·Gurumandal Series No X.
NIRUKTAM
(DAIWAT KANDAM)
PARISHISTA SAHITAM
BY
Maharshi Yaskacharya
}}Іта А
COSSMENTARY BY
Bhagwat Durgacharya
Volume JV
FIRST EDITION 5003
5, Clive Row,
Calcutta.
Vikram Era
Christian Era.
1959
2010

·अवध किशोर सिंह द्वारा
गोपाल प्रिण्टिग पर्स
१६८१, कार्नवालिस स्ट्रीट, कलकत्ता में ।
मुद्रित।

·॥ मीः ॥
अथ निरुक्त देववकाण्डस्थ सप्तमादि पडध्यायानां
विषय सूची
परिशिष्टस्य च।
प्रकरणम्
विषयः
पृष्ठाङ्काः
अथ प्रथमाध्यायः (देवतव्याख्या)
७१५
प्रथमपाद: (देवतपरिचयः)
७१५
द्वितीयपादः (देवतसंख्यादि निर्णयः) ७४४
तृतीयपादः (देवतभकयादि निर्णयः)
चतुर्थपादः (दै०५, १, १ अग्निः) ७६१
पञ्चमपादः (दै०५, १, २ जातयेदाः) ८०४
पष्ठपादः
(दै०५,१,३ पैश्यानरः) ८०६
सप्तमपाद: (दै०
૮૨૨
अथ अमाध्यायः (अनचापीयाण्याच)
प्रथमपाद: (दै०५,२,१द्रपिणोदाः)
द्वितीयपादः (दे०५,२,२-११)
तृतीयपादः (दै०५,२,१२-१३)
अथ नवमाध्यायः
(पृथियो स्थान देवतानिर्वचनम्) ८६८
प्रथमपादः
८६८
द्वितीयपादः (५,३,७-१६)

·प्रकरणम् विषयः पृष्ठाङ्काः तृतीयपादः (५, ३, १७-२८) ६२४ चतुर्थपादः (५,३,२६-३६) ६४१ अथ दशमाध्यायः (मध्यस्थान देवतानिर्यचनम् ) १५१ प्रथमपाद: (५,४,१-७) ६५१ द्वितीयपादः (५,४,८-१५) ६७३ तृतीयपादः (५,४,१६-२३) ६४ चतुर्थपादः (५,४, २४-३२) १०१४ अथ एकादशाध्यायः (तदेव) १०२६ प्रथमपादः (५, ५,१-७) १०२६ द्वितीयपादः तृतीयपादः (५,५,१६-२४) १०५६ चतुर्थपादः (५,५,२५-३६) १०७७ अथद्वादशाध्यायः (घुस्थान देवतानिर्वचनम् ) १०६५ प्रथमपादः (५,६,१-६) द्वितीयणदः तृतीयपादः (५,६,१२-२३) ११२३ चतुर्थपादः (५,६,२४-३७) १९३६ अथ त्रयोदशाध्यायः (अतिस्तुति निर्वचनम् ) अथ चतुर्दशाध्यायः (ऊर्ध्वमार्गगति निर्वचनम्) १९७६ ॥ समाप्तषा सूची ॥

·॥ श्रीगणेशाय नमः। अथ उत्तरषट्कम् । अथ सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ दैवतं काण्डम् ॐ३म् ।। अथातो दैवतं तद्यानि नामानि प्राधान्य- स्तुतीनां देवतानां तद्द वैतमित्याचक्षते सैपा देवत्तोपपरीक्षा यत्काम ऋपिर्यस्यां देवतायामार्थपत्यमिच्छन् स्तुतिं प्रयु- त तद्द वतः स मन्त्रो भवति ताखिविधा ऋचः परोक्ष- कृताः प्रत्यक्षकृता आध्यात्मिक्यश्च तत्र परोक्षकृताः सर्वाभिर्नामविभक्तिभिर्युज्यन्ते प्रथमपुरुषश्चाख्यातस्य॥१ ॐनमः । समा चैकपदिक प्रकरणमस्यानु दैवतं तदपति, यस्यायमादि “अथातो देवतम्" इति। याचन्तो मन्त्राः सर्व शाखासु, तेषु यानि गुणपदानि लक्षणोद्देशतः, तानि सर्वाण्येष ·. * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् व्याख्यातानि द्वयोः प्रकरणयोः-नघण्टुकैकपदयोः, संविज्ञात. पदानि तु प्रधानम्तुतिभागदेवताविषयाणि अग्न्यादीनि, सर्वमन्त्रे. प्ववशिष्यन्ते. तानि च पुनरमूनि समानातान्यस्मिञ्छास्त्रे अग्न्यादीनि देवपत्न्यन्तानि । अतस्तद्वयाविख्यासयेदमारभ्यते । -“अथातो दैवतम्"-- इति । अथ' शब्दोऽधिकारार्थः । 'अतः' शब्दः क्रमे. हेती चा। प्रकरणद्वयादनन्तरमिदमवश्यं समाम्नाया- नुक्रमप्राप्त व्याख्यातव्यमित्येवं क्रमे, देवतमन्तरेण न शक्यो देवतापदार्थः सम्यगवयोद्धम्, देवतापरिज्ञानानुवुद्धस्त्वखिलः पुरु- पार्थ इत्यतः, दैवतं प्रकरण व्याख्यास्याम इति वाक्यशेषः ।। एवं हेतो आह,-किं सतत्त्वं पुनस्तद्द घतं प्रकरणम् ? इति, उच्यते,–“तद्यानि०-०मित्याचक्षते"। 'यानि नामानि प्राधा- न्यस्तुतीनाम्' अग्न्यादीनां देवपल्यन्तानां 'देवताना' 'तत्' देवतं प्रकरणम् इति' एवमाचार्याः 'आचक्षते' निम्दा हीयमेतस्मिन् प्रकरणे सज्ञ त्यभिप्रायः॥ "सैषा देवतोपपरीक्षा”। सा, या पुरस्तात् प्रकरणमात्रयो- पन्यासे नघण्टुकमिद देवतानामप्राधान्येनेदमिति–“तद्यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनां देवतानां तद् दैवतमित्याचक्षते, तदुप- रिटाद् व्याख्यास्यामः" इति प्रतिक्षाता, सा इदानी प्रकरणद्वये निमिक्ते यथाप्रकरणोपन्यासेनेवायसरप्राप्ता, सामान्यविशेषतः स्खलक्षणसतत्त्वोपपत्तिभिः एकेकस्या देवताया उपगम्योपगम्य परीक्षा, पत्तिप्यत इति पाक्यशेषः । इदमिहोक्तम्-प्राधान्य- स्तुतिमाझि यानि देवताभिधानानि, तत्समुदायो देवतं प्रकरणम्, .

·अपा० ख०] * देवतं फाण्डम् * ७१७ तद् व्याख्यास्यामः इति। तस्य पुनरियमेव समासतो व्यारया यद्देधतोपपरीक्षणम, तदभिधानव्युत्पत्ति-तत्स्तुत्युदाहरण तन्नि- र्वचनानि ॥ तत्पुनरेतन् सर्वमपि मन्त्राधिदैवतलक्षणमनुत्वा न शक्यं व्याख्यातुम्, मन्त्राधीनत्वात् सर्वस्यास्य, अतो मन्त्रदेवतालक्षण- विदिधारयिपया ज्योति,-"यत्काम-~भवति” । यदर्थवस्तु कामयमानः, 'ऋषिः' 'यस्यां देवतायाम्' अभिष्टुतायाम, आर्थ- पत्यम्' अर्थपतिभावमात्मनः 'इच्छन्' अमुप्याः देवतायाः प्रसादे. नाहममुष्यार्थस्य पतिर्भविष्यामीत्येतां बुद्धिं पुरोधाय 'स्तुति' प्रयुक्तो, 'तद्देवतः' एच ‘स मन्त्रो भवति'। एतत् मन्त्रे देवता. लक्षणम् । एतेन लक्षणेन सर्वमन्त्रेषु देवतोपलक्ष्या। देवतायामस्वार्थस्येयं देवता दातुं समर्थेति जानानः स्तुतिं प्रयुक्ते येन मन्त्रण, सा प्राधान्यस्तुतिभागदेवता। सा पुनरियं स्तुतिः चतुर्विधा,-नाम्ना, बन्धुभिः, कर्मणा, रूपेणेति, "स्तुति मरूप. कर्मवन्धभिः”–इत्युक्तम् ॥ ऋच एव हि प्रायेणातिनरामपि हितार्थाः, न तथा यजूपि, तामु हि विज्ञातासु यजूंप्यपि विज्ञातान्येव भवन्ति। तस्मादव एच पुरस्कृत्य ब्रवीति,-"तास्त्रिविधा ऋचः” इति । काश्चन सर्ववेदेषु 'ऋच' 'ताः' सर्चा अपि 'त्रिविधाः एच भवन्ति ॥ तद्यथा,-"परोक्षरताः, प्रत्यक्षता., आध्यात्मिक्यश्च"- अथवा या। इति ॥

·- निरुकम् [उत्तरपट्कम् तत् त्रैविध्यं सामान्यत उद्दिश्य अधुना प्रत्येक लक्षणतो ब्रवीति, उदाहरणश्च दर्शयति। 'तत्र' तस्मिन् ऋषिध्ये परोक्ष- कृन्तानाम्चामेतलक्षणं भवति,-"परोक्षरताः - श्वाख्या- तस्य" ॥१॥ इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे पृथिव्या इन्द्रमिद्गाथिनो बृह- दिन्द्र गते तत्सयो वेविपाणा इन्द्राय साम गायत नेन्द्रा- हृते पवते धाम किञ्चनेन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रवोचमिन्द्र कामा अयंसतेत्यथ प्रत्यक्षकृता मध्यमपुरुपयोगास्त्वमिति चैतेन मर्वनाम्ना। त्वमिन्द्र बलादधि । वि न इन्द्र मृधो जहीत्यथापि प्रत्यक्षकृता स्तोतारो भवन्ति परोक्षकृतानि मा चिदन्यद्विशंसत कण्या अभि प्र. गायतोपप्रेत कुशिकाश्चेतयध्यमित्यथाध्यात्मिक्य उत्तम- पुरुपयोगा अहमिति चैतेन सर्वनाम्ना ॥२॥ तयतान्युदाहरणानि आनुपूर्पणैव सप्तस्वपि विमक्तिपु इन्द्रो दिव इत्येवमादीनि,- इन्द्रो दिय इन्द्र ईशे पृथिया इन्द्रो अपामिन्द्र इत् पर्वतानाम् । इन्द्रो वृधामिन्द्र इन्मेधिराणामिन्द्रः क्षेमे योगे हव्य इन्द्रः ॥”--इति (ऋ० सं०८, ४, १५, ५)। रेणोर्वेश्यामित्रस्येयमार्षम् । ऐन्द्री। त्रिष्टुप्। सूर्यस्तुत्येकाहनिष्केवल्ये चिनियुक्ता। 'इन्द्रो दिघः' 'ईशे ईष्ट। 'इन्द्रः एच 'पृषिम्या' ईष्टे। 'इन्द्रः' पर 'अपाम्' स्तोतव्यानि ।

·अ०१पा० २१०] * देवतं काण्डम् * ईष्टे वर्षकर्मादिना। 'इन्द्रः' एव 'पवंताना' मेघानाम् ईष्टे । “इन्द्रः' एवं 'वृधाम्' अतिप्रवृद्धानामपि भूतानामीप्टे। 'इन्द्र. एच व भेधिराणां' यस्तद्वतामीष्टे। 'इन्द्र' एव हि 'योगे' अर्थ- सयोगे प्रातव्ये, 'क्षेमे' च परिपालने कर्तव्ये 'हन्यः' आह्वाती नान्यः कश्चित्समर्थः एतत्कर्तुमित्यभिप्रायः। प्रथमायामेतदुदा. हरणम्। इन्द्र इत्येतस्मादुपपदादीश इत्येप प्रथमपुरुष इति प्रतीयते, नोत्तमपुरुष इति ॥ “इन्द्र मिनु गाधिनो वृहदिन्द्रमभिरविणः । इन्द्रं वाणी रनूषत ॥"--इति (१० स० १. १, १३, १)। मधुच्छन्दस आपम् । महारते महदुक्थे शिरसि शस्यते । है 'गाथिनः' सामगाः! 'इन्द्रमित्' इन्द्रमेय यूर्य वृहता साम्ना अभिष्टुत । यूयमपि हे होतारः! 'अर्किण.' 'अभिः' अग्भिः मन्त्रैः इन्द्रमेवामिष्टुत । यूयमपि च हे अध्वर्य्यवः ! इन्द्रमेव 'वाणीभिः' चाग्भिर्यजुर्मयीभिः 'अनूपत' अभिष्टुत । द्वितीयायामेतदुदा- हरणम् ॥ "न्द्रेणीते.----सुदासे” । इति तृतीयायामेतदुदाहरणम् । व्याख्यातः शेषः। “इन्द्राय साम गायत विप्राय वृहते बृहत् । धर्मकृते विष. श्चिते पनस्यये । -इति ( सं० ६, ७, १, १)। नृमेधस आर्यम् । सात्रिकेवह सु स्तोत्रियानुरूपवर्गे तृतीयसपने ब्राह्मणा- च्छसितः शस्त्रे विनियुक्ता। हे उद्गातारः ! 'इन्द्राय 'वृहत्साम' *गायत' । 'चिप्राय' मेधाविने 'बृहते' महते 'धर्मकृते' कृतधर्मणे ।

·७२० निरुकम् [उत्तरपटकम् 'विपश्चिते' घिदुपे 'पनस्यये' पन इच्छते, आत्मनः स्तुतिमिच्छते । चतुर्थ्यामेतदुदाहरणम् ॥ "सूर्य्यस्येव रश्मयो द्वाचयिनयो मत्सरासः प्रमुपः साकः मीरते। तन्तं ततं परिसर्गास आशयो नेन्द्राने परते धाम किशन ॥” इति (ऋ० म०७, २,२२, १)। रेणोण्यामित्रस्ये. यमार्पम् । पायमानी सीमी। जगती । यथा सूर्यस्य रश्मयः म्तमसां'द्रावयितवः' 'द्रावणशोला' एवमेते 'मत्सरासः सोमाः, पापानां द्वापणशीलाः। किञ्च, 'प्रसुपः' प्रसृता एतैत्विग्भिः 'साकम्' इन्द्रं प्रति 'ईरते' यच्छन्ति इत्यर्थः) गत्वा च 'तन्तुं' ततं' तन्तुमिव तन्त्ववयवाः 'परिसर्गास', 'आशवः' परिसृताः 'या' व्याप्नुवन्ति, एयमेतं -पातारमिन्द्रं स्वामिनं प्रत्यश्न चन्ति व्याप्नु चन्तीत्यर्थः । कस्मात् पुनरेवं क्रमः ? इतः, यस्मात् 'नेन्द्रादृते' सोमः प्रातःसवनादीनां सोमसवनस्थानानां "किञ्चन' किञ्चिदपि 'धाम' 'पचते' पूयते। तस्मादेवं चूमहे,-इन्द्रमेवेते व्याप्न घन्तीति। पञ्चम्यामेतदुदाहरणम् ॥ नु धी-णि प्रयोचं यानि चकार प्रथमानि पनी ।' अहन्नहिमन्यपस्ततई प्र पक्षणा अभिनत् पर्व तानाम् ॥"-इति (ऋ० सं० १, २, ३६, १)। हिरण्यस्तूपस्येयमार्पम् । निष्केवल्ये शम्यते। 'इन्द्रस्य' अहं 'वीर्याणि' धीरकर्माणि 'प्रयोवम् । 'यानि 'चकार' 'प्रथमानि' अकृतपूर्वाणि अन्यः। 'वत्री' बन. संयुक्तः। 'अहन अहिम्' मन् मेघम्। 'अनु ततर्द अपः घर्षार्थ पुनः पुनश्च 'प्राभिनत्' । 'वक्षणा' उदकवहनशिराः 'पर्ववानाम् ।

·त्य मू. ७०१पा० ख०] देवतं काण्डम् ७२.. मेघानाम्। एवमादीनि पीव्ण्यहमिन्द्रस्य प्रयोचमिति ! पष्टयामेतदुदाहरणम् ।। “इन्द्र कामा अयंसत दिव्यासः पार्थिवा उत । गृणतानरः ॥" इति। हे स्तोतारः! ये दिव्याः कामाः ये च पार्थिवाः, ते इन्द्र एव उपनिबद्धाः, तं प्रार्थयत, स हि कामाना. मीष्टे । 'त्य म.पु तं सुष्ठु कामप्राप्त्यर्थ गृणत' स्तुत, हे 'नरः । सप्तम्यामेतदुदाहरणम् ॥ उक्तं परोक्षातमन्त्रलक्षणं सोदाहरणम् ॥ अधुना प्रत्यक्षरतमन्त्रलक्षणमुच्यते, तदधिकारार्थोऽयम् 'अथ' शब्दः। “अथ प्रत्यक्ष -०सर्वनामा" । 'मध्यमपुरुष- योगा' मध्यमेन पुरुपेण संयुक्ता ये मन्त्रा, ते प्रत्यक्षरताः। 'त्वमिति चैतेन सर्वनाम्ना' संयुक्ताः, ते च प्रत्यक्षरताः। त्वमित्येवं श्रूयते, तत्राविद्यमानोऽपि मध्यमः पुरुषोऽध्याहार्यः, यत्र तु मध्यमः पुरुषः श्रूयते, तत्राविद्यमानमपि 'त्यम्' - इत्येतत् सर्वनामाध्याहार्म्यम्, सम्बन्धिशब्दत्वादनयोः। “त्यमिन्द्र बला- दधि” “वि न इन्द्र मृधो जहि"--"इति” चैते उदाहरणे ।- "त्वमिन्द्र बलादधि सहसो जायस ओजस । त्वं वृषन् .. बृपेदसि ॥” इति (० सं०८,८, ११,२)। देवजामयः सूकं ददृशुः । तत्रेयं महारात्रिके पाये प्रशास्तुः स्तोत्रे विनियुक्ता । हे 'इन्द्र' ! 'त्वम्' 'वलादधि जायसे' 'सहसः' अभिभपनसमर्थात्, 'ओजस तेजसः 1 किञ्च त्वं हे वृपन्' धर्पितः ! 'वृषा असि' चर्षिता असीत्यर्थः।। तन्त्र 1 .

·७२२ - * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् “पि न इन्द्र मृधो जहि नीचा यच्छ पृतन्यतः। यो अस्मा अभिदासत्यधरं गमया तमः" इति (ऋ० स० ८, ८, १०, ४) । शासस्य भारद्वाजस्येयमार्षम्। वेमृधस्य हविषो याज्या। हे 'इन्द्र !' 'वि जहि' 'ना' पताम् 'मृधः' मृधकतन् शत्रून् । किञ्च, 'नीचा' नीः यच्छ' तान् । 'पृतन्यत' येऽस्माभिः सह पृतन्यन्ति, पृतनां कर्तुमिच्छन्तीत्यर्थः। किञ्च, 'योऽस्मान्' 'अभिदासति' अभ्युपक्षपयितुमिच्छतीत्यर्थः। तम् 'अधरं' 'तम.' 'गमय' नाशयेत्यर्थः ॥ “अथापि ०५० स्तोतव्यानि” । युप्मत्प्रयोगहि कचित् स्तोतारः सम्बध्यते । तद्यथा,-"मा चिदन्यद् विशसत” “कण्या अमि प्रगायत “उप प्रेत कुशिकाश्चेतयध्वम्"-"इति” चेतान्यु. दाहरणानि :- मा निदन्यद् विशंसत सखायो मा रिपण्यत। इन्द्रमित् स्तोता वृपणं सचा सुते मुहु र क्या च शंसत ॥” इति (ऋ० सं०५, ७, १०, १)। प्रगाथस्येयमार्षम् । वृहती। तृचाशीतीपु विनियुक्ता। हे स्तोतार'! 'सखायः!' 'मा' 'अन्यत्' कि 'वित्' अपि 'चिशंसत' विविधाभिः स्तुतिभिः । 'मा' च 'रिष- प्रयत' चेतलामागच्छत अन्यद् देवतान्तरम्। किन्तहि ! 'इन्द्रम् इत्' इन्द्रमेव 'वृषण' वर्पितारं 'स्तोत' स्तुत। 'सचा' सहभूता, पतस्मिन् 'सुते' सोमे। 'मुह.' मुहुश्च हे होतारः! 'उक्था' उक्थानि 'च' 'मांसत॥ "फ्रील बः शों मास्त मनर्वाणं रथेशुभम् । कण्या अभि - ·७२३ •७०१पा० २ख०] * देवतं फाण्डम् * प्रगायत ॥” इति (ऋ० सं० १, ३,१२,१)। कण्वस्येयमार्षम् । कलीनस्य हविपो याज्या। 'क्रीलं' शत्रूनपि दृष्ट्या यत् फ्रीडन. शीलम्, 'मारुत' 'शद्धः' बलम्, 'अनर्वाणम्' अनाश्रितमन्यत्र, खप्रभावयुक्तमेवेत्यभिप्रायः, 'रथेशुभं रथे स्थितं शोभिष्ठम्, हे 'कण्वाः' मेधाधिनः ऋत्विजः! एतत् 'अभिप्रगायत' एतत् 'वा' पीमि॥ “उपप्रेत कुशिकाश्चेतयध्यमश्य राये प्रमुञ्चता सुदासः।- राजा वृत्र जनत् प्रागपागुदा यजाते घर आ पृथियाः ॥” इति (० सं० ३, ३, २१, १)। विश्वामित्रस्येयमार्षम् । हे 'कुशिकाः' स्तुतिकोष्टार ऋत्विजः ! 'उपप्र' 'इत' गच्छत। 'चेतयध्यम्' विजानीध्वमेतत् ,-यथैपः 'राजा' 'वृत्रं' शत्रु 'जङ्घनत्' हतवान्, सर्वासु दिक्षु, 'अथ' एवं सर्वहन्ता अमित्रो भूत्वा 'घरे' श्रेष्ठ प्रदेशे 'पृथिव्याः' 'यजाते' यजते । ते यूयमेतद् विज्ञया उपप्रगच्छत । उपप्रगत्य चैतमाश्वमेधिकम् 'अश्वम्''प्रमुञ्चत' उत्सृजत, विधानतः प्रोक्ष्याश्वमेधयागाय। योऽयमेतस्मिन् 'सुदासे' कल्याणदाने वर्तते ॥ एवमेतेषु युष्मद्गुणपदप्रयोगेषु सम्बद्धाः स्तोतारः स्तोत. च्यानि तु यानि देवतान्तानि, तानि परोक्षरताभिसम्बन्धीनि । एवंलक्षणं मन्त्रजातमुपेक्षितव्यम् ॥ “अथा --०योगा." । उत्तमेन पुरुषेण या चो युक्ता', ता आध्यात्मिक्यः। "अह--- -नाम्ना" या उक्ताः, ताश्च आध्यात्मिक्यः। अत्रापि यत्राहमित्येतत् सर्वनाम श्रूयते, तत्रा.

·७२४
निरकम्
[उत्तरपट्कम्
विद्यमानमपि ह्य तमपुरषसम्रद्धमारयातपदमध्याहत्तव्यम् , यत्र
चोत्तमपुरुषसम्बद्धमाख्यातपद श्रूयते, तत्राविद्यमानमपि 'अहम्'
-इत्येतत् सर्वनाम अध्याहार्यम् , सम्बन्धिशब्दत्वादनयो ॥२॥
।
।
यर्थतदिन्द्रोनैकुण्ठी लबसूक्तं वागाम्भृणीयमिति परो-
कृताः प्रत्यक्षकृताश्च मन्त्रा भूयिष्ठा अल्पश आध्यात्मिका
अथापि स्तुतिरेव भवति नाशीर्वाद इन्द्रस्य नु वाणि
प्रबोचमिति यथैतस्मिन् सूक्त ज्याप्याशीरेव न स्तुतिः
सुचक्षा अहमक्षीभ्यां भूयाम सुपर्चा मुसन सुश्रुत्कर्णाभ्यां
भ्यासमिति तदेतद्बहुलमाधय॑वे यानं पु च मन्त्रप्पथापि
शपथाभिशापा ।
अद्या मुरीय यदि यातुधानो अस्मि ।
अधा स चीरदशभियि यू या इत्यथापि कस्यचिद्भावस्या-
चिख्यासा। न मृत्युरासीदमृत न तहि। तम आसी-
त्तमसा गूलुहमग्रे। अथापि परिदेवना कस्माचिद्भापात् ।
मुदेवो अद्य प्रपतेदनात् । न निजानामि यदि वेदस्मी-
त्यथापि निन्दाप्रशसे। केवलायो भवति केवलादी।
भोजस्येदं पुष्करिणीय वेश्मेत्येवमक्षमुक्त धूतनिन्दा च
कृषिप्रशंसा चैवमुच्चावचरभिप्रायैर्म पीणां मन्त्रदृष्टयो
भवन्ति ॥३॥

·૭રક ०-० - ७० पा० ३ख०] * दैवतं काण्डम् , "यथा एतत्” उदाहरणत्रयमाध्यात्मिकम,-"इन्द्रो. मिति" एवमादि। एवमप्यन्येऽप्याध्यात्मिका मन्त्रा उपेक्षि- तयाः। विकुण्ठा नाम आसुरी बभूव, तस्या किल तपसः प्रभावेणा- पत्यत्वमिन्द्रः आजगाम, स वैकुण्ठो नाम बभूव । तस्यात्मस्तुति- सयुक्तमेवमादि ब्रह्म प्रादुरभूत्,-"अहं भुवं पसुनः पूज्यस्पतिरह धनानि संजयामि शश्वत. मां हयन्ते पितरं न जन्तयोऽहं दाशुषे विभजामि भोजनम् ॥"-इति (ऋ० सं० ८, १, ५, १)। 'अहम्' एप 'भुवम्' अभवम् 'वसुन.' धनस्य 'पूळ.' प्रथमः 'पतिः'। किञ्च, साम्प्रतमप्यहमेव पतिः । 'अहम्' एव च शत्रुभ्यः सकाशात् समस्तानि 'धनानि' 'सजयामि' । 'शश्वत' नित्यकाल- मेव । किञ्च, 'माम् एच 'हवन्ते' आह्वयन्ति 'पितरं न' पितरमिय, तासु ताम्बार्तिषु 'जन्तवः' मनुष्याः । किञ्च, 'अहम्' पप दाशुषे' दत्ताते हवींपि, यजमानाय 'विभजामि' यथार्ह भोजनम्' धन- मित्यर्थ.॥ "इति या इति मे मनो गामश्वं सनुयामिति । कुवित् सोम- स्यापामिति ॥” इति (म० सं०८,६, २६, २)। लवसूक्त स एच लयो ब्रवीति,-'इति पा इति' एवञ्चैवञ्च 'मे मनः' घर्तते। आह,-कथम् ? इति। उच्यते,–'गामश्वम्' गां च अश्यं च 'सनुयाम्' सम्भोजयेयम् एतान् यजमानानिति। अर्थवमतितरां प्रत्युपकारामिप्राये सति किमर्थं ब्रूते ? 'कुवित्' यहु अहं 'सोमस्य अपाम् इति ॥

·निष्कम् [उत्तरपटकर “अहं रु देभिर्वसु भिधराम्यहमादित्यरत विश्वदेवः। अहं मित्रावरुणोमा विभार्यहमिन्द्राग्नी गहमश्विनोभा ॥” इति ( ‘स. ८, ७, ११, १)। घागाम्भृणाये पागेय प्रवीति । 'अहम्' ण्य 'रुदै: 'पसुमिः' 'आदित्यः' 'विश्वदेवः विश्वश्च देवैः सह भूता 'चरामि' स्तुतिरूपेण । 'अहम्' एप मित्रावरुणा' मित्रावरुणी "उमा' उभापपि, 'इन्द्राग्नी' 'अश्विना' अश्विनी च 'उमा' उभावपि “यिमि' हविषा, मत्पूर्वकं हविःसम्प्रदानं सर्वदेवताभ्य इत्यभि- प्रायः॥ *परोक्षमता:- :0--प्रत्यक्षताश्च मन्त्राः” भूयिष्टाः शाखा. न्सरेषु चहा, “अल्पशः" कचित् “आध्यात्मिकाः" लक्ष्यन्ते । आत्मानमेव स्तोतव्यमधिकृत्य येऽभियनास्त इह शास्त्रे आध्या. त्मिका उच्यन्ते ॥ “अथापि” कचित् “स्तुतिरेव भवति” “नाशीर्वादः” तत्र पुनराशीयॊज्या। किं कारणम् ? आशिपो हार्थे स्तुतिः प्रयु. ज्यते। आह,-किमुदाहरणम् ? इति। उच्यने,- “इन्द्रस्य -सूक्के” (ऋ० सं० १, ७, २, १)। अत्र हि स्तुतिरेय श्रूयते, माशी, सा पुनर्योज्येति प्रतिपादितम्-“अथापि” क्वचित् “आशी. रेच, न स्तुति."। तधया,-"सुचक्षा--भूयासमिति"-- “तदेतत् एवंलक्षणं मन्त्रजातम् “आध्यर्यवे" येदे “वहुल" प्रायेण दृश्यते । “यानेषु च मन्त्रेषु" कर्मकरणेष्वित. रयोरपि घेदयोरिष्टाशीरेव भवति, न स्तुतिरेव केवला, यत्राप्याशीरेघ केवला, तत्रापि तस्यार्थस्य या देवतेष्टा, तस्याः , ·.-.- पुरुषस्य। ७१०१पा० ३ख०] * दैवतं काण्डम् * ७२७ स्तुतिर्योज्या। किं कारणम् ? न हनभिष्टुता देवता आशिष समर्द्धयति ॥ “अथापि शपथाभिशापौ” भवतः। “अद्या मुरीय- इति"-इत्येकमुदाहरणं द्वयोरपि । पसिष्ठः किल राक्षसस्त्वम् -इत्यभियुक्त, सोऽनयर्वा प्रापथ प्रतिपेदे, परञ्चाभिशाप ! "अद्या मुरीय यदि यातुधानो अस्मि यदि वायुस्ततप पूरु- पस्य । अधा स वीरैर्दशभिर्वियूया यो मा मोघं यातुधानेत्याह ॥" -~-इति (ऋ० सं० ५, ७, ७, ५)। अद्यैवाहं मृये, 'यदि यातु- धान.' स्याम् ? यदि या 'आयुः' 'ततप' ततवानह कस्यचिदपि अथ पुनरयातुधानमेव मां सन्तं यो मोघमनृतं यातु- धानस्त्वमित्येवमाह, 'सः' 'वोरै.' पुत्रैः 'दशभिः' 'वियूयाः' वियू- यात् वियुज्यतामित्यभिप्रायः॥ “अथापि कस्यचित्”, “भावस्य" अर्थस्य “आचिख्यासा" मन्त्रेषु भवति । “न मृत्युरासीद्मृतं न तर्हि न राऽया अहआसीत् प्रकेयतः। आनी दवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न पुरः कि चनास ।” - इति (ऋ० सं०८,७,१७, २)। प्रजापतेः परमेष्ठिन आर्षम् । तम आसीदितीयञ्च। त्रिष्टुप् । भाववृत्तम् । 'तहि' प्रागुत्पत्तरस्य जगत. 'मृत्युः' इत्ययं व्यपदेशः 'नासीत्' मर्त्यस्याभावात् । 'न' 'अपि' 'अमृतम्' इत्ययं व्यपदेश आसीत्, मृत्योरभावादेव । इतरेतरापेक्षया हि मृत्युश्चामृतं च व्यपदिश्यते। 'न' एव 'रात्र्याः' 'प्रकेत:' प्रज्ञानम् आसीत्' इयं रात्रिरिति । नापि 'अहः । एते अपि ह्यहोरात्रे यतो भगवतो विधवत उदयास्तमया- - ·७२८ . * निरुकम् * [उत्तरपट्कम् भ्यामुपलक्ष्येते, तदभावे होते अपि नास्तामित्येतदुपपद्यते । आह, -अथ किमासीत ? इति । उच्यते,-अविशिष्टमप्रजातम् 'एकम्' एव सर्वशक्तिमत् 'ब्रह्म' आसीत्, तत्कार्यकारणाभावात् 'अवा- तम्' 'मानीत्' अनिति प्राणितीत्यर्थः, सति हि कार्यकारणभावे परमात्मनि या प्राणनशक्तिः सा पञ्चधा मिद्यमाना प्राणापानादि- भावमापद्यते, तदभावे न घातोऽस्तीति भयातमनितीत्युपपद्यते । 'स्वधया' अन्नेन आस्मन्नेव परमात्मनिया अत्र शक्तिः, तया निमि- त्तभूतया प्राणिनीत्यवशोग्यते 'तत् ब्रह्म । आह,-किमन्यदपि तत' परस्तात् किञ्चिदासीत् ? नेत्युच्यते,-'तस्मात् ह अन्यत्' 'न' 'पर.' परस्तात् 'किञ्चन थास' किञ्चिदप्यासीत् । इदमेय तावदतिकान्तसर्वविशेषं ब्रह्म व्यपदेष्टुमशक्यमतोऽपि परस्तात् किमन्यद् भविष्यतीत्यभिप्रायः॥ द्वितीयमुदाहरणमाचिण्यासापामेव । “तम आसीत् तमसा गूलहमप्रेऽप्रतं सल सर्वमा इदम्, । तुच्छयेनाभ्यपि हित यदासीत् तपसस्तन्महिनाजायतकम् ॥” इति (ऋ० सं० ८, ७, १७, ३)। 'तम आसीन्' अन्धेनैव 'तमसा' 'गूल्हम्' निगूढम् अविशिष्टम् 'अप्रतिम्' अप्रज्ञातम् 'अने' प्राफ्स्प्टेरित्यर्थ , तदा हि न द्रष्टा, न दर्शनम्, नापि दृश्योऽर्थ आसीदिन्यभिप्रायः । -सांख्यास्तु तम शब्देन प्रधानसाम्यापन्नं गुणत्रयमुच्यमानमि. च्छन्ति, ते हि परमापं सूत्रमधीयते,-"तम एवं खल्विदमन आसीत्" तसिस्तमसि क्षेत्रज्ञ एव प्रथमोऽध्यवर्तत" इति । 'सलिलं' सद्गाचे लोनं 'सर्वमिदं सन्मात्रस्यैव भावस्यो- जगत्, ·* निरुक्तम् [उत्तरपट्कम् वामीये । 'न' एतत् अहं 'चि' घिस्पष्टं 'जानामि'- 'यदि घा. इदम् अस्मि' कारणं परं ब्रह्माख्यम् ? अथवा इदं तत्काय्यं कैतमस्मीति । अनयो कार्यकारणयोता तयोरन्तरा धर्तमानः 'निण्यः' अन्तर्हितः, अविद्यया 'सन्नद्धः च । अनेकः सन्देहन. थिभिः 'मनसा' उभे अपि ईताते 'चगमि' गच्छामीत्यर्थः । एवं सति 'यदा' 'मा आ अगन्' माम् आगच्छेत् 'प्रथमजा' बुद्धिः, सा हि सर्वेन्द्रियेभ्यः प्रथमं जायते 'ऋतस्य' भगवत आदित्यस्य स्वभूता, तस्य हि प्रणा युद्धिः, प्रहोणसर्वसंशया, तया सर्वमिद. मसंशयं परिज्ञाय किमहं फारणसतत्व उत द्वतसतत्व इति । ततः 'अस्या.' कृत्स्नप्रज्ञातायाः 'वाचः' 'भागम्' अहम् 'अश्नु' अश्नुयाम्, यदियं कृत्स्ना घागभिवदति तत्सर्वमहमाप्नुयामित्यर्थः॥ एवमयमात्मनिन्दापूर्वको विलापः परिदेवनेत्युच्यते, यदि नाम एवं स्यात् साधु स्यादिति ॥ "अथापि” मन्त्रेषु “निन्दाप्रशसे" भवतः। तद्यथा, लायो भवति केवलादी" "भोजस्येदं पुष्करिणीय वेश्मा”. “इति” । एते उदाहरणे। “मोघमन्न विन्दते अप्रचेताः सत्यं वीमि युध इत्स तस्य । नार्यमणे पुष्यति नो ससाय केवलाघो भवति केपलादी ॥”- इति (ऋ० स०८, ६, २३, १)। भिक्षुर्नामाङ्गिरसस्तस्येयमार्षम् । त्रिष्टुप् । अददतो निन्दा। 'मोघं वितथम् 'अन्नं' 'विन्दते' प्राप्नोति । आह,-का? इति । उच्यते, -यः 'अप्रचेता' अप्र- वृद्धमानः। 'सत्यम्' अहं 'अधीमि'-'बध इत् स तस्य' बध एव "केव- - ·अ० १पा० ख०] * दैवतं काण्डम् * साऽनलामस्तस्य, धरमलाधं तेनासमित्यभिप्रायः । किम्पुनः कारणं मोघमसावन्तं विन्दते ? इति । उच्यते,-'न' असी"अर्य: मणम् आदित्य 'पुष्यति' 'नो नापि 'सखाय' समानख्यानं मनुः त्यम् , न देवान पुष्णाति, नापि मनुप्यानित्यभिप्रायः। यत एच. मतः 'केवलाघो भवति' सः 'केवलादी' आत्मनेय केवल योऽन्न- मत्ति, न देवपितृमनुष्येभ्यो ददाति, स फेवलमधमेव प्राप्नोति । तदुक्तमन्यत्रापि,-"भुञ्जते तेऽह्यधं पापा ये पचन्त्यात्मकार- पात्" इति। तस्माद् वध एच स तस्यानलाभ इत्युपपद्यते, न ह्यसत्यन्ने प्रत्यवेयाददददनमित्यभिप्रायः, अन्नसंयोग एष छत्र यधोऽभिप्रेतः 1- केचित्त्वेनमनध्यात्मविदमप्रचेतसं मन्यन्ते, स ह्यस्मिन् शरीर विवक्षितः । 'न अर्य्यमणम्' भादित्यान्तरपुरुपं भोक्तारं पश्यति, 'नो' नापि 'सखाय' प्राणवायुम्, स हि भुज्यमानेऽन्ने करणभाचं पुष्णातीति सखा, केवलं, त्वसावविद्वानात्मनमेव भोक्तारमत्र पश्यति, अत सः 'केवलाघो भवति' यदि स देवता. पश्येदेव ता अन्नभोक्त्रीः, स हि तत्र भुक्तेन न केवलाघ. स्यादिति ।। "भोजापाश्वं सं माना। भोजस्येदं पुष्करिणी प वेश्म परिष्कृतं देवमानेव चित्रम् ॥"--इति (ऋ० सं०८, ६, ४, ५)। दक्षिणा नाम प्रजा- पतेहिता, तया सूक्तमात्मनःस्तुतिसम्बद्धं दृष्टम् । तत्रैपा त्रिष्टुप। दातृप्रशंसा । 'भोजाय' राक्ष 'अश्यम्' 'आशं' शीघं 'संमृजन्ति' सम्मार्जयन्ति स्नापयन्ति भृत्याः1 किञ्च, 'भोजाय' उद्वहनार्थ- . । मृजन्त्याशु भोजायास्ते कन्या ३ शुम्भः ।

·७३२ निरुक्तम् । [उत्तरपट्कम् मन्यान् घरानपास्य 'शुम्भमाना' स्खलङ्कृता शोभमाना 'कन्या' 'आस्ते' स हि तामहतीत्यभिप्रायः। किञ्च, 'भोजस्य' 'इदं विश्म' गृहं परिष्कृतं' संस्कृतं 'पुष्करिणी इच' 'देवमाना इच' पुष्करैः- पतं विमानमिव 'वित्रं' चायनीयमित्यर्थः। तदेतत् सर्वमप्यस्य जन्मान्तप्रतिविशिष्टदक्षिणासहितात् कर्मणोऽन्येभ्यः कर्मभ्यः सकाशात् फलातिरक्यमित्येवमेपा दक्षिणाप्रशंसा। यर्थचमिह मन्त्रद्वये निन्दा प्रशंसा च, “एवमक्षसूक्ते द्यूतनिन्दा च कृषिप्रशंसा च भवतीति विषयोपप्रदर्शनार्थमाह । "अक्षर्मा दी व्यः कृषिमित् रूपस्य वित्ते रमस्व बहु मन्य मानः। तत्र गावः कितव तत्र जाया तन्मे विचष्टे सविताय- मर्यः। --इति (ऋ० सं०७, ८,५,३)। मूजपानामा,अक्षपुत्र- स्तस्येयमार्पम् । त्रिष्टुप् । 'अक्षोः मा दिव्यः' इति अक्षदेवन- प्रतिषेधः, तत्र हि यहवोऽनाः सन्ति । 'शपिमित् कृपस्व"- इति कृषिविधानम् । तस्यां हि यहवो गुणाः सन्ति । 'चित्ते रमम्य' म्घल्प एवोपार्जिते 'बहु' एतदेवेति मन्यमानः' मा वित्तलोभेन दीव्यः, निजमपि वित्तं हारयिष्यसि, धपि पुनरेतस्मात् कारणात् कृपस्य। हे 'कितय ! 'तत्र' तस्यां गे 'गाय' सन्ति, 'तत्र' तस्यां च 'जाया' । 'तत्' पुनरेतन् 'मे' मम 'सविता देवः, 'अर्य' ईश्वरः, 'घि' तिम्मृत्यनुशासनद्वारेण विविधमनेकप्रकारम् मा 'चष्टे उभे अपि होमे श्रुतिस्मृती मन्वादिद्वारण थादित्यान्तरपुरुग्प्रभवे एय, अत इदमुक्तं सचिनयतन्मम विचट इति॥ - ·७३३ ०१पा०४ख०] * दैवतं काण्डम् * “एघम्" अनेन प्रकारेण "उच्चावचैरभिप्रायैः” यहुभिः, अथवा प्रकृष्टाप्रष्टमध्यमः मन्त्राभिव्यक्तिनिदानभूतैः "ऋषीणां" "मन्त्र- दृष्टयः” मन्त्रदर्शनानि "भवन्ति” विद्यमानानामेव हि मन्त्राणा- मृपयो येन केन चिन्निमित्तेन निदानभूतेन निन्दाहर्षशोकप्रशंसादिना मन्त्राणां द्रधारो भवन्ति, न तु कर्तार इत्यभिप्रायः। तदप्या- नुक्रमण्यां निदानमापं च उभयमुपेक्षितव्यम्, परिज्ञातार्पनिदानो हि सुषमनेकविपयं मन्त्रार्थमवत्रो«शकोतीति । तदेतदिह लक्षणो- देशतो भाष्यकारेण प्रदर्शितम् ॥ ३ ॥ तद्योऽनादिष्टदेवता मन्त्रास्तेषु देवतोपपरीक्षा यद्दवतः' स यज्ञो वा यज्ञाङ्ग वा तद्दवता भवन्त्यथान्यत्र यज्ञात प्राजापत्या इति याज्ञिका नाराशंसा इति नरुक्ता अपि वा सा कामदेवता स्थात् प्रायोदेवता वास्ति याचारो बहुलं लोके देवदेवत्यमतिथिदेवत्यं पितृदेवत्यं याज्ञदेवता मन्त्र 'इत्यपि यदेवता देवत्तावत् स्तूयन्ते यथाश्वप्रभृतीन्योपधि- पर्यन्तानि ॥ ४ ॥ "तद् ये अनादृष्टदेवता मन्त्रा."। इहैतदुक्तम्, -- यत्काम ऋपिर्यस्यां देवतायामार्थपत्यमिच्छन् स्तुति प्रयुक्त, तह पतः स मन्त्रो भवति" इति। तदेतद् प्रकटदेवतालक्षणेषु मन्त्रेषु मन्त्र. देवतालक्षणमुपपद्यते, ये त्यनादिष्टदेवतालिङ्गा मन्त्राः, तेषु देवताः कथमन्येप्याः? इति तदेतद् विचार्य्यत इत्युपयुक्तस्तच्छन्दः । ये ·। । नितम उत्तरपट्कम् अनादिपदेयतालिला मन्त्रा', "ते" "देवतोपपरीक्षा” देवताया अत' परं परीक्षा उपपत्तितो पतिप्यत इति वाक्यशेषः । "तपतः स यज्ञो पा यज्ञाझंचा, तद्देवता भवन्ति” । यद्दे: पंतः स यज्ञो यसिन् यज्ञ ते अनाविष्कृतदेवतालिङ्गा मन्त्रा विनियुज्यन्ते, तद्देवता एव हि ते भवन्ति। तद्यथा, "अग्नेयो- ऽग्निष्टोमः” इति श्रूयते, तत्र योऽनाविष्कृतदेवतालिलो मन्त्रः स्यात्, स आग्नेय एव स्यात्, प्रकणाद्धि सन्दिग्धदेवतेषु देवता- नियम इति न्यायः । “यज्ञाङ्ग वा” 1 प्रात सवने यो विनियुज्यते स आग्नेयः, यो माध्यन्दिने स ऐन्द्रः, यस्तृतीयसपने स आदित्यः। आह,-"अथ अन्यत्र यज्ञात्” कथं मन्त्रेषु देवतापरिज्ञानमिति अथ पुनरन्यत्र यशाद ये वर्तन्ते, येषामुच्छमप्रयोग., “उच्छन्नयज्ञो वा एप."--इत्युच्छन्नतामपि दर्शयत्येव ब्राह्मणम्। नेपूच्छन्न- प्रकरणप्रयोगेषु घाचस्तोमप्रयोगविनियोगकल्पेषु.-"कि ब्राह्म- णम्य पितरं पृन्छसि फिन्तु मातरम्। श्रुतविदस्मिन् वेद्यं स पितामहः ॥” --इत्येवमादिषु कथमन्यध्या देवता ? इति । णु, -"प्राजापन्या." ते मन्त्राः “इति याशिफा:" मन्यन्ते । कि फागम् ? अनिरुतो हि प्रजापति, अनिरुतदेयतालिलाश मन्त्रा इत्येतस्मात्सामान्यान्। “नाराशंसाः" ते “ति नेरुका मन्यन्त। नराशंसोसियसो चार पश्यति दि,- यत्र इति फागम्य अग्निरिति शामणिः" इति ।। पाशम्देन च विशु. गन्यने “पिप्णुर्य या." इति ह विमायते । “मग्निदि मयिष्ठमाग ·. १०१पा०४ख०] * दैवतं काण्डम् * देवतानाम्”-इति, अतोऽनाविष्कृतदेयतालिङ्गो मन्त्र आग्नेयः स्यात् । सर्वदेवताश्रयणाच "अग्नि सर्व देवताः" अत्र वैसी घसति देवतेति ह विज्ञायते। यस्मिन्नपि पक्षे नाराशंसो यशः, तस्मिन्नपि पक्षे यज्ञप्रभवत्वादस्य जगतो यज्ञस्य श्रेष्टयम् , अपरि. ग्रहञ्च श्रेष्ठगामीति न्यायः । केचित्तु 'येन नगः प्रशस्यन्ते, स नाराशंसो मन्त्रः, इति पश्यन्तो मनुष्यस्तुतयस्ता इत्येवं मन्यन्ते। तदुक्तम् , न हि मनुष्याणामनाविष्कृतलिङ्गमन्त्रः स्तुतिरुपपद्यते, दुर्योध्यत्वात् तेपामल्पबुद्धित्वाश्च मनुष्याणामिति ।। "अपि पा सा कामदेवता स्यात्” । अपि चैवमन्यथा स्यात् सा नरक, स मन्त्रः, योऽनाविष्टतलिङ्गः, स कामदेवतः स्यात्, कामतो हीच्छातस्तस्मिन् देवता कल्पयितव्येत्यभिप्रायः। किं कारणम् ? गुणपदमयो हि सः, न हि तत्र देवतासंविधानपक्षम् अन्यतमदेवताविशेषप्रख्यापफमस्ति, यतो विशेषात् कस्याञ्चिदे. कस्यां देवतायामन्याभ्यो व्यावृत्त्यावतिष्ठेत, गुणपदानाञ्च सर्वेषां सर्वदेवताश्रयत्पादेश्वर्ययोगात् सर्वासां देवतानामिति । "प्रायोदेयता घा" तस्मिन् मन्त्र स्थादिति पाक्यशेषः । प्राय इति हाधिकार उच्यते। यह घताधिकारे ध्ययनपाठानुक्रमे योऽनाविष्टतदेयतालिङ्गो मन्यो भवति, स तपत एवेति योद्धव्यम् । तद्यपा-अान्यधिकारे पर्तमान आग्नेय एव मन्त्री भवति, इन्द्राधिकार चन्द्र एवेति । अथवा प्राय इति याहुल्य- मुन्यते । यद्यथा, -अनृतप्रायो देवदत्त इत्युक्त अनृतमहुल एयेति गम्यते। पपमिदापि प्रायोदेवतेत्युक्ते यद्गुलदेवतेति स्यात् । कि ·* निरुतम् * [उत्तरपटकम् कारणम् ? "अस्ति ह्याचारो बहुलं लोके" अस्ति हीयं लोके यहु. लस्य भूयस्त्वेन प्रसिद्धिः । निर्दिष्टेभ्यो द्रव्येभ्यो यदन्यदवशिष्यते, तत् साधारण भवति। तद्यथा, कश्चित् निर्दिशति,-इदं में "देवदेवत्य" द्रव्यम् , इदं मे "अतिथिदेवत्यम्” इदं मे "पितृदेव- त्यम्" इति । तत्र निर्दिष्टे ततो राशेयंदन्यदवशिष्यते, तद्द घ. पितृमनुष्याणां साधारणं भवति। तथा वरुनिर्वपणकर्मणि इदं देवतानामिति निरूसममिमृश्येदं नः सहेति शेषमभिमृशति सर्वसा. धारणत्वमरयापनार्थम्, पयमिहाप्यादिष्टदेवतालिशान्मन्त्रराशेयों- ऽन्योऽनादिष्टदेवतालिङ्गो मन्त्रराशि' स्यात् , सर्वसाधारणत्वाद् बहुदेवतो वैश्वदेवः स्यादिति ॥ आह, का पुनरेतस्मिन् विचार निश्चयः १ उच्यते,-"या. देवतो मन्त्रः" योऽनाविष्कृतदेवतालिङ्गो मन्त्रः स याज्ञो पा स्याइ देवतोपा। “विष्णु यश:"--इति ह विज्ञायते। विष्णुः पुन रादित्य एव नेरुक्तानाम्, धुस्थाने समाम्नागात् , "यच फिञ्चित् प्रयहितमादित्यफर्मय तत्" इति हि पक्ष्यति। तस्मादादित्य- देवतः स मन्त्रः, इति स्यात् । अयवा देवतः स मन्त्रा, देवता असिन देवतेति देवता, अविशिष्टं हि देवतात्यमानायेयं सर्व- देवताभिवादात् “अग्निसांदेवताः" इति ह विज्ञायते,"अग्नि- यंदेवतानां भूयिष्ठमा" इति च । 'अपरिप्रदं च प्रधानगामि नति न्याय, तलादाग्नेयः स मन्यः स्यादिति ॥ यदुपोधातः उन्नाम् “नाराशंसा इति रक्ताः-इति, तदेप फात्याम- शाफपूणिमतेनायनं यमोऽग्निति, तो दि नेगक्ताविति ।

·अ०१पा४ख०] * देवतं काण्डम् , "यद्दघत' स यशो चा यज्ञाङ्गं वा तद्देवता भवन्ति - इत्येवमादीनामपरो व्याख्यामार्गः।-'यद्दघत स यज्ञ.' यद्दे पतं प्रधानं हविः, तद्यथा, प्रकृतावैन्द्रं सानाय्यं माहेन्द्रं घा, तत्सं स्कारपरा इपेत्वादयः (य० घा० स० १,१), तेनाविष्कृतदेवता. लिङ्गा ऐन्दा एव भवन्ति, माहेन्दा था। यद्दधते चाधिकारे चोदकेन प्रदिश्यन्ते, तह घता एव भवन्ति । तद्यथा, कुविदङ्गति प्राजापत्यग्रहणे विनियोगात् प्राजापत्य एच भवति । यज्ञान वेत्या- घाराधभिप्रायेण। “ऋपभोऽसि शाकर.”–इत्यनाविष्टतदेव- तालिङ्गः पूर्णस्नुचासादनमन्त्रः, स्रोचे विनियोगात्, तस्य च माजा. पत्यत्वात् प्राजापत्यः॥ "अथान्यत्र यज्ञात्” । कान्यत्र यज्ञात् कर्मणो मन्त्राणां विनियोग. १ उपाफरणब्रह्मयज्ञजपप्रायश्चित्तेषु नैष्ठिकब्रह्मवा- रिणश्च । 'यो ह वा अविदितायच्छन्दोदेवताह्मणेन मन्त्रण याजयति घाध्यापयति चा स्थाणुं चर्च्छति, गर्ते पा पतति, प्रवामीयते, यातयामान्यस्य छन्दासि भवन्ति'--इति प्रत्यघाय- श्रवणात् सर्वत्रान्येप्या देवतेत्यारब्धव्यमथान्यत्र यशादिति ॥ "प्राजापत्या इति याशिका.” । प्रजापतिस्तेपूपाकरणादि. फर्मसूपास्य इति याशिका मन्यन्ते, स ह्यनिरुक्त इत्यनिरुतता. सामान्यात् । नाराशंसा इति नैरुका." सौा पा आग्नेया बेति। "अपि पा सा कामदेवता स्यात्" अनाधिकृतदेयतालि मन्त्रे या पिवार्यते देवता, फालिन् देयता स्यात् ? इति, सा फामतः कल्प्या, इच्छात इत्यर्थः। गुणपदमयत्वात् तस्य ।

·7 * निस्कम् - । [उत्तरपटकम् न मन्त्रयामसामया॑द् देवता नियम्यते तत्र, किन्तर्हि ? प्रयोकु- रिच्छासामर्थ्यात् । अथवा प्रयोक्ता यत्कामस्तं प्रयुके, तस्य तस्य कामस्य या देवता अधिपतिः, तामेव तस्मिनभिसन्दधीत। "प्रायो देवता वा" समानमेव पूर्वेण । "अपि हादेवता देववावत् स्तूयन्ते” । “यत्काम ऋषिर्यस्यां देवतायामार्थत्पयमिच्छन् स्तुर्ति प्रयुङ्क्ते"-इति मन्त्रदेवतालक्षण- मुक्तम्, तदुपपद्यते देवानामार्थपत्यसम्वन्धात्, अनाविष्ठतदेव- तेप्वपि मंधिज्ञातपदाभावात् कल्प्यते देवता कामस्य अधिपति- रपि। यत्र तु स्फुटम् अदेवता देवतावत् स्तूयन्ने ननु तत्रतल्लक्षणं व्याहन्यते ? तद्यथा,-"अभ्यप्रभृतीन्योपधिपर्यन्तानि" । एतस्मिन् धर्ग कानिचित् इत्त्वानि, कानिचिद् दव्याणि, अश्वादीनि सत्त्वानि, अक्षादीनि द्वव्याणि । तानि च पुनरासनमर्थं चेतयन्ते, नातीतम्, नानागतम् इति, आत्मनोऽपि च हिताहितं न प्रति. पद्यन्ते । तानि कथमभिष्टुतानि, स्तोतुरभिमतस्यार्थस्य पतित्वं करिष्यन्ति ! न हि तानि स्तुनिनिन्दे विशेषतो चिटुः । अपि. चाध्यादिषु चितिरपि काचिदस्ति, न त्यक्षादिष्वसास्ति ॥ ४ ॥ अधाप्यष्टी द्वन्द्वानि स न मन्येतागन्तूनिवार्थान् 'देवतानां प्रत्यक्षदृश्यमेतद्भवति माहाभाग्याद् देवताया एक आत्मा बहुधा सूपत एकस्यात्मनोऽन्ये देवाः प्रत्यगानि । भवन्त्यपि च सन्चानां प्रकृतिभूमभिपय स्तुवन्तोत्याहुः ·०३६ पो०.५ख०] * दैवतं काण्डम् * प्रकृतिमार्वनाम्न्याच्चतरेतरजेन्मानो भवन्तीतरेतरप्रकृतयः कर्मजन्मान आत्मजन्मान आत्मैपां रथो भवत्यात्माश्य आत्मायुधमात्मेपव आत्मा मर्व देवस्य देवस्य ।। ५. (४)॥ इति सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ ७,१॥ तस्मात् “स." शिष्यः मेधायो "न मन्येत" न जानीयात्, -सम्यगविरुद्धमेतलक्ष्येण लक्षणमुच्यत इति । अपि न सुतगं न मन्येत,-"आगन्तूनिगान् देवतानाम्" मन्यमानः । लोके सावदेने मनुष्याणाम नित्यानामध्वादयोऽर्थाः, आगन्तयः अपायि- नचानित्याः। तद्यदि देवतानामप्येवमेय, ततस्तासां तेषां चानि- त्यत्वात स्तुतिरनर्थिका। अपि च “प्रत्यक्षदृश्यमेतत् भवति" प्रत्यक्ष एवैतत् दृश्यते । यथा-उपकरणमध्यादयः, उपकर्तव्या मनुष्याः। देवतानामपि चन्द्राग्निसूर्यप्रभतीनामुपकरणं हरिरो. हिद्धरित्प्रभतयोऽश्चाः। तस्मादुभयेषामुपकरणोपकर्तव्यतासा- मान्यात् मनुष्याश्ययदनित्यत्वमिति युक्तम् । यत् स शिष्यो न मन्यते नैतत् सम्यग् विधीयत इति तस्मात् प्रतिसमाधातव्यमित्युपोद्धत्य उत्तरमुच्यते,-"माहामाग्यात् देवतायाः एक आत्मा यहुधा स्तूयते" यस्मात, तस्मान् सर्वमेतन् सम्यगिति । भव्यत इति भागः सेव्यत इत्यर्थः । तत् पुनरैश्वव्यं मरत् । “अणिमा महिमा लघिमा प्रामिः प्रकाम्यमेव च। ईशित्यश्च पशिस्यश्च यत्र कामावसायिता॥"-स्नेयमनेन -महदेर्येण भज्यते । महदेतदेश्यय्यं भजत इति पा महामागा ·- - निरुतम् । [उत्तरषट्कम् देवता, तद्वाची माहाभाग्यम्, तस्मात् महामाग्याद्धेतोरेकोऽपि सन् देवतात्मा बहुधास्तूयते, प्रकृतिभेदेन धा अप्रकृतिभेदेन पावर्द्धमानः, निगमोऽपि हि भवत्यैश्वर्यप्रख्यापक',-"रूपं रूपं मघवा बोभचीति मायाः कृण्वानस्तन्यं १ परिवाम् । त्रिर्यदिवः परिमुहर्तमागात् स्वैर्मन्त्रैरन्तुपा ऋतावा ॥” इति ( सं ३, ३, २०, ३)। यथा यथा च लक्ष्य तथा लक्षणं प्रवर्तयितुमर्हति, दृष्टानुविधानाच्छ. न्दसः, छन्दसि हि लक्ष्ये यावदभिधानं देवतानानात्वविधिव्य- वस्था । सवादसूक्तानि च कयाशुभादीनि इन्द्रमरुदादिसंवादव्य- पदेशहेतुना गमयन्ति, तदशक्यमपासितुम् । तथा विस्थानानां यान्यसङ्करबत्तीनि हविर्वहनरसादानलक्षणान्यग्नीन्द्रसूर्याणां कर्माणि लिङ्गान्यर्थदर्शनहेतूप हितानि त्रित्व गमयन्ति, तदपि चाशक्यमपासितुम् । तथाचैकात्म्यमिन्द्रं मित्र घरुणमग्निमित्या दयो गमयन्ति निगमाः,–“इन्द्र मित्र परुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो परत्मान् । एक सद् विप्रा बहुधा घदन्त्यग्नि यम मातरिश्वानमाहुः॥” इति (ऋ० सं २, ३, २२, ६)। तदप्यशक्य मपासितुम् । त्रिष्वपि चैनेषु पक्षेषु ऐश्वर्यमपरिहीणं देवतायाः । तत्रैवं सत्यैकात्मय ताचदाश्रित्य प्रतिसमाधानम् ।- “एकस्यात्मनोऽन्ये देवा. प्रत्यङ्गानि भवन्ति । माहामाग्या देकस्य देवतात्मनःप्रकृतिभेदेन चाप्रकृतिभेदेन चेति। चेतनावेत. नविकरणमित्वादात्मानं विकुर्वतोऽस्य अन्ये देवाः प्रत्यङ्गानि भवन्ति। अग्नीन्द्रसूर्याणां परस्परापेक्षमन्यत्वम् , अनन्यत्वं त्वेकेन देवतात्मना महता सह । यथा घटादीनां मृदा, न पगिन- - ·. - ७० पा० ५०] * दैवतं काण्डम् * ७४६ मङ्गान्यतिरिच्यन्ते, भेदेनाग्रहणात् । न चाङ्गान्यपेक्ष्य प्रत्यङ्गानि भवन्ति. न ह्यधिष्ठानमनपेक्ष्य प्रत्यधिष्ठानं नाम भवति । तस्लाद. ग्नीन्द्रसूर्यात्मकस्य देवतात्मनोऽङ्गानि, जातवेदोघायुभगप्रभृ- तीनि, शकुन्यश्वप्रभृतयश्च प्रत्यङ्गानि । स एप महानात्मा अग्नीन्द्र- सूर्य्याद्यङ्गप्रत्यङ्गमावेन व्यूहमनुभवन् एकोऽपिसन् बहुधा स्तूयते ॥ "अपि च” एवं कृत्वा “सत्त्वानाम्" अश्वादीनां “प्रकृति- भूमभिः ऋषयः स्तुवन्तीत्याहुः । प्रकृयन्ते अस्यां सर्वे विकारा इति प्ररुतिः, स सत्तालागो महानात्मा हिरण्यगर्भ इति । वक्ष्यति हि,-“स एप महानात्मा सत्तालक्षणः, तत् परम्, तत् ब्रह्म- ० स भूतात्मा, सपा भूतप्रकृति."--इति । तस्या भूमा बहुत्यम्, अनेकधा विपरिणामः स्थावरजङ्गमभावेन । प्रकृतेर्भूमानि यहुत्यानि यानि सत्त्वानां तैरनन्यविपयत्व पश्यन्तः कार्यकारणयोरनन्य- त्वात् कारणमहिमभिः तान्यश्यादीन्यभिष्टुवन्तीत्याहुरात्मविदः । तद्यथा "धोस्ते पृष्ठ पृथिवी शरीरमात्मान्तरीक्षम्”–इत्येव- मादीनि । आत्मैव सर्व स्थावरजङ्गममित्यवेत्य अश्वमेधे 'मूलेभ्यः स्वाहा' शाखाभ्य. स्वाहा'-इत्येवमादिभिस्तेन तेन वैशेषिकेण स्थावरजङ्गमात्मना प्रकृतेरभिन नावस्थानेनावस्थितो महानेवात्मे. ज्यते, न ह्यदेवता यागमर्हति । यावच्चान्यदपि किञ्चिदेवप्रकार- मदेवतामिमतमिज्यते। गृह्य च बलिप्रभृतिकर्मादी सर्वत्र स एवेत्युपेक्ष्यम् ॥ “प्रकृतिसार्यनाम्न्याच” एतदुपपन्नम्, नैताः अदेवताः देवता- पत् स्तृयन्ते, किन्तु महानेवायमात्मा विश्वरूपः स्तूयत इति । - ·हेतुमुपससूचयति । पुती नियम ? अग्न्यादीना पृथिव्यादिषु * निरुक्तम् [उत्तरषट्कम पूर्वजन्माविद्यावासितान्त करणस्याभिधानस्तुतिभेदाम्या, विधि, मन्त्रार्थवादविद्यारसेन यथाग्रह पृथगिय देवता प्रकाशन्ते । तदु- तम्,-"अथ योऽन्या देवतामुपास्ते अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स घेद"-इति। तदाहु,-"आत्मयाजी श्रेयान् देवयाजी वा? इति, आत्मयाजीति ह यात्" तदेव ब्रह्म देवतावृक्षस्य मूलम् , ऐकात्म्यमात्मविद प्रत्यवमासते, यावदभिधानन्तु याशिका , प्रतिविधिमन्त्रप्रधानात्, यच्चाव शिष्यते, तन्नैरक्तात् प्रत्यवभासते अत इदमुच्यते,-"तिस्र एव देवता इति नैरुक्ता:। तित्र इति सङ्ख्या । एवेत्यवधारणमितरी पक्षी अपेक्ष्य ॥ इति,-"अग्नि पृथिवीस्थान, इन्द्र घा अन्तरिक्षस्थान , सूर्य द्युस्थान" । कयोपपत्त्या वित्त परिजगृहु ' स्थानभेदान्, प्रत्यक्षलिङ्गादन्यार्थदर्शनाच्य, लिङ्ग विधा हि भवति, “विश्वकर्मा ह्यजनिष्ट द्वेच आदिद् गन्धयों अभवद् द्वितीय । तृतीय पिताजनितीपधीनामपा गर्भव्यदधात् पुरत्रा (ऋ० स० य० धा० स० २७, ३२ ॥”-इत्यत्र, अजस्य नाभावध्येकमर्पितम्” इति (ऋ० स०८, ३, १७, ६) । अन्याय दर्शनाच्च । “प्रजापति नीन् महिम्नोऽसृजताग्नि चाय सर्यम्" इति “प्रजापतिलोंकानभ्यतपत् तेभ्योऽभितप्तभ्यो रसान् प्रावृह दग्नि पृथिव्या घायुमन्तरिक्षात् सूयं दिव"--इति “अग्नि पृथिवीस्थान , घायुर्वेन्द्रो पान्तरिक्षम्यान , सर्यो थुम्यान' इति । “तिम्न"-इति प्रते स्वरूपग्रहणान् स्थानभेद त्रित्ये कतमास्ता ? । वायु घा - 1 ·+ ७० २१ ख.] * देवतं काण्डम् * निगमेभ्य ,-"पृथिव्यसि जन्मना पशांसानि गर्भमधत्था, अन्त- रिक्षमसि जन्मना यशासा घायु गर्भमधत्थाः, द्यौरसि जन्मना वशासाऽऽदित्य गर्भमघत्था." -इत्येवमादिभ्यो निगमेभ्यः । “वायुर्वेन्द्रो वा"--इति किमेकस्य पर्याययवनावेतीशब्दो, उताभिधेयो भिद्यते ? इति। कुतः सन्देहः ? उभयथा हि प्रसिद्धिः,--प्रत्यभिधानचार्थभेदो दृष्टः,-गोः अश्वः इति, यथा- भिधानभेदेऽपि चैकार्थता हृष्टा,-हस्तः करः पाणिः इति यथा । अतो युक्तः सशय इति। याशिकपक्षे तावदोषः । अर्थभेदेऽपि चैतेषां यावन्त्यभिधानानि तावत्यो देवता', अस्य पुनराचार्य्यस्य खसिद्धान्तावलम्विन. “तिम्त्र एव देवताः" ---इति प्रतिज्ञाचतः कुतो पारिचन्द्रशब्दयोरर्थभेद ? भेदे हि प्रतिज्ञाहानिः स्यात्, अपि च भेदेऽभिप्रेते नेकपचनेन निरदेक्ष्यदन्तरिक्षस्थान इति, अभिधानमात्रे भिन्नेऽप्यभिधेयस्य चाभेदे अन्तरिक्षमस्य स्थान- मित्युपपत्तेः। पट्य कवचनो विशेष्योऽन्तरिक्षस्थानशब्देन विशेष्यते, इतरथा ह्यन्तरिक्षस्थानी इत्यवक्षत् द्वयोविशेष्ययोः । अपि च "चायघायाहि दर्शत"--इति (ऋ० सं० १, १, ३,१)। चायोः प्राधान्यस्तुतिमुदाहृत्यतां निरुच्य तस्यां सोमपानसम्बन्ध. मुपलक्ष्य, ऐन्द्रत्वं च सोमस्यावेत्य "अंशुरं शुष्टे” इत्येतस्मिन्, "आ त्वमिन्द्राय प्यायस्य". "तुभ्यमिन्द्रः प्यायताम्" इति नान्यत्रेन्द्रशब्दात मुख्याभिसम्बन्धिनो मध्यमात् सोमपान सम्भ- पतीतिःप्रतीत्य पायुशब्दस्येन्द्रशब्दस्य समानार्थतां दृढमवधाऱ्या अमृष्यमाणा घायुशब्दस्य मध्यमादर्थान्तरे वृत्तिमपर्यायशब्द- .

·७४४ * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् नेकधा विकुर्वतीनामेकैकस्याः प्रतिविकारं नामधेयप्रतिलम्भाव तेनैव रूपेण धारयन्त्यात्मानमिति “यत्कोमऋषिर्यस्यां देवताया मार्थपत्यमिन्छन् स्तुतिं प्रयुक्ते '-इत्यस्य लक्षणस्याव्याघात तस्मात्सम्यगेयोक्तमिति । अथवा स्तुतिसकमन्यायेन चतुर्दशे. ऽध्याये “यज्ञसंयोगात् गजा स्तुति लमेत”–इत्यत्र पुनः प्रति समाधास्यामहे ॥५॥ इति निरुक्तवृत्ती (द्वादशाध्यायस्य) सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ७,१॥ द्वितीयः पादः॥ तित्र एव देवता इति नैरुका अग्निः पृथिवीस्थानो वायुर्वेन्द्रो वान्तरिक्षस्थानः सूर्यो स्थानस्तासां माहाभा- ग्यादेकैकस्या अपि बहूनि नामधेयानि भवन्त्यपि वा कर्म- पृथक्त्वाद्यथा होताध्वर्युत्र मोदगातेत्यप्येकस्य मतोऽपि वा पृथगेर स्युः पृथघि स्तुतयो भवन्ति तथाभिधानानि यथो एतत्कर्मपृथक्त्वादिति वह्वोऽपि विभज्य कर्माणि कुर्यस्तत्र संस्थानकत्वं सम्भोगकत्वञ्चोपेक्षितव्यं यथा पृथिव्यां ·७० २पा० ख०] * देवतं काण्डम् * मनुष्याः पशवो देवा इति स्थानकत्वञ्च सम्भोगेकत्वञ्च 'दृश्यते यथा पृथिव्याः पर्जन्येन च वाय्यादित्याभ्यां च सम्भोगोऽग्निना चेतरस्त लोकस्य तत्रैतन्नरराष्ट्रमिव ॥१(५)॥ “तिन एव देवता इति नैरुक्ता."-इति उपोद्वातः। “सैपा -देवतोपपरीक्षा"-इत्यधिकारे वर्तमाने “यत्काम ऋषिर्यस्याम्" -इत्येवमादि मन्त्रलक्षणदेवतामुक्तम्, तत् पुनरदेवतात्वादश्या- दीनाम् "आ नो मित्रो घरुणो अर्यमा"-इत्येवमादिषु व्याहन्य. मानमपेक्ष्य “सन मन्येत”-इत्येवमादिनाक्षिप्त “माहाभाग्यात् -देवताया एक आत्मा बहुधा स्तूयते"-इत्येवमादिना “पुरुष एवेदं सर्व यद्भूतं यच भाव्यम्" इति (ऋ० सं०८, ४, १७, २)। •एवमादिभ्यो मन्त्रवाक्येभ्यः-“अथातो विभूतयोऽस्य पुरुपस्य" -इत्येवमादिभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यः-"एप इन्द्र एप प्रजापतिः"- इत्येवमादिभ्यश्चैकात्म्ये सामर्थ्यमुन्नीयात्मचित्पक्षेण आत्मैवेदं -सर्वम् -इत्यैकात्म्यमुक्तम् । आत्मविदां ह्यात्मन्युपजातविशिष्ट- भावनानामात्मशरीरस्थानामात्ममयमेवेदं सर्वमनुपश्यतामात्मार्थः सर्यों वेदोऽन्या च सर्वा पाक्, न ह्यात्मनोऽन्यद् व्यतिरिकमभि- धेयमस्ति, स त्वशेषाद् यदभिधानममिदध्यात्। अथ पुनरुपकमः 'पुरपार्थस्य, प्रथममनिश्रेणीफलकस्थानीयेन केवलेनाधियज्ञ न तत्र चायधाने अधिदैवताध्यात्मज्ञान किञ्चिद् विदुपः पृथगात्मनो देवताः पश्यतः, परिच्छिन्नफलाभिप्रायस्याधियझं प्रयुयुक्षमाणस्य ·- . . * निरुकम्स [उत्तरपट्कम् पूर्वजन्माविद्यावासितान्त-फरणस्याभिधानस्तुतिभेदाम्या, विधि- मन्त्रार्थवादविद्यारसेन यथाग्रह पृथगिव देवता. प्रकाशन्ते । तदु: क्तम्,-"अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते अन्योऽसावन्योऽहमनीति नं स घेद"-इति। तदाहु,-"आत्मयाजी श्रेयान् देवयाजी था? इति, आत्मयाजीति ह यात्" तदेव ब्रह्म] देवतावृक्षस्य मूलम् , ऐकात्म्यमात्मविद. प्रत्यवभासते, यावदभिधानन्तु याशिकाः, प्रतिविधिमन्त्रप्रधानात्, यचाय शिष्यते, तन्नरक्तात् प्रत्यवभासते अत इदमुच्यते,-"तिस्त्र पय देवता इति नरुका."। तिन इति सद्ध्वया । एवेत्यवधारणमितरी पक्षी अपेक्ष्य ॥ कतमास्ताः? इति,-"अग्निः पृथिवीस्थान', वायुः पा इन्द्रः चा अन्तरिक्षस्थानः, सूर्य्यः शुस्थान"। कयोपपत्त्या त्रित्वं परिजगृहुः ? स्थानभेदान्, प्रत्यक्षलियादन्यार्थदर्शनाश, लिङ्ग त्रिधा हि भवति, “विश्वकर्मा ह्यजनिष्ट देव आदिद् गन्धवों अभवद् द्वितीयः। तृतीयः पिता जनितौषधीनामुपां गर्भव्यदधात पुरुत्रा (मु० सं० य० वा० स० १७, १२॥”-इत्यत्र, अजम्य नाभावध्येकमर्पितम्”--इति (मृ० सं०८, ३, १७, ६) । अन्याय दर्शनाच्च । “प्रजापतिधैं त्रीन् महिम्नोऽसृजताग्नि वायं सूर्यम्" ---इति “प्रजापतिलोंकानभ्यतपत् तेभ्योऽभितप्तभ्यो रसान् प्रावृह दग्नि पृथिव्या घायुमन्तरिक्षात् सूयं दियः” इति “अग्नि पृथिवीस्थान, घायुर्वेन्द्रो पान्तरिक्षस्थानः, सूर्यो युस्थान' इति। “तिन"-इति प्रकृते. स्वरूपग्रहणात् स्थानभेदं त्रित्वे हेतुमुपसंसूचयति। कुतो नियम ? अग्न्यादीनां पृथिव्यादिषु - ·७० २पा० ख०] * देवतं काण्डम् * निगमेभ्यः,-"पृथिव्यसि जन्मना घशासाग्निं गर्भमधत्थाः, अन्त. रिक्षमसि जन्मना घशासा घायुं गर्भमधत्थाः, द्यौरसि जन्मना -यशासाऽऽदित्य गर्भमधत्था."-- इत्येवमादिभ्यो निगमेभ्यः । “वायुर्वेन्द्रो वा"-इति किमेकस्य पर्यायवचनावेतीशब्दी, उताभिधेयो भिद्येते? इति । कुतः सन्देहः ? उभयथा हि प्रसिद्धिः,-प्रत्यभिधानश्वार्थभेदो दृष्टः, : अश्वः इति, यथा- भिधानभेदेऽपि चैकार्थता दृष्टा, हस्तः करः पाणिः इति यथा । अतो युक्तः सशय इति। याशिकपक्षे तायददोषः । अर्थभेदेऽपि चैतेषां यावन्त्यभिधानानि तावत्यो देवता , अस्य पुनराचार्य्यस्य स्वसिद्धान्तावलम्विनः “तिस्र एव देवता:'-इति प्रतिज्ञापतः कुतो पायिचन्द्रशब्दयोरर्थभेदः? भेदे हि प्रतिज्ञाहानिः स्यात्, अपि च भेदेऽभिप्रेते नैकवचनेन निरदेक्ष्यदन्तरिक्षस्थान इति, अभिधानमात्रे भिन्नेऽप्यभिधेयस्य चाभेदे अन्तरिक्षमस्य स्थान- मित्युपपत्तेः। पप्ठ्य कवचनो विशेष्योऽन्तरिक्षस्थानशब्देन विशेष्यते, इतरथा ह्यन्तरिक्षस्थानी इत्यवक्षत् द्वयोविशेष्ययोः । अपि च "धायचायाहि दर्शत"-इति (ऋ० सं०१, १, ३, १)। वायो' प्राधान्यस्तुतिमुदाहृत्यतां निरुच्य तस्यां सोमपानसम्बन्ध. मुपलक्ष्य, ऐन्द्रत्वं च सोमस्यावेत्य “अंशुरंशुष्टे” इत्येतस्मिन्, "आ त्वमिन्द्राय प्यायस्व” “तुभ्यमिन्द्रः प्यायताम्" इति नान्यत्रेन्द्रशब्दात मुख्याभिसम्वन्धिनो मध्यमात् सोमपान सम्भ- पतीति प्रतीत्य घायुशब्दस्येन्द्रशब्दस्य समानार्थतां ढमयधार्य अमृप्यमाणो घायुशब्दस्य मध्यमादर्थान्तरे वृत्तिमपर्यायशब्द- ·* निरुतम् * [उत्तरषद्कम् पादिनमाक्षिपनाह "कमन्यं मध्यमादेवमवक्ष्यत्"--इति । उत्तर- मपि च यमुदाजहार निगमं "तस्यैपा परा भवति"-इत्युपोद्ध- त्यैतदैन्द्रादेव सूक्तात् “अस्येन्द्रस्य पायोर्यथा भक्षो न चिदस्येत्, तथा अन्नमेवमभिवहेयुः इति पायुशब्दस्येन्द्रविशेषणत्वं प्रतीत्य इन्द्रप्रधानत्वात् सूक्तस्य च इन्द्र उपात्तः। तस्मादाचार्य्यस्य मध्यमपर्यायवचनायेतो शब्दाविति ॥ सत्यपि तु पर्यायवचनत्वे मुख्यतरः सम्बन्धो मध्यमस्येन्द्र शब्देन, तथा घायुवरुणेन्द्रादिभिः। तत् कुतः ? तथा निगमे दर्शनात्,-*सा प्रथमा संस्कृतिर्विश्ववारा स प्रथमो घरुणो मित्रो अग्निः। स प्रथमो वृहस्पतिश्चिकित्वस्तिस्मा ३ इन्द्राय सुतमाजुहोत स्वाहा"-इति। सा प्रथमा संस्कृतिरित्येतस्मि- छुकामन्थिनोहवनमन्त्रे यो मध्यमो घरुणोऽपि मित्रोऽग्नि, तस्मे बन्द्राय सुतम् आजुहोत इतिघरुणादीन्यनुक्रम्य विशेषतश्चतुर्थ्यन्तेन इन्द्रशब्देन सम्प्रदानेन सम्बनाति तस्मै मध्यमायेन्द्रायेति, तस्मात् सम्प्रदानेन सामानाधिकरण्यात् मन्त्रान्ते मध्यमशब्देन्द्रशब्दयो. मुख्यतरः सम्बन्ध इति गम्यते, यथा मध्यमस्य ज्योतिषो मुख्यः सम्बन्ध इन्द्रशब्देन, ततरयोरपि पार्थिवोत्तमयोरग्निसूर्यशब्दा. भ्याम्, प्रसिद्धतरत्वात् सम्बन्धस्य, न तथेतरजर्जातवेदःप्रम- तिभिः। सति च गौणमुख्यत्वे युक्तं यदग्न्यभिधानेन प्रसिद्धतर- सम्बन्धन पार्थिवस्य ज्योतिष उपदेशः क्रियते, न जातवेदः- प्रभृतिभिः, तथोत्तमस्य सूर्यशब्देन उपदेशः क्रियते,न सवितृभग. प्रभृतिभिरिति ॥

·७४४ अ०२पा० १ख.] *देवतं काण्डम् * कस्मात् पुनर्मध्यमस्य शब्दद्वयेनोपदेशः क्रियते, पाथियोत्त- मयोरेकैकेन ? इति। मध्यमस्य हि द्वौ कर्मात्मानौ विद्युद्वा. य्याख्यो। तयोरनित्यदर्शनाएको विद्युदाख्य', नित्यदर्शनस्तु घाय्याख्यः त्यगिन्द्रियप्रत्यक्षः। तत् कथं नाम त्रिप्वपि स्थाने. प्पभिमानिन्यो देवताः कर्मात्मभिरवैषम्येण प्रत्यक्षत एघोपदिष्टाः स्युः ? इत्यतः “घायुर्मध्यमस्थानः"--इति घाय्वाख्येन कर्मात्मना मध्यमस्थानमुद्दिश्यामुख्यत्वाद घाय्वभिधानस्य, मुख्यत्वाच्चै- न्द्राभिधानस्य “इन्द्रो वा" - इत्याह । एवमुभयं कृतं भविष्यति, --अनुपरतक्रियाव्यापारता व मध्यमस्य वाय्याख्येन कर्मात्मना इतरज्योतिर्विदर्शिता भविष्यति, मुख्येन चेन्द्रशब्देन मुख्यः सम्बन्धोऽपरिहापितो भविष्यतीत्युभयमुक्तम्,-"घायुर्वेन्द्रो पान्त- रिक्षस्थान.".-~-इति। न तु पार्थिवोत्तमयोद्वों द्वो कर्मात्मानी स्तो यथा मध्यमस्थानस्य, तस्माददोषो मध्यमस्याभिधानद्वयो- ताविति॥ आह, यदिदमभिधानबहुत्वं जातवेदो वैश्वानर इत्येवमादि, त्रित्वे सत्येतत् किं कृतम् ? इति । उच्यते,-"तासां माहा- भाग्यात् एकैकस्या अपि वहनि नामधेयानि भवन्ति” | तासामेय तिसृणामग्न्यादोनों माहाभाग्यात् ऐश्वर्ययोगात् एकात्मानमने- कधा विकुर्वतीनाम् एकैकस्याः प्रतिविकारं जातवेदः, वैश्यानरः, वरुणः, रुद्रः, अश्विनी, उषा इत्येवमादीनि घहूनि नामधेयानि, भवन्ति, प्रतिस्थानं स्वप्नकृत्यभेदादैकात्म्यवदेवकत्वं न जहाति “सा सा देवतेति ॥

·**निरुतम् * - [उत्तरपट्कम् *अपि पा कर्मपृथत्तवात्” । अपि चैवं विकरणघमित्वादभि- नप्रकृतीनां यहुनामता। अपि वा स्वं स्वमात्मानमविकुवंतीनामे- पानेककर्मयोगात् पृथक्कर्महेतुको नामधेयलाभः स्यात् । को दृष्टान्तः ? "यथा" होता, अध्वर्यु , ब्रह्मा, उद्गाता, इति अपि एकस्य सतः" कुण्डपायिनामयने । तत्र हि सप्त दीक्षन्ते, त एव च स्वयं फर्म कुर्वते, तेषां पट, पोडशानां पायेण फर्म कुर्वते, तत् कर्म कुर्वाणाःतदास्या भवन्ति, यथा लोके कारकलावकपाच- कादयः । तदेतत् प्रदर्शितं भवति, न किश्चिदप्यत्र गोणममि- धानम्, संविज्ञानपदत्ये त्वग्न्यादोना संज्ञाशब्दानां तेषां कारका- दिशब्दैरेप विशेषो यदग्रनयनादिगुणयोगेऽप्यसति नाग्न्यादीन् जहति, कारकादिशब्दास्तु करणादियोगसमनन्तरमेव कारकादीन् जहति । एवमेतद्गौणत्वमभिधानानामपेक्ष्योक्तम्,-"अपि वा कर्मपृथत्तयात्" इति । अपि वैश्वर्य्यादुभयथापि शक्यप्रतीघात उपपद्यत एकैकस्या अपि बहुनामतेति ॥ अपि वा पृथगेय स्युः पृथग्धि स्तुतयो भवन्ति” । अपि चैवं यथोक्तमेकैकस्या महाभाग्यात्'कर्मपृथतवादा पहुनामता। अपि पा पृथक् पृथक् अत्यन्तभिन्ना एवोत्पत्तिकेन भेदेन स्युरिति याशिका आहुः-"पृथक् हि स्तुतयाँ भवन्ति - इति । पुत एतत् यामिका आहुः? इति । अधियज्ञे हि स्तुतिनियमो भवत्य- मिधाननियमश्चेति । अधियझमिति . व्याख्येयम्, -"पृथग्धि म्तुतयो भवन्ति"-इति होति हेतो, यस्मात् पृथक् पृथक अग्न्यादीनां स्तुतयो भवन्ति ।-पृथगग्ने - अग्निमीले”. इत्ये- ·७० २पा०ख०]] * दैवतं काण्डम् * धमाधा:-इति (ऋ० सं१, १, १, १)। पृथग जातवेदसः-- अग्निलिङ्ग सूक्तम् “प्र नून जातवेदसम्" इति, (ऋ० सं०८, ८, ४६, १)। पृथगिन्द्रस्य -"हरिभ्याम्" पृथग्यायोः- "नियुद्धिः" 'पृथक् सूर्यस्य हरिद्भिः, पूष्णोऽजाभिः, अरुणीभिर्गोभिरुपसाम् । स्तुतिव्यवहारे च प्रायश्चित्तम् , तदनुपपन्नश्च पर्यायवचनत्वे तेयाम् । घय स्तुतिनियमात् पश्याम. पृथक् पृथगग्निवैश्वानर- प्रभृतय इति॥ "तथाभिधानानि"। यथैव हि स्तुतिभेदात् स्तुत्यभेद , एवमेवाभिधानभेदादभिधेयभेदोऽपि भवितुमर्हति । प्रसिद्धतरं चेद लोके प्रत्यभिधानमर्थभेद इति, न तथैकस्यानेकाभिधानता। तस्मात् पृथक पृथगग्निजातवेदोवैश्वानरादिशब्दानामभिधेया इति स्थिति । स्तुतिप्नेय हि अभिधानभेदत इति समानार्थता हेत्वो.? इति चेत्, न, विधावप्यभिधाननियमदर्शनात्,- "आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत्” इति येनैवाभिधानेन चोद्यते, तेनेच निर्वपणादारभ्य समाप्यते, तस्मादसमानार्थतेति ॥ “यथो एतत्” यत् पुनरेतदुक्तम् “कर्मपृथत्त्वादिति”। अनै. कान्तिक एष दृष्टान्त , दृशे हि प्रातिभेदात् प्रतिकर्मभेदः, सा च पृथत्मादियास्था माहाभाग्यादित्याचार्यणात्र पृथत्तो हेतुर्न प्रयुक्त , दृष्ट एच हि याशिकपक्षे प्रत्यभिधानमर्थभेद इति। तत् किमेकत्वं नास्त्येव' तनास्ति, गुणतः ॥ कथम् ? "तत्र सस्थानकत्व सम्भोगैकत्व व उपेक्षितव्यम् । तत्र तस्मिन् पृथत्त्वे सति संस्थानकत्वं सम्भागकत्व च उपपत्तित ·७५२ निरुक्तम् [उत्तरपट्कम् ईक्षितव्यम् । तत्र दृष्टान्तः,-"यथा पृथिव्यां मनुष्याः पशवो देवा इति स्थानकत्वम्, सम्भोगैकत्वं च दृश्यते”। सह स्थान- तया एकत्वं' स्थानकत्वम्, पृथिवीत्युक्ते यावतां सह भावेन समान स्थानम्, ते सर्वे तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते, एपमुत्तरयोरपि स्थानयोः। एवम्प्रकारमेकत्वं सम्भोगैकत्वं चोपेक्षितव्यम् । सम्भोगहेतुकमेकत्वं सम्भोगेकत्वम्। सम्भोगो नाम इतरेतरोप- कारित्वम्, समानकार्यतेत्यर्थः । तच पुनर्मिस्थानानामपि भवति, किमङ्ग पुनः समानरयानानामिति । यथा पृथिव्याः पर्जन्येन च, पायादित्याभ्या च सम्भोगः" । कथम् ? पृथियो। पध्युत्पत्ती स्वकार्यारम्मे पर्जन्यवायवादित्यकृतमुपकारमपेक्षते । तदुक्तम्,-"त्रयस्तपन्ति पृथिवीमनूपा.” इति (मृ० सं०७, ७, १६, ३)। “अग्निना च: इतरस्य लोकस्य”। तदप्युक्तम् , “अग्नि इतो वृष्टिं समीरति, "दिवं जिन्वन्त्यग्नयः" इति च (ऋ० सं० २, ३, २३, ५)। तदेवम्प्रकारमेकत्वं कार्येकत्वात् स्थानकत्याद्वा भाकं न प्रतिषिध्यते, लोकेऽपि समानकार्यता भवति येपा तेपामेक्पमित्युच्यते । कः पुनरत्राविरोधी भेदाभेदे दृष्टान्त.? इति। उभये हि प्रमाणं भेदाभेदवादिन -आत्मचिन्नैरुतयाशिकाः, न हि ते स्वम- नीपिकया भेदाभेदी प्रकल्पयन्ति, किन्तर्हि ? मन्त्रार्थमुद्दिश्य । तस्माद् धक्कय. समासो दृष्टान्त ? उच्यते,-"तत्र एतत् नर- राष्ट्रम् इप"। यथा राष्ट्रमित्यभेदः, नरा इति भेदः, एवं पृथिव्य- मिरित्यभेदः, जातयेदा वैश्वानर इति भेदः। एवमुत्तरयोरपि - ·७० २पा० ख० दैवतं काण्डम् * स्थानयोः। तथा आत्मेत्यभेद., लोकाश्च लोकिनश्चेति भेदः । सर्वत्रच सामान्यविशेषधर्मो द्रष्टव्यः। पुरुपबुध्यपेक्षातश्च गुण- प्रधानतोऽपेक्षा पुरुषानुरागविशेषतः ॥ तत्रैवं सति आत्मविद आत्मनि त्रित्वनानात्वे गुणोकृत्य तद. गप्रत्यङ्गभावेन कल्पयित्वैकमात्मनं पश्यन्ति । तथा नानात्वैकत्वे नरुक्ता इति त्रित्ये, तथा त्रित्वैकत्वे याशिका नानात् । एवमेपा. मविरोधः। अस्ति हि शब्दार्थयोः वक्तृप्रतिवक्तृवशेन तद्बुद्धय. पेक्षया अन्ययव्यतिरेकाभ्यां धर्तितुं शक्ति , न तु स्वाभाविकमभि- धानाभिधेयसम्बन्धमातकमप्रध्यघमानायभिधानाभिधेयो जही- ताम्, न ह्यग्नेरघमास्यं प्रत्यवभासनशक्तिः, अवभास्यस्य चावभास्यमानता शक्तिय॑चधानमन्तरेण विहन्यते, न घरतकं स्वयमप्यधीतको विकल्पते । वैदिकानां पदचाक्यप्रमाणानामात्म- भावानु -शयवशेनात्मचिन्नरुक्तयाशिका वेदस्याविपर्यासिनीमप्य- ध्यात्माधिदेवाधियज्ञविषय नियतामाभिधानशक्ति विपOसिनी- मिव मन्यमाना परस्परतो विपर्यस्यन्ते। तदेतत् सर्वथापि भेदाभेदयर्ति देवतासतत्वं यथाग्रहं वक्तप्रतियक्तृवशेन प्रख्याति- मुपनयत् । स्तुतिरूपकणात्मनोऽर्थसतत्व तथाभूतं मन्त्रैराथि. क्रियते। तदुक्तम्,–“तत्रोपमाथन युद्धघर्णा भवन्ति”-इति, दर्शितञ्चतन्मन्त्रेण,-"न त्वं युयुत्से"-~~-इति । निष्ठितरूपत्येन स्वे स्वे विषयेऽध्यात्मादो परमार्थतया ऐकात्म्ये निष्ठा, तदन्तत्वात् वाव.। तदुक्तम्,-"यतो वाचो निवर्तन्ते"- इति ॥१॥ - ·-- अरपारख०] * देवतं काण्डम् * ७५५ उदस्तसाकृतिः, सर्गस्थित्योरुपात्तसर्याकृतिः, तदेवमसाचना. कृतिः, सर्वाकृतिर्वा ? इत्यनास्पदभूतोऽस्याश्चिन्ताया आत्म. चित्पक्षः। अथ पुनर्यदासावुपातत्रिस्थानावस्थो नैरुक्तपक्षाभिमतमग्नि- चायुसूर्यभावं विभर्ति, तदापि प्रत्यक्षत्वादविषयत्वमस्या- श्चिन्ताया। प्रत्यक्षत्वात्तेपामपौरुषेयविध्यस्य तत्पक्षेऽप्याकार. चिन्ता विषयाभावादुदस्यत एव । अथ पुनर्याज्ञिकानां यावदभिधानं देवतापक्षवादिनाम् अग्निवायुसूर्याभिधानानि प्रत्यक्षार्थाभिधानसम्बन्धीनि, जात- वेदोरुदेन्द्रपर्जन्याश्चिप्रभृतीन्यप्रत्यक्षार्थाभिसम्वन्धीनि, शब्दमानं प्रत्यक्षम् । अभिधानाना लोके दृष्टमाकृतिपदार्थवत्त्वम् । अनाकारार्थयत्त्वञ्च, रदेन्द्रादीनां शब्दानां मन्त्रगतानां लोकिकै- मनुष्यादिशब्दैावात्माकाशादिभिर्चाभिधानत्त्वं तुल्यम् ? तत्र- तद् भवति, अप्रत्यक्षत्वाद्रुद्रायभिधानानामर्थस्य,-किन्नुखल्वमी रद्रादिशब्द मनुष्यादिशब्दवदाकारयदर्थेनार्थवन्तः, उत पाय्या- रमाकाशादिशब्दवदनाकारण ? इति ॥ एचमयमस्याश्चिन्ताया याज्ञिकपक्षो विषय. “अपि पा पृथगेव "---इति । अतएव यानिकपक्षादनन्तरमिदमारब्धम्,- "अथाकारचिन्तन देवानाम्" इति ॥ किमाकारस्य विन्त्यते,-किमस्ति उत नास्ति? इति । यद्यस्ति कीदृश.१ इह द्विविधा आकारिणोऽर्थाः,-चेतना. श्रावेतनाश्च । तत्र चेतना मनुष्यादयः, अचेतनाश्च पाषाणादयः ।

·१५४
इन्द्र स्थविरस्य
• * निरुक्तम् । [...उधरपटकम्
अथाकारचिन्तनं देवताना र पुरुषविधाः स्युरित्येक
चेतनावद्वद्धि स्तुतयो 'भवन्ति तथाभिधानान्यथापि
पौरुपविधिकरङ्गः संस्तूयन्ते । ऋया
वाह यत्सगृभ्रणा मघवन् काशिरित । अथापि पौरुपविधि-
कद्रव्यसंयोगः । आ द्वाभ्यां हरिभ्यामिन्द्र याहि कल्याणी.
र्जाया सुरणं गृहे ते । अथापि पौरुपविधिक कर्मभिः ।
अद्धीन्द्र पिय च प्रस्थितस्य । आथु कर्ण श्रुधा हवम्
।।२ (६)॥
“अथाकारचिन्तनं देवतानाम् । माह-माहाभाग्याद
देवताया पिफरणधर्मियादनियम आफारे, अथ नियमः?
नन्वैश्वर्यव्याघातामाहाभाग्या पताया इत्येतद्वयाहन्यते, तस्माद.
थाकारचिन्तनं देवतानामित्येतदनारभ्यम् ? उच्यते,—आरभ्यमेव ।
प्रकृतिसत्तामनपेक्ष्य विकरणं नाम देवताधर्मों नास्ति, तस्मात्
प्रकृतिश्चिन्त्यते देवतायाः। अपि च, यत एवेश्वरा देवास्तत
एवोमयमादित्वात् किमाकारपत्य स्वभावो देवतायाः अथवा
निराकारवत्त्वम् ? इति सतत्त्वपरिज्ञानाय विन्त्यते ।।
अस्तु तावदियं चिन्ता, किमिदमविशेषेण पक्षत्रयमस्या--
चिन्ताया विषय , उत पा कस्मिंश्चिदेवैकस्मिन् पक्षे द्वयोर्वैत.
चिन्स्यते । इति ॥
इह तायदात्मविदामेक मात्मा स प्राग्विकारापत्ते सन्मात्र
-

·तव ७०२पा० ख०] देवतं काण्डम् हारियोजनस्यानुवाक्या। हे भगवन् ! 'इन्द्र !' 'अपाः' पीत. पानसि 'सोमम्' एतस्मिन् कर्मणि । स त्व पुनः 'अस्तं गृह 'प्रयाहिं'। यस्मात् तव 'कल्याणीः जायाः' 'तत्र' 'वृहतः' च 'रथस्य' 'निधान' रथशाला, 'विमोचन' व 'घाजिनः' जित्वा, संग्राममागतस्य, 'दक्षिणावत्' अन्यदपि, 'सुरणं' यद्यद्रमणीयं तत्तत्सर्व ते' 'गृह' वर्तते। तस्मात् पुनरस्तं प्रयाहि । --एवमेतयोर्मन्त्रयोर्हरिगृहजायारथाभिलम्बन्धात् पौरुषवि. ध्यमिन्द्रस्य, न हपौरुपविध्ये सति सम्बन्धो जायादिभिरस्ति । “अथापि" अयमपरो हेतुः पौरुपविध्ये। कतमः ? “पौरुप- विधिः कर्मभिः” सस्तूयन्ते देवताः । तद्यथा,-"अद्धीन्द्र मिव च प्रस्थितस्य” “आ श्रुत्कर्ण श्रुधी हवम्” । “इद हविर्मघवन् तुभ्यं रातं प्रति सम्राडहणानो गृभाय । तुभ्यं सुतो मघवन तुभ्य पक्को द्धीन्द्र पियं च प्रस्थितस्य ॥" -इति (ऋ० सं०८, ६, २१, २)। अग्नियुतो नाम स्थूरपुत्रः, तस्यार्पम् । त्रिष्टुप् । ऐन्द्री । हे 'मघवन् ! 'इन्द्र !' 'इद' 'हविः' आज्यादिकम् , 'तुभ्यं रातम्' मनसास्माभिः निरुप्तम् , पूर्व निर्धप- णादी संस्कारकाले । तदिदानी हे 'सम्राट् !' 'अहणानः', अहणम् 'प्रतिगृभाय' प्रतिगृहाण । अपि च 'तुभ्यं' त्वदर्थमेवायं 'सुतः' अभियुतः सोमः । अपि च हे 'मघवन् ! त्यदर्थमेचैपः पुरोडाशः 'प: । स त्वम् अस्य सोमस्य 'प्रस्थितस्य' 'अद्धि पिय च" स्वमंशमिति शेषः।

·- '* निरुतम् * उत्तरपटकम् "यत् सङ्गृभ्णा मघवन् काशिरित्ते” इति (१० सं० ३, २,१,५)। व्याख्यातः शेषः । एवमस्मिन् मन्त्रद्वये बाहुमुष्टि- सम्बन्धदर्शनात् स्तुत्यस्येन्द्रस्य पौरुषविध्यम्, अन्यथा हि वित- थाभिधानत्वं मन्त्रयोः, तथा व सत्यानर्थक्यं मन्त्राणाम, सर्वेषां शास्त्रस्य च तदर्थलक्षणभूतस्य । तन्मा भूदित्यवश्यमेवेष्टव्यं पौरपविध्यं देवतानामिति ॥ अथापि” अयमप्यपरो हेतुः पौरपविध्ये देवतानाम्- “पौरुषविधिकः द्रव्यसंयोग"। तद्यथा' "आ द्वाभ्यां हरि- भ्यामिन्द्र याहि" "कल्याणीwया सुरण गृहे ते” 1-- "आ द्वाभ्या हरिभ्यामिन्द्र याह्या चतुर्भिरा पड्भिह यमानः । आष्टाभिर्दशभिः सोमपेयमयं सुतः सुमख मा मृधस्कः॥” इति (ऋ० सं० २, ६, २१, ४)। गृत्समद ऋपिः । ऐन्द्री। त्रिष्टुप् । हे भगवन् ! 'इन्द्र!' यदि तावत् तव द्वो हरी सन्निहिती, ततस्तावेच रथे युक्तवा, ताभ्याम् 'हरिभ्याम्' 'मायाहि' । अथ चत्वारः ? ततस्तैः 'चतुर्मि.' अथ षट् ? ततस्तैः 'पड्भि' 'आ' याहि । इदं 'सोमपेय' सोमपानकर्म प्रति । किम् ? इति । एवं बू महे,–'अय' 'सुत.' सोमोऽभिपुतः त्वदर्थम्, स त्वं हे 'सुमख' मुधन ! 'मा' केनचित् 'मृधः' संग्रामं 'क' कार्षीः, अविलम्वित. मागच्छेत्यभिप्रायः॥ ' 'अपा: सोममस्तमिन्द्र प्रयाहि कल्याणीर्जायाः सुरणं गृहे ते। यत्रा रथस्य वृहतो निधान विमोवन घाजिनो दक्षिणावत् ॥". इति (ऋ० सं० ३,३,२०,१)। विश्वामित्रस्यार्पम् । त्रिष्टुए।

·०२पा० ३ख०] * देवतं काण्डम् संस्तूयन्त इत्यचेतनेष्वप्येतद्भवत्यभिकन्दन्ति हरितेभिरास- भिरिति ग्रावस्तुतिर्यथो एतत्पौरुपविधिक व्यसंयोगैरित्ये. तदपि तादृशमेव सुखं रथं युयुजे सिन्धुरभिनमिति नदी- स्तुतिर्यथो एतत्पौरुषविधिकः कर्मभिरित्येतदपि तादृशमेव होतुश्चित् पूर्वे हविरयमाशतेति ग्रामस्तुतिरेवापि वोभयविधाः स्युरपि वा पुरुषविधानामेव सतां कर्मात्मान एते स्युर्यथा यज्ञो यजमानस्यैप चाख्यानसमयः ॥ ३ (७) । इति सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ७,२ ॥ “अपुरुषविधाः स्युः इत्यपरम्” दर्शन मिति पाक्यशेषः । तदुक्तम् “अपाच ज्योतिषश्च मिश्रीभावकर्मणो घर्षकर्म जायते, तत्रोपमार्थेन युद्धवर्णा भवन्ति"-इति विज्ञायते। तदाहुः "नेतदस्ति यद्देवासुरम्"-इति, “न त्वं युयुत्से”-इत्यपि चैतदुक्तमेय। "अपि तु यत् दृश्यते" देवानां किश्चित् अपुरुषविधम्" अपुरुषप्रकार तदित्यर्थः। तद्यथा-अग्नि, वायुः आदित्यः पृथिवी, चन्द्रमाः-इति । प्रत्यक्षत एतान्यपुरुषप्रकाराणि इत्ये. तेषामतोऽन्यथाभ्युपगमे दृष्टहानि स्यात् । न चैतदिष्टम् । तस्मा. पुरुषविधा अग्न्यादयः, तत्सामान्यादद्दा इन्द्रादयोऽपुरुषविधा', न हि मनुष्यत्ये तुल्ये केविदाकारिणः१ फेचिदनाकारिण इति, तथैव देवतानामपि हि न्यायः । तस्मादपुरुषविधा इति ।

·* निरुक्तम् * (उत्तरपट्कम् “आ श्रुत्कर्ण श्रुधी हवं नू विधिष्य में गिरः । इन्दु स्तोममम मम कृष्वा युजश्चिदन्तरम् ॥” इति (ऋ० सं० १, १, २०, ३,)। मधुच्छन्दस आर्यम् । अनुष्टुप् । ऐन्द्री। श्रोतारों यस्य कर्णो अप्रतिहतश्रवणी सर्वत्र, स भवति श्रुत्कर्णः, तस्य सम्योधनम्-हे 'श्रुत्कर्ण!' 'आ' आभिमुल्येन 'ध्रुधि' श्रुण त्वम् 'हवम्' आह्वानमस्माकम् । श्रुत्वा च 'नू चित्' पुराण इस 'दधिष्य' धारयस्व, एता' अस्मदुगिर.' हृदयेन। किञ्च, हे भगवन् ! इन्द्र ! 'मम' 'इमं स्तोमम्' 'युज.' त्वयुक्तस्य त्यां प्रत्याहृतस्य पुन पुनरपि व वतः 'कृष्य' कुरुष्व श्रोतुम् 'अन्तरम्' क्षणमित्यर्थः। एवमनयोर्मन्त्रयोरध्याणुहीति आमन्त्रणपूर्यकादरश्रयण- पूर्वको विनियोग , स न सम्भवत्र्यपौरपबिध्ये, न हि गवा दयोऽध्याटणुहीत्युक्ताः किञ्चित् प्रपद्यन्ते । तस्मात् कार्य- कारणसनिवेशो मनुष्यपहघतानाम्, कार्यकारणपेक्ष च विज्ञानम् । तदेवमेतेभ्यो मन्त्रदर्शनेभ्य. स्थितं पौरुषविध्यं मन्त्र- देवतानामिति ॥ २६॥ अपुरुषविधाः स्युरित्यपरमपितु यद् दृश्यतेऽपुरुपविध तद्यथाग्निर्वायुरादित्यः पृथिवी चन्द्रमा इति यथो एतच्चे- तनावद्वद्धि स्तुतयो भवन्तीत्यचेतनान्यप्येवं स्तूयन्ते यथाक्ष- प्रभृतीन्योपधिपर्यन्तानि यथो एतत्पौरुपविधिकरङ्ग . .

·१० २पा० ३ख०] * देवतं काण्डम् # ७६१ संस्तूयन्त इत्यचेतनेष्वप्येतद्भवत्यभिक्रन्दन्ति हरितेभिरास- भिरिति ग्रावस्तुतिर्यथो एतत्पौरुपविधिकद्र व्यसंयोगैरित्ये- तदपि तादृशमेव सुखं रथं युयुजे सिन्धुरसिनमिति नदी. स्तुतिर्यथो एतत्पौरुपविधिकः कर्मभिरित्येतदपि तादृशमेव होतुश्चित् पूर्वे हविरद्यमाशतेति ग्रावस्तुतिरेवापि वोभयविधाः स्युरपि वा पुरुषविधानामेव सतां कर्मात्मान एते स्युर्यथा यज्ञो यजमानस्यैप चाख्यानसमयः ॥ ३ (७)॥ इति सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः।। ७,२ ॥ “अपुरुषविधाः स्युः इत्यपरम्” दर्शनमिति घाक्यशेषः । तदुक्तम् “अपाञ्च ज्योतिषश्च मिधीभावकर्मणो घर्षकर्म जायते, तत्रोपमार्थेन युद्धवर्णा भवन्ति" इति विज्ञायते। तदाहुः "नेतदस्ति यद्देपासुरम्”-इति, “न त्वं युयुत्से"-इत्यपि चैतदुक्तमेव । “अपि तु यत् दृश्यते" देवानां किञ्चिन् “अपुरुषधिधम्" अपुरुषप्रकार तदित्यर्थः। “तद्यथा-अग्नि, पायुः आदित्यः पृथिवी, चन्द्रमाः इति । प्रत्यक्षत एतान्यपुरुषप्रकाराणि इत्ये. तेषामतोऽन्यथाभ्युपगमे दृष्टहानि स्यात् । न चैतदिष्टम् । तस्मा. दपुरुषविधा आन्यादयः, तत्सामान्यादृष्टा इन्द्रादयोऽपुरुषविधा', न हि मनुष्यत्वे तुल्ये केविदाकारिण. केचिदनाकारिण इति, तथप देवतानामपि हि न्यायः । तस्मादपुरपयिधा इति ।

·@ निरुक्तम् , उत्तरपट्कम् "यथो एतत् चेतनावद्वत् हि स्तुतयः भवन्ति इति, अचेतना न्यपि एवं स्तूयन्ते, यथा-अक्षप्रभृतोनि ओपधिपर्य्यन्तानि” ! तस्मात् चेतनावत्स्तुतिमत्त्यमहेतुः पौरुषविध्ये देवतानाम् , अचेतनेष्वप्यक्षादिषु चेतनायत्स्तुते एत्वादिति । “यथो एतत् पौरुषविधिकः अङ्गःसंस्तूयन्ते इति” अयमप्य. हेतुः, व्यभिवरित्वात् , अचेतनेषु अपि एतत् भवति" तद्यथा- "प्रावस्तुति.” । “ए ते घदन्ति शतवत् सहस्रपकिन्दन्ति हरितेभिरासभिः। विप्ट्वी ग्रावाणः सुकृत सुकृत्यया होतुश्चित पूर्व हविरद्यमाशत ॥” इति (ऋ० सं० ८, ४, २६, २)। अर्युद- स्यार्पम् । जगती। ग्रावस्तुतिः। 'एने' 'ग्रावाणः' अभिपयकर्म कुर्वाणाः 'वदन्ति' । कथम् ? 'शतवत्' शतमिय । 'सहस्त्रवत्' सहस्रमिय। शब्दयाहुल्याभिप्रायम् 'अभिकन्दन्ति' आह्वयन्ति सोमपातृन्-आगच्छतास्माभिरभिपतं सोमं पातुमिति । 'हरि- तेभिः सोमसमर्गात् हरिद्वणः 'आसमिः' आस्यैः । तत्र या इयं' 'विष्ट्वी' व्याप्ति प्राणाम् , एतया 'सुरुत्या' शोभनया कि यया एते 'सुकृत' शोभनस्य कर्मणः कर्तारः 'होतुः चित् पूर्वे' होतुरपि अग्नेः, मानुषहोतुर्वा पूर्व प्रथमतरम्, 'हविः' एतत् सोमाख्यम्, 'अद्यम्' अदनीयम् 'चाशत' अश्नन्ति । अभिषये सोमसंयोगः मात्रमशनमुपचर्यते प्रावणाम् । तस्मादपौरपविध्यमिति, न हि प्राणां यथाभूतान्यास्यानि सन्ति, यत्संयोगेन च स्तूयन्ते,तद्वदि- न्द्रादीनाप्ययथाभूतैर्वाहुमुष्ट्यादिभिःस्तुतिः स्यात् । तस्मादहेतुरय यत् “पौरुषविधिकैरङ्गःसंस्तूयन्ते"-इति। तस्मादपुरुषविधाः ॥

·देवतं काण्डम् - ७०२पा० ३ख “यथो एतत् पौरुषविधिकः द्रव्यसयोगः इति, एतत् अपि- तादृशम् एव" औपचारिकम्, रूपकमात्रमित्यर्थः, यथैव हि मास्यादिकल्पना दृष्टव्यभिचारित्वात् प्रावप्रभृतिषु न सम्भवति रूपकमात्र स्तुन्यथं सङ्कल्पतो बाह्वादिकार्यसिद्धिः, एवं हरिरथ- जायादिस्तुतयो रूपकमात्रमिति । अपि च “सुखं रथं युयुजे सिन्धुरश्विनम्-इति नदीस्तुतिः” न चास्यां स्तुतौ यथाभूता- र्थत्वोपपत्तिरस्ति, असम्भवात् । कथमसम्भवः ? न ह्य दकात्मि. काया नद्या पहन्त्या रथेऽघस्थानं सम्भवति । "सुखं रथं युयुजे सिन्धुरश्चिन तेन पाजं सनिषदस्सिनाजी। महान् ह्यस्य महिमा पनम्यतेऽदग्धस्यस्वयशसोविरशिनः इति (ऋ० स. ८, ३, ७, ४)। सिन्धुक्षिनाम प्रियमेधसः पुत्रः, तस्येयमार्षम् । जगता। नदोस्तुति । 'सुख' सुखहेतुं लोकस्य, 'रथं रहणमुदकम् 'युयुजे' युक्तवती 'सिन्धु' नदी 'अश्विनम्' अशनेन व्यापनेन तद्वन्तम् उदकरथम् । 'तेन' 'वाजम्' अन्नम् 'सनिषत्' सम्भजनवती उत्पादितवती 'अस्मिन्' 'आजो' संग्रामे यतो यतो गच्छति, ततस्ततो ब्रोह्यादि अन्नम् अभिनिष्पादयती. त्यर्थ । तस्माच्चायमुदकरथोऽन्नमभिनिष्पादयति, तस्मात् तस्य 'महान्' 'महिमा' माहाभाग्य 'पनस्यते'स्तूयते स्तोतृभिः। अदब्धस्य' अनुपर्हिसितस्य, 'स्वयशस.' स्वायत्तकीर्तः, 'विरशिन. विरपण शीलस्य शब्दकारिण इत्यर्थ । रथमिष अश्विनम् इति केचित् ॥ तदेवमादिष्वसम्भवात् मुख्यार्थकल्पनाया', सर्वत्र रूपक- प्रयादा. स्तुतय इत्युपेक्ष्यम् । 1 ·*निएकम् * [उत्तरपट्कम् "यथो पतन् पौरुषविधिकः कर्ममिः-इति, अपि तादृशम् एच 1-'होतुश्चित् पूर्ये हपिरद्यमाशत (१० सं०८,४, २६, २) इति” अशनशकिक्रियया ग्रावाणः स्तूयन्ते, न च पुनर्मा राणां यथाभूनमशनमस्ति । तस्मादिदमपि रूपकमेव ॥ "एते प. दन्ति"-इत्यत्र व्याप्यातम् ॥ “अपि था उभयविधाः स्युः” । उभयहेतप्रामाण्यात् ॥ “अपे घाऽपुरुषविधानामेव सताम्" पृथियादीनां "कर्मात्मन एते स्युः" अपुरुषविधाः क्षितिजलादयः । परे तु, अधिष्ठातारः पुरुषविग्रहाः, एवमुभयोः प्रत्यक्षागमयोरप्यनुग्रहः स्तोभविष्यति । “यथा,-यज्ञः यजमानस्य" कर्मात्मा, इदमेनेनाङ्ग सस्क्रियते, इदमेनेनाङ्गमुपनीयत इति सस्कृतममुष्मिन् लोके परैति इति च विज्ञायते । "एप च आख्यानसमयः" । भारते चाख्यानसमय एप एच सिद्धान्त इत्यर्थः।-पृथिवी, स्रोरूपेण भारावतारणाय ब्रह्माणं ययाचे । अग्निश्च ब्राह्मणरूपेण वासुदेवार्जुनाचुभी खाण्डवं ययावे। पुरुषरूपेणाग्निरूपेण च खाण्डवं ददाह । इत्येवमादि ॥ तदेतच्चतुर्दा भिद्यते,मन्त्रार्थदर्शनादेव ।-(१) पौरुषविध्यम्, (२) अपौरुषविध्यम् , (३) कर्मार्थात्मोभय विध्यम् , (४) नित्य- मोभवविध्यमेवेति । सर्व चैतदुपपद्यते, माहाभाग्ये सत्यश्वर्यात्, कथमिव देवता न स्यात्-अमूर्त्ता, मूर्ता, एकथा, द्विधा, बहुधा चेति यथा तु वर्तमानामपश्यन् मन्त्रदृशः तथा तथा अस्तुवन् , सर्वथैवादोषः, फलदर्शनात् । नानावस्थादर्शनवदाण्यातृणां ·७०३पा० ख०] * देवतं काण्डम् * परिदेवनानिन्दादिष्वपि चन्द्रादीनां कामकारतस्तद्रूपमपस्थिताना सा सा स्तुतिरेव, न निन्दा । उक्तश्च,-"हीना न निन्दा स्तुतिरेष सास्या देवान् मर्त्य सम्यगभिष्टुयात् कः। शक्तिक्षयेऽप्यध्य- चस्यन्ति शिष्टाः स्तोतुं न पश्यन्ति गति यतोऽन्याम् ॥"- इति ॥ ३(७)॥ इति निरुक्तवृत्ती द्वादशाध्यायस्य (सप्तमाध्यायस्य) द्वितीयः पादः ॥ ७,२,॥ तृतीयः पादः॥ तिस एव देवता इत्युक्त पुरस्तात्तासां भक्तिसाहचर्य व्याख्यास्यामोऽथैतान्यग्निभक्तीन्ययं लोकः प्रातःसवनं वसन्तो गायत्री त्रिरत् स्तोमो रथन्तरंसाम ये च देवगणाः समाम्नानाः प्रथम स्थानेऽनायी पृथिवोलेति स्त्रियोऽयास्य कर्म वहनश्च हविपामावाहनश्च देवतानां यच्च किञ्चिद् दार्टि- विपयिकमग्निकर्मव तदथास्य संस्तविका देवा इन्द्रः सोमो वरुणः पर्जन्य ऋतर आग्नावैष्णवञ्च हविर्न वृक् संस्तविकी ·* नियकम् * [उत्तरपट्कम् दशवयीपु विद्यतेऽथाप्याग्नापोष्णं हविर्न तु संस्तपत्तत्रता विभक्तिस्तुतिमृचमुदाहरन्ति ॥ १ (८)॥ अथाकारचिन्तन व्यवधानाद् देवतात्रयाधिकारस्य तद्विशेष. विषक्षया तदनुस्मृतये च स एतत् प्रकरोति," -“तिस्त्र एच देवता:-इति” । यः पुनस्तत्र विशेषणे विवक्षितः, स उच्यते, -"तासां भकिसानय्यं व्याख्यास्यामः"। तासामेव तिसृणां भक्तिसाहचर्यम् भकिश्च साहचर्यञ्च भक्तिकृत पा साह- चर्यमिति। लोकादीनामेवाग्न्यादिमिर्भजनं भक्तिः, सहबर. भावः साहचर्यम्। तत् किमर्थम् ? उच्यते, असं विज्ञातपदे मन्त्रे भत्या साहचर्येण पा यथा देवता गम्यतेत्येवमर्थ भक्ति- साहचर्यमुच्यते ॥ यद्य चमुच्यता तहि कानि किम्मतीनिइति। तदुच्यते, --"अथ एतानि अग्निभक्तीनि" । अथेति विशेपाधिकारे । अग्नि भजन्ते, अग्निना था भज्यन्ते-इत्यग्निभक्तीनि। कतमानि ? "अय लोक"-इत्येवमादीनि अग्निभक्तीन्यवगन्तव्यानि । “ये च देवगणाः समाम्नाता प्रथम स्थाने"। तयथा,-आमो, अक्षा', ग्रावाण , अमीशवः इत्येवमादीनि । “अग्नायी, पृथिवी, इला- इति स्त्रियः" । 'इला, पृथिवी, अग्नायो'-इति क्रमेण धक्तव्ये कमभेदोऽग्नायो तत्समानाख्यानात् सनिष्टतरा, न पृथिवीति, तस्मात् प्रथममुच्यते, तत पृथियाश्रयसम्बन्धादग्नर्न तथेला, परोक्षादभिधेयस्य । 'आगो'-मध्ये 'तिस्रो देवी.'- तथा -- ·०३पा० ख०] * दैवतं काण्डम् # इत्यत्र इला, भारत्या धुस्थानाया अनन्तरं श्रूयमाणी, --श्रा नो यज्ञं भारती तूयमेघिलामनुष्यत् (ऋ० सं०८, ६. १, २)"--इति कथ पृथिवोस्थाना? इति। उच्यते,-अनुयाजेषु सामर्थ्यात्, “यां भारत्यादित्यरस्पृक्षत् सरस्वतीम रुदैर्यज्ञमावोदिहवेलया वसुमत्या" '-इत्यतः सामर्थ्य मुन्नीय घसुसाहवर्ध्यात् इहैवेलयेति चाग्निभक्तिरिलेत्याह, रुद्रः साहचर्य्यात् सरस्वती मध्यस्थाना, आदित्यै. साहचर्यात् भारती द्यु स्थानेति ॥ "अथास्य कर्म" अथास्याग्नेः कर्म सहभावि, अनन्यदेवता- गामि, यत्सयोगादसत्यप्यग्निशब्दे आग्नेय एव मन्त्रो भवति । "वहनञ्च हविपाम्" इत्येवमादि । “दार्टिविपयिकम्” दृष्टयनुग्रहो यस्य विषय , तदार्षिविषयिकम् , प्रकाशादि कर्मेत्यर्थः । “अग्नि- कर्मैव तत्” इति पुनर्वचनमादरार्थम् , आध्यात्म्येऽपि यावान् कश्चित् प्रकाश इति ॥ "अथास्य संस्तविका देवाः” यैः सह अग्निः स्तूयते । संस्तयोतद्यथा, “इन्द्रः, सोम”–इत्येवमादयः । मन्त्रखमाघ- प्रदर्शनाय दाहरणम् । अग्नेः पूर्वनिपाताद् देवताद्वन्द्व मुख्यता।- "अग्न इन्द्रश्च दाशुपो दुरोणे सुतावतो यज्ञमिहोपयातम् । अमर्धन्ता सोमपेयाय देवा ॥” इति (ऋ० सं०३, १ २५, ४)। विश्वामित्रस्येयमार्यम् । विराट् । अनुष्टुप् । आग्रयणे विनियोगः । हे भगवन् ! 'अग्ने !' त्वम् इन्द्रः च' 'देवा' देवो अस्य दाशुषः' दत्तवतः हवींपि, यजमानस्य 'दुरोणे' यशगृहे 'सुतायत' अभिपु- सवतः 'यज्ञम् सोमम् ! 'अमर्धन्ता' मृधं संग्रामं कुर्वाणो अन्तरा . ।

·। सहचर. - निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् दशतयीपु विद्यतेऽथाप्याग्नापोष्णं हविर्न त संस्तवस्त–तां विभक्तिस्तुतिमृचमुदाहरन्ति ॥ १ (८)॥ अथाकारचिन्तनश्यवधानाद् देवतात्रयाधिकारस्य तद्धिशेष. विवक्षया तदनुस्मृतये च स एतत् प्रकरोति,"--"तिस्त्र एवं देवताः-इति"। यः पुनस्तत्र विशेषणे विवक्षितः, स उच्यते, -"तासा भक्तिसाहचर्य व्याख्यास्यामः”। तासामेव तिसृणां भक्तिसाहचर्यम् भक्तिश्च साहचर्यश्च भक्तिस्तं पा साह- चर्यमिति । लोकादीनामेवाग्न्यादिभिर्भजनं भक्ति, भाषः साहचर्यम्। तत् किमर्थम् ? उच्यते, असंविज्ञातपदे मन्त्रे भक्त्या साहचर्येण धा यथा देवता गम्यतेत्येवमर्थ भक्ति- साहचर्यमुच्यते ॥ यद्येवमुच्यता तहि कानि किम्भकीनि ? इति। तदुच्यते, -"अथ एतानि अग्निभक्तीनि"। अथेति विशेषाधिकार । अग्नि भजन्ते, अग्निना था भज्यन्ते-इत्यग्निभक्तीनि । कतमानि? "अय लोक" - इत्येवमादीनि अग्निभक्तीन्यवगन्तव्यानि । “येच देवगणाः समाम्नाताः प्रथमे स्थाने"। तद्यथा, आनी, अक्षाः, अभीशवः इत्येवमादीनि । “अग्नायी, पृथिवी, इला- इति स्त्रियः" । 'इला, पृथिमी, आनायो'-इति क्रमेण वक्तव्ये क्रमभेदोऽग्नायो तत्समानारयानात् सन्निकृष्टतरा, न पृथिवीति, तस्मात् प्रथममुव्यते, तत पृथियाश्रयसम्बन्धादग्नेर्न तथेला, परोक्षादभिधेयस्य । 'आप्री-मध्ये 'तिस्रो देवी:'- ग्रावाण', तथ ·७० मा० ख०] * देवतं काण्डम् * "अग्नी पर्जन्यावत धिय मेऽस्मिन् हये सुहया सुप्युति नः । इडामन्यो जनयद् गर्भमन्यः प्रजाय तारिप आधत्तमस्मे ॥” इति (ब्र० स० ४, ८, १६, ६) । पर्जन्येन संस्तयः । भरद्वाजस्यार्थम् । त्रिष्टुप् । है 'अग्नीपर्जन्यो !' युवाम् उच्येथे। 'अघतम्' आच्छतम् इमां 'धियं' इदं कर्म प्रति, 'मे' मम 'अस्मिन्' 'हवे' आह्वाने 'सुहवा' सुहवी स्वाहानौ 'सुष्टुति' शोभनामिमा स्तुति श्रोतुम्। भागत्य च श्रुत्वा इमाम् 'इडाम्' अन्नम् 'अन्यः' एक 'जनयत्' जनयतु, 'गर्भम् अन्यः' गर्भमेको जनयतु। तो युवामेवं प्रतिसंवत्सरं 'प्रजावतीः प्रजासयुक्ताः 'इप.' अन्नानि 'आ' आभि. मुख्येन स्थित्या 'धत्त" दत्तम्, 'अस्मे' अस्मभ्यमित्यर्थः ।। अग्ने देवा दहा वह सादया योनिषु त्रिषु। परिभूष पिव ऋतुना ।" ---इति (ऋ० सं० १, १, २८, ४)। ऋतुभिः संस्तयः । मेधातिथेरापम् । गायत्री। ऋतुयाजेषु विनियोगः । हे भगवन् ! 'अग्ने !' देवान्' 'इह' अस्माकं कर्मणि 'आवह'। आहूय देवान् 'सादय' 'योनिपु त्रिपु' सवनेषु त्रिपु। एतान् यथाकाल यज । अमुना प्रकारेण 'परिभूष' सर्वतो देवयागेनालङ्कुरुष्व एतं यज्ञम्, आत्मना 'पिय' चेतं सोमम् 'ऋतुना' सह ॥ "अग्नावैष्णवं हविः”। हविर्गहणात् हविप एघ सम्प्रदाना. र्थत्वम्। या ऋवः ताः संस्तवेनानाविष्णोः सन्ति। "अग्नाविष्णू सजोषसेमा पद्धन्तु पां गिरः। धुम्न;जेमिरा- गतम् ॥” इति । घामदेवस्येयमार्पम् । गायत्री। आग्नावैष्णवे हविपि विनियोगः । हे 'अग्नाविष्णू' 'सजोपसा' सजोषसो नित्यं ·* निरुत्तम् * [उत्तरषट्कम् केनचित सह । 'सोमपेयाय' सोमपानार्थम् 'उपयातम्' इत्येत- दाशास्महे ॥ “अग्नीषामाघिमं सु मै शृणुतं वृषणा हयम्। प्रति सक्कानि हर्यतं भवतं दाशुषे मयः ॥”-इति (ऋ० सं० १, ६, २८, १)। सोमेन सह संस्तवः । गोतमस्यार्पम् । अनुष्टुप्। पौर्णमासे अग्नीषोमस्यानुवाक्या। हे 'आनीपोमो !' युवामुच्येथे। 'इम' 'हयम्' माहानं 'मे' मम 'सु' सुष्छु 'शृणुतम्' 'वृपणा' वृपणी चर्वितारों। 'श्रुत्वा चागच्छतम् । आगत्य च 'प्रतिहर्यत' 'प्रति- प्रेप्सतं' मया पूर्व प्रेप्सिती प्रति कामयेथाम् इमानि सूक्तानि श्रोतुम् । श्रुत्वा चेमानि 'भवतं' 'दाशुषे' युवां हविर्दात्रे 'मयः' सुखावित्यर्थः ।। "त्वं नो अग्ने घरुणस्य विद्वान् देवस्य हेलोऽधयासिसीष्ठाः । यजिष्ठो पहितमः शोशुचानो विश्वा द्वषांसिप्र मुमुग्ध्यस्मत् ।" -इति (ऋ० सं० ३, ४, १२, १)! घरुणेन संस्तयः। घामदेव- स्यार्पम् । त्रिष्टुप्। अवभृथे विनियोगः। हे भगवन् ! 'अग्ने ! 'त्वम्' 'नः अस्मान् यथावत् 'विद्वान्' जानानः भक्ता मम एते इति । 'वरुणस्य देवस्य' यः अस्मान प्रति हेल:' 'क्रोध' तम् अनेनाघभृथकर्मणा 'सययासिसीष्ठाः' अपगमय । किञ्च, यः त्वं 'यजिष्ठः' यष्टतमः, देवानां होतृत्वे घर्तमानः 'घहितमः' घोढतमश्च हविषाम, स त्वं पुनः शोशुचानः' देदीप्यमानः तेषु तेषु फर्मसु "विश्चा' विश्वानि सर्षाणि 'द्वपांसि' द्वयाणि 'प्र' प्रकरण 'अस्मत् अस्मत्तः 'मुमुग्धि मुञ्च अषयोजयेत्यर्थः ।।

·७० ३पा० ९ख०] * देवतं काण्डम् * "अग्नी पर्जन्याघवत धिय मेऽस्मिन् हवे सुहवा सुष्टुतिं नः । इडामन्यो जनयद् गर्भमन्यः प्रजाय तारिप आधत्तमस्मे ॥ --इति (६० स० ४, ८, १६, ६) । पर्जन्येन संस्तवः। भरद्वाजस्यार्पम् । त्रिष्टुप् । हे 'अग्नीपर्जन्यो !' युवाम् उच्येथे। 'अचतम्' आच्छेतम् इमां 'धिय' इदं कर्म प्रति, 'मे' मम 'अस्मिन्' 'हवे' आहाने 'सुइया' सुयी स्वाहानौ 'सुष्टुति' शोभनामिमा स्तुति श्रोतुम्। आगत्य च श्रुत्वा इमाम् 'इडाम्' अन्नम् 'अन्यः' एका 'जनयत्' जनयतु, 'गर्भम् अन्यः' गर्भमेको जनयतु । तो युचामेवं प्रतिसंवत्सरं 'प्रजावतीः प्रजासयुक्ताः 'इष.' अन्नानि '' आभि- मुण्येन स्थित्या 'धत्त" दत्तम् , 'अस्मे' अस्मभ्यमित्यर्थः । "अग्ने देयाँ इहा यह सादया योनिपु त्रिपु। परिभूष पिय ऋतुना ॥"-इति (ऋ० सं० १, १, २८, ४)। ऋतुभिः संस्तवः। मेधातिधरापम् । गायत्री। ऋतुयाजेपु विनियोगः। हे भगवन् ! 'अग्ने !' देवान्' 'इह' अस्माकं कर्मणि 'आयह'। आइय देवान् 'सादय' 'योनिषु त्रियु' सपनेषु त्रिषु। एतान् यथाकाल यज । अमुना प्रकारेण 'परिभूष' सर्वतो देवयागेनालङ्कुरुप्प एतं यशम्, आत्मना 'पिय' चैतं सोमम् 'मनुना' सह ॥ "अनावण हघि."। हवि हणात् हविष पच सम्प्रदाना. र्थत्वम्। या भूवः ताः संस्तयेनामाविष्णोः सन्ति । "अग्नाविष्णू सजोपसेमा पदन्तु धां गिरः। घुम्नजेमिरा- गतम् ॥"-इति । घामदेवस्पेयमार्यम् । गायत्री। आग्नावैष्णये इविवि विनियोगः। 'मानाविष्ण' 'सजोपसा' सजोपसी नित्य - ।

·७७० निरुतम् [उत्तरपट्कम् सह जोषणी नित्यं समानप्रीतो 'चां' युवामुच्येथे । 'इमाः' एताः युप्मगिरः' अस्मत्स्तुतयः 'यद्धन्तु' पद्धयन्तु युवाम् । वृद्धी च सत्यामस्मत्सम्प्रदेयः 'द्युम्नः' द्योतनच शिः 'वाजेमिः' अन्नरभ्युद्यतः 'आगतम्' अस्मान् प्रत्यायातम् ॥ “नत्वृक् संस्तविको दशतयीपु विद्यते"।''-इति प्रतिषेधः। 'तु' शब्दोऽवधारणार्थः । 'क्' 'संस्तविकी' संस्तवयुका, 'दशतयीपु' दशमण्डलावयचविभागेन तायत इति दशतयः ऋग्वेदः, तस्य शाखाः दशतय्यः, तासु एकापि हविष्यविनियुक्ता शस्त्रमध्यपातिनी प्राक् अग्नाविष्णोः संस्तविकी नास्ति । स्यादप्य- न्यत्र संस्तविकी, न तु दशतपीपु। असंस्तवेन चा दशतयीप्वपि इत्युत्सगं दर्शयति, एवमेतन्मया निपुणमन्विष्यत इति । अथाप्ययमपर उत्सर्गः,-"अथाप्याग्नापोष्णं" "हविः" एच, “न तु संस्तवः” । तमिस्तु हयिपि किन्तु पृथक् पृथगेय अग्निः स्तूयते पूषा च तत्र" तस्मिन् संस्तो अग्निपूष्णोः "एतां विभक्तस्तुतिम् शवम्" "उदाहरन्ति” नैरुक्ताः ॥ १(८)। पूपा त्वेतःच्यावयतु प्र विद्वाननष्टपशुर्भुवनस्य गोपाः । स त्वतेभ्यः परिददत् पितृभ्योऽग्निर्देवेभ्यः सुविदत्रियेभ्यः। पूषा त्वेतः प्रच्यावयतु विद्वाननष्टपशु वनस्य गोपा इत्येष हि सर्वेषां भूतानां गोपायितादित्यः स त्वैतेभ्यः परिददत् पितृभ्य इति सांशयिकस्तृतीयः पादः पूपा पुरस्तात्तस्या- ·. . अ०३पासारख०] * देवतं काण्डम् ७७१ न्वादेश इत्येकमग्निरुपरिष्टात्तस्य प्रकीर्तनेत्यपरम् । अग्नि- देवेभ्यः सुवित्रियेभ्यः । सुविदत्रं धनं भवति विन्दते”को- पसर्गादक्षतेर्वा स्याद् द्वयुपसर्गात् ।। २ (६)॥ “पूपा त्वेत."-इति 'ऋ० सं०७, ६, २३, ३)। देवश्रयसो यामायनस्यार्पम् । त्रिष्टप् । पुन शवस्य कर्णे प्रमीतानुमन्त्रणे चिनियोग । सः प्रमीत उच्यते । 'पूपा' भगवान् “आदित्यः" पथामधिपतिः, स 'त्वा' त्वाम् इत.' मनुष्यलोकान् विशिष्टेन पथा 'प्रच्यावयतु' 'विद्वान्' अव्यवहितज्ञानः। सर्वत्र ज्ञानाव्यव. धानादेव च 'अनष्टपशु'। 'भुवनस्य गोपा.' । 'भुवनस्य' भूतजा. तस्य 'गोपा.' रक्षिता। उपर्य्यवस्थितः 'स' पूपा, एवंलक्षणः, 'त्या' त्वा प्रगमय्य एतेभ्यः' चन्द्रमण्डलोपान्तवासिभ्य' 'पितृभ्यः 'परिददन्' परिददातु । तदुक्तम्,- दक्षिणायनात् पितृलोकम्" ---इति । 'अग्नि' अपि चैतेभ्य. उत्कृष्य देवेभ्य सुविदनियेभ्यः' ये विद्य तो मध्ये निवसन्ति, तेभ्य. परिददातु । तदप्युक्तम् , "चन्द्रमसो वैद्यु तम्" इति । सत्यमेवमुभावपि देवलोकपितृलोका. घभ्यश्च होत्याशी. प्रमीतस्य । उक्तञ्च,-"ये देवयानाः पितृयानाश्च लोका' सर्वास्ताननृणा सञ्चयेम, इति । "स त्वतेभ्य ०-०इति साशयिक तृतीयः पादः" संशयो. ऽस्मिन्नस्तोति साशयिक', तृतीय पादोऽस्या ऋचः । कथं कृत्या ? यथा,-"पूषा पुरस्तात्” पूषा त्येतश्चयावयतु'-इति, "तस्य अन्वादेशः-इति एकम् सामर्थ्यादर्शनम् । तथा व्याख्यातमेव । - ·७७२ -पूणा प्रच्यापित तस्य निरुकम् [उत्तरषट्कम त्रयः पोष्णाः पादाः, एक एवाग्नेय एवमियं विभकस्तुतिः । अथया द्वायुत्तरावाग्नेयो। तत्र अर्थयोजना,- सन्त सोऽग्निर्वक्ष्यमाणस्त्वामेतेन्य. पितृभ्यो देवेभ्यः सुचिदत्रियेभ्यः परिददातु, मा पितृभ्य प्रेतेभ्य इत्यभिप्राय । तं प्रेतं दिष्टमितो. ऽग्नय एघ हरन्तीत्यपेक्ष्य सर्वनाम्नश्चोत्तरेणाप्यग्निशब्देन सम्बन्ध. मविश्यमानं व्यपेक्ष्य अकरपयत् । “अग्नि उपरिष्यात्, प्रकीर्तना-इति अपरम्" इति ॥ “सुवित्र धनं भवति"--"विन्दतेः पा" "एकोपसर्गात्" सु-इति एतेन एकेन उपसर्गेण उपसृष्टात् । “ददातेः घा" "व्युपसर्गात्” सु-विभ्यां द्वाभ्याम् उपसर्गाभ्यां येषामस्ति, ते सुविदत्रियाः ॥ २(6) ॥ अर्थतानीन्द्रभक्तीन्यन्तरिक्षलोको माध्यन्दिनं सवनं ग्रीष्मस्त्रिष्टुप् पञ्चदशस्तोमो बृहत्साम ये च देवगणाः समाम्नाता मध्यमे स्थाने याश्च स्त्रियोज्यास्य कर्म रसानु. प्रदानं पुत्रवधी या च का च बलकृतिरिन्द्रकर्म व तदथास्य संस्तविका देवा अग्निः सोमो वरुणः पूपा बृहस्पतिव्रह्मण- स्पतिः पतिः कुत्सो विष्णु युरथापि मित्रो वरुणेन संस्तू- यते पूष्णा रुद्रण च सोमोऽग्निना च पूपा वातेन च पर्जन्यः ॥ ३ (१०)॥ "अथ एतानि इन्द्रभक्तीनि"-इति। पूर्ववत् सर्वम् “मन्त- युक्तात् । तद ·. ७०३पा० ३ख०] * दैवतं काण्डम् * ७७३. रिक्षलोकः" इत्येवमादि। “ये च देवगणाः समाम्नाता:" मरु. दादयः । “याश्च स्त्रिय.” अदित्याद्याः॥ "अध अस्य कर्म"। "रसानुप्रदानम्" अवश्यायनम्, वर्षादि, “वृत्रवधः" मेघवधः, या च का च बलकृतिः" अन्यापि । इन्द्रकर्म एव तत्"--इति आदरार्थं पुनर्वचनम् , अपि कीटपिपीलिकादिषु, यद्वलेन क्रियते सर्वम्, इन्द्रकर्मैव तदिति ॥ “अथ अस्य संस्तविकाः देवाः” । “अग्निः, सोमः" इत्येव- मादयः। तद्यथा,- 'इन्द्राग्नी रोचना दियः परि घाजेषु भूपथः। तद् पांचेति प्र घीय॑म् ॥” इति (ऋ० सं० ३, १, १२, ४)1 विश्वामित्रस्यार्पम् । गायत्री। ऐन्द्राग्ने हविपि विनियोगः। हे 'इन्द्राग्नी' 'रोचना' रोचनी दोपनो हविपा च उदकेन च 'दियः' परिभूपथः' पाजेपु, अस्मान् सर्वत', येनान्नेषु स्वामित्वेन भवेमहि, तथा कुस्तम् । 'तत्' वीर्यम् 'वाम्' भवतः 'प्र' प्रसृष्टम् अहम् 'चेति' जाने येन परिभाष- यथो यागेषु स्तोतन पुरः । अत एपमाशास्महे ॥ सोमेन संस्तवः,-"इन्द्रासोमा समघशंसम्”–इत्यत्र व्याख्यात ॥ घरुणेन संस्तयः,–“इन्दावरुणा युधमध्वराय न."-इतिः व्यास्यातः शेषः॥ “इन्द्रापूपणा पयं सख्याय स्वस्तये। हुयेम पाजसातये ।" ---इति (ऋ० सं० ४, ८, २३, )। पूष्णा संस्तयः। भारद्धाज- स्येयमार्यम्। गायत्री! ऐन्द्रापाणे इविषि विनियोगः। है ·+9७४ 1 * निरुतम् * [उत्तरपट्कम् “इन्द्रापूपणी ! 'सख्याय' समानख्यानाय, 'स्वस्तये' स्वस्त्ययनाय च, 'चाजसातये च' अनसननाय च 'हुवेम' आयामहे युवां घयं नित्यं यज्ञेषु इदमाशास्महे ॥ “इदं वामास्य हुधिः प्रियमिन्द्रावृहस्पती। उक्थं मश्च शस्यते ॥” इति (ऋ० सं० ३, ७, २५, १)। वृहस्पतिना सस्तवः । घामदेवस्यार्पम् । गायत्री। ऐन्द्रायाम्पत्ये हविवि विनियोगः । हे 'इन्द्रावृहस्पती !' 'इदं' 'हविः' यद् धय दमः, तत् 'प्रियम्' इष्टम् 'मास्ये' 'घाम्' अस्तु । यत् च इदम् 'उक्थं 'शस्यते' 'मदः च' प्रतिगरेण सह, तच वां प्रियमस्तु । इत्ये. तदाशास्महे ॥ “विश्यं सत्यं मघवाना युधोरिदापश्च न प्रमिनन्ति व्रतं वाम् । अच्छेन्द्राब्रह्मणस्पती हुविनोंऽन्नं युजेव घाजिना जिगातम् ॥" इति (इ. स. २,७, ३, २)। ब्रह्मणस्पतिना संस्तवः। गृत्सम- दस्येयमार्पम् । त्रिष्टुप् । 'विश्व' सर्वं जगत् 'सत्य यावदिमस्ति । किञ्च, हे 'मघवाना' मघवानी धनवन्ती 'इन्द्राब्रह्मणस्पती ।' युवामुच्येथे। 'युवोः' युवयोः सर्वम् एतत् स्वभूतम् । किञ्च, यतः सर्वस्येशानी स्था, अत. 'आपश्च' आपोऽपि न प्रमिनन्ति' न हिंसन्ति, 'व्रतम्' कर्म 'घां' युघयोः यथासङ्कल्पं घर्त्तते । यो युवाम् एवमतिमहानुभाषौ, तो 'नः' अस्माकम् 'अच्छ' आभिमुख्येन इदं 'हयि' 'जिगातम्' आगच्छतं भोक्तुम् ! 'युजा' युजो 'इव' सहचारिणी 'वाजिना' पाजिनी रथात् विमुक्की बुभुभ -स्वम् 'अन्नम्'। इत्येतदाशास्महे ॥

·७७५ ७० ३पा० ख०] * दैवतं काण्डम् * “इन्द्रापर्वता बृहता रथेन वामीरिप आवहतं सुवीराः पीतं हव्यान्यध्यरेषु देवा पर्वथा गीभिग्ल्यिा मदन्ता ॥"--इति (ऋ. सं० ३, ३, १६, १)। पर्वतेन संस्तवः । विश्वामित्रस्येयमार्पम् ।। त्रिष्टुप् । हे 'इन्द्रापर्वता' इन्द्रापर्वती ! 'देवा' देवो युवामुच्येथे । 'वृहता' महता रथेन, महतोदकरहणेन उदकदानेन 'वामीः' घननीयाः 'इपः' अन्नानि 'आवहतम्' आवहन्तम् ईरयन्तं, ब्रीह्या- दीनि प्रेरयन्तम्। 'सुधीरा' शोभनवीराः । ततः स्ये काले ईजानानामस्माक 'चीत' भक्षयतम् हव्यानि पुरोडाशादीनि 'अध्वरे। 'वर्द्धयाम्' च 'गीभिः' स्तुतिभिः पुन पुन. प्रतिकर्म 'इलया' अन्नेन 'मदन्ता' मदन्ती तृप्यन्ती। इत्येतदाशास्महे ॥ “इन्द्राकुत्सा पहमाना रथेना धामत्या अपि कर्णे घहन्तु ।' नि.पीमद्भ्यो निर्धमयो नि.पस्थामघोनो हदो परथस्तमांसि।" -इति (ऋ० सं०४, १, ३०, ४)। कुत्सेन संस्तवः । अयस्यो- रापम् । त्रिष्टुप् । 'इन्द्राकुत्सा' हे इन्द्रायुत्सी! 'यहमाना' वहमानी उद्यमानी रथेन । युवां ग्रुचे। 'भायहन्तु पाम् 'अत्याः अश्वाः 'अपि 'कणे नित्यं कर्मणे। ततश्च फर्मणा परितोदिया, अम्माभिः 'नि.श्रीमद्भ्यः' 'निर्धमयः' सर्वतः अरीन् 'पधस्यात्' 'समानम्यानादन्तरिक्षाददुभ्यः अपः । कालं पुर्याणौ। 'मघोनः' महान्त्येतानि 'तमांसि' 'हृदः' हृदयस्य छादकानि अनाकालमयरतानि 'परयः' धारयथः । इत्येतदाशास्महे ॥ तa: मोपध्याधुत्पत्त्या ·[उत्तरषटकम् 1७७६ निरुक्तम् “इन्द्राविष्णूर हिताः शम्बरस्य नव पुरो नवति च श्नधिष्टम् । शतं पर्विनः सहस्रं च साक हथो अप्रत्यसु रस्य धीरान् ॥"- इति (प्रा० सं० ५, ६, २४, ५)। विष्णुना संस्तवः। घसिष्ठ- 'स्यार्पम् । त्रिष्टुप् । धातव्यां विनियोगः। हे 'इन्द्राविष्ण!' युवा 'हिताः' स्थिरीकृताः 'शम्बरस्य नवति नघ च पुरः' मेघस्य असुरस्य चा स्वभूताः पुरः 'नथिष्टम्' इतवन्तौ स्थः। ताश्च त्वा मेघान्तर्गताः 'शतं' 'वचिन' दीप्तिमतः अन्नवतो वा 'सहमञ्च साकम्' अवस्थितान् सहभावेन एकनिश्चयान् 'हथः' हतवन्ती स्थः। 'अप्रति' अप्रतीकारान् 'वीरान्' 'असुरस्य' शम्बरस्य स्वभूतान् । यो युवामेतदतिदुष्करमकार्पम् , तावस्माकमपि शत्रून् हथः । इत्येतदाशास्महे "इन्द्रवायू इमे सुता उप प्रयोभिरागतम्। हि"--इति (F० सं० १, १, ३, ४)। वायुना संस्तयः । मधु. च्छन्दस आर्पम् । गायत्री । उपात्तद्विकर्मात्मनोऽपि हि मध्यमस्य एकस्यापि पाम्चिन्द्रभावेन विकरणमित्वात् द्वित्वं विभ्रतः नेगकपक्षेऽपि द्विवचनसस्तुतिरविरुद्धा, यथा एकस्योदकस्य द्विपात्रम्यस्य द्विवचनोक्तिः । ऐन्द्रयायवम्य ग्रहम्य पुरोऽनुवाक्ये- यम्। हे 'इन्द्रघायू!' युवामुच्येथे। 'इमे' 'मुताः' अभियुताः इन्दयः, सोमाः इत्यर्थः। सुसस्कृताः सोमा यस्मात् 'उशन्ति' कामयन्ते गुवामात्मपानाय, तस्मात् उपागच्छतम् पातुमेतान् । फयं पुनष्पागच्छतम् ? 'प्रयोमिः' अन्नैः अम्मत्सम्प्रदेयग्भ्युद्यतः । इत्येतदाशास्महे ॥ इन्दवो चामुशन्ति ·७99 ७० ३पा० ३ख०] * देवतं काण्डम् * “अथापि मित्रो घरुणेन संस्तूयते”। 'अथ' शब्दः प्रकृतात् इन्द्राद विशेषतो मित्रादीन् प्रकरोति । 'अपि'-इति सम्भावने। 'प्रकृताभ्यस्तिभ्यो देवताभ्यः पराण्यपरेणाभिधानेन संस्तवयुक्ता- नीति भेदपक्षे अविरोध एच, नेरुक्तपक्षे यद्विरुद्धाभासमिव किञ्चि- दत्र, तदिन्द्रयायुसंस्तो प्रतिसमाहितम् । 'मित्रो घरुणेन'- इत्येवमादिषु या प्रथमया निर्दिश्यते, सा मुख्या स्तुतिः, या तृतीयया निर्दिष्टा, सा अमुख्या ॥ "आ नो मित्रावरुणा घृतैर्गव्यूतिमुक्षतम् । मध्या रजाति सुक्रत् ॥” इति (ऋ० सं० ३, ४, ११, ६)। विश्वामित्रस्यार्पम् । गायत्री । मेत्रावरुण्याः पयस्यायाः पुरोऽनुवाक्या । 'मित्रावरुणा' हे मित्रावरणी ! 'सुकतू' शोभनकर्माणो ! युधामुच्येथे। 'गव्यू- तिम्' गोयूतिम् , ययसोदकोत्पत्तये 'रजांसि' व गोयूनर्यान्य- न्यानि स्थानानि ब्रोद्यादिधान्योत्पत्तिक्षेत्राणि, तानि व नीहा. धुत्पतये 'मध्या' मधुरेण शस्यसम्पत्करणेन 'घृतैः' घृतेन उकेन *न' अस्माकम् उक्षतम्' सिञ्चतम् । इत्येतदाशास्महे ।। “पूष्णा रुद्रेण च सोम" । सोमापूषणा जनना रयीणां जनना दियो जनना पृथिया.। जाती विश्वस्य भुवनस्य गोपी देवा अण्वनमृतम्य नाभिम् ॥” इति (ऋ० स० २, ८, ६, १) । पूणा सामान्य सत्ता । गृमादस्यार्पम् । त्रिष्टुप् । सोमापीपणम्य चरोः पुरोऽनुयाया। सोमापूष्णो चन्द्रसूयौं, तागुच्येते । 'सोमापूरगा' हे सोमापूनगो ! युवां जनना' जननी जनपितारी 'रयीणा' धनानाम् , 'जनना' जनयितारीच 'पृथियाः। 'जात' .

