·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् ।
सटिप्पनं, मूलमात्रम् ॥
तावर्जन्ति शास्त्राणि जम्बुका विपिने यथा।
न गर्जति सटाक्षेपाचावद्वेदान्तकेसरी ॥
इई
पणशीकरोपाहविद्वद्वरलक्ष्मणशर्मतनुजनुपा
वासुदेवशर्मणा संस्कृतम्।
मुम्बय्यां
पाण्डुरङ्ग जावजी,
इत्येतेः स्वीये निर्णयसागराख्यमुद्रणालयेऽङ्कयित्वा प्रकाशितम् ।
..
द्विवीयं संस्करणम् ।
शाकः १८४९, सन १९२७.
मूल्यं २॥ रूप्यकाः।

·अयैतेषां श्रीमच्छंकरभगवत्पादानां प्रादुर्भावसमयः कलिगतान्दाः ३६८९
वैक्रमः संवत् ८४५. निर्णीतमिदं शरमन्दारमान्दसौरभे-
"प्रासूत तिष्यशरदामतियाववत्या-
मेकादशाधिकशतोनचतुःसहक्ष्याम् ।" इति ।
"वादिप्रातगजेन्द्रदुर्मदघटादुर्गसंकर्षणः
श्रीमच्छंकरदेशिकेन्द्रनगराडायाति साययित् ।
दूर गच्छत वादिदु शठगजाः सन्यासदंष्ट्रायुधो
वेदान्तोरवनामयलदार द्वैतं वनं मक्षति" । श्रीमाधा.

·प्रस्तावोपक्रमेण ग्रन्थविषयोपन्यास:- अखिलजगदुद्दिधीर्पणा परमकारुणिकेन भगवता श्रीवादरायणेनेयं चतुरध्यायी शारीरकमीमांसा जीवकत्वरूपसाक्षात्कारहेतुः श्रुवणाख्य- विचारमतिपादकान्यायानुपदर्शयन्ती प्रीताखिलविद्यासु श्रेष्ठयेन वरीवति । इयमेव ब्रह्ममीमांसेत्युत्तरमीमांसेति च गीयते । एतदुपरि श्रीमद्भगवत्पादा- चारिदं भाप्यमकारीति न तिरोहितं विदुपाम् । तत्र- प्रथमे समन्वयाध्याये---सर्वेषामपि वेदान्तवाक्यानां साक्षात्परंप- रया वा प्रत्यगभिन्नाद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्यमिति समन्वय प्रद- र्शितः । तत्र- प्रथमपादे-~-स्पष्टब्रह्मलिङ्गयुक्तानि वाक्यानि विचारितानि । द्वितीयपादे-अस्पष्टब्रह्मलिङ्गयुक्तान्युपास्यब्रह्मविपयाणि वाक्यानि। तृतीयपादे-~अस्पष्टब्रह्मलिङ्गानि प्रायशो ज्ञेयब्रह्मविषयाणि । एवं पादत्रयेण वाक्यविचार• समापितः । चतुर्थपादे--प्रधानविषयत्वेन संदिह्यमानान्यव्यक्ताजादिपदानि चिन्तितानि। द्वितीयेऽविरोधाध्याये--प्रथमाध्यायेन वेदान्तानामदये ब्रह्मणि सिद्धे समन्वये तत्र संभावितस्मृतितर्कादिविरोधमाशङ्कय तत्परि- हारकरणपूर्वमविरोधो दर्शितः । तत्रच- प्रथमपादे~सांख्ययोगकाणादादिस्मृतिभिः सांझ्यादिपयुकैसध विरोधो वेदान्तसमन्वयस्य परिहृतः । द्वितीयपादे---सांख्यादिमतानां दुष्टत्वं प्रतिपादितं, खपक्षस्थापन- परपक्षनिराकरणरूपपक्षद्वयात्मकत्वाद्विचारस्य । वृतीयपादे-महाभूतसृष्टयादिश्रुतीनां परस्परविरोधः पूर्वभागेन परिहतः । उत्तरमागेन तु जीवविषयाणाम् । चतुर्थपादे----इन्द्रियादिविषयश्रुतीनां विरोधपरिहारः। तृतीये साधनाध्याये--सर्वसाधनानां निरूपणम् । तत्र- .

·द्वितीयपादे-पूर्वभागेन त्वंपदार्थः चोषितः । उत्तरभागेन च तत्पदार्थशोधनम् । तृतीयपादे-निर्गुणे ब्रह्मणि नानाशाखापठितः पुनरुक्तपदोपसंहारः कृतः । प्रसङ्गाच सगुणविद्यासु शाखान्तरीयगुणोपसंहारानुप- संहारौ निरूपिती। चतुर्थपादे-निर्गुणब्रह्मविद्याया बहिरङ्गसाधनान्याश्रमधर्मयज्ञदाना- दीनि, अन्तरङ्गसाधनानि शमदमनिदिध्यासनादीनि च निरू- पितानि । चतुर्थे फलाध्याये-सगुणनिर्गुणविद्ययोः फलविशेपनिर्णयः सपरि- करः कृतः। तत्र- प्रथमपादे-श्रावणायावृत्त्या निर्गुणं ब्रह्म, उपासनावृत्त्या सगुणं या ब्रह्म साक्षात्कृत्य जीवतः पापपुण्यालेपलक्षणाजीवन्मुक्तिरमिहिता। द्वितीयपादे-त्रियमाणस्योत्क्रान्तिकारश्चिन्तितः । तृतीयपादे--सगुणब्रह्मविदो मृतस्योतरमार्गश्च निरूपितः । चतुर्थपादे-पूर्वभागेन निर्गुणब्रह्मविदो विदेहकैवल्यप्राप्तिरुका । "उत्तरभागेन सगुणब्रह्मविदो ब्रह्मलोके स्थितिरभिहितेति । इदमेव सर्वशास्त्राणां मूर्धन्यं शास्त्रान्तरं सर्वमस्यैव शेषभूतमितीदमेव मुमुक्षुभिरादरणीयं श्रीशङ्करभगवत्पादोदितप्रकारेणेति रहस्यम् । यद्यपि पूर्व रलप्रमा-भामती-आनन्दगिरिज्याख्यात्रयोपेतं श्रीमद्रह्मसूत्र- शांकरभाष्यं मुद्रितमेवारसाभिस्तदेव चार्थविचारेऽत्यन्तं साहाय्यं निवर्तयति, तथापि तस्य गुरुतरत्वेन केवलं भाप्याध्येतृणां पाठाभ्यासाद्यनवरतमुपयुञ्जा- नानां हस्ताभ्यां दुर्यहत्वात्सहजकरधाएं स्वल्पमूल्यलम्यं लवायामपरिणाहं मूलमात्रमकनीयमिति निर्णयसागरसूत्रचालकसविधे शतशोविद्वत्प्रेरणानुगुण- मिदमङ्कितमस्ति । अत्रापि तत्प्रेरणया मया खलविशेषेषु भाप्यगतश्रुतिषु च विपुलटिप्पनं परिकल्प्य महतायासेन यावच्छपयं परिशोधितं सर्वेषां शुभंभावुकं भूयादित्याशाखे- पणशीकरोपाहो वासुदेवशर्मा।

·श्रीः। ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्याधिकरणानुक्रमः। । ... ... ... ... ८ J ... ... ... ... ४८ ... ... ... १५८ अधिकरणानि. पृष्ठ अधिकरणानि. पृष्ठं. प्रथमाध्याये प्रथमः पादः॥१॥ ६ अनुकृत्यधिररणम् ११६ १ जिज्ञासाधिकरणम् ७ प्रमिताधिकरणम् ११८ २ जन्मायधिकरणम् देवताधिकरणम् १२० ३ शालयोनिवाधिकरणम् ९ अपशबाधिकरणम् १३५ ४ समन्वयाधिकरणम् १०/१० कम्पनाधिकरणम् १३९ इक्षलधिररणम् २४|११ ज्योतिरधिकरणम् १४१ १६ आनन्दमयाधिकरणम् ३४ | १२ अर्थान्तरलादिव्यपदेशाधिक ७ अन्तरधिकरणम् ४३ / १३ सुपुप्युतान्त्यधिकरणम् १४२ ८ आकाशाधिरणम् प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः॥४॥ ९ प्राणाधिकरणम् १ आनुमानिकाधिकरणम् १४४ १० ज्योतिश्चरणाधिकरणम् २ चमसाधिकरणम् ११ प्रतर्दनाधिकरणम् ३ सख्योपसग्रहाधिकरणम् प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः॥२॥ ४ कारणत्वाधिकरणम् . १६१ १ सर्वन प्रसिद्ध्यधिकरणम् ५ वालास्यधिकरणम् • अत्राधिकरणम् ६ वाक्यान्वयाधिकरणम् १६८ ३ गुहाप्रविष्टाधिकरणम् ७ प्रकृत्यधिकरणम् ४ अन्तरधिकरणम् ८ सर्वव्याप्स्यानाधिकरणम् ५ अन्तर्याम्यधिकरणम् ७९/ द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः॥१॥ ६ अदृश्यत्वाधिकरणम् ८२ १ स्मृत्यधिकरणम् ७ वैश्वानराधिकरणम् २ योगप्रत्युक्त्यधिकरणम् प्रथमाध्याये तृतीय. पाद॥३॥ ३ विलक्षणत्वाधिकरणम् १८४ - १ युभ्वायधिकरणम् ... ९३ ४ शिष्टापरिग्रहाधिकरणम् २ भूमाधिकरणम् ९८५ मोकापत्यधिकरणम् भिक्षराधिकरणम् .. १०२ ६ भारम्भणाधिकरणम् ४ ईक्षतिकर्माधिकरणम् ७ इतरत्र्यपदेशाधिकरणम् ५दहराधिकरणम् ८ उपसहारदर्शनाधिकरणम् ... ... ... ... ... ... १८२ ...

·पृष्ठं. पृष्ठ ... ... ... २१९ ... ... ... २२० ... ... ... ...३२१ ... ... ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्याधिकरणानुक्रमः । अधिकरणानि. अधिकरणानि. ९ कृरूप्रसत्यधिकरणम् ... २१२/१७ अशाधिकरणम् १० सर्वोपेताधिकरणम् २१५ द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः॥ ४ ॥ ११प्रयोजनवत्त्वाधिकरणम् १२ वैषम्यनैर्पण्याधिकरणम् १ प्राणोत्सत्त्यधिकरणम् ३०४ १३ सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम् २ सप्तगत्साधिकरणम् ३ प्राणाशुत्वाधिकरणम् ३१२ द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः॥२॥ ४ प्राणश्रेष्ठयाधिकरणम् ३१२ १ रचनानुपपत्त्यधिकरणम् ५ यायुक्रियाधिकरणम्... ३१३ २ महद्दीघाधिकरणम् २२८ ६ श्रेष्टाणुत्वाधिकरणम्... ३ परमाणुजगदकारणत्वाधिकरणम् २३१ ७ ज्योतिराधिकरणम् ३१७ ४ समुदायाधिकरणम् .. २३९ ८ इन्द्रियाधिकरणम् . ३११ ५ अभावाधिकरणम् २४७ ९ सज्ञामूर्तिकृत्यधिकरणम् ६ एकस्मिन्नसंभवाधिकरणम् । २५२, तृतीयाध्याये प्रथमः पादः ॥१॥ ७ पत्यधिकरणम् १ तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् ... ३२४ ८ उत्सत्त्यसंभवाधिकरणम् २ कृतात्ययाधिकरणम्... द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः॥३॥ ३ अनिष्टादिकार्यधिकरणम् ३३५ १ वियदधिकरणम् २६२ ४ साभाव्यापत्त्यधिकरणम् ३३९ २ मातरिश्वाधिकरणम्... ५ नातिचिराधिकरणम् २७० ३४० ३ असभवाधिकरणम् - २७१ ६ अन्याधिष्ठिताधिकरणम् ४ तेजोधिकरणम् २५१ तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः ॥२॥ ५ अनधिकरणम् २७३ १ संघ्याधिकरणम् ६ पृथिन्यधिकाराधिकरणम् २ तदभावाधिकरणम् ३४० ७ वदभिध्यानाधिकरणम् ८ विपर्ययाधिकरणम् ३ कर्मानुस्मृतिशम्दविघ्यधिकरणम् ३५२ ९ अन्तराविज्ञानाधिकरणम् ४ मुग्धाधिकरणम् ३५३ २७५ १० चराचरव्यपाश्रयाधिकरणम् २७६ ५ उभयलिङ्गाधिकरणम् ६ प्रकृततावत्त्वाधिकरणम् ११ आत्माधिकरणम् २७७ ७ पराधिकरणम् १२ ज्ञाधिकरणम् १३ उत्क्रान्तिगत्यधिकरणम् ८ फलाधिकरणम् २८१ १४ कधिकरणम् २८९ तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ॥३॥ १५ तक्षाधिकरणम् १ सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् ३७५ १६ परायत्ताधिकरणम् २ उपसंहाराधिकरणम्.. ... ... ... ... , ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ...

·अझसूत्रशाइरभायाधिकरणानुक्रमः । ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ७ ४४८ ... ... ... ... सधिकरणानि. ३ बन्ययावाधिकरणम् ४ घ्यावधिकरणम् ५ सवभिदाधिकरणम् ... ६ आनन्दाधिकरणम् ७ माध्यानाधिकरणम् ... ८ सामगृहीत्यधिकरणम् ९ कार्याख्यानाधिकरणम् १. समानाधिकरणम् १५ समन्धाधिकरणम् १२ समृत्यधिकरणम् १३ पुरुषविद्याधिकरणम्... १४ वेधाधिकरणम् १५ हान्यधिकरणम् १६ सापरायाधिकरणम् .. १७ गतेरर्यवत्त्वाधिकरणम् १८ अनियमाधिकरणम् ... १९ यावदधिकाराधिकरणम् २० अक्षरप्यधिकरणम् - २१ इयदधिकरणम् २२ अन्तरत्वाविवरणम्... २३ व्यतिहाराधिकरणम्... २४ सत्यायधिकरणम् २५ कामायधिकरणम् २६ आदराधिकरणम् २७ तनिर्धारणाधिकरणम् २८ प्रदानाधिकरणम् २९ लिगभूयस्त्वाधिकरणम् ३० ऐकात्म्याधिकरणम् ... ३१ अशावबद्धाधिकरणम् ३२ भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् ३३ शन्दादिमेदाधिकरणम् ३४ विकल्पाधिकरणम् .. पृष्ठं. मधिकरणानि. प. ३७९ | ३५ काम्बाधिकरणम् ३८२/३६ स्थाययभावाधिकरणम् तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः॥४॥ ३८४ ३८६ १ पुरुषाधिकरणम् २ परामर्शधिकरणम् ३ स्तुतिमानाधिकरणम् ४४३ ४ पारिवाधिकरणम् .. ५ भमोन्धनाराधिकरणम् ६ सर्वापेक्षाधिकरणम् ... • सर्वानानुमिलधिकरणम् ८ आममाधिकरणम् ... ३९७ ९ विधुराधिकरणम् ... ४५० ४०२/१० तद्भूताधिकरणम् ४०३ /११ आधिकारिकाधिकरणम् ४०४ | १२ यहिरधिकरणम् ... ४०५ / १३ खाम्यधिकरणम् १४ सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम् ४५४ १५ मनाविष्काराधिकरणम् १६ ऐहिकाधिकरणम् १७ मुक्तिफलाधिकरणम्... ४५८ ४११ | चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ॥१॥ ४१३ १ आरत्यधिकरणम् २ भात्मत्वोपारानाधिकरणम् ४६३ ३ प्रतीकाधिकरणम् ४ ब्रह्मध्यधिकरणम् ५ आदित्यादिमलधिकरणम् ६ मासीनाधिकरणम् ७ एकाप्रताधिकरणम् . ८ आप्रायणाधिकरणम् ९ तदधिगमाधिकरणम् ४३०/१० इतरासलेपाधिकरणम् ... ४०८ ४१० ... ... ... ... ... ...४२८ ४७२ ...

·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभायाधिकरणानुक्रमः । ... ... ... अधिकरणानि.. पृष्ठं. अधिकरणानि, पृष्ठं. ११ अनारधाधिकरणम् ४७४ | चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ॥३॥ १२ अग्निहोनाधिकरणम् ४७५ १ अचिरायधिकरणम्... १३ विद्याज्ञानसाधनत्याधिकरणम् ४७६ २ वाय्वधिकरणम् १४ इतरक्षपणाधिकरणम् ३ तडिदधिकरणम् चतुर्याध्याये द्वितीयः पादः॥२॥ ४ आतिवाहिकाधिकरणम् १ वागधिकरणम् ५ कार्याधिकरणम् २ मनोधिकरणम् ६ अप्रतीकालम्बनाधिकरणम् . ३ अध्यक्षाधिकरणम् चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः॥४॥ ४ आमृत्युपक्रमाधिकरणम् १ संपद्याविर्भावाधिकरणम् ५ ससारव्यपदेशाधिकरणम् २ अविभागेन दृष्टत्वाधिकरणम् ५०४ ६ प्रतिषेधाधिकरणम् ... ४८३ ३ ब्राह्माधिकरणम् ७ वागादिलयाधिकरणम् ४ संकल्पाधिकरणम् ८ अविभागाधिकरणम् ४८६ ५ अभावाधिकरणम् ९ तदोकोधिकरणम् ६ प्रदीपाधिकरणम् ५०७ १. रसभ्यधिकरणम् ७ जगद्यापाराधिकरणम् ११ दक्षिणायनाधिकरणम् ...४८९ अन्योपसंहारः। ४८० ... ... ... ४८४ ... ... ... ... ... ...४८७ ... ५०८ समाप्तेयं ब्रह्मसूनशाङ्करभाष्यस्थाधिकरणसूची। ॐतत्सत् ।

·ॐ तत्सहह्मणे नमः। ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । . समन्वयाध्यायः प्रथमः॥१॥ [भन्न समन्यय विरोधपरिहार माधन फलेनि चतुरध्यायी शारीरफीमासा जीवनकत्यसाक्षारकारहेतुश्रयणारयविचारप्रतिपादकाल्यायानुपदर्शयन्ती सुगृहीत नामधेयेन बादरायणेन प्रणीता । तन्न सर्वपामपि वेदान्तवाक्याना साक्षात्परम्परया वा प्रत्यगभिन्नाद्वितीये नागि तात्पर्यमिति समन्वयोऽनेन प्रथमाध्यायेन प्रकाश्यते] ५६in उपोटात । आयुष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोपियविषयिणोस्तम:प्रकाशवद्विरद्धस्वभाषयो- रितरेतरभावानुपपत्ती सिद्धायां तद्धर्माणामपि सुतरामितरेतरभावानुपप- त्तिरित्यतोऽस्मत्प्रत्ययगोचरे विपयिणि चिदात्मके, युष्मत्प्रत्ययगोचरस्य विषयस्य तद्धर्माणां चाध्यासः, तद्विपर्ययेण विपयिणस्तद्धर्माणां च विपयेऽध्यासो मिथ्येति भवितु युक्तम् । तथाप्यन्योन्यस्मिन्नन्योन्यात्म- कतामन्योन्यधर्मान्धाध्यस्सेतरेतराविवेफेन, अत्यन्त विविक्तयोधर्मधेर्मिणो- मिध्याज्ञाननिमित्तः सत्यानृते मिथुनीकृत्य, अहमिदं ममेदमिति नैसर्गि- कोऽयं लोकव्यवहार आह–कोऽयमध्यासो नामेति । उच्यते-- स्मृतिरूपः, परन पूर्वदृष्टावभासः । त केचिदैन्यमान्यधर्माध्यास इति १ युष्मदस्मदित्यादिमिभ्याभवितुं युक्तमिलन्तः शङ्कासन्ध । तथापीत्यादिपरिहा रमन्य । तथापीत्यभिसमन्याच्छङ्काया यापीति पठितव्यम् । भा० । • धर्मिणो विवेकस्तादात्म्याभाव । धर्माणा च विवेक' ससर्गामात् । ३ केचिदन्यथाख्या- तिवादिन । . ।

·२ १ , - hi ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. १। । सू. वदन्ति । केचित्तु यत्र यध्यासस्तद्विवेकामहनिवन्धनो भ्रम इति । अन्ये तु यत्र यध्यासस्तस्यैव विपरीतधर्मत्वकल्पनामाचक्षते इति । सर्वथापि त्वन्यस्यान्यधर्मावभासतां न व्यभिचरति । तथाच लोकेऽनुभवः- शुक्तिका हि रजतववभासते, एकश्चन्द्रः सद्वितीयवदिति । कथं पुनः प्रत्यगात्मन्यविषयेऽध्यासो चिपयतद्धर्माणाम् । सर्वो हि पुरोऽवस्थिते विपये विपयान्तरमध्यस्यति, युष्मन्प्रत्ययापेतस्य च प्रत्यगात्मनोऽविषयत्वं ब्रवीपि । उच्यते-नतावयमेकान्तेनाविषयः, अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात् , अपरोक्षत्वाच्च प्रत्यगात्मप्रसिद्धः। नचायमस्ति नियमः पुरोऽवस्थित एव विपये विषयान्तरमध्यसितव्यमिति । अप्रत्यक्षेऽपि ह्याकाशे वालास्तल- मलिनताद्यध्यस्यन्ति । एवमविरुद्धः प्रत्यगात्मन्यप्यतात्माध्यासः । तमेत- मेवलक्षणमध्यासं पण्डिता अविद्येति मन्यन्ते । तद्विवेकेन च वस्तुखरू- पावधारणं विद्यामाः । तत्रैवं सति यत्र यध्यासस्तत्कृतेन दोषेण गुणेन वाऽणुमात्रेणापि स न संवध्यते, तमेतमविद्याक्ष्यमामानात्मनोरितरेतु- राध्यासं पुरस्कृत्य सर्वे प्रमाणप्रमेयव्यवहारा लौकिका वैदिकाश्च प्रवृत्ताः सर्वाणि च शास्त्राणि विधिप्रतिषेधमोक्षपराणि । कथं पुनरविद्यावद्विष- याणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि चेति । उच्यते-देहेन्द्रियादि- ध्वहंममाभिमानरहितस्य प्रेमातृत्वानुपपत्तो प्रमाणप्रवृत्त्यनुपपत्तेः । नहीं- न्द्रियाण्यनुपादाय प्रत्यक्षादिव्यवहारः संभवति । नचाधिष्ठानमन्तरेणे- १अख्यातिवादिनः। २ शून्यवादिनः । तथाच-असख्यातिः शून्यवादिनों, अन्यथाख्यातिः वैशेषिकाणां नैयायिकानां च, अख्यातिः मीमांसकानां, आत्म- रियातिः बौद्धानां, अनिर्वचनीयख्यातिः वैदान्तिनाम् । सदसरख्यातिः सांख्यानाम् । ३ प्रमाणत्वं हि प्रमाणप्रेरकत्वं प्रमांप्रत्याश्रयत्वं चोभयमप्यध्यांसाधीनं कूटस्थस्य खतएर प्रेरणारूपव्यापारासंभवात् । प्रमाच चैतन्यप्रतिविम्वविशिष्टोऽन्तःकरणपरिणामः। स न केवलस्पात्मनः संभक्त्यपरिणामित्वात् चैतन्यप्रतिविम्वच न पेवरेनान्तःकरणेन संभवति । अतः प्रमारूपोपयोगितयान्तःकरणात्मनोरध्यास एपितव्यः। प्रमाचेन्द्रियाणां प्रेरणे फलम् । ततश्चेन्द्रियप्रवृत्तौ प्रेरणा प्रमा चात्मन्यपेक्षितेति तदुपयोगितयाध्यासः आमोति । यत्र नाध्याससत्र न व्यवहारः यथा सुपुप्तौ इति म्याप्तिः । देवदत्तस्य जाग- रादिकालः तस्यैवाध्यासाधीनव्यवहारखान् तस्यैव सापादिकालादन्यकालत्वाद्यतिरेके तस्यैव सापादिकालबत् । ।

·अधि. १॥ सू. १] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । ३ न्द्रियाणां व्यवहारः संभवति । नचानध्यस्तात्मभावेन देहेन कश्चिद्ध्या- प्रियते । नचैतस्मिन्सर्वस्मिन्नसति असङ्गस्यात्मनः प्रमातृत्वमुपपद्यते। नच प्रमातृत्वमन्तरेण प्रमाणप्रवृत्तिरस्ति । तस्मादविद्यावद्विपयाण्येव प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि च पवादिमिश्चाविशेपात् । यथा हि पश्वादयः शब्दादिभिः श्रोत्रादीनां संवन्वे सति शब्दादिविज्ञाने प्रति- कूले आते ततो निवर्तन्ते अनुकूले च प्रवर्तन्ते। यथा दण्डोद्यतकरं पुरुष- मभिमुखमुपलभ्य मां हन्तुमयमिच्छतीति पलायितुमारभन्ते, हरिततृण- पूर्णपाणिमुपलभ्य तं प्रत्यमिमुखीभवन्ति, एवं पुरुषा अपि व्युत्पन्न चित्ताः क्रूरदृष्टीनाक्रोशतः सगोधतकरान्वलवत: उपलभ्य ततो निवर्तन्ते, तद्विपरीताप्रति प्रवर्तन्ते, अतः समानः पश्वादिमिः पुरुषाणां प्रमाण- प्रमेयव्यवहार में पधादीनां च प्रसिद्धोऽविवेकपुरःसरः प्रत्यक्षादिव्यव- हारः तत्सामान्यदर्शनाव्युत्पत्तिमत्तामपि पुरुषाणां प्रत्यक्षादिव्यवहारत- उकालः समान इति निश्चीयते। शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपूर्व- कारी नाविदित्वात्मनः परलोकसंबन्धमधिक्रियते तथापि न वेदान्तवेद्य- मशनायाद्यतीतमपेतनाक्षत्रादिगेगसंसार्यात्मतत्त्वमधिकारेऽपेक्ष्यते, अनुपयोगाधिकारविरोधाश्च । प्राय तथा वात्मविज्ञानात्प्रवर्तमानं शा- खमविद्यावद्विषयत्वं नातिवर्तते । तथाहि-ब्राह्मणो यजेत' इत्यादीनि शास्त्राण्यात्मनि वर्णाश्रमवयोवस्यादिविशेषाध्यासमाश्रित्य प्रवर्तन्ते । अ- ध्यासो नाम अतस्मिंस्तद्वद्धिरित्यबोचाम, तद्यथा पुत्रभार्यादिपु विकलेषु सकलेपु वा अहमेव विकलः सकलो वेति बाह्यधर्मानात्मन्यध्यस्थति, तथा देहधर्मान्-स्थूलोऽहं, कृशोऽहं, गौरोऽहं, तिष्टामि, गच्छामि, लद्धयामि चेति । तथेन्द्रियधर्मान्-मूकः, काणः, क्लीयः, वधिरः, अन्धोऽहमिति । तथाऽन्तःकरणधर्मान्कामसंकल्पयिचिकित्साध्यवसायादीन् । एवमहंप्रत्य- १ पुनादीनां साकल्यवैकल्यमान्मनि निस्पचरितमध्यस्यति । यथा-प्रातिश्यमान. संबन्धिना खटहसमीपवर्तिना केनचिद्वस्रालंकारादिभिः सवालके पूजिते निरूपचरितमा. त्मानमेय पूजितं मन्यते पिता, पूजयितापि पितरमेवापूपुजामति, न यालकस्य पूषितत्वा- भिमानः अध्यकत्वात्तद्वत्प्रसिद्धव्यतिरेकस्यात्माने मुस्य एवाध्यासः।

·a 24.6 256 en rakenplove 에 we infant nuary ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. १ । सू. यिनमशेपस्वप्रचारसाक्षिणि प्रत्यगात्मन्यध्यस्य तं च प्रत्यगात्मानं सर्व साक्षिणं तद्विपर्ययेणान्तःकरणादिप्वध्यस्यति । एवमयमनादिरनन्तो नैस गिकोऽध्यासो मिथ्याप्रत्ययरूपः कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रवर्तकः सर्वलोकप्रत्यक्षः । अस्यानर्थहेतोः प्रहाणाय आत्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आर- भ्यन्ते । यथाचायमर्थः सर्वेपी वेदान्तानां तथा वयमस्यां शारीरकमीमां- सायां प्रदर्शयिष्यामः। प्रथमाध्याये प्रथमः पादः। अत्र पादे स्पष्टब्रह्मलिङ्गयुकानां वाक्यानां विचारः] १ जिज्ञासाधिकरणम् । सू०१ वेदान्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासितस्येदमादिम सूत्रम्- 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥१॥ तत्राथशब्द आनन्तयोः परिगृह्यते नाधिकारार्थः, ब्रह्मजिज्ञासाया अनधिकार्यत्वात् । मङ्गलस्य च वाक्याथै समन्वयाभावात् । अर्थान्तर- प्रयुक्त एव ह्यथशब्दः श्रुत्या मङ्गलप्रयोजनो भवति । पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्च फलत आनन्तर्याव्यतिरेकातू । सति चानन्तार्थत्वे यथा धर्मजिज्ञासा पूर्ववृत्तं वेदाध्ययनं नियमेनापेक्षते एवं ब्रह्मजिज्ञासापि यत्पूर्ववृत्तं निय- मेनापेक्षते तद्वक्तव्यम् । स्वाध्यायानन्वय तु समानम् । नन्विह कर्मा- वयोधानन्तर्य विशेषः । न ।'धर्मजिज्ञासायाः प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्म- 'जिज्ञासोपपत्तेः याच हृदयायदानानामानन्तयनियमः, क्रमस्य विव- क्षितत्वान्न तथेह कमो विवक्षितः, शेपशेपित्वेऽधिकृताधिकारे याप्रमाणा- भावात, धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः फलजिज्ञास्यभेदाच । अभ्युदयफलं धर्म- ज्ञानं तच्चानुष्ठानापेक्षम् । निःश्रेयसफलं तु ब्रह्मविज्ञानं न चानुष्ठानान्त- रापेक्षम् । भन्यश्च धर्मो जिज्ञास्यो न ज्ञानकालेऽस्ति, पुरुषव्यापारत- प्रत्वात् । इह तु भूतं ब्रह्म जिज्ञास्यं नित्यत्वान्न पुरुषव्यापारतत्रम् । १ अधिकरणमिति-विषय. सदेहः सुगति. पूर्वपक्ष. सिद्धान्त इलेकमधिकरणं पचावयवं ज्ञेयम् । २ ततथ जानजन्यचिकीर्पया यनेसति यागादिधों भा', ·५ . अधि. १ । सू. १] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । चोदनाप्रवृत्तिभेदाच । या हि चोदनो धर्मस्य लक्षणं सा स्वविषये नियु- ज्ञानैव पुरुपमवयोधयति । ब्रह्मचोदना तु पुरुपमवधोपयत्येव केवलं, अवबोधस्य चोदनाऽजन्यत्वान्न पुरुषोऽवयोघे नियुज्यते । यथाक्षार्थसं- निकणार्थावयोघे तहत् । तस्माकिमपि वक्तव्यं यदनन्तरं ब्रह्मजिज्ञा- सोपदिश्यते इति । उच्यते-नित्यानित्यवस्तुविवेकः, इहामुत्रार्थभोगवि- पगः, शमदुमादिसाधनसंपत् , मुमुक्षुत्वं च । वेपु हि सत्य मागपि धर्मजिज्ञासाया ऊर्ध्वं च शक्यते ब्रह्मजिज्ञासितुं ज्ञातुं च न विपर्यये । स्मादयशब्देन यथोक्तसाधनसंपत्त्यानन्तर्यमुपदिश्यते । अतःशब्दो इत्यर्थः ।(यस्माद्वेदः एवाग्निहोत्रादीना. श्रेयःसाधनानामनित्यफलतां र्शयति-तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यचितो टोकः क्षीयते' (छान्दो० ८।११६) इत्यादिः । तथा ब्रह्मविज्ञानादपि रिं पुरुपार्थ दर्शयति-'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इत्यादिः (तैत्तिक २।१) । तस्माद्यथोक्तसाधनसंपत्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या । ह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासा । ब्रह्म च वक्ष्यमाणलक्षणं 'जन्माद्यस्य एतः' इति । अतएव न ब्रह्मशब्दस्य जात्याद्यर्थान्तर्माशङ्कितव्यम् । बह्मण इति कर्मणि पटीन शेपे, जिज्ञास्यापेक्षत्वाजिज्ञासायाः, जिज्ञास्या- रानिर्देशाच ॥ ननु शेपपष्ठीपरिग्रहेऽपि ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं न रुध्यते, संपन्धसामान्यस्य विशेषनिष्टत्वात् । एवमपि प्रत्यक्षं ब्रह्मणः स्विमुत्सृज्य सामान्यद्वारेण परोक्षं कर्मत्वं कल्पयतो व्यर्थः प्रयास: यात माव्यर्थः, ब्रह्माश्रिताशेपविचारप्रतिज्ञानार्थत्वादिति चेन्न, प्रधा- परिग्रहे तदपेक्षितानामर्याक्षिप्तत्वात् । ब्रह्म हि ज्ञानेनातुमिष्टतमत्वात्य- पनम् । तस्मिन्प्रधाने जिज्ञासाकर्मणि परिगृहीते यैर्जिज्ञासितेर्विना. ब्रह्म शासितं न भवति तान्याक्षिप्तान्येवेति न पृथक्सूत्रयितव्यानि । । राजासौ गच्छतीत्युक्ते सपरिवारस्य राज्ञो गमनमुक्तं भवति ॥ श्रुत्यनुगमाच । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' (तत्ति० १ ब्रह्मणो हि नियत्तावरणत्वेन फलरूपरवं तज्वानोपयोगितया चतुर्थीसमस एपितन्यः यी तदर्थ-' इत्यादिनेति केचित् । , - ·ब्रह्मसूनशाङ्करभाष्यम् । [अधि. १।सू. १ ३१) इत्याद्याः श्रुतयः, 'तद्विजिज्ञासख, तद्ब्रह्म' इति प्रत्यक्षमेव ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्व दर्शयन्ति । वव कर्मणिपष्टीपरिग्रहे सूनेणानुगत भवति । तस्माद्ब्रह्मण इति कर्मणिपष्ठी । ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा । अवग- तिपर्यन्तं ज्ञानं सन्याच्याया इच्छायाः। कर्मफलविपयस्वादिच्छायाः । ज्ञानेन हि प्रमाणेनावगन्तुमिष्टं ब्रह्म । नहानगतिहि पुरुषार्थ , निःशेप- संसारपीजाविद्याधन नियईणात्। तस्माद्य विजिज्ञासितव्यम् । तसुन- ब्रह्म-प्रसिद्धमुप्रसिद्ध वा स्यात् । यदि प्रसिद्धं न जिज्ञासितव्यम् । अथाऽप्रसिद्ध नैव शक्यं जिज्ञासितुमिति । उच्यते-अस्ति तावद्ब्रह्म नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं, सर्वज्ञ, सर्वशक्तिसमन्वितम् । ब्रह्मशब्दम्य हि व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्यादयोऽर्थाः प्रतीयन्ते, बृहतेर्धातोरानुगमात् । सर्वस्यात्मत्वाच ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिः । सर्वो ह्यात्मासित्वं प्रत्येति, न नाहमस्मीति । यदि हि नात्मास्तित्वप्रसिद्धिः स्यात् मर्वो लोको नाम- स्मीति प्रतीयात् । आत्मा च ब्रह्म यदि तर्हि लोके ब्रह्मात्मत्वेन प्रसिद्धमस्ति ततो ज्ञातमेवेत्यजिज्ञास्यत्वं पुनरापन्नम् । ना। तदियो मुति विमंतिपत्तेः देहमा चैतन्य विशिष्टमात्मेति प्रारुता जना लोकायति) काश्च प्रतिपन्नाः । इन्द्रियाण्येव चेतनान्यामेत्युपरे । मने इत्यन्ये । विज्ञानमा क्षणिकमियेके, शून्यमित्यपरे । अस्ति देहादिन्यतिरिका ससारी कर्ता भोक्तेत्यपरे । भोत्र फेवलं न कर्तेयेके । अस्ति तेव्यतिरिक्त ईश्वरः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरिति केचित् । आत्मा स भोक्तु- रित्यपरे । एवं यहवो विप्रतिपन्ना युक्तिवाक्यतदाभाससमाश्रयाः सन्तः । तनाविचार्य यत्किंचित्प्रतिपद्यमानो निःश्रेयसाप्रतिहन्येतान) चेयात् । तस्माद्ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासमुसेन वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरो. धितोपकरणा निःश्रेयसप्रयोजना प्रस्तूयते ॥ १ ॥17. १ यच्चानोति यदादत्ते यचाति विपयानिह । यथास्य सततो भारतसादात्मेति भण्यते । २ विप्रतिपत्तृपरिगणनम्-शत्यवादो माध्यमिकाना, क्षणिकविज्ञानयादो योगा चाराणा, ज्ञानाकारानुमेयक्षणिक्वाह्यार्थवाद सौत्रान्तिकाना, क्षणिकवाद्यागादो कर पिकाणा, देहार्थवादचार्वाकाणा देहानिरिकदेहपरिए दो दिगम्परा - " ·' . . आध. २ । सू. २. प्रथमाध्याये प्रथमः पाद । २ जन्मायधिकरणम् । सू०२ 17 'प्रहा जिज्ञासिध्यमित्सुक्तम् । मिलक्षणं पुनखदौत्यत जाह भगवा- न्सूर्यकार:- जन्माद्यस्य यतः॥२॥rang जन्मोत्पतिरादिरस्येति तदुणसंविज्ञानो - बहुचीहिः । जन्ममितिमा समासार्थः । जन्मनचादित्वं श्रुतिनिर्देशापेक्षं वस्तुयुत्तापेक्षं च । धुतिनिर्दे- शतायत 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' ( वैत्तिः १) इत्यस्मिन्वाम्ये . जन्मर्सितिप्रलयानां क्रमदर्शनात् वस्तुवृत्तमपि, जन्मना लब्धसत्ताकस धर्मिणः , स्थितिमलयसंभवात् . - असोति प्रत्यक्षादिसंनिधापितस धर्मिण : इदमा. निर्देशः । पष्ठी जन्मा दिधर्मसंवन्धार्था'. । यत इति कारणनिर्देशः (अस जगतो. नाम- रूपाभ्यां : व्याकृततानेकफर्टमोरासंयुक्त प्रतिनिवरदेशकालनिमित्त- क्रियाफलाश्रयस्य'. मनसाप्यचिन्त्यरचनारूपास जन्मस्थितिभद्रं • यतः सर्वज्ञात्सर्वशक्तेः कारणाद्भवति तद्ब्रह्मवि वास्यशेषः । अन्येपागपि भायविकाराणां निष्वेवान्तीय इति जन्मस्थितिनाशानामिए, प्राणम् । यास्पपरिपठितानां तु जायतेऽति' इत्यादीनां ग्रहणे तेषां जगतः। स्थितिकाले संभाव्यमानलान्मूलकारणादुत्पत्तिस्थितिनाशा जगतो न गृहीताः स्युरित्याराग्वेव, वन्मा शहीति योत्पत्तिाणतत्रैव थितिः : प्रलयंचते.एव गृह्यन्ते । न यथोक्तविशेपणस्य जगतो . यथो विशेषण- मीश्वरं मुक्त्वान्यनः प्रधानादचेतनादणुभ्योऽभावात्संसारिणो वा उत्प- त्यादि: संभाषयितुं शक्यम् । नच स्वभावतः, विशिष्टदेशकालनिमि- सानामिहोपादानात् । एतदेवानुमान संसारिव्यतिरिक्तेश्वरास्तित्वादि- साधनं मन्यन्त ईश्वरकारणिनः । नन्विहापि तदेवोपन्यल जन्मादि. सूत्रे । न चेदान्तवाक्यमुगप्रथनार्थत्वात्सूत्राणाम् । वेदान्तवास्यानि हि सूत्रैरुदाद्वयं विचार्यन्ते । वाक्यार्थविचारणाध्यवसाननिता दि ग्रहावगतिर्नानुमानादिप्रमाणान्तरनिर्वृत्ता, 1 सत्सु तु वेदान्ववास्येषु १'इदं सर्वमराजत यदिदं किरति मत्ससम् । जापागारिया -- ·८ , . . ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. २ । सू. २ जगतो जन्मादिकारणवादिपु तदर्थग्रहणदाळयानुमानमपि · वेदान्तवा- क्याविरोधि प्रमाणं भवेन्न निवार्यते, श्रुत्यैव च सहायत्वेन तर्कस्याभ्यु- पेतत्वात् । तथाहि-'श्रोतव्यो मन्तव्यः' (बृह० २।४।५) इति श्रुतिः 'पण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसंपद्यतैवमेवेहाचार्यवान्पुरुपो वेद' (छान्दो० ६।१४।२) इति च पुरुपबुद्धिसाहाय्यमात्मनो दर्शयति । न धर्मजिज्ञासायामिव श्रुत्यादय एव प्रमाणं ब्रह्मजिज्ञासायाम् । किंतु श्रुत्यादयोऽनुभवादयश्च यथासंभवमिह प्रमाण अनुभवावसानत्वाद्भूत- वस्तुविषयत्वाच ब्रह्मज्ञानस्य । कर्तव्ये हि विपये नानुभवापेक्षास्तीति श्रुत्यादीनामेव प्रामाण्यं स्यात्पुरुषावीनात्मलाभत्वाच्च कर्तव्यस्य । कर्तुम- कर्तुमन्यथा वा कर्तुं शक्यं लौकिकं वैदिकं च कर्म, यथाश्वेन गच्छति, पद्यामन्यथा वा, न वा गच्छतीति । तथा 'अतिराने पोडशिनं .गृहाति, नातिराने पोडशिनं गृह्णाति', 'उदिते जुहोति, अनुदिते जुहोति' इति विधिप्रतिपेधाश्चात्रार्थवन्तः स्युः, विकल्पोत्सर्गापवादाश्च । नतु वस्त्वेवं नैवमस्ति नास्तीति वा विकल्प्यते । विकल्पनास्तु पुंरुपबुद्ध्य- पेक्षाः । न वस्तुयाथात्म्यज्ञानं पुरुपबुद्ध्यपेक्षम् । किं तर्हि वस्तुतत्रमेव तत् । नहि स्थाणावेकस्मिन्स्थाणुर्वा पुरुषोऽन्यो वेति तत्त्वज्ञानं भवति । तन पुरुषोऽन्यो वेति मिथ्याज्ञानम् , स्थाणुरेवेति तत्त्वज्ञानं, वस्तुत- नत्वात् । एवं भूतवस्तुविपयाणां प्रामाण्य वस्तुतब्रम् । तत्रैवं सति ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतवमेव, भूतवस्तुविपयत्वात् । ननु भूतवस्तुत्वे ब्रह्मणः प्रमाणान्तरविपयत्वमेवेति वेदान्तवाक्यविचारणानार्थकैव प्राप्ता । Ktr i इन्द्रियाविषयत्वेन संवन्याग्रहणात् .. स्वभावतो विषयविष- याणीन्द्रियाणि, न ब्रह्मविपयाणि । सति हीन्द्रियविपयत्वे ब्रह्मणः. इदं ब्रह्मणा संबद्ध कार्यमिति' गृह्येत ।, कार्यमात्रमेव तु गृह्य- माणं किं ब्रह्मणा संवद्धं किमन्येन केनचिद्वा' संवद्धमिति न शक्यं निश्चेतुम् । तस्माजन्मादिसूत्रं नानुमानोपन्यासाथै; किं तर्हि वेदान्तवा- क्यप्रदर्शनार्थम् । किं पुनस्तद्वेदान्तवाक्यं यत्सूत्रेणेह लिलक्षयिपितम् । 'भृगुवै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अवीहि भगवो ब्रह्मेति' ·अधि. ३ ।सू. ३] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । इत्युपक्रम्याह--'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति' (तैत्तिय ३।१)। तस्य च निर्णयवाक्यम्-'आनन्दायेव सल्लिमानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविश- न्तीति' (तैत्ति० ३।६) । अन्यान्यप्येवंजातीयकानि वाक्यानि नित्य- शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावसर्वज्ञस्वरूपकारणविपयाण्युदाहर्तव्यानि ॥ २ ॥ ३ शास्त्रयोनित्ताधिकरणम् । सू०३ जगत्कारणत्यप्रदर्शनेन सर्वज्ञ ब्रह्मेत्युपक्षिप्तं तदेव द्रढयन्नाह- 77) शास्त्रयोनित्वात् ॥ ३॥ महत ऋग्वेदाः 'शास्त्रखानेकविधास्थानोपहितस्य प्रदीपवत्सर्वा- विद्योतिनः सर्वज्ञकल्पस्य योनिः कारणं ब्रह्म । नहींशस्य शास्त्रस्यग्वें- दादिलक्षणस्य सर्वज्ञगुणान्वितस्य सर्वज्ञादन्यतः संभवोऽस्ति । यद्यद्विस्त- ।। रार्थ शास्त्रं यस्मात्पुरुपविशेपासंभवति, यथा व्याकरणादि पाणिन्यादे- ईयैकदेशार्थमपि स ततोऽप्यधिकतरविज्ञान इति प्रसिद्ध लोके । किमु वकञ्यमनेकशासाभेदभिन्नस्य देवतिर्यमनुष्यवर्णाश्रमादिप्रविभागहेतो- ऋग्वेदायाख्यस्य सर्वज्ञानाकरस्याप्रयनेनैव लीलान्यायेन पुरुपनिःश्वास- वद्यस्मान्महतो भूताद्योनेः संभवः, 'अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेत- १ उपबृंहणीयाश्चत्वारो वेदा । तन पुराणानि सृष्ट्यादिप्रतिपादक्वाश्यानि परकृति- पुराकर पानर्थवादाश्च प्राधान्येनोपयन्ति प्रसङ्गादद्वैतभागं कर्मभागं च । न्यायशास्त्र तु प्रमाणप्रमेयलक्षणनिरूपणेन पदार्यान्विविच्य ज्ञापयदुपयति। पूर्वोत्तरमीमासे तु ता- त्पर्यनिर्णयद्वारोपयुक्ते । धर्मशास्त्रं श्रुतमनुमिति वा विधिभागमुपबृहयति । शिक्षा स्थान. करणादिनिरूपणद्वारा स्वाध्यायोऽध्येतन्य इति विध्यर्थमुपवृहयति । कल्पास्तु प्रयोग- निरूपणार्थमुपयुक्ता । व्यारणं तावदसिन इदं पदं साध्विति पदार्यान्व्याक्रोति । निरुक्तं तेषु तेषु पदेषु यौगिकमर्थ प्रदर्शयति । छन्द शास्त्रं वेदमतान्गायञ्यादिच्छन्दान् लक्षणमुखेन विशदयति । ज्योति पौर्णमास्या पौर्णमास्या जयेतामावास्यायाममा- वास्थया यजेवेत्यादिनोपातं कालविशेष व्यवस्थापयति । तथाच तत्तद्देशव्याख्यानाय वह्वो महर्षय पुराणादिनिवन्धप्रणेतारो यन प्रत्ताखस्य महत्त्वं व्यकमेष । २ बिस्तर- रूपोऽर्थो धर्मो यस्येति विग्रह । विस्तृतमित्यर्थ ।

·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ४ । सू. ४ ab घदग्वेदः' (वृह० २।४।१०) इत्यादिश्रुतेः। तस्य महतो, भूतस्य निर- तिशयं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तिमत्त्वं चेति । अथवा यथोक्तमग्वेदादिशास्त्रं योनिः कारणं प्रमाणमस्य ब्रह्मणो यथावत्स्वरूपाधिगमे ।(शास्त्रादेव प्रमा- णाजगतो जन्मादिकारणं ब्रह्माधिगम्यत इत्यभिप्रायः)। शास्त्रमुदाहृतं पूर्वसूत्रे-'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादि । किमर्थ तीदं सूत्रं, यावता पूर्वसूने एवैवंजातीयकं शास्त्रमुदाहरता शास्त्रयोनित्वं ब्रह्मणो दर्शितम् । उच्यते-तत्र पूर्वसूत्राक्षरेण स्पष्टं शास्त्रस्यानुपादानाजन्मादि केवलमनुमानमुपन्यस्तमित्याशङ्कयेत तामाशङ्कां निवर्तयितुमिदं सूत्रं प्रव- वृते शास्त्रयोनित्वादिति ॥ ३ ॥ ४ समन्वयाधिकरणम् । सू०४ कथं पुनर्बह्मणः शास्त्रप्रमाणकत्वमुच्यते, यावता 'आन्नायस्य कियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्' (जै० सू० १।२।१ ) इति क्रिया- परत्वं शास्त्रस्य प्रदर्शितम् । अतो वेदान्तानांमानर्थक्यं, अक्रियार्थ- त्वात् । कर्तृदेवतादिप्रकाशनार्थत्वेन वा क्रियाविधिशेपत्वं, उपास- नादिक्रियान्तविधानार्थवं वा । नहि परिनिष्टितवस्तुप्रतिपादनं संभ- वति, प्रत्यक्षादिविषयत्वात्परिनिष्ठितवस्तुनः । तत्प्रतिपादने च हेयो- पादेयरहिते पुरुपार्थाभावात् । अतएव 'सोऽरोदीत्' इत्येवमादीना- मानर्थक्यं वा भूदिति । 'विधिना त्वेकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थेन विवीनां स्युः' (जै० सू० ११२१७) इति स्तावकत्वेनार्थतत्त्वमुक्तम् । मन्त्राणां च 'इपे न्या' इत्यादीनां क्रियातत्सायनाभिधायित्वेन कर्मसंमवायित्वमुक्तम् । न कचिदपि वेदवाक्यानां विधिसंस्पर्शमन्तरेणार्थवत्ता दृष्टोपपन्ना वा । १ आम्नायस्येति पूर्वपक्षसनम् । अस्यार्थ -आम्नायस्य वेदस्य क्रियाप्रतिपादनपर- त्वादतदर्थानामकियार्थाना 'सोऽरोदी दिलादिवास्यानामनर्थक्त्वम् । तस्मादनित्यमनियतं वेदाना प्रामाण्यमुच्यते । तद्भूताना कियार्थेन समन्वय इति सिद्धान्त । तत्तेषु वैद- वास्येषु भूताना सिद्धार्थप्रतिपादक्वाश्याना क्रियार्थेन क्रियाप्रतिपादकवास्येन 'बहिपि रजत न देय, पशुना यजेते' त्यादिना सहान्वयः । तथाच निन्यत्वाद्यर्थपूरणेनान्वये कृते क्रियापरत्वसिध्या प्रामाण्यं सिद्धम । २ शिवम्त नात्फ्लभावार्थ । .

·M अधि. ४ । सू. ४] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । Kantikahinekha tari (न च परिनिष्टिते 'वस्तुखरूपे विधिः संभवति क्रियाविषयत्वाद्विधेः । तस्मातर्मापेक्षितकर्तृस्वरूपदेववादिप्रकाशनेन क्रियाविधिशेषत्वं वेदान्ता- नाम् । अथ प्रकरणान्तरभयान्नैतदभ्युपगम्यते तथापि स्ववाक्यगतोपा- सनादिकर्मपरत्वम् । तस्मान्न ब्राणः शालयोनित्वमिति प्रामे उच्यते- सातत्तु समन्वयात् ॥ ४॥ तुशब्दः पूर्वपशंव्यायुत्त्यर्थः । तद्ब्रह्म सर्वज्ञं सर्वशक्ति जगदुत्पत्तिस्थि- तिलयकारणं वेदान्तशास्त्रादेवावगम्यते । कथम् , समन्वयात् । सर्वेषु हि वेदान्तेपु वाक्यानि तात्पर्येणैतस्यार्थस्य प्रतिपादकत्वेन समनुगतानि । 'सदेव सोम्येदम आसीत्' । 'एकमेवाद्वितीयम्' (छान्दो० ६।२१) आत्मा वा इदमेक एघाने आसीत्' (ऐव० २११११११) तदेतद्- हारपूर्वमनपरमनन्तरमवायम्' । 'अयमात्मा ब्रह्म ' सर्वानुभूः' (यहर २।५।१९) ब्रह्मवेदममृतं पुरस्तात्' (मुण्ड० २।२।११) इत्यादीनि । (नच तद्गतानां पदानां ब्रह्मस्वरूपविपये निश्चिते समन्वयेऽवगम्यमानेऽर्था- न्तरकल्पना युक्ता, श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात् । नंच तेषां कर्टवरूप- प्रतिपादनपरतावसीयते, 'तकेन कं पश्येत्' ( चह० २१४११३) इत्यादि क्रियाकारकफलनिराकरणझुतेः तच परिनिष्ठितवस्तुस्वरूपरथेऽपि प्रत्यक्षादिविपयत्वं ब्रह्मणः, 'तत्त्वमसि' (छान्दो० ६८७ ) इति ब्रह्मात्मभावस्य शास्त्रमन्तरेणानवगम्यमानत्वात् । यत्तु हेयोपादेयरहित- स्वादुपदेशानर्थक्यमिति, नैप दोपः, (हेयोपादेयशून्यनमात्मतावगमादेव सर्वष्ठेशप्रहाणात्पुरुषार्थसिद्धेः) देवतादिप्रतिपादनस्य तु स्ववाक्यगतोपा- सनार्थत्वेऽपि न कश्चिद्विरोधः । नतु तथा ब्रह्मण. .उपासनाविधिशेषत्वं संभवति, 'एकरवे हेयोपादेयशून्यतया क्रियाकारकादितिविज्ञानोपमों- पपत्तेः। नोफत्वविज्ञानेनोन्मथिवस्य द्वैतविज्ञागल पुनः संभवोऽति; येनोपासनाविधिशेषत्वं ब्रह्मणः प्रतिपद्येत । यद्यप्यन्यत्र वेदवाक्यानां १ पूर्वपक्षिणा क्रियाशेषतया अझ प्रतिपायत इत्युकं तथापत्यर्यमिति भावः । २ पर्णताया जुहद्वारा अनुशेषतावदात्मनोऽपि शानद्वारा फर्मशेषात्तदा वेदान्तास. विधिशेपा भविष्यन्तीलाराथाइ तत्केनेति ।

·अधि. ४ । सू. ४] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । Cenubildesobbio hard न च परिनिष्ठिते 'वस्तुखरूपे विधिः संभनति क्रियाविषयत्वाद्विधः । तस्मारकर्मापेक्षितकर्तृखरूपदेवतादिप्रकाशनेन क्रियाविधिशेपत्वं चेदान्ता- नाम् । अथ प्रकरणान्तरभया तदभ्युपगम्यते तथापि स्ववाक्यगतोपा- सनादिकर्मपरत्वम् । तस्मान्न ब्रह्मणः शत्रयोनित्यमिति प्राप्ते उच्यते.--..) सातत्तु समन्वयात् ॥ ४॥ तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः । तद्ब्रह्म सर्वशं सर्वशक्ति जगदुत्पत्तिस्थि- तिलयकारणं वेदान्तशास्त्रादेवावगम्यते । कथम् , समन्वयात् । सर्वेपु हि वेदान्तेपु वाक्यानि तात्पर्येणैतस्वार्थस्य प्रतिपादकत्वेन समनुगतान्।ि 'सदेव सोन्येदमने आसीत्' । 'एकमेवाद्वितीयम्' (छान्दो० ६२११) 'आत्मा वा इदमेक एवाग्रे आसीत्' (ऐत० २।१।१।१ ) तदेतद्- ह्यापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यम्' । 'अयमात्मा ब्रहा सर्वानुभूः' (बृह २१५१९) 'ब्रह्मवेदममृत पुरस्तात्' (मुण्ड० रा१११) इत्यादीनि । (नच तद्गतानां पदाना नास्वरूपविपये निश्चिते समन्वयेऽगम्यमानेऽर्था- न्तरकल्पना युक्ता] श्रुतहान्यनुवकल्पनाप्रसङ्गात् । नंच तेपा कर्तस्वरूप- प्रतिपादनपरतापसीयते, 'तत्केन के पश्येत्' (बृद्द० २।४९१३) इत्यादि क्रियाफारफलनिराकरणश्रुतेः । विच परिनिष्ठितमस्तुस्वरूपत्वेऽपि प्रत्यक्षादिविपयत्वं ब्रह्मणः) 'तत्त्वमसि' (छान्दो० ६८७) इति ब्रह्मात्मभावस्य शास्त्रमन्तरेणानवगम्यमानत्वात् । यत्तु हेयोपादेयरहित- त्यादुपदेशानर्थक्यमिति, नैप दोपः,(हेयोपादेयशून्यब्रह्मात्मतावगमादेव सर्वश्छेशप्रहाणात्पुरुषार्थमिद्धेः)। देवतादिप्रतिपादनस्य तु सवाक्यगतोपा- सनार्थत्वेऽपि न कश्चिद्विरोधः । नतु तथा ब्रह्मण. उपासनाविधिशेपत्वं सभपति, एकत्वे हेयोपादेयशून्यतया क्रियाकारकादिद्वैतविज्ञानोपमदों- पपत्तेः । नोकत्वविज्ञानेनोन्मथितस्य द्वैतविज्ञानल पुनः सभवोऽलि, येनोपासनाविधिशेपचं ब्रह्मणः प्रतिपद्येत । यद्यप्यन्यत्र वेदवाक्यानां १ पूर्वपक्षिणा कियाशेपतया प्रा प्रतिपाद्यत इत्युक्त तयारत्ययमिति भाव । २ पर्णताया जुहद्वारा मनुशेषतावदात्मनोऽपि शानद्वारा कर्मोपचात्तदर्थी वेदान्तास- द्विधिशेपा भविष्यन्दीसाशरूपाह तत्केनेति । - ·अधि. ४ । सू. ४] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । arutlebly established न च परिनिष्ठिते 'वस्तुस्वरूपे विधिः संभवति क्रियाविषयत्वाद्विधेः । तस्मात्कर्मापेक्षितकर्तृखरूपदेवतादिप्रकाशनेन क्रियाविधिशेपत्यं चेदान्ता- नाम् । अथ प्रकरणान्तरभयान्नैतदभ्युपगम्यते तुथापि स्ववाक्यातोपा- सनादिकर्मपरत्वम् । वस्मान्न ब्रह्मणः शस्त्रयोनित्वमिति प्राप्ते उच्यते- १० तत्तु समन्वयात् ॥४॥ तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः । तद्ब्रह्म सर्वशं सर्वशक्ति जगदुत्पत्तिस्थि- तिलयकारणं वेदान्तशास्त्रादेवावगम्यते । कथम् , समन्वयात् सर्वेपु हि वेदान्तेषु वाक्यानि तात्पर्येणैतस्यार्थस्य प्रतिपादकत्वेन समनुरातान्ति। सदेव सोम्येदम आसीत् । एकमेवाद्वितीयम्' (छान्दो० ६।१) 'आत्मा वा इदमेक एवाग्रे आसीत्' (ऐत० २११११११ ) तदेतद्र- सापूर्वमनपरमनन्तरमयाह्यम्' । 'अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः' (बृहक २।५।१९) 'बहीवेदममृत पुरलात्' (मुण्ड० २१११) इत्यादीनि । (नच तद्तानां पदाना ब्रह्मस्वरूपविषये निश्चिते समन्वयेऽगम्यमानेऽर्था- न्तरकल्पना युक्ता, श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात् । नच तेपा कर्तृवरूप- प्रतिपादनपरतापसीयते, 'तत्वेन क पश्येत्' (बृह० २१४१३) इत्यादि क्रियाकारवफल निराकरणक्षुतेः ।जच परिनिष्ठितवस्तुस्तरूपत्वेऽपि प्रत्यक्षादिविषयत्वं ब्रह्मणः,) 'तत्त्वमसि' ( छान्दो० ६८१७) इति ब्रह्मात्मभावस्य शास्त्रमन्तरेणानवगम्यमानत्वात् । यत्तु हेयोपादेयरहित- स्वादुपदेशानर्थक्यमिति, नैप दोपः,(हेयोपादेयशून्यब्रह्मात्मतावगमादेव सर्वशाहाणापुरुपार्थसिद्धेः)। देवतादिप्रतिपादन नु सवाक्यगतोपा- सनार्थत्वेऽपि न कश्चिद्विरोधः। ननु तथा ब्रह्मण, उपासनाविधिशेपत्व सभवति, एकरपे हेयोपादेयशून्यतया कियाकारकादितिविज्ञानोपगों- पपत्तेः । नोकत्वविज्ञानेनोन्मधितस्य द्वैतविज्ञानल पुन• सभवोऽस्ति, येनोपासनाविधिशेपत्वं ब्रह्मणः प्रतिपद्येत । [ययप्यन्यन वेटवाक्यानां १ पूर्वपक्षिणा क्रियाशेपतया ब्रह्म प्रतिपद्यत इत्युक्त तथावृत्वमिति भाव । २ पर्णताया जुहृद्वारा ऋतुशेषतावदात्मनोऽपि शानद्वारा कमशेषचात वेदान्तात- द्विधिशेपा भविष्यन्वीत्याशदयाह तलेनेति ।

·नमसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ४ । सू. ४ विधिसंस्पर्शमन्तरेण प्रमाणत्वं न दृष्टं, तथाप्यात्मविज्ञानस्य फलपर्यन्त- त्वान्न तद्विपयस्य शास्त्रस्य प्रामाण्यं शक्यं प्रत्याख्यातुम्) 1(न चानुमान- गम्यं शास्त्रप्रामाण्यं, येनान्यत्र दृष्टं निदर्शनमपेक्षेत । तस्मात्सिद्धं ब्रह्मणः शास्त्रप्रमाणकत्वम् । अनापरे प्रत्यवतिष्ठन्ते-यद्यपि शास्त्रप्रमाणकं ब्रह्म नथापि प्रतिपत्तिविधिविषयतयैव शास्त्रेण नम समयते । यथा यूपाह- वनीयादीन्यलौकिकान्यपि विधिशेषतया शास्त्रेण समर्प्यन्ते तद्वत् । कुत एतत् । प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयोजनत्याच्छात्रस्य ।) तथाहि गास्त्रतात्पर्यविद आहुः—'दृष्टो हि तस्यार्थः कर्माववोधनम्' इति । 'चोदनेति क्रियायाः प्रवर्तकं वचनम् । 'तस्य ज्ञानमुपदेश:-' (जै० सू० ११११५)। 'तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नायः- (जै० सू० १।१।२५) । 'आम्नायस्य "कियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्-' (जै० सू० ।।१) इति च । अतः पुरुपं कचिद्विपयविशेपे प्रवर्तयत्कुतश्विद्विपयविशेपानिवर्तयचार्थव- च्छास्त्रम् । तच्छेपतया चान्यदुपयुक्तम् । तत्सामान्याद्वेदान्तानामपि तथैवार्थवत्त्वं स्यात् । सति च विधिपरत्ने यथा स्वर्गादिकामस्याग्निहो- दिसाधनं विधीयते एवममृतत्वकामस्य ब्रह्मज्ञाने विधीयते इति युक्तम् । न्विह जिज्ञास्यवैलक्षण्यमुक्तम्-कर्मकाण्डे भव्यो धर्मो जिज्ञास्य इह तु भूतं नित्यनिर्वृत्तं ब्रह्म जिज्ञास्यमिति । तत्र धर्मज्ञानफलादनुष्ठानापे- झाद्विलक्षणं ब्रह्मज्ञानफलं भवितुमर्हति । नार्हत्येवं भवितुम् । कार्यविधि- प्रयुक्तस्यैव ब्रह्मणः प्रतिपाद्यमानत्वात् । 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' (बृह. २४.५) इति । 'ग्र आत्माऽपहतपाप्मा-सोऽन्वेष्टव्यः स विजि- ज्ञासितव्यः' । (छान्दो० ८१७१)। 'आत्मेयेवोपासीत' (०१।४।७) आत्मानमेव. लोकमुपासीत' (बृ० १४।१५)। 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' (मुण्ड० ३।२।९) इत्यादिविधानेपु सत्सु कोऽसावात्मा किं तद्ब्रह्म इत्याकालायां तत्स्वरूपसमर्पणेन सर्वे वेदान्ता उपयुक्ताः- 'नित्यः सर्वज्ञः सर्वगतो नित्यस्तो नित्यशुद्धयुद्धमुक्तस्वभावो विज्ञानमा- १ प्रतिपत्तिम प्रधानकर्मशेषाङ्गम् । यथा प्रधानचरहोमोत्तर तेनैव द्रव्येण खिष्टक- दलिदानादि । यथावा श्राद्ध पिण्डप्रदानपूजोत्तर पिण्डाना गङ्गादिप्रवाहे प्रक्षेप. ।

·लाल , Pro अधि. ४ । सू. ४] प्रथगाध्याये प्रथमः पादः । नन्दं ब्रह्म' इत्येवमादयः । तदुपासनाचे शास्त्रदृष्टोऽदृष्टो मोक्षः फलं भविष्यतीति । कर्तव्यविध्यन प्रवेशे वस्तुमात्रकथने हानोपादानासंभ- वात् , सप्तद्वीपा वसुमती, राजासौ गच्छत्तीत्यादिवाक्यवद्वेदान्तवाक्याना- मानर्थक्यमेव स्यात् । ननु वस्तुमात्रकथनेऽपि रजरियं नायं सर्प इत्या- दौ भ्रान्तिजनितभीतिनिवर्तनेनार्थवत्वं दृष्टं तथेहाप्यसंसार्यात्मवस्तुक- थनेन संसारित्वभ्रान्तिनिवर्तनेनार्थवत्त्वं स्यात् । स्यादेवदेवं, यदि रञ्ज- खरूपवणे इव सर्पभ्रान्ति:, संसारित्वभ्रान्तिब्रह्मखरूपश्रवणमात्रेण निवर्तेत । नतु निवर्तते, श्रुतब्रह्मणोऽपि यथापूर्व सुखदुःसादिसंसारि- धर्मदर्शनात् , 'श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' (बृह० २।४।५) तित्तिविधिविपयतयैव शास्त्रप्रमाणकं ब्रह्माभ्युपगन्तव्यमिति । अवाभि- धीयते-न् । कर्मब्रह्मविद्याफलयोवलक्षण्यात । शारीरं वाचिकं मानसं च कर्म श्रुतिस्मृतिसिद्धं धर्माख्यं, . यद्विपया जिज्ञासा 'अथातो धर्मजि- ज्ञासा' (जै० सू० ११११) इति सूत्रिता, अधर्मोऽपि हिंसादिः प्र- तिपेधचोदनालक्षणत्याजिज्ञास्यः परिहाराय -। तयोचोदनालक्षणयोर - नर्थयोधर्माधर्मयोः फले प्रत्यक्षे सुसंदुःखे शरीरवाज्मनोभिरेवोपभुज्यमाने विपयेन्द्रियसयोगजन्ये ब्रह्मादिपु स्थावरान्तेषु प्रसिद्धे । मनुप्यत्वादा- रभ्य ब्रह्मान्तेयु देवत्सु सुसतारतम्यमनुभूयते । ततश्च बढेतोर्धर्मस्थ तारतम्य गम्यते । धर्मतारतम्यादधिकारितारतम्यम् । प्रसिद्धं चार्थि- त्वसामादिकृतमधिकारितारतम्यम् । तथाच योगायनुष्ठायिनामेव विद्यासमाधिविशेपादुत्तरेण पथा गमनं, केवलैरिष्टापूर्तदत्तसाधनघूमा- 'दिक्रमेण दक्षिणेन पथा गमनं, तत्रापि मुसवारतम्यं तत्सायनतारतम्यं च शास्त्रात् 'यावत्संपावमुपित्वा' (डान्दो० ५।१०।५) इत्यस्मादम्यते । (तथा मनुष्यादिपु नारकस्थाक्रान्तेषु सुखलवञ्चोदनालक्षणधर्मसाध्य ए. वेति गम्यते तारतम्येन वर्तमानः)। तयोगतेप्वघोगतेपु च देहवत्सु १ अनुप्रवेशोऽसंवन्ध । २ प्रतिपत्तेविधिनियोगवस्त्र विषयभूतां प्रनिपत्ति प्रत्य- बच्छेदकत्वेन विपयतयेत्यर्थ । ३ भाप्यादिदेवतोद्देशेन पुरोगाशादिव्योत्सर्गों यागः । प्र. सू.३ ·३० ब्रह्मसूनशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ४। सू ४ दुखवारतम्यदर्शनात्तद्धतोरधर्मस्य प्रतिषेधचोदनालक्षणस्य तदनुष्ठायिनां च तारतम्यं गम्यते । एवमविद्यादिदोपवतां धर्माधर्मतारतम्यनिमित्तं शरीरोपादानपूर्वकं सुखदुःसतारतम्यमनित्यं संसाररूपं ध्रुतिस्मृतिन्याय- प्रसिद्धम् । वथाच श्रुति:-'न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपह- तिरस्ति' इति यथावर्णित संसाररूपमनुवति । 'अशरीर वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः' (छान्दो० ८।१२।१ ) इति प्रियाप्रियस्पर्शनप्रतिपे- पाचोदनालक्षणधर्मकार्यत्वं मोक्षास्यस्याशरीरत्वस्य प्रतिषिध्यते इति गम्यते । धर्मकार्यत्वे हि प्रियाप्रियस्पर्शनप्रतिषेधो नोपपद्यते । अशरीर- त्वमेव धर्मकार्यमितिचेन्न, तस्य स्वाभाविकत्वात् । 'अशरीर शरीरेप्पनव- स्थेववस्थितम् । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति' (काठ० शरा२१) 'अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः' (मुण्ड० २।१।२) असङ्गो ह्यय पुरुपः' (पृह०४।३।१५) इत्यादिश्रुतिभ्यः । अतएवानुष्ठेयकर्मफलविलक्षणं मोक्षा- ख्यमशरीरत्वं नित्यमिति सिद्धम् । तत्र किंचित्परिणामि नित्यं यस्मिन्वि- क्रियमाणेऽपि तदेवेदमिति चुद्धिर्न विहन्यते । यथा पृथिव्यादिजगन्नित्य- त्ववादिनाम् । यथा च साख्यानां गुणाः । इद तु पारमार्थिक, घटस्थ- -नित्य, व्योमवत्सर्वव्यापि, सर्वविनियारहितं, नित्यतृप्त, निरवयवं, स्वयं- ज्योति स्वभावम् । यन धर्माधी सह कार्येण कालत्रयं च नोपावर्तेते तदेतदशरीरत्व मोक्षाख्यम् । 'अन्यत्र धर्मादन्यताधर्मादन्यगास्मात्त- ताकृतात् । अन्यन भूताच भव्याच' (क० २।१४ ) इत्यादिश्रुतिभ्यः । अतस्तद्ब्रह्म यस्येय जिज्ञासा प्रस्तुता, तद्यदि कर्तव्यशेपत्वेनोपदिश्येत, तेन च कर्तव्येन साध्यश्चेन्मोक्षोऽभ्युपगम्येत, अनित्य एव स्यात् । तत्रैव सति यथोक्तकर्मफलेष्वेव तारतम्यावस्थितेप्वनित्येपु फश्चिदति- शयो मोक्ष इति प्रसज्येत, नित्यश्च मोक्षः सर्वैर्मोक्षवादिमिरभ्युपग- म्यते, अतो जिकिर्तव्यशेपत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्त: । अपिच 'ब्रह्म वेद नौ व भवति' (मुण्ड० ३।२।९) 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे १ अशरीर विदेहम् , प्रियाप्रिये सुखदुखे। २ कृताकृतादिति । कृता. तात् कारणात् ) ·अधि. ४ । सू.४] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः। १५ परावरे (मुण्ड० २।२।८) ! 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न विमेति कुतश्चन' ( तैत्ति० २।९)। 'अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि' (बृह. ४।२।४) । तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति तस्मात्तत्सर्वमभवत् (वा- जसनेयित्राह्मणोप० १।४।१०)। 'तन को मोहः कः शोक एकल- मनुपश्यतः' (ईशा० ७) इत्येवमायाः (श्रुतयो ब्रह्मविद्यानन्तरं मोक्षं दर्शयन्यो मध्ये कार्यान्तरं वारयन्ति । तथा 'तद्धतत्पश्यन्नृपिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्च' (बृह. श४।१०) इति ब्रह्मदर्शनसा- स्मभावयोर्मध्ये कर्तव्यान्तरवारणायोदाहार्यम् । यथा तिष्ठन्गायतीति तिष्ठतिगायत्योर्मध्ये तस्कर्टकं कार्यान्तरं नास्तीति गम्यते । त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसि' ( प्र० ६८) 'श्रुतं ह्येव मे भगवदृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवाञ्छोकस्य पारं तारयतु' (छान्दो० ७।११३) 'तस्मै भुदितकपायाय तमसः पारं दर्शयति भगवान्सनत्कुमारः' (छान्दो० ७२६२ ) इति चैवमाद्याः श्रुतयो मोक्षप्रतिवन्धनिवृत्ति- मात्रमेवात्मज्ञानस्य फलं दर्शयन्ति । तथाचाचार्यप्रणीतं न्यायोपवृहितं सूत्रम्-'दुःसजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरा- पायादपवर्ग:' (न्या० सू० १२) इति । मिथ्याज्ञानापायश्च ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानाद्भवतिानचेदं ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं संपद्रूपम् । यथा 'अनन्तं वै मनोऽनन्ता विश्वेदेवा अनन्तमेव स तेन लोकं जयति' (पृह० ३।११९) इति नि चाध्यासरूपम् । यथा 'मनो ब्रह्मेत्युपासीत (छान्दो० ३.१८११) आदित्यो ब्रह्मेसादेशः (छान्दो० ३।१९।१) इति च मनआदित्यादिषु ब्रह्मदृष्ट्यध्यासः)। नापि विशिष्टक्रियायोगनि- मित्तं 'वायुर्वाव सर्वर्ग:' 'प्राणो धाव सर्गः' (छान्दो० ४।३।१) इतिवत् । नाप्याज्यावेक्षणादिकर्मवत्कर्माइसंस्काररूपम् । संपदादिरूपे १ तत् ब्रह्म, अवेत् विदितवत् । ३ वल्कलादिवन्चित्तरमको रागादिकपायो गदित. क्षारितो विनाशितो यस्य ज्ञानवैराग्याभ्यासक्षारजलेन तसै। अभ्यास शाखतो- ऽतलिंखद्धी । ४ आदेश उपदेश । ५ प्रलयकाले वायुरम्यादीन्संणोति सहरवीति संवर्ग, सापकाले प्राणो पागादीन्सहरतीति सहारफियायोगासवर्ग. ।

