·श्याचार्यऋत्विग्भिःसहमंगलवाद्यैरभिषेककुंभोदकंपात्रांतरेआदायप्रत्यङ्मुखस्तिष्ठन्सपलाशयौदुंबर्यायाशाखयास हिरण्यपवित्र यासकुशदूर्वापछवयाहस्तमंत(योदकपद्भिरलिंगाभिर्वारुणीभिःपायमानीभिरन्याभिश्चशांतिपवित्रलिंगाभिम्रहाभिपेकमंत्रैःसु रास्त्वामितिश्लोक श्रीसूक्तेनेमाअपःशिवतमाइतितृचेनदेवस्यत्वेतिचयजुपाभूर्भुवःस्वरितिचव्याहृतिभिरभिपिंचेत् । तेचमंत्राः । आपोहिऐतिनवर्चस्पसूकस्यांवरीपःसिंधुद्वीपआपोगायत्रीपंचमीवर्धमानासप्तमीप्रतिष्ठांत्यद्वेअनुष्टुभौ । अभिपेकेवि० । ॐ आपोहिष्टामयोभुव० ॥९॥ प्रसम्राजइत्यष्टर्चस्यसूक्तस्यात्रिर्यरुणस्त्रिष्टुप् । अभिषेकेविनिः । ॐ प्रसम्राजैवृहदर्चाग भीरमामयंवरुणायश्रुतार्य । यियोजधानशमिधेवचर्मोपस्तिरैपृथिवीसूर्याय॥ वनेपुव्य तरिक्षंततानवाजमव॑त्सुपय॑नियासु । हृत्सुक्रतुंबरेणोअप्स्व मिंदिविसूर्यमदधात्सोममद्रौ ॥ नीचीनवारंवरुणःकवर्धाप्रससर्जरोदसीअंतरिक्ष । तेनविश्वस्यभुवनस्य राजायवनवृष्टिच्युनन्तिभूभ । उनत्तिभूमिपृथिवीमुतद्यायदादुग्धवरुणोषष्ट्यादित् । समुन्नेविसतपर्वतासस्तविपीयंतःश्रथयंत पीराः ॥ इमामूासुरस्य॑श्रुतस्यमहीमायांवरुणस्यमाचं । माननेवतस्थिवाअंतरिक्षेवियोममेथिचींसूर्येण ॥ १ ॥ इमामू नुकवितमस्यमायामहीदेवस्यनकिरादधर्ष । एकंयदुगानपूर्णत्येनीरासिंचंतारपर्नयःसमुद्रं ॥ अर्यम्यवरुणमित्र्यवासायं यासमिद्धार्तरवा । वेशवानित्यवरुणारणवायत्सीमार्गश्चकृमाशिश्नथस्तत् ॥ कितवासोयद्भिरिपुर्नदीवियाघासत्यमुतयन्न विद्म । सीताविष्यशिधिरेवदेवातिस्थामवरुणप्रियासः ॥ स्वादिष्टयेतिदशर्चस्यसूक्तस्यमधुच्छंदाःपवमानःसोमोगायत्री । अभिः । ॐ स्वादिष्ट्यामर्दिष्टयापर्वस्वसोमधारया । इंद्रायपातयेसुतः ॥ रक्षोहाविश्वचर्षणिभियोनिमयौहतं । दुर्गा ·सधस्थमासदत् ॥ वरिवोधातमोभवमंहिष्टोवृत्रहतमः । पपिराधौमघोनी ॥ अभ्यर्पमहानादेवानांवीतिमंधसा । अभि चार्जमुतवः ॥ त्वामच्छाचरामसितदिदथैदिवेदिवे । इंदोत्वेन आशसः ॥ १॥ पुनातितेपरिस्रुतसोमंसूर्यस्यदुहिता । बारेणशवतातना ॥ तमीमण्यीसमर्यआगृभ्णतियोर्पणोदर्श । स्वसार पार्यदिवि ॥ तमीहिन्वंत्योधमैतिवाकुरदृति । निधानुवारणंमधु ॥ अभी ममन्यातश्रीणतिधेनवःशिशु । सोममिंद्रायपातवे ॥ अस्येदिंद्रोमदेष्वाविश्वात्राणिजिघ्न ते । शूरॊमुघाचमंहते ॥ २॥ शंनइंद्राग्नीतिपंचदशर्चस्यसूक्तस्यवसिष्ठोविश्वेदेवास्त्रिष्टुप् । अभिपे० । ॐ शंनइंद्राग्नी चतामोभिःशंनइंद्रावरुणारातहव्या । शमिंद्रासोमा॑सुवितायशयोःशंनइंद्रापूपणावाजसातौ ॥ शंनोभगःशमुनःशंसौअस्तु निःपुरैधिःशमसंतुरायः । निःसृत्यस्यसुयमस्य॒शंसःशनोअर्यमापुरुजातोअस्तु ॥ शोधाताशर्मुधर्तानौअस्तुशंनउरूचीभ चतुवधाभिः । शरोदसीबृहतीशंनोअद्रिाशनौदेवानीसुहानिसंतु ॥ शंनोअग्निज्योतिरनीकोअस्तुशंनौमित्रावरुणावृश्चि नाशं । निःसुकृतासुकृतानिसंतुशंनइपिरोअभिवातुवातः ॥ शनोद्यावापृथिवीपूर्वहूतौशमंतरिक्षंदृशयनोअस्तु । शंनओ पंधीनिनोभवंतुशंनोरञ्जसस्पतिरस्तुजिष्णुः ॥ १॥ शनइंद्रोवसुभिर्देवोअस्तुशादित्येभवरुणःसुशंसः । शनोरुद्रोरुद्रे मिर्जापःशनस्त्वष्टानाभिरिहया॒णोतु ॥ शनःसोमोभवतुब्रह्मनःशनोग्रावाणःशमुसंतुयज्ञाः । निःस्वरूणांमितयोभवंतु शंनभस्वः शम्बस्तुवेदिः ॥ शनःसूर्यउरुचाउदैतुशंनश्चतन प्रदिशोभवंतु । शंन पर्वताधुवोभवंतुनःसिंधवःशमुस त्यापैः ॥ शनीअदितिर्भवतुवतेभिःर्शनीभवतुमरुतःवर्काः । शनोविष्णुःशमुपूषानोअस्तुशंनोभविशम्बस्तुवायुः ॥ शंनो ·देवः सविताचार्यमाणःशनोभयंतूपसौविभातीः । शंनःपुर्जन्यौ भवतुप्रजाभ्यःनिःक्षेत्रस्य॒पतिरस्तुशंभुः ॥२॥ शंनौदेवावि श्वदेवाभवंतुदांसरस्वतीसहधीभिरस्तु । शमभिपाचःशमुरातिपाचःशौदिव्या पार्थिवाःर्शनोअप्याः ॥ शंनःसत्यस्य॒पतयो भयंतुनोमर्थतःशमुसंतुगावः । शंनऋभवःसुकृतःसुहस्ताःशनोभवंतुपितरोहवैषु ॥ शनौ जएकपाद्देवोअस्तुशंनोहिर्बुध्न्यः शंसमुद्रः । शनोअपानात्पेरुरस्तुशंन पृश्निभवतुदेवगोपा ॥ आदित्यारुद्रावसवोजुपतेदंब्रक्रियमाणनवीयः । शृण्वंतुनो दिव्या पार्थिवासोगोजाताऊतयेयज्ञियासः ॥ येदे॒वानायज्ञियायज्ञियानांमनोर्यजत्राअमृतऋितज्ञाः । तेनौरासंतामुरुगायमुद्ययू यंतिस्वसिभिःसनिः ॥३॥ पवित्रंतेविततमितिपंचर्चस्यांगिरसःपवमानःसोमोजगती । अभिषेकेविनियोगः । ॐ पवित्रतेविततंग्रह्मणस्पतेप्रभुर्गात्राणिपर्यपिचिन्धतः । अतसतनूनतदामोअश्नुतेशृतासइद्वहतस्तत्साशत ॥ तोप्पविवित तंदिवस्प॒देशोचतोअस्य॒तंतयोव्य स्थिरन् । अवैत्यस्यपवीतारमाशौविस्पृष्ठमधितिष्ठतिचेतसा ॥ अरूरुचदुपसःपृश्निरग्रिय उदाभिर्ति वनामियाजयुः । मायाविनोममिरेअस्यमायानृचक्षसःपितरोग मादधुः॥ गंधर्वइत्थापदमस्यरक्षतिपातिदेवानां जनिमान्यद्भुतः। गृभ्णातिरिपुंनिधयानिधापतिःसुकृत्तमामधुनोभक्षमाशत ॥ हविहविप्मोमहिसदैव्यंनभोवसानःपरिया स्पधरं । राजापयित्ररथोवाजमारुहःसहभृष्टिर्जयसिनोवृहत् ॥ १॥ अथग्रहमंत्राः ॥ ग्रहाणामादिरादित्योलोकरक्षणका रकः । विषमस्थानसंभूतांपीडाहरतुतेरविः ॥ रोहिणीशःमुधामूर्तिःसुधागात्रःसुधाशनः । विषमस्थानसंभतांपीडांहरत तेविधुः ॥ भूमिपुत्रोमहातेजाजगतांभयकृत्सदा ·द्युतिः । सूर्यप्रियकरोविद्वान्पीडाहरतुतेबुधः ॥ देवमंत्रीविशालाक्षःसदालोकहितैरतः । अनेकशिप्यसंपूर्ण पीडांहरतुते गुरुः ॥ दैत्यमंत्रीगुरुस्तेपांप्राणदश्चमहामतिः । प्रभुस्ताराग्रहाणांचपीडाहरतुतेभृगुः ॥ सूर्यपुत्रोदीर्घदेहोविशालाक्षःशिवनि | यः । मंदचारःप्रसन्नात्मापीडाहरतुतेशनिः ॥ महाशिरामहावस्त्रोदीर्घदंष्ट्रोमहाबलः । अतनुश्चोर्ध्वकेशश्चपीडांहरतुतेतमः ॥ अनेकरूपवर्णैश्चशतशोधसहस्रशः । उत्पातरूपोजगतःपीडाहरतुतेशिखी ॥ अथदेवमंत्राः ॥ सुरास्त्वामभिषिचंतुब्रह्मविष्णु | महेश्वराः । वासुदेवोजगन्नाथस्तथासंकर्षणोविभुः ॥ प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्चभवंतुविजयायते । आखंडलोग्निर्भगवान्यमोवैनि प्रतिस्तथा ॥ वरुणःपवनश्चैवधनाध्यक्षस्तथाशिवः । ब्रह्मणासहिताःसर्वेदिक्पालाःपांतुतेसदा ॥ कीर्तिलक्ष्मीधृतिर्मेधापुष्टिः श्रद्धाक्रियामतिः । बुद्धिर्लजायपुःशांतिःकांतिस्तुष्टिश्चमातरः ॥ एतास्त्वामभिषिचंतुदेवपल्यःसमागताः । आदित्यश्चंद्र माभौमोयुधजीवसितार्कजाः ॥ ग्रहास्त्यामभिपिंचतुराहु-केतुश्चतर्पिताः । देवदानवगंधर्यायक्षराक्षसपन्नगाः ॥ ऋपयोमुन योगायोदेवमातरएवच । देवपल्योगुमानागादैत्याश्चाप्सरसांगणाः ॥ अस्त्राणिसर्वशस्त्राणिराजानोवाहनानिच । औषधानिच रत्नानिकालस्यावयवाश्चये ॥ सरितःसागरा शैलास्तीर्थानिजलदानदाः । एतेत्वामभिपिंचंतुसर्वकामार्थसिद्धये ॥ एतैमैत्रैः मतिमंत्रमभिषिच्यहिरण्यवर्णाहरिणीमित्यादिनाश्रीसूक्केन इमाआपःशिवतमाइतितृचेनदेवस्थत्वेतिचयजुपाभूर्भुवःस्वरितिव्या हृतिभिश्चाभिपिंचेत् । एवमभिषिकोयजमानःश्वेताहतवस्त्रयुगंगंधमाल्याभरणंचविभृयात् । ततआचार्योंदिक्षुविदिक्षुचवलि | मुक्षिप्यसुवासिनीभिर्नीराजनंकारयेत् । अथयजमानोग्रहदेवताभ्यश्चतुर्थ्यतदेवतानामभिःपुप्पाणिसमर्म्याचार्येणव्याहृत्युचार ..

·णपूर्वकंग्रहोद्वासनंकारयित्वातत्रमंत्रः । ॐ भूर्भुवःस्वः उत्तिष्ठब्रह्मणस्पतेदेव॒यंतस्त्वेमहे । उपप्रयतुमरुतःसुदानवइंद्रप्राशूर्भवा सा ॥ ॐ अभ्यारमिदयोनिषिक्तपुष्करमधु । अव॒तस्यविसर्जने ॥ यांतुदेवगणाःसर्वेपूजामादायपार्थिवात् । इष्टका मप्रसिद्धयर्थपुनरागमनायच ॥ ततोयजमानआचार्यप्रभृतिभ्योजपहोमफलंगृहीत्वातेभ्योदक्षिणांदद्यात् । गौःशंखोरक्तोन छानहिरण्यपीतवासःश्वेताश्वःकृष्णागौःकालायसंहस्तीछागोवेतिग्रक्रमेण । अत्रन्यूनदक्षिणावुधदक्षिणयाहिरण्येनसमाकार्या आधगयाया। एतदभावेसर्वेभ्योयथाशक्तिहिरण्यवादद्यात् । आचार्यायद्विगुणं । अन्येभ्यश्चयथाशतिभूयसींदक्षिणां । ततः कांस्यपात्रगताज्ये । ॐ ऊपस्पप्रतिरूपोयभूतदस्यरूपमैतिचक्षणाय । इंद्रोमायाभिःपुरुरूपईयतेयुक्ताह्यस्यहरयःशतादर्श ॥ इतिमंत्रणसकुटुंबःस्वप्रतिरूपंप्रेक्ष्य । आज्यंतेजःसमुद्दिष्टमाज्यपापहरंस्मृतम् । आज्यसुराणामाहारआज्येदेवाःप्रतिष्ठिताः ॥ इतिमंत्रपठित्यातदाज्यसदक्षिणब्राह्मणायदद्यात् । ततोभूरिदक्षिणांदत्वासंकल्प्यया । एकस्याआहुतेरेकंशतस्यैकंसहस्रस्यवा एकंयथाशकिवाग्राह्मणान्भोजयित्वा तेभ्यःशांतिःपुष्टिस्तुष्टिश्चास्त्वित्याद्याशिपोगृहीत्वा तान्सप्रार्थ्यप्रणिपत्य । यस्यस्मृत्या घनामोक्त्यातपोयज्ञक्रियादिषु । न्यूनंसंपूर्णतांयातिसद्योवंदेतमच्युतमितिपठित्वा । प्रमादाकुर्वतांकर्मप्रच्यवेताध्वरे यत् । स्मरणादेवतद्विष्णोःसंपूर्णस्यादितिश्रुतिरित्युक्त्वा । न्यूनातिरिकाच्छिद्रत्वार्थयथाशक्तिअच्युतानंतगोविंदेतिनामनयजपंकृ त्याग्रहयज्ञफलंधीविष्णयेसमर्पस्वयंहृष्टमनावंधुभिःसहमुंजीत ॥ अयंचाश्वलायनगृह्यपरिशिष्टोक्कोग्रहमखःस्मार्ताग्निमतामा १ अग्रस्मा निमतामितिपदंप्रशंसापरम् । तथाहि गृहस्थेनशकिमदागृह्याग्निमताभाव्यम् । किंचस्मार्ताग्निमता सायंप्रातर्दोमादिनित्यकर्म ·पलायनानामेव । वह्वल्पंवास्वगृह्योक्तंयस्यकर्मप्रचोदितम् । तस्यतावतिशास्त्रार्थे कृतेसर्वकृतंभवेदितिवचनात् । एवमन्येषा मपियदिस्वगृह्यादावुक्तस्तदासएव । येषांतुस्वगृह्यादौनोक्तस्तैर्याज्ञवल्क्यादिस्मृत्युक्तोमत्स्यपुराणायुक्तोवानुष्ठेयःस्मृत्यादेःसा धारण्यादितिदिक् ॥ इतिश्रीमद्विद्वन्मुकुटमाणिक्यश्रीरामेश्वरभट्टसूरिसूनुनारायणभट्टकृतःनवग्रहमखप्रयोगः ॥ अथविवाहोत्तरकर्तव्योपिस्थालीपाकःप्रथममुच्यते ॥ तत्रांगानामुक्कानामन्येष्वतिदेशेनप्राप्तेः । सचविवाहानंतरकर्तव्यगृह प्रवेशनीयहोमोत्तरभाविन्यापौर्णमास्यामारंभणीयोनत्वमावास्यायाम् । चतुर्थीहोमात्प्रागपिपौर्णमासीचेत्तत्रारंभः । यदिचारंभ कालेमलमासगुरुशुक्रास्तवाल्यवार्धकग्रहणपोपमासादिनिपिद्धकालोभवतितदापिप्रारंभःकार्यः । यानितुतत्रारंभनिषेधकानि । उपरागोधिमासश्चयदिप्रथमपर्वणि । तथामलिम्लुचेपौपेनान्वारंभणमिष्यते ॥ गुरुभार्गवयोमौंन्येचंद्रसूर्यग्रहेतथेत्यादीनि संग्रहकारादिवचनानितानिआलस्यादिनास्वकालानुपांतस्थालीपाकादिप्रारंभविपयाणीतिप्रयोगपारिजातकारः । तथाचापरा कस्थगर्गवचनमुदाजहार । नामकर्मचदर्शेष्टिंयथाकालंसमाचरेत् । अतिपातेसतितयोःप्रशस्तेमासिपुण्यभेइति । इतिस्थालीपाक मारंभकालः ॥ ॥ अथर्वनिर्णयः॥ पूर्णिमादर्शश्चपर्व । तत्रान्वाधानप्रतिपदीष्टिरित्युत्सर्गः । तत्रपर्वचतुर्थाशःप्रतिपदश्चाद्या | रतेनापि । सतिनिमित्तेशातिकपौष्टिकादावपिकार्यः । नायप्रयोगोगृोग्नौ । महानुकूल्यादिकामदर्शनात् । निरनिविधुरब्रह्मचारिणामप्यय- | मेव ब्रह्मयज्ञवैश्वदेवयत् । सर्वथागृह्याग्निशंकानकार्या । १ इष्टिकालनिर्णयः-पक्षांताउपवस्तव्याः पक्षाद्यायष्टव्याः । उपवासोऽन्वाधा- | नात्यकर्म । पर्वणीयश्चतुर्थाशाद्याःप्रतिपदस्त्रयः । यागकाल सविज्ञेय प्रातरक्तोमनीपिभिः । प्रतिपत्तुर्यचरणेनयतव्यमितिस्थितिः । तत्र ·स्त्रयांशाःसूर्योदयोत्तरमुहूर्तत्रयेविद्यमानोयागकालः । सूर्यास्तमानपर्यतंयत्रपखिंडंतत्रनसंदेहः । यदितुखंडंपर्वतत्रविशेष निर्णयः । अहोमध्येततःपूर्वयापर्वप्रतिपदोःसंधौतदर्यागः पूर्वेद्युरन्वाधानम् । मध्याहात्परेसंधौतदहरन्वाधानंपरेचुर्याग पर्यप्रतिपदोःपूर्णत्वेसंदेहाभावः । पर्वण्यन्वाधानस्योत्तरदिनेयागस्ययथोक्तकाललाभात् । पर्वप्रतिपदोःसंधिनिर्णयः-पर्वणःखंडत्वेतु पर्यापे- क्षयामतिपदोवासवृद्धिपटिकागणयित्वा उदहासेपर्वणिवियोज्यवृद्धीसंयोग्यसंधिकालंज्ञात्वान्वाधानादिकालोनिणेतव्यः । यत्रहासवृद्धी- नस्तस्तत्रयथास्थितःस्पष्टएवसंधिः । तत्रसंधिश्चतुर्विधः-पूर्वावसंधिर्मध्याहसंधिरपराहसंधीरात्रिसंधिश्चेति । द्वेधाविभक्तदिनस्यपूर्वाधपूर्वाहः । अपरार्धमपराहः । पूर्वाहापराहसंधिभूतोपटिकाद्वयात्मकोमुहूर्तोमध्याहआवर्तनापरपर्यायइतिकौस्तुभे । उभयसंधिरेकपलात्मकएवमध्याह्रो ननुपटिकाव्यात्मकइतिप्रायेणेदानाशिष्टाचारः । तत्रोक्तरीत्याद्वासवृद्धवर्धवियोजनसंयोजनेननिर्णीतःपर्वप्रतिपदोःसंधिर्यदिपूर्वाहेमध्याहेवाभ- पतिवदासंधिदिनात्पूर्व दिनेऽन्वाधानंसंधिदिनेयागः । यद्यपराहेरात्रीवासंघिसदासंधिदिनेऽन्वाधानंतत्परदिनेयागः । अथोदाहरणम्- पर्वसप्तदशघटीमित प्रतिपदेकादशघटीमिवा तत्रपडूघटीमितःप्रतिपक्षयतदर्धघटीत्रयंपर्वणिवियोजितंजातःसंधिश्चतुर्दशघटीमितः । अयं त्रिंशद्धीमितेदिनमानेपूर्वाहसंधिः । अष्टाविंशतिघटीमितेतुदिनमानेऽयमेवमध्याह्नसंधिः । अत्रसंधिदिनेयागःपूर्वदिनेऽन्वाधानं । पर्व १४ | प्रतिपन् १९ अत्रपंचपटिकावृद्धिः वर्धसार्धघटीद्वयंपर्वणिसंयोजितंजातःसंधिःसार्धपोडशघटीमितः अयमपराइसंधिः । अत्रसंधिदिनेऽ न्याधानपरेगुर्यागः ॥ अत्रवालयोधार्थप्रकारांवरम्-सूर्योद्योत्तरविद्यमानाःपर्धनाडिकाःप्रतिपन्नाडिकाश्चैकीकृताःसत्योयदिदिनमानतोन्यू- नास्तदापूर्वादसंधिः । यदिदिनमानसमानास्तदामध्याह्नसंधिः । यदिदिनमानाधिकास्तदापरासंधिरिति । इत्थंसूर्योदयोत्तरमनुवर्त- मानपर्वप्रतिपदोःक्षयवृद्धिभ्यामेवसंध्यवलोकनमिदानीसर्वत्रशिष्टाचारेपुप्रसिद्धम् । इतिधर्माब्धिः ।