·७७८ निरुकम् (उत्तरपट्कम् जातमात्री एव युवां 'विश्वस्य' सर्वस्य भुवनस्य' भूतजातस्य 'गोपो' गोप्तारौ वभूषय । 'देवाः' च रश्मय' युवामेव 'अमृतस्य' उदकस्य 'नामि' नहन बन्धनम् , आधारं सर्वलोकस्य 'अकृण्वन्' सदा कुर्वन्ति । युवामिदं नाम अस्माकं कुरुतमित्याशिपा निराकासम् ॥ "सोमाल्दा युवमेतान्यस्मे विश्वा तनूषु, भेषजानि धत्तम्। अवस्यत मुञ्चत यन्नो अस्ति तनूषु यद्धं कृतमेनो अम्मत् ॥” - इति (ऋ० सं०५, १, १८, ३)। स्टेण सस्तवः । भरद्वाजम्येयमार्षम् । निष्टुप् । सोमारीद्रस्य चरोः पुरोऽनुवाक्या। 'सोमारदा' हे सोमारुदी ! युवामुच्येथे। एतानि सर्याणि 'भेपजानि' अस्मे, अस्माकं तनू' शरीरेषु धत्तम्। किञ्च, 'अवस्यतम्' नित्य- मम्मानयितुं रक्षितुमिच्छनम्। किञ्च, 'यन्' 'न' अस्माकम् मनोवाकाये. 'शतम्' 'एन' फिश्चित् अस्ति, 'तनू' तत् 'मञ्चतम्' 'अम्मा' अस्मस ॥ “अग्निना व पूषा" मध्यमम्यानेन च धुम्यानेन च संस्तवः इति, पापियन प्रतिषेधात । ऋचं नोदाहरति, मृग्यमुदाहरणं येन संस्तव ॥ “पातेन च पर्जन्यः”। धर्तारो दिध ऋभय मुदस्ता 'पातापर्जन्या महिषस्य तन्यतो.। भाप ओषधी प्रतिग्न्तु नो गिरो भगो गतिजिनो यन्तु मे पम् ॥” इति (१० सं०८ २, १३, ५) । घनफर्णस्याम् । निष्टा। 'धार. दिय प्ररमयः 'मुहस्ता' शोमनदस्ती पातापर्जन्या' पातापर्जन्यो च, 'आप'च, ·७६ अ० ३पा० ४ख०] * देवतं काण्डम् * 'ओषधोः' ओषधयश्च, 'भगः' च, 'रातिः' दाता, 'वाजिनः' च 'धार' धारयितारः, "दिवः' धोतनवन्तः ये उकाः उदकस्य । 'महिपस्य' महतः 'तन्यतो:' सर्वार्थतनितुः । 'हवं' हवनमाहानम् 'न' प्रस्साकं 'आयन्तु' आगच्छन्तु। आगत्य च 'प्रतिरन्तु' प्रतीर्णाः कुर्वन्त्वेता/ अस्सई गिरः' धर्द्धयन्घित्यर्थः। घातापर्जन्याविति अत्र संस्तवः ॥ ३ १०)। अर्थतान्यादित्यभक्तीन्यसौ लोकस्तृतीयसवनं वर्षा जगतो सप्तदशस्तोमो वैरूपं साम ये च देवगणाः समा- म्नाता उत्तमे स्थाने याच स्त्रियोऽथास्य कर्म रसादानं रश्मिभिश्च रसधारणं यच्च किञ्चित् प्रबल्हितमादित्यकर्मय तचन्द्रमसा वायुना संवत्सरेणेति संस्तवः ॥ ४॥ अर्थतान्यादित्यभक्तीनि”-इति पूर्ववत् "भसौ लोकः” इत्येवमादि। “सूर्यो युस्थानः" इति पूर्यमधिसत्य "अथ पतानि आदित्यभक्तीनि"-इति इहाप्रपीत् स्वपक्षोद्योतनानुस्मृतये॥ “ये च देवगणाः समानाताः उत्तमे स्थाने" आदित्यादयः । *याच स्त्रियः-उपाः, सूर्या, वृपाफपायी, सरण्यूः, देव. पल्यः इति । “अथाम्य कर्म"-"रसादानम्" इत्येवमादि, “यच किचित् प्रवहितम् आदित्यकर्म एघ तत्” ।

·७८० निरुक्तम् * [उत्तरषटकम् "चन्द्रमसा, वायुना, संवत्सरेण इति संस्तवः । अल्पत्वात् स्वशब्दरेव ब्रवीति, नाधिकारवचनं करोति अथास्येति । "पूर्यापरं चरतो माययती शिशू क्रीडन्ती परियातो अध्वरम् । विश्वान्यन्यो भुवनाभिचष्ट ऋतूनन्यो विदधजायते पुनः ॥” इति (ऋ० सं०८, ३, २३, ३)। चन्द्रमसा संस्तवः। सूर्यायाश्चार्यम् । जगती। राजयक्ष्मेष्ट्यां वैश्वदेवस्य चरोः पुरोऽनुवाक्यैपा । 'पूर्वापरं चरतः' सूर्याचन्द्रमसौ पूर्वपक्षे पूर्वः सूर्यः अपरश्चन्द्रमाः, अपरपक्षे पुनरपरः सूर्य्यः पूर्वश्चन्द्रमाः। एवम् 'एतो' चरणमनु- परन्ती सर्वदा चरतः । तो पुनः 'मायया' योगेश्वर्यतया कयापि प्रज्ञयेति कस्तत्वं वेद, न हयोगिनी एवं शक्को चरितुमिति । अपि चैतदपि चिनम्, यदपरिखिद्यमानौ आभूतसंप्लवात् 'शिशू' प 'कोड़न्ती'। 'सुध्वरं' यामभिनिप्पादयन्तो सर्वमिदं परियातः'. परिगच्छतः। तत् कथमिति,-"विश्वान्यन्यो भुवनामिचष्टे" । 'विश्वानि' 'भुवना' भुवनानि भूतानि 'अभिचष्टे' अमिपश्यति 'अन्यः' आदित्यः, अर्थतान्यभिद्रष्टव्यानि उपकारकत्वेन तथैव सत्तानि पश्यति । 'ऋतून' 'अन्यः' चन्द्रमाः 'विदधत्' अमि. निष्पादयत् स्वगत्या। 'पुनः' पुनः पुनः प्रतिमासं 'जायते' जायमान: उदेति अस्तमेति च । असंस्तनोत्तरोऽर्द्धर्चः । यावेत. देवमत्यद्भुत किमपि चरणं चरतः, तावेतो अगदमस्मद्यजमान कुस्तमित्याशिया निराकाङ्क्षः ॥ पायुना संस्तयः “सप्त प्रथयः प्रतिहिताः (य० घा० सं०३४, ·अ०३पा० ५ख०] देवतं काण्डम् ૭૮ ५५)"-इत्यत्र । तत्र 'जागृतो अस्वप्नजी'-इत्येतस्मिन् पादे *धास्वादियो"-इति वक्ष्यति ॥ संवत्सरेण च संस्तवः “पञ्चपादं पितरम् (मु० सं० २, ३, २६, २)" इति व्याख्यातः ॥ ४॥ एतेष्वेव स्थानव्यूहेप्वृतुच्छन्दःस्तोमपृष्ठस्य भक्तिशेप- मनुकल्पयित शरदनुष्टुबेकविंशस्तोमो बैराज सामेति 'पृथिव्यायतनानि हेमन्तः पङ्क्तिस्त्रिणवस्तोमः शाकरं सामेत्यन्तरिक्षायतनानि शिशिरोऽतिच्छन्दास्त्रयस्त्रिंशस्तो- मोरैवतं सामेति द्यु भक्तीनि ॥ ५ (११)॥ “एतेषु एय स्थानव्यूहेषु ऋतुच्छन्दःस्तोमपृष्ठस्य भक्तिशेष. मनुकल्पयोत” | ऋतयश्च छन्दांसि च स्तोमाध पृष्टानि च ऋतुम्छन्दःस्तोमपृष्ठम् , तस्य ऋतुच्छन्दःस्तोमपृष्ठस्य । प्रस्तुमक्ति- शेग्म, छन्दोभक्तिशेषम्, स्तोमभक्तिशेषम् , पृष्टभतिशेषश्च । तद्यया,-"शरत् , अनुष्टुप्, एकविशस्तोमः, वैराज साम- इति पृथिव्यायतनानि" । अनग्निलिङ्गऽपि चेन्मन् एतेषामन्यतमं स्यात्, स आग्नेय इति प्रतिपत्तव्यम् । एवमेयोत्तरयोरपि स्थानन्यू. हयोः । व्यूहो नाम विस्तारः। “हेमन्तः, पङ्क्तिः, निणयस्तोमः, शाफर साम-इति” “अन्तरिक्षायतनानि अन्तरिक्षलोकाय. तनानि । “शिशिरः, अतिच्छन्दाः, प्रयस्त्रिंशस्तोमः, रैवतं साम- इति" "घुमकोनि" द्या भजन्त इति घुमतीनि, अपिया आदित्यं ·७८२ निरुक्तम् [उत्तरफ्टकम् भजन्त इति शुभक्तीनि। विभक्तिग्रहणं प्रणाडिकोपदर्शनार्थम्, एतेषां स्तुतिः सा स्तुतिपड्क्रमणन्यायेन स्थानाधिपतेः सूर्यस्य स्तुतिरिति । सर्वत्रैवम् ।। ५ (११) । सर्वमेतन्मन्त्राश्रय मित्युक्तम्, त एव तावत् मन्त्राः कस्मात् ? इति वक्तव्यमत आह,- मन्त्रा मननाच्छन्दांसि छादनाद् यजुर्यजतेः साम सम्मितमृचास्यतेबर्चा समम्मेन इति नैदाना गायत्री गायतेः स्तुकर्मणस्त्रिगमना वा विपरीता गायतो मुखादुद- पतदिति च ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥ "मन्त्राः मननात्” तेभ्यो ह्यभ्यात्माधिदैवाधियज्ञादि मन्तारो मन्यन्ने, तदेषा मन्त्रत्वम् ॥ ते पुनश्छन्दोमया., नाच्छन्दसि चागुचरतीति अथ“छन्दांसि" कस्मात् ? "छादनात्” । “यदेभिरात्मानमाच्छदयत् देवा मृत्यो- चिभ्यत, तच्छन्दसां छन्दस्त्वम्'-इति विज्ञायते ॥ अथ “यजु" कलात् ? “यजते." धातो., तेन हि विशेषत. इज्यते, सर्वत्र याज्यान्ते धपट्कारविधानात् ।। अथ “साम" कस्मात् ? नदि “सम्मितम् ऋचा" यावती क् ताघदेय परिमाणत । “अस्यते वा क्षेपणार्थम्य 'दि०५०), प्रक्षितमिव हि तम् ऋचि भवति। विज्ञायते च "तस्मादन्यन्यूह साम गीयने" | अथवा “स्यते चा" इति। "पोऽन्तमर्मणि (दि. १०)" अन्त्यं तत् फर्म भवति, मंहिता--पदम्-साम इति ।

·७८३ ७० ३पा० ख०] दैवतं काण्डम् "ऋचा समं मेने-इति मैदानाः" । 'ऋचा' एतत् 'समम्' इत्येवं प्रजापतिः 'मेने' ज्ञातवान् । अथवा आत्मानमेव 'ऋचा सम' 'मेने' ज्ञातवत्, तत् सानः सामत्वम् । इत्येवं 'नैदानाः' मन्यन्ते । निदानमिति ग्रन्थ., तदिदी नैदानाः ।। “छन्दांसि छादनात्" इत्युक्तम् , तानि व पुनरमूनि गाय- त्रीप्रमुखानि। अतो गायत्री निराह,-"गायत्री, गायनेः स्तुति- कर्मण" तया हि गीयन्ते स्तूयन्ते देवता.॥६॥ उप्पिगुत्स्नाता भवति निखतेर्वा स्यान् कान्तिकर्मण उप्णीपिणी घेत्यौपमिकमुष्णीपं नायतेः ककुप ककुभिनी भवति ककुप् च कुञ्जश्च कुजतेोजतेर्वानुष्टुवनुष्टोभना- द्वायत्रीमेव त्रिपदां सती चतुर्थेन पादेनानुष्टोभतीति च ब्राह्मणम् ॥ ७॥ अतः परमुप्णिगादीनि छदांसि चतुरुत्तराणि तानि, तत्प्रसङ्ग. नैव निराहा- तत्र तावत्, “उप्णिम्" "उतनाता" गायत्रीतचतुर्भिरक्षर- रधिकरुद्ध पिता इव “भवति"। उणिग्गायभ्यो जागतश्चेति । "निह्यतेः घा स्यात् कान्तिकर्मण." स्निग्धमिष्टं देवतानां कान्त. मेतच्छन्दः। “उप्णी पिणी” इव “या, इति औपमिकम्"। चत्वार्यक्षराण्यस्याः उष्णीष मिय लक्ष्यन्ते, तेनोणिम् । अथोप्णी कलात् ? “उपणापम्" "मायते” शौचार्थस्य, शुद्धं हि तदु भवति शुङ्गम् ॥

·७८४ निरुक्तम् । [उत्तरषट्कमा "ककुप्” “ककुभिनी" इथ भवति” संयोणिक जागतेन पादेनोपहितेन मध्यतः ककुवित्युच्यते, स तस्याः ककुबिय मध्यतो भवति, तेन ककुभिनीय ककुप् ।. अथ "ककुप्”, कस्मात् ! “कुजते." "या" कौटिल्यार्थस्य, “उब्जते." "वा" न्यग्भावार्थस्य, नतं हि तद् भवति॥ "कुब्जश्च" कुजोऽप्यनयोरेवान्यतरसात् ॥ "अनुष्टुप "अनुष्योभनात्" । किमियमनुष्योभनमिति ? -"गायत्री मेच त्रिपदां सती चतुर्थनपादेन अनुष्टोभति, इति च ब्राह्मणम्" । स्वमतं 'च'शब्देन समुचिनोति । गायत्री, त्रिभिर. टाक्षरः पादः समाप्यते, तस्याश्च पुनरपरः वतुर्थः पादो भवति, येन तामेव अनुष्टुप् अनुष्टोभति, तलादनुष्टुप् ॥ ७n बृहती परिवहणात् पङ्क्तिः पञ्चपदा त्रिष्टुप् स्तोम- त्युत्तरपदा का तु त्रिता स्यात्तीर्णतमन्छन्दस्त्रियुद्धज्रस्तस्य स्तोमतीति वा यत्तिरस्तोभत्तत्तिष्टुभस्त्रिष्टुप्त्वमिति विज्ञा- यते ।। ८ (१२)। "वृद्धती” “परिवर्हणात्” परिश्रद्धासौं भयति, अनुष्टुभधः तुभिरक्षः, उक्तं हि-"वृहती जागतस्त्रयश्च गायत्रा."-इति ॥ “पङ्क्तिः “पञ्चपदा" पशमिः पादः पक्तिरित्युच्यते ॥ अथ “निष्टुप्" कस्मात् ? ततो विगृह्योत्तरं पदं निराह,- "स्तोभत्युत्तरपदा" स्तोमतिर्धातुरुत्तरं पदं यस्या सेयं स्तोमत्यु. सरपदा! “फा नु त्रिता स्यात् ?" भय पुनः पूर्वपदे येयं त्रिता ·७०३पा• ख०] देवतं काण्डम् त्रित्वं श्रूयते 'त्रि' इति, एतत् किमर्थमिति ? "तीर्णतम” स्तुतत. ममिदं “छन्दः” गायत्र्यादिभ्यो बहुत्वात्, सेयं तोर्णतमा व स्तोभति च त्रिष्टुप् । “त्रिवृद् धनः, तस्य स्तोभति इति धा" धनमायुधम्, तच पुनः प्रायः त्रिसन्धि-शरो वेणुः शृङ्ग शल्यमिति विज्ञायते, तस्य स्तोभति स्तुतिः । अथवा ऐन्द्रमे तच्छन्दः, पनचेन्द्रभक्ति, तस्मादुपपद्यते। “यत् त्रिः अस्तोभत् , तत् त्रिष्टुप्त्वम् इति विज्ञायते" ॥ ८(१२) । जगती गततमं छन्दो जलचरगति जल्गल्यमानोऽ. सृजदिति च ब्राहमणं विरातिराजनाद्वा विराधनाद्वा विप्रापणाद्वाविराजनात्सम्पूर्णाक्षरा विराधनाद्नाक्षरा विप्रा- पणादधिकाक्षरा पिपीलिकमध्येत्यौपमिकं पिपीलिका पेलतेर्गतिकर्मणः ॥६॥ "जगतो" “गततमं छन्दः" अन्त्यमित्गर्थः। अतःपरमति- च्छन्दांसि । “जलवरगतिर्वा जलोमिप्रकारो हि तस्याः प्रस्तारः। "जलाल्यमानोऽस्जत्-इति च ब्राह्मणम्" । ग्लै दर्घक्षये (म्या. ५०)। क्षोणहर्ष इव किलेतां प्रजापतिः सएजे, ददर्शेत्यर्थः, न हि छन्दांसि नियन्ते नित्यत्वादेय छन्दसाम् ॥ घिराजः पुरस्तात् त्रिष्टुप् निरुक्ता, बाहुल्यादधियशे च प्रयोग- भूयस्त्यात् । अध पुनर्विराजं निराह.-"पिराद “पिराजनाद पा, विराधनाद् घा, विप्रापणा पा" । "बिराजनात् , सम्पूर्णा- ·७८६ निरुक्तम् । [उत्तरपट्कम् क्षरा" साकल्याद् विराजत इव । "विराधनात्, ऊनाक्षरा" वैकल्याद् विराध्यन्तीव हि सा। “विप्रापणान्, अधिकाक्षरा" विपुतेव हि मा स्वरूपात् । “पिपीलिकम-या इति औपमिकम्" मध्यापाक्षरपादा या, सा पिपीलिकमध्येच भवति, पिपोलिकस्वरूपा । “पिपीलिका" कस्मात् १ "पेलते.” "गतिकर्मण.' गत्यर्थस्य ॥६॥ इतीमा देवता अनुक्रान्ताः सूफभाजो हविर्भाज ऋगभा- जश्च भूयिष्ठाः काश्चिन्निपातभाजोऽथोताभिधानः संयुज्य हविश्चोद यतीन्द्राय वृत्रघ्न इन्द्राय वृत्रतुर इन्द्रायांहोमुच इति तान्यप्येके समामनन्ति भूयांसि तु ससान्नानाद्यत्तु संविज्ञा- नभृतं स्यात् प्राधान्यस्तुति तवसमामनेऽथोत कर्मभि पि- देवता स्तोति वृत्रहा पुरन्दर इति तान्यप्येके समामनन्ति भूयांसि तु समानानाद् व्यञ्जनमात्रं तु तत्तस्पाभिधानस्य भवति यथा ब्राह्मणाय बुभुक्षितायौदनं देहि स्नातायानु- लेपनं पिपासते पानीयमिति ॥ १० (१३) । इति सप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।।७, ३॥ "इति इमाः देवता: अनुकान्ता." 1 इतिकरण. प्रकरण समात्यर्थः। अथया इतिकरणेनाभिनयेन दर्शयनिय ब्रवीति । एघमनेन प्रकारेण यथापरिभाषितेन “यत्काम ऋपिः --इत्येव- ·७८७ .७० ३पा० १०ख०) देवतं काण्डम् । मादिना। इमा देवता अनुक्रान्ताः--अग्निः, जातवेदाः वैश्वानरः इत्येवमाद्याः समासतो निर्णीता इत्यर्थः । ताः पुनः “सूक्तमाजो हविर्भाजः"। काश्चिम् हविर्भजन्ते न सूक्तम्, काश्चित् सूक्तं भजन्ते न हविः, काश्चित् उभयं भजन्ते । घक्ष्यति हि-"इतीमाथि सप्तविंशतिर्देवतानामयान्यनुकान्तानि सूक्तभाजि हविर्भाजि, तेषामेतान्यहविर्भाक्षि" इति। “सगभाजश्च भूयिष्ठाः" प्रायेणे त्यर्थः । तद्यथा, आप्रीसूक्के एकैकामृचं भजन्ते लक्षणभेदादिभिः। हार्द्धमाजोऽपि कचिदुपेक्षितव्याः । तद्यथा,-"मृच सूर्याय गोयन्त उद्वतीत्यर्द्धपञ्चमाः" । “यत्रा चक्रः" इत्यस्या. पूर्वा- ऽर्द्धर्च सौर्यः शौनकस्य उत्तरो मैत्रावरुण । पादभाजोऽपि कचिदुपेक्षितयाः । तद्यथा, - "नवो नवो भवति जायमानः (ऋ० सं०८, ३, २३, ४)"इत्यस्या आदित्यदैवतो द्वितीयः पदो भवति। भूयिष्ठाणाच दर्शयति असमाम्नाता अपि सन्ति, ता अभ्युपेक्षितय इति, ताश्च यथालक्षणं त्रिपु कल्प्याः । तद्यथा,-- परमेष्टिप्रहनक्षत्रसर्पलालकुसुम्भकप्रभृतीनि ॥ "काश्चित् निपातमाज" इति। निपातो हि द्विविध । देवतान्तरैः सह साधारण्येनोपस्तुतो नैघण्टुकत्वेन च। तत्र साधारण नाम, तद्यथा,-"विधाता धात्रा व्याख्यातः"। तस्यैष निधातो भवति बहुदेवतायाभूचि । सोमस्य राज्ञ.” इति । अस्या सोमप्रभृतिभि सह विधानात् श्रूयते साधारण्येन । नेघण्टु. कत्वेन पुनः तद्यथा,- पृथिवी व्याख्याता । निपातो भवत्येन्द्राग्ज्यामृचि । “यदिन्द्राग्नी परमस्यां पृथिव्याम्" तस्या एय ·૩૮ * निरुक्तम् . [उत्तरषट्कम् -इति । ताभ्यामिन्द्राग्निभ्यां सह साधारण्येन पृथिवी न स्तूयते, किन्तर्हि ? लक्षणत्वेनेन्द्रान्योरेवोपादीयते । एवं तावदयमिहा- धिकारे काश्विनिपातमाज इति द्विप्रकारो निपात उक्तः॥ अथायमपरो निपातप्रकार उपेक्ष्यः, तद्यथा, अत्यन्तन. घण्टुकम्, देवताभिधानमनत्यन्तनघण्टुकञ्च। तत्र अत्यन्तनघण्टुकं नाम अत्यन्तमदृष्टस्वप्रधानस्तुतिः। तद्यथा,--आदित्यस्य स्वः पृश्निः प्रभृतिभिः अथ पुनःदृष्टस्वप्रधानस्तुतिमघतापदं पाक्यार्थी- पजनितपारतव्यमाक्षिप्तस्वाभिधेयसामर्थ्यमुपमानशब्देन स्वमर्थम- न्यस्मिन् देवतापदे,प्रधाने घाक्यार्थसामोपजनितप्राधान्यसामर्थ्य यत् निगमयति, अनत्यन्तनघण्टुकं तद् भवति। तद्यथा,-- "अग्निरिव मन्यो"--इति (ऋ० सं० ८, ३, १६, २)। अग्निशब्दइवेत्यनेनोपमानशब्देन पाक्यार्थोपजनितसामर्थ्येनाक्षिप्त. स्वाभिधेयसामर्थ्यो विशेपमाकाक्षन् सम्बोधनान्तं मन्युशब्द पाक्यगतैः पदैरन्नीयमानसामथ्यमधिनियेपणपक्षे स्वमर्थ मन्युशब्द निगमयन् निपततीति नैघण्टुकं तदिति । एवमनेकप्रकारो निपातउपेक्ष्यः॥ “अथ उत अभिधानैः संयुज्य हविः चोदयति” | 'अर्थ'- इति विशेषाधिकारे। 'उत' इत्यप्यर्थे । अपरमपरमभिधान- मपेक्ष्यापेक्ष्य । तद्यथा,-अमिधानः संयोज्य विशेषणशब्दैः तत्रत. दभिधानमिन्द्रादिसंविज्ञानाद् दृढमिन्द्रादी देवतार्थे आम्नायविधी प्रयोगे व हरिश्चोदयति॥ तद्यथा,–“इन्द्राय वृत्रन एकादशकपालं निर्वपेत्” इति, ·७८९ ७० ३पा० १०ख०] ७ देवतं काण्डम् # तथा “इन्द्रायांहोमुचे इति"-"इन्द्रायांहोमुचे एकादशकपालं निर्वपेत्” इति ॥ ततः किम् ? “तान्यप्येके समानन्ति'एफे नैरुक्ताः 'तान्यपि' गुणपदानि वृत्रांहोमुक्प्रभृतीनि, अग्न्यादी देवतापद- समाम्नाये पृथक् पृथक् 'समामनन्ति' अहं तु न समामने । कस्मात् ? "भूयांसि तु समानानात्” यानि तेपु गुणपदानि वृत्रहांहोमुक्प्रभृतीनि समामनन्ति, ततोऽन्यान्यपि 'भूयांसि' बहुतराणि सन्ति एव, माहाभाग्यात् देवतायाः गुणानामियत्ता नास्ति, तेपा तु सर्वेपां समानाने समानायस्यापरिनिष्ठेच स्यात्, तथा च सति तेपा शास्त्रे असमाप्ति , तन्ममापि मा भूदित्यतः “यत् तु संविज्ञानभूतं स्यात् प्राधान्यस्तुतिः, तत् समामने” इति । यदेता सविज्ञानभूत रूढ़मगौणं केवलमपि निर्विशेषणं लब्धप्रधानस्तुतिदेवतापदमग्न्यादि, तत् समामने, न गौण व्रतभृत् व्रतपत्यादि । अथवा तान्यप्येके समामनन्तीत्यत उत्तरस्य “भूयांसि तु समानानात्”–इत्यस्यापरोऽर्थः। भूयासि एव तेषां समाना- नात् गुणानि समानातानि स्यु., न किञ्चिदतिरिक्त प्रयोजनम्, वचनात् केवलं गुरु शास्त्र सम्पद्यते, तन्मा भूत् इत्यर्थः ॥ उत कर्मभिः ऋपि देवता स वृत्रहा, शतक्रतु, पुरन्दरः, गोत्रभित्, वनयाहु इति । “तानि अपि एके समामनन्ति” तानि अपि एके कर्मनामधेयानि समामनन्ति। को विशेषः पूर्वेभ्य- "अथ स्तीति-वृत्रहा, पुरन्दर."--इति।

·७६०
* निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम्
समानातृभ्यः १ विधिदर्शनात् पूर्वण हरिश्चोदयति इति
पवनात् स्तुतिदर्शनादिकर्मभि पिर्देवताः स्तोतीति वचनात्
"भूयांसि तु समानानात्” इति स एव दोपः ॥
"व्यञ्जनमात्रं तु तत्, तस्याभिधानस्य भवति" । वृत्रहा
पुरन्दर इति यदेवमादि गुणपदम्, 'तत्' तस्यैवेन्द्रादेः संविता.
तपदस्य 'व्यसनमा' विशेषणमात्रं भवति, न पृथक प्रधानम् ,
केवलस्य सम्बन्धात् स्तुत्या। यथा लोके-"ब्राह्मणाय
बुभुक्षिताय ओदनं देहि, स्नाताय अनुलेपनम् , पिपासते
पानीयम् -- इति” । यो बुभुक्षितः तस्मै इति यथा तु बुभुक्षि-
तशब्दो विशेषणम् , केवलस्य बुभुक्षितशब्दस्य विशेषतः क्वचि-
दनवस्थानात् । एवं वृत्रहा पुरन्दर इत्येवमादीनां विशेष्य.
मप्राप्यानवस्थानाद् व्यञ्जनमात्रता, न म्वप्रधानता। तस्मान्नै.
तान्यहं समामने ॥ १० (१३)॥
इति निरुक्तभाष्यार्थोपनिबद्धो द्वादशस्य (सप्तमस्य)
तृतीयः पादः समाप्तः ॥७, ३ ॥
--

·चतुर्थः पादः
चतुर्थः पादः
अथातोऽनुक्रमिप्यामोऽग्निः पृथिवीस्थानस्तं प्रथम
व्याख्यास्यामोऽग्निः कस्मादग्रणीभवत्यग्रं यज्ञपु प्रणीयते-
ऽङ्गनयति सन्नममानोऽनोपनोभवतीति स्थौलाष्टीविर्न
कोपयति न स्नेहयति त्रिभ्य आख्यातेभ्यो जायत इति
शाकपूणिरितादक्ताहन्धाद्वा नीतात्स खल्वेतेरकारमादत्ते
गकारमनक्त दहतेर्वा नौः परस्तस्यैपा भवति ॥१(१४)।
“अथातोऽनुक्रमिष्यामः”। सामान्यतः परिख्यातोऽन्या--
दिदयपल्यन्तो देवतापदसमानायः, विशेषत इदानी प्रतिपदमनु
व्यारयास्यते, तदर्थमधिकारवचनम्, --'अथ' इति ।
'अत'-इति आनन्तर्यो । सामान्यात् पारिभापिकाद्
व्याख्यानादनन्तरात् 'अनु' आनुपूर्वेण यथासमानातं 'कमिप्याम'
कथयिष्यामो वर्णयिष्यामो व्याख्यायोत चाक्यशेष ।
(४)
च पुनर्याख्या अभिधानाभिरे
याभिधानव्युत्पत्तिप्राधान्यस्तुत्यु-
सा
दाहरणतनिवनविवारोपपत्त्यवधारणकमलक्षणा ।
(१) "अग्नि " इत्यभिधानम् , (२) भय पार्थिव इत्यभिधेयम्
तद्यथा-

·૭૨ -- - - , * निरुक्तम् [उत्तरषद्कम् ३) "अग्रणीभवति"-इत्यभिधानव्युत्पत्तिः, (४) अग्निमील"- इति प्राधान्यस्तुत्युदाहरणम्, (५) अग्निमीले-"अग्निं यावामि” इति तन्निर्वचनम्, (६) “स न मन्येतायमेव अग्नि.". इति विचारः, (७) “यस्तु सूक्तं भजते यस्मै हपिनिरूप्यते"- इत्युपपत्तिः, (८) अयमेव साऽग्नि."-त्यवधारणम् । 'एचप्रकारया व्याख्यया प्रतिपदमनुक्रमिष्यामः ॥ तवैतद् भवति कोऽयमग्निः ? इति । आत्मा-इत्यात्म विटः, “एक सचिप्रा बहुधा वदन्ति (ऋ० सं० २, २, २२, ६)" --इति मन्त्रदर्शनात् । अविवक्षितस्थानविशेपो निर्मातत. दभिधानो देवताविशेषों लोकवेदप्रसिद्धः कर्माङ्गमिति याशिकाः। विविक्षितस्थानविशिष्टकर्मा मध्यमोत्तमाभ्यां ज्योतिामन्यः पार्थिवोऽयमग्निरिति नैरक्तसमयः । त्रित्वा. भ्युपगमात्तत्सम्पिपादयिपयेदमारभ्यते । “अग्निः पृथिवीस्थानः तं प्रथम व्याख्यास्यामः” --इति । पृथिव्येवास्य विशेषतः स्थानम्, न अन्तरिक्षम्, न धो. इति पृथिवीस्थानः, तत्र कर्माधिकारात् तस्य। तिष्ठत्यस्मिन् इति स्थानम्। यस्मात् पृथिवी अस्य स्थानम् , तस्मात् सन्निकल्लो. कानुक्रमाच न ह्यसति कारणे प्रथमातिक्रमो न्याय्य इति तमेवं प्रथमं व्याख्यास्यामः॥ "अग्निः कस्मात्"। देवताभिधाने देवता आत्मन. परो 'क्षीकृत्य परोक्षीकृत तत्वमर्पितम्, परोक्षप्रिया इव हि देवाः 'प्रत्यक्षविषय इति हि विज्ञायते । तनिर्वचनादागमप्रामाणिक

·७०४पा० ख०]
* दैवतं काण्डम् *
देवताताद्भाव्यमनुभवतीति अवेत्य तनिधिक्षया “अग्निः
करमात्! इत्युपोद्धृत्य “अग्रीः भवति"-इत्येवमादिना
अग्निशब्दं निराहा सर्वत्रैवं देवतापदे उपोद्घातोपन्यासो द्रष्टव्यौ ।
आत्मवित्पक्षे तु सर्वमभिधानमात्मार्थमेवेति सर्वावस्थमात्मानं
-सर्वाभिधानव्युत्पत्तितो निरुच्य याथार्थ्यतः परिज्ञाय सर्वात्मनः
आत्मनः सर्वावस्थं विभूतितादाव्यमनुभवतीति सर्वपदव्युत्पत्ति.
प्रयोजनम् । स्मर्य्यते हि,-"शब्दब्रह्मणि निष्णात' परब्रह्माधि.
गच्छति" इति।
"अग्रणीः भवति”-इति। अग्निशब्दं विगृह्य पाक्यीकृत्य
कृतवाक्यपदपर्णनिष्कर्षणसमुदायोपजनितस्य
अग्निशब्दस्य
अनशब्दात् यकारमुपलभ्य अग्रशन्दं कर्माभिधायिनं पूर्वपदत्वेन
व्यवस्थाप्य नयतिं च परमुत्तरपदस्थ कर्त्तव्यात्मने व्यवस्थाप्य
अग्निशब्दं निराह -अथ कोऽर्थः ? इति । सर्वेप्चर्थप्यसाचा-
स्मानमन नयति, सर्वत्र तथोपकरोति यथा अन सम्पद्यत
इत्यर्थः।
अनशब्दः प्रधानवाची, स एव चा अननयति । सैनां
चा अग्ने नयति सैनापत्येऽस्थित इत्येके, विज्ञायते हि,-अग्नि
देवानां सेनानीः" इति ।।
अथवा "अन यशेषु प्रणीयते” प्रथम यज्ञेषु प्रणीयते” न
तावत् किञ्चिदप्यन्यत् क्रियते यावदयं न प्रणीयत इति, ततोऽस्मिन्
व्रतमुपेत्यान्यानि कर्माणि क्रियन्त इति ॥
अथवा "अङ्गनपति सनममानः" यत्रायं सन्नमयति साध.
नत्वेन वैदिके घा लौकिके पार्थे, तत्र सन्नममान एघात्मानं

·७६४ * निरुकम् , उत्तरपट्कम् प्रधानीकृत्य सर्वमन्यढोत्मनोऽङ्गतां नयति गुणीकरोतीत्यर्थः । अथवा "अङ्ग नयति सनमान:” तृणे वा काष्ठेघा यत्र सन्नमयति. आश्रयति, तत् आत्मनोऽङ्गता नयति, आत्मसात् करोतीत्यर्थः । "अंतोपनो भवति इति स्थौलाष्टीविः" स्यूलाष्ट्रीयतः पुत्रः पुत्र स्थौलाष्ठीचिः आचार्यः स एवं मन्यते,-अयमनोपनो यस्माद् भवतीति तस्मादग्निरिति । किमिदमन्नोपनः इति ? अत आह,-"न कोपयति । एवमपि न गृह्यते नोपयतेरप्रसिद्धार्थ- त्वात् । अतः पुन चोति प्रसिद्धनार्थेन,–“न स्नेहयति विरुक्षी. फरोतीत्यर्थः, स हि तस्य स्वभावः ॥ "त्रिभ्यः आख्यातेभ्यः जायते इति शाकपूणिः" । त्रयाणा- माख्यातानामभिधेयाः क्रिया अत्र लक्ष्यन्ते, ता उपादाय हेतुत्वे- नाग्निशब्द आत्मानं लभते। तद्यथा, - "इतात्" 'इण गती (अदा०प०) --इत्यस्मादित्यर्थः। अक्तात् , दग्धाद् घा” अनक्ते दहते; विकल्प एतयोः । ततः “नोतात्” इति, 'णी प्रापणे (भ्वा०प०)'--इत्येतस्मात् । धातयः केवलं निर्दिष्टाः । कि कुत आदत्ते? इत्यत आह,-"सः सलु" शाकपूणिः "एतः" धातोः "अकारम् आदत्ते” । नन्वेतेरकार एवं नास्ति, अतः किमादत्ते ? सत्यं नास्ति, वर्णसामान्येन तद्विकारमादाय इणोऽर्थदर्शनात् अग्नौ शब्दार्थ सम्बन्धनित्यत्वात् , अर्थ च गुणभूतत्वाच्छब्दस्य, ततः तं व्यापादयत्यकारत्वेन । अथया रूपानेकस्यादिजो यथाच- स्थितस्याकारी भवति, तथा रूपमवस्थाप्य ततोऽकारमादत्ते, दर्शितं चैतत्--"एतेः कारितं च यकारादि चान्तकरणम्"- -

·७६५
७०४पा०२ख०] * देवतं काण्डम् *
इत्यत्र, भवति चास्य ण्यन्ते रूपम् 'आययति'-इति, अत्र अकारः,
ततः आदत्ते । “गकारम्, अनक्तः चा दहतेः वा” कृतकृत्वजश्त्व.
योर्विकल्पेन। “नी. पर.” एपः हवः। एति च व्यनक्ति च
रूपाणि, अथवा एति व दहति च नयति च हवीपि देवेभ्यः इति
अग्नि साधीयस्तरः। एता एतद्धातुवाच्याः क्रियाः एप करोति
इति “अग्निः" ।
"तस्य” एतल्लक्षितलक्ष्यप्रधानस्तुतिसम्बन्धमभिधानमुप.
लक्ष्य देवतापदसमानाये समानातमग्निरिति, तस्य "अग्नि-
मीले"-इत्येत्प्रमुखा अग्निकर्मलिङ्ग लिङ्गिताः सर्वा आग्नेथ्य
ऋचः उदाहरणम्, न पुनरसति कारणे मुख्यातिकमो न्याय्य
इति ऋग्वेदप्रथमामिमामृचमुदाजहार "तस्य एषा भवति"
---इति,-१ (१४).
अग्निमीले पुरोहितं यज्ञस्य देयमृत्विजम् । होतारं
रत्नधातमम् । अग्निमीलेऽग्नि याचामीलिरध्येपणाकर्मा
पूजाकर्मा या पुरोहिता व्याख्यातो यज्ञश्च देवो दानाद्वा
दोपनाद्वा द्योतनाद्वा धु स्थानो भवतीति वा यो देवः सा
देवता होतारं हातारं जुहोतेहोंतेत्यौर्णवाभो रत्नधातमं
रमणीयानां धनानान्दातृतमन्तस्यैपापरा भवति ॥२(१५)।
"अग्निमीले (ऋ० सं० १, १, १, १,)*-इति । मधुच्छ.
न्दस आर्यम्। गायत्री। आश्विने विनियोगः।
यः अग्निः
-

·"
निरुतम् ।
[उत्तरपटकम्
देवपुरोहित पाकयो, अस्साफ यशे यध प्ररत्यिय होता यास्य,
रनधातमश्च दातृतमो खानाम्, तमह रत्नानि याचे इति
समस्तार्थ ॥
अर्थफपदनिरक्तम् ।- इडि" धातु अध्येपणाकर्मा
याचनाकर्मेद, अन्यत्र “पूजाका पा” अपि । “पुरोहित
व्याख्यात "पुर एनं दधति”-इति । “या च" व्यग्याता,
"प्रख्यात यजतिकर्मा" ---इति । “देव" दानाद् चा" ददाति,
हासी ऐश्वर्याणि । “दीपनाद घा" दीपयति बसी नेजो
मयत्वात् । “द्योतनाद् घा" धात्यन्यत्वमर्थकत्वम् । “स्थानो
भवति-इति धा" पक्षे अर्थवत्त्व निर्वचनस्य । अथवा अग्नो
न्द्रायपि द्युस्थानों, सामान्य हि द्यो स्थान देवतानाम् , तयोस्तु
कर्माधिकारस्थाने विशिष्टे पृथियन्तरिक्षे। “होतार-हातारम्"
देवानाम् । “भोर्णवाम" तु “जुहोते” 'हु दानादानयो
(उ०प०)-इत्यस्य मन्यते "होता इति” । “रत्नधातमम्-
रमणीयाना धनाना दातृतमम् ॥
तत "तस्य” एव अग्ने “एपा अपरा" र "भवति" ।
समानसहितत्वादपरेति पा द्वितीयेत्यर्थ । सा पुन किमर्थम् ।
इति । अमुना प्रकारेण सर्वा एतस्यामुदाहरणमेतत्कर्मयुचा ऋच
उपेक्ष्या इत्युपप्रदर्शनार्थम् ॥ २ (१५) ।
अग्निः पूर्वेभिम पिभिरीड्यो नूतनरुत । स देवान्
एह वक्षति । अग्नियः पूर्व पिभिरीडितव्यो वन्दितव्यो-

·* देवतं काण्डम् * ७६७ जगुः। अजाम्यहमखकारस्य,हलकार वैयबाकर ७०४पा० ३ख.] ऽस्माभिश्च नवतरः स देवानिहावहत्विति स न मन्येताय- मेवाग्निरित्यप्यते उत्तरे ज्योतिपी अग्नी उच्यते ततो नु मध्यमः ॥ ३ (१६)॥ “अग्निः पूर्वभिः (ऋ० सं० १, १, १, २)”-इति। पूर्व- यैव समाना विनियोगच्छन्दस्का। तवृत्तमुत्तरत्रापेक्ष्य यद्. वृत्तमध्याजहार भाष्यकारो यत्तदोनित्यसम्बन्ध इति दर्शयन् । “अग्निः यः” 'पूर्वेभि , “पूर्वैः” चिरन्तनैः 'ऋपिभिः' "ईडि- तय.” ईडन पूजनमर्हति, “अस्माभिश्च” “नवतरैः” ईडितन्य इति घर्त्तते । स किं करोति ? इत्याकाक्षिते निराकाङ्क्ष क्रियते, --"स देवान्" "इह” एतस्मिन् कर्मणि अस्माकम् “आवहतु" इति लोटा निराह भाष्यकारः आशिपमाकाक्षिङ्तामपेक्ष्य । ऋज्वेकपदनिरुक्तम्॥ संकीर्णत्वादग्न्यभिधानस्य अतः परं विचार,-"स न मन्येत" - इत्येवमादिना आक्षिप्य विचारः। स्वार्थाभिधेयसम्बन्धे अभिधानानामर्थान्तरवृत्तितच नास्ति, कुतः सङ्कर १ इति । अथास्त्यर्थान्तरवृत्तिता । जहत्स्वार्थमा- न्तरमुपसंक्रामननित्यता सम्बन्धस्य द्योतयति । तस्वार्थमभिधानमभिधेयान्तरे पर्त्तते। किन्तर्हि ? द्वे मि- धानस्य शक्ती गोणी मुख्या च। तयोर्गौणी गुणसाम्यात्, यस्मात् कस्माञ्चित् गुणात् सर्वत्र वर्त्तते, तस्यात्तथाविध एच सम्बन्धः, सर्वाथों नित्यः समर्थप्रकरणोपपदपरतन्त्रः । ननु नित्ये नैव जह

·७६८
निरुतम्
[उत्तरषटकम्
मुख्यत्वे विनियोगेन लोकोदप्रसिढ्या स्व एवार्थे घर्तते ।
तदेवमसङ्करेऽपि शन्दाना मुख्यगौणार्थवर्तिनां सङ्कर इवामेधसां
प्रतिमाति॥
क कस्य शब्दस्य गौणी शक्तिः ? क कस्य मुण्या? इति
तत्प्रविवेकार्थमिदमुपोद्धन्ति चोदकरूपेण “स न मन्येत" इति ।
'स' शिष्यः, 'न मन्येत' न जानीयात् सम्यगेतदनिहितम्
"अयमेवाग्निः" पृथिवीस्थानः “इति" | कस्म त् पुनन
मन्येत? इतः,- यस्मात् “अपि एते उत्तरे ज्योतिषी" मध्यमञ्च
उत्तमश्च “अग्नी उच्यते”। कथम् ? इत्यत आह) - एतत्
तावत् पार्थिवं ज्योतिः, आवाहन मियायोगात् “अग्निमोडे"--
इत्येतस्यां च यथा भवतोतं तधेयोच्यते, "ततः नु" चयमपि
यथा “मध्यम." अग्निशब्देनोच्यते तत्कर्मयोगाश्च स एयाग्निः,
तथेमामृचमुदाहरिष्यामः,--॥ ३ (१६) ।
अभिप्रवन्त समानेव योपाः कल्याण्यः स्मयमानामो
अग्निम् । घृतस्य धाराः समिधो नमन्त ता जुपाणो
हयेति जातवेदाः ।। अभिनमन्त समनम इन योपाः समनं
समननाद्वा मम्माननाडा कल्याण्यः स्मयमानामो अग्नि-
मित्यापमिकं धृतस्य धाग उदकस्य धाराः समिधो नमन्तं
नसतिरामोतिकर्मा वा नमतिकर्मा वा । ता जुषाणो हर्यति
जातवेदाः। हर्यतिः प्रेमाकर्मा विहर्यतीति । ममुद्राद्-
।
।
+-

·-७०४पा०४ख०]] देवतं काण्डम् । मिर्मधुमा उदारदित्यादित्यमुक्त मन्यन्ते समुद्राद्ध्येपोऽद्भ्य उदेतीति च ब्रामणमथापि ब्राह्मणं भवत्यग्निः सर्वा देवता इति तस्योत्तराभूयसे निर्वचनाय ॥ ४ (१७) । "अभिप्रयन्त” इति (ऋ० सं० ३, ८, ११, ३)। चामा देवस्यार्पम् । सप्तमेऽहनि दशरात्रस्य आज्यशस्त्रे विनियोगः । 'अभिप्रवन्त' "अभिनमन्त" आभिमुख्येन नमन्ति प्रह्वीभवन्ति । 'धृतस्य' "उदकस्य" 'धाराः'। कमभिप्रहरीभवन्ति ? मध्यमम् 'अग्निम्। कथम् ? इति,–'समना इव योपा.' “समनसः" समानमनसः। एकस्मिन् भर्तरि यासां मनांसि पत्तन्ते, ताः ता यथा 'कल्याण्य.' रूपयोचनादिगुणसम्पन्नाः, 'मयमानासः' स्मरमानाः ईपद्धसन्त्य. हर्षमुपजनयन्त्यो भर्तुस्त प्रति परिप्वजनाय अभिनमेयु , तथा मध्यमस्थानमग्निं घृत- स्यादकस्य धाराः 'समिधः' समिन्धअन्त्यः 'नसन्त' प्राप्नुवन्तो- त्यर्थः। ताश्च ताश्च पुनः सः 'जातयेदाः' मध्यमस्थानी वैद्यु- तोऽग्नि, 'जुपाणः' प्रीयमाण' 'हर्यति' पुनः पुनः प्रेप्सति अभिकामयते। एवमेतस्मिन् मन्त्रे युगपदभिधानात्, पार्थिवे घृताहुतिह- घनस्योपमानोपमेयवैधाच युगपत्सम्भवाच उदकस्य धारणं वैद्युतः, तत्रोपमानोपमेयसामञ्जस्याच सामार्थ्यात् प्रसिद्धिमुप- रन्ध्य घृतधाराशब्द उदकधारायवनः सम्पद्यन्ते, पठितं चैतदेव सामर्थ्यमपेक्ष्योदकनामसु "धृतम्" "मधु" इति । समनसः। एयच ·८०० ऋज्वन्य- * निरुकम् * [उत्तरपट्कम् योऽयमग्निशब्दोऽत्र सामर्थ्यात् मध्यमं ज्योतिराह, तस्मात् "सुप्ठु सन मन्येत, अयमेचाग्निः पृथिवीस्थानः" इति । "समनं समननाद्वा, सम्माननाद्वा"-इति। पूर्वम् अनितेः (भू०प०) ग्राणनार्थस्य, उत्तरं मनोतेः (त० आ०)। निर्वचनम् ॥ अथ खलु यथोत्तममपि ज्योतिर्भवत्यग्निस्तथोदाहरिष्यामः । "समुद्रादुर्मिर्मधुमा उदाग्दुपांशुना सममृतत्वमानट् । घृतस्य नाम गुहा यदस्ति जिह्वा देवनाममृतस्य नाभि ।" इति (ऋ० सं० ३, ८, १०, १)। "आदित्यं उक्तं मन्यन्ते"। पूर्वयव समानार्प विनियोगा। नानादेवताभिवादस्त्वस्यां देवतानुक्रमण्यां शौनकेनोक्तः, इह पुन. सौरीति कृत्योदाहता भाप्यकारण, सूक्तं सकलञ्च । 'समुद्रात्' उदकसडातात् 'ऊर्मि.' छादक सर्वम्य प्रकाशेन, 'मधुमान्' उदकवान, उदारत्' उदतीतरत्, उत्तरयति घा, उदेति अहन्यहनि प्रथमं जन्माभिप्रेत्य । स पुनर्जातः सन् 'अमृतत्वम्' अमृतभावम् 'अंशुना' चन्द्रमसा 'उपसम् आनट्' उपसंयाप्नोति । "सोऽस्यान्नं तेन न म्रियते यमक्षितिमक्षितयः पिबन्ति”–इत्युकम् । कथममृतत्वं तेन उपसमानट् ? इति । 'घृतस्य' उदकस्य हविपो चा यत्' 'नाम' नमनं 'गुह्य" रहस्यमचि- ज्ञानं फेनचिदपि अत्र 'अस्ति' विद्यते चन्द्रमसि, तन 'देवानां' रश्मीनां 'जिह्वा तदमृतं नित्यमाम्बादयन्ति, देवास्नेन न म्रियन्ते । तेपाम् 'अमृतस्य' 'नामि.' नहनं हेतुरित्यर्थः ॥ । अमरणत्वस्य ·७०४पा० ५०] देवतं काण्डम् । ८०१ अथ कुतः सूर्योऽयमिति विशेषतोऽवध्रियते, न चैतस्मि- मपि मन्त्रेऽग्निशब्दोऽस्ति, यः सत्यप्यादित्यदेवत्वेऽस्य मन्त्रस्या- ग्नित्वमादित्यस्य प्रख्यापयेत् घृतस्तोश्य एता इति च विज्ञायते, तस्मादसमर्थमिदमुदाहरणम् ? न असमर्थम् । कस्मात् ? सूक्ते - ग्निलिङ्गमेकेया शाग्विनामस्ति,-"इम स्तनम्” '-इत्यत्र “अपां प्रपीनमग्ने" इति। निविच्चास्मिन् सूक्ते धीयते, सा चाग्नि- लिङ्गा। आदित्यश्चायमनेन मन्त्रेणोच्यत इति स्फुटमस्येव मन्त्रस्य "ब्राह्मणम्"-"समुद्राद्ध घोऽद्भय उदेति" - "इति च" न च पार्थिवः समुद्रात् उदेति, विरोधात् तस्य उद्देन, तस्मादादित्योऽ त्राग्निरभिप्रेत -इति नासमर्थमुदाहरणम् । “अथ अपि ब्राह्मणं भवति,-'अग्नि सर्घा देवता.'-इति"। अथ खलु अयमपरः सङ्करोऽग्निशब्दस्य ब्राह्मणं भवति,-"अग्निः सर्वा देवता." इति । "तस्य" च ब्राह्मणस्य "उत्तरा" ऋक् “भूयसे" बहुतराय "निर्वचनाय"-॥ ४ (१७)। इन्द्र मित्रं वरुणमग्निमाहुरथोदिव्यः स सुपों गरुत्मान् । एक सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्नि यमं मातरिचा. नमाहुः ॥ इममेवाग्नि महान्तमात्मानमेकमात्मानं बहुधा मेधाविनो वदन्तीन्द्र मित्रं वरुणमग्नि दिव्यं च गरुत्मन्तं दिव्यो दिविजो गरुत्मान् गरणवान् गुर्मात्मा महात्मेति ·८०२ ७ निरुक्तम् [उत्तरपट्कम् या यस्तु सूक्तं भजते यस्मै हविर्निरूप्यतेऽयमेव सोऽग्नि- निपातमेवैते उत्तरे ज्योतिपी एतेन नामधेयेन भजते ॥ ५ (१८)॥ इति सप्तमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ७, ४ ॥ "इन्द्रं मित्रम्" इति (ऋ० स०२,३,२२,६) । अम्यवामीयपा। 'इन्द्रम्, मित्रम्, परुणम्' इत्येतैरभिधानः 'अग्निम् आहुः' तत्त्वचिदः । 'अथो' अपि च योऽयं 'दिव्य' "दिविज.” दिवि जायते, 'सुपर्ण.' मुपतनः, 'गरत्मान्' "गरणधान्' स्तुतिभिः वद्वान्, रसानां वा गरिता आदित्यः. अयमपि 'सः' एवाग्नि रित्याहुः। कि बहुना "इममेवाग्निम्" 'एक' 'महान्तम्" "आत्मानम्" अनन्यत्वेन पश्यन्तः 'विप्राः' "मेधाविन" आत्मविदः 'बहुधा घन्ति'-'अग्निम्, यमम्, मातरिश्वानम्' इति ॥ एघमायश्चाभिधानरतस्यैव सा चिसृष्टिः, एप उह्य ध सर्वे देवा इति च विज्ञायते। तस्माद् युक्तं यत्र मन्येताय. मेयाग्निरिति । अत्र प्रतिसमाधानम् ।-सत्यमेतत् सर्व एतेऽग्निशब्दे न स्तूयन्ने, न तु प्रधानत', फिन्तर्हि ? गुणतः स्नूयन्ते। यतो व्रीति,-"यस्तु सूक्तं भजते, यम्मे हविः निरूप्यते, अयम् एप सः अग्नि." । तुशब्दः पूर्वपक्षयावर्त्तकः, परमत-युदासार्थ । यः सूक्तं भजते, प्रधानतः स्तुत्यत्वेनेत्यर्थः, यम्मै व हविनिरूप्यते, चोदनासामर्थ्यात्-"याग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत्” इति । अयमेव

·•७०४पा० ५ख०] * देवतं काण्डम् *
८०३
सोऽग्निः, पार्थिवः, अग्निशब्दस्य विशेषतोऽत्र लोके वेदे च
प्रसिद्धः,-'अग्निमानय-अग्निं प्रणय' इति, एतमेव हि लोकः
प्रतिपद्यते न मध्यमं नात्युत्तमम् । न च प्रसिद्धियाधो न्याय्यः,
शास्त्रचोदिता अपि सदिर पलाशादयो लोकप्रसिद्धित एच
प्रतीयन्ते।
तस्मादग्निशब्देन पार्थिवस्य ज्योतिषो मुख्यः
सम्बन्धः, गौण इतरयोर्मध्यमोत्तमयोः। यथा अग्निशब्देन
मध्यमोत्तमयोः, न तथा मध्यमोत्तमाभ्यां विद्युत्सूर्यशब्दाभ्यां
लोकप्रसिध्या मुख्यः सम्वन्धः। एवञ्चत् सुष्टूक्तम्,–“यस्तु
सूक्तं भजने यस्मै हविनिरूप्यते, अयमेव सोऽग्नि.” इति ।
एतमेव चात्र विचारे प्रयोजनम् , आग्नेयेषु सूक्तेषु हविःसम्प्रदानेषु
स्तुत्यत्वेन भोक्तत्वेन चैतमेवोपासीतेति ॥
अथ पुनर्योऽयं मध्यमोत्तमयोज्योतिपोरग्निप्रवादः,
कथम् ? इति,-"निपातम् एव एते उत्तरे ज्योतिपी, एतेन
नामधेयेन भजेते"। निपातो नाम अप्राधान्यम् ,
भक्तिरि.
त्यर्थः ॥ ५ (८)।
इति निरुक्तवृत्ती द्वादशाध्यायस्य (सप्तमाध्यायस्य)
चतुर्थः पादः ॥७, ४॥
स

·पञ्चमः पादः। जातवेदाः कस्माजातानि वेद जातानि वैनं विदुर्जाते जाते विद्यत इति वा जातवित्तो वा जातधनो जातविद्यो वा जातप्रज्ञानी यत्तञ्जातः पशूनविन्दतेति तञ्जातवेदसो जातवेदस्त्वमिति ब्राहमणं तस्मात् सर्वानृतून् पशवोऽग्नि- मभिसर्पन्तीति च तस्यैपा भवति ॥ १ (१६) ॥ "जातवेदाः"-इति वक्तव्यम् । स पुनरेप माहाभाग्यात् कर्मपृथत्वादग्निरेव ? अथवा पृथगमिधानस्तुत्यन्तरसम्बन्धाद् देवतान्तरम् । “जातवेदाः कस्मात्” ? स हि “जातानि वेद" न हि तदस्ति जातमम्मिंल्लोके यदसौ न वेद सर्वज्ञ इत्यर्थः। “जातानि या एनं विदुः" स एव धातु., कारकान्यत्वं केवलम् । “जाते जाते विद्यत इति पा” विदेः सत्तार्थस्याधियारणे फारके, न तदस्ति जात यवासी नास्ति। “जातपित्तो पा जातधनः" जातशन्दः पूर्वपदम्, वित्तशब्द उत्तरपदम्. जातमस्य वित्तमिति जातवेदाः। *जातचिद्यो पा जातप्रमानः" जातशब्द एवं पूर्व- पदम्, विदेानार्थस्योत्तरपदत्यम्, निसर्गत पपास्य जातं प्रशानमित्यर्थः। “ग्राह्मणम्" अपि च भवति, जनेविदेश जातवेदा इति,-"यत्तनातः परानपिन्दत-इति। 'यत्' असी 'तन' सदा 'जात' जातमात्र एप निसर्गतः 'पान् ·७०५पा०२ख] देवतं काण्डम् * - 'अविन्दत' 'अलभत्', "तजातवेदसो जातवेदस्त्वम्-इति" विज्ञायते। यतश्चैतदेयम्, “तस्मात्" अद्यत्येऽपि स्वाम्ययम- स्माकमिति मन्यमानाः “पशय.” “सर्वान् ऋतून" प्रति, अपि ग्रोप्मे, “अग्निम् अभिसर्पन्ति" ॥ "तस्य" जातवेदसः स्तुत्युदाहरणम् “एपा" ऋक् भवति-॥ १ (१६)। जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो निदहाति वेदः । स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धुं दुरितात्यग्निः ॥ जातवेदस इति जातवेदस्यां वैवज्जातवेदसेऽर्चाय सुनवाम सोममिति प्रसवायाभिपवाय सोमं राजानममृतमरातीयतो यज्ञार्थमनिस्मो निदहाति निश्चयेन दहति भस्मोकरोति सोमो दददित्यर्थः। स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वानि दुर्गमानि स्थानानि नावेव सिन्धुनावा सिन्धुं सिन्धुं नावा नदी जलदुर्गा महाकुलां तारयति दुरितात्यग्निरिति दुरि- तानि तारयति तस्य॑पा परा भवति ॥ २ ॥ प्र ननं जातवेदसमश्यं हिनोत वाजिनम् । इदं नो वहिरासदे ॥ प्रहिणुत जातवेदसं कर्मभिः समश्नुवानमपि वोपमार्थे स्यादश्वमिव जातवेदसमितीदं नो बहिरासी- .

·पञ्चमः पादः। जातवेदाः कस्माजातानि वेद जातानि वैनं विदुर्जाते जाते विद्यत इति वा जातविचो वा जातधनो जातविद्यो वा जातप्रज्ञानो यत्तजातः पशूनविन्दतेति तजातवेदसो जातवेदस्त्वमिति ब्राहमणं तस्मात् सर्वान्तून् पशवोऽग्नि- मभिसर्पन्तीति च तस्यैपा भवति ॥ १ (१६) ॥ "जातवेदाः" इति वक्तव्यम् । स पुनरेष माहाभाग्यात् फर्मपृथत्वादग्निरेव ? अथवा पृथगमिधानस्तुत्यन्तरसम्बन्धाइ देवतान्तरम् । “जातयेदाः कस्मात्” ? स हि “जातानि वेद" न हि तदस्ति जातमस्मिंल्लोके यदसी न वेद सर्वज्ञ इत्यर्थः । “जातानि या एनं विदुः" स एव धातु., कारकान्यत्वं फेवलम् । “जाते जाते विद्यत इति घाविदेः सत्तार्थस्याधिकरणे फारके, न तदस्ति जात यत्रासौ नास्ति। “जातवित्तो पा जातधनः' जातशब्दः पूर्वपदम्, वित्तशब्द उत्तरपदम्. जातमस्य वित्तमिति जातवेदाः। “जातविद्यो पा जातप्रज्ञानः" जातशब्द एव पूर्व- पदम्, विदेर्शनार्यस्योत्तरपदत्यम्, निसर्गत एचास्य जातं प्रशानमित्यर्थः। “ग्रामणम्” अपि च भवति, जनेर्विदेव जातवेदा इति,-"यत्तजातः पशूनविन्दत-इति” । 'यत्' यसी 'तत' तदा 'जात.' जातमात्र एव निसर्गतः 'पटान्' ·८०७. अ०५पा. इस०] दैवतं काण्डम् इदानीमुत्सर्ग दर्शयति प्रयोजनार्थम्,-"तदेतदेकमेव जातवेदम्यं गायत्रं तृवम्" इत्यादि। तदिति दशतयीप्य. स्यानुस्मृनये परोक्षनिर्देशः, एतदिति प्रत्यक्षेण प्र नूनमित्येतया सन्निधोमृत्योपदिशति, गायत्रमिति छन्दोनिर्देशो विवक्षित. प्रयोजनार्थः तृच मिति एतत्सूक्तस्य सड्यानिर्देशः, दशतयीपु सर्वास्वपीति निर्धारणे सप्तमी, 'विद्यते' अस्ति । ततः किं यद्य त. देवकं जातवेदस गायत्रं तृचं दशतयोपु विद्यते ? शृणु,- वहुभिरेतैर्गायत्रच्छन्दोयुक्तर्जातवेदस्यमन्त्रैरधियज्ञ प्रयोजनमस्ति, न चैते यहवः सन्ति सर्वास्वपि दशतयीप्येतदेवैकं तृचं मुक्त्वा । तत्र किं कर्त्तव्यम् ? इति,-"यत्तु किञ्चिदाग्नेयम्” मन्त्रजातम् गायत्रे एवं छन्दसि अजातवेदोलिङ्गमपि, “तत्” “जातवेदसा., नाम्” मन्त्रणा “स्थाने" विनि “युज्यते” शास्त्रेण । तेन किं स्थितं भवति ? अनिरंच जातवेदाइति, कर्मपृथक्त्वात् माहाभाग्याद्वा इति, इतरथा हि प्रयोगबैकल्यं स्यात्, न चान्यद्देवमन्यस्य स्थाने प्रयुज्ने । यथा चायमनर्थान्तरमग्निर्जातवेदा एतस्माद् विधिलिङ्गात्, तथा वैश्वानरप्रभृतयोऽपीत्युपेक्ष्यम् ॥ "स न मन्येत"-इति पूर्ववद् विचारः, केवलम् "अभि. प्रवन्त -इत्यत्राग्निपदविचारे अग्निशब्दो विशेष्य आसीत्, जातवेद शन्दोऽस्य गुणपदमिति, इह तु जातवेदशनविचारे पुन "अभिप्रचन्त"-इत्यस्मिन्नेवोपात्ते मन्त्रे गुणपदम ग्निशब्दो जातवेद शदत्येत्येताचदुपेश्यम् ।। यथा तु पूर्वस्मिन् “समुदादूर्मि:'.-इति आदित्यस्याग्नि- ·* निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् दतिति तदेतदेकमेव जातवेदसं गायत्रं तृचं दशतयीपु विद्यते यत्तु किञ्चिदाग्नेयं तज्जातवेदमानां स्थाने युज्यते सन मन्येतायमेवाग्निरित्यप्यते उत्तरे ज्योतिपी जात- वेदसी उच्यते ततो नु मध्यमः। अभिप्रवन्त समनेब योपाइति तत् पुरस्ताद्व्याख्यातमथाभावादित्य उदु त्यजा- तवेदसमिति तदुपरिष्टाद्व्याख्यास्यामो यस्तु सूक्तं भजते यस्मै हविनिरूप्यतेऽयमेन सोऽग्निर्जातवेदा निपातमेवते उत्तरे ज्योतिपी एतेन नामधेयेन भजते ।। ३ (२०)॥ इति सप्तमाध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥ ७, ५ ॥ " नूनं जातवेदसम्” इति (ऋ० स० ८, ८, ४६, १) । श्येनस्याग्निपुत्रस्यार्पम् । गायत्री। हे स्तोतारो यूयमुच्यने । 'प्रहिनोत' “प्रहिणुन" प्रेरयत स्तुतिभिरेत 'जातवेदसम्' 'अश्वम्' *कर्मभि" सर्वमेतत् जगत् "प्रश्नुयानम्” व्यापयन्तम्, 'घाजिनम्' वेजन पन्त चञ्चनमर्चिभि , अथवा “अश्यमिय” इति लुनोपमम् , रूठेलायत्यान् , 'वाजिनं' वेजनवन्त ज्वलनस्वभाव शीघ्रम् । किमिति प्रहिणुत ? इति । इत, -भासत्तुम् इति कृत्यार्थे येत् - नो यहिरासदे। “इदम्” असत्कर्म, पहिपोप लक्षिा याह। फथ नामासदमिमतार्थसिद्यर्थमाभिमुख्येन सीदेदित्येवमयं प्रदिणुतेति ॥ । चा-

·यथा
पप्ठः पादः॥
वैश्वानरः कस्माद्विश्वान्नरान्नयति विश्व एनं नरा
नयन्तीति वापि वा विश्वानर एव स्यात् प्रत्युतः सर्वाणि
भूतानि तस्य वैश्वानरस्तस्यपा भवति ॥ १ (२१) ।
"वैश्वानरः”- इति वक्तव्यम्, तदर्थमुपोद्धन्ति-"वैश्वानरः
कस्मात् ?' 'विश्वान् नरान्" इती लोकात् अमुं लोकं "नयति
हेतुकर्तृत्वेन सर्वासु प्रवृत्तिषु भयमेघ नरान् नयति ।
पञ्चाग्निविद्यामुयाच्यते--"अपि धा सति तस्मिन् सर्वाः प्रवृत्तयः
फलवत्यो नराणां भवन्तीति हेतुकर्तृत्वेन सर्वासु प्रवृत्तिप्वयमेव
नरान् नयति प्रवर्तयतीति वैश्वानर." । अथवा "विश्वे एनं नराः
नयन्ति इति वा" कर्मकारकम् , स नीयमानः तासु तासु किया-
स्वङ्गभावं नरैः कर्म सम्पद्यते ।
"अपि चा "विश्वानरः एच"
कश्चित् "स्यात्" । स पुनः कस्मात् ? "प्रत्युतः सर्वाणि भूतानि"
विश्वानि ह्यसो भूतानि 'प्रति ऋतः' प्रविष्ट इत्यर्थः'। "तस्य"
विश्वानरस्य अपत्यं “वैश्वानर." ॥
"तस्य" वैश्वानरम्य "एपा" प्राधान्यस्तुति "भवति"
वैश्वानरस्य सुमती स्याम राजा हि कं भुवनानामभि
श्रीः। इतो जातो विश्वमिदं विचष्टे वैश्वानरो पतते

·८०८ - - * निरुकम् * [उत्तरपट्कम् त्वोपपत्ताबुदाहरणम् , तथेह-"अथ असी आदित्यः, 'उदु त्य जातवेदसम् (ऋ० सं० १, ४, ६, १)-इति" जातवेदस्त्वोपपत्ती । तदेतत् प्रतिपदमुदाहरणम् "उपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः"-"जात. वेदसं सूर्यमुद्वहन्तीति तु विशेषणविशेष्यसामानाधिकरण्यक- पाक्यप्रसिद्धया स्वनिगमसिद्धमस्मिन् मन्त्रे जातवेदाः सूर्य्य:"- इति। तस्मात् सुष्छूक्तं यत् “स न मन्येत अयम् एव अग्नि." जातवेदोः इति ॥ "यः तु सून भजने, यस्मै हवि निरूप्यते, अयम् एव सः अग्निः जातवेदाः" इति। “यस्तु सूक्तं भजते, यस्मै हवि. निमप्यतेऽयमेव सोऽग्निांतदा."--इति पूर्ववत् प्रसिधिरेव विशेषहेतुः । यद्यपि मन्त्रदर्शनमविशिष्टं प्रयाणामपि ज्योतिष जातवेदस्त्ये, तथापि पार्थियोऽग्निरितरयोः प्रसिभ्या विशेष्यत्ते, जातवेदस्त्वं हि यथा प्रसिधमस्मिन्नानी, न तथा वैद्य ते, नापि सूर्ये इति। “निपातमेत उत्सरे ज्योतिषी" "प्तेन" जातवेदा इत्यनेन नामधेयेन मजेते" इति । व्याम्या- तम् ॥३(२०)। इति प्रत्यर्थायां निम्तवृत्ती द्वादशाध्यायस्य (सप्तमाध्यायस्य) पञ्चमः पादः ॥ 9,५॥

·७०६पा० ख०] * दैवतं काण्डम् * सामर्थ्य मुद्रावयाञ्चकार। एकोऽत्रार्थपतिवैश्वानरः, यतः कल्याणी आशास्यते मतिः, तमेभिः शब्दरभिष्टौति, सन्तिष्ठते स्तुति- रिति। अयमेकवाक्यतान्यायः प्रायशो मन्त्रेषु, कचित् पुनः प्रत्यास्यातमर्थमपेक्ष्य एकस्मिन्नपि मन्त्र वाक्यभेदो भवत्येव । 'तद्यथा,-"ऋचा त्या पोपम् (सं० ८, २, २४, ६)" इत्यत्र प्रतिपादं वाक्यसमाप्तिः। अन्येपामपि च मन्त्राणामाकाक्षि- तार्थिनां परस्परमेकवाक्यता भवति, तदपि चोपप्रदर्शयिष्यति-- 'यनो पायक वक्षसा (ऋ० सं० १, ४, ८, १)"- इत्यत्र । "तत् को वैश्वानरः" इति। अतः प्रभृति विचारः । तदिति पाक्योपादाने । कोऽयं वैश्वानरः? इति कुतः संशयः ? आगमविप्रतिपत्तेः, विश्वानरविद्यायां तावत् 'आत्मा' इत्यात्मघिदः, इन्द्रादित्यघाय्वाकाशोदकपृथिव्याद- यश्च पृथक् पृथगेव वैश्वानरत्वेन विज्ञायन्ते । अपि च "मध्यमः" वैश्वानरः इति नैरुक्ताः केचित् आचार्याः मन्यन्ते । कस्मात् ? “धर्षकर्मणा ह्यन स्तौति" मन्त्रक । हिशब्दो हेत्वर्थः, पर्षकर्मणेनं वैश्वानरं यस्मान्मन्त्रद्वक् स्तौति ॥२ (२२)॥ प्र नू महित्वं वृषभस्य योचं ये पूरवो बूब्रहणं सचन्ते । वैश्वानरो दस्युमग्निर्जयन्वान् अधूनाकामा अव शम्बरं भेत् || प्रत्रवीमि तन्महित्वं माहाभाग्यं वृषभस्य वर्पितुरपां ·निरुकम् [उत्तरपट्कम् सूर्येण ॥ इतो जातः सर्वमिदमभिविपश्यति वैश्वानरः संयतते मूर्येण राजा यः सर्वपां भृतानामभित्रयणायस्तस्य वयं वैभानरस्य कल्याण्यां मतौ स्यामेति तत् को वैशानरो मध्यम इत्याचार्या वर्पकर्मणा ह्यनं स्तौति --॥ २ (२२)॥ "श्वानरस्य मुमती" इति ( म० १, ७, ६, १) । फुत्सम्पापम् । पृष्टयाभिष्टययोश्चतुर्थपञ्चमयोरहोराग्निमारतस्य प्रतिपत् । इतः पृथियोलोकात् ओषधियनस्पतिभ्यः यः 'जात.' 'वित्वम् इदं विचष्टे' "सर्वमिदमभिपश्यति"। ययाभिद्रप्टव्यः उपकारकन्वेन, दर्शयति घा प्रकाशकन्येन । यश्च 'यतने “संय. तते" 'सूर्येण' सङ्गन्छते म्येन भासा । 'राजा' च “यः" "भुव- नानां "सर्वेषां भूनाताम्" 'अभिनीः' "अभिश्रयणीयः आश्रणीयः । "तस्य घयम्" पयगुणयुक्तम्य 'वैश्वानरस्य' नित्यं 'सुमती' "कल्याण्या मता" उपकारप्रवृत्तायामात्मनो यथामिमतार्यसाधि- फायाम् 'म्याम'। इत्येतन् माशास्महे। लायेऽपि हि स्तूयत पर पूर्वम् , पश्चात् प्रार्थयत इत्याचार्यः पश्यन् मन्त्रेभ्यध्ययमेय न्याय त्युपदर्शनार्थ पदानां फ्रम यिमेद, कल्याण्यां मती म्यामे- त्याशियच समापयायो । अनेकनिडि चैम्मिन् मन्त्रे प्रतितिट् पारसमेरे प्रान यत. दोरध्याहारेण "राजा यः सर्यग भूतानाममिश्रपीयः, तम्य पर्य पेश्यानरस्य फयाण्यां मतो स्याम"-रत्यकयारतया ·अ०६पा०४ख०]] * देवतं काण्डम् * "असौ आदित्यः, इति पूर्व याशिकाः । असाविति. कर्मात्मनैनमुपदिशन् ब्रवीति, मा भूत् गौणः कश्चित् प्रत्यय इति। विधिमन्त्रार्थवादेभ्यो यज्ञसतत्वमुन्नीयैनं यज्ञ प्रयोगतः प्रथमं ये चक्रुः, ते 'पूर्व याशिका.' साक्षात्कृतधर्माण इत्यर्थः । त एनमेवमाहुः–'असी आदित्यः इति'। कया पुनरुपपत्या त एवमाहुः ? इति । विध्यनुकरणप्रसिद्ध्या ॥ ३ ॥ एपा लोकानां रोहेण सवनानां रोह आमातो रोहान् प्रत्यवरोहश्विकीर्पितस्तामनुकृति होताग्निमारुते शस्त्रं वैश्वानरीयेण सूक्तन प्रतिपद्यते सोऽपि न स्तोत्रियमाद्रि- येताग्नेयो हि भवति तत आगच्छति मध्यस्थाना देवता मरुतश्च ततोऽग्निमिहस्थानमत्रव स्तोत्रियं शंसति ॥ ४॥ कथम् ? इति । यतः तन्मतमाह,-"एपां लोकानो रोहण सवनानां रोह आम्नात." | य एव हि लोकानामारोहणानुक्रमः, पृथिवी-अन्तरिक्षम्-द्योः इति, स एव सवनानामपि क्रम, प्रात सवनम्-माध्यन्दिनम्-तृतीयसवनम् इति। ततः किम् ? कस्मिंश्चित् कर्मणि रोहप्रातिलोम्येन "रोहात् प्रत्यवरोह.” "विकोषित.” कर्तुमीप्सित, तदुपयाचक्ष्महे । स एव होता प्रात सवन पृथिवीलोकमकि शंसति, संसृतत्यान, ततोमाध्यन्दि. नमन्तरिक्षलोकभक्ति शंसति ससृतत्वात्। ततस्तृतीयसवनं युलोकभक्ति शंसति, समृतत्वात् । प्रतिभक्तिसंसृतवच शंसन्-' ·कथम् इति। द१२ * निरुतम् * [उत्तरषटकम् यं पूरवः पूरयितव्या मनुभ्या वृत्रहणं मेघहनं सचन्ते सेवन्ते वर्षकामा दस्युदस्यतेः क्षयार्थादुपदस्यन्त्यस्मिनसा उपदासयति कर्माणि तमग्नि झानरो मन्नाधूनोदपः काष्ठा अभिनच्छम्परं मेघमासानादित्य इति पूर्व याशि- काः ॥३॥ अत आह,--"प्रनू महित्वम्” इति (१० सं० १, ४, २५, ६)। नोधस आपम् । त्रिष्टुप् । वैश्वानरोऽग्नि देवता। 'प्रयोचम्' “प्रवधीमि" अहम् । 'महित्वम्' “माहा भाग्यम्" स्तुत्या। कस्य ? 'वृषभस्य' “चर्षितुरपाम्" । 'यम्' अन्येऽपि 'पूरच' "पूरयितन्या मनुष्या" कामे , 'वृतहणम्' "मेघहनम्" 'सचन्ते' “सेवन्ते' “धर्पकामा.” स्तुतिमि । तन्मा- हामाग्यं प्रवीमि,--यदसो घर्पिता 'वैश्वानर' 'अग्नि' 'दस्यु' दासयितारमुपक्षयितार रखानाम्, शुष्यन्ति हि तदनुद्गमे शस्यानि, कर्मणां योपदासयितारमनाटिद्वारेण, तं दस्युम्, 'शम्बरम्' "मेघम्” उदकयन्तमुदफपूर्णम्, 'जघन्वान्' इतवान्,-'अवभेन्' “अयाभिनत् व्यदारयत्,--विदार्य च 'अधूनोत्' वर्षमावेनाकम्पयत् अक्षारयत् 'काष्ठा' अप । य, ! तस्याह वर्षप्राप्त्यर्थ प्रायोच माहामाग्यम्। स वर्षन्यस्माकमित्या मिनाय॥ पचमेतस्मिन् मन्ने पैश्वानरम्य पर्षमणकवाक्यतासम्बन्धात् नान्यो मध्यमान चेयानर इत्याचा-मन्यन्ने। थिनं तावदेवम्॥

·०६पा०५ख०] * देवतं काण्डम् * अथापि वैश्वानरीयो द्वादशकपालो भवत्येतस्य हि द्वादशविधं कर्माथापि ब्राह्मणं भवत्यसौ वा आदित्योऽग्नि- वैश्वानर इत्यथापि निवित् सौर्यवैश्वानरी भवत्या यो द्या भात्या पृथिवीमित्येप हि द्यावापृथिव्या चा भासयत्य- थापि छान्दामिक मुक्त सौर्यवैश्वानरं भवति दिवि पृष्टो अरोचतेत्येप हि दिवि पृष्टो अरोचतेत्यचापि हविष्पान्तीय सूक्तं सौर्यवैश्वानरं भवति ॥ ५ ॥ "अथापि चश्वानरीयो द्वादशकपालो भवति" | देवता- गुणसामन्येन हि अधियज्ञेषु गुणविधयः कल्प्यन्ते, वैश्वानरीयश्च सर्वत्र द्वादशकपालः | "एतस्य हि “द्वादशविध" द्वादशमासप्र. विभागलक्षणं "कर्म"। तेनैतस्मादपि देवतागुणकपाल विध्यनु. करणात् पश्याम आदित्यो वैश्वानर इति ॥ "अथापि निवित् सौर्यवैश्वानरी भवति"। निवि- दित्याकृतिविशिष्टो मन्त्रः, शस्त्रमध्यपाती। स तथा भवति यथा सूर्यों वैश्वानर इति न पार्थिवो न मध्यम इति । कथम् ? इति । भवति हि तत्रेतत् पदम् ,--"आ यो द्यां भात्यापृथिवीम्” इति । च पुनरादित्यादन्योऽवमास- यते द्यावापृथियो, यत उच्यते,-"एप हि द्यावापृथिया- चाभासायति" । *अथापि छन्दोमिक सूक्तं सौर्यवैश्वानरं भवति” । न

·८१४
* निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम्
स पृथिवीलोकात् अन्तरिक्षलोकमारूढो भवति, अन्तरिक्षलोकात्
धुलोकम् , स च धुलोकमारोहन धुलोकभकि तृतीयसवनं
शंसति, तदपि शंसन् धुलोकमारूढोभवति। सः अग्निट्रोमसान्नि
पहायजिये यत् शस्त्रम् आग्निमारतं तत्सघनलोकप्रत्यवरोहानु
कृति चिकीर्षञ्छस्त्रं "वैश्वानरीयेण सूक्तेन" "प्रतिपद्यन" प्रार-
भते । तद्यथा- “श्वानराय पृथुपाजसे (ऋ० सं० ३.१, ३ सू०)"
इतिप्रतिपन् । “सोऽपि न स्तोत्रियम् आद्रियेत. आग्नेयो हि
भवति"। प्रत्यवरोहे कत्र्तव्ये स च पुनराग्नेयोऽय स्तात्रियः,
अग्निश्च पृथिवीस्थान , तद्यदि तमाद्रियेत, न प्रत्यपरोहानुरुति-
प्रारम्भः कृतः स्यात् । अन्येषु शस्त्रेषु च युक्तं यदूवमारु-
रक्षमाणः स्तोत्रियेण प्रतिपद्यते, इह पुनरपरक्षमाणो युस्था.
धिदेवताः शंसमान क्रमेण वैश्वानरीयेण सूक्तेन प्रातपद्यत इति,
तेन ज्ञायते आदित्यो वैश्वानर इति ।।
'अपि च सुतरा प्रत्यवरोहानुकरणमेतदिति गम्यते यन 'तत
आगच्छति मध्यमभ्याना देवता-रद्रश्च मरतश्च" ।
ततः
वैश्वानरीयात् सूक्तात् प्रत्यचरोहानुकरणाभिप्रायेण शस्तात्
प्रन्यवरा मध्यस्थाना देवता आगच्छति मध्यस्थानेऽभिशसि.
तुम् । कतमाः? रद्रञ्च मस्तश्च । तद्यथा-"आते पितमरुतां
मुम्नमेतु (ऋ० स० २, ४, ११, सू०)” इति । ततोऽपि मध्यस्था-
नात् पृथिवीस्थान प्रत्यपरा बघ तं स्तोत्रिय शसति-
"यज्ञायज्ञा पो अग्नये (० सं०६, ४, ५, सू०)" इात | तस्योत-
स्मात् विध्यनुकरणात् पश्याम आदित्यो वैश्वानर इति ॥ ४॥

·अ०६पा०६ख०] * दैवतं काण्डम् । शमन उपादीयमान एवायं सम्पद्यत उदकोपशमनः शरीरदीप्तिः ॥ ६ ॥ यत "अयम् एव अग्निः वैश्वानरः, इति शाकपूणि." । न मध्यमो न सूर्यः किं तर्हि ? अयमेव पार्थिय. अग्निः। केन हेतुना ? तद्धितोत्पत्तिसामर्थ्यात् । कथम् ! इति । "विश्वानरावेते उत्तर ज्योतिषी"। तदुक्तम्,-"अपि वा विश्वानर एच कश्चित् स्यात् , तस्यापत्यं वैश्वानरः" इति। तदिदमुपपद्यते, -"वैश्वानरः अयम् यत् ताभ्यां जायते”। तस्मात् तद्धितेन व्यपदेशेन पार्थिवोऽग्निर्वैश्वानर इति ।। "कथत्वयमेताभ्यां जायते” । उच्यते,-"यत्र चैद्युत” अग्निः, “शरणम् अभिहन्ति"। आश्रयमात्मनो दारु, उद्दकम् , अन्यद्वा 'अभिहन्ति' निहन्ति, अभिगच्छति प्राप्नोती. त्यर्थः । किं तत्र तत् दीप्यते, स च पुनः “यावदनुपात्तो भवति" मनुप्यरस्पृष्टो भवत्यपरिगृहीतो वा। कि तावत् ? “मध्यम- धर्मैव तावत् भवति”। कः पुनर्मध्यमस्य धर्मः ? यदसौ "उदकेन्धनः शरीरोपशमनः" उदन्धिते दीप्यते रसस्वभावकेत शरीरेण काष्ठेनान्येन पाप्रतिहतमूर्तिस्वभावकेन पार्थिवधातु. बाहुलेनोपशाम्यति, स मध्यमस्यधर्मः । तदेतत् स्थानजात्यादि- कृतं स्वाभाव्यमहेतुकं ज्योतिषो न भवति प्रथमस्य धर्मः । स च पुनः "उपादीयमानः एवं” “अयम्” पार्थियोऽग्निः “सम्पद्यते । कथम् ! उपात्तो हि मनुष्यैः स्वजातिधर्म ।

·नाशयत • निरुक्तम् * उत्तरपट्कम् कतमत् ? "दिवि पृष्टो अरोचताग्निर्वैश्वानरो बृहन् । क्ष्मया वृधान ओजसा चनोहितो ज्योतिपा वाधते तमः॥"-- इति (य० घा० स० ३३, १२॥ प्रा० सं० १, ७, ६, २०-५,२,७, २)। न च पुनरादित्यादन्यो दिवि पृष्टो रोचते, यत उच्यते, --एप हि "दिघि पृष्टो अरोवत”। 'दिवि पृष्टः' धुलोके स्पृष्टः भवस्थित इत्यर्थ., 'अरोचत' रोवते दीप्यते। कोऽसौ ? इति । 'अग्निश्वानरः' 'वृहन्' महान् इत्यर्थः । स रोचमानः कि करोति? 'ज्योतिपा' स्वेन 'वाधते' 'तम.' इत्यर्थः॥ "अथापि हविष्यान्तीयं सूक्तं सौर्यवैश्वानर भवति” । कथम् ? इति । भवति हि तन मन्त्रः -सूर्यो वैश्वानर इति समर्थः। -"विश्वस्मा अग्निं भुवनाय देवा वेतुमहामकृणधन (ऋ० सं०८,४,१०,२)" इति । धैश्वानरं केतुं कर्तारमहामण्वन्निति। नैवः तावदादित्यादन्यस्याहां कर्तृत्वमुपपद्यते पार्थिवे मध्यमे था, आदित्य एव ह्य दयास्त. मयाभ्यामहानि करोति। तेन चयमेतैर्हेतुभिः पश्यामः सूर्यो वैश्वानर इति ॥ ५॥ अयमेवाग्निवैश्वानर इति शाकपूणिविश्वानरावेते उत्तरे ज्योतिषी वैज्ञानरोऽयं यत्ताभ्यां जायते कथन्त्यत्रय- मेताभ्यां जायत इति यत्र वैद्य तः शरणमभिहन्ति यावद- नुपातो भवति मध्यमधर्मव तावद्भवत्युदकेन्धनः शरीरोप- तद्यथा-- वैश्वानरं ·-अन्य तद्यथा- अ०६पा० ८ख०] * देवतं काण्डम् - ८१६ इत्युच्यते. तदपत्यापेक्षयाप्यस्य वैश्वानरत्यमुपपद्यते । अथाप्याह, तद्धितविग्रहयपदेशात् तावदेवमुपपद्यते- आदित्यात् तोच श्वानरः ॥ “अथापि" अयमपरो व्यपदेश एकवाक्ये विभत्यन्तरशतः सूर्यवैश्वानरयोर्भेदं गमयति। -“वैश्वानरो यतते सूर्येण” इति मन्त्रद्वगाह । प्रथमान्तस्य वैश्वानरशब्दस्य तृतीयान्तेन सूर्यशब्देन विभक्तिभेदाद् विशेषणविशेष्यभावेन सामानाधिकरण्यं नास्ति । एतदेवासामानाधिकरण्यमपेक्ष्य अनेकत्वं वैश्वानरसूर्य्यशब्दयोघीति,-"न व पुनरात्मनात्मा संयतने"। किं तर्हि ? “अन्येनैवान्यः” “संयतते” सङ्गच्छते, यथा देवदत्तो यशदत्तेन । तत् कथमयं संयतते सूर्येण ? इति -"इत इममादधाति” । इतो लोकादोषधीभ्यः शरादिभ्यो वनस्पतिभ्यो वा मथित्वा प्रत्यक्षत एव इममायाति अभ्यादधातीन्धनः। 'अमुतः' मण्डलात् कर्मात्मनः "अमुष्य" च आदित्यमण्डलाधिष्ठातुः स्वभूताः "रश्मयः" "प्रादुर्भवन्ति । "इतः" तेजःपिण्डात् “अस्प” तदधिष्ठातुः “अर्चिपः” प्रादुर्भव. न्तीति धर्तते । “तयोः भासोः संसङ्ग दृष्ट्वैवमक्षत्” मन्त्रक "वैश्वानरो यतते सूर्येण इति ॥ ७ ॥ अथ यान्येतान्यौत्तमिकानि सूक्तानि भागानि वा सावित्राणि या सौर्याणि वा पौष्णानि वा वैष्णयानि वा वैश्वदेवानि का तेषु वैश्वानरीयाः प्रयादा अभविष्यन्नादित्य- यत आहा- ·* निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् हित्या पार्थिवधर्म प्रतिपद्यते। कथम् ? इति। "उदकीप. शमनः" शरीरदीप्तिः" । विपर्यस्तधर्मा मध्यमेन सम्पद्यते। एचन्तायन्मध्यमादयं विश्वानरात् स जायते, तेनायं तदपत्यमिति भवति हि तद्धितार्थोपपत्त्वा वैश्वानरः ॥६॥ अथादित्यादुदीचिप्रथमसमावृत्त आदित्वे कम वा मणि वा परिमृज्य प्रतिस्वरे यत्र शुष्कगोमयमसंस्पर्शयन् धारयति तत् प्रदीप्यते सोऽयमेव सम्पद्यते तथाप्याह । वैश्वानरी यतते सूर्येणेति। न च पुनरात्मनात्मा संयततेऽन्ये- नैवान्यः संयतत इत इममादधात्यमुतोऽमुष्य रश्मयः प्रादुर्भवन्तीतोऽस्यार्चिपस्तयोर्भासोः संसङ्ग दृष्ट्वैव- मवक्षत् ॥ ७॥ अथ पुनरादित्यात् कथं जायते ? आह,--अधादित्या. दुदीचिप्रथमसमावृत्त आदित्ये”—इत्यमेवादि । 'अथ' शब्दः आनन्तये, प्रस्तादर्थान्तरमधिकरोति । उदीची दिश प्रति प्रथमसमावृतः भादित्यः, तस्मिन् 'उदीचिप्रश्रमसमावृत्ते' उद् गमनादी इत्यर्थः। कथम् ? इति । “कंसं वा माणि पा परिमृज्य" यमादित्यमणिमित्याचक्षते। पता। “यत्र शुष्कगोमयम् असंस्पर्शयन् धारयति, तत् प्रदी. प्यते" “सोऽयमेव सम्पद्यते" यः शुष्कगोमयेऽग्निर्जायते । एवमादित्यादपि कंसाहा मणेर्वा जायते, असावपि च वैश्वानर "प्रतिस्वरे" प्रत्युः ·- ७०६पा० ख०] * देवतं काण्डम् - "अग्निकर्मणा च” 'एनं" चैश्वानरं प्रायेण "स्तीतीति" “वहसीति, पचसीति, दहसीति"। एवं वैश्वानर! वहसि हवीपि, पचसि पक्तव्यानि, दहसि दाधयानि ॥ तस्मादग्निरेय वैश्वानर इति स्थितम् ।। तदेते पट हेतवः,-तद्धितेन विग्रहव्यपदेशात् (१), एकवाक्ये विभत्त्यन्तरव्यपदेशात् (२), मऔत्तमिकेषु सूक्तपु अप्रवादात् (३), आदित्यकर्मणा असंस्तवात् (४) आग्नेयेषु सूक्तेपुप्रचादात् (५) अग्निकर्मणाच संस्तयात् (६) इति । पुनरेतदग्नेर्वैश्वानरत्वं स्थितमप्यस्थितमिव परपक्ष. हेतुष्वनिराशतेषु, अतः तनिराकरणाय प्रस्तीति । यथो एतत्"- इति । यत् पुनरेतदुक्तं वर्षकर्मणा यस्मात् स्तौति, तस्मान्मध्यम इति । “अस्मिन्नपि" पार्थिवेऽग्नी "एतदुपपद्यते" वर्षकर्म ॥ ८ ॥ समानमेतदकमुच्च त्यव चाहभिः। भूमि पर्जन्या जिन्वन्ति दिवञ्जिन्वन्त्यग्नयः ।। इतिसा निगदव्याख्याता॥ -६ (२३)॥ इति सप्तमाध्यायस्य पष्ठः पादः ॥ ७, ६ ॥ कथम् ? इत्यत आह-"समानमेतत्" इति (ऋ० सं० २, ३, २३, ५)। 'समानम् एकमेवेदम् 'उदकम्' उदकत्येनावि- शिष्टम, "उच्चत्यव वाहभिः" । 'उत् एति च, अदुवं चैति, अहोभिनिमित्तभूतैः पुनश्चाहोभिरेव अवाड्डेति, दक्षिणोत्त. रायणयोावृत्तिमिः प्रतिसंवत्सरमहान्यमिप्रतानि । तदेतदे ·* निरुकम् * [उत्तरपट्कम् कर्मणा चैनमस्तोष्यन्नित्युदेपोत्यस्तमेपीति विपर्यो पीत्या- ग्नेयेष्वेव हि सूक्त पु वैश्वानरोयाः प्रवादा भवन्त्यग्निकर्मणा स्तौतीति दहसीति वहसीति पचपीति यथो एतद्वर्पकर्मणा ह्यने स्तोतीत्यस्मिन्नप्येतदुपपद्यते ॥ ७ ॥ "अध" ---इति अधिकारान्तरे। यदि सूर्यो वैश्वानरो. ऽभविष्यत् , ततो ननु “यान्येतानि" "औत्तमिकानि सूक्तानि" उत्तमस्थानदेवताविशेषस्तुत्यर्थानि । तद्यथा-"भागानि चा सावित्राणि चा पोष्णानि चा वैष्णवानि पा"। गुणपदत्व- मभ्युपेत्य वैश्वानरशब्दस्य ब्रवीति । "तेपु” सूक्तेः “वैश्वानरीयाः प्रचादाः" भगादीना विशेषणत्वेन "अभविष्यन्" हे भग चैश्वा- नर! हे सवितः वैश्वानर ! इत्येवमादयः । "आदित्यकर्मणा च एनमस्तोष्यन्"। एवं वैश्वानरीयेषु सूक्तेषु वैश्वानरमस्तोप्यन् मन्नदृशः । कथम् ? इति । "उदेषीत्यस्तमेपोति विपर्यपीति" । इतिकरण एवंशब्दार्थ, एवमुदेवि त्वं वैश्वानर!-एवमस्तमेपि -एवं विय्येवि इति । न च पुरेतदुभयमप्यस्ति :-न हि वैश्वा- नरीयाः प्रधादा औत्तमिकेषु सूक्तेषु सन्ति, नाप्यादित्यकर्मणा वैश्वानरं स्तुवन्ति मन्त्रदृशः । तस्मान्नैप सूर्यो वैश्वानर इति ।। किचाय विशेषहेतुरग्निश्वानर इति “आग्नेयेष्वेव हि सूक्तेषु वैश्वानरीयाः प्रवादाः भवन्ति” भग्निविशेषणत्वेन ।- वैश्वानर मृत बाजातमग्निम् ( ऋ० सं० ४, ५, ६, १)"- इत्येयमादयः ॥ . - ·- सप्तमः पादः कृष्णं नियानं हरयः सुपर्णा अपोयमाना दिवमुत्प तन्ति । त आ यवन् मदनादृतस्यादिद् धृतेन पृथिवी व्युद्यते ॥ कृष्णं निरयणं रात्रिरादित्यस्य हरयः सुपर्णा हरणाआदित्यरश्मयस्ते यदामुतोऽर्वाञ्चः पर्यावर्तन्ते सहस्थानादुदकस्यादित्यादथ घृतैनोदकेन पृथिवी व्युद्यते घृतमित्युदकनाम जियतः मिश्चतिकमणोऽधापि बामणं भवत्यग्निर्वा इतो पृष्टि समीरयति धामच्छद्दिवि भूत्वा चर्पति मरुतः सृष्टां पृष्टिं नयन्ति यदासावादित्योऽग्नि रश्मिभिः पर्यावर्त तेऽय वर्पतीति यथो एतद्रोहात् प्रत्यय- रोहश्चिकीर्पित इत्याम्नायपननादेतद्भयति यथो एतत् "कृष्ण गियानम् इति (प्रा० मं० २, ३, २३, १) दीर्य. समस भार्गम्। मिष्टुप् । पृष्टिकामम्य फारीमानय धामदे अष्टाफपारम्, हम पुरोऽनुपाश्या, तस्यां मैत्रायणायफ अग्नि स्यमाविरयारस्य ग्नूपते इति प्रफरणादध्ययसायने । 'reम्' कि पुनानन् एम? 'निपान' "निरपणं निर्गतिः, निगरत्ये. मदिति 'निपri परम, पन्या, तप पुतरता “रात्रिः मादित्यम्य" ·निरक्तम् [उत्तरपट्फम् कमेवोदकं पायेणोत्तरायणदक्षिणायायनयोः जगद्यावासि. दये तदुदेति चाचेति च घर्षकर्मभावेन। फयम् ? इत्यत आह -अचाङ् तावदेति, 'भूमि' 'पर्जन्या' प्रार्जयितारो रसानां माध्यमिका देवगणा घर्षाममुतो मुश्चन्तः 'भूमि' 'जिन्वन्ति' तर्पयन्ति ओषध्युत्पत्तये। एव तापघाडे ति । अथ पुनम्ध्वं कथमेति ? इत्यत आह - -"दिवं जिन्यन्त्यग्नयः” यथैयामुतो पणेमा पर्जन्या जिन्वन्ति, तथैवाहुतिप्रभवेण घर्षण दिवं जिन्यन्यग्नयः, माहुतयो हाम्नी प्रक्षिताः तेन दग्धाम्ता स्वार्चिभिः पन्चोदकमावमापाद्य परमं सूक्ष्मं देवोपमोगयोग्यं द्यां प्रति पर्षमानोन्नीयन्तेतल्लोकनिवासिनां तृप्तये, ततस्त इह पुनर्व प्रकल्पयन्ति । तदुक्तम्-"अमुग्य लोकस्य का गतिरिति, अयं लोक इति होवाच" इति । एपञ्च सुतरामयमपि च वर्षवान् , आहुतिमूलत्वात् सर्वस्य वर्षस्य । स्मर्यते च-"अग्नी प्रास्ताहुति सम्यगादित्यमुपतिष्ठते" इति । तनयदभूद् वर्षकर्मभावान्मध्यम इति, तदेतदवैशेपिकमध्य- मस्य धेश्यानरत्वेन लक्षणम् ॥ अपि चायमपरो मन्त्रः, यस्मिन्ननिरादित्यो वर्षकर्मणा स्तूयते । तस्मात् मुतरामनकान्तो घर्षकर्मा भिटयो मध्यमस्यत्यत आह-"कृष्णं नियानम्" इति ।। ६ (२३) ॥ इति सिरक्तवृत्ती होदशाध्यायस्य (सप्तमाध्यायस्य) पष्ठः पादः ॥ ७,६॥ --- ·। अ० पा० २ख०] * देवतं काण्डम् * माविशन्ति। अग्नेिचैं धूमो जायते, धूमादभ्रम्, अभ्रात् वृष्टि रिति ह विज्ञायते। ताः पुनरग्निस्थानाभिसम्पत्तिप्रनाडिकया धामच्छदादित्यो भूत्वा धाम्नां छादयिता रश्मिभिर्मेधरूपमध्य. मस्थानमापादयति । एव तेन सृष्टां वृष्टिं मध्यस्थानोन्मस्तो यायवो मेघोदराणि विदार्य तेभ्यो विक्षिपन्तो वृष्टिमिमं लोकं नयन्तिं प्रापयन्तीत्यर्थः॥ अथापरमपि ब्राह्मणं भवति-“यदासाचादित्योऽग्नि रश्मिभिः” इत्येवमादि। तदेवमेतत् धर्षकर्म समानं सर्वेपाम् इत्येहेतुर्मध्यमस्य वैश्वानरत्वे भवति । “यथो एतत् यत् पुनरंतदुक्कं याशिकपक्षे-"रोहात् प्रत्यवरो. हचिकीर्पितः इति”। अकारणमेतत् सूर्यस्य वैश्वानरत्ये। कस्मात् ? “आम्नायवचनात् एतत्” एवं “भवति" रोहात् प्रत्यवरोह इत्यर्थवादमात्रमेव ॥ “यथो एतत्” यदपि चोक्तम् ॥ १॥ वैश्वानरीयो द्वादशकपालो भवतीत्यनिर्वचनं कपा- लानि भवन्त्यस्ति हि सौ- एककपालः पञ्चकपालश्च यथो एतद् ब्राहमणं भवतीति बहुभक्तिवादीनि हि ब्राह्मणानि भवन्ति पृथिवी वैश्वानरः संवत्सरो वैश्वानरो ब्राह्मणो वैश्वानर इति यथो एतन्निवित्सौर्य वैश्वानरी भवतीत्यस्टोव साभवति यो विड्म्यो मानुपीभ्यो दीदेदित्येप ·२२४ स एकः * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् द्वे ह्यस्यायने शुक्लं चोत्तरम्, कृष्णं च दक्षिणम्, सा हि देवी रात्रिरभिप्रेता। ततो व्रवीति रात्रिरादित्यस्य ज्योतिपः । स पप भगवानादित्यो यदा जगदनुग्रहाय गर्भमुदकमात्मन्याधित्सु. रुत्तरायणं प्रतिपद्यते, तदैते 'हरयः' रस हरणाः" 'सुपर्णाः' तस्य *रश्मयः" सर्वस्मादस्माल्लोकात् 'अपो घसानाः' आत्मन्यान्छा. दयन्तः आददानाः 'दिवं द्योतनवन्तम् एतमादित्यं प्रति उत्प- तन्ति' तदुदकं निधित्समानाः तरिमन् गर्भत्वेन स एप आदित्य उत्तरायणं मासैः पभिः आहितोदकगर्भः सम्पद्यते । परिपिक्तोटकगर्भो दक्षिणं वर्त्म प्रतिपद्यमानो नभरयात् मासात् प्रभृति प्रसूयते । तदिदमुच्यते,-"त आ घवृत्रन् सदनातस्य" इति। 'ते' रश्मयः “यदा" "अमुत." अमुष्मात् आदित्यात् 'ऋतस्य' उदकस्य 'सदनात' सहस्थानात् 'भा चवन्' यदा "पर्यावर्तन्ते" 'आत्' "अथ" तदा वृत्तिसमनन्तरमेव 'घृतेन' "उदकेन" 'पृथिवी' 'युद्यते' विविधमुद्यते। “घृतम् इति उदकनाम” 'पृथिवी व्युद्यते' इति सामर्थ्यात्। तत् पुनः "जिघत्तै. सिञ्चतिकर्मण.” ॥ एवमेतस्मिन् मन्ने मन्त्ररूपादादिन्यः, प्रकरणादग्निः, उभय- थाप्यन्यो मध्यमात् धपकर्मणः कर्ता। “अथापि ब्राह्मणम्” एतस्मिन् प्रकरणे यस्मिन्नयं मन्त्री विनियुज्यते, “अग्नि, इतो वृष्टि समीरयति"-इत्येवमादि । अग्निः इतो लोकात् वृष्टिं समन्तत ईश्यति । धूमभृता आप ओपधिवनस्पतिभ्यो विनिवर्यमानाः आहुतिभूताश्चामुं लोक-

·मवतु।
IRSपा०२०]
•देपत कायम्.
पदमपति 'यो पिम्पो मानुपीम्यो दीदेदिति ! रातः किम् ।
“एर दि विशम्यो मागुम्यो दोप्यते । “मनिरपानरः
सोमम्य मत्सत्। पिश्ये देयाना समिन् । मानदेय
ज्योतिः। यो पिम्यो मानुशेभ्यो दीदन। पुषु पूर्माणु
दिप्तानः। मजर उपसामनीके। मायोवा भात्या विधीम्।
भारमन्तरिक्षम् । ज्योति यमाय रामं संयत्। अग्नियः
श्यानर पद ध्रपदिद सोगम्य मत्सत् । प्रेमा देयो देया तिमपतु
देच्या धिया। प्रेदं ग्राम प्रेदं परम् । प्रेम मुन्पन्न यममा.
निधित्रामितिमिः। ध्रपद प्रलाप्ययसागमन्-
इयं निपिन् वाग्निमाग्नं शम्यने। “निपिन् पुगेपण
विश्वामित्रस्य सर्वशः। इति सर्या पिश्या मित्राचार्गम् ।
“अनिश्पानरः सोमस्य मत्सत् सृप्यतु । सनश "प्रेमा
देवा देयातिमयतु । '' प्रफर्पण 'इमाम्' मग्निः परशनर:
'देवः' 'देवानि' देवानामस्माफमाहानम् 'अयतु' रक्षतु । यः
'विशेषां देवानां 'समित्' समिन्धनः, स इदं फरोतु। यध
'मन' निस्पं 'उपोतिः । यथ 'घिभ्यः' मानुषीम्यः 'दीदेत्'
देदीप्यने। यध 'युपु पूर्वानु' पूर्वेप्यदासु '
दिवानः' दोप्यमान
एयासीत्। यथासी 'मनरः' जरापियुक्तः 'उपसामनीके'
मग्निदोयादिषु चोतने। 'य' व 'मा'माति' मासयति 'या' सूर्या.
स्मना, 'मा' मासयति च पृथिवीम् मान्यात्मना, 'गा' मासयति
'उरच 'अन्तिरिक्ष मध्यमात्मना । एवं त्रिमिज्योतिर्मिः यश्च
'ज्योतिषा' 'यज्ञाय' शर्म सुर्व 'संयत्' यच्छति, ददाति । सः

·- * निरुक्तम् * उत्तरपट्कम् हि विड्म्यो मानुषीभ्यो दीप्यते यथो एतच्छान्दोमिकं सक्त सौ-विश्वानरं भवतीत्पस्य व तद्भवति जमदग्निभिराहुत इति जमदग्नयः प्रजमिताग्नयो वा प्रज्वलिताग्नयो वा तैरभिहुतो भवति यथो एतद्धविधान्तीय सूक्त सौर्य- वैश्वानरं भवतीत्यम्य च तद् भवति ।। २ (२४) । "वैश्वानरीयो द्वादशकपालो भवति”- इति । एतदप्य- कारणं सूर्यस्य वैश्वानरत्ये। कस्मात् ? व्यभिचारात्, व्यभि- चार्येतदित्यत आह,-"अस्ति हि सौर्य एफकपाल. पञ्चकपा. लश्च । यदि हि देवतागुणाभिप्रायमभविष्यत् द्वादशविध- मस्य कर्म, तस्मात् द्वादशकपाल इति । नवं सति सौर्यो. ऽपि द्वादशकपाल एवाभावप्यत्, अभिधानमात्र भिद्यते न कर्मेति, नच भवति सौयों द्वादशकपाल इति । तस्मादहेतुः कपालानि ॥ “यथो एतत्" यदप्युक्तम् - "ब्राह्मण सौर्य धैश्वानरप्रयाद भवतीति। एतदप्यकारणम् । कस्मात् ? "बहुभाक्तयादीनि हि ब्राह्मणानि भवन्ति”। यस्मात् बहुमक्तिवादीनि ब्राहाणानि भवन्ति। भक्तिर्नाम गुणकरपना, येन केनचिद् गुणेन ब्राह्मण सर्व सर्वथा नीति, तत्र तत्त्वमन्वेप्यमेव भवति। तद्यथा । "पृथिवी, वैश्वानरः" इत्येवमादि किमपि ब्राह्मणेन बहु वैश्वानरशब्देनोच्यते भत्त्या “यथो एतत्"-"निवित् सौर्यवैश्वानरी भवतीति"। *अस्यैव अग्ने. “सा भवति”। कथम् ? इति । तस्याके ·अ0 पा० ३ख०] * देवतं काण्डम् - इति । यतस्तस्य सूकस्य या प्रथमा ऋक्, सा यथा आग्नेयी भवति, न सौरी, तथा निराह-इमाग्नेयं सूक्तम् , न मौर्य मित्युपप्रदर्शनार्थम् ॥ ३ (२४) । इविष्पान्तमजरं स्वर्विदि दिविस्पृश्याहुतं जुष्टमग्नौ । तस्य भर्मणे भुवनाय देवा धर्मणे कं स्वधयापप्रथन्त ॥ हविर्यत्पानीयमजरं सूर्यविदि दिविस्पृश्यभिहुतं जुष्टमग्नौ तस्य भरणाय च भावनाय च धारणाय चैतेभ्यः सर्वेभ्यः कर्मभ्य इममग्निमन्नेनापप्रथन्तेत्यथाप्याह ॥ ३ (२५) ।। “हुविष्पान्तम्” इति (ऋ० सं० ८, ४, १२, १,१०, ७, ४, १)। सूक्तमेतत् मूर्द्धन्वत आशिरसस्यार्पम् घामदेवस्य धा। व्यूढस्य दशरात्रस्य पश्चिमेऽहन्याग्निमारतस्य प्रतिपत् । 'हविः' कतमत् ? “यत्” एतत् “पान्तम्" पानाहं पानयोग्यं च देवानां व पुरोडाशादिनिर्दग्धस्थूलभावमग्निना क्रियते । 'अजरम्' जरा विपरिणामः, यतः परं विपरिणामो नास्ति कश्चित्, तत्प्रविवेक- मापादितमग्निना । यदेतत् 'स्वर्विदि' स्वः आदित्यः, तं वेत्ति यथासी वेदितव्य इति, तदर्थं घा वेत्ति हविः, स स्वर्विदयमग्नि', न सूर्यः। भाप्यकारोऽपि व्यपदेशेन निराह-*सूर्यविदि" इति । 'दिविस्पृशि' द्यामसी स्पृशत्यहन्यहनि हविरुपनयना- दित्यम् । 'आहुतम्' “अभिहुतं” विसृष्टम् । 'जुष्टम् प्रियं देवानाम् । 'तस्य हविपः 'भर्मणे' "भरणाय" सम्भरणाय यहुलीकरणाय, ·. * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम 'मग्निः, वैश्वानरः 'इह' 'श्रयत्' गोतु अस्माकं स्तुतीः। 'इह' व कर्मणि 'सोमस्य' 'मत्सत् तृप्यतु । किञ्च, 'प्रायत्विमा देवी देवहति' 'देव्या धिया' देवनां या दात्री धी: प्रज्ञा, तया 'अवतु' रक्षतु । 'प्रेदं ब्रह्म, प्रेदं क्षत्रम्' ब्रह्म प्रावत्विदम् । 'प्रेम सुन्वन्तम्' अमिपुण्यन्तं 'यजमान प्रावतु'। 'चित्रः' चायनीयः पूज्यो वेश्या- नः,, चित्रामिः ऊतिभिः' शोभनाभिःगतिभिः प्रीतिभिर्वा । 'श्रयत्' णोतु इमानि 'ब्रह्माणि' अस्माकं नित्यं च अस्मान् प्रति 'भागमत्' प्रत्यागच्छतु 'अघसा' पालनाभिप्रायेण मनसा कर्मसु । इत्येतदाशास्महे ॥ “यथो एतत्” यत् पुतरेतदुक्तम्-"छान्दोमिकम्" छन्दो. मयशेषु दाशरात्रिकेषु यत् "सूक्त” तत् “सौर्यवैश्वानरम्- इति, तदपि "मस्यैव” अग्नेः "भवति” । कथम् ? इति। तत्र हि "एतत्" विशिष्ट पार्थिर्वाग्नेर्वाचकं लिङ्ग “भवति"-जमदग्नि- भिराहुत:-इति" जमदग्नयो छनम् आहुतिभिर्जुहति, नादित्यम्, अभिधानात् असम्भवाच । तस्मादत्रापि यदै श्वानरलिन तद. प्येतस्य पार्थिवस्याग्नेय॑ञ्जकं भवति । “वृपा पावक दीदिहि । 'घृषा' पर्षिता, हे चैश्यानर ! 'पायक!' धुमत्' दीप्तिमत्, यस्त्वं जमदग्निभिराहुतः, “अभिहुत:" स त्वमस्माकं कर्मसु नित्य 'दोदिहि' दोप्यस्व । इत्येतदाशास्महे । “जमदग्नयः" नित्यं “प्रजमितामयः प्रभूताग्नयः। “प्रज्वलितानयो घा" || “यथो एतन्” यदप्युक्तम्- हचिप्पान्तीयं सूक्त' सौर्यचे. श्वानरं इति "त" अ "अस्यैव भवति"। कथम् !

