्त्रत्वे कुहोश्चरिति हस्य झत्वे अभ्यासे चर्चेति झस्य जत्ये जह अ इति जातं तत्र आत औ णलः इति णल औत्वे कृते वृद्धौ ॥ जहौ । लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डावे डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे च ॥ हाता ॥ लुटस्तिपि स्यतासी ल- लुटोरिति स्यै ॥ हास्यति ॥ लोटस्तिपि शपि शपः श्लत्वे श्लौ इति धातोदित्वे अभ्यास- हखत्वे हस्य झत्वे झस्य जत्वे एरुरिति तिप इकारत्योकारे ॥ जहातु ॥ तातडि जहातेश्रेति आकारस्येकारे कृते ॥ जहितात् ॥ पक्षे ई हल्यघोः इति दीर्घकारे कृते ॥ जहीतात् ।। लोटो मध्यमपुरुषैकवचने सिपि सेटपिञ्चेति सेर्हित्वे श्लौ इति धातोद्वित्वे हस्ख इति अभ्यासहस्वत्वे कुहोश्चुरिति हत्य झत्वे अभ्यासे चर्चेति शस्य जत्वे च आ च हौ इत्यनेन आकारे कृते | जहाहि ॥ इकारे कृते ॥ जहिहि ॥ ईकारे च कृते । जहीहि ॥ टङ. स्तिपि धातोत्वेि अभ्यासहस्वत्वे हस्य झत्वे झस्य जत्वे अटि इतश्चेति लिप इकारलोपे च ।। अजहात् ।। लङः प्रथमपुरुषबहुवचने झौ सिजभ्यस्तविदिभ्यश्चेति झर्जुसि जकारले संज्ञायां लोपे नाभ्यस्तयोरात इति आकारलोपे च !! अजहुः ।। विधिलिस्तिपि शाप शपः लुत्वे श्लौ इति धातोदित्वे अभ्यासहस्त्वत्वे इतश्चेति तिप इकारलोपे च हस्य झत्वे अस्य जत्वे .

·लघुवौमुद्याम् यि वाधा११८१ जहातरालोपो यादी सार्पधातुमे । जयात् । परिधि । हेयान अहा. सीत् अहास्यत् । माङ् माने शब्दे च ६॥ भृमामित् ।४।७६। भृन् माङ् ओराङ एपा नयाणामभ्यासस्य इस्यात् शौ । मिमीते मिमाते मिगते ममे माता मासते मिमीताम् अमिमीत मिमीत मासीप्ट अमारत अमास्यात् । ओहाद्गती ७) लिहीते जिहाते जिते । यामुटि उटो लोपे लिडःसलोपोऽनन्त्यस्येति सलोपेलोपो यि इति सूत्रेण हका- रान्पाकारलोपे च ॥ जहात् ।। आशीलिहस्तिपि यासुटि उटो लोपे तिप इकारलोपे स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे एलिटि इत्यनेन हतारोत्तरवर्तिन आकारस्य एवं ने ॥ हेयात् ॥ लुटस्तिपि सि लुडीति हो च्ले सिच् इति सिचि इड्भागटोपे लुड्ल. इल डक्ष्वद्धदात्त इति अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽकृते इति इंटि च वृते ।। अहासीत् ।। लुडस्खिपि स्यतासी टुटोरिति स्यै अटि इतश्चेति तिप इकार- लोपे ॥ अहास्यत् ।। माड् माने शब्दे च धातुर्वर्ततेऽने लटस्ते शपि शप श्रुत्वे लो इति धातोद्वित्ये भूनामित् इत्यनेनाभ्यासस्येकारे कृते मिमाते इति जात तर ई हल्ययोः इति आफारस्य ईकारे कृते कृते च टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्वे | मिमीते ।। आतामि धातोदित्वे भृजामित् इत्यम्यासस्येकारे नाभ्यस्तयोरित्याकारलोपे टेरेने च ।। मिमाते ।। से शस्य अदभ्यस्तात् इति अति धातोर्द्वत्वे भूमामित् इति अभ्यासस्ये- कारे भाभ्यस्तयोरित्याकारलोपे च॥ मिमते ॥ लिटस्ते लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हस्व इति हस्यत्वे लिटस्तझयोशिरेच् इति एशि कृते आतोलोप इदि चेत्या- कारलोपे च ।। ममे ॥ लुटरते स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डौरा- रस इति तिपो डात्वे डित्त्वसामादभस्यापि टेलीप ॥ माता ॥ लूटते स्वतासी ललटोरिति स्ये टेरेत्वे च कृते || मास्यते ॥ लोटस्ते शपि शप शुत्वे श्लौ इति धातो- द्वित्वे भूनामित् इति अभ्यासस्येकारे ई हत्यघोरिति माकारोत्तरसर्तिन आकारत्येकारे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्वे च कृते मिमीते इति जाते लोट आमेत इसेकार- स्यामि ॥ मिमीताम् ।। लङस्ले शपि शप श्वे श्लौ इति धातोत्येि भृजामित् इति अभ्या सस्पफारे कृते ईहल्यघोरिति गाकारोत्तरवर्तिन आकारत्य ईकारे कृते लुलइलक्ष्य हुदात्त इति अटि कृते ॥ अमिमीत ॥ विधिलङते शपि शप क्षुत्वे श्लौ इति धातो त्येि भृवामित् इत्यभ्यासस्येकारे लिडःसीयुट् इति सीयुटि उटो लोपे लोपो व्यावलीति यलोपेलिडः सलोपोऽनन्त्यस्येति सलोपे नाभ्यस्तयोरित्याकारलोपे सयोगे च कृते | मिमीत || आशीलिंडस्ने लिडःसीयुट् इति सीयुटि उटो रोपे तो १५लागिन् । गिजा जयाणामित्यत्तत्रयाणामियनुवर्तते । कपिराधिकरणन्यायन नयागामिति सभ्यत इति पण्डिता । नयाणा जिहाति । सौ कि यभार ।

·॥ १६० लंघुकौमुद्याम् रणपोषणयोः ८ विभर्ति विभृतः विनति । विभृते विभ्रावे विभ्रते बिभराञ्चकार बभार घमर्थ बभूव विभराञ्चक्ने वभ्रे भर्ता मरिष्यति भरिष्यते बिभर्तु विभराणि विभृताम् वकारे सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति गुणे ॥ बिभर्ति ॥ तसि धातोदित्वे भृञामित् इत्यभ्यासस्येकारे भस्य बत्ये च ॥ विभृतः ।। झौं घातोद्वित्वे भृक्षामित् इति अभ्यासस्य इकारे भस्य बत्ये अभ्यस्तात् इति अति इको यणनीति यणि च कृते । बिभ्रति ॥ आत्मनेपदे लटस्ते समागते शपि शपः श्रुत्वे श्लौ इति घातोत्वेि भृक्षामित् इत्यभ्यासस इकारे भस्य बत्वे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्ये । बिभृते ॥ आतामि धातो- द्वित्वे अभ्यासस्य इकारे भस्य बत्वे दित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेल्वे इको यणचीति याणि च ॥ विनाते ॥ ॐ श्लौ इति धातोदित्वे भृक्षामित् इत्यभ्यासस्य इकारे मस्य बल्ये अदभ्यास्तात् इत्यनेन अति कृते टित आत्मनेपदानां देरे इति टेरेवे इको यणचीति यणि च ॥ ॥ लिटि भीहीभृहुवां ग्लुवचेति आमितस्य श्व- झावादातोत्वेि उरदिति रपराकारे हलादिः शेप इति शेपहलो लोपे अभ्यासे चर्वे भृशामिदित्यनेनेने आम इति लिट्लोपे कृल्चानुप्रयुज्यते लिटि इति लिट्परे कृषि प्रयुक्त लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति को द्वित्वे उरत् इति रपरे अदादेशे हलादिः शेप इति रोपे कुहोश्रुरिति कस्य चत्वे अचोन्- णिति इति वृद्धौ च कृतायाम् ॥ बिभरांचकार ॥ आमोऽभावे लिटि लिटस्तिपि तिपोलि लिटि धातोरिति धातोदित्वे उरत् इति रपरे अदादेशे भर् भृ अ इति जाते हलादिः शेप इति रलोपे अभ्यासे चर्चेति भस्य बत्वे अचोणिति इति वृद्धी । वभार ।। आत्मनेपदे लिटि भीही हुवां सुवञ्चेति मामि श्वत्त्वाहातोदित्ये भृशामित् इति अभ्यासस्पेकारान्तादेशे अभ्यासे चर्चेति भस्य बत्ये सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे विभरां लिट् इति जातं तत्र आम इति लिटोलोपे कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि इति लिट्परे कृत्रि प्रयुक्त लिटि घातोरिति ओ द्वित्वे उरत् इति रपरे अदादेशे हलादिः शेप इति रलोपे कुहोश्थुरिति कस्य चये लिटस्ते लिटस्तझयोरेशिरेच् इति एशि कृते इको यणचीति यणि कृते ॥ विमरांचके । पक्षे लिटस्ते धातोत्येि सरत् इति रपरे अदादेशे हलादिः शेष इति रोपे अभ्यासे चर्चेति भस्य दात्ये लि- टस्तझयोरेशिरेच् इति तफारस्य एशि को यणि च कृते ॥ यः ॥ टस्तिपि स्पतासी लुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारोरस इति तिपो डायै डित्त्वसा- सागादमस्यापि टेटोंपे सार्वधातुकार्दधातुकयोरिति गुणे ॥ भो ॥ लटस्तिपि स्यतासी लुटोरिति स्पे प्राइनोः स्ये इति इटि सार्धधातुकाईधातुकयो रिति गुणे।। सस्य पन्ये च भरिष्यति ॥ आ०प० लूटस्ते दित आत्मनेपदानां टेरे इति ·तिङन्ते जुहोत्यादिगणप्रकरणम् । १६१ अविभः अविभृताम् अधिभरुः अविभृत विभृयात् विभ्रीत भ्रियात् भृषीष्ट अभापति अ- भृत अभरिष्यत् अभरिष्यत । जुदाञ् दाने ९ ददाति दत्तः ददति दत्ते ददाते ददते ददौ टेरेल्वे ऋडनो स्के इति इटि गुणे सस्य षत्वे च ॥ भरिष्यते ॥ लोटस्तिपि शपि शपः क्षुत्वे श्लौ इति धातोत्वेि भृक्षामित् इत्यभ्यासस्य इकारे अभ्यासे चर्चेतिं भस्य बत्ने सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति गुणे एरुरिति तिप इकारस्योकारे कृते ॥ विमर्तु ॥ आ० पदे लोटस्ते शपि शपः शुने धातोत्वेि अभ्यासस्य इकारान्तादेशे दित आत्म- नेपदानां देरे इति टेरेत्वे आमेत इति एकारस्य आमि कृते । विभृताम् || लङ, स्तिपि शपि शपः लुत्वे श्लौ इति धातोत्वेि भृञामित् इत्यभ्यासस्य इकारान्तादेशे अटि सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति गुणे इतश्चेति.तिप इकारलोपे हलङ्याब्भ्यो दी- Cत्सुतिस्यपृक्तं हल् इति तलोपे खरवसानयोविसर्जनीय इति रस्य विस- र्गत्वे । अबिभः ।। आ० पदेषु लङस्ते शपि शपः श्रुत्वे श्लौ इति धातोत्वेि भृक्षा- मित् इति इकारान्तादेशे अटि च कृते ॥ अविभृत ॥ विधिलिङस्तिपि शपि शपः शुत्थे लौ इति धातोत्वेि भृञामित् इति इकारान्तादेशे यासुटि उटो लोपे लिङ: स- लोपोऽनन्त्यस्येति सलोपे च ॥ विभृयात् ॥ आ०पदे लिङस्ते धातोदित्वे अभ्यासस्य इ- कारान्तादेशे लिङः सीयुट् इति सीयुटि उटो लोपे लोपोव्योवलीति यलोपे स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे इको यणचीति यणि च कृते ॥ बिभ्रीत ॥ आशीलिङ- स्तिपि यासुटि उटो लोपे रिशयग्लिक्षु इति ऋकारस्य रिङादेशे कृते भ्रियात् ।। आ- त्मनेपदेषु आशीलिङस्ते सीयुटि उटो लोपे यलोपे सुट् तिथोरिति सुटि उटो लोपे सकारयोः षकारत्वे ष्टुत्वे च ॥ भूपीष्ट ॥ लुङस्तिपि च्लो च्ले: सिचि इचो लोपे अटि तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि सिचि वृद्धिः परस्मैपदेष्विति वृद्धौ सस्य पत्त्रे च ॥ अभापीत् ॥ आत्मनेपदेपु लुङस्ते अटि च्ली च्लेः सिचि इचो लोपे उश्चेति सिचः कित्त्वे किति चेति गुणाभावे हस्वादशात् इति सकारलोपे च कृते || अमृत । लङस्तिपि स्थतासी ललुटोरिति त्ये अटि ऋद्धनाः स्ये इति इटि सार्वधातुकाईधातुकयो- रिति गुणे सस्य पत्वे अटि इतश्चेति तिए इकारलोपे च ।। अभरिष्यत् ॥ आ० पदेषु लङस्ते स्ये ऋहनोः स्ये इति इटि गुणे अटि सस्य पत्वे च ॥ अभरिष्यत । डुदान दाने धातुर्वर्ततेऽग्रे लटस्तिपि आदिबिटुडव इति अरित्संज्ञायां लोपे च कृते कृते च शपि शपः श्रुत्वे श्लौ इति धातोत्वेि इस्व इति अभ्यासह्रस्वत्वे ।। ददाति । तसि धातो. द्वित्वे अभ्यासहस्वत्वे नाभ्यस्तयोरित्याकारलोपे खरि चेति दस्य तकारे कृते ॥ दत्तः ॥ झौ धातोदित्वे अभ्यासंहस्वत्वे अभ्यस्तात् इति झस्य अति नाभ्यस्तयोरित्याकारलोपे च ॥ ददति । आ० पदेषु लटस्ते शपि शपः श्वे श्लौ इति धातोत्वेि ह्रस्व इति अभ्या- सहस्वाने नाभ्यस्तयोरियालोपे खरि चेति दस्य तत्वे च टित आत्मनेपदानां देरे । २१ ·लघुकौमुद्याम् अधात् अधित अधास्यत् अधास्यत । णिजिर शौचपोषणयोः ११ (इर इत्संज्ञा वाच्या) णिजां त्रयाणां गुणः श्लौ ४७५। णिज् विज् विशामभ्यासस्य गुणः स्यात लौ । नेनेति नेनिक्ता नेनिजति नेनिक्ते निनेज निनिजे नेता नेत्यति नेक्ष्यते नेनेतु इति धातोत्येि हस्व इत्यम्यासहस्वत्वे अभ्यासे चर्चति धस्य दकारे लुङ्लङलक्ष्वड दात्त इति अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे च ॥ अदधात् ॥ आ० ५० लडते धातो. त्येिऽभ्यासहस्वत्वे नाभ्यस्तयोरित्यालोपे खरि चेति धस्य तकारे अटि च । अधत्त । विधिलिडस्तिपि यासुपरस्मैपदेष्विति यामुटि उटो लोपे लिङः सलोपोऽनन्त्य- स्येति सलोपे अभ्यासे चर्चेति घस्य दवे नाभ्यस्तयोरित्सालोपै ॥ दद्यात् || आ० ५० विधिलिङस्ते सीयुटि उटो लोपे लोपो व्योवलीति पलोपे धातोत्वेिऽम्या- सहस्वत्थे अभ्यासे चर्चेति धस्य दवे नाभ्यस्तयोरियालो च ॥ दधीत ॥ आशीलिंडस्तिपि यामुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयोगायोरन्ते चेति सोपे एलिङि इत्याकारस्य एवे ॥ धेयात् ॥ आ० प० आशीलिंडस्ते सीयुटि उटो लोपे लोपोच्योलीति यलोपे सुदतिथोरिति सुटि उटो परसस्य पत्वे हुये च ॥धासीष्ट ॥ लुडस्तिपि लौ छैः सिचि गातिस्थाघूपाभूभ्य/इति सिचो लोपे अटिं इतश्चेति तिप इकारलोपे च || अधात् ॥ आ० ५० लुङस्ते च्लो लेः सिचि भटि स्थाध्योरिचेति इकारान्तादेशे रािचः कित्त्वे फित्वाद्गुणाभावे हखादङ्गात् इति सिचो लोपे च || अधित ॥ लटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्पे अटि इतथेति तिप रलोपे च ॥ अधास्यत् ॥ आ० प० लङस्ते एये अटि च !! अधास्यत || णिजिर् शौचगे। पणयोः धातुर्वर्तते तत्र इर इत्संज्ञा वाच्येति इत्संज्ञायां लोपे णोन इति धात्वादेर्णस्य नत्ये च कृते लटस्तिपि शपि शप. लुवे श्लौ इति धातोद्वंवे हलादिः शेष इति हलो लोपे णिजां त्रयाणां गुणः श्लौ इति अभ्यासस्य गुणे चोः कुरिति जस्य गत्ये पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे च ॥ नेनेक्ति ॥ तसि धातोत्वेि शेपहल्लोपे णिजां प्रयाणां गुणः श्लौ इत्याभ्यारागुणे तसः कित्चात् पुगन्तलघूपधस्येति दुणाभाने चोः कुरिति जस्य गत्वे खरिचेति गस्य कल्वे च ॥ निकः ॥ झी धातोदिले जलोपे अदभ्यस्तादिति झस्य अति णिजां त्रयाणां गुणः लौ इति अभ्यासगुणे झास्य कित्वाद्गुणामाने च ॥ नेनिजति ॥ आ० प० लटस्ते इर इत्संज्ञा वाच्येति इर इत्संज्ञाया लोपे च णो न इति धात्वादेर्णस्य नवे शपि शपः सुचे श्लौ इति धातोद्वित्व हलादि: शेप इति अभ्यासडो लोपे णिजां त्रयाणां गुणः श्लौ इति अभ्यासगुणे तकारस्य पियान पुगन्तलघूपधस्येति पातोर्गुणामाने चोः कुरिति जस्य गत्वे ग्यरि चेति गरय कये टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेने ॥ नेनिक्ते ॥ लिटस्तिपि तिपो गरि णो न इति णस्य नवे लिटि घातोरनभ्यासस्येति द्विवे हलादिः शेष इति .

·उटोलो लिङसलोपोऽनन्यररोति सलोय इमति तिर इशारचनेनिज्यात in इतश्चेति तिए इकारलोपेहलूड्याभ्यो दीर्घादितितलोनेनुनला आ० ५० लडस्ते धातोदिने हलो लोपे णिजां त्रयाणां गुणाली इति अभ्यासगुणे चोः कुरिति जस्य गत्वे खरिचेति गस्य कवे अति च ॥ अनेनिक्तः ॥ विधिलिडस्तिपि शपि शपः श्लुये श्लौ इति धातोदित्वे हलादिशेप झ्यभ्यासजकारलोपे णिजात्र- याणां गुणः श्लौ इति अभ्यासगुणे यासुदपरम्मपदेष्वाना डिच्चेति यामुटि विकन्ते नोवारिकाम् निग्धि ॥ नाभ्यस्तस्याचि पिनि मात्रा ८ लपत्रगुणो न स्वात् । नेनिजानि नेनिक्ताम् । अनेना अनिता निरः । अंनिजम् अननिक जलोपे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे ॥ निनन ६० लिटल तोडिचे जलोपे न. कारस्य कित्वाद्गुणामाबे लिटस्तझयोरशिरंच इत्यदिश कुने || निनि । लुटन्तिपि स्थतासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्रथस्य डारिस इति तियो डात्वे डित्त्वमा- मादभस्थापिटेलोपे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे जन्य गत्व गट क च ॥ नेता {लूट- स्तिपि स्ये गुणे जस्य गत्वे गस्य कत्वे सस्य पत्वे च । नेदयति ॥ आ० ५० लूटते टेरेत्वे च । नेक्ष्यते ॥ लोटस्तिपि शपि शपः शुचे श्लौ इति द्वित्व हलादिः शेष इति ज- लोप णिजां त्रयाणां गुणः लौ इति अभ्यासगुणे पुगन्तलघूपधस्यति धातोर्गुणे जस्य गत्ये गस्य कन्वे एमरिति तिप इकारस्योकारे च ॥ ननेक्तु ॥ लोट: सिपि से - पिञ्चेति महित्ये सौ इति हित्व हलादिः शेष इति जलोपे णिजांत्रयाणां गुणः स्लो इन्ति गुणे हुझलभ्यो हेधिः इति हेर्थित्ये जस्य गत्ये । नेनिग्धि ॥ लोटो मिपि मेनिः इति मनिव आडुत्तमस्य पिञ्चेति आदि श्लौ इति धातोद्वित्वे जलोपे णिजां श्रयाणां गुणः श्लौ इति अभ्यासगुणे नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके इति गुणाभावे ॥ ननिजानि !! आ० प० लोटस्ते धातोदित्वे हलो लोपे णिलां प्रयाणां गुणः सौ इति अभ्यासगुणे चोः कुरिति जस्य गत्वे खरिचेति मल्ल टित आत्मनेपदानां देरे इति टेरेव आमेत इति लोट एक ननिक्ताम् ॥ लङस्तिपि श्ली इति धातोत्वेि हलो लोपे णिलां त्रयाणा अभ्यासगुणे पुगन्तलघूपधस्येति धातोर्गुणे चोः कुरिति जल की इति अटि च ।। अनेनेक् ॥ तामि । अनेनिक्ताम् ॥ झौ श्लौ इति लादि जलोपे णिजां त्रयाणां गुणः श्लौ इत्यभ्यासगुणे मिजन्यन्नविदियों जुसि अटि च ॥ अमेनिशुः ॥ लङ उत्तमैकवचने मिपि लौ इति श्रतोद्वेन्द्र हटादः शेष इति जलोपे णिजां त्रयाणां गुणः श्लौ इति अम्बासगुणे तस्थस्थमिपां नां- तंताम इति मिपोऽमि कृते लुङलङ्लवड्दात्त इति अटि च ! अनेनिजम् ।।

·सयुकौमुद्याम् नेनिग्यात् निण्यात् नेनिजीत निक्षीष्ट ॥ इरितो वा ।३।१।५७ इरितो धातोलेरड् वा परस्मैपदेषु । अनिजत् अनैक्षीत् अनिक्त अनेक्ष्यत् अनेक्ष्यत ॥ इति जुहोत्यादयः ।। ॥ अथ तिङन्ते दिवादिगणप्रकरणम् ॥ दिवू क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुविमोदमदस्वप्नकान्तिगतिघु १॥ दिवादिभ्यः श्यन् ।।२।६९। शपोऽपवादः । हलि चेति दीर्घः। दीव्यति दिदेव देविता देविष्यति आशीलिंङस्तिपि यासुटिं उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयोगाचोरन्ते चेति सलोपे । नियात् ॥ आ०५० विधिलिडस्ते शपि शपः श्लो श्लौ इति धातोत्वेि हलादिः शेप इति जलोपे णिजां त्रयाणां गुणः श्लौ इत्यभ्यासगुणे लिङ: सी- युट् इति सीयुटि उटो लोपे लोपोव्योर्चलीति यलोपे लिङसलोपोऽनन्त्यस्येति सलोपे ॥ ननिजीत ॥ आ० प० आशीलिंडस्ते सीयुटि उटो लोपे भलोपे सुतियोरिति सुटि उटोलोपे चोः कुरिति जस्य गत्ये खरि चेति जस्य कावै सफारयोः पसे टना टुरिति पुत्वे ॥ निक्षीष्ट ॥ लुस्तिपि चिल लुङि इति च्लो इरितो वेति प्लेरडि लुङ्लङ्लङ वडुदात्त इति अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे च ॥ अनिजत् ।। इरितो विति सूत्रे याग्रहणात्पक्षे च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्ति- सिचोऽपृक्ते इति ईटि ववजहलन्तस्याच इति वृद्धौ चोः कुरिति जस्य गावे गस्य च खरि चेति कत्वे सस्य पत्वे ॥ अनैक्षीत् ॥ आ० प० लूटस्ते च्लि लुडीति, पली च्ले सिच् इति सिचि इनो लोपे झलो झलीति सलोपे चोः कुरिति जस्य गले खरि चेति गस्य कल्वे अटि च ॥ अनिक्त ॥ लडस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्ये चोः कुरिति जस्य गत्यै खरि चेति गस्य कात्वे सस्य पत्वे पुगन्तलघूपधस्पेति गुणे इत्तश्चेति तिप इकारलोपे लुड्लङ्लक्ष्वडुदात्त इति अटि ॥ अनेक्ष्यत् ॥ आ० ५० लुडरते ॥ अनेक्ष्यत ॥ इति जुहोत्यादिगणः समाप्तः ll कैलासशैलागासी तौ श्रीकेशवमहेश्वरौ ॥ कुरुतां करुणादृष्टिदृष्टीमयि दयाम्दी ॥१॥ अथ दिवादिगणः ॥ तत्र दिवुक्रीडाविनिगीपान्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्खप्तकान्तिगतिषु धानुर्वर्ततेऽपे लटस्तिपि दिवादिभ्यः श्यन् इति श्यनि शकारनकारयोरिसंज्ञायां लोपे हलि चेनि दीर्घ ॥ दीन्यति ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरिति धातोद्वित्वे इलादिः शेष इति यलो पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च ॥ दिदेव ।। लुटलिपि स्यतासी ललुटोरि लासौ लुः प्रथमस्य डारीरस इति निपो डाने डित्त्वसा- १ दियुभीगउदित करणमुदितो येतिषत्वावामिपिकापार्य यस्य विभाति निष्टायामिनिषेधार्थ च । दविला । वाम् ।

·तिजन्ते दिवादिगणप्रकरणम् । दिव्यतु अदीव्यत् दीव्येत् दीव्यात् अदेवीत् अदेविष्यत् । एवं षिवु तन्तुसन्ताने २॥ नृती गाप्रविक्षेपे ३ नृत्यति ननर्त नाता ॥सेऽसिचि कृतवृतदतृतः।७।।५७) एभ्यः परस्य सिज्मिन्नस्य सादेरार्धधातुकत्येड़ा । नतिष्यति नर्त्यति नृत्यतु अनृत्यत् नृ- मर्थ्यादभस्यापि टेलोपे आईधातुकस्येडलादेरिति इटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे ॥ देविता ॥ लटस्तिपि स्वे आर्द्धधातुकस्येलोदेरिति इटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे सस्य पत्वे च ॥ देविष्यति ॥ लोटस्तिपि दिवादिभ्यः श्यन् इति श्यनि हलि चे- त्युपधादीर्घत्वे एरुरिति तिप इकारस्य उत् ॥ दीव्यतु ॥ लुङस्तिपि दिवादिभ्यः श्यन् इति श्यनि हलि चेति दीर्घत्वे अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे ॥ अदीव्यत् ॥ विधिलिङ- स्तिपि श्यनि हलि चेत्युपधादीर्घत्वे यासुट्परस्मैपदेष्विति यासुटि उदो लोपे अतो येयः इति यास इयादेशे लोपोव्योवलीति यलोपे आद्गुण इति गुणे इतश्चेति तिप इकारलोपे च ॥ दीव्येत् ॥ आशीलिङस्तिपि यासुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे हलि चेत्युपधादीर्घत्वे ॥ दीव्यात् ॥ लुङस्तिपि च्लि लुडीति च्लो च्ले सिच् इति ब्लेः सिचि इचो लोपे अटि आर्डधातुकस्ये- डुलादेरिति इटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोपृक्ते इति ईटि इट इंटि इति सलोपे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च । अदेवीत् ॥ टुङस्तिपि स्यतासी ललु- टोरिति स्ये आर्डधातुकस्येलादेरिति इटि लुल्लङ्लङ्क्षवडदात्त इति अटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे सस्य पत्वे इतश्चेति तिप इकारलोपे !॥अदेविष्यत् ।। एवं षिव त- न्तुसंताने धातो रूपाणि ज्ञेयानि।नृती गात्रविक्षेपे धातुरस्ति तत्र लटस्तिपि दिवादिभ्यः श्यन् इति श्यनि शकारस्य लशकतद्धिते इति सूत्रेण नकारस्य हलन्त्यमित्यनेन कृतायामित्संज्ञायां तस्य लोप इति शकारनकारयोर्लोपे च कृते ॥ नृत्यति ।। लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादिः शेष इति तकारलोपे उरत् इत्यनेनाभ्यास- ऋकारस्य रपरे अदादेशे कृते हलादिः शेष इति रलोपे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च ॥ ननर्त ।। लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटःप्रथमस्य डारौरसः इति तिपो डात्ये डिवसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे आर्द्रधातुकस्येवलादेरिति इटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च ॥ नर्तिता ॥ लटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्ये इटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे सस्य पत्वे च । नतिष्यति ॥ सेऽसिचिकृतवृ- तदन्त इत्यनेन इडभावे गुणे च ॥ नति॥ लोटस्तिपि श्यनि एरुरिति तिप इकार- स्योत्ले च ।। नृत्यतु ।। लकस्तिपि श्यनि अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे च ॥ अनृत्यत ।। विधिलिङस्तिपि श्यनि यासुदपरस्मैपदेपूदात्त इति यासुटि उटो लोपे अतो येयः इति यास इयादेशे लोपो व्योवलीति यलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे गुणे च ।।

·. १६८ लघुकीमुगाम सेन् सात भाती भनतिप्यत् भगर्मम् । प्रसी वट्टेग ४ । या भागवि राया।. पनि गत्रास॥ पात्रमुप्रसाम् ।।१२४] पपा शिवि सिटि मेटि थलि पर. त्याभ्यासटोपो पा । ग्रेगनुः यनरागुः प्रेमिय यनसिप प्रमिता । शो गनुका ५ ॥ ओतः श्यनि ७ रोप: स्याम् इयनि । इति इयतः यति मातोश शः सः । माता शाम्यति ॥ यिभापा प्रायेगाच्छामः४७८ पयः गन्येत् ॥ मातiकिसिपि गामुटि रटो योरे इतोति तिप शारटोपे स्कोः संयो. गाचोरन्ते पति सतोषे च ॥स्यात् ।। लिपिच्लि स्लुमीनिला च्ले सिति 'ले सिपि इचो सोपे आधातुपोटवलादेरिति दृष्टि इतयोति विप कारयोरे अस्तिसिचोऽहत्तइति टि इट ईटि निसन्दौर पुगन्तलयपरस्पति गणे स्तुर लदलयडुदात्त इति अदि च । गीत ॥ दानापि स्पतासी लखटोरिति त्ये अटि इटि पुगन्तलघूपधस्पेसि गुण रास्प परे इतथेति तिपदकारटोपे 7 पनी- प्यत् ।। सेऽसिचितगृतपदवदन्त इन्पगेन इभारे ॥ अमस्पत् ॥ प्रसी उठेंगे पातुर्मातेऽने उदलिपि दिवादिभ्यः३पन्दतिशनि शफारनकारयोरिसंशया सोपे । प्रस्यति ॥ या भ्राशेतिस्पनो वियन्यो प्रतिलिटस्तिपिलिपो गलि लिटि धातोरन. भ्यासस्येति धातोदिये हलादिशेप इति रफारोपे अत उपधाया पति दीर्घ त्रास ॥अतुसि धातोदित्वे श्लोपे या नमुन्नसागिति एल्वेभ्यासटोपे च सति ॥ प्रेसतुः ॥ण्या- भ्यासलोपाभावपक्षे च ॥ सनसतु ॥ एवं थलि ॥ प्रेसिथ ॥ पक्षे । सरसिय ॥ सुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासी आर्धधातुकस्येवलादेरिति इटि लुटः प्रथमस्य टारीरस इति तिपो डाले डिस्पसामदिभत्यापि टेझेपे । प्रसिता ॥ शो तनूपरणे धातुरस्यो रट. सिपिदिवादिभ्यः श्यनिति पनि ओतःदपनि इलोकारटोपे। पति पतास्यन्ति। लिटसिपि तिपो गलि आदेच उपदेशेऽशिति इति सूत्रेण धातोरात्ये लिटिधातो. रनभ्यासस्येति धातोदित्वे हर इसम्यासहखत्वे आत औ गल इति णल ओ. कारादेशे दृशौ च कृतायाम् ॥ शशो ॥ अतुसि आदेच उपदेशेऽशिति इति धातोरात्ये लिटि धातोरिति धातोदित्वे ह्रस्व इत्यभ्यासहस्वन्ये आतो लोप इटिचेति आफार- सोपे ॥ शशतुः ॥ उसि ॥ शगुः ।। छुटस्तिपि स्वतासी ललुटोरिति तासी आदेव उपदेशेऽशिति इति एजन्तस्य धातोगत्ये लुटःमयमस्य डारीरस इति तिपो डात्ये डित्वसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे ॥ माता ॥ लटस्तिपि स्यतासील्लुटोरिति स्पे आदेव उपदेशेऽशिति इति आये | शास्यति ॥ लुइस्तिपि चिल लुङीति लौ चले सिव इति च्छे सिचि विभाषाघाघेशाच्छास इति सियो लोपे आदेच उपदेशेऽशि- ति इति धातोरावे लुड्लङलक्ष्वदात्त इति अटि इतश्चेति तिप इकारणोपे च ॥

·1 तित दिवादिगणप्रकरणम् । सिंचो लुग्वा स्थान परस्मैपदे परे। अशान अशाताम अशुः ।। यमरमनमानां मकर ७२।७३। एषां सक् स्यात् सभ्यः सिच इद म्याग पररंगपदेगु ट्मको । अगामीत् अशासिष्टाम् । छो छेदने ६ च्यति । पोऽन्तकर्मणि ७ सति ससौ । दोऽयमण्डने ८ यत्ति ददौ देयान अदात । व्यध ताडने ९॥ ग्रहियावयिव्यधिवष्टिवितिय. अशात् ॥ लुङरतसि तस्थस्थमिपां तांताम इति तामि ग्ली : सिनि विभाषा प्राधेशाच्छास इति सिचो लोपे आदेच उपदेशेऽशिति इति - तोरोकारस्यात्वे अटि च ॥ अशाताम् ॥ लुडो झी ब्ली न्ले: सिचि विभापा घाधे- टूशाच्छास इति सिज्लोपे आत इति शेर्जुसि आदेच उपदेशेऽशिति इनि धातोरोकारस्यात्वे अटि उस्यपदान्तात् इत्यनेन पररूपे कृते ।। अशुः ॥ सिलोपा- भावे यमरमनमातां सचेत्यनेन सकि सिच इटि च गते आदेच उपदेशेऽगिति इति धातोरोकारस्यात्वे शास् इस् ति इति जाते लुङ्लालक्ष्यडुदात्त इति अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे च अशास इस् त् इति जातं तत्र अस्तिसिचोऽपृक्त इति ईटि इट ईटि इति सलोपे च ।। अशासीत् ॥ लुङन्तसि तस्थस्थमिपां तांतताम इति तामिलि लुङीति ली चलेः सिच् इति सिचि इचो खोपे यमरमनमाता सचेति सकि इटि लुङ्ललक्ष्वड्डदात्त इति अटि आदेच उपदेशेऽशितीति धातोरोका- रस्यात्ये अशासिस् ताम् इति जातं तत्र सस्य पत्ये कृते टना टुरिति हुये च ॥ अशासिवान् ॥ ठुलो झी चिल लीति च्लो चलेः सिच् इति सिचि इयो लोपे आदच उपदे- शेऽशिति इति धातोरोकारस्यात्ये यमरमनमातां सा चेति सकि सिव इटि व लुङ्लङ्लक्ष्वडदात्त इति अटि सिजभ्यस्तविदिभ्यश्चेति झर्जुनि जकारस्ये- संज्ञायां लोपे च कृते कृते च सस्य पत्ते ॥ अशासिपः ॥ छो छेदने धातुरस्त्याने तिमि दिवादिभ्यः श्यन् इति श्यनि ओतः श्यनि इति धातोरोकारलोपे ॥ छ्यति । पोन्तक- मणि धातुर्वर्ततेऽग्रे लटस्तिपि दिवादिभ्याइयन् इति श्यनि धात्वादेपः स इति पत्य सत्वे ओतःश्यनि इयोकारलोपे च ॥ स्वति ॥ दोऽवखण्डने धातुरस्त्याने लटस्तिपि श्यनि ओतः श्यनि इत्योकारलोपे च ॥ यति ॥ लिटन्तिपि तिपो णलि आदेच उपदेशे- ऽशिति इति धातोरोकारस्यात्वे लिटि धातोरनभ्यासस्येति धातोटिवे इस इति हखत्वे आत औ णल इति णल औत्वे वृद्धौ च ॥ ददौ ॥ आशीलिंडस्तिपि यामुटि उदो लोपे आदेच उपदेशेऽशिति इति धातोरोकारत्यात्वे इतश्चेति तिप इकारलोपे एलिङि इति एकारे स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोये च ।। देयात् ।।लुङस्तिपि छौ रले: सिनि आदेच उपदेशेऽशितिइयोकारस्यावे गातिस्थाधुपाभ्यः सिमः इति सिचो लोपे अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे च ॥ अदात् ।। व्यध ताडने धातुरस्यो लटस्तिपि इयनि अहिज्यावयिव्यधिवष्टिविचतिवृश्चतिपृच्छतिभूनतीना- २२ ·१७० लघुकोमुपान् अतिपच्छतिभृवतीनां डिति च । एषां संप्रसारणं साकिति मिति घा विभ्यति चिच्याय विविधतुः विविधुः विन्यधिध वियद न्यदा व्यत्स्यति विध्ये विम्यान अध्यासीन् । पुष पुष्टौ १० पुष्यति पुपोष पुरोपिय मोटा पोत्यति । पुपादीत्या मिति सप्रनारणे कृते ॥ विध्यति ।। स्यघ अमे स्टित्तिपि निपो गठि लिटि धातो. रनभ्यासस्येति भानोदिन्ने हलादिः शेप इति धटोपे व्य व्यथ् र इनि गते लिटरभ्यासस्योभयेपामित्यनेनान्यातस्य संप्रमारणे यो दिव्यम् अ इति जाते अत एपधाया इति वृद्धौ टनायान् ॥ पिव्याध ॥ अतुसि अहिज्यावपिव्यधीत्यनेन मग भानोः संमनारणे लिटि घातोरनभ्यासस्येति धातोदिन्यै हलादिः भोप इति धकारटो ॥ पिरिधनुः ॥ उमि अहिज्यावयिव्यधीति धातोः मप्रसारणे भातोदिन हुलादिः शेष इति धठोपे च ॥ रिविधुः ॥ धलि भा. तोहिरे हलादिः शेप इति पटोपे लिटपभ्यासस्योभयेपामिन्यन्याससंप्र. गारणे मादिनिपगत् पोइटि) पिपथिय ]] इसभा झपस्तस्यो?ऽध इति यस्य भो मलां जश् मशि इत्यनेन धस्य दन्ये ॥ दिव्यद । मुटतिपि स्वतासी लखटोरिनि सानो लुटः प्रथमस्य टारीरस इनि तिपो गरे टिरसामादमस्यापि गरे सपनघोचोंय इति पारस्य पो मला जगमीति धिस दर ·तिङन्ते दिवादिगणप्रकरणम् । अपुषत् । शुष शोषणे ११ शुष्यति शुशोष अशुषत् । णश अदर्शने १२ नश्यति न- नाश नेशतुः॥रधादिभ्यश्वारा४५। रघ्नश्तृप्टप्द्रुमुहष्णुष्णिह एभ्यो वलाद्या- र्धधातुकस्य वेट् स्यात् । नेशिथ । मस्जिनशोलि ७।१।६०। नुम् स्यात् । ननष्ट नेशिव नेश्व नेशिम नेश्म नशिता नंष्टा नशिष्यति नक्ष्यत्ति नश्यतु अनश्यत् नश्येत् लघूपधस्येति गुणे ॥ पोष्टा ॥ लटस्तिपि स्यतासी लुलटोरिति पुगन्तलघू. पधस्य चेति गुणे षढोकासि इति पकारस्य ककारादेशे आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्ये संयोगे च ॥ पोक्ष्यति ॥ लोटि । पुष्यतु ॥ लङि । अपुष्यत् ॥ वि० लि. पुष्येत् ॥ आशीलिंङि । पुष्यात् ।। लुङस्तिपि फिल लुङीति ग्लौ पुषादिद्युताद्युदितः प- रस्मैपदेष्विति च्ले: अङि कृते किति चेति गुणाभावे लुङ्लङ्लक्ष्वदात्त इति अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे च ॥ अपुषत् ॥ लङस्तिपि । अपोक्ष्यत् ॥ शुप शोपणे धातुर्वर्ततेऽग्रे लटस्तिपि श्यनि च । शुष्यति ॥ लिटि । शुशोष ।। लुटि । शोष्टा । लुटि ॥ शोक्ष्यति । लोटि । शुष्यतु ॥ लङि । अशुष्यत् ॥ विधिलिङि । शुष्येत् ॥ आशी- लिङि । शुष्यात् ॥ लुङस्तिपि च्लि लुङीति च्लो पुषादिद्युतालदितः परस्मै- पदेष्विति ब्लेरङि कृते विति चेति ङित्वाद्गुणाभावे अटि तिप इकारलोपे ।। अशुपत् ।। लूङि ।। अशोक्ष्यत् ॥ णश अदर्शने धातुर्वर्ततेऽने लटस्तिपि णो न इति धात्वादेर्णस्य नये दिवादिभ्यः श्यनिति श्यनि ॥ नश्यति ॥ लिटस्तिपि तिपो णलि णो न इति णस्य नत्ये लिटि धातोरिति धातोदित्वे हलादिः शेष इत्यभ्यासशकारलोपे अत उप- धाया इति वृद्धौ ॥ ननाश || अतुसि धातोत्वेि शलोपे अत एकहलमध्येनादेशा- देलिटि इति अभ्यासलोपे अकारस्य एकारे च कृते ॥ नेशतुः ।। उसि । नेशुः ॥ थलि बातोत्वेि अभ्यासशलोपे रधादिभ्यश्चेति इटि थलि च सेटि इति अभ्यासलोपे धात्व- कारस्यैकारे च कृते ! नेशिथ ॥ रधादिभ्यश्चेति सूत्रे वाग्रहणादिडभावे ननश् थ इति स्थिते मस्जिनशोझलि इति नुमि कृते उम्भागस्य लोपे ननन्शथ इति जातं तत्र व्रश्चभ्रस्ज- खजमृजयजराजभ्राजच्छशां ष इति शस्य पत्वे ष्टुनाष्टुरिति थस्य ठत्वे नश्वा- पदान्तस्य झलीति नस्यानुस्वारे च कृते ॥ ननष्ठ ॥ वे परे ! नेशिव ।। मेपरे । नेशिम इडभावे च । नेश्व ।। लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डात्वे डित्त्वसामर्थ्यादभस्वापि टेलोपे रधादिभ्यश्चेति इटि च ॥ नशिता ॥ इडभाधे च मस्जिनशोझलीति नुमि उम्लोपे वश्वभ्रसजेति शस्य पत्वे ष्टुना ष्टुरिति ष्टुत्वे नश्वापदान्तस्य झलि इति नस्यानुस्वारे कृते ॥ नष्टा ॥ लटस्तिपि स्ये रधादिभ्य- ति इटि सस्य पत्ये च ॥ नशिष्यति । इडभावे मस्जिनशोझलीति नुमि उम्भाग- लोपे व्रश्चभ्रस्जेति शस्त्र पत्वे नश्चापदान्तस्येति नस्यानुस्वारे षढोः कः सि इति ·१७२ लघुकौमुद्याम् नश्यात् अनश्यत् । पूड् प्राणिप्रसचे १३ सूयते सुधुचे । क्रादिनियमादिद् । सुषुविषे सु- पुविबहे सुपुषिमहे सोता सविता । दुङ् परितापे १४ दूयते । दोझये १५ दीयते ॥ दीडो युद्धचि शिति ।६।१६३ दौडः परस्याजादेः कृित आर्धधातुकस्य युद् । (बुग्युटायुवड्यणोः सिद्धौ वक्तव्यौ) । दिदीये ॥ मीनातिमिनोतिदीड पस्य कल्वे आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पवे कपोः सयोगे च कृते ॥ नंश्यति ॥लोटि निश्यतु । उहि । अनश्यत् ।। विधिलिडि । नदयेत् ।। आशीलिंङि । नश्यात् ॥ लडि प्लेरडादेशे क्षिति- चेति डिलाद्गुणाभाचे अटि तिप इकारलोपे च ॥ अनसत् ॥ लङि । अनशिष्यत् ॥ इड- भाने च । अनंक्ष्यत् ॥ पूइ प्राणिप्रस धातुर्वरीपरीत्यो खटस्ते धात्वादेः पः स इति धानादेः पस्य सत्ये श्यनि शकारनकारयोरिसज्ञायां लोपे च टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेल्वे च || सूयते ॥ लिटते धात्वादः पास इति यस्य सत्वे लिटि धातोरिति धातोत्येि इस्व इति अभ्यासाचो हस्वत्वे लिटस्तझयोरेशिरेच् इति तकारस्य एशि मृते अचि श्रुधातुभ्रुवां योरियङ्यडौ इति उवङि सस्य पत्थे च कृते ॥ मुमुवे ।। लिटो मध्यमपुरपैकवचने थासि धासः से इति धासः सेकारे कृते धातोद्वित्वे हस्व इत्पभ्यासहस्त्रने क्रादिनियमादिटि उयदि सस्य पावे च कृते ॥ मुनिष ॥ यही । मुपपिरहे। महिडि । मुविमहे ॥ लुटस्तै स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारीरस इति तकारस्य डावे ढित्यसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे सार्यधातुकाईघातुकयोरिति गुणे च ॥ सोता ॥ स्वरतिसतिसूयतिधूदितो चा इति पक्षे इदागमे गुणे की च एने ॥ सपिता ॥ दृट् परितापे धातुरस्यने लंटस्ते पनि शकारनकारयोरित्संज्ञायां सोपे दित आत्मनेपदानां टेर इति टेरेत्वे च कृते ॥ यते ॥ दौड़ क्षये धातुरस्त्पने टटसो पनि टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेव च ॥ दीयते ॥ लिटस्ते धातोद्विरो हम्य इत्सम्यासहस्यत्वे दिदीत इति सातं तत्र लिटस्तझयोरेशिरेच् इति सकारस्य ऐशि रने दीटो युडचि शिति इति अजादेरादधातुफस्प युटि ने उटो लोपे हते दिदीय ए इति जात सर आसियग्राभादित्यनेन युटोऽसिद्धत्य परिकल्प्य पणि प्राप्ते बुग्युटायुवदयणोः सिद्धी वराव्या इति यालिफेन यणि कर्तव्ये युटः मि. मस्यात् ।। दिदीये ॥ इति रूपं जातम् ॥ सुटाने स्वतासी ललोरिति तासो लुटः प्रथमम्य टाररस इनि तस्स राये दिलमामोदमस्यापि टेलोपे मीनातिमिनी. तिदीड ल्पपि पति धातोराये ॥ दाता ॥ टुटने स्प मीनातिमिनातिदीड ।

·तिङन्ते दिवादिगणप्तकरणम् । १७३ ल्यपि च ६१॥५०॥ एषामात्वं सात् ल्यपि चादशियेनिमित्ते । दाता दास्यति अ- दास्त । डोङ् विहायसा गतौ १६ डीयते डिड्ये इयिता । पीङ पाने १७ पीयते पेता अपेष्ट । माङ् माने १८ मायते ममे । जनी प्रादुर्भावे १९ ॥ ज्ञाजनोर्जा ७३७९॥ अनयोर्जादेशः स्यात् शिति । जायते जज्ञे जनिता जनिष्यते ॥ दीपजनवुधपूरिता- ल्यपि चेति आत्ये दित आत्मनेपदानां देरे इति टेरेरेवे च ॥ दास्यते ॥ लुङस्ते लौ च्ले: सिचि इचो लोपे-मीनातिमिनोतिदीड ल्यपि चेति इकारस्यात्वे अटि च | अदास्त ॥ डीङ् विहायसा गतौ धातुरस्त्यग्ने लटस्ते श्यनि टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेवे ।। डीयते ॥ लिटस्ते धातोत्वेि अभ्यासहस्यत्वे लिटस्तझयोरेशिरेच् इत्येशि कृते एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्येति यणि च कृते । डिड्ये । लुटते स्य- तासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तस्य डावे डित्त्वसाम- यदभस्यापि टेलोपे आर्धधातुकस्येड्वलादेरिति इटिसार्वधातुकार्द्धधातुकयो- रिति गुणे एचोयवायाव इति अयि च कृते । डयिता ॥ पीङ् पाने धातुरस्त्यग्ने लटस्ते श्यनि टित आत्मनेपदानां देरे इति टेरेल्वे !! पीयते ॥ छटस्ते स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तकारस्य डात्वे डिवसामाद- भस्यापि टेलोपे एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् इत्यनेन इडभावे सार्वधातुकाई- धातुकयोरिति गुणे च ॥ पेता ।। लुङस्ते च्लि लुङीति लौ कले सिचिति सिचि इचो लोपे लुङ्लङ्लङ्क्षवडुदात्त इति अर्टि सार्वधातुकार्डधातुकयोरिति गुणे सस्य पत्वे ष्टुना टुरिति ष्टुत्वे च ॥ अपेष्ट ॥ माङ् माने धातुरस्ति तदने ल्टस्ते श्यनि टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेल्वे ।। मायते ।। लिटस्ते लिदि धातोरनभ्या. सस्येति धातोद्वित्वे हख इत्यभ्यासहत्वत्वे लिदस्तझयोरेशिरेच् इति तकारस्य एशि अतो गुणे इति पररूपे कृते ॥ ममे ॥ जनी प्रार्दुभावे धातुरस्त्यने लटस्ते श्यनि ज्ञाज- नोजो इत्यनेन जन्धातो देशे दित आत्मनेपदानां देरे इति टेरेल्वे च कृते ॥ जायते ।। लिटस्ते लिटिधातोरनभ्यासस्येति घातोदित्वे हलादिः शेष इति अभ्या- सनलोपे च जजन् त इति जातं तत्र लिटस्तझयोरेशिरेच् इति तकारस्यैशि कृते गमहनजनखनघसां लोपः कित्यनङि इत्यनेनोपघालोपे जज्न् ए इति जातं तत्र स्तोःश्चना श्रुरिति नस्य अवे संयोगे च कृते ॥ जज्ञे ॥ लुटस्ते तासी लुदा प्रथमस्य डारौरस इति तकारस्य डावे डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे आर्धधातुकस्येवलादे- रिति इदि च कृते ॥ जनिता ॥ लूटस्ते स्वतासी ललुटोरिति स्ये इटि सस्य पत्वे रित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्वे च ॥ जनिष्यते ।। लुडस्ते चिल लुङीति च्लो दीपजनवुधपूरितायिष्यायिभ्योऽन्यतरस्यामित्यनेन ग्लेश्चिणि कृते चकारणकार- ·१७४ लघुकीमुद्याम् पिप्यायिभ्योऽन्यतरस्याम् ।।१।६१॥ एभ्यश्लेश्चिण् वा सात् एकवचने त- शदे परे ॥ चिणो लुक् ।।४।२०४। चिणः परस वशब्दस्य लुरू स्यात् ॥ जनि- यध्योश्चाशाअनयोरपघाया वृद्धिर्न स्वाचिणिन्गिति कृति च। अनि अजनिष्ट । दीपी दीप्तौ २० दीप्यते दिदीपे अदीपि अदीपिष्ट । पद गतौ २१ पद्यते पेदे पत्ता प- स्मीष्ट । चिण ते पदः ६० पदरलेशिण स्यात्तशब्द परे । अपादि अपरसा- साम् अपत्सत । विद सत्तायाम् २२ विद्यते वेत्ता अवित्त । युध अवगमने २३ धुभ्यते योरिसंशया लोपे च कृते लुइललइक्ष्वदात्त इति अटि अनि त इति जाते चिणो लुक इत्यनेन चिणः परस्य तफारस्य टोपे अत उपधाया इति सौ प्राप्तायां जनिवृन्द्रयोय्येति गृदामारे च ॥ अननि ॥ चिणभावपक्षे उले. मि इति सिचि इचो सो अटि इटि सम्म पचे हुये च ॥ अजनिए || दीपी दीप्ती धातुरस्सी स्टो पनि टेरेत्वे च ॥ दीप्यते॥ लिटरते लिरिधातोरिति धातोत्वेि हलादिः शेप इति अन्याम- सोपे हम्य इन्यन्पातहत लिटस्तक्षयोरेशिरेच इति सकारस्य एशियने । दिदीपे । दरले दो दीपजनयुधपूरितायिप्यायिभ्योऽन्यतरस्पागिति स्टेक्षिणि भटि चिणो सुगिति रायो । मदीपि । चिणमापसे ग्ले: सिचि इचो टोपे अटि इष्टि सरप पोटुना टुरिति वे च ॥ अदीपिट ! पद गती धातुरस्त्यो पटाने श्यनि टेरोये च ॥ पो) लिटर धातोदिहलादिः शेप इन्गभ्यासदलोपे लिटस्तक्षयोशिरचिति पति अत एफहरामध्येऽनादेशादेलिटि इति अन्यारटोपे अकाराय च ॥ पदे ।। सुटरने तागो पारस्प सारे दिस्यसामदिभस्यापि टेलीप गरिदिप सफार प ·१७६ लघुकौमुद्याम् असृक्षावाम् । मृप तितिक्षायाम् २६ मृष्यति मृप्यते ममप ममाथि ममृषिषे मषितासि मर्पितासे मर्पियति मर्पिप्यते । णह बन्धने २७ नह्यवे नाति ननाह ननद्ध नेहिथ नेहे नद्धा नरस्यति अनारसीत् अनद्ध ॥ इति दिवादयः ।। टेरेवे च ॥ स्रक्ष्यते ॥ आशीलिंडस्तै लिङ सीयुद्ध इति सीयुटि उटो लोपे लोपो व्योलीति यटोपे सुदतियोरिति सुटि उटो ठोपे व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराज- भ्राजच्छशां प इति जस्य पत्वे पढोः कः सि इति पस्य कत्वे आदेशप्रत्यययो- रिति सीयुटः सस्य पन्चे सुटः सस्य पचे च टुना टुरिति ठुत्वे संयोगे च ॥ सूक्षीष्ट । लुङस्ते च्छो च्छेः सिंचि इचो लोपे झलो झलीति सिचः सलोपे लिङ्सिचावात्मने- पदेष्विति सिचः कित्त्वे कित्वाद्गुणाभावे व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां प इति जरय पत्वे टुत्वे लुङ्लङ्लक्ष्वडुदात्त इति अटि ॥ असृष्ट ॥ आतामि न्ली च्छेः सिचि इचो लोपे व्रश्चेति जस्य पत्वे पढोः कासीति पस्य कत्वे आदेशप्रत्य- ययोरिति सिचः सस्य पत्वे संयोगे अटि च ॥ असृक्षाताम् ॥ मृप तितिक्षायां धातुरस्त्यो छटस्तिपि यनि । मृष्यति ॥ लटस्ते श्यनि च ।। मृष्यते ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादिः शेप इत्यभ्यासलोपे उरत् इत्यभ्यासक्राकारस्य रपरे अदादेशे पुनहलादिः शेप इति रलोपे ममृप अ इति जातं तत्र पुगन्तलघूपध. स्पेति गुणे कृते ॥ ममर्प ॥ थलि इटि | मगर्पिथ ॥ आमने० थासि थासा से इति थासः से इटि धातुद्वित्वे अभ्यासपलोपे उरत् इति अभ्यासवर्णस्य रपरे अदादेशे पुन- हलादिशेप इति रलोपे सस्य पत्वे च ॥ ममृषिष ॥ लुटो मध्यमैकवचने सिपि स्य- तासी ललुटोरिति तासौ इकारलोपे आईधातुकस्येड्वलादेरिति इटि तास- स्त्योलोप इति सलोपे गुणे च ॥ मर्पितासि ॥ लुट ० ५० प्रथमैकवचने थासि धासः से तासौ इलोपे इटि तासस्त्योलोप इति सलोपे गुणे च ॥ मर्पितासे ।। दस्तिपि स्प. तासी ललुटोरिति स्ये आईधातुकस्येड्वलादेरिति इटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे सस्य पत्ये च ॥ मषिष्यति ॥ आ०प० लटस्ते स्ये इटि गुणे सस्य पत्वे टित आत्म- नेपदानां टेरे इति टेरेत्वे । मर्पियते ।। णह बन्धने धातुरस्त्यने स्टस्तिपि पनि यो न इति णस्य नवे च ॥ नहति ॥ आत्मनेप० लरस्ते श्यनि णो न इति णस्य नतो टेरेले ॥ नाते ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे ह. लादिः शेष इति अभ्यासहयोटोपे अत उपधाया इति वृद्धौ ॥ ननाह ॥ आ० ५० लिटस्तै लिटि धातोरिति धातुहिल्ये हलादिः शेप इति अम्पासहकारलोपे लिटस्त. प्रयोरेशिरेच् इति तकारस्य एशि कृते वृतै च अत एकहलमध्येनादेशादेलिटि श्यनेनाभ्यासलोपर्वमकारस्य एकारस्वे च ॥ नेहे ॥ ५० प० मध्यभेफयचने थलि लिटि धातोरिति धातुद्विव हलादि शेप इति हलोपे उपदेशेखत इति इभावे नहीं ·तिकन्ते स्थादिगणप्रकरणम् । 1 ॥ अथ तिङन्त स्वादिगणप्रकरणम् ।। घुम् अभिषये १॥ स्वादिभ्यः १३११७६१ शपोऽपवादः । सुनाति सुगुनः । . भुवोरिति यण। सुन्वति सुन्यः सुनुवः । सुनुते सुन्याले सुन्यो । सुन्यठे सुनुवझे सुपराव सपुत्रै धः इति हरय धत्वे झपस्तथोपोऽधः इति धस्य धचे झला जश मशीनि पूर्व- धस्य दवे ॥ ननद ।। क्रादिनियगात् पदो इटि ते अत एकहलमध्येऽनादेशादे. लिटि इत्यभ्यासलोपपूर्वमकारस्य एकारे कृते । नेहिथ । लुइस्तिथि म्यतासी ललुटो- रिति तासी लुटः प्रथमस्य डारस इति सिपो लाये हिवसान दायानि दल नहता इति जातं तत्र नहो ध इति हस्य धत्वे झपस्तथोधोऽध इति तकारस्य ५. कारे झलां जश शशीति पूर्वधस्य दत्वे || नद्धा ।। लुटस्तिणि स्थै नहो ध नि हास्य धत् खरिचेति धस्य तकारे च कृते ।। नत्स्यति ॥ आ० ५० लटने टेरेन च ।। नस्यने ।। लुङस्तिपि च्लि लुफीति ग्लो कलेः सिच् इति सिधि इचो लोग नहीं ध इति हर धत्ये खरि चेति धस्य तकारे ववजहलन्तस्याच इति वृद्री इतति तिप इकार- लोपे आस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि लुङ्लङ्लक्ष्वद्धदात्तः इति अदि च ।। अना- सीत् ॥ आ० ५० लुइस्ते ग्ली च्लेः सिचि इचो लोप अटि झलो झलीति सलोरे नहीं ध इति हस्य धत्वे झपस्तथो|ऽध इति तकारस्य धकारे झलां जश मशीति धस्य दत्वे ।। अनन् ॥ इति दिवादयः संपूर्णाः । श्रीसद्गुरुकृपालोकलेशालम्बबलादिदं ॥ यथागति गयाऽलेखि क्षन्तव्य स्वलितं बुगः ।। पुञ् अभिपवे धातुर्वर्ततेऽने लटस्तिपि खादिभ्यः श्नुः इति भी धात्वादेः यः सः इति पस्य सत्वे सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति गुणे व ॥ सुनोति ॥ तसि की सार्च- धातुकमपित् इति तसो द्वित्वात् किति चेति गुणाभाये | मुनुतः ।। शो झरन्तादेशे भी हुश्नुवो सार्वधातुके इति यणि ॥ सुन्यति ।। मा० ५० लटते स्वादिभ्यः शुः इति भौटित आत्मनेपदानां देरे इति टेरेत्यै ।। मुनुत्ते ॥ आत्तानि हुअवो सार्वधातुके इति यणि टेरेल्वे धात्वादेः पास इति पस्य सन्ते । मुन्वाने । धात्वादेः षः स इति षस्य सल्ले आत्मनेपदेष्वनत इनि शस्य भन्दादेश हु- भुवोः सार्वधातुके इति यणि । सुन्यते ॥ ५० प० उत्तमदिवचने यति लोपञ्चा- स्यान्यतरस्याम्बोः इत्युकारलोपे ।। सुन्त्रः ॥ देवाभावपक्षे ॥ सुनुवः ॥ १० उत्तमदिवचने यही लोपश्चास्पान्यतरस्यां म्वाः व्यकारटोऐ दित आत्मन- पदानां टेरे इति टेरेत्वे ।। नुन्बहे ॥ लोपाभावपझे इति तस्य सावे ।। सुनुवहे विति १ पुष अभिपये। अमित बपनं पोउन रुपनं नुरासंमानेर ·१७८ लघुकौमुद्याम् सोता सुनु सुनवानि सुनवै सुनुयात् सूयात् ॥ स्तुसुधूभ्यः परस्मैपदेषु ।। ७२। एभ्यः सिंच इट् स्यात् परस्मैपदेषु । असावीत् असोप्ट । चिन् चयने २ चिनीति निनुते ॥ विभाषा चेः ७३५८ा अभ्यासात्परस्य पुत्वं वा स्यात्सनि लिटि च। तिपो गलि धात्वादेपास इति घस्य सत्वे लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे आदे. शप्रत्यययोरिति सस्य पत्वे अचोणिति इति वृद्धौ एचोयवायाव इति आवि कृते ॥ सुपाव ॥ आ० प० लिटस्ते धात्वादेः पः सः इति पस्य सत्वे लिटि धातोरिति द्वित्वे लिटस्तझयोरेशिरेच् इति एशि कृते आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्वे अचि श्रुधातुध्रुयां स्वोरिपङचङौ इति उवङि कृते ॥ सुषुवे ॥ लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासी लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डात्वे डिव- सामर्थ्यादभस्यापि टेर्लोपे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे | सोता ॥ लोटो मध्यमैकवचने सिपि सेहपिच्चेति सेही स्वादिभ्यः श्रुः इति श्नौ शकारलोपे उतश्च प्रत्ययाद- संयोगपूर्वात् इति हेर्लकि ॥ सुनु || लोट उत्तमैकवचने मिप्यागते मेनिः इति मेनिवे आडुत्तमस्य पिचेति आटि स्वादिभ्यः सुः इति श्नी सार्वधातुकार्ध- धातुकयोरिति गुणे एचोयवायाव इति अवादेशे च ॥ सुनवानि ॥ आ० प० लोट उत्तमैकवचने इटि स्वादिभ्यः श्रुः इति श्नी आहुत्तमस्य पिञ्चेति आटि आट. श्चेति वृद्धौ अचिन्नुधातुभ्यां प्योरियडुवडौ इत्युवङि कृते । मुनु ॥ विधिलिङ. सिपि भी यामुटि उटो लोपे लिङ सलोपोऽनन्त्यस्येति सोपे इतश्चेति तिप इकार- लोपे । सुनुयात् ।। आशीलिङस्तिपि यासुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयोगाचोरन्ते चेति सलोपे अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घ इति अजन्ताङ्गस्य दीर्घत्वे॥ सूयात् ॥ गुडस्तिपि चिल लुङीति प्ली च्लेः सिच् इति सिचि इचो लोपे अटि असु स् ति इति जातं तत्र स्तुसुधूनभ्यः परस्मैपदेषु इति सिच इटि असु ६ स् ति इति जातं तन्त्र इतश्चेति तिप इकारलोपे सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु इति वृद्धी एचोययायाव इति आवि कृते असारिस् त् इति जातं तर अस्तिसिचो- ऽपृत्ते इति ईटि इट ईटि इत्यनेन सलोपे दीर्घत्वे च ॥ असायीत् ।। आ० ५० लुडरते प्लो प्ले: सिचि इचो टोपे अटि आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्वे सार्वधातुका धंधातुफयोरिति गुणे एत्ये च ॥ असोष्ट ॥ चिञ् चयने धातुरस्यमे लटलिपि भी गुणे च ॥ चिनोति ॥ आ० १० लटते नौ टेरेत्वे च ॥ चिनुते ॥ लिटस्तिपि तिपो पार लिटि धातोरिति धातुद्वित्वे विभापा चेः इति कुत्ले चिकि अ इति जातं तत्र अचोऽणिति इति दो एचोयवापाच इति आपि च कृते ॥ चिफाय || पुत्वाभा- रिभाषाः । नजोरिति सूधात् परिखनुनले राष्ट्रिोमरिसतः सन् स्टिोरिति थ । रान्युपार- एवं चिनापति पिपनि।

·तिन्ते स्वादिगणाप्रकरणम् । . चिकाय चिचाय चिक्ये चिच्ये अचैषीत् अनेष्ट । म आन्दने स्नृणोति मगुते ।। शर्यािः खयः ॥४६१। अभ्यासस्य शपूर्वाः खयः शिष्यन्तेऽन्ये हलो लुगन् । तस्तार तस्तरतुः तस्तरे । गुणोति गुणः। सर्यात् ॥ऋतभ संयोगादः रा४॥ भदन्तासंयोगादेः परयोलिङ्सिचोरिडा स्यात्ताडि । सरिपीट सृषीष्ट अन्तरिष्ट अस्तुत। धून कम्पने ४ धूनोति धूनुते दुधाव । स्वरतीति येट् । दुधविथ दुधोथ ॥ युका वपक्षे ॥ चिचाय ॥ आ० प० लिटस्ते धातुद्वित्वे लिटस्तझयोरेशिरेच् इति तकारस्य एशि विभाषा चेः इति कुत्वे इको यणचीति यणि च ॥ चिये ॥ कुत्यामारपदे ॥ चिच्ये ॥ लुङस्तिपि च्लो प्लेः सिचि इचो लोपे अटि इतश्चेति तिर इकारलो अस्ति- सिचोऽपृक्ते इति ईटि सिचि वृन्तिः परस्मैपदेष्विति वृद्धी ( अपीत् ॥ आ. प० लुङस्ते च्लो सिचि इचो लोपे अटि तस्य पत्वे गुत्वे गुणे च ॥ अचेष्ट ॥ स्तृ आचादने धातुरस्त्यने लटस्तिपि नौ गुणे अकुप्वानुमव्यवायेपीति गस्य णत्वे ॥ स्मृणोति ॥लिटस्तिपि तिपो णलि लिटिधातोरनभ्यासस्येति धातोदित्वे स्तु स्तु अ इति जातं तत्र उरत् इत्यभ्यासत्राकारस्य रपरे अदादेशे शर्वाः खय इत्यनेन सकारलोपे तर स्त्र अ इति जाते हलादिः शेष इति रलोपे अचोणिति इति वृद्धौ ॥ तस्तार ।। अनुसि । तस्त- रतुः ।। लिटस्ते धातुद्वित्वे उरत् इत्यभ्यासवर्णस्य अदादेशे शाः खयः इति सलोपे लिटस्तझयोरेशिरेच् इत्येशि पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे च ॥ तरतरे ॥ आशी- लिङस्तिपि यासुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे गुणोति गुणे स्कोः संयो- गाद्योरन्ते चेति सलोपे च ॥ स्तर्यात् || आ० ५० आशीलिंडरते लिङः सीयुद्ध इति सीयुटि उटो लोपे ऋतश्च संयोगादेः इत्यनेन इटि सुट् तिथोरिति मुटि उठो लोपे गुणोति गुणे सत्य पत्वे ॥ स्तरिपीछ !। इइभावपक्षे ।। स्पीच ॥ लुङस्ते ग्लो न्ले: सिचि इचो लोपे अटि ऋतश्च संयोगादेः इति इटि सत्य पत्ये प्ठत्वे गुणे च ॥ अस्तरिष्ट ।। इडभावपक्षे ।। अटि ग्लो चलेः सिचि इचो लोपे उश्चेति सिचः कित्ते कि- चात् क्विति चेति गुणाभावे हवादशादिति सिनो लोपे च ।। अस्तुत ।। धूञ् कान्पने धातुरस्ति तदने लटस्तिपि नौ गुणे च ॥ धूनोति ।। आ०प० लटते नौ कित्त्वाहणा- भावे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेल्वे च ॥ धूनुते ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरिति द्वित्वे हख इति हत्त्वत्वे अभ्यासे चर्चेति धस्य दत्वे अचोs. णिति इति वृद्धौ एचोऽयवायाव इति आवि च ॥ दुधाव ॥ थलि स्वरतिसू- तिसूयतीति वेटि गुणे अवि च ॥ दुधविथ ।। इडभावपक्षे धातुद्वित्वे अभ्यासे चर्चति धस्य दत्वे सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति गुणे च ॥ दुधोध ॥ लिट समद्विवचने वे युकः किति इत्यनेन परमपि खरत्याठिविकल्यं वाणित्या निषेधे प्राप्ते कृमभृय- ॥

·१८० लघुफौमुद्याम् किति खरा ११ । चित्र एकाच उगताच गित्किचोरिण् न । परमपि स्वरत्यादि- विकल्पं बाधित्वा पुरस्ताप्रतिषेधकाण्डारम्भसामादनेन निषेधै प्राप्ते क्रादिनियमानि- लामिट् । दुधुविय दुधुवे अपावीस् अधविष्ट अथोष्ट अधविष्यत् अघोप्यत् अघविष्यताम् अधोप्यताम् अधविष्यत अघोप्यत ।। इति स्वादयः ॥ ॥अथ तिङन्ते तुदादिगणप्रकरणम् ॥ तुद् व्यथने १॥ तुदादिभ्यः शः ।३।११७७॥ शपोऽपवादः । तुदति तुदते तुतोद स्तु(सुश्रुवो लिटि इति क्रादिनियमानिये इटि कृते दुधु इय इति जातं तन्त्र अनिश्च- धातुभ्रुवां वोरियडुवङौ इति उपङि ॥ दुधुविव ॥ आ० ५० लिटस्ते लिटि धातोरिति द्वित्वे अभ्यासे चर्चेति धस्य दत्वे लिटस्तझयोरियेशि उवडादेशे च ॥ दुधुवे ॥ लुङस्तिपि च्लो ग्ले: सिचि इचो टोपे स्तुसुधूभ्यः परस्मैपदेषु इति इटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोएक्ते इति ईटि इट ईटि इति स- लोपे सिचि वृद्धिः परस्मैपदेष्विति वृद्धी एचोऽयवायाव इति आवि अटि च कृते ॥ अघावीत् ॥ आ० ५० लुडस्ते च्लि लुडीति च्ली च्ले सिन् इति सिचि इचो लोपे खातिसूतिसूयतिधूदितो वेति इटि सार्वधातुकार्द्धधातुकयो रिति गुणे एचोऽयवायाय इति अवि सस्य पत्र टुत्वे अटि च ॥ अधविष्ट ॥ इडभावपक्षे ग्लो च्ले सिचि इचो लोपे गुणे सस्य पत्वे गुणे अटि च ॥ अधोष्ट ॥ लङस्तिपि स्य. तासीललुटोरिति स्ये स्वरतिसूतिसूयतिधूदितो वेतिइटिसार्वधातुकाई- धातुकयोरिति गुणे एचोयवायाव इति अवि लुङ्लङ्लक्ष्वड्डदात्त इति अटि सस्य पत्वे इतश्चेति विप इकारलोपे च ॥ अधविष्यत् ॥ इडभावपक्षे स्से गुणे सस्य पत्वे तिप इकारलोपे च ॥ अयोध्यत् ॥ लुलतसि तस्थस्थमिपां तांतंताम: इति तामि स्यतासी ललुटोरिति स्ये स्वरतिसूतिसूयतिधूभूदितो वेति इटि सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे अवि सस्य पत्वे अटि च ॥ अविष्यतां ॥ इडभावपक्षे तामि स्ये गुणे सस्य पत्वे अटि च ॥ अधोष्यतां ॥ मा. ५० लङस्ते स्पे इटि गुणे अपि सस्य पत्वे अटि च ॥ अधविष्यत ॥ इडभावपक्षे ॥ स्पे गुणे सरय पत्ते अटि च ॥ अधोष्यत ॥ इति स्वादयः ।। नयन्ति केशवकृपादृष्टिपीयूपवृष्टयः । मन्मनोरथमञ्जयः फलन्ति यामिरन्त्रहम् ॥ १ ॥ तुद व्यथने धातुरस्ति तदने लटस्तिपि तुदादिभ्यः श इति शे ॥ तुदति ॥ आ० प० लटस्ते शे टेरेवे च ॥ तुदते ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धतोरिति धातुद्वित्वे हलादिः शेष इति दलोपे पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे ॥ तुनोद ॥ थलि धातुद्विले हल्लोपे आर्धधाकतुस्पेड्वलादेरिति इटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च ॥ तुतो- ·तिन्ते तुदादिगणप्रकरणम् । तुतोदिय तुतुदे तोत्ता अतौत्सीत् अतुत्त । णुद प्रेरणे २ नुदति नुते नुनोद नोत्ता । भ्रस्ज पाके ३ ग्रहिज्येति संप्रसारणम् । सस्य श्रुवेन शः । शस्य जश्वेन जः ! भृक्षति भूजते ॥ भ्रस्जो रोपधयो रमन्यतरस्याम् ।।४७ भ्रस्जे रेफस्योपधायाश्च स्थाने रमागमो वा स्यादार्धधातुके । मित्त्वादन्यादचः परः स्थानपष्टीनिर्देशाद्रोपधयोनि- दिथ ॥ आत्मनेपदेषु लिटस्ते लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादिः शेष इति दलोपे किति चेति गुणाभावे लिटस्तझयोरेशिरेच् इत्येशि ॥ तुतुदे ॥ लुटते स्थतासी ललुटोरिति तासी लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डात्ये डित्त्वसा- मादभस्यापि टेलोपे खरि चेति दस्य तकारे पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे ॥ तोता ॥ लुङस्तिपि च्लि लुङीति च्लो च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे लुङ्लङ्लक्ष्य- डुदात्त इति अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोटक्ते इति ईटि खरि चेति दस्य तत्वे ववजहलन्तस्याच इति वृद्धौ च ॥ अतौत्सीत् ॥ आ० ५० लुङस्ते च्लो फलेः सिचि इचो लोपे झलो झलीति सलोपे खरिचेति दस्य तत्वे ।। अतुत्त ॥ गुद प्रे- रणे धातुर्वर्वति तदने लटस्तिपि तुदादिभ्यः शः इति शे णो न इति णस्य नत्वे ।। नुदति ॥ आ० प० लटस्ते शे टेरेत्वे च ॥ नुदते ॥ लिटस्तिपि तिपो णलि धातुद्वित्वे दलोपे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे । नुनोद ॥ आ० प० लिटस्ते धातुद्वित्वे दलापे लिट- स्तझयोरेशिरेच् इत्येशि ॥ नुनुदे ॥ लुटस्तिपि तासौ तिपो डात्वे डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेर्लोपे खरि चेति दस्य तत्वे गुणे च ॥ नोत्ता ॥ भ्रस्ज पाके धातुर्वरीवरीत्यग्रे लटस्तिपि तुदा- दिभ्यः श इति शे डिद्वत्त्वे अहिज्येति संप्रसारणे कृते भृस् ज अ ति इति जातं तत्र स्तोः श्चना श्चुरिति सस्य शत्वे झलां जश झशीति शस्य जत्वे च ॥ भृजति !! आ० ५० लटस्ते टेरेल्वे च ॥ भूनते ॥ लिटस्तिपि तिपो णलि लिटि धातोरिति धातुद्वित्वे भ्रस्ज् भ्रस्ज् अ इतिजातं तत्र हलादिःशेष इति हलो लोपे भ्रभ्रस्ज अ इति जाते अभ्यासे चर्चेति भस्य बत्वे बभ्रस्ज इति जातं तत्र भ्रस्जो रोपधयोरमन्यतरस्यामिति रेफरय उपधीभूतस्य तस्य च स्थाने रम् प्राप्तः स कुन स्यात् मिदचोऽन्त्यात्पर इति अ- न्याभकारोत्तरवर्तिनोऽकारात्परे रमि जाते वभ रम् ज् अ इति जातं तत्र मकारस्य हल- न्त्यमित्यनेन रेफोत्तरवर्त्यकारस्य चोपदेशेऽजनुनासिक इत् इति इत्संज्ञायां कृतायां तस्य लोप इति तयोर्लोपे च कृते ॥ बभर्ज | रमभावपक्षे तु भ्रस्ञ् भ्रस्ञ् अ इति स्थिते हलादिः शेष इति हलां लोपे अभ्यासे चर्चेति भत्य बत्वे स्तोः श्रुना श्चुरिति १ यन्त्र ह्यनिर्दिष्टः स्थानषष्ठया निर्देिश्य विधीयते स तत्स्थाने भवाते । इकौवणचीत्यादी यणादिवत् । प्रकृते तु रमोनिटिस्थानिकत्वाद्रोपधयोः स्थाने न भवति । एवं चास्यागमादेशत्वे भवतो यथाधमः - त्ययागमत्थे । केचित्विदमयुतामिति वदन्ति । तथाहि ! सनः विचि लोपश्चास्यान्यतरस्याम् ।।४।४५॥ इत्येतत्सूत्राोप इत्यनुपर्ख भ्रस्जो रोपधयोलोपो भवति रम्त्वागम इति ।।

·तिङन्ते तुदादिगणप्रकरणम् । अभ्राक्षीत् अभष्ट अभ्रष्ट । कृष विलेखने ४ कृपति कृषते चकर्ष चषे ।। अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् ।६।११५९। उपदेशेऽनुदात्तो य ऋदुपधस्तस्याम्वा स्याझला- 'दावकिति । क्रष्टा की कृक्षीष्ट । (स्पृशमशकृषतृपहपां ले सिज्वा वाच्यः) अक्राक्षीत अकांक्षीत अकृक्षत् अकृष्ट अकृक्षाताम् अकृक्षत् अक्षत । अकृक्षाताम् अकृक्षन्त । मिल सीतिषस्य कावे इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि आदेशप्रत्य- ययोरिति सिचः सस्य पत्वे वदब्रजहलन्तस्याच इति वृद्धौ अटि च कृते ॥ अभाीत् ।। रमभावपक्षे च्लौ च्ले सिचि इचो लोपे स्कोः संयोगाद्योरिति सलोपे नश्चेति जस्य पत्वे पढोकासीति पस्य कत्वे इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति इटि सस्य धत्वे वबजहलन्तस्येति वृद्धौ अटि च ।। अभ्राक्षीत् ॥ आ० ५० लुङस्ते लौ च्लेः सिचि इचो लोपे अटि भ्रस्जो रोपधयोरिति रमि झलो झलीति सलोपे व्रश्चेति जस्य यत्वे ष्टुत्वे च ॥ अभष्ट ।। रमभावपक्षे ब्लेः सिचि झलो झलीति सिचः स लोपे स्कोः संयोगाद्योरिति सलोपे व्रश्चेति जस्य पत्वे टुत्वे अटि च कृते ॥ अभ्रष्ट ।। कृष बिलेखने धातुरस्ति तदने तुदादिभ्यः श इति शे || कृपति ।। रा०प० । टेरेल्वे ॥ कृषते ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरिति धातुद्वित्वे हलादिः शेष इति हल्लोपे उरत् इति अभ्यासऋवर्णस्य अति रलोपे कुहोश्चरिति कस्य चत्वे पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे च ॥ चकर्ष ।। आ० प० लिटस्ते धातुद्वित्वे. हलो लोपे कस्य चत्वे लिदस्तझयोरेशिरेच् इत्येशि ॥ चपे ॥ लुटस्तिपि स्य- तासी लुल्टोरिति तासौ लुटः प्रथमस्येति तिपो डात्वे डित्त्वसामर्थ्यादभ- स्यापि टेलोपे अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्यामित्यमि मलोपे इको य- णचीति यणि ष्टुत्ले च ॥ ऋष्टा ।। अमभावपक्षे गुणे कृते ॥ की । आशीलिङस्तिपि या- सुटि उटो लोपे इतश्चेति तिष इकारलोपे स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे च ॥ कृष्यात् ।। आ० प० आशीलिङस्ते लिङसीयुट् इति सीयुटि उटो लोपे यलोपे सुहतियो- रिति सुटि उटो लोपे सस्य षत्वे ष्टुत्वे च कृष् सीष्ट इति जातं तत्र षढोः कासीति पस्य कत्वे सस्य पत्वे संयोगे च कृते | कृक्षोष्ट !! लुङस्तिपि फिल लुङीति ब्लौ स्पृशमृश- कृषतपहपां च्ले 'सिज्वा वाच्य इति सिचि इचो लोपे अनुदात्तस्य च?- पधस्यान्यतरस्यामित्यमि कृ अम् प् स् ति इति जातं तत्र मलोपे यणि अटि इत- श्चेति तिप इकारलोपे षढोः कासीति षस्य कत्ये आदेशप्रत्यययोरिति सिचः सस्य पत्त्वे अस्तिसिचोऽपृक्त इति ईटि वदवजहलन्तस्याच इति वृद्धौ ॥ अक्राक्षीत् ॥ अमभावपक्षे सिचि वृद्धिः परस्मैपदेष्विति वृद्धौ ॥ अकार्षीत् ॥ सिचोऽभावे च शल इगुपधानिटः क्स इति प्लेः क्सादेशे कृते ककारस्येत्संज्ञायां लोपे च कृते अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे षढोः कः सीति यस्य कत्वे सस्य पत्वे संयोगे च कृते .