·इति । संधिश्चमतिपदोहासवृद्ध्योरर्धपर्वणिप्रक्षिप्यज्ञेयः । इप्टेःपर्वणिसमाप्तीपुनरिष्टेःकर्तव्यतापत्तेः । साप्रतिपद्येवसमाप नीयानपर्वमध्ये । अपराहसंधीपरेयुःप्रतिपञ्चतुर्थादोपियागेनदोपः । चंद्रदर्शनदिनेइष्टिनिषेधवचनानिननिर्णायकानितानिसं भयोज्यानि । यातुपौर्णमासीसंगवादूर्ध्वमावर्तनात्पूर्वसंधिमतीसासद्यस्कालेतितस्यामेवान्याधानयागश्च ॥ ॥ अथविकृती | निर्णयः॥आवर्तनेततःपूर्वयापर्वसंधौतदहरादौमकृतियागंकृत्वापश्चादाग्रयणादिविकृतिःकार्या। परसंधौतुविकृतियागएवसंधिदि ने प्रकृतिस्तुतदुचरदिनइति ॥ ॥ अवस्थंडिलकरणादिनिर्णयः ॥ तत्रचौलादिहोमोलौकिकाग्नौ । पार्वणस्थालीपाकनव १ स्मृतिसंप्रदे-पराहकूर्मनागाश्चवसतिवसुधातले । पन्नगास्तत्रतिष्ठतितदर्थस्थंडिलस्मृतमिति । इपुमानावरंसर्वतःस्थंडिलगितिसूत्रम् । इपोगनियमानायस्पतत् । पतसृप्वपिदिक्षुइपुप्रमाणमष्टादशांगुलम् । तेनद्विसप्तत्यंगुल परिधिरित्युक्तं ॥ शतपथब्राक्षणेइपुप्रमाणंतुपंचप्रादे- शाइपुर्भवतीति । तेनपंचाशदंगुल परिधिरित्युक्तं । द्वादशांगुलमानोपैवितस्तिःपरिकीर्तितः । अंगुष्ठस्यप्रदेशिन्याव्यासःमादेशउच्यते । दशा- गुलामादेशइत्यर्थः । निररनिरिपुःस्मृतइत्युक्तत्वात्। तेनचतुर्विशत्यंगुलमितारनिपक्षेअरनित्रिवयस्यद्विसप्तत्यं ७२ गुलानि। तेपुचतुर्धाविभाजि- तेप्येपोभागोष्टादशां १८ गुलः । सार्धद्वाविशयंगुलारनिपक्षेसार्धसप्तपष्टि ६७॥ रंगुलः । तेपुचतुर्धाविभाजितेप्वेकोभागोयवोनसप्तदशां- १७गुलः। पंचप्रादेशाइपुर्भवतीतिप्रमाणेनदशांगुलमितप्रादेशेनपंचाश.५० दंगुलानि । तेपुचतुर्धाकृतेष्वेकोभागःसार्धद्वादशां १२॥ गुलः। चतु- विशत्यं२४गुलयोऽरनिस्तदर्थप्रादेशकृतिरित्यापस्तयः । पारिजातेप्येवम् । अंगुलस्थंडिलब्यासचतुर्विशांशइतिचिंतामणिः। चौलकर्मादितश्चैव यावयाहिकंभवेत् । तावत्स्यास्सौकिकोयतिरितिवेदविदोविदुरित्याश्वलायनः । गर्भपुंसवसीमंतबलिचौलंचनिष्कृतिरित्यादि । सर्वाधानि- गणुशौपासनाभावाद्वैतानिकाप्राप्तेश्यतेनगावलौफिकएपकार्यम् ॥ यत्तुनारायणवृत्तौसर्वाधानिनासीमंतोन्नयनादिगावकर्मार्थस्मार्वाग्निरुत्पाद्- ·णाकर्मादिहोमोगृह्यासी । तत्रलौकिकानौहोमस्थंडिलकरणादिरग्निमतिष्ठापनांतोविधिनियतः । गृह्याग्निहोमेपिगृहप्रवेशवा स्तुहोमशूलगान्वष्टक्यादिषुनियतः । धार्यायतनेतदसंभवात् । यदापिसमिदादावग्निसमारोपस्तदागृह्याग्निकर्तव्येपिस्था लीपाकादौनियतः । एतत्सर्वमभिप्रेत्य यत्रक्वचहोप्यन्त्स्यादितिगृह्योक्ताग्निप्रतिष्ठापनविधेर्विपयं प्रदर्शयितुमाहकारिका कारः-प्रतिष्ठाप्यायलेखासुद्दोमायालंहविर्भुजम् । एतदंतप्रकुर्वीतहोप्यन्त्संस्थापितेऽनले । इति । अन्यथासंस्थापितेऽनले होप्यन्नितिव्यर्थस्यात् । एवंस्थंडिलकरणादिविषयंनिर्णीयस्थंडिलादिकुर्यात् ॥ ॥ तत्रयजमानाकृतनित्यक्रियःशुचिःपरिहि वधीतवासादर्भपाणि:पीठोपविष्ट माड्मुखोवाग्यतोद्विराचम्यप्राणानायम्यदेशकालौसंकीर्त्यश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थममुककर्मकरिष्ये। तदंगहोमकर्तुस्थंडिलादिकरिष्ये । इतिसंकल्प्य । गोमयादिलिप्तेशुद्धदेशेशुद्धमृदाईशान्यारंभमुदक्संस्थंचतुरंगुलोन्नतमंगु लोग्नतंवाचतुर्दिभुमिलित्वाद्विसप्तत्यंगुलपरिधिकंफलितमष्टादशांगुलविस्तृतहोमानुसारेणतदधिकंवानतुततोन्यूनमध्योन्नतस्थ नीयइत्युकंतवमूलमन्वेष्यमितिशांतिमयूखे । धौलादिभ्योन्यत्रीपासनस्ययनकचिन्निहितस्येववहिःशुद्ध्यर्थस्मार्तमेवोपलेपनादिकरोति । अस्यापि देशांतरनीयमानस्योपलेपनोहेसनादिकंसर्वकरोति । केचिदेतनेच्छंतीतिजयंतः। १ स्थंडिलेकेवलमष्टादशांगुलविस्तृतेएवपश्चिममागस्थरेखायांप्रा. देशमानविस्तारोनस्यात् । तत्रैव्यवस्था दक्षिणेष्टावितिनियमःप्राक्संस्थदक्षिणरेखायाः । प्रतीच्यांचतुरितिदक्षिणोपक्रमोदक्संस्थायाःप्रत्य- मेसायाः । एवमुद सायाव्यंगुलत्यागउत्तरस्यां । प्राच्याममितिप्रासंस्थानापंचाना इत्यनेनसर्वोपिछेशोनिरस्तःस्यात् । अंगुलंस्थंडिल- व्यासचतुर्विज्ञांशइविचितामणिमतेत्वापदोनुद्गमएवेतिज्ञेयम् ।

·विषयानु. .... .... पनं. ९४ ९७ ९७ PPR .... .... .... .... .... ... ९८ PM .... .... विषयकमः गर्भाधानम् घुसपनानवलोमनयोशनप्रयोगः सीमंतोनयनम् विष्णुवलिः जातपर्मप्रयोगः पंचमपष्टदिनयोर्जन्मदानापूजनम् नामकरणप्रयोगः पर्यकारोहणम् दुग्धपानम् कतिधः सूर्यावलोकननिष्क्रमणे उपवेशनविधिः अनप्राशनप्रयोगः पत्र. विपयक्रमः ६५) वर्धापननिधिः ६७ चूडाकर्म ६८ उपनयनम् ७० । उपनयनेकर्तृक्रमः ७३ उपनयनप्रयोगः ७४ । अनुप्रवचनीयहोमः ७४ मेधाजननम् ७५ महानात्यादिवतानि ७५ महानासीनतम् ७५ महानतम् ७५ उपनिषद्तम् ७६ । गोदानम् .. ७६ ब्रह्मचारिव्रतलोपप्रायश्चित्तम् पनं. विषयक्रमः ७७ / समावर्तनप्रयोगः ७९ / विवाहसंस्कारः ८१ / सापिंड्यविचारः ८१ वरगुणाः ८२ | कन्यादातारः ८७ ) विवाहभेदाः ८८ वाग्दानम् ८९ / वधूवरयोस्तैलहरिद्रारोपणम् .८९ मंडपवेदिकाप्रकारः .... ९२ विवाहपूर्व दिनकर्तव्यम् ९२ / मंडपदेवताप्रतिष्ठा ९२ / वरस्यवधूगृहगमनं ९३ | मधुपर्कः ९९ .. .... .... .... .... .... .... .... .... .... . .... .... .... १०१ १०१ १०२ १०३ ... .... ... .... ....

·डिलंकुर्यात् । तद्गोमयेनप्रदक्षिणमुपलिप्यदक्षिणेप्टौप्रतीच्यांचतुःउदीच्यांद्वेषाच्यामधमित्यंगुलानित्यक्त्वा दक्षिणोपक्रमामुद संस्थांपादेशमात्रामेकांलेखांलिखित्वा तस्यादक्षिणोत्तरयो पागायतेपूर्वरेखयाअसंसृष्टेप्रादेशसंमितेद्वेलेखेलिखित्वा तयोर्मध्ये परस्परमसंसृष्टाउदक्संस्थाःपागायताःप्रादेशसंमितास्तिनइतिपड्रलेखायज्ञियशकलमूलेनदक्षिणहस्तेनोल्लिख्यलेखासुतच्छकलमु दगग्रंनिधायस्थंडिलमद्भिरभ्युक्ष्यशकलमाग्नेय्यांनिरस्यपाणिप्रक्षाल्यवाग्यतोभवेत् ॥ ॥ अथकारिका ॥ उल्लिखेदुदगायामां तस्याउभयतोऽपरे । पूर्वायतेउदक्संस्थेअसंसृष्टेचपूर्वया ॥ मध्येतिस्रउदक्संस्थाःपूर्वायामाअसंहताः । लिखितायेनशकलं यज्ञियंतन्निधायच ॥ अद्भिरभ्युक्ष्यशकलमाग्नेय्यांनिरस्यापउपस्पृशेत् । ततस्तैजसेनासंभवेमृन्मयेनवापारयुग्मेनसंपुटीकृत्यसु वासिन्याश्रोत्रियागारात्स्वगृहाद्वासमृद्धंनिधूममग्निमाहृतस्थंडिलादाग्नेय्यांनिधाय । जुष्टोदमूनाआत्रेयोवसुश्रुतोग्निस्त्रिष्टुप् । एह्यग्नेराहूगणोगोतमोग्निस्त्रिष्टुप् । अझ्यावाहनेविनियोगः । ॐ जुष्टोदमूनाअतिथिर्दुरोणड्मनौयज्ञमुपयाहिविद्वान् । विधाअग्नेअभियुजौविहत्यांशत्रूयतामाभराभोजनानि ॥ एह्यनइहहोतानिपीदादब्धःसुपुरएताभवानः । अवतांत्वारोदेसी विश्वमिन्येयजामहेसौमनसायंदेवान् ॥ इत्यक्षतैरावाह्यआच्छादनंदूरीकृत्य । समस्तन्याहृतीनांपरमेष्ठीप्रजापतिःप्रजापतिई हती अग्निप्रतिष्ठापनेविनियोगः । ॐभूर्भुवःस्वरित्यात्माभिमुखंपाणिभ्यांपड्लेखासुतत्तत्कर्मसुविहितनामकममुकनामानमनि प्रतिष्ठापयामीत्यग्निंप्रतिष्ठाप्यपात्रेऽक्षतोदकंप्रास्यपात्रद्वयमेकीकृत्य । प्रोक्षितधनानिनिक्षिप्यवेणुधमन्याप्रयोध्यध्यायेदेवम् । १ नामोक्षिवमिंधनममावाध्यादितिवचनाप्रोक्षितैरिधनैरनिंबोधयेदितिपारिजातेआपस्तवः।

·चत्वारिशंगागोतमोवामदेवोग्निस्त्रिष्टुप् । अग्निमूर्तिध्यानेविनियोगः ॐ चत्वारिशंगात्रयौअस्युपादाद्वेशीसप्तहस्तासोअस्य । विधापद्धोपभोरोरवीतिमहोदेवोमा आर्थिवेश ॥ स्मृतिमंत्राश्च । अग्निरूपमहंवक्ष्येसिद्ध्यर्थसर्वकर्मणां । यतस्तस्मिन्न पिज्ञातेहोमोभवतिनिष्फलः ॥ सप्तहस्तश्चतुःशृंगःसप्तजिह्वोद्विशीर्पकः । त्रिपात्प्रसन्नवदनःसुखासीनःशुचिस्मितः ॥ शिखा भिर्दीप्तमालाभिरू_वाहुश्चसंयतः । स्वाहांतुदक्षिणेपार्श्वेदेवींवामेस्वधांतथा ॥ विभ्रद्दक्षिणहस्तैस्तुशक्तिमन्नंनुचंध्रुवम् । तोमरंन्यजनंयामघृतपात्रंचधारयन् ॥ मेपारूढोजटावद्धोगौरवर्णोमहौजसः । धूम्रध्वजोलोहिताक्षःसप्तार्चिःसर्वकामदः ॥ आत्माभिमुसमासीनएवरूपोहुताशनः । ध्यायेत्सर्वार्थसिद्ध्यर्थहोमेविगतकल्मपः ॥ इति । ततोयदिसमिदादौसमारोपितोग्निस्त हिंप्रत्यपरोहणकार्यम् ॥ तचैवम् ॥ प्रत्यवरोहेत्यस्यहिरण्यगर्भोग्निस्त्रिष्टुप् । अग्निप्रत्यवरोहणेविनियोगः । ॐ प्रत्यवरोह जातवेदःपुनस्त्वंदेवेभ्यो व्यवहनःप्रजानन् । प्रजापुष्टिंरयिमुस्मासुंधेह्याभव॒यज॑मानायशंयोः ॥ इतिमंत्रेणसमारोपिताग्नि समिधंस्थापितेनोप्रक्षिपेदिति । एतदंतसंस्थापितेग्नीहोमेकार्यम् । नित्यधारितहोमेतुनैतावत् । ततःपार्वणस्थालीपाकेप्रधा नदिनात्पूर्वदिनेसद्यस्कालायांपौर्णमास्यामशक्तीप्रधानदिनएवयाप्रातरौपासनंहुत्वान्याधानकुर्यात् । तवेत्थम् ॥ आचम्यमा णानायम्यसमियंत्रयंपादायदेशकालौस्मृत्वा । ममोपात्तदुरितक्षयद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थदर्शपूर्णमासाभ्यास्थालीपाकाभ्यां यक्ष्ये । तत्रेदानीपौर्णमासस्थालीपाकेनयक्ष्ये । दर्शेतुपूर्वसंकल्पितेनदर्शस्थालीपाकेनयक्ष्यइतिविशेषः । तत्रदेवतापरिप्रहार्थम न्याधानकरिष्येइतिसंकल्प्य । अस्मिन्नन्याहितग्नीजातवेदसमग्निमिध्मेनप्रजापतिप्रजापतिंचाधारदेवतेआज्येनाग्नीपोमौचक्षुपीआ ·ज्येन । अग्निमग्नीपोमोचप्रधानदेवतेचरुद्रव्येण । दर्शतुअग्निमिंद्राग्नीचप्रधानदेवतेचरुद्रव्येणेतिविशेषः । शेपेणस्विष्टकृत मग्निमिध्मसन्नहनेनरुद्रमयासमर्मिदेवान विष्णुंअग्निंवायुंसूर्यप्रजापतिंचताःप्रायश्चित्तदेवताआज्येनज्ञाताज्ञातदोपनिवर्हणाथैत्रि वारमग्निमरुतश्चाज्येनविश्वान्देवान्संनावेणयक्ष्ये । अंगदेवताःप्रधानदेवताःसर्वाःसन्निहिताःसंतु । एवंसांगोपांगेनकर्मणा श्वोयक्ष्ये सद्यरकालेतुसद्योयक्ष्यइतिसंकल्प्य तूष्णींसमस्तव्याहृतिभिर्वासमिद्धोमंकुर्यात् । व्याहृतिपक्षेव्याहृतीनामित्यादिपूर्व वत् । अन्याधानसमिद्धोमेविनियोगः । ॐ भूर्भुवःस्वःस्वाहेति प्रजापतयइदनममेतित्यागः । तंचाग्निंधारयेत् । संकटेतु तुभ्यंताइत्यूचाज्याहुतिहुत्वासमारोपयेत् । तद्यथा । तुभ्यंताविरूपोग्निर्गायत्री । कृतान्याधानाग्नेःसमारोपाधिकारार्थना यश्चित्ताज्यहोमेविनियोगः । ॐ तुभ्यंताअंगिरस्तमविश्वासुक्षितयःपृथक् । अग्नेकार्माययेमिरेस्वाहा ॥ अग्नयइदं० ॥ तत स्त्रिभित्रिभिःकुशदलैःसव्यंपाणिमधोदक्षिणंचोपरिकुर्वन्पूर्वदलाद्मरुत्तरदलमूलैश्चत्रिसंधिंद्विगुणांरजुकृत्वा पुनर्दक्षिणमधःस व्यंचोपरिकुर्वन्तथैवत्रिगुणयेत् । अंतेप्रदक्षिणग्रंथिंदद्यात् । एवंपत्रिंशद्दर्भदलैरेकारजुर्भवति । ततस्तस्यामुदगग्रायांपा देशमानान्मुष्टिपरिमितान्दर्भान्निधाय । तयावर्हिरािवेष्ट्यरज्ज्वरोणरज्जुमूलंसकृदावेष्ट्यतदग्रशेपंपूर्ववेष्टितरज्ज्वधस्तान्निनीय परिस्तरणाद्यर्थदर्भःसहान्यायतनात्पश्चान्दागोपरिनिध्यात् । ततोन्ययातादृशैवकृतयारज्वाउदगग्रयापालाशंखादिरमसंभवे शमीवटादियज्ञियवृक्षभवमरलिमात्रंचापंचदशदारुकमिधर्मप्रागग्रंसकृदावेष्ट्यरज्वग्रेणरज्जुमूलंसकृदावेष्ट्यपूर्ववन्निध्यात् । अत्रे ध्मावहिंपोर्वधनेकेचिन्मंत्राविच्छंति । तत्रवहिपि । इंद्राण्यैसन्नहनं। पूपातैग्रंथिंबंधातु । सतेमास्थात् । इति । इध्मे यत्कृप्णोरूपं ·त्यामाशिस्त्वंयनस्पतीन् । ततस्त्वापंचदशधासभरामिसुसंभृता ॥ इत्येकविंशतिधेत्यत्रपंचदशधेत्यूहेन । अन्येत्वनूह माहुः । अपरेतुमंत्रीनेच्छति । ततःपलीअग्न्यायतनालंकरणकुर्यात् । ततोगंधादिभिःस्वशरीरेअलंकृत्यतद्दिनेकलहक्रयविक्र यपहासानृतवहुभाषणचौर्यादिव्यसनपर्यकशयनदंतधावनकरंभकुलित्थकोद्रेवचणकमसूरवंताकक्षारलवणकोरर्दूपकमधुमापमांस मद्यपरानोपासतैलमैथुनानिवर्जयंतौ दधिघृतपयोमिश्रृंहविष्यान्नंदिवैवसकृटुंजीयाताम् । श्राद्धकर्तातुश्राद्धशेषमापाद्यन्नं/ जीत । प्रतलोपेग्रात्यैःसहसंवेशनेवाउपोप्यत्वमग्नेवतपाइत्यूचाज्याहुतिंजुहुयात् । त्वमग्नइत्यस्यवत्सोग्निर्गायत्री व्रतलोपजनि तदोषपरिहारार्थमाज्यहोमेविनियोगः । ॐ त्वमग्नेवतपासिवआमत्येप्वा । त्वंयज्ञेष्वीड्यःस्वाहा ॥ व्रतपायानयइदं० । यद्वानिर्यापादिपूर्वकंग्रतपायाग्नयेपार्वणस्थालीपाकेनसमानतंत्रंचरुंगंधानात्पूर्वजुहुयात् । ततःप्रतिपदिप्रातरौपासनंहुत्वाग्निपरि समुह्यपरिस्कृणीयात् । तचेत्यम् । अग्यायतनादष्टांगुलपरिमितेदेशेऐशानींदिशमारभ्यप्रदक्षिणंसमंतात्सोदकेनपाणिनात्रिः परिमृग्य पूर्वमुपरिनिहितदभैर्दशांगुलमितेदेशेणाच्यादिषुपरिस्तृणीयात् । तत्रप्राच्यांप्रतीच्यांचोदगग्रादर्भाः। अवाच्यामुदी च्यांचभागमाः । पूर्वपश्चात्परिस्तरणमूलयोरुपरिदक्षिणपरिस्तरणंउत्तरपरिस्तरणतुतदग्रयोरधस्तात् । तेचदर्भाअनियतसंख्याएकै कस्पांदिशिचत्यारश्चत्वारइत्येवंपोडशवा। ततोग्नेर्दक्षिणतोब्रह्मासनार्थमुत्तरतश्चपात्रासादनार्थकांश्चित्यागप्रान्दर्भानास्तृणीयात् । अमेरीशानीतखिरंभसापरिपिच्यउत्तरास्तीर्णेपुदर्भेषुदक्षिणसव्यपाणिभ्यांक्रमेण चरुस्थालीप्रोक्षण्यौदींनुवौप्रणीताज्यपात्रेइध्मा १ करंभोधिसत्वः । २ कोद्रवोहरीकसंशः । अत्रकोद्रवनिषेधेनकोरदूपस्यापिनिपेसिद्धेपुनर्ग्रहणव्यर्थ विशेपत्तोनिषेधार्थवेतिज्ञेयम् ।