·ब्रह्मसूनशाङ्करभाष्यम् । [ अधि. ४ । सू. ४ हि ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानेऽभ्युपगम्यमाने 'तत्त्वमसि' (छान्दो० ६८७) 'अहं ब्रह्मास्मि' (ह० १४.१०) 'अयमात्मा ब्रह्म' (बृह० २।५।१९) इत्येवमादीनां वाक्यानां ब्रह्मात्मैकत्ववस्तुप्रतिपादनपरः पदसमन्वयः पीड्येत । 'मिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया:' (मुण्ड० २।२८) इति चैवमादीन्यविद्यानिवृत्तिफलश्रवणान्युपरुध्येरन । 'ब्रह्म वेद ग्रीव भवति' (मुण्ड० ३।२।९) इति चैवमादीनि तद्भावापत्तिवचनानि संपदादिपक्षे न सामञ्जस्येनोपपद्येरन् । तस्मान्न संपदादिरूपं ब्रह्मात्म- कत्वविज्ञानम् ।(अतो न पुरुपव्यापारतत्रा ब्रह्मविद्या)। किं तर्हि (प्रत्य- क्षादिप्रमाणविषयवस्तुज्ञानवद्वस्तुतत्रा)। एवंभूतस्य ब्रह्मणस्तज्ज्ञानस्य च न कयाचियुक्त्या शक्यः कार्यानुप्रवेशः कल्पयितुम् । नच विदिक्रि- याकर्मत्वेन कार्यानुप्रवेशो ब्रह्मणः, 'अन्यदेव तद्विदितादयो अविदि- तादधि' (केन० १३३ ) इति विदिक्रियाकर्मत्वप्रतिषेधात्,येनेदं सर्व विजानाति तं केन विजानीयात्'] (बृह० २।४।१३) इति च । तथो- पास्त्रिक्रियाकर्मत्वप्रतिषेधोऽपि भवति-यद्वाचानभ्युदितं येन याग- भ्युद्यते' इत्यविपयत्वं ब्रह्मण उपन्यस्य, तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते' (केन० ११४ ) इति । अविपयत्वे ब्रह्मणः शास्त्रयो- नित्यानुपपत्तिरितिचेत् । न । अविद्याकल्पितभेदनित्तिपरत्वाच्छात्रस्य । (नहि शास्त्रमिदंतया विषयभूतं ब्रह्म प्रतिपिपादयिपति । किं तर्हि प्रत्य- गात्मत्वेनाविषयतया प्रतिपादयदविद्याकल्पितं वेद्य-वेदित-वेदनादिभेद- तथा शास्त्रम्-'यस्याऽमतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्' (केन० २१३)न दृष्टेष्टारं पश्ये:', 'न विज्ञातेर्विज्ञातार विजानीयाः वृह० ३।४।२) इति चैवमादि । अतोऽविद्याकल्पितसंसारित्वनिवर्तनेन नित्यमुक्तात्म- स्वरूपसमर्पणान्न मोक्षस्यानित्यत्वदोपः । यस्य तूपाद्यो मोक्षस्तस्य मा- मपनयति १ तर विदिताज्ज्ञानविषयादन्यद्भिन्नम् । अयो अपि अविदितादज्ञानविषयादपि अपि अन्यत् । २ यद्वाचा शब्देनानभ्युदितमप्रकाशितं, येन ब्रह्मणा सा वागभ्युद्यते प्रकाश्यते । ३ 'निवृत्तिविषयत्वाद' भा. पा. ।

·- , जा..४।सू.४। प्रथमाध्याय प्रथमः पादः। १७ नसं, वाचिकं, कायिकं वा कार्यमपेक्षते इति युक्तम् । तथा विकार्यत्वे च तयोः पक्ष्योमोक्षस ध्रुवमनित्यत्वम् । नहि दध्यादि विकार्य, उत्सायं वा घटादि, नित्यं दृष्टं लोके (नचाप्यत्वेनापि कार्यापेक्षा, स्वात्मस्व- रूपत्वे सत्यनाप्यत्वात् । स्वरूपव्यतिरिक्तत्वेऽपि ब्रह्मणो नाप्यतं, सर्व- गतत्वेन नित्याप्तस्वरूपत्वात्सर्वेण ब्रह्मणः, आकाशस्येव । नापि संस्कार्यों मोक्षः, येन व्यापारमपेक्षेत । संस्कारो हि नाम संस्कार्यस्य गुणाधानेन वा स्याहोपापनयनेन वा । न तावद्गुणाधानेन संभवति, अनाघेयाति- शपब्रह्मस्वरूपत्वान्सोक्षस्य । नापि दोपापनयनेन, नित्यशुद्धनमस्वरूप- नान्मोक्षस्य । वात्मधर्म एव सस्तिरोभूतो मोक्षः क्रिययात्मनि संस्निग्यमाणेऽभिव्यज्यते, यथाऽऽदर्श निघर्पणक्रियया संस्लियमागे भावरत्वं धर्म इतिचेत् । ल । क्रियाश्रयत्वानुपपत्तेरात्मनः । यदाश्रया क्रिया तमचिकुर्वती नैवात्मानं लभते । यद्यात्मा क्रियया विक्रिये- तानित्यत्वमात्मनः प्रसज्येत । 'अविकार्योऽयमुच्यते' इति चैवमा- दीनि वाक्यानि वाध्येरन् । तच्चानिष्टम् । तस्मान्न स्वानया किया- ऽऽत्मनः संभवति । अन्याश्रयायास्तु क्रियाया अविषयत्वान्न तयात्मा सस्क्रियते । ननु देहानयया स्नानाचमनयज्ञोपवीतादिकया नियया देही संनियमाणो दृष्टः । न । देहादिसंहतस्यैवाविद्यागृहीतस्यात्मनः संस्त्रियमाणत्वात् । प्रत्यक्षं हि स्नानाचमनाइदेहसमवायित्वम् । क्या देहाश्रयया तत्संहत एव कश्चिदविद्ययात्मत्वेन परिगृहीतः संस्क्रियते इति युक्तम् । यथा देहाश्रयचिकित्सानिमित्तेन धातुसाम्येन तत्संहतस्य तदभिमानिन आरोग्यफलं, अहमरोग इति यन बुद्धिरुत्पद्यते । एवं स्मानाचमनयज्ञोपवीतादिना अहं शुद्धः संस्कृत इति यन बुद्धिरात्पद्यते स सस्क्रियते । स च देहेन सहत एव । तेनैव हाहंकाहंमत्ययविपयेण प्रसयिना सर्या. प्रिया नियन्ते । तत्फलं प स एवाभाति, 'तयोरेन्यः १ खात्मनो धर्मानाश्रयत्वेऽपि नियो धर्मो मोक्षाख्यो भविष्यतीत्यभिप्रायेण धर्म- खरूपपरो वा। २ भन्यो जीवात्मा। पिपलं कर्मफलम् । अभिचाकशीति शब्द, प्रकाशते ।

·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्। [अधि. ४ । स्.४ पिप्पलं खाद्वत्त्यूनुभन्नन्यो अभिचाकशीति' (मुण्ड० ३३११) इति मत्रवर्णात् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्त्याहुर्मनीषिणः' (फाठ० ११३१४) इति च । तथाच 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्त- रात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च' (श्वेता० ६।११) इति । स पर्यगाच्छुकमकार्यमत्रणमस्ताविर शुद्ध- मपापविद्धम्' (ईशा०८) इति च । एतौ मनावनाघेयातिशयतां नित्यशुद्धतां च ब्रह्मणो दर्शयतः (ब्रह्मभावश्च मोक्षः । तस्मान्न संस्का- योऽपि मोक्षः । अतोऽन्यन्मोक्षं प्रति क्रिया प्रवेशद्वारं न शक्यं केन- चिद्दर्शयितुम् । तस्माज्ञानमेकं मुक्त्वा क्रियाया गन्धमात्रस्याप्यनुप्रवेश नोपपद्यते)। ननु ज्ञानं नाम मानसी क्रिया । न । लक्षण्यात् । क्रिया हि नाम सा यत्र वस्तुस्वरूपनिरपेक्षव चोद्यते, पुरुपचित्तव्या- पाराधीना च यथा 'यस्यै देवतायै हविहीतं स्यात्तां मनसा ध्याये- दूपरिप्यन्' इति । 'संध्यां मनसा ध्यायेत्' (ऐ० प्रा० ३।८।१ ) इति चैवमादिपु ध्यानं चिन्तनं यद्यपि मानसं तथापि पुरुपेण फर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुं शक्यं, पुरुषतत्रत्वात् । ज्ञानं तु प्रमाणजन्यम् । प्रमाणं च यथाभूतवस्तुविपयमतो ज्ञानं मर्तुमकर्तुमन्यथा या फर्तुमशक्यं फेवलं वस्तुतमेव वत् । न चोदनातन्त्रम् । नापि पुरुपत्तनम् )तस्मान्मान- सत्वेऽपि ज्ञानस्य महद्वैलक्षण्यम् ? यथाच यथा पुरुषो वाव गौतमाग्निः', 'योपा वाव गौतमाग्निः' (छान्दो० ५७,८।१ ) इत्यत्र योपित्पुरुपयो- रमिबुद्धिर्मानसी भवति । केवलचोदनाजन्यत्वास्क्रियैव सा पुरुपतत्रा च (या तु प्रसिद्धेऽनावग्मिबुद्धिर्न सा चोदनातन्त्रा । नापि पुरुपतत्रा । किं तर्हि प्रत्यक्षविपयवस्तुतत्रैवेति ज्ञानमेवैतन्न क्रिया । एवं सर्वप्रमा- णविषयवस्तुपु वेदितव्यम् । तत्रैवं सति यथाभूतब्रह्मात्मविषयमपि ज्ञानं १ कर्माध्यक्षः कर्मफलप्रदाता । २ शुक्रमिति बाह्याशुद्धिविरह उक्तः । अप्रणमनाधि- रमित्येव कायनिषेधे सिद्ध पुनस्तनिषेधो लीलाधृतविण्वादिविग्रहस्याप्यनृतताप्रतिपादनार्थः। तथाच 'माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यति नारद । सर्वभूतगुणैर्युक्तं मैवं मां महसीति । शरीरोपादानभूताविद्याराहित्याय शुद्धमिति । तनिमित्तराहिलायाऽपापविद्ध- मिति । ३ अनानुप्रवेशः संबन्धः । ।

·यति ज्ञानस्य च कृत्यसाध्यवानोमयमात्मशान भवतीति भार । ३ विधिक पापणीयं प्राप्तमिये तुष्यति' पंच।५ अनुगचरेत् शारीर परिवार अधि. ४ । सू. ४], प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । न चोदनातन्त्रम् ) तद्विपये लिंडादयः श्रूयमाणा अयनियोज्यविपयत्वा- कुण्ठीभवन्त्युपलादिपु प्रयुक्तक्षुरवैष्ण्यादिवत् , अहेयानुपादेयवस्तुवि- पयत्नात् । किमर्थानि तर्हि आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः' इत्या- दीनि विधिच्छायानि वचनानि । साभाविकप्रवृत्तिविषयविमुखीकर- णार्थानीति त्रूमः (यो हि बहिर्मुसः प्रवर्तते पुरुपः इष्टं मे भूयादनिष्टं मा भूदिति, नव वनात्यन्तिकं पुरुषार्थ लभते, तमात्यन्तिकपुरुषार्थ- वाञ्छिनं खाभाविककार्यकरणसंघातप्रवृत्तिगोचराद्विमुखीकृत्य प्रत्यगा- स्मसोतस्तया प्रवर्तयन्ति आत्मा वा'अरे द्रष्टव्यः' इत्यादीनि)। तस्या- स्मान्वेपणाय प्रवृत्तस्याहेयमनुपादेयं चात्मतत्त्वमुपदिश्यते । 'इदं सर्व यद्यमात्मा' (वृह० २।४।६) 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् केन के विजानीयात् विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' (वृह० ४।५।१५) 'अयमात्मा ब्रह्म (वृह० २।५।१९) इत्यादिभिः । यद- प्यकर्तव्यप्रधानमात्मज्ञानं हानायोपादानाय वा न भवतीति, तत्तथैवे- सभ्युपगम्यते । अलंकारो ह्ययमस्माकं यद्ब्रह्मात्मावगतौ सत्यां सर्वका- तव्यताहानिः केतकृत्यता चेति । तथाच श्रुति:--'आत्मानं चेद्विजानी- यादयमस्मीति पूरुपः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमैनुसचरेत् ।। (वृह० ४।४।१२) इति । 'एतद्रुद्धा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत (भ० गी० १५।२०) इति स्मृतिः । (तस्मान्न प्रतिपत्तिविधिविपयतय. ब्रह्मणः समर्पणम्)। यदपि केचिदाहुः-प्रवृत्तिनिवृत्तिविधितच्छेपव्य- तिरेण केरलवस्तुवादी वेदभागो नास्ति' इति वन्न, औपनिष- दस्य पुरुषस्यानन्यशेपत्यान) (योऽसावुपनिपत्वेनाधिगतः पुरुषोऽर्स- सारी ब्रह्म उत्पाद्यादिचतुर्विधद्रव्यविलक्षणः स्वप्रकरणास्थोऽनन्योपः, नासौ नाति नाधिगम्यते इति वा शक्यं वदितुम् ) 'स एप १ मयेद कार्यमित्यवगतिमान् हि नियोज्यो भवति । कृतिमाध्यच विधिषिपो में प्रसिद्धयागादिपिचितुरयानि । ३ प्रत्यगात्मनि स्रोतवित्तरत्तिप्रवाह ६ प्रमाप्रमालाचीमाप्रतिपय प्रतिपत्तियद । आ० ।

·. - ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ४ । सू.४ नेति नेत्यात्मा' (बृह० ३।९।२६). इत्यात्मशब्दात् , आत्मनश्च lebj प्रत्याख्यानुमशक्यत्वात् , य एव निराकर्ता तस्यैवात्मत्वात् । नन्वात्मा- हंप्रत्ययविषयत्वादुपनिपत्वेव विशायव इत्यनुपपन्नम् । न । वत्साक्षि- वेन प्रत्युक्तत्वात् । नात्ययविपयकर्तृव्यतिरेकेण तत्साक्षी सर्वभू- तस्थः सम एकः कूटस्थानित्यः पुरुषो विधिकाण्डे तर्कसमये वा केनचि. दधिगतः सर्वस्यात्मा, अतः स न केनचित्प्रत्याख्यातुं शक्यो विधिशेषत्वं वा नेतुम् । आत्मत्वादेव च सर्वेषां न हेयो नाप्युपादेयः । सर्व हि विनश्यद्विकारजातं पुरुपान्तं विनश्यति । पुरुपो विनाशहेत्वभावाद- विनाशी, विनियाहेत्वभावाच फूटस्थनित्यः, अवएव नित्यशुद्धबुद्धमुक्त- स्वभावः । तस्मात् 'पुरुमान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः' ( काठ० १॥३॥११) 'तं त्वौपनिषदं पुरुपं पृच्छामि (पृह. ३।९।२६) इति चौपनिपदत्वविशेषणं पुरुपस्योपनिपत्सु प्राधान्येन प्रकाश्यगानत्व उपपद्यते । अतो भूतवस्तुपरो वैदभागो, नास्तीति वचनं साहसमानम्) यदपि शास्त्रतात्पर्यविदामनुक्रमणम्-'दृष्टो हि तस्याः कर्माषयोधनम्' इत्येवमादि, तद्धर्मनिशासाविपयत्वाद्विधिप्रतिषेधशास्त्रामिप्रायं द्रष्टव्यम् । अपिच 'आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदानाम्' इत्येतदेकान्तेना- भ्युपगच्छवां भूतोपदेशानर्थक्यप्रसङ्गः प्रवृत्तिनिवृत्तिविधितच्छेपव्य- तिरेकेण भूतं चेद्वस्तूपदिशति भव्यार्थत्वेन, • कूटस्थनियं भूतं नोपदिश- तीति को हेतुः)। नहि भूतमुपदिश्यमानं क्रिया भवति । अक्रियावेऽपि भूतस्य क्रियासाधनत्याक्रियार्थ एव भूतोपदेश इति चेत् । नैप दोपः । कियार्थत्वेऽपि क्रियाब्रिवर्तनशत्तिमद्वस्तूपदिष्टमेव । क्रियार्थत्वं तु प्रयो- जनं तस्य । न चैतावता वरत्वनुपदिष्टं भवति । यदि नामोपदिष्टं कि तव तेन स्यादिति । उच्यते-अनवगवात्मवस्तूपदेशश्च तथैव भवि- तुमर्हति । तदवगत्या मिथ्याज्ञानस्य, संसारहेतोनिवृत्तिः प्रयोजनं क्रियत 20.7 - १ 'यथाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विपयानिह । 'यचास्य संततो भावखस्मादात्मेति भण्यते' इति । २ अहंप्रत्ययविषय थोपनिषदः पुरुषः । ३ अप्रत्ययविषयो यः वर्ता कार्यकरणसंघातोपहितो जीवात्मा तयतिरेकेण ।

·अधि. ४ । सू. ४] प्रामाध्याये प्रथमः पादः । २१ इत्यविशिष्टमर्यवत्वं क्रियासाधनवस्तूपदेशेन । अपिच ('प्राक्षणो न ह- न्तव्यः' इति चैवमाद्या निवृत्तिरुपदिश्यते । नच सा किया । नापि क्रियासाधनम् । अक्रियार्थानामुपदेशोऽनर्थकश्चेत् मालाणो न ह- न्तव्यः' इसादिनिवृत्त्युपदेशानामानर्थक्यं प्राप्तम् )। तचानिष्टम् ।) नच स्वभावप्राप्तहन्त्यर्थानुरागेणं नमः शक्यमप्राप्तक्रियार्थत्वं कल्प- यितुं, हननक्रियानिवृत्त्यौदासीन्यव्यतिरेकेण । (नवचैप स्वभावो यत्ख- संवन्धिनोऽभावं बोधयतीति) अभावबुद्धिश्चौदासीन्यकारणम् । सा च दग्धेन्धनाग्निवत्स्वयमेवोपशाम्यति । तस्मात्प्रसक्तक्रियानिवृत्त्यौदासी- न्यमेव 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः' इत्यादिपु प्रतिपेधार्थ मन्यामहे, अन्यन प्रजापतित्रतादिभ्यः । तस्मात्पुरुषार्थानुपयोग्युपाख्यानादिभूतार्थवाद- विपयमानर्थक्याभिधानं द्रष्टव्यम् । यदप्युक्तं-कर्तव्यविध्यनुप्रवेशमन्तरेण वस्तुमात्रमुच्यमानमनर्यकं स्यात् . सप्तद्वीपा वसुमती'त्यादियदिति, तत्प- रिहतम् । रजुरियं नायं सर्प इति वस्तुमानकथनेऽपि प्रयोजनस इष्टत्वात् । ननु श्रुतब्रह्मणोऽपि यथापूर्व संसारित्वदर्शनान रनुखरू- पकथनवदर्थवत्वमित्युक्तम् ।' अत्रोच्यते-नावगतमहात्मभावस यथापूर्व संसारित्वं शक्यं दर्शयितुं वेदप्रमाणजनिवनयात्ममावविरो- धात् । नहि शरीराद्यात्माभिमानिनो दुःसभयादिमत्त्वं दृष्टमिति तस्यैव वेदप्रमाणजनितब्रह्मात्मावगमे तदभिमाननिवृत्तौ तदेव मिथ्याज्ञाननिमित्वं दुःखमयादिमत्त्व मवतीति शक्यं कल्पयितुम् । नहि घनिनो गृहस्थस्य धनामिमानिनो धनापहारनिमित्तं दुःखं दृष्टमिति तस्यैव प्राजिवस्य धना. मिमानरहितस्य वदेव धनापहारनिमिचं दुःखं भवति । नच कुण्डलिनः कुण्डलित्वाभिमाननिमिचं सुसं इष्टमिति तस्यैव कुण्डलवियुक्तस कुण्ड- लित्वाभिमानरहिवस्य तदेव कुण्डलित्वाभिमाननिमिचं सुसं भवति । सदुकं धुत्या-अशरीर वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पेशवः' (छान्दो० ८।१२।१ ) इति । शरीरे पतितेऽशरीरत्वं स्यात्, न जीवव इति चेन, १ 'इलेपमाश' गा.पा.) २ वटो तमित्युपकानं 'नक्षेतोयन्तमादित्य' इत्यादि । प्रजापतिमतम् । ३ विध्यनुप्रवेशो वियिसपन्य।

·(22) , . २२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [ अधि. ४ । सु. ४ सशरीरत्वस्य मिथ्याज्ञाननिमित्तत्वात् । न ह्यात्मनः शरीरास्माभिमान- लक्षणं मिथ्याज्ञानं मुक्त्वान्यतः सशरीरत्वं शक्यं कल्पयितुम् । नित्य- मशरीरत्वमकर्मनिमित्तत्वादित्यवोचाम । तत्कृतधर्माधर्मनिमित्तं सशरी- रत्वमिति चेन, शरीरसंबन्धस्यासिद्धत्वाद्धर्माधर्मयोरात्मकृतवासिद्धः । शरीरसंवन्धस्य धर्माधर्मयोस्तत्कृतत्वस्य चेतरेतराश्रयत्वप्रसझादन्धपरम्प- रैपाऽनादित्वकल्पना । क्रियासमवायाभावाचात्मनः कर्तृत्वानुपपत्तेः । संनिधानमात्रेण राजप्रभृतीनां दृष्टं कर्तृत्वमिति चेन, धनदानाद्यु- पार्जितभृत्यूसंवन्धित्वात्तेपां कर्तृत्वोपपत्तेः । न त्वात्मनो धनदानादिव. च्छरीरादिमिः स्वस्वामिसंवन्धनिमित्तं किचिच्छक्यं कल्पयितुम् । मि- ध्याभिमानस्तु प्रत्यक्षः संवन्धहेतुः । एतेन यजमानत्वमात्मनो व्याख्या- तम् । अनाहुः--देहादिव्यतिरिक्तस्यात्मन आत्मीये देहादावभिगानो गौणो न ,मिथ्येति चेल, प्रसिद्धवस्तुभेदस्य गौणत्वमुख्यत्वप्रसिद्धः।) यस्य हि प्रसिद्धो वस्तुभेदः, यथा पेसरादिमानाकृतिविशेषोऽन्वयव्यति- रेकाभ्यां सिंहशब्दप्रत्ययभामुख्योऽन्यः प्रसिद्धः, ततश्चान्यः पुरुषः प्रायिकैः नर्यिशौर्यादिभिः सिंहगुणैः सपन्नः सिद्धः, तस्य पुरुपे सिंहशब्द- प्रत्ययौ गौणौ भवतो नाप्रसिद्धवस्तुभेदस्य । तस्य त्वन्यमान्यशेदप्रत्ययौ भ्रान्तिनिमित्तावेव भवतो न गौणौ । यथा मन्दान्धकारे स्थाणुरयमि- त्यगृह्यमाणविशेपे पुरुपशब्दप्रत्ययौ स्थाणुविषयौ, यथावा शुचिकाया- मकस्माद्रजतमिति निश्चितौ शब्दप्रत्ययौ, तद्वदेहादिसपातेऽहमिति निरुप- चारेण शब्दप्रत्ययावात्मानात्माविवेकेनोत्पद्यमानौ कथं गौणौ शक्यौ वदितुम् । आत्मानात्मविवेकिनामपि पण्डितानामजाविपालानामिवावि- विक्तौ शब्दप्रत्ययो भवतः । तुमा हादिव्यतिरिक्तात्मास्तित्ववादिनां देहादावहंप्रत्ययो मिथ्यैव न गौणः । तस्मान्मिध्याप्रत्ययनिमित्तत्वात्सश- रीरत्वस्य सिद्धं जीवतोऽपि विदुषोऽशरीरत्वम् । तथाच ब्रह्मविद्विपया १ कूटस्थस्य कृययोगान कर्तृत्वमित्यर्थ । २ शब्द शाब्दवोधश्चेत्सर्थ । ३ निरुप- चारेण गुणज्ञानं विना। ४ श्रवणमननकुशलतामानेण पण्डिताना अनुत्पन्नसाक्षात्कारा. . णामिति यावत् ।

·.. अधि. ४। सू. ४] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । २३ सुतिः-'तद्याऽहिनिलयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शीतैवमेवेदं शरीरं' शेते । अथायमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव' (बृह० ४।४७) इति । 'सचक्षुरचक्षुरिव सकर्णोऽकर्ण इन सवागवागिय समना अमना इव सप्राणोऽप्राण इच' इति च । स्मृतिरपि च-'स्थितप्रज्ञस्य का भाषा' (म० गी० २।५४ ) इत्याद्या स्थितप्रज्ञलक्षणान्याचक्षाणा विदुपः सर्वप्रवृत्त्यसंवन्धं दर्शयति । तस्मानावगतब्रह्मात्मभावस्य यथापूर्व संसा- रित्वम् । यस्य तु यथापूर्व संसारित्रं मासाववगतब्रह्मात्मभाव इत्यनव- द्यम् । यत्पुनरुक्तं अवणात्पराचीनयोर्मनननिदिध्यासनयोर्दर्शनाद्विधिशे- पत्वं ब्रह्मणो न स्वरूपपर्यवसायित्वमिति । न । अवगत्यर्थत्वान्मनन- निदिध्यासनयोः । यदि गवगतं ब्रह्मान्यत्र विनियुज्येत सवेत्तदा दि- धिशेपत्वम् । नतु वदस्ति, मनननिदिध्यासनयोरपि श्रवणवदवगल्य- र्थत्वात् । तस्मान्न प्रतिपत्तिविधिविषयतया शास्त्रममाणकत्वं ब्रह्माणः संभवतीत्यतः स्वतन्त्रमेव ब्रह्म शास्रममाणकं वेदान्तवाक्यसमन्वया- दिति सिद्धम् । एवंच सति 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति तद्विपयः पृथ- क्शास्त्रारम्भ उपपद्यते । प्रतिपत्तिविधिपरत्वे हि 'अथातो धर्मजिज्ञासे'- सेवारब्धवान्न पृथक्शाखमारभ्येत । आरभ्यमाणं चैवमारभ्येत- अथातः परिशिष्टधर्मजिज्ञासेति', 'अथातः कवर्थपुरुषार्थयोजिज्ञासा' (जै०४।१।१) इतिवत् । ब्रह्मात्मैक्यावगतिस्त्वप्रतिज्ञातेति तदर्थो युक्तः शास्त्रारम्भः- 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति । तस्मादहं ब्रह्मास्मीयेतदवसाना एव सर्वे विधयः सर्वाणि चेतराणि प्रमाणानि । न हेयानुपादेयाद्वैतात्मावगतो निर्विपयाण्यप्रमातृकाणि च प्रमाणानि भवितुमर्हन्तीति । अपिचाहु:- १ अहिनिलयनी सर्पल वल्मीकादौ प्रसस्ता निक्षिप्ता मृता सण त्यकाभिमाना वर्तत एवमियाह्यम् । २ ब्रह्मसाक्षात्कारोऽवगतिस्तदर्थत्वात् । ३ विधिशेपत्वेन ब्रह्मार्पणेऽपि । ४ अयात इति तृतीये श्रुत्लादिभि शेपशेपित्वे सिद्धे सति अनन्तर शेपिणैव शेपस्य प्रयुफिसंभवात्कोनाम फतवे प्रकुरुते को वा पुरुषार्यायेति जिज्ञासा प्रपत्ता चतुांदो। ५ तस्मात् ज्ञानस प्रमेयप्रमातृवाधकत्वाभावात् ।

·२४ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [ अधि. ५ । सू. ११ "गौणमिध्यात्मनोऽसत्वे पुत्रदेहादियाधनात् । सद्ब्रह्मात्माहमित्येवं योघे कार्य कथं भवेत् ॥ अन्वेष्टव्यात्मविज्ञानात्याप्रमातृत्वमात्मनः । अ. विष्टः स्यात्पमातेव पाप्मदोपादिवर्जितः ॥ देहात्मप्रत्ययो यद्वत्प्रमाण- त्वेन कल्पितः । लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वाऽऽत्मनिश्चयात् इति ॥४॥ इति चतुःसूनी समाप्ता। . ५ ईक्षत्यधिकरणम् । सू०५-११ 147 एवं तावद्वेदान्तवाक्याना ब्रह्मात्मावगतिप्रयोजनाना ब्रह्मात्मनि तात्पर्येण समन्वितानामन्तरेणापि कार्यानुप्रवेशं ब्रह्मणि पर्यवसानमु- कम् । अझ च सर्वज्ञ सर्वशक्ति जगद्गुत्पत्तिस्थितिनाशकारणमित्युक्तम् । सांख्यादयस्तु परिनिष्ठित वस्तु प्रमाणान्तरगम्यमेवेति मन्यमानाः प्रधा. 'नादीनि कारणान्तराण्यनुमिमानास्तत्परतयैव वेदान्तवाक्यानि योज- यन्ति । सर्वेष्वेव वेदान्तवाक्येषु दृष्टिविपयेष्वनुमानेनैव कार्येण कारणं लिलक्षयिपितम् । प्रधानपुरुषसयोगा नियानुमेया इति साख्या मन्यन्ते । । काणादास्त्वेतेभ्य एव वाक्येभ्य ईश्वर निमित्तकारणमनुमिमते अणूंश्च समवायिकारणम् । एवमन्येऽपि तार्किका वाक्याभासयुक्क्याभासाय- एम्भाः पूर्वपक्षवादिन इहोत्तिष्ठन्ते । तत्र पैदवाक्यप्रमाणज्ञेनाचार्येण. वेदान्तवाक्याना ब्रह्मावगतिपरत्वदर्शनाय वोक्याभासयुक्त्याभासविप्रति- पत्तयः पूर्वपक्षीकृत्य निराक्रियन्ते । वत्र साख्याः प्रधानं निगुणमचेतन- .१ गोणेति । पुनदारादिप्यात्माभिमानो गौण तन भेदानुभवात् । देहेन्द्रियादिषु त्वमेदानुभवान गौण कितु मिथ्या । तदुभयात्मनोऽसत्वे पुनदेहिवाधनात्-गौणात्म मोऽसत्वे पुनरवादियाधन, मिथ्यात्मनोऽसत्वे देहेद्रियादियाधन च । तथाच लोक. यानाकार्य सब्रह्माहमिति चोधकार्य-अद्वैतसाक्षात्कारश्च कथ भवेत् । अन्वेएव्यात्मविश नात्-'य आत्मापहतपाप्मा', 'सोऽन्वेष्टव्य' इति तद्विज्ञानात्पूर्वमात्मनो मातृत्व प्रमा प्रमेयप्रमाणविभागश्च । तेन तदमाचे कार्य-नोत्पद्यत इत्यर्थ । आत्मनिश्चयात् आग्रह्म खरूपसाक्षात्कारादित्यथ 1२ कार्यसबन्ध विनापि । ३ अनुमेया इति । युद्धौ य प्रति. बिम्ब स ताशविम्वपूर्वक प्रतिविम्बत्वात् दपणे मुसाभासवदित्यनुमानम् । ४ व्याकरणमीमासान्याया., पदवाक्यप्रमाणानि । ५ वाक्याभासेषु युक्याभासेषु च विप्रतिपत्तिर्यपाते।

·. अधि, ५ । सू.५] प्रथमान्याय प्रथमः दः। जगतः कारणमिति मन्यमाना आहुः--यानि वेदान्तवाक्यानि सर्व- ज्ञस्य सर्वशक्तेब्रह्मणो जगत्कारणत्वं दर्शयन्तीत्यवोचस्तानि प्रधानकारणप- क्षेऽपि योजयितुं शक्यन्ते । सर्वशक्तित्वं तावत्प्रधानस्यापि स्वविकारवि- पयमुपपद्यते । एवं सर्वज्ञत्वमप्युपपद्यते । कथम् । यत्तु ज्ञानं मन्यसे स सत्त्वधर्मः सत्त्वात्संजायते ज्ञानम्' (गी० १४:१७) इति स्मृतेः । तेन च सत्त्वधर्मेण ज्ञानेन कार्यकारणवन्तः पुरुषाः सर्वज्ञा योगिनः प्रसिद्धाः । सत्त्वस्य हि निरतिशयोत्कर्षे सर्वज्ञत्वं प्रसिद्धम् । न केवल. स्याकार्यकारणस्य पुरवत्योपलब्धिमात्रस्य सर्वज्ञवं किंचिज्ञत्वं वा कल्पयितुं शक्यम् । निगुणत्वात्तु प्रधानस्य सर्वज्ञानकारणभूतं सत्त्वं प्रधानावस्थायामपि विद्यते इति प्रधानस्याचेतनस्यैव सतः सर्वज्ञत्वमु- पूचर्यते । वेदान्तवाक्येप्यवश्यं च त्वयापि सर्वज्ञं ब्रह्माभ्युपगच्छता सर्वज्ञानशक्तिमत्वेनैव सर्वज्ञत्वमुपगन्तव्यम् । नहि सर्वविपयं ज्ञानं फुर्वदेव ब्रह्म वर्तते । तथाहि-ज्ञानस्य नित्यत्वे ज्ञान क्रिया प्रति स्वातत्र्यं ब्रह्मणो हीयेत् । अथानित्यं तदिति ज्ञानक्रियाया उपर- मेतापि ब्रह्म, तदा सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेनैव सर्वज्ञत्वमापतति । अपिच प्रागुत्पत्तेः सर्वकारकशून्यं ब्रह्मप्यते त्वया । नर ज्ञानसाधनानां शरीरेन्द्रियादीनाममावे ज्ञानोत्पत्तिः कस्यचिदुपपन्ना । अपिच प्रधान- स्यानेकात्मकस्स परिणामसंभवात्कारणत्वोपपत्तिर्मदादिवत् , नासंहतस्यै- कात्मकस्य ब्रह्मण इत्येवं प्राप्त इदं सूत्रमारभ्यते- 24.7 26.7. ईक्षते शन्दम् ॥ ५॥ न सांख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रधानं जगतः कारणं शक्यं वेदान्ते- प्वाश्रयितुम् । अशब्दं हि तत् । कथमशब्दत्वं, ईक्षते:-ईक्षितृत्वश्रव- णात्कारणस्य । कथम् । एवं हि श्रूयते-'सदेव सौम्येदम आसीदेक- मेवाद्वितीयम्' (छान्दो० ६।२।१) इत्युपक्रम्य तदैक्षत वहु स्यां प्रजा- १ ज्ञानक्रियांप्रति ज्ञाधात्वर्थप्रति, स्वातत्र्यं कर्तृत्वम् । २ आदिपदेन झेयशाना. दिसंग्रहः । ३ प्रधानादेः कारणत्वं तर्फपादे युक्तिभिर्निरस्यति । ब्रह्मणः कारणत्वं स्मृति- पारे समर्म्यते। . न. सू. ३ ·. ब्रह्मसूनशाकरभाष्यम् । [अधि. ५। सू. ५ येयेति तत्तेजोऽसृजत' (छान्दो० ६२६३) इति । तदंशब्दयाच्यं नाम- रूपव्याकृतं जगत्मागुत्पत्तेः सदात्मनावधार्य तस्यैव प्रकृतस्य सच्छ- व्वाच्यस्येक्षणपूर्वकं तेजःप्रभृतेः स्रष्टुत्वं दर्शयति । तथान्यन - 'आत्मा वा इदमेक एवाग्रे आसीत् । नान्यत्किंचन मिपत् । स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति । स इमॉलोकानसृजत' (एत० १११११) इतीक्षापूर्विकामेव सृष्टिमाचष्टे । कचिच पोडशकलं पुरुपं प्रस्तुत्याह-'स ईक्षांचफ्रे । स प्राणमसृजत' (प्रभ० ६.३) इति । ईक्षतेरिति च धात्वर्थनिर्देशोऽभि- प्रेतः, यजतेरितिवत् । न धातुनिर्देशः । तेन 'यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते' (मुण्ड०११११९) इत्येवमादीन्यपि सर्वज्ञेश्वरकारणपराणि वाक्यान्युदाहर्तव्यानि । यत्तूक्तं सत्त्वधर्मेण ज्ञानेन सर्वज्ञं प्रधानं भविष्यतीति, तन्नोपपद्यते । नहि प्रधा- नावस्थायां गुणसाम्यात्सत्त्वधर्मो ज्ञानं संभवति । ननूक्तं सर्वज्ञानश- क्तिमत्त्वेन सर्वज्ञ भविष्यतीति । तदपि नोपपद्यते । यदि गुणासाम्ये सति सत्त्वव्यपाश्रयां ज्ञानशक्तिमानित्य सर्वशं प्रधानमुच्येत कामं रज- स्तमोव्यपाश्रयामपि ज्ञानप्रतिवन्धकशक्तिमाश्रित्य किंचिज्ञमुच्येत । अपिच नासाक्षिका सत्त्ववृत्तिर्जानातिनाऽभिधीयते । न चाचेतनत्य प्रधानस्य साक्षित्वमस्ति । तस्मादनुपपन्नं प्रधानस्य सर्वज्ञत्वम् । योगिनां चेतनत्वात्सत्त्वोत्कर्पनिमित्तं सर्वज्ञत्वमुपपन्नमित्यनुदाहरणम् । अथ पुनः साक्षिनिमित्तमीक्षितृत्वं प्रधानस्य फल्येत, यथाग्निनिमित्तमय:पि- ण्डादेर्दग्धृत्वम् । तथासति यन्निमित्तमीक्षितृत्वं प्रधानस्य तदेव सर्वज्ञं मुख्य ब्रह्म जगतः कारणमिति युक्तम् । यत्पुनरुक्तं ब्रह्मणोऽपि न मुख्यं सर्व- ज्ञत्वमुपपद्यते, नित्यज्ञानक्रियत्वे ज्ञानक्रियांप्रति स्वातन्त्र्यासंभवादिति । १ सामान्यत सर्व जानातीति सर्वज्ञ । तत्तद्विशेषधर्मघटादिपुरस्कारेण सर्व वेत्तीति सर्ववित् । एतद्ब्रह्म जायमानं हिरण्यगर्भाय कार्यम् । साख्यीयं खेमतसमाघानमुप- न्यस्य दूषयति-यत्तूतमिति । ३ अचेतनस्याज्ञातृत्वं तच्छब्दार्थ । ४ सेश्वरसास्य- मतमाह-अथेति ।

·२७ , आधि, ५ 1 सू.५ प्रथमाध्याय प्रथमः पादः। अनोच्यते-इदं तापवान्प्रष्टन्यः, कर्थ नित्यज्ञानक्रियत्वे सर्वज्ञत्व- हानिरिति । यस्य हि सर्व विषयावभासनक्षम ज्ञानं, नित्यमस्ति सोऽसर्वज्ञ इति विप्रतिपिद्धम् । अनित्यत्वे हि ज्ञानस्य कदाचिजानाति कदाचिन जानातीत्यसर्वज्ञत्वमपि स्यात् । नासौ ज्ञाननित्यत्वे, दोपोऽस्ति, ज्ञानानि- यत्वे ज्ञानविषयः स्वातत्र्यव्यपदेशो नोपपद्यत इति चेन्न, प्रततोष्ण्यप्र- काशेऽपि सवितरि दहति प्रकाशयतीति स्वातश्यव्यपदेशदर्शनात् । ननु सवितुर्दाहाप्रकाश्यसंयोगे सति दहति प्रकाशयतीति व्यपदेशः स्वात् , नतु ब्रह्मणः प्रागुत्पत्तेानकर्मसंयोगोऽस्तीति विपमो दृष्टान्तः । न । अस- त्यपि कर्मणि सविता प्रकाशत इति कर्तृत्वव्यपदेशदर्शनात् । एवमसत्यमि ज्ञानकर्मणि ब्रह्मणः तदेक्षत' इति कर्तृत्वव्यपदेशोपपत्तेन वैपन्यम् कमी- पेक्षायां तु ब्रह्मणीक्षितृत्वश्रुतयः सुतरामुपपन्नाः । किं पुनस्तकर्म, यत्या- गुत्पत्तेरीश्वरज्ञानस्य विपयो भवतीति । तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीये नामरूपे अव्याकृते व्याचिकीर्पिते इति ब्रूमः । यत्प्रसादाद्धि योगिनाम- प्यतीतानागवविषयं प्रत्यक्षं ज्ञानमिच्छन्ति योगशास्त्रविदः, फिमु वक्तव्यं तस्य नित्यसिद्धस्येश्वरस्य सृष्टिस्थितिसंहृति विपयं नित्यज्ञानं भवतीति । यदप्युक्तं प्रागुत्पत्तेब्रह्मणः शरीरादिसंवन्धमन्तरेणेक्षितृत्वम- नुपपन्नमिति, न तचोद्यमवतरति, सवितृप्रकाशवद्ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपनि- सत्वे ज्ञानसाधनापेक्षानुपपत्तेः । अपिचाऽविद्यादिमतः संसारिणः शरीराद्य- पेक्षा ज्ञानोत्पत्तिः स्थान ज्ञानप्रतिवन्धकारणरहितस्पेश्वरस्य । मन्त्री चेमा- पीश्वरस्य शरीराद्यनपेक्षतामनावरणज्ञानवां दर्शयत:-न बस फाय कारणं च विद्यवे न तत्समचाभ्यधिकच दृश्यते । परास्य शक्ति- विविधैव भूयते स्वाभाविकी ज्ञानपलनिन्या च' ( श्वेता० ६८) इति । 'अपाणिपादो जवनो प्रहीता पश्यत्वचक्षुः स शृणोसकर्णः । स वेत्ति वेद्यं न च तस्सास्ति वेत्ता दमाहुरम्यं पुरुषं महान्तम्' (श्वेवा० ३।१९) १ प्रततेलस्य संततेत्ययः। अगलपि अवियक्षितेऽपि। ३ प्रकृत्सवात्स्यार्पलापि याधाभावात्मतारामित्युकम् । ४ कार्य शरीरम् , करणनिन्दियज्ञातम् ।

·२८ ब्रह्मसूनशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ५ । सू. ६ इति च । ननु नास्ति तावज्ज्ञानप्रतिवन्धकारणानीश्वरादन्यः ससारी, 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता' (बृह० ३७।२३) इति श्रुतेः । तन किमिदमुच्यते ससारिणः शरीराद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्ति- नेश्वरस्येति । अन्रोच्यते--सत्यं, नेश्वरादन्यः ससारी । तथापि देहादिसघातोपाधिसबन्ध इप्यते एव, घटकरकगिरिगुहाधुपाघिसबन्ध इव व्योम्नः । वत्कृतश्च शब्दप्रत्ययव्यवहारो लोकस्य दृष्टो पटच्छिद्र करकादिच्छिद्रमियादिराकाशाव्यतिरेवेऽपि, उत्कृता पाकाशे घटा- काशादिभेदमिध्याबुद्धिष्टा । तथापि देहादिसपातोपाधिसवन्धाविये स्कृतेश्वरससारिभेदमिथ्यावुद्धिः । दृश्यते चात्मन एव सतो देहादिस- घातेऽनात्मन्यात्मत्वाभिनिवेशो मिथ्यावुद्धिमानेण पूर्वेण । सति चैव सुसारित्वे देहायपेक्षमीक्षितृत्वमुपपन्न ससारिणः । यदप्युक्त प्रधान- स्थानकात्मकत्वान्मृदादिवत्कारणत्वोपपत्तिर्नासहतस्य ब्रह्मण इति, धानस्याशब्दत्वेनैव प्रत्युक्तम् । यथा तु तर्केगापि ब्रह्मण एव कारणत्वं निर्वोढु शक्यते न प्रधानादीना तथा प्रपञ्चयिष्यति-'न विलक्षण- स्वादस्य-(७० २।१।४ ) इत्येवमादिना ॥५॥ १.) अत्राह-यदुक्त नाचेतन प्रधान जगत्कारणमीक्षितृत्वश्रवणादिति तदन्यथाप्युपपद्यते, अचेतनेऽपि चेतनवदुपचारदर्शनात् । यथा प्रत्या- नद्याः कूलस्यालक्ष्य कूल पिपतिपतीसचेतनेऽपि कूले चेत- नवदुपचारो दृष्टः, तद्वदचेतनेऽपि प्रधाने प्रत्यासन्नसर्गे चेचनवदुपचारो भविष्यति तदेक्षत' इति । यथा लोके कधिचेतनः सात्वा भुच्या चापराहे प्रामं रथेन गमिष्यामीतीक्षित्वानन्तर तथैव नियमेन प्रवर्तते, तथा प्रधानमपि महदाद्याफारेण नियमेन प्रवर्तते । तस्माचेतनवदुपच. यते । कस्मात्पुनः कारणाद्विहाय मुख्यमीक्षितृत्वमौपचारिक कल्प्यते, 'तत्तेज ऐश्त', 'ता आप ऐक्षन्त' ( छान्दो० ६।२।३,४) इति चाचे- सनयोरप्यतेजसोश्चेतनवदुपचारदर्शनात् । तस्मात्सककमपीक्षणमोप- 287 , सन्नपतनता १ अभिनिवेशो मिथ्याभिमान ।

·1 . अधि. ५ । सू.६] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । चारिकमिति गम्यते, 'उपचारमाये वचनात्' इति । एवं प्राप्त इर्द सूनमारभ्यते- गौणश्वेन्नात्मशब्दात् ॥ ६॥ : यदुक्तं प्रधानमचैतनं सच्छब्दवाच्यं तस्मिन्नौपचारिक ईक्षतिः, अप्लेजसोरिवेति, तदसत् । कस्मात् , आत्मगन्दात् । 'सदेव सोम्येदमन आसीत्' इत्युपक्रम्य 'तदैक्षत तत्तेजोऽसृजत' (छान्दो० ६।२।१,३) इति च तेजोऽनन्नानां सृष्टिमुक्त्वा तदेव प्रकृतं सदीक्षित, तानि च तेजोऽननानि, देवताशब्देन परामृश्याह-'सेयं देवतैक्षत हुन्वाइमि. गास्तिस्रो देवा अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' (छान्दो० ६३२) इति । तत्र यदि प्रधानमचेतनं गुणवृत्त्येक्षित कल्प्येत तदेव प्रकृतत्वात्सेयं देवतेति परामृश्येत । न तदा देवता जीव- मात्मशब्देनाभिदध्यात् । जीवो हि नाम चेतनः शरीराध्यक्षः प्राणानां धारयिता, तत्प्रसिद्धनिर्वचनाच । स कथमचेतनस्य प्रधानस्यात्मा भवेत् । आत्मा हि नाम स्वरूपम् । नाचेतनस्य प्रधानस्य चेतनो जीवः स्वरूपं भवितुमर्हति । अथ तु चेतनं ब्रह्म मुख्यमीक्षित परिगृह्यते तस्य जीवविपय आत्मशब्दप्रयोग उपपद्यते । तथा 'स य एपोऽणिमैतदा- स्म्यमिदं सर्व तत्ससं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' (छान्दो० ॥ १४१३) इत्यन 'स आत्मा' इति प्रकृवं सदणिमानमात्मानमात्मशब्दे- नोपदिश्य 'तत्त्वमसि श्वेतकेतों' इति चेतनस्य श्वेतकेतोरात्मत्वेनोपदि- शति, अप्तेजसोस्तु विपयत्वादचेतनत्वं, नामरूपव्याकरणादौ च प्रयोग्य- त्वेनैव निर्देशात् , नचात्मशब्दवकिचिन्मुरयत्वे कारणमस्तीति युक्तं फूलपट्टोणत्यमीक्षितृत्वस्य । तयोरपि च सदधिष्ठितत्वापेक्षमेवेक्षिएवम् । सवस्त्वात्मशब्दान गौणमीक्षितृत्वमित्युक्तम् ॥ ६॥ १ अनेन पूर्वसृष्टपनुभूतेन प्रागतिहेनुनात्मना सद्रूपेण ययोका देवता सर्गानन्तरं प्रविश्य नाम स चेति विस्पटमासमन्तात्करवाणीति परा देववेक्षितयतीत्वयं २ यूलस्स गुणस्या पिपतिपायधुचमतेसोगौतमीक्षितृतनिसर्प । ५ ·- 30.7 प्रहसूत्रशाकरभाष्यम् । [ अधि. ५। सू. ७ अथोच्येवाचेतनेऽपि प्रधाने भवत्यात्मशब्दः, आत्मनः सर्वार्थकारि- त्यात् , यथा राज्ञः सर्वार्थकारिणि भृत्ये भवत्यात्मशब्दो, ममात्मा भद्र- सेन इति । प्रधानं हि पुरुपस्यात्मनो भोगापवर्गों कुर्वदुपकरोति, राक्ष इव भृत्यः संधिविग्रहादिपु वर्तमानः। अथवैक 'एवात्मशब्दश्चेतना- चेतनविपयो भविष्यति, भूतात्मेन्द्रियात्मेति च प्रयोगदर्शनात् । यथैक एव ज्योतिःशब्दः ऋतुज्वलनविपयः । तत्र कुतं एतदात्मगव्दा- दीक्षतेरगौणत्वमित्यत उत्तरं पठति- 29.5 तनिष्टस्य मोक्षोपदेशात् ॥७॥ न प्रधानमचेतनमात्मशब्दालम्वनं भवितुमर्हति, स आत्मा' इति प्रकृतं सदणिमानमादाय 'तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इति चेतनस्य श्वेतके- तोर्मोक्षयितव्यस्य तन्निष्ठामुपदिश्य 'आचार्यवान्पुरुषो वेद', 'तस्य ताप- देव चिरं यावन्न - विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये' (छान्दो० ६।१४।२) इति 'मोक्षोपदेशात् । यदि ह्यचेतनं प्रधानं सच्छब्दवाच्यं तदसीति माहये- न्मुमुक्षु चेतनं सन्तुमचेननोऽसीति तदा विपरीतवादि शाखं पुरुपस्या- नायेत्यप्रमाणं स्यात् । नतु निर्दोपं शास्त्रमप्रमाणं कल्पयितुं युक्तम् । यदि चाज्ञस्य , सतो. मुमुक्षोरचेतनमनात्मानमात्मेत्युपदिशेत्प्रमाणभूतं शास्त्रं स श्रद्दधानतयान्धगोलाझूलन्यायेन तदात्मदृष्टिं न परित्यजेत् , सद्यतिरिक्त चारमानं न प्रतिपद्येत, तथा सति पुरुषार्थाद्विहन्येतानर्थ घ घरच्छेत् । तस्माद्यथा स्वर्गाद्यर्थिनोऽग्निहोत्रादिसाधनं यथाभूतमुप- दिशति तथा मुमुक्षोरपि 'स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इति यथाभू. तमेवात्मानमुपदिशतीति युक्तम् । एवंच सति सप्तपरशुग्रहणमोक्षधा- न्तेन सत्यामिसंधस्य मोक्षोपदेश उपपद्यते । अन्यथा ह्यमुख्ये सदात्म- - १ अनोत्तमपुरुपस्तूभयत्र प्रथमपुरुषे छान्दसत्वात् । २ तदा चेतनं सन्तं मुमुक्षुः मचेतनोऽसीतिब्रुवच्छास्त्रं विपरीतवादिभूत्वा पुंसोऽनर्यायेतिकृत्वा स्यादप्रमाणमिति योजना । ३ अत्र विहतिर्मुक्तिभाक्त्वामारः। ४ 'यथा रात्याभिसंधस्त परशुं गृहाति स न दद्यतेऽय मुच्य' इति ।

·अधि. "५ । सू.८] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । तत्वोपदेशे 'महमुक्यमरणीति विद्यात्' (ऐ० जार० २१११२।६) इतिवत्संपन्मानमिदमनित्यफलं स्यात् । तत्र मोक्षोपदेशो नोपपोत । तस्मान्न सणिमन्यात्मशब्दस्य गोगत्वम् । भृत्से तु स्वामिभृत्यभेदस्य प्रत्यक्षवादुपपन्नो गौण आत्मशब्दो ममात्मा भद्रसेन इति । अपिच कचित्रीणः शब्दो इष्ट इति नैतावता शब्दप्रमाणकेऽर्थे गौणी कल्पना न्याय्या, सर्वत्रानाधासप्रसद्गात् । यतकं चेतनाचेतनयोः साधारण आमशब्दः ऋतुज्यलनयोरिव ज्योतिःशब्द इति, तन्न, अनेकार्थत्वस्या- न्याय्यत्वात् । तस्माशेतनविषय एव मुख्य आत्मशब्दश्चेतनत्रोपचारा- तादिपु प्रयुज्यते भूतात्मेन्द्रियात्मेति च । साधारणत्वेऽप्यात्मशब्दस्य न प्रकरणमुपपदं वा किंचिन्निश्वायकमन्तरेणान्यतरवृत्तिता निर्धारयितुं शक्यते । नचाबाचेतनस्य निधायकं किंचित्कारणमस्ति । प्रकृतं तु सदीक्षित, संनिहितश्चेतनः श्वेतकेतुः, नहि चेतनस्य श्वेतकेतोरचेतन मात्मा संभवतीत्यवोचाम । तस्माचेतनविपय इहात्मशब्द इति निश्ची- यते । ज्योतिःशब्दोऽपि लौकिकेन प्रयोगेण बलन एव रूढोऽर्थवादक- ल्पितेन तु चलनसादृश्येन क्रतो प्रवृत्त इत्यदृष्टान्तः । अथवा पूर्वसूने एवात्मशब्दं निरस्तसमतगौणत्वसाधारणत्वशङ्कतया व्यायाय राता खतन्त्र एव प्रधानकारणनिराकरणहेतुास्येयः 'तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशान्' इति । तस्मान्नातनं प्रधानं सच्छब्दवाच्यम् ॥ ७ ॥ कुतश्च न प्रधानं सच्छन्दवाच्यम्- 30.7.76 हेयत्वावचनाच ॥ ८॥ यद्यनात्मैव प्रधानं सच्छन्दवान्यं 'स आत्मा तत्त्वमसि' इतीहो- पदिष्टं स्यात्स तदुपदेशश्रवणादनात्मज्ञवया वनिष्टो मा भूदिति मुरत्य- मात्मानमुपदिदिक्षुस्तस्स हेयत्वं श्रूयात् । यथारन्धती दिदर्शयिपुस्तन्द्र- मीपस्थां स्थूलां वाराममुख्यां प्रथममरुन्धतीति प्राहयित्वा वा रयाय पश्चादरुन्धतीमेव प्रायति तद्वन्नायमात्मेति पात् । १ टरचं प्र: महाहननिदमुच्यते।

·३२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करमाध्यम्। [अधि. ५ । सू. ९ वोचत् । सन्मात्रामावगति निष्ठेव हि पष्ठप्रपाठकपरिसमाप्तिदृश्यते । चशब्दः प्रतिज्ञाविरोधाभ्युचयप्रदर्शनार्थः । सत्यपि हेयत्ववचने प्रति- जाविरोधः प्रसज्येत । कारणविज्ञानाद्धि सर्व विज्ञातमिति प्रतिज्ञातम् । 'ईत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञान विज्ञातमिति कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मय विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् । 'एवं सोम्य स आदेशो भवति' (छा० ६११११,३) इति वाक्यो- पक्रमे श्रवणात् । नच सच्छन्दवाच्ये प्रधाने भोग्यवर्गकारणे हेयत्वे- नाहेयत्वेन वा विज्ञाते भोत्कृवर्गो विज्ञातो भवति, अप्रधानविकारत्वा- दोक्तृवर्गस्य । तस्मान प्रधानं सच्छन्दवाच्यम् ॥ ८॥ कुतश्च न प्रधानं सच्छब्दवाच्यम्--- खाप्ययात् ॥९॥ तदेव सच्छब्दवाच्यं कारणं प्रकृत्य श्रूयते-'यत्रतत्पुरुषः सपिति नाम सतां सोम्य तदा संपन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेनं स्वपितीत्याचक्षते खं छपीतो भवति' (छा० ६८१) इति । एपा श्रुतिः स्वपितीत्येतसुरुपस्य लोकप्रसिद्ध नाम निर्यक्ति । स्वशब्देनेहा- रमोच्यते । यः प्रकृवः सच्छब्दवाच्यस्तमपीतो भवत्यपिगतो भवती- त्यर्थः । अपिपूर्वस्यैवेलयार्यत्वं प्रसिद्ध, प्रभवाप्ययावित्युत्पत्तिप्रलययोः प्रयोगदर्शनात् । मनःप्रचारोपाधिविशेषसंवन्यादिन्द्रियार्थान्गृहस्तद्विशे- पापन्नो जीयो जागर्ति । तद्वासनाविशिष्टः स्वमान्पश्यन्मनःशब्दवाच्यो भवति । स उपाधिद्वयोपरमे सुपुप्तावस्थायांमुपाधिकृतविशेषाभावा- - १ हे श्वेतकेतो, उत्त अपि आदिश्यत इत्यादेशस्त्र शास्त्राचार्योंकिगम्यं वस्त्वप्रायः पृष्टवानस्याचार्यम् । २ वाचारभ्यमाणमुच्चार्यमाणं नामधेयमेव विकारो नतु पट- शरावादिनामातिरित्तो मृदि विकारो वस्तुतोऽस्ति परमार्यतो मृत्तिव तु सत्सं वस्त्व- स्तीति । ३ यत्र सुप्तौ पुंसः खपिवीयेतनाम भवति तदा पुरुषः सता संपन्नस्ते- नैकीभूत इति योजना।

·अधि. ५। सू. १०] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । स्वात्मनि प्रलीन इवेति 'खं ह्यपीतो भवति' इत्युच्यते । यथा हृदय- शब्दनिर्वचनं श्रुत्या दर्शितम्-'स वा एप आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तं हृद्ययमिति तस्माद्धृदयमिति' (छा० ८१३१३) इति । यथावाऽर्शना- योदन्याशब्दप्रवृत्तिमूलं दर्शयति श्रुतिः-'आप एव तदशितं नयन्ते, 'तेज एव तत्पीतं नयते' (छा०६८३,५) इति च, एवं स्वमा- त्मानं सच्छब्दवाच्यमपीतो भवतीतीममर्थ स्वपितिनामनिर्वचनेन दर्श- यति । नच चेतन आत्माऽचेतनं प्रधान स्वरूपत्वेन प्रतिपद्येत । यदि पुनः प्रधानमेवात्मीयत्नारस्वशब्देनयोच्येत, एवमपि चेतनोऽचेतनमप्ये- तीति विरुद्धमापयेत । श्रुत्यन्तरं च -'पानात्मना संपरिचको न, बाह्य किचन वेद नान्तरम्' (बृह० ४।३।२१) इति सुयुपावस्थायां चेतनेऽप्ययं दर्शयति । अतो यस्मिन्नप्ययः सर्वेपां चेतनानां तच्चेतनं सच्छब्दवाच्यं जगतः कारणं न प्रधानम् ।। ९॥ कुतश्च न प्रधानं जगतः कारणम्- गंतिसामान्यात् ।। १० ।। यदि तार्किकसमय इव वेदान्तेष्वपि मिन्ना कारणावगतिरभविष्यत्क- चिचेतनं ब्रह्म जगतः कारणं कचिदचेतनं प्रधान क्वचिदन्यदेवेति, ततः कदाचित्प्रधानकारणवादानुरोधेनापीक्षत्यादिश्रवणमकल्पयिष्यत् । नत्वे- तदस्ति । समानैव हि सर्वेषु वेदान्तेषु चेतनकारणावगतिः। यथा- नेचलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरनेवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः' (को० ३॥३) इति । 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सभूतः' (० २।१) इति । 'आत्मत एवेदं सर्वम्' (छा० ७२६।१) इति । 'आत्मन एप प्राणो जायते' (प्र० ३१३) इति चात्मनः कारणत्वं दर्शयन्ति 2.४ १ अशितशब्दस्यानस्य द्रवीकरणेन नयनाजरणादापोऽशनाया । छान्दसमेकरचनं । द्रावकोदरपाननयनात्तस्स शोषणादुदन्य तेज, । आकारइछान्दस । २गविरवगति । ३ विप्रतिष्ठेरन् नानागविलेन दिशो दशापि प्रस्ता. स्युरित्य ।

·। जगतः - ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [ अधि. ६। सू. १२ सर्वे वेदान्ताः । आलशब्दच चेतनवचन इत्यवोचाम । महच्च प्रामा ण्यकारणमेतघद्वेदान्तवाक्यानां चेतनकारणत्वे समानगतित्वं, चक्षु- सीनामिव रूपादिपु । अतो गतिसामान्यात्सर्वहं ब्रह्म कारणम् ॥ १० ॥ कुत्तश्च सर्वज्ञ ब्रह्म जगतः कारणम्- श्रुतत्वाच ॥११॥ स्वशब्देनैव च सर्वज्ञ ईश्वरो जगतः कारणमिति श्रूयते श्वेताश्वत- राणां मन्त्रोपनिपदि सर्वज्ञमीश्वरं प्रकृत्य ‘स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्यः कश्चिजनिता न चाधिपः' (श्वे० ६९) इति । तस्मात्सर्वज्ञ ब्रहा जगतः कारणं, नाचेतनं प्रधानमन्यद्वेति सिद्धम् ॥ ११॥ * ६ आनन्दमयाधिकरणम् । सू० १२-१९ 'जन्माद्यस्य यतः' इत्यारभ्य 'श्रुतत्वाच' इत्येवमन्तैः सूत्रैर्यान्युदा- हृतानि वेदान्तवाक्यानि तेषां सर्वज्ञः सर्वशक्तिरीधरो जगतो जन्मस्थिति- लयकारणमित्येतस्यार्थस्य प्रतिपादकत्वं न्यायपूर्वकं प्रतिपादितम् । गति- सामान्योपन्यासेन च सर्वे वेदान्ताश्चेतनकारणवादिन इति व्याख्यातम्- अतः परस्य ग्रन्थस्य किमुत्थानमिति । उच्यते-द्विरूपं हि ब्रह्मावगम्यते, नामरूपविकारभेदोपाधिविशिष्टं, तद्विपरीतं च सर्वोपाधिविवर्जितम् । 'यत्रं हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवा- भूत्तत्केन कं पश्येत्' (बृह० ४।५।१५) 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृ- णोति नान्यद्विजानाति स भूमाऽथ यनान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पं वो वै भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्मयम्' (छान्दो० ४२४१) सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते' (तै० आ० ३।१२।७) निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवा निरञ्जनम् । अमृ. तस्य परं सेतुं दग्धेन्धनमिवानलम्' (वे० ६.१९) 'नेति नेति' '(० २।३।६) इति 'अस्थूलमनणु' (वृ० ३१८४८) 'न्यूनमन्यत्स्थानं १ अज्ञातज्ञापकत्वं प्रामाण्यम् । २ करणाधिपा बीवास्तेपामधिपः ।

·अधि. ६ । सू. १२] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । संपूर्णमन्यत्' इति चैवं सहस्रशो विद्या विद्याविषयभेदेन ब्रह्मणो द्विरू- पतां दर्शयन्ति वाक्यानि)। तनाविद्यावस्थायां ब्रह्मण उपास्योपास- कादिलक्षणः सर्यो व्यवहारः । तन कानिचिद्ब्रह्मण उपासनान्यभ्युद्या. ोनि, कानिचिलगमुक्त्यर्थानि, कानिचित्कर्मसमृद्ध्यर्थानि । तेषां गुणविशेपोपाधिभेदेन भेदः । एक एव तु परमात्मेश्वरस्तैस्तैर्गुणविशेपै- विशिष्ट उपायो यद्यपि भवति । तथापि यथागुणोपासनमेष फलानि भिद्यन्ते । 'तं यथा यथोपासते तदेव भवति' इति श्रुतेः, 'यथाक्रतुर- मिलोके, पुरुषो भवति तथेतः प्रेस भवति' (छा० ३।१४।१ ) इति च । स्मृतेश्च-यं यं वापि स्मरन्भावं यजयन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्धारभावितः ।। (गी० ८६ ) इति । यद्यप्येक आत्मा सर्वभूतेषु स्थावरजङ्गमेपु गूडस्तथापि चित्तोपाधिविशेषतारतम्यादात्मनः कूटस्खनित्यसैकरूपस्याप्युत्तरोत्तरमाविष्कृतस्य तारतम्यमैश्वर्यशक्तिय- शेपैः श्रूयते-'तस्य य आत्मानमाविस्तरां वेद' (ऐ० आ० २१३२१). श्यन । स्मृतावपि-'यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव था। तत्तदे- वावगच्छ त्वं मम तेजोऽशसंभवम् ॥' (गी० १०॥४१) इति । यन यन विभूत्याद्यतिशयः स स ईश्वर इत्युपास्यतया चोयते । एगिहाप्या. दित्यमण्डले हिरण्मयः पुरुपः सर्वपाप्मोदयलिङ्गात्पर एवेति वक्ष्यति । एवं 'आकाशस्तहिङ्गात्' (व्र० १।१।२२) इलादिषु द्रष्टव्यम् । एवं सद्योमुक्तिकारणमप्यात्मज्ञानमुपाघिविशेपद्वारेणोपदिश्यमानमप्य- विवक्षितोपाधिसवन्धविशेष परापरविषयत्वेन संदिह्यमानं वाम्यगति- पर्यालोचनया निर्णतव्यं भवति । यथेहैव तावत् 'मानन्दमयोऽभ्या- सात्' इति । (एवमेकमपि ब्रह्मापेक्षितोपाविसंवन्धं निरस्तोपाधिसंवन्धं चोपास्मृत्वेन ज्ञेयत्वेन च वेगन्तेपूपदिश्यत इति प्रदर्शयितुं परो ग्रन्थ आरभ्यते । यच्च गतिसामान्यात्' इसचेतनकारणनिराकरणमुक्तं सदपि वाक्यान्तराणि ब्रह्मविपयाणि व्याचक्षागेन ब्रह्मविपरीतकारण- निषेधेन प्रपन्यते- १ वस्तुतय भवेशानं फर्मतनुपासनम् । २ आविस्तरामतिरायन प्रस्टम् । 4.8 १ ·३६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । । आध.६। सू. १२ 5.8 आनन्दमयोभ्यासात् ॥ १२ ॥ तैत्तिरीयकेऽन्नमय, प्राणमय, मनोमयं, विज्ञानमयं, चानुक्रम्या- नायते-'तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्मानन्दमयः' (ले० २।५) इति । तत्र संशयः-किमिहानन्दमयशब्देन परमेव ब्रह्मोच्यते यत्प्रकृतम् 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तै० २११) इति, किंवाऽन्नमयादिवब्रह्मणोऽर्थान्तरमिति )। किं तावत्प्राप्त, ब्रह्मणोऽर्थान्तर- ममुख्य आत्मानन्दमयः स्यात् । कस्मात् । अन्नमयाद्यमुख्यात्मप्रवाहप- तितत्वात् । अथापि स्यात्सर्वान्तरत्वादानन्दमयो मुख्य एवात्मेति न स्यात्प्रियाद्यवयवयोगाच्छारीरत्वश्रवणाच्च । मुख्यश्चेदात्मानन्दमयः- स्यान्न प्रियादिसंस्पर्शः स्यात् । इह तु 'तस्य प्रियमेव शिरः' इत्यादि श्रूयते । शारीरत्वं च श्रूयते–'तस्यैप एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य' इति । तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्यैप एव शारीर आत्मा य एप आनन्द- मयं इत्यर्थः । नच सशरीरस्य सतः प्रियाप्रियसंस्पर्शो वारयितुं शक्यः । तस्मात्संसार्येवानन्दमय आत्मेत्येवं प्राप्त इदमुच्यते-आनन्दमयो- sभ्यासात्' । पर एवात्मानान्दमयो भवितुमर्हति । कुतः । अभ्यासात् । परस्मिन्नेव ह्यात्मन्यानन्दुशब्दो बहुकृत्वोऽभ्यस्यते । आनन्दमयं प्रस्तुत्य 'रसो वै सः' इति तस्यैव रसत्वमुक्त्वोच्यते-'रस ह्येवायं लब्ध्वाऽs- नन्दी भवति' इति, 'को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेप आकाश आन- न्दो न स्यात् । एप ह्येवानन्दयाति' (तै० २१७) 'सैपानन्दस्य मासा 'भवति,' 'एतमानन्दमयमात्मानमुपैसंक्रामति,' 'आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति कुतश्चन' (० २।८,९) इति ।(आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्' (तैत्ति० ३।६) इति च। श्रुत्यन्तरे च 'विज्ञान- मानन्दं ब्रह्म' (वृ० ३।९।२८) इति ब्रह्मण्येवानन्दशब्दो दृष्टः । एव- मानन्दशब्दस्य बहुकृत्वो ब्रह्मण्यभ्यासादानन्दमय आत्मा ब्रह्मेति गम्यते । १ तस्य निष्फलत्वश्रुत्या निरंशत्वादित्यर्थ । २ को वाऽन्याञ्चलेत , को वा विशिष्य प्राण्याजीवेत् । ३ आनन्दयाति आनन्दयतीलर्थ । ४ उपसक्रमणं प्राप्ति ब्रह्मण. स्वरूपमिति शेष । . . .

