·THE
NYAYABINDUTIKA
DHARNOTTARACHARYA:
TO WHICH IS ADDED
THE NYAYABINDU.
EDITED BY
PETER PETERSON, M. A.
ELPHINSTONE PROFESSOR OF SANSKRIT, BOMBAY
PUBLISHED FOR TIJE BIBLIOTHECA INDIOA
CALOUTTA
PRITTED BY G I BOUSE, BAPTIST M18310Y PRESS
1889

·DEDICATED
TO
HIS DIAJESTY THE KING OF STEDEN
AND NORWAY
OSCAR II
PATRON OF THE EIGHTH INTERNATIOYAL CONGRESS OF
ORIE VTALISTE
BY HIS MAJESTY'S
NOST OBEDIENT SERTANT
PETER PETERSON

·न्यायविन्दुटोका।
धर्मोत्तराचार्यकृता।
THE NYAYABINDU-TIKK,
BY
DUARLOTTARA ACHARYA

·न्यायबिन्दुटीका।
धर्मोत्तराचार्यकता।
THE NYAYABINDU-TIKA,
BY
DITARMOTTARA ACHARYA

·PREPACE The cucumstances under which this ancient trentise on logic is now for the first time published, as a number of the Calcutta Bibliotheca Indica, should interest even the general reader The first to make known to us so much as the name of the author, the Acharya Dhurmottarı, yis the Russian scl olar W Vassiljev During a ten years' residence at Pekin (1840 1850) Vassiljev deroted himself to the study at first band of Buddhism, fired, 18 be tells us, with the liope of affording proof that the “Russians too could do something for learning” Vassiljev did inuch He would appear to have alrendy mastered both the Chinese and the Tibetan languages, and with these keys he unlocked the vist stores of Buddhist tradition in Northern Asia That tradition is not indigenous, and the books 10 which it 15 preserved are for the inost part translations from Sanskrit If we can conceive a state of things in which the whole of the New Testament, lost for ages, and perhaps for ever, in the original Greek, should bave been suddenly recovered, in the form of a trinslation into old Gothic, we shall appreciate the service (Vassiljev did to the study of Buddhism In his first poblication 'Buddhism, its Dogmas, History and Literiture '* Wassiljev had a good deul to tell us of the Baddlust ichárya or tercher, Dbırmottara The Dhar mottari school, so called after its founder Dl armottırı or Uttamdiarma, was one of eleven schools into which the great Sthayıra sect of Buddlusts 118 ultimutely subdivided (pp 253, 256) Along with three of these schools the follow- St Peters • Der Buddl isn 8 se de Dogmen Cesch chte and Literator borg 1860 I use tts Germau translation ·71 rr PACE crs of Dharmott ira Axscrted that it sy lo possil le for those who had Icchi Bised again to fall' (p 279) Lastly in a very important 17892,5€, which can only be gentrally referred to here, Wassiljew brings together the names Dignágr, Dbar makírtı, Santidevi and Dharmottara in a way which las #leial significance for our book (p 318) One of the Tibetan works used by Vassiljew, and of whicl: he had already in 1860 prepared a translation into Russian, was Táranátla's lustory of Buddhism known pretty generally now from Max Muller's references to it in lu18 • India what can it teach us?! (Note on the Renaissance of Sanskrit Literature) Schiefner, the translator into Ger man of Wassiljew's first worl, published the Tibetan text of Taranatha in 1869 and independent translations into Russian and German by Vassiljew and Schiefer respec tively, appeired in 1869 In big book Schiefner was able to use the greater part of Wassiljew s notes, and at p 330 of the Gerinan work it will be found that Schrefner corrects from Wassiljev his own translation of a passage in which, according to Wassiljew, Dlarmottıra is referred to Schief ner adds the information that the Tibetan Tandjur* contains, among other works by Dlarmottara, one entitled the Nyága vindaçíká Now this Nyaya bindu till of Dharmottarichárya is the book which I have the good fortune to offer here to scholars in its lost Sanskrit original form For the circumstances under which the then unique MS of the work (written Samvat 1229 = A D 1173) was discovered among the palm leaf MSS preserved in the Jain temple of Santinátha, . Tbct com The T betan Tandjur 9 a comp lat on to T betan of all sorts of literary works writes mostly by anc erst Ind an Paod to and some learned T betaug in the Brat centaries » lact o mencing with the sere 295 colars 1 201 pote at ·PRCFACE. vii Cambay, I may be permitted to refer to my Third Report.* The publication of the book is due to the liberality of the Asiatic Society of Bengal. Observing from the Annual Address of the President of that Society that it was intended to publislı some of the Tibetan texts collected by Csoma Korösi and Hodgson, side by side with their Sanskrit originals, I offered to edit in that way Dharmottara's book. This has unfortunately not been found practicable; but the search for Dharmottara's work in its Tibetan form has at least revealed the fact that the Society possesses a work of the same name by the better known author, Dharmakírtıt Both books are of course commentaries (tik is) on a work entitled the Nyígabindu, and it is to be hoped that Dharmakírtı's books will ultimately be made available, if not in Sanskrit, at least in a translation from the Tibetan. * "No 215 8 a Buddhist work, the only Baddhist book in this Library and my colleagues in thcso studies, if I may per Dharmottaráohárya's com mit myself that expression, wall sympath180 mentary on the Nyayaboda with the feelings with which I came upon at I have already tried to convey to the reader something of that sense of rain and desolation which must flow into the mind of him who, in this empty terple, turns over these buried records of human faith and love and sorrow Here in tho midst of it all 23 Ono solitary survival of a still older faith, of a yet greater religion. I tarn tho page and read Jayanti jati-vyasana prabandhaprasúti hetor jagato vijetaḥ rágadyaráteh Sagatasya vacho manos tamaa tänavain adadhanah "The world breeds nothing but a chain of evils that begin with birth but He has overcome the World It 19 He that fighteth for us 113 words lighton the darkness of our souls Glory to Buddha" A Third Report of operations in search of Sanskrit MSS in tho Bombay Circle Trubner & Co., 1887 + For this Baddhist yriter see Aafrecht in the Indische Studien, XYI 20L (the passage 18 gifen in English in Peterson and Durgastasad s Sabhásbata vala of Vallabhadera, Introduction, p 16) ·vis I TE FALT 'llc firat of the three elinpters auto which thus book 18 divaded lind allerdy been printed from the Cunbry pılmilenf DIS (A), wlien I tras very unexpectedly put in posses sion of a second MS For tlg lind I was indebted to Mr. Bingsandra Kerald19, klo well-known agent for the search for Sanskrit DSS in the Bombay Presidency dir Blagrandas noticed that the Blao Daji collection of BISS belonging to thic Bombay Branch of the Royal Asiatic Society contunel a work styled, in the Catalogue, Lachu-Dharmottara-Sútra. We sent for that book and found to our delight that it contained a second copy of Dharınottara's commentary on the Nyaya bindu, and a copy of the text of the Nyiyabindu atself (B). This discovery lius rery greatly lightened the task of editing the book I have also, through it, been able to present at the end of the cominentury the work to which at refers In repierring my Third Report Dr Buliler is disposed to think that the Nsirabrduţika of my Cambay MS must be identical with Dharmottara-Frith vluch ke 621 10 Jesrl anır, and of wlucha lo lnd a cong made for thic Boulay Government collection Thrs las not tuined out to the c180, but the Jesalmır MS is nerertbeless of great importance to It is not Dharmottara's book, but a commentary upon that by a wnter whose name is not given Unfortunately It is a mere fragment, extending only to p 20 of this edition of the Nyayabinduţílá In 1 paper, read before the Boni bay Branch of the Royal Asiatic Society, I have put together the information contained in the Jesalmir fragment, and bave shown in particular that, according to the anonymous commentator, Dbarmottarz liad three predecessors in his tash of cominenting on these old sutrag, Vinítadeya, Santablindra and Dharmalırtı As this last writer is known to have written a commentary on z work by Dignig? who is Bupposed to live been ? contemporrry of thd 13a's, we us ·PREFACF 23 obtuin from this statement something in the nature of a clue to Dharmotturn's inte But for this, and some specu lations as to the authorship of sutras lield in snch bagli lonour by a succession of famons Buddlust writers, I mast take leave here to refer to my paper, which will appear in the forthcoming number of the Society's Journal The two MSS on which tlus edition is thus based have been very carefully collated by me in collaboration with my Shástrí, Mr Syımji Valji, whose assistance I desire corumlly to acknowledge We cannot bope that our text is also lutely correct Bat we have spared no prins to make it as correct as we could I lind intended to furnish this edition with full notes, but I soon found that the only sutisfactory way of expluining a text, which is in places very obscnre, would be to attempt n complete translation Ihnd mnde considerable progress with n trinslation when an unexpected opportunity of attending the Stocl lolm Orientalist Congress rendered at advisable to lay that undertaking aside for the time The book itself wall, I in confident, hnge grent interest for students of Buddhism inil of Rindu Philosophy, and I have ventured to solicit permission, which has been lindly given, to dedicate it to the ingust and learned Patron of the Assembly I cannot refrain from adding that to me, the son of 2 Shetlander, it j$ 38 great A plenbure 28 at 19 11 honour, to present this venerable relic of old world thouglit to the Sovereign of Norway and Sweden P PETERSON Bombay, July 24th 1889 ·न्यायबिन्दुटीका। प्रथमपरिच्छेदः। जयन्ति जातिव्यसनप्रबन्ध- प्रसूतिहेतार्जगतो विजेतुः । रागाद्यरातेः सुगतस्य वाचा मनस्तमस्तानवमादधानाः॥ सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वत्यादिनास्य प्रकरणस्याभिधेयप्रयोजन- ५ मुच्यते। विविधं हि प्रकरणशरीरं भब्दोऽर्थश्चेति। तत्र शब्दस्य खाभिधेयप्रतिपादनमेव प्रयोजनम् । नान्यत् । अतस्तन्न निरूप्यते। अभिधेयं तु यदि निप्पयोजनं स्यात्तदा तत्प्रतिपत्तये शब्द- संदर्भाऽपि नारम्भौयः स्यात् । यथा काकदन्तप्रयोजनाभावान तत्परीचारम्भणीया प्रेवावता। तस्मादस्य प्रकरणस्यारम्भणी- १० यत्वं दर्शयताभिधेयप्रयोजनमनेनोच्यते। यस्मात्सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थमिद्धिस्तस्मात्तत्प्रतिपत्त्यर्थमिदमारभ्यत इत्ययमच वा- 1 ·न्यायविन्दुटीका। ९ि परिच्छेदः। क्यार्थः । अत्र च प्रकरणभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्य सर्वपुरुषार्थ- मिद्धितत्वं प्रयोजनमुक्तम् । अस्मिंथार्थ उध्यमाने संबन्ध- प्रयोजनाभिधेयान्युकानि भवन्ति । तथा हि पुरुषार्थापयोगि मम्यग्ज्ञानं व्युत्पादयितव्यमनेन प्रकरणेनेति ब्रुवता सम्यग्ज्ञान- ५ मस्य शब्दमंदर्भस्याभिधेयं नड्युत्पादनं मयोजनं प्रकरणं चेद- मुपायो व्युत्पादनस्येत्युक्तं भवति । तस्मादभिधेयभागप्रयोजना- भिधानमामासंबन्धादीन्युनानि भवन्ति । न विदमेकं वाक्यं संबन्धमभिधेयं प्रयोजनं च वक्तुं माक्षात्ममर्थम् । एकं तु वदचयं मामाद्दर्शयति । तत्र तदित्यभिधेयपदम् । व्युत्पाद्यत इति १० प्रयोजनमिदम् । प्रयोजनं चात्र वक्तुः प्रकरणकरपव्यापारस्य चिन्यते श्रोतच श्रवणव्यापारस्य । तथा हि सर्व प्रेक्षावन्तः प्रवृत्तिप्रयोजनमन्निय्य प्रवर्तन्ते । तत प्राचार्यण प्रकरणं किमर्थ कृतं श्रोटभिश्च किमर्थ श्रूयत इति संशयव्युत्पादनं प्रयोजनम- भिधीयते । सम्यग्ज्ञानं व्युत्पद्यमानानामात्मानं व्युत्पादकं कर्त १५ प्रकरणमिदं शतं शिष्यैश्चाचार्यप्रयुकामात्मनो व्युत्पत्तिमिच्छद्भिः प्रकरणमिदं श्रूयत इति प्रकरणकरणश्रवणयोः प्रयोजनं व्युत्पा. दनम्। संबन्धप्रदर्शनपदं तु न विद्यते । सामर्थ्यादेव तु म पति- पत्तव्यः । प्रेशावता हि सम्यग्ज्ञानव्युत्पादनाथ प्रकरणमिदमारध- वतायमेवोपायो मान्य इति दर्भित एवोपायोमेयभावः प्रकरण- २० प्रयोजनयोः संबन्ध इति । ननु च प्रकरणश्रवणत्प्रागुकान्यय- भिधेयादीनि प्रमाणभावाचावद्भिर्न ग्टह्यन्ते । तत्किमेतेरा- रम्भप्रेदम उनः। मत्यमथुते प्रकरणे कथितान्यपि न निसी- ·१ परिच्छेदः। न्यायविन्दुटीका। यन्ते । उनषु लप्रमाणकेश्वप्यभिधेयादिषु मंशय उत्पद्यते । संशयाच प्रवर्तन्ते । अर्थसंभयोऽपि हि प्रवृत्त्यङ्गम् । प्रेक्षावता- मनर्थसंशयो निहत्त्यङ्गम् । अत एव गास्वकारेणैव पूर्व संव- न्धादीनि युज्यन्ते वकुम् । व्याख्यातां हि वचनं क्रीडार्थम- न्यथापि संभाव्यते। शास्त्रकृतां तु प्रकरणप्रारम्भे न विपरीता- ५ भिधेयाद्यभिधाने प्रयोजनमुत्पग्यामो नापि प्रवृत्तिम् । अतस्तेषु संशयो युक्रः । अनुकेषु तु प्रतिपत्तृभिनिष्पयोजनमभिधेयं संभाव्यतास्य प्रकरणस्य काकदन्तपरीक्षाया इव । अशक्यानुष्ठानं वा। चरहरतक्षकचूडारनालंकारोपदेशवत् । अनभिमतं वा प्रयोजनम्। मादविवाहक्रमोपदेशवत्। श्रतो वा प्रकरणालघुतर १० उपायः प्रयोजनस्थ । अनुपाय एव वा प्रकरणं संभाव्यत। एतासु चानर्थसंभावनाखेकस्यामप्यनर्थसंभावनायां न प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्ते। अभिधेयादिवर्थसंभावनानर्थसंभावनाविरुद्धोत्पद्यते तया तु प्रेचावन्तः प्रवर्तन्त इति प्रेचावतां प्रवृत्त्यङ्गमर्थसंभावनां कर्त संबन्धादीन्यभिधीयन्त इति स्थितम् । अविसंवादकं ज्ञानं १५ सम्यग्ज्ञानम् । स्तोके च पूर्वमुपदर्शितमर्थ प्रापयन्संवादक उच्यते। तज्ज्ञानमपि प्रदर्शितमर्थ मापयत्संवादकमुच्यते। प्रदर्शिते पार्थे प्रवर्तकलमेव प्रापकत्वम् । नान्यत् । तथा हि न ज्ञानं जनयदर्थ प्रापयति । अपि वर्थ पुरुषं प्रवर्तयत्यापयत्यर्थम् । प्रवर्तकत्वमपि प्रवृत्तिविषयप्रदर्शकलमेव । नहि पुरुष हठात्मवर्तयितुं शक्नोति २० विज्ञानम् । अत एव चार्थाधिगतिरेव प्रमाणफलम्। अधिगते चार्थ प्रवर्तितः पुरुषः प्रापितवार्थः । तथा च सत्यर्थाधिगमा- ·न्यायविन्दुटीका। १ परिकरः समाप्तः प्रमाएव्यापारः। अत एवानधिगतविषयं प्रमाणम् । मेव हि जानेन प्रथममधिगतोऽयम्तेनेव प्रवर्तितः पुरुषः प्रापितवार्थः । सवार्थ किमन्येन जानेनाधिकं कार्यम् । नतोऽधिगतविषयमप्रमाणम् । तच चाऽयों दृएवेन जातः म ५ प्रत्यारेण प्रतिविषयौलतः । यरमाद्यस्मिन्नर्थे प्रत्यक्षस्य भाषा- कारिखय्यापारी विकरपेनानुगम्यते तम्य प्रदर्भकं प्रत्यतम् । मरमाहरातया जातः प्रत्याहदर्शितः । अनुमानं तु लिङ्गदर्ग- माविधिपामसत्तिविषयं दर्शयति । यथा च प्रत्यहं प्रतिभाम- मानं नियतमर्थ दर्शयति । अनुमान पनिशमंध, नियतमर्थ १० दर्शयति । अत एते नियतस्यार्थस्य प्रदर्शके । तेन ते प्रमाणे । मान्यविज्ञानम् । प्राप्तुं शक्यमर्थमादर्शयत्यापकम् । प्रापकत्वाच प्रमाणम् । प्राभ्यां प्रमाणभ्यामन्येन च ज्ञानेन प्रदर्शितोऽर्थः कायदत्यन्तविपर्यस्तः । यथा मरीचिकास जलम् । स चामत्त्वा- माप्नुमशक्यः । कपिदनियता भावाभावयोः । यथा मंभयार्थः। १५ म च भावाभावाभ्यां युफ्रोऽर्थी जगत्यस्ति । ततः प्राप्नुमणक्य- स्तादृशः । सर्वेण पालिङ्गजेन विकरपेन नियामकमदृष्ट्वा प्रवृत्तेन भावाभावयोरनियत एवार्थी दायितव्यः । स च प्राप्नुभाक्यः । तस्मादशक्यमायणमत्यन्तविपरीतं भावाभावनियतं सार्थ दर्शय- दप्रमाणमन्यग्जानम् । अर्थक्रियार्थिभिद्यार्थक्रियाममार्थप्राप्ति- २० निमित्तं ज्ञानं मृग्यते । यच र्मग्यते तदेव शास्त्रे विचार्यते । नतोऽर्थक्रियासमर्थवस्तुप्रदर्शकं सम्याज्ञानम् । यक्ष तेन प्रद- तिं तदेव मापणेयम् । अर्थाधिगमात्मकं हि प्रापकमित्युतम् । ।

·१ परिच्छेदः । न्यायबिट्टीका। पू तत्र प्रदर्शितादन्यबस्तु भित्राकारं भिन्नदेशं भिन्नकालं च । विरुद्धधर्ममंसर्गायन्यदस्तु । देशकालाकारभेदश्च विरुद्धधर्मसं- सर्गः। तस्मादन्याकारवदस्तग्राहि नाकारान्तरवति वस्तुनि प्रमाणम् । यथा पौतमङ्खग्राहि शक्ले गये। देशान्तरस्थयाहि च न देशान्तरस्ये प्रमाणम् । यथा कुम्बिकाविवरदेशस्थायां ५ मणिप्रभायां मणियाहि ज्ञानं नापवरकदेशस्थे मणौ । कालान्तरयुक्रग्राहि च न कालान्तरवनि वस्तुनि प्रमाणम् । यथार्धराचे मध्यान्हकालवस्तुग्राहि स्वप्नज्ञानं नार्धरात्रकाले वस्तुनि प्रमाणम्। ननु देशनियतमाकारनियतं च प्रापयितुं शाक्यं यत्कालं तु परिच्छिन्नं तत्काल न शक्यं प्रापयितुम् । १० नोच्यते यस्मिन्नेव काले परिच्छिद्यते तस्मिन्नेव काले प्राप- यितव्यमिति । अन्यो हि दर्शनकालोऽन्यश्च प्राप्तिकालः। किं तु यत्कालं परिच्छिन्नं तदेव प्रापणीयम् । अभेदाध्यवसायाच संतानगतमेकत्वं द्रष्टव्यमिति । सम्यग्ज्ञानं पूर्व कारणं यस्याः सा तथोक्ता। कार्यात्पूर्व १५ भवत्कारणं पूर्वमुक्तम् । कारणशब्दोपादाने तु पुरुषार्थसिद्धेः माक्षात्कारणं गम्येत । पूर्वशब्दे तु पूर्वमात्रम्। द्विविधंच सम्यग्ज्ञा- नम्। अर्थक्रियानि सम् । अर्थक्रियासमर्थ च प्रवर्तकम्। तयो- यत्प्रवर्तकं तदिह परीक्ष्यते। तच पूर्वमात्रम्।न तु साक्षात्कारणम् । सम्यग्ज्ञाने हि मति पूर्वदृष्टस्मरणम् । स्मरणादभिलाषः । अभि- १० लापात्पत्तिः । प्रवृत्तेश प्राप्तिः। ततो न साक्षाद्धेतः। अर्थक्रिया- निर्भासेतु यद्यपि साक्षात्प्रवृत्तिस्तथापि तन्न परोक्षणीयम् । यत्रैव ·न्यायविन्दुटोका। {१मरिछेदः हि प्रेक्षावन्तोऽर्थिनः मागदास्तत्परोक्ष्यते । अर्थक्रियानि से च ज्ञाने सति सिद्धः पुरुषार्थः । तेन तब न मायदा अर्थ जाते। अतस्तन्त्र परीक्षणीयम् । तस्मात्परोसाईमसाक्षात्कारणं सम्यग्ज्ञा- नमादयितुं कारणशब्द परित्यज्य पूर्वग्रहणं कृतम् । ५ पुरुषस्यार्थः । अयंत इत्यर्थः । काम्यत इति यावत् । हेयोऽर्थ उपादेयो वा। हेयो हथों हातमिय्यते । उपादेयोऽयुपादातम् । नच हेयोपादेयाभ्यामन्यो राशिरस्ति। उपेक्षणोयो झनुपादेय- बाद्धेय एव । तस्य मिद्धिनिमुपादानं च। तिनिबन्धना हि सिद्धिरुत्पत्तिरुध्यते। ज्ञानभिबन्धना तु सिद्धिरमुष्ठानम् । हेयस्य १० हानमनुष्ठानम् । उपादेयस्य धोपादानम्। ततो हेयोपादेययोहा- भोपादानलक्षणानुष्ठितिः मिद्धिरित्युच्यते । सर्वा चासौ पुरुषार्थसिद्धिति । सर्वशब्द दह द्रव्यकाम्य रत्तो न प्रकारकायै । ततो नायमर्थः । दिमकारापि मिद्धिः सम्यग्ज्ञाननिबन्धनेति । अपि त्वयमर्थः । या काचिसिद्धिः मा १५ सर्वा शत्वासौ सम्यग्ज्ञाननिबन्धनैवेति । मिथ्याजानाद्धि काकतालीयापि नास्त्यर्थसिद्धिः। तथा हि यदि प्रदर्शितमर्ष प्रापयत्येवं ततो भवत्यर्थसिद्धिः। प्रदर्शितं च मापयत्सम्यग्जाम- मेव । प्रदर्शितं धामापयन्मिथ्याज्ञानम् । श्रमापकं च कथमर्थ- सिद्धिनिबन्धनं स्यात् । तस्माद्यन्मियाजानं न ततोऽर्थमिद्धिः। २. यतवार्थमिद्धिस्तत्सम्यग्ज्ञानमेव । अत एव सम्यग्ज्ञानं यनतो व्युत्पादनीयम् । यतस्तदेव पुरुषार्थमिद्धिनिपन्धनम् । नतो यावयात्पुरुषार्थमिद्धिः सम्यग्शामनिबन्धनैवेति तावदुक सर्वा ·१ परिच्छदः । न्यायविन्दुटोका। । मा सम्यग्ज्ञानपूर्विकेति । इतिशब्दस्तस्मादित्यस्मिन्नर्थे । यत्त- दोष नित्यमभिसंबन्धः । तदयमों यस्मात्सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिस्तस्मात्तयुत्पाद्यते । यद्यपि च समासे गुणीभूत सम्यग्ज्ञानं तथापोह प्रकरणे व्युत्पादयितव्यत्वात्प्रधानम् । तत- स्तस्यैव नच्छब्देन संवन्धः। व्युत्पाद्यत इति विप्रतिपत्तिनिराकरणेन ५ प्रतिपाद्यते व्युत्पाद्यत इति। चतुर्विधा चात्र विप्रतिपत्तिः। संख्या- लक्षणगोचरफलविषया। तत्र संख्याविप्रतिपत्तिनिराकर्तमाह। दिविधमिति । दौ विधौ प्रकारावस्येति दिविधम् । संख्याप्रदर्शन- द्वारेण च व्यक्तिभेदो दर्शितो भवति । । सम्यग्ज्ञानव्यको इति। व्यक्तिभेदे प्रदर्शिते प्रतिव्यक्तिनियत सम्यग्ज्ञानलक्षणमाख्यातं १० शक्यम् । श्रप्रदर्शिते तु व्यन्निभेदे सकलव्यक्त्यनुयायि सम्यग्ज्ञान- लक्षणमेकं न शक्यं वनुम् । ततो लक्षणभेदकथनाङ्गमेव संख्याभेद- कथनम्। श्रप्रदर्शिते व्यक्षिभेदात्मके संख्याभेदे लक्षणभेदस्य दर्शयि- तमशक्यत्वात् । लक्षणनिर्देशाङ्गलादेव च प्रथमं संख्याभेदकथनम्। किं पुनस्तद्विविधमित्याह । मत्यवमिति । प्रनिगतमाश्रित- १५ मदम् । अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थ द्वितीययेति समासः । मातापना- लंगतिसमासेषु परवलिङ्गप्रतिषेधात् । अभिधेयवलिङ्गे सति सर्व- लिङ्गः प्रत्यक्षशब्दः सिद्धः । अक्षाश्रितत्वं च व्युत्पत्तिनिमित्तं शब्दस्य । न तु प्रतिनिमित्तम्। अनेन लक्षाश्रितलेनैकार्थसम- वेतमर्थसाक्षात्कारिलं लक्ष्यते । तदेव भब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम्। २० ततश्च यत्किंचिदर्थस्य मादात्कारिजानं तत्मत्यचमुच्यते । यदि बदाश्रितत्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तं स्थादिन्द्रियज्ञानमेव प्रत्यक्षम- ·न्यायबिन्दुटोका। १परिद ५ घेता न मानमादि। यथा गम्छतौति गौरिति गमनक्रियायो व्युत्पादितोऽपि गोमब्दो गमनक्रियोपलक्षितमेकार्थममवेतं गोवं प्रतिनिमित्तीकरोति । तथा च गच्छत्यगवति च गति गोमब्दः सिद्धो भवति । मौयतेऽनेनेति मानम् । करणमाधनेन मानशब्देन मारूण्य- लक्षणं प्रमाणमभिधीयते। लिङ्गग्रहणसंवन्धस्मरणस्य पश्चान्मानम- नुमानम् । ग्टहीते पचधर्म रमते च माध्यमाधनसंबन्धेनुमानं प्रव- तत इनि पशात्कालभाव्युच्यते । चकारः प्रत्यक्षानुमानयोस्तुल्यव- लवं समुच्चिनोति । यथार्थाविनाभाविवादर्थ प्रापयत्प्रत्यवं प्रमा- १० पाम।तइदर्थाविनाभावित्वादनुमानमपि परिच्छिन्नमर्थ प्रापयत्प्र- माणमिति । तति सप्तम्यर्थ वर्तमानो निर्धारणे वर्तते । ततोऽयं वाक्यार्थः । तच तयोः प्रत्यवानुमानयोरिति समुदायनिर्देशः । प्रत्यवमित्येकदेशातच समुदायात्प्रत्यक्षवजात्यैकदेशस्य पृथक्करण निर्धारणम्।तब प्रत्यक्षमनूद्य कल्पनापोढत्वमभ्रान्तवं च विधी- १५ यते । यत्तद्भवतामस्माकं चार्थेषु भाक्षात्कारिज्ञानं प्रसिद्धं तत्क- ल्पनापोढाधान्तत्वयुक्त द्रव्यम्। न चैतन्मन्तव्यं कल्पनापोढाधा- नवं चेदप्रसिद्धं किमन्यत्प्रत्ययस्य ज्ञानस्य रूपमवशिष्यते। यत्प्रत्य- क्षशब्दवाच्यं सदनूयेतेति । यस्मादिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधा- व्यर्थषु भाक्षात्कारिज्ञानं प्रत्यक्षभब्दवाच्यं सर्वेषां सिद्धम्। तद- २० नुवादेन कन्पनापोढाधान्तवविधिः। कल्पनाया अपोढमपेतं क- न्धनापोढम्। कल्पनास्वभावरहितमित्यर्थः । अचान्तमर्थक्रियादमे वसरूपेऽविपर्यस्तमुच्यते । अर्थक्रियाक्षम वस्तुरूपं संनिवेभोपाधि- ·१ परिच्छेदः। न्यायविन्दुटीका। ८ धर्मात्मकम् । तत्र यन भ्राम्यति तदभ्रान्तम् । एतच लक्षणवयं विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थम्। न बनुमाननिवृत्त्यर्थम् । यतः कन्प- नापोढग्रहणेनैवानुमानं निवर्तितम्। तचासत्यवान्तग्रहणे गच्छ- दृवदर्शनादि प्रत्यवं कल्पनापोढवात्स्यात् । ततो हि प्रवृत्तेन वृक्षमाचमवाप्यत इति संवादकत्वात्सम्यग्ज्ञानम् । कल्पनापोढवाच ५ प्रत्यचमिति स्यादामका । तनिकृत्यर्थमधान्तग्रहणम् । तद्धि भान्तत्वान्न प्रत्यनम् । त्रिरूपलिङ्गजवाभावाच नानुमानम् । न च प्रमाणान्तरमस्ति । अतो गच्छदृषदर्शनादि मिथ्याज्ञानमित्युक्त भवति । यदि मिथ्याज्ञानं कथं ततो वृक्षावाप्तिरिति चेत् । न ततो वृक्षावाप्तिः। नानादेशगामी हि वृक्षस्तेन परिच्छिन्नः। १० एकदेभनियतश्च वृक्षोऽवाप्यते। ततो यद्देशो गच्छदृचो दृष्ट- स्तद्देशो नावाप्यते । यद्देशश्चावाप्यते स न दृष्ट इति । न तस्मा- कश्चिदर्थोऽवाप्यते । ज्ञानान्तरादेव तु वृक्षादिरों वाप्यते । इत्येवमभ्रान्तग्रहणं विप्रतिपत्तिनिरासार्थम् । भ्रान्तं ह्यनुमानम् । खप्रतिभामेऽनर्थेऽध्यवसायेन प्रवृत्तवात् । प्रत्यक्षं तु याह्ये रूपे १५ न विपर्यस्तम् । न त्वविसंवादकमधान्तमिह ग्रहौतव्यम् । यतः सम्यग्ज्ञानमेव प्रत्यवम् । नान्यत् । तत्र सम्यग्ज्ञानत्वादेवाविसंवादकवे लधे पुनरविसंवादकग्रहणं निष्पयोजनमेव । एवं हि वाक्यार्थः स्यात् । प्रत्यक्षाख्यं यदवि- संवादकं ज्ञानं तत्कन्पनापोढमविवादकं चेति । न चानेन ३० विरविसंवादग्रहणेन किंचित् । नस्माडाझेऽर्थक्रियादमे वस्तुरूपे यदविपर्यस्तं तदभ्रान्तमिह वेदितव्यम् । 2 ·न्यायविन्दुटीका। [१ परिच्छेदः। कीदृगौ पुनः कम्पनेह ग्टह्यत इत्याह । श्रमिलाप इति । अभिन्नाप्यतेऽनेनेति अभिलापो वाचकः शब्दः । श्रभिलापेन संसर्ग एकम्मितानेऽभिधेयाकारस्याभिधानाकारेण सह ग्राह्या- कारतया गोलनम् । ततो यदेकस्मिज्ञानेऽभिधेयाभिधानयो- ५ राकारौ मंनिविष्टौ भवतस्तदा संस्प्टेऽभिधानाभिधेये भवतः । अभिलापमंमय योग्योऽभिधेयाभासो यस्थां प्रतीतो मा त- थोता! तब काचित्प्रतीतिरमिलापेन संसृष्टाभासा भवति । यथा व्युत्पन्नमंकेतस्य घटार्थकन्पना घटशब्दसंसृष्टार्थावभामा भवति । काचित्वभिलापेनासंस्टायभिलायमसर्मयोग्याभामा भवतिायथा १० बालकस्यायुत्पनमकेतस्य कल्पना । तवाभिलापमंसृष्टाभामा कन्पनेत्युकावव्युत्पन्नसंकेतस्य न संग्टह्येत। योग्यग्रहणे तु सापि मंग्टद्यते । यद्यप्यमिलापमसृष्टभामा न भवति तदहातस्य कल्पना । अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभामा तु भवत्येव । या चाभि- लायमंटूटा मापि योग्या। तत उभयोरपि योग्यग्रहणेन संग्रहः। १५ असत्यभिलापसंसर्ग कुतो योग्यतावसितिरिति चेत् । अनि- यतप्रतिभासत्वात् । अनियतप्रतिभासत्वं च प्रतिभासनियम- हेतोरभावात् । ग्राह्यो पर्थो विज्ञानं जनपनियतप्रतिभा कुर्यात् । यथा रूपं चक्षुर्विज्ञानं जनयन्नियतप्रतिभासं जनयति। विकल्पविज्ञानं त्वर्थानोत्पद्यते । ततः प्रतिभामनियमहतो- २० रभावादनियतप्रतिभासम् । कुतः पुनरेतद्विकल्पोऽर्थानोत्पद्यत इति । अर्थमंनिधिनिर- पेक्षत्वात् । बालोऽपि हि यावह ग्यमानं स्तनं स एवायमिति ·१ परिच्छेदः॥ न्यायबिन्दुटोका। पूर्वदृष्टत्वेन न प्रत्यवति तावन्नोपरतरुदितो मुखमर्पयति स्तने । पूर्वदृष्टापरदृष्टं चार्थमेकौकुर्वविज्ञानमसंनिहितविषयम् । पूर्वदृष्टस्यासंनिहितत्वात् । श्रसंनिहितविषयं चार्थनिरपेक्षम् । अनपेवं च प्रतिभामनियमहेतोरभावादनियतप्रतिभासम् । ता- दृशं चाभिलापसंमर्गयोग्यम् । इन्द्रियविज्ञानं तु संनिहितमात्र- ५ ग्राहित्वादर्थमापेचम्। अर्थस्य च प्रतिभासनियम हेतुत्वानियत- प्रतिभासम् । ततो नाभिलापसंमर्गयोग्यम् । अत एव खलक्षण- स्थापि वाच्यवाचकभावमभ्युपगम्यैतदविकल्पकत्यमुच्यते । यद्यपि हि खलक्षणमेव वाचं वाचकं च भवेत्तथाप्यभिलाप. संसृष्टार्थ विज्ञानं सविकल्पकम् । न चेन्द्रियविज्ञानमर्थन निय-१० मितप्रतिभासत्वादभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभास भवतीति निर्विक- ल्पकम्। श्रोत्रज्ञानं तर्हि शब्दखलक्षणग्राहि। शब्दखलक्षणं किचि- द्वाच्यं किंचिद्वाचकमित्यभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासं स्यात् । तथा च सविकल्पकं स्यात्। नैष दोषः। सत्यपि खलक्षणस्य वाच्यवाचक- भावे संकेतकालदृष्टत्वेन ग्रामाणं स्वलक्षणं वाच्यं वाचकं च ग्टहीत १५ स्यात् । न च संकेतकालभाविदर्शनविषयत्वं वस्तुनः संप्रत्यस्ति । यथा हि सकेतकालभाविदर्शनमद्य निरुद्धं तदत्तद्विषयत्वमप्यर्थ- स्थाद्य नास्ति। ततः पूर्वकालदृष्टत्वमपग्यच्छ्रोत्रज्ञानं न वाच्यवाचक- भावयाहि । अनेनैव न्यायेन योगिज्ञानमपि मकलशब्दार्थावभा- सित्वेऽपि संकेतकालदृष्टत्वाग्रहणानिर्विकल्पकम् । तया कन्पनया १० कल्पनाखभावेन रहितं शून्यं मम्ज्ञानं यदभ्रान्तं तत्प्रत्यचमिति परेण संबन्धः । कम्पनापोढवाधान्तले परस्परसापेक्षे प्रत्यवलक्षणं ·१२ न्यायमिन्दुटोका। [१ परिच्छेदः। म प्रत्येकमिति दर्शयितुं तया रहितं यदभ्रान्तं तत्प्रत्यक्षमिनि लक्षणयोः परस्परसापेक्षयोः प्रत्याविषयत्वं दर्शितमिति। तिमिर- मक्षण विभवः । इन्द्रियगतमिदं विधमकारणम् । श्राधमा- मलातादेः । मन्दं भम्यमाणे लातादौ न पाभान्निरुत्पद्यते । ५ तदर्थमाशयहणेन विधेय्यते धमणम्। एतच विषयगतं विधम- कारणम्।नावा गमनं नौयानम् । गच्छायो मावि स्थितस्य गछ- दृधादिधान्तिरुत्पद्यत इति यानयहएम् । एतद पाधापयस्थितं विभ्रमकारणम् । मंशोभो वातपित्तोमणाम् । वातादिषु हि घोभं गतेषु वलितम्ताभादिभ्रान्तिरूपयते। एतसाध्यात्मगतं २. विधमकारणाम्। सवैरेव च विधमकारणैरिन्द्रियविषयाताया- मिकाप्रथगतेरिन्द्रियमेव विकर्तव्यम्। अविक्षत प्रिय सन्द्रिय- माझ्ययोगाम् । एते महोभपर्या पादयो यो ते नयोकाः। पादिग्रहणेन कापकामनादपरनियादा सधन्ते। पापमपमा- मयनादयो विषयम्याः। श्राशयनागपने हि कार्यमाणेऽमाता- १५. दावनिवर्णदणाभामा धान्तिर्भरति । इगियामादपो मादाय- पम्या गाढमर्महारादय आध्यातिकायपला विधमतयो ग्रपन्ने। नरमाहितो विममो पतियाविधं मा भयएम । नदेवं नसलमाम्याय परिनियमेव द्रा कम्पितं मागम प्रत्यक्षमपणे च दोप उद्भावितः ममवेदगं च माभ्युपगतं योगि- १. जान तेषां विप्रतिपसिमिराफरणार्थ प्रकारभेदं प्रत्ययस्य दयाह । तपतविमिति । रन्द्रियम्य मानमिद्रियगानम्। रन्द्रियाश्रितं यत्तन्मयक्षम्। मामभप्रायवे परचा दोष उदाविनमं ·परिच्छेदः ॥ न्यायविन्दुटोका। १३ निराकत मानसप्रत्यक्षलक्षणमाह। ख श्रात्मीयो विषय इन्द्रिय- ज्ञानस्य तस्यानन्तरः। न विद्यतेऽन्तरमस्येति। अन्तरं च वधानं विशेषचोच्यते । ततवान्नरे प्रतिषिद्धे समानजातीयो द्वितीय- क्षणभाव्युपादेयक्षण इन्द्रियविज्ञानविषयस्य ग्रह्यते । तथा च सतीन्द्रियज्ञानविषयवणादुत्तरक्षण एकसंतानान्तर्भूतो ग्टहीतः। ५ स सहकारी यस्येन्द्रियविज्ञानस्य तसथोकम् । दिविषय सह- कारी। परस्परोपकारौ एककार्यकारी च । इह च इणिके वस्तुन्यतिभयाधानायोगादेककार्यकारित्वेन सहकारी सद्यते । विषयविज्ञानाभ्यां हि मनोविज्ञानमेकं क्रियते यतस्तदनयोर्न परस्परसहकारित्वम्। ईदृशेनेन्द्रियविज्ञानेनालम्बनप्रत्ययभूते. १० नापि योगिज्ञानं जन्यते । तन्निरासार्थ समनन्तरमत्ययग्रहणं छतम् । समयासौ ज्ञानत्वेनानन्तरथासावव्यवहितत्वेन स धामी प्रत्ययश्च हेतुलाममनन्तरप्रत्ययः । तेन जनितम् । तदनेनेक- मंतानान्न तयोरेवेन्द्रियज्ञानमनोज्ञानयोर्जन्यजनकभावे मनो- विज्ञानं प्रत्यक्षमित्युक्तं भवति । ततो योगिजानं परसंतानवर्ति १५ निरस्तम् । यदा पेन्द्रियज्ञानविषयादन्यो विषयो मनोविज्ञानस्य तदा ग्टहीतग्रहणादामनितोऽप्रामाण्यदोषो निरम्तः। यदा - न्द्रियज्ञानविषयोपादेयतः क्षणो ग्टहीतम्तदेन्द्रियजानेनाग्रही- तस्थ विषयान्तरस्थ ग्रहणादन्धवधिरापभावदोषप्रमङ्गो निरस्तः। एतच्च मनोविज्ञानमुपरतयापारे पद्धपि प्रत्यवमिप्यते । व्यापार-१० वति तु पषि यद्रूपज्ञानं तसर्व पक्षुराश्रितमेव । इतरथा पराश्रितवानुपपत्तिः कस्यचिदपि विज्ञानभ्य। एतच मि- ·१४ न्यायविन्दुटोका। परिच्छद। । धान्तप्रषिद्धं मानसं प्रत्यवम् । न लय प्रसाधकमस्ति प्रमाणम् । एवंजातीयकं तद्यदि स्यान्न करिदोषः स्यादिति वक्तुं लक्षण- माख्यातमस्येति । खसंवेदनमाख्यातमाह। चित्तमर्थमात्रग्राहि । चैत्ता विशे- ५ धावस्थायाहिणः सुखादयः । सर्वे ने चित्तवेताश्च सर्वचित्त- वेत्ता: । सुखादय एव स्कुटानुभवलात्वमंविदितः । भान्या चित्तावम्यत्येतदायवानिवृत्यर्थ सर्वग्रहणं कृतम् । नास्ति सा काविञ्चित्तावस्या यस्यामात्मनः संवेदनं न प्रत्यक्षं स्यात् । येन हिं रूपेणात्मा वैद्यते तद्रूपमात्ममवेदन प्रत्यक्षम्। रह च रूपादौ १० वस्तुनि दृश्यमानेऽन्तरः मुखाद्याकारतुख्यकालं संवेद्यते । न च ग्रयमाणकारो नौलादिः मातादिरूपो वेद्यत इति वहुं शक्यम्। यतो नौलादिः मातरूपेणानुभूयत इति न निश्चीयते । यदि हि सातादिरूपोर्य नौलादिरनभूयत इति नियौयेत स्यात्तस्य सातादिरूपत्वम् । यस्मिन्रूपे प्रत्यक्षस्य साक्षात्कारित्वव्यापारी १५ विकल्पेनानुगम्यते तमत्यक्षम्। न च नौलस्य सातरूपत्वमनुगम्यते । तस्मादमातान्त्रीलाधर्यादन्यदेव सातमनुभूयते नौलानुभवकाले । तय ज्ञानमेव । ततोऽस्ति ज्ञानानुभवः । नच ज्ञानरूपं वेदन- मात्मनः भाक्षात्कारि निर्विकल्पकमभ्रान्तं च तस्मात्प्रत्यक्षम् । योगिप्रत्यक्ष व्याख्यातमाह। मतः सङ्गतोऽर्थः। प्रमाणेन दृष्य २० मद्भूतः। यथा चत्वार्यार्यमत्यानि । भृतार्थस्य भावना पुनःपुनथेत- सिविनिवेधनम्। भावनायाः प्रकी भाव्यमानार्थाभासस्य ज्ञानस्य शुटामलारम्भः। प्रकर्षस्य पर्यन्तो यदा स्फुटाभत्वमौषमंपूर्ण - ·१ परिच्छेदः । न्यायविन्दुटोका। भवति । यावद्धि स्फुटाभलमपरिपूर्ण तावत्तस्य प्रकर्षगतिः। संपूर्ण तु यदा तदा नास्ति प्रकर्षगतिः। ततः संपूर्णवस्थायाः प्रानन्य- वस्था स्फुटाभत्वप्रकर्षपर्यन्त उच्यते। तस्मात्पर्यन्ताद्यज्ञातं भाव्य- मानस्य संनिहितस्येव स्फुटतराकारयाहि ज्ञानं योगिनः प्रत्यक्षम् । तदिह स्फुटाभलारम्भावस्था भावनाप्रकर्षः । अभ्रकव्यवहितमिव ५ यदा भाव्यमानं वस्तु पश्यति मा प्रकर्षपर्यन्तावस्या । करतलामल- कवद्भाव्यमानस्थार्थस्य यद्दर्शनं तद्योगिनः प्रत्यक्षम् । तद्धि स्फुटा- भम् । स्फुटाभत्वादेव च निर्विकन्पकम् । विकन्पविज्ञानं हि मंकेतकालदृष्टलेन वस्तु टलच्छब्दसंमर्गयोग्यं ग्लौयान्। संकेत- कालदृष्टत्वं च संकेतकालोत्पनजानविषयत्वम् । यथा च पूर्वोत्पन्नं १० विनष्टं ज्ञानं संप्रत्यमत् । तद्वत्पूर्वविनयज्ञानविषयत्वमपि संप्रति नास्ति वस्तुनः । तदमद्रूपं वस्तुनो ग्टदमनिहितार्थयाहित्वाद- स्फुटाभम् । अस्फुटाभत्वात्मविकल्पकम् । ततः स्फुटाभवान्निर्विक- पकम् । प्रमाणशद्धार्थग्राहित्वाच संवादकम् । अतः प्रत्यक्षम् । इतरमत्यववत् । योगः समाधिः। म यस्यास्ति म योगी। तस्य १५ ज्ञानं प्रत्यक्षम् । इतिशब्दः परिसमाप्यर्थः । इयदेव प्रत्यक्षमिति। नदेवं प्रत्यवस्य कन्यनापोढवाधान्तत्वयुक्तस्य प्रकारभेदं प्रति- पाद्य विषयविप्रतिपत्तिं निराकर्तुमाह । तस्येत्यादि । तस्य चतु- विधप्रत्ययस्य विषयो बोद्धव्यः । स्खलक्षणम् । खममाधारणं लक्षणं तत्त्वं खलक्षणम् । वस्तुनो असाधारणं च तत्वमस्ति सामान्यं च । १० यदसाधारणं तत्प्रत्यक्षमाझम्। दिविधो हि प्रमाणस्य विषयो ग्राह्यय यदाकारमुत्पद्यते । प्रापणीयच यमध्यवम्यति । अन्यो ।