·पहिपीशूर्पकृष्णाजिनेउलूखलमुसलेचेतिद्वद्वेउदगपवर्गप्राक्संस्थंचन्युजान्यासादयेत् । आज्यमात्रहोमेतुप्रोक्षणीवीप्रणीताज्य पात्रेइध्मावहिंपीचेत्येतावतामेवासादनम् । ततःप्रोक्षणीपात्रमुत्तानंकृत्वातत्रानंतर्गर्भितसाग्रसमस्थूलपादेशमानेकुशद्वयरूपे वित्रेनिधायशुद्धाभिरद्भिस्तत्पात्रंपूरयित्वागंधपुष्पादिक्षित्वाहस्तयोरंगुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामुत्तानाभ्यांपाणिभ्यामुदगग्रेपृथक्पवित्रे घृत्वाअपस्त्रिरुत्पूयपात्राण्युत्तानानिकृत्वाइध्मंचविनस्यसर्वाणिपात्राणित्रिःप्रोक्षेत् । उत्तानेनतुहस्तेनकर्तव्यंप्रोक्षणंभवेत् । अवा चीनेनहस्तेनकर्तव्यंस्यादवोक्षणम् ॥ मुष्टीकरोतियत्तोयमभ्युक्षणमितिस्मृतम् । ताअपाकिंचित्कमंडलौक्षिपेदित्येके । ततोय थोक्तलक्षणमीशानदिगवस्थितंब्रह्माणमस्मिन्कर्मणिब्रह्माणत्वामहंवृणइतितत्पाणिपाणिनागृहीत्वावृणुयात् । ततोब्रह्मावृतोस्मी त्युक्त्वामाङमुखोयज्ञोपवीत्याचम्यतीर्थं प्रविश्यसमस्तपाण्यंगुष्ठोभूत्वाग्रेणानिंपरीत्यदक्षिणतउदङ्मुखःस्थित्वा आसनार्थदर्भेषु १ पात्रासादनाज्याधिश्रयणसुगादिमार्जनरजुप्रहरणानीच्छातइत्युक्तत्वात्कृताकृतानीतिज्ञापयति । पूर्णपात्रनिधानमाज्यस्योत्पवनचनित्य- गिति वृत्तिकदाशयः । २ अनंतर्गर्भिणंसाप्रकौशंद्विदलमेवच । प्रादेशमाविज्ञेयंपवित्रंयत्रकुत्रचित् । ३ प्रोक्तंप्रोक्षणमुचलेनतवाचीनेनचा पोक्षणतिर्यक्स्यात्परिपेचनंचविहितंपर्युक्षणंमुष्टिनाइतिप्रयोगचूडामणिः । ४ तीर्थनप्रविश्येयत्रतीर्थप्रणीतापश्चिमदेशः । अत्रभगवान्–तत्पा- गिपाणिनागृह्यममार्णवरयेदुधः । द्वितीययाविमच्याथनामोद्दिश्यपणेइति ॥ उक्तोवृतोस्मीतिवनमेणानिंपरीत्यच । (परीत्येसमिहोमकत्रों- मभ्येनदक्षिणेनपादेनदक्षिणाऽतिक्रम्येति सं० २०) तस्मिनुदङ्मुखास्थित्वादक्षिणेचासनेतृणम् ॥ अंगुष्ठानामिकाभ्यांतुसमादायनिरस्यच । निरखइत्यनेनैवतत्प्रत्यग्दक्षिणांदिशम् ॥ अपःस्पृष्ट्वेदमहमित्युपस्पृश्यतणेतुसः । समस्तपाण्यंगुष्ठश्चदक्षिणेपर्युपस्थितः ॥ अत्रवामोरूपर्यक ·दक्षिणभागस्थमेकंदर्भमंगुष्ठानामिकाभ्यांगृहीत्या निरस्तःपरावसुरितिनैर्ऋत्यांनिरस्यापःस्पृष्ट्वा इदमहमर्वावसोःसदनेसीदामीत्यु फ्त्योदमुसएयचामोरूपरिदक्षिणपादंसंस्थाप्योपविश्य गंधाक्षतादिभिरर्चितःसन्ब्रह्मांजलिकृतोजपेत् । ॐ बृहस्पतिर्ब्रह्माब्रह्मस दनआशिप्यतेवृहस्पतेयझंगोपाय(सयज्ञपाहिसयज्ञपतिपाहिसमांपाही)तिजपित्वासदायज्ञमनाएववर्तेत । ततोयजमानःप्रणी तापानमनःप्रत्यइनिधायतत्रमागमेपवित्रेनिधायोत्पूताभिरद्भिस्तत्पात्रंपूरयित्वागंधपुष्पाक्षतान्निक्षिप्य ब्रह्मन्नपःप्रणेप्यामीति च्छेत् । ततोनमाभूर्भुवःस्वर्वृहस्पतिप्रसूतः ॐ प्रणयेत्यनुजानाति । कर्तापूर्णपात्रंमुखसममुद्धृत्याग्नेरुत्तरतोदर्भेषुनिधायतेप विगृहीत्वान्यैर्दर्भराच्छादयेत् । ततःप्रत्यगग्नेःकुशेषशूपैनिधायतत्रमागग्रेपवित्रेनिधाय अग्नयेत्वाजुष्टंनिर्वपामि इतिमंत्रावृत्त्या मीहीणांयानांवाचतुरश्चतुरोमुष्टीन्निरुप्य अग्नीपोमाभ्यांत्वाजुष्टंनिर्वपामीतितथैवनिरुप्य तेपवित्रेवीहीणामुपरिनिधायोत्पूता भिरभिरग्नयेत्याजुष्टंप्रोक्षामीतिनिर्यापसंख्ययोत्पूताभिरन्दिःमोक्षेत् । एवमग्नीपोमाभ्यांत्वाजुष्टंप्रोक्षामीतितथैवप्रोक्षेत् । दर्श तुअग्नीपोमस्थानेइंद्राग्निभ्यांत्वेत्यादिनिर्वापेमोक्षणेचविशेपः । एवंनाममंत्रकहोमेनिर्वापःप्रोक्षणंचयथाप्रधानदैवतंदेवतानामग्र हणेनकार्यम् । समंत्रकहोमेनुप्रवणाकर्मादौतूष्णींचतुरश्चतुरोमुष्टीन्निपेत्रोक्षेत्र । ततःपात्राणामुत्तरतःप्राग्ग्रीवमास्तीर्णे स्थितदक्षिणपादइतिव्यास्येयम् । अत्रोपवेशनानंतरंसमस्तपाण्यंगुष्ठत्वेननह्मणइतिभगवन्मतेविशेपः । कृताकृतमिदं–निरासोपवेशब्रह्मज पप्रायश्चित्तहोमसंस्थाजपेतिपंचानाभवकर्मणांनह्मणोनियतत्त्वात् प्र० पा० । १ यज्ञंगोपायेत्येपजपःसर्वयज्ञतंत्रेषु इतिसूत्रात् यज्ञंगोपायेत्यंत एपार्यमंतिप्रमाणविदः । तदप्रिमश्चितितोभागःप्रचुरप्रचारोप्यप्रामाणिकइविहेयएय ।

·ऊर्ध्वलोम्निकृष्णाजिनेनिहितेउलूखलेमुसलेनपल्यपहत्यशूर्पणतुषादीन्संशोध्यनि-शुक्लीकुर्यात् । तांखिःप्रक्षालितान्पृथक्पात्रएक पात्रेवाअविदग्धमनवनावितमंतरूप्मपक्कंसुशृतंचरुपचेत् । ततःतेपवित्रेआज्यपात्रेनिधायतत्पात्रंपुरतःसंस्थाप्यतस्मिन्नाज्य मासिच्य अग्नरुत्तरतःस्थितांगारान्भमनासहाग्नेरुदक्परिस्तरणाद्वहिनिरुह्यतेष्वाज्यपात्रमधिश्रित्यज्वलतादर्भोल्मुकेनावज्वल्यां गुष्ठपर्वमात्रंमक्षालितंदर्भारद्वयमाज्येप्रक्षिप्यपुनर्बलतातेनैवदर्भोल्मुकेनचरुणासहाज्यंत्रिःपर्यग्निकृत्वा तदुल्मुकमपास्यापःस्पृष्ट्वा तन्त्रस्थमेवाज्यम् । सवितुष्वाहिरण्यस्तूपःसवितापुरउष्णिक् । आज्योत्पवनेविनियोगः । ॐ सवितुष्ट्वामसवउत्पुनाम्यच्छिद्रे णपवित्रेणवसोःसूर्यस्यरश्मिभिरितिमंत्रेणैकश्रुत्योच्चारितेनैकवारंद्विस्तूष्णींउत्तानपाणिद्वयांगुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामंतयोरसंसृष्टर हीताभ्यामुदगग्राभ्यांपवित्राभ्यांमागुत्पूयतेपवित्रेअद्भिःप्रोक्ष्यानौप्रहरेत्तूप्णीम् । (स्कंदायस्वाहेतिमंत्रणेतिकेचित् )। अथाग्नेः पश्चात्परिस्तरणादहिरात्मनोगतोभूमिप्रोक्ष्यतत्रवर्हिःसन्नहनीरज्जुमुदगग्रांप्रसार्यतस्यांवर्हिःप्रागडमुद्गपवर्गमविरलमास्तीर्यतस्मि नाज्यपात्रंनिधायनुवादिसंमार्जयेत् । तद्यथा । दक्षिणेनहस्तेनझुक्नुवौगृहीत्वासव्येनकांश्चिद्दर्भानादायसहैवाग्नीप्रताप्य मुचं निधाय सुवामहस्तेगृहीत्वादक्षिणहस्तेनचुवस्यविलंदर्भागःप्रागादिप्रागपवर्गत्रिःसंमृज्याधस्ताद्द गैरेवाभ्यात्मबिलपृष्ठंत्रिःसं मृज्य ततोदर्भाणांमूलदंडस्याधस्तादिलपृष्ठादारभ्ययावदुपरिष्टाद्विलंतावनिःसंमृज्याद्भिःमोक्ष्यनुवंनिष्टप्याज्यस्थाल्याउत्तरतः स्रुगसंसृष्टंनिधायोदकंस्पृष्ट्वा तैरेवदभैर्जुहूंचैवमेवसंमृज्यनुवादुत्तरतोनिधाय दर्भानभिःक्षालयित्वाग्नावनुपहरेत् । ततःशृतं १ अनापरत्वादनाहुतित्याचस्कंदायस्वाहेतीदंनिर्मूलम् ।

·। घरंयुपगृहीतेनाज्येनाभिघार्योदगुद्वास्याग्न्याज्ययोर्मध्येननीत्वाज्याइक्षिणतोवहिपिसांतरमासाद्यपुनरप्यभिधार्य नवाभिघार्य हविःपृथफरणायपानांतरंच ज्ययोर्मध्येनिधायअन्यायतनादेकादशांगुलिमितेदेशेगंधाक्षतपुष्पैरग्निंसमंत्रमचयेत् । तत्रमंत्री। विश्वानिनइतितियणामात्रेयोयसुश्रुतोग्निस्त्रिष्टुप् । अग्न्यर्चनेविनियोगः । ॐ विश्वानिनोदुर्गहाजातवेदः । ॐ सिंधुंन नागरितातिपाः । ॐ अग्नेअविन्नमसारणानः । ॐ अस्माकंवोध्यवितातुनूना । ॐ यस्त्वादाकीरिणामन्यमानः ॐ अमर्त्यमोजोहनीमि । ॐ जातवेदोयशोअस्मासुधेहि । ॐ प्र॒जाभिरग्नेअमृतत्वमश्याम् । ततःकृतपणतिमुद्रोऽग्निंप्रार्थ येत् । * यस्मैत्वंसुकृतेजातवेदउलोकमग्नेकृणवःस्टोनम् । अश्विनंसपुत्रिणवीरवंतगोमन्तयिनशतेखस्ति ॥ ततआत्मानंचालं मृत्यहस्तंप्रक्षाल्यइध्मबंधनरजुमिध्मस्थानेनिधायपाणिनेममादाय मूलमध्याग्रेषु वेणविरभिघार्यमूलमध्ययोर्मध्यभागेगृहीत्वा । अयंतेवामदेवोजातवेदाअग्निस्त्रिष्टुप् । इध्महवनेविनियोगः । ॐ अयंतइध्मात्माजातवेदस्तेनेध्यस्ववर्धस्वचेद्धवर्धयचास्मान्न जयापशुभिर्ब्रह्मवर्चसेनानायेनसमधयःस्वाहा ॥ इतीध्ममग्नावाधाय जातवेदसेग्नयइदंनममेतित्यजेत् । ततः वेणाज्यमादायाग्ने रायतनस्यायव्यकोणमारभ्याग्नेय कोणपर्यतप्रजापतयइतिमनसास्मरन्स्वाहेत्युच्चार्यनरंतर्येणाज्यधारामनाविध्मदारूपरिहुत्वा । पुनराज्यमादायानेरायतनस्पतैनात्यकोणतईशानीपर्यतंतथैवहुत्यात्यक्त्याच । सुवेणाज्यमादायाग्नयेस्वाहेत्यग्नेरुत्तरपार्चपूर्वभागे हुवा । पुनराज्यसोमायस्वाहेत्यग्निदक्षिणपार्चेतत्समप्रदेशेहुत्या । पूर्वनिहितपात्रेचरुमुदत्यपृथकृत्यइदमग्नयेइदमग्नीपोमाभ्या १ द्वयोरापर्चनेंयागरपस्थानेविनियोगदतियुतम् ॥ २ मूलादिपुप्रत्येकत्रिखिरभिधारणमिच्छत्यभियुक्ताः ।

·मितिचरुभागद्वयमुत्तरसंस्थमभिमृश्यावदानधर्मेणजुहुयात् । एवंनाममंत्रकहोमेयथादैवतं विभक्तस्यचरोरभिमर्शः । समंत्रक होमेतुनविभागोनाभिमर्शश्च ॥ ॥ अथावदानधर्मः ॥ खुवेणत्रुच्याज्यमुपस्तीर्यप्रथमप्रधानदेवताचरुभागमध्यादंगुष्ठपर्वमात्रं तिरश्चीनाभिरंगुष्ठमध्यमानामिकाभिरुदगग्राभिर्नखसंस्पर्शमकुर्वन्नवदायदामोप्य ततश्चरपूर्वभागंप्रागग्राभिस्ताभिस्तथैवावदा यदामोप्य पात्रस्थंहविरभिघार्यदींस्थमवत्तंचाभिघार्यविधूमज्वालाग्नौ अग्नयेस्वाहेत्याज्यभागयोर्मध्यदेशेतत्प्रत्यग्देशेवाऽs च्छादयन्निवापार्थेन त्वा अग्नयइदनममेतित्यक्त्वा पुनःपूर्ववदुत्तरहविर्भागादवदाय अग्नीपोमाभ्यांस्वाहेतिपूर्वाहुतेःप्राग्भा गेहुत्याग्नीपोमाभ्यामिदनममेतित्यजेत् । पंचावत्तीतुदामुपस्तीर्यमध्यात्पूर्वार्धात्पश्चार्धाचत्रिहविपोवदायाभिघार्यजुहुयात् । पंचायत्तिनस्तु । जामदग्यावत्सविदावाप्टिंपेणास्तथैवच । भार्गवच्यावनाऔर्वा:पंचावत्तिनईरिताः ॥ दशेतुअग्नीपोमस्थानेइंद्रा ग्निभ्यांस्वाहाइंद्राग्निभ्यामिदनममेतिविशेषः । पुनर्दामुपस्तीर्यप्रथमहविर्भागस्योत्तरार्धतःपूर्वावदानतोभूयोनूचीनाभिरेवांगु लिभिरवदायदामोप्य द्वितीयहविर्भागस्यतथैवावदाय । पंचावत्तीतुहविर्भागद्वयेपिउत्तरार्धात्पूर्वार्धाच्चद्विद्विरवदायपात्रस्थ मनभिघार्यावत्तंतुद्विरभिघार्य । यदस्येतिहिरण्यगर्भोग्निःस्विष्टकूदतिधृतिः । स्विष्टकृद्धोमेविनियोगः । ॐ यदस्यकर्मणोत्यरी रिचयद्वान्यूनमिहाकरं । अग्निष्टत्स्विष्टकृद्विद्वान्त्सर्वस्विष्टंसुहुतंकरोतुमे ॥ अग्नयेस्विष्टकृतेसुहुतहुतेसर्वप्रायश्चित्ताहुतीनांकामा नांसमर्धयित्रेसर्वान्नःकामान्त्समर्धयस्वाहेतिएकश्रुत्योचार्यअग्नावीशानदेशेजुहुयात् । स्विष्टकृतेग्नयइदंनममेतित्यागः । ततोग्ने १ संग्रहे-मध्ययोस्तूदगर्धाभ्यांसकृत्प्रागर्धयोरपि । अवधचततःपंचायत्तित्वंखिष्टद्विधौ ।

·रुत्तरतःस्थितामिध्मबंधनरझुवित्रस्यरुद्रायस्वाहेतिहुत्यापःस्पृष्ट्वानुवेणप्रायश्चित्ताज्याहुतीःसप्तजुहुयात् । तत्रमंत्राः । अया श्चेतिविमदोयाअग्निःपंक्तिः । प्रायश्चित्ताज्यहोमेविनियोगः । ॐ अयाश्चाग्नेस्यनभिशस्तीश्वसत्यमित्यमयाअसि। अयासाव यसाकृतोयासन्हव्यमूहिपेयानोधेहिभेपजस्वाहा।इत्येकश्रुत्याजुहुयात् । अयासेग्नयइदंनमम॥अतोदेवामेधातिथिवागायत्री। प्रायश्चित्ताज्यहोमविनियोगः । सर्वत्रप्राग्यत् । ॐ अौदेवाअयंतुनोयतोविष्णुर्विचक्रमे । पृथिव्याःसुप्तधामभिःस्वाहा ॥ देवेभ्यइदं० । इदंविष्णुर्मेधातिथिविष्णुर्गायत्री । प्रायश्चित्ताज्यहोमेवि० । ॐ इदंविष्णुर्विचक्रमेधानिदधेपदं । समूहम स्वपामुरेस्वाहा ॥ विष्णयइदं । व्यस्तसमस्तव्याहृतीनांविश्वामित्रजमदग्निभरद्वाजप्रजापतयऋषयः अग्निवायुसूर्यप्रजापतयोदे यताः गायत्र्युप्णिगनुष्टुम्बृहत्यछंदांसि प्रायश्चित्ताज्यहोमेवि० । ॐ भूःस्वाहा । अग्नयइदं । ॐभुवःस्वाहा । वायवइदं । * स्वःस्वाहा । सूर्यायेदं । ॐ भूर्भुवःस्वःस्वाहा । प्रजापतयइदं० ॥७॥ ततोब्रह्माकर्तारंपरीत्याग्नेर्वायव्यदेशेतिष्ठन्नेता एवसप्तान्याहुतीर्जुहुयात् । त्यागयजमानएवकुर्यात् । ततस्तत्रस्थोब्रह्मैवमंत्रविपर्यासादिनियतनिमित्तेसति । अनाज्ञातमि तिमंत्रदयस्यहिरण्यगर्भोग्निरनुष्टुप् । ज्ञाताज्ञातदोपनिवर्हणार्थप्रायश्चित्ताज्यहोमेपि० । ॐ अाज्ञायदाज्ञातंय॒ज्ञस्यक्रियते १ अप:स्पृष्ट्वेनि-छेदेभेदेनिरासेचसननेपितृरक्षसोः । रोद्राभिचारनिम्रतिप्वपांस्पर्शइतिस्मृतः । रौद्रपित्र्यासुरान्मंत्रांस्तथाचैवाभिचार कान् । ब्यालालम्बचात्मानमपःस्पृष्ट्वान्यदाचरेत् । इति । यनरौद्रादिपाठोत्तरंकर्म नोक्तंतत्रनोदकस्पर्शइत्याचाररत्नम् । २ यद्यप्यत्रैवादी मरुदेवताभादुविर्यदुनप्राचीनपुस्तकेपुटश्यतेतथाप्यन्वाधानक्रमानुसारेणास्माभिर्ययाग्थानयोजितास्ति ।