·5.8 . अधि. ६ । सू. १४ ] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः। यत्तूक्तमंन्नमयाद्यमुख्यात्मप्रवाहपतितत्वादानन्दमयस्याप्यमुख्यत्वमिति, नासौ दोपः । आनन्दमयस्य सर्वान्तरत्वात् । मुख्यमेव ह्यात्मानमुपदि- दिक्षु शास्त्रं लोकबुद्धिमनुसरत्, अन्नमयं शरीरमनात्मानमत्यन्तमूढा- नामात्मत्वेन प्रसिद्धमनूध मूपानिपिकद्रुतताम्रादिप्रतिमावत्ततोऽन्तरं ततोऽन्तरमित्येवं पूर्वेण पूर्वेण समानमुत्तरमुत्तरमनात्मानमात्मेति माह- यत् , प्रतिपत्तिसौकर्यापेक्षया सर्वान्तरं मुख्यमानन्दमयमात्मानमुपदिदे- शेति शिष्टतरम् । यथारुन्धतीनिदर्शने वह्वीप्वपि वारास्वमुख्यावरुन्ध- तीपु दर्शितासु यान्त्या प्रदश्यते सा मुख्यैवारुन्धती भवति, एवमिहा- प्यानन्दमयस्य सन्तिरत्वान्मुख्यमात्मत्वम् । यत्तु पे, प्रियादीनां शिरस्त्यादिकल्पनानुपपन्ना मुख्यस्यात्मन इति, अतीतानन्तरोपाधिज- निता सा न स्वाभाविकीत्यदोपः । शारीरत्वमप्यानन्दमयस्यान्नमयादि- शरीरपरम्परया प्रदर्यमानत्वात् , न पुनः साक्षादेव शारीरत्वं संसारि- वत्, तस्मादानन्दमयः पर एवात्मा ॥ १२ ॥ 6.8 विकारशब्दान्नेतिचेन्न प्राचुर्यात् ॥ १३ ॥ अवाहनानन्दमयः पर आत्मा भवितुमर्हति । कस्मात् , विकार- शब्दात् । प्रकृतिवचनादयमन्यः शब्दो विकारवचनः समधिगतः, आनन्दमय इति मयटो विकारार्थत्वात् । तस्मादन्नमयादिशब्दवद्विकार- विपय एवानन्दमयशब्द इतिचेत्, न । प्राचुर्यार्थेऽपि मयटः स्मरणात् । 'तत्प्रकृतवचने मयटू (पा० ५।४।२१) इति हि प्रचुरतायामपि मयट् मर्यते । यथा 'अन्नमयो यः' इसन्नप्रचुर उच्यते, एवमानन्द- प्रचुरं ब्रह्मानन्दमय उच्यते । आनन्दप्रचुरत्वं चः ब्रह्मणो मनुष्यत्वा- दारभ्योत्तरस्मिन्नुत्तरस्मिन्याने शतगुण आनन्द इत्युक्त्वा ब्रह्मानन्दस्य निरतिशयत्वावधारणात् । तस्मात्प्राचुर्यायें मयत् ॥ १३ ॥ ततुव्यपदेशाच ॥१४॥ इतश्च प्राचुर्यार्थे मयट् । यस्मादानन्दहेतुत्वं ब्रह्मणो व्यपदिशा श्रुतिः-एप हेवानन्दयाति' इति । आनन्दयतीत्यर्थः । यो हन्दार १ लोकयुद्धः स्थूलप्राहितामनुसरदिल्लः । २ इहारि मनुस्याहे प्र० सू.४ : ।

·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ६ । सू. १७ नन्दयति स प्रचुरानन्द इति प्रसिद्धं भवति । यथा लोके योऽन्येपां धनिकत्वमापादयति स प्रचुरधन इति गम्यते, तद्वत् । तस्मात्प्राचुर्या- थेऽपि मयटः संभवादानन्दमयः पर एवात्मा ॥ १४ ॥ मानवर्णिकमेव च गीयते ॥१५॥ इतश्चानन्दमयः पर एवात्मा। यस्मात् 'ब्रहाविदाप्नोति परम्' इत्युपक्रम्य 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तै० २।१) इत्यस्मिन्मत्रे यत्प्रकृतं ब्रह्म सत्य- ज्ञानानन्तविशेपणैर्निर्धारितं, यस्मादाकाशादिक्रमेण स्थावरजङ्गमानि भूता- न्यजायन्त, यच्च भूतानि सृष्ट्वा तान्यनुप्रविश्य गुहायामवस्थितं, सर्वान्तरं, यस्य विज्ञानाय 'अन्योऽन्तर आत्माऽन्योऽन्तर आत्मा' इति 'प्रकान्तं' तन्माब्रवर्णिकमेव ब्रह्मेह गीयते 'अन्योऽन्तर आत्मानन्दमयः' (तै० २।५) इति । मन्त्रब्राह्मणयोश्चैकार्थत्वं युक्तं, अविरोधात् । अन्यथा हि प्रकृत- हानाप्रकृतप्रक्रिये स्याताम् । न चान्नमयादिभ्य इवानन्दमयादन्योऽन्तर आत्माभिधीयते । एतनिष्ठैव च 'सैपा भार्गवी वारुणी विद्या (तै० . ३६) तस्मादानन्दमयः पर एवात्मा ॥ १५॥ नेतरोऽनुपपत्तेः ॥१६॥ इतश्वानन्दमयः पर एवात्मा। नेतरः । इतर ईश्वरादन्यः संसारी जीव इत्यर्थः । न जीव आनन्दमयशब्देनाभिधीयते । कस्मात् । अनुप- पत्तेः । मानन्दमयं हि प्रकृत्य श्रूयते-'सोऽकामयत । बहु स्यां प्रजा- येयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तत्वा । इदसर्वमसृजत । यदिदं किंच' (० २।६) इति । तत्र प्राक्शरीराद्युत्पत्तेरभिध्यानं सृज्यमा• । नानां च विकाराणां स्रष्टुरव्यतिरेकः, सर्वविकारसृष्टिश्च न परस्मादा- त्मनोऽन्यत्रोपपद्यते ॥ १६॥ 6.8 भेदव्यपदेशाच्च ॥ १७॥ इतश्च नानन्दमय: संसारी । यस्मादानन्दमयाधिकारे-रैसो वै सः। रसोवायं लब्ध्वाऽनन्दी भवति' (ले० २१७) इति जीवानन्द- १ यस्मादित्यस्य तस्मादिति व्यवहितेन संवन्धः। यनिर्धारितं तदेवेह गीयत इति २ एकार्थत्वेसत्युपायोपेयत्वयोगादित्यर्थः । ३ अधिकारः प्रकरणम् । ४ स आनन्दमयो रसः सारः। . 7.8 ako 18 योजना।

·- .. अधि. ६ । सू. १९] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । मयो भेदेन व्यपदिशति । महि लब्धैव लब्धव्यो भवति । कथं तर्हि 'आत्मान्वेष्टव्यः', 'आत्मलाभान्न परं विद्यते'। इति श्रुतिस्मृती, यावता न लब्धैव लब्धव्यो भवतीत्युक्तम् । बाढम् । तथाप्यात्मनोऽप्रैच्युतात्ममा- वस्यैव सतस्तत्त्वानवयोधनिमित्तो देहादिप्वनात्मस्वात्मत्वनिश्चयो लो- किको दृष्टः । तेन देहादिभूतस्यात्मनोऽप्यात्मानन्विष्टोऽन्वेष्टव्योऽलब्धो लब्धव्योऽश्रुतः श्रोतव्योऽमतो मन्तव्योऽविज्ञातो विज्ञातव्य इत्यादिभे- दव्यपदेश उपपद्यते । प्रतिपिध्यत एव तु परमार्थतः सर्वज्ञात्परमेश्वरा- दन्यो द्रष्टा श्रोता वा 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' (बृ. ३।७।२३) इत्यादिना । परमेश्वरनविद्याकल्पिताच्छारीरात्कर्तुर्भोक्तुर्विज्ञानात्मा- ख्यादन्यः । यथा मायाविनश्चर्मखड्गधरारसूत्रेणाकाशमधिरोहतः स एव मायावी परमार्थरूपो भूमिष्ठोऽन्यः । यथावा घटाकाशादुपाधिपरिच्छि- नादनुपाधिरपरिच्छिन्न आकाशोऽन्यः । ईदृशं घ विज्ञानात्मपरमा- त्मभेदमाश्रित्य 'नेतरोऽनुपपत्तेः', 'भेदव्यपदेशाच' इत्युक्तम् ॥ १७ ॥ कामाच नानुमानापेक्षा ॥१८॥ आनन्दमयाधिकारे च 'सोऽकामयत यहुस्सां प्रजायेय' (तै० २।६) इति कामयितृत्वनिर्देशान्नानुमानिकमपि सांख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रधा- नमानन्दमयत्वेन कारणत्वेन वापेक्षितव्यम् । 'ईक्षतेन शब्दम्' (ब्र० २१५) इति निराकृतमपि प्रधानं पूर्वसूत्रोदाहृतां कामयित्नश्रुति- माश्रित्य प्रसगात्पुनर्निराक्रियते गतिसामान्यप्रपञ्चनाय ॥ १८ ॥ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ।।१९।। Int इतश्च न प्रधाने जीवे वानन्दमयशब्दः । यस्मादस्मिन्नानन्दमये प्रते आत्मनि प्रतिबुद्धस्यास्य जीवस्य तद्योग शास्ति । तदात्मना योगस्तद्योग, तद्भावापत्तिः । मुक्तिरित्यर्थः । तद्योगं शास्ति शास्त्रम्-'यदा वैप एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ १ अखण्डैकरसस । २ कादनऐतो लोकिको प्रामाणिक । ससंबन्धितयाध्यतेन्द्रियजातेनापीकृतभूतकार्येणात्म्येन तादात्म्यादिहीने, अनिरुके निकृष्योच्यन्त इति निरुतानि भूतसूक्ष्माणि तेश्याभेदवर्जिते, नि शेपलयस्थानं निलयनं माया तच्छून्ये। ३ अनारम्ये ·४० . ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [ अधि. ६ । सू. १९ सोऽभयं गतो भवति । यदा घेवैप एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ वस्य भयं भवति' (दै० २।७) इति । एतदुक्तं भवति-यदैतस्मिन्ना- नन्दमयेऽल्पमप्यन्तरमतादात्म्यरूपं पश्यति तदा संसारभयान्न निव- तते । यदा वेतस्मिन्नानन्दमये निरन्तरं तादाम्येन प्रतितिष्ठति तदा संसारभयान्निवर्तत इति । तच परमात्मपरिमहे घटते, न प्रधानपरिग्रहे जीवपरिग्रहे वा । तस्मादानन्दमयः परमात्मेति स्थितम् । इदं विह वक्तव्यम्-'स वा एप पुरुपोऽनरसमयः' । 'तस्माद्वा एतस्मादन्नरस- मयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः' तस्मात् 'अन्योऽन्तर आत्मा म- नोमयः' तस्मात् 'अन्योन्तर आत्मा विज्ञानमयः' (० २।१,२,३,४,) इति च विकारार्थे मयप्रवाहे सत्यानन्दमय एवाकस्मादर्धजरतीयन्या- येन कथमिव मयटः प्राचुर्यार्थत्वं ब्रह्मविषयत्वं चाश्रीयत इति । मान. वर्णिकनहाधिकारादिति चेत् , न। अन्नमयादीनामपि तर्हि ब्रह्मत्वप्र- सनः। अत्राह-युक्तमन्नमयादीनामब्रह्मत्वं, तस्मात्तस्मादान्तरस्यान्वर- स्यान्यस्यान्यस्यात्मन उच्यमानत्वात् आनन्दमयात्तु न कश्चिदन्य आन्तर आत्मोच्यते, तेनानन्दमयस्य ब्रह्मत्वम् , अन्यथा प्रझवहानाप्रकृतप्रक्रिया- प्रसङ्गादिति । अत्रोच्यते यद्यप्यन्नमयादिभ्य इवानन्दमयादन्योऽन्तर आत्मेति न श्रूयते तथापि नानन्दमयस्य ब्रह्मत्वं, यत आनन्दमयं प्रकृत्य श्रूयते---'तस्स प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । 'प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा' (तै० २।५) इति । तत्र यद्ब्रह्म मत्रवर्णे प्रकृतम्-'सत्सं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति, तदिह 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्युच्यते । तद्विजिज्ञापयिपयैवान्नमयादय आनन्दमय- पर्यन्ताः पञ्च कोशाः कल्प्यन्ते । तत्र कुतः प्रकृतहानाऽप्रकृतप्रक्रिया- प्रसङ्गः । नन्वानन्दमयस्यावयवत्वेन 'ब्रक्ष पुच्छ प्रतिष्ठा' इत्युच्यते, अन्नमयादीनामिव 'इदं पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यादि । तत्र के तत्र कथं ब्रह्मणः स्वप्र- धानत्वं शक्यं विज्ञातुम् । प्रकृतत्वादिति ब्रूमः । नन्वानन्दमयावयवत्वे- , उदरमिति उत् अपि अरमल्पम् अन्तरं भेदम् । २ आनन्दमयात्त्विति ब्रह्मण्यानन्तरस्वमश्रुतं पुच्छत्वं तु श्रुतमित्यर्थः। , ·- अधि.६ । सू. १९] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । नापि ब्रह्मणि विज्ञायमाने न प्रकृतत्वं हीयते, आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वा- दिति । अत्रोच्यते-तथा सति तदेव ब्रह्मानन्दमय आत्मावयवी, तदेव च ब्रह्म पुच्छं प्रतिवावयव इत्यसामञ्जस्यं स्यात् । अन्यतरपरिग्रहे तु युक्तं ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यत्रैव ब्रह्मनिर्देश आत्रयितुं, ब्रह्मशब्दसं- योगात् । नानन्दमयवाक्ये ब्रह्मशब्दसंयोगाभावादिति । अपिच 'नहा , पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्युक्त्वेदमुच्यते-'तदप्येष श्लोको भवति । असन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मेति वेद् चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति' (ले० २।६) अस्मिंश्च लोकेऽननुकृष्यानन्दमयं, ब्रह्मण एव भावाभाववेदनयोर्गुणदोपाभिधानाद्गम्यते 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यत्र ग्रहाण एव स्वप्रधानत्वमिति । न चानन्दमयस्यात्मनो भावाभावशका युक्ता, प्रियमोदादिविशेषस्थानन्दमयस्य सर्वलोकप्रसिद्धत्वात् । कथं पुनः स्वप्रधानं सदस, आनन्दमयस्य पुच्छत्वेन निर्दिश्यते--'ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठा इति । नैप दोपः। पुच्छवत्पुच्छं, प्रतिष्ठा परायणमेकनीडं लौकिकस्या- नन्दजातस्य ब्रह्मानन्द इत्येतदनेन विवक्ष्यते, नावयवत्वं, एतस्यैवान- न्दस्यान्यानि भूतानि मानामुपजीवन्ति' (वृह. ४।३।३२) इति श्रुत्यन्तरात् । (अपिच आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वे प्रियाद्यवयवत्वेन सविशेष अहाभ्युपगन्तव्यम् । निर्विशेषं तु अझ वाक्यशेपे श्रूयते, वाड्मनसयोर- गोचरत्वामिधानात्-'यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रहाणो विद्वान । न विभेति कुतश्चनेति' (तै० २।९)। अपिच आनन्दप्रचुर इत्युक्ते दुःसास्तित्वमपि गम्यते प्राचुर्यस्य लोके प्रतियो- ग्यल्पत्वापेक्षत्वात् । तथाच सति, 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा' (छा० ७।२४।१ ) इति भूमि ब्रह्माणि तव्य- विरिकाभावभुतिरुपराभ्येत । प्रतिशरीरं च प्रियादिभेदादानन्दमयस्यापि भिन्नत्वम् । ब्रह्म तु न प्रतिशरीरं मिद्यते, 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' १ पुच्छमित्याधारत्वमानं प्रतिष्टेति । एकनीडं एक मुख्यं नीडमविष्टानं सोपादानस्स जगतः। २ यतो यस्मात् वाचः शचित्या तमप्रकाश्येय निवर्वन्दे । विरोधी तस्यात्मत्वमपेक्षते । यथा विप्रमयो माम इत्यत्र शूद्राल्पत्वम् । । - ३ प्रतियोगी ·128 ४२ ब्रह्मसूनशाङ्करभाष्यम् । [ अधि. ६. सू. १९ (तैत्ति० २।१ ) इत्यानन्यनुतेः, 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा' (श्वे० ६.११) इति च श्रुत्यन्तरात् । (नचानन्द- मयस्याभ्यासः श्रूयते । प्रातिपदिकार्थमांनमेव हि सर्वत्राभ्यस्यते-) 'रसो वै सः, रस घेवायं लब्ध्वाऽनन्दी भवति, को ह्येवान्यात्कः प्रा- ण्यात् , यदेप आकाग आनन्दो न स्यात्। 'सैपानन्दस्य मीमा५सा भवति' । 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान विभेति कुतश्चनेति' (३० २।७।८।९) 'मानन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् (वै० ६।६) इति च । (यदिच आनन्द- मयशब्दस्य ब्रह्मविषयत्वं निश्चितं भवेत् , तत उत्तरेप्पानन्दमानप्रयोगे- प्वप्यानन्दमयाभ्यासः कल्प्येत । (न त्वानन्दमयस्य ब्रह्मत्वमस्ति, प्रिय- शिरस्त्वादिमिहेंतुभिरित्ययोचाम५ तस्मात्यन्तरे 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' (वृ० ३।९।२८) इत्यानन्दप्रातिपदिकस्य ब्रह्मणि प्रयोगदर्शनात् । .. 'यदेप आकाश आनन्दो न स्यात्' इत्यादिब्रह्मविपयः प्रयोगो न त्यान- न्दुमयाभ्यास इत्यवगन्तव्यम् । (यस्त्वयं मयडन्तस्यैवानन्दशब्दस्या. -'एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति' (ले० २।८) इति, न तस्य ब्रह्मविपयत्वमस्ति,) विकारात्मनामेवान्नमयादीनामनात्मनामुपंसंक- मितव्यानां प्रवाहे पठितत्वात् । नन्वानन्दमयस्योपसंक्रमितव्यस्यान्नम- यादिवब्रह्मत्वे सति नैव विदुषो ब्रह्मप्राप्तिफलं निर्दिष्टं भवेत् । नेप दोपः । आनन्दमयोपसंक्रमणनिर्देशेनैव पुच्छप्रतिष्ठाभूतब्रह्मप्राप्तः फलस्य निर्दिष्टत्वात् । तदप्येप श्लोको भवति । यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्या- दिना च प्रपञ्न्यमानत्वात् । या त्वानन्दमयसनिघाने 'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति' इयं श्रुतिरुदाहृता सा 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यनेन संनिहिततरेण रण ब्रह्मणा संवध्यमाना नानन्दमयस्य ब्रह्मतां प्रतिबोधयति । सदपेक्षत्वाचोत्तरस्य ग्रन्थस्य 'रसो वै सः' इत्यादेर्नानन्दमयविपयता। ननु सोऽकामयत' इति ब्रह्मणि पुंलिङ्गनिर्देशो नोपपद्यते । नायं दोपः। 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः' इसन पुंलिङ्गेनाप्यात्मशब्देन ब्रह्मणः प्रकृतत्वात् । या तु भार्गवी वारुणी विद्या आनन्दो ब्रह्मेति १ उपसक्रमणं वाध । २ उपसक्रमितव्याना विवेकेन साज्यानाम् । भ्यास:- ।

·अधि.७। सू.२०] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । न्यजानात्' इति, तस्यां मयडश्रवणात् , प्रियशिरस्वाद्यश्रवणाच युक्तमा- नन्दस्य ब्रह्मत्वम् । तस्मादणुमात्रमपि विशेपमनानिय न स्वव एव प्रियशिरस्त्वादि ब्रह्मण उपपद्यते । नचे सविशेषं ब्रह्म प्रतिपिपादयि- पि, वायनसगोचरातिक्रमश्रुतेः । तस्मादन्नमयादिष्विवानन्दमयेऽपि विकारार्थ एव मयडिज्ञेयो न प्राचुर्यार्थः । सूत्राणि वेवं व्याख्येयानि- 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यत्र किमानन्दमयावयवत्वेन ब्रह्म विवक्ष्यत उत खप्रधानत्वेनेति -। पुच्छशब्दावयवत्वेनेति प्राप्त उच्यते--'आनन्द- मयोऽभ्यासात् आनन्दमय आत्मेसन 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इति स्वप्र- धानमेव ब्रह्मोपदिश्यते, अभ्यासात् । 'असन्नेव स भवति' इत्यस्मिन्नि- गमन श्लोके ब्रह्मण एवं केवलस्याभ्यस्यमानत्वात् । 'विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात्' । विकारशब्देनावयवशब्दोऽमिप्रेतः । पुच्छमित्यवयक- शब्दान्न स्वप्रधानत्वं ब्रह्मण इति यदुक्तं, तस्य परिहारो वक्तव्यः अनोच्यते-नायं दोषः, प्राचुर्यादप्यवयवशब्दोपपत्तेः । प्राचुर्य प्राया. पत्तिः, अवयवाये वचनमित्यर्थः । अन्नमयादीनां हि शिरआदिए पुच्छान्तेष्ववयवैपूक्ते त्वानन्दमयस्यापि शिरआदीन्यवययान्तराण्युक्त्वान- यचप्रायापत्त्या 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्याह, नाक्यवविवक्षया । यत्का- रणमभ्यासादिति स्वप्रधानत्वं ब्रह्मणः समर्थितम् । तद्धेतुव्यपदेशाच' । सर्वस्य विकारजातस्य सानन्दमयस्य कारणत्वेन ब्रह्म व्यपदिश्यते- 'इद५ सर्वमसृजत । यदिदं किंच' (ते. २१६) इति । नच कारणं सत् ब्रह्म खविकारस्यानन्दमयस्य मुख्यया वृत्त्यावयव उपपद्यते । अप- राण्यपि सूत्राणि यथासंभवं पुच्छयाक्यनिर्दिष्टस्यैव ब्रह्मण उपपादकानि द्रष्टव्यानि ।। १९ ।। ७ अन्तरधिकरणम् । २०-२१ अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॥ २०॥ इदमानायते—'अथ य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते १ प्रायापत्तिरवयवक्रमस्य बुद्धौ प्राप्तिः । २ अन्तरादिले आदित्यमण्डलमध्ये । हिरण्मयो ज्योतिर्मयः । आप्रणखान्नखाग्रमभिव्याप्य । . 138 १५.8 ·ब्रह्मसूनशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ७ । सू. २० हिरण्यश्मधुर्हिरण्यपेश आप्रणसात्सर्व एव सुवर्णः तस्य यथा कप्यास पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्वोदिति नाम स एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित उदेति ह वे सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एव वेद' 'इत्यधिदेवतम्' (छा० ११६७४८) । 'अयाध्यात्मम् अथ य एपोऽन्तरक्षिणि पुरुपो दृश्यते' (छा० ११७१११५) इत्यादि । तर सशयः-कि विद्याकर्मा- तिशयवशााप्तोत्कर्पः कश्चित्ससारी सूर्यमण्डले चक्षुपि चोपास्यत्वेन श्रूयते किंवा नित्यसिद्धः परमेश्वर इति । किं तावत्प्राप्त, ससारीति । कुतः, रूपवत्त्वश्रवणात् । आदित्यपुरुपे तावत् 'हिरण्यश्मनुः' इत्यादि रूपमुंदाहृतम् । अक्षिपुरुपेऽपि तदेवातिदेशेन प्राप्यते-'तस्यैवस्य तदेव रूप यमुष्य रूपम्' इति । नच परमेश्वरस्य रूपवत्त्व युक्तम् , 'अश- दमस्पर्शमरूपमव्ययम्' (का० ११३।१५) इति श्रुतेः, आधारश्रय- णाच-'य एपोऽन्तरादिसे', 'य एपोऽन्तरक्षिणि' इति । नानाधारस्य स्वमहिमप्रतिष्ठस्य सर्वव्यापिन: परमेश्वरस्याधार उपदिश्येत । स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति खे महिन्नि' (छा० ७२४१) इति । 'आका- शवत्सर्वगतश्च नित्यः' इति च श्रुती भवत. । ऐश्वर्यमर्यादाश्रुतेश्च । 'स एप ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेपा चेष्टे देवकामाना च' (छा० १।६८) इत्यादित्यपुरुपस्यैश्वर्यमर्यादा । स एप ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेपा चेष्टे मनुष्यकामाना च' (छा० ११७१६) इत्यक्षिपुरुपस्य । नच परमेश्वरस्य मर्यादावदेश्वर्य युक्तम् , 'एप सर्वेश्वर एप भूताधिपतिरेप भूतपाल एप सेतुर्विधरण एपा लोकानामसभेदाय' (वृ० ४।४।२२) इत्यविदोप- श्रुतेः । तस्मानाक्ष्यादित्ययोरन्तः परमेश्वर "इत्येव प्राप्ते बूमः-'अन्त- सद्धर्मोपदेशात्' इति, 'य एपोऽन्तरादित्य', 'य एषोऽन्तरक्षिणि' इति च श्रूयमाणः पुरुषः परमेश्वर एव, न ससारी । कुतः, तद्धर्मोपदेशात् । - १ कपेमटस्यास पृष्ठ(पुच्छ)भागोऽत्यन्ततेजखी तत्तुल्य पुण्डरीक यथासन्ती- प्तिमतथास्य देवस्याक्षिणी प्रकृष्टदीप्तिमती, तस्य उदितीति उदित उद्गत सकार्य सर्वपापास्पृष्ट इत्यर्थ । २ स एप इत्याधिदैविकपुरुषोजि । अमुष्मादादित्याध्वगा ये लोकावेषामीशिता ये च देवाना कामा भोगास्त्रेपा चेत्यर्थ ।

·४६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ८ । सू. २२ - (108) भागापेक्षमुपासनार्थमेव । तस्मात्परमेश्वर एवाक्ष्यादित्ययोरन्तरुपदि- श्यते ॥२०॥ भेदव्यपदेशाचान्यः॥ २१ ॥ अस्ति चादित्यादिशरीराभिमानिभ्यो जीवेभ्योऽन्य ईश्वरोऽन्तर्यामी, 'य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद यस्यादित्यः शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयत्येप त आत्मान्तर्याम्यमृतः' (. ३७९) इति श्रुत्यन्तरे भेदव्यपदेशात् । तत्र हि 'आदित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद' इति वेदितुरादित्याद्विज्ञानात्मनोऽन्योऽन्तर्यामी स्पष्टं निर्दिश्यते स एवेहाप्यन्तरादित्य पुत्पो भवितुमर्हति, श्रुतिसामान्यात् । तस्मात्प- रमेश्वर एवेहोपदिश्यत इति सिद्धम् ॥ २१॥ ८ आकाशाधिकरणम् । सू० २२ आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ २२॥ इदमामनन्ति-अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यत्र यन्त्याकाशो ह्येवेभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम्' (छान्दो० १९१) इति । तत्र संशयः-किमाकाशशब्देन परं ब्रह्माभिधीयत उत भूता- • काशमिति । कुतः संशयः, उभयत्र प्रयोगदर्शनात् । भूतविशेपे तावत्सुप्रसिद्धो लोकवेदयोराकाशशब्दः ब्रह्मण्यपि कचित्प्रयुज्यमानो दृश्यते । यत्र वाक्यशेपरशादसाधारणगुणश्रवणाद्वा निर्धारितं ब्रह्म भवति, यथायदेप आकाश आनन्दो न स्यात् (तै० २१७) इति, 'आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म' (छा० ८।१४।१) इति चैवमादौ । अतः संशयः । किं पुनरत्र युकं, भूवा- काशमिति । कुतः, तद्धि प्रसिद्धतरेण प्रयोगेण शीघ्रं बुद्धिमारोहति । नचायमाकाशशब्द उभयोः साधारणः शक्यो विज्ञातुं, अनेकार्थत्वप्रस- १ वेदितुः प्रमातुः, विज्ञानात्मनः अन्तःकरणोपहितार । २ अस्पति शालावसो ब्राह्मणो जैवलिराज पृच्छति । ३ निर्वहिता उत्पत्ति स्थितिहेतुः, ते नामरूपे यदन्तरा यस्मादन्ये यस्य या मध्ये स्तः तनामरूपास्पृष्टं ब्रह्मेति वाक्यशेषादनाकाशो ब्रह्मेत्यर्थः । 4 .

·अधि. ८। सू. २२] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । जात् । तस्माद्ब्रह्मणि गौण आकाशशब्दो भवितुमर्हति । विमुत्लादिभिर्हि बहुमिमैः सदृशमाकाशेन ब्रह्म भवति । मुस्यसंभवे गौणोऽर्थोऽ- प्रहणमईति । संभवति चेह मुख्यस्वैवाकाशस्य ग्रहणम् । ननु भूताका- शपरिग्रहे वाक्यशेपो नोपपद्यते--'सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याका- शादेव समुत्पद्यन्ते' इत्यादिः । नैप दोपः । भूताकाशस्यापि वाग्वादि- कमेण कारणलोपपत्तेः । विज्ञायते हि-तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशगद्वायुः । कायोरग्निः' (दै० २११) इत्यादि। ज्यायस्त्वपरायणरये अपि भूतान्तरापेक्षयोपपद्यते भूताफागस्यापि । तस्मादाकाशशब्देन भूताकाशस्य महणमित्येवं प्राप्ते चूम:-'आकाशस्त- लिझात्' आकाशब्देन ब्रह्मणो ग्रहणं युक्तम् । कुतः, तल्लिङ्गान् । परस्य हि ब्रह्मण इदं लिङ्गम्-'सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्प- धन्ते' इति । परस्माद्धि ब्रह्मणो भूतानामुत्पत्तिरिति वेदान्तेषु मर्यादा । ननु भूताफाशस्यापि वाय्यादिक्रमेण कारणत्वं दर्शितम् । सलं दर्शि- तम् । तथापि मूलकारणस्य ब्रह्मणोऽपरिमहादाकाशादेवेत्सवधारणं, सर्याणीति च भूतविशेषणं गानुकूलं स्यात् । तथा 'आकाशं प्रत्यस यन्ति' इति ब्रह्मलिङ्ग 'आकाशो वेभ्यो मायानामागः परायणम्' इति प ज्यायस्वपरायणत्ये । यायस्त्वं धनापेक्षिकं परमात्मन्येवैकस्मि- भानावम्-'ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षान्यायान्दियो नेभ्यो लोकेभ्यः' (छा० ३३१४१३ ) इति । सथा परायणत्वमपि पर- मकारणत्वात्परमात्मन्येयोपपन्नतरम् । श्रुतिश्च भवति-विज्ञानमानन्द ब्रह्म रातेदातुः परायणम्' (वृ० ३।९।२८) इति । अपि पान्तव- स्वदोपेण शालावसस्य पक्षं निन्दित्वा, अनन्तं किंचिद्वत्तकामेन जैव- लिना आकाशः परिगृहीतः, तं पाकाशमुद्दीथे संपायोपसंहरति-'स- एप परोवरीयानुद्रीयः स एपोऽनन्तः' (छा० १०९।२) इति । तथा- १ रातेधनस्य दानुः यजमानसार देशतोऽनन्तत्वं परावं, गुणन उरटलं वरीयत्वं, कालको यस्तवापरिछिमत्वमानन्तम् । परेभ्यः सरादिभ्योऽविशयेन ग्रेटर या परोवरीयत्त्वम् । ज्याया- ·, 17.8 ४८ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ९ । सू. २३ नन्यं ब्रह्मलिङ्गम् । यत्पुनरुक्तं भूताकाशं प्रसिद्धिबलेन प्रथमतरं प्रती. यत इति, अत्र ब्रूमः-प्रथमतरं प्रतीतमपि सत् वाक्यशेपगतान्ब्रह्मगु. णान्दृष्ट्वा न परिगृह्यते । दर्शितश्च ब्रह्मण्यप्याकाशशब्द:-'आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निहिता' इत्यादौ । तथाकाशपर्यायवाचिनामपि ब्रह्मणि प्रयोगो दृश्यते—'ऋचो अक्षरे परमे 'व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निपेदुः' (ऋ०सं० १११६४।३९) 'सैपा भार्गवी वारुणी विद्या परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता' (तै० ३६) ॐ कं ब्रह्म सं ब्रह्म' (छा० ४।१०।५) 'खं पुराणम्' (वृ० ५।१) इति चैवमादौ । वाक्योपक्रमेऽपि वर्तमान- स्याकाशशब्दस्य वाक्यशेपवशायुक्ता ब्रह्मविपयत्वावधारणा । 'अग्निर- धीतेऽनुवाकम्' इति हि वास्योपक्रमगतोऽप्यग्निशब्दो माणवकविपयो दृश्यते । तस्मादाकाशशब्दं ब्रह्मेति सिद्धम् ॥ २२ ॥ 19.8 प्राणाधिकरणम् । सू० २३ अत एव प्राणः ॥ २३ ॥ उद्गीथे-स्तोता देवता प्रस्तावमन्वायत्ता' इत्युपक्रम्य श्रूयते- 'कतमा सा देवतेति प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युलिहते सैपा देवता प्रस्तावमन्यायत्ता' (छा० १।११।४,५) इति । तत्र संशयनिर्णयौ पूर्ववदेव द्रष्टव्यो । 'प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः' (छा० ६८।२) प्राणस्य प्राणम्' (वृ० ४।४।१८) इति चैवमादौ ब्रह्मविपयः प्राणशब्दो दृश्यते, वायुविकारे तु प्रसिद्धतरो लोकवेदयोः, अत इह प्राणशब्देन कतरस्योपादानं युक्त- मिति भवति संशयः । किं पुनरन युक्तम् । वायुविकारस्य पञ्चवृत्तेः प्राणस्योपादानं युक्तम् । तत्र हि प्रसिद्धतरः प्राणशब्द इत्यवोचाम । ननु पूर्ववदिहापि तल्लिङ्गाद्ब्रह्मण एव ग्रहणं युक्तम् । इहापि वाक्यशेपे १ व्योमन् व्योनि, परमे प्रकृष्टे, अक्षरे कूटस्थब्रह्मणि, ऋचो नगुपलक्षिताः सर्वे वेदा ज्ञापकाः सन्ति । यस्मिनक्षरे विश्वेदेवा अधिनिषेदुरधिष्टिताः । २ चामायण । विर्धनार्थी राशो यहं गत्वोवाच-हे प्रस्तोतः, या देवता प्रस्ताव-सामभक्तिमन्वाय. त्तानुगता।

·अघि. ९ । सू. २३ ] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । भूतानां 'संवेशनोद्गमनं पारमेश्वरं फर्म प्रतीयते । न । मुख्येऽपि प्राणे भूतसंवेशनोद्गमनस्य दर्शनात् । एवं हाम्नायते---'यदा वै पुरुषः स्वपिति प्राणं तर्हि धागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः स यदा प्रवु- ध्यते प्राणादेवाधि पुनर्जायन्ते' (२० प्रा० १०॥३॥३॥६) इति । प्रत्यक्षं घेवत्स्थापकाले प्राणवृत्तावपरिलुप्यमानायामिन्द्रियवृत्तयः परिलु- प्यन्ते प्रबोधफाले प प्रादुर्भवन्तीति । इन्द्रियसारत्वाच भूतानामविरुद्धो मुख्य प्राणेऽपि भूतसंवेशनोद्गमनवादी पाक्यशेपः। अपिचादित्योऽनं योगीयप्रतिहारयोर्देवते प्रस्तावदेवतायाः प्राणसानन्तरं निर्दिश्यते । नच तयोर्मक्षत्वमस्ति, तत्सामान्याच माणस्यापि न प्रशस्वमित्येवं प्रामे सूत्र- कार आह-'अतएव प्राणः' इति । 'दहिहात्' इति पूर्वसूचे निर्दि- एम् । अतएव तल्लिद्गात्प्राणशब्दमपि परं प्रम भवितुमर्हति । प्राणस्यापि हि अझलिङ्गसंवन्धः श्रूयते--'सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवा- भिसंविशन्ति प्राणमभ्युजिहते' (छा० २१११५) इति । प्राणनि- मित्तौ सर्वेषां भूतानामुत्पत्तिप्रलयापुच्यमानौ प्राणस्य प्रमगं गमयतः । ननूक्तं मुस्यप्राणपरिग्रहेऽपि संवेशनोद्गमनदर्शनमविरुद्धं, सापप्रबोधयो- देर्शनादिति । अत्रोच्यते--स्वापप्रवोधयोरिन्द्रियाणामेव फेवलानां प्राणाश्रयं संवेशनोद्गमनं दृश्यते, न सर्वेषां भूतानाम् । इहतु सेन्द्रि- याणां सशरीराणां च जीवाविष्टानां भूतानां, 'सर्वाणि ह या इमानि भूतानि' इति ध्रुतेः । यदापि भूतश्रुतिर्महाभूतविषया परिगृपते तदापि प्रालिद्गत्वमविरुद्धम् । ननु सहापि विषयेरिन्द्रियाणां स्वापप्रयोधयोः प्राणेऽप्ययं प्राणाय प्रभवं शणुमः-'यदा सुमः स्वप्नं न कंचन पश्य- सघालिन्प्राण एवैकया भवति वदैनं यासर्वनामभिः सहाप्येति' '(फो० ३१३) इति । तत्रापि वहिदामाणशब्दं प्रौय । यसुनरम्नादि- १ संवानोगामने लयोदसी । नहिं तसामवस्यायो, पाक अनुपकर्मेन्स्यिोराणम्, याने तात्पुतीन्द्रिका, युदिरपि मनसा लपटे। ३ मधिन्द्रियानि सूक्ष्मत्वा ओसामीप्याप सारानि अवशेषां योदसोतपेनरेपानापि तस्विदः शेषपटनेलपः । । . .

·. , ५० ब्रह्मसूनशाङ्करभाष्यम् । [अधि, १० सू. २४ त्यसंनिधानात्माणस्याब्रह्मत्वमिति, तद्युक्तम् । वाक्यंशेपवलेन प्राणश- ब्दस्य महाविपयतायां प्रतीयमानायां संनिधानस्याकिंचित्करस्यात् । यत्पुनः प्राणशब्दस्य पञ्चवृत्ती प्रसिद्धतरत्वं, तदाफाशशब्दस्येव प्रति- विधेयम् । तस्मात्सिद्धं प्रस्तावदेवतायाः प्राणस्य अक्षत्वम् । अत्र पेचिदुदाहरन्ति-'प्राणस्य प्राणम्', 'प्राणवन्धनं हि सोम्य मनः' इति च। तद्युक्तम् । शब्दभेदाप्रकरणाय संशयानुपपत्तेः । यया पितुः पितेति प्रयोगेऽन्यः पिता पष्ठीनिर्दिष्टोऽन्यः प्रथमानिर्दिष्टः पितुः पितेति गम्यते, तद्वत् 'प्राणस्य प्राणम्' इति शब्दभेदात्प्रसिद्धात्प्राणादन्यः प्राणस्य प्राण इति निश्चीयते । नहि स एव तस्येति भेदनिर्देशाहों भवति । यस्य च प्रकरणे यो निर्दिश्यते नामान्तरेणापि स एव तन प्रकरणी निर्दिष्ट इति गम्यते । यथा ज्योतिष्टोमाधिकारे वसन्ते वसन्ते ज्यो- तिपा यजेत' इत्यन ज्योतिःशब्दो ज्योतिष्टोमविपयो भवति, तथा परस्य ब्रह्मणः प्रकरणे 'प्राणवन्धनं हि सोम्य मनः' इति श्रुतेः प्राणशब्दो वायुविकारमात्र कथमवगमयेत् । अतः संशयाविषयत्वान्नैतदुदाहरणं युक्तम् । प्रस्तावदेवतायां तु प्राणे सशयपूर्वपक्षनिर्णया उपपादिताः ॥ २३ ॥ १० ज्योतिश्चरणाधिकरणम् । सू० २४-२७ ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ २४ ॥ इदमामनन्ति-अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतःपृष्ठेषु सर्वतःपृष्ठेष्वनुत्तमेपूत्तमेपु लोकेविद वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुपे ज्योतिः' (छा० ३।१३।७) इति । तन सशया-किमिह ज्योतिःशब्दे- नादित्यादि ज्योतिरभिधीयते किंवा परमात्मेति । अर्थान्तरविपयस्यापि शब्दस्य तल्लिङ्गाद्ब्रह्मविपयत्वमुक्तम् । इह तु तल्लिङ्गमेवास्ति नास्तीति विचार्यते । किं तावत्प्राप्तम् । आदित्यादिकमेव ज्योतिःशब्देन परिगृह्यते १ वास्यात्सनिधान दुर्वलमित्यर्थ । २ प्राण परमात्मा बन्धनमाश्रय स्वरूप यस्येति विग्रह । ३ गायत्र्युपाथिब्रह्मोपास्त्यनन्तरमुपास्त्यन्तरोक्त्ययोऽथशब्द । अतो धुलोका पर परस्ताद्यज्योतिदीप्यते तदिदमिति जाठरे ज्योतिष्यध्यस्यते । विश्वस्मात्प्राणिवर्गात सर्वसादूरादिलोकाच पृष्टेपूपरीत्यर्थ । 19 208 .

·अधि. १०१सू. २४ ] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । इति । कुतः, प्रसिद्धः। तमो ज्योतिरिति हीमौ शब्दौ परस्परप्रतिद्व- न्द्विविपयौ प्रसिद्धौ । चतुर्वृत्तेनिरोधकं शार्वरादिकं तम उच्यते । तस्या एवानुमाहकमादित्यादिकं ज्योतिः । तथा दीप्यते' इतीयमपि श्रुतिरादित्यादिविपया प्रसिद्धा । नहि. रूपादिहीनं ब्रह्म 'दीप्यते' इति मुख्यां श्रुतिमर्हति । द्युमर्यादत्वश्रुतेश्च । नहि. चराचरखीजस्य ब्रह्मणः सर्वात्मकस्स द्यौर्मर्यादा युक्ता । कार्यस्य तु ज्योतिपः परिच्छिन्नस द्यो- मर्यादा स्यात् । 'परो दिवो ज्योतिः' इति च ब्राह्मणम् । ननु कार्य- स्यापि ज्योतिपः सर्वत्र गम्यमानत्वायुमर्यादायत्त्वमसमक्षसम् । अस्तु तबनिवृत्कृतं तेजः प्रथमजम् । न । अत्रिवृत्कृतस्य, तेजसः प्रयोजनाभा- वादिति । इदमेव प्रयोजनं यदुपास्यत्वमिति चेत् । न । प्रयोजनान्तर- प्रयुक्तस्यैवादित्यादेरुपास्यत्वदर्शनात् । 'तासी त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां कर- बागि' (छा० ६३३३) इति पाविशेपश्नुतेः । नचानिवृत्कृतस्यापि तेजसो युमर्यादत्वं प्रसिद्धम् । अस्तु तर्हि त्रिवृत्कृतमेव तचेजो ज्योति:- शब्दम् । ननूतमर्वागपि दिवोऽवगम्यतेऽज्यादिकं ज्योसिरिति । नैप दोपः । सर्वत्रापि गम्यमानस्य ज्योतिपः परो दिवः' इत्युपासनार्थः प्रदेशविशेषपरिग्रहो न विरुध्यते । नतु निष्प्रदेशस्यापि ब्रह्मणः प्रदेश- विशेषफल्पना भागिनी । 'सर्वतःपृष्ठेष्वनुत्तमेपूत्तमेषु लोकेपु' इति चा. धारवहुत्वश्रुतिः कार्ये ज्योतिष्युपपद्यतेतराम् । इदं वाव तद्यदिदमस्मि- नन्तः पुरुषे ज्योतिः' (छा० ३।१३१७) इति च कौक्षेये ज्योतिपि परं ज्योतिरध्यस्यमानं दृश्यते । सारूप्यनिमित्ताश्चाध्यासा भवन्ति । यथा-'तस्य भूरिति शिर एक शिर एकमेतदक्षरम्' (वृ० ५।५।३) इति । कौक्षेयस्य तु ज्योतिषः प्रसिद्धमब्रह्मत्वम् । तस्यैषा दृष्टि' १ नहीति रूपादिमतः सारयवस्यैव दीप्तियोगादिलथैः । २ यत्तेजोवन्नाभ्यामसंधुचं तदनिरस्कृतमुच्यते । ३ प्रयोजनान्तरं तमोनाशादिकम् । ४ तासां तेजोवनानामेकैकं द्विधा विभज्य पुनधैकेकं भागं द्वधा कृत्वा स्वभागादितरमागयोनिक्षिप्य निकरणं संपद्यते। ५ भागिनी युका। ६ एक्लसाम्यादरित्यस्मिनक्षरे प्रजापतेः शिरोदृष्टिरुका तथानापि सारूप्यं वाच्यं अन्यथाप्यासासिद्धेः। ७ एषा घर्यिदेतदुरिणमानं सर्शन विजानाति । एषा श्रुतिर्यकर्णावपिधाय गिनदमिव शृणोतीति शेषः । ।

·. ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [ अधि. १०। सू. २४ (छा० ३।१३।७) 'तस्यैपा श्रुतिः' इति चौपण्यघोपविशिष्टत्वस्य श्रव- णात् । 'तदेवदृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत' इति च श्रुतेः। 'चक्षुष्यः श्रुतो भवति य एवं वेद' (छा० ३।१३।८) इति चाल्पफलश्रवणादब्रह्मत्वम् । महते हि फलाय ब्रह्मोपासनमिष्यते । नचान्यदपि किंचित्सवाक्ये प्राणाकाशवज्योतियोऽस्ति ब्रह्मलिगम् । नच पूर्वस्मिन्नपि वाक्ये ब्रह्म निर्दिष्टमस्ति, 'गायनी वा इद५ सर्व भूतम्' इति छन्दोनिर्देशात् । अथापि कथंचित्पूर्वस्मिन्वाक्ये ब्रह्म निर्दिष्टं स्यादेवमपि न तस्येह प्रत्य- मिज्ञानमस्ति । तत्र हि 'त्रिपादस्यामृतं दिवि' (३।१२।१,६) इति चौरधिकरणत्वेन श्रूयते । अत्र पुनः 'परो दियो ज्योतिः' इति सोमर्या- दात्वेन । तस्मात्प्राकृतं ज्योतिरिह प्राहमित्येवं प्राप्ते भूम: ज्योतिरिह ब्रह्म ग्राह्यम् । कुतः। चरणामिधानात् । पादामिधानादित्यर्थः । पूर्व- स्मिन्हि वाक्ये चतुष्पाद्ब्रह्म निर्दिष्टम्-'नावानस्य महिमा ततो ज्याया५- श्व पूरुपः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' (छा० ३।१२।६) इत्यनेन मत्रेण । तत्र यचतुष्पदो ब्रह्मणत्रिपादमृतं सुसंवन्धि- रूपं निर्दिष्टं तदेवेह धुसंवन्धान्निर्दिष्टमिति प्रत्यभिज्ञायते । तत्परित्यज्य प्राकृतं ज्योतिः कल्पयतः प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये प्रसज्येयाताम् । न केवलं पूर्ववाक्याज्योतिर्वाक्य एव ब्रह्मानुवृत्तिः, परस्यामपि शाण्डिल्य- विद्यायामनुवर्तिप्यते प्रहा । तस्मादिह ज्योतिरिति ग्रा प्रतिपत्तव्यम् । यत्तूक्तम्-'ज्योतिर्दीप्यते' इति चैतौ शब्दो कार्ये ज्योतिपि प्रसिद्धा- विति । नायं दोषः । प्रकरणाद्ब्रह्मावगमे सत्यनयोः शब्दयोरैविशेषक- त्वात् । दीप्यमानकार्यज्योतिरुपलक्षिते ब्रह्मण्यपि प्रयोगसंमवात् । 'येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः' (ले० प्रा० ३।१२।९।७) इति च मप्रवर्णात् । यद्वा नायं ज्योतिःशब्दश्चक्षुर्युत्तेरेवानुपाहके तेजसि वर्तते, अन्यत्रापि प्रयोगदर्शनात् । वाचैवायं ज्योतिपाते' (बृ. ४।३.५), 'मनो ज्यो- १ चक्षुप्यो दर्शनीयः । श्रुतो विश्रुत.। २ प्राकृतं प्रवेर्जातं, कार्यमिति यावत् । ३ विशेषकत्वं ब्रह्मणो व्यवच्छिद्य तेज समर्पकत्वं तदभावोऽविशेषकत्वं, अविशेप. करवाद्ब्रह्मव्यावर्तकत्वादित्यर्थः।

·अधि. १० । सू. २४ ] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । तिर्जुपताम्' (तै० प्रा० १।६।३।३) इति च, तस्माद्यद्यत्कस्यचिदवभासक तत्तज्योतिःशब्देनाभिधीयते । तथा सति ब्रह्मणोऽपि चैतन्यरूपस्य समस्तजगदवभासहेतुत्वादुपपन्नो ज्योतिःशब्दः । 'तमेव भान्तमनुभाति सर्व सस्य भासा सर्वमिदं विभाति' (को० २।५।१५) 'तद्देवा ज्यो- तिपां ज्योतिरायुोपासतेऽमृतम्' (पृ० ४।४।१६) इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । यदप्युक्त धुमर्यादत्वं सर्वगतस्य ब्रह्मणो नोपपद्यत इति । अत्रोच्यते-- सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपासनार्थः प्रदेशविशेपपरिग्रहो न विरुध्यते । ननूक्तं निष्प्रदेशस्य ब्रह्मणः प्रदेशविशेषकल्पना नोपपद्यत इति । नायं दोपः । निष्प्रदेशस्यापि ब्राह्मण उपाधिविशेपसंबन्धात्प्रदेशविशेपकल्पनो- पपत्तेः । तथाहि-आदित्ये, चक्षुपि, हृदये, इति प्रदेशविशेपसंयन्धानि ब्रह्मण उपासना श्रूयन्ते । एतेन 'विश्वत:पृष्ठेपु' इत्याधारवहुत्वमुप- पादितम् । यदप्येतदुक्तं, औण्यघोपानुमिते कौक्षेये कार्ये ज्योतिष्यध्य- स्यमानत्वात्परमपि दिवः कार्य ज्योतिरेवेति । तदप्ययुक्तम् । परस्यापि ब्रह्मणो नामादिप्रतीकत्ववत्कौक्षयज्योतिमतीकत्वोपपत्तेः । 'दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत' इति तु प्रतीकद्वारकं दृष्टत्वं श्रुतत्वं च भविष्यति । यद- प्यल्पफलश्रयणान्न ब्रह्मेति, तदप्यनुपपन्नम् । नहीयते फलाय ब्रह्माश्रय- णीयं, इयते नेति नियमहेतुरस्ति । यन हि निरस्तसर्वविशेषसंवन्धं पर ब्रहात्मत्वेनोपदिश्यते, तत्रैकरूपमेव फलं मोक्ष इत्यवगम्यते । यत्र तु गुणविशेषसंवन्धं प्रतीकविशेषसंपन्धं वा ब्रह्मोपदिश्यते, तत्र संसार- गोचराण्येवोचावचानि फलानि दृश्यन्ते--'अन्नादो वसुदानो विदन्ते वसु य एवं वेद (वृ० ४।४।२४) इत्याशासु श्रुतिपु। यद्यपि न स्यवाक्ये किंचिज्योतिपो ब्रह्मलिङ्गमस्ति तथापि पूर्वस्मिन्वाक्ये दृश्यमानं महीतव्यं भवति । तदुक्तं सूत्रकारेण-ज्योतिश्चरणामिधानात्' इति, १ प्रमित्यर्थत्वेन उपास्त्वत्वेन चा मर्यादावत्त्वम् । २ दिवः परमपीलन्वयः । ३ कौक्षेयकं हि ज्योतिजीवभावेनासुप्रविष्टस्य परमात्मनो विचार जीवाभावे देहस शैपि. स्यात् जीवतधौप्प्याबायते । तस्मात्प्रतीकोपासनमुपपनम् । ४ जीवरूपैणालमत्तीयभादः, अनस्यासमन्ताहाता यो । वसु हिरण्यं कर्मफलं ददातीति वसुदान इति गुणविशेपतंवन्धः ।

·. . नमसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [ अधि. १० । सू. २५ कथं पुनर्वाफ्यान्तरगतेन ब्रह्मासंनिधानेन ज्योतिःश्रुतिः स्वविपयाच्टक्या प्रच्यावयितुम् । नैप दोपः । 'यदतः परो दिवो ज्योतिः' इति प्रथमतर- पठितेन यच्छब्देन सर्वनाम्ना शुसंबन्धात्प्रत्यभिज्ञायमाने पूर्ववाक्यनिर्दिष्टे ब्रह्मणि स्वसामर्थ्येन परामृष्टे सत्याज्योतिःशब्दस्यापि ब्रह्मविपयत्वो- पपत्तेः । तम्मादिह ज्योतिरिति ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् ॥ २४ ॥ छन्दोभिधानान्नेतिचेन्न तथा चेतोर्पणनिगदा- तथा हि दर्शनम् ॥२५॥ अथ यदुक्तं पूर्वस्मिन्नपि वाक्ये न ब्रह्माभिहितमस्ति, गायत्री वा इदं सर्वं भूतं यदिदं किंच' (छा० ३।१२।१) इति गायव्याख्यस्य छन्दसोऽभिहितत्वादिति, तत्परिहर्तव्यम् । कथं पुनश्छन्दोभिधानान ब्रह्माभिहितमिति शक्यते वक्तुं, यावता 'तावानस्य महिमा' इत्येतस्या- मृचि चतुप्पाब्रह्म दर्शितम् । नैतदस्ति । गायत्री वा इदं सर्वम्' इति गायत्रीमुपक्रम्य तामेव भूवधिवीशरीरहृदयवाक्प्राणप्रभेदैर्व्याख्याय .'सैपा चतुष्पदा पड्डिधा गायत्री तदेतदृचाभ्यनूतं वावानस्य महिमा' इति तस्यामेव व्याख्यातरूपायां गायत्र्यामुदाहृतो मनः कथमकस्माद्ब्रह्म चतुप्पादभिदध्यात् । योऽपि तत्र 'यद्वै तद्ब्रह्म' (छा० ३।१२।५,६) इति ब्रह्मशब्दः सोऽपि छन्दसः प्रकृतत्वाच्छन्दोविपय एव 'ये एतामेवं ब्रह्मोपनिपदं वेद' (छा० ३।११।३) इत्यत्र हि वेदोपनिपदमिति व्या- चक्षते, तस्माच्छन्दोभिधानान ब्रह्मणः प्रकृतत्वमितिचेत् । नैप दोपः । तथा चेतोर्पणनिगदात्' तथा गायत्र्याख्यच्छन्दोद्वारेण तदनुगते ब्रह्मणि चेतसोऽर्पणं चित्तसमाधानमनेन ब्राह्मणवाक्येन निगद्यते-गायत्री वा इदं सर्वम्' इति । नह्यक्षरसंनिवेशमात्राया गायन्याः सर्वात्मकत्वं., संभवति । तस्माद्यद्गायत्र्याख्यविकारेऽनुगतं जगत्कारणं ब्रह्म तदिह सर्वमित्युच्यते । यथा 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' (छा० ३।१४।१) इति । १ सर्वनान्ना खसामर्थेन खस्य सर्वनान्नः सामर्थ्य संनिहितवाचित्वं तद्लेन परामृष्टे सतीति योजना । २ य एतां प्रतां ब्रह्मोपनिषदं वेदरहसं मधुविद्यारूपं वेद तस्यो- दयास्तमयरहितब्रह्मप्राप्तिर्भवतीलर्थः ।

·अधि. १० सू. २६] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । कायै च कारणाव्यतिरिक्तमिति वक्ष्यामः तदनन्यत्वमारम्भणश- ब्दादिभ्यः' (७० २११११४) इत्यत्र । तथान्यत्रापि विकारहारेण ब्रह्मण उपासनं दृश्यते-- एतं ह्येव बढचा महत्युक्थे मीमांसन्त एत- मनायध्वर्यव एतं महानते छन्दोगाः' (ऐ० आ० ३।२।३।१२) इति । तस्मादस्ति छन्दोभिधानेऽपि पूर्वस्मिन्वाक्ये चतुष्पाद्ब्रह्म निर्दिष्टम् । तदेव ज्योतिर्वाक्येऽपि परामृश्यत उपासनान्तरविधानाय । अपर आह-सा- क्षादेव गायत्रीशब्देन ब्रह्म प्रतिपाद्यते, संख्यासामान्यात् । यथा गायत्री चतुष्पदा पडक्षरैः पादैस्तथा ब्रह्म चतुप्पात् । तथान्यनापि छन्दोभि- धायी शब्दोऽर्थान्तरे संख्यासामान्यात्प्रयुज्यमानो दृश्यते । तद्यथा-'ते' वा पते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तस्कृतम्' इत्युपक्रम्याह 'सैपा विराडन्नादी' (छा० ४।३।८) इति । अस्मिन्पक्षे ब्रहौवाभिहितमिति न छन्दोमिधानम् । सर्वथाप्यस्ति पूर्वस्मिन्वाक्ये प्रकृतं ब्रह्म ।। २५ ।। 124.8 भूतादिपादत्र्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥ २६ ॥ इतश्चैवमभ्युपगन्तव्यमस्ति, पूर्वस्मिन्वाक्ये प्रकृतं ब्रह्मेति । यतो भूतादीन्पादान्ण्यपदिशति । भूतपृथिवीशरीरहृदयागि हि निर्दिश्याह- 'सैपा चतुप्पदा पड्डिधा गायत्री' इति । नहि ब्रह्मानाश्रयणे केवलस्य छन्दसो भूतादयः पादा उपपद्यन्ते । अपिच ब्रह्मानाश्रयणे नेयमृक्सं- अध्येत-तावानस्य' इति । अनया हि ऋचा स्वरसेन ब्रौवाभिवी- यते, 'पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' (छा० ३।१२।५) इति सर्वात्मत्वोपपत्तेः । पुरुपसूक्तेऽपीयमृग्ब्रह्मपरतथैव समाम्नायते । स्मृतिश्च ब्रह्मण एवंरूपतां दर्शयति-'विष्टभ्याहमिदं कृत्लमेकांशेन स्थितो जगत् (भग० १०॥४२) इति । 'यद्वै तद्ब्रह्म' (छा० ३११२१७) १ एतभृग्वेदिनो महत्युस्थे शम्ने उ पामते, अपर्ययो यजुर्वेदिनः क्रतो, छन्दोगाः सामवेदिनो महानते ऋो । २ संवर्गविद्याया अधिदेवमग्निसूर्यचन्द्राम्भाठि वायो लीयते । अध्यात्म वाक् चक्षु श्रीनमनासि प्राणमपियन्ति । ते वा एते पश्चान्ये आर्थिदै. विकाः, पधान्ये आध्यात्मिाते मिलित्या ददा सन्तः कृतमित्युच्यते । कृतं यूतम् । ३ भूतपृथिवीशरीरहृदयवाक्प्राणा इति पदमगारा गाय यात्यस प्राणः भूयन्ते । , ·+ ब्रह्मसूनशाङ्करभाष्यम् । [अधि.११।सू. २८ इति च निर्देश एवं सति मुख्यार्थ उपपद्यते । 'पञ्च ब्रह्मपुरुषाः' (छा० ३।१३१६) इति च हृदयसुपिपु ब्रह्मपुरुपश्रुतिर्ब्रह्मसंवन्धितायां विवक्षि- तायां सभवति । तस्मादस्ति पूर्वस्मिन्वाक्ये नक्ष प्रकृतम् । तदेव ब्रह्म ज्योतिर्वाक्ये घुसंबन्धात्प्रत्यभिज्ञायमानं परामृश्यते इति स्थितम् ॥२६॥ उपदेशभेदानेतिचेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् ॥ २७॥ यदप्येतदुक्तं पूर्वन–'त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति सप्तम्या द्यौराधा- रत्वेनोपदिष्टा इति, पुनः 'अथ यदतः परो दिवः' इति पञ्चम्या मर्या- दात्वेन, तस्माटुपदेशभेदान्न तस्येह प्रत्यभिज्ञानमस्तीति, तत्परिहर्तव्यम् । अत्रोच्यते-जाय दोपः, उभयस्मिन्नप्यविरोधात् । उभयस्मिन्नपि सप्त- म्यन्ते पञ्चम्यन्ते चोपदेशे न प्रत्यभिज्ञानं विरुध्यते । यथा लोके वृक्षा- असंबद्धोऽपि इयेन उभयथोपदिश्यमानो दृश्यते, वृक्षाप्रे श्येनो वृक्षा- प्रात्परतः श्येन इति च । एवं दिव्येव सद्ब्रह्म दिवः परमित्युपदिश्यते । अपर आह—यथा लोके वृक्षाप्रेणासंवद्धोऽपि श्येन उभयथोपदिश्य- मानो दृश्यते, वृक्षाने श्येनो वृक्षापात्परतः श्येन इति च । एवंच दिवः परमपि सेब्रह्म दिवीत्युपदिश्यते । तस्मादसि पूर्वनिर्दिष्टस्य ब्रह्मण इह प्रत्यभिज्ञानम् । अतः परमेव ब्रह्म ज्योतिःशब्दमिति सिद्धम् ॥२७॥ ११ प्रतर्दनाधिकरणम् । सू० २८-३१ प्राणस्तथानुगमात् ॥२८॥ अस्ति कौपीतकिनाह्मणोपनिपदीन्द्रप्रतर्दनाख्यायिका-'प्रतर्दनों ह वै देवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन च पौरुषेण च' इत्यार- भ्याम्नाता । तस्यां श्रूयते—'स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामा- युरमृतमित्युपारख' इति । तथोत्तरनापि 'अथ सलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति' (को० ३३१,२,३) इति । तथा 'न वाचं विजिज्ञासीत वकारं विद्यात्' इत्यादि । अन्ते च 'स एप प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः' (को० ३८) इत्यादि । तर संशयः- किमिह प्राणशब्देन वायुमानमभिधीयत उत देवतात्मेति, जीवोऽथवा १ मुपयदिछमाणि। - ·धि.११ । सू. २८] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । र ब्रह्मेति । ननु 'अतएव प्राणः' इत्यत्र वर्णितं प्राणशब्दस्य ब्रह्म- त्वम् । इहापि च ब्रह्मलिङ्गमस्ति-आनन्दोऽजरोऽमृतः' इत्यादि । थमिह पुनः संशयः संभवति । अनेकलिङ्गदर्शनादिति घूमः । न वलमिह ब्रह्मालिङ्गमेवोपलभ्यते । सन्ति हीवरलिङ्गान्यपि । 'मामेव वेजानीहि' (को० ३.१) इतीन्द्रस्य वचनं देवतात्मलिङ्गम् । इदं शरीरं परिगृह्योत्थापयतीति प्राणलिङ्गम् । 'म वाचं विजिज्ञासीव वक्तारं वेद्यात्' इत्यादि जीवलिङ्गम् । अत उपपन्नः संशयः । तत्र प्रसिद्धे- नायुः प्राण इति प्राप्ति उच्यते-प्राणशब्दं ब्रह्म विज्ञेयम् । कुतः, तथानु- मात् । तथाहि-पौर्वापर्येण पर्यालोच्यमाने वाक्ये पदार्थानां सम- वयो ब्रह्मप्रतिपादनपर उपलभ्यते । उपक्रमे तावत् 'वरं वृणीव' तीन्द्रेणोक्तः प्रवर्दनः परमं पुरुपार्थ वरमुपचिक्षेप-त्वमेव मे वृणीप्य त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यसे' इति । तस्मै हिततमत्वेनोपदिश्यमानः प्राणः कथं परमात्मा न स्यात् । नान्यत्र परमात्मज्ञानाद्धिवतमप्रा- प्तिरस्ति । 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय' श्वेता 10 ३८) इत्यादिश्रुतिभ्यः । तथा 'स यो मां वेद न ह वै तस्य केनचन कर्मणा लोको मीयते न तेयेन न भ्रूणहत्यया' (कौ० ३३१) इत्यादि च ब्रह्मपरिमहे घटते । ब्रह्मविज्ञानेन हि सर्वफर्मक्षयः प्रसिद्धः- 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि वस्मिन्दृष्टे परावरे (मु० २।२।८) इत्याद्यासु श्रुतिपु । प्रज्ञात्मत्तं च ब्रह्मपक्ष एवोपपद्यते । नह्यचेतनस्य वायोः प्रज्ञा- त्मत्वं संभवति । वथोपसंहारेऽपि-आनन्दोऽजरोऽमृतः' इत्यानन्दत्वा- दीनि न ब्रह्मणोऽन्यत्र सम्यक् संभवन्ति । स न साधुना कर्मणा मूयान्भवति नो एवासाधुना कर्मणा कनीयानेप घेव साधु कर्म कार- यति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपते । एप उ एवासाघु कर्म कार- यति तं यमेभ्यो लोकेभ्योऽधो निनीपते' इति, 'एप लोकाधिपतिरेप १ ब्रह्मप्रतिपादनपरत्वेनैव पदानामन्वयदृष्टेरेित्यर्थः । २ स नेत्यादिना धर्मायस्पृथ्त्वं तत्कारपितृल दीशितलं व समुधम् । ।

·[27.8 ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [ अधि. ११ । सू. २९ लोकेशः' (को० ३१८) इति च । सर्वमेतत्परस्मिन्ब्रह्मण्याश्रीयमाणे- ऽनुगन्तुं शक्यते न मुल्ये प्राणे । तस्मात्प्राणो ब्रह्म ॥ २८, ।। 25.3 न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेद्ध्यात्म- संवन्धभूमा ह्यस्मिन् ॥ २९॥ यदुक्तं प्राणो ब्रह्मेति, तदाक्षिप्यते । न परं ब्रह्म प्राणशब्दम् । कस्मात् , वक्तुरात्मोपदेशात् । वक्ता हीन्द्रो नाम कश्चिद्विग्रहवान्देवता- विशेपः स्वमात्मान प्रतर्दनायाचचक्षे---'मामेव विजानीहि' इत्युपगम्य 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा' इत्यहंकारवादेन । स एप वक्तुरात्मत्वेनोपदिश्य- मानः प्राणः कथं ब्रह्म स्यात् । नहि ब्रह्मणो वक्तृत्व संभवति 'अवाग- मनाः' (बृह ० ३८८) इत्यादिश्रुतिभ्यः । तथा विग्रहसंवन्धिभिरेव ब्रह्मण्यसभवद्भिर्धर्मरात्मानं तुष्टाव-'त्रिशीपणं त्वाष्ट्रमहनमरुन्मुखा- न्यतीशालावृकेभ्यः प्रायच्छम्' इत्येवमादिमिः । प्राणत्वं चेन्द्रस्य पलवत्त्वादुपपद्यते । 'प्राणो वै बलम्' इति हि विज्ञायते । वलस्य चेन्द्रो देवता प्रसिद्धा । 'या च काचिद्वलकृतिरिन्द्रकमेव 'दिति हि वदन्ति । प्रज्ञात्मत्वमप्यप्रतिहतज्ञानत्वाद्देवतात्मनः संभवति । अप्रतिहतज्ञाना देवता इति हि वदन्ति । निश्चिते चैवं देवतात्मोपदेशे हिततमत्वादि- वचनानि यथासंभवं तद्विपयाण्येव योजयितव्यानि । तस्माद्वक्तुरिन्द्र- स्यात्मोपदेशान्न प्राणो ब्रह्मत्याक्षिप्य प्रतिसमाधीयते-'अध्यात्मसंव- न्धभूमा ह्यलिन्' इति । अध्यात्मसंवन्धः प्रत्यगात्मसवन्धस्तस्य भूमा बाहुल्यमस्मिन्नध्याय उपलभ्यते । 'यावद्ध्यस्मिञ्झरीरे प्राणो वसति ताव- दायुः' इति प्राणस्यैव प्रज्ञात्मनः प्रत्यग्भूतस्यायुपदानोपसंहारयोः स्वातव्यं दर्शयति न देवताविशेपस्य पराचीनस्य । तथास्तित्वे च प्राणानां निःश्रेयसमित्यध्यात्ममेवेन्द्रियाश्रयं प्राणं दर्शयति । तथा 'प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीर परिगृह्योत्थापयति' (कौ० ३१३) इति, 'न वाचं विजि- १ त्वष्टपुन विश्वरूप ब्राह्मण अहन, अरुन्मुखान् रीति यथार्थ शब्दयतीति स्तु वेदान्तवाक्य तन्मुसे येपा ते स्न्मुखास्तेभ्योऽन्यान्वेदान्तवहिर्मुखान्यतीन साला- भ्योऽरण्यश्वभ्यो दत्तवानस्मि। ।

·म . , अधि. ११ सू. ३१] प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । क्रमोपसंहाराभ्यां हिं वाक्यैकत्वमवगम्यते । 'मामेवं विजानीहि' इत्यु- पक्रम्य प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपारख' इत्युक्त्वान्ते 'स एप प्राण एव प्रज्ञात्माऽनन्दोऽजरोऽमृतः' इत्येकरूपावुपक्रमोपसंहारौ दृश्यते । तत्रार्थंकत्वं युक्तमानयितुम् । नच ब्रह्मलिङ्गमन्यपरत्वेन परिणेतुं शक्यम् । दशानां भूतमानराणां प्रज्ञामात्राणां च ब्रह्मणोऽन्यत्रार्पणानुपपत्तेः। आश्रितत्वाचान्यत्रापि ब्रह्मलिङ्गवशात्माणशब्दस्य ब्रह्मणि वृत्तेः । इहापि चाहिवतमोपन्यासादिब्रह्मलिगयोगाद्ब्रह्मोपदेश एवायमिति गम्यते । यत्तु मुख्यप्राणलिङ्गं दर्शितम्—'इदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति' इति, तद- सत् । प्राणव्यापारस्यापि परमात्मायचत्वात्परमात्मन्युपचरितुं शक्य- त्वात् । 'न प्राणेन नापानेन मर्यो जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥' ( काठ० २०५१५) इति श्रुतेः । यदपि न याचं विजिज्ञासीत वकार विद्यात्' इत्यादि जीवलिहं दर्शितं तदपि न ब्रह्म- पक्षं निवारयति । नहि जीवो नामासन्तमिन्नो ब्रह्मणः, 'तत्त्वमसि', 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादिश्रुतिभ्यः । बुद्ध्याापाधिकृतं तु विशेपमानित्य अहौव सजीवः कर्ता भोक्ता चेत्युन्यते । तस्योपाधिकृतविशेषपरित्यागेन स्वरूपं ब्रह्म दर्शयितुं न वाचं विजिज्ञासीत वकारं विद्यात्' इत्यादिना प्रत्यगात्माभिमुखीकरणार्थमुपदेशो न विरुध्यते । यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ।।' (के० ११४) इत्यादि च श्रुत्यन्तरं वचनादिक्रियाव्यामृतस्यैवात्मनो ब्रह्मत्वं दर्शयति । यत्पुनरेतदुक्तम्--'सह होतावस्मि शरीरे वसतः सहोलामतः' इति प्राणप्रज्ञात्मनोहेंददर्शनं ब्रह्मवादे नोपपद्यत इति । नैप दोपः । ज्ञान- क्रियाशक्तिद्वयाश्रययोर्बुद्धिप्राणयोः प्रत्यगात्मोपाधिभूतयो निर्देशोपपचेः उपाधिद्वयोपहितस्य तु प्रत्यगात्मनः स्वरूपेणाभेद इत्यतः प्राण एव प्रज्ञामे- त्येकीकरणमविरुद्धम् । अथवा 'नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात्' १ पञ्च शब्दादय पञ्च पृथ्व्यादय इति दश भूतमाना । पय युद्धीन्द्रियाणि पञ्च बुद्धय इति दश प्रवामाना १२ अन्यत्र 'अतएंव प्राण' इत्यादौ । ३ चेन चैतन्येन वागम्युद्यते प्रेर्यते वदनसामर्थ्यमापद्यते तदेव वागादेरगम्यं ब्रह्म । ४ उपासेति खत- प्राणां प्रयाणामुपास्ता वाक्यमेद , नत्वेकस्यैव वझणखदर्मणेत्यर्थः । म्र० सू०६ ·[अधि. १सू १ . नमसूरशाङ्करमाप्यम् । इत्यस्यायमन्योऽर्थ: - ब्रह्मवाक्येऽपि जीवमुख्यप्रागलिग विरुध्यते । कथम्, उपासानैविध्यात् । निविधमिह ब्रह्मोपासन विवक्षित प्राणधर्मेण प्रज्ञाधर्मेण स्वधर्मेण च तत्र 'आयुरमुतमुपास्स्वायुः प्राण' इति, 'इदं शरीर परिगृह्योल्मापयति' इति, 'तस्मादेतदेवोक्थमुपासीत' इति च प्राणधर्मः। अथ यथास्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकीभवन्ति तद्व्याख्यास्यामः' इत्युप- क्रम्य 'धागेवास्या एकमङ्गमदूदुहत्तस्यै नाम परस्तात्प्रतिचिहिता भूतमात्रा प्रज्ञया वाच समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति' इत्यादिः प्रज्ञाधर्मः। 'ता वा एता दशैव भूतमाना अधिप्रज्ञ दश प्रज्ञामाता अधिभूतम् । यद्धि भूतमाना न स्युन प्रज्ञामानाः स्युः । यद्धि प्रज्ञामात्रा न स्युन भूतमाना स्यु' । नान्यतरतो रूप किंचन सिद्धयेत् । नो एतन्नाना । 'तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमानाः प्रज्ञामानास्वर्पिताः प्रज्ञामानाः प्राणेऽर्पिताः स एप प्राण एव प्रक्षात्मा'. इत्यादिब्रह्मधर्मः । तस्माद्ब्रह्मण एवैतदुपाधिद्वयधर्मेण स्वधर्मेण चैकमुपा- सन त्रिविध विवक्षितम् । अन्यत्रापि 'मनोमयः प्राणशरीरः' ( छा० ३।१४।२ ) इत्यादावुपाधिधर्मेग ब्रह्मण उपासनमाश्रितम् । इहापि तद्युज्यते पाक्यस्योपक्रमोपसहाराभ्यामेकार्थत्वावगमात्माणप्रज्ञाब्रह्मलिङ्गा- वगमाच । तस्माद्ब्रह्मवाक्यमेतदिति सिद्धम् ॥ ३१॥ इति श्रीमच्छारीरक- मीमासाभाप्ये श्रीशकरभगवत्पादकृतौ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥१॥ 3 प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः। [अनास्पष्टब्रह्मलिङ्गयुक्तवाक्यानामुपास्यब्रह्मविपयाणा विचार ] १ सर्वत्र प्रसिद्ध्यधिकरणम् । सू०१-८ प्रथमे पादे 'जन्माद्यस्य यतः' इत्याकाशादेः समस्तस्य जगतो ज. न्मादिकारण ब्रह्मेत्युक्तम् । तस्य समस्तजगत्कारणस्य ब्रह्मणो व्यापित्व, १ तस्यायुष्ट्व जीवनस्य तदधीनत्वात् । २ उत्थापयतात्युक्थमिति प्राणधर्म । अथेति . जीवधम ।