·न्यायविन्दुटीका। [१ परिच्छदा। हि यायोऽन्यवाध्यवमेयः । प्रत्यचस्य हि क्षण एको ग्रायः। अध्यबसेयम्त प्रत्यनबलोत्पन्नेन निश्येन संतान एव। संतान एव च प्रत्यक्षस्य प्रापणीयः । क्षणस्य प्रापयितुमशक्यत्वात् । तथा- नुमानमपि खप्रतिभामेनर्थानाध्यक्मायेन प्रहत्तेरनर्थयाहि। म ५ पुनरारोपितोऽथ ग्टह्यमाणः स्वलक्षणत्वेनावमीयते यतस्ततःख- लक्षणमध्यवमितं प्रवृत्तिविषयोनुमानस्य । अनर्थस्त ग्राह्यः । नदव प्रमाणस्य ग्राह्य विषयं दर्शयता प्रत्यत्तस्य स्खलदणं विषय उनः । कः पुनरमी विषयो ज्ञानस्य यः खलक्षणं प्रतिपत्तव्य इत्याह । यस्वार्थस्येत्यादि। अर्थशब्दो विषयपर्यायः। यस्य ज्ञानविषयस्य । १० मंनिधानं निकटदेशावस्यानम् । अमंनिधानं दूरदेशावस्यानम्। तस्मात्संनिधानादसंनिधानाच ज्ञानप्रतिभासस्य ग्राह्याकारस्य भेदः स्फुटवास्फुटत्वाभ्याम् । यो हि ज्ञानस्थ विषयः संनिहितः सन्स्फुटमाभामं जानस्य करोति। श्रनिहितम् योग्यदेभावस्थित एवास्फुटं करोति तत्वलक्षणम् । भर्वाप्येव हि वस्खमि दूराद- १५ स्फुटानि दृश्यन्ते । समीपे स्फुटानि । तान्येव खलपणानि । कस्मात्युनः मत्यक्षविषय एव खलक्षणम् । तथा हि विकन्य- विषयोपि वहिदृग्यात्मक एवावसीयत इत्याह। नदेव परमार्थ- मदिति । परमार्थोऽकृत्रिममनारोपितं रूपम् । तेनास्तौति पर- मार्थसत् । य एवार्थः संनिधानामनिधानाभ्यां स्फुटमस्फुटं १ २. प्रतिभासं करोति परमार्थमन्स एव। स प प्रत्याविषयो यत- स्तम्मालदेव खलक्षणम्! कस्मात्पुनस्तदेव परमार्थसदित्याह। अर्यत इत्यर्थः । हेय ·१ परिच्छेदः। न्यायविन्दुटोका। ७ १० उपादेयश्च । हेयो हि हातमियत उपादेय्चोपादातुम् । अर्थस्य प्रयोजनस्य क्रिया निष्यत्तिस्तस्यां सामर्थ्य शकिस्तदेव लक्षणं रूपं यस्य वस्तुनस्तदर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणम्। तस्य भावः। तस्मादस्तुशब्दः परमार्थसत्पर्यायः । तदयमों यस्मादर्थक्रियासमर्थ परमार्थस- दुच्यते संनिधानामनिधानाभ्यां च ज्ञानप्रतिभामस्य भेदकोऽ- ५ थाऽर्थक्रियासमर्थः । तस्मात्स एव परमार्थसन् । तत एव हि प्रत्यक्षविषयादर्थक्रिया प्राप्यते । न विकल्पविषयात् । अत एव यद्यपि विकल्पविषयो दृश्य दूवावसीयते तथापि न दृश्य एव। ततोऽर्थक्रियाभावात्। दृश्याच्च भावात्। अतस्तदेव खल- क्षणं न विकल्पविषयम् । एतस्मात्खलक्षणयदन्यत्खलक्षणं यो न भवति ज्ञानविषयस्त- रसामान्यलक्षणम् । विकल्पविज्ञानेनावसीयमानो ह्यर्थः मंनिधा- नामनिधानाभ्यां जानप्रतिभासं न भिनत्ति । तथा ह्यारोप्यमाणो वहिरारोपादस्ति । श्रारोपाच्च दूरस्थो निकटस्यश्च । तस्य समा- रोपितस्य संनिधानादसंनिधानाच्च ज्ञानप्रतिभासम्य न भेदः १५ स्फुटत्वेनास्फुटत्वेन वा । ततः खलक्षणादन्य उच्यते । मामा- न्येन लक्षणं सामान्यलक्षणम् । साधारणं रूपमित्यर्थः । समा- रोप्यमाणं हि रूपं सकलवहिमाधारणम् । ततस्तत्सामान्य- लडपम्। तक्षानुमानस्य याह्यं दर्शयितुमाह । मोऽनुमानस्य विषयो २० पाह्यरूपः । सर्वनानोऽभिधेयवमिङ्गपरियहः । सामान्यलक्षणम् । अनुमानय विषयं व्याख्यातकामेनार्य स्खलक्षणस्वरूपाख्यानग्रन्य ·न्यायविन्दुटीका। [१ परिच्छेदः । प्रावर्तनीयः : स्यात् । ततो लावार्थ प्रत्यक्षपरिच्छेद एवा- नुमानविषय उक्तः । विषयविप्रतिपत्तिं निराकृत्य फलविपतिपत्तिं निराकर्तमाह। नदेवेति । यदेवानन्तरमुनं प्रत्यवं तदेव प्रमाणस्य फलम् । कथं ५ प्रमाणफलमित्याह । अर्थस्य प्रतीतिरवगमः । सैव रूपं यस्य प्रत्यचज्ञानम्य तदर्थप्रतीतिरूपम्। तस्य भावः । तस्मादेतदुतं भवति । प्रापकं ज्ञानं प्रमाणम् । प्रापणानिश्च न केवलाद- विनामाविलाङ्गवति । वौजाद्यविनाभाविनोप्यकुरादेरमापक- वात्। तस्मादर्थादुत्पत्तावप्यस्य ज्ञानस्यास्ति कश्चिदवश्यकर्तव्यः १० प्रापकव्यापारः । येन कृतेनार्थ: प्रापितो भवति । म एव च प्रमाणफलम् । यदनुष्ठानात्मापकं भवति ज्ञानम् । उनं च पुरस्तात्मन्निविषयप्रदर्शनमेव प्रापकस्य प्रापकव्यापारो नाम । तदेव घ प्रत्य दमर्थप्रतीतिरूपमर्थदर्शनरूपम् । श्रतस्तदेव प्रमाणफलम् । यदि तहि ज्ञानं प्रमितिरूपत्वात्ममाएफलं किं बर्हि प्रमाणमित्याह । अर्थेन सह यासारूप्यं सादृग्यमस्य ज्ञानस्य तत्प्र- माणमिह । यस्मादिषयाज्जानमुदेति नदिषयसदृशं तद्भवति । यथा नौलादुत्पद्यमानं नीलसदृशम् । तच्च सादृश्यमाकार इत्याभास इत्यपि व्यपदिश्यते । ननु च ज्ञानादव्यतिरिक्त सादृश्यम् । तथा च मति तदेव ज्ञान प्रमाणं तदेव प्रमाणफलम् । न चैक वस्तु सार्थ साधन चोपपद्यते । तत्कथं सारूप्यं प्रमाणमित्याह । तदमादिनि ।

·१ परिच्छेदः।] न्यायविन्दुटीका। तदिति भारूप्यं तस्य वशात्मारूप्यमामर्थ्यात् । अर्थस्य प्रतीति- रवबोधस्तस्याः सिद्धिः । तन्मिदः कारणत् । अर्थस्य प्रतीति- रूपं प्रत्यवं विज्ञानं सारूप्यवशासिध्यति प्रतीतं भवतीत्यर्थः । नौलनिर्भासं हि विज्ञानं यतस्तस्मानौलस्य प्रतीतिरवसीयते। येभ्यो हि चचुरादिभ्यो विज्ञानमुत्पद्यते। न तद्दशात्तज्ज्ञानं ५ नौलस्य मंवेदनं शक्यतेऽवस्थापयितुम् । नौलसदृशं वनुभूय- मानं नौलस्य संवेदनमवस्याप्यते । न चात्र जन्यजनकभाव- निबन्धनः साध्यमाधनभावः । येनैकस्मिन्वनि विरोधः स्यात् । अपि तु व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावेन । तत एकस्य वस्तुनः किंचिद्रूपं प्रमाणं किंचित्प्रमाणफलं न विरुष्यते । व्यवस्थापन- १० हेतहि मारूप्यम् । तस्य ज्ञानस्य व्यवस्याप्यं च नौलसंवेदनरूपम् । व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावोऽपि कथमेकस्य ज्ञानस्य चेदुच्यते। सदृशमनुभूयमानं तद्दिज्ञानम्। यतो नौलस्य ग्राहकमवस्या- प्यते निश्चयमत्ययेन। तस्मात्सारूस्यमनुभूतं व्यवस्थापनहेतः । निश्चयपत्ययेन च तज्ञा नौलसंवेदनमवस्याप्यमानं व्यवम्या- १५ प्यम् । तस्मादमारूयव्यावृत्त्या मारुष्यं ज्ञानस्य व्यवस्थापनहेतुः । अनौलबोधव्याहत्त्या च नौलबोधरूपत्वं व्यवस्थाप्यम् । व्यवस्या- पकय विकन्पप्रत्ययः प्रत्यचपलोत्पनी द्रष्टव्यः । ननु निर्विकन्पकत्वात्प्रत्यक्षमेव नौलवोधरूपत्वेनात्मानम- वस्थापयितुं शक्नोति । निययप्रत्ययेनाव्यवस्थापितं मदपि नौल-२' वोधरूपं विज्ञानममत्कन्यमेव । तस्माविश्चयेन नौलबोधरूपं व्यवस्थापितं विज्ञानं नौलवोधात्मना मद्भवति । तम्मादध्यव- ·२. न्यायविन्दुटोका। [१ परिच्छेद । मायं कुर्वदेव प्राय प्रमाणं भवति । अश्ते वयवमाये नौलयोधरूपत्वेनाव्यवस्थापितं भवति विज्ञानम् । तथा च प्रमाणफलमर्याधिगमस्यत्मनिष्यन्नम्। अतः माधकतमलाभा- वात्प्रमाण मेव न स्याज्जानम् । जनितेन वध्यवसायेन सारूप्य- ५ वयानीलबोधरूपे जानेऽवस्थाप्यमाने मारूप्यं व्यवस्थापनहेतुत्वा- रप्रमाणं मिद्धं भवति । यद्येवमध्यवसायसहितमेव प्रत्यक्षं प्रमाणं स्यान केवलमिति चेत् । नैतदेवम् । यस्मात्प्रत्यक्षबलोत्पन्नेना- ध्यवसायेन दृएवेनाऽऽवमीयते नोमेक्षितत्वेन । दर्शनं पार्थ- साक्षात्करणाख्यं प्रत्यक्षव्यापारः। उत्प्रेक्षणं तु विकल्पव्यापारः । १० तथा हि परोधमर्थ विकन्पयन्न उत्प्रेचामहे न तु पश्याम इत्युत्प्रेक्षात्मकं विकल्पव्यापारमनुभवादवस्यन्ति । तस्मात्या- पारं तिरसत्य प्रत्यव्यापारमादर्शयति । यथार्थ प्रत्यक्ष- पूर्वकोऽध्यवसायस्तच प्रत्यकं केवलमेव प्रमाणम् ॥ इति न्यायविन्दुटोकायां प्रथमः परिच्छेदः समाप्तः ।

·२ परिच्छेदः । न्यायविन्दुटीका। अथ द्वितीयपरिच्छेदः। एवं प्रत्यक्षं व्याख्यायानुमानं व्याख्यातमाह। अनुमान दिधा। दिप्रकारम् । अथानुमानलवणे वक्तव्ये किमकस्मात्प्रकार- भेदः कथ्यते । उच्यते । परार्थानुमानं शब्दात्मक स्वार्थानुमानं तु जानात्मकम् । नयोरत्यन्तभेदानेक लक्षणमस्ति । ततस्तयोः प्रतिनियतं लक्षणमाख्यातं प्रकारभेदः कथ्यते । प्रकारभेदो ५ हि व्यक्तिभेदः। व्यक्तिभेदे च कथिते प्रतियक्तिनियतं लक्षणं शक्यते वक्तुम् । नान्यथा । नतो लवणनिर्देशाङ्गमेव प्रकारभेद- कथनम्। अशक्यतां च प्रकारभेदकथनमन्तरेण लक्षणनिर्देशस्थ जाखा माक्प्रकारभेदः कथ्यत इति । किं पुनस्तद्वैविध्यमित्याह । स्वस्मायिदं स्वार्थम् । येन १० खयं प्रतिपद्यते तत्वार्थम् । परस्माथिदं परार्थम् । येन परं प्रतिपादयति तत्परार्थम् । तत्र तयोः स्वार्थपरार्थानुमानयोर्मध्ये खार्थ ज्ञानं किंविशिष्टमित्याह । विरूपादिति । चौणि रूपाणि यस्य वक्ष्यमाणलक्षणनि तत्रिरूपम् । लिञ्चने गम्यतेऽनेनार्थ इति लिङ्गम् । तस्मात्तिरूपालिङ्गाधनातं ज्ञानमिति । एत- १५ देतदारेण विशेषणम् । तत्त्रिरूपाच लिङ्गात्तिरूपलिङ्गालम्बन- मप्युत्पद्यत इति विभिनष्टि। अनुमेय इति । एतच्च विषय- द्वारेण विशेषणम् । चिरूपालिङ्गाद्यदुत्पत्रमनुमेयालम्बनं ज्ञानं तत्स्वार्थमनुमानमिति ।

·२२ न्यायविन्दुटोका। २ परिच्छेदः । लक्षणविप्रतिपत्तिं निराकृत्य फलविप्रतिपत्तिं निराकर्तु- माह । ममाणख यत्फलं तस्य या व्यवस्थावानुमाने ऽपि प्रत्यक्षवत्प्रत्यक्ष व वेदितव्या । यथा हि नौलमरूपं प्रत्यक्ष मनुभयमानं नौलबोधरूपमवस्याप्यते । तेन नौलमारूयं व्यव- ५ स्थापनहेतुः प्रमाणम् । नौलबोधरूपं तु व्यवस्याप्यमानं प्रमाण- फलम् । तददनुमानं नौलाकारमुत्पद्यमानं नौलबोधरूपमव. स्थाप्यते । तेन नौलसारूप्यमस्य प्रमाणम् । नौलविकल्पनरूपं त्वस्य प्रमाणफलम् । मारु प्यवशाद्धि नवौलप्रतीतिरूपं सिध्यति। नान्यथेति । एवमिह संख्यालवणफलविमतिपत्तयः। प्रत्यक्ष- १. परिच्छेदे तु गोचरविप्रतिपत्तिनिराकृता। लक्षणनिर्देामसङ्गेन तु चिरूपं लिङ्ग प्रस्तुतम् । तदेव व्याख्यातमाह। चैरूप्यमित्यादि। लिङ्गस्य यत्ररूप्यं यानि बौणि रूपाणि तदिदमुच्यत इति शेषः । किं पुनस्तत्त्रैरूयमित्याह । अनुमेयं वक्ष्यमाणलक्षणम् । १५ तस्मिंलिङ्गस्य सत्त्वमेव निश्चितमेकं रूपम् । यद्यपि चाच निशित- ग्रहणं न कृतं तथाप्यन्ते कृतं प्रकान्तयोईयोरपि रूपयोरपेक्ष- पोयम् । यतो न योग्यतया लिङ्गं परोचज्ञानस्य निमित्तम् । यथा बोजमगुरस्य । अदृष्टाद्भूमादोरमतिपत्ते। नापि खवि- षयज्ञानायेदं परोक्षार्थप्रकायनम् । यथा प्रदौसो घटादेः । २. दृष्टादयनिश्चितमबन्धादप्रतिपत्तेः । तस्मात्परोक्षार्थनान्तरीयक- तया निश्चयनमेव लिङ्गस्य परोक्षार्थप्रतिपादनव्यापारः। नापरः कथित् । अतोऽन्वयव्यतिरेकपक्षधर्मवनिश्चयो लिङ्गव्या पारा- ·२ परिच्छेदः।] न्यायविन्दुटोका। २३ मकवादवग्नकर्तव्य इति सर्वेषु रूपेषु निश्चितग्रहणमपेक्षणी- यम् । तत्र सत्त्ववचनेनासिद्धं चाचुषत्वादि निरस्तम् । एव- कारेण पवैकदेशासिद्धः । यथा चेतनास्तरवः स्वापादिति । पचौकृतेषु तरुषु पत्त्रसंकोचलक्षण: स्वाप एकदेशेन सिद्धः । न हि सर्व वृक्षा रात्रौ पत्रसंकोचभाजः । किं तु केचिदेव । ५ सत्त्ववचनस्य पाल्टातेनैवकारेणसाधारणे धर्मो निरस्तः । यदि धनुमेय एव सत्त्वमिति कुर्याच्छ्रावणत्वमेव हेतुः स्यात् । निधित- ग्रहणेन संदिग्धासिद्धः सवा निरस्तः । सपनो वक्ष्यमाणलक्षणः। तस्मिन्नेव सत्त्वं निश्चितं द्वितीयं रूपम् । इहापि सत्त्वग्रहणेन विरुद्धो निरस्तः । स हि नास्ति १० सपचे। एवकारेण साधारणनैकान्तिकः । स हि न सपक्ष एव वर्तते किं उभयत्रापि । सत्त्वग्रहणात्पूर्वावधारणवक्षनेन सपन- व्यापिसत्ताकस्यापि प्रयत्नानन्तरीयकस्य हेतुत्वं कथितम् । पयादवधारणे वयमर्थ: स्यात् । सपचे सत्त्वमेव यस्य स हेतु- रिति प्रयत्नानन्तरीयकत्वं न हेत: स्यात् । निचितवचनेन १५ मंदिग्धान्चयो ऽनैकान्तिको निरस्तः । यथा सर्वज्ञः कश्चित- खात् । वकृत्वं हि सपचे सर्वज्ञे मंदिग्धम् । असपनो वक्ष्यमाएलक्षणः। तसिनसत्त्वमेव निशितं रतीयं रूपम् । तचासत्त्वग्रहणेन विरुद्धस्य निरामः । विरुद्धा हि विपने- ऽस्ति । एवकारेण माधारणस्य विपवैकदेशकृत्तनिरासः । प्रयवा-२. मन्तरीयकवे माध्ये धनित्यत्वं विपकदेशे विद्युदादावस्त्या- कामादौ नास्ति। ततो नियमेनास्य निरामः । असत्ववपना- ·२४ न्यायविन्दुटोका। २ परिच्छेदः । पूर्वमित्रवधारणेऽयमर्थ: स्यात् । विपक्ष एव यो नास्ति म हेतुः । तथा च प्रयत्नानन्तरोयकवं. सपापि सर्वत्र नास्ति । नतो न हेतुः स्यात् । ततः पूर्व न कृतम्। निश्चितयहणेन मंदिग्धविपच्यात्तिकोऽनेकान्तिको निरस्तः । ५ ननु च सपक्ष एव मत्त्वमित्युक्ने विपचे सत्वमेवेति गम्यत एव । किमर्थं पुनरुभयोरुपादानं कृतम् । नदुयते । अन्वयो ' व्यतिरेको वा नियमवानेव प्रयोक्रव्यो नान्यथेति दयितुं यो- रप्युपादानं कृतम् । अनियमे दि इयोरपि प्रयोगेऽयमर्थ: स्यात् । सपचे योऽस्ति विपक्षे च नास्ति स तरिति। तथा च सति १० स ज्यामस्तत्पुत्रलाग्यमानपुत्रवदिति तत्पुरत्वं हेतुः स्यात् । तस्मानियमवतोरेवावयव्यतिरेकयोः प्रयोगः कर्तव्यः । येन प्रतिबन्धी गम्येत माधनस्य माध्येन । नियमवतोय प्रयोगेऽवश्य- कर्तव्ये दयोरेक एव प्रयोक्तव्यो न दाविति नियमवानेवाचयो व्यतिरेको वा प्रयोगव्य इति शिक्षणार्थ इयोरुपादानमिति । १५ चैरुष्यकथनप्रसङ्गेनानुमेय: सपनो विपवयोमः। तेषां लक्षणं वातव्यम्। तच कोऽनुमेय इत्याह । श्रनुमेयोऽत्रेत्यादि। अच हेतलक्षणे नियतव्ये धर्मानुभयः । अन्यत्र तु साध्यप्रतिपत्तिकाले समुदायोऽनुमेयः। व्याप्तिनियकाले तु धा ऽनुमेय रति दर्शयितमनग्रहणम्। जिज्ञामितो शावमिष्टो विशेषो धी २. यस्य धर्मिण: म तयोः । का सपनः । समानोऽथ: सपनः। समानः सदृशो योऽर्थः पण समपद उक उपचारात्ममाममन्देन विशेष्यते।ममानःपक्षःसपः।

·२ परिच्छेदः न्यायविन्दुटीका। २५ । समानस्य च सयब्दादेशः स्यादेतत् । किंतत्पदमपक्षयोः सामान्य येन समानः सपना पक्षणेत्याह ।माध्यधर्मसामान्येनेति । साध्यश्चा- सावसिद्धत्वाद्धर्मश्च पराश्रितवात्साध्यधर्म । न च विशेषः साध्यः । अपि तु मामान्यम्। श्रत दूह सामान्यं साध्यमुकम्। साध्यधर्मश्चाभी सामान्य चेति माध्यधर्मसामान्येन समानः पक्षण सपन इत्यर्थः । ५ कोऽसपन इत्याह । न सपक्षोऽसपनः । सपनो यो न भवति मोऽसपक्षः। कय सपक्षो न भवति । ततः सपनादन्यः । तेन च विरुद्धः । तस्य च सपक्षस्थाभावः । सपक्षादन्यत्वं तद्विरु- दुलं च न तावत्प्रत्येतुं शक्यं यावत्मपरस्वभावाभावो न विज्ञातः। तस्मादन्यत्वविरुद्धत्वप्रतीतिसामर्थ्यात्मपक्षाभावरूपौ प्रतीतावन्य- १० विरुद्धौ । ततोऽभावः साक्षात्मपनाभावरूपः प्रतीयते । अन्यविरु- दौ तु सामर्थादभावरूपौ प्रतौयेते । ततस्त्रयाणमप्यसपचत्वम् । उन वैरूप्येण विरूपाणि च बौदेव लिङ्गानौति चकारो वनव्यान्तरमभुच्चयार्थः । चैरूप्यमादौ पृष्टं विरूपाणि च लिङ्गानि परेण । तब बैरूस्यमुकम्। त्रिरूपाणि चोच्यन्ते । १५ चौण्येव विरूपाणि लिङ्गानि । चयस्विरूपलिङ्गप्रकारा इत्यर्थः । कानि पुनम्तानोत्याह । प्रतिषेध्यस्य माध्यस्थानुपलब्धिस्विरूपा । विधेयस्य साध्यस्य स्वभावम्विरूप.। कार्य च। अनुपलब्धिमुदाहर्तमाह। यथेत्यादि। ययेत्युपप्रदर्शनार्थम् । यथेयमनुपलब्धिस्तथान्यापि। न वियमेवेत्यर्थः । प्रदेश एकदेमः। २० विधिय्यत इति विशेष प्रतिपत्तृप्रत्यक्षः। तादृशश्च न सर्वः प्रदेशः। नदाह क्वचिदिति। प्रतिपत्तृप्रत्यक्षे क्वचिदेव प्रदेश इति धर्मों।

·न्यायविन्दुटोका। [२ परिच्छेदः। न घट इति माध्यम् । उपलब्धि नम्। तस्या लक्षणं अनिका मामयी। नया झुपलन्धिलक्ष्यते । नत्प्राप्तोऽथा जन- कत्लेन मामय्यन्तर्भावादुपलब्धिलक्षणप्राप्तो दृश्य इत्यर्थः । तस्या- नुपलधेरित्ययं हेतुः। अथ यो यत्र नास्ति म कथं नत्र दृश्यः । ५ दृश्यत्वसमारोपादसन्नपि दृश्य उच्यते। यश्चैवं संभाव्यते यद्यमावत्र भयेहग्य एव भवेदिनि स तत्राविधमानोऽपि दृश्यः समारोप्यः । कवं संभाव्यः। यस्य ममग्राणि स्वालम्बनदर्शनकारणानि भवन्ति। कदा च तानि ममयाणि गम्यन्ते । यदैकज्ञानसंसर्गिवस्त्वन्तरी- पलम्भः । एकेन्द्रियज्ञानग्राह्यं लोचनादिप्रणिधानाभिमुखं वस्तु- १. द्वयमन्योन्यापेचमेकज्ञानसंसर्गि कथ्यते। तयोहि सतो कनि- यता भवति प्रतिपत्तिः। योग्यताया दयोरणविशिष्टत्वात् । तस्मादेकज्ञानसंसर्गिणि दृश्यमाने मत्येकस्मिनितरत्समयदर्शन- सामग्रीक यदि भवेदृश्यमेव भवेदिति संभावितं दृश्यमारो- प्यते। तस्यानुपलम्भो दृश्यानुएलम्भः । नमास एव घटवि- १५ विक्रप्रदेशस्तदालम्बनं च ज्ञानं दृश्यानुपलम्भनिश्चयहेतुत्वा- दृश्यानुपलम्भ उच्यते। यावद्येकज्ञानमंसर्गि वस्तु न निश्चिन तज्ज्ञानं चन तावदृश्यानुपलम्भनिश्चयः। ततो वस्लप्यनुपलम्भ उच्यते तम्ज्ञानं च । दर्शननिवृत्तिमात्रं तु स्वयमनिश्चितसादगमकम् । ततो दृश्यघटरहितः प्रदेशस्तग्नानं च वचनसामर्थादेव दृश्या- २. मुपलभरूयमुनं द्रष्टव्यम् । का पुनरुपलधिलवणप्रापिरित्याइ । उपलब्धिलक्षणमामि- रुपलचिलाएमाप्तवं घटस्य । उपलम्भमत्ययान्तरमाकल्यमिति ।

·२ परिच्छेदः । न्यायविन्दुटीका। २७ । 1 ज्ञानस्य घटोऽपि जनकः । अन्ये च चक्षुरादयः। घटाहण्या- दन्ये हेतवः प्रत्ययान्तराणि। तेषां माकल्यं मंनिधिः। स्वभाव एव विभिप्यते तदन्यस्मादिति विशेषो विशिष्ट इत्यर्थः। तदर्य विभिष्टः स्वभावः प्रत्ययान्तरमाकल्यं चैतद्द्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्नत्वं घटादेष्टव्यम्। कीदृशः स्वभावविशेष इत्याह । सखित्यादि । उपलम्भस्य थानि घटाहग्यात्मत्ययान्तराणि तेषु सत्सु विद्यमानेषु यः खभावः मन्प्रत्यक्ष एव भवति स खभावविशेषः । तदयमचार्थः । एक- प्रतिपत्त्वपेचमिदं प्रत्यक्षलक्षणम् । तथा च मति द्रष्टुं प्रव- त्तस्यैकस्य द्रार्दुग्यमान उभयवान्भावः ।१। अदृश्यमानास्तु देश- १० कालखभावविप्रष्टाः स्वभावविशेषरहिताः प्रत्ययान्तरमाकल्य- वन्तस्तु । यैर्हि प्रत्ययैः स द्रष्टा पश्यति ते मंनिहिताः । श्रतश्च संनिहिताय द्रष्टुं प्रवृत्तः सः ।२। द्रष्टुमप्रवृत्तस्य त योग्यदेशस्या अपि द्रष्टुं ते न शक्याः । प्रत्ययान्तरवैकल्यवन्तः खभावविशेषयुकास्तु । ३ । दूरदेशकालास्तभयविकलाः । ४ ॥ ९५ तदेवं पश्यतः कस्यचिन्न प्रत्ययान्तरविकलो नाम । १ । स्वभाव- विशेषविकलस्तु भवेत्। २। अपश्यतस्तु शक्यो द्रष्टुं योग्यदेशस्यः प्रत्ययान्तरविकलः । ३ । अन्ये उभयविकला इति । ४ ॥ अनुपलब्धिमुदाइत्य स्वभावमुदाहर्तुमाह । स्वभावो हेतु- रिति संबन्धः । कौदृशो हेतुः साध्यस्यैव स्वभाव इत्याह । स्वस्था- २. त्मनः सत्ता मेव केवला स्वसत्तामात्रम् । तस्मिन्सति भवितुं गोलं यो हेतोरात्मनः सत्तामपेक्ष्य विद्यमानो भवति यस्येति ।

·२८ न्यायविन्दुटोका। २ परिछेदः। । नतु हेतुमत्ताया व्यतिरिकं कंचिद्धतमपेक्षते मखमत्तामाब- भावी माध्यः । तस्मिमा यो हेतुः स स्वभावः । तस्य साध्यस्य नान्यः। उदाहरणं यथेति । श्रयमिति धर्मी। वृत्त इति भाध्यम् । गिगपालादिति हेतुः । तदयमों वृक्षव्यवहारयोग्योऽयं मिंश- ५ पाव्यवहारयोग्यत्वादिति। तत्र प्रचुरशिंभये देशेऽविदितभिषा- व्यवहारो जडो यहा केनचिदुचां मिंगपामुपादीच्यते अयं वच इति तदामौ जायाचिंगपाया उसलमपि वृक्षव्यवहारनिमित्त- मवस्यति। तदा यामेवानुचां शिभपां पश्यति तामेवावृक्षमव- स्यति । म मूढः जिंभपालमात्रनिमित्ते वृक्षव्यवहारे मवर्यते। १० नोचलादि निमित्तान्तरमिह वृत्तव्यवहारस्य । अपि तु शिंश- पात्वमाचं निमित्तं शिप्रपागतमाखादिमत्त्वं निमित्तमित्यर्थः । कार्यमुदाहर्तमाह। अमिरिति माध्यम् । अवेति धर्मों। धमादिनि हेतुः । कार्यकारणभावो लोके प्रत्यक्षानुपस्तम्भनिय- धनः प्रतीत इति न स्वभावस्येव कार्यस्य लदणमुन्नम् । १५ ननु विरूपवादेकमेव लिगमयुगाम् । अथ मकारभेदानेदः । एवं भति स्वभावहेतोरेकस्थानन्तप्रकारत्नातिवमयुक्तमित्याह । अब दाविति। अनि एषु विषु हेतुपु मध्ये दो हेतु वस्तु- माधनौ विधेः साधनौ गमको। एकः प्रतिषेधस्य हेतुर्गमकः । प्रतिषेध इति चाभावोऽभावव्यवहारोको द्रष्टव्यः । तदयमा २० हेतः माध्यसियर्थत्वात्माध्यागम्। माध्यं प्रधानम् । श्रतच माध्योपकरणस्य हेतोः प्रधानमाध्यभेदान्दो न खरूपभेदात्। माध्यय कश्चिद्दिधिः कश्चित्प्रतिषेधः । विधिप्रतिषेधयोश्च ·२ परिच्छेदः। न्यायविन्दुटोका। २९ परस्परपरिहारेणावस्थानात्तयोईल भिन्नौ । विधिरपि कश्चि- ऐतोभित्रः कथिदभिवः। भेदाभेदयोरप्यन्योन्यत्यागेनात्मस्थिते- भित्रौ हेतू । ततः माध्यस्थ परस्परविरोधाद्धेतवो भिन्ना न त खत एवेति। कस्मात्पुनस्त्रयाणं हेतुत्वं कस्माचान्येषामहेतुत्व- मित्याशय यथा धयाणामेव हेतृत्वमन्येषां चाहेतुत्वं तदुभयं ५ दयितमाह। स्वभावप्रतिवन्ध इति। स्वभावेन प्रतिवन्धः खभावप्रतिवन्धः। साधनं कृतेति समासः । स्वभावप्रतिबद्धलं प्रतिबद्धस्वभावत्वमित्यर्थः। कारणे स्वभावे च साये स्वभावेन प्रतिवन्धः कार्यखभावयोरविशिष्ट इत्येकेन समासेन दयोरपि संग्रहः। हिर्यस्मादर्थे । यस्मात्स्वभावप्रतिबन्धे सति साधनार्थः १० माध्याथै गमयेत्तस्मात्त्रयाणं गमकत्वमन्येषामगमकत्वम् । कस्मात्पुनः स्वभावप्रतिबन्ध एव मति गम्यगमकभावो नान्यथे- त्याह । तदप्रतिबद्धस्येति । तदिति स्वभाव उतः । तेन खभावेनाप्रतिबद्धस्तदप्रतिबद्धः । यो यब खभावेन न प्रतिबद्ध्वस्तस्य तदमतिबद्धस्य तदयभिचारनियमाभावस्तस्या- १५ प्रतिबद्धविषयस्याव्यभिचारस्तदव्यभिचारस्तस्य नियमस्तदव्यभि- चारनियमस्तस्याभावात् । अयमर्थः । न हि यो यत्र स्वभावेन न प्रतिबद्धः स तमप्रतिबद्धविषयमवश्यमेव न व्यभि- परतीति नास्ति तयोरव्यभिचारनियमः। अविनाभावनियमः । अव्यभिचारनियमाच गम्यगमकभावः। न हि योग्यतया २० प्रदीपवत्परोक्षार्थप्रतिपत्तिनिमित्तमिष्टं लिङ्गम्। अपि त्वयभि- चारिलेन निशितम्। ततः स्वभावप्रतिबन्धे सत्यविनाभाव- 5 ·न्यायविन्दुटोका। २ परिच्छेद। निययः। ततो गम्यगमकभावः। तस्मात्स्वभावप्रतिबन्धे भत्योऽर्थ गमयेन्नान्यथेति म्यितम् । ननु च परायत्तस्य प्रतिबन्धोऽपररयत्ते। तदिह माध्यमाधनयोः कस्य क प्रतिबन्ध इत्याह । स चेति । मच स्वभावप्रतिवन्धो लिङ्गस्य माध्यर्थि । लिङ्गं परायत्तबाम- ५ तिबद्धम्। साध्यस्वाऽपरायत्तत्वात्प्रतिवन्धविषयों न प्रति- बद्ध इत्यर्थः । तचायमर्यस्तादाम्याविशेऽपि यत्प्रतिबद्धं तहम- कम् । यत्मतिबन्धविषयम्तगम्यम् । यस्य च धर्मस्य यनियतः खभावः स तत्प्रतिबद्धो यथा प्रयत्नानन्तरोयकत्वाख्योऽनित्यले। यस्य तुम चान्यश्च खभावः म प्रतिबन्धविषयः। न त प्रतिबद्धः। १० यथानित्यत्वाख्यः प्रयत्नानन्तरोयकत्वाख्ये। निश्चयापेको हि प्रयत्नानन्तरीयकत्वमेव चानित्यवखभावं निथितम् । अतस्तदेवानित्यले प्रतिबद्धं तस्मानियतविषय एव गम्यगमकभावो नान्यथेति । कस्मात्पुनः स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्ग- स्येत्याह । वस्तुत इत्यादि । स मायोऽर्थ श्रात्मा स्वभावो यस्य १५ तत्तदात्मा तस्य भावस्तादाम्यं तस्माद्धेतोर्यतः साध्यस्वभावं माधनं तस्मानव स्वभावप्रतिबद्धमित्यर्थः । यदि साध्यस्वभावं साधनं माध्यमाधनयोरभेदात्प्रतिज्ञार्थंकदेनो हेतुः स्थादित्याइ वस्तुते इति। परमार्थमता रूपेणाभेदः। तयोर्विकल्पविषयस्त यत्स- मारोपितं रूपं तदपेक्षा माध्यमाधनभेदः। निश्चयापेक्ष एव हि २० गम्यगमकभावः । ततो निश्यारूढरूपापेत एव तयो दो युक्तको वास्तवम्बभेद इति । न केवलं तादाम्यादपि तु ततः माध्या.दुत्पत्तिर्लिङ्गस्य तदुत्पत्तेश्च माध्यर्थेि स्वभावप्रतिबन्धी गम्यगमकभावः।