·पत्रं. विषयमा १२८ १२९ .... ... ... ... ... ... १३१ ... ... ... ... ... ... ... पत्रं. विपयक्रमः ११७ नास्तिक्पाद्विसृष्टाग्नेःपुनःसंधानम् विवाहोत्तरंदंपत्योर्गृहप्रवेशः ११९ / अथसप्तपाकसंस्थाः १२० श्रवणाकर्मप्रयोगः १२२ । सर्पबलिप्रयोगः १२३ / आश्वयुजीकर्म १२४ । आग्रयणप्रयोगः १२४ । प्रत्यवरोहणम् १२५ / पिंडपितृयज्ञप्रयोगः ... १२५ पिंडपितृयज्ञपार्वणयोर्व्यतिपंगप्रयोगः १२६ / अष्टकाश्राद्धप्रयोगः १२६ । अष्टमीश्राद्धप्रयोगः १२६ अन्वष्टक्याख्यनवमीश्राद्धम् ... पन. विषयममः १०४ द्वितीयादिविवाहविधिः... १०४ । अर्कविवाहनिर्णयः १०५ अर्कविवाहप्रयोगः १०६ अग्निद्वयसंसर्गविधिः १०७ औपासनानेःसायंप्रात)मनिर्णयः १११ / औपासनहोमः ११३ / आशौचेहोमविधिः ... ११४ | आपत्कालेहोमद्वयसमासप्रयोगः ११५ / गुर्वापदिपक्षहोमः ११६ सभार्यस्यप्रवासेऽग्निसमारोपः ११६ पुरुषस्यैवप्रवासकालेकर्तव्यम् ११६ अग्निसंसर्गदोपेप्रायश्चित्तम् ११७ / नष्टाग्नेःपुनःसंधानप्रयोगः विधरलक्षणम् गौरीहरपूजनम् ससेनोउमितासूक्तम् अक्षतारोपणमंगः कन्यादानादि विवाहहोमः गृहमवेशनीयहोमः ऐरिणीदानम् देयकोत्यापनमंडपोदासने वधूप्रवेशः विवाहेआशौचादिप्राप्तीनिर्णयः सिराहकालेकन्यामतुमतीचे प्रसंगारपुनर्विवाहा १३४ १३५ १३६ ... ... ... ... ... ... ... १४२ १४३ १४४ १४५ ... ... ... ... ...

·मिथु । अग्रेतदस्यकल्पयत्वरहिवेर्धयथातयश्स्वाहा ॥ यजमानः । अग्नयइदं० । ॐ पुरुषसंमितोयज्ञोयज्ञःपुरुपसंमितः । अग्नेतदस्यकल्पयत्वरहिवेत्थयथातथईस्वाहा ॥ यजमानः । अग्नयइदं० । यत्पाक।त्यस्याप्यस्त्रितोग्निस्त्रिष्टुप् । ज्ञाताज्ञात मायश्चित्ताग्यहोमेवि० । ॐ याकुत्रामनसादीनदक्षानयज्ञस्य॑मन्यतमल्सः । अग्निष्टद्धोताऋतुविद्विजानन्यजिष्ठोदेवाड मतुशोबजाति॒िस्वाहा ॥ यजमानः। अग्नयइदं० । यद्वोदेवाअभितपामरुतस्त्रिष्टुप् । मंत्रविपर्यासादिनिमित्तकमायश्चित्ताज्यहो मेविनियोगः । ॐ योदेवाअतिपातयनिवाचाचप्रयुतीदेवहेळेनं । अरायोअस्मॉऽअभिर्दुच्छुनायते॒न्यत्रास्मन्मरुतस्तन्निधै तनुस्वाहा ॥ यजमानः । मरुन्यइदं० । स्कन्नभिन्नाधनियतनिमित्तेसतिवक्ष्यमाणप्रकारेणतत्तत्प्रतिपदोक्तजपहोमान्कुर्या द्रमा । ब्रह्माणोऽभावेयजमानएवैतान्प्रायश्चित्तादीन्कृत्वान्यस्मैवरंदद्यात् । ततोयजमानः सर्वकर्मप्रपूरणीभद्रद्रव्यदांपूर्णाहु तिजुहुयात् । तद्यथा । झुणाज्यंगृहीत्या खुर्चसमविलापूरयित्वा तस्यांवमूर्ध्वविलंनिधायपुनरधोविलंनिक्षिप्य सुवा सुमाततान्निधायसव्यपाणिनानुक्नुवमूलेधृत्वादक्षिणपाणिनानुनुवौशंखमुद्रयागृहीत्वातिष्ठन्त्समपादऋजुकायः वामन्य स्वदृष्टिःप्रसन्नात्मा । समुद्रादूमिरित्येकादशर्चस्यसूक्तस्यवामदेवआपस्त्रिष्टुवंत्याजगती पूर्णाहुतिहोमेविनियोगः । समु दादुमिर्मधुमाँऽउदारदपाशुनासममृतत्वमनिट् । घृतस्य॒नामगुह्यंयदस्तिजिहादेवानाममृतस्यनाभिः ॥ यंनामप्रबेवामाघृत स्यासिन्युज्ञेधारयामानमोभिः । उपब्रह्माशेणवच्छस्यमा चतुःशृंगोवमीगौरएतत् ॥ चत्वारिशंगात्रोअस्यपादादेशीस १ विवाहादिनियायाचशालायावास्तुपूजने । नित्यहोमेयपोत्सर्गेनपूर्णाहुतिरिष्यते ।

·सहस्तांसोअस्य । विधायुद्धोपभोरौरवीतिमहोयोमाऽआविवेश ॥ विहितंपणिभिर्गुह्यमानगविदे॒वासोघृतमन्वविंद न । इंटऽएकंसूर्यऽएकैजजानवेनादेकैवधयानिष्टतधुः ॥ एतापतिहृद्यात्समुद्राच्छृतजारिपुणानावचः । घृतस्यधारा अभिर्चाकशीमिहिरण्ययोयेतसोमध्यआसां ॥ १॥ सम्यक्प्रतिसरितोनधेनाअंतहुंदामनसापूयमानाः । एतेअपत्यूर्मयो तस्यमृगाईयक्षिपणोरीषमाणाः ॥ सिंधौरिवप्राध्वनेशंघनासोपातममियःपतयंतिय॒ह्वाः । घृतस्यधाराअरुपोनवाजीकाष्ठाभिंद धमिभिःपिन्यमानः ॥ अभियंतसमवयोपा:कल्याण्या स्मय॑मानासोअग्निं । घृतस्यधारा समिधौनसंतता पाणोहयति जातयेदाः ॥ कन्याइयवहतुमेतवाउँअन्यजानाअभिचाकशीमि । यसोमःसूयतेययज्ञोघृतस्यधाराअभितत्पते ॥ अभ्य पंतसुघुतिंगव्यमाजिमस्मासुभद्राषिणानिधत्त । हर्मयज्ञनयतदेवांनीघृतस्यधारामधुमत्पर्वते ॥ धामतेविश्वंभुवनमधिनि तमंतःसमुद्रय तरायुपि । अपामकिसमिधेयआभूतस्तमश्याममधुमतंतजमिस्वाहा ॥२॥ इतिपठन्यवपरिमितांधारांसं ततांगमेणसोपंहुत्या अइदनममेत्युद्दिश्यत्यक्त्वा । विज्योतिपेत्यस्यजारोवृशोग्निस्त्रिष्टुप् प्रायः । ॐ विज्योतिपाथ हुताभात्यग्निरापिर्विश्वानिकृणुतेमहित्वा । प्रादेवीर्मायाःसंहतेदुरेवाःशिशीतेशंगेरसेविनिः ॥ इत्यनेनचतथैवावशिष्टंहुत्वा । अमयइदंदनममेतित्यक्त्वा । ॐ विश्वेभ्योदेवेभ्यःस्वाहेतिसंन्नावहुत्वा । विश्वेभ्योदेवेभ्यइदं० । ततसंडुलकणान्समिद्दर्भ शकलान्यद्भिःप्रोत्याग्नौपहरेत् ॥ पूर्णाहुत्यायेतदंतंसमूलंप्रयोगपारिजातकारेणलिखितमपीदानींशिष्टानकुर्वति । अथावभृ यस्थानीयपूर्णपानजलेनमार्जनंकुर्यात् ॥ तद्यथा-पूर्वासादितंपूर्णपात्रमास्तीर्णेबहिपिदक्षिणपाणिनानिधायतत्रगंगादिपुण्यन ·दीःस्मरन्दक्षिणपाणिनास्पृशन् । ॐ पूर्णमसिपूर्ण भूया सुपूर्णमसिसुपूर्णमभूया सदसिसन्मभूया:सर्वमसिसमेभूयाः । अक्षि तिरसिमामेक्षेष्ठा इतिजपित्या कुशाग्रैमागादिपंच दिक्षुजलंमत्रैर्यथालिंगसिंचेत् ॥ तेचमंत्रा:-प्राच्यांदिशिदेवाऋत्विजोमार्ज यंतां । दक्षिणस्यादिशिमासाःपितरोमार्जयतां । (अपउपस्पृश्य ) प्रतीच्यांदिशिग्रहाःपशवोमार्जयंतां । उदीच्यांदिश्याप ओपधिवनस्पतयोमार्जयंतां । ऊळयांदिशियज्ञःसंवत्सरःप्रजापतिर्जियतामित्येकश्रुत्यापठन्प्रतिदिशंसिक्त्वाकुशाग्रेःस्वशिर सिमार्जयेत् ॥ तत्रमंत्राः-आपोअस्मानित्यस्यदेवश्रवाआपत्रिष्टुप् मार्जनेविनियोगः । ॐ आपोअस्मान्मातरःशुंधयंतुघृतेननो घृतप्य:पुनंतु । विश्वहिरिप्रप्रवहतिदेवीरुदिाभ्यःशुचिरापूतएमि ॥ इदमापःसिंधुद्वीपआपोनुष्टुप् मार्जनेवि० । ॐ हुद माप प्रवहतयत्किंचदुरितमार्य । यद्वाहमभिदुद्रोहयाशेपऊतानृतं ॥ सुमित्र्यानुआपओप॑धयःसंतु । इत्येतैर्मत्रांतेमार्जन कृत्वा दुर्मिव्यास्तस्मैसंतु यौस्मान्द्रेष्ट्रियंचवयंद्विष्मस्तहन्मि इतिनि+तिदेशेकुशाग्रैरपःसिंचेत् ॥ ततोब्रह्मा यजमानवाम पास्थितपत्यंजलीपूर्णपानस्थजलम् । ॐ माहप्रजापरासिचंयानःसयावरी:स्थन । समुद्रेवोनिनयानिस्वंपाथोअपीथ ।। इतिमं प्रमेकश्रुत्यापल्यावाचयन्स्वयंवापठन्मत्यङ्मुखंनिपिच्य अंजलिस्थजलैःपापापनोदार्थमात्मानं(यजमान)पलींचपोक्षेत् । पलीत जलंयहिपिनिपिंचेत् । अथवायजमानएवस्ववामपाणावुत्तानेवहिनिधाय तत्रदक्षिणपाणिनापूर्णपात्रमादाय माहप्रजामित्यने नतज्जलंपत्यउमुखंनिपिच्य ताआपःसमुदंगच्छंतीतिध्यात्यापाणिस्थजलैरात्मानंपलींचपोक्षेत् । ततःफर्तागायव्यदेशेस्थितः संस्थाजपेनोपतिष्ठेत ॥ तद्यथा-अग्नेत्वनइतिचतसृणांगौपायनालौपायनावावंधुःसुवंधुःश्रुतबंधुर्विप्रबंधुश्चैकर्चाऋपयः अग्नि ·देयताद्विपदाविराट्छंदः अग्युपस्थानेयि० । ॐ अग्नेत्वंनोअंतमउतत्राताशिवोभवावरूथ्यः ॥ वसुरग्निर्वसुनवाअच्छानक्षि द्युमत्तमयिंदाः ॥ सनोबोधिश्रुधीहमुरुष्याणोअघाय॒तःसमस्मात् ॥ तत्वांशोचिष्ठदीदिवःसुम्नायनूनमीमहेसखिभ्यः ॥ ॐ चमेस्वरश्चमेयज्ञोपचतेनमश्च । यत्वेन्यूनंतस्मैतउपयत्तेतिरिक्तस्मैतेनमः । अग्नयेनमः । स्वस्ति । श्रद्धांमेधांयशःप्रज्ञांवि यांबुद्धिंनियंवलम् । आयुयंतेजआरोग्यदेहिमेहव्यवाहन ॥ ततोब्रह्मापितत्रैवस्थित्वाएतैरेवोपतिष्ठेत । ततःकर्ताआचा रात् । मानस्तोकइतिकुत्सोरुद्रोजगती । विभूतिग्रहणेवि० । ॐ मानस्तोकेतनयेमा आयौमानोगोपुमानोअश्वैपुरीरिपः । पीरान्मानौरुद्रभामितोवधी विप्मतःसमित्याहवामहे ॥ इति पविलपृष्ठेनविभूतिगृहीत्वा । ॐ ज्यायुपंजमदग्नेरितिल लाटे । कश्यपस्यच्यायुपमितिकंठे । अगस्त्यस्यन्यायुपमितिनाभौ । यद्देवानांच्यायुपमितिदक्षिणस्कंघे । तन्मेअस्तुन्या युपमितिवामस्कंधे । सर्पमस्तुशतायुपमितिशिरसिधारयेत् । केचनोपस्थानात्पूर्वविभूतिधारणमाहुरिति । ततःकर्तापरि सरणानिविसृज्याग्निपरिसमुह्यपरिपिच्यविश्वानिनइत्यर्चयित्वानत्याचपुष्पादिभिरलंकृत्यनैवेद्यतांबूलंचनिवेद्य ब्रह्मणेयधोकद क्षिणां दक्षिणाभावेहुतशेपंधृतादिसहिरण्यंदत्वा ब्रह्माभावेन्यस्मैब्राह्मणायदत्वा पात्राणिप्रक्षाल्यपूर्वक्रमेणद्वंद्वशउत्सृज्ययस्य स्मृत्येतिश्रीविष्णुंनत्याचम्यधृतपवित्रंग्रथिंविनस्यशुद्धदेशेक्षिपेत् । दशेतुअग्नीपोमस्थानेइंद्राग्नी इतरत्सर्वसमानं तच्चदर्शित मेव । सद्यस्कालायांपौर्णमास्याममावास्यायांचोभयन्त्रवायागदिनएवप्रातोमानंतरमन्याधायेध्मावहिंपीसन्नह्येष्टिप्रयोगंकुर्यात् ॥ इतिश्रीरामेश्वरसूरिसूनुनारायणभट्टविरचितेप्रयोगरलेपार्वणस्थालीपाकप्रयोगःसंपूर्णः ।।