·म० पा० ५ख.] *देवतं काण्डम् . ८३३ "अथैनमेताभ्यां सर्वाणि स्थानान्यभ्यापादं स्तौति” एताभ्यां ये एते वक्ष्यमाणे, सर्वाणि स्थानानि पृथिव्यन्तरिक्षयुलक्षणानि अभ्यापाद्य अभ्यापाय इत्यभ्यापादं स्तौति मन्त्रद्वक् ॥४(२६) । - . मूर्द्धा भुवो भवति नक्त मग्निस्ततः सूटयों जायते प्रातरुद्यन् । माया म् तु यज्ञियानामेतामपो यत्तूर्णिश्चरति प्रजानन ॥ मूर्धा मूर्तमस्मिन्धीयते मूर्धा यः सर्वेषां भूतानां भवति नक्तमग्निस्ततः सूय्यों जायते प्रातरुद्यन् स एव प्रज्ञां त्वेतां मन्यन्ते यज्ञियानान्देवानां यज्ञसम्पादिना- मपो यत्कर्म चरति प्रजानन् सर्वाणि स्थानान्यनुमञ्चरते त्वरमाणस्तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ ५ (२७) ॥ "मूर्धा भुवो भवति” --इति (ऋ० सं०८,४, ११, १)। "मृर्द्धा मूर्तमस्मिन्” सर्वं सत्यजातमुपनिबद्धं "धीयते” यथा हि शिरसो वियोगे तद्वतोऽवश्यं भावि मरणम्, एवमग्निधियोगे- ऽप्यवश्यं नियन्ते भूतानि इत्यतः प्रधानम् 'अग्नि.' 'मूर्दा 'भुवः' भूलोकस्य भवति। विशेषतस्तु 'नकम्' रात्रौ तत्कृतत्वादालो. कस्य, भूतानां चानपक्तस्तकृतत्वात् । तत् किमयमन्योऽग्निरन्यः सूर्य इति ? न इत्युच्यते,-"ततः सूर्यो जायते प्रातरुयन्" रात्रापग्नित्वेन लोकस्योपकारं कृत्वा तत.' अनन्तरमेघ प्रभातायां राज्यामाहिकरुपकाररुपकरिष्यन् लोकस्य 'सूर्य्य: भूत्वा ·• निरुकम् - [उत्तरषट्कम् पर्यगृह्णन् अन्तरिक्षे लोके गृहीत्वा चोपतस्थ. विश इव राजानं मातरिश्वा पायुः। स हि "मातरि अन्तरिक्ष" अप्रतिवध्यमान- शक्ति भ्वसिति" गच्छति । अथवा “मातरि" *माश्वनिति" गच्छति। एवमेतसिन मन्त्र यत माहियते, येन चाहियते, यश्चाहियते, सर्वे ते पृथग व्यपदिष्टाः। अत्र विवस्वत आहियते मातरिश्वना वैश्वानर इति । तस्मादेतयोचिवखन्मातरिश्वनो. सन्निधानव्यपदेशे सति साक्षाद् वैश्वानरशन्देन पार्थिव उक्त इति व्यवतिष्ठते पार्थिवो वैश्वानर इति॥ अथ पुनर्यदगीकृत्य सूर्य्यादिसम्बन्धि विशेषलिङ्ग हविष्पा- न्तीयस्य सौर्यवैश्वानरत्यमुक्तम्-“विश्वमा अग्नि भुवनाय देवा वैश्यानरं केतुमहामकृण्वन्" इति, नान्यः सूर्यादहां कर्ता, तस्मात् स्योऽत्र वैश्वानर इति । अत्र चूमः-पार्थिव एवाग्नि सूके प्रथमायामृचि प्रकृत्योत्तरास्वृक्षु एतस्मिन् सूक्ते प्रकृतिभूना स्तूयते, महत आत्मनो माहाभाग्यात् । अपि तर्हि सत्त्वान्यश्व- प्रभृतीनि प्रकृतिभूमभिः स्तूयन्ते,-किमङ्ग पुनर्देघता, तासामपि व विशेषतोऽग्नि , यस्य सर्वदेवतात्माभिवाद साक्षात् “अग्निः सर्वा देवताः (ऐ० प्रा० २, १, २)” “इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निम् (ऋ० सं० २, ३, २२, ६)" इति । तदेतदेतस्मिन्नेव सूके स्फुटतरमुपदिश्यते। यथा पार्थिव एघायमग्नि तेन तेन देवता विशेषेण देवतात्मना तत्स्थानमापन. स्तूयत इति तदर्थमिदमाह॥

·" अ० अपा.६ख० देवतं काण्डम् "स्तोमेन हि" इति ( सं० ८४,११,५)। 'स्तोमेन' स्तुतिभिः, 'शक्तिभिः' “कर्मभिः” अग्निहोत्रादिभिः। 'दिवि' धुलोके। एतम् 'अग्निम्' आदित्यात्मना । 'रोदस्योः "द्यावापृथिव्योः” 'मां' “पूरणं" 'देवास: “देवाः 'अजीजनत्' अजनयत् यजमानाः, ते हि हधिपां दातारः शश्वत् श्रद्धया। “एष नोदियाद् यद्येता मना बाहुति न जुहुयादिति आहुति. भिरेवेनं जनयन्ति" इति । 'तम् अकृण्वन्' तमेवाग्निं कृतवन्तः । 'धाभुकम्। कमित्यनर्थको निपात: 1 "धा- भावाय" "पृथिव्यामअन्तिरिक्षे, दिपि" च । 'सः' एवमच स्थितो जगद्यानासिद्धये सर्वावस्था 'ओपधीः पवति' 'विश्वरूपाः' सर्वरूपा इति॥ प्रकृतम्यैव शाकपूणेः पुनर्ग्रहणं स्वपक्षानुस्मृतये। सङ्करो ह्यस्मिन् सूक्ते आत्मचिन्नरुक्तयाशिकानामिति । ब्राह्मणमपि चैतमेवार्थ ब्रवीत्ययमेवाग्निरादित्यो भवतीति,- “यदस्य दिघि तृतीयं तदसायादित्य इति ब्राह्मणम्”। 'अस्य'- इति व्यपदेशात् पार्थिवस्याग्नेः प्राधान्यं दर्शयति । उभाभ्यां 'पक्षाभ्यां व्यावृत्य वपक्षसाधनमुन्वा देवतासतत्वमालम्ब्य निरुच्यते । एकमेवेदं ज्योतिः, ज्योतिष्ट्वा विशेषात्। तत्पु. नरेतजगात्रासिद्धये त्रिधा विभक्त पृथिव्यामन्तरिक्ष दिवि च विभक्ताभिधानं सम्पद्यते, अग्निर्विादादित्य इति । तव सति ज्योति दिवि तृतीयमादित्याख्यमस्मिन् सूक्ते पूर्यास्वृक्षु “हपिप्पान्तम्-इत्येवमाद्यासु आनीकृत्य ·यसम्पादिनाम्" स तत्त्वविदो मन्यन्ते। तत् किम् ? इति । रोदमिप्राम् । तमू अकृण्वन् वेधा भुवे कं स ओपधीः 'जायते' 'प्रातरुद्यन्' “स एय" अयमग्निः। तस्य इयं 'माया'। -मूर्दा भुरो भवत्यग्निर्नक्तं ततः सूर्यात्मना प्रातरसावुदेति. अथ पुनरुत्तरया स्थानत्रयमभिसम्पन्नः स्फुटतरं स्तूयते, इत्येत ८२४ [उत्तरपट्कम् * निरुक्तम् . क एनां जानाति ? मायां "त्येतां" 'यशियाना' "देवानाम् - 'अपः' 'यन्' “कर्म" स्याधिकारप्रयुक्तम्, भात्माधिकारप्रयुक्तम्, आदित्यात्मना अग्न्यात्मना च फर्तयम् ‘प्रजानन्' प्रकर्षण जानन "सर्वागि स्थानानि अनुसन्चरते” 'तूर्णिः "त्वरमाणः” फर्मकाल मपरिहापयन्नित्यभिप्रायः॥ "तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय"। यथा चैतदेवं तथेयमपरा ऋफ्भूयस्तरमेतमेवार्य पक्ति। कि पूर्वया नोक्तं यदनया भूयस्तर निरुच्यते ? इति । स्थानद्वपममिसम्पन्नः पूर्वया स्तुतः, भूयस्त्वम् ॥५ (२७)॥ स्तोमे न हि दिवि देवासो अग्निमीजनच्छक्तिभी पचति विश्वरूपाः ॥ स्तोमेन हि यं दिवि देवा अग्निमज- नयच्छक्तिभिः कर्मभिर्यावापृथिव्याः पूर्ण तमकुर्वस्त्रंधाभा- वाय पृथिव्यामन्तरिक्ष दिवीति शाकपूणिर्शदस्य दिवि तृतीयं तदमात्रादित्य इति हि ब्राह्मणं तदग्नीकृत्य स्तोत्य- थैनमेतयादित्यीकृत्य स्तोति ।। ६ (२८)॥

·- ७० पा० स०]] *देवतं काण्डम् . “मिथुनों" कस्मात् ?” “मिनोति:" तापदन "श्रयतिकर्मा" मिथुनशप्दै पूर्वपदं "मि'-इति।-'यु'-इति नामकरणः प्रत्ययः, "यकारोपा" नामकरणो विकल्पेन । “नयंतिः परः” उत्तरपदे, “पनिर्वा" विकल्पेन । तदा तावत् 'थु'-इति नामकरणो नयतिश्च परः, तदा धातोः पूर्वधात् प्रत्ययस्य च परत्यात् 'मि-न-थुः' इति प्राप्ते रूढेलीयस्त्वात् मध्यान्तविपर्ययेण मिथुनाधित्युक्तम् । अथ पुनर्यदा थकारो नामकरणः, तदा पनिरुत्तरः, तदा पकारस्य सम्प्रसारणम , सम्प्रस प्रसारणपरपूर्वत्वं मध्यान्तविपर्यायः। थकारे च यः स्वरः, तस्य लोपः, थकारब्ध उकारमुपसंक्रमेत । एवं मिथुनाविति सिध्यति । अथ फोऽर्थः । “समाश्रितो" “अन्योऽन्य" प्रति आत्मानं "नयतः” कालं पा समाश्रितो भवत' परस्परं सम्भक्तौ । “मनुष्यमिथुनी अपि एतस्मात् एप” । अथवा मेथतेर्मनुष्यमिथुनो स्याताम्, तो हि कर्मार्थ “मेयन्ती" इव परस्परेण कालं नयतः ॥ "अथ" पुनः “एतम्" आदित्यम् “एतया" उत्तरयर्वा एत- सिन्नेव सूक्ते होतृत्वेन “स्तौति” होतृत्व ह्यग्नेः कर्म न सूर्यस्य । तस्मादिदमग्निवैश्वानरीयं सूक्तम् ॥ ७ (२६) ॥ यत्रा वदेते अवरः परश्च यज्ञन्योः कतरो नौ वि वेद । आशेकुरित्सधमादं सखायो नक्षन्त यज्ञं क इदं विवोचत् ।। यन्त्र विवदेते दैव्यौ होतारावयञ्चाग्निरसौ च मध्यमः ·मिलकम् । {उचरषद्कम् मन्त्र तोति, “अथैनमेतया पुनरादित्यौहत्य स्तौति"-R यदेदेनमदधुर्य शियासो दिवि देवाः सूर्य मादितेयम् । यदा चरिष्णू मिथुनारभूतामादित् प्रापश्यन् भुवनानि विधा ॥ यदैनमदधुर्य ज्ञियाः सर्वे दिवि देवाः सूर्य मा- दितेयमदितेः पुत्रं यदा चरिष्णू मिथुनौ प्रादुरभूतां सर्वदा सहचारिणावुपाचादित्यय मिथुनी कस्मान्मिनोतिः श्रयति- कर्मा थु इति नामकरणस्थकारो वा नयतिः परो वनिवा समाथितावन्योन्यं नयतो वनुतो वा मनुष्यमिथुनावप्ये- तस्मादेव मेथन्तावन्योन्यं वनुत इति बाथैनमेतयाग्नी- कृत्य स्तौति ॥ ७ (२६)॥ "यदेदेनमदर्यशियास." इति (ऋ० सं०८, ४, १२, १)। "यदैनम् 'सूर्यम्' 'आदितेयम्' "अदितेः पुत्रम्" "दिचि अदधुः' द्युलोके स्थापितवन्तः, 'देवा' 'यशियासः' यशसम्पादिनः, यज- माना याशेन कर्मणा सर्वस्यास्यापूर्वकृतत्वाजगद्विरचनाप्रपश्वस्य । रश्मयो पा देवाः सौा तदैनमुन्नीतवन्तः। 'यदा' चैतौ 'चरिष्णू “सर्वदा सहचरणशीलौं” मिथुनौ” “प्रादुः" 'अभूताम्' उपाचादित्यच'। 'आत्' अथ तदा 'प्रापश्यत्' प्रजापश्यत् 'भुवनानि भूतानि, 'विश्वा' विश्वानि सर्वाणि ॥

·७अ० अपा० ख०] ७ देवतं काण्डम् , यावन्मात्रमुपमो न प्रतीकं सुपर्यो । यसते मात- रिश्वः। तावधात्धुप यज्ञमायन् ब्राह्मणो होतुरयरे निपीदन्॥ य वन्मात्रमुपसः प्रत्यक्तं भवति प्रतिदर्शन मिति वास्त्युपमानस्य सम्प्रत्यर्थे प्रयोग इहेब निधहीति यथा सुपीः सुपतना एता रात्रयो वमत मातरिश्मज्योतिर्वर्णस्य तावदुपदधाति यज्ञमागच्छन् बाह्मणा होतास्याग्नेहोंतुरवरी निपादन होतृजास्त्वमग्निशानरीया भवति देव सवितरे- तन्लावृणतऽग्नि होत्राय सह वित्रा वैश्मानरेणेतीमर्मचाग्नि मवितारमाह सर्वस्य प्रसवितारं मध्यमं वोत्तम वा वितर यस्तु मक्त भजत यस्तै हविनिरूप्यतंऽयमेव साऽग्निववा- नरो निपातमेवैत उत्तरे ज्योतिपी एतेन नामधेयेन भजेत भजेते ॥ ६ (३१)॥ इति सप्तमाध्यायस्य सप्तमः पादः ॥ ७, ७ ॥ “यावन्मात्रमुपसो न प्रतीकम्” इति (ऋ० सं० ८, ४, १२, अत्र 'न' कारः सम्प्रत्यर्थ एव, उपमानासम्भवात् । लोकेऽपि च अस्ति उपमानस्य सम्प्रत्यर्थे प्रयोग."-"इदेव निधेहीति यथा" इह सम्प्रति निहीत्यर्थः। मातरिश्चना कश्चित् पृष्टः देव्यस्य होतु अग्नेः यद् विज्ञानं तत् किमयं ब्राह्मणो मनुष्यहोता यज्ञमुपायन विभर्ति? इति। स तं प्रत्याह-हे ·. निराकम् (उत्तरपट्कम् कतरो नौ यज्ञभूयो वेदेत्याशन वन्ति सत्सहमदनं समान- ख्याना ऋत्विजस्तेषां यज्ञं समश्नुवानानां को न इदं विपक्ष्यतीति तस्योत्तरा' भूयसे निर्यचनाय । ८(३०)॥ “या घदेने"--इति (ऋ० सं० ८, ४, १३, २) । 'य' यस्मिन् कर्मणि 'विन्चदेते' घेरुपसर्गस्यापहष्य यत्र क्रियापदेन सामयं तत्रानयनम् । को पुनस्तो विवदेते ? 'अवरः परश्च' “देव्यो होतारी"--"अयं च अग्निः" पार्थिवः "असी च मध्यमः" चायुः। कथं वियदेते ? 'यज्ञन्योः' 'यज्ञनेत्र्योः । उभायप्यावा यज्ञस्य नेतारी, तन् कतरः 'नो' आधयो: “यह" "भूयः" बहु 'वेद' इति । तत्र य एते 'सखायः' "समानख्याना मृत्विजः" यज्ञ विनियुक्ताः 'नक्षन्त' समश्नुते 'याम्' त एवं 'सधमादम्' सहमादम् “सहमदनम्" सहर्षम् उपश्रुत्य अनयो 'आशेकु.' "माशक्नुवन्ति । अथाशक्नुवन्तश्च किं युः वियोचत्' "को न इदं विवक्ष्यतीति” कतर एतयोयज्ञ घेद ? इति उभावप्येतो यज्ञ भूयोधिदावित्यभिप्रायः॥ यथाग्निप्रधानमेतत् सूतं होतकर्मणोऽग्निसम्बद्धत्वात् विशेष. लिङ्गन न सूर्यप्रधानम् , तथा यमपराअफ् “भूयसै निर्वचनाय" चहुतराय निरुच्य वयगाय । पूर्वस्याः को विशेषः ? भभ्यां हि विभज्य घायोः केवलोऽग्निरेष स्तूयते, पूर्वस्यामभाधपि भूयो. पिदावित्युक्तम् ॥ ८(201॥

·देवतं काण्डम् .
•पा० ख०]
८४६
सोऽग्निश्वानरः" । कि कारणम् ? अनग्निर्वैश्वानरत्वेऽपि सति
होतृजपस्यायमेव पार्थियोऽग्निश्वानर इत्यध्रियते याशिकपक्षे ।
आचार्यपक्षे च अयमेवैको मन्त्रो व्यपदेशहेतुरग्नेश्वनरत्वं
ग्रवीति। सम्पति मन्त्रेणानेळपदेशवता अग्नेर्वैश्वानरत्वघा-
चिना "आ दूतो अग्निमभरदु विवस्वतो वैश्वानरमातरिश्वापरा.
पत." इत्यनेन शाकपूणिपक्षेण स्वेनाव्यभिचारिण समीभवति ।
तद्धितव्यपदेशादयस्तु पाथिवस्य धैश्वानरत्वसाधका विशेष
हेतवः पडव्यभिचारिणोऽतिरिव्यन्ते ॥
एतस्माद् विशेषहेतवाहुरयात् अयमेव पार्थियोऽग्निर्वैश्वानर
सूकभाक् हविर्भाक् च ॥
"निपातमेवैते उत्तरे ज्योतियो" वैश्वानर इति “एतेन
नामधेयेन भजेते भजेते” इति। द्विरभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्त्यर्थ.॥
तदेवमेतस्मिन् 'वैश्वानर' पदविचारप्रसङ्ग हविष्पान्तीय
सूक्तमुपक्षिप्य सूर्यो वैश्वानर, अग्निर्धेश्यानरः इति एकमेवेदं
ज्योति. त्रिधा घर्त्तते इति मन्त्रस्य भावोपप्रदर्शनार्थमुपवर्णितम् ॥
इंद्रशेपु शब्दार्थन्यायसङ्कटेषु मन्त्रार्थघटनेषु 'दुरपयोधेपु
मतिमतां मतयो न प्रतिहन्यन्ते, चयन्त्येतावदत्राववुध्यामह
इति ॥ (३१)।
इति निरुतवृत्तौ द्वादशाध्यायस्य (सप्तमाध्यायस्य)
सप्तमः पादः ॥ ७,७॥
इति ज्यायां निरुक्तवृत्ती
जम्बूमार्गाश्रमघासिन. आचार्यभगवदुर्गस्य कृती
द्वादश. (समम.) अध्यायः समाप्तः ॥ ७॥

·निरुक्तम् [उत्तरपट्कम् "मातरिश्वन !' 'यावन्मात्रम्' 'उपस' 'प्रतीक' “प्रत्यकम्" प्रत्यश्चितं प्रतिगतं प्रकाशस्य, “पता.” 'सुपर्यः' “सुपतनाः" "रात्रयः आत्मनि अनुप्रविष्टं वसते' छादयन्ति, अभिभूय तमो घर्तन्ते स्वयमेव। अथवा वसतिर्दशनार्थः। यावन्मात्र. मुपसो रात्रिषु दृश्यन्तै, तावत्' इत्येवमपि स्वल्पमेय। एता. चन्मात्रमयं म्बल्पविज्ञान उपायन् 'य' 'बाह्मण.' होतृत्वे वृतो होतृपदने 'निपोदन्' 'दधाति' धारयति । देव्यस्याग्ने परस्य भूयो विदा, अवरः अन्योऽल्पविदिति अनुकरोत्यल्पमिति, मानुषो 'हि अग्न्यनुग्रहादेच अयमपविज्ञानोऽपि होता हौन करोति इति पाधियोऽग्निविशेषतोऽभिष्ट्रयते ।। तदेतदेवं इत्या सूकमग्निप्रधानकर्मत्वात् । वैश्वानरोयम् । येऽत्र पैश्वानरशन्दाः, ते पार्थिधाग्नि भजन्ते विशेषणत्वेन ॥ "होतृजपस्त्वनग्निश्वानरीयो भवति"। सति अयम् अनग्निः वैश्वानरः होतृजप । "देव सवितरेतं स्वा वृणतेऽग्निहोत्राय स । पिना चैश्वानरेज-इति" । पध. मेतं जपं पर्णयन्ति। “इमम् एव अशि सचितारम् आद" पापियम सर्वस्य प्रसवितारम्" याहारेण "मध्यमं पा उत्तम पा" "पिताम्" सर पैश्यानरमाह। स ६ तेन वानरैण ए दो पितापुत्राविति व्यपदेशान् पापियादन्यो घेवानरः । स च पुनर्मभ्यमो पोत्तमो येत्येवमेयमयमनग्नि यश्वानरत्येऽपि सति होतजए. ॥ अत्रापि “यस्नु सूकं भजने, पम्मै हपिनिरूप्यतेऽप्रमेय एवमपि तु पित्रा।

·अथ अष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः। द्रविणोदाः कस्माद्धनं द्रविणमुच्यते यदेनमभिद्रवन्ति चलं वा द्रविणं यदेनेनाभिद्रवन्ति तस्य दाता द्रविणोदा- स्तस्येपा भवति ॥१॥ 'द्रविणोदा.'-इति। एतद्दे वतापद, निर्वाच्यम्, तदर्थ- मुपोद्घात.-"द्रविणोदाः कस्मात् ?" इति । तत्र पूर्वपदमेय तायत् प्रथम विगृह्य निराह-“धनं द्रविणमुच्यते” इति। तत् कस्मात् ? “यदेनमभिवन्ति । कर्मकारकम् । यस्मादेतत् आभिमुख्येन तदर्धिनीऽवश्यं द्रयन्ति । “यलं वा द्रविणम्"। करणकारके। “यदेनेनाभिद्रयन्ति” यस्मादनेन संयुक्ता. सन्तः परानभिव्यन्ति ! “तस्य" धनस्य वलस्य घा "दाता" यो भवति, सः “द्रविणोदा" ॥ "तस्य" प्राधान्यस्तुतियुक्ता “एषा” ऋक् "भवति" (यां दृष्ट्वा देवतापदसमाम्नाये एष समानातः) - ॥१॥ द्रविणोदा द्रविणसो ग्रावहस्तासो अवरे। यज्ञपु देवमीलते ॥ द्रविणोदा यस्तं द्रविणस इति द्रविणसादिन इति वा द्रविणसानिन इति वा द्रविणसस्तस्मात् पिय- ३-६

·८४२
निरुक्तम् .
[उत्तरषट्कम
१
२
६
(अथात इन्द्रोदिवःपरोक्षकृतास्तद्य नतिस्रएवदेवता-
m
७
११
थाकारचिन्तनमपुरुषविधास्तिस्रएवपूपावेतोऽथैतान्यर्थतानि-
१२
१३
१४
१५
१६
१७
१८
१६
मन्त्राजगत्यथातोऽनिमीडग्निः पूर्वेभिरभिप्रवन्तन्द्रं मित्रंजा-
२०
२२
२३
२४
तवेदाःप्रनूनश्वानरोमानरस्यप्रन्महित्वं कृष्णनियानहवि-
२६
२७
२८
२६
३०
पान्तमपामुपस्थमू भुवस्वोमनयदेदेनंयत्रावदेतेयान्मात्रम
कत्रिंशत् ॥)
इति निरुक्त (उत्तरपट्कै) सप्तमोऽध्यायः ॥७॥

·- ८०१पा० ख०] * देवतं काण्डम् * यं द्रविणोदसं 'देवम्' 'अध्वरे' यज्ञे, अग्निष्टोमादौ 'यशेष' यजतिषु हविःसम्प्रदानेषु सवनेषु चा यागस्थानेषु 'द्रविणसः ऋत्विजः, ते हि द्रविणं लप्म्यामह इति सीदन्ति कर्मणि, अथ या "द्रविणोसानिनः” धनस्य गयादेह विपो वा देवतार्थस्य सम्भक्तारः, 'प्रावहस्तास.'-इत्यभिपधनाभिप्रायम्। यमेते द्रविणसो प्राधहस्तास ऋत्विज' अध्वरेषु यज्ञपु द्रविणोदसं देवम् 'ईडते' “याचन्ति स्तुवन्ति वर्द्धयन्ति पूजयन्तीति पा" स द्रविणोदा देवोऽस्मभ्यं द्रविणानि ददात्विति। एतदाशास्महे । आशिपमध्याहृत्य समाप्यते, यमीडते स इति, यत्तदोः परस्परा- पेक्षित्वात् । अथवैधमन्यथा निराकाङ्क्षतया परिसमाप्यते- "द्रविणसः तस्मादु पिवत्विति"। द्रविणोदा इत्यतः प्रथमैक- यवनादविपरिणतादेव द्रविणस इत्यस्य पञ्चम्येकवचनत्वेन सोमाभिधानत्ये सामर्थ्यमुन्नीय पियत्वित्याख्यातमध्याहृत्याव भाष्यकार । एवमप्यस्ति सामर्थ्यमित्युप- प्रदर्शनार्थम् । तत् कथम् ? इति । यं देवं द्रविणोदसमध्यरेषु यज्ञ प्रावहस्ता ऋत्विज ईडते स देव द्रविणोदा, द्रविणसोऽ. स्मात् सोमात् द्रविणसं भक्तुगदाय स्वमंशं पिवत्वित्येतदा- शास्महे ॥ "तत्की द्रविणोदाः ?"-इत्येवमादिविचार । “इन्द्रो इति क्रोप्युकि" एवमाचार्यों मन्यते । , केन हेतुना ? "स. बलधनयोर्दातृतम." अतिशयेन दाता इति । “तस्य च सर्या बलातिः” अमिधानविद्महे हि वलं द्रविणमित्युक्तम् , समापयाञ्चकार तत्र तावत् ·- । * निरुक्तम् * [उत्तरषटकम् वितिवा यज्ञपु देवमोलतेयाचन्ति स्तुवन्ति वर्धयन्ति पूजयन्तोति या तत् तो द्रविणोदा इन्द्र इति क्रौप्टुकिः स बलधनयोर्दातृतमस्तस्य च सर्वा बलकृतिरोजसो जातमुत- मन्य एनमिति चाहाथाप्यग्निं द्राविणोदसमाहेप पुनरेत- स्माजायते । यो अश्मनोरन्तरग्निञ्जजानेत्यपि निगमो भवत्यथाप्यतुयाजेपुद्राविणोदसाः प्रवादा भवन्ति तपां पुनः पात्रस्येन्द्रपानमिति भनत्यथाप्येनं सोमपानेन स्तोत्य- थाप्याह द्रविणोदाः पिबतु द्राविणोदस इति ।। २ ।। "कृषिणोदा द्रविणसः” -इति (ऋ० सं० १, ७, ४, ३)। मेधातिथेरापम्। 'द्रविणोदाः' इत्येतस्य प्रथमैकवचनान्तस्य फर्तृत्वेन श्रुतस्य क्रियापदेन पहुवचनान्तेन 'ईलते'- इत्यनेन वचनभेदादसामर्थ्यमपेक्ष्य स्तोतृत्वे चासम्भवं द्रविणोदसो देवतात्वात् स्तुत्यत्वेन सामर्थ्य मुग्नीय द्रविणोदसो यवृत्तमध्या. हत्य द्रविणोदसि अर्थपतावमिसम्बन्धात् स्तुतैरेकवाक्यतायां सामर्थ्यमुनिनीपन् स्तुत्ये द्रविणादसि द्रविणोदःशन्दं फर्मत्येन नमयाचकार-“द्रविणोदा यः" देवः, "तं द्रविणोदसम्" इति ॥ इदानीं 'दक्षिणस'-इत्यस्य 'ग्रायहस्तासः-इत्यनेन विग्विषयेणासन्दिग्धेन प्रथमावहुवचनेन स्तुतिकर्तत्वेन विशेषणविशेप्यमान सामानाधिकरण्ये मामर्थ्यमुनीय तथार्थोपपत्तिसामदेिकपाफ्यतयाभिसभ्यध्नाति ।

·। ८० १पा० ख०] * दैवतं काण्डम् * अग्निः, "एतस्मात् जायते” इन्द्रात् । कुत एतत् ? ऐन्द्रे हि निगमे श्रूयते - यो अश्मनोरन्तरग्नि जजान" इति । "यो हत्याहिमरिणात् सप्त सिन्धून यो गा उदाजदपधा युलस्य । यो अश्मनोरन्तरग्निं जजान संवृक् समत्सु स जनास इन्द्रः ॥"-इति (ऋ० सं० २, ६, ७, ३)। तृतीयेऽहनि दशरात्रस्य निफेवल्ये विनियोगः। गृत्समदो ब्रवीति । ऐन्द्रं रूपमास्थितो. ऽसुरैर्हन्यमानः किं मा हथ, नाहमिन्द्र इति । कत्तर्हि इन्द्रः? 'यः' 'हत्या' 'अहिम्' मेधम् 'अरिणात्' 'सप्त सिन्धून्' स्यन्दना आकाशनदी: “पला च इला च"इत्येवमाद्याः, 'या' च 'गा.' 'उदाजन्' उदगमयत् 'अपधा' अपधानेन उद्घाटनेन 'बलस्य' मेघस्य शिराणां छिद्राणाम् , 'य:' च 'अश्मनोः' अशनवत्योः द्यावापृथियो: 'अन्तः' मध्ये 'अग्नि' 'जजान' जनयति, 'यः' च 'समत्सु' संग्रामेषु शत्रूणां 'संवृक् सभ्येत्ता। 'जनासः' हे असुर- जनाः! 'सः' 'इन्द्रः' नाहमिन्द्र इति ॥ “अथापि" अयमपरी हेतुरिन्द्रस्य द्रविणोदस्त्वे। फतमः ? इति "ऋतुपाजेपु द्राविणोदसाः प्रचादाः भवन्ति" ! तवो यमन्त्ररिज्यन्ते, ते भवन्त्युतुयाजाः, तेपु ऋतुयाने 'द्राविणो- दसाः' द्रविणोदःशब्दयुताः प्रयादा भवन्ति । ततः किम् ? तेषामृतुयाजानां यत् पात्रं येन ते यन्ते तस्येन्द्रपानमिति मन्त्रे -"अपाडोत्रादुत, पोत्रादमत्तोत नेष्ट्रादजुषत प्रयो हितम् । तुरीयं पात्रममृक्तमत्त्यं द्रविणोदाः पियन्तु द्रविणोदसः ॥” इति (ऋ० सं० २, ५, १, ४)। समाल्या भवन्ति । यद्यथा- ·"मोजसो जातमुत - * निरुक्तम् # [उत्तरपट्कम् बलरातिश्वेन्द्रस्य सर्वा, तस्मादिन्द्रः। "ओजसो मन्य एनम् इति चाह” मन्त्रक । अधिपतित्वकृत एवास्य वलेनाभिसम्बन्धः। तस्माद्युक्त यत्तस्य दाता स्यात् । कथम् ? इति । यतो मन्त्र एव निवर्ण्यते।- "अश्वादियायेति यदन्त्योजसो जातमुत मन्यः एनम् । मन्योरियाय हुम्र्येषु तस्थीयतः प्रजज्ञ इन्द्रो अस्य वेद ॥"--इति (४० सं०८, ३, ४, ५)। 'यद् वदन्ति' यदा वदन्ति 'अश्वात्' अशनवतो मेघात् अयम् 'इन्द्र' 'इयाय' आगच्छति 'इति' । तत्र सनिधानमस्य प्रतीत्य तत्तापदहं न यथा 'मन्ये । कथन्तर्हि ? 'ओजसः जातम्' यलराशेः कुतश्चिदतिमहतो जातम् । अहम् 'एनम्' 'मन्ये' यथायमतियलवान् लक्ष्यते । अपि या 'मन्यो.' क्रोधात् दीप्त अयम् 'इयाय' ततो 'हर्येषु' उदकाहरणाधिकार- युक्तेषु मेघवधकर्मसु 'तस्थी' तिष्ठति। अथवा कि जानीमः, पुतोऽप्ययमैश्व-जातः ? इत्यतो चूमः-'यत.' अयम् ‘इन्द्रः' 'प्रजने' इति । 'इन्द्रः पव 'अस्य' स्वस्य जन्मनः तत्त्वं 'वेद' न कोऽप्यन्यो ज्ञास्यतीत्यभिप्रायः ॥ अथाप्ययमपरो हेतुरिन्द्रस्य द्रविणोदस्त्वे-"अग्नि" द्रावि. गोदसमाह” मन्त्रम् । स मन्नो मृग्यः। केचित्तु “द्रविणोदाः वियतु द्राविणोदस.”–(ऋ० सं० २, ८, १, ४)। इत्येवमन्यन्ते। यस्यापत्यं द्राविणोदसोऽग्निः, स एव द्रविणोदा इति ॥ फस्य च पुनरयमग्निरपत्यम् ? इत्यत आह-एष पुनः" ·८अ० १पा० ख० देवतं काण्डम् "सोमपानेन स्तौति"। ऋतुयाजेष्वेव । “होत्रात् सोम द्रविणोदः - पिय ऋतुभिः"--इति (ऋ० सं० २, ७,२६, १)। न धन्य इन्द्रात् सोमपानेन स्तृयते, तदर्थत्वात् सोम- संस्कारस्य, भयति हि सोमाप्यायने च तत्संस्कारप्रधानो मन्त्रः । तयथा-"अशुरं शुष्टे देव सोमाप्यायतामिन्द्रायैकधनविदे"- इति (२० घा० सं० ५, ७)। तस्मादु यत्र यत्र सोमपातस्तुतिः, तत्र तत्रेन्द्र इति स्पष्टो न्यायः । प्रसिद्धतरं येतत्। यदर्थमेव इचिः संस्क्रियते तम्मा एच प्रदीयते ॥ "अथाप्याह--'द्रविणोदाः पियतु द्राविणोदस.'-इति" यस्य 'द्रविणोदसः', अग्निः अपत्यम्, सः 'द्रविणोदा.' इन्द्रः 'पियतु' इति । “अपाद्धोत्रात्” इति । तस्यैघाच्छावाकपस्यैषा याज्या। 'अमत्त' हुएवान् । 'उत' अपि । 'अनुपत' अप्रीयत । 'प्रयः' अन्नम्, आत्मने हितं पध्यम् शेषस्तैनन व्यारयातः ॥ समाप्ताः पूर्वपक्षहेतयः क्रोष्टुपपभिमताः ॥२॥ अयमेवाग्निविणोदा इति शाकपूणिराग्नेयेप्चैव हि सूक्त पु द्रात्रिणोदसाः प्रबादा भवन्ति । देवा अग्नि धारयन् द्रविणोदामित्यपि निगमो भवति यथो एतत्स बलधन- योतितम इति सर्वामु देवतास्ववर्य विद्यते यथो एतदोजसो जातमुतमन्य एनमिति चाहत्ययमप्यग्निरोजसा पलेन मध्यमानो जायते तस्मादेनमाह सहसस्पुत्रं सहसः सून 1 ·८४८ कम् ? इति । ** निरुकम् * [उत्तरषटकम् तथा-"होता यक्षवं द्रविणोदसमपाद्धोत्रादपात्पोत्रादपान्नेष्ट्रा- त्तुरीयं पात्रममृक्तममय॑मिन्द्रपानं देवो द्रविणोदा द्रविणसः स्वयमायूयात् स्वयमभिगूर्य्यात् स्वयमभिगूर्तया होत्रयर्तुभिः सोमस्य पियत्वच्छाचाक यज" इति । होता यक्षद् देवं द्रवि. णोदामित्यच्छावाकस्य सप्रेयो मैत्रावरुणो ब्रवीति । अध्वर्युणा मृतुमिः प्रेष्येऽतिप्रेषितः 'होता' 'यक्षत्' यजतु 'देव' 'द्रविणोदसम्। स च पुनविणोदा देवः पूर्वम् 'अपात्' पीतवान् सोमं 'होत्रात्' सम्प्रदानात् । 'अपात्' च 'पोत्रात्' सम्पदानात् । 'अपात्' च 'नेष्ट्रात्' सम्प्रदानात्। अथ पुनरिद 'तुरीय' चतुर्थ सम्प्रदानम्, 'अमृक्तम्' अशुद्धम्, अपूर्णमित्यर्थः । 'अमस्य' यत् पीत्वा न म्रियते, अथवा अमनुष्ययोग्यम् , अमृ. तश्च अनुपमृदितमन्यया देवतया अपरिभुक्तम्, 'इन्द्रपानम्' इन्द्रस्य पातुं योग्यम् । तदेतत् 'द्रविणोदाः' 'देवः' इन्द्रः अस्माभिः, प्रत्तमादरेण 'स्वयमायूयात्' स्वयमाधीयात्, 'स्वयमभिः गूर्यात्' स्वयमभ्युद्यच्छेत् । ततः 'स्वयं' पियतु' 'ऋतुभिः' ऋतुना कालेन सह 'सोमस्य' 'अभिगूर्तया' अभिमतया 'होत्रया' स्तुत्या प्रदीयमानं स्वमंशम् । हे 'अच्छावाक!' त्वमप्येतदेवं जात्या 'यज'। एयमेतस्मिन् इन्द्रस्य द्रविणोदःप्रवादवति प्रेपे पानस्थ 'इन्द्रः पानम्' - इति समाएया, तस्मादिन्द्रस्तेन पियतीति गम्यते । पपञ्चेत् प्रातमिन्द्रो द्रविणोदा इति ॥ “अथाप्ययम्" अपरो हेतुरिन्द्रस्य द्रविणोदस्त्वे, यस्मादेनं ·०-. - ८० १पा० ख०] छ देवतं काण्डम् - “सोमपानेन स्तौति”। अस्तुयाजेध्येव । "होत्रात् सोम द्रविणोदः पिव ऋतुभिः"-इति (०सं० २, ७,२६, १)। न ह्यन्य इन्द्रात् सोमपानेन स्तूयते, तदर्थत्वात् सोम. संस्कारस्य, भयति हि सोमाप्यायने चतत्संस्कारप्रधानो मन्त्रः । तद्यथा--"अशुरं शुष्टे देय सोमाप्यायतामिन्द्रायैकधनविदे"- इति (य. या मं०५,७)। तस्माद् यत्र यत्र सोमपानस्तुतिः, तत्र तत्रेन्द्र इति स्पष्टो न्याय ! प्रसिद्धतरं ह्येतत्। यदर्थमेव हविः संस्क्रियते तस्मा एघ प्रदीयते ॥ “अथाप्याह-'द्रविणोदाः पियतु द्राषिणोदस.'-इति" यस्य 'द्रविणोदसः', अग्निः अपत्यम्, सः 'द्रविणोदा' इन्दः 'पियतु' इति । “अपाद्धोत्रात्”-इति । तस्यैवाच्छायाकपस्यैपा याज्या। अमत्त' हटवान् । 'उत' अपि । 'अजुषत' अप्रीयत। 'प्रयः' अग्नम्, आत्मने हितं पथ्यम् शेपस्तेनन व्याख्यातः ॥ समाप्ताः पूर्वपक्षहेतवः फ्राष्टुक्पभिमताः ॥२॥ अयमेनाग्निद्रविणोदा इति शाकपूणिराग्नेयेष्वेव हि सूक्त पु द्राविणोदसाः प्रवादा भवन्ति । देवा अग्नि धारयन् द्रविणोदामित्यपि निगमो भवति यथो एतत्स बलधन- योत्तम इति सर्वासु देवतास्वयम्य विद्यते यथोएतदोजसो जातमुतमन्य एनमिति चाहत्ययमप्यग्निरोजमा चलेन मध्यमानो जायते तस्मादनमाह सहसस्पुत्रं सहसः सून ।

·८५० * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् सहसो यहु यथो एतदग्नि द्राविणोदममाहेत्य॒त्विजोऽत्र द्रविणोदस उच्यन्ते हरिपा दातारस्तं चैनं जनयन्ति । ऋषीणां पुत्रो अधिराज एप इत्यपि निगमा भवति यथा एतत् तेषां पुनः पात्रस्येन्द्रपानमिति भवतीति भक्तिमा तद्भवति यथा वायव्यानीति सर्वेषां सोमपात्राणां यथा एतत् सोमपानेननं स्तोतीत्यस्मिन्नप्येतदुपपद्यत । सोमं पिन मन्दमाना गणश्रिभिरित्यपि निगमा भवति यथा एतद् द्रविणोदाः पिबतु द्राविणादस इत्यस्यैव तद्भवति ॥ ३(२)।। किमस्तु एतैर्हेतुमिरिन्द्रो द्रविणोदा इति ? नेत्युच्यते- "अयमेवाग्निविणोदा." इति। "शाकपूणि " मन्यते । 'अय- मेव' यस्य पृथिवीम्याने समानानम्। अपि च यदि मध्यमो. ऽभविष्यत् , ततो यान्येतानि माध्यमिकानि ऐन्द्राणि घा पार्जन्यानि चा याहम्पन्यानि चा, तेषु द्राविणोदसा प्रचादा अभ विष्यन् , मध्यमम्य कर्मणा चैनं रसानुप्रदानादिना अस्तोप्यन् , न चैतदुभयमस्ति। कि तर्हि ? आग्नेयेप्येच हि सूक्तेषु द्राविणो. दसा' प्रवादा भवन्नि"। 'हि' शब्दो हत्यर्थः, यम्मादाग्नेयेप्येष सूक्तयु द्राविणोदसाः प्रयादा विशेषणत्वेनाग्नेरेय भवन्ति, अग्नि फर्मणा चैन मुक्तेषु स्तौति नेन्द्रकर्मणा तम्मादयमेवाग्निद्रविणोदा । फयमिन्यत उपनदर्शगति-"देवा अग्निं धारयन् द्रविणो. दाम् - "इत्यपि निगमो भवति । अप्ययमप्यन्ये यदय ·- ८अ० १पा० ३ख०] * दैवतं काण्डम् * इत्यपिशब्दः । “स प्रत्नथा सहसा जायमानः सद्यः काव्यानि धत्त विश्वा। आपश्च मित्र धिपणा व साधन देवा अग्नि धारयन् द्रविणोदाम् ॥”- इति (ऋ० सं० १, ७, ३, १)। कुत्सस्येयमार्षम् । पितृयज्ञे स्विष्टकन्पुरोऽनुवाक्या। यः अग्निः अपा 'मित्र' तदुत्पत्तियोगात् । 'धिषणा' धिषणो, याश्च पाचः 'साधन्' साधयिता तदधिदेवता योगात्। यश्च 'देवाः 'अग्नि' 'धारयन्' धृतवन्त पूर्वे, 'द्रविणोदां'। द्रविणानां हविषां देवेभ्यो दातारं चोढारम् । 'स' अग्नि 'प्रनथा'। 'थाः' इत्युप- माने। पुराण इव । 'सहसा' बलेन जायमान', 'सद्यः' जातमानः सन् 'काव्यानि' पितृदेवतानि वीपि 'वड्धत्त' । 'वट'-इति सत्यनाम । यथा अवितथेन न्यायेन धारयितयानि, दापयितव्यानि पा पितृभ्यः। तथैव सद्यो जातोऽपि धारयति चा ददाति या 'विश्या' विश्यानि सर्वाणि । एवमेतस्मिन्नधिकारे यं धृतवन्तो देवाः, सोऽस्माकमिदं गाम करोत्विति आशिर्षकवाक्यता। एवमयमेवाग्नि द्राविणोदा इति स्थितः पक्षः॥ स पुनरयं परपक्षहेतुप्पनिरारतेषु अनवस्थित एय, अतस्त. निराकरणाय "यथो एनन्”--इत्येवमायुच्यते । यत् पुनरेत. दुकम्-"स यलधनयोतृतम" इति। अकारणमेतन् इन्द्रम्य द्रविणोदस्त्वे । कस्मात् ? यम्मान् “सामु देवतास्वैश्वयं विद्यते" अत ऐश्चात् सर्वा एव यलधनयोर्दाग्यो भवन्ति । तस्मादयशेरिफमेतदिन्द्रस्य कारणं द्रपिणोदस्स्ये।

·कस्मात् ? यस्मात् इदमय ८५४ * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् अग्न्याख्यस्य देवस्य 'मा यूयुयाम' मा लोलुपामेत्यतो विधेम । अथवा अस्मै अग्नये हविर्दमः। विविध दानकर्मापि भवति ॥ “यथो एतत्” यत्" पुनरेतदुक्तम् ,-"ऋतुपाजेषु द्राविणो. दसाः प्रवादा भवन्ति, तेषां पुनः पात्रस्येन्द्रपानमिति (समाख्या) भवति" -इति। एतदप्यकारणम् । "भक्तिमात्रं भवति तत्" गुणत' संवादः, दुर्यला हि समाख्या, यत. असामर्थ्यात् कुतश्चित् गुणानुवादः,-"यथा चायव्यानीति" "सर्वेषां सोमपात्राणाम्" नानादेवतानामपि सताम् ॥ “यथो एतत्-"सोमपानेन” एनं "स्तीतोति” । कारणम् । कस्मात् ? यस्मात् “अस्मिन्नप्येतदुपपद्यते” सोमपा- नम् कथम् ? इति-“सोमं पिय मन्दसानो गणधिभिः” इति । "भग्ने मरुद्धिः शुभयसिकभिः सोमं पिव मन्दसानो गण, धिभिः। पायकेमिविश्वमिन्बेमिरायुभिश्यानर प्रदिया केतुना सजू ॥"--इति (० सं० ४, ३, २५, ८)। हे भगवन् ! 'अग्ने !' 'वैश्वानर !' त्वमेभि 'मरुद्धि.' मितरोविभि. अर्चिभिः, 'शुभयद्विः' भयन्तम् 'ऋकभि.' रसहर्तृभिः 'गणधिभिः' गणशो भवन्तमाश्रयदभिः, 'पावकेभिः' पापयितृमिः, 'विश्वम् इन्वेभिः' सर्वमिदमागच्छमिः, यन् दग्धम् 'आयुमिः' अयनशीलः 'प्रदिया' चिरन्तनः, 'केनुना' प्रशया फर्मणा या 'सजू' संयुक्तः, 'मन्दसान.' मोदमानः 'सोम' 'पिय' । इत्येतदाशाम्महे । अषिोऽत्र मस्त', ऋत्विजो मरतः, अन्यथा धनुदादरणमेयष मन्त्रोऽग्नेः सोमपाने - । स्यात्, इतरैमस्तुभिः सम्यन्धात् ॥

·८०१पा० ३ख०] * देवतं काण्डम् * “यथो पतत्-'द्रविणोदाः पियतु माविणोदस'-दति, अस्यैवतत् भवति" यत्पुनरेतदुक्तम् , अंतुयाजेषु द्रविणोदाः पिबतु द्राविणो. दुसः'-इति, अस्य एव' अग्नेः 'तत्भवति' अग्नेरपि सोमभागित्यात् ऋतुयाजेषु । भवति हितेषु वनस्पते०-- द्रविणोदः पिय ऋतुभिः" -इति (ऋ० सं० २,८,१,३)। घनस्पतिशब्दसामानाधिकर. ण्यात् सोमपानार्थे सम्बोधने द्रविणोदसो विशेषणविशेष्यभाय. सामात नान्यो वनस्पतेविणोदाः। बनस्पतिश्व पुनरसशय- मग्निः, “यह देवता दिधिपो हुचोंवि” इति हविर्यहनकर्मसयो. गात् , विटाधिकारश्रुतेश्च वनस्पतेः । तस्मादग्निद्रविणोदा यत् पुनरैतदुक्तम्-इन्द्राथं सोम' संस्कियते, तस्मादिन्द्र एचास्य केवल पाता, नान्य इति। नेतदेवम्, सोमो धन्यस्य देवतायै मीयते, अन्यस्यै सस्क्रियते, अन्याभ्यश्च गृह्यत, यते च । तद्यथा । “अभि त्यं देवम्--इति सावित्र्या मीयते, “अंशुरंशुष्टें" -ति इन्द्राय संस्किायते, पुनरपि च मीयतं “इन्द्रायाभिमा- तिने"....इत्येवमादिभिः। नाना देवताभ्यो गृह्यते च मिनाथ- रुणाद्याभ्यः। यथा च यते । तदेवं विधियशात् विचित्रा सोमतन्त्रगतिः। तत्रैव सत्यशक्यं धक्तुं यत्र यत्र सोमः, तत्र तवेन्द्र पाता इति । सम्मुक्त चामिरिन्द्रेण सह प्रत्यक्षमैन्द्राग्ने आहे "न्दाझी आगतम्" इत्यत्र । मयति चान्यर्थमपि पृथक प्रादणं या सोमस्य "अग्नये त्या रायस्पोपाय त्या*-इति ॥ तस्मादग्निरपि सोमस्य पाता म्यात् ॥ ३(२), - ·1 ८५२ * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् “यथो एतत्” यदप्युक्तम्, यलकृतिमधिकृत्य,-"ओजसो जातमुतमन्य एनम्” इति । तदप्यवैशेपिकमिन्द्रस्य ! कस्मात् ! यस्मात् "अयमप्यग्निरोजसा वलेन मध्यमानो जायते, तस्मादेनम् (अग्निम्) आह” मन्त्रद्वक् । किमाह ? “सहसस्पुत्रम्” “सहसः सनुम्" "सहसो यहुम्"। वनः सपिरासुतिरित्येचमादयः शेपाः॥ यस्य, सर्पिोंद- था। "बन्नः सपिरासुतिः प्रत्तो होता घरेण्यः। सहसस्पुत्रो अद्भुतः ॥” इति (ऋ० सं० २, ५, २८, ६)। गृत्समदस्यार्णम् । गायत्री। आग्नेयो। अग्नी विनियोगः समिदाधाने । द्रुअन्नः 'वनः' द्रुमानः, 'सर्पिरासुतिः' च सपिरासयो कमासूते य आहुतिद्वारेण । 'प्रत्न.' च पुराणः, 'होता' 'वरेण्यः घरणीयः 'सहसः' यलस्य यः पुत्रः' यः 'अद्भुतः' महान् विचित्रा स इदं नाम अस्माकं करोत्वित्याशीर्गतमाख्यातममध्या. हत्य समाप्यते॥ "त्वं ह यद् यविष्ठ्य सहसः सूनबाहुत । भुवः ॥” इति (ऋ० सं० ६, ५, २४,३)। विरूपस्यार्पम् । आग्नेयी । गायत्री । सामिधेनीप्याग्नेयेऽन्नाद्यकामकर्मणि याज्या। है यविष्ट्य' युवतम! 'सहसः' यलस्य 'सूनो' पुत्र! 'यत्' यस्मात् 'आहुत' अभिहुत, 'प्रतापा' सत्यवान्, उदकवान पा, 'यशियः' यशसम्पादी 'भुवः' भवसि। तस्मात् त्वां घयमपि जुटुमा, सत्यमस्माफमप्येयं मयेत्येतदाशास्महे ॥ "भाने पाजस्य गोमतः ईशानः सहसो यहो । अस्मे धेदि तावा यशियो ·तस्य ८१० १पा० ख०] * देवतं काण्डम् * जातवेदो महिधवः ॥” इति (ऋ० सं० १,.५, २७, ४)। उप्णिक । गोतमस्याम् । आग्नेयी । इष्टकोपधाने अग्नी विनियोगः । हे भगवन् ! 'अग्ने !' 'सहसो यहो' बलस्य पुत्रः ! 'जातवेदः!' यदेतद् वाजः अन्नम्, गोमत् गोभिः तद्वत्, त्वं 'ईशानः' ईश्वरः । अतो ब्रूमः-'अस्मे' अस्मासु 'धेहि' स्थापय । अनयापि कुरुष्येतत् 'महिश्रय' महदेतत् श्रवो गवादि । इत्ये. तदाशास्महे ।। “यथो एतत्” यत् पुनरेतदुक्तम्,-"अग्निं द्राविणोदसमाह" इति । नेदमनेनाभिप्रायेण इन्द्रादयं द्रविणोदसो जायने, किन्तर्हि ? "ऋत्विज.” “अत्र" एतस्मिन् “द्रविणोदसः" अग्नेः “उच्यन्ते"। ते पुनः कस्मात् ? “हविष दातार" देवानां हि हविर्द्रविणम्, तदेते ददत इति द्रविणोदस एते। ततः किम् ? "ते च एनं जनयन्ति” । “निगमोऽपि” हि "भवति” ऋत्विजामयमग्निः -"ऋषीणां पुत्रो अधिराज एपः” इति । "अग्नाग्निश्चरति प्रविष्ट ऋषीणा पुत्रो अधिराज एपः । तस्मै विधेम हविषा घृतेन मा देवाना यूयुयाम भागधेयम् ॥” इति (य० वा० सं०५,४)। अनेन निर्मथ्योऽग्निरभिद्यते। यः 'एप.' 'अधिराज.' अधिकदीप्तिः, 'अग्नी' आहवनीये 'अग्नि.' निर्मथ्यः 'प्रविष्ट.' 'चरति' ज्वलन् , 'ऋषीणाम्' ऋत्विज्ञां 'पुत्रः' तैर्मथितः, 'तस्मै विधेम' तंपरिचरामहे पयम् अनेन आज्येन 'हषिपा'। किम् ? इति–'मा देवानां यूयुयाम भागधेयम्' इति । प्राप्त मेतदभिहोमाख्यं 'भागधेय' सुवेगाभिजुहोतीति। शास्त्रतोऽस्य पुन इति। तद्यथा- ·* निरुतम् * [उत्तरषटकम् अग्न्याख्यस्य देवस्य ‘मा यूयुयाम' मा लोलुपामेत्यतो विधेम । अथवा अस्मै अग्नये हविर्दमः । विविध दानकर्मापि भवति ।। “यथो एतत्” यत्" पुनरेतदुक्तम्,-"ऋतुयाजेषु द्राविणो- दसाः प्रवादा भवन्ति, तेषां पुनः पात्रस्येन्द्रपानमिति (समाख्या) भवति" - इति । एतदप्यकारणम्। कस्मात् ? यम्मात् "भक्तिमात्रं भवति तत्" गुणतः संवादः, दुर्बला हि समाख्या, यतः असामर्थ्यात् कुतश्चित् गुणानुवादः,-"यथा वायव्यानीति" "सर्वेषां सोमपात्राणाम्" नानादेवतानामपि सताम् ॥ “यथो पनत्-"सोमपानेन" एनं “स्तीतीति"। इदमप्य. कारणम् । कस्मात् ? यस्मात् “अस्मिन्नप्येतदुपपद्यते” सोमपा. नम् कथम् ? इति-"सोमं पिव मन्दसानो गणधिभिः” इति । *अग्ने मरुद्धिः शुमयदि क्वभिः सोमं पिब मन्दसानो गण- धिभिः। पापफेमिविश्वमिन्येभिरायुभिश्यानर प्रदिया नुना सजू ॥"-इति (ऋ० सं० ४, ३, २५, ८)। हे भगवन् ! 'अग्ने !' 'वैश्वानर !' त्वमेभि. 'मरुद्धिः' मितरोचिभिः अर्चिभिः, 'शुभयद्भिः' भवन्तम् 'ऋकभिः' रसहर्तृभिः 'गणधिभिः' गणशो भवन्तमाश्रयमिः, 'पायफेमिः' पाययितृभिः, 'विश्वम् इन्वेभिः' सर्वमिदमागच्छभिः, यत् दग्धम् 'आयुभिः' अयनशीलैः 'प्रदिया' चिरन्तनः, 'केनुना' प्रक्षया फर्मणा या 'सजू' संयुक्तः, 'मन्दसानः' मोदमानः 'सोम' 'पिय'। इत्येतदाशास्महे । अचिपोऽत्र मरतः, अत्विजो मरतः, अन्यथा हानुदाहरणमेवेष मन्त्रोऽग्नः सोमपाने स्थान , इनरमंदमिः सन्यन्धात् ।। - ·, ८०१पा० ३ख०] * देवतं काण्डम् * “यथो एतत्-'द्रविणोदाः पिवतु प्राविणोदसः'-इति, अस्यैवतत् भवति" यत्पुनरेतदुक्तम् , ऋतुयाजेषु द्रविणोदाः पियतु द्राविणो- दुसः' इति, 'अस्य एव' अग्नेः 'तत् भवति' आनेरपि सोमभागित्यात् ऋतुयाजेषु । भवति हितेषु “धनस्पते० - द्रविणोदः पिब ऋतुभिः” -इति (ऋ० सं० २, ८, १,३)। वनस्पतिशब्दसामानाधिकर. प्यात् सोमपानार्थे सम्बोधने द्रविणोदसो विशेषणविशेष्यभाव- सामात नान्यो वनस्पतेद्रविणोदाः। घनस्पतिश्च पुनरसशय- मग्निः, "वह देवत्रा दिधियो हवीप” इति हविर्वहनकर्मसयो. गात् , स्विष्टकृविकारश्रुतेश्व वनस्पतेः । तस्मादग्निविणोदा नेन्द्र.॥ यत् पुनरेतदुक्तम्-इन्द्रार्थ सोमः संस्कियते, तस्मादिन्द्र एवास्य केवलः पाता, नान्य इति। नैतदेवम्, सोमो ह्यन्यस्यै देवतायै मीयते, अन्यस्यै सस्क्रियते, अन्याभ्यश्च गृह्यते, हयते च । तद्यथा । “अभि त्यं देयम्-इति सावित्र्या मीयते, अंशुरंशुष्टे" -इति इन्द्राय संस्क्रियते, पुनरपि च मीयते "इन्द्रायाभिमा- तिम्ने"- इत्येवमादिभिः। नाना देवताभ्यो गृह्यते च मित्राध. रुणाद्याभ्यः। यथा च हृयते। तदेवं विधिवशात् विचित्रा सोमतन्त्रगतिः। तत्रैव सत्यशक्यं वक्तुं यत्र यत्र सोमः, तत्र तन्द्रः पाता । सम्भुक्त चाग्निरिन्द्रेण सह प्रत्यक्षमैन्द्राग्ने ग्रह “इन्द्राग्नी आगतम्" इत्यत्र । भवति चाग्न्यर्थमपि पृथक ग्रहणं यनुपा सोमस्य "अग्नये त्या रायस्पोपाय त्या"-इति ॥ तस्मादग्निरपि सोमस्य पाता स्यात् ॥ ३ (२)। इति ·9 निरुकम् - {.. [उत्तरपट्कम् मेयन्तु ते वह्नयो येभिरीयसेऽरिपण्यन्वीलयस्वा वन- स्पते । आयूया धृष्णो अभिगूर्या त्वं नेष्ट्रात् सोमं दूवि- णोदः पिब ऋतुभिः ॥ मेद्यन्तु ते वह्नयो चोढारी यैर्या- स्परिप्यन् दृढोभवायूय घृष्णो अभिगूर्या त्वं नेप्ट्रोयाद्धि- प्ण्पाद्धिष्णा धिपण्यो धिपणाभवा धिपणा वागधिपेर्दया- त्यर्थे धीसादिनीति वा धीसानिनीति वा वनस्पत इत्येन- माहेप हि वनानां पाता वा पालयिता वा वनं बनातेः पिर- तुभिः कालैः ॥४ (३) ॥ इत्यष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः॥८,१॥ ऋतया। यथा इह ऋतुयागेपु-भेद्यन्तु ते वयः"-इति (ऋ० म० २, ८, १, ३)। गृत्समदस्यार्पम् । जगती । "निमिदा स्नेहने (दि० प० १३७)" तस्य लोटि मेयन्तु इति भवति । हे भगवन् ! 'वनस्पते ! 'द्रविणोदः' 'मेयन्तु' निहन्तु एते 'ते' तय 'यह्रयः' “योहारः" अश्याः 'येभिः ईयसे' यैनित्यं गच्छसि । 'अरिषण्यन्' अहिंस्यमानः केनचिदपि। सत्यमेभि- रवैरागन्य अस्मद्या 'पीलयस्य' दृढमात्मानं कुरुप्य, मोमम- म्मत्प्रनं पातुम्। कथञ्चेनं पिय? 'यायूर' मामिथ्य मिश्री रन्याङ्गल्या, म हि पानपातृणां स्वमायो यद्गुन्या मन्यनम् । हे 'धृष्णो' शश्रूणां धर्षयितः ? 'अभिगूर्य' अभ्युद्यम्य तनो ·.८अ० १पा० ४ख. * देवतं काण्डम् * 'नेष्ट्रीयात् धिष्ण्यात्' 'सोम' नेष्ट्रा चपट्टतं 'पिय', 'ऋतुमिः' कालैः सहेत्येतद् व्र महे ॥ "धिष्ण्यः धियण्यः” “धिपणा वा” तदर्थमसी साद्यते, तस्य पश्चादुपविष्टी होता शंसति । धिपणा फलात् ? “धिपेः" धातोः “दधात्यर्थे" पर्तमानस्य, सा हि याय, अर्थं धारयति, शब्दार्थयोः सम्बन्धनित्यत्वात् । अथवा “धीसादिनीति घा, धीसानिनीति घा"। धोः प्रशा, कर्म घा। सा एतस्यां सीदति, सनोति घा, सम्भजते इयं यो, तयोः सीदति मनोति घा, सन्नि- मित्तत्वात् । एवं धोशब्दात् पूर्वपदम्, सः सनोते; उत्तर- पदम्, धिषणाशब्दस्य विकल्पेन ॥ "वनस्पते इति एनम् आह" द्रविणोदसम्, तस्मादग्निरि- त्यभिप्रायः॥ अथ कथमग्निर्यनस्पतिः ? “एषः हि घनानां पाता था पालयिता चा" ॥ 'हि'शब्दो हेत्वर्थः। यस्मात् 'एप:' 'चनाना' वृक्षादीनाम् अन्तर्गतोऽपि, समर्थोऽपि दग्धुम्, न तानि दहति, तस्मात् अयं तेषां 'पाता' रक्षिता, 'पालयिता' येति । फेवलं धात्यन्यत्वम्, स एवार्थः।। अथ “धनं" फरमात् ? "यनोतेः" सम्भजनार्थस्य, तद्धि दार्यादिप्रयोजनार्थ सेयते । 'पिय ऋतुमिः' "कालेः" सह इनि पाक्यशेषः ॥ एयमयमग्निईपिणोदा. सूक्तमाग्यपिक्च! निपातमेवैतत्, -~-मध्यमं ज्योतिः, उत्तमंच ज्योतिः, एतेन नामधेयेन मजेते इति ॥

·* निरुतम् * [उत्तरपट्कम एप देवतापदविचारन्यायः सर्वत्र देवतापदविचाराथों यथा- सम्भवमुपादेयः प्रज्ञाविवृद्धये शिष्यस्येति ॥ ४ ३) ॥ इति ऋज्वायां निरुतत्तो त्रयोदशाध्यायस्य (अष्टमाध्यायस्य) प्रथमः पादः ॥ ८,१॥ द्वितीयः पादः॥ अथात आप्रिय आप्रियः कस्मादामोतेः प्रीणातेर्वानी- भिरामीणातीति च ब्राह्मणं तासामिध्मः प्रथमागामी भवतोध्मः समिन्धनात् तस्यैपा भवति ॥ १ (४)। “अथात आप्रियः” । 'आप्रियः' इध्मादीनि ! आप्रीपु नियंत- व्यानि तानि पुनरमूनि प्रेषिके आप्रोसूके । पाठक्रम नियमाद विवक्षितकमाणीति देवतापदसमानायेऽपि गृह्यमाणत्वात् पाठ- क्रमप्रयोजनस्य विवक्षितकमाण्येव ततद् भवति । इमान्यग्नि. जातवेदोवैश्वानरप्रभृतीनि किं विवक्षितकमाणि उत युगपदमि- धानासम्भवात् अर्थत एपां क्रमः? इति ।। तत्र विवक्षितनमाणीति केचित् । कथम् ? इति । इह तावत् स्थानानि भूर्भुवःस्वरिति पाठानुपूर्दीय नियतानीति तत्स्थानि- नामप्यान्यादीनां स एय प्रमो गृह्यते, स गृह्यमाणो न न्याय्य ·* देवतं काण्डम् * । ८०२पा० ९ख०] उत्स्रष्टुमिति। अपि च सति क्रमप्रयोजने अग्निः पृथिवीस्थानो उत्तरत्र च, "तासाम् इध्मः प्रथमागामी भवति"-इति, यस्मात्, अतस्तं प्रथमं व्याख्यास्याम इति हेतुपवनमुपपद्यते, "तेपामश्वः प्रथमागामी भवति"--इति, “तेषां रथः प्रथमागामी भवति"-इति । तत्र तत्र प्रथमागामी भवतीति वचनं यथा. प्रधानमभिधानं पूर्व समानातमित्यस्य न्यायस्योपप्रदर्शनार्थमिति लक्ष्यते, इतरथा ह्यविवक्षितक्रमेषु प्रथमागामियवनमहत्वैध यत्किञ्चित् पदमुपाध्यात्। तदेतत् पृथियोस्थाने सर्वत्र क्रम- प्रयोजनमुच्यते ।-पार्थिवस्य ज्योतिषी यथा 'अग्नि' शब्देन प्रसिद्धतमः सम्यन्ध, न तथा 'जातवेदः' शब्देन, यथा 'जातवेदः' शब्देन, न तथा 'वैश्वानर'-शब्देन, यथा च 'वैश्वानर' शब्देन, न तथा 'द्रविणोदः' शब्देन । तान्येनानि गुणविप्रकर्षात्, प्रसिद्धि- विप्रकर्षाच अग्निशब्दात् विप्राप्यन्ते, इध्मादीनां तु व्यवधानेना- ग्यभिधानत्यमित्यतितरां धिप्रकर्षः, अश्वप्रभृतयम्तु म्यानमात्र. मग्ने जन्त इति इध्मप्रभृतिभ्योऽपि विप्ररुप्यन्ते। तेपामपि च उदितप्रमाणवृत्तयोऽश्वशकुनिमण्डूका इति प्रथमम्, अनुदित. प्रमाणवृत्तयस्तु अक्षादयः ते पश्चादाद्वन्द्वभ्यः। इत्येवं सर्वत्र फमप्रयोजनमुपेक्ष्यम् । शाकपूणिस्तु पृथिवीनामभ्य एघोपक्रम्य स्वयमेव सर्वत्र .फमप्रयोजनमाह। तदुक्तं पार्तिककारेण -"ममप्रयोजनं नानां शाकपूण्युपलक्षितम् । प्रफापर्यदन्यदपि न प्रशामवसादयेत् ।' -इति॥

·[उन्नरपट्कम् " " निरूतम् । प्रातमिदानीमुपयर्यते ।-इध्मादीमा गुणामिधानसामान्य किचिदस्ति, यतरनेनाधिकारवग्नम् “अथात आप्रिय -इति। 'अथ'-इति विशेगधियारे। 'भत' इत्यान्नायें। 'प्रिय' पश्यन्त इति घाफ्यशेष इद पारणादभिधेये अभिधाननियमो नैरतानाम्, तदर्थ मुपोद्धत्य "माप्रिय फरमान? “माप्नोते प्रीणाता' इति निराह। भाप्रिय प्रच, तन्मयन्यात् देवता अपि। तथाहि दर्शयति-"आप्राभिरामीणाति" "इतोमा आप्रीदेवता"-इति च। ऋचस्तावत् आप्नुवन्ति प्राणन्ति या देवता इत्याप्रिय , अथ पुनर्देवता आप्यन्ते आप्रायन्ते या इत्याप्रिय ॥ “तासाम् इध्म प्रथमागामी भवति" प्रथममागन्तुमस्य आप्रादेवतापदसमानाये शोल मिति प्रथमागामी। कस्मात् ' एतत्पूर्वकत्वादिज्याया, अनित्यत्वाच तनूनपानराशसयोर न्यतरस्य ॥ “तस्य" इध्मस्य, समित्कलापल्य, “पपा" प्राधान्यस्तुति "भवति"-॥१(१)॥ समिद्धो अद्य मनुपो दुरोणे देयो देवान्यजसि जात- वेदः। आ च वह मित्रमहश्चिकित्वान् त्वं दूतः कविरसि प्रचेताः ॥ समिद्धो अद्य मनुष्यस्य मनुष्यस्य गृहे देवो देवान्यजसि जातवेद आ च वह मित्रमहचिकित्वाश्चेतना ·८अ०२पा० रख०] * दैवतं काण्डम् * ८६१ चांस्त्वं दूतः कविरसि प्रचेताः प्रवृद्धचेता यज्ञम इति कात्थक्योऽग्निरिति शाकपूणिस्तनूनपादाज्यं भवति नपा- दित्यननन्तरायाः प्रजाया नामधेयं निर्णततमा भवति गौरत्र तनूरुच्यते तता अस्यां भोगास्तस्याः पयो जायते पयस आज्यं जायते अनिरिति शाकपूणिरापोऽत्र तन्व उच्यन्ते तता अन्तरिक्षे ताभ्य ओपधिवनस्पतयो जायन्त ओपधिवनस्पतिभ्य एप जायते तस्यैपा भवति ॥ २ (५)॥ “समिद्धो अद्य” इति (ऋ० सं०८, ६, ८, १)। जमदग्ने. रापम् । त्रैष्टुभम् । सूकमेचाहाग्नेयं यास्कः। है इध्म ! यस्त्वं 'समिद्ध', सन्दीप्तः, 'अद्य' एतस्मिन् विशिष्टे यजनीयेऽहनि, 'मनुपः' “मनुष्यस्य-मनुष्यस्य" समानेऽहनि प्रवृत्तयागानां त्रैवर्णिकानाम् 'दुरोणे' यगृहे 'देवः' दाता हविपां हेतुकत्वेन, 'देव.' दीप्तो चा, द्योतनो घा, 'देवान्' दानादिगुणयुक्तान् एतान् हेतुकर्तृत्वेन यागेऽङ्गभायमुपगच्छन् 'यजसि' हे जातवेदः !' जातयेदस आधार इति तदभिधानेन सम्योध्यते, दृष्टा हि मञ्चस्थेषु कोशत्सु तद्- भिधानप्राप्तिः, अथवा जातवेदा अपि त्वद्वतेऽनभिक्तस्वक्तिस्त्वदा. धारत्वादशक्त एवायं यष्टुम् , तस्मात् जातवेदास्त्वदाधारोयजति यत् , तन् त्वमेव यजसीत्युच्यते। अस्माकमप्येतस्मिन्नहनि हे मित्रमहः, मित्राणां पूजयितः! नित्यमन्युपेक्षमाणः उपकारतो यजमानानां चिकित्यान्' जानानः 'आ च घह' माहय च, देवान् , ·कारणम् ? यतो म.- " निरुतम् - [उत्तरपद्कम् भाहय चैतान् यज, तथाम्मिन् फर्मणि ज्वलनगमायमुपेहि, यय- तस्मिन् कर्मणि इपिः प्रतिजिघृक्षन्तोऽङ्गभावमीयुर्देवाः, अपि च नैतदतिविनम्, यदेवमस्माकमस्मिन् कर्मणि पत्तथाः। कि -"त्वं दूतः फविरसि प्रचेताः" । अग्न्या. येशादमियदपेक्ष्योच्यसे, त्वम्' एप 'दूतः' सर्वयजमानानां त्वत्पूर्वकत्वाद् देवतायागस्य, 'कवि' कान्तदर्शन - कान्तप्रकाश- सर्वन, 'प्रचेता.' प्रष्टप्रशानः। यस्मात् त्वम् ऋत्विग्यजमानाना सायुज्ये हेतुः, तस्य तव युक्तमस्माकमाहय देवान् यष्टुमित्यतो ब्रू महे-आहृय चास्माकं देवान् यज च ॥ "यम इति कात्यक्य."। कत्थकस्य पुन. कात्यक्य आचार्य , स मन्यते,-पोऽयमिध्म आधीयते प्रतिप्रणवं यज्ञ स एचायमिति । नन्वेतस्मिन् मन्त्रे न तस्य लिङ्गमस्ति ? सत्यम्, नास्ति साक्षात्, प्रेपेतु “समिद्भ्यः प्रेष्या"-इति धूयते, युक्तं च यदर्थमेव प्रेप्यते स एवेज्यते । तस्मात् समिधा मेवेमभाव. मुपगतानामग्निना सन्दीमानां समुदायापेक्षमिदम् , व्यवहितमभि- धानमानीगतं समिद्धो अद्येति समिध एव चेमा इज्यन्त इति स्फुटमटिके होने समिधो यजेति प्रेषितो होता “समिधः समिधो अग्न आज्यस्य व्यन्तु” इति घपट् करोति । तस्माद् युक्तं यत् कात्थस्यो मन्यते यज्ञध्म इति ॥ अथ पुनरन्यः कथं मन्यतेऽत आह-"अग्निरिति शाक पूणि"। स पुनः कया उपपच्या अग्निं मन्यते ! आरादुप. कारित्यान, प्रेपस्य सनिपत्योपकारित्वाच। यजतापानियां .

·"समिद्धो०-०देवान् 'यजसि जातवेदः। । । .८०२पा०२ख०]] देवतं काण्डम्ब यदापोरूपं तदु यलवत । किञ्च पुनरानियो रूपम् ? अग्न्यर्थता कथम् ? इति शृणु।- आ च यह मित्रमहश्चिकित्वान् त्वं दूतः कृविरसि प्रचेताः ॥"-इति सर्वाण्येतानि अभिधानानि कर्माणि च अगोणान्यग्निपक्षे, गौणा- नीध्मपक्षे, गोणमुख्ययोश्च मुग्ये कार्यसम्प्रत्यय."-इति न्यायः तस्मादप्रच्युतस्वरूपाया आप्रियो यजतायुपकारबाहुल्यादाग्नेय. त्याच प्रयाजानामग्निरेवायमनया आप्रिया इज्यत इति शाकपूणि मन्यते ॥ यास्यास्यापि चैतदेवाभिमतम्, “आग्नेया इति तु स्थिति." --इति अधिकरणान्ते हि पश्यति । एव तहिं अग्निरित्येतदेय समानातव्यमासीत, न इध्मः ? इति। नैवम् । कस्मात् ? समिद्धो भवेत्येतदस्यामाप्रियामग्नेलिङ्गमस्ति, न स्थग्निशब्दः अतोऽस्यासमानानम्, पौनरुत्तयदोपाच । तदिध्मशन्देऽपि समानम् ? इति चेत्, तदपि हाप्रियां नास्तीति न, प्रषिके समानानात्, मियाचिशेपत्याश। माहृय चास्माकं देवान यज चेति स एपोऽग्नि समित्कलापमिध्ममात्मन्येनाभिसम्पन्नस्तदा. एप्रतामुपगतः तेनेमाभिधानेनेज्यत इति इध्मशब्दः समानातो नाग्निशद इति । सर्वत्र शाकपूर्णरेषमातीप्यान्यान्यमिधानानि ।। शाकपूणिपक्षे मन्त्रयोजना-हे भगवन् ! अग्ने ! 'समिद्ध.' यः त्वं सन्दीप्त , 'अद्य' अस्मिनहनि, 'मनुप.' मनुप्यस्य 'दुरोणे' यशगृहे 'देव' दाता' दीपन , द्योतनो या, 'देयान्' दातॄन् , दीक्षान् या 'यजसि' 'जातवेद । दयिया यजमानानां जातममान ! स

·८६४
निरुक्तम्
[उत्तरपट्कम्
त्वमस्माकमपि हे 'मित्रमहः' मित्राणामुपकारप्रवृत्त! 'विकित्वान'
जानानः स्वमधिकारम् , आय देवान् यज चेति। किम् ? महे
-यस्मात् त्वमेव 'दूतः' सर्वयजमानानां भवसि । कविः
क्रान्तदर्शनः, 'प्रवेताः' प्रवृद्धप्रज्ञान इति ॥
"तनूनपात्" इति । निर्वक्तव्यम् । तत् पुनरेतत् “आज्यम्"
इति कात्थक्यः, “अग्निरिति शाकपूणिः”। यथा तावदाज्यं
तथा निरुच्यते-"नपात्-इति अननन्तरायाः प्रजाया नामधेयम्"
या पितुरनन्तरा, पुत्राख्या सा भवति, अननन्तरा, पौत्राख्येत्यर्थः ।
कि कारणम् ? सा हि "निर्णततमा भवति" कथम् ? पुत्रस्तावत्
पितु चैनंतो भवति, ततोऽपि नीचनततमः पौत्रः। तत्रतस्मिन्
पक्षे यः 'तनू' शब्दः पूर्वपदं तनूनपाच्छशब्दस्य, तेन “गीः”
"उच्यते"। सा कस्मात् ? "नताः अस्यां भोगाः” क्षोरदध्या-
दयः। ततः किम् ? “तस्याः पयो जायते” तस्याः पुत्रः पयः,
“पयसः आज्य जायते” तस्मात् तम्याः पौत्रः। एवं गोः
तन्वारयायाः नपात् आज्यम्। तस्मात् तनूनपात् ।।
अग्निपक्षे "आपः” “अत्र" अस्मिन् अग्नेः तनूनपारवेन
"तन्वः उच्यन्ते"।
ताः कस्मात् ?
“तताः अन्तरिक्षे”।
किम् ? "ताभ्यः भोपधिवनस्पतयो
जायन्ते"
"ओपधिवनस्पतिभ्यः" "एपः” अग्नि: "जायते" । तस्मादयमपा
ततः
पौत्रः॥
"तस्य” तनूनपातः-माज्यस्य अग्नेर्धा प्राधान्यस्तुतिः
“एपा" "भवति"-॥ २(५) ।

·। ८०२पा० ३ख०] * देवतं काण्डम् । तन नपात पथ ऋतस्य यानान्मधा समजन् स्वदया मुजिह्व। मन्मानि धीभिरुत यज्ञमृन्धन देवत्रा च कृणुह्य- ध्वरन्नः ॥ तनूनपात् पथ मतस्य यानान् यज्ञस्य यानान्म- धुना समञ्जन् स्वदय कल्याणजिह्वमननानि च नी धोभि- वज्ञच समर्द्धय देवान् नो यज्ञ गमय नराशंसो यज्ञ इति कात्यक्यो नरा अस्मिन्नासीनाः शंसन्त्याग्निरिति शाक- पूणिर्नरैः प्रशस्यो भवति तस्य॑पा भवति ॥ ३ (६) ॥ "तनपात् पथ ऋतस्य” इति । हे 'तनूनपात्' आज्य ! त्वमुच्यसे। एतान् 'पथ' मार्गान् सर्वान् 'तस्य' यास्य 'यानान्' हवीषि, या यान्युत्सर्पन्ति, तानि 'मध्या' मधुरेण स्वादेन 'समझन्' सम्प्रक्षयन् 'स्वदय' म्वादुतामापादय । है सुजिह ! जिलया हि ते पतदेवं पुर्वन् 'भन्मानि' “मननानि" यानि च घयं मन्यामहेऽर्थवस्तृनि ध्रुवाण्येतानि नः स्युरितितानि स्वाभि. 'धोभिः' स्व. कर्मभिः, अभिधारणालङ्करणीयस्तरणादिभिः 'नरन्यन्' संसाधयन् स्वगुणरुपकुर्चन् 'समर्द्धय' सम्पादय। अपि चैां कुर्वन यज्ञ 'समर्द्धय' सम्पादय । या याचिदापदुत्पद्यते यास्य तं प्रायश्चित्तेनाड्गमायमुपगच्छन् “गमय" 'देवता' "देवान्" प्रति, पिष्टमध्यरमम्मा च कुराप्येत्यर्थः।-पतदा. शास्महे त्यत्तः ॥

·निरुक्तम् । [उत्तरपट्कम्
“अग्निरिति शाकपूणिः" । हे भगवन् ! 'अग्ने!' 'तनू
नपात्' त्वम् एतान् ‘पथः' 'ऋतस्य' यज्ञस्य 'यानान्' हवींषि,
'मध्या' मधुरेण पाकहतेन रसेन 'समअन्' समभिव्यञ्जयन् 'स्वदय'
मृष्टीकुरु । हे 'सुजिह्व' स्वचिः! अथवा हे सुवाक् ! एतान्येवं
कुर्वन्नस्मदभिमतान्यर्थवस्तूनि नः संसाधयन् 'यशम्' 'अन्धन'
समर्द्धयन् स्वसामर्थ्याच 'देवता' देवप्रविष्टं कुरु । इत्येतद.
शास्महे चयं त्वत्त इति ॥
“नराशंसः, यशः इति कात्यक्यः" । कस्मात् “नराः
अस्मिन् आसीनाः शंसन्ति”। नरशब्दः पूर्वपदम् , भासेनि-
"टान्तस्य मध्यम्, शंमतेरुत्तरपदम् । अथ कोऽर्थः ? 'नरा'
मनुप्याः 'अस्मिन् 'आसोना' उपविष्टाः शंसन्ति' इति नराशंसः ।
"अग्निरिति शाकपूणिः । स कस्मात् ? “नरः" "प्रशस्यः"
स्तुत्यः “मवति" ॥
"तम्य" नराशंसस्य “एया भवति” प्राधान्यंस्तुतिः-
॥ ३ (६)
:-
नराशंसस्य महिमानमेपामुप स्तोपाम यजतस्य यौः ।
ये मुक्रतयः शुचयो धियन्धाः स्वदन्ति देवा उभयानि
हुन्या ।। नराशंसस्य महिमानमेपामुपस्तुमो यनियस्य यायें
मुकर्माणः शुचयो धियं धारयितारः स्वदयन्तु देवा उभयानि
हवापि मोमं घेतराणि चेति या तान्याणि पावापिकानि

·.
निरुतम् ॥ [उत्तरपटकम्
दान, संयुक्ताः, तरिमन्नुपस्तुतमहिनि नराशंसेऽग्नौ हुतानि 'ये'
'सुकतवः, देवाः, शुचयः, धियं धा' ते एतानि 'उभयानि' हवीपि
आस्वादयन्तु। इत्येतदाशास्महे ।।
"ईल.” अग्निः । स पुनरयम् “ईट स्तुतिकर्मणः” स्तूयते
ह्यसौ । “इन्धते;" दीपनार्थम्य, तक्रियायुक्तो ह्यसौ। “तस्य"
“एपा" प्राधान्यस्तुतिः “भवति"-॥ ४ (७) ॥
आजुह्वान ईड्यो वन्द्यश्चा याह्यग्ने वसुभिः सजोपाः
त्वं देवानामसि यह होता स एनान्यक्षीपितो यजीयान् ॥
आहूयमान ईलितव्यो वन्दितव्यशायाह्यग्ने वसुभिः सहजो-
पणस्त्वं देवानामसि यहब होता यहव इति महतो नामधेयं
यातश्च हुतश्च भवति । म एनान् यक्षीपितो यजी यान् ।
इपितः प्रेपित इति वाधीष्ट इति वा यजीयान्यष्ट्रतरो यहिः
परिवर्हणात् तस्यपा भवति ॥ ५ (८)
"आजुहान ईड्यो घन्ध"-इति (ऋ० सं० ८, ६, ८, ३)।
हे भगवन् ! य. त्वम् 'ईड्य' 'वन्ध. च' सर्वलोकस्य । 'ईय.'
दीपनाई हविर्भिराज्यादिभिः। 'वन्ध' स्तुत्यः ।
'भाजुहान.' “मायमानः" एतस्मिन् फर्मणि अस्माभि , 'घमुभि.'
'सजोषा.' “सहजोपग.” समानप्रोतिर्भूत्वा 'मायाहि' । फम्मात्
पुनरेव महे? इत, यस्मात् हे 'यह' “महत् !" 'त्यम्'
-
।
स त्यम्
-

·८अ०२पा० ख०] * देवतं काण्डम् * "असि" 'होता' “देवानाम्” आह्वाता1 "सः” त्वमस्माभिः 'इपितः' "प्रेपितः” “अधीष्टो वा” अध्येपितो होतृत्वे स्थित्या अस्माकम्, “एनान" देवान् 'यक्षि' यज इत्येवं महे। किमित्येवं महे ? यस्मात् 'यजीयान्' असि “यप्दृतरः” मनुष्यहोतुरिति ॥ इह 'ईड्यः' इति एकवचनमग्नेरव्यवधानेन तथैतस्मिन् मन्त्रे एकस्थ श्रुतत्वात्, ऐष्टिके पुनीं। 'इलो अग्न आज्यस्य व्यन्तु'- इति बहुवचनयुक्तादाख्याताद् व्यन्त्वित्येतस्मात् 'इलः' - इत्येत- स्यापि बहुवचनत्वमेव 'ईडो व्यन्तु'-इति । तच पुनरनाभिधानम्, अन्नं च पुनरोपधय एव, तान पृथिवीस्थानाः इत्यनि भजन्ते, तदात्मनायमग्निरिज्यत इति । तत्र बहुवचनं प्रतिसमाधानमोप. ध्यात्मनाग्नेर्व्यवधारणात् । उक्तञ्च-“योऽयमृवीपे पृथियाम- निरन्तरोपधिवनस्पतिप्वप्सु तमुनिन्यथुः सर्वगणं सर्वनामानम्" --इति। तस्मादुपपद्यत इति ।। "वहि:"-इति निर्वक्तव्यम्। तत् पुनरेतत् प्रसिद्धमेव कुशमयं यशाङ्गम्। तत् कस्मात् धर्हिः ? इति। उच्यते,- "परिवहणात्" परिच्छेदनात् , लूनं हि तद् भवति, परिवृद्धं वा । “यस्य एपा" यहिप प्राधान्यस्तुतिः “भवति"-- ५ (८)॥ प्राचीनं घर्हिः प्रदिशा पृथिव्या वस्तोरसा पूज्यते अग्र अह्वाम् । व्युप्रयते वितरं वरीयो देवेभ्यो अदितये -

·.
८६८
& निरकम् ,
[उत्तरपट्कम्
दान; संयुक्ता, तस्मिन्नुपस्तुतमहिनि नराशंसेऽग्नी हुतानि 'ये'
'सुक्रतवः, देवा., शुचयः, धियं धा' ते एतानि 'उभयानि' हवीपि
आखादयन्तु । इत्येतदाशास्महे ॥
"ईल” अग्निः । स पुनरयम् “ईट्टः स्तुतिकर्मणः" स्तूयते
ह्यसौ। “इन्धतेर्वा” दीपनार्थस्य, तक्रियायुक्तो घसी। “तस्य"
"एपा” प्राधान्यस्तुतिः “भवति"-॥ ४ (७) ।
आजुह्वान ईयो वन्द्यश्चा याह्यग्ने वसुभिः मजोपाः
त्वं देवानाममि यह होता स एनान्यक्षीपितो यजीयान् ।।
आहूयमान ईलितव्यो वन्दितव्यथायाह्यग्ने वसुभिः सहजो-
पणस्त्वं देवानामसि यहब होता यह इति महतो नामधेयं
यातश्च हृतश्च भवति । म एनान् यक्षीपितो यजी यान् ।
इपितः प्रेपित इति वाधीष्ट इति वा यजीयान्यष्ट्रतरो यहिः
परिबर्हणात् तस्य॑पा भवति ॥ ५ (८)
"आजुहान ईड्यो चन्द्यश्च" -इति (ऋ० सं०८, ६, ८, ३)।
है भगवन् ! यः त्वम् 'ईड्य.' 'धन्यः च' सर्वलोकस्य । 'ईय.'
दीपनाई. हविर्भिराज्यादिमिः। 'पन्य.' स्तुत्यः ।
'आजुहानः' “मायमानः" एतस्मिन् कर्मणि अस्मामि , पसुमि.'
'सजोपा. “सहजोधग.” समानप्रोतिर्भूत्या 'भायाहि' । फम्मात्
पुनरेवं घूमदे? इतः, यस्मात् हे 'यह' “महत्!" 'त्यम्'
स त्वम्

·८०२पा० ख०] * दैवतं काण्डम् * ८६६ "असि” 'होता' "देवानाम्” आह्वाता। "सः" त्वमस्माभिः 'इपितः' "प्रेषितः" "अधीष्टो पा". अध्येपितो होतृत्वे स्थित्या अस्माकम्, "एनान्” देवान् 'यक्षि' यज इत्येवं चूमहे। किमित्येवं महे ? यस्मात् 'यजीयान्' असि “यष्ट्रतरः” मनुष्यहोतुरिति॥ इह 'ईड्य:'---इति एकववनमग्नेग्व्यवधानेन तथैतस्मिन् मन्त्रे एकस्य श्रुतत्वात् , ऐप्टिके पुनर्होने 'इलो अग्न आज्यस्थ व्यन्तु'- इति बहुवचनयुक्तादात्याताद् व्यन्त्वित्येतस्मात् 'इलः' - इत्येत- स्यापि बहुवचनत्वमेव 'ईडो व्यन्तु'-इति । तच्च पुनरत्नाभिधानम् , अन्नं च पुनरोपधय एव, ताश्च पृथिवीस्थानाः इत्यग्नि भजन्ते, तदात्मनायमग्निरिज्यत इति । तत्र बहुवचन प्रतिसमाधानमोप- বাসনানায়। उक्तश्च-"योऽयमृवीपे पृथिव्याम- ग्निरन्तरोपधिवनस्पतिष्यप्सु तमुन्निन्यथु सर्वगणं सर्वनामानम्" -इति। तस्मादुपपद्यत इति ॥ "वहि:"-इति निर्वक्तव्यम् । तन् पुनरेतत् प्रसिद्धमेव कुशमयं यज्ञाङ्गम्। तत् कस्मात् बर्हिः ? इति । उच्यते,- “परिबर्हणात्" परिच्छेदनात् , लूनं हि तद् भवति, परिवद्धं या। “यस्य एपा" वर्हिषः प्राधान्यस्तुतिः “भवति"--॥ ५ (८)॥ .. प्राचीनं वर्हिः प्रदिशा पृथिव्या वस्तोरस्या वृज्यते अग्र अह्वाम् । व्युप्रथते वितरं वरीयो देवेभ्यो अदितये ·८७० * निरुक्तम् * (उत्तरपट्कम् सोनम् ॥ प्राचीनं बर्हिः प्रदिशा पृथिव्या बसनायास्याः प्रवृज्यते अग्रे अहां वर्हिः पूर्वाह्न तद्विप्रथते वितरं विकीर्ण- तरमिति वा विस्तीर्णतरमिति वा वरीयो बरतरमुरुतरं या देवेभ्यश्चादितये च स्योनं स्योनमिति सुखनाम स्यतैरवस्य- न्त्येतत् सेवितव्यं भवतीति वा द्वारी जबतेर्वा द्रवते; चारयतेर्वा तासामेपा भवति ॥ ६ (६) । - ( "प्राचीनं बर्हिः” इति (ऋ० सं०८, ६, ४)। प्राच्यां दिशि यदञ्चिनं गतं जातं प्रागन' चा यत् स्तीर्यते, तद् भवति 'प्राचीनम्'। किम्पुनस्तत् ? 'यर्हिः “प्रवृज्यते” प्रच्छिद्यते टूयते, यथया "प्रवृध्यते” प्रस्तोर्यते। किं पुनरेवमेय स्वमनीपिकया ? नेत्युच्यते,-"प्रदिशा" विधिवाक्येन प्रागुदग्या बहि श्छिनतीति सामर्थात्, अथवा "प्रदिशा" प्रस्तरणमन्त्रेण “देवस्य त्या"- इत्येनेन । स्तरणपक्षेऽपि "प्राचीनं बर्हिः स्तृणाति" इति विधि- पाक्यम्, “ऊर्णनंदा विप्रथस्य --इति मन्त्रः। (र० सं०३, ८, २०, ४)। किमयं पुनस्तत् प्रवृज्यते ? 'पृथियाः यस्तोः अस्याः। पृथिवी वेदी, तस्याः 'यस्तो:' “वसनाय" आच्छा. दनाय । कदा च पुनस्तन् प्रवृश्यते ? 'अप्रे अहाम्' “पूर्घात" तदा हि प्रशम्यते दर्भस्तरणं लवनं घा। तत्प्रवृत्तं चा यथाकालं विविध प्रयते'। विस्तीर्ण्यने येद्यो छायमानायाम् । प्रवृज्यमाणंचा पिस्तोर्यमाणं पा विप्रयते। 'वितरम्' विस्तीर्णादपि “विस्तीर्ण ·८७६ ८० २पा० स०] दैवतं काण्डम् * तरम्” 'वरीयः' "यरतरम्” अन्येभ्यो यज्ञाङ्गभ्यः श्रेष्ठतरम्, तदा धारत्वाद्धविषाम्, “उत्तरं पा” बहुतरं पा। फिमथं पुनस्तत प्रवृत्यते, विप्रथते घा 'देवेभ्यः' “च" 'अदितये' "च" कथं नाम 'स्योनं' “सुपं" स्यादिति, बर्हिपा हि सगुणीरत्कर्मणो देवानां हपितॄणां यजमानानाम् अभीप्सितेन फलेन योगो भवति, तत् सुखम्। 'अदितये' पृथिव्यै, यहि पा हि सगुणीकृतात् कर्मणश्चा- हुतिद्वारेण वृष्टिर्भवति, तत ओपधिप्ररोहः । तत् सुसम् ॥ नान प्रवीत्यग्निरिति। तेन यशाङ्गमेवाभिमतमेतदिदमप्य स्यावार्यस्य च तदुद्धारेणेव व्यवधानेनाग्नि स्तूयते, पृथिव्यायः तनत्वात् तस्य। अपरे पुनरग्निवदपि योजयन्ति मन्नार्थदृशः। तत्पक्षे यहिरित्यग्न्यभिधानम् । प्रागुच्यते प्रणीयत इति 'प्राचीन वहि' प्रवृद्धमाहवनीयाख्यं ज्योतिः। “प्रवृज्यते" प्रणीयते तत् पुन 'प्रदिशा' घचनेन प्राञ्चमुद्धरन्तीति । 'पृथिव्या.' 'यस्तो.' "घसनाय” अग्निनैव हि वेदिरनग्निका भवति । 'अप्रे अह्राम्' “पूर्वाह" तत् विविध 'प्रथते' सामिधेनीप्रक्षेपात् । आज्यभागा. धारादिषु च विस्तीर्णतरं विक्षिप्ततर प्रथते । 'चरीय.' “घरतरम्" अन्येभ्यो ज्योतिर्म्य , “उरतरं" महत्तरं “वा” 'देवेभ्यः' यजमा- नेभ्यः इतरेभ्यो घा, 'अदितये' “च" पृथिव्यै कथं नाम 'स्योन' स्यादिति ।। "स्योनम्-इति सुखनाम" | "स्यते” धातो. अवपूर्वात् तदेव हि “अवस्यन्ति” व्यवस्यन्ति, निवसन्ति प्राणिनः । “सेवि. तव्य भवतीति घा" तद्धि सर्वस्य सेवनाहं भवति ॥

·निरक्तम् * [उत्तरपट्कम् “द्वार"-इति। निर्वक्तव्यम् । “यज्ञ गृहद्वार इति कात्थस्यः" । ता. पुनरताः “जवतेर्वा” जवन्ति हि ताभिः । "द्रवते"। धात्वन्यत्वमर्थंकत्वम् । 'वारयतेवा' पारीया हि द्वारादेव निवार्य्यन्ते। 'तासाम्' "एपा" प्राधान्यस्तुति "भवति"- (E) ॥ व्यचस्वतीरुवि या विश्रयन्तां पतिभ्यो न जनयः शुम्भमानाः। देवीद्वारो वृहतीविश्वमिन्वा देवेभ्यो भनत सुमायणाः । व्यञ्चनवत्य उरुत्वेन विश्रयन्तां पतिभ्य डब जाया ऊरू मैथुने धर्मे शुशोभिषमाणाः वरतममङ्गमूरू देव्यो द्वारो वृहत्यो महत्यो विभामिन्या निश्चमाभिरेति यो गृहद्वार इति कात्थक्योऽग्निरिति शाकपूणिरुपामानक्ती- पाश्च नक्ता चोपा व्याख्याता नक्तं ति रात्रिनामानक्ति भूतान्यपश्यायेनापि वा नक्ताव्यक्तपर्णा तयो रेपा भति ॥ ७(१०)। “व्यवस्थती:"--इति (१० सं०८, ६, ८,५)। 'या' एताः विविधेनाञ्चनेन गमनेन युज्यन्ते 'व्यवम्यती.' ताः । किं पुर्यन्तु' उपिया' उम्त्येन महरयेन विश्रयन्ताम्' विभियन्ताम्। कथम् ! 'पतिभ्यः न जनय.' "पतिभ्य इप जाया." यया पतिम्पो जाया "ऊ मेधुने धर्म" विवन्ति "शुशोभिषमाणाः" शोमयितुमि. .

·८०२पा० ख०] * दैवतं काण्डम् * च्छमानाः प्रहात्, एवं विश्रयन्ताम्। इदानीमुत्तरोऽद्धः प्रत्यक्षातः ।-याः यूयं व्यञ्चनवत्यः एवं विश्रयध्ये, ततो ब्रवीति हे “देव्यः" दानक्रियाहेतुभूताः! 'द्वार.' "वृहत्य.” "महत्यः" 'विश्यम् इन्या.' “विश्वम्" सर्वम् "आभिः" "एति” यज्ञोपकरण- मिति विश्वमिन्वाः, यूयमुच्यध्ये । 'देवेभ्यः' एतेभ्यो हवितृभ्यः ऋत्विाभ्यः यजमानेभ्य इतरेभ्यो धा। 'सुप्रायणाः' सुप्रगमनाः 'भवत' । इत्येतदाशास्महे ।। “अग्निः इति शाकपूपिणः” । तत्पने योजना । अग्न्यचियो द्वार। जयनात् द्रवणाद्वा! हविर्वा, ताभिर्जवति यति पा, चारयति वा रक्षःप्रभृतीनोति द्वारः। 'व्यवस्वतीः' याः एताः विविधेनाञ्चनेन, तद्वत्यः अग्न्यचिपः । ता: उरुत्वेन 'विश्रय- कथम् ? “पतिभ्य इय जायाः” ऊरू मैथुने धर्म शोभयितुमिच्छमाना। या यूयं विविधेनाञ्चनेन तद्वत्यः, याची वं विश्रयध्वे, ततो ब्रवीमि। हे “देव्यः" "वृहत्यः” 'विश्वमिन्या' सर्व हविर्याभिर्जयति, ता यूयमस्य हविषः 'सुप्रा. यणा.' सुगमनाः भवत' इति ॥ "उपासानता" इति एकपदम्। अस्य विग्रहः-"उपाश्च अत्र “उया व्याख्याता"-"उच्छतीति सत्या" इति। "नक्तति रात्रिनाम"। तत् कस्मात् ? अनक्ति" क्ल दयति "भूतानि" "अवश्यायेन"-इति। अवश्यमेतदायन्ती- त्यवश्यायाः ग्रुप्वा। अनकेरकारलोपे नका। "अपि वा नका अव्यक्तवर्णा। नकार प्रतिषेधे, न अक्का, न व्यता, अनका। न्ताम्। . नक्काच"।

·८७४ * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् यथा अहः सर्वमभिव्यक्तरूपं भवति,न तथा रात्रिः। "तयो." "एषा" प्राधान्यस्तुतिः "भवति” '-७ (१०)॥ आसुप्वयन्ती यजते उपाके उपासानक्ता सदतां नि योनौ। दिव्ये योपणे बृहती सुरुक्मे अधि श्रियं शुक्र- पिशन्दधाने । सेप्मीयमाणे इति वा सुप्पापन्त्याविति वा सीदतामिति वा न्यासीदतामिति वा यजिये उपक्रान्ते दिव्ये योपणे वृहत्यौ महत्यौ मुरुक्मे सुरोचने अधिदधाने शुक्र- पेशमं श्रियं शुक्रं शोचतेज़लतिकर्मणः पेश इति रूपनाम पिंश तेर्विपिशितं भवति । दैव्या होतारा देव्यो होता- रावयं चाग्निरसौ च मध्यमस्तयो रेसा भवति ।।८ (११)।। "आसुप्पयन्ती”-इति (ऋ० सं० ८, ६, ८, ६)। 'आसु- प्वयन्ती' “सेप्मीयमाणे" परस्परं स्मयमाने, अथवा "सुप्वा- पयन्त्या" मुष्ठु जनान् स्वापयन्त्यो। 'यजते' हेतुकर्तृत्येन यजते “यशिये" यशसम्पादयियो । 'उपाके' "उपकान्ते" उपगम्य इतरतरं फ्रान्ते । 'दिव्ये' दिविजे द्योतने। 'योषणे' सम्मि परस्परतः। 'वृद्दती' “वृहत्या, महत्या" । 'सुरुक्मे "सुरोचने" सुदीप्ने। ये पते एपमादिगुणयुक्त उपासानके 'अधिश्रियम्' श्रियम् “अघिदधाने" उपरि म्यापयन्त्यो 'शुक्रपिशम्' “शुक्रपे. शमम्” शुरूपा श्रियम्, 'भासदताम्' “मासीदताम् एतस्मिन्

·.
परम्परत.।
८० पा० ख०]
* दैवतं काण्डम् *
८७५
स्वे "योनी"। आकार उत्कृप्यते उपसर्गस्य हि क्रियापदेन
सामर्थ्यम्,-"न्यासीदताम् इति” नियमेनासीदतामिति, निरुत्त.
रपदस्थोऽप्यपकृप्य तेनैव क्रियापदेन । निशब्दश्चोत्तरपदो पा
पादपूरणः॥
न ब्रवीत्यग्निरिति, येन द्वित्वानुपपत्तिरिति केचित् । अपरे
पुनर्वर्णयन्ति --उपा अग्नेदीप्तिः, नक्ता आहुतिदीप्तिः, विवासयति
तमः, आहुतिरनत्तयाज्येन । ते एते दीप्त्याहुती सुष्टु स्मयमाने
इव 'यजते'। 'यशिये' यज्ञसम्पादयित्र्यो । 'उपाके' "उपकान्ते"
'दिव्ये' द्योतने परस्पराश्रयणात् ।
'योपणे
मिश्रीभूते ! 'वृहतो' “वृहत्यो, महत्यौ” । 'सुरुक्मे "सुरोचने” ।
'अधिद्धाने' 'शुक्रपिशम्' “शुक्रपेशसम्"। एतस्मिन् यजमाने
'श्रियम्' 'आसदताम्' "आसीदताम्" । एतस्मिदताम्"। एतस्मि-
नानी “न्यसीदताम्" नियमेनाधिकं वा । इत्येतदाशास्महे ।
"पेश इति रूपनाम” “पिंशतः" धातोः, तद्धि "विपिशितं
भवति" विकसितं भवति, यावदाश्रयमादित्वात् । विनिहितमिति
केचिदन्याश्रितत्वात् ॥
"देव्या होतारा" इति वक्तव्यम् । “दैव्यो होतारी".
इति शब्दसमाधिः। "अयञ्चाग्निरसी च मध्यमः" इत्यभिधेय.
चचनम् । “तयोः” “एपा" प्राधान्यस्तुतिः “भवति"-11८(११)॥
दैव्या होतारा प्रथमा सुवाचा मिमाना यज्ञं मनुपो
यजध्य । प्रचोदयन्ता विदथेषु कारू प्राचीनं ज्योतिः
-

·* निरुतम् * [उत्तरपट्कम् प्रदिशा दिशन्ता ॥ दैव्यौ होतारौ प्रथमौ सुवाचौ निर्मि- मानौ यज्ञं मनुष्यस्य मनुष्यस्य यजनाय प्रचोदयमान यज्ञ पु कतारी पूर्वस्यान्दिशि यप्टव्यमिति प्रदिशन्तौ तिस्रो देवीस्तिस्रो देव्यस्तामामेपा भवति ॥ ६ (१२) । "देव्या होतारा" इति (ऋ० सं०८, ६, ६, १)। यावती "दैव्यों होतारों”। देवेषु भयो देव्यो, देवावेच धा देयो, स्वार्थ एच तद्धितः। मनुष्यहोतारों होतृमैत्रावरुणो अपेक्ष्य । दैव्यो होतारी इति विशेषणम्। को पुनस्ती ? 'होतारा' "होता " आह्वातारो देवानाम्, पाय्यग्निकलक्षणी। 'प्रथमा' "प्रथा" मुप्यो, मनुष्यहोतारायपेक्ष्य । 'मुवाचा' 'मुवाची" प्रशस्तधानी सुस्तुनी। 'मिमाना यज्ञम् यज्ञनिर्मातारो, नित्यं 'मनुपः' “मनुः प्यस्य" 'यजध्ये' “यजनाय" । “प्रचोदयन्ता' प्रचोदयमानी 'विदथेषु' “यपु” 'कारू' “कर्तारौ” ऋत्विजी, नानग्निको यशोऽस्तीत्यग्निनिमिमीने, न चासायनुपध्मातो घायुना ज्वलतीति पायुनिमिमीते। विज्ञायते हि-"तस्मादेर नानुपध्मातो ज्वलति". -इति। स एष मैत्रावरुणो घायुरग्नेझैत्यदधियझे पत्तमानस्य निन्यं चोदयिता, तन्मूलत्वाश याकर्मणः। तायेव देवानामा हातारी उच्यते। यातायेयं 'प्रचोदयन्नो' 'विदय' योपु, 'कार' कर्तारी मनुष्यदोतु अनुप्रहम्य, निन्यं म्याधिमारफमांनु प्रहसनिधानात् । यदेतम् 'प्राचीनं' प्राच्यां दिशि 'ज्योति' ·८७७ ८०२पा०२०ख०] # देवतं काण्डम् * आहवनीयास्यं प्रणीयते। प्रदिशा मन्त्रेण प्राचीमनु प्रदिशं प्रेहीति अनेन विधिवाक्यप्रदेशेन, अनेन पा “प्राञ्चमुद्धरन्ति" - इति । एतत् प्रणीय नित्यं यष्यमित्येवमर्थ 'प्रदिशन्तो' आज्ञाप- यन्तापिव यो नित्यमवियोगेन स्वभावतो यशोपकारे घर्तमानी ममाप्येवं घर्ततामिति । एचमारयातमध्याहृत्य समाप्यते, निराख्यातत्वान्मन्त्रस्य ॥ “तिस्रो देवोः" इति पदम् । ता पुनरेताः “तिस्रो देय्य " प्रथमया ता निराह, तिस्र इति देवीशब्दस्य विशेषणम् । “तासाम् एपा भवति" प्राधान्यम्तुतिः :-18 (१२)। आ नो यज्ञ भारती तूयमेत्विला मनुष्वदिह चत- यन्ती। तिस्रो देवीबहिरेदं सोनं सरस्वती स्वपसः मदन्तु ॥ ऐतु नो यज्ञ भारती क्षिप्रं भरत आदित्यस्तस्य भा इला च मनुष्यवदिह चेतयमाना तिस्रो देव्यो बहिरिद सुखं सरस्वती च सुकर्माण आसीदन्तु त्वष्टा तूर्णश्नुत इति नरुक्तास्त्विपेर्वा स्याद्दीप्तिकर्मणस्त्वक्षतेर्वा स्यात् करोति. कर्मणस्तस्यैपा भवति ॥ १० (१३) ।। नो यज्ञ भारती"-इति (ऋ० सं० ८, ६, ६, २)। आभिमुख्येन अस्माकं यज्ञमागच्छतु । का पुनरसी! इति । 'भारती' "भरत आदित्यः” सर्वभूतान्युदकेन विभर्ति, "तस्य" "आ ·* निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् स्वभूता "भाः” दीप्तिः। कथमेतु ? 'तूयम्' "क्षिप्रम्"। इला "a" पृथिवीस्थाना। "इहैवेलया वसुमत्या" इत्यनुयाजेषु उन्नीतसामर्थ्यात् पार्थिवत्वात् । 'मनुप्यत्' “मनुष्यवत्" 'इह' कर्मणि 'चेतयन्ती' “चेतयमोना” यथा मनुष्येण मनुष्य आहतो भोकुम चिलम्बमान आगच्छेत्, क्षिप्रमेवमागच्छतु , सा ममेर कर्मणि हविर्भोक्तव्यमित्येवमथं जानाना। 'सरस्वती' “च" मध्यम्यानैवमेव 'चेतयन्ती' आगच्छतु । ता एता: 'तिस्त्रः' अपि "देय.” 'स्वपस' “सुकर्माणः" अस्मिन् कर्मणि 'इदं वर्हि' "स्योन' “सुप" प्राप्य एतस्मिन् 'भासदन्तु' "आसीदन्तु" । इत्येतदा शास्महे ॥ “त्वष्टा"-इति वक्तव्यम् । अत्र तर्णशब्दात क्षिप्रवाचिनः पूर्वपदम् , अश्नोतेरुत्तरपदम्। क्षिप्रं व्याप्नोति, यदनेन व्याप्तव्यं भवति। “त्विषेर्वा स्यात्" धातोः वृद्धयर्थस्य, वृद्ध एव नित्य- मसी देवतात्वात् । “त्वक्षतेर्वा स्यात्" क्रियासामान्यमानवा. चिन, उत्सृष्टतनूकरणस्वार्थस्य । “तम्य" "एषा" प्राधान्यस्तुतिः "भवति"---॥ १० (१३)। य इमे द्यावापृथिवी जनित्री रुपैरपिशद्भुवनानि विमा। तमद्य होतरिपितो यजीयान् देवं त्वष्टारमिह यक्षि विद्वान् ॥ य एमे द्यावापृथिव्यौ जनयियौ रूपर- करोद् भूतानि च सर्वाणि तमद्य होतरिपितो यजीयान् देवन्त्वष्टारमिह यज विद्वान् माध्यमिकस्त्व:त्याहुर्मध्यमे च ·अ० २पा० १९ख०] * दैवतं काण्डम् * ८७६ . स्थाने समानतोऽग्निरिति शाकपूणिस्तस्यैपापरा भवति ॥११ (१४)॥ “य इमे द्यावापृथिवी” • इति (ऋ० सं०८,६, ६, ३)। 'यः' त्वष्टा" 'इमे' “द्यावापृथियो" सर्वेषां भूतानां “जनयित्र्यों" 'रूपैः' नानाविधः अनेकप्रकारैः “अकरोत्" "भूतानि च सर्वाणि" । अथवा रूपैरिति कर्त्तवानया तृतीयया लक्ष्क्ष्यते,--- तत्तद्रूपमास्याय 'यः' त्वष्टा द्यावापृथिव्यावकरोत् भूतानि च सर्वाणि । किं तस्य त्वष्टुः ? तं देवम् 'त्वष्टारम्' 'इह' अद्य. तस्मिन्नहनि कर्मणि या हे होतः! 'यक्षि' यज 'विद्वान्' जानान: मयेदवश्यं कर्त्तव्यमिति ॥ माध्यमिकस्त्यप्टेति विचारः। तत्र तावत् “माध्यमिकः स्वष्टा-इति" "आहुः" आचार्याः, केचिन्नरुक्ता एवं मन्यन्ते । 'माध्यमिकः' इति सज्ञाप्रसिद्धिः। को हेतुः १ “मध्यमे व म्याने समानात" इति। किञ्च एतस्मिन्नेव मन्त्रे व्यपदेशात् । कथम् ? य इमे द्यावापृथिव्या भूतानि च सर्वाण्यकरोत तं देवं त्वयारं यजेति। त्वष्टुरन्यो यष्टा । स एव पुन सम्बोध्यते हे होतरिति मनुष्यहोत्रा, न चान्यः पार्थिवादग्ने)तास्ति तस्माद् यो यष्टा स पार्थिवः, य इज्यते स मध्यमस्त्वप्रेति । सर्वशिल्पि- मतामाबाय्यों देववर्द्धकिर्दाक्षायणीपुत्रो द्वादशानामादित्यानाम: न्यतम इत्यैतिहासिकाः। कोऽत्र निश्चयः १ अयमेव अग्निरिति शाकपूणिः" ।

·८८० * निरुक्तम् * [उत्तरषट्कम् कथं यत्तावन्मध्यमे च स्थाने समानात इति? अकारण- मेतत्-अयमप्यग्निमध्यमे स्थाने समाम्नात इति । यत् पुनरेतद् व्यपदेशात् इति ? तदपि समानमिन्द्रेणापि त्वदृव्यपदेश इति त्वप्टा दधदिन्द्राय शष्ममिति, अपि च व्यपदेशादन्यत्यमित्य- शपमध्यवसातुम्, अनन्यत्वेऽपि हि व्यपदेशो भवति । तद्यथा- “अग्निमग्न आवह" इति। हे अग्न! भगवन् ! अग्निम् भावह इति व्यपदेशे सत्यनन्यत्वम्, न हि पार्थिवादन्यः सूकभाग हथि- र्भाग् घा अग्निरस्ति, योऽनेन प्रसिद्धहोतृत्वाभिधानेनाहयेत. इज्येन च-"स्यं महिमानमायह" इति । स्थिष्टकृति विशेष लिङ्गान् म्ययमेवात्मनात्मानं विधिवशात् माहानेन संस्थत्य द्व धमनेकधा धा यजति, अन्यद्वाभिनिवर्तयति। तद्वदिदापि कर्मात्मन' परो योऽम्य तक्षणनियालक्षणगुणम्, योग्यात्मा यद- धिष्ठित , कर्मात्मा सर्वरूपाणि पायेन विकरोति। पेन विक. रोति ? तमधियोच्यते-"त्वष्टा पाणि विफरोति" इति । तदयमुन्यते-मनुष्यहोत्रा यज त्यमिति। एवं तावद् व्यपदेशः शम्यप्रतिसमाधान'। यत् पुनरुक्त देवशिल्पीति ? तत्तद्गुण. मामान्यादेवामावपि फौशलातिशयमपेश्योन्यत इत्यदोष । यथा चाग्निरेय नान्यः, नया विशिष्टतरलिगा “अपरा' अफ "भपनि'-११ (९४)॥ पिप्यो पद्धने चार रामु जिमानामूर्द्धः म्यमंशा उपम्य । उमे न्यष्ट्र पिम्पतुर्जायमानान् प्रतीची मिह ·८८१ ८०२पा० १२ख०] * देवतं काण्डम् * प्रति जोपयेते ॥ आविरावेदनात्तत्यो वर्द्धत चारुरासु चारु चरतेर्जिम जिहीरूद्ध उच्छ्रितो भवति स्वयशा आत्मयशा उपस्थ उपस्थाने । उभे त्वष्टु विभ्यतुर्जायमानात् प्रतीची सिंहं प्रति जोपयेते। द्यावापृथिव्याविति वाहोरात्र इति वारणी इति वा प्रत्यक्त सिंहं महनं प्रत्यासेवेते ॥१२ इति अष्टमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ८,२॥ “आविष्ट्यो पर्द्धते"-इति (ऋ० सं० १, ७, १, ५) । 'आविः' प्रकाश.। स कस्मात् ? “आवेदनात्” सर्वस्य प्रकाश नात् । तस्मात् “तत्य." तस्य तनिता 'आविष्ट्य.'। किल- क्षण ? 'चारु' चरणशील', अनवस्थितः । किं करोति ? 'चर्द्धते'। क ? 'आसु' क्रियासु, प्रज्ञासु वा प्रसवाय । कस्य ? 'जिह्मानाम्' कुटिलचेतसामपि मनुष्याणाम् अवैषम्येण ऊर्ध्वमेव ज्वलति, कुटिलानामपीन्धनानामकुटिल ऊर्ध्वमेवेति केचित् । एवमेव 'वर्द्धते। 'स्चयशाः' "आत्मयशा परमनाथित्य यशस्वी। 'उपस्थे' “उपस्थाने" यत्रासावुपनतस्तिष्ठति 'आविष्य । योऽयमेवमादिगुणयुक्त त्वष्टा, तम्य 'त्यष्टुः' अग्नेः 'जायमा नात्' एच 'उभे' द्वे अपि 'विभ्यतु । के पुनस्ते? “द्यावापृथिव्यो इति”। यथायमतिमहान् वर्द्धते, अवश्यमयमाचां धक्ष्यतीति । "अहोरात्रे इति धा" । सदुपज्वलिते महत्यग्नावनुपशाम्यति ।

·"अरणी * निरुक्तम् * [उत्तरषटकम् अहोरात्रयोरर्थवत्त्वाभावः। तस्मात् ते अपि विभ्यतुः। अपि नामायमेवमतिप्रवृद्धः आवामन्यतरमनुच्छिद्यादिति । इतिषा"। अवश्यमयमावां जातो यतो यदा तदा धक्ष्यतीति अतः अरणी अपि विभ्यतु । एवं विभ्यत्यो कि कुरुतः ? नान्या गतिरस्तीति 'प्रतीची' नाम तं प्रत्यश्चिते अभिमुखे 'सिंह' “सह- नम्" अभिभवनम् 'प्रतिजोपयेते' “प्रत्यासेवेते" उपकारकत्वेन, कथं नाम यमाचां न भस्मसात् कुर्यादिति ॥ एवमयमेवाग्निरिह त्वष्टेति ॥ १२ (१५)॥ इति पायां निरु दशस्य (अष्टमस्य) अध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥८,२॥ तृतीयः पादः वनस्पतिप्ल्यातस्तस्यपा भवति ॥ १ (१६) ।। “धनस्पति." अवसरप्राप्तः। स पुनग्यमभिधेयतोऽभिः धानतश्च “व्याग्यातः" "एप हि चनानां पाता पा पालयिता *तम्य" "ए" प्राधान्यम्तुतिः “मयति"- १ (१६) ·८८३ .८० ३पा. २ख०] देवतं काण्डम् उपावसृज त्मन्या समजन् देवानां पाथ ऋतुधा हवींपि। वनस्पतिः शमिता देवो अग्निः स्वदन्तु हव्यं मधुना घृतेन ॥ उपावसृजात्मनात्मानं समअन् देवानाम- नमृताप्ती हवींपि काले काले वनस्पतिः शमिता देवो अग्निरित्येते त्रयः स्वदयन्तु हव्यं मधुना च घृतेन च तत् को वनस्पतियप इति कात्थक्योऽग्निरिति शाकपूणि- स्तस्यैपापरा भवति ॥२ (१७) ॥ "पावसृज" इति ( ऋ० सं० ८, ६, ६, १०)। 'उप' आश्लिष्य 'अघसृज' एतत् पश्याख्यं 'पाथ.'। अनाधितविशेषः - किमयमग्निर्वा. यूपो वा इत्युच्यते ? उत वा अन्य एव कश्चित् ? इति । उत्तरेऽर्द्धर्च धनस्पतिशब्द प्रथमासम्बन्धात् परोक्षः, इह 'पुनरुपावसृजेनि मभ्यमपुरुषयोगात् प्रत्यक्षः कोऽप्यभिधीयत इति सुतरामनाश्रितविशेषः इति विचारास्पदमिति। अतः परं विचारयि. प्यति-"तत् को वनस्पतिः ?" इति। 'त्मन्या समझन्' "आत्मना आत्मानम्" अस्य पशोः 'समअन्' समभिव्यञ्जयन् विशिष्टेन संस्कारेण स्वाधिकारसम्बन्धिना। 'देवानाम् एतत् 'पाथ.' “अन्नम्" एतदमुनेच प्रकारेण 'ऋतुथा' च "ऋतावृती" “काले काले" 'षण्मासादौ 'हवींपि' चैतान्यन्यान्यपि आज्यप्रभृतीनि 'उपावलूज' देवेभ्यो देहीति । किञ्च, 'घनस्पतिः' 'शमिता देवः' 'अग्निः'- "इत्येते त्रयः" । विग्रहणात् देवशब्दोऽग्निविशेषणमिति दर्शयति। - ·(उत्तरपट्कम् ८८६ * निरक्तम् - “देवेभ्यो धनम्पते” इति । घसिष्ठस्यार्पम् । हे वनस्पते !' 'अग्ने !' 'हिरण्यपर्ण हिरण्योपपर्ण! ज्वलित ! 'देवेभ्यः 'हवीपि' 'वक्षि' “यर" । कथम् ? इति । 'प्रदक्षिणित्' प्रदक्षिणं देवानां यो हविर्घनधर्मः, तेन, पितृधर्मविपरीतेन । कथं पहनम् ? 'ग्शनया' 'नियूय' निरध्य, सुनिपुणं यथा न किञ्चदपि तत्र हविरनवेक्षितं धूम्रभूतेन प्रधस्येत्, तथा । अपि च 'मृतस्य' “यज्ञम्य" 'पथिभिः रजिष्ठ.' य एघ प्रसिद्धा पन्थानो यज्ञस्य हविर्घहनाय देवान् प्रति हजुभ्योऽपि 'ऋजुतमैः” ये कालो नातिहीयेत, "रजस्वल. तमैर्वा” अत्यर्थमुदकयदिः, ते हि पथिकानां सुमाः, "प्रपिटतमै." इति सुरूपतमैः प्रहततमस्कैयः असम्मोहः स्यात्, गच्छतस्तैः, न च पुनरविदिते कर्मणि त्वां विनियुज्महे । यतो ब्रूमः-'प्रदियः ते अर्थम्' चिरन्तनमेव 'ते' 'अर्थ' हविर्वहनाधिकारलक्षणं विद्म । "भय यो होता"--इत्येवमादिमन्त्रेभ्य. “देवा दधिर हव्यवाहम् ।।" -इति (र० स० ८, ९, १२, ३)। अतो ब्रू महे वहेति ॥ एवमेतस्मिन् मन्त्रे हविर्वहनसंयोगाद् वनस्पतिशब्दस्या- ग्निरभिधेयः॥ अथ “एपा” घनस्पते अग्ने. “अपरा" ऋक् “भवति" (सा पुनः किमर्थम् ? इति । प्रायोवृत्त्युपदर्शनार्थं बहुषु मन्त्रेष्व ग्निर्वनस्पतिरिति) -॥ ४ (१६)॥ वनस्पते रशनया नियूयं पिष्टतमया वयुनानि विद्वान् । चहा देवत्रा दिधिपो हवींपि प्र च दाताग्ममृतेषु बोचः ॥

·८८७
-
दम उपा० ५५०
देयतं काण्डम्
वनस्पते रशनया नियूय सुरूपतमया वयुनानि विद्वान्
प्रज्ञानानि प्रजानन्वह देवान यज्ञं दातुहबीपि प्रव हि च
दातारममृतेषु देवेषु स्वाहाकृतयः माहत्येतत्सु आहंति या
स्वा बागाहति वा सं पाहेति वा साहुतं हविर्जुहोतीति वा
तामामेपा भवति ॥ ५ (२०) ।
"धनम्पने रशनया" -इति । पनस्पतेरेय याज्या। है
'चनम्पने !' रशनया नियूय पिष्टतमया' “मुरूपतमया" अत्यर्थ
हृदया गयमादिगुणयुक्तया रशनया नियूय अध्यंसनाय निध्य
'ययुनानि' म्याधिकारयुक्तानि “प्रजानानि" अस्मदुपकाराय
विद्वान' "जानान" 'यह' एतानि अस्मन्प्रत्तानि 'पींपि।
अन्य विधिो ' "दाg " यजमानम्य अभिमतफलमामये 'देवत्रा'
देयान् प्रति प्रदातारम् 'अमृत पोच' फययस्य एनं "दातारम्"
'अमृतेषु "देवेषु अमुना यजमाने पतानि विपि प्रतानि ।
ग्यमानिनम्पतिः॥
यन पुनरंतदुनः गपासनीयायाम् - "यूपे पनम्पतिशम्दा'
इति । अत्र ग्रूम -अग्निरेपासा यूपान्तर्गतो यूपारमना पतं.
मानी यूपासनीयायां पनम्पतिशम्दनोच्यते । तदुनाम्--"एर
दिपनाना पाता पालयिता पा"-इति। यम्मादन्तर्गतो पनानां
पतानिन दानि, सम्मादेश पनम्पतिः। -*योऽयमृया
पृधियामग्निरन्तरोपधियनम्पतिए भामु, तमुन्निन्यपुः सर्पगर्ण

·८८५
*
[उत्तरपट्कम्
* निरुक्तम्
घनस्पतिश्च शमिता चाप्रत्यक्षदेवते एच, असन्दिग्धश्च देवोऽग्नि-
रित्येते त्रयः 'खदन्तु' “स्वदयन्तु" स्वाहुतामापादयन्तु । 'मधुना'
चोदकेन प्रोक्षणाद्यभिप्राय 'घृतेन' चैतदस्माभिः संस्कृतं पाथः ।
-इत्येतदाशास्महे ॥
"तत् को वनस्पतिः ?"-इत्यादिविचारः।
तत्र तावत्
“यूप' इति कात्थक्यः”। कस्मात् यद्यप्येतस्यामाप्रियामना.
विष्कृतोऽग्नेविशेषः, तथापीयम् “अपरा” .यूपाचनीया ऋक्
या सन्निपत्य यूपाउने यूपमभिधानेन संस्करोति । तद्यथा-
॥२ (१७)॥
अञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन्तो वनस्पते
यदूर्द्धस्तिष्ठा द्रविणेह धत्ताद्यद्वा क्षयो मातुरस्या उपस्थे ।
अंजन्ति त्वामघरे देवान् कामयमाना वनस्पते मधुना
दैव्येन घृतेन च यद्यः स्थास्यसि द्रविणानि च नो
दास्यसि यद्वा ते कृतः क्षयो मातुरस्या उपस्थे उपस्थाने
अग्निरिति शाकपूणिस्तस्यैपापरा भवति ॥ ३ (१८) ॥
"अञ्जन्ति त्वाम्" इति (ऋ० सं० ३, १, ३, १) विश्वामित्र
स्यार्पम् । पुरोरुक् । “देवेभ्यो वनस्पते” इति च । हे यूप!
'अनन्ति त्वाम्' म्रक्षयन्ति त्वाम् ऋत्यिग्यजमानाः। क?
एतस्मिन् 'अध्यरे' यज्ञे। किमिच्छन्त ? 'देवयन्त' देवान् यष्टुं
कामयमानाः। केन अक्षन्ति ? हे 'चनस्पते !' यूप! 'मधुना
मधुना दैव्येन

·- । ८०३पा०४ख० * दैवतं काण्डम् * देव्येन' संस्कृतेन “घृतेन" इत्यर्थः, देवानां यन्मधु, विज्ञायते हि- "देवानां मधु यद् घृतम्” इति । किमित्यजन्ति ? 'यत् अवः तिष्ठाः' यस्मात् अक्तः त्वम् “ऊर्ध्वः स्थास्यसि" अञ्जनादनन्तर- मुच्छयिष्यन्ति त्वाम् । यस्माच ते 'क्षयः' 'मातुः अस्याः' पृथिव्याः 'उपस्थे' उपरि। क्षयो निवासः, स्थार्थमवदः । तस्मादयश्यमूर्ध्वः स्थास्यसि । तथा स्थित्वा पशुधारणसमर्थः, प्रधानक्रियापूर्वाङ्ग भावयित्वा तद्द्वारेण तत्फलानि “द्रविणानि च" अवश्यम् अस्मभ्यं “दाम्यसि”– इत्यतः समञ्जन्ति । ज्यमस्मिन् समझने यूपे घनस्पतिशब्दः प्रयुक्तः । तस्मात् यूपो वनस्पतिरिति ॥ “अग्निः इति शाकपूणिः" । कस्मादिहाप्युपावसृजेति। अम्यानाविष्टतवनम्पतिशब्दार्थत्वाद् भवतु परोक्षो यूपः, पर- म्परा अस्य हविर्वहनलिङ्गलिलिता पुरोरुक् यजती सन्निपत्या- ग्नेर्धनम्पतिशब्देन अभिधायिका ऋग् भवति । तद्यथा-॥३(१८)। देवेभ्यो वनस्पते हवींपि हिरण्यपर्ण प्र दिवस्ते अर्थम् । प्रदक्षिणिद्रशनया नियूय ऋतस्य यक्षि पथिभीरजिष्ठः॥ देवेभ्यो वनम्पते हवीपि हिरण्यपर्ण ऋतपर्णापि वोपमा म्याद्धिरण्पपर्णपणेति प्रदिवस्ते अर्थ पुराणस्ते सोों यं ते प्रत्र मी यशस्य वह पथिमीरजिष्टऋजुतमै रजस्वलतमैः प्रापिष्टतमैरिति या तस्यपापरा भवति ॥ ४ (१६) ।

·म्चाहाकृतयः अ० ३पा० ५७०] * दैवतं काण्डम् * “वनस्पते रशनया नियूर्य”। हे 'वनस्पते' पानस्पत्य ! यूप! 'यशनया' पिष्टतमया सुरूपतमया त्रिवृता 'नियूय' परिधीय त्वमात्मानं यह एतानि 'हवीं पि' स्वाधिकारप्रयुक्तानि प्रज्ञानानि प्रजानन् प्रतिदिधिषोः हपितुः अर्थसिद्धये। “प्रबूहि च” एनं दातारम् 'अमृत' देवेषु इति । "स्वाहारतयः" निर्वक्तव्याः। काः पुनस्ताः स्वाहाकृतयः ? याः यागार्थमाय उत्तमे प्रयाजे स्वाहाकारेण संस्क्रियन्ते, ताः स्वाहारतयः। ननु "सद्यो जातः"--इत्याग्नेयो मन्त्रः? सत्यमाग्नेयो मन्त्रः शौनकस्य, तथापि समाम्नाताः। किं कारणम् ? "सयो जातः”। इत्यनुद्रस्य अग्नः स्तुतिमन्ने "स्याहारनं हविरदन्तु देवाः” इति सम्प्र. दानम् । तत्र देवता, मम्प्रदानमिति स्याहारुतयः समानाता जाग्निरिति ॥ अथ स्वाहारुतय. कस्मात् ! स्वाहास्वाहेत्यनुकीर्तनेनासा. मुत्तमस्य प्रयाजस्य प्रैपसंस्कारः क्रियत इति स्वाहारुतयः ।। अथ "स्याहा-इति एतत्" कस्मात् ? "सु" मुष्ट #आह" “इति चा"। यदेव सम्प्रदानदेवतायै किञ्जिदाज्यस्येत्यनेन मन्त्रेणाद तुभ्यमिदमिति, तदेय “सु-आह' शोमनमाह । एय- मस्य 'सुः पूर्वपदम्, 'आह'-इत्युत्तरपदम् । अधया इदमन्यत् ब्राह्मणानुगत निर्वचनम् -"स्वा पागाहेति घा" इति । विज्ञायते हि" स्या पागम्ययदग्नुहुधीति तत् म्वाहाकारस्य जन्म - इति। अच च स्वशदः पूर्वपदम्, उत्तरपदं तथैव । अथ "वं ·८६० * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् प्राह इति वा"। को विशेष पूर्वस्मात् ? पूर्णपदेऽस्य कारका न्यत्यम्, -स्था धागाहेति कर्तरि, स्व प्राहेति कमणि, प्रपूर्व चोत्तरपद प्रकर्पद्योतनाय । “स्याहुत हवि जुहोति इति वा' यदनेनैव हविर्जुहोतीति, तदेव सुष्ठ वापाद्य यथाभिधानमग्नी जुहोतीति हवि प्रधानोऽत्र निर्देश । "तासाम्" वाहाकृतीनाम् “एपा" "भवति" -1 (२०) । सद्यो जातो व्यमिमीत यज्ञमग्निर्देवानामभवत्पु रोगाः। अस्य होतुः प्रदिश्य तस्य नाचि स्वाहाकतं हपिरदन्तु देवाः ॥ सद्यो जायमाना निरमिमीत यज्ञमग्नि- देवानामभवत्पुरोगाम्यस्य होतुः प्रदिश्य तस्य चाच्यास्ये स्वाहाकृत हनिरदन्तु देवा इतीमा आप्रीदेवता अनुक्रान्ता अध किं देवताः प्रपाजानुयाजा आग्नेया इत्येके ॥६(२१)। "सद्यो जात" इति (ऋ० स०८, ६, ६, ५) । योऽय मग्नि 'सद्य' 'जात' “जायमान" अनन्तरमेव 'व्यमिमीत यज्ञम्' निवर्तयति यज्ञम् । यश्च जातमात्र एव 'अग्नि देवानाम् अभ वत्' 'पुरोगा' “पुरोगामी" अग्रतोगामी प्राधान्येन । 'अस्य' 'होतु' देवानामाहातु 'प्रदिशि' प्राच्या दिशि 'मृतस्य' गतस्य प्रणीतस्य उत्तरवेद्यादिकत्वेन, 'वाचि' "आस्ये" चाची. त्यास्यमेवापेक्ष्य । 'स्वाहाकृत' स्वाहाकारवलात् मन्त्रेण प्रक्षिप्त 'हयि' एतदाज्यम् 'अदन्तु' पियन्तु 'देवा' स्वाहारतय । तस्य - ·"इमाः" ८० ३पा० ख० * देवतं काण्डम् ८६१ “इति" इतिकरणोऽधिकारसमाप्त्यर्थः, प्रदर्शनार्थी वा। एता एव एकादश “आप्रीदेवताः” “अनुकान्ताः" इध्माद्याः। ननु द्वादशानामनुकीर्तनम् ? सत्यम्, अनुकान्तानां तु एकादश घनस्पत्यन्ताः, यासामिह विचारः, न तु स्वाहाकृतिषु विचारोऽस्ति । तद्देवतासंस्कारपरत्वात् उत्तमस्य प्रयाजस्य यजती एकादशग्रहणात एकादशप्रयाजविषय एवोत्तरो विचार इत्याचार्याभिप्रायो गम्यते । ततः किम् ? यधनुकान्तास्तान् प्रति विचारो पतिष्यते । ननु विचारितमेव “यज्ञधम इति कात्थक्यः, अग्निरिति शाकपूणिः" - इत्येवमादि ? सत्यम्, विचारितमेतत्। स तु प्रत्येक्तमाप्रीदेवतापदेषु विचारः, अयन्तु सामान्यः प्रकरणगतश्वासामेय विचारोऽनिश्चितानां निश्चयाव. धारणार्थ, निश्चितेन हि व्यवस्थितेन विधिना भवितव्यम्, अधियशे यजती देवताध्यानागभावनवणात् तदेतद्विषयम- निश्चितम् ॥ “अध"-इति विचाराधिकारयाचिना अथशब्देन विचार- मधिपत्योपोद्धन्ति-"अथ कि देवताः प्रयाजाः" इति। का प्रयाजेषु देवताः ? इति । प्रयाज इति आशुतादिर्यजमानोप. स्थानान्तक्रियाकलाप उच्यते। प्रयाजेषु हयमानेप्यिति प्रसि. द्धत्वात् । पुतः संशयः ? नानादेवता एप प्रयाजप्रवादाः। आप्रीणां घपट्कारेण सम्बन्धात् सर्वस्य चान्यस्य समझसो विशेषभाव'। एवं सति विप्रतिपत्तिराचार्ययोः फात्याय. शाकपूण्योः। तस्माद् व्यवस्थाप्यत इति ।

·૮૨ . निरकम् [उत्तरपट्कम् कथं नानादेयताः प्रयोजप्रवादाः? इति । तत्र तावत् "आग्नेयाः इति एके"। कुतः ? “आग्नेया वै प्रयाजा आग्नेया अनुयाजोः" इति च ब्राह्मणम्। तत्र ये एतम्मिन्नर्थ सौचोके. नाग्निना विश्वेश्च देवैः परस्परसंवादे दृष्टे ऋची। स हि किल साँचीकोऽग्निविश्वैर्देवैः सह संघदते। तमूचुः-'पहि नो हवापि घह' इति । स तानुवाच-यज्ञ भागोऽस्तु' इति । ते तं प्रत्यूचुः--'वृणीप्य' इति । सोऽनया वने-॥६ (२१) || प्रयाजान्मे अनुयाजांश्च केवलार्जस्यन्तं हविषो दत्तभागम् । घृतश्चापां पुरुपञ्चौपधीनामग्नेश्च दीर्घमायु रस्तु देवाः। तब प्रयाजा अनुयाजांश्च केवल ऊर्ज स्वन्तो हविपः सन्तु भागाः तवाग्ने यज्ञो३ यमस्तु सर्पस्तुभ्यं नमन्तां प्रदिशश्चतस्रः॥ आग्नेया वै प्रयाजा आग्नेया अनुयाजा इति च ब्राह्मणं छन्दोदेवता इत्यपरं छन्दांसि वै प्रयाजाश्छन्दांस्यनुयाजा इति च ब्राह्मणमृतुदेवता इत्यपर- मृतवो वै प्रयाजाः पशवोऽनुयाजा इति च ब्राह्मणं प्राण- देवता इत्यपरं प्राणा वै प्रयाजा अपाना अनुयाजा इति च ब्राह्मणमात्मदेवता इत्यपरमात्मा चै प्रयाजाः प्रजा अनु- याजा इति च ब्राहमणमाग्नेया इति तु स्थितिभक्तिमात्र- मितरत् किमर्थ पुनरिदमुच्यते यस्यै देवतायै हविहीतं - ·८०३पा० ख०] * देवतं काण्डम् * ८६३ स्यानां मनसा ध्यायेद्वपट् करिष्यन्निति ह विज्ञायते तान्ये - तान्येकादशाप्रोमुक्तानि तेषां वासिष्ठमात्रयं वाध्यश्चं गार्स- मदमिति नागशंसवन्ति मैधातिथं दैर्घतमसं प्रैपिकमित्यु- भयवन्त्यतोऽन्यानि तनूनपात्वन्ति तनूनपात्वन्ति ॥७(२२)। इत्यप्टमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥८, ३ ॥ "प्रयाजान में अनुयाजांश्च" -इति (2० सं० ८, १, ११, ३.४) हे विश्वेदेवाः! 'प्रथाजान्' 'मे' मम 'केवलान्' अनन्य. देवतासम्पृक्तान, अथवा निरयशेपान् । 'ऊर्जस्वन्त' रसवन्तं सर्वस्य 'हविपः' अवधार्य 'दत्तभरगं' 'यज्ञ' 'धृतञ्च' 'अपां' सारभूतम्, ताभ्य उत्पन्नम् पिबेयमहं प्रथममाज्यभागे। 'पुरुष' च ओषधीनाम्' ओपधिमयानाञ्च हविपो मम पुरुषपुरोडाशम् एवं नित्यं मम भागः स्यात् । मम 'अग्नेः' हे देवाः !' 'दीर्घ- मायुः अस्तु यथा मत्पूर्वे भ्रातरः हविर्यहन्तः धपट्कारप्रवृफ्णाः, नाहं तथा मृपाप्टेत्यभिप्रायः। त्रयः पूर्वेऽग्नयः प्रागधव्यं वहन्ते देवेभ्यः, तान् घपट्कारः प्रावृश्चतेति। एवमुकास्ने अनयोरुतः रर्चानुजशिरे तस्य तं भागम् । तव 'प्रयाजा अनुयाजाश्च केवल ऊर्जस्वन्तो हयिषः सन्तु भागाः' यथा त्वयोक्तम् । अपि च किं चहुना, 'तगाने ! यज्ञोऽयमस्तु सव' त्वदधीन एवायं यज्ञः सर्वोऽस्नु, किश्च 'तुभ्यं नमन्तां प्रदिशश्चतन्त्र' प्रदिशोऽन्तर्भूता दिश्य दिनिवासीनि भूतानि भोग्यत्येन कापन्तामित्यर्थः । एव ताचदाग्नेयाः॥