·२ परिच्छेदः ।। न्यायविन्दुटीका। लिङ्गस्य । कम्मानिमित्जदयात्स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य नान्य- स्मादित्याह । अतत्वभावस्येति । स खभावोऽस्य सोऽयं तत्व- भावः । न तत्स्वभावोऽतत्वभावः । तस्मादुत्पत्तिरस्य मोऽयं तदुत्पत्तिः । न तथातदुत्पत्तिः । यो यत्स्वभावो यदुत्पत्तिश्च न भवति तस्यातस्वभावस्यातदुत्पत्तेश्च । तबातत्स्वभावेऽनुत्पादके ५ चाप्रतिबद्धः स्वभावोऽस्येति सोऽयमप्रतिबद्धखभावस्तस्य भावो- प्रतिबद्धस्वभावत्वं तस्मादप्रतिबद्धस्वभावत्वात् । यद्यतत्वभावे- ऽनुत्पादके च कश्चित्प्रतिबद्धखभावो भवेत् । भवेदन्यतोऽपि निमित्तात्खभावप्रतिबन्धः । प्रतिबद्धस्वभावत्वं हि खभाव- प्रतिबन्धो न चान्यः कश्चिदायत्तस्वभावः। तस्मात्तादाम्य- १० तदुत्पत्तिभ्यामेव स्वभावप्रतिबन्धः। भवत नाम तादाम्यतदु- त्पत्तिभ्यामेव स्वभावप्रतिवन्धः कार्यस्वभावयोरेव तु गमकवं कथमित्याह । ते चेति । इतिस्तस्मादर्थे । यस्मात्स्वभावे कार्य एव च तादात्म्यतदुत्पत्तौ स्थिते तन्निबन्धनश्च गम्यगमकभाव- स्तस्मात्ताभ्यामेव कार्यस्वभावाभ्यां वस्तुनो विधेः सिद्धिः । अथ प्रतिषेधमिद्धिरदृश्यानुपलम्भादपि कस्मान्नेष्टेत्याह । प्रतिषेधव्यवहारस्य सिद्धिर्यथोक्ता या दृश्यानुपलब्धिस्तत एव भवति यतस्तस्मादन्यतो नोक्ता । ततस्तावत्कस्माद्भवतीत्याह । सति तस्मिन्प्रतिषेध्ये वस्तुनि यस्माहण्यानुपलब्धिन मंभवति तस्मादसंभवात्ततः प्रतिषेधसिद्धिः। अथ तत एव कमादित्याह । २० अन्यथा चेति । सति वस्तुनि तस्या अदृश्यानुपलब्धेः संभवादि- त्यन्यथाशब्दार्थः । एतस्मात्कारणानान्यस्या अनुपलबेः प्रतिषेध- ·भ्याविन्दुटीका रिपरि मिद्धिः कुत एतत्सत्यपि वम्तनि तस्याः भंभव हत्यार। अनुप- सभिलक्षण प्राप्तेवियादि। ए प्रत्ययान्तरमाकल्यावभाव- 'विशेषायोपलथिनक्षपाता उक्तः । दयोरेकैकस्याप्यभावेऽनु- पाभिलवणमाप्नोऽयं उध्यते । तदिहानुपलविलवणप्राप्नेविति ५ प्रत्ययानरकेवयवन्त अमाः । देशकालखभावविप्रकटेविति । स्वभावविशेषविप्रहाटा उकाः। देशय कालय स्वभावच नैविप्रष्टा रति वियहः। तेय्वभावनिययस्याभावात् । सत्यपि वस्तुनि नयाभाव इष्टः । कम्मानिद्ययाभाव इत्याइ। नेषु प्रसिपतु- राममो यात्प्रत्य तस्य निनः कारणाविषयाभावः। यथा- १. दमुपतन्धिलक्षणमाप्नेयात्मप्रत्यधनिवृत्तेरभावनिश्चयाभावस्तमा- सत्यपि वस्तुन्यात्मप्रत्यदनिवृत्तिलक्षणाया अदृग्यानुपलः संभवः । ततो यथोकाया एव प्रतिषेधमिद्धिः। अधेयं दृश्यानुपलन्धिः कस्मिन्काले प्रमाणं किंवभावा कियापारा चेत्याह । अमूढेति। प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षो धादि- १५ रथस्तस्य निवृत्तिनुपलधिस्तदभावस्वभावेति यावत् । श्रत एवाभावो न साथः खभावानुपलब्धेः सिद्धत्वात् । अविद्य- मानोऽपि च घटादिरेकज्ञानसंघर्गिणि भाममाने समग्रमाम- पोको जायमानो दृश्यतया संभावितत्वात्मत्यव उना । एकजानसंसर्गी दृष्यमानोऽर्थस्तम्ञानं च प्रत्यचनिन्त्तिरध्यते । २० ततो हि दृश्यमानादर्थात्तदुद्धेय समयदर्शनसामयीकलेन प्र- त्यतया संभावितस्य निवृत्तिरवसीयते। तमादर्थज्ञान एवं मत्वक्षस्य घटस्थाभाव उच्यते। न तु नितिमात्रमिहामावो ।

·२ परिच्छेदः। न्यायविन्दुटीका। नित्तिमाचाहण्यनिवृत्त्यनिथयात् । ननु च दृश्यनित्तिरव- मौयते दृश्यानुपस्तम्भात् । सत्यमेवैतत् । केवलमेकज्ञानममर्गिणि दृश्यमाने घटो यदि भवेदृश्य एव भवेदिति दृश्यः संभावितस्ततो दृश्यानुपलब्धिनिशितादृश्यानुपलधिनिययसामर्थ्यादेव चदृश्या- भावो निश्चितः । यदि हि दृश्यस्तत्र भवेदृश्यानुपरलम्भो न भवेत्। ५ अतो दृश्यानुपलम्भनिश्चयादृश्याभावः सामर्थ्यादवमितो न तु व्यव- हत इति दृश्यानुपलम्भेन व्यवहर्तव्यः । तस्मादर्थान्तरमेकज्ञानसं- सर्गि दृश्यमानं तज्ज्ञानं च प्रत्यचनिवृत्तिनिययहेतुत्वात्प्रत्यनि- त्तिरुतं द्रव्यम् । यथा चैकज्ञानसंसर्गिणि प्रत्यक्षे घटस्य प्रत्य- चनमारोपितमसतोऽपि तथा तस्मिन्नेकज्ञानसमर्गिण्यतीते वर्त-१० माने चामूढस्मतिसंस्कारे चघटस्य तद्रूपमारोपितमसत इति द्रष्ट- व्यम्। अनेन दृश्यानुपलधिः प्रत्यक्षघटनिवृत्तिखभावोक्का।साच मिद्धा । तेन न घटाभावः माध्योऽपि वभावव्यवहार इत्युक्तम् । अमूढोऽभ्रष्टो दर्शनाहितः स्मृतिजननरूपः संस्कारो यस्मि- घटादौ स तथोक्तः । तस्यातीतस्य प्रतिपत्तृप्रत्यवस्थेति संबन्धः । १५ वर्तमानस्य च प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्येति संबन्धः । अमूढमतिसंस्कार- पहणं तु न वर्तमानविशेषणम्। यस्मादतीते घटविविक्रमदेश- दर्भने मतिसंस्कारो मूढो दृश्यघटानुपलम्भे दृश्ये च घटेऽमूढो भवति । वर्तमाने च घटरहितप्रदेशदर्शने न स्मतिसंस्कारमोहः। अत एव न घटानुपलम्भे नापि घटे मोहः। तस्मान वर्तमान-२० निषेविशेषणममूढमतिसंस्कारग्रहणम् । सतिसंस्कारव्यभिचा- राभावादर्तमानस्यार्थस्य। अत एव वर्तमानस्य चेति । चमन्दः ·२४ न्यायविन्दुटोका। परिच्छेद। . कृतो विशेषणरहितस्य वर्तमानस्य विशेषणवतातौतेन समुच्चय यथा विज्ञायतेति। नदयमोऽतीतोऽनुपलभः स्फुटं मर्यमाण: प्रमाणं वर्तमानय । ततो नामोदिह घटोऽनुपलब्धत्वावास्यनुप- लभ्यमानत्वादिति शाक्यं ज्ञातुम् । न तु न भविष्यत्यत्र घटो- ५ ऽनुपलश्यमानत्वादिति शक्यं जातम् । अनागताया अनुपलब्धेः सत्तदेहादिति। कालविशेषोऽनुपलब्धेाख्यातः । व्यापार दर्शयति । अभावस्य व्यवहारो नास्तीत्येवमाकारं ज्ञानं शब्दश्चैवमाकारो निःशकं गमनागमनलक्षणा च मत्तिः कायिकोऽभावव्यवहारः। घटाभावे हि जाते नि.गकंगन्तुमागन्तुं १० च प्रवर्तते । तदेवमेतस्य विविधस्याप्यभावव्यवहारस्य दृश्यानुपस्त- विः साधनी प्रवर्तिका । यद्यपि च नास्ति घट इति ज्ञानमनुपल- धेरेव भवत्ययमेव चाभावनिश्चयस्तथापि यस्मात्प्रत्यक्षेण केवलः प्रदेश उपलब्धस्तस्मादिह घटो नास्तीत्येवं च प्रत्ययापारमनु- भरत्यभावनिश्चयः तस्माप्रायवस्य केवलप्रदेणग्रहणव्यापारानुसार्य- १५ भावनिश्चयः मत्यवतः । किं च दृश्यानुपलग्भनियधकरणमाम- देिव पूर्वोतया नीत्या प्रत्यक्षेणैवाभावो निश्चितः। केवलमदृष्टा- नामपि सत्त्वसंभवात् । मत्वाकया न भकोत्सत्त्वं व्यवहरीमा अतोऽनुपलाभोऽभावं व्यवहारयति । दृग्यो यतोऽनुपलब्धस्तरमात्रा- स्तोत्यतो दृश्यानुपलम्भोऽभावज्ञानं कृतं प्रवर्तयति न बसतं करो- २० नौत्यभावनिश्चयोऽनुपलम्भात्प्रत्तोऽपि प्रत्यक्षेण कृतोऽनुपस्तम्भेन प्रवर्तित उक्त इत्यभावव्यवहारप्रवर्तिन्युपलब्धिः । कस्मात्पुनर- तोते वर्तमाने चानुपलधिमित्याइ । तस्या एव यथोकका- ·२ परिच्छेदः।। न्यायविन्दुटोका। लाया अनुपलब्धेरभावनिश्चयात्। अनागता ह्यनुपलब्धिः खयमेव संदिग्धखभावा । तस्या असिद्धाया नाभावनिश्चयोऽपि बतीत- वर्तमानाया इति । संप्रत्यनुपलब्धेः प्रकारभेदं दर्शयितमाह। मा चैषानुपल- चिरेकादश प्रकारा अस्या इत्येकादशप्रकारा । कुतः प्रकारभेदः ५ प्रयोगभेदात् । प्रयोगः प्रयुमिः शब्दस्याभिधानन्यापार उच्यते। भन्दो हिमाचारक्वचिदर्थान्तराभिधायी कचित्प्रतिषेधान्नराभि- धायौ।सर्वत्रैव तु दृश्यानुपलब्धिरशब्दोपात्तापिगम्यत इति वाच- कव्यापारभेदादनुपलम्भप्रकारभेदो न त स्वरूपभेदादिति यावत्। प्रकारभेदानाह । खभावेत्यादि। प्रतिषेध्यस्य यः स्वभावस्त. १० स्थानुपलब्धिः। यथेति। अत्रेति धर्मी । न धूम इति माध्यम् । उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति हेतः । अयं च इतः पूर्व- वयाख्येयः ॥१॥ प्रतिषेध्यस्य यत्कार्य तस्यानुपलब्धिरुदाहियते। यथेति । दहेति धर्मों। अप्रतिबद्धमनुपहतं धूमजननं प्रति सामर्थ्य १५ येषां तान्यप्रतिबद्धसामर्थ्यानि न मन्तौति माध्यम् । धूमा- भावादिति हेतुः । कारणानि च नावश्यं कार्यवन्ति भवन्तीति कार्यादर्शनादप्रतिबद्धसामर्थ्यानामेवाभावः माध्यः । न त्वन्येषाम् । अप्रतिपद्धशक्तीनि चान्यक्षणभावीन्येवान्येषां प्रतिबन्धसंभवात् । कार्यानुपलब्धिश्च यत्र कारणमदृश्यं नत्र प्रयुज्यते । दृश्ये तु २० कारणे दृश्यानुपलब्धिरेव गमिका । तत्र धवलग्टहोपरिस्थिती ग्रहाङ्गणमपश्यन्नपि चतुर्यु पार्श्वष्वगणभित्तिपर्यन्तं पश्यति ।

·न्यायविन्दुटोका! [र परिश भित्तिपर्यन्नमम चालोकसंजकमाकामदेभं धूमविवि पश्यति । तब धूमाभावनिश्चयाचद्देभस्थेन वहिना जन्यमानो धूमस्तद्देशः स्यात् । तस्य च वरमतिवद्धमामर्थ्यस्याभावः प्रतिपत्तव्यः । तथागणदेशेन वहिना जन्यमानो धूमस्तद्देशः स्यात् । ५ तस्मात्तद्देशस्य बहेरभावः मतिपत्तयः । तदृधाङ्गणदेशं भित्तिप- रिचितं भित्तिपर्यन्त्रपरिचिप्लेन चालोकात्मना धूमविविक्रेनाका- पदेशेन सह धर्मिणं करोति । तस्मादृश्यमानादृश्यमानाकाम- देशावयवः प्रत्यक्षाप्रत्यवसमुदायो वाभावप्रतीतिमामायातो धर्मी न दृश्यमान एव । दहेति तु प्रत्यचनिर्देशो दृग्यमान- १० भागापेवो न केवलमिहेव दृश्यादृष्यसमुदायो धर्यपि वन्य- चापि। शब्दस्य क्षणिकावे माध्ये कथिदेव शम्दः प्रायशोऽन्यस्त परोक्षस्तददिहापि। यथा चात्र धर्मी माध्यमनिपायधिकरण- भूतो दृश्यादृष्यावयवो दर्मितस्तद्वदुत्तरेष्वपि प्रयोगेषु खयं प्रतिपत्तव्यः ॥२॥ ९५ प्रतिधेयस्य व्याप्यम्य यो व्यापको धर्मस्तस्थानुलपधिएदा- ट्रियते । यथेनि । अत्र धर्मों। न शिंशपेति भिंगपाभावः भाध्यः । वृक्षस्य व्यापकस्थाभावादिति देतात्यमप्यनुपलब्धिाप्यस्य मिंत्र- पावस्य दृश्याभावे प्रयुज्यते। उपलविलक्षण प्राप्ते तु याये दुखा- तुपलब्धिर्गमिका । तर यदा पूर्वापरावुपनिष्टौ भमुखतौदेगी २. भवतस्तयोरेकस्तगहनोपेतोऽपरवेकशिलाघटितो निराकरः । द्रष्टापि तस्यावृक्षान्पश्यपि मिंशपादिभेदं न यो विवेषयति। तस्य वृक्षले प्रत्यक्षमप्रत्यक्ष निंपात्वम् । स हि निर्देश एक- ·२ परिछदा न्यायविन्दुटोका। शिलाघटिते वृक्षाभावं दृश्यत्वादृश्यानुपलम्भादवस्यति। भिंभपा- वाभावं तु व्यापकस्य चत्वस्याभावादिति। तादृशे विषयेऽस्या अभावसाधनाय प्रयोगः ॥ ३ ॥ प्रतिषेध्यस्य स्वभावेन विरुद्धस्योपलब्धिरुदाष्ट्रियते । यथेति। अनेति धर्मों। न भौतस्पर्ण इति गौतस्पर्मप्रतिषेधः माध्यः । ५ वहेरिति हेतः। दयं चानुपलब्धिस्तत्र प्रयोकव्या यत्र भौतस्वी ऽदृश्यः । दृश्ये दृश्यानुपलब्धिप्रयोगात् । तस्माद्यत्र वर्णविशेषाद- हिर्दृग्यः भौतस्पर्णा दूरस्यत्वात्मनष्यदृश्यस्तवास्याः प्रयोगः ॥ ४ ॥ भतिषेध्येन यविरुद्धं तत्कार्यस्योपलब्धिर्गमिका । यथेति । अचेति धर्मी । न ग्रौतस्पर्ण इति गौतस्पर्धाभावः माध्यः । १० धूमादिति हेतुः । यत्र गौतस्पर्मः सन्दृश्यः स्यात्तत्र दृश्यानु- पलब्धिर्गमिका । यत्र विरुद्धो वनिः प्रत्यक्षस्तन विरुद्धोप- लब्धिः। द्वयोरपि तु परोक्षवे विरुद्धकार्यायलन्धिः प्रयुज्यते । तत्र समस्तापवरकस्यं शीतं निवर्तयितुं समर्थस्यामेरनुमापक यदा विशिष्टं धूमकलापं निर्यान्तमपवरकात्पश्यति तदा वि- १५ शिष्टादहेरनुमिताच्छौतस्पर्शनिवृत्तिमनुमिमौते । दह दृश्य- मानदारप्रदेशसहितः भर्वापवरकाभ्यन्तरदेशी धर्मो माध्यप्रति- पत्त्यनुसरणत्पूर्ववष्टव्यः ॥ ५॥ प्रतिषेध्यस्य यविरुद्धं तेन व्याप्तस्य धर्मान्तरस्योपलब्धि- रुदाहर्तव्या। यथेति । ध्रुवमवश्यं भवतीति ध्रुवभावौ नेति २. ध्रुवभाविवनिषेधः साध्यः । विनाशो धर्मो। भूतस्यापि भावस्येति धर्मिविशेषणम्। भूतस्य जातस्यापि विनयरः स्वभावो 6

·२८
न्यायविन्दटीका।
(९परिद
भावाभावी किमुताजातम्यपिमम्दार्थः जननाद्धेतोरन्यो हेतु-
हलन्तरं मुहरादि तदपेषते विनयरः । तथापेचपादिति
हेमः । हेवन्नरापेक्षां नामाश्र्वभावियेन व्याप्तम् । यया वामप्ति
रागम्य रनमादिशेवन्तरापेक्षणमधुवभाविवेन व्याप्तम् । ध्रुवभा-
५ विलविरुद्धं पावभाविवम् । विनाशय विनश्वरस्वभावात्मा
त्यन्तरापेक्ष दयः । ततो विरुद्धयाप्तवन्तरापेक्षणदर्शनामुव-
भाविलनिषेधः । र भुवभावि नित्यलमभुवभाविवं धानि-
स्यत्वम् । मित्यत्वानित्यपयोय परस्परपरिहारेणवम्यानादेकर
विरोधः। तथा च मति परस्परपरिहारवतोयोर्यदेकं दृश्यते
१. तब द्वितीयस्य तादाम्यनिषेधः कार्यः। तादाम्यनिषेधय दृश्य-
नयाभ्युपगतम्य मंभवति । यत एवं तादाम्यनिषेधः क्रियते यशयं
दृशमानो नित्यो भवेनित्यरूपो दृष्येत । न च नित्यरूपो दृग्यते ।
नमान नित्यः । एवं च प्रतिषेध्यम्य नित्यत्वस्य दृश्यमानात्मत्व-
मभ्युपगम्य प्रतिषेधः कृतो भवति । वस्तुनोऽप्यदृश्यस्य पिशाचादे-
१५ यदि दृश्यघटात्मत्वनिषेधः क्रियते दृश्यात्मत्वमभ्युपगम्य कर्तव्यः ।
यद्ययं दृग्यमानः पिशाचात्मा भवेत्पिशाचो दृष्टो भवेत् ।
न च दृष्टस्तस्मान्न पिशाच इति दृश्यात्मत्वाभ्युपगमपूर्वको दृग्न-
माने घटादौ वस्तुनि वस्तुनोऽवस्तुनो वा दृश्यस्यादृश्यस्य च
तादात्म्यनिषेधः। तथा च सति यथा घटस्य दृश्यत्वमभ्युपगम्य
२. प्रतिषेधो दृश्यानुपलम्भादेव तदत्सर्वस्य परस्परपरिहारवतो-
ऽन्यत्र दृग्यमाने निषेधो दृग्यानुपलम्भादेव । तथा चास्यैवं.
जातीयकस्य प्रयोगस्य खभावानुपसाधावन्तर्भावः ॥ ६ ॥

·२मरिच्छेदः।। न्यायविन्दुटोका। प्रतिषेध्यस्य यत्कार्य तस्य यदिरुद्धं तस्योपलधेरुदाहरणम् । यथेति । दहेति धर्मो । प्रतिबद्धं सामर्थ्य येषां भौतकार- णानां भौतजननं प्रति न तानि सन्तौति साध्यम् । वरिति यत्र भौतकारणान्यदृश्यानि भौतस्पर्थोऽप्यदृश्यस्तबार्य हेतुः प्रयोक्तव्यः। दृश्यत्वे तु गौतस्पर्मस्य तत्कारणानां वा कार्या- नुपलन्धिदृश्यानुपलब्धिर्वा गमिका । तस्मादेषाप्यभावसानी । ततो यस्मिन्देशे मदपि गौतकारणमदृश्यं गौतस्पर्भय दूरस्य- लानिपतुर्वहि खरवर्णत्वाइरादपि दृश्यस्तचायं प्रयोगः ॥ ७ ॥ प्रतिषेध्यस्य ययापकं तेन यदिरुद्धं तस्योपलबिरुदाहर्तव्य । यथेति। अचेति धर्मों । तुषारस्पी नेति माध्यम् । वरिति १० देतः। यत्र व्याप्यस्तपारस्पी व्यापकच गौतस्पी न दृश्यस्त- चार्य हेतः। तयोर्दृश्यत्वे स्वभावस्य व्यापकस्य चानुपलब्धिर्यतः प्रयोकव्या। तथा सत्यभावमाधनीयम्। दूरवर्तिनश्च प्रतिपत्तुस्त- धारस्पभः गौतस्पर्भविशेषः । भौतमानं च परोवम् । पहिस्तु रूपविशेषादूरस्योऽपि प्रत्यचः । ततो वक्र गौतमाचाभावः । १५ ततः भौतविशेषतुषारस्पाभावनिश्चयः। भौतविभेषस्य भौत- सामान्येन व्याप्तत्वादिति विशिष्टविषयेऽस्याः प्रयोगः ॥ ८॥ प्रतिषेध्यस्य यत्कारणं तस्यानुपलधेरदाहरणम् । यति । अचेति धर्मो । न धूम इति माध्यम् । वयमत्त्वादिति हेतः । यत्र कार्य सदपि दृश्यं न भवति नवायं प्रयोगः। दृश्येत १० कार्य दृग्यानुपलधिमिका । ततोऽयमयभावसाधनः । निष्क- म्पायतमलितपूरिते हुदे हेमन्तोचितपाप्योहमे विरले संध्या- ·न्यायविन्दुटीका। [२ परिच्छेदः । तममि पति मन्नपि तब धूमो न दृश्य इति कारणानुपलब्या प्रतिषेध्यते । वशिस्नु यदि तस्याभम उपरि अवमानो भवेन्च- लितो रूपविशेषादेवोपखधो भवेत्। श्रचलितस्विन्धनमध्य- निविष्टो भवेत्तत्रापि दहमाधिकरणमिन्धनं प्रत्यक्षमिति स्वरूपे- ५ पाधाररूपेण वा दृश्य एव वहिरिलि। नवास्याः प्रयोग: PM प्रतिषेयस्य यत्कारणं तम्य यदिरुद्धं तम्योपलधेरुदाह- रणम् । यथेति। अस्येति धर्मों। रोम्णं हर्ष उद्देदः स धादि- र्येषां दन्तौणादीनां पौनष्टतानां ते विभियन्ते तदन्येभ्यो भयश्रद्धांदिकतेभ्य इति रोमहर्षादिविशेषाः। ते न सन्तौति १० माध्यम् । दहन एव विभिय्यते तदन्यस्माइहनाछीतनिवर्तनमा- मर्थ्यनेति दहनविशेषः । कधिदहनः मन्नपि न गौतनिवर्नन- चमी यथा प्रदीपः । तादृभनिवृत्तये विशेषग्रहणम् । मंनि- हितो दहनविशेषो यस्य स तथोक्तस्तस्य भावस्तस्मादिति हेतुः । यत्र शीतस्पर्थः मनष्यदृश्यो रोमहर्षादिविशेषायादृश्यास्तचायं १५. प्रयोगः। रोमहर्षादिविशेषस्य दृसत्वे दृश्यानुपलब्धिः प्रयो- काव्या। मौतस्पास्य दृश्यत्वे कारणानुपलब्धिः। तस्मादभावमाध- मोऽयम्। रूपविशेषादिदूरादहनं पश्यति। गौतस्पर्थस्वदृग्यो रोमहर्षादिविशेषाश्च । तेषां कारणविरुद्धोपलध्याभावः प्रति- पद्यत इति । तवास्याः प्रयोगः ॥ १० ॥ प्रतिषेध्यस्य यत्कारणं तस्य यविरुद्धं तस्य यत्कार्थ तस्योप- सन्धिक्दाहर्तव्या। यथेति। अयं देश इति धर्मी । योगो थुक्क रोमादिविमेधेयुकं रोमहर्षादिविधेययुतम् । सय मंबन्धी - ·२ परिच्छेदः। न्यायविन्दुटोका। ११ पुरुषो रोमहर्षादिविशेषयुगपुरुषः । तदान भवतीति माध्यम् । धूमादिति हेतुः । रोमहर्षादिविशेषस्य प्रत्यचन्ने दृश्यानुप- लन्धिः । कारणस्य गौतस्पर्णस्य प्रत्यक्त्वे कारणानुपलब्धिः । वस्तु प्रत्यक्षत्वे कारणविरुद्धोपलब्धिः प्रयोक्तव्या। त्रयाणामयट्ट- स्यत्वेऽयं प्रयोगः। तस्मादभारसाधनोऽयम् । तत्र दूरस्थस्य प्रतिपत्तु- ५ दहनौतस्पर्भरोमहर्षादिविशेषा अप्रत्यक्षाः सन्नोऽपि धमस्तु प्रत्यको यच तचैतत्प्रमाणम्। धूमनु यादृशस्तस्मिन्देशे स्थितं भौतं निवर्तयितुं समर्थस्य वझेरनुमापकः स इह ग्राह्यः । धूम- मात्रेण तु वशिमाचेऽनुमितेपि न शौतस्पर्शनिवृत्ति पि रोम- हर्षादिविशेषनिवृत्तिरवमातुं शक्येति न धूममाचं हेतुरिति ५. द्रष्टव्यमिति ॥ ११ ॥ यद्येकः प्रतिषेधहेतुरुक्तः कथमेकादभाभावहेतव इत्याह । इम इत्यादि । इमेऽनुपलब्धिप्रयोगाः । इदमानन्तरमयोगान्ता निर्दिष्टाः । तत्र कियतामपि ग्रहणे प्रसक्न पाह। कार्यानुप- लब्ध्यादय इति। कार्यानुयलब्धयादीनामपि त्रयाणं चतुर्णा १५ वा ग्रहणे प्रसने मत्याह । दशति । दशानामप्युदाहतमाचाणं ग्रहणप्रसङ्गे सत्याह। सर्व इत्येतदुक्तं भवति । अप्रयुक्ता अपि प्रयुक्तोदाहरणसदृशाश्च सर्व एवेति दशग्रहणमन्तरेण सर्वग्रहणे क्रियमाणे प्रयुक्नोदाहरणकार्त्य गम्येत। दशग्रहणातूदाहरण- कार्यविगते सर्वग्रहणमतिरियमानमुदाइतसदृशकारावग-१. नये जायते। ते स्वभावानुपलधौ संग्रहं तादात्म्येन गच्छन्ति। खभावानुपलधिस्वभावा इत्यर्थः । ननु च स्वभावानुपलब्धिम- ·२ न्यायविन्दुटोका। (२ परिच्छेदः। । १० धति । योगाद्भिद्यन्ते कार्यानुपलभ्यादयस्तत्कथमन्तर्भवन्तीत्याहा प्रयो- गभेदेऽपि । प्रयोगस्य सन्दव्यापारस्य भेदपि अन्तर्भवन्ति । कथं प्रयोगभेद इत्याह । अर्थान्तरविधीत्यादि । प्रतिषेध्यादर्थाद- र्थान्तरस्य विधिरुपलब्धिः । खभावविरुद्धाधुपलधिप्रयोगेषु मति- ५ षेधः। कार्यानुपलब्यादिप्रयोगेष्वर्थान्तरविधिनार्थान्तरप्रतिषेधेन च प्रयोगा भिद्यन्ते। यदि प्रयोगान्तरेवन्तरविधितिषेधौ कथं तन्तभवनौत्याह। पारंपर्यणेति। प्रणलिकयेत्यर्थः । एत- दुनं भवति। न साक्षादेते प्रयोगा दृश्यानुपलब्धिमभिदधति । दृश्यानुपलध्यव्यभिचारिणं त्वर्थान्तरस्य विधिनिषेधं वाभिद- ततः प्रणालिकयामौषां स्वभावानुपलब्धौ संग्रही न माचादिति । यदि प्रयोगभेदेन भेदः परार्थानुमाने वाकव्य एषः। शब्दभेदो हि प्रयोगभेदः। शब्दच परार्थानुमानमित्या- प्रयाह । प्रयोगदर्शनेत्यादि । प्रयोगाणं मास्वघटितानां दर्शन- मुपलम्भः । तस्याभ्यामः पुनःपुनरावर्तनम् । तस्मानिमित्तास्वयम- १५ पौति प्रतिपत्तुरात्मनोऽप्येवमित्यनन्तरीकेन क्रमेण व्यवच्छेदस्य प्र- तिषेधस्य प्रतीनिर्भवतीति।इतिशब्दस्तस्माद तदयमर्थः। यमा- स्वयमण्येवमनेनोपायेन प्रतिपद्यते प्रयोगाभ्यासात्तस्मात्समतिपत्ता- वयुपयुज्यमानस्यास्थ प्रयोगभेदस्य स्वार्थानुमाने निर्देशः । यत्पुनः परप्रतिपत्तावेवोपयुज्यते तत्परानुमान एव वनव्यमिति । ननु च कार्यानुपलब्यादिषु कारणदीनामग्यानामेव प्रति- बेधः दृग्ननिषेधे स्वभावानुपलभप्रयोगप्रसङ्गात्। तथा च मति न तेषां दृग्यानुपलब्धेनिषेधस्तत्वथमेषां प्रयोगाणं म्यानुएल.

·२ परिच्छदः । न्यायविन्दुटोका। ४३ भावन्तर्भाव इत्याह। सर्वच रेत्यादि। अभावश्च तस्य च व्यव- हारोऽभावव्यवहारौ । स्वभावानुपलब्धावभावव्यवहारः माध्यः । शिष्टेष्वभावः । तयोः साधन्यामनुपलब्धौ। सर्वच चेति चशब्दो हिशब्दार्थ । यस्मात्सर्वत्रानुपलब्धौ येषां प्रतिषेध उस्तेषा- मुपलब्धिलक्षणप्राप्तानां दृश्यानामेव स प्रतिषेधस्तस्मादृश्यानु-५ पलब्धावन्तर्भावः । कुत एतदृश्यानामवेत्याह । स्वभावेत्यादि । अत्रापि चकारो हेवर्थः । यस्मात्खभावविरुद्ध आदिवैषी तेषामुपलब्या कारणमादिर्यषां तेषामनुपलब्ध्या प्रतिषेध उम- स्तस्माइण्यानामेव प्रतिषेध इत्यर्थः । यदि नाम स्वभावविरुद्धा- धुपलब्या कारणाद्यनुपलब्या च प्रतिषेध उतस्तथापि कथं दु-१० ध्यानामेव प्रतिषेध इत्याह । उपलब्धिरित्यादि। अचापि चकारो हेवर्थः । यस्माद्ये विरोधिनो व्याप्यव्यापकभूताः कार्यकारण- भूताश्च जातास्तेषामवश्यमेवोपलब्धिरुपलब्धिपूर्वा चानुपलब्धि- वैदितव्या। उपलव्यनुपलब्धी च दे॒ येषां स्तस्ते दृश्या एव । तस्मात्स्वभावविरुद्धाधुपलब्या कारणाद्यनुपलब्या चोपलब्ध्यनु- १५ पलब्धिमतां विरुद्धादौनां प्रतिषेधः क्रियमाणो दृश्यानामेव कृती द्रष्टव्यः । बहुषु चोयेषु प्रक्रान्तेषु परिहारसमुच्चयार्थश्चकारी इखों भवति । यस्मादिदं चेदं च समाधानमस्ति तस्मात्त- त्तचोद्यमयुक्तमिति चकारार्थः। कस्मात्पुनः प्रतिषेध्यानां विरु- द्धादौनामुपलभ्यनुपलधी वेदितव्ये इत्याह। अन्येषामिति । उप-२. लख्य नुपलब्धिमयोऽन्येऽनुपलब्धा एव ये तेषां विरोधश्च कार्य- कारणभावश्च केनचित्महाभावश्च व्याप्यस्य व्यापकस्याभावेन ·88 न्यायबिन्दुटोका। [२ परिदः। सिष्यति यस्मात्ततो विरोधिकार्यकारणभावाभावामिद्धेः कारणा- दुपलब्ध्यनुपलधिमन्त एव विरुद्धादयो निषेध्या: । उभयवन्तश्च दृश्या एव । तस्मादृश्यानामेव प्रतिषेधः । तदयमर्थः । विरोधः कार्यकारणभावश्च व्यापकाभावे व्याप्याभावय दृश्यानुपलब्धे. ५ रेवेति । एकपंनिधावपराभावप्रतीतो ज्ञातो विरोधः । कारणभिमताभावे च कार्या भिमताभावप्रत्ययोवस्तिकार्य- कारणभावः । व्यापकाभिमताभावे च व्याप्याभावे निश्तेि नियिती व्याप्यव्यापकभावः । तत्र व्याप्यव्यापकभावतीनेनि- मित्तमभावः प्रतिपत्तव्यः । ६६ ग्रहोते वृक्षाभावे हि मिंत्र- १० पाखाभावप्रतीतौ प्रतीतो व्याप्यव्यापकभावः। प्रभावपति- पत्तिश्च मर्वच दृष्यानुपलधेरेव । तस्मादिरोधं कार्यकारणभावं व्याप्यव्यापकभायं च स्मरता विरोधकार्यकारणभावयाप्यव्यापक- भावविषयाभावमतिपत्तिनिपन्धनं दृग्मानुपसन्धिः पाया । दृश्यानुपलव्यस्मरणे विरोधादीमामम्मरणम। तथा च सति न १५ विगहादिविधिप्रतिषेधाभ्यामितराभावप्रतौतिः स्यात् । विरो- धादिग्रहणकालभाविन्या पदृग्यामुपलक्षाववय मर्तव्यायो तत एवाभावप्रतीतिः । तब यद्यपि संमति नाम्नि दृग्यानुपलभि- विरोधादियाएकाले त्वामौत् । था दृश्यानुपनन्धिः भमति मार्यमाणा मेवाभावप्रतिपत्तिनियन्धमम् । मत: मंप्रति माप्ति २. दृश्योपनधिरित्यभावमाधमलेन दृग्यामुपसन्धिमयोगाजियने कार्यानुपनब्यादिप्रयोगा: । विरद्धाविधिना कारणदिमिषेधेन च यतो दृष्यामुपनधिरादिप्ता ततो इम्यानुपमधेरे कासा.