·१८४ लघुकौमुद्याम् सङ्गमे ५ मिलति मिलते मिमेल मेलिता अमेलीत् । मुच्छ मोचने ६॥ शे मुचादी. नाम् ७१।५।९। मुच्ळिविलुपूसिकृत्तिद्विशां नुम् स्यात् शे परे । मुञ्चति मु. भते मोक्ता मुच्यात् मुक्षीष्ट मगुचत् अमुक्त अमुक्षावाम् । लुप्ल छेदने ७ लुम्पति लुम्पते लोप्ता अलुपत् अलुप्त । विदु लामे ८ विन्दति विन्दते विवेद विधिदे। व्याघ्रभूतिमते 1) अकृक्षत् ॥ मा०प० लुङस्ते च्लो च्ले: सिचि इचो लोपे अटि झलो झलीति सिचः सलोपे टुत्वे च ॥ अकृष्ट ॥ आतामि पस्य कत्ये सस्य पत्वे संयोगे अटि च ॥ अकृक्षातां ॥ लुडो झे झस्य आत्मनेपदेष्वनत इत्यदादेशे पस्य काये सस्य पावे अटि संयोगे च ॥ अकृक्षत ॥ मिल संगमे धातुरस्त्यग्रे लटस्लिपि तुदादिभ्यः श इति शे॥ मिलति ।। आ० ५० लटस्ते टेरेत्ये च ॥ मिलते ॥लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हला- दिः शेष इति ललोपे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे ॥ मिमेल ॥ लुटस्ते स्वतासील- लुटोरिति तासौ आईधातुकस्येति इटि लुटः प्रथमस्येति तिपो डात्ये डिवसाम- ादमस्यापि टेोपे पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे ॥ मेलिता ।। लुङस्तिपि फिल लुङीति ब्लौ च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे लुङ्ललक्ष्वड्दात्त इति अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे आर्धधातुकस्येवलादेरिति इटि अस्तिसिचो- ऽपृक्ते इति ईटि इट ईटि इति सलोपै पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च ॥ अमेलीत् ॥ मुरल मोचने धातुर्वर्ततेऽो लटस्तिपि तुदादिभ्यः श इति शे शे मुचादीनामिति नुमि उम्भागलोपे अनुस्वारे परसवर्णे ॥ मुञ्चति ॥ मा० ५० लटस्ते शे नुमि टे- रेल्वे च ॥ मुञ्चते ॥ लुटस्तिपि तासौ तिपो डावे डिवसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे चोः कुरिति चस्य कत्वे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च ॥ भोक्ता ॥ आशीलिंडस्तिपि यासुपरस्मैपदेपूदात्तो डिच्चेति यासुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोर संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपै ॥ मुच्यात् ॥ आ० प० आशीलिङस्ते लिंङ सीयुट् इति सीयुटि उटो लोपे लोपो व्योरिति यलोपे चोः कुरिति कुल्चे आदेशप्रत्यय- योरिति सस्य पत्वे संयोगे सुट् तिथोरिति सुटि उटो लोपे टुत्वे च ।। मुक्षीष्ट | लुडस्तिपि चलो पुपादिद्युताद्युदितः परस्मैपदेष्विति प्ले:अडि इतश्चेतितिप इकारलोपे अटि च । अमुचत् ॥ आ० प० स्तिपि च्छौ च्छेः सिचि इचो लोपे झलो झलीति सलोपे घोः कुरिति चस्य कावे अटि च ॥ अमुक्त ॥ आतामि । अगुक्षाताम् ॥ लुप छेदने धातुरस्त्यग्रे स्टस्तिपि शे शेमुचादीनामिति नुमि उम्लोपे नश्वापदान्तस्य प्र. लीति मस्यानुस्वारे अनुस्वारस्य ययि परसवर्ण इति परसवणे ॥ लुम्पति । मा० प० लटस्ते शे टेरेल्वे शे मुचादीनामिति नुमि उम्भागलोपे नस्यानुस्वारे अनुस्वारस्प च पररूपत्वे ॥ लुम्पते ॥ लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ तिपो डाने डिवात् टेलोपे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे॥ लोप्ता । लुइस्तिपिच्लि लुडीति च्लो पुपादियुः ·तिम्त तुदादिगणप्रकरणम् । सट् । वेदिता । भाष्यमतेऽनिट । परिवेत्ता । पिच क्षरणे ९ सिञ्चति मिश्चत ॥ लि. पिसिचिन २११५३। एभ्यश्लेरङ् स्यात् । असिचत् ॥ आत्मनेपदेष्वन्य- तरस्याम् ॥३॥१॥५४॥ लिपि सिचि हः परस्य च्लेर वा । असिचत असिक्त । लिप उपदेहे. १० उपदेहो वृद्धिः । लिम्पति लिम्पते लेता अलिपत् अलिपत अलिप्त । इति उभयपदिनः । कृती छेदने ११ कृन्तति चकत कर्तिता कतिप्यति कस्य॑ति अकर्तात् । . तादित इति ग्लेरङि कृते अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे च ॥ अलुपत् ।। आo ५० लुङस्ते प्लौ च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे झलो झलीति सलोपे अटि च ॥ अलुप्त ।। विदु लाभे धातुरस्ति तदने लटस्तिपि तुदादिभ्यः श इति शे शे मुचादी- नामिति नुमि उमो लोपे । विन्दति ॥ आ० ५० लटस्ते शे नुमि टेरेने च ॥ विन्दते १ लिट- स्तिपि तिपो णलि धातुद्वित्वे शेपहल्लोपे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे ।। विवेद ।। आ०प० लिटस्ते लिदि धातोरनभ्यासस्येति धातुद्वित्वे हलादिः शेष इति दलोपे लिट- स्तझयोरेशिरेच् इयेशि ॥ विबिदे ।। लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासी लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डात्ये डिवाटेलोपे गुणे च व्याघ्रभूतिमते सेट् सत आईधातुकस्येवलादेरिति इटि ॥ वेदिता ॥ भाष्यमते इडभावात् खरि चेति दस्य तकारे कृते ॥वेत्ता ॥ एवं परिपूर्वकविदुधातोर्लटस्तिपि ॥ परिवेत्तर ॥ पिच क्षरणे धातुर्वर्तते तदने लटरितपि शे शे मुचादीनामिति नुमि धात्वादेषः स इति पस्य सत्वे अनुस्वारे परसवर्णे च कृते ॥ सिञ्चति ।। आ० ५० लटस्ते ॥ सिञ्चते । लुङस्तिपि चिल लुङीति च्लो लिपि- सिचि हश्चेति च्लेरङि अटि तिप इकारलोपे च ॥ असिचत् ।। आ० प ० लुङस्ते लौ आ- त्मेनपदेष्वन्यतरस्यामिति ग्लेरङि अटि ॥ असिचत ।। ग्लेरडोऽभावे प्ले: सिधि इचो लोपे झलो झलीति सलोपे चोः कुरिति चस्य कत्वे अटि च ।। असित ।। लिप उपदेहे धातुरस्ति तदने लटस्तिपितुदादिभ्यः श इति शे शे मुचादीनामिति नुमि ॥ लिम्पति। आ० ५० लटस्ते शे तुमि टेरेत्वे च ॥ लिम्पते ।। लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्येति तिपो डावे डिवाहिलोये पुगन्तलघूपधस्येति गुणे ॥ लता !! लुङस्तिपि प्लौ लिपिसिचिहश्चेति व्लेरङि अटि तिप इकारलोपे च ॥ अलिपत् ।। आ० प० । लुङस्ते म्लौ आत्मनेपदेष्वन्यतरस्यामिति अङि अटि । अल्पित ॥ अडो- ऽभावे ॥ अलित ॥ इत्युभयपदिनः ॥ कृती छेदने धातुरस्त्यग्रे तुदादिभ्यः श इति शे शे मुचादीनामिति नुमि अनुस्वारे परसवर्णे व कृते || कृन्तति ।। लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरिति द्वित्वे हलादिः शेष इत्यभ्यासतकारलोपे उरत् इति रपरे अदादेशे हलादिः शेष इति रलोपे कुहोचुरिति कस्य चत्वे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे !! चकर्त ॥ लुटस्तिपि तासौ तियो डावे इटि गुणे च ॥ कांतता ॥ रुद्रस्तिपि स्ये सेसि- - २४ ·१८६ लघुकौमुद्याम् सिद परिघाते १२ सिन्दति चिखंद सेत्ता । पिश अवयये १३ पिंशति पेशिता । ओ- वधू छेदने १४ वृश्चति ववश्व वनश्चिय वनष्ठ प्रश्चिताप्रष्टा अश्विप्यति वक्ष्यति श्यात् । चिकृतवृतदतगृत इति पक्षे इटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे सस्य पत्वे ॥ कतिष्यति ॥ इडभावे । कर्त्यति ॥ लुडस्तिपि च्छी प्ले: सिचि इचो लोपे आईधा- तुकस्येति इटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि इट ईटि इति सलोपे दीर्घत्वे गुणे अटि च ॥ अफतीत् ॥ खिद परिघाते धातुरस्त्यमे तुदादिभ्यः श इति शे शे मुचादीनामिति नुमि ॥ खिन्दति ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादिः शेप इति दलोपे कुहोश्चुरिति खस्य छत्ये अभ्यासे चर्चेति छस्य चत्वे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे ॥ चिखेद ॥ लुटस्तिपि स्पतासी ललुटोरिति तासी तिमो डाल्ये डिस्वादिलोये खरि चेति दस्य तकारे गुणे ॥ सेत्ता ॥ पिश अययवे तुदादिभ्यः श इति शे शे मुचादीनामिति नुमि ॥ पिं- शति ॥ लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारोरस इति तिपो डाने डित्वादिलोपे इटि गुणे च ॥ पेशिता ॥ भोवशू छेदने धातुर्वर्तते तदने लटस्तिपि तुदादिभ्यः श इति शै उपदेशेऽजनुनासिक इदिति ओकारस्य उकारस्य चेत्स- ज्ञाया लोपे च कृते अहिज्येति सूत्रेण सप्रसारणे संप्रसारणाचेति सूनेण पूर्वरूपे च कृते ॥ वृश्चति ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरिति द्विरवे सप्रसारण तदाश्रय च कार्य बलादिति वचनात् पूर्व लिट्यभ्यासस्योभयेपामित्सम्याससमसारणे वृश्च अश्व अ इति जात तत्र उरत् इत्यम्यासनत्वर्णस्य परे अदादेशे वर्थ द्रश्च अ इति जाते हलादिः शेप इति हलो लोपे ॥ वनश्च ॥ थलि द्वित्वे लियभ्यासस्येति सप्रसारणे उरत् इत्यभ्यासकवर्णस्म अदादेशे हलादिः शेष इति हलो लोपे स्वरतिसूतिसूयति- धूदितो वेति पक्षे इटि ॥ वश्चिय ॥ इडभावे द्वित्वे हलोपे सप्रसारणे अभ्यासक्रवर्णस्य रपरे अदादेशे कृते व हलादिः शेष इति रलोपे वनथ्य इति जाते शत्वस्यासिद्धत्वात् स्कोरिति सलोपे व्रश्चभ्रस्जेति शस्य पत्ये टना टुरिति धस्य ठत्वे (। कबष्ठ ।। टुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ स्वरतिसूतिसूयतिधूभूदितो वेति इटि लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डात्वे डिवसामदिभस्यापि टेपि ॥ धिता ॥ इडमारे शत्यस्यासिद्धयात् स्कोरिति सोपे ब्रश्चनस्जेति शस्य पवे ष्टुना टुरिति तफारस्य टकारत्ये | नष्ट | लटस्तिपि स्पतासीति स्यै स्वरतिसूतिसयतिधू- दितो वेति इटि सस्य पत्वे ॥ अश्विष्यति । इडभारे । प्रक्ष्यति ॥ आशीलिंडस्तिपि यासुपरस्मैपदेपूदात्तो रिबेति यामुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे ग्रहिल्यावयिव्यधीति सप्रसारणे संप्रसारणाचेति पूर्णरूपे कृते || वृश्यात् ॥

·तिङन्ते तुदादिगणप्रकरणम् । १८७ अब्रवीत् । अवाक्षीत् । व्यच व्याजीकरणे १५ विचति विव्याच विविचतुः व्यचिता व्यविष्यति विच्यात् अव्याचीत् अव्यचीत् । व्यचेः कुटादिलमनसीति तु नेह प्रवर्तते । अनसीति पर्युदासेन कृन्मात्रविषयत्वात् । उछि उच्छे १६ उच्छति । उन्छः कणश आदानं कणिशाधर्जनं शीलमिति यादवः । ऋच्छ गतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु १७ ऋच्छति । ऋच्छत्यतामिति गुणः । द्विहल्ग्रहणस्याऽनेकहलुपलक्षणत्वान्नुट् । आ- लुङस्तिपि फिल लुङि इति ग्लौ चलेः सिच् इति सिचि इचो लोपे स्वरतिसूति इति इटि इतश्चेति तिए इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि इट ईटि इति सलोपे अटि च ॥ अत्रश्चीत् ॥ व्यच व्याजीकरणे धातुर्वर्ततेऽग्रे लटस्तिपि तुदादिभ्यः श इति शे अहिज्याययिव्यधीति संप्रसारणे संप्रसारणाचेति पूर्वरूपादेशे ।। विचति ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे लि- यभ्यासस्योभयेषामिति संप्रसारणे संप्रसारणाचेति अकारस्य पूर्वरूपादेशे हलादिः शेष इति शेषहलो लोपे वृद्धौ । विव्याच ॥ अतुसि अहिज्यावयिव्य- धीति धातोः संप्रसारणे संमसारणाचेति पूर्वरूपे धातुद्वित्वे शेपहलो लोपे ॥ विश्चितुः॥ लूटस्तिपि स्यतासीति तासौ आईधातुकस्येलादेः इति इटि तिपो डाये डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे ।। व्यचिता ॥ लटस्तिपि स्ये इटि च ॥ व्यचिष्यति ॥ आ- शीलिङस्तिपि यासुट् परस्मैपदेपूदात्तो डिच्चेति यासुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे अहिज्येति संप्रसारणे संप्रसारणाच्चेति पूर्वरूपे स्कोरिति सलोपे च ।। विच्यात् ॥ लुस्तिपि चिल लुङीति च्लौ कलेः सिच् इति सिचि इचो लोपे आ- ईधातुकस्येवलादेरिति इटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि इट इटि इति सलोपे अतो हलादेलघोः इति वृद्धी लुङ्लल्लाबक्ष्वद्ध- दात्त इति अटि च कृते !] अन्याचीत् ।। वृद्धयभावे । अव्यचीत् ।। व्यचेः कुटादि- त्वमनसीति बार्तिकमाश्रित्य अव्यच् स् त् इत्यत्र सिचः सकारस्यासूभिन्नत्वात् कुटादित्वं स्यात् कुटादित्वे च सति गाड्कुटादिभ्यो णिन्डित् इति सस्य डित्त्वं स्यात् ङित्त्वे च सति अहिज्यावयिव्यधीयनेन संप्रसारणे प्राप्ते व्यचेः कुदादित्वमन- सीति वार्तिकस्य अस्भिन्नकृदन्तमात्रविषयत्वात् नायं सिचः सकारः कृत्प्रत्ययस्थस्ततो नात्र तस्य वार्तिकस्य प्रवृत्तिरपि जाघटीतीत्यलं पल्लवितेन ॥ उछि उञ्छे धातुरस्त्यग्रे लट- स्तिपि शे च ॥ उञ्छति ॥ ऋच्छ गतीन्द्रियाप्रलयमूर्तिभावेषु धातुस्त्यने लटस्तिपि तुदा- दिभ्यः श इति शे ॥ अच्छति ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरनभ्यास- स्वेति धातुद्वित्वे उरदिति रपरत्वे अकारे हलादिः शेष इति हलो लोपे अत आदे- रित्यभ्यासदीर्घत्वे तस्मान्नुदिहलः इति नुटि उटो लोपे ऋच्छत्यृतामिति गुणे ॥ आनछ।

·१८८ लघुकौमुद्याम् नई आन तुः ऋच्छिता । उज्झ उत्सर्गे १८ उज्झति । लुभ विमोहने १९ लुभति ॥ तीपसहलुभरुपरिपः ।।४८। इच्छत्यादेः परस्य तादेरार्धधातुकत्येड्डा सात् । लोमिता लोब्धा लोभिप्यति । तृप तृम्फ तृप्तौ २१ तृपति ततर्प तर्पिता अतीत् तृम्मति (शे तृम्फादीनां नुम् वाच्यः) आदिशब्दः प्रकारे । तेन येऽत्र नकारानुपक्तास्ते तृम्फा- दयः । ततृम्फ तृपयात् । मृह पृढ सुखने २३ मृडति एडति । शुन गतौ २४ शुनति । इप इच्छायाम् २५ इच्छति एपिता एटा एपिप्यति इण्यात् ऐपीत्। कुट कौटिल्यै २६ गाङ् असि । आनईतुः ॥ लटस्तिपि स्यतासी लुलटोरिति तासौ आईधातुकस्येव- लादेरिति इटि लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपोडावे डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेलौंपे।। अग्छिता ॥ उज्झ उत्सर्गे तुदादिभ्यः श इति शे ॥ उहति ॥ लुभ विमोहने शे समागते ॥ लुभति ॥ लुटस्तिपि तासौ तिपो दात्ये टेलोपे तीपसहलुभरुपरिषः इत्यनेन इटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे लोभिता तत्र चेडभावे झपस्तथो- धोऽध इति तकारस्य धत्वे झलां जश अशीति भस्य वत्वे च गुणे ॥ लोब्धा ॥ लुट- स्तिपि स्वतासी ललुटोरिति स्ये तीपसहलुभरुषरिप इति इटि गुणे सस्य पत्ते च ॥ लोभिष्यति ॥ तप तृप्ती धातुर्वर्तते लटस्तिपि ॥ तृपति ॥ लिटस्तिपि तिपो णलि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे लिटि धातोरनभ्यासस्येति धातोर्द्वत्वे हलादिः शेष इत्यभ्यासहलो लोपे ॥ ततर्प । लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ इटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे तिपो डात्वे डित्त्वसागादभस्यापि टेोपे ।। तर्पिता ॥ लुङ- स्तिपि छिल लुङीति ग्लौ च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे आईधातुकस्येस- लादेरिति इटि पुगन्तलघूपघस्येति गुणे इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचो- ऽएक्ते इति ईटि इट ईटि इति सलोपे लुइललक्ष्वडुदात्त इति अटि ॥ अतीत् ॥ तुम्मा तृप्तौ धातुरस्ति तदप्रे लटस्तिपि शे तृम्फादीनां शे नुम् वक्तव्य इति नुमि उमो लोपे अनुस्वारे परसवणे शस्य सार्वधातुकत्वात्सार्वधातुकमपिदित्यनेन लित्वे अनिदि- तामिति नलोपे ॥तृम्फति ॥लिटस्तिपि तिपो णलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्ये उरत् इत्यभ्यास प्रवर्णस्य रसरे अति हलादिः शेप इति लोपे च ॥ ततृम्पः ॥ आशीठिङ- स्विपि यामुहपरस्मैपदेपूदात्तो डिच्चेति यासुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयोगायोरन्ते चेति सकारलोपे अनिदितां हल उपधायाः शिति इति नकारकोपे ॥ तृप्यात् ।। मृड पृढ सुखने धातू स्तोऽने लटस्तिपि शे च ॥ मृति ॥ पृडति ।। शुन गतौ ॥ शुनति ॥ इष इच्छाया धातुरस्ति तदमे लटस्तिपि शे च इयुगमियमा छ इति पस्य छत्वे के चेति तुकि उको सोपे स्तोःशुना भुरिति तस्य चत्वे च ॥ इति ।। लिटस्तिपि तिपो पलि धातुद्विवे हटो टोपे इ इप् अ इति जाते पुगन्तलघूपधस्य चेति ·तिङन्ते तुदादिगणप्रकरणम् ! कुटादीति डिलम् । चुकुटिथ चुकोट चुकुट कुटिता । पुट संशेषणे २७ पुटति पुटिता। स्फुट विकसने २८ स्फुटति स्फुटिता । स्फुर स्फुल संचलने ३० स्फुरति स्फुलति । स्फुरतिस्फुलत्योनिनिविभ्यः ।८।३।७३। पत्वं वा स्यात् । निष्फुरति निःस्फुरति । णू स्तवने ३१ परिणूतगुणोदयः । नुवति नुनाव नुविता । टुमस्जो शुद्धौ ३२ मजति गुणे इ एप् अंइति जातं तत्र अभ्यासस्यासवणे इत्ययङि । इयेप ॥ लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डावे डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे तीषसहलुभरुषरिष इति इटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च ॥ एपिता ॥ इडभावे ष्टुना टुरिति ठुत्वे ॥ एष्टा ॥ लूटस्तिपि स्ये आर्धधातुकस्येलादेरिति इटि सस्य पत्त्रे गुणे च ॥ एपिष्यति ॥ आशीलिङस्तिपि यासुटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे ।। इध्यात् ।। लुङस्तिपि चिललुङीति ग्लौ कलेः सिच् इति सिचि इचो लोपे आर्द्धधातुकस्येवलादेरिति इटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि इट ईटि इति सलोपे आडजादी- नामिति आटि आरश्चेति वृद्धौ च ॥ ऐपीत् ।। कुट कौटिल्ये धातुरस्ति तदने लिटस्तिपि तिपो णलि धातुद्वित्वे हलो लोपे कुहोश्चरिति कस्य चत्वे गाड्कुटादिभ्योऽभिण- न्डित् इति डित्वे ङित्त्वाच्च किति चेति गुणाभावे !! चुकुट ॥ थलि इटि || चुकुटिथ ।। लिट उत्तमैकवचने णलि णलुत्तमो वेति णिद्विकल्पात् ङित्त्यस्यापि विकल्पस्ततो यस्मिन् पक्षे णलो णित्वं गणितं तस्मिन् पक्षे तस्य ङित्वात् किति चेति गुणाभावे ॥ चुकुट ।। यस्मिन् पक्षे च नाङ्गीकृतं तस्य णित्वं तस्मिन् पक्षे ङित्त्वाभावात्पुगन्तलघूपधस्येति गुणे चुकोट । लुटस्तिपि तासौ तिपो डात्वे टेलोपे इटि च कृते ॥ कुटिता । पुट संश्लेषणे धातु- रस्ति तदने लटस्तिपि शे च ॥ पुटति ॥ लुटस्तिपि तासौ तिपो डात्वे टेर्लोपे इटि च ॥ पुटिता ॥ स्फुट विकसने लटस्तिपि शे च ॥ स्फुटति ॥ लुटस्तिपि तासौ तिपो डात्वे टेलोपे इटि च ॥ स्फुटिता , स्फुर स्कुल संचलने धातू स्तोऽग्रे लटस्तिपि शे च ॥ स्फुरति ।। स्फु- लति । निपूर्वकस्फुरधातोरने लटस्तिपि स्फुरतिस्फुलत्योर्निनिविभ्य इति सस्य पत्वे ।। निष्फुरति ॥ निःस्फुरति ॥ णू स्तवने धातुरस्ति तदने लटस्तिपि शे धात्वादेर्णस्य न इति णस्य नत्वे अचिचधातुभ्रुवां वोरिअडुवङौ इति उवङि ॥ नुवति 1 लिटस्तिपि तिपो गलि धातुद्वित्वे हख इत्यभ्यासाचो हस्यत्वे अचोणिति इति वृद्धौ एचोयवा- याच इति आवि च कृते । नुनाव ।। लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ आई- धातुकस्येवलादेरिति इटि तिपो डावे टेलोपे च ॥ नविता ! टुमस्जो शुद्धौ धातुरस्ति तत्र आदिजिटुडव इति टुलोपे लटस्तिपि तुदादिभ्यः इति शे स्तोः श्रुना श्चुरिति सस्य शत्वे झलां जश झशि इति शस्य जत्वे ॥ मज्जति ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि ·लघुकौगुचाम् ममन्न । मस्जिनशोरिति नुम् ( मस्जेरन्यापूर्वी नुम् वाच्यः ) संयोगादिलोपः । मम- ड्थ ममन्जिय मक्ता मडल्यति अमासीत् अमाशाम् अमाक्षुः । रुजो भङ्गे ३३ रजति रोक्ता रोत्यति अपेक्षीत् । भजो कौटिल्ये ३४ रुजिवत् । विश प्रवेशने ३५ धातोरनभ्यासस्येति धातुद्वित्वे हलादि शेष इति हला लोपे स्तोः चुना श्चुरिति सस्य शत्ये झलां जश झशि इति शस्य जत्ये च कृते ।। ममज ॥ थलि धातुद्वित्वे हलादिः शेप इति हलो लोपे म मसज् थ इति जातं तत्र मसजिनशोरिति नुम् प्राप्तः सच मसजेरन्त्यात्पूर्वो नुम् वाच्य इति चार्तिकेन अन्त्यात् पूर्व नुमि जाते ममस्न्ज् इति जातं तत्र स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे ममन्जु थ इति जाते चोः कुः इति जस्य गत्वे खरि चेति गस्य कत्ये नस्यानुस्वारे परसवर्णे ॥ ममक्थ ।। क्रादिनियमादिठि स- मागते झलादित्वामावाच नुमोऽभावे ममजिथ ॥ सृटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासी लट प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डात्वे डित्त्वसामादमस्यापि टेलोपे मस्च् ता इति जातं तत्र मसजिनशोझलि इति नुमि उमो लोपे स्कोः संयोगाद्योरिति सलोपे चोः कुरिति जस्य गत्वे खरि चेति गस्य कल्वे नस्यानुस्वारे परसवर्णे च || मक्ता ॥ लटस्तिपि स्ये मसू जिनशोर्झलीति नुमिउमो लोपे स्कोः संयोगाद्योरिति सलोपे चोः कुरिति जस्य गत्वे खरिचेति गस्य कत्वे नस्यानुस्वारे परसवर्णे आदेशप्रत्ययोरिति सरय पत्वे सं- योगे च ।। मक्ष्यति ॥ लुङस्तिपि चिल लुडीति ली च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे इतश्चेति तिप इकार लोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि मसुजिनशोझलीति नुमि उमो लोपे च कृते मस्नम् इत् इति जातं तत्र स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे चोः कुरिति जस्य गवे खरि चेति गस्य कवे अनुस्वारे परसवर्णत्वे च आदेशप्रत्य- ययोरिति सस्य पत्वे लुङ्ललइक्ष्वड्डदात्त इति अटि वदव्रजहलन्तस्याचा इति वृद्वौ च कृतायाम् ॥ अगाड्क्षीत् ॥ तामि लौ च्छेः सिचि इचो लोपे झलो झलीति सिचः सलोपे मसजिनशोरिति नुमि उमो लोपे स्कोः संयोगाद्योरिति सलोपे चौः कुरिति जस्य गत्वे खरि चेति गस्य कल्वे अटि अनुस्वारे परसवर्णे च पद्मजहल- न्तस्येति वृद्धौ च ॥ अमाङ्क्ताम् || लुओ झौ परे च्छो प्लेः सिचि इचो लोपे सिज- भ्यस्तविदिभ्यश्चेति शेसि मजिनशोरिति नुमि उग्भागलोपे स्कोः संयोगा- चोरिति सलोपे जस्य कुत्येन गत्वे गस्य खरि चेति कत्ये सस्य पत्वे अनुस्वारे परसवर्णत्ये अटि पद्मजहलन्तस्येति वृद्धौ च | समाक्षुः ॥ रुनो भने धातुरस्ति तदमे लट- स्तिपि शे च ॥ रुजति ॥ लुटस्तिपि तासौ तिपो डावे टेलोपे चोः कुरिति जस्य गत्वे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे ॥ रोक्ता | लटस्तिपि ये चोः कुरिति जस्य गले ग्वरि च. इति गस्य सत्वे आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्वे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे ॥

·तिमन्ते तुदादिगणप्रकरणम् । विशति । मृश् आमर्शने ३६ आमर्शनं स्पर्शः । अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम । अम्रा- क्षीन् अमाक्षीत, अमृक्षत् । पद विशरणगत्यवसादनेषु ३७ सीदतीत्यादि । शब्द शातने ३८॥ शदेः शितः श६०। शिदायिनोऽस्मान्तकानौ स्तः । शीयते शीयताम, अशीयत शीयेत । शशाद शत्ता शत्स्यति अशदत् अशत्स्यत् । कविक्षेपे ३९ ॥ ऋत रोक्ष्यति ॥ लुङस्तिपि च्लि लुडीति ब्लौ च्ले सिचू इति सिचि इचो लोये इतति' तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि चोः कुरिति जस्य गत्ये खरि चेति गस्य कत्वे आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्वे ववजहलन्तस्याच इति वृद्धी कपोः संयोगारक्षे अटि च कृते ॥ अपेक्षीत् ॥ भुजो कौटिल्ये रुज्यत् रूपाणि । विश प्रवेशने धा- तुस्तदने लटस्तिपि शे च ॥ विशति ॥ मृश् आमर्शने धातुरस्ति तदने लुङस्तिपिच्लि लुडीति ब्लौ चले सिच् इति सिचि इचो लोपे मृश् स् ति इति जातं तन्न अनुदात्तस्य चर्तु पधस्यान्यतरस्यामित्यनेन अमि कृते मृ अम् शस् ति इति जातं तत्र हलन्य- मिति मकारस्येत्संज्ञाय लोपे च कृते इको यणचीति यणि कृते ब्रश्चभ्रसजेति शस्य पत्ये कृते षढोः कः सीति पस्य कत्वे आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पावे इतश्चेति तिष इकारलोपे कृते अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि अटि वनजलन्तस्याच इति वृद्धी ।। अनाक्षीत् । अमभावे ववजहलन्तस्याच इति मकारोत्तरवातेन ऋकारवृद्धी आरूपायां कृतायाम् ।। अमाक्षीत् ।। पक्षे शल इगुपधादनिटः क्सः इत्यनेन ले: स्थाने सादेशे कृते लशकतद्धिते इति ककारस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे व्रश्च- भ्रस्जेति शरय पत्त्रे षढोः कः सीति परय कत्वे आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्ते कपोः संयोगारक्षत्वे च कृते ॥ अमृक्षत् ॥ पढ़ विशरणगत्यवसादनेषु पाघ्राध्मास्येति सीदादेशे कृते लटस्तिपि तुदादिभ्यः श इति शे ॥ सीदति ॥ शद्ल शातते धातुरस्ति तत्र शे पानाध्मास्थेति शीयादेशे शदेः शित इत्यनेन लटः स्ते समागते तुदा- दिभ्यः श इति शे टित आत्मनेपदानां देरे इतिटेरेत्वे च कृते । शीयते ॥ लोटस्ते शीयादेशे शे टेरेने आमेत इत्यनेन एकारस्य आमि च कृते । शीयताम् । लिङस्ते शीयादेशे शे अटि च ॥ अशीयत ॥ विधिलिडस्ते शीयादेशे शे यासुटि रटो लोपे यास इयादेशे गुणादेशे च ॥ शीयेत ॥ लिटः शिद्भावित्वाभावात्तिपि तिपो गलि धातुद्वित्वे अभ्यासहल्लोपे ववजहलन्तस्याच इति वृद्धौ ॥ शशाद । एवं लुटस्तिपि तासौ तिपो डात्वे डित्त्वसामर्थ्यात् टेलोपे खरि चेति दत्व तत्वे च ॥ शत्ता हा लूटस्तिपि स्ये १ अनुदात्तस्य चईपधस्यान्यतरस्याम् ॥ आदेव उपदेशेऽशितीति सूभादुपदेश इत्यनुवर्तते । उपदेशे कि सानु समुनि कृते नित्यादिनिखामेसनेनोदात्तत्वादम् न स्यात् । दुषभः किं कर्ता । झलि कि ससर्प । अकितीति किं सप्तः ।

·लयुकौमुद्याम् इद्धातोः ।।१।१००। ऋदन्तस्य धातोरहस्य इत्यात् । किरति चकार चकरतुः प. फरः फरीता करिता कार्यात् ॥ किरती लवन वा॥१४०। उपात्किरतेः सद् डे- दने । उपस्किरति ॥ अडभ्यासव्यवायेऽपि ६।१।१३६। ( सुटकात्पूर्व इति वक्त- व्यम् ) उपास्किरत् उपचस्कार ।। हिंसायां प्रतेश्च ६।१।१४१। उपात्प्रतेश्च किरतेः सुट् स्पाद्धिंसायाम् । उपस्किरति प्रतिस्किरति । गृ निगरणे १०॥अचि विक्षापा | २२॥ गिरते रेफस्स लोऽजादी प्रत्यये । गिरति गिलति जगार जगाल जगरिय जग- खरि चेति दकारस्य तकार ॥ शत्स्यति ॥ लुडस्तिपि लि लुडीति च्ली च्ले: पुपादिद्युतायलदित इति अडि अटि ॥ अशदत् ॥ टुडस्तिपि स्ये अटि खरि चेति दस्य तकारे इतश्चेति तिप इकारलोपे ।। अशत्स्यत् ॥ फ विक्षेपे धातुरस्त्यो लट- स्तिपि शे प्रत इद्धातोः इति रपरे इदादेशे कृते । किरति ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरिति धातुद्वित्वे उरत् इसभ्यासमवर्णस्य रपरे अदादेशे हलादिः शेप इति रलोपे माच्छत्यूतामित्यनेन गुणे कृते काकर् अ इति जातं तत्र अत उपधाया इति वृद्धी कुहोश्चरिति कस्य चत्वे ॥ चकार ||अतुसि गुणे कृते ।। चकरतः ॥ उसि गुणे ॥ भकरुः॥ लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारौरसः इति तिपो डाने डिवाट्टोपे आर्द्धधातुकस्येवलादेरिति इटि गुण वृतो चेति इटो दीर्घत्वे च पते ॥ करीता ॥ वृतो वेति सूत्रस्यामाप्ती ॥ करिता ॥ आशीलिंडस्तिपि यासुटि उटो सोपे मात इद्धांतोरिति रपरे इदादेशे कृते किर्यारस् ति इति जातं तत्र इतश्चेति तिष इकारलोपे स्कोः संयोगाद्योरिति सोपे हलि चेति सूत्रेण दीर्घादेशे || कीर्यात् ।। किरती लपने इत्यनेन मुटि कृते ॥ उप मुद किरति इति जाते उटो टोपे च ।। उप- स्किरति ॥ लिटसिपि तिपो गलि लिटि धातोरिति धातोदित्ये ते उप का अ इति ·antarmuhaana तिकन्ते तुदादिगणप्रकरणम् । लिथ गरिता गरीता गलिता गलीता । प्रतीमायाम | पाहिजया दश मार- गम । प्रगति पप्रच्छ पाहतुः पशुः । प्रष्टा प्रगति अप्रासीन । मृर प्राणगारो ४२ ॥ नियतेलुलिडोश ।।१६। लुलिको शिता प्रभाविभूनान्यूटन नान्यत्र । रिङ । झ्यङ् । म्रियते ममार मला मागियति मगष्ट अगर । पूर गा. श्रलि० मटिक गुणे कुहोश्रुरिति गस्य जय च ॥ जगरिय ॥ अयि विभापति रेकारण लत्ये च ।। जगलिथ ॥ लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति नासी आहधातुकम्ये. इलादेरिति इटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे लुटः प्रथमम्य डारिस पनि यो खात्ये द्वित्वाहिलोपे च वृतो चेति विकल्येन दार्थये । गरिता, गीता ॥ अचि विभापनि रेफरय लत्थे ॥ गलिता । गलीता ।। प्रच्छ झीप्तायां धानुरस्ति तदये लटस्तिपि तुदादिभ्य इति शे ग्रहिल्यावधिव्यघि इति संप्रसारणे संप्रसारणानि पूर्वाद से को ॥ पृच्छति ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि धातोदित्व हलादिः शेष इनि हन्टोपे ।। पन्त ।। अतुसि । पप्रच्छतुः ॥ उसि । पनन्छः ।। लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तातो न्दः प्रथमस्य डारीरस इति तिपो डावे हित्याहिलोपे नश्वनस्जमजमृजराजराज- भ्राजच्छशां प इति छरय पो ष्टुना टुरिति ष्टुत्वे ॥ प्रधा ॥ हुदस्तिपि ये नति छरय पत्थे पढोः कः सीति पत्य फत्वे आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पाये कपोः सं. योगारक्षे च कृते ॥ प्रक्ष्यति । लुङस्तिपि छिल लुडीति ली च्ले सिन् इति सिधि इचो लोपे व्रश्चेति छस्य पत्ये पढोः कः सीति पस्य करने आदेशमत्यययोरिति सस्य पत्वे इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्त इनित ईटि टुबल:- लक्ष्वद्धदात्त इति अटि बदबजहलन्तस्याच इति श्रदौ ॥ अप्रा । शृङ् प्राणत्यागे धातुरस्ति तदने नियतेललिडोति राजेश उठते को रिशय. ग्लिक्षु इति रिङि कृते अचि श्रुधातुभ्रुवां चोरियकुबडी पनि त्यति दिन आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेवे नियते ॥ चिटन्तिपि तियो पनि धानुनिले उरत् इति अभ्यासऋवर्णस्य रपरे अदादेशे इलादिः शेष इति रोपे अचोऽणिनि इनि वृद्धी । ममार || लुटस्तिपि तात तिपो डावे दिवालिये गुणे च गन ॥ मना ।। लूटस्तिपि ऋद्धनो स्ये इति इटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे आदेशमत्वघयोरिनि सस्य पत्वे । मरिष्यति ।। आशीलिंडरते समागते लिङक सीयुत् इति सौटि उदो लो लोपो व्योवलीति यलोपे सुतियोः इति मुटि उदो लोपे आदेशमत्यपयोरिति सफारयोः पत्वे कते मृषीप त इति जातं तक छुना टुरिति शुन्य व इति मित्रः १ लिगदाजेध । अन्न नकाराज शित इति अनुबने तदा मिलन प्रतिभूनानि । लादेन । आत्मनेपदमिनी र गमिपमा ति लिदम्।। ॥

·लघुकौमुद्याम् यामे ४३ प्रायेणायं व्यापूर्वः । व्याप्रियते व्यापप्रे व्यापप्राते व्यापरिष्यते व्याप्त व्या- पृपाताम् । जुषी प्रीतिसेवनयोः ४४ जुपले जुजुपे । ओविजी भयचलनयोः ४५ प्राये. णायमुरपूर्वः उद्विजते ॥ विज इट् ।।२।२। विजेः पर इडादिप्रसयो डिद्वत् । उद्वि- जिता ॥ इति तुदादयः ॥ ॥ अथ तिङन्ते रुधादिगणप्रकरणम् ॥ रुधिर् आवरणे १॥ धादिभ्यः भम् ।३।११७८॥ शपोऽपवादः । रुणद्धि । भ. फित्त्वाच्च गुणाभावे ॥ मृषीष्ट | लुडस्ते च्लि लुडीति ग्लौ च्ले सिच् इति सिचि हस्वादङ्गात् इति सिचो लोपे अटि च कृते ॥ अमृत ॥ वि आङ्पूर्वकः पृङ् व्यायामे धातुरस्ति तदने लटस्ते तुदादिभ्यः श इति शे रिशयग्लिङ्घ इति रिडि कृते नि अत इति जाते अचि श्रुधातुभ्रुवां बोरियडुचडी इति इयडि कृते कृते च दित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्ये ॥ व्याप्रियते॥ लिटस्ते लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे उरत् इत्यभ्यासऋवर्णस्य परे अदादेशे हलादिः शेष इति रलोपे ब्यापपृ त इति जातं तत्र लिटस्तझयोरेशिरेच इति एशि कृते कृते च इको यणचीति यणि ।। व्यापप्रे ॥ आतामि, व्यापप्राते ॥ लटस्ते स्यतासी ललुटोरिति स्यै ऋद्धनोः स्ये इति इटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेल्वे ॥ व्यापरिभ्यते । लुङस्ते चिल लुडीति च्छी चले सिचीति सिचि उश्चेति सूत्रेण सिचः कित्वे हस्रादङ्गात् इति सिचो लोपे किति चेति गुणामावे ।। व्याप्त ॥ आतामि झल्परत्वाभावात् सिचो लोपाभावे सस्य षत्वे ॥ ब्या- पृषाताम् ॥ जुपी प्रीतिसेवनयोः धातुर्वर्तते तदने लटस्ते शे टेरेत्वे च ।। जुपते ॥ लिटस्ते धातुद्वित्ये हलादिः शेष इति पलोपे लिटस्तझयोरेशिरेजिति एशि ॥ जुजुषे ।। ओविजी भयचलनयोः प्रायेण उत्पूर्वस्तदने लटस्ते शे टेरेल्वे च उद्विजते । लुटस्ते स्यता- सी ललुटोरिति तासो आईधातुकस्येड्वलादेरिति इटि लुटः प्रथमस्य डारीरस इति तिपो हात्वे डिवाहिलोपे विज इद इसनेन विद्वद्भावाद् गुणाभा । उद्विजिता ।। इति तुदादयः समाप्ताः । यथामतीदमलिखं श्रीसरस्वत्यनुग्रहात् दयाहृदयश्रीमद्गुरूणां च दयादृशा ॥ १ ॥ रुधिर् आयरणे धातुरस्ति तदने लटस्तिपि रुधादिभ्यः श्नम् इति श्रमि मिदचो- न्यात्पर इसनेन अन्सादचः परेश्भमिकने रु वम् ध् ति इति जाते लशकतद्धिते इति शफारस्यैत्संज्ञायां लोपे च हलन्त्यमिति मस्येत्संज्ञायां लोपे च कृते अकुप्वानुम् - धादिभ्यः मम ।। नमः प्रत्ययत्वात्सर्वप्रखयवन् परविधानमुरित परन्तु मित्यादन्त्यादचः पर- विपानम् । प्रत्ययशाप्रयोजन हुलशन द्वित इति सूत्रसंशा ।

·तिङन्ते रुधादिगणप्रकरणम् । सोरल्लोपः । रुन्धः रुन्धन्ति । रुणत्सि रुन्धः रुन्ध। रुणमि रन्ध्वः सन्ध्मः । रुन्धाते। रुन्धते । रुन्त्से रुन्धाथे रुन्ध्वे । रुन्धे रन्ध्वहे रुन्धमहे । रुरोध रुरुधे रोद्धा रोत्स्यति रोत्स्यते रुणदु रुन्धात् रुन्धाम् रुन्धन्तु । रुन्धि रुणधानि रुणधाय रुणधाम सन्धाम् व्यवायपि इति नस्य णत्वे झषस्तथोऽध इत्यनेन तस्य धत्वे झलां जश झशि इति धस्य दावे ।। रुणद्धि !! लट; प्रथमपुरुषस्य द्विवचने तसि श्रमि श्नसोरलोप इति अल्लोपे शलोपे मलोगे झषस्तथो?ऽध इति तस्य धत्वे झलां जश झशीति धस्य दत्वे ॥ रुन्दः ॥ लटः प्रथमस्य झौ झस्यान्तादेशे भमि शलोपे मलोपे च कृते ।। रुन्वन्ति ।। सिपि श्चमि शकारमकारयोर्लोपे खरि चेति धस्य तकारे कृते अकुप्वाल्नुमव्यवाये- पीति नस्य णत्वे ॥रुणसि ॥ यसि नमि शमयोर्लोपे नसोरल्लोप इत्यकारलोपे झषस्तथो. धोऽध इति थस्य धत्वे झलां जश झशि इति धस्य दत्वे ।। रुन्द्धः ॥ थे नमि अ- लोपे झषस्तथोोऽध इति थस्य धत्वे झलां जश झशि इति धस्य दत्वे ॥ रुन्द्र ॥ मिपि नमि शमयोर्लोपे नस्य णत्वे च कृते ॥ रुणध्मि ॥ वसि श्नमि शमयोलोपे नसो- रल्लोप इति अल्लोपे ॥ रुन्धः ॥ एवं मसि ॥ रुन्ध्मः ॥ आ० प० लटस्ते रुधा- दिभ्यः श्नम् इति श्नमि शमयोरित्संज्ञायां लोपे च सोरल्लोप इति नकारो- तरवर्त्यकारलोपे झपस्तथोोऽध इति तस्य धत्वे झलां जश झशि इति पूर्वधस्य दत्वे टित आत्मनेपदानां देरे इति टेरेत्वे च कृते ।। रुन्द्धे । आतामि नमि शमयोर्लोपे नसोरल्लोप इति अल्लोपे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेल्वे च कृते ॥ रुन्धाते ॥ झे श्चमि शमयोर्लोपे अल्लोपे आत्मनेपदेष्वनतः इति झस्य अति कृते दित आत्म- नेपदानां टेरे इति टेरेत्वे च ॥ रुन्धते ॥ थासि नमि शमयोलोऐ अल्लोपे थासः से इति थासः सेत्वे खरिचेति धस्य तकारे कृते | रुन्से । आयामि नमि शमयोलीपे अ. लोपे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्वे कृते ॥ रुन्धाथे ॥ ध्वमि भभि शमयोलोधे अल्लोपे झरो झरि सवर्णे इति पूर्वधलोपे कृते || रुन्ध्ये ॥ इटि श्नमि शमयोर्लोपे नसो- रलोपे दित आत्मनेपदानामिति टेरेत्ये | रुन्धे । वहौ नमि शमयोर्लोपे अल्लोपे टेरेत्ये न्य कृते || रुन्ध्वहे ॥ एवं महिङि || रुन्धमहे ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातो- रनभ्यासस्येति धातुद्वित्वे हलादिः शेष इति धलोपे पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे च कृते | रुरोध ॥ आ० ५० लिटस्ते धातुद्वित्वे धलोपे लिटस्तझयोरेशिरेच इति तकारस्य एशि कृते ।। रुरुधे । लुटस्तिपि स्यतासी लुलुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डात्ये डित्त्वादिलोपे झषस्तथोोऽध इति धन्ले झलां जश झशि इति धस्य दत्वे गुणे च कृते ॥ रोद्धा ॥ लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्ये खरि चेति धस्य तकारे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च कृते !! रोत्स्थति ? आ० ५० लूटस्ते स्ये धस्य तत्वे टेरेत्ये गुणे च कृते । रोत्स्यते ॥ लोटस्तिपि रुधादिभ्यः श्नम् इति ·लघुकौमुद्याम् रुन्धाताम् रुन्धताम् रन्स रुणधै रुणधावह रुणधामहै । अरुणत् अरुण अरुन्धाम् अरुन्धन् । रुन्थ्यात् गन्धीत् रुध्यात् रुत्सीष्ट अरुयत् अरौत्सीत् । अरुद्ध अरुत्साताम् भमि शमयोोपे झपस्तयोोऽध इति तस्य धत्वे पूर्वधस्य दत्वे एरुः इति तिप इकार- स्योत्वे अकुप्पाड्नुम्व्यवायेपीति नस्य णत्वे च कृते ।। रुणदु ।। तुहोस्ताङा- शिष्यन्यतरस्यामिति तातङि नमि शमयोोपेश्नसोरल्लोप इत्यल्लोपे झपस्तपोधोंड घ इति तकारस्य धले झरोझरीति पूर्वधलोपे च कृते ॥ रुन्धात् ॥ तामि नमि शमयोलोपे नसोरल्लोप इसटोपे अपस्तथो|ऽघ इति तस्य धत्वे झरो शरि सवर्ण इति पूर्वपटोपे । रन्धाम् ।। झी झोऽन्त इति अन्तादेशे नमि शमयोर्लोपेश्नसोरहोप इत्यल्लोपे पुरुरिति इकारस्योकारे । रन्धन्तु ॥ लोटो मध्यमैकवचने सिपि रुधादिभ्यः श्नम् इति शमि शमयोलोपे नसोरल्लोप इति अटोपे से पिचेति सेहित्ये हुशल्भ्यो हेधिः इति हेदिले झरो शरि सवर्ण इति पूर्वपटोगे || रुन्धि ॥ लोटो मिपि भमि शमयोझेप निः इति मनित्वे आडत्तमस्य पिचेति आटि नस्य णत्वे ॥ रणधानि ॥ लोटो यसि भमि शमयोर्लोपे आडत्तमस्य पिञ्चेति आटि नस्य णत्वे नित्यं डित इति सलोपे च ॥ रणधार ॥ एवं ॥ रणधाम || आ० ५० लोटः प्रथमपुरपैकरचने ते मि शमयोलोपे अलोपे झपस्तयो|ज्य इति तस्य धत्वे झरो झरि सवणे इति धोपे टित आत्मनेपदानां देरे इति टेरेने आमेत इति एकारस्य आमि ॥रधार ॥ आतामि । र याताम् || शे आत्मनेपदेष्वनत इति झस्य अदादेशे टेरेत्ये आमेत इत्यामि इते ॥ रन्धताम् ॥ टोटस्यासि भमि शमयोपे अटोपे थासः से इति थासः सेल्वे मवाम्यां यामी इत्यनेन सकारोत्तरवर्तिन एकारस्य यो खरि चेति धस्य सकारे एते ॥ ग्न्स्य ।। टोटउत्तमैकवचने इटिश्नमि शमयोपे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेने पतपे इसनेन एफारस्य ऐकारे एते पत्ते च नस्य णारे॥रणधे ॥ यही भमि शगोलीपे आहुत्ता मस्पेनि माटिटित आत्मनेपदानामिति टेरेने पत ऐ इति एकारस्य ऐसे गस्य गरे एते ॥ रणधाय ।। एवं महिडि, रणधामहे ।। उदस्तिपिम्पादिभ्यःनम् इति भगि शमोरोप ·तिजन्ते रुधादिगणप्रकरणम् । अरुत्सत । अरोत्स्यत् अरोत्स्यत । भिदिर् विदारणे २ । छिदिर द्वैधीकरणे है। युजिर योगे ४ । रिचिर विरेचने ५ । रिणक्ति रिले रिरेच रेक्ता रेक्ष्यति अरिणक् उस्ते श्रमि शमोलोंपे लिङासीयुटू इति सीयुटि टटो लोपे लोपोव्योवलीति यलोपे लिङ सलोपोऽनन्त्यस्येति सलोये नसोरल्लोप इत्यलोपे संयोगे च कृते ।। रन्धीत ॥ आशीलिङस्तिपि यासुटि उटो लोपे तिप इकारलोपे स्कोः संयोगायोरन्ते- चेति सलो ।। रुध्यात् ।। आ०प० । आशीलिंडस्ते सीयुटि उटो लोये लोपोव्योवलीति यलोपे सुतियोः इति सुटि उटो लोपे शस्य पत्वे टुना ष्टुरिति टुत्वे खरि चेति पत्य तकारे च कृते ॥ रुत्सीष्ट ॥ लुङस्तिपि च्लिलुङीति च्लौ इरितो वेति च्लेरङि इतश्चेति तिप इकारलोपे अटि । अरुधत् ॥ इरितो बेयस्याप्राप्तौ तु च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि अटि च कृते अरुध् स ई त् इति जातं तत्र खरि चेति धस्य तकारे बद्मजहलन्तस्याच इति वृद्धी यकृतायाम् । अरौत्सीत् ।। आ०प० लुङस्ते छिल लुङीतिलौच्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे झलोझलीति सलोपे अटि झषस्तथोोऽध इति तकारस्य धत्व झलां जश. झशीति पूर्वधस्य दत्वे ॥ अरुद्ध ॥आतामिलौ च्लेः सिचि इचो लोपे खरि चेति धस्य तस्त्रे अटि च कृते ।। अरुत्साताम् ।। झे च्लौ च्छेः सिचि इचो लोपे अटि आत्मनेपदेष्वनतः इति शस्यादादेशे खरि चेति धस्य तत्वे च कृते ! अरुत्सत लङस्तिपि स्वतासी ललटोरिति स्ये अटि खरि चेति धस्य तत्वे इतश्चेति तिष इकारलोपे पुगन्तलघूप- धस्य चेति गुणे च कृते ।।अरोत्स्यत् ॥ आ० ५० लुङस्ते परे च॥ अरोत्स्थत ॥ एवं भिदिर छि- दिर् युजिर् धातूनामपि रूपाणि ज्ञेयानि । रिचिर विरेचने धातुरस्ति तदने लटस्तिपि रुधादिभ्यः नम् इति श्भमि शमोर्लोपे चोः कु: इति चस्य कन्ने नस्य णत्वे च कृते ॥ रिणक्ति ॥ आ० प० लटते नमि शमो.पे श्नसोरल्लोप इत्यलोपे चोः कुरिति चस्य फत्वे अनुस्वारे परसवर्णे च कृते टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्वे च कृते । रिङ्गे ॥ लिटस्तिपि तियो णलि लिटि धातोरिति धातुद्वित्वे हलादिः शेष इत्यभ्यासचलोपे पुगन्तलघू- पधस्य चेति गुणे च कृते ॥ रिरेच ॥ आ० प० लिटस्ते धातुद्वित्ले अभ्यासचलोपे लि- दस्तझयोरेशिरेच् इलेशि कृते । रिरिचे ।। लुटस्तिपि तातौ तिपो डाने डिवालों पे चोः कुरिति चस्य कत्वे गुणे च कृते ॥ रेता ।। लटस्तिपि त्ये चोः कुरिति चस्य कत्ले आदेशमत्यययोरिति सस्य पचे गुणे संयोगे च कृते ॥ रेक्ष्यति ॥ आ० ५० लटस्ते ॥ रेक्ष्यते ॥ लङस्तिपिश्चमि शमयोर्लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे हल्ङ्याभ्यो दीर्घात् इति तलोपे अटि अकुप्वानुम्व्यवायेपीति नस्य णत्वे चोः कुरिति चस्व कत्वे च कृते ॥ अरुणक् ॥आ०प० लङस्ते श्नभि शमयोर्लोपेश्नसोरल्लोप इटालोपे चत्व को नश्वापदान्त- स्येत्यनुस्वारे अनुस्वारस्थ ययि परसवर्ण इति परसवर्णने अटि च कृते । रेडक्त ।

·१२८ लघुकौमुद्याम् अरिचत् अरैक्षीत् अरिक । विचिर पृथग्भावे ६ । विनक्ति विते । क्षुदिर् संपे- पणे ७ क्षुणत्ति क्षुन्ते क्षोत्ता अक्षुदत् अक्षौत्सीत् अक्षुत्त । उच्छृदिर् दीमिदेवनयोः ८ कृणत्ति छून्ते चच्छदं । सेसिचीति वेट् । चच्नृत्से चच्छृदिषे छर्दिता छर्दिष्यति छर्ल्सवि लुडस्तिपि च्लो इरितो वेति अङि अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते ॥ अरिचत् ॥ इरितो वेति सूत्रस्याप्राप्तौ च्ले: सिचि इचो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्ति- सिचोऽपृक्त इति ईटि चोः कुरिति चस्य कत्वे अटि व जहलन्तस्याच इति वृद्धौ आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पवे सयोगे च कृते ॥ अरेक्षीत् ॥ आ० प० लुङस्ते च्छी सिचि इचो लोपे झलो झलीति सलोपे चाय कत्ये अटि च कृते ।। अरिक्त ॥ पिचिर् पृथक्भारे धातुरस्ति तदने लटस्तिपि रुधादिभ्यः श्नम् इति शमयोलोंपे चोः कुरिति चस्य कवे ।। पिनक्ति !! आ० प० लटस्ते भमि भसोरल्लोप इत्यल्लोपे शमो- लोपे चोः कुरिति चस्य को नश्चापदान्तस्येति नस्यानुस्वारे अनुस्वारस्य ययीति परसवर्णे ॥ विते ।। क्षुदिर संपेपणे लटस्तिपि भमि शमयोलोपे खरि चेति दस्य तत्वे नस्य णत्वे च कृते । क्षुणत्ति ॥ आ० प० लटस्ते श्रमि शमयोर्लोपे नसोरिसल्लोपे झरोझरीति तलोपे टेरेव च ॥ क्षुन्ते ॥ छुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ तिपो डारये डित्त्याहिलोपे खरि चेति दस्य तत्वे गुणे च ।। क्षुत्ता ।। लुस्तिपि प्ली हरितो वेत्यङि अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे ॥ अक्षुदत् ॥ इरितो वेयात्याप्राप्ती च्ले: सिचि इचो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽक्ते इति ईटि अटि खरि चेति दस्य तत्वे ववजहलन्तस्याच इति वृद्धौ ॥ अक्षौत्सीत् ॥ आ० ५० लुङस्ते फिल लुडीति प्लौ च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे अटि खरि चेतिदस्य तत्वे च कृते ।। अक्षुत्त ॥ उच्छृदिर् दीतिदेवनयोर्धातुरस्ति उफारस्य उपदेशेजनुनासिक इत् इत्यनेन इसज्ञापूर्वक लोपे श्रमि शमयोलोपे खरि चेति दस्य तवे नस्य णये च ।। क्षुणत्ति ॥ आ० ५० लटस्ते भमि नसोरल्लोप इत्याटोपे खरि चेति दस्य तत्वे झरो सरि सवर्णे इति तलोपे टित आत्मनेपदानामिति टेरेने ॥ छन्ते ॥ लिटस्तिपि तिपो णलि द्वित्वे उरत् इत्यनेनाभ्यासकवर्णस्य रपरे अदादेशे हलादिः शेप इति रलोपे पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे अभ्यासे चर्चेत्यनेनाभ्यासस्य चत्वे ॥ चछर्द ॥ आ० ५० टिटस्ते धातुद्वित्वे उरत् इत्यम्यासस्वर्णस्य परे अदादेशे हलादिः शेप इति रोपे अभ्यासे चर्चेति छस्य च लिटस्तझयोरेशिरेच् इति एशि च कृते ॥ घदे || आ० प० दिमध्यमैकाचने थासि धासः से इति थास से धातुद्वित्वे अभ्यासहलो लोपे अभ्यासकवर्णस्य परे अदादेशे रलोपे अभ्यासे चर्चति उस पत्वे से सिचि- कृतवृतदतदन्त इति इटि सस्य पवे | चदिपे ॥ इडमा खरि चेति दस्य ·। लघुकौमुद्याम् जिहिंस हिंसिता। उन्दी वेदने १३ उनत्ति उन्तः उन्दन्ति । उन्दाधकार औनन् औन्ताम् औन्दन औनः औनत् औनदम् । अधू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिपु १४ अनक्ति अशः ढवे तकारस्य हलच्याभ्यो दीर्घादिति लोपे अटि कृते झलां जशोन्ते इति ढस्य डरने बावसाने इति इस्य टत्ये च ॥ अनुणेट् ॥ हिसि हिंसाया धातुरस्ति तदने लटस्तिपि श्रमि शमयोलोपे च कृते हिनस् ति इति जात तत्र इदितो नुम् धातोरिति नुमि उम्- भागलोपे हिनन् सू ति इति जात तत्र भान्नलोप इति तकारलोपे च कृते । हिनस्ति । लिटस्तिपि तिपो गलि द्विने हलो लोपे इदितो नुम् धातोरिति नुमि नस्थानुस्वारे कुहोचुरिति हस्य झत्वे अभ्यासे चर्चेति शत्य जत्ने ॥ जिहिंस || लुटस्तिपि तासी तिपो डावे डित्वादिलोपे इटि इदितो नुम् धातोरिति नगि उमो ठोपे नस्यानुस्वारत्वे च ।। हिसिता ॥ उन्दी क्लेदने धातुरस्ति तदने लटस्तिपि श्रमि शमयोर्लोपे नान्नलोप इति नलोपे खरि चेति दस्य तत्वे च कृते ॥ उनत्ति ॥ तसि नमि शमोर्लोपे नसोरल्होप इत्पल्लोपे श्नानलोप इति नलोपे खरिचेति दस्य तत्वे झरो झरी सवर्ण इति तकारस्य लोपे च ॥ उन्त' ॥ झौ झरन्तादेशे च ॥ उन्दन्ति ॥ लिटि इजादेश्च गुरुमतोऽनुच्छः इति आमि आम इति लिटो लोपे कृशानुप्रयुज्यते लिटि इति लिट्परे कृषि प्र. युक्त उन्दाम् क लिट् इति जात तत्र लिटस्तिपि तिपो णलि लिटि धातोरनभ्यास- स्येति को द्वित्वे उरत् इत्यभ्यासमपर्णस्य रपरे अदादेशे हलादिः शेष इति रोपे कुहोचरिति कस्य चत्वे अचोमिणति इति वृद्धी च कृताया कृते चानुस्वारस्य परस- वर्णले | उन्दाञ्चकार || लडस्तिपि नमि शमयोलोपे नान्नलोप इति नलो आडजा- दीनामिति आटि आदश्चेति वृद्धौ खरि चेति दस्प तत्त्रे इतश्चेति तिप इकारलोपै झरो झरि सवर्णे इति पूर्वतकारलोपे ॥ औनत् ॥ तामि भमि शमयोोपे अल्लोपे भानलीप इति नलोपे दस्य तले झरो झरि सवणे इति पूर्णतकारलोपे आदि वृद्धौ च ॥ औन्ताम् ॥ झौ झोन्त इसन्तादेशे श्नमि शमयोलोपे अलोपे भसोरल्लोप इत्यलोपे नान्नलोप इति नलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे हङ्याब्भ्यो दीर्घा दिति तलोपे आडजादीनामिति आटि आदश्चेति वृद्धौ ॥ औन्दन् । सिपि नमि शमयोर्लोपे खरि चेति दस्य तफारे झरो झरि सवर्णे इति तलोपे भान्नलोप इति नलोपे इतश्चेति सिप इकारलोपे सस्य रत्वे रस्य विसर्जनीयत्वे च कृते आडजादी- नामिति आटिं आटश्चेति वृद्धौ च ॥ औन ॥ मिपि शमि शमयोलोपे नान्नलोष इति नलोपे तस्थस्थमिपां तांतताम इति मिपो अमि कृते उनद् अम् इति जात तत्र आइजादीनामिति आटि आटश्चेति वृद्धौ कृतायाम् ॥ औनदम् ॥ असू व्यक्तिमक्षण- कान्तिगतिपु धातुरस्त्याने लटस्तिपि नमि शमयोरोपे चोः कुरिति जस्य गो खरि चेति गस्य करने च ।। अनक्ति ॥ तसिमि शमयोलेप अलोपे जस्य गले गस्य को नस्यानु.

·2056 तिङन्ते रुधादिगणप्रकरणम् । अञ्जन्ति । आनञ्ज आनझिथ आनक्थ अञ्जिता अक्ता अधि अनजानि आनक । अ : सिचि ७७२।७१। अञ्जः सिचो नित्यमिट् स्यात् । आञ्जीत् । तचू संकोचने तङ्गा तञ्चिता । ओविजी भयचलनयोः १६ विनक्ति विक्षः । विज इडिति १५ तनक्ति ॥ स्वारत्वे अनुस्वारस्य ययीति परसवर्णत्वे ॥ सङ्क्तः ॥ झौ झोन्त इति झस्यान्तादेशे श्नमि शमोर्लोपे अल्लोपे नान्नलोप इति नलोपे नस्यानुस्वारे परसवर्णे च ॥ अञ्जन्ति ।। लिटस्तिपि तिपो णलि लिटि धातोरिति धातुद्वित्वे हलादिः शेष इत्यभ्यासहलो लोपे अ अञ् ज् अ इति जाते अत आदेः इत्यकारस्य दीर्घत्वे तस्मान्नुनिहल इति नुटि उटो लोपे संयोगे च कृते ॥ आना | थलि लिटि धातोरिति धातोदित्वे हलादिः शेष इति अभ्यासहलोलोपे अत आदेः इति अकारस्य दीर्घत्वे तस्मादिहल इति नुटि उटो लोपे स्वरतिसूतिसूयतिधुदितो वेति इटि नस्यानुस्वारे परसवर्णे च ॥ आशिथ ॥ इडभावे चोः कुरिति जस्य गत्वे खरि चेति गस्य कत्ये नस्यानुस्वारे- अनुस्वारस्य च परसवर्णत्वे ॥ आनङ्थ ॥ लुटस्तिपि तासौ तिपो डात्वे टेलोपे स्वरति- सूतिसूयतीति इटि ॥ अजिता ॥ इडभाने जस्य गत्वे गस्य कत्वेऽनुस्वारस्य परसवर्णत्वे च ॥ अङ्क्ता ॥ लोटो मध्यमैकवचने सिपि सेहिरिति सेर्हित्वे हुझल्भ्यो हेधिरिति हेधित्वे चोः कुरिति जस्य गावे नस्यानुस्वारे अनुस्वारस्य परसवर्णत्वे च अधि इति जातं तत्र संयोगे कृते ॥ अङ्ग्धि ॥ लोटो बहुवचने मिपि मेनिः इति मेर्नित्वे आइत्तमस्य पिञ्चेति आदि नमि शमयोलोपे नान्नलोप इति नलोपे ॥ अनजानि । लङस्तिपि श्नमि शमयोलोपे नान्नलोप इति नलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे हल्ड्याभ्यो दीर्घा- दिति तलोपे जस्य चोः कुरिति गत्वे वावसाने इति गस्य कत्ये आडजादीना- मिति आटि च ॥ आनक | लुङस्तिपि च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि अ ः सिचि इति इटि इट ईटि इति सलोपे आडजादीनामिति आटि ॥ आञ्जीत् ॥ तञ्चू संकोचने लटस्तिपि नमि शमयोलोपे नान्नलोप इति नलोपे चोः कुरिति चस्य कवे ॥ तनक्ति ॥ लुटस्तिपि स्थतासी ललुटोरिति तासौ तिपो डात्वे टेलोपे स्वरतिसूति इति इटि च ॥ त- ञ्चिता ॥ इडभाचे चोः कुरिति चस्यकत्वे नस्यानुस्वारत्वेऽनुस्वारस्य परसवर्णत्वे ॥ तक्ता ।। ओविजी भयचलनयोस्तत्र लटस्तिपि नमि शमयोलोपे चोः कुरिति जस्य गत्वे खरि चेति गस्य कत्वे ॥ विनक्ति ॥ तसि भमि शमयोोपे नसोरल्लोप इत्यल्लोपे चोः कुरिति जस्य गत्वे खरि चेति गरय कत्वे च ।। विङ्क्तः ॥ लिटो मध्यमैकवचने थलि लिटि धातोरिति द्वित्वे हलादिः शेष इति अभ्यासहल्लोपे आर्धधातुकस्येवलादेरिति इटि विज इटू इत्यनेन इटो डित्वं, डित्वाञ्च गुणाभावे ॥ विविजिथ ॥ लुटस्तिपि तासौ ·लघुफौमुद्याम् जिलम् । विविजिथ विजिता अविनक अविजीत् । शिप्ल विशेषणे १७ शिनष्टि शिष्टः शिंपन्ति । शिनक्षि शिशेष शिशेषिथ शेष्टा शेक्ष्यति । इंधिः । शिढि शिनपाणि अशि- नट् शिंप्यात् शिष्यात् अशिषत्। एवं पिप्ल संचूर्णने १८ । भो आमर्दने १९॥ भान- लोपः।६।२ नमः परस्य नस्य लोपः स्यात् । भनक्ति वमञ्जिय वभक्य भक्तर तिपो डावे टेलोपे इटि च ॥ विनिता ॥ लडस्तिपि भमि शमयोोपे इतश्चेति तिप इका- रलोपे चोः कुरिति जस्य गत्वे खरि चेति गस्य कत्रे हलुङ्याभ्यो दीर्घादिति तलोप अटि च कृते ॥ अविनक् ॥ लुडस्तिपि । लौ च्लेः सिचि इचो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि आर्द्धधातुकस्येवलादेरिति इटि इट ईटि इति सलोपे अटि च ॥ अविजीत् ॥ शिष्ट विशेषणे धा० तदने लटस्तिपि भीम शमयोोपे टुत्वे ॥ शिनष्टि ॥ तसि नगि शमयोपे नसोरल्लोप इसल्होपे टुत्वे नश्चापदान्तस्येति नस्यानुस्वारे ॥ शिष्टः ॥ झौ झोन्तः इति शेरन्तादेशे भमि श- भयोोपे नसोरियल्लोपे नस्यानुस्वारे च ।। शिषन्ति ।। लटः सिपि भमि शगयोर्लोपे पदो। का सि इति पस्य कत्वे आदेशप्रत्यययोरिति सिपः सस्य पत्वे कपोः संयोगे कृते ।। शिनक्षि | लिटस्तिपि तिपो णलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादिः शेष इति शेषहलो लोपे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे ॥ शिशेष ॥ लिटो मध्यमैकवचने थलि द्वित्वे हलो लोपे क्रादिनियमादिटि गुणे च ॥ शिशेपिय लुटस्तिपि तासौ तिपो डावे डिवाहिलोपे गुणे छुचे च ॥ शेष्टा ॥ लटस्तिपि स्यै षढोः कः सीति पस्य करने आदेशमत्यययोरिति सस्य षत्वे गुणे संयोगे च ॥ शेक्ष्यति ॥ लोटो मध्यमैकवचने सिपि नमि शमयोर्लोपे सेटपिञ्चेति सेहिवे श्नसोरल्लोप इसलोपे हुझल्भ्यो हेधिरिति हेधित्वे टुना टुरिति धस्य ढये झरो झरि सवर्णे इति पलोपे नस्यानुखा- रेऽनुस्वारस्प च परसवर्णत्वे ॥ शिण्टि ॥ लोट उत्तमैकवचने मिपि भेनिरिति मेनिये आइत्तमस्य पिच्चेति आटि नमि शमयोलोपे नस्य णत्वे ।। शिनपाणि ॥ लडस्तिपि भभि शमयोटोपे इतश्चेति इकारलोपे झलां जशोन्ते इति पस्य डले हल्ड्याभ्यो दी. दिति तलोपे अटि च यते ॥ अशिनट् ॥ विधिलिङस्तिपि श्नमि शमयो.पे यासुटि उटो लोपेश्नसोरल्लोप इत्यल्लोपे नस्यानुस्यारे लिङसलोपोऽनन्त्यस्येति सलोपे तिप इकारलोपे च ॥ शिष्यात्।।आशीलिंडस्तिपिश्नमोऽभावात् ॥शिष्यात् ॥ लुङस्तिपिलिलुङी- तिलौ पुषादिद्युताय्लदितः परस्मैपदेषु इत्यङि इतश्चेति तिप इकारलोपेबाट च।। अशिषत् ॥ एवं पिष्ट चूर्णने धातो रूपाणि ज्ञेयानि ॥ मो आगर्दने धा० तदमे लटस्तिपि नमि शमयोोपेश्नान्नलोप इति नलोपेचोः कुरितिजस्य गदै खरिचेतिगस्य फत्वे च ॥भनक्ति। लिटो मध्यकरचने धलि लिटिधातोरिति धातुद्वित्वे हलादिः शेष इति हलो लोपे ·- २०४ लघुकौमुद्याम् न्धाताम् इनधै ऐन्ध ऐन्धाताम् । ऐन्धाः । विद विचारणे २२ विन्ते वेना ॥ इति रुधादयः॥ ॥ अथ तिङन्ते तनादिगणप्रकरणम् ॥ तनु विस्तारे १ ॥ तनादिकृष्भ्यः ॥१॥७९शपोऽपवादः । तनोति त- इन्धांचके || लुटस्ते तासी तकारस्य डात्ये टेलोंपे इटि च ॥ इन्धिता ॥लोटः प्रथमैकवचने श्रमि शमयोलोंपे अल्लोपे नलोपे झपस्तथोधोऽध इति तस्य धत्व टित आत्मने- पदानां टेरे इति टेरेत्ये झरो झरि सवर्ण इति पूर्यधस्य टोपे आमत इसकारत्यामि ॥ इन्धाम् ॥ आतामि नमि शमयोलोपे अल्लोपे नलोपे टेरेये आमेत इत्यामि च ॥ इन्धा- ताम् ॥ लोट उत्तमपुरुषस्यैकवचने इटि भमि शमयोलोपे नान्नलोप इति नलोपे आ- डुत्तमस्येति आदि आरश्चेति वृद्धी । इनधै ॥ लङस्तै नमि शमयोर्लोपे नसोरित्य- लोपे नान्नलोप इति नलोपे झपस्तथोऽध इति तस्य धत्वे झरो झरि सवर्णे इति पूर्वधस्य लोपे आडजादीनामित्याटि आदश्चेति वृद्धी ॥ ऐन्ध ॥ आतामि । ऐन्धाताम् ॥ लडो मध्यमपुरुषैकवचने थासि नमि शमयोर्लोपे अल्लोपे नलोपे झपस्तथो?ऽध इति थस्य धत्वे शरो झरीति पूर्वधस्य लोपे सस्य रत्वे रेफस्य च विसर्गत्वे आडजादीनामित्याटि आटश्चेति वृद्धौ ॥ ऐन्धाः ॥ विद विचारणे धा० तदने लटस्ते मि शमयोलोपे अल्लोपे खरि चेति दस्य तत्वे झरो झरीति तलोपे टेरेत्वे च ।। चिन्ते ॥ लुटस्ते तासौ तकारस्य डात्वे टेलोपे दस्य तत्वे गुणे च ॥ वेत्ता ॥ इति रुधादयः । उपास्महे महेशाहतातानां श्रीशिवात्मनाम् । श्रीसद्गुरूणां च कृपाकल्पवल्लिमतल्लिकाम् ।। अथ तनादयः ॥ तनु विस्तारे धा० तदने लटस्तिपि तनादिकृभ्य इति शबपवादविधायके उकारे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च कृते ॥ तनोति ॥ आ० प० लटस्ते तनादिकृषभ्य उः इत्युकारे सार्वधातुकमपित् इति ङिद्वत्वे डित्त्वाच्च गुणा- भावे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्वे च ॥ तनुते ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरिति द्वित्वे हलादिः शेप इति हलो लोपे अत उपधाया इति तृवी च ॥ ततान ॥ आ० प० धातोत्वेि हलो लोपे लिटस्तझयोरेशिरेच् इत्येशि अत एकहलमध्येऽनादेशादेलिटि इत्यनेनाभ्यासलोपे धातोरकारस्यैत्वे च ॥ तेने ॥ लुटो मध्यमैकवचने सिपि तासौ तिपो डायै डियाहिलोपे इटि च ॥ तनितासि ॥ आ. ५० लुटस्थासि यासः सेल्वे च ॥ तनितासे । लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति स्ये इटि सत्य पत्वे च ॥ तनिष्यति ॥ आ० प० लठस्ते से इटि टेरेत्वे सस्य पत्वे च ॥ तनिष्यते । लोटस्तिपि तनादिकृम्भ्प उरित्युकारे गुणे एकरितीकारस्योकारे च ॥ तनोतु ॥ आ० १० लोटस्ते उकारे टेरेत्वे आमेत इत्पकारस्यामि ॥ तनुताम् ॥ लङस्तिपि उफारे मटि ·२०६ लघुकौमुद्याम् साथाः असनिष्टाः । क्षणु हिंसायाम् ३ क्षणोति क्षणुते । हयन्तेति में वृद्धिः । अक्ष- शीत् अक्षत अक्षणिष्ट अक्षथाः अक्षणिष्टाः । क्षिणु च ४ । उप्रत्यये लघूपधस्स शुणो वा। क्षिणोति क्षेणोति क्षेणिता अक्षेणीत् अक्षित अक्षेणिष्ट । तृणु अदने ५ तृणोति तणोंति वृणते तणुते । डुकृञ् करणे ६ करोति । अत उत्सार्वधातुके ।।४।११०। उन्न- र्धवे च ॥ असात ॥ सिल्लोपाभाये इटि टुत्वे अटिं च ॥ असनिष्ट ॥ थासि ली 'ले: सिचि तनादिभ्यस्तथासोः इति सिज्लोपे अटि जनसनखनां सन्झलोः इ. त्याफारान्तादेशे दीर्घत्वे च ॥ असाथाः ।। सिळोपाभावे इटि सस्य पत्वे छुत्वे अटि च ॥ असनिष्ठाः ।। क्षणु हिंसायां धा० तदमे लटस्तिपि उफारे गुणे च ॥ क्षणोति ॥ आ० प० लटस्ते डकारे टेरेल्वे च ॥ क्षणुते || लुङस्तिपि च्लि लुङीति च्छौ.च्ले सिच् इति सिचि इयो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि आईधा. तुकस्येड्वलादेरिति इटि इट ईटि इति सलोपे अटि च हयन्तक्षणश्वसजागृणि- श्व्येदितामिति वृद्ध्यभाये ॥ अक्षणीत् ॥ लुङस्ते ग्लौ ग्ले: सिचि तनादिभ्य- स्तथासोः इति सिचो लोपे अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुना. सिकलोपो अलि शिति इति णलोपे अटि || अक्षत ॥ सिजलोपाभावे आ. ईधातुकस्येवलादेरिति इटि सस्य पत्वे टुत्वे अटि च ॥ अक्षणिष्ट ॥ लुङस्थासि प्लो प्लेः सिचि इचो लोपे तनादिभ्यस्तथासोरिति सिलोपे अनुदात्तोपदे: शवनतितनोत्यादीनामिति णलोपे ॥ अक्षयाः ॥ सिलोपाभावे इटि सस्य पस्ने टुत्वे अटि च ॥ अक्षणिष्टाः ॥ क्षिणु हिंसायां धा० तत्र लटस्तिपि उकारे गुणे च ।। क्षिणोति ॥ उपल्पये लघूपधस्य गुणो वेति पक्षे गुणे ॥ क्षेणोति ॥ लुटस्तिषि तासी तिपो डावे टेोप इटि गुणे च ॥ क्षेणिता ॥ लुङस्तिपिच्छी च्छे सिचि इचो ठोपे आईधातुफस्पेड्बलादेरिति इटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि इट ईटि इति सटोपे अटि गुणे च ॥ अक्षेणीत् ॥ आ० ५० लुङरते च्लो च्लेः सिचि तनादिभ्यस्तथासोरिति सिलोपे अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनाभिति णसोपे अटि च ॥ अक्षित । सिज्लोपाभावे इटि सरय पत्वे ठुत्ये गुणे अटि च ॥अक्षेणिष्ट । वर्ष भदने धा० त० लटस्तिपि उकारे गुणे च ॥ तृणोति ॥उप्रत्यये लघूपधस्येति तकारोचरवर्तिन फारस्य गुणे च ॥ तर्णोति ॥ आ० ५० लटस्ते तनादिकृष्भ्य उरित्युकारे गुणे टेरेत्ये च ।। तृणुते ॥ उप्र यये उपधत्येति शफारस्य गुणे टेरेत्वे च ॥ तणुते || डुकृञ् करणे धा० सत्र उटस्तिपि तनादिकम्य उरियुफारे पुगन्तलघूपधस्येति प्रकारस्य गुणे सार्व धातुकार्द्धधातुकयोरित्युवारगणे च ॥ करोति ॥ तसि उकारे ऋफायणे करुनः इति जारा ता अत उत्सार्वधातुके इति कृनोऽकारस्य उरवे ।। कुरतः ॥ झी शेरन्ता- ·। २०८ 'लघुकौमुद्याम संपरिभ्यां करोती भूपणे ।६।१।१३७। समवाये च ।६।१।१३८। संपरिपू- धस्य करोतेः सुट् स्याङ्कपणे संघाते पार्थे । संस्करोति । अलंकरोतीत्यर्थः । संस्कर्यन्ति । ससीभवन्तीत्यर्थः । संपूर्वस्य फचिदभूषणेऽपि सुट् । संस्कृतंभक्षा इति शापकात् ।। उ. पात्प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्याहारेषु च ।६।१।१३९१ उपास्कृषः सुट् स्यादेष्व- धेपु चात्मागुक्तयोरर्थयोः । प्रतियनो गुणाधानम् । विकृतमेव वैकृतं विकारः । वा. क्याध्याहार आकाहिवैकदेशपूरणम् । उपस्वा कन्या । उपस्कृता प्राह्मणाः । एषोदक. स्योपस्कुरुते । उपत्कृतं मुझे । उपस्कृतं छूते । वनु याचने ७ यनुते चवने । मनु अव- योधने ८ मनुते मेने मनिवा मनिप्यते मनुताम् अमनुन मन्त्रीत मनिपीष्ट अमनिष्ट अमत अमनिष्यत ॥ इति तनादयः ।। लोपे इतश्चेति तिप इकारटोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि वग़जहलन्त- स्थाच इति वृद्धी अटि सस्य पत्वे च ॥ अकापीत् ।। आ० ५० लुङरते च्लो च्छेः सिचि हस्वाद्गात् इति सिळोपे अटि डिद्वत्वात् गुणाभावे च ॥अकृत ॥ लङस्तिपि रये इटि गुणे अटि सस्य पत्वे तिप इकारलोपे च ॥ अकरिष्यत् ॥ एवं आ० ५० लुडस्ते ॥ अकरिष्यत । संपूर्वकस्य कुञ्धातोः परिपूर्वस्य कृञ्धातोश्च संपरिभ्यां करोतो भूपणे इत्यनेन सुटि उटो लोपे ॥ संस्करोति । अलंकरोतीत्यर्थः । समवाये च इसनेन सुटि च ॥ संस्कुर्वन्ति । सद्दीभवन्तीत्यर्थः । उपस्कृता कन्या।। उपस्कृता ब्राह्मणाः॥रधोदकस्योपस्कुरुते ॥उपक मुझे। उपस्कृतं ब्रूते ॥ इत्यत्र उपात्प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्याहारेपु चेयनेन सुट् भवति उपस्कृता कन्या, भूपिता इत्यर्थः ।। उपस्कृता ब्राह्मणाः, सङ्घीभूता इत्यर्थः । एघो दकस्य उपस्कुरुते, गुणाधानं कुरते इत्यर्थः ॥ उपस्कृतं भुङ्क्ते, पिकृतं भुश इत्यर्थः । उपस्करां ब्रूते, अध्याहारयुक्तं भूते इत्यर्थः ।। वनु याचने धा० तदने रुटस्ते तनादिकृम्भ्य उ: इ. त्युकारे टेरेत्ये च ॥ वनुते ॥ लिटरते धातुद्वित्वे हल्लोपे लिटस्तझयोरेशिरेच् इत्येशि ववने इति जातं तत्र अत एकहलमध्येनादेशादेलिटीति प्राप्ते नशशवा दिगुणानामिति निषेधे ॥ ववने ॥ मनु अवबोधने लटस्ते तनादिकृम्भ्य उत्पुिकारे टेरेल्वे च ॥ मनुते ॥ लिटस्ते लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादिः शेष इति नलोपे लिटस्तझयोरेशिरेच् इति एशि ममने इति जातं तत्र अत एकहलमध्येनादेशादेलिटि इत्यनेनाभ्यासलोपे अकारस्यैत्वे च || मेने ॥ लु- टते तासौ तस्य डाले टेलोप इटि च ।। मनिता ॥ लुटस्ते स्ये इटि सस्य पवे टेरेव च । गनिष्यते ॥ लोटरते उकारे टेरेत्वे आमेत इत्येवारस्यामि च ॥ मनुताम् ।। लङस्ते उकारे अटि च ॥ अमनुत ॥ विधिलिडरते उकारे लिङ सीयुट् इति सीयुटि उटो लोपे लोपो व्योर्वलीति यलो लिङ सलोपोऽनन्त्यस्येति सलोपे इको यण- चीति यणि ।। मन्वीत ॥ आशीठिंडस्तै लिङ सीयुत् इति सीयुटि उदो लोपे आई- .