·अधि. १ सू. १] प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः । नित्यत्व, सर्वज्ञत्वं, सर्वशक्तित्व, सर्वात्मत्वमित्येवंजातीयका धर्मा उक्ता एव भवन्ति । अर्थान्वरप्रसिद्धानां च केपांचिच्छब्दानां ब्रह्मविषयत्वहेतु- प्रतिपादनेन कानिचिद्वाफ्यानि स्पष्टब्रह्मलिगानि संदिवमानानि ब्रह्मापर- तया निर्णीतानि । पुनरप्यन्यानि वाक्यान्यस्पष्टनालिङ्गानि संदिह्य- न्ते-किं परं ब्रह्म प्रतिपादयन्त्याहोखिदर्थान्तरं किंचिदिति । तन्निर्ण- याय द्वितीयतृतीयौ पादावार येते । सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥१॥ इदमानायते-'सर्व सल्विदं ब्रह्म तजलानिति शान्त उपासीत । अथ सल ऋतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरमिलोफे पुरुपो भवति वथतः प्रेस भवति स ऋतुं कुर्वीत', 'मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः' (छाक ३।१४।१,२) इत्यादि । तत्र संशयः-किमिह मनोमयत्वादिमिर्धर्म: शारीर आत्मोपास्यत्वेनोपदिश्यत आहोस्वित्परं ब्रह्मेति । किं तावत्प्राप्तम् । शारीर इति । कुतः, तस्य हि कार्यकरणाधिपतेः प्रसिद्धो मनादिमिः संवन्धो न परस्य ब्रह्मणः, 'अप्राणो हामनाः शुभ्रः' (मु० २।१२) इत्यादिश्रुविभ्यः । ननु 'सर्व सल्विदं ब्रह्म' इति स्वशब्देनैव ब्रह्मोपात्तं, कथमिह शारीर आत्मोपास्य आशक्यते । नैप दोषः । नेदं वाक्यं ब्रह्मो- पासनाविधिपरं किं तर्हि शमविधिपरम् । यत्कारणं 'सर्व सल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत' इत्याह । एतदुक्तं भवति-यस्मात्सर्व- मिदं विकारजातं प्राव, तज्जत्वात्तत्वात्तद्नत्याच । नच सर्वस्यैका- त्मत्वे रागादयः संभवन्ति, तस्माच्छान्त उपासीतेति । नच शमविधि- परत्ये सत्यनेन वाक्येन ब्रह्मोपासनं नियन्तुं शक्यते । उपासनं तु 'स क्रतुं कुर्वीत' इत्यनेन विधीयते । ऋतुः सकल्पो ध्यानमित्यर्थः। तस्य च .. .. AA १ तसिन जायत इति तन, तस्मिन् लीयत इति सह, तस्सिनानिति चेष्टत इति तदन तज च तह च तदन चेति तजलान् । शाकपार्थिवादिन्यायेन मध्यमस तच्छन्दस लोप । तबलानमिति वक्तव्ये छान्दसोऽजयवलोप. । २ विभक्तिव्यलयेन मनोमयं प्राणशरीर मारूपं ध्यायेदिलर्य । ३ यत एवमाह तसाच्चमाविधिपरमिलर्ध ।

·६४ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्। [अधि. १ सू. २ नियत्वेन श्रूयते-'मनोमयः प्राणशरीरः' इति जीवलिङ्गम् । अतो घूमो जीवविषयमेतदुपासनमिति । 'सर्वकर्मा सर्वकामः' इत्याद्यपि श्रूयमाणं पर्यायेण जीवविषयमुपपद्यते । 'एप मे आत्मान्तर्हृदयेऽणी- यान्त्रीहेर्वा यवाद्वा' इति च हृदयायतनत्वमणीयस्त्वं चाराप्रमानस्य जीवस्यावकल्पते नापरिच्छिन्नस्य ब्रह्मणः । ननु 'ज्यायान्पृथिव्या' इत्याद्यपि न परिच्छिन्नेऽवकल्पत इति । अत्र भ्रूमः-न तावदीयस्त्वं ज्यायस्त्वं चोभयमेकस्मिन्समाश्रयितुं शक्यं, विरोधात् । अन्यतरान- यणे च प्रथमश्रुतत्वादणीयस्त्वं युक्तमाश्रयितुं, ज्यायस्त्वं तु ब्रह्मभावापे- क्षया भविष्यतीति । निश्चिते च जीवविपयत्वे यदन्ते ब्रह्मसंकीर्तनं 'एतद्ब्रह्म' (छा० ३।१४।४) इति, तदपि प्रकृतपरामर्शार्थत्वाजीव- विपयमेव । तस्मान्मनोमयत्वादिभिर्धर्जीव उपास्य इत्येवं प्राप्ते श्रूमः । परमेव ब्रह्म मनोमयत्वादिभिर्धर्मरुपास्यम् । कुतः, सर्वत्र प्रसिद्धोपदे- शात् । यत्सर्वेषु वेदान्तेपु प्रसिद्धं ब्रह्मशब्दस्यालम्भनं जगत्कारणं, इह च 'सर्व सल्विदं ब्रह्म' इति वाक्योपक्रमे श्रुतं, तदेव मनोमयत्वादिध- #विशिष्टमुपदिश्यत इति युक्तम् । एवंच प्रेकृतहानाप्रश्वप्रक्रिये न भवि- प्यतः । ननु वाक्योपक्रमे शमविधिविवक्षया ब्रह्म निर्दिष्टं न स्वविवक्ष- येत्युक्तम् । अत्रोच्यते- यद्यपि शमविधिविवक्षया ब्रह्म निर्दिष्टं तथापि मनोमयत्वादिपूपदिश्यमानेषु तदेव ब्रह्म संनिहितं भवति । जीवस्तु न संनिहितो नच स्वशब्देनोपात्त इति वैम्यम् ॥१॥ 4.9 6.१ विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ॥२॥ वक्तुमिष्टा विवक्षिताः । यद्यप्यपौरुपेये वैदे वारभावानेच्छार्थः संभवति तथाप्युपादानेन फळेनोपचर्यते । लोके हि यच्छन्दामिहितमु- पादेयं भवति तद्विवक्षितमित्युच्यते, यदनुपादेयं तदविवक्षितमिति । तद्वद्वेदेऽप्युपादेयत्वेनाभिहितं विवक्षितं भवति, इतरदविवक्षितम् । १ तोप्रोताय शलाकाप्रपरिमाणस्पेयर्थ । २ प्राण. शरीरमस्येति समासगतस- चनामा सनिहितार्येन प्रकृतं ब्रह्म हित्वा जीवमप्रकृतमिन्छत प्रकृतहानिरप्रकृतप्रक्रिया ३ वैषम्यं जीवब्रह्मणोरिति शेप । - चेत्सर्थ ।

·अधि. १सू. ३] प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः । उपादानानुपादाने तु वेदवाक्यतात्पर्यातात्पर्याभ्यामवगम्यते । तदिह ये विवक्षिता गुणा उपासनायामुपादेयत्वेनोपदिष्टाः सत्यसंकल्पप्रभृत- यते परस्मिन्ब्रह्मण्युपपद्यन्ते । सत्यसंकल्पत्वं हि सृष्टिस्थितिसंहारेप्वा- तिवद्धशक्तित्वात्परमात्मन एवावकल्पते । परमारमगुणत्वेन च 'य आत्मा- पहतपाप्मा (छा० ८७१) इत्यत्र 'सत्यकामः सत्यसंकल्प' इति श्रुतम् । आकाशात्मेत्यादिनाकाशवदात्मास्येत्यर्थः । सर्पगतत्वादिमिर्धमैं: संभवसाफाशेन साम्यं ब्रह्मणः । ज्यायान्पृथिव्याः' इत्यादिना चैतदेव दर्शयति । यदाप्याकाश आत्मा यस्येति व्याख्यायते, तदापि संभवति सर्वजगत्कारणस्य सर्वात्मनो ब्रह्मण आकाशात्मत्वम् । अतएव 'सर्व- कर्मा' इत्यादि । एवमिहोपास्यतया विवक्षिता गुणा ब्रह्मण्युपपद्यन्ते । यत्तूकं 'मनोमयः प्राणशरीरः' इति जीवलिङ्गं न तद्ब्रह्मण्युपपद्यत इति, तदपि मलण्युपपद्यत इति घूमः । सर्वात्मत्वाद्धि ब्रह्मणो जीवसंवन्धीनि मनोमयत्वादीनि ब्रह्मासंवन्धीनि भवन्ति । तथाच ब्रह्माविपये श्रुतिस्मृती भवतः-'वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी । त्वं जीर्णो दण्डेन वचसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः' (श्वे० ४।३) इति, 'सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतीक्षिशिरोमुखम् । सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति' (गी० १३.१३) इति च । 'अप्राणो घमनाः शुभ्रः' इति श्रुतिः शुद्धब्रह्मविपया, इयं तु 'मनोमयः प्राणशरीरः' इति सगुणमा- विषयेति विशेषः । अतो विवक्षितगुणोपपत्तेः परमेव ब्रहोपास्यत्वेनो. पविष्टमिति गम्यते ॥ २॥..१ 7.9 अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥ ३ ॥ पूर्वेण सूनेण ब्रह्मणि विवक्षितानां गुणानामुपपत्तिरुक्ता । अनेन तु शारीरे तेपामनुपपत्तिरुच्यते । तुशब्दोऽवधारणार्थः । अझैवोकेन .. १ उपादानानुपादाने परिप्रहपरित्यागौ। २ तात्पर्य नाम फलपदर्थप्रतीत्यनुक्लय शब्दधर्मः। उपक्रमादिना तस्य ज्ञानात्तयोरवगम इत्यर्थः । जीर्णः स्थविरो भूत्वा यो दण्डेन पञ्चति गच्छति, तथा यो जातः यालः सोऽपि त्वमेव । ३ ·- - ब्रह्मसूनशाङ्करभाष्यम् । [अधि, १ सू. ५ न्यायेन मनोमयत्वादिगुणं नतु शारीरो जीवो मनोमयत्वादिगुणः । यत्कारणं 'सत्यसंकल्पः, आकाशात्मा, अवाकी, अनादरः, ज्यायान्पृ-' थिव्या' इति श्रवजातीयका गुणा न शारीरै आञ्जस्येनोपपद्यन्ते । शारीर इति शरीरे भव इत्यर्थः । नन्वीश्वरोऽपि शरीरे भवति । सत्यम् । शरीरे भवति नतु शरीर एव भवति, ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरि- क्षात्', 'आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः' इति च व्यापित्वश्रवणात् । जीवस्तु शरीर एव भवति, तस्य भोगाधिष्ठानाच्छरीरादन्यन वृत्त्यभावात् ।।३।। कर्मकर्तृव्यपदेशाच ॥४॥ इतश्च न शारीरो मनोमयत्वादिगुणः, यस्मात्कर्मकर्तृव्यपदेशो भवति 'ऐतमितः प्रेत्याभिसभवितास्मि' (छा० ३।१४।४) इति । एतमिति प्रकृतं मनोमयत्वादिगुणमुपास्पमात्मानं कर्मत्वेन प्राप्यत्वेन ब्यपदि- शति । अभिसंभवितास्मीति शारीरमुपासकं कर्तृत्वेन प्रापफरवेन । अभिसंभवितास्मीति । प्राप्तास्मीत्यर्थः । नच सत्यां गतावेकस्य कर्मकर्तृ- व्यपदेशो युक्तः । तथोपास्योपासकभावोऽपि भेदाधिष्ठान एव । तस्मा- दपि न शारीरो मनोमयत्वादिविशिष्टः॥४॥ शब्दविशेपात् ॥५॥ इतश्च शारीरादन्यो मनोमयत्वादिगुणः, यस्माच्छब्दविशेपो भवति सेंमानप्रकरणे श्रुत्यन्तरे-'यथा नीहिर्वा यवो वा श्यामाको वा श्यामाक- तण्डुलो वैवमयेमन्तरात्मन्पुरुपो हिरण्मयः' (शत० प्रा० १०।६।३।२) इति । शारीरस्यात्मनो यः शब्दोऽभिधायकः सप्तम्यन्तोऽन्तरात्मन्निति तस्माद्विशिष्टोऽन्यः प्रथमान्तः पुरुषशब्दो मनोमयत्वादिविशिष्टस्या- स्मनोऽमिधायकः । तस्मात्तयोर्भदोऽधिगम्यते ॥ ५ ॥ १ घागेव वाक सोऽस्यास्त्रीति वाकी न वाकी अवाकी वागादिसर्वेन्द्रियरहितः। २ आप्तकामत्वान कुनचिदादरोऽस्तीलनादर । ३ एतमिति प्रापकत्वेन व्यपदिशतीति समन्ध ४ समानप्रकरणत्वमेकविद्याविषयत्वम् । ५ अन्तरात्मनिति छान्दसो विभकिलोप । अन्तरात्मनीत्यर्थ ।

·'अधि. १सू.'६-७] प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः । स्मृतेश्च ॥६॥ स्मृतिश्चं शारीरसरमात्मनो दं दर्शयति--'ईश्वरः सर्वभूतानां हृदे- शेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यारूढानि मायया' (गी० १८.६१ ) इयाद्या । अत्राहकः पुनरयं 'शारीरो नाम परमात्मनो- ऽन्यः, यः प्रतिपिध्यते 'अनुपपत्तेस्तु न शारीरः' इत्यादिना । ध्रुतिस्तु- 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता' (बृह० ३१७।२३) इत्येवंजातीयका परमात्मनोऽन्यमात्मानं वारयति । तथा स्मृतिरपि--- क्षेत्रमं चापि मां विद्धि सर्पक्षेत्रेषु भारत' (गी० १३२ ) इत्येवं- जातीयकेति । अनोच्यते--सत्यमेवैतत् । पर एवात्मा देहेन्द्रियमनो- बुद्ध्युपाधिमिः परिच्छ्यिमानो बालैः शारीर इत्युपचर्यते । यथा घटकरकाधुपाधिवशादपरिच्छिन्नमपि नभः परिच्छिन्नवदवभासते, तद्वत् । तेदपेक्षया च कर्मकर्तृत्वादिभेदव्यवहारो न विरुध्यते प्राक् 'तत्त्वमसि' इत्यात्मैकत्योपदेशमणान् । गृहीते स्वात्मकत्वे यन्धमोक्षादिसर्वव्यवहार- परिसमाप्तिरेव स्यात् ॥६॥ अर्भकौकस्त्वात्तद्वयपदेशाच नेति चेन्न निचाययत्वा- देवं व्योमवच्च ॥७॥ अर्भकमल्पमोको नीडं, 'एप म आत्मान्तर्हृदयें' इति परिच्छिना. चतनत्वात्, स्वान्देन च 'अणीयान्त्रीहेर्वा यवाद्वा' इत्यणीयत्त्वन्य- ...पदेशात्, शारीर एवाराममानो जीव इहोपदिश्यते, न सर्वगतः पर. मात्मेति यदुक्तं तत्परिहर्तव्यम् । अत्रोच्यते-नायं दोपः । न ताव- सरिच्छिन्नदेशस्य सर्वगतत्वव्यपदेशः कथमप्युपपद्यते । सर्वगतस्य तु सर्वदेशेषु विधमानत्वात्परिच्छिन्नदेशव्यपदेशोऽपि कयाचिदपेक्षया सं- भवति । यथा समत्तवसुधाधिपतिरपि हि सन्नयोध्याधिपतिरिति व्यपदिश्यते कया पुनरपेक्षया सर्वगतः सन्नीश्वरोऽर्भकोका अणीयांश्च १ तदपेक्षया सोपाधिक्मेदापेक्षया। १ अर्भरशब्दस शिशुविषयलनिषेधार्थमल्य- मिति पर्यायावोक्तिः । ३ क्थमपि प्रमाभावपक्षेऽपि ।

·W ६८ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [ अधि. १ सू. ८ व्यपदिश्यत इति । निचाय्यत्वादेवमिति त्रूमः । एवमणीयस्त्वादिगुण- गणोपेत ईश्वरतत्र हृदयपुण्डरीके निचाय्यो द्रष्टव्य उपदिश्यते । यथा शालग्रामे हरिः । तत्रास्य बुद्धिविज्ञानं ग्राहकम् । सर्वगतोऽपीश्वरस्त- त्रोपास्यमानः प्रसीदति । व्योमवचैतद्रष्टव्यम् । यथा सर्वगतमपि सद्ध्योम सूचीपाशाद्यपेक्षयार्भकोकोऽणीयश्च व्यपदिश्यते, एवं ब्रह्मापि । तदेवं निचाय्यत्वापेक्षं ब्रह्मणोऽभकौकस्त्वमणीयस्त्वं च न पारमार्थिकम् । तन यदाशयते, हृदयायतनत्वाद्ब्रह्मणो हृदयायतनानां च प्रतिशरीरं मिन्नत्वाद्भिन्नायतनानां च शुकादीनामनेकत्वसावयवत्वानित्यत्वादिदोप- दर्शनाद्ब्रह्मणोऽपि तत्प्रसङ्ग इति, तदपि परिहृतं भवति ॥ ७॥ १.१ संभोगमाप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ॥८॥ OP 'व्योमवत्सर्वगतस्य ब्रह्मणः सर्वप्राणिहृदयसंबन्धात्, चिद्रूपतया च शारीराविशिष्टत्वात्, सुखदुःखादिसंभोगोऽप्यविशिष्टः प्रसज्येत । एकत्वाच । नहि परस्मादात्मनोऽन्यः कश्चिदात्मा संसारी विद्यते, 'नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता' (वृ० ३।७।२३) इत्यादिश्रुतिभ्यः । तस्मा- स्परस्यैव संसारसंभोगप्राप्तिरिति चेत्, न, वैशेध्यात् । न तावत्सर्वप्रा- णिहृदयसंबन्धाच्छारीरवद्ब्रह्मणः संभोगप्रसङ्गः, वैशेष्यात् । विशेषो हि भवति शारीरपरमैश्वरयोः । एकः कर्ता भोक्ता धर्माधर्मसाधनः सुसदुः- खादिमांश्च । एकस्तद्विपरीतोऽपहतपाप्मत्वादिगुणः । एतस्मादनयोर्वि- शेपादेकस्य भोगो नेतरस्य । यदि च संनिधानमात्रेण वस्तुशक्तिमना- श्रित्य कार्यसवन्धोऽभ्युपगम्येत, आकाशादीनामपि दाहादिप्रसङ्गः । सर्वगतानेकालवादिनामपि समावेतो चोद्यपरिहारौ । यदप्येकत्वाद्रह्मण आत्मान्तराभावाच्छारीरस्य भोगेन ब्रह्मणो भोगप्रसङ्ग इति । अन्न वदामः-इदं तावद्देवानांप्रियः प्रष्टव्यः। कथमयं त्वयात्मान्तराभावो- ऽध्यवसित इति । 'तत्त्वमसि' 'अहं ब्रह्मास्मि' 'नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता' १निचाय्यत्वाद्रष्टव्यत्वात् । २ धर्माधर्मवत्वमुपाधिरित्यर्थं । अयमेव विशेपो वैशेष्य । खार्थे प्यन् प्रत्यय । विशेषस्यातिशयाों वा । धर्मादे. खानये फलहेतुत्वम- तिशयस्तस्सादिति सूत्रार्थ । ३ विभवो वह्वयात्मान इति वादिनाम् ।

·, अधि. २ सू.१] प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः। इत्यादिशास्त्रेभ्य इति चेत्, यथाशाखं तर्हि शास्त्रीयोऽर्थः प्रतिपत्तव्यो न तनाधजरतीयं लभ्यम् । शाखं च तत्त्वमसि' इत्यपहतपाप्मत्वादिविशे- पणं ब्रह्म शारीरस्थात्मत्वेनोपदिशच्छारीरस्यैव तावदुपभोक्तृत्वं वार- यति । कुतस्तदुपभोगेन ब्रह्मण उपभोगप्रसङ्गः । अथागृहीतं शारीरस्य ब्रह्मणैफत्वं तदा मिथ्याज्ञाननिमित्तः शारीरस्योपभोगः, न तेन परमा- र्थरूपस्य ब्रह्मणः संस्पर्शः । नहि बालेसालमलिनतादिमियोन्नि विक- स्यमाने तलमलिनवादिविशिष्टमेव परमार्थतो व्योम भवति । तदाह- न वैशेष्यादिति । नैकत्वेऽपि शारीरस्योपभोगेन ब्रह्मण उपभोगप्रसङ्गः, वैशेष्यात् । विशेषो हि भवति मिथ्याज्ञानसम्यग्ज्ञानयोः । मिथ्याज्ञा- नकल्पित उपभोग सम्यग्ज्ञानदृष्टमेकत्वम् । नच मिथ्याज्ञानकल्पिते- नोपभोगेन सम्यग्ज्ञानदृष्टं वस्तु संस्पृश्यते । तेस्मानोपभोगगन्धोऽपि शक्य ईश्वरस्य कल्पयितुम् ॥ ८ ॥ २ अत्रधिकरणम् । सू० ९-१० अत्ता चराचरग्रहणात् ॥९॥ कठवल्लीषु पठ्यते---'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्या वेद यत्र सः (१२२।२४) इति । अत्र कश्चिदोदनोपसेचनसूचितोऽत्ता प्रतीयते । तत्र किमग्निरत्ता स्यात् , उत जीवः, अथवा परमात्मेति संशयः । विशेपानवधारणात् । त्रयाणां चामिजीवपरमात्मनामस्मिन्नन्थे प्रश्नोपन्यासोपलब्धेः। किं तावत्प्रा- तम् । अग्निरत्तेति । कुतः, 'अग्निरन्नादः' (बृ० १।४।६) इति श्रुतिप्र- सिद्धिभ्याम् । जीवो वाता स्यात्, 'योरन्यः पिप्पलं खाद्वत्ति' इति १ अर्धति । अर्ध मुसमानं जरत्या वृद्धायाः कामयचे नाहानीति सोऽयमर्धजरती न्यायः। २ मनोमयत्वादिविशिष्टस्यैवेश्वरस्य ध्यानाथ हार्दत्वेऽपि निर्दोषत्वात्तमिव शाण्डि- त्यपिशाविद्ये 'सर्व' इत्यादिवास्यं समन्वितमिसर्थः। ३ यस्य परमात्मनो ब्रह्म क्षनं चोभे ज्ञाती प्रसिद्धान्नवदोदनो भवतः, यस्म मृत्युः सर्वमारक. सन्नुपसेचनमोदनमिश्र- तवत्तिष्ठति, यन सोऽता कारणामा वर्तते, तं निर्विशेषमात्मानं 'नाविरतो दुश्वारे- ताद' इति मन्त्रोकोपायवान्यथा वेद इत्या इत्यमन्यस्वदहितो न वेदेत्यर्थ ।

·७० प्रासूनशाङ्करभाष्यम् । दर्शनात् । न परमात्मा, 'अनननन्योऽअभिचा ३।१।१) इति दर्शनादित्येवं प्राप्ते चूमः–अत्तान महति । कुतः चराचरग्रहणात् । चराचरं हि स्थान चनमिहाद्यत्वेन प्रतीयते, तादृशस्य चाद्यस्य न कारस्र्येनात्ता संभवति । परमात्मा तु विकारजा पपद्यते । नन्विह चराचरमणं नोपलभ्यते, कथं नि हेतुत्वेनोपादीयते । नैप दोपः । मृत्यूपसेचनत्वेन सर्वस्य प्रतीयमानत्वात् , ब्रह्मक्षत्रयोश्च प्राधान्यात्प्रदर्शनार्थत्वो परमात्मनोऽपि नात्तृत्वं संभवति, 'अननन्नन्योऽअमिर दर्शनादिति । अत्रोच्यते-कर्मफलभोगस्य प्रतिपेधकमे संनिहितत्वात् । न विकारसंहारस्य प्रतिपेधकं, सर्ववेद स्थितिसंहारकारणत्वेन ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वात् । तस्मात्पर भवितुमर्हति ॥ ९ ॥१॥ प्रकरणाच ॥१०॥ इतश्च परमात्मैवेहात्ता भवितुमर्हति, यत्कारणं प्रकरणात त्मनः, 'न जायते म्रियते वा विपश्चित्' (काठ० २२।१८, प्रकृतग्रहणं च न्याय्यम् । 'क इत्था वेद यत्र सः' इति च दुर्ति परमात्मलिङ्गम् ॥ १०॥४.१४ ३ गुहाप्रविष्टाधिकरणम् । सू०११-१२ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ॥ ११ ॥ कठवल्लीप्येय पठ्यते—'नडेतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्री परमे परार्धे । छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चामयो ये च त्रिणा १ प्रदर्शनमुपलक्षणम् । नच ब्रह्मक्षने एवान विवक्षिते, मृत्यूपसेचनेन प्राणमन्म सोपस्थापनातू । प्राणिपु प्रधानत्वेन च ब्रह्मक्षनोपन्यासस्योपपत्ते । २ ऋतं सत कर्मफलं पिवन्तौ, भुजानौ सुकृतस्य लोक सभ्यगर्जितस्यादृष्टस्य कार्ये देहे वर्तमानौ परस्य ब्रह्मणोऽधं स्थानमईतीति परार्धं हृदयं तस्मिन्परमे श्रेष्ठ या गुहा नमोलक्षणा तां प्रविश्य स्थिती छायातपवन्मियो विरुद्धौ, तीच ब्रह्मविदः कर्मिणश्च वहन्ति । निर्वाचिक्तोऽग्निश्चितो यैस्तेऽपि वदन्ति । 10.9 ·आ १ A . ३.११माता": केताः' (काठ० ११३३१) इति । तत्र संशयः, किमिह बुद्धिजीवी निर्दिष्टावुत जीयपरमात्मानाविति । यदि बुद्धिजीवी, ततो बुद्धिप्रधा- नात्कार्यकरणसंघाताद्विलक्षणो जीवः प्रतिपादितो भवति । तदपीह प्रतिपादयितव्यं, 'येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके। एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेप वररतृतीयः।। (काठ०१।१।२०) इति पृष्टत्वात् । अथ जीवपरमात्मानौ ततो जीवाद्विलक्षणः परमात्मा प्रतिपादितो भवति । तदपीह प्रतिपादयितव्यं, 'अन्यन धर्मादन्यना- धर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच भव्याच यत्तत्पश्यसि तद्वद ।।' (काठ० १।२।१४) इति पृष्टत्वात् । अत्राहाता' उभावप्ये- तौ पक्षौ न संभवतः । कस्मात् , तपानं कर्मफलोपभोगः, 'सुकृतस्य लोके इति लिगात् । तचेतनस्य क्षेत्रज्ञस्य संभवति, नाचेतनाया बुद्धः । पिवन्तौ इति च द्विवचनेन द्वयोः पानं दर्शयति श्रुतिः । अतो बुद्धि- क्षेत्रज्ञपक्षस्तावन्न संभवति । अतएव क्षेत्रज्ञपरमात्मपक्षोऽपि न संभ- वति, चेतनेऽपि परमात्मनि तपानासंमवात् । 'अननन्नन्योऽअमि- चाकशीति' इति मन्त्रवर्णादिति । अनोच्यते-नैप दोषः। छत्रिणो गच्छन्तीत्येकेनापि छत्रिणा बहूनां छत्रित्वोपचारदर्शनात् । एवमेकेनापि पिवता द्वौ पिवन्तावुच्येते । यद्वा जीवस्तावत्पिति, ईश्वरस्तु पाय- चति । पाययन्नपि पिरतीत्युच्यते । पाचयितर्यपि पत्तृत्वप्रसिद्धिदर्श- नान् । बुद्धिक्षेत्रज्ञपरिग्रहोऽपि संभवति, करणे कर्तृत्वोपचारात् । एधांसि पचन्तीति प्रयोगदर्शनात् । नचाध्यात्माधिकारेऽन्यौ कोचि- हावृतं पिचन्तौ संभवतः । तस्माद्बुद्धिजीवी साता, जीवपरमात्मानी वेति संशयः । किं तावत्माप्त, बुद्धिक्षेत्रज्ञाविति । कुतः, 'गुहां प्रविष्टी' ५ १ मनुष्ये प्रेते मृते सति येयं विचिकित्सा संशयः। परलोकमौचास्ती रे नास्तीति चान्ये । वयोपदिष्टोऽहमेतत्तत्त्व ज्ञातुमिन्छामीलः । २ अन्यन धर्माधर्माभ्यामन्यन, अलाहतान्तात् धर्माधर्मादृष्ट, लाकृतात् कार्यकारणाद्भिनं यत् तना। ३ यद्वति । वातन्त्र्यलक्षणं हि कर्तृवं तच पातुरिव पाययितुरबस्तीति सोऽपि स्तां । बनावाहुर्यः पारवति सोऽपि तेति।

·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ३ सू. १२ इति विशेपणात्-। यदि शरीरं गुहा, यदि वा हृदयं, उभयथापि बुद्धिक्षेत्रहौ गुहां प्रविष्टायुपपद्यते । नच सति संभवे सर्वगतस्य ग्रह्मणो विशिष्टदेशत्वं युक्तं कल्पयितुम् । 'सुकृतस्य लोके' इति च कर्मगोचरा- नतिक्रमं दर्शयति । परमात्मा तु न सुकृतस्य वा दुष्कृतस्य वा गोचरे वर्तते, 'न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्' इति श्रुतेः । 'छायातपौ' इति च चेतनाचेतनयोनिर्देश उपपद्यते । छायातपवत्परस्परविलक्षणत्वात् । तस्माद्बुद्धिक्षेत्रज्ञाविहोच्येयातामित्येवं प्राप्ते ब्रूमः--विज्ञानात्मपरमात्मा- नाविहोच्येयाताम् । कस्मात्, आत्मानौ हि तावुभावपि चेतनौ समा- नस्वभावौ । संख्याप्रवणे च समानस्वभावेष्वेव लोके प्रतीति ईश्यते । अस्य गोर्द्वितीयोऽन्वेष्टव्य इत्युक्ते गौरेव द्वितीयोऽन्विप्यते नाश्वः पुरुषो वा । तदिह मतपानेन लिङ्गेन निश्चिते विज्ञानात्मनि द्वितीयान्वेषणायां समानस्वभानश्चेतनः परमात्मैव प्रतीयते । ननूक्तं गुहाहितत्वदर्शनान्न परमात्मा प्रत्येतव्य इति गुहाहितत्वदर्शनादेव परमात्मा प्रत्येतव्य इति वदामः । गुहाहितत्वं तु श्रुतिस्मृतिप्वसकृत्परमात्मन एय दृश्यते-गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम्' (काठ० १।२।१२) 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्' (तै० २।१ ) 'आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टम्' इत्याद्यासु । सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपलब्ध्यर्थों देशविशेषो- पदेशो न विरुध्यत इत्येतदप्युक्तमेव । सुकृतलोकवर्तित्वं तु छत्रित्ववदे- कस्मिन्नपि वर्तमानमुभयोरविरुद्धम् । छायातपावित्यप्यविरुद्धम् । छायातपवत्परस्परविल वात्संसारित्वासंसारित्वयोः । अविद्याकृत- त्वात्संसारित्वस्य । पारमार्थिकत्वाचासंसारित्वस्य । तस्माद्विज्ञानात्मपर- मात्मानौ गुहां प्रविष्टौ गृहोते ॥ ११ ॥ कुतश्च विज्ञानात्मपरमात्मानौ गृह्यते- 10.9 1.9 विशेषणाच ॥ १२॥ विशेषणं च विज्ञानात्मपरमात्मनोरेव भवति । 'आत्मानं रथिनं १ गुहाहित बुद्धौ स्थितं गहरेऽनेकानर्थसंकुले देहे स्थितं, पुराणमादिपुरुषम् । २ परमे व्योमन् श्रेष्ठे हार्दाकाशे तन गुहाया बुद्धी । ३ भन्विच्छ विचारय ।

·. अधि.३ सू. १२] प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः । ७३ विद्धि शरीरं रथमेव तु (का० ११३।३) इत्यादिना परेण अन्थेन रथिरथादिरूपककल्पनया. विज्ञानात्मानं रथिनं संसारमोक्षयोगन्तारं कल्पयति । 'सोऽध्वनः पारमानोति तद्विष्णोः परमं पदम्' (का० १।३।९) इति च परमात्मानं गन्तव्यम् । तथा दुर्दर्श गूढमनु- प्रविष्टं गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिरामेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोको जहाति' (का. १।२।१२) इति पूर्वस्मिन्नपि अन्थे मन्मन्दव्यत्वेनैतावेव विशेषितौ । प्रकरणं चेदं परमात्मनः । 'ब्रह्म- विदो वदन्ति' इति च वकृविशेषोपादानं परमात्मपरिग्रहे घटते । तस्मादिह जीवपरमात्मानाबुच्येयाताम् । एप एव न्यायः 'द्वा सुपर्णा सैयुजा सखाया' (मुण्ड० ३।१११) इत्येवमादिष्वपि । तत्रापि ह्यध्या- माधिकारान्न प्राकृतौ सुपर्णावुच्यते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वात्ति' इत्यदनलिङ्गाद्विज्ञानात्मा भवति । 'अनननन्योऽमिचाकशीति' इत्य- नशनचेतनत्वाभ्यां परमात्मा । अनन्तरे च मत्रे तावेव द्रष्ट्रद्रष्टव्यभा- वेन विशिनष्टि–'समाने वृक्षे पुरुषो निममोऽनीर्शया शोचति मुख- • मानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीवशोक' (मुण्ड० ३।११२) इति । अपर आह-'द्वा सुपर्णा' इति नेयमृ. गस्याधिकरणस्य सिद्धान्तं भजते, पैगिरहस्यवाह्मणेनान्यथा व्याख्या- तत्वात् । 'योरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वमनश्नन्नन्योऽमिचाकशी- तीत्यनभन्नन्योऽमिपश्यति जस्तावता संत्त्वक्षेत्रज्ञा' इति । सत्त्वशब्दो जीवः क्षेत्रज्ञशन्दः परमात्मेवि यदुच्यते, वन्न, सत्त्वक्षेत्रज्ञशब्दयोरन्त:- करपाशारीरपरतया प्रसिद्धत्वात् । तत्रैव च व्याल्यातयात्-'तदेव- सत्त्वं येन स्वप्नं पश्यति, अथ योऽयं शारीर उपद्रष्टा स क्षेत्रज्ञस्तावेतो १ स इति जीवः सर्वनामार्यः । भवन संसारमार्गस्य । २ दुर्दश दुनि, ततएव गूढमनुप्रविष्ट गहनतां गतमीश्वर, अध्यात्मयोग, प्रलगात्मन्येव चित्तसमाधान देना- धिगमो महावाक्यना पृत्तिवया विदित्वेसर्थ । ३ सहैव युज्यते नियम्यनियामकत्वे- नेति सयुनौ । ४ अनीराया सस्पेवरत्वाप्रतीला । जुष्टं ध्यानादिना सेवितं यदा प्यान- पारेसाकदशायामीशमन्य विशिष्टरूमाद्भिलं पदयति । ५ सत्त्वं बुद्धिः। म००७ ·७४ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ४ सू. १३ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ' इति । नाप्यस्याधिकरणस्य पूर्वपक्षं भजते । नपत्र शारीरः क्षेत्रज्ञः कर्तृत्वभोक्तृत्वादिना संसारधर्मेणोपेतो विवक्ष्यते । कथं तर्हि सर्व- संसारधर्मातीतो ब्रह्मस्वभावश्चैतन्यमात्रस्वरूपः 'अनभन्नन्योऽमिचाक- शीति', 'अनभनन्योऽमिपश्यति ज्ञः' इति वचनात् । 'तत्त्वमसि', 'क्षेत्रज्ञ चापि मां विद्धि' (गी० १३।२) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्च । तावतो च विद्योपसंहारदर्शनमेवमेवावकल्पते, 'तावेतो सत्त्वक्षेत्रज्ञौ न ह वा एवं- विदि किंचन रेज आध्वंसते' इत्यादि । कथं पुनरस्मिन्पक्षे 'तयोरन्यः पिपपलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वम्' इत्यचेतने सत्त्वे भोक्तृत्ववचनमिति । उच्यते-नेयं श्रुतिरचेतनस्य सत्त्वस्य भोक्तृत्वं वक्ष्यामीति प्रवृत्ता । किं वर्हि चेतनस्य क्षेत्रज्ञस्याभोक्तृत्वं ब्रह्मस्वभावतां च वक्ष्यामीति । तदर्थ सुखादिविक्रियावति सत्त्वे भोक्तृत्वमध्यारोपयति । इदं हि कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरितरेतरस्वभावाविवेककृतं कल्प्यते । परमार्थतस्तु नान्यतरस्यापि संभवति, अचेतनत्वात्सत्त्वस्य, अविक्रिय- त्वाच क्षेत्रज्ञस्य । अविद्याप्रत्युपस्थापितस्वभावत्वाच्च सत्त्वस्य सुतरां न संभवति । तथाच श्रुति:--'यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येत्' इत्यादिना स्वप्नदृष्टहत्यादिव्यवहारवदविद्याविषय एव कर्तृत्वादिव्यवहार दर्शयति । येन त्वस्य सर्वमात्मेवाभूत्तत्केन कं पश्येत्' (वृ० ४।५।१५) इत्यादिना च विवेकिनः कर्तृत्वादिन्यवहाराभावं दर्शयति ॥ १२ ॥ ॥ 13.१ ४ अन्तराधिकरणम् । सू० १३-१७ अन्तर उपपत्तेः॥१३॥ 'य एपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते एप आत्मेति होवाचैतदमृतमभय- मेतद्ब्रोति । तद्यद्यप्यस्मिन्सपिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्मनी एव गच्छति' (छा० ४।१५।१) इत्यादि श्रूयते । तत्र संशयः किमयं प्रतिविम्बा- १ तावता मनव्याख्यामात्रेण । २ रजः अविद्या, आध्वसते संश्लिपति । ३ अन्यदिवाभासभूतं नानात्वं दृष्टं स्यात्तत्र आविद्यक्बुद्ध्यादिसंबन्धादन्यो भूत्वाऽन्य- अक्षुषा पश्येत् । तत्राविद्यायाम् । ४ यत्र तु विद्यावस्यायाम् । ५ वर्मनी पक्ष्मस्थाने।

·अधि. ४ सू. १४] प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः। स्माल्यधिकरणो निर्दिश्यतेऽथवा विज्ञानात्मा उत देवतात्मेन्द्रियस्या- धिष्ठाताथवेश्वर इति । किं तावत्प्राप्तम्, छायामा पुरुपप्रतिरूप इति । कुतः, तस्स दृश्यमानत्वप्रसिद्धः । य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इति च प्रसिद्धवदुपदेशात् । विज्ञानात्मनो वायं निर्देश इति युक्तम् । स हि चक्षुपा रूपं पश्यंश्चक्षुपि सनिहितो भवति । आत्मशब्दश्यासिस- न्पक्षेऽनुकूलो भवति । आदित्यपुरुषो वा घरपोऽनुप्राहकः प्रतीयते, 'रश्मिमिरेपोऽस्मिन्प्रतिष्ठितः' (वृ० ५।५।२) इति श्रुतेः । अमृत- त्वादीनां च देवतात्मन्यपि कथंचित्संभवात् । नेश्वरः, स्थानविशेपनि- १P देशादित्येवं प्राप्ते ब्रूमः । परमेश्वर एवाक्षिण्यभ्यन्तरः पुरुष इहोपदिष्ट इति । फस्मात्, उपपत्तेः । उपपद्यते हि परमेश्वरे गुणजावमिहोपदिश्य- मानम् । आत्मत्वं वावन्मुख्यया वृत्त्या परमेश्वर उपपद्यते । 'स आत्मा तत्त्वमसि' इति श्रुतेः । अमृतत्वाभयत्वे च तस्मिन्नसक्छुतौ भूयेते । तथा परमेश्वरानुरूपमेतदक्षिस्थानम् । ययाहि परमेश्वरः सर्वदोपैरलिया, अपहतपाप्मत्वादिश्रवणात् । तथाक्षिस्थानं सर्वलेपरहितमुपदिष्टं, 'तद्यद्य- प्यस्मिन्सर्वोिदकं वा सिञ्चति वर्मनी एव गच्छति' इति श्रुतेः । सं. यद्वामत्वादिगुणोपदेशश्च तस्मिन्नवकल्पते । एतं सयैताम इत्याचक्षते एतं हि सर्वाणि घामान्यभिसयन्ति' । 'एप उ एव वामनीरेप हि स- वीणि वामानि नयति' । 'एप उ एव भामनीरेप हि सर्वेषु लोकेषु भाति' (छा० ४.१५।२,३,४) इति च । अत उपपत्तेरन्तरः परमेश्वरः ॥ १३ ॥ स्थानादिव्यपदेशाच ॥१४॥ कथ पुनराकाशवत्सर्वगतस्य ब्रह्मणोऽश्यल्पस्थानमुपपद्यत इति । अनोच्यते---भवैदेपाऽनवतृप्तिः, यद्येतदेवैकं स्थानमस्य निर्दिष्टं भवेत् । सन्ति एन्यान्यपि पृथिव्यादीनि स्थानान्यस्य निर्दिष्टानि-'यः पृथिव्या १ प्रतिदयदुपदेशबाभुपत्वोतिरेव । २ इहेल्लक्षिपुरुपोति । ३ सयदामेति । वामान कर्मफ्लान्येतमक्षिपुरुप हेनुमाधिस्य अभिनयन्युलदन्ते । वामनी मानि शोमनानि लोक प्रापयति । भामनीममानि भानानि सत्र नयतीति ।

·13.9 ब्रह्मसूनशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ४ सू १५ तिष्ठन्' (बृ० ३१७३) इत्यादिना । तेषु हि चक्षुरपि निर्दिष्टम्-'य- श्चक्षुपि तिष्ठन्' इति । 'स्थानादिव्यपदेशात्' इत्यादिग्रहणेनैतद्दर्शयति- न केवलं स्थानमेवैकमनुचित ब्रह्मणो निर्दिश्यमानं दृश्यते, किं तर्हि नामरूपमित्येवजातीयकमप्यनामरूपस्य ब्रह्मणोऽनुचितं निर्दिश्यमानं हश्यते-'तस्योदिति नाम' 'हिरण्यश्मश्रुः (छा० ११६७,६) इत्यादि । निर्गुणमपि सद्ब्रह्म नामरूपगतैर्गुणैः सगुणमुपासनार्थ तत्र तत्रोपदिश्यत इत्येतदप्युक्तमेव । सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपलब्ध्यर्थ स्थानविशेषो न विरुध्यते, शालग्राम इव विष्णोरित्येतदप्युक्तमेव ॥ १४ ॥ सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥१५॥ अपिच नैवान विवदितव्यं, किं ब्रह्मास्मिन्वाक्येऽभिधीयते न वेति । सुखविशिष्टाभिधानादेव ब्रह्मत्वं सिद्धम् । सुखविशिष्टं हि ब्रह्म यद्वा- क्योपक्रमे प्रक्रान्तं 'प्राणो ब्रह्म क ब्रह्म सं ब्रह्म' इति, तदेवेहाभिहितं, प्रकृतपरिग्रहस्य न्याय्यत्वात् । 'आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता' (छा० ४। १४।१ ) इति च गतिमानाभिधानप्रतिज्ञानात् । कथं पुनर्वाक्योपक्रमे सुखविशिष्ट ब्रह्म विज्ञायते इति । उच्यते-'प्राणो ब्रह्म के ब्रह्म खं ब्रह्म' इयेतदनीना वचन श्रुत्वोपकोसल उवाच-'विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कं च तु सं च न विजानामि' इति । तत्रेदं प्रतिवचनम्-'यद्वाव कं तदेव ख यदेव स तदेव कम्' (छा० ४.१०५) इति । तत्र खंशब्दो भूताकाशे निरूढो लोके । यदि तस्य विशेषणत्वेन कंशब्दः सुखवाची नोपादीयेत, तथा सति केवले भूताकाशे ब्रह्मशब्दो नामादिष्विव प्रेती- काभिप्रायेण प्रयुक्त इति प्रतीतिः स्यात् । तथा कंशब्दस्य विपयेन्द्रियस- पर्कजनिते समये सुखे प्रसिद्धत्वात्, यदि वस्य खंशब्दो विशेषणत्वेन नोपादीयेत, लौकिकं सुसं ब्रह्मेति प्रतीतिः स्यात् । इतरेतरविरोपितो तु १ स्थानान्यादयो येषा ते स्थानादयो नामरूपप्रकारास्तेषा व्यपदेशात्सर्वगतस्यैक स्थाननियमो नावकल्पते । २ प्रतीको नामाश्रयान्तरप्रत्ययस्याश्रयान्तरे प्रक्षेप । ३ क्षयिता पारतन्छयादिा आमयस्तत्सहित इत्यर्थ । ४ तदर्थयोविशेपितत्वाच्छ न्दावपि विशेषितायुच्यते।

·७७ . तयोर्भावो ब्रह्मशिरस्वम् । ३ देहातानन्तर्यमयशुदाय. । ४ एमटिगगरिया- गात्मकं हरण्यगर्म पदम् । ५ भन्मिनुपामा मृत पुमादया दाम्च वर्गवन्धि अधि. ४ सू. १६] प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः । कखंशब्दौ सुखात्मकं ब्रह्म गमयतः । तत्र द्वितीये ब्रह्मशब्देऽनुपादीय- माने के खं ब्रौत्सवोच्यमाने कंशब्दस्य विशेषणत्वेनैवोपयुक्तत्वात्सुखस्य गुणस्याध्येयत्वं स्यात्, वन्मा भूदित्युभयोः कंसंशब्दयोब्रह्मशब्दशिरस्त्वं 'कं ब्रह्म खं ब्रह्म इति । इष्ट हि सुसस्यापि गुणस्य गुणिवद्ध्येयत्वम् । तदेवं वाक्योपक्रमे सुखविशिष्टं ब्रह्मोपदिष्टम् । प्रत्येकं च गार्हपत्याद- योऽग्नयः खं खं महिमानमुपदिश्य 'एपा सोम्य तेऽस्मद्विद्यात्मविद्या च' इत्युपसंहरन्तः पूर्वत्र ब्रह्म निर्दिष्टमिति ज्ञापयन्ति । 'आचार्यस्तु ते गति वक्का' इति च गतिमात्रामिधानप्रतिज्ञानमर्थान्तरविवक्षां वारयति । 'यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न लि- प्यते' ( छा० ४।१४.३ ) इति चाक्षिस्थानं पुरुषं विजानतः पापेनानु- पघातं त्रुवन्नक्षिस्थानस्य पुरुषस्य ब्रह्मत्वं दर्शयति । तस्मात्प्रकृतस्यैव ब्रह्मणोऽक्षिस्थानवां संयद्वामत्वादिगुणतां चोक्याचिरादिको तद्विदो गति वल्यामीत्युपक्रमते-'य एपोऽक्षिणि पुरुपो दृश्यत एप आत्मेति होवाच' (छा० ४.१५.१) इति ॥ १५॥ 14.9 15. श्रुतोपनिपत्कगत्यभिधानाच ॥ १६॥ इतवाक्षिस्थानः पुरुषः परमेश्वरः, यस्माछुतोपनिपत्कस्य श्रुतरह- स्यविज्ञानस्य प्रभाविदो या गतिर्देवयानाख्या प्रसिद्धा ध्रुवी-अथोचरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्वियादित्यमभिजयन्त ऐतद्वै प्राणानामायतनमेवदमृतमभयमेतत्परायणमेतस्मान पुनरावर्तन्ते' (प्रभ० १०१०) इति । स्मृतावपि-अमिज्योतिरहः शुक्ल पण्मासा उत्तरा- यणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति प्रक्ष ब्रह्मविदो जनाः' (गी० ८।२४) इति । सैवेहाक्षिपुरुषविदोऽमिधीयमाना दृश्यते । 'अथ यदु चैवा- स्मिञ्चव्यं कुर्वन्ति यदि च नापिमेवामिसंमवन्ति' १ विशेषणत्वेन स्वस्थ भूतत्वव्यावर्तक वैन । ३ पटं सिरो ययोमे गानिरी सस्कारादिपर्म कुर्वन्ति । इत्युपक्रम्य 'आदि- ·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाज्यम् । [अधि. ४ सू. १७ त्याचन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमय. त्येप देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावतै नावर्तन्ते' (छा० ४।१५।५) इति । तदिह ब्रह्मविद्विपयया प्रसिद्धया गयाक्षि- स्थानस्य ब्रह्मत्वं निश्चीयते ॥ १६ ॥ अनवस्थितेरसंभवाच नेतरः॥१७॥ यत्पुनरुक्तं छायात्मा, विज्ञानात्मा, देवतात्मा वा स्यादक्षिस्थान इति । अत्रोच्यते-न छायात्मादिरितर इह ग्रणमर्हति । कस्मात् , अनवस्थितेः । न तावच्छायात्मनश्चक्षुपि नित्यमवस्थानं संभवति । यदैव हि कश्चित्पुरुपश्चक्षुरासीदति तदा चक्षुपि पुरुपच्छाया दृश्यते, अपगते तस्मिन्न दृश्यते । 'य एपोऽक्षिणि पुरुषः इति च श्रुतिः संनि- धानात्वचक्षुपि दृश्यमानं पुरुपमुपास्यत्वेनोपदिशति । नवोपासनाकाले छायाकर कंचिपुरुषं चक्षुःसमीपे संनिधाप्योपास्त इति युक्तं कल्पयि- तुम् । अस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेप नश्यति' ( छा० ८।९।१ ) इति श्रुतिश्छायात्मनोऽप्यनवस्थितत्वं दर्शयति । असंभवाच तस्मिन्नमृत- स्वादीनां गुणानां न छायात्मनि प्रतीतिः । तथा विज्ञानात्मनोऽपि साधारणे करनशरीरेन्द्रियसंवन्धे सति चक्षुष्येवावस्थिवत्वं वक्तुं न शक्यम् । ब्रह्मणस्तु व्यापिनोऽपि दृष्ट उपलब्ध्यर्थों हृदयादिदेशविशे- पसंबन्धः । समानश्व विज्ञानात्मन्यप्यमृतत्वादीनां गुणानामसंबन्धः । यद्यपि विज्ञानात्मा परमात्मनोऽनन्य एव, तथाप्यविद्याकामकर्मकृतं त- स्मिन्मत्वमध्यारोपितं भयं चेत्यमृतत्वाभयत्वे नोपपद्यते । संयद्वामत्वाद- यश्चैतस्मिन्ननैश्वर्यादनुपपन्ना एव । देवतात्मनस्तु रश्मिमिरेपोऽस्मिन्प्रति- ष्ठितः' इति श्रुतेर्यद्यपि चक्षुष्यवस्थानं स्यात्तथाप्यात्मत्वं तावन्न संभवति, पैराग्रूपत्वात् । अमृतत्वादयोऽपि न संभवन्ति, उत्पत्तिप्रलयभवणात् । अमरत्वमपि देवानां चिरकालावस्थानापेक्षम् । ऐश्वर्यमपि परमेश्वराय न स्वाभाविकम् । 'भीपास्माद्वातः पवते मीपोदेति सूर्यः । भोपास्माद- मानव मनो. सर्ग, आवतं जन्ममरणाद्यावृत्तियुक्तम् । २ अस्स छायाकारस्य विम्वस्य । ३ पराक याह्य जगत् । ४ भीपा भयेन, अस्मात् ब्रह्मणः, पववे चलति । उत्तापेक्षया पञ्चमो मृत्यु- समातायुपा निकटे धावतीत्यर्थः ।

·15- अधि. ५सू.१८] प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः । निश्चन्द्रश्च मृत्युंधावति पञ्चमः' (तै० २१८) इति मन्त्रवर्णात् । तस्मात्परमे- श्वर एवायमक्षिस्थानः प्रत्येतव्यः । अस्मिश्च पक्षे दृश्यत इति प्रसिद्धवदु- पादानं शास्त्राचपेक्षं विद्वद्विपयं प्ररोचनार्थमिति व्याख्येयम् ।। १७ ।। IG-9 ५ अन्तर्याम्यधिकरणम् । सू०१८-२० अन्तयाम्यधिदेवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ।।१८॥ 'य इमं च लोकं परं च लोकं मर्वाणि च भूतानि योऽन्तरो यमयति' इत्युपक्रम्य श्रूयते-'यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येपत आत्मान्तर्याम्यमृतः' ( बृह० ३।७१,२) इत्यादि । अन्नाधिदैवतमधिलोकमधिवेदमधियज्ञम- घिभूतमध्यात्मं च कश्चिदन्तरवस्थितो यमयितान्तर्यामीति श्रूयते । स किमपिदैवाद्यमिमानी देवतात्मा कश्चिकिया प्राप्ताणिमाद्यैश्वर्यः कश्चि- द्योगी किंवा परमात्मा किंवार्थान्तरं किंचिदित्यपूर्वसंज्ञादर्शनात्संशयः । किं तावन्नः प्रतिभाति, संज्ञाया अप्रसिद्धत्वात्संझिनोऽप्यप्रसिद्धनार्था- न्तरेण केनचिद्भवितव्यमिति । अथवा नानिरूपितरूपान्तरं शक्यम- स्त्यभ्युपगन्तुम् । अन्तर्यामिशब्दश्वान्तर्यमनयोगेन प्रवृत्तो नात्यन्तम- प्रसिद्धः । तस्मात्पृथिव्याद्यभिमानी कश्चिद्देवोऽन्तर्यामी स्यात् । तथाच श्रूयते-'पृथिव्येव यस्यायतनमनिर्लोको मनो ज्योतिः' (बृ० ३।९।१०) इत्यादि । स च कार्यकरणवत्त्वात्पृथिव्यादीनन्तस्तिष्ठन्यमयतीति युक्तं देवतात्मनो यमयितृत्वम् । योगिनो वा कस्यचित्सिद्धस्य सर्वानुप्रवेशेन यमयुितृत्वं स्यात्, नतु परमात्मा प्रतीयेत, अकार्यकरणत्वादित्येवं प्राप्त इदमुच्यते-योऽन्तर्याम्यधिदेवादिषु श्रूयते स परमात्मैव स्यामान्य इति । कुतः, तद्धर्मव्यपदेशात् । तस्य हि परमात्मनो धर्मा इह निर्दिश्यामाना श्यन्ते । पृथिव्यादि वावधिदैवादिभेदमिन्नं समस्त विकारजातमन्त- स्तिष्ठन्यमयतीति परमात्मनो यमयितृत्वं धर्म उपपद्यते । सर्वविकार- कारणत्वे सति सर्वशक्युपपत्तेः । 'एष त आत्मान्तयाम्यमृतः' इति चात्मत्वामृतत्वे मुख्य परमात्मन उपपद्यते । 'यं पृथिवी न वेद इवि १ आयतनं शारीरे, लोक्यवेऽनेनेति लोशन, ज्योतिर्मनः । स ·८० माझसूनशाङ्करभाष्यम् । [अधि.५ सू. १९ च पृथिवीदेवताया अविज्ञेयमन्तर्यामिणं त्रुवन्देवतात्मनोऽन्यमन्तर्यामिणं दर्शयति । 'पृथिवी देवता ह्यहमस्मि पृथिवीत्यात्मानं विजानीयात् । तथा 'अदृष्टोऽश्रुतः' इत्यादिव्यपदेशो रूपादिविहीनत्वात्परमात्मन उपप- द्यत इति । यत्त्वकार्यकरणस्य परमात्मनो यमयितृत्वं नोपपद्यत इति । नेप दोषः । यन्नियच्छति तत्कार्यकरणैरेव, तस्य कार्यकरणवत्त्वोपपत्तेः । तस्याप्यन्यो नियन्तेत्यनवस्थादोपश्च न संभवति, भेदाभावात् । भेदे हि सत्यनवस्थादोपोपपत्तिः । तस्मात्परमात्मैवान्तर्यामी ॥ १८ ॥ नच स्मार्तमतद्धर्माभिलापात् ॥ १९ ॥ स्यादेतत् । अदृष्टत्वादयो धर्माः सांस्यस्मृतिकल्पितस्य प्रधानस्या- प्युपपद्यन्ते, रूपादिहीनतया तस्य तैरभ्युपगमात् । 'अप्रतय॑मविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः' (मनु० १२५) इति हि स्मरन्ति, तस्यापि निय. न्तृत्वं सर्वविकारकारणत्वादुपपद्यते । तस्मात्प्रधानमन्तर्यामिशब्दं स्यात् । 'ईक्षतेन शब्दम्' (७०१।११५) इत्यत्र निराकृतमपि सत्प्रधानमिहा- दृष्टत्वादिव्यपदेशसंभवेन पुनराशयते । अत उत्तरमुच्यते- प्रधानमन्तर्यामिशब्दं भवितुमर्हति । कस्मात्, अतद्धर्मामिलापात् । यद्यप्यदृष्टत्वादिव्यपदेशः प्रधानस्य संभवति, तथापि न द्रष्टुत्वादिव्य- पदेशः संभवति, प्रधानस्याचेवनत्वेन तैरभ्युपगमात् । 'अदृष्टो द्रष्टा- ऽश्रुतः श्रोताऽमतो मन्ताऽविज्ञातो विज्ञाता' (बृह० ३।७।२३) इति हि ८.१ वाक्यशेप इह भवति । आत्मत्वमपि न प्रधानस्योपपद्यते ॥ १९ ॥ १ यदि प्रधानमात्मत्वद्रष्टुत्वाद्यसंभवान्नान्तर्याम्यभ्युपगम्यते, शारीर- स्तबन्तर्यामी भवतु । शारीरो हि चेतनत्वाद्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता च भवति, आत्मा च प्रत्यक्त्वात् । अमृतश्च, धर्माधर्मफलोपभोगोपपः। अदृष्टत्वादयश्च धर्माः शारीरे प्रसिद्धाः दर्शनादिक्रियायाः फेरि प्रवृत्ति- १ अमृतथेति विनाशिनो देहान्तरभोगानुपपत्तरित्यर्थः । २ वर्तरीति कियायां गुणः वर्ता, प्रधानं कर्म, तत्रैकस्यां क्रियायामेकस्स गुणत्वप्रधानत्वयोर्विरोधान कर्तुः मत्वमित्यर्थ । 1-~~नच स्मार्ट

·।
अघि. ५ सू. २०] प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः।
८१
विरोधात् । 'न दृष्टेष्टारं पश्ये: ( बृ० शथR) इत्यादिश्वतिभ्यश्च ।
तस्य च कार्यकरणसंघातमन्तर्यमयितुं शीलं, भोक्तृत्वात् । तस्माच्छा-
रीरोऽन्तर्यामीत्यत उत्तरं पठति-
शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥ २० ॥
नेति पूर्वसूत्रादनुवर्तते । शारीरश्च नान्तर्यामीप्यते । कस्मात् । यद्यपि
द्रष्तृत्वादयो धर्मास्ता संभवन्ति तथापि घटाकाशवदुषाधिपरिच्छिन्न-
त्वान कास्येन पृथिव्यादिष्वन्तरवस्थातुं नियन्तुं च शक्नोति । अपि-
चोभयेऽपि हि शासिनः काण्वा माध्यंदिनाश्चान्तर्यामिणो भेदेनेनं शा-
रीरं पृथिव्यादिवदधिधानत्वेन नियम्यत्वेन चाधीयते-'यो विज्ञान
तिष्ठन् (३० ३१७२२) इति काण्याः । 'य आत्मनि तिष्ठन्' इति
माध्यंदिनाः। “य आत्मनि तिष्ठन्' इत्यसिस्तावत्पाठे भवत्यात्मशब्दः
शारीरस्य वाचकः। 'यो विज्ञाने तिष्ठन्' इत्यस्मिन्नपि पाठे विज्ञानश-
ब्देन शारीर उच्यते । विज्ञानमयो हि शारीरः । तस्माच्छारीरादन्य
ईश्वरोऽन्तर्यामीति सिद्धम् । कथं पुनरेकस्मिन्देहे द्वौ द्रष्टारावुपपद्येते,
यश्चायमीश्वरोऽन्तर्यामी, यश्वायमितरः शारीरः । का पुनरिहानुपपत्तिः ।
'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा', इत्यादि श्रुतिवचन विरुध्येत । अत्र हि प्रकृता-
दन्तर्यामिणोऽन्यं द्रष्टार, श्रोतारं, मन्तारं, विज्ञातारं चालानं प्रतिपे-
धति । नियन्त्रन्तरप्रतिपेघार्थमेतद्वचनमितिचेत्, न, नियनन्तरामसजा-
दविशेपश्रवणाच]। अनोच्यते-~-अविद्याप्रत्युपस्थापितकार्यकरणोपाधि-
निमित्तोऽयं शारीरान्तर्यामिणोर्मेदव्यपदेशो न पारमार्थिकः । एको हि
प्रत्यगात्मा भवति, न द्वौ प्रत्यगात्मानौ संभवतः । एकस्यैव तु भेद-
व्यवहार उपाधिकृतो यथा घटाकाशो , महाकाश इति । ततश्च ज्ञात-
ज्ञेयादिभेदश्रुतयः प्रत्यक्षादीनि च प्रमाणानि संसारानुभवो विधिप्रति-
पेयशाखं चेति सर्वमेतदुपपद्यते । तथाच श्रुतिः -'यन हि द्वैतमिव
भवति तदितर इतरं पश्यति' इत्यविद्याविषये सर्व व्यवहारं दर्शयति ।
'यन्न त्वस सर्वमात्मैवाभूतल्केन कं पश्येत्' इति विद्यापिपरे सर्व
व्यवहार वारयति ॥ २० ॥

·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्। [अधि. ६ स. २१ ६ अदृश्यत्वाधिकरणम् । सू०२१-२३ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ॥ २१ ॥ अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते', 'यत्तद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्ण- मचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं सुसुक्ष्म तव्ययं यद्भूत- योनि परिपश्यन्ति धीराः' (मुण्ड० ११५,६) इति श्रूयते । वत्र संशयः--किमयमद्रेश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः प्रधानं स्यादुत शारीर आहोस्वित्परमेश्वर इति । तत्र प्रधानमचेतनं भूतयोनिरिति युक्तं, अचेतनानामेव तदृष्टान्तत्वेनोपादानात् । 'यथोर्णनामिः सृजते गृहते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम्' (मुण्ड० ११११७) इति । ननूर्णनाभिः पुरुषश्च चेतनाविह दृष्टान्तत्वेनोपात्तौ। नेति श्रूमः । नहि केवलस्य चेतनस्य तत्र सूत्रयोनित्वं केशलोमयोनित्वं चास्ति । चेतनाधिष्ठित ह्यचेतनमूर्णनाभिशरीरं सूत्रस्य योनिः, पुरुपशरीरं च केशलोनामिति प्रसिद्धम् । अपिच पूर्वत्रादृष्टत्वाद्यमिलापसंभवेऽपि द्रष्टुत्वाद्यभिलापासं- भवान प्रधानमभ्युपगतम् । इह त्वदृश्यत्वादयो धर्माः प्रधाने संभ- वन्ति । नचान विरुध्यमानो धर्मः कश्चिदभिलप्यते । ननु 'यः सर्वज्ञः सर्ववित्' (मुण्ड० २११९ ) इत्ययं वाक्यशेपोऽचेतने प्राधने न संभवति, कथं प्रधानं भूतयोनिः प्रतिज्ञायत इति । अत्रोच्यते--'यया तदक्षरमधिगम्यते' 'यत्तद्रेश्यम्' इत्यक्षरशब्देनादृश्यत्वादिगुणकं भू- तयोनि श्रावयित्वा पुनरन्ते श्रावयिष्यति-अक्षरात्परतः परः' (मुण्ड० २।१२२) इति । तत्र यः परोऽक्षराच्छुतः स सर्वज्ञः सर्ववित्संभवि- प्यति । प्रधानमेव त्वक्षरशब्दनिर्दिष्टं भूतयोनिः । यदा तु योनिशब्दो निमित्तवाची तदा शारीरोऽपि भूतयोनिः स्यात्, धर्माधर्माभ्यां भूत- जातस्योपार्जनादिति । एवं प्राप्तेऽभिधीयते-योऽयमदृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः स परमेश्वर एव स्यान्नान्य इति । कथमेतदवगम्यते । धर्मोक्तेः । १ अदेश्यमहश्यं ज्ञानेन्द्रियः, अग्राह्य कर्मेन्द्रियैः। २ ऊर्णनामिलताकीटः । ३ पूर्वत्र पूर्वस्मिन्नधिकरणे।

·अधि. ६ सू. २१] प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः। । देवरस्य हि धर्म इहोच्यमानो दृश्यते-'य: सर्वज्ञः सर्ववित् । नहि प्रधानस्याचेतनस्य शारीरस्य वोपाधिपरिच्छिन्नदृष्टेः स- त्वं सर्ववित्त्वं वा संभवति । नन्वक्षरशब्दनिर्दिष्टाद्भूतयोनेः परस्यैव विज्ञत्वं सर्ववित्त्वं च न भूतयोनिविषयमित्युक्तम् । अत्रोच्यते-18. संभवति । यत्कारणं 'अक्षरात्संभवतीह विश्वम्' इति प्रकृतं भूत- नेमिह जायमानप्रकृतित्वेन निर्दिश्यानन्तरमपि जायमानप्रकृति- व सर्वज्ञं निर्दिशवि--'यः सर्वशः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । देतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते इति । तस्मानिर्देशसाम्येन मिज्ञायमानत्वात्मकृतस्यैवाक्षरस्य भूतयोनेः सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं च 'उच्यते इति गम्यते । 'अक्षरात्परतः परः' इत्यत्रापि न प्रकृताभू- निरक्षरात्परः कश्चिदभिधीयते । कथमेतद्वगम्यते । 'येनाक्षरं पुरुष सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्' (मुण्ड० ११२।१३) इति स तस्यैवाक्षरस्य भूतयोनेरदृश्यत्वादिगुणकस्य वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञा पात् । कथं तर्हि 'अक्षरात्परतः परः' इति व्यपदिश्यते इति, उत्तर [ तद्वक्ष्यामः । अपिचान द्वे विद्ये वेदितव्ये उक्त-परा चैवापरा इति । तत्रापरामृग्वेदादिलक्षणां विद्यामुक्त्वा प्रवीति-'अय पर । तदक्षरमधिगम्यते' इत्यादि । तत्र परस्या विद्याया विषयत्वेनाक्ष म् । यदि पुनः परमेश्वरादन्यदृश्यत्वादिगुणकमक्षरं परिकल्प्येत .. परा विद्या स्यात् । परापरविभागो ह्ययं विद्ययोरभ्युदयनिःश्रेयस. तया परिकल्प्यते । नच प्रधानविद्या निःश्रेयसफला केनचिदभ्युप. पते । तिसच विद्याः प्रविज्ञायेरन्, त्वत्पक्षेऽश्राद्भूतयोनेः परस्य मात्मनः प्रतिपाहामानत्गत ।.दे.एन.तु विडो, वेदितव्ये. इइ निदिष्ट स्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति' (मु० २१११३ : । चैकविज्ञानेन सर्प विज्ञानापेक्षणं सर्वात्मके ब्रह्मणि विवल्यमाणे. कल्यते, नाचेवनमात्रैकायवने प्रधाने, भोग्यव्यतिरिक्त १ नहीति । 'भक्ताः शर्करा उपदधाती' सन्न 'नेजो वै पृत' इति शेषानिर्णयबदनार सत्वादेः शेषामिर्णयः । २ येन ज्ञानेद्राक्षरं प्रतं भूनयोनि पुरुषं सर्व वेद ·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ६ सू. २२ भोक्तरि । अपिच 'स ब्रह्मविद्या सर्व विद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्ये- ठपुत्राय प्राह' (मुण्ड० १११।१ ) इति ब्रह्मविद्या प्राधान्येनोपक्रम्य परापरविभागेन परां विद्यामक्षराधिगमनी दर्शयंस्तस्या ब्रह्मवि- द्यात्वं दर्शयति । सा च ब्रह्मविद्यासमाख्या तदधिगम्यस्याक्षरस्याब्रह्मत्वे वाधिता स्यात् । अपरर्वेदादिलक्षणा कर्मविद्या ब्रह्मविद्योपक्रम उपन्य-. स्यते ब्रह्मविद्याप्रशंसायै । 'प्लेवा ह्येते अढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापियन्ति' (मुण्ड० २२७ ) इत्येवमादिनिन्दावचनात् । निन्दित्वा चापरां विद्यां ततो विरक्तस्य परविद्याधिकारं दर्शयति--पैरीक्ष्य लोकान्कर्मचिता- ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छे- समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्' (मुण्ड० ११२।१२) इति । यत्तूक्तम् चेतनानां पृथिव्यादीनां दृष्टान्तत्वेनोपादानादान्तिकेनाप्यचेतनेन भूत- योनिना भवितव्यमिति । तद्युक्तम् । नहि दृष्टान्तदाान्तिकयोरत्यन्त- 'साम्येन भवितव्यमिति नियमोऽस्ति । अपि, स्थूलाः पृथिव्यादयो दृष्टान्तत्वेनोपात्ता इति न स्थूल एव दान्तिको भूतयोनिरभ्युपगम्यते । 18.9 तस्माददृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः परमेश्वर एव ॥ २१ ॥ 2०.१ विशेपणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥ २२ ॥ इतश्च परमेश्वर एव भूतयोनिर्नेतरौ शारीरः प्रधानं वा । कस्मात् । विशेषणमेदव्यपदेशाभ्याम् । विशिनष्टि हि प्रकृतं भूतयोनि शारीराद्वि- लक्षणत्वेन–'दिव्यो घमूर्तः पुरुषः सवाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः' (मुण्ड० २।१२) इति । नह्येतद्दिव्यत्वादिविशेपणमवि- द्याप्रत्युपस्थापितनामरूपपरिच्छेदाभिमानिनस्तद्धर्मान्स्वात्मनि कल्पयतः शारीरस्योपपद्यते । तस्मात्साक्षादौपनिषदः पुरुप इहोच्यते । तथा प्रधा- १ सर्वविद्यानां प्रतिष्ठा समाप्तिर्यस्याम् । २ प्लवन्वे गच्छन्ति अस्थायिन इति प्लवाः । अष्टादशेति षोडशर्विजः यजमानः पनी चेत्सष्टादश । येपूर्फ अवरमनित्यं कर्म यशः । अपियन्ति प्राप्नुवन्ति । ३ प्रात्वसनिय कर्मसाध्यालोकाननित्यतया ज्ञात्वा निर्येदं वैराग्यं गच्छेत् । कुतः, कृतेन फर्मणा अकृतो सोक्षो नास्ति।

·मधि. ६ सू. २३] प्रथमाध्याय द्वितीयः पादः। नादपि प्रकृतं भूतयोनि भेदेन व्यपदिशति-'अक्षरात्परतः परः' इति । अक्षरमव्याकृतं नामरूपनीनशक्तिरूपं भूबसूक्ष्ममीश्वराश्रयं तम्योपा- घिभूतं सर्वस्माद्विकारापरो योऽविफारसरमापरतः पर इति भेदेन व्यपदेशात्परमात्मानमिह विवक्षितं दर्शयति । नान प्रधान नाम तिथि- स्वतनं तत्त्वमभ्युपगम्य वरमादिव्यपदेश उच्यते । किं तहिं यदि प्रधानमपि कल्प्यमानं श्रुत्यविरोघेनाव्याकृतादिशब्दवाच्यं भूतसूरमं परि- फ्ल्येत परिकल्प्यताम् । तस्माद्धेदव्यपदेशापरमेश्वरो भूवयोनिरित्येत- दिह प्रतिपाद्यते ॥ २२ ॥ फुतश्च परमेश्वरो भूतयोनिः- रूपोपन्यासाच ॥ २३ ॥ अपिघ 'भक्षरात्परतः परः' इत्यस्यानन्तरम् 'एतस्माजायते प्राणः' इति प्राणप्रमृतीनां पृथिवीपर्यन्तानां तत्वानां सर्गमुक्त्या तस्यैव भूवयोनेः सर्य विकारात्मकं रूपमुपन्यस्यमानं पश्याम: -'अभिमूर्धा घनुपी चन्द्र- सूर्यो दिशः श्रोने याग्विवाश्च वेदाः । वायुः प्राणो हदयं विश्वमस्य पन्नां पृथियो ऐप सर्वभूवान्तरात्मा' (मुण्द० २१११४ । इवि ) यश परनेवरख्योचितं, सर्पविकारफारणत्वात् । न शारीरस तेनुमहिम्नः । नापि प्रधानस्सायं रूपोपन्यासः संभपति, सर्पभूनान्तरात्मत्वासंभवान् । तस्मात्परमेश्वर एव भूतयोनिर्नेतराविति गम्यते । कथं पुनर्भूतयोनेरयं रूपोपन्यास इति गम्पते, प्रफरणार, 'एप:' इति च प्रकृतानुपर्पणान् । भूतयोनि हि प्रकृत्य 'एतस्मानायते प्राणः', 'एप सर्वभूतान्तरात्मा' इति पप गूवयोनिपिपयमेप भवति । यथोपाध्यायं प्रन्यैतस्मादधीप्यैप वेदवेदामाल इस पपन्नाध्यायविश्वं ममर्षि वदन् । कर्म पुनर- दृश्यत्यादिगुणफस भूतयोनेपिमहपापं संभवति । सर्यात्मत्ववियाये- दमुच्यते नतु विप्रयत्त्वविवक्षयेलदोपः । 'हमनमहमन्नादः' (ले० गीय मोवि सबिधारमातरम् । शम्मान ET. गोधरसम शरिरपम् । • पिनगर, मिटा घेदा पर, दी। एसद- माहिलोपट । , ·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्। [अधि. ७ सु. २४ ३१०१६) इत्यादिवत् । अन्ये पुनर्मन्यन्ते-नायं भूतयोने रूपोप- न्यासः, जायमानत्वेनोपन्यासात् । 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रि- याणि च । सं वायुर्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी' इति हि पूर्वत्र प्राणादिपृथिव्यन्तं तत्त्वनातं जायमानत्वेन निरदिक्षत् । उत्तरत्रापि च 'तस्मादमिः समिधो यश्च सूर्यः' इत्येवमादि, 'अतश्च सर्वा ओषधयो रसाश्च' इत्येवमन्तं जायमानत्वेनैव निर्देक्ष्यति । इहैव कथमकस्माद- न्तराले भूतयोने रूपमुपन्यसेत् । सर्वात्मत्वमपि सृष्टिं परिसमाप्योपदे- क्ष्यति–'पुरुप एवेदं विश्वं कर्म' (मुण्ड० २।१२१०) इत्यादिना । श्रुति- स्मृत्योश्च त्रैलोक्यशरीरस्य प्रजापतेर्जन्मादि निर्दिश्यमानमुपलभामहे- 'हिरण्यगर्भः समवर्तताने भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविपा विधेम' (ऋ० सं० १०११२१६१) इति । समवर्ततेत्यजायतेत्यर्थः । तथा 'स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुप उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माने समवर्तत' इति च । विकार- पुरुषस्यापि सर्वभूतान्तरात्मत्वं संभवति, प्राणात्मना सर्वभूतानामध्या- स्ममवस्थानात् । अस्मिन्पक्षे 'पुरुप एवेदं विश्वं कर्म' इत्यादिसर्वरूपो- पन्यासः परमेश्वरप्रतिपत्तिहेतुरिति व्याख्येयम् ।। २३ ।। 2०.१ ७ वैश्वानराधिकरणम् । सू० २४-३२ वैश्वानरः साधारणशब्दविशेपात् ॥ २४ ॥ को न आत्मा कि ब्रह्म' इति, 'आत्मानमेवेमं वैश्वानरं संप्रत्यध्ये पि तमेव नो भूहि' (छा० ५।१०१,६) इति चोपक्रम्य द्यसूर्यवावा- काशवारिपृथिवीनां सुतेजस्वादिगुणयोगमेकैकोपासननिन्दया च वैश्वा- नरं प्रत्येपां मूर्धादिभावमुपदिश्यानायते-'यस्वेतमेवं प्रादेशमात्रेममि- १ यव सूर्यो धुलोकाग्नेः समिध इव भासकः । २ हिरण्यगर्भः अप्रे समवर्तत । जातः सन् भूतप्रामस्यैकः पतिर्वभवेति शेषः । कसै प्रजापतये । विधेम परिचरेम । ३ को न इति । प्राचीनशालसत्ययज्ञेन्द्रद्युम्नजनबुडिलाः समेसत्यं मीमांसां चक्रुः केकय- राज गत्वा । अध्येपि सरति । ४ अमि आमिमुस्येनापरोक्षतया विश्वं मिमीते जानातीत्यभिविमानस्तम् । 21.9 ।