·२ परिच्छेदः। न्यायविन्दुटी। ४५ न्तरवृत्तायाः स्मृतिविषयभूताया प्रभावप्रतिपत्तिः । अमीषां च प्रयोगाणां दृश्यानुपलब्धावन्तर्भावः । तदनेन सर्वण दृश्या- नुपलब्धावन्न वो दमानामनुपलब्धिप्रयोगाणां पारंपर्यण दर्शित इति वेदितव्यम् । उता दृश्यानुपलब्धिरभावेऽभावव्यवहारे माध्ये प्रमाणम् । ५ अदृश्यानुपलब्धिः किंखभावा किव्यापारा चेत्याह। विपक्षटे- त्यादि । विप्रवरस्तिभिर्देशकालस्वभावविप्रकर्यस्था विषयः मा विपशष्टविषयेति संभयहेतः। किंखभावा सेत्याह । प्रत्यक्षानुमान- निवृत्तिलक्षणं स्वभावो यस्याः मा प्रत्यक्षानुमाननित्तिलक्षण ज्ञानज्ञेयस्वभावेति यावत्। ननु च प्रमाणात्प्रमेयसत्ताव्यवस्था । १० नतः प्रमाणभावान्प्रमेयाभावप्रतिपत्तियुनेत्याह । प्रमाणनिहत्ता- पौत्यादि। कारण व्यापकं च निवर्तमान कार्य व्याप्यं च निवर्त- येत्। न च प्रमाणं प्रमेयस्य कारणं नापि व्यापकमतः प्रमाण- योनिवृत्तावष्यर्थस्य प्रमेयस्य निवृत्तिन सिध्यति । ततोऽमिद्धेः संशयहेतरदृश्यानुपलब्धिः । न निश्चयहेतुः। यत्पुनः प्रमाणस- १५ तथा प्रमेयसत्ता सिध्यति तद्युतम्। प्रमेयकार्य हि प्रमाणम् । न च कारणमन्तरेण कार्यमस्ति । न तु कारणन्यवग्यं कार्य- वन्ति भवन्ति । तस्मात्प्रमाणाप्रमेयमत्ता व्यवस्थाप्या । न प्रमाणा- भावात्प्रमेयाभावव्यवस्येति । इति न्यायविन्दुटोकायां द्वितीय: परिच्छेदः समाप्तः । 7 ·वायविन्दुटीका। [३ परिच्छेदः। अथ हतीयपरिच्छेदः। स्वार्थपरार्थानुमानयोः स्वार्थ व्याख्याय परार्थ व्याख्यात- काम पाह। विरूपलिनाण्यानमिति । बौणि रूपाएसम्पयव्य- तिरेकपदधर्मत्वमंजकानि यस्य तत्तिरूपम्। त्रिरूपं च तलिङ्ग व तस्याख्यानम् । आख्यायते प्रकाण्यतेऽनेनेति विरूपं लिङ्ग- ५ मित्याख्यानम् । किं पुनस्तवचनम्। वचनेन हि चिरूपं लिङ्गा- माख्यायते । परस्मायिदं परार्थम् । ननु च सम्यग्ज्ञानात्मक- मनुमानमुक्तम् । किमर्थ संप्रति वचनात्मकमनुमानमुच्यत इत्याह। कारणे कार्यापचारादिति चिरूपलिङ्गाभिधाना- चिरूपलिङ्गमतिरुत्पद्यते सतेशानुमानम् । तस्यानुमानस्थ १. परंपरया त्रिरूपलिङ्गाभिधानं कारणम् । तस्मिन्कारणे वचने कार्यस्यानुमानस्थोपचारः समारोपः क्रियते । सतः समारोपात्कारणं वचनमनुमानशब्देनोच्यते । - औपचारिक बच्चनमनुमानं न मुख्यमित्यर्थः । न च वावत्किंचिदुपचारा- दनुमानशब्देन वा शक्यं तावत्सर्व व्याख्येयम् । किं वनुमान १५ व्याख्यातकामेनानुमानखरूपस्य व्याख्येयत्वानिमित्तं व्याख्येयम् । निमित्तं च चिरूपं लिङ्गम् । तच्च स्वयं वा प्रतीतमनुमानम्य निमित्तं भवति परेण वा प्रतिपादितम् । तस्मालिङ्गस्य स्वरूपं व्याख्येयं तत्प्रतिपादकश्च शब्दः । तत्र वरूपं खार्थानु- माने व्याख्यातम् । प्रतिपादकः शब्द दह व्याण्येयः। ततः ·३ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुटोका। प्रतिपादकं शब्दमवश्यं वक्तव्यं दर्शयन्ननुमानशब्देनोक्तवाना- चार्य इति परमार्थः। परार्थानुमानस्य प्रकारभेदं दर्शयितमाह। तद्विविध- मिति । तदिति परार्थानुमानम् । दौ विधौ प्रकारौ यस्य तविविधम् । कुतो दिविधमित्याह । प्रयोगस्य शब्दव्यापारस्य ५ भेदात्। प्रयुक्तिः प्रयोगोऽर्थाभिधानम्। शब्दस्यार्थाभिधान- व्यापारभेदाद्विविधमनुमानम् । तदेवाभिधानव्यापारनिबन्धनं दैविध्यं दर्शयितुमाह। साधर्म्यवधर्म्यवच्चेति। समानो धर्मी यस्य सोयं मधर्मा तस्य भावः साधर्म्यम् । विसदृशो धर्मोऽस्य विधर्मा विधर्मणो भावो वैधर्म्यम्। दृष्टान्तधर्मिणा सह साध्य- १० धर्मिणः सादृश्यं हेतुकृतं साधर्म्यमुच्यते। असादृश्यं च हेतुकृतं वैधर्म्यमुच्यते । तत्र यस्य माधनवाक्यस्य साधर्म्यमभिधेयं तत्मा- धर्म्यवत् । यथा यत्कृतकं तदनित्यं यथायघटः । कृतकः शब्द इत्यत्र कृतकत्वकृतं दृष्टान्तमाध्यधर्मिणोः मादृश्यम- भिधेयम् । यस्य तु वैधर्म्यमभिधेयं तवैधर्म्यवत् । यथा यन्नित्यं १५ तदकृतकं दृष्टं यथाकाशम् । शब्दस्तु कृतक इति। कृतकला- कृतकत्वकृतं शब्दाकामयोः साध्यदृष्टान्तधर्मिणोरसादृश्यमिहा- यथा च भिधेयम् । यद्यनयोः प्रयोगयोरभिधेयं भिन्नं कथं तर्हि त्रिरूपं लिङ्ग- मभिवं प्रकाश्यमित्याह। नानयोरर्थत इति। अर्थः प्रयो-२० जनं प्रकाशयितव्यं वस्तु यदुद्दिश्यानुमाने प्रयुज्यते । ततः प्रयोजनादनयोन भेदः कश्चित् । विरूपं हि लिङ्गं प्रकायि ·न्यायविन्दुटोका। [१ परिच्छेदः तव्यम् । तदुद्दिश्य हे अप्येते प्रयुज्यते । दाभ्यामपि विरूपं लि: प्रकायत एव । ततः प्रकायितयं प्रयोजनमनयोरभित्रम् तथा च न ततो भेदः कचित् । अभिधेयभेदोऽपि तर्हि न स्थादित्याह। अन्यत्र प्रयोगभेदादिति । प्रयोगोऽभिधानं वाच- ५ कलम् । वाचकत्वभेदादन्यो भेदः प्रयोजनकतो नास्तीत्यर्थः। एत- दुनं भवति । अन्यदभिधेयमन्यत्प्रकारनं प्रयोजनम् । तत्राभिधे- थापेचया वाचकत्वं भिद्यते । प्रकाश्यं बभिन्नम्। अन्वये हि कथिते वक्ष्यमाणेन न्यायन व्यतिरेकगतिर्भवति। व्यतिरेके चान्वय- गतिः । ततस्विरूपं लिङ्गं प्रकाश्यमभिवम् । न च यवाभिधेय- २० भेदस्तव मामर्थ्यगम्योऽप्यों भिद्यते । यस्मात्पीनो देवदत्तो दिवा न भुझे। यौनो देवदत्तो रात्रौ भुत इति । अनयो- यियोरभिधेयभेदेऽपि गम्यमानमेकमेव । तददिहाभिधेय- भेदेऽपि गम्यमानं वस्खेकमेव । चेति। तयोः माधर्म्यवैधर्म्यवतोरनुमानयोः माधर्म्यवत्ता- १५ वदुदाहरननुपलधिमाह । यदित्यादिना । यदुपलब्धिलक्षण- प्राप्नं यदृश्य मनोपलभ्यत इति । अनेन दृश्यानुपलम्भोऽन- धते । मोऽसत्यवहारस्य विषयः मिद्धः। तदमदिति व्यवहर्तव्य- मित्यर्थः । अनेनामयवहारयोग्यत्वस्य विधिः कृतः । ततश्चा- मयवहारथ योग्यत्वे दृश्यानुपलभो नियतः कथितः। दृश्यम- २. नुपलब्धममयवहारयोग्यमेवेत्यर्थः। साधनस्य च साध्येऽर्थ निय- तत्वकथनं व्याप्तिकथनम्। यथोक्तम्। व्याप्तिापकस्य तर भाव एव व्याप्यस्य च तचैव भाव इति ।

·३ परिच्छेदः । न्यायविन्दुटीका। E ५ व्याप्तिसाधनस्य प्रमाणस्य विषयो दृष्टान्नस्तमेव दर्शयितु- माह। यथान्य इति। माध्यधर्मिणोऽन्यो दृष्टान्त इत्यर्थः । दृष्ट इति प्रमाणेन निश्चितः । शशविषाणं हि न चक्षुषा विषयौ- शतम् । अपि तु प्रमाणेन दृश्यानुपलम्भेनामयवहारयोग्यं वि- ज्ञातम् । शविषाणमादिर्यस्यामयवहारविषयस्य स तथोक्तः । शविषाणादौ हि दृश्यानुपलम्भमात्रनिमित्तोऽमयवहारः प्र- माणेन सिद्धः । तत एव प्रमाणादनेन वाक्येनाभिधीयमाना व्यानि तव्या। संप्रति व्याप्तिं कथयित्वा दृश्यानुपलम्भस्य पक्षधर्मत्वं दर्श- यितमाह। नोपलभ्यते चेति। प्रदेश एकदेशः पृथिव्याः। स १० एव विशिय्यते ऽन्यस्मादिति विशेषः । एकः प्रदेशविशेष इत्येकस्मिन्प्रदेश कचिदिति। प्रतिपत्तुः प्रत्यक्ष एकोऽपि प्रदेशः म एवाभावव्यवहाराधिकरणं यः प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षो नान्यः । उपलब्धिलक्षणप्राप्त इति दृश्यः । यथा चामतोऽपि घटस्य समा- रोपितमुपलब्धिलक्षण प्राप्तत्वं तथा व्याख्यातम् । खभावहेतोः साधर्म्यवन्तं प्रयोग दर्शयितुमाह। तथेति । यथानुपलब्धेस्तथा स्वभावहेतोः साधर्म्यवान्प्रयोग इत्यर्थः । यत्मदिति सत्त्वमनूय तत्सर्वमनित्यमित्यनित्यत्वं विधीयते । सर्वग्रहणं च नियमार्थम् । सर्वमनित्यं न किंचिनानित्यं यत्सत्तद- नित्यमेवानित्यवादन्यत्र नित्यत्वे सत्त्वं नास्तीत्येवं सत्त्वमनित्यत्वे २० माध्ये नियतं ख्यापितं भवति । तथा च मति व्याप्तिप्रदर्शन- वाक्यमिदम् । यथा घटादिरिति । व्याप्तिसाधनस्य प्रमाणस्य ·न्यायविन्दुटोका। (३ परिच्छेदः । विषयकथनमेतत् । गद्धस्येति । निर्विशेषणस्य स्वभावम्य प्रयोगः । सविशेषणं दायितमाह। यदुत्पत्तिमदिति । उत्पत्तिःस्व- रूपलाभो यस्यास्ति तदुत्पत्तिमत् । उत्पत्तिमत्त्वमन्ध तदनित्य- मित्यनित्यत्वविधेः । तथा च मत्युत्पत्तिमत्त्वमनित्यत्वे नियत- ५ माख्यातम् । खभावभूतः स्वभावात्मको धर्मस्तम्य भेदेन भेदं हेहत्य प्रयोगः । अनुत्पन्नेभ्यो हि व्यात्तिमाश्रित्योत्पनी भाव उच्यते । मैव व्यावृत्तिः। यदा व्यावृत्त्यन्तरनिरपेक्षा वामिय्यते तदा व्यतिरेकिणैव निर्दियते। भावस्योत्पत्तिरिति । तया च व्यतिरिक्रयेवोत्पत्या विशिष्टं वस्तुत्पत्तिमदुकम्। तेन खभावभूतेन १० धर्मेण कल्पितभेदेन विशिष्टः स्वभावः प्रयुक्तो द्रष्टव्यः । यत्रत- कमिति । कृतकत्वमन्द्यानित्यत्वं विधीयत इति । अनित्यत्वे नियतं कृतकत्वमुक्तमतो व्याप्तिरनित्यत्वेन कृतकस्य दर्शिता । उपाधिभेदेन स्वभावस्य प्रयोग इति मंबन्धः। उपाधिर्विशेषणम् । तस्य भेदेन 'मिनेनोपाधिना विशिष्टः स्वभावः प्रयुक्त इत्यर्थः । १५ दुइ कदाचिच्छुद्ध एवार्थ उच्यते । कदाचिदव्यतिरिक्रेन विशेषणेन विशिष्टः । कदाचियतिरिकेन । देवदत्त इति शुद्धः। लम्वकर्ण इत्यभिन्नकर्णदयविशिष्टः । चित्रगुरिति व्यतिरिक- चित्रगवौविशिष्टः। तदत्मत्त्वं राद्धमुत्पत्तिमत्वमव्यतिरिमविशे- पणम् । छतकत्वं व्यतिरिक्रविशेषणम् । ननु च चिवगुशब्द २० व्यतिरिकस्य विशेषणस्य वाचकचित्रशब्दो गोशब्दथास्ति त- काब्दे तु निर्विशेषणवाचिनः शब्दस्य प्रयोगोस्तोत्याशङ्कयाह । अपेचिनेति । परेषां कारणानां व्यापारः स्वभावस्य निष्पत्ती ·न्यायविन्दुटोका। ५१ निष्पत्त्यर्थमपेचितः परव्यापारो येन स तथोक्तः । हौति यस्मा- दर्थे । यस्मादपेक्षितपरव्यापारः कृतक उच्यते तस्माद्यतिरिक्तन विशेषणेन विशिष्टः स्वभाव उच्यते। यद्यपि व्यतिरिक्तं विशे- षणपदं न प्रयुक्त तथापि कृतकशब्देनैव व्यतिरिक्त विशेषण- मन्तर्भावितमत एव संज्ञाप्रकारोयं कृतकशब्दः । यस्मात्संज्ञाया ५ मयं कन्प्रत्ययो विहितः । यत्र च विशेषणमन्तर्भाच्यते तत्र विशेषणपदं न प्रयुज्यते । क्वचित्प्रतीयमानं विशेषणं यथा कृत इत्युक्त हेतुभिरित्येतत्प्रतीयते। तत्र च हेतुशब्दः प्रयुज्यते । कदाचिन वा प्रयुज्यते । प्रयुज्यमानखशब्दश्च यथा प्रत्ययभेद- भेदिशब्दे प्रत्ययभेदः। यथा च कृतकशब्दो भिवविशेषण- १० स्वभावाभिधाय्येवं प्रत्ययभेदभेदित्वमादिर्यषां प्रयत्नानन्तरीय- कत्वादीनां तेऽपि स्वभावहेतोः प्रयोगा भिन्नविशेषणखभावा- भिधायिनो द्रष्टव्याः। प्रत्ययानां कारणनां भेदो विशेषस्तेन प्रत्ययभेदेन भेत्तुं शौलं यस्य स प्रत्ययभेदभेदी शब्दस्तस्य भावः प्रत्ययभेदभेदितम् । ततः प्रत्ययभेदभेदित्वाच्छब्दस्य कृतकत्वं १५ साध्यते। प्रयत्नानन्तरीयकत्वादनित्यत्वं साध्यते । तत्र प्रत्ययभेद- भब्दो व्यतिरिक्तविशेषणाभिधायी प्रत्ययभेदभेदिशब्दे प्रयुक्तः । प्रयत्नानन्तरोयकशब्दे च प्रयत्नशब्दः । तदेवं विविधः स्वभाव- हेतुप्रयोगो दर्शितः । शुद्धोऽव्यतिरिक्रविशेषणो व्यतिरिक- विशेषणश्च । एवमर्थ चैतदाख्यातम्। वाचकभेदान्मा भूत्कस्य- २० चित्वभावड़ेतावपि प्रयुक्त व्यामोह इति । अथ किमेते स्वभावहेतवः सिद्धसंबन्धे स्वभावे साध्ये प्रयो- ·५२ न्यायविन्दुटोका। [इ परिच्छेद । कव्या पाहोखिदमिद्धमंवन्ध इत्याशय मि संवन्धे प्रयोक्रव्या इति दर्शयितमाह । मर्व एत इति । गमकलासाधनानि प. राश्रितवाच धर्माः माधनधर्मा एव माधनधर्ममात्रम् । मात्र. शब्देनाधिकस्यापेषणीयस्य निरामः । तस्यानुवन्धोऽनुगमन- ५ मन्वयः सिद्धः माधनधर्ममावानुवन्धी यस्य स तथोक्तः। केन सिद्ध इत्याह । यया खं प्रमाणैरिति । यस्य माध्यधर्मस्य यदा- त्मीयं प्रमाणं तेनैव प्रमाणेन सिद्ध इत्यर्थः । स्वभाव बना च बहुभेदत्वात्। संबन्धसाधनान्यपि प्रमाणनि बहनौति प्रमा- णैरिति बहुवचननिर्देशः । गमयितव्यत्वात्साध्यः पराश्रितत्वाच्च १. धर्मः साध्यधर्मस्तदयं परमार्थः । न हेतः प्रदीपवद्योग्यतया गमकोऽपि तु नानन्नरौयकतया विनिचितः। साधाविना- भाविवनिश्चयनमेव हि हेतोः माध्यप्रतिपादनव्यापारो नान्यः कश्चित् । प्रथम वाधकेन प्रमाणेन साध्यप्रतिबन्धी निश्चेतव्यो हेतोः पुनरनुमानकालेन माधनं माध्यानन्तरोयक सामान्येन १५ स्मर्तव्यम् । कृतकत्वं नामानित्यत्वस्वभावमिति सामान्येन स्त- मर्थ पुनर्विशेषे योजयतोदमपि कृतकत्वं शब्दे वर्तमानमनित्य- खभावमेवेति। तच सामान्यम्मरणं लिङ्ग चानम् । विशिष्टस्य तु मन्दगतहतकत्वस्यानित्यत्वखभावस्य स्मरणमनुमानज्ञानम् । तथा च सत्यविनाभाविवज्ञानमेव परोक्षार्थप्रतिपादकत्वं नाम। २० तेन निथिततन्मावानुवन्धिसाध्यधर्म स्वभावदेतवः प्रयोक्तव्या नान्यत्रेत्युक्तम् । यद्येवं मबन्धो नियेतयः माध्यस्य साधनेन सह साधन- ·परिच्छेदः। न्यायविन्दुटीका। ५ धर्ममात्रानुवन्धस्तु साध्यस्य कस्मानिश्चितो मृग्यत इत्याह । मस्यैवेति। सिद्धसाधनधर्ममात्रानुबन्धस्य तत्वभावत्वादिति । साधनधर्मखभावत्वात् । यो हि साध्यधर्मः माधनधर्ममात्रा- नुवन्धवान्म एव तस्य माधनधर्मस्य खभावो नान्यः । भवत्ली- दृश एव खभावः । स्वभाव एव तु साध्ये कस्माद्धेतप्रयोगः । खभावस्य हेतुत्वात् । स्वभाव द्रह हेतुः प्रक्रान्तः । तम्मात्स एव माध्यः कर्तव्यः। यः साधनस्य स्वभावः स्थासाधनधर्म- मात्रानुबन्धय स्वभावो नान्यः । यदि साध्यधर्मः साधनस्य स्व- भावः प्रतिज्ञार्थंकदेशस्तर्हि हेतुः स्थादित्याह । वस्तुत इति । वस्तुतः परमार्थतः माध्यसाधनयोस्तादाम्यम् । समारोपितस्तु १. साध्यसाधनयोर्भदः। साध्यसाधनभावो हि निथयारूढे रूपे। निश्चयारूढं च रूपं समारोपितेन भेदेनेतरेतरव्यावृत्तिकतेन भिन्नमित्यन्यत्साधनमन्यत्माध्यम् । दूराद्धि शाखादिमानथो वृक्ष इति नियौयते न शिंशपेति । अथ च स एव वृक्ष.। सैव शिंगपा । तस्मादभिन्नमपि वस्तु निश्चयो भिन्नमादर्शयति १५ व्यावृत्तिभेदेन । तस्मान्निश्चयारूढरूपापेक्षयान्यत्साधनमन्यत्माध्य- मतो न प्रतिज्ञार्थंकदेशो हेतुर्वास्तवं च तादाम्यमिति। कस्मा- त्पुनः साधनधर्ममात्रानुबन्ध्येव साध्यः खभावो नान्य इत्याह । तविष्यत्ताविति। यो हि यत्रानुबध्नाति स तनिष्पत्तावनि- प्पन्नः । तस्य नवियत्तावनिष्पन्नस्य साधनस्वभावत्वमयुक्तम् । २० यतो निष्पत्त्यनिष्पत्ती भावाभावरूपे । भावाभावौ च परस्पर- परिहारेण स्थिती। यदि च पूर्वनिष्यन्नस्थानिष्यनस्य चैक्यं 8 ·न्यायविन्दुटोका। [परिच्छेद । भवेदेकस्यैवार्थस्य भावाभावौ स्याता युगपत्र च विरुद्धयोर्भा- वाभावयोरक्य युज्यते । विरुद्धधर्मसमर्गात्मकत्वादेकलाभावस्य । कि च पादुत्पद्यमान पूर्वनिष्पवानिवतकम् । विभेद- पूर्वका कार्यभेद । ततो निष्यन्नानिष्पन्नयोविरुद्धधर्मसमर्गा- ५ त्मको भेदो भेदहेतुय कारणभेद इति कुत एकलम् । तस्मा- साधनधर्ममावानुवन्ध्येव साध्य स्वभावो नान्य । मा भूत्पद्या- निष्पन्न पूर्वजस्य स्वभाव । साध्यस्तु कस्मान्न भवतीत्याह । पूर्वजेन पशानिष्पन्नस्य व्यभिचार परित्यागो यस्तस्य मभवाच । न पूर्वनिप्पलस्य पद्याविपन्न साध्य । तस्मात्साधनधर्ममाषा- १. नुवन्ध्येव स्वभाव । स एव च साध्य । तथा च सिद्धसाधनधर्म- मात्रानुबन्ध एव स्वभावहेतव प्रयोक्रया इति स्थितम । कार्य हेतो प्रयोग साधर्म्यवानिति प्रकरणादपेक्षणीयम्। यत्र धम इति । धूममनूद्य तत्रागिरित्यमे विधि । तथा च नियमार्थ पूर्ववदनुगन्तव्य । तदनेन कार्यकारणभावनिमित्ता यानिर्द- १५ र्शिता । व्याप्तिसाधनप्रमाणविषय दर्शयितुमाह । यथा महानसा दाविति। महानसादौ हि प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्या कार्यकारण- भावात्माविनाभावो निश्चित । अस्ति इति।साध्यधर्मिणि पद- धर्मापस हार दहापौति। न केवल स्वभावहताविहापि कार्यहेतो सिद्ध एवेति।निक्षित कार्यकारणले कार्यकारणावनिश्चयो झवश्य- २० कर्तव्य । यतो न योग्यतया हेतुर्गमकोऽपि तु नान्नरीयकवादि- त्युतम् । साधर्म्यवाखभावकायानुफ्लम्भाना प्रयोगो दर्शित । वैधयंवन्त दर्शयितमाह । वैधर्नावत इति। यमदुयल ·३ परिच्छदः । न्यायविन्दुटोका। ५५ ५ भिलवणमाप्तमिति । यत्सहयमित्यस्तित्वानुवादः। तदुपलभ्यत इति उपलम्भविधिः । तदनेन दृश्यस्य सत्त्वं दर्शनविषयत्वेन व्याप्तं कथितमसत्त्वनित्तिश्च । सत्त्वमनुपलम्भनित्तियोपलम्भः । तेन साध्यनिवृत्त्यनुवादेन माधननिवृत्तिर्विहिता । तथा च साध्यनि- वृतिः साधननिवृत्तौ नियतत्वात्साधननिवृत्त्या व्याप्ता कथिता। यदि च धर्मिणि साध्यधर्मो न भवेद्धेतरपि। हेवभावेन साध्या- भावस्य व्याप्तत्वात् । अस्ति च हेतरतो व्यापकस्य साधना- भावस्थाभावाड्याप्यस्य साध्याभावस्याभाव इति माध्यनिश्चयो भवति । ततो वैधर्म्यप्रयोगे साधनाभावे साध्याभावो नियतो दर्शनीयः सर्ववेति न्यायः । खभावतोवैधर्म्यप्रयोगमाह। असत्यनित्यत इति।इहानि- स्वस्य साध्यस्थाभावो हेतोरभावे नियत उच्यते। तेन हेल- भावेन साध्याभावो व्याप्त उक्तः । त्रिवपि स्वभावहेतुपु मनु त्पत्तिमान्कृतको वा शब्द इति त्रयाणामपि पक्षधर्मवप्रदर्शनम्। इह १ साधनाभावस्य व्यापकस्याभाव उक्तः । ततो व्याप्योपि १५ साध्याभावो निवृत्त इति साध्यगतिः। कार्यहेतोवैधर्म्यप्रयोगमाह । असत्यमाविति। हापि वय- भावो धूमाभावेन व्याप्त उक्तः । अस्ति चात्र धूम इति व्यापकस्य धूमाभावस्याभाव उक्तः। ततो व्याप्यस्थवाभावस्थाभावे साध्यगतिः। ननु च साधर्म्यवति व्यतिरेको नोक्तः । वैधय॑वति चान्वयः। २० तत्कथमेतत्रिरूपलिङ्गाख्यानमित्याह । माधयेणेति । माधर्म्य- एणयभिधेयेन युक्त प्रयोगे क्रियमाणेऽर्यादिति सामर्थ्याद्वधर्म्यस्य ·न्यायविन्दुटोका। [१ परिच्छेदः) । ध्यतिरेकस्य गतिर्भवतीति। हौति यस्मात् । तस्माविरूपलिङ्गा- ख्यानमेतत्। यदि नाम यतिरेकोऽवयवति नोक्रोऽन्वयवचन- सामर्थ्यादेवावधीयते । कथममति तस्मिन्यतिरेके वुड्यध्यवमिते साध्येन हेतोरचयस्य बुद्ध्यावधितस्याभावात् । माध्ये नियतं माधन- ५ मन्वयवाक्यादवस्यता साध्याभावे साधनं नाशवनौयम् । इतरथा माध्यनियतमेव न प्रतीतं स्यात्साशाभावे च माधनाभावगति- चतिरेकगतिः। अतः माध्यनियतस्य साधनस्याभिधानमामा- दन्वयवाक्येऽवमितो व्यतिरेकः। तथेति । यथान्वयवाक्ये तथार्थादेव वैधर्माण प्रयोगेऽन्वयस्थानभिधीयमानस्यापि गतिः। कथमसति १० तस्मिन्नन्वये बुद्धिग्टहोते ते साध्याभावे हेत्वभावस्यामिद्धेरनवसा- यात् । इत्वभावे माध्याभावं नियतं व्यतिरेकवाक्यादवस्यता हेतुसंभवे साध्याभावो नामलनीयः । इतरथा हेवभावे नियतः साध्याभावी न स्थात्मतीतः। हेतमत्त्वे च माध्यसत्त्वगतिरन्वय- गतिः। श्रतः माधनाभावनियतस्य साध्याभावस्थाभिधानमामा- १५ यतिरेकवाक्येऽन्वयगतिः। यदि नामाकागादौ माध्याभावे साध नाभावस्तथापि किमिति हेतुमंभवे साध्यमंभव इत्याह । नही. ति। स्वभावेन प्रतिबन्धो यतस्मिन्नमत्येकस्य माध्यस्य नित्या नापरस्य साधनस्य नियमेन युक्ता नियमवती निवृत्तिः। से च स्वभावप्रतिबन्धो दिप्रकारः सर्वस्य । तादात्म्यं लक्षणं निमित्त २० यस्य से तथोक्तः तदुत्पत्तिलक्षणं निमित्तं यस्य स तथोक्तः । यो यत्र प्रतिबद्धस्तस्य स प्रतिवन्धविषयोऽर्थः स्वभावः कारणं वा स्यात् । अन्यस्मिन्प्रतिबद्धत्वानुपपत्तेः। तस्मादिप्रकारः स इत्युकम्। - ·३ परिच्छेदः।। न्यायविन्दुटोका। ५७ सच माध्येऽर्थ लिङ्गस्येत्यत्रान्तरेऽभिहितः। हिर्यस्मादर्थे। यस्मा- त्वभावप्रतिवन्धे निव-निवर्तकमावस्तेन साध्यस्य निवृत्ती सा- धनस्य नितिं कथयता प्रतिवन्धी निव-निवर्तकयोदर्शनीयः । यदि हि साधनं साध्ये प्रतिबद्धं भवेदेवं साध्यनिवृत्तौ तबिय- मेन निवर्तत। यतश्च तस्य प्रतिबन्धों दर्शनीयस्तस्मात्साध्यनि- ५ वृत्तौ यत्साधननिवृत्तिवचनं तेनानिप्तं प्रतिवन्धोपदर्शनम् । यज्ञ तदाचितप्रतिबन्धोपदर्शनं तदेवान्वयवचनम्। प्रतिबन्धयेद- वयं दर्भयितव्यः। न वक्तव्यस्तयन्वयः । यस्मादृष्टान्ते प्रमाणेन प्रतिबन्धो दीमान एवान्बयो नापरः कश्चित्तस्माविवर्त्यनिव- तकप्रतिबन्धी ज्ञातयः । तथा चन्चय एव ज्ञातो भवति । १० इतिशब्दो हेतौ। यस्मादन्वये व्यतिरेकगतिर्व्यतिरेके चान्वय- गतिस्तस्मादेकेनापि सपक्षे चासपचे च सत्त्वासत्त्वयोः ख्यापन कृतम् । अन्वयो मुखमुपायोऽभिधेयत्वाद्यस्य तदन्वयमुखं वाक्यम्। एवं व्यतिरेको मुखं यस्येति। इति हेतौ। यस्मादेकेनापि वाक्येन दयगतिस्तस्मादेकस्मिन्साधनवाक्ये इयोरन्वयव्यति- १५ रैकवाक्ययोरवश्यमेव प्रयोगो न कर्तव्यः । अर्थगत्यर्थी हि शब्दप्रयोगः । अर्थश्चेदवगतः किं शब्दप्रयोगेण । एकमेव लव- यवाक्यं व्यतिरेकवाक्यं वा प्रयोक्रव्यम् । अनुपलधावपि व्यति- रेकेणोक्तनाचयगतिः। यत्मदुपलब्धिलक्षणप्राप्तमिति । साध्य- स्थामावहारयोग्यत्वस्य निवृत्तिदृश्यसत्त्वरूपमाह। तदुपलभ्यत १० एवेनि। अनुपलम्भस्य निवृत्तिमुपलम्भरूपामाह । तदनेन साध्य- निवृत्तिः साधननिवृत्त्या व्याप्ता दर्शिता। यदि च साधनसंभवेऽपि ·५ न्यायविन्दुटोका। [इ परिच्छेदः। माध्यनितिर्भवेन्न साधनाभावेन व्याता भवेत्। अतो व्याप्ति प्रतिपद्यमानेन माधनसंभवः माध्यमंभवेन व्याप्तः प्रतिपत्तव्यः । श्रत एवाहानुपलभ्यमानतादृामिति । दृग्यमसदिति प्रतीतेः संप्रत्य- यादम्बयमिद्धिरिति । यतय माधनं साध्यधर्मप्रतिबद्धं तादाम्य- ५ तदुत्पत्तिभ्यां प्रतिपत्तव्यं दयोरपि प्रयोगयोस्तस्मात्पक्षोऽवश्य- मेव न निग्यः। यत्माधनं साध्यनियतं प्रतोतं तत एव सार- धर्मिणि दृष्ट्वा साध्यप्रतीतिरतो न किंचित्साध्यनिर्देशनेत्येवमेवार्थ- मनुपलब्धिप्रयोगे दर्शयति। साधर्म्यवति प्रयोगेऽपि मामादेव नेह घट इति भवति । किं पुनस्तसामर्थ्यमित्याह । यदुप- १. लचिलवणमाप्तमिति । अनुपलम्भानुवादः सोऽमयवहारविषय इत्यमद्दयवहारयोग्यस्वविधिः । तथा च सति दृग्यानुपलम्भो ऽसयवहारयोग्यत्वेन व्याप्तो दर्शितः। नोपलभ्यत इत्यादिना माध्यधर्मिणि सत्वं लिङ्गस्य दर्भितम् । यदि च माध्यधर्मस्तत्र माध्यधर्मिणि न भवेत्साधनधर्मोऽपि न भवेत् । माध्यनियतत्वात्तस्य १५ साधनधर्मस्येति भामर्थ्यम् । यथा साधर्म्यवत्प्रयोगे तथा वैधय॑वत्म- योगेऽपि सामर्थ्यादेव नेह मयवहारविषयोऽस्ति घट इति भवति। सामर्थ्य दर्शयितुमाह। यः सयवहारविषय इति। विद्यमानः। उपलब्धिलवणमाप्त इति। दृश्यः । इत्येषा माध्यनितिरुपलभ्यत एवेति साधननिवृत्तिरित्यनेन च साध्यनिवृत्तिः साधननित्त्या २० व्याप्ता दर्भिता । न तथेति । यथान्यो दृश्य उपलभ्यते न तथाच प्रदेशे तादृश इति दृश्यो घट उपलभ्यत इत्यनेन सायनिहते- र्यापिका साधननिवृत्तिरसती साध्यधर्मिणि दर्शिता।

·३ परिच्छेदा।। न्यायविन्दुटोका। પૂ - यदि च न माध्यधर्मः माध्यधर्मिणि भवेत्साधनधर्माऽपि न भवेदस्ति च साधनधर्म इति मामर्थात्ततः सामर्थ्यावास्यत्र घट इति प्रतीतेन पचनिर्देशः । एवं कार्यस्वभावडेखोरपि माम- •संप्रत्यय इति न पदनिर्देशः। कीदृश: पुनरर्थः पर इत्यनेन शब्देन निर्देशो वक्तव्य इत्याह । स्वरूपेणैवेति । साध्य- ५ बेनैव स्खयमिति वादिना इष्ट इति नोक एवापि विष्टोऽपौ- त्यर्थः । एवंभूतः सन्प्रत्यवादिभिरनिराकृतो योऽर्थः स पक्ष इत्युच्यते । अथ यदि न पक्षो निर्देश्यः कथमनिर्देण्यस्य लक्षणमुन्नम्। न साधनवाक्यावयवत्वादस्य लक्षणमुक्तमपि त्व- सायं केचित्साध्यं साध्यं चामाध्यं प्रतिपन्नाः। तत्माध्यासाध्य-१. विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थ पचलक्षणमुक्तम् । स्वरूपेणेट इत्यस्य विवरणम्। साध्यत्वेनेष्ट इति पक्षस्य साध्यत्वानापरमस्ति रूपम् । अतः खरूपं साध्यत्वमिति । एवशब्दं विवरीतुमाह । स्वरूपेणैवेति । ननु चैवशब्दः केवल एव प्रत्यवमर्शव्यस्तकिमर्थं स्वरूप- १५ शब्देन सह प्रत्यवसृष्टः । उच्यते। एवशब्दो निपातो द्योतकः । पदान्तराभिहितस्थार्थस्य विशेषं द्योतयतीति पदान्तरेण विशे- व्यवाचिना सह निर्दिष्टः। न साधनत्वेनापौति । यत्साधनत्वेन निर्दिएं तत्साधनवेनेष्टममिद्धत्वाच्च माध्यत्वेनापौष्टं तस्य निवृत्त्यर्थ एवशब्दः तदुदाहरति । यथेति। शब्द स्थानित्यत्वे साध्ये चातु- २० पलं हेतुः । शब्देऽभिद्धत्वात्माध्यमित्यनेन माध्यत्वेनेष्टिमाह । तदिति । चाक्षुषत्वमिहेति शब्दे न माध्यत्वेनैवेष्टमिति । साध्य- ·न्यायविन्दुटोका। [इ परिच्छेदः। यतः बेनेटिनियमाभावमाह। साधनलेमाभिधानादिति । साधनत्वेनाभिहितमतः माधनलेनापीटम् । न साध्यत्वेनैवेति । स्वयमित्यनेन स्वयंभन्दं व्याख्येयमुपक्षिप्य तस्यार्थमाह । वादि- नेति। वयंशब्दो निपातः । आत्मन इति पध्यन्नस्यात्म- ५ नेति च हतौयान्तस्यायें वर्तते । नदिह ढतीयान्त यात्मशब्द- स्थार्थ वृत्तः स्वयंभन्दः । श्रात्मभन्दय मंबन्धिमन्दो वादी प प्रत्यामन्त्रभृतो यस्य वादिन प्रात्मा हतीयार्थयुक्तः स एव बतौ- यार्थयुको निर्दिष्टो वादिनेति । ननु खयंशब्दस्य वादिनेत्येष पर्यायः । कः पुनरसौ वादीत्याह । यस्तदेति । वादकाले ९. साधनमाह । अनेकवादिसंभवेऽपि स्वयंशब्दवाच्यस्य वादिनी विशेषणमेतत् । यद्येव वादिन इटः साध्य इत्युक्तम् । एतेन च किमुकेन । अनेन तदा वादकाले तेन वादिना खयं यो धर्मः साधयितमिष्टः म एव माध्यो नेतरो धर्म इत्युक्तं भवति । वादिनोऽनिष्टधर्ममाध्यत्वनिवर्तनमस्य वचनस्य फलमिति यावत् । १५ अथ कमिन्सत्यन्यधर्ममाध्यत्वसंभवो यनिहत्त्यर्थ चेदं वक्तव्यमि- त्याह। तच्छास्त्रकारेणेति। यच्छाम्नं तेन वादिनाभ्युपगतं नच्छास्त्रकारेण तस्मिन्साध्यधर्मिण्यनेकस्य धर्मस्याभ्युपगमे सत्य- न्यधर्ममाध्यत्वसंभव । तथा हि शास्त्र येनाभ्युपगतं तसिद्धो धर्मः सर्व एव तेन साध्य त्यस्ति विप्रतिपत्तिरनेनापास्यते। अनेकधर्मा- २० भ्युपगमेऽपि सति स एव साध्यो यो वादिन इष्टो मान्य इति । ननु च भारतानपे वस्तुयलप्रवृत्तं तिङ्गम् । अतोऽनपेक्षी- चत्वान्न गाम्ने स्थिला वादः कर्तव्यः । सत्यम्। आहोपुरुषिकया ।

·३ परिच्छेद । न्यायविन्दुटोका। तु यद्यपि क्वचिच्छास्त्रे स्थित इति किचिच्छास्तमभ्युपगत साधनमाह । तथापि य एव तस्थेष्ट स एव साध्य इति ज्ञापनायेदमुक्तम्। इष्ट इति। दृष्टशब्दमुपक्षिप्य व्याचटे। यत्रार्थ श्रात्मनि विरुद्धो वाद प्रक्रान्तो नास्त्यात्मेत्यात्म- प्रतिषेधवाद अात्मसत्तावादविरुद्धो विधिप्रतिषेधयोर्विरोधात्। ५ तेन विवादेन हेतुना साधनमुपन्यस्तम् । तस्यात्मार्थस्य सिद्धि निश्चयमिच्छता वादिना सोऽर्थ साथ इत्युक्त भवतोप्टशब्देन । यत्तदित्युक्त भवतीतिग्रहणमन्ते तदिहापेक्ष्य वाक्य परिसमाप- यितव्यम्। यद्यपि परार्थानुमान उक्त एव साध्यो युक्तो ऽनुक्तोऽपि तु वचनेन साध्य सामोततत्त्वात्तस्य। कुत एतदित्याह । तदि १० त्यादि । तदिति। मोऽधिकरणमाश्रयो यस्य स तदधिकरणो विवादस्तस्य भावस्तत्व तस्मादित्येतदुक्क भवति। यस्मा विवाद निराकर्तुमिच्छता वादिना साधनमुपन्यस्त तस्माद्यदधिकरण विवादस्य तदेव साध्यम्। यतो विरुद्ध वादमपनेत साधनमुप न्यस्तम् । तच्चेन साध्य किमिदानी जगति नियत किचित्साध्य १५ स्यादिति। अनुक्तमपि परार्थानुमाने साध्यमिष्ट तदुदाहरति । परार्था इति । चक्षुरादिर्येषा श्रोत्रादौना ते चक्षुरादय इति धर्मो । परमायिमे परार्था इति साध्य पारार्थम् । मधातत्वादिति हेतु । व्याप्तिविषयप्रदर्शन भयनासनाद्यङ्गवदिति। शयनमा- २० सन च ते श्रादी यस्य तच्छयनासनादि पुरुषोपभोगाङ्ग मघातरूपम् । तददव । यत्प्रमाणे यदयात्माचक्षुरादय 9 ·न्यायविन्दुटोका। [१ परिच्छेदः। . इत्यात्मार्थता नोना। अनुक्काप्यात्मार्थता माथा । तथाहि । मांख्येनोक्रमस्यात्मा। तद्विरुद्धं बौद्धेनोनं नास्यात्मेति । ततः सांख्येन स्ववादविरुद्धं बौद्धवादं देवत्य विरुद्धवादनिराकर- गाय खवादप्रतिष्ठापनाय च साधनमुपन्यस्तम् । अतोऽनुक्का- ५ प्यात्मार्थता साध्या तदधिकरणवाविवादस्य । प्रयनासनादिषु हि पुरुषोपभोगाङ्गेय्वात्मार्थत्वेनान्वयो न प्रसिद्धः संघातलस्य । परार्थमात्रेण तु सिद्धः । ततः परार्था इत्युकम् । चतुरादय इत्य- चादियहणादिज्ञानमपि परार्थं माधयितमिष्टम् । विज्ञानाच पर श्रात्मेव स्यात् । परस्यार्थकारि विज्ञानं सेत्स्यतीति साम- १० र्थ्यादात्मार्थत्वं मिध्यति चक्षुरादौनामिति मला परार्थग्रहणं कृतम् । तेनेष्टसाध्यवचनेन नोक्नमात्रमपि तु प्रतिवादिनी विवादास्पदबावादिनः माधयितमिष्टमुकमनुकं वा प्रकरणगम्यं साध्यमित्युक्तं भवति । श्रनिराकृत इति व्याख्येयम् । एतदित्यनन्तरमकान्नं यत्प- १५ उलवणमुक्तं माध्यत्वेनेप्टेत्यादि। एतलक्षणेन योगे ऽप्यर्थी न पर इति प्रदर्शनार्थ प्रदर्शनायानिराशतग्रहणं कृतम् । कौमो ऽ न पक्षः साधयितमिष्टोऽपौत्याह। यः साधयितमिष्टोऽर्थः प्रत्यक्षं चानुमानं च प्रतीतिश स्ववचनं चैतैर्निराक्रियते विपरीतः साध्यते न स पक्ष इति । २० तत्रेति । तेषु चतुर्पु प्रत्यवादिनिराकृतेषु प्रत्यक्ष निराकृतः कौशः। यथेति। यथायं प्रत्यरनिराकृतस्तथान्ये ऽपि द्रश्या इति यथाशब्दार्थः। श्रवणेन ग्रायः श्रावणः । न श्रावणी ·३ परिच्छेद ] न्यायविन्दुटोका। ऽश्रावण श्रोत्रेण न ग्राह्य इति प्रतिज्ञार्थ । श्रोत्राग्राह्यत्व शब्दस्य प्रत्यचसिद्धेन श्रोचयाह्यत्वेन बाधते । अनुमाननिराकृत । नित्य शब्द इति शब्दस्य प्रतिज्ञात नित्यत्वमनित्यत्वेनानुमानमिद्धेन निराक्रियते । प्रतीत्या निराकृत । प्रचन्द्र इति। चन्द्रशब्दवाच्यो न भवति ५ शशीति प्रतिज्ञातार्थ । अय च प्रतीत्या निराकृत । प्रतीती अर्थ उच्यते। विकन्पविज्ञानविषय प्रतीति । प्रतीतत्व विकल्पवि. ज्ञानविषयावमुच्यते । तेन विकल्पविज्ञानविषयत्वेन प्रतीतिरूपेण मशिनचन्द्रशब्दवाच्यत्व सिद्धमेव । तथा हि। यदिकल्पज्ञानग्राह्य नच्छब्दाकारमसर्गयोग्यम् । तत्साकेतिकेन शब्देन वनु शक्यम् । २० श्रत प्रतीतिरूपेण विकल्पविज्ञानविषयत्वेन सिद्ध चन्द्रशब्द- वाच्यत्वमचन्द्रत्वस्य बाधकं द्रष्टव्यम । स्वभावहेतश्च प्रतीति । यस्मादिकल्पविषयत्वमाचानुबन्धिनौ साकेतिकशब्दवाच्यता तत खभावडेतसिद्ध चन्द्रशब्दवाच्यलमवाच्यत्वस्य बाधक द्रष्टव्यम् । खवचन प्रतिज्ञार्थस्यात्मीयो वाचक शब्दस्तेन निराकृत । १५ प्रतिज्ञार्थो न माध्य । यथा नानुमान प्रमाणम् । अचानुमा- नस्य प्रामाण्य निषेध प्रतिज्ञार्थः । स नानुमान प्रमाणमित्यनेन स्ववाचकेन वाक्येन बाध्यते । वाक्य ह्येतत्प्रयुज्यमान व गाब्दस्य प्रत्ययस्य मदर्थत्वमिष्ट सूचयति। तथा हि । महाक्यायोऽर्थसप्रत्य- यस्तवोत्पद्यते सो ऽसत्यार्थ इति दर्शयन्वाक्यमेव नोक्षारयेद्दता । २० वचनार्थश्चेदसत्य परेण ज्ञातव्यो वचनमपार्थकम्। योऽपि हि सर्व मिथ्या ब्रवीमीति वक्ति मोऽप्यस्य वाक्यस्य सत्यार्थत्वमादर्शयन्नेव ·न्यायबिन्दुटोका। [३ परिच्छेदः । वाक्यमुच्चारयति । यद्येतद्वाक्यं सत्यार्थमादर्शितमेवं वाक्यान्त- राण्यात्मीयान्यमत्यार्थानि दर्शितानि भवन्ति । एतदेव तु यद्य- सत्यार्थमन्यान्यसत्यार्थानि न दर्शितानि भवन्ति । ततश्च न किंचिदुच्चारणस्य फलमिति नोचारयेत् । तस्मादाक्यप्रभवं वाक्या- ५ लिम्बनं विज्ञानं सत्यार्थ दर्शयन्नेव वका वाक्यमुच्चारयति । तथा च सति बाह्यवस्तुनान्तरोयकं भव्दं दर्शयता शब्दजं विज्ञानं सत्यार्थ दर्शयितव्यम् । नतो बाह्वार्थकार्याच्छन्दादुत्पन्नं विज्ञानं सत्यार्थमादर्थयता लिङ्गाजमनुमानं प्रमाणं शाब्दं दर्मितं भवति । तस्मानानुमानं प्रमाणमिति ब्रुवता प्राब्दस्य प्रत्यय- १० स्थामन्ग्राह्य उक्नोऽमदर्थत्वमेव ह्यप्रामाण्यमुच्यते । नान्यत् । शब्दो- चारणमामर्थ्याचार्याविनाभावी खशब्दो दर्शितः। तथा च सबथों दर्मितः । ततः कल्पितादर्थकार्याच्छब्दाच्छाब्दप्रत्ययार्थ- स्थानुमितं मन्वं प्रतिज्ञायमानममत्त्वं प्रतिबध्नाति । तदेवं स्व- वचनानुमितेन मत्वेनासत्त्वं वाच्यमानं स्ववचनेन बाधितमुक्तमि- १५ त्ययमत्रार्थः । अन्ये वाजः । अभिप्रायकार्याछब्दाज्जातं ज्ञानमभिप्राया- लम्बनं मदर्थमिच्छतः शब्दप्रयोगः । तेनाप्रामाण्यं प्रतिज्ञात बाध्यत इति। तदयुक्तम् । यत द६ प्रतौतेः स्वभावहेतुत्वं खवच- नस्य च कार्यहेतुत्वं कल्पितमिष्टम् ।न वास्तवम्। अभिप्रायकार्यत्वं २० च वास्तवमेव शब्दम्य । ततस्तदिह न स्टह्यते । किं च यथानु- मानमनिच्छन्वयव्यभिचारित्वं धूमस्य न प्रत्येनि । तथा भन्द- स्थाप्यभिमायाव्यभिचारिखं न प्रत्येप्यति । वाद्यवस्तुप्रत्यायनाय ·३ परिच्छेदः] न्यायविन्दुटीका। ६५ । च शब्दः प्रयुज्यते । तन्न शब्दस्याभिप्रायाविनाभाविलाभ्युपग- मपूर्वका शब्दप्रयोगः। अपि च न खाभिप्रायनिवेदनाय शब्द उच्चार्यते। अपि तु बाह्यवस्तुमत्त्वप्रतिपादनाय । तस्मा- बाह्यवस्तुविनाभाविवाभ्युपगमपूर्वकः शब्दप्रयोगः। ततः पूर्वकमेव व्याख्यानमनवद्यम्। एवं सत्यनिराकृतग्रहणेनानन्तरोनाचत्वारः पक्षवदाभासन्त इति पक्षाभासा निरस्ता भवन्ति । संप्रति पक्षलक्षणपदानि येषां व्यवच्छेदकानि तेषां व्यवच्छेदेन यादृशः पचार्थी लभ्यते तं दर्शयितं यवच्छेद्यान्संक्षिप्य दर्शयति । एवमित्यनन्तरोक- क्रमेण सिद्धस्य विपर्ययेण विपरीतत्वेन हेतुना साध्यो द्रष्टव्यः । १० यस्मादसिद्धोऽर्थी विपरीतः स माध्य इत्यर्थः । सिद्धश्च विप- रौतोऽसिद्धस्य। तस्मादसिद्धः साध्यः। प्रसिद्धो ऽपि न सर्वोऽपि तु साधनत्वेनोकस्यासिद्धम्यापि विपर्ययेण स्वयं वादिना साधयितु- मनिष्टस्यामिद्धस्य विपर्ययेण। तथोक्रमावस्या सिद्धस्यापि विप- र्ययेण तथा निराकृतस्या सिद्धस्यापि विपर्ययेण साध्यः । यचायं १५ पञ्चभिर्व्यवच्छेद्यै रहितो ऽर्थो ऽसिद्धो ऽसाधनम् । वादिनः वयं साधयितमिष्ट उतोनुक्तो वा प्रमाणैरनिराकृतः साध्यः । म एवामौ स्वरूपेणैव स्वयमिष्टो ऽनिराकृत एतैः पदैरुन इत्यर्थः । यचायं साध्यः स पक्ष उच्यते । इतिशब्द एवमर्थ। एवं पक्ष- लक्षणमनवामिति । अविद्यमानमवद्यं दोषो यस्य तदनवद्यम्। २० दर्शितं कथितम् । त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परिसमापय्य प्रसङ्गागतं च पवलक्षण- ।