·-- निरुक्तम् [उत्तरपट्कम् अथ नानादेवताः प्रवादा इति यदुक्तम्, तदनुप्रदर्श्यते-- "छन्दोदेवता इति" एवमादि । तत् कोऽत्र निश्चयः? "आग्नेयाः इति तु स्थितिः” तुशब्दोऽन्यप्रवादनिवृत्त्यर्थः। केन विशेषहेतुना भाग्नेयत्वमवधियने ? ब्राह्मणं मन्त्रश्चोभयमाग्नेयत्वे, ब्राह्मणान्येव केवलान्यन्यदेवतात्वे, एतस्मात् विशेषतोरवधारयामः-आग्नेयाः इति ॥ अथ किमन्यदन्यतमम् ? इति "भक्तिमात्रमितरत्" छन्दो. देवता-इत्येवमादि । तदुक्तम् – “बहुभक्तिवादीनि हि ब्राह्मणानि भवन्ति” --इति। "किमर्थ पुनरिदमुच्यते” किं विचारणे प्रयो. जनम् ? इति । “यस्य देवतायै क्षविहीतं स्यात् , तां मनसा ध्यायेत् घपट् करिष्यन्”—“इति ह विज्ञायते"। मनसेति नामभिः संहितं हविर्देवतायै देवतामुपेयादेवमर्थश्च सर्वत्र विचारः। तथाहि दर्शितम् “यस्तु सूक्तं भजते तस्मै हविनि- रुप्यते"-इति। मनसेति किमर्थम् ? पेन पान्येन ध्यायेत् । इति। गु -सर्वेन्द्रियविषयप्रत्याहतेन मनसा यथाश्रुतगृहीत. भावितानां देवाना नानात्येकत्वत्रित्येप्यात्मनो हृदये विज्ञानमयी. मालिव्य प्रतिकृति लश्योरुत्यानन्यमनास्ताकालमधीत्य याज्यां घषट् करिष्यस्तदनुचिन्तनसंस्कारसन्तानेफरसेन मनसा इघिष्य. भिसन्धाय देवतां ध्यायेत् त्यम्य विशेषस्य द्योतनापार्यमाम. म्यापि मनसो ग्रहणं मनसा ध्यायेदिनि । ग्राह्मणं चैतदर्थमयो. तमाचार्यण, अत्र हि विशेषतः पुरुगों यगन्ध इति, मतोऽन्यथा हि देवताचिन्तनान्यं फर्म पत सन् प्रधानफाले विफलमित्यफल- ·८६५ अ०३पा० ख०] देवतं काण्डम् . मैच स्यात् । एष एव च ध्यानकालो यजमानस्य आहुतिप्रक्षेप- काले न तथाऽन्येषामप्यध्यर्युप्रभृतोनामाहुतिप्रक्षेपण्यापूतानाम् , लक्षणं हि होतेति॥ "तान्येतानि एकादश आप्रीमूक्तानि" अनुक्रान्तानि। दशधा दशतयीपु. तेषामेकादश प्रैपिकमिति। इतीमानीत्युपप्रदर्शनार्थ- मितिकरणः, एष एव तेष्वपि निर्वचन विचारावधारणकल्पः ।। यस्तु तद्गतः कश्चित् विशेषः, स उच्यते -"तेरा वासिष्टम् आत्रेयम्" -इत्येवमादि । पशिष्ठेन दूष्टं “वासिष्टम्" अत्रिणा दृष्टम् “आत्रेयम्” धध्यश्शन दृष्टं “वाध्यश्यम्" गृत्समदेन दृष्टं “गामिदम्"। कः पुनरसी विशेषः ? “इति” एतानि “नाराशं. सवन्ति”। अथ पुन. “मेधातिथं, दैर्घतमसम् , पिकम्”- इति। मेधातिथिना दृष्टं “मेधातिथम्” दीर्घतमसा दृष्टं "दैर्घ- तमसम्" प्रेष इति ग्रन्थः, तेषु यत् तत् “प्रेषिकम्"-"इति" तदिहोपवर्णितम् । एतानि “उभयवन्ति”-1 "अतः अन्यानि यानि चत्वारि अवशिष्यन्ते, तानि "तनूनपात्वन्ति । अत्र नाराशंसयाजिनो पसिष्ठादयः, तेभ्योऽन्ये तनूनपाद्या. जिन । तान्येतानि अमुना विभागेनावस्थितानि एकादश एकनिर्वचनावधारणानि ॥ अतोऽन्यानि दाशतवादाप्रीसूक्तगत् सौत्रामण्यां प्रीणि, अन्यश्वमेधयोरेकेकम्। तत्र यानि सौत्रामण्यां तानिअनाग्नेया. नीति न परिसंख्या तानि, प्रेषिकेण तु ममणात् तेगम् । आग्निकाध्यमेधिके तु फर्मान्तरेऽपि पिनियुध्येते, न फेवलमाणीपु, ·अत * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् इष्टकोपधान-आग्निकमुत्तमायां चिता समास्त्वान ऋतयो वर्डयन्तु (य० पा० सं० २७, १)"-इति. द्वादशा- प्रीरप्येविति। हस्तग्रहणमाश्वमेधिकं यजमानस्य- -“समिद्धो अजन् सन्दरं मतीनाम् ( य० वा० सं० ३६, १)- इत्याप्रीभिर्हम्तं गृहातीति । शाणीकायें प्रयोगव्यभिचारादानीसक्त वर्गमध्यपठिते अपि न परिसख्याते आचार्येण । सौत्रामण्यां तु प्रथमस्य पशोर्या द्वितीया आग्री, तम्यामेकम्यामेव च नराशंसतनूनपाती-"नराशंसः प्रति शूरोऽमिमानस्तनूनपात् प्रति यज्ञस्य॒ धाम (य० पा० स० २०,39)"--इति । नगशमयाजिनां पसिष्ठप्रभृतीनां यागे निपातयत् तनूनपात्पदम- नर्थकम् . पादपूरणमात्रेणोपकारं मन्त्रे करोति, तथा तनूनपाधा. जिनां नराशंसपदम् । एष एच अन्यत्राप्येवविधे देवतापदे प्रयोगादन्यथाभाविनि देवतापदानां निपातकल्पः । अश्वविपि अध्यप्रतिग्रहप्रायश्चित्ते “यय सर"--इति सौर्य- मित्रावरुणानां याज्यानुवाक्ये, तयोः मित्रार्यमणां यानि लिङ्गानि तानि निपातबद्भवन्ति । तथा 'प्र चित्रमर्क गृणते तुराय"---इति, अत्र सम्बोधनान्तमप्यग्निपदं नैपातिकम्, केवलं मारते हचिपि चातुर्मास्येषु वैश्वदेवप्रयोगे पुनः तदेवार्थवत् "आग्निमारुती पृश्निमालभेत वृष्टिकामः" इत्यत्र च प्रयोगे। एप एच देवता. पदविचारः। यस्मिन् पक्षे सर्वे आग्नेयाः प्रयाजा: -"प्रयाजान मे अनुया. जांच केवलान् (ऋ० सं०८, ९, ११, ३-४)” इति मन्त्रदर्शनात् , तद्यथा-- ·८६७ - ८अ० ३पा० ख०] * देवतं काण्डम् , तस्मिन् पक्षे 'तिस्रोदेवीः' इत्यत्र"भारती द्युस्थाना' 'मध्यस्थामा सरस्वती', 'पृथिवीस्थाना इला'-इति च तद्दघतात्रयं दुःप्रति. समाधानम् । स्थानान्तरापत्तिस्तुत्या चाग्निरेय पता देवता इति प्रतिसमाधानम् । सौत्रामण्यां तृत्तमे पशो “समिद्धो अग्निः समिधा सुसमिद्धो घरेण्यः" - इत्येता आप्रियः ( य० वा० सं० २१, १२-२२)। तासु तनूनपादेवकः -- "तनूनपाचव्रत." ---इति (१३), नास्त्येव नराशंसः । तत्र नगशसयाजिनां सीत्रामणीप्रयोगे कथं प्रयोगः ?-किं तनूनपान्टुनिनत इत्येत. देव प्रयुज्यताम्,-उतान्यतः कुतशिसपीसूक्तादाहियता नरागस इति न्यायविदो मेधाविन. समनुगंस्यन्ते विशेषमिति ॥ ७(२२)॥ इति ज्यर्थायां निक्तवृत्ती त्रयोदशम्य (अष्टमम्य) अध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ८,३॥ इति ऋज्यर्थायां निरावृत्ती जम्माश्रिमवासिनः आचार्यभगयदुर्गस्य सतो त्रयोदशः (अप्रम:) अध्यायः समान . १ ३ ४ (द्रविणोदा:कस्माद्रविणदाइविणोदमोमेद्यन्तुज्यात- ६ ६ आप्रियःसमिद्धोअद्यतन्नपान्नराशंसम्याजुयानः प्राचीनं- १० १४ १५ वहिर्च्यचस्वतीरासुप्वयन्तीदव्याहोतारानोयजयइमेआरिप्यो- ·* निरुतम् * [उत्तरपट्कम् १६ १७ वनस्पतिरुपावसृजाजन्तित्वादेवेभ्योवनस्पतेरशनयासद्योजात:- - प्रयाजान्ने द्वाविंशतिः ॥) इति निरुक्त (उत्तरपट्के) अष्टमोऽध्यायः ॥८॥ अथ नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः। ॐ। अथ यानि पृथिव्यायतनानि सच्चानि स्तुति लभन्ते तान्यतोऽनुक्रमिप्यामस्तेपामश्नः प्रथमागामो भव- त्यसो व्याख्यातस्तस्यपा भाति ॥१॥ "अथ"-इति विशेषाधिकारे । प्रयतार्थादनन्तरमधि. फरोति । “पृथिव्यायतनानि पृथियाश्रयाणि "सत्यानि" द्रव्याणि च, तेगमप्यत्र घिरक्षितत्यान् । “स्तुति रमन्ते"- इति समानतानि । “तानि" "भत परम् “मनुकमियाम प्याय्यया इति शेष । पूरसादाप्रोगणाद् विलक्षणोऽयमश्यादि. गण इति पृषाधिकारवचनम्। पृथिव्यायतनत्याविशेगत् - " " ·८६६ अ० १पा० २ख०] देवतं काण्डम् # सर्पलालकुपुम्भकप्रभृतीनामप्यत्रैवान्तर्भावः, तान्यपि हि स्तुति लभन्ते, उपलक्षणं चेदमिति। तेषां युगपदभिधानासम्भवात् क्रमोऽर्थादगीकृतो भवति, सति च क्रमे न मुख्यातिक्रमो न्याय्य इत्यतो प्रवाति ।- "तेषामश्वः प्रथमागामी भवति" इति । स पुन किमर्थं प्रथमागामो ? पुरुषानन्तरं जन्म इति हि विज्ञायते'-तस्या आहुत्याः पुरुगेऽजायत, द्वितीयां यत् जुहोत् नतोऽयोऽजायत, विशिष्टे चाश्वमेधलक्षणे कर्मणि विशिष्टोऽस्याङ्गभावः इति । -सः “अश्यः" च पुनरयं “व्याख्यातः” एव प्राक्-अश्नुते अध्यानं महाशनो भवतीति चा" इत्यत्र ॥ "तस्य" "एपा" प्राधान्यस्तुतिः अश्यस्तोमीय एय-॥१॥ असो वोल्हा सुखं रथं हसनामुपमन्गिणः । शेपो रोमयन्ती भेदौ वारिन्मण्डूक इच्छतीन्द्रायेन्द्रो परिस्रव ।। अश्वो वाहा सुसं वाल्हा रथं वोढा सुसमिति कल्याणनाम कल्याणं पुण्यं सुहितं भाति सुहितं गम्यतीति वा हसता या पाता वा पालगिता या शेग्मृच्छतोति पारि वारिगति मा नो व्याख्यातस्तम्यैपा भवति ॥ २ ॥ मानो मित्रो वरुणो अर्गमापुरिन्द्र प्रभुक्षा मरुतः परिख्ान् । यद्वाजिनी देवजातस्य सप्त : प्रवक्ष्यामा विदधे ·६०० निरुक्तम् [उत्तरषटकम् वाणि ॥ यद्वाजिनो देवैर्जातस्य सप्तः सरणस्य प्रव- क्ष्यामा यज्ञ विदथे वीर्याणि मा नस्त्वं मित्रश्च वरुण चार्यमा चायुश्च वायुग्यान इन्द्रश्चोरुक्षयण ऋभूणां राजति वा मरुतश्च परिख्याञ्छ कुनिः शक्नोत्युन्नेतुमात्मानं शक्कोति नदितुमिति वा शक्नोति तकितुमिति वा सर्वतः शङ्करोस्त्विति वा शक्नातेर्वा तस्योपा भवति ॥ ३ ॥ "मा नो मित्रः" इति (ऋ० सं० २, ३, ७, १)। दीर्घतमस आर्पम् । अश्व एवाहयने अनेन सूक्तेन । “यद् घाजिन." इति । 'यत्' यानि 'वाजिन.' अस्याश्वस्य देवजातस्य' "देवर्ज- नितम्य" वहुभिरादित्यात्, "मुरादश्वं घलयोनिरतर" - इति । (ऋ स. २, ३, ११, २)। अग्न, "प्रजापन्निा द्वितीयामनु- होत्, ततोऽश्योऽजायत"--इति । 'सर' “सरणस्य" । 'प्रय- क्ष्याम.' प्रकर्षण वक्ष्यामः । 'विदर्थ' एतस्मिन् “यजे” 'वीर्याणि' गुणान् । किं तेषाम् ? 'मा नः' मास्माक तान्युच्यमानानि 'मित्रः' 'वरुणः' 'अर्यमा' चायुः, 'इन्द्रः' 'मरुतः' 'परिख्यन् आ. चक्षारन् । किन्तर्हि ? अनुमन्यन्ताम् । 'आयु.' अत्र “चायुः- अयनः" धकारलोपेन । स कस्मात् ? अयनात्, पति घसी विश्वम्। 'इन्द्रः' 'ऋभुक्षाः' म हि "उरक्षयणः" उरावन्तरिक्ष क्षियति निवसति। अथया :क्षियतिरेश्वार्थः । टे? “ऋभूगो" देवानां "गजा" "इति" “पा" च, - कस्य ·१४०१पा०४ख०] * देवतं काण्डम् * ६०१ तेपामीप्ट। एवम् अभुशब्दात् पूर्वपदम् , क्षियतेरैश्वर्यकर्मणः उत्तरपदम् ॥ "शकुनिः” । कस्मात् ? स हि "शमोत्युन्नेतुमात्मानम्” । ऊर्ध्व नेतुम् , लघुत्वात्। शकः पूर्वपदम्, नयतेरुत्पूर्वस्योत्तर- पदम् । “नदितुमिति चा" अथवा नदतेस्तकतेर्वा शब्दार्थगत्य- र्थयो. पूरौत्तरपद विकल्पेन । अथ “चा” “सर्वत. शङ्कर." अयमस्माकम् “अस्त्विति” सर्वेण निन्यमाशासितव्यो भवति । एवं सति 'शम्' इति मुखनाम पूवपदम्, फरोतरत्तरपटम् "शमोते" एव वैकण्यात् । किमसी शनोतिपदम्य योग्यं शवितुम् ॥ "तस्य" "url" प्राधान्यम्तुति “भवति" -॥३॥ कनिकटजनुपं प्रव वाण इयर्ति बाचमरितेव नायम् । मुमङ्गलञ्च रकुने भवामि मा त्वा काचिदभिमा विश्व्या चिटत् ॥ न्यक्रन्दाजन्म प्रत्र वाणी यथास्य शब्दस्तथा नामग्यति वाचमारयितेर नावं सुमङ्गलश्च शकुने भय कल्याणमङ्गला मङ्गलगिरतेगृ णात्यर्थे गिरत्यनानिति वाड्गलमङ्गान्मजयवि पापकमिति नैरुक्ता माङ्गच्छत्विति वा मा च त्वा काचिदभिभूतिः सर्वतो विदद् गृत्समदमर्थ- मभ्युत्थितं कपिञ्जलोऽभिवपाशे तदभिवादिन्येपर्ण भरति ॥४॥ । 1 ·घसिष्ठस्यार्पम् । 'संवत्सरं 'शयाना.' “शिश्यानाः" निर्धाचः "संवत्सरं सुप्त्वा च स्थित्वा'ब्राह्मण.' “घाणा." सर्वथा सन्तो 'व्रतवारिणः' इतयाक्संयमाः, ततः प्राचिट्कालं प्राप्य अभिवृष्टाः 'पर्जन्यजिन्विताम्' पर्जन्येन तर्पिताम् 'चाचम्' 'प्र निरुक्तम् , [उत्तरषद्कम मन्ना हत उदके। “मदतेः वा" स्यात् "मोदतिकर्मणः” नित्य- प्रमुदिता हि ते। मन्दतेः वा स्यात् “तृप्तिकर्मणः" नित्यतृप्ता हिते, प्रचुरोदकत्वात् । “मण्डयतेः"--"इति वैयाकरणाः” ते हि भक्तिभिर्नानाचित्राभिः विधात्रा मण्डिता भवन्ति । "मण्ड एपाम् ओकः"--"इति” “वा" 'मण्डे' उदके 'एषाम्' 'ओकः' निवास:-'इति वा' मण्डूकाः ।। "तेपाम् एषा भवति"-॥ ५॥ संवत्सरं शशयाना ब्राह्मणा व्रतचारिणः पर्जन्यजिन्वितां प्र मण्डूका अवादिपुः ॥ संवत्सरं शिश्याना ब्राह्मणा व्रतचारिणोऽत्र वाणाअपि वोमपार्थेस्याद् ब्राह्मणा इव व्रतचारिण इति चाचं पर्जन्यप्रीतां प्रवादिपुर्मण्डूका शिष्ठो वर्षकामः पर्जन्यं तुष्टाव तं मण्डूका अन्यमादन्त स तुष्टाय. तदभिवान्येपर्ग । याचं मण्डूकाननुमोदमानान् दृष्ट्वा भवति ॥ ६॥ “संवत्सरं शशयानाः” इति ( ऋ० सं० ५, ७, ३, १) । धक्तम्, -मण्डकाः अवादिषुः प्रावादि मण्डकाः । अथवा न युको महि ·स्थ०१पा० ख०]] * देवतं काण्डम् ** ६०५ परिवादो ब्राह्मणशब्दस्येति लुप्तोपमः प्रकल्प्यते-“ब्राह्मणा इच व्रतचारिणः" इति । यथा ब्राह्मणा उपारुत्य प्रावृषि पवित्रपा.. णया मेखलिनो नियतकालां तां वैदकी पाचं पदन्ति, एवं प्रावा. दिपुरिति ॥ “वसिष्ठो वर्षकामः” इति । स्तुतिलाभनिमित्तं स किल वर्षन्तं "पर्जन्यम्” “तुशाय" | "तं मण्डूकाः” “अन्वमोदन्त' स्तुहि स्तुहि इति। “स." तान् “मण्डूकान्” “अनुमोदमानान्" चाश्यमानान् “प्या" लब्धं वर्षनिमित्तमिति परितुष्टः, तानेव “तुष्टाय"। यथा चैतदेवम्, “तदभिवादिनी एपा अग् भवति" ॥६॥ " उप प्रवद मण्डकि वर्ष मा बद तादुरि । मध्ये हृदस्य प्लवस्त्र विगृह्य चतुरः पदः ॥ इति सा निगदव्याख्याताक्षा अश्नुत एनानिति चाभ्यश्नुत एभिरिति वा तेपामेपा भवति ॥७॥ "उप प्रयद" इति। हे मण्डूकि ! मण्डूकानां मातः ! अथवा मण्डूकपते! मण्डूकि! 'मा' माम् 'उप' गम्य 'प्र' प्रकर्षण 'चद। कथं च प्रवद ! वर्षम्' 'आ' आभिमुख्येन 'यद 'तादुर' सरणशीले ! अथवा तावत् उदरि! यावच्छरोरं तापदेयोदरं तस्याः। ततो वृष्टे देवे आप्लुते उदफेनैतस्मिन्नेकजलीभूते ·* निरुक्तम् * [उत्तरपटकम् "कनिक्रदजनुपम् ---इति (ऋ० सं० २, ८, ११, १)। गृत्समदस्यार्पम्। शकुनिरुतश्रवणे जपे विनियोगः । 'कनि- क्रदत् "न्यक्रन्दीत्” पुन पुनः भृशं वा कन्दसीति मध्यमपुरपेण नुतिरुत्तरमर्द्धर्चमपेक्ष्य । 'जनुपं' 'प्रत्रु वाणः' आत्मनोऽभिजाति कथयन्निव, 'इयर्ति पाचम्' इयर्पि वाचम्। कथम् ? 'अरिता इव' "ईरयिता इच" नाचिक इव, पुनःपुनः “नावं" पारगमनाय । यस्त्वमेवमीरयसि, स त्वं 'सुमङ्गलः च' हे 'शकुने' प्रशस्तमङ्गलश्च अस्माकं 'भव'। पयमपि च तुभ्यमित्याशास्महे-'मा त्या काचित्' 'अभिभा' “अभिभूतिः” परोपवः । 'विश्वा' सर्वप्रकारा सर्वतो 'विदन्' विदत्यिति । “यथास्य शब्द', तथा नामेरयति" तदिदं शकुनिषु बहुलमित्यत्रोक्तम् ॥ "मङ्गल" कस्मात् ? “गिरतेः" धाता: “गृणात्यर्थे” वर्त-- मानस्य, स्तुत्यं हि तद् भवति। “गिरति अनर्थान् इति चा" अस्यैव वा गिलनार्थस्य । किमिदं गिलति ? उत्पद्यमानमेवेटम• नर्थात्। गिलति भक्षयति था। अथवा “अङ्गलम्" एतन्मका रोपजनेन मङ्गलम्। कोऽर्थः ? “अङ्गरत्" अतरवयवैः दधिम- ध्वक्षताभिः तद्वत् । रो मत्वर्थे, व्यत्ययश्च रलोः । मजयनेः मङ्गलम् । किम् ! “मजयति पापकम् इति नरुक्ता." उत्पद्यमानमेवैतत् मङ्गलिनः पुरुषस्य 'मजयति' नाशयति यदस्य किञ्चित् पातकं भवति । एवं मजयतेमङ्गलम् इति नैरुकाः विदुः । "मां गच्छतु इति चा" गमे । स एतत् मन्यते मामेतद्ध गच्छत्यिति ॥ अथवा ·अ०१पा० ५ख * देवतं काण्डम् * ६०३ "गृत्समदमर्थमभ्युत्थितम्" इति । स्तुतिलाभकारणं स किल किञ्चिदर्थ सिसाधयिपुरभ्युत्तस्था, तमभ्युत्थित “कपिजल:- शकुन. “अभियवाशे" तत्सिद्धिमायेदयन् । यथा चैतदेवम् , "तदभियादिनो एपा ऋग् भवति" ॥४॥ भद्र वद दक्षिणतो भद्रमुत्तरतो वंद। भद्रपुर- स्तान्नो धद भद्र पश्चात्कपिजलः ॥ इति सा निगद- व्याख्याता गृत्समदो गृत्समदनी गृत्स इति मेधाविनाम गृणातेः स्तुतिकर्मणो मण्डूका मज्जूका मज्जनान्मदर्या मादतिकर्मणो मन्दतेर्वा तृप्तिकर्मणो मण्डयतेरिति वैयाकरणा मण्ड एपामाक इति वा मण्डो मदेवा मुदेर्वा तेपामेपा भवति ॥ ५॥ "भद्रं पद दक्षिणतः" - इति । इह शनिः फिल कस्या- चिद् दिशि साधुर्भवति, कस्याञ्चिदसाधुः। स एप प्रीति ।- 'दक्षिणतः' 'उत्तरत' 'पश्चात्' 'पुरस्तात्' च सर्वत एव त्यममा- कम् 'कपिजल.' 'मदं 'पद' इति । "गृत्समदः-गृत्समदन.” गृत्सवासी मदनश्च गृत्समदनः । गृत्सः= मेधावी, मदनः= हर्षालुः ॥ "मण्डूकाः" इति । एतत् पदम् पक्कय्यम् । य पते "मण्डूकाः" पते “मज्जूकाः" । कलात् ? “मजनात्" नित्य- ·६०४ व्रतचारिणः । । निरुतम् . [उत्तरपट्कम् मना ह्यत उदके । “मदतेः वा" स्यात् “मोदतिकर्मणः" नित्य- प्रमुदिता हि ते। मन्दतेः वा” स्यात् “तृप्तिकर्मणः" नित्यतृमा हि ते, प्रचुरोदकत्वात् । “मण्डयतेः"-"इति वैयाकरणाः" ते हि भक्तिभिर्नानाचित्राभिः विधात्रा मण्डिता भवन्ति । “मण्ड एपाम् ओकः"-"इति” “वा" 'मण्डे' उदके 'एपाम्' 'ओकः' निवासः–'इति वा' मण्डूकाः ॥ "तेषाम् एषा भवति"---॥५॥ संवत्सरं शशयाना ब्राहमणा वाचं पर्मन्यजिन्वितां प्र मण्डूका अवादिपुः ॥ संवत्सरं शिश्याना ब्राह्मणा व्रतचारिणोऽत्र वाणाअपि योमपार्थेस्याद् ब्राह्मणा इस व्रतचारिण इति वाचं पर्जन्यप्रीतां प्रवादिषुर्मण्डका वशिष्ठो वर्षकामः पर्जन्यं तुष्टाव तं मण्डुका अन्धमादन्त स मण्डकाननुमोदमानान् दृष्ट्या तुष्टाय, तदभिवान्येपर्ग भवति ॥६॥ "संवत्सरं शशयानाः"--इति (ऋ० सं०५, ७, ३, १) । चसिष्ठस्यार्पम् । 'संवत्सरं' 'शयानाः' "शिश्यानाः" निर्वाचः संवत्सरं सुप्त्या इच स्थित्वा 'ब्राह्मण.' "त्रु घाणाः” सर्वथा सन्तो पकुम्, 'व्रतचारिणः' कृतयाक्संयमाः, ततः प्राविकालं प्राप्य अमिवृष्टाः 'पर्जन्य जिन्विताम्' पर्जन्येन तर्पिताम् 'चाचम्' 'प्र -मण्डकाः अवादिषुः' प्रावादि मण्डूफाः । अथवा न युक्तो रूढि- - ·६० पा० ख०] * देवतं काण्डम् * ६०५ परिवादो ग्राहाणशब्दस्येति लुप्तोपमः प्रकल्प्यते-"ब्राह्मणा इच व्रतचारिणः" इति। यथा ब्राह्मणा उपाकृत्य प्रावृषि पवित्रपा.. णया मेखलिनो नियतकालां तां चैदकी घाचं पदन्ति, एवं प्राचा- दिपुरिति ॥ "वसिष्ठो वर्षकामः" इति। स्तुतिलाभनिमित्तं स किल चर्पन्तं "पर्जन्यम्” “तुशाय” । “तं मण्डूकाः” “अन्यमोदन्त” स्तुहि स्तुहि इति। “सः" तान् “मण्डूकान्" “अनुमोदमानान्" चाश्यमानान् दृष्ट्वा" लब्धं वर्षनिमित्तमिति परितुष्टः, तानेव "तुष्टाव"। यथा चैतदेयम्, "तदभिवादिनी भवति" ॥६॥ एपा ग . उप प्रबंद मण्डूकि वर्ष मा बंद तादुरि । मध्ये हृदस्य प्वस्व विगृह्य चतुरः पदः ॥ इति सा निगदव्याख्याताक्षा अश्नुफ्त एनानिति वाभ्यश्नुत एभिरिति वा तेपामेपा भवति ॥७॥ "उप प्रयद" इति। हे मण्डूकि ! मण्डूकानां मातः ! अथवा मण्डूकपते! मण्डूकि ! 'मा' माम 'उप' गम्य 'प्र' प्रकर्षण 'पद'। कयं च प्रयद ! घर्षम्' 'आ' आमिमुख्येन 'पद' 'तादुर' तरणशीले ! अथवा तापत् उद्रि! यापच्छरीरं तापदेवोदर तम्याः। ततो वृष्टे देवे आप्लुते उदकेनेतस्मिन्लेफजलीभूते ·निरुक्तम् [उत्तरपट्कम् 'मध्ये 'हृदस्य' उदकस्य यहुनः 'प्लवस्व' उपरि 'विगृहा' प्रसार्य 'चतुरः' 'पदः' पदानित्यर्य । पादशब्दस्य पदादेशः क्रियते ॥ 'अक्षाः" इत्येवमादीनि लब्धस्तुतित्वान् पृथियायतन- त्वसामान्यादिह धर्गे समानातानि । तेषां च यथासमानानमेव "अक्षा." प्रथमं निर्यकव्या.। कस्मात् ? "अश्नुवत एनान् इति चा" दीयन्तः कितवाः एतान् अक्षान् पाणिभिः । “अश्नुते" व्यापयन्ति त एते, अश्नोतेः कर्मणि कारके। अथवा “अभ्यः श्नुते" अभिपूर्वस्य तस्यैव श्नोते. करणे कारके, तैहि कितवाः प्रतिकितवं धनम् अभ्यश्नुयते । "तेपाम्" "एपा भवति" स्तुतिः-॥ ७ ॥ - प्रावेपा मा बृहतो मादयन्ति प्रवातेजा इरिणे वय- तानाः । समस्येव मौजवतस्यभक्षी विभीदका जागृविर्म- द्यमच्छान् ॥ प्रवेपिणो मा महतो विभादकस्य फलानि मादपन्ति प्रातेवाः प्रवणेजा इरिण वर्तमाना इरिण निर्म णमृणातेरपार्ण भरत्यपरता अस्मादोपघय इति वा साम- स्येव मोजातस्य भक्षः मौजरतो मूजाति जातो भूजवान् पर्वतो मुजवान मुसो चिमुच्यत इपोकयेपीकेपवर्गतिकर्मण इयमरीवरेसोफैउस्माम्य विभीदको विमेदनाजागृषिर्जाग- रणान्मघमच्छदद प्रशंसत्येनान् प्रथमया निन्दत्युत्तरामि- ·१० १पा० ८०] * दैवतं काण्डम् * ऋषरक्षपरिध नस्र्येतदाप वेदयन्ते ग्रावाणो हन्तेर्वा गृणातेवा गृह्णातेर्वा तेपामेपा भवति ॥ ८॥ । "प्रापा मा” इति। अक्षपुत्रस्य मौजवत आर्षम् । 'प्रावेपा.' "प्रवेपिणः" प्रकर्षण वेपनशोलस्य वृक्षस्य जाताः 'वृहत' “महत.” 'मा' माम् 'मादयन्ति'। 'प्रवातेजा.' प्रचुरयाते स्थाने काले धा जाताः, प्राट्काले, पकानां चा प्रचुरवाते काले पतनाभिप्राय जन्म । “विभोदकः" एक एच पा विशिष्यते यः प्रवणे उदकवहुले देशे जातः, “तस्य फलानि" अक्षाः। 'इरिणे धताना:' निर्गतणे आस्फुरकस्थाने वर्तमानाः, न हि तत्र पुत्रपौत्रानुगणं मवति । “भपाण" पा, उपसर्गस्यान्यत्वमेय केवलम्, अथवा “अपार्णम्" अपगतोदकम् । “अपरता अस्मात् ओषधयः इति पा” (१० स०२, ५, ५,४)। कथं मादयन्ति ? "सोमस्य इव" यथा सोमस्य इप" यथा सोमस्य "मोजयतस्य" "भक्षः" यजमान मादयति, हर्पयति, तर्पयति तथा। 'विभीदकः' विभेत्ता कोप्ट्यस्य, 'जागृयिः' जागरणकर्ता, यो जयति स हर्पण जागति, योऽपि जीयते स दुःश्वेन जागत्ति । स एषः 'विभीदकः' एवाप्रकार: 'मह्यम्' 'अच्छान्' "अवच्छदत्" स्पेन फलादेन सर्वार्थ पुन पुन. भृशं या मनः छादयित्वा देवने एवैकलिन् मम मनः उत्साहयति॥ "मीजयतः” सोमः । स फम्मात् ? "मू जयति जातः" । ३-१३ ·६०८ * निरुतम् * [उत्तरपट्कम् अथ "मूजवान्" कः? “पर्वत.” । स कस्मात् मूजवान् ? "मुजयान्" मुजैस्तद्वान् । अथ “मुजः” कस्मात् ? स हि "विमुच्यते इपीकया" । अथ “इपीका" कंस्मात् ? “इपतेः गतिकर्मणः” सा हि निर्गता भवति मुजात्। “इयमपीतरा इपोका एतस्मादेव" या हलेषा, अन्या घा, सापि हि निर्गता भवति ॥ "ग्रावाणः” कस्मात् ? "हन्तेः पा" तदोपपत्ते', व्यापत्त्युप जनाभ्याम् । “गृणातेः चा" स्तुत्यर्थस्य, स्तूयन्ते हि ते। "गृहातेः पा" गृह्यन्ते हि ते॥ "तेषाम्" "एषा" स्तुतिः "भवति"-॥८॥ प्रेते बदन्तु प्र वयं वदाम ग्राम्यो याचं वदता चद्भ्यः । यदद्रयः पर्वताः साकमाशः श्लोकं घोपं भरये- न्द्राय मोमिनः ॥ प्रपदन्त्येते प्रबदाम वयं ग्रावभ्यो वाचं चदत बदयो यदद्रयः पर्वता अदरणीयाः सह सोम- माशमः क्षिप्रकारिणः श्लोकः भृणोते?पो घुम्यतेः सोमिनो यूयं स्थति वा सोमिना गृहेपिति वा येन नराः प्रशस्यन्ते स नाराशंसा मन्त्रस्तस्यपा भवति ॥ ६ ॥ "प्रेते यदन्तु" इति। (ऋ० सं० ८. ४, २६, १) । अयुद म्येयमार्पम् । अस्मान ने 'अद्रय.' "मदरणीयाः" भदरणादा, ·१०६ - अ० १पा० १०ख०] * दैवतं काण्डम् * “पर्वता. पर्ववन्तः, 'साकमाशयः' सहभूताः सोममश्नीथ, अभि- पुणुथ । ते तश्चाभिषण्यन्तः 'इन्द्राय' 'श्लोक' श्रवणीयम् , हृद्यम्, 'घोपं' शब्द 'भरथ' धारयथ, निवर्तयथ । ये ते यूयममुना प्रकारेण यस्मात् 'सोमिन' भवथ । 'अथवा 'सोमिनः तद्वतो यजमानस्य "गृहेषु" एवं कुरुध्ये, वस्मात् युष्मानधिकन्य ब्रवीमि - "प्रेते वदन्तु” युष्मदर्थ स्तुतीः उद्गातारः । 'प्रचदाम' व 'वयम्' होतारः। अध्वर्य्यनपि च महे, -एभ्य. 'पावभ्यः' 'वाचं चदस्यः वदत' चाचं यावत्कमेतान् प्रतीति ॥ "नराशंसः" इति समानातः । कः पुनरेप नराशंसः? "येन नराः प्रशस्यन्ते, स नाराशंसो मन्त्रः" किमत्र मन्त्रः स्तूयते ? इत्युच्यते लक्षणम्, मन्त्रैः नराः स्तूयन्ते । एवन्तहि नराणामेव समानानं प्राप्तमासीत् ? न, तेषां सामान्यस्तुत्यभावात्, राज्ञाञ्च स्तुत्युपपत्तेः। तेषामपि च सामान्यास्तुति स्ति, अस्ति त्वेके. कशो न पाश्चित् , अती भावयव्यं लक्षणीकृत्य नाराशंसो मन्त्र उदाहियते। "तस्य" नाराशंसस्य मन्त्रस्य उदाहरणम्, "तस्य" चा भाषयव्यस्प प्राधान्यस्तुतिः "पपा" ऋक् "भवति"-!!! अमन्दान् स्तोमान् प्रभरे मनीपा सिन्धावधि क्षियतो भाव्यस्य । यो में सहस्रममिमीत सपानतृत्तौ राजा श्रेय इच्छमानः ॥ अमन्दान् स्तोमानबालिशाननल्पान् वा बालो चलवर्ती भर्तन्यो भवत्यम्बास्मा अलं भवतीति वाम्बास्मै

·* निरुकम् * - [उत्तरपटकम्
चलं भवतीति वा वला या प्रतिपेधव्यवहितः प्रभरे मनीपया
मनस ईपया स्तुत्या प्रज्ञया वा सिन्धावधि निवसतो भाव
यव्यस्य राज्ञो यो मे सहस्र निरमिमीत सवानवृत्तों
. राजातूर्ण इति वात्वरमाण इति वा प्रशंसामिच्छ-
मानः ॥१०॥
इति नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ६,१॥
"अमन्दान् स्तोमान्" इति (ऋ० सं० २, ५, १६, १)
दानपरितुष्टः कक्षीवान् प्रयोति । 'अमन्दान्' "अयालिशान्"
"अनल्पान्" या, अशालिशयोग्यान् 'प्रभरे' प्रहरे उच्चारये । 'मनापा'
"स्तुत्या, प्रक्षया चा"। फम्य ? 'भायस्य' "भावयव्यस्य"
भावनेनेवासावर्जनेनैव सर्वार्थान् यवयति मिश्रयति अनुतिष्टय.
तीति भावयव्यः। क. "निवसतः"! 'सिन्धी अधिनियत.'।
यः किमकरोत् ? 'यो में' 'सहनं' यहन् 'सवान्' यशान 'अमिमीत'
"निर.मिमीत" निर्मितवान्, यहनां यशाना यागोपकरण दत्तवान् ।
'अनून.' "अतृर्णः” अचपलः, अत्यरमाणः । क्रमेण यो निर.
मिमीत सहनं मम सयान 'श्रयः' "प्रशंसाम्" "इन्उमानः"
'भमन्दान्' स्तोमान्, तम्मे माययव्याय गरी प्रभर अह-
मिति ॥१०॥
इति प्रत्यायां निरुतयत्ता गनुर्दशाध्यायम्य (नय.
माध्यायम्य) प्रथमः पादः॥१॥

·द्वितीयः पादः। यज्ञसंयोगाद्राजा स्तुतिं लभेत राजसंयोगाधु द्धोप- करणानि तेषां स्थः प्रथमागामी भवति रथो रहतेर्गति- कर्मणः स्थिरतेयो स्याद्विपरीतस्य रममाणोऽस्मिंस्तिष्ठतीति या रपतेर्वा रसतेर्वा तस्यैपा भवति ॥ १ (११)॥ । . "यासंयोगादाजा स्तुतिं लभेत"-इति,--एवमादि । तदे. तत् पूर्वप्रकृतस्यैव भावयव्यस्य स्तुतिलाभनिमित्तमेव मन्त्रगत. मनूद्यते। यस्मात् सहनं सवान् निरमिमीत, तस्मात् प्रभर इति केचित् मन्यते, अपर पुन युद्धोपकारणानामुत्तरेषां सामान्यमेतत् म्तुतिलाभनिमित्तमिति घर्णयन्ति। तत् कथम् ? इति । अश्व. मेधे हि "जीमूतस्येव भयति प्रतीकम्" इत्यनेन सर्वयुद्धोप- करणोपेत रथमधिमढ़, सनद्धकयवः, राजा स्तूयते । स कस्मा. दिन्युपोद्धत्योच्यते,–'यशसयोगानु रोजा स्तुतिं लभेत" स तावद् यशसंयोगात् स्तुतिं लभते । अथ पुनयुद्धोपकरणानि फिमिति स्तुति लभन्ते ? इति, - राजसंयोगान् युद्धोपकरणानि” । युद्धाय उपनियन्ते इति युद्धोपकरणानि, युद्धे या उपकुर्वन्तीति युद्धोपकरणानि । स एप हि व्यापी स्तुतिसझमन्याय आचार्येणोपदर्शितः। तद्यथा- ·११२ * निरुतम् - [उत्तरपट्कम्' युद्धोपकरणानि राजसंयोगात् स्तुति लभन्ते, तस्य तानि अड्डा- नीति तत्सम्बन्धात् स्तूयन्ते,-राजापि यशसयोगात्,-यज्ञोऽफि देवसंयोगात्,-देवता अप्यात्मसम्बन्धात्, सोऽयमेवात्मैवाङ्ग प्रत्ययभावेनावस्थितः सर्वावस्थातः स्तूयत इत्यात्मस्तुतिः सर्व- स्थानाधिपतिभागिनी आत्मप्रतिष्ठा योद्धव्पा, तथोपकरणस्तुति- एप स्तुतिसंक्रमन्यायः सर्वत्रोपसन्धेयः ॥ "तेषां रथः प्रथमागामी भवति । स फस्मात् ? तटाधार- त्वादितरपां युद्धोपकरणानाम् । “रथः” कम्मात् ? “रहतेः गति- फर्मणः" तस्य हि तदर्थयोत्पत्तिः । “स्थिरतेः धा स्याद् विपरीतस्य" स्पिरः सन् रथ इत्युक्तः, तत्र हि स्थिर: सुप्रतिष्ठितो योद्धा भवति, न तथा अश्वादिषु॥ "तम्य" “एपा" "मपति” स्तुतिः-॥ (११)। वनस्पते बीड्बड्गो हि भूया अस्मत्मसा प्रतरण: मुवीरः । गोभिः सन्नद्धो असि वीलयस्वास्थाता ते जपतु जेवानि ॥ वनस्पते दृढाङ्गो हि मास्मत्मसा प्रतरणः मुनीरः कल्याणीरो गोभिः मनद्धी असि वीलयस्वैति मंम्तम्भम्यास्थाता ते जयतु जेतन्यानि दुन्दुमिरिति शन्दा. नुकरणं दुमो मिन्न इति या दुन्दुम्पतेर्ग म्पान्छन्दकर्मण- म्नस्पपा भति ॥ २ (१२) ॥

·अ० २पा० स०] * देवतं काण्डम् * *वनस्पते घोड्यङ्ग-इति ( ऋ० सं० ४, ७, ३५, १ ) । गर्गस्यार्पम् । हे 'वनस्पते' वानस्पत्य ! रथ! स्वमुच्यसे,- 'चीड्बङ्ग' "ढाङ्गः” 'भूया:' “भव" । ततश्च "अरमत्सखा' अस्मन्मिनः । 'प्रकरणः' प्रतारणः, संग्रामाणां पारं नेता । 'सुयोरः' "कल्याणधीरः" अविवानवखण्डिताधिष्ठाता भव । किञ्च, कृतप्रतीकारस्त्वमस्माभिः 'गोभिः सन्नद्धः असि' समन्ततो नद्धो बद्धः गव्येन चर्मणा श्लेष्मणा च । स त्वं कृतप्रतीकारमात्मानं मरचा तेन हेतुना सुतरामात्मानं 'बीलयस्व' संस्तम्नुहि । संस्तब्धे च त्वय्यवस्थितः 'आस्थाता ते अधिष्ठाता तय योद्धा, यानि तेन 'जेत्यानि' "जेतयानि" आत्मनोऽभीप्सितानि, तानि सर्वाणि 'जयतु' । "दुन्दुभिः” इति । अस्य योऽभिधेयः, तस्य "शब्दानुकर- जम्' आत्मनो नामधेयप्रतिलम्मनिमित्तम्, यथैपासापभिहन्य मानः शब्दकरोति दुन्दुभिरिति तदेव तस्य नाम ! “झुमो भिन्न इति धा”। द्रुमशब्दात् पूर्वपदम्, भित्तेरुत्तरपदम् , तत्सम्भयो हासो दुमैकदेशनिष्कुपितधर्मणा पिनद्धः । "तस्य पपा भवति' '-॥२(१२)॥ उपनासय पृथिवीमुत या पुरुषा ते मनुतां विष्ठितं जगत् । स दुन्दुमे सजूरिन्द्रण देवीदीयो अपसेध शवन् ॥ उपवासय पृथिवीश्च दिवश्च बहुधा ते यो मन्थतां विष्ठितं स्थावरं जङ्गमञ्च यत् म दुन्दुमे सहजोपण ·* निरुतम् * ।। (उत्तरपट्कम् इन्द्रेण च देवैश्च दूराद् दूरतरमपसेध शत्रूनिपुधिरिघूणां निधानं तस्यैपा भवति ॥ ३ (१३) ।। "उपवासय पृथिवीम्" इति (ऋ० सं० ४, ७, ३५, ४)। अत आरभ्य सर्वा एता युद्धोपकरणा ऋचा, भारद्धाजस्यार्यम् । है 'दुन्दुभे!' 'उपवासय' उपशब्दय, आपूरय शब्देन एतां 'पृथिवीम्' कन्स्नाम् । 'उत' 'द्याम्'। अपि चैकस्यापि सतस्तय 'पुरुषा' बहुत्ने वर्तमानस्य 'मनुताम्' "मन्यताम्" "घोषम्” । यच्चेदं 'विष्ठितं' "म्यावरम्” यच्चेदं 'जगत्' “जङ्गमञ्च" । यस्यैव तय सामथ्र्य द्यावापृथिव्यावापूरयितुम्, 'स' त्यम् 'दुन्दुभे!' 'सत.' “सहजोषणः” सहप्रोति. 'इन्द्रेण' "" अन्यः “च" 'देवः' 'दृगत्' 'दवीयः' “दूरतरम्" 'अपसेध' अपकालय अपुनरागमनाय 'शधून' अस्सन्छन् ।-इत्येतदाशास्महे "इपुधि."-"पूणां निधानम्" तूणः, तसिन्निययोनिधी. यन्ने। "तस्य एपा भवति"-1 ३ (१३) ॥ त्वत्तः ॥ बहीनां पिता बहुरस्य पुत्रश्निचाणोति समनाय- गत्यं । इपुधिः सङ्काः पृतनाश्च मर्माः पृष्ठे निनदो जपति प्रसूतः ॥ बहनां पिता बहुरस्य पुत्र इतीपूनभिप्रेत्य

·०२पा• ४०]] देपतं काण्डम्
प्रस्मपत इयापारियमाणः गन्दानुकरणं पा सहाः सचत्तेः
सम्पूर्वाद्वा किरतेः पृष्ठे निनधो जयति असून इति व्या-
म्यातं हस्तमो हस्तै हन्यते तस्यपा भवति ॥ ४ (१४) ।

·* निरुक्तम् *
[उत्तरषट्कम्
अहिरिख भोगैः पथ्येति बाहुं ज्याया हेति परिवाध
मानः । हस्तमो विश्वा वयुनानि विद्वान् पुमान् पुमांस
परिपातु विश्वतः॥ अहिरिख भोगैः परिवेष्टयति पाई
ज्याया वधात् परित्रायमाणो हस्तनः मर्याणि प्रज्ञानानि
प्रजानन् पुमान् पुरुमना भवति पुंसतेर्वाभीशवो व्याख्याता-
स्तेपोमेपा भवति ॥ ५ (१५) ।
।
“अहिरिव भोगैः” इति (ऋ० सं० ५, १, २१, ४)।
योऽयम् 'अहिरिव भोगेः' सर्प इव कुटिलभावः, सर्पग्राहकस्य
वाहु सर्पणेच 'पर्येति' "परिवेष्टयति” 'याहुम्, धनुष्मतः पुरुषस्य ।
"ज्याया हेति परियाधमानः” । “ज्याया यधात्” ज्याघातात याहु
सर्वतस्त्रायमाणः तदर्थत्वात् तस्य। सोऽयमेवन्धर्मा 'हस्तमः'
'पुमान्' इव पुस्मना इव, कश्चिटाप्तः प्रज्ञानबहुलः 'पुमांसम्'
एतं धनुप्मन्तम् 'परिपातु विश्वत.' सर्वप्रकारं सर्वतः पातु ।-
इत्येतदाशास्महे ॥
नियमपेत्याल्पमनस्का पुरुपे बहुतरं मनः "पुंसतेः घा
पुरुषार्थस्य, पास्यमिति यलनाम भवति ॥
"अमीशचः" इति धक्तयम्। ते पुनरमी "व्याख्याता
अमिधानतोऽमियतथ– अमीषयोऽभ्यरनुपते" इति ।
"तेपाम् एषा भवति'-॥ ५ (१५) ।
+

·- ६०२पा०६ख०] * देवतं काण्डम् * रथे तिष्ठन्नयति वाजिनः पुरो यत्र यत्र कामयते सुपारथिः। अभीशूनां महिमानं पनायत मनः पश्चादनु यच्छन्ति रश्मयः ॥ रथे तिष्ठन्नयति वाजिनः पुरस्तात् सतो यत्र यत्र कामयते सुपारथिः कल्याणसारथिरभीशूनां महिमानं पूजयामि मनः पश्चात् सन्तोऽनुयच्छन्ति रश्मयो धनुर्धन्वतर्गतिकर्मणो वधकर्मणो या धन्वन्त्यस्मादिपव- स्तस्यैपा भवति ॥ ६ (१६) ॥ "रथे तिष्ठन्नयति घाजिन"-इति (ऋ० सं०५, ३, २०, १)। यदेतत् 'रथे तिष्ठन्' घर्तमान' 'सुपारथि' “कल्याणसारथिः" सुशिक्षितोऽपि सारथिः, नेता रथस्य 'वाजिन.' 'पुरः' “पुरस्तात्" अग्रतः “सतः रथयुक्तान्, रथस्य नोडे ‘पश्चात्' सन् उपतिष्ठं. स्तिष्ठन् । छ? 'यत्र यत्र कामयते' यत्र यत्रेच्छति योद्धा, तय तत्र 'नयति'। तदेतत् किं सारथेर्माहाभाग्यम् ? न इत्युच्यते, अनीशको हि सारथिः किं कुर्यात् सुशिक्षितोऽपि? एघम्भी- शानाम् पत 'महिमान' माहाभाग्यं 'पनायत' पूजयामि । यत् 'मनः' अश्यानामतिप्रवृद्धजयानामपि, येषु अश्येषु उपनियताः रश्मयः' प्रगृहीता सारथिना 'पश्चात्' “सन्तः' 'अनुयच्छन्ति' उपरमय- न्तीत्यर्थः । सम्योध्यामापात् पनायनेन्यम्य पूजयामीति पुरुष - पचनयत्ययः॥

·1 * निरुक्तम् * [उत्तरषट्कम् “धनुः” “धन्वतेः” गत्यर्थस्यः, तयालेन हीपयो गच्छन्ति । “यधकर्मणो चा" शत्रुषधाय हि तदुत्पद्यते ॥ "तस्य एपा भवति"-॥ ६ (१६)। धन्वना गा धन्वनाजिञ्जयेम धन्वना तीव्राः ममदो जयेम । धनुः शत्रोरपकामं कृणोति धन्वना सर्वाः प्रदिशो जयेम ।। इति सा निगदव्याख्याता समदः समदो वातः सम्मदो वा मदता जयते; जिनातेर्वा प्रजावयतीपनिति या तस्या एपा भवति ।। ७ (१७)। "धन्वना गाः" इति (ऋ० सं०५, १, १६, १)। ताः 'गाः' 'धन्वना' धनुषा वयम् अरिभ्यः 'जयेम'। अपि च 'आजिम्' । इतरेतरस्पर्द्धया यत्र लक्ष्यवेधायैव केवलमिपचः क्षिप्यन्ते चैतकर्येण प्रतापाथं वा तम् 'आजिम्' आजवन धनुपैय जयेम । अपि च याः 'तीवाः' दारुणाः 'समदः' संग्रामाः, अनेकशस्त्रसम्पातसङ्कटाः, अनेकवीरपुम्पाकीर्णाः, ताः अपि वर्ष 'जयेम' 'धन्वना' धनुपैच । अपि च किंबहुनासमासत एव चूमः-'धनुःशयोः अपकामं कृणोति' यत्र यत्र शत्रुरम्मान् जेतुकामः स्यात्, ततस्ततोऽपगतकाममस्मत्तो धनुः करोतु । अपगतकामे च तस्मिन् शत्री घर्य 'धन्वना' धनुपै. चैताः 'मर्याः' दिशः, “प्रदिशः” व 'जयेम'। इत्येतदाशाम्महे ॥ “समदः समदो वा सम्मदो घा"। सम्पूर्वस्य “अत्तः" भक्षणार्यम्य, मशिन इच हि तत्र परस्परतः। “मदतेर्वा" हर्ष- ·१६ स्म०२पा० ८ख०]] * देवतं काण्डम् ** णार्थस्य द्वितीयम्-सम्मदो वेति, संहृष्टास्तत्र हि परस्परतो युध्यन्ते ॥ "ज्या"-इति वक्तव्यम् । सा पुनरियं “जयतेर्वा जिना- तेर्वा"। धात्वन्यत्वमर्थकत्वम् । तद्वलेन हि जीयते। स पुनरेप धनुर्गुणः ॥. "तस्या एपा भवति" वक्ष्यन्तीवेदा गनीगन्ति कर्ण प्रियं सखायं परिपस्व- जाना। योपेव शिङ्क्त वितताधि धन्वं ज्या इयं समने पारयन्तो वक्ष्यन्तीवा गच्छति कर्ण प्रियमिव सखायमि' परिपजमाना योषव शिङ्क्त शब्द करोति वितताधि धनुपि ज्येय ममने संग्रामे पारयन्नी पारंनयन्ती इपुरीपते- गतिकमणो वधकमणा वा तस्यैपा भवति ।। ८ (१८) ॥ “वक्ष्यन्तीच"-इति (प्र० सं०५, १, १६, ३)। येयं योषि- दिव कावित् कस्मैचिदिष्टाय पुरुगय किञ्चिद् रहस्य यक्ष्यन्ती इव' कथयिष्यन्तीव ज्या, धनुष्मता पुरुषेण इयुं चिक्षिप्सता सव्येन दक्षिणेन चा पाणिना कृष्यमाणा सव्यं दक्षिणं चा 'कर्ण' प्रत्यारष्यते। धनुष्मता तथा मध्यम् आत्मनो निनीय इर्ष 'गतोगन्ति' "आगच्छति” । कथम् ? इति। "प्रियं सखायं परिषस्वजाना” “प्रियम्' इष्टं काचित् 'सखाय' समानख्यानम्, ·३२० प - निरुक्तम् [उत्तरपट्कम् उपजातप्रीतिम्, स्त्रीपुरुषमिव इषुम् “परिष्वजमाना" सम्प्रीत्यर्थ एव, सस्व जानेत्यभ्यासोऽनर्थकः, अर्थविशेषाभावात् । यथा हि सा कर्ण प्रत्याप्यते धनुष्मता, तथा मध्यमात्मनो निनीयेj परि. प्वजत इव । किमेतावदेव ? न इत्युच्यते,-या च इय 'योपा इव शिक्ते' योपिदिव, विदग्धा काचित् कामिना पुरुषेण आत्मानं प्रत्याकृष्यमाणोपजायमानपरितोषा कामिनः पुरुषस्य हर्पमुत्पाद- यन्ती " शिते' सुकुमारमयक्तशब्द करोति। 'यितताधिधन्वन्' धनुपि अध्यारोपिता, सेयम् अस्माकमेवमादिगुणयुक्ता 'ज्या' 'समने' “संग्रामे" 'पारयन्ती' अस्तु, “पारम्” भन्त “नयन्ती" अस्तु शत्रूणाम् । इत्येतदाशास्महे ।। "इपुः" इति। एतत् “ईपतेः गतिकर्मणः” तदर्थमेवा. सानुत्पद्यते, बधार्थस्य वा तदर्थमेव ह्यसौ गच्छति ॥ "तस्य एपा भवति" '-11 ८ (१८)॥ सुपर्ण वस्ते मृगो असा दन्तो गोभिः सन्नद्धा पतति प्रसूता। यत्रा नरः सञ्च विच द्रवन्ति तत्रास्मभ्य- मिप वः शर्म यंमन् ॥ सुपर्ण वस्त इति वाजानभिप्रत्य मृगमयोऽस्सा दन्तो मृगयतेर्वा गोभिः सन्नद्धा पतति प्रसूतेति व्याख्यातं यत्र नराः सन्द्रयन्ति च विद्रवन्ति च तत्रास्मभ्यमिपयः शर्म यच्छन्तु शरणं संग्रामेघश्वाजनीक शेत्पाहः कशा प्रकाशयति भयमश्याप कृप्यतेणिभावाद्वाक्

·स्थ०२पा० ख०] देवतं काण्डम्
६२१
पुनः प्रकाशयत्यर्थान् खशया क्रोशतेश्विकशाया एपा
भवति ।। ६ (१६)॥
"सपण घस्ते"-इति (ऋ० सं० ५, १, २१, १)। य एते
'सुपर्ण' 'वस्ते' धसतेऽङ्गाई “चाजान्” 'इपवः'। येषां च एतेषां
'मृगः' "मृगमयः” 'दन्तः' यदि मार्गाणि फलानि, अमार्गेपुषा
व्यथनस्वभावात् मार्गयन्तीव,-किं नु तद् वेदव्यं स्यात् यदहं
विद्धयमिति । ये चेमे 'गोभिः सन्नद्धा.' गव्येन स्रानाश्लेष्मणा च
समन्ततोनद्धाः, 'पतति' गच्छन्ति, धनुष्मता 'प्रसूताः' क्षिप्ताः ।
त एवमादिगुणयुक्ताः, 'इपवः' 'यत्र' यस्मिन् संग्रामे 'नर.' नराः
मनुष्याः 'संद्रयन्ति' सङ्गच्छति 'च' 'विद्रयन्ति च' पुनर्विगच्छन्ति,
'तत्र' अस्मभ्यं शर्म “शरण" सुपं जपनिमिसं'यंसन् “यच्छन्तु"
ददतु । इत्येतदाशास्महे ।।
"अश्वाजनी"-इति, एतत् पदम् । तां पुनरेतां “कशा-
इत्याहुः"। अश्याजनीत्येतत् न निर्घकव्यम् , प्रत्यक्षत्तित्या.
अथ “कशा" कस्मात् ? सा हि प्रकाशयति" प्रख्या-
पयति "भयम् अश्याय" ।
"कृप्यतेः पा अणूभायात्"
अपरया हि सा भयति चर्मणोऽण्वी । “धाक् अपि कशा
इच्युच्यते, सा “पुनः प्रकाशयत्यर्थान्” इति ।
"खशया चाक,
खे मुसाकाशे शेते इति। “फ्रोशतः पा"
शब्दार्थस्य ।
या त्वश्वकशा, तस्याः “एषा भपति"-11 E (RE)
दस्य।
अथवा

·A
६२४:
* निरुक्तम् * [उत्तरषटकम्
भिपवे विनियोगः।. अभिमन्त्र्य चोपधीयते अग्निचयने । हे
'उलूखलक ! 'युज्यसे'। यद्यपि त्वम् अन्नसंस्कारार्थ गृहे गृहे'
युज्यसे,। तथापि त्वम् ‘इह' एव अस्मद्गृहे 'धुमत्तम' ।
दीप्तिमत्तमम् गम्भीरम् (अन्नहुमिः संस्क्रियमाण:) शब्दं ।
'पद'। कथम् ? "जयंतामिव दुन्दुमिः, ये हि जयन्ति, सेपा-
मेतदेव जयस्य पूर्वरूपं भवति गम्भीरस्वरो दुन्दुभिः, ये पुनर्जी
यन्ते, तेषां रुक्षस्वर इति ॥ ११ (२१)।
इति ऋज्वायां निरुतवृत्तौ चतुर्दशाध्यायस्य
(नवमाध्यायस्य) द्वितीयः पादः ॥ ६,२॥
तृतीयः पादः
वृपभः प्रजा वर्पतीति वातिवृहति रेत इति वा तद्
वृषकर्मा वर्षणाद् वृषभस्तस्यैषा भवति ॥१ (२२) ।।
“वृपमः" कस्मात् ? सहि “प्रजां वर्षति" प्रजोत्पत्तिकारणं
रेतः सिञ्चति योनी । “अतिवृहति रेतः इति पा” रेतः, सेक्तु
मतिशयेनासावात्मानमुद्यच्छति । "तद् वृपकर्मा, घर्षणात्
वृषभः । तेनास्य वृषकर्मणा रेतोपर्षलक्षणेन गौरप्येतिशयेन
यो युक्तोऽसावपि 'वृपणात्' रेतोवर्षणादेतोः भकारमुपजनीत्या
वृषभ इत्युच्यते ॥
"तस्य" गोवृपमेस्य "ए" स्तुतिः “भवति"-॥ १ (९२) ।

·१२५ अ०३पा० ख०] * देवतं काण्डम् * न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एनममेहयन् वृषभं मध्य आजेः । तेन संभवं शतवत् महस्र गवां मुद्गलः प्रधने जिगाय ॥ न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एनमिति व्याख्यातममेहयन् वृषभं मध्य आजेराजयनस्याजवनस्येति वा तेन तं सूभर्व राजानं भर्व- तिरतिकर्मा तद्वा सूभर्व सहस्र गवां मुद्गलः प्रधने जिगाय प्रधन इति संग्रामनाम प्रकोर्णान्यस्मिन् धनानि भवन्ति द्रु घणो द्रु ममयो घनस्तत्रेतिहासमाचक्षते मुद्गलो भाHश्व ऋपिपभञ्च द्रुघणञ्च युक्त्या संग्रामे व्यवह- त्पार्जि जिगाय तदभिवादिन्येपर्ग भवति ॥ २ (२३) ।। "न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एनम्”--इति (ऋ० सं० ८, ५, २०, ५) । एवं तावत् “व्याख्यातम्” प्रतिपदम, एकवाक्यतया तु मन्त्रस्य व्याख्येयमिति। मन्त्रम् ब्रवीति,-यत् वृपभणाजपीस्त्वमेन राजानमिति। तन मे शृणुत। यम् ‘एनम्' 'आजे' शरपथस्य सग्रामस्य 'मध्ये धर्तमान 'वृषभम्' 'न्यक्रन्दयन्' 'उपयन्त' उप यन्ति, न्यक्रन्दयत एनं हे जना ! फुत्कारवन्तं कारयतेति, उप यन्ति उपगच्छन्ति परिवृण्वन्ति । 'अमेहयन्' महयन्तश्च तं मुहत्तं स्थोयताम्, यावदयं सन्मूत्रं करोति ततोन ह्यसुखं भविष्यतीति, स हि गोमिना मानिसृतां स्वभायः ! 'तेन' अमुना वृषभेण 'सूभव सुभगं शोमनभोग “राजानम्" "तद्वा" 'सुमग' ·६२२ * निरुक्तम् * उत्तरपट्कम् आजवन्ति सान्वेपाञ्जघना उपजिघ्रते। अश्वाजनि प्रचेतसोऽश्वान् समत्सु चोदय ॥ आनन्ति सानून्येषां सरणानि सक्थीनि सक्थिः सचतेरासक्तोऽस्मिन् कायो जयनानि चोपन्नति जघनं जन्यतेरश्वाजनि प्रचेतसः प्रवृद्धचेतसोऽश्वान् समत्सु समरणेषु संग्रामेषु चोदयोलूस- लमुरुकरं वोर्घसं वोकरें योरु मे कुर्वित्यत्रवीत्तदुलूखलमभ- वदुरुकरं चतत्तदुलखलमित्याचक्षते परोक्षेणेति च ब्राह्मणं तस्यैपा भवति ॥ १० (२०) ।। . "आजवन्ति सान्येषाम्”-इति (ऋ० सं० ५, १, २१, ३) । 'आजवन्ति'-इति शतरि सम्बोधनम्। हे 'अश्याजनि !' 'आजङ्गन्ति !' 'सानु' “सानूनि” 'एषाम्' 'सरपानि" समुच्छि तानि "सक्थीनि" कटिप्रदेशान् 'जघना उपजियते !' "जघनानि' स्फिग्देशा, रथ्यानां हि कटिप्रदेशमश्वाजन्य मिहन्ति, पस्त्याना म्फिग्देशान् । हे 'अश्वाजनि!' या त्वमेवमभिहंसि' सात्वमेतान 'अश्यान्' 'प्रचेतसः' प्रस्टचेतसः" गमन प्रति समुत्सुकान् 'समत्सु' “समरणेषु" संग्रामेषु तथा 'चोदय' यथा जयेयम् । इत्येतदाशाम्महे ॥ "सानूनि-सीनि" तानि पुनः “सरणानि" तयलेन हि सरन्ति सर्तारः। “सन्धिः" फम्मान् ? "सवतेः" । किमस्मिन् ·१ ० पा० १९ख०] * देवतं काण्डम् * ६२३० सकम् ? "आसक्तोऽस्मिन्" “काय." कृत्स्नं शरीरम् । “जघनम्" कस्मात् ? तद्धि 'जड्डन्यते" भृशं हन्यते कशया ॥ "उलूखलम्" इति एतन् पदम् । तत् कस्मात् ? तद्धि उरुकरत्वात् "उरुकरम्” वन्नम् करोति उस्शब्दात् पूर्वपदम्, करोतेरुत्तरपदम् । “उर्करं चा" अशब्दात् पूर्वपदम् करोतेरे- घोत्तरपदम् ऊर्ज एव हि करणार्थं तदुन्पद्यते। “ऊद्धखं वा" ऊद्ध शब्दात् पूर्वपदम् खशब्दादुत्तरपदम् ऊद्ध मेव हि तस्य खातं भवति। अथवा "ऊरु मे कुरु-इत्यत्रवोत् तदुलूखलमभवत्" । तत् किल क्रियमाणं उरु मे सं कुर्वित्यावीदिय तथागुणयुक्त- त्वात् तस्य । ब्राह्मणम पे च भवति-"उरुकरं च तत्तदुलूखल मित्यावक्षतेऽपरोक्षेण" उरु करोतीत्युरुकरमेतत् प्रत्यक्षम व्यवहि- तगुणविधानम्। तत् पुनरेतन् रकोर्व्यत्यये न व्यवहितगुण- मुच्यते उल्खलमिति ॥ "तस्य" "एषा” स्तुतिः "भवति"-॥१० (२०)। यचिद्धि त्वं गृहे गृह उलू खलक युज्यसे । इह घुम- चमं वद् जयतामिर दुन्दुभिः। इति सा निगद- व्याख्याता ॥ ११ (२१) ।। इति नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।६, २॥ "यचिद्धि त्वं गृहे गृहे"-इति (१० सं० १, २, २५, ५) ॥ शुनःशेपस्यार्थम् । “आय ती पाजसातमा -इति च । सोमा ३-१४

·१२४.
।
1
* निरुकम् * [उत्तरषटकम्
भिपवे विनियोगः। अभिमन्त्र्य चोपधीयते अग्निचयन। हे
'उलूखलक !' 'युज्यसे'। यद्यपि त्वम् अन्नसंस्कारार्थ गृहे गृहे'
युज्यसे,। तथापि त्वम् 'इह' एव अस्मद्गृहे 'धुमत्तम'।
दीप्तिमत्तमम् गम्भीरम् (अन्नैर्यहुभिः संस्क्रियमाणैः)" शब्दं ।
'पद' । कथंम् ? "जयंतामिव दुन्दुभिः, ये हि जयन्ति, पा.
मेतदेव जयस्य पूर्वरूपं भवति गम्भीरस्वरो दुन्दुमिः, ये पुनर्जी.
यन्ते, तेषां रुक्षस्वर इति ॥ ११ (२१)"
इति ऋज्वायां निरुकवृत्तौ चतुर्दशाध्यायस्य
(नवमाध्यायस्य) द्वितीयः पादः ॥ ६,२॥
।
तृतीयः पादः
वृपभः प्रजा वर्पतीति वातिवृहति रेत इति वा तद्
वृपकर्मा वर्पणाद् वृपभस्तस्यैपा भवति ॥१ (२२) ।।
“वृपमा" कस्मात् ? सहि "प्रजां चर्पति" प्रजोत्पत्तिकारणं
रेतः सिञ्चति योनी । “अतिवृहति रेतः इति घा" रेतः, सेतु
मतिशयेनासावात्मानमुद्यच्छति। "तद् वृषकर्मा, घर्षणात
वृषभः” । तेनास्य वृषकर्मणा रेतोघर्षलक्षणेन गौरप्येतिशयेन
यो युक्तोऽसावपि 'वृषणात्' रतोयर्पणादेतो. भकारमुपजनोरल्या
वृषभ इत्युच्यते ॥
"तस्य" गोवृपभस्य “ए।* स्तुतिः "भवनि"-१ (५२) ।

·अ० ३पा० ख०] * देवतं काण्डम् * न्यक्रन्दयन्नुपपन्त एनममेहयन् वृषभं मध्य आजेः । तेन सूभव शतवत् सहस्र गवां मुद्गलः प्रधने जिगाय ।। न्यक्रन्दयन्नुश्यन्त एनमिति व्याख्यातममेहयन् वृषभं मध्य आजेराजयनस्याजवनस्येति वा तेन तं सभर्व राजानं भर्व- तिरतिकर्मा तद्वा सूभर्व सहस्र गर्वा मुद्गलः प्रधने जिगाय प्रधन इति संग्रामनाम प्रकोर्णान्यस्मिन् धनानि भवन्ति द्रु घणो द्रु ममयो घनस्तत्रेतिहासमाचक्षते मुद्गलो भार्ग्यश्व ऋपिवृ पमञ्च द्रुघणञ्च युक्त्या संग्रामे व्यवह- त्याणि जिगाय तदभिवादिन्येपर्गभवति ॥२ (२३) । न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एनम्”--इति (ऋ० सं० ८, ५, २०, ५) । 'एवं तावत् "व्याख्यातम्” प्रतिपदम्, एकवाक्यतया तु मन्त्रस्य व्याख्येयमिति। मन्त्रद्वग् प्रवीति, यत् वृषभणाजेपीस्त्यमेनं राजानमिति। तत्र मे शृणुत। यम् 'एनम्' 'आजे.' शरपथस्य सग्रामस्य 'मध्ये' पर्तमानं 'वृपमम्' 'न्यकन्दयन्' 'उपयन्त' उप. यन्ति, न्यकन्दयत एनं हे जना.! फुत्कारवन्तं कारयतेति, उप. यन्ति उपगच्छन्ति परिवृण्वन्ति । 'अमेहयन्' मेहयन्तश्च तं मुहूर्त स्थोयताम्, यावदयं सान्मूत्रं करोति ततोन ह्यसुसं भविष्यतीति, स हि गोमिना माजिसतां स्वभावः । तेन' अमुना वृपमेण 'सूभव सुभगं शोभनभोगं "राजानम्" "तद्वा” 'सुमन' ·. निरुक्तम् । [उत्तरषटकम् सुयवसदेशं समृद्धम्, 'शतवत्' शतैस्तद्वत्सयाकम् 'सहस्र' 'गयां' दशशतानि, यद्वा, असङ्ख्यं बहु । किम् ? इति । 'मुद्गल.' अहम्, 'प्रधने' संग्रामे धनं प्रतिम्पर्द्धया विजिगीपोरावयोः प्रवृत्त- योर्वाहिकायां 'जिगाय' जितवानिति । “द्रुघणः" इति, एतत् पदम् । स पुनरेप: "दुममयो घन" ।' द्रुप्रतिः, तत्प्रकृतिवचने मयट्, द्रुशन्दात् पूर्वपदम्, धनशब्दादुत्त- रपदम्, मुद्गरोऽभिधेयः ॥ "तनेतिहासमाचक्षते” इति। स्तुतिलाभनिमित्तमुभयोर प्येकमेव वृषभद्रुघणयोः-'भार्ग्यश्वऋपिरित्येवमादि। स किल द्वितीयगोरमावात् राज्ञा सह प्रतिस्पर्द्धमानः ऐश्वर्यादन्यादिश्य. “द्रुघणं" चपमेण सह “युक्त्वा" राज्ञा सहाजि ससर्प. स च तं “जिगाय" जितवान् । यथा चैतदेवम्, यम्यार्थस्य अभिवादिनी "एपा प्रग भवति"-२(२३) ॥ हुमन्तं पश्य वृपभम्य युञ्जकाठाया मध्ये द्रुघणं शयानम् । येन जिगाय शतवत् सहस्र गा मुद्गलः पृतनाज्येषु ॥ इमन्तं पश्य वृषभस्य सहयुजं काप्ठाया मध्ये द्रुघणं यानं शयेन जिगाय शतवत् महसू गां मुद्गल:- पृतनाज्यमिति संग्रामनाम पृतनानामजनाद्वा जयनाद्वा मुद्गलो मुद्गवान् मुद्गगिलो वा मदनशिलतीति वा ·. अ० ३मा० ख०] दैवतं काण्डम् * मदगिलो वा मुदङ गिलो वा भाम्यश्यो भृम्यश्वस्य पुत्रो भृम्यश्वो भृमयेऽस्याश्वा अश्वभरणाद्वा पितुरित्यन्ननाम पातेर्वा पिवतेर्वा प्यायतेर्वा तस्यैषा भवति ॥३ (२४) ।। "इम तं पश्य वृषभस्य"--इति (ऋ० सं० ८, ५, २१, ४)। जितायामाजी अवसिताजिमरणमाज्यन्त एवापविद्धं मुद्गरो मुद्गलः केनचित् पृष्टः,-केन सह युक्तः वृषभेणेम राजानम पोरिति ? स तमुपदिशन्नेध घणमाज्यन्ते तस्मिन्नपविद्धमसायज्ञमिय कुत्सयन राजानमनयर्चा तस्मै प्रत्यावक्षे,-इमन्तं पश्ययेनाजैप. मिति । 'चूपमस्य' 'युञ्जम्' “सहयुजम्" । क वर्तमानम् । "काष्ठाया' भाज्यन्तस्य 'मध्ये 'द्रुघणं' 'शयानम्' अपविद्धम् । "येन जिगाय शतवत्सहस्रम्”--इति व्याख्यातम् । "पृतनाज्यम्-इति संग्रामनाम"। तत् कस्मात् ? "पृत- नानाम् अजनाद्वा” पृतनाः मनुष्याः, ते यस्मिन्नजन्तिगच्छन्ति, पृतनाशब्दात् पूर्वपदम्, अझतेरुत्तरपदम् । “जयनाद्वा" तत्रोत्तर. पदे विकल्पयन्ति, ते हि तत्र जयन्ति । "मुद्गलः-मुद्गवान्" । लो मत्यर्थे । अथ “चा" "मुद्गगिलः" मुद्गभोजनप्रायः, मुद्ग- शब्दात् पूर्वपदम्, गिलशब्दात् उत्तरपदम् । “मदन गिलति इति या" मदनः कामः, तमसो गिलति वशीकरोति, जितेन्द्रिय इत्यर्थः, मदनशम्दात् पूर्वपदम्, गिलतिशब्दात् उत्तरपदम् । “मदशिलः यो” मद उझेकः, तमसौ गिलति, उपशान्त इत्यर्थः "मुदं गिलः या" हर्षमसी गिलति, निवृत्त इत्यर्थः । “माHश्यः भृभ्यश्वस्य ·१२८ * निरुतम् * [उत्तरषटकम् पुत्रः" | "भृम्यश्यः" पुनः "भृमयोऽस्याश्याः" अनवस्थायिनः "अश्वभरणात् चा" विभत्ति घासावश्वान् ।। "पितुः-इति" एतत् चकम्यम् । तत् पुनेरेतत् “अन्ननाम"। वत् कस्मात् ? “पातेः पा" रक्षणार्थस्य, "पिवतः चा" पानार्थस्य ॥ "तस्य एषा भवति"-॥३ (२४) । पितुनु स्तोणं महो धर्माणन्तविपीम् । यस्य त्रिता व्योजसा वृत्रं विपर्वमर्दयत् ॥ तं पितु स्तौमि महतो धारयितारं बलस्य तविपीति चलनाम तवतेर्वा वृद्धिकर्मणो यस्य त्रित ओजसा वलेन त्रितस्विस्थान इन्द्रो वृत्रं विपर्वाणं व्यर्दयति नद्यो व्याख्यातास्तासामेपा भवति ॥ ४ (२५) । "पितुनु स्तोपम्" इति (ऋ० सं० २, ५, ६, १)। अग स्त्यस्यार्पम् । 'यस्य' पितोः 'ओजसा' बलेन बलाधिपतिरपीन्द्रः, 'त्रित.' "त्रिस्थानः" त्रिपु स्थानेष्यप्रतिहतप्रभावः 'वृत्रं' मेघम् 'विपर्व' विगतपर्याणम्, विगतसन्धियन्धन कृत्या 'वि अर्दयत्' विविधमर्दयति अपुनरावृत्तये। "त" पितुम्' अन्नमहं 'तविपी' तविषीसंशकस्य 'मह' "महत." बलस्य 'धर्माण धारयितार" 'स्तोपम्' "स्तामि” को हि नाम न तत् स्तूशात् यस्माते त्रिलो. काधिपतिरपीन्द्रः किश्चिदप्यशक्तः कर्चुमित्यभिप्रायः । “तयि- ·'अ०३पा० ५० * देवतं काण्डम् पोति ,वलनाम" "तु वृद्धौ” इत्यस्य, तद्धि सर्वचस्तुभ्यो ज्यायः॥ “नद्य." अवसरप्राप्ताः, ताः पुनरेताः “व्याख्याताः". "नदना भवन्ति शब्दवत्यः" इति । “तासाम् एषा भवति"-- '- ४ (२५) ॥ "इमं में गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोमं सचता परुष्ण्या। असिक्न्या मरुधे वितस्तयाज कीये शृणुया मुपोमया ॥ इमं मे गङ्ग यमुने सरस्वति शुतुद्रि परुप्णि स्तोममासेवध्वमसिकन्या च सह मरुद्वृधे वितस्तया चार्जी- कीय आशृणुहि सुपोमया चेति समस्तार्थोऽथकपदनिरुक्त गङ्गा गमनायमुना प्रयुक्ती गच्छत्तीति वा प्रवियुतं गच्छ- तीति वा सरस्वती सर इत्युदफनाम सर्तस्तद्वती शुतुद्री शुद्राविणी क्षिप्रद्राविण्याशु तुन्नेन व्यतीति रावती परुप्णीत्याहुः पर्वतो भास्वती कुटिलगामिन्यमिकन्यशुक्ला- सिता सितमिति चणेनाम तत्प्रतिपेयोऽसितं मरुद्वृधाः सर्वा नयो मरुत एना बर्द्धयन्ति वितस्ताविदग्धा विवृद्धा महाकूलाजीकीयां विपाडित्याहुजीकप्रभा वर्जुगामिनी वा शिशिपाटनाद्वा विपाशनाद्वा विप्रापणाद्वा पाशा ·* निरुक्तम् * [उत्तरषट्कम् अस्यां व्यपाश्यन्त वसिष्ठस्य मुमूर्षतस्तस्माद्विपाडुच्यते पूर्व- मासीदुरुञ्जिरा सुपोमा सिन्धुर्यदेनामभिप्रसुवन्ति नद्यः सिन्धुः स्यन्दनादाप आप्नोतेस्तासामेपा भवति ।। ५ (२६)। "इमं में गड्ने यमुने"-इति (ऋ० सं०८, ३, ६, ५)। हे 'मरुवृधे!'-'गङ्गे!' (१), 'यमुने!' (२), 'सरस्वति!' (३) शुतुद्रि!' (8) यूयम् 'इमम्' 'मे' मम 'स्तोमम्' 'सन्नत' “मासेच. ध्वम् । 'परुष्ण्या' (२) सह 'मरुवृधे' 'आज कीये !' (६) त्वमपि 'असिक्न्या' (७) 'वितस्तया' (८) सुपोमया' (e) च सह 'आटणु हि' आभिमुख्येन स्थित्वा गृणुहि-"इति समस्तार्थ" । एवं सर्वत्र पूर्व समस्तार्थो धक्तव्य इत्युपप्रदर्शनार्थम् ॥ “अथैकपदनिरुक्तम्" ।-"गङ्गा, गमनात्" सा हि विशिष्टं स्थानं गच्छति, गमयति पा प्राणिनो विशिष्टं स्थानमिति गड्या (१)। “यमुना, प्रयुवती गच्छति' प्रकर्पण मिथ्रयत्यन्यामि नदीमिः स्वान्युदफानि गछति । “प्रवियुत गच्छतीति घा" स्तिमितमिय तरङ्गच्छति (२) । “सरस्वती” सर इत्युदकनाम" तत् कस्मात् ? “सत्तेः- "मृगती- -इत्यस्य, तेन सरसा विशिष्टेन "तद्वती" विज्ञायने हि राजसूये सारस्थतीनामपाममिपेकार्थवाद' --"घरुणस्य या अमिपिच्यमानस्येन्द्रिय धीप्यमपानमात्, तत् प्रेधाभयत्, भृगुस्तृतीयममवन्फ्रायन्तीयं सरम्यतो तृतीयं प्राविश. दिति (३)? “शुतुदी-शुदायिणी-क्षिपदाघिणी"। शु-ति सिप्रनाम। अथवा आशु क्षिप्रमसो “तुम्नेष" विद्वेष फेनचित् ·० ३पा० ५७० * देवतं काण्डम् * "द्रपति” भाकोरलोपः पूर्वपदे ४)। इरावती परुपणत्याहुः" येयमिरावतीति लोके प्रसिद्धा, तामिमामेतस्मिन् मन्त्र मन्त्रार्थ. विदः परुणीत्याहुः। सा फस्मात् ? “पर्ववती"। किमुक्तं भवति ? फुटिलगामिनी" इति, तदस्याः पर्यत्वम्, यानि कुटि- लानि तानि पर्वाणीय तस्याः, तैस्तद्वतीति (.)। “असिनी" कस्मात् ? सा हि अशुला-असिता"। फयम् ? "सितमिति चर्णनाम” स च पुनः शुक्त इति प्रसिद्धो लोके,-"सितासिती यवृपो" इति यलदेववासुदेवावधिकृत्योक्तम्, “तत्प्रतिषेधः" तस्य शुक्लस्य प्रतिषेध “असितम्" कृष्णमित्यर्थः तस्मात् कृष्णोदका असिनी (6) । “मरुधाः" "सर्वाः नयः मरुतः एनाः पर्द्धयन्ति" घर्षण, तस्मान् प्रत्येक नद्यभिधानमनुपज्यते विशेग्णत्वेन,- मरुधे! गङ्गे ! यमुने! इत्यादि। “वितस्ता=अविदग्धा" चैदेहको नामाग्निः स फिल नदीः अन्याः निर्ददाह, न तामिति सामिधेनीवाहाणे विज्ञायते । अथवा “विवृद्धा, महाकुला" पिस्तीर्णा (७)। “आज कीयां लोके विपाढित्याहुः"। सा फरमात् ? "जीकप्रमया” ऋजोको नाम पर्यनः, तस्माम् प्रमय. तीति तद्धिनेन । अधया "जुगामिनी" सती माजीकीया। *पिपाट" "यिपाटना पा" विपाटयत्यसो भूमिमनियेगयरयात् गच्छन्तीति। "विपाशनाद पा"। फिमस्यां व्यपाश्यन्त ? "पाशा भस्या पपाश्यन्त पसिष्ठस्य मुर्गतः” पसिष्ठः फिल ममन्नास्यां मुम, पुत्रमरणशोकातः पार्शरात्मानं यदुध्या, तम्य फिल ते पाशा भम्पा 'पपाश्यन्त' घ्यमुच्यन्त उदकेन । ततः प्रभृति पिपाद् ·६३० * निरुकम् * [उत्तरपट्कम् अस्यां व्यपाश्यन्त वसिष्ठस्य समूतस्तस्माद्विपाडुच्यते पूर्व- मासीदुरुञ्जिरा सुपोमा सिन्धुर्यदेनामभिप्रसुवन्ति नद्यः सिन्धुः स्यन्दनादाप आमोस्तासामेपा भवति ॥ ५ (२६)। गङ्गे यमुने"-इति (० सं०८, ३, ६, ५)। हे 'मन्दवृधे!'-'गङ्गे !' (१), 'यमुने!' (२), 'सरस्वति!! (३) शुतुद्धि ! (४) यूयम् 'इमम्' 'मे' मम 'स्तोमम्' 'सत्रन' "आसेच. ध्वम्" । 'परुष्ण्या' (२) सह 'मरुवृधे 'आजीकीये !' (६) त्वमपि 'असिकन्या' (७) 'वितस्तया' (८) सुपोमया' (e) च सह 'माटणु ह' आभिमुग्न्येन स्थित्या शृणुहि-“इति समस्तार्थ" । एयं सर्वत्र पूर्व समस्ताों वस्य इत्युपप्रदर्शनार्थम् ॥ "अयेकपदनिरुक्तम्” ।-गङ्गा, गमनात्” सा हि विशिष्टं स्थानं गच्छति, गमयति घा प्राणिनो विशिष्टं स्थानमिति गङ्गा (१)। “यमुना, प्रयुषती गच्छति' प्रकर्षण मिश्रयत्यन्यामि. नदीमि. स्वान्युदकानि गच्छति । “प्रवियुतं गच्छतीति पा" स्तिमितमिय तरङ्गच्छति (२) । "सरस्वती” सर इत्युदफनाम" तन् कस्लान् ? सत्तः स गती-इत्यस्य, तेन सरसा विशिष्टेन "तद्वती" विज्ञापने हि राजसूये सारम्बतीनामपाममिरेकार्थवादः -“घराणस्य या अमिपिच्यमानम्येन्द्रिय पोय्यमपाक्रमात्, तम् प्रेधामयन्, भृगुम्तृतीयमभयायन्तीयं सरम्यतो तृतीयं प्रापिश. दिति (३) १ "शुतुदो-शुदाविणी-क्षिपदापिणी । क्षिपनाम | अथपा माशु शिममसी "तुष" विद्वेष फेलनिन् शु-पति ·६४०३पा०ख०] * देवतं काण्डम् * "ओषधयः" --इति, एतत् पदम् । ताः पुनः एता: “ओषद् धयन्ति" यत् किञ्चिदोषत् शरीरे दहद् रोगजातं भवति, क्षयादि, तदेता भत्ताः सत्यो धयन्ति, पित्रन्ति, नाशयन्ति। तदेवम् ओपतेः पूर्वपदम्, धयतेरुत्तरपदम् , कर्तरि कारके। “ओषति एना धयन्ति --इति पा” ओषति किम्मिश्चिदुदरादावङ्ग एना धयन्ति पियन्ति प्राणिनो दाहोपशमनाय, तावेव धातू कर्मणि कारके। “दोष धयन्तोति वा” यः कश्चिदुपजायते दोपो पाता. दिकृतः शरीरे, तमेता धयन्तीति। दोपशब्दात् पूर्वपदम् , धय- नेरेवोत्तरपदम् , कर्त्तर्येव कारके॥ "तासाम्” ओपधीनाम् “एपा" ऋक् “भवति"-- ॥ ६ (२७) । ओपधीः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुग। मनै नु वभ्र णामहं शतं धामानि सप्त च ॥ या ओपधयः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रीणि युगानि पुरा मन्ये नु तबभ्र णामहं वध्रुवर्णानां हरणानां भरणानामिति वा । शतं धामानि सप्त च । धामानि प्रयाणि भवन्ति स्थानानि नामानि जन्मानीति जन्मान्यत्राभिप्रेतानि सप्तशतं पुरुषस्य मर्मणां तेष्वना दधतीति वा रात्रिर्व्याख्याता तस्या एपा भवति ॥ ७ (२८)॥ "या ओषधीः पूर्वा जाताः"--इति (ऋ० सं० ८,५,६,१)। ओषधिसूक्ते प्रथमेव । अग्निवयने क्षेत्रमनेन मन्त्रेण ग्राम्यार- या

·દરર
निरुक्तम् .
[उत्तरपट्कम्
अभवत् । “पूर्वम् आसीत् उरुचिरा' नाम सा, उरुजलेत्यर्थः ।
“विप्रापणाद् चा" उदकानां विपाट (८)। “सुपोमासिन्धुः ।
सा कस्मात् ? यत् एनाम्” “अभिप्रसुवन्ति अभिगच्छन्ति अन्याः
प्रभूताः “नद्यः" । "सिन्धुः" कस्मात् ? "स्यन्दनात्" सा
द्यविच्छेदेन विशेषतः स्यन्दत इति ॥ (E)|
"आपः”-इति, एतत् पदम् । ताः पुनरेताः “आप्नोते."
सर्वमाभिराप्यमिति ॥
“तासाम् एषा भवति"-॥ ५ (२६)।
आपोहिष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन । महे
रणाय चक्षसे ॥ आपो हि स्थः सुखभुवस्ता नोऽन्नाय
धत्त महते च नो रणाय रमणीयाय च दर्शनायौपधय
ओपद्धयन्तीति चौपत्येना धयन्तीति वा दोपं धयन्तीति
वा
तासामेपा भवति ॥ ६ (२७)॥
"आपो हि ठा"-इति (ऋ० सं०७, ६, ५, १)। सिन्धु
द्वीपस्थापम् । हे 'आप.' आपयित्र्यः ! 'स्थ.' 'मयोभुवः' मयो.
भावयित्र्यश्च, "मुसभुवः" मुसभापयिभ्यः, याः ताः यूयं 'नः'
अस्माकम् ऊर्जे “अनाय" यथा घयमन्नं लप्स्याम, भोजनाय
व नः 'दधातन' धारयत अनुगृहीध्यम् । किन, 'महेरणाय'
"महते च नो रणाय रमणीयाय” 'चक्षसे' दर्शनाय, श्रुतिस्मृत्यु:
दितसम्यग्दर्शना भूत्या अग्नप्रयोगे यथा पत्तेपहि, तथा जुपध्यं
यूपम् । इत्येतदाशास्महे ॥

·अ० ३पा० ख०] * देवतं काण्डम् * "ओषधयः" इति, एतत् पदम्। ताः पुनः एताः ओषद् धयन्ति यत् किञ्चिदोपत् शरीरे दह रोगजातं भवति, क्षयादि, तदेता अत्ताः सत्यो धयन्ति, पियन्ति, नाशयन्ति। तदेवम् ओपतेः पूर्वपदम्, धयतेरुत्तरपदम् , कर्तरि कारके। “ओषति एना धयन्ति:-इति पा" ओपति किस्मिंश्चिदुदरादाबने एना धयन्ति पियन्ति प्राणिनो दाहोपशमनाय, तावेव धातू कर्मणि कारके। “दोष धयन्तोति चा" यः कश्चिदुपजायते दोषो पाता- दिकृतः शरीरे, तमेता धयन्तीति। दोपशब्दात् पूर्वपदम्, धय- नेरेवोत्तरपदम्, कर्त्तव्येव कारके॥ "तासाम्” ओषधीनाम् “एषा" ऋक् “भवति"-॥ ६ (२७) । या ओपधीः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुग। मन नु वभ्रणामहं शतं धामानि सप्त च ॥ या ओषधयः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रीणि युगानि पुरा मन्ये नु तद्बभ्र णामहं वभ्र वर्णानां हरणानां भरणानामिति वा । शतं धामानि सप्त च । धामानि याणि भवन्ति स्थानानि नामानि जन्मानीति जन्मान्यत्राभिप्रेतानि सप्तशतं युरुपस्य मर्मणां तेवेना दधतीति वा रात्रिर्व्याख्याता तस्या एपा भवति ॥ ७.(२८) “या ओषधीः पूर्वा जाताः” इति (ऋ० सं० ८,५,६,१)। ओषधिसूक्के प्रथमैय। अग्निचयने क्षेत्रमनेन. मन्त्रण ग्राम्यार- - ·: [उत्तरषट्कम ® निरुतम् , प्याभिरूप्यते। 'या' एताः “ओषधयः” 'पूर्वा.' प्रथमा 'जाता'। कुतः? 'देवेभ्यः' न तावद् देवा उत्पद्यन्ते, अर्थता एच पूर्वमुत्पद्यन्ते। कियति काले ? 'त्रियुगं पुरा' कलिद्वापर त्रेताभ्यः पूर्वम्, आदिकल्पे, आये कृतयुगे, देवानामपि ह्यनमन. 'पेक्ष्य जीयनहेतुस्थितिर्नास्तीति पूर्वमन्नमुन्पद्यते पश्चाद् देवा इति । कि तासाम् ? इति, “मने नु “यभू णामहं शतं धामानि सप्त च। तासाम् 'अहं' 'यभ्रूणां बभ्रुवर्णानाम्" ओपधयः स्वभावतः सर्वा एव पच्यमाना वभ्रवर्णाः कपिलाः सम्पद्यन्ते । 'मन' जाने 'शतं धामानि, सप्त च' सप्ताधिक शतमहं सां यथावजाने। अथयां यभ्रूणामिति वर्णव्यापत्न्या “हरणानाम् - इति. ता हि क्षुदादि हरन्ति । “भरणानाम्-इति चा" भय॑स्ताः सर्वम्य भूतप्रामस्य पा । ओषधयः प्रथमा जाताः “देवे. भ्यस्त्रीणि युगानि पुरा मन्ये” तद् चणामहं यभ्रवर्णानां हर- णानामिति घा। 'शतं घामानि सप्त च' व्याप्यातमेतत् । “धामानि त्रयाणि भवन्ति, -स्थानानि, नामानि, जन्मानि" इति, इह तु “जन्मानि अभिप्रेतानि । एतस्मिन् मन्ने अभिप्रेताः, अथवा “सप्तशतं पुरुषस्य मर्मणाम्, तेपु एना दयति-इति पा” अस्मिन् पक्षे धामानि स्थानानि ॥ *रात्रिः"-इति, पनन् पदम्। तन् पुनरभिधानतोऽभिधेय. सच घ्याख्यातम्.- रातेदनकर्मणः" इति ।। "तस्याः" "ए" स्तुतिः "मपति"-॥ ७ (२८)। सप्तशतम् ओषधिजातयः

·1
६०३पा० ख०]
* दैवतं काण्डम् -
आ रात्रि पार्थिव रजः पितुरप्रायि धामभिः । दिवः
सदांसि वृहना वितिष्ठम आ त्वेषं वर्तते तमः ॥ आपू-
पुरस्त्वंगत्रि पार्थिवं रजः स्थानमध्यमस्य दिवः सदांसि
हती महती वितिष्ठम आवर्त्तते त्वेषं तमो रजोऽरण्या-
न्यरण्यस्य पन्यरण्यमपार्ण ग्रामादरमणं भवतीति वा तस्या
एपा भवति ।। ८ (२६)॥
"भा रात्रि पार्थिवं रज" - इति । कुशिकस्यार्पम्, राध्या
घा। हे 'रात्रि!' या त्वम् “आपूपुर" 'पार्थिवं रज' पृथि-
पीलोकम् आपूरयसि। कि केवलमेतदेव ? न, इत्युच्यते,-
'पितु. धामभि ' "मध्यमस्य स्थान " सह, सहान्तरिक्षण, तदणि
ह्यापूर्य्यसे तमसा। किमेतावदेव ? न, इत्युच्यते, किन्तर्हि ?
'दिव.' धुलाकस्यापि यानि सदासि' सदनानि, येषु हि धुलो-
कवासिन सदनेषु स्थानेषु, सीदन्ति तान्यपि। 'वृहती' महती।
यस्मात् त्वम् तस्माद् दूरेऽपि वर्तमाना 'वितिष्ठसे' विष्टभ्य
तिष्ठसि । न केवलं विष्टभ्यय तिष्ठसि, किन्तर्हि ? आपूर्य
युलोकमपि तत्पूरपातिशिष्ट 'तम' 'त्वेष' महत् पुनरिममेव
लोक प्रति आवर्त्तते यस्याः तव, सा त्वमस्माकं सर्वदा शिवा
भव । इत्येतदाशास्महे ॥
"भरण्याना"-इति, एतत् पदम्। सा पुनः अरण्यस्य
पत्नी" पालायत्रा देवता।
अथ अरण्यं कस्मात् ? “अरण्यम् -

·+ - निरुकम् * [उत्तरपट्कम् अपाणं ग्रामात्" तद्धि ग्रोमादपार्णमपगतं भवति, “ गती- इत्यस्य । “अरमणं भवति-इति वा” रमेः प्रतिषेधपूर्वस्य, न घरण्ये रतिर्भवति॥ "तस्याः एपा भवति स्तुतिः-1८ (२६) । अरण्यान्यरण्यान्यसौ या ग्रेव नश्यसि। कथा ग्राम न पृच्छसि न त्वा भीरिख विन्दती ३ ॥ अरण्यानीत्ये- नामामन्त्रयते यासापरण्यानि वनानि पराचीव नश्यसि कथं ग्रामं न पृच्छसि न त्वा भीविन्दतीवेतीवः परिभयार्थे वा श्रद्धा श्रद्धानात्तस्या एपा भवति ॥ ६ (३०) । "अरण्यान्यरण्यानि”–इति (ऋ० सं० ८, ८,४,१)। ऐर- म्मदस्य देवमुनेरापम् । सम्बुद्धायेकवचनं पूर्वम्, द्वितीयावहु- पवनमुत्तरम् । उतपन्नदिड्मोहो मन्चक अरण्ये भीतोऽरण्या- धिदेवतामरण्यानी प्रवीति, अहं तावदेतस्मिनरण्ये निरमणे भीत , कथं त्वं न विभेपि? इति । भीषयमाण इव । -हे 'यर- पयानि' कथ त्वम् 'अरण्यानि' "यनानि" प्रति केवल 'प्रेव' "पराचीव पराड्मुखीय अनावर्त्तमाना 'नश्यसि ? 'असी'. असाविति दृश्यमाना इव। यतो प्रीमि-“कथा ग्रास न पृच्छसि न त्या मोरिय चिन्दतो ३ । अथ "चा इयः परिम याय न त्वमीपदपि विमेपोति परिरोपदर्थ । तद्यथा परि. मधुरं पर्याप्तमिति ॥ ॥ - ·. - T०३पा० १०ख०] * देतं काण्डम् - "श्रद्धा"--इति, एनत् पदम् । अत्र “श्रत्"-इति सत्य नाम पूर्वपदम्, तत् सत्यमस्यां धीयत इति श्रद्धा, धर्मार्थकाम मोक्षेषु अविपर्ययेणघमेतदिति या बुद्धिस्त्पद्यते, तदधिदेवतामा- चाख्या श्रद्धेत्युच्यते । सा पुनः आग्नेय सर्व प्रकाशमिति 'अग्निरेव ॥ "तस्या एषा भवति" स्तुतिः-॥ ६ (३०)। श्रद्धयाग्निः समिद्ध्यते श्रद्धया हुयते हविः । श्रद्धां भगस्य मूर्द्धनि वचसा वेदयाममि ॥ श्रद्धयाग्निः साधु समिद्ध्यते श्रद्धया हविः साधु हूयते श्रद्धां भगस्य भाग- धेयस्य मूर्द्धनि प्रधानाङ्ग वचनेनावेदयामः पृथिवी व्याख्याता तस्या एषा भवति ॥ १० (३१)॥ "श्रद्धयाग्नि. समिद्ध्यते”-इति (ऋसं० ८,८,६१)। श्रद्धायाः कामायन्या आपम् । य एव 'अग्निः' 'श्रद्धया' उपेतः, श्रद्धयैवास्तिक्यबुद्धिमालम्ब्य 'समिद्ध्यते' कर्मणि, स एच “साधु" शोभनं समिद्यने, इतरो हि समिद्धोऽप्यसमिद्ध एय, अश्रद्धासमिद्धाग्निकर्मण फलाभावात् । एवमेव “श्रद्धया हयते हुवि." यदेव श्रद्धया हयते हविः, तदेव “साधु हयते" अन्य- स्याफलत्वात्, उक्तश-'नाथ्रधानाय हविर्जुपन्ति देवाः" - इति । एवं चेत् - श्रद्धां भगस्य मूर्द्धनि घवसा चेदयामसि । 'भगस्य "भागधेयम्य" धर्मस्य 'मूर्द्धनि' "प्रधानाङ्गे" मूर्द्धा शिरः,

·* निरुकम् * : [उत्तरपट्कम्।
प्रधानमिदमङ्गधर्मस्य या श्रद्धा; तदभावे धर्माभावात्। अपि च
'ववसा' एव “यचनेन" एव मन्त्रगतेन-"अश्रद्धामन्ते दधाच्छ्रद्धा
सत्ये प्रजापतिः" - इत्यनेनैव तदुद्घाट्य शिरःप्रकाशम् 'वेदया-
मसि' "आवेदयामः" आघोषयामो नाश्रंद्धधानस्य धर्म इति ॥
"पृथिवी" "व्याख्याता” “अथ चे दर्शनेन पृथु.” इत्यत्र !
"तस्या एषा भवति"--॥ १०
(३॥
।
स्योना पृथिवि भवानृक्षरा निवेशनी। यच्छा
शर्म सप्रथः ॥ सुखा नः पृथिवि भवानृक्षग निवेशन्वृक्षः
कण्टक ऋच्छतेः कण्टकः कन्तपो या कृन्ततेर्वा करते
स्याद्गतिकर्मण उद्गततमो भवति यच्छ नः शर्म यच्छन्तु
शरणं सर्वतः पृथ्या व्याख्याता तस्या एपा भवति
॥११ (३२)॥
"स्योना पृथिवि भव"--इति (ऋ० स. १,२, ६ ५, या
या० सं० ३५. २१)। मेधातियेरार्पम् । हिरण्यनाशप्रायश्चिः
तेष्टयां भौमस्येककपालस्य पुरोऽनुवाकया। हे 'पृथिवि !'
'स्योना' "सुखा" त्यमस्माकं भव'। कथम् ? "अनुक्षरा निये.
शनी'। 'अनुक्षरा' निष्कण्टका, 'निवेशना' निवासयोग्या।
निविष्टानाशास्माकं यन्छ' दे.हे शर्म' सुप्पम् 'समय: "सर्यतः
पृयु" विस्तार्णमिति ॥

·M
अ० ३पा० १२ख०] 0 दैवतं काण्डम् ,
"नरक्षर.-फण्टक"."ऋच्छते.”|-"कण्टकः"--"कं तपः
वा” “इन्तते वा” “कण्टने. पा स्यात् गतिकर्मण, उद्गततमो
भवति” । कमह तापयामीति एवमर्थमुद्गत , कण्टक । कण्टतेर्वा,
स घ गततमो भवति वृक्षात् ॥
“अपवा" "व्याख्याता” । “यदेनया विद्धोऽपवीयते, व्याधिर्वा
भय चा" इत्यत्र व्याख्या
"तस्या एषा भवति"-॥ ११ (३२)॥
अमीपाश्चित्तं प्रतिलोभयन्तो गृहाणामान्यप्वे परेहि ।
अभिप्रहि निर्दह हुत्सुशोकैरन्धेनामित्रास्तमसा सचन्ताम् ॥
अमीपां चित्तानि प्रज्ञानानि प्रतिलोभयमाना गृहाणा-
गान्यवे परेशभिप्रेहि निर्दहपां हृदयानि शोफैरन्धनामित्रा-
स्तममा संसेव्यन्तामग्नाय्यग्नेः पनी तस्या एपा भाति
॥ १२ (३३) ॥
"अमीपा वित्तम्" इति (३० स० ८, ५,२३, ६। य० या.
स०१७,४४।
सा० स० उ० आ०६, ३, ५,१ । अथ० स०३,
२, ५)। अप्रतिरथस्यार्पम् । हे 'अप्पे ' 'अमीपाम्'' असच्छणा
"चित्तम्' “चित्तानि” मनासि 'प्रतिलोभयन्ती' “प्रतिलोभयमाना"
प्रत्येक लोभयन्ती 'गृहाण अङ्गानि' सर्वगात्राणि आविश, त्वयेते
आविष्टसर्वगात्रा साध्यसिन उत्पननेपथव सामूढा अप्रतिपक्षा
सन्तु । 'परहि' परागच्छ एतान् । अपि च पावच प्रत्यवस्थिता-

·निरुक्तम् , [उत्तरपट्कम् स्तावदेक क्षिप्रम् 'अभिप्रेहि'। अमिप्रगत्य व 'निर्दह' “एपाम्" 'हत्' "हृदयानि' 'सुशोकः । त्वया एते निर्दग्धहृदयाः 'अमित्राः' अस्सदमित्राः “अन्धेन तमसा" 'सवन्ताम्' “संसेव्यन्ताम्"।- इत्येतदाशास्महे ॥ "अग्नायो “अग्नेः पत्नीः” ॥ "तस्या एपा भवति"--॥ १२ (३३) । इहेन्द्राणीमुपह्वये वरुणानी स्वस्तये। अग्नायीं सोम- पीतये । इति सा निगदव्याख्याता ॥ १३ (३४) । इति नवमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ६, ३॥ “इहेन्द्राणीमुपह्वये"-इति (ऋ० सं० १, २, ६, २) । "इति सा निगदयाल्याता" ! 'इह' कर्मणि अग्नायीम्' 'उपह्वये 'सोमपीतये' मोमपानाय, आत्मनश्च स्वस्तये 'इन्द्राणीम् अपि च 'वरुणानीम्'। असाधारण्येनेन्द्राणीश्च धरणानाञ्च, अग्नायीञ्च इह कर्मणि उपहये मोमपानाय म्वस्तये च, इत्येवं सति "तस्या एका भवति" - इति भाष्यकारवचन नोपपद्यते, सोमपानसम्बन्धात् मध्यमा ? इति चेत्, नैतत्, अग्निरपि हि सोमपानसम्बन्धे उक्तः, - “सोमं पिय मन्दसानो गणनिभिः (ऋ० सं०४, ३, २५, 4)"-इति, तलादुपपद्यत इति ॥ १३ (३४) ॥ इति ऋज्वर्यायां निरुकवृत्ती चतुर्दशाध्यायस्य (नघमा- ध्यायस्य) तृतीयः पादः ॥ ६,३॥

·चतुर्थः पादः। अर्थातोऽष्टो द्वन्द्वान्युलूखलमुसले उलूखलं व्याख्यातं मुसलं मुहुः सरन्तयोरेपा भवति ॥ १(३५) ॥ “अथातोप्टो द्वन्द्वानि”-इति, अश्वादः पूर्वस्माद् पूर्गात् विलक्षणोऽयमपरो द्वन्द्ववर्ग इति पृथगधिकारपचनम् । अथात:- शब्दाबुक्ताौँ । अष्टावित्यनिर्देशतोऽपि सिद्धेऽष्टत्वनियमार्थमष्ट- ग्रहणम् । “उपासानता” “देव्या होतारा” इति द्वन्द्वदर्शनात् अयुक्तमिति चेत् ? न, तयोराप्रीत्वसामान्येन तत्र प्रथम समाना- तत्वात् , इह च पुन समानाने द्विरुक्ततादोपप्रसङ्गः। मित्रावरु. णादीनामपि द्वन्द्वसामान्यादिह प्रसङ्ग इति चेत् ? न, तेपा पृथ- गपि स्तुत्युपपत्ते । एवं सति उलूखलमुसलयो द्यावापृथियोश्चेह समानानस्याप्रसङ्ग, केयलयो स्तुत्युपपत्ते. १ मुसलस्य दिवश्च पृथक्स्तुत्यभावात, मित्रावरुणादीनान्तु सर्वेपा पृथक् स्तुतय सन्ति, तस्मादसमानानम् । अश्विनोरिह द्वन्द्वसामान्यात् प्राप्त- मिति चेत् ? न, उप प्रभृतीनामुषस कालमध्ये तेपाञ्च समा. मानेनेहातिसङ्करप्रसङ्गात्। शुनासोरयो स्थानान्यत्वात् इहास. माम्नानम् इति चेत् ? न, द्वन्द्वसामान्यात्, पृथियर्थत्वाच, सम्भोगाभिप्रायेण च तत्स्तुतेः-"तेनेमामुपसिञ्चतम्” इति । द्यावापृथियोः प्रथमं समानानं देवताभावादिह प्राप्तमिति चेत् ?

·३४४
(उत्तरपट्कम्
पर्वतानामुपस्थादुपस्थानादुगत्यो कामयमाने अये इव
* निरुक्तम् *
द्यावा नः पृथिवी इमं सिश्रमद्य दिविस्पृशम्। यज्ञ
दे॒वेषु यच्छताम् ॥ द्यावापृथिव्यौ न इमं माधनमद्य दिवि-
स्पृशं यज्ञ देवेषु नियच्छतां विपाट्च्छुतुद्र यौ व्याख्याते
तयोरपा भवति ॥ ४ (३८)॥
"द्यायो नः पृथिवी” इति (ऋ० सं० २, ८, १०, ५)।
'द्यावापृथिची' “द्यावापृथिव्यो” 'नः' अस्माकम् 'सिधम्'
"साधनम्" 'इम' 'यज्ञ' सोऽयमस्मान साधयति, 'अद्य' एतम्मिन्
अहनि घर्तमानं 'दिविस्पृश' द्यां यः स्पृशति पूरयति, तमेवड्गुणं
या देवेषु यच्छताम्' “नियच्छताम्" देवेभ्यो दत्तम् । इत्येत
दाशास्महे ।।
"द्यावापृथियो न इमं साधनमद्य दिविस्पृशं या देवेषु
नियच्छताम् । गतार्थमेतत् ॥
"विपाट्छुतुया" "व्याख्याते” “विपाट् विपाटनाद्वा"-
इत्यत्र विपाट व्यारयाता, “शुतुट्टी-शुद्रापिणी” इत्यत्र शुतुही,
"तद् यद् द्विवदुपरिटात् तद् व्यायास्यामः” इति एतत् ॥
"तयोः" "एषा" स्तुतिः “भवति"--|| ४ (३८५
पर्व तानामुशती उपस्थादश्व इव पिपिते हाममाने।
गावे व शुभ्र मातरां रिहाण विपाटछुतुद्री पर्यमा जवेते ॥
"-
ग्र
.
4

·६४५ ०४पा० ५०] *देवतं काण्डम् * विमुक्त इति या विषण्णे इति वा हाममाने हासति स्पर्धायां हर्पमाणे वा गावाविव शुभ्र शोभने मातगे मंरिहाणे विपाट्छुत्तुद्र यो पयसा प्रजवेत आली अर्तन्यौ वारण्यौ वारिषण्यौ या तयोरेपा भवति ।। ५ (३६) ॥ . “प्र पर्वतानाम्” इति (ऋ. सं० ३, २, १२, १)। विश्वा. मित्रो ब्रवीति । ये चैते "चिपाछुतुयो" 'पयसा' उदकेन पूर्ण'प्रजयेते' प्रकृष्टेन जवेन गच्छतः 'पर्वतानाम्' उपस्थात् “उप- स्थानात्" निर्भरात्, मेघानां घा। 'उशता' 'उशत्यो “कामय- माने" परस्परं समागमम्, समुद्रं वा। कथं प्रजयेते ? 'अश्वे • इच' 'विशिते' “विमुक्त” मन्दुरातः, "विषण्णे इति पा” विभागेनै- कस्मिन् मुक्त, कस्मिंश्चिद् युक्ते युगादौ था। 'हासमाने' स्पर्द्ध- माने, परस्परेण हर्षमाणे घा हृप्यमाणे चा विपाट्छुतुद्रयो। 'गावा इय' “गावो इच" 'शुभ्रे' “शोभने" कल्याण्यो। 'मातरा' "मातरौ" "सं" 'रिहाणे' घत्समेकं प्रलेढुमिच्छन्त्यौ। य एच. मेते प्रजचेते, ते अस्माकं गाधे भवत । इत्येतदाशास्महे । "पर्वतानामुपस्था 10-०पयसा प्रमयते"। उत्तोऽस्यार्थः। "आनी" धनु-प्रान्ते। ते कस्मात् ' “अनन्यौ घा” ऋते. र्धातोर्गत्यर्थस्य, गमयतस्ते इघून्, “अरण्यो वा” अरणाही, "अरिपण्यो वा हन्त्र्यो पा॥ “तयोः एपा भवति" -

·૪૨
* निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम्
न, दिवः पृथिव्यायतनत्वाभावात्-द्वन्द्वप्रसङ्गन चेह दिवः
समानानात् । “द्यावापृथिव्यौ ३१" "शुनासीरी ३४"--इति
देवतामपेक्ष्य इन्द्रमध्ये प्रथमागामित्वस्यावचने उलूपलमुसलयो.
द्रव्यत्वात् प्रथमं समानानम् , तयोः पृथिव्यायतनत्वम्य निरुप.
चारप्रसिद्धः, प्रचुरत्वाच्च द्वन्द्वयोः । तयो. "उत्पलं व्याख्यातम्"
"उस्करम”-इत्येवमादिना, "मुसलं =मुहुःसरम्”। मुसलं
कस्मात् ? तद्धि मुहुर्मुहुः सरति व्रीह्यादिपु ॥
“तयोः एपो भवति” स्तुतिः-॥ १ (३५) ॥
-
आयजी: बाजमातमा ता ह्यु १' चा विजर्भूतः । हरी
इबान्धामि वमता ॥ आयष्टव्ये अन्नानां सम्भक्ततमे ते
ह्य च्चविहियेते हरी इवान्नानि भुजाने हवि ने हविषा-
निधाने तयोरेपा भवति ॥ २ (३६) ॥
"ओयजी वाजसातमा - इति (ऋ० सं० १, २, ६६, २)।
आभिमुरयेन मर्यादया वा “यष्टव्ये" पूज्ये, 'चाजसातमे “अन्नानां
सम्भनतमे” 'उया पिजर्भूतः' “उच्चयिहियेने" उलूपलमुच्छ्रोयते
च, अवहननाय मुसलमुद्यम्यते, एतदुच्चैविहरणम् । ते एते
नित्यम् अस्माकं गृहे 'हरा' अभ्यो 'इय' ।
नित्यमविच्छेदेन ।
'अन्यामि' "अन्नानि" 'यप्सत' "भुनाने" संसारकत्वेन स्याताम्।
इत्येतदाशास्महे ॥

·६४३ - अ०४पा० ३ख०] * दैवतं काण्डम् * "आयटव्ये अन्नानां सम्भक्ततमे ते हा च्चैचिहियेते हरी इवा- नानि भुञाने"। गतार्यमेतत् ॥ "हविर्भाने" ="हविणं निधाने" सोमास्तयोनिधीयन्ते ।। "तयोः एषा भवति" ॥ २ (३६)। आ वामुपस्थमगुहा देवाः मीदन्तु यज्ञियाः । डहाद्य मोमपीतये ॥ आमीदन्तु वामुपस्थ उपस्थाने यज्ञिया देवा यज्ञमम्पादिन इहाद्य मोमपानाय द्यावापृथिव्यौ व्याख्याते तयोरेपा भवति ॥ ३ (३७) ॥ "आ धामुपस्थमहा" इति (ऋ० सं० २, ८, २०, ६)। गृत्समदुस्यार्णम् ! “याया न' पृथिवी"-इति च । हविर्भान- प्रवर्तने विनियोगः। ' हे 'हविर्भाने !' 'अद्रुहा' अद्रोग्धन्ये युवामुच्येथे । यत्र युवामुपगम्य स्थिते तत् 'याम्' 'उपस्थ' उपस्थाने 'यज्ञिया.' “यसम्पादिन.” 'देवा' 'इह' एतस्मिन् कर्मणि 'अद्य' उपगम्य 'सीदन्तु' निषोदन्तु 'सोमपीतये' “सोमः पानाय” :-इत्येतदाशास्महे ॥ "आसीदन्तु चामुपस्थ उपस्थाने यज्ञिया देवा यज्ञसम्पादिन इहाद्य सोमपानाय” । घर्णितमेतत् ।। "द्यावापृथिव्यो” "व्याख्याते”। द्योश्च पृथिवी च इत्येते . पदे व्याख्याते। "तयो" "एपा" स्तुति "भवति"-३ (३७) ।।

·६४४
.
* निरुक्तम् *
[उत्तरषटकम्
द्याना नः पृथिवी इमं मिश्रमद्य टिविस्पृशम् । यज्ञ
देवेषु यच्छताम् ॥ द्यावापृथिव्यौ न इमं माधनमद्य दिवि-
स्पृशं यज्ञ देवेषु नियच्छतां विपाट्च्छुतुद्र यो व्याख्याते
तयोरेपा भवति ॥ ४ (३८)॥
"द्याधा न पृथिवी”-इति (ऋ० स० २, ८, १०, ५)।
'द्यावापृथिवी' “द्यावापृथिव्यो” 'न' अस्माकम् 'सिध्रम्'
"साधनम्” 'इम' 'यज्ञ' सोऽयमस्मान् साधयति, 'अद्य' एतस्मिन्
अहनि वर्तमान 'दिविस्पृश' द्या य स्पृशति पूरयति, तमेवड्गुण
या देवेषु यच्छताम्' “नियच्छताम्" देवेभ्यो दत्तम् । इत्येत
दाशास्महे ।।
“द्यावापृथियो न इम साधनमद्य दिविस्पृश यक्ष देवेषु
नियच्छताम्"। गतार्थमेतत् ।।
"विपाछुतुया" "व्यारयाते" "विपाट् विपाटनाद्वा"-
इत्यत्र विपाट् व्याख्याता, “शुतुद्री-शुद्राविणी” इत्यन शुतुट्टी,
"तद यद् द्विवदुपरिणत् तह व्यायास्याम "-इति एतत् ॥
"तयो" "ए" स्तुति "भवति"- ४ (३८ ।
प्र पर्व तानामुशती उपस्थाददवे न पिपिते हार्ममाने।
गा र शुभ्र मातरा रिहाणे विपातुद्री पयमा जवेते ॥
पर्वतानामुपम्यादुपस्थानाशत्यो पामयमाने अग्ने डर
-
-

·६४५ ०४पा०५ख०] * देवतं काण्डम् * विमुक्त इति वा विषण्णे इति वा हासमाने हामति स्पर्धायां हर्पमाणे वा गावाविव शुभ्र शोभने मातरौ संरिहाणे विपाट्छुतुद्र यौ पयसा प्रजवेत आली अर्त्तन्यौ वारण्यौ धारिपण्यो वा तयोरेपा भवति ॥ ५ (३६) ॥ "प्र पर्वतानाम्” इति (ऋ० सं० ३, २, १२, १)। विश्वा- मित्रो ब्रवीति । ये चैते “विपाछुतुयो” 'पयसा' उदकेन पूर्ण 'प्रजयेते' प्रकृप्टेन जयेन गच्छत. 'पर्वतानाम्' उपस्थात् स्थानात्" निर्भरात्, मेधानां धा। 'उशतो' 'उशत्यो “कामय- माने” परस्परं समागमम्, समुद्र वा। कथं प्रजोते ? 'अश्वे । इच' 'विशिते' "विमुक्ते” मन्दुरातः, “विषण्णे इति घा” विभागेन. कस्मिन् मुक्त, कस्मिंश्चिद् युक्ते युगादी वा। 'हासमाने' स्पर्द्ध- माने, परस्परेण हर्षमाणे चा हृष्यमाणे चा विपाछुतुदयो । 'गाचा इच' “गावी इव" 'शुभ्र “शोभने” कल्यायो । 'मातरा' "मातरी" “सं" 'रिहाणे' घत्समेकं प्रलेढुमिच्छन्त्यो। य एच- मेते प्रजवेते, ते अस्माकं गाधे भवत । इत्येतदाशास्महे ॥ "पर्वतानामुपस्था~पयसा प्रजवेते"। उक्तोऽस्यार्थ.॥ "आनी धनु'प्रान्ते। ते कस्मात् ? “अतन्यो पा" ऋते. तिर्गत्यर्थस्य, गमयतस्ते इपून्, “भरण्यौ चा" अरणाही, “भरिपण्यौ घा” हन्त्र्यो या॥ "तयोः एषा भवति" '--॥५(३६)॥ १ ·४८ * [उत्तरपट्कम् * निरुकम् देवी जोप्ट्री वसुधीती ययोरन्याधा द्वपीमि यूयम- दन्यापक्षद्वसु वार्याणि यजमानाय वसुवने वसुधेयस्य चीतां यज । देवी जोप्ट्री देव्या जोपयियों वसुधीती वसुधान्यी ययोरन्यायानि दुपांस्यवयावयत्यानहत्यन्या वसूनि बननीयानि यजमानाय वसुवननाय च वसुधानाय च चीतां पिवेतां कामयेतां वा यजेति सम्प्रेपो देवी ऊर्जा- हुती देव्या ऊर्जावान्यौ द्यावापृथिव्याविति चाहोरात्रे इति वा शस्यञ्च समा चेति कात्थक्यस्तयोरेप मम्प्रेपी भवति ॥ ६ (४२)॥

·६४६ ॥ ३०४पा० १०ख०] * देवतं काण्डम् * -"इति सम्प्रेष.” ॥ "देव्यो जोपयित्र्यौ-यजेति सम्प्रेष.” । ऊर्जाहुती": '="देथ्यो ऊर्जाहुत्यो"। "द्यावापृथिव्यौ इति वा, अहोरात्रे इति घा, शस्यं च समा व एतस्यार्थउक्तः ॥ "देवी इति कात्थक्यः"। "तयोः एपः सप्रेपः भवति"-॥ ६ (४२)॥ देवी ऊर्जाहुती इपमूर्जमन्यायक्षत् सग्धिं सपीतिमन्या नवेन पूर्व दयमानाः स्याम पुराणेन नवं तामूर्जमूर्जाहुती ऊर्जयमाने अधातां वसुवने वसुधेयस्य चीतां यज । देवी ऊर्जाहुती देव्या ऊर्जाहवान्यावन्नञ्च रसञ्चारहत्यावह- त्यन्या सहजग्धिञ्च सहपीतिञ्चान्या नवेन पूर्व दयमानाः स्याम पुराणेन नवं तामूर्जमूर्जाहुती ऊर्जयमाने अधातां वसुवननाय च वसुधानाय च वीतां पिबेतां कामयेतां या यजेति मम्मेपो यजेति सम्प्रपः ॥१० (४३)। इति नरमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ६, ४ ॥ "देवी ऊर्जाहुती"-इति (य० घा० सं० २८, १६)। “देव्या ऊर्जाहान्यो ऊर्जस्य अन्नस्य निष्पादयित्र्यो" द्यावापृथियो अर्जाहान्याधुच्येते। 'इपम् ऊर्जम् आपक्षन्' "अन्न च” अन्नादि- "रसंच" नीहापसेवनं क्षीरादिकज्ञ, 'सजन्,ि' एका उपनामि. तस्यान्नम्य "सहपीतिम्” अन्या “सहनग्धिम्” सहमोजनं ।

·६४८ उत्तरपट्कम * निरुकम् * देवी जोप्ट्री वसुधीती ययोरन्याघा होपामि यूयव- दन्यायक्षद्वसु वार्याणि यजमानाय वसुवने यसुधेयस्य वीतां यज । देवी जोप्ट्री देव्या जोपयिन्यो वसुधीती वसुधान्यौ ययोरन्यायानि ढपांस्यवयावयत्यावहत्यन्या वसूनि वननीयानि यजमानाय वसुवननाय च वसुधानाय च वीतां पिवेतां कामयेतां वा यजेति सम्प्रेपो देवी ऊर्जा- हुती देव्या ऊर्जावान्यौ द्यावापृथिव्याविति वाहोरात्रे इति वा शस्यञ्च समा चेति कात्यक्यस्तयोरेप मम्प्रेपो भवति ॥ ६ (४२)॥

·४६ मा ४पा० १०ख०] * देवतं काण्डम् * --"इति सम्प्रेष.” ॥ "देव्यो जोपयित्र्यो -यजेति सम्प्रेष." । एतस्यार्थउक्तः ॥ "देवी ऊर्जाहुती"="देव्यो ऊर्जाहुत्यो"। "द्यावापृथिव्यौ इति वा, अहोरात्रे इति वा, शस्यं च समा च इति कात्थक्य."। "तयोः एपः सपः भवति"-18 (४२)॥ देवी ऊर्जाहुती इपमूर्जमन्यावक्षत सम्धिं सपीतिमन्या नबेन पूर्व दयमानाः स्याम पुराणेन नवं तामूर्जमूर्जाहुती ऊर्जयमाने अधातां वसुवने वसुधेयस्य पीतां यज । देवी ऊजीहुती देव्या ऊर्जावान्यान्नञ्च रसञ्चारहत्यारह- त्यन्या महजग्धिश्च सहपीतिञ्चान्या नवेन पूर्व दयमानाः म्याम पुराणेन नवं तामूर्जमूर्जाहुती ऊर्जयमाने अधातां यमुवननाय च वसुधानाय च वीतां पिबेतां कामयेनां या यजेति मम्प्रपो यजेति सम्पः ॥१० (४३)। इति नवमाध्यायस्य चतुर्थः पाठः “देवी ऊर्जाती"--इति (य घा० सं० २८. १६)। “देव्यों अजाहान्यो ऊर्जस्य अन्नस्य निष्पादयियों" धावापृथियो ऊर्जाहान्यायुच्येने। 'इपम् ऊर्जम् आपक्षन्' “भन्न च" अनादि- *रसंच" योद्यापसेचनं क्षीरादिकञ्च, 'सजन्धि एफा उपनामि. तस्यानस्य "सदपीतिम्" अन्या "मद्दग्धिम्” सदमोजन ·६४9 - - . शुनासोरानिमा वाचं जुपेयां यद्दिवि चक्रथुः पयः । तेनेमांमुपसिञ्चतम् ॥ इति सा निगदव्यास्याता देयी जोष्टी देव्यौ जोपयियौ द्यावापृथिव्यापिति याहोरा चेति कात्थक्यस्तयोरेप मम्प्रेपो आदित्य सरणात्" स हि नित्यं सरति गच्छति ॥ च इति कात्यस्य." शस्य मोहादि, समेति सपन्सर ॥ ०४पा. ७ख०] देवत काण्डम् सीरावित्यत्र, स हि क्षिप्रमेत्यप्रतिवध्यमानोऽन्तरिक्षे । “सीर = “तयो एपा भवति"--॥६ (४०)॥ इति वा शस्यञ्च ममा भाति ।। ७ (४१)॥ चा० स० १२, ६६। मेवेथाम् । चनथु पय स्मदागासेविता तम्यान्नस्य "शुनासीराविमाम्”-इति (० स०, ३, ८, ६, ७। य० अथ० स० ३, १७, ७)। 'इति मा निगदव्याख्याता”। वामदेवस्यार्पम्। शुनासीये विनियोग । है शुनासीरौ ।" युयां 'घाचम् मा', स्तुतिलक्षणां 'जुपेथाम्' कथ च पुनरासेपिनेय युवाभ्या स्यात् ? "यद् विचि । 'यत्' 'दिपि' यु लोके 'चनथ, समग्थ युवाम 'पय ' उदकम् । 'नेन 'इमा' पृथिवीम् उपसिञ्चतम् । एवमगेना. युघाभ्या भविष्यतीति । “देवी जोष्टी"-"देयौ जोपयियों" सर्वस्य तर्पयित्र्यो । 'के पुनस्ने ? इति। “चावापृथियो" "श्रदीरात्रे पा" "गम्य . " सहगो भपति"-11 ८ (४३)॥

·* निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् देवी जोष्ट्री वसुधीती ययोरन्याघा द्वोपामि ययव- दन्यावक्षद्वसु वा-णि यजमानाय वसुवने वसुधेयस्य वीतां यज || देवी जोष्ट्री देव्यौ जोपयिन्यौ वसुधीती चसुधान्यौ ययोरन्याधानि द्वापास्यवयावयत्यावहत्यन्या यसनि बननीयानि यजमानाय वसुवननाय च वसुधानाय च वीतां पित्रेतां कामयेतां वा यजेति सम्प्रेपो देवी ऊर्जा- हुती देव्या ऊर्जाहान्यौ द्यावापृथिव्याविति वाहोरात्रे इति वा शस्यञ्च समा चेति कात्थक्यस्तयोरेप मम्प्रेपो भवति ॥ ६ (४२) ।। "देवी जोष्ट्री"-इति ( य० पा० सं० २८, १५)। 'देवी. जोधी' “देव्या जोपयियो” “घमुधीती-घसुधान्यो" घसूनां निधानभूते, 'ययोः' देव्यो. अन्या एका 'अघा' “अघानि" 'द्वेषांसि' इन्ति यान्यप्रियाण्यम्मा तानि “यूयवत्" "अययायः यति" अयमिश्रयति नाशयत्यम्मत्तः । 'अन्या' पुनः 'आवक्षत' "शायदति” । 'चमु पार्याणि' “यजमानाय पननीयानि (धरणी- यानि) घमूनि 'यमुपने पसुधेयस्य' "चमुवननाय" च सभ्भ जनाय, “पसुधानाय" पनुविशिष्टस्य निधानाय च। ते देव्यों जोपयित्र्यो 'अस्य' पदाज्यस्य स्वमंशंपीताम्' "पिता, काम- येतांपा"। मैनापरणो प्रीति,-हे दात ! स्यम् एते 'यज्ञ' ·६४ ६० ४पा० १०ख०] * देवतं काण्डम् * -"इति सम्नैप,* ॥ “देव्यो जोपयित्र्याँयजेति सम्प्रेप.” । एतस्यार्थउक्तः ॥ "देवी ऊर्जाहुती"="देयो ऊर्जाहुत्यो"। "द्यावापृथिव्यों इति घा, अहोरात्रे इति घा, शम्यं च समा च इति कात्थक्य"॥ "तयोः एषः सम्प्रेपः भवति"--॥ ६ (४२)। देवी ऊर्जाहती इपमूर्जमन्यावक्षत् सन्धिं सपीतिमन्या नवेन पूर्व दयमानाः स्याम पुराणन नवं तामूर्जमूर्जाहुती ऊर्जयमाने अधातां वसुवने वसुधेयस्य वीतां यज ॥ देवी ऊर्जाहुती देव्या ऊर्जावान्यावन्नञ्च रसञ्चारहत्यारह- त्यन्या महजग्धिञ्च सहपीतिञ्चान्या नवेन पूर्व दयमानाः स्याम पुराणेन नवं तामूर्जमर्जाहुती ऊर्जयमाने अधातां वसुवननाय च यमुधानाय च वीतां पियेतां कामयेतां या यजति मनपी यजेति सम्पः ॥१० (४३)। इति नरमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ६, ४ ॥ "ट्रेवी ऊर्जासुसी -इति (य० पा० सं० २८. १६) । “देव्यों ऊर्जाहान्यो" ऊर्जन्य अनस्य निष्पादयियो" द्यावापृथियो ऊर्जाहान्यागुच्यने । 'इपम् ऊर्जम् मापक्षन्' “अन्न च" भन्नादि. "रसंग" ग्रीधापमेननं क्षीगदिफश, 'सजग्धि' एका उपनामि. सम्पासम्य “सदपीतिम्” भन्या “मदनग्धिम्" सहमोजनं + .