·अधि. ७ सू. २४] प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः। विमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्से स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेना- स्मस्वन्नमचि तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेजाचक्षुर्वि- श्वरूपः प्राणः पृथग्वात्मा सदेहो बहुलो बस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव वेदि.मानि बहिईदय गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आ- स्यमाहवनीयः' (छा० ५।१८२) इत्यादि । तन सशयः-किं वैश्वा- नरशब्देन जाठरोऽनिरुपदिश्यत उत भूताग्निरथ तदमिमानिनी देवता अथवा शारीर आहोवित्परमेश्वर इति । किं पुनरन सशयकारणम् । वैश्वानर इति जाठरभूताग्निदेवताना साधारणशब्दप्रयोगादात्मेति च शारीरपरमेश्वरयो वन कस्योपादानं न्याय्यं कस्य वा हानमिति भरति सशयः । किं तावत्प्राप्तम्, जाठरोऽमिरिति । कुतः । तन हि विशेपेण कचित्प्रयोगो दृश्यते-अयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमन्तः पुरुषे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते' (बृह० ५।९) इत्यादौ । अनिमात्र वा स्यात्, सामान्येनापि प्रयोगदर्शनात् 'विश्वस्मा अग्निं भुवनाय देवा वैश्वानर केतुमहामकृण्वन्' (नर० स० १०1८८।१२) इत्यादौ । अनिशरीरा वा देवता स्यात्, नस्यामपि प्रयोगदर्शनात 'वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि क भुवनानाममिश्रीः' (ऋ० स० ११९८१ ) इत्येवमाद्यायाः श्रुतेर्देवतायामैश्वर्याद्युपेताया सभवात् । अथात्मशब्दसामानाधिकरण्या- दुपक्रमे च 'को नाआत्मा कि ब्रह्म' इति केवलात्मशब्दप्रयोगादात्मश- व्दवशेन च वैश्वानरशब्दः परिणेय इत्युच्यते, तथापि शारीर आत्मा स्यात् , तस्स भोक्तृत्वेन वैश्वानरसनिकर्षात् । प्रादेशमात्रमिति च विशे- पणस्य तस्मिन्नुपाधिपरिच्छिन्ने सभवात् । तस्मान्नेश्वरो वैश्वानर इत्येव प्राप्त तत इदमुच्यते-वैश्वानरः परमात्मा भावतुमर्हतीति । कुतः, साधारणशब्द- विशेषात् । साधारणशब्दयोर्विशेपः साधारणशब्दविशेषः । यद्यप्येवावु- भावप्यात्मवैश्वानरशन्दौ साधारणशब्दो, वैश्वानरशब्दस्तु जयस्व सा. , १ सदेहो देहस्य मध्यभाग । रविर्धनम् । २ विश्वस्मै भुवनाय वैश्वानरमग्निमहा केतु चिह सूर्यमकृण्वन्देवा । तदुदये दिनव्यवहारात् । ३ वैश्वानरस्य देवस्य सुमती शोभन युद्धौ वम स्याम भवेम । तस्सासदिपया मुमतिर्भववित्स्य ।

·८८ A ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि.७ सू. २६ धारणः, आत्मशब्दश्च द्वयस्य तथापि विशेयो दृश्यते, येन परमेश्वरपरत्वं तयोरभ्युपगम्यते, 'तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेजा' इत्यादि । अत्र हि परमेश्वर एव युमूर्धत्वादिविशिष्टोऽवस्थान्तरगतः प्रत्यगा- त्मत्वेनोपन्यस्त आध्यानायेति गम्यते, कारणत्वात् । कारणस्य हि सर्वामिः कार्यगतामिरवस्थामिरवस्थावत्त्वाड्युलोकाद्यवयवत्वमुपपद्यते । स स- पु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति' इति च सर्वलोकाद्याश्रयं फलं श्रूयमाणं परमकारणपरिग्रहे संभवति । एवं हाऽस्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते' (छा० ५।२४।३) इति च तद्विदः सर्वपाप्मप्रदाहश्रवणम् । 'को न आत्मा किं ब्रह्म' इति चात्मब्रह्मशब्दाभ्यामुपक्रम इत्येवमेतानि लिगानि परमेश्वरमेवावगमयन्ति । तस्मात्परमेश्वर एव वैश्वानरः ॥२४॥ स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ २५ ॥ इतश्च परमेश्वर एव वैश्वानरः, यस्मात्परमेश्वरस्यैवाग्निरास्यं चौर्मू- र्धेतीदृशं त्रैलोक्यात्मकं रूपं स्मर्यते--'यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा सं नाभि- श्वरणौ क्षितिः। सूर्यश्चक्षुर्दिशः श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नमः ॥' इति । एतत्स्मर्यमाणं रूपं मूलभूतां श्रुतिमनुमापयदस्य वैश्वानरशब्दस्य परमे- श्वरपरत्वेऽनुमान लिङ्गं गमकं स्यादित्यर्थः । इतिशब्दो हेत्वर्थः । यस्मादिदं गमकं तस्मादपि वैश्वानरः परमात्मैवेत्यर्थः । यद्यपि स्तुतिरिय 'तस्मै लोकात्मने नमः' इति । स्तुतित्वमपि नासति मूलभूते वेदवाक्ये सम्यगीदृशेन रूपेण संभवति । 'द्यां मूर्धानं यस्य विप्रा वदन्ति खं वै नाभिं चन्द्रसूर्यों च नेने । दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता ॥' इत्येवंजातीयका च स्मृतिरिहोदाहर्तव्या ॥ २५ ।। शब्दादिभ्योऽन्त प्रतिष्ठानाच नेति चेन्न तथादृष्ट्युप- देशादसंभवात्पुरुपमपि चैनमधीयते ॥ २६ ॥ अत्राह--न परमेश्वरो वैश्वानरो भवितुमर्हति । कुतः, शब्दादि- भ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च । शब्दस्तावद्वैश्वानरशब्दो न परमेश्वरे सभवति, १ अवस्थान्तरमध्यात्ममधिदैवमिसेवरूपम् । २ यथामौ निक्षिप्तमिपीकातूल दद्यते एव हास्य विदुष । 21.9 ·सू. २५] ५ मा ,- , यं. ५.। अर्थान्तरे रूढत्वात् । तथाग्निशब्दः 'स एपोऽग्निवैश्वानरः' इति । आदिशब्दात् 'हृदयं गार्हपत्यः' ( छा० ५।१८R) इत्याद्यमिताभ- कल्पनम् । तद्यद्वक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम्' (छा० ५.१०१) इत्यादिना च प्राणाहुत्यधिकरणतासंकीर्तनम् । एतेभ्यो हेतुभ्यो जाठरो - वैश्वानरः प्रत्येतव्यः । तथान्तःप्रतिष्ठानमपि श्रूयते-'पुरुषेऽन्तःप्रति- ष्ठितं वेद' इति । तच्च जाठरे संभवति । यदप्युक्तं-मूर्धेव सुतेजा इत्यादेविशेषात्कारणात्परमात्मा वैश्वानर इति । अत्र ब्रूमः-फुतो ह्येप निर्णयः, यदुभयथापि विशेषप्रतिभाने सति परमेश्वरविषय एव विशेष आश्रयणीयो न जाठरविपय इति । अथवा भूताग्नेरन्तर्वहिश्चावतिष्ट- मानस्यैप निर्देशो भविष्यति । तस्यापि हि धुलोकादिसंबन्धो मत्रवर्णा- दवगम्यते-'यो भानुना पृथिवीं द्यागुतेमामाततान रोदसी अन्व- रिक्षम्' (मा० सं० १०८८३ ) इत्यादी । अथवा तच्छरीराया देवताया ऐश्वर्ययोगाड्युलोकाद्यवयवत्वं भविष्यति । तस्मान्न परमेश्वरो वैश्वानर इति । अत्रोच्यते तथादृष्ट्युपदेगादिति । न शब्दादिभ्यः कारणेभ्यः परमेश्वरस्य प्रत्याख्यानं युक्तम् । कुतः, तथा जाठरापरि- त्यागेन दृप्युपदेशात् । परमेश्वरदृष्टिहिं जाठरे वैश्वानर इहोपदिश्यते, 'मनो ब्रह्मेत्युपासीत' (छा० ३११८३१) इत्यादिवत् । अथवा जाठ- रवैश्वानरोपाधिः परमेश्वर इह द्रष्टव्यत्वेनोपदिश्यते, 'मनोमयः प्राण- शरीरो भारूप:' (छा० ३।१४।२) इत्यादिवत् । यदि चेह परमेश्वरो न विवक्ष्येत केवल एव जाठरोऽनिर्विवक्ष्येत ततो मूधैव सुतेजा इत्या- देविशेपस्थासंभव एव स्यात् । यथा तु देवताभूताग्निव्यपाश्रयेणाप्ययं विशेष उपपादयितुं न शक्यते तथोत्तरसूत्रे वक्ष्यामः । यदि च फेल एर जाटरो विवक्ष्येत, पुरुपेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं तस्य स्थान तु पुरुपत्वम् । पुरुपमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः ---'स एपोऽनि भकमन्न होमीय होमसाधनं तेन प्राणामिहोत्रं कार्यमित्यर्थ । २इमा पृथिवीमत घामपि द्यावापृथियावेद रोदसी यो भानुरूपेणाततान व्याप्तवान् । अन्तरिक्षं च तयोम- ध्यमाततान स देवो धुलोकाद्यपयको ध्येय इत्यर्थः ।

·ब्रह्मसूनशाङ्करमाष्यम् । [अधि. ७ स. २८ वैश्वानरो यत्पुरुषः स यो हैतमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुपविध पुरुपेऽन्तःभ- तिष्ठितं वेद' (श० प्रा० १०६१।११) इति । परमेश्वरस्य तु सर्वात्मत्वात्पुरुषत्वं पुरुपेऽन्त प्रतिष्ठितत्वं 'चोभयमुपपद्यते । ये तु 'पुरुपविधमपि पैनमधीयते' इति सूनायययं पठन्ति, तेपामेपोऽर्थः- केवलजाठरपरिग्रहे पुरुपेऽन्तःप्रतिष्ठितत्व केवलं स्यान्न पुरुपविधत्वम् । पुरुषविधमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः---'पुरुषविध पुरुपेऽन्त:- प्रतिष्ठितं वेद' इति । पुरुपविधत्वं च प्रकरणाद्यदधिदैवतं घुमूर्धत्वादि पृथिवीप्रतिष्ठितत्वान्त, यचाध्यात्म प्रसिद्ध मूर्धत्वादि चुवुकप्रतिष्टितवान्त तत्परिगृह्यते ।। २६ ॥ अतएव न देवता भूतं च ॥ २७॥ यत्पुनरक्त भूतामेरपि मत्रवर्णे धुलोकादिसवन्धदर्शनान्मूर्धेव सुते- जा इत्याद्यवयवकल्पन तस्यैव भविष्यतीति, यच्छारीयया देवताया चैश्वर्ययोगादिति, तत्परिहर्तव्यम् । अत्रोच्यते--अतएवोक्तेभ्यो हेतुभ्यो न देवता वैश्वानरः । तथाभूताग्निरपि न वैश्वानरः । नहि भूतानेरौ- ण्यप्रकाशमात्रात्मकस्य द्युमूर्धत्वादिकल्पनोपपद्यते, विकारस्य विका- रान्तरात्मत्वासभवात् । तथा देवतायाः सत्यप्यैश्वर्ययोगे न गुमूर्धत्वा- दिकल्पना संभवति । अकारणत्वात्परमेश्वराधीनैश्वर्यत्वाच । आत्मश- दासमवश्व सर्वेप्वेपु पक्षेपु स्थित एव ॥ २७ ॥ साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः॥२८॥ पूर्व जाठराग्निप्रतीको जाठराम्युपाधिको वा परमेश्वर उपास्य इत्यु- क्रमन्तःप्रतिष्ठितत्वाद्यनुरोधेन । इदानीं तु विनैव प्रतीकोपाधिकल्प- नाभ्या साक्षादपि परमेश्वरोपासनपरिग्रहे न कश्चिद्विरोध इति जैमि- निराचार्यों मन्यते । ननु जाठराध्यपरिग्रहेऽन्तःप्रतिष्ठितत्ववचन शाब्दादीनि च कारणानि विरुध्येरनिति । अत्रोच्यते-अन्तःप्रतिष्ठि- तत्ववचन तावन्न विरुध्यते । नहीहैं 'पुरुपविधं पुरुपेऽन्तःप्रतिष्ठितं १ यत् य । पुरुष पूर्ण । यो वेद स सर्वर भुते । २ इहेति घाजसनेयकोक्ति । .

·विश्वे वा एवं अधि. ७ सू. ३०] प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः। ९१ वेद इति' जाठराग्यभिप्रायेणेदमुच्यते । तस्याप्रकृवत्वादसंशब्दितत्वाच । कथं तर्हि यत्प्रतं मूर्धादिचुचुकान्तेपु पुरपावयवैपु पुरुपविधने कल्पित तमिप्रायेणेदमुच्यते-'पुरुपविधं पुरुपेऽन्तः प्रतिष्ठित वेद' इति । यथा वृक्षे शासां प्रतिष्ठितां पश्यतीति तद्वत् । अथवा यः प्रकृतः परमात्मा- ध्यात्ममधिदैवतं च पुरुपविधत्योपाधिस्तस्य यत्केवलं साक्षिरूपं तदमि- प्रायेणेदमुच्यते----'पुरुपेऽन्तःप्रतिष्ठितं चेद' इति । निश्चिते च पूर्या- परालोचनवशेन परमात्मपरिग्रहे तद्विपय एव वैश्वानरशब्दः पेनचि- द्योगेन वर्तिप्यते । विश्वश्चार्य नरश्चेति, विश्वेपां वायं नरः, नरा अस्येति विश्वानरः परमात्मा, सर्वात्मत्वात् । विश्वानर वैश्वानरः । तद्धितोऽनन्यार्थः, राक्षसवायसादिवत् । अग्निशब्दोऽप्यन- णीत्वादियोगाश्रयणेन परमात्मविपय एव भविष्यति । गाईपसादिक- रूपनं प्राणाहुत्यधिकरणत्वं च परमात्मनोऽपि सर्वात्मत्वादुपपद्यते ।। २८॥ कथं पुनः परमेश्वरपरिग्रहे प्रादेशमानश्रुतिरुपपद्यत इति तां व्याख्या- तुमारभते- 22.9 अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥ २९ ।। अंतिमानस्यापि परमेश्वरस्य प्रादेशमानत्वमभिव्यक्तिनिमित्तं स्यात् । अमिव्ययते फिल प्रादेशमानपरिमाणः परमेश्वर उपासकानां कृते । प्रदेशेषु वा हृदयादिपूपलब्धिस्थानेषु विशेषेणाभिव्यज्यते । अतः परमेश्वरेऽपि प्रादेशमानश्रुतिरभिव्यक्तरुपपद्यत इत्याश्मरथ्य आचार्यों मन्यते ।। २९ ।। अनुस्मृतेर्यादरिः।। ३०॥ प्रादेशमानहृयप्रतिष्टेन वायं मनसानुसर्यते तेन प्रादेशमान इत्यु- च्यते । यथा प्रस्थमिता यवाः प्रस्था इत्युच्यन्ते तद्वत् । यद्यपि च यवेपु १ अन्त प्रतिष्टितत्वं माध्यस्थ्य साक्षित्वमित्वर्थ । २ अन 'नरे संज्ञाया' मिति पूर्व- पदम्य दीमत्वम् । ३ अनन्यार्थत्वं प्रकृलीतिरिक्तार्यशून्यतम् । ४ अतिकान्ता मात्रा परिमाणं यख तस्सेनि यारत् । ५प्रदेशेषु या मीयत इति प्रादेशमान १६ प्रादेशेन मनसा मीयत इति दा। ,239 ·९२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ७ सू. ३२ खगतमेव परिमाणं प्रस्थसंवन्धाव्ययते । नचेह परमेश्वरगतं किंचित्प- रिमाणमस्ति यहृदयसंवन्धाढ्यज्यते । तथापि प्रेयुक्तायाः प्रादेशमात्र- श्रुतेः संभवति यथाकथंचिदनुस्मरणमालम्बनमित्युच्यते । प्रादेशमानत्वेन वायमप्रादेशमात्रोऽप्यनुस्मरणीयः प्रादेशमात्रश्रुत्यर्थवत्तायै । एवमनुस्मृ- तिनिमित्ता परमेश्वरे प्रादेशमात्रभुतिरिति वादरिराचार्यों मन्यते ।। ३० ॥ संपत्तेरिति जैमिनिस्तथाहि दर्शयति ॥ ३१॥ संपत्तिनिमित्ता वा स्यात्प्रादेशमात्रश्रुतिः । कुतः । तथाहि--समा- नप्रकरणं वाजसनेयिब्राह्मणं युप्रभृतीन्पृथिवीपर्यन्तांस्त्रैलोक्यात्मनो वैश्वा- नरस्यावयवानध्यात्ममूर्धप्रभृतिषु चुवुकपर्यन्तेपु देहावयवेपु संपादयत्प्रा- देशमात्रसंपत्ति परमेश्वरस्य दर्शयति-'प्रादेशमात्रमिव ह वै देवाः सुवि- दिता अभिसंपन्नास्तथा नु व एतान्वक्ष्यामि यथा प्रादेशमात्रमेवामिसं- पादयिष्यामीति । स होवाघ मूर्धानमुपदिशत्रुवाचैप वा अतिष्ठा वैश्वा- कर इति । चक्षुपी उपदिशनुवाचैप वै सुतेजा वैश्वानर इति । नासिके उपदिशनुवाचैप वै पृथग्वात्मा वैश्वानर इति । मुख्यमाकाशमुपदि- शनुवाचैप वै बहुलो वैश्वानर इति । मुख्या अप उपदिशन्नुवाचैप वै रयिर्वैश्वानर इति । चुबुकमुपदिशन्नुवाचैप वै प्रतिष्ठा वैश्वानर इति' । चुबुकमित्यधरं मुखफलकमुच्यते । यद्यपि वाजसनेयके द्यौरतिष्ठात्वगुणा समानायत आदित्यश्च सुतेजस्त्वगुणः । छान्दोग्ये पुनद्यौः सुतेजस्त्व- गुणा समानायत आदित्यश्च विश्वरूपत्वगुणः । तथापि नैतावता विशे- पेण किंचिद्धीयते, प्रादेशमानश्रुतेरविशेपात् । सर्वशाखाप्रत्ययत्वाच । संपचिनिमित्तां प्रादेशमात्रश्रुतिं युक्ततरां जैमिनिराचार्यों मन्यते ॥३१॥ आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३२॥ आमनन्ति चैनं परमेश्वरमस्मिन्मूर्धचुबुकान्तराले जाबालाः–'य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविमुक्त प्रतिष्ठित इति । सोऽविमुक्त कस्मिन्प्रतिष्ठित इति । वरणायां नास्यां च मध्ये प्रतिष्ठित इति । का १ प्रयुचायास्तदर्थे वर्तमानायाः। २ अविमुक्त अविद्योपाधिकल्पितावच्छेदे जीवात्मनि भेदकल्पनया प्रतिष्टित उपास्यः।

·अधि. १सू. १] प्रथमाध्याये तृतीयः पादः। वै वरणा का च नासीति । तत्र चेमामेव नासिका वरणा नासीति निरुच्य या सर्वाणीन्द्रियकृतानि पापानि वारयतीति सा वरणा, सर्वा- णीन्द्रियकृतानि पापानि नाशयतीति सा नासीति । पुनरामनन्ति-क- तमच्चास्य स्थानं भवतीति । भ्रुवोर्माणस्य च यः संधिः स एप द्युलोकस्य • परस्य च संधिर्भवतीति' (जारा० १)। तस्मादुपपन्ना परमेश्वरे प्रादेशमात्रश्रुतिः । अभिविमानश्रुतिः प्रत्यगात्मत्वाभिप्राया । प्रत्यगात्म- तया सर्वेः प्रागिभिरभिविमीयत इत्यभिविमानः । अमिगतो वायं प्रल- गात्मत्याद्विमानश्च । मानवियोगादित्यभिविमानः । अभिविमिमीते वा सर्व जगत्कारणत्वादित्यभिविमानः । तस्मात्परमेश्वरो वैश्वानर इति सिद्धम् ॥ ३२ ॥ इति श्रीगच्छंकरभगवत्पादकृतौ शारीरफमीमांसामाप्ये प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २॥ 23.9 25.9 प्रथमाध्याये तृतीयः पादः। [अनासष्टप्रालिबानां प्रायो शेयब्रह्मविपयाणां विचारः । एवं पादनयेणापि वाक्यविचारः] १ द्युभ्यायधिकरणम् । सू० १-७ शुभ्वाचायतनं खशब्दात् ॥१॥ इदं श्रूयते---'यमिन्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्य सर्वैः । तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुश्चयामृतस्यैप सेतुः' (मुण्ड० २।२।५) इति । अत्र यदेतझ्युप्रभृतीनामोतत्ववचनादायतनं किंचिदवगम्यते, तत्किं परं ब्रह्म स्यादाहोस्विदर्थान्तरमिति संदिह्यते । तत्रार्थान्तरं किमप्यायतनं स्यादिति मातम् । कमान, 'बमृतस्यैप सेतुः' इति श्रवणात् । पारवान्हि लोके सेतुः प्रख्यातः । नच परस्य माणः पारवत्वं शक्यमभ्युपगन्तुं, 'अनन्तमपारम्' (वृह० २।४।१२) इति श्रवणात् । अर्थान्तरे पायतने परिगृह्यमाणे स्मृतिप्रसिद्ध प्रधानं १ वरणा मः।२ पिनीयते शाय। ३ अभिवनिनोन निर्मिनीदे। ४ अमृतसेडि थक्पात् सेतुरिति श्रवणादिति योग्ना। ५ मेरिति प्रवादिति व्यापटे-मारवन् ।'

·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. १ सू. १. परिग्रहीतव्यं, तस्य कारणत्वादायतनवोपपत्तेः । श्रुतिप्रसिद्धो वा वायुः स्यात्, 'वायुर्वं गौतम तत्सूत्रं घायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदब्धानि भवन्ति' (वृह० ३१२) इति वायोरपि विधारणत्वनवणात् । शारीरो वा स्यात् । तस्यापि भोक्तृत्वाद्भोग्यं प्रपञ्चं प्रत्यायतनत्वोपपत्तेरियेवं प्राप्त इदमाह-शुभना- द्यायतनमिति । द्योश्च भूश्च युभुवौ द्युभुवावादी यस्य तदिदं शुभ्वादि । यदेतदस्मिन्वाक्ये द्योः पृथिव्यन्तरिक्षं मनः प्राणा इत्येवमात्मकं जगदो- तत्वेन निर्दिष्टं तस्यायतनं परं ब्रह्म भवितुमर्हति । कुतः, स्वशब्दात्, आत्मशब्दादित्यर्थः । आत्मशब्दो हीह भवति–'तमेवैकं जानथ आत्मानम्' इति । आत्मशब्दश्च परमात्मपरिग्रहे सम्यगवकल्पते ना. र्थान्तरपरिमहे । कचिच्च स्वशब्देनैव ब्रह्मण आयतनत्वं श्रूयते- 'सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः' (छा० ६।८।४) इति ।,स्वशब्देनैव चेह पुरस्तादुपरिष्टाच्च ब्रह्म संकीर्त्यते- 'पुरुप एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम्' इति । 'नवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण' (मुण्ड० २।२।११) इति च । तत्र त्वायवनायतनवद्भावनवणात् । सर्व ब्रह्मेति च सामानाधिकर- ण्यात् । यथानेकात्मको वृक्षः शाखा स्कन्धो मूलं चेत्येवं नानारसो विचित्र आत्मेत्याशङ्का संभवति, तां निवर्तयितुं सावधारणमाह- 'तमेवैकं जानथ आत्मानम्' इति । एतदुक्तं भवति–न कार्यप्रपञ्चवि- शिष्टो विचित्र आत्मा विज्ञेयः । कितयविद्याकृतं कार्यप्रपञ्च विद्यया प्रविलापयन्तस्तमेवैकमायतनभूतमात्मानं जानथैकरसमिति । यस्मिन्नास्ते देवदत्तस्तदानयेत्युक्त आसनमेवानयति न देवदत्तम् । तद्व- दायतनभूतस्यैवैकरसस्यात्मनो विज्ञेयत्वमुपदिश्यते । विकारान्ताभिस- न्धस्य चापवादः श्रूयते—'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति' (का० २।४।११) इति । सर्व ब्रह्मेति तु सामानाधिकरण्यं प्रपञ्चप्र- १ सहयानि सप्रथितानि । २ सामानाधिकरण्यात् विचिन भात्मेति सबन्ध ३ विकारेऽनृते करिपते अभिसन्धोऽमिमानो यस्य । यथा ।

·1 । अधि. १ सू.२]' प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । ९५ विलापनार्थ नानेकरसताप्रतिपादनार्थम् । 'स यथा सैन्धवयनोऽनन्त- रोऽवाह्यः कृत्लो रसघन एवैवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽनाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानधन एवं' (बृह० ४।५।१३) इत्येकरसतानवणात् । तस्माद्यभ्वा- द्यायतनं परं ब्रह्म । यत्तूक्तं, सेतुश्रुतेः सेतोश्च पारयत्त्वोपपत्तेब्रह्मणो- ऽर्थान्तरेण शुभ्वाद्यायतनेन भवितव्यमिति । अत्रोच्यते--विधारणत्वमा- अमन सेतुश्रुत्या विवक्ष्यते न पारवत्त्वादि । नहि मृद्दारुमयो लोके सेतु. ईष्ट इत्यत्रापि मृद्दारुमय एव सेतुरभ्युपगम्यते । सेतुशब्दार्थोऽपि वि. धारणत्वमानमेव न पारवत्त्वादि, पिनो वन्धनकर्मणः सेतुशव्दव्युत्पत्तेः । अपर आह—'तमेवैकं जानथ आत्मानम्' इति यदेतत्संकीर्तितमात्म- ज्ञानं, यच्चैतत् 'अन्या वाचो विमुञ्चर्थ' इति वाग्विमोचनं, तदनामृत- त्वसाघनत्वात् 'अमृतस्यैप सेतुः' इति सेतुश्रुत्या संकीर्यते न तु शुभा- द्यायतनम् । तर यदुक्तं सेतुश्रुतेर्बह्मणोऽर्थान्तरेण युभवाद्यायतनेन भाव्य- मित्येतद्युक्तम् ॥ १॥ मुक्तोपसुप्यव्यपदेशात् ॥२॥ इवश्च परमेव ब्रह्म शुभ्वाद्यायतनम् । यस्मान्मुत्तोपमृप्यतास्य व्यप- दिश्यमाना दृश्यते । मुक्तरुपमृप्यं मुक्तोपमृप्यम् । देहादिष्वनात्मस्वह- मस्मीत्यात्मबुद्धिरविद्या, तततत्पूजनादौ रागस्तत्परिभवादी द्वेपस्तदु- च्छेददर्शनाद्भयं मोहश्वेयेवमयमनन्तभेदोऽनर्यप्रातः संततः सर्वेपां नः प्रत्यक्षः । तद्विपर्ययेणाविद्यारागद्वेपादिदोपमुक्तरुपमृप्यं गम्यमेतदिति शुभ्वाद्यायतनं प्रकृत्य व्यपदेशो भवति । कथम्, 'मिद्यते हृदयग्रन्थि- शिछद्यन्ते सर्वसंशयाः । श्रीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दष्टे परावरे' (मुण्ड० २।२।८) इत्युक्त्वा प्रवीति-'तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परा- सरं पुरुपमुपैति दिव्यम्' (मुण्ड० ३।२।८) इति । ब्रह्मणश्च मुक्तोपर- प्यत्वं प्रसिद्ध शास्त्रे-'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि श्रिताः । अथ मोऽभृतो भवत्यत्र ब्रह्म समभुते' (बृह० ४।१७) इत्येवमादी । प्रधानादीनां तु न चिन्मुक्तोपमृप्यत्वमस्ति प्रसिद्धम् । अपिच 'वमे- १ सिनोति यनातीति सेतु । पदाथैवदेशो विधारणमित्यर्थः ।

·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. १ सू. ५ वैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैप सेतुः' इति वाग्वि- मोकपूर्वकं विज्ञेयत्वमिह शुभ्वाद्यायतनस्योच्यते । तच श्रुत्यन्तरे ब्रह्मणो दृष्टम्-'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायावहूश. ब्दान्वाचो विग्लापनं हि तत्' । (बृह० ४।४।२१) इति । तस्मादपि द्युभ्वाद्यायवनं परं ब्रह्म ॥२॥259 27.9 नानुमानमतच्छब्दात् ॥३॥ यथा ब्रह्मणः प्रतिपादको वैशेषिको हेतुरुक्तो नैवमर्थान्तरस्य वैशे- पिको हेतुः प्रतिपादकोऽस्तीसाह । नानुमानिकं सांख्यस्मृतिपरिकल्पितं प्रधानमिह शुभ्वाद्यायतनत्वेन प्रतिपत्तव्यम् । कस्मात् , अतच्छब्दात् । तस्याचेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः शब्दस्तच्छब्दः, न तच्छब्दोऽतच्छ- ब्दः।न छत्राचेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः कश्चिच्छन्दोऽस्ति, येनाचेतनं प्रधानं कारणत्वेनायवनत्वेन वावगम्येत । तद्विपरीतस्य चेतनस्य प्रति- पादकशब्दोऽत्रास्ति-'यः सर्वज्ञः सर्ववित्' ( मुण्ड० १।१।९) इत्यादिः । अतएव न वायुरपीह धुभ्वाद्यायतनत्वेनाधीयते ॥ ३ ॥ प्राणभृच्च ॥४॥ यदपि प्राणभृतो विज्ञानात्मन आत्मत्वं चेतनत्वं च संभवति तथा- प्युपाधिपरिच्छिन्नज्ञानस्य सर्वज्ञत्वाद्यसंभवे सत्यस्मादेवातच्छब्दात्मा- णभृदपि न दुभ्वाद्यायतनत्वेनायितव्यः । नचोपाधिपरिच्छिन्नस्या- विमोः प्राणभृतो शुभ्वाद्यायतनत्वमपि सम्यक्संभवति । पृथग्योगकर- णमुत्तरार्थम् ॥ ४ ॥ कुतश्च न प्राणभृयुभ्वाद्यायतनत्वेनायितव्यः- भेदव्यपदेशात् ॥५॥ भेदव्यपदेशश्वेह भवति-तमेवैकं जानय आत्मानम्' इति ज्ञेयज्ञा- तृभावेन ! तन प्राणभृत्तावन्मुमुक्षुत्वाज्ञाता, परिशेषादात्मशब्दवाच्यं ब्रह्म ज्ञेयं द्युभवाद्यायतनमिति गम्यते, न प्राणभृत् ॥ ५ ॥ १ प्रज्ञा वाक्यार्षधीः । ब्राह्मणपदमनुचद्विजोपलक्षणम् ।

·अधि. १ सू.७] प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । कुतश्च न प्राणप्युभवाद्यायवनत्वेनायितव्यः- प्रकरणात् ॥६॥ प्रकरणं चेदं परमात्मनः । 'कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञानं भवति' (मु० २११३ ) इत्येकविज्ञानेन सर्व विज्ञानापेक्षणात् । पर- मात्मनि हि सर्वात्मके विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं स्यान केवले प्राणभृति ॥ ६॥ कुतश्च न प्राणभृयुभ्वाद्यायतनत्वेनायितव्य:- स्थित्यदनाभ्यां च ॥ ७॥ युभ्वाचायतनं च प्रकृत्य 'द्वा सुपर्णा सयुजा ससाया' (मु० ३१११) इत्यत्र स्थित्यदने निर्दिश्यते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति' इति कर्मफलाशनं, 'मनभन्नन्योऽमिचाकशीति' इत्यौदासीन्येना- वस्थानं च । ताभ्यां च स्थित्यदनाभ्यामीश्वरक्षेत्रज्ञौ वत्र गृह्यते । यदि चेवरो शुभ्वाद्यायतनत्वेन विवक्षितस्ततस्तस्य प्रकृतस्येश्वरस्य क्षेत्रज्ञापृथग्वचनमवकल्पते । अन्यथा प्रकृतवचनमाकस्मिकमसंबद्धं स्यात् । ननु तथापि क्षेत्रज्ञस्पेश्वरात्पृथग्वचनमाकस्मिकमेव प्रसज्येत । न । तस्याविवक्षितत्वात् । क्षेत्रज्ञो हि कर्तृत्वेन भोक्तृत्वेन च प्रतिश- रीरं वुझ्याशुपाधिसंवद्धो लोकत एव प्रसिद्धो नासौ श्रुत्या तात्पर्येण विवक्ष्यते । ईश्वरस्तु लोकतोऽप्रसिद्धत्वाच्छ्रुत्या तात्पर्येण विवक्ष्यते इति न तलाकस्मिकं वचनं युक्तम् । 'गुहां प्रविष्टावात्मानी हिं' इत्य- त्राप्येतदर्शितं वा सुपर्णा' इत्यस्यामचीश्वरक्षेत्रज्ञावुच्यते इति । पदापि पैयुपनिपकवेन व्यारयानेनास्यामृचि सत्त्वक्षेत्रज्ञावुच्येते तदापि न विरोधः कश्चित् । कथम् । प्राणमृद्धीद घटादिच्छिद्रवत्सत्वाद्युपा- ध्यमिमानित्वेन प्रतिशरीरं गृह्यमाणो द्युभ्वाद्यायतनं न भवतीति निपिध्यते । यस्तु सर्वशरीरेपूपाधिमिर्विनोपलक्ष्यते परमात्मैव स भवति । यथा घटादिच्छिद्राणि घटादिभिरुपाधिमिर्विनोपलक्ष्यमाणानि महाकाश एव भवन्ति, तद्वत्माणभृतः परस्मादन्यत्वानुपपत्तेः प्रतिपेयो म. • सू.

·A ९८ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [भधि. २ सू.८ नोपपद्यते । तस्मात्सत्त्वाद्युपाध्यभिमानिन एव गुम्वाद्यायतनत्वप्रति- पेधः । तस्मात्परमेव ब्रह्म शुभवाद्यायतनम् । तदेतत् 'अदृश्यत्वादि- गुणको धोक्तः' इत्यनेनैव सिद्धम् । तस्यैव हि भूतयोनिवाक्यस्य मध्य इदं पठितम् 'यस्मिन्यौः पृथिवी चान्तरिक्षम्' इति । प्रपश्चार्थ तु पुनरुपन्यस्तम् ॥ ७ ॥ 27-5 26.9 २ भृमाधिकरणम् । सू०८-९ भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ॥८॥ इदं समामनन्ति-'भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भ. गयो विजिज्ञास इति । यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्वि- जानाति स भूमाऽथ यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पम्' (छा० ७१२३,२४ ) इत्यादि । तत्र संशयः--किं प्राणो भूमा स्वादाहोस्थित्परमात्मेति । कुतः संशयः । भूमेति तावदहुत्वमभिधी- चते, 'यहोर्लोपो भू च वहोः' (पा० ६।४।१५८) इति भूमशब्दस्य भावप्रत्ययान्ततास्मरणात् । किमात्मकं पुनस्तद्वहुत्वमिति विशेपाका- ज्ञायां 'प्राणो वा आशाया भूयान्' (छा० ४.१५।१ ) इति संनिधा- नात्प्राणो भूमेति प्रतिभाति । तथा 'श्रुतं ह्येव मे भगवेट्टशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवान्शोकस्य पारं तारयतु' ( छा० ७।१।३) इति प्रकरणोत्यानात्परमात्मा भूमेत्यपि प्रतिभाति । तत्र कस्योपादानं न्याय्य कस्य वा हानमिति भवति संशयः । किं तावत्प्राप्तम् । प्राणो भूमेति । कस्मात् । भूयःप्रश्नप्रति- वचनपरम्परादर्शनात् । यथा हि 'अस्ति भगवो नानो भूयः' इति, 'वाग्वाव नानो भूयसी' इति । तथा 'अस्ति भगवो वाचो भूयः' इति, 'मनो वाव वाचो भूयः' इति च नामादिभ्यो ह्या प्राणाद्भूयःप्रश्नपति- वचनप्रवाहः प्रवृत्तः । नैवं प्राणात्परं भूयःप्रभप्रतिवचनं दृश्यते-ऽस्ति भगवः प्राणाद्भूय इत्यदो वाव प्राणाद्भूय इति । प्राणमेव तु नामादिभ्य १व्यवहारावीतं पूर्ण वस्तु भूमा । २ भगवदृशेभ्यो युष्मत्सदृशेभ्यः । .

·. अधि. २ सू.८] प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । ९९ आशान्तेभ्यो भूयांसं 'प्राणो वा आशाया भूयान्' इत्यादिना सप्रप- चमुक्त्वा , प्राणदर्शिनश्वातिवादित्वम्-'अतिवाद्यसीसतिवायसीति ब्रूयान्नाप वीत', इत्यभ्यनुज्ञाय 'एप तु वा अतिवदति यः सत्येनाति- वदति इति प्राणव्रतमतिवादित्वमनुष्यापरित्यज्यैव प्राणं सत्यादिपर- म्परया भूमानमवतारयन्प्राणमेव भूमानं मन्यत इति गम्यते कथं पुनः प्राणे भूमनि व्याख्यायमाने 'यत्र नान्यत्पश्यति' इत्येतद्भूनी लक्षणपरं वचनं व्याख्यायेतेति । उच्यते-सुपुत्यवस्थायां प्राणमस्तेषु करणेपु दर्शनादिव्यवहारनिवृत्तिदर्शनात्संभवति प्राणस्यापि 'यत्र नान्य- त्पश्यति' इत्येतल्लक्षणम् । तथाच श्रुतिः 'न शृणोति न पश्यति' इत्या- दिना सर्वकरणव्यापारमत्यस्तमयरूपां सुपुत्यवस्थामुक्त्वा 'प्राणामय एवैतस्मिन्पुरे जाप्रति' (प्र० ४।३ ) इति तस्यामेवावस्थायां पञ्च- वृत्तः प्राणस्य जागरणं युवती प्राणप्रधानां सुपुत्यवस्थां दर्शयति । यच्चै- तद्भूम्नः सुखत्वं श्रुतम्-'यो वै भूमा तत्सुसम्' (छा० ७।२३ ) इति, तदप्यविरुद्धम् । 'अत्रैप देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ यदेतस्मिन्शरीरै सुखं भवति' (प्र. ४६) इति सुपुस्यवस्थायामेव सुखश्रवणात् । यच्च यो वै भूमा तदमृतम्' (छा० ७।२४।१) इति, तदपि प्राणस्याविरुद्धं, 'प्राणो वा अमृतम्' (को० ३.२ ) इति श्रुतेः । कथं पुनः प्राणं भूमा- नं मन्यमानस्य 'तरति शोकमात्मवित्' इत्यात्मविविदिपया प्रकरणस्यो- त्यानमुपपद्यते । प्राण एवेहात्मा विवक्षित इति झूमः । तथाहि- 'प्राणो द पिता प्राणो माता प्राणो भ्राता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणो बामणः' (डा० ११५.१ ) इति प्राणमेव सर्वात्मानं करोति । 'यथा वा अरा नाभौ समर्पिता एवमस्मिन्त्राणे सर्व समर्पितम्' इति च सर्वात्मस्वारनामिनिदर्शनाभ्यां च संभवति वैपुल्यात्मिका भूमरू- पता प्राणस्य । तस्मात्प्राणो भूमेत्येवं प्राप्तम् । ते इदमुच्यते—परमा- स्मैवेह भूमा भवितुमर्हति न प्राणः । कस्मात् । संप्रसादादध्युपदेशात् । १ देव. युधायपाधिको जीवः।

·. ब्रह्मसूचशाङ्करभाष्यम् । [अधि. २ स.८ संप्रसाद इति सुपुप्तं स्थानमुच्यते, सम्यक्प्रसीदत्यस्मिन्निति निर्वचनात् । बृहदारण्यके च स्वप्नजागरितस्थानाभ्यां सह पाठात् तस्यां च संप्रसा- दावस्थायां प्राणो जागर्तीति प्राणोऽत्र संप्रसादोऽभिप्रेयते । प्राणादूर्ध्व भूम्न उपदिश्यमानत्वादित्यर्थः । प्राण एव चेद्भूमा स्यात्स एव तस्मादू- मुपदिश्येतेत्यश्लिष्टमेवैतत्स्यात् । नहि नामैव नानो भूय इति नाम ऊर्ध्वमुपदिष्टम् । किं तर्हि नानोऽन्यदर्थान्तरमुपदिष्टं वागाख्यम्- 'वाग्वाव नानो भूयसी' इति । तथा वागादिभ्योऽप्या प्राणादर्यान्तर- मेव तत्र तत्रोर्ध्वमुपदिष्टम् । तद्वत्प्राणादूर्ध्वमुपदिश्यमानो भूमा प्राणा- दर्थान्तरभूतो भवितुमर्हति । नन्विह नास्ति प्रभोऽस्ति भगवः प्राणा- द्भूय इति, नापि प्रतिवचनमस्ति प्राणाद्वाव भूयोऽस्तीति, फथं प्राणा- . दधि भूमोपदिश्यत इत्युच्यते । प्राणविषयमेव चातिवादित्वमुत्तरत्रा- नुकृप्यमाणं पश्यामः-'एप तु या अतिवदति यः सत्येनाविवति' इति । तस्मानास्ति प्राणादध्युपदेश इति । अत्रोच्यते-न तावत्प्राण- विषयस्यैवातिवादित्वस्यैतद्नुकर्पणमिति शक्यं वक्तुं, विशेपवादात् 'यः सत्येनातिवदति' इति । ननु विशेषवादोऽप्ययं प्राणविषय एव भविष्यति । कथम् । यथेषोऽग्निहोत्री यः सत्यं वदतीत्युक्ते न सत्यवदनेनामिहोत्रित्वं, केन तर्हि, अग्निहोत्रेणैव । सत्यवदनं त्वमिहोनिणो विशेष उच्यते । तथा एप तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति' इत्युक्ते न सत्यवद- नेनातिवादित्वम्, केन तर्हि, प्रतेन प्राणविज्ञानेनैव । सत्यवदनं तु प्राणविदो विशेषो विवक्ष्यत इति । नेति ब्रूमः । श्रुत्यर्थपरित्यागप्रसङ्गात् । श्रुत्या ह्यत्र सत्यवदनेनातिवादित्वं प्रतीयते-'यः सत्येनातिवदति सोऽतिवदति' इति । नात्र प्राणविज्ञानस्य संकीर्तनमस्ति । प्रकर- णात्तु प्राणविज्ञानं संवध्येत । तत्र प्रकरणानुरोधेन श्रुतिः परित्यक्ता स्यात् । प्रकृतव्यावृत्त्यर्थश्च तुशब्दो न संगच्छते 'एप तु वा अतिवदति' इति । 'सवं त्वेव विजिज्ञासितव्यम्' (छा० १ प्रकरणातु संबध्येत अतिवादित्वे हेतुत्वेनेति शेषः ।

·। अधि. २ सू. ८ ] प्रथामाध्याचे तृतीयः पादः । ७१६) इति च प्रयत्नान्तरकरणमर्थान्तरविवक्षां सूचयति । तस्माद्यथै- कवेदनशंसायां प्रकृतायामेप तु 'महाब्राह्मणो यश्चतुरो वेदानधीत इत्येकवेदेभ्योऽर्थान्तरभूतश्चतुर्वेदः प्रशस्वते तागेतइष्टव्यम् । नच प्रश्नप्रतिवचनरूपयैवार्थान्तरविवक्षया भवितव्यमिति नियमोऽसि । प्रकृतसंबन्धासंभवकारितत्वार्थान्तरविवक्षायाः । तत्र प्राणान्तमनु- शासनं श्रुत्वा तूष्णीभूतं नारदं स्वयमेव सनत्कुमारो व्युत्पादयति । यत्प्राणविज्ञानेन विकारानृतविपयेणातिवादित्वमनतिवादित्वमेव तत् 'एप तु या अतिवदति यः सत्येनातिवदति' इति । तन्न सत्यमिति परं ब्रमोच्यते, परमार्थरूपत्वात् । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह' (तै० २११) इति च श्रुत्यन्तरात् । तथा व्युत्पादिताय नारदाय 'सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानि' इत्येवं प्रवृत्ताय विज्ञानादिसाधनपरम्परया भूमान- मुपदिशति । तत्र यत्माणादधि सत्यं वक्तव्यं प्रतिज्ञातं तदेवेह भूमे- त्युच्यत इति गम्यते । तस्मादस्ति प्राणाधि भूम्न उपदेश इत्यतः प्राणादन्यः परमात्मा भूमा भवितुमर्हति । एवं चेहात्मविविदिपया प्रक- रणस्योत्थानमुपपन्नं भविष्यति । प्राण एवेहात्मा विवक्षित इत्येतदपि नोपपद्यते । नहि प्राणस्य मुख्यया वृत्त्यात्मत्वमस्ति (नान्यत्र परमात्मज्ञानाच्छोकविनिवृत्तिरस्ति, 'नान्यः विद्यतेऽयनाय (श्वे०६।१५) इति श्रुत्सन्तरात्। 'तं मा भगवा शोकस्य पारं तारयतु' ( छा० ७१।३ ) इति चोपक्रम्योपसंहरति—'तस्सै मृदित- कपायाय वमसः पारं दर्शयति भगवान्सनत्कुमारः' (छा० ७.२६२) इति । तम इति योकादिकारणमविद्योच्यते । प्राणान्ते चानुशासने न प्राणवान्यायत्ततोच्येत । 'आत्मतः प्राणः' (डा० ७२६।१) इति च ब्राह्मणम् । प्रकरणान्ते परमात्मविवक्षा भविष्यति, भूमा तु प्राण एवेति चेत्, न । 'स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्खे महिम्नि' (छा० ७१२४।१) इत्यादिना भून्न एका प्रकरणसमारनुकर्षणात् । वैपु- ल्यात्मिका च भूमरूपता सर्वकारणत्वात्परमात्मनः सुतरामुपपद्यते ॥ ८॥ १प्रयनान्तर विचारः। २ विज्ञानमन निदिध्यासनादि । पन्था ·१०२ ब्रह्मसूनशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ३ सू. १० धर्मोपपत्तेश्च ॥९॥ ( अपिच ये भून्नि श्रूयन्ते धर्मास्ते परमात्मन्युपपद्यन्ते । 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा' इति दर्श- नादिव्यवहाराभावं भूमन्यवगमयति । परमात्मनि चायं दुर्शनादि- व्यवहाराभावोऽत्रगतः । 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन क पश्येत्' (घू. ४।५।१५ ) इत्यादिश्रुत्यन्तरात् । योऽप्यसौ सुषुप्तावस्थाया दर्शनादिव्यवहाराभार उक्तः सोऽन्यात्मन एवासद्गत्वविवक्षयोक्तो न प्राणस्वभावविरक्षया, परमात्मप्रकरणात् । यदपि तस्यामवस्थाय सुसमुक्त, तदप्यात्मन एव सुसरूपत्वविवक्षयोक्तम् । यत आह- 'एपोऽस्य परम आनन्द एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मानामुपजी- वन्ति' (वृ० ४।३।३२) इति । इहापि यो वै भूमा तत्सुसं नापे मुसमस्ति भूमैव सुसम्' इति सामयसुखनिराकरणेन ब्रह्मैव सुसं भूमानं दर्शयति । 'यो वै भूमा तदमृतम्' इत्यमृतत्वमपीइ श्रूयमाण परमकारणं गमयति । विकाराणाममृतत्वस्यापेक्षिकत्वात्, 'अतोऽन्य. दार्तम्' (वृ० ३।४।२) इति च श्रुत्यन्तरात् । तथाच सत्यत्व स्वमहिम- प्रतिष्टितत्वं सर्वगतत्व सर्वात्मत्वमिति चैते धर्माः श्रूयमाणा. परमा- त्मन्येवोपपद्यन्ते नान्यन । तस्माद्भूमा परमात्मेति सिद्धम् ॥ ९ ॥ 299 ३ अक्षराधिकरणम् । सू०१०-१२ अक्षरमम्बरान्तधृतेः॥१०॥ 'कस्मिन्नु सल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति । स होवाचैतद्वै तदक्षर गार्गि ब्राक्षणा अभिवदन्यस्थूलमनणु' (वृ० ३८७,८) इत्यादि श्रूयते । तत्र सशयः-किमक्षरशब्देन वर्ण उच्यते किंवा परमेश्वर इति । तनाक्षरसमाम्नाय इत्यादावक्षरशब्दस्य वर्णे प्रसिद्धत्वात् प्रसि- यतिक्रमस्य चायुक्तत्वात् , 'ॐकार एवेदं सर्वम् (छा० २।२३३३) १ उक्तो न शृणोतीत्यादिना । २ आमयेन दुखेन सहित सामयम् । ३ आर्त नेश्वरम् । ४ 'रूढियोगमपहरति' इति न्यायेनाह प्रसिद्धीति ।

·नानां घटादिकारणानां मृदादीनां घटादिविषयं प्रशासनमस्ति ॥ ११ ॥ रान्ततिः फर्म नान्यस्य कस्य चित् । किमिदमन्यभावव्यावृत्तरिति । यति । यदपि 'कार एवेदं सर्वम्' इति तदपि ब्रह्मप्रतिपत्तिसाधन- प्रधानकारणवादिनोऽपीयमुपपद्यते । कथमनरान्तधृतेर्ब्रह्मत्वप्रतिपत्तिः । चन्द्रमसौ विधृतो तिष्ठतः' (वृ० ३८९ ) इत्यादि । प्रशासनं च पारमेश्वर फर्म । नाचेतनस्य प्रधानस्य प्रशासनं भवति । न ह्यचेत- मक्षरं परमेव ब्रह्म ॥ १० ॥ अत उत्तरं पठति- मधि. ३ सू. १२] प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । १०३ इत्यादौ च युवन्तरे वर्गस्पाप्युपास्यत्वेन 'सात्मकत्वावधारणात्, वर्ण एवाक्षरशब्द इति, एवं प्राप्त उच्यते 1-पर एवात्माऽक्षरशब्द- वांच्यः । कस्मान् । अम्बरान्तधृतेः-पृथिव्यादेशकाशान्तस्य विकार- जातस्य धारणात् । वन हि पृथिव्यादेः समस्तविकारजातस्य कालन- यविभत्स 'आकाश एव तदोतं च प्रोतं च' इत्याकाशे प्रतिष्ठित- लमुक्त्वा "कस्मिन्नु सल्याकाश ओतध प्रोतच' इत्यनेन प्रग्नेनेदम- धरमवारितम् । तथाचोपसंहृतम्-- एतस्मिन्नु सत्यक्षरे गार्या- काश ओतश्च प्रोतश्च' इति । नयमम्परान्तधृतिर्नहाणोऽन्यत्र संभ- त्वात्तुल्ययं द्रष्टव्यम् । तस्मान्न क्षरत्यक्षुते चेति नित्यत्वव्या पित्वाभ्या- 'सादेवन् कार्यस्य चेत्कारणाधीनत्वमम्बरान्तधृतिरभ्युपगम्यते, सा च प्रशासनात् ॥१०॥ सा चाम्बरान्तधृतिः परमेश्वरस्यैव कर्म । करमात् । प्रशासनात् । प्रशासन हीह श्रूयते-'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्या- . अन्यभावव्यावृत्तेश्च ॥१२॥ अन्यभावव्यावृत्तेश्च कारणाद्गौवाक्षरशब्दवाच्यम् । तस्यैवाम्म. अन्यस्य भावोऽन्यभावस्तस्माट्यावृत्तिरन्यभावव्यावृत्तिरिति । एतदुक्कं भवति यदन्यद्ब्रह्मणोऽक्षरशब्दवाच्यमिहाशझ्यते तद्भावादिदमन्धरा- न्चविधारणमक्षरं व्यावर्तयति श्रुति:--'तद्वा एतदक्षरं गार्यदृष्टं द्रष्ट- ·। १०४ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्। [अधि. ४ सू. १३ , श्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञानु (पृ० ३८११) इति । तत्रादृष्ट- त्यादिव्यपदेशः प्रधानस्यापि संभवति । द्रष्टत्वादिव्यपदेशस्तु न संभ- वत्यचेतनत्यात् । वथा 'नान्यदतोऽस्ति द्रष्टु नान्यदतोऽस्ति श्रोतुं नान्ये दतोऽस्ति मन्तृ नान्यदतोऽति विज्ञा' इत्यात्मभेदप्रतिपेधात्' न गारी- रस्याप्युपाधिमतोऽक्षरशब्दवाच्यत्वम् । 'अचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमन' (वृ० ३८८) इति चोपाधिमत्ताप्रतिपेधात् । नहि निरुपाधिक: शारीरो नाम भवति । तस्मात्परमेव ब्रह्माक्षरमिति निश्चयः ॥ १२ ॥ ४ ईक्षतिकर्मव्यपदेशाधिकरणम् । सू०१३ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः ।। १३ ।। 'एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारस्तस्माद्विद्वानेतेनैवाय- तनेनैकतरमन्वेति' इति प्रकृत्य श्रूयते—'यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्ये. तेनेवाक्षरेण परं पुरुपमभिध्यायीत' (प्र० ५।२,५) इति । किम- स्मिन्याक्ये परं ब्रह्माभिध्यातव्यमुपदिश्यते आहोखिदपरमिति । एने- नैवायतनेन परमपरं चैकतरमन्वेतीति प्रकृतत्यासंशयः। तत्रापैरमिदं ब्रह्मेति प्राप्तम् । फस्मात् । स तेजसि सूर्ये संपन्नः' 'स साममिरुन्नी- यते ब्रह्मलोकम्' इति च तद्विदो देशपरिच्छिन्नस्य फलस्योच्यमानत्वात् । नहि परब्रह्मविद्देशपरिच्छिन्नं फलमभुवीतेति युक्तम् , सर्वगतत्वात्परस्य ब्रह्मणः । नन्वपरब्रह्मपरिग्रहे परं पुरुपमिति विशेपणं नोपपद्यते । नैप दोपः । पिण्डापेक्षया प्राणस्य परत्योपपत्तेः । इत्येवं प्राप्तेऽभिधीयते- १०) परमेव ब्रह्मेहाभिध्यातव्यमुपदिश्यते । कस्मात् । ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् । ईक्षतिर्दर्शनम् । दर्शनाप्यमीक्षतिकर्म । ईक्षतिकर्मत्वेनास्याभि- ध्यावन्यस्य पुरुपस्य वाक्यशेपे व्यपदेशो भवति–'स एतस्माजीव- घनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते' इति । तत्राभिध्यायतेरतथाभूतमपि वस्तु, कर्म भवति । मनोरथकल्पितस्याप्यभिध्यापतिकर्मत्वात् । १ परे निर्विशेषम्, अपरं कार्यम्, मायतनेन प्राप्तिसाधनेन, अन्वेति प्राप्नोति । २ अपरं ब्रह्मा हिरण्यगर्भः। ३ पिण्डः स्थूलो विराट् तदपेक्षया सूत्रस्य परत्वमिति समाध्यर्थः । ४ व्याप्यं विषयः। - .

·अधि.४ सू. १३] प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । १०५ ईक्षतेस्तु तथाभूतमेव वस्तु लोके कर्म दृष्टमित्यता परमात्मैवायं सम्य- ग्दर्शनविषयभूत ईक्षतिकर्मत्वेन ब्यपदिष्ट इति गम्यते । स एव चेह परपुरुपशब्दाभ्याममिध्यातव्यः प्रत्यभिज्ञायते । नन्वभिभ्याने परः पुरुप उक्तः, ईक्षणे तु परात्परः, कथमितर इतरत्र प्रत्यभिज्ञायते इति । अनोच्यते--परपुरुपशब्दी वावदुमयत्र साधारणौ । नचान जीवधन- शब्देन प्रकृतोऽभिध्यातव्यः परः पुरुपः परामृश्यते, येन तस्मात्परा- परोऽयमीक्षितव्यः पुरुषोऽन्यः स्यात् । कस्तहि जीवघन इति । ५ उच्यते-घनो मूर्तिः । जीवलक्षणो घनो जीवधनः । सैन्धवखिल्यवद्यः परमात्मनो जीनरूपः खिल्यभाव उपाधिकृतः परश्च विषयेन्द्रियेभ्यः सोऽन जीवधन इति । अपर आह-'स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्' इत्यतीतानन्तरवाक्यनिर्दिष्ट्रो यो ब्रह्मलोकः परथ लोकान्तरेभ्यः सोऽत्र जीवधन इत्युच्यते । जीवानां हि सर्वेषां करणपरिवृत्तानां सर्वकरणा- त्मनि हिरण्यगर्भ ब्रह्मलोकनिवासिनि संघातोपपर्भवति ब्रह्मलोको जीवपनः । तस्मात्परों यः परमात्मेक्षणकर्मभूतः स एवाभिध्यानेऽपि कर्मभूत इति गम्यते । परं पुरुपमिति च विशेपणं परमात्मपरिग्रह एवावकल्पते । परो हि पुरुषः परमात्मैव भवति यस्मात्परं किंचिदन्य- नास्ति, 'पुरुपान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः' इति च श्रुत्य- न्तरात् । 'परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारः' इति च विभज्यानन्तरमों- कारेण परं पुरुपमभिध्यातव्यं त्रुवन्परमेव ब्रह्म परं पुरुषं गमयति । 'यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुच्यते' इति पाप्मविनिर्मोकफळवचनं परमात्मानमिहाभिध्यातव्यं सूचयति । अथ यदुक्तं परमात्माभिध्यायिनो न देशपरिच्छिन्नफळं युज्यते इति । अनोच्यते-त्रिमाणोंकारेणालम्बनेन परमात्मानमभिध्यायत: फलं ब्रह्मलोकप्राप्तिः क्रमेण च सम्यग्दर्शनोत्पत्तिरिति क्रममुक्त्यमिनीयमे- तद्भविष्यतीत्यदोपः॥ १३ ॥ १ सैन्धवस्चिल्यो लवपिण्ड, सिल्यभावोऽपत्वम् । २ पादोदरः सर्पः।

·+ - १०६ ब्रहासूनशाङ्करभाष्यम्। [अधि. ५.सू. १४ ६.६ ५ दहराधिकरणंम् । सू० १४-२१ दहर उत्तरेभ्यः॥१४॥ 'अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तरा- काशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्' (छा० ८।१११) इत्यादिवाक्यं समानायते । तत्र योऽयं दहरे हृदयपुण्डरीके दहर आकाशः' श्रुतः स किं भूताकाशोऽथवा विज्ञानात्माऽऽथवा परमात्मेति संशय्यते । कुतः संशयः । आकाशब्रह्मपुरशब्दाभ्याम् । आकाश- शब्दो ह्ययं भूताकाशे परस्मिंश्च प्रयुज्यमानो दृश्यते । तत्र किं भूता- काश एव दहरः स्याकिंवा पर इति संशयः । यथा ब्रह्मपुरमिति किं जीवोऽत्र ब्रह्मनामा तस्येदं पुरं शरीरं ब्रह्मपुरम् , अथवा परस्यैव ब्रह्मणः पुरं ब्रह्मपुरमिति । वन जीवस्य परस्य वान्यतरस्य पुरखामिनो दह- राकाशत्वे संशयः । तत्राकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वाद्भूताकाश एव दहरशब्द इति प्राप्तम् । तस्य च दहरायतनापेक्षया दहरत्वम् । 'यावान्वा अयमाकाशस्तावानेपोऽन्तर्हृदय आकाशः' इति च वाह्या- भ्यन्तरभावकृतभेदस्योपमानोपमेयभावः, द्यावापृथिव्यादि च तस्मि- नन्तः समाहितं, अवकाशात्मनाकाशस्यैकत्वात्, अथवा जीवो दुहर इति प्राप्तम्, ब्रह्मपुरशब्दात् । जीवस्य हीदं पुरं सच्छरीरं ब्रह्मपुरमि- त्युच्यते । तस्य स्वकर्मणोपार्जितत्वात् । भक्त्या च तस्य ब्रह्मशब्दवा- च्यत्वम् । नहि परस्य ब्रह्मणः शरीरेण स्वस्वाभिभावः संबन्धोऽस्ति । तत्र पुरस्यामिनः पुरैकदेशेऽवस्थानं दृष्टं यथा राज्ञः । मनउपाधिकश्च जीवः, मनश्च प्रायेण हृदये प्रतिष्ठितमित्यतो जीवस्यैवेदं हृदयेऽन्तरव- स्थानं स्यात् । दहरत्वमपि तस्यैव आरामोपमितत्वादवकल्पते। आका- शोपमितत्वादि च ब्रह्माभेदविवक्षया भविष्यति । नचात्र दहरस्याका- शस्यान्वेष्यत्वं विजिज्ञासितव्यत्वं च श्रूयते । 'तस्मिन्यदन्तः' इति पर- १ ब्रह्मपुरै शरीरं, दहरं सूक्ष्म, पुण्डरीकं तदाकारत्वात्प्रकृतं हृदयमेव । तन परस्य सनिधेर्वेदमशब्दः । २ भक्त्या चैतन्यगुणयोगेन ।

·अधि. ५ सू. १४ ] प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । विशेपणत्वेनोपादानादिति । अत उत्तरं धूमः-परमेश्वर एवात्र दहरा- काशो भवितुमर्हति न भूवाकाशो जीवो वा । करमात् । उत्तरेभ्यो वाक्यशेषगतेभ्यो हेतुभ्यः । तथाहि--अन्वेष्टव्यतया विहितस्य दहरसा- काशस्य 'तं चेयुः' इत्युपक्रम्य किं वदन्न विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यम्' इत्येवमाक्षेपपूर्वकं प्रतिसमाधानवचनं भवति । 'स ब्रूयाद्यावान्वा अयमाकाशस्तावानेपोऽन्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन्धा- वापृथिवी अन्तरेव समाहिते' (छा० ८।१३) इत्यादि । तत्र पुण्ड- रोकदहरत्वेन प्रासदहरवस्याकाशस्य प्रसिद्धाकाशीपम्येन दहरत्वं निव- तयन्भूताकाशत्वं दहरस्याकाशस्य निवर्तयतीति गम्यते । यद्ययाकाश- शब्दो भूताकाशे रूढस्तथापि तेनैव तस्योपमा नोपपद्यत इति भूताकाश- गडा निवर्तिता भवति । नन्वेकस्याप्याकाशस्य वाह्याभ्यन्तरत्वकल्पि- तेन भेदेनोपमानोपमेयभावः संभवतीत्युक्तम् । नैवं संभवति । अग- तिका हीयं गतिः, यत्काल्पनिकभेदाभयपाम् । अपिच कल्पयित्वापि भेदगुपमानोपमेयभावं वर्णयतः परिच्छिन्नलादभ्यन्तराकाशस्य न या- ह्याकाशपरिमाणत्वमुपपद्येत । ननु परमेश्वरस्यापि 'ज्यायानाकाशात्' (गत० प्रा० १०६।३।२) इति श्रुत्यन्तरानैवाकाशपरिमाणत्वमुपपद्यते । नेप दोषः । पुण्डरीकवेष्टनप्रासदहरत्वनिवृत्तिपरत्वाद्वाक्यस्य न तावत्व- प्रतिपादनपरत्वम् । उभयमतिपादने हि वाक्यं भिद्येत । नच कल्पित- भेदे पुण्डरीकवेष्टित आकाशैकदेशे द्यावापृथिव्यादीनामन्तःसमाधान- मुपपद्यते । 'एप आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विधि- सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्प:' इति चात्मनापहतपाप्मत्वा- दयश्च गुणा न भूताकाशे संभवन्ति । यद्यप्यात्मशब्दो जीवे सभवति तथापीतरेभ्यः कारणेभ्यो जीवाशङ्कापि निवर्तिता भवति । नयुपाधिपरि- च्छिन्नस्याराग्रोपमितस्य जीवस्य पुण्डरीकवेष्टनकृतं दहरत्वं शक्यं निवर्वयि- तुम् । ब्रह्माभेदविवक्षया जीवस्य सर्वगतलौदि विवक्ष्येतेति चेत् । यदात्म- १ विगता जिप सा जग्धुमिच्छा यस्य । बुभुक्षाशून्य इलर्ध । २ दहरवं अल्पत्वम् । ३ आदिपद सर्वाधारत्वादिसमक्षार्थम् ।

·14 . १०८ ब्रह्मसूत्रशाङ्करमाप्यम् । [अधि. ५ सू. १४ सया जीवस्य सर्वगतत्वादि विवक्ष्येत तस्यैव ब्रह्मणः साक्षात्सर्वगतत्वादि विवक्ष्यतामिति युक्तम् । यदप्युक्तं ब्रह्मपुरमिति जीवेन परस्योपलक्षित- त्वाद्राज्ञ इव जीवस्यैवेदं पुरस्वामिनः पुरैकदेशवर्तित्वमस्त्विति । अन्न बेम:--परस्यैवेदं ब्रह्मणः पुरं सच्छरीरं ब्रह्मपुरमित्युच्यते, ब्रह्मशब्दस्य वस्मिन्मुख्यत्वात् । तस्याप्यस्ति पुरेणानेन संवन्धः, उपलब्ध्यधिष्ठान- त्वात् । स एतस्माजीवधनात्परात्परं पुरिशयं पुरुपमीक्षते' (प्र० ५५) 'स वा अयं पुरुपः सर्वासु पूर्प पुरिशयः' (वृ० २।५।१८) इत्यादिश्रु- तिभ्यः । अथवा जीवपुरे एवास्मिन्ना सनिहितमुपलक्ष्यते । यथा शालग्रामे विष्णुः संनिहित इति तद्वत् । तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुन पुण्यचितो लोकः क्षीयते' (छा० ८।११६) इति च कर्मणाम- न्तवत्फलत्वमुक्त्वा 'अथ ये इहात्मानमैनुविद्य ब्रजन्त्येतांश्च सत्यान्मामा- तेषां सर्वेषु लोकेपु कामचारो भवति' इति प्रकृतदहराकाशविज्ञानस्या- नन्तफलत्वं वदन्परमात्मत्वमस्य सूचयति । यदप्येतदुक्त, न दहरस्याका-! शस्यान्वेष्टव्यत्वं विजिज्ञासितव्यत्वं च श्रुतं, परविशेषणत्वेनोपादानादिति, अन म:-यद्याकाशो नान्वेष्टव्यत्वेनोक्तः स्यात् 'यावान्वा अयमाकाश- स्तावानेपोऽन्तर्हृदय आकाशः' इत्याद्याकाशस्वरूपप्रदर्शनं नोपयुज्यते । नन्वेतदप्यन्ततिवस्तुसद्भावप्रदर्शनायैष प्रदर्श्यते । 'तं चेद्र्युर्यदिद- मस्मिन्ब्रह्मपुरे दहर पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदा विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वार विजिज्ञासितव्यम्' इत्याक्षिप्य परिहारानसर आकाशौपम्योपक्रमेण पावापृथिव्यादीनामन्तःसमाहितत्वदर्शनात् । नैतदेवम् । एवं हि सति यदन्तःसमाहितं द्यावापृथिव्यादि तदन्वेष्टव्यं विजिशासितव्यं योक्तं स्यात् । तत्र वाक्यशेपो नोपपद्येत । 'अस्मि- न्यामाः समाहिता.' 'एप आत्माऽपहवपाप्मा' इति हि प्रकृतं द्यावा. थिव्यादिसमाधानाधारमाकाशमाकृष्य य इहात्मानर्मनुविद्य नजन्त्येतांश्च सत्यान्कामान्' इति समुच्चयार्थेन घशब्देनात्मानं कामा. १पूर्षु शरीरेषु, पुरि हृदये या शेते इति पुरुष । २ अनुविद्य ध्यानेनानुभूय । ३ समाहिताः प्रतिष्टिता । 'अथ .

·अधि, ५ सू.१६] प्रथमाध्याये तृतीयः पादः। १०९ धारमानितांश्च कामान्विज्ञेयान्वाक्यशेषो दर्शयति । तस्माद्वाक्योपक- मेऽपि दहर एवाकाशो हृदयपुण्डरीकाधिष्ठानः सहान्तःस्थैः समाहितः पृथिव्यादिभिः सबैच कामैर्विज्ञेय उक्त इति गम्यते । स चोक्तेभ्यो हेतुभ्यः परमेश्वर इति ॥ १४ ॥ गतिशन्दाभ्यां तथाहि दृष्टं लिङ्गं च ॥ १५॥ दहरः परमेश्वर उत्तरेभ्यो हेतुभ्य इत्युक्तम् । त एवोचरे हेतव इदानीं प्रपश्यन्ते । इतब्ध परमेश्वर एव दहः, यस्मादहरवाक्यशेपे परमेश्वरस्यैव प्रतिपादको गतिशब्दौ भवत:--'इमाः सर्गः प्रजा अहरहर्गच्छन्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति' (छा० ८।३।२) इति । तन्न प्रकृतं दहरं ब्रह्मलोकशब्देनाभिधाय तद्विपया गतिः प्रजाशब्दवाच्यानां जीवानामभिधीयमाना दहरस्य ब्रह्मतां गमयति । तथा ह्यहरहर्जीवानां सुपुप्तावस्थायां ब्रह्मविपयं गमनं दृष्टं श्रुत्यन्तरे-'सता सोम्य तदा संपन्नो भवति' (छा० ६८१) इत्येवमादौ । लोकेऽपि किल गाद सुपुप्तमाचक्षते ब्रह्मीभूतो ब्रह्मतां गत इति । तथा ब्रह्मलोकशब्दोऽपि प्रकृते पहरे प्रयुज्यमानो जीवभूताकाशशङ्कां निवर्तयन्ब्रह्मतामस्य गमयति । ननु कमलासनलोकमपि ब्रह्मलोकशब्दो गमयेत् । गमयेद्यदि ब्रहाणो लोक इति षष्ठीसमासवृत्त्या व्युत्पाद्यत । सामानाधिकरण्यवृत्या तु त्युत्पाद्यमानो ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक इति परमेव ब्रह्म गमयिष्यति । एतदेव चाहरब्रह्मलोकगमनं दृष्टं ब्रह्मलोकशब्दस्य सामानाधिकरण्य- वृत्तिपरिमहे लिङ्गम् । नहरदरिमाः प्रजाः कार्यव्रह्मलोकं सत्यलोकाल्य गच्छन्तीति शक्यं कल्पयितुम् ॥ १५ ॥ धृतेश्च महिनोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः॥१६॥ घृतेश्च हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः । कथम् । 'दहरोऽस्मिन्नन्तरा- काशः' इति हि प्रकृत्याकाशौपम्यपूर्वक तस्मिन्सर्वसमाधानमुक्त्वा त- स्मिन्नेव यात्मशब्दं प्रयुज्यापहतसाप्मत्वादिगुणयोगं चोपदिश्य दमे- वानतिवृत्तप्रकरणं निर्दिशति-अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेप १ सेतुरसकरहेतु । म. सू० १.