·तिकन्ते ज्यादिगणप्रकरणम् । ॥ अथ तिङन्ते ब्यादिगणप्रकरणम् ॥ डुक्रीन् द्रव्यविनिमये १ ॥ श्यादिभ्यः ना ३३११८१। शपोऽपवादः क्रोणाति । ईहल्यघोः । क्रीणीतः । भाभ्यस्तयोरातः । क्रीणन्ति । क्रीणासि क्रीणीथः क्रीणीय । क्रीणामि क्रीणीवः क्रीणीमः । क्रीणीते कोणाते क्रोणते । फ्रीणीपे कीणाथे क्रीणीचे । क्रीणे क्रीणीवहे क्रीणीमहे । चिक्राय चिक्रियतुः चिक्रियुः । चिक्रेथ चिक्रयिथ चिकिये धातुकस्येवलादेरिति इटि सुतिथोरिति सुटि उटो लोपे सकारयोः पत्ये टुत्वे च ॥ मनिपीष्ट ।। लुडस्ते लौ च्ले: सिचि इचो लोपे इटि अटि ष्टुत्वे च ।। अमनिष्ट | लडस्ते स्ये इटिं अटि सस्य पत्वे च ।। अमनिष्यत ॥ इति तनादयः पूर्णाः ।। }} श्रिये श्रीमत्सरस्वत्याः पदपङ्कजरेणयः ॥ सन्तुश्रीसद्गुरूणां च शेमुषीमलसंमुपः ॥ १॥ अथ ज्यादयो लिख्यन्ते ॥डुकीञ् द्रव्यविनिमये धा० लटस्तिपि त्यादिभ्यः ना इत्यनेन नाकारे शस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे अकुप्वानुम्व्यवायेपीति नस्य णत्वे च ॥ क्रीणाति ॥ तसि श्नाप्रत्यये कृते शकारलोपे ई हल्यघोः इत्यनेन ईकारे नस्य णत्वे च ॥ क्री- परितः ॥झौ नाप्रत्यये कृते झोन्त इत्यनेन झस्यान्तादेशे शलोपे नस्य णत्वे श्नाभ्यस्तयोरात इत्याकारलोपे च ॥ श्रीणन्ति । सिपि नाकारे शलोपे नस्य णत्वे । क्रोणासि ॥ यसि नाकारे शलोपे ई हल्यघोरियाकारस्य ईकारे च ।। क्रीणीथः ॥ तथैव थे परे ॥ क्रीणीथ ।। मिपि क्या- दिभ्यःमा इति श्नाकारे शलोपे नस्य णत्वे ॥ क्रीणामि }] वसि भाकारे शलोपे नस्य णत्वे ई हल्यघोरिति आकारस्य ईकारे ॥ क्रीणीवः ॥ तथैव मसि ॥ क्रीणीसः ॥ आ० प० लटस्ते नाकारे शलोपे नस्य णत्वे ई हल्यघोरिति आकारस्य ईकारे टित आत्मने. पदानां टेरे इति टेरेल्वे च ॥ क्रीणीते , आतामि नाकारे शलोपे नस्य णत्वे टेरेल्वे नाभ्यस्तयोरात इति आकारलोपे संयोगे च ॥ क्रीणाते॥ झे नाकारे शलोपे नस्य णत्वे आत्मनेपदेष्वनत इति झस्य अदादेशे नाभ्यस्तयोरात इत्याकारलोपे टेरेल्वे च ॥ क्रीणते॥ थासि नाकारे शलोपे नस्य णत्वे थासः से इति थासः सेत्ये ई हल्यघोरिति आकारस्य ईकारे सस्य षत्वे च ॥ क्रीणीषे ॥ आथामि नाकारे शलोपे नस्य णत्वे नाभ्यस्त- योरात इत्याकारलोपे टेरेवे च । क्रीणाथे | ध्वमि नाकारे शलोपे नस्य गत्वे ई घोरियाकारस्य ईकारे टेरेल्वे च क्रीणीधे ।। इटि श्नाकारे शलोपे नस्य णत्वे नाभ्यस्तयो- रात इल्याकारलोपे टेरेत्वे ॥क्रीणे।वही नाकारे शलोपे नस्य णत्वे ई हल्ययोः इति आकारस्य ईकारे टेरेवे ॥ क्रीणीवहे ।। एवं महिङि । क्रीणीमहे ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धा. तोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादिः शेष इति रलोपे कुहोश्चरित्यभ्यासककारस्य चकारे अचोजिणति इति वृद्धौ एचोऽयवायाव इत्यायादेशे ? चिक्राय || अतुसि धातुद्वित्वे २७ ·आ० लघुकीमुथाम् पोवा ऋष्यति केप्यते कोणातु फ्रीणीतात् क्रीणीताम् अक्रोगात् अफ्रीणीव क्रीणीपात् कोणीत क्रीयात् ऋषीष्ट अपीत् अक्रप्ट अनेष्यत् अक्रेप्यत । प्रीन् तर्पणे कान्तौ च २ प्रोणाति प्रीणीते । श्रीम् पाके ३ श्रीणाति श्रीणीवे । मीम् हिंसायाम् ४ ॥हिनु- रलोपे कस्य चरये अचि श्रुधातुनुवां वोरियडुबडौ इति इयङि ॥ चिक्रियतुः ॥ उसि धातुद्वित्यै हल्लोपे कस्य चत्वे अचि श्रुधातुधुवां वोरियडुवङौ इती- यडि । चिक्रियुः ॥ थसि इडभावे गुणे च ॥ चिकेय ।। पक्षे भारद्वाजमते इटि गुणे अयादेशे ॥ चिक्रयिय ॥ प० लिटस्ते लिटि धातोरितिद्वित्वे ह- लादिः शेष इति रलोपे हस्व इत्यभ्यासाचो हस्खत्वे कुहोश्शुरित्यभ्यासककारस्य चकारे लिटस्तझयोरेशिरेच् इत्येशि अचि भुधातुभ्रवां वोरितीयलिं ॥ चिकिये ।। लुटते तासौ तस्य डावे ठिलोपे गुणे च ॥ फ्रेता ॥ लटस्ते स्से सस्य पत्वे गुणे च ॥ ऋष्यते ॥ लोटस्तिपि नाकारे शलोपे नस्य पत्ये एरुरिति तिप इकारस्योकारे ॥ क्रीणातु ॥ तुह्योस्तातडिति तातडि ई हल्ययोः इत्याकारस्य ईकारे ॥ कोणीतात् ।। आ० प० लोटस्ते नाकारे शलोपे नस्य णत्वे ई हल्यघोरियाकारस्य ईकारे टेरेने आमेत इत्येका रस्य आमि च ।। कीर्णीता ॥ लङस्तिपि शाकारे शलोपे नस्य णत्वे इतश्चेति तिप इकारलोपे अटि च ॥ अनीणात् ।। आ० प० । लडस्ते नाकारे शलोपे नस्य णत्वे अटि ई हल्य- घोरियाकारस्य ईकारे । अफ्रीणीत । विधिलिङस्तिपि यासुद् परस्मैपदेष्विति यासुटि उटो लोपे नाकारे शलोपे नस्य णत्वे इतश्चेति तिप इकारलोपे लिङः सलोपोऽनन्त्य- स्येति सलोपे ई हृल्ययोरियाकारस्य ईकारे ।। क्रोणीयात् ।। आ० प० विधिलिङस्ने लिङा सीयुट् इति सीयुटि उटो लोपे लोपो व्योलीति यलोपे लिङः सलो- पोऽनन्त्यस्येति सलोपे नाकारे शलोपे नस्य णत्वे भाभ्यस्तयोरातः इत्याकारलोपे ॥ क्रीणीत || आशीलिंडस्तिपि याटि उटो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयो- घोरन्ते चेति सलोपे ।। क्रीयात् ॥ आ० प० आशीलिंडस्ते सीयुटि उटो लोपे लोपो व्योवलीति यलोपे सुदतियोरिति सुटि उटो लोपे उमयो. सकारयो. पत्वे टुत्वे गुणे च ॥ कैपीष्ट ॥ लुडस्लिपि लौ च्छेः सिचि इचो लोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्ति- सिचोऽपृक्त इति ईटि सिचि वृद्धिरिति वृद्धौ अटि च ॥ अषीत् ।। आ० १० लुङस्ते च्छो च्लेः सिचि इचो लोपे अटि गुणे पत्ये च ॥ अष्ट ॥ लदरितपि स्थ. तासी ललुटोरिति स्ये अदि इतथेति तिप इकारलोपे सस्य पत्ये गुणे च ॥ अनेष्यत् ॥ आ० ५० लङस्ते स्ये मटि सस्य पले गुणे च अभ्यत । मीञ् तर्पणे कान्तौ च धा० तदने लिटस्तिपिश्नाकारे शलोपे नस्य णत्वे च ।। प्रीणाति ॥ आ० ए० लटते नाकारे शलोपे नस्य गत्ये ई हत्यघोरियाकारस्य ईकारे टोत्ये च ॥ प्रीणीते ॥ श्रीन पाके लटस्तिपि नाकारे शलोपे नस्य णत्वे च ॥ मीणाति ॥ आ० प० लटस्ते नाफारे शलोपे नस्य करने ·लघुकौमुद्याम् स्कुश् आमवणे ६ ॥ स्तम्भुस्तुम्भुस्काम्भुस्कुम्भुस्कुभ्यः श्रुश्च ॥१८॥ चात् भा। स्फुनोति स्कुनाति स्कुनुते स्कुनीले चुस्काव चुस्कुवे स्फोता अस्कोपीत् अस्कोष्ट । स्तम्भ्वादयश्चवारः सौत्राः । सर्वे रोधनार्थाः परस्मैपदिनः ॥ हलः नः शानझो ३११८३। हलः परस्य भः शानजादेशः साद्धौ परे । साभान ।। स्तम्भुचुम्लुचु घुग्लुचुग्लशुश्विभ्यश्च ।३।१।५८० च्लेरड् वा स्यात् ॥ स्तन्भेः ।।३।६७) यवायाव इत्यापि च ॥ सिपाय | आ० प० लिटस्तै द्वित्ले लिटस्तझयोरेशिरेच् इत्येशि सस्य पत्वे एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्येति यणि ॥ शिष्ये ॥ लुटस्तिपि स्यता- सी ललुटोरिति तासौ तिपो डात्ये डित्त्वाहिलोपे सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे च ।। सेता ॥ स्कुञ् आप्रवणे धा० लटस्तिपि प्रयादिभ्य इति श्नाकारे शोपे च स्कुनाति ॥ स्तम्भुस्तुम्भुस्काम्भुस्कुम्भुस्कुञ्भ्यः श्रुश्चेति नौ शकारलोपे सार्व- धातुकाईधातुकयोरिति गुणे च ॥ स्कुनोति ॥ आ० प० लटस्ते स्तम्भुस्तुम्भु स्कम्भिवति भी शलोपे टेरेल्वे च ॥ स्फुनुते || नाकारे शलोपे ई हल्यघोरियाकारस्य ईकारे टेरेने च ॥ स्कुनीते || लिटस्तिपि लिटि धातोरिति द्वित्वे शरपूर्वाः स्वयः इति सलोपे कुहोचरिति कस्य चत्वे अचोभूणिति इति वृद्धी एचोयवायाव इति आधि च ॥ चुस्काय ॥ आ० ५० लिटस्ते द्वित्वे शपूर्वाःखप इत्यम्यासलोपे कुहोचुरिति कस्य चत्ये लिटस्तझयोरेशिरेच् इत्येशि अचि श्वधातुभ्रुवां यबो- रिति उपढि ॥ चुस्कुवे ॥ लुटस्तिपि तासो तिपो डावे टिलोपे गुणे च ॥ स्कोता ॥ लुङ- स्तिपि च्लो च्छेः सिचि इचो लोपे इतश्चेति इकारलोपे अस्तिसिचोपृक्ते इति ईटि सस्य पत्वे अटि सिचिवृद्धिः परस्मैपदेष्विति वृद्धौ ॥ अकौषीत् ॥ आ० लुङस्ते च्ली प्लेः सिचि इचो लोपे सस्य पत्वे गुणे टुत्वे अटि च ॥ अस्कोष्ट ॥ स्तम्भुधातोर्लोट् मध्यमैकवचने सिपि वाकारे सेटपिञ्चेति सेहित्ये हलः भ झानजझौ इति नाकारस्य शानचि शलोपे च अनिदितां हल उपधायाः छिति इति नलोपे अतो हैः इति हलोपे च ॥ स्तभान ॥ विस्तम्भू धातोलुंडस्तिपि च्छी अटि इतश्चेति तिप इकारलोऐ जुस्तम्भुम्रचुम्लुचुनचुग्लुचुगलचन्धिस्य- श्चेति लेरडिं अनिदितामिति नलोपे स्तम्भेः इति सस्य पत्वे टुत्वे च ॥ व्यष्टभत् ।। अडोमाबे च्ले: सिधि इचो लोपे इटि तिप इकारलोपे अस्तिसिचोएक्ते इति ईटि इट ईटि इति सलोपे अटि च कृते । अस्तम्भीत् ॥ युत् बन्धने धा० लटस्तिपि भाकारे शलोपे ॥ युनाति ॥ आ० प० लटस्ते भाकारे शलोपे ईहल्यघोरियात ईकारे दे. १ हत'श्र शागी । समानेति । अनावोहेरिति छकि कर्तव्ये सनिपातपरिभाषा न प्रवर्तते सू. धारभसामा । अत एव जाहीसा हिलोपपारगायेय परिभाषा नोपन्यता ॥ - । ।

·तिङन्ते त्यादिगणप्रकरणम् । अवारिष्टाम् अवरिष्ट अवरीष्ट अवूष्ट । धूच् कम्पने १६ धुनाति धुनीते धोता विता एशि ऋच्छत्यतामिति गुणे च कृते ! ववरे || लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारौरसः इति तिपो डात्वे डिवाढेलोपे आईधातुकस्येइ- वलादेरिति इटि सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति गुणे वृतो वा इत्यनेन इटो दीर्घत्ये च कृते । वरीता ॥ दीर्घत्वाभावे ।। परिता ॥ आशीलिङस्तिपि यासुट्परस्मैपदेषूदात्तो डिच्चेति यासुटि इतश्चेति तिप इकारलोपे स्कोः संयोगायोरन्ते चेति सलोपे उदोष्ट्यपूर्वस्येति ऋदन्ताङ्गस्य उत्वे हलि चेति दीर्घत्वे कृते कृते च अचो रहा- भ्यां हे इति यकारस्य द्वित्वे ।। र्यात् ॥ आ० ५० आशीर्लिङस्ते लिङा सीयुत् इति सीयुटि उटो लोपे लोपो व्योर्यलीति यलोपे सुतियोरिति सुटि उठो लोपे लिङ्सिचोरात्मनेपदेष्चिति वेटि ऋच्छत्वृतामिति गुणे आदेशप्रत्य- ययोरित्युभयोः सकारयोर्मुर्द्धन्यत्वे ष्टुना ष्टुरिति तस्य ठत्ये च कृते ॥ वरिपीष्ट || इडभावे लिटस्ते सीयुटि उटो लोपे यलोपे सुटि उटोलोपे उदोष्ठ्यपूर्वस्येति ऋदन्ता- अस्योकारे हलि चेति दीर्घत्वे उभयोः सकारयोष्षकारे कृते टुत्वे च कृते ॥ वर्षीष्ट ।। लुङस्तिपि चिललुङीति च्लो च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे आईधातुकस्ये- ड्वलादेरिति इटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्ते इति ईटि इद ईदि इति सलोपे सिचि वृद्धिः परस्मैपदेष्विति वृद्धौ अटि दीर्घत्वे च कृते ।। ॥ अवारीत् ॥ लुङः प्रथमस्य द्विवचने तसि च्लौ घलेः सिचि इचो लोपे इटि सिचि वृद्धिः परस्मैपदेश्चिति वृद्धी अटि तस्थस्थमिपां तांतंताम इति तामि सस्य षत्वे टुत्वे वृतो वेति इटो दीर्घत्ये च ॥ अवारीधाम् । दीर्घत्याभावे । अवारिष्टाम् ॥ आ०प० लङस्ते छौ मले: सिंचि इचो लोपे लिङ्सिचोरात्मनेपदेष्विति वेटि गुणे अटि वृतो वेति दीर्घत्वे सस्य पत्वे टुत्वे च ।। अवरीष्ट ॥ दीर्घाभावे ॥ अवरिष्ट ॥ लिसिचोरिति इड- भाने च्लौ सिञ्चि इचो लोपे उदोष्ट्यपूर्वस्येति ऋदन्ताङ्गस्योकारे हलि चेति दीर्घत्वे सस्य पत्ये गृत्ये अटि च कृते | अबूट ॥ धूञ् कम्पने धातुरस्त्यने लटस्तिपि अादिभ्यः ना इति श्नाकारे शलोपे प्वादीनां हख इति धकारोत्तरवर्तिन ऊकारस्य ह्रस्वत्वे च कृते ३५ धुनाति ॥ आ० ५० लटस्ते नाकारे शलोये ई हल्यघोरियाकारस्य ईकारे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेल्वे प्वादिनां हर इति उकारस्य हस्वत्वे च । धुनीते ॥ लुटस्तिपि तासौ तियो डारने डिवाडिलोपे स्वरतिसूतिसूय- तिधूजूदितो वेति वेटि गुणे एचायवायाव इत्यवि ॥ धविता । इडभावे च । धोता ॥ लुङस्तिपि च्लो च्ले सिचि इचो लोपे स्तुसुधूभ्यः परस्मैपदेष्विति इटि इत- श्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोपृक्ते इति ईटि इट ईटि इति सलोपे सिचि - ·। । लघुकौमुद्याम् लिङ्सिचोरात्मनेपदेपु राशि पृड्भ्यामृदन्ताच परयोर्लिसिचोरिया सातडि । न लिङि रा३९वृत इटो लिडि न दीर्घः। स्तरिपीष्ट । उश्चेति कि. बम् । सीष्टि । सिचि च परस्मैपदेषु । अस्तारीत् अस्तारिष्टाम् अस्तारिषुः । अस्तरिष्ट अस्ती । कृय हिंसायाम् १४ कृणाति कृणीते चकार चकरे पृट वरणे १५ वृणाति वृणीते ववार ववरे करिता वरीता । इदोष्टपेत्युलम् । पुर्यात् वरिपीष्ट पूर्षीट अवारीत् चेति दीर्घत्वे च ॥ स्तीर्यात् ॥ आ० ५० आशीलिंडस्ते सीयुटि उटो लोपे लोपो व्योवलीति यलोपे सुतियोरिति सुटि उटो लोपे लिङ्सिचोरात्मनेपदेषु इति इट्विकल्पे गुणे न लिङि इति वृतो वेति सूत्रप्राप्तदीर्घत्वे निषेधै उमयोः सकारयोः पत्वे टुत्वे च ।। स्तरीपीट ॥ इडभावे ऋत्त इद धातोः इति इकारे हलि चेति दीर्घत्वे ॥ रितपष्टि | लुङस्तिपि लि,लुङीति च्ली च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे आईधातुकस्येति इटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽक्ते इति ईटि इट ईटि इति सलोपे सिंचि वृद्धिः परस्मैपदेषु इति वृद्धी च ॥ अस्तारीत् ॥ तस्थस्थमिपां तांतताम इति तसस्तामि कृते प्लो प्ले: सिचि इचो लोपे आईधातुकस्येति इटि अटि सिचि वृद्धिः परस्मैपदेष्विति वृद्धौ सस्य पत्र ष्टुत्वे च ॥ अस्तारिष्टाम् || लुङो झौ सिजभ्यस्तचिदिभ्यश्चेति झे सि चुटू इति जस्येत्संज्ञायां जस्य लोपे च्ली च्लेः सिचि इचो लोपे इटि वृद्धौ अटि सस्य पत्ये च ॥ अ- स्तारिपुः ॥ आ० ५० लुङस्ते च्लो च्लेः सिचि इजलोपे लिड्सिचोरात्मनेपदेषु इति इटि गुणे अटि सस्य पत्वे धुत्वे च ॥ अस्तरिष्ट ॥ इडभावपक्षे प्रत इद्धातोः इति ऋ- कारान्ताङ्गस्य इकारे हलि चेति दीर्घत्वे च सस्य पत्वे ष्टुत्वे अटि च ॥ अस्तौष्र्ट । कृञ् हि- सायां धा० उटस्तिपि श्राकारे शलोपे मस्य णत्वे प्वादीनां हुख इति हस्यत्वे च ॥ कृणाति ॥ आ० ५० लटस्ते नाकारे शलोपे नस्य णत्वे ई हल्यघोरित्यात ईत्ये टेरेल्वे च ॥ कृणीते ॥ लिटस्तिपि तिपो गलि द्वित्वे उरत् इति अभ्यासक्रवर्णस्य रपरे अदादेशे हलादिः शेष इति लोपे कुहोञ्चुरिति कस्य चत्वे अचोणिति इति वृद्वी च ॥ चकार ॥ आ० प० लिटस्ते द्वित्वे अभ्यासऋवर्णस्य उरत् इति रपरे अदादेशे हला- दिः शेप इति रलोपे कुहोश्चरिति कस्य चत्वे लिटस्तयोरेशिरेच् इति एशि मच्छत्यतामिति गुणे च ॥ चकरे ॥ वृञ् वरणे धा० लटस्तिपि नाफारे शलोपे नस्य णात्ये प्वादीनां हर इति हस्वत्वे ॥ वृणाति ॥ आ० प० लटस्ते श्नाकारे शलोपे नस्य णत्वे ई हल्यघोरियात ईत्वे टेरेवे प्वादीनां इस इति हस्वत्वे च ॥ वृणीते ॥ लिट- स्तिपि तिपो णलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे अभ्यासत्रावर्णस्य उरत् इति स्परे अदादेशे रोपे अचोणिति इति वृद्धौ च ॥ वधार ॥ आ०५० लिटस्ते द्वित्वे उरत् इति रपरे अदादेशे हलादिः शेष इति रलोपे लिटस्तझयोरेशिरेच् इति .

·तिजन्ते त्र्यादिगणप्रकरणम् । अवारिष्टाम् अवरिष्ट अवरीष्ट अबूष्ट । धूम् कम्पने १६ धुनाति धुनीते धोता धविता एशि ऋच्छत्यृतामिति गुणे च कृते ॥ ववरे । लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डासैरसः इति तिपो डात्वे डिवाटेर्लोपे आर्द्धधातुकस्येड्- बलादेरिति इटि सार्वधातुकार्डधातुकयोरिति गुणे वृत्तो वा इत्यनेन इटो दीर्घ च कृते । वरीता ! दीर्घत्वाभावे |॥ वरिता ॥ आशीलिङस्तिपि यासुट्परस्मैपदेपूदात्तो डिच्चेति यासुटि इतश्चेति तिए इकारलोपे स्कोः संयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे उदोष्ठ्यपूर्वस्येति ऋदन्ताङ्गस्य उत्वे हलि चेति दीर्घत्वे कृते कृते च अचो रहा- भ्यां वे इति यकारस्य द्वित्वे ॥ वूर्य्यात् आ० प० आशीलिङस्ते लिङः सीयुद्ध इति सीयुटि उटो लोपे लोपो व्योवलीति यलोपे सुतिथोरिति सुटि उटो लोपे लिङ्सिचोरात्मनेपदेष्विति वेटि ऋच्छत्वृतामिति गुणे आदेशप्रत्य- ययोरित्युभयोः सकारयोर्मूर्द्धन्यत्वे टुना टुरिति तस्य टत्वे च कृते | वरिपीष्ट }} इडभावे लिटस्ते सीयुटि उटो लोपे यलोपे सुटि उटोलोपे उदोष्ट्यपूर्वस्येति ऋदन्ता- अस्योकारे हलि चेति दीर्घवे उभयोः सकारयोषकारे कृते टुत्वे च कृते ।। वर्षीष्ट ॥ लुङस्तिपि लिलुङीति ब्लौ च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे आईधातुकस्ये- इवलादेरिति इटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोऽपृक्के इति ईटि इट ईटि इति सलोपे सिचि वृद्धिः परस्मैपदेष्विति वृद्धौ अटि दीर्घत्वे च कृते ॥ ॥ अवारीत् ।। लुङः प्रथमस्य द्विवचने तसि च्छौ च्ले: सिंचि इचो लोपे इटिसिचि वृद्धिः परस्मैपदेष्विति वृद्धौ अटि तस्थस्थमिपां तांतताम इति तामि सस्य षत्वे टुत्वे वृतो वेति इटो दीर्घत्वे च ॥ अवारीष्टाम् । दीर्घवाभावे । अवारिष्टाम् ।। आ०प०लास्ते लो च्लेः सिचि इचो लोपे लिङ्सिचोरात्मनेपदेष्विति बेटि गुणे अटि वृतो वेति दीर्घवे सस्य पत्वे ष्टुत्वे च ।। अवरीष्ट ॥ दीर्घाभावे ॥ अवरिष्ट ॥ लिङ्सिचोरिति इड- भावे लौ सिचि इचो लोपे उदोष्ट्यपूर्वस्येति ऋदन्ताङ्गस्योकारे हलि चेति दीर्घत्वे सस्य पत्वे छुत्वे अटिं च कृते !॥ अचूष्ट ॥ धूम् कम्पने धातुरत्यग्रे लटस्तिपि कादिभ्यः ना इति नाकारे शलोपे प्वादीनां हख इति धकारोत्तरवर्तिन ऊकारस्य हखत्वे च कृते }} धुनाति ।। आ० प० लटस्ते नाकारे शलोपे ई हल्यधोरियाकारस्य ईकारे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेवे प्वादिनां हख इति उकारस्य हुस्यत्वे च ॥ धुनीते ॥ लुटस्तिपि तासौ तिपो डात्वे डिवाडिलोपे स्वरतिसूतिसूय- तिधूदितो वेति बेटि गुणे एचायवायाव इत्यवि ॥धविता । इडभावे च । घोता.॥ लुङस्तिपि लौ च्छेः सिञ्चि इचो लोपे स्तुसुधूभ्यः परस्मैपदेष्विति इटि इत. श्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसिचोक्ते इति ईटि इट ईटि इति सलोपे सिचि + . :

·। . २१६ लघुकौमुद्याम् अधावीत् अघविष्ट अधोष्ट । ग्रह उपादाने १७ गृहाति गृहीते जमाह जगृहे ॥ ग्रहो- ऽलिटि दीर्घः ।।२।३७। एकाचो ग्रहेविहितस्पेटो दीयों न तु लिटि । ग्रहीता गृह्णातु ।। हलनः शानज्झौ २१८३। हलः परस्य अशानलादेशः स्याद्री परे। गृहाण गृह्यात् अहिपीष्ट । इयन्तेति न वृद्धिः । अग्रहीत् अग्रहीष्टाम् अग्रहीष्ट वृद्धिः परस्मैपदेष्विति वृद्धौ आवि अटि दीर्घत्वे च कृते ॥ अधावीत् ॥ आ० प० लुङस्ते च्छो च्लेः सिचि इचो लोपे स्वरतिसूति इति इटि गुणे अवि अटि सस्य पत्वे टुत्वे च ।। अघविष्ट । इडभावे ।। अधोष्ट ॥ ग्रह उपादाने धातुरस्ति तन लटस्तिपि कादिभ्यःचा इति श्नाकारे शलोपे ग्रहिज्येति गकारान्तर्वतिरकारस्य संप्रसारणे प्रकारे कृते पूर्वरूपे च अकुप्वानुमव्यवायेपीति नस्य णत्थे ॥ गृह्णाति ॥आ प० लटते नाकारे अहिज्येति संप्रसारणे ई हल्यघोरियाकारस्य ईकारे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेल्वे च कृते ।। गृहीते ॥ लिटस्तिपि लिपो गलि लिटिधातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादिः शेष इत्यभ्यासगतयोरेफ्हकारयोोपे कुहोश्चरिति गस्य जत्वे अत उ- पधापा इति वृद्धौ ॥ जग्राह ।। आ० ५० लिटस्ते लिटिधातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादिः शेष इति रेफहकारयोलोपे कुहोश्चरिति गस्य जत्दै अहिज्येति संप्रसारणे लिटस्तझयोरेशिरेजिति एशि कृते ॥ भगृहे ॥ लुटस्तिपि स्यतासी ललू टोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारौरसः इति तिपो डात्वे डिवाहिलोपे आई- धातुकस्येवलादेरिति इटि ग्रहोलिटि दीर्घः इति इट इकारस्य दीर्घत्वे च कृते ।। ग्रहीता ॥ लोटस्तिपि नाकारे शलोपे एरुः इतीकारस्योत्वे अकुप्वानुमव्यवायेपीति नस्य णल्ये ग्रहिज्येति संग्रसारणे च कृते । गृह्णातु ॥ आ० ५० लोटस्ते नाकारे शलोपे संप्रसारणे नस्य णत्वे ई हत्यघोरियाकारस्य ईकारे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेसे आमेत इत्येकारस्य आमि च कृते ॥ गृहीताम् ॥ लोटो मध्यमस्यकवचने सिपि से पिञ्चेति सेहिले कादिभ्यःना इति श्नाकारे ग्रहिल्यावयिव्यधीति सं- प्रसारणे हलनःशानज्झौ इति शानचि कृते ग्रह शान हि इतिजातं तत्र हलन्त्यमिति च लोपे उपदेशेजनुनासिफ इत् इति नकारोचरवीकारलोपे लशकतद्धिते इति शलोपे संप्रसारणे नस्य णत्वे अतो हेरिति हिलोपे च यते ।। गृहाण ॥ आशीलिंडस्तिपि यासुट्परसैपदेष्विति यासुठि उटो टोपे इतथेति तिप इकारलोपे अहिज्येति संप्रसारणे स्कोसंयोगाद्योरन्ते चेति सलोपे च कृते || गृह्यात् ।। आ०५० आशीलि- इस्तै लिङः सीयुट् इति सीयुटि उटो लोपे लोपोव्योर्वतीति यलोपे सुतियो- रिति मुटि उटो लोपे आईधातुकस्येड्वलादेरिति इटि ग्रहोऽलिटि दीर्घः इति इकारस्य दीर्घत्वे उभयोः सकारयोः पत्ते एत्वे च ॥ महीपीष्ट | लुटस्तिपि च्लि लुडीति स्टी च्ले सिन् इति सिचि इचो लोपे इटि इतश्चेति तिप इकारलोपे अस्तिसि.

·तिङन्ते अयादिगणप्रकरणम् । अग्रहीषाताम् । कुप निष्कर्षे १८ कुष्णाति कोषिता । अश भोजने १९ अनाति आश अशिता अशिष्यति अश्नातु अशान । मुप स्तेये २० मोपिता मुपाण । ज्ञा अवबोधनं २१ जज्ञौ । वृङ् संभक्तौ २२ वृणीते ववृपे ववृढ़े वरिता वरीता अवरिष्ट अवरीष्ट अवृत ।। इति ज्यादयः ॥ चोऽपृक्ते इति इटि इट ईटि इति सलोपे अटि च कृते ह्यन्तेति वृक्ष्यभावे ।। अग्रहीत् ॥ द्विवचने तसि च्लो च्ले: सिंचि इचो लोपे तस्थस्थमिपामिति तसस्तामि इटि अटि ग्रहोऽलिटि दीर्घ इति दीर्घत्वे सस्य पत्ये गुत्त्रे च कृते ।। अग्रहीष्टाम् ॥ आ० प० लुङः प्रथमस्य द्विवचने आतामि च्लो च्ले: सिचि इचो लोपे इटि ग्रहोलिटि इति इकारदीर्घत्वे अटि सस्य पत्वे च कृते ॥ अग्रहीपाताम् ।। कुष निष्कर्षे धातुरस्ति तत्र लटस्तिपि नाकारे शलोपे रपाभ्यां नो ण इति नरय णत्वे ॥ कुष्णाति ॥ लुटस्तिपि तासौ तिपो डावे तित्त्वाहिलोपे इटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे ॥ कोपिता ॥ अश भोजने धातुरस्त्यग्रे लटस्तिपि नाकारे शलोपे च कृते || अभाति ॥ लिटस्तिपि तिपो णलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादिः शेप इति शेपहल्लोपे दीर्घत्वे च ॥ आश | लुटस्तिपि स्यतासी ललुटोरिति तासी लुटः प्रथमस्येति तिपो डात्वे डित्त्वाहिलोपे इटि च कृते । अशिता ॥ लुटस्तिपि स्ये इटि सस्य पत्वे च कृते ॥ अशिष्यति ॥ लोटस्तिपि कादिभ्यः ना इति श्नाकारे गुरुः इति तिप इकारस्य उकारे च कृते ॥ अश्नातु ॥ लोटो मध्यमैकवचने सिपि सेापिचेति सेहिले कादिभ्यः ना इति श्नाकारे हलः श्ना शानज्झौ इति शानचादेशे शलोपे च- लोपे अतो हे इति हे कि ॥ अशान ॥ मुप स्तेथे धातुरस्त्यग्रे लुटस्तिपि तासी तिमो डात्वे डिवाहिलोपे आईधातुकत्येड्वलादेरिति इटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च कृते ॥ मोषिता ॥ लोटो मध्यमैकवचने सिपि भाकारे सेटपिञ्चेति सेहिवे ह्लः नः शानज्झौ इति नाकारस्य शानचि शलोपे चलोपे अतो हेः इति हलोपे नस्य णत्वे च कृते ॥ सुषाण ॥ ज्ञा अवबोधने धातुरस्त्यग्रे लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादिः शेष इति शेपहल्लोपे आत औ इति णल औकरे कृते कृतायां च वृद्धौ ।। जज्ञौ ॥ वृङ् संभक्तौ धातुरस्ति तत्र लटस्ते नाकारे शलोपे ईहल्यघोरिति आकारस्य ईकारे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेवे नस्य णत्वे च कृते ॥ वृणीते ॥ लिटो मध्यमैकत्रचने थासि थासः से इति थासः सेकारे लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे उरत् इति रपरे अदादेशे हलादिः शेष इति रलोपे सत्य पत्वे च कृते कृसभ्रवस्तुद्रुसुश्रुवोलिटि इति इडभावे ! वह ॥ लिटो मध्यमबहुवचने ध्वमि धातोदित्वे उरत् इति रपरे अदादेशे हलादिः शेप इति २८ ·२१८ लघुकौमुद्यान् ॥ अथ तिङन्ते चुरादिगणप्रकरणम् ॥ चुर स्तेये १ ॥ सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्ण- चूर्णचुरादिभ्यो णिच् ।३।१।२५। एभ्यो णिन् स्यात् । चूर्णान्तेभ्यः प्रातिपदिका- द्धाबर्थ इत्येव सिद्धम् । तेषामिह प्रदणं प्रपञ्चार्थम् । चुरादिभ्यस्तु स्वार्थे । पुगन्तेति गुणः सनाद्यन्ता इति धातुबम् । तिप्शयादि गुणायादेशौ । चोरयति ॥ णिचश्च।।३।७४। णिजन्तादामनेपदं स्यात्कर्तृगामिनि क्रियाफले । चोरयते चोरयामास चोरयिता चोर्यात् ॥ रलोपे इण पीध्वं लुलियां धोडात् इति धस्य टरने टेरेने च कृते ॥ बडवे ॥ टुटस्तिपि तासौ तिपो डाले डित्त्वाहिलोपे इटि सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति गुणे घृतो वेति दीर्घत्वे ॥ वरीता । दीर्घाभारे । यरिता ॥ लुङस्ते च्लि लुडीति च्लो च्ले सिच् इति सिचि इचो लोपे इटि गुणे अटि सस्य पत्वे त्वे च कृते ॥ अवरिष्ट ।। तो वेति दीर्धये ॥ अवरीष्ट ॥ इडभाये च लौ च्छेः सिचि इचो लोपे उश्चेति सिचः किने कित्वाद्गुणामारे हवादशात् इति सलोपे च कृते ॥ अमृत ॥ इति भयादय' समाप्ताः ॥ नुम श्रीकेशवकृपाकल्पग्लीमसल्लिकाम् । स्वामिताभीष्टफलदा सर्वसतापहारिणीम् ॥ १ ॥ अथचुरादय. चुर स्तये धातुरस्ति तन्त्र सत्यापपाशेति णिचि णकारचकारयोर्योपे पुग- न्तलघूपधस्येति गुणे कृते सनाद्यन्ता धातव इति धातुत्वे चोरि इति जात तत्र वर्तमा नेलट् इति लटि लटस्तिपि कर्तरि शप् इति शपि शकारपकारयोलोपे सार्वधातुकाई- धातुकयोरिति गुणे एचोयवायाव इत्ययादेशे च कृते ॥ चोरयति ॥ णिचश्चेति आ- स्मनेपदये लटस्ते शपि शपयोोंपे गुणे अनादेशे टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेले च ॥ चोरयते ॥ लिटि कास्यनेकाच आम् वक्तव्य इत्यनेन आमि कृते चोरि आम लिट् इति जात तत्र आम इत्पनेन लिटो लोपे कृशानुप्रयुज्यते लिटि इति रिट्परे अस्. प्रयुक्त चोरि आम् अस् लिट् इति जात तर लिटस्तिपि तिपो गलि लिटि धातोरनभ्या- सस्येति द्वित्ये हलादिः शेष इति सलोपे घ कृते चोरि आम् अ भस् इति जात सत्र दोघे सार्वधातुकाईघातुकयोरिति गुणे अयादेशे च कृते ॥ चोरयामास ।। मुटस्तिपि स्पतासीति तासौ लुटः प्रथमस्य डारीरस इति तिपो डाने डिवाहिलोपे इटि सार्वधातुफाईधातुकयोरिति गुणे अपादेशे च ते ।। चोरयिता ॥ आशीलिङस्तिपि यासुपरस्मैपदेपदात्तो टिचेति यामुटि उटो लोपे इत्तश्चेति तिप इफारसोपे कोः संयोगाचोरन्ते चेति सलोपे चोरि यात् इति जात तन्न रनिटि इति णिम्पस्य रेफोत्तरसर्तिन इकारस्य लोरे अचौरराभ्यां दे इति यदिवे ·तिकन्ते चुरादिगणप्रकरणम् । चोरयिषीष्ट । णिश्रीति च । णौ चड़ीति हवः चडि द्विवम् । हलादिः शेषः । दीयों लपोरित्यभ्यासस्य दीर्घः । अचूचुरत अच्चुरत । कथ वाक्यप्रवन्धे २ अटोपः ।। अच परस्मिन्पूर्व विधी।१।१।१७। परनिमित्तोऽजादेशः स्थानिवत्सास्थानिभूतादयः पूर्व- खेन दृष्टस्य विधी कर्तव्ये ।इति स्थानियत्त्वान्नोपधावृद्धिः कथयति । अग्लोपिलाहीबसन्व- डाचौ न । अचकथत् । गण संख्याने ३ गणयति॥ई च गणः ।।१९७१ गणयते- ॥ चोर्ध्यात् ॥ णिचश्चेत्यात्मनेपदत्वे आशीलिंडरते लिङः सीयुह इति सीयुटि उटो लोपे आर्द्धधातुकस्येवलादेरिति इटि सुतियोरिति मुटि उटो लोपे सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति गुणे अयादेशे उभयोः सकारयोः पकारवे फुले च कृते ॥ चोरयिपीट ॥ लुङस्तिपि च्छी णिश्रिद्रुमुभ्यः कर्तरि चट् इति लेश्चङि चकारडकारयोलोपे इतश्चेति तिष इकारलोपे चोरि अत् इति जातं तत्र णेर- निदि इति णिलोपे चोर् अत् इति जातं तत्र णो चङयुपधाया हस्वः इत्युपधा- हस्त्रत्वे कृते चुर् अत् इति जातं तत्र. चङि इति द्वित्वे हलादिः शेष इति रलोये लुड्- लङ्लक्ष्वद्धदात्त इति अटि दीर्घो लघोरित्यभ्यासस्य दीर्घत्वे कृते ॥ अचूचुरत् ॥ आ० ५० लुडस्ते || अचूचुरत ॥ कथ वाक्यप्रवन्धे धातुरस्ति तत्र सत्यापपाशरूपे. त्यादिसूत्रेण णिचि णलोषे चलोपे कथ इ इति जातं तत्र आर्द्धधातुकं शेष इत्यनेन णिज्संवन्धिन इकारस्यार्धधातुकसंज्ञायां कृतायां अतो लोप इत्यनेन थकारोत्तरवर्तिनोऽकारस्य लोपे कृते कथ् इ इति जातेवर्तमाने लट् इति लटि लटस्तिपि शपि च कृते कथ् इ अति इति जातं तत्र अत उधाया इति सूत्रेण ककारोत्तरवर्सकारस्य वृद्धी प्राप्तायां अचः पर- स्मिन्पूर्व विधौ इत्यनेन परं णिचं निमित्तीकृत्य जातस्य थकारोत्तरवर्त्यकारलोपरूपस्याजा- देशस्य स्थानिवत्त्वे ककारोत्तरवर्त्यकारस्योपधारूपत्वाभावात् वृद्ध्यभावे कथ् इ अ ति इति जातं तत्र गुणे एचोयवायाव इति अयादेशे च कृते ॥ कथयति ॥ कथधातोणिचिल्डस्तिपि दिल लुङीति लौ णिभिट्ठसुभ्यः कर्तरि चङ् इति रलेश्चङि चकारडकार- योलोपे का इ अति इति जातं तत्र णेरनिटि इति गेलोपे चङि इत्यनेन द्वित्वे कथ् कथ् अति इति जाते हलादिः शेप इति पूर्वथकारलोपे ककथ् अति इति जाते कुहोश्श्रुरिति कस्य चत्वे लुड्लङ्लक्ष्यडुदात्त इति अदि इतश्चेति तिप इकार- लोपे । अचकथत् ॥ आ० ५० लुङस्ते आगते ।। अचकथत ॥ गण संख्याने धातुरस्ति तत्र सत्यापपाशरूपवीणेत्यादिसूत्रेण णिचि णकारचकारयोलोपे अतो लोप इति णका- रान्तःपाल्पकारलोपे गणि इति जातं तत्र वर्तमाने लट् इति लटि लटस्तिपि कर्तरि शप इति शपि शपयोोपे गुणे एचोयवायाव इति अयादेशे च कृते | गणयति ॥ गण संख्याने धातुरस्ति तत्र सत्यापपाशेति णिचि णकारचकारयोर्लोपे चिल लुङीति च्ली ग्ले: णिश्रिनुभ्यः कर्तरि चङ् इति चडि चकारकारयोर्लोपे णेरनिटरीति णिलोपे ·२२० लघुकौमुद्याम् रभ्यासस्य ईस्याचादचड्परे गौ । अजीगणत् अजगणत् ॥ इति चुरादयः ॥ ॥ अथ तिङन्ते ध्यन्तप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ खतन्त्रः कर्ता ।।४।५४ क्रियायां स्वातन्येण विपक्षितोऽर्थःकर्ता स्यात् ।। तत्प योजको हेतुश्च ।१।४।५५। कर्तुः प्रयोजको हेतुसंज्ञः कर्तुसंज्ञश्च स्यात् ।। हेतुमति च ।।३।२६। प्रयोजकव्यापारे प्रेपणादौ च वाच्ये धातोणिच् स्यात् । भवन्तं प्रेरयति भावयति ॥ ओः पुयज्यपरे ४८०। सनि परे यद तदवयवाभ्यासोकारस्य चडीति धातोदिये शेपहलो लोपे गगण अति इति जातं तत्र कुहोचरिति गस्य जन्वे अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे ई च गण इत्यनेनाभ्यासस्य ईकारे कृते ।। अजीगणत् ।। पक्षे ॥ अजगणत् ॥ इति चुरादय पूर्णा ॥ श्रीकेशन कृपापारपारागारमुपास्महे । वारवारमपाराच्छनिद्यासपदवाप्तये ।। भनन्त प्रेरयति भाषयतीत्यत्र खतन्त्रः कर्ता इत्यनेन कर्तृसज्ञाया तत्प्रयोजको हेतुश्चे- त्यगेन तत्प्रयोजके हेतुसंज्ञा वर्तुसज्ञा च विधाय हेतुमति चेयनेन भूधातोरो णिचि कृते भूइ इति जात तर अचोणितीति वृद्धौ भी इ इति जात तत्र एचोयवायाव इत्यनेन आणि ते भानि इति जाते सनाद्यन्ता धातव इति धातुये लटस्तिपि शपि गुणे अयादेशे च कृते॥ भाषयति ॥ भूधातोरने हेतुमति चेत्यनेन णिचि कृते णकारस्य चुटू इत्यनेन चफारस्य पं हलन्त्यमित्यनेन चैत्सज्ञाया पृताया कृते च तस्य लोप इत्यनेन णकारचकारस्योर्लोपे भू ३ इति जात तर लुछ एकरचने सिप्यागते लुड्लवडदात्त इसनेन अटि कृते अभू इति जात तर लि लुडीत्यनेन लौ कृते णिश्रिद्रुन्नुभ्यः कर्तरि चड् इत्यनेन ग्ले- श्वडादेशे चकारडकारयोरित्सज्ञानिधानपूर्व लोपे च कृते अभू इ अति इति जात तर चडि इति सूत्रेण द्विवे एते अमू भूइ अति इति जात तन हस इत्यनेनाभ्यासाचो हवाले कृते कृते च अभ्यासे चर्चेसनेन पूर्णभस्य वत्वे अबुभू इ अति इति जात तर सन्वल्लघु- नि चङ्परेऽनग्लोपे इत्यनेन सन्याय करो और पुपणज्यपरे इत्यनेन अभ्यासोकार- स्पेकारे कृते अनिभू अति इति जात तर दीपो लघोः इत्यनेन उघोरभ्यासस्य दीर्घले पते पते चसार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे एचोयवायावइति शरादेशे इतश्चेत्यनेन तिप इमारलोपे च ॥ अनीभनत् ॥ टा गतिनिवृत्ती धातुर्वर्तते सरमात् एकस्तिष्टति तमन्य प्रेरयसीसस्मिन तत्प्रयोजको हेतुभेसनेन हेतुसज्ञा कर्तृसज्ञा अविधाय हेतुमति चेत्यनेन सतन्य पां ॥ यातन्त्र्य च कर्तृप ययराममिव्याहारे प्रधानीभूतधालधियलम्। र तरप्रयोजशे तुध 1 तरपदेन सतत पतनि सवार पद पराश्यते । सस्स कर्नु प्रयोजस्प्रेरशसभ्यापारानु. अग्न्यापारवानित्यर्थ । मगर महाद्वयगमाशार्थ । ३ हेतुमति च । म्यनिष्टाधारतानि पिताधेयता पनवयंपानि सवमा व्यापारसम्मिन् पाध्ये मिनिस्याह प्रयोजरव्यापार इति॥

·। शपि शकारपकारयोलापे घट् इ अतीति जातं तन्त्र अत उपधाया इत्यनेन धकारोत्तरवर्मका- रदीर्घत्वे कृते कृते च मितां ह्रस्वः इत्यनेन हस्वत्वे सार्वधातुकाईधातुकयोः इत्य- नेनैकारस्य गुणे एचोयवायाव इत्ययादेशे च विहिते ॥ घटयति || ज्ञाधातोर्लटस्तिपि हेतुमति चेत्यनेन णिचि अतिहीव्लीरीनुयीक्ष्माययातां पुणी इत्यनेन पुकि वाकारस्य हस्वस्वे सार्वधातुकार्डधातुकयोरित्यनेनेकारस्य गुणवे एचोयवायाव उको लोपे ज्ञाप् इ ति इति जाते कर्तरि शपू इति शपि मिता हस्व इति ब्राकारोत्तर- इति अयि कृते ॥ इपयति !! ज्ञाधातोर्लुङस्तिपि हेतुमति चेयनेन णिचि अतिही- व्लीरीयीक्ष्माय्यातां पुङ्णौ इति पुकि लड्लङ्लक्ष्वदात्त इति इत्यनेन ज्ञकारोत्तरवांकारस्य हस्वत्वे चङि इत्यनेन द्विवे अवज्ञप् इति इति जति तिङन्ते ण्यन्तप्रक्रियाप्रकरणम् । इत्स्यास्पवर्गयांजकारेष्ववर्णपरेषु परतः । अबीभवत् । टा गतिनिवृत्तौ ॥ अतिही- ब्लीरीनुयीक्ष्माय्यातां पुणौ ।७।३।३६। स्थापयति ॥तिष्ठतेरित् जथा। उपधाया इदादेशः स्याञ्चङ्परे णौ । अतिष्ठिपत् । घट चेष्टायाम् ।। मितां हवः ।। ४१९२१ घटादीनां ज्ञपादीनां च हस्यः । घटयति । ज्ञप ज्ञाने ज्ञापने च ज्ञपयति अजि. ज्ञपत् ।। इति ण्यन्तप्रक्रिया ॥ णिचिततोलटस्तिपिकर्तरिश इति शपि अतिहीब्लीरीत्यीक्ष्माययातांपुणौ इत्यनेन पुकि उक इत्संज्ञायां लोपे च कृते स्थाप् इअति इति जातं तत्र सार्वधातुकाईधा- तुकयोरिति गुणे एचीयवायाव इति अयादेशे च ।। स्थापयति ।। ष्टाधातो ङः प्रथमै- कवचने तिप्यागते हेतुमति चेति णिचि णकारचकारयोरित्संज्ञायां लोपे च लुङ्लङ्- लक्ष्वडुदात्त इत्यनेन अटि अतिहीव्लीरीनूयीक्ष्माय्यातां पुणी इत्यनेन पुकि उको लोपे च कृते अ स्थाप् इ ति इति जातं तत्र णिश्रिद्रुमुभ्यः कर्तरि चार इत्यनेन चङि कृते चकारडकारयोरित्संज्ञायां लोपे च कृते अ स्था प् इ अ ति इति जाते तिष्ठतेरित् इत्यनेनोपधाया इकारे कृते अ स्थि प् इ अ ति इति जाते चङीत्यनेन प्र- थमस्य द्वित्वे कृते अ स्थिप् स्थि प् इ अ ति इति जाते हलादिः शेष इति प्राप्तौ शर- पूर्वाः खयः इत्यनेन थशपे अन्यहलो लोपे अथि स्थिप् इ अ ति इति जाते अ. भ्यासे चर्च इत्यनेन पूर्वथस्य तत्वे णेरनिटि इत्यनेन गेलोपे कृते आदेश- त्यययोरिति सस्य पत्ये ष्टुना टुरित्यनेन थस्य ठत्वे पकारस्याकारेण सह संयोगे कृते तकारो- त्तरवर्तिन इकारस्य च इतश्चेत्यनेन लोपे कृते ॥अतिष्ठिपत् ॥घट चेष्टायामित्यस्माद्वातोटस्ति- पि हेतुमति चेत्यनेन,णिचि णकारचकारयोर्लोपे घट् इ इति जातं तत्र कर्तरि शए इत्यनेन चङि कृते कृते च ककारङकारयोर्लोपे अ ज्ञा प् इ अतीति जाने मिताहन ·२२० लघुकौमुद्याम् रभ्यासस्य ईत्स्याञ्चादयड्परे णौ । अजीगणत अजगणत् ॥ इति चुरादयः ।। ॥ अथ तिङन्ते ण्यन्तप्रक्रियाप्रकरणम् ।। स्वतन्त्रः कर्ता शादा क्रियायां स्वातन्त्र्येण विवक्षितोऽर्थःकर्ता स्थात् ॥ तत्व योजको हेतुश्च ।१।४।१५। कर्तुः प्रयोजको हेतुसंज्ञः कर्तृसंशश्च स्यात् ॥ हेतुमति च ।।१।२६। प्रयोजकव्यापारे प्रेपणादौ च वाच्ये धातोणिय स्यात् । भवन्तं प्रेरयवि भावयति ॥ ओः पुयज्यपरे ७४१८० सनि परे यदकं तदवयवाभ्यासोकारस्य चडीति धातोर्द्वल्ये शेषहलो लोप गगण् अति इति जातं तत्र कुहोश्चरिति गस्य जावे अटि इतश्चेति तिप इकारलोपे ई च गण इत्यनेनाभ्यासस्य ईकारे कृते ॥ अजीगणत् ॥ पक्षे ॥ अजगणत् ।। इति चुरादयः पूर्णाः ।। श्रीकेशवं कृपापारपारावारमुपास्महे । वारंवारमपाराच्छविद्यासंपदयाप्तये ॥ भवन्तं प्रेरयति भावयतीत्यत्र स्वतन्त्रः फर्ता इत्यनेन कर्तृसंज्ञायां तत्प्रयोजको हेतुश्चे- रानेन तत्प्रयोजके हेतुसंज्ञा कर्तृसंज्ञां च विधाय हेतुमति चेत्यनेन भूधातोरग्रेणिचि कृते भूइ इति जातं तत्र अचोणितीति वृद्धी भी इ इति जातं तत्र एचोयवायाव इत्यनेन आविं कृते गाबि इति जाते सनाद्यन्ताधातव इति धातुत्वे लटस्तिपि शपिगुणे अयादेशे च कृते । गावयति ॥ भूधातोरने हेतुमति चेसनेन णिचि कृते णकारस्य चुहू इसनेन चकारस्थ चं हलन्त्यमिरानेन चेसंज्ञायों कृतायां कृते च तस्य लोप इसनेन णकारचकारस्यो पे भू ३ इति जातं तन्त्र लुङ एकवचने तिप्यागते लुङ्लब्लवडदात्त इसनेन अटि कृते अभू इति जातं तत्र छिल लुडीयनेन छौ कृते णिश्रिद्रुस्रुभ्यः कर्तरि चल् इत्यनेन घले वडादेशे चकारड कारयोरित्संज्ञाविधानपूर्व लोपे च कृते अभू इ अति इति जातं तत्र चङि इति सूत्रेण द्वित्ये झते अभू भू ३ अति इति जातं तत्र हख इसनेनाभ्यासाचो हस्यत्वे वृते कृते च अभ्यासे चर्चेत्यनेन पूर्वभस्य क्वे अनुभू इ अति इति जातं तन सन्वल्लघु- 'नि चपरेऽनन्लोपे इत्यनेन सन्यद्भावे कृते ओः पुपण्ज्यपरे इसनेन अभ्यासोकार- स्वकारे कृते अधिभू अति इति जाते तन दी? लघोः इत्यनेन घोरभ्यासस्य दीर्घत्वे कृते करे चसार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे एचोयवायावइति अवादेशे इतश्चेत्यनेन लिप इकारलोपे च ॥ अबीमनत् ॥ टा गतिनिवृत्तौ धातुर्वर्तते तस्मात् एकस्तिष्ठति तमन्यः प्रेरयतीसस्मिन्नर्थे तत्मयोजको हेतुशेलानेन हेतुसंज्ञा कर्तृसंज्ञां च विधाय हेतुमति चेसनेन १ सतन्त्रः कत्तां ॥ खातन्यथ यस्प्रत्ययसमभिव्याहारे प्रयानीभूतधावांनयलम्। । तत्प्रयोजको- देनुम । तरउन्दैन सततः स्तंति सूचान कटेपद परामृश्यते । तस्य कर्तुः प्रयोजक्प्रेरकसयापारानु. अलच्यापारयानिखः । चकास महाद्वयसमावेशार्थ ।३ हेतुमति च । खनिष्ठाधारतानि पितायतास- बन्चन हेतुर्यनानि स हेतुमान व्यापारसस्मिन् वाच्चे णिजित्याद प्रयोजपच्यापार इति ।

·तिइन्ते ण्यन्तप्रक्रियाप्रकरणम् । २२१ इत्स्यात्पवर्गयण्जकारेष्ववर्णपरेषु परतः । अवीभवत् । ष्ठा गतिनिवृत्तौ ॥ अतिही- ब्लीरीनुयीक्ष्माय्यातां पुणौ ।।३।३६। स्थापयति ॥तिष्ठतेरित् ७४।५। उपधाया इदादेशः स्याचपरे णौ । अतिष्टिपत् । घट चेष्टायाम् ॥ मितां ह्रखः ।। ४१९२। घटादीनां ज्ञपादीनां च ह्रस्वः । घटयति । ज्ञप ज्ञाने ज्ञापने च ज्ञपयति अजि- ज्ञपत् ॥ इति ण्यन्तप्रक्रिया ।। il णिचि ततोलटस्तिपि कर्तरिश इति शपिअतिहीन्लीरीयीक्ष्माय्यातांपुङ्गो इत्यनेन पुकि उक इत्संज्ञायां लोपे च कृते स्थाप् इअति इति जातं तत्र सार्वधातुकार्डधा- तुकयोरिति गुणे एचोयवायाव इति अयादेशे च ।। स्थापयति ।। टाधातोर्लङः प्रथमै- कवचने तिप्यागते हेतुमति चेति णिचि णकारचकारयोरित्संज्ञायां लोपे च लुङ्लङ्- लक्ष्वडुदात्त इत्यनेन अटि अतिहीन्लीरीत्यीक्ष्माययातां पुणौ इत्यनेन पुकि उको लोपे च कृते अ स्थाप् इ ति इति जातं तत्र णिश्रिद्रुमुभ्यः कर्तरि चङ् इत्यनेन चङि कृते चकारङझारयोरित्संज्ञायां लोपे च कृते अ स्था प् इ अ ति इति जाते तिष्ठतेरित् इत्यनेनोपधाया इकारे कृते अ स्थि प् इ अ ति इति जाते चङीत्यनेन प्र- थमस्य द्वित्वे कृते अ स्थिप् स्थि प् इ अ ति इति जाते हलादिः शेष इति प्राप्तौ शर- पूर्वाः स्त्रयः इत्यनेन थशपे अन्यहलो लोपे अथि स्थिप् इ अति इति जाते अ. भ्यासे चर्च इत्यनेन पूर्वथस्य तत्वे जेरनिटि इत्यनेन गेोपे कृते आदेशप- त्यययोरिति सरय पत्वे ष्टुना ष्टरित्यनेन थस्य ठत्वे पकारस्याकारेण सह संयोगे कृते तकारो- त्तरवर्तिन इकारस्य च इतश्चेत्यनेन लोपे कृते ।अतिष्ठिपत् ॥ घट चेष्टायामित्यस्माद्धातोर्लटस्ति- पि हेतुमति चेत्यनेन णिचि णकारचकारयोलोपे घट् इ इति जातं तत्र कर्तरि शप् इत्यनेन शपि शकारपकारयोर्लोपे घट् इ अतीति जातं तत्रअत उपधाया इत्यनेन घकारोत्तरवर्त्यका- रदीर्घत्ये कृते कृते च मितां हस्वः इत्यनेन ह्रस्वत्वे सार्वधातुकार्डधातुकयोः इत्य- नेनेकारस्य गुणे एचोयवायाव इत्ययादेशै च विहिते ॥ घटयति ॥ ज्ञाधातोर्लटस्तिपि हेतुमति चेत्यनेन णिचि अतिहीव्लीरीनुवीक्ष्माययातां पुणौ इत्यनेन पुकि उको लोपे ज्ञाप् इ ति इति जाते कर्तरि शप् इति शपि मितां ह्रस्व इति ज्ञाकारोतर- वाकारस्य हस्वत्वे सार्यधातुकार्डधातुकयोरित्यनेनेकारस्य गुणत्वे एचोयवायाव इति अयि कृते ॥ ज्ञपयति ॥ ज्ञाधातोर्लुङस्तिपि हेतुमति चेत्यनेन णिचि अतिही- ब्लीरीयीक्ष्माच्यातां पुणौ इति पुकि लुङ्लल्लवड्डदात्त इति अटि च कृते अ ज्ञा प् इ ति इति जातं तत्र णिभिद्रुघुभ्यः कर्तरि चङ् इति चङि कृते कृते च ककारङकारयोर्लोपे अ ज्ञा प् इ अ तीति जाते मिताहस्त्र इत्यनेन ज्ञकारोत्तरखाकारस्य हस्त्रत्वे चङि इत्यनेन द्वित्यै अज्ञ ज्ञप् इअ ति इति जाते ·। २२२ लघुकौमुद्याम् ॥ अथ तिङन्ते सन्नन्तप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा ।।१।। इपिकर्मण इषि- गैककर्तृकाद्धातोः सन्प्रत्ययो वा सादिच्छायाम् । पठ व्यक्तायां वापि ॥ सन्योः ।।१।९। सन्नन्तस्य यन्तस्य च प्रथमस्सैकाचो द्वे स्तोऽजादेस्तु द्वितीयस्य । सन्यतः । पटितुमिच्छति पिपटिपति । कर्मणः किम् । गमनेनेच्छति। समानकर्तृकास्किम् । शिष्याः सन्वल्लघुनि चपरे नग्लोपे इति सन्बद्भाचे प्राप्ते सन्यत इति अभ्यासस्येकारे कृते अशिश इ अतीति जातं तत्र हलादिः शेप इत्यनेन शेषहल्लोपे कृते अजिज्ञप् इभ तीति जातं तत्र जेरनिटि इति गोपे अझीनं परेण संयोज्यमिति पकारस्या- कारेण सह संयोगे कृते इतश्चेयनेन तिप इकारलोपे च कृते ॥ अजिज्ञपत ॥ इति णिजन्तप्रक्रिया समाप्ता ॥ वन्दे सद्गुरुपादाजद्वयमेवानुनासरम् । यत्प्रभावाद्भवेदज्ञोप्याशुप्रज्ञोत्तमोत्तमः ॥ १ ॥ पठितुमिच्छतीसत्र धातोः कर्मणस्समानकर्तृकादिच्छायांचा इति सूत्रेण स- नि कृते पट्रान् इति जाते हलन्त्यमियनेन नफारस्येत्संज्ञायां कृतायां कृते च तस्य लोप इस- मेन लोपे पल्स इति जातं तत्र लटस्तिप्यागते कर्तरि शप् इति शपि कृते शकारस्य लशकत- डित इत्यनेन पकारस्य च हलन्त्यमियनेने संज्ञां विधाय कृते च तस्य लोप इत्यनेन तयोटोपे सन्यकोः इसनेन पठ्भागस्य द्वित्व कृते पर पठ् स अ ति इति जाते हलादिः शेप इति पूर्वठकारस्य टोपे सन्यतः इत्यनेनाभ्यासाकारस्येकारे कृते पिपठ् स अ तीति जातं तत्र आई- धातुकस्येड्वलादेरित्यनेनेटि कृते आदेशप्रलययोरित्यनेन सस्य पत्ये च कृते अतोगुणे इत्यनेन पररूपे कृते | पिपटिपति ॥ धातोः कर्मणः समानकरीका- दिच्छायां वेति सूत्रे कर्मण इति नावदिष्यच्चेद्भगवान् पाणिनिस्ताहि गमनेनेच्छतीत्यापि सन्प्राप्तिरभविष्यदित्येतन्निपारणाप फर्मण इत्युक्तं तेन गमनेसस्य पदस्य कर्मनाभावात् न सन्माप्तिः । समानकर्तृकादिति नायदिप्यचेद्भगान् सूनकारस्तहिं पठन्तु शिष्या इतीति गुरुस्सिवापि सना भाव्यं तन्माभूदित्येतदर्थ समानकर्तृकादित्युक्तं ततः पठननियाकारः शिष्या इटानिया कर्ता च गुररिति भिन्नकर्तृकवान सनः मातिः चामहणं कृतं तेन पटितुमिति यास्यमपि भाति । अतुमिच्छतीसत्र धातोः कर्मणस्समानकर्तृका- दिच्छायां चेयनेन मनि ने नसोपे अत्म इति जातं तर स्टस्तिपि कर्तरि शः इति शपि शकारपकारयोपि च विहित अत् म अति पनि जातं तत्र लुइ सनोबल इत्यनेनादो घमि एने सन्यहोरिन्यनेन द्विवे च पिरित पर घम् स श. 1 पाकर्मणः समानराशादिनिधाय याविमिंग दयामिरिमायामिति घुसा । पतपेशव गया ? मार । परिणामतीनि निष्टापा यसमानेरा निशानचौधः ।।