·१४८ * निरुक्तम् * उत्तरपट्कमा देवी जोप्ट्री वसुधीती ययोरन्यावा ढपामि ययव- दन्यावक्षद्वसु वार्याणि यजमानाय वसुवने वसुधेयस्य वीतां यज । देवी जोप्ट्री देव्या जोपयिन्यौ वसुधीती वसुधान्यौ ययोरन्यायानि द्वपांस्यवयावयत्यावहत्यन्या वसूनि वननीयानि यजमानाय वसुवननाय च वसुधानाय च वीतां पियेतां कामयेतां वा यजेति सम्प्रेपो देवी ऊर्जा- हुती देव्या ऊर्जावान्यौ द्यावापृथिव्याविति चाहोरात्रे इति या शस्यञ्च समा चेति कात्थक्यस्तयोरेप मम्प्रेपो भवति ॥ ६ (४२)॥ "देवो जोष्टी"--इति ( य० पा० सं० २८, १५)। 'देवी. जोष्ठी' "देव्या जोपयिन्याँ” “पमुधीती =पसुधान्याँ" घसूनां निधानभूते, 'ययोः' देव्योः अन्या एका 'अधा' "अंधानि" 'देषामि' इन्ति यान्यप्रियाण्यम्माकं तानि “यूययत्" "अययायः यति" अयमिश्रपति नाशयत्यम्मत्त । 'अन्या' पुन: 'भावक्षन' "यावदति” । 'पनु पार्याणि' "यजमानाय धननीयानि (परणी- यानि) घमूनि" 'यमुपर्ने' पमुयस्य' “घमुवननाय" च सम्भः जनाप, “पसुधानाय” धनुपिशिष्टम्य निधानाय च । ते देच्या जोपवित्र्यो 'भस्य पदास्यस्य म्यमंशं पीताम्' "पियेता, काम- रोगांपा"। मंशापरणो प्रीति,- दात ! स्यम् एते 'यज्ञ' ·२०अ०१पा० ख० ॐ दैवतं काण्डम् * ३२ आपो हिष्ठा या ओपधीरागत्यरण्यानिश्रद्धयानिः स्योना- ३४ ३५ मीपाश्चित्तमिहेन्द्राण्यथात आयज्यायांद्यावानःप्रपर्वतानान्त आचरन्तीशुनासीरी देवीजाष्ट्रीदेवी ऊर्जाहुती त्रिचत्वा- रिंशत् ।) इति निरुक्तं (उत्तरपट्के) नवमोऽध्यायः ॥६॥ अथ दशमाध्ययास्य प्रथमः पादः। ॐ अथातो मध्यस्थाना देवतास्तासां वायुः प्रथमा- गामी भवति वायुतितेर्वा स्याद्गतिकर्मण एतेरति स्थौलाष्ठीविग्नर्थको वकारस्तस्यैपा भवति ॥ १॥ व्याख्यातानि पृथिवीरथानदेवतापदानि, अधुना समानाया- नुस्मेणैव मध्यमस्थानंदेवतापदानि निर्वतयानि, तदर्थमिदमार- भ्यने,-"अथाता मध्यस्थाना देवता."-इति । अथशब्दो विशेषाधिकारार्थ.। अंत शन्द आनन्तार्थ.1 मध्यं रथान- मेतासामिति मध्यस्थानाः देवताः, बाय्याद्या. 'वक्ष्यन्ते'-इति ·६५० [उत्तरपट्कम् * निरुक्तम् बन्धुभिरिति 'आवक्षत्' "आवहति” आभिमुख्येन यथा याधुभिः सह भुञ्जीमहि तथा करोतु । तथा च तत् वहनमस्तु, यथा 'नवेन' 'पूर्वम्' पुराणं "दयमानाः" रक्षन्तः 'स्याम' 'पुराणेन 'नवम्' पुराणेन नवं धान्यं दयमानाः स्याम । तामेवंलक्षणम् 'ऊर्जम्' 'ऊर्जाहुती' “ऊर्जयमाने" वलवती ऊर्जतां च कुर्वाणे 'अधाताम्' दत्ताम् । 'वसुवने' “यसुवननाय च" 'वसुधेयम्य' “वसुधानाय च" 'चोताम्' "पियेतां कामयेतां चा" ।। 'यज्ञ'-"इति सम्प्रेषः" इति ॥ ॥१० (४३) । इति निरुक्तवृत्तौ चतुर्दशाध्यायम्य (नवमाध्यायस्य) चतुर्थः पादः ॥ ६, ४॥ जम्यूमार्गाश्रमवासिनो भगवदुर्गाचाय्यम्यस तो मृत्य- र्थायां निरक्तवृत्ती चतुर्दशोऽध्यायः नवमोऽध्यायः समाप्तः ॥ ॥ १ ४ (अथयान्यनोवोल्हामानोमित्रोकनिक्रवद्रयदर्मय- ६ है १२ न्सरमुपप्रबदनावेपामाप्र तेवदन्त्रमन्दान्यज्ञ मंयोगाबनस्पत उपचासयबहवीनामहिरिवरथेतिष्ठन धन्वनागावक्ष्यन्तीवेदा २० २३ मुपर्णमाजड्पन्तियचिद्धिपभान्यक्रन्दयन्निमन्तंपितुन्चिमम २४ ·६५३' २०७० १पा० २०] ७ देवतं काण्डम् । "वायुः" कस्मात् ? “पातेः” “वा गतिवन्धनयोः (भदा० प०)"-इत्यस्य, सततमसौ घाति गच्छति । “वेतेः पा स्याद् गतिकर्मणः” अनेकार्थो वेतिः, तस्य पा गत्यर्थस्य । एते:- इति स्थौलाप्ठोवि"। अस्मिन् पक्षे “अनर्थकः वफारः" । उप- जनमात्रम्, एत्यसौ इति वायुः ॥ "तस्य एपा भवति"- वायवायाहि दर्शतेमे सोमा अरङ्कृताः। तेषां पाहि श्रुधि हवम् ॥ वायवायाहि दर्शनीयेमे सोमा अरफ़्ता अलङ्कृतास्तेषां पिर शृणु नोह्वानमिति कमन्यं मध्यमा- देवमवक्ष्यत्तस्यैपापरा भवति ॥ २॥ "यायवायाहि दर्शत" इति (ऋ० सं० १, १, ३, १)। मधु- च्छन्दस आर्षम् । आध्वर्यवे वायव्योपस्थाने विनियोगः, वाहन्ये प्रउगे शस्त्रे शस्यते। हे 'वायो !' 'दर्शत' “दर्शनीय !" दर्शनाह ! त्वदर्थम् ‘इमें 'सोमा.' भस्माभिः 'अरङकृताः "अल. कृता.” पर्याप्ताः पातु संस्कृताः। स त्वमस्माकमिदम् 'हवम्' “आह्वानम्” 'ध्रुधि' “शृणु" ।' श्रूत्वा च तत् 'आयाहिं'। एत्य चतेषाम् एतेषां सोमानां यः स्वोंऽशस्तव तं पाहि' "पिव" इत्येतदाशास्महे ॥ धायोः सर्वस्थानतामपेक्ष्य विचारमागूर्य ततोऽवधारयति, -सर्वस्थानत्वेऽपि सति “कमन्यम्" इन्द्रात् “मध्यमात्" ·६५२ * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् चाक्यशेषः । देवता इति चहुवचनं भेदपक्षे, एकैच, नैरुक्तानां देवतात्रित्याभ्युपगमात् एतस्यैव मध्यमस्य पर्यायवचनान्येतानि घाय्यादीनि रोदस्यन्तानि गुणविशेषतो भवन्ति, यथैवोत्तमस्य ज्योतिपो दृश्यन्ते भगप्रभृतीनि ॥ "तासां वायुः प्रथमागामी भवति"। नन्विन्द्र इति मध्य मस्य स्थानस्य मुख्यमभिधानम् तत् प्रथमसमानातव्यमोसीत् ? न, मध्यमस्य चर्पकर्मोपलक्षणत्वात्, वर्षकर्मणि च वायोरधि- कारः प्रथमः स्यात्। कथम् । इति । वाय्वात्मनैव हि मध्यम', ऊर्जान्मासात् परतः सार्वदिक्कमुदकमुपसंहरन्नोपधियनस्पतिजला शयेभ्यः उदकमन्तरिक्षलोकस्य गर्भमुपचिनोति, स मासाष्टकेन सम्भृतोदकगो विपक्कः प्रावृपंप्राप्य प्रसवाय प्रकल्पते। तदु- क्तम्-“चान्ति पर्णशुपो वातास्ततः पर्णमुचोऽपरे । तत पर्ण- रहो पान्ति ततो देव. प्रवर्षति ॥” इति । तदेवं धर्यकर्मप्रारम्भे वाय्यात्मनैव मध्यमो व्याप्रियत इति युक्तं घाय्यभिधानमिह प्रथम समानातमिति। इतश्च युक्तं यदुच्यते “तासां घायुः प्रथमा गामी भवति"-इति, म एप सम्भृतोदकगर्मो घायुर्विवृण्वन् मेघ जालेन नमः, मध्यमो घरण , सम्पद्यते ततो रुदत् रुदः, तत इरां ददत् इन्द्रः, ततो रसान् प्रार्जयत् पर्जन्यः । एवमादिमध्यमस्य जगदनुग्रहाय वर्षप्रदानसिद्धये गुणापजनक्रम । अनयेय गुणो पजनक्रमानुपूळ घायु १, घरण २, रद्रः ३, पर्जन्यः ४-हत्ये- चमाया समाम्नाये देवतानामानुपूयीं। तदेतम् स्फुटं घुस्थाने गुणान्तरोपजनानुपून्यं ज्योतिर्मण्डलस्य सवितृप्रभृतिषु ॥

·१०अ०१पा० ४ख 8 दैवतं काण्डम् * ६५५ किमस्साकं ते कुर्वन्तु ! इति। "अभिश्रव सृज्यन्तो पहेयुः”। "ऋजुगामिनः" भूत्वा 'श्रव' "अन्नम्" सोमाख्यमेतदम्मद्यज्ञ यत्। 'नूवित्' "नवं च पुराणं च” तत्पानाय एवमिन्द्रमभि- चहेयुः। 'नु' क्षिप्रम् यथा “अस्य" 'वायो.' इन्द्रस्य इदम् 'अमृ- तम्' एप सोमभक्षः न “विदस्येत्' । अघिदस्तेऽनुपक्षीणे एत- स्मिन् सोमभक्षेऽभिवहेयु । इत्येतदाशास्महे ॥ “श्रवः"-*इति” एतत् “अन्ननाम" तद्धि सर्वत्र "श्रूयते" “नूचित्” इति नवपुराणामिधायको निपाती। नवम्, यः सोमो गृहीत्वा तत्कालमेव हूयते। पुराणं पुन', य., प्रात सवने गृहीत्वा माध्यन्दिने सपने हयते, तृतीयसपने घा, तद्यथा-अति. प्राहा ध्रुवश्च ॥ एवमेतस्मिन् मन्त्रे पेन्द्रसूक्तमध्यपातित्यात् इन्द्रप्रधाने यद् घाय्यमिधानम् , तत् “नघण्टुकम्" इन्द्रस्यैव विशेषणार्थ व्या. नमात्रम् ।-"इति एके" | "अपरे" पुन "उभयप्रधाना" इय- मृक् “इति” मन्यन्ते भेदपक्षवादिनः, तत् पुनरयुक्तम्, निष्केवल्ये विनियोगात्।। "वरुणं.” कस्मात् ? “वृणोतीति सत" स हि वियद् वृणोति मेघजालेन ॥ "तस्य एषा भवति" ॥३॥ नीचीनवारं वरुणः कवन्धं प्रससर्ज रोदसी अन्तरि- क्षम् । तेन विश्वस्य भुवनस्य राजा यवन्न वृष्टिव्यु नत्ति - ·६५४ * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् "एवम् अवक्ष्यत्” मन्त्रकृत् । सोमा परड्कृताः तेषां पिवइति प्रसिद्ध हि इन्द्रस्य मध्यमस्य सोमपानम् , तदर्थत्वात् सोम. संस्कारस्य, अप्रसाध्यमन्यस्य । तस्मादिन्द्र एव चायुः ।। “तम्य" इन्द्रस्य घायोः ऐन्द्र एव सूक्ते यस्यामिन्द्रस्य विशे पणत्वेन धायुशब्दः, तथा "एपा” “अपरा" ऋक् “भवति"-॥२॥ आमस्राणासः शवसानमछेन्द्र सुचक्र रथ्यासी अश्याः । अभिश्रव ऋज्यन्तो वहेयुर्नु चिन्नु वायोरमृतं विदस्येत् ॥ आममृवांमोऽभिवलायमानमिन्द्र कल्याणचक्रं रथे योगाय रथ्या अध्या रथस्य वोढार ऋज्यन्त ऋजुगामिनोऽन्नम- भिवहेयुर्नवञ्च पुराणञ्च श्रव इत्यन्ननाम श्रूयत इति मतो वायोश्चास्य भक्षो यथा न विदस्येदितीन्दप्रधानेत्येके नध- ण्टुकंवायुकर्मोभयप्रधानेत्यपरं वरुणो वृणोतीति सतस्त- स्यैपा भवति ॥ ३ ॥ "शासत्राणास" इति (ऋ० स० ४, ७, ६, १) भर- द्वाजण्यार्पम् । महाव्रते महदुक्थे शस्यने उत्तरे पक्षे । 'रथ्यास' "रथ्याः" 'अश्या.' 'मुचक्रे' "कल्याणच" "रथे" योगार्थम् 'इन्द्रं शवसानम् अच्छ' इन्द्रमभिवलायमानमधिकवलमात्मानं मन्यमानम्, 'मासस्राणास.''आससृास." नित्यमासर्पन्ति ये, तान् युक्त्वा रथेऽस्माकम् , भायाहि सोमपानाय यामिति । T ·६५७ २०१० पा० ५७०] * देवतं काण्डम् * कपन्य इति मेघ उच्यते। कस्मात् ? "कपनम् - उदकम्" कयतेर्गत्यर्थस्य "तदस्मिन्धीयते" इति कवन्धो मेघः । “उदक- मपि कवन्धमुच्यते । तत् कस्मात् ? अत्रोत्तरं पदं प्रथम निराह,–'यन्धिः" धातुः "अनिभृतत्वे' निभृतस्तायदचपला, तद्विपरीतार्थवावी यन्धिः कं च तापलं चेति कयन्धम्, सुखं चानवस्थायि चेत्यर्थः । "तस्य" वरुणस्य मध्यमत्वे “एषा" "अपरा” ऋक् "भवति"। सा पुनः किमर्थम् ? वर्णकर्म परुणाभिधानं च सूर्येऽपि इप्टम्, उत्तरस्यान्तु शब्दत एव "मध्यमः" परुण इति विशेपहेतुनीपपादयति-॥ ४ ॥ ॥ तमूषु समना गिरा पितॄणाञ्च मन्मभिः । नाभाकस्य प्रशस्तिभिर्यः सिन्धूनामुपोदये सप्तस्वसास मध्यमो नभन्ता- मन्यक समे ॥ तं स्वभिष्टौमि समानया गिरा गीत्या स्तुत्या पितृणाञ्च सननीयः स्तोमै भाकस्य प्रशस्तिभिर्मपिना- भाको बभूव य स्यन्दमानानामासामपामुपोदये सप्तस्वसार- मेनमाह धाग्भिः स मध्यम इति निरुच्यतेऽथप एव भवति । नभन्तामन्यके समे। मा भूवन्नन्यके सर्वे ये नो द्विपन्ति दुर्द्धियः पापधियः पापमङ्कल्पा रुद्रो रीतीति सतो रोख्यमाणो द्रवतीति वा रोदयतेर्वा यदरुत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्व- ·१५६ * निरुतम् * [उत्तरपट्कम् भूमं ॥ नीचीनद्वारं वरुणः कवन्धं मेघ कवनमुदकं भवति तदस्मिन्धीयत उदकमपि कान्धमुच्यते चन्धिरनिभृतत्वे कमनिभृतञ्च प्रसृजति द्यावापृथिव्यौ चान्तरिक्षञ्च मह- वेन तेन सर्पस्य भुवनस्य राजा यवमिव वृष्टियनति भूमि तस्यैपापरा भवति ॥ ४ ॥ - "नीचीनपारम्”--इति (ऋ० सं० ४, ४, ३, ३)। अत्रेरापम्। न्यक् अच्यते द्वारं यस्य, स भवति नोचीनद्वारः, अधोद्वार , तं "नोचीनद्वारम्" अधोविलं कृत्या 'कवन्ध' “मेघ” 'घरुण.' मध्यम । अतएय मेघसम्बन्धात् “कवनम् उदकम्” 'प्रससर्ज' "प्रसृजति" महत्त्येन, न ह्यमहानेतच्छक्नुयात् कर्तुम् । 'रोदसी अन्तरिक्षम् “द्यावापृथिव्यौ च अन्तरिक्षं च"। “महत्त्वेन, सर्वमापूरयिष्यनिव। ततःतेनअतिप्रभूतोदकेन यिसृष्टेन 'विश्वस्य भुवनस्य' भूनजातस्योदकस्य पा 'राजा' ईश्वरः 'यवं न' यघमिय, फश्चित् सत्कर्षी स्वत्पं 'पृश्या' व्युनत्ति' विविधमुनत्ति सदयति भूम' “भूमिम्" इत्स्नाम् यः। सोऽस्माकमिदं नाम करोतु ॥ अथ चैवमन्यथा योज्यम्। प्रसृजति द्यावापृथिव्यो च अन्तरिक्षं च प्रकोण सृजति उत्पादयति महत्त्वेन। यस्मायो. त्पादयति, तस्मात् स एव भुवनस्य राजा विश्वस्य भुवनस्य भूनजातस्य, नेन हेतुना तदनुग्रहाय नोवीनद्वारम् अधोविलं मेध कृत्या ययमिव वृष्टियुनत्ति भूमिमिति समान पूर्वेण ॥

·३ २००१पा० ख०] * देवतं काण्डम् * वैति,-"स किल पितरं प्रजापतिमिपुणा विध्यन्तुमनुशोचनरुदन् तद्रुद्रस्य दत्वम्। यदरोदीत् तद्रस्य रद्रत्वम्” -"इति, हारिदाविकम्" स एवार्थः, केवलन्तु शाखान्तरमन्यत्। एवं शाखान्तरेभ्योऽपि देवताभिधाननिर्वचनान्तराण्युपेक्ष्याणीत्युप- प्रदर्शनार्थम्। हारिद्रवो नाम मैत्रायणीयानां शाखाभेदः ॥ "तस्य एपा भवति"-॥५॥ हुमा रुद्राय स्थिरधन्वने गिरः क्षिप्रेपवे देवाय स्वधावने । अपाब्वहाय हसमानाय वेधसे तिम्मायुधाय भरता श्रृणोतु नः । इमा रुद्राय दृढधन्वने गिरः क्षिप्रषवे देवायान्नवतेऽपाढायान्नः i: सहमानाय विधात्रे तिग्मायुधाय भरत श्टणोतु नस्तिग्मन्तेजतेरुत्साहकर्मण आयुधमायोधना- तस्यैपापरा भवति ॥६॥ “डमा रद्राय" इति (ऋ० सं० ५,४, १३, १)। पसिष्ठ स्यार्यम् , उत्तरा च। मूलगवे विनियोगः। हे स्तोतार:! यूंयमुच्यध्वे,–'इमाः गिरः' स्तुतीः 'भरत' 'स्द्राय' किंलक्ष. णाय ? 'स्थिरधन्वने' "ढधनुषे, 'क्षिप्रेष' शीघ्रपचे 'देवाय' दानादिगुणयुक्ताय, 'स्वधाव्ने' स्वधायन्ते “अन्नयते" शीघ्रपवे 'अबाव्हाय' "अपाढाय" अनभिभूताय केनचित् “सहमानाय" नित्यमभिभवते शत्रून, 'वेधसे' "विधात्रे” 'तिग्मायुधाय ·६५८ निरुकम् , [उत्तरपट्कम मिति काठकं यदरोदीन्द्र द्रस्य रुद्रत्वमिति हारिद्रविक तस्यैषा भवति ॥ ५ ॥ "तम् पु समना” इति (ऋ० सं०६, ३, २६, १) नाभा- कस्यार्पम् । सु-इत्ये तस्योपसर्गस्य सम्बन्धि क्रियापदं नास्तीति "तं स्वभिष्टौमि”–इत्यभिपूर्व क्रियापदमध्याहियते,-सुप्ठतम- भिष्टोमि। केन ? “समना" तत् “समानया" तद्योग्यया, 'गिरा' “गीत्या =स्तुत्या” “पितॄणां च मन्ममि.” ये व पितॄणा मननीयाः मननार्हाः बहुमानाः स्तोमाः, तैश्वाहमभिष्टोमि। 'नामाकस्य प्रशस्तिभि.' याश्च मम नामाकस्य प्रशस्तयः स्तुतयः योग्या तं घरुणं प्रति, ताभिरभिपौमि। किंलक्षणः ? 'य.' घरुणः 'सिन्धूः नाम् उपोदये' "स्यन्दमानानाम्” “अपाम्" 'उपोदये' उपोद्गमे । अन्तरिक्षलोके वर्षस्य 'सप्तस्यसा' सम्पद्यते। मध्यमाभिः अश्या. द्याभिः सप्तभिः “घाग्भि.” 'स मध्यमः' - "इति" धरुणः “निरु. च्यते" शन्दत एवैतस्मिन्मन्ने। तदनुग्रहादस्माकं 'नभन्तामन्यके समें “मा भूचनन्यके सर्वे" अन्य एव अन्यके शप्रय', ने माभूयः नस्साकमिति॥ "द." फरमात्? "रौतीति सतः" स हि स्तनयित्नुशन्दं फरोति, “रोमयमाणो यति इति पा" शब्दं पुर्याणो मेघोदरस्थो द्रवतीति, "रोयनेः पा” शगुनसो रोदयति दुःसयति । णमपि चैतस्मिन्नर्थे भवति,-"यदरदत् तद्रस्य स्टत्यम्"- “इति" "काटकम्" फटाना प्रवचनम् । ऐतिहासिकरेतत् सम. ग्राम - ·१०० २पा० us देवते काण्डम् | तितृणां त्रीणि कर्माधिकारस्थानानि नियतानि भवन्ति, अतएयो- कमग्न्यधिफारे धुस्थानो भवति-इति। कथम् ? या चरति दिद्युत् ? 'क्ष्मया' पृथिव्या प्रीधादिभाषमुपगतपा, "तस्यां" पोह्यादिभावमुपगतायां पृथिव्यामनुप्रविश्य वरति अन्नपानसमु- भूता, तत्प्रभवत्यात् सर्यरोगाणाम्, तदुक्तम्,-"नमोऽस्तु स्टेभ्यो ये के च पृथिव्यां येषामन्नं घातो धर्पमिषयः" इति (य० पा० स० १६.६६)। तस्याः किम् ? दिद्युतः सानती प्रापिनtऽस्मान् परिणतु' 'परिवर्तयतु 'न.'। किमन्यदस्तु त्वत्तोऽस्माकम् ? “सहस्रं ते स्वपियात भेषजा" । हे 'स्वपियात' "स्वाप्तवचन!” यस्यचिदपि अनतिक्रमणीया! यानि तव 'सहस्र' 'भेपजा' "भैषज्यानि" यैर्वहुभिः बहुपकारम् भेपज करोपि भक्तानाम् तान्यस्मान् प्रति सन्तु । किञ्च, 'मा न.' मा अस्माकम् तोकेषु' “पुरेपु"तनयेषु" “पात्रेषु च" 'रीरिप.' हिसां नो मा प्रयुड्य।-इत्येतदाशास्महे ।। “दिद्युत्"--"युतेः पा” अचखण्डनार्थस्य (दि. ५०), “धने घा" दीप्त्यर्थस्य (भ्वा०प०) “विमापयन्तो चर- तीति था" हिंसन्ती चरतीति घा! "तोकम्” इति पुत्रः, स हि नित्यं पित्रा विनयता तुद्यते इदं कुर्चिदं मा कारिति । "तनयम्" - "तनोते.” पोत्रम्, तझ्यतितरां पितुः सकाशात् ततं भवति । सत्यप्ययत्यनामत्व इहाजामित्व विशेषः। पयमन्यत्रापि समानार्थानामेकवाक्ये विशेष उपेक्ष्य इति दर्शयति ।

·[उत्तरपट्कम् कम् ।- ॥ * निरुक्तम् * तीक्ष्णायुधाय, स च इमा गिर उच्यमानाः 'शृणोतु' 'नः' अस्मा - इत्येतदाशास्महे “सहमानाय"-इति बलकृतेः मध्यमः ॥ "तस्य एपा अपरा भवति"-सा पुनः किमर्थम् ? "विधा।" -इत्युक्तं पूर्वस्यामृचि तत्रैतत् भवति-किमसी विधत्ते ? इति, अतः परया निधोति-रक्षापिशाचानिति ॥६॥ या ते दिधु दवसृष्टा दिवस्परि मया चरति परि सा वृणक्त नः। महस्रं ते स्वपिवात भेषजा मा नस्तो- केषु तनयेषु रीरिपः ॥ या ते दिद्यु दवसृष्टा दिवस्परि दिवोऽधि दिद्य द् द्यतेो द्यु तेर्वा द्योततेर्वाक्ष्मया चरतिक्ष्मा पृथिवी तस्याञ्चरति तया चरति विक्षमापयन्ती चरतीति वा परिवृणक्तु नः सा सहस्रन्तं स्वाप्तवचन भैपज्यानि मा नस्त्वं पुत्रेषु च पौत्रेषु च रीरिपस्तोकं तुद्यतेस्तनयं तनोतेरग्निरपि रुद्र उच्यत तस्यैपा भवति ॥ ७ ॥ "या ते द्युिदयसृष्टा” इति ( ० सं० ५, ४, १३, ३)। हे भगवन् ! 'या' 'ते' तव 'दिद्युत्' आयुधम् , ज्वरातीसारादि- रोगाव्यम्, येन प्राणिनो हंसि । 'दिघस्परि' धुलोकादधि त्यया अवसृश' 'चरति'। सर्वच दि देवता घुस्थाना इति गम्यते, दिपस्परीति लिङ्गात्, फर्माधिकारस्थानानि तु विशिष्टानि-इति ·इन्तर्य - . २०१० १पा० सं०] देवतं काण्डम् . ६३ तमयं यजमानानां सम्पादयन् देवान् योधयति । 'तत् विविडि' तत् फुरु” 'विशेषिशे' मनुष्याय, 'यझियाय' यज्ञसम्पादिने जनाय, यत् त्वया यशे कर्तव्यम्, ततः तुभ्यं रुद्राय देवानां स्तोत्रे स मनुप्यः 'दृशोकम् “दर्शनीयम्" श्रयणीयम्, थ्रषणाहम् ध्यपगत- दोपं स्तोत्रमुचारयिष्यति ॥ “यो अग्नी रुद्रो यो अपस्य ओषधीधीरुध आविवेश। य इमा विश्वा भुवनानि चाक्ल पे तस्मै सुदाय नमो अस्त्वग्नये ॥” इति (अथ० सं० ७, ८७, १) । "इन्द्रः" फम्मात् ! "इरां द्रुणाति-इति पा" इराम् अन्न बोह्यादि, गुणाति विदारयति, इराशब्दात पूर्वपदम्. गुणातरुत्तर- ‘पदम, घर्षफ्लेदितमङ्करं घीज मिनत्ति. तमिन्द्रकारितम्, सोऽयम् "इरादारः सन् इन्द्रः" इति परोक्षणोच्यते, यथा "अग्रणीः सनग्निः' इति । विज्ञायते हि "परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्य. क्षद्विप."--इति। सर्यत्रैवं देवताभिधेयेप्यभिधानत पय हि देवता आत्मनस्तत्त्वमन्तीय व्यवधाय आत्मानमविदुषां परो. क्षीरुत्य नित्यं वर्त्तने, तां तु विद्वासस्तदभिधानव्युत्पत्तिद्वारेण विवृत्य देवेन चक्षषा मनसोपजातदिव्यदृष्टयो दृष्टया तादाव्यं प्रतिपद्यन्ने इति तदभिधानव्युत्पत्ती कृत्स्न पुरुषार्थ आहितः । इन्द्रश्च भूयिष्ठभाग प्राणदेवतानामुभयोरध्यात्माधिदेवतयोरिति तदभिधानमाचार्योऽतितरां निरचोवत् । “इरां ददाति--इति चा'। तदेव पूर्वपदम् , ददातिरुत्तरपदम्। यो घर्षद्वारेणासो इरामन्नं ददाति। सोऽयम् इरादः =इरादाता =इन्द्रः। “इरां दधाति-इति धा"। तदेव पूर्वपदम्, दधातेर्दानार्थस्य धार- ·. * निरुतम् * उत्तरपट्कम् “अग्नि अपि द. उच्यते"-इति । विचारानुस्मृतये सङ्कः रोपप्रदर्शनम् ॥ "तस्य "पा"भवति" अग्ने रुद्रस्य-१७ ॥ जराबोध तद्विविढिं विशेविशे यज्ञियाय ।। स्तोम रुद्राय दृशीकम् ।। जरा स्तुतिर्गरतेः स्तुतिकर्मणम्तां बोध- तथा बोधयित्तरिति वा तद्विविद्धि तत् कुरु मनुष्यस्य मनुष्यस्य यजनाय स्तोमं रुद्राय दर्शनीयमिन्द्र इरां दृणा- तीति वेरां ददातोति वेरां दधातीति वेगं दाम्यत इति धारयत इति वेन्दवे द्रवतीति वेन्दौ रमत इति वेधे भूतानीति या तानं प्राणः समन्ध स्तदिन्द्रस्पन्द्रत्त्व- मिति विज्ञायत इदं करणादित्याग्नयण इदं दर्शनादित्योप- मन्यव इदन्तेर्वेश्वर्यकर्मण इदञ्चूणां दारयिता वा द्राय-- पित्ता पादरयिता च यजनां तस्यका भवति ॥ ८ ॥ "जरा योध" इति। (० सं० १, २, २३, ५। सा सं: ० प्रा० १, १२, ५)। शुन शेपत्याभ प्रा न स्या पान्तम्-ति (१० सं० १०६ अनु० ४ ०)। एतस्मिन सूने मातरनुयाफे विनियोगः । येयं मया तप 'ज' स्नुतिर, व्यते, मगपन्नाने ! रद! तो त्वं 'योध' युध्यम्य । भाषा हे जरापोषितः! स हि जरणा स्तुत्या होहत्य पर्तमानोऽभिम ·"इरादारः सन् इन्द्रः" इति परोक्षेणोच्यते, यथा “अग्रणीः चित्य देयेन चक्षपा मनसोपजातदिव्यदृष्टयो दृष्ट चा तादाव्यं प्रतिपद्यन्ते इति तदभिधानव्युत्पत्ती कृत्स्न पुरुषार्थ आहितः । चा"। तदेव पूर्वपदम्, ददातिरुत्तरपदम्। यो घर्षद्वारेणासो १०० १पा० ८१०] ७ देवतं काण्डम् - तमयं यजमानानां सम्पादयन् देवान् योधयति । 'तत् विविडि' तत् कुर” 'विशेविशे' मनुष्याय, 'यशियाय' यशसम्पादिने जनाय, यत् त्वया यशे फर्त्तव्यम्, ततः तुभ्यं रद्राय देवानां स्तोत्रे स मनुष्यः 'दृशोकम् “दर्शनीयम्" श्रवणीयम्, श्रवणार्हम् व्यपगत- दोषं स्तोत्रमुचारयिष्यति ॥ "यो अग्नी रुद्रो यो अप्स्व न्तर्य ओपीवींध आयियेश। य हुमा विश्वा भुवनानि चाक्ल पे तस्मै रुद्राय नमो अस्त्याये । -इति (अथ० सं० ७, ८, १)। "इन्द्र” फस्मात् ? "इरां गुणाति--इति घा" इराम् अन्न मोह्यादि, गुणाति विदारयति, इराशब्दात पूर्वपदम्. Pणातेरुत्तर- पदम्, पर्पक्लेदितमङ्करं घीज भिनत्ति. तमिन्द्रकारितम्, सोऽयम् सनग्निः' इति । विज्ञायते हि "परोक्षप्रिया इच हि देवाः प्रत्य. क्षद्विप."--इति। सर्वत्रयं देवताभिधेयेष्वभिधानत एव हि देवता आत्मनस्तत्त्वमन्तीय व्यवधाय आत्मानमविदुषां परो. क्षीकृत्य नित्यं धर्तते, तां तु विद्वासस्तदभिधानव्युत्पत्तिद्वारेण चन्द्रश्च भूयिष्ठभाग प्राणदेवतानामुभपोरध्यात्माधिदेवतयोरिति तदभिधानमाचार्योऽतितरा निरवोवत् । “इरां ददाति--इति “रां इरामन्नं ददाति। सोऽयम् इरादः-इरादाता-इन्द्रः। दधाति-इति पा"। तदेव पूर्वपदम्, धातेर्दानार्थस्य धार.

·निरुक्तम् [उत्तरपटकम् णार्थस्य वा उत्तरपदम् । सोऽयम् इराधः = इराधारयिता = इन्द्रः। "डरां दारयति-इति वा"। तदेव पूर्वपदम्, दारयतेरुत्तरपदम् । सोऽयम् इरादारयिता=इन्द्रः। "इन्दवे द्रवति-इति पा" । इन्दुशब्दात् पूर्वपदम्, द्रवतेरुत्तरपदम्। इन्दुः सोमः, तं पातुमसौ द्रवति, द्रवतिर्गत्यर्थः, सोमपानार्थमसौ द्रवतीति। सोऽयम्. इन्द्रुद्रयः इन्द्रः। "इन्दी रमते- इति वा"। मोडत्ययं सोमे इतीन्द्रः । 'इन्धे भूतानि-इति वा” । “नि इन्धी दीप्ती"-इत्यस्य । भूतानि ह्यसावनोत्पत्त्याधिदेवस्थोऽध्यात्मस्थो चाऽभ्यवहारयन् विभज- मानश्च दीपपति द्युतिमन्तिकरोति। सोऽयम् इन्धः =इन्द्रः। “तत्" इदमपरमिन्द्रस्य इन्द्रत्वं ब्राह्मगे उच्यते।-"यदेन" मध्यतोऽ. यस्थित शरीरस्य “प्राणः” प्राणभावेन विष्टभ्येतरान् प्राणान् घागादीनितरप्राणवृत्तिमाहामाग्यसम्प्रदानेन यदहं विशिष्टोऽस्मि त्वं तद्विशिष्टोऽसोत्येयमादीना प्राणाधिदेवताः “समैन्धन्” सम. दीपयन् सन्तानार्थ “तदिन्द्रस्येन्द्रत्वमिति विज्ञायते" । इन्धे भूतानीति कर्तरि, प्राणैरेनं समेन्धतेति कर्मणि । “इदकरणात् -- इति मात्रयण.” । इद शब्दात् पूर्वपदम् , करोतेरुत्तरपदम् , इदमसी सर्वमफरोदिति । सोऽयम् “इदङ्करः इन्द्रः” । “इदन्द- र्शनात्-इति श्रीपमन्ययः”। इदं पूर्वपदम्, इशिरुत्तरपदम् , सर्चमत! सोयम् “इदन्दशी-इन्द्रः" । "न्दतेः पा ऐश्वर्यकर्मणः । इन्दः पूर्वपदम् , द्राययते : पा उत्तरपदम्। किमसी यति, दारयति धा"? द्रपतेः ·१०अ० १पा० ख०] * दैवतं काण्डम् * इति। “शत्रूणां दारयिता वा, दावयिता चा" । किमुक्कं भवति ? ईश्चरश्वासी द्राययिता शत्रूणाम्, अथवा ईश्वरश्वासी दारयिता च शणाम् , अथवा ईश्वरश्चासौ “आदरयित्ता च यज्यनाम्" आदरकर्ता यज्वनामुपरि॥ "तस्य एषा भवति"-॥ ८॥ I अदर्दरुत्समसृजोविखानि त्वमर्णवान् बदधानां अरमणाः। महान्तमिन्द्र पर्वतं वि यद्वः सृजो वि धारा अब दानवं हन् ।। अदृणा उत्समुत्स उत्सरणाद्वोत्सदना- द्वोत्स्यन्दनाद्वोनतेा व्यसृजोऽस्य खानि त्वमर्णवानर्णस्वत एतान्माध्यमिकान् संस्त्यायान् प्रावध्यमानानरम्णा रम्- णातिः संयमनकर्मा विमर्जनकर्मा वा महान्तमिन्द्र पर्वत मेध यव्यवृणोळसृजोऽस्य धारा अवहन्नेनं दानवं दान- कर्माणं तस्यैपापरा भवति ॥ ६ ॥ "अदर्दरुत्सम्”--इति (ऋ० सं० ४, १, ३२, १ । सा० सं. छ. आ० ४, १, ३, ३)। गातोरात्रेयस्यार्पम् । “उत्स" मेघः । स कस्मात् ' "उत्सदनाद् घा" उतपूर्वस्य सः, ऊर्द्धमसी सन्न इत्युत्स.। उतपूर्वस्य पा स्यन्दतेः, उपयंसायवस्थितः स्यन्द. तीत्युत्सः। उनत्तेः वा” "उन्दी क्लेदने (रु. ५०)"-इत्यस्य, क्लेदयत्यसौ। तम् “उत्सम्" मेघं हे भगवन् ! 'इन्द्रः' ! त्वम् ?

·पलरुति" इति, तदेतदिह रसानुप्रदानं वृत्रयधश्च दर्शितम्, यो जात एव प्रथमोमनस्त्रान् देवो देवान् ऋतुना मदा म जनाम इन्द्रः ॥ यो जायमान एवं प्रथमो मनस्वी सम्बन्धात् "विसर्जनकर्मा"। किञ्च, 'महान्तम्' योऽप्यतिमहान् 'वि यद्ध' "यद् व्यवृणोः" विवृत्रम् अपावृतोदकनिर्गमनद्वारम- पर्वतो मेघः, केनचिदप्यन्येनाशस्यो विवृतद्वारः कर्तुम् , तमपि करो.। विवृत्य च 'सृजः विधारा', "व्यराज धारा." त्वं उदक धारा. पुन पुन 'अवहन्' अयनन् 'दानवम्' उदकदातारं मेघम् । "तस्या" "एषा" अपरा “भवति"- सा पुनः किमर्थम् ? उत्तं हि "क्यास्य कर्म-रमानुपदानम्, वृत्रग्ध, याच कान निरुक्तम् उत्तरपट्कम् 'अदर्द, दारितवानसि त्वम्। दारयित्वा च जर्जरीकृत्य तस्य उत्सस्य 'असृजः' 'विपानि विलानि विवृतानि त्वमकरोः । उदकनिर्गमनद्वाराणि स त्वममुना प्रकारेण 'अर्णवान्' "अणे- 'स्वतः" अर्णसा उदकेन तद्वतः, "एतान् माध्ममिकान्" "संस्त्या यान्" मेघसवातान्, उदकभारेणातिगुरुणा “वाध्यमानान्" यथाकालम् 'अरम्याः' विसृष्टवानसि। “रमणातिर्धातु" “संयमनकर्मा" अन्यत्र, तद्यथा- सचितरो यन्त्रः पृथिवीमरम् पात्" (ऋ० स ८, ८, ७, १)। इत्यत्र, इह पुनर्मघविदारण- य एतदकापों त्वं स इदं नामाम्माक कुरुष्वेति ॥ यलरत्युपप्रदर्शनार्थमपर उदाहियते ॥ ६ ॥ पर्यभूपन् । यस्प शुष्माद्रोदसी अभ्यसेतां नृम्णस्य ।

·२०१० पा० १००] • टेपतं फाण्टम् . देवो देवान् ऋतुना कर्मणा पर्यभवत्र पर्यगृहाद पर्यरक्ष. दत्पक्रमादिति वा यम्प पलाद् पानापृथिव्यापप्यविभोतां नृम्णस्प महा बलस्प महाचैन स जनास इन्द्र इत्यूपेशा, र्थस्य प्रोतिर्मपत्याख्यानमंयुक्ता पर्जन्यस्पेरावन्तविपरीतस्य तर्पयिता जन्यः परो जेता वा जनयिता या प्रायिता या रमानां तस्यपा भवति ॥१०॥ जात एप प्रथमः” इति (ऋ० सं० २, ६, ७, १) । गृत्समदस्यायम्। एद्राय नमस्यते पुरोडाशः, तस्य याज्या। गृत्समदमिन्द्रयरमदानादन्द्र रूप विभ्रतमिन्द्रोऽयमिति मन्यमाना जिघांसमोऽसुराः फिल मरुद्गणः विनाटतोऽयमिदानीमेक शक्यो दन्तुमिति परियमिरे, स फिल भीतोऽनेन सूकेनेन्दं तुष्पाप,- आत्मानच ब्राह्मणं गरेभ्यः प्रतिवेदयश्चिकार ।- 'य' 'जातः एच' जातमात्र एघ 'प्रथमः' मुख्यः सर्वभूतानां प्रति मुख्यता सम्पेदे। “मनस्यी" च मेधावी अन्ये हि फालेन मुख्याः सम्पद्यन्ते मेधाविनश्च 1 "देवो देवान् फना पर्यभूः पत्” । सयपि देवत्वाविशारे इतरान् देवान्' 'ऋतुना' "कर्मणा" 'पर्यभूष' “पर्यग्रहात्” परिगृहीतवान् स्वामित्वेन, “पर्यर. क्षद्वा" मुख्यत्वात्, “अत्यकामत् पा” प्रभावेण। 'यस्य च 'शुष्मान्' शारीरात् “यलात्" रोदसी' “द्यावापृथियो अवि" 'अभ्यसेताम्' "अविभोताम्" । 'नृमणस्य मह्ना' “वलस्य" ·* निरुक्तम् * [उत्तरषट्कम् सेनालक्षणस्य "महत्त्वेन" अतिमहदसह्यमस्य बलमवश्यमयमावां सादयिष्यतीत्येवमतिमहत्यावेते द्यावापृथियावविभीतां यस्य शुष्मात् । 'जनासः।' हे असुरजनाः! 'सः इन्द्रः' नाहमिन्द्रः, ब्राह्मणोऽहम् तत् प्रसादादेवाप्ततद्रूप इति ॥ "ऋषेः दृष्टार्थस्य" अनुभूनेन्द्रमैत्रस्येन्द्रघयस्यस्य गृत्समदस्य इन्द्र प्रति “प्रोति." स्तुतिः "भवति” "आख्यानसंयुक्ता" आरूपानसम्बन्धात् । अतश्च दर्शयति मन्त्राणामेतिहासिकोऽप्यर्थ उपेक्षितव्योऽसावपि तेषां विषय इति । अथवा “दृष्टार्थस्य" -इति देवतार्थम्, स तत्वतो दृष्टवता भावितान्त:- करणस्य "प्रीतेः" अतिहर्षात् "आख्यानसंयुक्ता" अन्येभ्य कथन- संयुकेत्यर्थः॥ "पर्जन्यः" "तृपेराद्यन्तविपरीतस्य" । "तृप तृप्ती (दि०प०)" -इत्यस्य धातोः । स कथं भवति ? आद्यन्तविपर्यायेण । अतस्तमाद्यन्तविपर्यायं म्वयमेव दर्शयति,-"तर्पयिता" स एच भवति। किम् ऐकदेशिकः। न इत्युच्यते,-"जन्यः" सर्वजनपदतर्पयिता। अथवैधमन्यथा स्यात्,-"परो जेता पा" परः प्रष्टो जेता पर्जन्यः, परशदात् पूर्वपदम्, जयरत्तरपदम्। “परो जनयिता चा" प्रष्टो जनयिता, तदेव पूर्वपदम्, जनयतेपत्तर पदम् । "प्रार्जयिता पा" फस्य? "रसानाम्" प्रपूर्वस्यार्जयतेः पर्जन्यः, स हि रसान् प्रकटीकरोति । "तम्य एपा भवति"-१०॥

·२०१० १पा० १९ख०] * दैवतं काण्डम् * वि वृक्षानु हन्त्युत हन्ति रक्षसो विश्वं विभाय भुवन महारधात् । उतानागा ईपते पृष्ण्यावतो यत्पर्जन्यः स्तनयन् हन्ति दुष्कृतः ॥ विहन्ति वृक्षान् विहन्ति च रक्षांसि सर्वाणि चास्माद् भूतानि बिभ्यति महायधान्महान् ह्यस्य वधोऽप्यनपराधो भीतः पलायते वर्षकर्मरतो यत्प- जन्यः स्तनयन् हन्ति दुष्कृतः पापकृतो बृहस्पतिवृहतः पाता वा पालयिता वा तस्यैपा भवति ॥ ११ ॥ "वि वृक्षान् हन्ति"-इति (ऋ० सं०४, ४, २७, २)। अत्रे. रापम् । कारीऱ्या दिगुपस्थाने विनियोगः । “वहिन्ति वक्षान्" 'पर्जन्य ' अशनिपातै । कदा ? यदा तस्करा. दीन् अनाकालप्रभवान् 'दुष्कृत ' “पापकृत" घर्पण ओपधीरभि. निष्पादयन् 'स्तनयन्' 'हन्ति' उपशमयति, सुभिक्षं कुर्यन्, तदा। “विहन्ति च रक्षांसि" विविधं हन्ति क्रूरकर्मणः । "विश्वं विभाय' "सर्वाणि चास्माद्ध तानि बिभ्यति 'महावधोत्' पर्जन्यात् । कथम् ? “उता अनागा ईपते" एवं नाम महावधात् अस्मात् सर्वाणि भूतानि बिभ्यति, येन 'अनागा अपि' "अनपराधोऽपि" सन् सर्व एप “अस्मात्" "वर्षकर्मवत” स्तन यित्नुशब्दैरशनि मुञ्चत 'ईपते' "पलायते” मामय 'स्तनयन् हन्ति' इति मन्य. मान । सोऽयमेवमतिमहानुभायो भगवान् पर्जन्यः, स वर्षत्व. -स्माकमिति॥ वृक्षान् हन्ति' ·[उत्तरपट्कम् निरुक्तम् * "वृहस्पतिः" कस्मात् ? "वृहतः पाता था पालयिता वा" 'वृहतः' महतोऽस्य जगतः उदकस्य वा 'पाता' रक्षिता, 'पाल- यिता' अपि रक्षितैव, धात्वन्यत्वमर्थकत्वम् । "तस्य एषा भवति" ॥ ११ ॥ अश्नापिनद्धं मधु पयेपश्यन्मत्स्यं न दीन उदनि क्षियन्तम् । निष्टजभार चमसं न वृक्षाद् बृहस्पतिविर- वेणा विकृत्य ॥ अशनवता मेघेनापिनद्धं मधु पर्यपश्यन्म- तस्यमिव दीन उदके निवमन्तं निर्जहार तचमममित्र वृक्षाचममः कस्माचमन्त्यस्मिन्निति बृहस्पतिविरवेण शब्देन विकृत्य ब्रह्मणस्पति ह्मणः पाता या पालयिता वा तस्यपा भवति ॥ १२॥ "मश्नापिनद्धम्" इति (ऋ० स० ८, २, १८, २)। म्यस्याङ्गिरसस्यार्पम् । 'मश्ना' "अशनयता" व्यापनवता "मेधेन" 'अपिनद्धम्' आत्मनो मध्यमतिनोय नद्धं यदं विकृत व्यवहितमदू- श्यमन्यः, 'वृहस्पति.' 'मधु' उदकम् “पर्यापश्यत्" सतोऽपश्यत् । कथम् ? “मत्म्यं न दोन उदनि क्षियन्तम्"। 'मत्स्यम्' 'न' "व" 'दीने 'उदनि' "उदके" उपक्षीयमाणमाये 'क्षियन्तं' "निय सन्तम्" यथा मत्स्यायोऽल्पउदके जितमत्स्य परिपश्येच्छायो गृहीतुमयमिति, एवं पर्यापश्यत् । “निष्टजमार चमसं न वृक्षात्"। तय मधु दृष्ट्या 'निर्गमार' "निर्गहार" नित्यान, भया- ·१०अ०१पा० १३ख०] * देवतं काण्डम् * कथम् 'चमसं न वृक्षात्' यथा कश्चित् कुशलः शिल्पी वृक्षमध्यात् 'चमस यशपात्रं निरत् निष्पादयेत्, एवं निर्जहार बृहस्पतिः। अतएवोदकनिहरणात् मध्यमः। कथमसो निहार ? 'विरवेण विकृत्य' भीषणेन अतिमहतो रवेण 'शब्देन” सड्क्षोभ्य मेघम्, स्रस्तसर्वाङ्गसन्धिवन्धनं कृत्वा विक्लरम्, तत एवं विहलीभूतं । वित्य समन्ततो विशकलीन्य। एवं निहार मधुयो वृह- स्पति., सोऽस्माकमपीदं करोत्विति ॥ "चमस कस्मात् ?” योर्भक्षणार्थस्य, तत्र हि सोमश्चम्यते ।। "ब्राह्मणस्पतिः" कस्मात्? "ब्रह्मणः पाता वा पालयिता पा" ब्रह्म = अन्नम्, ऋगादि वा तस्योभपस्योप्यसो घर्पणीपधीरभिनि- पादयिता सम्पद्यते, धोभावे ह्येतदुभयमुत्सीदति ।। "तस्य एपा भवति" ॥ १२॥ अश्मास्यमवतं ब्रह्मणस्पतिर्मधु धारमभि यमोजसाट- णत् । तमेव विशे पपिरे पट शो बहु साकं सिप्तिचुरुव- ममुद्रिणम् ॥ अशनवन्नमास्यन्दनवन्तमवातितं ब्रह्मणस्पति- मधुधारमभि यमोजमा बलेनाभ्यणत् तमेव सवें पिबन्ति रश्मयः सूर्यदृशो यहवेनं सह सिञ्चन्त्युत्समुद्रिणमुदकव- . न्तम् ॥ १३ ॥ इत दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। १०, १ ॥

·९७२ , निरुतम् [उत्तरपट्कम् "अश्मास्यमवतम्" इति (१० सं० २, ७, १, ४)। गृत्स मदस्यार्पम्। अश्मशब्दात् "अशनवन्तम्" इति, आस्यशब्दात् "आस्यन्दनवन्तम्" इति भाष्यकारश्वकार, तथा सामर्थ्यमपेक्ष्य । किमुक्त भवति ? उदकव्यापन क्रियया तद्वन्तम्, आस्पन्दन क्रियया चोदकप्रक्षरण क्रियया तद्वन्तम् । 'अश्मास्यम्' मेघम् 'मधुधारम्' उदकं धारयितारं 'यम् 'ओजसा' “चलेन" "अभ्यतृणत्" अभ्य. हनत् 'ब्रह्मणस्पति' 'तम्' 'अवतम्' "अपातितम्" अवाड तितं भूमिम् उदकभावेन गतम्, पुनरादानकालमुदकस्य प्राप्य 'तम् एच' 'विश्व' “सर्वे" 'पपिरे' "पियन्ति” तदुदकमाददते । के पुनस्ते ? 'स्वर्द्वश' सूर्यस्य "रश्मय" स्वरिच ये दृश्यन्ते, ते' सूर्य्यसमानदर्शना , स्वर्भावेन वा सूर्य्यभावेन ये मण्डलीभूता दृश्यन्ते, ते पियन्ति, पुनश्चप्राप्य तदुत्सर्गकालं 'बहुसाकम्' 'घर' तत् उद्कम्, 'साकम्' सहभूता मण्डलात् अवाञ्च आमृत्य "एनम्" अन्तरिक्ष, 'उत्स' मेरम् 'उद्रणम्' 'उदकयन्तम्" पुर्वन्त 'सिञ्चति' । तञ्च पुनरेवं मेघ यो ब्रह्मणस्पति लोकानुग्रहाय प्रति- संवत्सरतृढि, सोऽम्माकमिदं नाम करोत्विति ॥ १३ ॥ इति ऋचाया निष्क्तवृत्ती चतुर्दशाध्यायस्य (दशमाध्यायस्य) प्रथम पादः ॥ १०,१॥

·द्वितीयः पादः ॥
क्षेत्रस्य पतिः क्षत्रं क्षियतेनिवासकर्मणस्तस्य पाता
वा पालयिता वा तस्यैपा भवति ॥ १ (१४) ॥
"क्षेत्रस्य पति." कस्मात् ? "क्षेत्रम्" तावत् "शियतेः निया.
सकर्मण." तदाश्रयेन हि प्रामे क्षियन्ति निवसन्ति कुटुम्बिनः ।
"तस्य पाता घा पालयिता पा” मध्यमः तत्कर्मोपपत्ती हि क्षेत्रस्य
क्षेत्रत्वसाफल्यम्, यदा हि मध्यमेन वृष्टं भवति, अथक्षेत्रं सफलं
भवति । विगृहीतमेव समाम्नातम्, निगमे तथा दृष्टत्वात् ॥
"तस्य एषा भवति"-
'-॥१११४)॥
क्षत्रस्य पतिना वयं हितेने जयामसि । गाम
पोपयिन्या स नो मृलातीशे ॥ क्षत्रस्य पतिना वयं
मुहितेने जयामो गाममं पुष्टं पोपयित चाहरति। म
नो मृलातीदशे। बलेन वा धनेन या मृलतिदनिर्मा
पूजाफा वा तस्यैपापरा भाति ।। २ (१५) ।
"क्षेत्रस्य पतिना पपम्" इति (ऋ० म० ३, ५, ६,१)।
पामराम् । क्षेत्रस्य पतये चरोः पुरोऽनुयाया। 'शेत्रस्य
पतिना' मुठ 'हिनेन' फेनविदाप्त न मिण इस संयुक्ताः सन्न
।
।

·६७४ * निरुतम् # [उत्तरपटकम् 'वयम्' “जयामः" गधाश्वादीनि धनानि पुष्टानि बलवन्ति पोष यितृणि पोषणाय समर्थानि उपनामितद्रव्याणां चास्माकं क्षेत्रस्य पतिना त्वत्प्रसादादेव तानि भोक्तुं शक्तिरस्तु। कथम् ? इति । आ-इत्यस्पोपसर्गस्य सम्बन्धि क्रियापदमध्याजहार भाष्यः कार: "आहर" - इति । कोऽर्थः? उपजातशक्तयो वयमेवमा. ज्ञापयन्तः परिवारकानिदमाहरतेति सर्वद्रयाणि यथाश धीमहि, तथा क्षेत्रस्य पतिरस्मान् मृडयतु। “मृलतिः दानकर्मा" । "ईदृशे” धनलाभाय भोगाय चास्मान् ददातु, धारयतु. नित्यं स्थिरान् करोतु । इत्येतदाशास्महे ॥ "तस्य एपा अपरा भवति"-सा पुनः किमर्थम् ? यस्य चरोः एषा पुरोऽनुवाक्या, तत्र ब्राह्मणं भवति, इयं वै क्षेत्र पृथिव्यस्यामदीनायां प्रतितिष्ठति" इति, यतः परया वर्षलिङ्गयो- पपादयति मध्यस्थानः क्षेत्रस्य पतिरिति, भक्तिमात्रं ब्राह्मण- मिति ॥२(१५)। क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमूर्मि धेनुरिव पयो अस्मासु मधुश्रुत घृतमिव सुपूतमृतस्य नः पतयो मूल- क्षेत्रस्य पते मधुमन्तभूमि धेनुरिख पयोऽ- स्मामु धुक्षेति मधुश्चुतं धृतमिवोदकं सुपूतमृतस्य नः पातारी वा पालयितारो वा मृलयन्तु मृलयतिरुपदया- कर्मा पूजाफर्मा वा तद्यत्ममान्यामृचि समानाभित्र्याहारं धुत्व। यन्तु ।।

·१७५ । २०अ० २पा० ३ख०] देवतं काण्डम् 9 भवति तज्जामि भवतीत्येकं मधु मन्तं मधुश्चुतमिति यथा यदेव समाने पादे समानाभिव्याहारं भवति तज्जामि भव- तीत्यपरं हिरण्यरूपः स हिरण्यसंगिति यथा यथा कथा च विशेपोजामि भवतीत्यपरं मण्डका इबोदकान् मण्डका उदकादिवेति यथा। वास्तोष्पतिर्वास्तुर्वमतेर्नियामकर्म- णस्तस्य पाता वा पालयिता वा तस्यैषा भवति ॥३ (१६)। “क्षेत्रस्य पते" इति (ऋ० सं० ३, ८, ६, २)। आर्ष यदेव पूर्वस्याः। विनियोगो महावते, आदित्य चररूपश्चतुः स्तनग्रह', तस्य तृतीयमनयर्वा गृह्यते । हे क्षेत्रस्य पते।' 'मधुमन्तम् ऊर्मिम्' मधुरं स्वादु उदकसवातम्, 'धेनु.' यथा 'पय: दोग्धि, एवम् 'अस्मासु' 'धुक्ष्व' प्रक्षर । किञ्च "मधुश्श्रुतं घृतमिव सुपूतम्' मधु इवयत् मुहुर्मुहुश्चोतति 'धृतमिव सुपूतम्' उदकमकलुषम्, तस्य दानेन "मृतस्य नः पतयो मृडयन्तु”। 'नत्तस्य' उदकस्य 'पतय.' “पातारः" माध्यमिका देवाः क्षेत्रस्य पतिप्रमुखाः 'मृडयन्तु' नित्यमस्मान् रक्षन्तु पूजयन्तु धा । अतएव मन्त्रात् प्रसक्तमतः परं सर्वमन्त्रेषु जाम्यजामिता पदानां चिन्त्यते। जामीति पुनरुक्तस्य सञ्ज्ञा, सा पुनरियं निगमत एव । विज्ञायते हि-"जामि चा एतद् यज्ञ क्रियते, यमरुत्वतीयो ग्रहो गृह्यते मरुत्वतीयं शस्यते"-इति। तदेतत् पुनरुक्तं द्विविधम् । समानशब्दार्थम् , असमानशब्दार्थच। तत्र ·* निरुतम् * [उत्तरपट्कम् समानशब्दार्थ नाम, यदेकमेव पदमेकार्थमेकस्मिन्नेव वाक्या. धिकारे पुनरुच्यते। तद्यथा-"मन्म रेजति रक्षोहा मन्म रेजति" इति (ऋ० सं० २, १, १७, १)। तदधिकृत्यान्यार्था- प्रति समाधानाशक्ती पक्ष्यति-"अभ्यासे भूयासमर्थं मन्यन्ते" -इति । यत् पुनरसमानार्थ पदमभ्यस्यते, तदपुनरुक्तमेव । यदसमानादं समानार्यश्च तद सुखप्रति समाधानमिति तदर्थ मिहो- पोद्धन्ति- "तद्यत् समान्यामृचि" -इति । तदिति पाक्योपादाने । “यत्" "समान्यामृचि” एकस्यामृचि "समानाभिव्याहार" पदं "भवति" समानमर्यमभियाहरति पटान्तरेण, य कश्चित् पूर्व ऽर्द्धचे ऽभिहितोऽर्थ, तमेव उत्तरेऽर्द्धर्चेऽभिदधत् जामि भवति । तत् “यथा-'मधुमन्त मधुश्च तम्'-इति”। यो हि मधुश्चत् अवश्यमसी मधुमान् । "एक" तावत् भाचार्य्यतम् ॥ “यदेव समाने पादे समानाभि-याहारं भवति, तज्जामि भव. तीत्यपरम्” । नानार्द्धगतयो' समानार्थयोरपि पदयोरसमान- पदान्ताव्यययानात् प्रहतार्थानुस्मृतये पुनरनुकीर्तनम जाम्येय, किन्तु यदेव समाने पदे एकस्मिन् पदोन्तरेण व्यवहितं पदं समा- नायं पुनरुज्यते, अविच्छिन्नप्रसकानुस्मृति, तदेव जामीत्यपरम् । "हिरण्यरूप स हिरण्यसन्द्वक्-इति यथा” इति (ऋ० स. २,७, २३, ५)। यो हिरण्यरूप सोऽवश्यं हिरण्यसन्दूक् ॥ तत् कि पानवोन योज्यं पदम्, तत्संयोगाद्वा तदसाधु मन्त्रधाक्यम् ?न-इति, उच्यते-यथा फया का मिशेयोऽ ·- १००२पा० ३ख०] * देवतं काण्डम् ** जामि भवतीत्यपरम्” । यथा कथञ्चित यः कश्चित् स्वल्पोऽपि हि तत्र विशेषो धकया, दृष्टानुविधानाच्छन्दसः, अर्थानुविधाने यतेते वम् । येन केनचित् स्वल्पेनापि विशेपेन तदजामि भवतीत्य- परम् । अपरे पुनः कृतवाक्यार्थपरिसमाप्त्यतिरिक्तं पदं पुनरभ्य- स्यमानं निपातरत् पादपूरणत्वेनार्थव दिति प्रति समादधते । तदेतद्वगतं भवति, इदमेव त्यभीष्टमाचार्य्यस्य-“यथा कथा च विशेष." इति। तदर्थमुदाहरति-"मण्डूका योदकान् मण्डूका उदकादिय” इति यथा"-इति (ऋ० स० ८, ८, २४, ५) एघ. मादिषु यथा समानशन्देषु असमानशब्देषु च पुनरुक्त पुयः कश्चि. विशेषोवक्तव्यः। कथम् १ इति मन्त्रमेव तं व्यावधमहे । यत्रैप पादः-- "योगक्षेमं घ मादाय” इति ? (ऋ० सं०८, ८, २४, ५)। अपभस्यार्पम् । कामतो देवता कप्प्या.। विद्विप उच्यते-- "योगक्षेमं घ आदायाहं भूयासमुत्तम आ घो मानमक्रमीम् । अधस्पदान्म उद्वदतमण्डूकाइयोदकान् मण्डूका उद्कादिघ॥” इति। योगो नाम लिप्सितार्थस्य प्राप्तिः, क्षेमो नाम तत्परिपालनम् । हे विद्विषः! पतन् उभयं भवद्भ्य आदाय मदधोनसर्वयोगक्षेमात् युप्मान् कृत्वा सर्वार्थऽपि 'अहं भूयासम्' 'उत्तमः' उत्कृष्टः युप्माकम् । 'भा घो मनिकमकमीम्। उपरि युष्मानधितिष्ठे- यम् । ते यूयमाक्रान्तमू‘नो मया। 'मे' मम 'अधस्पदात्' पादयोरधो पर्तमानाः मन्मुखप्रेक्षाः अस्वाधीनसर्वार्थवृत्तयो भूत्वा नित्यम् 'आवदत' । कथम् ? मण्डूका इयोदकात्' यथा मण्डफाः स ·[उत्तरपट्कम् मधमान * नियतम् - उदफात् ऋते नित्यमस्वाधीनवृत्तयो निर्वचनाः सम्पयन्ते एवं महते यूयं मा भूत। एघमका विद्विगं निर्यातये मण्डू उपमानम्, अन्यत्र उदफामाये मण्डका यथा न भवन्ति, एवं मदभाये यूपमित्युदफमुपमानम् ॥ एप विशेषः पूर्वयोरपि मन्त्रयोभवति,-कश्चित् न तु मधु अविरतं मुटुर्मुहुश्चोततीति, यथा “हिरण्यरूपः स हिरण्यसन्दक" इति, अत्र भयति फश्चिद्धिरण्यरूपः न तु हिरण्य- मिव दृश्यमानः प्रिय इति विशेषः॥ ."यास्तोप्पतिः" धक्तव्य । स च पुनरेष रुद्रात्मना मध्यमो वास्तोष्पतिः। विज्ञायते हि पास्तोपतीये यायावर्यप्रतिपत्ती गृहगमनमधिकृत्य-न हीनमन्वारेयू रुद्राय हि तद्धीयते यद्धी- नमन्याहरेयु रुद्रं भूतमन्चाहरेयु"-इति । स एप गृहाधिदेवता रुद्रो घास्तोप्पति। स पुन: “अमीवहा"-इति वलरुतिलिङ्गात् मध्यमः। तस्य पूर्वपद विगृह्य निराह-वास्तुः, घसते. निवास. कर्मण." | "वास्तु"-इति गृहमुच्यते, उप्यते हि तस्मिन् “तस्य" “पाता" रक्षिता, तदधिदेवताभावेन रुद्रात्मना व तत्झनेनोपकारेण रक्षिता मध्यमः, इतग्था ह्य त्सोदेयुर्ग्रहाः ॥ "तस्य एषा भवति--|| ३ (१६)। अमीवहा वास्तोष्पते विश्वा रूपाण्याविशन् । सखा सुशेव एधि नः ॥ अभ्यमनहा वास्तोपते सर्वाणि रूपा.

·२००२पा०४५० देतं काण्डम् - ण्याविशन् ससा नः मुमुसो भव शेव इति सुसनाम शिष्य- तेर्वकारो नामकरणोऽन्तस्थान्तरोपलिङ्गी विभापितगुणः शिवमित्यप्यस्य भवति यद्यद्पं कामयते तत्तद्द बता भवति रूपं रूपं मघवा बोभवीतीत्यपि निगमो भवति । वाचस्पति- चांचः पाता वा पालयिता वा तस्यैपा भवति ॥४ (१७)।। “अमीघहा पास्तोप्पते” इति (ऋ० सं०५, ४, २२, ।। 'घसिष्ठम्यापम् । गृकहाारकारथालीपाफे यायावर्यप्रतिपत्ती च यास्तोप्पतीयहोमे विनियोगः । हे भगवन् ! 'चास्तोपते !' त्वम् अस्माकम् 'अमोवहा' भव । अमीषा रोगः, तस्य हन्ता । कथम् ? 'विश्या' “सर्वाणि" 'कपाणि' 'आविशन्' । यस्य अस्सद्दु खहेतोर्यः प्रतिपक्ष', सादेनकुलादिः, तस्य रूपमाविशन् तं तमस्माकममीषानं जहि । अमुना प्रकारेण'घन्' असदुपद्धान् । 'सखा' मित्रम्, 'सुशेषः' सुष्ठु सुख. 'भव'। "शेव इति सुखनाम" | तत् कस्मात् ? “शिप्यतेः धकारो नामकरणः' शिविधातुः, चकार: प्रत्ययः । शिष इत्यस्य स पुनः “अन्तस्था- न्तरोपलिङ्गी" अन्ते तिष्ठति धातोर्यों वर्णः सोऽन्तस्थः, न सञ्ज्ञा, न्यथा अन्तस्था यरलवाः। कश्च पुनरसी ? पकारः। तस्यान्तर- मवकाशस्थानम् उपलिङ्गयति उपगच्छति यः, स भवत्यन्तस्था- न्तरोपलिङ्गी। कश्च पुनरसी ? पकारः। स पकारस्य स्थान- मुमुपगच्छति। ततो गुणे कृते शेष इति भवति। स च पुनरेष ·६८० * निरुक्तम् * {उत्तरपट्कम् धातुः "विमापितगुणः" इति "शियम् इति अपि अस्य भवति" अगुणपक्षे॥ "सर्याणि रूपाण्याविशन्इत्यतः प्रसक्तमुच्यते, श.कोति पुनर्यास्तोप्पतिः सर्वाणि रूपाण्यावेष्टुमित्युच्यते-"यदं यद् रूपं कामयते तत्तद्दे पता भवति" । अस्त्येतदेश्यय्यं देवतायाः यद्यदिच्छति रूपं तत्तत् करोति, निगमोऽपि हि भवत्यैश्वर्य- प्रख्यापकः।-"रूपं रूपं मघवा योभपीति मायाः कृण्वानस्तन्यं । परि स्वाम्। त्रिर्यहिषः परि मुहर्त्तमागात् स्वर्मन्त्रैरन्तुपा भूताया ॥"--इति (ऋ० सं० ३, ३, २०, ३)। विश्वामित्र. स्यार्पम् । यायन्ति कानिचिद्रूपाणि 'मघवा' इन्द्रो भवितुमि- च्छति, तानि सर्घाण्यप्रतिबन्धेन 'वोभवीति' पुन. पुनर्भवतीति । कथम् ? 'मायाः कृण्वान.' इदम्भवामीदम्भवामीत्येवम् 'तन्वं' परि स्वां' तनुं तत्तदात्यानेकविधां विकुर्वाणः । “त्रिर्यद्दिवः परि मुहर्तमागात्”। 'दिधः परि' दियः अधि द्युलोकात् , 'मुहत्त' मुहर्त्तकालं प्रति 'यत्' यः 'त्रिः' 'भागात्' आगच्छति । स्वमन्त्रः' हुयमानो चा स्तूयमानो पा युगपद्यजमानाना यज्ञेषु । 'अनृतुपा. अनियतसोमपानकालः, सर्वदा यागोत्पत्तेः। 'ऋतावा' ऋत धान यज्ञवान् । येनासावेवमात्मानं विकरोत्येवं व दियो मुहूर्त त्रिरागच्छति। तेनासावविन्त्यप्रभावत्वाच्छकोति तत्तद्रूप. मावेष्टुम् ॥ एवञ्च सुष्ठ यदेतदुच्यते-सर्वाणि रूपाण्याविशन्नमीवहा भवास्माकं त्वमिति॥

·१०अ० २पा० ५ख०] देवतं काण्डम् 28 B८९ “वाचस्पतिः" वक्तव्यः। स पुनरेप: “वाचः पाता था पाल- यिता चा" प्राणात्मनेन्द्रः ॥ "तस्य एपो भवति" :-॥ ४(१७)॥ r पुनरेहि वाचस्पते .देवेन मनसा सह। वसोप्पते निरामय मय्येव तन्वं १ मम ॥ इति सा निगदव्याख्या- ख्यातापान्नपात्तनूनप्ना व्याख्यातस्तस्यैपा भवति ॥ ५ (१८)॥ "पुनरेहि पाचस्पते"-इति । .( अथ० सं० १, १, २ ॥ ० सं० १०, ६, १३, ७)। अपगतप्राणमिवात्मानं मन्यमानः पापश्त् पापसम्बन्धात् कुतश्चित् कृतानिणेजनः सन् प्राण बचीति । -हे प्राण ! 'पुनरेहि त्वं मा प्रतीति । किम्पुनरेकाकी ? न- इति, उच्यते,--'देवेन मनसा सह' सर्वेन्द्रियवृत्तिदीपकेन मनसा सह। एत्य च हे 'वसोप्पते” हे धनस्य अन्नस्य च पते ! 'निरामय' नियमेन रमय । 'मयि एच' एतां 'तन्वं''मम' मा यासीर्मत्त इति । प्राणात् पृथग्भूतमात्मानं पश्यन् स्तोता ब्रवीति ।। “अपानपात्" , "तनूनपत्रा व्याख्यात" शब्दनिर्वचनतः, अभिधेयतस्तु मध्यमः । अद्भ्य आदित्यः, ततो मध्यमः, एवमपां पौत्रः॥ "तस्य एषा भवति"- ॥५(१८॥

·६८४ ॐ निरुतम् , (उत्तरपट्कम् यजमान! "हविपा' अनेन पशुलक्षणेन 'दुवस्य' राध्नुहि परिचरस्वेत्यर्थः॥ "अवतिर्गतिकर्मा" इत्येतत्र निर्वचनं कथं सम्यध्यत इति विज्ञातव्यम्, अथवा प्रयत इत्यवतिरेवायमादिलुप्तः प्रपूर्व इति भाष्यकाराभिप्रायः॥ तत्प्रसङ्गादा शब्दसारूप्याद्वा निराह-अनिरपि यम उच्यते" इति विचारोपप्रदर्शनाय ॥ "तम् एताः ऋचः अनुप्रवदन्ति-इति प्रतिज्ञातार्थोपपाद- यथाग्निरपि यमशब्देन उच्यते, तथा इमा अवः अनुप्रय. -10 (२०)॥ नाय, सेने व सृष्टामं दधात्यस्तुर्न विद्युत् त्वेषप्रतीका । यमो ह जातो यमो जनित्वं जारः कनीनां पतिर्जनीनाम् । तं वचराथा वयं वसत्यास्तन्न गावो नक्षन्त इद्धम् ॥ इति द्विपदाः सेनेव सृष्टा भयं वा चलं वा दधात्यस्तुरिख दिद्युत् स्वेषप्रतीका भयप्रतीका यलप्रतीका महाप्रतीका दीप्तप्रतीका वा । यमो ह जात इन्द्रेण सह संगतः । यमाविहेह मातर- त्यपि निगमो भवति ॥ यम इस जातो यमो जनिष्पमाणो जारः कनीनां जरयिता कन्यानां पतिर्जनीनां पालयिता जापानां तत्प्रधाना हि यज्ञसंयोगेन भवन्ति ॥ तृतीयो - ·२०भ०,२पा० ८ख. देवतं काण्डम् * अग्निष्टे पतिरित्यपि निगमो भवतिः॥ तं वश्चराथा चरन्त्या पश्वाहुत्या वसत्या च निवसन्त्यौपधाहुत्यास्तं यथा गाव आप्नुपन्ति तथाप्नुयामेद्धं समिद्धं भोगर्मित्रः, प्रमीतेस्त्रायते सम्मिन्वानो द्रवतीति वा मेदयतेर्वा तस्यैपा भवति ।। ८ (२१)॥ 'सेनेव सृष्टा"-इत्येवमाद्याः (३० सं० १, ५, १०, ७)। पराशरस्यार्पम् । एताः “द्विपदाः” विराजः। प्रातरनुवाका- शिवनयोः विनियोगः। 'सेना इव सृष्टा' निश्चिता, अथवा सेना. पतिना विसृष्टा प्रेरिता। 'अमं दधाति' "भयं पा बलं वा दधाति” भयं परेभ्यः, बलं स्वेभ्यः, अथया अतर्किता भयं दधाति, अतर्किता वलं दधाति प्रणेतुः। 'अस्तुः न दिद्युत्' "अस्तु इव" क्षेप्तुर्यथा 'दिद्युत्' आयुधम् 'त्वेषप्रतीका' "महा. प्रतीका" महती या दृश्यते प्रतोकं दर्शनम् , “भयप्रतीका" दर्श- नादेव भयानका, “दीप्तप्रतीका धा" दीप्तदर्शना। भयं वा चलं पा ददाति स्वेभ्यः परेभ्यश्चेति वर्तते । का पुनरसी ? इति, अग्नेः अचि। रक्षोन्यो भय ददाति, स्वेभ्यो चलम् ।। "यमो ह जातो यमो जनित्वम्” इति (ऋ: स. १, ५, १०,८)। यस्य इदम् एवलक्षगमविः, स एव 'यमः' मग्निः सर्वमिदं जातं जनिष्यमाणश्च । कथमेतद् गम्यते पार्थिवोऽ. नियमशब्देनोच्यते, न मध्यमो नोत्तमो घा? इति । तावपि "हि ·निरुक्तम् [उत्तरपट्कम् यमायुच्येते, यतो निगमान्तरेण विभज्य दर्शयति-"यमाविह मातरा (ऋ० सं०४, ८, २५, १)-इत्यपि निगमो भवति"- इति । यत्रेय पादः, तस्मिन् मन्त्रे शम्सने यमशन्देन अग्निरुच्यत इति विभापयितु व्यपदेशः। तद्यथा व डित्या महिमा वामि- न्द्राग्नी पनिष्ठ आ। समानो घा जनिता भ्रातरौ युब यमापिहेह मातरी॥"-इति (ऋ० स० ४, ८,२५,१)। भरद्वाजस्यार्पम् । वृहती। “यर" --इति सत्यनाम । हे 'इन्द्रानी!' 'इत्या सत्यम्, अमुना प्रकारेण यः सूक्त महाभाग्यप्रकारोऽधिकृतः, तमित्येत्यभिनयेनोपदिशन् ब्रवीति । 'महिमा' माहाभाग्यम् 'वां' युवयोः 'आपनिष्ट.' सर्वतोऽतिशयेन स्तुत्यः। यो युवा- मेव मतिमहानुभावो, तयोः 'समान' 'चां” 'जनिता' जनयिता सूर्य्यः । तो युवामेवत्वैकपितृको एकजन्मानी यमी भ्रातरी'। 'इह इह मातरौ' इह च पृथिवी लोके इह च अन्त. रिक्षलोके अवस्थितो मानारी सर्वस्य लोकस्य निर्मातारी। एच- मिह मन्त्रे पितृत्वेन सूर्यो व्यपदिष्टः, इन्द्राग्नी यमौ इति यम- शब्दो मध्यमस्थानपृथिवीस्थानयोरत्रापि द्वयोर्यमयारिह चेह च निर्माताराविति प्रथमेन 'इह' शब्देन अग्निर्यम इति लक्ष्यते, तस्मा- दिहापि “यमो ह जातो यमो जनित्यम्” इति युक्तं यदग्निरेवो. च्यते। "ज़ार. कनीनां पतिर्जनीनाम् । स एघाग्निः 'जार.' जरयिता' 'कनोनाम्' “कन्यानाम्" कन्याभावस्य, यदा ह्यग्नि सन्निधाबूढा भवन्ति, अध तासां कन्याभावो जीणों भवति पतिः जनीनाम्' पालयिता जायानाम् । कथम् ? “तप्रधाना" .

·२००२पा० ख०] * दैवतं काण्डम् * सम्पद्यन्ते, अग्नी व्रतोपगमनात्, आव्रतविमाकात् अग्निपार- ६८७ तन्त्र्यात् ॥ - यथा वै तासां यथाधिकृतो यमोह जातो यमो जनित्वमिति अग्निरेव यमोह जात', पतित्वेन कन्याभावस्य जरयिता, तथाय- मपरो निगमः स्फुटतर:-"तृतीयो अग्निष्टे पति. (ऋ० सं०८, ३, २७, ५)-इत्यपि निगमो भवति”। “सोम प्रथमो वियदे गन्धर्वो विपिद उत्तर । तृतीयो अग्निष्टे पतिस्तुरीयन्ते मनु- प्यजा ॥” ~ इति (ऋ० सं० ८, ३, २७, ५)। सूर्याया आर्पम् । विवाहे विनियोग.। है कन्ये! त्वमुच्यसे। 'सोम.' त्वां 'प्रथम' 'विवि' विनवान् प्राप्तवान् सौम्ये प्रथमकौमारके "गन्धर्वो विविढे उत्तरः” उपजायमान चारुताङ्गप्रविभाग स्वरसी छपामीपदनाङ्गसमाहृतहृदयां 'गन्धर्व' विश्वावसु त्या विविदे' विनवान् । अथ पुनरिदानी वैधाहिके उपगताया. कर्मणि “तृतीयो अग्निष्टे पतिः” तृतीयस्तवायमग्नि । परम् 'तुरीय.' चतुर्थ 'ते' तवायं 'मनुष्यजा' पति । इत्येव मनेनापि मन्त्रेण समवैति जारत्वं पतित्व चाग्ने । एवञ्चत् "यमो ह जातो यमो जनित्यम्” इति यदधिकृतं सोऽग्निरेवेति सिद्धम् ॥ अग्निर्मय॒मथो इमाम् (ऋ० स. ८, ३, २८, १)"-इति च केचिदधीयते निगमम् , उपचयहेत्वर्थम् । स निरुच्यते-"सोमो ददर गन्धर्वाय गन्धवों ददग्नये । यिञ्च पुत्रांवादाग्निर्मा- मथो इमाम् ॥” इति (ऋ० स० ८, ३, २८, १)। स एष अत उहहनात् - ·६८८ * निरकम् * [उत्तरपट्कम् विनियोगः, आपञ्च। 'सोमः' एतां प्रथमं कौमारादभ्युद्य 'गन्धर्वाय' 'ददत्' अदात्। अथ 'गन्धर्वः' अप्येनामभ्युह्य स्वयोधनाधिकारात् 'अग्नये ददत्' अथ अग्निः' अपि एनाम् अस्मिन् वियाहे संस्टत्य रयिं धनं 'च' 'पुत्रान्' 'च' 'महाम्' 'अदात्' ददाति । 'अथो' अपि च धनेन च पुत्रश्च सह महमदात् मह्य ददाविति ।। "तं घश्चराथा ययम्" इति (ऋ० सं०१, ५, १०, ८)। 'तम्' अग्नि यमम् । 'य' इति अनर्थकः। अथवा यजमाना ऋत्विभिरुच्यन्ते । 'चराधा' “चरन्त्या" जङ्गमया “पश्याहुत्या" 'सत्या' “च” “निपसन्त्या" औषधाहत्या" जङ्गमेन स्थावरेण च हविषा “अस्तं न गावो नभन्ते । 'अस्तं' गृहं यथा 'गाय' अवश्यं 'नक्षन्ते' माप्नुवन्ति, स्वेनोपकारेण सायंचासाय,तथेमम- ग्निमुमयलक्षणेन हविषा ययमाप्नुयामः। 'इर्द्ध' “समिद्धं भोगे.' सर्वभोगानामीश्वरं प्रदातारमिति ॥ "मित्र.” कस्मात् ? स हि "प्रमीतेः त्रायते"। प्रमीति' प्रमरणम्, ततः सर्वलोक त्रायते घर्षद्वारेण । “समिन्वानो द्रवति इति वा समन्ततो मिन्वान उदकेन यति अन्तरिक्षलोके । "मेदयते. वा” स्नेहनार्थस्य, सर्व हासावुदकेन स्नेहति ॥ "तस्या एपा भवति"-1८ (१७) । मित्रो जनान्यातयति त्रु वाणो मित्रो दाधार पृथिवी- मुत द्याम् । मित्रः कृप्टोरनिमिपाभिचष्टे मित्राय हव्यं ।

·६८ २०४० २पा० ख०] * देवतं काण्डम् * घृतवजुहोत ॥ मित्रो जनानायातयति प्रव वाणः शन्द कुर्वन् मित्र एष धारयति पृथिवीञ्च दिवञ्च मित्रः कृष्टीर- निमिपन्नभिविपश्यतीति कृष्टय इति मनुष्यनाम कर्मवन्तो भवन्ति विकृष्टदेहा व मित्राय हव्यं धृतवज्जु होतेति च्याख्यातं जुहोतिर्दानकर्मा का कमनो वा क्रमणो वा सुखो वा तस्यैपा भवति ॥ ६ (२२)॥ "मित्रो जनान्यातयति”–इति (ऋ० स० ३, ४, ५, १) । विश्वामित्रस्यार्पम् । अववृष्टहोमे प्रायश्चित्तम्। अग्निहोत्रे पूर्वस्यामाहुती विनियोगः । “मित्रो जनान्यातयति ब्रुधाण" । 'आयातयति' कृप्यादिषु प्रयतयति, तत्कर्मपूर्वकत्वात् कृप्यादि. कर्मणाम्, न यकृष्टे कृप्यादीनि आयात्यन्ते । आयातनमारम्भः । तद्यथा-भोजनमायातितमनेनेति । कथमायातयति प्रनु घाणः ? स्तनयित्नु “शब्द कुर्वन्” । एवं प्रयत्तयन् कर्मसु ओपधीरूत्पादयन् यज्ञद्वारेण । स एव 'मित्र.' 'दाधार' "धारयति” 'पृथिवीम्' पृथिवीलोकनिवासिन सर्वान् । 'उत' 'द्या' धारयति, अमुना प्रकारेण अनुगृह्णन् । स 'मित्र.' 'कृष्टी.' मनुष्यान् अनिमिपाभिः चष्टे "अनिमिपन्नभिविपश्यति” उपकारद्वारेण, यो हि अस्मा उपकरोति, स तेन सम्यग् दृष्टो भवति। योऽयमेवमुपकार- प्रवृत्त. कृत्स्नात्य लोकस्य, तस्मै 'मित्राय' 'हव्यम्' 'धृतवत्' घृतोन्मिश्रम् 'जुहोत जुहुत हे मनुष्याः!॥ - - ·- निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् "कृष्टयः --इति मनुष्यनाम । तत् कस्मात् ? नित्यं हि ते कर्मवन्तो भवन्ति, आरम्भशीलत्वात् । विरुष्टदेहाः घा” संसृष्टः देहाः भन्ये पशवः, गवादयः, ते हि न कामकारतोऽङ्गानि प्रसार यितुं शक्नुपन्ति स तेषां सङ्कर्षः, मनुष्यास्तु कामतः प्रसारयन्त्य गानि, स तेषां विकपा देहस्य ॥ "कः” इति वक्तयम् । स पुनरेप महानात्मा, सर्वात्मा प्राणबुद्धिसतत्वः। उदाहरिप्यति च "अथैनं महान्तमात्मानम् -इत्यधिकृत्य-"क ईपते तुज्यत (ऋ० सं० १, ६, ८, २) इति । स कथं मध्यमो भवति ? भवति हि तस्मिन् सूक्के "आपो ह यद् बृहतीविश्वमायन् गर्भ दधानाः” इति (ऋ० सं० ८, 37 ४,२)। विज्ञायते च “प्रजापतिर्फे कः" इति, प्रजापतिश्च तथा च मन्त्रवर्णो भवति राज्ञोऽभिषेकमधिकृत्या. श्वमेधे-"प्रजापतिश्चरति गर्ने अन्तः" इति सप्तानां प्रथमा, तयोपविष्टादभिषेकस्य जुहुयादिति। तस्माद् भवति मध्यमः । स कस्मात् कः ? “कमनः घा” कामिनां काम्येप्यर्थेषु साध. नम् । “क्रमणो वा" क्रमणसाधनम्, स्वयमेव घा कामति । "सुखः चा" काममेव घा, कः सुख इत्यर्थः ॥ "तस्य एषा भवति"-18 (२२) । हिरण्यगर्भः समवर्त्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्। स दाधार पृथिवीं चामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ।। हिरण्यगर्भो हिरण्यमयो गर्मोऽस्येति गभों गृभेणात्यर्थे मध्यमः। , ·१०.२पा० १००] आदेपनं फाण्टम् . गिरत्यनानिति या यदा हि मी गुणान् गृहाति गुणा. चाम्या गृपन्तव्य गो भाति समभवदग्रं भूतस्य जातः पतिरको बभूव म धारयति पथियोश दियच कस्मै देवाय हरिपा विधनेति व्याम्यातं विधतिदानकर्मा मर- स्वान व्यापातम्तस्यपा भाति ॥ १० (२३) ।। "हिरण्यगर्भः" इति (१० मं० ८.७.३ प० । १०, २०, १०१)। हिरण्यगर्भम्यैपापम् । मान्मकन्यात्तदापत्ये. ऽपि मन्त्रम्य प्रथमपुगरयोगो अविप्रलिपिन्, अथवा परम्य ग्रामणो या दिरण्यगर्भायम्या प्रतिकपमापियतिरोभायधर्मिणी युद्धिपूर्षिका नित्या, तम्या नित्यो मन्त्री विवक्षिताभिधाना. भिधानुक साश्रयमाणामिधातारमुपादाय प्रवर्तमानोऽनुयक्ती. त्यविपक्षितः पुरुपयोगः, शतकत्ये हि नियमत एयोत्तमपुरुष. योगो मन्यस्यामयिष्यन्। 'भूतस्य' अस्य उत्पन्नस्य म्यावर- जगमष्य जगतः "हिरण्यगर्भः” एप 'अने' 'समवर्तत' समभवत् उदपद्यत । तमुत्पनमन्निदं सर्घमुस्पेदे स च पुनरले जात सन् तस्य पधानुभूतस्य 'एकः' असपनः अद्वितीयः पतिः पाता रक्षिता ईश्चरः स्वतन्त्रः 'मासीत् । कथम् ? इति, 'स दाधार' यतः पतिः, अतः स एव दाधार, स एष धारयति, अद्यत्वेऽपि। किम् ? इति “पृथिवीम् उतयाम्"। 'पृथिवीम्' अन्तरिक्षम्, अपि च 'यां' धुलोकम् । अपि च 'मां' भूमिम्, अन्तरमनुप्रविष्टो यहिच वर्षाद्युपकारेण। योऽयमेयं भाव ·* निरुतम् * [उत्तरपट्कम् अतिमहानुभावः कः तस्मात् अस्मै 'फस्मै' काय 'देवाय' 'हविषा विधेम' हविर्दयः । अथवा अनेन चपलक्षणेन आज्यलक्षणेन पा 'हविषा तं घयं परिचरम ॥ "विधतिदानकर्मा"---इति । तस्मादचिशम्दनतिरेय ज्यायसी। शतप्णलस्य पुरोऽनुवाक्या, आधारश्च प्राजापत्ये पशावनेन मन्त्रण। अध “हिरण्यगर्भः" कस्मात् ! स हि "हिरण्यमयः” विज्ञानमयः “गर्म." सर्वभूतानां तन्कृतत्वादन्तः प्रकाशस्य। हिरण्यमयवासी गर्भश्चति समानाधिकरणः । "हिरण्यमयः गर्भः अभ्य इति पा" शरीरेन्द्रियमनोवुद्धिभावनेत. मपेक्ष्य परमात्मानश्च विज्ञानप्रकाशमानसतत्वं मर्यविशेषदारि- त्वाद्धिरण्यगर्भमपेक्ष्य तत्प्रकृतित्वच क्षेत्रशम्यापेक्ष्य सोऽस्य हिरण्मयो हिरण्यप्रतिगर्भ इति हिरण्यगर्भ । अथ "गर्भ" कस्मात् ? "गृभे." धातोः गृणात्यर्थे वर्तमानस्य, सर्वस्य स्तुत्यो हि गर्भः। “गिरत्यनान् इति घा" सनिननसी गिरति नाशयति । अथ पुनः स्त्रीगर्भः कस्मात् ? इत्यत आह.-"यदा हि स्त्री गुणान् गृहाति, गुणाश्चास्या गृह्यन्ते, अथ गर्भो भवति”। स्ययययः स्त्रीरकम्, तत् यदा असौ पुरुषात् शुक्रायस्थान् गुणान् गृहति भात्मानं सम्पृणक्ति अस्थिस्नायुम- ज्जानः, गुणाधास्या रक्तावस्था, त्वङ्मांसशोणितानि पौरुपेण शुक्रेण गृह्यन्ते। तथैयमितरतरकोशग्रहणव्यतिपड़े रक्तशुक्रयोः स्त्रीगर्भो भवति । अथवा यदा हि स्त्री गुणान् गृह्णाति पुरुषस्य प्रेरणा, गुणाश्चास्याः प्रेम्णा पुरुषेण गृह्यन्ते, तदितरेतरानुरा- ·६६३ , १०अ०२पा० १०ख०] * दैवतं काण्डम् ४ गात् प्रमोदः, प्रमुदितयोः सम्पर्कात् गर्भग्रहणश्च। तदेवं गर्भ- ग्रहणहेतुकोऽयमिति ग्रहेन्र्भः ॥ "सरस्थान्" "व्याख्यात.” सरस्वत्या, केवलं लिङ्गस्तो विशेषः ॥ । "तस्य एषा भवति"-॥१० (२३)। ये ते सरस्वन् ऊर्मयो मधुमन्तो घृतश्चुतः । तेभिनी- ऽविता भव ॥ इति सा निगदव्याख्याता ॥११(२४)। इति दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ||१०, २॥ "ये ते सरस्वन्” इति (x० सं०५, ६, २०, ५)। वसिष्ठ- स्यार्पम् । सारस्वते हविपि विनियोगः । हे भगवन् ! 'सर- स्वन् !' 'ये' 'ते' तव 'ऊर्मयः' यरू!पि, नभो मेघेश्छादयसि, 'मधुमन्त.' उदकवन्त', 'घृतश्चतः' धृतवन्तः उदकप्रक्षराः, 'तेभिः' तैः त्वम् अस्माकम् 'अविता' तर्पयिता 'भव' |-इत्येतदाशा. स्महे ॥ ११ (२४)॥ इति ज्वर्थायां निरुक्तवृतौ पञ्चदशस्य (दशमस्य) अध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १०,२॥

·तृतीयः पादः ॥ स कस्मात् ? "सर्वस्य कर्ता" विश्वकर्मा सर्वस्य कर्ता तस्यैपा भवति ॥ १ (२५) ।। "विश्वकर्मा" वक्तव्यः। याच दिदं किञ्चिद् भूतं भविष्यमाणं क्रियमाणञ्च तस्य सर्वस्य कर्ता, वाय्यात्मकत्वात् सर्वचेष्टानां मध्यमः। स कथ सर्व करोति ? पार्थिवाप्यो धातू तेजसा परिपच्यमानी घायुप्यूहेन विचरन् सर्वभावानुप्रवेशो सर्वमिदमत्यद्भुतमचिन्त्यमरतात्म भिर्जगत् करोतीति स मध्यमः, विश्वकरणाद् विश्वकर्मा । विज्ञायते हि वैश्वकर्मणं हविरधिकृत्य साफमेधेपु-- अर्थप विश्वकर्मणो विश्वानि मे कर्माणि पृतान्यासन्निति विश्वकर्मा हि सोऽभवत्" इति। भवति वोदकसम्बद्धमस्य मध्यमलिङ्ग विश्वकर्माणमधिकृत्य वैश्वकर्मणे सूक्ते,-"तमिद् गर्भ प्रथम दधन आप" इति (ऋ० स० ८,३, १७, ६)। विपुवति व वैश्वकर्मणं ग्रहमधिकृत्य विज्ञायते हि-“इन्द्रो चै वृत्रमहन् स इम लोकमभ्यजयदमुनु लोकं नाभ्यजयत् त विश्वकर्मा भूत्वा भ्यजयत्" इति। तस्यैव ग्रहस्य पुरोरुचमधिकृत्य विज्ञायते हि-"ययेन्द्रीं वैश्वकर्मणी विद्यात्, तयैव गृह्णीयात्" इति । स एष एवमादिभ्यो लक्षणेभ्य सर्वस्थानानुमारित्वेऽपि सति विशेषतो मध्यम इति मध्यमस्थाने समाम्नात ॥ "तस्य एपा भवति" १ (२५)।

·१०अ० ३पा० ख०] * देवतं काण्डम् * विश्वकर्मा विमना आद्विहाया धाता विधाता परमोत सन्दृक् । तेपामिष्टानि स मिपामदन्ति यत्रा सप्तऋषीन पर एकमाहुः ॥ विश्वकर्मा विभूतमना व्याप्ता धाता च विधाता च परमश्च सन्द्रष्टा भूतानां तेपामिष्टानि या कान्तानि वा क्रान्तानि वा गतानि या मतानि वा नतानि वाद्भिः सह सम्मोदन्ते यत्रैतानि सप्तऋषीणानि ज्योतीपि तेभ्यः पर आदित्यस्तान्येतस्मिन्नेकं भवन्तीत्यधिदेवतम- थाध्यात्म विश्वकर्मा विभूतमना व्याप्ता धाता च विधातो च परमश्च सन्दर्शयितेन्द्रियाणामेपामिष्टानि वा कान्तानि वा क्रान्तनि वा गतानि चा मतानि या नतानि वान्नेन सह सम्मोदन्ते योमानि सप्तऋपीणानीन्द्रियाण्येभ्यः पर आत्मा तान्येतस्मिन्नेकं भवन्तीत्यात्मगतिमाचष्टे तति- हासमाचक्षते विश्वकर्मा भौवनः मर्वमेधे सर्वाणि भूतानि जुहवाञ्चकार स आत्मानमप्यन्ततो जुहवाञ्चकार तदभि- वादिन्येपर्ग भवति । य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वदिति तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ २ (२६) ॥ विश्वकर्मा" इति (ऋ० सं०८, ३, १७, २)। भौवनस्य विश्वकर्मणः प्रजापतेरापम् । अग्नी वैश्वकर्मणाभ्यां सूक्ताभ्यां ।

·निस्ताम् [उत्तरपट्कम् पोड़शदीतं यते. तत्र विनियोगः। 'विश्वकर्मा' 'विमना.' “विभूनमनाः" विभूतप्रशानः, सर्यताप्रतिहतमम्य प्रमानम् । किं प्रशानमेव केपलम् ? न इति, उच्यते-गाद्विदायाः' भप्यसा. पात्मनाविधायाः, आत्मनापि सर्वप्रकार महान, महरपाय "व्याa" | एयं सर्वप्रकार सर्यम्य जगतः यत एव महान, भतपय धाता' उत्पादयिता, सर्वभूतानाम् , उत्पाय च 'विधाता' जीयनस्य, जीवताच साध्वसाधुपु कर्मसु प्रवर्तमानानां 'परमोत सन्दक' परमः प्राष्टः अवधानेन “संद्रा" सम्यम् प्रयिभागेन पा। साध्यसाधुप्रविभागदृष्टानां 'तेयम्' च भूतानां यानि यानि इटानि' प्रियाणि, तस्य विश्वकर्मणो देवी सम्पदम मिसम्प नानि । कान्त्यर्थो घा इपिः। यान्यभीप्सितानि तस्य विश्व. कर्मणः। “मतानि पा" अभिमतानि घा। तस्य विश्वकर्मणः। "नतानि पा” प्रहीभूतानि, तं विश्वकर्माणं प्रति तत्परिशानश्र- द्धोपासनामावनाप्रशयितदुरितानि, तेन सह एकीभूतानि विश्व- कर्मणा, आधिदैविकमात्मानमभिसम्पन्नानि । “स मिपा मदन्ति” 'इपा' उदकेन “अद्वि.” परियुताभिः सुमुक्ष्माभिः “सह" तेन कर्मणा समानम् अविशेषेण मोदन्ते। क? “यत्रा सप्त. पीन पर एकमाहुः” । “यत्र एतानि सप्तर्षीणानि" रसा. नामाकर्षणानि, द्रष्टुणि पा रश्मीन्, "ज्योतीपि” 'एक' भवन्ति, भविभागमुपगच्छन्ति, मण्डले, ह्ये तेपामविभागः। किं तत्रैव ? न-इति, उच्यते-“यत्र पर एकमाहुः । क च पुनः पर एक माहु.? मण्डलाधिष्ठातरि । योऽसौ यज्ञदानतपसां भोका, ·६६७ च्यते । १०अ०३पा० २ख०] * दैवतं काण्डम् * हिरण्यश्मभूः, हिरण्यकेशः, आ प्रणखात् सर्व एव सुवर्ण इति विज्ञायते 'एकम् एव यमाहुर्देवतासतत्त्वविदः।-"इत्यधिदेव. तम्" देवतामधिसत्य मन्त्रस्य व्याख्यानमधिदैवतम् ॥ "अथाध्यात्मम्" आत्मानमधिकृत्य विश्वकर्मणो व्याख्यानम् अध्यात्मम् । कः पुनरयमात्मा ? विज्ञानसतत्त्वमात्रं सर्वविशेष- विज्ञानप्रसववीजम्, यदेकदेशाः प्रच्युतो इव सन्तस्ततः कथमप्य विद्यायवधानादन्यत्वमिव विभ्रत प्रतिशरीरं शास्त्रेण ताबद्भाव्यं यावच्छिप्यते, सोऽयमात्मा प्रतिशरीरं क्षेत्रशत्वेन स्विविशेषेण विज्ञानशत्तयाधिकारमनुभवन् हिरण्यगर्भावस्थामधिदैवमित्यु. अथ पुनरन्यः शरीरावस्थासु वर्तमान. तदधिदैवतमन- पेक्ष्य प्रातशरीरं क्षेत्रशत्वेन यहिश्वकर्मभावमनुभवन मन्त्रेण व्याख्यायते, तदध्यात्ममस्य। 'विश्वकर्मा' “सर्वस्य कर्ता" परमात्मा, प्रतिशरीर क्षेत्र ज्ञत्वेन वर्तमान', तत्कृतत्वाद् घायोः क्रियापरिस्पन्दस्य । केवलं सर्वक्रियाशक्तिमान्, कि तर्हि ? 'विमना.' च "विभू. सर्वप्रज्ञान । सर्वतोमुखाभिः विशेषविज्ञानशक्तिभिः 'आद्विहाया' अपि च विहायाः, महान् , विज्ञायते हि-“स था एप महानात्मा अन्नादो घसुदानः" इति। न केवलं महान् , किन्तहि ? 'धातो' स्रष्टा, स्वशक्तिविशेषस्य। 'विधाता' च तद्योग्यानां विषयाणां विक्षिप्तविहितानाच। तेषां 'परमः' उस्. कृष्ट इन्द्रियाणां सदर्शयिता" तत्कृतत्याद् विषयविपयिसम्ब. न्धस्य इन्द्रियाणाञ्च तदधिष्ठितानां प्रतिविषयमालोकसामो- न " तमना ·१६८ । * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् पजनात् तस्य विश्वकर्मणः परमात्मनः। 'तपा' स्वशक्तिविशे. पात् क्षेत्र विभूतीनां यानि 'इप्टानि' पूर्ववत् परमात्मज्ञानश्रद्धो. पासनामावनाप्रक्षयितदुरितानि तानि । 'पा'. "अन्तेन" सहः "सम्मोदन्ते" तृप्यन्ति । छ ? 'यत्रा सप्तमपीन्' “यन इमानि सप्तमपीणानि इन्द्रियाणि" दृणि, इन्द्रियाणि "ज्योतीवि" एकमाहुः । क? बुद्धौ। तस्यामपि ह्येतेपामेकत्वमस्त्विति । किं तत्रैव ? न-इति, उच्यते-"पर एकमाहुः । न यतः पर- सरमस्ति, तस्मिन् परतरे विश्वकर्मणि यदन्नं शक्तिमानं यदु- पविष्टं भात् परमात्मा नित्यतमः, नान्नेन परमात्मनि तद्वि- ज्ञानोपासनात् तादाम्पमुपगतास्तेन सहभूता मोदन्ते निरशना. पिपासाः नित्यतृप्ताः, अतीतशोकमोहजरामृत्यर आत्मविद इत्येवमाहुः सतत्वदृशो ब्राह्मणाः। यथा चानुपक्षीणस्वधा- शक्तिनित्यतृप्न सर्वभावपरं तत् परब्रह्म यदात्मविदः प्रतिपद्यन्ते, तथा पुराणसूक्तेऽपि परमेष्ठिन आपम् । मन्त्रो दर्शयति,- "स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यं न परः किञ्चनास" इति (re सं०८,७,१७,२)॥ एवं सर्वत्र सम्भवो यायद्विपयो मन्त्राणां योज्यः1-इत्यु पप्रदर्शनायीभयथा मन्त्री पर्णितः ।। "इत्यात्मगतिमाच" अमुना प्रकारेण वर्ण्यमान एप मन्त्र आत्मगतिमावष्टे प्रख्यापयति। यथा वेयमात्मगतियोचिका ऋक्, "तत्र" एतस्मिन्नर्थे “इतिहासमाचक्षते" आत्मविदः । इतिवृत्तं परकृत्यर्थवादरूपेण । यः कश्चित् आध्यात्मिक आधि- -- ·। १०० ३पा० २ख०] * दैवतं काण्डम् * दैविक आधिभौतिको घार्थ आख्यायते दिष्ट्युदितार्थावभास- नार्थ स इतिहास इत्युच्यते । स पुनरयमितिहासः सर्वप्रकारो हि नित्यमविविक्षितस्वार्थः, तदर्थप्रतिपत्तृणामुपदेशपरत्वात् । "विश्वकर्मा ह भीवनः" यथोदितमिदं वैदिकं कर्म सम्बन्धदर्श- नेन यः सर्व करोति, सर्वात्मकत्वात् सर्वस्य वैश्वकर्मणीमच- स्थामात्मन्युनीय स यजमानो विश्वकर्मा भुवनानां भूतानामा- त्मनि होता भूतेषु चात्मानम् । तथाहि विज्ञायते--"हन्ताह भूतेप्यात्मानं जुहयानि भूतानि चात्मनि"-इति, तथा व विदुषो दर्शनरतः सर्वमेधसम्पत्सर्वकर्मसु । विज्ञायते ह्यग्निहो. त्रमधिकृत्य- स यत् सायं जुहोत्यग्निमेव तदनेन सर्वेणादित्ये जुहोत्यग्निमेवेदं सर्वमनु सर्व तद्यथाऽनेन सकृत् सर्वं तेनेप्ट्या लोकं जयेत, तावदुह प्रातराहुत्या लोकं जयते, यस्यैते आहुती न पद्धं यावज्जीवमाप्नोति, स हि यहनि च न बद्धानि, एतयोदेव- तयोरन्यतरामनु"-इति । न बद्धमित्यनन्तमुच्यते। तदेवं यस्मिन् कस्मिंश्चिन्मेधे कर्मणि अग्निहोत्रादौ सर्व. सर्वेण सर्व- स्मिन् सर्वस्यै सर्वार्थ हुत्वात्मानं सर्वमेव भवतीति समासार्थः । स एपः सर्वस्य विदुषः सर्व सर्वहुत् यज्ञः सर्वभावाय सम्पद्यते दर्शनतः। यो हीतरः सर्वमेधो निरूढसञ्ज्ञोऽहीनः । तद्यथा- त्रीण्याश्वमेधिकानि, पञ्च पौरुपमेधिकानि, चाजपेयाप्तोर्यामी चेति, तत्र “स आत्मानमपि अन्ततो जुहवाञ्चकार"-इतिः। स एतदात्महोमस्य विधानानोपपद्यते, दर्शनतस्तु सर्यमुपपद्यते । सर्वभूतानि विशेषान् सामान्यात्मनि जुहाय पश्यन् , सामान्य ·* निरुतम् * [उत्तरपट्कम् चात्मानं विशेषे जुहाय पश्यन्, सर्वकर्मसु स्वयमेवायमात्मया जीत्युच्यते। यमधिकृय पृष्टं तदारात्मयाजो श्रेयान् देवया. जीति । यथा चैतदेवमधिदैवयिद आत्मवित् श्रेयान् ॥ यमधिकृत्य "विश्वकर्मा विमना आद्विहायाः-इतीयमृक आत्मगत्या निरुक्ता, "तदभिवादिनी" तस्यैवार्थस्य इतिहासोक्त- स्याभिवादिनी आभिमुख्येत वादिनी "एपा ऋक् भवति" यथा- “य इमा विश्वा भुवनानि जुहत्”--इति (ऋ० सं०८, ३, १६, १) । अनेकेषां समानप्रयोगदर्शनाधिकारवता 'य' नाम कश्चित् किमि त्येवं न्यसोदेवं कर्मण्यङ्गभावमुपजगाम । कथम् ? ऋपित्येन, 'होता' द्रव्यगुगकर्मदेवतायाथार्थ्यद्रष्टुत्वेन 'विश्या भुवनानि जुलत्' सर्वभूतान्यमुना सर्वमेधसम्पदर्शनप्रकामेण जुह्वत् अहाय. यत् । तस्य किम् ? इति। 'सः आशिपा' आशी:-प्रार्थना, कामः, प्रयोगदर्शनहेतुः, सर्पमिदमहं स्यामिति, येन प्रेर्यमाणः सर्वकर्मसु सर्वमेधं सर्वप्राप्तये प्रायुक्त । 'द्रविणमिच्छमानः' प्रयोगजनितापूर्वफलं सर्वभावमिच्छन् । तत् कि नाप ? न इति, उच्यते - आप। कथम् ? इति । 'प्रथमच्छत्' प्रथमोऽग्र. जत्यात्, प्रजापतिभावेन मुख्यम्य छादयिता। यतः सम्पदे तथा सन् 'अवरान्' पश्चादुत्पन्नान् अस्मदादीन् विशेपान 'आविवेश' व्याप्तवान् व्याप यस्यैवं प्रयोगफलयोवृत्तिः स नः पिता' “जनिता" सोऽस्माकं पिता पाता जनयिता रक्षिता चेत्येवं विजानीमः, अतः तादाव्यमश्नुत्रीमहोति ॥ यथा चैतदेवं नान्यथेति तथेयम् "उत्तराऋक् “भूयसे" बहु तराय "निर्वचनाय"--|| २(२६) ।

·। १००० ३पा० ३९०] * दैवतं काण्डम् , २००१ विभकर्मन् हविषा वावृधानः स्य॒यं यजस्व पृथिवीमुत द्याम् । मुर्खन्त्यन्ये अभितो जनास इहास्माकं मघवा सरि- रस्तु ॥ विश्वकर्मन् हविपा वर्द्धयमानः स्वयं यजस्म पृथिवीश्च मुधन्वन्ये अभितो जनाः सपना इहास्माकं मघवा सरि- रस्तुप्रज्ञाता तार्यस्त्वष्ट्रा व्याख्यातस्तीर्णे अन्तरिक्ष क्षियति तूर्णमर्थ रक्षत्यश्नोतेर्वा तस्यपा भवति ॥ ३ (२७) ।। “विश्वकर्मन् हपिपा" इति (र० सं० ८, ३, १६, ६ । य. पा० सं० १७, २२)। प्रयोगावस्थां फलावस्थाञ्च विश्व- कर्मणः प्रतीत्योच्यते।-हे 'विश्वकर्मन्' प्रयोगावस्थित ! त्यमु- च्यसे । अनेन 'हविषा' सर्वमेधदर्शनसम्पदादियुक्तेन त्वं पर्द्ध- मानः विश्यकर्मत्वमापद्यमानः सत्फलविपरिणामकाले स्वयं यजस्व' स्वयं सङ्गच्छस्व व्याप्नुहि । 'पृथिवीम् उत द्याम्' “पृथि- घीञ्च दियञ्च" सर्वव्यापी भव! अपि च तत्रैतस्मिन् दर्शनरते महिनि “मुहान्यन्ये अभितो जनास.” मोहमुपगच्छन्तु 'अभितः' सर्वतः ते “जनाः" येत्वदुपासनापराङ्मुखाः सन्तः तप “सपत्नाः" समानं पतित्वमिच्छन्ति। अथ पुनः 'इह' त्वद्दर्शनोपासनाफर्मणि वर्तमानानाम् 'अस्माकम्' 'मघया' सर्वधनेशानः, 'सूरिः' मेधावी, सर्वत्राप्रतिहतप्रज्ञानः, “प्रज्ञाता" विशेषतोऽस्माकम् 'अस्तु'। -इत्येतदाशारमहे ॥

·-
१००२
® निरुतम् । [उत्तरपट्कम्
स्वष्टा, विश्वकर्मा, इत्यधिभूतप्रधानाः पुराणविदः, तथापि
कलाकौशलादिसर्वज्ञानहेतुको नामप्रतिलम्भ इत्यविप्रतिसिद्धम् ।
एवं सर्वासु देवतासु ॥
"तायः" --इति वक्तव्यम् । स पुनरेप: "स्वप्ट्रा व्याख्यात."
तद्यथा-"तूर्णमश्नुते” -इत्येवमादि, अथवा "तीर्ण अन्तरिक्ष
सर्वतो गते “क्षियति” निवसति । अथवा “तूर्णम्” उदकारयं
"रक्षत्यश्नुते वा" अर्थविकल्पेन तूर्णशब्दात् पूर्व पदम्, रक्षतेरनो-
तेवोत्तरपदम् ॥
"तस्य एषा भवति"-॥ ३ (२७)॥
त्यमूष वाजिनं देवजूतं सहावानं तरुतारं रथानाम् ।
अरिष्टनेमि पृतनाजमाशं स्वस्तये ताध्यमिहाहुवेम ॥ तं
भृशमन्नवन्तं जूतिर्गतिः प्रीतिर्वा देवजूतं देवगतं देवप्रीतं
वा सहस्सन्तं तारयितारं रथानामरिष्टनेमि पृतनाजितमा
स्वस्तये तायमिह हुयेमेति कमन्यं मध्यमादेवमवक्ष्यत्
तस्यैपापरा भवति
॥ ४ (२८)॥
"त्यम्पु पाजिनम्” इति (ऋ० सं०८, ८, ३६, १। सा
सं० छ० आ०४, १, ५,१)। अरिएनेमेरापम् । विपुयतिनि-
एकवल्ये शस्यते, “सद्यश्चित्" इति च ।
यः 'तार्थ्य'
'घाजी' बेजनवान्, मयदाता परेभ्यः, यलवान् वा । त्य

·२०१० ३पा० ५ख०] # दैवतं काण्डम् * १००३ त 'देवजतं' देवैर्गतम्, परत्वेन ज्ञात पा परोऽयमस्माकमिति । "देवप्रातम्" देवैर्वा समानप्रोतम्। 'सहायानम्' सहो बलम्, तेन तद्वन्तम्, एतदेव मध्यमलिङ्गम् । 'तरुतारम्' "तारयिता. रम्” 'रधानाम् रहितृणा भूतानाम् , गतिमतां गमयितारमित्यर्थः, बलहेतुकत्वाद् गमनस्य । एघमादिगुणयुक्तम् 'अरिष्टनेमिम्' केनचिदप्यप्रतिहतवनप्रहरणम् । नेमिरिति घननाम । 'पृतनाजम्' पृतनाना जेतारम् । 'आशुम्' शीघम् । स्वस्तये' आत्मन. स्वस्त्यः नाय । सुष्टु वयम् 'इह' एतस्मिन् कर्मणि 'हुनेम' आह्रयामहे ॥ "तस्य एपा अपरा भवति" । सा पुन किमर्थम् ? यल- कृतिरुपप्रदर्शिता, घर्पकर्मोपप्रदर्श्यतेऽनया, सत्यामपि हि यलकृती पक्षिराजे गरत्मनि सन्देहोऽसावपि बलघांश्च तार्श्वनामा च, चर्पकर्म त्वसमान तेनास्य । अतश्चोकमेतदेव विचारास्पदमपेक्ष्य “कम् अन्यम् मध्यमात् एवम् अवक्ष्यत्" इति ॥ ४ (२८)॥ सद्यश्चियः शवसा पञ्च कृष्टीः सूर्य इव ज्योतिपा- पस्ततान । महस्रसाः शतसा अस्य रहिर्न स्मा वरन्ते युवतिं न शाम् ॥ सद्योऽपि यः शनसा वलेन तनोत्यपः सूर्य इस ज्योतिपा पञ्च मनुष्यजातानि सहस्रसानिनी शतमानिन्यस्य सा गतिर्न स्मैनां वारयन्ति प्रयुवतीमिव शरमयीमिपुं मन्युमन्यतेर्दीप्तिकर्मणः क्रोधकर्मणो वध- कर्मणो या मन्यु त्वस्मादिपवस्तस्यौपा भवति ।।५ (२६)।

·.. २००४ * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् "सद्यश्चियः शघसा पई कृष्टीः”--इति (६० सं० ८, ८, ३६, ३)। "सद्योऽपि" 'या' तायः, “वलेन तनोति अपः" पर्षभावेन । 'सद्यः शब्दो लक्षणार्थः, अद्य, श्वः, परश्वः, परुत्, परारि चेति । 'चित्'-इति अप्यर्थे, न कदाचिदप्यन्या, सर्वदा तार्य एवेति । किं प्रति अपः तनोति ? 'पञ्च कृष्टीः' पञ्च मनुष्यजातानि प्रति, ब्राह्मणप्रमुखान् निपादपञ्चमान् वर्णान प्रति, तदनुग्रहपूर्वकत्वात् सर्वलोकानुग्रहस्य, वृष्टिग्रहणेन तद्वि- घक्षा! कथम् ? 'सूर्यः इव ज्योतिषा' यथा सूर्यो ज्योति:- प्रकाशं लोकानुग्रहाय तनोति, तथा तायः अपः तनोति । यथा हविषा विधेमेति नम्यते, तत्र कस्मै देवायेति सम्प्रदानश्रुतेः सम्प्रदानावैधुर्याय, एचमिदाप्युपमानोपमेयकारकसम्बन्धा- वैधुर्याय, ज्योतिरिति नम्यते । कस्मात् पुनरयमपस्ततान ? इति। इतः यस्मात् “सहस्रसाः शतसा अस्य रहिः” पहुंश्च बहुतरांश्च प्रकारान् मेघविदारणाय भजते 'अस्य' ताक्ष्यस्य रहिः' गतिः। अपि चैवमसह्यास्य गतिः, तस्माद् घरं तेनैव "एताम्" अस्य “धारयन्ति” न प्रतिबद्धश घन्ति केचन, अतिवेगवत्त्वात् । कथम् ? 'युवति न शाम्' अतिबलवता धनुष्मता मुक्कां "शरम- योम् इषुम्” अन्येन वान्येन वाकाशप्रदेशेन प्रतिमिश्रयन्तीमात्मानम् । य एवमादिगु णयुक्तः तायः, स इदं नामा स्माकं करोत्विति ।। *मन्युः" *मन्यतेः” क्रोधार्थस्य, दीप्त्यर्थस्य घा, उभयमप्यु- पपद्यते, बलवत्त्यात् मध्यमस्य ।। *तस्य एपा भवति"-१५ (२६) ॥

·। - । २०अ० ३पा०६०] पतं काण्डम् . १००५ त्वया मन्यो सरथमारु जन्तो 'हर्षमाणासोऽधृपिता मरुत्वः। तिग्मेपव आयुधा संशिशांना अभिप्रयन्तु नरो अग्निरूपाः ॥ त्वया मन्यो सरथमारुह्य रुजन्तो हर्षमाणा- सोऽधृपिता मरुत्वस्तिग्मेपर आयुधानि संशिश्यमाना अभि- प्रयन्तु नरो अग्निरूपा अग्निकर्माणः सन्नद्धाः कवचिन इति वा दधिक्रा व्याख्यातस्तस्यौपा भवति ॥ ६ (३०) । "त्यया मन्यो" --इति (ऋ० सं० ८, ३, १६, १। अथ० सं. ४, ३१, १)। तपसः पुत्रो मन्युर्नाम, तस्यार्पम् । श्येना. जिरादिषु निष्केवल्ये विनियोगः। हे भगवन् ! मन्यो!' त्वया 'सरथम्' एकमेव त्वया सह रथं समारुह्य 'रुजन्तः' अभिभयन्तः, 'हर्षमाणासः' तवाश्रयादविकलाः हृष्यन्तः, 'अधृषिताः' अना. धर्पिता परैः, अपि च है 'मरुत्वः!' तिग्मेषयः !' एते अस्म- द्योधा. 'आयुधा' “आयुधानि" 'संशिशानाः' संशिश्यमानाः, तीक्ष्णानामिपूणामायुधानाञ्च योऽर्थः तमनुतिष्ठन्तः भिन्दन्तः इपुभिः, छिन्दन्तः आयुधैः, अमुना प्रकारेण एते 'नरः' नराः अस्म- न्मनुष्याः योधाः, “अग्निरूपाः” “अग्निकर्माणः अग्नय इवते सेनाम् 'अभि' भवन्तः 'यन्तु' इति । “दधिकाः" इति वक्तव्यम् । सः “व्याख्यातः"-"दधत् कामति" इत्येवमादि। सर्व मध्यमे योज्यम् । "तस्य एषा भवति"-॥६ (३०)। -

·-
१००६
* निरुक्तम् *
[उत्तरषट्कम
आ दधिकाः शसा पञ्च कृप्टीः सूर्ग इस ज्योति
पापस्ततान ! सहस्रमाः शतमा वाज्या पृणक्त मघा
ममिमा वचामि ॥ आतनोति दधिकाः शनसा चलेनापः
मूग डर ज्योतिपा पञ्च मनुष्यजातानि महस्रसाः शतमा
वाजी वेजनपानरणमान् सम्पृणक्त नो मधु नोदकेन
वचनानीमानीति मध धमतेविपरीतस्य मविता सर्वस्य
प्रमपिता तस्रोपा भनति ॥ ७ ॥ (३१) ।
॥
..
"आ दधिमा शवसा"-इति (ऋ० स० 3, 9, १२, ५)।
घामदेवस्यार्षम् । 'आततान' "आतनोति” सर्वतस्तनोति ।
कोऽसौ ? इति, 'दधिका'। केन ? 'शवसा' “यलेन । किमा-
तनोति ? 'अप'। ब? 'पञ्च कृष्टी' “पञ्च मनुष्यजातानि"
प्रति। कथम् ? 'सूर्य इव ज्योतिपा' 'सहस्त्रसा शतसा'
रहना बहुतराणाञ्च उदकाना सम्मका, 'चाजी' “वेजनयान्"
'अर्वा' ईरणवान्” उकरण क्रियायोगी। य एवमादिगुणयुक्तो
दधिरा, सोऽस्माकम् 'इमा' “इमानि” स्तुतिवाक्यानि स्तुति
लक्षणानि 'वचासि 'सम्पृणा' 'माया' “मधुना उदकेन" ॥
"मधु"-"धमते " आद्यन्त "विपरीतस्य" उदक स्तुत्यनन्त
रमेव ददात्वित्यर्थ ॥
चलति , वर्षकर्म चोभयमप्यस्ति, तस्मात् मध्यम ॥
.

·२०म० ३पा० ८ख०] * दैवतं काण्डम् * २००७ “सरिता” इति चकव्यम्। सः “व्याख्यातः” इम- मेवाग्नि सचितारमाह"-इत्यत्र । स पुनरिह घर्षकर्मयोगात् मध्यमः॥ "तस्य एषा भवति"-७ (३१) । - सविता यन्त्रैः पृथिवीमरम्णादस्कम्भने सविता याम- हहत् । अमियाधुक्षद्धनिमन्तरिक्षमतृतें बद्धं सविता समुद्रम् ॥ सविता यन्त्रैः पृथिवीमरमयदनारम्भणेऽन्तरिक्ष सविता द्यामहदश्यमिवाधुक्षद्धनिमन्तरिक्ष मेधं बद्धमतूर्ते बद्धमतूर्ग इति यात्वरमाण इति वा सविता समुदितारगिति कमन्य मध्यमा देवमवक्ष्यदादि त्योऽपि सवितोच्यते तथाच हरण्यस्तूपे स्तुतोऽर्चन् हिरण्यस्तूपऋपिरिदं सूक्त प्रोवाच तदभिवादिन्येपर्ग भवति ॥ ८ (३२) ॥ "सविता यन्त्रै."--इति (ऋ० सं० ८, ८, ७, १)। अर्च- नामा हैरण्यस्तूपषिः, उत्तरायाश्च सर्चबलेशानः। किम् ? इति,-'यन्त्र पृथिवीम् अर- मणात्' यावत् किञ्चित् यन्त्र्यते तत् सर्व वलेनैव, यन्त्रिता च इयं पृथिवी निश्चला, न चान्य इन्द्रात् बलवान् यन्त्रयितास्ति, तस्मात् इन्द्र एवेमा संयच्छन् स्थिरामकरोत् । “रम्णातिः संयमनकर्मा"-इति उक्तम्। अथवा पर्वणोपकारेण पृथिवी- 'सविता' मध्यमः, ·णाय। निरुकम् । [उत्तरपट्कम लोकनियासिनो धारयति, तदस्याः संयमनम्। किमेतावदेव ? न-इति, उच्यते-"अस्कम्भने सविताद्यामहत्” । एवमप्ये- तस्मिन् 'अस्कम्भने' "अनारम्भणे” अमूर्तेऽन्तरिक्षे, यत्र पर्णमपि नालमवस्थानाय, तत्रैचमप्यतिगुर्वी सीपी 'या' 'सविता' एव 'अ'हत्' स्थिरामकरोत्-आभूतसप्तवान् । को हि नाम मध्य- मात् सचितुरन्य एतदतिदुष्करं कुर्यात् ? अपि च 'अश्वम् इच अधुक्षत्' यथा अश्वबन्धो अश्वं धूनुयात्, उपावृत्तम् अनायासेन रजः तस्मादपनेप्यन् । एवं 'धुनि समुद्रम्' उदकवन्धितारम् “मेघम्" 'अधुक्षत्' 'सविता' अधूनोत् अकम्पयत् उदकप्रक्षर क ? 'यद्धम् अतूतें' एतस्मिन्नन्तरिक्षे अर्हिसिते अत्वर- माणे घा, सर्वगतत्वादाकाशे, गमनायोग्ये धा। घाय्वात्मनैव विष्टभ्य निश्चेष्टं बद्धमिवाधुक्षत् यः सविता, सोऽस्माकमिदं नाम करोतु इति । “समुदिता" ='समुद्रः = "मेघः" ।। “कम् अन्यम् मध्यमात् एवम् अवक्ष्यत्”-'मेघमधूनोत्' इति ? कुतः संशयः ? अन्योऽपि यस्मात् मध्यमात् सपितोच्यते, यत आह-"आदित्यः अपि सविता उच्यते” इति ॥ यथा च एतत् एवम् , “तथा" एतस्मिन्नेष "हरण्यस्तूपे" सूक्ते स्तवः हैरण्पस्तूपमिदं सूक्तमिति । कुत एतत् ? अत -अर्चन् हिरण्यस्तूपऋषिः इदं सूक्तं प्रोपाच” इति । अर्चन्-नाम्ना हिरण्यस्तूपः, तटूपः तद्ब्रतो घा, स यथा एतत् सूक्तं प्रोषाच ॥ “तदभियादिनी एपा ऋक् भवति” अस्मिन्नेष सूक्ते-11८(३२)॥ आह- ·. २००३पा० ख० • देवतं काण्डम् * २००६ हिरण्यस्तूपः सवितर्यथा त्वाङ्गिरसो जुहू बाजे अस्मिन् । एवा त्वार्चन्नवसे बन्दमानः सोमस्येवाशं प्रति जागराहम् ॥ हिरण्यस्तूपो हिरण्यमयस्तपो हिरण्यमयस्तूपो- ऽस्येति वा स्तूपः स्त्यायतेः सङ्घातः सवितर्यथा त्वाङ्गिरसो जुह्व चाजे अन्ने अस्सिन्ने वार्चनवनाय चन्दमानः सोमस्येवांशुं प्रतिजागर्म्य है त्वष्टा व्याख्यातस्तस्यपा भवति ॥ ६ (३३)॥ "हिरण्यस्तूपः सवितर्या" इति (सं०८, ८, ७, ५) । हे 'सवितः !' 'यथा' अन्यकालोन: 'हिरण्णस्तूपः' 'त्या' त्वाम् 'आजुद्धे' आजुहाय, कर्मण्याहुतवान्, एवम् 'अहम्' अप्येतस्मिन् कल्पे हिरण्यस्तूपतामापन 'अर्चन्' नामा 'अबसे' अपनाय 'पाजे अस्मिन् “अन्ने" सस्कृते हविपि त्वामाहय 'चन्दमान' स्तुवन 'सोमस्य इच अंशुम्' सोममिय क्रीत्या आदृतः 'प्रति' 'जागर' “जागर्मि" अनन्यमनाः त्वामायागादुपासे इति ॥ "स्तूपः स्त्यायते."। स्त्यै सड्याते (भ्वा० प०)” तस्य स्तूपः- सड्यातः” इति । "त्वष्टा-इति धक्तव्यम्। सः “व्याख्यातः" । "तस्य एषा भवति" '-16 (३३) देवस्त्वष्टा सविता विश्वरूपः T: पुपोप प्रजाः पुरुषा जजान । इमा च विश्वा भुवनान्यस्य महद्दवानामसुरत्व- ·१०१० ७ निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् मेकम् ।। देवस्त्वष्टा मविता मर्वरूपः पोपति प्रजा रमानु प्रदानेन बहुधा चेमा जनयतीमानि च मर्याणि भूतान्युद- कान्यस्य महचास्मै देवानामसुरत्वमेकं प्रज्ञावचं वानवत्वं वापि वासुरिति प्रज्ञानामास्यत्यनर्थानस्ताश्चास्यामा असुरत्वमादिलुप्तं वाती यातीति मतस्तस्यैपा भवति ॥१० (३४)॥ “यस्त्वष्टा-इति (ऋ० सं० ३, ३, ३१, ४)। वैश्या- मित्रस्य प्रजापतेरापम् । वैश्वदेवे विनियोगः। त्वष्टा' देवो मध्यमा, 'सविता' सर्वस्य भूतग्रामस्य प्रसविता उत्पादयिता उदकसम्प्रदानद्वारेण ।' किमुत्पादयिता एच ! उच्यते-'पुपोप प्रजा' पुष्णाति चासाधुत्पाद्य । न केवलं पुष्णाति, किन्तर्हि ? 'पुरुधा जजान' इति, “यहुधा चैना जन यति” पर्द्धयति । केन पुनरसी जनयति पुष्णाति, धर्द्धयति च -"इमा च विश्वा भुवनान्यस्य"। इमानि विश्चानि भुवनानि "उदकानि” अस्य यत स्वताया वर्तन्ते, तस्मात जन यति पुष्णाति पर्दयति च। अतश्च सर्वमिदं शक्त कर्तुम् , -"महदे पानामसुरत्यमेकम्”। 'महत्' 'असुरत्वम्' "प्रज्ञा- पत्यम्" "असुरिति प्रज्ञानाम" तया तरवम् । तया महत्या प्रनया उद्वेन साधनेन सर्वमिदं जनयति, पुष्णाति, धर्द्धयति च, अप्रक्षो हि साधनसम्पत्तावपि कि कुर्यात् । अथया “अनघ- न इति, यतआह- - यतः- ·“अन्न- २०१० ३पा० १९ख०] * देवतं काण्डम् , १०११ त्वम्" असुः -प्राणः, तेन तद्वत्वम्। एवमपि सति प्राणेनेघ शक्यते एतत् सर्व कर्तुम, अप्राणो हि किं कुर्यात् । घचम्इति केचित् । तेषामनहेतुनोदकेन तद्वत्यम् तथापि योज्यम् ॥ "असुरिति प्रज्ञानाम”। तत् कस्मात् ? “अस्यति अन- र्थान्” प्रशैव हि प्रज्ञायतोऽस्यति क्षिपत्यनान्, नाशयति । 'अस्ताश्च अस्याम् अर्थाः" न हि तदस्ति व्यक्तर्यत् सर्व प्रशायता प्रज्ञायां नास्ति, एतावांस्तु विशेषोऽभिव्यक्तमिति । अथवा यदेत. दसुरत्वं पसुमतो भावः “वसुरत्वम्” एतत्, रौ मत्यर्थे चकार- लोपश्च, घसुना उदकेन तद्वान् असा त्वष्टा ॥ “वातः" कस्मात् ? “चातीति सत"। "वा गतिगन्ध. नयो. (अदा०प०)"-इत्यस्य । सत इति धातुकारकावधारणम्। घायुशब्दो हि त्रयाणां धातूनां विकल्पेन, अयन्तु पातेरेवेति विशेषः॥ "तस्य एषा भवति"-॥१० (३४)॥ वात आवातु भेषजं शम्भु मयोभु नो हदे। प्रण आयपि तारिपत् ॥ बात आवातु भैपज्यानि शम्भुमयोभ नो हृदयाय प्रवईयतु च न आयुरग्निर्व्याख्यातस्तस्यैया भवति ॥ ११ (३५) ॥ "वात आवातु"-इति (ऋ० स० ८, ८, ४४, १ । सा० सं० छ. आ० २, २, ४, १०)। उल्वस्य पातायनस्यार्पम् 'चातः' 1 ·- १०१२ निरुकम् [उत्तरषट्कम् अस्मान् आभिमुख्येन 'भेषजम् यद् यत् पथ्यम् अस्माकम् , अत्तत् गृहीत्वा 'आवातु'। तच्च अस्माकं 'शम्भु, अस्तु । 'शम्'- इति सुखनाम, तद्भावकमस्तु । तदात्वे च आयती परिणामे 'मयोभु' अस्तु । 'मयः' इति सुरानाम, हृदयाय सुखमस्तु । स्तूयमानः प्रत्यक्षीभूत इच मनसि, यत. प्रत्यक्षमुच्यते-"प्रण आयूपि तारिपत्” । हे भगवन् ! पायो! प्रवर्द्धय त्वमस्माक- मायूपि सपुत्रपौत्रादिवर्गाणाम् भैषज्यञ्च त्वमस्माकं नित्यमा- यह । इत्येतदाशास्महे ॥ "अग्निः"-व्याख्यातः"। "तस्य एपा भवति"--॥ ११ (३५) । - । प्रति त्यं चारु मध्वरं गोपीथाय प्रहूयसे । मरुद्भि रग्न आगहि ॥ तं प्रति चारुमध्वरं सोमपानाय प्रहृयसे सोऽग्ने मरुद्भिः सहागच्छेति कमन्यं मध्यमादेयमवक्ष्यत्त- स्यैपापरा भवति ॥ १२ (३६)॥ "प्रति त्यं चारम् --इति (ऋ० सं० १, १, ३६, १। सा सं० छ० आ०१, १, २,६)। मेधातिथिः ऋग्द्वये। 'त्य' तम्. अङ्गवैकल्यरहितम् 'अध्यर प्रति' हे भगवन् 'अग्ने !' त्वमस्माभि 'गोपीथाय' “सोमपानाय' 'प्रहयसे' आयसे। स त्यमेतद् ज्ञात्वा 'मरुद्भिः सह 'आगहि' "आगच्छ” एतस्मिन्नस्य कर्मणि सोमं पातुम् । इत्येतदाशास्महे ॥

·तद्यथा- १०अ० ३पा० १३ख०] देवतं काण्डम् “गोपीथाय" "मरुद्धि.” सहेति मध्यमें लिङ्गम् ॥ तस्य एपा अपरा भवति" '-सा पुनः किमर्थम् ? गोपीथाये- त्यव्यक्तः सोमपानं, व्यक्तसोमपानलिङ्गा उत्तरा। ॥१२ (३६)॥ अभि त्वा पूर्वपीतये सृजामि सोम्यं मधु । मरुद्धि- रग्न आगहि ॥ अभिजामि त्वा पूर्वपीतये पूर्वपानाय मोम्यं मधु मोममयं मोऽग्ने मरुद्भिः महागच्छति ॥१३ (३७)॥ इति दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ १०३ ॥ "अभित्या पूर्वपीतये”--इति (ऋ० स० १, १, ३७, ४ ॥ सा० स. छ. आ० ३, २,२,४)। हे भगवन् ! 'अग्ने !! 'पूर्वपीतये "पूर्वपानाय” पूर्वकाले प्रवृत्ताय पानाय 'त्या' त्वाम् 'अभिसृजामि' घदे । किम् ? इति-इदं 'सोम्यं मधु' “सोमः मयं” तत् मधु । स त्वमागच्छ एतस्मिन् कर्मणि एतत् पातुम् । -इत्येतदाशास्महे ॥ १३ (३७) । इति ऋज्वार्थायां निस्कवृत्तौ पञ्चदशस्य (दशमस्य) अध्यायस्य तृतीयः पाद.॥

·२०१६
* निरकम् * [उत्तरपट्कम्
-~भवति च पाद.स्त्रीणामभिनयगृहोतगर्भाणाम् 'अचिरात् लब्धो
मे गर्भः' इति ॥
"असुनीति:"---इति एतत् देवतापदम्। स पुनरयमिन्द्रः
मध्यमः प्राणः । स पुनर्यदेतस्मात् शरीरादुत्फ्रामति, अथेत.
रान् प्राणान् “असून्” अन्यत्र “नयति" विज्ञायते हि-प्राणमनुत्
कामन्तं सर्वे प्राणा अनुक्रामन्तीति ॥
"तस्य एपा भवति"-॥२ (३६),
असुनीते मनो अस्मासु धारय जीवातवे सुप्रतिरा न
आयुः। रारन्धि नः सूर्य्यस्य मंशि घृतेन त्वं तन्
बर्द्धयस्व ॥ असुनीते मनः अस्मासु धारय चिरं जीवनाय
प्रबर्द्धय च न आयुरन्धय च नः मर्य्यस्य सन्दर्शनाय
रच्यतिर्वशगमनेऽपि दृश्यते । मा रघाम द्विपते सोम
राजनित्यपि निगमो भवति । घृतेन त्वमात्मानं तन्वं
चर्द्धयस्वतों व्याख्यातस्तस्यैपा भवति ॥ ३ (४०) ।।
"असुनीतेमनो अलासु-इति (ऋ० सं० ८.१, २२, ५) ।
श्रुतबन्धोरार्षम्। हे 'असुनीते' प्राण ! मन अस्मासु धारय'
मनप्रभृतीनेतान् प्राणान् आत्मनोऽथस्थानेनास्मच्छरीर एय
धारय, मा त्वमुत्क्रमीः, त्वदनुत्क्रमेण अवस्थास्यन्ते इति।
"जीवातवे' "विरम् अस्माकं "जीवनाय"
-
धारय। "सुप्र.

·1 । "देवीः पडु/रुरु २०१० ४पा० ३ख० * दैवतं काण्डम् * तिरा न आयु."। अमुना प्रकारेण सुष्ठु प्रतिर प्रकर्षण पद्धया- स्माकमायुः। किञ्च रारन्धि नः' संसाधयास्माकम् । तथा अनुगृहाण, यथा 'सूर्यस्य' 'सन्दशि' “सन्दर्शनाय" सम्यम् दर्शनाय अलं स्याम, दिव्यं नः चक्षुरुत्पादय, येन सम्यक् सूर्य पश्येम। सर्व चैतदन्नप्राचुर्ये सति भवति, यतो ब्रूमः-"घृतेन त्वं तन्वं पर्द्धयस्व"। घृतेन उदकेन, त्वमात्मानं यथाकालं चर्द्धस्व, त्वय्युदकददति सर्वमिदं भवति। अहविर्भावादसुनीते. घृतमित्युदकनोमेत्यत्रोपपद्यते ॥ "रध्यतिः घशगमने अपि दृश्यते"। तद्यथा-"मा रधाम द्विपतेः (ऋ० सं०८, ७, १, ५)”-इत्यत्र । नः कृणोत विश्वेदेवास इह पीरयध्यम् । मा हास्महि प्रजया मा तनूभिर्मा रधाम द्विपते सोम राजन् ॥"--इति (ऋ० सं०८,७, १५, ५। अथ० सं० ३, ६-७)! वैश्वदेवी। विहव्यस्यार्पम् । चैहल्य सूक्तम् । तत्रैपा दर्शपूर्णमासादिषु हविधामभिमर्शने पिनियुज्यते । 'देवी.' 'पट्' द्योश्च पृथिवी च अहश्च रात्रिश्व आपश्च ओषधयश्चेति । तो उच्यध्वे-हे देव्यः ! उर्व्यः षट्, सर्वमिदम् ऊर्णपत्यः यूयमुच्यध्ये । 'उरु' यहु यद् यद् पर्य युष्माभिः यहुक्रियमाणमिच्छामः, तत्तत् 'उरु' यहु कुरुध्वे । है विश्वेदेवासः' विश्वेदेवा.! यूयमपि 'इह' एतस्मिन् फर्मणि अस्माकमङ्गभावमुपगताः सन्तः 'चारयध्यम्' धीरान् पुत्रान् इन्छत दातुम् । अपि च जातपुत्राः सन्तः 'मा हास्महि प्रजया' मा अस्मान् प्रजा कदाचित् अपि हाती, कदं हि पुत्रमरणम् ।

·॥ " चतुर्थः पादः ॥ वेनो येनतेः कान्तिकर्मणस्तस्यैपा भवति ॥ १ (३८) ॥ "वेन"-इति वक्तयम् । स एप “वेनते कान्तिकर्मण' सर्वलोककान्तो हि मध्यम, सर्वम्योपकारित्वात् "तम्प एषा भवति"-1 १ (२८)। अयं वेनश्चोदयत् पृश्निगर्भा ज्योतिराय रजमो विमाने । इममपसिङ्गमे सूर्यस्य शिशु न विप्रा मतिभी- रिहन्ति । अयं चेनश्चोदयत् पृश्निगर्भा प्राप्टवर्णगर्भा आप इति वा ज्योतिर्जरायुज्योतिरस्य जरायुस्थानीय भवति जरापुर्जरया गर्भस्य जरया यूयत इति वेममपा च सङ्गमने सूर्यस्य च शिशुमिन विप्रा रहन्ति मतिभा लिहन्ति स्तुान्ति बर्द्धयन्ति पूजयन्तीति वा गिशुः शमनीयो भवति शिशीते; स्याद्दानकर्मणश्चिरलब्धो गर्भ इत्यसुनीतिर- सुन्नयति तस्यैपा भवति ॥ (३६)॥ "अयं येन"-इति ( स०८७,७,१। य० घा० स० ७, १६)। भार्गवस्य पेनस्यापम् । शुकोऽनया गृहते । अन्तर्भा. वितप्रज्ञान तस्मिन्मनसि प्रत्यक्षीभूतमभिनयेन दर्शयन्निध कस्मै ।

·, १०अ०४पा० ख० दैवतं काण्डम् * चित् ब्रवीति-'अयं चेनः' इति। किं करोति ? चोदयति- 'पृश्निगर्भाः'। पृश्निः =आदित्यः, प्रकृष्टो ह्यनेन घणेः प्रायः प्राप्तः, यास्तम्य गर्भयमुपगता रश्श्यन्तर्गताः परिपक्काः आपो मासाष्ट- केन सम्भृताः, ताः वेनश्वोदयति प्रावृपि घर्षभावेन प्रेरयति । किलक्षण: ? ज्योतिः जरायुः, “ज्योतिः अस्य” विद्युदाख्यं कर्मा- त्मलक्षणम्, “जरायुस्थानीयं” प्रभावतः । तदधिष्ठातुः मध्य- मस्य गर्भस्येव परिविष्टेनं भवति । कायस्थितश्वोदयति ? 'रजसो विमाने' रजः उदकम्, यद्यत्र निर्मायते, तत्रापस्थितः, अन्तरिक्षलोके इत्यर्थः। योऽयमेवमादिगुणयुक्तो वेनः, तम् 'इम' चेनम् 'अपां' “च” 'सङ्गमे' 'सूर्यस्य “च” 'सङ्गमे' समागमन- स्थाने, यत्र सूर्यस्य रश्मिभिः आपः सङ्गच्छन्ते, तत्र घर्त्तमानम्, मध्यस्थाने। 'विप्राः'मे धाविनः स्तोतारः 'मतिभिः' स्तुतिभिः प्रज्ञापूर्विकाभिः 'शिशुम्' 'न' "इय” 'रिहन्ति'। यथा हि शिशुनित्यं म्तूयते एयं स्तूयते । यदेतत् "रिहन्ति"-- इति, एतत् "लिइन्ति" लिहः (अदा० उ०) धातोः, वर्धयन्ति, पूजयन्ति चेत्यर्थः ॥ "जरायुः" कहलान् ? तद्धि “जरया गर्भस्य" भवति, यथा यथा गर्भो भवति तथा तथा तदुत्पयते । “जरया यूयते इति पा" यतत् जरेति प्रसिद्धम्, प्रसूताया गोः स्त्रिया पा, पश्चात् पतति, सा जरेत्युपते, तया च यूयते मिथ्यते तजरास्वित्युः पते ।-“शिशु" कस्मात् ! स हि "शंसनीयो भवति" प्रयो- जनेऽप्रयोजने पा अर्चन्ति, किञ्चन प्रलापेषु। “शिशीतः पा म्यान" धानोः दानार्यस्य, दीयते हि स पुरपेण त्रियै धारणाया ·* निरुकम् * [उत्तरपट्कम् -भवति च पादः स्त्रीणामभिनवगृहीतगर्भाणाम् 'अचिरात् लब्धो मे गर्भः' इति ॥ "असुनीतिः” इति एतत् देवतापदम् । स पुनरयमिन्द्रः स पुनर्यदेतस्मात् शरीरादुत्क्रामति, अथेत- रान् प्राणान् “असून्" अन्यत्र “नयति विज्ञायते हि-प्राणमनुत्- कामन्तं सर्वे प्राणा अनुक्रामन्तीति ।। "तस्य एपा भवति" '--॥२ (३६)॥ मध्यमः प्राणः। असुनीते मनो अस्मासु धारय जीवातवे सुप्रतिरा न आयुः। रारन्धि नः सूर्य्यस्य संदृशि घृतेन त्वं तन्वं चर्द्धयस्व || असुनीते मनः अस्मासु धारय चिरं जीवनाय प्रबर्द्धय च न आयुरन्धय च नः सर्यस्य सन्दर्शनाय रध्यतिर्वशगमनेऽपि दृश्यते । मा रधाम द्विपते सोम राजन्नित्यपि निगमो भवति । घृतेन त्वमात्मानं तन्वं बर्द्धयस्वतों व्याख्यातस्तस्यपा भवति ॥ ३ (४०)। "असुनीतमनो अस्मासु-इति (ऋ. सं० ८, १, २२, ५) । श्रुतबन्धोरापम्। है 'असुनीते' प्राण ! मतः अस्मासु धारय' मनःप्रभृतीनेतान् प्राणान् आत्मनोऽवस्थानेनास्मच्छरीर एव 'धारय, मा त्वमुत्क्रमीः, त्वदनुत्क्रमेण अवस्थास्यन्ते इति । 'जीवातवें “चिरम्" अस्माकं "जीवनाय" मनो धारय । "सुप्र.