·.0 ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि.५ सू. १८ लोकानामसभेदाय' (छा० ८।४।१) इति । तर विधृतिरित्यात्मशब्द- सामानाधिकरण्याद्विधारयितोच्यते, तिचः कर्तरि स्मरणात् । यथोदक- सतानस्य विधारयिता लोके सेतु क्षेनसपदामसभेदाय, एवमयमात्म- पामध्यात्मादिभेदभिन्नाना लोकाना वर्णाश्रमादीनां च विधारयिता सेतुरसभेदायासकरायेति । एवमिह प्रकृते दहरे विधारणलक्षण महि- मानं दर्शयति । अयं च महिमा परमेश्वेर एव श्रुत्यन्तरादुपलभ्यते 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतो तिष्ठत.' इत्यादेः । तथान्यत्रापि निश्चिते परमेश्वरवाक्ये श्रूयते--'एप सर्वेश्वर एप भूताधिपतिरेप भूतपाल एप सेतुर्विधरण एपा लोकानामसभेदाय' इति । एव धृतेश्च हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः ॥ १६ ॥ प्रसिद्धेश्च ॥ १७ ॥ इतश्च परमेश्वर एव 'दहरोऽस्मिन्नन्तरीकाशः' इत्युच्यते । यत्कारण- माकाशशब्दः परमेश्वरे प्रसिद्धः । 'आकागो वै नाम नामरूपयोनिर्व- हिता' (छा० ८११४), 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते' (छा० २९।१) इत्यादिप्रयोगदर्शनात् । जीवे तु न कचिदाकाशशब्दः प्रयुज्यमानो दृश्यते । भूताकाशस्तु सत्यामप्याका- शशब्दप्रसिद्धावुपमानोपमेयभावाद्यसभवान ग्रहीतव्य इत्युक्तम ॥ १७ ॥ इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासंभवात् ॥ १८ ॥ वाक्यशेपरलेन दहर इति परमेश्वरः परिगृह्येतास्तीतरस्यापि जीवस्य वाक्यशेपे परामर्श:-'अथ य एप सप्रेसादोऽस्माच्छरीरात्स- मुत्थाय पर ज्योतिरुपसपद्य स्खेन रूपेणाभिनिष्पद्यते एप आत्मेति होवाच' (छा० ८।३।४) इति । अत्र हि सप्रसादशन्दः श्रुत्यन्तरे सुपुप्तावस्थाया दृष्टत्वात्तदुवस्सावन्त जीव शकोत्युपस्थापयितुं नार्थान्त- १ आसमन्तात्काशवे दीप्यत इत्यानाश स्वयज्योतिरीश्वर । २ सम्यकप्रसी. दबस्मिधीयो विषयेन्द्रियसयोगनित पालुप्य जहातीति सुपुप्ति , सप्रसादो जीवस्याव स्थामेद । ३ सप्रसादे रत्वा चरित्रा' इति वृहदारण्यकस्थ शुख तरम् ।

·10 ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि.५ सू. १८ लोकानामसंभेदाय' (छो० ८।४।१) इति । तत्र विधृतिरित्यात्मशब्द- सामानाधिकरण्याद्विधारयितोच्यते, तिचः कर्तरि स्मरणात् । यथोदक- संतानस्य विधारयिता लोके सेतुः क्षेत्रसंपदामसभेदाय, एवमयमात्मै- पामध्यात्मादिभेदमिन्नानां लोकानां वर्णाश्रमादीनां च विधारयिता सेतुरसंभेदायासंकरायेति । एवमिह प्रकृते दहरे विधारणलक्षणं महि- मानं दर्शयति । अयं च महिमा परमेश्वैर एव श्रुत्यन्तरादुपलभ्यते 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृती तिष्ठतः' इत्यादेः । तथान्यत्रापि निश्चिते परमेश्वरवाक्ये श्रूयते—'एप सर्वेश्वर एप भूताधिपतिरेप भूतपाल एप सेतुर्विधरण एपां लोकानामसंभेदाय' इति । एवं धृतेश्च हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः ॥ १६ ॥ प्रसिद्धेश्च ॥ १७॥ इतश्च परमेश्वर एव 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः' इत्युच्यते । यत्कारण- माकाशशब्दः परमेश्वरे प्रसिद्धः । 'आकागो वै नाम नामरूपयोनिर्व- हिता' (छा० ८।१।४), 'सर्वाणि ह या इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते' (छा० १०९।१) इत्यादिप्रयोगदर्शनात् । जीवे तु न कचिदाकाशशब्दः प्रयुज्यमानो दृश्यते । भूताकाशस्तु सत्यामप्याका- शशब्दमसिद्धावुपमानोपमेयभावाद्यसंभवान्न ग्रहीतव्य इत्युक्तम् ।। १७ ॥ इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासंभवात् ॥१८॥ यदि वाक्यशेपवलेन दहर इति परमेश्वरः परिगृह्ये तरस्यापि जीवस्य वाक्यशेपे परामर्श:-'अथ य एप सप्रेसादोऽस्माच्छरीरास- मुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपद्य स्खेन रूपेणामिनिप्पयेते एप आत्मेति होवाच' (छा० ८।३।४) इति । अत्र हि संप्रसादशब्दः श्रुत्यन्तरे सुपुप्तावस्थायां दृष्टत्वात्तदवस्थावन्तं जीवं शक्नोत्युपस्थापयितुं नार्थान्त- १ आसमन्तात्काशवे दीप्यत इत्यामाशः खयंज्योतिरीश्वरः । २ सम्यनप्रसी- दत्यस्मिश्रीवो विपयेन्द्रियसयोगजनित कालप्यं जहातीति सुपुतिः, संप्रसादो जीवस्याय. स्थानेद 1 ३ 'सप्रसादे रत्वा चरित्वा' इति बृहदारण्यक्स्थं श्रुत्वन्तरम् ।

·अधि. ५ सू. १९] प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । १११ यथा रम् । तथा शरीरव्यपाश्रयस्यैव जीवस्य शरीरात्समुत्थानं संभवति । यथाकाशव्यपानयाणां वाय्वादीनामाकाशात्समुत्थानं तद्वत् । चादृष्टोऽपि लोके परमेश्वरदिपय आकाशशब्दः परमेश्वरधर्मसमभिव्या- हारात 'आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निहिता' इत्येवमादी परमेश्वर- विषयोऽभ्युपगत एवं जीवविषयोऽपि भविष्यति । तस्मादितरपरा- मर्शात् 'दहरोऽस्मिनन्तराकाश' इत्यत्र स एव जीव उच्यत इति चेत् । नैतदेवं स्यात् । कस्मात् । असंभवात् । नहि जीवो बुद्ध्याद्युपाधिपरि- च्छेदाभिमानी सन्नाफाशेनोपमीयेत । नचोपाधिधर्मानभिमन्यमानस्या- पहतमाप्मत्वादयो धर्माः संभवन्ति । अपश्चितं चैतत्प्रथमसूत्रे । अति- रेकाशङ्कापरिहारायात्र तु पुनरुपन्यलम् । पठिष्यति चोपरिष्टात. 'भन्यार्थश्च परामर्शः' (प्र० ११३।२०) इति ॥ १८॥ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥१९ ।। इतरसरामर्शाद्या जीवाशना जाता साऽसंभवानिराकृता । अथेदानी मृतस्पेवामृतसेकापुनः समुत्थानं जीवाशझायाः क्रियते उत्तरस्मात्माजा- पत्याद्वाक्यात् । तत्रहि य आत्मापहतपाप्मा' इत्यपहतपाप्मत्वादिगुणक- मात्मानमन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं च प्रतिज्ञाय 'य एपोऽक्षिणि पुरुपो दृश्यत एप मात्मा' (छा० ८१४) इति ब्रुवन्नक्षिस्थं द्रष्टारं 'जीव- मात्मानं निर्दिशति । एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि' ( छा० ८।९।३ ) इति च तमेव पुनः पुनः परामृश्य 'य एप स्वप्ने मैदीयमा. नश्वरत्येप आत्मा' (छा० ८।१०।१) इति 'तद्यत्रतत्सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्येप आत्मा' इति च जीवमेवावस्थान्तरगतं व्याचष्टे । तस्यैव चापहतपाप्मत्वादि दर्शयति—'एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म' इति । नाहे खल्वयमेवं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मोति नो एवैमानि नम १ उपाधिधर्माः पाप्मादयः। २ उत्तराचेत्यधिकाशानिरासार्थम् । ३ महीयमानों वासनामयेविषयैः पूज्यमान इति स्वप्नपर्याये, तद्यनेति सुपुतिपर्याये च जीवमेय प्रजापति- ाचष्ट इत्यन्वय । ४ अहेति निपात. खेदे।

·. ११२ ब्रह्मसूनशाङ्करमाष्यम् । [अधि.५ सू. १९ भूतानि' (छा० ८।११०१,२) इति च सुपुप्तावस्थायां दोपमुपलभ्य 'एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यतस्मात्' इति चोप- क्रम्य शरीरसंवन्धनिन्दापूर्वकं 'एप संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणामिनिप्पद्यते स उत्तमः पुरुपः' इति जीवमेव शरीरात्समुत्थितमुत्तमपुरुपं दर्शयति । तस्मादस्ति संभवो जीवे पारमे- श्वराणां धर्माणाम् । अतः 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः' इति जीव एवोक्त इति चेत्कश्चिद्भूयात्, तं प्रति घूयात्-'आविर्भूतखरूपस्तु' इति । तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः । नोत्तरस्मादपि वाक्यादिह जीवस्याशङ्का संभवतीत्यर्थः । कस्मात् । यतस्तत्राप्याविर्भूतस्वरूपो जीवो विवक्ष्यते । आविर्भूतं वरूपमस्येत्याविर्भूतस्वरूपः । भूतपूर्वगत्या जीववचनम् । एसदुक्तं भवति—'य एपोऽक्षिणि' इत्यक्षिलक्षितं द्रष्टारं निर्दिश्योदेश- रावब्राह्मणेनैनं शरीरात्मताया व्युत्थाप्य 'एतं त्वेव ते' इति पुनःपुनस्त- मेव व्याख्येयत्वेनाकृष्य स्वप्नसुपुप्तोपन्यासक्रमेण 'परं ज्योतिरुपसपद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पंद्यते' इति यदस्य पारमार्थिक वरूपं परं ब्रह्म तदू- पतयैनं जीवं व्याचष्टे न जैवेन रूपेण । यत्परं ज्योतिरुपसपत्तव्यं श्रुतं तत्पर ब्रह्म । वचापहतपाप्मत्वादिधर्मकं, तदेव च जीवस्य पारमार्थिक स्वरूपं 'तत्त्वमसि' इत्यादिशास्त्रेभ्यः, नेतरदुपाधिकल्पितम् । ' यावदेव हि स्थाणाविव पुरुषवुद्धिं द्वैतलक्षणामविद्यां निवर्तयन्कूटस्थनित्यहक्ख- रूपमात्मानमहं ब्रह्मास्मीति न प्रतिपद्यते तावजीवस्य जीवत्वम् । यदा तु देहेन्द्रियमनोबुद्धिसंघाताद्वयुत्थाप्य श्रुत्या प्रतियोध्यते, नासि त्वं देहेन्द्रियमनोबुद्धिसघातः, नासि ससारी, किं तर्हि तद्यत्सत्यं स आत्मा चैतन्यमानस्वरूपस्तत्त्वमसीति, तदा कूटस्थनित्यदृक्स्वरूपमात्मानं प्रति- बुध्यास्माच्छरीराद्यभिमानात्समुत्तिष्ठन्स एव कूटस्थानिसहक्स्वरूप आत्मा भवति । स यो ह वैतत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' (मुण्ड ० ३।२।९) १ एतस्मात्प्रकृतादात्मनोऽन्यत्र अन्यम् । २ उदशरवेति उदकपूर्ण शरावे प्रतिबि. म्यात्मान देह दृष्ट्वा स्वस्थाज्ञात यत्तन्मयं वाच्यमियुक्त श्रुयर्थ । ३ व्युत्थाप्य विचार्य । ४ अभिनिष्पद्यत इत्यत्र एतदुक्त भवतीति सवन्धः । , - , ·अधि. ५ सू.१९] प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । इत्यादिश्रुतिभ्यः । तदेव चास्य पारमार्थिक खेरूपं येन शरीरात्समु- स्थाय स्खेन रूपेणाभिनिष्पद्यते । कथं पुनः सं च रूपं खेनैव च निष्प- द्यत इति सभवति कूटस्थनित्यस्य । सुवर्णादीनां तु द्रव्यान्तरसंपर्कादभि- भूतस्वरूपाणामनभिव्यक्तासाधारणविशेषाणां क्षारप्रक्षेपादिभिः शोघ्य- मानानां स्वरूपेणामिनिप्पत्तिः स्यात् । वथा नक्षनादीनामहन्यभिभूत- प्रकाशानामभिभावकवियोगे रात्री स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः स्यात् । नतु तथात्मचैतन्यज्योतिषो नित्यस्य केनचिभिमवः संभवत्यसंसर्गित्यान्योन्न इव, दृष्टविरोधाच्च । दृष्टिश्रुतिमतिविज्ञातयो हि जीवस्य स्वरूपम् । तध शरीरादसमुत्थितस्यापि जीवस्य सदा निष्पन्नमेव दृश्यते । सर्वो हि जीवः पश्यशृण्वन्मन्यानो विजानन्व्यवहरत्यन्यथा व्यवहारानु- पपत्तेः । तच्चेच्छरीरात्समुत्थितस्य निष्पद्येव प्राक्समुत्थानादृष्टो व्यव- हारो विरुध्येत । अतः किमात्मकमिदं शरीरात्समुत्थानं, किमात्मिका वा स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिरिति । अत्रोच्यते--प्राविवेकविज्ञानोत्पत्तेः श- रेन्द्रियमनोबुद्धिविपयवेदनोपाधिभिरविविक्तमिव जीवस्य दृश्यादिज्यो- विश्वरूपं भवति । यथा शुद्धस्य स्फटिकस्य स्वाच्छयं शौक्ल्यं च वरूपं प्राग्विवेकग्रहणाद्रक्तनीलाापाचिभिरविविक्तमिव भवति । प्रमाणजनितवि- वेकमहणात्तु पराचीनः स्फटिकः खाच्छयेन शौक्ल्येन च स्वेन रूपेणाभि- निष्पद्यत इत्युच्यते प्रागपि तथैव सन्।तथा देहाधुपाध्यविविक्तस्यैव सतो जीवस्य श्रुतिकृतं विवेकविज्ञानं शरीरात्समुत्थानं विवेकविज्ञानफलं स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः केवलात्मस्वरूपावगतिः । तथा विवेकाविवेकमाने- गैयात्मनोऽशरीरत्वं सशरीरत्वं च, मत्रवर्णात् 'अशरीर शरीरेषु' ( का० २२।२२) इति, 'शरीरस्थोऽपि फौन्तेय न करोति न लिप्यते' (गी. १३।३१) इति च सशरीरत्वाशरीरत्वचिशेपाभावस्मरणात् । तस्माद्विवेकवि- ज्ञानाभावादनाविर्भूतस्वरूपः सन्विवेकविज्ञानादाविर्भूतस्वरूप इत्युच्यते । १ अभिभावकः सौरालोस्तद्वियोगे । २ वेदना हर्षशोकादय । ३ विवेकविज्ञान त्यपदार्यशोधनम् ।

·१ , . - ११४ प्रसूनशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ५ सू. १९ नत्वन्याशावाविर्भावानापि यो स्वरूपस्य संभवतः स्वरूपत्वादेव । एवं मिथ्याशानदंत एव जीवपरमेश्वरयोआंदो न वस्तुकृतः, व्योमवद- सगत्वाविशेषात् । कुतश्चैतदेवं प्रतिपत्तव्यम् । यतो 'य एपोऽक्षिणि पुरुपो दृश्यते' इत्युपदिश्य 'एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म' इत्युपदिशति । योऽक्षिणि प्रसिद्धो द्रष्टा द्रष्टुत्वेन विभाव्यते सोऽमृताभयलक्षणाद्ब्रह्मणो- ऽन्यश्चेत्स्यात्ततोऽमृताभयब्रह्मसामानाधिकरण्यं न स्यात् । नापि प्रतिच्छा- यात्मायमक्षिलक्षितो निर्दिश्यते, प्रजापतेर्मुपागादित्वप्रसगात् । तथा द्वितीयेऽपि पर्याये ‘य एपः स्वप्ने महीयमानश्वरति' इति न प्रथमपर्याय. निर्दिष्टादक्षिपुरुपाद्रष्टुरन्यो निर्दिष्टः, 'एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्या- स्यामि' इत्युपक्रमात् । किंचाहमद्य स्वप्ने हस्तिनमद्राक्षं नेदानीं तं पश्यामीति दृष्टमेव प्रतिबुद्धः प्रत्याचष्टे । द्रष्टारं तु तमेव प्रत्यमिजानाति य एवाहं स्वप्नमद्राक्षं स एवाहं जागरितं पश्यामीति । तथा तृतीयेऽपि पर्याये नहि सत्यमेयं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहममीति नो एवे- मानि भूतानि' इति सुपुप्तावस्थायां विशेपविज्ञानाभावमेव दर्शयति न विज्ञातार प्रतिपेषति । यत्तु तन 'विनाशमेवापीतो भवति' इति तदपि विशेपविज्ञानविनाशामिप्रायमेव न विज्ञातृविनाशामिप्रायम् । 'नहि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात्' (वृ० ४।३।३०) इति श्रुत्यन्तरात् । तथा चतुर्थेऽपि पर्याये 'एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्यारया- स्वामि नो एवान्यनैतस्मात्' इत्युपक्रम्य 'मघवन्मर्स वा इदं शरीरम्' इत्यादिना प्रपञ्चेन शरीराद्युपाघिसंवन्धप्रसाख्यानेन संप्रसादशब्दोदितं जीवं 'खेन रूपेणामिनिष्पद्यते' इति ब्रह्मस्वरूपापनं दर्शयन्न परमाद्र- ह्मणोऽमृताभयस्वरूपादन्यं जीवं दर्शयति । केचितु परमात्मविवक्षायां 'एतं त्वेव ते' इति जीवाकर्पणमन्याय्यं मन्यमाना एतमेव वाक्योप- क्रमसूचितमपहतपाप्मत्वादिगुणकमात्मानं ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामीति १ अन्यादृशौ सत्यौ । २ अशादिशून्यत्वमसङ्गत्वम् । ३ अयं सुषुप्त , सप्रति सुषुप्तो, अह आस्मान अहंकारास्पदमारमानं न जानाति । ४ नहीति आत्मन खभावभूतविज्ञ. सेर्नान्यथाभावो योग्यत्वादित्यर्थ ।

·। अधि.५ सू. २००7 प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । ११५ कल्पयन्ति । तेपामेतमिति संनिहितावलम्बिनी सर्वनामश्रुतिर्विप्रकृष्येत । भूयाधुतिश्योपरुध्येत; पर्यायान्तराभिहितस्य पर्यायान्तरेऽनमिघीयमान- त्वात् । एवं त्येव ते' इति च प्रतिज्ञाय प्रायतुर्यात्पर्यायादन्यमन्यं व्याचक्षाणस्य प्रजापतेः प्रतारकत्वं प्रसंज्येत । तस्माद्यदविद्याप्रत्युपस्था- पितमपारमार्थिक जैवं रूपं कर्तृभोक्तरागद्वेषाविदोपकलुपितमनेकानर्थ- योगि तद्विलयनेन तद्विपरीतमपहतपाप्मत्वादिगुणकं पारमेश्वरं सरूपं विद्यया प्रतिपाद्यते, सादिविलयनेनेव रज्वादीन् । अपरे तु वादिनः पारमार्थिकमेव जैव रूपमिति मन्यन्तेऽस्मदीयाश्च केचित् । तेषां सर्वे- पामात्मकत्वसम्यग्दर्शनप्रतिपक्षभूतानां प्रतियोधायेदं शारीरकमारब्धम् । एक एव परमेश्वरः कूटस्खनित्यो विज्ञानधातुरविद्यया मायया मायावि- वदनेकघा विभाव्यते नान्यो विज्ञानधातुरस्तीति । यत्त्विदं परमेश्वर- वाक्ये जीवमाशय प्रतिपेधति सूत्रकार:--'नासंभवात्' (० १।३। १८) इत्यादिना । तत्रायमभिप्राय:-नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभाव कूटस्थ- निये एकस्मिन्नसङ्गे परमात्मनि तद्विपरीतं जैवं रूपं व्योनीव तलम- लादि परिकल्पितम् । तदात्मकत्वप्रतिपादनपरैक्यिोयोपेतद्वैतवाद- प्रतिधेन्वापनेप्यामीति परमात्मनो जीवादन्यत्वं द्रढयति । जीवस्य तु न परस्मादन्यत्वं प्रतिपिपादयिपति किं त्वनुवदत्येवाविद्याकल्पितं लोक- प्रसिद्ध जीवभेदम् । एवं हि स्वाभाविककर्तृत्वभोक्तृत्वानुवादेन प्रवृत्ताः कर्मविषयो न विरुध्यन्त इति मन्यते । प्रतिपाद्यं तु. शास्त्रार्थमात्मै- फत्वमेव दर्शयति-शास्त्रदृप्या तूपदेशो वामदेववत्' (५० १२१६३०) इत्यादिना। वर्णितश्वासामिद्विविद्वद्भेदेन कर्मविधिविरोधपरिहारः।।१९।। अन्यार्थश्च परामर्शः ॥२०॥ अथ यो दहरवाक्यशेपे जीवपरामशों दर्शित:--'अथ य एष संभसादः' (छा० ८।३।४) इत्यादिः, स हरे परमेश्वरे व्याख्याय- • १ विलयनेन शोधनेग । २ विद्यया महावाक्येन । ३ वाक्यानि तत्वमस्सादीनि जीचब्रह्मणोधतन्याविशेषात्तदाकारेणाकारान्तरेण वा। मेदायोगो न्यायः। गेहनानेलादयो द्वैतवादप्रतिपेधाः । ।

·ब्रह्मसूत्रशविरभाष्यम् । अधि. ६ सू. २२ माने न जीवोपासनोपदेशो ने प्रकृतविशेपोपदेश इत्यनर्थकत्वं प्राप्नो. तीति । अत आह–अन्यार्थोऽयं जीवपरामर्श न जीवखरूपपर्यव. सायी कि तर्हि परमेश्वरस्वरूपपर्यवसायी । कथम् । संप्रसादशब्दो- दितो जीवो जागरितव्यवहारे देहेन्द्रियपसराध्यक्षो भूत्वा तद्वासना- निर्मितांश्च स्वप्नान्नाडीचरोऽनुभूय श्रान्तः शरणं प्रेप्सुरुभयरूपादपि शरीरामिमानात्समुत्याय सुपुप्तावस्थायां परं ज्योतिराकाशशब्दितं परं ब्रह्मोपसंपद्य विशेपविज्ञानवत्त्वं च परित्यय स्वेन रूपेणामिनिप्पद्यते । यदस्योपसंपत्तव्यं परं ज्योतिर्येन खेन रूपेणायममिनिष्पद्यते स एष आत्माऽपहतपाप्मत्वादिगुण उपास्य इत्येवमर्थोऽयं जीवपरामर्शः पर- मेश्वरवादिनोऽप्युपपद्यते ॥ २० ॥ अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ २१ ॥ यदप्युक्तम् , 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः' इत्याकाशस्याल्पत्वं श्रूयमाणं परमेश्वरे नोपपद्यते, जीवस्य त्वाराप्रोपमितस्याल्पत्वमवकल्पत इति वस्य परिहारो वक्तव्यः । उक्तो यस्य परिहारः परमेश्वरस्यापेक्षिकमत्प- त्वमवकल्पत इति 'अर्भकोकस्त्वाचव्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वा- देवं व्योमवच्च' (व. ११२।७) इत्यन्न । स एवेह परिहारोऽनुसंधा- तव्य इति सूचयति । श्रुत्येव चेदमल्पत्वं प्रत्युक्तं प्रसिद्धेनाकाशेनोपमि- मानया 'यावान्वा अयमाकाशस्तावानेपोऽन्तर्हृदय आकाशः' इति ॥२१॥ ६ अनुकृत्यधिकरणम् । सू० २२-२३ अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२ ॥ 'न तंत्र सूर्यों भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽय- मग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' (मु० २।२।१०) इति समामनन्ति । यन यं भान्तमनुमाति सर्व यस्य च भासा सर्वमिदं विभाति स किं तेजोधातुः कश्चिदुत प्राज्ञ आत्मेति विचिकित्सायां तेजोधातुरिति तावत्प्राप्तम् । कुतः, तेजोधातू- १तत्र तारकान्तराणि चन्द्रादि च न भाति तन भासयतीति यावत् । 12.10 13.10 ·अधि. ६सू. २२] प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । । नामेव सूर्यादीनां भानप्रतिषेधात् । तेजःस्वभावकं हि चन्द्रवारकादि तेजःस्वभावक एव सूर्ये भासमानेऽहनि न भासत इति प्रसिद्धम् । तथा सह सूर्येण सर्वमिदं चन्द्रतारकादि। यस्मिन्न भासते सोऽपि तेजःस्वभाव एव कश्चिदित्यवगम्यते । अनुमानमपि तेजःस्वभावक एवोपपद्यते, समानस्वभावकेष्वनुकारदर्शनात् । गच्छन्तमनुगच्छती- विषत् । तस्मात्तेजोधातुः कश्चिदित्येवं प्राप्ते ब्रूमः-प्राज्ञ एवात्मा भवितुमर्हति । कस्मात् । अनुकृतेः । अनुकरणमनुकृतिः । यदेतत् 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्' इत्यनुभानं,- तत्प्राज्ञपरिग्रहेऽवकल्पते । 'भारूपः सत्यसकल्प:' (छा० ३१४२) इति , हि प्राज्ञमात्मानमामनन्ति । न तु तेजोधातुं कंचित्सूर्यादयोऽनुभान्तीति प्रसिद्धम् । समत्वाच तेजो- धातूनां सूर्यादीनां न तेजोधातुमन्यं प्रत्यपेक्षास्ति यं भान्तमनुभायुः । नहि प्रदीपः प्रदीपान्तरमनुभाति । यदप्युक्तं समानस्वभावकेष्वनुकारी दृश्यत इति । नायमेकान्तो नियमः । मिन्नस्वभावकेप्वपि हनुकारो दृश्यते। यथा सुततोऽयःपिण्डोऽम्यनुकृतिरग्नि दहन्तमनुदहति, भौमं वा रजो वायुं वहन्तमनुवहतीति । अनुकतेरित्सनुमानमसूसुचत् । तस्य चेति चतुर्थ पादमस्य शोकस्य सूचयति । 'तस्य भासा सर्व- मिदं विमाति' इति, तद्धतुकं भानं सूर्यादेरुच्यमानं प्राज्ञमात्मानं गमयति । 'तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुहोपासतेऽमृतम्' (पृ० ४।४।१६) इति हि प्राशमात्मानमामनन्ति । तेजोन्तरेण सूर्यादितेजो विभातीयप्र- सिद्ध विरुद्धं च, तेजोन्तरेण तेजोन्तरस्य प्रतिघातात् । अथवा न सूर्यादीनामेव लोकपरिपठितानामिद् तद्धतुकं विभानमुच्यते । किं तर्हि 'सर्वमिदम्' इत्यविशेपश्रुतेः सर्वस्येवास्य नामरूपक्रियाकारकफलजावस्य यामिव्यक्तिः सा ब्रह्मज्योतिःसत्तानिमित्ता । यथा सूर्यादिज्योति:- सवानिमित्ता सर्वस्य रूपजातस्यामिव्यक्तिस्तद्वत् । न तन सूर्यो भाति' इति च तनशब्दमाहरत्प्रकृतमहणं दर्शयति । प्रकृतं च ब्रह्म 'यस्मिन्योः पृथिवी चान्तरिक्षमोतम्' (मु० २।२।५) इत्यादिना । अनन्तरं च १प्राज्ञत्व खप्रकाशकल भासकत्वार्थमुफम् । २ अनुकार अनुमानम् ।

·११८ अह्मसूनशाङ्करभाष्यम् । [अधि.७ सू. २४ 'हिरण्मये परे कोशे विज ना निष्कलम् । तच्छुभ्रं ज्योतियां ज्योति- स्तद्यदात्मविदो विदुः' इति । कथं तज्योतिपां ज्योतिरित्यत इदमुत्थितम्- 'न तर सूर्यो भाति' इति । यदप्युक्तं सूर्यादीनां तेजसां भानप्रतिपे- धस्तेजोधातावेवान्यस्मिन्नवकल्पते सूर्य इथेतरेपामिति । वन तु स एन तेजोधातुरन्यो न संभवतीत्युपपादितम् । ब्रह्मण्यपि चैपां भानप्रतिषेधो- ऽवकल्पते । यतो यदुपलभ्यते तत्सर्व ब्रह्मणैव ज्योतिपोपलभ्यते, ब्रहा तु नान्येन ज्योतिपोपलभ्यते स्वयं ज्योति स्वरूपत्वात्, येन सूर्यादय- स्तस्मिन्मायुः । ब्रह्म ह्यन्यन्यनकि नतु ब्रह्मान्येन व्यज्यते । 'आत्मनेवायं ज्योतिपास्ते' (वृ० ४।३।६), 'अगृह्यो नहि गृह्यते' (पृ. ४।२।४) इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ २२ ॥ अपिच स्मर्यते ॥ २३॥ अपिचेहग्रूपत्वं प्राज्ञस्यैवात्मनः स्मयते भगवद्गीतासु-'न तद्भासयते सूर्यो न शशाको न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परम मम' (गी० १५।६) इति, 'यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यचन्द्र- मसि यच्चानौ तत्तेजो विद्धि मामकम्' (गी० १५।१२) इति च ॥२३॥ ७ प्रमिताधिकरणम् । सू० २४-२५ शब्दादेव प्रमितः॥२४॥ 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति' इति श्रूयते । तथा 'अ- गुष्टमानः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्त्र में एवाद्य स उश्व एतद्वै तत्' ( का० २।४।१३) इति च । वन योऽयमङ्गुष्ठमानः पुरुषः श्रूयते स किं विज्ञानात्मा किवा परमात्मेति सशयः। तत्र परिमाणोपदेशात्तावद्विज्ञानात्मेति प्राप्तम् । नानन्तायामविस्तारस्य पर- मात्मनोऽङ्गुष्ठपरिमाणमुपपद्यते । विज्ञानात्मनस्तूपाधिमत्त्वात्समवति १ विरज आगन्तुस्मरशून्यम् । शुभ्र नैसर्गिक्मल्शून्यम् । २ आत्मनि देहे मध्ये हदयसअनीत्यर्ष.। ३ भूतभव्यग्रहणं भवतोऽपि प्रदर्शनार्थम् । ४ कालनयनियन्तेलर्थ । 1410 ·-परमा- । अधि. ७ सू. २५] प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । ११९ कंयाचित्कल्पनयाहुष्ठमात्रत्वम् । स्मृतेश्च-अथ सत्यवतः कायापाशनद्धं वशं गतम् । अङ्गुष्टमात्र पुरुपं निश्चकर्ष यमो बलात् ।। (म० भा० ३२२९७१७) इति । नहि परमेश्वरो वलायमेन निष्कटु, शक्यस्तेन तत्र संसार्यङ्गुष्ठमानो निश्चितः स एवेहापीत्येवं प्राप्ते ब्रूम:- स्मैवायमङ्गुष्ठमात्रपरिमितः पुरुषो भवितुमर्हति । कस्मात्, शब्दात्, 'ईशानो भूतभव्यस' इति । नयन्यः परमेश्वराभूतभव्यस्य निरकुशमी- शिता । 'एतद्वै तत्' इति च प्रकृतं पृष्टमिहानुसंदधाति । एतद्वै वद्यपृष्टं ब्रह्मेत्यर्थः । पृष्टं चेह ब्रह्म 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्माकृताकृतात् । अन्यन भूताच भन्याय यत्तत्पश्यसि तद्वद' ( का० १२२११४) इति शब्दादेवेन्यमिधानश्रुतेरेवेशान इति परमेश्वरोऽयं गम्यत इत्यर्थः ॥२४॥ कथं पुनः सर्वगतस्य परमात्मनः परिमाणोपदेश इत्यत्र झूम:- हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २५ ॥ सर्वगतस्यापि परमात्मनो हृदयेऽवस्थानमपेक्ष्याङ्गुष्ठमात्रत्वमिदमु- च्यते । आकाशस्येव वंशपर्वापेक्षमरेन्निमात्रत्वम् । नालसातिमानस्य परमात्मनोऽङ्गुष्ठमात्रत्वमुपपद्यते । न चान्यः परमात्मन इह प्रहणम- ईतीशानशब्दादिभ्य इत्युक्तम् । ननु प्रतिपाणिभेदं हृदयानामनव- स्थितत्वात्तदपेक्षमप्याष्ठमानत्वं नोपपद्यत इत्यत उत्तरमुच्यते-मनु- प्याधिकारत्यादिति । शाषं पविशेपप्रवृत्तमपि मनुष्यानेवाधिकरोति, शफत्यार्थिवादपर्युदतवादुपनयनादिशास्त्राचेति वर्णितमेतदपिकारल- क्षणे ( जै० ६.१ ) । मनुष्याणां च नियतपरिमाणः काय: । औचित्येन नियतपरिमाणमेव चैपामगुटमा हृदयम् । अतो मनुष्याधिकारत्वा- च्छास्त्रस्य मनुष्यहृद्यावस्थानापेक्षमङ्गुष्ठमानत्वमुपपन्नं परमात्मनः । यद- प्युक्तं परिमाणोपदेशात्स्मृतेश्च संसार्येवायममुधमानः प्रत्येराव्य इति, तत्मत्युच्यते----'स आत्मा तत्वमसि' इत्यादिवत्संसारिण एव सतो- १ कयाचिदिति हृदयकमलकोशस्य जीवोपलब्धिस्थानस्याडठमानतयेलर्थः । २ सक- निष्ठः कोऽरनि. । ३ अन मनुष्यशब्दस्वर्णिक्पर. । ४ 'शद्रो योऽनवलप्त.' इति पर्युदासात, 'उपनयीत, तमध्यापयीत' इति शूद्राधिकारवारणम् ।

·। 14.to 15-10 १२० प्रक्षसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ८ सू. २६ ऽङ्गुष्ठमात्रस्य ब्रह्मत्वमिदमुपदिश्यत इति । द्विरूपा हि वेदान्तवाक्यानां प्रवृत्तिः, फचित्परमात्मस्वरूपनिरूपणपरा फचिद्विज्ञानात्मनः परमात्म- कत्वोपदेशपरा । तत्र विज्ञानात्मनः परमात्मनैकत्वमुपदिश्यते नाहु- प्ठमात्रत्वं कस्यचित् । एवमेवार्य परेण स्फुटीकरिष्यति–'अद्गुष्टमात्रः पुरुपोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । तं स्वाच्छरीरात्प्रवृ- हेन्मुखादिपिका धैर्येण । तं विद्याच्छुक्रममृतम्' (का. श६।१७) इति ॥ २५ ॥ ८ देवताधिकरणम् । सू० २६-३३ तदुपर्यपि वादरायणः संभवात् ॥ २६ ॥ अङ्गुष्ठमानश्रुतिर्मनुष्यहृदयापेक्षया मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्येत्युक्तं, तत्प्रसङ्गेनेदमुच्यते । वाढं मनुष्यानधिकरोति शास्त्रम् । नतु मनुष्यानेवे- तीह ब्रह्मज्ञाने नियमोऽस्ति । तेषां मनुष्याणामुपरिष्टाये देवादयस्तानप्य- धिकरोति शास्त्रमिति वादरायण आचार्यों मन्यते । कस्मात् । संभवात् । संभवति हि तेपामन्यर्थित्वाद्यधिकारकारणम् । तनार्थित्वं तावन्मोक्षविपयं देवादीनामपि संभवति विकारविषयविभूत्यनित्यत्वालोचनादिनिमित्तम् । तथा सामर्थ्यमपि तेपां संभवति, मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणलोकेभ्यो विग्रहवत्त्वाद्यवगमात् । नच तेषां कश्चित्प्रतिषेधोऽस्ति । नचोपनयन- शास्त्रेणपामधिकारो निवर्येत, उपनयनस्य वेदाध्ययनार्थत्वात् । तेषां च स्वयंप्रतिभातवेदत्वात् । अपिपां विद्याग्रहणार्थ ब्रह्मचर्यादि दर्शयति- 'एकशतं ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास' (छा० ८३१११३), 'भृगुर्वै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्म' (ते० ३१) इत्यादि। यदपि कर्मस्खनधिकारकारणमुक्तम्- 'ने देवानां देवतान्तराभावात्' इति, 'न नपीणामायान्तराभावात्' । १ शरीरास्थूलात्सूक्ष्माच तं जीवं प्रत्यकुर्यात् । धैर्येण शमादिनति यावत् । २ देवानां कर्मसु नाधिकार, देवतान्तराणामुद्देश्यानामभावादिति प्रथमसूनार्थः । स्पीणामपि न, ऋप्यन्तराभावादृपियुक्त कर्मण्यशरिति द्वितीयसूनार्थः।

·अधि. ८ सू. २७] प्रथमाध्याये तृतीयः पादः। १२१ (जै० ६।११६,७) इति । न तद्विद्यास्वस्ति । नहीन्द्रादीनां ‘विद्या- स्वधिक्रियमाणानामिन्द्राशुद्देशेन किंचित्कृत्यमस्ति । नच भृग्वादीनां भृग्वादिसगोत्रतया । तस्मादेवादीनामपि विद्यावधिकारः केन वार्यते । देवाधिकारेऽप्यपृष्ठमानश्रुतिः स्वागुष्टापेक्षया न विरुध्यते ॥ २६ ॥ विरोधः कर्मणीति चेनानेकमतिपत्तेर्दर्शनात् ॥ २७ ॥ स्यादेवत्, यदि विग्रहवत्त्वाद्यभ्युपगमेन देवादीनां विद्यास्वधिकारो वर्येत । विग्रहवत्त्वात्विगादिवदिन्द्रादीनामपि स्वरूपसंनिधानेन कर्मा- अभावोऽभ्युपगम्येत । तदा च विरोधः कर्मणि स्यात् । नहीन्द्रादीनां खरूपसंनिधानेन यागेऽङ्गभावो दृश्यते । नच संभवति । यहुपु यागेपु युगपदेकस्येन्द्रस्य स्वरूपसंनिधानतानुपपत्तेरिति चेत् । नायमस्ति विरोधः । कस्मात् । अनेकप्रतिपत्तेः । एकस्यापि देवतात्मनो युगपदनेकस्वरूप- प्रतिपत्तिः संभवति । कथमेतदवगम्यते । दर्शनात् । तथाहि- 'कैति देवाः' इत्युपगम्य 'त्रयश्च श्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रा' इति निरुच्य 'कतमे ते' इत्यस्यां पृच्छायाम् 'महिमान एवैपामेते त्रय. विशत्त्वेव देवाः' (वृ० ३।९।१,२) इति निर्बुवती श्रुतिरेकैकस्य देवतात्मनो युगपदनेकरूपतां दर्शयति । तया त्रयस्त्रिंशतोऽपि पडाद्य- न्तभावक्रमेण 'कवम एको देव इति प्राणः' इति माणेकरूपतां देवानां दर्शयन्ती तस्यैबैकस्य प्राणस्य युगपदनेकरूपतां दर्शयति । तथा स्मृतिरपि- 'आत्मनो वै शरीराणि यहूनि भरतर्षभ । योगी कुर्याद्वैलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्मही घरेत् ॥ प्राप्नुयाद्विपयान्कैश्चिकैश्चिदुमं तपश्चरेत् ॥ संक्षिपेच पुनस्तानि सूर्यो रश्मिगणानिव ॥' इत्येवंजातीयका प्राप्ताणिमाद्यैश्वर्या योगिनामपि युगपदनेकशरीरयोग दर्शयति । किमु वक्तव्यमाजानसि- १ रात् असामर्थ्य कारणम् । २ दर्शनात् श्रुतिप्रामाण्यात् । ३ पंचदेवरानस्य हि निविदि कति देवा इत्युपगम्य शारयाय यातपवयैन त्रयस्येत्युत्तरम् । निविज्ञान दास्यमानदेवतार्सण्यावाचरानि मनपदानि। ४ बलं योगरिद्धिम् । ५ 'अणिमा महिमा चैप गरिमा मातिरीशिता । प्राकान्यं च वशित्वं च य कानायगापिता ।' दल गिमाया। ६ साजाननिशानां जन्नर प्राप्तातिशयानाम् । ११.सू.

·- १२२ प्रशमृनशाहरमाप्यम् । [अधि. ८ सू. २८ द्वानां देवानाम् । अनेफरूपप्रतिपत्तिसंभवाचैकैका देवता बहुमी रूप- रात्मानं प्रविभज्य बहुपु यागेपु युगपदभारं गच्छतीति । परच न दृश्यतेऽन्तर्धानादिक्रियायोगादित्युपपद्यते । अनेकप्रतिपत्तेर्दर्शनादित्यस्या- परा व्याख्या-विप्रवतामपि कर्माद्भावचोदनाखनेका प्रतिपत्तिई- श्यते । फचिदेकोऽपि विग्रहवाननेकन युगपदद्गभावं न गच्छति, यथा बहुमि जयदिनको प्रामणो युगपद्धोज्यते । फचिथेकोऽपि विग्रहवा- ननेकत्र युगपदद्गभावं गच्छति, यथा बहुमिनमकुवागरेको प्राक्षणो युगपन्नमस्क्रियते । तद्वदिहोद्देशपरित्यागात्मकत्वाद्यागस्य विमवतीम- प्येकां देवतामुद्दिश्य बह्वः स्वं स्वं द्रव्यं युगपत्परित्यक्ष्यन्तीति विप्र- हवत्त्वेऽपि देवतानां न किंचित्कर्मणि विरुध्यते ॥ २७ ॥ 15-16 शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ।। २८॥ मा नाम विग्रहवत्त्वे देवादीनामभ्युपगम्यमाने कर्मणि कश्चिद्विरोधः प्रसलि। शब्दे तु विरोधः प्रसज्येत । फथम् । औत्पत्तिकं हि शन्द- स्वार्थेन संवन्धमाश्रित्य 'अनपेक्षत्वात्' इति वेदस्य प्रामाण्यं स्थापि- तम् । इदानीं तु विग्रहवती देवताभ्युपगम्यमाना यद्यप्येश्वर्ययोगायुग- पदनेककर्मसंबन्धीनि हवींपि भुखीत तथापि विप्रहयोगादस्मदादिवज- ननमरणवती सेति नित्यस्य शब्दस्य नित्येनार्थेन नित्ये संवन्धे प्रतीय- माने यद्वैदिके शब्दे प्रामाण्यं स्थितं तस्य विरोधः स्यादिति चेत् । नायमप्यस्ति विरोधः । कस्मात् । अतः प्रभवात् । अतएव हि वैदिका- च्छब्दाद्देवादिकं जगत्प्रभवति । ननु 'जन्माद्यस्य यतः' (प्र० १३११२) इत्यन ब्रह्मप्रभवत्वं जगतोऽवधारितं, कथमिह शब्दप्रभवत्वमुच्यते । अपिच. यदि नाम. वैदिकाच्छब्दादम्य प्रभवोऽभ्युपगतः, कथावना विरोधः शन्दे परिहृतः, यावता वसवो रुद्रा आदित्या विश्वेदेवा मरुत इत्येतेऽर्था अनित्या एवोत्पत्तिमत्त्वात् । तदनित्यत्वे च तद्वाचिनां १ औत्सत्तिक स्वाभाविकम् । २ चमुवादिजातिवाचकाच्छन्दात्तजातीया चिकीर्षितां व्यक्ति बुद्धावालिस्य तस्या प्रभवन, तदिद तत्प्रभवत्वम् ।

·अधि. ८ सू. २८] प्रथामाध्याये तृतीयः पादः । १२३ वैदिकानां वस्यादिशब्दानामनित्यत्वं केन निवार्यते । प्रसिद्धं हि लोके देवदत्तस्य पुत्र उत्पन्ने यज्ञदत्त इति तस्य नाम क्रियते इति । तस्माद्वि- रोध एव शब्द इति चेत् । न । गवादिशब्दार्थसंवन्धनित्यत्वदर्शनात् । नहि • गवादिन्यक्तीनामुत्पत्तिमत्त्वे तदाकृतीनामप्युत्पत्तिमत्त्वं स्यात् । द्रव्यगुणकर्मणां हिं व्यक्तय एवोत्पद्यन्ते नाकृतयः । आकृतिभिश्च शब्दानां संवन्धो न व्यक्तिभिः । व्यक्तीनामानन्सात्संवन्धग्रहणानुप- पत्तेः । व्यक्तिपूत्पद्यमानाखप्याकृतीनां नित्यत्वान गवादिशब्देपु कश्चि- द्विरोधो दृश्यते । तथा देवादिव्यक्तिप्रभवाभ्युपगमेऽप्याकृतिनित्यत्वान्न कश्चिद्वस्वादिशब्देषु विरोध इति द्रष्टव्यम् । आकृतिविशेषस्तु देवादीनां मन्त्रार्थवादादिभ्यो विप्रवत्त्वाद्यवगमादवगन्तव्यः । स्थानविशेषसंवन्ध- निमित्ताश्वेन्द्रादिशब्दाः सेनापत्यादिशब्दवत् । ततश्च यो यस्तत्तत्स्थान- मधिरोहति स स इन्द्रादिशन्दैरभिधीयत इति न दोपो भवति । नचेदं शब्दप्रभवत्वं ब्रह्मप्रभवल्लवदुपादानकारणाभिप्रायेणोच्यते । कथं तर्हि स्थिते वाचकात्मना निये शब्दे नित्यार्थसंवन्धिनि शब्दव्यवहारयो- 'ग्यार्थव्यक्तिनिष्पत्तिः । अतः प्रभव इत्युच्यते, कथं पुनरवगम्यते शब्दा- प्रभवति जगदिति । प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । प्रत्यक्षं श्रुतिः, प्रामाण्यं प्रत्यनपेक्षत्वात् । अनुमानं स्मृतिः, प्रामाण्यं नाते सापेक्षत्वात् । ते हि शब्दपूर्वी सृष्टिं दर्शयतः । एते इति वै प्रजापतिर्देवानसृजवासप्रमिति मनुष्यानिन्दव इति पिस्तिर:पवित्रमिति ग्रहानाराव इति स्तोत्रं विश्वा- नीति शस्नमभिसौभगेत्यन्याः प्रजाः' इति श्रुतिः । तथान्यत्रापि 'स मनसा वाचं मिथुनं समभवत् (पृ. १२२।४) इत्यादिना तत्रतत्र १ आकृतीनां जातीनाम् । २ 'एते असममिन्दवस्तिरम्पविनमाशवः । विश्वान्य- मिसौभगा' इति । एतन्मत्रस्थः पदैः स्मृत्वा ब्रह्मा देवारीनहजत । तत्र संनिहितवाच. बैतच्छन्दो देवाना करणेवनुमाइक्वेन संनिहितानां लारकः । अहक रुधिरं तत्प्रधा- नदेहरमणान्मगुप्याणामरामान्दलारकः । चन्द्रस्थाना पितृणामिन्दुशन्दः सारकः । पवित्रं सोमं खान्तस्तिरस्वतां प्रहाणां तिर-पविनादः स्मारकः । ऋचोऽपता सोनाणामाशुशब्दः स्खोनानन्तरं प्रयोग विशता शनाणों विवान्दः।

·१२४ ब्रह्मसूत्रशाङ्करमाप्यम् । [अधि. ८ सू. २८ शब्दपूर्विका सृष्टिः श्राव्यते । स्मृतिरपि-'अनादिनिधना नित्या वागु- सृष्टा स्वयंभुवा । आदी वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः 'प्रवृत्तयः ।।' इति । उत्सर्गोऽप्ययं वाचः संप्रदायप्रवर्तनात्मको द्रष्टव्यः, अनादिनि- धनाया अन्याशस्योत्सर्गस्यासंभवात् । तथा 'नाम रूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम् । वेदशब्देभ्य एवादी निर्ममे स महेश्वरः ॥' (मनु० १२२१) इति । 'सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक्पृ. थक् । वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे ॥' इति च । अपिच चिकीर्पितमर्थमनुतिष्ठस्तस्य वाचकं शब्दं पूर्व स्मृत्वा पश्चात्तमर्थमनुति- प्रतीति सर्वेषां नः प्रत्यक्षमेतत् । तथा प्रजापतेरपि स्रष्टुः सृष्टेः पूर्व वैदिकाः शब्दा मनसि प्रादुर्बभूवुः, पश्चात्तदनुगतानान्ससजेति गम्यते । तथाच श्रुति:--'स भूरिति व्याहरस भूमिमसृजत' (ले० प्रा० २।२।४।२) इत्येवमादिका भूरादिशब्देश्य एव मनसि प्रादुर्भूतेभ्यो भूरादिलोकान्सृष्टान्दर्शयति । किमात्मकं पुनः शब्दम- भिप्रेयेदं शब्दप्रभवत्वमुच्यते । स्फोटमित्याह । वर्णपक्षे हि तेषामुत्पन्न- प्रध्वंसित्वान्नित्येभ्यः शन्देभ्यो देवादिव्यक्तीनां प्रभव इत्यनुपपन्नं स्यात् । उत्पन्नध्वंसिनश्च वर्णाः, प्रत्युञ्चारणमन्यथा चान्यथा च प्रतीयमानत्वात् । तथाहि-अदृश्यमानोऽपि पुरुपविशेपोऽध्ययनध्यनिश्रवणादेव विशेपतो निर्धार्यते देवदत्तोऽयमधीते यज्ञदत्तोऽयमधीते इति । नचायं वर्ण- विषयोऽन्यथात्वप्रत्ययो मिथ्याज्ञानं, बाधकप्रसयाभावात् । नच वर्णे- भ्योऽर्थावगतिर्युक्ता। न होकैको वर्णोऽथै प्रत्यायचेत्, व्यभिचारात् । नच वर्णसमुदायप्रत्ययोऽस्ति, क्रमवत्त्वाद्वर्णानाम् । पूर्वपूर्ववर्णानुभवज- नितसंस्कारसहितोऽन्त्योपर्णोऽयं प्रत्यापविष्यतीति याच्येत । तन । संब- न्धाहणापेक्षो हि शब्दः स्वयं प्रतीयमानोऽर्थ प्रत्याययेशूमादिवत् । नच पूर्व- १ सप्रदायो गुरुशिष्यपरम्पराध्ययनम् । २ संस्था अवस्थाः। ३ वर्णसं तदतिरि- फस्फोटरूपं वेति किशब्दार्थः । ४ स्फुटते वर्णैर्व्यज्यत इति स्फोटो वर्णाभिव्ययोऽर्थस्तस्य व्यजको गवादिशब्दो नित्यस्तमभिप्रैखेदमुच्यत इति पूर्वणान्वयः । ५ व्यभिचारादेक- साद्वर्णादर्थप्रतीलदर्शनात् वर्णान्तरवैययंप्रतीत्यदर्शनाचेलधः ।

·, अधि. ८ सू. २८ ] प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । १२५ पूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितस्यान्यवर्गस्य प्रतीतिरसि, अप्रत्यक्षत्वा- संस्काराणाम् । कार्यप्रत्यायितैः संस्कारैः सहितोऽन्यो वर्णोऽथ प्रत्याय- विष्यतीति चेत् । न । संस्कारकार्यस्यापि स्मरणस्य क्रमवर्तित्वात् । तस्मात्स्फोट एव शब्दः । स चैकैकवर्णप्रत्ययाहितसंस्कारवीजेऽन्त्यवर्ण- प्रत्ययजनितपरिपाके प्रत्यायिन्येकप्रत्ययविपयतया झटिति प्रत्यवभासते। नचायमेकप्रत्ययो वर्णविपया स्मृतिः । वर्णानामनेकलादेकप्रत्ययवि- पयत्वानुपपत्तेः। तस्य च प्रत्युञ्चारणं प्रत्यभिज्ञायमानत्यानित्यत्वम् । भेदप्रत्ययस वर्णविषयस्यात् । तस्मानियाच्छन्दात्स्फोटरूपादभिधाय- कालियाकारकफललक्षणं जगदमियभूतं प्रभवतीति । 'वर्णा एव तु न शब्दः' इति भगवानुपवर्पः। ननूत्पन्नप्रध्वंसित्वं वर्णानामुक्तं, तन्न । त एवेति प्रत्यभिज्ञानात् सादृश्यात्प्रत्यभिज्ञानं केगादिपिवेति चेत् । न । प्रत्यभिज्ञानस्य प्रमाणान्तरेण वाधानुपपत्तेः । प्रत्यभिज्ञानमाकृतिनिमि- तमिति चेत् । न । व्यक्तिप्रत्यभिज्ञानात् । यदि हि प्रत्युचारणं गवा- दिव्यक्तिवदन्या अन्या वर्णव्यक्तयः प्रतीयेरंस्तत आकृतिनिमित्तं प्रत्य- मिज्ञानं स्यात् । नत्वेतदस्ति । वर्णव्यक्तय एव हि प्रत्युधारणं प्रत्यभि- शायन्ते । द्विर्गौशब्द उमारित इति हि प्रतिपत्तिर्न तु ही गोशब्दा- विति । ननु वर्णा अप्युचारणभेदेन भिन्नाः प्रतीयन्ते देवदत्त- यशदत्तयोरध्ययनध्वनिश्रवणादेव भेदप्रतीरित्युक्तम् । अत्राभिधी- यते--सति वर्णविपये निश्चिते प्रत्यभिज्ञाने सयोगविभागाभि- व्यङ्ग्यत्वावर्णानामभिव्यचकवैचिन्यनिमित्तोऽयं वर्णविषयो विचित्रः प्रत्ययो न स्वरूपनिमित्तः । अपिच वर्णव्यक्तिभेदवादिनापि प्रत्यभिज्ञान- सिद्धये वर्णाकृतयः कल्पयितव्याः। तासु च परोपाधिको भेदप्रत्यय १ एक्रेति यथा रस्मतत्त्वं यहुभियानुषप्रत्ययैः स्फुटं भामने तथा गादिपदस्फोटो गकारायेकवर्णकृतप्रत्ययः स्फोटपिपयराहिता सस्तारा बीनं यस्मिन् चित्ते तस्मिन् अन्ययकृतप्रत्ययेन जनित. परिपारोऽन्यः संस्कारो यसिसलिन्नलयिनि चित्ते एकं गौरिति पदमिति प्रत्ययः प्रत्यक्षतद्विपक्तया सटमवभामत इत्यर्थः । २ वपनानन्तरं त एवेमे पेशा इति धीमीन्तिरिति युक्तम्, नेदधीविरोधान् । ३ ताल्वादिदेशैः कोष्टस्थपायुसंयोगविभागाभ्यां विचित्राभ्या पयत्वावणेषु वैचित्र्यधारिसर्पः ।

·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ८ सु. २८ इत्यभ्युपगन्तव्यम् । तद्वरं वर्णव्यक्तिप्वेव परोपाधिको भेदप्रत्ययः स्वरूपनिमित्तं च प्रत्यभिज्ञानमिति कल्पनालापवम् । एप एव च वर्णविपयस्य भेदप्रत्ययस्य वाधकः प्रत्ययो यत्प्रत्यभिज्ञानम् । कथं कि- स्मिन्काले पहूनामुच्चारयतामेक एव सन्गकारो युगपदनेकरूपः स्यात्- उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च सानुनासिकश्च निरनुनासिकश्चेति । अथवा ध्वनिकृतोऽयं प्रत्ययभेदो न वर्णकृत इत्यदोपः । कः पुनरयं ध्वनिर्नाम यो दूरादाकर्णयतो वर्णविवेकमप्रतिपद्यमानस्य कर्णपथमवतरति । प्रत्यासीदतश्च पटुमृदुत्वादिभेदं वर्णेष्वासञ्जयति । तन्निवन्धनाश्चोदा- त्तादयो विशेपा न वर्णस्वरूपनिवन्धनाः, वर्णानां प्रत्युच्चारणं प्रत्यभि- ज्ञायमानत्वात् । एवंच सति सालम्बना उदात्तादिप्रत्यया भविष्यन्ति । इतरथा हि वर्णानां प्रत्यभिज्ञायमानानां निर्भेदत्वात्संयोगविभागकृता उदात्तादिविशेपाः कल्पेरन् । संयोगविभागानां चा!त्यक्षवान तदाश्रया विशेषा वर्णेष्वध्यवमितुं शक्यन्त इत्यतो निरालम्बना एवैत उदात्ता- दिप्रत्ययाः स्युः । अपिच नैवैतभिनिवेष्टव्यमुदात्तादिभेदेन वर्णानां प्रत्य- भिज्ञायमानानां भेदो भवेदिति । नान्यस्य भेदेनान्यस्याभिद्यमानस्य भेदो भवितुमर्हति । नहि व्यक्तिभेदेन जाति भिन्नां मन्यन्ते । वर्णे- भ्यश्वार्थप्रतीतेः संभवात्स्फोटकल्पनानार्थका । न कल्पयाम्यहं स्फोटं प्रत्यक्षमेव त्वेनमवगच्छामि, एकैकवर्णग्रहणाहितसंस्कारायां युद्धौ झटिति प्रत्यवभासनादिति चेत् । न । अस्या अपि चुद्धवर्णविषयत्वात् । एकैकवर्णग्रहणोत्तरकाला हीयमेका बुद्धिर्गोरिति समस्तवर्णविपया नार्थान्तरविषया । कथमेतदवम्यते । यतोऽस्यामपि बुद्धौ गकारादयो वर्णा अनुवर्तन्ते नतु दकारादयः । यदि घस्या बुद्धेगकारादिभ्योऽर्थान्तरं स्फोटो विषयः स्यात्ततो दकारादय इव गकारादयोऽप्यस्या युद्धाव- १ योऽवतरति स ध्वनिरिति शेषः । वर्णातिरिक्त शब्दो ध्वनिरित्यर्थः । २ प्रत्युचा- 'रण वा अनुवर्तन्ते ध्यानावर्तत इति भेद. । ३ अप्रत्यक्षत्वं अधावणत्वम् । ४ यथा खण्डमुण्डादिविरुद्धानेक्व्यक्तिवभिन्नं गोत्वं तथा ध्वनिषु वर्णा अभिन्ना एवेत्यर्थः । ५ उदात्तादिर्ध्वनिस्तद्भेदेन हेतुना वर्णानामपीति योजना ! H ·अधि. ८ सू. २९ ] प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । १२७ तेरन् । नतु तथास्ति । तस्मादियमेकवुद्धिर्वर्णविषयैव स्मृतिः । नन्वने- कत्याद्वर्णानां नैकवुद्धिविषयतोपपद्यत इत्युक्तं, तत्प्रतिम:-संभवत्य- नेकस्याप्येकबुद्धिविपयत्वं, पद्धिर्वनं सेना दश शतं सहस्रमित्यादिदर्श- नात् । या तु गौरियेकोऽयं शब्द इति बुद्धिः, सा बहुष्वेव 'वर्णेष्वेका- विच्छेदनिवन्धनौपचारिकी वनसेनादिबुद्धिवदेव । अत्राह-यदि वर्णा एव सामस्येनकयुद्धिविपयवामापद्यमानाः पदं स्युस्ततो जारा राजा कपिः पिक इत्यादिपु पदविशेषप्रतिपत्तिर्न स्यात् । त एव हि वर्णा इतरत्र चेतरत्र च प्रत्यवभासन्त इति । अत्र वदामः-सत्यपि समस्तवर्णप्रत्यवमर्शे यथा क्रमानुरोधिन्य एव पिपीलिकाः पशिबुद्धि- मारोहन्ति; एवं क्रमानुरोधिन एव वर्णाः पदबुद्धिमारोक्ष्यन्ति । तन वर्णानामविशेपेऽपि क्रमविशेपकृता पदविशेपप्रतिपत्तिन विरुध्यते । वृद्धव्यवहारे चेमे वर्णाः मायनुगृहीता गृहीतार्थविशेषसंवन्धाः सन्तः खव्यवहारोऽप्येकैकवर्णमहणानन्तरं समस्तप्रत्सवमर्शिन्यां बुद्धौ वादशा एव प्रत्यवभासमानास्तं तमर्थमव्यभिचारेण प्रत्याययिष्यन्तीति वर्णवा- दिनो लधीयसी कल्पना । स्फोटवादिनस्तु द्वेष्टहानिरदृष्टकल्पना च । वर्णाश्चमे क्रमेण गृह्यमाणाः स्फोटं व्यसयन्ति स स्फोटोऽर्थ व्यनक्तीति गरीयसी कल्पना स्यात्, अथापि नाम प्रत्युधारणमन्येऽन्ये वर्णाः स्युः, तथापि प्रत्यभिज्ञालम्बनभावन वर्णसामान्यानामवश्याभ्युपगन्तव्य- स्वाद्या वर्णेष्वर्थप्रतिपादनप्रक्रिया रचिता सा सामान्येयु संचारयि- तव्या । ततश्च नियेभ्यः शब्देभ्यो देवादिव्यक्तीनां प्रभव इत्यवि- रुद्धम् ॥ २८ ॥ अतएव च नित्यत्वम् ॥ २९॥ स्वतनस्य कर्तुरस्मरणादिभिः स्थिते वेदस्य नित्यत्वे देवादिन्यधि- प्रभवाभ्युपगमेन वस्त्र विरोधमाशय 'अतः प्रभवात्' इति परिह- १ अर्थावच्छेदोऽनिधयः । २ प्रत्सवमर्श स्मृति । ३ व्युत्पत्तिदशा वृद्धव्यवहार.। ४ प्रमादिसादिशब्देन संख्या गृह्यते । वसन्यवहारो मध्यमवन्य प्रत्यवस्था । तादृशत्व व्युत्पत्तिदशाइटकनाचमुटहीतत्वम् ।५दृष्टं वर्णानामधंयोधक,अदृष्टः स्पोट ।

·१२८ प्रह्मसनशाकरभाष्यम्। [अधि. ८ सू. ३० वेदानीं तदेव वेदनियत्न स्थितं द्रढयति-अतएव च नित्यत्वमिति । अतएव नियताकृतेर्देवादेजंगतो वेदशन्दप्रभवत्वादिशब्दे नित्यत्वमपि प्रत्येतव्यम् । तथाच मन्त्रवर्ण:--'यज्ञेन याचः पदवीयमायन्तामन्यवि- न्दनृपिपु प्रविष्टाम्' (२० सं० १०७१।३ ) इति स्थितामेव याच- मनुविनां दर्शयति । वेदव्यासश्चैवमेव सरति—'युगान्तेऽन्तहितान्वे- दान्सेतिहासान्महर्षयः । लेमिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा', इति ॥ २९॥ समाननामरूपत्वाचावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात्स्मृतेश्च ३० अथापि स्यात् । यदि पश्चादिव्यक्तिवद्देवादिव्यक्तयोऽपि संतत्यैवो- सोरनिरुध्येरंश्च ततोऽभिधानाभिधेयाभिधातृव्यवहाराविच्छेदात्सबन्ध- नित्यत्वेन विरोधः शब्दे परिहियेत । यदा तु सलु सकल त्रैलोक्यं परित्यतनामरूपं निलेप प्रलीयते प्रभवति चाभिनवमिति श्रुतिस्मृतिवादा वदन्ति तदा कथमविरोध इति । तनेदमभिधीयते-समाननामरूपत्वा- दिति तैदापि संसारस्थानादित्वं तावदभ्युपगन्तव्यम् । प्रतिपादयिष्यति चाचार्यः ससारस्यानादित्वम्-'उपपद्यते चाप्युपलभ्यतेच' (० २।१।३६) इति । अनादौ च ससारे यथा स्वापप्रबोधयो प्रलयप्रभवनवणेऽपि पूर्व- प्रमोधवढुक्तप्रयोघेऽपि व्यवहारान कश्चिद्विरोधः, एवं कल्पान्तरप्रम- वालययोरपीति द्रष्टव्यम् । स्वापप्रयोधयोश्च प्रलयप्रभवौ श्रूयेते—'यदा सुप्तः स्वप्नं न कंचन पश्ययथास्मिन्प्राणा एवैकधा भवन्ति तदैनं वाक्स- वेर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोन सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वानः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते १ गहेन पूषसुकतेन कर्मणा वाचो पैदस्य पदवीय मार्गयोग्यता ग्रहणयोग्यता आयमाप्तवन्त , ततस्ता वाचमृपिपु प्रविष्टा विद्यमाना अन्नविन्दन्ननुलध्धवन्तो याशिका इति यावत् । २ अनुविनामुपलब्याम् । ३ पूर्वमवान्तरकल्पादो। ४ अभिपातृशब्देनाध्या. पकाध्येतारायुत्तौ । ५ तदापि महाप्रलयमहासर्गाशीकारेऽपीति यावत् । ६ यदेत्युप- क्रमादयशब्द तदेलर्थ । प्राण परमात्मा तन जीव एकीभवति एन प्राण स जीव तदैतीति शेष ।

·। अधि. ८ सू. ३०] (प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । यथाऽग्नेचलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरनेवमेवैतस्मादात्मनः सर्व प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोका' (को० ३.३) इति । स्यादेतत् । स्वापे पुरुपान्तरव्यवहाराविच्छेदात्स्वयं च सुप्तप्रवुद्धस्य पूर्वप्रबोधव्यवहारानुसंधानसंभवादविरुद्धम् । महाप्रलये तु सर्वव्यवहारोच्छेदाजन्मान्तरव्यवहारवच कल्पान्तरव्यवहारस्त्रानुसंधा- तुमशक्यत्वाद्वैपम्यमिति । नैप दोपः । सत्यपि सर्वव्यवहारोच्छेदिनि महा- प्रलये परमेश्वरानुप्रहादीश्वराणां हिरण्यगर्भादीनां कल्पान्वरव्यवहारा- नुसंधानोपपत्तेः । यद्यपि प्राकृताः पाणिनो न जन्मान्वरव्यवहारमनुसंद- धाना दृश्यन्त इति, तथापि न प्राकृतवदीश्वराणां भवितव्यम् । तथाहिं प्राणित्वाविशेपेऽपि मनुष्यादिसम्बपर्यन्तेषु ज्ञानेश्वर्यादिप्रतिवन्धः परेण परेण भूयान्भवन्दश्यते, तथा मनुष्यादिष्वेव हिरण्यगर्भपर्यन्तेपु ज्ञानेश्व- द्यिभिव्यक्तिरपि परेण परेण भूयसी भवतीयेतच्छ्रुतिस्मृविवादेवस- कृदनुश्रूयमाणं न शक्यं नास्तीति वदितुम् । ततश्चातीतकल्पानुप्रितप्र- कृष्टज्ञानफर्मणामीश्वराणां हिरण्यगर्भादीनां वर्तमानकल्पादौ प्रादुर्भवर्ता परमेश्वरानुगृहीतानां सुप्तप्रतियुद्धवत्कल्पान्तरव्यवहारानुसंधानोपपत्तिः । तथाच श्रुति:--'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति वरमै । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये ( श्वे० ६।१८) इति । स्मरन्ति च शौनकादयः 'मधुच्छन्दःप्रभृतिभिर्भपिभि- दोशतप्यो दृष्टाः' इति । प्रतिवेदं चैवमेव काण्डर्यादयः स्मर्यन्ते । सुतिरप्यूपिझानपूर्वकमेव मत्रेणानुष्ठानं दर्शयति--'यो हवा अविदि- तायच्छन्दोदेवतधामणेन मत्रेण याजयति वाध्यापयति वा स्थाj । १ तसात् प्राणात्मनः, आयतनं गोलकम् । २ इतिशब्दो मद्यपीलनेन संरभ्यते। ३ हिरण्यगर्भः समपर्तते त्यादयः श्रुविवादाः, ज्ञानमप्रविमं यस्य त्यादयः स्मृतिवादाः । ४ प्राहेणोति गमयति तस बुद्धी चेदानाविर्भावयति । ५ श्रग्वेदो दशमण्डलालकः मण्डलानां दशतयमनातीति तन भवा ऋचो दासतम्यः। ६ अय प्रापियोगः, छन्दो गायन्यादि, देवतमान्यादि, माझणं विनियोगः एतान्यविदितानि यलिन्मत्रे, स्थाणु स्थावरे, गर्त नरकम् ।

·१३० प्रक्षसूनशाइरभाप्यम् । [अधि. ८ सु. ३० वर्च्छति गर्त या प्रतिपद्यते' (सर्वानु० परि०) इत्युपक्रम्य तस्मादेतानि मने मने विद्यात्' इति । प्राणिनां च सुसप्राप्तये धर्मो विधीयते । दुःसपरिहाराय चाधर्मः प्रतिपिध्यते । दृष्टानुश्रविकसुखदुःसविषयौ च रागद्वेपौ भवतो न विलक्षणविपयाचित्यतो धर्माधर्मफलभू- तोत्तरा सृष्टिनिष्पद्यमाना पूर्व सृष्टिसदृश्येव निप्पद्यते । स्मृतिश्च भवति-- तेपी ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे । वान्येय ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥ हिंस्राहिसे मृदुरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भा. विताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥ इति । प्रलीयमानमपि चेदं जगच्छत्स्यवशेपमेव प्रलीयते । शक्तिमूलमेव प प्रभवति । इतरथाक- स्मिकत्वप्रसङ्गात् । नचानेकाकाराः शक्तयः शक्याः कल्पयितुम् । ततश्च विच्छिद्य विच्छिद्याप्युद्भवतो भूरादिलोकप्रवाहाणां, देवतियानुयल- क्षणानां च प्राणिनिकायप्रवाहाणा, वर्णाश्मधर्मफलव्यवस्थानां चानादी संसारे नियतत्वमिन्द्रियविपयसंबन्धनियतत्ववत्प्रसेतव्यम् । नहीन्द्रि- यविपयसंवन्धादेर्व्यवहारस्य प्रतिसर्गमन्यथात्वं पष्टेन्द्रियविषयकल्प शक्यमुत्प्रेक्षितुम् । अतश्च सर्वकल्पाना तुल्यव्यवहारत्वात्कल्पान्तर- व्यवहारानुसंधानक्षमत्वाचेश्वराणां समाननामरूपा प्रतिसगै विशेपाः प्रादुर्भवन्ति । समाननामरूपत्वाचावृत्तावपि महासर्ग- महाप्रलयलक्षणायां जगतोऽभ्युपगम्यमानायां न कश्चिच्छब्दप्रामा- ण्यादिविरोधः समाननामरूपता च श्रुतिस्मृती दर्शयतः-'सूर्या- चन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् । दिवं च पृथिवी चान्तरि- क्षमथो स्वः' (R० स० १०११९०३) इति । यथा पूर्वस्मिन्कल्पे सूर्याचन्द्रमामति जगत्कृतं तथास्मिन्नपि कल्पे परमेश्वरोऽकल्पयदि- त्यर्थः । तथा 'अग्निर्वा अकामयत अन्नादो देवानार स्यामिति । स एतमनये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशनष्टाकपालं निरवपत्' ( तै० प्रा० १ तेपा प्राणिनामध्ये । तान्येव तज्जातीयान्येव । २ पटेन्द्रिय मन 'भन पटानीन्द्रि- याणीति स्मृते । ३ नक्षनवहुत्वाद्बहुवचनम् कृत्तिकादेवायाग्नये, अष्टसु कपारेषु पर नीयं इविनिरुतवान् । एवं ·अधि. ८ सू. ३१ ] प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । १३१ ३१४१) इति नक्षत्रेष्टिविधौ योऽमिनिरवपद्यस्मै वामये निरवप- त्तयोः समाननामरूपतां दर्शयतीत्येवंजातीयका श्रुतिरिहोदाहर्तव्या । स्मृतिरपि-अपीणां नामधेयानि याच वेदेषु दृष्टयः । शर्वयन्ते प्रसूतानां तान्येभ्यो ददासजः ॥ यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिपु ॥ यथाभिमानि- नोऽतीतास्तुल्यास्ते सांगतैरिह । देवा देवरतीतेहिं रूपैर्नाममिरेव च ।।' इत्येवंजातीयका द्रष्टव्या ॥ ३० ॥ मध्वादिष्वसंभवादनधिकारं जैमिनिः॥३१॥ इह देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायामस्त्याधिकार इति यत्प्रतिज्ञातं तत्प- यावर्यते । देवादीनामनधिकारं जैमिनिराचार्यों मन्यते । कस्मात् । मध्वादिष्वसंभवात् । ब्रह्मविद्यायामधिकाराभ्युपगमे हि विद्यात्याविशे- पान्मध्वादिविद्यास्वप्यधिकारोऽभ्युपगम्येत । नचैवं संभवति । कथम् । 'असौ वा आदित्यो देवमधु' (छा० ३.११) इत्यत्र मनुप्या आदित्यं मध्वध्यासेनोपासीरन् । देवादिषु [पासकेत्रभ्युपगम्यमानेवादित्यः कमन्यमादित्यमुपासीत । पुनश्चादित्यव्यपामयाणि पैञ्च रोहितादीन्य- मृतान्युपक्रम्य वसवो रुद्रा आदित्या मरुतः साध्याश्च पञ्च देवगणाः क्रमेण तत्तदमृतमुपजीवन्तीत्युपदिश्य स य एतदेवममृतं वेद वसूना- मेवैको भूत्याग्निनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति' इत्यादिना वसायु- पजीव्यान्यगृतानि विजानतां वस्वादिमहिमप्राप्तिं दर्शयति । वस्वाद- यस्तु कानन्यान्वस्वादीनमृतोपजीविनो विजानीयुः । कं वान्यं वस्खादि- १ देवेष्पिति विपयसप्तमी । शवयन्ते प्रलयान्ते। ऋलिजानि नवपलादीनि । पर्यये घटीयन्नवदारता ! २ भावाः पदायाः। ३ पञ्चति चतुर्वेदोतकर्माणि प्रणववेति पय दुसुमानि तेभ्यः सोमाज्यादिव्याणि हुतानि रोहितादीनि लोहितं, शुरुं कृष्णं, परं कृष्णं, मध्ये क्षामत इय, इत्युतानि पय रोहितादीन्यमृतानि तत्तन्मानभागः प्रागाइयो- न्तरमदिगवस्थिताभिरादिलरदिमनालीमिर्मध्वपूपरिपतन्न्दिन पाभिरादिलमण्डलमानी- तानि यालेजइन्द्रियचीयांशात्मना परिणतानि पथ दिक्षु स्थितन्यादिभिरपनीव्यामीति चायन्तो यन्यादिप्राप्तिरत्वर्थः ।