·तिङन्ते ण्यन्तप्रक्रियाप्रकरणम् । अकितोऽभ्यासस्य दीर्घो यलुकोः ? कुटिलं व्रजति वाव्रज्यते ॥ यस्य हलः ६४१४९॥ यस्येति संघातग्रहणम् । हलः परस्य यशब्दस्य लोप आर्धधातुके । आदेः परस्य । अतो लोपः । वाव्रज्ञाञ्चके वावजिता ॥ रीगृदुपधस्य च ७४।१०। ऋदुपधस्य धातोर- भ्यासस्य रीगागमो यङ्लुकोः । वरीवृत्यते वरीवृताञ्चके वरीवृतिता ११ क्षुभादिषु च ७४३९। णत्वं न । नरीनृत्यते जरीगृह्यते ॥ इति यङन्तप्रक्रिया ।। आमवक्तव्य इत्यामि आम इति लिट्लोपे कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि इति लिट्- परे कृषि प्रयुक्त वव्रज् य आम् कृ लिट् इति जातं तत्र यस्य हला इत्यनेन यलोपे प्राने आदेः परस्येति सूत्रेणादेर्यकारमात्रस्य लोपे जाते अतो लोप इति सूत्रेणात्र- शिष्टस्याकारस्य लोपे जाते बनजां कृ. लिट् इति जातं तत्र लिटि धातोरनभ्या- सस्येति द्वित्वे उरत् इति अभ्यासवर्णस्य रपरेऽकारे कृते वजा कर कृ इति जाते हुलादिः शेष इति रलोपे कुहोश्चुरिति ककारस्य चकारे लिटस्ते कृते लिटरतझयो- शिरेच् इति एशि शलोपे इको यणचीति यणि दीर्घोऽकित इति सूत्रेणाभ्यासदी- र्घत्वे कृते । वाबजाञ्चके । वजातो टि नित्यं कौटिल्ये गती यङि सन्यडोरिति धातोत्वेि हलादिः शेषेण लोपे यस्य हल इति यलोपप्राप्ती आदेः परस्येति यकारमात्रस्य लोपे अतो लोप इति सूत्रेणावशिष्टस्याकारस्थापि लोपे दीर्घोऽकित इति सू- श्रेणाभ्यासदीर्घत्वे च कृते वावज लुट् इति जातं तत्र तिपि स्वतासी ललुटोरिति तासी इकारलोपे लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तिपो डावे चुटू इति डलोपे डिति भस्य टेलीपे इति ढित्त्वसामर्थ्यादभरयापि टेलोपे आईधातुकस्येवलादेरिति इटि टलोपे कृते च संगोगे ।। वानजिता ॥ ऋतु वर्तने धातुरस्ति तत्र धातोरेकाच इति यङि सन्यडोरिति द्वित्वे उरदिति रपरत्वे हलादिः शेष इति शेपहलो लोपे रीगृदुपधस्य चेति रीगागमे कृते कर्तरि शप् इति शपि शकारपकारयोोपे अतो गुणे इति पररूपत्वे दित आ. त्मनेपदानामिति टेरेल्वे च कृते ॥ वरीवृत्यते ॥ वृतुधातोलिटि धातोरेकाच इति यङि सन्यडोरिति द्वित्वे अभ्यासहला लोपे रीगृदुपधस्य चेति रीगागमे ककारलोपे कास्यनेकाच आम् इत्यामि आमः इति लिट्लोपे कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि इति लिट्परे कृमि प्रयुक्ते सति परीवृत् य आम् ऋ लिट् इति जातं तत्र यस्य हलः इति सूत्रेण यलोपे लिटि धातोरनभ्यासस्येति ऋद्वित्वे उरत् इति सूत्रेणाभ्याससंवन्धिन र्णस्य रपरेऽकारे कृते हलादिः शेष इति रलोपे कुहोश्चरिति कस्य चत्वे लिटस्ते समा- गते लिटस्तझयोरेशिरेच् इत्येशि इको यणचीति यणि !। वरीवृतांचक्रे ।। तुधातोर्खटि यङि सन्यडोरिति द्वित्वे अभ्यासहलां लोपेरीगृदुपधस्य चेति रोकि कलोपे घरीवृत् य लुट् इति जातं तत्र तिपि यस्य हल इति यलोपे स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्र- थमस्य डारौरस इति डरत्वे डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे आईधातुकस्येवला- ·२२४ लघुकौमुद्याम् शार्थे च धोत्ये धातोरेकाचो हलादेर्यङ् स्यात् ॥ गुणो यलुकोः ।।४।८। अभ्या- सस्य गुणो यहि यलुकि च परवः । डिदन्तवादात्मनेपदम् । पुनःपुनरतिशयन वा म- वति पोभूयते । चोभूयाच अयोभूयिष्ट ॥ नित्यं कौटिल्ये गतौ ।।२३। गस. त्किौटिल्य एव यङ् स्यान्न तु क्रियासमभिहारे ॥ दीर्घोऽकितः ७४१८३॥ चर्चेति भस्य बत्वे च कृते गुणोयङ्लुकोरियनेनाभ्यासस्य गुणे बोभूय इति जातं तत्र सनाद्यन्तेति धातुत्वेऽनुदात्तडिन्तआत्मनेपदमित्यनेन डिवादात्मनेपदल्ये लटते समागते दित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेवे वृत्ते शपि शफारपकारयोर्लोपे अतोगुणे इति पररूपे ॥ वोभूयते ॥ भूधातोः पौनःपुन्ये द्योत्ये धातोरेकाच इति यडि डलोपे सन्यडोरित्यनेन धातोदित्वे हस्व इत्यनेनाभ्यासाचो हस्वत्वे अभ्या- सेच,ति भस्य बत्वे गुणोयड्लुकोरिसनेनाभ्यासस्य गुणे कृते बोभूय इति जातं तत्र सनाद्यन्तेति धातुत्वेऽनुदात्तङित आत्मनेपदं इत्यनेनात्मनेपदत्याल्टिस्ते समागते कास्यनेकाच आम् वक्तव्यः इत्यनेन आमि कृते बोगूय आम त इति जातं तत्र आमः इत्यनेन लिट्लोपे अतो लोपः इति यकारोत्तरवर्त्यकारसोपे संयोगे च कृते योभूया इति जातं तत्र कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि इति लिट्परे कृषि प्रयुक्त लिटो लस्य च प्रथमैकवचने बोभूयां कृत इति जातं तत्र लिटिधातो रनभ्यासस्येत्पनेन कहिले यो- भूयां कृ कृ त इति जातं तत्र उरत् इति सूत्रेणाभ्यासऋवर्णस्प रपरे अदादेशे कृते हलादिः शेप इति रलोपे कुहोश्रुरिति कस्य चकारे लिटस्तझयोरेशिरेच् इति तकारस्य एशि कृते शलोपे इकोयणचीति यणि च कृते ॥ बोभूयांचक्रे ॥ वोभूधातोर्धातोर्यछि सन्यङो. रिति धातोत्वेि ह्रस्व इति सूत्रेणाभ्यासाचो इखत्वे अभ्यासे चर्चेति पूर्वभस्य बत्वे गुणोपब्लुकोरिति गुणे च कृते बोभूय इति जातं तत्र छुडस्ते समागते लुङ्लङ्ल- इक्ष्वड्दात्त इति अटि कृते अबोभूय त इति जातं तत्र चिललुङीति शनाद्यपवादेन प्लो कृते चले सिघ इति च्लेः सिचि कृते इचो लोपे च कृते अबोभूय स त इति जातं तत्र आईधातुकत्येवलादेरिति इटि अतो लोप इत्यनेन यकारोत्तरवर्त्यकारलोपे संयोगे करो आदेशप्रत्यपयोरिति सस्य मूर्द्वन्यादेशे टुना टुरिति पुत्वे च कृते ॥ अबोभूयिष्ट !! बज गतौ धातुरस्ति तत्र नित्यं कौटिल्ये गती इसनेन यदि कृते व य इति जाते सन्यडोरिति धातोः प्रथमस्य द्विवे हलादिः शेषः इतिशोपे वाज् य इति जातं तत्र कटने समागते टेरेत्यै च कृते कर्तरिशप् इति शपि श. कारपकारयोर्लोपे दीर्घाऽकितः इसनेनाभ्यासस्य दीर्घत्वे अतो गुणे इत्यनेन पररूपले जाते ॥ वानज्यते ॥ नजथातोलिटि नित्यं कौटिल्ये गतौ इति यदि सन्यङोरिति धातोः प्रथमस्य द्विवे हलादिः शेप इति लोपे कास्यनेकाच ·निरन्न प्रयन्तप्रक्रियाप्रकरणम् । अकितोऽभ्यासस्य दीर्घा यजलुको । कुटिलं ब्रजति यात्राध्यते ।। यस्य हलः ६१४१४॥ यस्येति संघातग्रहणम् । हलः परस्य यशब्दस्य लोप आर्धधानुके । आदेः परस्य । अहो लोपः । वामजाके वायजिता ॥ रीगृदुपधस्य च ।।४।२० दुपधन्य धातोर- भ्यासस्य रीगागमो यङ्लुकोः । वरीयत्यते बरीवृत्ताञ्च वरीवृतिता । शुभादिए च ७४१३९। गत्वं न । नरीनृत्यते जरीगृहाते ॥ इति यडन्तप्रक्रिया ।। आम्बक्तव्य इत्यामि आम इति लिट्लोपे कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि इनि निद्र परे पनि प्रयुक्त वनज् य आम् क लिट् इति जातं तत्र यस्य हल: इसनेन यलोप प्राम आदेः परस्येति सूत्रेणादेर्यकारमात्रस्य लोपे जाते अतो लोप इनि सूत्रेणार. शिष्टस्याकारस्य लोपे जाते यव्रजां क लिट् इति जातं तत्र लिटि धातोरनभ्या- सस्येति द्वित्ले उरत् इति अभ्यासऋवर्णस्य परऽकारे ऋते बनजा कार का इति जाने हलादिः शेष इति रलोपे कुहोश्चुरिति ककारस्य चकारे लिटरते कृते लिटस्तमयो- रेशिरेच् इति एशि शलोपे इको यणचीति यणि दीर्घाऽकिन इति सूत्रेणाभ्यासदी- धत्वे कृते ।। बावजाचके । ब्रजधातोळुटि नित्यं कौटिल्ये गती यङि सन्याडोरिति धातोत्वेि हलादिः शेषेण लोपे यस्य हल इति यलोपप्राप्ती आदेः परस्यनि यकारमात्रस्य लोपे अतो लोप इति सूत्रेणावशिष्टस्याफारस्यापि लोपे दीयोऽकित इति स- त्रेणाभ्यासदीर्घत्वे च कृते याज् लुट् इति जातं तत्र तिपि स्यतासी ललुटोरिति नागी इकारलोपे लुटा प्रथमस्य डारौरस इति तिपोडावे चुटू इति डलोषे डिति भरय टेन्लोप इति डित्त्वसामादभरयापि टेोपे आईधातुकस्येवलादेरिति इटि टलोगे जाने न संयोगे ॥ वाजिता || तु वर्तने धातुरस्ति तत्र धातोरेकाच इति यङि सन्योरिनि द्वित्वे उरदिति रपरत्वे हलादिः शेप इति शेपहलो लोपे रीगृदुपधस्य चेति रीगागमे कृते कर्तरि शम् इति शपि शकारपकारयोर्लोपे अत्तो गुणे इति पररूपये दिन आ- त्मनेपदानामिति टेरेत्वे च कृते । वरीवृत्यते || वृतुघातोलिदि धातोरेकाच दति यङि सन्यङोरिति द्वित्वे अभ्यासहला लोपे रीगृदुपधस्य चेति रीगागमे ककारलोपे कास्यनेकाच आम् इत्यामि आमः इति लिट्लोपे कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि इनि लिटपरे कृमि प्रयुक्ते सति परीवृत् य आम् कृ लिट् इति जातं तन यस्य ल: इति सूत्रेण यलोपे लिटि धातोरनभ्यासस्येति ऋद्वित्वे उरत् इति सूत्रेणाभ्याससंवन्धिन प्रत्य- र्णस्य रपरेऽकारे कृते हलादिः शेष इति रलोपे कुहोश्चुरिति कस्य चचे लिटन्ते समा- गते लिटस्तझयोरेशिरेच् इत्येशिइको यणचीति यणि ॥ वरीयतांचके || तुधातोटि यङि सन्यडोरिति द्वित्ये अभ्यासहरलां लोपेरीगृदुपधस्य चेति रीकि कलोपे वराहत य लुट् इति जातं तत्र सिपि यस्य हल इति यलोपे स्यतासी ललुटोरिति तासौ लुटः प्र- धमस्य डारोरस इति डावे डित्त्वसामादभस्यापि टेलोपे आईधातुकस्येवला- ·लघुकौमुद्याम् ॥ अथ तिङन्ते यङ्लुगन्तप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ योऽचि च ।।४१७४१ योऽचि प्रत्यये लुक् स्याञ्चकारात्तं विनापि कचित् । अनैमित्तिकोऽयमन्तरङ्गलादादौ भवति । ततः प्रत्ययलक्षणेन यहन्तवाहिलमभ्यासका- यम् । धातुलालडादयः । शेषाकर्तरीति परस्मैपदम् । चर्करोतं चैत्यदादी पाठाच्छपी लुरु । यो वा ७३३९४। यड्लुगन्तात्परस्य हलादेः पिता सार्वधातुकस्येला स्यात् । भूसुवोरिति गुणनिषेधो यङ्लुकि भापायां न । बोभूतु तेतिक्ते इति छन्दसि निपातनात् । देरिति इटि टलोपे संयोगे च कृते ॥ वरीतिता ॥ नृत्धातोरगे धातोरेकाच इति यति सन्यडोरिति द्वित्ये उरदिति परत्वे अभ्यासहलोलोपे रीगृदुपधस्य चेति रीगागमे ककारलोपे कर्तरि शप् इति शपि लटस्ते अतो गुणे इत्यकारस्य पररूपत्वे दित आ. त्मनेपदानां टेरे इति टेरेल्वे क्षुम्नादिषु चेति नस्य गत्वाभावे ॥ नरीनृत्यते ॥ ग्रह- धातोर्धातोरेकाचो हलादेरिति यति अहिज्येति संप्रसारणे पूर्वरूपे च सन्यडो- रिति द्वित्वे उरदिति रपरत्वे अभ्यासहलो लोपे रीगृदुपधस्य चेति रीगागगे ककारलोपे गरीगृह य त इति जाते कुहोचरिति सूत्रेणाभ्यासगकारस्य जकारे कृते कर्तरि शए इति शपि शकारपकारयोर्लोपे अतो गुणे इति पररूपे टेरेले च || जरीगृह्यते ।। इति यहन्तप्रक्रिया ।। श्रीमत्केशवदैशिकदयायलोकैकलेशतोऽय मया । लिखितं यहन्तविपये यत्तच्छोयं दयालभिर्वियुधैः ॥ १ ॥ नत्वा दैशिकवर्यश्रीकेशवपादपङ्कजद्वन्द्वम् । इह यलुगन्तत्रिपये दिखाम्यहं बालवोधाय ॥ १ ॥ भू धातुर्तिते तत्र धातोरेफाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यद् इति यडि पडोऽचिचेति यडो छकि प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य सन्यडोरिति धातो- दिले हखः अभ्यासस्याचो हवस्से भुभू इति जातं तत्र सनाद्यन्ता धातव इत्यनेन धातुत्वमाश्रित्य लढादिषु प्राप्तेषु शेपारकर्तरि परस्मैपदमित्यनेन परस्मैपदसंबन्धिनि ए. व्यागते मुभू लट् इति जातं तर अभ्यासे चर्चेसनेन भस्य बत्वे युभू लट् इति जातं तत्र गुणो यङ्लुकोः इति अम्पासस्य गुणे बोभू छ इति जातं तत्र ठटस्तिपि कर्तरि शप इति शपि चर्फरीतं चेति सूत्रेण यलुगन्तस्यादादी गणनात् अदिप्रभृतिभ्यः शप: इति सूत्रण शपो लोपे यडो वेति सूत्रेण पितः सार्वधातुकस्य ईटि कृते कृते च टलोपे वोन ई ति इनि जातं तत्र भूसुयोरिति गुणनिषेधो भाषायां न । योभूतु रौतिक्ते इति छन्दसि निपात- नात् सार्यधातुकाईधातुकयोरिति गुणे एचायवायाव इति सूत्रेण अनादेशे च ॥ - ·तिमन्ते यलुगन्तप्रक्रियाप्रकरणम् । बोभवीति बोभोति बोभूतः । अदभ्यस्तात । वोभुवति योभवाञ्चकार बोभवामास धोभ- विता बोभविष्यत्ति बोभवीतु वोभोतु योभूतान्, योभूताम् बोभुयतु बोभूहि बोभवानि बोभवीति ईडभाव पक्षावोभोति ॥भूधातोर्धातोरेकाचो हलादेरिति यङियोऽचिचेति यङ्लकि प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमिति प्रत्ययत्वे सन्यडोरिति द्वित्वे हस्खः अभ्या- सरयाच इत्यभ्यासाचो हस्वत्वे भुभू इति जातं तत्र सनाद्यन्ता धातव इति धानुवादः प्रथमस्य द्विवचने तस्यागते कर्तरि शप् इति शपि यलगन्तस्यादादी गणनाद अदि- प्रभृतिभ्यः शपः इति शपो लोपे अभ्यासे चर्चेति भस्य बवे गुणो यङ्लुको- रित्यभ्यासस्य गुणे च कृते ॥ वोभूतः ॥ एवं लटः प्रथमबहुवचने झी धातोरेकाच इति यळि पडोऽचि चेति यडो लुकि सन्यडोरिति द्वित्ले हस्त्र इत्यभ्यासहस्वत्वे अभ्या- से चर्चेति भस्य बत्वे गुणो यङ्लुकोरिति गुणे शपि अदिप्रभृतिभ्यः शप इति शपो लोपे च बोभू सि इति जातं तत्र अद्भ्यस्तात् इति शास्य अदादेशे अचि भुधा- तुभ्रवां बोरियकुवौ इति भकारोत्तरवर्तिन ऊकारत्य उवङि कृते ॥ योभुयति ॥ भू. धांतोः पूर्वयत् यङि यलुकि द्वित्वे अभ्यासहस्यत्वे अभ्यासे चर्चति भस्य बस्ये सना- यन्ता इति धातुत्वे धातुत्वाच लिटि समागते कास्यनेकाच आम् वक्तव्यः इति आमि आमः इति लिटो लोपे कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटीति ऋषि बोभू आम् ऋ लिद ति जातं तत्र तिपि परस्मैपदानां णलतुसुम इति तिपो णलि णकारलकारयोपि लिटि धात्तोरनभ्यासस्येति ऋद्वित्वे उरत् इति अभ्यासावर्णस्य रपरे अदादेशे कसे बोभू आम् कर् क अ इति जातं तत्र हलादिः शेष इति रलोपे कुहोश्रुरिति कस्य चले अचोणिति इति वृद्धौ बोभू आ चकार इति जारा तत्र सार्वधातुकाईधातुकयोरिति भकारोत्तरवर्तिन उकारस्य गुणे एचोयवायाच इत्यवादेशे च कृते ॥ बोभवांचकार ।। एवं लिट्परेऽसि प्रयुक्ते ।। बोभयामास | यऊँ यङ्लुकं द्वित्वं अभ्यासहवत्र धानुत्वं च विधाय लुटि कृते स्यतासी ललुटोरिति तासौ वोभू तास लट् इति जातं तत्र लुटःप्रथमस्य डारी- रस इति सुटो डाले डिस्ससामर्थ्यादभत्यापि टेलोपे आईधातुकस्येवलादेरिति इटि सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे एचोयवायाव इति थबादेशे च कृते ।। वोभ- विष्यति एवमेव यङ् यड्लुक् द्वित्वाभ्यासहस्वत्वभवत्वाभ्यासगुणत्वधातुत्वविधानपूर्व टुटिस्थता- सी लटुटोरिति स्ये लूटस्तिपि आर्द्धधातुकत्येवलादेरिति इटि सार्वधातुकाई- धातुकयोरिति गुणे अवादेशे सस्य धन्वे च कृते ॥ वोभविष्यति ॥ एवं लोटि लोटस्तिपि यडोवेति ईटि सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति गुणे कृते वोमू ई ति इति जातं तत्र एचोयवायाच इति अवादेशे एरुरित्यनेन तकारोत्तरवार्तन इकारन्योकारे कृते | बोम- वीतु ॥ ईडभावपक्षे ।। बोभोतु ।। तातङि ॥ बोभूतात् । तस्थस्थमिपां तांतंतामः ·२२८ लघुकौमुद्याम् अनोभवीन् अयोभोत अयोभूताम् अयोभयुः । योभूयान् योभूयाताम् पोभूयुः । वोभूयान् पोभूयास्ताम् योभूयासुः । गाविस्थेति सिचो लुक् । यो वेनीटपक्षे गुणं वापिला नि त्यवाहुर । अयोभूवीत् अनोभीत् अयोभूताम् अयोभूनुः । अवीभविष्यत् ।। इति यह लुगन्ताः॥ इति सामि ॥ योभूताम् ॥ शो अदभ्यस्तादिति अदादेशे गुणे उवादेशे एरिति कारस्योकारत्ये च ते ॥ योभुवतु ।। सेहपिञ्चेति सेहित्वे अपिलात् ईडभारे ॥वोभूहि ॥ लोट उत्तममहुवचने मिपि ।। बोभूमि इति जाते मेनिः इति मेनिवे आइत्तमस्य पिञ्चेति आटि सार्वधातुकार्डधातुकयोरिति गुणे अादेशे च कृते । योभवानि ॥ भूपत्तो- र्धातोरेकाचो हलादरिति यति पटोचिति यड्लोपे सन्पडोरिति द्वित्वे हख- इति अभ्यासहस्सन्चे अभ्यासे चर्चेति भस्य बन्ये गुणो यङ्लुकोरिति गुणे च कूने योभू इति जात तत्र सनाद्यन्ता धातय इति धातुल्यमङ्गीकृत्य तस्माहइस्तिपि लुत इलक्ष्यदात्त इति अटि यडो वेति सूत्रेण ईटि सार्यधातुकार्डधातुको रिति गुणे एचोययायाव इसनि इतश्चेति तिप इकारलोपे च कृते ॥ अयोभनीत् ।। ईडभावपक्षे च ॥ अपोभोन् । तस्यस्यमिपां तांताम इति तामि अटि ध पते ।। भयोभृताम् । पूर्वरत् बोभू इति ते टड उच्चमाहुरचने झो सिजभ्यस्तविदिभ्यश्चेति शेसि लहलइलक्ष्यिति अठि जुसि चेति भकारोचरमर्त्यकारस्य गणे अादेशी प ·तिकन्ते नामधातुप्रक्रियाप्रकरणम । ॥ अथ तिङन्ते नामधातुप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ सुप आत्मनः क्यच् ।३।१।८ इषिकर्मण एपितुः संवन्धिनः सुचन्तादिच्छा- यामर्थे क्यच् प्रत्ययो का स्यात् ॥ सुपो धातुप्रातिपदिकयोः ।।४।७१। एतयो- इकारलोपे संयोगे च ।। अवोभूवीत् ॥ इडभावपक्षे सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुण कृते । अवोभूत् ॥ तामि अटिं कृते ।। अबोमूताम् ।। झी झे सि जलोषे युकि उको लोपे अटि च कृते ॥ अवोभूवुः ।। पूर्ववत् बोभू इति विधाय सनाद्यन्ता इति धातुत्वमूरीकल्स लुङस्तिपि स्वतासी ललुटोरिति स्खे आर्धधातुकरयेति इटि सार्वधातुकाई- धातुकयोरिति गुणे सस्य पत्ये अवादेशे अटि तिप इकारलोपे च ॥ अवोभविष्यत् ।। श्रीमत्केशवदेशिककरुणालोकप्रभावतः पूर्णः ।। इति यङ्लगन्तविपयो जातः शोध्यो दगालभिविबुधैः ॥ १ ॥ स्मृत्वा गौरीप्राणनाथाचिपमं नत्वा श्रीमत्तातपादाब्जयुग्मम् ।। ध्यायध्यायं सद्गुरून् केशवाड्यान् चैपामेतत्तत्प्रसादाल्लिखामि ॥ १ ॥ आत्मनः पुत्रमिच्छति इत्यर्थे सुप आत्मनः क्यच् इति सूत्रेण क्यचि कृते पुत्र क्या इति जातं तत्र सनाद्यन्तेति धातुत्वे सुपो धातुप्रातिपदिकयोरिति सुबूपस्य लोपे पुन क्यच् इति जाते चलोपे कलोपे च कृते क्यचि चेति सूत्रेणावर्णस्य ईवणे कृते पुत्रीय इति जातंतत्र सनाद्यन्ता धातवः इति धातुत्वं खीकृत्य लटस्तिपि कर्तरि शप् इति शपि शपयो- लोपे अतो गुणे इति सूत्रेण पररूपैकादेशे च कृते ॥ पुत्रीयति ॥ आत्मनो राजानमि- च्छतीत्यर्थे सुप आत्मनः क्यच् इपिकर्मकं एपितुः संवन्धि च सुबन्तं किमस्ति राजानमिति सुबन्तमस्ति ततः क्यचि कृते राजानं क्यच् इति जातं तत्र हलन्त्यमित्रानन चस्यत्संज्ञां विधाय तस्य लोप इति लोपे लशकतद्धिते इति सूत्रेण कस्येलंज्ञा विधाय तस्य लोप इति कलोपे राजानं य इति जाते सनाद्यन्तेति धातु लुपो धातुमातिप- दिकयोः अत्र धात्रवयवसुवस्ति प्रातिपदिकाश्यत्रो वा मुवस्ति अत्र धास्वाक्यवः सुवरित तस्य क्यचि लोपे कृते राजन् य इति जातं तत्र कत्य सूत्रस्य प्राप्तिः नाक्ये इति नान्त- स्यैव पदत्वे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोये राज य इति जातं तत्र क्य- चिचेति जकारोत्तरवर्तिनोऽवर्णस्य ईवर्णत्वे कृते राजीय तिथि शापि शपयोलोपे अतो गुणे इति पररूपैकादेशे च ॥ राजीयति ।। नान्तमेवेति नापदिष्यन्नाचार्यास्तहिं आ- त्मनो वाचमिच्छति तत्र पदत्य चोः कुरित्यनेन कुत्तमभविष्यत्तन्दिवारणाय नान्तमेवेत्युक्त तथा सति चान्तस्य पदस्वाभावात् न कुत्त्रम् ! वाच्यति इति जातम् ॥ आत्मनो गिरमिच्छील्लन ·लघुकौमुद्याम् रवयवस्य सुपो लुक् ॥ क्यचि च ४ा अवर्णस ईः । आत्मनः पुत्रमिच्छति पुत्रीयति ॥ नः क्ये ।।४।१५। क्यचि क्यहि च नान्तेमव पदं नान्यत् । नलोपः । राजीगति । नान्तमैवेति किम् । वाच्यसि । हलि च । गीर्यति पूर्वति । धातोरित्यैव । नेह दिवमिच्छति दिव्यति ॥ क्यस्य विभापा ५० हल परयोः क्यचक्यको लोपो वार्धधातुफे । आदेः परस्य । अतो लोपः । तस्य स्थानिवत्त्यालघूपधगुणो न । समि- धिता समिध्यिता ॥ काम्यच्च ।।१९। उक्तविषये काम्यन् स्यात् । पुत्रमात्मन इच्छति पुत्रकाम्यति पुत्रकाम्यिता ॥ उपमानादाचारे ।३।१।१०। उपमानाकर्मणः सुबन्तादाचारेऽर्थे क्यच् । पुनमिवाचरति पुत्रीयति छात्रम् । विष्णूयति द्विजम् । (सर्वप्रातिपदिकेभ्यः किवा वक्तव्यः) अतो गुणे । कृष्ण इवाऽचरति कृष्णति । स्व सुप आत्मनः क्यच् इति क्यचि सुपो धातुप्रातिपदिकयोरिति सुप्लोपे लि- टस्तिपि शपि शपयोोपे हलि चेति उपधाया दीर्घत्वे अतो गुण इति पूर्वरूपत्वे ॥ गी- यति ॥ एवमात्मनः पुरमिच्छतीति ॥ पूर्यति । आत्मनोदिवमिच्छतीयन दिवशब्दस्य प्रातिपदिकल्पात् हलिचेति सूत्रेण धातोरेयोपधाया दीर्घफरणत्यान्न दीर्घत्वे । दिव्य- ति । समिधमात्मन इच्छति क्यचि सनाद्यन्तेति धात्वे लुटि तासि तिपि लुटः प्रथमस्येति तिपो हात्वे टिलोपे क्यस्य विभापति यलोपे ॥ समिधिता ॥ क्या लोपाभावे ॥ समिप्यिता । पुत्रमात्मन इच्छतीत्यर्थे काम्यच इत्यनेन काम्यचि सनाद्यन्तेति धातुचे सुपो धातुप्रातिपदिकयोरिति विभक्तिलोपे पुत्रकाम्य इति जातं तत्र लटस्तिपि शपि शपयोर्लोपे अतोगुणे इति पररूपत्वे ॥ पुनकाम्यति । एवं पूर्व- वत् पुत्रकाम्य इति विधाय लुटस्तिपि लुटः प्रथमस्येति डावे डित्वसामदिभस्यापि टेलोपे आईधातुकस्येड्वलादेरिति इटि अतो लोप इसनेन याकारान्तःपात्यकार लोपे संयोगे च कृते ॥ पुत्र काम्यिता ॥ पुत्रीयति छात्रमित्यत्र उपमानादाचारे इति सु- प्रेण क्यचि फकारचकारयोर्लोपे सनाद्यन्तेतिधातुत्यै सुपो धातुपातिपदिकयो- रिति सुपो लोपे क्यचि चेति सूत्रेण त्रकारोत्तरवर्त्यवर्णस्य ईवणे कृते पुत्रीय इति जाते खटस्तिपि शपि शपयोलोरे अतोगुणे इति पररूपे च कृते ॥ पुत्रीयति ॥ निश्यति । द्विमित्यत्रापि क्यचि ककारचकारयोर्लोपे सुब्लोपे च विष्णु य इति जातं तन अकृत्सा- र्वधातुकयोर्दीर्घ इति प्णकारोत्तरवर्युकारस्य दीर्घत्वे विष्णूय इति जातं तत्र सना. धन्ता इति धातृत्वात् तिपि शपि अतो गुणे इति पररूपे च ॥ विष्णूयति ॥ कृष्ण इवाचरतीत्यत्र सर्वमातिपदिकेन्यः किन्वा बक्तव्यः इति वार्तिकेन विपि लश- कतद्धिते इति कस्येत्संज्ञायां हलन्त्यमिति परयेत्रांज्ञायां उपदेशेजनुनासिक इत् इती. कारस्य चेत्संज्ञायां कृतायां कृते च तस्य लोप इति सूत्रेण कझारपकारेकारणां छोपे चकार एवावशिष्टस्तस्य वेरपृत्तस्येत्यनेन लोपे कृते धातुत्वमङ्गीकृत्य लटस्तिपि शपि अतो गुणे इति पररूपे च ॥ कृष्णति ॥ एयमेष खमिवाचरीति ॥ स्वति ॥ लिटि तु परस्मैपदानां .

·तिकन्ते नामधातुप्रक्रियाप्रकरणम् । त्याचरति स्वति सस्त्रौ ।। अनुनासिकस्य फिझलो किति ।।४।१२। अनुना- सिकान्तस्योपधाया दीर्चः स्यात् यो झलादी च शिति । इदभिवाचर्ति यामति । राजेव राजानति । पन्था इव पथीनति ॥ कष्टाय कमणे ।।१।१४। तुमन्तात- एशब्दादुत्साहेऽथ क्यङ् स्यात् । कप्ताय क्रमते कष्टायते । पापं कर्तुमुत्सहत इत्यर्थः । शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्यः करणे ॥३॥११॥ सभ्यः कर्मभ्यः करोत्यय क्यङ् स्यात् । शन्दं करोति शब्दायते । तत्करोति तदाचष्टे इति णिन् । (प्रातिपदिका द्धाबर्थे बहुलमिष्ठवच) प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे णिच् स्मादिष्टे यथा प्रातिपदिकमा - बदायरभावटिलोपचिन्मतुब्लोपयणादिलोपप्रस्थस्फाचादेशभसंज्ञासागुणावपि म्युः । इरा. लोपः । घकरोत्याचष्टे वा घटयति ।। इति नामधातवः ॥ अथ कण्वादयः । णलतुसुस्थलथुस इति णलि णलयोलोपे लिदि धातोरनभ्यासस्पेनि प्रिय हलादिः शेष इत्यभ्यासहलोपे सस्व अ इति जातं तत्र अचोरिणति इति जी सम्बा अ इति जातं तत्र आत औ णल इति णल्संबन्धिनोऽवर्णस्यौत्वे वृहिरेचीति वृद्धी च । सयौ ॥ इदभिवाचरतीयत्र सर्वप्रातिपदिकेभ्यः किव्वा वक्तव्य इति फिणि फिपो लोपे सनाद्यन्ता धातव इति धातुत्वालटरितपि शपि शपयोर्लोपे इदम् अति इति जातं तत्र अनुनासिकस्य किझलोः छिति इति उपधाया दीर्घत्वे संयोगे व ते ।। इदामति । एवमेव राजेवाचरतीत्यत्रोपधादीर्घत्वे ॥ राजानति !! पन्येवाचरतीयत्रापि फिपि पूर्ववत् किपो लोपे लटस्तिपि शपि शपयोोपे च पथिन् अति इति जातं तत्र अनुना- सिकस्य किझलो किति इति उपधादीर्घत्वे ! पथीनति।। कष्टायक्रमते इत्यत्र कष्टायक- मणे इति क्यढि ककारङकारयोरित्संज्ञायांकरणपूर्व लोपे कृते सनाद्यन्ता इति धातु- त्वमूरीकृत्य लटस्तिपि शपि शपयोर्लोपे सुपो धातुप्रातिपदिकयोरिति सुपो लोपे कटाय अत इति जातं तत्र अकृत्सार्वधातुकयोरियजन्तस्य दीर्घत्वे अतो गुणे इति पूर्वरूपे टि- त आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्ये ॥ कष्टायते ॥ शब्दं करोतीति शब्दायते इत्पन्न शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्यः करणे इति सूत्रेण क्यङि ककारयोर्लोपे मुएलोपे शब्दय इति जातं तत्र धातुत्वमङ्गीकृत्य लटस्ते शपि शपयोोपे अतो गुणे इति पररूत्वे अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः इति दीर्घत्वे टेरेत्वे च कृते ॥ शब्दा- यते ॥ घटं करोत्याचष्टे येत्यस्मिन्नर्थे णिचि णकारचफारयोलोंपे घट जातं तत्र सनाद्यन्ता धातव इति धातुत्वालटस्तिपि शपि शपयोलोपे घट इ अति इति जातं तत्र इष्टवञ्चेत्युक्तत्वात् यचि भमित्यनेन घटशब्दस्य भसंझा जाता तत्र दे भत्त टेटों इप्ठेमयस्सु इति सूत्रेण रिष्टतुल्यत्वात्तस्मिन्परेटकारवर्सकारत्य दिलपस्य लोपे कृते घटि अति इति जातं तत्र सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिनि गुणे एचोयवागाव इत्या- ·लघुकौमुद्याम् कपड़ादिभ्यो यक् ।।१।२७। एभ्यो धातुभ्यो नित्यं यक् स्यात्स्वार्थे । कण्डून् गा. अविघर्पणे १ कण्डूयति कण्डूयते इत्यादि । इति कण्डादयः ।। ॥ अथ तिडन्ते आत्मनेपदप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ कर्तरि कर्मव्यतिहारे ।१।१४ क्रियाविनिमये द्योत्ये कर्तर्यात्मनेपदम् । व्यतिलु. नीवे। अन्यस्य योग्यं लवनं करातीत्यर्थः॥न गतिहिंसार्थेभ्यः। १।३।१५। व्यतिगच्छ- न्ति व्यतिघ्नन्ति ॥ नविंशः १६३३१७ निचिशते ।। परिव्यवेभ्यः झिपः।।१३ १८। परिक्रीणीते विक्रीणीने अवक्रीणीते ॥विपराभ्यां जे ।।३।१९। विजयवे परा- जयते ।। समवप्रचिभ्यः स्थः ।।२२। संतिष्ठते अवतिष्ठते प्रतिष्ठते वितिष्ठते ।। अपहचे ज्ञः।१।२४४१ शतमपजानीते । अपलपतीत्यर्थः ।।अकर्मकाच ।१।२४५ सर्पिपो जानीते । सर्पिपोपायेन प्रवर्वत इत्यर्थः ॥ उदश्वरः सकर्मकात् ।।३।५३॥ धर्ममुचरते । उल्लल्य गच्छत्तीत्यर्थः ॥ समस्तृतीयायुक्तात् ।।३।५४। स्पेन सं. चरते ।।दाणश्च सा चेचतुर्थ्यर्थे ।१।३३५५। संपूर्वाहाणस्तृतीयान्तेन युक्तादुकं स्या- तृतीया चेचतुर्थ्यर्थे । दास्या संयच्छते कामी ॥ पूर्ववत्सनः।।श६२। सनः पूर्वो देशे च ॥ घटयति ॥ इति नामधातयः॥ कण्हन गाविघर्पणे इति धातोः कण्वादिभ्यो- यक् इति यकि ककारलोपे सनाद्यन्ता धातव इति धातुत्वेन लटस्तिपि शपि शपयो लोप च कण्डूय अति इति नातं तन्त्र अतो गुणे इति पररूपत्वे ॥ कण्डूयति ॥आत्मनेपदिषु च लटस्ते टित आत्मनेपदानागिति टेरेवे च कृते ॥ कण्डूमते ॥ इति फण्ड्वादयः ॥ व्यतिलुनीते इत्पन्न कर्तरि कर्मव्यतिहारे इसनेनात्मनेपदान्तःपातिनि लटस्त- कारे प्राप्ते कादिभ्यःना इति भाकारे प्यादीनां हर इति हस्पत्ये ईहल्ययो. रिति सूत्रेणाकारस्य ईकारे कृते टेरेल्वे कृते ॥ व्यतिलनीते ॥ व्यतिगच्छन्ति व्यतितन्तीत्यत्र न गतिहिंसार्थेभ्यः इसनेन नामनेपदत्वं, नेविशः इति सूत्रेणात्मनेपदत्वे निविंशते । परिव्ययेभ्यः क्रिय इत्यनेनात्मनेपदत्वे परिक्रीणीते विक्रीणीते अवक्रीणीते इति भवन्ति, विपराभ्यां जे: इत्यात्मनेपदत्वे विजयते पराजयते । समयमविभ्या स्थः इति सूने. णात्मनेपदावे संतिष्ठते अवतिष्ठते प्रतिष्ठते वितिष्ठते । अपहवे ज्ञः इति सूत्रेणात्मनेपदरसे ई हल्यघोरितीकारे च शतमपजानीते इति जातं, अकर्मकाचेत्यनेनात्मनेपदत्ये ई हल्य. घोरितीकारेच सर्पिपो जानीते, उद्धरः सकर्मकादिति सूत्रेणात्मनेपदत्वे धर्ममुघरते । समश्च तृतीयायुक्तादिति सूत्रेणात्मनेपदवे रथेन संगच्छते । दाणश्च सा चे. चतुर्थ्य) इति सूत्रेणात्मनेपदन्ने दास्या संगच्छते इति जातम् । पूर्ववत्सनः इति सूत्रेणा- स्मनेपदत्वे एध्धातोः धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वेति सनि एघ सन् इति.जाते आर्द्धधातुकस्येवलादेरिति इटि अज्झीनं परेण संयोज्यामिति ।

·। । । 1 तिडन्ते परस्मैपदप्रक्रियाप्रकरणम् । यो धातुस्तेन तुल्यं सन्नन्तादप्यात्मनेपदं स्यात् । एदिधिपते ॥ हलन्ताच ।११२॥१०॥ इक्समीपाद्धलः परो झलादिः सन्कित्। निविविक्षते ॥ गन्धनावक्षेपणसेवनसाह- सिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृनः ॥१॥३॥३२॥ गन्धनं सूचनम् । उस्कुरुते । सूचयतीत्यर्थः । अवक्षेपणं भर्त्सनम् । श्येनो वर्तिकामुकुरुते । भर्सयतीत्यर्थः । हरिमु- पकुरुते । सेवत इत्यर्थः । परदारान्प्रकुरुते । तेषु सहसा प्रवर्तते । एधो दकस्योपस्कुरुते गुणामाधत्ते । कथाः प्रकुरुते । कथयतीत्यर्थः । शतं प्रकुरुते । धर्मार्थ विनियुङ्क्ते । एपु किम् । कटं करोति । भुजोऽनवने । ओदनं भुते । अन्नवने किम् । महीं भुनक्ति । इत्यात्मनेपदप्रक्रिया ॥ ॥ अथ तिङन्ते परस्मैपदप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ अनुपराभ्यां कृतः ।।३।७९। कर्तृगे च फले गन्धनादौ च परस्मैपदं स्यात् । अनुकरोति पराकरोति ॥ अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः ११३८०। क्षिप प्रेरणे स्वरि- तेत् । अभिक्षिपति ॥ प्रादहः ।११३३८११ प्रवहति ॥ परेHषः ।।३।८२१ परि. मृपति ॥ व्यापरिभ्यो रमः ।१।३३८३॥ रमु क्रीडायाम् । विरमति ॥ उपाच । २३२८४ा यज्ञदत्तमुपरमति । उपरमयतीत्यर्थः । अन्तर्भावितण्यर्थोऽयम् ॥ इति पदव्य- वस्था। संयोगे कृते एधि स इति जातं तत्र सन्यङोरिति सूत्रेण द्वित्वं प्राप्तं परं धातोरस्य अजा- 'दित्याद्वितीयस्य धिकारस्य द्वित्वे कृते एधि धिस इति जाते अभ्यासे चर्चेति सूत्रेण धस्य दत्वे एदिधिस इति जातं तत्र लटरतकारे समागते दित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेत्वे आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्ये च । एदिधिपते इति सिद्धम् ।। निविपूर्वकविशधातोः सनि कृते पूर्ववत्सन इति सूत्रेणात्मनेपदवे लटस्ते चागते सन्यङोरिति द्वित्वे निविविश् स त इति जाते हलन्ताच्चेसनेन सनः कित्वे कित्त्वात् विति चेति गुणाभावे व्रश्चभ्ररज. सृजमृजयजराजभाजच्छशां षः इति शस्य पत्ते कृते निधिविप् स त इति जाते षढोः कासि इति षस्य कत्ये आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्ये कपोः संयोगे क्षकारे कृते टेरेत्ये च कृते । निविविक्षते ॥ गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियलम- कथनोपयोगेषु कृमः इति सूत्रेण श्येनोवर्तिकामुत्कुरुते इत्यतः आरभ्य शतं प्रकुरुते इत्यन्ताः प्रयोगा आत्मनेपदत्ववन्तो भवन्ति । कटं करोतीत्यत्र पूर्वसूत्रान्तःपात्यभावानात्मनेप- दित्वम् । ओदनं मुक्त इत्यत्र भुजोऽनवने इति सूत्रेणात्मनेपदित्वं जातं, महीं भुनक्तीत्यत्र स्ववनार्थत्वान्नात्मनेपदित्वम् ॥ इत्यात्मनेपदप्रक्रिया ॥ अनुपराभ्यां कृतः इति सूत्रेण परस्मैपदत्वे ॥ अनुकरोति पराकरोतीति च सिद्धम् ।। अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः इति सूत्रेण परस्मैपदित्वे अभिक्षिपति प्रतिक्षिपति अतिक्षि- ·लघुकौमुद्याम् ॥ अथ तिङन्ते भावकर्मप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ भावकर्मणोः ।।३।१३। लस्यात्मनेपदम् ।। सार्वधातुके यक् ।।१।६७ भावकर्मवाधिनि धातोर्यक् सार्वधातुके ! भावः क्रिया सा घ भावार्थकलकारेणानूयते । युष्मदस्मन्या सामानाधिकरण्याभावात् प्रथमः पुरुपः॥तिड्वाच्यक्रियाया अद्यरूपत्वेन। द्विवाद्यप्रतीतेन द्विवचनादि किन्लेफवचनमेवोत्सर्गतः । बया मया अन्यैश्च भूयते । व- भूवे॥स्यसिसीयुट्तासिपु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्झनग्रहदशांचा चि. पवदिट् च ।६।४।२। उपदेशे योऽन् तदन्तानां हनाहीना च चिणीवाङ्गकार्य वा स्यात्स्यादिषु भावकर्मणोर्गन्यमानयो स्यादीनामिडागमश्च । चिण्वद्भावपक्षेऽयमिद । पतीति च सिद्धम् ॥ प्रादहः इति सूत्रेण परस्मैपदिन प्रपहतीति सिद्धम् । परेमपः इति सूत्रेण परस्मैपदितो परिमृपतीति सिद्धम् । व्यापरिभ्यो रमः इति परस्मैपदित्वे पिरम- तीति सिद्धम् ॥ उपाञ्चेति सूनेण उपमति यज्ञदतमिति जातम् । अन्तर्भावितण्य] उपरमयतीत्यर्थ ॥ इति परस्मैपदप्रक्रिया ॥ भूधातुर्तितेरो भायकर्मणोलस्यात्मनेपदमिति लटस्ते सार्वधातुके यक् इति यकि दित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेवे च कृते । भूयते । लिटते लिटस्तझपोरे- शिरेच् इति तकारस्यैकारे भुवो घुग्ललिटोरिति उको लोपे लिटि धातो. रनभ्यासस्येति द्वित्वे हलादिः शेष इति शेषहल्लोपे भूभून् ए इति जातं तन हव इत्यनेन पूर्वभकारोत्तरवयूकारस्य हस्वत्वे भवतेरः इति सूत्रेणाभ्यासो. कारस्याकारत्वे अभ्यासे चर्चेति भस्य वत्वे कृते कृते च यकारस्यैकारेण सह सयोगे बभूवे इति सिद्धम् । भावे वर्तमानाद्भूधातोलटस्ते स्यतासी ललुटोरिति तासी तुरः प्रथमस्य डारीरसः इति डाने डिवसामर्थ्यादभस्यापि टेोपे स्यसिचसीयुत्ता सिपु भावकर्मणोरिति सूत्रेण इटि कुते इटश्च तेनैव सूत्रेण चिण्यद्भावस्थात् अचो. रिणतीति वृद्धी एचोयवायाच इति आवि च कृते ।। माविता । इति सिद्धम् ।। रामह- णापक्षे ॥ भत्रिता ॥ तथैव लटि स्यतासी ललुटोरिति स्ये स्यसिसीयुत्तासिषु भावकर्मणोरिति इटि चिण्यद्भावमाजि इटि वृद्धी आणि टित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेवे सस्य पाने च ! भाविष्यते पक्षे भविष्यते ॥ लोटस्त आगते सार्वधातुके यक इति यफिटित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेवे आमेत इति एकारस्यामि च यते ॥भूयताम् । भाने वर्तमाना धातोडस्ते सार्वधातुके यक् इति पकि कलोपे लुड्लड्लबह- दात्त इति अटि च कृते || अभूयत ॥ भाने वर्तमानाद्भूधातोराशीर्लिङस्ते समागते लिक सीयुद् इति सीयुटि सुदतिधोरिति मुटि च भू सीयुट् सुट् त इति जात तनोभयो रूटभागयोरोपे लोपो व्योवलीयनेन यलोपे स्पसियसीयुदतासिष्विति चि ·-- तिङन्ते भावकर्मप्रक्रियाप्रकरणम् । : चिण्वभावाद्वृद्धिः । भाविता भविता भाविष्यते भविष्यते भूयताम् अभूयत्त भाविषीष्ट भविषीष्ट ॥ चिणभावकर्मणोः ॥३॥१॥६६च्लेश्चिण् स्यानावकर्मवाचिनि तशब्दे परे । अभावि अभाविष्यत । अकर्मकोऽप्युपसर्गवशात्सकर्मकः । अनुभूयते आनन्दश्चै- त्रेण वया च । अनुभूयेते अनुभूयन्ते खमनुभूयसे अहमनुभूये अन्वभावि अन्वभाविषा- ताम् अन्वभत्रिषाताम् । णिलोपः । भाव्यते भावयांचक्रे भावयांबभूवे भावयामासे । ण्वद्भाववति इटि अचोणितीति वृद्धौ एचोयवायाव इत्यादि आदेशप्रत्यययो- रित्युभयोः सकारयोः पत्वे ष्टुना टुरिति ठुत्वे ॥ भाविपीट ॥ चिण्यद्भावाभावे वृदयभावातू सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे अवि च कृते ॥ भविषीष्ट ॥ भावे वर्तमानाबूधा- तोलङस्ते समागते च्लि लुडीति च्लौ चिण भावकर्मणोरिति च्लेश्चिणि चकारणकार- योपे अचोज्जितीति वृद्धौ एचोयवायाच इति आवि अटि चिणो लुक् इति तलोपे च ॥ अभावि ॥ भावभानो भुवो लङस्तकार आगते स्यतासी ललुटोरिति स्ये स्यसिच्सीयुटतासिध्विति इटि चिण्वद्भावे च अचोणितीति वृद्वौ आदि लुङ्लङ्लक्ष्विति अटि च ॥ अभाविष्यत ॥ चिण्वद्भावाभावपक्षे ॥ अभविष्यत ॥ अनुपूर्वकाढूधातोर्लटस्ते सार्वधातुके यक् इति यकि टित आत्मनेपदानां देरे इति टेरेत्ने अनुभूयते आनन्दश्चैत्रेण त्वया मया च । आतामि, अनुभूयते । झे च, अनुभूयन्ते । थासि थासः से इति सेकारे कृते त्वं अनुभूयसे । इटि टेरेत्वे अतो गुणे इति पररूपत्वे च अहमनुभूये । अनुपूर्वकभूधातोर्लङस्ते च्लि लुङीति व्लौ चिक्षावकर्मणोरिति च्ले. "श्चिणि चकारणकारयोरित्संज्ञाकरणपूर्व लोपे अनुभू इ त इति जातं तत्र अचोणितीति वृद्धौ एचोऽयवायाय इति आवि लुङ्लङ्लक्ष्वड्डदात्त इति अटि चिणो लुक् इति तलोपे यणि च कृते । अन्वभावि ! आतामि फिल लुडीति लौ च्लेः सिच् इति सिचि इचो लोपे आईधातुकस्येवलादेरिति इटि स्यसिसीयुट्- तासिषु इति सूत्रेण सिचश्चिण्वद्भाववत्वे अचोअणितीति वृद्धौ आत्रि लुङ्लङ्- लक्ष्विति अटि आदेशप्रत्यययोरिति सस्य पत्वे ॥अन्वभाविपाताम् ।। चिण्वदावा- भावपक्षे वृद्ध्यभावाद्गुणे अवि च कृते । अन्वभविषाताम् ॥ भावे वर्तमानाभूधातोर्हेतुमति चेति सूत्रेण णिचि णकारचकारयोर्लोपे अचोणितीति वृद्धौ भावि इति जातं तत्र सना- द्यन्ता धातव इति धातुत्वे वर्तमाने लटू इति लटस्ते सार्वधातुके यक् इति यकि कलोपे णेरनिदि इति सूत्रेणात्र अनिडाद्यार्द्धधातुकपरत्वात् वकारोत्तरवर्तिन इकारस्य लोपे वकारस्य यकारेण सह योगे टेरेत्वे च कृते । भाव्यते !! भावे वर्तमानाद्भूधातोहे तुमति चेति सूत्रेण णिचि णकारचकारयोलोपे अचोणितीति वृद्धौ भावि इति जातं तत्र सनाद्यन्ता धातव इति धातुल्वे अनद्यतनपरोक्षेलिट् इति लिटि कास्यनेकाच आम् वक्त- ·लघुकौमुद्याम् चिण्यदिट् । भाविता । आभीयत्वेनासिद्धबाण्णिालोपः । भावयिता भावयिषीष्ट अभावि व्य इति आमि आम इति लिटो लोपे सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे एचोय- वायाय इति अवि च भावयामि ति जातं तत्र सनाद्यन्ताधातव इति धातुत्वे कृतः चानुमयुज्यते लिटीति सूत्रेण लिट्परे कृषि प्रयुक्त भावयाम् क लिट् इति जाते लि. टस्तै लिटि धातोरनभ्यासस्येति द्वित्वे उरत् इति ऋवर्णस्य परे आकारे कृते हलादिः शेषः इति रलोपे कुहोश्चुरिति कस्य चत्वे लिटस्तझयोरेशिरेच् इति सकारस्य एशि शलोपे इको यणचीति यणि च कृते ॥ भावयांचवे ॥ एनं लिट्परे भुधि प्रयुक्त भावयांवभूये लिट्परेऽस्ती च प्रयुक्त | भाषयामासे ।। लुटि भूधातोर्णिजन्ततासंपादन- पूर्व सृद्धि विधाय आवि कृते भावीति जातं तत्र सनाचन्ता घातव इति धातुन्वादसे स्यतासी ललटोरिति तासी भावितास् त इति जातं तत्र स्यसिच्सीयुट्ता. सिपु भावकर्मणोरिति चिवद्भावयति इटि भावि इतास् त इति जातं तत्र असिन्ह ववाभात् इति सूत्रेण आभीयत्वेन चिण्यद्भावात इटोऽसिहत्यमानिस रनिटीति सूत्रेण णेोपे वकारस्येट इकारेण सह योगे कृते मावितास् त इति जातं तन्न लुटः प्रथ- मस्य डारीरसः इति टाये ढित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे च कृते ॥ भाविता ॥ चिवज्ञामामाषपदी सासी आर्डधातुकपेहवलादेरिति इटि सार्वधातु काईधातुकयोरिति गुणे एचोऽयवापाव इति अयि च कुते ॥ भावयिता ॥ भूधातोणिचि तन्त्र सनायन्ता धातव इति धातु ततश्चाशीलिंडस्ते समागते लिडः सीयुट् इति सीयुटि उटो टोपे लोपो व्योवलीति यलोपे आर्द्धधातुकस्येयला- देरिति इटि सह तिथो रिति मुटि उटो लोपे सफारयोर्मुन्यस्वे भावि इपीप् त इति जातं तत्र सार्वधातुकार्डधातुकयोरिति गुणे ते एचोययायाव इति अपि टुना टुरिति ग्वे च ।। भावयिपीष्ट ॥ कर्मणि वर्तमानाद्धातोहेतुमति चेति णिचि णकार- चकारयोलोपे अचोमणितीति वृद्धी एचोयवापाच इति आपि च भानीति पारा सत्र सनाधन्ता धातव इति धातुल्ये धातुत्वाग स्ते चिल लुकीति ली गिणनायफर्मणोरिति रोश्चिणि चफारणकारपोपे गेरनिटीति गेोपे लुइल- हलक्ष्यदात्त इति अटि चिणो लक् इति तफारएप ठोरे | अभानि ॥ कर्मणि यनमानात् गिजन्याभूधासोः सतायन्ता धातय इति धातुरचे सुडः प्रथमस्य द्विवचन आताम्यागो भावि भागामिति जातं तत्र लि लुडीति यो च्टः सिन् नि गिपि यो पोष स्थमिचसीयुटूनासिपु मायकर्मग्गोरिनि चिरगावधि इटि गुलालक्ष्यदृदात इति अटि समाधि आगामिनि जान सत्र असि. अपग्रामात् इनि गमशागीयमेन चिणापा इटोऽमिपमानिंग पर- 11 ·तिङन्ते भावकर्मप्रक्रियाप्रकरणम् । अभाविघाताम् अमावयिपाताम् । युभूषांचके बुभूषिता ब्रुभूपिप्यते बुभुज्यने नोभविष्यते । अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घः । स्तूयते विष्णुः । स्ताविता स्तोता साविष्यत सोप्यो अस्तावि निटीति सूत्रेण गेलोपे सस्य परवे संयोगे च कृते ॥ अभाविपाताम् ।। चिण्यदायाभास आतामि फिल लुङीति च्ली च्ले सिच् इति सिंचि आईधातुकस्येलादे- रिति इटिं सार्चधातुकाईधातुकयोरिति गुणे एचोऽययायाव इति अपि तस्य पेय च कृते | अभावयिपाताम् ।। भावे वर्तमानान्धातोर्धातोः कर्मणः समानकर्तृका- दिच्छायां घेति सनि सन्यडोरिति धातोहिये ह्रस्व इति अभ्यासानो हम्बन्द अभ्यासे चर्च इति पूर्वभस्य बत्ने सरय पत्वे च कृते बुभूप इति जातं रान सनान- न्ता धातव इति धातुत्वे भावकर्मणोलस्यात्मनेपदमिति लटरते समागत सार्वधातुके यक इति यकि अलोपे दित आत्मनेपदानां टेरे इति टेरेधे कृते । बुभूप्यते ॥ भावे वर्त- मानानुभूपधातोः लिटस्ते कास्यनेकाच आम् वक्तव्य इति आमि आम इनि लिटो लोपे कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटीति लिट्परे कृषि प्रयुक्त लिटि धातोरन- भ्यासस्येति द्वित्वे उरत् इति रपरे अकारे हलादिः शेष इति रलोधे कुहोचरिति करय चत्वे लिटस्तझयोरेशिरेच् इत्येशि इको यणचीति यणि च शते ।। युभूपां चक्रे | बुभूपधातोढुंटस्ते स्यतासी ललुटोरिति तासौ आईधातुकस्यङ्- वलादेरिति इटि लुटः प्रथमस्येति डात्वे डिस्वसामर्थ्यादभस्यापि टेलेपि ॥ बुभू- पिता ।। सृटरते च स्यतासी ललुटोरिति स्ये इटि सस्य रस्त्रे दित आत्मने- पदानां टेरे इति टेरेत्ये ॥ युभूपिण्यते ॥ भाबकर्मणोविद्यमानान्धातोर्धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमशिहारे यङ् इति यङि सनाद्यन्ता धातब इति धातुल्य धातुत्यालटस्तिपि सार्वधातुके यक् इति यकि सन्यङोरिति धातोत्रेि ह्रस्व इन्य- नेनाभ्यासाचो हस्वत्वे अभ्यासे चर्चेति भस्य बत्वे गुणो यब्लुकोरिति गुणे टित आत्मनेपदानां देरे इति टेरेल्वे ॥ वोभूयते !! भावकर्मणोविंद्यमानात् यन्ताधातो- ल्टस्ते स्वतासी ललुटोरिति रये आईधातुकत्येवलादेरिति इटि गुणो यङ्लुकोरिति गुणे ॥ बोभूयिष्यते ॥ कर्मणि वर्तमानाद्धातोर्लटस्से सार्वधातुके यका इति यकि धात्वादेः पास इति परख सत्ये अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घ इति दीर्घत्वे टेरेत्ये च ॥ स्तूयते ॥ लुटस्ते स्यतांसी ललुटोरिति तासौ लुटः प्रथमस्य डारौरस इति तस्य डात्वे डित्वसामादमस्यापि टेलोपे स्तुता इति जातं तत्र स्वसिच्सी- युट् इति इटि अचोणितीति वृद्धौ एचोयवाथाव इति आवि । स्ताविता । चिन- दावाभावपक्षे सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे ॥ स्तोता ।। एवमेव लूटते त्यतासी ललुटोरिति स्ये स्थसिसीयुत् इति इटि वृद्धौ आत्रि टेरेल्वे च ॥ स्ताविष्यते ॥

·। २३८ लघुकौमुद्याम् अस्ताविपादाम् । अस्तोषाताम् । ऋगतौ । गुणोर्तीति गुणः। अर्यते । स्मृ स्मरणे । स्म- र्यते सस्मरे । उपदेशप्रहणाश्चिण्वदिट् । आरिता अर्ता स्मारिता स्मर्ता । अनिदितामिति नलोपः। सत्यते । इदितस्तु नन्द्यते । संप्रसारणम् । इज्यते ॥ तनोतर्यकि ।६।४॥४४॥ आकारान्तादेशी वा स्यात् । तायते तन्यते ।। तपोऽनुतापे च ॥३१॥६५तपश्च्ले. श्चिण न स्यात्कर्मकर्तर्यनुतापे च । अन्वतप्त पापेन । घुमास्थेतीत्वम् । दीयते घीयते ददे ।। आतो युकचिण्कृतोः ।३।३३। आदन्तानां युगागमः स्याचिणि णिति कृति च । दायिता दाता दायिषीष्ट दासीष्ट अदायि अदायिपाताम् भज्यते ॥ भनेश्व चिण्वद्भावाभावपक्षे गुणे कृते ॥ स्तोष्यते ॥ लुडस्ते चिल लुङीति प्ली चिण्भाव फर्मणोरिति चिणि चकारणकारयोलोपे अचोणितीति वृद्धी एचोऽयवायाव इति आवि चिणो लुक् इति राकारलोपे अटि च ॥ अस्तावि ॥ आतामि च्ली प्लेः सिचि इचो लोपे चिण्वदायभाजि इटि वृद्धी आवि सस्य पत्वे च ।। अस्ताविपाताम् । चिपायाभायपक्षे गुणे ॥ अस्तोपाताम् ॥ कर्मणि वर्तमानात् धातोर्लटस्ते सार्वधातुके यक् इति यकि गुणोतौति गुणे अचो रहाभ्यां दे इति यद्वित्वे टेरेत्वे च ॥ अर्य्यते । एउमेर स्ट स्मरणे इति धातोर्यकि गुणे टेरेसे अचो रहाभ्यां हे इति यद्वित्वे च ॥ स्पर्म्यते । भारकर्मपाचिनः सन्स्धातोरप्रे टटि टटस्ते सार्वधातुफे यक् इति यकि अनिदितां हल उपधायाः पिति इति नलोपे टेरेल्वे च ॥ सस्यते ॥ भावकर्मसंवन्धिनो नन्दिधातो- रमे टटि लटते सार्वधातुके यक् इति यकि इदित्त्वानलोपाभाये टेरेपे च ॥ नन्यने ।। यन्धातोर्टटौ यचिखपियजादीनां शिति इति संप्रसारणे इग्यणः संप्रसारण मिनि यस्यैकारे सार्यपातुके पक् इति पकि टेरेसे च ॥ इष्यते ॥ सन्धातोर्टटम्त सार्व धातुफे पर इति यकि टेरेने ॥ तन्यते ॥ तनोतर्पकि इति सूत्रेण पक्षे आदन्तादेशे ॥ सरायते ॥ धनु राम् अग्रे सुद्धस्ते आगते लि लुटीति टी च्ले सि. चिनि सिघि इचो लोपे तपोनुतापे चेयनेन तपक्षिणभाव झलो झलीमि सकारो लदल लक्ष्यद्धदात्त इति अटि ॥ अन्वतात ॥ दाधासोधातो- भाग एटमी मुमारागापाजहातिसां हलि त दफारधकारोत्तरयतिन आसारस्पफारे पनि टेरी च ॥ दीयते ।। धीपते || दाधानोर लिटो लिटि था.

·तिङन्ते कर्मकर्तृप्रक्रियाप्रकरणम् । चिणि ६।४।३३। नलोपो वा स्यात् । अभाजि अभचि लभ्यते ॥ विभाषा चि. पणमुलो १७११६९। लभेर्नुमागमो वा स्यात् । अलम्भि अलाभि ।। इति भावक- मप्रक्रिया ॥ ।। अथ तिङन्ते कर्मकर्तृप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ यदा कमैव कर्तृन विवक्षितं तदा सकर्मकाणामप्यकर्मकलात्कर्तरि भावे च ल- कारः ॥ कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः । ३।११८७॥ कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ती कर्मवत्स्यात् । कार्यातिदेशोऽयम् । तेन यगामनेपदचिचिण्वदिष्टः स्युः । पच्यते फलम् । भिद्यते काष्ठम् । अपाचि अभेदि । भावे भिद्यते काप्टेन ।। इति कर्मकर्तृप्रक्रिया ।। ॥ अथ तिङन्ते लकारार्थप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ अभिज्ञावचने लट् ।।२।११। स्मृतिबोधिन्युपपदे भूतानद्यतने धातोर्लट् । लोपो व्योवलीति यलोपे स्यसिच्सीयुट्तासिषु भावकर्मणोरिति. इटि आतो युक् चिण्कृतोरिति युकि उको लोपे सुतियोरिति सुटि उटो लोये उभयोः सकारयोः षत्वे छुत्वे च ॥ दायिसीष्ट । इडभावपक्षे । दासीष्ट ॥ दा अग्रे लुङस्ते लुङ्लङ्- लक्ष्वड्डदात्त इति अटि चिल लुडीति लौ चिण्भावकर्मणोरिति चिणि च- कारणकारयोर्लोपे आतो युक चिणकृतोरिति युकि उको लोपे चिणो लुक् इति तका- स्लोपे ॥ अदायि ॥ दा अग्रे लुङ आतामिच्लि लुङि इति च्लो बलेः सिच् इति सिंचि इचो लोपे आतो युक् चिणकृतोरिति युकि उको लोपे स्यसिचूसीयुट्तासिषु भावकर्मणोरिति इटि लुङ्लङलक्ष्वडुदात्त इति अटि सस्य पत्वे ।। अदायिपाताम् ।। भल अग्रे लटस्ते सार्वधातुके यक् इति यकि अनिदितां हल उपधायाः छिति तकारलोपे टेरेस्ये च । भज्यते ॥ भञ्ज अग्रे लुङस्ते चिल लुडीति च्लौ चिण्भाव- कर्मणोरिति प्लेश्चिणि चकारणकारयोर्लोपे लुङ्लङ्लक्ष्वड्डदात्त इति अटि अ- भब् इत्त इति जातं तत्र भञ्जेश्च चिणि इति तकारलोपे अत उपधायाः छिति इत्युपधावृद्धौ चिणो लुक् इति चिणः परस्य तकारस्य लोपे ॥ अभाजि । नकारलोपाभावे उप- धावृद्ध्यभावात् श्रुत्वे च ॥ अभक्षि । लभ अग्रे लटस्ते सार्वधातुके थक् इति यकि टेरेत्वे च॥ लभ्यते । लभ् अग्ने लुङस्ते च्लि लुङीति लौ चिणभावकर्मणोरिति च्लेश्चिणि चकारणकारयोोपे लम् इत इति जाते विभाषा चिण्णमुलोरिति नुमि उमो लोपे लुङ्ललक्ष्वड्डदात्त इति अटि चिणो लुक् इति चिणः परस्य तकारस्य लोपे ॥ मलम्भि ।। नुमभावपक्षे लुङस्ते ग्लौ च्लेश्चिणि चिणो लुक इति तकारलोपे अटि अत उपधाया इति वृद्धौ ॥ अलाभि || इति भावकर्मप्रक्रिया ॥

·२४० । लघुकौमुधाम् लहोऽपवादः । बस निवासे । स्मरसि कृष्ण गोषुले वत्स्यामः । एवं बुध्यसे घेतपसे इत्यादिप्रयोगेऽपि ॥ न यदि ३।२।११३॥ यद्योगे उक्तं न । अभिजानासि कृष्ण व- द्वने अभुञ्जमहि ॥ लट् स्मे ।२२।११८१ लिटोऽपवादः । यजति स्म युधिष्ठिरः । व तमानसामीप्ये वर्तमानवदा ३३१३१। वर्तमाने ये प्रत्यया उक्तास्ते वर्तमा- नसामीप्य भूते भविष्यति च वा स्युः । कदागतोऽसि।अयमागच्छामि । अयमागमं वा । कदा गमिष्यसि । पप गच्छामि गमिष्यामि वा ॥ हेतुहेतुमतोर्लिङ ।३।३।१५६। वा स्यात् । कृष्णं नमेञ्चेत्सुखं थायात् । वृष्णं नस्यति चेत्सुसं यास्यति । भविष्यत्येवेष्यते। नेह । हन्तीति पलायते । विधिनिमन्त्रणेति लिङ् । विधिः प्रेरणं भयादेनिकृष्टस्य पर तनम् । यजेत । निमन्त्रणं नियोगकरणमावश्यके श्राद्धभोजनादौ दौहित्रादेः प्रवर्तनम् । इह भुञ्जीत । आमन्त्रणं कामचारानुज्ञा । इहासीत । अधीष्टः सत्कारपूर्वको व्यापारः । पुत्रमध्यापयेद्भवान् । संप्रश्नः संप्रधारणम् । किं भी बेदमधीयीय उत तर्कम् । प्रार्थन याच्या । भो भोजन लभेय । एवं लोट् ॥ इति लकारार्थप्रक्रिया ।। सतु श्रीगुरवोऽस्मासु प्रसादसुमुखा. सदा । यदाश्रयेण चाज्ञोऽपि सर्वज्ञो जायते जनः ॥ १ ॥ नयविनयमयात्मा श्रीरवाजिक्षितीशो हरिहरपतिभक्ता मोंघिबा तस्य पत्नी । परशिरपदभाजी तावुभी सर्वदास्ता- मलिखदखिलमेतद्यनिदेशाजनोऽयम् || १ ॥ इति श्रीमत्सद्गुरुश्रीकेशवगुरुवापाकल्पवल्लरीपल्ललायमानाया प्रयोगमणिमालाया तिडन्तप्रकरणं समाप्तिमगच्छत् ·कृदन्ते कृत्यप्रक्रियाप्रकरणम् । ।। अथ कृदन्ते कृत्यप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ धातोः ।।१।९१॥ आतृतीयाध्यायसमात्यन्तं ये प्रत्ययास्ते धातोः परे स्युः । कृतिङिति कृत्संज्ञा ॥ वा सरूपोऽस्त्रियाम् ।३।१।१४। अस्मिन्धालधिकारेऽस- रूपोऽपवादप्रत्यय उत्सर्गस्य वाधको वा स्यात् रुयधिकारोक्तं विना ॥ कृत्याः ।।१। ९५। ण्वुल्तृचावित्यत्तः प्राक् कृत्यसंज्ञाः स्युः ॥ कर्तरि कृत् ।।४।६५ कृत्प्रत्ययः कर्तरि स्यादिति प्राप्ते । तयोरेव कृत्यक्तखलाः ।।४।७०। एते भावफर्मणो- रेव स्युः ॥ तव्यत्तव्यानीयरः ।।१।९६ धातोरेते प्रत्ययाः स्युः । एधितव्यम् एधनीयं त्वया । भावे औत्सर्गिकमेकवचनं क्लीवत्तम् । चेतव्यश्चयनीयो वा धर्मस्त्वया । श्रेयः श्रिये श्रये शश्वत्सर्वविद्याश्रयं शिवम् ।। यत्कृपालोकनादज्ञोप्येति सर्वज्ञता जनः ॥ १ ॥ वन्दे सरस्वती देवी दयामृततरङ्गिणीम् ॥ यद्दयालोककल्लोलेनिस्तापं निस्तृपं जगत् ॥ २ ॥ सद्गुरू विश्ववन्द्यौ श्रीविद्यापीयूपवर्पिणौ ।। नमाम्येकस्वरूपी तो श्रीकेशबमहेश्वरौ ॥ ३ ॥ नामनामं मुनीन्नम्यानरम्यान् रम्योक्तियुक्तिभिः ॥ सूत्रवार्तिकभाष्याणां प्रणेतृन्प्रणयार्णवान् ॥४॥ अल्पज्ञाल्पतरप्रज्ञाम्रगण्योपि जनस्त्वयम् ॥ श्रीसद्गुरकृपालेशालम्बो लिखितुमिच्छति ॥ ५॥ यत्किचित्तत्र करुणावरुणालयिताशयाः ॥ सन्तु साहाय्यदाः श्रीमद्वागीशा गुरुशंकराः ॥ ६ ॥ एध धातुर्वर्तते तत्र धातोरिति सूत्रेण आतृतीयाध्यायान्तं वर्तमानानां प्रत्ययानां धातोः परत्र भवितव्यतां विधाय कृतिङ् इति सूत्रेण तिभिन्नानां तेषां प्रत्ययानां कृसंज्ञा । कृत्संज्ञानां च तेषां कृत्या इति सूत्रेण ण्वुलतृचावित्यतः प्राग्विद्यमानानां प्रत्ययानां कृतायां कृत्यसंज्ञायां कर्तरि कृत् इति सूत्रेण पूर्व कर्तरि कन्प्रत्यये प्राप्ते तयोरेव कृत्यक्तखला इति सूत्रेण अकर्मकाद्धातो वे सकर्मकाच धातोः कर्मणि कृत्यक्तखल- र्थानां प्राप्ती सत्यां तव्यत्तव्यानीयर इति सूत्रेण अकर्मकादेधधातोभीवे तव्यति कृते तलोपे आई धातुकं शेष इति तव्यस्यार्द्धधातुकतायां आईधातुकस्येवलादेरिति इटि एधितव्य इति जातं तत्र कृत्तद्धितसमासाश्चेति प्रातिपदिकत्वे ज्यानाति- पदिकादिति स्वादीनां प्राप्तौ प्रथमैकवचने सौ समागते भावे औत्सर्गिक वचनं ग्लोबस्त्र- मिति क्लीबवे खमोरम् इति सोरमि अमि पूर्व इति पूर्वरूपादेशे च कृते । एधितव्यम् ॥ तव्येप्येवमेव । अनीयरि च धनीयम् त्वया ।। एवं चिधातोः कर्मणि तव्ये अनीयरि च प्रत्यये सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे चेतन्य इति जातम् । अनीयरि गुणे च एचोऽयवायाव इति सूत्रेण एकारस्यायि कृते चयनीय इति जातं तत्र कृदन्तत्वाद्विभक्ति- कार्ये कृते चेतव्यः चयनीयो वा धर्मस्त्वया ॥ पच्धातोः केलिमर उपसंख्यान- १ वाऽसरूपोऽस्त्रियाम् ॥ निरवकाशमूलकेन अपयादेन सर्वत्र साधे प्राप्ते क्वांचढुत्सर्गस्यापि प्रवृत्त्यर्थमिद तेन 'अवोयत्' ऋहलोय॑त् , इत्यपवादविषये तव्यदादयोऽपि प्रयुज्यन्ते भव्यं भवितव्यम् । ३१ ·लघुकौमुद्याम् (केलिमर उपसंख्यानम् ) पचेलिमा माषाः । पक्तव्या इत्यर्थः । भिदेलिमाः सरलाः। भेत्तव्याः । कर्मणि प्रत्ययाः ॥ कृत्यल्युटो बहुलम् ।।३।११३॥ कचित्प्रवृत्तिः क. चिदप्रवृत्तिः कविद्विभापा क्वचिदन्यदेव ॥ विधैर्विधानं यहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहु- लकं वदन्ति ॥ १ ॥ स्नात्यनेनेति सानीयं चूर्णम् । दीयतेऽस्मै दानीयो विप्रः ॥ अचो यत् ।।१।१७। अजन्ताद्धातोर्यत्सात् । चेयम् ॥ ईद्यति ।।६। यति परे आत ईत्स्यात् । देयम् ग्लेयम् ॥ पोरदुपधात् । ३३१।१८। पवर्गान्ताददुपधाय स्यान् । ण्यतोऽपवादः । शष्यम् लभ्यम् ॥ एतिस्तुशास्वृहजुषः क्यप् ॥२१॥ १०९। एभ्यः क्यप् स्यात् ॥ हखस्य पिति कृति तुक ।६।११७२॥ इत्यः स्तुसः । शासु अनुशिष्टौ ॥ शास इदङहलोः दाया३४। शास उपधाया इत्स्यादङि ह. लादौ किति । शिष्यः पृत्या आरत्यः अष्यः ॥ मृजेर्विभापा ।३।१।११३॥ मृजेः मिति फैलिमरि लशकतन्हिते इति ककारस्पेत्संज्ञायां तस्य लोप इति कलोपे रलोपे संयोगे च पचेलिम इति जातं तत्र विभक्तिकार्ये प्रथमाबहुवचने जसि जलोपे प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वे सस्य रुत्वे रस्य विसर्गे च पचेलिमास्त्वया मापाः पक्तव्या इत्यर्थः । एवमेव भिद् धातोः केलिमरि भिदेलिमाः सरला भेत्तव्या इत्यर्थः ॥ नासनेनेत्यान वालकत्वात् करणे तव्यत्तव्यानीयर इत्पनीयरि विभक्तिकार्ये च कृते खानीयम् चूर्णम् ।। दीयतेऽस्मै इत्यत्रापि संप्रदाने बाहुलकलादनीयरि विभक्तिकार्ये च कृते दानीयो विप्रः ॥ चिधातोरचो यत् इति यति आईधातुकं शेप इति यतश्चाधातुफारवे सार्व धातुकार्द्धधातुकयोरिति गुणे विभक्तौ च चेयम् ॥ दाधातोरने अचो यत् इति यति ईद्यति इति सूत्रेण दकारोत्तरवर्तिन आकारस्य ईकारे सार्वधातुकाईधातुक योरिति गुणे विभक्तौ च देयम् ॥ ग्लैधातोरमे अचो यत् इति यति आदेच उपः देशेऽशिति इति सूत्रेण ग्लकारोत्तरवर्तिन ऐफारस्य आकारे कृते ग्लाय इति जातं तत ईद्यति इति सूत्रेण म्टकारोत्तरवर्तिन गाफारस्य ईकारे कृते ग्ली य इति जातं तत्र सार्व धातुकाईधातुफोरिति गुणे विभक्तिकार्ये च ग्लेयम् ॥ शप्धातोरमे पोरदुपधात इनि यति संयोग विभक्ती च शम्यम् ॥ एवमेव उभ्धातोः पोरदुपधात् इति यति संयोगे विभक्ती च लभ्यम् ॥ इण् गतौ इत्यस्माद्धातोः एतिस्तुशास्वृजुषः क्या इति क्पपि कपयोोपे ६ य इति जातं तत्र हस्यस्य पिति कृति तुक् इति तुकि उफो लोप संयोग विभक्ती च इन्यः । एवमा धातोः मयपि सुसः ॥ शानु अनुशिष्टी इन्यस्मानातोर गतिस्तुशास्पः फ्यप् इति क्यपि कपयोटोपे शार य इति ज्ञात सत्र मास इददलोरिन्यनेन उपधाया इकारे आदेशप्रत्यययोरिति संयोगे विभक्तो च शिष्यः || न् धातोः एतिस्तुशास्फुटनुषः कामिन क्यपि कपयोोपे हवस्स पितिकृति तुक् इनि मुकि उको लोप संयोग विभकी च सस्य पो ·॥ कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् । क्यच्वा । मृज्यः ॥ ऋहलोय॑त् ।।१।१२४॥ ऋवर्णान्ताद्वलन्ताश्च धातोर्ण्यत् । कार्यम् हार्यम् धार्यम् ॥ चजोः कु घिण्यतोः ७३३५२। चजोः कुलं स्याद्धिति ण्यति च परे । मृजेवृद्धिः ।।११४। मृजेरिको वृद्धिः सार्वधातुकार्धधातुकयोः । मायः ॥ भोज्यं भक्ष्ये ७३२६९। भोग्यमन्यत् ॥ इति कृत्यप्रक्रिया ॥ ॥ अथ कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् ॥ पचुल्तृचौ ।३।१।१३३॥ धातोरेतौ स्तः । कर्तरि कृदिति कर्थे ॥ युवोर- नाको ७१।१२। यु वु एतयोरनाको स्तः । कारकः कर्ता ॥ नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः ॥३।१।१३४। नन्द्यादेप्रंह्यादेणिनिः पचादेरच् स्यात् । नन्दयतीति नन्दनः । जनमर्दयतीति जनार्दनः । लवणः । प्राही स्थायी मन्त्री। पचादिराकृतिगणः ।। वृत्यः ॥ आपूर्वकात् दृधातोः क्यपि तुकि विभक्तिकार्ये च कृते आइत्यः ।। जुप् सेवायां धातोः क्यपि कपयोोपे संयोगे विभक्तिकार्ये च जुष्यः ॥ मृज् धातोर्मुजेर्विभाषेति क्यपि फपयोर्लोपे संयोगे वि० का० कृ० मृज्यः ॥ करणे धातोरने ऋहलोय॑त् इति ण्यति णतयोलोपे अचोणितीति वृद्धी विभक्तौ अचो रहाभ्यां वे इति यद्वित्वे कार्य्यम् ॥ एवं हञ्धातोर्ण्यति हाय॑म् ।। धृञ् धातोर्ण्यति धायें ॥ मृज्धातोः क्यवभावपक्षे ऋहलोय॑त् इति प्यति णतयोर्लोपे चजोः कुघिण्यतोरिति कुवे मृजेवृद्धिरिति वृद्धौ विभक्तौ च मार्ग्यः ।। भुज्धातोहलोर्ण्यत् इति ण्यति सार्वधातुकाईधा- तुकयोरिति गुणे संयोगे विभक्तौ च भोज्यम् भक्ष्ये ॥ पक्षे चजो कुपिण्यतोरिति कुचे गुणे च भोग्यम् ॥ इति कृत्यप्रक्रिया ॥ करोतीति कारका इत्यत्र ण्वुलतचौ इति प्बुलि णस्य चुटू इत्यनेन लस्य हलन्त्य- मित्यनेनेत्संज्ञायां तस्य लोप इति तयोलोपे क वु इत्यवशिष्टं तत्र युवोरनाको इत्य- नेन वोरकादेशे अचोणितीति वृद्धौ विभक्तौ च कारकः ॥ एवं करोतीति कर्ता इत्य- चापि ण्वुलतृचौ इत्यनेन तृचि चलोपे आईधातुकं शेष इति तृच आर्धधातुकले सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे कर्तृ इति जातं तत्र प्रथमैकवचने सौ ऋदु- शनस्पुरुदंसोनेहसां चेति तकारोत्तरवर्तिनऋकारस्य अनङि ङस्य नकारोत्तरवर्त्यका- रस्य चेत्संज्ञायां लोपे च हल्ड्याब्भ्य इति सूत्रेण सुलोपे सर्वनामस्थाने चासं- बुद्रौ इति नान्तपदोपधाया दीर्घत्वे न लोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नकारलोपे च कृते कर्ता ॥ नन्दयतीति नन्दन इत्यत्र नन्दिधातोर्नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यच इति ल्युप्रत्यये समागते लकारलोपे युवोरनाको इति योरनादेशे संयोगे विभक्तौ च नन्दनः ॥ एवमेव अनमर्दयतीति जनार्दन इत्यत्रापि ल्यौ ललोपे योरनादेशे च जनार्दनः ॥ लन छेदने धातोर्नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यच इति ल्यौ ललोपे योरनादेशे ·लघुकौमुखाम इगुपधज्ञामी किरः कः ।।१।१३९। एभ्यः कः स्यात् । घुधः अशः सः प्रियः किरः ॥ आतश्वोपसर्ग ।।१।१३६। प्रशः सुग्लः ॥ गेहे कः ।।१।१४४॥ गेहे कर्तरि ग्रहेः कः स्यात् । गृहम् ॥ कर्मण्यण् ।३।२।१। फर्मण्युपपदे धातोरण प्र. त्ययः स्यात् । पुम्भ फरोवीति कुम्भकारः ॥ आतोऽनुपसर्ग का ३।२।३। आद- न्वाद्धातोरनुपसर्गात्कर्मण्युपपदे कः स्यात् । आतो लोपः । अणोऽपवादः । गोदः धनदः कम्बलदः । अनुपसर्ग किम् । गोसंदायः । (गूलविभुजादिभ्यः कः) मूलानि विभु. सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे नन्दादिगणे निपातनात् नस्य ण रिभक्ती च ठवणः ॥ गृहातीति ग्राही इत्पन गृहिधातोर्नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः इति णिनि णकारेकारयोर्लोपे सयोगे प्रहिन् इति जातं तन सो हल्डयाभ्य इति सुलोपे अत उ. पधाया इति वृद्धी नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपे च ग्राही || एवं तिष्ठ- तीति स्थायी इत्यत्र स्थाधातोर्नन्दिग्रहिपचादिभ्य इति सूत्रेण णिनि णकारेकारयोलोपे आतो युक् चिण्कृतोरिति युकि उको लोपे संयोगे सर्वनामस्थाने चासंबुद्धी इत्युपधादीर्घत्वे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपे च स्थायी ॥ एव मन्त्री ॥ एवं बोधयतीति बुध इसन युधधातोरिगुपधज्ञाप्रीकिरः क इति सूत्रेण याप्र- त्यय आगते लशकतद्धिते इति कस्येसज्ञाया तस्य लोप इति लोपे च यु अ इति जात तत्र पुगन्तलघूपधस्य चेति गुणे प्राप्ते विति चेति गुणाभावे सयोगे विभक्तौ च बुधः एव शृशः ॥ जानातीति ज्ञ इत्यत्र ज्ञाधासोरिगुपधज्ञानीकिरः कः इति यो फलोपे आतो लोप इटि चेति आकारलोपे सयोगे विभक्ती च ज्ञः ॥ प्रीणा- तीति प्रिय इत्यन प्रीधातोरिगुपधज्ञामीकिरः क इति के कलोपे अचि श्रुधातुरिति इयङि सयोगे च कृते प्रियः । एर किरतीति किर इत्या धातोरिगुपधज्ञाप्रीकिरः क इति के कलोपे ऋत इत् धातोरिति सूत्रेण रपरे इकारे जाते संयोगे विभक्ती च फिर ॥ प्रपूर्वकज्ञाधातो आतश्योपसर्ग का इति के कलोपे आतो लोप इटि चे- न्याकारलोपे सयोगे च प्रज्ञ ॥ सुकग्लैधातोः आदेच उपदेशेऽशिति इसनेन ऐकारस्य आत्वे आतचोपसर्गे इति कात्यये कलोपे कृते कृते च आतो लोप इटि चेयनेना- कारलोपे सयोगे च सुग्ल ॥ ग्रहिधातोगैहे क इति सूत्रेण के फलोपे ग्रहिज्यावयि- व्यधिवष्टिविचतिवृश्चतिपृच्छतिभृजतीनां विति चेति सूत्रेण सप्रसारणे कृने पुगन्तलघूपधस्येति गुणे प्राप्ते शिति चेति गुणाभारे सयोगे विभक्तौ च गृहम् ॥ कुम्भ फरोतीत्यत्र कर्मण्यण् इत्यणि विशिष्टस्य प्रातिपदिकत्वे सुपो धातुप्रातिपदिकयोरिति मुोपे कुम्भ कु अ इति जारी अचोणितीति वृद्धौ कुम्भकारः ॥ गा ददातीसर आतोनुपसर्गे क इति कलोपे आतो लोप इटि चेत्याकारसोपे सयोगे च गोद ॥ एव धनदः कम्बल्द इत्याचूहाम् || सूत्रे अनुपसर्गे इत्युक्तत्वात् गा समददातीसत्र आतो. .