·अधेटिप्रायधिवानि ॥ प्रमादादन्याग्नाचेत्स्वयंयजेतस्वानावन्योवायजेतचेत्तदाप्रायश्चित्तंपथिकृच्चरहोमकृत्वापुनस्तृतीया दितिथिपुशन्याधानपूर्वकमिटिंकुर्यात् । अतिपन्नेष्टौविशेषः । अन्याधानात्पूर्वचेत्स्त्रीरजस्वलाभवतितदापंचमादिदिनेसद्य स्कालान्वाधानपूर्वकंजुहुयात् । अन्याधानात्परतोरजस्वलाचेत्तांगृहांतरेस्थापयित्वाप्रतिपद्येवजुहुयात्'। सूतकदिनेप्टिरतीता चेदागामिपर्वपूर्वतिथिपुद्वितीयांचतुर्थांनवमींचतुर्दशींचविहायान्यासुतिथिपुतामतिपन्नेष्टिंकुर्यात् । तासामप्यतिक्रमेऽनंतरेपर्व णिपधिकृद्यागपूर्वकमतिपन्नयागंकृत्वातत्पर्वणोन्वाधानकुर्यात् । तत्राप्यतिक्रमेऽतिपन्नस्यपादकृच्छ्रप्रायश्चित्तंकृत्वाकालप्राप्तां प्रतिपदिष्टिंसद्यस्कालान्याधानपूर्वकंकुर्यात् । द्वितीयपतिक्रमेपूर्ववदागामिपर्वमध्येकुर्यात् । तत्राप्यतिक्रमेतत्पर्वणिपथि कृत्पूर्वकंकार्य । पथिकृदिप्टिस्वतंत्रांप्राक्पर्धेष्यासमानतंत्रांवाकुर्यात् । तत्राप्यतिक्रमेतृतीयप्रतिपदिअतिपनद्यप्रायश्चित्तंक यार्धचरित्याप्राप्तकालामिष्टिंकुर्यात् । तत्राप्यतिक्रमेआगामिपर्वपर्यंतंपूर्वोक्तवत्कुर्यात् । तत्राप्यतिक्रमेस्माऽग्निर्नश्यति तेन विधिनापुनःसंधानंकृत्वाप्रापर्वणितदिष्टिंकुर्यात् ॥ अन्वाधानेष्टिमध्येचंद्रग्रहणंचेदिष्टिदिनेहविरासादनांतंकृत्वा अन्वा धानेप्टिमध्येचंद्रग्रहदोपमायश्चित्तार्थमाज्यहोमकरिष्यइतिसंकल्प्य । नवोनवोभवतीत्यस्यसूर्यासावित्रीचंद्रमास्त्रिष्टुप् । अन्या धानेप्टिमध्येचंद्रग्रहणप्रत्यवायपरिहारार्थमाज्याहुतिहोमे० । ॐ नौनवोभवतिजायमानोहीकेतुरुपसामेत्यमे । भागंदेवेभ्यो विदधात्यायन्प्रचंद्रमास्तिरतेदीर्घमायुःस्वाहा ॥ चंद्रमसइदं० । ॐ यमादित्याअशुमाप्याययति॒ियमक्षितमक्षितयःपिवैति । तेननोराजावरुणोवृहस्पतिराप्याययंतुभुवनस्यगोपाःस्वाहा ॥ चंद्रमसइदं० । आभ्यांद्वेप्रकृताज्येनैवत्रुवाहुतीहुत्वाअन्यलं ·॥ ग्रंथां करणादितंत्रकुर्यात् । सूर्यग्रहणंचेद्धविरासादनांतेतिम्राज्याहुतयः ॥ ताश्च । चित्रंदेवातामित्यस्यांगिरसःकुत्सःसूर्यखि टुप् । अन्वाधानेप्टिमध्येसूर्यग्रहणप्रत्यवायपरिहारार्थमाज्याहुतिहोमेवि० । ॐ चित्रंदेवानामुर्दगादीकचक्षुमित्रस्य॒वरुण स्याग्नेः। आमाद्यावापृथिवीअंतरिक्षसूर्यआत्माजगतस्तस्थुपश्चस्वाहा ॥ सूर्यायेदं । उदुत्यमित्यस्यकाण्वःमस्कण्वःसूर्योगायत्री । सूर्यग्रहणप्रत्य० विनिः । ॐ उदुत्य॑जातवेदसंदेवंयहतिकेतवः । दृशेविश्वयसूर्यस्वाहा ॥ सूर्यायेदं० ॥ उद्वयमित्यस्यकाण्वः मस्कण्यःसूर्योनुष्टुप् । सूर्यग्रहणप्रत्यवा० विनिः । ॐ उद्यंतमसपरिज्योतिप्पश्यतउत्तरम् । देवंदेवत्रासूर्यमगन्मज्योति रुत्तमंस्वाहा ।। सूर्यायेदंन० । एतैर्हत्वाअग्न्यलंकरणादितंत्रशेपंसमापयेत् । इदंप्रयोगपारिजातेसंग्रहोक्तंप्रायश्चित्तं ॥ तरतुझौनकोकमुर्फतद्यथा । इष्टिदिनेहविरासादनांतकृतेन्वाधानेप्टिमध्येचंद्रग्रहणजनितवैगुण्यपरिहारार्थशौनकोकामाज्या हुतिमुपस्थानंचकरिप्येइतिसंकल्प्य । अत्राहगोरित्यस्यराहगणोगोतमश्चंद्रमागायत्रीइष्टिमध्ये० । ॐ अनाहुगोरमन्यतनाम त्वष्टुरपीच्यं । इत्याचंद्रमसोगृहेस्वाहा ॥ चंद्रमसइदं० । नवोनवइत्यस्याःसूर्यासावित्रीचंद्रमात्रिष्टुप् । चंद्रोपस्थानेवि० । ॐ नौनवोभवतिजायमानोहाँकेतुरुषसामेत्य । भागंदेवेभ्योविदधात्यायन्पचंद्रमास्तिरतदीर्घमायुः ॥ इति ॥ सूर्यग्रहणेतु संकल्पादीचंद्रपदस्थानेसूर्यपदंप्रयोकव्यं । उद्यमित्यस्यकाण्वःमस्कण्वःसूर्योनुष्टुप् । सूर्योपस्थाने । ॐ उद्यंतसस्परि ज्योतिष्पश्यतउत्तरं । देवंदैवत्रासूर्यमगन्मज्योतिरुत्तमम् ॥ चित्रंदेवानामित्यस्यकुत्सःसूर्यत्रिष्टुप् । सूर्योपस्थाने । ॐ चित्रंदेवानामुगादनीकुंचक्षुमित्रस्यवरुणस्याग्नेः । आमाद्यावापृथिवीअंतरिक्षंसूर्यआत्माजगतस्तस्थुपंश्च ॥ इतीष्टिमध्ये ग्रहणे - ·॥ ॥ ॥ ॥ निर्णयः ॥ ॥ अन्याधानेष्टिमध्येश्यनुगतौअयाश्चेतिमंत्रणवक्ष्यमाणपत्पुनःसंधानंकृत्वा । ॐ भूर्भुवःस्वःस्वाहेतिमंत्रणसंक ल्पपूर्वकंप्रायश्चित्तंसंस्कृताज्येन त्वापुनरन्वाधानपूर्वकमिटिंकुर्यात् । अन्वाधानेष्टिमध्येप्रयाणोपस्थितौतुभ्यंताअंगिरस्तमेतिसं | कल्पपूर्वकंसंस्कृताज्यंहुत्वा । अरण्यादिषुसमारोप्यहोमकालेग्निप्रतिष्ठाप्यप्रातहॊमपूर्वकमिटिंकुर्यात् । अन्वाधायप्रतिपदिप मादादिष्यकरणेतृतीयादितिथिपुप्रातरौपासनोत्तरसंकल्पपूर्वकंसंस्कृताज्यव्यस्तसमस्तव्याहृतिभिर्हत्वापुनरन्याधाययागंकुर्यात् ।। इतिमंथांतरोकानीष्टिमायश्चित्तानि । नैमित्तिकप्रायश्चित्तानि ॥ शम्यापरिमितदेशादर्वाग्वहिरायतनाद्गतश्चेदग्निःसचप्रायश्चित्तसमाप्तिपर्यतस्थितियोग्यस्तदा । ॐ इदंतएकपरऊतएकतृतीयज्योतिपासंविंशस्व । संवेर्शनेतन्याश्चारुरेधिप्रियोदेवानां परमेजनित्रे ॥इतिमंत्रेणायतनेप्रक्षिप्य व्याहृतिभिराज्याहुतीर्जुहुयात् ॥ अत्रकारिका-अर्याक्शम्यापरासात्तुवहिरायतनाद्गतः । प्रायश्चित्तसमाप्त्यंतसमर्थोजीवितुं | यदि॥ इदंतइत्यूचातस्यस्थानेनिंप्रक्षिपेत्पुनः । आज्याहुतीश्चजुहुयाव्याहत्याख्यैश्चपूर्ववत् ॥ शम्यापत्रिंशदंगुलेत्यापस्तंवः । शम्यापरिमितदेशाद्वहिरायतनाद्गतेनोपथिकृतेऽग्नयेचनिपेत् । अशक्तौद्वादशगृहीतेनाज्येनयुचंपूरयित्वाअग्नयेपथिकृतेस्वा हेतिपूर्णाहुतिंजुहुयात् सुवाहुतिंवा । तदुक्तंकारिकायाम् अतिक्रांतोयदाशम्यापरासमनलोभवेत् । चरु पथिकृतकार्य पूर्णा हुतिरथापिया ॥ पूर्णाहुतिलक्षणंकारिकायामुक्तम्-आज्यद्वादशकृत्वस्तुगृहीत्यापूरयेत् चम् । तयाचाज्याहुतिःकार्यासापूर्णा हुतिरिष्यते ॥ ग्रुवपूर्णाहुतिर्वास्यादित्येकेयाज्ञिकाविदुः ॥ यद्यग्निःस्वयंज्वलतितदा । उद्दीप्यस्वजातवेदोपघ्नंनिक्रतिमम ।

·पशूश्चमह्यमावहजीयनंचदिशोदिश ॥ मानोहि५सीर्जातवेदोगामश्वंपुरुपंजगत् । अविभ्रदग्नआगहिश्रियामापरिपातय ।। इति मंत्राभ्यांसमियमग्नावादध्यात् ॥ इति ॥ ॥ अग्नेश्चमलमूत्राद्युपपाते । ॐ पुनस्त्वादित्यारुद्रावसवःसमिधतांपुनर्ब्रह्माणोवसु नीथयौः । घृतेनत्वंतनुवोवर्धयस्वसत्याःसन्तुयजमानस्यकामाः ॥ इतिसमिधमादध्यात् । तदुक्तंकारिकायाम्-स्वयंज्वलेच्चे दुद्दीप्यस्वेतिद्वाभ्यांसमिद्वयम् । आधेयमुपपातेतुपुनस्त्वेत्यनयासमित् ॥ हूयमानाहुतिर्यदिवहिःस्कदेत्तदादेवांजनमित्यनेनता मभिमृश्यद्रप्सञ्चस्कंदेत्याज्याहुतिंजुहुयाव्याहृतिभिश्च । ततःस्कन्नमनलेक्षिपेत् ॥ मंत्रीच-देवांजनमगन्यज्ञस्तस्यमाशीरवतुव र्धतां । भूतिघृतेनमुंचतुयज्ञोयज्ञपतिमहसः । भूपतयेस्वाहा । भुवनपतयेस्वाहा । भूतानांपतयेस्वाहा । यज्ञस्यत्वाप्रमयोन्म याभिमयाप्रतिमया । ॐ द्रुप्सश्चरकंदप्रथमाँऽअनुयूनिमंचयोनिमनुयश्चपूर्वः । समानयोनिम संचरतंद्रप्सं होम्यनुसप्तहोत्राः स्वाहा ॥ अत्रकारिका-आहुतिहूयमानातुबहिःस्कंदेतवैयदा । देवांजनमगन्यज्ञइत्यनेनाभिमृश्यतां ॥ द्रप्सश्चेत्याहुतिहुत्वां प्रक्षिपेदनठेपुनः । देवांजनेतिसर्वत्रस्कन्नत्वभिमशेद्धविः ॥ होतव्याज्याहुतिस्तत्रव्याहृत्याख्यैःसमुच्चयात् ॥ यागालागन्वाधा ननिर्वापादिपुजातोदेयताव्युत्क्रमोयदाज्ञातस्तदाव्याहृतिभिर्हत्याविहितदेवतांयजेत् । यागादूर्ध्वदेवताव्युत्क्रमज्ञानेतुव्याहृतिमि हुँत्वातंयागमावर्तयेत् । यदात्वप्रकृतांकांचिद्देवतांयजेत्तदान्याहृतिभिर्हत्वाप्रकृतदेवतायैयागमावर्तयेत् ॥ अत्रकारिका-प्रा ग्यागाव्युत्क्रमेज्ञातेइदंकृत्यायजेत्तदा । अविज्ञातविपर्यासविहितांदेवतांस्मरन् । इष्टयांस्ततऊर्चतुव्युत्क्रमावगमेसति । प्रायश्चि धमिदंकृत्वायागंत्वावर्तयेत्तदा ॥ यदात्वविहितांकांचिद्देवतामिष्टवांस्तदा । प्रायश्चित्तमिदंकृत्वायागत्वावर्तयेत्कृतम् ॥ इदं ·च्याहृतिहोमाख्यं ॥ अन्यान्यपिप्रायश्चित्तानिकारिकायाम्-पवित्रंयदिनश्येच्चेत्स्यात्पवित्रवतेचरुः । यदाहविरपक्वस्यात्तेनैवह विपायजेत् ॥ चतुःशारायमातुपचेद्रीहिभिरोदनम् । भोजयेत्तेनचानेनचतुरोब्राह्मणानथ ॥ बहुदग्धमदग्धंवाकिंचिदेवयदा हविः । शिष्टेनेष्वापुनर्यागःत्यादारभ्यादितस्तदा ॥ कृत्स्नंदग्धंयदातत्स्यात्पुनरुत्पादयेद्धविः । सएक्यागःकर्तव्यःपुनर्यागस्तु नेप्यते ॥ मध्यात्पूर्वार्धतोयत्यदिदुष्टहविर्भवेत् । तस्यैवहविपोवद्येन्मध्यात्पूर्वार्धतःपुनः ॥ इध्माधानेकृतेदुष्टप्रधानहविर अचेत् । तत्स्थानेजुहुयादाज्यमदुष्टंचजुहोत्यथ ॥ एवंसमाप्ययमुष्टतदप्सुप्रक्षिपेत्पुनः । अन्वाधानादिकोयागःपुनःकर्तव्यए वतु ॥ प्रागि:माधानतोदुप्टेप्रधानहविपित्वथ । तद्धविःपुनरुत्पाद्यपूर्ववत्तत्समापयेत् ।। अंगानांचेद्धविर्दुष्टतदप्सुमक्षिपेत्पुनः । विष्टकृद्धविपांदोषआज्येनैवसमापयेत् ॥ प्रच्युतैस्तुनखैःकेशैःकीटैर्वाऽमेध्यसेविभिः । वसासक्शुक्रमज्जास्थिमूत्रविस्वेददू पकः ॥ श्लेप्माद्यैरपिवीभत्सर्दुष्टानिस्युहवींपिचेत् । भिन्नानिचैवसिक्कानिदुष्टानिस्युःक्षिपेजले ॥ सुकुचेद्भिद्येततन्यामा हत्यजुहुयाद्धविः । वानस्पत्यानिभिन्नानिमाग्दंडान्यनलेक्षिपेत् ॥ अन्यच्चाशुचिसंवद्धमृन्मयभिन्नमेववा । भूमिभूमितुम णप्रक्षिपेदेवतजले ॥ मंत्रः-भूमिभूमिमगान्मातामातरमप्यगात् । भूयास्मपुत्रैःपशुभिर्योनोवेष्टिसभिद्यताम् ॥ इति ॥ संसू टोयस्यगृह्याग्निरन्यगृह्याग्निनायदि । धरुर्विविचयेकार्योयद्वापूर्णाहुतिर्भवेत् ॥ अग्निर्गुणीभवेदेपुविविचित्वादिकोगुणः । घराक्षामायकर्तव्योगृहदाहेतुवैभवेत् ॥ शवाग्निनातुसंसर्गकुर्वीतशुचयेचरुम् । पचनाग्नेस्तुसंसर्गसंसर्गायचरुर्भवेत् ॥ वैद्युते नतुसंसर्गेकुर्यादप्सुमतेचरम् । प्रायश्चित्तचरुस्थानेवापूर्णाहुतिरिष्यते ॥ पर्वण्यााश्रुपातेतुकुर्याद्तभृतेचरुम् । समानतंत्रं ·कुर्वीतपार्यणेनतुकर्मणि ॥ अकृताग्रयणोऽश्नीयानवान्नंयस्तुवैततः। वैश्वानरायकर्तव्यश्चरु पूर्णाहुतिस्तुया ॥ द्विपदन्नंयदा, तत्राप्येपचरुर्भवेत् । कपालनाोप्येपास्याच्छ्रवणाकर्मनामभिः ॥ कपालंतद्भवेगिन्नप्रागेवश्रपणाद्यदि । तदातत्रोक्तमंत्रेणक पालंसंदधात्यथ ॥ अभिन्नोधर्मइत्याभ्यामप्सुतत्प्रक्षिपेदय । तच्चेदशुचिसंबद्धमाभ्यामेवक्षिपेजले ॥ भिधेद्यदिपुरोडाशउद्गच्छे दधयायदि । किमुत्पतसिमंत्रणवहिप्येनंनिधायतु । अभिमंत्रयतेतंतुमाहिंसीरितिमंत्रतः॥ मंत्रस्तु-किमुत्पतसिकिमुत्प्रोष्ठाः शांतःशांतेरिहागहि । अघोरोयज्ञियोभूत्वासीदसदनस्वंमाहिंसीरिति ॥ श्रूयतेमृतशब्दश्चेद्यजमानेतुजीवति । अग्नयेसुरभिमते घर पूर्णाहुतिस्तुवा ॥ अथयस्यवधूगौर्याजनयेच्चयमौततः । समरुद्भ्यश्चरुंकुर्यात्पूर्णाहुतिमथापिवा ॥ समारूढसमिन्नाशेपुनराधे यमिप्यते । श्रीतोकमविरोध्यन्यन्मृग्यतुशतशस्त्विदम् ॥ प्रायश्चित्तविशेषस्ययत्रनोकोभवेद्विधिः । होतव्याज्याहुतिस्तत्रभूर्भु यःस्वरितीहतु ॥ निमित्तानंतरंसर्वप्रायश्चित्तंभवेदिह । प्रागेवोत्पद्यतेदोपआज्यसंस्कारतोयदि ॥ प्रायश्चित्तंभवेदाज्यसंस्कारानं तरंतदा। व्युत्क्रमोदेवतानांतुसंकल्पादोभवेद्यदि ॥ मंत्राणांच्युतमस्तद्वद्धोमादौतुभवेद्यदि । मध्यात्पूर्वार्धतश्चेतिव्युत्क्रमोस्यभ यद्यदि ॥ द्रव्याणांव्युत्क्रमःस्याचेत्तधानिर्वपणादिषु । यद्बोदेवेत्यूचाब्रह्माजुहुयात्तुनुवाहुतिम् ॥ यन्मुख्यस्वगृहेद्रव्यहोमक। ददातितत् । यजमानस्तुजुहुयाब्रह्माभायेनुपाहुतिम् ।। कस्मैचिद्ब्राह्मणायास्मिन्पक्षेद्रव्यंददातितत् । होतव्यैकाहुतिश्चात्रव्याह स्याख्यःसमुच्चयात् ॥ सर्वत्रैवप्रायश्चित्तरूपंजपंहोमवाब्रह्मैवकुर्यात् । जुहोतिजपतीतिप्रायश्चित्तेब्रह्माणमितिसूत्रकृदुक्तेः । तदभावेतुयजमानःसमानन्यायत्वात् । यत्रस्वकालेकाकरणनिमित्तप्रायश्चित्तमुकंतस्मिन्प्रायश्चित्तेकृतेतीतकर्मकार्यनवेति ·पत्रं.. ... विषयक्रमः पं. विषयक्रमः माध्याप्रयोगः द्वि. आश्वयुजीकर्मप्रयोगः ... १४७ द्वि. आग्रयणप्रयोगः पौर्णमासस्थालीपाकाश्वयुण्याग्रयणानां आश्वयुज्याग्रयणयोस्तंत्रप्रयोगः तंत्रणप्रयोगः १४८ आग्रयणपूर्णमासाश्वयुजीनांतंत्रम् प्रसंगानंगाधरशास्युद्धृताःप्रयोगाः श्यामाकाग्रयणम् वि. पिंडपितृयज्ञप्रयोगः १४८ द्वि. प्रत्यरोहणप्रयोगः द्वि. श्रवणाकर्मसर्पबलिप्रयोगः १५१ / केवलपार्वणश्राद्धप्रयोगः पत्रं. विषयक्रमः १५२ / द्वि. पिंडपितृयज्ञपार्वणयोव्यतिपंगः १५३ / द्वि. अष्टकाप्रयोगः १५३ तत्रपूर्वद्युःश्राद्धप्रयोगः १५४ द्वि. अष्टमीश्राद्धप्रयोगः १५४ १५५ / द्वि. अन्वष्टक्यश्राद्धप्रयोगः १५६ | द्वि., माथ्यावर्षश्राद्धम् । १५६ १५६ १५६ १५७ १५८ ... ... ... ... ... ... ...