·न्यायदिन्दुटीका। [३ परिच्छेद। मभिधाय हेत्वाभामान्य कामस्तेषा प्रस्ताव रचयनि विरूपे- त्यादिना । एतदुक भवति। त्रिरूपलिङ्गाख्यान वनुकामेन स्फुट तदभव्यम् । एव च तत्स्फुटमुक्त भवति । यदि तच्च नन्प्रतिरूपक योध्यते। हेयजाने हि तदिविकमुपादेय सुजात भवतीति । ५ त्रिरूपलिङ्गाख्यान पराथानुमानमिति प्रागुकम् । तत्रेति। तस्मि- सनि त्रिरूपलिजाण्याने परार्थानुमाने सतीत्यर्थः । बया रूपाणा मध्य एकस्याप्यनुक्तो। अपिशब्दायोरपि। माधनम्याभास सदृश साधनम्य न साधनमित्यर्थः । चयाणा रूपाण न्यूनता नाम साधनदोष । न केवलमनुकावुनावणसिद्धौ सदेहे वा १० कस्येत्याह । प्रतिपाद्यस्य प्रतिवादिन प्रतिपादकस्य च वादिनो हेत्वाभास । अथ कस्य रूपस्यामिद्धो सदेहे वा किमज्ञको हेवाभास इत्याह । एकस्य रूपस्येति । धर्मिणा मह सबन्ध धर्मिसंबन्ध । धर्मिणि सत्त्व हेतो । तस्यामिद्धौ सदेहे वाऽसिद्ध- मजको हेवाभास । प्रसिद्धवादेव च धर्मिण्यप्रतिपत्तिहेतुर्न १५ साध्यस्य न विरुद्धस्य न संशयस्य हेतरपि वप्रतिपत्तिहेतुर्न कस्यचिदत प्रतिपत्तिरिति कृत्वा । श्रय पार्थो ऽमिद्धमजाकर-- णादेव प्रतिपत्तव्य । उदाहरणमाह । यथेत्यादि। अनित्य शब्द इत्यनित्यत्वविशिष्टे शब्दे साध्ये चाचुपल चक्षुर्याह्यत्व शब्दे दयो- रपि वादिप्रतिवादिनोरसिद्धम्। चेतनास्तरव इति तरूणा २. चैतन्ये साध्ये सर्वा वर्ववक् । तस्या अपहरणे मति मरण दिगम्वरैरुपन्यस्तम् । प्रतिवादिनो बौद्धस्यासिद्धम् । कस्मादसिद्ध- मित्याह। विज्ञान चेन्द्रिय चायुथ । रूपादिविज्ञानोत्पत्त्या यद- ·३ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटोका। त्याह। नुमितं कायान्तर्भूतं चतुर्गालकादिस्थितरूपं तदिन्द्रियम् । आयुरिति लोके प्राणा उच्यन्ते। न चागमसिद्धमिह युज्यते वक्तुम् । अतः प्राणखभावमायुरिह । तेषां निरोधो नियन्तिः। स लक्षणं तत्त्वं यस्य तत्तथोक्तम् । तथाभूतस्य मरणस्यानेन बौद्धेन प्रतिज्ञातत्वात् । यदि नामैवं तथापि कथमसिद्धमि- ५ तस्य च विज्ञानादिनिरोधात्मकस्य तस्वसंभवात् । सत्तापूर्वको निरोधः। ततश्च यो विज्ञाननिरोधं तरुविच्छेत्स कथं विज्ञानं नेच्छेत् । तस्मादिजानानिनिरोधोपि नेटस्तरुषु । मनु च गोषोऽपि मरणमुच्यते। स च तरुषु सिद्धः। सत्यम् । केवलं विज्ञानसत्ताया या यन्मरणं तदिह हेतर्विज्ञाननिरो-१० धश्च । तत्सत्ताया व्याप्तो न शोषमात्रम्। ततो यन्मरण हेतुस्तत- स्वमिद्धम् । यत्तु सिद्धं शोषात्मकं तदहेतः। दिगम्वरस्तु साध्येन व्याप्तमव्याप्तं वा मरणमविविय मरणमाचं हेतुमाह। तदस्य वादिनी हेतुभूतं मरणं न ज्ञातम। अज्ञानासिद्धं गोपरूपम्। शोषरूपस्य मरणस्य तरुषु दर्शनात् । प्रतिवादिनस्तु ज्ञातमतो १५ ऽसिद्धम् । यदा तु वादिनोऽपि ज्ञातं तदा वादिनोप्यमिद्धं स्यादिति न्यायः। अचेतनाः सुखादय इति । सुखमादिर्यपां दुःखादीनां ते सुखादयः तेषामचैतन्ये साध्य उत्पत्तिमत्वमनित्यत्वं वा लिङ्गमुपन्यस्तम् । य उत्पत्तिमन्तोऽनित्या वा ते न चेतना यथा रूपादयः । तथा चोत्पत्तिमन्तोऽनित्या वा सुखादय- २० स्तस्मादचेतनाः। चैतन्यं तु पुरुषस्य खं रूपम्। अव चोत्पत्तिमत्त्व- मनित्यत्वं वा पर्यायेण हेतुन युगपत् । तच द्वयमपि सारयम्य ·१८ न्यायविन्दुटोका। ३ परिच्छेद । वादिनी न मिद्धम् । परार्थो हि हेदपन्यास । तेन य परस्य मिद्ध म हेतुर्वक्रव्य । परस्य चासत उत्पाद उत्पत्ति- मत्वम्। सतश्च निरन्वयो विनामोऽनित्यत्व मिद्धम् । तादृश च दयमपि मास्यस्यासिद्धम् । इहायनित्यत्वोत्पत्तिमत्वमाध- ५ नाज्ञानादादिनो ऽसिद्धम् । यदि बनित्यत्वोत्पत्तिमत्त्वयो प्रमाण वादिनो ज्ञात स्यात् । वादिनोपि सिद्ध स्यात् । तत प्रमा- पापरिज्ञानादिद वादिनो ऽसिद्धम् । सदिग्धामिद्ध दायितुमाह । स्वयमिति । हेतोरात्मन संदेहे सिद्ध । तदाश्रयणस्य चेति । तस्य हेतोराश्रयणमाीयते १० ऽस्मिन्हेतुरित्याश्रयण हेतोयतिरिक्त आश्रयभूत माध्यधर्मी कथ्यते। तत्र हि हेतुर्वर्तमानो गमकत्वेनाश्रीयते । तस्याश्रय- पस्य सदेहे सदिग्ध । स्वात्मना सदिह्यमानमुदाहर्तमाह। यथेति। बाध्य श्रादि- यस्य स बाप्पादिस्तभावेन वाष्पादित्वेन मदिह्यमानो भूतमघात १५ दति। भूताना पृथिव्यादौना संघात समूह । अमिसिद्धा- वग्निसियर्थमुपादीयमानोऽसिद्ध । एतदुक्त भवति। यदा धूमो ऽपि बाप्पादित्वेन मदिग्धो भवति । तदामिट्टो गमक- रूपानिययामतया निथितो वङ्गिजन्यवाद्गमक । यदा तु सदिग्धस्तदा न गमक इति । असिद्धताख्यो दोष । २० आश्रयणसिद्धमुदाहरति। यथेति। इह निकुञ्ज इति धर्मी। पर्वतोपरिभागेन तियंभिर्गतेन प्रच्छादितो भूभागो निकुञ्ज । मयर इति माध्यम् । केकायितादिति हेतु । केकायित ·३ परिच्छेदः] न्यायविन्दुटोका। मयूरध्वनिः । कथमाश्रयणामिद्ध इत्याह । तदापात इति । तस्य केकायितस्यापात आगमनं तस्य देभः स उच्यते । यस्माहेमादागच्छति केकायितम् । तस्य विधमे व्यामोहे सत्ययमाश्रयणसिद्धः। निरन्तरेषु बहुषु निकुञ्जेषु मासु यदा केकायितापातविधमः किमस्मानिकुञात्केकायितमा- ५ गतमाहोखिदस्मादिति तदाश्रयणसिद्ध इति । धर्मिणो सिद्धावयसिद्धत्वमुदाहरति । यथेति । सर्वस्मि- गतः स्थितः सर्वगतो व्यापौति यावत्। व्यापित्व प्रात्मनः साध्ये सर्वचोपलभ्यमानगुणत्वं लिङ्गम्। सर्वत्र देश उपलभ्यमानाः सुख- दुःखेच्छादेषादयो गुणा यस्यात्मनस्तस्य भावस्तत्त्वम् । न गुण १० गुणिनमन्तरेण वर्तन्ते । गुणानां गुणिनि समवायात् । निक्रि- यश्चात्मा। ततश्च यदि व्यापी न भवेत्कथं दक्षिणपथ उप- लक्षाः सुखादयो मध्यदेश उपलभ्येरन् । तस्मात्सर्वगत आत्मा । नदिइ बौद्धस्थात्मैव न सिद्धः किमुत सर्वचोपत्तन्यमानगुणवं सिध्येत् । तस्येत्यमिद्धौ इवाभासः। पूर्वमाश्रयणमंदे हेन धर्मिणि १५ संदेह उक्तः । संप्रति लमिद्धो धयुक्त इत्यनयोर्विशेषस्तदेवमे- कस्य रूपस्य धर्मिवद्धस्यामिद्धावसिद्धो हेत्वाभामः । तथा परस्यैकस्य रूपस्यासपोऽसत्त्वाख्यस्यामिद्धावमेकान्तिको हेत्वाभामः । एको इन्तं एकान्तो निशयः। स प्रयोजनमस्ये- त्यैकान्तिकः । नैकान्तिकोऽनेकानिकः। विपर्ययस्य निथयो ऽपि तु तदिपरीतः संशयः। माथेतरयोः संभयहेतुरमेकान्तिक उमः। तमुदाहरति। पपेत्यादिना । यस्मान्न माध्यस्थम. 10 ·न्यायविन्दुटीका। (३ परिच्छेद। . अनित्यत्वमादिर्यस्य सो ऽनित्यत्वादिको धर्मः। श्रादिशब्दादप्रय- नानन्तरोयकवं प्रयत्नानन्तरीयकत्वं नित्यत्वं च परिग्टह्यते। प्रमेयत्वमादिर्यस्य म प्रमेयत्वादिकः । श्रादिशब्दादनित्यत्वं पुनरनित्यत्वममूर्तत्वं च ग्टह्यते । शब्दस्य धर्मिणो ऽनित्यत्वादिके ५ धर्म माध्ये प्रमेयत्वादिको धर्मो ऽनेकान्तिकः । चतुर्णमपि विपचे ऽमत्त्वमभिद्धम् । तथा हि। अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वादाकाशवहटव- दिति प्रमेयत्वं मपचविषवव्यापि । अप्रयत्नानन्तरीयकः शब्दो ऽनित्यत्वादिद्युदाकाशवहटवचेत्यनित्यत्वं सपवैकदेशत्ति विधु- दादावस्ति नाकामादौ । विपक्षव्यापि प्रयत्नानन्तरीयके सर्वच २० भावात् । अनित्यत्वात्प्रयनानन्तरीयकः शब्दो घटवविद्युदाका- शवञ्चेत्यनित्यवं विपढेकदेशशब्दवृत्ति विद्युदादावस्ति नाका- शादौ। मपक्षव्यापि मर्वत्र प्रयत्नानन्तरीयके भावात् । नित्यः शब्दो ऽमूर्तलादाकामपरमाणुवकर्मघटवचेत्यमूर्तवमुभयैकदेश- वृत्ति। उभयोरेकदेश श्राका कर्मणि च वर्तते। परमाणी १५ तु मपवैकदेशे घटादौ च विपकदेशे न वर्तते । मूर्तत्वाइट- परमाणुप्रस्तौनाम् । नित्यास्तु परमाणवो वैशेषिकैरभ्युप- गम्यन्ते । ततः मपवान्तर्गतः। अस्य चतुर्विधस्य पदधर्मस्या- सत्त्वमसिद्धं विपते । ततोऽनैकान्तिकता । यथा चास्य रूपस्या- मिद्धावनैकान्तिकस्तथास्यैव विपक्षे ऽसत्त्वाख्यस्य रूपस्य संदेहे ऽने- २० कान्तिकः । तमुदाहरति यथेति । असर्वज्ञ इति। सर्वज्ञत्वं मा- ध्यम् । कचिदिविहित इति वक़ुरभिप्रेतः पुरुषो धर्मों। राग श्रादिर्यस्य देषादेः म रागादिः स यस्यास्ति स रागादि- - ·३ परिच्छेदः ।। नदायविन्दुटोका। ७१ मानिति द्वितीयं माध्यम्। वाग्रहणं रागादिमावस्य पृथकाध्यत्व- ख्यापनार्थम् । ततोऽसर्वजत्ने रागादिमत्वे वा माथे प्ररुते वकृत्वं वचनभक्तिस्तदादिर्यस्योन्मेषनिमेषादेः स वक्तृत्वादिको धर्मो ऽनै- कान्तिकः । संदिग्धा विपशाह्यावृत्तिर्यस्य स तथोकः। अमर्वचवे माध्ये सर्वज्ञवं विपदः । तत्र वचनादः सत्त्वममत्त्वं वा मंदिग्धम्। ५ अतो न ज्ञायते वक्ता सर्वज्ञ उतासर्वज्ञ इत्यनेकान्तिकं वतृत्वम् । ननु च सर्वजो वक्ता नोपलभ्यते नत्कथं वचनं सर्वज्ञे मंदिग्धम् । अत एव सर्वज्ञो पता नोपलभ्यत इति । एवंप्रका- रस्यैवंजातीयस्थानुपलम्भस्य मंदेहहेतृत्वात् । कुत इत्याह । अदृश्यात्मा विषयो यस्य तस्य भावोऽदृश्यात्मविषयत्वं तेन मंदे-१० पहेतृत्वम्। यतोऽदृश्यविषयो ऽनुपलग्भः मंशयहेतुर्न निषयहेतु- सानो ऽसर्वाविपचामजाद्वकृत्वादेव्यावृत्तिः मंदिग्धा। मानुयल- भात् । सर्वज्ञे वक्तृत्वमसट्ठभोऽपि तु सर्वज्ञत्वेन सह वक्तृत्वस्य विरो- धात् । एतत्र सर्वज्ञववतलियोर्विरोधो नास्ति । विरोधाभावाच्च कारणयतिरेको न मिध्यतीति संवन्धः । व्याप्तिमन्तं व्यति- १५ रेकं दर्शयति। यः सर्वज्ञ इनि। साध्यामावरूपं सर्वजत्वमनूध म स वका भवतीति माधनस्य वकृत्वस्थाभावो विधीयते । नेन माध्याभावः साधनाभावे नियतत्वासाधनाभावेन व्याप्त क रति व्याप्तिमानौदृशो व्यतिरेको विरोधे मति वक्तृत्व- सर्वशवयोः सियेत् । न शास्ति विरोधः । तस्मात्र सिध्यति । २. • कुत प्रत्याह । संदेहात्। यतो विरोधाभावस्तमासंदेहः । संदेहायतिरेकामिद्धिः। कथं विरोधाभावः । हौति । यमा- ·दाक्टिोमा एपरिश्रम ििध एव विरोधी नान्यः नमात्र बातमजलयाविरोधा। क: एभरमी रिविधी विरोध रयाद । अविकलकारण- मा विकमामि ममग्राणि कारणामि यम्य मानांकः । গল্প ফাষাগাৰী গল্প বিধি বিঘশমি:। 1. रमधिकमकारणाहपम् । ननु च पयापि कारणमाफश्चं तथापि मिभिरक्या मचिदपि कई मस्कुनी विरोध- गतिः । एवं ना। पविकम्न कारणथापि पारनाकारणवेक- भादभावः । तेन विरोधगनिः। सपा प्रति यो पा विरुद्धः मसम्म किचिकर एव । तया हिरा मोमपन्य जनको भूला १. गौतापन्निरजमनमकिं प्रनिरभञ्योतम्पर्गन मिवतंको वि. परः । नमाझेतुवै कम्यकारी विरुद्धो जनक एव । निवयम्य महामण्यानविरोधयायम् । नती विरुद्धयोरेकग्मिन्नपि सणे महावम्यामं परिहर्तयम् । दूरम्पयोर्विरोधाभावाच्च निकट- अयोरेव मिवानिवर्तकभावः। नग्माद्यो यस्य निवतंकः म १५ पदि परं हतोये धणे निवर्तयति । प्रथमे पणे मधिपत- श्रममावस्यानयोग्यो भवति । दितीये विरुद्धमममर्थ करोति। रतोये बममा मिस्ते नगमाकामति । समालोको गति- धर्म क्रमेण जम्नतरंगन्यायेन देशमात्रामन्यदान्धकारे मिर- म्मरमालोकतणं जनयति । तदालोकममोपवर्तिनमन्धकारम- १. ममर्थ अमयति । नतोऽसामयं तस्य यस्य समीपवालोकः। घसामध्ये मिटते तादृगो जायत आनोक इत्येवं क्रमेणालोले- मान्धकारो उपनेयः। नयोप्यस्पर्मन गोतस्पर्णा निवर्तनीया बदा ·परिच्छेदः ।। न्यायविन्दुटोका। ०१ खालोकस्तत्रैवान्धकारे देश जन्यते तदा यतः क्षणादन्धकार- देशस्यालोकस्य जनकक्षण उत्पद्यते तत एवान्धकारोऽन्धकारा- न्तरजननासमर्थ उत्पन्नः। ततोऽसमर्थावस्थाजनकत्वमेव निवर्तक- बम् । अतश्च यस्मिन् क्षणे जनकस्ततस्तृतीये क्षणे निवृत्तो विरुद्धो यदि शौनं निवर्तते । अन्यजनकभावाश्च संतानयोविरोधो न ५ सषयोः। यद्यपि च न मंतानो नाम वस्तु तथापि संतानिनो वस्तुभूताः । ततो ऽयं परमार्थः न क्षणयोर्विरोधः। अपितु पहनां वणनाम् । यतः सत्सु दहनक्षणेपु प्रवृत्ता अपि भौत- क्षणा निवृत्तिधर्माण भवन्तीति । संतानयोर्निवनिवर्तकत्वनि- मित्ते च विरोधे स्थिते मर्वषां परमाणनां सत्ययेकदेशाव- १० स्थानाभावेन विरोध इतरेतरसतानानिवर्तनात्तेषां गतिधर्मा चालोको यां दिशमाक्रामति तद्दिमनिनो विरोधिमंतानानि- वर्तयति। ततोऽपवरकैकदेशस्या प्रदीपप्रभान्धकारनिकटवर्ति- न्यपि भान्धकारं निवर्तयति । अन्धकाराकान्तायां दिम्या- लोकक्षपान्तरजननासामर्थ्यात् । कारणमामर्थ्यहेतुरुतं मंता- १५ ननिष्ठमेव विरोधं दर्शयता भवतेति कृतम् । भवतः प्रबन्धन वर्तमानस्य गौतस्पर्मसंतानस्थाभावो ऽन्यस्योपरास्वमिंतानस्य भावे मतौति। ये खाऊन विरोधी वास्तव इति न रदं वश्याः। यथा न निप्पने कार्य करिजन्यजनकभावो नाम दृष्टो नि । कारए पूर्विका कार्यप्रवृत्तिरतो वामाव एव । तदम गिरसे यागि करिदियो माम विरोधोऽसि । दधननिगिनं मोपण ·09 न्यायविन्दुटीका। [ परिच्छेदः। क्षणन्तरासामर्थमतो विरोधी ऽपि वास्तव एव। उदाहरणमाह। शीतोष्णश्च तावेव स्पौं तयोरिव। गौतोषणस्पर्मयोईि पूर्व- वदिरोधो योजनीयः। द्वितीयमपि विरोधं दर्शयितमाह। परस्परपरिहारः ५ परित्यागस्तेन स्थितं लक्षणं रूपं ययोस्तभावः परस्परपरि- हारस्थितलक्षणता नया। दह यस्मिन्परिच्छिषमाने यावच्छि- चते तत्परिच्छिद्यमानमवच्छिद्यमानपरिहारेण स्थितरूपं द्रष्ट- व्यम् । नौले च परिच्छिद्यमाने ताद्रूष्यप्रच्युतिरवच्छिद्यते तदव्यवच्छेदे नौलापरिच्छेदमसनात्। तस्मादस्तुनो भावाभावौ ५० परस्परपरिहारेण स्थितरूपौ। नौलानु यदन्यद्रूपं तत्रौला- भावाव्यभिचारि । नौलस्य दृश्यस्य पीतादावुपलभ्यमाने ऽनुपल- भादभावनिश्चयात् । यथा च नौलमभावं परिहरति तदद- भावाव्यभिचारि पौतादिकमपि । तथा च भावाभावयोः मालाविरोधौ वस्तुनोस्लन्योन्याभावाव्यभिचारिलाविरोधः । कस्य १५ चान्यवाभावावमायो यो नियताकारोऽर्थस्तस्य । न बनियता- कारो ऽर्थः वणिकवादिवत् । वणिकवं हि सर्वेषां नौला- दीनां खरूपात्मकम् । अतो न नियताकारम् । यतः पणि- कत्वपरिहारेण न किंचिदृश्यते । यद्येवमभावोऽपि म नियता- कारः । कथं न। नियताकारो नाम थावता वस्तुरूपविवि- २.काकारः कल्पितो भावः । ततो दृष्टं कल्पितं वा नियतं रूप- मन्यत्रासदीयते नानियतम् । एवं नित्यत्वे पिशाचादिरपि नि- पताकारः कापतो द्रष्टयः। एकात्मकखविरोधवायम् ।ययोहि + ·२ परिच्छेदः न्यायविन्दुटीका। ०५ - परस्परपरिहारेणावस्थानं तयोरेकलाभावः। अत एव वाचणिको ऽयं विरोध उच्यते। लक्षणं रूपं वस्तूनां प्रयोजनमस्येति कृत्वा। वि- रोधेन ह्यनेन वस्तुतत्त्वं विभकं व्यवस्थाप्यते । अत एव दृश्यमाने रूपे यनिषिध्यते तदृश्यमेवाभ्युपगम्य निषिध्यते । तथा हि । श्रभावोऽपि पिशाचो ऽपि यदा पौते निषेद्भुमिय्यते नदा दृश्यात्मतया निषेध्य ५ इति दृग्यत्वमभ्युपगम्य दृश्यानुपलब्धेरैव निषेधः । तथा च सति रूपे परिच्छिद्यमान एकस्मिंस्तदभावो दृग्यो व्यवच्छिद्यते । यच्च तदभाववन्नियताकारं रूपं तदपि दृश्यं व्यवच्छिद्यते । ततः स्व- प्रयुतिवत्प्रच्युनिमन्तोऽपि व्यवच्छिना इति ये परस्परपरिहा- रस्थितरूपाः सर्वे तेऽनेन निषिद्धेकत्वा इति सत्यपि चास्मि- १० विरोधे सहावस्थानं स्थादपि। ततो भिन्नव्यापारी विरोधौ । एकेन विरोधेन भौतोष्णस्पर्मयोरेकत्वं वार्यते। अन्येन महावस्थानं भिन्नपत्तिविषयौ च । सकले वसन्यवस्तुनि च परस्परपरिहा- रविरोधः। वस्तुन्येव कतिपये महानवस्यानविरोधः। तस्माद्भिष- व्यापारौ भिन्नविषयौ च। ततो नानयोरन्योन्यान्तर्भाव इति। १५ म चायं दिविधो ऽपि विरोधो वतृत्वं च सर्वजलं च नयोर्न मंभवति। न इविकलकारणस्य सर्वज्ञत्वम्य वकृत्वभावादभाव- गतिः । सर्वजवं यदृश्यम् । अदृष्टस्य घाभावो नावसीयते। ततो नानेन विरोधगतिर्भवति। न प वक्तृत्वपरिहारेण सर्वजत्वमव- स्थितम्। कासादयोऽपि वकृत्वपरिक्षताम्नेषामपि सर्वशवप्रसङ्गात् । २० नापि सर्वज्ञवपरिहारेण वकृत्वम् । काठादीनामपि वकृत्वमम- भात् । नत एवाविरोधादालविधानेन मर्वगत्वनिषेधः ।

·न्यायविन्दुटीका। [५ परिच्छेद । स्यादेतत् । यदि मास्येव विरोधो घटपटयोरिव । स्यादपि तयोः महावस्थितिदर्शनम् । प्रदर्शनात्तु विरोधगनिः । विरोधा- चाभावगतिरित्याशंक्याह । न चाविरुद्धविधेरिति । अनुपल- धावपि नायं विरुद्धविधिः। यद्यपि च सहावस्थानानुपलम्भ- ५ स्तथापि न तयोर्विरोधो यस्मान्न महानुपलम्भमात्राविरोधोऽपि तु दयोस्पलभ्यमानयोर्निवय॑निवर्तकभावावमायात् । तस्माद- नुपलब्धावपि न वक्तृत्वविरोधिविरुद्धविधिः । अतोऽस्मान्नान्यस्या- भावगतिम्तया न वक्तृत्वाद्रागादिमत्त्वगतिः । यतो यदि वचनादि रागादौनां कार्य स्थादचनादे रागादिगतिः स्याद्रागादिनिवृत्ती १० वचनादिनिवृत्तिः स्यात्। न च कार्यम् । कुतः । रागादीनां वचनादेश्च कार्यकारणभावस्यामिद्धेः । कारणाम कार्यमतो ऽस्मान्न गतिः। माभूद्रागादिकार्य वचनम् । सहचारि तु भवति । ततो रागादौ महचारिणि निवृत्ते निवर्तते वचनमित्याशयाह । १५ अर्थान्तरम्य वा कारणस्य निवृत्तौ महचारित्वदर्शनमात्रेण ना- न्यस्य वचनादेर्निवृत्तिः। श्रतो वक्तृत्वं भवेद्रागादिविरहथेति । इतिशब्दस्तस्मादर्थे । तम्मादसर्वज्ञत्वविपर्ययादिपक्षात्सर्वज्ञत्वाद्रा- गादिमत्त्वविपर्ययादरामादिमत्त्वात्मंदिग्धो व्यतिरेको वचनादेः। श्रतो ऽनेकान्तिको वचनादिः । एवमेकैकरूपादिमिद्धिमंदेहे हेतदोषानास्याय दयोद्धयो- रूपयोरमिद्धिमंदेहे हेतदोषाचक्रुकाम आह । दयो रूपयो- विपर्ययमिद्धौ सत्यां विरुद्धः । चौणि प रूपाणि मन्नि ततो .

·३ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटोका। विशेषज्ञापनार्थमाह। कयोर्दयोरिति । विशिष्टे रूपे दर्श- यति। सपचे सत्वस्यामपक्षे चासत्त्वस्य विपर्ययसिद्धाविति संवन्धः । शतकवमिति स्वभावहेतुः । प्रयत्नानन्तरोयकवमिति कार्यहेतः । प्रयत्नानन्तरोयकशब्देन हि प्रयत्नानन्तरं जन्म ज्ञानं च प्रयत्नानन्तरीयकमुष्यते । जन्म जायमानस्य स्वभावः। ज्ञानं ५ शेयस्य कार्यम् । तदिह प्रयत्नानन्तरं ज्ञानं ग्टह्यते । तेन कार्य- हेतः। एतौ हेव नित्यत्वे माध्ये विरुद्धौ हेवाभासौ। कस्मात्पुन- रेतौ विरुद्धावित्याह। अनयोरिति। मपक्षे नित्ये कृतकत्वप्रयवा- नन्तरोयकत्वघोरसत्त्वमेव निश्चितम् । अनित्ये विपक्ष एव सत्त्वं निश्चिवमिति विपर्ययसिद्धिः। कस्मात्पुनर्विपर्ययसिद्धावयेतौ १. विरुद्धवावित्याह । एतौ च साध्यस्य नित्यत्वस्य विपर्ययमनित्यत्वं साधयतः माध्यविपर्ययमाधनाविरुद्धौ। यदि माध्यविपर्यय- साधनादिरुद्धवावेतायुक्तं च परार्थानुमाने साध्यं न वनुतम् । दष्टं चानुक्रमतोऽन्य दशविघातकदाभ्यामिति दर्शयवाह । ननु च हतीयोऽपि विरुद्ध उक्तः। उतविपर्ययसाधनो दौ रतीयोऽय- १५ मिष्टस्य शब्देनानुपात्तस्य विधानं करोति विपर्ययसाधनादिति । एविधासष्टत्। नमुदाहरति । यथेति। चक्षुरादय इतिधर्मों। परोऽर्थः प्रयोजनं मंस्कार्य उपकर्तव्यो येषां ते परार्था इति साध्यम्। संघातवासंचितरूपत्वादिति हेतुः। घबुरादयो हि परमाणुमंचितिरूपाः। ततः संघातरूपा उद्यन्ते। भयममाम २० चादिर्यस्य तच्छयनासनादि । नदेवाझं पुरुषोपभोगाङ्गत्वात् । अयं याप्तिप्रदर्शनविषयो दृष्टान्तः । पत्र हिं पारान मंहतत्वं 11 ·न्यायविन्दुटीका। [३परिच्छेद। व्याप्तम् । यतः भयनामनादयः संघातरूपाः पुरुषस्य भोगिनी भवन्युपकारका इति परार्था उच्यन्ते । कथमयमिष्टविघातादि- त्याह। तदिष्टासंहतपारार्थविपर्ययमाधनादिति । अमंहते विषये पारायंमसंहतपारार्यम् । तस्य सांख्यस्य वादिन दृष्ट- ५ ममंहतपारायं तदिष्टामंहतपारायं तस्य विपर्ययः । संहत- पारायं नाम तम्य माधनाविरुद्धः । श्रात्मास्तौति बुवाए: मांख्यः । कुत एतदिति पर्यनुयुको बौद्धेनेदमात्मनः मिद्धये प्रमाणमाह । तस्मादसंहतस्यात्मन उपकारकले साध्यं चक्षु- रादौनाम् । अयं तु हेतविपर्ययव्याप्तः । यस्माद्यो यस्योप- १. कारकः स तस्य जनकः । जन्यमानश्च युगपत्कमेण वा भवति महतः । तस्मात्परायचुरादय इति मंहतपरार्या इति मिद्धम् । अयं च विरुद्ध श्राचार्यदिमागेनोमः । म कमादार्तिक- कारेण सता त्वया नोक्तः। दतर आह। अनयोरेव माध्य- १५ विपर्ययसाधनयोरन्तर्भावात् । ननु चोक्तविपर्ययं न माधयति तत्कथमुक्तविपर्ययमाधनयोरेवान्तर्भाव इत्याह । न ह्ययमिति। हौति यम्मादर्थे । यस्मादयमिष्टविघातकदाभ्यां हेतुभ्यां माध्य- विपर्ययसाधनत्वेन न भिद्यते । यथा तो माध्यविपर्ययमाधनो तथायमप्युनविपर्ययं तु माधयत वा मा वा किमुक्तविपर्यय- २० साधनेन । तस्मादनयोरेवान्तर्भावः । ननु चोकमेव माध्ये तत्कथं साध्यविपर्ययसाधनत्वेनाभेद इत्याह । न हौति । यस्मादिष्टोकयोः परस्परस्य माध्यत्वेन ·३ परिच्छेदः ।। न्यायविन्दुटोका। ७४ - । न कञ्चिविशेषे भेद इति । तस्मादनयोरेवान्तर्भाव इत्युप- संहारः । प्रतिवादिनो हि यज्जिज्ञामितं तत्प्रकरणपनम् । यच्च प्रकरणपन्न तत्साधनेच्छया विषयौकतम् । माध्यमिष्ट- मुनमनुकं वा । ननूकमात्रमेव साध्यं तेनाविशेष इति । दयो रूपयो- ५ रसिद्धौ विरुद्ध उक्तः । अनयोईयोर्मध्य एकस्यामिद्धावपरस्य घ संदेहेऽनैकान्तिकः । कौदृशोऽसावित्याह । यथेति । विगतो रागो यस्य स वीतराग इत्येक माध्यम् । सर्वज्ञो वेति दिती- यम् । वक्तृत्वादिति हेतुः । व्यतिरेकोऽत्रासिद्ध इति स्वात्मन्येव सरागे चासर्वज्ञे च विपक्षे वक्तृत्वं दृष्टम् । अतोऽसिद्धो व्यतिरेकः। १० संदिग्धोऽन्वयः कुत इत्याह। सपदभूतयोः सर्वज्ञवीतरागयो- विप्रकर्षादित्यतीन्द्रियवादचनादेरिन्द्रियगम्यस्यापि । तवाती- न्द्रिययोः सर्वज्ञत्ववीतरागयोः सत्त्वमसत्त्वं वा संदिग्धम् । ततय न ज्ञायते किं वक्तृत्वात्सर्वज्ञ उत नेत्यनेकान्तिक इति । मंप्रति द्वयोरेव मंदेहेऽनैकान्तिकं वनुमाह। अनयोरेवा- १५ वयव्यतिरेकरूपयोः देशासंशयहेतुः । उदाहरणम्। महा- त्मना वर्तते मात्मकमिति माध्यम् । परौरमिति धर्मों । मौषट्नाहणं धर्मिविशेषणम् । मृते यात्मानं नेछति। प्राण अाश्वासादय श्रादिर्यस्योन्मेषनिमेषादेः माणिधर्मस्य स प्रा- पादिः। स यस्यास्ति नमाणादिमनीवधरौरम् । तस्य भाव- १० स्तन्वम् । तस्मादित्यप हेतुः । श्रयममाधारण: मंगयइतरुप- पादयितथ्यः। परधर्मस्य च दाभ्यां कारणाभ्यां संग्रयसत्तम् ।

·न्यायविन्दुटोका। [३ मरिछेदः। मंशयविषयौ थावाकारौ ताभ्यां सर्वस्य वस्तुनः संग्रहात् । तयोर व्यापकयोराकारयोरेकत्रापि सत्यनिश्चयाद्यकाभ्यां या- काराभ्यां मर्व वस्तु न संग्रह्मते । तयोराकारयोर्न संशयः । प्रकारान्तरमभवे हि पक्षधर्मो धर्मिणमवियुनं दधौरेकैन धर्मष दर्शयितुं न शनुयादतो न संशयहेतुः स्यात् । दघो- धर्मयोरनियतं भावं दर्शयासंघयहेतुईयोस्वनियतमपि भावं दर्भयितमगतोऽप्रतिपतितर्नियतं भावं दर्शयतविरुद्धो वा स्यात्तस्माद्यकाभ्यां सर्व वस्तु संग्रहते तयोः संशयसर्यदि तयो- रकत्रापि मद्भावनिश्चयो न स्यात् । सद्भावनिश्चये तु यद्येकत्र १० नियतमत्तानिश्चयो विरुद्धो हेतुर्वा स्यात् । अनियतमत्तानिश्चये तु भाधारणनैकान्तिकः। संदिग्धविपक्षच्यात्तिकः मंदिग्धान्व- योऽसिद्धष्यतिरेको वा स्यात् । एकचापि तु वृत्त्यनिश्चयाद- साधारणनैकान्तिको भवति । ततोऽसाधारणनैकान्तिकस्या- नैकान्तिकत्वे देतयं दर्शयितुमाह। न हौति । महात्मना १५ वर्तते मात्मकः । निष्क्रान्त श्रात्मा यस्मास निरात्मकः। ताभ्यां यस्मावान्यो राभिरस्ति । किंभृतो यचायं वस्तुधर्मः माणदि- वर्तत । तस्मादयं तयोर्भवति संभयहेतुः । कस्मादन्यराश्यभाव इत्याह। श्रात्मनो वृत्तिः मनावो व्यव- छेदो ऽभावस्ताभ्यां सर्वस्य वस्तुनः संग्रहास्कोडौकरणात् । यत्र २० हहात्मास्ति तस्मात्मकम् । तदन्यविरात्मकम् । ततो नान्यो राशिरस्ति मंशय तत्वकारणम् । प्रकाराभ्यां सर्वस्यहं प्रतिपाद्य दितीयमाह। मायनयोः ·३ परिच्छेद न्यायविन्दटोका। मात्मकानात्मकयोमध्य एकत्र सात्मकेऽनात्मके वा वृत्तः सद्भा- वस्य निथ्योऽस्ति । दावपि राणौ त्यक्ता न वर्तते प्राणदिवस्तु- धर्मवात् । ततश्चानयोरेव वर्तत इत्येतावदेव ज्ञातम् । विशेष तु वृत्तिनिश्चयो नास्तीत्ययमर्थः । तदाह । मात्मकत्वेनानात्म- कत्वेन वा विशेषेण युक्त प्रसिद्धे निश्चिते वस्तुनि प्राणादेर्धर्मस्या- ५ मिद्धेरनैकान्तिकोऽनिश्चितत्वात् । तदेवमसाधारणस्य धर्मस्याने- कान्तिकवे कारणद्वयमभिहितम् । परधर्मश्च भवासवः माधा- रणोऽमाधारणो वा भवत्यनैकान्तिकः । तस्मादुपसंहारयाजेन परधर्मत्वं दर्शयति। तस्मादित्यादिना जीवञ्चरीरस्य संबन्धी पक्षधर्म इत्यर्थः । यस्मात्तयोरेकचापि न निवृत्तिनिश्य- १० स्तस्मात्ताभ्यां न व्यतिरिच्यते । वसुधर्मा हि सर्ववस्तुव्यापिनोः प्रकारपोरेकत्रनियत- मावो निश्चितः प्रकारान्तराषिवर्तत । तत एवाइ । मात्म- कादनात्मकाच सर्वसमावस्तुमो ध्याहत्तत्वेनामिद्धेरिति । माणा- दिस्तावत्कुतचिहटादेनिवृत्त एव । तत एतावदवसातुं शक्यं १५ मामकादनात्मकादा कियतो निवृत्तः । मर्वमा निवृत्ती नावमीयते । सतो न कुतयियतिरेकः । पद्येवमन्वयोऽस्त तयोनियित इत्याह । न तप मात्मकेना- मके वायत्यन्वयवाप्राणादिः । कुत इत्याह । एकात्मनि मात्मनेऽनाताके वासिद्धेः कारणात् । यस्तुधर्ममया तयोर्दयोरेका २० का वर्तत दस्यरमितः प्राणदिन तु मात्मक एव मिरामक एवं या धर्तत रति कुतोऽवयनिषय: । मनु च प्रतिवादिनो .