·'कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् । - . जति मूलविभुजो रथः । आकृतिगणोऽयम् । महीध्रः कुध्रः ।। चरेष्टः ।३।२।१६॥ अधिकरणे उपपदे । कुरुचरः ॥ भिक्षासेनादायेषु च ।।२।१७। भिक्षाचरः सेनाचरः । आदायेति ल्यबन्तम् । आदायचरः ॥ कृयो हेतुताच्छील्यानुलो- म्येषु ।३।२।२०। एषु द्योत्येषु करोतेष्टः स्यात् । अतः कृकमिकंसकुम्भपान- कुशाकर्णीष्वनव्ययस्य ।८।३।४६। आदुत्तरस्यानव्ययस्य विसर्गस्य समासे नित्यं सादेशः करोत्यादिषु परेषु । यशस्करी विद्या श्राद्धकरः वचनकरः ॥ एजे खश । ३।२।२८। ण्यन्तादेजेः खश् स्यात् ।। असदिषदजन्तस्य मुम् ।६।३।६७। अम्पो द्विषतोऽजन्तस्य च मुमागमः स्यात्खिदन्ते परे न खव्ययस्य । शिवाच्छधादिः । जनमे- जयतीति जनमेजयः ॥ प्रियवशे वदः खच् ।३।२।३८। प्रियंवदः वशंवदः ॥ आत्ममाने खश्च ।३।।८३॥ स्वकर्मके मनने वर्तमानान्मन्यतेः सुपि खश् स्यात् ऽनुपसर्गे क इति कप्रत्ययाभावे कर्मण्यण् इत्यनेन अणि आतो युचिणकृतो- रिति युकि उको लोपे संयोगे विभक्तौ च गोसंप्रदायः ॥ मूलानि विशुजतीत्यत्र भूलवि. शुजादिभ्यः कः इति के कलोपे संयोगे च मूलविभुजो रथः ॥ एवं मही धरतीति महीध्रः ॥ कुं धरतीति कुनः इत्यादयो ज्ञेयाः ॥ कुरुषु चरतीत्यन्न सुब्लोपे चरेष्ट इति टे टस्येत्संज्ञायां लोपे संयोगे च कुरुचरः ॥ एवं भिक्षाचर: सेनाचरः आदायचर: इति रूपाणि ज्ञेयानि ॥ यशः करोतीत्यत्र सुब्लोपे कृमो हेतुताच्छिल्यानुलोम्येषु इति टे टलोपे अताकृकसिकसकुंभपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्येति विसर्गस्य सकारे यशस्कृ अ इति जातं तत्र सार्वधातुकार्डधातुकयोरिति गुणे यशस्करः टिड्ढा णद्धयसन्नञ् मात्र तयप् ठक् ठञ् कञ् करप इति टित्वात् डीपि डपयोर्लोपे भत्वे यस्येति चेत्यकारलोपे संयोगे विभक्तौ च यशस्करी विद्या ॥ ताच्छील्ये श्राद्धं कर्तुं शीलमस्येति श्राद्धकरः ॥ वचनं करोतीत्यत्र आनुलोम्याकृअष्टे टलोपे गुणे च वचनकरः ॥ अनं एजयतीत्यत्र हेतुमति चेति णिचि णचयोोपे एजेः खश इति खशि खशयोोपे कर्तरि शप् इति शपि शपयोलोपे जन एज इ अ अ इति जातं तत्र अरुषिदजन्तस्य मुम् इति सूत्रेण मुमि उमो लोपे जनम्एज् इ अ अ इति जातं तत्र सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे जनम् एज् ए अ अइति जातं तत्र एचोयवायाव इति अयि संयोगे जनमेजय. अ इति जातं तत्र अतो गुणे इति पररूपैकादेशे विभक्ती च जनमेजयः ॥ प्रियं वदतीत्यत्र सुब्लोपे प्रियवशे वदः स्वच् इति खचि खचयोर्लोपे अरुविषद्जन्तस्य मुम् इति मुमि उमो लोपे संयोगे च ॥ प्रियंवदः ॥ एवं वशंवद- तीति वशंवदः ॥ आत्मानं पण्डितं मन्यत इत्यत्र स्तुपो धातुप्रातिपदिकयोरिति सुब्लोपे आत्ममाने खश्चेति खशि लशकतडित इति खस्येत्संज्ञायां हलन्त्यमिति ·२४६ लघुफौगुद्याम् चाणिनिः । पण्डितमासानं मन्यते पण्डितमन्यः पण्डितमानी ॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ।३।।७। मनिन् फनिप् विच् एते प्रत्यया धातोः स्युः । नेशि कृति ७२।८। वशादेः कृत इन स्यात् । शू हिंसायाम् । सुशर्मा प्रातरिता ॥ वि. इनोरनुनासिकस्यात् ।६१४१४१॥ अनुनासिकस्यात्स्यात् । विजायत इति विजावा। ओण अपनयने । अवावा । विच् । रप रिप हिंसायाम् । रोट् रेट् सुगण् ॥ क्लिप च ३।२२७६। अयमपि दृश्यते । घसास्त्रत् पर्णप्वत् याइभ्रत् ।। सुष्यजातो णि शस्पैरसज्ञाया तस्य लोप इति खशयोोपे पण्डितमन्य इति जात तत्र अर्दिषदजन्त- स मुम् इति मुमि उमो लोपे भित्तौ च पण्डितमन्य || एस आत्मान पण्डित मन्यत इत्यन्न आत्ममाने खश्चेति सूत्रे चफारग्रहणात्पक्षे णिनि मुब्लोपे गस्पसंज्ञाया लोपे च पण्डि तमन् इन् इति जात तत्र प्रथमैकवचने सौ अत उपधाया इति सूत्रेण अजन्ताङ्गवृद्धी सर्वनामस्थाने चासंबुद्धौ इति नान्तोपधावृद्धौ पण्डितमानिन् स् इत्याशिष्टे हल- ड्यान्भ्य इति मुलोपे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपे च जाते पण्डित मानी । सुनकरघातोरन्येभ्योपि दृश्यन्ते इत्यनेन मनिनि सुशु मनिन् इति जात तन्न इन्भागलोपे मन्भागस्य चार्द्धधातुकत्ये सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति गुणे आ ईधातुकस्येवलादेरिति इटि प्राप्ते नेशिकृति इसनेनेटो निषेधे सर्वनाम स्थाने चासंयुद्धौ इति नान्तोपधादीर्घत्वे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपे च सुशर्मा ॥ प्रात पूर्वकेणधातोरन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते इत्यनेन कनिपि कलोपे पलोपे इलोपे च प्रातर् इवन् इति जात तन्न सयोगे हस्वस्य पिति कृति तुक् इति तुकि उको लोपे सर्वनामस्थाने चासंयुद्धाविति नान्तोपधादीर्घत्वे नलोपे च प्रातरित्या ॥ विपूर्वक- जन्धातो. वनिपि कपयोरिफारस्य च लोपे विजन् यन् इति जात तत्र विड्वनोरनुना- सिकः स्यात् इति नकारस्याकारे अकः सवर्णे दीर्घ इति दीर्घत्वे विजापन् इति जात तर सर्वनामस्थाने चासंयुद्धौ इति नान्तोपधादीधै नलोपे च ।। विजाना ॥ ओणू अपनयने इति धातोनिपि वियनोरनुनासिकः स्यात् इति णकारस्याकारे ओ आवन् इति जात तत्र एचोयवायाव इति अादेशे सौ नान्तोपधादीधै नलोपे च अवाका । र हिसाया धातोरन्येभ्योपि दृश्यन्ते इति पिचि चलोपे इलोपे वेरपृक्तस्येति पठोपे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे सौ सुलोपे झलां जशोऽन्ते इति परय डे वावसाने इति डस्य टेच रोट् ॥ एव रिए हिंसायामिति धातोर्विचि रेट् ॥ एस सुपूर्वकगणधातोविचि मुगण इन्यादयो पिच्यन्ता ज्ञेया । उखा स्रसतीयन फिपच अयमपि दृश्यते इति क्विपि उसास्त्रकिए इति जात तत्र कलोपे पलोो इलोपे वेरएक्तस्येति बलोपे सौ सुलोपे च रखास्रन्स इत्याशिष्ट तत्र अनिदितां हल उपधायाः हिति इति नलोपे वसुनसुध्वंस्खनडराद इति सस्य दत्वे वावसाने इति दस्य तकारे च उखासत् ॥ एष पर्णानि यसतीति ·कूदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् । निस्ताच्छील्ये ३२७८) अजासर्थे मुपि धातोणिनिस्तान्छील्ये द्योत्ये । उष्ण- भोजी ॥ मनः शरा८। तुपि मन्यतेणिनिः स्थान । दर्शनीयमानी । खित्यन- व्ययस्य ।।३।१६। कालिंमन्या ॥ करणे यजः ।३।२८५। करणे उपपदे भूतार्थ- यजेणिनिः कर्तरि । सोमेनेष्टवान् सोमयाजी । अग्निष्टोमयाजी ॥ दृशेः कनिए । ३।२।१४। कर्मणि भूते । पारं दृष्ट्वान् पारदृश्या ॥ राजनि युधि कृमः ।। ९५। कनिप्स्यात् । युधिरन्त वितण्यर्थः । राजानं योधितवान् राजयुध्या राजकृता ।। सहे च ।३।२।१६। कर्मणीति निवृत्तम । सह योधितवान् सहयुध्वा सहकृत्वा ।। सप्तम्यां जनेर्डः ।।१७। तत्पुरुषे कृति घहुलम् ।६।३।१४। खेरलुक् । पर्णध्वत् इति ज्ञेयम् ॥ बाहाद्भन्स्यत इति वाझन्स् इत्यत्र किपचेति किपि फियो लोपे अनिदितां हल उपधायाः विति इति नलोपे व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराज- भ्राजच्छशांषः इति सस्य पत्वे सौ सुलोपेझलां जशोऽन्ते इति पस्य उत्थे वावसाने इति डरय टे बाहट् ॥ उष्णं भोक्तुं शीलमस्येत्यत्र सुप्यजाती णिनिस्ताच्छील्ये इति णिनि णलोपे इलोपे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे सौ सुलोपे नान्तोपधादीर्घत्वे नलोपे च उष्णभोजी ॥ दर्शनीयमात्मानं मन्यत इत्यत्र सुब्लोपे मनः इति सूत्रेण णिनी णलोपे इलोपे अत उपधाया इत्युपधादीर्घत्वे सौ सुलोपे दीर्धे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपे च दर्शनीयमानी ॥ आत्मानं काली मन्यते सा इत्यत्र आत्ममाने खश्चेति खशि खलोपे शलोपे दिवादिभ्यः श्यन् इति श्यनि काली मन्य अ इति वातं तत्र अती गुणे इति पररूपे अजाद्यतष्टाप् इति टापि टलोपे अकः सवर्ण इति दीर्घ सौ हल्- ड्याब्भ्य इति सुलोपे खित्यनव्ययस्येति हस्खत्वे अरुदिपदजन्तस्येति मुमि उगो लोपे च कालिंमन्या ॥ सोमेनेष्टवानित्यत्र करणे यज इति सूत्रेण. णिनी सोमय इन् इति जातं तत्र अत उपधाया इति वृद्धौ सौ सुलोपे सर्वनामस्थाने चासंबुद्धी इत्युपधादीर्घत्वे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपे च सोमयाजी !! एवं अग्निष्टो- मयाजी ॥ पारं दृष्टवानित्यत्र दृशेः कनिए इति कनिपि कलोपे इलोपे पलोपे सुब्लोपे च पारदृश् वन् इत्यवशिष्टं तत्र सौ सुलोपे नान्तोपधादीचे नलोपे च पारदृश्वा ॥ राजानं योधितवानित्यन्न राजनि युधि कृतः इत्यनेन फनिपि कलोपे इलोपे पलोपे सुब्लोपे च राजयुध् वन् इति जातं तत्र सौ सुलोरे नान्तोपधादीर्वे नलोपेच युध्वा ॥ एवं राजानं कृतवानित्यत्र राजनि युधि कृत्र इति कनिषि कलोपे इलोपे पलोपे सुब्लोपे च राजक वन् इति जातं तत्र इस्त्रस्य पिति कृति तुक् इति तुकि राजकृत्या ।। सह योधितवानित्यत्र सहे चेति सूत्रेण कनि सहयुवा ॥ सहकृत्वा ।। सरसिजातमित्यत्र सप्तम्यां जनेर्ड इति डे उस्येत्संज्ञायां लोपे सुब्लोपे च सरस् नन् अ इति जातं तत्र दे। राज- ·२४८ लघुकौमुद्याम् सरसिजं सरोजम् ॥ उपसर्ग च संज्ञायाम् ।३।२।१९। प्रजा स्यात्सन्ततौ जने क्तक्तवतू निष्ठा ।।१।२६। एतौ निष्टासंज्ञा स्तः ॥ निष्ठा शरा१०२। र्थवृत्तेवोनिष्टा स्यात् । तत्र तयोरेवेति भावकर्मणोः क्तः । कर्तरि कृदिति कर्तरि छ- चतुः । उकाविती । स्नातं मया । स्तुतस्त्रया विष्णुः । विश्वं कृतवान् विष्णुः । रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः ।८।२।४२॥ रदाभ्यां परस निष्टातस्य नः सान्निष्ठापेक्षया पूर्वस्य धातोर्दस्य च । गृ हिंसायाम् । मरत इत् । रपरः । णतम् । शीर्णः भिन्नः टिन्नः ॥ संयोगादेरातोधातोर्यण्वतः ।।२।४३॥ निष्टातस्य नः स्यात् । द्राणः ग्लानः ॥ ल्वादिभ्यः ।।२।४४। एफविंशतेनुमादिभ्यः प्राग्वन् । लूनः । ज्याधातुः 1 प्रहित्येति संप्रसारणम् ॥ हलः ।६।४।२। अङ्गावयवादलः परं यत्संप्रसारणं उदन्तस्य दीर्घः । जानः ॥ ओदितश्च दारा४५। भुजो भुमः । इति सूत्रेण जन् धातोरन्रुपायाप्टेटोपे सस्य रत्वे उत्वे गुणे संयोग विभक्तौ च सरो. जम् ॥ तत्पुरुपे कृति बहुलमिति सूत्रेण डिलोपाभावपक्षे ।। सरसिजम् ।। प्रकर्षण जायने सेयर प्रपूफानन्धातोरुपसर्गे च संज्ञायांड इति सूत्रेण उप्रत्यये डित्त्यादिलोपे संयोग अजायतष्टाप् इति टापि सी हल्ड्याम्भ्य इति सुलोपे च प्रजा ॥ साधातुर्वर्तते तत्र निष्टा इति सूत्रेण निष्टा प्राप्ता निष्टाशब्देन के बोध्यमितिचेत् क्तक्तवतूनिष्ठा इति सूत्रेण तस्य क्तवतोय निष्टासंज्ञा ततस्तो द्वावपि प्राप्ती तन तयोरेव कृत्यक्तख ला इति सूत्रणात्र मारे ते जाते लशफतद्धित इति कलोपे सौ सोरमि च सातम् ॥ कर्मणि च के जाते सुतस्त्वया विष्णुरिति जातम् ॥ विश्वं कृतवान् इत्यत्र कर्तरि कृत इति स्त्रेण भूतार्थत्तेः ऋधातोः क्तयती समागते कलोपे तफारोत्तरवर्युकारलोपे च रणवत् इति जातं तत्र दीर्यवे उगिदचां सर्वनामस्थाने धातोरिति गुमि उमो घोरे गया त इनि जानं रान सो मुलोपे मंयोगान्तस्येति तटोपे कृतवान् ॥ राहिलामा धागोनि सूत्रेण तामन्यये जाते कलोपे रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दा इति सप्रेण तफारम्प गफारे ऋत इन्द्धातोरिति रपरे इकारे शिर न इति जातं तज अदा प्याइनुमव्ययायेपीति नस्य को रिभक्ती च शीर्णः ॥ एवं भिदधातोः परगः से की रदाभ्यां निष्टातो नः पूर्वस्य पदइति तफारस्य नकारे दयारस्प घ नकारे गिनी निः । एपनेर मिः IIोनिति के फलो संयोगादेरातोपातोर्पण्यात पनि सगरण नफार सरन्य पपरे प्राणः !! ग्लानः || छत्र धानोनिष्ठशिया दियशी प्रेग फारम्प नाशो नः || मोनिष्टेगि यो महिना माग मंप्रमारणागि आफारम्य ताप वादिन्य ही साम्य नपारे इला गंग रिमा गनः ॥ पानि को आदिती ·कृदन्ते कुत्प्रक्रियाप्रकरणम् । २४० टुओश्वि । उच्छूनः ॥ शुपः कः ।८।२।११। निष्ठातस्य कः । शुष्कः ॥ पचो व ८।१२। पक्कः । हर्पक्षये ॥ क्षायो मः ।८।२।५३ आमः ॥ निष्ठायां सेटि ३४५२। णोपः । भावितः भावितवान् । हह हिंसायाम् ॥ दृढः स्थूल- बलयोः ७।२।२०। स्थूले थलवति च निपात्यते ॥ धातहिः७४।४२। तादी किति । हितम् ॥ दोवोः ७४१४६। घुसंज्ञकस्य दा इत्यस्य दध् स्यात्तादौ किति । चलम् । दत्तः ॥ लिटः कानज्वा ।६।२।१०६। कसुश्च ।६।२।१०७ लिटः कानच् कसुश्च वा स्तः । तानावासनेपदम् । चक्राणः ॥ स्वोश्च ८।२।६५। मा- न्तस्य धातोर्नत्रं म्वोः परतः । जगन्वान् ।। लटः शतृशानचावप्रथमासमाना- निष्टासंबन्धिनस्तकारस्य नकारे चोः कुरिति जस्य गत्वे मुग्नः । उदुपसर्गपूर्वकटुओश्चि गति- वृद्धौ धातोरादिजिटुडव इति टोरिसंज्ञायां उपदेशेऽजनुनासिकइदित्यनेन ओकारस्य चेत्संज्ञायां तस्य लोप इति तयोर्लोपे च उश्चि इत्यबशिष्टं तत्र निष्टेति सूत्रेण ते फलो श्वयतेर्यजादित्वात् संप्रसारणे पूर्वरूपैकादेशे हल इति दीर्घ विभक्तौ च उच्छूनः ।। शुम् धातोनिष्ठेति ते कलोपे शुषः कः इति तकारस्य ककारे विभक्ती च शुष्कः ।। डुपचप्पाके धातोर्डलोपे सलोपे अलोये च निष्ठेति ते कलोपे पचो व इति तकारस्य वकारे तस्यासिद्धत्येन झल् परत्वात् चोः कुरिति चस्य कवे विभक्तौ च पफः ॥ धातोनिष्ठेति ते कलोपे आदेच उपदेशेशिति इति सूत्रेण ऐकारल्याकारे क्षायो म इत्यनेन तकारस्य मकारे विभक्तौ च क्षामः ॥ णिजन्ताधातोनिष्टेतिक्ते कलोपे णलोपे चलोपे च भू इत इति जाते अचोणितीति वृद्धौ आवि भाव इत इति जातं तत्र आईधातुकस्येलादेरिति इटि भाव् इ इत इति जातं तन्त्र निष्ठायां सेटीति णोपे संयोगे विभक्तिकार्ये च कृते भावितः ।। एवं क्तवति इटि णिलोपे वृद्धौ आवि उगिदचां सर्वनामस्थाने इति नुमि उमो लोपे उपधादीर्घत्वे विभक्तिकार्य च भावितवान् ।। दृद्धातोनिष्टेति क्ते कलोपे हो ड इति हस्य ढत्यै झपस्तधोधोध इति तकारस्य धत्वे ष्टुना ष्टुरिति धस्य ढले ढो ढे लोप इति ढलोपे विभक्तौ च दृढः ।। धाधातोनिष्ठेति ते कलोपे दधातेहि रिति धाकारस्य हिकारे विभक्तिकार्ये च कृते हितम् ॥ दाधातोनिष्ठेतिक्ते कलोपे दो घोरिति सूत्रेण दा इत्यस्य ददि कृते खरि चेति द्वितीयदस्य तकारे विभक्तिकार्ये च दत्तः ॥ चकारेति चक्राण इत्यत्र लिटः कानज्वेति कानचि ककारचकारयोर्लोपे क आन इति जातं तत्र लिटि धातोरनभ्यासस्येति धा- तोत्वेि अभ्यासकार्ये इको यणचीति यणि रषाभ्यां नो णःसमानपदे इति नत्स्य णत्वे विभक्तिकार्ये च कृते चक्राणः ॥ जगामेति जगन्बानित्यत्र कसुश्चेत्यनेन कसौ कलोपे सान्तःपात्युकारलोपे जगम्वस् इति जातं तत्र म्वोश्चेत्यनेन मस्य नवे जग- न्वति इति जाते सान्तमहतः संयोगस्येति दीर्घत्रे हलुङ्ग्याय्भ्य इति ·। २५२ लघुकौमुद्याम् किव्वचिपच्छयायतस्तुकटगुजुश्रीणां दीर्थोऽसंप्रसारणं च । वक्तीति वाक् । पृच्छत्तीति प्राट् । आयतं स्तोतीत्यायतस्तूः । कटं प्रवते कट्यूः । जुरुक्तः । अयति हरि श्रीः ।। दाग्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहः करणे।३।२।१८।दायादेः ष्ट्रन् स्यात्करणेऽर्थे । दासनेन दात्रम् नेत्रम् ॥ तितुव्रतसिसुसरकसेषु च ।। २।९। एषां दशानां कृत्प्रत्ययानामिन । शत्रम् योत्रम् योभाम् स्तोत्रम् तोत्रम् सेत्रम् सेकम मेम् पत्रम् दंष्ट्रा नधी ॥ अतैिलधूसूखनसहचर इत्राशरा१८४। अ- जूः ॥ ग्रावपूर्वकस्तुधातोः किपि किपो लोपे हखस्य पिति कृति तुक इति तुसि उको लोपे सौ सुलोपे च प्रावस्तुत् ॥ यतीति वाक् इत्यन्न वचिधातोः किव्यचिपृच्छया- यतस्तुकटभुजुश्रीणां दीर्घाऽसंप्रसारणं चेत्यनेन किपि दीर्घत्वेऽसंप्रसारणस्ये च याच इति जातं तन्न सो मुलोपे चोः कुरिति चस्य कत्वे च याक् ॥ एवं प्रच्छ- तीति प्राट् इत्यत्रापि ज्ञेयम् । आयतं स्तोतीत्येवंशील इत्यत्र किव्वचिप्रच्छयायतेत्यनेन किपि दीर्घन्चे संप्रसारणाभावे च आयतस्तूशब्दो जातस्तन्न कृदन्तत्यात्प्रातिपदिक्त्ये सी सस्य रौ रस्य विसर्गे च आयतस्तुः । कटपूरप्येवं जूरप्येवं ॥ श्रीरित्यत्रापि तेनैव सूत्रेण किपि किलोपे विभक्तिकार्ये च श्रीः ॥ दात्यनेनेति दात्रमित्यन्न दाप् लबने धातोः दानीशस- युयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहः करणे इसनेन ट्रनि कृते षः प्रत्यय- स्पेसनेन पस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति पंकारलोपे हलन्त्यमित्यनेन नकारस्येसंज्ञायां तस्य लोप इति लोपे च दात्रशब्दो जातस्तत्र विभक्तिकार्ये कृते दात्रं ॥ एतं नयत्यनेनेति नेत्रम् ॥ शस्त्रमित्यत्र शस् हिंसायां धातोष्ट्रनि पटोपे नलोपे उदात्तत्वादार्थधातु- कस्येलादेरिति इमाप्तौ तितुत्रथसिसुसरकसेषु चेत्यनेन इटमावे कृते कृते च संयोगे शस्त्रशब्दो जातस्तत्र विभक्तिकार्ये शस्त्रम् ॥ एवं युधातोः ष्ट्रनि गुणे विभक्ति- कार्ये च योत्रम् ॥ गुज् धातोः ट्रनि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे चोः कुरिति कुल्वेन जस्य गत्वे गस्य च खरि चेत्यनेन कत्वे विभक्तिकार्ये च योत्रम् ॥ स्तुधातोः ष्वनि गुणे च स्तोत्रम् || तुद्धातोः पनि गुणे च तोत्रम् ॥ सिधातोः टनि गुणे सेत्रम् ॥ सिच् सेचने धातोः एनि गुणे चोः कुरिति चस्य के विभ- क्तिकार्ये च सेक्रम् ॥ मिहधातोः ष्ट्रनि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे हो ढ इति हस्य ढत्ये झपस्तथो?ऽधः इति तकारस्य धकारे टुना टुरिति घस्य ढे दो दे लोप इति पूर्वदस्य लोपे विभक्तिकार्ये च कृते गेदम् ॥दशधातोः नि डोवोऽनित्यत्वाद् अजाद्यत- टाविति टापि च दंष्ट्रा ।। नहधातोः ष्ट्रनि पलोपे नहो ध इत्पनेन हस्य धकारे झपस्तथो. घोध इति धकारे झरो झरिसवर्णे इति धकारलोपे फ्यिात् पिगौरादिभ्यश्चेति जीपि नधी ॥ ऋ गतौ धातोः अतिलूधूसूखनसहचर इत्रम् इत्यनेन इत्रे गुणे च ·कृदन्ते कृत्यक्रियाप्रकरणम् । रित्रम् लवित्रम् धवित्रम् सवित्रम् खनित्रम सहित्रम् । चरित्रम् ।। पुवः संज्ञायाम्। ३।२।१८५। पवित्रम् ॥ अथोणादयः ॥ कृयापाजिमिस्त्रदिसाध्यश्शूभ्य उण ।। करो- तीति कारुः । वातीति वायुः । पायुर्गुदम् । जायुरोपधम् । माथुः पित्तम् । सानोति पर- कार्यमिति साधुः ।। आशु शीत्रम् ॥उणादयो बहुलं ।२३एते वर्तमाने संज्ञायां च बहुलं स्युः । केचिदविहिता अप्यूह्याः । संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद्विद्यादनूवन्धमेतच्छास्त्रमुगादिषु ॥ तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् । २०१०। क्रियार्थीयां क्रियायामुपपदे भविष्यत्यर्थे धातोरेतौ स्तः । मान्तलाव्ययत्वम् । कृष्णं द्रष्टुं याति कृष्णदर्शको याति ॥ कालसमयवेलासु तुमुन् ।३।३।१६७। कालार्थेपूपपदेषु तुमुन् । कालः समयो वेला वा भोक्तुम् ॥ भावे ।३।३।१८। सिद्भाव- स्थापन्ने धात्वर्थे वाच्ये धातोर्घन् । पाकः ॥ अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् ।। ३।१९। कर्तृभिन्ने कारके बम् स्यात् ॥ घनि च भावकरणयोः।६।४।२७ रखे- कृते अस्त्रिम् ॥ एवं ल्धातोरित्रे गुणे अवि च लवित्रम् ॥धूवातोर्धवित्रम् ॥ सुधातोः सवित्रम् ।। खन् धातोरिने खनित्रम् ॥ सहधातोः सहित्रम् ॥ चरधातोश्चरित्रम् ॥ धातोः पुनः संज्ञायामित्यनेन इत्रे कृते गुणे अवि च पवित्रम् ।। अथोणादयः ॥ कृधातोः कृवापाजिमिखादिसाध्यशभ्य उण् इत्यनेन उणि अचोणितीति वृद्धौ च कृतायां कासः ॥ वाधातोः कृवापाजीति उणि अतो युक्चिण्कृतोरिति युकि उको लोपे च वायुः ॥ एवं पाधातोरुणि युकि उको लोपे च पायुः ॥ जिधातोः कृवापाजीति उणि अचोणिऽतीति वृद्धौ आयादेशे च जायुः ॥ माधातोरुणि आतो युगिति युकि उको लोपे च मायुः ॥ साधधातोरुणि साधुः ॥ अश्धोरुणि अत उपधाया इत्युपधादी। आशु ॥ एवं स्वदधातोरुणि उपधादीर्वे च स्वादु ॥ कृष्ण द्रष्टुं यातीयत्र तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायामित्यनेन दृश्यातोः तुमुनि उनो लोपे त्रश्चनस्जेति शस्य पत्त्रे ष्टुना टुरिति तस्य टत्वे द्रष्टुम् इति जाते कृदन्तप्राति- पदिकत्वे सौ समागते कृन्मेजन्त इत्यनेन मान्तत्वादव्ययत्वे अव्ययादापसुप इति सुपो लोपे कृष्णं द्रष्टुं यातीति जातम् ॥ दृशधातो लि च बुद्ध इति णस्येसंज्ञायां तस्य लोप इति णलोपे लस्यापीत्संज्ञायां लोपे च दृश् क इति जातं तत्र युवोरनाको इत्य- नेन वोरकादेशे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे विभक्तिकार्ये च कृष्णं दर्शको याति ॥ मुज्धातोः कालसमयवेलासु तुमुन् इति तुमुनि उनो लोपे चोः कुरिति कुल्ले पुग- न्तलघूपधस्येति गुणे च भोक्तम् ॥ पचनं पाक इत्यत्र पञ्चातो वे इति सूत्रेण पात्र कृते अत उपधाया इस्युपधादीर्घत्वे घकारअकारयोर्लोपेचजोः कुरिति कुत्वे विभक्ति कार्य ब पाकः ॥ रंज्यत इति राग इत्यत्र रंजधातोः अकर्तरि च कारके संज्ञायां इत्यनेन पत्रि कृते घनि चनावकरणयोरिति नकारलोपे धकारप्रकारयोलोपे अन ·1 ट लघुकौमुद्याम् किव्वचिच्यायतस्तुकटगुजुश्रीणां दीघोऽसंप्रसारणं च । वक्तीति वाक् । प्राट् । आयतं स्तोतीत्यायवस्तूः । कटं प्रवते कटमः । जुरुक्तः । अयति हरि भैः।। दानीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहः करणे।।१८शदाबादेः हुन् सात्करणेऽर्थे । दात्यनेन दात्रम् नेत्रम् ॥ तितुव्रतधसिमुसरकसेषु च । २।९। एषां दशानां कृत्प्रत्ययानामिण्न । शत्रम् योत्रम् योझम् स्तोत्रम् तोत्रम् सेक्स सेझम् मेटूम् पन्नम् दंष्टा नधी ॥ अतिलूधुसूखनसहचर इन।।३।२।१८४ - जूः ॥ प्रावपूर्वकस्तुधातोः किपि झिपो ठोपे हस्रस्य पिति कृति तुक् इति तुकि उको लोपे सौ सुलोपे च प्रावस्तुत् ॥ वतीति वाक इत्पत्र वचिधातोः किम्वचिच्या यतस्तुकटमुजुश्रीणां दीर्घोऽसंप्रसारणं चेत्यनेन किपि दीर्घत्वेऽसंप्रसारणावे च वाच् इति जातं तत्र सौ सुलोपे चोः कुरिति चस्य कावे च यार ॥ एवं प्रक- तीति प्राट् इत्यत्रापि ज्ञेयम् । आयतं स्तोतीत्येवंशील इत्यत्र किव्वचिमच्छयायतेत्यनेन किपि दीर्घचे संप्रसारणाभावे च आयतस्तूशब्दो जातस्तत्र कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकत्वे सौ सस्य रौ रस्य विसर्गे च आयतस्तुः । कटपूरप्येवं जूरप्यैवं ।। श्रीरित्यत्रापि तेनैव सूत्रेण किपि किलोपे विभक्तिकार्ये च श्रीः ॥ दासनेनेति दानमित्यत्र दाप् लवने धातोः दाम्नीशस- युयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहः करणे इत्यनेन यूनि कृते षः प्रत्यय- स्येयनेन पस्येत्संज्ञाया तस्य लोप इति पंकारलोपे हलन्त्यभिसनेन नकारयेत्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे च दात्रशब्दो जातस्तत्र बिभक्तिकार्ये कृते दानं ॥ एवं नषत्यनेनेति नेत्रम् ॥ शस्त्रमित्यत्र शम् हिंसायां धातोःनि पलोपे नलोपे उदात्तत्यानार्धधातु कस्येद्धलादेरिति इट्प्राप्तौ तितुत्रथसिसुसरकसेपु चेत्यनेन इडभाने कृते कृते च संयोगे शस्त्रशब्दो जातस्तत्र निभक्तिकार्ये शस्त्रम् ॥ एवं युधातोः पूनि गुणे विभक्ति- कार्ये च योत्रम् ॥ युज् धातोः टूनि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे चोः कुरिति फुत्वेन जस्य गत्वे गस्य च खरि चेत्यनेन कावे विभक्तिकार्य न योक्रम् ॥ स्तुधातोः पनि गुणे च स्तोत्रम् ॥ तुद्धातोः पनि गुणे च तोत्रम् ॥ सिधातोः पनि गुणे सत्रम् ॥ सिच् सेचने धातोः पनि गुणे चोः कुरिति चस्य के विभ- तिकार्ये च सेक्रम् ॥ मिहधातोः पनि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे हो ढ इति हक दवे झपस्तथो|ऽधः इति तकारस्य धकारे टना टुरिति धस्य ढे ढो ढे लोप इति पूर्वदस्य टोपे विभक्तिकार्ये च कृत मेदम् ॥दशधातोः नि डोबोऽनित्पत्याद् अजायत धाधिति टापि चदंष्ट्रा ।। नहधातोः नि पठोपे नहीं ध इत्यनेन हत्य प्रकारे झषस्तयों धोघ इति धकारे प्ररो झरि सवर्णे इति धकारलोपे पित्वात् पिगौरादिभ्योति अपि नधी ॥ ऋ गती धातोः अतिलघूसूखनसहचर इत्रम् इत्यनेन इने गुणे १ ·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् । २५३ रित्रम् लवित्रम् पवित्रम् सवित्रम् खनित्रम् साहित्रम् । चरित्रम् ॥ पुचः संज्ञायाम् । २२।१८५। पवित्रम् ॥ अथोणादयः ॥ कृवापाजिमिस्खदिसाध्यशुभ्य उण् । करो- तीति कारुः । वातीति वायुः । पायुर्गुदम् । जायुरौषधम् । मायुः पित्तम् । सानोति पर- कार्यमिति साधुः ॥ आशु शीघ्रम् ॥ उणादयो बहुलं ।।२१॥ एते वर्तमाने संज्ञायां च बहुलं स्युः । केचिदविहिता अप्यूह्याः । संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद्विद्यादनबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ।। तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् । ३२२१० क्रियार्थीयां क्रियायामुपपदे भविष्यत्यर्थे धातोरेतौ स्तः । मान्तवादव्ययलम् । कृष्णं द्रष्टुं याति कृष्णदर्शको याति ॥ कालसमयवेलासु तुमुन् ।३।३।१६७॥ कालार्थेपूपपदेषु तुमुन् । कालः समयो वेला वा भोक्तुम् ॥ भावे ।३।३।१८। सिद्धाव- स्थापन्ने धात्वर्थे वाच्ये धातोर्यम् । पाकः ॥ अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् ।। ३।१९। कर्तृभिन्ने कारके घञ् स्यात् ॥ घत्रि च भावकरणयोः।६४२ रजे- कृते अरित्रम् ॥ एवं लूधातोरिने गुणे अवि च लवित्रम् ॥धूधातोपवित्रम् ॥ सुधातोः सवित्रम् ।। खन् धातोरित्रे खनिनम् ॥ सहधातोः सहिनम् ॥ चरघातोश्चरित्रम् ॥ पूधातोः पुत्रः संज्ञायामित्यनेन इन्ने कृते गुणे अवि च पवित्रम् ॥ अथोणादयः ॥ कृधातोः कृवापाजिमिस्त्रादिसाध्यशूभ्य उण इत्यनेन उणि अचोणितीति वृद्धौ च कृतायां कारुः ॥ वाधातोः कृवापाजीति उणि अतो युचिणकृतोरिति युकि उको लोपे च घायुः । एवं पाधातोरुणि युकि उको लोपे च पायुः ॥ जिधातोः कृवापाजीति उणि अचोणिऽतीति वृद्धौ आयादेशे च जायुः ॥ माधातोरणि आतो युगिति युकि उको लोपे च मायुः ॥ साधधातोरुणि साधुः ॥ अश्वोरुणि अत उपधाया इत्युपधादीधै आशु ॥ एवं स्वदधातोरुणि उपधादीर्धे च स्वादु || कृष्णं द्रष्टुं यातीयत्र तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायामित्यनेन दृश्धातोः तुमुनि उनो लोपे प्रश्चभ्रस्जेति शस्य पत्वे ष्टना टुरिति तस्य टने द्रष्टुम् इति जाले कृदन्तप्राति- पदिकत्वे सौ समागते कृन्मेजन्त इसनेन मान्तत्वादव्ययत्वे अव्ययादापसुप इति सुपो लोपे कृष्णं द्रष्टुं यातीति जातम् ॥ दृशधातोर्बुलि च चुटू इति णस्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति णलोपे लस्यापीत्संज्ञायां लोपे च दृश् के इति जातं तत्र युवोरनाको इत्य- नेन पोरकादेशे पुगन्तलघूपधस्येति गुणे विभक्तिकार्ये च कृष्णं दर्शको याति ।। भुधातोः कालसमयवेलासु तुमुन् इति तुमुनि उनो लोपे चोः कुरिति कुरवे पुग- न्तलघूपधस्येति गुणे च भोक्तुम् ॥ पचनं पाक इत्यत्र पच्धातो वे इति सूत्रेण पनि कृते अत उपधाया इत्युपधादीर्घवे धकारअकारयोलोपे चजोः कुरिति कुत्वे विभक्तिकार्ये च पाकः ।। रंज्यत इति राग इसत्र रंजधातोः अकर्तरि च कारके संज्ञायां इत्यनेन पनि कृते घभिचभावकरणयोरिति नकारलोपे धकारबकारयोर्लोपे अत.

·4 लणुकौमुद्याम् नेलोप: स्यात् । रागः । अनयोः किम् । रज्यत्यस्मिन्निति रङ्गः ॥ निवासपितिक्षा रीरोपसमाधानेवादेश्च कः ॥३॥४१॥ एषु चिनोवेर्धन आदेश्व ककारः ॥ उपसमाधानं राशीकरणम् । निकायः फायः । गोमयनिकायः ॥ एरच अश५६॥ इवर्णान्तादच् । चयः जयः ॥ ऋदोरम् ।।३५७) वर्णान्तादुवर्णान्ताद' । करा गरः यवः लवः सवः पवः । (घमर्थ कविधानम् ) प्रस्थः ॥ द्धितः क्तिः ॥३॥ ८८) क्वेर्मम् नित्यम् । क्तिप्रत्ययान्तान्मम् निर्वृत्तेऽर्थे । पाकेन निर्वृत्तं पक्तिमम् । डुवा उप्तिमम् ।। ट्वितोऽधुन् ।३।३।८९। टुवेष्ट फम्पने । वेपथुः । यजयाचय- तविच्छप्रच्छरक्षो नद ।।३।१०। यज्ञः याच्या यत्नः विनः रक्ष्णः ॥ स्वपो नन् ।२३।९१॥ स्वप्नः ।। उपसर्गे घोः किः ।।३।९। मधिः उपधिः ।। स्त्रियां क्तिन ।३।३०९४४ स्त्रीलिङ्गे भावे क्तिन् स्यात् । घनोऽपवादः । कृतिः स्तुतिः । (ऋ. पधाया इत्युपधावृद्धी चोः कुरिति कुत्वे च युते रागः ॥ रज्यत्यस्मिन्निति रङ्ग इत्यत्र भावकरणत्वाभावानलोपाभावे रङ्गः ।। निपूर्वकाभिधातोनिवासचितिशरीरोपसमाधा. नेष्वादेश्च क इति घनि आदेशस्य ककारे कृते निकिधम् इति जाते धस्येत्संज्ञायां लोपे अस्येत्संज्ञायो लोपे अचोणितीति वृद्धी एचोयवायाव इसायादेशे विभक्तिकार्ये च कृते निकायः ॥ एवं विधातोः कायः ॥ गोमयनिकाय इत्पन्नाप्येवमेव ॥ चिधातोः एरच इत्यनेन अचि गुणे च कृते चयः ॥ एवं जिधातोः जयः ॥ कृधातोः ऋदोर इत्यनेन अपि कृते गुणे च करः ॥ गृधातो ऋदोरम् इत्यपि गुणे गरः ॥ गुधातोदोरए इत्यपि गुणे अवि ययः । एवं लुधातोरपि गुणे अवि च लयः ॥ एवं स्तवः पवश्च ।। प्रापूर्वकस्थाधातोर्घनर्थे कविधानमित्यनेन कप्रत्यये आतो लोप इटि चेसाकारलोपे च प्रस्थः ॥ पक्रिममित्यत्र पचधातोद्धितः त्रिरित्यनेन कत्रौ क्नेर्मम् नित्यमित्यनेन मपि कृते पच् त्रिमप् इति जातं तन्त्र पलोपे विभक्तिकार्ये च पनिमम् || उपत्रिममित्यन डुवप्धातोर्डितः क्रिः इसनेन क्रौ फ्रेमम् नित्यमित्यनेन ममि मलोपे वचिख- पियजादीनां किति इति संप्रसारणे उत्रिमम् ॥ वेपथुरित्पत्र द्वितोऽधुन् इत्यनेन टुवेष्टधातोः अथुचि विभक्तिकार्ये च कुते वेपथुः ॥ यज्ञ इत्पत्र यज्धातोः यजयाचयत् विच्छप्रच्छरक्षो नट् इत्यनेन नङि यज् न इति जातं तत्र स्तो चुना श्रुरिति नस्य अन्वे जोई इति जे कृते यज्ञः ॥ याच्यातोर्नडि अजायतष्टाप इति टापि स्तोः शुना श्चुरिति नस्य अन्ये याचा ॥ एवं विश्नः प्रश्नः रक्ष्णः इत्यादयो ज्ञेयाः । खप्धातोः स्वपो नन् इति नपि स्वमः ॥ प्रधिरित्यत्र प्रापूर्वकधाधातोः उपसर्गे धो किरिति सूत्रेण को ककारस्यैत्संज्ञायां लोपे च आतो लोप इटि चेति सूत्रेण धकारो त्तरवाकारलोपे संयोगे च कृते प्रधिः ॥ एवं उपधिः ॥ कृतिरित्या स्त्रियां तिन् इत्यनेन क्तिनि ककारलोपे विभक्तिकार्य च कृतिः ॥ एवं स्तुधातोः स्त्रियां किन् इति ·कृदन्ते कृत्प्रक्रियामकरणम् । २५५ स्वादिभ्यः क्तिनिष्टावद्वाच्यः) तेन नलम् । कीणिः लूनिः धूनिः पूनिः। (सम्पदा- दिभ्यः किप ) सम्पत् विपत् आपत् । क्तिन्नपीप्यते । सम्पत्तिः विपत्ति आपत्तिः ।। जतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्च ।।३।१७। एते निपात्यन्ते । ज्वरत्यर- त्रिव्यविमवामुपधायाश्च ।६।४।२०। एपामुपधावकारयोरूट् अनुनासिके नी झलादौ क्लिति । अतः विप् । जू: तूः सूः ऊःमः॥ इच्छा ३३३१०१। इपेनिपातोऽयम् । अप्रत्ययात् ।।३।१०२। प्रत्ययान्तेभ्यो धातुभ्यः स्त्रियामकारः प्रत्ययः स्यात् । चिकीर्षा पुत्रकाम्या । गुरोश्च हलः ।।३।१०३॥ गुरुमतो हलन्तास्त्रियामप्रत्ययः स्यात् । ईहा ॥ पयासश्रन्यो युच् ।३।३।१०७। अकारस्यापवादः कारणा हारणा ।। नपुं- सके भावे क्तः ।।३।११४। ल्युट् च ३।३।११५। हसितम् हसनम् ॥ पुंसि क्तिनि नलोपे कलोपे विभक्तिकार्ये च कृते स्तुतिः ।। कीणिरित्यत्र कृधातोः स्त्रियां क्तिन् इत्यनेन क्तिनि ऋल्वादिभ्यः क्तिनिष्ठावदाव्य इसनेन क्तिनो निष्ठावत्त्वे ऋत इत् इत्यनेन इदि कृते कितिरिति जाते रदाभ्यां इत्यनेन तकारस्य नत्ये नकारस्य णत्वे च कृते रुरुपधाया दीर्घ इति दीर्घत्वे च कोणिः ॥ लूब्धातोः स्त्रियां क्तिन इति इति क्तिनि ऋल्वादिभ्यः क्तिन्निष्टाववाच्य इति क्तिनो निष्टावत्त्वे ल्वादिभ्यः इति तकारस्य नकारे लूनिः ॥ एवं धूनिः ॥ संपत् इत्यत्र संपूर्वकपदधातोः संपदादिभ्यः किम् इति विपि ककारवकारेकारपकाराणामित्संज्ञाकरणपूर्व लोपे कृते कृते च कृदन्ततामाश्रित्य विभक्तिकार्ये संपत् ॥ एवं विपूर्वकपदधातो किपि विपत् ॥ क्तिनपीष्यत इत्यनेन क्तिनि संपत्तिः विपत्तिः आपत्तिः ॥ ज्यरधातोः विपि किपो लोपे कृदन्तत्वात्सौ ज्वरत्वर- सिव्यविमवामुपधायाश्चेत्यनेन उपधावकारयोरूठि कृते ज् ऊठ् र् इति जाते ठकारस्ये- संज्ञायां लोपे संयोगे च जूर् इति जाते कृदन्तत्वात्सौ हल्ब्याविति सुलोपे रस्य खरवसानयोरिति विसर्गे चूः ॥ त्वर् धातोः क्रिषि तुः ॥ त्रिविधातोः क्षिपि स्त्रः । अध्धातोः विपि ऊः ।। मधातोः विपि ऊठि च मूः ॥ इनिपातोयमित्यनेन चिकीर्पधातोः अप्रत्ययात् इत्यनेन अकारप्रत्यये कृते चिकीर्प अ इति जाते अतो लोप इत्यकारलोपे कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकत्वात् ठापि चिकीर्पा ! एवं पुत्रमिच्छतीति पुत्रकाम्या इत्यत्रापि ज्ञेयम् ।। ईहा इत्यत्र ईह् धातोः गुरोश्च हल इत्यनेन अप्रत्यये अजायतष्ठाप इति टापि ईहा ।। कृधातोणिचि वृद्धौ च कारीति जाते ण्यासश्रन्धो युच् इत्यनेन युचि कृते कारि युच् इति जातं तत्र युवोरनाको इसनेन युकारस्यानादेशे कारि अन इति जातं तत्र जेरनिटि इत्यनेन गेलोपे कार् न इति जाते अकुप्वाङ् इति नस्य णत्ये टापि च कृते कारणा ॥ एवं णिजन्तात् हारिधातोर्युचि हारणा । हस्धातो- नपुंसके भावे क्त इति ते कलोपे आर्द्धधातुकस्येड्वलादेरिति इटि विभक्ति- कार्थे च हसितम् ॥ ल्युट्चेत्यनेन ल्युटि लकारटकारयोरित्संज्ञायां लोपे युवोरनाको ·लघुकीमुद्याम् संज्ञायां घः प्रायेण ।।३।१२८। छादे डयुपसर्गस्य ।।४।९६॥ द्विप्रभृत्युप- सर्गहीनस्य डादेहखो ये परे । दन्ताश्चाद्यन्तेऽनेन दन्तच्छदः । आकुर्वन्त्यस्मिन्नित्या- करः ॥ अवेस्रोधन ।३।३।१२० । अवतारः कूपादेः । अवस्तारो जवनिका ॥ हलश्च १२१। हलन्ताद्धम् । यापवादः। रमन्ते योगिनोऽस्मिन्निति रामः । अपमृज्यतेऽनेन व्याध्यादिरित्यपामार्गः ॥ ईपहुःसुषु कृच्छ्राकृच्छापु ग्वत ।। ३१२६करणाधिकरणयोरिति निवृत्तम् । एतु दुसमुसार्थेपूपपदेषु सल् । नयोरेवेति भावे कर्मणि च । कृच्छ्रे दुष्करः कटो भवता । अकृच्छ्रे ईपत्करः सुकरः ॥ आतो युच् ।३।३।१२८१ सलोऽपवादः । ईपरपानः सोमो भवता । दुप्पानः सुपानः ।। अ- लेखल्योः प्रतिपेधयोः प्राचां का १४/१८ प्रतिषेधार्थयोरलंसल्वोपपदयोः क्वा स्यात् । प्रांचांमहणं पूजार्थम् अमैवाव्ययेनेति नियमान्नोपपदसमासः । दो दरोः । अलं दत्वा । घुमास्थेतीत्वम् । पीला सलु । अलंसल्वोः किम् । माकर्षीत् । प्रतिपेययोः किम् । अलंकारः ॥ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले शा२१॥ समानकर्तृकयोर्धात्त- र्थयोः पूर्वकाले विद्यमानाद्धातोः क्त्रा स्यात् । भुक्त्वा ब्रजति । द्विवमतन्त्रम् । भुक्ला इत्यनेन योरनादेशे विभक्तिकार्ये च हसनम् ॥ दन्तच्छद इत्या पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण इत्यनेन दन्तपूर्वकादि धातोघे धकारलोपै णेरनिटीत्यनेन दकारोत्तरयतिन इकारस्य लोपे छादेर्चे द्वयुपसर्गस्पेति छकारोचरवाकारद्वस्वत्वे विभक्तिकार्ये च कृते दन्तछदः ॥ आर्वकठधातोः पुंसि संज्ञायां छः प्रायेणेति घे धकारलोपे सार्व- धातुकाईधातुकयोरिति गुणे आपरः ॥ अनपूर्वकात् तृधातोः अवेतृस्त्रोर्घ इत्यनेन घजि अचोजितीति वृद्धौ निभक्तिकार्ये च अनतारः ॥ एवं अवपूर्वकस्तृधातो- पशि वृद्धौ च अवस्तार ॥ रम् धातोईलश्चत्पनेन घनि अत उपधाया इत्युपधावृद्धी वि० का० रामः ॥ अपआपूर्वकमृजधातोहलश्चेत्यनेन घनि मृजेवृद्धिरिति वृद्धी अपामार्ज इति जातं तत्र चजो कुपिण्यतोरिति जस्य गरी वि० का० अपामार्गः ॥ दुःपूर्वक- धातोः ईपहुःसुपु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल् इति खलि खकारलकारयोलोपे सार्व- धातुकाईधातुफयोरिति गुणे वि० का० दुष्परः ॥ एवं ईपल्करः सुधारः ॥ इप- पूर्वकपाधातो. आतो युच् इति युचि चकारलोपे युवोरनाको इति योरनादेशे नि० का० ईपत्पानः ॥ दुष्पानः मुपानः !! अलंपूर्वफदाधातोः अलंखल्योः प्रतिषेधयोः प्राचांक्त्वाइसनेन क्त्वाप्रत्यये ककारलोपे दोदद्घोरिति दाधातोर्दादेशे खरि चेति दस्य तकारे च कृते अलं दत्वा इति जात तत्र क्त्वातोऽसुन्कसुनः इत्यनेन अव्ययत्वे अव्ययादापसुप इति सुटोपे अलदत्वा ॥ एव खल्यन्तात्पाधातोः क्त्वाप्रत्यये कलोपे घुमा- स्थेति पकारोत्तरपाकारस्य ईकारादेशे पीया सल्लिति जातं तत्राव्ययत्वासुलोपे पीत्वा- खलु ॥ मुक्त्वा बजतीसत्र समानकर्तृकयोः पूर्वकाले इत्यनेन पूर्व विद्यमाना जि- .

·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् । पीवा ब्रजति ॥ न क्त्वा सेहू ।।२।२८। सेट् क्ला किन्न स्थान । शशिखा 1 सेट किम । कृत्या' ।। रलो व्युषधाडलादेः संश्च ।।२६इत्रविपिधानलाई गल. न्तात्परी क्त्वासनी सेटौ वो कितौ स्तः । शुतित्वा योनित्या । लिखित्वा । लेग्धित्वा । व्युपधात्किम् । वर्तित्वा । रलः किम् । सेवित्वा । हलादेः किम् । एपित्वा । सेट् किम् । भुक्त्वा ।। उदितो वा राव। उदितः परस्य क्त्वा इट्टा । शमित्वा शान्ता दे. वित्वा गुत्वा । दधातेहिः । हित्वा ॥ जहातेश्च कि रा४३ हित्या । हादस्तु हत्या ।। समासेऽनपूर्वे को ल्यए ।७।१।३७ । अव्ययपूर्वपदेऽनसगासे क्यो 'न्यवादेशः स्यात् । तुक् । प्रकृत्य । अनन् किम् । अकृत्वा ।। आभीक्षाये णमुल च धातोः क्त्वाप्रत्यये भुक्त्या व्रजति एवं पीत्वा ब्रजति ॥ शिड्थातोः समानकर्तृकयो पूर्वकाले इत्यनेन वस्त्राप्रत्यये आईधातुकस्येवलादेरिति इटि न का सेट इत्यनेन किनिषेधे सार्वधातुकार्द्धधातुके गुणे अयादेशे च शयित्वा ।। धातोः क्त्वाप्रत्यये सेट्कन्वाभावात् क्तिनिषेधाभावः किनिषेधाभावाद्गुणाभावे कृत्वा || चुतधातोः समानकर्तृकयोः पूर्व- काले इति क्त्वाप्रत्यये आधातुकस्येवलादेरिति इटि जाते तत्र न का सेह दस- नेन नित्यकिनिषेधे प्राप्ते रलो व्युपधान्डलादेः संश्चेत्यनेन पाक्षिके क्त्याप्रत्ययस्य किया- भाये सार्वधातुकाईधातुकयोरिति गुणे द्योतित्वा, पक्षे कित्त्वात् किति चति निपेथे द्युतित्वा ॥ एवं लिखित्वा लेखित्वा ।। वतित्वेत्यत्र इवोवर्णोपधत्वाभावात् न' का सेट् इत्यनेन नित्यं किनिषेधात्पुगन्तलघूपधस्येति गुणे यतिया !! सेवित्येत्यत्र रसन्ताभात्रा- न्न का सेट् इति नित्यकिन्निपेथे युगन्तलघूपधस्येति गुणे च कृते सवित्वा । एवं एपिरचेत्यत्र हलादित्वाभावात् न' का सेट् इत्यनेन नित्यकिन्निषेधै पुगन्तलघूपधस्यति गुणे एपित्वा ।। भुक्त्वेत्यन्न सेटुत्वाभायात्किन्निषेधाभावान्न गुणः ॥ शम्धातोः समानकर्तृकयोः पूर्वकाले इति क्वाप्रत्यये उदितो वेत्यनेन पाक्षिके इटि शमित्या । इडभायै च अतुना- सिकस्य कि झलोरिति दीर्धे नश्चापदान्तस्य झलीति मस्यानुस्वारे अनुस्वारस्य यथि परसवर्ण इति परसवर्णे च कृते शान्वा ॥ दिधातोः क्त्वाप्रत्यये उदितोवेति इटि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे च देविना ॥ इडभाये छ्योः शुड़नुनासिकेचेति जति कृते द्युत्वा ।। धाधातोः क्त्वाप्रत्यये धातर्हिः इत्यनेन धास्थाने हिकारे कृते हित्वा ॥ हाधातोः क्त्याप्रत्यये जहातेश्च कि इत्यनेन हास्थाने हिंकारे कृते हित्वा । हाङ्धातोः क्त्वाप्रत्यये हत्त्वा ॥ प्रपूवककृधातोः क्त्वाप्रत्यये समासेऽनपूर्वे को ल्यप् इति क्या इत्यस्य ल्यपि लकारसकारयोर्लोपे हस्वस्य पिति कृति तुक् इति तुकि उको लोपे च प्रकृय ।। नपूर्वककधातोः क्त्वाप्रत्यये नसमासबाल्यवभाधे अकृत्वा ।। स्मृधातोः आभीक्ष्ण्ये णमु- लचेति गमुलि णकारस्य चुटू इति उकारस्य उपदेशेऽजनुनासिक इत् इति कारस्य हलन्त्यमित्येभिः सूत्रैरित्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे स्ट्र अन् इति जातं तत्र अची.

·२५८ लघुकौमुद्याम् ३।४।२२। आभीक्ष्ण्ये द्योत्से पूर्वविपये णमुल् रयात् क्त्वा च ॥ नित्यवीप्सयो।८।१।४। आभीक्ष्ण्ये वीप्सायां च द्योत्ये पदस्य द्वित्वं स्यात् । आमीक्ष्ण्य तिइन्तेष्वव्ययसंज्ञकेषु ऋन्दतेषु । स्मारस्मारं नमति शिवम् । स्मृत्वास्मृत्वा ! पायंपायम् । भोजभोजम् । श्रा- वंश्रावम् ॥ अन्यथैवंकथमित्वंसु सिद्धाप्रयोगश्चेत् ॥२४॥२७॥ एषु कृषो ण. मुल् स्यासिद्धोऽप्रयोगोऽस्य एवंभूतश्चेत् कुन् । व्यर्थत्वात्प्रयोगानह इत्यर्थः । अन्यथा- कारम् एवङ्कारम् कथद्वारम् इत्थकारं भुते । सिद्धेति किम् । शिरोऽन्यथा कृत्वा भुते । इति कृदन्तप्रक्रिया ॥ ॥ अथ विभत्त्यर्थप्रकरणम् ॥ प्रातिपदिकार्थलिइपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा ।।३।४६। नियतोपस्थि- णितीति वृद्धी स्मारम् ॥ नित्यवीप्सयोरिति द्विने स्मारस्मारमिति जात तर कृन्मेजन्त इत्यनेन मान्तस्मादव्ययत्वे अव्ययादापसुप इति सुलोपे स्मार स्मार नमति शिवम् ।। आभीक्ष्ण्ये णमुल्चेत्यनेन चकारात्क्त्वाप्रत्यये नित्यवीप्सयोरिति द्वित्ये च स्मुन्ना स्मृत्वा ॥ पाधातोर्णमुलि आतो युक् इति युफि उको लोपे नित्यवीप्सयोरिति द्वित्वे पायग् पायम् ॥ भुजिधातोः आभीक्ष्ण्ये णमुल्चेति णमुलि पुगन्तलघूपधस्येति गुणे नित्यवीप्सयोरिति द्वित्वे भोजभोजम् ॥ श्रुधा तोर्णमुलि अचोणितीति वृद्धौ आवादेशे नित्यवीप्सयोरिति द्वित्वे श्रानभानम् ॥ अन्यथापूर्वोत्कृधातो अन्यथैवंकथमित्थंसुसिहाप्रयोगश्चेत् इति णमुलि अची- यितीति वृद्धी अन्यथाकारम् ॥ एवपूर्वात्कृधातोर्णमुलि वृद्धौ च एववारम् ॥ कथ पूर्वकालधातोर्णमुलि वृद्धौ च कथङ्कारम् ॥ इत्थपूर्वकाक्रधातोर्णमुलि वृद्धौ च इत्यङ्कारम् ॥ शिरोन्यथावत्या भु इत्यन का सिद्धप्रयोगत्वान्न णमुर ।। इति श्रीमत्सद्गुरकेशवकृपाकल्पवटपटनायमानाया प्रयोगमणिमालाया पूर्णतामगछत्कृदन्तप्रक्रिया ॥ विश्वविदोश्वरी विद्या श्रीकेशनमहेश्वरी । ध्यानपद्या दद्याता सभ्य सर्वदी गुरु ॥ १ ॥ श्रीमान् श्रेय निय दद्यादतुलामचलामयाम् । देव श्रीराजराजेशोऽस्मभ्यमभ्यर्थिताधिकाम् ॥१॥ अनन्यशिवमायाप्तशियसायुज्यमुक्तिको । बन्दे दयामयात्मानी श्रीकेशवमहेश्वरी ॥ २ ॥ उपेनींचेरिन्यव्ययात् प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रधमेति सूनेण प्रातिपदिकायति ॥ पा प्रातिपदिगार्य इति पक्षे लिङ्गस्यापि प्रातिपदिवार्थत्यारिग्रह प्य सन् गार भवति यस्मिन् मातिपदिश उपारित यस्यायस्य नियमेनोपस्थिति स प्रातिपदिशाम । मृण्ण इति प्रातिपनि उसारिते या देवापत्यादस्विमियादी नियमेनोपस्थितत्वालस्य मानिदिवराशा । एवं स यंत्राप्यूपम् ॥

·विभक्त्यर्थप्रकरणम् । तिकः प्रातिपदिकार्थः । मात्रशब्दस्य प्रत्येकं योगः। प्रातिपदिकार्थमात्रे लिङ्गमात्राद्याधिक्ये (परिमाणमात्रे ) संख्यामात्रे च प्रथमा स्यात् । प्रातिपदिकार्थमात्रे । उच्चैः नीः कृष्णः श्रीः ज्ञानम् । लिङ्गमात्रे । तटः तटी तटम् । परिमाणमात्रे । द्रोणो ब्रीहिः । वचनं संख्या । एकः द्वौ बहवः ॥ संवोधने च ।२।३२४७॥ प्रथमा स्यात् । हे राम ॥ कर्तु- रीप्सिततमं कर्म ।१।४।४९॥ कर्तुः क्रियया आनुमिष्टतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ।। कर्मणि द्वितीया ।रास अनुक्ते कर्मणि द्वितीया स्यात् ।। हरिं भजति । अभिहिते तु कर्मादौ प्रथमा । हरिः सेव्यते । लक्ष्म्या सेवितः ॥ अकथितं च ।।४।११॥ अपादानादिविशेषैरविवक्षितं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् । दुह्याम्पच्दण्ड्धिमच्छिचिबूशा- सुजिमन्यूमुषाम् ॥ कर्मयुक्स्सादकथितं तथा स्यान्नीकृष्वहाम् ॥ १॥ गां दोग्धि पयः । प्रातिपदिकार्थमाने प्रथमा, कृष्ण इत्यत्र वसुदेवापत्यरूपकृष्णशब्दात् प्रातिपदिकार्थमाने प्रथमा, श्रीरित्यत्र जलधितनयारूपश्रीशब्दात्प्रातिपदिकार्थमाने प्रथमा, ज्ञानमित्यत्र बुद्धिप्रकाशनरूप- ज्ञानशब्दात् प्रातिपदिकार्थमाने प्रथमा, सर्वत्र नियतोपस्थितिकप्रातिपदिकत्वात् प्रथमा, तटः तटी तटमित्यत्र प्रातिपदिकार्थत्वेऽपि लिङ्गाधिक्ये प्रथमा, द्रोणो नीहिरित्यत्र द्रोणशब्दात् परि- माणाधिक्यमात्रात्प्रथमा, एकः द्वौ बहवः इत्यत्र वचनमात्राधिक्यात्प्रथमा, हे राम इ. त्यत्र संबोधने चेति सूत्रेण संवोधनाधिक्ये प्रथमा । हरिं भजतीत्यत्र कर्तुरीप्सिततमं कर्मेति सूत्रेण कर्मसंज्ञायां कर्मणि द्वितीयेति सूत्रेण द्वितीया । हरिः सेव्यत इत्यत्र तिङ्प्रत्ययेन उक्तकर्मत्वान्न द्वितीया। लक्ष्म्या हरिः सेवित इत्यत्र कृत्प्रत्ययेनोक्तकर्मत्वान्न द्वितीया । शतेन क्रीतः शत्य इत्यन्न तद्धितप्रत्ययेनोक्तकर्मत्वान्न द्वितीया । प्राप्तानन्द इत्यन्न समासान्तस्मेनो- क्तकर्मत्वान्न द्वितीया । गोः पयो दोग्धीत्यत्र गोशब्दात् अपादानस्य अविवक्षितत्वात् अक- थितं चेत्यनेन कर्मसंज्ञायां कर्मणि द्वितीयेति द्वितीया गांपयोदोग्धि । वलेवसुधां याचते इत्यत्र वलिशब्दात् अपादानस्याविवक्षितत्वात् अकथितं चेत्यनेन कर्मसंज्ञायां कर्मणि द्वि- १ संबोधने च । प्रातिपदिकार्थेति सूत्रे मात्रग्रहणासंबोधनाधिक्ये अप्राप्ता प्रथमा अनेन विधीयते । संवोधनं च प्रकृतवाक्यार्थविषयकबोधाश्रयत्वप्रकारकेच्छोद्देश्यम् ॥ हे राम मां पाहीत्यन समन्वयः ॥ २ कर्तुरीप्सिततमं कर्म ॥ आप् धातोः संवन्धरूपोऽर्थस्तस्य प्रकारत्वसंबन्धेन सनर्थ इच्छायामन्वयस्तत्य विपयत्वसंबन्धेन तार्थ उद्देश्येऽन्वयः कर्तृपदं तनिष्ठव्यापारवाचकं तथाच वृत्ति व्यापार प्रयोज्य फ. लाश्रयत्य प्राकारकेच्छोद्देश्यं कारक सन कर्मसंज्ञ स्यादित्ति सूत्रार्थः । देवदत्तो हरि भजतीत्यन्न कर्ता देवदत्तस्तवृत्ति व्यापारः भजनानुकूलस्तदाश्रयत्वप्रकारिका या इच्छा हरिमें भजनाश्रयो भवन्तु इत्याफारिका इच्छोद्देश्यो यो हरिस्तस्य कर्मसंज्ञा एवं सर्वत्र समन्वयः ॥ स्फुटतरं तु मत्कृत वैय्याकरणतरङ्गतोऽवसेचम् । ३ अकथितं च । अन्तः स्थितद्रवद्रव्यविभागानुकूलो दुहेरर्थः । परखत्यनिवृत्तिपूर्वकखस्नत्वोत्पत्त्यन फूलो देहीत्याधमिलाषरूपो याचेरर्थः विकृत्त्यनुकूलः पचेरर्थः । शासनानुकूलो दण्डयतेरर्थः । निर्गमप्रति रोधपूर्वक यतिनिरिस्थत्यनुकूलो बजेरर्थः । जिज्ञासाविषयार्थः केन पथा गन्तव्यमित्याद्यभिलाषरूपः पृच्छेरथः। विभागानुकूलचिनोतरर्थ इत्यादयोऽर्याः स्वयमेव सर्वेषां धातूनां कल्पनीयाः ।

·। । २६० लघुकौमुद्याम् बलिं याचते वसुधाम् । तण्डुलानोदनं पचति । गर्गान् शतं दण्डयति । ब्रजमवरुणाद्ध गाम् । माणवकं पन्थानं पृच्छति । वृक्षमवचिनोति फलानि । माणवकं धर्म ब्रूते शाति वा । शतं जयति देवदत्तम् । सुधां क्षीरनिधि मनाति । देवदन्तं शतं मुष्णाति । प्राममजां नयति हरति कर्षति वहति वा । अर्थनिवन्धनेयं संज्ञा । बलि भिक्षते वसुधाम् । माण- वकं धर्म भाषते अभिधत्ते वक्तीत्यादि । स्वतन्नः कर्ता ।।४।५४॥ क्रियायां स्वात- कयेण विवक्षितोऽर्थः कर्ता स्यात् ।। साधकतम करणम् ।१।४।४। क्रियासिद्धौ प्रकृष्टोपकारक करणसंझं स्यात् ।। कर्तृकरणयोस्तृतीया ।२।३।१८। अनभिहिते कर्तरि करणे च तृतीया स्यात् । रामेण याणेन हृतो वाली ॥ कर्मणा यमभिप्रति स संपदानम् ।।४।३२। दानस्य कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानसंज्ञः स्यात् ।। चतुर्थी संप्रदाने ।२।३।१३। विनाय गां ददाति ॥ नमास्वस्तिस्वाहांस्वधा- लंवपड्योगाच ।२।३।१६। एमियोंगे चतुर्थी । हरये नमः । प्रजाभ्यः स्वस्ति । अग्नये स्वाहा । पितृभ्यः स्वधा । अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणम् । तेन दैत्येभ्यो हरिरलं तीयेति द्वितीया वलि याचते वसुधाम् । तन्दुलेप्पोदनं पचतीत्यन अधिकरणस्याविवक्षितस्यात् । गर्गेभ्यः शतं दण्डयतीत्यत्र अपादानस्याविवक्षितत्वात् । बजेष्षवरुणद्धि गागित्पत्र अधिकरणस्या- विवक्षितत्वात् । माणत्रकाय पन्थानं पृच्छतीत्यन्न संप्रदानस्याविवक्षितत्यात् । वृक्षेभ्योऽवचि- नोति फलानीत्यत्र अपादानस्याविवक्षितत्वात् । माणवकाय धर्मे ब्रूते शास्ति वेत्पन्न संप्रदानस्या- विवक्षितत्वात् । शतं जयति देवदत्तादित्या अपादानस्याविवक्षितत्यात् । सुधायै क्षीरनिधि म- भातीत्पन्न संप्रदानस्याविवक्षितत्वात् । देवदत्तात् शतं मुष्णातीत्यत्र अपादानस्याविवक्षितत्मात् प्रामे अजां नयति हरति कर्षति वहति वेलपत्र अधिकरणस्याविवक्षितत्वात् । बलेभिक्षते घसुधामित्यत्र अपादानस्याविवक्षितत्वात् । माणवकाय धर्म भापते इत्यत्र संप्रदानस्याविवक्षितत्वाश्चैवं सर्वेपूक्तेपू अपादानादीनामविवक्षितत्वात् अकथितं चेत्यनेन कर्मसंज्ञायां कर्मणि द्वितीया ज्ञेया । रा- गेण बाणेन हतो वाली इत्यत्र साधकतमं करणमिलनेन फरणसंज्ञायां कर्तृकरणयो- स्तृतीया इन्यनेन रामशब्दात्कर्तरि तृतीया बाणशब्दाच करणे तृतीया ज्ञेया। रामफर्तृकयाणक- रणकहननाश्रयो वाली इयर्थः ॥ विप्राय गां ददातीत्सा कर्मणा यमभिप्रति स संप्र. दानमिन्यनेन संप्रदानसंज्ञायां चतुर्थी संप्रदाने इति सूत्रेण चतुर्थी ज्ञेया विप्रसंप्रदानक- गोकर्मकदानानुाटव्यापारयात् देवदत्तः । हाये नम इत्यत्र नमःस्वस्तिस्वाहावधालं. वपयोगाचेसनेन नमोयोगे चतुर्थी ज्ञेया | प्रजाभ्यः स्वस्तीत्यत्र स्वस्त्रियोगे, अगाय स्वाहेत्तर स्वाहायोगे, पितृभ्यः स्वधा इत्य स्वधायोगे, दैसम्यो हरिरडमिन्यन अयोगे च, चतुधी ज्ञेया । पता: पत्नी प्रधानीभूतधात्या शोधाश्रयान स्वातन्यम् । उक्त च । धातुनौतकिये नित्यं मा. से पनपने ॥ २ सापकतम परणम् । ययापारागार पियानिपत्तिस्तताम् । उषा च । जियाया: परिनिष्पत्तियापानिन्नर विस्यो यदा या मरण तत्तदा रटनमिति ।।

·समासप्रकरणम् । । - प्रभुः समर्थः शक्त इत्यादि ॥ ध्रुवमपायेऽपादानम् ॥१।४।२४।अपायो विशेप- स्तस्मिन्साध्ये यद् ध्रुवसवधिभूतं कारकं तदपादानं स्यात् ॥ अपादाने पञ्चमी ।। ३२२८१ प्रामादायाति । धावतोऽश्वात्पततीसादि ॥ षष्ठी शेषे ।।३५० कारक- प्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्तः स्वस्वामिभावादिः संवन्धः शेपस्तत्र षष्ठी । राज्ञः पुरुषः । क- मीदीनामपि संबन्धमात्रविवक्षायां षष्ठ्धेव । सतां गतम् । सर्पिपो जानीते । मातुः स्म- रति । एधो दकस्योपस्कुरुते । भजे शंभोश्चरणयोः ॥ आधारोऽधिकरणम् ।१।४। ४५॥ कर्तृकर्मद्वारा वनिष्टक्रियाया आधारः कारकमधिकरणं स्यात् ।। सप्तम्यधिकरणे च ।२।३।३६। अधिकरणे सप्तमी स्यात् । चकारादूरान्तिकार्थेभ्यः । औपशेषिको बैप- यिकोऽभिव्यापकश्चेत्याधारस्त्रिधा । कटे आस्ते । स्थाल्यां पचति । मोक्षे इच्छास्ति । सर्वस्मिन्नामास्ति । वनस्य दूरे अन्तिके वा ।। इति विभत्यर्थाः ॥ ॥ अथ समासप्रकरणम् ॥ समासः पञ्चधा । तत्र समसनं समासः। स च विशेषसंज्ञाविनिर्मुक्तः केवलसमासः प्रथमः १ प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावो द्वितीयः २ प्रायेणोत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पु. रुषस्तृतीयः ३ ( तत्पुरुषभेदः कर्मधारयः । कर्मधारयभेदो द्विगुः ) । प्रायेणान्यपदार्थ- ग्रामात् आयातीत्यत्र ध्रुवमपायेऽपादानमिति सूत्रेण ग्रामशब्दस्यापादानत्वात् अपा- दाने पञ्चमीत्यनेन पञ्चमी । एवं धायतोऽश्वात्पततीत्यत्राप्यपादाने पञ्चमी ग्रामापादानकदे- वदत्तकर्तृक आगमनानुकूलो व्यापारः । संबन्धविवक्षायां पष्ठी, राज्ञः पुरुप इत्यत्र षष्टी शेषे इत्यनेन पष्ठी । सतां गतमित्यत्र कर्मादीनामपि संवन्धमात्रविवक्षायं पष्ठीति वार्तिकेन कर्मादीनां संबन्धमात्रस्य विवक्षायां पष्ठी । सर्पिपो जानीते इत्यत्र करणासंबन्धमात्रविवक्षायां पष्ठी । मातुःस्मरतीयत्र कर्मासंबन्धविवक्षायां पष्ठी । भजे शंभोश्चरणयोरित्यत्रापि कर्मासंबन्ध- विवक्षायां पष्ठी । कटे आस्ते इत्यत्र आधारोधिकरणमित्यनेन अधिकरणसंज्ञायां सप्तम्य- धिकरणे च इसनेन औपश्लेषिक आधारे सप्तमी । एवं स्थाल्यां पचतीत्यत्रापि सप्तमी । मोक्ष इच्छास्तीत्यत्र वैपयिके आधारे सप्तमी । सर्वस्मिन्नात्मास्तीत्यत्र अभिव्याप्य आधारे सप्तमीसंज्ञायां दूरे अन्तिके वेत्यत्र दूरान्तिकार्थेभ्य इत्यनेन सप्तमी ।। इति विभक्त्यर्थप्रकरणम् ॥ भूतपूर्व इत्यत्र पूर्व अम् भूत सु इत्यलौकिकविग्रहे सह सुपेति समासे जाते सुपो धा- तुप्रातिपदिकयोरिति सूत्रेण सुपोलोपे पूर्वभूत इति जातं तत्र प्रथमानिर्दिष्टं समा- स उपसर्जनमिति सूत्रेणोभयोरुपसर्जनसंज्ञायां उपसर्जनं पूर्व इत्यनेनात्रोभयोरपि प्रथ- मानिर्दिष्टत्वात्केन पूर्व भाव्यमित्याशङ्कायां यद्यपि पूर्वशब्दस्य लौकिकालौकिकोभयविधोपसर्जनवि- १ ध्रुवमपायेऽपादानम् । अत्र ध्रुवपदेन स्थैर्य न विवक्षितं किन्तु प्रकृतधातूपात्तगयनाविष्टले सति तजन्यविभागाश्यत्वम् । तचायादववेरेवेत्याह अवधिभुतमिति ।।

·२६२ लघुफौमुद्याम् प्रधानो बहुव्रीहिश्चतुर्थः ४ प्रायेणोभयपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः पञ्चमः ५॥ समर्थः पद- विधिः।।१।। पदसंवन्धी यो विधिः स समाश्रितो योध्यः ॥ प्राकडारात्स- मासः ।।१३। कडाराः कर्मधारय इत्यतः प्राक् समास इत्यधिक्रियते ॥ सह सुपा रारा४सुप् सुपा सह वा समस्यते । समासवानातिपदिकलेन सुपो लुक् । पराभिधानं वृत्तिः । कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाधन्तधातुरूपाः पञ्च वृत्तयः । वृत्त्य- वयोधकं वाक्यं विग्रहः । स च लौकिकोऽलौकिकश्चेति द्विधा । तन्न पूर्व भूतो भूत- पूर्व इति लौकिकः । पूर्वभूत सु इत्यलौकिकः । भूतपूर्वः । भूतपूर्व घरतिति निर्देशात्पू- वैनिपातः (इवेन सह समासो विभत्यलोपश्च ) वागथा इव वागर्थाविव । इवि केव- लसमासः प्रथमः१॥ अथाव्ययीभावः २॥ अध्ययीभावः३१६५। अधिकारोऽयं प्राक् तत्पुरुषात् । अव्ययंविभक्तिस- मीपसमृद्धिवृद्ध्यर्थाभावात्ययासंप्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्य- योगपद्यसादृश्यसंपत्तिसाकल्यान्तवचनेषु ।।१६। विभक्त्यर्थादिषु वर्तमानमव्ययं सुबन्तेन सह नित्यं समस्यते । प्रायेणाविमहो नित्यसमासः । प्रायेणास्वपतिमहो वा । विभक्तौ । हरि डि अधि इति स्थिते ॥ प्रथमा- निदिष्टं समास उपसर्जनम् ॥१॥२॥४३॥ समासशास्त्रे प्रथमानिर्दिष्टमुपसर्शनसंझं स्यात् ॥ उपसर्जनं पूर्वम् ।।२।३०। समासे उपसर्जनं प्राक् प्रयोज्यम् । इत्यथैः प्रार प्रयोगः।सुपो लुक् । एकदेशविकृतस्यानन्यलात्माविपदिकसंज्ञायां स्वाद्युत्पत्तिः। अव्ययी- शिष्टत्यापूर्वशब्देनैव पूर्व भाव्यं तथापि भूतपूर्वे चरद् इति निर्देशाद्भुतशब्देनैव पूर्व मा. व्यं तथा सति भूतपूर्व इति जातं तत्र समासत्यात्प्रातिपदिकत्वे सौ विभक्तिकार्ये च कृते भूतपूर्वः । वागर्थो इनेसन इवेन सह समासो विभत्त्यलोपश्चेसनेन समासे विभत्तयलोपे च ए- चोयवायाव इत्यावि वागर्थाविव ॥ हरौ इसधिहरि इत्यत्र हरि डि अधि इति स्थिते अव्ययं विभक्तीति सूत्रेण समासे प्रथमानिर्दिष्टसमास उपसर्जनमिन्यनेन अधीत्यस्योपस- जनसंज्ञाया उपसर्जनं पूर्वमित्यनेन अधीत्यस्य पूर्वनिपातत्वे अधि हरि डि इति जाते सुपो धातुप्रातिपदिकयोरिति डिलोपे अधिहरि इति जाते समासत्वात्प्रादिपदिकत्वे सौ चागते अव्ययीभावसमासस्य अव्ययीभावश्वेयनेनाव्ययत्वात् अव्ययादापसुप इत्यनेन सुलोपे अधिहरि॥गोपि इति अधि गोपमित्यत्र गोपा डि अधि इति निमहे अव्ययं विभक्तीति सूत्रेण समासे प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनगिति सूत्रण अधिपदस्योपसर्जनत्ये उपस- जनं पूर्वमित्यनेन अधोत्यस्य पूर्वनिपाते अधिगोपा डि इति जाते सुपो धातुमातिपदिक- ५ प्रयमानिर्दिष्टमिति । अत्र सूत्रे समासपद समासविधायकै शाने लाक्षणिरम् । अन्यथा समासे चिकीर्षिते यत् अपमान्तमित्यर्थे कृष्ण त्रित इत्यादी विवादिशब्दस्य पूर्वपयोगापत्तेः। ।