·- २०भ० ४पा० ३ख० * देवतं काण्डम् * तिरा न आयुः”। अमुना प्रकारेण सुष्ठु प्रतिर प्रकर्षेण धर्द्धया- स्माकमायुः। किञ्च 'रारन्धि नः' संसाधयास्माकम्। तथा अनुगृहाण, यथा 'सूर्य्यस्य' 'सन्द्रशि' “सन्दर्शनाय” सम्यग् दर्शनाय अलं स्याम, दिव्यं नः चक्षुरुत्पादय, येन सम्यक् सूर्य पश्येम। सर्व चैतदन्नप्राचुर्ये सति भवति, यतो ब्रूमः- “धृतेन त्वं तन्वं पर्द्धयस्य" । घृतेन उदकेन, त्वमात्मानं यथाकालं पर्द्धस्व, त्वय्युदकददति सर्वमिदं भपति । अहविर्भान्यादसुनीते- घृतमित्युदकनामेत्यत्रोपपद्यते ॥ "रध्यतिः पशगमने अपि दृश्यते”। तद्यथा--"मा रधाम द्विपतेः (ऋ० सं०८, ७, १, ५)"--इत्यत्र। “देवी: पडुधीररु मः कृणोत विश्वेदेवास इह धीरयध्धम् । मा हास्महि प्रजया मा तनूभिर्मा रधाम द्विपते सोम राजन् ।” इति (ऋ० सं०८, ७, अथ० सं० ३, ६-७)। वैश्वदेवी । विहव्यस्यार्पम् । वैहव्य सूक्तम्। तपा दर्शपूर्णमासादिषु हविषामभिमर्शने विनियुज्यते। 'देवाः' 'पट्' द्योश्च पृथिवी च अहश्च रात्रिश्च आपश्च ओपधयश्चति । ता उच्यध्वे-हे देव्यः ! उर्व्य. पट्, सर्वमिदम् ऊर्गुचत्यः यूयमुच्यध्ये । 'उरु' बहु यद् यद् वयं युष्माभिः बहुक्रियमाणमिच्छामः, तत्तत् 'उरु' यहु कुरुध्वे । हे विश्वेदेवासः' विश्वेदेवा.! यूयमपि 'इह' एतस्मिन् कर्मणि अस्माकमङ्गभावमुपगता. सन्त. 'धीरयध्यम्' धीरान पुत्रान् इच्छत दातुम् । अपि च जातंपुत्राः सन्तः 'मा हास्माहि प्रजया' मा अस्मान् प्रजा कदाचित् अपि हासीत्, कष्टं हि पुत्रमरणम् ।

·* निरुतम् * उत्तरपट्कम् 'मा तनूभि. वयं स्याभि. हास्मदि' माम्माकमायुपण्डेदोऽभून. युप्मनुध्यानात् । अपि च "मा रधाम द्विपते सोम राजन्" हे भगवन् ! 'सोम !' 'राजन् ।' विशेषत त्वमुच्यसे, सर्वस्या अस्या माशिष त्वदनुध्यानात् 'मा रधाम' मा घशं गच्छेम । 'द्विपते' द्विपन्त एवास्माकमर्थसम्प्रदानादिना घश्यतामुपयान्तु, यत अनिष्टं हि द्विपतो विधेयत्वमिति । 'सामादिह “रध्य तिर्वशगमने" ॥ "ऋत"-इति, एतत् पदम् । तत् “व्याख्यातम्" निर्व- चनत,-तमित्युदकनाम प्रत्यतं भवति" इति इद त्वभि- धेयो मध्यमः ॥ "तस्य एपा भवति"-॥३(४०)। मतस्य हि शुरुधः सन्ति पूर्वीऋतस्य धीति जि- नानि हन्ति । ऋतस्य श्लोको बधिरा ततर्द कर्णा बुधानः शुचान आयोः ॥ ऋतस्य हि शुरुधः मन्ति पूर्वीमतस्य हन्त्य॒तस्य श्लोको यधिरस्यापि कर्णाना- तृणति बधिरो बद्धश्रोत्रः कर्णी चोधयन् दीप्यमानश्चायो- रयनस्य मनुष्यस्य ज्योतिपो चोदकस्य वेन्दुरिन्धरुनत्ते तस्यैपा भवति ॥ ४ (४१)॥ "मृतस्य हि शुरुध" इति (ऋ० सं० ३, ६, १०, ३)। वामदेवस्यार्पम् । सम्पातसूके निष्पल्ये पृष्ठ्याभिप्लघयोः प्रज्ञा वर्जनीयानि ·. १०अ०४पा० ५०] ७ दैवतं काण्डम् * २०१९ शस्यते। 'मृतस्य' मध्यमस्य । किम् ? इति-शुरुधः' आपः 'सन्ति' विद्यन्ते। किलक्षणाः ? 'पूर्वी:' अनेककालसम्भूताः । यतश्चासाविद्धोऽद्भिरतस्तस्य तस्य' उदकसम्प्रदानद्वारेणाना- कालं नाशयन्ती, 'धीतिः । प्रज्ञा" सर्वलोकस्य, वृजिनानि “धर्जनीयानि" अयशांसि 'इन्ति' नाशयति । अकाले हि क्षुत्- परिगृहीतानामयशस्करेषु जिलादिषु प्रवृत्तिर्भवति । ददतश्चो- दकं सर्वलोकवृजिनाय धाताय । तस्य 'मृतस्य' एवमतिमहान् "श्लोक.' शब्दः स्तनयित्नुलक्षणो भवति, यः “बधिरस्यापि" बद्धश्रोत्रस्य, विधात्रापि निसर्गतः अपिहितश्रोत्रस्य, 'आयो।' "अयनस्य" "मषुष्यस्य" बोधयत्यस्मृत इति । 'कर्णी' अति. दुर्भेदी 'आततर्द' "आतृणत्ति" आभिनत्ति । 'शुचमानः' "दीप्यमानः" "ज्योतिप." व "उदकस्य" च श्लोकः । एवं सतत्वो ह्यसावृत इति ॥ "इन्दुः” इति, एतत् पदम् । स कस्मात् ? “इन्धेः” दीप्यर्थस्य, “उनत्तः पा" क्लदनार्थस्य, उभयमपीन्दी उपपद्यते चन्द्रमसि ॥ "तस्य एषा भवति"-॥४ (४१) ॥ प्रतद्वोचेयं भव्यायेन्दवे हव्यो न य इपवान्मन्म- रेजति रक्षोहा मन्म रेजति । स्वयं सो अस्मदानिदो वध रजेत दुर्मतिम् । अवस्रवेधशं सोऽवतरमव क्षुद्रमिव सवेत् ॥ प्रब्रवीमि तद्भव्यायेन्दवे हवनार्ह इव य इपवा- ·उत्तरषट्कम् . १०२० * निरुक्तम् * ननवान् कामवान् वा मननानि च नो रेजयति रक्षोहा च चलेन रेजयति स्वयं सो अस्मदभिनिन्दितारम् । यधरजेत दुर्मतिम्। अवस्रवेदयशं सः। ततश्चावतरं क्ष द्रमिवावस्रवेद- भ्यासे भूयांसमर्थ मन्यन्ते यथाहो दर्शनीयाहो दर्शनीयेति तत्परुच्छेपस्य शीलं परुच्छेप ऋषिः पर्ववच्छेपः परुपि परुपि शेपोऽस्येति वेतीमानि सप्तविंशतिर्दवतानामधेयान्य- नुक्रान्तानि सूक्तभाजि हविर्भाञ्जि तेपामेतान्यहविर्भाजि वेनोऽसुनीतिळत इन्दुः प्रजापतिः प्रजानां पाता या पालयिता वा तस्यैपा भवति ।। ५ (४२)॥ "प्र तद्वोचेयम्” इति । अतिच्छन्दाः (ऋ० सं० २, १, १७, १) पारच्छेपी। पप्ठेऽहनि मरत्वतीये शस्यते । यद्य- दिष्टं तस्येन्दोः तत्तदहं प्रवीमि, अस्मै 'इन्दवे' प्रीत्यर्थम् । फिलक्षण' ? 'य' इन्दु. 'भव्यः' भवनाहः, आत्मवान् अभिप्रेताना पानभूत इत्यर्थः । भयो भावनाई इच, यो हविषा भावनमर्हति, न च भाव्यते, अहविर्भात्वात् । 'व्यो न वनाई इच" यो यश न च पुनराहयते, अहविर्भाक्त्वादेव । 'पवान्' नित्यम् "अन्नपान्” “फामयान् पा” कामिनां होतॄणां नित्यममिमतफल सम्प्रदानोन्मुसः। तत्सम्प्रदानोन्मुसतया च नित्यमस्माकं 'माम रेजति' “मननानि" प्रशानानि "जयति माफम्पयति, ·. १०अ० ४पा० ५ख०] * देवतं काण्डम् * १०२१ आकम्पितहृदयानुपकारितया नित्यमस्मान् करोति । कथ नाम एत नित्यं स्तुयामेति । अपि च 'रक्षोहा' रक्षांसि "वलेन" नन् सुतरामस्माकं 'मन्म रेजति । किञ्च "स्वयं सो अस्म- दानिदः"। 'स्वयम्' आदरवान् भूत्वा 'स' इन्दुः 'अस्मदानिदः' "अस्मदभिनिन्दितारम्" 'वधै' बजप्रहाररतिदु सहै. 'अजेत' जयेत् , क्षिपेद्वा 'दुर्मतिं पापमति योऽस्मान् प्रति । तेन पाति- बलवतेन्दुना हन्यमानोऽस्मद् 'अघशंस.' अस्माकं यः पापाना शंसिता, कथयिता, स्वरपानामपि स्फीतिकर्ता जनपदे। असी 'अयस्रवेत्' अधोगति स्यात् । “अवतरमवक्षुद्रमिय स्रवेत्" यावञ्च प्रथम स्तुत अधोगत , ततोऽवतरम्, ततोऽचतरमिति, तावत् रोत्, क्षुद्रमिय द्रव्य किश्चित् यावदामूलतो नष्टम् । इत्ये- तदाशास्महे ॥ वलकृतमध्यम इति ॥ इहाभ्यासबाहुल्य दृष्ट्या रेजति'-'रेजति' 'स्रयेत्' स्रोत्'- प्रतिसमाधत्ते-"अभ्यासे भूयासम् अर्थं मन्यन्ते"-इति । शब्दाभ्यासे यत्रान्यो विशेयो नास्ति, तत्रैवं विशेषमाचार्या मन्त्रार्थसतत्त्वविदो मन्यन्ते-यदुतार्थभूयस्त्वमिति, न स्मात् स एव शब्द पुनरभ्यस्यते । लोकेऽपि चैतद् दृष्टम्- शब्दाभ्यासेऽर्थभूयस्त्वमिति,--"यथा-अहो दर्शनीय! अहो दर्शनीय! इति" गुणातिशये हि स्त्रिया शब्दाभ्यास , तस्मा. न्मन्त्रेष्वपि तद्वदेवेति न्याय्यम् । “तत्" च पुनरेतत् “परुच्छे. पस्य" मन्त्रदृशः “शीलम्" स हि नित्यमभ्यस्तै शब्दै. स्तीति । न ह्यका ·- हविश्वोमयं १०२२ •* निरुतम् * [उत्तरपट्कम मन्त्रदृशोऽपि स्वभाव उपेक्ष्य इत्युपप्रदर्शनायेदमुक्तम्। अथ पुनः “परुच्छेपः" कस्मात् ? परुच्छेप ऋषिः, तस्य हि “पर्ववत्" महान् “शेपः” प्रजननम् । “परुपिपरुपि शेपोऽस्येति चा" सर्वा. सन्धिषु शेपतो योगः सुसात् किल । तस्य शेपोऽस्थेति वा ।। "इति इमानि सप्तविंशतिः देवतानामधेयानि अनुका न्तानि" । इतिकरणः प्रकारवचनः एवमेतानि तथा समाना तानि 'सप्तविंशतिः' सप्ताधिका विंशतिः 'देवतानामधेयानि' “घायु."- '-इत्यत आरभ्य यावत् “इन्दुः" इति । तेषां पुनः किमर्थमनुकीर्तनम् ! विशेषविवक्षया। कः पुनरसौ ? इति,- तेषां कानिचित् "सूकभाजि हविर्भाजि" च सूतं व भजन्ने, कानिवित् सूकमेव न हविः-"तेपाम् एतानि अवि. र्भाञ्जि"। तद्यथा-"वेन, असुनीतिः, ऋतः, इन्दुः" इति । एभ्यो यान्यन्यानि त्रयोविंशतिः, तान्युमय भजन्ते सूक्तं हविश्च । देवतास्वभावोपप्रदर्शनार्थमिदमुक्तम् 'घृतेन' = "उदकेन" त्वमा- त्मानं वर्द्धयस्वेत्येवमाद्यभिधानार्थं विशेषप्रविभागप्रज्ञप्तये अह- विर्भावादुदकमत्र घृतमित्येवमादि तद्गतेप मन्त्रेषु विशेष उपेक्ष्य इति॥ "प्रजापतिः"-"प्रजानां पाता था पालयिता घा"। तस्य '--॥५(४२)॥ प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । तत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पतयो एषा भवति"- . ।

·२००४पा० ६ख.] * देववं काण्डम् * १०२३ रयीणाम् ॥ प्रजापते न हि त्वदेतान्यन्यः मर्याणि जातानि तानि परिवभूव यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणामित्याशी रहियाख्यातस्तस्यैपा भवति ॥६ (४३) ॥ "प्रजापते न"-इति (ऋ० सं०८, ७, ४,५। य० घा० सं०१०,२०-२३, ६५)। प्राजापत्यस्य हिरण्यगर्भस्यार्पम् । पितृयशउपस्थाने विनियुक्ता, राजसूर्य व विनियोगो होमे। है 'प्रजापते!' 'न त्यत् अन्यः' न कश्चिदपि पता "एतानि" सर्व. देवतारूपाणि परियभूय, परिगृह्य' भवति, त्वमेवैतानि सर्वाणि सर्वतः परिगृह्य सर्वतो भवसि । यत एवं स्वां चयं सर्वतो विभूत पश्यामः सर्वस्येशानम् , अतो ब्रूमः-- 'यत्कामा ते' येन येन युक्ताः सन्तो घयं तुभ्यं 'जुहुमः' 'तत् नः अस्तु' स कामोऽस्माकं त्वदनुध्यानात् समृध्यतां नित्यमे । "घयं स्याम पतयो रयीणाम्"। 'रयीणां धनानां पतयः' । - इति" इयम् अपरा "आशोः" द्वितीया, यत्कामा इति प्रथमा। अथवा "मआशी:"-इति आवार्यो दर्शयति इय मन्त्रगतैय, यत्रापि न स्यात् तत्राप्यध्याहार्येति, स्तुत्याशिपोनित्यसम्ब- धादिति ॥ "अहि." "व्याख्यातः" निर्ववनतः--"अहिरयनात्" इति । इह त्वमिधेयो मध्यमः॥ वस्य एषा भवति"-६ (४३) ॥ , ·* निरुतम् * [उत्तरपट्कम अन्जामुक्थरहिं गृणीपे युघ्ने नदीनां रजःसु सीदन् । अप्सुजमुक्थरहिं गृणीपे युध्ने नदीनां रजःसु उदकैपु सीदन् युघ्नमन्तरिक्षं बद्धा अस्मिन् धृता आप इति वा इदमपी- तरद् युघ्नमेतस्मादेव बद्धा अस्मिन् धृताः प्राणा इति योऽहिः बुन्यो स बुध्नमन्तरिक्ष तन्निवासात्तस्यैपा भवति ॥७ (४४)॥ "अब्जामुक्थः इति (ऋ० सं०५, ३, २६, ६)। पशिष्ठ- स्यार्पम् । दशरात्रस्य चतुर्थेऽहनि वैश्वदेवे विनियोगः। हे स्तोतः ! त्वमेतम् 'अहिम्' 'अन्जाम्' “मप्मुजम्" उदकजन्मानम् 'उक्थैः' 'गणीपे' स्तापि। 'युने' 'नदीनां' "नदनानाम् अपां बन्धने एतसिगन्तरिक्ष, पर्चमान रजःसु सीदन्' उदशेपु लब्ध. व्येपुनिमितभूतेषु एतलिन कर्मणि अङ्गमायमुपगच्छन् । “युधम् =अन्तरिक्षम्, यद्धा अलिन् धृता आपः --इति । “इदम अपि इतरत्" शरीरं बुध्नमित्युच्यते, “यद्धा अस्मिन् धृताः प्राणाः"-इति। “यः महिः, सः युध्न्यः” एतापांस्तु विशेषः "युध्नम् -अन्तरिक्षम्, तनिवासाद" अदिः= युध्न्यः ।। "तस्य पपा भवति"-10 (8) मा नोहिमुन्यो रिपे घान्मा यन्ना अस्प लिघर- तापोः ॥ मा च नोऽहिन्यो रेपणाय धान्मास्य

·१०अ०४पा० ख०] *देवतं काण्डम् ,
यज्ञोखा ' च निघद्यज्ञकामस्य सुपों व्याख्यातस्तस्यपा
भवति ॥ ८ (४५) ॥ .
"मानोऽहिर्बुध्न्यः” इति (ऋ० सं० ५, ३, २६, ७)। पूर्वया
समानं सर्वमिति । 'मा' अस्मान् 'अहिर्बुध्न्य.' 'रिपे' 'धात्'
मा रेषणाय हिंसनाय कस्मेविन् धात् । किञ्च “मा यज्ञो अस्य
सृघट्टतायोः” मा यज्ञोऽस्य मृतायोः, अस्य यजमानस्य यनकामस्य
'मा निधत्'मा मुस्रवत्, नित्यमविनाशेन वर्ततामिति ।।
“सुपर्णः” व्याख्यातः" "सुपतन."-इति। इह त्यभिधेयो
मध्यमः॥
"तस्य एषा भवति"-1८(४५),
एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवेश म इदं विश्वं भुवनं
विचष्टे। तं पाकेन मनसा पश्यमन्तितस्तं माता रेव्हि
स उ रेव्हि मातरम् ॥ एकः सुपर्णः स ममुद्रमाविशति
स इमानि मर्वाणि भूतान्यभिविपश्यति तं पाकेन मनमा-
पश्य मन्तित इत्पृप पार्थस्य प्रीतिर्मवत्यारयानसंयुक्ता तं
माता रेढि बागेपा माध्यमिका स उ मातरं रेढि पुरुरवा
बहुधा रोख्यते तस्यपा भवति ॥६ (४६) ॥
"एकः मुपूर्ण:-ति (० सं० ८, ६, १६, ४)। सः
धर्मस्य यमार्यम् । 'एफ' पप अद्वितीयः, यस्य पतने गमने

·भ
१०२६
निरुक्तम् , [उत्तरपट्कम्
प्रतिमायानम् अन्यं द्वितीयं नास्ति। सः 'सुपर्णः' सुपतनो
पायुः 'समुद्रम्' अन्तरिक्षं नित्यम् 'आविवेश' "आविशति न
कदाविभ्यनाविष्टस्तत्र । 'सः' च पुनः सर्वभूतानुप्रवेशी, तदा
विपश्य 'विश्व' 'भुवनं' *सर्वाणि इमानि भूतानि" 'विधप्टें'
“यभिविपश्यति”। यथा द्रश्यानि 'तम्' एवं वर्तमान अहं
'पाकेन मनसा' विपकमज्ञानेन सर्वगतमपि सन्तम् मन्तिकम् इव
'अपश्यम्'। ऋपि देवतासनत्यः, कस्मैचिदाचक्षाणो नीति
-"तं माता रेव्यहि स उ रेव्हि मातरम्"। 'माता' = माध्य.
मिका" वाक्, 'तम्' उपजोवति, परम्पराश्रयत्वात्तयोवृत्तेरध्या.
त्मवदिति ॥
"पुरूरवाः" मध्यमः । विज्ञायते हि-"प्राण पच हि पुरूरवाः"
इति । सः “बहुधा रोख्यते” स्तनयति, तेन पुरूरवाः ॥
"तस्य एपा भवति"-॥६ (४६)॥
समस्मिञ्जायमान आमत
ग्ना उतेमवर्द्धन्नयः
स्वगूर्ताः। महे यचा पुरूरवो रणायावर्द्धयन्दस्युहत्याय
देवाः ॥ ममामवास्मिञ्जायमाने ग्ना गमनादापो देवपल्यो
वापि चनमवर्द्धयन्नयः स्वगूर्ताः स्वयंगामिन्यो महते च
यचा पुरूखो रणाय रमणीयाय संग्रामायावर्द्धयन् दस्यु
हत्याय च देवा देवाः ॥ १० (४७) ॥
इति दशमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ १०, ४ ।।

·र पा० १०स०] • देवनं कापहम् । १०२७ "समस्मिन् जायमानः - इति (२० सं० ८५,२,२)। उर्वघ्या मार्यम्। 'मस्मिन्' पनस्मिन् पुरूरपसि 'जायमाने कमणि मात्मानं प्रति सममाने प्रारकाले, “फर्मजन्मानः" --इति इयुतम्। 'समासत ना' "आपः" समागम्य तं परि- चार्य, तद्विधेयतानुपगम्य 'मासने तिष्टन्ति। 'उत' अपि व यथायर्यवस्तुवशात् वर्णन नद आरोहति, तपातयन ताः 'नय'. नदना आपः, 'स्वगूर्ताः' "स्वयं गामिन्यः भूत्वा मुतरां तद्विः धेयतायुपगच्छन्त्यः, तदधिकारोवेन 'ईम्' "एनम्" "प्रवर्द्धन्' पर्द्धयन्ति। अतः परं स्तूयमानः प्रत्यक्षीभूतः प्रत्यक्षात उत्तरो. ऽर्द्धः। हे 'पुरयः !' 'यत् त्वा महे रणाय' यस्मात् त्वां “महने रसाय" मेघेन सह “रमीयाय" संग्रामाय 'अपर्द्धयन्' पद्धयन्ति माध्यमिकाः “देवाः । 'दस्युहत्याय' मेघवधाय चेति। तस्मात् त्वामवश्यं ग्नाः समागम्यासने, चर्द्धयन्ति च नद्या, सर्वथापि महानुभावः त्वं सर्यमेव त्वय्युपपद्यते इति ॥ "देवपल्या वा-इति। पृथक्वेन दर्शयति, तथापि योज्यते । समागन्यतस्मिन्न डे पुनरवसि 'आसत ग्ना' सर्वा देवपन्न्यः, स हि स्त्रीणां स्वमायो यत् प्रजायमानां स्त्रियं परि- वासिने । 'उत ईम् प्रवर्द्धन्' अपिचैतमवर्द्धयन् । नदना ग्नाः स्तुतिपराः, तस्य स्वगूर्ताः' "स्वयं गामिन्यः अपरणेयाः ईश्वराः। अपि व सर्वमेतदुपपद्यते, पुरुरवस्त्वयि, यस्मात् "महते" 'रणाय' "रमप्पीपाय" "संग्रामाय" अमुरी सह, 'दस्यु.

·१०२८ * नियक्तम् * [उत्तरपट्कम् हत्याय' शत्रुयधाय अपयन् स्वैर्महिमभिः त्वं न मसुरान्. जेष्यसीति पुरश्चनुर्देचा इति । द्विरभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्ती, यस्मालक्ष्यते समाप्तम् ॥१०(४७)। इति ज्यायां निस्कवृत्ती पञ्चदशस्य (दशमस्य) अध्यायस्य चतुर्थः पादः १०१४ ॥ इति श्रीजम्यूमार्गाश्नमवासिन आचार्यभगवद्द र्गस्य कृती वाध्यायां निरुत्तवृत्ती पञ्चदशोऽध्यायः (दशमोऽध्यायः) परिसमाप्तः ॥ १० ॥ ( अथातोमध्यस्थानावायवाससाणासोनीचीनवारन्तमू- बिमारुद्राययातेदियु ज्जाबोधादर्दरुद्योजात एवचिवृक्षान- नापिनद्धमश्मास्यक्षेत्रस्यपतिःक्षेत्रस्यपतिनाक्षेत्रस्यतेपऽमी- (२१) (२२) (२३) (२४) वहापुनरेहियो अनिमोपरेयिवांसंसेनेवमित्रोहिरण्यगमोंये- (२५) (२६) विश्वकर्मासर्यस्पविश्वकर्माविमनाविश्वकर्मन्त्यमूपु सद्यश्चिद्य- (३०) (३१) (३२) स्त्वयामन्यवादधिक्रा:सवितायन्वहिरण्यस्तूपोदेवस्त्वष्टानात ·१९१० १पा० २५०] * देवतं काण्डम् । १०२६ (३६) (३७) (३८) (३६) (४०) (४१) (४०) आयातुप्रतित्यमभित्यावेनोवेनतेश्यवेनोऽसुनीतऋतस्यहि प्रत- (४७) द्वोचयंप्रजापतेऽब्जामुकथमानोहिरेकः सुपर्णः समस्मिन् मप्तचत्वारिंशत् ॥) इति निरुक्तं (उत्तरपदके] दशमोऽध्यायः समाप्तः ॥ १० ॥ अथ एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः। ॐ३म् । श्येनो व्याख्यातस्तस्यैषा भवति ॥ १ ॥ श्री ॥ "श्येन." व्याख्यातः,-"श्येन शंसनीयगच्छति" --इति । इह त्वमिधेयो मध्यमः॥ "तस्य एपा भवति"-॥१॥ आदाय श्येनो अभरत्सोमं सहसू सवान् अयुतञ्च साकम् । अत्रा पुरन्धिस्जहदारातीर्मदे सोमस्य मूरा अमूरः॥ आदाय श्येनोऽहरत्सोमं सहस्रं सवानयुतञ्च सह सहस्र ·. २०३० * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् सहस्रसाव्यमभिप्रत्य तत्रायुतं सोमभक्षास्तत्सम्बन्धेनायुतं दक्षिणा इति वा तत्र पुरन्धिरजहादमित्रानदानानिति वा । मदे सोमस्य मूरा अमूरः। ऐन्द्र चं सूक्त सोमपाने च स्तुत- स्तस्मादिन्द्र मन्यन्त ओपधिः सोमः सुनोतेर्यदेनमभिष- प्यन्ति बहुलमस्य नघण्टुकं वृत्तमाश्चर्यमिव प्राधान्येन तस्य पावमानीपु निदर्शनायोदाहरिष्यामः ॥ २ ॥ "आदाय श्येनः" इति (ऋ० सं० ३, ६, १५, ७)। पोम. देवस्यार्पम् । श्येनाजिरादिपु मरुत्वतीये शस्यते, ऋत्विग्भिर्वि- धानतः । प्रत्तं 'श्येनः' इन्दः 'सोमम्' 'आदाय' 'अभरत्' अपि चत् । क ? 'सहस्रं सवान्' सहस्र सुत्यानां यत्र कुर्वन्ति, अयु च' दक्षिणाः प्राप्नुवन्ति, न तु दीयन्ते, सत्रत्वात्, पृष्ठ्यशमना भिप्राय वा दक्षिणादानं स्यात्, सहस्रसाव्ये सत्रे तेषां तत्सम्ब न्धात् । 'अत्रा पुरन्धिः' अत्र अस्मिन् सहस्रसान्ये सत्रे सः श्येनः 'पुरन्धिः' यहुनो धनस्यं दाता। 'मदे' 'सोमस्य' तृप्ती, सोमस्य प्रोप्तायाम् 'अजहात् अराती: असुरानमित्रान् पृथक्त्व- पक्षे अभ्यजयत्, प्राणमूढान् अप्रतिपत्तिकान् कृत्या विषादमुप- नीय अमूढो निःसाध्वसः। त्रित्वपक्षे तु “अदानान्" इति पा"। रातिर्दानार्थः, तत्प्रतिषेधेनारातिः, प्राक् सोमपानमद- प्राप्तः। अदानानिति न दास्यामीत्येवन्धियः 'मूरा' मूढमतयः, कार्पण्यसंयुक्ताः ये आसन्, वान् प्रति 'सोमस्य मदे' प्राप्ते ·st ११० १पा० २ख०] दैवत काण्डम् , 'अमूर' अमूढः अपणो भूत्या 'अजहात्' अत्यजत्,- दाता सम्पेदे ॥ सहस्रसाव्यमभिप्रेरय तत्सम्बन्धेनायुतं दक्षिणा इति था। *इति चा"-शब्देन कि विकल्प्यते,- सहस्रसान्यं पा सत्रम् ? यत् पठन्ति याज्ञिकाः। तद्यथा-अतिरात्रयोर्मध्ये सहस्रमहानि शतकृत्वो दशरात्रस्यावृत्तिग्नेः सहस्रसाव्यमिति। तदहां सहस्त्रं दशमिश्चमसर्गुणित चमसपरिसम्त्ययोपलक्ष्यमाणमयुतं सोम भक्षाणां सम्पद्यते । सोमभक्षनिष्फयणश्रुतिश्च दक्षिणानामस्ति, -"यां सदस्येभ्यो ददाति सोमपीर्थ तया निष्क्रीणीत" इति न चासति प्रश्लेपे रूढिवाधो न्याय्य इति । असत्यपि ऋत्वि. ग्दक्षिणादानसम्बन्धे सहस्रसाव्यमेव सत्राणां प्रासर्पकाभिप्राय पा अयुतम् । अथवा सहस्रमिति बहुनाम । 'सहस्रं सवान्' अभिपया बहवः, प्रतिसवनमभिषयमभिप्रेत्य यस्मिन् कस्मिंश्चि- दृक्षिणायति सोमे अयुतं च दक्षिणाः, वह य इत्यर्थः, अस्ति हि प्राप्तिः विशेषशब्दाः सामान्येषु भवन्तीति । यद्यथा-हिमेनो. दकेनेति। अदक्षिणत्वात् सत्राणामेवं वेत्यभिप्रेत्यया शब्दं चकार। "सोम."-इति वक्तव्यम् । स पुनरेपः "आपधिः' सोमः, हैमवतो मौजवतो वा। स कस्मात् ? “सुनोतेः” “पुञ् अभि. पर्व (स्व० उ०)"---इत्यस्य, अभिपूयते ह्यसौ यज्ञ । “यदेन- मभिषुण्वन्ति” -- इति कर्मकारकं दर्शयति । स कथम् ? मध्य- मस्थानो भवति हि तमधिकृत्य-“यत्ते सोम ! दिवि ज्योतिः (३० वासं० ६, ३३)"-इति, “सोमो वै पाजस्तस्य चन्द्रमा- , ·- . निरुक्तम् । [उत्तरपट्कम् स्तृतीयमयं यः पयते स तृतीयमिति स तनूकरणे तं सर्व स्वतः नूभूतमाप्याययति (श० प्रा० ३, ६, ४, १२)” इति । तस्मा दस्यैव स्या तनूर्यचन्द्रमाः, रसात्मकत्यात्। वायुर्वा सोऽय- मेवमात्मानमापाद्याभिषूयत इति भवति स मध्यमः । “बहुलमस्य नघण्टुक वृत्तम्” अस्वार्था स्तुतिः परार्था । तद्यथा-प्रायः पायमानं मण्डलम् "मावर्गमिव प्राधान्येन" । स्वप्रधाना स्तुतिः, कचिदाश्चयं वित्रतः स्तुतिः स्यात् । "तस्य पायमानीपु" ऋक्षु "निदर्शनाय" उभयम् "उदाहरिष्यामः"- परार्थत्व स्तुतेः स्वार्थत्वञ्च। परार्थ तायदुदाहियते, तद्यथा-॥२॥ स्वादिष्ठया मदिष्ठया पवस्व सोम धारया । इन्द्राय पातवे सुतः ॥ इति सा निगदव्याख्यातापापरा भवति चन्द्रमसो वैतस्य वा ॥ ३ ॥ "स्वादिष्ठया मदिप्ठया” इति (ऋ० सं० ६ ७, १६, १ । सा० सं० छ० आ० ५, २, ४, २)। मधुच्छन्दस आर्षम् । प्राय स्तोत्रे विनियोगः। हे 'सोम ! 'स्वादिष्ठया' म्यादुतमया, 'मदि- प्ठया' मादयितृतमया च त्वं धारया' 'पवस्व' प्रक्षर किमर्थम् ? 'इन्द्राय' इन्द्रार्थम्, 'पातवे' पानाय 'सुतः' अभिपुतः । इन्द्रार्थ पवस्वेत्यस्वार्थता लक्ष्यते ॥ “अथ एपा अपरा भवति, चन्द्रमसो वा एतस्य धा"-इति । अथ शब्देन विशेषाधिकारपाचिना स्वप्रधानता स्तुतेरधिकरोति ।

·"नस्य। १९४० १पा० ४०] * दैवतं काण्डम् * चन्द्रमसो वेति चन्द्रत्वमापन्नस्याप्योपधिसोमस्य पा, यथो- क्तम्--"स तनूकरणे” इतरथा ह्यप्राकृत प्रक्रिया स्यादन- धिकारादस्मिन् प्रक्रमे चन्द्रमसः । चन्द्रमसो घाधिदैधमाप. ओषधिसोमस्य चाधियज्ञमापनस्य । तदेतदुभयथा 'प्रदर्शयति-॥३॥ सोमं मन्यते पपिवान्यसम्पिपन्त्योपधिम् । सोमं यं ब्रह्माणो विदुर्न तस्याश्नाति कश्चन ॥ सोमं मन्यते पपिवा- न्यत्सम्पिपन्त्योपधिमिति वृथासुतमसोममाह सोमं यं ब्रह्माणो विदुरिति न तस्याश्नाति कश्चनायज्वेत्यधियज्ञ- मथाधिदैवतं सोमं मन्यते पपिवान्यत् सम्पिपन्त्योपधिमिति यजुः सुतमसोममाह सोमं यं ब्रह्माणो विदुश्चन्द्रमसं न तस्याश्नाति कश्चनादेव इत्यथैपापरा भरति चन्द्रमसो चैतस्य वा ॥ ४॥ "सोमं मन्यते"-इति (ऋ० स०८, ३, २०, ३) सूर्याया आर्पम् । विवाहे विनियोगः। 'यत्' 'सम्पिपन्ति' सञ्चर्णः यन्ति अभिपुत्य पिबन्ति भोमम् ओपधिम् केचिद्रासायनिका । ते मन्यन्ते सोमं पपिवांस सोममपास्यमिति, न च पुनस्ते सोमपाः, वृथा सोमः स इति। अनेन तावदानायं मन्त्र एवं “वृथा सुतमसोममाह" पातृश्च । अथ कः सोमः ! के च ·०-०प. निरुक्तम् , [उत्तरपट्कम सोमपाः ? यतो अघीति-"सोम०. कश्चन" । 'य' ब्राह्मणा. 'सोमं विदुः अधियशे अङ्गभूतम्, 'नं तस्य अनाति' 'कश्चन' "अयज्या" अनधिकृतो यजमानत्वेन । "इति अधियशम् इति विषयमुपप्रदर्शयति ॥ “अथाधिदैवतम्" इति विषयान्तरमधिकरोति। उक्तं हि "चन्द्रमसो पा"-इति, तदुपप्रदर्शनार्थमाह-- “सोम धिम्"-"इति" “यजुः”। “सुतम्” अधियशं चन्द्रमसमपेक्ष्य "असोममाह” । यथा पूर्वस्मिन् रासायनिकसोमस्यासोमत्व. मधियज्ञामपेक्ष्य, एवमिहाप्यधियज्ञसोमस्यासोमत्वमधिदेवसोम चन्द्रमसमपेक्ष्य। एवं कृत्वा 'सोम' 'य' 'ब्रह्माण.' 'विदुः' "चन्द्रमसम्" 'न तस्य अश्नाति' 'कश्चन' “अदेवः इति" देवानां हि भक्ष्यत्वेन विपरिणतश्चन्द्रमाः, “सोमो नूनमेष तघाना- मनम्" इति ह विज्ञायते । एवमस्य स्वप्रधाना सोमस्य स्तुतिः॥ “अथ एपा अपरा भवति चन्द्रमप्लो पा एतस्य पा"। किमर्थम् ? “आश्चर्यमिव प्राधान्येन" इत्युक्तम् तथा चेयम् 'अपरा' भन्या स्वार्थप्राधान्या स्तुतिरप्यस्ति सोमस्येत्युपप्रद- र्शनार्थमाह-॥४॥ यत्वा देव प्रपियन्ति तत आप्यायसे पुनः। वायुः सोमस्य रक्षिता समानां मास आकृतिः ॥ यचा देव प्रपि- वन्ति तत आप्यायसे पुनरिति नाराशंसानभिप्रेत्य सा - ·११अ० १पा० ५०] * दैवतं काण्डम् * पूर्वपक्षापरपक्षाविति वा वायुः सोमस्य रक्षिता वायुमस्य रक्षितारमाह साहचर्याद्रसहरणाद्वा समानां संवत्सराणां मास आकृतिः सोमो रूपविशेपेरोपधि- श्चन्द्रमा वा चन्द्रमाश्चायन् द्रमति चन्द्रो माता चान्द्रमानमस्येति वा चन्द्रश्चन्दतेः कान्तिकर्मणश्चन्दन- मित्यप्यस्य भवति चारु द्रमति चिरं द्रमति चमेर्वा पूर्व चारु रुचेचिंपरीतस्य तस्यैपा भवति ॥ ५ ॥ “यत्त्वा देव” --इति (ऋ० सं० ८, ३, २०, ५)। यदा त्वां हे 'देव!' सोम ! 'प्रपियन्ति' प्रारभन्ते सोमं पातुमृत्विग्यज- मानाः, त्रिपु सवनमुख्येषु । तदा किम् ? इति-"तत आप्यायसे 'ततः' अनन्तरम् 'पुनः पाप्यायसे' तदुक्तमधियज्ञ- "आप्यायनमाप्यायस 'स ते पयांसि'--इति (AE स० १, ६, २२,३१ य० वा० सं० १२, ११३ । सा० स० आ०३, २)। भक्ष्यशेपान”– इति । “धायुः सोमस्य रक्षिता"-इति, घाय. ध्येष्वसी पात्रेषु गृहीतो रक्ष्यत इति “घायुमस्य रक्षितारमाह" मन्त्रक “साहचर्यात् रसहरणात्वा" वायुसहचरितो हसी, तेन नित्यं सहचरणादविनाभावात्कर्मणः, रसहरणात् पा सर्वरसा. पहारी घायुः समर्थः सन् यन्न शोषयति सोमम्, तेन सोमो रक्षिती भवति । “समानां मासु आकृतिः” । 'मासः' “माता" निर्माता सोम ओषधिः, सर्वस्य किलीपधिः। 'सोमस्य' पुनः”। - ·२०३६ * निरुक्तम् * [उत्तरषट्कम् चन्द्रमसः फलोपचयमनु प्रत्यहमेकैकश्येनकला इ. चन्द्रमसः पर्णान्युपचीयन्ते, स पौर्णमास्या पञ्चदशपर्णः सम्पद्यते, पौर्ण- मास्याः पुनः परत' फलाहानी चन्द्रमस इव एकै पर्णमपचीयते इति ओयधेः सोमस्य चन्द्रमसः सम्पद्यते। तदायुर्वेद चिदः सोमलक्षणं रसायनतन्त्रे स्मरन्ति। अमुना प्रकारेणोपचयापव. याभ्या पर्णानां सोमलक्षणद्वारेण 'समाना' “संवत्सराणाम्" 'आरुति ' आकर्ता भवति “सोमः रूपविशेष."। तदेव पर्णा- नामुपचयापचयाभ्यामन्यदन्यद्रपं प्रतिपद्यते एवमधियशेऽपि स पच ओषधि सोम ॥' देव प्रपियन्ति”-इति । अपरपशेष पीयते रश्मिभिः। तदुक्तम्-“यमक्षितिमक्षितयः पिवन्ति" इति । “तत आप्यायसे पुन" तं पूर्वपक्षमाप्याययन्तीति । तदप्युक्तम्-“यथा देवा अशुमाप्याययन्ति” इति। घायुं सोमस्य चन्द्रमसो रक्षितारमाह, एप येनं सूक्ष्मया रश्मिनाड्या सुपुम्नार यया पुनर्यथाकालमापूरयति । 'समानां' "संवत्सरा णाम्" 'मास' चन्द्रमा =सोम , लक्षणत्वात् मास द्वादशरत्वो मासभूतमात्मानमावर्तयन् संवत्सराणा कर्ता भवति । “रूप विशेष" इति । कलानामुपचयापचयविशेषाभ्यां रूपविशेषा श्चन्द्रमस प्रतितिथि भवन्ति ।। "स्वादिष्टया मदिष्टया” –इत्यस्यामपि केचित् अधिदैघमर्थ च्याचक्षते । तन्मतेनोच्यते - हे भगवन् !' 'सोम!' चन्द्र! 'म्वादिष्ठया' अतिशयेन स्वादुताया, 'मदिष्टया' अतिशेन मदयि- अथाधिदेवे-“यत्त्वा । , ·११० १पा० ६०] * दैवतं काण्डम् * तृतमया 'पवस्व' प्रक्षर 'धारया' प्रत्यहमेकैककलया, 'इन्द्राय' सूर्याय 'पातये' 'सुतः' आपूरितः सुपुग्नेन रश्मिना । चन्द्रमाः” कस्मात् ? स हि “चायन्” य एयन् सर्वभूतानि उपर्यवस्थितः "द्रमति" गच्छति, चायतेः पूर्वपदम्, द्रमतरुत्तर. पदम् । अथवा "चन्द्रो माता" चन्द्रश्वासी माता च निर्माता सर्वस्येति चन्द्रमाः चन्द्रः पूर्वपदम्,मातोत्तरपदम् । “चान्द्र मान. मस्य--इति पा” चन्द्रमाः, चन्द्रः पूर्वपदम् , तदेवोत्तरपदम् , केवलं तु समानाधिकरणः पूर्वः, बहुव्रीहिरुत्तरः ।। अथ “चन्द्र." कस्मात् ? "चन्दतेः कान्तिकर्मणः” नित्य. कान्तो ह्यसौ।-“चन्दनम्" इत्यप्यस्यैव चन्दतेर्भवति, तदपि हि कान्तम्। अथवा “चार द्रमति” चारुशब्दात् पूर्वपदम्, द्रमते उत्तरपदम् , चाविति द्रमतिक्रियाविशेषणम् । अथवा “चिरं द्रमति" तदेवोत्तरपदम् , चिरशब्दात् पूर्वपदम् । "चमेः (भ्या० ५०)या पूर्वम्” द्रमतेरेघोत्तरपदम्, कोऽर्थः, चम्यमानो भक्ष्य- माणो देवरसो द्रमतीति चन्द्रमाः ॥ अथ “चारु" कस्मात् ? “रुचेः (भ्या आ०) आद्यन्त "विप- रीतस्य” दीप्तिकर्मणः॥ "तस्य एपा भवति"-॥५॥ नयो नवो भवति जायमानोऽहनों केतुरुपसामेत्यग्रम् । भागं देवेभ्यो विदधात्यायन् प्र चन्द्रमास्तिरते दीर्घमायुः ॥ नयो नयो भवति जायमान इति पूर्वपक्षादिमभिप्रेत्याहनां ·चन्द्रमा निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् केतुरुषसामेत्यग्रमित्यपरपक्षान्तमभिप्रेत्यादित्यदैवतो द्वितीयः पाद इत्येक भागं देवेभ्यो विदधात्यायन्नित्यर्द्धमासेज्या- मभिप्रेत्य प्रवर्द्धयते चन्द्रमा दीर्घमायुमृत्युमरियतीति सतो मृतं च्यायतीति वा शतबलाक्षो मौद्गल्यस्तस्यैपा भवति ॥६॥ "नयो नवो भवति"--इति (ऋ० सं० ८, ३, २३, ४) । सूर्याया आर्षम्। दूणाशे चान्द्रमसे चरी विनियोगो राजयक्ष्म गृहीतेप्टी च। "नयो नवो भवति जायमान." प्रतीच्या दिशि पूर्वपक्षाद्युपक्रम्य, उपक्रान्तवृद्धिः, अस्तं गते आदित्ये पश्चदादित्यस्य प्रतिमास जायमानो नवो नवो भवति । "अहां केतुरुषसामेत्यग्रम्"-"इति अपरपक्षान्तमभिप्रेत्य" अप रपक्षान्तेषु प्राच्यां दिशि प्रक्षीणः कलामानावशेषः 'अहां पेतुः' लक्षणम्, तत्कलोपचयापचयाभ्यां हि प्रतिपत्प्रभृतीन्यहानि लक्ष्यन्ते, अथवा 'अह्रां केतुः' कर्ता म्वगतिविशेषः 'उपसामेत्य. अम्' इति । उपसो यः प्रकाशः, तस्य प्रान्त पुरस्तात् उद्यतः सूर्यस्य दृश्यते। स पुनरेप एवं पर्यायेण प्रतीचीमाच्या दिशी 'मायन्' पूर्वपक्षापरपक्ष एकैककशोऽपि पौर्णमास्यमावास्ययोः आगत्य कालौ भिन्दन् हविर्भागं घा विभागेन यथाविभाग 'देवेभ्यो भार्ग' 'विदधाति' एककर्मेऽपि पूर्वपक्षात् पौर्णमास्यमा- चास्थयोः स्वगत्या काले तिथि विभज्य देयेभ्यो ददाति विभाग- दाने हेतुर्भवति, पूर्ण चन्द्रमसि उपचये पौर्णमास्यदर्शनेऽमावास्या- ·1 २११० पा० ख०] # देवतं काण्डम् * १०३६ यामिति ह विज्ञायते । य एवं करोति 'चन्द्रमाः सः 'प्रतिरते' -~-प्रवर्द्धयते ईजानानां दीर्घम् आयुः । वयमपि च यजामहे, तमनेन हविपा। अतः सोऽस्माकमप्येतत् करोतु । इत्येतदाशास्महे ॥ "आदित्यदैवतो द्वितीयः पाद इत्येके”। “पूर्वापर चरतो माययेतो"-इति (मृ० सं० ८, ३, २३, ३)। इत्यतोऽनन्तर- मेवेयम् , मैत्रावरुणीये समाने हविपि विनियोग इत्यपेक्ष्यमपि सौर्याचन्द्रमसीति अहां केतुरित्यतो विशेषलिङ्गात् प्रवीति- आदित्यदेवतो द्वितीयः पादः इति । तदर्थयोजना -यः 'चन्द्रमाः' "नवो नयो भवति जायमानः" यश्च "भागं देवेभ्यो विधात्या. यन्" यश्च 'प्रतिरते दीर्घमायुः सोऽस्माकमप्येतत् करोतु । अयं थश्च सूर्य. 'अहो' 'केतुः कर्ता, उदयास्तमयाभ्याम्, 'उपसा' च 'अग्रम्' 'एति' मुख्यत्वमागच्छति, ततस्तत्वादुपसो जन्मनः । तश्मिप्रान्तप्रोत्सार्यमाणे हि तमस्युपसोजायन्तेऽत. स तासां जनयितेति मुख्यः। अतः सोऽस्माकमेतदेवं करोतु । इत्येत. दाशास्महे ।। इह फयं चन्द्रमा मध्यस्थानः ?-ननु सूर्यात् परतः शत- सहने योजनानां चन्द्रमसः स्थानमिति पौराणिकाः स्मरन्ति । सत्यं म्मरन्ति, कर्मसंयोगेन तु द्युस्थानत्वे सति सर्वदेवतानां विशेषतः स्थाननियमो विवक्षितः, तदेतदैन्द्रं फर्म रसानुप्रदानं वृत्रवधो घलरूतिरिति, तथा बाहुल्येनेन्देषु दृष्टत्यात्, यलतिच चन्द्रे दृष्टा, यथा- -“यधैरजेत दुर्मतिम्” प्रसिद्ध चेदम् इन्दुः= चन्द्रः इति, रसात्मकत्वाचन्द्रमसो रसानुप्रदानसम्बन्धः । एय- ·१०४० [उत्तरपट्कम - मध्यस्थान निरुतम् चोदिन्द्रश्चन्द्रमा, तस्य मेघवधाधिकारसम्बन्धः, कर्तत्वेन सूर्यादगिति युक्तं मध्यस्थानश्चन्द्रमाः। अपि च ओपधिसो. मश्चन्द्रमा भवति मधियनमापन्नः, स चेन्द्रस्यानम्, अन्न वाना दस्यात्मसापति, अद्यमानस्यानन्यत्वेनावस्थानादित्यतो युक्तं मध्यस्थान इति। पथा व सर्वगतो घायुविशेषतो इत्येवमित्यतोऽदोपः॥ "मृत्युः” इति वक्तव्यम् । स कस्मात् ? "मारयतीति सतः” मध्यमो हि प्राणो मृत्युः, उत्क्रामन् शरीरादितरैः प्राणैः प्राणिनो वियोजयति एवं मारयति। विज्ञायते हि-"प्राण मनूत्फामन्त सर्वे प्राणा अनूत्कामन्ति"-इति । च्यावयति” य एवोपक्षोपायुवति, उपक्षीणकर्मा, तमेवासाव पगमनेन प्रच्यावयति। “शतबलाक्ष” “मौद्गल्यः” आचार्यो मन्यते । घटुवलानि अक्षाणि इन्द्रियाणि यस्य स शतबलाक्ष घहिन्द्रियः, मुद्गलस्यापत्यं मौद्गल्यः ।। "तस्य" मृत्यो “एग भवति" ॥६॥ परं मृत्यो अनुपरहि पन्यां यस्ते स्त्र इतरो देवयानात् । चक्षुप्मते शृपते ते ब्रवीमि मा नः प्रजां रीरिषो मोत वीरान् । परं मृत्यो ध्रुवं मृत्यो ध्रुवं परहि मृत्यो कथितं तेन मृत्या मृतं च्यायते भवति मृत्यो मदों मुद्देर्वा तेपामेपा भाति ॥ ७॥ अथवा "मृतं 4 ·। । ॥ ११० १पा० ८ख०] दैवतं काण्डम् * १०४१ त्वेप मित्या समरणं शिमोवतोरिन्द्राविष्णू सुतपा चामुरुष्यति । या मल्य प्रतिधीयमानमित् कृशानोरस्तु रसनामुरुष्यथः ॥ इति सा निगदव्याख्याता । विश्वानरो व्याख्यातस्तस्यैपा भवति ॥ ८॥ "परं मृत्यो अनुपरेहि” इति (ऋ० सं० ७. ६, २६, १ । य० घा० सं० ३५, ७। आ० गृ० ४, ६)। सङ्कुसुको नाम, तस्यार्पम् । आज्यहोमे पुत्रकामके कर्मणि स्थालीपाकविधाने पडाहुतिः। हे 'मृत्यो!' 'परम्' अन्यम् 'अनुपरेहि' अनुपरा. गच्छ त्व 'पन्थाम्' पन्थानम्। 'यः ते स्व.'1 कतमः सः? 'इतरा देवयानात्' यस्मात् देवयाने पथि घयं स्थिताः अनाधृष्याः तय पिठ्यानं पन्थानम् अनुपरेहि त्वम्। अपि च 'चक्षुप्मते शृण्वते' व 'ते' तुभ्यं 'नवोमि'-'मा' त्वम् 'न' अस्माकं 'प्रजा' पुत्रान् पीत्रांश्च 'रीरिपः' हिंसी, 'मा उत घोरान्' अन्यानपि, येऽ. स्मदाश्रयाः पुरुषास्तानपि मा हिंसीरिति॥ “विश्वानरः व्याख्यातः" अभिधानतोऽभिधेयतश्च । "तस्य एषा भवति"--॥ ७, ८॥ प्र वो महे मन्दमानायान्धसोऽचर्चा विश्वानराय विश्वा- भुवे । इन्द्रस्य यस्य सुमखं सहो महि श्रयो नृम्णञ्च रोदसी सपर्यतः॥ प्रार्चत ययं स्तुति महतेऽन्धसोऽन्नस्य ·[उत्तरपट्कम् १०४२ * निस्ताम् * दाने मन्दमानाय मोदमानाय स्तूयमानाय शब्दायमानायेति चा विश्वानराय सर्व विभूतायेन्द्रस्य यस्य प्रीती सुमहद् चलं महच्च श्रवणीयं यशोनृम्णञ्च बल नृन्नतं यारा पृथिव्यो वः परिचरत इति कमन्यं मध्यमादेवमक्ष्य- तस्यपापरा भाति ॥ ६॥ "प्र यो महे" - इति (ऋ० स०८, १, ६, १। य० घा० स० ३३, ३)। वैकुण्ठस्यार्पम् । जगती । महाव्रते विनियोग । हे स्तोतार | 'प्र अर्च "प्रार्चत” प्रोचारयत स्तुतिम्, उच्चार्य माण चान्ये प्रपूजयत । कस्मै ? 'विश्वानराय' किल्क्षणाय विश्वानराय ? 'महे "महते" अन्धस' "अनस्य" दाने, 'मन्द मानाय' हृष्यमाणाय, अथवा शब्दायमानाय स्तोतृमि 'विश्या भुवे' सर्वप्रकारविभूतियुक्ताय । 'इन्द्रस्य' ईश्वरस्य 'यस्य' विश्वानरस्य, 'सुमस सह ' "सुमहद् बलम्" 'महिश्रय' "महच्च श्रयणीय यश" बलमायतीमहती 'नृम्ण च' “नृन्' मनुष्यान् प्रति यद् विशेषत “नतम्" “वलम्" तच्च यस्य, महदपि चैता "व" स्तुति यस्य विश्वानरस्य प्रोच्यमाना “द्यावापृथियो" "परिवरत" पूजयत अभिनन्दत, सर्वभूतानामियमभिमता स्तुतिरस्त्वित्यभिप्राय ॥ "तस्य एषा अपरा भवति" 1 सा पुन किमर्थम् ' द्युस्थानो ऽपि हि विश्वानर समानात । अस्या तु परस्या व्यपदेशादुत्तमेन ज्यातिपा विश्वानरस्यासशय मध्यमत्वमित्येवमुदाहियते--Mell

·.
११० या १०ख०] * देवतं काण्डम् *
१०४३
उदु ज्योतिरमृतं विश्वजन्यं विश्वानरः सविता देयो
अश्रेत् ॥ उदशिश्रियज्ज्योतिरमृतं सर्वजन्यं विश्वानरः
सविता देव इति धाता सर्वस्य विधाता तस्यैपाभवति ॥१०॥
"उदु ज्योतिः” - इति (ऋ० सं०५, ५, २३, १)। पसिष्ठः
स्यार्पम् । प्रातरनुवाके विनियोगः । 'उत् अथ्रेत्' उच्छयति,
ऊर्द्धम् उपनयति 'विश्वानरः' मध्यमो घायुः, 'सचिता'। किम् ?
'एतत् 'ज्योतिः' "अमृत” सूर्याख्यम्, सर्वगन्तॄणां चायुपूर्वक-
त्वाद् गमनस्योपपद्यते । 'विश्वजन्यं' सर्वलोकहितम्
एवमत्र विश्वानरो ज्योतिरुच्छ्यतीति व्यपदेशान्मध्यमो
विश्वानरः। एवञ्चाभिप्रेत्योक्तम्-“कमन्यं मध्यमादेवमय.
क्ष्यत्" इति ॥
भोपस्योऽर्द्धच उत्तर इति "कत्वां देवानामजनिष्ट चक्षरा-
विरकी धनं विश्वमुपा” इति भाष्यकारो नाधिजगे, प्रसङ्गतस्तु
निमः। यदा तत् ज्योतिः द्युस्थानमुपनीयते विश्वानरेणाथ
तदा 'त्या' तत्कर्मणा 'देवानां' रश्मीनां 'चक्षुः' ख्यान प्रकाशः
'अजनिष्ट' जायते 'उपा'। सा न पुन. जाता 'माविरकः भुवनं
विश्व' सर्वमाविःकरोति भूतजातमित्यर्थः ॥
"धाता" फस्मात् ? स हि "सर्यस्य विधाता" स्रष्टा, उद-
कपूर्वकत्वात् सर्वविधानस्य मध्यमः ॥
"तस्य एषा भवति"--॥१०॥

·१०४४ निरुक्तम् । [उत्तरपट्कम् धाता ददातु दाशुषे प्राचीञ्जीवातुमक्षिताम् । वयं देवस्य धीमहि सुमतिं सत्यधर्मणः ॥ धाता ददातु दत्तवते प्रद्धां जीविकामनुपक्षीणां वयं देवस्य धीमहि सुमति कल्याणी मति सत्यधर्मणो विधाता धात्रा व्याख्यातस्तस्यैप निपातो भाति बहुदेवतायामृचि ॥ ११ ॥ धाता ददातु"-इति (अथ० सं०७, १७, २)। वामदेव स्यार्णम् । देविकासु धाने हविपि विनियोग य एक कश्चित् धाने दत्तवान् हविर्भवति, तस्मै दाशुपे' स. 'ददाति'। कि ददाति ? "प्राची जीवातुमक्षिताम्"। "प्राची" "प्रवृद्धा" महतीं 'जीवातु' “जीविकाम्" 'अक्षिताम्' "अनुपक्षीणाम् । यत एचमतो चूम-'चय' 'देवस्य' धातु 'धीमहि' धारयामहे, 'सुमतिम्' “कल्याणी मतिम्” नित्यं हविनियुक्ता 'सत्यधर्मण' नित्यमविवार्यकारिण ॥ “विधाता “धाना घ्यारयात" धातैव विधाता ॥ "तस्य एप निपातो भवति" स्तुतिसाधारण्येन “बहुदेव- तायाभूचि” सोमस्य राज्ञो वरुणस्य धर्मणि बृहस्पतेरनुमत्या उ शमणि । तवाहमय मघवन्नुपस्तुती धातर्विधातः कलशान् अभक्षयम् ॥ इत्येवाभिर्देवताभिरभिप्रमतः सोमकलशान-

·.
११५० पा० १९ख०] देवतं काण्डम् 8
भक्षयमिति कलशः कस्मात् कला अस्मिन्छरते मात्राः
कलिश्च कलाश्च किरतेविकीर्णमात्राः ॥ १२ ॥
इत्येकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ११, १ ॥
"सोमस्य राज्ञ.” इति (ऋ० सं० ८, ८, २५, ३)1 विश्वा.
मित्रस्यार्षम् । 'सोमस्य' 'राज्ञ.' 'धर्मणि' कर्मणि, यत्र सीम
इज्यते तस्योपस्तुती प्रवर्त्तमान . तेन “प्रसूतः” 'कलशान्' सोम.
कलशान्" 'अभक्षयम्'। वरुणस्य' च परमेय । 'वृहस्पते'
च, 'अनुमत्या.' च 'शर्मणि' शरणे आश्रये धर्तमान', ताभ्याम्
"अभिप्रसत"। 'तव' 'अहम्' हे माघवन् !' 'अद्य' 'उपस्तुती'
युग्योच हे 'धात.' हे 'विधात ?' सधैंभवद्भिरनुशातः एतान्
"सोमकलशान" 'अभक्षयम्' इति ॥
"कलश. कस्मात्" ? “कलाः अस्मिन् शेरते मात्रा.” ।
'कला' अवयवाः सोमसमुदायात् केचित् पृथकता, ते 'शेरते'
आसते 'अस्मिन' कलाशब्दात् पूर्वपदम् , शीड' (भा० आ.)
उत्तरपदम् । अथ फला कस्मात् ? अथ आह कलानिर्वचनानि.
चचनप्रसङ्गन -"कलिश्च कलाश्च किरतविकीर्णमात्रा"।
" विक्षेपे (तु. ५०)"-इत्यस्य, फली पासि परस्परं विक्षि.
प्यन्ते, फला अपि विक्षिप्ता भयन्ति पुतश्चित् समुदायादिति ॥१२॥
इति ऋज्यर्थायां निरुकवृत्ती पोडशस्य (एकादशस्य)
अध्यायस्य प्रथम पादः ॥ ११ ॥ १॥

·- द्वितीयः पादः॥ अथातो मध्यस्थाना देवगणास्तेषां मरुतः प्रथमा- गामिनो भवन्ति मरुतो मितराविणो या मितरोचिनो वा महद् द्रवन्तीति वा तेपामेपा भवति ॥ १ (१३) ।। “अथातो मध्यस्थाना देवगणाः । अथातःशब्दायुक्तार्थी, तयोः पुनरुपन्यासो बहुवचनविशिष्टोऽयमपरोऽधिकारः इति, मध्यस्थाना देवगणा इतीदमपि प्रसिद्धमेव ॥ "तेषां "मरुन.” “प्रथमागामिनः भवन्ति" । पायुरैव हि भेदेनापेक्ष्यमाणो मरुदभिधानो बहुववनभाग भवति । तेषां प्राथम्यं वायुना व्याख्यातम् , एतापांस्तु विशेष:-बहुसाध्ये कर्मणि बहुधा मध्यमो भवति, पृथक्वेन तु विज्ञाता मरुतः शुक्र ज्योतिश्च चित्रज्योतिश्चेत्येवमादयः, सप्तसप्तका देवगणाः मार- तेषु गणेषु सप्तकपालेषु, अग्नी पुराणे चैत एवं प्रसिद्धोः, सप्तधा पुत्रत्वविचारिण. मारोचात् कश्यपाददित्यां ये जज्ञिरे। नै कसमयस्तु सर्व एव गणा मरतः। उक्तं च पार्तिके-"मध्यमा चाक् स्त्रियः सर्वाः, पुमान् सर्वश्च मध्यमः। गणाश्च सब मस्तो गणभेदा. पृथक्कृतेः ॥” इति ॥ अथ "मरुतः" कस्मात् ? “मितराविणो धा" मित नाम सुश्लिष्टम, यथा तेयां योग्यं रवितुं तथा रुवन्ति स्तनयन्ति । कस्मात् ? , ·११०२पा० ख०] छ देवतं काण्डम् - १०४७ अथवा "मितरोचिन.” तथैव सुश्लष्टं रोचन्ते। अमितरा. चिन." इति केविदिच्छन्ति,-"मरतोऽमितराषिणः" इति समानसंहितत्वात् भाष्यस्य, तेषां बहुप्रकारं च ते रुवन्तीत्यर्थः । “भ्रमितरोचिन."-इत्यत्राप्येवमेव । “महद् द्रयन्ति-इति धा" । इह शब्दमहत्ताभिप्रेता, पूर्वत्र वाहुल्यं याप्रकारता च ॥ "तेषाम् एपा भवति"- '-॥ १ (२३)। आ विद्युन्मद्भिर्मरुतः सः रथेभिर्यात ऋष्टिमद्भि- रश्वपर्णः | आ वर्षिष्ठया न इपा वयो न पप्तता सुमायाः ॥ विद्य न्मद्भिर्मरुतः स्वः सञ्चनरिति या स्वर्चनरिति वा स्वचिभिरिति वा स्थैरायात ऋष्टिमद्भिरश्वपर्णरश्वपतन- पिप्ठेन च नोऽन्नेन वय इवापनत सुमायाः कल्याणकर्माणो वा कल्याणप्रज्ञा वा रुद्रा व्याख्यातास्तेपामेपा भवति ॥२ (१४)॥ “विद्युन्मदिः" इति (१० सं० १, ६, १४, १)। गोत- मस्यार्यम् । आस्तारपङ्क्तिः । 'हे मरतः!' 'आयात' यूयम् । पेन १ फीदशेन घा? 'विद्यन्मदिः' विद्योतनं विद्युत् , विशिष्टदीनि युक्तः । पकः रभि रहणे. मेधैः "सञ्चन.” मुगमनः, यद्वा वर्चनैः शोभनमर्चन येषा तः, मुष्ठ पूजिते., यथया "चिमि." अनु. परतविद्युत्सम्पातः। 'टिमति' रेपणयमि , अनाकालस्य नाशनः। पृथतरे-पियुन्मभिरिघ मष्टिममिः आयुधोपतः

·२०५८
* निरुकम् *
[उत्तरपट्कम्
अशनपतनै आप्नुवन्तो ये अन्तरिक्ष मेघा पतन्ति, पृथक्त्वे सम
समेता अश्वयुग्भिरिति । अपि च किमेवमेव यथाकथञ्चिदाग
च्छतेत्यागमनमात्रे घयमर्थिन ? न-इत्युच्यते-"आ घर्पिष्ठया
-सुमाया " हे सुमाया' सुकर्माण ।
था 'आपप्तत'
"आपतत” आगच्छतेत्यर्थ । कथम् ? 'वर्षिष्ठया' 'इपा' "अन्नेन"
अस्मत्प्रदेयेन सयुत्ता । किं शनकै आपतत ? न-इत्युच्यते--
“वय न' “घयइव” पक्षिण इव शीघ्रमापतत । इत्येतदाशास्महे ।
“रद्रा" “व्याख्याता"
1-"तेपाम् एषा भवति"-॥२
सुप्रज्ञा ?
(१४)।
आ रुद्राम इन्द्रयन्तः मजोपमो हिरण्यरथाः सुपिनाय
गन्तन । इय वो अम्मत्प्रति हर्यते मतिस्तृष्णजे न दिन
उत्सा उदन्यवे॥
आगच्छत रुद्रा इन्द्रण महजोपणाः
मुविताय कर्मण इय वो अस्मदपि प्रतिकामयते मतिस्ठ
प्णज इव दिन उत्सा उदन्यवे इति तप्णक तृप्यते रुदन्यु
स्दन्यतेमभर उरु भान्तीति वन भान्तीति वन
भान्तीति पा तेपामेपा भाति ॥ ३ (१५) ।
"भारदास इन्द्रयन्त" इति (ऋ० स४, ३, २१, १)।
घ्यावाश्यस्यार्पम् । जगती। अग्निमारुते शम्यते। हे 'स्ता "
आगच्छत यूयम्। इन्द्रयन्त ' “इदि परमैश्चर्ये (भ्वा०प०)"।
'सजोपस' परमैश्वर्येण नित्यमासेविता, पृथत्त्वपक्षे तूपपद्यत

·११अ० २पा. ३ख०] ७ दैवतं काण्डम् * १०४६ एव इन्द्रेण सह प्रीयमाणा इति । 'हिरण्यरथा' उदकहरणार्थ रहणाः, पृथत्तवपक्षे तु हिरण्यविकृतरथाः। 'सुवितायै' तस्मै "कर्मणे" सुष्ठु सगुणाय, यथाशास्त्रं क्रियमाणाय प्रात्प्यर्थम् । किमिति आगच्छत ? 'वः' युष्मान 'इयम्' 'अस्मत्' मतिः 'प्रति- हर्यते' “प्रतिकामयते” युप्मद्विनामृतमिदं कर्म गुणवदप्ये. तैरना भूद विगुणमित्येवमथं प्रतिहर्यते। अचि च हविः पूर्व देवताः प्रेप्सन्ति ब्राह्मणा इवोपनिमन्त्रणम्, ततो यजमानः संस्कृते हविपि तव्यापत्तये यागकालानतिक्रमणाय चानपतिरिचान्ने संस्कृते तदव्यापत्तये भोजनकालानतिक्रमणाय च देवताः प्रतिप्रे. प्सति । विज्ञायते हि-"देवता वै सर्वा आशंसन्ति ग्रहे गृह्यमाणे मा गृह्णाति"-इति, अत इदमुक्तम् -"इयं घो अस्मत्प्रतिह- यंते मतिः” इति । कथं पुनः प्रतिहर्यते ? 'तृष्णजे न' तृष्णजे इव" तृडुपजायते यम्मिन् विशेषतः काले, स तृडुपजः कालो धर्मान्तः, तस्मिन् यथा । 'दियः उत्सा' धुलोकात् उत्साः, उत्सप्रभपा मेध्या आपः। 'उदन्यवे' उदफमिच्छने लोकाय आगच्छन्ति प्रावृषि तथास्मन्मत्या प्रतिहय॑माणा आगच्छतेति। उदन्युश्चातफ इति केचित् । तस्य प्रेप्सतो यथा दिव उत्सा मेघा आगच्छन्ति, तथास्माकमागच्छनेति, एवं तेषां योजना ॥ “ऋभवः" फस्मात् ? "उर भान्ति-दनि घा” ने हि यदु भान्ति दीप्यन्ते, उस्शदात् पूर्वपदम् , भातरुत्तरपदम् । “तेन भान्ति-इति घा" योन सत्येन घा मान्ति, तदेवोत्तरपदम् , ·-- १०५० * निरुक्तम् - [उत्तरपट्कम् पूर्वपदे विकल्पः । "मृतेन भवन्ति-इति पा" भवतेवोत्तरः पदम् , ते हि ऋतेन सत्येन धा भवन्ति, यज्ञेन या भवन्ति, भूत्वा देवत्वेन सर्वे युज्यन्ते ॥ "तेपाम एपा भवन्ति"-॥३(१५)। विप्वी शमी तरणित्वेन वाघतो मर्त्तासः मन्ता अमृतत्वमानशुः। सौधन्वना ऋभवः सूरचक्षसः संवत्सरे समपच्यन्त धीतिभिः॥ कृत्वा कर्माणि क्षिप्रत्वेन चाटारा मेधाविना वा मत्तांसः सन्तो अमृतत्वमानशिर मौधन्वना ऋभवः सूरख्याना वा सूरप्रज्ञा वा संवत्मरे समपृच्यन्त धीतिभिः कर्मभिर्म भुर्विभ्वा बाज इति सुधन्वन आङ्गिरसस्य प्रयः पुत्रा बभूवुस्तपां प्रथमोत्तमाभ्यां बहुवन्निगमा भवन्ति न मध्यमेन तदेताश्च बहुवचनेन चमसस्य च मंस्तवेन बहुनि दशवयीपु सूक्तानि भवन्त्यादित्यरश्मयोऽप्युभव उच्यन्ते । अगोयस्य यदसस्तना गृहे तदा दमृभवो नानु- गच्छथ ॥ अगाध आदित्याऽगृहनीयस्तस्य यदस्वपथ गृहे यावत्तत्र भवथ न तावदिह भवथेत्यशिरसो व्याख्यातास्तपा- ॥ ४ (१६)॥ “विष्ट्वी शमी"-इति (ऋ० सं० १, ७, ३०, ४) स्येयमार्षम्। आर्भवे विनियोगः। 'विट्वी' 'शमो'-इति द्वे . मेपा भवति कुत्स- ·१९५० २पा० ४ख०] * देवतं काण्डम् * १०५१ अपि कर्मनामनी। यतोऽजामितायै माष्यकारः पूर्व तावत् निराह- कृत्वा" इति । कि कृत्वा ? 'शर्मा' "कर्माणि" कथम् ? 'तरणित्वेन "क्षिप्रत्येन" क्षिप्रकारित्वेन, सर्वयशसम्प. दर्शनेन । 'यात्रतः' “घोढारः" यशस्यानुप्ठातारः, मेधाविनो पा, न ह्यमेधाविनः संवत्सरेण सकलं कर्म समापयितु शकाः, ते तु संवत्सरेऽखिलं कृत्वा 'मासः' मनुष्याः 'सन्तः 'अमृत. त्यम्' अमृतभावं देवत्वम् 'आनशुः' “आनशिरे" प्राप्तवन्तः । के पुनस्ने ? 'सौधन्यनाः' सुधन्वनः पुत्राः, 'अभवः' 'सूरवक्षस.' "सुरख्यानाः" सूर्यविण्याताः, सूर्यसमानदर्शनाः, सूर्यासमान- प्रशाः था। यत ईदृशास्ते अतः संवत्सरे' संघत्सरावयवे घसन्ता. दिकाले 'समपृच्यन्त' समयुज्यन्त, 'धीतिभिः' “कर्मभिः" अतश्य देवा अभवनिति ॥ "प्रभुः, विभ्या, पाजः- :-इति सुधन्वनः आगिरसस्य प्रयः पुत्राः बभूयुः” इति। आर्भवाणां मन्त्राणां स्मायोपप्रदर्श. नार्थमाह--"तेषां प्रथमोत्तमाभ्याम्" ऋभुणा पाजेन च “यहु- घनिगमाः भवन्ति” “न मध्यमेन पिम्बा, स हि आर्भवाणां मन्त्राणां स्वभावः। “तदेतत्” उन्यते-"प्रभोध यहुपचनेन चमसस्य च संस्तवेन यहनि दशतीषु मुलानि भवन्ति । तद्यथा- “इदं तृतीयं सवनं कवीनामृतेन ये चमसमैरयन्त" इति । "मादित्यरश्मयोऽप्यभय उच्यन्ते"-इति । मभिधेय. व्यभिचारमुपप्रदर्शयति । घघ पुनस्ते उच्यन्ते ? यतः पति-- ३-२०

·-
१०५२
* निरुतम् * [उत्तरपट्कम्
"अगो हास्य यदसस्तना" इति। “उद्वत्स्यष्मा अकृणोतन
तृणं निवत्स्वपः वपस्यया नरः ॥” इति (ऋ० सं० २ ३, ६,
१)। दीर्घतमस आपम् । जगती। उद्वत्सु' ये उन्नताः
प्रदेशाः भुवः अद्विरनाकान्ताः, तेपु 'अस्मै' लोकाय उपकरि-
प्यन्तो यूयम् , ऋभवः 'अकृणोतन' प्रतिसंवत्सरं कुरुध्वे ।
तृणकुशादिवगादित्यमण्डलादो पर्तमानाः। 'निवत्सु' पुन.
निम्नेषु भुवः प्रदेशेषु 'अपः' उदकं कुरुध्ये । 'स्थपत्यया' लोका-
नुग्रह्मवृत्तया वर्पक्रियया हे 'नरः!'। किञ्च 'अगोहास्य' योऽयम्
"अगोह्यः--आदित्यः, अगूहनीयः” न गुहितुं शक्यः केनचिदपि,
“यस्य" 'यदसस्तना गृहे' यावदस्य मण्डले सुप्ता इव निगूढा
भवथ । “तवेदमभवो नानुगच्छथ”। हे ऋमयः! “यावत्
तत्र” निगूढा “भवथ" रात्रौ, न तारदिह "भवथ" ततश्च
युप्मद्विनाभावे निरालोकोऽयं लोकः सम्पद्यते । एतद्
यो महाभाग्यमहमनुकीर्तयामि, ते । यूयमिदं नामास्माकं
कुरुतेति ॥
“अट्किरसः” “व्याख्याताः" एकवचनेन, “अङ्गारेवगिरा"
- इति ॥
"तेषाम् एषा भवति"-॥ ४ (१६) ।
विरूपास इदृपयस्त इद्गम्भीरवेपसः । ते अङ्गिरसः
सूनवस्ते अग्नेः परिजज्ञिरे ॥ बहुरूपा ऋपयस्ते गम्भीर
कर्माणो वा गम्भीरप्रज्ञा या ते अङ्गिरसः पुत्रास्ते अग्ने.
-

·१०५३ ११० २पा० ख०] देवतं काण्डम् , रधिजज़िर इत्यग्निजन्म पितरो व्याख्यातास्तेपामेपा भवति ।। ५ (१७) ।। द्रष्टार। "विरूपासः-इति (ऋ० सं० ८, २, १, ५)। नामानेदिष्ट- स्यार्णम् । अनुष्टुप् । पार्टिके पष्ठेऽहनि विगियोगः। 'विरूपाः' नानारूपाः। के पुनस्ते? इति ऋषयः' अचितथस्य ब्रह्मणो न केवल पश्यन्ति, अपि च 'गम्भीरवेपस.' अप्रमेय. कर्माणः, अप्रमेयबुद्धयो धा। अध्यनेकत्वे कतमास्ते । इति- "ते अङ्गिरसः सूनवः” येऽङ्गिरसः सुनवस्त एते विवक्षिताः। कदा पुनस्तै अङ्गिरसो जज्ञिरे ? अत आह-"ते अग्नः परि. जशिरे"- इति अग्नित्वमापन्नस्याङ्गिरसोऽधि सकाशात् ये जगिरे। ते एते विरूपाः गम्भीरयेपसश्च ममेदं नाम कुर्वन्त्यिति॥ "पितरः" "व्याख्याताः" "धोम पिता"-इत्यत्र । "तेषाम् एपा भवति"- उदी रतामयर उत्परास उन्मध्यमाः पितरः मोम्यासः । अमुय ईयुरयका ऋतजास्त नोऽवन्तु पितरी हवेषु ।। उदारतामनर उदीरतां पर उदीरतां मध्यमाः पितरः सोम्याः सोममम्पादिनस्तऽमुं ये प्राणमन्त्रीपुरका अन- मिताः सन्यता या यजना वा ते न आगच्छन्तु पितरो द्वानेषु माध्यमिको यम इत्याहुम्तस्मान्माप्यमिकान् पिनु- ·१०५४ * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् न्मन्यन्तंऽडिगरसो व्याख्याताः पितरो व्याख्याता भृगवो व्याख्याता अथर्वाणोऽधनवन्तस्थर्वतिश्चरतिकर्मा तत्प्रतिपधस्तेपामेपा साधारणा भवति ॥ ६ (१८) ॥ "उदीरतामघर--इति (ऋ० स० ७, ६, १७, १ । य० घार सं० १६, ४६)। शसस्यार्णम्। पितृमेधे विनियोग । ये तावत् 'अवरे 'पितर.' पृथिवीमाश्रिताः, ते तावत् 'उदीरताम ऊद्धं गच्छन्तु । अथ पुनर्ये 'परासः' “परे” द्युलोकमाश्रिताः तेऽप्युदीरताम्, तेपामप्यप्रच्युतिरस्तु, मुच्यन्तां घा तदधिकार- प्रक्षये। 'उन्मध्यमाः' पितरो येऽपि 'मध्यमाः' मध्यस्थाना- श्रयाः, तेऽप्युदीरताम् उत्तम लोकमाश्रयताम् । 'सोम्यास' “सोमसम्पादिनः” फर्मण्यङ्गभावमुपगच्छन्तो ये सोमं सम्पा- दयन्ति । किम्प्रकाराः ? 'अनु यः ईयुः' प्राणमात्रमूर्तयः, अस्थूलयिग्रहाः । 'भवृकाः' “अनमिनाः परं साम्यमुपगता । 'प्रस्तशाः' यथावत् सत्यवेदितारः, यज्ञस्य घा। गुणयुक्ताः 'पितरः' ते 'नः' अस्माकम् अयन्तु' नित्यम् “आग- च्छन्तु” 'हवेपु' आ “हानेषु"। इत्येतदाशास्महे ॥ "माध्यमिको यम इत्या" नैरुताः। "तस्मात् पितृन माध्यमिकान् मन्यन्ते" स हि तेषा राजेति। अत उत्तरे “मथ र्माण (१३)" "भृगव' (१४)--इत्येते पदे समाम्नाते न चैतयो- समत्तयोः प्रत्येक था स्तुतिरस्ति, अस्ति तु पित्रशिरोभृगुमिः साधारणम्तुतिः। यतलहनिर्वचनाय प्रसइक्षमाणानमि- य एवमादि- ·-- त्यर्थः। २१० २सा० ख०] * देवतं काण्डम् * १०५५ त्याथर्वशब्दनिर्वचनप्रप्तङ्गात् ब्रवीति-"अङ्गिरसः" घ्याव्याता" येऽस्यामृचि पक्ष्यमाणायाम्,-"पितरः" "व्याप्याता:"- "भृगवः” “व्याख्याताः"॥ "अथर्वाणः" कस्मात् ? ते ह्य ते अथनवन्तः" किमिदमथ- नम्, येन ते तद्वन्तः ? अत आह--"थर्वतिः चरतिकर्मा" गच्छ- ततः किम् ? "तत्प्रतिषेधः" पुरस्तादकार:-न थर्वन्ति-इति अथर्याण., स्थिरप्रकृतयो हि ते ॥ "तेषाम् एषा साधारणा भवति"--अहिरप्रभृतीनाम् ॥ ६ (१८)॥ अडिगरसो नः पितरो नवग्या अधर्वाणो भृगवः सोम्यासः । तेषां वयं सुमतौ यज्ञियानामपि भद सौमनसे स्याम ॥ अगिरसो नः पितरो नवगतयो नवनीतगतयो याथर्वाणो भृगवः सोम्याः सोमसम्पादिनस्तेपां वयं मुमती कल्याण्यां मती यज्ञियानामपि चैपां भद्र भन्दनीये भाजनवति वा कल्याणे मनमि स्यामेति माध्यमिका देव- गण इति नैरुक्ताः पितर इत्याख्यानमथाप्युपर्यः स्त्यन्ते ।।७ (१६) “भरिसो नः पितरः" इति (० सं०७, ६, १५, १। य पा० सं० १६, १०)। यमस्याम् प्रिष्टुप् । 'अहिग्सः' 'नः' अस्माकम् 'सोग्यासः' “सोमसम्पादिनः" निन्यं मुमता'

·निरुतम् .
[उत्तरपट्कम्
"कल्याणां मती" वर्तन्ते। 'पितरः' व 'नगाचा' "नवगतयः"
पितृयज्ञानागन्तुं येषां प्रतिमासं नया गतिर्भवति, "नघनीतगतपो
पा" नवनीतं प्रति येषां मनसो गतिरिदमलाकमिति, ते नवग्याः ।
विज्ञायते हि-"स्वयं विलीनं पितृणाम्" इति । पितरश्चैवं-
लक्षणा:-'अथर्वाण' च.भृगवः' च, य एते “सोमसम्पादिना".
अस्माकं “कल्याण्यां मतो" "घयम्" अपि तेषां 'सुमतों
, “कल्याण्यां मता" उपकारप्रवृत्तायाम्, 'यशियानाम्' यक्षसम्पा.
दिनाम् 'स्याम'।
अपि च तेषां 'भद्रे' "भन्दनीये" स्तुत्ये
'सौमनसे' "कल्याणे मनसि” 'स्याम'। "भाजनपति” घा, येन
मनसा भाजयन्ति अभिमतैरथैः स्तोतृस्तस्मिन् शोभने च सङ्कल्पे
शोभने घा अध्यवसाये स्याम इत्यर्थः॥
"माध्यमिको देवगण:-इति नैरुक्ताः” ।
रस, भृगयः, अथर्वाणः-इति, स्तुत्युपपत्तेः, देवतापदमध्ये
समाम्नानादेकैकश एषां देवगण इति नरुक्ता मन्यन्ते । "पितर
इत्यारयानम्”। को विशेषः ? आन्यादिदेवतापदविपर्ययस्त.
धर्मदेवताप्रकार एवायं य एते पितरो नामत एव अभुसनत्क
मारादयः इत्याख्यानविदः स्मरन्ति असावपि मन्त्राणां विषय
इत्युपेक्ष्यः अपि च देवगणा एते उत पितरः? इति । कुतो
विचारः' ऋभवः, अङ्गिरस., भृगयः-इत्येवमादीनामभिधाना
नामृषिषु प्रसिद्धः। अथापि" इदमपरं कारणमृपय एवैत
इति, यतोऽन्येऽपि “ऋपयः स्तूयन्ते”। तद्यथा--वसिष्ठा-
॥७(१६)॥
त्राभवः,
अलि-
+

·। २१०२पा० स०] देतं काण्डम् । १०५७ मूर्य्यस्येव वक्षयो ज्योतिरपां ममुद्रस्येय महिमा गभीरः। यातस्येव प्रजयो नान्येन स्तोमा चमिष्ठा अन्वेतवे यः॥ इति यया आप्त्या आप्नातस्तंपामेप निपाता भवत्पन्द्र यामृचि ॥ ८ (२०)॥ सूर्यस्येय पक्षय."-इति (१० सं०५, ३, २३, ३)। इन्द्र- स्यार्पम् । 'सूर्यस्येघ ज्योति.' यथा सूर्यस्य दीप्तिरयमासिकार्या- नाम्, एवम् 'एपाम्' धसिष्टानां 'चक्षय.' पचनस्य दीप्तिः मधिदे. पादिगतानामर्थानामसन्देहेनापमासिफा पाच्येऽर्थे। अपि च न येवलमेपामसन्दिग्धार्थानि धासि,-गम्भीराणि च, महार्थवन्ति गम्भीरार्धतया दुरवगाहानि । यत माह- समुद्रस्येव महिमा गभीर."। यथा उदकमपरिमेयं समुद्रे, पवर्मपरिमेयार्थानि । सत्यपि च महार्यत्ये नैते पिलग्यितस्तुनयः, किन्तर्हि ? "यात. म्येव प्रजय."। प्रप्टो जव भाशुप्रतिपत्ति तुष्ट्रपतां वर्णपद- पाक्ष्येपु निर्मलमनोवावृत्ती शब्दार्थावसनन प्रतिपद्यते। अपि चैवमतिमहानुभाषा पते, नेतेशमन्यस्तोता धचनपदवीमनुगन्तु शक्त' । यतो प्रचीमि-'नान्येन, केनचित् स्तोत्रा हे 'पसिष्ठाः।' प्रत्यक्षीकृत्योत्तरेण पादेन प्रवीति-एप. 'स्तोमः' इयं स्तुति., भाषत्की, असन्दिग्धार्था, गम्भीरा, अविलम्बिता च। 'न भन्येन अन्वेतवे' नानुगन्तुमन्येन शक्या, क एनामनुकरिष्यतीति स्तुति. परितुष्ट इन्द्रो घसिष्ठानस्तोत् ॥

·२०५८ * निरुकम् * (उत्तरपदकम एवमृषयोऽपि स्नूयन्ते इति प्रदर्शनमप्यस्तीति मन्त्राणां विषय इति ॥ अपरे पुनः-"सूर्यस्येव पक्षथः । सूर्यतेज'समानदीप्तोरस एते वसिष्ठाः तेजस्विन., समुद्रोपमगम्भीरस्वभावाश्य, शोघ्रगतयश्च, सर्वत्राप्रतिहतजवाः, नैतेषामन्येन गतिरनुगन्तुं शक्येति वर्णयन्ति॥ "आप्त्या" अपोन्द्रसहचारिण ऋषयः, एकतद्वितत्रिताः, ते इन्द्रेण सह चेरुरिति विज्ञायते। भ्वादयोऽप्येतस्मादेव दर्शनाविपक्षे मध्यस्थानाः। ते कस्मात् ? “आप्नोते" आप्नु पन्ति हि ते स्तुतिभि. स्तुत्यान् ॥ “तेषाम् एषः निपात भवति ऐन्द्रयाम् चि" इन्द्रो यस्यां स्तृयते, तस्यामृचि-|| ८ (२०) । स्तुपेयं वर्षस मृभ्वमिनतममाप्त्यमाप्त्यानाम् । आ दर्पते शवसा मप्त दान्न् प्रसाक्षते प्रतिमानानि भूरि ।। स्तोतव्य बहुरूपमुरुभूतमीश्वरतममाप्तव्यमाप्तव्यानामाह- णाति यः शवसा बलेन सप्त दातृनिति वा सप्त दानवाः निति वा प्रसाक्षते प्रतिमानानि बहूनि माक्षतिरामो तिकर्मा ।। ६ (२१)॥ इति एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। ११, २ ॥ "स्तुपेय्यं पुरुवर्षसम्” इति (ऋ० सं० ८, ७, २, १)। वृहद्दिवस्यार्पम् । महावते विनियोगः । 'स्तुपेय्यम्' “स्तोत- ·११० ३पा० १ख०] * दैवतं काण्डम् * २०५६ व्यम्” अहं स्तोमि इन्द्रम्। किलक्षणम् ? 'पुरचर्पसम्' “यहु- रूपम् 'भ्यम्' “उरुभूतम्" 'इनतमम्' "ईश्वरतमम” 'आप्त्यम् आप्त्यानाम' ऋषीणां स्तुतिभिः अतिशयेन । “आप्तसम्" 'आदर्पते' “आगुणाति" य: 'शवसा' “घलेन” आदारयति । किम् ? सप्त दानून्' “सप्त दातृन्" मेघान्, असुरान् घा “दान- घान्” नमुचिप्रभृतीन् । पृथत्त्वपक्षे-केन ? 'शवसा' चलेन भादारयति। 'प्रसाक्षते' च, य आप्नोति अभिभवति च 'प्रति मानानि' 'भूरि' “वहूनि” अणि। तदुक्तम्-यैरेनं प्रतिमिमते, नैनं तानि दम्नुयन्तीति “नत्वा केता आदभ्नुवन्ति भूर्णय "-इति च (ऋ० सं० १, ४, २०, २)। “साक्षति आप्नोतिकर्मा" ॥ ६ (२१) इति ऋज्वायां निरुक्तवृती पोडशस्य (एकादशस्य) अध्या. यस्य। द्वितीयः पाद ॥ ११, २॥ तृतीयः पादः। अथातो मध्यस्थानाः स्त्रियस्तासामदितिः प्रथमागा. मिनी भवत्यदितिाख्याता तस्या एपा भवति ॥१ (२२)॥ "अथ अतः मध्यस्थाना स्त्रिय."। बहुधवनविशिष्टस्य मध्यमस्य गणशोऽपस्थितस्य विभयो व्याख्याताः। लिङ्गविशिष्ट- ·* - - १०६० * निरुतम् [उत्तरपटकमः स्येदानी यथा समाम्नायमेव व्याख्यातव्य , तदर्थं पुनर्विशेषतोड धिकारवचनम् 'अथात'-इति । मध्यमासा स्थानमिति 'मध्य- स्थाना'-इति। का पुन ता १ 'स्त्रिय' इति, घश्यन्ते इतिशेष । "तासाम् अदिति प्रथमागामिनी भवति"। सा कलात् ? उक्त हि-"अदीना देवमाता" इति ॥ "तस्या एपा भवति"-॥ १ (२२)। दक्षस्य वादिते जन्मनि व्रते राजाना मित्रावरुणा विपाससि। अतूर्त पन्थाः पुरुरथो अर्यमा सप्तहोता विपु रूपेषु जन्मसु ॥ दक्षस्य वादिते जन्मनि व्रते कर्मणि राजानी मित्रावरुणौ परिचरसि विवासतिः परिचर्यायां हविष्मान् आविवासतीत्याशास्ते तूर्तपन्था अत्वरमाण- पन्था बहुरथो अर्यमादित्योऽरीन्नियच्छति सप्तहोता सप्तास्मै रश्मयो रसानभिसन्नामयन्ति सप्तनमृपयः स्तुव- न्तीति चा विपमरूपेषु जन्मसु कर्मसूदयेपादित्यो दक्ष इत्याहुरादित्यमध्ये च स्तुतोऽदितिर्दाक्षायणी। अदिते- दक्षो अजायत दक्षाद्वदितिः परीति च ॥ तत्कथमुपपद्यत समानजन्मानौ स्यातामित्यपिनादेवधर्मणेतरेतरजन्मानी स्यातामितरेतरप्रकृती अग्निरप्यदितिरुच्यते तस्यैपा भवति ॥ २ (२३)॥ ।

·। ११०३पा० ख०] * देवतं काण्डम् * १०६१ "दक्षस्य धादित" इति (ऋ० सं० ८, २, ५, ६)। गय- स्यार्षम्। वैश्वदेवे शस्यते । अहोरात्रे मित्रावरणो, तयोर्या- सन्धिवेला, तस्यां प्रथममवश्यायरसानुप्रदानसम्बन्धात्तां मध्य- मामदितिमभिप्रेत्योच्यते ।- "दक्षस्य पादिते” इति । 'चा' शब्दः किमर्थः ? यदा दक्ष आदित्यः, त्वत्तो जातः, त्वं घा आदित्यात्, सन्धिवेलानन्तरं ह्यादित्यस्योदयो जन्म, तदेवास्य आतङ्कम। तदुक्तम्-“कर्मजन्मान.” इति । अथ तदेवं 'दक्षस्य' 'जन्मनि' उदये चार्द्धवर्तिन्यादित्ये, यतो पा लब्धात्मिकात्वम् । अप्यहोरात्रे उभे 'विवाससि' परिवरसि, सर्वतो व्याप्नोपि, अर्द्धनाहाप्नोवि मित्रम्, अर्द्धन च रात्रि घरुणम्। 'राजांनी सर्वलोकेश्वरी, स्वाधिकारयुक्तास्वितिकर्त्तव्यतार, तदधीनत्वात् प्रवृत्तरिति । किंलक्षणो यो दक्षः तस्य जन्मनि? इति यत आह-'अतूर्तपन्था' योऽयमादित्यः “अत्वरमाणपन्थाः" अत्वरमाणः पथि वर्त्तते, नियतगतिः प्रतिमुहत्तं प्रत्यहञ्च । 'पुररथ' बहुरंहणः। 'अर्यमा' अरीणान्तमसान्नियन्ता। 'सप्तहोता' "सप्तास्मै रश्मयः रसानभिसन्नामयन्ति” तदस्य सप्तहोतृत्वम्, "सप्तनमृपय आह्वयन्ति" नमन्ति,- स्तुवन्ति घसिष्ठाद्याः, तद्वास्य सप्तहोतृत्वम्। 'विपुरूपेसु जन्मसु' “विपमरूपेषु" अन्यस्मिंश्चान्यस्मिंश्च नभसः प्रदेशे अयमुदेति, मण्डलान्तरं मण्डलान्तरं हित्वा दक्षिणोत्त- रायणयोस्तदस्य विषमरूपत्वं विषमजन्मता, ततोलब्धात्मिका त घा जनयन्ती। या त्वमेतौ मित्रावरुणो परिचरसि, ·[उत्तरपट्कम् --इत्यन २०६२ * निरुक्तम् * सा त्वमिदं नामास्माकं कुरुप्वेत्येत दाशास्महे ।-इति समस्तार्थः। अथवा 'दक्षस्य घा' यदा दक्षस्त्वत्तो जातः, 'ते' व 'कर्मणि' प्रवृत्त। साधिकारयुक्तोऽयम् 'अतूर्तपन्थाः' "पुररथो जन्मसु" य एप वर्त्तते भगवानादित्यः । अथ तदा मित्रा. वरुणो विधासस्याशास्मे ।--ममैतावपि पुत्रत्वे लोकोपकारित्वेन सम्यग्यतैयातां यथैप दक्ष इत्यैतिहासिकपक्षे योजना ।। "विवासतिः परिचायाम्” निगमः।- “वि. मान् आविधासति" इति (ऋ० स० १, १, २३, ३) । *यो अग्नि देवातये हविष्मान् आविधासति। तस्मै पावकमृडय।” (० सं० १, १, २३, ३)। मेधातिथेरार्वम् । गार्हपत्यानुगमने पूर्णाहुतिरनया हुयते । हे 'पायक !' अग्ने ! 'देववीतये' देवभोजनाय 'हविष्मान्' हविःसम्प्रयुक्तो यस्त्वाम् 'आविधासति परिवरति, तस्मै 'मृडय' उपयां रक्षा कुपित्ये- तदाशास्महे ॥ "आदित्यो दक्ष इत्याहु.” देवतासतत्वविदः । केन दर्श- नेन? "आदित्यमध्ये च स्तुतः”। चशब्दो हेत्यर्थः, यस्मा. दादित्यमध्ये स्तुतः, स्तुतिप्रामाणिका हि ते देवतासतत्यचिन्ता प्रति । कथमादित्यमध्ये स्तुतः ? इति “इमा गिरः" इत्यु प्रकम्य ब्रीति (ऋ० सं० २, ७, ६, १)। "तुविजातो वरुणो दक्षो अश" इति आदित्यमध्ये स्तुतेः आदित्य एवासी ?

·। तद्यथा- १११० ३पा० ३ख०] * दैवतं काण्डम् * १०६३ यद्यचं नन्विदमपर विरुध्यते-यदेतिहासिका आहुः "अदि- तिर्दाक्षायणी" इति। उभयमपि चैतस्मिन्निगमे श्रूयते- आदित्यो दक्षो दाक्षायण्यदितिरिति । -"अदितेर्दक्षो अजायत दक्षाद्वदितिः परि। भूर्नज्ञ उत्तानपदो भुव आशा अजायन्त”- इति (० सं०८, ३, १, ४)। अदितेर्दाक्षायण्यो आर्षम् । उत्तानप्राद्वाजा कश्चिद् यः पुराणेऽपि स्मयंते, तत. स्ताव र्नाम कश्चिज्जज्ञ। ततोऽपि 'भुवः' आशाः' दिशोः 'अजायन्त' दिक्प्रजननभावमसी कथमपि विभत्ति, देवताजन्म- प्रतिक्रियया था। 'अदितेर्दक्ष.' 'अजायत' प्रादुर्वभूव । 'दक्षात्' 'उ' च 'परि' अधि सकाशात् 'अदितिः' प्रादुर्वभूव ॥ "तत्” इतरेतरविरुद्धं “कथमुपपद्यत" ? यत. प्रतिसमा. धानं ब्रवीति - "समानजन्मानी स्यातामिति” । जन्मानी समानजन्मानो यथोपवर्णितं मन्त्रे “दक्षस्य यादिते"- इत्यत्र । "अपि पा देवधर्मेण" महदात्मना अदितिमपेक्ष्य तस्याः कारणत्वं च कार्य्यत्वं च दक्षस्य, अथवा महदात्मना दक्षमपेक्ष्यादिते. कार्यत्वम् । एवं कृत्वोक्तम्-"इतरेतरज- न्मानी"--"इतरेतरप्रकृती" इति । अधुना व्यभिचारं दर्शयति-"अग्निरप्यदितिरुच्यते” इति। "तस्य" अग्नेरदितिशब्दवाच्यत्ये “एषा भवति" '-॥२ (२३)। यस्मै त्वं सुद्रविणी ददाशोऽनागास्त्वमदिते सर्वताता यम्भद्रण शवसा चोदयासि प्रजावता राधसा ते स्याम ॥ समनन्तर

·२०६४
निरुक्तम [उत्तरपट्कम्
यस्मै त्वं सुद्रविणो ददास्यनागास्त्वमनपराधत्वमदिते
सर्वासु कर्मततिष्वाग आपद्गिमेरेन एतेः किल्विषं किल्.
भिदं सुकृतकर्मणो भयं कीर्तिमस्य भिनत्तीति वायं
भद्रण शवसा बलेन चोदयसि प्रजावता च राधसा धनेन
ते वयमिह स्यामेति सरमा सरणात्तस्या एपा
॥ ३ (२४)॥
भवति
.
-
“यस्मै त्व मुद्रविणः” इति (ऋ० सं० १, ६, ३, ५)।
कुत्सस्यार्पम् । प्रातरनुवाके विनियोगः। है 'सुद्रविणः'
सुधन ! 'अदिते !' अग्ने ! 'यस्मै 'त्व ददाशः' 'ददासि' ।
किम् ? इति-'अनागास्त्वं' "अनपराध! त्वं' 'सर्वतावा'
“सर्वासु कर्मततिपु” इप्टिपशुसोमलक्षणासु अवैगुण्यं करोपि ।
'य' च 'भद्रेण' 'शवला' 'यलेन' स्वजात्यविरोधिना, 'प्रजावता'
व राधसा' प्रजासंयुक्तेन च धनेन त्वं 'चोदयासि' "चोदयसि"
अनुगृह्णासि । ते वयेमेवानुगृह्यास्तव 'स्याम' । इत्येतदाशास्महे ||
"आग: आड्पूर्वाद्गमः” अवश्यमेवैतदागच्छति कर्तारमि.
त्यागः। प्रसङ्गादाह-एनः एतेः” तदप्येवमेवावश्यमेवैति ।
यदेतत् "किल्बिषम्” एतत् “कीर्ति भिनत्ति" ॥
“सरमा” देवशुनीत्यैतिहासिकपक्षण, माध्यमिका वाक्
नैरुक्तपक्षण, सा कस्मात् ! “सरणातू" गमनात् । “तम्या
एपा भवति"-॥ ३ (२४) ।

·4 । २११० ३पा० ४ख०] * दैवतं काण्डम् । किमिच्छन्ती सरमा प्रेदमान दरे ह्यध्या जगुरिः पराचः। कास्मेहितिः का परितकम्यासीत कथं रसाया अतरः पयामि ॥ किमिच्छन्ती सरमदं प्रानड् दूर" ह्यध्या जगुरिर्जङ्गम्यतेः पराञ्चनैरचितः का तेऽस्मास्वर्थहितिरा- सीत किं परितकनं परितकम्या रात्रिः परित एनां तक्म तक्मेत्युष्णनाम' तकत इति सतः कथं रसाया अतरः पयांसीति रसा नदी रसतेः शब्दकर्मणः कथं रसानि तान्युदकानीति वा देवशुनीन्द्रण प्रहिता पणिभिरसुरैः समूद इत्याख्यानं सरस्वती व्याख्याता तस्या एपा भवति ॥ ४ (२५)॥ "किमिच्छन्ती”-इति (० सं० ८, ६, ५, १)। देव- 'पणयः किलासुराः देवगवीरपजह । ततः किलेन्द्रस्तदन्वेपणाय तदालयं सरमा प्राहिणोत् । ते च देवपणयः तां दृष्ट्वा पप्र- च्छरनयर्चा--"किमिच्छन्ती सरमा"--इति । 'इदम्' अस्मन्नि- वासस्थानं सरमा "किमिच्छन्ती' किमस्मत्त. प्रार्थयन्ती 'प्रानट्' प्राप्तवती १ कदाचिदप्यनागतपूर्वेति । ह्यध्या' महदेतध्यान न यदृच्छया शक्यमागन्तुम्, य एच 'जगुरि.' स्यात् भृशङ्गन्ता, स एच शक्त आगन्तुम् । 'पराचैः' "पराञ्चनैरचित" पराड्मुखैः अञ्चनैर्गमनैः अचितो गतः, विन- अपि च 'दूरे .

·निरुकम् । [उत्तरपट्कम् कृष्टो देवनिवासात् । यतो ब्रूमः-हे सरमे ! 'कास्मेहितिः' “का तव अस्मास्वर्थहितिः" अर्थस्याभिधानम् ? कोऽस्मत्तोऽ- र्थस्तव प्राप्तव्योऽभिप्रेत भासीद् ? येनायमतिमहानध्या व्यव. सित आगन्तुम् । अपि च 'का परितम्यासीत्' "कि परि- तकनम्” ? अपि नाम सुसा रात्रिः अनन्तरा तयासीत् , परि- कम्या रात्रिः" । "तक्मेत्युष्णनाम” । तकतर्गत्यर्थस्य, सर्वतो हि तह गतं भवति। तदेनामुभयतः परिगृह्य घर्तते इति परित- म्या रात्रिः। अपि च “कथं रसाया अतरः पयांसि" । “रसा" नाम “नदी” अध्ययोजनविस्तारा, तस्याः पयस्यति. दुस्तराणि कथमतरः कथन्तीर्णवत्यसि ? अथवा “कथं रसानि तान्युदकानि” अपि नाम स्वादूनि, अपि श्रान्तायास्तवान्तरा वासाः केप्यासन्निति॥ “देवशुनीन्द्रेण प्रहिता"-इति निदानप्रख्यापन मन्त्रार्था- भित्यक्तये। "समूदे" संवादं कृतवतोत्यर्थः इत्याख्यानविदः एव मन्यन्ते॥ वाक्पक्षे तु विरकालोनवृष्टिव्युपरमे कदाचिदभिनवमेघ-- संप्लवे सरसंघ स्तनयित्नुमुपश्रुत्य कुत इयं माध्यमिका वाक् चिरणागतेति स्मितस्तामसूयन्निव ज्योति-"किमिच्छन्ती सरमा" इति। इदमस्मच्छोत्रं चिरमनागम्य 'सरमा' माध्य. मिका वाक् 'किमिच्छन्ती' 'प्रानट' प्राप्तवती ? अपि च दूरे हि अध्या' विरकालश्रुतेयमस्मामिः 'जगुरिः' भृशं यो गन्ता स्यात्, सविरविच्छिन्नमेतद्वर्षवम पुनरागच्छेत्सन्तनुयात् 'पराच'

·१
गम,
१९७० ३पा० ५ख०] * दैवतं काण्डम् *
१०७
'पराङ्मुखै, एतदचिन्त्य चिरनष्टमित्यर्थः। अपि च कास्मे-
हिति' किमलास्वर्थाभिधानमासीत् ? पूर्वन्तय हे सरमे ! येना
किं घी न जोत येनापुनरागम । अपि च चिरप्रोपिताया
स्तव किं परितकनमासीत् ? अन्तरिक्षनद्या अपि महत्या रसाया.'
'कथमतरः पयासि' कथमतिबन्युदकानि साम्यात्मान प्रति
लब्धवत्यसि ?, इति घा, “वाग्य सरमा”—इति हि विज्ञायते ॥
"सरस्वती", “व्याख्याता"-"नदीवत्" इति,-"तद्यद्द.
पतायत्”-इत्युक्तमिदन्तत् । “तस्या एका भयति”–॥ ४ (२५) ।।
पावका 'नः सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती यज्ञ
वष्टु धियावसुः ॥ पावका नः मरस्वत्यन्नैरन्नवती यज्ञ
+ बष्ट धिंयावसुः , कर्मवसुस्तस्या एपापरा भवति
॥ ५ (२६)॥
"पायका नः सरस्वती” इति (ऋ० स० १, , ६, ४ ।
य. या० सं० २०, ८४)। मधुच्छन्दस आर्यम् । प्रउगे विनि
योग, सारस्वते व हविपि 'पायका' प्रक्षारयन्त्युदन !
पुनरसी ? इति–'सरस्वती' माध्यमिका धाक् । “पाजेभिर्धा-
जिनीवती"। अन्नेन, इविषोदरेन चा, तद्वती। 'यज्ञम्' पत.
मस्माकम् , 'याजेभि" "अन्न " युक्तं 'घष्टु' कामयताम् । अथवा
मृगादिभावमापना देवान् प्रति घहतु, पक्ष्यति हि “ता विश्वरूपा
पशयो वदन्ति"-इति । 'धियायसु' फर्मधना ।
"तस्या एका अपरा भवति"--स्फटतरोदकलिङ्गा ॥५ (-६)॥
-
.
।
का

·* निरुक्तम् . [उत्तरपट्कम् महो अर्णः सरस्वती प्रचंतयतिकेतुना। धियो विश्वा विराजति ॥ महदर्णः सरस्वती प्रचेतयति प्रज्ञा- पयति केतुना कर्मणा प्रज्ञया वैमानि च सर्वाणि प्रज्ञाना- न्यभि विराजति वागर्थेषु विधीयते तस्मान्माध्यमिका वाचं मन्यन्ते वागव्याख्याता तस्या एपा तस्या एपा भवति ॥ ६ (२७) ।। "महो अर्पः सरम्यती" इति (ऋ० सं० १,३. ६, ६) 1. पूर्व चदार्प विनियोगश्च । 'महो अर्णः' महदुदकं 'सरस्वती' माध्य- मिका चाक् , किङ्करोति ? 'प्र चेतयति' “प्रज्ञापयति" भाविः- करोति घर्षभानेन । केन पुनराचिः करोति ? 'केतुना' स्वेन । "कर्मणा, प्रज्ञया चा" न ह्यप्रज्ञानवत्ययलिष्ठा चैतच्छक्ताक र्तुम् । एवं चोदकमाविःकुर्वती “धियो विश्वा विराजति”। “सर्वाणि प्रज्ञानान्यभिविराजति” कथम् ? उदकादन्नम्, अन्नात्मज्ञानमित्येचं सर्वप्रज्ञानानामसावीष्ट इति ॥ “चाक् अर्थेषु विधीयते”-इन्युपपत्तिवचनम् । के पुनर्या- चोऽर्थाः ? “चतम ऊर्जन्दुदुहे पयासि"--इत्येवमादयः, उदका. धिकारलक्षणाः। तेवियमपि सरस्वती विधीयते "महो अर्ण." -इत्येवमादिषु । “तस्मान्माध्यमिकां चाचं मन्यते नेरुकाः ।। "चाग्” चक्तव्या। सा पुनः “व्याख्याता"-"वः” इति । "तस्या एषा भवति"-१६ (२७) । .

·११.३पा० ख०] * देयतं फाण्डम् १०६६ यद्वाग्यदन्त्यविचेतनानि राष्ट्री' देवानां निपसाद मन्द्रा। चतस्र ऊर्जन्दुदुहे पयांस क्व स्विदस्याः परम- जगाम ॥ यद्वाग्बदन्त्यविचेतनान्यविज्ञातानि राष्ट्री देवानां निपसाट मन्द्रा मदता चतमोज्नु दिश ऊर्ज दुदुहे पयांसि क्व स्विदस्याः परमं जगामेति यत् पृथिवीं गच्छतीति वा यदादित्यरश्मयो हरन्तीति वा तस्या एपापरा भवति । ७ (२८)॥ "यद्वाग्यदन्ति - इति (ऋ० सं० ६, ७, ५, ४)। नेमस्या- चम्। सारस्वते पशो विनियोग | यदा माध्यमिका 'घाग्य. दन्ती' निर्वचयन्ती । कानि ? 'अविचेतनानि' "अविज्ञातार्थानि" शब्दरूपाणि स्तनयित्नुलक्षणानि । 'राष्ट्री' ईश्वरा, माध्यमिकानां, देवतानाम्। 'निषसाद' निपीदति, व्यापृणोति आत्मान घर्ष- कर्मणि । 'मन्द्रा' “मदना” हर्पकरी, तर्पयित्री वा लोकस्य । अथ तदा किम् ? इति-"चतस्त्र ऊर्ज दुदुहे पयांसि । 'चतन' दिशः प्रत्यनुदिशश्च दुदुहे' दुग्धे. प्रक्षरति,-'ऊर्जम्' अन्न 'पयासि' उदकानि। तेषा च पयसा " स्थिदस्या परमगाम"। कैतानि निष्पाद्यौपधीर्गच्छन्ति ' कुतो घा प्रतिसवत्सर पुनरा गच्छन्तीति ? कस्तत्वं 'जगाम' जजान। यानि पृथियामवतिष्ठन्ते, यानि चादित्यरश्मयो हरन्तीति । एचमनुपक्षीणपयस्केयमिति श्रूयते ॥

·। २०७० निरुत्तम् [उत्तरपदकम "तस्या एषा अपरा भवति"-1 सा पुनः किमर्थम् ? इयमेव घार सर्वप्राण्यन्तर्गता माध्यमिकी सर्वार्थाभिवादिनी भवतीति विभूत्युपप्रदर्शनार्थम् ।। ७ (२८)॥ देवीं वाचमजनयन्त देवास्तां विश्वरूपाः पशवो वदन्ति । सा नो मन्द्र पमूर्ज दुहाना धेनुर्वागस्मानुप सुष्टुं तैतु ।। देवीं वाचमजनयन्त देवास्तां सर्वरूपाः पशयो वदन्ति व्यक्तवाचवाव्यक्तवाचश्च सा नो मदनान्नञ्च रसञ्च दुहाना धेनुर्वागस्मानुपतु सुप्टुत्तानुमतीराकेति देवपल्यावितिनरुक्ताः पौर्णमास्याविति यात्रिका या पूर्वा पौर्णमासीसाऽनुमतिर्योत्तरा सा राकेति विज्ञायतेऽनुमतिर- नुमननात्तस्या एपा भवति ।। ८ (२९) । "देवी पाचमजनयन्त”-इति (ऋ० सं० ६, ७, ५, ५) । तदेवार्षम् । 'देवों' दात्रीमुदकानाम्, यां वाचम्' 'अजनयन्त' माध्यमिकाः 'देवा.' 'ताम्' एवैतां यथाभिमतार्थाभिधायिकां 'विश्वरूपा.' “सर्वरूपाः” पशयो पदन्ति तत् पूर्वकत्वाद्वाक्- प्रवृत्तः, “व्यक्तवाचवाव्यक्तवाचश्च" व्यक्तवाची मनुष्यादयः, अव्यक्तवाचो गयादयः । येवं सर्वपशु भिरुच्यते, 'सानः' सास्माकं 'मन्द्रा' “मदना" 'इपम् "अन्न" पयोघृतादिरूपम्, "रसञ्च" ऊर्जञ्च 'दुहाना' प्रक्षरेन्ती। 'धेनु' तर्पयित्री 'वाग्' 'अस्मानुरंतु' 'सुष्टुता" सुष्ठु स्तुता। इत्येतदाशास्महे ॥ । - ·मध्य- " २१अ० ३पा० ख०] * देवतं काण्डम् * १०७१ “अनुमतिः” “राका"--"इति देवपल्यौ इति नैरुक्ता." । सहपदयोरुपन्यासस्तुल्योऽनयोरभिधेयविचार इति । स्थाने देवपल्याविति निर्माते तदभिधाने इति नैरुक्ताः । “पोर्ण मास्यौ इति याशिकाः। ते च ब्राह्मणमुदाहरन्ति-“या पूर्वा पौर्णमासी"-इत्येवमादि। कालाधिदैवते चन्द्रसहचा. रिपयाचिति मध्यस्थाने । पौर्णमास्यमावास्ययोनक्षत्रेप्टका. मध्य उपधानानक्षनत्यमतश्च दर्शनात् सर्व एवायं ज्योतिर्गणो- ग्रहनक्षत्रतारकारूपो रसप्रायो मूर्तिमाप्नुवन्मध्यस्थान एवेति लक्ष्यते ॥ "अनुमति “अनुमननात्” । अनुमता किलेयमपिभिर्दै- चैश्च चतुर्दशके पक्षे अस्त्वियं पौर्णमासीति ॥ "तस्या एषा भवति"-॥ ८ (२९)॥ अन्निदनुमते त्वं मन्यामै शंच नस्कृधि। ऋत्वे दक्षाय नो हिनुप्रण आयपितारिपः ॥ अनुमन्यस्वानुमते त्वं सुखञ्च नः कुर्वन्नञ्च नोऽपत्याय धेहि प्रवर्द्धय च न आयूराका रातेर्दानकर्मणस्तस्या एपा भवति ॥ ६ (३०) । “अन्विदनुमते” इति (य० चा० सं० ३१, ८)। वामदेव स्यार्पम् । देविकासु विनियोग' । हे अनुमते' 'त्यम्' 'अनु. मन्यास 'अनुमन्यस्व' अस्माकम् यदनुमन्तव्यं त्यया। 'शञ्च नस्कृधि, "सुखश्च" अस्माकं "कुर"। इयम् "अन्नच अस्माकं

·.
सा
१०७२
* निरुक्तम् - [उत्तरपट्कम्
'तोकाय' "अपत्याय" 'धेहि' । 'आयूंपि' च 'नः' 'प्रतारिष
प्रतीर्णानि कुरु “प्रवर्द्धय । इत्येतदाशास्महे ॥
सैव पौर्णमासी पञ्चदशरे पक्षे “राका"-इत्युच्यते ।
पुनः कस्मात् ? “रातेः दानकर्मण.” हचिनिनिमित्त हि सा
भवति ॥
“तस्या एपा भवति"-६ (३०)॥
राकामहं सुहयां सुष्टुती हुवे शृणोतु नः सुभगा
बोधतुत्मना। सीव्यत्वपः सूच्याच्छिद्यमानया ददातु
वीरं शतदाय मुक्थ्यम् ॥ राकामहं सुहवानां सुष्टुत्याह्वये
शृणोतु नः सुभगा योधत्वात्मना सीव्यत्वपः प्रजननकर्म
सूच्याच्छिद्यमानया सूची सीव्यतेर्ददातु वीरं शतप्रदमु-
क्थ्यं वक्तव्यप्रशंसं सिनीवाली कुहरिति देवपल्याविति
नरुक्ता अमावास्ये इति याजिका या पूर्वामावास्या 'सा
सिनीवाली योत्तरा सा कुहरिति विज्ञायते सिनीवाली
सिनमन्नं भवति सिनाति भृतानि बालं पर्व वृणोतेस्तस्मि-
नन्नवती वालिनी वा वालेनेवास्या मणुत्वाचन्द्रमाः सेवि-
तव्यो भवतीति वा तस्या
एपा
भवति ॥ १० (३१)॥
राकामहं सुहवाम्" इति (ऋ० सं० २, ३, १०, ४)।
गृत्समदस्यार्पम् । देविकासु विनियोग'। 'राकाम्' 'अहं'

·श्रुत्वा च -पव ११५० ३पा० १०ख०] * दैवतं काण्डम् * ..१०७३ 'सुहवां' "स्वाहाना" यस्याः शोभनमाहानां तां 'सुष्टुती' “सुष्टुन्या" शोभनया स्तुत्या 'हुवे' “आह्वये"। सा च पुन: 'सुभगा' सुधनाऽस्माभिराहुयमाना 'शृणोतु'। 'योधतु' कर्त्तव्यतया तदवगच्छतु, यद्यपि वन महे तदपि 'त्मना' “भात्मना" एव युध्यताम्। अपि चेदमुच्यते- 'सीव्यतु अपः सन्तनोतु “प्रजननकर्म" अस्माकं "सृच्याऽच्छिद्यमा- नया" अविच्छिन्नेन प्रजासन्तानेन । न च पुनः प्रजामात्रमर्थ- यामहे, कि तर्हि ? 'ददातु' 'पीर' पुत्रम् । किलक्षणम् ? 'शतदाय' “बहुप्रदम्" 'उक्थ्यम्' "वक्तव्यप्रशंसम्” अपरिसमातम्तुतिम् ।। "सिनीवाली" "कुहूः" इति पूर्ववदुगन्यास । "अमा- वास्ये--इति याज्ञिकाः"। तथैव ब्राह्मणमपि ,वोदाहरन्ति । तथैव पूर्णसिनीवाली उत्तरा कु.॥ “सिनीवाली" कस्मात् ? "सिनमन्नं भवति" । कस्मात् ? "सिनाति" बध्नाति “भूतानि" रसादिमि धातुभिः । "वालम्" किमुच्यते ? “पर्व" । तत्कस्मात् ? "वृणोते" वृपयन्ति देवास्ता हवींषि । “तस्मिन्" पर्वणि, असो सिनिनी "अन्नयती" इति सिनीवाली। अथ घोत्तरपदे विकल्पः।- "चालिनी" पालैस्तद्वती, सिनिनी च सा चालिनी चेति सिनी. । चाली। औपमिक या। कथम् । इति-“बालेनेवास्यामणु- त्वाचन्द्रमाः" "सेधितव्यः" बोद्धव्यो "भवति”। 'एंथ मणुरसी चन्द्रमा भवत्यस्या येन ज्ञायते, पालेनाप्ययं सीयेत धोध्येतेति ॥ "तस्या एपा भवति"--॥१० (२१)। तत् ·२०७४ & निरुतम् । [उत्तरपट्फम् सिनीवालि पृथुप्टुके या देवानामसि स्वसा। जुषस्व हव्यमाहुतं प्र॒जां देवि दिदिहि नः ॥ मिनीवालि पृथुजयने स्तुकस्त्यायतेः सङ्घातः पृथुकेशम्तुके पृथुष्टुते वा या त्वं देवानामसि स्वमा। स्वसा सु असा स्वेपु सीदतीति वा जुपस्व हव्य मदनं प्रजाश्च देवि दिश नः :. कुहगू हतेः क्वाभूदिति वा क मती हुयत इति वा क्वाईत हविर्जुहोतीति वा तस्या एपा भवति ॥ ११ (३२) ।। “सिनीवालि पृथुष्टुके” इति-(ऋ० सं० २, ७, २५, ६, य. पा० सं० १४, १०, अथ० सं०७, १०, २)। गृत्समदस्यार्पम् । देविकासु विनियोगः। है 'सिनीवालि' 'पृथुष्टुके' विस्तीर्ण- जघने, अथवा 'पृथुष्टुफे' "पृथुकेशस्तुके" पृथुकेशकलापे, अथवा “पृथुप्लुते"। 'या' “त्वं” 'देवाना' 'स्वसा' भगिनो माध्यमका नाम् ! सा त्वम् आसेवस्थ एतत् 'हव्यम्' 'आहुतम्' मर्यादया विधानतो हुनमस्माभि । आसेव्य च “प्रजां देवि दिदिड्डि न प्रजामस्माकं “दिशि" अतिसृज, देहि इत्याशास्महे ॥ “कुह.” “गृहते.” निगृहत्यसौ चन्द्रमसम् । “काभूत् ? इति चा" तस्यामप्रत्यक्षत्यात् वितर्यश्चन्द्रमा भवति कासाचभूदस्येति "क सती हयते.? -इति चा" सैवात्मना देवताभावादप्रत्यक्षान् शायते, कापि सत्याहूयते इति अत विता भवति । "तस्या एषा भवति"-1 ११ (३२) । . R ·- २९० ३पा० १२ख०] ७ देवतं काण्डम् * १०७५ कुहूमहं सुकृतं विद्मनाप समस्मिन्यज्ञे मुहवां जोह- चीमि । सा नो ददातु श्रवणं पितॄणां तस्यै ते देवि हविपा विधेम || कुहमहं सुकृतं विदितकर्माणमस्मिन् यज्ञ सुहवानामाहवये सा नो ददातु श्रवणं पितृणां पित्त्यं धनमिति वा पित्र्यं यश इति वा तस्यै ते देवि हविपा विधेमेति व्याख्यातं यमी व्याख्याता तस्या . एपा भवति ॥ १२ (३३) ॥ "हमह सुवृतम्” इति (ते० वा० ३ अष्ट० ३ प्र०२१ अनु०, अथ० सं०७, १०, ५, आ० गृ० १, १०)। देविकासु. विनियोग.। 'कुहम्' 'अह' 'सुवृतं' “सुकृत” शोभनानां कर्मणां की, ''विद्मनीपसं' सर्वत्र प्रत्यक्षकर्माणम्, 'अस्मिन् यज्ञ, 'सहवां स्याहानां” शोभनमाहान यस्या. तां 'जोहवीमि, "आह्वये" आह्वयामि । 'सा' अस्माभिराहूतास्मिन्यज्ञ एत्य हविभुक्त्वा 'न' अस्माकं ददातु' 'श्रवण' 'पितृणाम्' "पित्र्यन्ध नमिति घा" "पित्र्यं वा यश” कुलोचितमित्यर्थ प्रत्यक्षीकृत्यो. त्तरेण पादेनास्तीत् । -या त्यमस्माकमेतत् करोपि, 'तस्यै ते नुभ्यं हे देवि " कुहु ! 'हविषा विधेम' हविर्दी इत्यर्थ, अथवा तान्त्वा हविषा परिचरेम इति ॥ "यमी” “व्याख्याता” यमेन, लिङ्गमात्र विशेषः ॥ "तस्या एषा भवति "-॥ १२ (३३)।

·। । अन्य मुY १०७६ निरुक्तम् . [उत्तरषटकम् वं यम्यन्य उ त्वां परिवजात लिघु जब वृक्षम् । तस्य वा त्वं मन इच्छा स वा तवाधा कृणुष संविदं सुभद्राम् ॥ अन्य मेव हि त्वं यम्यन्यस्त्यां परिष्व- क्ष्यते लिवुजेव वृक्षं तस्य वा वं मन इच्छ स वा तवा. घानेन कुरुप संविदं सुभद्रां कल्याणभद्रां यमी यमं चकमे तां प्रत्याचचक्षेत्याख्यानम् ॥ १३ (३४)। इत्येकादशे तृतीयः पादः ॥ ११, ३ ॥ "अन्य मूषुत्व यम्यन्यः” - इति (ऋ० स०७, ६. ७८, ४)। • यमी किल यमञ्चकमे भ्रातरम्, तां किल यमोऽनया प्रत्या- चक्षे। कथम् ? हे 'यमि !' 'अन्यम् अपु' 'त्व' "अन्यमेच हि त्यम्" परिप्यजस्य मैथुनाभिप्रायेण । 'लियुजेचं वृक्षम्' चल्लीच काचिद्गाठं समीपजं वृक्षम्, अन्य एव त्यां परिप्वजताम् यस्य योग्या त्वमनेनाभिप्रायेण परिप्यक्तुम् । “तस्य धा त्वं मन इच्छा" तस्य च त्व मनः प्रवेष्टुमिच्छ, 'स चा तव'। 'अधा' अथैवमैकचित्यमुपगम्यमानेन समानेन सह 'कृणुप्च' 'संविदम्' साल्पादि मैथुनकार्यम् । 'सुभद्रा' "कल्याणभद्राम्"। संधि- दमुभयलाकविरोधिनीमित्यभिप्रायः ।। त्रित्वपक्षे तु माध्यमिको यमो माध्यमिको पाचमुपसमा- त्मनः प्रविभक्तामिव कृत्वोभयस्यानां तां ब्रवीति ।-हे यमि ! अतीतस्तेऽस्मत्परिप्वङ्गसमयः, प्रभातमिदानीम्। लियुजेव वृक्षं - ·११०४पा० २ख०] ७ देवतं काण्डम् । १०७७ शुस्थानं परिप्वक्तुमिच्छ। तस्य व त्वं मनः प्रकाशमनुप्रवेषु मिच्छ, स च तव प्रकाशमनुप्रविशतु । अर्थमितरतरसम्प. र्कात् तेन सहकीभूता लोकोपकाराय कुरुष्व परस्परं संचिद संवित्साधनं प्रकाशमिति ॥ १३ (३४)॥ इति मृज्वर्थायां निरुतवृत्ती पोडशस्य (एकादशस्य) अध्यायस्य तृतीय. पादः ॥ ११, ३॥ चतुर्थः पादः उर्वशी व्याख्याता तस्या एपा भवेति ॥ १ (३५) । "उर्वशी" वक्तव्या, सा पुनः “व्याख्याता" तदिहापि देव- तायां योज्यम्,-"उर्वभ्यश्नुते” यहृदकं व्याप्नोति, "उरुर्या पशोऽस्या.” महानस्याः काम उदके ॥ "तस्या एषा भवति"-॥१(३५)॥ विद्युन्न या पतन्ती दविद्योद्धरन्ती मे अप्या काम्यानि जनिष्ठो अपो नर्यः सुजातः प्रोर्वशी तिरत- दीर्घ मायुः ॥ विद्यु दिव या पतन्त्यद्योतत हरन्तो मे अप्या काम्यान्युदकान्यन्तरिक्षलोकस्य यदा नूनमयं 1 ·सम्प्र. १०७८ निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् जायेताद्भ्योऽध्यप इति नर्यो मनुष्यो नृभ्यो हितो नरा- पत्यमिति वा सुजातः सुजाततरोऽथोर्वशी प्रवर्द्धयते दीर्घ- मायुः पृथिवी व्याख्याता तस्या एपा भवति ॥ २ (३६) ॥ "विद्युन या पतन्ती"-इति (ऋ० सं० ८, ५, २, ५)। मध्यमः पुरूरवाः त्रित्वपक्षे ब्रवीति ।--आत्मनो ज्योतिपः शब्दस्य च विभागमिव कृत्वा “विद्युन्न' “विद्युदिव" । त्यर्थे वा नकारः। किम् ? इति-'या' 'पतन्ती' गच्छन्त्यन्त. रिक्षे मेघादरेषु 'दविद्योत्' पुन पुनद्योंतिते पुनः पुनरात्मानं प्रति 'लभते। कथम् ? 'भरन्ती' “हरन्ती” 'मे' मम म्वभूनानि 'अध्या' आप्यानि, काम्यानि' “उदकानि" अक्षरमाणानि “अन्तरिक्ष. लोकस्य” अधिपत्नी या उर्वशी, सा यदैवमुदकानि हरन्ती मेघेभ्यः पतन्ती भशं स्वयं विद्योतते. “नून" निश्चयेन तदा “जनिg:" 'अपः' "मध्यप.” अधिक उदकोमिर्जायते, यः सर्वमिदमाच्छा. दयति। 'नर्यः' "नृभ्यो हित" सस्यसम्पत्करः, “नरापत्यमिति घा" इत्यैतिहासिकपक्ष द्योतयति । 'सुजात' “सुजाततर." शोभनादपि शोभनतरः उदकोमि । अथ तेन महतोदकोर्मिणा सस्यमभिनिष्पाद्य लोकम्यानसम्प्रदानद्वारेण 'प्रोर्वशी तिरते' प्रतिरते "प्रवर्द्धयते” 'दीर्घ मायु'॥ ऐतिहासिकपक्षे त्वैलः पुरूरवाः उर्वश्या अप्सरसा घायुक्तो अपीति। विद्युदिघ या,पतन्ती अद्योतत भृशं घपुप्मत्तया भरन्ती धारयन्ती अनेकानि स्वर्गतानि हावभावादीनि काम्यानि घस्तूनि ·११० उपा० ३ख०] दैवत काण्डम् , १०७ मे मम अप्या नित्यमातच्या प्रिया। साच पुनराहितगर्मा यतः, अतो ब्रवीमि । -जनिष्टो अपः निश्चयेन जनिप्यते । अध्यपः अधिककर्मा। नय्यः नृभ्पो हितः सम्यक् परिपालयिता नरा: जाम् । अथवा मम नरस्यापत्यमायुर्नाम राजाय पुराणचिदः कथयन्ति । सुजातो मच्छुकात् वीर्यवतो जातः, विशेषत उर्चश्या क्षेत्रगुणात् सुजातर.। तस्य यावश्यमुर्यशी अस्मदसानिध्येऽपि प्रवद्धयते तद्योग्यः कर्मभिदीर्घमायुरिति ॥ "पृथिवी” "याग्याता” “अथ वै दर्शनेन पृथुः”-इत्यत्र, इह तु माध्यमिका॥ "तस्या एया भवति"-॥ २ (३६) । बलित्या पर्वतानां खिद्रम्बिभर्पि 'पृथिवि । प्र या भूमि प्रवत्वति महा जिनोपि महिनि ॥ सत्यं त्वं पर्व- तानां मेघानां सैदनच्छेदनं भेदनं चलममुत्र धारयसि पृथिवि प्रजिन्वमि या भूमिं प्रवणवति महत्वेन महतीत्यु- ढकरतीति वेन्द्राणीन्द्रस्य पनी तस्या एषा भवति ॥३ (३७)॥ “यलित्या पर्वतानाम्” इति (ऋ० सं० ४, ५, २६, १)। अरार्थम् । 'यल्-इति सत्यनाम । 'इत्या' इति अमुवेत्यर्थः । हे 'पृथिवि माध्यमिके ! "सत्य" यथाभूतम्, “अमुत्र” अमु. मिनन्तरिक्षलोके वर्तमाना, "पिद्र' “वेदन" "छेदनम्” येन. 1 ·* निरुतम् * [उत्तरपट्कम् पर्वताः मेघांश्छेत्तुं शक्यन्ते, तद् “यलं" 'बिमर्पि' "धारयसि"। हे 'प्रयत्यति' "प्रवणवति” गमनपति! 'या' त्वं 'भूमि' 'प्रजि. नोपि' "प्रजिन्वसि" वर्षमुत्रजन्ती, 'महा' "महत्वेन" हे 'महिनि' “महति !” अथवा “उदकवति!"। या त्यमेवं भूमि प्रजिन्वसि, सा कथं "मेघानां" पर्वतानां, छेदनसमर्थम्बल धार- यिष्यसि ? अवश्यं धारयसीत्यभिप्रायः॥ पृथिवि ! त्वं भूमि' प्रजिन्यसीति व्यपदेशान्मध्यस्थाना । हिरण्यनाशेप्ट्यां भौमस्यैककपालस्येयं याच्या। तत्र विज्ञायने -“अथ यदीमोऽस्यां हि स तदचिन्दत्” - इति । तेन तत्रेयं भूमिरिज्यते, नच भूमिरस्यामृचि प्रधानत्वेन वर्तते यथा, चायमानाय्यों निराह । उदयमस्योदाहरणाभिप्रायः, म च विनियोगः, इत्यविरोधोऽनयोर्मेधाविना समनुगस्यते ॥ “इन्द्राणी" "इन्द्रस्य पनी” इन्द्रम्य विभूतिः । पृथनरेन निर्माता पौराणिकैः। "तम्या एषा भवति" - ॥ ३ (२५)॥ इन्द्राणी मासु नारिपु मुभगा महमश्रवम् । न यस्या अपरञ्चन जरमा मरते पतिर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ।। इन्द्राणीमामु नारिषु मुभगामहमभृण न ह्यस्या अपरा- मपि ममा जरया म्रियते पतिः सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्त- मतद् व मस्तस्या एपापरा भवति ॥ ४ (३८) ॥

·११०४पा० ५९०] * देवतं काण्डम् छ १०८१ "इन्द्राणीमासु नारियु - इति ( सं० ८४, ३, ६)। वृषाकपेरापम् । पतिः। पृष्ट्यस्य पष्ठेऽहनि ब्राह्मणाच्छं. सिनः शस्त्रे विनियोगो निर्धार्य ब्रवीति । सर्वास्येव 'आसु नारिषु' इन्द्राणीम्' एवं 'अहं' 'सुभगां' सौभाग्ययुक्ता लक्षण- चतीम् 'अश्रवम' "अटणघम्" । केन हेतुना ? यत आह-न हास्या अपरचन” हि शब्दो हेत्वर्थः, चनेत्यप्यर्थे । यहादस्याः अपरामपि "समां" सम्वत्सरंप्रति न कदाचिदपि पतिः' "नियते" नापि जीर्य्यते यथाऽन्यासां प्रास्तानां नारीणाम् । कतमः पतिः? विश्वस्मात्' 'सर्वस्मात् जगतो यः इन्द्रः' 'उत्तरः' योऽयमिन्द्र उद्गततरः "तमेतम्" इन्द्रमधिकृत्य "व्रमः" --इत्यावाय्यों ब्रवीति "तल्या एपा अपरा भपति"-1 सा पुनः किमर्थम् ! पिः एय घृषाकपिः प्रसिद्धः, स पुनरादित्योऽभिप्रेतो नैरुक्तानाम्, सदुपप्रदर्शनायापरामाह ॥ ४ (३८) । नाहमिन्द्राणिसरण सख्युत् पाकपेस्ते ! यस्यैदमष्य हविः प्रियं देवेषु गच्छति विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ नाह- मिन्द्राणि रमे सख्पु पाकपेमते यस्येदमप्यं हविरप्सु भृत- मद्भिः संस्कृतमिति वा प्रियं देवेषु निगच्छति सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् वमो गौरी रोचतेर्बलतिकर्मणोऽय- मपोतरो गोरो वर्ण एतस्मादेव प्रशस्यो भवति तस्या एपा भवति ॥ ५ (३६)॥ -

·त्पमिति वा मूनिमस्याभिहिडड करोन्मननाय सृकाणम
भिर्मायुमिमादित्यमिति या गापा माध्यमिरा धर्मधुगिति
रण धर्म हरणमभिवावशानामिमाति मायु प्रयायते पयो
१०८४
* निरुक्तम् *
उत्तरपट्कम्
"तस्या समुद्रा अधि वि क्षरन्ति” - इति (इ. स. २ ३,
२२, २)। अलिङ्गो मन्त्र इति चेत् ? तस्या इत्येतदेव लिङ्गम
न्वादिश्यते सम्बन्धादचो, तस्मानालिङ्ग । 'तस्या गोऱ्या 'अधि'
सफाशात् 'समुद्रा' मेघा 'अधि विक्षरन्ति' “वर्षन्ति"। 'तन'
उदकेन 'जीवन्ति' प्रदिशश्चतस्त्र' दिक्प्रतिदिनिवासीनि "भूतानि"
तेन जीवन्ती । 'तत क्षरत्यक्षरम् पुन पुरा प्रतिसवत्सरम्, तत
एप क्षरत्युदक मेघद्वारेण तत्' 'विश्व भूनजात 'उपजीवति' ॥
एच संच सर्वोदकेशाना गोरीत्यभिप्राय ॥
“उदकम्” “अक्षरम्' - इत्युच्यते। तत्कस्मात् ? तद्धि
सर्वमिदमभिव्यञ्जयत् “क्षरति' । सर्वमिद सचराचर सञ्चरति
"गी" 'व्याख्याता" ।
"तस्या एपा भवति"-॥ ७ (४५) ।
गौरमीमेदनु वत्स मिपन्त मूर्झन हिडट कृणोन्मा-
। सृक्षाण धर्ममभि वापशानामिमाति मायु पयते
पयोभिः ॥ गौरन्चमीमदत्म निमिपन्त मनिमिषन्त मादि-
यानिमा धेनु यतेनाधिनातेगं तम्या
एपा भाति
॥ ८(४२)॥

·११० ४पा० ख०] ७ दैवतं काण्डम् * १०८५ "गौरमोमेत्” इति (ऋ० सं० २, ३, २६, ३, अथ० सं० ६, २७, ६)। दीर्घतमस आर्षम् । महाव्रते विनियोगः। 'गो' "माध्यमिका धाक्" 'वत्सम्' पुत्रम् 'अन्धमीमेत्' अनुशब्दयति, महद्भिः स्तनयित्नुशब्दैः "आदित्यम्" स हि तस्या रसहरणाद् वत्सः। 'मिषन्तम् “अनिमिपन्तम्" अव्यवहितदर्शनं सर्वदा। अपि च 'मू नम्' शिरो रश्मीन् “अस्य" मध्यस्थानप्राप्त प्राप्य । 'हिड्डः कृणोत्' हिकारेणोपशब्दयति । 'मात' सर्वलोकज्ञान नाय। उदकानां 'सृक्वाण' “सरणम्" अनवस्थायिनमादित्यम् । 'धर्म' "हरणं" रसानाम् । “अभिवाचशाना' पुनःपुनः वाश्यमाना, चाशन्ती प्रतिसवत्सरमेव 'मिमाति मायु' शब्दं करोति । पयते' "प्रप्यायते" च प्रकर्षण पद्धते “पयोभि.” उदकैः ॥ धर्मधुपक्षे–गौरेय 'गौः' 'मन्वमीमेत्' अनुशब्दयति, पत्स. मेव 'वत्सं' 'मिपन्तम्' तमेवोन्मुखं पश्यन्तम् । अपि च प्राप्य 'मूर्धानम्' अस्य उपनाय हिड्डित्येवं शब्दं करोति । स हि गोः स्वभाव । 'मौत' कथं नामायं मां जानीयात् माताममेय. मिति । 'मुक्काणमें' तामेव प्रत्यभिमुख "सरण" 'धर्म' "हरणं" पयसाम्। 'अभिवावशाना' पुनः पुनर्वाश्यमाना, प्रत्यहमेव शब्दं करोति, 'प्रप्यायते' च पयोभिः' वत्समस्मांश्च या चर्द्धयति, सा नित्यमेवमस्त्विति।। “धेनुः" "धयतेः धा” । धयतेऽसौ वत्सेनेति, धिनोतेः चा" तर्पयत्यसो उदकेन पयसा या॥ "तस्याः एषा भवति"--॥ ८(४२) ।

·.
१०८२
* निरुतम् * [उत्तरपटकम्
"नाहमिन्द्राणि” इति (ऋ० सं०८,४,३, १)। समानो
विनियोगः पूर्वया, आर्षश्च। इन्द्रो धीति ।-विभक्तामिवेन्द्रा
णीमात्मनः कृत्वाह । “नाहमिन्द्राणि! रारण" "न रमे” अहं
“सख्युर्वृपाकपे ते” य एष मम सखा वृषाकपिः, तस्माते
किं योऽय मृपिर्मनुष्येपु प्रसिद्धः? नेत्युच्यते “यस्येद मप्य
हविः" । "अप्सु शतम्” चरुपुरोडाशादि वा “अद्भिः संस्कृतमिति
वा"। सोऽस्य मे प्रिय इष्ट सर्वेष्वपि 'देवेषु' निर्झर्योच्यते ।
यस्य विशेषतो 'गच्छति'। विश्वस्मात्' “सर्वस्मात्" अपि
'जगतो योऽहम् 'इन्द्र.''उत्तर.' उद्गततरः, सेऽप्यहमेवं ब्रवीमीति ।।
“गौरी" "रोचतेः" ज्चलत्यर्थस्य। माध्यमिका पाक्, सा पुन'
दीप्तिमती। “अयमपीतरः” “यो “गौरोघर्णः” सोऽपि “एतस्मादेव"
रोचतेः, स हि दीप्तिरूपत्वात् कृष्णादीनपेक्ष्य प्रशस्यो भवति" ॥
"तस्याः एपा भवति"-॥५ (३६) ॥
गौरीमिमाय सलिलानि तक्षत्येकपदी द्विपदी सा
चतुष्पदी। अष्टापदी नवपदो बभूवुपी महस्राक्षरा परमे
व्योमन् ॥ गौरीनिर्मिमाय सलिलानि तक्षती कुर्वत्येकपदी
मध्यमेन द्विपदी मध्यमेन चादित्येन च चतुष्पदी
दिग्भिरप्टापदी दिभिश्चावान्तर दिभिश्चनयपदी
दिभिश्चावान्तरदिभिश्चादित्येन च सहस्राक्षरा बहूदका
परमे व्यवने तस्या एपापरा भवति ॥ ६ (४०) ॥
-

·१०० ४ा० ख०] # देवतं काण्डम् * १०८३ "गोरोमिमाय"-इति (ऋ० स० २, ३, २२, १, अथः स. ६, २६, २१)। अस्यवामोये दीर्घतमस आर्पम् । 'गौरी' सर्व. मिदं निर्मिमीते। कथम् ? 'सलिलानि तक्षती' "कुर्वतो" उदकपूर्वकत्वात् सर्वनिर्माणस्य । कथमुदकानि कुर्वतो? 'एकपदो' 'वभूवुणे' एकपदी भवति, “मध्यमेन" सहकत्वमा- पन्ना,-'द्विपदी' "मध्यमेन चादित्येन च"-'चतुष्पदी' “दिभि" अनपेयेन्द्रादित्यौ, अशापदी “दिग्भिश्चावान्तर दिग्भिश्च”-'नवपरी' "दिग्भिश्चाचान्तरदिग्भिश्च" सह आदि. त्येन च" | 'सहस्राक्षरा' “यहूदका" । 'परमे' "व्योमन्" "व्यवने” विभक्ताना भूताना यत्परममचनमेकम् , सर्वभावानाम- विभक्त एक आत्मा, यस्तदात्मनैव भूताना सलिलनिर्माणद्वारेण सर्व मिदं निर्मिमीते ॥ "तस्या एपा अपरा भवति"-1 सा पुन' किमर्थम् ? इति-गौरीति गुणाभिधानमप्रसिद्धाभिधेयं छन्दसि देवनायाम् , यत परया समर्थयति ॥ ६ (४०)n तस्याः समुद्रा अधि वि क्षरन्ति तेन जीवन्ति प्रदि- शश्वतस्रः। ततः क्षरत्यक्षर तद्विशमुष जीवति ।। तस्याः समुद्रा अधिविक्षरन्ति वर्षन्ति मेघास्तेन जीवन्ति दिगाथ- याणि भूतानि ततः क्षरत्यक्षरमुदकं तत्सर्वाणि भूतान्युप- जीवन्ति गौाख्याता तस्या एपा भवति ॥ ७ (४१)॥ 1 - .