·१३२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ८ सु. ३२ महिमानं प्रेप्सेयुः । तथा अग्निः पादो वायुः पाद आदित्यः पादो दिशः पादः' (छा० ३११८०२), 'वायुर्वा व संवर्गः' (छा० ४।३।१) 'आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः (छा० ३१११११) इत्यादिपु देवतात्मोपासनेषु न तेपा- मेव देवतात्मनामधिकारः संभवति । तथा 'इमावेव गोतमभरद्वाजी वयमेव गोवमोऽयं भरद्वाजः' (वृ० २।२।४) इत्यादिष्वप्यूपिसंवन्धे- पूपासनेषु न तेपामेवर्षीणामधिकारः संभवति ॥ ३१ ॥ कुतश्च देवादीनामनधिकार:- ज्योतिपि भावाच ॥ ३२॥ यदिदं ज्योतिर्मण्डलं द्युस्थानमहोरानाभ्यां बम्भ्रमज्जगद्वभा- सयति तस्मिन्नादित्यादयो देवतावचनाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । लोकप्रसि- द्धेक्यिशेपप्रसिद्धेश्च । नच ज्योतिर्मण्डलस्य हृदयादिना विग्रहेण चेत- नवयार्थित्वादिना वा योगोऽवगन्तुं शक्यते भृतादिवदचेतनत्वावगमात् । एतेनाम्यादयो व्याख्याताः । स्यादेतत् । मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणलोकेभ्यो देवादीनां विग्रहवत्त्वाद्यवगमादयमदोप इति । नेत्युच्यते । नहि ताव- ल्लोको नाम किंचित्स्वतन्त्रं प्रमाणमस्ति । प्रत्यक्षादिभ्य एव ह्यविचारि- तविशेपेभ्यः प्रमाणेभ्यः प्रसिद्धयन्नों लोकात्प्रसिध्यतीत्युच्यते । नचात्र प्रत्यक्षादीनामन्यतमं प्रमाणमस्ति । इतिहासपुराणमपि पौरुपे- यत्वात्प्रमाणान्तरमूलमाकासति । अर्थवादा अपि विधिनैकवाक्यत्वा- रस्तुत्यर्थाः सन्तो न पार्थगर्थ्येन देवादीनां विप्रहादिसद्भावे कारणभावं प्रतिपद्यन्ते । मन्त्रा अपि श्रुत्सादिविनियुक्ताः प्रयोगसमवायिनोऽमिधानार्थी न फस्यचिदर्थस्य प्रमाणमित्याचक्षते । तस्मादभागो देवादीनामधिका- रस्य ॥ ३२ ॥ १ 'वज्रहस्त पुरंदर.' इत्यादयो मन्त्रा', 'सोऽरोदीत्' इत्यादयोऽर्थवादाः, 'इष्टान्मो- गान्हि वो देवा' इत्यादीतिहासपुराणानि, लोकेऽभि यमं दण्डहस्तं, इन्द्रं वजहवं लिसन्तीति विप्रहादिपञ्चक्सद्भावादनधिशारदोपो नास्तीत्यर्थः । 'विग्रहो हविषा भोग ऐश्वर्य च प्रसन्नता । पलप्रदानमित्येतत्पञ्चकं विग्रहादिकम् ॥' इति ।

·. । अधि. ८ सू. ३३] 'प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । १३३ भावं तु यादरायणोऽस्ति हि ॥३३॥ तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयति । यादरायणस्त्वाचार्यों भावमधिकारस्य देवादीनामपि मन्यते । यद्यपि मध्वादिविद्यासु देवतादिव्यामिश्राव- संभवोऽधिकारस्य तथाप्यस्ति हि शुद्धायां ब्रह्मविद्यायां संभवः । अर्थि. स्वसामर्थ्याप्रतिषेधाद्यपेक्षत्वादधिकारस्य । नच कचिदसंभव इत्येता- •वता यत्र संभवस्तत्राप्यधिकारोऽपोद्येत । मनुष्याणामपि न सर्वेषां ब्राह्मणादीनां सर्वेषु राजसूयादिष्पधिकारः संभवति । तत्र यो न्यायः सोऽनापि भविष्यति । ब्रह्मविद्यां च प्रकृत्य भवति दर्शन औतं देवा- द्यधिकारस्य सूचकम्--'तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभव- तथपीणां तथा मनुष्याणाम्' (वृ० १।४।१०) इति । 'ते होचुर्हन्त तमात्मानमन्विच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वांश्च लोकानाप्नोति साम्य फामान्' इति । 'इन्द्रो ह वै देवानामभिप्रवव्राज विरोचनोऽसुराणाम् (छा० ८१७१२) इत्यादि । स्मार्तमपि गन्धर्षयाज्ञवल्क्यसंवादादि । यदप्युक्तं ज्योतिपि भावाश्चेति । अन चूम:-ज्योतिरादिविपया अपि आदित्यादयो देवतावचनाः शब्दाश्चेतनावन्तमैश्वर्याद्युपेतं तं तं देवता- त्मानं समर्पयन्ति, मन्त्रार्थवादादिपु तथा व्यवहारात् । अस्ति बैश्वर्ययो- गादेवतानां ज्योतिराद्यात्मभिश्वावस्थातुं, यथेष्टं च तं तं विग्रहं ग्रहीतुं सामर्थ्यम् । तथाहि श्रूयते सुब्रह्मण्यार्थवादे-मेधातिर्मेति । 'मेधातिथि ह फाण्यायनमिन्द्रो मेपो भूत्वा जहार' (पड्विंश० ब्रा० १११) इति । मर्यते च-'मादित्यः पुरुषो भूत्वा कुन्तीमुपजगाम है' इति । , मृदादिष्वपि 'पेवना अधिष्ठातारोऽभ्युपगम्यन्ते-'मृदयवीदापोऽनुस्- नित्यादिदर्शनात् । ज्योतिरादेतु भूतधाचोरादित्यादिप्वचेतनत्वमभ्युपग- म्यते । चेतनास्त्वधिष्ठातारो देवतात्मानो मार्यवाहादिन्यवहारादि- स्युक्तम् । यदप्युक्तं मन्त्रार्थवादयोरन्यायार्थत्वाम देवताविमहादिप्रकाश- नसामर्थ्यमिति । अत्र ब्रूम:-प्रत्ययाप्रत्ययो हि सद्भावासद्भावयोः कारणं, १ यतः सर्वेषां सर्वनाधिकारोन सभवति ततो न चापोतेस्न्वयः। देयाना मध्ये प्रत्यक्त्वेनाध्यत । ३ आदिग्रहणेनेतिहासमुराणपनशास्त्रात गुन्टे । १२.० २ ·१३४ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ८ सू. ३३ नान्यार्थत्वमनन्यार्थत्वं वा । तथापन्यार्थमपि प्रस्थिवः पथि पतितं तृणपर्णावस्तीत्येव प्रतिपद्यते । अत्राह-विपम उपन्यासः। तत्र हि तृणपर्णादिविपयं प्रत्यक्षं प्रवृत्तमस्ति येन तदस्तित्वं प्रतिपद्यते । अत्र पुनर्वि- युद्देशैकवाक्यभावेन स्तुत्यर्थेऽर्थवादेन पार्थगयेन वृत्तान्तविपया प्रवृत्तिः शक्याऽध्यवसातुम् । नहि महावाक्येऽर्थप्रत्यायकेऽवान्तरवाक्यस्य पृथक्प्र- सायकत्वमस्ति । यथा 'न सुरां पियेत्' इति नञ्चति वाक्ये पदबयसं- पन्धात्सुरापानप्रतिपेध एवैकोऽर्थोऽवगम्यते । न पुनः सुरां पिवेदिति पदद्वयसंवन्धात्सुरापानविधिरपीति । अनोच्यते---विपम उपन्यासः । युक्तं यत्सुरापानप्रतिपेचे पदान्वयस्यैकत्वादवान्तरवाक्यार्थस्याप्रणम् । विध्युदेशार्थवादयोस्त्वर्थवादस्थानि पदानि पृथगन्वयवृत्तान्तविपर्य प्रति- 'पद्यानन्तरं कैमर्थ्यवशेन काम विधेः स्तावकत्वं प्रतिपद्यन्ते । यथाहि- 'वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः' इत्यत्र विध्युदेशवर्तिनां वायव्यादिप- दानां विधिना संवन्धः, नैवं वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव स्खेन भाग- थेयेनोपधावति स एवैनं भूतिं गमयति' इत्येपामर्थवादगवानां पदानाम् । नहि भवति वायुर्वा आलभेतेति क्षेपिष्ठा देववा वा आलभेतेत्यादि । वायुस्वभावसंकीर्तनेन त्ववान्तरमन्वयं प्रतिपयैवंविशिष्टदेवत्यमिदं कर्मेति विधि स्तुवन्ति । तद्यत्र सोऽवान्तरवाक्यार्थः प्रमाणान्तरगोचरो भवति वत्र तदनुवादेनार्थवादः प्रवर्तते । यत्र प्रमाणान्तरविरुद्धस्तत्र गुणवादेन । यन तु तदुभयं नास्ति तत्र किं प्रमाणान्तराभावाद्गुणवादः स्यादाहोखि- प्रमाणान्तराविरोधाद्विद्यमानवाद इति प्रतीविशरणैर्विद्यमानयाद आश्र- यणीयो न गुणवादः। एतेन मम्रो व्याख्यातः। अपिच विधिमिरे- वेन्द्रादिदेवत्यानि हवीपि चोदयद्भिरपेक्षितमिन्द्रादीनां स्वरूपम् । नहि स्वरू- परहिता इन्द्रादयश्चेतस्यारोपयितुं शक्यन्ते । नच येतस्यनारूढायै तस्यै वस देवतायै हविः प्रदातुं शक्यते । श्रावयति च, 'यस्यै देवतायै हविर्गृहीत स्यात्तां ध्यायेद्वपट्करिष्यन्' (ऐ०मा०३८1१) इति । नच शब्दमानमर्थस्व- रूपं संमवति, शब्दार्ययोर्भेदात् । तत्र यादृशं, मन्त्रार्थवादयोरिन्द्रादीनां । विध्युदेशो विधिवाश्यं तदेकवाक्यतया । २ वृतान्तो.भूतार्यः।

·१३४ ब्रह्मसूनशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ८ सू. ३३ नान्यार्थत्वमनन्यार्थत्वं वा। तथान्यार्थमपि प्रस्थितः पथि पतितं तृणपणीद्यस्तीत्येव प्रतिपद्यते । अत्राह-विपम उपन्यासः। तन हि तृणपर्णादिविपर्य प्रत्यक्षं प्रवृत्तमस्ति येन तदस्तित्वं प्रतिपद्यते । अन पुनर्वि- युद्देशकवाक्यभावेन स्तुयर्थेऽर्थवादेन पार्थगयेन वृत्तान्तविषया प्रवृत्तिः शक्याऽध्यवसातुम् । नहि महावाक्येऽर्थप्रत्यायकेऽवान्तरवाक्यस्य पृथक्प्र- सायकत्वमस्ति । यथा 'न सुरां पियेत्' इति नन्वति वाक्ये पदत्रयसं- धन्धात्सुरापानप्रतिपेध एवैकोऽर्थोऽवगम्यते । न पुनः सुरां पिवेदिति पदद्वयसवन्धात्सुरापानविधिरपीति । अत्रोच्यते-विपम उपन्यासः । युक्तं यत्सुरापानप्रतिपेचे पदान्वयस्यैकत्वावान्तरवाक्यार्थस्यामणम् । विध्युद्देशार्थवादयोस्त्वर्थवादस्थानि पदानि पृथगन्वयवृत्चान्तविपर्य प्रति- पद्यानन्तरं कैमर्थ्यवशेन कामं विधेः स्तावकत्वं प्रतिपद्यन्ते । यथाहि- 'वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः' इत्यत्र विध्युद्देशवर्तिनां वायव्यादिप- दानां विधिना संबन्धः, नैवं 'वायुवै क्षेपिष्टा देवता वायुमेव स्वेन भाग- धेयेनोपधावति स एवैनं भूतिं गमयति' इत्येपामर्थवादगतानां पदानाम् । नहि भवति वायुर्वा आलभेतेति क्षेपिष्टा देवता वा आलभेतेत्यादि । वायुस्वभावसंकीर्तनेन त्ववान्तरमन्वयं प्रतिपद्यैवं विशिष्टदेवत्यमिदं कर्मेति विधि स्तुवन्ति । तद्यत्र सोऽवान्वरवाक्यार्थः प्रमाणान्तरगोचरो भवति तन तदनुवादेनार्थवादः प्रवर्तते । यन प्रमाणान्तरविरुद्धस्तत्र गुणवादेन । यन तु तदुभयं नास्ति वन किं प्रमाणान्तराभागाद्गुणवादः स्यादाहोखि- प्रमाणान्तराविरोधाद्विद्यमानवाद इति प्रतीतिशरणैर्विद्यमानवाद आन- यणीयो न गुणवादः। एतेन मनो व्याख्यातः। अपिच विधिमिरे- वेन्द्रादिदैवत्यानि हवीपि चोदयद्भिरपेक्षितमिन्द्रादीनां स्वरूपम् । नहि स्वरू परहिता इन्द्रादयश्चेतस्यारोपयितुं शक्यन्ते । नच चेतस्यनारूढायै तस्यै वस्ये देवतायै हविः प्रदातुं शक्यते । आषयति च-'यस्यै देवताये हविर्गृहीत स्यात्तां ध्यायेद्वपट्करिष्यन्' (ऐ०ग्रा०३।८।१) इति । नव शब्दमानमर्थस्व. रूपं संभवति, शब्दार्थयोझेदात् । तन यादृशं मनार्थवादयोरिन्द्रादीनां 12 विध्युरेशो विधिवाक्य तदेषवाक्यतया। २ वृत्तान्तो भूतार्थः ।

·। -- १३६ ब्रह्मसूनशाङ्करभाष्यम्। [अधि. ९ सू. ३४ तामाशङ्का निवर्तयितुमिदमधिकरणमारभ्यते । तत्र शूद्रस्याप्यधिकारः स्यादिति तावत्प्राप्तम् । अर्थित्वसामर्थ्ययोः संभवात् । तस्माच्छूद्रो यक्षेऽनवकृप्तः ( तै० स० ७१११।६) इतिवत् 'शूद्रो विद्यायामनव- क्लप्तः' इति च निषेधाश्रवणात् । यच कर्मखनधिकारकारण शूद्रस्यानग्नित्व न तद्विद्यास्वविकारस्यापवादक लिङ्गम् । नद्याहवनीयादिरहितेन विद्या वेदितुं न शक्यते । भवति च लिङ्ग शूद्राधिकारस्योपोद्वलकम् । सवर्गविद्यायां हि जानश्रुति पौनायण शुश्रूपु शुदशब्देन परामृशति- 'अंह हारेत्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्तु' (छा० ४।२१३ ) इति ।। विदुरप्रभृतयश्च शूद्रयोनिप्रभवा अपि विशिष्टविज्ञानसपन्नाः स्मर्यन्ते । तस्मादधिक्रियते शूद्रो विद्यास्विति । एवं प्राप्ते ब्रूमः :-न शूदाधि- कारः, वेदाध्ययनाभावात् । अधीतवेदो हि विदितवेदार्थों वेदार्थेष्व- धिक्रियते । नच शूद्स्य वेदाध्ययनमस्ति, उपनयनपूर्वकत्वाद्वेदाध्ययन- स्य । उपनयनस्य च वर्णनयविपयत्वात् । यत्वर्थित्व न तदसति सामध्येऽधिकारकारण भवति । सामर्थ्यमपि न लौकिक केवलमधि- कारकारण भवति । शास्त्रीयेऽर्थे शास्त्रीयस्य सामर्थ्यस्यापेक्षितनात् । शास्त्रीयस्य च सामर्थ्य स्याध्ययननिराकरणेन निराकृतत्वात् । यधेर्द 'शूद्रो यज्ञेऽनवलुप्तः' इति, तव्यायपूर्वकत्वाद्विद्यायामप्यनवलप्तत्व द्यो- तयति, न्यायस्य साधारणत्वात् । यत्पुनः सवर्गविद्यायां शूदश दश्रवण लिङ्ग मन्यसे, न तहिङ्ग, न्यायाभावात् । न्यायोक्ते हि लिङ्गदर्शन द्योतक भवति । नचान न्यायोऽस्ति । कामं चाय शूद्रशब्दः सवर्ग- विद्यायामेवेकस्या शूद्रमधिकुर्यात्, तद्विपयत्वात्, न सर्वासु विद्यासु । अर्थवादस्यत्वात्तु न कचिदप्यय शूद्रमधिकर्तुमुत्सहते । शक्यते चाय शूद्रशब्दोऽधिकृतविपयो योजयितुम् । कथमित्युच्यते--कम्यर एनमे- १ अनवस्तृप्तोऽसमर्थ । तस्मादन मिस्वात् । २ अहेति निपात पदार्थ । हारेण निष्केण इला गन्ता रथो हारेत्या सर गोमि सह हे शूद्र, तवैवास्तु मिल्पेनानेन मम गाईस्थ्यानुपयोगिनेति भाव । ३ यझेत्युपरभण विद्यायामनवलप्त इत्यस्य । ४ 'निपादः स्थपति याजयेत्' इति निपादस्थपतिश्योद्यते, न शूद्र सवर्गविद्यायाम् । ५ क उ अरे इति पदच्छेद । उ शब्दोऽप्यर्थ । युग्वा गन्त्री शरटी तया सह स्थित रेवमिवैतद्वचनमात्य ।

·अधि, ९सू. ३६] प्रथमाध्याये मृतीयः पादः । तत्सन्तं संयुग्वानमिव रेकमात्य' (छा० ,४।१।३), इत्यस्माद्धंसवा- क्यादात्मनोऽनादरं श्रुतवतो जानश्रुतेः पौत्रायणस्य शुनुत्पेदे, तामृपी रैकः शूद्रशन्देनानेन सूचयांवभूवात्मनः परोक्षशताख्यापनायेति गम्यते । जातिशूद्रस्यानधिकारात् । कथं पुनः शूद्रशब्देन शुगुत्पन्ना सूच्यत इति । उच्यते--तदाद्रवणात् । शुचममिदुद्राव, शुचर्चा वामिदुद्रुवे, शुचा वा रैकमभिदुद्रावेति शूद्रः । अवयवार्थसंभवाव्यर्थस्य घासंभवात् । दृश्यते चायमर्थोऽस्यामाख्यायिकायाम् ॥ ३४ ॥ क्षत्रियत्वगतेब्बोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥ ३५॥ इतश्च न जातिशूद्रो जानश्रुतिः। यत्कारणं प्रकरणनिरूपणेन क्षत्रि- यत्वमस्योत्तरन चैत्ररथेनाभिप्रतारिणा क्षत्रियेण सममिव्याहारालिझा- गम्यते । उत्तरत्र हि संवर्गविद्यावास्यशेपे चैत्ररथिरमिप्रतारी क्षत्रियः संकीर्यते 'अथ ह शौनकं प कापेयममिप्रतारिणं च काक्षसेनि परिविष्यमाणो ब्रह्मचारी विभिक्षे (छा० ४।३५) इति । चैत्र- रथित्वं चाभिप्रतारिणः, कापेययोगादवगन्तव्यम् ।। कापेययोगो हि चित्ररथस्यावगतः एतेन वै चित्ररथं काऐया अयाजयन्' (वाण्डय- श्रा० २०११२१५) इति । समानान्ययानां च प्रायेण समानान्यया याजका भवन्ति । तस्माचत्ररथिन मैकः क्षत्रपतिरजायत' इति च क्षत्रपतित्वावगमात्क्षत्रियत्वमस्यायगन्तव्यम् । तेन क्षत्रियेणाभिमवारिणा सह समानायां विद्यायां संकीर्तनं जानतेरपि क्षत्रियत्वं सूचयति । समानानामेव हि प्रायेण समभिव्याहारा भवन्ति । क्षेत्तृप्रेपणाद्यैश्वर्ययो- गाच्च जानश्रुतेः क्षत्रियत्वावगतिः । अतो न शूद्रस्याधिकारः ॥ ३५ ॥ संस्कारपरामर्शात्तभावाभिलापाच ।। ३६ ॥ इवध न शूद्रस्याधिकारः, यद्विधाप्रदेशेपूपनयनादयः संस्कारा: परामृश्यन्ते-'तं होपनिन्ये' (श० प्रा० १११५३६१३) । अधीहि १ संपर्गविधाविध्यनन्तरमर्थवादारम्भार्योऽयराब्दः । हशब्दो वृत्तान्तायद्योती । शुनकपुत्रं कपिगो पुरोहितमभिप्रतारिनामकम् । २ सत्ता स्तत्तस्य रवान्वेषणाय पणम् । ३ अघोहि उपदिशेति यावत् । - . ।

·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । 1 आध. ९सू. ३८ भगव इति होपससाद' (छा० ७११) ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेपमाणा एप ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समित्याणयो भगवन्वं पिप्पलादमुपसन्नाः' (प्र० १११) इति च । 'तान्हानुपनीयैव' (छा० ५।१११७ ) इत्यपि प्रदर्शितैवोपनयनप्राप्तिर्भवति । शूद्रस्य संस्काराभा- वोऽभिलप्यते, 'शूद्रश्चतुर्थो वर्ण एफजातिः' (मनु० १०४) इत्येकजा. तित्वस्मरणात् । 'म शूद्रे पातकं किंचिन्न च संस्कारमर्हति' (मनु० १०।१२।६) इत्यादिभिश्च ॥ ३६॥ तभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥ ३७॥. इतश्च न शूद्रस्याधिकारः। यत्सत्यवचनेन शूद्रत्वाभावे निर्धारिते जावालं गौतम उपनेतुमनुशासितुं च प्रववृते 'नैतद्ब्राह्मणो विवक्तुमर्हति समिधं सोम्याहरोप त्वा नेष्ये न सत्यादगाः' (छा० ४।४।५) इति श्रुतिलिङ्गात् ।। ३७ ॥ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिपेधात्स्मृतेश्च ॥ ३८॥ इतश्च न शूद्रस्याधिकारः । यदस्य स्मृतेः श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधो भवति । वेदश्रवणप्रतिषेधो वेदाध्ययनप्रतिपेधस्तदर्थज्ञानानुष्ठानयोश्च प्रतिषेधः शुद्रस्य स्मर्यते । श्रवणप्रतिषेधस्तावत् 'अथास्य वेदमुपशृण्वतस्त्रे- पुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणम्' इति । 'पर्यु ह वा एतच्छ्यशानं यच्छूद्रस्त- स्माच्छूद्रसमीपे नाध्येतव्यम्' इति च । अवएवाध्ययनप्रतिपेधः। यस्य हि समीपेऽपि नाध्येतन्यं भवति स कथमश्रुतमधीयीत । भवति च वेदोच्चारेण जिह्वाच्छेदो धारणे शरीरभेद इति । अतएव चार्थादर्थज्ञाना- नुष्ठानयोः प्रतिपेयो भवति 'न शूद्राय मतिं दद्यात्' इति, 'द्विजातीना- , . १ ब्रह्मपरा वेदपारगाः । परं निर्गुणं ब्रह्म । उपसना उपागताः । २ अनुपनीयवेति हीनवर्णेनोत्तमवर्णा अनुपनीयवोपदेष्टव्याइत्याचारज्ञापनार्यमित्यर्थः। ३ एकजातिरनुपनीतः। ४ नाई गोनं वेद्मिन माता वेत्ति परतु तयोकं 'उपनयनार्थमाचार्य गत्वा सत्यकामो जावालोऽस्मीति नूही'त्यनेन सत्यवचनेन। ५७पुजतुभ्यां सतापद्वताभ्या सीसलाक्षाभ्याम् । ६ पा पादयुक्तम् । सवारसमर्थमिति यावत् । ७ मतिर्वेदार्थज्ञानम् ।

·.. अधि. १० सू. ३९] प्रथमाध्याये तृतीयः पादः। १३९ । मध्ययनमिया दानम्' इति च । येपां पुनः पूर्वकृतसंस्कारवशाद्विदुर- धर्मव्याधप्रभृतीनां ज्ञानोत्पतिस्तेपां न शक्यते फलप्राप्तिः प्रतिपद्ध, ज्ञानस्यैकान्तिकफलत्वात् । 'श्रावयेचतुरो वर्णान्' इति चेतिहासपुराणा- पिगमे पातुर्वर्ण्यस्याधिकारस्मरणात् । वेदपूर्वकस्तु नास्त्यधिकारः शूद्रा• णामिति स्थितम् ॥ ३८॥ १० कम्पनाधिकरणम् । सू० ३९ कम्पनात् ॥ ३९॥ अवसितः प्रासङ्गिकोऽधिकारविचारः । प्रकृवामेवेदानी वाक्यार्थवि- चारणां प्रवर्तयिष्यामः । 'यदिदं किंच जगत्सर्व प्राण एजति निःसृतम् । महद्यं वनमुद्यतं य एतद्विदुरमृताले भरन्ति' (का० २६२) इति । एतद्वाक्यं 'एज कम्पने' इति धात्वर्थानुगमालक्षितम् । अस्मिन्वाक्ये सर्वमिदं जगत्प्राणाश्रयं स्पन्दते, महम्य किंचिद्भयकारणं वशब्दितमुद्यतं, तद्विज्ञानाचामृतत्वप्राप्तिरिति श्रूयते । तत्र कोऽसौ प्राणः, कि तद्वयानक वनमित्यप्रतिपत्तेर्विचारे क्रियमाणे प्राप्तं तावत्प्रसिद्धेः पञ्चवृत्तिर्वायुः माण इति । प्रसिद्धरेव चाशनिर्वयं स्यात्। चायोश्चेदं माहात्म्यं संकीर्यते । कथम् । सर्वमिदं जगत्पञ्चवृत्तौ वायौ प्राणशब्दिते प्रतिष्ठायजति । वायुनिमित्तमेव च महद्भयानकं वनमुद्यम्यते । वायौ हि पर्जन्यभावेन विवर्तमाने विद्युत्स्तनयिनुपृष्टाशनयो विवर्तन्त इत्याचक्षते । पायुविज्ञाना- देव चेदममृतत्वम् । तथाहि श्रुत्यन्तरम्-'वायुरेव व्यष्टिवायुः समष्टि- स पुनर्मृत्यु जयति य एवं वेद' इति । तस्माद्वायुरयैमिह प्रतिपत्तव्य इति । एवं प्राप्ते चूम:- नौवेदामह प्रतिपत्तव्यम् । कुतः । पूर्वोचरा- लोचनात् । पूर्वोत्तरयोहि अन्यभागयोर्नव निर्दिश्यमानमुपलभामहे । इहैव कथमकस्मादन्तराले वायुं निर्दिश्यमानं प्रतिपद्येमहि । पूर्वत्र सावत् 'वदेव शुक्र वद्रा वदेवामृतमुच्यते । तस्मिलोकाः त्रिताः सर्वे वदु नात्येति कश्चन' (का० श६१) इदि ग्रह्म निर्दिष्टं, तदेवेहापि संनिधानात् जगत्सर्व प्राण एजतीति च लोकामययत्त्वप्रत्यभिज्ञानानिदि- " ·-- प्रह्मसूनशाङ्करभाष्यम् । [अधि. १० सू. ३९ टमिति गम्यते । प्राणशब्दोऽप्ययं परमात्मन्येव प्रयुक्तः, 'प्राणस्य प्राणम्' (बृ० ४।४।१८) इति दर्शनात् । एजयितृत्वमपीद परमा. स्मन एवोपपद्यते न वायुमात्रस्य । तथाचोकम्-'न प्राणेन नापानेन मत्यों जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपा- निती' (का० २।५।५) इति । उत्तरनापि भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः' (फा० २।६।३) इति ब्रह्मैव निदेश्यते न वायुः। सवायुकस्य जगतो भयहे. तुत्वाभिधानात् । तदेवेहापि सनिधानान्महद्भयं, वनमुद्यतमिति च भयहेतुस्वप्रत्यभिज्ञानान्निर्दिष्टमिति गम्यते । घनशब्दोऽध्ययं भयहे. तुत्वसामान्यात्प्रयुक्तः । यथाहि वज्रमुद्यतं ममैव शिरसि निपतेद्यग्रह- मस्य शासनं न कुर्यामित्यनेन भयेन जनो नियमेन राजादिशासने प्रवर्तत एवमिदमग्निवायुसूर्यादिकं जगदस्मादेव ब्रह्मणो विभ्यन्नियमेन खव्यापार प्रवर्तत इति भयानकं वनोपमितं ब्रह्म । तथाच ब्रह्मविपयं श्रुत्यन्तरम्-'मीपास्माद्वानः पवते । भीषोदेति सूर्यः । मीपास्मादमि- श्वेन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चमः' (तै० ८११) इति । अमृतत्वफल- श्रवणादपि ब्रह्मैवेदमिति गम्यते । ब्रह्मज्ञानाध्यमृतत्वप्राप्तिः। 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' (श्वे० ६१५) इति मत्रवर्णात् । यत्तु वायुविज्ञानात्कचिदमृतत्वमभिहित तैदापेक्षि- कम् । तत्रैव प्रकरणान्तरकरणेन परमात्मानमभिधाय 'अतोऽन्यदा- तम्' (वृ० ३।४) इति वाय्वादेरातत्वाभिधानात् । प्रकरणादप्यन परमात्मनिश्चयः । 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यनास्मात्कृवाकवात् । अन्यन भूताच भव्याय यतत्पश्यसि तद्वद्' (का० १२२।१४) इति परमात्मनः पृष्टखात् ॥ ३९ ॥ - १भीपा भीसा। अस्माद्ब्रह्मणो निमित्तादिति यावत् । पञ्चानां प्रहण ब्रह्मादित. म्यान्तराचराचरोप रक्षणार्थम् । २ 'अपपुनर्मुत्यु जयति' इति श्रुत्सा पमृत्योविनय उको न तु परममृत्युविजय इत्यापेक्षिकत्वम् । ।

·अधि. ११ सू.४०] प्रथमाध्याये रतीयः पादः । ११ ज्योतिरधिकरणम् । सू०४० ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ४०॥ "एप संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्खेन रूपेणामिनिष्पद्यते' (छा० ८।१२।३) इति श्रूयते । तत्र संशय्यते, किं ज्योतिःशब्दं चक्षुर्विपयतमोपहं तेजः किंवा परं ब्रह्मेति । कि वावत्प्राप्तम् । प्रसिद्धमेव तेजो ज्योतिःशब्दमिति । कुतः। सन ज्योति:- शब्दस्य रूढत्वात् । 'ज्योतिश्चरणामिधानात्' (३० सू० शश२४) इत्यत्र हि प्रकरणाज्योतिःशब्दः स्वार्थ परिसज्य ब्रहाणि वर्तते । नचेह तद्वकिचित्स्वार्थपरित्यागे कारणं दृश्यते । तथाच नाडीखण्डे–'अथ यतदस्माच्छरीरादुकामत्यथैतैरेव रश्मिभिरूप्रमाक्रमते' ( छा० ८६५) इति मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहिता । तस्मात्मसिद्धमेव तेजो ज्योतिःशब्दमिति । एवं प्राप्ते चूमः-परमेव ब्रह्म ज्योतिःशब्दम् । करमात् । दर्शनात् । तस्य हीह प्रकरणे वक्तव्यत्वेनानुवृत्तिदृश्यते, आत्माऽपहतपाप्मा' (छा० ८७।१ ) इत्यपहतपाप्मत्वादिगुणफस्या- त्मनः प्रकरणादावन्वेष्टव्यत्वेन विजिज्ञासितव्यत्वेन च प्रतिज्ञानात् । 'एतं स्वैव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि' (छा० ८।९।३ ) इति चानुसंधानात् । 'भशरीरे वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः' (छा० ८।१२।१ ) इति चाश- रीरवायै ज्योतिःसंपत्तेरस्याभिधानात् । ब्रह्मभावामान्यनाशरीरतानुपपत्तेः पर ज्योति: उत्तमः पुरुषः (छा रस३) इति व विशे- पणात् । यत्तूक्तं मुमुक्षोरादित्यमाप्तिरभिहितेति । नासावासन्तिको मोक्षो गत्युत्क्रान्तिसंबन्धात् । नहात्यन्तिके मोक्षे गत्युत्क्रान्ती स्त्र इति वक्ष्यामः ॥४०॥ १'अय या एता हृदयस्य नाज्य' इलादि नाडीमण्ड. । तत्रादिलबहानुरोधेन मुमुक्षोखत्यारिभिहितेति सबन्ध ।

·१४२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [ अधि. १३ सू, ४२ १२ अर्थान्तरत्वव्यपदेशाधिकरणम् । सू० ४१ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥४१॥ आकाशो वै नाम नामरूपयोनिर्वहिता ते यदन्तरा तब्रह्म तदमृतं स आत्मा' (छा० ८।१४।१) इति श्रूयते । तत्किमाकाशशब्दं परं ब्रह्म किंवा प्रसिद्धमेव भूताकाशमिति विचारे भूतपरिग्रहो युक्तः । आकाशशब्दस्य तस्मिन्रूढत्वात्, नामरूपनिर्वहणस्य चावकाशदानद्वा- रेण तस्मिन्योजयितुं शक्यत्वात्, स्रष्ट्रत्वादेश्च स्पष्टस्य ब्रह्मलिङ्गस्याश्र• वणादिति । एवं प्राप्त इदमुच्यते-परमेव ब्रह्मेहाकाशशब्दं भवितु- महति । कस्सात् । अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् । ते यदन्तरा तद्ब्रह्म इति हि नामरूपाभ्यामर्थान्तरभूतमाकाशं व्यपदिशति । नच प्र. ह्मणोऽन्यनामरूपाभ्यामर्थान्तरं संभवति' सर्वस्य विकारजातस्य नाम: रूपाभ्यामेव व्याकृतत्वात् । नामरूपयोरपि निर्वहणं निरङ्कुशं न ब्रह्मणोऽन्यन्न संभवति । 'अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्या- करवाणि (छा० ६३२२) इत्यादिब्रह्मकर्तृकत्वश्रवणात् । ननु जी- वस्यापि प्रत्यक्षं नामरूपविपयं निर्वोदृत्वमस्ति । वाढमस्ति । अभे- दस्त्विह विवक्षितः । नामरूपनिर्वहणाभिधानादेव च स्रष्टुत्वादि ग्रह- लिङ्गमभिहितं भवति । तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्मा' (छा० ८।१४) इति च ब्रह्मवादस्य लिगानि । 'आकाशस्तलिङ्गात्' (३० शा२२) इत्यस्यैवायं प्रपञ्चः ॥ ४१ ॥ १३ सुपुत्युत्क्रान्त्यधिकरणम् । सू०४२-४३ सुपुत्युत्क्रान्योर्भेदेन ॥ ४२ ॥ व्यपदेशादित्यनुवर्तते । बृहदारण्यके पष्ठे प्रपाठके 'कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु हृद्यन्तोतिः पुरुषः' (वृ० ४।३।७) इत्यु- पक्रम्य भूयानात्मविषयः प्रपञ्चः कृतः । तत्किं संसारिखरूपमात्रान्वा- १ नामरूपे शब्दार्थों तदन्त पातिनस्तद्भिमत्वं तत्कर्तृत्व चायुक्तमित्यर्थः । २ विज्ञानं बुद्धिस्तन्मयतत्यायः । प्राणेप्विति सप्तमी व्यतिरेकार्या। प्राणयुद्धिभ्यां भिन्न इलयः।

·अधि. १३ सू. ४२] प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । १४३ ख्यानपरं वाक्यमुतासंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमिति संशयः। किं तावत्प्रा- सम् । संसारिस्वरूपमात्रविपयमेवेति । कुतः । उपक्रमोपसंहाराभ्याम् । उपक्रमे 'योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु' इति शारीरलिङ्गात् । उपसंहारे च 'स वा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु' (वृ०४ाथा २२) इति तदपरित्यागात्, मध्येऽपि बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासेन तस्यैव अपञ्चनादिति । एवं प्राप्ते घूमः-परमेश्वरोपदेशपरमेवेदं वाक्यं न शारीरमानान्वाख्यानपरम् । कस्मात् । सुपुप्तावुरकान्ती च शारीराद्भेदेन परमेश्वरस्य व्यपदेशात् । सुपुप्तौ तावत् 'अयं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वको न बाह्यं किंचन वेद नान्तरम्' (बृ० ४।३।२१) इति शारीरानेदेन परमेश्वरं व्यपदिशति । तत्र पुरुपः शारीरः स्यात्तस्य वेदितृत्वात् । वाह्याभ्यन्तरवेदनप्रसङ्गे सति तत्प्रतिपेधसंभवात् । प्राज्ञः परमेश्वरः, सर्वज्ञत्वलक्षणया प्रज्ञया नित्यमवियोगात् । तथोत्क्रान्तावपि अयं शारीर आत्मा पानात्मनान्धारूढ उत्सर्जन्याति' (३०४४१३५) इति जीवाद्भेदेन परमेश्वरं व्यपदिशति । तत्रापि शारीरो जीवः स्याच्छ- रीरस्वामित्वात् । प्राज्ञस्तु स एव परमेश्वरः । तस्मात्सुपुट्युत्कान्त्यो देन व्यपदेशात्परमेश्वर एवान विवक्षित इति गन्यते । यदुकमाद्यन्तमभ्येषु शारीरलिङ्गाचत्परत्वमस्य वाक्यस्येति । अत्र धूमः-उपक्रमे वावत् 'योऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु' इति न संसारिस्वरूपं विवक्षितं किं तीनूद्य संसार- खरूपं परेण ब्रहाणास्पैकतां विवक्षति । यतो ध्यायतीव लेलायतीव' इत्येवमायुत्तरमन्थप्रवृत्तिः संसारिधर्मनिराकरणपरा लक्ष्यते । थोप- संहारेऽपि यथोपनममेवोपसंहरति-स वा एप महानज मात्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणे' इति । योऽयं विज्ञानमयः प्रागेषु संसारी लक्ष्यते स वा एप महानन आत्मा परमेश्वर एवा- साभिः प्रतिपादित इत्यर्थः । यस्तु मध्ये बुद्धान्वाद्यवस्थोपन्यासात्संसा- रिस्वरूपविवक्षा मन्यते, स प्राचीमपि दिशं प्रस्थापितः प्रतीचीमहि १ धुद्धान्तो जाप्रदयस्था । २ अन्वारुढोऽधिष्टितः । उत्सर्जन्योराशब्दान्मुधन् । ३ युद्धी घ्यायन्सामात्मा ध्यायतीय, चलन्या चलवीय । " ·- । १४४ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्। [अधि. १सू.१ दिशं प्रतिष्ठेव । यतो न बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासेनावस्थावत्वं संसारित्वं वा विवक्षति, किं तयवस्थारहितत्वमसंसारित्वं च । कथमेतदवगम्यते । यत् 'अत उर्व विमोक्षायैव ब्रूहि' इति पदे पदे पृच्छति । यच 'अन- न्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो वयं पुरुपः (०४।३।१४,१५) इति पदे पदे प्रतिवक्ति । 'अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन वीर्णो हि तदा सर्वा- शोकान्हृदयस्य भवति' (वृ० ४३३२२) इति च। तस्मादसंसारिस्वरूप- प्रतिपादनपरमेवैतद्वाक्यमित्यवगन्तव्यम् ॥ ४२ ॥ पत्यादिशब्देभ्यः ॥४३॥ इतश्वासंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमेवैतद्वाक्यमित्यवगन्तव्यम् । यदस्मि- न्वाक्ये पत्यादयः शब्दा असंसारिस्वरूपप्रतिपादनपराः संसारिस्वभाव- प्रतिपेधनाश्च भवन्ति । 'सर्वस्य वैशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः' इत्येवंजातीयका असंसारिस्वभावप्रतिपादनपराः । स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान्' इत्येवंजातीयकाः संसारिस्वभावप्रतिपे. धनाः । तस्मादसंसारी परमेश्वर इहोक इत्यवगम्यते ॥ ४३ ॥ इति श्रीमच्छकरभगवत्पादकृतौ शारीरकमीमांसाभाष्ये प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः। [भत्र प्रधानविपयत्येन संदिह्यमानानामव्यक्ताजादिपदानां चिन्तनम् ।] १ आनुमानिकाधिकरणम् । सू०१-७ आनुमानिकमप्येकपामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृही- तेर्दर्शयतिच॥१॥ ब्रह्मजिज्ञासा प्रतिज्ञाय ब्रह्मणो लक्षणमुक्तम्-'जन्माद्यस्य यतः' ( ० १।१२) इति । वल्लक्षणं प्रधानस्यापि समानमित्याशय १ मवतीति यस्सारप्रतिवक्ति तसादवगम्यत इति योजना। वेनावस्थाधर्मेणानन्वाग- तोऽस्पृष्टो भवति असत्त्वात् । २ अत ऊर्व कामादिविवेकानन्तरम् । १५शी खतन्त्रः। ईशानो नियमनशक्तिमान् । . .

·अधि. १ सू.१] प्रथमाध्याय चतुर्थः पादः। १४५ तदर्शब्दत्वेन निराकृतम्-'ईक्षते शब्दम्' (५० ११११५) इति । गतिसामान्यं च वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मकारणवादं प्रति विद्यते न उधानकारणवादं प्रतीति अपश्चितं गतेन ग्रन्थेन । इदं विदानीमवशि- £माशक्यते यदुक्तं प्रधानस्याशब्दत्वं तदसिद्धं, कामुचिच्छासासु प्रधानसमर्पणामासानां शब्दानां श्रूयमाणत्वात् । अतः प्रधानस्य कार- णत्वं वेदसिद्धमेव महद्भिः परमर्षिभिः कपिलप्रभृतिभिः परिगृहीतमिति प्रसज्यते । तद्यावत्तेपा शब्दानामन्यपरत्वं न प्रतिपाद्यते तावत्सर्वज्ञ ब्रह्म जगतः कारणमिति प्रतिपादितमप्याकुलीभवेत् । अतस्तेषामन्य- परत्वं दर्शयितुं परः संदर्भः प्रवर्तते । आनुमानिकमप्यनुमाननिरूपित- मपि प्रधानमेकेपां शाखिना शब्दवटुपलभ्यते । काठके हि पठ्यते- 'महतः परमव्यक्तमव्यतात्पुरुपः परः' (१॥३॥११) इति । तत्र य एव यन्नामानो यत्क्रमाश्च महदव्यक्तपुरुषाः स्मृतिप्रसिद्धास्त एवेह प्रत्यभिज्ञायन्ते । तत्राव्यक्तमिति स्मृतिप्रसिद्धः, शब्दादिहीनत्वाच न व्यक्तमव्यक्तमिति व्युत्पत्तिसंभवात्, स्मृतिप्रसिद्धं प्रधानमभिधीयते । तस्य शब्दवत्त्वादशब्दत्वमनुपपन्नम् । तदेव च जगतः कारणं श्रुति- स्मृतिन्यायप्रसिद्धिभ्य इति चेत् । नैतदेवम् । नीतत्काठकं वाक्यं स्मृतिप्रसिद्धयोर्मव्यक्तयोरस्तित्वपरम् । नह्यत्र यादृशं स्मृतिप्रसिद्धं स्वतत्रं कारणं त्रिगुणं प्रधानं तादृशं प्रत्यभिज्ञायते । शब्दमानं पत्रा व्यमिति प्रत्यभिज्ञायते । स ध शब्दो न व्यक्तमन्यकमिति यौगि- कत्वादन्यस्मिन्नपि सूक्ष्मे सुदुर्लक्ष्ये च प्रयुज्यते । नचायं फमिश्विदः । या तु प्रधानयादिनां रूदिः सा तेपामेव पारिभापिकी सती न वे. दार्थनिरूपणे फारणभाव प्रतिपद्यते । नच फ्रममावसामान्यासमानार्थ- १ प्रधानस्य वैदिकशब्दशन्यत्वेन । २ अवशिष्टमनाराविनमनिराहने च । ३ प्रतीला प्रधानापेक्त्वेऽपि वस्तुतो नेति वामाभासपदम् । ४ अपिशब्दादेकशब्दाच नमाझीकारेण पूर्वपक्षो विचारधा छापित इति सूचितम् । ५न्माईक्रमम्बदियानन्य- सदान्दः प्रधानपरः। ६ मजामेकां इलाद्या श्रुति. 1 हेतुः प्रतिरुच्यत' इत्याद्या स्दि। 'यदल्पं तबडप्रकृतिक' इति न्याय.। ततोव जगलरसमिनि मदनिरिति १३ ० सू० ·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. १ सू. १ प्रतिपत्तिर्भवत्यसति तद्रूपप्रत्यभिज्ञाने । नह्यश्वस्थाने गां पश्यन्नश्वोऽयमि- त्यमूढोऽध्यवस्यति । प्रकरणनिरूपणायां चान न परपरिकल्पितं प्रधान प्रतीयते । शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः । शरीरं ह्यत्र रथरूपकविन्यस्त- मन्यक्तशब्देन परिगृह्यते । कुतः। प्रकरणात्परिशेपाच । तथानन्तरा. तीतो ग्रन्थ आत्मशरीरादीनां रथिरथादिरुपककृप्तिं दर्शयति—'मा- स्मानं रथिनं विद्धि शरीरं, रथमेव तु । बुद्धि तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ इन्द्रियाणि हयानाहुर्विपयांस्तेपु गोचरान् । आत्मेन्द्रि- यमनोयुक्तं भोक्तेयाहुर्मनीषिणः ॥' (का० १।३।३,४) इति । तैश्चेन्द्रियादिभिरसंयतैः संसारमधिगच्छति । संयतस्त्वध्वनः पारं तद्विष्णोः परमं पदमाप्नोतीति दर्शयित्वा, किं तदध्वनः पारं विष्णोः परमं पदमित्यस्यामाकाहायां, तेभ्य एव प्रश्तेभ्य इन्द्रियादिभ्यः परत्वेन परमात्मानमध्वनः पारं विष्णोः परमं पदं दर्शयति- इन्द्रि- येभ्यः परा ह्यर्थी अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिबुद्धरात्मा महान्परः ॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः। पुरुपान्न परं किं. चित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥' (का० २३।१०,११) इति । तत्र य एवेन्द्रियादयः पूर्वस्यां रथरूपककल्पनायामश्वादिभावेन प्रकृतास्त एवेह परिगृह्यन्ते प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियापरिहाराय । तत्रेन्द्रियमनोबुद्धयस्ता- वत्पूर्वनेह च समानशब्दा एव । अर्था ये शब्दादयो विपया इन्द्रिय- हयगोचरत्वेन निर्दिष्टास्तपां चेन्द्रियेभ्यः परत्वम् । 'इन्द्रियाणां प्रैहत्वं विपयाणामतिमहत्तम्' (वृ० ३।२) इति श्रुतिप्रसिद्धः। विषयेभ्यश्च मनसः परत्वं, मनोमूलत्वाद्विपयेन्द्रियव्यवहारस्य । मगसस्तु परा बुद्धिः । बुद्धिं ह्यारुह्य भोग्यजातं भोकारमुपसर्पति । 'बुद्धरात्मा महा- परः', यः स 'आत्मानं रथिनं विद्धि' इति रथित्वेनोपक्षिप्तः । कुतः । १ रूपकलप्तिः सादृश्यकल्पना । २ प्रअहोऽश्वरसना। ३ तेषु हयेषु । गोवरान मार्गान् । आत्मा देहः। ५ गृहन्ति पुष्पपशुं पनन्तीत्ति प्रहा इन्द्रियाणि । तेभ्यः घेष्टा मतिमहा विषया । ६ परत्वं श्रेष्याभिप्राय नवान्तरत्वेनेति भावः । युद्धेः परः प्रत्यभिज्ञायत इति शेषः। - ·अधि. १ सू. १] प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः। १४७ आत्मशब्दात् । भोक्तुच भोगोपकरणासरत्वोपपत्तः । महत्त्वं चास्य स्वामित्वादुपपन्नम् । अथवा 'मनो महान्मतिब्रह्मा पूर्वद्धिः ख्यातिरीश्वरः। प्रज्ञा संविञ्चितिश्चैव स्मृतिश्च परिपठ्यते ।।' इति स्मृतेः, 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै' (श्वे० ६१८) इति च श्रुतेः प्रथमजस्य हिरण्यगर्भस्य बुद्धिः सा सर्वासां बुद्धीनां परा प्र. तिष्ठा । सेह महानात्मेत्युच्यते । सा च पूर्वन बुद्धिग्रहणेनैव गृहीता सती हिरुगिहोपदिश्यते । तस्या अप्यस्मदीयाभ्यो बुद्धिभ्यः परत्तो- पपत्तेः । एतस्मिंस्तु पक्षे परमात्मविपयेणैव परेण पुरुपग्रहणेन रथिन आत्मनो ग्रहणं द्रष्टव्यम् । परमार्थतः परमात्मविज्ञानात्मनोभैदाभानात् । तदेवं शरीरमेवेक परिशिप्यते । इतराणीन्द्रियादीनि प्रकृतान्येव परम- पददिदर्शयिषया समनुक्रामन्परिशिष्यमाणेनेहान्त्येनाव्यक्तशब्देन परि- शिष्यमाणं प्रकृतं शरीरं दर्शयतीति गम्यते । शरीरेन्द्रियमनोवुद्धिवि. पयवेदनासंयुक्तस्य ह्यविद्यावतो भोक्तुः शरीरादीनां रथादिरूपफकल्प- नया संसारमोक्षगतिनिरूपणेन प्रत्यगात्मनसावगतिरिह विवक्षिता । तथाच 'एप सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वम्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्गिमिः॥' ( का० १।३।१२) इति वैष्णवस्य परमपदस्य दुरवगमत्वमुक्त्वा तदवगमार्थ योगं दर्शयति-'यच्छेद्वा. मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ञान आत्मनि । ज्ञानमात्मनि महति नियच्छे- न्तपच्छेच्छान्त आत्मनि ॥' (का० १।३।१३) इति । एतदुक्तं भवति–वाचं मनसि संयच्छेत् वागादिवाह्येन्द्रियच्यापारमुत्सृज्य मनो. मानेणावतिष्ठेत । मनोऽपि विपयविकल्पामिमुखं विरपदोपदर्शनेन ज्ञानशब्दोदितायां बुद्धावघ्यवसायस्वभावायां धारयेत् । तामपि बुद्धि महत्यात्मनि भोकर्ययायां चा बुद्धौ सूक्ष्मतापादनेन नियच्छेत् । महान्तं वात्मानं शान्त आरगनि प्रकरणवति परस्मिन्पुरुपे परस्सां काटायां १ हिरुक् पृथक् । २ वेदना सुखानुभय । ३ वागिलन द्वितीयालोपरट न्दसः मनसी इति दीपच । अम्या युद्धि समापिररिपारजा।

·१४८ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. १ सू. ३ प्रतिष्ठापयेदिति च । तदेवं पूर्वापरालोचनायां नास्त्यत्र परपरिकल्पितरस प्रधानस्यावकाशः॥१॥ सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ॥२॥ उक्तमेतत्प्रकरणपरिशेपाभ्यां शरीरमव्यक्तशब्दं न प्रधानमिति । इद- मिदानीमाशझ्यते-कथमव्यक्तशब्दाईत्वं शरीरस्य, यावता स्थूलत्वा- स्पष्टतरमिदं शरीरं व्यक्तशब्दाहमस्पष्टवचनस्त्वव्यक्तशब्द इति । अत उत्तरमुच्यते—सूक्ष्मं विह कारणात्मना शरीरं विवक्ष्यते सूक्ष्मस्याव्य- क्तशब्दार्हत्वात् । यद्यपि स्थूलमिदं शरीरं न स्वयमव्यक्तशब्दमर्हति, तथापि तस्य त्वारम्भकं भूतसूक्ष्ममव्यक्तशब्दमर्हति । प्रकृतिशब्दश्च विकारे दृष्टः । यथा गोभिः श्रीणीत मत्सरम्' (म० सं० ९।४६१४) इति । श्रुतिश्च-तैद्धेदं तहव्याकृतमासीत्' (वृ० ११४७) इतीदमेव व्याकृतनामरूपविभिन्नं उरत्मारावस्थायां परित्यक्तव्याकृतनामरूपं बीज- शक्त्यवस्थमव्यक्तशब्दयोग्यं दर्शयति ॥ २ ॥ तदधीनत्वादर्थवत् ॥३॥ अत्राह-यदि जगदिदमनभिव्यक्तनामरूपं वीजात्मकं प्रागवस्थ- मव्यक्तशब्दाईमभ्युपगम्येत, तदात्मना च शरीरस्याप्यव्यक्तशब्दाईत्वं प्रतिज्ञायेत, स एव तर्हि प्रधानकारणवाद एवं सत्यापद्येत । अस्यैव जगतः प्रागवस्थायाः प्रधानत्वेनाभ्युपगमादिति । अत्रोच्यते-यदि वयं खतन्त्रां, कांचित्प्रागवस्थां जगतः कारणत्वेनाभ्युपगच्छेम, प्रसञ्जयेम तदा प्रधानकारणवादम् । परमेश्वराधीना त्वियमस्माभिः प्रागवस्था जगतोऽभ्युपगम्यते न स्वतन्त्रा । सा चावश्याभ्युपगन्तव्या । अर्थवती हि सा । नहि तया विना परमेश्वरस्य स्रष्टत्वं सिद्ध्यति । शक्तिरहितस्य तस्य प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । मुक्तानां च पुनरनुत्पत्तिः । कुतः । विद्यया तस्या १ प्रकृतेर्विकाराणामनन्यत्वात्प्रकृतेव्यक्तत्वं विकारे उपचर्यते । २ गोभिर्गोवि- कारैः पयोभिः मत्सरं सोमं श्रीणीत मिश्रितं कुर्यात् । ३ तत् ह किल तर्हि प्रागवस्था- यामिदं जगदव्याकृतं अव्यक्तमासीत् । ४ तर्हि तदा । , ·अधि. १ सू. ३] प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । वीजशक्तेर्दाहात् । अविद्यात्मिका हि चीजशक्तिरव्यक्तशब्दनिर्देश्या परमेश्वरानया मायामयी महासुप्तिः, यस्यां स्वरूपप्रतिवोधरहिताः शेरते संसारिणो जीवाः । तदेतदव्यक्तं फचिदाकाशशब्दनिर्दिष्टम्—'एत- 'स्मिन्नु खल्वक्षरे गााकाश ओतश्च प्रोतश्च' (वृ० ३८११) इति श्रुतेः । फचिदक्षरशब्दोदितम्---.'अक्षरात्परतः परः' (मु० २१११२) इति श्रुतेः । कचिन्मायेति सूचितम्—'मायां तु प्रति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् (श्वे०४।१०) इति मन्त्रवर्णात् । अव्यका हि सा माया, तत्त्वान्यत्वनिरूपणस्याशक्यत्वात् । तदिदं 'महतः परमव्यकम्' इत्युक्तम- व्यकमभवत्वान्मह्तः, यदा हरण्यगर्भी बुद्धिर्महान् । यदा तु जीवो महांस्त- दाप्यन्यवाधीनत्वानीपभावस्य महतः परमव्यक्तमित्युक्तम् । भविद्या छ- व्यतम् । अविद्यावत्त्वेनैव जीवस्य सर्वः संन्यवहारःसंततो वर्तते । महतः परत्वमभेदोपचारात्तद्विकारे शरीरे परिकल्प्यते । सत्यपि शरीरवदिन्द्रिया- दीनां वहिकारत्वाविशेपे शरीरस्यैयाभेदोपचारादव्यक्त शब्देन ग्रहणं, इन्द्रि- यादीनां स्वशब्दैरेव गृहीतत्वात्परिशिष्टत्वाच शरीरस्य । अन्ये तु धर्ण- यन्ति-द्विविधं हि शरीरं स्थूलं सूक्ष्म प। स्थूलं यदिदमुपलभ्यते । 'सूक्ष्मं यदुत्तरन वक्ष्यते—'तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्यक्तः प्रश्न- निरूपणाभ्याम् (पृ० ३।२१) इति । तयोभयमपि शरीरमविशेषा- 'त्पूर्वन रथत्वेन संकीर्तितम् । इह तु सूक्ष्ममव्यक्तशब्देन परिगृह्यते । सूक्ष्मस्याव्यक्तशब्दार्हत्वात् । तदधीनत्वाघ यन्धमोक्षव्यवहारस्य जीवा- तस्य परत्वम् । यथार्थाधीनत्वादिन्द्रियव्यापारस्यन्द्रियेभ्यः परत्वमर्था- नामिति । तेस्त्वेतद्वक्तव्यं, अविशेपेण शरीरद्वयस्य पूर्वन रथत्वेन संकी- र्तितत्वात्समानयोः प्रकृतत्वपरिशिष्टत्वयोः कथं सूक्ष्ममेव शरीरमिह १ मायामयी प्रसिद्धमायोमिता । २ युध्याद्युपाधिमेदाचीवा इति यहूतिः । ३ अनवच्छिन्नत्वादाकाशत्वं, तत्त्वज्ञानं विनाऽनिवृत्तेरक्षरत्वं, विचित्रकार्यत्वान्मायाव- मिति भेदः । ४ तत् अव्यकम्। ५ गोयलीवर्दपदवदेतद्रष्टव्यम् ।

·१५० ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । 1 अधि. १ सू.४ गृह्यते न पुनः स्थूलमपीति । आम्नातस्यार्थ प्रतिपत्तुं प्रभवामो नाम्नावं पर्यनुयोक्तम् । आन्नातं चाव्यक्तपदं सूक्ष्ममेव प्रतिपादयितुं शक्नोति नेतरव्यक्तत्वात्तस्येति चेत् । न । एकवाक्यताधीनत्वादर्थप्रतिपत्तेः । नहीमे पूर्वोत्तरे आम्नाते एकवाक्यतामनापद्य कंचिदर्थं प्रतिपादयतः, प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियाप्रसङ्गात् । नचाकाडामन्तरेणैकवाक्यताप्रतिपत्ति- रस्ति । तनाविशिष्टायां शरीरद्वयस्य ग्राह्यत्वाकाङ्क्षायां यथाकाई संवन्धे- ऽनभ्युपगम्यमान एकवाक्यतैव वाधिता भवति कुत आम्नातस्यार्थप्रति- पत्तिः । नचैवं मन्तव्यं दुःशोधत्वात्सूक्ष्मस्यैव शरीरस्येह ग्रहण, स्थूलस्य तु हैप्वीभत्सतया सुशोधत्वादग्रहणमिति । यतो नैवेह शोधनं कस्य- चिद्विवक्ष्यते । नान शोधन विधायि किंचिदाख्यातमस्ति । अनन्तर- निर्दिष्टत्वात्तु किं तद्विष्णोः परमं पदमितीदमिह विवक्ष्यते । तथाहीद- मस्मात्परमिदमस्मा परमित्युक्त्वा 'पुरुपान्न परं किंचित्' इत्याह । सर्वथापि त्वानुमानिकनिराकरणोपपत्तेस्तथा नामास्तु, न नः किचि- च्छिद्यते ॥ ३ ॥ ज्ञेयत्वावचनाच ॥४॥ शेयत्वेन च सांख्यैः प्रधान स्मर्यते गुणपुरुपान्तरज्ञान नात्कैवल्यमिति वदद्भिः । नहि गुणस्परूपमझात्वा गुणेभ्यः पुरुपस्यान्तरं शक्यं ज्ञातु- मिति । फविध विभूतिविशेषप्राप्तये प्रधानं ज्ञेयमिति स्मरन्ति । नवे- दमिहाव्यक्तं क्षेयत्वेनोच्यते । पदमानं व्यक्तशब्दः । नेहाव्यक्तं ज्ञात. व्यमुपासितव्यं चेति वाक्यमस्ति । नचानुपदिष्टपदार्थशानं पुरुषार्थमिति शक्यं प्रतिपत्तुम् । तस्मादपि नाव्यक्तशब्देन प्रधानमभिधीयते । अस्माकं तु रथरूपककृतशरीराद्यनुसरणेन विष्णोरेव परमं पदं दयितुमयमु- पन्यास इत्यनवयम् ॥ ४ ॥ । १ एकार्थयोधाना शब्दाना मिय आकायकस्या युद्धावारूढत्वमेश्यास्यता । • प्राद्यत्वाकाट्दाप्येश्यास्यता । ३ दृष्टा यीभत्सा घृणा यस्मिन् तस्य भाववत्ता तये. ४ सर्वथा स्थूलसूक्ष्मयोरन्यतरग्रहेणीति यावत् । स्य ।

·१ भराध्दमित्यादिषु प्रत्येक नित्यशब्दः संयभ्यो। २ सयमा गरिसपी की.
३ हे मृत्यो, स मह्यं दतारस्तं वर्गहेतुमानमपि सरति ।
इतश्च न प्रधानस्याव्यक्तशब्दवाच्यत्वं शेयत्वं वा । गरगाभयाणामेष
पदार्थानामग्निजीवपरमात्मनामस्मिन्प्रन्थे कठवालीपु परमदानमामा.
द्वतन्यवयोपन्यासो दृश्यते । तद्विपय एव च प्रभागातोयल प्रश
उपन्यासो वास्ति । वन वावत् 'स त्वगग्नि खार्गमध्येगि रालो मूल
तं घड्यानाय महम् (का० १११।१३) इत्यपिविषय: म येथे
अपि.१६] श्यामारे चयः पादः ।
१५१
वदनीतिमाहो हि प्रकरणात् ॥५॥
नवाद संन्यः-स्ताना' इत्यतिद्धम् । कथम् । श्रूयते
युचराव्यादिल प्रशनल ज्ञेपत्तवचनम्-'अशब्दमस्पर्शम-
रूपमन्ययं व्यार निकाय चत् । जनाद्यनन्तं महतः परं भुवं
निचाय मयुनुसरन्यने ।। (चा०.२।३।१५) इति । अन हि
यासं गब्दाविहीनं प्रदान नतः परं स्मृती निरूपितं तादृशमेव नि-
चायन्वेन निर्दिष्ट, क्लासवानमेवेई, तदेव पाव्यकशब्दनिर्दिष्टमिति ।
अत्र मानेह प्रधानं निचाव्यत्वेन निर्दिष्टम् । प्राज्ञो हीह पर-
माला निवायत्तेन निर्दिष्ट इति गम्यते । कुतः । प्रकरणात् । प्राज्ञस्य
हि प्रहरी निदतं वर्तते । 'पुरुपान परं किंचित्सा काप्टा सा परा गतिः'
इत्यादिनिर्देशात, 'एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते' इति च दु-
वित्ववचनेन क्सैव ज्ञेयत्वाकाझुणात् । 'यच्छेद्वाअनसी प्राज्ञः' इति
च तज्ञानायव वागादिसंयमस्य विहितत्वात् । मृत्युमुखप्रमोक्षणफल-
त्वाच । नहि प्रधानमात्र निचाय्य मृत्युमुसात्प्रमुच्यत इति सांख्पैरि-
प्यते । चेतनात्मविज्ञानाद्धि मृत्युमुखात्प्रमुच्यते इति तेपामभ्युपगमः ।
सर्वेषु वेदान्तेषु प्राज्ञस्यैवात्मनोऽशब्दादिधर्मत्वमभिलप्यते । तस्मात
प्रधानस्थान शेयत्वमव्यक्तशब्दनिर्दिष्टत्वं वा ॥ ५ ॥
त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च ॥ ६॥

·मस नाकर । । [आध १सू.६ प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके। एतद्विद्यामनुशि- टस्त्वयाहं वराणामेप वरस्तृतीयः ॥' (का० १११।२०) इति जीववि- पयः प्रश्नः । 'अन्यत्र धर्मादन्यनाधर्मादन्यनास्मात्कृताकृतात् । अन्यन भूताच भव्याच यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥' ( का० ११२।१४) इति परमा- त्मविषयः। प्रतिवचनमपि 'लोकादिमनि तमुवाच तस्मे या इष्टका यावतीर्वा यथा वा' (का० २०१५) इत्यग्निविषयम् । 'हन्त त इद प्रवक्ष्यामि गुह्य ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरण प्राप्य आत्मा भवति गौतम । योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्' ( का० २।५।६,७ ) इति । व्यवहित जीवविषयम् । न जायते म्रियते वा विपश्चित्' (का० ११२।१८ ) इत्यादियहुप्रपञ्च परमात्मविपयम् । नैव प्रधानविषयः प्रश्नोऽस्ति । अपृष्टत्वाचानुपन्यस- नीयत्व तस्येति । अनाह—योऽयमात्मविषय. प्रश्नो येय प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीति, कि स एवायम् 'अन्यन धर्मादन्यत्राधर्मात्' इति पुनर- नुकृष्यते, किंवा ततोऽन्योऽयमपूर्व. प्रश्न उत्थाप्यत इति । किचात. स एवाय प्रश्नः पुनरनुकृष्यत इति यद्युच्येत, द्वयोरात्मविपययो प्रश्न- योरेकतापचेरग्निविपय आत्मविपयश्च द्वावेव प्रभावित्यतो न वक्तव्य याणा प्रश्नोपन्यासाविति । अथान्योऽयमपूर्व. प्रश्न उत्थाप्यत इत्युच्येत ततो यथैव वरप्रदानव्यतिरेकेण प्रश्नकल्पनायामदोप एव प्रश्नव्यतिरे- केणापि प्रधानोपन्यासकल्पनायामदोप. स्यादिति । अत्रोच्यते-नैव वयमिह वरप्रदानव्यतिरेकेण प्रश्न कचित्कल्पयामो वाक्योपक्रमसाम- र्थ्यात् । वरदानोपक्रमा हि मृत्युनचिकेतःसवादरूपा वाक्यप्रवृत्तिरा- समाप्ते कठवई लक्ष्यते । मृत्युः किल नचिकेतसे पिना प्रहिताय चीन्यरान्प्रददौ तः किल तेषा प्रथमेन वरेण पितु. सौमनस्य वने, द्वितीये विद्याम्, तृतीयेनात्मविद्याम्, 'येय प्रेते' इति 'घरा- प्रेते मृते । देहादन्योऽस्ति नवेति संशय ,अस्ति अत एतदा मतत्त्वमसदिग्ध जानीयामित्यर्थ । २ श्रुतमुपासनम् । ३ वरप्रदानमुपक्रमो यस्या सा । ४ प्रहिताय यमलोक प्रति प्रेपिताय ।

·अधि. १ सू.६] प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः। णामेप वरस्तृतीयः' (का० १११०२०) इति लिङ्गात् । तत्र यद्यन्यन्न धर्मादित्यन्योऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्येत ततो वरप्रदानव्यतिरेकेणापि प्रम- कल्पनाद्वाक्यं वाध्येत । ननु प्रष्टव्यभेदादपूर्वोऽयं प्रश्नो भवितुमर्हति । पूर्वो हि प्रश्नो जीवविषयः। येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्ति नास्तीति विचिकित्सामिधानात् । जीवश्च धर्मादिगोचरत्वान्नान्यत्र धर्मादिति प्रश्न- महति । प्राज्ञस्तु धर्मायतीतत्वादन्यत्र धर्मादिति प्रभमर्हति । प्रश्नच्छाया चन समाना लक्ष्यते । पूर्वस्यास्तित्वनास्तित्वविषयत्वादुत्तरस धर्माद्यतीत- वस्तुविपयत्वात् । तस्मात्प्रत्यभिज्ञानाभावात्प्रभेदः । न पूर्वस्यैवोत्तर- त्रानुकर्पणमिति चेत् । न । जीवप्राज्ञयोरेकत्वाभ्युपगमात् । भवेत्प्रष्टव्य- भेदात्प्रश्नभेदो यद्यन्यो जीवः प्राज्ञात्स्यात् । न त्वन्यत्वमस्ति । तत्त्वम. सीत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यः । इह चान्यत्र धर्मादित्यस्य प्रभस्य प्रतिवचनं न जायते म्रियते वा विपश्चित्' इति जन्ममरणप्रतिपेधेन प्रतिपाद्यमान शारीरपरमेश्वरयोरभेदं दर्शयति । सति प्रसङ्गे प्रतिपेयो भागी भवति । प्रसङ्गच जन्ममरणयोः शरीरसंपर्शाच्छारीरस्य भवति न परमेश्वरस्य । तथा-स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभी येनानुपश्यति । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥' (का० २।४४) इति स्वप्नजागरितहशो जीवस्यैव महत्त्वविभुत्वविशेषणस्य मननेन शोकविच्छेदं दर्शयन प्राज्ञादन्यो जीव इति दर्शयति प्राज्ञविज्ञानाद्धि शोकविच्छेद इति वेदान्तसिद्धान्तः । तथाग्रे-'यदेवेह तमुत्र यदमुत्र तदन्विह। मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति) (का० २।४।१०) इति जीवमाक्षभेददृष्टिमपवदति । तथा जीवविपयस्यास्तित्वनास्तित्व- प्रश्नस्यानन्तरम् 'अन्यं वरं नचिकेतो वृणीप्य' इत्यारभ्य मृत्युना तेस्तैः कामैः प्रलोभ्यमानोऽपि नचिकेता यदा न चचाल, तदैनं मृत्युरभ्युद्- यनिःश्रेयसविभागप्रदर्शनेन विद्याविद्याविभागप्रदर्शनेन च विद्यामी- १ गोचरत्वादाश्रयत्वात् । २ भागी युक्तः । ३ अन्तोऽवस्था । येन साक्षिणाप्रमाता पश्यति तमात्मानमिति संवन्धः। ४ इह देहे यचैतन्यं तदेवामुन सूर्योदौ ।

·१५४ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. १सू. ६ प्सिन नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त' (का० श २४) इति प्रशस्य प्रश्नमपि तदीयं प्रशंसन्यदुवाच-तं दुर्दर्श गूढ- मनु प्रविष्टं गुहाहितं गहरेष्टं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्पशोको जहाति ॥ ( का० १२।१२) इति, तेनापि जीवप्राज्ञयोरभेद एवेह विवक्षित इति गम्यते यत्प्रभ- निमित्तां च प्रशंसां महती मृत्योः प्रत्यपद्यत नचिकेता यदि तं विहाय प्रशंसानन्तरमन्यमेव प्रभमुपक्षिपदस्थान एव सा सर्वा प्रशंसा प्रसा- रिता स्यात् । तस्मात् 'येयं प्रेते' इत्यस्यैव प्रश्नस्यैतदनुकर्षणम् 'अन्यत्र धर्मात्' इति । यत्तु प्रश्नच्छायावलक्षण्यमुक्तं तददूपणम् । तदीयस्यैव विशेषस्य पुनः पृच्छयमानत्वात् । पूर्वत्र हि देहादिव्यतिरिक्तस्यात्मनो- ऽस्तित्वं पृष्टमुत्तरत्र तु तस्यैवासंसारित्वं पृच्छयत इति यावद्ध्यविद्या न निवर्तते तावद्धर्मादिगोचरत्वं जीवस्य जीवत्वं च न निवर्तते । तन्नि- वृत्तौ तु प्राज्ञ एव तत्त्वमसीति श्रुत्या प्रत्याय्यते । नचाविद्यावत्त्वे तदपगमे च वस्तुनः फश्चिद्विशेपोऽस्ति । यथा कश्चित्संतमसे पतितां कांचिद्रनुमहिं मन्यमानो भीतो वेपमानः पलायते, तं चापरो व्यान्मा भैपी यमही रज्जुरेवेति । स च तदुपश्रुत्याहिकृतं भयमुत्सृजेद्वेप, पलायनं च । नत्वहिवुद्धिकाले तदपगमकाले च वस्तुनः कश्चिद्विशेपः स्यात् । तथैवेतदपि द्रष्टव्यम् । ततश्च न जायते म्रियते वा' इत्येवमा- यपि भवत्यस्तित्वप्रश्नस्य प्रतिवचनम् । सूत्रं त्वविद्याकल्पितजीवप्राज्ञ- भेदापेक्षया योजयितव्यम् । एकत्वेऽपि ह्यात्मविपयस्य प्रभस्य प्रायेणा- वस्थायां देहव्यतिरिक्तास्तित्वमात्रविचिकित्सनात्कर्तृत्वादिसंसारस्वभावा- नपोहनाच पूर्वस्य पर्यायस्य जीवविपयत्वमुत्प्रेक्ष्यते । उत्तरस्य तु धर्मा- द्यत्ययसंकीर्तनात्प्राज्ञविपयत्वमिति । ततश्च युक्ताग्निजीवपरमात्मकल्पना । प्रधानकल्पनायां तु न वरप्रदानं न प्रश्नो न प्रतिवचनमिति वैपम्यम् ॥ ६ ॥ । १ यस्मिन् प्रश्नो यत्यश्वस्त्रं विहायेत्यर्थः। २ विशेपोक्तिसमाप्तौ इवितिशब्दः ।

·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [ अघि, २ सू. ९ जहात्येनां प्रकृति भुक्तभोगां कृतभोगापवर्गी परित्यजति । मुच्यत इत्य- थः । तस्माफुतिमूलैव प्रधानादिकल्पना कापिलानामिति । एवं प्राप्त ब्रूमः-नानेन मत्रेण श्रुतिमत्त्वं सांख्यवादस्य शस्यमाश्रयितुम् । नायं मन्त्रः स्वातत्र्येण कंचिदपि वादं समर्थयितुमुत्सहते । सर्वत्रापि यया कयाचित्कल्पनयाऽजात्वादिसंपादनोपपत्तेः । सांख्यवाद एवेहाभिप्रेत इति विशेपावधारणकारणाभावात् । चमसवत् । यथाहि 'अर्वा- ग्विलश्चमस अवंबुनः' (वृ० २।२।३ ) इत्यस्मिन्मने स्वातत्रयेणार्य नामासौ चमसोऽभिप्रेत इति न शक्यते निरूपयितुम् । सर्वत्रापि यथा- कथंचिदग्विलत्वादिकल्पनोपपत्तेः । एवमिहाप्यविशेपोऽजामेकामित्यस्य मन्त्रस्य । नास्मिन्मत्रे प्रधानमेवाजाभिप्रेतेति शक्यते नियन्तुम् ।। ८ ।। तन तु 'इदं तच्छिर एप ह्याग्विलश्चमस ऊर्ध्ववुनः' इति वाक्यशेषाच्च- मसविशेपप्रतिपत्तिर्भवति । इह पुनः केयमजा प्रतिपत्तव्येति । अत्र ब्रूम:- ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयत एके ॥९॥ परमेश्वरादुत्पन्ना ज्योतिःप्रमुसा तेजोवन्नलक्षणा चतुर्विधस्य भूत- प्रामस्य प्रकृतिभूतेयमजा प्रतिपत्तव्या । तुशब्दोऽवधारणार्थः । भूत- त्रयलक्षणवेयमजा विज्ञेया न गुणत्रयलक्षणा । कस्मात् । तथालेके शाखि- नस्तेजोवन्नानां परमेश्वरादुसत्तिमानाय तेपामेव रोहितादिरूपतामामन- न्ति-'यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुळं तदपा यकृष्णं तदन्नस्य' इति । तान्येवेह तेजोवन्नानि प्रत्यभिज्ञायन्ते रोहितादिशब्दसामान्यात् । रोहितादीनां च शब्दानां रूपविशेपेषु मुख्यरवाद्भाक्तत्याच गुणविपय- त्वस्य । असंदिग्धेन च संदिग्धस्य निगमनं न्याय्यं मन्यन्ते । तथेहापि प्रवादिनो वदन्ति । किंकारणं प्रहा' -(श्वे० १११) इत्युपकम्य '' ध्यानयोगानुगा अपश्यन्देवात्मशकि स्वगुणनिगूढाम् (श्वे० ३) इति पारमेश्वर्याः शक्तः समस्तजगद्विधायिन्या वाक्योपक्रमेऽवगमात् । १ शब्दाधुपलब्धि गः । गुणपुरुषान्यताधीरपज्यतेऽनेनेत्यपवर्गः । छन्दोगाः । ३ ते ब्रह्मादिनोऽनया रीया विमृश्य ध्यानयोगेनानुगताः परमा. त्मानमनु प्रविष्टाः । २शाखिन ·. . अधि. २ सू. १० ] प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । वास्यशेपेऽपि 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्' इति यो योनि योनिमधितिष्ठत्येक' (श्वे० ४।१०,११) इति च तस्या एवावग- मान्न स्वतत्रा काचित्प्रकृतिः प्रधानं नामाजामन्त्रेणानायत इति शक्यते वक्तुम् । प्रकरणात्तु सैव दैवी शक्तिरव्याकृतनामरूपा नामरूपयोः प्राग- वस्थानेनापि मत्रेणानायत इत्युच्यते । तस्याश्च स्वविकारविपयेण नैरू- प्येण रूप्यमुक्तम् ॥९॥ कथं पुनस्तेजोपन्नात्मना रूप्येण त्रिरूपाजा प्रतिपत्तुं शक्यते । यावता न तावत्तेजोवनेष्वजाकृतिरस्ति । नच तेजोवन्नानां जातिश्नवणा- दजातिनिमित्तोऽप्यजाशब्दः संभवतीति । अत उत्तरं पठति-- कल्पनोपदेशाच मध्वादिवविरोधः ॥१०॥ नायमजाकृतिनिमित्तोऽजाशब्दः । नापि यौगिकः । किं तर्हि कल्पनो- पदेशोऽयम् । अजारूपकक्लप्तिस्तेजोबन्नलक्षणायाश्चराचरयोनेरुपदिश्यते । यथाहि लोके यदृच्छया काचिदजा लोहितालकृष्णवर्णा स्याद्वहुवर्करा सरूपयर्करा च, तां च कश्चिदजो जुपमाणोऽनुशयीत, कश्चिञ्चैनां भुक्तभोगां जह्यात् , एवमियमपि तेजोवनलक्षणा भूतप्रकृति त्रिवर्णा बहु सरूपं चराचरलक्षणं विकारजातं जनयति, अविदुपा च क्षेत्रज्ञेनो- ५. 'पभुज्यते विदुपा च परित्यज्यत इति । नचेदमाशङ्कितव्यमेकः क्षेत्रज्ञोऽनुशे- तेऽन्यो जहातीयतः क्षेत्रज्ञभेदः पारमार्थिकः परेपामिष्टः प्राप्नोतीति । नहींयं क्षेत्रज्ञभेदप्रतिपिपादयिपा किंतु बन्धमोक्षव्यवस्थाप्रतिपिपादयिपा. स्वेपा । प्रसिद्ध तु भेदमनूद्य पन्धमोक्षव्यवस्था प्रतिपाद्यते । भेदस्तूपा- धिनिमित्तो मिथ्याज्ञानकल्पितो न पारमार्थिकः । 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा' इत्यादिश्रुतिभ्यः । मध्या- दिवत् । यथा आदित्यस्यामधुनो मधुत्वम् (छा० ३.१), वाचश्चा- घेनोर्धेनुत्वम् (वृ० ५।८), द्युलोकादीनां चाननीनाममित्वम् (पृ० १ अविद्याशक्तियोनिः सा च प्रतिजीव नानेत्युक्तमतो वीप्रोपपना । ३ बहुवर्करा बहुशावा । वर्करो वालपशुः। L. १४ म.म.