·समासप्रकरणे अव्ययीभावः। - भावश्चेत्यव्ययत्वात्सुपो लुक् । अधिहरि ।। अव्ययीभावश्च १२२४१८ अयं नपुंसक स्यात् । गाः पातीति गोपाः तस्मिन्नित्यधिगोपम् ।। नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्च- म्याः।।४।८। अदन्ताव्ययीभावात्सुपो न लुक् तस्य पञ्चमी विना अमादेशश्च स्यात् ।। तृतीयासप्तम्योर्बहुलम् ।।४।८४॥ अदन्तादव्ययीभावात्तृतीयासप्तम्योर्चहुलग- म्भावः स्यात् । उपकृष्णम् उपकृष्णेन । सद्राणां समृद्धिः सुमद्रम् । यवानानां व्यद्धियेव- नम् । मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकम् । हिमस्यात्ययोऽतिहिमम् । निद्रा संप्रति न युज्यत इत्य- तिनिद्रम् । हरिशब्दस्य प्रकाश इतिहरि । विष्णोः पश्चादनुविष्णु । योग्यताचीप्सापदार्था- नतिवृत्तिसादृश्यानि यथार्थाः । रूपस्य योग्यमनुरूपम् । अर्थमथै प्रति प्रत्यर्थम् । शक्ति- मनतिक्रम्य यथाशक्ति ॥ अव्ययीभावे चाकाले ।६।३१८१। सहस्य सः स्यादव्य- यीभावे न तु काले । हरेः सादृश्यं सहरि । ज्येष्ठस्यानुपूर्वेणेत्यनुज्येष्टम् । चक्रेण युग- योरिति डिलोपे प्रातिपदिकत्वात्सौ समागते अव्ययीभावश्चेत्यनेन नपुंसकत्वे हुखो नपुं- सके प्रातिपदिकस्येति हस्वत्वे अतोमित्यनेन सोरमिअमि पूर्व इति पूर्वरूपादेशे च अधिगोपम् || कृष्णस्य समीपे इत्युपकृष्णमित्यत्र कृष्ण ढस् उप इति विग्रहे अव्ययं विभक्तीति सूत्रेण सामीप्यद्योतकेनोपशब्देन सह समासे प्रथमानिर्दिष्टमित्यनेन उप इत्यस्योपसर्जनत्ये उपसर्जनं पूर्वमित्यनेन उप इत्यस्य पूर्वनिपाते उपकृष्ण ङस इति जातं तत्र सुपो धातु- प्रातिपदिकयोरिति सो लोपे प्रातिपदिकत्वात्सौ प्राप्ते अव्ययीभावत्वात् अव्ययादा- प्रसुप इति सुलोपे प्राप्ते नाव्ययीभावादतोस्त्वपञ्चम्या इति सुलोपाभाये सोरमि च कृते अमि पूर्व इत्यनेन पूर्वरूपादेशे उपकृष्णम् ॥ उपकृष्ण टा इत्यत्र तृतीया- सप्तम्योबहुलमित्यनेनामोऽभावे टाङसिङसामिनात्स्या इति इनादेशे गुणे च उपकृष्णेन ॥ पक्षे ।। उपकृष्णम् । एवं सप्तम्यामपि उपकृष्णे उपकृष्णम् ॥ एवं सुमद्रम् ॥ दुर्ययनम् || निर्मक्षिकम् ।। अतिहिमम् ।। अतिनिद्रम् ॥ इतिहरि ॥ अनुविष्णु ।। अनुरूपम् ॥ प्रत्यर्थम् || यथाशक्ति इत्यादीनि रूपाणि अव्ययं विभक्तीति सूत्रे तत्तदर्थवाचकाव्ययैः सह समासे उपसर्जनीभूतानां चाव्ययानां पूर्वनिपातत्वे प्रातिपदिकत्वाद्विभक्तिकार्ये च कृते भवन्ति ।। सहरि इत्यत्र अव्ययं विभक्तीत्यनेन सादृश्यवाचिना सहेत्यव्ययेन सह समासे उपसर्जन पूर्वमित्यनेन सहेत्यस्य पूर्वनिपाते सहहरि ङस् इति जातं तत्र सुपोधातुप्रातिपदिकयो- रिति उसो लोपे अव्ययीभावात्सुलोये च अव्ययीभावे चाकाले इत्यनेन सहस्य सादेशे सहरि ॥ अनुज्येष्ठमित्यत्र अव्ययं विभक्तीति सूत्रेण आनुषार्थवाचिनाऽनुनाव्ययेन स- मासे पूर्वनिपाते सुब्लोपे सोरमि च ॥ अनुज्येष्ठम् ॥ सचक्रमित्यत्र अव्ययं विभक्तीति सूत्रेण योगपद्यवाचिना सहेत्यव्ययेन सह समासे पूर्वनिपाते अव्ययीभावे चाकाले इति सूत्रेण सहेत्यस्य सादेशे सचक्र टा इति जातं तत्र सुपो धातुप्रातिपदिकयो- रिति टालोपे सौ सोरमि च सचक्रम् ॥ ससखीसन अव्ययं विभक्तीति सूत्रेण ता- ·लघुकौमुद्याम् प्रधानो बहुव्रीहिश्चतुर्थः ४ प्रायेणोभयपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः पञ्चमः ५॥ समर्थः पद- विधिः ।।११। पदसंबन्धो यो विधिः स समर्थाश्रितो बोध्यः॥ माकडारारस- मासः ।२।१॥३॥ कडाराः कर्मधारय इत्यतः प्राक् समास इत्यधिक्रियते । सह सुपा ।।१४। सुप् सुपा सह वा समस्यते । समासत्वात्प्रातिपदिकलेन सुपो लुक् । परायर्याभिधानं वृत्तिः । कृत्तद्धितसमासैकशेपसनाद्यन्तघातुरूपाः पञ्च वृत्तयः । वृत्त्य- वियोधक वाक्यं विप्रहः । स च लौकिकोऽलौकिफश्चेति द्विधा । तत्र पूर्व भूतो भूत- पूर्व इति लौकिकः । पूर्वभूत सु इत्सलौकिकः । भूतपूर्वः । भूतपूर्वे चरतिति निर्देशात्पू- वैनिपातः (इवेन सह समासो विभत्यलोपश्च ) वागीं इव वागर्थाविव । इति केब- लसमासः प्रथमः१॥ अथाव्ययीभावः २॥ अव्ययीभावः।३।१५। अधिकारोऽयं प्राक् तत्पुरुषात् ।। अव्ययंविभक्तिसू. मीपसमृद्धिपद्यर्थाभावात्ययासंप्रतिशब्दमादुर्भावपाद्यथानुपूर्व्य- योगपद्यसादृश्यसंपत्तिसाकल्यान्तवचनेषु ।।१।६। विभक्ष्यादिषु पर्तमानमव्ययं सुबन्तेन सह नित्यं समस्यते । प्रायेणाविमहो नित्यसमासः । प्रायेणास्यपदविग्रहो वा । विभक्तौ । हरि हि अधि इति स्थिते ॥ प्रथमा- निर्दिष्टं समास उपसर्जनम् ।।२।४३ समासशास्ने प्रथमानिर्दिष्टमुपसर्जनसंझं म्यात् ।। उपसर्जनं पूर्वम् ।।२।३०। समासे उपसर्जनं प्राक् प्रयोज्यम् । इत्यधेः प्राक् प्रयोगः।सुपो लुक् । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात्नाविपदिकसंज्ञायां स्वाद्युत्पत्तिः। अव्ययी- शिष्टत्वात्पूर्वशब्देनैव पूर्व भाव्य तथापि भूतपूर्वं चरट् इति निर्देशाद्भूतशब्देनैव पूर्व भा. व्य तथा सति भूतपूर्व इति जात तत्र समासत्यात्प्रातिपदिकत्ये सौ निभक्तिकार्ये च कृते भूतपूर्व । वागर्थी झसन इवेन सह समासो विभत्तपलोपश्चेत्यनेन समासे विभत्तयलोपे चप- चोयवायाच इयानि यागापिन । हरी इत्यधिहरि इत्या हरि हि अघि इति स्थिते अव्पर्य विभक्तीति सूत्रेण समासे प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनमियनेन अधीत्यस्योपस- र्जनसज्ञाया उपसर्जनं पूर्वमित्यनेन वधीत्यस्य पूर्वनिपातत्ये अघि हरिछि इति जाते सुपो धातुप्रातिपदिकयोरिति डिलोपे अधिहरि इति जाते समासत्यात्प्रादिपदिको सो चागते अव्ययभाषसमामस्य अव्ययीभावश्चेत्यनेनाव्ययत्वात् अव्ययादापसुप इत्यनेन मुरी अपिहरि गोपि इति अधिगोपगिन्यत्र गोपा ङि अधि इति विग्रहे अव्ययं विभक्तीति सूत्रेण ममामे प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनमिति सूत्रेण अधिपदस्योपसर्जनत्ये उपमा जांनं पूर्वमित्यनेन अधान्यस्य पूनिपाते अधिगोपा हि इति जाते सुपो धातुप्रातिपदिक समयमानिदिमिनि । अनी ममापद गुमामविधायो गाने लपम् । भन्यमा सम में पिडामा पा प्रपमा मि पृrin विशादिवशम्मम्म पूर्वयोगासे ।

·समासप्रकरणे अव्ययीभावः। भावश्चेत्यव्ययत्वात्सुपो लुक् । अधिहरि ॥ अव्ययीभावश्च ।२।४।१८ अयं नपुंसकं स्यात् । गाः पातीति गोपाः तस्मिन्नित्यधिगोपम् ॥ नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्च- 'म्याः।।४।८३। अदन्तादव्ययीभावात्सुपो न लुक् तस्य पञ्चमी विना अमादेशश्च स्यात् ।। तृतीयासप्तम्योर्वहुलम् ।।४।८४। अदन्तादत्र्ययीभावात्तृतीयासप्तम्योपैहुलम- म्भावः स्यात् । उपकृष्णम् उपकृष्णेन । मद्राणां समृद्धिः सुमद्रम् । यवानानां व्यद्धिर्यव- नम् । मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकम् । हिमस्यात्ययोऽतिहिमम् । निद्रा संप्रति न युज्यत इत्य- तिनिद्रम् । हरिशब्दस्य प्रकाश इतिहरि । विष्णोः पश्चादनुविष्णु । योग्यतावीप्सापदार्था- नत्तिवृत्तिसादृश्यानि यथार्थाः । रूपस्य योग्यमनुरूपम् । अर्थसर्थ प्रति प्रत्यर्थम् । शक्ति- मनतिक्रम्य यथाशक्ति ॥ अव्ययीभावे चाकाले ६३८२१ सहस्य सः स्यादव्य- यीभावे न तु काले । हरेः सादृश्यं सहरि । ज्येष्ठस्यानुपूर्वेणेत्यनुज्येष्टम् । चक्रेण युग- योरिति किलोपे प्रातिपदिकत्वात्सौ समागते अव्ययीभावश्चेत्यनेन नपुंसकत्वे हस्खो नपुं- सके प्रातिपदिकस्येति हस्वत्वे अतोमित्यनेन सोरमि अमि पूर्व इति पूर्वरूपादेशे च अधिगोपम् ॥कृष्णस्य समीपे इत्युपकृष्णमित्यत्र कृष्ण डस् उप इति विग्रहे अव्ययं विभक्तीति सूत्रेण सामीप्यद्योतकेनोपशब्देन सह समासे प्रथमानिर्दिष्टमित्यनेन उप इत्यस्योपसर्जनत्वे उपसर्जनं पूर्वमित्यनेन उप इत्यस्य पूर्वनिपाते उपकृष्ण ङस इति जातं तत्र सुपो धातु- प्रातिपदिकयोरिति ङसो लोपे प्रातिपदिकत्वात्सौ प्राप्ते अव्ययीभावत्यात् अव्ययादा. पूसुप इति सुलोपे प्राप्ते नाव्ययीभावादतोम्त्वपञ्चम्या इति सुलोपाभावे सोरमि च कृते अमि पूर्व इत्यनेन पूर्वरूपादेशे उपकृष्णम् ॥ उपकृष्ण टा इत्यत्र तृतीया- सप्तम्योबहुलमित्यनेनामोऽभावे दाङसिङसामिनात्स्या इति इनादेशे गुणे च उपकृष्णेन ॥ पक्षे | उपकृष्णम् ॥ एवं सप्तम्यामपि उपकृष्णे उपकृष्णम् ॥ एवं सुमद्रम् ।। दुर्यवनम् ॥ निर्मक्षिकम् ।। अतिहिमम् ।। अतिनिद्रम् ॥ इतिहरि ।। अनुविष्णु ॥ अनुरूपम् ।। प्रत्यर्थम् ।। यथाशक्ति इत्यादीनि रूपाणि अव्ययं विभकीति सूत्रे तत्तदर्थवाचकाव्ययैः सह समासे उपसर्जनीभूतानां चाव्ययानां पूर्वनिपातत्वे प्रातिपदिकत्याद्विभक्तिकार्ये च कृते भवन्ति ।। सहरि इत्यत्र अव्ययं विभक्तीसनेन सादृश्यवाचिना सहेत्यव्ययेन सह समासे उपसर्जन पूर्वमित्यनेन सहेत्यस्य पूर्वनिपाते सहहरि उस् इति जातं तत्र सुपोधातुपातिपदिकयो- रिति उसो लोपे अव्ययीभावात्सुलोपे च अव्ययीभावे चाकाले इत्यनेन सहस्य सादेशे सहरि ॥ अनुज्येष्टमित्यत्र अव्ययं विभक्तीति सूत्रेण आनुव्र्थवाचिनाऽनुनाव्ययेन स- मासे पूर्वनिपाते सुब्लोपे सोरमि च ॥ अनुष्येष्टम् ।। सचक्रमित्यत्र अव्ययं विभक्तीति सूत्रेण योगपद्ययाचिना सहेत्यव्ययेन सह समासे पूर्वनिपाते अव्ययीभावे चाकाले इति सूत्रेण सहेत्यस्य सादेशे सचक्र टा इति जातं तत्र सुपो धातुप्रातिपदिकयो- रिति टालोपे सौ सोरनि च सचक्रम् ॥ ससखीत्यत्र अध्ययं विभक्तीति सूत्रेण सा- ·२६४ लघुकौमुद्याम् पत्सचनम् । सदृशः सख्या सससि । क्षत्राणा संपत्तिः सक्षत्रम् । तृणमप्यपरित्यज्य सतृणमत्ति । अभिमन्थपर्यन्तमधीते सामि ।। नदीभिश्च ।२।१२० नदीभिः सह संख्या समस्यते । समाहारे घायमिप्यते । पचगङ्गम् द्वियमुनम् ॥ तद्धिताः ॥१॥ ७६। आपञ्चमसमातेरधिकारोऽयम् ॥ अव्ययीभावे शरत्मभृतिभ्यः १४) २०७। शरदादिभ्यटन् स्यात्समासान्तोऽव्ययीभावे । शरदः समीपमुपशरदम् । प्रति- विपाशम् । जराया जरश्च । उपजरसमित्यादि ॥ अनश्च ।५।४।१०८) अन्नन्ताव्य- यीमावाच् स्यात् ।। नस्तद्धिते ६४१४४ानान्तस्य भस्य टेलोपस्तद्धिते । उपराजम् अध्यात्मम् ॥ नपुंसकादन्यतरस्याम् ।५।४।१०९। अन्नन्त यल्लीवं तदन्तादव्ययी- भावादृज्या स्यात् । उपचर्मम् उपचर्म ॥ झयः ।।४।१११॥ झयन्ताव्ययीभावाच् स्यात् । उपसमिघम् उपसमित् ॥ इत्यव्ययीभावः ॥२॥ दृश्यमाचिना सहेत्यव्ययेन समासे पूर्वनिपाते अव्ययीभावे चाकाले इति सहस्य सादेशे विभक्तिकार्ये च ससखि ॥ सक्षनमित्यन्न अव्ययं विभक्तीति सूत्रेण सपत्त्यर्थ- याचिना सह इत्यव्ययेन समासे पूर्वनिपाते सहस्य सादेशे च सक्षत्रम् || सगुणमित्यर अव्ययं विभक्तीति साकल्यवाचिना सहेत्यव्ययेन सह समासे पूर्वनिपाते सहस्य सादेशे विभक्तिकार्ये च सतृणमत्ति ॥ साग्नीत्यर अव्ययं विभक्तीति सूत्रेण पर्यन्ताचिना सहेत्यव्ययेन सह समासे पूर्वनिपाते सहस्य सादेशे विभक्तिकार्ये च कृते साग्नि ॥ पञ्चाना गङ्गाना समाहार पथगनमित्पत्र पश्चन् आम् गङ्गा आम् इति विग्रहे नदीभिश्चेत्यनेन समारो सुपो लोपे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपे पञ्चगङ्गा इति जात तत्र स नपुंसकमित्यनेन नपुसकत्ये हस्वो नपुंसके इत्यनेन हस्य ने पञ्चगङ्ग इति जात तत्र प्रातिपदिकत्वात्सौ अतोमिति सो- रमि अमि पूर्व इति पूर्वरूपादेशे पञ्चगङ्गम् ॥ एव द्वियमुनम् ॥ उपशरदमित्यन अ. व्ययं विभक्तीत्यनेन समासे पूर्वनिपाते अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्य इत्यनेन टचि टत्रयोलोंपे सौ नाव्ययीभावादिति सोरमि अमि पूर्व इति पूर्वरूपैकादेशे ।। ॥ उपशरदम् ॥ एर विपाशा प्रतीति प्रतिपिपाशम् ॥ उपजरसमिन्या अव्ययं विभ- तीति समासे पूर्वनिपाते अव्ययीभावे शरत्मभृत्तिभ्य इति टचि जराया जरखेति जरसि विभक्तिकार्ये कृते उपजरसम् || राज्ञ समीपमुपराजमिन्यत्र अव्ययं विभक्तीति समासे पूर्वनिपाते उपराजन् इति जात तन अनश्चेति सनेण रचि टचयो- टोपे नस्तद्धिते इति सूत्रेण टिलोपे विभक्तिकार्ये च उपराजम् । एवमात्मनीत्यध्यात्मम् ।। उपचर्ममिलन अव्ययं विभक्तीति समासे पूर्वनिपाते नपुंसकादन्यतरस्यामिति चि टिटोपे च उपचर्मम् । पक्षे टचोऽभारे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपे उपचर्म ॥ उपसमिगिन्या अव्ययं विभक्तीति समास पूर्वनिपाते झय इति टपि उपसमिवम् । पक्षे उपसमित् ॥ इन्यव्ययीभार ।

·समासप्रकरणे नमः। ।। अथ तत्पुरुषः ।। तत्पुरुषः ।।१।२२ अधिकारोऽयम् प्राग्बीहे विगु शालिगुमि तत्पुरुपसंदकः स्यात् ।। द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्रासापनः ।। ११२४। द्वितीयान्तं श्रितादिप्रकृत्तिकैः सुवन्तः सह सगस्यते या स न रात्पुरुषः । करणे श्रितः कृष्णश्चित इत्यादि । तृतीया तत्कृतार्थन गुणवचनेन ।२।११३० । तृती- यान्तं तृतीयान्तार्थकृतगुणवचनेनार्थेन च सह वा प्राग्यत् । शगुलया खण्डः शालाखखरः। धान्येनाथों धान्यार्थः । तस्कृतेति किम् । अक्ष्णा काणः ।। कतकरणे कृता बहु- लम् ।२।१॥३२॥ कर्तरि करणे च तृतीया वृदन्तेन बहुलं प्राग्यत । हरिणा बातो. रित्रातः । नभिन्नो नखभिन्नः । कृनाहणे गतिकारकपूर्वस्याऽपि प्राणम । नवनिभिन्नः ।। चतुर्थी तदर्थार्थव लिहितसुखरक्षितैः ।२।१।३६॥ चतुव॑न्ताांग यत्तद्वामिना अर्थादिभिश्च चतुर्यन्तं वा प्राग्वत् । यूपाय दारु गूपदारु । तदन प्रऋतिविकृतिभा एवेष्टः । तेनेह न । रन्धनाय स्थाली । ( अर्थेन नित्यसमागो विशेष्यलिङ्गमा नेति कृष्णं श्रित इत्यत्र द्वितीयाश्रितातीतेति समासे कृष्य अन् शिान तिरा सुपोधातुप्रातिपदिकयोरिति सुलुकि विभक्तिकार्ये व कृष्णश्रितः ॥ शवदया खण्ड इत्यत्र तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेनेति सूत्रेण समासे मुलुकि प्रातिदिक- त्वात् विभक्तिकार्ये च शङ्कलाखण्डः ॥ एवं धान्येन अर्थ इसत्र तृतीयातत्कृताधेन गुणवचनेनेति समासे सुपो धातुमातिपदिकयोरिति मुग्लोपे विभक्तिकार्य च धान्यार्थः ॥ यदि तृतीयातत्कृतार्थेनेति सूत्रेण ताकतेति नापठिष्यश्वेनगवान् पाणिनि- स्तहिं अक्ष्णा काण इत्यत्राप्यभविष्यत्समासः ।। हरिणा त्रात इत्यत्र कर्तृकरणे कृता बहुल- मिति सूत्रेण समासे सुब्लोपे विभक्तिकार्ये च कृते हरित्रातः ॥ एवं नखमिनो नभिः । नखैनिभिन्न इत्यन्न कृद्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणात्समासे सुपो धातुप्रातिपदिकयो- रिति सुपोलोपे विभक्तिकार्ये च नखनिर्भिन्नः ॥ यूपाय दारु इत्यत्र चतुर्थी तदर्थार्थय- लिहितसुखरक्षितरित्यनेन समासे सुपो धातुप्रातिपदिकयोरिति सुपो लोग थूपदारु । रन्धनाय स्थाली इत्पन्न चतुयो सलामपि तदर्थवाभावान समासः ।। द्विजाय अयमित्यत्र अर्थन नित्यसमासो विशेष्यलिङ्गता चेति वक्तव्यमिति वानिकन समासे द्विज ले अर्थ सु इति विग्रहे सुब्लोपे विभक्तिकार्ये व द्विजायः सूपः । एवं विजयी यवागूः । द्विजाथै पयः । भूतेभ्यो बलिः भूत्वलिः । गोभ्यो हितं गोहितं । गोभ्यः सुखं गोमुख इत्यादिषु चतुर्थी तदर्थार्थवलिहितसुखरक्षितरित्यनेन सूत्रेण समासो वियःचो. १ चतुर्थों तदर्भिवतिहितेति । तच्छदेन प्रकतर तुओं पराश्यते । अलपमहरिमाया दरल. विधिः । तदाह चतुभ्यंन्तार्थाय यदिति चतुबन्तवाच्याय सूचाव बदादि तदारिता अनुबन् समत्सत इत्यर्थः । ३४ ·लघुकौमुद्याम् वक्तव्यम् ) द्विनार्थः सूपः द्विजार्था यवागू द्विजाथै पयः । भूतबलि । गोहितम् गोल- सम् गोरक्षितम् ॥ पञ्चमी भयेन ।।१॥३७चोराद्यं चोरभयम् ॥ स्तोका. न्तिकदूराकृच्छ्राणि क्तेन ।२।१॥३९॥ पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः ।। अलुक्स्यादुत्तरपदे । स्तोकान्मुक्तः । अन्विकादागतः । अभ्याशादागतः । दूरादागतः । फुच्यादागतः ॥ पष्ठी ।२।२।८। सुवन्तेन प्राग्वत् । राजपुरुषः ॥ पूर्वापराघरो- त्तरमेकदेशिनकाधिकरणे ।२।२।१॥ अवयविना सह पूर्वादयः समस्यन्ते एकत्र- संख्याविशिष्टश्चेदवयवी । षष्टीसमासापवादः । पूर्व कायस्य पूर्वकायः । अपरकायः । एकाधिकरणे किम् । पूर्वश्छात्राणाम् ॥ अर्धे नपुंसकम् ।।२२। समांशवाच्यर्ध- शब्दो नित्यं छीवे प्राग्वत् ॥ अर्धे पिप्पल्या अर्धपिप्पली ॥ सप्तमी शौण्डैः ॥२१॥ ४०। सप्तम्यन्तं शौण्डादिभिः प्राग्यत् । अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्ड इत्यादि । द्वितीयात- तीयेत्यादियोगविभागादन्यत्रापि तृतीयादिविभक्तीनां प्रयोगवशात्समासो ज्ञेयः ॥ दिक्- संख्ये संज्ञायाम् ।।१।५०संज्ञायामेवेति नियमार्य सूत्रम् । पूर्वेषुकामशमी । स. तर्षयः । तेनेह न । उत्तरा वृक्षाः । पञ्च ब्राह्मणाः ॥ तंडितार्थोत्तरपदसमाहारे राद्भयमित्यत्र पञ्चमी भयेनेति सूत्रेण समासे सुब्लोपे विभक्तिकार्ये च चोरभयम् ॥ स्तो- कान्मुक्त इत्यत्र स्तोकान्तिकदरार्थेति सूत्रेण तान्तेन सह समासे पञ्चम्याः स्तोका- दिभ्य इत्यनेन पञ्चम्या अलुकि स्तोकान्मुक्तः । एवमेव अन्तिकादागतः । अभ्याशादागतः । पूरादागतः । कृच्छ्रादागतः ।। राज्ञः पुरप इत्यत्र पष्ठी सुयन्तेन माग्वदित्यनेन समासे राजन् ठस् पुरुष सु इति थिमहे सुपो धातुमातिपदिकयोरिति सुन्लोपे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नकारलोपे विभक्तिकायें च राजपुरुषः । कायस्य पूर्वमित्यन पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनकाधिकरणे इसनेन समासे प्रथमानिर्दिष्टपूर्वशब्दस्य उपसर्जनत्वात् उपसर्जनं पूर्वमित्यनेन पूर्वशब्दे पूर्व प्रयुक्त सुपो धातुप्रातिपदि- कयोरिति मुठोपे विभक्तिफायै च पूर्वकायः ॥ एयमपरकायः ॥ पूर्वरछात्राणा- मित्यन एकाधिकरणत्याभावान्न समासः ॥ अर्धे पिप्पल्या इसा अई नपुंसकमित्यनेन समासे उपसर्जनं पूर्वमिति सूत्रेणाईशब्द पूर्व प्रयुक्त मुटटोपे विभक्तिकार्ये च कृते अईपिप्पली । अक्षेषु शौण्ड इत्या सप्तमी शौण्टेरित्यनेन समासे मुन्टोपे विभक्ति- कार्ये च अक्षशोण्डः ॥ पूर्वेपुकामशमीपत्र दिकसंख्ये संज्ञायामिसनेन समासः मुन्टोप विभक्तिकार्ये च पूपुकामशमी || सप्त च ते प्रापयधेसा दिकसंख्ये संज्ञायामित्यनेन समासे सप्त जस् ऋषि जम् इति रिग्रहे मुम्लोपे विभक्तिकार्ये च सप्तर्पयः || उत्तराधाः || तदिनाघोंत्तरपदामादार न । एकापि पष्टी विषयभेदादिपते । इराशयेनार तद्विता विषये दादि। यदिन सरिता याय्य इति व्यास्यायत सहि पोशाल इत्यादी तदितो न सात समंद समागतार। तदिता परे इति तु नो तदित पर समाराः समासे से तसित इति भयोऽशा प्रया॥

·स्यान्न २६८ लघुकौमुद्याम् सर्पः क्वचिन्न । रामो जामद्ध्यः ।। उपमानानि सामान्यवचनैः।।श५५॥ धन इव श्यामो धनश्यामः । ( शाकपार्थिवादीनां सिद्धये उत्तरपदलोपस्योपसंख्यानम् ) शाकप्रियः पार्थिवः शाकपार्थिवः । देवपूजको ब्राह्मणो देवश्राह्मणः ॥ नज् ।।२।६। नम् सुपा सह समस्पते ॥ नलोपो नमः ॥७३नमो नस्स लोप उत्तरपदे । न ब्राह्मण अग्राह्मणः ।। तस्मान्नुडचि ।६।३।७४ा लुप्तनकारानब उन्तरपदस्याजादेर्नु- डागमः स्यात् । अनश्वः । नैकधेत्यादौ तु नशब्देन सह सप्सपेति समासः ॥ कुगति. प्रादयः ।।२।१८। एते समर्थेन नित्यं समस्यन्ते । कुत्सितः पुरुषः कुपुरुषः ॥ ऊ- र्यादिविडाचश्च शशश ऊर्यादयश्व्यन्ताश्च क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः । ऊरी- कृत्य शुक्रीकृत्य पटपटाश्त्य । सुपुरुषः । (प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया ) प्रगत आचार्यः प्राचार्यः । ( अत्यादयः कान्ताद्यर्थे द्वितीयया ) अतिकान्तो मालामिति विप्रहे ॥ एक- विभक्ति चापूर्वनिपाते ।।२।४४३ विग्रहे पनियतविभक्तिकं तदुपसर्जनसंज्ञ तस्य पूर्वनिपातः ।। गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ।११११४८। उपसर्जनं थो गो- च कृष्णसर्पः ॥ रामो जामदग्य इसत्र बहुलग्रहणान समासः ॥ घन इव श्याम इत्यत्र उप- मानानि सामान्यवचनैः नीलं च तदुत्पलं चेत्सन विशेषणं विशेष्येण बहुल- मिलनेन समासे सुब्लोपे विभक्तिकार्ये च घनश्यामः ॥ शाकं प्रियं यस्य स. शाकप्रियः शा. कप्रियश्चासौ पार्थिवश्चेत्यत्र विशेपणं विशेष्येण बहुलमिल्यनेन समासे सुब्लोपे शा- कप्रियपार्थिव इति जात तत्र शाकपार्थिवादीनां सिद्धये उत्तरपदलोपस्योप- संख्यानमित्यनेन शाकपदापेक्षयोत्तरपदताभाज: प्रियशब्दस्य लोपे वि० का० शाकपा- निः । एवं देवपूजको ब्राह्मण इत्यत्रापि ज्ञेयम् ॥ नब्राह्मण इत्यत्र नञ् सुपा सह समस्यते इति सूनेण समासे सुपो लोपे नलोपो नत्र इति सूत्रेण नलोपे अब्राह्मणः ॥ न अश्व इत्यन नन् इति सूत्रेण समासे नलोपो नम इति सूत्रेण नलोपे च अ अश्व इति जातं तर तसानुडचि इत्यनेन भुटि अनुट् अश्व इति जाते उटो लोपे सयोग विभक्तिकार्ये च अनश्व ॥ नैकधे. सत्र सुपसुपेति सूत्रेण नकारेण समासे नकधा ॥ कुपुरुष इत्यत्र कुगतिप्रादय इति सूत्रेण समासे सुपो लोपे वि० फा० कुपुरुषः ॥ ऊरीकल्पेसन अर्यादिच्चिडाचश्चेति सूत्रेण ऊरीयस्य गतिसंज्ञाया कुगतिमादय इसनेन समासे उरीकृप । एष शुक्ली- कृत्य । पटपटाकल्प । प्रादित्वासमासे ज्यन्तलेन गतित्वे सुपुरुषः ॥ प्रगत आचार्य इसत्र प्रादयो गताद्यर्थ प्रथमया इति समासे सुब्लोपे च प्राचार्यः ।। अतिक्रान्तो मालामिसन अल्यादयः कान्ताद्यर्थे द्वितीययेति सूनेण समासे सुब्लोपे अतिमाला इति जातं तत्र एकविभक्ति चापूर्वनिपाते इति सूत्रेण प्रतियोगे नियत्तविभक्तिमत्यमाटापदस्य उप- सर्जनसज्ञायां गोस्त्रियोरुपसर्जनस्येति सूत्रेण उपसर्जनीभूतस्त्रीप्रत्ययान्तप्रातिपदिकर- १ मोधियोपसर्जन ॥ उपसर्जनल व अन्यपदापनियविदोग्यतानिरुपितकाराप्रयोजनम् । .

·समासप्रकरणे तत्पुरुषः। शब्दः स्त्रीप्रत्ययान्तं च तदन्तस्य प्रातिपदिकस्य हवः स्यात् । अत्तिमालः । ( अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयया ) अवक्रुष्टः कोकिलया अवकोकिला ! (पर्यादयो ग्लानाद्यर्थं च. तुर्थ्या) परिग्लानोऽध्ययनाय पर्यध्ययनः । ( निरादयः कान्ताद्यर्थे पञ्चम्या ) निष्का- न्तः कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्विः॥ तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् ।३।१।१२। सप्तम्यन्ते पदे कर्मणीत्यादौ वाच्यत्वेन स्थितं कुम्भादि तद्वाचकं पदमुपपदसंझं स्यात् ।। उपपदम- तिङ् ।२।२।१९। उपपदं सुबन्तं समर्थेन नित्यं समस्यतेऽतिङन्तश्चायं समासः । कुम्भं करोतीति कुम्भकारः । अतिङ् किम् । माभवान् भूत् । माङि लुडिति सप्तमीनिर्देशा- न्माउपपदम् । गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः । व्याधी अश्वक्रीति कच्छपीत्यादि । तत्पुरुषग्याङ्गुले संख्याव्ययादेः।५।४।८६। संख्या- पस्य मालाशब्दस्य हस्वत्वे अतिमालः ॥ अवकृष्टः कोकिलयेसत्र अवादयः क्रुष्टाद्यर्थ तृतीययेति समरसे सुब्लोपे अवकोकिला इति जातं तत्र एकविभक्ति चापूर्वनिपाते इति सूत्रेण कोकिलेल्यस्योपसर्जनत्ये गोस्त्रियोरुपसर्जनस्येति सूत्रेणोपसर्जनीभूतल्यन्तए- दस्य हस्वत्वे वि० का ० अवकोकिलः ।। परिग्लानोऽध्ययनायेत्यत्र पर्यायो ग्लानाद्यर्थे चतुर्येति सूत्रेण समासे सुब्लोपे विभक्तिकार्ये च कृते पर्यध्ययनः ॥ निष्क्रान्तः को- शाम्ब्या इत्यत्र निरादयः कान्ताद्यर्थे पञ्चस्या इति समासे सुब्लोपे गोस्त्रियो- रुपसर्जनस्येति सूत्रेण ह्रस्वत्यै निष्कौशास्विः ॥ कुम्भं करोतीत्यत्र कर्मण्यण' इत्यनेन अणि कुम्भ अस् क अण् इति विग्रहे अचोणीतीति वृद्धौ तत्रोपपदं सप्तमीस्थमिति सूत्रेण कुम्भशब्दस्योपपदसंज्ञायां उपपद्मतिङ् इति सूत्रेण समासे कुम्भ अस् कार इति विग्रहे सुब्लोपे विभक्तिकार्ये च कृते कुम्भकारः [॥ माभवान् भूत् इत्यत्र माङि ल- डिति सप्तमीनिर्देशान्मा इत्यस्य यद्यप्युपपदसंज्ञा वर्तत एव तथाति तिङन्तत्मात् उपपद- मतिङ् इति सूत्रेण न समासः । विशेषेण आसमन्ताजिनतीत्यत्र गतित्वात्सुबुत्पत्तेः पूत्र कुगतिप्राय इत्यनेन समासे व्याघ्र इति जातं तत्र जातेरस्त्रीविषयादयोप- धात् इत्यनेन कीषि उषयोलोंपे यचिभमिति भसंज्ञायां यस्येति चेति प्रकारोत्तरवर्ल्स- कारलोपे संयोगे विभक्तिकार्ये च व्याघ्री ।। अश्वेन क्रीयते स्म इति विग्रहे अश्व टा क्रीत इति विग्रहे गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुवुत्पत्तरिति समासे सुब्लोपे अश्वक्रीत इति जातं तत्र क्रीतात्करणपूर्वात् इत्यनेन डीपि यचि भमिति भसंज्ञायां यस्येति चेति सूत्रेण तकारोत्तरवर्त्यकारलोपे संयोगे सौ हल्ङ्याविति सलोपे च अश्वक्रीती | कच्छाभ्यो पिबतीत्यत्र आतोऽनुपसर्गे कः इति कात्यये ककारलोपे आतोऽलोप इटि चेति पान्तःपात्याकारलोपे गतिकारकोपदानां कृद्भिरिति समासे सुपो धातुप्रातिपदिकयोरिति सुब्लोपे क्रीतात्करणपूर्वात् इति कीषि उपयोोपे यचिभमिति भसंज्ञायां यस्येति चेत्यनेन पकारोत्तरवाकारलोपे ·लघुकोमुद्याम् व्ययादेरगुल्यन्तस्य समासान्तोऽच् स्यात् । द्वे अङ्गुली प्रमाणमस्य द्वयङ्गुलम् । निर्गतम- गुलिभ्यो निरजुलम् ॥ अहासकदेशसंख्यातपुण्याच रात्रेः १५।४।८। एभ्यो रात्रेरच् स्याचारसंख्याव्ययादेः । अहमहणं द्वन्द्वार्थम् ।। रात्राहाहाः पुंसि राक्ष२९॥ एतदन्तौ द्वन्द्वतत्पुरुपौ पुंस्येय । अहश्च रात्रिश्चाहोरात्रः । सर्वरात्रः संख्या- वरात्रः । संख्यापूर्व रात्रं क्लीवम् । द्विरात्रम् ॥ त्रिरात्रम् ॥ राजाहासखिभ्यष्ट १५।४।९१॥ एतद्न्तात्तत्पुरुषाट्टच् स्यात् । परमराजः ॥ आन्महतः समानाधि- करणजातीययोः ६२४६। महत आकारोऽन्तादेशः सात्समानाधिकरणे उत्तरपदे जातीये च परे । महाराजः । प्रकारवचने जातीयर । महाप्रकारो महाजातीयः॥ यष्टनः संख्यायामबहुव्रीाशीयोः ।६३४७) आत्स्यात् । द्वौ च दश च द्वादश । संयोग विभक्तिकार्ये च कृते कच्छपी ॥ द्वे अङ्गुली प्रमाणमत्येत्यन्न तत्पुरुषस्याङ्गुले संख्याव्ययादेरित्यनेन समासान्ते डन् प्रत्यये जाते द्वि औ अङ्गुलि औ अ इति विग्रहे तत्र सुपो धातुप्रातिपदिकयोरिति सुब्लोपे द्विअङ्गुलि अ इति जातं तत्र इको यणचीति यणि च छङ्गुलि अ इति जातं तत्र यचि भर्मिति मसंज्ञायां यस्येति चेयनेन लफारोत्तरवर्तीकारलोपे संयोगे विभक्तिकार्ये च द्यगुलम् ॥ एवं निर्गतमङ्गुलीभ्यो निरङ्गुलम् ॥ अहश्च रात्रिश्चेत्या अहःसर्वेकदेशसंख्यातपुण्याच रात्रे इति सूत्रेण सहःपूर्वादात्रिशब्दादचि कृते अहन् रात्रि अच् इति जातं भसंज्ञायां यस्ये- तिचेत्यनेन तकारोत्तरवर्तिन इकारस्य लोपे अहन् इत्यनेन नस्य रत्वे हशि चेति रस्मोतये आद्गुण इति गुणे अहोरात्र इति जातं परवल्लिङ्गं दन्दतत्पुरुषयोरिति स्त्रीत्ये प्राप्ते तद्वाधित्वा रानाहाहाः पुंसीति सूत्रेण पुंस्ने सौ सस्य रत्वे रस्य विसर्गे च अहो- रात्रः ॥ एवं सर्वरानः ॥ संख्यातरात्रः ॥ द्विरात्रम् ॥ त्रिरात्रमित्या पूर्ववत्स्त्रीत्वं बाधित्वा पुंस्ये प्राप्ते पुंस्त्रं वाधित्वा संख्यापूर्व रात्रं क्लीवमित्यनेन श्लीबत्वम् ॥ परमश्वासी राजा चेत्यत्र विशेषणं विशेष्येण बहुलमित्यनेन समासे सुब्लोपे राजाह सखिभ्यष्टच् इति टचि टचयोलोपे परमराजन् अ इति जावे यचि भमिति भसंज्ञाया नस्तद्धिते इति नान्तटिलोपे संयोगे विभक्तिकार्ये च कृते परमराजः ॥ महांश्वासी राजा चेरात्र विशेपणं विशेष्येण बहुलमिति समासे सुब्लोपे राजाहःसखिभ्याट इति टचि टचयोर्लेप नस्तद्धिते इति टिलोपे महत् राज इति जाते आन्महतास मानाधिकरणजातीययोरिति सूत्रेण समानाधिकरणे राज इत्युत्तरपदे महतस्तकार- स्याफारादेशे अकः सवर्णे दीर्घ इति दीर्घ विभक्तिकार्ये च महाराजः ॥ एवं महाप्रकारो महाजातीयः ।। द्वौ च दश च द्वादशेसन चार्थे इन्द्र इत्यनेन समासे मुब्लोपे द्विदश इति जातं तत्र यष्टनः संख्यायामवहुव्रीहाशीयोरिति स्प्रेण द्विशब्दस्याकारान्तादेशे हते द्वादश ॥ एवं अष्टाविंशतिः । कुर्कुटच मयूरीचेत्यन चार्थ इन्द्र इति समासे ·समासप्रकरणे बहुव्रीहिः। २७२ अष्टाविंशतिः ॥ परवल्लिङ्गं इन्द्रतत्पुरुषयोः ।।२२६॥ एतयोः परपदस्येच लिङ्ग स्यात् । कुकुटमयूर्याविमे । मयूरीकुक्कुटाविमौ । अर्धपिप्पली । (द्विगुप्राप्तापन्नालंपूर्वगतिस- मासेषु प्रतिषेधो वाच्यः) पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः पुरोडाशः । प्राप्तो जी- विकां प्राप्तजीविकः । आपन्नजीविकः । अलं कुमार्य अलंकुमारिः ।। अत एव ज्ञापकात्स- मासः । निष्कौशाम्बः।। अर्धर्चाः पुंसि च ।२।४॥३१॥ अर्धर्चादयः शब्दाः क्लीवे च स्युः । अर्धर्चः । अर्धर्चम् । एवं ध्वजतीर्थशरीरमण्डपयूपदेहाङ्कुशपात्रसूत्रादयः । सा- मान्ये नपुंसकम् । मृदु पचति । प्रातः कमनीयम् ।। इति तत्पुरुषः ॥ ३ ॥ अथ बहुव्रीहिः ॥ ४ ॥ शेषो बहुव्रीहिः ।।२।३३ अधिकारोऽयं प्रारद्वन्द्वात् ॥ अनेकमन्यपदार्थ ॥२।२।२४। अनेकं प्रथमान्तमन्यस्य पदस्यार्थे वर्तमानं वा समस्यते स बहुव्रीहिः । सप्त- मीविशेषणे बहुव्रीहौ ।।२।३५। सप्तम्यन्तं विशेषणं च बहुव्रीही पूर्व स्यात् । कण्ठेकालः । अत एव ज्ञापकाद्यधिकरणपदो बहुव्रीहिः ॥ हलदन्तात्ससम्याः संज्ञायाम् ।६।३।९। हलन्तादन्तात्सप्तम्या अलुक् । प्राप्तमुद्क यं प्राप्तोदको प्रामः ।। कढरथोऽनवान् । उपह्रतपश रुद्रः । उद्धृतौदना स्थाली । पीताम्बरो हरिः । वीरपुरु- पको ग्रामः । (प्रादिभ्यो धातुजस्य वाच्यो वाचोत्तरपदलोपः ) प्रपतितपर्णः प्रपर्णः । सुब्लोपे परवल्लिङ्गं दन्द्रतत्पुरुषयोरित्यनेन परवल्लिङ्गत्वे प्रथमाद्विवचन औ समागते इको यणचीति यणि च कृते कुर्कुटमयूयौँ !, एवं मयूरीकुर्कुटौ ॥ पञ्चसु कपालेप संस्कृतः पञ्चकपाल इत्यत्र परवल्लिङ्ग बन्द्रतत्पुरुषयोरिति परवल्लिङ्गत्ये प्राप्ते दिगु- प्राप्तापन्नालं पूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वाच्य इत्यनेन परवल्लिङ्गत्वप्रतिषेधे विभक्तिकार्ये च पश्चकपालः पुरोडाशः॥ एवं प्राप्तजीविकः ॥ आपन्नजीविकः ॥ अलंकुमारि इत्यादिषु द्विगुप्रासापन्नालंपूर्वगतिसमासेष्वित्यनेन परवल्लिङ्गत्वनिषेधो ज्ञेयः ॥ अर्द्धचें ॥ अर्द्धर्चः॥ इत्यत्र अर्डर्चाः पुंसिचेत्यनेन क्लीवत्वं पुंस्त्वं च ।। मृदु पचति ॥ प्रातः कमनीयम् ॥ इत्यादौ ॥ सामान्ये नपुंसकमित्यनेन नपुंसकत्वं ज्ञेयम् ॥ इति तत्पुरुषः॥ कण्ठे काल इत्यत्र सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ इत्यनेन सप्तम्यन्तस्य पूर्वनिपातो सुपो धातुप्रातिपदिकयोरिति सुब्लोपे प्राप्ते हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायामित्यनेन स- तम्या अकि वि० कार्ये च । कण्ठेकालः ॥ प्राप्तं उदकं यमित्यत्र अनेकमन्यपदार्थ इति समासे सुब्लोपे आद्गुण इति गुणे प्रातिपदिकत्वाद्विभक्तिकार्ये च प्राप्तोदको ग्रामः ॥ ऊढो रथो येन स ऊढरथोऽनवान् ॥ उपहृतः पशुर्यस्मै सः उपहृतपशू रुद्रः ॥ उद्धृत ओदनो यस्याः सा उद्धृतोदना स्थाली ॥ पीतं अम्बरं यस्य सः पीताम्बरो हरिः ॥ वीराः पुरुपा यस्मिन् सः वीरपुरुपको ग्रामः ॥ इत्येतेषु अनेकमन्यपदार्थे इत्यनेन समासे सुब्लोपे विभक्तिकार्ये च कृते तानि तानि रूपाणि भवन्ति । वीरपुरुषक इत्यत्र तु शेषादिभाषेत्यनेन कब्बिधा- ·२७२ लघुकौमुद्याम् (नघोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वाचोत्तरपदलोपः) अविद्यमानपुत्रोऽपुत्रः॥ स्त्रियाः पुंष झापितपुंस्कादनूदसमानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादिषु ।६।२३४५ उक्तपुंस्कानूइ ऊोऽभावोऽस्यामिति बहुप्रीहिः । निपातनात्पञ्चम्या अलुक् पष्टयाश्च लुक् । तुल्ये प्रवृत्तिनिमित्ते यदुक्तपुंस्कं तस्मात्पर ऊडोऽभावो यत्र तयाभूतस्य स्त्रीवाचक शब्दस्य पुंबाचकस्येव रूपं स्यात् समानाधिकरणे स्त्रीलिङ्गे उत्तरपदे न तु पूरण्यां प्रियादौ च परतः । गोस्त्रियोरिति हस्वः । चित्रगुः। रूपवहार्यः । अनूड् किम् । बामोरूभायः॥ अप्पूरणी- प्रमाण्योः ।।४।११६॥ पूरणार्थप्रत्ययान्तं यत्स्त्रीलिङ्गं तदन्तात्प्रमाण्यन्ताच बहुश्रीहे- रस्यात् । कल्याणी पञ्चमी थासां राधीणा ताः कल्याणीपञ्चमा रामयः । श्री प्रमाणी यस्स स स्त्रीप्रमाणः । अप्रियादिषु किम् । कल्याणीप्रिय इत्यादि ॥ यहुव्रीही सक्थ्यक्ष्णोः खाङ्गत्पच् ।५।४।११६। खगवाचिसक्थ्यत्यन्ताद्वहुचीहेः पच् स्यात् । दीर्घसक्थः । जलजाक्षी । स्वाहारिकत् । दीर्घसक्थि शकटम् । स्थूलाक्षा वेणुयष्टिः । अक्ष्णोऽदर्शना- नमधिकम् । प्रपतितानि पर्णानि यस्येत्यन प्रादिभ्यो धातुजस्य वाच्योवाचोत्तर- पद्लोप इत्यनेन समासे उत्तरपदलोपरिकल्पे च कृते प्रपतितपर्ण. प्रपर्ण. ॥ न विद्यमान पुत्रो यस्येत्यत्र नमोऽस्त्यानामिति समासे लोपविकल्पे नलोपो नम इत्यनेन नलोपे वि० का० था. अपुन ॥ लोपाभानपक्षे तु अविद्यमानपुत्र चित्रा गायो यस्येत्या अनेकमन्य- पदार्थे इति समासे सुब्लोपे च चित्रा गो इति जात तत्र गोस्त्रियोरुपसर्जनस्पति हसत्य चित्रागु इति जात तत्र स्त्रियाः पुंवद्भापितपुंस्कादित्यनेन स्त्रीयाचकस्य चित्रा इत्यस्य पुवदावे कृते चित्रगु इति जात तत्र गोस्त्रियोरुपसर्जनस्येति गकारोत्तरवर्तिन ओकारस्य हस्वत्वे वि. का. क. चित्रगु ॥ एव रूपवती भार्या यस्येत्यत्र सुब्लोपे पुवदावे गोस्नियोरुपसर्जनस्येति यकारोत्तरवर्तिन आकारस्य हस्ये वि० का० ० रूपवनार्य ॥ चामोरूभार्य इत्यत्र अनूङ् इति निषेधान्न पुयायः ॥ कल्याणपञ्चमा इत्पन्न कल्याणीषु पञ्चमी इति निग्रहे सुब्लोपे अप्पूरणीप्रमाण्योरिति सूत्रेण अपि पकारलोपे कल्याणी पञ्चमी अ इति जाते यचिन्ममिति मत्वे यस्येति चेति मोत्तरवर्तिन इकारस्य लोपे कल्याणीपञ्चम इति जाते तत्र अजाद्यतष्टाप् इति टापि वि. का. फल्याणीपञ्चमारात्रय इति जात अत्र सामानाधिकरणे पञ्चगीशब्दे पूरणप्रत्ययान्तत्यान्न कल्याणीत्यस्य पुवद्भाव । स्त्रीप माण इत्यत्र भाषितपुस्कत्वाभावात्स्त्रीशब्दस्य न पुवद्भाव । कल्याणीप्रिय इत्पन्न समानाधिकरणे प्रियशब्दस्त विद्यमानत्वात्फल्याणीयस्य न पुषद्भावः ॥ दोघे सक्थिनी यस्येत्यत्र अनेकमन्य- पदार्थे इति सूत्रेण समासे सुब्लोपे च दीर्घसक्थिन् इति जात तन बहुव्रीही सक्थ्य क्ष्णोः स्वादात् पच् इत्यनेन पचि षस्य षः प्रत्ययस्येति पलोपे चलोपे यचिभमिति भसज्ञाया नस्तद्धिते इति नान्तटिलोपे सयोगे वि० का० ऋ० दीर्घसक्य. ॥ जलजा- क्षीत्पन अनेकमन्यपदार्थे इति समासे सुब्लोपे यहुन्नीहौ सक्थ्यक्ष्णोः खागात ·समासप्रकरणे बहुव्रीहिः । दिति वक्ष्यमाणोऽच् ॥ दित्रिभ्यां प मूर्ध्नः ।।४।११६। आभ्यां मूर्धः पः स्याद- हुव्रीहौ । द्विमूर्धः । त्रिमूर्धः ॥ अन्तर्वहिन्यां च लोग्नः १५।४।११७। आभ्यां लोग्नोऽप्स्याद् ब्रीहौ । अन्तर्लोमः । वहिलोमः ॥ पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः । ५।४।१३८। हत्यादिवर्जितादुपमानात्परस्य पादशब्दस्य लोपः स्याद्वहुव्रीहो । व्याघ्रस्येव पादावस्य व्याघ्रपात् । अहत्यादिभ्यः किम् । हस्तिपादः। कुसूलपादः ।। संख्यासुपूर्वस्य १६१४०। पादस्य लोपः स्यात्समासान्तो बहुव्रीहौ । द्विपात् सुपात् ॥ उदिभ्यां काकुदस्य ।५।४।१४८॥ लोपः स्यात् । उत्काकुत् । विकाकुत् ॥ पूर्णादिभाषा ।। ४।१४९। पूर्णकाकुत् पूर्णकाकुदः ॥ सुहृदुहृदौ मित्रामित्रयोः ।।४।१५०१ सु- दुयो हृदयस्य हृद्भावो निपात्यते । सुहृन्मित्रम् दुर्हदमित्रः ।। उम्प्रभृतिभ्यः कप् । दा४।१५१॥ कस्कादिषु च ।८।३।४८। एष्विण उत्तरस्य विसर्गस्य पोऽन्यस्य तु षच् इति यचि पचयोर्लोपे भसंज्ञायां टिलोपे संयोगे च जलजाक्ष इति जातं तत्र षिद्गौरादिभ्यश्चेति डीषि उपयोर्लोपे पुनर्भसंज्ञायां यस्येति चेत्यकारलोपे संयोगे वि० का० कृ० ॥ जलजाक्षी ॥ दीर्घसक्थि शकटमित्यत्र स्वाङ्गत्वाभावान्न पच् । स्थूलाक्षा वेणुयष्टिरित्यत्रापि स्वाङ्गत्वाभावान्न पच् पचोऽभावान्छीपोप्यभावे अक्ष्णोऽदर्शना- दित्यनेन अचि अजाद्यतष्टाप् इति टापि च स्थूलाक्षा । मूर्दानी यस्येत्यत्र द्वि- त्रिभ्यां ष मूर्द्धः इति सूत्रेण पे षः प्रत्ययस्येति पलोपे यचि अमिति भसंज्ञायां नस्तद्धिते इति नान्तटिलोपे संयोगे च द्विमूर्द्धः ॥ एवं त्रिसूर्द्धः ॥ अन्तर्लोमानि यस्येत्यत्र अनेकमन्यपदार्थे इति बहुव्रीही सुब्लोपे अन्तर्लोमन् इति जातं तत्र अन्तर्व- हिन्यां च लोग्न इति सूत्रेण अपि कृते यलोपे भसंज्ञायां नस्तद्धिते इति नान्तटि- लोपे संयोगे वि० का० कृ० अन्तर्लोमः ॥ एवं बहिर्लोम: व्याघ्रस्येव पादौ यस्येलत्र अनेकमन्यपदार्थे इति बहुव्रीही सुब्लोपे व्याघ्रपाद इति जातं तत्र पादस्य लोपो- ऽहस्त्यादिभ्य इत्यनेन दकारोत्तरवर्त्यकारलोपे व्याघ्रपात् । हस्तिपादः कुसूलपादः इत्यत्र हस्त्यादित्वान्नलोपः । द्वौ पादौ यस्य सुष्टु पादौ यत्स्येत्यत्र च बहुव्रीही सुब्लोपे संख्यासुपूर्व- स्येत्यनेन दकारोत्तरवर्त्यकारलोपे वावसाने इति दस्य ते द्विपात् सुपात् ॥ उस्काकुदं यस्य विकाकुदं यस्येत्यत्र पूर्ववद्बहुजीही सुब्लोपे उदिभ्यां काकुद्स्येत्यनेन दकरोत्तरवर्त्यकारलोपे बावसाने इति दस्य ते च कृते उत्काकुत् विकाकुत् । पूर्णकाकुत् इत्यत्र पूर्णादिभापे- त्यनेन लोपे पूर्णकाकुत् लोपामाचे च पूर्णकाकुदः ॥ सुष्टु हृदयं यस्य दुष्टं हृदयं यस्येत्यत्र च बहुप्रीही सुब्लोपे सुहृहुईदौ मित्रामित्रयोरिति सूत्रेण हृदयस्य हृद्भाव- निपाते वावसाने इति दत्य ते च कृते सुहृन्मित्रम् ॥ दुर्रदमित्रम् ॥ व्यूढं उरो यस्येत्यत्र अनेकमन्यपदार्थे इति बहुन्नीही सुब्लोपे व्यूढ उरस् इति जातं तत्र उम्प्रभृतिभ्यः का इति कपि पकारलोपे खरवसानयोरिति सस्य विसर्गे कस्कादिषु चेत्यनेन विस- ।

·२७४ युकौमुद्याम् स इति सः । ब्यूटोरस्कः प्रियसपिकः ॥ निष्ठा ।।२।३६॥ निष्ठान्तं बहुबोहो पूर्व स्यात् । युक्तयोगः ॥ शेपादिभाषा ५४:१५४अनुक्तसमासान्ताबहुचीहेः कन्या। महायशस्कः महायशाः ॥ इति बहुव्रीहिः ॥ ४ ॥ अथ दन्दसमासः ॥५॥ चार्थे दन्दः।।२।२९। अनेकं सुमन्तं चायें वर्तमानं पा समस्यते स द्वन्द्वः। समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराश्चार्थाः । तत्रेश्वरं गुरुं च भजस्वेति परस्परनिरपेक्ष- स्यानेकस्यैकस्मिन्नन्वयः समुच्चयः । मिक्षामट गां चानयेत्यन्यतरस्यानुपनिकलेनान्वयोऽ- न्याचयः । अनयोरसामर्थ्यात्समासो न । धवसदिरी उिन्धीति । मिलितानामन्वय स्त- रेतरयोगः । संज्ञापरिभाषम् । समूहः समाहारः ॥ राजदन्तादिपु परम् ।।२। ३१॥ एष पूर्व प्रयोगाई परं स्वार । दन्वानां राजा राजदन्तः । धर्मादिप्वनियमः । अर्धधौ धर्मार्थावियादि । इन्दे घिरा२३२॥ द्वन्द्वे घिसंज्ञं पूर्व स्यात् । हरिश्च ह. रश्च हरिहरौ ॥ अजाद्यन्तम् ।।२।३३। इदं द्वन्द्वे पूर्व स्यात् । ईशकृष्णौ ॥ अल्पान्तरम् ।।३४ शिवकेशवौ ॥ पिता मात्रा रा७० मात्रा स- होती पिता वा शिष्यते । माता च पिता च पितरौ मातापितरौ वा ॥ दन्दश्च मा. णितूर्यसेनानानाम् । रा४ारा एषां द्वन्द्व एकवत् । पाणिपादम् । मार्दङ्गिकवैणविकम् । र्गस्य सकारे च कृते व्यूढोरस्क ॥ एव प्रिय सर्पिर्यस्येत्यन्न कपि प्रियसर्पिष्कः ॥ युक्तो योगो पेन स इत्यत्र अनेकमन्यपदार्थे इति बहुव्रीही सुलोपे च निष्ठा इत्यनेन निष्ठा- न्तस्य पूर्ननिपाते युक्तयोग. ॥ महायशस्क इत्पन्न शेषादिभाषेत्यनेन कपि महा. यशस्कः ।। कबभावपक्षे तु महायशा ।। इति बहुव्रीहि.॥ धयश्च सदिरश्चेत्यन इतरेतरयोगत्वाचार्थे चन्द इत्यनेन द्वन्द्वसमासे सुलोपे विभक्तिकार्ये च कृते धवखदिरी ॥ सज्ञा च परिमापा च अनयो, समाहार इत्यन समाहारत्वाचाथै बन्द इति द्वन्द्वसमासे सुब्लोपे स नपंसकमित्यनेन नपुसकत्वे प्रथमैकवचनस्य सोरतोमित्यनेन अमि अमि पूर्व इति पूर्वरूपे च सज्ञापरिभाषम् ॥दन्ताना राजा इत्पन्न उपसर्जनं पूर्व- मित्यनेन पुनप्रयोगार्हस्य दन्तशब्दस्य राजदन्तादिषु परमित्यनेन परप्रयोगे राजदन्त ॥ धर्मश्च अर्धश्चेत्या धर्मादिपु न नियम इटानेन नियमाभावात् धर्मार्थी अर्थधर्मी वा ॥ हरिश्च हरश्चेत्यन इन्द्धे घि इति सूत्रेण घिसज्ञायति हरिशब्दे पूरै प्रयुक्त हरिहरौ ॥ ईशश्च कृष्णश्चैत्यन अजाद्यदन्तमित्यनेन ईशशब्दस्य अजायदन्तत्यापूर्वप्रयोगे ईशकृष्णौ ॥ शियश्च केशवश्चेत्या चाथै दन्द इति द्वन्द्वे सुब्लो अल्पान्तरम् इसनेन अल्पाचि शिवशब्दे पूर्व प्रयुक्त शिवकेशवौ || माता च पिता चेसन चार्थे छन्द इति द्वन्द्व सुब्लो मातृपित इति जात ता पिता मात्रा इति सूत्रेण पितृशन्देऽवशिष्टे औ गुणे च पितरी पक्षे मातापितये ।। पाणिश्च पादश्चेत्सन द्वन्दे सुझोपे दन्तश्च प्राणितयेसेनानानाम् ·समासान्तप्रकरणम् । रथिकाश्वारोहम् ॥ बन्दासुदषहान्तात्समाहारे ।५।४।१०६॥ चवर्गान्ताहपहा- न्ताच्च द्वन्द्वाहच्स्यात्समाहारे । वाक् च त्वक् च वाक्वचम् । बक्सजम् । शमीदृपदम् । वाक्विपम् । छनोपानहम् । समाहारे किम् । प्रावृद्धशरदौ ॥ ५॥ इति द्वन्द्वसमासः॥ अथ समासान्ताः ॥६॥ ऋक्पूरब्धः पथामानक्षे ।५।४।७४ अ अनक्ष इति छेदः । गाद्यन्तस्य स- मासस्य अप्रत्ययोऽन्तावयवः । अक्षे या धूस्तदन्तस्य तु न । अर्धर्चः । विष्णुपुरम् । वि- मलापं सरः । राजधुरा । अक्षे तु अक्षधूः । दृढधूरक्षः । सखिपथः । रम्यपथोदेशः ॥ अक्ष्णोऽदर्शनात् ।।४।७६। अचक्षुःपर्यायादक्ष्णोऽच्यात्समासान्तः ॥ उपसर्गा- दध्वनः ।५।४।८५। प्रगतोऽध्वानं प्राध्यो रथः ॥ न पूजनात् ।५।४।६९। पूजना- र्थात्परेभ्यः समासान्ता न स्युः । सुराजा अतिराजा ॥ इति समासान्ताः ॥ ६ ॥ इत्यनेनान प्राण्यङ्गत्वात् एकवद्भावे पाणिपादम् ॥ एवं मार्दङ्गिकवैणविकमित्यत्र तूर्याङ्गत्वादेकब- द्भावो रथिकाश्वरोहमित्यत्र च सेनाङ्गत्वादेकवद्भावो भवति ॥ वाक् च त्वक् चेल्यत्र चार्थे दन्छ इति द्वन्द्वे सुब्लोपे च वाक् त्वच् इति जातं तत्र द्वन्दाचुदपहान्तात्समाहारे. इत्यनेनात्र चन्तत्वादृचि टचो लोपे संयोगे विभक्तिकार्ये च कृते वाक्त्वचम् ॥ एवं त्वक्स्न- जम् ।। शमीदृषदम् ॥ वात्विषम् ॥ छत्रोपानहम् इत्यादीनि द्वन्दाचुरहान्तात्समा- हारे इत्यनेन क्रमेण च्चन्तदान्तषान्तहान्तत्वाच टचि कृते रूपाणि भवन्ति ॥ प्रावृट् च शरच्चेत्यत्र दान्तत्वे सत्यपि समाहारत्वाभावान्न टच् तेन प्रादृट्शरदौ ॥ इति द्वन्द्वः ॥ ऋचः अर्द्धं अर्द्धर्च इत्यत्र अई नंपुसकम् इति समासे सुब्लोपे अर्द्ध ऋच् इति माते आद्गुणः इति गुणे अर्द्ध इति जातं तत्र ऋकपूरवधूःपथामानक्षे इत्यनेन अप्रत्यये वि० का० कृ. अर्धर्चः ।। विष्णुपुरमित्यत्र पुरन्तत्यादप्रत्ययः ॥ विमलापं सर इत्यत्र अ- बन्तत्वादप्रत्ययः । राजधुरा इत्यन्न धुरन्तत्वादप्रत्ययश्च भवति । अक्षधूरित्यत्र अक्षत्वादप्रत्ययाभावः। एवं दृढधूरक्ष इत्यत्रापि अक्षत्वादप्रत्ययाभावो भवति । सखिपथ इत्यत्र फ्थान्तत्वादप्रत्ययो भवति ॥ एवं रम्यपथ इत्यत्रापि ज्ञेयम् ॥ गवामक्षीवेत्यत्र अक्ष्णोऽदर्शनादिति सूत्रेण अचक्षुःपर्या- यादक्षिशब्दादचि यचि भमिति भसंज्ञायां टिलोपे संयोगे अवङि गवाक्षः ॥ प्रगतोऽध्वान- मित्यत्र उपसर्गाध्वनः इति सूत्रेण अचि भसंज्ञायां नस्तद्धित इति नान्तटिलोपे संयोगे च प्राध्वो रयः । सुराजा अतिराजा इत्यत्र राजाहासखिभ्यष्टच् इति टचि प्राप्ते न पूजनात् इति सूत्रेण टचो निषधे सुराजा अतिराजा ॥ इति श्रीमत्सद्गुरुश्रीकेश- यगुरुकृपाकल्पवल्लरीपल्लवायमानायां प्रयोगमणिमालायां समाप्तिमगच्छत्समासप्रकरणम् ।। सर्वमङ्गलमाङ्गल्यमूलं श्रीसर्वमङ्गला ॥ श्रीसर्वमङ्गलेशश्च सर्वमङ्गलदोऽस्तु नः ॥ त्यक्त्वा दयामयात्मानौ श्रीकेशवमहेश्वरौ ॥ कमन्यमाश्रये विद्यावाप्तये चित्त में वद ॥ - .. .

·लघुकौमुद्याम् स इति सः । व्यूढोरस्कः प्रियसर्पिकः ॥ निष्ठा ।२।२॥३६॥ निष्ठान्तं बहुश्रीहौ पूर्ष स्यात् । युक्तयोगः॥ शेषादिभाषा ५१५४१ अनुक्समासान्ताद्बहुव्रीहेः कन्या। महायशस्कः महायशाः ॥ इति बहुव्रीहिः॥४॥ अथ इन्दसमासः ॥५॥ चार्थे इन्द्रः ।।२।२९। अनेकं सुपन्तं चायें वर्तमान वा समस्यते स द्वन्दः । समुच्चयान्याचयेतरेतरयोगसमाहाराश्वार्थाः । तत्रेश्वरं गुरुं च भजस्वेति परस्परनिरपेक्ष. स्यानेकस्यैकस्मिन्नन्वयः समुच्चयः । भिक्षामट गां चानयेत्यन्यतरस्यानुपकिनेनान्वयोऽ. न्याचयः । अनयोरसामर्थ्यात्समासो न । धवसदिशै उिन्धीति । मिलिवानामन्वय इत- रेतरयोगः । संज्ञापरिभाषम् । समूहः समाहारः ॥ राजदन्तादिपु परम् ।।२। ३१॥ एषु पूर्व प्रयोगाई परं स्यात् । दन्तानां राजा राजदन्तः । धर्मादिध्वनियमः । अर्थधौ धर्मार्थाविटादि ॥ बन्दे घि ।२।२।३२॥ द्वन्द्वे घिसंशं पूर्व स्यात् । हरिश्च ह- रश्च हरिहरौ ।। अजाद्यदन्तम् ।।२।३३। इदं द्वन्द्वे पूर्व स्यात् । ईशकृष्णौ ।। अल्पान्तरम् ।।२।३४॥ शिवकेशवौ ॥ पिता माना ।।।७० मात्रा स- होक्तौ पिता वा शिष्यते । माता च पिता च पितरौ मातापितरौ वा ।। बन्दश्च मा. णितूर्यसेनाङ्गानाम् ।।४।२॥ एषां द्वन्द्व एकवत् । पाणिपादम् । मार्दङ्गिकवैणविकम् । र्गस्य सकारे च कृते ब्यूढोरस्कः ॥ एवं प्रियं सर्यिस्येत्यत्र कपि पियसाष्कः ॥ युक्तो योगो पेन स इत्यत्र अनेकमन्यपदार्थे इति बहुव्रीही सुब्लोपे च निष्ठा इत्यनेन निष्ठा- न्तस्य पूर्वनिपाते युक्तयोगः ॥ महायशस्फ इत्यन्न शेषादिभाषेत्यनेन कपि महा- यशस्कः || कवभावपक्षे तु महायशाः ॥ इति वहुनीहिः॥ धवश्च खदिरश्चेत्यन्त्र इतरेतरयोगत्वाचाथै इन्द्र इत्यनेन द्वन्द्वसमासे सुब्लोपे विभक्तिकार्ये च कृते धवखदिरी ॥ संज्ञा च परिभाषा च अनयोः समाहार इत्यत्र समाहारत्वाचाथै दन्छ इति द्वन्द्वसमासे सुब्लोपे स नपंसकमित्यनेन नपुंसकत्वे प्रथमैकवचनस्प सोरतोमित्यनेन अमि अमि पूर्व इति पूर्वरूपे च संज्ञापरिमापम् ॥दन्तानां राजा इत्यन्न उपसर्जनं पूर्व मित्यनेन पूर्वप्रयोगार्हस्य दन्तशब्दस्य राजदन्तादिपु परमिसनेन परप्रयोगे राजदन्तः।। धर्मश्च अर्थश्चेत्यत्र धर्मादिपु न नियम इत्यनेन नियमाभावात् धर्मार्थी अर्थधर्मी वा ।। हरिश्च हरश्चेत्यत्र द्वन्दे घि इति सूत्रेण घिसंज्ञावति हरिशब्दे पूर्व प्रयुक्त हरिहरी ॥ ईशश्व कृष्णश्चेसत्र अजायदन्तमित्यनेन ईशशब्दस्य अजायदन्तत्यापूर्वप्रयोगे ईशकृष्णी ॥ शिवश्च केशवश्चेत्या चाथै दन्द इति द्वन्द्वे सुब्लोपे अल्पान्तरम् इत्यनेन अल्पानि शिवशन्दे पूर्व प्रयुक्त शिवकेशवौ ॥ माता च पिता त्यत्र चार्धे इन्द इति द्वन्द्व सुब्लोपे मातृपित इति जातं तत्र पिता मात्रा इति सूत्रेण पितृशन्देऽवशिष्टे औ गुणे च पितरी पक्षे मातापितरौ ॥ पाणिव पादश्चेत्यन्त्र द्वन्द्वे सुब्टोपे दन्दश्च प्राणितृर्यसेनाङ्गानाम् ॥

·समासान्तप्रकरणम् । रथिकाश्वारोहम् ॥ इन्द्राचुरहान्तात्समाहारे पा४।१०६। चवर्गान्ताहपहा- न्ताच द्वन्द्वाहच्यात्समाहारे । वाक् च त्वक् च वाक्वचम् । वक्रजम् । शमीदृपदम् । बाक्लिषम् । छनोपानहम् । समाहारे किम् । प्रावृटशरदौ ॥ ५॥ इति द्वन्द्वसमासः ।। अथ समासान्ता: ॥६॥ ऋक्पूरन्धूः पथामानक्षे ।५।४७४। अ अनक्ष इति छेदः । अागाद्यन्तस्य स- मासस्य अप्रत्ययोऽन्तावयवः । अक्षे या धूस्तदन्तस्य तु न । अर्धर्चः । विष्णुपुरम् । वि. मलापं सरः । राजधुरा । अक्षे तु अक्षधूः । दृढधूरक्षः । सत्रिपथः । रम्यपथोदेशः ।। अक्ष्णोऽदर्शनात् ।।४।७६। अचक्षुःपर्यायादक्ष्णोऽच्यात्समासान्तः ॥ उपसर्गा- दध्वनः ५।४।८। प्रगतोऽध्वानं प्राध्वो रथः ॥ न पूजनात् ॥१४॥६९। पूजना- र्थात्परेभ्यः समासान्ता न स्युः । सुराजा अतिराजा ।। इति समासान्ताः ॥ ६ ॥ इत्यनेनात्र प्राण्यङ्गत्यात् एकवद्भावे पाणिपादम् ॥ एवं मार्दङ्गिकवणविकमित्यत्र तूर्याङ्गत्वादेकव- दावो रथिकावरोहमित्यन्न च सेनाङ्गत्वादेकवद्भावो भवति ॥ वाक् च त्वक् चेत्यत्र चार्थे चन्द्र इति द्वन्द्व सुब्लोपे च वाक् त्वच इति जातं तत्र द्वन्दाचुरहान्तात्समाहारे इत्यनेनात्र ध्वन्तत्वादृचि टचो लोपे संयोगे विभक्तिकार्ये च कृते वाकवचम् ॥ एवं त्वक्स- जम् ॥ शमीदृषदम् ॥ वात्विषम् ॥ छनोपानहम् इत्यादीनि द्वन्द्वाचुरहान्तात्समा- हारे इत्यनेन क्रमेण च्वन्तदान्तपान्तहान्तत्वाञ्च टचि कृते रूपाणि भवन्ति ॥ प्रावृट् च शरचेत्पन्न दान्तत्वे सत्यपि समाहारस्वाभावान्न टच् तेन प्रावृट्शरदौ ॥ इति द्वन्द्वः ।। ऋचः अर्द्ध अईर्च इत्यत्र अर्द्ध नंपुसकम् इति समासे सुव्लोपे अर्द्ध ऋच् इति जाते आद्गुणाः इति गुणे अर्द्धर्च् इति जातं तन्त्र ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे इत्यनेन अप्रत्यये वि० का० ऋ० अर्धर्चः ॥ विष्णुपुरमित्यत्र पुरन्तत्वादप्रत्ययः ॥ विमलापं सर इत्यत्र अ- अन्तत्यादा प्रत्ययः । राजधुरा इत्यत्र धुरन्तत्वादप्रत्ययश्च भवति । अक्षधरित्यत्र अक्षत्वादप्रत्ययाभावः। एवं दृधूरक्ष इत्यत्रापि अक्षत्वादप्रत्ययाभावो भवति । सखिपथ इत्यत्र पथान्तत्वादप्रत्ययो भवति । र रस्पाईथ इत्यत्रापि ज्ञेयम् ॥ गवामक्षीवेत्यत्र अक्ष्णोऽदर्शनादिति सूत्रेण अचक्षुःपर्या- यादक्षिशदादचि यचि भमिति मसंज्ञायां टिलोपे संयोगे अवङि गवाक्षः || प्रगतोऽवान- मित्यत्र उपसर्गाद्ध्वनः इति सूत्रेण अचि भसंज्ञायां नस्तद्धित इति नान्तटिलोपे संयोगे च प्राथ मे रथः । सुराजा अतिराजा इत्यत्र राजाहासखिभ्यष्टच् इति टचि प्राप्ते न पूजना व इति सूत्रेण टचो निषेधे सुराजा अतिराजा !! इति श्रीमत्सद्गुरुश्रीकेश- पल्लवायमानायां प्रयोगमणिमालायां समाप्तिमगच्छत्समासप्रकरणम् ।। । मूलं श्रीसर्वमङ्गला ॥ श्रीसर्वमङ्गलेशश्च सर्वमङ्गलदोऽस्तु नः || मानौ श्रीकेशवमहेश्वरौ ॥ कमन्यमाश्रये विद्याचाप्तये चित्त मे यद ।। बगुरुकृपापल्यालरी सर्वमङ्गलमाङ्गल्या यकमा दयामरा ·२७६ लघुकीमुद्याम् अथ तन्हितप्रकरणम् ॥ समर्थानां प्रथमादा ४११८२। इदं पत्रयमधिक्रियते । भाग्दिश इति यावत् ।। अश्वपत्यादिभ्यश्च ।।१।८४ा एभ्योऽण् स्यात्माग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु । अश्वपतेरसत्यादि आश्वपतम् । गाणपतम् ॥दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदापण्यः ।।४।०५। दित्या- दिभ्यः पत्युत्तरपदाच प्राग्दीव्यतीयेप्वर्थेषु ण्यः स्यात् । अणोऽपवादः । दितेरपत्यं दैत्यः। अदितेरादित्यस्य वा आदित्यः । प्राजापत्यः । ( देवाद्यननौ ) दैव्यम् दैवम् ( बहिमष्टि- लोपो यच ) वाह्यः (ईकवच )॥ किति च ।।११८ किवि तद्धिते चाचामा- देरचो वृद्धिः स्यात् । वाहीकः । ( गोरजादिप्रसङ्गे यत् ) गोरपत्यादि गन्यम् ॥ उत्सा- दिभ्योऽन् ।४।११८६। औत्सः॥ इत्यपलादिविकारान्तार्थाः प्रत्ययाः ॥ * ॥ स्त्री. पुंसाभ्यां नमो भवनात् ।।१।८७॥ धान्यानां भवन इत्यतः प्रागर्थेषु स्त्रीपुं- अश्वपतेरपत्यमित्या अश्वपत्यादिभ्यश्चेति सूत्रेण अणि सुपो धातुमातिपदि. कयोरिति सुब्लोपे णलोपे यचि भमिति भसंज्ञायां यस्येति चेति तकारोत्तरवर्तिन इका. रस्य लोपे तद्धितेष्वचामादेरिति सूत्रेणाद्यचो वृद्धौ आश्वपतम् ॥ एवं गणपतेरप- त्यादि गाणपतम् ॥ दितेरपत्यमित्यत्र तस्यापत्यमित्यनेन अणि प्राप्ते तं वाधिया दित्य- दित्यादित्यपत्युत्तरपदापण्यः इति सूत्रेण ण्यप्रत्यये सुब्लोपे णकारलोपे भसंज्ञायां यस्पेति चेति दकारोत्तरवर्तिन इकारस्य लोपे तद्धितेष्वचामादेरिति सूत्रेणाद्यचो दका. रोत्तरवर्तिन इकारस्य वृद्धौ संयोगे वि० का० ऋ० दैत्यः ॥ एवं ॥ आदित्यस्यापत्यमित्यत्र आदि- खराब्दापण्यप्रत्यये णकारलोपे भसंज्ञायां यस्येति चेयकारान्तःपात्यकारलोपे आदित् य य इति जाते हलो यमांयमि लोप इति यकारलोपे संयोगे वि० का० ० आदित्यः । प्रजापतेः अपत्यमित्यत्र पत्युत्तरपदत्वाण्ण्यप्रसये सुब्लोपे मसंज्ञायां यस्येति चेति सकारोत्तरवर्तिन इकारस्य लोपे संयोगे आद्याचोदृद्धी वि. का. कृ. प्राजापत्यः ॥ देवस्यापसमित्या देवा- द्यममौ इति यत्रि सुब्लोपे भसंज्ञायां भलोपे आदिवृद्धौ संयोगे बिभक्तौ च देव्यम् ॥ अमि प्रत्यये दैवम् ॥ बहियो बाह्य इत्यत्र बहिपष्टिलोपोयम चेति वार्तिकेन टिरहोपे यहि च कृते बह्यञ् इति जाते जलोपे आदिवृद्धौ विभक्ती च बाह्यः ॥ बहिर्भवो वाईक इत्यन ईकक्चेति वर्तिकेन ईफकि कृते वहिष् ईका इति जाते टिलोपे फलो किति चेति सूत्रेण अचो वृद्धौ विभक्तौ च वाहीकः ॥ गोरपसमित्यत्र तस्यापत्यमित्या ईशः प्राप्तौ तं बा. धित्वा गोरजादिप्रसङ्गे यत् इति यति सुव्लोपे वान्तो यिप्रत्ययेइत्य च गव्यम् ॥ उत्सस्यापत्यमित्यन्न उत्सादिभ्योऽन् इति अत्रि सुब्लोति भसंज्ञायां भलो आदिवृद्धी वि० औत्सः॥ स्त्रिया अपत्यमित्यत्र स्त्रीपुंसाभ्यां नम्लयो छोपे च सी नञ् इति जातं तत्र जसोपे आदिवृद्धौ भसंज्ञायां भलोपे संयोथेर इत्यवादेशे विभक्ती इत्यनेन नभि सुन्- में विभक्तौ च वैणः ·तद्धितप्रकरणम् । २७७ साभ्यां क्रमान्नयननौ स्तः । त्रैणः पौंस्नः ॥ तस्यापत्यम् ।।१।१२। पष्टयान्तात्कृ- तसंधेः समर्थादपत्रेऽर्थे उक्ता वक्ष्यमाणाश्च प्रत्यया वा स्युः ।। ओर्गुणः ।।१४६॥ उवर्णान्तस्य भस्य गुणस्तद्धिते । उपगोरपत्यमापगवः । आश्वपतः दैत्यः औत्सः बैणः पौ. स्नः॥अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्।४।१।१६। अपत्यवेन विवक्षितं पौत्रादि गोत्रसंज्ञ स्यात् ॥ एको गोत्रे ।४।१।१३। गोत्रे एक एवापत्यप्रत्ययः स्यात् । उपगोगोंत्रापत्यमो- पगवः॥गर्गादिभ्यो यन् ।४।१।१०। गोत्रापत्ये । गर्गस्य गोत्रापत्यं गायः । वात्स्यः यमोश्च ।।४।६४। गोत्रे यद्यमन्तमअन्तं च तदवयवयोरेतयो क् स्यात्तत्कृते बहुत्वे न तु खियाम् । गर्गाः वत्साः ॥ जीवति तु वंश्ये युवा ।४।१।१६३॥ वंश्ये पि- त्रादौ जीवति पौत्रादेर्यदपत्यं चतुर्थादि तावसंज्ञमेव स्यात् ।। गोत्राबून्यस्त्रियाम् ।४।१।९४। यून्यपत्ये गोत्रप्रत्ययान्तादेव प्रत्ययः स्यात् । स्त्रियां तु न युवसंज्ञा ॥ य- बिनोश्च ।४।१।१०१। गोत्रे यौ यभिचौ तदन्तात्फक् स्यात् ॥ आयनेयीनी- यियः फढखछयां प्रत्ययादीनाम् ।७।१।२। प्रत्ययादेः फस्य आयन् ढस्य एय् खस्य ईन्' छस्य ईय् घत्य इय् स्युः । गर्गस्य युवापत्यं गाायणः दाक्षायणः । अत इन ।४।१।१५। अपत्येऽर्थे । दाक्षिः॥ बाह्वादिभ्यश्च ।४।१।४। वाहविः औ- एवं स्मनि पौंस्नः ॥ उपगोरपत्यमित्यत्र तस्यापत्यमित्यनेन अणि संज्ञायां ओर्गुण इल्य- नेन गुणे तद्धितेष्वचामादेरियादिवृद्धौ एचोयवायाव इत्यवादेशे संयोगे च औपगवः ॥ उपगोर्गोत्रापत्यमित्यत्र अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रमिति गोत्रसंज्ञायां तस्याप- त्यमियनेन अणि औपगवः ॥ एको गोत्रे इति सूत्रेण औपगवशब्दादपत्यप्रत्ययाभावः ।। गर्गस्य गोत्रापत्यमित्यत्र गर्गादिभ्यो य इति यथि सुब्लोपे भसंज्ञायां यस्येतिचे- सकारलोपे तद्धितेष्वचामादेरित्याद्यवृद्धौ गार्ग्यः ॥ एवं वात्स्यः ॥ गर्गस्य गोत्रा- पल्यानि गर्गा इत्यत्र गर्गादिभ्यो यञ् इति यत्रि सुब्लोपे भसंज्ञायां यस्येति चेत्सकार- लोपे तद्धितेवचामादेरियाद्यज्वृद्धौ गार्या इति जातं तत्र यामोश्चेत्यनेन गकारोत्तरव- तियकारलोपे निमित्ताभावे नैमित्तिकस्यायभाय इति यकारनिमित्तवृद्ध्यभावे गर्गाः एवं वत्साः ॥ गर्गस्य युवापत्यं गाय॑स्य गोत्रापत्यमित्यत्र जीवति तु वंश्ये यु. था इति सूत्रेण युवसंज्ञायां यनिमोश्चेति सूत्रेण यजन्तात् गार्ग्यशब्दाफकि कलो आयनेयीनीयियः फढखछयां प्रत्ययादीनाम् इत्यनेन फस्य स्थाने आयनि कृते गार्य आयन् अ इति जाते यचि भमिति भसंज्ञायां यस्येतिचेति ग्यकारोत्तरवर्त्यकार- लोपे संयोगे अकुप्वानुमव्यवायेपीति नस्य णत्वे गाायणः ॥ एवं दक्षस्य युवापखं दाक्षेर्गोत्रापत्यं दाक्षायणः ॥ दक्षस्थापत्यमित्यत्र अत इञ् इति इग्नि सुब्लोपे भसंज्ञायां यस्येतिचेति क्षकारोत्तवर्मकारलोपे तहितेष्वचामादेरिति वृद्धौ दाक्षिः।। .