·मतभेदः । तदुकंकारिकायाम्-प्रायश्चित्तेकृतेपश्चादतीतमपिकमवै । कार्यमित्येकआचार्यानेत्यन्येतुविपश्चितः॥ कर्मसमाप्ति समयेंगलोपेज्ञातेऽज्ञातेवामजापति प्रायश्चित्तमाह । प्रमादात्कुवतांकर्मप्रच्यवेताध्वरेपुयत् । स्मरणादेवतद्विष्णोःसंपूर्णस्यादिति श्रुतिरिति ॥ एवमन्यान्यपिप्रायश्चित्तानिग्रंथांतरतोऽवगंतव्यानि ॥ इतिप्रयोगरलेइष्टिप्रायश्चित्तानिनैमित्तिकप्रायश्चित्तानिच ॥ अथसफलफर्मसाधारणपरिभापा ॥ तत्रकारिका-आज्यैकद्रव्यकेहोमेस्याच्चेदाज्यपरिग्रहः । स्यात्परिस्तरणंतत्रकृता कृतमितिस्थितिः ॥ नोचारयतियत्राज्यपदकर्मसुसूत्रकृत् । अनादिष्टाज्यहोमेपुतत्रनित्यापरिस्तुतिः ॥ सर्वस्मिन्पाकयज्ञे तुआज्यभागीकृताकृतौ । सर्वेपुपाकयज्ञेषुभवेद्ब्रह्माकृताकृतः ॥ धन्वंतरिमखेब्रह्मानित्यःशूलगवेतथा । ऊचेहोमकचिन्ना नाकचिन्मत्रेणसूत्रकृत् ॥ नोभयंयत्रतत्रेष्टहयनंनामधेयतः । नैकेकांचनपक्षोयंचौलादावाश्रितोयदा । तदाग्निरिंद्रइत्या चाहोतव्याइतिवृत्तिकृत् ॥ अनेकेपाकयज्ञाःस्युरेकस्मिन्कालएवतु । समानतंत्रका कार्यानतत्रावृत्तिरिष्यते । पात्रासादन मिच्छातआज्याधिश्रयणादिच । सुवादिमार्जनचेमरज्जुप्रहरणतथा ॥ पूर्णपात्रं भवेन्नित्यमाज्यस्योत्पवनंतथा । द्रव्याना देशाज्यस्यादनुक्केसाधनेस्रुवः ॥ जपा १ नुमंत्रणे २ मंत्र ३ उपस्थाना, ४ भिमंत्रणे ५ । मंत्रोयःकर्मकरणे ६ गृह्यकर्म १ अत्रपरिसरणविकल्पः । २ नित्यमत्रपरिस्तरणम् । ३, चौलादिविवाहांतेपुकर्मसुआज्यभागौनभवतःआज्यप्रणात् । तेनगृहप्रवे- शनीयादापाज्यमहणाभावाद्विकल्पःसिद्धः । पाकयज्ञेपुकताकृतावित्युक्तेपिआज्यमागौहुत्वेतिउत्सर्जनादौस्यादेव । तेनसर्वत्राज्यभागयो विकल्पः । ४ मार्जनसंमार्गः। wa ·ण्युपाशुपद् ॥ इदंकार्यमनेनेतिनकचिदृश्यतेविधिः । लिंगादेवेदमर्थत्वंयेपांतेमंत्रसंज्ञिताः ॥ मंत्रांतेकर्मकर्तव्यमंत्रस्यकरण त्यतः । कर्मावृत्तीतुमंत्रस्याप्यावृत्तिह्यकर्मणि ॥ मंत्रोक्तदेवतानांतुतूष्णीमेवाथनिर्वपेत् । चतुरश्चतुरोमुष्टीन्मोक्षणंचतथाभ येत् ॥ संहेवनपयेत्तत्रनास्तिब्युद्धरणंतथा । आदिष्टमंत्रहोमेपुसर्वनैवंमतीयताम् ॥ इति । कृताकृतवैकल्पिकम् । ऊचइतिगृ वसूत्रकारः । क्वचिन्नाम्नाहोममाह यथा-सावित्र्यैब्रह्मणइति । क्वचिन्मत्रेणाह यधा-अग्नयसुपधारायेअस्मानितिचतसृभि रिति । यत्रतुननोमतोनवामंत्रतोहोमउच्यतेकेवलंतद्धितादिनादेवताविधानं यथा-प्राजापत्यस्थालीपाकस्यहुत्वाकाम्याश्चर वइत्यादीतत्रचतुर्थ्यतेनदेवतानाम्नाहोमइत्यर्थः ॥ अनेकइति यथा--आग्रयणाश्वयुजीकर्मणीयदाश्वयुज्यांक्रियेतेतत्रतयोरेक कालता । जपेति । जपादिषुप यस्तृतीयोमंत्रउक्तस्तस्यलक्षणमेतत् । लिंगादर्थप्रकाशनसामर्थ्यादिदमर्थत्वंतत्तत्कार्यार्थ त्वं नतुमंत्रसामान्यलक्षणमिदम् । अव्याप्स्यतिव्याप्त्यादिदोपापत्तेः । तस्माद्विशेपस्यैवमंत्रलक्षणम् । एवंचमंत्रशब्दोब्यथैः १ सहभपणपक्षेतुपृथगुद्धरणायवे । निध्यात्पात्रमितमध्येचर्वाग्ययोस्ततः । इति गृ० का० । २ नामहोमेप्रत्यक्षदेवताप्रकाशकस्यअनये साजुष्टनिर्मपामीतिमंत्रसशीग्रोपस्थितिः । ऋम्भिोंमेसाक्षान्नामाभावादृक्लिंगै नामनुमानेनविलंयोपस्थितिकत्वमितितत्रतूष्णीमेवनिर्वापः। प्रोक्षणमप्येवं । यत्रतूष्णींनिर्वापसातदेवतांमनसाध्यायन्तूष्णीनिर्वपेदितिग्रंथान्तरे। ३ आज्यद्रव्यमनादेशेजुहोतिपुविधीयते । मंत्रस्यदेव- तायाभप्रजापतिरितिस्थितिः । सचमहाव्याहृयात्मकइतिहेमाद्रिः। केवलंव्याहृतित्रयमितिकमलाकरः।जीर्णपुस्तकेसमतव्याहृतिभिरित्युक्तं । यप्रदेवतानोतामंत्रश्चनोप सत्रमूलमंत्रोवेदितव्यः । कारपूर्वकंधतुर्थेस्रनामेवमूलमंत्रः। FM ·सामान्यार्थोविशेषार्थश्चेति भगवान्-यत्रोपदिश्यतेकर्मकर्तुरंगंतुनोच्यते । दक्षिणस्तत्रविज्ञेयःकर्मणांपारगःकरः ॥ यदि डियमोनोक्तोजपहोमादिकर्मसु । तिनस्तत्रदिशःशस्ताऐंद्रीसौम्याऽपराजिता ॥ अपराजिताऐशानी । आसीनऊर्ध्वःप्रह्रो वानियमोयत्रनोच्यते । तदासीनेनकर्तव्यंनप्रहेणनतिष्ठता ॥ तथा-अनादेशेस्वयंकर्तासर्वेऋत्विक्पुरोहिताः। प्राकूलतासाध नानांपाक्संस्थत्वंचकर्मणाम् ॥ तथा-अविज्ञातस्वरामंत्राःप्रयोक्तव्याःप्रयोक्तृभिः । एकश्रुत्यैवहोमेपुविज्ञाताश्चविकल्पतः॥ यस्मिन्मत्रेणपठितःस्वाहाकारोभवेद्यदि । स्वाहांतेनप्रयोक्तव्योहोमेपुप्रणवादिकः ॥ यत्रस्यात्मत्यूचंशब्दस्तत्रैवहोमइष्यते । ऋगतेतत्रहोतव्यंस्वाहाकारंपठेत्ततः ॥ जानीयात्प्रत्यूचंमंत्रंतदन्यानुपदेशतः । ॐभूर्भुवःस्वश्चेतितिम्रोव्याहृतयोजपेत् ॥ आभि शहोमेतिसभिश्चतुर्थीस्यात्समासतः । अथप्रयोगमंत्राणांपडिधंलक्षणस्मृतम् ॥ जपानुमंत्रणाप्यायनाभिमंत्रस्तथैवच । उप स्थाकर्मकरणंपडुपांशुप्रयोगतः ॥ जपमुच्चारणंविद्यारक्रत्वर्थमपितद्भवेत् । अर्थतःकार्यलाभश्चेदर्थएवक्रतीभवेत् ॥ मंत्रमुच्चा रयन्नेयमंत्रार्थत्वेनसंस्मरेत् । शेपिणंतन्मनाभूत्वास्यादेतदनुमंत्रणम् ॥ एतदेवाभिमंत्रस्यलक्षणंचेक्षणादिकम् । अद्भिःसंस्प र्शनाधिक्यात्तदेवाप्यायनंस्मृतम् ॥ उपस्थानंतदेवस्यात्प्रणतिस्थानसंयुतम् । वायकर्मयदेतेपुकर्मकालेक्रियेतयत् ॥ कर्मणः १ फरणवशन्द अमनःप्रयोगउपांशुरितिवृत्तिः । उपांशुरूपस्योचारणस्यलक्षणंप्रातिशाख्येभिहितं करणवत्ओप्ठव्यापारयुक्तंनतुमनःप्रयो- मागपरेरायणादशब्दंइतिद्वितीयारण्यकेभाप्येउक्तं । शनैरुचारयेन्मंत्रमीपदोष्टौप्रचालयेत् । किंचिच्छ्रवणयोग्यःयादुपांशुःसजपःस्मृतः ॥ ३सीप भतरपपीपिकायाम् ।

·फरणंतस्यविहितार्थप्रकाशनम् । मंत्रेणकृत्वामंत्रांतेक्रियतेकर्मयेषुतु ॥ तथा-प्राजापत्यमुपांशुस्यान्मध्यसावित्रमेवच । कृता कृतंत्रामवरणब्रह्माचाज्यस्यसंस्कृतिः ॥ संमार्गः वदोश्चआज्यभागीपरिस्तृतिः । नीहीणामवपातश्चतंडुलेपुकृताकृतः ॥ द्रवीभूतधृतस्यापिविलापनविधिस्तथा ॥ इति ॥अत्रविहितंकर्मपवित्रपाणिःकुर्वीत । यदाहहारीतः-जपहोमहराह्येतेअसुरादिव्य रूपिणः । पवित्रकृतहस्तस्यविद्वंतिदिशोदश ॥ अत्रिः-उभाभ्यामपिपाणिभ्यांविप्रैर्दर्भपवित्रके । धारणीयेप्रयलेनब्रह्म ग्रंथिसमन्निते ॥ ब्रह्मगंधिलक्षणंगरुडपुराणे-अस्त्यन्योवैष्णवोमार्गोब्रह्मग्रंथिविनिर्मितौ । सकृत्प्रदक्षिणीकृत्यपवित्रमभि धीयते ॥ तद्ब्रह्मग्रंथिमत्प्रोकंपवित्रवेदवेदिभिः । पवित्रकर्तुरभिमुखप्रदेशोब्रह्ममार्गः ॥ पवित्रदर्भसंख्याचतत्रैव-सप्तभिः कुशपिंजूलैःकुर्याद्ब्रह्मपवित्रकम् । पंचभिःक्षत्रियस्यैवचतुर्भिस्तुतथाविशः ॥ द्वाभ्यांशूद्स्यविहितमितराणांतथैवच ॥ मार्क डेयस्तु-चतुभिर्दर्भपिंजूलैाह्मणस्यपवित्रकम् । एकैकन्यूनमुद्दिष्टवर्णेवर्णेयथाक्रमम् ॥ सर्वेपांवाभवेद्वाभ्यांपवित्रग्रंथितं नवा । त्रिभिस्तुशांतिकेकार्यपौष्टिकेपंचभिस्तथा । चतुर्भिरभिचाराख्येविप्रःकुर्यात्पवित्रकम् ॥ हेमपवित्रं विशिष्यप्रशस्तमु कंहेमाद्रौ-अन्यानिचपवित्राणिकुशदूर्वात्मकानिच । हेमात्मकपवित्रस्यह्येकांनाहतिवैकलां ॥ इति । द्रव्यभेदेनाहुतिप्रमाण भेदउकःसिद्धांतशेसरे–कर्षप्रमाणमाज्यस्यान्मधुक्षीरंचतत्समम् । तंडुलानांशुक्तिमात्रंपायसंप्रसृतेःसमम् ॥ कर्षमात्राणिभ क्ष्याणिलाजामुष्टिमितामताः । अन्नंग्राससमंग्राह्यंशाकंग्रासार्धमात्रकम् ॥ मूलानांतुविभागःस्यात्कंदानामष्टमॉशकः । इक्षुः १ रभिचारायंकुर्वन्कुर्यात्पविरकं इतिपाठः।

·- पर्वप्रमाणःस्यादंगुलद्वितयंलता ॥ प्रादेशमात्राःसमिधोनीहीणांमंजरीसमा । तिलसकुकणादीनांमृगीमुद्राप्रमाणतः ॥ पत्रपु प्पफलानांतुस्वमानाहुतिरिष्यते ॥ चंद्रश्रीखंडकस्तूरीकुंकुमागरुकर्दमाः । हरिमंथसमाप्रोकागुग्गुलुर्वदरीसमः ॥ आहुती नामिदंमानंकथितंवेदवेदिभिरिति । हरिमंयश्चणकः । मृगीमुद्रालक्षणमुक्ततत्रैव-स्यात्रिमुद्रामृगीमुद्राहोमेसर्वफलप्रदेति । अरणिजन्यादरग्नेरत्तमादित्वमुकंतत्रैव-उत्तमोऽरणिजन्योग्निमध्यमःसूर्यकांतजः । उत्तमःनोत्रियागारान्मध्यमःस्वगृहादि जः ॥ एतमग्निंतायसौवर्णरजतादिपात्राभ्यांप्रणयेत् ॥ तथाचात्रिः-पात्रांतरेणपिहितेताम्रपात्रादिकेशुभे । अग्निप्रणयनं कुर्याच्छरावेतादृशेषिवा ॥ आपस्तवः-नाप्रोक्षितमिंधनमग्नावादध्यात् ॥ वहिरर्थकुाभावेप्रतिनिधयः स्मृत्यर्थसारे- यहि कादशमर्यग्राह्यंनलभ्यतेकुशायदि । शरोशीरमुचथ्याश्चवालमुंजार्जुनेक्षवः ॥ सुगंधितेर्जुनादारदुर्वाक्षीरद्रुमाअपि । यद्वा सर्वत्रणेभ्योपिशवहियेथेप्सितम् ॥ शुक्लमूलकृष्णमूलदुर्गधितृणवर्जितम् ॥ शातातपः-समित्पुष्पफलादीनित्राह्मणःस्व यमाहरेत् । शूद्रानीतैःकयक्रीतैःकर्मकुर्वन्त्रजत्यधः ॥ विष्णुः---दर्शश्रावणमासस्यसमंत्रोत्पादिताःकुशाः । अयातयामा तेज्ञेयानियोग्याःसर्वकर्मसु ॥ वर्षमितिशेषः । कुशोत्पाटनमंत्रमाहकश्यपः-शुचौदेशेशुचिर्भूत्वास्थित्यापूर्वोत्तरामुखः । ॐ कारेणैवमंनेणकुशान्स्पृष्ट्वाद्विजोत्तमः ॥ विरिचिनासहोत्पन्नपरमेष्ठिनिसर्गज । नुदसर्याणिपापानिदर्भस्वस्तिकरोमम ॥ इमं मंसमुच्चार्यततःपूर्वोत्तरामुखः । हुंफटकारेणदर्भास्तुसकृच्छित्त्वासमुद्धरेत् ॥ हारीतः-अच्छिन्नाग्रान्पवित्रांश्चसमूलान्को १ मध्यमानामिकागुष्ठानातिसृणायोजनान्मृगीइति ।

·। मलान्शुभान् । पितृदेवद्विजार्थहिसमादद्यात्कुशानद्विजः ॥ मासेनभस्यमावास्यातस्यांदर्भोचयोमतः । अयातयामास्तेदर्भा नियोज्यास्युःपुनःपुनः । गोभिलः-कुशमूलेस्थितोब्रह्माकुशमध्येजनार्दनः । कुशाग्रेशंकरविद्यात्रयोदेवाव्यवस्थिताः ॥ हारीतः-चितौदर्भाःपधिदर्भायेदर्भायज्ञभूमिषु । स्तरणासनपिंडेपुपकुशान्परिवर्जयेत् ॥, ब्रह्मयज्ञेषुयेदर्भायेदर्भाःपितृत पणे । हतामूत्रपुरीपाभ्यांतेपात्यागोविधीयते ॥ मार्कंडेयः--कुशपाणिःसदातिष्ठेद्वाह्मणोदंभवर्जितः । सनित्यंहतिपापानि तूलराशिमियानलः ॥ इध्मवृक्षानाहमरीचिः-पलाशःखदिरोऽश्वत्थःशमीवटउदुंवरः । अपामार्गार्कदूर्वाश्चकुशाश्चेत्यप रेविदुः ॥ दशद्वादशयांगुल्यासमा:पंचदशस्मृताः । नात्यंगुष्ठाःसत्वचश्चसा इध्मइहोत्तमाः॥ ब्रह्मपुराणेपि-शमीपला शन्यग्रोधप्लक्षवैकंकतोद्भवाः । अश्वत्थोदुंबरौविल्यश्चंदनःसरलस्तथा । शालश्चदेवदारुश्चखदिरश्चैवयज्ञियाः ॥ दक्षिणा यांविशेषउक्तोमहाभारते-वेदोपनिपदेचैवसर्वकर्मसुदक्षिणा । सर्वत्रतुसमुद्दिष्टाभूमिगावोधकांचनम् ॥ वैजवापः-शिव नेत्रोभवंयस्माद्रजतंपितृयलभम् । अमंगलंतयलेनदेवकार्येषुवर्जितम् ॥ अन्यच-यज्ञोपवीतेद्वेधार्येनौतेस्मातेचकर्मणि । तृतीयमुत्तरीयार्थवस्त्राभावेतदिप्यते ॥ सदोपवीतिनाभाव्य॑सदाबद्धशिखेनच । विशिखोव्युपवीतश्चयत्करोतिनतत्कृतम् ॥ इति । अनपूर्वार्धनसदाशब्दवशात्पुरुषार्धता । उत्तरार्धनविपर्ययनिंदाद्वारेणसशिखसोपवीताभ्यांकर्तव्यकर्मेतिकीर्तनात्कर्मार्थता । एवंचकर्मकालेशिसाबंधोपवीताभावेकर्मागलोपनिमित्तंपुरुषार्थलोपनिमित्तंचेतिप्रायश्चित्तद्वयंभवति । दर्शपूर्णमासयोरिवानृत यदने । कर्मणोपहिस्तुपुरुषार्थलोपनिमित्तमेकमेवेतिविवेकः ॥ संग्रहे-प्रभुःप्रथमकल्पस्ययोऽनुकल्पेनवर्तते । सनामोति ·॥ फलंतस्यपरतिश्रुतिःस्मृतिः ॥ वह्वल्पंवास्वगृह्योकंयस्यकर्मप्रचोदितम् । तस्यतावतिशास्त्रार्थेकृतेसर्वःकृतीभवेत् ॥ अधकर्मविशेपेग्मिनामानि-पावकोलौकिकोद्यग्निःप्रथमःसंप्रकीर्तितः । अग्निस्तुमरुतोनामगर्भाधानेविधीयते ॥ ततःपुंसव नशेयः पवमानस्तथैवच । सीमतेमंगलोनामप्रवलोजातकर्मणि ॥ नाम्निवैपार्थिवोह्यग्निःप्राशनेतुशुचिःस्मृतः । सभ्योनाम सचालेतुनतादेशेसमुद्भवः ॥ गोदानेसूर्यनामाग्निर्विवाहेयोजकोमतः । आवसथ्येद्विजोज्ञेयोवैश्वदेवेतुरुक्मकः ॥ प्रायश्चि तेविटश्चैवपाफयज्ञेषुपावकः । देवानांहव्यवाहश्चपितॄणांकव्यवाहनः ॥ शांतिकेवरदायोक्तःपौष्टिकेवलवर्धनः । पूर्णाहुत्या मिलोनामक्रोधोग्निश्चाभिचारिके ॥ वश्यार्थेकामदोनामवनदाहेतुदूपकः । कुक्षौतुजाठरोज्ञेयःक्रव्यादोमृतदाहने ॥ वह्निना मालक्षहोमेकोटिहोमेहुताशनः । वृपोत्सर्गेऽध्वरोनामसुचयेबामणःस्मृतः ॥ समुद्रेवाडवोह्यग्निःक्षयसंवर्तकस्तथा । ब्रह्मा बैगाई पत्यश्चईश्वरोदक्षिणस्तथा ॥ विष्णुरावनीयःस्यादग्निहोत्रेत्रयोऽग्नयः । ज्ञात्वैवमग्निनामानिगृह्यकर्मसमारभेत् ॥ स्मृत्य र्धसारे-बहुशुष्कंधनेचानीसुसमिद्धेविधूमके । सांगारेलेलिहानेचहोतव्यंनान्यथाक्वचित् ॥ ॥ सुक्नुवादिप्रकृतिवृक्षाः । स्मृत्यर्थसारे-जुहःपालायुपभृदाश्वत्थीवैकंकतीध्रुवा । यद्वासर्वाःनुचःकार्याएतेपामन्यवृक्षजाः ॥ शमीमय्यःनुचःकार्याः सर्वायाभूर्जवृक्षजाः । तदलाभेयथालाभमन्ययज्ञियवृक्षजाः ॥ खादिरस्तुनुवःकार्यःशम्याप्राशिकमेक्षणे । खादिरोमुसलाका यःपालादास्यादुलूसलः ॥ यद्वोभीवारुणीकायाँतदभावेन्यवृक्षजौ । मुख्याभावेतुसदृशंद्रव्यंप्रतिनिधीयते । यावद्यावत्सुस १ यस्सयाकर्मयोदितमितिपाठः ।