·न्यायविन्दुटीका। [३ परिच्छेद । किचित्तात्मकमस्ति । ततोऽस्य हेतोर्न मात्म केऽचयो न यतिरेक इत्यन्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चय । सात्मके न तु मद्भावमय इत्याह । नापि मात्मकादसुनस्तस्य प्राणादेवय- व्यतिरेकयोरभावनिशय । नापि च निरात्मकात् । सात्मका- ५ दनावाकादिति च पञ्चमी व्यतिरेकशब्दापेक्षया द्रष्टया । कथमन्वयव्यतिरेकयो भावनिश्चय इत्याह । एकस्यान्वयस्थ व्यतिरकस्य वा यो भावनिश्चय मोऽपरस्य द्वितीयस्य भावे निथयनान्तरोयको भवति । निश्चयस्याव्यभिचारी तस्य भाव- स्तत्त्वम्। तस्माद्यत एकाभावनिश्चयोऽपरभावनिश्चयनान्तरोयक- १० स्तस्मान्न योरेकवाभावनिश्चय । कस्मात्पुनरेकस्याभावनिश्चयोऽपरमभावनिश्चयाय्यभिचारी- त्याह । अन्वयव्यतिरेकयोरन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वादिति। अन्यो- न्यस्य व्यवच्छेदोऽभाव स एव रूप ययोस्तयोर्भावस्तत्व तस्मा- कारणत् । अन्वयव्यतिरेकौ भावाभावौ। भावाभावो च १५ परस्परव्यवच्छेदरूपौ । यस्य व्यवच्छेदेन यत्परिच्छिद्यते तत्त त्परिहारेण व्यवस्थितम् । स्वभावव्यवच्छेदेन च भाव परि- छिद्यते। तस्मात्स्वाभावव्यवच्छेदेन भावो व्यवस्थित । अभावी हि नौरूपो यादृशो विकल्पेन दर्भित । नौरूपता च व्यव- छिद्य रूपमाकारवत्परिच्छिद्यते । तथा च सत्यम्बयाभावो २० व्यतिरेको व्यतिरेकाभावशाम्बय । ततोऽन्वयाभावे मिथिने व्यतिरेको निश्चितो भवति । व्यतिरेकाभावे च निथिनेऽपयो मिथितो भवति । तस्माद्यदि नाम सात्मकमवतु मिरात्मक प ·३ परिच्छेदः ।। न्यायविन्दुटोका। वस्तु तथापि न तयोः प्राणादेरचयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः । एकवस्तुन्येकवस्तुनो युगपद्भावाभावविरोधात्। तयोरभावनि- श्चयायोगात् । न च प्रतिवाद्यनुरोधासात्मकानात्मके वस्तुनी सदमती किंतु प्रमाणानुरोधादित्युभे मंदिग्धे। ततस्तयोः प्राणादिमत्वस्य मदसत्त्वसंशयः । यत एव क्वचिदन्वयव्य तिरे- ५ कयोन भावनिथयो नाप्यभावनिश्चयस्तत एवावयव्यतिरेकयोः मदेहः । यदि तु क्वचिदप्यन्वयव्यतिरेकयोरेकस्याप्यभावनिथयः स्यात्म एव द्वितीयस्य भावनिश्चय इत्यन्वयव्यतिरेकसंदेह एव न स्यात् । यतश्च न क्वचिद्भावाभावनिययस्तत एवान्वयव्यति- रेकयोः मंदेहः । मंदेहाचानकान्तिकः । १० कस्मादनकान्तिकः । माध्यस्येतरस्य च विरुद्धस्यातः मंदि- ग्धावयव्यतिरेकानिश्चयाभावात् । मपक्षविपक्षयोहि मदमत्त्व- मंदेहेन साध्यस्य न विरुद्धस्य सिद्धिः। न च मात्मकानात्मका- भ्यां च परः प्रकारः मंभवति । ततः प्राणादिमत्त्वाद्धर्मिणि जौवकरौरे मंगयः । प्रात्मभावाभावयोरित्यनेकान्तिकः प्राणा- १५ दिरिति । चयाणां रूपाणाममिवौ मंदेहे च हेतदोषानुप- पाधोपमंहरनाह। एवमित्यनन्तरोकेन फ्रमेणयां मध्य एक के रूपं यदमिद्धं मंदिग्धं वा भवति । देहे वामिद्धे मंदिग्धे वा भवतः । तदामिद्धय विरुद्धयानकान्तिकय ते इलाभामाः । यथायोगमिति। यम्यामिद्धौ मंदेहे वा यो हेवाभामो युध्यते २० म तस्यामिद्धेः मंदेहाच व्यवम्याप्यत इति यम्य यस्य येन पेम पोगो यथायोगमिति ।

·cg न्यायविन्दु टोका। [३ परिकह। मनु पाचार्येण विरुद्धाव्यभिचार्यपि संशयहेतुरुतः । हेवन्तरमाधितम्य विरुद्धं यत्तन्न व्यभिपरति म विरुद्धाव्यभि- चारो। यदि वा विरुद्धचामौ साधनान्तरसिद्धस्य धर्मस्य विरुद्धमाधनादयभिचारी च स्वसाध्याव्यभिचाराविरुद्धा- ५ व्यभिचारी। मत्यमुक्त आचार्यण । मया वि मोकः। करमादित्याह । अनुमानस्य विषयः प्रमाणसिद्धं चैरूप्यम्। यतो हनुमानमहावः मोऽनुमानस्य विषयः । प्रमाणसिद्धान्च बैरूप्यादनमानसद्धावस्तस्मात्तदेवानुमानविषयः । तस्मिन्प्रकान्ते न दिरुद्धाव्यभिचारिसंभवः । प्रमाणमिद्धो हि रूपये प्रस्तुते स १. एव हेत्वाभामः संभवति यस्य प्रमाणगिद्ध रूपम् । न च विरुद्धाव्यभिचारिण: प्रमाणमिद्धमस्ति रुपम् । अतो न मंभवः । ततोऽसंभवो नोक्रः। कस्मादसंभव इत्याह । म हौति। यम्मान संभवोऽस्ति विरुद्धतायाः । कार्य च स्वभावच तयोरुतलक्षण - योरिति । कार्यस्य कारणजन्मलक्षणं तत्त्वम् । १५ साध्यव्याप्तत्वं तत्त्वम् । यत्कार्य यश्च स्वभावः म कथमात्मकारणं व्यापकं च स्वभावं परित्यज्य भवेद्येन विरुद्धः स्यात् । अनु- पलम्भस्य चोक्रलक्षणस्येति । दृग्यानुपलम्भत्वमनुपलम्भलक्षणम् । तस्यापि च स्वभावाव्यभिचारित्वान्न विरुद्धत्वसंभव स्यात् । एतेभ्योऽन्यो भविष्यतीत्याह । न चान्य एतेभ्योऽव्यभिचारी २० विभ्यो ऽत एव तेष्वेव हेतत्वम् । कनहाशादिमागेनायं तदोष उस इत्याह। यस्माद- स्नुबलप्रवृत्तेऽनुमाने न संभवति तस्मादागमात्रथमनुमानमा- स्वभावस्थप ·न्यू ३ परिच्छेदः। न्यायविन्दुटीका। श्रित्य विरुद्धाव्यभिचायुक्तः। आगममिद्धं हि यस्यानुमानस्य लिङ्गरूप्यं तस्यागम श्राश्रयः । ननु चागमसिद्धमपि चैरूप्यं प्रमाणसिद्धमित्याह । अवस्तु- दर्शनवलप्रवृत्तमिति । अवस्तुनो दर्शनं विकल्पमात्रं तस्य बलं सामर्थ्यम्। ततः प्रवृत्तमप्रमाणविकल्पमात्राट्यवस्थितं रूप्य- ५ मागमसिद्धमनुमानस्य । न तु प्रमाणत् । वत्तीनुमानेनागमसिद्धरूप्यं क्वाधिकृतमित्याह । तदर्थति। तस्यागमस्य योऽर्थोऽतौन्द्रियः प्रत्यक्षानुमानाभ्यामविषयौवतः मामान्यादिस्तस्य विचारेषु प्रक्रान्तेष्वागमाश्रयमनुमानं संभवति । तदाश्रयो विरुद्धाव्यभिचार्युक्त आचार्यणेति । कम्मात्पुनरागमाश्रयेऽप्यनुमाने संभव इत्याह । भास्वक्षतां विपरीतस्य वस्तुविरुद्धस्य स्वभावस्योपसंहारो ढौकनमर्थेषु तस्य मंभवाविरुद्धवाव्यभिचारिसंभवः । भान्येति विपर्यासेन । विप- यस्ता हि मास्त्रकाराः मन्तममन्तं स्वभावमारोपयन्तीति । यदि शास्वतोऽपि भ्रान्ता अन्येष्वपि पुरुषेषु क आवास १५ इत्याह । न हौति । न हेतुपु कल्पनया हेतुत्वव्यवस्थापि तु वस्तुस्थित्या। ततो यथावस्थितवस्तुस्थितिवात्मकार्यानुपलम्भेष्वस्य मंभवो नास्ति । अवस्थितं परमार्थसदस्तु नदनतिकान्ता यथाव- स्थिता वस्तुस्थितिव्यवस्था येषां ते यथावस्थितवस्तुस्थितयः । ते हि यथावस्तुस्थितं तथास्थिता न कत्त्पनयातस्तेषु न भाम्तेरवका- २० सोऽस्ति येन विरुद्धाव्यभिचारिमंभवः स्यात् । नच विरुद्धायभि- चारिष्णुदाहरणम्। यसर्वस्मिन्देशेऽवस्थितेः स्वमंबन्धिभिर्युग- 12 ·६ न्याय बिन्दुटोका। [परिछेद। पदभिसंबध्यते तत्सर्वदेशावस्थितैरभिसंबध्यमानत्वं सामान्यस्यानूद्य सर्वगतत्वं विधीयते। तेन युगपदभिसंवध्यमानत्वं सर्वगतत्वे नियत तेन व्याप्तं कथ्यते। दूह मामान्यं कदमहर्षिण निष्क्रिय दृश्यमेकं चोकम् । युगपञ्च सर्वैः खैः स्वेः भवन्धिभिः समवायन ५ मंबद्धम् । नत्र पैलुकेन कणादशिय्येण व्यकिषु व्यक्तिरहितेषु च देशेषु सामान्य स्थितं माधयितुं प्रमाणमिदमुपन्यस्तम् । यथाकाममिति । व्याप्तिप्रदर्शनविषयो दृष्टान्तः । श्राकाम- पि हिमवदेशावस्थितेचादिभिः वर्मयोगिभियुगपदभिर्मषध्य- मानं मर्वगतं चाभिसंबध्यते ॥ सर्वदेशावस्थितेः स्वसंबन्धिभि- १. रिति हेतोः पक्षधर्मत्वप्रदर्शनम् । अस्य स्वभावहेतुत्वं प्रयोजयितुमाह । तसंवन्धौति । तेषां सर्वदेभावस्थितानां द्रव्याण संबन्धी सामान्यस्य स्वभावः । एवं नासंबन्धिखभावमात्रम् । तदनुबध्नातीति तदनुवन्धिनौ । कासावित्याह । तभ- १५ संनिहितस्वभावता । तेषां मंबन्धिनां देशस्तद्देभस्तद्दे संनि- द्वितः खभावो यस्य तत्तद्देशमंनिहितस्वभावं तस्य भावस्तत्ता। यस्य हि येषां संबन्धी स्वभावस्तवियमेन तेषां देश संनिहितं भवति । ततस्तसंबन्धित्वानुवन्धिनौ तद्देभमनिहितता मा- मान्यस्य। ननु च गवां मंबन्धी स्वामी । न च तद्दे संनिहितख- भावः स्वामौ। तत्कथं संघन्धित्वात्तद्देशत्वमित्याह ! म हौति। यो यत्र देने नास्ति म देभो यस्य स तहेमस्तं न व्याप्नोत्या- ·CO ३ परिच्छदः। न्यायविन्दुटोका। . त्मना स्वरूपेण । इह सामान्यस्य तदतां च समवायलक्षण: संबन्धः। स चाभिन्नदेशयोरेव । तेन यत्र यत्समवेतं तत्तदात्मी- येन रूपेण क्रोडौकुर्वत्समवायिरूपदेशे खात्मानं निवेशयति । तद्देशरूपनिवेशनमेव तस्कोडीकरणम्। ततस्तत्समवायः। तस्माद्य- धत्र समवेतं तत्तट्रव्यं व्याप्नुवदात्मना तद्दे संनिहितं भवति। ५ नदयमर्थः । तद्देशस्यवस्तु व्यापनं तद्देशमत्तया व्याप्तम् । तद्देश- मत्ताभावे तयापनाभावाड्यापनस्तक्षण: समवायसंबन्धो न स्यात् । अस्ति च व्यापनम् । अतस्तद्देशे संनिहितत्वमिति। तदयं स्व- भावहेतुः । पैठरप्रयोगं दर्शयत्राह । द्वितीयोऽपौति । यदुपलछर्लच- १० णतां विषयता प्राप्तं दृग्नमित्यर्थः । एतेन दृश्यानुपस्तधिमनूद्य तत्तत्तचास्तीत्यमयवहार्यत्वं विहितम् । ततो व्याप्यदृश्यानुपल- अापकममध्यवहार्यत्वं दर्शितम् । तद्यथेति । क्वचिदसन्घटो दृष्टान्तः । पक्षधर्मत्वं दर्शयितुमाह । मोपलभ्यते चेति। व्यक्तरन्नरासं १५ व्यमयन्तरं च व्यक्षिशून्यं चाकामं दृश्यमपि कस्यांचियाको गो- मामान्यमवादिषु व्यायन्तरेषु व्यक्तिशून्ये चाका चोपलभ्यते । मम्मान तेष्वस्तौति गम्यते । अयमनुपलग्भः पूर्वामय स्वभाव: परस्परविरुद्धौ यावर्षी तयोः साधनात्तावेकसिन्धर्मिणि मंगयं जनयतः। न होकोऽर्थः परस्परविरुडूखभावो भवितुमर्हति । १० एकम पाच व्यत्यन्तरेषु व्यक्रिशून्ये चाकामे मत्त्वम् । अपरेण चामुपलमोमासर्व माध्यते । म कस्यैकदैकष सत्त्वमसा प ·८ न्यायविन्पुटीका [३ परिच्छेद। युकं नयोर्विरोधात्। तदागममिद्धस्य भामान्यम्य मर्वगतला- सर्वगतन्ययोः माध्ययोरेती विरुद्धाव्यभिचारिणे जातौ । यतः नामान्यस्यकस्य युगपत्सर्वदेशावस्थितैरभिभवन्धिलं चाभ्युपगतं दृग्यत्वं च। ततः सर्वमंबन्धित्वात्सर्वगतत्वं दृग्नत्वादन्तरालानुप- ५ लम्भादमर्वगतलम् । ततः शास्वकारेणैव विरुद्धच्याप्तत्वमपग्यता विरुद्धव्याप्ती धर्माबुका विरुद्धाव्यभिचार्यवकागो दन्त इति । म च वस्तुन्यस्य संभवः । इत्युका हेत्वाभामाः । ननु च माधनावयवत्वाचथा हेतव उकास्तत्प्रमझेन हेला- भासास्तथा माधनावयवत्वाहान्ना वक्तव्यास्तत्प्रसङ्गेन च दृष्टा- १० न्ताभामाम्तत्कथं नोक्ता इत्याह । चिरूपी इतरुमस्तत्किं दृष्टान्तैः । स्यादेतत्तावता नार्थप्रतीतिरित्याह। तावतेवेति । उतम्लतणेनेव हेतुना भवति माथमतौतिः । अतः म एवं गमकस्तद्वचनमेव साधनम्। न दृष्टान्तो नाम साधनस्थावयवः । यतशायं नावयवस्तेन नास्य दृष्टान्तस्य लक्षणं हेतुलक्षणात्पृथ- १५ गुप्यते। कथं तर्हि हेनोर्याप्तिनिश्चयो यद्यदृष्टान्तको हेतुरिति चेत् । नोच्यते इतरदृष्टान्तक एवापि तु न हेतोः पृथग्दृष्टानो नाम। हेवन्तर्मत एव दृष्टान्तः। अत एवोकं नास्य लक्षणं पृथगुच्यत इति । न वेवमुक्तं नास्य लक्षणमुच्यत इति । यद्येवं हेतूपयोगिनोऽपि लवणं वक्तव्यमेवेत्याह । गतार्थ- २० वात् । गतोऽर्थः प्रयोजनमभिधेयं वा यस्य दृष्टान्तलक्षणस्य तत्तथा तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् । दृष्टान्तलक्षणं धुच्यते दृष्टान्त- प्रतीतिर्यथा स्यात् । दृष्टान्नच हेतलक्षणदेवावपितः। ततो ·३ परिच्छेदः । न्यायविन्दुटीका। दृष्टान्तलक्षणस्य यत्प्रयोजन दृष्टान्तप्रतीतिस्तगत निष्पवमभि- धेय वा। गत ज्ञान दृष्टान्ताख्यम् । कथ गतार्थवमित्याह । हेतो रूपमभेदेनोक सामान्येन साधारण कार्यखभावानुप- लम्भानामतल्लक्षणमित्यर्थ । कि पुनस्तत्सपर एव यत्सत्त्व विपक्षाच सर्वमायात्तिर्या ५ रूपदयमेतदभेदेनोनम् । न च मामान्यमुक्तमपि शक्य ज्ञातम् । अतस्तदेव विशेषनिष्ठ वक्तव्यम् । श्रत पुनरपि विशेषेण विशे- पवन्तौ जन्मतन्माचानुबन्धौ दर्शनीयावुनौ । कार्यस्य जन्म जातव्यमुकम् । जन्मनि हि विज्ञाते कार्यस्य सपन एव सत्त्व विपक्षाच सर्वस्मायावृत्तिर्जाता भवति । स्वभावस्य तन्माचानु- १० बन्धी दर्शनीय उक । तदिति साधन तदेव तन्मात्र साधनमाघ तस्यानुबन्धोऽनुगमन साधनमाचभावे भाव माध्यस्य । तन्माच- भावित्वमेव हि साध्यस्य तादात्म्यम्। साधनस्य यदा स्वभावो जातो भवति तदा स्वभावतो सपक्ष एव मत्व विपदाच मर्वस्मायावर्तिर्जाता भवति। नदेव मामान्यलक्षण विशेषात्मक १५ ज्ञातव्य नान्यथा । ततो विशेषलक्षणमुक्तम् । किमतो यदि नामैवमित्याह । तत्र मामान्यलक्षणे दर्श यितकामेन विशेषलक्षण दर्शयतेव दर्शनीयमिति भवन्ध । यत्र धूमस्तचामिरिति कार्यहेतोाप्तिर्दर्शिता । व्याप्तिय कार्य कारणभावमाधनाप्रमाणविधीयते। ततो यथा महानम इति २० दर्शनीयम्। अमत्यमे न भव-येव ति थतिरेको दर्शिता म प यषेतरस्मिविति दर्शनीय । वझिनिवृत्तिाई धूमगि.

·न्यायविन्दुटीका। [परिदः। वृत्ती नियता दर्शनीया। सा च महानमादितरत्र दर्मनौया। यत्र कृतकलं तानित्यवमिति स्वभावदेतोर्याप्तिर्दर्भिता । अनित्यत्वाभावे न भवत्येव कृतकावमिनि व्यतिरेको दर्शितः । व्यानेच साधकं प्रमाणं माधर्म्यदृष्टान्ते दर्शनीयम् । प्रमिद्धव्या- ५ प्तिकस्य च हेतोः साध्यनिवृत्ती निवृत्तिदर्शनीया। तदवश्यं यथा घटे यथाकाशे चेति दर्शनीयम् । कस्मादेवमियाह । न हौति । यस्मादन्यथा सामान्यलक्षण- रूपे सपतविपक्षयोः सदसवे यथोकप्रकारे इति नियते। सपन एव मन्यं विपऽमत्वमेवेति नियमो यथोक्रप्रकारः । तेन प्रको १० दर्शयितम् । विशेषलक्षणे हि दर्भिते यथोकप्रकारे मदमत्त्वे दर्भिते भवतः। न च विशेषलक्षणमन्यया शक्यं दर्शयितुम् । नस्य माध्यस्य कार्य तत्कार्य धूमस्तस्य भावस्तत्कार्यता सेव मियमो यतस्तत्कार्यतया धूमो दहने नियतः सोऽयं तत्कार्य- तानियमो विशेषलक्षणरूपोऽन्यथा दर्शयितमशक्यः । स्वभाव- १५ लिङ्गस्य च स्वभावेन माध्येम व्याप्तिर्विशेषलक्षणरूपा न शक्या दर्शयितम्। यस्मात्कार्यकारणभावस्तादात्म्यं च महानसे घटे च ज्ञातव्यं तस्मायाप्तिसाधनं ममाणं दर्शयता माधHदृशान्तो दर्शनीयः । वैधर्म्यदृष्टान्तस्तु प्रमिद्धे तत्कार्यत्वे कारणभावे कार्याभावप्रतिपत्यर्थम् । तत एव मावनं वस्तु भवति । १० कारणभावे कार्याभावो वस्तुन्यवस्तुनि वा भवति । नतो वस्व- वस्तु वा वैधHदृष्टान्त दयते । तम्मादृष्टाम्नव्यतिरेकेण हेतो- रपयो व्यतिरेको वा न सक्यो दर्शयितम् । अतो हेनुरूपाख्याना- ·३ परिच्छेदः।। न्यायविन्दु टोका। देव हेतोर्याप्तिसाधनस्य प्रमाणस्य दर्शकः साधर्म्यदृष्टान्तः। प्रसि- द्धव्याप्तिकस्य माध्याभावे हेवभावप्रदर्शनाद्वैधादृष्टान्त उपादेय इति च दर्शितं भवति । अस्मिंश्चार्थे दर्भिते दर्शित एव दृष्टान्तो भवति । योऽयमों व्याप्तिसाधनप्रमाणप्रदर्शिनः कथि- दुपादेयो निवृत्तिप्रदर्शनयेत्यस्मिन्नर्ये प्रदर्शिते दर्भितो दृष्टान्त ५ इत्याह । एतावन्माचं रूपं यस्य तस्य भावस्तत्वं तस्मादिति । एतावदेव हि रूपं दृष्टान्तस्य । यदुत व्याप्तिसाधनप्रमाण- दर्शन नाम माधर्म्यदृष्टान्तस्य प्रसिद्धव्याप्तिकस्य वा माध्य- निरत्तौ साधननिवृत्तिप्रदर्शकत्वमित्येतद्वधर्म्यदृष्टान्तस्य। तच्च हेतुरूपाण्यानादेवाख्यातमिति किं दृष्टान्तलक्षणेन । एतेनैव १० च हेतुरूपाख्यानादृष्टान्तत्वप्रदर्शनेन दृष्टान्तस्य दोषा दृष्टान्ता- भामा कथिता भवन्ति । तथा हि। पूर्वोक्रमिद्धये य उपा- दीयमानोऽपि दृष्टान्तो न समर्थः स्वकार्य माधयितुं स दृटा- न्नदोष इति मामर्थ्यादुनं भवति । दृष्टान्ताभासानुदाहरति । यथेति। नित्यः शब्द इति । १५ भष्दस्य नित्यत्वे माध्येऽमूर्तत्वादिति हेतुः। साधर्म्यण कर्मवत्पर- माणुवहटवदित्येते दृष्टान्ता उपन्यस्ताः। एते च दृष्टान्तदोषाः 1. माध्यं च साधनं चोभयं चेति तेर्विकलाः। माध्यविकलं कर्म तम्यानित्यत्वात् । माधनविकस्तः परमाणुमूर्तवात्परमाणूमाम् । असर्वगतं द्रव्यपरिमाणं मूर्तिः । अमर्वगताय द्रव्यरूपाय पर-२० माणवः । नित्यास्त वेमेषिकरिष्यन्ते । सतो न भाध्यविकतः । घटस्समयविकलः । अनित्यत्वान्तत्वाच्च घटस्येति । तथा ·न्यायविन्दुटोका। [३ परिच्छेदः। संदिग्धः साध्यधी यस्मिन्य मंदिग्धसाध्यधर्मः स आदिर्यषान्ने तथोक्ताः । संदिग्धमाध्यधर्मः । संदिग्धसाधनधर्मः। संदिग्धोभयः । उदाहरणमा रागादिमानिति रागादिमत्त्वं माध्यम् । वचनादिति हेतुः। रथ्यापुरुषवदिति दृष्टान्तः । रागादिमत्त्वं संदिग्धम् । ५ मरणं धोऽस्येनि मरणधर्मा तस्य भावो मरणधर्मत्वं माध्यम्। अयं पुरुष इति धर्मों। रागादिमत्त्वादिति हेतुः । रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते मंदिग्धं माधनं साध्यं तु निश्चितं मरणधर्मवमिति । असर्वज्ञ इति । असर्वजत्वं साध्यम् । रागादिमत्वादिति हेतुः। तदुभयमपि रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते मंदिग्धम् । असर्वजवं १० रागादिमत्त्वं चेति । तथानन्वय इति । यस्मिन्दृष्टान्ते साध्यमाधनयो: मभवमाचं दृश्यते न तु मायेन व्याप्ती हेतुः सोऽनन्वयः। अप्रदर्शिताम्वयश्च यस्मिन्दृष्टान्ते विद्यमानो ऽप्यन्वयो न प्रदर्गितो वला सोऽप्रदर्भि- तान्वयः । अनन्वयमुदाहरति । यथेति । यो वक्रेति वकृत्वम- १५ नूध म रागादिमानिति रागादिमत्वं विहितम् । ततो वर्च- त्वस्य रागादिमत्त्वं विहितम् । ततो वक्तृत्वस्य रागादिमत्त्वं • प्रति नियमस्तेन व्याप्तिरुका। इष्टपुरुषवदिति । इष्टग्रहणेन प्रतिवाद्यपि ग्टयते वाद्यपि । तेन वकृत्वरागादिमत्वयोः मत्त्व- माचमिष्टे पुरुषे सिद्धम् । व्याप्तिस्तु न मिद्धा । तेनानन्षयो दृष्टान्त २० इति । अनित्यः शब्द इत्यनित्यत्वं माध्यम् । कृतकत्वादिति हेत । घटवदित्यत्र दृष्टान्तेन प्रदर्मितोऽन्वयः । द६ यद्यपि ·३ परिच्छेद ।] न्यायविन्दुटीका। हतकत्वेन घटसदृशः शब्दस्तथापि नानित्यत्वेनापि सदृशः प्रत्येतं शक्योऽतिप्रसङ्गात् । यदि तु कृतकत्वमनित्यत्वखभावं विज्ञातं भवत्येवं कृतकत्वादनित्यत्वप्रतीतिः स्यात् । तस्माद्यत्सतक सदनित्यमिति । कृतकत्वमनित्यावनियतमभिधाय नियममाध- नायावयवाक्यार्थप्रतिपत्ति विषयो दृष्टान्त उपादेयः । स च ५ प्रदर्शितान्वय एव। अनेन बन्वयवाक्यमनु कैव दृष्टान्त उपात्तः। ईदृशश्च साधर्म्यमात्रेणेवोपयोगी । न च साधासाध्यमिद्धिः। अतोऽन्वयार्थी दृष्टान्तस्तदर्थश्चानेन नोपात्तः । साधार्थयो- पात्तो निरुपयोग इति वदोषादयं दृष्टान्तदोषः। वना छन परः प्रतिपादयितव्यः । ततो यदि नाम न दुष्टं वस्तु तथापि १. वना दुष्टं दर्शितमिति दुष्टमेव । तथा विपरीतोऽम्चयो यस्मि- म्दृष्टान्ते स तथोकः। तमेवोदाहरति। पदनित्यं तत्कृतकमिति। शतकत्वमनित्यबनियतं दृष्टान्ते दर्शनीयम्। एवं शतकवादनि- स्थवतिः स्यात् । अच बनित्यत्वं इतकले नियतं दर्मितम् । छतकत्वं बनियतमेवानित्यत्वे। ततो यादृशमिह सतकत्वमनि- १५ पतममित्यत्वे प्रदर्शितं तादृशावास्यनित्यत्वप्रतीतिः । नया हि। यदनित्यमित्यनियत्वमन्ध तासातकमिति शतकवं विहि- नम्। अतोऽमित्यत्वं नियतमु शतकत्वे न तु कतकसममित्यत्वे । मतो यथानित्यत्वादनियतात्मयधानम्तरीयकलेन प्रथयानम्तरी- पकलप्रतीतिमतदसतकलादनित्यत्वप्रतिपनिर्म म्यात्। अमिरयस्ये २. प्रमियतलाकृतकत्वस्य । यद्यपि र सतकर्म वनमिायामित्यत्वे नियतं तथाप्यनियतं वाला दर्गितम् । पतमारवयं म दुष्टमपि ·₹8 न्यायपिन्टोका! [३ परिच्छेद । वाषाढुएम् । तस्मादिपरौतान्वयोऽपि वरपराधान वस्तुतः । परार्थानुमाने च वरपि दोपश्चिन्यते । इति माधयेण नव दृष्टान्तदोषा उताः । हैधयेणापि नव दृष्टान्नदोषान्वकुमाइ । नित्यत्वे शब्दस्य माध्ये ५ हेतावमूर्तत्वे परमाणुववैधHदृष्टान्तः । साध्याव्यतिरेको नित्य- खात्परमाणूनाम् । कर्म माधनाध्यतिरेकि । अमूर्तत्वात्कर्मणः । श्राकाशमुभयाव्यतिरेकि । नित्यत्वादमूर्नवाच । साध्यमादियों तानि साध्यादौनि साध्यसाधनोभयानि तेषामयतिरेको वृत्त्यभावः स येषामस्ति ते माध्याद्यव्यतिरेकिणः । ते चोदा- १. दताः। अपरानुदाहर्तमाह। तथेति । माध्यम्य व्यतिरेकः साध्यव्यति- रेकः मंदिग्ध माध्यव्यतिरेको यस्मिन्म मंदिग्धसाध्यव्यतिरेकः म श्रादियषां तथोक्ताः । सदिग्धमाध्यव्यतिरेकमुदाहर्तमाह। यथेति। अमर्वज्ञा प्रत्येक १५साध्यम्। अनाप्ता अचीणदोषा इति द्वितीयम् । कपिलादय इति धर्मों । अविद्यमानमर्वज्ञतेत्यादिहेत। मर्वज्ञता चाप्तता च तयोलिङ्गभूतः प्रमाणातिशयो लिङ्गात्मकः प्रमाणविशेषः । अविद्यमानः सर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूतः प्रमाणतिशयो यसिंस्तत्त- थोक्त शासनं तादृशं मासनं येषां ने तथोक्तास्तेषां भावस्तत्त्व २० तस्मात्प्रमाणातिशयो ज्योति नोपदेश दहाभिप्रेतः । यदि हि कपिलादयः सर्वज्ञा प्राप्ता वा म्युम्तदा व्योतिर्ज्ञानादिक करमानोपदिष्टवन्तः । न चोपदिष्टवन्त । तस्मान्न सर्वज्ञा प्राप्ता वा।

·३ परिच्छेद.] न्यायबिन्दुटोका। अत्र प्रमाणे वैधादाहरणम्। यः सर्वज्ञ श्राप्तो वास ज्योति- निादिकं सर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूतमुपदिष्टवान्। यथा सुषभो वर्धमानश्च तावादी यस्य स ऋषभवर्धमानादिदिगम्बराणां भास्ता सर्वज्ञ श्राप्तयेति। तदिह वैधादाहरणादृषभादेरसर्व- जवस्थानाप्ततायाश्च व्यतिरेको व्यात्तिः संदिग्धा । यतो न्यो- ५ तिर्ज्ञानं चोपदिशेदसर्वजश्च भवेदनाप्तो वा। कोऽत्र विरोधः । नैमित्तिकमेतग्जानं व्यभिचारि न सर्वज्ञत्वमनुमापयेत् । मंदिग्धः साधनव्यतिरेको यस्मिन्म तथोकः । तमुदाहरति। यथेति। शुक्मामयजूंषि त्रीणि चयो तां वेत्ति चयौवित् । तेन न ग्राह्यं वचनं यस्येति साध्यम् । विवचित इति कपि- १० लादिर्धर्मों। रागादिमत्त्वादिति हेतुः । अच प्रमाणे वैधदाहरणम् । साध्याभावः माधनाभावेन व्याप्तो यच दर्यते तद्वैधयोदाहरणम्। याचं वचनं येषां ते पायवचना इति साध्यनिवृत्तिमनद्य न ते रागादिमन्त इति माधनाभावो विहितः । गौतम आदियेषां ते तथोका मन्ना- १५ दयो धर्मशास्त्राणि स्मृतयस्तेषां कर्तारः। चयौविदा हि वा- छणेन ग्रामवचना धर्मशास्त्रवतो वीतरागाय । त इति धर्मों। व्यतिरेकविषयो गौतमादय इति गौतमादिभ्यो रागादि- मत्त्वस्य माधनस्य निरत्तिः मंदिग्धा । यद्यपि ने ग्रामवचना- स्वयौविदा तथापि कि सरागा उत वीतरागा इति मंदेहः । २. मंदिग्ध उभयोर्यतिरेको यस्मिन्म नयोक्तः। तमुदाहरति । यति। वीतरागा रति रागादिम माध्यम् । कपिलादय ·यबिन्दुटीका। [३ परिच्छेद । । रति धर्मों। परिग्रहो लभ्यमानस्य स्वीकार प्रथम । स्खौका- रादूर्व यहाथै मात्सर्य म प्रायह । परियश्चाग्रहय ताभ्या योगात् । कपिलादयो लभ्यमान खौकुर्वन्ति स्खौलत न मुश्चन्नौति ते रागादिमन्नो गम्यन्ते । अत्र प्रमाणे वैधादाहरणम् । यत्र माध्याभावे माधना- भावो दयितव्य । यो वीतराग इति माध्याभावमन्छ न तस्य परियहाग्रहाविति साधनाभावो विहित । यथा ऋषभादेरिति दृष्टान्त । एतस्मादृषभादेर्दृष्टान्तादवीतरागत्वस्य माध्यस्य परि- ग्रहाग्रहयोगस्य च साधनस्य निवृत्ति मदिग्धा । षभादौना १. हि परिग्रहायहयोगोऽपि मदिग्धो वीतरागत्व प । यदि नाम तमिद्धान्ते वीतरागाच निष्परिग्रहाच पद्यन्ते तथापि सदेह अपरानपि त्रौनुदाहर्तुमाह । अविद्यमानो ऽव्यतिरेको यस्मिन्मोऽव्यतिरेक । अवीतराग इति रागादिमत्त्व माध्यम् । १५ वकृत्वादिति हेतु । ६६ व्यतिरेकमाह । यचावीतरागत्व नास्तीति साध्याभावानुवाद । तत्र वक्तलमपि नास्तौति माध- भाभावविधि । तेन साधनाभावेन साध्याभावो व्याप्त उम। दृष्टान्तो यथोयलखण्डेति । कथमघमव्यतिरेको पावतोपलख- ण्डादुभय निवृत्तम् । किमतो यधुपस्लखण्डादुभय व्यावत २० सरागत १ वकृत्व च तथापि व्याप्या व्यतिरको यस्तस्यामिद्धे कारणाव्यतिरेकोऽयम्। कौदृभौ पुनर्व्याप्तिरित्याह । सर्वो वीतराग इनि माध्या- ·१० ३ परिच्छेदः । न्यायविन्दुटौका। भावानुवादः। न वक्रेति साधनाभावविधिः । तेन साध्याभावः साधनाभावनियतः ख्यापितो भवतीति । ईदृशौ व्याप्तिस्तया व्यतिरेको न सिद्धोऽस्य चार्थस्य प्रसिद्धये दृष्टान्तस्तखकार्या- करणदृष्टः। अप्रदर्मितो व्यतिरेको यस्मिन्स तथोक्तः । अनित्यः शब्द ५ इत्यनित्यवं माध्यम् । कृतकलादिति हेतुः । श्राकाशवदिति वैधय॑ण दृष्टान्तः। दह परार्थानुमाने परस्मादर्थः प्रतिपत्तव्यः । म शुद्धोऽपि स्वतो यदि परेणाद्धः ख्याप्यते । म तावद्यथा मकाभितस्तथा न युतो यथा युक्तस्तथा न प्रकाशितः । प्रकाशित हेतः । अतो वरपराधादपि परार्थानुमाने हेतुशान्तो वा १. दुष्टः स्यादपि। न च मादृश्यादसादृश्यादा माध्यप्रतिपत्तिरपितु माध्यनियताद्धेतोः। अतः साध्यनियतो हेतरवयवाक्येन व्यति- रेकवाक्येन ए वक्तव्यः । अन्यथा गमको नोकः स्यात् । स तथोको दृष्टान्नेन सिद्धो दर्शयितव्यः । तस्मादृष्टान्तो नामान्वयव्यतिरे- कवाक्यार्थप्रदर्शनः । न चेह व्यतिरेकवाक्यं प्रयुक्रम् । अतो वैधयं-१५ दृष्टान्त दहामादृग्यभावेन साधक उपन्यस्तः । न च तथा साधको व्यतिरेकविषयत्वेन। म साधको न च तथोपन्यस्त इति। अतोऽप्रदर्भितव्यतिरेको वकुरपराधादुष्टः। विपरीतो व्यतिरेको यस्मिन्वधर्मादृष्टान्ने स तथोकः । तमु- दाहरति । यदलतकमित्यादि । दहावयव्यतिरेकवाक्याभ्यां २. माध्यनियतो हेतुर्दयितव्यः । यदा त सायनियतो तिर्द - यितव्यस्तदा व्यतिरेकवाक्ये माध्याभावः साधनाभाये नियती 1 ·न्यायविन्दुटोका। ३ परिच्छेदः। .१ दर्शयितव्यः । एवं हि हेतः माध्यनियतो दर्मितः स्यात् । यदि तु साध्याभावः साधनाभावे नियतो नाख्यायते माधनमत्तायामपि माध्याभावः संभाव्येत । तथा च माधनं साध्यनियतं न प्रतौयेत। तस्मात्माध्याभावः साधनाभावे नियतो वक्रव्यः । विपरीतव्यतिरेके ५ च साधनाभावः माध्याभावे नियत उच्यते। न साध्याभावः माधनाभावे । तथा हि। यदकृतकमिति साधनाभावमनूद्य तनित्यमिति माध्यामावविधिः । ततोऽयमर्थः । अतको नित्य एव । तथा च सत्यकृतकत्वं नित्यत्वे साध्याभावे नियतमुक्त न नित्यत्वं साधनाभावे । ततो न माधनियतं हेतं व्यतिरेकवा- • क्यमाह । तथा च विपरोतव्यतिरेको ऽपि वरपराधाद्दुष्टः । दृष्टान्तदोषानुदाइत्य दुष्टत्वनिबन्धनत्वं दर्शयितुमाह । न ोभिरिति। माध्यनियतहेतप्रदर्शनाय दृष्टान्ता वक्तव्याः। एभिव हेतोः सपच एव सत्त्व विपक्षे च सर्वचासत्त्वमेव यत्सामान्यलक्षणं तनिश्चयेन न. शक्यं दर्शयितुम् । ननु च सामान्यलक्षणं विशेष- १५ निष्ठमेव प्रतिपत्तव्यं न खत एवेत्याह । विशेषलक्षणं वा। यदि विशेषलक्षणं प्रतिपादयितुं शक्यत। स्यादेव सामान्यलक्षणपति- पत्तिः। विशेषलक्षणमेव तु न शक्यमेभिः प्रतिपादयितम् । तस्मादापत्त्या सामर्थ्यनेति न तेषां निराकरणं द्रष्टव्यम् । माध्यनियतसाधनप्रतीतय उपात्ताः । तदसमर्था दुटाः स्वकार्य- २० करणादिति सामर्थ्यम् । इयता साधनमुक्तम् । दूषणं वनुमाह। दूषणा का द्रष्टव्या । न्यूनतादौनामुक्ति- रुच्यते । न येत्युनिर्वचनं न्यूनतादिर्वचनम् । दूषणं विवरौत- ·३ परिच्छेदः] न्यायविन्दुटीका। माह । ये पूर्व न्यूनतादयोऽसिद्धविरुद्धानकान्तिका उनास्तेषा- मुद्दावनं यदचनं तदूषणम्। ननु च न्यूनतादयो न विपर्यय- साधनास्तत्कथं दूषणमित्याह। तेन न्यूनतादिवचनेन परेषामि- एश्वासावर्थश्च तस्य मिद्धिर्निश्चयस्तस्याः प्रतिबन्धानावश्यं विपर्यय- माधनादेव दूषणं विरुद्धवदपि तु परस्याभिप्रेतनिश्चयनिबन्धा- ५ निश्चयाभावो भवति। निश्चयविपर्यय इत्यस्ति विपर्ययमिद्धि- रिति। उता दूषणाभासा इति । दूषणवदाभासन्त इति दूषणा- भामाः । के ते जातयः । जातिशब्दः सादृश्यवचन उत्तरसदृ- शानि जात्युत्तराणैति। उत्तरस्यानप्रयुक्त्वादुत्तरसदृशानि जात्युत्तराणि । तदेवोत्तरमादृश्यमुत्तरस्थानप्रयुक्तत्वेन दर्शयितु- १. माह। अभूतस्यासत्यस्य दोषस्योद्भावनानि । उद्भाव्यत एते- रित्युद्भावनानि वचनानि तानि जात्युत्तराणि । जात्या सादृ- ग्मेनोत्तराणि जात्युत्तराणैति। कतिपयपदवस्तव्याख्यया यन्मयाप्तं कुशलममलमिन्दोरंशवन्यायविन्दोः । पदमजरमवाप्य ज्ञानधर्मीत्तरं य- जगदुपतिमाचयातिः स्थामतोऽहम् ॥ समाप्नेयं न्यायविन्दुटौका तिराचार्यधर्मोत्तरस्य ॥०॥ महममेक लोकानां तथा मतपतुष्टयम् । मप्तमप्तनियुकं निपुपां परिपिण्डितम् ॥ १५

·11.
न्यायबिन्दुः।
N Y A Y A B IN D U.