·लघुकौमुयाम् डुलोमिः । आकृतिगणोऽयम् ॥ अनुष्यानन्तये बिदादिभ्योऽन् ।४।१।१०४॥ ये लत्रानृपयस्तेभ्योऽपत्येऽन्यत्र तु गोत्रे । बिदस्य गोत्रं वैदः वैदी विदाः । पुत्रस्यापत्यं पौरः पौत्रौ पौत्राः । एवं दौहित्रादयः ॥ शिवादिभ्योऽण् ।४।२।११२। अपत्ये । शैवः गाङ्गः ।। ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च ।४।१।११४ऋषिभ्यः-वासिष्ठः वै- श्वामित्रः । अन्धकेभ्यः-वाफल्कः । वृष्णिभ्यः-वासुदेवः । कुरुभ्यः नाकुलः साह देवः ॥ मातुरुत्संख्यासंभद्रपूर्वायाः।४।१।११५। सख्यादिपूर्वस्य मातृशब्दस्य उदादेशः स्यादण् प्रत्ययश्च । द्वैमातुरः । पाण्मातुरः । भाद्रमातुरः ॥ स्त्रीभ्यो क् १४।१।१२०। वीप्रत्ययान्तेभ्यो ढक् । वैनतेयः ॥ कन्यायाः कनीन च ।४।। ११३॥ चादण् । कानीनो व्यासः कर्णश्च ॥ राजश्वशुराद्यत् ।।१।१३७) (गज्ञो जातादेवेति वाच्यम्)॥ ये चाभावकर्मणोः ।६।४।१६८। यादौ तद्धिवे वाहोरपत्यमित्यत्र याह्वादिभ्यश्चेति सूत्रेण इजि भसहाया ओगुर्ण इति गुणे एचो. यवायाव इति अवि वाहति ॥ उडलोनोऽपसमिसन बाहादिभ्यश्चेति सूत्रेण इनि सुलोपे उडुलोमन् इ इति जात तत्र भसज्ञाया नस्तद्धिते इति टिठोपे तद्धितेष्वचा- मारिति वृद्धौ औडुलोमि ॥ विदस्य गोनापत्यमित्यत्र अनुष्यानन्तर्ये विदादि भ्योऽन् इति अनि भसज्ञाया यस्येतिचेत्यकारलोपे तद्धितेष्वचामादेरिति वृद्धी वैदः ॥ एव पुत्रस्यापत्यमित्या पौत्र दुहितुरपसमित्यत्र विदादिभ्योऽञ् इति अभि दुहित अ इति जात तत्र तहितेष्वचामादेरियाद्यमृद्धौ इको यणचीति यणि च दौहित्र || शिवस्यापत्यमित्यत्र शिवादिभ्योऽण् इत्यणि भसज्ञायामकारलोपे आद्याजवृद्धौ च वृताया शैव ॥ एव गङ्गाया अपत्य गाङ्ग ॥ वसिष्ठस्यापत्यमित्यत्र ऋष्यन्धकट्ट- क्षिकुरुभ्यश्चेयणि मसज्ञायामकारलोपे युद्धौ च वासिष्ठ ऋपित्वात् एव वैश्वामिन ॥ श्वफलस्यापत्यमित्यत्र अन्धकत्वादणि श्वाफल्क ॥ वसुदेवस्यापत्यमित्यन्न वृष्णित्यादणि चामुदेव । नकुलस्यापत्यमित्यन्न सहदेवस्थापत्यमित्यत्र च कुरुत्वादणि नाकुल ॥ साहदेव ॥ द्वयोर्मात्रोरपत्यमित्यन मातुरुत्संख्यासंभद्रपूर्वाया इति सूत्रेण मातुरदादेशे आणि च द्विमातुर् अ इति जात तत्र सयोगे तडितेष्वचामादेरिति वृद्धौ च द्वैमातुर ॥ एव पण्णा मातॄणामपस पाण्मातुर ॥ भद्रमातुरपत्य माद्रमातुर ॥ विनताया अपत्यमि- सन स्त्रीभ्यो ढक् इत्यनेन ढकि कारलोपे विनता ढ इति जात ता आयनेयीनी- यियः फढखछयां प्रत्ययादीनामित्यनेन ढस्थाने एयादेशे पचि भमिति भसज्ञाया यस्येतिचेति तारोत्तरवलकारलोपे किति चेति वृद्धौ सयोगे च ।। वैनतेय कन्याया अपत्यमित्यन कन्यायाः कनीन च इति सूत्रेण कन्यास्याने कनीनादेशे चकारादणि च वृते कनीन भ इति जात तत्र तद्धितेप्यचामादेरिति वृद्धी कानीन ॥ राज्ञोऽपत्य- मिसा राजश्वशुराश्यत् इति सूत्रेण जातियाचिनो राजशब्दात् यति भसज्ञाया नस्तद्धिते ·। व- तद्धितप्रकरणम् । २७९ परेऽण् प्रकृत्या स्यान्न तु भावकर्मणोः । राजन्यः । जातावेवेति किम् ॥ अन् ।६।४। १६७। अन् प्रकृत्या स्यादणि परे । राजनः श्वशुर्यः ॥ क्षत्राद्धः ।४।१११३८। क्ष- त्रियः । जातावित्येव । क्षात्रिरन्यत्र ॥ रेवत्यादिभ्यष्टक् ।४।१।१४६टस्येकः । २५०। अङ्गात्परस्य ठस्येकादेशः स्यात् ।। रैवतिकः ॥ जनपदशब्दात्क्षत्रि- याद ।४।१।१६८। जनपदक्षत्रियवाचकाच्छब्दादम् स्यादपये । पाञ्चालः । क्षत्रि- यसमानशब्दाज्जनपदात्तस्य राजन्यपत्यवत् । पञ्चालानां राजा पाञ्चालः । (पूरोरण क्तव्यः) पौरवः । (पाण्डोर्यण् ) पाण्ड्यः ॥ कुरुनादिभ्यो पयः ।४।१।१७२। कौरव्यः नैषध्यः ॥ ते तद्वाजाः।४।१।१७४। अबादयस्तद्राजसंज्ञाः स्युः ॥ तद्रा- जस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् ।२।४।६२। बहुप्वर्थेषु तद्राजस्य लुक् तदर्थकृते य- हुवे न तु स्त्रियाम् । इक्ष्वाकवः पञ्चालाः इत्यादि । कम्बोजालुक् ।४।१।१७५। इत्यनेन नान्तटिलोपे प्राप्ते ये चाभावकर्मणोरियनेन अनः प्रकृतिभावे राजन्यः जाति- मात्राभावे राज्ञोऽपत्यमित्यत्र तस्यापत्यमित्यनेन अणि णलोपे अन् इत्यनेन अनः प्रकृतिभावे च राजनः ॥ श्वशुरस्यापत्यमित्यत्र राजश्वशुराद्यत् इति यति भसंज्ञायां यस्येति चेति रकारोत्तरवर्त्यकारलोपे श्वशुर्यः ॥ क्षत्रस्यापत्यमित्यत्र क्षत्राद्धः इति सूत्रेण घप्रत्यये कृते क्षत्र घ इति जातं तत्र आयनेयीनीयियः फढखछयां प्रत्ययादीनामित्यनेन घस्य इयि यचि भमिति भसंज्ञायां यस्येति चेत्यकारलोपे च क्षत्रियः ॥ जात्यभारे तु क्षत्र- स्यापत्यमित्यत्र अत इञ् इत्यनेन इजि भसंज्ञायामलोपे वृद्धौ च क्षात्रिः ॥ रेवल्या अपत्य- मित्यत्र रेवत्यादिभ्यष्ठक् इति ठकि कलोपे ठस्येक इत्यनेन ठस्य इकादेशे भसंज्ञायामकारलोपे किति चेति वृद्धौ रैवतिकः ॥ - पञ्चालस्यापत्यमित्यत्र जनपदशब्दात्क्षत्रिया इति अभि जलोपे भसंज्ञायामलोपे तद्धितेष्वचामादेरिति वृद्धौ च पाञ्चालः ॥ पञ्चा- लानां राजा इत्यत्रापि क्षत्रियसमानशब्दादिति वार्तिकादनि पाञ्चालः ॥ पूरोरपत्य- मित्यत्र पूरोरण इति अणि भसंज्ञायां ओर्गुण इति. गुणे एचोयवायाच इति अवा- देशे वृद्धौ च पौरवः ॥ पाण्डूनां राजा इत्यत्र पाण्डोर्यण इति ड्यणि डकारणकारयोर्लोपे भसंज्ञायां टेरिति टिरूपस्य डकारोत्तरवयुकारलोपे संयोगे च पाण्ड्यः ॥ कुरूणां राजेत्यत्र कुरुनादिभ्यो ण्यः इति ज्ये णलोपे भसंज्ञायां ओर्गुण इति गुणे अवादेशे संयोगे च कौरव्यः ॥ एवं नैषध्यः॥इवाकोरपत्यानि इत्यत्र जनपदशब्दात्क्षत्रियाद् इति अनि तेतद्राजा इत्यनेन अजस्तद्राजसंज्ञायां तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियामित्यनेन अनो लोपे इक्ष्वाकवः ॥ एवं पञ्चालानामपत्यानि राजानो वेत्यत्र ते तद्राजा इति तद्राजसंशयां मुकि च पञ्चाला: ॥ कम्बोजानां राजा इत्यत्र जनपदशब्दात्क्षत्रियाद् इत्यनि ते तद्राजा इत्यनेनाजस्तद्राजसंज्ञायां कम्बोजाल्लुक इत्यनेन तद्राजसंज्ञस्याओ हाक ·२८० लघुकौमुद्याम् अस्माचद्राजस्य लुक् । कम्बोजः कम्बोजी । (कम्बोजादिभ्य इति वक्तव्यम्) चोला शकः केरलः यवनः ॥ इत्यपत्याधिकारः ॥ * ॥ तेन रक्कं रागात् ।।२।१] अण सात् । रज्यतेऽनेनेति रागः कपायेण रक्तं वस्त्रं कापायम् ॥ नक्षत्रेण युक्तः कालः सारा अण् स्यात् (तिध्यपुष्ययोर्नक्षत्राणि यलोप इति वाच्यम्) पुष्येण युक्त पौषमहः ॥ लुचविशेपे ।राठा पूर्वेण विहितस्स लुप् स्यात् । षष्टिदण्डास- कस्य कालस्पायान्तरविशेषश्चेन्न गम्यते । अद्य पुप्यः ॥ दृष्टं साम ।४।२७) नेने- रोच । वसिष्ठेन दृष्टं वासिष्टं साम ॥ वामदेवाड्यड्ड्यो ।४।२।९। वामदेवेन दृष्टं साग वामदेव्यम् ॥ परिवृतो रथः ।४।२।१०। अस्मिन्नर्थेऽण् प्रत्ययो भवति । वस्त्रेण परियतो वास्रो रथः ॥ तन्नोद्दतममत्रेभ्यः ।।२।१४। शराये उद्धृतः शा- राव ओदनः ॥ संस्कृतं भक्षाः ।।१६। सप्तम्यन्तादण् स्यात्संस्कृतेऽथे पसंस्कृतं भक्षाश्चेत्ते स्सुः । भ्राष्ट्रेषु संस्कृता भ्राष्ट्रा भक्षाः ॥ सास्य देवता ।४।२।२४। इन्द्रो देवता अस्येति पेन्द्र हविः । पाशुपतं वार्हस्पत्यम् ॥ शुक्राद्धन् ।।२।२६। शुक्रि- कम्योजः फम्बोजो ॥ चोलाना राजा शकानां राजा केरलानां राजा यवनानो राजा इत्यत्र कम्बोजादिभ्य इति व्यक्तव्यमिति वार्तिकेन तदाजसंज्ञस्यानो लकि चोल: शकः केरलः यवनः इति रूपाणि नातानि ॥ इत्यपत्याधिकारः। कपायेण रक्तं वस्त्रमि- त्या तेन रक्तं रागादिति सूत्रेण अणि सुब्लोपे वृद्धौ भसंज्ञायां यस्येति चेत्यका- रलोपे संयोगे च कापायम् ॥ पुष्येण युक्तमित्यत्र नक्षत्रेण युक्तः काल इति सूत्रेण अणि मुबलोपे पुष्य अ इति जातं तत्र गसंज्ञायां यस्येतिचेति पकारोत्तरवर्यकारलोपे तहितेप्यचामादेरिति वृद्धी तिष्यपुप्ययोर्नक्षत्राणि यलोप इति वाच्यमिति यार्तिकेन यलोपे संयोगे च पोपमहः ॥ पुष्येण युक्त इत्या नक्षत्रेण युक्तः काल इत्यणि लुयविशेपे इत्पनेन अविशेषालादणो लोपे पुष्यः ॥ वसिष्ठेन दृष्टमित्मात्र दृष्टं सामेति सूत्रेण अणि भसंज्ञायामकारलोपे वृद्धी च वासिष्ठं साम ).वामदेवेन दृष्टं सामेत्यत्र वामदेवाझ्ययौ इति व्यटि डटयोोपे मुब्लोपे भसंज्ञायामकारलोपे सं. योगे च बामदेव्यम् साम ।। यत्रेण परिवृत इत्यन परिपृतो रथ इत्यनेन अणि मुल्लो भवे भगदकारटोपे पद्दी च वालोरथः ॥ शराये उधृत इसन तोडतममत्रेभ्य इणि गुब्लो भन्ने भनादलोपे नौ च शारायः ओदनः ॥ भ्राष्ट्रेषु सस्रता इत्य ·तद्धितप्रकरणम् । २८१ यम् ॥ सोमाध्यण् ।४।२।३०। सौम्यम् ॥ घावृतुपित्रुषसो यत् ।।२।३१। वायव्यम् । ऋतव्यम् ॥ रीड ऋतः ७४१२७) अकृद्यकारे असार्वधातुके यकारे च्वौ च परे ऋदन्ताङ्गस्य रीङादेशः । यस्येति च । पित्र्यम् उपस्यम् ॥ पितृव्यमा. तुलमातामहपितामहाः ।४।२।३६॥ एते निपात्यन्ते । पितुर्धाता पितृव्यः । मा- तुर्कीता मातुलः । पितुः पिता पितामहः ।। तस्य समूहः।।२।३७ काकानां समूहः काकम् ॥ भिक्षादिभ्योऽण् ।४।२।३८। भिक्षाणां समूहो भैक्षम् । गर्भिणीनां स- मूहो गाभिणम् । इह भस्याटे तद्धित इति पुंवद्भावे कृते ॥ इनण्यनपत्ये ६४ १६४॥ अनपत्यार्थेऽणि परे इन्प्रकृत्या स्यात् । तेन, नस्तद्धित इति टिलोपो न । युव- तीनां समूहो यौवतम् ॥ ग्रामजनबन्धुभ्यस्तल शरा४३॥ तलन्तं स्त्रियाम् । ग्रा- इति जातं तत्र आयनेयिनीयीय इत्यनेन घस्थाने इयादेशे भत्वे भत्वादकारलोपे संयोगे च शुक्रियम् ।। वायुर्देवतास्येत्यत्र वायवृतुपित्रुपसोयत् इति यति सुब्लोपे तलोपे भत्वे ओर्गुण इति गुणे वान्तोयीसवादेशे च वायव्यम् ॥ एवम् ऋतव्यम् ॥ पिता देवतास्येति वावृतुपित्रुषसोयत् इति यति सुब्लोपे तलोपे पितृय इति जातं रीऋत इति रीडादेशे पित्रीय इति जातं मत्वे भत्वाच्च रकारवर्तिन ईकारस्य लोपे संयोगे च पित्र्यम् ॥ उपा देवतास्येत्यत्र वावृतुपित्रुषसो यत् इति यति सुब्लोपे संयोगे च उषस्यम् ॥ पितुर्कीतेत्यत्र पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः इति सूत्रेण पितृशब्दात् भ्रात्रथै व्यत्प्रये सुब्लोपे च भ्रातृव्यः ॥ एवं मातृशब्दात् डुलचि सुय्लोपे डचयोर्लोपे मातृ उल इति जातं भत्वे भत्वात् टेरिति टिलोपे मातुलः ॥ मातुः पिता- पातामह इत्यत्र मातृपितृभ्यां पितरि डामहच् इति डामहचि सुब्लोपे डकारच- झारयोर्लोपे भसंज्ञायां टेरिति सूत्रेण डिति भस्य तकारोत्तरवर्तिन कारस्य लोपे संयोगे व मातामहः ॥ एवं पितुः पिता पितामहः ॥ काकानां समूह इत्यत्र तस्य समूह इत्यनेन अणि सुब्लोपे भसंज्ञायां ककारोत्तरवर्षीकारलोपे काकम् ॥ भिक्षाणां समूह इत्यत्र तस्य समूह इत्यनेन अणि प्राप्ते अचित्तहस्तिधेनोष्टक् इत्यनेन भिक्षाया अचित्त- बाढकि प्राप्ते ढकं बाधित्वा भिक्षादिभ्योऽण् इत्यणि सुब्लोपे भसंज्ञायां मत्वादाकार- लोपे तन्हितेष्वचामादेरिति वृद्धौ भक्षम् ॥ एवं गर्भिणीनां समूहो गर्भिणम् इत्य- त्रापि स्त्रीभ्योढक् इति ढकि प्राप्ते तं बाधित्वा भिक्षादिभ्योऽण् इत्यणि सुब्लोपे भत्वे भत्वादेव भस्याढे तद्धिते इति सूत्रेण पुंबद्भावे कृते गर्भिण् अ इति जातं तत्र नस्तद्धिते इत्यनेन नान्तटिलोपे नाते इनण्यनपत्ये इति सूत्रेण अणि इनः प्रकृतिभावे संयोगे तद्धितेष्वचामादेरिति वृद्धौ गाभिणम् । एवं युवतीनां समूहो यौवतम् इत्यत्रापि भिक्षादित्वादणि सुब्लोपे भत्वे पुंकद्भावे वृद्धौ च यौवतम् ॥ प्रामाणां समूह इत्यत्र ग्रामजनबन्धुभ्यस्तल इत्यनेन समूहा, तलि सुब्लोपे ललोपे अजाद्यतष्टाए इति ·तद्धितप्रकरणम् । शैवः ॥ अदरभवश्च ।४।२१७०। विदिशाया अदूरभवं नगरं वैदिशम् ॥ जनपदे लुप् ।४।२।८१॥ जनपदे याच्ये चातुर्थिकस्य लुप् ॥ लुपि युक्तवव्यक्तिवचने । १।२।१२। लुफि सति प्रकृतिवल्लिङ्गवचने स्तः । पञ्चालानां निवासो जनपदः पञ्चालाः कुरवः अङ्गाः वङ्गाः कलिङ्गाः ॥ वरणादिभ्यश्च ।४।२।८२॥ अजनपदार्थ आरम्भः । वरणानामदूरभवं नगरं वरणाः ॥ कुमुदनडवेतसेभ्यो झतुम् ।४।२।८७। शयः । ८।२।१०। झयन्तान्मतोर्मस्य वः । कुमुद्वान् नड्डान् ॥मादुपधायाश्च मतोवोs- यवादिभ्यः ।८।२।९। भवर्णावर्णान्तान्मवर्णाच!पधान यवादिवर्जितात्परस्य मतो. मस्य वः । वेतवान् ।। नडशादाद्वलच् ।१२।८८। नडलः ॥ शिखाया च. लच् ।४।२।८९। शिखावलः ॥ इति चातुर्थिकाः ॥ * ॥ शेपे हास९२॥ अपत्या- दिचतुरयन्तादन्योऽर्थः शेपस्तत्राणादयः स्युः । चतुपा गृह्यते चाक्षुपं रूपम् । श्रावणः शब्दः । औपनिषदः पुरुषः । दृषदि पिटा दार्पदाः सक्तवः । चतुर्भिरूह्यं चातुरं शक- भत्वे भरवादकारलोपे संयोगे च शैवः ॥ विदिशाया अदूरभवमित्यत्र अदूरभवश्चेत्यनेन अणि वृद्धौ भत्वे भत्वादाकारलोपे संयोगे च ॥ वैदिशम् ॥ पञ्चालानां निवास इत्यत्र तस्य निवास इत्यनेन अणि सुब्लोपे जनपदे लुप् इति सूत्रेण अणो लुपि लुपि युक्तवद्- व्यक्तिवचने इति सूत्रेण प्रकृतिबलिङ्गवचने जसि च पश्चालाः ॥ एवं कुरत्रः अङ्गाः वङ्गाः कलिङ्गरः इत्यादयोपि । तस्य निवास इत्यणि जनपदे लुप् इति लुपि जरिस जकारलोपे प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इति पूर्वसवर्णदीवें सस्य रुल्वे रस्य विसर्गे च भवन्ति । वरणानामदूरभवमित्यत्र अदूरभवश्वेयणि वरणादिभ्यश्चेति अणो लुपि जसि च धरणाः ॥ कुमुदमस्यास्ति इत्यत्र कुमुदनडवेतसेभ्यो इमतुः इति ड्मतुपि डकारोका- रपकाराणां लोपे सुब्लोपे टेरिति सूत्रेण डित्त्वसार्थ्यादभस्यापि टेलोपे कुमुद्मत् इति जातं तत्र झय इति सूत्रेण मस्य वत्वे अत्वसन्तस्य चाधातोरिति गिदचा मिति नुमि उमो लोपे च कुमुद्वान् तूस् इति जातं हल्ल्याभ्य इति सुलोपे संयोगान्तस्य लोप इति तलोपे च कुमुद्वान् ॥ एवं नड्वान् ।। वेतस्यानित्यत्र कुमुदुनडवेतसेभ्यो ड्मतुः इति इमतुपि डकारोकारपकारलोपे टिलोपे सुब्लोपे च वेतस् मत् इति जातं मादु- पधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्य इति सूत्रेण मकारस्थाने वकारे अत्वसन्तस्य चाधातोरिति दीः उगिचामिति नुमि उमो लोपे हलूज्याविति सुलोपे संयोगान्तस्य लोप इति तलोपे च वेतस्त्रान् ॥ नडाः सन्ति अस्येत्यत्र नडशादा- द्डुलचू इति वलचि सुब्लोपे भत्वे टेरिति टिलोपे च नड्डुलः ॥ शिखास्यस्येत्यत्र शिखाया वलच् इति वलचि चलोपे विभक्तौ च शिखावलः ॥ इति चातुरधिकाः ।। चक्षुषा गृह्यते इत्यत्र शेषे इति सूत्रेण अणि सुब्लोपे तहितेष्वचामादेरिति वृद्धौ विभक्तौ च चाक्षुपम् सपम् । एवं श्रवणेन गृह्यते इत्यत्र शेषे इत्यनेन अणि भत्वे भ.

·२८४ लघुकौमुद्याम् टम् । चतुर्दश्यां दृश्यते चातुर्दशं रक्षः । तस्य विकार इत्यतः प्राक् शेषाधिकारः ।। राष्ट्राऽवारपाराद्धखौ ।।२।९३॥ आभ्यां क्रमाद्धखौ स्तः शेपे । राष्ट्रे जावादि राष्ट्रियः ॥ अवारपारीणः । (अवारपाराद्विगृहीतादपि विपरीताधेति वक्तव्यम्) अबा. रीणः पारीणः पारावारीणः । इह प्रकृतिविशेषाद्वादय युट्युलन्ताः प्रत्यया उच्यन्ते तेश जातादयोऽर्थविशेषाः समर्थविभक्तयश्च वक्ष्यन्ते ॥ ग्रामाद्यखनी ।९।। माम्यः प्रामीणः ॥ नद्यादिभ्यो ढक् ।।२।९७) नादेयम् माहेयम् वाराणसेयम् ॥ दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक् ।४।२।९८दाक्षिणात्यः पाश्चात्यः पौरस्त्यः ।। (प्रा. गपागुदमतीचो यत् ।४।२।१०१। दिव्यम् । प्राच्यम् अवाच्यम् उदीच्यम् :- तीच्यम् ॥ अव्ययात्त्यप् धारा१०४१ (अमेहकवसित्रेभ्य एव) अमात्यः इहत्यः पादकारलोपे वृद्धौ संयोगे विभक्तौ च श्रावणः शब्दः ॥ एवमुपनिपदा गृह्यते इयत्र शेपे इत्यणि तहितेप्वचामादेरिति वृद्धौ विभक्तौ च औपनिषदः ॥ दृषदि पिष्टा इत्यत्र शेपे इत्यनेन अणि मुव्लोपे तद्धितेष्वचामादेरिति वृद्धी विभक्ती दार्पदाः सक्तयः । एवं चतुभिरुयते इत्पत्र शेपे इसणि वृद्धौ चातुरम् शकटम् ।। चतुर्दश्यां दृश्यते इत्पन्न शेपे इत्यणि मुय्लोपे भत्ये भवादीकारलोपे वृद्धौ चातुर्दशम् रक्षः ॥ राष्ट्र जात इत्यत्र राष्ट्रावारपाराद्घखौ इत्यनेन घप्रत्यये मुब्लोपे आयनेयीनी- यिय इसनेन घस्थाने इपादेशे भत्वे भत्यादकारलोपे च राष्ट्रियः ।। अथारपारे जात इ. खत्र राष्ट्रापारपाराद्घखी इसनेन खप्रत्यपे सुय्लोपे आयनेयोनीयिय इति खस्यान ईनादेशे भन्ये भवादकारलोपे संयोगे अकुप्वानुम्व्यवायेपीति नस्य गये अवारपारीणः ॥ अवारे जात इत्या अयारपारादिगृहीतादपि विपरीता. चेति वक्तव्यम् इत्पनेन से सस्थाने ईनादेशे भत्यादकारलोपे नस्य गये च अवारीणः । एवं पारे जातः पारीणः पारावारे जात इत्यत्र विपरीतत्वाखे सस्य ईनादेशे भावे भावा- दकारटोपे नस्य पवे घ पारावारीणः ॥ प्रामे भव इत्यत्र ग्रामायखनौ इति पे सुर- सोपे भये भग्वादलोपे संयोगे विमतौ च प्राम्यः ।। खत्रि सस्थाने आयनेयीनी. पिप इत्यनेन ईनादेशे भये भगदफारलोपे नस्य णन्ये प्रामीणः || नयां जारामित्यत्र नयादिभ्यो ठक् इति दफि कटोपे मुडोप टस्साने आयनेयीनीयिय बानेन एपदिशे भरे भवाहिलोपे फिति चेति पती गादेयम् ॥ एवं माहेयम् ॥ पाराणसे. पम् ॥ दक्षिगस्या भय इन्यन दक्षिणापश्यात्पुरसस्त्यक इति त्यकि मुसोपे काटोपे कि तिचनि पो दाक्षिणात्यः । एवं पचाय इत्या सफिफिति चेति वा पाचासः ॥ एवं पुरोमान इत्या गयि किति चेलि एलो पोस्गः ॥ दिवि भामियर शुमागपागुदर- मतीगो यत् इति यति मुझे तो गयोगे च दिव्यम् । प्रायम् । अपायग ।। यांच्या या गगानि गुमागपागमतीमा यत् श्यनेन यनि मुलगी ·- तद्धितप्रकरणम् । २८५ कत्यः ततस्त्यः तत्रत्यः ( त्यस्नेर्भुव इति वक्तव्यम् ) नित्यः ।। वृद्धिर्यस्याचामादि- स्तदृष्टम् ।१११॥७३॥ यस्य समुदायस्याचां मध्ये आदिद्धिस्तदृद्धसंझं स्यात् ॥ त्यदा- दीनि च ।१२।७४। वृद्धसंज्ञानि स्युः ॥ वृद्धाच्छः ।४।२।११४। शालीयः मा- लीयः तदीयः । (वा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा वक्तव्या) देवदत्तीयः देवदत्तः ॥ गहा- दिभ्यश्च ।४।२।१३८। गहीयः ॥ युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्च १४॥३१॥ चाच्छः । पक्षेऽण् । युक्योर्युष्माकं वायं युष्मदीयः । अस्मदीयः । तस्मिन्नणि च युष्माकास्माको ४शरा युष्मदस्मदोरेतावादेशौ स्तः खपि अणि च । यौष्मा- कीयः आस्माकीनः यौष्माकः आस्माकः ॥ तवकममकावेकवचने २३ ए- कार्थवाचिनोर्युष्मदस्मदोस्तवकममको स्तः खभि अणि च । तावकीनः तावकः । माम- तलोपे संयोगे विभक्तौ च रूपाणि भवन्ति ॥ अमा सह भवतीति अमात्य इत्यत्र अव्य- यात्यप् इत्यनेन यपि यलोपे विभक्तौ च अमात्यः ॥ एवं इहत्यः कस्यः तत- स्त्यः सत्यः ॥ नित्य इत्यत्र त्यग्ने(ये इत्यनेन निरूपादव्ययात्त्यपि पलोपे विभक्ती च नित्यः ॥ शालायां भव इत्यत्र वृद्रियस्याचामादिस्तद्वृतम् इत्यनेन शालाशब्दस्य वृद्धसंज्ञायां वृहाच्छ इत्यनेन छे सुब्लोपे शाला छ इति जातं तत्र आयनेयीनीयिय इति छस्थाने ईयादेशे मत्वे भत्वादाकारलोपे संयोगे विभक्तौ च शालीयः ।। एवं मालीयः ।। तस्यायमित्यत्र त्यदादीनि च इति वृद्धसंज्ञायां वृद्धाच्छ इति छे तदीयः ॥ देवदत्त- स्यायमित्यत्र वा नामधेयस्येति वृद्धसंज्ञायां वृद्धाच्छ इति छे छत्य ईयादेशे भत्वे भत्याद- लोपे संयोगे विभक्तौ च देवदत्तीयः ॥ वृद्धसंज्ञाभावे शेषे इत्यणि तद्धितेष्वचामा- देरिति वृद्धौ भत्वे भत्वादलोपे च देवदत्तः ॥ गहस्यायमित्यन्त्र गहाच्छ इति छ आपने- थीनीयिय इति छस्य ईयादेशे भत्ये भत्वाहिलोपे संयोगे विभक्तौ च गहीयः ।। युवयो- र्युष्माकं वायमित्यत्र युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्चेति सूत्रेण छे छस्य ईयादेशे विभक्तौ च युष्मदीयः ॥ एवमाक्योरस्माकं वायमित्यत्र युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्चेति छे छस्य ईयादेशे संयोगे विभक्तौ च अस्मदीयः ।। खजि तु आयनेयी- नीयिय इत्यनेन खस्य ईनादेशे युष्मद् ईन इति जातं तत्र तस्मिन्नणि च युष्माका- स्माको इति सूत्रेण युष्मदः स्थाने युष्माकादेशे युष्माक ईन इति जातं भत्वे भल्लादलोपे संयोगे विभक्तौ तद्धितेष्वचामादेरिति वृद्धौ तस्य णत्वे च यौण्माकीणः ॥ एवं आस्माकीनः ।। पले अणि सुब्लोपे युष्मद् अ अस्मद् अ इति जातं तस्मिन्नणि च यु- धमाकास्माको इत्यनेन युष्मदो युष्माकादेशे अस्मद अस्माकादेशे च युष्माक अ अ- स्माक अ इति जातं भत्वे भत्वादलोपे वृद्धौ संयोगे च यौष्माकः आस्माकः ॥ तव अयमित्यत्र युष्मदस्मदोरन्यतरत्यां खाचेत्यनेन खनि सुब्लोपे तयकममका- वेकवचने इत्यनेन तवकादेशे खस्थाने ईनादेशे भत्वे भत्यादलोपे तावकीनः ॥ अश् ·- २८६ लघुकौमुद्याम् कीन मामकः हे तु ॥ प्रत्ययोत्तरपद्योश्च शिरारदामपर्यन्तयोरेतयोरेकार्थवाचिनो- स्वमौ स्तः प्रत्यये उत्तरपदे च परत । वदीयः मदीयः त्वत्पुत्रः मत्पुत्रः । मध्यान्मः।। ४॥३८ मध्यमः ॥कालाजा।१२। कालवाचिभ्यष्टञ् स्यात् । कालिकम् मासिकम् सावत्सरिकम् । अव्ययाना भमाने टिरोपः । सायंप्रातिका पौन पुनिक ॥प्रावृष एण्यः ।४।३।१७।प्रावृषेण्यासायचिरंपाहेप्रगेऽव्ययेभ्यष्टयुट्युलौतुट् च ।।३।२। सायमित्यादिभ्यश्चतुभ्योऽव्ययेभ्यश्च कालवाचिभ्यष्टयुट्युलौ स्तस्तयोस्तुट् च । सायन्तनम चिरन्तनम् । प्राहे प्रगेऽनयोरेदुन्तत्व निपात्यते।प्राहेतनम् प्रवनम् दोपातनम्।।तत्रजातः ४।२५। सप्तमीसमाजात इत्यर्थेऽणादयो घादयश्च स्युः । खुम्ने जातः स्रौनः । उत्से जातः औत्सः । राष्ट्रे जात राष्ट्रियः । अवारपारे जात• अवारपारीण इसादि ॥ प्रा. वृपष्ठ ४।३।२६। एण्यापवादः । प्रावृपिक ॥ प्रायभवः ।४।३।३९। तत्रेत्येव । पक्षे तवकममकायेकवचने इसनेन युष्मदस्तयकादेशे भत्वे भत्यादलोपे वृद्धी तावक ।। एर मामक ॥ तन अयमित्यन युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खच्चेति सूत्रे चकारात् छप्रन्यये सुब्लोपे छस्य ईयादेशे प्रत्ययोत्तरपदयोथेति सूत्रेण युष्मदो मपर्यन्तस्य त्रा- देशे व अत् ईय इति जात अतो गुणे पररूपे सयोगे च त्वदीय ॥ एष मदीय ॥ ता पुन इसन प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेत्यनेन पुत्रशब्दे उत्तरपदस्थ लादेशे व अपुत्र इति जातम् । तन अतोगुणे इति पररूपादेशे सत्गुन ॥ एस मपुन ॥ मध्ये जात प्रन्या मध्यान्म इसनेन मप्रत्यये विभक्ती गध्यम ॥ काले जातमिसन कलात् ठग इति ठजि ठस्येक इति ठस्येकादेशे काल इक इति जात भने भत्यादलोपे सयोगे च फालिफम् ॥ एस मासिकम् ॥ सावत्सरिकम् ॥ सायप्रातर्भर इत्यन कलाट्ठन इति उनि ठस्येक इति ठस्य इफादेशे साय प्रातर् इक इति जात भसज्ञाया अव्ययानां समाने- टिलोप इति टिलोपे सायपातिक ॥ एन पुन पुनर्जात इसत्र फालाहम इति रनि ठस्येक इति ठस्येकादेशे पुन पुनर् इक इति जात तत्र भसज्ञाया अव्ययानां भमात्रे टिलोप इति टिठोपे वृद्धी च पीन पुनिक ॥ प्रावृपि जात इत्यन प्राप एण्य इति एण्यादेशे सयोगे च प्रादृपेण्य ॥ सायभवमिन्या सायंचिरंमाहेमगेऽपयेभ्यत्यु- गुली तुटचेयनेन ट्युपत्यये हा इत्यस्य च तुदागमै उटो लोपे टयु इत्यस्य टटोपे च सायन्त्यु इति जात तत्र युवोरनाको इति अनादेशे सयोगे च सायन्तनम् ॥ एव चिरन्तनम् ।। पातनम् ।। प्रगेतनमियन एदन्त पनिपातनापे ज्ञेये ॥ दोपातनमप्येवमेव । सुम्ने जात इयत्र तत्र जात इत्यणि ती स्रोत ॥ उरसे जात इयर तन्न जात इत्यणि तद्धितेष्व. चामादेरिति वृद्धी औस ॥ रारे जात इयत्र जात इयनेन आदिग्रहणाचप्रायये छस्य च आयनेयीनि सूनेण ईयादेशे मये मादलोपे राष्ट्रीय ॥ भवारपारे जात इत्यत्र तत्र जात श्यनेन पनि सस्य आयनेयीति ईनादेशे भन्ये भवादलोपे च वारपारीण || प्रा.

·२८८ लघुकौमुद्याम् रस्या रूप्यः ।४।३२८१॥ समादागतं समरूप्यम् । पक्षे गहादिवाच्छः । समीयम् विषमीयम् । देवदत्तरूप्यम् देवदत्तम् । मयट् च ४३२८। सममयम् देवदत्तम- यम् ॥ प्रभवति ।४।३।८। हिमवतः प्रभवति हैमवती गङ्गा ॥ तद्गच्छति पथि-, दूतयोः ।।३८५। घुम्नं गच्छति सौनः पन्था दूतो वा ॥ अभिनिष्कामति दारम् ।।३।८क्षा सुनमभिगच्छति चौघ्नं कान्यकुब्जद्वारम् ॥ अधिकृत्य कृते प्र. न्थे ।४।२८७शारीरकमधिकृत्य कृतो गन्धः शारीरकीयः । सोऽस्य निवास: ।४।३।०९। खुम्नो निवासोऽस्य स्रोप्नः ॥ तेन प्रोक्तम् ।४।३।१०१। पाणिनिना प्रो. क्तं पाणिनीयम् ॥ तस्येदम् ।४५३३१२०१ उपगोरिदं औपगवम् ।। इति शैषिकाः ।। तस्य विकारः४२१३४। (अश्मनो विकारे टिलोपो वक्तव्यः) अश्मनो विकारः आइमः । भास्मनः । मार्तिकः ॥ अवयवे च प्राण्यौपधिवृक्षेभ्यः ।४।३१३५॥ औपाध्यायकः ॥ एवं पितामहादागत इत्यत्र विद्यायोनिसंबन्धेभ्यो वुञ् इति योनि- संबन्धात् वृत्रि जलोपे युवोरनाको इति बुस्थाने अकादेशे भत्वे भत्वादलोपे आदिवृद्धी च पैतामहकः ॥ समादागतमित्या हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्पामिति रूप्पप्रत्यये सुब्लोपे विभक्तौ च समरूप्यम् । पक्षे गहादित्वाच्छ इति छस्थाने ईयादेशे भरो भन्वादकारलोपे विभक्तौ च समीयम् ॥ एवं विपमादागत विपमरूग्यम् ॥ वि- पमीयम् ॥ देवदत्तादागत देवदत्तरूप्यम् ॥ पक्षे तत आगत इत्यणि सुन्लोपे मत्र भत्यादलोपे तहितेष्वचामादेरिति वृद्धौ देवदत्तम् || समादागतमित्यत्र भयट्चेति सूनेण मयटि सुब्लोपे च सममयम् ॥ एवं देवदत्तमयम् ॥ हिमपतः प्रभवतीसन मभ- वतीति सूत्रेण अणि तद्धितेष्वचामादेरिति वृद्धौ हैमवत इति जातं टिवाणा इति टीपि भने भत्वाहिलोपे सयोगे च हैमरती गङ्गा ।। सुप्त गन्तीत्यत्र तगच्छतिपथि- दूतयोख्यिणि मुग्लोपे वृद्धौ च स्रोतः ॥ तुम्नं अभिगच्छत्तीत्या अभिनिष्काम- ति दारमिन्यणि वृद्धौ च स्रोतम् कान्यकुब्जद्वारम् || शारीरकमधिटल्य कृतो मन्थः इत्यत्र अधिकृत्यकृते थे इत्यनेन छप्रत्यये आयनेयीति सूत्रेण लस्थाने ईयादेशे भल्ले भचादटोपे सयोगे विभक्तौ च शारीरकीयः ॥ सन्नो निासोऽस्येसन सोऽस्य निवास इत्यणि आदिवृद्धौ च सौन. || पाणिनिना प्रोक्तमिन्यन तेन मोक्तमिलनेत छप्रत्यये आयनेयीति उस्थाने ईयादेशे भत्तो भत्यादकारलोपे सयोगे विभक्ती च पाणिनीयम् ।। टपगोरिदगिपन तस्येदमिसणि आदिवृद्धी भत्वे भत्यादोर्गुण इति गुणे एचोयवाया धन्यवादेशे च औपगमम् ॥ इति शैपिकाः पूर्णतामगच्छन् ॥ अश्मनो विकार इत्यत्र तस्य विकार इत्यनेन अणि नस्तद्धित इति टियोपे प्राहे अन् इति सूत्रेण टिलोप- बाधै अदमनो चिकारे टिलोप इति वालिफेन टिटोपे तेतद्धितेप्वचामादेरिति यसी विभक्ती च आदमः ॥ भस्मनो विकार इत्या तस्य विकार इत्यणि नस्तडित ·तद्वितप्रकरणम् । चाविकारे । मयूरस्यावययो विकारो वा मागूरः । मौर्य काडं भन्म या । पैल्पलम ॥ मय तयोर्भापायामभक्षाच्छादनयोः ।४।३१४३६ प्रकृतिमात्रान्मयदा स्या- द्विकारावयवयोः । अइममयम् । आश्मनम् । अभक्षेत्यादि किम । गौनः सुगः । कापी- समाच्छादनम् ॥ नित्यं वृद्धशरादिभ्यः ।।१४४ा आग्रमयम् । गोभ पु. रीपे ।४।३२१४५। गोः पुरीपं गोमयम् ।। गोपयसोर्यत् ।४।३।१६०। गव्यम पय- स्थम् ॥ इति प्राग्दीव्यतीयाः ॥॥ प्राग्वहतेष्टक् ।४।११। तहतीत्यतः प्राक्ट- गधिक्रियते । तेन दीव्यति खनति जयति जितम् ।साथ। अक्षदीव्यति खनति जयति जितं वा आक्षिकः ॥ संस्कृतम् ४४॥३॥ दना संस्कृतं दाधिकम् । मारिचिकम् ।। तरति ।४।४।५तेनेत्येव । उडुपेन तरति औडुपिकः ।। चरति । इति टिलोपे प्राप्ते अन् इति सूत्रेण टेः प्रकृतिभावे वृद्धी च आइसमः । मृत्तिकाया वि. कार इत्यन्न तस्य विकार इत्यनेनाणि तहितेष्वचामादेरिति गृद्धी भन्ने मगादाका- रलोपे संयोगे विभक्तौ च मार्तिकः ॥ मयूरस्य अवयवो विकारो वेयन अवये च प्रा- पयोषधिवृक्षेभ्य इत्यणि आदिवृद्धौ भत्वे भत्वादलोरे विभक्ती च गागूरः । गर्वाया अवयवो विकारो वेत्यत्र अवयचे च प्राण्योपधिवृक्षेभ्य इत्यणि आदिदी भन्य भवादाकारलोपे च मौर्वम् ॥ काण्डम् भस्म ॥ पिप्पल्या अवयवो विकारो वसन अवयवे च प्रापयोपधिवृक्षेभ्य इत्यणि तडितेष्वचामादेरिति गृद्धी भसंज्ञायां भत्वादीकारलोपे च पेप्पलम् ॥ अश्मनो विकार इत्यत्र मयङ्तयोर्भापायामभक्षा- च्छादनयोरिति सूत्रेण मयटि सुब्लोपे नलोपः प्रतिपदिकान्तस्येति नलोष अश्ममयः ॥ अश्मनोऽवयवो आश्मनम् ॥ मुगानां विकार इत्यत्र भावान्मयडमाथ तस्यविकार इत्यणि वृद्धौ च मौद्गः ॥ कर्पासानां विकार इत्यत्र आम्छादनत्वान्मय मात्रे तस्य चिकार इत्यनेन अणि वृद्धौ च कार्पासः ॥ आत्राणां विकारोऽवयवो येत्यत्र नित्यं वृद्धशरावादिभ्य इत्यनेनात्र वृहिर्यस्याचामादिरिति सूत्रेणानशब्दस्य वृद्धसंज्ञन्या- न्मयटि सुब्लोपे विभक्तौ च आत्रमयम् ।। गोः पुरीपमित्यत्र गोश्च पुरीपे इत्यनेन मयटि गोमयम् ॥ गोर्विकार इत्यत्र गोपयसोर्यत् इति सूत्रेण यति गो य इति वा- न्तोऽयीति सूत्रेण अवादेशे गव्यम् ॥ पयसो विकार इत्यत्र गोपयसोर्यत् इति मुब- लोपे संयोगे च पयस्यम् ॥ इति प्राग्दीव्यतीयप्रकरणं समाप्तम् ॥ अरुंदीव्यत्ति मुननि जयति जितं वैस्यत्र तेन दीव्यतिखनतिजयतिजितमिति सूत्रेण ठकि ! उस्येक इति ठस्य इकादेशे भत्वे भत्वादकारलोपे तद्धितेष्वचामादेरिति वृद्धी आक्षिकः । दना संस्कृतमित्यत्र संस्कृतमिति सूत्रेण यकि ठत्येक इति दयेकादेशे भत्वे भवादिका- रलोपे वृद्धौ च दाधिकम् ॥ एवं मरीचेन संस्कृतं नारित्रिकम् ॥ उडुन तराते इसत्र तरतीति सूत्रेण उकि ठस्येक इति उत्येकादेश भन्ने भन्वादकारलो संयोगे वृद्धी मा- ·लघुकौमुद्याम् ४ा तृतीयान्ताद्गच्छति भक्षयति वेत्यर्थयोष्ठक स्पात् । हस्तिना चरति हास्तिकः । दना चरति दाधिकः ।। संसृष्टे ।४।४।२२। दना संसृष्टं दाधिकम् ।। उञ्छति ॥४॥ शिवदराण्युष्यति वादरिकः ॥ रक्षति ।४।४।३श समाज रक्षति सामाजिकः।। शब्ददर्दुरं करोति ।४।३।३४। शब्द फरोति शाब्दिकः । द१रं करोति दा१रिकः।। धर्म चरति १४४॥ धार्मिकः ( अधर्माचेति वक्तव्यम् ) आधर्मिकः ॥ शिल्प- म् ॥४॥५५॥ मृदङ्गवादनं शिल्पमत्य मार्दगिकः । प्रहरणम् ।।४।५७) तदस्य त्येव । असिः प्रहरणमस्स आसिकः । धानुष्कः ॥ शीलम् ४४६॥ अपूफ्भक्षणं शीलमस्थ आपूपिकः ॥ निकटे वसति ७३। नैकटिको भिक्षुकः ॥ इति ठग- धिकारः ॥ प्राग्धिताद्यत् ।४।४।७५॥ तस्मै हितमित्यवः माग् यदधिक्रियते ।। तदति रथयुगमासंगम् ।।४।७६॥ रथं वदति रथ्यः । युग्यः । प्रासंग्यः । रिचिकम् ॥ हस्तिना चरतीत्यत्र चरतीति सूत्रेण ठकिं ठस्येक इति इकादेशे भन्ने भत्वान्नस्तडित इति टिलोपे तहितेष्वचामादेरिति वृद्धौ हास्तिकः ॥ एवं दमा चरतीति दाधिकः ॥ दक्षा संसृष्ट इत्पन्न संसृष्टे इति ठकि ठस्सेफादेशे भत्वे भत्यादिका- रलोपे वृद्धौ च दाधिकः ॥ बदराणि उश्तीत्यत्र उन्मतीति सूत्रेण ठकि ठस्येक इति इकादेशे भत्वे भत्वादकारलोपे संयोगे वृद्धौ च वादरिकः ॥ समाजं रक्षतीसत्र र- क्षतीति सूत्रेण ठकि इकादेशे भत्वे भत्वादकारलोपे वृद्धी सामाजिकः ॥ शब्दं करोती- सत्र शब्ददर्दुरं करोतीति सूत्रेण उफि ठस्यैकादेशे भत्वे गत्यादकारलो संयोगे वृद्धौ च शान्दिकः ॥ एवं द१रं करोतीति दार्दुरिकः ॥ धर्म चरतीति चरतीति सूत्रेण ठकि उस्पेकादेशे भत्वे भत्वादलोपे वृद्वौ च धार्मिकः ॥ अधर्ममाचः रतीत्यन्न अधर्माचेति वक्तव्यमिति वार्तिकेन ठकि ठस्येक इति ठस्य इका- देशे भत्वे भल्यादलोपे तद्धितेष्वचामादेरिति आदिद्धी आधर्मिकः मृदङ्गवादनं शि- ल्पमस्येस्यत्र शिल्पमिति सूत्रेण वकि ठस्येक इति ठस्येकादेशे गये भत्यादकारलोपे च मार्दङ्गिकः ॥ असिः प्रहरणमस्येत्सत्र प्रहरणमिति सूत्रेण कि ठस्येकादेशे भत्वे भत्वा- दिकारलोपे आदिवृद्धौ च आसिकः ॥ एवं धनुः प्रहरणमस्येत्यत्र प्रहरणमिति सूनेण कि इसुसुक्तान्तात्क इत्यनेन ठस्थाने कादेशे आदिवृद्धौ ससजुषोरुरिति सस्य रुत्यै खरवसानयोरिति विसर्गे विसर्जनीयस्य स इति निसर्गस्य सत्य आदेशप्रत्य- ययोरिति सस्प पले वृद्धौ च धानुष्कः ॥ शपभक्षणं शीलगस्पेत्यन्न शीलमिति सूत्रेण कि ठस्येक इति ठस्येकादेशे भन्ये भत्वादकार आदिदी च आपूपिकः ॥ नि- कटे वसतीत्सा निकटे वसतीति सूत्रेण उफि ठस्येकादेशे भत्वे भवादलोप आदिवृद्धी च नैकटिकः ।। इति ठगधिकारप्रकरणे पूर्णम् ॥रथं वहतीत्यत्र तदहातिरथयुगप्रासङ्ग- मिति सूत्रेग यति यचिभमिति भत्वे यस्येति चेति भत्यादकारलोपे संयोगे च रथ्यः ।।