·दृशंतत्तदेवहिगृह्यते ॥ संग्रह-प्रशस्तीपूर्णपात्रार्थेदारुकांस्यमयौमखे । खादिरेण वःकार्यपालाशेनजुहर्भवेत् ॥ त्वक्प देशेविलौस्यातामन्यैर्यायज्ञियैर्दुमैः । तदभावपलाशस्यपर्णाभ्यांहूयतेहविः ॥ पलाशपर्णाभावेतुपर्णा पिप्पलोद्भवैः । पर्ण मत्रमध्यमज्ञेयम् । मध्यमेनपणेनजुहोतीतिश्रुतेः । चमसंवाप्रणीतायाःकांस्यपात्रमथापिवा ॥ घटनाप्रकारः । संग्रहे- आयामपंचधाकृत्वाद्विभागपात्रमुच्यते । विभागदंडमित्याहुरेतदायामलक्षणम् ॥ पात्रायामोऽर्धतःपात्रविस्तारश्चतदर्धतः । ग्रीवाविस्तारस्तस्यार्धाद्विलसोच्छायइप्यते ॥ विस्ताराद्विगुणपात्रंग्रीवा विस्तारमर्धतः ॥ अन्यानितुलक्षणानिविस्तरभयेननो फानि ॥ तथा-काम्येप्रतिनिधि स्तिनित्यनैमित्तिकेचसः । काम्येप्युपक्रमादूर्ध्वमन्येप्रतिनिधिविदुः ॥ नस्यात्प्रतिनि धिर्मवस्वामिदेशा[चा]ग्निकर्मसु । सदेशकालयो स्तिनारणेरग्निरेवसा ॥ नाभावस्यप्रतिनिधिरभावांतरमिप्यते । नापिन तिनिधातव्यंनिपिखंवस्तुकुत्रचित् ॥ इत्यादि ॥ तथा-स्वकालादुत्तरोगौणःकालःसर्वस्यकर्मणः ॥ कुशदादयोमंत्रावा मणाश्चबहुश्रुताः । नतेनिर्माल्यतायांतिविनियोज्याःपुनःपुनः ॥ कुशाःपसुतुनिर्माल्यादाद्याआभिचारिके । मंत्रास्त चशूद्रार्थेब्राह्मणाःप्रेतभोजिनः ॥ पसुतर्पणनाद्धासनभोजनमूत्रपुरीपकालधारणेषु । तत्र आभिचारिके ॥ कृतंविहितं | कर्मविष्णवर्पणकार्यम् । तथाच वृहन्नारदीये-विष्ण्वर्पितानिकर्माणिसफलानिभवंतिहि । अनर्पितानिकर्माणिभस्मनिन्य स्तहव्यात् ॥ नित्यनैमित्तिकंकाम्यंयच्चान्यन्मोक्षसाधनम् । विष्णोःसमर्पितसर्वसात्विकंसफलंभवेत् ॥ भगवद्गीतायां- । M ~ ·यत्करोपियदश्नासियज्जुहोषिददासियत् । यत्तपस्यसिकौंतेयतत्कुरुप्वमदर्पणम् ॥ इति । विहितमितिशेषःइत्यादि । एवमन्या अपिपरिभापाज्ञेयाः॥ ॥ इतिश्रीभट्टरामेश्वरसूरिसूनुनारायणभट्टकृतेप्रयोगरत्नेपरिभाषाप्रकरणम् । ॥ ॥ अथगर्भाधानाद्याःसंस्काराउच्यते ॥ तत्रप्रथमेरजोदर्शनेमासादौदुष्टेसतिगर्भाधानस्यशांतिकपूर्वकंकर्तव्यत्वाच्छांतिकंवक्तुं दुष्टकालाधुच्यते । प्रथमेरजसिचैत्रज्येष्ठआषाढभाद्रपदकार्तिकपौपाअशुभाः आश्विनोमध्यमः शेषाःशुभाः । क्वचिद्वैशाख फाल्गुनपूर्वार्धयोरधमत्वमुक्तम् । तिथि प्रतिपच्चतुर्थीपष्ठ्यष्टमीद्वादशीचतुर्दशीपौर्णमास्यमावास्याअशुभाः । शेषाःशुभाः। क्वचित्सप्तम्येकादश्यावशुभेअष्टमीद्वादश्यौचशुभेइत्युक्तम् । आसांशुभाशुभत्वाभ्यांमध्यमत्वमितिसांप्रदायिकाः । वारेपुरवि भौममंदवाराअशुभाः अन्येशुभाः । कैश्चित्सोमोप्यशुभउक्तः । नक्षत्रेषुभरण्या पुप्याश्लेपापूर्वाज्येष्ठामूलपूर्वापाढापूर्वाभाद्र पदारेवत्योऽशुभाः । चित्राविशाखाश्रवणाश्विनीमघास्वातयोमध्यमाः । अन्यानिशुभानि । कैश्चित्तुकृत्तिकापुनर्वस्वनुराधारे वत्योप्यशुभाउक्ताः । एवंचतासांमध्यमत्वम् । एवमन्यत्रापि । योगेषु व्याघातस्याद्यानवनाड्योगंडातिगंडयोःपट्पट्र शूलस्यपं चदशपरिघपूर्वार्धवैधृतिव्यतीपातश्चेत्यशुभाः । वनोमध्यमः । अन्येशुभाः । करणानिविष्टिंविनासर्वाणिशुभानि । अह्नित्रे धाविभक्तआद्योभागःशुभः । द्वितीयोमध्यमः । तृतीयोऽशुभः । एवंरात्रौ । सूर्योदयास्तमयावप्यशुभौ । रविसंक्रमादधो नाडीचतुष्टयमूर्धचाप्यशुभम् । संक्रांत्यादिदग्धदिनेष्वशुभम् । रविचंद्रोपरागयोरप्यशुभम् । संध्योपप्लवशावाशौचेपुभर्तु रात्मनश्चतुर्थाष्टमद्वादशस्थेचंद्रेजीर्णरचनीलमलिनकृष्णवस्त्रेषुपरिहितेपुचनशुभम् । संमार्जनीकाष्ठमृत्तृणाग्निशूर्पतुपशुष्काक्षतलो ·हपापाणाखादिधारिण्यापतैर्युक्तदेशेचाशुभम् । देहलीद्वाररथ्यापितृमातृगृहेप्वशुभम् । ऊर्ध्वस्थितायानिद्रितायाश्चाशुभम् । पित्रादिससिस्वभर्तृभिर्दष्टमशुभम् । शय्यादौचाशुभमित्यादिज्ञेयम् ॥ दुष्टमासादौप्रथमरजोदर्शनेतांबूलभक्षणादिमंगलाचार नकुर्यात् । द्वितीयेशुभेतुतत्रकुर्यादितिकेचित् । प्रथमेदुष्टेरजोदर्शनेद्वितीयंप्रतीक्ष्यतस्मिन्नप्यशुभेविस्तरेणशांतिकुर्यादित्यपि केचित् । प्रथमएवयथाशक्तिशांतिंचरेदित्यपरे । अत्रैकस्मिन्नप्यशुभेवक्ष्यमाणाशांतिःकार्यो । द्विवाद्यशुभसंनिपातेतुतत्सू चितवहशुभनिरासार्धवक्ष्यमाणाहुतिसंख्यादिविवृद्धयाकार्यायथाशक्तीत्यादिज्ञेयम् ॥ ॥ इतिशुभाशुभविचारः॥ ॥ अथ ऋतुशांतिरुच्यते ॥ तत्र-एवंविनायकंपूज्यग्रहांश्चैवविधानतः । कर्मणांफलमामोतीतियाज्ञवल्क्येनकर्मफलसिद्धावविघ्नार्थ त्वेनग्रहयज्ञस्यावश्यकत्योतः । इहचशौनकेन । आर्तवानांतुनारीणांशांतिंवक्ष्यामिशौनकइत्युपक्रम्यग्रहातिथ्यपुरःसरमितिप्रक रणोफेरावश्यकत्वादेवदेशकालकर्तृकाणांचविशेपवचनाभावतंत्रेणकर्तव्यत्वाग्रहमखपूर्वकस्तंत्रेणशांतिकप्रयोगउच्यते ॥ रजोदर्शनानंतरपंचमादिदिनेचंद्रताराद्यानुकूल्येशुचिदेशेसुस्नातयापल्यायुतःपतिःप्राङ्मुखउपविश्यप्राणानायम्यदेशकालौस्मृ त्या ममपल्या प्रथमरजोदर्शनेऽमुकदुष्टमासादिसूचितसकलारिष्टनिरसनद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थंसग्रहमखांशौनकोक्तांदुष्टरजो दर्शनशांतिकरिप्यइतिसंकल्प्य गणेशपूजनपुण्याहवाचनगौर्यादिपोडशमातृकापूजनबाहयादिसप्तमातृकापूजननांदीश्राद्धानिक त्या शांतदातंकुटुंविनमंत्रतंत्रज्ञमाचार्यब्रह्माणंचजपहोमार्थमष्टौपट्चतुरोवाऋत्विजोपिवृत्वागंधादिनापूजयेत् । ततआचार्योगृहे शानदेशेशुचौ ॥ महीद्यौःकाण्योमेधातिथिभूमिर्गायत्री भूमार्थने । ॐ महीद्यौःपृथिवीचनमयज्ञमिमिक्षतां । पिपृतांनो ॥

·अथोत्तरनारायणभट्टी(अंत्येष्टिपद्धति)विषयानुक्रमः । पत्रं. ... ... ... .... .... ... .... पत्रं. विषयक्रमः १६४ । दशमदिनकृत्यम् १६५ एकादशाहकृत्यम् १६६ घृपोत्सर्गः ... १६८ महकोदिष्टम् १६८ महकोदिष्टविधिः १६८ विषयममः सर्पप्रायश्चित्तप्रयोगः प्रार्चपंचगव्यविधिः... प्रायश्चित्तोत्तरांगानि उस्कातिधेनुदानम् बैतरणीधेनुदानम् तिटपात्रदान आतुरमनिधीजाप्यम् मरणोत्तरविधिः गृहाच्यशानेशवनयनप्रकारः तस्याने पुनःसधानम् ... पत्रं. विपयक्रमः १५८ स्मार्ताग्निमतोविशेष. १६१ औचंदेहिकविधिः १६१ प्रेतोपासन... १६२ ) तिलाजलिदानम् १६२ / नेतकृत्येविशेपनिर्णय. ... १६२ नवश्राद्धम् १६२ । नग्नप्रच्छादनश्राद्धम् १६४ पाथेयश्राद्धम् १६४ | अस्थिसंचयनश्राद्धम् १६४ द्वितीयादिनवाहातकृत्यम् १७१ १७२ १७२ १७४ १७४ १७५ .... ... .... ... .... .... ... वसुगणश्राद्धम् १७० ) आद्याब्दिकश्राद्धम् ... १७१ | सपिंडीकरणम् ...1 १७६ १७६ ....

·भरीमभिः ॥ इतिभूमिस्पृष्ट्वा तद्दक्षिणोचरयोश्चतथैवभूमिस्पृष्ट्वा । ओषधयइत्यस्याधर्वणोभिपगोपधयोनुष्टुप् ओपधिक्षेपेविः । ॐ ओपधयःसंवदंतेसोमैनसहराज्ञा । यस्मैकृणोतिब्राह्मणस्तराजन्पारयामसि ॥ इतिद्रोणप्रमाणनीहिभिर्मध्येतद्दक्षिणोत्तर तश्चस्पृष्टदेशेमंत्रावृत्त्याराशिवयंकृत्वा तेनैवक्रमेणराशित्रयेनवमकालकमभग्नकुंभत्रयं आकलशेष्वितिमंत्रावृत्त्यास्थापयेत् । एवं सर्वत्रमंत्रावृत्तिः । आंकलशेप्वित्यस्यकाश्यपोदेवलापवमानःसोमोगायत्रीकलशस्थापनेवि० । ततःप्रसुवआपइतिनवर्चस्यसू कस्यसिंधुक्षित्प्रयमेधोनद्योजगती । कलंशेपूदकपूरणेवि० । ॐ प्रसुर्वआपोमहिमानमुत्तमंकारुर्वोचातिसर्दनेविवस्वतः । प्रसप्तसंप्तत्रेधाहिचक्रमुःप्रसृत्वरीणामतिसिंधुरोजसा ॥ प्रतैरवरुणोयातवेपथःसिंधोयद्वाजाऽअभ्यद्रवस्त्वम् । भूम्याअधि प्रवायासिसानुनायदेपामग्रंजर्गतामिरज्यसि ॥ दिविस्वनोयततेभूम्योपर्यन्तंशुप्ममुर्दियतिभानुना । अभ्रादिवप्रस्तनयंति वृष्टयःसिंधुर्यदेतिपभोनरोरुवत् ॥ अभिवासिंधोशिशु मिन्नमातरौवाश्राअतिपयंसेवधेनवः । राजेव्युवानयसित्वमित्सिची यदेपाममवतामिनक्षसि ॥ इममैगंगेयमुनेसरस्वतितुस्तिोमसचतापरुप्ण्या । असिझ्यामरुद्धृधेवितस्तया कीयेश गुह्यासुपोर्मया ॥ (सितासितेसरितेय–संगधेताप्लुतासोदिवमुत्पतंति । येचैतन्वं विसृजतिधीरास्तेजनासोअमृतत्वंभजते ) ॥ १॥ तृष्टामयामधुमयातयेसजूसुसवारसास्वेत्यात्या । त्वंसिंधोकुर्भयागोमतीकुमेहल्यासरथुयाभिरीयसे ॥ अजीत्ये नीरुशतीमहित्वापरयोसिभरतेरजौसि । अदब्धासिंधुरपामुपस्तुमाश्यानचित्रावऍपीवदर्शता ॥ स्वासिंधुःसुरासुवा साहिरण्ययीसकतावाजिनीवती । ऊोवतीयुवतिःसीलमावत्युताधिवस्तेसुभगामधुवृधं ॥ सुखरथैयुयुजेसिंधुरधिनतेनवा ·जैसनिपटुस्सिन्नाजी । महान्ह्यस्यमहिमापनस्यतेदधत्यस्वयंशसोविरप्शिनः ॥२॥ या प्रवतइतिवसिष्ठोनद्यःशक्करी अभि मंत्रणेवि० • ! ॐ याःप्रवौनिवतिउद्न्वीरनुकाश्चयाः । ताअस्मभ्य॒पय॑सापिन्व॑मानाःशिवादेवीरशिपदाभवंतुसा नयोअशिमिदाभयंतु ॥ गंधद्वारामित्यस्यानंदकर्दमचिक्लीतेंदिरासुता:श्रीरनुष्टुप् । विनियोगःमाग्वत् । एवमग्रेपितत्रतत्र विनियोगोज्ञेयः । ॐ गंधद्वारांदुराधोनित्यपुष्टांकरीषिणी । ईश्वरीसर्वभूतानांतामिहोपह्वयनिय ॥ इतित्रिप्वपिगंधंप्र क्षिप्य । याओषधीरित्यस्याथर्वणोभिपगोपधयोनुष्टुप् । ॐ याओषधीःपूर्वाजातादेवेभ्यस्त्रियुगंपुरा । मनॆनुवभ्रूणामहंश तधामानिसप्तच ॥ इतिसौंपधीः । ततोमध्यकुंभे । यवत्रीहितिलमापान्कंगुश्यामाकमुद्गानिक्षत्वागायत्र्योदुंवरकुशदूर्वार कोत्पलचंपकविल्यविष्णुक्रांतातुलसीवहिपशंखपुष्पीशतावर्यश्वगंधानिर्गुडीरतपीतसर्पपापामार्गपलाशपनसजीरकंप्रियंगुगोधूम ग्रीह्यश्वत्धदधिदुग्धघृतपद्मपत्रनीलोत्पलसितरकपीतकुरंटकगुंजावचाभद्रमुस्तकाख्यानिद्वात्रिंशदौषधानिसर्वाणि यथासंभवंवा क्षिपेत् । ततस्त्रिपुकलशेषु कांडात्कांडादित्यस्याग्निर्याज्ञिक्यउपनिपदोनुष्टुप् । ॐ कांडात्कांडात्मरोहतीपरुपःपरुपःपरि । एवानौदूर्वेपतनुसहनैणशतेनच ॥ इतिदूर्वाः । अश्वत्थैवइत्यस्याथर्वणोभिपगोपधयोनुष्टुप् । ॐ अश्वत्थेवोनिपदनपर्णेवो यसतिष्कृता । गोभाजइत्किलासयत्सनथपूरुपै ॥ इतिपंचपल्लवान् । अश्वत्थोदुंबरप्लक्षचूतन्यग्रोधपझ्याः । गजाश्च स्थानरयावल्मीकसंगमहदगोष्ठस्थामृदः । स्योनापृथियिकाण्योमेधातिधिभूमिर्गायत्री । ॐ स्योनापृथिविभयानृक्षरानिये शैनी । यच्चानःशमसुप्रथः ॥ इतिमृदःक्षिप्त्वा । याःफलिनीरित्यस्याथर्वणोभिपगोषधयोनुष्टुप् । ॐ याःफलिनीर्या ·अफ़लाअंपुष्पायाश्चपुप्पिणीः । बृहस्पतिप्रसूतास्तानौचंत्वहसः ॥ इतिपूगीफलानि ॥ सहिरनानीत्यस्यश्यावाश्वःसविता गायत्री । ॐ सहिरनौनिदाशुसुवातिसविताभगः । तंभागंचित्रमीमहे ॥ इतिकनककुलिशनीलपद्मरागमौक्तिकानिपंच रत्नानिक्षिपेत् । हिरण्यरूपइत्यस्यशौनकोपांनपात्रिष्टुप् । ॐ हिरण्यरूपःसहिरण्यसंग़पानपात्सेदुहिरण्यवर्णः । हिरण्य यात्परियोनेर्निपद्याहिरण्यदादुत्यन्नमस्मै ॥ इतिहिरण्यंचक्षिपेत् । युवासुवासाइत्यस्यविश्वामित्रोयूपस्त्रिष्टुप् । ॐ युवासु वासा परिवीतआगात्सश्रेयान्भवतिजाय॑मानः । तंधीरांसःवयउन्नयन्तिस्वाभ्यो मनसादेव॒यंतः ॥ इतिसूत्रेणवाससाचकल शकंठान्वेष्टयित्वागंधाक्षतपुष्पमालाभिःकलशान्भूपयेत् । ततःकलशत्रयोपरितेनैवक्रमेणसौवर्णराजतंकांस्यमयंताम्रमयंवैणवं मृन्मयंवायवादिपूरितंपात्रत्रयं । पूर्णादवीत्यस्यविश्वेदेवाःशतक्रतुरनुष्टुप् । ॐ पूर्णादर्विपरापतसुपूर्णापुनरापत । वस्नेव विक्रीणावहाइपमूर्जशतक्रतो ॥ इतिनिधाय तदुपरिश्वेतंवखत्रयंन्यस्यतत्रचंदनादिनाष्टदलानिकुर्यात् । मूर्तित्रयस्यादावन्यु तारणकृत्वायधाक्रमस्थापनकुर्यात् । तत्रमंत्राः ॥ अग्निपदत्यागेन ॐ सप्तिवाजंभुरंददातिवीरंश्रुत्यैकर्मनिष्ठां । रोदसीवि चरत्सम॑जन्नारीवीरकुक्षिपुरधिं ॥ अमसःसमिदस्तुभद्रामहीरोदसीआविवेश । एकैचोदयत्स॒मत्सुत्राणिदयतेपुरूणि ॥ हुत्यंज रंतःकर्णमावायोनिरदहजरूथं । अत्रिधर्मउरुष्यतर्नेमेधप्रजासृजत्सम् ॥ दादविणवीरपैशामर्पियःसहस्रांसनोति । दि विहव्यमाततानधामानिविभृतापुरुत्रा ॥ उक्थैर्ऋपयोवियतेनरोयामनिवाधितासः । वयोअंतरिक्षेपततःसहस्रापरियाति १ स्वर्णादिनिर्मितभुवनेश्वर्यादिप्रतिमानामन्युत्तारणपूर्वकप्राणप्रतिष्ठाकरिष्यइतिसकल्पः ।

·गोनी ॥ विशईळतेमानुपीर्याम पोन पोयिज़ाताः। गांधर्वीपामृतस्यगन्यूतिघृतानिपत्ता ॥ब्रह्मऋभवस्ततधुर्महामवोचामासु किं । मारितारैयविष्ठुमहिंद्रर्विणमार्यजस्व ॥ ॥ ॐ अग्निःसप्तिवाजभरंददात्यग्निर्वीरं श्रुत्यकर्मनिष्ठां । अग्नीरोदसी विचरत्समंजन्नुमिरवीरकुक्षिपुरधि ॥ अग्नेरमसःसमिदस्तुभद्राग्निमहीरोदसीऽआविवेश । अग्निरेकैचोदयत्समत्स्वग्नित्रा जिंदयतेपुरूणि ॥ अग्निर्हत्यंजरतःकर्णमावाग्नियोनिदहजरूथं । अग्निरत्रिधर्मउरुष्यदंतग्निमेधे जासृजत्सं ॥ अग्नि दिविणवीरपैशाऽअग्निपियःसहस्रासनोति । अग्निर्दिविहव्यमाततानाग्नेर्धामानिविभृतापुरुत्रा ॥ अग्निमुक्थैपयोविह्वयंते मिनरोयामनिवाधितासः । अग्निवयौअंतरिक्षेपततोग्निःसहनापरियातिगोनी ॥अग्निविशऽईळतेमानुपीर्याऽअग्निंमपोनपोवि जाताः । 'अग्निंगाधापथ्या॑मृतस्याग्नेर्गव्यूतिघृतानिपत्ता ॥ अग्नये ऋभवस्ततपुरनिंमहामवोचामासुयक्तिं । अग्नेमाजरिता रैयविष्ठानेमहिद्रणिमार्यजस्व ॥ ऋक् ७ । ततः तत्रमध्यमेगायत्र्याविश्वामित्रोभुवनेश्वरीगायत्री । भुवनेश्वर्यावाहनादौवि०। ॐ तत्सवितुर्वरेण्यंभगौदेवस्वधीमहि । धियोयोनःप्रचोदयात् ॥ भुवनेश्वर्यैनमःभुवनेश्वरीमावाहयामीतियथाशक्तिसुवर्ण निर्मितांभुवनेश्वरीप्रतिमांस्थापयेत् । तद्दक्षिणकुंभोपरिवस्त्रे । इंद्राणींवृपाकपिरिंद्राणीपंक्तिः । इंद्राण्यावाहनेवि० । ॐ इंद्राणीमासुनारिपुसुभगामुहमश्रयम् । नास्याअपरंचनज़रसामरतेपतिर्विश्वस्मादिद्र्उत्तरः ॥ इंद्राण्यैनमः इंद्राणीमावाह यामीतितथैवसौवीमिंद्राणीप्रतिमांसंस्थाप्य । उत्तरफलशोपरि । इंद्रत्वाविश्वामित्रइंद्रोगायत्री । इंद्रावाहनेवि० । ॐ इंद्रत्यापभययंसुतेसोमहवामहे । साहिमध्योअंधसः ॥ इंद्रायनमः इंद्रमायायामीतितथैवसौवर्णीमिंद्रप्रतिमांस्थापयेत् ।