·न्यायबिन्दुः। Fro प्रथमः परिच्छेदः। सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिरिति तयु- त्पाद्यते। दिविधं सम्यग्ज्ञानं प्रत्यक्षमनुमानं च । तव प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तम्। अभिलापसंसर्गयोग्य- प्रतिभासप्रतीतिः कल्पना तया रहितम्। तिमिराशु- भ्रमणनीयानसंधाभाद्यनाहितविभ्रमं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । तच्चतुर्विधम्। इन्द्रियज्ञानस्वविषयानन्तरविषय- सहकारिणेन्द्रियज्ञानेन समनन्तरप्रत्ययेन जनितं तत्। मनोविज्ञानं सर्व चित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं भूतार्थ- भावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिजानं चेति । तस्य विषयः स्खलक्षणम्। यस्यार्थस्य संनिधाना- संनिधानाभ्यां ज्ञानप्रतिभासभेदस्तखलक्षणम्। तदेव परमार्थसत् । . अर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणत्वाइस्तुनः । अन्यत्सामान्यलक्षणं सोऽनुमानस्य विपयस्तदेव च प्रत्यक्षं ज्ञानं प्रमाणफलमर्थप्रतीतिरूपत्वात् । अर्थसा- रूप्यमस्य प्रमाणं तदशादर्थप्रतीतिसिझेरिति प्रथमः परिच्छेदः ।

·[ १.३ द्वितीयः परिच्छेदः। • अनुमानं विधा। स्वार्थ परार्थं च । तच स्वार्थ चिकपालिङ्गाद्यदनुमेये ज्ञानं तदनुमानम्। प्रमाणफल- व्यवस्थाचापि प्रत्यक्षवत् । चैरूप्यं पुनर्लिङ्गस्यानुमेये सत्त्वमेव। सपक्ष एव सत्त्वम्। असपक्षे चासत्त्वमेव निश्चितम्। अनुमेयो ऽत्र जिज्ञासितविशेष धौं । साध्यधर्म- सामान्येन समानो ऽर्थः सपक्षः । न सपक्षा सपक्षः । ततोऽन्यस्त बिरुद्धस्तदभावश्चेति विरूपाणि च। वीण्येव च लिगानि। अनुपलब्धिः स्वभावकार्ये चेति । तवानुपलब्धिर्यथा न प्रदेशविशेषे कचिवट उपलधि- लक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धरिति। उपलब्धिलक्षणप्राप्तिरुप- लम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभावविशेपश्च । यः स्वभावः सत्खन्थेयूपलम्भप्रत्ययेषु यत्प्रत्यक्ष एव भवति स स्वभावः। स्वभावः स्वसत्तामावभाविनि साध्यधर्मे हेतुः। यथा रक्षा ऽयं शिंशपात्वादिति । कार्य यथाग्निरच धूमा- दिति । अब दो वस्तुसाधनौ। एकः प्रतिषेधहेतुः ।

·२ परिच्छेद । न्यायविन्दुः। स्वभावप्रतिबन्धे हि सत्ययों ऽयं गमयेत् । तदप्रति- बदस्य तदव्यभिचारनियमाभावात् । स च प्रतिबन्धः साध्येऽर्थे लिङ्गस्य वस्तुनस्तादात्यात्साध्यार्थादुत्पत्तेश्च । अतस्वभावस्यातदुत्पत्तेश्च तत्राप्रतिवद्धस्वभावत्वात् । ते च तादात्म्यतदुत्पत्ती स्वभावकार्ययोरेवेति। ता- भ्यामेव वस्तुसिद्धिः । प्रतिषेधसिद्धिरपि यथोक्ताया एवानुपलब्धः। सति वस्तुनि तस्या असंभवात्।अन्यथा चानुपलब्धिलक्षणप्राप्तेषु देशकालस्वभावविप्रकटे- घात्मप्रत्यक्षनिहत्तेरभावनिश्चयाभावात् । अमूढस्मृति- संस्कारस्यातीतस्य वर्तमानस्य. च प्रतिपत्तप्रत्यक्षस्य नित्तिरभावव्यवहारसाधनी। तस्या एवाभावनिश्च- यात् । सा च प्रयोगभेदादेकादशप्रकारा। स्वभावानुपलब्धिय॑था। नाच धूम उपलब्धिलक्षण- प्राप्तस्यानुपलब्धेरिति । कार्यानुपलब्धिर्यथा। नेहाप्रतिवद्धसामानि धूम- कारणानि सन्ति धूमाभावात् । व्यापकानुपलब्धियथा । नाव शिंशपा रक्षाभावा- दिति। स्वभावविरुहोपलब्धिय॑था। नाच शीतस्पर्श ऽग्ने- रिति ·न्यायविन्दः। [२ परिच्छेद विरुद्धकार्योपलब्धिया। नाच शीतस्पर्श धूमा- दिति । विरुहव्यातोपलब्धियंधा । न ध्रुवभावी भूतस्यापि भावस्य विनायो हेवन्तरापेक्षणादिति । कार्यविरुद्धोयलब्धिय॑था। नेहाप्रतिवदसामर्थानि शीतकारणनि सन्त्यग्नेरिति । व्यापकविरुद्धोपलब्धिय॑था। नाच तुपारस्पी ऽग्ने- रिति । कारणानुपलब्धिर्यथा । नात्र धूमोऽग्न्यभावा- दिति । कारणविरुद्धोपलब्धियंधा। नास्य रोमहपादिवि- शेपाः संनिहितदहनविशेषत्वादिति । कारणविरुद्धकार्योपलब्धियथा। न रोमहपादि- विशेषयुक्तपुरुपवानयं प्रदेशो धूमादिति । इमे सर्वे कार्यानुपलब्ध्यादयो दशानुपलब्धिप्रयोगाः स्वभावा- नुपलब्यौ संग्रहमुपयान्ति । पारंपयेणार्थान्तरविधि- मतिपेधाभ्यां प्रयोगभेदे ऽपि प्रयोगदर्शनाभ्यासारख- यमप्येवं व्यवच्छेदमतीतिर्भवतीति स्वार्थे ऽप्यनुमाने ऽस्याः प्रयोगनिर्देशः। सर्वत्र चास्यामभावव्यवहार- साधन्यामनुपलब्धौ येषां स्वभावविरुद्धादीनामुप-

·२ परिच्छेदः]
न्यायविन्दुः।
१०७
लग्ध्या कारणादीनामनुपलब्ध्या च प्रतिपेध उक्तस्ते-
पामुपलब्धिलक्षणप्राप्तानामेवोपलब्धिरनुपलब्धिश्च वे-
दितव्या । अन्येषां विरोधकार्यकारणभावासिद्धिः।
विप्रकृष्टविषयानुपलब्धिः प्रत्यक्षानुमानानित्ति-
लक्षणा संशयहेतुः प्रमाणनित्तावप्यर्थाभावासिद्धे-
रिति ॥
इति द्वितीयः परिच्छेदः ।

·[ १०८ ] तृतीयः परिच्छेदः। . चिरूपलिङ्गास्थानं पराधीनुमानम्। कारणे का. योपचारात् । तद्दिविधं प्रयोगभेदात् । साधर्म्यवधि- म्यवञ्चेतिानानयोरर्थतः कश्चिद्भेदोऽन्यत्र प्रयोगभेदात्। तब साधर्म्यवद्यदुपलब्धिलक्षणमाप्तं सन्नोपलभ्यते सो- ऽसद्व्यवहारविपयः सिद्धः। यथान्यः कश्चिदृष्टः शशवि- पाणादिनीपलभ्यते च क्वचित्प्रदेशविशेष उपलब्धिल- क्षणप्राप्तो घट इति तथा स्वभाव हेतोः प्रयोगः । यत्सत्तत्सर्वमनित्यं यथा घटादिरिति । शुद्धस्य स्वभा- वहेतोः प्रयोगः । यदुत्पत्तिमत्तदनित्यमिति । स्वभा- वभूतधर्मभेदेन स्वभावस्य प्रयोगः । यत्कृतकं तदनि- त्यमित्युपाधिभेदेन । अपेक्षितपरव्यापारो हि भावः स्वभावनिप्पत्ती कृतक इति। एवं प्रत्ययभेदभेदित्वादयो द्रष्टव्याः । सनुत्पत्तिमान्कृतको वा शब्द इति पटाध- मौपदर्शनं सर्व एते साधनधी यथास्वं प्रमाण सिद्धसाधनधर्ममाघानुबन्ध एव साध्यधर्मे ऽवगन्तव्याः । तस्वभावत्वात्स्वभावस्य च हेतुत्वात् । वस्तुतस्तयोस्ता- दातयात्तनिष्पत्तावनिष्पन्नस्य तखभानत्वाभावाव्य- ·३ परिच्छेदः । न्यायविन्दुः। भिचारसंभवाच । कार्यहेतोरपि प्रयोगः। यत्र धूमस्त- चामिर्यथा महानसादावस्ति चेह धूम इति । इहापि सिद्ध एव । कार्यकारणभावे कारणे साध्ये कार्यहेतु- वक्तव्यः। वैधर्म्यवतः प्रयोगो यत्सदुपलब्धिलक्षणप्राप्त तदुपलभ्यत एव। यथा नीलादिविशेषः । न चैवमि- होपलब्धिलक्षणमाप्तस्य सत उपलब्धिर्घटस्येत्यनुपल- ब्धिप्रयोगः। असत्यनित्यत्वे नास्ति सत्त्वमुत्पत्तिमत्त्वं कृतकत्वं वा। असंश्च शब्द उत्पत्तिमान्कृतको वेति स्वभावहेतोः प्रयोगः । असत्यनौ न भवत्येव धूमो ऽत्र चास्तीति कार्यहेतोः प्रयोगः। साधम्र्येणापि हि प्रयोगे धर्म्यगतिरिति। असति तस्मिन्साध्ये न हेतोर- न्वयाभावात्। तथा वैधयेणाप्यन्वयगतिः। असति तस्मिन्साध्यभावे हेत्वभावस्यासिद्धेः। न हि स्वभाव- प्रतिवन्धे सत्येकस्य निहत्तावपरस्य नियमेन नित्तिः। स च दिप्रकारः। सर्वस्य तादाम्यलक्षणस्तदुत्पत्तिलक्ष- णश्चेत्युक्तम्। तेन हि नित्तिं कथयता प्रतिवन्धी दर्शनीयः । तस्मान्नित्तिवचनमाक्षिप्तप्रतिबन्धोपदर्श- नमेव भवति। यच प्रतिबन्धोपदर्शनं तदेवान्वयवचन- मित्येकेनापि वाक्येनान्वयमुखेन व्यतिरेकमुखेन वा प्रयुक्तेन सपक्षासपक्षयार्लिङ्गस्य सदसत्त्वख्यापनं कृतं ·न्यायबिन्दुः। (२ परिच्छेदः। भवतीति नावश्यवाक्ययप्रयोगः। अनुपलब्धावपि यत्सदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं तदुपलभ्यत एवेत्युक्ते ऽनुप- लभ्यमानं तादृशमसदिति प्रतीतेरन्वयसिद्धिः । वयो. रप्यनयोः प्रयोगे ऽवश्यं पक्षनिर्देशः। यस्मात्साधर्म्य- वत्प्रयोगे ऽपि यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते सो इसहावहारविषयः। नोपलभ्यते चाचोपलब्धिलक्षण- प्राप्तो घट इत्युक्ते सामादेव नेह घट इति भवति । तथा वैधर्म्यवत्प्रयोगे ऽपि यः सद्व्यवहारविषय उप- लब्धिलक्षणप्राप्तः स उपलभ्यत एव न तथात्र तादृशो घट उपलभ्यत इत्युक्ते सामर्थ्यादेव नेह सद्यवहार- विषय इति भवति। कीदृशः पुनः पक्ष इति निर्देश्यः । स्वरूपेणैव स्वय- मिष्टो निराकृतः पक्ष इति। स्वरूपेणेति साध्यत्वेनेष्टः । स्वरूपेणैवेति साध्यत्वेनेटो न साधनत्वेनापि । यथा शब्दस्यानित्यत्वे साध्ये चाक्षुपत्वं हेतुः। शब्दे सिद्ध- त्वात्साध्यं न पुनस्तदिह साध्यत्वेनैवेष्टं साधनत्वेनाप्य- भिधानात् । स्वयमिति वादिना यस्तदा साधनमाह। एतेन यद्यपि कचिच्छास्त्रे स्थितसाधनमाह । तच्छा- स्वकारेण तस्मिन्धर्मिण्यनेकधर्माभ्युपगमे ऽपि यस्तदा तेन वादिना धर्मः स्वयं साधयितुमिष्टः स एव साथ्यो ·नाभास उक्तावप्यसिद्धी संदेहे वा प्रतिपाद्यप्रति- ३ परिच्छेद न्यायविन्दुः। नेतर इत्युक्तं भवति । इष्ट इति यत्रार्थे विवादेन सा- धनमुपन्यस्तं तस्य सिद्धिमिच्छता सो ऽनुक्तोऽपि वध- नेन साध्यस्तदधिकरणत्वाहिवादस्य । यथा परार्था- श्चक्षुरादयः संघातत्वाच्छयनासनाद्यङ्गवदिति । अचा- मार्था इत्यनुक्कावण्यात्मार्थतानेनोक्तमाचमेव साध्यमि- त्युक्तं भवति। अनिराकृत इति । एतल्लक्षणयोगे ऽपि यः साधयितुमिष्टोऽप्यर्थः प्रत्यक्षानुमानप्रतीति- स्ववचनैर्निराक्रियते न स पक्ष इति प्रदर्शनार्थं तत्र प्रत्यक्षनिराकृतो यथा अश्रावणः शब्द इति । अनु- माननिराकृतो यथा नित्यः शब्द इति । प्रतीतिनि- राहतो यथा अचन्द्रः शशीति । स्ववचननिराकृतो यथा नानुमानं प्रमाणम्। इति चत्वारः पक्षाभासा निराकृता भवन्ति । सिद्धस्यासिद्धस्यापि साधन- त्वेनाभिमतस्य स्वयं वादिना तदा साधयितुमनिष्ट- स्योक्तमावस्य निराकृतस्य च विपर्ययेण साध्यस्तेनैव स्वरूपेणाभिमता वादिन इष्टो निराकृतः पक्ष इति पक्षलक्षणमवयं दर्शितं भवति । विरूपलिङ्गाख्यानं परार्थानुमानमित्युक्तम् । तब आयाणां रूपाणामेकस्यापि रूपस्यानुक्तौ साध- ·न्यायविन्दुः। [३ परिच्छेद । पादकयोरेकस्य रूपस्य धर्मिसंबन्धस्या सिद्धी संदेहे चासिद्धो हेत्वाभासः । यथा अनित्यः शब्द इति साध्ये चाटुपत्वमुभयासिद्धम् । चेतनासरव इति साध्ये सर्व- त्वगपहरणे मरणं प्रतिवाद्यसिद्ध विज्ञानेन्द्रियायुनि- रोधलक्षणस्य मरणस्यानेनाभ्युपगमात्तस्य च तरुघ- संभवात् । अचेतनाः सुखादय इति साध्य उत्पत्ति- मत्वमनित्यं वा सांख्यस्य स्वयं वादिना ऽसिद्धम् । तथा स्वयं तदाश्रयणस्य वा संदेहे ऽसिद्धः। यथा बाप्यादिभावेन संदियमानो भूतसंघातो ऽमिसिद्धा- उपदिश्यमानः संदिग्धासिद्धः । यथेह निकुने मयूरः केकायितादिति । तदापातदेशविभ्रमे । धर्म्यसिद्धा- वयसिद्धो यथा सर्वगत अात्मेति साध्ये सर्वचोपलभ- मानगुणत्वम् । तथैकस्य रूपस्यासपक्षे सत्त्वस्यासिद्धा- वनैकान्तिको हेत्वाभासः । यथा शब्दस्यानित्यत्वा- दिके धर्म साध्ये प्रमेयत्वादिको धर्मः सपक्षविपक्षयो। सर्वचैकदेशे वा वर्तमानस्तथास्यैव रूपस्य संदेहे ऽप्यनैकान्तिक एव। यथा सर्वज्ञः कश्चिदिक्षितः पुरुषो रागादिमान्वेति साध्ये वक्तृत्वादिको धर्मः दिग्धविपक्षव्यात्तिक । सर्वत्रैकदेशे चा सर्वो वक्ता नापलभ्यत इति। एवंम्रकारस्यानुपलभस्या- ·चासत्यस्य यथा कृतकत्वं प्रयत्नानन्तरीयकत्वं च नित्यत्वे पक्षे च सत्त्वमिति विपर्ययसिद्धिः। एतौ च साध्यविप- र्ययसाधनाविरुद्धौ।तच च तृतीया पोटविधातदि- रुद्धः। यथा परार्थाथारादयः संघातत्वाच्छयनाश- नाद्यङ्गवदिति। तदिष्टासंइतपारार्थ्यविपर्ययसाधना- विरुषः स ह कस्मान्द्राक्तः। श्रनयोरेवान्तर्भावात्। न ३ परिच्छेदः।] न्यायविन्दुः। दृश्यात्मविपयत्वेन संदेहे हेतुत्वात् । असर्वज्ञवि- पर्ययावक्तृत्वादेात्तिः संदिग्धा । वक्तृत्वसर्वज्ञत्वया- विरोधाभावाच्च । यः सर्वज्ञः स वक्ता न भवती- त्यदर्शने ऽपि व्यतिरेको न सिध्यति। संदेहादिविधा हि पदार्थानां विरोधः। अविकलकारणस्य भवता- ऽन्यभावः । श्रभावाविरोधगतिः। शीतोष्णस्पर्शवत् । परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया वा भाववत् । स च द्विविधा ऽपि विरोधी वक्तृत्वसर्वज्ञत्वयान संभवति । न चाविरुडविधेरनुपलब्धावप्यभावगतिः। रागादीनां वचनादेश्च कार्यकारणभावासिद्धेः । अर्थान्तरस्य वा कारणस्य निवृत्ती न वचनादेवित्तिरिति संदिग्ध व्यतिरेको नैकान्तिको वचनादिः। यो रूपयावि- पर्ययसिद्धौ विरुधः । कयाईयोः सपष्टये सत्त्वस्य सपने साध्ये विरुद्धो हेत्वाभासः । अनयोः सपक्षे ऽसत्त्वमस- ·१९४ न्यायविन्दुः। [ परिच्छेद । झयमाभ्यां साध्यविपर्ययसाधनत्वेन भिद्यते। न हीष्टोक्त- या साध्यत्वेन कश्थिविशेष इति इया रूपयारेकस्या- सिद्धावपरस्य च संदेहे इनकान्तिकः । यथा वीतरागः कश्चित्सर्वज्ञो वा वक्तृत्वादिति । व्यतिरेला ऽचासिङ्घः । संदिग्धो ऽन्वयः। सर्वन्नवीतरागयोर्विनकर्याइवचनादे- स्तच सत्त्वमसत्त्वं वा संदिग्धमनयोरेव दया रूपया संदेहे ऽनैकान्तिकः। सात्मकं जीवच्छरौरं प्राणादि- मत्त्वादिति। न हि सात्मकनिरात्मकाभ्यामन्यो रा- शिरस्ति । यत्र प्राणादिवर्तते। प्रात्मना वृत्ति- व्यवच्छेदाभ्यां सर्वसंग्रहात् । नाप्यनयोरेकच वृत्ति- निश्चयः। सात्मकत्वेन निरात्मकत्वेन वा प्रसिद्ध प्राणदेरसिद्धिः । तस्माज्जीवच्छरीरसंबन्धी प्राणादिः सात्मकादनात्मकाच सर्वस्मायारत्तत्वेनासिद्धेः। ताभ्यां न व्यतिरिच्यते न तवान्वेति। एकात्मन्यप्यसिद्धेः। नापि सात्मकान्त्रिरात्मकाच्च तस्यान्वयव्यतिरेकयोरभाव- निश्चयः । एकाभावनिश्चयस्यापराभावनान्तरीयक- त्वात्। अन्वयव्यतिरेकयोरन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वात् । अत एवान्वयव्यतिरेकयोः संदेहादनैकान्तिकः साये- तरयारतो निश्चयाभावात् । एवं बयाणां रूपाणा- मेकैकस्य दयाईयोर्वा रूपयारसिद्धौ संदेहे च यथा- ·गतं यथाकाशमभिसंबध्यते सर्वदेशावस्थितैः स्वसंवन्धि- भिर्युगपत्सामान्यमिति । तत्संवन्धिस्वभावमावानुब- धिनी तद्देशसंनिहितस्वभावता। न हि यो यत्र नास्ति भ्यते न तत्तवास्ति । तद्यथा। क्वचिदविद्यमाना घटेो नोपलभ्यते चोपलब्धिलक्षणप्राप्तं सामान्य व्यत्यन्त- रालेपिति। अयमनुपलम्भग्रयोगः स्वभावश्च परस्पर- विरुद्धार्थसाधनादेकत्र संशयं जनयतः। चिरूपो हेतु- रुतः। तावतैवार्थप्रतीतिरिति न पृथग्दृष्टान्तो नाम ३ परिच्छेदः ॥ न्यायविन्दुः। योगमसिद्धविरुद्धानकान्तिकास्त्रया हेत्वाभासाः। वि- सहाव्यभिचार्यपि संशयहेतुरुक्तः। स ह कस्मान्नोतो इनुमानविषये ऽसंभवात्। न हि संभवो ऽस्ति कार्य- स्वभावयोरुक्तलक्षणयोरनुपलम्भस्य च विरुद्धताया।न चान्यो ऽव्यभिचारी। तस्मादवस्तुदर्शनवलप्रसत्तमाग- माश्रयमनुमानमाश्रित्य तदर्थविचारेषु विरुडाव्यभि- चारी साधनदोष उक्तः । शास्त्रकाराणामर्थेषु भान्त्या विपरीतस्य स्वभावापसंहारसंभवात् । न ह्यस्य संभवो यथावस्थितवस्तुस्थितिधात्मकार्येषूपलम्भेषु । तबोदाह- रणं यासर्वदेशावस्थितैः स्वसंबन्धिभिः संवध्यते तत्सर्व- स तद्देशमात्मना व्याप्नोतीति स्वभावहेतुप्रयोगः। द्वितीयोऽपि प्रयोगा यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपस्त- ·न्यायविन्दुः। मरिच्छेद साधनावयवः कश्चित् । तेनास्य लक्षणं पृथगुच्यते गता- र्थत्वात्। हेतोः सपक्ष एव सत्त्वमसपक्षाच सर्वतो व्यारत्ती रूपमुक्तमभेदेन पुनर्विशेषेण कार्यस्वभावयाजन्म त- न्माचानुबन्धौ दर्शनीयावृत्तौ । तच्च दर्शयता यत्र धूम- स्वचाग्निरसत्यमौ न क्वचिडूमो यथा महानसेतरयोः। यत्र शतकत्व तथानित्यत्वमनित्यत्वाभावे सतकत्वा- संभवो यथा घटाकाशयोरिति दर्शनीयम्। न ह्यन्यथा सपक्षविपक्षयाः सदसत्त्वे यथोक्तप्रकारे शक्ये दर्श- यितुम् । तत्कार्यतानियमः कार्यलिङ्गस्य स्वभावलि ङ्गस्य च स्वभावेन व्याप्तिः। अस्मिंश्चार्थे दर्शिते दर्शित एव दृष्टान्तो भवति । एतावन्माधरूपत्वात्तस्येति । एतेनैव दृष्टान्तदोषा अपि निरस्ता भवन्ति । यथा नित्यः शब्दो ऽभूनत्वात् । कर्मवत्परमाणुवहरवदिति। साध्यसाधनधौभयविकलास्तथा संदिग्धसाध्यधर्मा- दयश्च यथा रागादिमानयं वचनाद्रथ्यापुरुपवत् । मरणधर्मो ऽयं पुरुषो रागादिमत्वाद्रथ्यापुरुषवत् । असर्वज्ञो ऽयं रागादिमत्वाद्रध्यापुरुपयदिति। अनन्व- योऽप्रदर्शितान्वयश्च यथा यो वक्ता स रागादिमानिष्ट- पुरुपवत् । अनित्यः शब्दः कृतकत्वाइटवदिति । तथा विपरीनान्वयो यदनित्यं तत्कृतकमिति साधर्म्यण ·३ परिच्छेदः]] न्यायविन्दुः। वैधय॑णापि परमाणुवत्कर्मवदाकाशवदिति साध्याद्य- व्यतिरेकिणः। तथा संदिग्धसाध्यव्यतिरेकादयो यथा सर्वज्ञाः कपिलादयो ऽनाप्ता वा। अविद्यमानसर्वज्ञ- ताप्ततालिङ्गभूतप्रमाणतिशयशासनत्वादिति । अष वैधयोदाहरणं यः सर्वज्ञ प्राप्तो वा स ज्योतिर्जाना- दिकमुपदिष्टवान्। तद्यथा ऋयभवर्धमानादिरिति । तपासर्वज्ञतानाप्ततयाः साध्यधर्मयाः संदिग्धो व्यति- रेकः । संदिग्धसाधनव्यतिरेको यथा न बयोविदा ब्राह्मणेन ग्रामवचनः कश्चित्पुरुषो रागादिमत्त्वा- दिति। अब वैधौदाहरणं ये ग्राह्यवचना न ते रागादिमन्तस्तद्यथा गौतमादयो धर्मशास्त्राणां प्रणे- तार इति । गौतमादिभ्यो रागादिमत्त्वस्य साधन- धर्मस्य व्यात्तिः । संदिग्धासंदिग्धोभयव्यतिरेको यथा। अवीतरागाः कपिलादयः परिग्रहाग्रहयोगा- दिति । अच वैधम्र्येणादाहरणं यो वीतरागो न तस्य परिग्रहाग्रहो यथा पभादेरिति । ऋपभादेरवी- तरागत्वपरिग्रहाग्रहयोगयोः साध्यसाधनधर्मयोःसं- दिग्धो व्यतिरेकः। अव्यतिरेको यथा अवीतरागो वक्तृत्वात् । वैधादाहरणं यत्र वीतरागत्वं नास्ति स वक्ता । यथायलखण्ड इति । यद्यभ्युपलखण्डादुभयं ·२१८ न्यायविन्दुः । [३ परिषेद । व्याहत्तया सा वीतरागोन वतति व्याप्त्या व्यति- रेकासिद्धरव्यतिरेकः । अप्रदर्शितव्यतिरेको यथा श्र- नित्यः शब्दः कृतकत्वादाकाशवदिति। वैधयेणापि विपरीतव्यतिरेको यथा यदकतकं तन्नित्यं भवतीति। नहोभिदृष्टान्ताभासहेता सामान्यलक्षणं सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षे च सर्वचासत्त्वमेव निश्चयेन शक्यं दर्शयितुं विशेपलक्षणं वा । तापत्न्यैयां निरासा वेदितव्यः । दूयणा न्यूनतायुक्तिः। ये पूर्व न्यूनतादयः साधन- दोपा उक्तास्तेपामुद्भावनं दूपणं तेन परेप्टार्थसिद्धि- प्रतिबन्धात्। दूपणाभासास्तु जातयः । अनुभूत- दोषोद्धावनानि जात्युत्तराणौति । इति तृतीयः परिच्छेदः समाप्तः। न्यायविन्दुः समाप्तः।

·ORITICAL NOTE. P. 1, B prefixes प्यों नमः सर्वज्ञाय. 1. 5, B सम्बग्ज्ञानपूर्विके- त्यादिना. 1. 6, B omits चेति. 1.7, स्वाभिधेय., B अमिधेय.. 1.8, यतखन निरून्यते; this was printed from conjecture, A omitting न; has the न. 1. 8, B यभिधेये तु निःप्रयो- जने तत्प्रतिपत्तये. 1. 12, वत्प्रतिपत्त्यर्थ, B तत्प्रतिपत्तये. p.2, 1.6, उपायो व्युत्पादनस्य, B उपयोग्युत्पादनस्य. 1.7, B वाचं. 1. 8, B सामर्थ. एकं तु वदत् ; these letters are rexy indistinct in A; B confirms the conjectural text. 1. 10, read प्रयोजनपदं with B. 1. 12, B. तनच. 1. 14, B व्युत्पाद्यमानाना. 1. 16, B omits इदं. 1. 20, B omits थपि. 1. 23, write •प्रदेश p. 3, I. 2, put the stop after प्रेक्षावता. 1. 3, धन- संशयः, B adds अपि. 1. 4, B याख्याहणां.-B कोहाय. 1. 9, B धरतक्षक.. 1. 10, पतो वा प्रकरणात्this ras printed from conjecture; A seems to read छतोन्यप्रकर णात् ; B has मावाप्रकरणात् (sic). I. 11, संमायेत ; Badds the numeral o; so also with the preceding 4 cases. 2. 28, व्यभिधेयादिषु; B adds केप (sic), apparently for उतेषु.-B omits तु. 1. 16, Bथमिसंवादसंशानं (sic). 1. 17, प्रदर्शितमर्थ, B prefixes सयं. 1.21, विधान, B नं. 1. 21,B .. omits.

·१२० ORITIOAL . . . P4, I 1, थत एव, Badds च 1 3, नत्रैवार्थे, B तत्रैव चार्थे 16, प्रवृत्तिविषयौ, B प्रतिविषय 19, लिङ्गासबन्ध, read लिङ्ग सबद्ध with B, A लिगसवव (sic) 1 10, नियतम्य, B नियत. 1 11, यादयित, B उपदर्भयत् 1 12, प्रदर्शित , B दर्शि 1 18, B writes व्यायतविपरीतभावाभादानि (sic) 1 19, B omits ध्यर्थक्रियासमर्थ 1 20, तदेव, B adds तेन 1 22, पर्थाधिगमात्मक, B writes पर्थाविजियासमर्थवसधिगमात्मकत्य P5, 1 3, ससर्ग, write ससगैं , A ससम्र (sic), B ससर्गे (sis)-धन्याकारवहन्तु०, B चन्याकारवस्तु• 1 5, कुम्बिका, (A कुविका), B, 1 9, ननु, Badds च 1 13, तदेव, Brdds तेन 1 16, कारणशब्दोपादाने was printed from conjecture, A having शब्दापादाने , it is norm confirmed by B } 17, मन्यते, B wantes गम्यव (sic) 1 18, तयो, B adds मध्ये 1 21, अर्थक्रियानि मे । चक्रियानिर्भासात् 1 22, प्रवृत्ति , read प्राप्ति with B p 6,12, ज्ञाने, B ज्ञाने - अर्थे शाते, lead धर्धिन with B, the reading in A cannot be made out 17, उपेक्षीय , B adds यय 1 11, Bomits इति 1 13, तो Baddsच 1 15, निबन्धनैवेति , B omits एव 1 21, •सिद्धि, B सिद्दे 1 22, यावयात्, B wates या काचित्पुरुषः -- सम्यग्ज्ञान, Bसा सम्बाहाम. r 7,1 1, B omits al 1 3, तात्पाद्यते, B तत्सम्यग्ज्ञान झुत्पाद्यते 1 B, B omits युत्पाद्यते 1 8, दो विधौ, Bहे विधे 19, , B adds एक ] 10, व्यक्तिभेदे, B भेदे 1 11, सकल व्यक्त्यनुयायि was printed from conjecture, the fourth and fifth akslaris having been destroyed, it is con- भ यावया (sic) ·NOTE . It is firmed by B 1 13, व्यर्णिते, B adds तु 1 15, दिविध , read fan ith A and B 1 19, अक्षाश्रितत्वेन was printed from conjecture, A having अलक्षाश्रितत्वेन , confirmed by B 120, लक्ष्यते, B लभ्यते 1 22, ज्ञान, B विज्ञान p8, 17, होते, B ग्टहीत. 1 13, एक देश, B एकदेश निर्देश 1 14, प्रत्यक्ष, B प्रत्यक्षत्व Bomitsq 1 15, तत्कल्पनायोनमान्तवा, B तत्कल्पनायोमान्तत्व. 1 19, सिद्ध, B प्रसिद्ध B wntes तदनकल्पना. 1 22, व्यर्थक्रियाक्षम, B addsच p9,1 1, •धात्मक write वात्मक with A and B 12, निराकरणार्थ, B निरासार्थ, cf below 1 18- -तु, Bच 1 14, विप्रतिपत्तिनिरासार्थ, B adds (विप्रपत्तिनिरासार्थ) तथाऽमा न्यपणेनाप्यनुमाने निवर्तिते कल्पनायोऽग्रहण विप्रतिपत्तिनिरासार्थम् 1 15, खप्रतिभासे ऽनर्थे ऽध्यवसायेन, B खप्रतिभासो (? खप्रतिभासे) धैर्याध्यावसायेन p 10, 12, मिलाप्यते, B चभिलप्यते, As reading is also corrected to this-थभिलापेन ससर्गः, B adds धमिलाप सर्ग 14, शोलन, write मोलन with A and B-यभिधेया भिधानयो, B व्यभिधानाभिधेययो 15, सनिवियौ, B निवियौ 16, अभिधेयामास , B यभिधेयाकारभास 17, मिलापेन, B चमिलाप 18, B omats भवति 1 10, •सहयाभासा, B •स एयप्रमाला (१ सहयप्रतिमासा) ] 11, समहोत, B सरक्षते 1 12, यामासा, B प्रतिमासा-तदहातस्य, Badds बालकस्य 1 15, योग्यता, B योग्यत. 116, •प्रतिभासत्व, B प्रतिमासले p 11, 15, सनिहितमाघ, B सनिहिसाघमाच. 112, .