·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अघि. ३ सू. ११ ८।२।९) इत्येवंजातीयकं कल्प्यते, एवमिदमनजाया अजात्वं कल्यत इत्यर्थः । तस्मादविरोधस्तेजोवन्नेष्वजाशब्दप्रयोगस्य ॥ १० ॥ ३ संख्योपसंग्रहाधिकरणम् । सू० ११-१३ न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच ।। ११ ॥ एवं परिहृतेऽप्यजामत्रे पुनरन्यस्मान्मन्त्रात्सांख्यः प्रत्यवतिष्ठते ।। 'यस्मिन्पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः । तमेव मन्य आत्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृतम्' (वृ० ४।४।१७ ) इति । अस्मिन्मन्ने पञ्च पञ्च- जना इति पञ्चसंख्याविषयाऽपरा पञ्चसंख्या श्रूयते पञ्चशब्दद्वय- दर्शनात् । त एते पञ्चपञ्चकाः पञ्चविंशतिः संपद्यन्ते । तथा पञ्च- विंशतिसंख्यया यावन्तः संख्येया आकाङ्क्षयन्ते तावन्त्येव च तत्त्वानि सांख्यैः संख्यायन्ते-मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृवयः सप्त । पोडशकश्च विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुपः' ( सांस्यका० ३) इति । तया श्रुतिप्रसिद्धया पञ्चविंशतिसंख्यया तेषां स्मृतिप्रसि. द्वानां पञ्चविंशतितत्त्वानामुपसंग्रहात्प्राप्तं पुनः श्रुतिमत्त्वमेव प्रधाना- दीनाम् । ततो ब्रूमः—न संख्योपसंग्रहादपि प्रधानादीनां श्रुति- मत्त्वं प्रत्याशा कर्तव्या । कस्मात् । नानाभावात् । नाना ह्येतानि पञ्चविंशतिस्तत्त्वानि । नेपां पञ्चशः पञ्चशः साधारणो धर्मो. ऽस्ति, येन पञ्चविंशतेरन्तरले पराः पञ्च पञ्चसंख्या निविशेरन् । नोकनिवन्धनमन्तरेण नानाभूतेषु द्वित्वादिकाः संख्या . निविशन्ते । अथोच्येत पञ्चविंशतिसंख्ययमवयवद्वारेण लक्ष्यते, यथा 'पश्च सप्त घ वर्षाणि न ववर्ष शतक्रतुः' इति द्वादशवापिकीमनावृष्टिं कथयन्ति १ मूलप्रकृतिरविकृतिः अन्यस्य कस्यचिद्विकारो न । महदहंकारपञ्चतन्मात्राणि सप्त प्रकृति विकृतयः । महानहंकारस्य प्रकृतिर्मूलप्रकृतेविकृतिः । अहंकारोऽपि तामसस्तन्मा. त्राणां प्रकृतिः । सात्विकादयस्त्वेकादशेन्द्रियाणां तन्मानाण्याकाशादीनां स्थूलानां प्रयतयः । पचभूतान्येकादशेन्द्रियाणि पोडशो गणो विकार एव । पृथिव्यारीना घटादिप्रकृतित्वेऽपि तत्त्वान्तराप्रकृतित्याद्विस्तय एव । पुरुषस्तु फोटस्म्यात्प्रकृतिविकृति- खविरहीत्यर्थः। , ·अधि. ३ सू. ११] प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । १५९ तद्वदिति । तदपि नोपपद्यते । अयमेयास्मिन्पक्षे दोपो यल्लक्षणाश्रयणीया स्यात् । परश्चान पञ्चशब्दो जनशब्देन सगस्तः पञ्चजना इति, पारिभापिकेण वरेणैकपदत्वनिश्चयात् । प्रयोगान्तरे च 'पञ्चानां त्वा पञ्चजनानाम्' (ते. ११६।२।२) इत्येकपबैकस्वयकविभक्तिकत्वावग- मात् । समस्तत्वाच न वीप्सा पञ्च पञ्चेति । नच पञ्चकद्वयग्रहणं पञ्च पञ्चेति । नच पञ्चसंख्याया एकस्याः पञ्चसंरयया परया विशे- पणं पञ्च पञ्चका इति । उपसर्जनस्य विशेपणेनासंयोगात् । नन्वापन्न- पञ्चसंख्याका जना एव पुनः पञ्चसंख्यया विशेष्यमाणाः पञ्चविंशतिः प्रत्येप्यन्ते । यथा पञ्च पञ्चपूल्य इति पञ्चविंशतिपूलाः प्रतीयन्ते वद्वत् । नेति ग्रूमः । युक्तं यत्पञ्चपूलीगव्दस्य समाहाराभिप्रायत्वा- कतीति सत्यां भेदाकाहायां पञ्च पञ्चपूल्य इति विशेषणम् । इह तु पञ्च जना इत्यादित एव भेदोपादानात्कतीत्यसत्यां भेदाकासायां न पञ्च पञ्चजना इति विशेपणं भवेत् । भवदपीदं विशेषणं पञ्चसंख्याया एव भवेत् , तन चोक्तो दोपः । तस्मात्पञ्च पञ्चजना इति न पश्च- विंशतितत्त्वामिप्रायम् । अतिरेकाच्च न पञ्चविंशतितत्त्वाभिप्रायम् । अतिरेको हि भवत्यात्माकाशाभ्यां पञ्चविंशतिसंख्यायाः । आत्मा ताचदिह प्रतिष्ठां प्रत्याधारत्वेन निर्दिष्टः । यस्मिन्निति सप्तमीसूचितस्य ''तमेव मन्य आत्मानम्' इयात्मत्वेनानुकर्पणात् । आत्मा च चेतनः पुरुपः । स च पश्चविंशतावन्तर्गत एवेति न तस्यैवाधारत्वमाघेयत्वं च युज्यते । अर्थान्तरपरिग्रहे च तत्वसंख्यातिरेकः सिद्धान्तविरुद्धः प्रसज्येत । तथा 'आकाशश्च प्रतिष्ठितः' इत्याकाशस्यापि पञ्चविंगता- वन्तर्गतस्य न पृथगुपादानं न्याय्यम् । अर्थान्तरपरिग्रहे चोकं दूपणम् । कथं च संख्यामात्रश्रवणे सत्यश्रुतानां पञ्चविंशतितत्त्वानामुपसंग्रह: प्रतीयते । जनशब्दस्य तत्त्वेप्वरूढत्वात् । अर्थान्तरोपसंग्रहेऽपि संरयो- पपत्तः । फयं तर्हि पञ्च पञ्चजना इति । उच्यते-'दिक्सरये संज्ञायाम्' (पा० सू० २।११५०) इति विशेषणस्मरणात्संज्ञायामेव १ मेदो विशेषणम् । २ अतिरेक आधिक्यम् । ३ उक्तदोष सख्याधिस्यम् ।

·१६० ब्रह्मसूनशाङ्करभाष्यम् । [ अधि. ३ सू. १२ पञ्चशब्दस्य जनशब्देन समासः । ततश्च रूढत्वाभिप्रायेणैव केचि- त्पञ्चजना नाग विवक्ष्यन्ते न साख्यतत्त्वाभिप्रायेण । ते कतीत्यस्या- माकाहाया पुनः पञ्चेति प्रयुज्यते । पञ्चजना नाम ये केचित्ते च पञ्चैवेत्यर्थः । सप्तर्षयः सप्तेति यथा ॥ ११ ॥ के पुनस्ते पञ्चजना नामेति, तदुच्यते-- प्राणादयो वाक्यशेपात् ॥१२॥ 'यस्मिन्पश्च पञ्चजनाः' इत्यत उत्तरस्मिन्मने ब्रह्मस्वरूपनिरूपणाय प्राणादयः पञ्च निर्दिष्टा:-'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षुरत श्रोनस्य श्रोनमन्नसान्नं मनसो ये मनो विदु.' इति । तेऽन वाक्यशेपगताः सनिधानात्पञ्चजना विवक्ष्यन्ते । कथ पुनः प्राणादिपु जैनशब्दप्रयोगः । तत्त्वेषु वा कथं जनशब्दप्रयोगः । समाने तु प्रसिद्ध्यतिकमे वाक्य- शेषवशात्प्राणादय एवं महीवव्या भवन्ति । जनसवन्धाच्च प्राणादयो जनशब्दभाजो भवन्ति । जनवचनश्च पुरुपशब्दः प्राणेषु प्रयुक्तः 'ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुपाः' (छा० ३।१३।६) इत्यन। 'प्राणोह पिता प्राणो ह माता' (छा०७।१५।१) इत्यादि च ब्राह्मणम् । समासबलाच समुदायस्य रूढत्वमविरुद्धम् । कथं पुनरसति प्रथमप्रयोगे रूढिः शक्याश्रयितुम् । शक्योद्भिदादिवदित्याह । प्रसिद्धार्थसनिधाने ह्यप्रसिद्धार्थः शब्दः प्रयुज्य- मानः समभिव्याहारातद्विपयो नियम्यते, यथा 'उद्भिदा यजेत' 'यूप छिनत्ति' 'वेदि करोति' इति । तथायमपि पञ्चजनशब्दः समासान्या- ख्यानादवगतसज्ञाभावः सत्याकाही वाक्यशेपसममिव्याहृतेषु प्राणा- दिपु वर्तिप्यते । कैश्चित्तु देवाः पितरो गन्धर्वा असुरा रक्षासि च पश्च पञ्चजना व्यारयाताः । अन्यैश्च चत्वारो वर्णा निपौदपञ्चमाः परिगृहीता । कचिच्च 'यत्पाञ्चजन्यया विशा' (र० स० ८५३७) इति प्रजापरः प्रयोगः पञ्चजनशब्दस्य दृश्यते । तत्परिग्रहेऽपीह न १ उतशब्दोऽप्यर्थ । ये प्राणादिप्रेरक तत्साक्षिणमात्मान विदुस्ते ब्रह्मविद इत्यर्थ । २ जनवाचक शब्दो जनशब्द । पञ्चजनशब्द इति यावत् । ३ शूदाया ब्राह्मणा- जातो पार ।

·अधि. ४ सू. १४] प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । कश्चिद्विरोधः । आचार्यस्तु न पञ्चविंशतेस्तत्त्वानामिह प्रतीतिरस्तीत्येवं- परतया 'प्राणादयो वाक्यशेपात्' इति जगाद ॥ १२ ॥ भवेयुस्तावत्प्राणादयः पञ्चजना माध्यंदिनानां येऽनं प्राणादिष्वाम- नन्ति ! काण्वानां तु कथं प्राणादयः पञ्चजना भवेयुर्वेऽन्नं प्राणादियु नामनन्तीति । अत उत्तरं पठति- ज्योतिपैकेपामसत्यने ।। १३ ॥ असत्यपि काण्वानामन्ने ज्योतिषा तेषां पञ्चसंख्या पूर्वेत । तेऽपि हि 'यस्मिन्पञ्च पञ्चजनाः' इत्यतः पूर्वस्मिन्मने ब्रह्मस्वरूपनिरूपणा- यैव ज्योतिरधीयते-'तद्देवा ज्योतिपां ज्योतिः' इति । कथं पुनरुभये- पामपि तुल्यव दिदं ज्योतिः पच्यमानं समानमत्रगतया पञ्चसंख्यया केपांचिद्गृह्यते केपांचिन्नेति । अपेक्षाभेदादित्याह । माध्यंदिनानां हि समानमत्रपठितप्राणादिपञ्चजनलाभान्नास्मिन्मान्तरपठिते ज्योतिष्य- पेक्षा भवति । तदलाभात्तु कामानां भवत्यपेक्षा । अपेक्षाभेदाच्च समा- नेऽपि मने ज्योतिषो प्रणामहणे । यथा समानेऽप्यतिरात्रे वचनभे- दापोडशिनो ग्रहणामहणे तद्वत् । तदेवं न तावच्छतिप्रसिद्धिः फाचि- प्रधानविपयास्ति । स्मृतिन्यायप्रसिद्धी तु परिहरिष्यते ॥ १३ ॥ ४ कारणत्वाधिकरणम् । सू०१४-१५ कारणत्वेन चाकाशादिपु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ॥१४॥ प्रतिपादितं ब्रह्मणो लक्षणम् । प्रतिपादितं च ब्रहाविपयं गतिसा. मान्यं वेदान्तवाक्यानाम् । प्रतिपादितं च प्रधानस्याशब्दत्वम् । तन्नेदम- परमाशङ्कते--न जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो ब्रह्मविपयं वा गतिसामान्य वेदान्तवाक्यानां प्रतिपत्तुं शक्यम् । कस्मात् । विगानदर्शनात् । प्रतिवेदान्तं ह्यन्यान्या सृष्टिरुपलभ्यते क्रमादिवैचित्र्यात् । तथाहि- कचित् 'आत्मन आकाशः संभूतः' (दै० २११) इत्याकाशादिका १ अन पोइशिग्रहणाग्रहणवहास्यमेशज्योतिपो विश्ल्स । २ आदिग्रहणाद- क्रमोऽपि गृह्यते।

·१६२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [आध. ४ सू.१४ सृष्टिराम्नायते । कचित्तेजआदिका—'तत्तेजोऽसृजत' (छा० ६।२।३) इति । फचित्प्राणादिका–स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धाम्' (प्र० ६।४ ) इति कचिदक्रमेणैव लोकानामुत्पत्तिराम्नायते-'स इमॉल्लोकान- सृजत । अम्भो मरीचीमरमापः' (ऐ० उ०४ाश२) इति । तथा कचिदसत्पूर्विका सृष्टिः पठ्यते-'असद्वा इदमप्र आसीत्ततो ये सदजायत' (तै० २७) इति । 'असदेवेदमन आसीत्तत्सदासी- तत्समभवत्' (छा० ३।१९।१) इति च । कचिदसद्वादनिराकरणेन सत्पूर्विका प्रक्रिया प्रतिज्ञायते-'ते?क आहुरसदेवेदमन आसीत् इत्युपक्रम्य 'कुतस्तु सलु सोम्यैवं स्वादिति होवाच कथमसतः सन्ना- येतेति सत्त्वेव सोन्येदमन आसीत्' (छा० ६।२।१,२) इति । कचित्स्वयंकर्तृकैव व्याक्रिया जगतो निगद्यते—'तद्धेदं तीव्याकृत- मासीत्तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत' (वृ० १२४७ ) इति । एवमने- कधा विप्रतिपत्तेर्वस्तुनि च विकल्पस्यानुपपत्तेर्न वेदान्तवाक्यानां जगत्कारणावधारणपरता न्याय्या । स्मृतिन्यायप्रसिद्धिभ्यां तु कारणा- न्तरपरिग्रहो न्याय्य इति । एवं प्राप्ते नूमः-सत्यपि प्रतिवेदान्तं सृज्यमाने- नाकाशादिपु क्रमादिद्वारके विगाने न स्रष्टरि किचिद्विगानमस्ति । कुतः। यथाव्यपदिष्टोक्तेः । यथाभूतो ह्येकस्मिन्वेदान्ते सर्वज्ञः सर्वेश्वरः सर्वा- स्मैकोऽद्वितीयः कारणत्वेन व्यपदिष्टस्तथाभूत एव वेदान्तान्तरेष्वपि व्यपदिश्यते । तद्यथा—'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म (तै० २।१) इति । अन्न तावज्ज्ञानशब्देन परेण च तद्विपयेण कामयितृत्ववचनेन चेतनं अहा न्यरूपयदपरप्रयोज्यत्वेनेश्वरं कारणमब्रवीत् । तद्विपयेणैव परेणा- स्मशब्देन शरीरादिकोशपरंपरया चान्तरनुप्रवेशनेन सर्वेपामन्तः प्रत्य- गात्मानं निरधारयत् । 'यहु स्यां प्रजायेय' (तै० २।६) इति चात्म- विपयेण बहुभवनानुशंसनेन सृज्यमानानां विकाराणां स्रष्टुरभेदम- १ अम्मयशरीरप्रचुरखर्गलोकोऽम्भ शब्दार्थ । सूर्यरश्मिव्याप्तोऽन्तरिक्षलोको मरी- चय. । मरो मरणधर्मा मर्त्य । अम्बहुला. पाताललोक आप इति श्रुत्यर्थ । २ प्रक्रिया एष्टि । ३ तत् तन कारणे । एषे यारा .1 ४ तद्विपयेण ब्रह्मविपयेण ।

·अधि.४ सू. १४] प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । १६३ भाषत । तथा 'इदं सर्वम्सृजत । यदिदं किंच' (० २६.) इति । समस्तजगत्सृष्टिनिर्देशेन प्राक्सृष्टेरद्वितीयं स्रष्टारमाचष्टे । तदा यल- क्षणं ब्रह्म कारणत्वेन विज्ञातं तल्लक्षणमेवान्यत्रापि विज्ञायते--'सदेव सोन्येदमम भासीदेकमेवाद्वितीयम्' 'तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति । तत्तेजोऽसूजत' (छा० ६२१,३) इति । तथा 'आत्मा वा इद- मेक एवाम आसीन्नान्यत्किंचन मिपत् । स ईक्षत लोकान्नु सूज' (ऐ० उ०४।१।१,२) इति च । एवंजातीयकस्य कारणस्वरूप- निरूपणपरस्य वाक्यजातस्य प्रतिवेदान्तमविगीतार्थत्वात् । कार्यविपयं तु विगानं दृश्यते कचिदाकाशादिका सृष्टिः कचित्तेजआदिकेत्येवंजा- तीयकम् । नच कार्यविपयेण विगानेन कारणमपि ब्रह्म सर्ववेदान्ते- प्वविगीतमधिगम्यमानमविवक्षितं भवितुमर्हतीति शक्यते वाम् । अतिप्रसङ्गात् । समाधास्यति चाचार्यः कार्यविपयमपि विगानं 'न वियदश्रुतेः' (अ० सू० २।३१) इत्यारभ्य भवेदपि कार्यस्य विगी- तत्वमप्रतिपायत्वात् । नद्ययं सृष्यादिप्रपञ्चः प्रतिपिपादयिपितः । नहि वस्पतिवद्धः कश्चित्पुरुषार्थों दृश्यते श्रूयते वा । नच कल्पयितुं शक्यते, उपक्रमोपसंहाराभ्यां तत्र तत्र ब्रह्मविपयैर्वाक्यैः साकमेक- वाक्यताया गम्यमानत्वात् । दर्शयति च सृष्ट्यादिप्रपञ्चस्य ब्रह्मप्रति- पत्त्यर्थताम्-'अन्नेन सोम्य शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुञ्जेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ (छा० ६८०४ ) इति । मृदादिदृष्टान्तैश्च कार्यस्य कारणेनाभेदं वदितुं सृष्ट्यादिप्रपञ्चः श्राव्यत इति गम्यते । तथाच संप्रदायविदो वदन्ति-'मृलोहविस्फुलिङ्गायैः सृष्टिा चोदिताऽन्यथा । उपाय: सोऽवताराय नास्ति भेदः कथंचन ॥' (माण्डू० ३।१५) इति । ब्रह्मप्रतिपत्तिप्रतिबद्धं तु फलं श्रूयते--'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' (ते. १ मिपत् सव्यापारम् । २ अविरुद्धार्थक्त्वात् । ३ शुद्धेन कार्येण । ४ अनान्यथान्यथेति वीप्सा द्रव्या । अवताराय ब्रह्मधीजन्मने । अतस्तदन्यथात्वेऽपि ब्रह्मणि न भेदः । ज्ञेये विगानं न ।

·। ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ४ सू. १५ २।१) 'तरति शोकमात्मवित्' (छा० ७.१३) 'तमेव विदित्वाऽति- मृत्युमेति' (श्वेत ३८) इति । प्रत्यक्षावगमं चेदं फलम् । तत्वमसि' इत्यसंसार्यात्मत्वप्रतिपत्तौ सत्यां संसार्यात्मत्वव्यावृत्तेः ॥ १४ ॥ । यत्पुनः कारणविपयं विगानं दर्शितम्---'असद्वा इदमग्र आसीत् इत्यादि तत्परिहर्तव्यम् । अत्रोच्यते- समाकर्पात् ॥१५॥ 'असद्वा इदमन आसीत् (ले० २१७) इति नानासन्निरात्मकं कारणत्वेन श्राव्यते । यतः 'असन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुः' इत्यसद्वादापवादेनास्तित्वलक्षणं ब्रह्मा- नमयादिकोशपरम्परया प्रत्यगात्मानं निर्धार्य 'सोऽकामयत' इति वमेव प्रकृतं समाकृष्य सप्रपञ्चां सृष्टिं तस्माच्छ्रावयित्वा तत्सत्यमित्याचक्षते इति चोपसंहृत्य तदप्येपः श्लोको भवति' इति तस्मिन्नेव प्रकृतेऽर्थे श्लोक- मिममुदाहरति-'असद्वा इन आसीत्' इति । यदि त्वसन्निरात्मक- मस्मिलोकेऽभिप्रेयेत ततोऽन्यसमाकर्षणेऽन्यसोदाहरणादसंबद्धं वाक्य- मापद्येत । तस्मान्नामरूपव्याकृतवस्तुविषयः प्रायेण सच्छब्दः प्रसिद्ध इति तद्व्याकरणाभावापेक्षया प्रागुत्पत्तेः सदेव ब्रह्मासदिवासीदित्यु- पचर्यते । एपैव 'असदेवेदमन आसीत् (छा० ३।१९।१ ) इत्यत्रापि योजना । 'तत्सदासीत्' इति समाकर्पणात् । अत्यन्ताभावाभ्युपगमे हि तत्सदासीदिति किं समाकृष्येत । 'तद्धैक आहुरसदेवेदमन आसीत्' (छा० ६२।१ ) इत्यत्रापि न श्रुत्यन्तराभिप्रायेणायमेकीयमतोपन्यासः । क्रियायामिव वस्तुनि विकल्पस्यासंभवात् । तस्माच्छ्रुतिपरिगृहीत. सत्पक्षदायायैवायं मन्दमतिपरिकल्पितस्यासत्पक्षस्योपन्यस्य निरास इति द्रष्टव्यम् । 'तद्धेदं तीव्याकृतमासीत् (बृ. १४७) इत्य- त्रापि न निरध्यक्षस्य जगतो व्याकरणं कथ्यते, 'स एप इह प्रविष्ट आनसामेभ्यः' इत्यध्यक्षस्य व्याकृतकार्यानुप्रवेशित्वेन समाकर्षात् । १ तत् तन ब्रह्मणि । श्लोको मन्त्र-1 २ अध्यक्ष कर्ता । ।

·- अधि. ५ सू. १६ ] प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । निरध्यक्षे व्याकरणाभ्युपगमे घनन्तरेण प्रकृतावलम्बिना स इत्यनेन सर्वनाना को कार्यानुप्रवेशित्वेन समाकृष्येत । चेतनस्य चायमा- त्मनः शरीरेऽनुप्रवेशः श्रूयते । प्रविष्टस्य चेतनत्वश्रवणात् 'पश्यंश्चक्षुः शृण्वश्रोत्रं मन्वानो मनः' इति । अपिच याशमिद- मद्यत्वे नामरूपाभ्यां व्याक्रियमाणं जगत्साध्यक्षं व्याक्रियत एवमादि- सर्गेऽपीति गम्यते । दृष्टविपरीतकल्पनानुपपत्तेः । श्रुत्यन्तरमपि 'अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' (छा० ६।३।२ ) इति साध्यक्षामेव जगतो व्याक्रियां दर्शयति । व्याक्रियत इत्यपि कर्मकर्तरि लकारः सत्येव परमेश्वरे व्याकर्तरि सौकर्यमपेक्ष्य द्रष्टव्यः । यथा ल्यते केदारः स्वयमेवेति सत्येव पूर्णके लवितरि । यद्वा कर्मण्येवैप लकारो- ऽर्थाक्षिप्तं कर्तारमपेक्ष्य द्रष्टव्यः । यथा गम्यते प्राम इति ॥ १५ ॥ ५ पालाक्यधिकरणम् । सू० १६-१८ जगदाचित्वात् ॥ १६॥ कौपीतकिब्राह्मणे वालाक्यजातशत्रुसंवादे श्रूयते-'यो वै पालाक एतेपां पुरुपाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वेदितव्यः' (कौ० प्रा० १९) इति । तत्र किं जीवो वेदितव्यत्वेनोपदिश्यत उत मुख्यः प्राण उत परमात्मेति विशयः । किं तावत्प्राप्तम् । प्राण इति । कुतः । 'यस्य वैवकर्म' इति श्रवणात् । परिस्पन्दलक्षणस्य च कर्मणः प्राणाश्रयत्वात् । वाक्यशेपे च 'अथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति' इति प्राणशब्ददर्शनात् । प्राणशब्दस्य च मुख्य प्राणे प्रसिद्धत्वात् । ये चैते पुरस्ताद्वालाकिना 'आदित्से पुरुपश्चन्द्रमसि पुरुषः' इत्येव- मादयः पुरुषा निर्दिष्टास्तेपामपि भवति प्राणः कर्ता प्राणावस्थाविशेप- स्वादादित्यादिदेवतात्मनाम् । 'कतम एको देव इति प्राण इति से ब्रह्म त्यदित्याचक्षते' (बृ० ३१९९) इति श्रुत्यन्तरप्रसिद्धः । १ चक्षुटा, श्रोनं श्रोता, मनो मन्तेत्युच्यते । २ अद्यत्वे इदानीम् । ३ एतज्ञगद्यस्य र्म । क्रियत इति व्युत्पत्त्या कार्यमित्यर्थः । ४ स प्राणः । त्यत् परोक्षम् ।

·प -- ब्रह्मसूनशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ५ सू. १६ जीवो वायमिह वेदितव्यतयोपदिश्यते । तस्यापि धर्माधर्मलक्षणं कर्म शक्यते श्रावयितुम् 'यस्य वैतत्कर्म' इति । सोऽपि भोक्तृत्वादोगोपकरण- भूतानामेतेषां पुरपाणां कपिपद्यते । वाक्यशेपे च जीवलिङ्गमवगम्यते । यत्कारणं वेदितव्यतयोपन्यस्तस्य पुरुपाणां कर्तुर्वेदनायोपेतं वालाकि प्रति बुवोधयिपुरजातशत्रुः सुप्तं पुरपमामख्यामश्रणशब्दाभवणायाणादीनाम- भोक्तृत्वं प्रतिबोध्य यष्टिपातोत्यानात्माणादिव्यतिरिक्त जीवं भोकार प्रतियोधयति । तथा परस्तादपि जीवलिगमवगम्यते-'तद्यथा श्रेष्ठी स्वैर्भुले यथा वा स्वाः सेप्टिनं भुखन्त्येवमेवेप प्रज्ञात्मैतैरात्मभि ते एवमे- वैत आत्मान एतमात्मानं भुञ्जन्ति' (को० ना०४।२०) इति । प्राणभृत्त्वाच जीवस्योपपन्नं प्राणशब्दत्वम् । तस्माजीवमुख्यप्राणयोरन्यतर इह ग्रहणीयो न परमेश्वरः, तहिङ्गानवगमादिति । एवं प्राप्ते ब्रूमः-परमेश्वर एवायमेतेपा पुरुपाणां कर्ता स्यात् । कस्मात् । उपक्रमसामर्थ्यात् । इह हि यालाकि- रजातशत्रुणा सह 'ब्रह्म ते व्रवाणि' इति संवदितुमुपचक्रमे । स च कति- चिदादित्यायधिकरणान्पुरुपानमुख्यब्रह्मदृष्टिभाज उक्त्वा तूष्णीं बभूव । तमजातशत्रुः 'मृपा वै सलु मा संवदिष्ठा ब्रह्म ते प्रवाणि' इत्यमुख्य- ब्रह्मवादितयापोद्य तत्कर्तारमन्यं वेदितव्यतयोपचिक्षेप । यदि सोऽप्यमु- स्यब्रह्मदृष्टिभाक् स्याटुपक्रमो वाध्येत । तस्मात्परमेश्वर एवायं भवितुमर्हति । कर्तृत्वं चैतेषां पुरुषाणां न परमेश्वरादन्यस्य स्वातव्ये- णावकल्पते । 'यस्य वैतत्कर्म' इत्यपि नायं परिस्पन्दलक्षणस्य धर्मा- धर्मलक्षणस्य वा कर्मणो निर्देशः । तयोरन्यतरस्याप्यप्रकृतत्वात् । असंशब्दितत्वाच्च । नापि पुरुपाणामयं निर्देशः । एतेषां पुरुपाणां कर्तेत्येव तेषां निर्दिष्टत्वात् । लिङ्गवचनविगानाच नापि पुरुपविपयस्य करोत्यर्थस्य क्रियाफलस्य वायं निर्देशः, कर्तृशब्देनैव तयोरुपात्तत्वात् । पारिशेष्यात्प्रत्यक्षसनिहितं जगत्सर्वनाम्नैतच्छन्देन निर्दिश्यते । क्रियत इति च तदैव जगत्कर्म । ननु जगदप्यप्रकृतमसंशब्दितं च । ससमे- वत् । तथाप्यसति विशेपोपादाने साधारणेनार्थेन संनिधानेन संनि- १ यत्कारण यस्मानीव बोधयति तस्मादस्ति मुप्तोत्थापन जीवलिङ्गमिति योजना । ।

·अधि. ५ सू. १७] प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । १६७ हितवस्तुमात्रस्यायं निर्देश इति गम्यते न विशिष्टस्य कस्यचित् । विशेषसं- निधानाभावात् । पूर्वत्र च जगदेकदेशभूतानां पुरुषाणां विशेपोपादाना- दविशेपितं जगदेवेहोपादीयत इति गम्यते । एतदुक्तं भवति य एतेषां पुरुषाणां जगदेकदेशभूतानां कर्ता, किमनेन विशेपेण, यस्य कृत्स्नमेव जगदविशेषितं फौति । वाशब्द एकदेशावच्छिन्नकर्तृत्वव्यावृत्त्यर्थः । ये वालाकिना प्रमत्वानिमताः पुरुपाः कीर्तितास्तेपामब्रह्मत्वख्यापनाय विशेपोपादानम् । एवं ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायेन सामान्यविशेषाभ्यां जगतः कर्ता वेदितव्यतयोपदिश्यते । परमेश्वरच सर्वजगतः फर्ता सर्व- वेदान्तेष्ववधारितः ॥ १६ ॥ जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्तयाख्यातम् ॥ १७ ॥ अथ यदुक्तं वाक्यशेपगताज्जीवलिङ्गान्मुख्यप्राणलिगाच तयोरेवा- न्यतरस्येह ग्रहणं न्याय्यं न परमेश्वरस्येति । तत्परिहर्तव्यम् । यत्रो- च्यते--परिहृतं चैतत् 'नोपासात्रैविध्यादानितत्वादिह तद्योगात्' (७० सू० १११।३१) इत्यत्र । त्रिविधं यत्रोपासनमेवं सति प्रसज्येत जीवोपासनं मुख्यप्राणोपासनं ब्रह्मोपासनं चेति । न चैतन्याय्यम् । उपक्रमोपसंहाराभ्यां हि ब्रह्मविपयत्वमस्य वाक्यस्यावगम्यते । तनो- पक्रमस्य तावद्ब्रह्मविपयत्वं दर्शितम् । उपसंहारस्यापि निरतिशयफलम- वणाब्रह्मविपयत्तं दृश्यते—'सर्वान्पाप्मनोऽपहस सर्वेषां च भूतानां श्रेष्ठयं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद' इति । नन्वेवं सति प्रतर्दनवाक्यनिर्णयेनैवेदमपि वाक्यं निर्णीयेत । न निर्णीयते । 'यस्य वैतत्कर्म' इत्यस्य ब्रह्मविपयत्वेन तन्नानिर्धारितत्वात् । तस्मादन जीव- मुख्यप्राणशङ्का पुनरुत्पद्यमाना निवर्यते । प्राणशब्दोऽपि ब्रह्मविपयो दृष्टः 'प्राणवन्धनं हि सोम्य मनः' (छा० ६टार) इत्यत्र । जीवलिङ्ग- मप्युपक्रमोपसंहारयोर्ब्रह्मविपयत्वादभेदामिप्रायेण योजयितव्यम् ॥१॥ १ ब्राह्मणा भोजयितव्याः परिव्राजकश्चैत्युक्त सामान्यविशेषाभ्यां संनिहितसर्वनाम- गवत् । २ श्रेष्म्यं गुणाधिश्यम्, आधिपत्यं नियन्तृत्वम्, खाराज्यमनियम्यत्वमिति भेदः ।

·१६८ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि. ६ सू. १९ अन्याय तु जैमिनिःप्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके॥१८॥ अपिच नेवान विवदितव्यं जीवप्रधानं वेदं वाक्यं स्याद्ब्रह्मप्रधानं वेति । यतोऽन्याय जीवपरामर्श ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थमस्मिन्नाक्ये जैमिनि- राचार्यों मन्यते । कस्मात् । प्रश्नव्याख्यानाभ्याम् । प्रस्तावत्सुप्त- पुरुपप्रतिवोधनेन प्राणादिव्यतिरिक्त जीवे प्रतियोधिते पुनर्जीवव्यतिरि. कविपयो दृश्यते-कैप एतद्वालाके पुरुपोऽशयिष्ट क वा एतदभू- त्कुत एतदागात्' (को० प्रा० ४।१९) इति । प्रतिवचनमपि 'यदा सुप्तः स्वप्नं न कंचन पश्यत्ययास्मिन्प्राण एवेकधा भवति' इत्यादि 'एतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्टन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः' (को० ब्रा० ४।२०) इति च । सुषुप्तिकाले च परेण ब्रह्मणा जीव एकतां गच्छति । परस्माच ब्रह्मणः प्राणादिकं जगजायत इति वेदान्तमर्यादा । तस्माद्यनास्य जीवस्य निःसंबोधतास्वच्छतारूपः स्वाप उपाधिजनितविशेषविज्ञानरहितं स्वरूपं, यतस्तद्वंशरूपमागमनं, सोऽत्र परमात्मा वेदितव्यतया श्रावित इति गम्यते । अपिचैवमेके शाखिनो वाजसनेयिनोऽस्मिन्नेव वालाक्यजातशत्रुसंवादे स्पष्टं विज्ञानमयशब्देन जीवमानाय तव्यतिरिक्तं परमात्मानमामनन्ति--'य एष विज्ञानमयः पुरुपः कैप तदाभूत्कुत एतदागात्' (वृ० २।०१६) इति प्रश्ने । प्रतिव- चनेऽपि य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिशेते' इति । आकाशशब्दश्य परमात्मनि 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः' ( छा० ८।१।१ ) इत्यत्र । 'सर्व एत आत्मनो व्युचरन्ति' इति चोपाधिमतामात्मनामन्यतो न्युचर- णमामनन्तः परमात्मानमेव कारणत्वेनामनन्तीति गम्यते । प्राणनिराक- रणयापि सुपुप्तपुरुषोत्थापनेन प्राणादिव्यतिरित्तोपदेशोऽभ्युच्चयः ॥१८॥ ६ वाक्यान्वयाधिकरणम् । सू० १९-२२ वाक्यान्वयात् ॥१९॥ वृहदारण्यके मैत्रेयीब्राह्मणेऽधीयते-'न वा अरे पत्युः कामाय- 1 १ नि सवोधता विशेषधीशून्यता । स्वच्छता विक्षेपमलशून्यत्वम् ।

·। अधि. ६ सू. १९] प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । १६९ इत्युपक्रम्य 'न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवत्यात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन भत्या विज्ञाने- नेदं सर्व विदितम्' (वृ०१५।६) इति, नत्रैतद्विचिकित्स्यते—कि विज्ञानात्मैवायं द्रष्टव्यश्रोतव्यस्वादिरूपेणोपदिश्यत आहोस्वित्परमात्मेति । कुतः पुनरेपा विचिकित्सा । प्रियसंसूचितेनात्मना भोक्त्रोपक्रमाद्वि- ज्ञानात्मोपदेश इति प्रतिभाति । तथात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपदेशात्पर- मात्मोपदेश इति । किं तावत्प्राप्तम् । विज्ञानात्मोपदेश इति । कस्मात् । उपक्रमसामर्थ्यात् । पतिजायापुत्रवित्तादिकं हि भोग्यभूतं सर्व जग- दात्मार्थतया प्रियं भवतीति प्रियसंसूचितं भोक्तारमात्मानमुपक्रम्यान- न्तरमिदमात्मनो दर्शनागुपदिश्यमानं कस्यान्यस्यात्मनः स्यात् । म- ध्येऽपि 'इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानधन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समु- स्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्ति' इति प्रकृतस्यैव महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं विज्ञानात्मभावेन ब्रुवन्विज्ञाना- मन एवेदं द्रष्टव्यत्वं दर्शयति । तथा 'विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' इति कर्तृवचनेन शब्देनोपसंहरन्विज्ञानात्मानमेवेहोपदिष्टं दर्शयति । तस्मादात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानवचनं भोक्त्रर्थत्वाद्भोग्यजातस्यौपचा- रिकं द्रष्टव्यामिति । एवं प्राते ब्रूमः-परमात्मोपदेश एवायम् । क- स्मात् । वाक्यान्वयात् । वाक्यं हीदं पौर्वापर्येणावेक्ष्यमाणं परमात्मा- नंप्रति अन्वितावयवं लक्ष्यते । कथगिति, तदुपपाद्यते—'अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनै' इति याज्ञवल्क्यादुपश्वत्य 'येनाहं नामृता स्यां क्रिमहं तेन कुर्या यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रूहि' इत्यमृतत्वमाशा- सानाया मैत्रेय्या याज्ञवल्क्य आत्मविज्ञानमिदमुपदिशति । नचा- न्यत्र परमात्मविज्ञानादमृतलमस्तीति ध्रुतिस्मृतिवादा वदन्ति । तथा १इदं प्रत्यक् । महदपरिच्छिन्नम् । भूतं सत्यम् । अनन्तं निलम् । अपार सर्वगत चिदेकरसम्। २ विज्ञातार विज्ञानकर्तारम् । ३ न वित्तेन तत्साध्येन दमणेत्यर्थः । ४ 'नान्यः पन्था', 'न कर्मणा' इत्यादय. श्रुतिवादा । 'शानादेव तु कैवल्य इत्यादय. स्मृतिवादा। . १५० सू० ·प्रझसूनशाङ्करमाप्यम् । [अघि. ६ सू. २१ चामविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुच्यमानं नान्यत्र परमकारणविज्ञानान्मुख्य- मवकल्पते । नचैतदौपचारिकमाश्रयितुं शक्यं, यत्कारणमात्मविज्ञा. 'नेन सर्व विज्ञान प्रतिज्ञायानन्तरेण मन्थेन वदेवोपपादयति-'ब्रह्म तं परादायोऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद इत्यादिना । यो हि ब्रह्मक्षत्रादिकं जगदात्मनोऽन्यत्र स्वातव्येण लब्धसद्भावं पश्यति तं मिथ्यादर्शिन तदेव मिथ्यादृष्टं ब्रह्माक्षत्रादिकं जगत्पराकरोतीति भेददृष्टिमपोद्य 'इदं सर्व यदयमात्मा' इति सर्वस्य वस्तुजातस्यात्माव्यतिरेकमवतारयति । दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तैश्च (वृ० ४।५।८) तमेवाव्यतिरेकं द्रढयति । 'अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदः' (वृ० ४।५।११) इत्यादिना च प्रकृतस्यात्मनो नामरूपकर्मप्रपञ्चकारणतां व्याचक्षाणः परमात्मानमेनं गमयति । तथैवैकायनप्रैक्रियायामपि (वृ० ४।५।१२) सविपयस्य सेन्द्रियस्य सान्तःकरणस्य प्रपञ्चस्यै कायनमनन्तरमयाह्यं कृत्तं प्रज्ञान- धनं व्याचक्षाणः परमात्मानमेनं गमयति । तस्मात्परमात्मन एवायं दर्शनाद्युपदेश इति गम्यते ॥ १९ ॥ यत्पुनरुक्तं प्रियसंसूचितोपक्रमाद्विज्ञानात्मन एवायं दर्शनासुपदेश इति, अत्र चूम:- प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः ॥२०॥ अस्यत्र प्रतिज्ञा 'आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति', सर्वं यद्यमात्मा' इति च । तस्याः प्रतिज्ञायाः सिद्धिं सूचयत्येतल्लिङ्गं य- प्रियसंसूचितस्यात्मनो द्रष्टव्यत्वादिसंकीर्तनम् । यदि हि विज्ञानात्मा पर- मात्मनोऽन्यः स्यात्ततः परमात्मविज्ञानेऽपि विज्ञानात्मा न विज्ञात इत्येक- विज्ञानेन सर्वविज्ञानं यत्प्रतिज्ञातं तद्धीयेत । तस्मात्प्रतिज्ञासिद्ध्यर्थ विज्ञा- नात्मपरमात्मनोरभेदांशेनोपक्रमणमित्याश्मरथ्य आचार्यों मन्यते ॥२०॥ उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडुलोमिः॥ २१ ॥ विज्ञानात्मन एव देहेन्द्रियमनोबुद्धिसंघातोपाधिसंपर्कात्कलुपीभूतस्य १ पराकरोति श्रेयोमार्गानंशयति । २ ऋग्वेदादिकं नाम, इष्टं हुतमिति कर्म, अयं च लोक इति रूपम्। ३ प्रक्रिया प्रकरणम् । , ·अधि. ६ सू. २२] प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । १७१ बानध्यानादिसाधनानुष्ठानासंप्रसन्नस्य देहादिसंघातादुत्क्रमिष्यतः पर- मात्मैक्योपपत्तेरिदमभेदेनोपक्रमणमित्यौडलोगिराचार्यों मन्यते । श्रुति- श्चैवं भवति–'एप संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसं- पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' (छा० ८।१२।३) इति । कचिय जीवाश्रयमपि नामरूपं नदीनिदर्शनेन ज्ञापयति—'यथा नद्यः स्यन्द- मानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपाद्वि- मुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्' (मुण्ड० ३।२।८) इति । यथा लोके नद्यः स्वाश्रयमेव नामरूपं विहाय समुद्रमुपयन्त्येवं जीवोऽपि खाश्रयमेव नामरूपं विहाय परं पुरुपमुपैतीति हि तत्रार्थः प्रतीयते दृष्टान्तदान्तिकयोस्तुल्यतायै ।। २१ ॥ अवस्थितेरिति काशकृत्लः ॥ २२ ॥ अस्यैव परमात्मनोऽनेनापि - विज्ञानात्मभावेनावस्थानादुपपन्नमिदम- भेदेनोपक्रमणमिति काशकृत्स्न आचार्यों मन्यते । तथाच ब्राह्मणम्-- अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' (छा० ६।३।२ ) इत्येवंजातीयक परस्यैवात्मनो जीवभावेनावस्थानं दर्शयति । मत्रवर्णश्व- 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते' (ते. आ० ३११२१७ ) इत्येवंजातीयकः । नच तेजप्रभृतीनां सृष्टौ जीवस्य पृथक्सृष्ठिः श्रुता, येन परस्मादात्मनोऽन्यस्तद्विकारो जीवः स्यात् । काशकृत्स्नस्याचार्यस्याविकृतः परमेश्वरो जीवो नान्य इति मतम् । आश्मरथ्यस्य तु यद्यपि जीवस्य परसादनन्यत्वमभिप्रेतं, तथापि प्रति- ज्ञासिद्धेरिति सापेक्षत्वाभिधानात्कार्यकारणभावः कियानप्यमिप्रेत इति गम्यते । औडुलोमिपक्षे पुनः स्पष्टमेवावस्थान्तरापेक्षौ भेदाभेदौ गम्यते तत्र फाशकृत्स्लीयं मतं श्रुत्यनुसारीति गम्यते, प्रतिपिपादयिपितार्थानु- सारात् 'तत्त्वमसि' इत्यादिश्रुतिभ्यः । एवंच सति तज्ज्ञानादमृतत्वम- - १ समुत्थानमुत्क्रान्तिः । २ धीरः सर्वज्ञः । रूपाणि चराचराणि शरीराणि । विचित्य निर्माय । तेषां नामानि कृत्वा तमानुप्रविश्य । अभिवदन्नमिवदनादि कुर्वन् । " ·. ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [ अधि. ६ सू. २२ वकल्पते । विकारात्मकत्वे हि जीवस्याभ्युपगम्यमाने विकारस्य प्रकृति- संबन्धे प्रलयप्रसङ्गान्न तज्ज्ञानादमृतत्वमवकल्पेत । अतश्च स्वाश्रयस्य नामरूपस्यासंभवादुपाघ्याश्रयं नामरूपं जीव उपचर्यते । अतएवोत्पत्ति- रपि जीवस्य फचिदग्निविस्फुलिङ्गोदाहरणेन श्राव्यमाणोपाध्याश्रयैव वेदितव्या । यदप्युक्तं प्रकृतस्यैव महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समु- स्थानं विज्ञानात्मभावेन दर्शयन्विज्ञानात्मन एवेदं द्रष्टव्यत्वं दर्शयतीति, तत्रापीयमेव त्रिसूत्री योजयितव्या । 'प्रतिज्ञासिद्धेर्लिगमाश्मरथ्यः । इदमन प्रतिज्ञातम्--'आत्मनि विदिते सर्व विदितं भवति' 'इदं सर्व यदयमात्मा' (बृह० २।४।६ ) इति च । उपपादितं च, सर्वस्य नाम• रूपकर्मप्रपञ्चस्यैकप्रसवत्वादेकप्रलयत्वाय दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तेश्च कार्यका- रणयोरव्यतिरेकप्रतिपादनात् । तस्या एव प्रतिज्ञायाः सिद्धिं सूचयत्ये- तल्लिङ्गं यन्महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं विज्ञानात्मभावेन कथितमित्याश्मरथ्य आचार्यों मन्यते । अभेदे हि सत्येक विज्ञानेन सर्व- विज्ञानं प्रतिज्ञातमवकल्पत इति । 'उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडुलोमिः' । उत्क्रमिप्यतो विज्ञानात्मनो ज्ञानध्यानादिसामर्थ्यासंप्रसन्नस्य परेणात्म- नैक्यसंभवादिदमभेदाभिधानमित्यौडुलोमिराचार्यों मन्यते । 'अवस्थि- तेरिति काशकृत्स्नः' । अस्यैव परमात्मनोऽनेनापि विज्ञानात्मभावेनाव- स्थानादुपपन्नमिदमभेदाभिधानमिति काशकृत्स्न आचार्यों मन्यते । ननू- च्छेदाभिधानमेतत् एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्ति' (वृह० २।४।१२) इति, फयमेतदभेदाभिधानम् । दोपः । विशेषविज्ञानविनाशामिप्रायमेतद्विनाशाभिधानं नामोच्छेदा- मिप्रायम् । 'अनैव मा भगवानभूमुहन्न प्रेत्य संशास्ति' इति पर्यनुयुज्य खयमेव श्रुत्यार्थान्तरस्य दर्शितत्वात्-'न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीम्य- विनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवति' इति । एतदुक्तं भवति-कूटस्थनित्य एवायं विज्ञानधन आत्मा नास्योच्छेदप्र- सङ्गोऽस्ति । मानामिस्त्वस्य भूतेन्द्रियलक्षणाभिरविद्याकृतामिरसंसर्गो १ मोहं मोहकर वाक्यम् । २ उच्छित्ति शस्तद्वान भवतीत्यनुच्छित्तिधर्मा ।

·अधि. ६. सू. २२] प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । ६१७३ विद्यया भवति । संसर्गाभावे च तत्कृतस्य विशेषविज्ञानस्वाभावान्न प्रेस संज्ञास्तीत्युक्तमिति । यदप्युक्तम्-'विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' इति कर्तृवचनेन शब्देनोपसंहाराद्विज्ञानात्मन एवेदं द्रष्टव्यमिति, तदपि काशकृत्स्त्रीयेनैव दर्शनेन परिहरणीयम् । अपिच 'यन्न हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति' (वृ० २।४।१३) इसारभ्याविद्यावि- पये तस्यैव दर्शनादिलक्षणं विशेषविज्ञानं प्रपथ्य 'यत्र स्वस्य सर्वमा- स्मैवामूत्तत्केन के पश्येत्' इत्यादिना विद्याविपये तस्यैव दर्शनादि- लक्षणस्य विशेषविज्ञानस्वाभावमभिदधाति । पुनश्च विषयाभावेऽपि आत्मानं विजानीयात् इत्याशय 'विज्ञातारगरे केन विजानीयात्' इत्याह । ततश्च विशेषविज्ञानाभावोपपादनपरत्वाद्वाक्यस्य विज्ञानधा- तुरेव केवलः सन्भूतपूर्वगत्या कर्तृवचनेन तृचा निर्दिष्ट इति गम्यते । दर्शितं तु पुरस्तात्काशकृत्स्नीयस्य पक्षस्य श्रुतिमत्त्वम् । अतश्च विज्ञाना- त्मपरमात्मनोरविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपरचितदेहाशुपाधिनिमित्तो भेदो न पारमार्थिक इत्येपोऽर्थः सर्वैर्वेदान्तवादिभिरभ्युपगन्तव्यः । 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' (छा० ६।२।१) 'आत्मैवेदं सर्वम्' (छा० ७।२५।२), 'ब्रवदं सर्वम्' (मुण्ड० २।२।११), 'इदं सर्वं यदय- मात्मा,' (०२।४।६), 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' (वृ० ३।७।२३), 'नान्यदतो- ऽस्ति द्रष्टुं (१० ३।८।११) इत्येवंरूपाभ्यः श्रुतिभ्यः । स्मृतिभ्यश्च 'घासुदेवः सर्वमिति' (गी० ७१९), 'क्षेत्रनं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत' (गी० १३।२), 'समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्' (गी० १३।२७) इत्येवंरूपाभ्यः । भेददर्शनापवादाच 'अन्योऽसावन्योऽहम- स्मीति न स वेद यथा पशुः' (वृ० १।४।१०), 'मृत्योः स मृत्युमा- मोति य इह नानेव पश्यति' (वृ० ४।४।१९) इत्येवंजातीयकात् । 'स वा एप महानज आत्माजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म' (वृ०४।४।२५) इति चात्मनि सर्वविक्रियाप्रतिपेधात् । अन्यथा च मुमुक्षणां निरस- वादविज्ञानानुपपत्तेः, सुनिश्चितार्थत्वानुपपत्तश्च । निरपवाद हि विज्ञान सर्याकाहानिवर्तकमात्मविपयमिप्यते, 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चिवार्थाः' (मु- ·१७४ प्रशसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [अधि.७ सू. २३ ण्ड० ३।२।६) इति च श्रुतेः । 'तत्र को मोहः कः शोक एक्त्व- मनुपश्यतः' (ईशा० ७) इति च । स्थितप्रज्ञलक्षणस्मृतेश्च (गी० २।५४)। स्थिते च क्षेत्रापरमात्मैकत्वविपये सम्यग्दर्शने क्षेत्रज्ञः परमात्मेति नाममात्रभेदात् , क्षेत्रज्ञोऽयं परमात्मनो भिन्नः परमात्मायं क्षेत्रज्ञाद्भिन्न इत्येवंजातीयक आत्मभेदविपयो निर्वन्धो निरर्थकः । एको ह्ययमात्मा नाममानभेदेन बहुधाभिधीयत इति । नहि 'ससं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायाम्' (ले० २।१) इति कांचिदेवकां गुहामधिकृत्यैतदुक्तम् । नच ब्रह्मणोऽन्यो गुहायां निहि- तोऽस्ति, 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् (तै० २१६) इति स्रष्टुरेव प्रवे- शश्रयणात् । ये तु निर्बन्धं कुर्वन्ति ते वेदान्तार्थ वाधमानाः श्रेयोद्वार सम्यग्दर्शनमेव वाधन्ते । कृवकमनिसं च मोक्षं कल्पयन्ति । न्यायेन चन संयच्छन्त इति ॥ २२ ॥ ७ प्रकृत्यधिकरणम् । सू० २३-२७ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २३ ॥ यथाभ्युदयहेतुत्वाद्धर्मों जिज्ञास्य एवं निःश्रेयसहेतुत्वाद्ब्रह्म जिज्ञा- स्यमित्युक्तम् । ब्रह्म च 'जन्माघस्य यतः' (न. १।१२) इति लक्षितम् । तच लक्षणं घटरुचकादीनां मृत्सुवर्णादिवत्प्रकृतित्वे फुला- लसुवर्णकारादिवन्निमित्तत्वै च समानमित्यवो भवति विमर्शः, किमा- त्मकं पुनर्ब्रह्मणः कारणत्वं स्यादिति । तत्र निमित्तकारणमेव तावत्के- वलं स्याति प्रतिभादिति । कस्मात् । ईक्षापूर्वककर्तृत्वश्रवणात् । ईक्षा- पूर्वकं हि ब्रह्मणः कर्तृत्वमवगम्यते-'स ईक्षांच' (प्र० ६।३) 'स प्राणमसृजत' (०६४) इत्यादिनुविभ्यः । ईक्षापूर्वकं च कर्तृत्वं निमित्तकारणेप्वेव कुलालादिषु दृष्टम् । अनेककारकपूर्विका च क्रिया- फलसिद्धिोके दृष्टा । स च न्याय आदिकर्तर्यपि युक्तः संक्रमयितुम् । ईश्वरत्वप्रसिद्धेश्च । ईश्वराणां हि राजवैवस्वतादीनां निमित्तकारणत्यमेव १ काचित् जीवस्थानादन्याम् । २ ये तु आरमरम्यप्रभृतयः। ३ विमर्श सशय । .

·अधि. ७ सू. २३ ] प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । १७५ केवलं प्रतीयते तद्वत्परमेश्वरस्यापि निमित्तकारणत्वमेव युक्तं प्रतिपतुम् । कार्य चेदं जगत्सावयवमचेतनमशुद्धं च दृश्यते, कारणेनापि तस्य ताह- शेनैव भवितव्यं, कार्यकारणयोः सारूप्यदर्शनात् । ब्रह्म च नैवं- लक्षणमवगम्यते निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवा निरञ्जनम्' (वे० ६।१९) इत्यादिश्रुतिभ्यः । पारिशेप्याब्रह्मणोऽन्यदुपादानकार- गमशुद्ध्वादिगुणकं स्मृतिप्रसिद्धमभ्युपगन्तव्यम् । ब्रझकारणत्वभुतेनिमि- तत्वमात्रे पर्यवसानादिति । एवं प्राप्ते ब्रूमः~-प्रकृतिश्चोपादानकारणं च ब्रह्माभ्युपगन्तव्यं निमित्तकारणं च । न केवलं निमित्तकारणमेव । कस्मात् । प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् । एवं प्रतिज्ञादृष्टान्तौ श्रौती नोपरु- ध्येते । प्रतिज्ञा तावत्-'उत तमादेशमप्रात्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्य- मतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्' (छा० ६।१।२) इति । तत्र चैकेन विज्ञा- तेन सर्वमन्यदविज्ञातमपि विज्ञातं भवतीति प्रतीयते । तचोपादान- कारणविज्ञाने सर्वविज्ञानं संभवत्युपादानकारणाव्यतिरेकात्कार्यस्य । निमित्तकारणाव्यतिरेकरतु कार्यस्य नास्ति, लोके तक्ष्णः प्रासाव्यतिरे- कदर्शनात् । दृष्टान्तोऽपि-'यथा सोम्येकेन मृत्पिण्डेर सवै मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इत्युपा- दानकारणगोचर एवाम्नायते । तथा 'एकेन लोहमणिना सर्व लोहमयं विज्ञावं स्यात्' 'एफेन नसनिकृन्तनेन सर्व कार्णायसं विज्ञातं स्यात्' (छा०.६।११४,५,६) इति च । तथान्यत्रापि 'कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति' (मुण्ड० १११।२) इति प्रतिज्ञा । 'यथा पृ- थिव्यामोषधयः संभवन्ति' (मुण्ड० १।११७) इति दृष्टान्तः । तथा 'आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्व विदितम्' इति प्रतिज्ञा । 'स यथा दुन्दुभेन्यमानस्य न बाझाशब्दाञ्शनुयाद्रहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणैन दुन्दुभ्याघातस्य वाशब्दो गृहीतः' (वृ० ४।५।६,८) इति निष्कल निरवयवम् , निष्क्रियमवलम् , शान्तमपरिणामि, निरवयं निरस्तसमतदो- पम् । २ लोहं सुवर्णम् । ३ नखनिकृन्तनं कार्णायसकृतनखलबनशस्त्रं लोहपिण्डो वा। ४ दुन्दुभ्याघातस्य जनकस्य जन्यतया सबन्धी वाशन्दो विशेपशन्द इत्यर्थः ।

·,१७६ । अमसूत्रंशाकरमाप्यम् । [अधि. ७ सू. २६ दृष्टान्तः। एवं यथासंभवं प्रतिवेदान्तं प्रतिज्ञादृष्टान्ती प्रकृतित्वसाधनी प्रत्येवव्या । यत इतीयं पञ्चमी 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यत्र 'जनिकर्तुः प्रकृतिः' (पा० सू० १४:३०) इति विशेपस्मरणा- प्रकृतिलक्षण एवापादाने द्रष्टव्या । निमित्तत्वं स्वधिष्ठानन्तराभावाद- धिगन्तव्यम् । यथा हि लोके मृत्सुवर्णादिकमुपादानकारणं कुलालसुव- र्णकारादीनधिष्ठातृनपेक्ष्य प्रवर्तते नैवं ब्रह्मण उपादानकारणस्य सतोऽन्यो- अधिष्ठातापेक्ष्योऽस्ति, प्रागुत्पत्तेरेकमेवाद्वितीयमित्यवधारणात् । अधि- प्ठानन्तराभावोऽपि प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादेवोदितो वेदितव्यः । अधि- टातरि घुपादानादन्यस्मिन्नभ्युपगम्यमाने पुनरप्येकविज्ञानेत सर्वविज्ञा- नस्यासंभवात्प्रतिज्ञादृष्टान्तोपरोध एव स्यात् । तस्मादधिष्टानन्तरामा. वादात्मनः कर्तृत्वमुपादानान्तराभावाच प्रकृतित्वम् ॥ २३ ॥ कुतश्चात्मनः कर्तृत्वप्रकृतित्वे- अभिध्योपदेशाच ॥२४॥ अभिध्योपदेशश्चासनः कर्तृत्वप्रकृतित्वे गमयति 'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति', 'तदैक्षत वहु स्यां प्रजायेय' इति च । तत्रामिध्यानपू- र्विकायाः स्वातत्र्यप्रवृत्ते कर्तेति गम्यते । बहु स्यामिति प्रत्यगात्म- विषयत्वाद्वहुभवनानिध्यानस्य प्रकृतिरित्यपि गम्यते ॥ २४ ॥ साक्षाचोभयानानात् ॥ २५ ॥ प्रकृतित्वस्यायमभ्युच्चयः । इतश्च प्रकृतिब्रह्म, यत्कारणं साक्षाद्रीय कारणमुपादायोभी प्रभवप्रलयावान्नायेते-'सर्वाणि ह वा इमानि भूता- न्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते । आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति' (छा० १०९।१) इति । यद्धि यस्मात्प्रभवति यस्मिंश्व प्रलीयते तत्तस्योपादानं प्रसिद्धम् । यथा ब्रीहियवादीनां पृथिवी । साक्षादिति चोपादानान्तरानुपादानं दर्श- यस्याकाशादेवेति । प्रत्यस्तमयश्च नोपादानादन्यत्र कार्यस्य दृष्टः ॥२५॥ आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥ इतश्च प्रकृतिब्रह्म, यत्कराणं ब्रह्मप्रक्रियायाम् तदात्मानं स्वयम- १ अभिध्या सृष्टिसकल्प । २ अभ्युचयो हेत्वन्तरम् । । . .

·अधि. ७ सू. २७] प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । १७७ कुरुत' (ले० २।७) इत्यात्मनः कर्मत्वं कर्तृत्वं च दर्शयति । आत्मा- नमिति कर्मत्वं, स्वयमकुरतेति कर्तृत्वम् । कथं पुनः पूर्वसिद्धस्य सतः कर्तृत्वेन व्यवस्थितस्य क्रियमाणत्वं शक्यं संपादयितुम् । परिणामादिति ब्रूमः । पूर्वसिद्धोऽपि हि सन्नात्मा विशेषेण विकारात्मना परिणमया- मासात्मानमिति । विकारात्मना च परिणामो मृदाद्यासु प्रकृतिपूप- लब्धः । स्वयमिति च विशेपणानिमित्तान्तरानपेक्षत्वमपि प्रतीयते । परिणामादिति वा पृथक्सूत्रम् । तस्वैपोऽर्थ:-~इतश्च प्रकृतिब्रह्म, यत्कारणं ब्रह्मण एव विकारात्मनां परिणामः सामानाधिकरण्येनाम्ना- यते 'सच त्सयाभवत् । निरुकं चानिरुफ च' (दै० २।६) इत्यादिनेति ॥ २६ ॥ योनिश्च हि गीयते ॥२७॥ इतश्च प्रकृतिर्बा, यसकारणं ब्रह्म योनिरित्यपि पठ्यते वेदान्तेषु कर्तार- मीशं पुरुपं ब्रह्म योनिम्' (मुण्ड० ३।१।३) इति, 'यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः' (मुण्ड० १५११६) इति च । योनिशब्दश्च प्रकृतिवचनः सम- धिगतो लोके 'पृथिवी योनिरोपधिवनस्पतीनाम्' इति । स्त्रीयोनेरप्य- स्त्येवावयवद्वारेण गर्न प्रत्युपादानकारणत्वम् । कचित्स्थानवचनोऽपि योनिशब्दो दृष्टः- -'योनिष्ट इन्द्र निपदे अकारि' (ऋ० सं० १११०४१) इति । वाक्यशेपात्वन प्रकृतिवचनता परिगृह्यते 'यथोर्गनाभिः सृजते गृहते च' (मु० १२११७) इत्येवंजातीयकात् । एवं प्रकृतित्वं ब्रह्मणः प्रसिद्धम् । यत्पुनरिदमुक्कमीक्षापूर्वकं कर्तृत्वं निमित्तकारणेष्वेव कुलाला- दिपु लोके दृष्टं नोपादानेबियादि, तत्प्रत्युच्यतेन लोकवदिह भवि- तव्यम् । नायमनुमानगम्योऽर्थः । शब्दगम्यत्वावस्यार्थस्य यथाश- . - १ सत् प्रत्यक्ष भूतत्रयम्, त्यत् परोक्ष भूतद्वयम् , निरुफ वक्तुं शक्यं पटादि, अनि- रुकं वक्तमशक्यं कपोतरूपादिकम् । २ कर्तार क्रियाशक्किमन्तम् , ईशं नियन्तारम् , पुरुषं प्रत्यञ्चम्, ब्रह्म पूर्णम् , योनि प्रकृतिम्। ३ हे इन्द्र, वे तव निपदे उपवेशनाय योनिः स्थानं मया अकारि कृतम् ।

·१७८ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । [ अधि. ८ सू. २८ व्दमिह भवितव्यम् । शव्दश्चेक्षितुरीश्वरस्य प्रकृतित्वं प्रतिपादयतीस- वोचाम । पुनश्चैतत्सर्व विस्तरेण प्रतिवक्ष्यामः ॥ २७ ॥ ८ सर्वव्याख्यानाधिकरणम् । सू० २८ . एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॥ २८॥ 'ईक्षतेन शब्दम्' (प्र० सू० १२१५) इत्यारभ्य प्रधानकारणवादः सूत्रैरेव पुनः पुनराशङ्य निराकृतः, तस्य हि पक्षस्योपोदलकानि कानि- चिलिङ्गामासानि वेदान्तेष्वापातेन मन्दमतीन्प्रतिभान्तीति । स च कार्यकारणानन्यत्वाभ्युपगमात्प्रत्यासन्नो वेदान्तवादस्य । देवलप्रभृति- मिश्च कैश्विद्धर्मसूत्रकारैः स्वमन्येष्वाश्रितः, तेन तत्प्रतिषेधे यनोऽतीय कृतो नाण्यादिकारणवादप्रतिपेघे। तेऽपि तु ब्रमकारणवादपक्षस्य प्रति- पक्षत्वात्प्रतिपेद्धव्याः । तेषामप्युपोदलकं वैदिकं किंचिल्लिगमापातेन मन्दमतीन्प्रति भायादिति । अतः प्रधानमल्लनिवर्हणन्यायेनातिदिशति- एतेन प्रधानकारणवादप्रतिपेधन्यायकलापेन सर्वेऽण्वादिकारणवादा अपि प्रतिपिद्धतया व्याख्याता वेदितव्याः । तेपामपि प्रधानवदशब्दवा- च्छब्दविरोधित्वाचेति । व्याख्याता व्याख्याता इति पदाभ्यासोऽध्या- यपरिसमाप्ति द्योतयति ॥ २८ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचा- यश्रीमच्छंकरभगवत्पूज्यपादकृतौ शारीरकमीमांसाभाष्ये प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः समाप्तः ॥ ४॥ इति श्रीमद्ब्रह्मसूत्रशाङ्करमाप्ये समन्वयाख्यः प्रथमोऽध्यायः॥१॥ -