·* निरुकम् - उत्तरपट्कम् "तस्याः समुद्रा अधि वि क्षरन्ति” --इति (पृ. सं० २, ३, २२, २)। अलिङ्गो मन्त्र इति चेत् ? तस्या इत्येतदेव लिङ्गमा न्यादिश्यते सम्बन्धाद्वयोः, तस्मान्नालिङ्गः । 'तस्या गोर्याः 'अधि' सकाशात् 'समुद्राः' मेघाः 'अधि विक्षरन्ति' “वर्षन्ति"। 'तेन' उदकेन 'जीवन्ति' प्रदिशश्चतस्र' दिक्प्रतिदिनिवासीनि “भूतानि" तेन जीवन्नी । 'तत. क्षात्यक्षरम् पुनः पुन प्रतिसवत्सरम्, तत पच क्षरत्युदकं मेघद्वारेण तत्' 'विश्व' भूतजातं 'उपजीवति' ।। एवं सैय सदिकेशाना गोरीत्यभिप्रायः ॥ "उदकम्" “अक्षरम्" इत्युच्यते। तत्कम्मात् ? तद्धि सर्वमिदमभिव्यञ्जयत् “क्षरति”। सर्वमिदं सचराचरं सञ्चरति "गी." "व्याख्याता"। "तस्याः एपा भवति" '-॥ ७ (४९)॥ गौरमीमेद वत्सं मिपन्तं मूनि हिडडः कृणोन्मा- तवा उ । सृक्वाणं धर्ममभि वावशानामिमाति मायु पयते पयोभिः ॥ गौरवमीमेद्वत्सं निमिपन्त मनिमिपन्त मादि- त्यमिति वा मूनिमस्याभिहिड्करोन्मननाय स्क्वाणम- रणं धर्म हरणमभिवावशानामिमाति मायुप्रयायते पयो- भिर्मायुमिमादित्यमिति वा बागेपा माध्यमिका धर्मधुगिति याज्ञिका धेनुर्द्धयतेधिनीतेर्वा तस्या तस्या एपा भाति ॥ ८ (४२)॥ -- ·१९०४पा० ८ख०] देवतं काण्डम् * १०८५ "गोरमीमेत्” इति (ऋ० सं० २, ३, २६, ३, अथ० सं०६, २७,६)। दीर्घतमस आर्पम् । महाव्रते विनियोग.। 'गौः' "माध्यमिका घा" 'वत्सम्' पुत्रम् 'अन्वमीमेत्' अनुशब्दयति, महद्भिः स्तनयित्नुशब्द. "आदित्यम्" स हि तस्या रसहरणाद यत्सः। 'मिषन्तम् “अनिमिषन्तम्” अव्ययहितदर्शनं सर्वदा । अपि च 'मूर्धानम्' शिरो रश्मीन् “अस्य" मध्यस्थानप्राप्त प्राप्य । 'हिड्ड' कृणोत्' हिङ्कारेणोपशब्दयति । 'मातच' सर्वलोकशा, नाय। उदकानां 'सृकाणं' “सरणम्" अनवस्थायिनमादित्यम् । 'घ' "हरणं" रसानाम् । “अभियावशाना' पुन पुन वाश्यमाना, वाशन्ती प्रतिसवत्सरमेव 'मिमाति मायु" शब्द करोति । पयते' "प्रप्यायते" च प्रकर्षण वर्द्धते "पयोभि" उदकः ।। घर्मधुपक्षे–गौरव 'गौः' 'अन्वमोमेत्' अनुशब्दयति, पत्स. मेव 'वत्स' 'मिपन्तम्' तमेवोन्मुखं पश्यन्तम् । अपि च प्राप्य 'मूर्धानम्' अस्य उपाय हिड्डित्येव शब्दं करोति । स हि गोः स्वभाव । 'मात' कथं नामायं मा जानीयात् माताममेय. मिति । 'सकाण तामेव प्रत्यभिमुखं "सरणं" 'धर्म' "हरण" पयसाम्। 'अभिवावशाना' पुनः पुनर्वाश्यमाना, प्रत्यहमेव शब्दं करोति, 'प्रप्यायते' व 'पयोभि.' यत्समस्माश्च या पर्द्धयति, सा नित्यमेवमस्त्विति ॥ "धेनु." "धयते. घा"। धयतेऽसौ पत्सेनेति, “धिनोतेः चा" तर्पयत्यसो उदकेन पयसा था। "तस्या. एषा भवति"--॥ ८ (४२)॥

·निरुक्तम् , [उत्तरपट्कम् उप बये सुदुषां धेनुमेतां सुहस्तो गोधुगुत दो- हदेनाम् । श्रेष्ठं सवं सविता साविपन्नोऽभीद्धो धर्मस्त- दुपु प्रवोचम् ॥ उपह्वये सुदोहनां धेनुमतां कल्याणहस्तो गोधुगपि च दोग्ध्येनां श्रेष्ठं सर्व सविता सुनोतु न इत्येप हि श्रेष्ठः सर्वेषां सवानां यदुदकं यद्वा पयो यजुष्मदभीद्धो धर्मस्तं सुप्रब्रवीमि वागेपा माध्यमिका धर्मधुगिति याज्ञिका अध्याहन्तव्या भवत्यपनीति वा तस्या एपा भवति . "उप ये सुदुधाम्" - इति (ऋ० सं० २, ३, १६, ३) । पूर्व- यव समानापं विनियोगश्च। 'उप' गम्य मनसा 'हये' आह. येऽहंस्तुतिभिः । 'सुदुघां' कल्याणमुदकं या दुग्धे, ताम्, धेनु" तर्पयित्रीं सर्वलोकस्य, 'पताम्' माध्यमिका घाचम् । 'उत' "अपि च” मयेतामुपहतां 'सुहस्तः' "कल्याणहस्तः” 'गोधुक' इन्द्रः दोग्धुं प्रक्षारयतूदकानि | अमुना प्रकारेण 'श्रेष्टम्' अति. शयेन प्रशस्यमेतम्, 'सवम्' उदकं 'सविता' योऽयम् 'मभीरः' 'धर्मः' मध्यस्थाना विद्युदाख्यः, स 'साविषत्' स "मुनोतु" नित्यं ददात्विति तं सुष्टु प्रनमः॥ धर्मधुम्पशे-धेनुरेयधेनुः, तामुपदये। 'सुदुधा' मुदोदा 'धेनुः मेताम् अस्मिन् फर्मणि अङ्गमायमुपगताम्। दोता याति ।-- मया चैपमुपहूतां 'सुहस्तः' 'गोधुप अध्ययुः अपि च दोगध्येना ·११०४पा. १०ख०] देवतं काण्डम् * १०८७ श्रेष्ठम्' अतिशयेन प्रशस्यम्, एतं 'सवम् एतत् “यजुष्मत्पय." 'साविपत्' “सुनोतु" अभ्यनुजानातु 'सविता'। यद्धि सवित्रा प्रसूतं क्रियते, तदेव साधु भवति। 'अभीद्धः' एप "धर्म." रुचितो महावीर.। तमधिकृत्य प्रवू मा– आहरेतस्मिन् पय आसेचनाय" इति॥ "अन्या” कस्मात् ? सा हि सर्वस्यैव "अहन्तव्या भवति" अघनीति चा" सा हि पाप हन्ति । यदि चाग यदि गौः, "तस्याः एषा भवति"--|| 8 (४३) । सूयवसाद्भगवती' हि भूया अथो वयं भगवन्तः स्याम। अद्धि तृणमध्न्ये विश्वदानी पिय शुद्धसुटकमा- चरन्ती ॥ सुयवसादिनी भगवती हि भवाथैदानी चयं भगवन्तः स्यामाद्धि तृणमध्ये सर्वदा पिव च शुद्धमुदक- माचरन्ती तस्या एपापरा भवति ॥१० (४४)॥ "सूयवसांत्”--इति। (ऋ० स० २, ३, २१, ५)। पूर्व चदार्पम् । माध्यमिका घागुच्यते । शोभन यवसमुदकमध्या. स्मीकृत्यसूर्यात् तेन 'भगवती' धनवती, उदकेन उदकवती भव । “अथ" पुन: "इदानीम्" एव त्वयि भगवत्यां घयमपि त्वत्स- प्टेनोदकेन भगवन्तः'धनवन्तः 'स्याम'। सा च पुनरेवं प्रति, संवत्सरम् 'अद्धि तृण' मेघम्, तृद्यतेऽसाविति तुणः, तम् , अद्धि सञ्चूर्णय। 'विश्वदानी' "सर्वदा" यथाकालम् 'पिय' .

·१०८८
* निरुक्तम् * [उत्तरषटकम्
"च" सूर्यरश्म्युपहृतम् 'उदकम्' 'आचरन्ती' आसेवन्ती, 'शुद्धम'
अकलुप सर्वतो मभ्यस्थाने चरन्ती॥
धर्मधुक्पक्षे-यवसमेव यवसम्, तजग्ध्वा पयस्विनी भव ।
घयमपि च तत त्यत्प्रत्तेन पयसा धनवन्त स्याम। या त्वम
स्माकमेवमुपकारिणी, सात्व नित्यमद्धि तृणमन्ये । 'विश्वदानी'
नित्यकालम्, पिय 'व शुद्धमकलुपमुदकमावरन्ती आसेपली आ
सर्वतो यथाकाममरण्ये चरन्ती ।।
"तस्या एपा अपरा भवति".
'-सा पुन किमर्थम् ? रूपतो
हि पूर्वस्मिनमन्त्रे धर्मधुक् सुतरामुपपद्यते, यत परया वसुभिर्देवै
सम्बन्धात् माध्यमिकच देवतेत्युपपादयति ॥ १० (४४) ।
न
हिड्कृती वसुपत्नी वसूना वत्समिच्छन्ती मनसाभ्या
। दुहामश्विभ्या पयो अन्येय सा वर्द्धता महते
सौभगाय ॥ इति सा निगदव्याख्याता पथ्या स्वस्तिः
पन्था अन्तरिक्ष तन्निपासात्तस्या एपा भवति ॥ ११ (४५)।।
"हिंपवती"-इति। (० स० २, ३, १६, २)। पूर्ववदा
पादि । 'हिड्, इत्येव प्रकार शब्द स्तनयित्नु, कुर्वती 'पसुपती'
पसूनामुदकानामीश्वरा। 'पसूना' घा आदित्यरश्मीना मस्ता
या। 'पत्सं' पत्स आदित्यो मध्यस्थानो पा रसहरणात् पत्स
तम् , 'इच्छन्ती' 'मनसा' या माध्यमिका चाक् नित्यम् 'अभ्या
गात्' । 'सेयम्' 'मश्विभ्याम्' द्यावापृथिवीभ्या सूर्याचन्द्राम्या

·११०४पा० १२ख०] * देवतं काण्डम् , १०८६ पा पर्याय 'दुहां' दुग्धां प्रक्षरताम् 'पयः' उदकम् । अमुना प्रकारेण प्रतिसंवत्सरं पद्धताम्' उदकेनास्माकं 'महते सौभगाय' यथा महत्सौभाग्यं धनवत्वं स्यात् तथा पर्द्धतामिति ॥ “पथ्या म्वस्तिः"-इति वक्तव्यम् । अत्र पूर्वपदं “पन्था अन्तरिक्षम्” "तनिवासात्" पथ्या स्वस्ति. इत्युक्तं निर्वचनम् । यथा प्रायणीयायां यजतिप्रयोगो दृष्टः, तथा समानात'--"पथ्यां स्वस्तिं पूर्वा यजति" - इति । "तस्याः एषा भवति"-|| ११ (४५) ॥ स्वस्तिरिद्धि प्रपथे श्रेष्ठा रेक्णस्वत्यभि या वांममेति । सा नो अमा सो अरणे नि पातु स्वावेशा भवतु देवगोपा ।। स्वस्तिरेव हि प्रपथे श्रेष्ठा रेकणस्वती. धनवत्यभ्येति या वसूनि घननीयानि सा नोऽमा गृहे सा निरमणे सा निर्ग- मने पातु स्यायेशा भवतु देवी गोपत्री देवान् गोपायविति देवा एनां गोपायन्त्विति वोपा व्याख्याता तस्या एपा भवति ॥१२ (६)॥ "स्वस्तिरिद्धि." - इति (ऋ० सं० ८, २, ५, ६)। धसुकर्ण- स्यार्पम् । 'इत्' इत्यवधारणार्थे । 'स्वस्तिः' “एव हि" 'प्रपथे आतरिक्ष श्रेष्टा' प्रशस्या सर्वदेवताभ्यः। 'रेक्णस्वती' "धन- वती" उदकेन "अभि या घाममेति" या "घननीयानि" तदुदकानि नित्यम् “अभ्येति"1 तस्या किम् ? इति–'सा नः' सा अस्मान

·१०८८
* निरुक्तम् *
[उत्तरपट्कम्
"च" सूर्यरश्म्युपहृतम् 'उदकम्' 'आचरन्ती' आसेबन्ती, 'शुद्धम्
अकलुपं सर्वतो मध्यस्थाने चरन्ती॥
धर्मधुक्पक्षे-यवसमेव यवसम्, तजग्ध्या पयस्विनी भव ।
वयमपि च ततः त्वत्प्रत्तेन पयसा धनवन्तः स्याम। या त्वम.
स्माकमेवमुपकारिणी, सा त्वं नित्यमद्धि तृणमन्ये ! 'विश्वदानी'
नित्यकालम् , पिव 'च शुद्धमकलुपमुदकमाचरन्ती आसेवन्ती आ
सर्वतो यथाकाममरण्ये चरन्ती ॥
"तस्याः एपा अपरा भवति".
'-सा पुनः किमर्थम् ? रूपतो
हि पूर्वस्मिन्मन्त्रे धर्मधुक् सुतरामुपपद्यते, यतः परया वसुभिर्देव
सम्बन्धात् माध्यमिकच देवतेत्युपपादयति ॥ १० (४४) ।
हिकृण्वती पसुपत्नी वसूनां वत्समिच्छन्ती मनसाभ्या-
गात् । दुहामश्विभ्यां पयो अध्न्येयं सा वर्द्धतां महते
सौभगाय ॥ इति सा निगदव्याख्याता पथ्या स्वस्तिः
पन्था अन्तरिक्षं तन्निवासात्तस्या एपा भवति ॥ ११ (४५)।
"हिंकृण्वती -इति । (० सं० २, ३, १६, २)1 पूर्ववंदा.
पादि । 'हिड्, इत्येवं प्रकार शब्दं स्तनयित्नु, कुर्वती 'घसुपनी'
पसूनामुदकानामीश्वरा। 'घसूनां' या आदित्यरश्मीनां मस्तां
या। 'पत्स' पत्स मादित्यो मध्यस्थानो पा रसहरणात् पत्सः
तम्, 'इन्छन्ती' 'मनसा' या माध्यमिफा पाय नित्यम् 'अभ्या.
गात्' । 'सयम्''मयिभ्याम्' धापापृथिवीम्यां सचिन्द्राम्यां

·१०८६ १११०४पा० १२ख०] * देवतं काण्डम् , घा पर्याय 'दुहां' दुग्धां प्रक्षरताम् ‘पयः' उदकम् । अमुना प्रकारेण प्रतिसंवत्सरं 'पद्धताम्' उदकेनास्माकं 'महते सौभगाय' यथा महत्सौभाग्यं धनवत्वं स्यात् तथा पद्धतामिति ।। “पथ्या म्यस्तिः” इति वक्तव्यम् । अत्र पूर्वपदं “पन्था अन्तरिक्षम्” "तनिवासात्” पथ्या स्वस्ति. इत्युक्तं निर्वचनम् । यथा प्रायणीयायां यजतिप्रयोगो दृष्टः, तथा समानातः-“पथ्यां स्वस्तिं पूर्वा यजति” - इति ॥ "तस्याः एषा भवति"-1 ११ (४५) ॥ स्वस्तिरिद्धि प्रपथे श्रेष्ठा रेक्णस्यत्यभि या वाममेति सा नो अमा सो अरणे नि पातु स्वावेशा भवतु देवगोपा ॥ स्वस्तिरेख हि प्रपथे श्रेष्ठा रेकणस्वती. धनयत्यभ्येतिया वसूनि बननीयानि सा नोऽमा गृहे सा निरमणे मा निर्ग- मने पातु स्वावेशा भवतु देवी गोपत्री देवान् गोपायविति देवा एनां गोपायन्त्विति घोपा व्याख्याता तस्या एपा भवति ॥१२ (६)॥ "स्वस्तिरिद्धि."-- इति (ऋ० सं० ८, २, ५, ६)। पसुकर्ण- स्यार्पम् । 'इत्'-इत्यवधारणार्थे । 'स्वस्ति.' “एव हि" 'प्रपथे अन्तरिक्षे 'श्रेष्ठा' प्रशस्या सर्वदेवताभ्यः। रेकणस्वती' “धन- पती" उदकेन "अभि या धाममेति” या “धननीयानि” तदुदकानि नित्यम् “अभ्येति"। तस्याः किम् ? इति-'सा.' सा अस्मान् ·[उत्तरपट्कम् १०१० * निरुक्तम् * 'अमा' अमेति गृहनाम “गृहे" वसत 'अरणे' अरण्ये व 'निर्गमने' व यहि हात् 'पातु' रक्षतु । 'स्वावेशा' सूपचरणा 'भवतु' अस्माकम् । 'देवगोपा' "देवी” चासो “गोत्री" चेति देवगोपा, "देवान् गोपायत्विति, देवा एना गोपायन्त्विति घा"। दातृन स्मान् कि सर्वस्मात् हविषो गोपायतु, अथवा देवा माध्यमिका द्युस्थाना पा रश्मय एना गोपायन्त्विति या।। "उपा” “व्याख्याता" ॥ "तस्या एपा भवति"-|| १२ (४६) ॥ अपोपा अनसः मरत्सम्पिष्टादह विम्युपी। नि यत्मी. शिश्नथद्वपा ॥ अपामग्दुपा अनमः सम्पिष्टान्मेघाद् बिम्यु- प्यनो वायुरनितेरपि वोपमार्थे स्यादनस इव शकटादिवानः शकटमानद्धमस्मिंश्चीवरमनितेर्वा स्याजीवनकर्मण उप- जीवन्त्येनन्मेघोऽप्यन एतस्मादेवयन्निरशिश्नथट्टपा वपिता मध्यमस्तस्या एपापरा भवति ॥ १३ (४७)॥ “अपोषा मनस सरत्"--इति (ऋ० स० ३, ६,००५)। घामदेवस्यार्यम्, परा च । 'अपासरत्' 'उपा' अपासर्पत् । फुत ? 'अनस' पायो , यदा सम्पिनष्टि वायुर्मेधान् तदा तन्निया सिन्युषा मामप्ययं हनिष्यतीति विभ्यत्यपसरति ? 'नियत्सी' 'शिश्नयत्' यदा "निरशिनियन्" निर्जवान निहन्ति 'वृषा' पर्पिता घायु तदा अपासरदुपा ॥ ।

·११० ४पा० १४ख०] * देवतं काण्डम् * २०६१ "अनो वायुः" "अनिते." धातो प्राणनार्थस्य । “अपि चोपमार्थे स्यात्'--'अनल इच" "शकटात्" यथा शाकटिका शकटात् केनचित् सम्पिप्यमाणादपसर्पेत् , एवं वायुना सम्पि- प्यमाणान्मेघादपासरदुपा । इति द्वितीया करपना ॥ "तस्याः एपा अपरा भवति"-। सा पुन किमर्थम् ? उत्त. मापि ह्युपाः आदित्यसंश्रयादयति, इयं तु मध्यमा मेघसंध्या घायोरेय संस्तवादिति मध्यमास्वभावप्रायोवृत्युपप्रदर्शनार्थम् ॥ १३ (४७)॥ ए तदस्या अनः शये मुसम्पिष्ट विपाश्या। ममार सी पराक्तः। एतदस्या अन आशेते सुमम्पिष्टमितरदिव विपाशि विमुक्तपाशि ससारोपाः परावतः प्रेरितवतः पराग- ताद्वेला व्याख्याता तस्या एपा भवति ॥ १४ (४८) । "ए तदस्या अन' शये"-इति ( ऋ० सं० २, ६, ३१, १)। विशीर्णमुदकभावेन पृधिची सद्यावस्थित दर्शयन् ब्रवीति 'मेघम् । - 'एतत्' 'यस्याः' उपसः 'अन' मेधारयमाश्रयभूतं 'सुसस्पिष्ट' सुष्टु सञ्चूर्णितं घायुना “इतर दिय” शफटान । विपाशि' छिन्नसर्यपाशयन्धनम्। 'भा शये' "आशेने" आतत्य पृथियी शेते आस्ले। यत सम्पिप्यमाणात् 'ससार' माध्यमिका “उपाः" 'परावत' दूराद्दूरतर ननाशेति ॥ “इला" "व्याख्याता" *ः स्तुतिकर्मणः" इति । "तस्या एपा भयति"-|| १४ (४८)॥ - ·१०६२ * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् अभि न इला यूथस्य माता स्मन्नदीभिर्वशी गृणातु । उर्वशी वा वृहद्दिया गृणानाभ्याना प्रभृथ- स्यायोः। सिपक्त न ऊर्जव्यस्य पुष्टः ॥ अभिगृणातु न इला यूथस्य माता सर्वस्य माता स्मदभि नदीभिरुवंशी चा गृणातूर्वशी वा वृहद्दिवा महद्दिवा गृणानाम्याना प्रभृथस्य प्रभृतस्यायोरयनस्य मनुष्यस्य मनुष्यस्य ज्योतिपो बोदकस्य वा सेवतां नोऽन्नस्य पुष्टे रोदसी रुद्रस्य पत्नी तस्या एपा भवति ॥ १५ (४६) || "अभि न इला"-इति (ऋ० सं १, २, १६, ६७, अथवा ५, ३, ६, १६ २०)। अत्रेरापम् । शक्करी। 'अभिगृणातु' अभि. शब्दयत्वस्मान् । कासौ ? 'इला'। किल्लक्षणा ? 'यूथस्य माता' मेघयूथस्य निर्मात्री मध्यमा। येनाभिगृणातु ? 'नदीभिः' नदनाभिरद्विः । 'उर्वशी पा' उर्वशीति या योच्यते, इडेति घा, सा 'गृणातु' 'न:' अस्मानिति अभिस्तनयतु । "उर्वशी घा वृहदिया गृणाना"। उपमार्थे धाशब्दः भेदापेक्षया, उर्वशीव 'वृहत् महत् गृणातु, 'दिवा' द्योतनवता विद्युत्सहितेनोदेफसमूहेन, 'गृणाना' शब्दयन्ती । 'अभ्यूर्वाना' सर्वमिदमभिप्रच्छादयन्ती, 'प्रभृथस्य' "प्रभृतस्य" प्रकर्षण सम्भृतस्य, 'मायो: “अयनस्य" गमनशीलस्य *उदफस्य" समूहेन 'सिप “सेपताम्” 'नः' अस्मान् 'ऊर्जव्यस्य पुष्ट' यपादेः “मन्नस्य" पोपणाय !!.

·J आ यस्मि- १११०४पा० १६ख०] * देवतं काण्डम् * १०३ "रोदसी" "रुद्रस्य पत्नी” रुद्रस्य विभूतिः ।। "तस्याः एपा भवति" "--॥१५ (४६). रथन्नु मारुतं वयं श्रवस्थु मा हुवामहे । न्तस्थौ सुरणानि विभ्रती सचा मरुत्सु रोदसी ॥ रथं क्षिप्रं मारुतं मेघं वयं श्रवणीयमाययामह आ यस्मि- न्तस्थौ सुरमणीयान्युदकानि बिभ्रती सचा मरुद्भिः सह रोदसी रोदसी ॥ १६ (५०) । इत्येकादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ११, ४ ॥ "रथं नु मास्तम्" इति (ऋ० सं० ४, ३, २०, ३) । श्याचा. श्वस्यार्पम् । आग्निमारते विनियोगः। स्तोता प्रवीति ।--'नु' "क्षिप्रम्" 'वयं' 'रथम् 'भाहुवामहे "आयामहे" । 'मारत' मरु. त्संयुक्तम्, श्रवस्युम्श्रवणीयं" यशस्विनम् । यस्मिन् किम् ? इति --"आ यस्मिन् तस्थी” यस्मिन्नातिष्ठति,रहणेगमने 'रोदसी''सचा' सह 'मरुत्सु' "मरुद्धिः" सहिता मरुद्धिः रोदसी। किम् ? इति- 'सुरणानि' "सुष्ठु रमणीयानि" “उदकानि 'विभ्रती' धारयन्त्या- तिष्ठति-दति। तं घयं मेघ रथमायामहे वर्षार्थमिति।१६(५०)। इति ज्यर्थायां निरुक्तवृत्ती पोडशस्य (एकादशस्य) अध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ११॥४॥ इति श्रीजम्यूमार्गनिवासिनो भगवदुर्गाचार्य्यस्य एतों ज्यायां निरकवृत्ती पोडशोऽध्यायः ( एकादशोऽध्यायः) समाप्तः । ११॥ - ·२०१२ । * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् अभि न इला यूथस्य माता स्मन्नदीभिर्वशी वा गृणातु । उर्वशी या बृहद्दिया गृणानाभ्यूर्णाना प्रभृथ- स्यायोः। सिपक्त न ऊर्जव्यस्य पुष्टेः ॥ अभिगृणातु न इला यूथस्य माता सर्वस्य माता स्मदभि नदीभिरुवंशी वा गृणापूर्वशी वा वृहद्दिवा महद्दिवा गृणानाभ्यूर्खाना प्रभृथस्य प्रभृतस्यायोरयनस्य मनुष्यस्य मनुष्यस्य ज्योतिपो चोदकस्य वा सेवतां नोऽन्नस्य पुष्टे रोदसी रुद्रस्य पत्नी तस्या एपा भवति ॥१५ (४६)॥ "अभि न इला"-इति (ऋ० सं १, २, १६, ६७, अथवा ५, ३, ६, १९२०)। अत्रेरापम् । शक्करी। 'अभिगृणातु' अभि. शब्दयत्वस्मान् । कासी ? 'इला'। किल्लक्षणा ? 'यूथस्य माता' मेघयूथस्य निर्मात्री मध्यमा। फेनाभिगृणातु ? 'नदीभिः' नदनामिरद्विः। 'उर्वशी घा' उर्वशीति या योच्यते, इडेति घा, सा 'गृणातु' 'न:' अस्मानिति अमिस्तनयतु । "उर्वशी पा वृहहिया गृणाना"। उपमार्य पाशब्दः भेदापेक्षया, उर्वशीय 'वृहत्' महत् गृणातु, 'दिया' द्योतनयता विद्युत्साहितेनोदेफसमूहेन, 'गृणाना' शब्दयन्ती । 'अभ्यूर्वाना' सर्वमिदममिप्रच्छादयन्ती, 'प्रभृयम्य' "प्रभृतस्य" प्रकर्षण सम्भृतम्य, 'आयोः “अयनस्य" गमनशीलस्य "उदफस्य" समूहेन 'सिषक्त सेवताम्" 'न' अस्मान 'ऊर्जयस्य पुष्' यपादेः “मन्नस्य" पोपणाय [.

·११० ४पा० १६ख०] * देवतं काण्डम् *
१०१३
"रोदसी" "रुद्रस्य पत्नो" रुद्रस्य विभूतिः॥
"तस्याः एपा भवति"-॥ १५ (४६) |.
रथन्न,
मारुतं वयं श्रवस्थु मा हुवामहे । आ यस्मि-
न्तस्थौ सुरणानि विभ्रती सचा मरुत्सु रोदसी ॥ रथं
क्षिप्रं मारुतं मेषं वयं श्रवणीयमाययामह आ यस्मि-
न्तस्थौ सुरमणीयान्युदकानि विभ्रती सचा मरुद्भिः सह
रोदसी रोदसी ॥ १६ (५०)।
इत्येकादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ११, ४ ॥
"रथं नु मारुतम्"--इति (ऋ० सं०४, ३, २०, ३)। श्याया-
श्वस्यार्षम् । आग्निमारते विनियोगः। स्तोता प्रवीति ।-नु'
"क्षिप्रम्" 'वर्य' 'रथम्' 'भावामहे' "शाहयामहे" । 'मारत' मर.
संयुक्तम्, 'श्रवस्युम् "श्रवणीय" यशस्विनम् । यस्मिन् किम् ? इति
-"आयस्मिन् तस्थौ” यस्मिनातिष्ठति, रंधणे गमने 'रोदसी'सचा'
सह 'मरुत्सु' "मरुति" सहिता मरादि रोदसी। किम् ? इति-
'सुरणानि' "सुप्छु रमणीयानि” "उदफानि” 'विनती' धारयन्त्या.
तिष्ठति-इति । तं धयं मेघं रथमाहयामहे पार्थमिति ॥१६(५०)॥
इति ज्वर्थायां निरुक्तवृत्ती पोडशस्य (एफादशस्य)
अध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥१४॥
इति श्रीजम्यूमार्गनियासिनो मगदुर्गाचार्यस्य कृती
ऋग्यायां निम्नवृत्ती
पोडशोऽध्यायः (एकादशोऽध्यायः) समासः ॥ ११ ॥

·.
१०६४
निरुत्तम् ,
[उत्तरपरकम्
(१) (२)
श्येनआदायम्पादिष्ठयासोमयचानवोनवोपरंमृत्योत्वेप-
(१०) (११) (१२)
मित्याप्रमोमहेउदुज्योतिधांतामोमस्याथातोमध्यस्थानाटेनग-
(१४) (१५) (१६) (१७) (१८)
गणाआविद्युन्मद्भिरारुद्रामविष्ट वीशमीनिरूपासउदीरताम-
गिरसःमूर्यवेवस्तुपेग्यमथातोमध्यस्थानाःस्त्रियोदक्षस्यपाय-
(२५) (२६)
(८) (२६)
स्मतंकिमिच्छन्तीपासकानोमहोअर्णोयद्वाग्वदन्तीदेवीवाचम-
(३०) (३१) (३२) (३३) (३४), (३५) (३६)
न्विदनुमतेराफामहंमिनीपालिकुहमहमन्यमूपूर्वशीविद्यु न्नन-
(३७) (३८)
(४०) (४१) (४०) (४३)
लिथन्द्राणीनाहमिन्द्राणिगौरीमिमायतस्यागौरमीमेदुपवये-
(४४) (४५) (४६) (४७) (४८) (४६)
सूपरमाद्धिकृष्यतीस्वस्तिरियपोपाएतदस्याअभिनोरथ -
मारुतमिति पञ्चाशत् ॥
इति निरुक्तं (उत्तरपटके) एकादशोऽध्यायः
ममाप्तः ॥ ११ ॥

·अथ द्वादशाध्यायस्य ग्रथमः पादः। . व्याख्याता मध्यस्थाना देवता , सवचनलिङ्गविशेषाः, अधुना एतेनैव समाम्नायानुक्रमेण द्यु स्थाना व्याख्येयाः, तदर्थ विशेषतः पुनरधिकारवचनम् ॥ ॐ ॥ अथातो द्यु स्थाना देवतास्तासामश्विनी प्रथ- मामानिनौ भवतीसिनी पवारनुपाते सर्प रसेनान्यो ज्योतिपान्योऽरश्विनावित्योर्णवाभस्तत्कावश्विनी द्यावा- ' पृथिव्यावित्येकेऽहोरात्रावित्येक सचिन्द्र पसावित्येके राजानी पुण्यकृतावित्यतिहासिकास्तयोः काल उद्ध्वमर्द्धरा- त्रान् प्रकाशीभावस्यानु विष्टम्भनुतमो भागो हि मध्यमो ज्योतिभांग आदित्य स्तयोरेपा भवति ॥ १ ॥ "अधातो दुस्थाना देवता."- इति। यहुवचन पक्षेऽर्थेवत् । धोस्तेषां स्थानमिति गुस्थाना', देवता व्यास्यास्यन्त ति शेषः ॥ "सासामश्विनी प्रथमागामिनी मयतः" । ती कस्मात् ? फालतो हि युस्थानानां देवतानां विशेो विवक्षितः, आश्चिने व स्तुतशस्त्र के फर्मणि प्रथममयिनोः काल सन्धी। एकाचाश्ची .

·१०६६ * निरुकम् * [उत्तरपट्कम मध्यस्थानः एको धुस्थानो नरुक्तानाम्, अतो द्युस्थानमध्यस्थान- त्वात्तयोरश्विनोरुपन्यासः। यद्यचमेकस्य मध्यस्थाने एकस्य द्युस्थाने उपदेशः प्राप्नोति ? न, एकैकस्य तयोः अश्विशब्दस्य पृथग्भावेन स्तुत्यभावादश्विद्वन्द्वस्य वात्यन्तमवियोगात् , नास. त्याविति च पृथक् स्तुत्यभावात् । सत्यप्यपियोगे प्राथम्यात् प्रथमस्य समानानं युक्तम् ? इति चेत्, न, तत्कालेन मध्यस्था- नस्य हीयमानरूपत्वात् , द्युस्थानस्य च पर्द्धमानरूपत्वात्, अतो. ऽनन्तञ्च धुस्थानदेवतारूपान्तरसंस्थानादिति ॥ “अश्विनी कस्मात् ! “यद् व्यश्नुवाते सर्वम्"। केन ? “रसेनान्यः” रसेनोदकेन सर्व व्यश्नुते व्याप्नोति । “ज्योति- पान्य." ज्योतिषकः। “अश्वः अश्विनी इत्योर्णवामः"। अश्वः स्तद्वन्तौ तापित्यार्णवाभ आचार्यो मन्यते । "तत् को अश्विनी" ? इति विचारः। तदिति धाक्योपा- दाने। कावेतायश्चिनाविति विचारार्थः प्रश्नः । “यायाः थियों इत्येके । विनायते हि-"तो यो प्रत्यक्षदेवतमाश्यि. नाचिमे एव ते द्यावापृथिव्यों"-इति द्योज्योतिषा व्याप्नोति, पृथियन्नेन |-- "अहोरात्री इत्येके"। अहज्योतिपाव्यश्नुने, राविरवश्यायः।-"सूर्याचन्द्रममा इत्येके"। मूर्यो ज्योनिपा व्यानुने, रमेन नन्द्रमाः।-"राजानी पुण्याती इत्येतिहासिफाः" भश्वरश्विनापित्येतग्निर्वचनं अयाम्मिन् पक्षे इतिहासे समवैति ।। “तयोः काला कर्यमईरात्रात् प्रकाशीमायम्यानुविष्टम्भम्"। ज्योतिश व्यतिमिद्यमानमूर्ध्वमर्द्धरात्रात् तमो यदा उयोनिरनु ·१२० १पा० रख०] ७ देवतं काण्डम् * २०६७ विष्टम्नाति, सोऽश्विनोः कालः। ततः प्रभृति सन्धिस्तोत्रं पुरोदयादाश्चिनम्, उदिते सौर्याणि । तत्र यत्तमोऽनुप्रविष्टं ज्योतिषि, तद्भागः “मध्यमः" तन्मध्यमस्य रूपम् । यत् "ज्योतिः" तमसि अनुप्रविष्टं तद्भागं तद्रूपम् “आदित्यः” । तायेती मध्यमोत्तमाविति स्वमतमाचार्यस्य । यतः समर्धनायोदाहरति "तयोः एषा भवति"-- १॥ - वसातिषु स्म चरथोऽसितौ पैत्वाविव । कदेदम- श्विना युवमभि देवों अगच्छतम् ॥ इति सा निगदव्या. ख्याता नयोः समान कालयोः समानकर्मणोः मंस्तुतप्राय- योरसंस्तनपार्द्धची भवति। वासात्यो अन्य उच्यत उपःपुत्रस्तवान्य इति तयो रेपापरा भवति ॥ २॥ "वसतिषु स्म"-इति । उपजातदेयतादर्शनचक्षुः अत्तोतेषु रात्रिपायेषु सन्धी प्राप्ने सहसंपाश्विनी दृष्ट्या मन्त्रक ज्योति ।-घसातिपु' रात्रिषु तासु हि प्राणिनो निवसन्ति । कि तासु ? इति~'चरथः' युवाम् । कथम् ? 'असिताविष- पेत्या' कृष्णाचिय मेघा समानरूपी। उपसि फयमपि मया लक्षितो यतो ग्रीति,–'फदेदमश्यिना युपम्"। फदेदमस्मत्. कर्म प्रति ये देवा भागवाः, तान् प्रति हे युवामश्विनी ! 'भाग- च्छतम्' भागतवन्ती स्था।

·१०६८ * 'निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् "तयोः" अश्विनो “समानकालयोः” उभयोरपि हि तयोर यमर्द्धरात्रात काल इति समानकालः "समानकर्मणो." उभयो- रपि तयोरेक कर्म. तिरो अह्नयाः सोमा आश्विनश्च द्विकपालः । "सस्तुतप्राययोः" प्रायेण हि तयोः याहुल्येन संस्तष एव ।। तयोः पुन 'असस्तयेनेपोऽर्द्धों भवति" ॥ ननु अस्यामृचि घसातिपु स्म वरथ इति वसातयो हि जन- पदा अपि प्रसिद्धाः, तदधिपती पुण्याती राजानी अश्वैस्तद्वन्ता. विति शक्यते कल्परितुम् ? तद्यथा-घासात्यो तद्देशाधिपती कोचिद्राजानी बहश्यो पुण्यकृती यज्ञकर्मणि देवान् प्रति गती केनचिदुच्येते । यो युवां घसाति पुजनपदेपु नित्यमसिताविय पेत्वो समानयेपो चरथः, तौ युवामिदं देवस्थानं प्रतिपेदे घाय. र्तन्ते. तान् प्रति कदा हे अश्विनी युवामागतयन्ताविति । मा भूदेषा मन्त्रार्थयोजनेत्यर्थयोजनेत्यत आह,- "घासात्योऽन्य उच्यते, उपः पुत्रः तवान्यः इति” । एको घासात्य उच्यते, एकश्च उपसः पुत्र इति। एवमेतस्मिन् भिन्न स्तुतावर्द्धचे उपसः पुनेणसू येण सह समानव्याख्यानादसंशयं मध्यमो घासात्यो रात्रेः पुत्र इति ॥ "तयोः एपा अपराभवति"।सापुनः किमर्थम्? मध्यमोत्तमाय श्विनावित्यस्यैवार्थस्य दृढतायै स्फुटं यदेतस्यामेतत्परस्यामृवि ॥२॥ इहेह जाता समवावशीतामरेपसा तन्वा नामभिः स्वः। जिष्णुर्यामन्यः सुमखस्य मृरिर्दियो अन्यः सुभगः ।

·- अगस्त्य- १२२ १०पा ३ख०] * देवतं काण्डम् 8 पुत्र ऊहे ॥ इह चेह च जातौ संस्तूयेते पापेनालिप्यमा- नया तन्वा नामभिश्च स्वर्जिष्णुर्वामन्यः सुमहतो बलस्येर- रयिता मध्यमो दिवो अन्यः सुभगः पुत्र ऊयत आदित्य- स्तयो रेपापरा भवति ॥ ३ ॥ “इहे हज़ाता"-इति (३र० स० २, ४, २५, ४)। स्यार्पम् । प्रातरनुपाकाश्विनयोः विनियोगः । हे अश्विनी? युवामुच्येथे । -'इदेह जाता' “इह च" मध्यस्थाने "इह च” द्युस्थाने "जाती" 'समयावशीता' “संस्तूयेथे”। केन ? 'अरेपसा तन्या' "अपापया तन्या"। यथासङ्कल्पतया। 'नामभिः स्वैः' परम- नाश्रित्य यानि वस्तुति निमित्तानि तैः। फिच 'जिष्णुामन्यः' नित्यमेव जेता युयोरन्यः। 'सुमवस्य सूरिः' “सुमहतो बलस्ये. रयिता” शत्रुपु, स च नान्यो मध्यम्थानात् इति “मध्यमः" मध्यस्थानः। “दिवो अन्यः” “सुभगः पुत्रः" सुभगः सुधनः, ऊहे "ऊह्यने" घायुना नित्यम्, स च नान्यः सूर्यादित्येवमनापि मध्यमोत्तमाविति।। "तयो. पपा अपरा भवति”- सा पुनः किमर्थम् ? संस्तुत. प्रायावती समानकालीसमानफर्माणी इत्युक्तं तदुपप्रदर्शनार्थम् ॥३॥ प्रातयुजा वियों धयामिनावेह गच्छताम् । अस्य सोमस्य पीतये ॥ प्रातर्योगिनी नियोधयाश्निनाविहाग- च्छतामस्य मोमस्य पानाय तयो पापरा भवति ॥४॥ - ·११०० * निरुक्तम् , [उत्तरपट्कम् "प्रातर्यजा" -- इति (ऋ० स० १, २, ४, १)। मेघातिधे. रापम् । प्रातरनुवाके विनियोगः। हे स्तोतः! यावेतो प्रात युज्येने हविषा स्तूत्या च। तावेतो 'अश्विनौ' विस्पष्टाभिः स्तुतिभि अस्मदर्थ धियोधय : 'विवोधितौ च त्वया 'इह' कर्मणि 'आगच्छताम् अस्माकम् 'अस्य सोमस्य' 'पीतये “पानाय" ।। "तयोः एषा अपरा भवति”। सा पुनः किमर्थम् ? नेवा. नयो अन्यस्मिन् काले इज्यास्ति, यद्यपि क्रियते, अनिज्यैव सेति सुतरां परया संस्तवकालञ्चोपप्रदर्शयति-॥४॥ प्रातर्यजधमश्विना हिनोत न सायमस्ति देवया अजुष्टम्। उतान्यो अस्मद्यजते विचायः पूर्वः पूर्वा यजमानो बनीयान् ॥ प्रातर्यजध्यमचिनो प्रहिणत न मायमस्ति देवेज्या अजुष्टमेतदप्यन्यो अस्मद्यजते वि चारः पूर्वः पूर्ण यजमानो वनीयान्वनयितृतमस्तयोः कालः सृग्यो दयपर्यन्तस्तस्मिन्नन्या देवता ओप्यन्त उपावष्टेः कान्तिकर्मण उच्छनेरितरा माध्यमिका तस्या एषा भवति ॥ ५ ॥ “मातर्यजध्वम् - इति (१० स०४, ४, १५,०)। अत्रे. रापम् । प्रातरनुवाके विनियोग, भाचिने च । हे म्तोतारो यूयमुपये। तो “अश्यिना" 'प्रातः' एवं 'यजध्यम्' । कथम् ! इति, यतो प्रयोमि,-'प्रदिणीत प्रकरण ती प्रति स्तुतीधीपि न ·१२० १पा० ५०] * देवतं काण्डम् * गमयतेति । किमित्येवं ब्रवीमि |-प्रातर्यजध्वमिति । इता,- यस्मात् 'न सायमस्ति देवया' अनयोर्दैवयोः न सायमस्ति “इज्या"। यद्यपि कथञ्चित् स्यात्, 'अजुष्टम्' अनासेवितं तश्विभ्यां कर्म। "उतान्यो अस्मद्यजते”। “अपि" च अनाहते त्वयि 'अन्यः' अस्मत्तः एतापश्चिनी 'यजते' 'वि च अचः' व्यावयति च, तर्पयति हविर्मिः। 'पूर्वः पूर्वः' 'यजमानः' प्रथमो यजमानो 'चनीयान्' “घनयितृतमः" सम्भक्तृतमः, आदृतत्वात् , तस्यैव हघिरासेवेते अश्विनी, नेतरस्येति ॥ "तयो. कालः सूर्योदयपर्यन्त.” प्रकाशीभावस्यानुविष्ट- म्भमित्यतः कालात् प्रभृति सूर्योदयपर्यन्तस्तयोः कालः, ततः परं यागकालः। ततः किम् ? "तस्मिन् अन्याः देवताः" तस्मिन् स्तुतिकाले अन्याः देवताः अश्विने शस्त्रे या स्तुति लभन्ते, ता: “भोप्यन्ते" तासामावापः तत्कालस्तुतिप्रतिलम्भे तत्र तावदुपाः प्रथममोप्यते, तद्दघतानि सूक्तानि शस्यन्ते॥ “उपा" "वष्टः कान्तिकर्मण."। "श कान्ती (म०प० ७०)"--इत्यस्य । यथोक्तम् “उच्यतीति सत्याः"-इति, तहा चिकल्पेन द्युस्थानायाः, या पुन: “इतरा माध्यमिका" उपाः, न तस्या विकल्पः, फि हिं ? उच्छतेरेव सा विवासनार्थस्य,- उदकानि विवासयति, विघास्यते पा मेघान्मध्यमेनेति ॥ "तस्याः पपा भवति"--॥५॥ ..

·9 निरुक्तम् । [उत्तरपट्का उपस्तच्चित्रमाग़स्मभ्यं वाजिनीवति । ये नतोकञ्च तनयञ्च धामहे ॥ उपस्तच चित्रं चायनीयं महनीयं धन- माहरास्मभ्यमन्नवति येन पुत्रांश्च पौत्रांश्च दधीमहि तस्या एपापरा भवति ॥ ६॥ "उपस्तभित्र मा भरा"-इति (ऋ० सं० १, ६, २६, ३ । य० पा० सं०३४, ३३ । सा० स० उ० आ०८, ३, ८,१)। गोत- मस्यार्पम् । प्रातरनुवाके आश्विने च विनियोग.। हे 'उप.!! 'वाजिनीवति !' तदस्माकं 'चित्र' 'चायनीयं धनम्" 'आभर' "आहर" त्वम्। 'येन' त्वत्प्रत्तेन घयं "पुत्रांश्च पौत्रांश्च" अवि- च्छेदेन तृमान् 'धामहें' 'दधीमहि । "तम्या एषा अपरा भवति”। सा पुनः किमर्थम् ? पूर्वस्या- मृधि वित्रं धनमाहरेत्युक्तम्, तच पुनरुभयोरप्युषसोरविशिष्टम्, विशिष्टन्तु परस्यामुत्तमलिङ्गम्--"पूर्वे अर्द्ध रजसो भानु मखते" --इति, अतः परा उदाहियते--॥६॥ एता उत्या उपराः केतुमक्रत पूर्व अर्दै रजमो भानु- मञ्जते ॥ निष्कृष्वाना आयुधानीन धृष्णाः प्रतिगारोऽरुपी- यन्तिमातरः ॥ एतास्ता उपमः केतुमकृपत प्रजानमेकस्या एव पूजनार्थ बहुवचनं स्यात् पूर्वे अर्दै अन्तरिक्षलोकस्य ममजते भानुना निकृष्वाना आयुधानीव धृष्णः । निरि- ·२२४० १पा० ख०] * देवतं काण्डम् * ११०३ त्येप समित्येतस्य स्थाने । एमीदेपां निष्कृतं आरिणी- वेत्यपि निगमो भवति । प्रतियन्ति गावो गमनादरुपी- रारोचनान्मातरो भासो निर्मात्र्यः सूर्या सूर्यस्य पल्य- पंवाभिसृष्टकालतमा तस्या एपा भवति ॥७॥ "एताउत्याः"--इति (ऋ० सं० १, ६, २४, १। सा० सं० उ०मा० ८, ३, १६, २)। याः 'पूर्वे अर्द्ध' 'रजसः' "अन्त. रिक्षलोकस्य" 'समझने' "भानुना" भासा भात्मानमभि व्यञ्जयति। एता' 'रयाः' "ता:" 'उपसः'। किमिति । 'केतुम् अत' "भपत” कुर्वन्ति लोकस्य प्रशानम्" । कथन्ताः प्रज्ञानं लोकस्य कुर्वन्ति ? अत आह,-"निष्कृण्वाना आयुधानीव धृष्णवः”। “निरित्येष समित्येतस्य स्थाने" । -संस्कुर्वाणाः नित्यन्निसृजन्तः आयुधानि निर्मलानि कृपयन्ति धृष्णयः धर्षयितारः ते आयुधिनस्तज्जीवनाः, एवं भानुना स्पेन भासा तमोमलमपनीय निर्मलानि प्रज्ञानानि लोक स्योपसः संस्कुर्वन्ति । ततश्च "प्रति गायोऽरुगर्यन्ति मातरः" । यत एवोदितास्तमेय सूर्यप्रति यन्ति तवान्तलीयन्ते, सूर्यस्येच हि रश्मिप्रान्तप्रोत्साव्यमाणे तमस्यपरराने जाते प्रकाश उपजायते, ता उपस इत्याचक्षते, स एप परमार्थतः मूर्य पप त्रीलिङ्गवि. शिष्टो भवति, सूर्यकार्यत्यात् प्रकाशम्य ॥ "पफम्या एघ पूजनार्थं यदुपचनम्” इति पचनभेदप्रति- यथा- समाधानम्॥

·[उत्तरपट्कम् संस्कि कचपस्या ११०४ * निरुक्तम् - निरित्येष समित्ये तस्य स्थाने सामर्थ्या व्यत्ययः, यमाणानि ह्यायुधानि अतिनिर्मलानि भवन्ति ॥ यथा चोपद्यते उपसर्गयत्ययः, तथा निगममुदाजहार "एमोदेषाम्” इति । “यदा दीध्येन दविपाण्येभिः परायद्भ्यो. ऽवहीये सखिभ्यः। न्युप्ताश्च वभ्रवो यात्मकत एमीदेगं निष्टत जारिणीव ॥"-इति (ऋ० सं०७, ८, ३, ५)। अक्षस्य घा आर्पम् । कृतनिवृत्तिर्देवनादश पन्नात्मान धार- यितु अयोति। 'यदा दीध्ये' भृशमभिध्यायामि निश्चयेन 'न दविषाणि' न देविप्यामि 'एभिः' अक्षैरिति । अथ तदा 'ससिभ्यः समानरयानेभ्यः कितवेभ्य 'परायद्भ्यः परागच्छद्भ्य- देवनस्थानमहमेभ्यः 'भवहीये' भृशं हीनोऽस्मीति। यदा च पुनस्ने प्राप्य आस्फार निवपन्ति अक्षान् , अथ पुनस्तदा तैन्युः साध ते 'यत्रयः' बभ्रुवर्णा अक्षाः 'वावमकत' शब्दमरूपत, अध तदा निवृत्तिमविगणय्य पमि इत्' भागन्छाम्येच 'एपाम्' अप्येषा भप्येचं 'निष्टतं' संस्टतम् अक्षस्थानम् आस्फारं संस्टनं 'जारिणीय' व्यभिचारिणीय काचिद्दु-नीचारित्रमात्मनोऽपि. गणय्येति॥ "स्प्यां"-इति पकव्यम्। सा पुनरियं सूयंस्य “ए” उपाः, "अभिम फालतमा" सूर्यस्योदयफालं प्रत्यभिस्टतमा मपति, गततमा भपति, तथा तपा मैपा उपाः सूर्ध्या सम्पद्यते । "तम्याः एका भयति'-100 पत्नी" ·११० १पा० ख०] * देवतं काण्डम् * सुकिंशुकं शल्मलि विश्वरूपं हिरण्यवर्ण सुघृतं सुच- क्रम् ॥ आरोह सूर्ये अमृतस्य लोकस्योनं पत्ये वह कृणुष्य ॥ सुकाशनं शन्नमल सर्वरूपमपि वोपमार्थे स्यात्सुकिंशुकमिव शल्मलिमिति किंशुकं शतेः प्रकाशय- तिकर्मणः शल्मलिः सुशरो भवति शरवान्चारोह सूर्ये अमृतस्य लोकमुदकस्य सुखं पत्ये वहतं कुरुप्प सविता सूयर्थी प्रायच्छन् सोमाय राज्ञ प्रजापतये वेति च ब्राह्मणं वृपाकपायी वृपाकपः पत्न्येपैवाभिसृष्टकालतमा तस्या एपा भवति ॥ ८॥ “सुकिशुक शल्मलिम्"--इति ( सं० ८, ३, १३, ५)। सूर्याया मार्षम् । विवाहे विनियोग.। नित्ये तावदुच्यते प्रभा. मात्मना विजभ्य तदधिदेवता प्रवीति । -'सुकिंशुक' सुष्ठुकाशनं दीपन लोकानाम्, 'शल्मलि' “शनमल" ध्यपगतमलम्, 'विश्व. रूप "सर्वरूपम्” 'हिरण्ययण' हिरण्योपमवणं हिरण्यमिय पर. णीयम्, 'सुवृत' सुवर्त्तनं शोभनेर्या रश्मिभितम् , 'मुच सुच. फनं सुदीप्तम् । एत मेयंलक्षणं मण्डलं रथम् 'भारोह' त्वं हे 'सूर्य' ! 'अमृतस्य' उदफस्य 'लोक' स्थानम् । तत पचमधिरा 'स्योन सुखमेतस्मै 'पत्ये' मण्ललाधिष्ठात्रे 'यहतु' 'रणुप्य' कुरुप्य । पृपत्वपक्षेतु- -रथ एप रथ, सूर्य उद्घोढा, कन्या सूर्यो. ज्यते । एवंलक्षण रथमारोति ।

·[उत्तरपट्कम् निरुतम् *अपि घोपमार्थे स्यात् - "सुकिंशुकमिय शल्मलिमिति” । किशुकमिति पलाशपुष्पे प्रसिद्धिः इह तु रक्तपुष्पत्वसामान्यात् सुपुष्पितमिव शल्मलिमिति सामर्थ्यात् तेनोपमानयोग आदि. त्यस्य पुष्टतर हात किंशुकशब्दः पुष्पिते शल्मली गौण इति भाष्यकाराभिप्रायः॥ "किंशुकं कशते.” धातोः प्रकाशनार्थस्य, तद्धि दीप्तिमद्- चति ।-"शल्मलिः सुशरो भवति"। " हिंसायाम्"- इत्यस्य धातोः, स हि मृदुत्वात् सुहिंस्यो भवति । “शरवान् पा"। हिंसावान् , कण्टकरसी हिनस्ति हि । “सविता सूर्या प्रायच्छत् सोमाय राम प्रजापतये वेति च ब्राह्मणम्” । निरुक्त पक्षे ज्योत्स्नां सोमाय ददाति । यदुकम्-"आदित्यतोऽस्य दीप्तिर्भवति" -इति। "प्रजापतये येति” उपसं या मध्यस्था. नाय प्रजापतये ददाति, फेचित्त्वैतिहासिकपक्षे इच्छन्ति । तेपामितिहासं शृणु। कथमेतत् ? इति-“वृषाकपायी" "वृषाफपेः पत्नी" वृषाकपिरादित्यः, तस्य पन्नी. तद्विभूतिः, उपःकाले यदयश्यायान् घर्षति कम्पयति च तद्गुणयोगात् । सा पुनः “एपेय" मूर्या, “ममिसृष्टकालतमा घृपाकपायीत्युच्यते ॥ "तस्याः पपा भवति"--11८॥ पाकपापि रेवति सुपुत्र आदु मुस्नुपे । घमत्त इन्द्र उक्षणः प्रियं काचित्करं दृषिपियस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ वृपाकपायि रेवति मुपुत्रे मध्यमेन मुस्न पं माध्यमिकया - ·११०७ २१० पा० ख.] * देवतं काण्डम् * वाचा स्नु पा साधुसादिनीतिबा साधुसानिनीति वा स्वपत्यं तत् सनोतीति वा । प्राश्नातु त इन्द्र उक्षण एतान्माध्य- मिकान् संस्त्यायान क्षण उक्षतेर्वृद्धिकर्मण उक्षन्त्युदकेनेति वा प्रियं कुरुष्व सुखाचयकरं हविः सुखकर हविः सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् व्रम आदित्यं सरण्यः सरणात्तस्या 'एपा भवति ॥ ६॥ । "वृषाकपायि खति"-इति (ऋ. स. ८, ४, ३, ३)। इन्द्रस्यार्पम् । षष्ठे पृष्ठ्याहनि पोकपी विनियोगः। हे 'वृपा- कपायि ! 'रेवति' धनवति ! रयिमति ! 'सुपुत्रे!' मध्यमेनेन्द्रेण रसहरणसामान्यात्-सहस्थानसामान्यात्, 'सुस्नुपे' "माध्यमि- कथावाचा" मिथुनसामान्यात् । किम् ? इति–'घसत्तइन्द्र उक्षणः प्राश्नातु ते इन्द्रः तव स्वभूतानतान्माध्यमिकानुक्षणोऽघश्यायसं- स्त्यायान् एष इन्द्र आदित्यः, स हि तानुद्यन् पियति । "प्रियम्' इष्टम् , पतत् 'काचित्करं हवि.'। कमिति सुखनाम, तस्य यदा. चितमाचयन करोति, तद्भवति काचित्करम् । किं पुनस्तत् ? “हविः' उदकम् , तत् कुरुष्वावश्यायलक्षणं हविः अन्नमवश्यायर• मिनिष्पादय । किमर्थम् ? 'विश्वस्मात् सर्चस्मात् य एष इन्द्र आदित्यः 'उत्तरः' तदर्थमिति ॥ "स्तुपा" “साधुसादिनीति धा साधुसानिनीति पा"। शोभने अर्थे श्वसुरस्य सन्तानलक्षणे सीदत्यनभावमुपेतोति ·" ૨૨૦૮ * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् स्नुपा, साधुसनोति सन्तति सम्भजतीतिघा स्नुषा, “सु अपत्यम्, तत्सनोतीति पा"। सु-इत्यपत्यनाम, प्रसूयते हि तदिति, तदियं श्वशुरस्य । सनोति सम्भजतीति चा स्नुषा । “उक्षण "उक्षते" वृद्ध-यर्थस्य । पर्द्धयन्ति हि ते ओपधीरवश्याया , त एव चा बहुत्वाद् वृद्धा भवन्ति । उक्षतेर्या सेवनार्थस्य, "उद केन" हि अवश्याया सर्वमिदं सिञ्चन्ति ।। “सरण्यू” इति वक्तव्यम् । सैव यदा सूर्या प्रत्यविभा- गेन सृता प्रसृता भवति, तदा “सरणात्" सरण्यूरित्युच्यते ॥ "तस्या एपा भवति"-18॥ अपागूहन्नमृतां मत्र्येभ्यः कृत्वी सवर्णामटदुनिस्यते । उताश्विनावभरबत्तटामीदजहादु द्वा मिथुना सरण्यः ।। अप्यगृहन्नमृतां मत्त्येभ्यः कृत्वी सवर्णामददुर्विवस्वतेऽप्य- चिनावभरयत्तदासीदजहाद् द्वौ मिथुनौ सरण्यमध्यमं च माध्यमिकाच वाचमिति नैरुक्ता यमञ्च यमीञ्चत्यति- हासिकास्तत्रेतिहासमाचक्षते वाष्टी मरण्यचिरस्वत आदि- त्याद्यमी मिथुनौ जनयाञ्चकार सा सर्पणामन्यां प्रति- निधायानं रूपं कृत्वा प्रदुद्रान स विवस्वानादित्य आश्चमेव रूपं कृत्वा तामनु सृत्य सम्बभूव ततोऽश्विनी जनाते मपर्णायां मनुस्तदमिवादिन्येपर्ग भति ॥१० ॥ .

·११० १पा० १०ख०) * दैवतं काण्डम् * “अपागूहन्”-इति (ऋ० सं०७, ६, २३, २)। देवश्रयस आर्यम् । 'अपागूहन्' 'अमृताम्' पतामुपसं वृषाकपाय्यवस्थायां 'मर्येभ्यः' मनुष्येभ्यः। के ते ? रश्मय.? "कृत्वी सवर्णामद. दुविधस्वते"। तत्सवामेतां कृत्वा सरण्युम् अददुर्विवस्वते आदित्याय । 'उत अश्विनी अभरत्' स्तुतिभिः सोपाः, स ह्यश्विनोः स्तुतिकालः अथवा सरण्यूरभरत् हविपा, स ह्यश्यि. नोर्यागकालः 'यत् तत् आसीत्' उपसो रूपं सरण्या पा 'अज. हात्' अत्यजत् । 'हा' "द्वौ” “मिथुनः' "मिथुनी" सरण्यूः, "मध्यमञ्च माध्यमिकाञ्च पाचमिति नैरुक्ताः" यदा हि सरण्यू: रादित्यस्य सकाशं मण्डलमनुप्रविष्टा भवत्यविभागेन, तदोदिते आदित्ये विच्छिद्यते मध्यमस्य माध्यमिकायाश्च पाचः काल इति, एप तयोस्त्यागः॥ "यमञ्च यमीञ्चत्यैतिहासिकाः" । तन्मतेन मन्त्रार्थस्य योजना। त एव रश्मयः प्राणाधिदेवताभाषमापन्नाः, तेप्यन्यत्त. दूपं चेत्यैतिहासिको व्यवहारः । तान्त्याष्ट्री सरण्यूमश्याङ्कृत्या, तथा सत्यश्विनोर्जन्म भविष्यत् पश्यन्तो लोकहिताय अमृतां अमरणधर्मिणीन्देवीम् अपागूहन्नन्तर्हिताञ्चक्रुः । मत्येभ्यो मनुष्येभ्यः उत्तरान कुरुन् प्रति निन्युः। ततश्चान्यां तत्सवर्णान्छायाप्रभवां कृत्या तामददुर्विवस्थते। उताश्विनावभरत् यत् आश्वं तदा रूपमासीत्तेन सा सरण्यरश्विनावभरत् अजनयत् वा अपुष्णात् उत्तरेषु कुरुपु। अजहादु द्वा मिथुना सरण्यूः द्वायन्यौ मिथुनों यमञ्च यमीति विवस्वतः सकाशादजहात् हित्वा ननाशेति ॥

·* निरुक्तम् * [उत्तरपटकम् "तत्रेतिहासमाचक्षते” | ऋजुरितिहासार्थः । यथा त्वाष्ट्री सरण्यूः विवस्वतोढा, सा च तस्मात् ननाश । “तदभिवादिन्ये. पार्भवति"--॥ १०॥ . त्वष्टा दुहिने बहतुं कृणोतीतीतदं विश्वं भुवन समति यमस्य माता पयुह्यमाना महो जाया विवस्वतो ननाश ॥ वटा दुहितुर्वहन करोतीदं विश्वं भुवन समेतीमानि च सर्वाणि भूतान्यभिसमागच्छन्ति यमस्य माता पर्युह्यमाना महतो जाया विवस्वतो ननाग रातिरादित्यस्यादित्योदयेऽ- न्तद्धीयते ॥ ११॥ इति निरुक्तौ द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १२, १॥ त्वष्टा दुहिने इति (ऋ० . १, १३, १)। पूर्वयैव समा• नाप विनियोगध। 'त्या' देयो विश्नकर्मा में पुराणविदो पदन्ति, सः 'दुदिने “दुहिनः" 'यहाँ' "वहन” वियाहं “करी- तोति" 'इदं विश्य 'भुवनं' भूतजातं वियाहदर्शनप्रेप्सया 'समेति' स दि विवाहानां म्यमावः। 'यमस्य माता' मविप्यता योगे- नोच्यते ‘पर्युद्यमाना' पर्चा दा, यमच यमीच जनयित्या, ततः 'मदः “महतः" 'जाया' 'विवस्यतः देवस्य जाया माया हिन्या अपत्ये मिथुनायाश्यं यं एल्या ननाश' इति ।

·१२अ० २पा० १ख०] * देवतं काण्डम् , नैरुक्तपक्षे तु त्वष्टा' मध्यम., तमोभागस्य उपसः 'दुहित्रे' दुहितु, दूरे हितायाः प्रकाशरूपायाः 'वहतुं' "वहन” विवस्वतः "करोति"। 'इदं विश्वं भुवनं समेति' प्रभातमिति मत्वा “सर्वाणि भूतानि” स्वासुस्वास्थितिकर्तव्यतासु अभिसमा- गच्छन्ति। 'यमस्य माता पर्युह्यमाना' यमस्य मध्यमस्य माता देवधर्मेण अथवा द्युस्थानस्य यैव जाया सा मातेति। जायतेऽस्यां पुत्रत्वेन पतिः 'जाया' भाऱ्या, “महतो विवस्वतः” प्रकाशन प्रोत्सार्यमाणा 'ननाश' नश्यति। सड्क्षेपतो भाष्यकारोऽथं निराह । -"रातिरादित्यस्य” उपा जाया, सा "आदित्यस्योदयेऽ. न्तद्धीयते"-इति ॥ ११ ॥ इति ऋज्वर्थायां निरुकवृत्ती सप्तदशाध्यायस्य (द्वादशाध्यायस्य) प्रथमः पादः ॥ १२॥१॥ --- द्वितीयः पादः॥ मविता व्याख्यातस्तस्य कालो यदा द्यौरपहततम- स्काकीर्ण रश्मिति तस्यैपा भवति ॥ १ (१२) । "सविता"- इति वक्तव्यम्। स पुनरेप: "व्याख्यातः" अभिधानत , इह पुनरादित्यः। "तस्य कालो यदा द्यौरप. हततमस्काकीर्णरश्मिभनि" यदा यस्मिन् काले धौरेष अप- हततमस्का भवति, न पृधिधी, पृथिव्यां तमो भवति, दिव्यपहते

·* निरुक्तम् *
[उत्तरपट्कम्
तमसि विक्षिप्ता अस्या रश्मयो भवन्ति, म सावित्र कार
तस्मिन् काले आदित्य सवितोव्यते। "तस्य सचितु
तत्कालोपलक्षितस्य “ए” रक् प्राधान्यस्तुति “भवति" ॥
२(१०)॥
विद्या
रूपाणि प्रतिमुञ्चते कनिः प्रासानीद्भद्रं द्विपदे
चतुष्पदे । पिनाकमख्यत् सरिता वरेण्योऽनु प्रयाण
मुपमो विराजति ॥ मर्माणि प्रज्ञानानि प्रतिमुञ्चते मेधानी
कविः क्रान्तदर्शनो भाति करता प्रसुपति भद्र द्विपाद्-
भ्यश्च चतुष्पाद्भ्यश्च व्यचिख्यपन्नाकं सरिता, वरणीयः
प्रयाणमनपसो पिराजत्यधोरामः मानिन इति पशुममा-
म्नाये विज्ञायते कस्मात् मामान्यादित्यवस्तात्तद्व लाया
तमो भवत्येतस्मात् सामान्यादधस्ताद्रामोऽधस्तात् कृष्णः
कस्मात् सामान्यादित्यग्नि चित्ता न रामामुपेयाद्रामा
रमणायोपेयते न धर्माय कृष्णजातीयतस्मात् मामान्यात
कृकपाकुः सावित्र इति पशुसमाम्नाये विज्ञायते कस्माद
मामान्यादिति कालान वाद परीत्य कुराकोः पूर्व शब्दा-
नुकरण बचेरुत्तरं भगो व्यारयातस्तस्य कालः प्रागुदमर्प
णात्तस्यैषा भवति ।। २ (१३)॥

·- २४,२॥ १२०२पा० २ख०] दैवतं काण्डम् # "विश्या रूपाणि प्रतिमुञ्चते कविः --इति (ऋ० सं०४, ४, य० पा० स० १२, ३)। श्यावाश्वस्यार्पम् । भाभि प्लविके प्रथमेऽहनि विनियोगः, शिक्यपाशप्रतिमोके च यजमान- स्याग्नी। 'विश्वानि "सर्वाणि" 'रूपाणि' रूपवत्स्वर्थेषु 'प्रति- मुञ्चते' आयध्नाति । तमोऽपम्नन् रूपाण्याविः कुर्वन् । 'कविः' “क्रान्तदर्शनः" अथवा "कयतेः" धातोः गत्यर्थस्य कविः, कयति गच्छत्यसो नित्यम् । किञ्च कवित्वादेव 'प्रासाचीत्' “प्रसु. पति" जनयति। अभ्यनुजानाति च 'भद्रं द्विपदे चतुष्पदे' “द्विपाद्भ्यश्च” मनुष्यादिभ्यः “चतुष्पाभ्यश्च" गधादिभ्यः, यद्यत्तयां भद्रं कल्याणं तत्तत्प्रसुवति। किञ्च । 'घि नाकम् अख्यत्' विख्यापयति नाकं द्याञ्च विदर्शयति, तदा हि, तस्यां विकीर्णरश्मयो भवन्ति । किञ्च 'अनुप्रयाणम् , उपसः चिरा. जति' उपसः प्रयाणमनु विराजति प्रकाशते। सोऽस्माकं नामेदं करोत्वित्याशिषा स्तुतिनिराकारा॥ “वि नाकमख्यत्" इति सवितु. कालोपलक्षणकं मन्त्र- लिङ्गम्, तत्पशुगुणसामान्येन समर्थयन्नाह । “अधोरामः सावित्र इति पशुसमानाये विज्ञायते । “कस्माद्गणसामा. च्यात्" ? इति - "अधस्तात्तद्व लायान्तमो भवति” उपरिष्टाच ज्योतिः। शुरु तदा दिवि भवति, कीर्णरश्मित्वात्तस्याः, अधस्तात्तु भूम्यां तदा तमो भवति। कालदेवतागुण सामान्यात् पशुरपि तथारूप एच भवति सावित्रः॥ एतस्मात्

·1
* निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम्
आह,--"अघोरामः” इति किमुक्तं भवति ? उच्यते,-
"अधस्तात् कृष्णः" इति यदुक्तं स्यात् तदुक्तं भवत्यधोराम इति ॥
आह,-"कृष्णः कस्मात् सामान्यात्" राम इत्युच्यते ?
Zणु, विज्ञायते हि “अग्निञ्चित्वा" प्रथमं वित्वा "न: रामा
मुपेयात्" इति। "रामा" -इति शूद्रोच्यते, सा हि "रम:,
णाय" एव "उपयते"--"न धर्माय” रमणार्थमेव सा। कृष्ण
जातीया -इत्येकार्थी शब्दावधुना उत्सृज्य रामां स्त्रियं प्रवीणा;
दिशब्दवत् पशावयं रामशब्दो वृतः कृष्णसामान्यमात्रेण ॥
“रुकवाकु. सावित्र इति पशुसमानाये विज्ञायते" सः
“कस्मात् सामान्यात्" ? इति, उच्यते,-"कालानुवादं परीत्य"
सवितुः कालमसी घक्तोति एवं परीत्य परिजाय समानाये तस्य
सावित्रत्व कृकाकुशब्दमधुना निर्वक्ति। कृकवाकोः पूर्व
शब्दानुकरणम् ऋकवाकुशब्दस्य पूर्वपदं शब्दानुकरण कृका-
इत्येवमसी शब्दकरोति, “वचेरुत्तरम्” पाकुरित्येतत्, कृका-
इत्येवं धक्तीति रुकवाकुः ॥
"भग." वक्तव्यः। स पुनरेपः “व्याल्यात." स्त्रीमगेन
शब्दव्युत्पत्तित । “तस्य कालः प्रागुत्सर्पणात्" तस्मात्सावि-
वात्कालात् परत एतदुत्तमं ज्योतिर्भगाख्यं भवति ।
"तस्य एपा भवति"-॥ २ (१३)।
प्रातर्जितं भगमन हुवेम वयं पुत्रमदितयों विधा ।
आधश्चिय' मन्यमानस्तुरश्चिद्राजा चिद्य भगं भक्षी-
4

·१२२० २पा० ३ख] देवतं काण्डम् * त्याह ॥ प्रातर्जितं भगमुग्रं हवयेम वयं पुत्रमदितयों विधा- रयिता सर्वस्याघ्रश्चियं मन्यमान आळ्यालुर्दरिद्रस्तुरश्चि- 'त्र इति यमनाम तरतेर्वा त्वरते; त्वरया तूर्णगतिर्यमो राजा चिद्य भगं भक्षीत्याहान्धो भग इत्याहुरन तसृप्तो न. :: दृश्यते प्राशिवमस्याक्षिणी निर्जघानेति च ब्राह्मणं जनं भगो गच्छतीति वा विज्ञायते जन गच्छत्यादित्य उदयेन सूर्यः सत्तो सुबतेर्वा स्वीय॑तेर्वा तस्यैषा भवति ॥३(१४)। "प्रातजित भगम्” इति (ऋ० सं० ५, ४, ८, २)। पसि. प्ठस्यार्पम् । प्रातः प्रातस्तमांसि यो जयति, स भवति प्रातर्जित्, तम् 'प्रातर्जितं' 'भग' सूर्यम्, 'उग्रम्' उद्गूर्णम् अभ्युद्यतमुदयाय 'हुवेम' आयामहे 'वयम्'। 'पुत्रमदितः, यः "विधा "विधा. रयिता" “सर्वस्य" जगतः स्वेनानुग्रहेण । किञ्च माध्रश्चिय मन्यमानः' “मायालुः" माढयानां स्पृहयिता “दरिदः" स यं मन्यमानः माकोड्झनहन्यहनि पूजयन्नास्ते, अपि नामोदियात् भगस्ततो पानार्थ पर्यटेयमिति ॥ 'तुरचित्' तुरोऽपि “यमः तूर्णगति." सर्वान प्राणिन भाभिमुख्येनोपसंहाराय तूर्णगतिस्त्यः रितगतिः यं मन्यमान आस्ते प्रेताधिपातिः, तदुदयाद्धि फालाति. क्रमेणासायुपसंहरति प्राणिनः। 'राजा चित्' राजापि चार्थिनां कार्यचिकीर्पयो 'यं मर्ग मक्षि' तम् उदयं मजति इत्येय माह। तं घयं भगमायामहे ॥

·आहा-
* निरुतम् *
उत्तरपट्कम्
- अन्धः भगः इत्याहुः तस्य कोऽर्थः? इति, उच्यते
-स हि सूर्य्यभावम् , “अनुत्सृप्तो न दृश्यते” नास्मिन् द्रष्णां
ध्यानं दर्शनमस्तोत्यन्धः। न पुनरसायेव न पश्यति,-"प्राशि-
त्रमस्याक्षिणो निर्जघानेति च"-इति । ऐतिहासिकपक्षाभि-
प्रायोऽयमर्थादः प्राशिवभागस्यानन्योक्षणस्तुत्यर्थम् । । “जनं
भगो गच्छनीति” । तदेतत् प्रसिद्धमेय, यदा तदा तदात्मना
जनमादित्यो गच्छति ॥
“सूर्य".--इति वक्तव्यम्। स पुनरयं भगकालात्सृतः
सूर्यो भवति । “सतैः वा” सूर्य । “सुचते;" प्रसवार्थस्य,
स एव हि इदं सर्व प्रसुवति जनयतीत्यर्थ । “स्वीयते"
सुपूर्वस्य पा ईरयते; गत्यर्थस्य, घायुना ह्यय सुष्ठु ईटर्यते प्रेर्यत
इत्यर्थ ॥
“तस्य एपा भवति” प्राधान्यस्तुति
उद त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विनाय
सूर्यम् ।। उद्वहन्ति तं जातवेदसं रश्मयः केतवः सर्वेषा
भूतानां दर्शनाय सूर्यमिति कमन्यमादित्यादेवमवक्ष्यत्
तस्यपापरा भवति ॥ ४ (१५)॥
“उदुत्यं जातवेदसम्” इति (ऋ० स०१, ४, ७, १। २०
घा० स०७, ४१ । सा० सं० छ० आ० १,१,३३, १०)। प्रस्क
वस्यार्पम्। आश्विने विनियोग। यं उद्वहन्ति' उदयमुपन.
-

·. १२१० २पा० ५००] * दैवतं कापडम् * यन्ति 'जातवेदसम्' इति 'सूर्य' 'केतवः' “रश्मयः” अश्वा घा यमुद्रहन्ति, “सर्वेषां भूतानां" 'दृशे' “दर्शनाय” सूर्यम्, तं घय. मभिप्रेतार्थसिद्धयेऽभिष्टुमः ॥ "तस्य एपा अपरा भवति" सा पुनः किमर्थम् ? जात- येदसं सूर्यमिति श्रवणात् सन्देहः,--किमियं जातवेदस्युत सौरीति ? परा त्वसंशयमेव सौरीति परां निजगाद ॥ ४ (१५)॥ चित्रं देवानामुदादनीकं चक्षुर्मिग्रस्य वरुणस्याग्नेः आपा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थु- पश्च ।। चायनीयं देवानामुदगमदनीकं ख्यान मित्रस्य अरुणस्याग्नेश्चापूपुरद् द्यावापृथिन्यो ।चान्तरिक्षञ्च मह. वेन तेन सर्म्य आत्मा जङ्गमस्य च स्थावरस्य चाथ यद्रश्मिपोपे पुष्यति तद् पूा भवति तस्यैषा भवति ॥ ५ (१६)॥ "चिनं देवानाम्" इति (ऋ० सं०१,८,७,१। य० घा० सं ७, ४२)। पुत्सस्यार्पम्। आश्विने विनियोगः । 'चित्रं “चायनीय" पूजनीयम्। किं पुनस्तत् ! 'देवानां' रश्मीनां यदे- तत् 'उद्गात् 'अनोक' समूहः । किमस्य ! 'चक्षुमित्रस्य वरुण. स्याग्नेः' एतस्मिन् मित्रस्य धरुणस्य मानेच चक्षुः "ख्यानम् इत्यर्थः य एषः सूर्यः 'आत्मा' “जङ्गमस्य च स्थावरस्य च सर्वभूतानुप्रवेशी 'आमा' “आपूपुरत् आपूरपति “चाया.

·* निरुतम् . [उचरपट्कम् पृधियों" च "अन्तरिक्षञ्च महत्त्वेन सूर्या आत्मा। एतसिन मित्रवरुणाग्न्यादीनां देवतानां ख्यानमनेन सूर्य्यात्मना, य एतान् मित्रप्रभृतीन् पश्यति, स साधु पश्यतीत्यभिप्रायः। विज्ञायते हि रहस्यं ब्राह्मणे-“यएष सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति एतदिहैवोपेक्ष्यम्" --इति ॥ भेदपक्षे तु मित्रप्रभृतीनां एतच्चक्षुरिति याशिकपक्षे चक्षुपा ते पश्यन्तीति। तत्रापि विज्ञायते हि-"एप वै विश्वेषां देवानां चक्षुः" इति॥ "अ" "यत्" यदा “रश्मिपोषम् आपूर्णस्तेजसा रश्मीन सूर्यः "पुष्यति" विमति, "तत्” तदेव “पूषा भवति” । "तस्य एपो भवति"-॥५(१६)॥ शुक्रन्तै अन्यद्यजतन्ते अन्यद्विप रूपे अहनी द्यौरि- वासि । विना हि माया अवसि स्वधायो भद्रा ते पूप- निह रातिरस्तु ॥ शुक्रन्ते अन्यलोहितन्ते अन्यद्यजतन्ते अन्यज्ञियन्ते अन्यद्विषमरूपे ते अहनी कर्मावि चासि सर्वाणि प्रज्ञानान्यवस्यन्नयन् भाजनवती ते पून्निह दत्ति- रस्तु तस्यैपापरा भवति ॥ ६ (१७) ॥ “शुक्रन्तै अन्यत्”-इति (घर० सं० ४, ८ २४, १ । सं० छ आ० १, २, ३, ३)। भरद्वाजस्यार्पम् । चातुर्मास्ये! विनियोगः, पौष्णे हविपि। हे 'पूषन् !' 'शुक्रम्' 'अन्यत्' 'ते J - सा ·. तस्य २२१०२पा० ख०] दैवतं काण्डम् * तव रूपं यल्लोहितम् , अन्यत्तय रूपं शुल्केन व्यपदेशात्सामर्थ्याल्लो. हितादि । 'यजतं “यजिय" यज्ञाहम्, अन्यत् भयशियमयज्ञाह। मन्यत् । भगांशरूपेण हि नायमिज्यते, विज्ञायते हि-"तस्मादेवी भगांशी यज्ञन यजन्ते"-इति। किञ्च 'विपुरूपे' भवतः, एते शुकणे रूपे 'महनी' अहोरात्रे, कर्मणा-उदयेन शुद्धमहः करोपि, अस्तमयेन कृष्णम्। 'धोरियासि' यथा धोरावृत्य सर्व घर्तते, एवं त्वमपि। फिञ्च "विश्वाः हि मायाः सर्वाः प्रमाः प्रशावतां त्यम् 'अवसि' पालयितृत्वात्पालयसि। उधन् अनु. अनुगृह्णासि हे "स्वधावः” “अनिवन्” ! पूषन् ! यन्त्यामेघमादि- गुणयुक्तमद्राक्ष्म, तय 'भद्रा भन्दनीया स्तुत्या 'रातिः' दानम् 'इह' अस्मिन् कर्मणि अलान, प्रति 'अस्तु'।- इत्येतदाशास्महे ॥ "तस्य एपा अपरा भवति". । सा पुनः किमर्थम् ? इति,- पथिरक्षितृत्वे पूष्णोऽधिकारः, तत्परिप्रख्यापनार्थम् । अथवा “इयं ये पूग" - इति विज्ञायते, तद्व्युदासार्थम् ॥ ६ (१७) । पथपथः परिपति वचस्या कामे न कृतो अग्यान- डर्कम् । स नो रामछुरुषचन्द्राग्रा धिपधियं सीपघाति अपूपा ॥ पथस्पयोऽधिपति वचनेन कामेन कृतोऽम्या- नडम्पापन्नोऽर्कमिति वा स नो ददातु चायनीया प्राणि धनानि कर्म कर्म च नः प्रसाधयतु पूपेत्यय यद्वि- ·११२० निरुक्तम्छ [उत्तरपट्कम् पितो भवति तद्विष्णुर्भवति विष्णुर्विशतेवा Wश्नोतेर्वा तस्यैपा भवति ॥ ७ (१८)॥ "पथस्पथः परिपतिम्" इति (१० स० ७, १, ८, ८॥ य० घा० सं० ३४, ४२)। ऋजिश्वन आर्पम् । पोणे हविपि पञ्चमेऽहनि व्यूढे विनियोग । 'पथस्पथ.' सर्वमार्गाणा- मित्यर्थः । किम् ? इति–'परिपतिम्' "अधिपति" 'वचस्या' “घचनेन” स्तुत्या 'कामेन' स्वेन, पूषण कामेनैव प्रत्यभिमुखीरत्य 'अर्कम्' अहम् 'अभ्यानट् स्तुत्या कामप्राप्त्यर्थमभिव्याप्नोति । सोऽभिव्याप्तः सन् नोऽस्मभ्यं 'रासत्' “ददातु”। किम् ? 'शुरुधश्चन्द्राग्रा.' शुचं संरुन्धन्ति यानि धनानि, “चायनीयामाणि" अमिपूजितागमानि धर्य आगमो येषाम् । किञ्च तैर्धनैर्धर्मलुब्धः 'घियं धिय सीपधाति' साधयति 'प्रपूपा' “कर्म कर्म" अस्माकं इटिपशुप्लोमादिलक्षण प्रसाधयतु पूषा, यागायाविनेनोपनामयतु इत्यर्थः।। “अथ” “यत्” यदा “विपिः” व्याप्तोऽयमेव सूर्यो रश्मिभि' "भवति” “तत्” “तदा" विष्णुर्भवति। "विशतेर्वा" यदाविष्ट प्रविष्टः, सर्वतो रश्मिनिर्भवति तदा विष्णुर्भवति । "व्यश्नोते;" विपूर्वस्य चामोते, रश्मिभिरतिशयेनायं व्याप्तो भवति, व्यानोति धा रश्मिभिरयं सर्वम्, तदा विष्णुरादित्यो यदा भवति । "तस्य एपा भवति-॥ ७ (१८)।

·। १२० २पा० ८ख] * देवतं काण्डम् * ११२१ इदं विष्णुर्विचक्रमे श्रेया निदधे पदम् । समूयह- मस्य पांसुरे ॥ यदिदं किश्च तद्विक्रमते विष्णु विधा निधत्ते पदं त्रेधाभावाय पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवीति शाफ- पूणिः समारोहणे विष्णुपदे गयशिरसीत्यौर्णवाभः समू- हमस्य पाँसुरे प्यायनेऽन्तरिक्षे पदं न दृश्यतेऽपि चोपमार्थ स्यात् समूव्हमस्य पांसुल इव पदं न दृश्यत इति पांसवः पादः सूयन्त इति वा पन्नाः शेरत इति या पिंशनीया भवन्तीति वा ॥ ८ (१६)॥ इति निरुक्तौ द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १२, २॥ “इदं विष्णु" इति (ऋ० स. १, २, ४,२। सं. ५, १५, सा० स० उ० आ० ८,०, ५,२। अथ सं०७, २६, ४)। मेधातिथेरापम् । प्रायश्चित्ते आज्यासादने च विनि. योग । यदिद किञ्चिद्विभागेनावस्थित तद्विक्रमते विष्णुरा- दित्य । कथमिति ? यत आह-त्रेधा निदधे पदम्' "निघत्ते पदम्" निधानं पदै । क? तत्र तावत्-“पृथिव्यामन्तरिक्ष दिवीति शाकपूणि "। पार्थिवोऽग्निर्भूत्वा पृथिव्या यत्किञ्चिदस्ति aद्विकमते, तदधितिष्ठति, अन्तरिक्षे विद्युदात्मना, दिवि सूर्यात्मना, । मू प्रेधा भुवे कम्” - इति (३० स० ,४, ११, ५)1 “समारोहणे" उदयगिरायुद्यन् पदमेक निधत्ते, "विष्णुपदे" मध्यन्दिनेऽन्तरिक्ष, या० घा० । यदुक्तम्-"त अकृण्वन्

·१९२२
* निरुकम् , [उत्तरपट्कम्
*गयशिरसि, अस्तगिरी।- इत्योर्णयाम." आवार्यों मन्यते
एवम् । “समूहमस्य पासुरे" 1 असिन् "प्यायने" एतस्मिन्
"अन्तरिक्षे" सर्वभूतवृद्धिहती यन्मध्यन्दिनं “पदम्" विद्युदाख्यम्,
तत् 'समूव्हम् अन्तर्हितं "न" नित्यं “दृश्यते"। तदुक्तम्-
"स्वप्नमेतन्मध्यमं ज्योतिरनित्यदर्शनम्' इति । "अपि घोपमार्थ
स्यात्,-समून्य ह मिय पांसुले पद न दृश्यत इति" यथा पासुले
प्रदेशे पदं न्यस्तमुत्क्षेपणसमनन्तरमेव पांसुमिराकीर्णत्वात् न
दृश्यते, एवमस्य मध्यम विद्यदात्मक पदमाविष्कृतिप्तमकालमेव
व्यवधीयते, नावतिष्ठत इत्यर्थः।
"पांसुरे" -इति रो मत्वर्थः । अथ “पासच.” कस्मात् १
ते हि “पादै स्यन्ते” जन्यन्त इत्यथ', अधया "पनाः शेरत इति"
अथवा "पिशनीया." ध्वसनीयश. ध्वंसनाः ते "भवन्ति" तदा-
कीर्णस्य दुईशीकत्वात् ॥ ८(१४)॥
इति ज्वर्यायां निरक्तवृत्ती सप्तदशस्य (द्वादशस्य)
अभ्यायस्य द्वितीय. पादः ॥ १२॥

·तृतीयः पादः। विश्वानरो व्याख्यातस्तस्यैप निपातो भवत्यैन्द्र या मृचि ॥ १ (२०)॥ "विश्वानर." पक्तयः। स पुनरेष: "व्याख्यातः" अविधा- नव्युत्पत्तितः,-"प्रत्युतः सर्याणि भूतानि”–इति, इह तु निय. मतो द्यु स्थानः॥ “तस्यैप निपातो भवन्त्येन्द्रयाचि"-॥ १ (२०) । विज्ञानरस्य वसतिमनानतस्य शवसः। एवैश्च चर्षणीनामृती हुवे स्थानाम् ॥ विश्वानरस्यादित्यस्याना- नतस्य शरमो महतो चलस्यैश्च कामैग्यनरवन; चर्प- णीनां मनुष्याणामृत्या च पथा रथानामिन्द्रमस्मिन् यज्ञ हृययामि वरुणो व्याख्यातस्तस्यैषा भवति ॥ २.(२१) ॥ "विश्वानरस्य पस्पतिम्" - इति (ऋ० सं० ६, ५, १, ४। सा० सं०७० भा०४, २, ३, ५)। 'आ त्वा रथं ययोतये"- इत्येतस्मिन्नेन्द्रे सूके प्रियमेधेन दृऐ निष्करल्ये विनियोगः। 'विश्वानरस्य' “आदित्यस्य" "अनानतम्य" शघसः' अनानतः ज्योतिलस्य अनभिभूनप्रकाशल्यान्य ज्योतिर्मि. यलपति पाता ·. ११२४ * निरुक्तम् * [उत्तरषट्कम् रक्षितारमिन्द्रम् अस्मिन् यज्ञ 'व' युप्माकमर्थसिद्धये आयाम !! केन ? इति-"एवैश्च" “कामेरयनै.” 'चर्पणीनां' "मनुष्याणाम् "अपने.” गमनः त प्रति निमित्तभूतै । 'ऊती' “ऊत्या ।" “पया" येन मार्गेन म्हणा रश्मय इमं लोकमागडन्ति, तेन पथा भवतामहमिन्दमाहयामि ॥ "विश्वानरस्य वस्पतिम्” इति पतिशब्देनेन्द्रवाचिना व्यप- देशात् षष्ठ्यन्तस्य विश्वानरशब्दस्य द्य स्थानवाचित्ये सामर्थ्य मुपपद्यते ॥ “घरुण" "व्याख्यात" निर्वचनात् , इहत्वादित्यः॥ “तस्य एषा भवति"--॥२(२१)। येना पावक चक्षसा भरण्यन्तं जनां अनु। त्वं वरुण पश्यसि ॥ भुरण्युरिति क्षिप्रनाम भुरण्युः शकुनि - रिमध्यानं नयति वर्गस्य लोकस्यापि चोढा तत्सम्पाती । भुरण्युरनेन पावकख्यानेन । भुरण्यन्तं जनां अनु । त्वं वरुण पश्यसि । तत् वयं स्तुम इति वाक्यशेपोऽपि वोत्तरस्याम् ॥ ३ (२२) ॥ “येना पायक चक्षसा”-इति (ऋ० स० १, ४, ७, ५! सा० सं० आर० मा० ५ द. ११)। प्रस्कण्वस्यता सर्वा आर्षम् । आश्विने विनियोग । “भुरण्युरिति क्षिप्रनाम” । 'भुरण्युः क्षिप्रगामी "शकुनि” । स पुनरयमेव योऽधियज्ञ ॥ । 1 ·१२० ३पा० ४ख०] * देवतं काण्डम् 9 ११२५ अग्निश्चीयते स सुपर्णः । विज्ञायते हि-"स्वर्गाय चै लोकाया- ग्निश्चीयते” इति । तत्सम्पाती" तेन युक्तोऽग्निचिदुपाता- पूर्वसम्भारः। स्वर्ग लोकं प्रति तदेव शीघ्र यः पतति, गन्तु- मिच्छति, स भुरण्यति। हे भगवन् । 'वरण'! 'पावक' पाच- यित ! 'येन' "ल्यानेन" दर्शनेन अनुग्राहकेण 'त्व' पुण्याती 'जनाननु भुरण्यन्त' पूर्वपा पुण्यश्ता मोर्गेण देवयानेन क्षिप्रं गच्छन्तमनुपश्यसि। किं तस्य दर्शनस्येति अपरिसमाप्त वाक्य- मिति यवृत्तमपेक्ष्य तवृत्तमभ्याजहार । “तसे” दर्शनमनु- प्राहक “चयं स्तुम"इति घास्यशेष ॥ "अपि चोत्तरस्याम्" । अपि चैध यथोक्तमपि चैवमन्यथा स्यात् । कथमिति १ यथोत्तरा ऋक्, तयापि सहकवाक्यतो- पेक्ष्या। कथम् ? इति, यत पुन' पठति-॥३(२२)। येना पापक चक्षसा भुरण्यन्तं जना अनु। सं वरुण पश्यसि ॥ विद्यापि रजस्पृथ्वहा मिमानो अक्त भिः । पश्यञ्जन्मानि सूर्य । व्यपि द्यां रजश्च पृथु महान्तलोक- महानि च मिमानो अक्त भी रात्रिभिः सह पश्यञ्जन्मानि जातानि सूर्यापि या पूर्वस्याम् ॥ ४ (२३) ।। "येना पाय-इति। 'येन' हे 'पाप' ! 'यरुण'! 'चक्षता' *ण्यानेन” 'जनान् अनु मुरण्यन्तं पश्यसि'-तेनय रयानेन तयैष ख्याता प्रमया युक्तमत्त्व 'पिद्यामेवि विपिधमेरि.

·[उत्तरपट्कम् - ' निरुक्तम् , अतिशयेन घा एपि। किमेपि? द्युलोकम् । 'रजः' "a" 'पृथु' "महान्तं लोकम्” अन्तरिक्षम् । किं कुर्घाणः? 'अहो' “अहानि" च 'मिमानः' कुर्वन् 'अक्तुभिः' रात्रिभिः “सह" “पश्यन्" च 'जन्मानि' “जातानि" सर्वभूतान्यनुग्राहकत्वेन 'सूर्या ॥ अपि घोचरस्यामेकवाक्यता स्यात्, "अपि” तर्हि "पूर्यस्याम्" अप्युपेक्ष्या। कथम् ? इति, यतः पठति-॥ ४ (२३) ॥ येना पाचक चक्षसा भुरण्यन्तं जनां अनु। त्वं चरुण पश्पसि । प्रत्यङ्देशानां विशः प्रत्यड्छुदेपि मानु- पान् प्रत्यड्निशं सदृशे ॥ प्रत्यडिदं सर्वमुदेपि प्रत्यङ्- डिंदं सर्वमिदामभिविपश्यसीत्यपि चैतस्यामेव ॥५ (२४) । “येना पावक-इति । हे 'वरुण !' 'पापक !' 'येन' "ख्यानेन” ययैवानुग्रहयुझ्या 'जतान् अनु भुरण्यन्तं पश्यसि'- तयैव ख्यात्या प्रज्ञया युक्त 'प्रत्यङ् देवानां' या विशस्ताः कृत्या पुरस्तात्तासाम् 'उदेपि' 'मानुपान्' चैवमेव प्रत्यङ् मृत्वा तेपा. मपि पुरस्तादेव उदेषि। कि यहुना हे 'स्व' आदित्य ! 'प्रत्यङ *इदं सर्वम्" आत्मन. कृत्वा पुरस्तादुद्यन् “सर्वमभिवि- पश्यसि ॥ न चेन् पूर्वस्यामुत्तरस्यां पा एकवाक्यता स्यात् “अपि" तहि एतस्यामेव"-||५(२४)।

·- ११. ३१० स०] * देवतं काण्डम् - २१२७ येना पालक चक्षसा भुरण्यन्तं जना अनु । त्वं वरुण पश्यसि ॥ तेन नो जनानभिविपश्यसि केशी केशा रश्मय- म्तस्तद्वान् भवति काशनाद्वा प्रकाशनाद्वा तस्यपा भवति ॥ ६ (२५) ॥ कमिति ! यतः पुनः पठति ।- "येना पावक -इति । "पायफ" पण! येन ख्यानेन ययैवानुग्राहकप्रया जनाननु भुरपयन्तं पश्यसि त्वम्' पुण्यकारिणः, तेनेघ ख्यानेन तयेयानु- ग्रहकारकयुद्धया अस्माकं जनानमिविपश्यसि ।। को विशेषः प्रथमादध्यादारात् ? प्रथमे हि सत्ते पयं स्तुम इति स्तुत्या परिसमापितम्, इह पुनराशिषा। तेन नो जना. नभिविपश्यसि" स्तुत्याशिरो. सम्यन्धनित्यत्याद्वाययस्य । पर বান্ধাহাগা মানাযকাৰ মমিন। "केशी-ति पतयम् । अत्र “शा रश्मयः, म्तदाना- दित्यः" यो मध्यन्दिने भयति। "काशनाना प्रकारानादि. स्पर्थः। रश्मयोऽपि फेशाः, फाशनादेप ॥ "तम्य पा मपति"-६ (२५)। केश्य ग्नि केशी विष केशी पिमर्ति रोदसी । केगी विनं सदी केशोदं ज्योतिरुच्यते ॥ कम्यग्नि च विपञ्च मिमित्वदनाम पिगातेविपि स्नातेः शुद्य- कम्प रिर्पस्य या मनवेधाराधिन्यौ च धारयवि

·-
सचते"
२१२८
* निरुतम् * [उत्तरपट्कम्
केशीदं पूर्वमिदमभिविपश्यति केशीदं ज्योतिरुच्यत
इत्यादित्यमाहाथाप्येते इतरं ज्योतिपी केशिनी उच्यते
धूमेनाग्नी रजसा च मध्यमस्तयोरेपा भवति ॥ ७ (२६) ॥
"केश्य १ निम्" इति (ऋ० स० ८, ७, २४, १)। जूते-
रापम् । 'केश्यग्नि वित्ति' चर्पणोदकेनीपधीरभिनिष्पादयन्ना
हुतिद्वारेण 'केशी विष विभति। "विपमुदकम्" "विष्णातेर्थि-
पूर्वस्य स्नाते शुद्धयर्थस्य, विपूर्वस्य था
सर्वत्र ह्यतिश येनयत्सक्तमिति, तदपि केशी विभर्ति ।
'रोदसी' अपि च वेश्येच बिभर्ति तनिवासीनि भूतानि
अनुगृह्णाति। अपि चाय स्वरादित्य 'केशी विश्वमिदम्'
“सर्वमिदम् अभिविपश्यति” यथाभिद्रष्टव्यम् । कोऽय
फेशोति ? यत आह दर्शयन्ने वादित्यम्-"केशीद ज्योति
रुच्यते"-इति ॥
अत पर विचार ।- अथाप्येते इतरे ज्योतिपो" प्रथम
माध्यमिधे “केशिनी उच्यते"।
तर तावत् “धूमेनाग्नि"
केशी, स हि तस्य प्रकाशनाय निरूदस्यापि भवति ।
"रजसा च म यम" असावप्यमूर्तत्वात् अप्रकाश सन्
रजसोद्धतेन प्रकाशते-असी पायुरागच्छतीति, उदके न व
चद्युत ॥
"तेपा" प्रयाणामपि केशिनाम् "एपा" साधारण्येन प्रधान
स्तुति "भवति"-10 (२३) ।

·२२० ३पा० ख०] * दैवतं काण्डम् *
११२६
अयः केशिन ऋतथा विचक्षते संवत्सरे वपत एक
एपाम् ।
विश्वमेको अभि चष्टे शची भिर्धाजिरेकस्य
ददृशे न रूपम् ॥ त्रयः केशिन ऋतुथा विचक्षते काले
कालेऽभिविपश्यन्ति संवत्सरे वपत एक एपामित्यग्निः
'पृथिवी दहति सर्वमेकोऽभिविपश्यति कर्मभिरादित्यो
गतिरकस्य दृश्यते न रूपं मध्यमस्याथ यद्रश्मिभिरभिप्रका
म्पयन्नेति तद् वृषाकपिर्भवति घृपाकम्पनस्तस्यैपा भवति
।।८ (२७)॥
"जय केशिन" इति (मृ. सं० २, ३, २२, ४, अप० सं०
६, २६, ६)। दीर्घतमस मार्षम्। महायते पैश्वदेवे शस्यते ।
य एते 'श्रय' 'केशिन' अग्निवायुसूर्याः 'ऋतुधा' फालेकाले
'विचक्षते' यथाकालम् “अमिविपश्यन्ति" स्वकर्माधिकारयुक्तना-
नुग्रहण लोकमनुगृहणन्ति, 'पपाम्' 'एक' पृथिवीस्थानः “अनिः"
'सपत्सरे' "पृथियों" "यपते" "ददति" इत्यर्थः । तथा दिसा
फर्मण्यो सम्पयते । 'विश्यमेको अमि चष्टे" स्याधिकारयुक्त
"फर्मभि." "अभिविपश्यति" अनुगृह्णाति "आदित्यः" । "भाजि.
रेकस्य दहशे"। "गतिरेकस्य" रजसोतेन पार्थिवेन उदयेन
घा "दृश्यते" 'न रूपम्'"मध्यमस्य"n
"अय यश्मिभिरभिप्रफम्पयन्ने ति" ! 'मय' 'यत्' यदा
आदित्यः 'रश्मिमि' उपसंहनेकपसम्पन्नभूतानि 'अमिप्रफम्पयन्
।

·निरुकम् । [उत्तरषट्कम् एति' "तत् तदा "वृपाकपिर्भवति" घर्पिता वावश्यायानां कम्प नश्च भूतानाम् , सो हि भगवत्यदृश्ये तद्भयात् कम्पते ।। "तस्य एपा भवति '-८ (२७) ॥ पुनरहि वृपाकपे सुविता कल्ल्यावहै। य एप स्वप्न नंशनोऽस्तमेपि पथा पुनर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ।। पुनरेहि वृषाकपे सुप्रसूतानि वः कर्माणि कल्पयावहै य एप स्वप्ननंशनः स्वप्नान्नाशयत्यादित्य उदयेन सोऽस्त मेपि पथा पुनः सर्वस्मोद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् बम आदित्यं यमो व्याख्यातस्तस्यैपा भाति ॥ ६ (२८) । "पुनरेहि वृपाकपे"-इति (ऋ० सं० ८,४, ४, ६) । वृपाक- पेरापम्। पृष्ठ्यस्य पष्ठेऽहनि ब्राह्मणाच्छसिनः शरने विनि. युक्ता। हे 'पाक' भगवन् ! 'यः एषः त्य 'स्वप्ननंशन.' स्वप्ननाशनः "स्वप्नान्” "उदयेन" "नाशयसि" "सोऽस्तमेपि पथा पुनः"। यश्च त्वं 'विश्वस्मात्' "सर्वस्मात्" जगत. 'इन्द्रः' ईश्वरः 'उत्तर.' उद्धततरः, स त्वं 'पुन.' 'एहि' आयाहि, उदय प्राप्नुहि । तत आधा 'सुचिता' “सुप्रसूतानि सुप्रवृत्तानि शोम- नमर्थमुद्दिश्य जगतोऽनुग्रहमेतानि शोमनानि "कर्माणि" प्रवृत्तानि 'फल्पयावहै' सगुणानि पुर्व, त्यमुदयेनाहमनुष्ठानेनेति ।। *यमः पतयः, स पुनः “व्याख्यात." निवनतः, ६ त्यादित्योऽभिधेयः॥ "तस्य एषा भवति"-1 (२८) ।

·- । १२अ• ३पा० १०ख०] ७ देवतं काण्डम् | यस्मिन् वृक्षे सुपलाशे देवैः सम्पियते यमः । अत्रा नो विश्पतिः पिता पुराणां अनु वेनति ॥ यस्मिन् वृक्ष सुपलाशे स्थाने वृतक्षये वापि वोपमार्थे स्याद् वृक्ष इव सुपलाश इति वृक्षो व्रश्चनात्पलाशं पलाशना वैः सङ्गच्छते यमो रश्मिभिरादित्यस्तत्र नः सर्वस्य पाता वा पालयिता वा पुराणाननुकामयेताज़एकपादजन एकः पाद एकेन पादेन पातीति वैकेन . पादेन 'पिरतीति चैकोऽस्य पाद इति वा । एक पाइन्नोखिदतीत्यपि निगमो भवति तस्यप निपातो भवति वैश्वदेव्यामृचि ॥ १० (२६) ।। "यस्मिन् वृक्षे सुपलाशे"-इति (ऋ० ८, ७, २३, १)। कुमारस्य यामायनस्यार्पम्। 'यस्मिन् वृक्ष' आदित्ये, स हि स्वगत्या कालम् अतिकामयन् सर्वभूतानामायूपि क्षपयति । “वृश्चतीति वृक्ष."। "वृतक्षये पा" पुण्यद्भिवते निवासे इत्यर्थः। 'सुपलाशे' सुष्टुपराशीर्णमले दीप्तिमति ''देवैः सह "रश्मिभिः” 'सम्पियते' “सङ्गच्छते” अस्तं गच्छन्नादित्यः । किमिति ? 'अत्र' 'ना' अस्मान्, पुण्येन कर्मणा विद्यया च तत्प्रापिकया गतात्मनः 'पुराणान्' इव तन्निवासिनः।। 'अनु' 'वेनति' 'वेनतु' कामयेत” कामयतु सम्प्रीणयस्वित्यर्थः ।। "वृक्षे इव सुपलाशे"-इति, ऐतिहासिकपक्षे स्वगृहमुपागता. तत्र

·११३२
* निरुक्तम् * उत्तरपट्कम्
नस्मान् सुपलाशवृक्षप्रख्यसुखनिवासे पितृराजो यम. 'पुराणान्'
इव तल्लोकनिवासिनः पितॄन् अनु कामयतु । अस्मिन् पक्षे देवैः
सम्पियत इति तदनुचारिणो गृह्यन्ते देवाइति ॥
*अज एकपात्" इति वक्तव्यम्। स पुनः अयमादित्यः
नित्यम्, “अजनः" गमनः “एकः" च “पादः" ब्रह्मणः, विज्ञायते
हि-अग्नि. पादो घायुः पाद आदित्यः पादो दिशः पादः" इति।
"एकेन पादेन पातीति पा"। • सर्पमिदं जगत् एकेनांशेनानुप्र.
विश्य पाति रक्षति स्थापकाले प्राणांत्मनाऽन्नं पवनजनश्चेत्यज
एकपात् । “एकेन पादेन पियतीति चा"। एकेनांशेनोदकं
सर्वस्माजगतः पियन्यजनधेत्यजएकपात् । अथ “चा" अजनो
गमनः, "एकोऽस्यपाद इति" अज एफपात्। जीवभूतोऽस्य
कृतम्ने जगति एक्तः पादोऽनुप्रविष्टः।
निगमोऽपि हि भवत्येवास्मिन्नर्थ-- एक पादं नोत्विदति
सलिलाद्धस उचरन् । म चेत्तमुद्धरेदङ्ग न मृत्यु मृत भवेत्” ।
एकमात्मनः पादमंश नोत्तिदति नोद्धरति इति आदित्यो हंसः
महतस्तमसो पाध्यंनो पाहन्ता । फुतः पुन!त्तिदति ? 'सलि.
लात्' सन्माने ब्रह्मणि लीनादेतम्माज्जगतः, 'उपरन्' अहन्यहनि
उद्यग्नित्यर्थः ‘स चेत्' 'त' जीवभूतमात्मन. पादमेतस्मात् जगतः
'उद्धरेत्' ततम्तदुद्धरणसमकालमेव 'भर' क्षिप्रं 'न मृत्यु मृतं
भनेत्'-सर्व मिदमव्यपदेश्यं सदेव स्यादित्यर्थः ।
"तस्य पर निपातो भयति' साधारण्येन “धेश्यदेया.
मृवि-1 १०(२६).

·- . १२०० ३पा० १९ख०] * देवतं काण्डम् * १९३३ पावीरवी तन्यतुरेकपादजो दिवो धर्चा सिन्धुरापः समुद्रियः। विश्वे देवामः शृणवन् वचांसि मे सरस्वती सह धीभिः पुरन्ध्या ॥ पविः शल्यो भवति यद्विपुनाति कायन्तद्वत्पवीरमायुधन्तद्वानिन्द्रः पवीरवान् । अतितस्थी पवीरवानित्यपि निगमो भवति । तद्दयता बाक् पावी- रखी पावीरवी च दिव्या वाक् तन्यतुस्तनित्री वाचो:- न्यस्या अजश्च कपादिवो धारयिता च सिन्धुश्चापश्च समुद्रियाः च सर्वे च देवा सरस्वती च सह पुरन्ध्या स्तुत्या प्रयुक्तानि धीभिः कर्मभिर्युक्तानि शृण्वन्तु वच- नानीमानीनि पृथिवी व्याख्याता तस्या एप निपातो भवत्यैन्द्राग्नयामृचि ॥ ११ (३०) । "पाधीरवी तन्यतु."-इति (० स० ८, २, ११, ३)। चमु- कर्णस्यार्पम् । वैश्वदेये शस्त्रे विनियोग'। “पवि शल्यो भवति" । कस्मात् ? “यद्" "चिपुनाति” विदारयति “कायम्" तेन शाल्येन "तद्वत् पधीरमायुधम्"। रोमत्यर्थे । तेन शल्य- चता आयुधेन "तद्वानिन्द्रः पवीरवान्" । यथा चैतदेवं तथैप निगम ।- अतितस्थो पी रवान्”- इति। "यो जनान् महिषां इवातितस्थौ पवी रवान् । उताप- चीरवान् युधा ॥ --इति (ऋ० सं०८, १, २४, ३)। विप्रवन्धो. । - ·११३४ * निरुतम् * [उत्तरपटकम् रापम् । 'यः' इन्द्रः 'महिपान्' अतिमहतोऽप्यसुरजनान 'युधा' युद्धेन 'अति' अतीत्य 'तस्थो' 'तिष्टति' 'पवीरवान्' आयुधवान् । अपि च 'अपवीरवान्' अनायुध इत्यर्थः। सायुधो निरायुधश्च नित्यमसुरजनान् महतोऽपि अतितिष्ठति यः, स इदं नामास्माकं करोत्विति॥ “तद्दे घता वाक् पावीरवी" स इन्द्रो यस्या माध्यमिकाया घाचो देवता, सैन्द्री पार पावीरची, 'तन्यतुः' "तनित्री" तनयित्री "चाचोऽन्यस्या." । तदुक्तम्-"तां विश्वरूपाः पशवो चदन्ति" । सा च "दिव्या घा” “अजश्चैकपात् दियो धारयिता"। एतदक धु स्थानत्वम् अजस्यैकपदः। “सिन्धुश्च” नदः, "आपञ्च" समुद्रिया., 'विश्वे च देवाः' “सर्वच देवाः णयन्' "शृण्वन्तु" "इमानि वचनानि” स्तुतिलक्षणानि । किं पचनान्येव ? कि तर्हि ? 'सह धीमि.” “कर्मभिः" दचिर्दानयुक्तः सहितानि । 'सरस्वती' “च" शृणोतु 'पुरन्ध्या' “सह” बहुधात्र्या, माध्य. मिकया घाया। इत्येतदाशामहे ।। निर्वचनस्यास्या मृच्युत्तरे पादे सम्यक् पाठोऽन्वेप्यः ।। “पृथिवी" “य्यारयाता"। "तस्या पप निपातो भवति" दिव' पृथिया: “ऐन्द्राग्न्यामृचि"-न स्तुत्यत्वेन, किं हि ! नघण्टुफेन फेयलम् ॥ ११ (३०) । यदिन्द्राग्नी परमस्यां पृथिव्यां मध्यमस्यामवमस्या- मुतस्थः । अतः परि वृपणापा हि यातमथा सोमस्य ·१२.० ३पा० १३ख०] * देवतं काण्डम् * ११३५ पिबतं सुतस्य ॥ इति सा निगदव्याख्याता समुद्रो । व्याख्यातस्तस्यैप नियातो भवति पायमान्यामृचि ॥१२ (३१)। “यदिन्द्राग्नी परमस्याम्” इति (प्र० सं० १, ७, २७, ३)। कुत्सस्यार्पम् । हे 'इन्द्राग्नी !' 'वृषणों' 'यद्' यदि युवां 'परमस्यां पृथिव्यां' द्य लक्षणायाम, यदि 'मध्यमस्यां मध्यमाया- मन्तरिक्षे, यदि 'अवमस्याम्' अस्यामेव भूम्याम् , 'उतस्थः' तथापि 'परि आयातम्' अस्मान् प्रति पय्यत्य । 'अथ सोमस्य पिय तम्' अभिपुतस्य स्वमंशमिति ॥ "समुद्रः” “व्याख्याता" इह तु आदित्य इति विशेषः । अत्रापि “समुद्रयन्त्यस्मादाप.”–इत्येवमादि तदेव निर्वचनम् ॥ "तस्य एषः” समुद्रस्य “निपातो भवति, पाचमान्यामृचि" -॥१२ (३१) ॥ पचित्रवन्तः परि वाच मासते पितैपां प्रनो अभि महः समुद्र वरुणस्तिरोदधे धीरा इच्छेकुर्द्धरुणेष्वारभम् ॥ पवित्रवन्तो रश्मिवन्तो माध्यमिका देवगणाः पर्यासते माध्यमिकां वाचम् मध्यमः पितपां प्रतः पुराणोऽभिरक्षति व्रतं कर्ममहः समुद्रं वरुणस्तिरोऽ- न्तर्दधात्यथ धीराः शन वन्ति धरुणेपूदकेषु कर्मण आरभ- मारन्धुमज एकपाद्व्याख्यातः पृथिवी व्याख्याता समुद्रो रक्षति व्रतम् । - ·। * निरुतम् * [उत्तरपट्कम् व्याख्यातस्तेपामेप निपातो भवन्त्यपरस्यां बहुदेवताया- मृचि ॥ १३ (३२)। "पवित्रचन्तः परि वाचम्" इति (मृ० सं० ७, २, २६ ३)। पवित्रस्यापम् । प्रवर्गे विनियोगः । रश्मयः पवित्रम्, तेऽमुष्मादादित्यमण्डलात् प्रस्ताः मध्यस्थाने महत्प्रभृतिभिद. घगणैः संयुज्यन्ते, तत्संयोगात् “माध्यमिका देवगणाः" 'पवित्र- चन्तः' “रश्मिवन्तः" भवन्ति। ते च "माध्यमिको" 'घाचं' 'परि' धार्य 'आसते'। सः 'घरुणः' विद्यु दाख्यो मध्यमः 'पिता' पाता रक्षिता, 'एषां' मरुत्प्रभृतीनां 'प्रनः' “पुराणः" 'व्रतं' 'कर्म' तदधिकारयुक्तम् 'अभिरक्षति' । कथमिति? तदु. च्यते,–'महः' महान् 'वरुणः' मध्यम', महान्तं या 'समुद्रम्' आदित्यं मेघजालेन यदा "तिरोदधाति" दुर्दिनं कृत्या वर्षति ओपधीपु, अथ 'धीराः' धीमन्तः 'धरुणेपु' "उदकेपु" 'शेकुः' "शक्नुवन्ति” “कर्मन:" कृप्यादेः, वैदिकस्य वा 'आरभम् “भार• धुम्" प्रारम्भम् इत्येवमभिरक्षति। तेषां माध्यमिकानां ध्रतं यदि ह्यसाधावृणोति मेधैस्ततस्तेषामधिकारप्रतिलम्मो भवति ।। "अज एकपाद" "न्यारयातः" इह तूत्तमः ।। *पृथिवी" "व्याख्याता" ॥ "समुद्रः" "व्याख्यातः॥ "तेपामेप निपातो भवति" स्तुतिसाधारण्येन "अपरस्यां यहुदेवतायाभूचि"-॥ १३ (३२) ।

·- १२० ३पा० १४ख०] * दैवतं काण्डम् * ११३७ उत नोऽहियुध्यः शृणोत्वजएकपात् पृथिवी समुद्रः । विश्वेदेवा ऋताधो हुचाना स्तुता मन्त्राः कविशस्ता अवन्तु ॥ अपि च नोऽहिर्बुध्न्यः शृणोत्वजच्चकपात् पृथिवी च समुद्रश्च सर्वे च देवाः सत्यवृधो वा यज्ञवधो वा हृयमाना मन्त्रैः स्तुता मन्त्राः कविशस्ता अवन्तु मेधावि- शस्ता दध्यङ् प्रत्यक्तो ध्यानमिति वा प्रत्यक्तमस्मिन् ध्यानमिति वाथर्वा व्याख्यातो मनुर्मननात्तेपामेप निपातो भवत्यैन्द्र यामृचि ॥ १४ (३३) ॥ "उत नोऽहियुध्न्यः शृणोतु,' इति (ऋ० स० ४, ८, १०, ४। य० पा० सं० ३४, ५३)। ऋजिश्वन आर्यम् । आनिमा- रुते विनियोग.1 'उत न.' अप्यस्माकम् 'अहिर्बुध्न्यः' 'शृणोतु। अपि “अज एकपाद्” अपि च 'पृथिवी' अपि च 'समुद्रः' 'विश्वे. देवा' सर्व एते, एवमादयो देवाः 'मृतावृध.' “सत्यवृधः" “यज्ञ- वृध." उदकवृधी घा 'हुचाना.' आहृयमानाः मन्त्रैः यजुर्मयः, 'स्तुताः' व स्तोत्रैः सामभिः, कविशस्ताः' कविभिश्च नघण्टुक. त्वेन मेधाविमिः शस्त्रैश्च शस्ताः स्तुतास्तेऽस्मानयन्तु । इत्येत. दाशास्महे ॥ “दध्यङ्” “मनुः” “अथर्वा"--इति नित्वपक्षे आदित्य एवैते तद्गुणयोगाद् भवन्ति, घुस्थाने समानानात् , पृथक्त्वे पुनर्बुस्थानाः तत्सहचारिण एते ऋषयः ॥

·१९३८ * निरुतम् * [उत्तरपट्कम् "दध्यङ् "प्रत्यक्तो ध्यानम्” प्रतिगतो ध्यानमिति, ध्याना. रम्भणे ह्यप उक्तः स्वमधिकारमनुतिष्ठति । अथवा “प्रत्यक्तम. स्मिन् ध्यानमिति पा" अधिकरणं कारकम् तथा हि तस्मिन् ध्यानकायं सफलं लक्ष्यत इति ॥ "अथर्वा" “व्याप्यातः' निर्वचनतः, न हायं स्वन्मादधिका. रात् थर्वति, न कदाचित् स्वमधिकारं मुञ्चति ॥ "मनुः" अयं "मननात्" न हि तदस्ति यदयं न मनुते ॥ "तेपामेप निपाती भवति ऐन्व्यामृचि"-॥ १४ (३३) या मथर्वा मनुप्पिता धियमनत । तस्मिन् ब्रह्माणि पूर्वथेन्द्र उक्थासमग्मतार्चन्ननु स्वराज्यम् ॥ यामथर्वा च मनुश्च पिता मानवानां दध्यङ च धियमत- निपत तस्मिन् ब्रह्माणि कर्माणि पूर्वेन्द्र उक्थानि च सङ्गच्छन्तामर्चन्योऽनूपाम्ते स्वाराज्यम् ।। १५ (३४) । इति निरुक्तौ द्वादशाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। १२,३॥ "या मर्या"-इति (ऋ० सं० १, ५, ३१, ६)। गोतम- म्यार्पम् । पार्टि के पञ्चमेऽहनि विनियोग ऐन्द्रे मूक्त। 'याम्' 'अपर्चा' 'मनु' “च" 'पिना' "मानयानाम्" 'दभ्य' च" धियम् 'यात' “अतनियन” । एतद्गुणविष्टोऽयमादित्यः, यत्तत्कर्माहोनित्यादिलक्षणं तनोति, तस्मिन्' सति 'ब्रह्माणि'

·१२० ४पा० १०] * देवतं फाण्डम् ।
"अन्नानि" "उक्थानि" च शस्त्राणि, 'पूर्वया' पूर्ववत् , 'इन्द्रे'
“समग्मत' “सङ्गच्छन्ताम्" समागच्छन्तु यशोपु। किंलक्षणे
इन्द्रे ? इति, यत आह-अर्चन्' “यः" इन्द्रः अभिपूजयते "स्वारा.
ज्यम्" "अनु"-"उपास्ते" यथाशास्त्रमनुतिष्ठतीत्यर्थः॥
पृथप आदित्यसहचारिण एते ऋषयः। तदा योज्यम्
-य ऋषयः एते कर्म अतनिपत याज्ञम्, तस्मिन् ब्रह्माणि
अन्नानि इन्द्रे पूर्ववत् समग्मत समागच्छन्तीति। शेष समान.
मेवेति ॥ १५ (३०)॥ .
इति ऋज्वायां निरुक्तवृत्तौ सप्तदशस्याध्यायस्य
(द्वादशाध्यायस्य) तृतीयः पादः ॥ १२,३॥
.
चतुर्थः पादः ।
अथातो द्यु स्थाना देवगणास्तेपामादित्याः प्रथमागा-
मिनो भवन्त्यादित्या व्याख्यातास्तेपामपा भवति
॥१(३५)॥
"अथातो द्युस्थाना देवगणाः" इति एवमादि धक्तव्यम् ।
अतः परमेतदेवोत्तमं ज्योतिर्गणशब्दाभिधेयत्वेन निर्याच्यम् ,
एतदेव हि गुणविकारोपचनापेक्षया भेदाभेदाभ्यां मन्त्रद्वशः
'पश्यन्तः स्तुपते, तदर्थ विशेषतः पुनरधिकारवचनम्-अथातो

·--
* निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम्
धुस्थाना देवगणाः" इति,। घोरेपां स्थानं त इमे घुस्थाना
इति । के पुनस्ते? देवगणाः इति,-देवानां मित्रप्रभृतीनां
गणाः, पृथत्त्वपक्षे गणा इति बहुवचनमर्थवत ॥
"तेपामादित्याः प्रथमागामिनो भवन्ति । ते कस्मात् !
प्रत्यक्षत्वाच्छन्दस्य, 'सप्तऋषयः' इत्येवमादानाञ्च परोक्षत्वात् ।
"आदित्याः” ते पुनरभिधाननिर्वचनतो “व्याख्याताः-
"मादत्ते रसान्"-इत्यत्र, फेवलन्त्वत्र बहुवचन मिति विशेषः ॥
"तेपाम्" आदित्यानाम् “एपा" प्राधान्यस्तुतिः “भवति"
यां दृष्ट्येह घुस्थाने गणामिधानेन समाम्नाताः ॥ १ (३५) ।
इ मा गिर आदित्येभ्यो घृतस्न्ः मनाद्राजम्यो जुहा
जुहोमि। शृणोतु मित्रो अर्यमा भगो नम्तुविजातो
वरुणो दक्षो अंशः ॥ घृतस्नघृतप्रस्नाविन्यो घृतप्रनाविण्यो
घृतसारिण्यो घृतसानिन्य इति वाहुतीरादित्येभ्यश्चिरञ्जहया
जुहोमि चिरजीवनाय चिरं राजभ्य इति वा शृणोतु न
इमा गिरो मित्रश्चार्यमा च भगश्च बहुजातश्च धाता
दक्षो यरुणाग्यश्चांशोगुना ब्याख्यातस्तप्तऋपयोन्या-
ख्यातास्तेपामेपा भवति ॥ २ (३६) ॥
"मा गिर यादित्येभ्यः" इति (१० सं० २, ७, ६, १, ।
य. पा० सं० २४, ५४)। फर्मस्य गात्समदम्य गृत्समदम्य
.