·CEITICAL
-
.
श्रोषज्ञान, B श्रोत्रविज्ञान-पस्दखलक्षणग्राहि, Bomits शब्द.
शब्दस्खलक्षा, B शदे खानम च 1 18, ज्ञान, B •विज्ञान as
n]. 12 1 22, परेय, B adds सूत्रेण ( MS मूण)
p 12,13, विनमः, B नमः 14, मन्द, Badds fr.-
मन्यमाये, B माम्यमाणे } 5, विधम, A सम. 19, चलित',
Bध्यलितरूप --B श्राध्यात्मिक मातिकारण 111, इन्द्रियमान्त्य
atuta, B omits riga I 14, B omits fr-ware), B
ध्यताते 1 17, ते, B रतः तथाविध, B तत्तथाविध , वत् Is
also supplied in margin of A. 1 20, निराकरणार्थ, B
निरासार्थ 1 22, मानसप्रत्यते, B मानसे च प्रत्यक्षे
p 13,12, धानस्य, B •विज्ञानम्य -- प्यन्तरमस्येति, Badds
घनन्तर 19, विषयविज्ञानाभ्या हि मनोविज्ञान, B विषयविज्ञा
नाभ्या मनोविज्ञानाभ्या मनोविज्ञान &c - तदनयोन परस्परसह
कारित्व, B सदनयो परस्परस्य सहकारित्व ] 12, B omits
कृत-B omits second थसौ 1 15, प्रत्यक्षमित्युक्त A प्रत्युक्त,
corrected into प्रत्यक्षमित्युक्त -B omits इति 1 22, विज्ञानस्य,
Bानस्य
p 14,1 4, B has the pratika सर्वचित्तेतादि 1 11, वा
प्रका, B शक्य वक्तु 1 12, सातरूपेण, B सातानुरूपेण 1 13, साता
दिरूप, B सतहम स्यात्, B adds तदा 1 17, शानानुभव
---तच धानरूप वेदन B तत्वज्ञानखरूपवेदन 1 21 भावनाया,
भावनयो (sic)-- यामासस्य, B घरमासस्य
p 15,1 1, गति, B •गमन 1 12, Bomits पर्थ 1 18,
वस्फुटामत्वात्, B adds एव च । IG, मरिसमाय, B परिममाप्ति
वचन 1 18, पतुर्विधः, B चतुर्विधस्य 121, प्रमाणस्य विषय , B
विषयापमायस्य
B

·NOTE. p. 16, I. 4, अनर्थाध्यवसायेन, read अर्थाध्यवसायेन with B. 1.12, ज्ञानस्य, B ज्ञान०. 1. 13, सन्, read with B. 1.20, स घ, B स एव च p. 17,1. 11, B has the pratika अन्यदित्यादि.-वसामान्य. लक्षणं, B तस्मात्सामान्यलक्षणं. 1. 18, the clause ततस्तसामान्य- लक्षणं is omitted in A, but is supplied in the margin; B ततस्तमासामान्यलक्षणं. p. 18, 1. 9, अर्थात्, B प्राथादर्थात्. I. 13, अर्थदर्शन, B व्यर्थ- प्रदर्शन.. 1. 16, B repeats यद् before सादृश्य. 1 17, ज्ञानं, B विज्ञानं. 1. 18, तञ्च सादृश्यं, B तच्च सारूप्यं सादृश्यं. p. 19, 1.2, तत्सिद्दे, Bततः सिद्धेः 1.5, विज्ञान, B ज्ञान. 1. 12, ज्ञानस्य, Badds इति. p.20, 1. 3, रूपत्वं, read रूपं with B. 1.5, अवस्थाप्यमाने, B व्यवस्थाप्यमाने. 1. 8, दर्शन, B व्यदर्शनं (विनादर्शन). 1. 9, B omits तु. 1. 11, व्यवस्यन्ति, B अध्यवस्यन्ति. The colophon in Bis इति याचार्यधर्मोत्तरविरचिताया न्यायविन्दुटीकायर्या प्रत्यक्षपरि. च्छेदः प्रथमः; A adds to colophon the words मङ्गालमस्तु p. 21,1. व्याख्यातुं, B व्याख्यातुकामः. 1. 7, निर्देशाङ्गमेव, A. निर्देशाधेमेव. p. 22, 1.2,B has the pratika प्रमाणफलमिति. 1.3, प्रत्यक्ष- वयत्यक्ष इव, MSS. प्रत्यक्ष इव प्रत्यक्षवत्, it was perhaps unnecessary to make the correction. 1.8, Bomits यस्य. 1. 14, A omits तद. 1. 20, A omits व्यर्थ ; it is supplied in margin. p. 23, 1.2, निरस्त, B निविड़. 1. 3, पक्षकदेशासिद्ध', B adds निरस्तो हेतुः. 1.7, कुर्यात्, B घूयात् 1. 11, वाधारयाने कान्तिक', ·१२२ CRITICAL . श्रोत्रज्ञान, Bोधविधानं.-- याम्दखलक्षणयाशि, Bomits शब्द- शब्दखलक्षण, B शब्दे वलक्षणं घ. ], 18, ज्ञान, B •विज्ञानं as in l. 12. 1. 22, परेय, B adds सूत्रेण ( MS. मूत्रेय). P.12,1. 3, विममः, B धम.. I. 4, मन्दं, B adds हि.- मभ्यमाणे, B माम्यमाणे. 1.5, विभ्रम, A धम.. 1. 9, ज्वलित, B प्रचलितल्यं.-B याध्यात्मिकं भातिकारण. 1 ll, इन्द्रियमान्य- योगात्, Bomits इन्द्रिय. 1. 14, B omits हि.-- चलातादौ, B प्पलाते. 1. 17, तः, B एतैः-तथाविधं, B तत्तथाविधं ; तत् is also supplied in margin of A. 1. 20, निराकरणार्थ, B निरासाथै. 1. 22, मानसप्रत्यक्षे, B मानसे च प्रत्यक्षे. p. 13, 1. 2, "ज्ञानस्य, B •विज्ञानम्य.- यन्तरमस्येति, B adds घनन्तर 1. 9, विषय विज्ञानाभ्यां हि मनोविज्ञान, B विषयविज्ञा- भाभ्यां मनोविज्ञानाभ्या मनोविज्ञानं &c.- तदनयोन परस्परसह- कारित्वं, B तदनयोः परस्परस्य सहकारित्वं. 1. 12, B omits कृतं.-B omits second घसौ. 1. 15, प्रत्यक्षमित्युक्ती, A प्रत्युक्त, corrected into प्रत्यक्षमित्युक्त.--Bomits इति. 1.22, विज्ञानस्य, Bघानस्य. p. 14, 1. A, B has the pratika सर्वचित्तेत्तादि. 1. 11, वक्तुं शाक, B शक्य वक्तुं. 1. 12, सातरूपेण, B सातानुरूपेण. 1. 13, साता- दिरूपः, B सवरूप:- स्यात्, B adds तदा. 1. 17, ज्ञानानुभवः तेच ज्ञानरूपं वेदनं. B तत्वज्ञानसरूमवेदनं. I. 21. भावनाया, B भावनयो (sio):- याभासस्य, Bथवभासस्य. p. 15, 1. 1, भातिः, B •गमनं. 1. 12, Bomits घर्ष. 1. 18, वसुटाभावात्, B adds एव च. 1. 16, परिसमास्यर्थः, B परिक्षमाप्ति वनं. 1. 18, चतुर्विधः, B चतुर्विधस्य. 1.21, प्रमायस्य विषयः, B विषयः प्रमायस्य.

·NOTE. p 16, 1. 4, घनाध्यवसायेन, read व्यर्थाध्यवसायेन with B 1. 12, ज्ञानस्य, B ज्ञान.. 1 13, सन्, read a with B 120, स च, B स एव च p17,1 11, B has the pratika व्यन्यदित्यादि.-तसामान्य- लक्षण, B तसासामान्यलक्षण. ] 18, the clause ततस्तासामान्य लक्षणं is omitted in A, but is supplied in the margin, B ततस्तस्मात्सामान्यलक्षण p 18, 1. 9, व्यर्थात्, B प्राथादर्थात्.1 13, अर्थदर्शन०, Bधर्थ प्रदर्शन.. 1. 16, B repeats यद before सादृश्य 1 17, ज्ञान, B विज्ञान.] 18, तच सादृश्य, B तच्च सारूप्य सादृश्य p. 19, 12, तत्सिद्दे, Bतत सिद्धे 1 5, विज्ञान, B ज्ञानं.1 12, 5178; B adds afa p 20, 1 3, •रूपत्व, read रूप with B_1 , अवस्थाप्यमाने, B व्यवस्थाप्यमाने 1 8, दर्शन, Bधदर्शन ( त्वेनादर्शन) 19, B omits 1 II, अवस्यन्ति, B अध्यवस्यन्ति The colophon in BS इति याचार्यधर्मेत्तरविरचिताया न्याय विन्दुटोकाया प्रत्यक्षमरि A adds to colophon the words मालमस्तु p21,1 व्याख्यातु, B व्याख्यातुकाम. 17, निर्देशाङ्गमेव, A. निर्देशार्थमेव p22,12,B has the pratika प्रमाणपलमिति 13, प्रत्यक्ष- वत्सत्यच इव, MSS प्रत्यक्ष इव प्रत्यक्षवत् , it was perhaps unnecessary to make the correction 1 8, B omits or 1 14, A omits as 1 20, A omits q, it is supplied 2n margin p 23, 12, निरस्त, B निविद्ध 13, पक्षकदेशाविह, Badas निरस्ती हेतु 17, कुर्यात्, B यात् 1 11, साधारणनैकान्तिक, च्छेद प्रथम, ·१२४ CRITICAL . स, Badas व्यनित्यः शब्द प्रमेयत्वाव 1 12, सपक्षव्यापिसत्ताकस्य, so B, A writes सपक्षाव्यापिसत्ताकस्य with what looks like a correction of सपक्ष into सपक्षा 114 तु, A Eि 1 15, निश्चितवचनेन, A निसयवचनेन 1 19, निरास , B adds नित्य शब्दः कृतकत्वात् खवत्, compare l ll, above various reading 1 22, यसत्त्ववचनात्, B यसत्त्वशब्दात् p24,12, Bomits चाय 16, तदुच्यते, B उच्यते 17, इयो रप्युपादानम् , Bomats च्यपि 18, धनियमे, B चनियते 1 9, स हेतुरिति , A omits it is supplied in the margin 1 13, प्रयोक्तव्य , A कर्तव्या 1 22, स समक्ष , A omits स p26, 1 1, सशब्दादेश , A प्राब्दादेर corrected in the margin to सशब्दादेश - सामान्य, B साम्य 18 तेन च, B omats दिखत, Bच विरुद्धत्व P 20, 11, उपलब्धिर्शनम् । तम्या लक्षण जनिका सामग्री, A उपलब्धिक्षान तस्य लक्षण | जनिका सामग्री । 10, कथ्यते, B गम्यते 1 13, दृश्य, B दृश्यत्व 1 14, घटविवित, B घटादि विविक्त. 1 16, वस्तु न निश्चित तग्जाम च, B वस्तु तम्झाग चा (sic) न निश्चत I 19, सतो दृश्यघटरहित, B सादृश्घट रहित P27, ! 18, अतश्च सनिहिताय इयु प्रदत्त स , so A, writing यातच for यतश्च, and सनिहिता corrected into मनिहिताय in the margin, Bध्यतय सन्निहिता यह प्रयत्ता (sic) स 1. 17, gaat het geat B omits the numbers in thus para 1 19, स्वभावमुदाहर्तुमाह B adds स्वभावेत्यादि I. 20, साध्यस्यैव स्वभाव, B साध्यस्य भाव p 26, 1. 1, A omits a 14, 2, A writes fuan in ·NOTE १२५ चरक्ष,A अप्रतिबद्ध the first place and try in the second, so also in the next line प्रपुरसिसपे, but विदितशिशपा. 16, यदा, B यथा - उपादी, B उपदर्य 1 7, रक्षयवहारनिमित्त, B अक्षयवहारस्य निमित्त 18, पिशमा पश्यति, B पश्यति शिशपा परक्षत्व 1 9, B puts theston after समूळ 1 12, मिरिति, A वहिरिति 1 13, प्रत्यक्षानुपलम्मनिवन्धन, B प्रत्यक्षानुपलम निवधन 1 15, व्ययुक्ता, A युक्त 1 17, पत्रेति रघु B पत्रेनि यत्र 1 18, B omits साधनौ 1 19, B omits the first ध्यभाव' p 29, 11, परस्पर B परस्पर 13, हेतव , Badds व्यपि 18, कारणे, B कारण• 1 15, अभाव , B •व्यभावात् 1 16, ध्यप्रतिष, B प्रतिवध० 1 18, न प्रतिपय Bomats न B प्रतिबंध. 1 23, व्यविनामावनिश्चय , Bधविनामावि त्वनिमय p 30, 1 3, व B फ 1 18, लिङ्गस्येत्याह, B लिगस्य न वस्तुन इत्याह 1 14, B omits व्यर्थ यात्मा 1 15, तादाम्य, B adds तत्स्वभावत्व ] 16, सत्र,Bतत्तत्र 1 19, निश्चयापेक्ष एव, B निश्चयरमेक्षया एव 1 20, अपेक्ष , B अपेक्षया 1 23, लिङ्गम्य, B adds स्यात p_32, 1 3, एकैकस्य, B एकस्य 1 G, खभावविशेषविप्राया, B खभावविशेषरहिता 1 14, प्यमूति, B यमूरोत्यादि 1 17, एकज्ञान ससर्गिणि, B adds भूतले 1 18, दृश्यतया, B दृश्यमानतया 1 19, • ससर्गो, B ससर्गात 1 20, समय, B समय. p 33, 1 6, B omits q 1 13, B omits = 1 20, A and Bomit first a , it is supplied in the mugin in A P, 12, Bomats इति - मुड, 4 स्फुट 5, अनुपम स्यमानत्वात, A अनुपलभ्यमानत्वात् 18, निशगमनागमन, B नि प्रकगमागम• 1 10, तदेवमेतस्य, B वदेव तस्य - व्यवहारस्य, A ·CRITICAL व्यवहार. 1. 18, A. omits धमावं. 1. 10, यकृतं करोति. 1,21, प्रवर्तिनी, so B; A apparently reads प्रवर्तनमुपल०, which has been corrected into प्रवर्तन्युपता (sic). p. 35, 1, 5, एकादया प्रकारा यस्या इत्येकादशप्रकारा, B एकादश- प्रकारा एकादश प्रकारा थस्य इत्येजादशप्रकार. 1. 9, मेदात्, A •भेद... 21, धवलरह, Bधवजरहस्य. P. 86, 1. 3, B omits च. 1.4, A तगृहांगणदेशेन म (sio) - वमिमा, B নছনিয়ন্তী प.- वद्देशः, B seems to write तादृशा 1.7, दृश्यमानादृश्यमानाकाशदेशावयवा, A दृश्यमानाकारों (sic) देशावयवा. 1. 17, शिपयात्वस्य, B शिंपाव.. 1.21, न यः, B योन p. 37, 1. 2, तादृणे, A तादृश 1. 4, प्रतिषेध्यस्य, A प्रतिषेध्या, • B omits यथेति. I. , A omits इति, writing, however, न शीतस्प (sic). 1. 7, दृश्ये, A दृष्यो, B दृश्ये तु. 1. 8, दूरस्थत्वात्, B दूरत्वात्. 1. 13, विराद्ध, A विरोध 1. 14, तम, A यत्र. 1. 16, •नित्तिमनुमिमौते, A नितिरनुमोयते. 1. 17, धर्वापवरकर, B. सर्वोपवरक- 1. 20, भवतीति, Bomits इति. p. 88, I. 1, जननात्, B जनकात्. 1. 2, विनश्वरः । तस्य, विनश्व- रम्य. 1. 3, नामाप्रव., B नाघुव... 4, रञ्जनादि, Bरजकरदि. 1.7, Bomits v. 1. 10, दृश्यतया, A नया. 1. 11, यत एवं A य एवं. 1, 13, दृश्यमानात्मत्वं, B दृश्यमानात्मकत्वं. 1. 15, यदि दृश्यघटान्मत्व. B यदैव दश्यघटात्मकत्व..-दृश्यात्मत्वम्, B दृश्यात्मत्वम्. 1. 18, यद्ययं, B adds घट:. 1. 20, प्रतिषेधः, B निषेधा. p. 39,1.3, न तानि सन्नौति, B तानिन मंतो (sic). I. 10, वही, B यमे 1. 13, तथा, B तथा च. 1. 14, B omits घ. I. 17, विशिरा, B विशिट. 1. 20, दृश्यं न भवति, Bषदृश्यं मववि.

·NOTE. १२० p. 40,1. 1, Bomits तत्र. -दृश्य, B दृसते. 1.2, प्रतिषेध्यते, B प्रतिषिध्यते.-ज्वलितः, B प्रचलित. 1. 3, इन्धन, B वन. 1.8, विशिष्यन्ते, B विशेष्यवे, so also in I. 10.--B omits तत्. 1. 18, A •माव (sic), B भावं. 1. 21, देशः, B प्रदेश . 1. 23, Bomits रोमहर्षादिविशेषयुक्त. p.41, 1. 1, विशेषयुक्त, B•विशेषगुणयुक्त.. 1. 2, रोमहर्षादि., B रोमहर्ष.. 1. B, तम्र, A यत्र. 1.7, तस्सिन्देशे, B तद्देशे. 1. 8, धूममावेश तु, A omits तु. 1. 10, B omits विशेष ; A omits न. 1. 13, •प्रयोगासा', A प्रयोक्तान (sic), B प्रक्राता. 1. 16, सत्याइ, A 2€ (sic).- B omits afa, cf. next line. l. 19, THUE यातूदाहरण B दशग्रहणोदाहरण.. p. 42,1. 3, अर्थान्तरविधौन्यादि, ISS. ध्वर्थातरविधीति.-प्रति. घेध्याद_दर्यान्तरम्य, B प्रतिषेध्यादातरस्य. 1. 11, प्रयोगभेदेन भेद' 1. 12, शब्दस, B शब्दस्तु. 1. 13, • घटिताना, B परिघटिताना. 1.16, B प्रयोगमेदादेव भेदः, B omits इति शब्द. 1 20, प्रतिषेध, B निषेध. p. 43, 1. 1, नस्य च व्यवहार: B तयवहारच. 1. 4, अनुपलब्धौ, B adds सन्या. 1.5, दृश्यानामेव, B दृश्यमानादामेव .-B omits . 1. 22, I A the rords एव ये, to and including धभावेन, 1. 23, are supplied in the margin. p. 43, 1. 3, विरोध, B adds च. 1. 10, प्रतीतो प्रतीत, B omits प्रतीतः 1. 14, तथा च सति, B तेर्वा च सति 1. 17, संप्रति नास्ति, B संप्रतितनी. p. 45, बहरयानुपलब्धिः, Badds तु.-Bomits | 1.9, Bomits सा.-लक्षणा, A writes लक्षणा। न ज्ञान. 1. 17, न तु, B न घ. p.46, 1.3, पEिA लिङ्ग. 1.6, A omits च. 1. 9, • लम्बना, 17 ·१२० CRITICAL B लम्बना. 1. 12, प्यौपचारिक, A यौमधारक. 1. 17, प्रतियादित, B adds भवति. I. 18, व्याख्येयं, Bध शाख्येयं. p. 47, I. 3, B omits तदिविधमिति. 1. 8, A साधर्म्यववैविध्य- वधेति. 1. 9, धर्मो ऽस्य ; A writes यथ्य (sic) for यस्य; B धर्मास्य. 1. 12, B omits a line here, writing साधर्म्यमभिधेयं यस्य तु वैधय॑मभिधेयं. 1. 14,A writes शब्दः। त्यध. 1.20, Bथः प्रयोजन यत्प्रयोजनं प्रकाशयितव्यं वस्तु उद्दिश्य. 1. 21, A प्रकाशयितथ्यवस्तु. -धनयोः, B नानयोः P. 48, 1. 15, उदाहरन्, B उदाहरणमुदाहतु. I. 17, B omits सिद्ध. 1. 18, योग्यत्वस्य, B योग्यस्ये. 1. 21, व्याप्तिः, A यामिल. 1, 22, च, A वा. p.49, 1.6, माघ, Boमात्र p. 50, 1. 1, प्रयोगःमविशेषणं, B प्रयोगस्य विशेषणं. 1. 3, यम्य, B स यस्य.-A repeats the pratika यदुत्पत्तिमदिति after उत्पत्तिमत्. 1. 4, विधेः, B विधि:. 1. 11, A थनियतले. p.51, 1. 4, न, B adds च.-विशेषणं, B विशेषणपदं. 1, 8, B omitsच. 1. 9, प्रत्ययभेदभेदिपूब्दे B. प्रत्ययमेदशाब्द. I. 16, B omits second साध्यते. 1. 19, •प्रयोगः, B • योग.. 1. 20, एवमर्थे, B रतदर्थ. P• 52, 1. 2, गमकायात्, A गमत्वात्. 1.6, B omits इति.- B omits माध्यधर्मम्य. 1. 12, B omits घि, 1. 15, मतमर्थ, B स्मतमर्थाय. p. 53,1.6, ३१, B एव. 1.8, धनुषन्धश्च स्वभावा, B•धनुबंधवांच भाव'. 1. 11, साध्यसाधनयोः, B साध्यसाधन.. 1. 18, धनुवन्ध्यव, B धनुबंधे च. 1. 19, A स तनिष्पत्तावनिष्यनस्य साधन । p. 51,1,10, सभावः । स एव च साध्य । तथा च सिदयाधन, Bथ' " ·NOTE, " . खभावः स एव च साध्यखभावः सिद्धसाधन.. 1. 11, खभावहेलवः, B खभाये खभावहेतवः !. 13, अमे, B मि. 1. 18, कार्यहेती, B कार्यहेतो. 1. 19, कार्यकारयात्व., B कार्यकारणभाव.. P.55, 1. 6, A omits हेतुरयि... 9, नियता, B नियमः. 1. 12, नियत', B नियमः. 1. 16, निहत्त, B निवर्तते. 1. 17, वैध→प्रयोग, B वैधर्म्यवत्प्रयोगम्.-... 20, साधर्म्यवति व्यतिरेक , B साधर्म्यव्यतिरेका p. 56, 1. 1, B omits इति. 1. 2, B तथाप्यन्वयवचनसामर्थ्यात्. 1. 3,A व्यतिरेक..]. 4, B. बुद्ध्यवासितस्य. 1. 10, Bomits ते... 13, A साध्यसत्वं. 1. 19, B सर्वस्य प्रतिबद्धस्य. p. 57, 1. A, B omits तत्. 1.5, B तेनाक्षि प्रतिबन्धोपदर्शनं तदेवान्चयवचनं. 1. 9, निवर्वनिवर्तक, B निवर्वनिवर्तकया. 1. 11, धन्वये, B adds अमि. 1. 14, A इतिकरणो हेतो. 1. 17, B omits तु. 1. 19, उक्तग, B युक्तेन. p. 58, 1. I, A व्यामिप्रतियद्यमानेन. 1. 3, A ommts प्रतोते. 1. 5, B is corrupt, or has a lacuna from प्रयोगयो to घट इति भवति. 1. 9, यदुपलब्धिलक्षणप्राममिति, B यदुमलब्धिलक्षणप्राप्त सनोपलभ्यत इति. p.59,1. 5,A साध्यत्वेनैवाखयमिति... 7, अर्थ,B चर्चा य:.1. 10, यसाध्यं चित्माध्यं साध्यं घासायं प्रतियबा, B षसाध्यं किंचित्साध्य साध्यं चासाध्य केचित्प्रतिपन्ना . 1. 15, तत्तिमर्थ, B तत्कथं. 1. 19, B omits घ. 1. 20 उदाहरति, Badds यथेति. p. 60, 1. 5, हतौयान्तस्यार्थे वर्तते, B ढतीयान्तस्थान युक्त • I. 7, Bomits रव, 1. 10, B omits यपि. 1. 13, B omits धर्म: 1. 15, साध्यत्व, B साध्यत्वस्य.-चेद, B चैतत्. p. 61, 1. 2,B omits second तस्य.1.17, Bomits नव.1.18, Bomits ते.

·१२
CRITICAL
Boमात्र
B •लम्बना 1 12, योयपारिक, A प्योपचारक 1 17, प्रतिपादित, B
adas भवति 1 18, व्याख्येय, Bध घ्याख्येय
p47, 13, Bomits तद्विविधमिति 18, A साधर्म्यय(विध्य
बच्चेति 1. 9, धर्मो ऽस्य , A writes यव्य (sic) for यस्य , B धर्मास्य
1 12, B omits a line here, writing साधम्मभिधेय यम्य तु
वैधय॑मभिधेय 1 14, A wintes शब्द । त्यत्र 1 20, B व्यर्थः प्रयोजन
यत्प्रयोगन प्रकाशयितव्य वस्तु उदिष्य 1 21, A प्रकाशयितथवस्तु
-धनयो, B नानयो
P48, 1 15, उदाहरन्, B उदाहरणमुदाह 1 17, B omits
सिद्ध 1 18, योग्यत्वस्य, B योग्यत्वे 1 21, व्यापि, A च्यामि
122, च, A वा
p49,16, oमाच०,
Tp50, 1 I, प्रयोग सविशेषण, B प्रयोगस्य विशेषण 1 3, यम्य, B
A repeats the pratika यदुत्पत्तिमदिति after
उत्पत्तिमत 14, विधे, B विधि 1 11, A धनियतले
P51,14, A, B adds च -विशेषण, B विशेषणपद 18, B
omits 19, प्रत्ययभेदभेदिशाब्दे B प्रत्ययभेदशदे 1 16, B
omits second साध्यते 1 19, •प्रयोगा, B •योग' 1 20, एवमर्च,
B एतदर्थ
p 52, 12, गमकत्वात, A गमत्त्वात 16, Bomnte इति
B omits माध्यधर्मस्य 1 12, B omits fr, 1 15 मतमर्थ, B
स्मृतमर्याय
p53,16, इह, B एव 18, अनुवन्धश्च सभावा, B.नुवधांध
माव 1 11, माध्यसाधनयो, B साध्यसाधन. 1 18, अनुवन्ध्येव, B
धनुवधे च 1 19, A स तनिष्पत्तावनिष्पन्नस्य माधन !
" 54,1 10 खभाव । स एव च साध्य । तथा च सिक्षसाधन, Bय'
स यस्य

·१२९ NOIE . खभावः स एव च साध्यस्वभाव सिद्धसाधन० 1 II, खभावहेतव, B खभावे समावहतव 1 13, यमे, B अमि. 18, कार्य हेतो, B कार्यहेतो 1 19, कार्यकारणत्व , B कार्यकारणभाव. p55, 16, A omits हेतुरपि 1 9, नियता, B नियम 1 12, नियत , B नियम 1 16, निहत्त, B निवर्त्तते 1 17, वैधय॑प्रयोग, B वैधर्म्यवत्प्रयोगम् -1 20, साधर्म्यवति व्यतिरेक, B साधर्म्यव्यतिरेक . P 56, 1 1, Bommts इति ] 2, B तथाप्यन्वयवचनसामर्थ्यात 13,A व्यतिरेक. 4, B बुझ्यवसितस्य 1 10, Bomts ते l 13, A साध्यसत्व 1 19, B सर्वस्य प्रतिवहस्य p57,1 4, B omits तत् 15, B तेनाक्षिप्त प्रतिबन्धोपदर्शन तदेवान्वयवचन 1 9, निवर्वनिवर्तक., B निवर्वनिवर्तकयो 1 11, छन्वये, B adds व्यमि 1 14, A इतिकरण हेतौ 1 17, B omits तु 1 19, उक्लेग, B युक्तेन p 58, 11, A व्यातिप्रतिपद्यमानेन 13, A omits प्रतीते.. 15, B is corrupt, or has a lacuna from प्रयोगयो to घट इति भवति 19, यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तमिति, B यदुपलब्धिलक्षणप्राप्त सन्नोपलभ्यत इति p 59,1 5,A साध्यत्वेनैवाखयमिति 17, अर्थ,B व्यर्थो य 1 10, यसाध्य केचित्साध्य साध्य चासाध्य प्रवियना, B असाध्य किचित्साध्य साध्य चासाध्य केचित्प्रतिपन्ना 1 15, तत्किमर्थ, B तत्कथ 1 19, B omats च 1 20 उदाहरति, B adds यथेति P60, 1 5, ढतीयान्तस्यार्थे वर्तते, B टतौयान्तस्यार्थेन युक्त 17, Bomits ta 1 10, B omits afu 1 13, B omits # 115, साध्यत्व, B साध्यत्वस्य-चेद, B चैतव p 61,1 2, B omits second aeg 1 17, Bomats a l 18, B omits à ·OLITICAL p.62,1.1, Bomits यमुक्ता.1.5, शयनासनादियु, A शयनादिपुः 1. 6, A, यामाधवेन मशिद (omitting षन्वयः). 1.7, B परार्थ- माण. 1. 9, B omits परस्य. I. 14, धनिराकृतः, A धनिकृत'. 1. 16, प्रदर्शनाय, B प्रतिपादमाय. 1, 19, न स पक्षः, B मन पहा.- प्रत्यक्ष निराशतः, B omits प्रत्यक्ष. P. 63, 1.8, विकल्प विज्ञागविषयवेम, A विकल्प विज्ञानेन. 1. 9, •विकस्मशान याही, A शनया- 1. 23, मधोमीति वक्ति, B प्रवीति वहि. p.61,l. 1, A writes तोतद1. 2,A यसत्यामि. 1. 5, तथा,. A यथा. 1. 8, शादर्शयता, A यादयिता. 1. 9, साम्दस्य, B शब्दस्य. I. 10, B व्यसन्तों ग्राह्य, A असन् ग्राह्य. I. 12, प्राब्दप्रत्ययार्थस्य, A शब्दप्रत्ययायस्य. p.65, 1.2, शब्दप्रयोगा, B omits the next tro lines, going on to पूर्वकमेव ; the copyist's eye has wandered from the one शब्दप्रयोगः to the other. 1. 3, शब्द, A writes टदा. 1. 6, एवं; B adds प. 1. 9, धनन्तरोतक्रमण, B बन. न्तरोन क्रमेण. 1. 16, ध्यसाधनं, A adds the figuro 2. 1. 17, घा, A adds the figure 4. -निराकृतः, A adds the figure 5. p.66, 1.2 एतद, तप. 1.3, प्रतिस्पर्क, B प्रतिरूय. I. 4, A writes विवक्त. 1. 11, कस्य, B कस्यैकस्य. -वा किं., A वाक्यं. 1. 17, व्यनिय',B मित्य'. 1.18, Brrites दयोईयोरपि. 1. 22, शायश्च, Badds तत्र विज्ञान (sic) चक्षुरादि जयित (sic). p.67,1, 1, B writes कार्यान्वभूतं. 1. 2, B writes उचते. 1. 3, थायरिह। तेषां, । थायुः। १ तेषा. 1. G, असंभवात्, B बभावात्. I. 10, विज्ञानसत्त्या, A विज्ञानसमाया, so also in ·NOTE. next line. I. II, ततः, A तत्र. 1. 14, हेतुभूतं, A writes हेतु- भात (sic). P. 68, I. 1, परार्थो दि, B मरा_दि. 1.3, प्रमाणं, B प्रमाण्यं. 1.6, स्यात्, B adds तदा. I. 14, A writes वाध्यादिह्यमागा. 1. 17, A writes गक. p.69, I. 1, A writes तदधात.l. 5, केकायितापातविममः, B केकायितापातनिकुने विममा. 1.6,यस्मात, Bधन्यस्मात्. P. 70,1.2, B omits नित्यत्वं 1.4, रहते, B Zचंते. 1.8, A writes विद्युदाकाशवटवत्. 1. 9, नाशाशादौ, B omits what follows down to the second नाकाशादी, a copyist's error. p. 71,1.4, संदिग्धा, B संदिग्ध.. 1. 7, B omits प. 1. 9, एवं. जातीयस्य, B एवंजातीयकम्य. 1. 11, संशय हेतुः, B संदेहेतुः (sic). 1. 13, सर्वशे, B संदिग्ध. 1. 17, स वाला, B स वाहा न. 1. 18, साधनामावेन, B साधयमावेन. 1. 20, सिध्यति, B adds रति. 1. 22, होति । यस्मात्, न पियस्मात् । P.72,1.18, थामामन्,B थाक्रामयन्. 1.21, बसामणे, A writes बसमये, Bथसम. 9.73,1.2, बन्धकारामरासमा, B चन्धकारान्तरामनासमर्थः (correct पन्धकारान्तरजननासम). 1. 3, यसमर्थावस्था, B बसा. मर्थ्यावस्था.... 5,संतानयोः, A writes संतनयोः. 1. 12, तदिग्वनिगः, A तरिवर्तिनः 1.14, धन्यज्ञाराकाम्तायो, A writes पंधकारापाकावा. 1. 15, तुक्षतं B • हेतुखतं. 1. 16, भवता, A B मवतः. P.74,1. 14, विरोधौ, B विरोधो.-कः कस्य. 1. 21, मिरे, Bनिवल. 2.75, 1, परस्परपरिहार, B परस्परेस. 1. 3, पवार, ·CRITICAL .. . , writes स्तुतत्वं. 1. 13, B omits प्रवृत्ति. 1. 14, सहानवस्यन ., B सहावस्थानं. 1. IG, दिविधा, A विरोधः . P. 76, 1.2, विरोधाच, Bomits 1. 1.6, निवर्य', A निर्व 1. 10, वचनादि०, B वचन, 1. 17, तमादसर्वज्ञस्वविपर्ययाद्विपक्षात् &c., B तमादसर्वज्ञत्वावीतरागवविपर्ययात् (sic) तिपक्षात्सर्वज्ञत्वा- वीतरागादिमवासंदिग्धः &c. p. 78, 1.23, परस्परस्य A परस्परमात् । p. 80, 1. 8, यकाभ्यां, A. याभ्यां. 1. 11, साधारणानेकान्तिकः, A साधारणानकान्तिक..-- च्यात्तिक, A adds the figure 2. p. 81, 1.7, भवासर्वः, A भवत् सर्वः p. 82, 1.9, थपरमावनिश्चयन, A omits निश्चयन.. p. 83, 1. 2, निश्चयायोगात्, । निश्चययोगात्. 1.5, प्रामादि, A प्रमाणादि.. 1. 1I, B drops a line, writing साभ्यस्ये योधि (sic). 1. 18, सिद्धि., B व्यसिद्धि. 1. 18, D omits बा. 1.21, A omits one येन, P. 84, 1. 2, विरुद्ध यत्, B यदिएई. 1. 18, स्यात्, B स्यादेति तत्. p. 85,I. 7, Aomits तदर्थेति. I.II, A writes •ध्यागमायो. P.86,1.4, एक, B एव. संबन्धिभिः, B स्वसंबन्धिमि. 1.9, च, Bवा. p.87,1.1, समवायलक्षण, A समवायलक्षण. I. 2, तेग, B व्यनेम, 3. 4, तत्क्रोडी, B म मोडी.. 1. 6, तद्देशसत्ताभावे, B सहेशसताया यभावे. 1. 12, तत्तपत्र, A तततत्र, B तत्तत्र. 1. 17, व्यक्तिशून्ये, A शून्ये. 1. 21, Bomits व्यायन्तरेषु. p.88, I.1, तदागमसिइस्य, A तदागममसि. (sic), B तस्मादागमा 1. 2,सर्वगतत्वासवंगतत्वयो, Bसवंगतत्वयो. 1.3, भिसंबन्धिस्य, Baभि- संबद्धवं. 1. 6, उता विरुद्ध , Bउक्तौ । इह विरह..1.7, गच वस्तुन्यस्य, B न वस्तुन्यस्य हेतोः. 1. 10, Bomits उल.. 1. 11, तावतैवेति, A ·NOTE. . लावता चेति. 1. 12, अतः, B ततः. 1. 18, तद्दचनं, B ततस्तद्दचनं. 1. 18, Bomits इति. p. 89, 1. 2, A omits शानं. I. 3,धभेदेनोक्तं, B उक्लमभेदेन. 1.b, B omits यत्. 1. 9, विज्ञाते, B ज्ञाते. 1. 12, B तस्य, B साधनमात्रस्य. 1. 18, एवं Badds. p. 90, 1, इतरत्र, A adds इति. 1. 5, साध०, B साधर्म्य. 1.8, सदसत्वे, A adds the figure 2. 1. 17 साधर्म्य०, B साध्य. 1. 21, हयान्तयतिरेकेण, B दृष्टान्तमन्तरेण. I. 22, B puts the न before fati. p.91,I.5, प्रदर्शन, A writes प्रदर्शिन, (as it always writes दर्शयिता), Bदर्शक-प्रदर्शिते, B दर्शिते. 1.9, B omits वैधयं- दृशान्तम्य तत्. I. 11, दृष्टान्तस्य दोषा, A is defective from here; at the end of the line दोषा is wanting, B दृशान्त. दोषा. I. 13, omits दृष्टान्तः 1. 14, उक्तं भवति, B इत्येतदुक्तं भवति. I. 16, शब्दस्य नित्यत्वे साध्ये, B नित्यत्वे साध्ये शब्दस्य. P.92, 1. 15, रागादिमत्त्वं, A रागादिमत्त्वे. 1. 18, साते, B संसाते. 1. 18, वाद्यपि, A विद्यमि. 1. 22, B omits स्पष. p.93, 1.2, शक्य', Bक्यते. यनिष्यत्व०, B नित्य. 1.4, व्यनित्यत्व., Bथनित्यत्वे. 1. 5, दृष्टान्त ; B goes on to मदर्थव, 10, from a common cause of error. 1. 6, प्रदर्शितान्वयः is from conjecture, the mutilated line breaking off at 9. 1. 22, A omits तथाप्यनियतं. P.91, 1.1, वालुदोषात्, A writes व दोषात्, B वदोमात. 1.2, मव दृष्टान्त, B तदृशान्त.. I. 4, नव, Bथपि - यमाए, वालुकाम थाह. 1. 5, परमाणवत्, B परमाणु .. 1. 9, हायभावः, B नित्ताभावः (sic).

·१३२ CRITICAL writes स्तुतत्वं. 1. 13, B onmits प्रति. 1. 11, सहानवस्थन ., B सहावस्थान. 1. 16, द्विविधा, A विरोधः . p, 76, 1.2, विरोधाच्च, B omits घ. 1.6, निवय, A निर्वय. 1. 10, वचनादि०, B वचन.. 1. 17, नमादसर्वज्ञावविपर्ययादिपक्षात् &c., B तस्मादसर्वज्ञत्वाचीतरागत्वविपर्ययात् (sic) तिपक्षात्सर्वशवा- वीतरागादिमावासंदिग्धः &c. p. 78, 1.23, परस्परस्य A परस्परस्मात् . p. 80, 1. 8, यकाभ्या, A याभ्या. 1.11, साधारणानेकान्तिक, A साधारणानकान्तिक... व्यात्तिकः, A adds the figure 2. P. 81, 1. 7, भवनमः, A भवत् सर्वः. p.82, 1.9, व्यपरभाव निश्चयन, A omits निश्चयन.. P.83, 1. 2, निश्चयायोगात्, B निधययोगात्. 1. 5, प्राणादि०, A प्रमाणादि.. 1. 11, B drons a line, writing साध्यस्ये योईि (sic). 1. 13, सिडिः, B असिदि. 1. 18, B onmits at. 1. 21, A omits one येन. p. 84, 1. 2, विरुद्ध यत्, B यदिबद्ध 1. 18, स्थात्, B स्थादेति तस्. p. 85,1. 7, A omits तदर्थेति. I.11, A writes •ध्यागमायो. p.86,1.4, एक, B एव. संबन्धिभिः, B स्वसंवन्धिभिः 1.0, भ, Bवा. p. 87, I. 1, समवायाक्षण, A समवायलक्षय.. 1. 2, तेग, घनेन. 1. 4, वत्कोडी., B न क्रोडी.. 1. 6, तद्देशसत्ताभावे, B तहेभसत्ताया धभावे. 1. 12, तत्तत्तघ, A मतलब, B तत्तत्र. 1. 17, व्यक्तिगून्ये, A शून्य. 1.2), B omits व्यत्यन्तरेषु. p.88, I.1, सदागमसिइस्य, Aतदागममसि. (sic), B तस्मादागम.. 1.2,सर्वगतत्वासर्वगतावयोः, Bसवंगसत्ययोः 1.३, अभिसंबन्धिलं, Baभि. संवद्धत्वं. 1. 6, उवा विगइ, Bउक्तौ । एक दिन.1.7, ग घ वस्तुन्यस्य, Bन वस्तुन्यस्य हेतो. 1. 10, B omits उत. 1. 11, सावतेवति, A ·YOTE. . तावता चेति. 1. 12, धतः, B ततः. 1. 18, तहघन, B तवस्तवचनं. 1. 18, B omits इति. p. 89, 1. 2,A omits ज्ञानं. I. 3, धभेदेनोक्त, B उक्तमभेदेन. 1. b, Bomits यत्. 1. 9, विज्ञाते, B ज्ञाते. I. 12, B तम्य, B साधनमात्रस्य. 1. 18, एवं Badds च. p.90,1. 1, इतरत्र, A adds इति. 1. 5, साधर्म्य०, B सायं. 1. 8, सदसत्त्वे, A adds the figure 2. 1 17 साधर्म्य, B साध्य 1. 21, दृवान्तयतिरेकेण, B दृष्टान्तमन्तरेण. I. 22, B puts the न before at: p.91, I.5, प्रदर्शनः, A writes प्रदर्शिन, (as it alrays writes दर्शयिता), Bदर्शक-प्रदर्शिते, B दर्शिते. 1. 9, B omits वैधर्मा- दृष्टान्तस्य तत्. I. 11, दृष्टान्तस्य दोषा; A is defective from at the end of the line दोषाis manting; B दृष्टान्त- दोया. 1. 13, omits दृष्टान्त 1. 14, उक्तं भवति, B इत्येतदुक्तं भवति. I. 16, शब्दस्य नित्यत्वे साध्ये, B नित्यत्वे साध्ये शब्दस्य. P.92,1. 15, रागादिमत्त्वं, A रागादिमत्त्वे. 1. 18, एहते, B संराते. 1. 18, वाद्यपि, A विद्यपि. 1. 22, B omits पत्र. p. 93, 1. 2, शक्य', B शक्यते.- निव्यत्व०, B अनित्य 11, यनित्यत्व, Bध्यनित्यत्वे. 1. 5, दृशान्तः; Bgoes on to तदस, 10, from a common cause of error. I. 6, प्रदर्शितावर from conjecture, the mutilated line breaking or at s. 1. 22, A omits तथाप्यनियतं. p. 91, 1. 1, वक्दोधात्, A writes वळु दोबाद, Bोर 1. 2, नव दृशान्त', B तहयान्तः. I. 4, नव, Bet B वाकाम थाइ. 1. 5, परमायुवत्, B नियमाभाव (sic). here; परमाद ३. 19,1,B ·" ORITICAL NOTE. . p.35, 1. 13, यातो यत्र, B यष था. 1. 14, रागादि., B रोगादि.. 1. 17, त इति, B त इतोह. 1. 20, प्रयोविदा, B प्रयोविदः p. 96, 1.9, योगस्य, A योगवस्य. -निरक्षिा. from B. A य्य, the line breaking off. p.97,1.2, वामिनः, A स्थापितः. - Bomits इति. 1. 14, दृशान्तेन मिद्धः, B दृशान्तनामिनः 1. 18, छत', Bअर्य. p.98, 1. 3, B संभाशते.- प्रतीयेस, B प्रतीयते. 1. 12, •प्रदर्श- B •प्रदर्शना दि. 1. 19, •प्रतीतये, B प्रतिपत्तये. p. 99, 1.6, व्यक्ति, B adds एव. 1. 7, दूषणवत्, B दूषणावत् 1.9, B omits इति. 1. 17, समायं &c. B बाधार्यधर्मोत्तरपाद. विरचिताया न्यायविन्दुटौकायां हतीयः परिच्छेद समाः । नाय,