·तद्धितप्रकरणम् । धुरो यडको ।।४।७॥ हलि चेति दीर्धे प्राप्ते ॥ न भकुर्छराम् ।८।२१७९॥ भस्य कुछुरोश्चोपधाया दीयों न स्यात् । धुर्यः धौरेयः॥ नौवयोधर्मविषमूलमूल- सीतातुलाभ्यस्तार्यतुल्यप्राप्यवध्यानाम्यसमसमितसंमितेपु।४।२१॥ नावा तार्य नाव्यं जलम् । वयसा तुल्यो वयस्यः । धर्मेण प्राप्यं धर्म्यम् । विरेण वध्यो विष्यः । मूलेन आनास्यं मूल्यम् । मूलेन समो मूल्यः । सीतया समितं सीत्य क्षेत्रम् । तुलया संमित तुल्यम् ॥ तत्र साधुः ।३।४।१८। अग्रेः साधुः अयः । सामसु सर- धुः सासन्यः । ये चाभावकर्मणोरिति प्रकृतिभावः । कर्मण्यः। भरण्यः ॥ सभाया या।४।४।१०५। सभ्यः ॥ इति यत्तोऽवधिः ॥४॥ प्राक् क्रीताच्छः ।।१।१। ते- न क्रीतमित्यतः प्राक् छोऽधिक्रियते ॥ उगवादिभ्यो यत् ।५।१रा प्राक् श्रीता- दित्येव । उवर्णान्ताद्धादिभ्यश्च यत् स्यात् । छस्थापवादः । शकवे हितं शहल्यं दारू । गव्यम् । (नाभि नभं च) । नभ्योऽक्षः नभ्यमञ्जनम् । तस्मै हितम् ।।१।९। वरसे- एवं युगं बहतीति युग्यः ॥ प्रसङ्गं वहतीति प्रासङ्गयः ॥ धुरं वहतीत्यत्र धुरी यडकौ इति यति हलि चेति उपधादीर्घत्वे न भकुर्छरामिति सूत्रेण भत्वादीर्घाभावे धुर्यः ॥ ढकि तु आयनेयीति सूत्रेण ढस्थाने एयादेशे किति चेति वृद्धौ धौरेयः ।। नावा तार्यमित्यत्र नौवयोधर्मविषमूलेति सूत्रेण यति वांतोयिप्रत्यये इति अवादेशे च नाव्यम् जलम् ॥ वयसा तुल्य इत्यत्र नौवयोधर्मविषमूलेति यतिं ॥ वय- स्यः ॥ एवं धर्मेण प्राप्यं धयै ॥ विपेण बध्यो विष्यः ॥ मूलेन आनभ्यं मूल्यं ।। मूलेन समो मूल्यः ॥ सीतया समितं सीत्यम् ।। तुलया संमितं तुल्यम् । एते शब्दा नौवयो- धर्मविषभूलेति सूत्रेण यति यचिमिति भसंज्ञायां यस्येति चेतिभत्वादकारलोपे संयोगे विभक्तौ च भवन्ति ॥ अग्रे साधुरित्यत्र तत्र साधुरिति सूत्रेण यति मुब्लोपे भरने भत्याद- लोपे च अत्र्यः ॥ सामसु साधुरित्यत्र तत्र साधुरिति यति सुब्लोपे सामन् यत् इति जातं यचि भमिति भत्वे नस्तडित इति टिलोपे प्राप्ते येचाभावकर्मणोरिति सूत्रेण अभावकर्मविशिष्टयकारपरत्वात्प्रकृतिभावे संयोगे च सामन्यः । एवं कर्मणि साधुः ।। कर्मण्यः ॥ शरणे साधुरित्यत्र यति भत्वे भत्वादकारलोपे संयोगे च' शरण्यः ॥ सभायां साधुरित्यत्र सभाया यः इति सूत्रेण यप्रत्यये सुब्लोपे भत्त्रे मत्वादाकारलोपे च सभ्यः ।। इति यतोवधिः ।। शंको हितमित्यत्र प्राक्क्रीताच्छ इति छप्राप्तौ तं बाधित्वा उगवा- दिभ्यो यत् इति यति भत्वे ओर्गुण इति गुणे वान्तो यीति अयादेशे च शङ्क- व्यम् ॥ एवं गवे हितं गन्यम् ॥ नाभये हिमित्यत्र उगवादिभ्यो यत् इति यति सुब्लोपे नाभिनभं चेति वार्तिकेन नाभिशब्दस्य नभादेशे भत्वे भत्वादलोपे नभ्यः अक्षः ॥ एवं नभ्यम् अञ्जनं ॥ वत्सेभ्यो हितमित्यत्र तस्मै हितमिति सूत्रेण छप्रत्यये सुब्लोपे आयनेयीति छस्थाने ईयादेशे भत्वे भत्वादकारलोपे व वत्तीयः ·२९२ लघुफौमुद्याम भ्यो हितो वत्सीयो गोधुक् ॥ शरीरावयवाद्यत् ।।१।६। दन्त्यम् कण्ठ्यम् नस्य- म् ॥ आत्मविश्वजनभोगोत्तरपदात्वः ।५।१।९। आत्माध्वानी खे । ४१६९। एतौ से प्रकृत्या रतः । आमने हिनं आत्मनीनम् । विश्वजनीनम् । मातृमो- गीणः । छयतोः पूर्णोऽवधिः ॥॥ माग्वतेष्ठम् ।।१।१८१ तेन तुल्यमिति पति वक्ष्यति ततः प्राक् ठअधिक्रियते । तेन क्रीतम् ।४।१॥३७॥ सप्तत्या क्रोतं साप्तति- कम् । प्रास्थिकम् । तस्येश्वरः ।५।२॥४२॥ सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणौस्तः ॥ अनुशतिकादीनां च ७३१२०) सर्वभूमेरीश्वरः सार्वभौमः । पार्थिवः ॥ पति- विंशतिनिशचत्वारिंशत्पश्चाशत्पष्टिसप्तत्यशीतिनवतिशतम् ॥१॥१॥ ५९। एते रूद्विशव्या निपात्यन्ते । तदहति ।५।११६३। उन्धुं योग्यो भवतीत्यर्थ वि तीयान्तानादयः स्युः । वेतच्छत्रमर्हति श्वैतच्छत्रिकः ॥ दण्डादिभ्यो यत् ५। १॥३६॥ एभ्यो यत्स्यात् । दण्डमर्हति दण्ड्यः अयः वध्यः ॥ तेन निवृत्तम् ।। ११५९। अहा निर्धत्तं आह्निकम् ॥ इति ठोऽवधिः ॥ ॥ तेन तुल्यं क्रिया चे- गोधुक् ॥ दन्ताय हितमित्यत्र शरीरावयवाद्यत् इति यति भत्वे भत्वादलोपे घ दन्त्यम् ॥ एवं कण्ठ्यम् ॥ नासिकायै हितमित्यत्र शरीरायववाद्यत् इति यति मु- ब्लोपे पदन्न इति सूत्रेण नासिका शब्दस्य नसादेशे संयोगे च नस्यम् आत्मने हितमि- सर आत्मविश्वजनभोगोत्तरपदात्त इति खप्रत्यये आयनेयीति सूत्रेण खस्थाने ईनादेशे भत्थे भन्वान्नस्तन्हिते इति टिलोपे प्राप्त आत्माध्वानी खे इति प्रकृतिभावे सयोगे च आत्मनीनम् ॥ विश्वजनाय हितमित्यन खे खस्पेनादेशे भये भलादलोपे च विश्वजनीनम् ।। मातृभोगाय हितमित्यत्र भोगोत्तरपदाले खस्य आयनेयी इति ईनादेशे भले भत्बादलोपे ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यमिति नस्य गत्वे मातृभोगाणः ॥ इति छयतोः पूर्णोऽवधिः ॥ सप्तल्या क्रीतमित्यत्र तेन क्रीतमित्यनेन उत्रि ठस्येक इति ठस्य इकादेशे भन्ने भन्नादिकारलोपे तद्धितेप्वचामादेरिति वृद्धौ साप्ततिकम् एवं प्र- स्थेन क्रीतं प्रास्थिकम् ॥ सर्वभूमेरिश्वर इत्यत्र तस्येश्वर इति सूत्रेण अणि अनुश- तिकादीनां चेत्युभयपदवृद्धी भटवे भत्वादिकारलोपे संयोगे च सार्वभौमः । एवं पृथिव्या ईश्वरः इसन तस्येश्वर इति सूत्रेण अनि सुब्लोपे पृथिवी अ इति जातं तन भत्वे भवादी- कारलोपे तहितेप्वचामादेरिति वृद्धौ संयोगे च पार्थिः ॥ श्वेतछनमर्हतीयन तर्दृतीति सूत्रेण ठनि उस्येक इति ठस्य इकादेशे भत्वे भत्वादका रलोपे तद्धितेष्वचामादेरिति वृद्धौ श्वैतछत्रिकः ॥ दण्डमहतीपत्र दण्डादिभ्यो यत् इति यति भने भत्वादलोपे दण्ड्यः ॥ एवमर्घमर्हतीति अर्यः ॥ वधमर्हतीति वध्यः । अहा निर्देशभियत्र तेन निवृत्तमिति सूत्रेण ठभि ठस्येक इति ठस्य इकादेशे भवे भत्यादलोपे वृद्धौ च आन्हिकम् ॥ इति ठनोऽवधिः पूर्णः । श्राह्मणेन तुल्यमित्पन्न तेन ·तद्धितप्रकरणम् । पारा४॥ पञ्च अवयवा अस्य पञ्चतयम् ॥ द्वित्रिभ्यां तयस्थायज्वा पाराट द्वयम् द्वितयम् त्रयम् त्रितयम् ॥ उभादुदात्तो नित्यम् ।५।।४४। उभशब्दात्तय- पोयच् स्यात्स चायुदात्तः । उभयम् ।। तस्य पूरणे डट् ।।२।४८। एकादशानां पू- रणः एकादशः ॥ नान्तादसंख्यादेर्मट् पारा४९। डटो मडागमः । पञ्चानां पू- रणः पञ्चमः । नान्दात्किम् ॥ ति विशतेडिति ६४१४२। विंशतेर्भस्य तिश. ब्दस्य लोपो डिति परे विंशः ॥ असंख्यादेः किम् । एकादशः ॥ षट्कतिकतिपय- चतुरां थुक् ।।२।५१॥ एषां थुगागमः स्याटुटि । पण्णां पूरणः पष्टः । कतिथः । कतिपयशब्दस्यासंख्यालेऽप्यत एव ज्ञापकाड्डट् कतिपयथः । चतुर्थः ।। देस्तीयः ।। २॥५४॥ डटोऽपवादः । द्वयोः ,पूरणो द्वितीयः॥ त्रे संप्रसारणं च ।।२।१५॥ तृतीयः ॥ श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते ।५।२८४॥ श्रोत्रियः वेत्यनुवृत्तश्चान्दसः ।। पूर्वादिनिः ।५।२१८६। पूर्व कृतमनेन पूर्वी ॥ सपूर्वाच ।५।२।८७। ऋतपूर्वी ॥ अवयवे तयप् इत्यनेन तयपि पलोपे द्वितय इत्यवशिष्टं तत्र दित्रिभ्यां तयस्या- यज्वा इति सूत्रेण तयस्थाने अयचि कृते द्वि अयच् इति जातं तत्र चलोपे भत्यादि- कारलोपे विभक्तौ च द्वयम् ।। अयजादेशाभावपक्षे द्वितयस् ॥ एवं त्रयम् ।। त्रितयम् ॥ उभौ अवयवौ अस्येत्यत्र संख्याया वयवे तयप् इति तयपि उभानुदात्तो नि त्यमित्ययजादेशे भत्वे भत्वादलोपे च उभयम् ॥ एकादशानां पूरण इत्यत्र तस्य पूरणे डह इति डटि डित्वाहिलोपे एकादशः । पञ्चानां पूरण इत्यत्र तस्य पूरणे डट् इति डटि नान्ताद- संख्यादेमंद इति डटो मटि टलोपे च नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपेच पञ्चमः ॥ विंशतीनां पूरण इत्यन्न तस्य पूरणे डट् इति डटि विंशति अ इति जातं तत्र नान्तत्वाभायात् नान्तादसंख्यादेर्मद् इति डटो मडभावात् तिविंशडिति इति तिलोपे भत्वादलोपे संयोगे च विंशः ।। एकादश इत्यन्न नान्तत्वेपि संख्यादित्वान्न मद् ॥ पण्णां पूरण इत्यत्र तस्य पूरणे डट् इति डटि षट् कतिकतिपयचतुरां शुक्र इति थुकि उको लोपे पप् थ् अ इति जातं तत्र ष्टुना टुरिति थस्य ठत्वे च प्रष्टः ।। कतीनां पूरण इत्यत्र तस्य पूरणे डट् इति डटि षट्कतिकतिपयचतुरां थुक् इति थुकि उको लोपे कतिथः ॥ एवं कतिपयानां पूरणः कतिपयथः ॥ चतुर्णी पूरणश्च- तुर्थः ॥ द्वयोः पूरण इत्यत्र तस्य पूरणे डट् इति डटि प्राप्ते तं वाधित्वा इस्तीय इत्यनेन तीयप्रत्यये द्वितीय: ॥ त्रयाणां पूरण इत्यत्र त्रे संसारणं चेति तीयप्रत्यये संप्रसारणे च कृते तृ इतीय इति तत्र संप्रसारणाचेति सूत्रेण पूर्वरूपादेशे कृते तृतीयः ॥ छन्दोऽधीते इसत्र श्रोत्रियच्छन्दोधीते इति सूत्रेण श्रोत्रियनि प्रत्यये नलोपे वि- भक्तौ च श्रोत्रियः ॥ वेत्यनुवर्तनात् छंदोधीते इत्यत्र तद्धीतेतवेदेति सूत्रेण अणि वृद्धौ च छान्दसः ॥ पूर्व कृतमनेनेत्यत्र पूर्वादिनिः इति सूत्रेण इनिप्रत्यये इझारलोपे ·लपुकौमुद्याम् सख्युर्यः ।५।२।१२६॥ सरयुर्भावः फर्म वा सख्यम् ॥ कपिज्ञात्योढक ।५।१। १२७ कापेयम् ज्ञातेयम् ॥ पस्यन्तपुरोहितादिभ्यो यर ।।१।१२८। सैनाप- त्यम् । पौरोहित्यम् ।। इति नसलोरधिकार' || धान्यानां भवने क्षेत्रे खम् १।२।१॥ भवत्यस्मिन्निति भवनम् । मुद्गाना भवन क्षेत्र मौनीनम् ॥ ब्रीहिशाल्यो ढक पारा। नहेयम् शालेयम् ॥ हैयगयीनं संज्ञायाम् ।।२।२३॥ ह्योगोदो- हराब्दस्य हियद्गुरादेश विकारार्थे सक्ष निपात्यते । दुयत इति दोहः क्षीरम् । द्योगो- टोहस्य विकारः हैयङ्गवीन नयनीतम् ॥ तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतन् । ५।२।३६। तारकाः संजाता अस्य तारकित नमः । पण्डित. । आठविगणोऽयम् ।। प्रमाणे दयसजनज्मात्रचः ।।२।३७॥ तदस्येत्यनुवर्तते । अरू प्रमाणमस्य ऊरुद्वयसम् ऊरुदनम् ऊरुमात्रम् ॥ यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुम् ।। २॥३९॥ यत्परिमाणमस्य यावान तायाम् एतावान् ॥ संख्याया अवयवे तयम् । रयम् ।। कपैर्भाव कर्म वेल्यन कपिज्ञायोर्दक इति ढकि सुब्लोपे कलोपे आयनेयीति ढस्थाने एयादेशे भत्वे मत्वादिकारलोपे सयोगे च कापेयम् ।। एन ज्ञातेर्मान कर्म वेत्यत्र कपि- ज्ञात्योर्दक् इति ढकि ढस्य एयादेशे भत्यादिलोपे च ज्ञातेयम् ॥ सेनापतेर्भानः कर्म धैयन्त्र पत्लन्तकरोहितादिभ्यो यक् इति यकि भावे भत्वादिकारलोपे आदिवृद्धौ सयोगेच सैनापत्यम् ॥ एस पुरोहितस्य मात्र कर्म पौरोहित्यम् ॥ इति ननयोरधिकार पूर्ण ॥ सु- मुद्गाना भवन क्षेत्रमित्यत्र धान्यानां भवने क्षेत्रे सज् इति सूत्रेण खत्रि आयने- पीति सूत्रेण खस्थाने ईनादेशे भवे मत्वादलोपे वृद्धौ च मौद्गी नम् ॥ बीहीणा भवन क्षेत्रमित्यत्र व्रीहिंशाल्योर्डक इति ढकि आयनेयीति ढस्थाने एयादेशे भत्वादकार- लोपे किति चेति वृद्धौ नेहेयम् ॥ एर शालेयम् ॥ ह्योगोदोहस्य रिकार इति हैयं- गवीनं संज्ञायामिति सूत्रे ह्योगोदोहशब्दस्य हियद्गुरूपादेशे खप्रत्यये च जाते हिया खञ् इति जात तर आयनेयीति खस्थाने ईनादेशे भत्ये भत्बादोर्गुण इति गुणे अपि वृद्धौ च हैयङ्गनीनम् ॥ तारका सजाता अस्पैसा तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच् इति इतचि भत्वे भवादाकारलोपे सयोगे च तारफितम् ।। ऊरू प्रमाणमस्येसन प्रमाणे दयसज दन मानच इति सूत्रेण इयसचि चलोपे विभक्तौ च ऊरुद्र- यसम् ॥ एस दानचि ऊरुदघ्नम् ॥ मात्रचि च जरुमात्रम् ॥ यत्परिमाणमत्येत्यत्र यत्तदे. तेभ्यः परिमाणे वतुप् इति वतुपि यत् वत् इति जात आ सर्वनान इति सूत्रेण तकारस्य आफारादेशे यावत् इति जात तन अत्वसन्तस्येति दीधै उगिदचा मिति नुमि उगो लोपे सुलोपे संयोगान्तस्येति तशरलोपे च यावान् ॥ एव तत्परिमाणमस्येति तानान् ।। एतत्परिमाणमस्येति एतावान् ॥ पञ्च अषयमा अस्पेसन संख्याया अव- यवे तपपू इति तयपि पलोपे विभक्तौ च पञ्चतयम् ॥ द्वौ अवयवावस्येत्या संख्याया- ·तद्धितप्रकरणम् । दारा४। पञ्च अवयवा अस्य पञ्चतयम् ॥ द्वित्रिभ्यां तयस्यायज्वा बारा४३ द्वयम् द्वितयम् त्रयम् त्रितयम् ॥ उभादुदात्तो नित्यम् पारा४४। उभशब्दात्तय- पोयच् स्यात्स चायुदात्तः । उभयम् ॥ तस्य पूरणे डट् ।५।२।४८। एकादशानां पू- रणः एकादशः ॥ नान्तादसंख्यादेम॑ट् ।५।।४९। डटो मडागमः । पञ्चानां पू- रणः पञ्चमः । नान्तात्किम् ॥ ति विशडिति ६१४२॥ विशतेर्भस्य तिश- दस्य लोपो डिति परे विंशः ॥ असंख्यादेः किम् । एकादशः ॥ षट्कतिकतिपय- चतुरां थुक् ।।२।५१॥ एषां थुगागमः स्याडुटि । पण्णां पूरणः पष्ठः । कतिथः । कतिपयशब्दस्यासंख्यालेऽप्यत एव ज्ञापकाडट् कतिपयथः । चतुर्थः ॥ देस्तीयः॥५॥ २१५४॥ डटोऽपवादः । द्वयोः पूरणो द्वितीयः।। त्रेः संप्रसारणं च ।५।२।१५॥ तृतीयः ॥ श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते ।५।२।८४। श्रोत्रियः वेत्यनुवृत्तेश्छान्दसः ।। पूर्वादिनिः ।५।२।८६। पूर्व कृतमनेन पूर्वी ॥ सपूर्वाच ।।२।८७। ऋतपूर्वी ॥ अवयवे तयप् इत्यनेन तयपि पलोपे द्वितय इत्यवशिष्टं तत्र द्वित्रिभ्यां तयस्या- यज्वा इति सूत्रेण तयस्थाने अयचि कृते द्वि अयच् इति जातं तत्र चलोपे भवादि- कारलोपे विभक्तौ च द्वयम् || अयजादेशाभावपक्षे द्वितयम् ॥ एवं त्रयम् ॥ त्रितयम् ॥ उभी अवयवौ अरयेत्यत्र संख्याया वयचे तयप् इति तयपि उभाबुदात्तो नि त्यमित्ययजादेशे भत्वे भत्वादलोपे च उभयम् ॥ एकादशानां पूरण इत्यत्र तस्य पूरणे डट् इति उटि डित्वाहिलोपे एकादशः॥ पञ्चानां पूरण इत्यत्र तस्य पूरणे डट् इति डटि नान्ताद- संख्यादेमैट् इति डटो मटि टलोपे च नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपेच पञ्चमः ॥ विंशतीनां पूरण इत्यत्र तस्य पूरणे डट् इति डटि विंशति अ इति जातं तत्र नान्तत्वाभावात् नान्तादसंख्याम॑ट् इति छटो मडभावात् तिविशतेडिति इति तिलोपे भत्वादलोपे संयोगे च विंशः ॥ एकादश इत्यत्र नान्तत्वेपि संख्यादित्त्वान्न मट् ॥ षण्णां पूरण इत्यत्र तस्य पूरणे डट् इति डटि इति थुकि उको लोपे पप् थ् अ इति नातं तत्र ष्टुना ष्टुरिति थस्य ठत्वे च पष्टः ।। कतीनां पूरण इत्यत्र तस्य पूरणे डह इति डटि षट्कतिकतिपयचतुरां थुक इति थुकि उको लोपे कतिथः ॥ एवं कतिपयानां पूरणः कतिपयथः ॥ चतुर्णा पूरणश्च- तुर्थः ॥ द्वयोः पूरण इत्यत्र तस्य पूरणे डह इति डटि प्राप्ते तं बाधित्वा देस्तीय इत्यनेन तीथप्रत्यये द्वितीयः !! त्रयाणां पूरण इत्यत्र त्रेः संप्रसारणं चेति तीयप्रत्यय संप्रसारणे च कृते तु इतीय इति तत्र संप्रसारणाचेति सूत्रेण पूर्वरूपादेशे कृते तृतीयः ।। छन्दोऽधीते इत्यत्र श्रोत्रियंक्छन्दोधीते इति सूत्रेण श्रोत्रियनि प्रत्यये नलोपन भक्तौ च श्रोत्रियः ॥ वेल्यनुवर्तनात् छंदोधीते इत्यत्र तदधीतेतवेदेति सुनेग माग वृद्धौ च छन्दसः ॥ पूर्व कृतमनेनेल्सन पूर्वादिनिः इति सूत्रेण इनिप्रत्यये प्रकारको षद कतिकतिपयचतुरां थुक ·२९६ लघुकौमुद्याम् इष्टादिभ्यश्च ।।२।८८] इष्टमनेनेष्टी अधीती ॥ तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुए पारा९मावोऽस्सास्मिन्या सन्ति गोमान् ॥ तसौ मत्वर्थे ।१।४।१९। तान्त- सान्तौ भसंज्ञौ स्तो मत्वर्थे प्रत्यये परे । तसोः संप्रसारणम् । विदुष्मान् । गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः । शलो गुणोऽसास्तीति शुष्ठः परः । कृष्णः॥ प्राणिस्थादातो लज. न्यतरत्याम् ।।१६। पूडासः घडावान् । प्राणिस्थाकिम् । शिसायान् दीपः । प्राण्यगादेव । नेह । मेघावान् ॥ लोमादिपामादिपिच्छादिभ्यः शनेलचः ५।२।१००। लोमादिभ्यः शः । लोमशः लोमवान् रोमशः रोमवान् । पागादिभ्यो न: पामनः । अनाकल्याणे । अङ्गना । लक्ष्म्या अन । लक्ष्मणः । पिच्छादिभ्य इलच् । भन्ये भवादकारलोपे सर्वनामस्थाने चासंबुद्धाविति दीर्धे नलोपः प्रातिपदि. फान्तस्येति नलोपे पूर्वी ॥ कृतं पूर्वमनेनेत्या सपूर्याचेति सूनेण इनि प्रत्यये वृतपूर्ती ।। इटमनेल्सन इष्टादिन्पश्चेति इनिप्रत्यये इकारलोपे उपधादीचे नलोपे च इष्टी ॥ एवं अपीतमनेनेसन इष्टादिभ्यश्चेति सूत्रेण इनि प्रत्यये अधीतो ॥ गामोऽस्य अस्मिन् वा सन्ती- स्पन तदस्यास्त्यस्मिन्नितिमतुप् इति सूत्रेण मतुपि मुल्लोपे उग्लो च गोमत् इति जातं तत्र अत्वसन्तस्पेति दीधै उगिचामिति नुमि उमो लोपे गोमान् तस् इति जातं तर हदव्याविति सलोपे संयोगान्तस्येति तलोपे च गोगान् ॥ मिaiमः संन्यस्प अस्मिन् येत्या तदस्यास्यस्मिन्नितिमपि मुल्लोपे उपो टोपे च वि. दम् यत् इति जातं तत्र तसा मत्यर्थ इति सूत्रेण गसंज्ञायां भादसोः संप्रसा. रणमियनेन मप्रसारणे पिदुस् मत् इति जातं तर अत्यसन्तस्येति दीयें उगिदचा. मिति नमि उमो सोपे आदेशमत्यययोरिनि सस्य पो हलण्यायिति सलोपे मं. गोगान्ती सटोरे च पिदुष्मान् ॥ गुटोस्यास्तीसा तदस्यास्त्यमिानित मनुनि गुणवरनेभ्यो मतुपोलुगिष्ट इति मतुपो फि विभक्ती च शुरः॥ एष रगः परः ॥ पुढास्यास्तीन्या प्राणिस्वादातो सजन्यतरस्यामिति मुनि पार ! पो मनुपि मादपधायाय मतोन्यायपादिभ्य इति मायाने यकारे यूरो ·तद्वितप्रकरणम् । 1 । पिच्छिलः पिच्छवान् ।। दन्त उन्नत उरच् ।६।२।१०६। उन्नता दन्ताः सन्यस्य दन्तुरः ॥ केशादोऽन्यतरस्थाम् ।।२।१०। केशवः केशी केशिकः केशवान् । (अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते) मणिवः । (अर्णसो लोपश्च) अर्णवः ।। अत इनिठनौपा। ११५। दण्डी दण्डिकः ।। ब्रीह्मादिभ्यश्च ।।२।११६॥ ब्रीही त्रीहिकः । अस्मा- यामेधास्रजो विनिः पा२।१२२॥ यशस्वी यशस्वान गायावी मेधावी सम्वी ।। वाचो ग्मिनिः ।।२।१२४। वाग्मी ॥ अर्शआदिभ्योऽच ।।२।१२७। अ- शेऽस्य विद्यते अर्शसः । आकृतिगणोऽयम् ॥ इति मत्वर्थीयाः ॥॥ प्राग्दिशो वि- भक्तिः ।५।३।१६ दिक्शब्देभ्य इत्यतः प्राग्वक्ष्यमाणाः प्रत्यया विभक्तिसंज्ञाः स्युः ॥॥ अथ स्वार्थिकाः ॥ किंसर्वनामबहुभ्योऽह्यादिभ्यः ।।३।२। किमः सर्वताम्नो बहुशब्दाचेति प्राग्दिशोऽधिनियते ॥ पञ्चम्यास्तसिल ।५।३।७ पञ्चम्यन्तेभ्यः कि- लोमादीति सूत्रेणात्रापि पिच्छादित्य इलचि भत्त्रे भत्वादलोपे च पिच्छिलः ॥ मतुपि पिच्छवान् । उनता दन्ताः सन्यस्येत्यत्र दन्तउन्नत उरचू इसि उरचि भावे भत्यादटोपे च दन्तुरः ॥ केशाः सन्त्यस्येत्यत्र केशाद्वोन्यतरस्यामिति वप्रत्यये केशवः पक्षे गतुपि केशवान् ।। अत इनिठनौ इति इनि प्रत्यये केशी ॥ ठनि प्रत्यये ठस्येक इति ठस्थाने इकादेशे भत्वादलोपे संयोगे च केशिकः ॥ मणिरत्यास्तीत्यत्र अन्येभ्योपि दृश्यते इति वप्रत्यये मणिवः ॥ असि सन्त्यस्येत्यत्र अन्येभ्योपि दृश्यते इति वप्रत्यये अर्णसी लोपश्चेति सूत्रेण सकारलोपे च अर्णवः ॥ दण्डोस्यास्तीत्यत्र अत' इनिटनी इति इन् प्रत्यये भत्वे भत्वादलोपे इत्युपधादीर्वत्रे नलोपे च दण्डी ।। ठनि प्रत्यये तु ठत्येक इति इकादेशे भत्वादलोपे संयोगे च दण्डिकः ॥ त्रीहयः सन्त्यस्येत्यत्र व्रीह्यादिभ्य- श्चेति सूत्रेण इनि प्रत्यये भत्वे भत्वादिकारलोपे उपधादीचे नलोपे च त्रीही || उनि प्र- त्यये तु ठस्येकादेशे मत्वे भत्यादिकारलोये संयोगे च ब्रीहिकः ॥ यशोऽत्यास्तीत्यत्र अस्मायामेधास्त्रजो विनिरिति सूत्रेण विनिप्रत्यये इकारलोपे सर्वनामस्थाने चा- संयुद्धाविति दीर्धे सुलोपे नलोपे च यशस्वी ॥ पक्षे तदस्यास्त्यस्मिन्निति मपि मादुपधायाश्च सतोर्वोऽयवादिभ्य इति मस्य वकारे अत्वसन्तस्येति दी उगिचा सर्वनासस्थाने इति नुमि उमो लोपे मुलोपे तकारत्व संयोगान्तस्येति लोपे यशस्वान् ॥ एवं मायावी मेधावी सन्धी ॥ वागस्यास्तीत्यत्र वाचो रिमनिरिति रिमनि- प्रत्यये सुब्लोपे स्कोः संयोगाद्योरिति कलोपे तत्र सर्वनास्थाने इत्युपधादी मुलोपे नलोपे वाग्मी अर्शोऽत्यास्तीत्यत्र अर्शआदिभ्योऽच् इत्यचि संयोगे च अर्शसः ।। इति मतुवाः पूर्णाः ॥ कस्मादित्यत्र पञ्चम्यास्तसिल इति तसिलि सुब्लोपे प्राग्दिशो । ३८ ·रौ रस्थ २९८ लघुफौमुद्याम् मादिभ्यस्तसिल्वा स्यात् ॥ कु तिहोः ७।२।१०४ किमः कुः स्यात्तादो हादौ च विभक्ती परत । युत्त. कस्मात् ॥ इदम इशु ॥३३प्राग्दिशीये परे । इत ॥ अन् ।।३।५। एतद् प्राग्विशीये । अनेकालवात्सर्वादेशः । अतः अमुत. यतः तव वहुवः । यादेस्तु द्वाभ्याम् ।। पर्यभिभ्यां च।५।३।। आभ्यां वसिल् स्यात् । प- रितः । सर्वत इत्यर्थः । अभितः । उभयत इयथः ॥ ससम्यास्त्रल् ५।३।१०। कुत्र यत्र तत्र युटुन ॥ इदमो हः ।।३।११। नलोऽपवादः । इह ॥ किमोऽत ।१।।१२। वाग्रहणमपकृप्यते । सप्तम्यन्तास्किमोऽद्वा स्यात् पक्षे बल् ॥ काति । ७२।१०५। किमः कादेशः स्यादति । क कुत्र ॥ इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते । विभक्तिरित्यनेन तसिलोऽपि विभक्तिसज्ञाया कुतिहोः इति सूत्रेण किम कादेशे सस्य रुत्वे रोपिसर्गे च कुत ॥ अस्मादित्यत्र पञ्चम्यास्तसिल इति तसिलि मुन्लोपे इदम् तस् इति जात तत्र इम इश इसनेन शिस्नात् इदम, सर्वस्य इशादेशे शकारलोपे च इत । एतस्मादित्या पश्चम्यास्तसिल इति तसिलि सुलोपे एतदोऽन् इसनेन एतद सर्वस्य अनादेशे नस्य हलन्त्यमित्यनेनेसज्ञाया तस्य लोप इति लोपे सस्य विसर्गे च अत ॥ अमुष्मादित्यत्र पञ्चम्यास्तसिल् इति तसिलि मुब्लोपे अदस् तस् इति जात तत्र त्यदादीनाम इति अने अद अतस् इति जाते अतो गुणे इति पररूपे अदसोसेदुदोम इत्यनेन दकारोत्तरवर्सकारस्योकारे दकारस्य मकारे च कृते अमुत ॥ यस्मादित्यत्र तसिलि त्यदादीनामित्यकारे अतोगुणे इति पररूपे ॥ एवं तस्मादिति तत ॥ बहोरिति बहुत । परीत्यव्ययात् पयभि- भ्यामिसनेन तसिलि परित ॥ एवमभित ॥ कस्मिन् इत्यत्र सप्तम्यास्त्रल इति अलि कुतिहोरिति किम कादेशे कुत्र ॥ यस्मिनित्पत्र सप्तम्यास्त्रल् इति बलि त्यदादीनाम इत्यकारे अतोगुणे इति पूरूपे च यन्न ॥ एव तन ॥ बहुध्विति बहुन । अस्मिन् इत्यत्र बलि प्राप्ते इदमो ह इति हप्रत्यये इदम् ह इति जात इन इश इति इशादेशे शलोपे च इह ॥ कस्मिन् इत्या किमोऽत् इति अति मुब्लोपे तलोपे च किम् अ इति जात तत्र कातीति सूत्रेण किम कादेशे उपदेशेऽजनुना सिक इत् इत्यनेन अकारस्येसज्ञाया लोपे सयोगे च क ॥ पक्षे नलि कुतिहोरिति किम वुत्वे च कुत्र ॥ सभवानिसन इतराभ्योपि दृश्यन्ते इति तसिलि मुल्लोपे तद् तस् भनानिति जात तत्र त्यदादीनाम इति अकारे अतो गुणे इति पररूपे सस्य रत्वे रस्य उये च सतोमवान् ।। एव नलि प्रत्यये तत्रभवान् ।। एव त गन्तमित्या द्विती यान्तात्तसिलि ततोभवन्तम् ॥ नलि च तन्नभान्तम् ॥ सदीर्घायुरित्यत्र तसिलि रासोदीर्घायु ॥ नलि च तनदीर्घायु । सदेवाना प्रिय इत्यत्र इतराभ्योपि दृश्यन्ते च यत ·तं भवन्तम. । तद्भितप्रकरणम् । ५।३।१४। पञ्चमीसप्तमीतरविभक्त्यन्तादपि तसिलादयो दृश्यन्ते । इशिग्रहणान- वदादियोग एव । स भवान् ततो भवान् तत्र भवान् । ततो भवन्तम् तत्र- भवन्तम् । एवं दीर्घायुः देवानां प्रियः आयुष्मान् ॥ सर्वकान्यकिंयत्तदः काले दा ।।३।१५। सप्तम्यन्तेभ्यः कालार्थेभ्यः स्वार्थे दा स्यात् ॥सर्वस्य सोऽन्यत- रस्यां दि ।५।३।६। दादौ प्राग्दिशीये सर्वस्य सो वा स्यात् । सर्वस्मिन् काले सदा सर्वदा अन्यदा कदा यदा तदा । काले किम् सर्वत्र देशे ॥ इदमोहिल् । ५।३।१६। सप्तम्यन्तात् काल इत्येव ॥ एतेतौ रथो १५३४॥ इदम्शब्दस्य एत इत इत्यादेशौ स्तो रेफादौ थकारादौ च प्राग्दिशीये परे । अस्मिन्काले एतहि । काले किम् इह देशे ॥ अनद्यतनेहिलन्यतरस्याम् ।।३।२१। कहि कदा यहि यदा तर्हि तदा ॥ एतदः ।।३।६। एत इत एतौ स्तो रेफादौ थकारादौ च प्राग्दिशीये । एतस्मिन्काले एतहि ॥ प्रकारवचने थाल् १५३।२३। प्रकारवृत्तिभ्यः किमादिभ्य- स्थाल् स्यात् स्वार्थे । तेन प्रकारेण तथा यथा । इदमस्थमुः ।।३।२४। थालो- ऽपवादः (एतदोऽपि वाच्यः) अनेन एनेन वा प्रकारेण इत्थम् ॥ किमश्च ।।३।२५॥ इति तसिलि ततो देवानां प्रियः ॥ वलि तत्रदेवानां प्रियः ॥ एवं स आयुष्मान् इलपत्र तसिलि ततआयुष्मान् ॥ बलि तत्रायुष्मान् ॥ सर्वस्मिन् काले इत्यत्र सर्वकान्य- किंयत्तदः काले दा इत्यनेन दाप्रत्यये सुब्लोपे च सर्वदा इति जातं तत्र सर्वस्य सोन्यतरस्यां दि इत्यनेन सर्पस्य सादेशे सदा ॥ पक्षे सर्वदा ॥ एवमन्यदा कदा यदा सदा इत्यादीनि रूपाणि ॥ सर्वैकान्यर्कियत्तदः काले दा इति सूत्रेण दाप्रपये कृते सुब्लोपे त्यदादीनाम इत्यकारे अतो गुणे इति पूर्वरूपे च भवन्ति ॥ सर्वस्मिन् देशे. इत्यत्र कालाभावाद्वा प्रत्ययाभावे सप्तम्यास्त्रल इति अलि सर्वत्र । अस्मिन् काले इत्यत्र इमोहिल् इति हिलि सुब्लोपे च इदम् हिल् इति जातं तत्र एतेतौ रथोरियनेन इदम एतादेशे एतहिं ॥ अस्मिन् देशे इत्यत्र कालत्वाभावात् हिल् प्रत्ययाभावे इमो ह इति प्रत्यये इदम इश इत्यनेन इदम इशादेशे शकारलोपे च इह देशे ॥ कस्मिन्काले इत्पन्न अनद्यतनेहिलन्यतरस्यामित्यनेन हिलि किम् हिं इति जातं तत्र किमः क इति किमः कादेशे कर्हि ! पक्षे दाप्रत्यये कदा ॥ एवं यहि यदा ताहं तदा ज्ञेयानि ॥ एतस्मिन् काले इत्यत्र अनद्यतनहिलन्य- तरस्यामित्यनेन हिलादेशे सुपो लोपे एतद् इत्यनेन एतद एतादेशे च एतहि ॥ तेन प्रकारेणेत्यत्र प्रकारवचने थाल इत्यनेन थालि सुब्लोपे त्यदादीनाम इत्यने अतोगुणे पररूपे तथा ॥ अनेन प्रकारणेत्यत्र इमस्थमुरिति थमो मुब्लोपे इदम् थम् इति जातं तत्र एतेतौ रथोरित्यनेनात्र थपरत्नादिदम इतादेशे इत्यम् ॥ एवं एतेन प्रकारेणेसन एतदोरपि वाच्य इसनेन धमौ इतादेशे च इत्थम् ! केन प्रकारेण ·रघुफौमुद्याम् शेन प्रकारेण कथम् ॥इतिप्राग्दिशीयाः॥॥अतिशायने तमविष्ठानौ । १॥३॥५५॥ अतिशयविशिष्टार्थवृत्तेः स्वर्थे एतो स्तः । अयमेषामतिशयेनाट्य आध्यतमः । लघुतमो लपिष्ट. ॥ तिडा०५६। तिइन्तादतिदाये घोसे तमप् स्यात् । तरप्तमपौ घः।।२२। एतौ घसंज्ञौ स्तः ॥ किमेत्तिडव्यपधादाम्वद्रव्यप्रकर्षे । ५।४।११। किम एदन्तात्तिोऽव्ययाच यो घस्तदन्तादामु. सान्न तु द्रव्यप्रवर्षे । किन्तमाम् । प्राहृतमाम् पचतितमाम् उच्चैरतमाम् । द्रव्यप्रकर्षे तु उस्तमस्तर.॥ द्विवचनविभज्योपपदे तरचीयसुनौ । ५।३१५७। द्वयोरेकस्यातिशये दि. भक्तव्ये चोपपदे सुप्तिडन्तादेतो स्त. पूर्वयोरपवादः । अयमनयोरतिशयेन लघुर्लयुतरः लघीयान् । उदीच्याः प्राच्येभ्यः पटुतरा• पटीयासः ।। प्रशस्यस्य अः ॥३६० अस्य श्रादेशः स्यादजाद्योः परतः ।। प्रकृत्यैका ६॥॥१६३ । इष्टादिग्वेकान् प्र कुत्या स्यात् । श्रेष्ठ श्रेयान् ॥ज्य च ॥३६॥ प्रशस्यस्य ज्यादेश' स्यादिष्ठेयसोः । इत्यत्र किमश्चेति सूत्रेण थमौ सुब्लोपे किमः क इति कादेशे च कथम् ॥ इति प्रा. ग्दिशीयविभक्तिप्रत्यया समाप्ता ॥ अतिशयेन आट्य इत्यत्र अतिशायने तमविष्टनी इति सूत्रेण रामपि मुसोपे विभक्तौ च आख्यतम ॥ एवमतिशयेन लघु लघुतम ॥ इष्टनि तु भत्वे टेरित्यनेन टिलोपे लघिष्ट ॥ अतिशये किमित्या अतिशायने तम- पिठनौ इति तमपि किम् तमप् इति जात तत्र तरप्तमपौ घ इति तमपो घसज्ञाया किमेत्तिडव्ययघादाम्बद्रव्यप्रकर्षे इत्यनेन अमी अकः सवणे इति दीर्धे किंतमाम् ॥ एव प्राहेतमाम् । अतिशयेन पचतीयत्र तिडश्चेति सूत्रेण तमपि तरप्तम पौ घ इति घसज्ञाया किमेत्तिडव्ययपादाम्बद्रव्यप्रकर्षे इति आमुप्रयये उकार लोपे पचतितमाम् ॥ उचैतमाम् उच्चैस्तमस्तरुरित्यत्र सूने अद्रव्यप्रकर्ष इत्युक्तला- दामुप्रत्ययाभावे उबैस्तम ॥ अयमनयोरतिशयेन स्युरियन द्विवचनविभज्योपप- दे तरचीयसुनौ इति सूत्रेण तरपि सुब्लोपे पलोपे विभक्तौ च घुतर ॥ ईयसुनि उनो लोपे मुल्लोपे च रघु ईयस् इति जात तत्र टेरिति सूत्रेणोकारलोपे अत्वसन्तस्येति दीर्घ ल्घीयास इति जात तत्र उगदिचामिति नुमि उमो लोपे लवीयान् स् र इति जात तत्र हलव्याभ्य इति सोपे संयोगान्तस्येति सलोपे च उघायान् ॥ स पटीयास ।। अतिशयेन प्रशस्य इस्पन अतिशायने तमविष्टनौ इति इष्ठनि प्रशस्य इष्ट इति जाते प्रशस्यस्य श्र इति प्रशस्यस्य श्रादेशे थ इष्ट इति जात तन टेरिति गुण टिलोपे प्राप्ते प्रकृत्यैकाच् इति सूत्रेण प्रतिभाने गुणे च श्रेष्ट ॥ एस द्वयोर्मध्ये प्र- शस्य इत्यत्र दिवचनविभज्योपपदे तरवीयसुनौ इति ईगसि प्रशस्यस्य श्र इति श्रादेशे टेरिति टिलोपे प्राप्ते प्रकृत्यैकाच् इति रोपाभावे गुणे च श्रेयस् इति जात तत्र प्रवगैकवचने सौ अवसन्तस्येति दार्थ उगिदचामिति नगि उगो रोपे ·। तद्वितप्रकरणम् । ज्येष्ठः ॥ ज्यादादीयसः ।।४।१६०। आदेः परस्य । ज्यायान् ॥ यहोलापो भू च बहोः ।६।४।१६८१ वहोः परयोरिष्ठेमेयसोर्लोपः स्याद्होत्र भूरादेशः । भूमा। इष्टस्य यिद च ॥६॥४॥१५९। वहोः परस्य इष्टस्य लोपः स्यायिडागमश्च । भूयिष्टः ।। विन्मतोलक।५।३।६५। विनो मतुपश्च लुक् स्यादिष्टेयसोः। अतिशयेन नग्वी मजिष्टः। स्रजीयान् । अतिशयेन बग्यान खचिष्टः त्वचीयान् ॥ईपदसमाप्तौ कल्पव्देश्यदे- शीयरः ।।३।६७ ईपदूनो विद्वान विद्रकल्पः । विद्वद्देश्यः विद्वदेशीयः पचतिक- ल्पम् ॥ विभाषासुपो बहुच पुरस्तात्तु ॥५॥३॥६८ाईपदसमातिविशिष्टेऽथे सु- हल्याभ्य इति सलोपे संयोगान्तस्येति सलोपे च श्रेयान् ॥ अति- शयेन प्रशस्य इत्यत्र अतिशायने तमविष्टनी इति इष्टनि नकारलोपे ज्यचति सूत्रेण प्रशस्यरय ज्यादेशे आद्गुण इति गुणे च ज्येष्टः ॥ द्वयोर्मध्ये प्रशस्य इत्यत्र द्विवचनविभजोपपदेतरवीयसुनौ इत्यनेन ईयसुनि उकारनकारयोटोपे ज्यचेति प्रशस्यस्थाने ज्यादेशे ज्यादादीयस इति सूत्रेण अलोन्त्यपरिभाषानुसा- रादन्त्यस्य सकारस्य आदादेशः प्राप्तः परं त्वादेः परस्येत्यनेनादेरिकारस्याकारादेशे अकः सवणे इति दीर्घत्वे च ज्यायस् इति जातं तत्र अत्वसन्तत्येति दीर्थे उगिचा- मिति नुमि उमो लोपे व्यायान् स् स् इति जातं तत्रान्त्यसकारस्य हरयाविति लोपे संयोगान्तस्येति उपान्त्यसकारलोपे च ज्यायान् ॥ अतिशयेन वहुरित्यत्र पृथ्वादि. भ्य इमनिज्वेति सूत्रेण इमनिजि बहु इमन् इति जातं तत्र बहोलीपो भूच बहोरिति सूत्रेण इमन इकारलोपे बहुस्थाने भू इत्यादेशे च जाते भूमन् इति जातं तत्र सौ सर्वनामस्थाने चासंबुद्धौ इति दीर्घ हङ्याविति सकारलोपे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपे च भूमा ॥ पक्ष द्विवचनविभज्येति इयमुनि उनो लोपे वहु ईयस् इति जातं तत्र बहोर्लोपो भू च यहोरिति सूत्रेण ईयस ईकारलोपे बहुस्थाने भू इत्यादेशे च भूयस् इति जातं अत्वसन्तस्येत्ति दीर्घ उगिचामिति नुमि उमो लोपे सकारयोर्लोप च भूयान् ॥ अतिशयेन बहुरित्यत्र अतिशायने तमवि- ष्ठनौ इति इष्टनि इष्ठस्थ यिट् चेति सूत्रेण इप्टन इकारलोये वहोः स्थाने भू इत्यादेवी यिटि च भूयिष्टः ॥ अतिशयेन खग्वीत्यत्र अतिशायने तमविष्टनौ इति इष्टनि स्रग्बी इष्ट इति जातं तत्र विन्मतोलक इति बिनो लोपे संयोगे च ब्रजिष्टः ॥ पक्ष द्विवचनविभज्येति ईयसुनि उनो लोपे विन्मतोलगिति विनो लोपे वजीयान् एवं त्वचिष्टः त्मचीयान् ॥ ईपटूनो विद्वान् इत्यत्र ईपदसमाप्तौ कल्पदेश्यदेशीयर इ.स. नेन कल्पपि सुब्लोपे विद्वस्कल्प इति वसुनसुध्वंत्वनुडहां द् इति तत्व दवे खरि चेति दत्य ते च विद्वत्कल्पः ॥ एवं देश्यप्रत्यये विद्वद्देश्यः देशीयटि प्रत्यये च विद्वद्देशीयः ।। एवं किंचिदूनं पचतीत्यत्र कल्पपि प्रत्यये पचतिकल्पम् ॥ ईपर्नः पटुरित्यत्र विभाषा 1101 ·३०२ । कौमुद्याम् यन्नाद्बहुज्जा स्यात्स च प्रागेव न तु परतः। ईपदूनः पटुर्यगुपटुः पटुफल्पः। सपः किम् । यजतिरल्पम् ॥ मागिवात्कः बा७०। इवे प्रतिस्तावित्यतः माकाधिकारः ॥ अव्ययसर्वनाम्नामक प्राक्टेः ।।१७१॥ कापवादः । तिश्चेत्यनुवर्तते ॥ अ- ज्ञाते ।५।१७३॥ कस्यायमश्वोऽश्वकः उच्चकैः नीचकैः सर्वकैः ।। कुत्सिते।।७४। कुत्सितोऽश्वोऽश्वकः ॥ किंयत्तदोनिर्धारणे दयोरेकस्य डतरच् ।।३।१२। अनयोः कतरो वैष्णवः । यतरः तवरः ॥ वा पहनां जातिपरिमने डतम । २९) बहूनां मध्ये एकस्य निर्धारणे इतमज्या स्यात् । जाविपरिमन्न इति प्रसा. ख्यातमाकरे । कतमो भवतां कठः । यतमः ततमः । वाग्रहणमकजर्थम् । यकः सकः।। इति प्रागिवीयाः ॥ * ॥ इवे प्रतिकृती ।।३।९६॥ फन्स्यात् । अश्व इव प्रतिक- विरवकः । सर्वप्रातिपदिकेभ्यः स्वार्थे कन् । अश्वकः ॥ तत्मकृतवचने मयटू । ५।४।२१। प्राचुर्येण प्रस्तुत प्रकृतं वस्य वचनं प्रतिपादनम् । मावे अधिकरणे वा स्युट्। आये प्रकृतमन्नमन्नमयम् । अपूपमयम् । द्विवीये तु अन्नमयो यशः । अपूपमयं पर्व ॥ प्रज्ञादिभ्यश्च ।५।४।३८] अणू स्यात् । प्रज्ञ एव प्राज्ञः । प्राशी स्त्री । देवतः वा- सुपो बहुच् पुरस्तात्तु इति सूत्रेण पटुशब्दारपुरस्ताद्वहुचि प्रत्यये वहुपटु ॥ पक्षे कल्पपि पटुकल्प ॥ यजतिकल्पमित्या मुवन्तत्वाभानाद्वहुप्रत्ययाभार || कस्यायमश्व इत्यत्र अज्ञाते इति सूत्रेण कप्रत्यये सुब्लोपे विभक्तौ च अश्वक || उच्चैरियन अव्ययसर्व नान्नामकमाक्टेः इति टे. पूर्वमकचि उच्चकैः ॥ एव नीचकै ॥ सर्वकैरियन सर्म- नामत्वात् टे पूर्वमकचि सर्वकै । कुत्सितोऽश्व इयत्र कुत्सिते इत्यनेन कप्रत्यये अश्वक || अनयो के इयत्र किंयत्तदोर्निर्धारणे योरेकस्य डतरच् इति इतरचि सुब्लोपे च किं उतरच् इति जात तत्र भत्वे ककारोत्तरस्य इम्भागस्य लोपे चुहू इति डत्य हलन्त्यमिति चस्स चेत्सज्ञाया तस्य लोप इति तयोर्लोपे निभक्तौ च कतर. ॥ एस- मनयोर्य इति यतर ॥ अनयो स इति ततर ॥ एपा मध्ये क इत्यन वा यहनां जा. तिपरिमने डतमच् इति उतमचि सुपोलोपे कि डतमन् इति जात तन डचयोलोपे भने भत्यादिलोपे च पतम. ॥ एवमेपा मध्ये य इति यतम ॥ एवमेपा मध्ये स इति ततम ॥ पक्षे अव्ययसर्वनानामकच्माफ्टेः इति सूत्रेण अकचि यफन् अत् इति ज्ञात तन हलन्त्यमिति चस्य उपदेशेऽजनुनासिकइदिति ककारोत्तर- वर्त्यकारस्य चेत्सज्ञाया तस्य लोप इति तयोर्डोपे यक् अ इत्यपशिष्ट सयोगे विभक्तौ च यक । सफ । इति प्रागिनीया || अश्व इव प्रतिकृतिरित्यत्र इवेमतिकृतौ इति कनि नलोपे विभक्तौ च अश्वा ॥ अव एव इसन सर्वप्रातिपदिकेभ्यः स्वार्थे कन् इति कनि अश्वक ॥ प्रकृतमजमित्या तत्प्रकृतवचने भयद् इति मपटि टलोपे विभक्ती च अन्नमयम् ॥ एवमपूपमयम् ॥ अन्नमयो यज्ञ ॥ प्रज्ञ एय इत्यत्र प्रज्ञादि- ·तद्धितप्रकरणम् । न्धवः ।। बह्वल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्याम् ।।४।४२॥ बहूनि ददाति बहुशः अल्पशः । (आद्यादिभ्यस्तसेरुपसंख्यानम्) आदौ आदितः मध्यतः अन्ततः पार्श्वतः । आकृतिगणोऽयम् । स्वरेण स्वरतः वर्णतः ॥ कृभ्वस्तियोगे संपद्यकर्तरि च्विः। ५४५०। (अभूततद्भाव इति वक्तव्यम् ) विकारात्मतां प्राप्नुवयां प्रकृतौ वर्तमानाधिका- रशब्दात्स्वार्थे चिर्वा स्यात्करोत्यादिभिर्योगे ॥ अस्य च्वौ ७॥४॥३२॥ अवर्णरय ई. स्यात् च्वौ । वेलोपे व्यन्तसाव्ययत्वम् । अकृष्णः कृष्णः संपद्यते तं करोति कृष्णी- करोति ब्रह्मीभवति गङ्गीस्यात् । (अव्ययस्य च्यावीलं नेति वाच्यम्) दोषाभूतमहः दिवाभूता रात्रिः ॥ विभाषा साति काल्र्थे ।५।४।५२। च्विविपये साति वा स्यात्साकल्ये॥सात्पदायो।८।३।१११॥ सस्य पत्वं न स्यात् । दधि सिञ्चति । कृत्स्नं शस्त्रमग्निः संपद्यतेऽग्निसाद्भवति ॥ च्यौ च।४।२६। च्वौ च परे पूर्वस्य दीर्घः स्यात् । अग्नीभवति ।। अव्यक्तानुकरणाद् व्यजवरार्धादनिती डान् । ५।४।५७। द्वयचोऽवरं द्वयजवरं न्यून न तु ततो न्यूनमनेकाजिति यावत्तादृशमधैं यस्य तस्माडाच् स्यात् कृभ्वस्तिभिर्योगे । (डाचि विवक्षिते द्वे बहुलम् ) इति डाचि विवक्षिते द्वित्वं (नित्य- मानेडिते डाचीति वक्तव्यम्) डाच्परं यदानेडितं तस्मिन्परे पूर्वपरयोर्वर्णयोः पररूपं स्यात् । इति पकारतकारयोः पकारः । पटपटाकरोति । अव्यक्तानुकरणात्किम् । ईपत्क- भ्यश्चेत्यणि वृद्धौ भत्वे भत्वादकारलोपे प्राज्ञः ॥ देवता एव दैवत इत्यत्राप्यणि भवे भत्वा- दालोपश्च भवति । बहूनीत्यत्र बह्वल्पार्थाच्छसूकारकादयतरस्यामित्यनेन शसि बहुशः ॥ एवमल्पशः ॥ आदौ इत्यत्र आद्यादिभ्यस्तसेरुपसंख्यानम् इत्यनेन तसि आदितः ॥ एवं मध्यतः पार्श्वतः पृष्ठतः स्वरतः ।। वर्णत इत्यत्र आकृतिगण- त्यात्तसिर्भवति । अकृष्णं करोतीत्यत्र कृस्वस्तियोगे संपद्यकर्तरि च्चिरित्यनेन चौ कृष्ण च्चि इति जातं चकारेकारवकाराणां लोपे कृष्ण इत्यवशिष्टं तत्र अस्य च्वी इत्यनेन ष्णकारोत्तरवर्त्यकारस्य ईकारे कृष्णीकरोति ॥ एवं ब्रह्मीभवति ॥ गङ्गीस्यात् ।। दोपाभूतमहः दिवाभूतारात्रिरित्यत्र अस्य च्चौ इत्यनेन अवर्णस्य' ईत्वे प्राप्तेऽपि अव्ययस्य च्वावीत्वं नेति वाच्यमिति वार्तिकेन नेत्वम् । दधि सिञ्चति इत्यत्र सस्य आदेशप्रत्यययोरिति पत्वे प्राप्ते सात्पदाद्योरिति निषेधः ॥ कृत्स्नं शस्त्र अग्निः संपद्यते इयत्र कृभ्वस्तियोग इति वौ चकारवकारेकाराणां लोपे विभाषा साति काल्य इति सातिप्रत्यये अग्निसात् ॥ पटत्करोतीत्यत्र अव्यक्तानुकरणा- द्वयजवरा(दनितौ डान् इति डाचि पटत् डाच् इति जातं तत्र डाचि बहुलं हे भवत इति द्वित्वे पटत् पटत् करोतीति जातं नित्यमानेडिते डाचीति वक्तव्य मिति वार्तिकेन पूर्वपटत्संबन्धिनि तकारे पररूपतां प्राप्ते पट पटत् डा करोतीति जात Tagलोपे संयोगे च पटपटाकरोति ॥ ईपत्करोतीत्यत्र अव्यक्तानुकरणत्वाभावात् ·। लागनगाम Timir मरगति । भोगी रिमापरटाटारगनि । भनिगी पिम् । पटिशिपगगि ॥ इति दिताः || ॥ अथ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम || त्रिपाम् ।।२।। अधिरागेऽयं मम नागिनि पामा । अजायतष्टाए ।४ राशी अनानागागरा पायं गारी गन पोरये साम्मान | मजा एका अश्या पटमा मपिका याला पागा होदा गन्दा पिसा गंभा गला गर्या इत्यादि । उ. गितमा अगिहन्यानाविपदिकारियां दीमाग । भपानी पपन्ती ।। टि. दाणस्थ्यसजदाममात्रच्तयपटकटग्यायफरपः ।।१।१५अनुपम जनं यहिदादि तदन्तं यददन्वं प्रातिपदिय एना पियां सीमान् । पुर। नगर गयी । देवद देवी । मोपणेगी गेन्द्री आरमी अगदयमी अग्नी करगानी पनी आतिकी प्रास्थिती लावणिर्स पारनी इतरी। (नम्दानीकपरमगणनगुनानानुप- न टाच ।। अकरोतीपत्र एपायान डान् पटिति फरोनिया इतिपरवान रान् । सी श्री सद्गुरप्रोफारसपाकपरटरीपर, पायमानायो प्रपोगनगिमाया सिताः पूर्गः ॥ श्रीकेशरमहसारसमायानगुरपयोः । सपायरतापः फलानि पटतादियन् ॥ १ ॥ अाइन्यत्र अजाधतष्ठायिति टासि टपयोलॉप मन्यादाकार गोपे सयोगे अका एम् । एटका । अश्वा । चटका । गपिका । बाटा । वाना। होदा । गन्दा । रियता । अइयो शब्दा अजाधतष्टाप् इति टापि टपयोटोपे भयाटोपे संयोग च ने सिद्धा भवन्ति । भयरटन्दात् उगितश्चेतिढीपि उपयोोपे शयनोनित्यमिति नुमि उमो ,टोरे भनन्ती ॥ एवं पचत्दादात् उगितश्चेति दीपि शपश्यनोनित्यम् इति नगि पच- न्ती । कुरपु चरतीस टिट्टाणमिति मूत्रेण टिस्वाद्दीपि टपयोरोपे भनंज्ञाया भादसोपे सयोगे च पुरचरी ॥ स नददादाहित्वान्डोपि नदी ॥ देवान्दात् टिलात् टीपि देवी॥ सौपर्णेयशब्दात् दान्तावाबीपि सीपर्णेयी ।। ऐन्द्रशन्दात् अण्णन्तावा टीपि ऐन्द्री ॥ औसशम्दात् अजन्तबाद डीपि औत्सी । द्वयस्प्रत्ययान्तात् उरद्वयस्शदात् डोपि उर. द्वयसी ॥ दाच् प्रत्ययान्तात् ऊरदाशब्दान् दीपि ऊरदशी || मारच्प्रत्ययान्तात् ऊरमान- शन्दात् डीपि ऊरमात्री | तपप्रत्ययान्तात् पश्यतयशन्दात् डीपि पचतयी ।। ठम्मायया- न्तादाक्षिकदाम्दात् टीपि आशिकी ॥ उमन्तामास्थियाशब्दात् डीपि प्रास्थिकी ।। कञ् प्रत्ययान्तात् लााणिकशब्दात् डीपि सामणिको ॥ का प्रत्ययान्तात् यादृशशब्दात हीपि याशी ॥ कर प्रत्ययान्तात् इत्तरशब्दात् टीपि इवरी ॥ नलनीकगिति ॥

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । संख्यानम् ) लेणी पौंस्त्री शाक्तीकी आठ्यकरणी तरुणी तलुनी ॥ यमन ५११३॥ यमन्तात् स्त्रियां डीप्स्यात् अकारलोपे कृते । हलस्तन्द्रितस्य विधा१५०। हलः प- रस्य तद्धितयकारखोपधाभूतस्य लोप ईति परे । गार्गी ॥ प्राचां फ नन्दितः । १।१७। यबन्तात् प्फो वा स्यात् स च तद्धितः ॥ पिगौरादिभ्यश्च ।।१॥४१॥ पिझ्यो गौरादिभ्यश्च डीप्स्यात् । गाायणी नर्तकी गौरी अनदुही अनलाही । आकृति- गणोऽयम् ॥ वयसि प्रथमे ।४।१।२०। प्रथमवयोवाचिनोऽदन्तास्त्रियां लीप स्थान । कुमारी ॥ दिगो ।४।१।२१॥ अदन्तादिगो पस्यात् । त्रिलोकी । अजादित्वाशिफला ऽयनीका सेना ॥ वर्णानुदात्तात्तोपधात्तो नः ।।१॥३९॥ वर्णवाची योऽनुदा- तान्तस्तोपधस्तदन्तादनुपसर्जनात्प्रातिपदिकाद्वा जीप तकारस्य नकारादेशश्च । एता गनी । रोहिता रोहिणी ॥ वोतो गुणवचनात् ।४।११४४। उदन्ताद्गुणवाचिनो वा डीपस्यात् वार्तिकेन नञ्प्रत्ययान्तास्त्रैणशब्दात् डीपि स्त्रैणी ॥ स्वाञ्प्रत्ययान्तात्पीनशब्दात् डीपि पीरनी ॥ ईकक्प्रत्ययान्तात् शाक्तीकशब्दात् ङीपि शाक्तीकी ) ख्युन्प्रत्ययान्तात् आदांकरणशब्दात् डीपि आढ्यंकरणी ॥ तरुणशब्दात् डीपि तरुणी । एवं तलनी ! तरणतलुनशब्दान्यां वयसि प्रथमे इति सूत्रोपरि वयस्य चरम इति वाच्यमिति डीपि प्राप्ते तं बाधित्वा गौरादिगणपाठात् डीपि प्राते तमपि वाथित्या डीपैव भाव्यमित्येतदर्थं नलाञ् इति बार्तिके तरुणतलनयोर्ग्रहणम् । गार्गी इत्यन्त्र गार्यशब्दात् यसश्चेति सूत्रेण डीपि भसंज्ञायामकारलोपे गाय ई इति जातं तत्र हलस्तद्धितस्येति सूत्रेण यकारलोपे संयोगे च गागीं ।। गााय- णीत्यत्र गार्यशब्दात् प्राचां फ तडित इति सूत्रेण एफप्रत्यये षः प्रत्ययस्यति षस्येत्संज्ञायां तस्य लोप' इति लोपे आयनेयीनीति सूत्रेण फस्थाने आयनादेशे नस्य णत्वे गाायण इति जातं तत्र पिद्धौरादिभ्यश्चेति डीपि उपयोोपे भत्त्रे भत्वादलोपे च गाायणी ॥ नर्तकशब्दात् पिगौरादिभ्यश्चेति डीपि उपयोलोंपे भत्वे भत्वादलोपे च नर्तकी ॥ एवं गौरशब्दाट डीपि गौरी ॥ अनड्डुङ्शब्दात् अनहा- , शब्दस्याम् डीपि वा वाच्य इति वार्तिकेन आमि इको यणचीति यणि गौरा- दिभ्यश्चेति डीपि च अनडाही | पक्षे अनडुहूशब्दात् डीपि अनडुही ॥ कुमार शब्दात वयसिप्रथमे इति कीपि भत्यादलोपे कुमारी !॥ त्रयाणां लोकानां समाहारत्रिलोकी इत्यत्र त्रिलोकशब्दात् द्विगोरिति सूत्रेण डीपि भवादलोपे त्रिलोकी ॥ त्रिफला । ध्यनीका इत्यत्र दिगोरिति सूत्रेण डीपि प्राप्तेपि अजादिगणे त्रिफलायनीकाशब्दयोः पाठात् अजायतष्टापू इति टापि त्रिफला । त्र्यनीका । एनी इत्यत्र एतच्छन्दात् वर्णा- दनुदात्तात्तोपधात्तोन इति डीपि तकारस्थाने नकारे भत्वादलोपे संयोगे च एनी ॥ पक्षे अजाद्यतष्टाप् इति टापि एता ॥ एवं रोहितशब्दात् डीपि तकारस्थाने नकारे नस्य णत्वे रोहिणी पक्षे टापि रोहिता | मृदुशब्दात्योतो गुणवचनात् इति ·लघुकौमुद्याम् मृट्ठी मृदुः ।। पहादिभ्यश्च ।४।१।४। एभ्यो वा डीप्स्यात् । यही बहुः । (कदि- कारादक्तिनः) रात्रिः रात्री ! (सर्वतोऽक्तिन्नादित्येके ) शकी शकरिः ॥ पुंयोगा- दाख्यायाम् ।४।१।४८) या पुमारय्या पुंयोगालियां धनते ततो दीए । गोपन्म श्री गोपी। (पालकान्तान्न ) गोपालिका अश्वपालिका | प्रत्ययस्थात्कारपूर्वस्यात इदाप्यसुपः ७३०४४) प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्याफारस्येकारः स्यादापि स आपसुपः पोन चेत् । सर्विका कारिका । अतः किम् । नौका । प्रत्ययस्थाकिम् । शतोताधि शका । असुपः फित् । बहुपरिवाजका नगरी । (सूर्यादेवतायां चाव्यान्यः) सूर्यस्य श्री देयता सूर्या । देवतायां फिम् (सूर्यागस्त्ययोश्छे च इयां च) यलोपः । सूरी कुन्ती मानुपीयम् ॥ इन्द्रवरुणभवशवरुद्रमृडहिमारण्ययचययनमातुलाधार्या- णामानुक 1४।१।४९। एपामानुगागमः स्यात् टीप् च । इन्द्रस्य स्त्री इन्द्राणी वरु- णानी भवानी शर्वाणी रुद्राणी मृडानी । (हिमारण्ययोर्महत्त्वे ) महद्धिगं हिमानी । सूनेण डीपि इको यणचीति यणि ॥ मृदी पक्षे मृदुः । बटुशब्दात् बहादिभ्य- चेति डीपि ढपयोोपे यणि च बही पक्षे बहुः ॥ रात्रिशब्दात्कृदिकारातिन इति सूनेण डीपि भत्लादिकारलोपे रात्री पक्षे रात्रिः ॥ दाकटिशब्दात् सर्वतोऽक्तिना- दित्येके इति वार्तिकेन डीपि भत्वादिकारलोपे शकटी ॥ पक्षे शकटिः ॥ गोपस्य स्त्री इत्यत्र पुंयोगादाख्यायामिति सूनेण गोपशब्दात् डीपि मत्वादकारलोपे गोपी ।। गोपालफस्य स्त्री इसन पुंयोगादाख्यायामिति डीपि प्राप्ते पालकान्तान्नेति निधेि अजायतप्टाप् इति टापि अकारलोपे प्रत्ययस्थात्कादिति सूनेण क- कारात्पूर्वस्य लकारोत्तरवर्यकारस्थाने इकारे कृते गोपालिका ॥ एवमश्वपालिका | सन- फशब्दात अजाद्यतष्टाप् इति टापि अकारलोपे प्रत्ययस्थात्कात् इति कर्वस्य यकारोत्तरवर्वकारस्य इकारे सयिका ॥ एष कारकशब्दावापि कारिका ॥ प्रत्ययस्था- त्कादिति सूत्रे अत इति नापठिष्यश्वेदाचार्यास्तहिं नौका इत्यत्र यापूर्वस्य ओकारस्यापि स्थाने इकारप्राप्तिः समभविष्यत् । प्रत्ययस्थात्कादित्यनुक्तौ शका इत्या धातुस्थकाकारापूर्वस्यापि शकारोत्तरवर्वकारस्य साने इकारः समभविष्यत् । अप इत्यनुक्तौ बहुपरिबाजका इत्पन्न सुपः परेप्यापि इकारोऽभविष्यदित्येतन्निपारणायैव असुप इत्युक्तम् ॥ सूर्यस्य स्त्री इत्यत्र सूर्यशब्दा- त्सूर्याद्देवतायां पाए इति चापि चकारपकारयोर्लोपे अकारलोपे सूर्या ॥ सूर्यस्य मानुपी स्त्री इत्सा पुंयोगादाख्यायामिति कीपि भत्वादकारलोपे सूर्य ई इति जात तन सूर्यागस्त्ययोच्छे च ज्यां च इति यलोपे रेफस्य ईकारेण सह योगे सूरी || इन्द्रस्य स्त्री इत्यत्र इन्द्रशब्दात् पुंयोगादाख्यायामित्यनेन बोषि उपयोटोपे इन्द्र ई इति जात तत इन्द्रवरुणभवशति सूनेण आनुकि उको लोपे अकः सवर्ण इति दीर्धे नस्य णत्वे संयोगे च इन्द्राणी ॥ एस वरुणस्य वी वरणानी ।। भवस्य स्त्री भवानी ॥

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । महदरण्यमरण्यानी । (यवाहोपे) दुष्टो यवो यवानी । (यवनाल्लिप्याम ) यवनानां लिपिर्यवनानी । (मातुलोपाध्याययोरानुग्वा) मातुलानी मातुली । उपाध्यायानी उपा- ध्यायी । (आचार्यादणत्वं च आचार्यस्य स्त्री आचार्यानी । ( अर्थक्षत्रियाभ्यां वा स्यार्थ) अर्याणी अर्या । क्षत्रियाणी क्षत्रिया ॥ क्रीतात्करणपूर्वात् ।।१।५०। क्रीतान्ताद- दन्तात्करणादेः स्त्रियां डीप स्यात् । वस्रनीती । फचिन्न । धनक्रीता ॥ स्वाहाचोप- सर्जनादसंयोगोपधात् ।४।११५४) असंयोगोपधमुपसर्जनं यत्स्वानं तदन्ताददन्ता- न्छीष्वा स्यात् । केशानतिक्रान्ता अतिकेशी अतिकेशा चन्द्रमुखी चन्द्रमुखा । असंयो- गोपधात्किम् । सुगुल्फा । उपसर्जनास्किम् । शिखा । न क्रोडादियहचः ।४।१ ५६॥ क्रोडादेवटचश्च स्वाङ्गान्न ङीष् । कल्याणक्रोडा । आकृतिगणोऽयम् । नखमु- खात्संज्ञायाम् ।४।१।५८न जीष् ॥ पूर्वपदात्संज्ञायामगः ८।४।३। पूर्वप- शर्वस्य स्त्री शर्वाणी मृडस्य स्त्री मृडानी इत्यादिपु इन्द्रवरुणभवशति सूत्रेण डीपि आनुकि च कृते तानि तानि रूपाणि सिद्ध्यन्ति ॥ महद्धिममित्यन्न हिमशब्दात् हिमारण्य- योर्महत्वे इति वार्तिकेन डीषि आनुकि च हिमानी ॥ एवं महदरण्यमरण्यानी ॥ दुष्टो यव इत्यत्र यवादोषे इति वार्तिकेन जीपि आनुकि च यवानी ।। यवनानां लीपिरिपत्र यवनाल्लिप्यामिति डोर्षि आनुकि च यवनानी ॥ मातुलरय स्त्री इत्यत्र इन्द्रवरुणभवशति अपि मातुलोपाध्याययोरानुग्वेति आनुकि च मातुलानी ॥ वाग्रहणात् आनुगभावे मातुली ॥ एवमुपाध्यायस्य स्त्री उपाध्यायानी उपाध्या. यी ॥ आचार्यस्य स्त्री इत्यत्र इन्द्रवरुणभवशति सूत्रेण डीपि आनुकि च अका सवणे इति दीर्चे आचार्यान् ई इति जातं तत्र अकुपवाडिति नस्य णले प्राप्त आचार्यादणत्वं चेति णात्याभावे आचार्यानी ॥ अर्थशब्दास्वार्थे अर्य- क्षत्रियाभ्यां वा स्वार्थ इति वार्तिकेन बिकल्पेन डीपि आनुकि च अर्याणी पक्षे अर्या ॥ एवं क्षत्रियाणी क्षत्रिया ।। वस्त्रक्रीतशब्दात् क्रीतात्करणपूर्वादिति डीपि वस्त्रक्रीती ॥ धनक्रीतशब्दात् गतिकारकोपपदानां कृभिः सह समासवचनं प्राकसुवुत्पत्तेरिति परिभाषाया अप्राप्तौ समासत्वात्पूर्व टाप् ततोदन्तत्याभावान्न डीप् धनक्रीता ॥ केशान् अतिक्रान्ता इत्यत्र अतिकेशशब्दात् स्वाहाचोपसर्जनादसंयो. गोपधात् इति सूत्रेण ङीपि अतिकेशी ॥ एवं चन्द्रमुखी । सुगुल्फा इत्यत्र संयो- गोपधत्वान डीप् ॥ शिखेत्यत्र उपसर्जनत्वाभावान डीप् ॥ कल्याणकोडशब्दात् स्वाहाची. पसर्जनादिति लीषि प्राप्ते न क्रोडाविहच इति सूत्रेण डीयो निषेधे टापि च कल्याणकोडा ॥ एवं सुजघना इत्यत्रापि स्वाङ्गाचोपसर्जनादिति लीषि प्राप्त नको. डादिवतच इति तन्निषेधे टाबेत्र ॥ शूर्पणखा इयत्र स्वाङ्गाचोपसर्जनादिति डीपि प्राप्ते नखमुखात्संज्ञायामिति निषेधे टापि शूर्पनखा इति जावं तत्र पूर्वपदासं- .

·३०८ लघुकौमुद्याम् दस्थानिमित्तात्परस्य नस णः स्यात्संज्ञायां न तु गकारव्यवधाने । शूर्पणखा गौरमुखा । संज्ञायां किम् । ताम्रमुखी कन्या ॥ जातेरस्त्रीविपयायोपधात् ॥१६॥ जाविवानि यन्न च खियां नियतमयोपधं ततः स्त्रियां डीज् स्यात् । सटी वृषली कठी वढची । जावेः किम् । मुण्डा । अस्त्रीविषयास्किम् । वलाका । अयोपधारिकम् । क्षत्रिया। (योपधप्रतिषेधे गययहयगुफयमनुष्यमत्स्यानामप्रतिषेधः ) गवयी हयी मुकयी। हलस्त- द्वितस्येति यलोपः । मनुषी । (गत्स्यस्प उश्याम् ) यलोपः । मत्सी ॥ इतो मनुष्य- जातेः ।४।१।३९। डीम् । दाक्षी । उडुतः ।४।१।६६। उदन्तायोपधान्मनुष्यजा- विवाचिनः स्त्रियामू स्यात् । कुरूः । अयोपधात्किम् । अध्वर्युर्दाह्मणी ।। पडोश्च ।।३८॥ पभूः (श्वशुरस्याकाराफारलोपश्च) पाडू श्वभूः ॥ उरूत्तरपदादौपम्ये ।४।१।६९। उपमावाचि पूर्वपदमूरुत्तरपदं यत्प्रातिपदिकं तस्मादू स्यात् । कारभोरुः ॥ संहित- शफलक्षणवामादेश्च ।।१७०अनौपम्याथ सूत्रम् । संहितोरूः शफोरूः लक्ष. गोरूः वामोरूः ॥ शारिवाद्यजो डीन् ।४।११७३। धारवादेरनो योऽकारस्तद्- न्ताच जातिवाचिनो डीन् स्यात् । शाईरवी वैदी ब्राह्मणी । नृनरयोर्वृद्धिश्च । नारी ।। ज्ञायामग इति नस्य पाने शूर्पणखा ॥ एन गौरमुसा ॥ ताम्रमुखी इत्पत्र सज्ञाया अभावान डीपो निषेधः । तटशब्दात् जातेरस्त्रीविपयायोपधात् इति लीषि भत्वादकारलोपे सयोगे च ती । एव वृपली ॥ कठी । बट्टची । मुण्डा इसन जाति- त्यामानान्न लीम् ॥ बलाका इत्यत्र नित्यत्रीमान डीप् । क्षनिया इत्यत्र योपवत्वान्न डीप् ॥ गरयशब्दस्य योपधत्वेपि हयगवयमुकयमत्स्यमनुष्याणामप्रतिपेध इति चार्तिकेन प्रतिषेधाभाने जातेरस्त्रीविपयादयोपधादिति सूनेण डीपि गवयी । एव हमी ।। मुफयी ॥ मत्स्यशब्दात् डीपि भत्वे भत्लादकारलोपे सूर्यतिष्यागस्त्यमत्स्यानां य उपधाया इति सूत्रेण यलोपे प्राप्ते यात्र्तिकन नियमात् मत्सी ॥ एक मनुष्यशम्दात् डीपि भत्वादकारलोपे हलस्तडितस्य इत्यनेन यकारलोपे च मनुषी ॥ दाक्षिशब्दात इतो मनुष्यजाते. इत्यनेन डीपि भत्वे भस्वादिकारलोपे च दाक्षी ॥ कुरु इत्पन्न कत इत्यनेन ऊडि अकः सवर्ण इति दीर्घ कुरू ॥ पद्मुशब्दात् पदोश्चेति सूत्रेण ऊडि दीर्धे च पशू ॥ श्वधरित्या इशुरशब्दात् श्वशुरस्योकाराकारलोपश्चेसनेन ऊडि शकारोत्तरवयुकारस्य रकारोत्तरवर्यकारस्य च लोपे सयोगे च श्वश्रू. ॥ करभोर- शब्दात् ऊरूत्तरपदादीपम्य इति सूत्रेण उदि अकः सवर्ण इति दीर्षे च करभोरू ॥ सहितोरूशब्दात् संहितशफलक्षणवामादेश्व इति ऊलि दीर्धे च सहितोरू. ॥ एक शफोरू ॥ लक्षणोल ॥ यामोरू. ॥ शाईखशब्दात् शाहरवाद्यनो डीन इति डीनि भत्यादवारलोपे सयोगे च शाईरखी ॥ एव वेदशब्दादअन्तत्वात् शाईरवायो डीन इति डीनि भत्यादफारलोपे सयोगे च वैदी एक ब्राह्मणी ॥ नरशन्दात् शाई- ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । यूनस्तिः।४।११७७। युवनशब्दास्त्रियां तिः प्रत्ययः स्यात् ॥ युवतिः ॥इति स्त्रीप्रत्ययाः ।। शास्त्रान्तरेप्रविष्टानां बालानां चोपकारिका ॥ कृता वरदराजेन लघुसिद्धान्तकौमुदी ॥१॥ इति श्रीवरदराजकृता लघुसिद्धान्तकौमुदी समाप्ता ॥ रवाद्यो कीन् इति लीनि नृनरयोवृद्धिश्चेति वार्तिकेन नकारोत्तरवर्त्यकारस्य स्थाने वृद्धौ नारी ॥ युवनशब्दात् यूनस्तिः इति सूत्रेण तिप्रत्यये नलोपः प्राति- पदिकान्तस्येति नकारलोपे युवतिः ॥ श्रीरस्तु ॥ इति श्रीमत्सद्गुरुश्रीफेशवकृपाकल्प- चल्लरीपल्लवायमानायां प्रयोगमणिमालायां स्त्रीप्रत्ययाः पूर्णतामगच्छन् । इयं श्रीराजराजेशीराजराजेशयोर्मया ॥ समर्म्यते पदद्वन्द्वे प्रयोगमणिमालिका ॥१॥ नयविनयमयात्मा श्रीरवाजिक्षितीन्द्रो हरिहरपतिभक्ता मोंधिवा तस्य पनी ।। परशिवपदभानौ तावुभौ सर्वदास्तामलिखदखिलमेतद्यनिदेशाज्जनोऽयम् ॥ २ ॥ माहेश्वरात्मजनुषोर्द्धशशांकमौलेर्दासस्य वर्यगुरुकेशवधर्मसूनोः ॥ एषा कृतिर्मम जटाशिवमित्रमौलेरीगिरीशपदयोः कुसुमाञ्जलिः स्तात् ॥ ३ ॥ महाराजश्रीरवानिपाठशालैकशस्त्रिणा | कृता शंकरलालेन कृतिरेपा सतां मुदे ॥ ४॥ देवः प्रयोगमणिमालिकयानया श्रीशैलाधिराजतनयापतिरस्तु तुष्टः ॥ भूयाच भव्यधिगतोत्तममोक्षलक्ष्म्योः श्रीकेशवेश्वरमहेश्वरयोः प्रसादः ॥५॥ दयादृष्टिसुधादृष्टया श्रीकेशवमहेशयोः ॥ समंतात्फलितो मेऽयं मनोरथमहाद्रुमः ॥ ६ ॥ शिवमस्तु सदा सदाशिवप्रसादात् सर्वेषाम् । . ।

·श्रीः। लघुकौमुदीस्थसूत्राणामकारादिवर्णक्रमः । पृथ्म् सूत्रम् २८ अपृचा एकालू १३६ १ अत उ. २५ भन्तरं बहियो. १९६ अब नगा अइउण् १ ऋलक २ एओङ् ३ ऐऔच् ४ हयवरट् ५ लण ६ अमङणनम् ७ अभन् ८ घढधप् ९ जबगडदश् १० खफछठथचटतव् ११ कपय् १२ शपसर' १३ हल १४ । इति माहेश्वराणि सूत्राण्यणादिसंज्ञार्थानि । पृष्ठम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् २५९ अकथितंच ८८ अत आदेः १३. अदः सर्वेपां | २७७ अपत्य पान २५३ अकर्तरि च. २७७ अतर २८८ अधिकृत्यक. |२३२ अपश्ये : २३२ अकर्मकाच | २९७ अत इनिटनी २८ अनङ् सी २६१ अपादाने ८ अकः सन. ९. अत उपधा. ४ अनचिच १०१ अकृत्सार्व. ८१ अनद्यतने. ६९ अपो गि २७५ अक्ष्णोऽदर्श. २०६७ ८५ अनद्यतने. १०० अचस्ताख. ९२ अत एकह. २९९ अनद्यतनहि. २०२ अचित्तहस्ति. ३०० अतिशायने २६४ अनश्च ३८ अचि र. ४८ अत्तो गुणे ४८ अनाप्यकः १९२ अचि विभा. ७९ अतो दीधों. ५९ अनिदितां. ३१ भचिनुधातु. २२ अतो भिस | १३१ अनुदात्तोप. ८ अचोऽन्त्या. ४१ अतोऽम् ७८ अनुदात्तडित. २८ अचो किण. १७ अतो रोर. १८३ अनुदात्तस्य. २४२ अचो यत् |२३१ अनुनासिक. १० १६ अनुनासिकात् ९१ अतो हलादे. २३३ अनुपराभ्यां. ६० अचः ८४ मतो हैः २८७ २१९ अचः पर. अनुशति. १२९२६ २४५ अतःककमिक. २४ अञ्च घे: १६ अत्रानुना. २७४ अजाद्यदन्तम् ६२ अत्वसन्तस्त्र. ३०४ अजायतष्टा १५२ अभ्यस्तात् २१९ अनेकमन्यप. २२३ अज्झनगमां. १ अदर्शनं लोपः ८ अनेकालिया ३०२ अज्ञाते २०१ अ ः सिचि ९ अदसो मात् २२ अट्कुप्वाइ ६६ अदसोऽसेर्दा. १९२ अभ्यास. | १२९ अदिप्रभृति. ४२ अहतरादिभ्यः २८३ भदूरभवश्व २ अणुदित्सव. ५ अदे गुणः ३३ अप्तन्तच |२७२ अपूरणी. |२५५ अप्रलयात | २३९ अमिशावच. २८८ मिनिष्मा १२३३ अभिप्रा. 11३० अभ्यामस्या १३१ अन्त्रावण ८. अन्यभिन्न २२ ममि पूर्वः ८६ अतो येयः ९६ अतो लोपः । अचो रहा. ३.अम्बार्थन. ४७ जम्बुद्धी (११५ अवामन्ता १४ अनुखारस्य. २७८ अनुष्यान, ६६ अदस मी. २७९ अन् २९८ अन् २७५ संवा: पुति. २७३ अन्तर्बहि. २५८ अन्यथैवं कर्य |२४६ अन्येभ्योऽपि ४ोऽनयम्य ·२ स्युकीमुद्या टम् सूत्रम् | १३२ आर्थयातुके ८२ आर्धधातुक १ आर्धधातुक ८३ आशिषि ६३ आ सर्वनान, पृष्ठम् सूत्रम् ३०२ इवे प्रतिकृती १.८ इघुगमियमा २९६ प्रदिभ्यश्च ३.१ इष्टस विट २८२ इसुसुकान्ता. १४८ आइत्य १९ईच गण ९ ईदेशिवचन २४१ ईद्यति |३.१ ईषदसमाप्ती | २५६ ईष सुष | १५७ ई हल्यो पृछम् सूत्रम् पृष्ठम् सूनम् २८ आलोऽन्या ७३ आच्छीनयो २५६ अलखत्यो ३१ आटश्य २७४ अल्पाच्तरम् ८९ भाडजादीना ४३ अोपोन ८४ आइतमस ९ अक्ट्सको ३० आनद्या २८८ अवयवेच १०३ आत मीण २५६ अवे तृत्रो २४४ आतथोप ३०३ अव्यक्तानुक २४ आतोऽनुप ३०२ अब्ययसव २६ आतोधातो २८४ अव्ययात्य ११० आतो हित ५६ अव्ययादामु |२३८ आतो युक् ७६ अव्ययीभाव २५६ आतो युच् २६३ अन्ययीभाव १०४ आतो लोप २६४ अध्ययीभा. १०४ आत २६३ अव्ययीभावे |११४ आत्मनेपदे २६२ अव्ययीभाव १८५ आत्मनेपदे २६२ अव्यय विभक्ति २४५ भात्ममाने २७६ अश्वपत्या २९२ आत्मविश्व ५३ अष्टन था २९२ आत्माध्वा ५३ अष्टभ्य और १ आदिरन्त्येन १३२ असिद्धवद ९२ गादिमिटुडव ८ असयोमालि १०४ आदय उप ८९ पस्तिसिचो २३ आदेश १३४ मते १३ मादे परस्य ४३ अस्यिदधि ७९ अमगुप्त ४९ आधन्तव २९७ अस्मायामे १४ आदन्ती ३०३ असच्ची | २६१ आपारोऽधि १४१ अस्यतिवति ४ आनि लोट ७२ अहन् २५. आने मुक २७० मह सर्वक २७० आन्महत' २५७ भाभीक्ष्ण्ये २६ माकडारा. २४ भामि सर्व २५. आवेत १३ आमेत ३६ श्रादिचाप ७६ लाम २५ माडोना ११. आम्प्रत्यय २५३ भाचसा २७७ भायनेयीनी १५५ झाच हो १६ आयादव ४२ इकोऽचि 1. इकोऽसव २२३ इको झल् ३ इको यणचि २४४ इगुपधज्ञा ४६ इग्यण स २५५ इच्छा |१११ इजादेव ८९ इट ईटि | ११४ इटोऽत् १३. इडत्यति १३९ इणो गाल १३८ इणो यण् १११ इण पीध्व | २९८ इतराभ्योऽपि. ५ आद्गुण . ५२ इतोऽत्सर्व ३०८ इतो मनुष्य २९८ इदम इश् २९६ इदमस्थ ४८ इदमो म २९७ इदमोहिल २९८ इदमोह ९१ इंदितो नम् ३८ इदुद्रयाम् ४८ इदोऽसि २८१ इनण्यनपखे |३०६ इन्दवरण २९१ उगवादिभ्यो ३०४ उगितच ५१ उगिदचा १ उदात्त २६. उञ्छति | २५३ उणादयो बहु १०७ उत्तथ प्रत्य १३३ उतो वृद्धि २७६ उत्सादिभ्यो १. उद ईत् २३२ उदघर स २५७ उदितो वा १५५ उदोष्टयपू १२ उद स्थाख २५३ उद्विभ्या ६ उपदेशेऽजनु १०० उपदेशेऽवत २६९ उपपदमतिह २६८ उपमानानि २३. उपमाना १३५ उपसर्गप्रा. ८ उपसति ७ उपसर्गा कि २५५ उपसगादब ५उपसगादस रितो था ·सूची। ३ पृष्टम् सूत्रम् | २५४ यादोरम् पृष्ठम् सूत्रम् ११७ उपसर्गस्या. २४८ उपसमें च. २५४ उपसर्ग घोः. २६२ उपसर्जनं. २३३ उपाच २०८ उपात्प्रतिय. २९५ उभादुदात्तो. ६२ उभे अभ्य. ६ उरणू रपरः ९६ उरत् २७३ टरप्रभृति. १२३ उश्च १३५ उपविदजाग. १०४ उपपदान्ता. ५७ एकवचनस्य २१ एकवचनं. |२६८ एकविभक्ति. ९७ एकाच उप. ४५ एकाचो वशो. ८ एड: पदा. ८ एडि पररूप. २२ एखात्सं. ४४ एच इग्नखा. ५ एचोऽयवा. ६१ एत ईहु. ११३ एत ऐ १९ एतत्तदो. (२९९ एतदनतसो. २४२ एतिस्तुशा. | २९९ एतेतौ रथोः १३८ एतोड एयेधत्यूटस ११ एरनेकाचो. १ ऊकालोऽन्द्र ३०८ ऊहुतः २५५ ऊतियूति. ३०८ऊरुत्तरपदा. १४९ कर्णोतेर्विभाषा १५१ ऊोतविभा. २६८ ऊर्यादिच्चि, | पृष्ठम् सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् ३५ औतोम्शसो. २८३ कुमुदनद. २७९ कुरुनादि. ९० कुहोभुः २३२ कण्ट्वादिभ्यो. २४५ Zलो हेतु. २७८ कन्यायाः, ९६ कृषानु. २९४ कपिज्ञायो. २० कृत्तद्धित. |११५ कमेणि २४२ कृखल्युटो. २७९ कम्बोजाहु. २४१ कृत्याः २४७ करणे यजः ५३ कृदतिइ | २३२ कर्तरि काम ७६ कृन्मेजन्तः २४१ कर्तरि कृत ३०३ कुम्वस्तियोगे. ७९ कर्तरि शप् १०० कृपभूर. २५९ कर्तुरीप्सित. २९७ केशादो. २६० कर्तृकरणयो. २८७ कोशाम | २६५ कर्टकरणे. ८६ किति च २६० कर्मणा यमभि. २४८ क्तचायत, २५९ कर्मणि द्वितीया ७६ क्लातोऽगुन् २४४ कर्मण्यण २२० क्यचिघ |२३९ कर्मवत्कर्मणा, २३० क्या विभापा २३१ कष्टाय क्रमणे २८२ क्रमादिन्यो. २७३ कस्कादिषु च १०३ क्रमः परस्मैः १७ कानानेडिते | ३०७ क्रीतात्करण. २३० काम्यच २०९ क्यादिभ्यःमा. | २५३ कालसमय. २४९ कमुध २८६ कालाह २९८ ववति |२१६ किति च ५३ किन्प्रत्यय. ८६ किदाशिपि | २४६ क्रिप्च २९९ किमञ्च ३०० किमेत्तिः (२४९क्षायोमः २९८ किमोत् २२५ शुभ्रादिषु च ४८ किमः कः १४५ सस्साचि १९२ किरती लयने ३०२ कियत्तदोनि. २९७ किंसर्वनाम. २६८ कुगतिप्रायः (२४७ खिल्खनन्च. २९८ कुतिहोः ३०२ कुत्सिते १७ कुम्वोः कल्याच १०४ एलिङि ५. एकाजुत्तर २७७ एको गोत्रे २४५ एजेः सश २५४ एरच २७९ क्षत्रादः २७५ जनपूरब्धूः १५५ माच्छत्यृताम् ३३ मत उत् १०५ ऋतश्च सं. १७९ ऋतश्च संयो. ३२ ऋतो डिस. १०१ ऋतो भार. १० नात्यकः ५३ ऋलिग्दधृक्- ३२ अदुशनस्पु. १०६ ऋद्धनोः स्ये. ४० ऋन्नेभ्यो डी २७८ प्यन्धक. २४२ ऋहलो}त १९१ महतइदा. १६८ ओतः इयनि १० ओत् २४८ ओदितश्च ८ ओमाडोश्च २७७ ओर्गुणः १३ ओसिच २२० ओः पुयज्य. ३४ ओः मुपि. १६ खरवसान. १३ सरि २८ ट्यखात्पर. ३६ औड आपः ४० ·४ हाकौमुयाः पृष्ठम् सूत्रम् २१ डेयः १५ डौः कुक्. २१ इशाप्रातिप. पृष्ठम् सूत्रम् २७७ जीवति तु. १५२ जुसिच १५१ जुहोलादि पृष्टम् सूजम् १६४ गिजा प्रया. ११६ णिविद्धुभ्यः ११७ रनिटि ९१ णो नः २१२ नृसाम्भुः ११५ गौ वधुप. ११५ चाहि २४३ चजोः कुषि ४६ चतुरनडहो. |२६५ चतुर्थी तदर्थ, २६. चतुओं संघ. | २८९ चरति १५३ ज्ञाननोजी ३०० ज्यच ३०१ ज्यादादीय. २५५ ज्वरस्वर. २५५ ण्यासभन्यो. | २४३ ग्युल्तृची २४५ चरेष्टः + पृष्ठम् सूनम् २३३ गन्धनावक्षे. १०८ ममहनजन. १०९ गमेरिट. २७७ मर्यादिभ्यो. २८५ महादिभ्यश्च १४२ माइकुटा. १४० माइ लिटि ८७ मातिस्थाघु. २५३ गुणवचन. १५० गुणोऽमृत १०६ गुणोऽतिस. २२४ गुणो यह ६५ गुपूधूप. २५५ गुरोध हल: २४४ मेहे का ३५ गोतो णित् २७७ गोत्राबून्य. २८९ गोपयसोर्यर २६५ गोरतद्धित. २८९ गोथ पुरीपे २६८ गोत्रियोरप. १६९ अहिग्यार. २१६ प्रहोऽलिटि. २८१ ग्रामजनबन्धु. २८४ प्रामाद्यपनी २६४ शयः २८३ झयः १३ झयो होऽन्य. १३ झरो शरि ४ झलां जश्. ९ चादयोऽसत्वे |२७४ चाथै इन्दः १७४ चिणो लक. १७४ चिण ते पदः | २३५ चिणगाव. १तुर ५४ चोः कुः १२ झलां जशो. ९९ झलो लि. १२७ अपराधो. ११४ शस्य रन् ८६ झेर्जुस् ५९ झोऽन्तः २२ टाइसिडसा. | ३०४ दिवाणन् ११० टित आत्मने. ८ तहानाया. २८७ तत आगतः २४७ तत्पुरपे . २६८ तत्पुरुषस्सा. २६५ तत्पुरुषः २६७ तत्पुरुषः समा. ३०२ उत्प्रकृतवच, २२० तत्ययोजको. २८६ तन जातः (२९३ तन तस्व १९१ तन साधुः २८० तमोदृत. |२६९ तत्रोपपदं. २८७ तमभवः | २८२ तदधीते. २९२ तदहति | २८२ तदसिमस्ती २९६ तदस्यास्य. ५५ तदोः स. २८८ तद्गच्छति. | २६४ तद्धिता २६६ तद्धितात्तिर. २६५ तद्धितेप्य. २७९ तद्राजस्थ. २९. तहति रथ. १३६] तनादिक. २.४) २०५ तनादिभ्यस्त. २३८ तनोतेयकि. ५तपरस्तरका. २५४ द्वितोऽधु ८५ लि लुति ८४ च्ले सिन् |३०३ च्चीच २५६ छादेर्थे १७ छेच ६३ जक्षित्यादयः |२७९ जनपदश. २८३ जनपदे लर २०५ जनसनख. २५जराया जर. २५१ जल्पभिक्ष. ४१ जरासो २७ जसिच २४ जसःशी १५७ जहातेध. २५७ जहातेथ स्त्वि |३०८ जातेरठी. १५४ जनियध्योय २८७ बिदामूला. १५३ पनि च भाव. १४२ घुमास्थागा. २७ पर्दिति. १३७ वसोरेद्धा. |२८७ ठगायस्थाने, २७९ टस्यैकः २७ टसिडसोय १५ दमोसा २४ दसियोः ३७रति इस ६६ हेप्रथम. ३१ टेरानद्या. २९दति च १४ ढ, सिधुर २५४ द्वितः विज्ञः १८ दुलोपे पूर्व. ९. पलुत्तमो या 1२१८ णिच ·५ पृष्टम सूत्रम् म समय २८ दिप २३८ तयोऽनुताप. १४१ तयोरेच २८९ तरति ४९ टी. तरप्तमपी धः २६; स्लिीमा ना. २५ मियां जय. ९७ दिनने ३.० दिन नविन २९५ दलीय १५० दाटन. २८५ तवकमगका. ५७ तबममी. २४१ तव्यत्तव्या. २९५ तसौ मत्वर्थ ८४ तस्थस्थमि. २६८ तम्मानुचि २२ तरमाच्छों १२ तस्मादित्यु. ९३ तस्माद २८५ तस्मिमणि ३ तस्मिन्निति. २९१ तरी हितम् २८२ राय निवासः १७ तस्य परमा. २९५ तस पूरणे. २६२ तस्य भाव १ तस्य लोपः २८८ तस्य विकारः २८१ तस्ग समूह २९४ तदस्य संजातं. २७७ तस्यापत्य २८८ तदभु २९२ तसेश्वरः ७. तान्येकवच. ८२ तासस्यो. ३०० तिटश्च २९५ ति विशते. ७९ तिडसीणि. ७५ तिशित्ता. २५२ तितुन्नतथा ७७ वितरित. १ तिरसस्तिय. २२१ तिटतेरिन् १८८ तीपसह. पृष्ट नम् १८. तुदादिभ्यःशः २८४ दक्षिणारभा. ५७ तुभ्यमणी. २९२ दण्डादिभ्यो. २५३ सुमुन्दुली. १६३ दधत्तयोग २तुल्यास्यम ८३ मुद्योतात. २९७ दन्त उदात- ३२ सृज्यत्योटः ११८ दवायासम्म १९९रणहदम् ४८ इथ २६३ तृतीयासप्त. २६५ तृतीया तत्क. २३३ दाणन सा. २५१ लन् ४५ दादयांतोपः १२१ तृफलगज. १६२ दाधान्य. २९२ तेन क्रीतम् २५२ दाटीशरा. २०९ ते तद्रामाः २६७ दितपूर्वपदा. २९२ तेन तुल्यं. २६६ दिवसमा २८९ तेन दीव्यति. २८७ दिगादिभ्यो. २८२ तेन नितम् २७६ दिलपित्या. २९२ तेन नितम् ४७ दिव उत |२८८ तेन प्रोक्तम् ४७ दिव आत् ५८ तेमयावेक. १६६ दिवादिभ्यः २८० तेन रक्तं रागा १७२ दीडो युदनि ८५ ते प्राग्धातोः १५३ दीपजन. १२ तौलि. १३८ दी दशः १२ तोः पि २५. ती रात ६३ लदादिशु. | २१४ दीपोऽकितः ३. लदादीना. |११७ दीघा लघोः २८५ लदादीनिक ८९ दीधन ३८ त्रिचतुरोः ९ दूरादते व २४९ दृदः स्चूल. २९ वयः २९५ ः संप्रसार. २४७ दृशेः छानिए २८. दृष्टं मान ५६ समावेक. २४९ दोदरोः ५८ सामौ द्विती. २८४ प्रागपा. ११९ युद्भयो लोडे २०४ द्वन्द्य प्राणि, ६२ थलि. २७५ द्वन्द्वानुदप- ११० यासः २७४ इन्द्र घि ५२ थोऽन्यः १२६७ द्विगुरेकय. २९. गर्ग नरनि २१३ धातोरेकाची. २४१ थानोः |२२२ धातोः कर्मणः ४५ धारादेः पाराः २९४ धान्यानां गयने. ११३चित्र २९१ सुरो यसको २६१ धृवमपार. २६. दीर्थानसि. १५० न यक्षा संद ३.७ न मोडादि. (२८० नक्षत्रेण युक्तः ३०७ नरामुखा. २३२ न गतिहिंसा. ४९ न डिसंयुध्योः २६८ न २८३ नदशादाद ३८ ने तिमचत २६४ नदीभिध २८४ नद्यादिभ्यो. २४३ नन्दियहि १५० नन्द्राः संयो. ११न पदान्ता. १४ नपरे नः ·रघुकौमुद्या धम् सूनम् २१ परथ पृष्ठम् सूत्रम् ४२ नपुसक्स्य ४१ नपुसकाच २६४ नपुसकाद २५५ नपुसके २७५ न पूजनात् न २०७ ३२ न मुधियो ८७ नमायोगे ६५ नमुने २६० नम खस्ति २४० न यदि २८२ नग्वाभ्या पद ५. न सयोगा २१४ नलिन २९ न लुमताइस २८ नलोप प्राति २६८ नलोपो नन ४९ नलोप सुप् २१न विभक्ती १२. नद्भधश्च १२१ न शसदद ६३ नशेवा १५ नश्व १४ नश्वापदा १६नश्छन्यप ४० न पट्ससा ५१ न सप्रसा २६४ नस्तद्धिते ६८ नहिरति ६८ नहोध ६१ नाचे पूजा २१ नादिचि ५९५ गान्तादस १६५ नाभ्यस्तस्था ६३ नाभ्यस्ताच्छ २३ नामि २६३ नाच्ययीभाषा पृष्टम् सूनम् २८९ निकटे वसति २०५ नित्य क्रो ८. परस्मैपदाना २२४ निख कोटि २८० परिस्तो रथ ८५ नित्य डित २३२ परिव्यवेभ्य २५८ नित्सवीप्रायो २३३ परेमृप २९. निस मृद्ध ८० परोक्षे लिट ९ निपात एका २ पर सनि २५४ निवासचिति २९८ पयमिभ्या च २७४ निष्टा १०३ पाघ्राध्मास्था २४८ निष्ठा २७३ पादस्य लो २४९ निष्टाया सेटि ५९ पाद पत् १ नीचरनुदात्त २७४ पिता माना ६५ नुम्बिसजनी २८१ पितृव्यमातु ३५ नृच ८९ गुगन्तलपू. १७ नृन्प १६ पुम रय्यम ९९ नदि २५३ पुर्व सज्ञा | २४६ नेडिशि कृति १०९ पुपादिद्युता ४९ नेदमदतो |३०६ पुयोगादा ३९ नेयावह २५५ पुसि सज्ञा ९. नगदनद ६५ पुसोऽसुह २३१ नेर्षिश २५३ पूर्णाद्विभाषा ५३ नोपवाया ६ पूर्वनासिम २९१ नौवयोधम ३०७ पूर्वपदात्सा २२० न क्ये २५ पूर्वादिभ्यो २६६ पूर्वापराधरो |३०८ पहोच २४ पूर्वपरावर २९. पद्विावशति २३२ पूर्ववसन २४९ पचो व २९५ पूनादिनि | २६६ पश्चमी भयेन ८० पूर्वोऽभ्यास ५७ पदम्या अन् २९३ पृथ्यादिभ्य २९५ पञ्चम्यासासिल २४२ पोरदुपधार २६६ पञ्चम्यास्तोका २९९ प्रकारवचने २९ पति समास ३०० प्रलयाच् २९४ पलतपुरो ३.२ प्रशादिभ्यश्च ५२ पधिमध्य २९ प्रत्ययलोपे १२ पदातस ३०६ प्रलयस्थात्वा १७ पदाता २९ प्रलयसाउन २७१ परवरिश १९८६ प्रलयोत्तर पृष्टम् सूत्रम् २१ प्रत्यय २५ प्रथमचरम २१ मममयो २६२ प्रथमानिदिष्ट ५६ प्रथमायाश्च २८८ प्रभवति | २९४ प्रमाणे द्वय ३०० प्रशस्यस्य थ २९० प्रहरणम् २९१ प्रादमीताच्छ २६२ माकडारा ३०२ प्रागिवारक २९. प्राग्घितायत् |२९५ प्राग्दिशो वि २८९ प्राग्वहतेष्ठक |२९२ प्रारपतेष्टन् ३०५ प्राचा पत २९६ प्राणिस्थादा २५८ प्रातिपदिकार्य प्रादय २३३ प्राद्वह २८६प्रायभव २८६ मारपटप् २८६ पारप एण्यः २४५ प्रियवशे शुतप्रथा २१३ प्वादीनाह २९ बहुगण २३ बहुवचने स ५८ बहुवचनस्य २७२ बहुनीही २१ बहुपु बहु ३०१ वहोलोपो ३०३ पहाच्छि २७ 3 बाङ्गादिभ्यध १४८ घाइद ·सूनी प्रम गरम पण सत्रम् १४८ दुधी चिः १४७ तुपः यशाना. ८४ मंनिः ५ योग निशानो २३८ भोधचिणि १४ गोलारः ४८ मोमो थानोः १४ मो रास. १९३ प्रियतेलद, २४८ ता. १७१ पारिभ्यन. २५७ र न्युषया. ४७ पाभ्यो. ५२ भरा टेलीपः २३४ भावकमणोः २५३ माये २८५ शिक्षादिभ्यो २४५ भिक्षारोना. १५३ भियोऽन्य १५२ भीतीभावां. २०३ मुजोऽनवने ८० भुवो गुग्ल. ७ भूयादयो. ८७ भूगनोस्सिदि १५८ भूनामित २४३ मोज्यं भल्ये १८ भोभगोमघो. ५७ भ्यसोऽभ्यम् १८१ श्रस्जो रोपध. २५१ भ्राजभास- २२६ गटोऽनिन २२६ बटोया २६ यनि भम् २५४ यजगान. २७७ यमनीष २०५ यगम २७७ जिनोम २९४ यत्तदेतेभ्यः २४७ राजनि. गुभि. २७८ राजभ. २७ राभारः ग. २ रानामहाः ३३ रात्रा ३५ रायो हलि ११११ सर्गमी. ८२ उनःप्रथमस्या २८३ पि गुरुय. २८० गुनधिये २५० लटः सदा ८३ लट शेपेच ५ यथारांगन्यमन. २५१ राषः यमरमन, २८४ राष्ट्रातार. १९३ रिटाय. २४ लोटो लड्तत. १२ यरोऽनुना. २१ यस्मात्प्रत्यय. २२५ रीपदुपधस्य. १८२ रीट् लतः १९४ रुधादिभ्यः २७९ रेक्लादि. ४८ रोऽमुभि १८ रोरि १८ रोः मुपि ६४ वापधाया. ८३ लोटच १०७ लोपमा. १५७ लोपो थि ८६ लोपो व्यो. ६ लोपः शाक. ७७ ल: कमणि, ७८ ल: परी. २९६ लोमादिपा. |२५५ स्युदच २४८ ल्वादिभ्यः ५१ मपवाब. २८५ मध्यान्मः २४७ मनः १. मय उमो चो. २८८ मयट् च २८९ मयईतयो. १५१ मस्जिनमो. ८७ मादि उड़ २७८ नानुरुत्सं. २८३ भादुपधाया. २२१ मितालखः ४२ मिदनोऽन्ला, १७३ मीनातिनि. ५ नुसनासिका, २४२ मुर्विभाषा ४१ यरोति न ३५ याताप: ८५ गागुदपर. ५४ गुजेरसमामे ५६ युनाया दि. २४३ युवोरनार्की ५८ युष्मदस्मदोः २८५ युग्नदल. ५० युध्मदस्मद्भयां. ५५ युमिदस्मदो. ५९ युप्मयुपपदे ३०८ यूनास्तिः ५६ यूयवचौ. ३० सूरुयास्त्री २०५चेच २७८ ये चाभाव. १४९ वत्र उम् १३४ लशा. २४९ लटःश. २४० राष्ट्र से २१ लशकतद्धि. १२६ वचिस्वपि ९४ वदत्रज ८. लिहाशि. ११४. लिइः सीयुद्ध ८५ लिट: सलो. ८५ लिनि, ३०५ वयसि प्रयम | २८३ वरणादिभ्य. २८७ वर्गान्ताच 1२९३ वर्णहटा.