·१२० ४पा० रख०] * दैवतं काण्डम् * ११४१ चेयमार्पम् । 'इमा गिरः' 'धृतस्नूः' घृत माहुतिलक्षणं याः प्रस्नु- पन्ति प्रक्षरन्ति ता घृतस्नू । अथवा “घृतप्रनाविण्यः” धात्व. न्यत्वमर्थैकत्यम् । “घृतसानिन्यः” घा, घृतम् देवान् प्रति सानयन्ति सम्भाजयन्तीति तथा, सनोतेः सम्भजनार्थस्य । “घृतसारिण्यः" घा, "स गती"-इत्यस्य, देवान् प्रति घृतं याः सारयन्ति गमयन्तीति । ताभिः गीभिः, तैमन्त्रैः। 'सनाद्राजभ्य.' “चिरं राजभ्यः” चिरन्तनेभ्यः सर्वलोकरोजभ्यः, अथवा सनादिति यावदायुप मनुत्सर्गेण 'जुह्वा' जुहूसञ्ज्ञकेन पात्रेण 'जुहोमि'। ताः पुनर्गिरोऽस्मदाशीयुक्ताः, तत्समर्द्धनाय 'शृणोतु' 'नः' अस्माकं 'मित्र' 'अर्यमा' 'भगः' "च" 'तुविजात.' “वहुजातश्च" "धाता” 'दक्ष' 'घरुणः' 'अंश. "च" ॥ तुचोति बहुनाम। सर्वविधातृत्वाद्वहुजन्मा धाता, याव- दधिकारं जन्मेति । "अंशः अशुना व्याख्यातः” ॥ प्रत्येकमप्येते मित्रादयो द्युस्थानत्वेनोपेक्ष्याः, शास्त्रातिगी. रवभयात्तु न पृथक् पृथक् द्युस्थानत्वेन समाम्नाताः। ते त्वादित्यलिङ्गलिङ्गितेषु मन्त्रेषु पृथक् पृथक् उपेक्ष्याः, तत्स्तु- तीनां पृथगपि विद्यमानत्वात् । "सप्तऋषयः” धक्तव्याः। ते पुनरमी "व्याख्याताः" निर्व- चनतः, इह त्वभिधेया रश्मयः इन्द्रियाणि घा,-"सप्त सप्ता संख्या" "ऋषिदर्शनात्" इति, सप्त च ते ऋषयश्च सप्तर्पयः ॥ "तेषामेपा" प्राधान्यस्तुतिः "भवति"-॥ २ (३६)॥

·। * निरुतम् * [उत्तरपट्कम् सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे सप्त रक्षन्ति समग्रमा- दम्। सप्तापः स्वपतो लोकमीयस्तत्र जागृतो अस्व. नजी सत्रसदौ च देवो ॥ सप्त ऋषयः प्रतिहिनाः शरीरे रश्मय आदित्ये सप्त रक्षन्ति मदमप्रमादं मंवत्सरमप्रमा. धन्तः मप्तापनास्त एव स्वपतो लोकमस्तमितमादित्य यन्त्यत्र जागृतो अस्वप्नजी मत्रमदो च देवौ वाग्वादि- त्यावित्यधिदेवतमथाध्यात्म सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे पढिन्द्रियाणि विद्यासप्तम्यात्मनि सप्त रक्षन्ति मदमप्रमादं शरीरमग्रमाद्यन्ति सप्तापनानीमान्येन स्वपतो लोकमस्तमितमात्मानं यन्त्पत्र जागृतो अस्वप्नजी मत्र- सदी च देवी प्राज्ञश्चात्मा तेजमश्चंत्यात्मगतिमाचप्टे तेपामेपापरा भवति ॥ ३ (३७) ॥ "सत ऋषयः प्रतिष्ठिता." इति (य० पा० सं० ३४, १५) । हिरण्यगर्भस्याम् । आधणे मात्मस्तुती पिनियोगः, उत्तरा चणाति मर्पमिदमिति शरीरमादित्यः, मात्रयणादा सर्वमि. दमस्मिन्नाधितमिति । सस्मिन् 'सात अपय' "मय." 'प्रति. दिना.' प्रत्येक दिता: निदिना ने पुनः सतप अन्यूनाधिकार सन्तः, सार्यदिगमुदफमुपनयनन्त', तेनेडाम्नमादित्यं 'मद' सदेष मप्रमादम' "अप्रमागन्त" अनुन्सगण स्पस्य कर्मन ·.१२० ४पा० ४ख०] * देवतं काण्डम् , 'रक्षन्ति' निरिन्धनः पार्थिवोऽपि ह्यग्निः इन्धनक्षयान्निर्धाप्येत, "त एव" सप्त सृप्ताः “आपनाः" सर्वस्य लोकस्य व्यापनाः, 'स्वपत.' अस्तमुपगच्छत', अस्यादित्यस्यैव तं 'लोकम्' आत्मानं गच्छन्ति, वाह्य मण्डलं प्रविशन्ति । तेप्यनुप्रविष्टेषु तत्र' सुप्तेषु उपरतप्रकाशवृत्तिषु सत्रान्तर्गतो 'जागृतः' तन्मण्डलान्त- रपुरुषः, तदधिष्ठाता, योऽसौ हिरण्यश्मश्रुः हिरण्यकेश इति विज्ञायते, वायुश्च ।--"इत्यधिदैवतम् ॥ अथाध्यात्मम्” ।-मण्डलवदस्मच्छरीरे रश्मिवदिन्द्रियाणि प्रतिहितानि निहितानि, तच्छरोरं नित्यं रूपाद्यालोकनायुपका- रेण रक्षन्ति अप्रमाद्यन्ति, सप्तापनानि व्यापनानि विषयाणां शरीरस्य पा। तान्येव स्वपतोऽस्य जीवस्य मुस्खदुःपभोक्तुः लोक शरीरमेव प्रत्यस्तमितमीयुः, युद्धिद्वारेण भोक्ताव भाव- नानुरूपेण लीयते । तदायनोपपादकः स्वप्नभोक्तुः स्वप्नो भवति, तत्र जागृत शरीरपरिपालनार्थम् , प्राज्ञश्चात्मा परमात्मा चिन्मा- प्रेण यः शरीरं व्याप्य घर्तते, तेजसश्च प्राणोऽन्नं पानं पचन- व्यूहश्च रसान्तर्भूतं तेजोपायुवृत्तिः ॥ "तेपामेपा अपराभवति"-1 सा पुनः किमर्थम् ? रश्मय एवेति स्फटतायै ॥ ३ (३७) ॥ तिर्यग्विलश्चमस ऊर्ध्वयुध्नो यस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपम् । अत्रासत ऋषयः सप्त साकं ये अस्य गोपा महतो बभूवुः ॥ तियेग्मिलश्चमस ऊर्द्धवन्धन - ·निरुक्तम् [उत्तरपट्कम् ऊर्द्धवाधनो या यस्मिन्यशो निहितं सर्वरूपमत्रासत ऋषयः सप्त सहादित्यरश्मयो ये अस्य गोपा महतो बभूवरित्य- धिदैवतमथाध्यात्म तिर्यगविलश्चमस ऊ बन्धन ऊर्द्ध- बोधनो वा यस्मिन्यशो निहितं सर्वरूपमत्रासत ऋषयः सप्त सहेन्द्रियाणि यान्यस्य गोप्तणि महतो बभूवुरित्या- स्मगतिमाचप्टे .देवा व्याख्यातास्तेपा मेपाभवति ॥ ४ (३८)॥ चमनं "तिर्णविलश्चमसः" इति (अथ० सं० १०, २६, ६)। तिर्यञ्चोऽस्य मण्डलस्य मधुपूर्णस्येव रश्मिच्छिद्राणि । चोदकमेष सनोतीति चमसः । ऊर्द्ध चैतवद्धमाभूतसम्प्लघान्न निपद्यत इति ऊर्ध्वयुध्नः' ऊध्वं घावस्थितः प्रकाशेन वोधयतीति ऊर्ध्वबुधनः, तस्मिन् 'चमसे' मण्डले 'यशः' उदक 'निहितं' निय. मेन अधिकं पा हितमवस्थापितम् , 'विश्वरूपम्' अनेकप्रकारमने- करूपम् । कैः पुनस्तन्निहितम् , ? इति-'ये' 'अस्य' 'महतः' जगतः, आत्मनो पा 'गोपाः' गोप्तारः, एते रश्मयः 'यभूयुः भवन्ति। ये' व 'मत्र' एतस्मिन् मण्डले 'साकम्' एकीभूता. स्तदधिष्ठात्रा सह 'भासते' तैर्हि चतसृषु दिक्षु अर्चमधो मण्डलं चोत्सृप्तानि यानि ज्योतीपि सत्य ते रश्मयः, सप्त सर्पणाः, ऋषणादर्शनादस्य धर्मस्य ऋषय उच्यन्ते।- “रत्यधिदेवतम् ॥

·१२१० ४पा० ५०* दैवतं काण्डम् । ११४५ *अथाध्यात्मम्” इति । तिर्यक्छिद्रमिदमेव शिरश्चमसः, चम्यन्ते ह्यनेन रसा इति। "ऊर्ध्ववन्धनश्च” उपरि ह्यवस्थित- मेतद्वन्धनमस्य शरीरस्थ, एतद्वियोगे हि विस्त्रस्यते शरीरम् । यस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपं नानाप्रकारमिन्द्रियत्वेन भृतं रसाख्यं ज्ञानाख्यं घा। तस्य चमसस्य ये विधातारः, तद्वारेण अस्य शरीरस्य महतो गोप्तारः, तत्रय चमसान्तरमनुप्रविष्टाः 'सार्क' “सह" तयश उपजीवन्त आसते-“इत्यात्मगतिमाचप्टे"॥ "देवा." पक्तव्याः। ते पुनः “देवो दानाद्वा दीपनाद्वा धोत. नादा"--इत्यत्र निर्ववनतः “व्याख्याताः" इह तु रश्मयो यहुपच- नेनोच्यन्त इति विशेषः॥ "तेपामेपा" प्राधान्यस्तुतिः भवति"-४ ३८)। देवानां भद्रा सुमतिझ जूयतां देवानां रातिरभि नो निवर्त्तताम् । देवानां सख्यमुपसेदिमा वयं देवा न आयुः प्रतिरन्तु जीवसे ॥ देवानां चयं मुमती कल्याण्यां मता- वृजगामिनामृतुगामिनामिति चा देवानां दानमभि नो निवर्ततां देवानां सख्यमुपसीदेम वयं देवा न आयुः प्रवर्द्ध- यन्तु चिरोवनाय विश्वेदेवाः सर्वे देवास्तेपामेपा भवति ॥ ५ (३६)॥ "देवानां भद्रा -इति (० सं०१, ६, ५, २)। गोतमस्या- 'पम् । देवेभ्यो पशामालभेतेति पिनियोगः । अस्य पशोपायाः ·[उत्तरपट्कम् तत् किमस्यापि ११४८ & निरुकम् गायत्रेण छन्दसा युक्तम्, "तद्व श्वदेवानां स्थाने युज्यते”। न्याय्य मित्यत: “यदेव" "विश्व लिङ्गम्” विश्वशब्दोपेतं मन्त्रजातं सूक्तं घा, तदेव घेश्वदेवानां स्थाने विनियुज्यते,-न बहुदेवता- मात्रेण-"इति" "शाकपूणिः” मन्यते । यास्काचार्य्यस्यैतदेवाभिमतमुत न ! इति, यत आह,-"अनत्य- न्तगस्त्येष उद्देशो भवति” अनेकान्तिक' एप उद्देशः। उद्देशः प्रतिज्ञा,-"यदेच विश्वलिङ्गोपेतं तदेव वैश्वदेवानां स्थाने विनि- युज्यते"-इति । कथमनैकान्तिकम् ? इति, वैश्वदेवं हि मन्त्र- जातं समानाये क्रियार्थमुत्पद्यमानमाम्नायस्य क्रियार्थत्वाद्गायत्रे छन्दसि तावदेवोत्पत्तुमर्हति, विश्वयुक्तमन्त्रजातवद्यावत्कर्मसु सर्ववैश्वदेवेषु तच्छन्दस्केषु अलमिति, न च तत्सर्यास्वपि दश. तयीप्वस्ति छन्दस्यलङ्कर्मोत्पादे, प्रयोजनं च तच्छन्दोयुक्तरपि विविधर्मन्र्भवति, न च ते तथाविधाः सन्तीति बहुदेवताश्च तम्मिन् छन्दसि सन्ति । तत्किमस्तु तस्य कर्मणः प्रहाणम्, उत वा तत्स्थाने यहुदेवतानि सूक्तान्योप्यन्ताम् ? इति, उच्यते,-युक्तं यद्वहुदेवतानि ओप्येरनिति यास्कावार्य. पश्यन्नाह-"यत्तु किञ्चिद्बहुदैवतं तद्वैश्वदेवानां स्थाने युज्यते”। सेयमनुत्पत्तिर्गायने छन्दसि वैश्वदेवानां मन्त्राणां यावदलङ्क मणि गमयति । बहुविश्वशब्दयोरितरेतरार्थाभिधेयप्रत्यासत्त्या बहुदेवान्यपि वैश्वदेवानां स्थाने युज्यन्त एवेति । अपि चैध. मनत्यन्तगत इत्युद्देश। येन “भूतांशः काश्यप आश्विनमेक- लिडम" । भूतांशो नाम ऋपि. काश्यपः, स एकेनाशिवलिङ्गन ·१२० ४पा०६ख०] * दैवतं काण्डम् , ११४६ युक्तमनेकचं सक्त ददर्श, तत्र यास्वप्यश्विलिङ्गमा नास्ति तासा. मप्याश्विनीत्वं तेनैकेनाशिव लिङ्गन, यथैकेनापि छत्रिणा मध्य- गतेन छत्रिणो भवन्ति, एचमेकेन विश्वलिङ्गतृचेन यावन्ति सूतानि कर्माणि संयुज्यन्ते यहुदेवतानि अविश्वलिङ्गान्यपि तानि तदर्थसाधकानोति ॥ ऋध्याम अश्यिलिङ्गम्, येन पर्फरोसूक्त सर्वमाश्चिनम् । "ऋध्याम स्तोमं सनुयाम पाजमा नो मन्त्रं सरथेहोपयातम् । यशो न पक्कंमधुगोष्वन्तरा भूतांशो अश्विनोः काममप्राः॥"- इति (ऋ० सं०८, ६, २, ६।१०, ६, १, ११)। हे अश्विनी ! चयं स्तोम' निवृत्पञ्चदशादिकम् 'ऋध्याम' ऋध्यास्म, बर्द्ध येम। किञ्च, 'वाज' हविर्लक्षणमन्नं युवाभ्यां 'सनुयाम' प्रय- च्छेम । तस्माद् युवां 'सरथा' सरथी, समानरथी, एकमेव स्थमारूढी सन्ती 'इह' अस्मिन् कर्मणि 'नः' अस्मदीयं 'मन्त्र' मननीयं स्तोत्रम् 'उपयातम्' उपागच्छतम् । 'गोप्यन्तः' गोरू- धस्यायस्थित 'पर्क परिणतम्, तदेव 'मधु' मधुरं 'यशो न' यश इत्यन्ननाम, नश्वार्थे, क्षीराज्यादिलक्षणम्, महावीरपात्रे अवनीयमानम्, अन्नञ्चापेक्ष्य आगच्छतमिति सम्बन्धः। एच. मुक्तप्रकारेण 'भूतांशः' एतन्नामा ऋपि: 'अश्विनो' 'कामम्' अभिलापमात्मीयाभिः स्तुतिभि. 'अप्राः' आपूरयत् सम्पूर्णमका. पोदित्यर्थः। "प्रा पूरणे" आदादिकः (प.), व्यत्ययेन मध्यमः ॥ *अभितप्टीपंसूकम्" चैन्द्रम् , तदपि “एकलिङ्गम्" इति ।

·११४६ निरकम् * [उत्तरपट्कम् पुरोऽनुवाक्या। य पते 'देवा' रश्मय नित्य ऋज्वेव मण्डला. दनावरणत्वादन्तरिक्षस्य सर्वतो यन्ति । अथ पा 'ऋयताम् "ऋतुगामिनाम्” ऋतावृत्ती यथाकालमस्मात् मण्डलात् गच्छ ताम्। 'सुमति' शोभना मति प्रसादाभिमुसी मति । सा "न" अस्मान् प्रति 'निवर्त्तताम्' नियमेन पत्तताम्, तत्पूर्विका च 'राति' धनलाभोऽस्मान् प्रतिनियमेन पर्त्तताम् । ततश्च तेन धनलाभेन उपजनितसामर्थ्या सन्त 'वयम्' तेपामेच 'देवाना' 'सख्य' समानता याज्ञ कर्मणि समानमङ्गभावम् 'उपसेदिम' “उपसीदेम" उपगच्छेम चयम् । ततश्च तथाभूतानामस्माकम् 'आयु' ते देवा 'प्रतिरन्तु' “प्रवर्द्धयन्तु" 'जीवसे' “चिर जीय नाय । इत्येतदाशास्महे ॥ “विश्वेदेवा"धक्तया । उपहितविश्वविशेषणा सन्तो विश्वेदेवा भवन्ति । "तेपा" तदभिधानविशिष्टाम् “एपा” प्राधान्यस्तुति "भवति"-॥५(३६) ओमासश्चर्पणीधतो विश्वेदेया स आगत । दायासो दाशुपः सुतम् ॥ अवितारो वारनीया वा मनुष्यधृतः सवे च देवा इहागच्छत दत्तवन्तो दत्तवतः सुतमिति तदेतदेक- मेव वैश्वदेवं गायत्रं तृचं दशतयीपु विद्यतेयत्तु किश्चि- द्वहुदैवत तद्वश्वदेवाना स्थाने युज्यते यदेव विश्नलिङ्गमिति "सर्चे देवा त एव रश्मय ·१२१०४पा० ६ख०] 8 दैवतं काण्डम् * १९४७ शाकपूणिरनत्यन्तगतस्त्वेप उद्द शो भवति बभ्र रेक इति दश द्विपदाअलिङ्गा भूतांशः काश्यप आश्विनमेकालिङ्ग- मभितष्टीयं सक्तमेकलिङ्ग साध्या देवाः साधनात्तेपामेपा भवति ॥ ६ (४०)॥ "ओमासश्चर्पणीधृतः” इति (ऋ० सं० १, १, ६,१। या घा० सं०७, ३३)। मधुच्छन्दसा दृष्टा । प्रउगे ग्रहे विनियोगः । वैश्वदेवश्चानेन प्रातःसचने ग्रहो गृह्यते। हे 'विश्वेदेवाः!' ये यूयम् 'ओमासः' “अघितारः” रक्षितारः, 'चर्षणीनां' मनुष्याणां स्वेनोपकारेण, “अवनीया वा” तर्पणार्हाः। “धृत' धारयिता. रश्च स्थितिकर्तारः । ते यूयं 'दाश्वांसः' “दत्तवन्त” मनसा कृतसङ्कल्पा भूत्वा इदं नामास्माभिरस्मै देयमिति । 'दाशुषः' “दत्तपतः” हबीपि यजमानस्यैतं 'सुतम्' अभिषुतं सोमं पातुम् “आगत” । इत्येतदाशास्महे ॥ अधुना विश्वान् देवानधिकृत्य तद्गतमेवाधियज्ञ विवारयि. प्यन्नुपद्धन्ति । तदेतदेकमेव वैश्यदेवं गायत्रं तृचम्"- इत्येव. मादि। 'तत्'-इति समानायस्यानुस्मृतये। 'एतत्-इति वक्ष्यमाणार्थसन्निधीकरणाय । 'एक' 'तृ' 'सूक्त' 'वैश्वदेवं' 'गायत्रं' गायत्रेण छन्दसा युक्तं 'दशतयीपु' सर्वासपि शाखासु 'विद्यते'-नान्यदस्त्वेवास्मिन्छन्दसि, प्रयोजनं च गाय- वच्छन्दोयुक्तैरन्यैरपि बहुभिर्वैश्वदेवैमन्त्रैरधियज्ञ। तत्र कि कर्त्तव्यम् ?-इति, यत आह,-"यत्तु किञ्चिद्वहुदैधत" मन्नजातं ततः अस्य ३-२८ ·११४८ निरुतम् [उत्तरपट्कम् गायत्रेण छन्दसा युक्तम् , “तद्व श्यदेवानां स्थाने युज्यते" । न्याय्यमित्यतः “यदेव" "विश्व लिङ्गम्" विश्वशब्दोपेतं मन्त्रजातं सूक्तं पो, तदेव वैश्वदेवानां स्थाने विनियुज्यते, 1,-न बहुदेवता. मानेण-"इति" "शाकपूणिः” मन्यते। तत् किमस्यापि यास्कावार्यस्यैतदेवाभिमतमुत न! इति, यत आह,-"अनत्य न्तगस्त्वेष उद्देशो भवति" अनेकान्तिक एप उद्देशः। उद्देशः प्रतिज्ञा,-"यदेव विश्वलिङ्गोपेतं तदेव वैश्वदेवानां स्थाने विनि- युज्यते”-इति । कथमनैकान्तिकम् ? इति, वैश्वदेवं हि मन्त्र. जातं समानाये क्रियार्थमुत्पद्यमानमाम्नायस्य क्रियार्थत्वाद्गायत्रे छन्दसि ताचदेयोत्पत्तुमर्हति, विश्वयुक्तमन्त्रजातपद्यावत्कार्मसु सर्ववैश्वदेवेषु तच्छन्दस्केषु अलमिति, न च तत्सर्वास्वपि दश- तयीप्वस्ति छन्दस्यलङ्कर्मोत्पादे, प्रयोजनं च तच्छन्दोयुक्तैरपि विविधैर्मन्र्भवति, न च ते तथाविधाः सन्तीति बहुदेवताश्च तस्मिन् छन्दसि सन्ति । तत्किमस्तु तस्य कर्मणः प्रहाणम्, उत वा तत्स्थाने बहुदेवतानि सूकान्योप्यन्ताम् ? इति, उच्यते,–युक्तं यद्वहुदेवतानि ओप्येरनिति यास्काचार्य: पश्यन्नाह-“यत्तु किञ्चियहुदैवतं तद्व श्वदेवाना स्थाने युज्यते"। सेयमनुत्पत्तिर्गायत्रे छन्दसि वैश्वदेवानां मन्त्राणां यावदलङ्कः मणि गमयति । बहुविश्वशब्दयोरितरेतरार्थाभिधेयप्रत्यासत्त्या बहुदेवान्यपि वैश्वदेवानां स्थाने युज्यन्त एवेति । अपि चैध. मनत्यन्तगत इत्युद्देश । येन “भूतांशः काश्यप आश्विनमेक लिङ्गम्। भूतांशो नाम ऋपि. काश्यपः, स एकेनाश्वि लिङ्गने ·- १२.४पा ६०] * देवतं काण्डम् । ११४६ युक्तमनेकचं सूक्तं ददर्श, तत्र यासप्यश्विलिङ्गमुक्षु नास्ति तासा- मप्याश्विनीत्वं तेनेवेकेनाशिवलिङ्कन, यथैकेनापि छत्रिणा मध्य. गतेन छत्रिणो भवन्ति, एवमेकेन विश्वलिङ्गतृचेन यायन्ति सूक्तानि कर्माणि संयुज्यन्ते बहुदेवतानि अविश्वलिङ्गान्यपि तानि तदर्थसाधकानोति । ध्याम अश्विलिङ्गम्, येन पर्फरोसूक सर्वमाश्विनम् । "मृध्याम स्तोमं सनुयाम पाजमा नो मन्त्रं सरथेहोपयातम् । यशो न पकंमधुगोप्वन्तरा भूतांशो अश्विनोः काममाः ॥"- इति (० सं०८, ६, २, ६ ११०, ६, १, ११)। हे अश्विनी ! वयं 'स्तोम' त्रिवृत्पञ्चदशादिकम् 'ऋध्याम' ऋध्यात्म, धर्द्ध- येम। किञ्च, 'वाज' हविलक्षणमन्नं युवाभ्यां 'सनुयाम' प्रय- च्छेम । तस्माद् युवां 'सरथा' सरथी, समानरथी, एकमेव रथमारूढी सन्तौ 'इह' अस्मिन् कर्मणि 'नः' अस्मदीयं 'मन्त' मननीयं स्तोत्रम् 'उपयातम्' उपागच्छतम्। 'गोप्यन्त.' गोरू- 'धस्याबस्थितं 'पक परिणतम्, तदेव 'मधु' मधुरं 'यशो न' यश इत्यन्ननाम, नश्चार्थे, क्षीराज्यादिलक्षणम्, महावीरपात्रे अवनीयमानम्, अन्नन्चापेक्ष्य आगच्छतमिति सम्बन्धः । मुक्तप्रकारेण 'भूतांशः' एतनामा ऋषि: 'अश्विनोः' 'कामम्' अभिलापमात्मीयाभिः स्तुतिमि 'अप्राः' आपूरयत् सम्पूर्णमका. पीदित्यर्थः। प्रा पूरणे" आदादिकः (५०), व्यत्ययेन मध्यमः॥ “अमितष्टीयंसूक्तम्" चैन्द्रम् , तदपि “एकलिङ्गम्" इति ॥'

·-- . * निरुतम् * [ उत्तरपट्कम, यथा- शुनं हुवेम मघयानमिन्द्रमुस्मिन् भट्टै नृतम चार्ज सातौ। शृण्वन्तमुनमूतये समत्सु नन्तं चूनाणि सञ्चितं धनानाम् ॥” इति । विजयाय 'समत्सु' संग्रामेषु नित्यं 'नन्त' 'वृत्राणि' धारकाणि शत्रुजातानि, 'सञ्चित' समस्तानां पीराणां धनानाञ्च जेतारम्, 'शुनम्' शूनम् , उत्साहन प्रवृद्धम् , 'नृतमम्' जगतः अतिशयेन नेतारम् 'ऊतये' रक्षणाय 'अस्मिन्' 'भरे' संग्रामे 'वाजसातौ' यम्मिन् शत्रून् जित्वामानि सम्भ. सज्यन्ते तस्मिन्, 'हुवेम' वयमायामहे, तम् इन्द्रम्' एवमादिगु. णयुक्तमात्मनो विजयायेति ॥ "साध्याः" "देवाः” “साधनात्” ते हि सर्वमिदं साधयन्ति, यदन्येन सर्वकर्मभिरसाधितं तत्साधयन्तीति साध्या उच्यन्ते । ते च पुनः प्राणाः विश्वसृज ऋषयः, ये सहस्त्रसंवत्सरसत्रेणेदं विश्वमसृजन्त, त पवैतेऽधिदेवं रश्मयः । विज्ञायते हि- "प्राणा वै सप्त पयः साध्या विश्वसृजः" इति ।। "तेपामेपा" प्राधान्यस्तुतिः भवति"-६ (४०)॥ यज्ञ ने यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्या- सन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः ॥ यज्ञ न यज्ञमयजन्त देवा अग्निनाग्निम- यजन्त देवाः अग्निः पशुरासीचमालभन्त तेनायजन्तेति च ब्राह्मणं तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं - ·१२० ४पा० ख०] # दैवतं काण्डम् * महिमानः समसेवन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः साधना धु स्थानो देवगण इति नैरुक्ताः पूर्वन्देवयुगमित्याख्यानं बमवो यद्विवसते मर्वमग्निर्वसुभिर्वा सव इति समाख्या तस्मात् पृथिवीस्थाना इन्द्रो वसुभिर्वासय इति समाख्या तस्मान्मध्यस्थाना बसव आदित्यरश्मयो विवासनात. स्माद् द्यु स्थानास्तेपामेपा भवति ॥ ७ (४१) ॥ "यज्ञन यज्ञमयजन्त-इति (ऋ० सं० २, ३, २३, ४ । ८, ४, १६,६। य० वा० सं० ३१, १६)। दीर्घतमस आर्पम् । “अग्निनाग्निमयजन्त देवाः" । -“तमुनिन्यथुः सर्व गणं सर्वनामानम्”--इति, 'तम्' अग्निं स्थावरजङ्गमभावेनेति । “त घश्चराथा घयं षसत्या"-इत्येतस्माद्दर्शनवतः प्रयोक्तुः सर्व मिदमग्निरित्यभिप्रेत्य अचीति ।-'यज्ञने' अग्निना" स्थावर. जङ्गमभावमापन्नेन हविभूतेन 'यज्ञम् “अग्निम्" एव सर्वदेवता- भूतमादित्यादिप्रनाडिकया महान्तमात्मानम् 'अयजन्त' 'देधाः' देवभाविन', 'पूर्वे' ज्ञानकर्मसमुच्चयकारिणो यजमानभावभपन्नाः, 'साध्या:' विश्वसृजः पयः, प्राणाः। तानि धर्माणि तानि कर्माणि, तथाविधज्ञानयुक्तानि, 'प्रथमानि' मुख्यानि महदात्मभा. चापत्तये 'आसन्' तैरपि कियन्ते इत्यर्थः। 'ते' च तानि वृत्वा नियमेनैवानन्यभाविश्वात् तत्फलस्य 'महिमान.' तदानुपूष्येण जातमहदात्मभावा सन्त', तमेव 'नाक' महान्तमात्मानम् एका- उक्तञ्च- - ·"११५२ निरुक्तम् [उत्तरषटकम् न्तसुसं 'सचन्त' तद्वायमेव ते आपेदिरे। कि त एव! इति नेत्युच्यते,–“यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः। शब्दार्थोपदेश नित्यत्वाद्यत्र पूर्वे च पूर्वेतरे च ज्ञानकर्मसमुच्चयकारिण आसते सन्ति जारित्यर्थः। विज्ञायते हि-"विश्वसृजः प्रथम सत्र- मासत"-इति ॥ शिरो ह्यध्यात्म धुम्थानभक्तिः, अतः सप्त ऋषयः, देवाः, विश्वे देवाः, साध्या इति सर्व एते प्राणा., रश्मयो वेत्युपपद्यते ॥ ब्राह्मणमपि चैतमर्थमेवानुविदधाति ।-"अग्निः पशुरासीत्" इत्येवमादि ॥ "वसवः"-इति, पत्तव्यम् । ते पुनरमी त्रिस्थानाः। ते यस्मात् सर्वमिद विभागेनावस्थितमाच्छादयन्ति । इति,-"यासपोऽग्निरिति समाख्या, तस्मात् पृथिवीस्थानाः" "इन्द्रो पसुभिर्वासव-इति समारया, तस्मात् मध्यस्थानाः" "चसय आदित्यरश्मयो विचासनात् , तस्मात् द्यु स्थाना.” ।। “तेपाम्" "एपा" प्राधान्यस्तुतिः "भवति"-॥ ७ (४१) सुगा वो देवा सुपथा अकर्म य आजग्मुः सवनमिदं जुपाणाः । जक्षिवांसः पपिवांसश्च विश्वेऽस्मे धत्त वसवो वसूनि ॥ स्वागमनानि वो देवाः सुपथान्यकर्म य आगच्छत सवनानीमानि जुपाणाः खादितवन्तः पीतव- न्तश्च सर्वेऽस्मासु धत्त वसवो वसनि तेपामेपापरा भवति ।। ८ (४२) कथम् ? - ·१२० ४पा० स०] ७ दपतं काण्डम् * ११५३ "सुगा पो देयाः" इति (य० पो० सं० ८, १०) परमेष्ठिन 'भापम् । समिष्टयजुःषु विनियोगः । हे 'देवा!' ये यूयम् 'आजग्मुः' नित्यमागच्छत, 'इदं सवनम्' इमं यज्ञम् , अस्माभिः। ५ , सह 'जुपाणाः' प्रीयमाणाः। तेषां 'घः' 'अनुगच्छताम्' सुगाः "वागमनानि” शोमनानि आगमनानि पुन पुनरस्मद्यज्ञ पु । एवमेव "सुपथनानि” सुमार्गाणि सन्तु । किञ्च पतस्मिन् यज्ञ 'जक्षिवांसः' "खादितवन्त.” हवींपि, 'पपिचासश्च' "पीतवन्तश्च" सोमम्, तृताः सन्तः, 'अस्मे' “अस्मासु" 'धत्त' निधत्त हे 'यसवः!' 'वसूमि'। एतदाशास्महे ॥ समिष्टयजु.पु तृतीयसपने विनियोगादत्र द्युस्थानाः बसवः ॥ "त्रिस्थानाः" इत्युक्तम् , यत इतरयोरपि स्थानयोः प्रदर्शयति, -"तेषाम्" एपा "अपरा भवति"-- ८(४२)॥ ज्मया अंत्र वसंवारन्तदेवा उरावन्तरिक्षे मर्जयन्त शुभ्राः । अर्थात् पथ उरुनयः कृणुध्घ श्रोता दूतस्य जग्मुपो नो अस्य ॥ ज्मया अत्र वसवोऽरमन्त देवा जमा पृथिवी तस्यां भवा उरी चान्तरिक्षे मर्जयन्त गमयन्त शुभ्राः शोभ- माना अर्वाच एनान् पथो बहुजवाः कुरुध्वं शृणुत दूतस्य जग्मुपो नो अस्याग्नेर्वाजिनो व्याख्यातास्तेपामेपा भवति ॥६ (४३) ॥ - ·[उत्तरपट्कम् निरुकम् । न्तसुख 'सचन्त' तापमेय ते आपेदिरे। कि त एव ? इति नेत्युच्यते,-"यत्र पूर्व साध्या सन्ति देवा”। शब्दार्योपदेश नित्यत्याद्यत्र पूर्वे च पूर्वतरे च ज्ञानकर्मसमुच्चयकारिण भासते सन्ति जारित्यर्थः । विज्ञायते हि-"विश्वसृज प्रथमे सत्र. मासत"-इति ॥ शिरो ह्यध्यात्मंद्युस्थानभक्ति, अत सप्त 'ऋषयः, देवा, विश्वे देवाः, साध्या इति सर्व एते प्राणा, रश्मयो चेत्युपपद्यते । ब्राह्मणमपि चैतमर्थमेवानुविदधाति ।-"अग्नि पशुरासीत्" इत्येवमादि॥ “वसव"-इति, घक्तव्यम् । ते पुनरमी त्रिस्थानाः। ते यस्मात् सर्वमिद विभागेनापस्थितमाच्छादयन्ति। कथम् ? इति,-"वासवोऽग्निरिति समारया, तस्मात् पृथिवीस्थाना" “इन्द्रो वसुभिर्यासव-इति समारया, तस्मात् मध्यस्थाना. "वसर आदित्यरशमयो विवासनात्, तस्मात् द्युस्थानाः ।। "तेषाम्” “एपा" प्राधान्यस्तुति “भवति"-॥ ७ (४१) सुगा वो देवा सुपथा अकर्म य आजग्मुः सानमिदं जुपाणाः । जक्षिवांसः पपिवांसश्च विश्वेऽस्मे धत्त वसवो वसूनि ॥ स्वागमनानि वो देवाः सुपथान्यकर्म य आगच्छत सवनानीमानि जुपाणाः सादितवन्तः पीतन- न्तश्च सर्वेऽस्मासु धत्त वसवो वनि तपामेपापरा " भवति ॥ ८ (४२) ·२२० ४पा० १०ख०] * दैवतं काण्डम् * वा स्वचिंप इति या जम्भयन्तोऽहिञ्च घृकञ्च रक्षांसि च क्षिप्रमस्मद्यावयन्त्वमीवा दवाश्या इति वा देवपन्यो दचानां पल्यस्तासामेपा भवति ॥ १० (४४)॥ “शन्नो भवन्तु पाजिनः" इति (ऋ० सं० ४, २, २८, ७ । य० पा सं०६, १६)। घसिष्ठस्यार्पम् । पाजिनयागे पिनि. योगः। 'देवताता' एतस्मिन् “देवताती" "यज्ञ" "हवेषु" "आहानेपु" 'शम्' 'नः' अस्माकं "सुसा” 'भवन्तु' सन्तु 'वाजिनः'। किंलक्षणाः ? 'मितद्रवः "सु" श्लिष्टं शोभनं ये द्रवन्ति, 'स्वा.' ये "स्वञ्चना:" शोभनम् अश्वन्ति, गच्छन्ति "स्वर्चना." शोभन धा अर्चनं येषां स्तुतिः, “स्वर्चिषः था" येषां शोभना अचिपो दीप्तयः त मागच्छन्तु । आह्वानप्वस्माकं 'जम्भ- यन्तः। किम् ? इति,-'अहिम्' "च" 'वृकम्' "च" यश्चा. स्मानाहन्ति, यश्च वृकस्तस्करो मुप्णाति, 'रक्षांसि' "च" येऽस्मान् रहसि क्षिण्वन्ति, तांश्चास्मत्त. 'जम्भयन्तः' हिंसन्तः 'सनेमि' इति "क्षिप्रम्" । सामर्थ्यादिह सनेमि-इति क्षिप्रनाम | 'युयवन्' सामर्थ्यात् अपेत्यध्याहत्य अप "यावयन्तु" अपमिश्रयन्त्यि- त्यर्थः, इष्टश्च रक्षसां नाशनं न मिश्रणमिति ॥ "देवपल्यः" धक्तव्याः । ताः पुनः “देवानां पल्यः" पाल- विध्यः पालनीया था। पत्तोसंयाजेष्येता इज्यन्त इत्यतस्तृतीय- सवनभक्तिवादादित्यं भजन्ते तदुक्तम्,-"अर्थतान्यादित्यभक्ती- न्यसौ लोकस्तृतीयसवनम्” इति ॥ १० (४४)॥ .

·- -निराकम् , [उत्तरपट्फम् "ज्मया अघसघः" इति (ऋ० सं०५,४,६,३)। पसि. प्रस्यार्पम् । “उमा पृथिवी" "तस्यां" "भवा." ये नित्य भवन्ति, ते 'उमयाः'। 'रन्त' “अरमन्त” । 'अत्र' पतस्मिन् फर्मणि, अस्मिन् घा लोके! 'देवा' "वसव."। ये "" "उरी" विस्तृते अन्तरिक्षे विस्तीर्णे'मर्जयन्त' मार्मिर्गत्यर्थः, "गमयन्त." यद्यत्तेपां गमयितव्यम्, अथया पर्तमानाः । 'शुभ्रा शाम- मानाः"। एयमनयोः स्थानयोः घसून विभज्याधुना द्युस्थानां स्तान इत्या ब्रवीति,-ये यूयमेवं त्रिस्थाना', तान् घो पीमि,- नित्यम् 'अस्य' माने." 'नः' अस्मद् “दूतस्य" 'जग्मुपः' युष्मान् प्रति गतपत. *णुत” यदयं प्रयोति, श्रुत्वा चास्मान् 'अर्वाग्' माभिमुख्येन 'उरुतयः' “यहुजवाः" बहुप्रकार' शतसहनमागमने- नैव 'पथ' मार्गान् प्रहतान् “फुरुध्यम्”। इत्येतदाशास्महे ।। “वाजिनः "व्याख्याताः"--"अपि स पोजी घेजनवान्"- इत्यन, केवलमत्र बहुवचनतो विशेषः, रश्मयश्च अभिधेयाः। पृथक्त्वे देवाश्याः ॥ "तेपाम् एषा भवति" प्राधान्यस्तुतिः-॥E (४३) ॥ शन्नो भवन्तु वाजिनो हवेषु देवताता मितद्रवः स्पर्काः। जम्भयन्तोऽहि वृकं रक्षांसि सनेम्यस्मद्य यवन्न- मीवाः ॥ सुसा नो भवन्तु वाजिनो हानेपुवतातौ यज्ञ मितद्रवः सुमितद्रवः स्वर्काः स्वञ्चना इति वा स्वर्चना ईति

·-
१२४० ४पा० १२ख०] * दैवतं काण्डम् *
उत्तग्ना व्यन्तु देवपत्नी रिन्द्राण्य १ ग्नाय्यश्विनी
राट । आ रोदसी वरुणानी शृणोतु व्यन्तु देवीर्य
अतुञ्जनीनाम् । अपि च ग्ना व्यन्तु देवपत्न्य इन्द्राणीन्द्रस्य
पल्यग्नाय्यग्नेः पल्यश्चिन्यश्विनोः पत्नी राट राजते
रोदसी रुद्रस्य पत्नी वरुणानी च वरुणस्य पत्नी व्यन्तु
देव्यः कामयन्तां य ऋतुः ‘कालो जायानां य ऋतुः
कालो जायानाम् ॥ १२ (४६) ।
इति द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः १२, ४ ॥
"उतना व्यन्तु देवपत्नी"-इति (ऋ० सं० ४, २, २८, ८ ।
अथ० सं०७, ४, ११, २)। पुरुषैः पीतमग्न्यादिभिः, 'उत'
"अपि” 'ग्ना' स्त्रियः 'व्यन्तु' पिवन्तु एतदाज्यम् । कतमाः ?
“इन्द्राण्यश्माय्यश्विनी राट्। 'आशृणोतु' च 'रोदसी' 'वरुणानी'
च आभिमुख्येन च स्थित्वा शृणोतु । "रोदसी रुद्रस्य पत्नी"।
आथर्वणे रोदसीत्यप्रगृह्य पदम्, तदपेक्ष्यैकवचनेन भाष्यकारो
निराह-"रोदसी रुद्रस्य पत्नी" इति । “घरुणानी च घरुणस्य
पती"। सर्वा अप्येताः 'व्यन्तु' पिबन्तु एतदाज्यम् । “य
मृतुर्जनीनाम् । यः “कालः"भोजनकाल: “जायानाम्" । तस्मिन्
काले दीयमानम् । कश्चासौ ? भुक्तवत्सु पुरुपेप्चिति ॥ १२ (४६)॥
इति ज्वर्थायां निरुक्तवृत्तौ सप्तदशाध्यायस्य (द्वादशाध्याय
तुरीयः पादः ॥ १२॥४॥

·. - * निरुतम् * [उत्तरपट्कम्म देवानां पत्नीरुशतीरवन्तु नः प्रावन्तु नस्तुजये वाज- सातये । याः पार्थिवासो या अपामपि ते ता नो देवीः सुवाः शर्म यच्छत ॥ देवानां पल्य उशत्योऽचन्तु नः प्रावन्तु नोऽपत्यजननाय चान्नसंसननाय च याः पार्थिवासो या अपामपि कर्मणि व्रते ता नो देव्यः सुहवाः शर्म यच्छन्तु शरणन्तासामपापरा भवति ॥ ११ (४५)॥ “देवानां पत्नीः - इति (ऋ. स. ४, २, २८, ७)। प्रति. क्षत्रस्येयमार्पम् । आग्निमारते पत्नोसंयाजेषु च विनियोगः एता देवपल्यो नित्यमस्मत्तो हविरुशन्ति कामयन्ते, ता अस्मत्तो हविरुपभुज्य ततोऽस्मानवन्तु प्रतितर्पयन्तु धनेन । किञ्च, "प्रावन्तु नस्तुजये”। प्रकर्षण अवन्तु रक्षन्तु “अपत्यजननाय" 'वाजसातये' च "अन्नसंसननाय" अन्नसम्भजनाय ""। कत. मस्ताः ? 'याः पार्थिवासः' पृथियां भवाः, 'याः अपामपि' 'व्रते' "कर्मणि" पर्पोत्सर्गे व्यापृताः, सर्वाः 'सुहवा.' स्वाहाना. अस्माकं 'यच्छत' “यच्छन्तु" ददतु 'शर्म' "शरणं" गृहं सुसं त्राण घा- इत्येतदाशास्महे । "तासाम् एषा अपरा भवति"-1 सा पुनः किमर्थम् ? सामान्यतः पूर्वस्यामुक्ताः, विशेषतः परस्यामुच्यन्ते, पूर्वयैव समा. नार्यविनियोगा ॥ ११ (४५) । या ·१ १२० ४पा० १२७०] * दैवतं काण्डम् * उतग्ना व्यन्तु देवपत्नी रिन्द्राण्य ? ग्नायश्विनी राट् । आ रोदसी वरुणानी शृणोतु न्यन्तु देवीर्य ऋतुञ्जनीनाम् । अपि च ग्ना व्यन्तु देवपल्य इन्द्राणीन्द्रस्य पत्त्यग्नाव्यग्नेः पल्यश्विन्यश्विनोः पत्नी राट, राजते रोदसी रुद्रस्य पत्नी वरुणानी च वरुणस्य पत्नी व्यन्तु देव्यः कामयन्तां य ऋतुः कालो जायानां य ऋतुः कालो जायानाम् ।। १२ (४६) ।। इति द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः १२, ४ ॥ "उतना व्यन्तु देवपत्नी” इति (ऋ० सं० ४, २, २८, ८ । अथ० सं०७, ४, ११, २)। पुरुषः पीतमग्न्यादिभिः, 'उत' "अपि" 'ग्ना' स्त्रियः 'व्यन्तु' पिबन्तु एतदाज्यम् । कतमाः ? "इन्द्राण्यश्नाय्यश्विनी राट्। 'आगृणोतु' च 'रोदसी' 'वरुणानी' च आमिमुख्येन च स्थित्वा शृणोतु । “रोदसी रुद्रस्य पत्नी"। आथर्वणे रोदसीत्यप्रगृह्य पदम् , तदपेक्ष्यैकवचनेन भाष्यकारो निराह--"रोदसी रदस्य पत्नी" इति । “घरुणानी च धरुणस्य पत्नी"। सर्वा अप्येताः 'व्यन्तु' पिबन्तु एतदाज्यम् । “य ऋतुर्जनीनाम्”। यः कालः भोजनकाल: “जायानाम्” । तस्मिन् काले दीयमानम् । कश्चासौ ? भुक्तवत्सु पुरुषेप्चिति ॥ १२ (४६)॥ इति ज्वर्थायां निरुक्तवृत्ती सप्तदशाध्यायस्य (द्वादशाध्याय तुरीयः पादः ॥ १२॥४॥ । -- ·२१५८ * निरुक्तम् * [उत्तरपट्कम् जम्बूमार्गाश्रमवासिनो भगवद्दुर्गाचार्यस्य कृतों ऋज्वायां निरुतवृत्ती सप्तदशोऽध्यायः (द्वादशोऽध्यायः) समाप्तः ॥१२॥ • (अथातोय स्थानावसातिपुस्मेहेहजाताप्रातर्यु जापातर्यज ध्वमुपस्तचित्रमेताउत्या:मुकिंशुकंवृपाकपाय्यपागृहन्त्वप्टादु- (१४) (१५) (१६) (१५) (१८) हितोसविताविश्वारूपाणिप्रातर्जितमुदुत्यञ्चित्रं शुक्रन्तेपथम्प- (१६) (२०) (२२)-(२५) थइदंविष्णुर्विश्वानरोविश्वानरस्ययेनापावकैतिचतुष्कंकैश्य१. (१७) (८) (२६) (३०) (३१) ग्नित्रयःकेशिनः पुनरेहियस्मिन्क्षेपाचीरवीयदिन्द्राग्नीपवि- (३३) (३४) (३५) (३६) (३७) अवन्तउतनोहियमथर्वाथातोद्य स्थानादेवगणाइमागिरःसप्त- (३८) (३६) (४०) (४१) (४०) (४३) ऋपयस्तिर्यग्विलोदेवानाम्भद्रौमांसोयज्ञ नसुगावोजमया- (४४) अत्रशन्नोभवन्तुदेवानांपत्नीरुतग्नाव्यन्विति पट चत्वारि- शत् ॥) १ इति निरुक्त (उत्तरपट के) द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ (दैवतं काण्डं समाप्तम् ) इति नरुक्तोचराद्ध : समाप्तः।

·अथ परिशिष्टम्। अथ त्रयोदशाध्यायस्य प्रथमः पादः। - अर्थमा अतिस्ततय इत्याचक्षतेऽपि वा सम्प्रत्यय एव स्यान्माहाभाग्या वतायाः सोऽग्निमेव प्रथममाह त्वमग्ने धु मिस्त्वमाशुशुक्षणिरिति यथतस्मिन् सक्त न हि त्वदारे निमिपश्च नेश इति वरुणस्याथैपेन्द्रस्य ॥ १ ॥ "अर्थमा भतिस्तुतय इत्याचक्षने-इत्येवमादि पक्तु प्ररत. शेषमनुवर्तते। किश्वान प्रस्तम् ? स्तुतिलक्ष्या देवतेति- “यत्काम ऋपिर्यस्यां देवतायांमार्थपन्यमिच्छन् स्तुति प्रयुक्ते.' -इत्यत्र । ताः स्तुतयः कर्माधिकारनिरताः, स्वकर्माधिकाराति. ममेण स्वगुणातिशयेन च या, ता उपप्रदाः, तदर्थ विशेषतः पुनरधिकारवचम्-"अ" इति। "मा" माणास्ता: "अतिस्तुनयः-इत्याचक्षने" अन्येऽप्याचाप्यो एपमे. घेता: 'आयक्षने' फषपन्ति शिष्येभ्यः अतिम्तुतप एना इति, प्रसिद्धा दीयमेतासु सत्यमिप्रायः। “अपि पा” भयया पक्ष्य.

·* - * निरुक्तम् [मतिस्तुतयः नैवैतदतिस्तवनम्। किं तर्हि ! “सम्प्रत्यय एव स्यात्" देवता समानमेव । किं कारणम् ? न ह्यतिशयो नाम देवतायाः स्तुति रस्ति । कस्मात् ? "माहाभाग्याद् देवतायाः" इति, न हि विभूतेरियत्तास्ति, यामतिरिच्य स्तूयेत। तदुक्तम्-"वीपम' -इति। तथा च "नागिन्द्र प्रतिमानानि देभु" इति । नैरुक्तसमयानुवृत्तये अतिस्तुतय. प्रदर्श्यन्ते-"सः” इति, स्तोता असावाचार्यः “अग्निमेव" अधिरत्य “प्रथममाह”। किं कारणम्। येनैव हि क्रमेण स्तुतयः उपप्रदर्शिता', तेनैवात्र क्रमेणातिस्तुतयो न्याय्याः प्रदर्शयितुम् , न हसति कारणे मुख्या तिक्रमो न्याय्य इति । क ? यथा,- "त्यमग्ने युमिस्त्यमाशुशुभणि."--इति । यथैतस्मिन् सूक्ते स्वकर्माधिकारव्यतिरेकेण, अतिशयेन चा स्तुतिः ॥ मध्यस्थाने - "न हि त्वदारे निमिषश्च नेशे-इति ऋ० सं० २, ७, १०, १)। “वरुणस्य । “अपो, सुम्यक्ष परुण भियसं. मत्सम्राइतावोऽनु मा गृभाय। दामेव उत्साद्विमुमुग्ध्यहो न हि त्वदारे निमिपश्च नेशे॥” इति (ऋ० सं० २, ७, १०, १)। हे भगवन् ! 'घरुण!' सम्राट् !' 'मृतवन् !' यदेतत् 'अप' कर्म किञ्चित् , 'मियसम्' भयङ्करमस्मासु 'अंहः पापं यदात्मानः काव- कृतम्, तदस्मत्तो 'दामेव वत्सात्' 'चिमुमुग्धि' त्व प्रमुञ्च । ततश्च तत्प्रमुच्य 'सुम्यक्ष' सुष्छु गमय, नाशयेत्यर्थः । कस्मात्पुनरेवं बेमहे ? इत, यस्मात् “न हि त्वारे निमिषश्च नेशे" त्वद्- ·। I २३.० पा० ख०] परिशिष्टम् । न्तिकेऽपि धर्तमानस्य दूररेपि च यः कश्चित्तस्यापि त्वदन्यो नेशे; त्वमेव दूरे चान्तिके व ईशिपे इत्यभिप्रायः॥ “अथ एपा इन्द्रस्य"--॥१॥ यद् द्याच इन्द्र ते शतं शतं भूमीरुत स्युः । नत्वा बनिन् सहस्र सूर्या अनु न जातमष्ट रोदसी ॥ यदि त इन्द्र शतं दिवः शतं भूमयः प्रतिमानानि स्यु ने त्या वजिन् सहस्रमपि सूर्या न द्यावापृथिव्यावप्यभ्यश्नुवीता- मित्यथैषादित्यस्य ॥२॥ “यद् द्यावं इन्द्र ते शतम्” इति (ऋ० सं०६, ५, ८,५। सा० सं० २० आ० ३, २, ४, ६)। पुरुहन्मन आर्षम् । बृहती। चैरूपे स्तोत्रियानुरूपे । हे भगवन् ! 'इन्द्र !' 'यत्' “यदि” '' तव शतम्' 'द्याव.' "दिघ.” शत' च भूमी:“भूमयः” 'सहस्र' च 'सूर्या. 'रोदसी' 'उत' "अपि" च समः ते "प्रतिमानानि" उपमानानि 'स्यु' भवेयुः, कथञ्चित्,-तथापि 'त्या' स्वां 'जात- मात्रमपि सर्वाणि अपि तानि नाट' "नैवाभ्यश्नुवीरन्" किं तर्हि त्वमेवैतानि सर्वाणि अभ्यश्नुवीथा , अतिरिच्य वर्तथा इत्यर्थः॥ "अथ एपा आदित्यस्य"-॥२॥ यदुदञ्चो पाकपे गृहमन्द्राजगन्तन । करस्य पुल्य घो मृगः कमगञ्जनयोपनी विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ।। यदुदञ्चो वृपाकपे गृहमिन्द्राजगमत व स्य पुल्यो मृगः

·निरुक्तम् ७ [अतिस्तुतयः
क्क स बहवादी मृगो मृगो माटगतिकर्मणः कमगमद्-
दंशं जनयोपनः सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् ब्रूम आदि-
त्यमथुपादित्यरश्मीनाम् ॥ ३॥
“यदुदञ्चो वृपाकपे” इति (ऋ० सं०८, ४, ४, २) । पङ्क्ति ।
इन्द्राण्या आर्पम् । पृष्ट्यस्य पष्ठेऽहनि विनियोगः । हे भगवन् !
'वृपाकपे!' 'इन्द्र!' यदा त्वम् 'उदञ्च.' उदडेव वर्तमानः, प्रदक्षिणं
भुषवानि परिगन्छन् 'गृहम्"अजगन्तन' गृहानुप्रवेशे हि व्यवधीयते,
व्यवधीयते च भगवानस्त गच्छन्नादित्य', इत्येतस्मात् सामा..
न्यादुच्यते "गृहमिन्द्राजगन्तन"-इति। तदा त्वयि गृहमुपगते,
अदृश्ये निरालोको लोक सहसैव विस्मितो ब्रवीति
पुल्यधो मुग." । 'स्य' "स"। 'पुल्वघ' पुरुशन्दात् पूर्वपदम् ,
घसेरत्तरपदम् , क सः “यहादी” 'मृग बहसावत्ति सर्वप्राणिप्वय.
स्थितः । तदुक्तम्-“सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुपश्च-इति (ऋ० सं०
१, ८,७, १, सा० सं० आर० आ०)। "मृगो मागत्यर्थस्य न
ह्यसाववतिष्टते, माघ हि मृगः। 'कमगन्' "के देशमगमत्"
गतवान् ?-येनास्माकमदृश्य , स देवो 'जनयोपन.' जनमोहनो.
चभूव,उदयास्तमयपरिगमनादादित्यस्य जना मुह्यन्ते,तत्वापरिक्षा-
नात् । विश्वस्मात्' "सर्वस्मात्” जगतः 'य. त्यम् 'इन्द्र !'
'उत्तर, तमेतन्त्वामादित्यम्” एवं "म"-"यदुदञ्चो वृपाकपे”
करस्य
-इति ॥ -
"मय एपा आदित्यरश्मीनाम्" अतिस्तुति.-॥३॥

·१३१० १पा० ४०] * परिशिष्टम् । वि हि सोतोरसृक्षत नेन्द्र दवममंसत । यत्राम- दद् वृपापिर्यः पुष्टेषु मत्सखा विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ व्यसृक्षत हि प्रसवाय न पेन्द्र देवममंसत यत्रामाद्यद् वृषाकपिरर्य ईश्वरः पुप्टेषु पोपेषु मत्सखा मम सखा मद- नसखा ये नः सखायस्तैः सहेति वा सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तर- स्तमेतद् ब्रूम आदित्यमथेपादिवनोः ॥ ४ ॥ वि हि सोतोररक्षत”–इति (ऋ० सं०८, ३, २६, १)। पूर्ववैध समानार्षविनियोगच्छन्दस्का। 'यसक्षत' यदादित्यो रश्मोनहन्यति 'सोतो.' सर्वभूत-"प्रसवाय” अभ्यनुज्ञानाय, तत्प्रकाशितलोकस्य सयकोपपत्तेः । तदा किम् ? इति । तदा ते रश्मयः सर्वकर्मण्यनुगमनात् 'नेन्द्र देवममंसत' तमेवेन्द्रमादित्यं येन विसृष्टाः, तमेतमात्मनो दोपयितारं न मन्यन्ते, स्वमहिम्नय घयं दीप्यामह इति मन्यन्ते । कंदा ? यदा रश्मिपोपं पुप्यति, 'पुष्पेषु' एकीभूतेषु मध्यन्दिने । 'मत्सखा' "मम समा"-इति मन्त्रगाह । अथवा सर्व एव मन्यते 'ममायं ससा'-'ममायं सपा-इति । अथवा “मदनससा" हर्षसपेत्यर्थः, अथवा 'ये नः सपायः" रश्मयः "तैः सहेति" । 'विश्वस्मात्'-रति, उतार्थः । "अथैया पावः प्रवदिता.इप-४॥ सृष्येयजभरी तुफरीतूनतोशेवतुर्फरी पर्फरीका। उदन्यजेय जेमना मदेरू ता में जराबजरं मरायु ॥ सृष्ये- ·१९६४ निरुतम [भतिस्तुतयः वेति द्विविधा सृणिपति भर्ता च हन्ता च तथाशिनी चापि भारी जभरी भत्ता वित्यर्थस्तुफरीतू हन्तारौ । नैतोशेव तुरी पर्फरीका निताशस्यापत्यं नतोश नताशेष 'तुफरी क्षिप्रहन्तारौ । उदन्यजेव जेमना मदे रू। उदन्यजेवे खुदकजे इव रत्ने सामुद्र चान्द्रमसीति या जेमने जयमने जेमना मदेरू । ता मे जराय्वजरं मरायु । एतजरायुज शरीरं शरदमजीर्णमथुपा सोमस्य ॥ ५ ॥ तरत्स मन्दी धापति धारा सुतस्यान्धसः। तरस मन्दी धावति । तरति स पापं सर मन्दी यः, स्तौति धावति गच्छत्यङ्गितिं धारासुतस्यान्धसः। धारयाभिषु- तस्य सोमस्य मन्त्रपूतस्य चाचा स्तुतस्या१पा यज्ञस्य ॥६॥ त्रयो पादा, द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । विधा बद्धो बृप भो रोरवीति महा देवा मा आविवेश ॥ चत्वारि शूडगेति वेदा वा एत उक्ता- खयो अस्प पादा इति सवनानि त्रीणि द्वेशी प्रायणीयो- दयनीये सप्त हस्तासः मप्त छन्दांसि विधा बद्धस्टेधा बद्धो मन्त्रप्राह्मणकल्पैपिभो रोरवीति रोखणमस्य सवनक्रमेण ऋभिर्यजुभिः सामभिर्य देन मृभिः शंसन्ति यजुभि- - . चत्वारि शृङ्गा अस्य ·1 १३० १५० ख०] परिशिष्टम् . यजन्ति सामभिः स्तुवन्ति महो देव इत्यप हि महान् देवो यद्यज्ञा मार्या आविवेशेत्य पे हि मनुष्यानाविशति यजनाय तस्योत्तराभूयसे निर्वचनाय ॥ ७ ॥ स्वर्यन्तो नापे क्षन्त आ या रोहन्ति रोदसी। यज्ञं विश्वतो धार सुविद्वांसो वितेनिरे ॥ स्वर्गच्छन्त ईजाना वा नेक्षन्ते तेऽमुमेव लोकंगतपन्तमिक्षन्तमिति । आ द्या रोहन्ति रोदसी। यज्ञ ये विश्वतोधारं सर्वतोधार सुविद्वांसो वितेनिर इत्यथैपा वाचः प्रवाहितेव ॥ ८ ॥ चत्वारि वाक् परिमिता पदानि तानि विदुाह्मणा 'ये मनीपिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेगयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥ चत्वारि वाचः परिमितानि पदानि तानि विदाह्मणा, ये मेधाविनो गुहायां त्रीणि निहितानि नार्थ वेदयन्ते गुहा गूहतेस्तुरीयं स्वरतेः कत- मानि तानि चत्वारि पदान्योङ्कारो महाव्याहृतयश्चेत्या नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्चेति वैयाकरणा मन्त्रः कल्पो बाहमणं ' चतुर्थी व्यावहारिकोति याज्ञिका ऋचो यपि सामानि चतुर्थी व्यावहारिकीति नैरुताः सणां चाग्बयप्ता क्षुद्रस्प सरीसृपस्य चतुर्थी व्यावहारिकीत्येके पशुपु तूणवेषु ·* निरुतम् * [अतिस्तुतयः मृगेनात्मनि चेत्यात्मप्रवादा अथापि ब्राह्मणं भवति सा वै वाक् सृष्टा चतुर्दा व्यभवदेष्वेव लोपेषु त्रीणि पशुपु तुरीयं या पृथिव्यां साग्नौ सा रथन्तरे. यान्तरिक्ष सा पायौ सा चामदेव्ये या दिवि सादित्ये सा वृहति सा स्तनयिलापथ पशुप ततोया वागत्यरिच्यत तां वाहमणेष्वदधुस्तस्माद् बाह्मणा उभयी वाचं वदन्ति या च देवानां या च मनुष्याणामित्यथैपाक्षरस्य ॥६॥ "चत्वारि वाक्परिमिता पदानि” इति (ऋ० स २, ३, २२, ५। अथ० सं०६ २५, २७ । २६, १)। दीर्घतमस आपम् । घाग्देवते पशी विनियोग । प्रवहितेत्यनभिव्यक्तिविशिष्टो पाक्यार्थ । 'चत्वारि' 'धापरिमिता' “चाच परिमितानि" 'पदानि न पञ्चम पदमस्ति । 'तानि' पुन 'बाहाणा विदु । कि सर्वे न,- 'ये मनीषिण' "मेधाविन"। तेपाञ्च पुन पदाना 'गुहा' “गुहाया” 'प्रीणि' 'निहिता' “निहितानि” 'नेह- यन्ति' "नाथं वेदयन्ते” न प्ररयापयन्ति, 'तुरीय' चतुर्थम्भागम् एकपट 'मनुष्या' परिज्ञानार्थ 'चदन्ति' ॥ “तुरीयन्त्वरते" तद्धि त्वरित मिव निर्गत भवति त्रिभ्य । “कतमानि तानि चत्वारि पदानि ?” इति विवार्य प्रश्न । तन तावत्, “नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्चेति वैयाकरणा" मन्यन्ते। तत्राऽप्रसिद्धार्थ- त्वादाख्यातोपसर्गनिपातपदानि अर्थ न वेदयन्ते, नामानि तु ·-सा १३:०१पा० १०ख०] * परिशिष्टम् * ११६७ प्रसिद्धतरार्थत्वाद् गवाश्चादीन वेदयन्त्यर्थान् । एवं : “मन्त्रः कल्पो ब्राह्मणं चतुर्थी व्यावहारिकोति याशिका.” अत्रापि व्याव. हारिक्येव तु वेदयत्यर्थम् । “चो यपि सामानि, चतुर्थी व्यावहारिकीति नैरुता." अत्रापि व्यावहारिक्येय वेदयते । सर्पाणां वाक्, पयसाम्, क्षुद्रस्य सरीसृपस्य, चतुर्थी व्यावहारि- कीत्येके” सादीनामित्यधिभूतविदः । अत्रापि व्यावहारिक्येय वेदयते, नेतराः । पशुषु तूणवे मृगेयात्मनि चेत्यात्मप्रवादाः" । आत्मानं ये प्रवदन्ति आचार्यास्ते आत्मप्रचादा." "ग्राहाणामपि च भवति" पतस्मिन्नथै, वै चाक् सृष्टा चतुर्दा व्यभवत्" -इत्येवमादि । तदेतदभिव्यक्तार्थमेव । “ततो या घागत्यरि. च्यत, तां ब्राह्मणे न्यदधुः" निहितपत्तः, “तस्माद् ब्राह्मणा उभयी चाचं पदन्ति, -या च देवानां, या च मनुष्याणाम्" लौकिकी वैदिकी चेत्यर्थः॥ "अथ” पुनः “एपा" "अक्षरस्य" अक्षरस्तुतिः प्रवहि- तेव ॥६॥ ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निपेदुः। यस्तन वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥ ऋची अक्षरे परमे व्यवने यस्मिन्देवा अधिनिपण्णाः सर्वे यस्तन्न वेद किंस ऋचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासत इति घिदुप उपदिशति, कतमत्त- ·, ११६८ * निरुत्तम् - [भतिस्तुतयः देतदक्षरमोमित्येपा वागिति शाकपूणिऋचश्च यक्षरे परमे व्यवने धीयन्ते नानादेवतेपु च मन्त्रप्वेतद्ध वा एतदक्षरं यत्सर्यान्वयीं विद्या प्रतिप्रतीति च ब्राह्मणम् ।। १० ।। "मृची अक्षरे परमे"-इति (ऋ० सं० २, ३, २१, ४ । यथा सं०६, २८, ८)। दीर्घतमस आर्पम् । अस्यां निर्वचनत्रयं अधिदेवाधियज्ञात्मविकल्पेन ॐकार मादित्य आत्मा चेति । तत्र तावच्छाकपूणिपक्षमाश्रित्याधियज्ञगतमुच्यते - “कतमत् तदक्षरम्" ? "ॐ"--"इत्येपा घा"-"इति शाकपूणेः" अभिप्रायः' ॐकारमृते न घर्चयन्ति । तस्याः 'अक्षरे' 'परमे 'व्योमन्' व्योम-विषिधमस्मिन् शब्दजातमोत. मिति व्योम तस्मिन् , तिसृषु मात्रासु अकारोकारमकारलक्षणा. सूपशान्तासु यदवशिष्यते, तदक्षर परमं व्योम, शब्दसामान्यम भिव्यक्तमित्यभिप्रायः। “यस्मिन देवा अधिनिपण्णाः, सर्वे" । ऋगादिषु ये देवाः, ते मन्त्रद्वारेणाऽक्षरे निपण्णाः, तस्य शब्दकारः णत्वात् । अथवा, प्रथमायां मानायां पृथिवी, अग्निः, ऋग्वेदः, पृथिवीलोकनिवासिन इत्येव, द्वितीयायां मात्रायाम् , अन्तरिक्षम्, वायुः, यजूंपि, तल्लोकनिवासिनो जना इति, तृतीयायां. मात्रायां द्यौः, मादित्यः, सामानि तल्लोकनिवासिनो जना इति। विज्ञा. यते हि-“ॐकार एवेदं सर्वम्" इति । 'यस्तन वेद' अनया विभूत्याक्षरम्, 'किम्' असो 'नचा' ऋगादिभिर्मन्त्रैः 'करिष्यति' यस्तताक्षरात्मना पश्यति । “य इत्तद्धि दुस्त इमे समासते- ·१३:०१पा०'९९ख०) * परिशिष्टम् * इति विदुष उपदिशति । तेहि तत्परिज्ञानात्तादाव्यमुपगताः प्रणवचिग्रहमात्मानमनुप्रविश्य समीकृता ,निर्वान्ति शान्तार्चिप इवानलाः इति ॥ १०॥ आदित्य इति पुत्रः शाकपूणेरेप भवति यदेनमर्चन्ति प्रत्युचः, सर्वाणि भूतानि तस्य यदन्यन्मन्त्रेभ्यस्तदक्षरं भवति रश्मयोऽत्र देवा उच्यन्ते य एतस्मिन्नधिनिषष्णा इत्यधिदैवतमथाध्यात्म शरीरमत्र अगुच्यते यदेनेनार्चन्ति . प्रत्युचः सर्वाणीन्द्रियाणि तस्य यदविनाशिधर्म तदक्षरं भयतीन्द्रियाण्यत्र देवा उच्यन्ते यान्यस्मिन्नधिनिपष्णानी- त्यात्मप्रवादाः ॥११॥ "आदित्य इति पुत्रः शाकपूणेः एप' ऋग्भवति" इति, मण्डलमभिप्रेतम् ! “यदेनमर्चन्ति” यस्मादेनमर्चन्ति, तस्मादृक् । “तत्य” “यदन्यत्" "मन्त्रेभ्यः" मण्डलगतेभ्योऽवयवेभ्यः, “तत्" परम् "अक्षरं" व्यवनम्, तत्र सर्वमोतमिति, “य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते"--इति (ले० आ० १०, १३) श्रुतेः। "रश्मयोऽत्र देवा उच्यन्ते, य एतस्मिन्नधिनिषण्णा इति"। यस्त- न्मण्डलमक्षरात्मना न वेद, किं स ऋचा आदित्येन मण्डला-'. त्मना करिष्यति ? नासौ यथावदादित्यं वेदेत्यर्थः। “य इत्त- द्विदुस्त इमे समासते"-इति व्याख्यातम् ॥ आत्मेत्यात्मप्रवादाः। अयमृग्भवति शरीरमिति। "इन्द्रि- याण्यत्र देवां उच्यन्ते" तानि हि विषयेषु द्योतयन्त इति देवाः । .

·* निरुकम् * [अतिस्तुतयः "तस्य यदविनाशिधर्म" चेतनासतत्वमात्रविज्ञानम, "तत्" पर. मम "अक्षर" पयनम् । यत्तदक्षरं न वेद, किमसी ऋचा शरी- रेण करिष्यति ? न तस्य जीचितेनाधः, “य इत्तद्विदुः” इति व्याख्यातम् ॥११॥ अक्षरं न भरति नक्षीयते पाक्षयो भवति वाचोऽक्ष इति वाक्षो यानस्याञ्जनात्तत्प्रकृतोतरद्वनसामान्यादित्यय- मन्त्रार्थचिन्ताभ्यूहोऽभ्यूल्होऽपि श्रुतितोऽपि तर्कतो न तु पृथक्त्वेन मन्त्रा निर्वक्तव्याः प्रकरणश एव तु निर्वक्तव्या न ह्यपु प्रत्यक्षमस्त्यनृपेरतपसो वा पारोचठवित्सु तु खलु वेदिषु भयोविद्यः प्रशस्यो भवतीत्युक्त पुरस्तान्मनुष्या वा ऋपिपूतकामत्सु देवानव वन् को न ऋपिविष्यतीति तेभ्य एतं तर्कमृषि प्रायच्छन् मन्त्रार्थचिन्ताभ्यहमभ्यूलहं तस्माद्ययं किञ्चानूचानोऽभ्यहत्यार्पन्तद्भवति ॥ १२ ॥ "अक्षरम्"कस्मात् ? तद्धि ."न क्षरति" नान्यथाभावमाप. द्यते। अथवा "न क्षीयते" न कदाचियामूलतो विनश्यति । अथषा "वाक्क्षयो भवति" नादो हि धर्णलक्षणाया घाचो निवासः । "याचोऽक्ष-इति घा" अक्षरो, हाक्ष इयानुप्रविश्य ध्यानानि धारयति॥ अथ "अक्षः" कस्मात् ? उच्यते,-*यानस्य" यानाक्ष: तापत् "समजनात्" नित्यमसौ म्रक्ष्यते तैलादिना, "वनस्तीत- ·२३०१पा० १२ख०] * परिशिष्टम् * ११७१ रत्" खराख्यमक्षरम् , “वर्तनसामान्यात्" स्वरमधिरूढानि व्यञ्जनानि वर्तन्ते । "इति" परिसमाप्त्यर्थ इतिकरणः, उपप्रद. र्शनार्थो चान्तस्य ॥ , एवमर्थ “मन्त्रार्थचिन्ताभ्यूहोऽभ्यूढ.” मन्त्रार्थचिन्तानाम- भ्यूहो मन्त्रार्थचिन्ताभ्यूह', वितर्कित, शक्यते एतावता मन्त्रार्थो- ऽभ्यूहितुमिति । पुनः अयम् “अपि श्रुतितः"-"अपितर्कतः" श्रुतिभ्यो ब्राह्मणेभ्यो निगमशेषेभ्यश्चोग्नीतार्थाभिधानसामर्थेभ्यो पाक्यार्थसामर्थ्यात् तस्योपरि पर्यायास्तर्कोऽभ्यूहो लक्षणन्याय इति । यद्यप्ययमभ्यूह', तथापि “न तु पृथक्त्वेन मन्त्रा निर्व- क्तव्या."। कुतः पृथक्वेन ? प्रकरणात। किंतहि ? "प्रकर- णश एच तु निर्वक्तव्या."। तान्येतानि प्रकरणानि मन्त्राणां या देवतमध्यात्ममितिहासानुप्रवेश इति । किं कारणम् ? "स ह्यपु” मन्त्रेषु “प्रत्यक्षम्" अर्थदर्शनम् “अस्ति”। कि नास्त्येव ? न नास्ति । किं तर्हि ? “अनृपः अतपसो पा"- इति, तस्येदानीमपि स्याद्य ऋपिस्तपस्वी च, निर्दग्धकल्मपयो. स्तयो प्रतिबन्धकाभावाद् यथावदर्थ मन्त्राणां पश्यत । येऽन्ये पुनरोपदेशिकाः, तानधिकृत्योच्यते-“पारोव-वित्सु तु खलु वेदित भूयोविद्यः प्रशस्यो भवति-इत्युक्तं पुरस्तात्" इति । य एतेषु उपदेशतः पारोपर्येण परोवरभान मन्त्रार्थान् प्रति. • पद्यन्ते, ते पारोपर्यविद', तेषु यः कश्चिद्भूयोविद्य बहुश्रुतो भवति, स एघ मन्त्रार्थपरिझाने प्रशस्यो भवति । मन्त्रार्थ एय स्थय विद्यावस्थानभावेन विष्वग्भूतो लोकव्यवहारभावेन च - ·१९७२ ७ निरुक्तम् छ [अतिस्तुतयः विप्रकोणी विजृम्भत इति तमबहुश्रुतो नालमुत्प्रेक्षितुमिति:- युक्तं यत्तत्परिज्ञानयोगे भूयोविद्यः प्रशस्यत इति। पुरस्तादपि चैतदुक्तम् , इह तु प्रसङ्गादुच्यते ॥ अतः परमागमविशुद्धये प्रस्तीति।-"मनुप्या या ऋषिषु उत् कामत्सु देवान घन्” इति। पूर्वमपि हि साक्षात्कृत- धर्माण ऋषयो बभूवुः" इत्युक्तम्, इह तु मन्त्रार्थाभ्युपप्रदर्श- नार्थमिति विशिष्यते--"मनुष्या घा ऋपिपूत्क्रामत्सु देघाना: घन् को न ऋपिर्भविष्यति”--इति । एवमादिपुराकल्परूपो- ऽर्थविदः शास्त्रावतारस्तुतये, तेभ्यः “एतं मन्त्रार्थचिन्ताभ्यूह- मभ्यूहं प्रायच्छन्” ते देवाः एतं समस्तार्थमूहमपि भवन्तोऽनेन मन्त्रार्थान् शक्यन्तेऽभ्यूहितुमिति । यस्मादेतदेवं “तस्मात्" अम्मिन्सूक्ते निरुक्तशास्त्रे यः “अनूवान” विद्वान् , यदेव किश्चि- न्मन्त्रार्थेषु “अभ्यूहति” “आपं तत् भवति” तथैव तद्रूपयोऽभ्यू- हितवन्त इत्यभिप्रायः ॥ १२ ॥ हुदा तष्टेषु मनसो जवेषु यद् ब्राह्मणाः संयजन्ते सखायः। अत्राह त्वं बिजहुवेद्यामिरोहबूमाणो विचर- न्त्युत्वे ॥ हृदा तप्टेषु मनसाम्प्रजवेषु यद् बामणाः संय- जन्ते समानख्याना ऋत्विजोऽवाह त्वं विजहुर्वेद्याभिर्वेदित- ग्याभिः प्रवृत्तिभिरोहयूहमाण ऊहहमाण ऊह एपां बूहमे- तिवा सेयं विद्या श्रुतिमतिघुद्धिस्तस्यास्तपसा पारमीप्सि- ।

·. तद्यथा,- १३१० १पा० १३ख०] * परिशिष्टम् . ११७३ तव्यं तदिदमायुरिच्छता न निर्वक्तव्यं तस्माच्छन्दासु शेपा उपेक्षितव्या अथागमो यां यां देवतां निराह तस्या- स्तस्यास्ताझाव्यमणुभवत्यनुभवति ॥ १३ ॥ न तत् स्वमनीपिकयोच्यते, मन्त्रार्थोऽप्येतस्मिन् विषये वृह- स्पतिना दृष्टो ब्रह्म पा स्वयं प्राह । "हृदातप्टेपु”–इति (ऋ० सं० ८, २, २४, ३ । १०६, ३ ८) 'हृदा' हृदयेन युद्या, 'तष्टेपु' सूक्ष्मतामापादितेषु अचि. न्त्याध्यात्मादिषु विद्धतिः, 'मनसो जयेषु, “मनसां" "प्रजवेपु" ये प्रजवाः प्रगमाः न साक्षात्ते दृश्यन्ते,तेप्यर्थेषु स्वर्गापूर्वदेवतादिषु 'ब्राह्मणाः' अधिगतमन्त्रार्थतत्त्या. विचारयन्तः,-किमत्र तत्त्वं किंवा अतस्वमिति, प्रयचनेन ततः 'संयजन्ते' परस्परेण संपूज. यन्ति । कतमे ते ? इति,-'सखायः' “समानण्यानाः ऋत्विजः" ते हि प्रयोगे अभियुक्तत्वादतितरा विद्वांसः। तेषु किम् ? इति -“अत्राह त्वम्" इति । 'अत्र' तत्र तेषु अर्थेषु सूक्ष्मेषु 'विजहुः” तत्यजुः, 'त्वम् एकम् त्यक्तवन्तः। मन्त्रार्थव्याख्याने कमविद्वांस के न तत्यजु.? 'वेद्यामि' “वेदितव्यामिः" "प्रवृ. त्तिभि." न हि तासां मनोवृत्तीनामन्तोऽस्ति, यासु प्रतिभानवता. मपि मनोवृत्तयो न प्रवर्तन्ते, अतस्ता वेदितव्या एव भवन्त्यवि. द्वद्भिः। ये पुनः 'ओहब्रह्माणः' । इदं निरुक्तशास्त्रम् ऊहब्रह्म, येषामस्ति ते शब्दार्थसङ्कटेप्वप्रतिवध्यमाना अतिक्रम्य अविद्वास 'चि' विशेषतः सर्वत्रच प्रतिपूज्यमानाः 'चरन्ति त्वे' एके इत्यर्थः ।।

·* निरुक्तम् * [तिस्तुप्तयः
एवमेतस्मिन्मन्त्रे अस्या उद्गाहितार्थानवोद्दिश्य मन्त्रार्थचिन्ता-
भ्यूहस्य ब्रह्मत्वं श्रूयते । तस्मादिदमपि निरुक्कशास्त्रं ब्रह्मैव वेद
इत्यर्थः॥
इदानीमुपसंहरति-“सेयं विद्या"--इति। श्रुतिमतीत्या-
द्यर्थमेवैका विद्या बुद्धिं वर्षति, ज्यायसो सर्वाभ्यो विद्याभ्यो
महानेप तर्क । “तस्याः तपसा पारमीप्सितव्यम्" गन्तुमिति
चाक्यशेषः । पदवाक्यप्रमाणविदा ब्राह्मणेन यम्मावदो विधिः
निषेधप्रतिप्रसपनियमपरिसट्यापुनर्वचनपरार्थवादगहनः, अर्थ-
पादाश्चयधाश्रुतप्रमाप्राहिणो विदुषोऽपि परमभ्रान्तहेतयः, तस्मात्
परमदुर्विज्ञानवेदनीयत्वात् वेदवाक्यानामिमां विद्यामन्तरेण सम्यः
गावगमो न भवति । अतोऽस्या अखिलपुरुषार्थोपकारप्रवृत्ताया
अन्तरेण तप पारगमनं नास्तीत्यत इदमुक्तमाचार्येण “तस्यास्त.
पसापारमीप्सितव्यम्” इति, अयमभ्युपायः तस्या. पारगमने ।
"तदिदम्” अतपस्थिना सर्वथापि “आयुरिच्छता" निरक्तशास्त्रं
“न निर्वकन्यम्” भतपस्वी ह्यागमवान् अपि मलिनान्त करणत्वान्न
शक्नुयात्, ततोऽस्यायुश्छिद्येत, तपस्विनापि च निर्बुचता
“तस्मात्" "छन्द सु" शाखान्तरेषु निगमोदाहरणानामाकादि
त्वनिराकाक्षायै “शेषा." वाक्पशेषाः, पादार्क,दिलक्षणाः
उपेक्षितयाः ॥ १३॥
इति ऋज्वायां निरुक्तवृत्ती अष्टादशाध्यायस्य
(त्रयोदशाध्यायस्य) प्रथमः पादः ॥ १३ ॥१॥

·१३.० १पा० १३ख०] ७ परिशिष्टम् * ११७५ जम्बूमार्गाश्रमवासिनो भगवदुर्गाचार्य्यस्य स्तो ऋज्वाया निरुक्तवृत्ती अष्टादशाध्याय (त्रयोदशाध्याय) समाप्त. ॥ १३ ॥ इति सपादसप्तदशाध्यायी ज्वर्था नाम निरुक्तवृत्ति समाप्ता॥ व्याख्यातं दैवत यज्ञानञ्चेत्यादि ।। (१) (२) (३) (अथेमायद्यापोयदुदश्चोविहिसोतोः सृण्येवतरत्सचत्वा- (8) (११) (१२) रिसृङ्गास्यय॑न्तश्चत्वारिवागृचो अक्षर आदित्य इत्यक्षर- न्नक्षरतिहृदातष्टेषु त्रयोदश ॥ इति निरुक्त प्रयोऽदशाध्यायः समाप्तः ॥ १३ ॥ (अतिस्तुति प्रकरणं समाप्तम)। इति निरुक्त प्रथमं परिशिष्टं समाप्तम् ॥१॥ --- ·अथ चतुर्दशाध्यायः । अथवा प्रयोदशस्यैव द्वितीयादित्रिपादी। तत्रायः, द्वितीयपादः। व्याख्यातं दैवतं यज्ञाड़गं चाधात ऊर्द्धमार्गगति च्याख्यास्यामः सूर्य आत्मेत्यु दितस्य हि कर्मद्रष्टाऽथ- तदनुप्रवदन्त्यथैतं महान्तमात्मानमेपर्गणः प्रवदन्तीन्द्र मित्रं वरुणमग्निमाहुरित्यथैप महानात्मात्मजिज्ञासयात्मानं प्रोवाचाग्निरस्मि जन्मना जातवेदा अहमस्मि प्रजमजा इत्येताभ्याम् ॥ १ (१४) ॥१॥ अग्निरस्मि जन्मना जातवेदा घृतं मे चक्षुरमृतम्म आसन् । अख्रिधातू रजसो विमानोऽजस्रो धर्मो हविरस्मि नाम ॥ अहमस्मि प्रथमजा ऋतस्य पूर्वन्देवेभ्यो अमृतस्य नाम । यो मा ददाति स इदेव मावदहमन्न- मन्नमदन्तममि ॥ इति स ह ज्ञात्वा प्रादुर्वभूवैवं तं च्याजहारा यं तमात्मानमध्यात्मजमन्तिकमन्यस्मा आ चचक्ष्वेति ॥ २ (१५) ॥ २ ॥ * वृत्तिन्मते एप. अध्यायो नास्ति । ।

·परा । १४,३, पा० १३,२,३] * परिशिष्टम् * ११७७ अपश्यं गोपामनिपद्यमानमा च च पथिभिश्वर- न्तम् । स सधीचीः स विपू चीर्वसान आपरीवर्ति भुव- नेपन्तः ।। आवरीवत्तिं भुवनेपन्तरित्यथैप महानात्मा सचलक्षणस्तत्परं तद् बृह्म तत् सत्यं तत् सलिलं तद- व्यक्तं तदस्पर्श तदरूपं तदरसं तदगन्धं तदमृतं तच्छुल्कं तन्निष्ठो भूतात्मा सैपा भूतप्रकृतिरित्येके तत् क्षेत्रं तज्- ज्ञानात् क्षेत्रज्ञमनुप्राप्य निरात्मकमर्थप महानात्मा शिविधो भवति सचं रजस्तम इति सचं तु मध्ये विशुद्धं तिष्ठ- त्यभितो रजस्तमसी रजः इति कामद्वपस्तम इयविज्ञा- तस्य विशुध्यतो विभूतिं कुर्वतः क्षेत्रज्ञपृथक्त वाय कल्पते परिभाति लिड्गो महानत्मा तमोलिड्गो विद्या प्रकाश- लिड्गस्तमोऽपि निश्चयलिड्ग आकाशः ॥३ (१६) ३ ॥ आकाशगुणः शब्द आकाशाद्वायुर्द्विगुणः स्पर्शेन वायोज्योतिखिगुणं रूपेण ज्योतिप आपश्चतुर्गुणा रसे-- नाभ्यः पृथिवी पञ्चगुणा गन्धेन पृथिव्या भूतग्रामस्थावर- जगमास्तदेतदहर्युगसहस्र जागतिं तस्यान्ते सुषुप्स्यन्न- ड्गानि प्रत्याहरति भूतग्रामाः पृथिवीमपि यन्ति पृथिव्यप आपो ज्योतिपं ज्योतिर्वायु वायुराकाशमाकाशो मनो मनो ·वायुचायोप्टिं वृष्टेरोपधयश्चैतद्भूत्वा तस्य सडक्षये पुनरेवेमॅल्लोकं प्रतिपद्यते ॥ ८ (२१) ॥ ८॥ [अर्ध्वमार्गगति * निरक्तम् * अष्टोत्तरं सन्धिशतमष्टाकपालं शिरः मम्पद्यते पोडश वपापलानि नव स्नायुशतानि सप्तशतं पुरुषस्य ममणामर्द्ध- चतस्रो रोमाणि कोय्यो हृदयं ह्यष्टकपालानि द्वादशकपा- लानि जिह्वा वृषणो यष्टसुपर्णों तथोपस्थगुदपारवेतन्मू- अपुरीष कस्मादाहारपानसिक्तत्वानुपचितकर्माणाबन्योन्यं जयते इति तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च महत्य. ज्ञानतमसि मग्नी जरामरणक्षुत्पिपासाशोकक्रोधलाभमोह- मदभयमत्मरहर्पविषादास्पात्मकन्दै रमि भूयमानः सोऽस्मादार्जवजवीभागानां तन्निर्मुच्यते सोऽस्मापान्न महाभूमिकायच्छरीरान्निमेपमानैः प्रक्रम्य प्रकृतिरधिप- रीत्य तैजसं शरीरं कृत्वा कर्मणोऽनुरूपं फलमनुभू य तस्य सक्षये पुनरिमॅल्लोकं प्रतिपद्यते ॥ ७ (२०) ॥ ७ ॥ अथ ये हिंसामाश्रित्य विद्यामुत्सृज्य महत्वपस्तेपिरे वेदोक्तानि वा कर्माणि कुर्वन्ति ते धममभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रि रारपक्षीय-माणपक्षमपक्षीयमाणपक्षादक्षिणायनं दक्षिणायनात् पितृलोकं पितृलोकाञ्चन्द्रमसं चन्द्रमसो ·१४,१०, वा १३, २,१०] * परिशिष्टम् में अथ ये हिंसामुत्सृज्य विद्यामाश्रित्य महत्वपस्तेपिरे ज्ञानोक्तानिवा कर्माणि कुर्वन्ति तेऽचिरभिसम्भवन्त्यर्चिपो- उहरह आपूर्यमाणपक्षमापूठमाणपक्षादुदगयनमुदगयना- देवलोकं देवलोकादादित्यमादित्याद्वैद्युतं वैद्युतान्मानसं मानसः पुरुपो भूत्वा ब्रह्मलोकमभिसम्भवन्ति ते न पुनरावर्त्तन्ते शिष्टा दन्दशका य इदं न जानन्ति तस्मा- दिदं वेदितव्यमथाप्याह ॥ ६ (२२)॥ ६ ॥ न तं विदाथ य इमा जजानान्यद्युप्माकमन्तरं चभूव । नीहारेण प्रावृता जल्प्या चासुसुप उक्थशा- संश्चरन्ति । न तं विद्यया विदुपा यमेवं विद्वांसा वदन्त्य. क्षरं ब्रह्मणस्पतिमन्ययुष्माकमन्तरमन्यदेपामन्तरं बभूवेति नीहारेण प्रावृतास्तमसा जल्प्या चासुतृप उक्थशासः प्राणं सूर्य यत्पथगामिनश्चरन्त्यविद्वांसः क्षेत्रज्ञमनुप्रवद- न्त्यथाहो विद्वांसः क्षेत्रज्ञोऽनुकल्पते तस्यतपसा सहा- प्रमादे मेत्याप्तव्यो भवति तेनासन्ततमिच्छेत्तेन सख्यमिमिच्छेदेप हि सखा श्रेष्ठः सञ्जानाति भृतं भवद्भविष्यदिति ज्ञाता कस्माज्जायतेः सखा कस्मान् सख्यतेः सह भूतेन्द्रियः शेरते महाभूतानि सेन्द्रियाणि ·[उर्द्धमार्गगतिः * निरुक्तम् # विद्यां विद्यामहान्तमात्मानं महानात्मा प्रतिभा प्रतिभा प्रकृति सा स्वपिति युगसहस्र रात्रिस्तावेतावहोरात्रावजस्र परि- वत्तेते स कालस्तदेतदहर्भवति युगसहस्रपर्यन्तमहर्यद् ब्रह्मणो विदुः रात्रि युगसहसान्तां तेऽहोरात्रविदो जना इति ।। ४ (१७)॥४॥ तं परिवर्तमानमन्योऽनुप्रवर्त्तते मष्टा द्रष्टा विभक्ताति- मात्रोऽहमिति गम्यते स मिथ्यादर्शनेदम्पावकं महाभूतेषु चिरोण्याकाशाद्वायोः प्राणाः चक्षुश्च वक्तारञ्च तेजसोऽद्भ्यः स्नेहं पृथिव्या मूर्तिः पार्थिवांस्त्वष्टौ गुणान् विद्यात् त्रीन्मा- तृतस्रीन् पितृतोऽस्थिश्नायुमज्जानः पितृतस्त्वड्मांसशोणि- तानि मातृतोऽन्नं पानमित्यष्टौ सोऽयं पुरुषः सर्वमयः सर्वज्ञानोऽपि क्लतः ॥ ५ (१८) ॥ ५ ॥ स यद्यनुरुध्यते तद्भवति यदि धर्मोऽनुरुध्यते तद्द वो भवति यदि ज्ञानमनुरुध्यते तदमृतो भवति यदि कामम- नुरुध्यते संच्यवत इमां योनि सन्दध्यात् तदिदमत्र मतं श्लेष्मा रेतसः सम्भवति श्लेष्मणो रसो रसाच्छोणितं शोणितान्मांसं मांसान्मेदो मेदसः स्नाया स्नानोऽस्थीन्य- स्थिभ्यो मज्जा मज्जातो रेतस्तदिदं योनौ रेतः सिक्ति ·२४,६चा०१३,२,६] * परिशिष्टम् * पुरुषः सम्भवति शुक्रातिरेके पुमान् भवति शोणिता. तिरेके स्त्री भवति द्वाभ्यां समेन नपुसको भवति शुक्रण भिन्नेन यमो भवति शुक्रशोणितसंयोगान्मातृपितृ- संयोगाच तत् कथमिदं शरीरं परं संयम्यते सौम्यो भवत्येकरात्रोपितं कललं भवति पञ्चरात्राद् वुवुदाः सप्त- रात्रात् पेशी द्विसप्तराबादचुदः पञ्चविंशतिरात्रः स्वस्थितो घनो भवति मासमात्रात्कठिनो भवति द्विमासाभ्यन्तरे शिरः सम्पद्यते मासत्रयेण ग्रीवाव्यादेशो मासचतुप्केण त्वग्व्यादेशः पञ्चमे मासे नखरोमव्यादेशः पष्टे मुखना- सिकाक्षिश्रोत्रं च सम्भवति सप्तमे चलनसमर्थों भवत्य. ष्टमे बुध्याध्यवस्यति नवमे, सांडगसम्पूर्णो भवति । मृतथाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः। नाना योनि- सहस्राणि मयोपितानि यानि । आहारा विविधा भुक्ताः पीता 'नानाविधा स्तनाः । मातरो विविधा दृष्टाः पितरः सुहृदस्तथा। पीड्यमानो जन्तु- इचा समन्वितः। साड ख्यं योगं समभ्यस्येत् पुरुपं वा पञ्चविंशकमिति ततश्च , दशमे मासे प्रजायते जातश्च वायुना स्पृष्टो न स्मरति जन्ममरणेऽन्ते च शुभाशुभं कर्मतच्छरीरस्य प्रामाण्यम् ॥ ६ (१६) ६॥ 2 अवाड मुसः

·* निरुतम् - [ऊदुर्वमार्गगतिः
अष्टोत्तरं सन्धिशतमष्टाकपालं शिरः सम्पद्यते. पोडश
चपापलानि नव स्नायुशतानि सप्तशतं पुरुषस्य ममणामर्द्ध-
चतस्रो रोमाणि कोट्यो हृदयं ह्यष्टकपालानि द्वादशकपा-
लानि जिह्वा वृषणी ह्यष्टसुपणों तथोपस्थगुदपावेतन्मू-
अपुरीपं कस्मादाहारपानसिक्तत्वानपचितकर्माणावन्योन्यं
जयेते इति तं विद्याकर्मणी समन्यारमेते पूर्वप्रज्ञा च महत्य-
ज्ञानतमसि मग्नो जरामरणक्षुत्पिपासाशोकक्रोधलोभमोह-
मदभयमत्सरहर्पविषादेास्यात्मकन्दै रभि भूयमानः
सोऽस्माटार्जवजवीभागानां तन्निमुच्यते सोऽस्मापान्नं
महाभूमिकायच्छरीरान्निमेपमानैः प्रक्रम्य प्रकृतिरधिप.
रीत्व तेजसं शरीरं कृत्वा कर्मणोऽनुरूपं फलमनुभू य
तस्य सक्षये पुनरिमॅल्लोकं प्रतिपद्यते ॥ ७ (२०) ॥ ७ ॥
अथ ये हिंसामाश्रित्य विद्यामुत्सृज्य महत्तपस्तेपिरे
वेदोक्तानि वा कर्माणि कुर्वन्ति ते धूमममिसम्भवन्ति
धमाद्रात्रि रात्रेरपक्षीय-माणपक्षमपक्षीयमाणपक्षाद्दक्षिणायन
दक्षिणायनात् पितृलोकं पिठलोकाचन्द्रमसं चन्द्रमसो
वायुयायोष्टिं वृष्टेरोपघयश्चैतद्भूत्वा तस्य सडक्षये
पुनरेवेमॅल्लोकं प्रतिपद्यते ॥ ८ (२१) ॥ ८ ॥

·१५,१०, घा १३, २, १०] * परिशिष्टम् # अथ ये हिंसामुत्सृज्य विद्यामाश्रित्य महत्वपस्तेपिरे ज्ञानोक्तानिया कर्माणि कुर्वन्ति तेऽचिरभिसम्भवन्त्यर्चिपो- ऽहरख आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षादुदगयनमुदगयना- हवलोकं देवलोकादादित्यमादित्याद्वैद्युतं वैद्युतान्मानसं मानसः पुरुषो भूत्वा ब्रह्मलोकमभिसम्भवन्ति ते न पुनरावर्तन्ते शिष्टा दन्दशका य इदं न जानन्ति तस्मा- दिदं वेदितव्यमथाप्याह ।। ६ (२२) ॥ ६ ॥ न तं विदाथ य हुमा जुजानान्यद्युप्माकमन्तरं बभूव । नीहारेण प्रावृता जल्प्या चामुसुप उक्थशा- संश्चरन्ति । न तं विद्यया विदुपा यमेवं विद्वांसो बदन्त्य. क्षरं ब्रह्मणस्पतिमन्ययुप्माकमन्तरमन्यदेपामन्तरं बभूवेति नीहारेण प्रावृतास्तममा जल्प्या चासुप उक्थशामः प्राणं सर्य यत्पथगामिनश्चरन्त्यविद्वांसः क्षेत्रज्ञमनुप्रवद- न्त्यथाहो विद्वांसः क्षेत्रज्ञोऽनुकल्पते तस्यतपसा सहा- प्रमादे मेत्याप्तव्यो भवति तेनासन्ततमिच्छत्तेन सख्यमिमिच्छेदेप हि . मसा श्रेष्ठः मानाति भूतं भवद्भविष्यदिति ज्ञाता कस्माज्जायतेः ससा कस्मात् सत्यतेः सह भूतेन्द्रियः शेरते महाभूतानि सेन्द्रियाणि ·૨૨૮૨ निरुक्तम् , [ऊर्ध्वमार्गगतिः प्रज्ञया कर्म कारयतीति वा तस्य यदापः प्रतिष्ठाशीलमुप- शम आत्मा ब्रह्मेति स बह्मभूतो भवति साक्षिमात्रो व्यवतिष्ठतेऽवन्धो ज्ञानकृतोऽथात्मनो महतः प्रथम भूतनामधेयान्यनुक्रमिष्यामः ॥ १० (२३) ॥ १० हंसः। धर्मः । यज्ञः । वेनः। मेघः। कृमिः । भूमिः। विभुः । प्रभुः। शम्भुः। राभुः। वकर्मा । सोमः । भूतम् । भुवनम् । भविष्यत् । आपः। महत् । व्योम। यशः । महः । स्वर्णीकम् । स्मृतीकम् । स्वृती- कम् । सतीकम् । सतीनम् । गहनम् । गभीरम् । गह्व- रम् । कम् । अन्नम् । हविः। सद्मः । सदनम् । ऋतम् । योनिः । ऋतस्य योनिः। सत्यम् । नीरम् । हविः । यिः । सत् । पूर्णम् । सर्वम् । अक्षितम् । बर्हिः । नाम । सर्पिः । अपः । पवित्रम् । अमृतम् । इन्दुः । हेम । स्वः । सर्गाः । शम्बरम् । अम्बरम् । वियत् । व्योम । वर्हिः। धन्वं । अन्तरिक्षम् । आकाशम् । पृथिवी । भूः। स्वयम्भः। अघ । पुष्करम् । सगरम् । समुद्रः । तपः । तेजः । सिन्धुः। अर्णवः । नाभिः । आपः ·। २४,१२,घा० १३, २,१२] परिशिष्टम् 28 ऊधः । वृक्षः। तत् । यत् । किम् । ब्रह्म । वरेण्यम् । हमः। आत्मा। भवन्ति । वन्ति । अध्यानम् । यद्वाहिष्ट्या। शरीराणि । अव्ययञ्च संस्कुरुते । यज्ञः आत्मा भवति । यदेनं तन्वतेऽर्थतं महान्तमात्मानमेतानि सूक्तान्येता ऋचोऽनुप्रवदन्ति ॥ ११ (२४) ॥ ११ ॥ सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दियो जनिता पृथिव्याः । जनिताग्नेर्जनिता मर्यस्यजनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णोः ॥ सोमः पवते जनयिता मतीनां जनयिता दियो जनयिता पृथिव्या जनयिताग्नेर्जनयिता सूर्यस्य जनयिते- न्द्रस्य जनयितीत विष्णोः सोमः पवते सोमः सूर्यः प्रस- वनाजनिता मतीनां प्रकाशकर्मणामादित्यरश्मीनां दिवो योतनकर्मणामादित्यरश्मीनां यधिव्याः प्रथनकर्मणामादि- त्यरश्मीनामग्नेर्गतिकर्मणामादित्यरबमीनां सूर्यस्य स्वीक- रणकर्मणामादित्यरश्मीनामिन्द्रस्यैश्चर्यकर्मणामादित्यरश्मी- नां विष्णोर्व्याप्तिकर्मणामादित्यरश्मीना मित्यधिदैव तमथा- ध्यात्म सोम आत्माप्येतस्मादेवेन्द्रियाणां जनितेत्यर्थः । अपि चा सर्माभिर्विभूतिभिर्विभूतत आत्मेत्यात्मगति माचप्टे॥१२ (२५) ॥ १२ ॥ । ।

·- निएकम् * [ऊदुर्ध्वमार्गगतिः ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनामृपिर्विप्राणां महिपो मृगाणाम् श्येनो गृध्राणां स्वधितिर्वनानां सोमः पवित्र- मत्येति रभन् ।। ब्रह्मा देवानामित्येप हि ब्रह्मा भवति देवानां देवनकर्मणामादित्यरश्मोनां पदवोः कवीनामित्येप हि पदं वेत्ति कबीनां कवीयमानानामादित्यरश्मीनामृपिर्चि- प्राणामित्येप हि ऋपिणो भवति विप्राणां व्यापनकर्मणा- मादित्यरश्मीनां महिपो मृगाणामित्येप हि महान् भवति मृगाणां मार्गणकर्मणामादित्यरश्मीनां श्येनो गृध्राणामिति श्येन आदित्यो भाति श्यापतेर्गतिकर्मणो गृध्र आदित्यो भवति गृध्यते स्थानकर्मणो यत एतस्मिंस्तिष्ठति स्पधि- तिर्वनानामित्येप हि स्वयङ्कर्माण्यादित्यो धत्ते बनातां बननकर्मणामादित्यरदमीनां सोमः पवित्रमत्येति रेभन्नि- त्येप हि पवित्र रश्मीनामत्येति स्तूयमान एप एवैतत् सर्वमक्षरमित्यधिदैवतमथाध्यात्मं ब्रह्मा देवानामित्यय- मपि ब्रह्मा भवति देवानां देवनकर्मणामिन्द्रियाणां पदवीः कवीनामित्ययमपि पदं वेचि कवीनां कवीयमानानामि- न्द्रियाणामृपिर्विप्राणामित्ययमप्यपिणो भवति विप्राणां न्यापनकर्मणामिन्द्रियाणां महिपो मृगाणामित्ययमपि ·१४,१५,पा० १३,२,१५] * परिशिष्टम् * महान् भवति मृगाणां मार्गणकर्मणामिन्द्रियाणां श्येनो गृध्राणामिति श्येन आत्मा भवति श्यायतेनिकर्मणो गृध्रा- णीन्द्रियाणि गृध्यतेनिकर्मणो यत एतस्मिंस्तिष्ठति स्वधितिर्वनानामित्ययमपि स्वयङ्कर्माण्यान्मनि धत्तं वनानां वननकर्मणात्मन्द्रियाणां सोमः पचित्रमन्येति भन्नित्यय- मपि पचित्रमिन्द्रियाण्यत्येति स्तूयमानोऽयमेवैतत् सर्वमनु- भवत्यात्म गतिमाचप्टे ॥ १३ (२६) ॥१३॥ तिस्रो वाच ईरयति प्र वहि ऋतस्य धीति ब्रह्मणो मनीपाम् । गावो यन्ति गोपति पृच्छमानाः सोमं यन्ति मतयो वावशानाः॥ बतिरादित्यो भवति स तिस्रो वाचः प्रेरयत्यूचो यजंपि सामान्यतस्यादित्यस्य कर्माणि ब्रह्मणो मतान्येप एवैतत् सर्वमक्षरमित्यधिदेवत- मथाध्यात्मं पतिरात्मा भवति स तिस्रो वाच ईरयति प्रेरयति विद्यामतियुद्धिमतामृतस्यात्मनः कर्माणि ग्रहमणो मतान्ययमैवैतत् सर्वमनुमवत्यान्मगतिमाचरे ॥ १४ (२७) ॥ १४ ॥ सोमं गायो घेनयो वापशानाः सोमं विना मतिभिः पृच्छमानाः। सोमः सुतः पूयते अज्यमानः सोमे ·[ऊर्ध्वमार्गगतिः १९८६ निरकम् * अर्कात्रिष्टुभः सन्नवन्ते ॥ एत एव सोमं गागे धनवो रदमयो चावश्यमानाः कामयमाना आदित्यं यन्त्यमेव सोमं विप्रा रश्मयो मतिभिः पृच्छमाना: कामयमाना आदित्यं यन्त्येवमेव सोमः सुतः पूयते अज्यमान एतम- चाांश्च त्रिष्टुभश्च सन्नवन्ते तत एतस्मिन्नादित्य एक भवन्तीत्यधिदैवतमथाध्यात्ममंत एव सोमं गावो धनव इन्द्रियाणि वावश्यमानानि कामयमानान्यात्मानं यन्त्येव- मेव सोमं विप्रा इन्द्रियाणि मतिभिः पृच्छमानानि काम- यमानान्यात्मानं यन्त्येवमेव सोमः सुतः पूयते अज्यमान इममेवात्मा च सप्त ऋषयश्च सन्नवन्ते तानीमान्येत- स्मिनात्मन्येकं भवन्तीत्यात्मगतिमाचप्टे ॥ १५ (२८) अान् समुद्रः प्रथमे विधर्म जनयन् प्रजा भुनस्य । वृपा पवित्र अधि सानो अव्ये बृहत् सोमो वावृधे सुनान इन्दुः ॥ अत्यक्रमीत् समुद्र आदित्यः परमे व्यवने वर्षकर्मणा जनयन् प्रजा भुवनस्य राजा सर्वस्य राजा वृपा पवित्रे अधि सानो अव्ये बृहत् मोमो चायुधे सुवान इन्दुरित्यधिदैवतमथाध्यात्ममत्यक्रमीद

·११८७
१४,१८, चा० १३,२,१८] * परिशिष्टम् *
समुद्र आत्मा परमे व्यवने ज्ञानकर्मणा जनयन् प्रजा
भुवनस्य राजा सर्वस्य राजा वपा पवित्रे अघि सानो
अव्ये महत् सोमो वावधे मुवान इन्दुरित्यात्मगतिमाचष्टे
॥ १६ (२६)॥१६॥
महत्तत्सोमो महिपश्चकारापां , यद्गर्भोऽवृणीत
देवान् । अदधादिन्द्र पर्वमान ओजोऽजनयत्सूर्ये ज्योति-
रिन्दुः॥ महत्तत् सोमो महिपश्चकारापां यद्गर्भोऽवृणीत
देवानामाधिपत्यमदधादिन्द्र पवमान ओजोऽजनयत्सर्ये
ज्योतिरिन्दु रादित्य इन्दुरात्मा ॥१७ (३०)॥१७॥
विधुन्दद्राणं समने बहूनां युवानं सन्तं पलितो
जगार। देवस्य पश्य काव्यं महत्वाद्या ममार सय
समान ॥ विधु विधनशीलं दद्राणं दमनशीलं युवानं
चन्द्रमसं पलित आदित्यो गिरति सद्यो म्रियते स दिवा
समुदितेत्यधिदेवतमथाध्यात्म विधु विधमनशीलं दद्वाणं
दमनशीलं युवानं महान्तं पलित आत्मा गिरति रात्री
प्रियते रात्रिः समुदितेत्यात्मगतिमाचप्टे ॥१८ (३१)
॥ १८॥

·। १९८८ * निएकम् * जियमार्गगतिः साकजानां सप्तयमाहुरेकज पलिद्यमा ऋषयो देवजा इति । तेपामिष्टानि विहितानि धामश स्थान रेजन्ते विकृतानि रूपशः। सहजाताना पणामृपीणामादित्यः सप्तमस्तपामिष्टानि वा कान्तानि ना क्रान्तानि पा गतानि वा मतानि वा नतानि पद्भिः सह सम्मोढन्ते यत्रतानि सप्तमपीणानि ज्योतीपि तेभ्यः पर आदित्य- स्तान्येतस्मिन्ने भान्तीत्यधिदेवतमयाध्यात्म सहजाताना पण्णामिन्द्रियाणामात्मा सप्तमस्तेपामिष्टानि या कान्तानि पा क्रान्तानि चा गतानि वा मतानि पा नतानि पान्नेन सह सम्मोदन्ते यत्र मानि सप्तमपीणानीन्द्रियाण्येभ्यः पर आत्मा तस्मिन्नेक भगन्तीत्यात्मगतिमाचप्टे ॥ १६ (३२) १६ ॥ इति नरुक्त प्रयोदशस्यैव द्वितीयः पादः ममाप्तः ॥ अथ तृतीयः पादः। खियः सतीस्ता उमे पुस आहुः पश्यदक्षण्वान्न वि चैतद्न्धः। कविर्यः पुत्रः स ई मा चिकेत यस्ता विजा- नात् स पितुष्पितासत् ॥ त्रिय एवैताः शब्दस्पर्शरूपरसग- ·- १५,२२, पा० १३,३,३] * परिशिष्टम् * १९८६ न्धहारिण्यस्ता अमुं पुंशब्देन निराहारः प्राण इति पश्यन् कष्टान्न विज़ानात्यन्धः कविर्यः पुत्रः स इमा जानाति यः स इमां जानाति स पितुष्पितासदित्यात्मगति- माचप्ट ॥ २० (३३)॥ १ ॥ सप्तार्द्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि ते धीतिभिर्मनसा ते विपश्चितः परि भुवः परि- भवन्ति विश्वतः ॥ सप्तैतानादित्यरश्मीनयमादित्यो गिरति मध्यस्थानोर्खशब्दो यान्यस्मिस्तिष्ठन्ति तानि धीतिभिश्च मनसा च विपर्ययन्ति परिभुवः परिभवन्ति सर्वाणि कर्माणि पर्पकर्मणेत्यधिदैवतमथाध्यात्म मप्तेमा- नीन्द्रियाण्ययमात्मा गिरति मध्यस्थानोदर्घशन्दो यान्यस्मि- स्तिष्ठन्ति तानि धीतिभिश्च मनसा च विपर्ययन्ति परि- भुवः परिभवन्ति सर्वाणीन्द्रियाणि ज्ञानकर्मणेत्यात्मगति- माचप्टे ॥ २१ (३४) ॥२॥ विजानामि यदि वेदमस्मि निण्यः सन्नद्धो मनसा चरामि। यदा मागन् प्रथमजा ऋतस्यादिद्वाचो अश्नुवे भागमस्याः ॥ न विजानामि यदि वेदमस्मि निण्यः प्रस- न ·•निया . उपमार्गगति न्नद्धो मनमा परामि न हि विजानन बुद्धिमनः पृष्टिः पुत्रः पग्वेिदयन्तेश्यमादिन्यांग्यमान्मा || २२ (३५) ॥३॥ अपाट् प्राति अा गृमीनोऽमयों मन्ना मयोनिः ताशचन्ता विनोना गिन्तान्य न्यशिक्युन निनिस्पुरन्गम् ॥ अमाशयति प्राापति म्यघया गृभीती. ज्मर्त्य आदित्यो मन्यन मनमा मद नौ नम्बदामिनी वश्वगामिनी पहुगामिनी या पश्यत्यादिन्यं न पन्द्रमसमि. त्यधिदेवतमयाध्यात्ममपाययति प्रान्नयति स्वधया गृमी- तोऽमर्य आत्मा मत्येन मनमा मह तो गमगामिनी विश्वगामिनो बहुगामिनी या पश्यत्यान्मानं न मन इत्या. मगतिमाचष्टं ॥ २२ (३६) ॥ ४ ॥ तदिदाम भुग्नेषु ज्येषं यतो जा उग्रस्त्वेपनुमगः । सद्यो जनानो निरिणाति शननु यं विद्यमदन्त्यमाः ।। तद्भरति भूतेषु भुननेपु ज्येष्ठमादित्यं यतो जन उनम्त्येप- नृमणों दीप्तिनृम्णः सद्यो जज्ञानी निरिणाति शुनिति निरिणातिः प्रीतिकर्मा दीप्तिकर्मा यानुमदन्ति यं विश्व ऊमा इत्यधिदैवतमथाध्यात्म तद्भवति भूतेषु ज्येष्ठमब्यक्त ।

·१४,२६, घा०१३,३,७] * परिशिएम् * यतो जायत उग्रस्त्वेपनम्णो ज्ञाननृम्णः सद्यो जज्ञानो निरिणाति शनिति निरिणातिः प्रीतिकर्मा दीप्तिकर्मा वानुमदन्ति यं सर्व ऊमा इत्यात्मगतिमाचप्टे ॥ २४ (३७) ॥ ५ ॥ को अद्य युक्त धुरिगा ऋतस्य शिमी यती भामिनो दुहणायून् । आसन्निपून हृत्स्वसो मयोभून्य एपां भृत्या मृणवत्स जीवात् ।। क आदित्यो धुरि गा युक्त रश्मीन कर्मवतो भानुमतो दुराधर्षानसून्य सुन. वन्तीपूनिपुणवन्ति मयोभूनि मुखभूनि य इमं सम्भृतं वेद कथं स जीवतोत्यधिदैवतमयाध्यात्मक आत्मा धुरि गा युक्त इन्द्रियाणि कर्मयन्ति भानुमति दुराधर्षान- सन्य सुनवन्तीपनिपुणवन्ति मयोभूनि मुसभूनि य इमानि सम्भृतानि वेद चिरं स जीवतीत्यात्मगति- माचप्टे ॥ २५ (३८)॥ ६॥ कईपते तुज्यते को विभाय को मंसते सन्तमिन्द्रको अन्ति। कस्तोकाय क इभायोत रायेऽधिप्रवत्तन्वे३ को जनाय ।। क एर गच्छति को ददाति को विमति को ।

·- * निरुक्तम् - [ऊर्ध्वमार्गगतिः मंसते सन्तमिन्द्र कस्तोकायापत्याय महते च नो रणाय रमणीयाय दर्शनीयाय ॥ २६ (३६)॥७॥ को अग्निमी हविपाघृतेन सुचा यजाता ऋतु भिधुवैभिः । कस्मै देवा आवहानाशु होम को मंसते वीतिहोत्रः सुदेवः ॥ क आदित्यं पूजयति हविषा च घृतेन च स चा यजाता ऋतुभिधू वेभिरिति कस्मै देवा आवहानाशु होमार्थान् को मंमते वीतिहोत्रः सुदेवः कल्याणदेव इत्यधिदेवतमथाध्यात्मक आत्मानं पूजयति हविषा च घृतेन च स्रचा यजाता ऋतुभिर्ध वेभिरिति कस्मै देवा आवहानाशु होमार्थान् को मंसते बोतिहोत्रः सुप्रज्ञः कल्याणप्रज्ञ इत्यात्मगतिमाचष्टे ॥२७ (४०)॥ ८ ॥ त्वमङ्ग प्रशंसिपो देवः शविष्ठमय॑म्। न त्वदन्यो मघवन्नस्ति मडितेन्द्र ब्रवीमि ते वचः ॥ त्वमङ्ग प्रशंसी- देवः शविष्ठ मयं न त्वदन्योऽस्ति मघवन् पाता वा पालयिता वा जेता वा सुखयिता वेन्द्र ब्रवीमि ते वच इति स्तुतिसंयुक्तम् ॥२८ (४१) ६ ॥ इति निरुक्त त्रयोदशाध्यायस्यैव तृतीयः पादः ।।

·. २४,३०,घा०१३, ४,२] *परिशिष्टम् * अथ चतुर्थः पादः। हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिपदतिथिद्रोण- सत् । नृपद्धरसदृतसद् योमसदन्जा गोजा রুন अद्विजा ऋतम् ॥ हंस इति हंस सूर्यरश्मयः परमात्मा परं ज्योतिः पृथिवी व्याप्तेति च्याप्तं मर्च च्याप्तं धननकर्म- णानभ्यासेनादित्यमण्डलेनेति त्ययतीति लोको त्ययतीति हंसयन्त्ययतीति हंसाः परमहंसाः परमात्मा सूर्यरश्मिभिः प्रभूत गभीर वसतीति विभिर्वसतीति वा रश्मिर्वसतीति वावहिर्वसतीति यो सुवर्णरेताः पूपा गर्भा रिभेति रिभन्ता चनकुटिलानि कुटन्ता रिभन्तान्तरिक्षा चरत्पथान्तरिक्षा चरदिति दिवि भुवि गमनं वा सुभानुः सुप्रभू तो होतादि- त्यस्य गता भवन्त्यतिथिदुरोणसत् सर्वे दुरोणसद् द्रवं सर्वे रसा विकर्पयति रश्मिर्षियति बहिर्विकर्पयति वननम्भवत्यश्चगोजा अद्रिगोजा धरित्रिगोजाः सवें गोजा ऋतजा बहुशब्दा भवन्ति निगमो निगमम्पति भवत्यूपे निर्वचनाय ॥ २६ (४२) ॥१॥ द्वा सुपर्णा सुपुजा सखाया समानं वृक्षं परिपस्वजाते।

·* नियकम् । [उदुर्चमार्गगतिः तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ द्वौ द्वौ प्रतिष्ठितौ सुकृती धर्मकर्तारौ दुष्कृतं पापं परि- सारकमित्याक्षते सुपणां सयुजा मसायेत्यात्मानं दुरात्मानं परमात्मानं प्रत्युत्तिष्ठति शरीर एव तज्जायते वृक्षं रक्ष शरीर वृक्ष पक्षो प्रतिष्ठापयति तयोरन्यद्भुक्त्वान्नमनश्न- न्नन्यां सरूपतांसलोकतामश्नुतेय एवं विद्वाननश्नन्नन्यो अभिचाकशीतीत्यात्मगतिमाचप्टे ॥ ३० (४३) ॥ २ ॥ आयाहीन्द्र पथिभिरालितभिर्यज्ञमिमं नो भागधे- य पस्य । तृप्तां जु हुर्मातुलस्येव योपा भागस्ते पैतृम्बसेयी वपामिन ।। आगमिष्यन्ति शक्रो देवतास्तास्त्रिभिस्तीथभिः शक्रप्रतरीलितभिस्त्रिभिस्तीर्थर्यज्ञामिमन्नो यज्ञभागमग्नी- पोमभागाविन्द्रो जुपस्व तृप्तामेवं मातुलयोगकन्या भागं सकेन सा या देवतास्तास्तत्स्थाने शक्रं निदर्शतिम् ॥ ३१ (४४)॥३॥ विनं विप्रासोऽवसे देयं मा स ऊतये। अग्निं गीभिर्हवामहे ॥ विन विप्रासोऽबसे विदुर्वेद विन्दतदि- तव्यं चिमलशरीरेण वायुना विप्रस्तु हृत्पद्मनिलयस्थित- ।

·- जातवेदसे सुनवाम २४,३४,पा०१३,४,६] * परिशिष्टम् * मकारसंहितमुकारं पूरयेन्मकारनिलयं गतं विप्रं प्राणेषु विन्दुसिक्तं विकसितं वद्वितेजःप्रभङ्कनकप ष्षमृतशरीर- ममृतजातस्थितममृतवाचामृतमुखे वदन्ति । अग्निङ्गी- हिवामहे । अग्नि सम्बोधयेदग्निः सवा देवता इति तस्योचरा भूयसे निर्वचनाय ॥ ३२ ॥ (४५) ॥ ४ ॥ सोममगतीयतो निदहाति वेदः। स नः पपदतिदुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धुं दुरितात्यग्निः ।। जातवेदम इति जातमिदं सर्व सचराचरं स्थित्युत्पत्तिप्रलय- न्यायेनाच्छाय सुनवाम सोममिति प्रसवेनाभिपवाय सोमं राजानममृतमरातीयतो यज्ञार्थमिति स्मो निश्चये निद- हाति दहति भस्मीकरोति सोमो दददित्यथः । स नः पर्पदतिदुर्गाणि दुर्गमनानि स्थानानि नावेव मिन्धु यथा कश्चितकर्णधारी नावे मिन्धोः स्यन्दनान्नदी जलदुर्गा महाकूलान्तारयति दुरितात्यग्निरिति तानि तारयति तस्यैपापरा भति ॥ ३३ (४६) ॥ ५ इदन्तेऽन्याभिरसमानमद्भिर्याः काश्च मिन्धु प्रय- हन्ति नद्यः। सर्पो जीर्णामित्र त्वचं जहाति पापं ·। ११६६ # निरुकम् , [अदुव॑मार्गगतिः मशिरस्कोऽभ्युपेत्य ॥ इदन्तेऽन्याभिरसमानाभिर्याः काश्च सिन्धु पतिं कृत्वा नद्यो वहन्ति सपो जीर्णामित्र मर्पस्त्वचन्त्यजति, पापं त्यजन्त्याप आप्नोतेस्तासामेपा भवति.॥ ३४ (४७)॥६॥ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्द्धनम् । उर्वारुक- मिव बन्धनान् मृत्योर्मुक्षीय मा मृतात् ॥ त्र्यम्बको रुद्रस्तं त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं सुगन्धि सुष्टुगन्धि पुष्टिवर्द्धनं पुष्टिकारकमियोर्वारुकमिव फलं बन्धनादारो- धनान्मृत्योः सकाशान्मुञ्चस्व मां कस्मादित्येपामितरेपा- पराभवति ॥ ३५ (४८)॥ ७॥ शतं जीव शग्दो बर्द्धमानः शतं हेमन्ताञ्छत मु वसन्तान् । शतमिन्द्राग्नी सविता वृहम्पतिः शतायुपा हविषेमं पुनदुः॥ शतं जीव शरदो वर्द्धमान इत्यपि निगमो भवति शतमिति शतन्दीर्घमायुर्मरुत एना वर्द्धयन्ति शतमेनभेव शतात्मानं भवति शतमनन्तं भवति शतमैश्वर्य भवति शतमिति शतं दीर्घ मापुः ॥ ३६ (४६) ॥ ८ ॥ मा ते राधांसि मात ऊतयो वमोऽस्मान् कदाचना दभन् । विसा च न उपमिमीहि मानुप वसूनि चर्पणिभ्य . ।

·१४,३७, घा० १३,४,६] परिशिष्टम् छ आ॥ मा च ते धामानि मा च ते कदा च नः सरिपुः सर्वाणि प्रज्ञानान्युपमानाय मनुष्यहितोऽयमादित्योऽयमा- स्माऽथतदनुप्रवदन्त्यर्थतं महान्तमात्मानमेपर्गणः प्रवदति चैश्वकर्मणे देवानान्नु वयज्ञानानासदामीन्नो सदामीत्तदा. नीमिति च संपात्मजिज्ञामा सैपा सर्वभूतजिज्ञामा ब्रह्मणः सारिष्टं सरूपता सलोकतां गमयति य एवं वेद नमो ब्रह्मणे नमो महते भूताय नमः पारस्कराय नमो यास्काय ब्रह्मशुक्लममीय ब्रह्म शुक्लमसीय ॥ ३७ (५०)॥६॥ (३) व्याख्यातन्दैवतमग्निरस्मिजन्मनापश्य ड्गोपामाकाश- गुणस्तम्मरिसर्तमानिमययनुरुध्यतेऽष्टोनरमथये हिंसामाश्रि- (१०) (११), (१२) (१३) त्याधयेहिमामुत्रज्यनतहमोधर्मःमोमःपपतेब्रह्मादेवानान्ति - (१६) स्रोगाचारयतितामड्ग गोठकान्महत्तत्मामोरिधुन्दद्राणंसाफ- (२०) (१)(1) (२) (२५) आनां सिपःमती.मलार्द्धगानविजानाम्यपानाडे तितदिदा.

·१९९८ * निरुक्तम् [जदुर्ध्वमार्गगतिः (२६) (२७) (२६) सकोअद्ययुङ्क्त कईपतेको अग्निमीदृ त्वमड्गहंसः शुचिपद्- (३१) (३२) (३३) (३४) (३५) द्वासुपर्णाऽऽयाहीन्द्रविप्रविप्रासोजातवेदसइदऽन्तेन्याभिस्य- पकंशतजीवमातेराघांसीति सप्तत्रिंशत् ।। (१) (२) अथेमायद्यायोयदुदश्चोविहिसोतोसृण्येवतरत्सश्चत्वा- (८), (६) (१०) रिशृङ्गास्वय॑न्तश्चत्वारिवागृचोअक्षरमादित्यइत्यक्षरन्नक्ष- (१६) रतिहृदातश्चेषुव्याख्यातन्दैवतमग्निरस्मिजन्मनापश्यड्गोपा- (१७) (२०) (२१) माकाशगुणस्तम्परिवर्तमानंसयद्यनुरुध्यतेऽष्टोत्तरमथयेहिंसा - (२२) (२३) (२५) (२५) (२६) माश्रित्याथयेहिंसासुत्सृज्यनतंहंसोधर्मःसोमःपवतेब्रह्मादेवाना- (२७) (२८) (२९) (३०) न्तिस्रोवाचईरयतिसोमङ्गायोऽक्रान्महत्तत्सोमोविधुन्दन्द्रा- (३३) (३४) (३५) (३६) (३७) साकजानास्त्रियःमती:सप्ताधगर्भान विजानाम्यपामाङति- ·१४,३७, पा० १३, ४, ६} * परिशिष्टम् , (३८) (३६) (१०) (४१) (४५) तदिदासकोअद्ययुङ्क्त कईपतेकोअग्निमीट्टेलमगहंसः शुचि- (४३) (४४) (४५) (४६) (४७) (४८) पवासुपर्णाऽऽहीन्द्र विनविप्रामोजातवेदसइदन्तेन्याभिस्त्य- (४६) (५०) म्बकंशतंजीवमातेराधांसीति पञ्चाशत् ।। इति निरुक्त चतुर्दशाध्यायः समाप्तः ।। १४ ।। (ऊर्धमार्गगति प्रकरणं समाप्तम् ) इति नरुक्तं द्वितीय-परिशिष्टं ममाप्तम् ॥ ( इति परिशिष्टम् ) ·निरुक्त देवतकाण्डस्य शुद्धिपत्रम् पत्राङ्कम् पंक्ति ४ अशुद्धपाठः घया इंट शुद्धपाटः व्या इप्टे ७१८ २० ७२० प्याप्त प्याप्नु ७२४ ३ दनयोः मन्त्र " दनयो मन्त्र मिन्द्रः पूय ७२५ . ७२८ आस्म पूर्व्य अस्मि गूल्ब्दह गूल्ह " " ७२६ विकत्ति मिक्ष ७३१ सा १ १० विकत्ति भिक्षु सो तदेवता प्रकरणा ऐन्द्रा ७३३ तद्दघता ७ प्रकणा ७३४ ऐन्दा ७३८ ३ तस्य ·(२) " पत्राङ्कम् पंक्तिः अशुद्धपाठ शुद्धपाठ ७४० एक एक ७४१ रक्षम् रिक्षम् ७४२ माहा महा . ७४३ जन्म जन्मा देवस्य देवस्य तद्रपा तर्पा उपोद्वातः उपोद्घातः २ ग्रह ग्रह अन्याथ अन्यार्थ घायं घायु ७४८ १२ तस्मे तस्मै २० सम्बन्वेन सम्बन्धन ७५० ૨ कुवती कुर्वती ७५२ घाया पाय्या ७५४ • गृम्रणा गृणा গুয়া धी १५ शब्दः शब्दा. ७५८ १५ पंतयां ('पड्मि' एतस्यान- अथाष्टी ? ततस्तै 'अष्टामि' अथ दश १ ततस्तैः 'दशभि' इति पाठो ज्ञयः) मिव पिव " ४ ७ . - ·पत्राइम् पंक्तिः अशुद्धपाठः तुभ्य शुद्धपाठः तुभ्यं ४ ७६० ६ संभपय संभवत्य " १४ कारण विध चरित्वात् सच्या ७६२ ६ कारणा विध चरितत्वात् अपया सन्तं बुभुक्ष सुसं ७१२ सन्त ७७४ २१ युमुक्ष १४ द्य ७ . लाक लोक " १२ " " " ७८० এনীন্তনী ७८१ १२ ७८२ २ परन्ती मृतुन्छ सुति स्तु मित्यर्थः माधि स्तुति स्तुति मित्यर्थः मानि ७८७ ६ " ७८६ ३ समान ८ समामन ·(४) पंक्तिः पनाङ्कम् ७६१ १ शुद्धपाठः चतुर्थः दिदेव सोऽग्निः 8 ६ ७६२ ५ " " ८ " अशुद्धपाठ चतुथः दिदघ साऽग्नि तये २,२, विधि तमेवं अग्नीः भिवापिन स्थित पुरोहिता कस्मत् पुनन " ७६३ २ " " १६ ७६८ विध तमेव अग्रणीः भिधायिन धस्थित पुरोहितो कस्मात्पुनर्न मित्या स्यो देवाना मजते एतदेव मुच्यते " मित्या ७६ स्या ८०० ८ देवना मजते एतमेच मुयाच्यते " ८११ " अधूनात् हविष्या अधूनोत् हविष्पा ·पत्राङ्कम् अशुद्धपाटा नेचः शुद्धपाठः नव कथन्त्यत्र फचन्त्य ૮૩૮ ४ पत्या पत्या H शुष्क पचसी ८२० ३ पचमी इत्ये ८२४ ८२६ ३ २ ८३० १२ भकै. अस्मन् लक्षणानि कमार्थ २ १४ ३ यचन् निध ४ घसत भक्तिः अस्मिन् लक्षणानि फर्मार्थ याघन् निधे घसते घृणते वैश्या प्रचन्ते मेन मात्रमे 'गा.'अपः भवन्ति ८ वृणत वश्व ८४२ ३ ८४२ ३ प्रवन्त मन " मात्रम 'गा' भयन्नि ·पत्राङ्कम् पंकि अशुद्धपाठः अग्नि विविना ८५२ ममध्या विविधदा ८५४ २ यथा मनोति स्वक्ति १६ ८६२ शुद्धपाठः अग्निः विचित्रो मध्या विधतिर्दा तथा सनोति स्वशक्ति पुन: यज्ञ तस्मिन्नु प्रवृज्यते तवा प्रचोदयमानी सुस्तुती निर्मातारी उच्यते ८६७ १० ६ पुनः च तस्मिन्न प्रवृज्यते तदुद्धा प्रचोदयमान सुस्तुती निर्मातारो उच्यते " २ ११ . " " " ८७६ ७ मास्याय मास्थाय ४ राने " वृती रात्र वृती द्रत्य प्रदिश्य ८८६ १० द्रुत्य प्रदिश्य ८६० ·" " " . पत्राङ्कम् पंक्ति अशुद्धपाठ, शुद्धपाठः ८६१ प्रत्येक प्रत्येक ८६२ ३ ব্লথ मथ ८६३ मृपा मृपी अनयोरुत्त अनयोत्त ८८८ गामा गामी पूर्व पूर्व ८६६ प्रवाति ब्रवीति ६०२ घाता: धातोः क्षताभिः क्षतादिभिः ६०४ प्रचा प्राधा चाम्येपर्ग पादिन्येपर्ग प्राविट् प्रावृट् २० मण्डका. मण्डूकाः ण्या णयो इरिण इरिणं १०७ १ नस्य नस्य शब्द ६२२ पड्क्त्या "स्फिग्देशा.” एतस्या- ग्रे-तांश्च है अश्वाजनि ? उपद्युति ? इदमपि शतत्यैच ।- इति पाठोशेय। ६२४ ३ धुमत्तम धुमत्तम ·(८) पत्राङ्कम् पंक्तिः अशुद्धपाठः गोमिना शामन १ सहस्त्र यस्यार्थ यानं शयेन शुद्धपाठः गीमिनां शोभन सहस्त्रं तस्यार्थ शयानयेन पृतनाज्येषु क्रमत् पुरुषस्य " . ६३० १६ क्रमात् युरुषस्य यम्र ८ २० मवान्त पालयित्रा विन्दती विहियेते भधान्त पालयित्री चिन्दी ६४२ चिहियेते " ६४८ Fo घसुये वहयी घृपमा हरी सुधे यही वृपभो " ७० यथाता गुणा याइच्ये अथातो गुणो बाहच्ये ·पंक्तिः अशु पाठः पत्राङ्कम १३ धूत्वा पुत्र द्यते धारयत ह १२ " १६४ शुद्धपाठः श्रुत्वा पुत्रेषु धुते वेरा धारयत इन्दते दिना भूपत् इन्द्राय विशेष वृक्षान् विहन्ति सर्वतो जिघृक्षु इति २० इदन्ते दीना भूपत् इन्द्रास विशपे वृक्षानु पहिन्तिष ८ ६७० जिघृक्ष " ६७१ सुष्ठ ६ ६७४ यथाश्न मूर्मि श्चुत " यथारनु भूमि श्चुतं पूर्य आचार्यमतम् " आवार्यतम् क्षेमात् " समान, १७७ ·अशुद्धपाठ पत्राङ्कम् १०१४ १०१४ ५ रहन्तिमतिभा गृहते विप्टेनं " ७ शुद्धपाठः तस्य मतिभोरिहन्ती गृह्यते वेष्टनं प्रत्युतं मनुष्य यथा इत्युपे ६ प्रत्यत १०१८ ११०१६ १०२२ १०२५ १०२७ १० ६ मपुष्य तथा १५ ८ इत्यूष युप लक्ष्यते रुज लक्ष्यते १०२६ १२ रज १ सदस्ता " प्रत्य १० " १०३६ . १० अयु द्रपं पश्च पेक्ष्यमपि ज्यातिषा उच्छयति सहस्त्र प्रेत्य अयुतं दूपं पश्चा पेक्ष्येयमपि ज्योतिषा उच्छ्यति मघवन् - सर्व १०३६ ह १०४२ १०४३ १०४५ ६ माघचन् १०४६ सच ·(१४) पत्राङ्कम् पंक्तिः অযুহাঃ जतान् शुद्धपाट जनान शती २ " १९३६ प्रक्प प्रकाम्प गृहणन्ति ऋ० गृन्ति १० सं० १२ ११२४ १२३५ दपि w च ५ " पय्यत्य धात्य ११३८ ११४० ११४३ पव्यत्य दधात्य देव दश्यह च्छन्दस ५ दध्यड च्छन्दस्य सुस्व " २ लोक मेका सज्यन्ते शाम लोक मेक ११५४ शोम मस्ताः जमया १३ ज्मया चवम् पवनम् ·६.१५ ) पंकिः १८ अशुद्धपाठः यदात्मानः यहयादी भुवयानि स्त्रया ७ शुद्धपाट यदात्मनः यहादी भुवनानि स्त्रयो यद्यो यज्ञये मेधावितो २ यधशा ४ यश मेधाविना १२ ६ क्षुदस्य यशाध्यात्म देवा योगे २२ २ १९७२ २२७३ यज्ञात्म देचा 'यागे मणु अविद्वासं पादार्क २० मनु अविद्वांसं पादाई १९७८ ११७६ महानत्मा सिक्ति सर्याङ महानात्मा सिक्तं सर्याङ् चिरेण चैदाक्तानि पदधीः घनानां पदयोः • पनाता

·BHAVAN'S LIBRARY
This book should be returned within a fortnight from the dulc
last marked below:
Date of Issuc
Date of Issue
Date of Issue
pate of issue
57
58
196