·ततउत्तमंत्ररुक्तक्रमणदेवतात्रयस्यकांडानुसमयेनपोडशोपचारैःपूजांकुर्यात् । ततोमध्यकुंभेआचार्योऽप्टसहस्रमष्टशतंवागायत्रीं जवानीसूकंजपेत्।यथा। हिरण्यवर्णामितिपंचदशर्चस्यसूक्तस्यआनंदकर्दमचिक्लीतेंदिरासुताऋषयः । आद्यायाः श्रीरग्निश्चेत्यु भेदेवते अन्यासांश्रीःआद्यास्तिस्रोनुष्टुभः चतुर्थीबृहती पंचमीषष्ठ्यौत्रिष्टुभौततोऽष्टावनुष्टुभोंत्यानस्तारपंक्तिः जपेविनियोगः । ॐ हिरण्यवर्णाहरिणीं० १५ । ततएकऋत्विग्दक्षिणकुंभेरुद्रसूक्तानिजपेत् । यथा। कद्रायेतिनवर्चस्यसूक्तस्यघौरःकण्वोरुद्रो गायत्र्यंत्यानुष्टुप् । जपेवि० । ॐ कद्रुद्राय॒प्रचैतसेमीढुष्टमायतव्य॑से । वोचेमशंतमहदे ॥ यर्थानोअदितिःकरत्पश्चनृभ्योयथा गर्थे । यातोकायद्रियम् ॥ यांनोमित्रोवरुणोयथारुद्रश्चिकैतति । यथाविश्वसजोपसः ॥ गाथपतिमेथपतिरुद्भजला पभेषजम् । तच्छ्योःसुम्नीमहे ॥ यःशुक्रवसूर्योहिरण्यमिवरोचते । श्रेष्ठौदेवानांवसुः ॥ १॥ शनःकरत्यवतेसुगं मेपार्यमेष्ये । नृभ्योनारिभ्योगवै ॥ अ॒स्मेसोमश्रियमधिनिधेहिशतस्यनृणाम् । महिश्रवस्तुविनृम्णम् ॥ मानःसोमपरि पाधोमातियोजुहुरंत । आनइंदोवाजेभज ॥ यास्तैमजाअमृतस्य॒परस्मिन्धामन्नृतस्य । मूर्धानाभांसोमवेनआभूपती सोमवेदः ॥ २॥ इमारुद्रायतवसइत्येकादशर्चस्यकुत्सोरुद्रआद्यानवजगत्यात्येद्वेत्रिष्टुभौ । जपेविनिः । ॐ इमारुद्रायतवसैकपर्दिने क्षयद्वारायभरामहेमतीः । यथाशमसविपदेचतुष्पदेविश्वपुष्टंग्रामेऽअस्मिन्ननातुरम् ॥ मृळानौरुद्रोतनोमयंस्कृधिक्षयद्वारा यनमसाविधेमते ।। यच्छंचयोश्चम रायजेपितातदश्यामृतवरुद्रमणीतिषु ॥ अश्यामतेसुमतिदेवय॒ज्याक्षयद्वीरस्य॒तव॑रुद्र मीढ़ः । सुम्नायन्निद्विशौअस्माकमाचरारिष्टवीराजुहवामतेहविः ॥ त्वेपंवयंरुद्रयजसाधवकुंकविमवसेनियामहे । आरे ·अस्मद्देन्युहेटौअस्यतुसुमतिमिद्वयमस्यावृणीमहे ॥ दिवोराहरुपंकपर्दिनत्वेपंरूपनमसानियामहे । हस्तेविभ्र पूजावा- णिशर्मयमच्छर्दिरमभ्ययंसत् ॥ १॥ इर्दपिनेमरुतामुच्यतेवःस्वादोःस्वादीयोरुद्रायवर्धनम् । रास्वाचनोअमृतमतभोजनंत्मने तोकायुतनयायमूळ॥ मानोमहांतमुतमानौअर्भकमानउक्षतमुतमानउक्षितम् । मानौवधीःपितरमोतमातर॑मानःप्रयास्तन्वौरुद्र रीरिपः ॥ मानस्तोकेतनयमानआयोमानोगोपुमानोअश्वैपुरीरिपः । वीरान्मानौरुद्रभामितोवधीह॒विष्म॑तःसमित्याहवामहे ॥ उपतेस्तोमान्पशुपाइचाकरराापितमस्तासुम्नमस्मे । भद्राहितैसुमतिर्मूळयत्तमााव्यमवइत्तवृणीमहे ॥ आरेतैगोनमुतपूरुपनं क्षयद्वीरसुम्नमस्तैअस्तु । मृळाचनोअधिचहिदेवाधाचनःशर्मयच्छद्विवहीः ॥अवौचामनौअस्माअव॒स्यवःशृणोतुनोहबरुद्रोम रुत्वान् । तन्नौमित्रोवरुणोमामहंतामदितिःसिंधु:पृथिवीज़तद्यौः॥२॥ आतेपितरितिपंचदशर्चस्यसूक्तस्यगृत्समदोरुद्रस्त्रिष्टुप् । जपेविनिः । ॐ आतेपितमरुतांसुम्नमैतुमानःसूर्यस्यसंदृशौयुयोथाः । अभिनौवीरोअवतिक्षमेतप्रजायेमहिरुद्रप्रजाभिः ।। त्वादत्तेभीरुद्वशंतमेभिःश हिमाअशीयभेषजेभिः । व्यस्स पोवितरव्यहोव्यमीवाश्चातयस्वाविपूचीः ॥ श्रेप्टोजातस्य॑रुद्रधि यासितयस्तैमस्तवसावज्रयाहो । पर्पिणःपारमंहसःस्वस्तिविश्वाअभीतीरप॑सोयुयोधि ॥ मात्ारुद्रचुक्रुधामानौभिर्मादुष्टुती यूपभमासहूती । उन्नौवीराँऽअर्पयभेपजेभिर्भिपकमंत्वाभिपजोशृणोमि ॥ हवीमभिर्हवतेयोहुविभिरवस्तोमभीरुद्रदिपीय । ऋदरःसुयोमानौअस्यैवधुःसुशिौरीरधन्मनायै ॥१॥ उन्माममंदवृषभोमुरुत्वान्त्वक्षीयसावय॑सानाधमानम् । घृणीव छायामपाशीयावियासेयरुद्रस्य सुम्नम् ॥ कस्यतैरुद्रमृळयाकुर्हस्तोगोअस्तिभेजोजलापः । अपभर्तारपसोदैव्यस्याभीनु ·मावृपभचक्षमीथाः ॥ प्रवद्मवैवृषभायश्चितीचे होमहीसुष्टुतिमीरयामि । नमस्याकल्मलीकिनमोभिणीमसित्वेषरुद्रस्य नाम ॥ स्थिरेभिरंग:पुरुरूपग्रोवृध्रुःशुक्रेभिःपिपिशेहिरण्यैः । ईशानादस्यभुवनस्य॒भूरैर्नवाउंयोपगुद्रासुर्यम् ॥ अर्हन्वि भर्पिसायंकानिधन्वाहन्निष्कंय॑जतंविश्वरूपम् । अर्हन्निदंदयसेविश्वमन्नवाओजीयोरुनृत्यदस्ति ॥२॥ स्तुहिश्रुतंगळ्स युवानमृगनभीममुपहलमुग्रम् । मृळारित्रेद्रस्तानोन्यतैअस्मन्निवपंतुसेनाः ॥ कुमारश्चित्पितरंवंदमानप्रतिनानामरुद्रोपयं तम् । भूरैर्दातासत्पतिगृणीपेस्तुतस्त्व पजारांस्य॒स्मे ॥ यायोभेपजामरुतःशुचीनियाशंतमावृपोयामयोभु । यानिमनु रवृणीतापितानस्ताशंचयोश्चरुद्रस्यैवश्मि ॥ परिणोहेतीरुद्रस्य॑वृज्या परित्येपस्यदुर्मतिर्महीगात् । अवस्थिरामघवद्भ्यस्तनुष्य मीदस्तोकायतनयायमूळ ॥ एवावधोवृषभचेकितानुयादेवनहणीपेनहसि । हवनश्रुन्नौरुदेहबोधिवृहद्धदेमविदथै सुवीराः ॥ ३ ॥ इमारुद्रायस्थिरधन्वनइतिचतसणांवसिष्ठोरुद्रस्तिस्रोजगत्यात्यात्रिष्टुप् । जपेवि० । ॐ इमारुद्रायस्थिरधन्वनेगि क्षिप्रेपवेदेवायस्वधाने । अपाढायसहमानायवेधसैतिग्मायुधायभरताशृणोतुनः ॥ सहिक्षणक्षम्यस्य॒जन्मनःसायोज्येनदि व्यस्यचेतति । अवन्नवतीरुपनोदुरश्चरानमीवोरुद्रजासुनोभव ॥ यातेदियुदवसृष्टादिवस्परिक्ष्मयाचरतिपरिसावृणक्तुनः । सह तेस्वपिवात पजामानतोकेपुतनयेपुरीरिपः ॥ मानौवधीरुद्रुमाप दामातेभूमप्रसितौहीळितस्य । आनौभजवहिपिंजीवशं सेयूयंपातस्वस्तिभिःसानः ॥ १॥ आवोराजानंवामदेवोरुद्रस्त्रिष्टुप् । जपेविनिः । ॐ आवोराजानमध्वरस्यरुद्भहोतारं सत्यय रोदस्योः । अग्निपुरातनयित्नोरचित्ताद्धिरण्यरूपमवसेकृणुध्वमम् ॥ तमुष्टुहिभौमोत्रीरुद्रख्रिष्टुप् । जपेवि० । ॐ ·तमुष्टुहियःस्विपुःसुधन्यायोविश्वस्य॒क्षयतिभेपजसा यक्ष्यामहेसमिनसायरुदनमौभिर्देवमसुरंदुवस्य ॥ भुवनस्यपितरमृजिन्वारुद्र खिष्टुप् । जपेयि० । ॐ भुवनस्पपितरंगीर्भिराभीरुद्रदिावर्धारुद्रमुक्तौ । वृहतमृष्वमुजरैसुपुम्नमृधग्घुवेमकविनैपितासः ॥न्यं चकवसिष्ठोरुद्रोनुष्टुप् । जपेविनिः । ॐ त्र्यवकंयजामहे सुगंधिपुष्टिवर्धनं । उर्वारुकमिवबंधनान्मृत्योर्मुक्षीयमामृतात् ॥ अधान्य ऋत्विगुत्तरकुंभेएकादशावृत्तिभीरुद्रंजपेत् । तत्रादौन्यासान्कृत्वाऋप्यादिस्मरेत् ॥ यद्यथा ॥ नमकानांप्रथमानुवाकेआ द्यायाःकश्यपोद्वितीयायाआत्रेयस्तृतीयायाःकश्यपस्ततोद्धयोगौतमस्ततएकस्याःकण्यस्ततोद्वयोमरुत्यांस्ततएकस्याभगवांस्ततस्ति सणांनारदस्ततस्तिसृणांभगवान् । द्वितीयानुवाकस्यमंडूकस्तृतीयानुवाकस्यभगवांश्चतुर्थानुवाकस्यदुर्वासाःपंचमपष्ठानुवाकयोर्भ गवान्सप्तमानुवाकस्यहेमकोशोऽष्टमानुवाकस्यनवमानुवाकेचनमोवइतियावद्भगवानवशिष्टत्याग्निर्दशमानुवाकप्रथमस्यपुलहोद्वि तीयस्यस्कंदस्ततोद्वयोमांडव्यस्ततएकस्यदेवराट्ततएकस्यभगवांस्ततएकस्यात्रिस्ततएकस्यवैव्याघ्रस्ततएकस्यभगवांस्ततएकस्यवैरा जस्ततएकस्यपुलहस्ततएकस्यनारदस्ततएकादशानुवाकेआद्यानांचतुर्णादुर्वासास्ततआसमाप्तिदेवलइत्यृपयः । प्रथमानुवाकेआ द्यस्यरुद्रस्ततएकस्यशंभुस्ततएकस्यस्कंदारमारुद्रस्ततोद्वयोरुद्रस्ततएकस्यशंभुस्ततोद्वयोरादित्यात्मारुद्रस्ततएकस्यशंभुस्ततस्तिसृणां रुद्रस्ततस्तिस्णांभगवांस्ततोद्वितीयतृतीयानुवाकयोरुद्रस्ततश्चतुर्थपंचमपष्ठानुवाकानांशंभुःसधमानुवाकस्यरुद्रोष्टमानुवाकस्यनमो वाकिरिकेन्यइत्यंतस्यचनवमस्यभगवानवशिष्टस्यरुद्रोदशमानुवाकेचतुरुद्रस्ततएकस्यनंदीश्वरात्मारुद्रस्ततएफस्यभगवांस्ततए फस्यशंभुस्ततएकस्यरुद्रस्ततएकस्यभगवांस्ततोद्वयोःशंभुस्ततोवशिष्टानांरुद्रइतिदेवताः । प्रथमानुवाकेआद्येनुष्टुभौततएकाव ·. राटनुष्टुप्ततएकानिवृदनुष्टुप्ततएकानुष्टुप्ततएकानिचूदनुष्टुप् ततएकापस्तारपंक्तिपंचपदापंकिर्या ततएकापट्पदाजगतीततः समानुष्टुभस्ततोष्टानुपाकायपिततएकाप्रस्तारपंक्तिःपंचपदापंक्तिर्वा तंतएकानुष्टुप्ततश्चतन्नोजगत्यस्ततस्तिनखिष्टुभस्ततएकापंच पदाविष्टुप्मदाबृहतीवाततोद्वादशानुष्टुभस्ततस्त्रीणियजूंपिततस्तिस्रोनुष्टुभस्ततएकायजुरितिच्छंदांसि । अथचमकानांअग्निःकां प्रापिः आद्यानावैष्णवीगायत्रीशिष्टानांवाजादयोन्नादिविशेषादेवताःयजुइछंदःजपेविनियोगः ॥ एवंरुद्रजप्त्वा ॥ शंनइंद्रा प्रीतिसूकंजपेत् । शंनइंद्राग्नीतिपंचदशर्चस्यसूकस्यवसिष्ठोविश्वेदेवाख्रिष्टुप् । जपेविनिः । ॐ शंनइंद्राग्नीभवतामवौभिः शंनइंद्रावरुणारातहव्या । शमिद्रासोमासुवितायशंयोःशंनइंद्रापूपणावाजसातौ ॥ शंनोभगःशमुनःशंसौअस्तुशंन पुरधिःशमु संतुरायः । निःसत्यस्यसुयमस्यशंसःर्शनौअर्यमापुरुजातोऽस्तु ॥ शनोधाताशर्मुर्तानोअस्तुशंनउरूचीभवतुस्वधाभिः । शरोदसीवृहत्तीर्शनोअद्विःशनौदेवानीसुहानिसंतु ॥ शनोअग्निोतिरनीकोअस्तुशंनौमित्रावरुणावृश्चिनाशम् । शंनःसुक तौमुफ्तार्निसंतुनिइपिरोअभियातुयातः ॥ शनोद्यावापृथिवीपूर्वतोशमंतरिक्षंदृशयेनोअस्तु । शनओपधीर्वनिनोभवंतुशं नौरजसरपतिरस्तुजिष्णुः ॥ १॥ शंनइंद्रोवसुभिर्देवोअस्तुशादित्येभिर्वरणःसुशंसः । शंनौरुद्रोरुद्रेभिर्जलापःशनस्त्वष्टा माभिरिहणोतु ॥ शनःसोमौभवतुब्रह्मनिःशंनोग्रावाणःशर्मुसंतुयज्ञाः । निःस्वरूणांमितयाँभवंतुशंना स्व शम्वस्तु पेदिः ॥ निःसूर्यउरुचाउदैतुर्शनश्चत दिशौभवंतु । निःपर्यंताधुवयोभवतुर्शनःसिंधवःशमुसत्वापः ॥ शंनोअदि तिर्भवतुमतेभिःचनोभवतुमरुतःस्वर्काः । शनोविष्णुःशमुपूपानौअस्तुशंनोभूवित्रंशम्बस्तुवायुः ॥ शनोंदे॒वःसवितात्राय॑माणः ·निभिवंतूपौविभातीः । शनापर्जन्योभवतुजाभ्यःशंन क्षेत्रस्य॒पतिरस्तुशंभुः ॥ २ ॥ शंनौदेवाविश्वदैवाभवंतुशंसरस्व तीसहधीभिरैस्तु । शमभिपाचशमुरातिपाचाशनौदिव्या पार्थिवाःशंनोअन्याः ॥ निःसत्यस्यपतयोभवंतुशंनोअतःशर्मु संतुगावः। ननुभवःसुकृतःसुहस्ताःशंनौभयंतुपितरोहवैषु ॥ शंनौअजएकपाद्देवोअस्तुशंनोहिर्बुभ्य:शंसमुद्रः । शनौअपां नात्प्रस्तुशनःनिर्भवतुदेवगौपा ॥ आदित्यारुद्रावसंयोजुपंतेदंब्रह्मक्रियाणनवीयः । शृण्वंतुनोदिव्यापार्थिवासोगोजाता उतयेयज्ञियासः॥येदेवानायज्ञियायज्ञियानांमनोर्यजत्राअमृताऋतज्ञाः तेनौरासंतामुरुगायमद्ययूयंपातस्वस्तिभिःसानः॥३॥ ततःकुंभपश्चिमदेशेस्थंडिलेग्निंप्रतिष्ठाप्य तदीशान्यांवेद्यादौनवग्रहादींस्तत्तन्मत्रैरावाह्यपोडशोपचारैःसंपूज्यतदीशान्यांप्राग्वकुं भंसंस्थाप्यतत्रयरुणमावाह्याग्निसमीपमेत्यान्याधा कुर्यात् । यथा द्वेसमिधावादायसग्रह-भुवने० देवतापरिग्रहार्थमन्वाधानं करिष्ये अस्मिन्नन्याहितैग्नावित्यादिचक्षुपीआज्येनेत्यंतमुक्त्वा नवग्रहान्प्रत्येकममुकसंख्याभिः (१०८ वा २८ चा ८) समित्ति लान्याहुतिभिः। अधिदेवताःमत्यधिदेवताश्चतैरेवद्रव्यैः (२८ वा ८ वा ४) क्रतुसाद्गुण्यदेवताःक्रतुसंरक्षकदेवताश्च (४,का २) । पुनरत्रप्रधान । भुवनेश्वरी प्रत्येकममुकसंख्याभिः (१००८ वा १०८ वा २८) दूर्वातिलमिश्रगोधूमपायसा ज्याहुतिभिः । इंद्राणीमिंद्रंचमत्येकममुकसंख्याभिः (१०८ वा २८ वा ८) दूर्वातिलमिश्नगोधूमपायसाज्याहुतिभिरित्युक्त्वा शेपेणस्विष्टकृतमित्यादिसद्योयक्ष्यइत्युक्त्याजुहुयात् ॥ अन्येतु-गायत्र्यैवतुहोतव्यंहविरत्रचतुष्टयम् । ततःस्विष्टकृतंहुत्वे तिशीननेंद्राणींद्रयोहोमानभिधानात्तयोोमोनास्तीत्याहुस्तन्मतेऽन्वाधानादौतत्कीर्तनाभावः । आहुतिसंख्यावक्ष्यते । ततः ·jE पनं. पत्रं. विपयक्रमः १८३ पंचकमरणेविधिः १८३ | पंचकमृतेदाहविधिः .... .... .... .... १८३ । सर्पहतेनागनतम् .... .... विषयक्रम. पाथेय श्राद्धम् .... उदकुंभश्नाद्धम् मातापित्रोर्मरणेप्रथमान्देपिहितनिपि- द्धानि पालाशप्रतिकृतिदाहरिधि पुन सस्कारेकालशुद्धि. अधिकारिनिर्णयः विभक्काविभक्तकर्तव्यनिर्णयः प्रकीर्णकनिर्णयः पोडशश्राद्धनिर्णयः पत्र. विषयक्रमः १७८ / रात्रौजननमरणरजोदर्शनादिनिर्णयः १७८ / रात्रौदाहादिनिर्णय. दशाहान्तदर्शपाते १७८ / दाहकालेऽग्निनाशे १७९ / आहिताग्नेर्देशातरमरणे १७९ / पिंडप्रमाणम् १८० अथाऽयवनिप्पत्ति १८० विधानानि १८० | ब्रह्मचारिमरणेऽविवाहः १८१ / कुष्ठिमरणेविधिः १८५ १८६ १८६ १८७ १८७ ૨૮૮ १८९ .... .... .... .... .... १८४ १८४ पापड्यादीनांनारायणवलिः १८४ सहगमनेविधिः १८४ रजस्वलामरणेनिधिः १८५ / सूतिकामरणेविधिः १८५/ सूतिकादिनभेदेनप्रायश्चित्तम् १८५ । गर्भिणीमरणेविधिः .... ... .... .... .... .... १८९ .... .... .... .... १८९ ·परिसमूहनादिपूर्णपात्रनिधानांतंकृत्वाभुवनेश्वरींद्राणींद्रेभ्योमुष्मैत्वेतिमनसाध्यायन्तूष्णींचतुरश्चतुरोमुष्टीनिरुप्याहुतिबहुत्वाच्चा निरुप्य गोदुग्धेपायसंश्रपयित्वाज्यसंस्काराद्याज्यभागांतंकुर्यात् । ततोयजमानोदक्षिणतउपविश्य । होमार्थचजपार्थचवर येदृत्विजोबहून् । आचार्योद्विजैःसहेतिचोक्राचार्यविजाहोमावगमात्तेपांचस्वल्पत्वेनत्यागायोगात्तैश्चक्रियमाणेहोमेयजमानेन प्रत्याहुतित्यागत्याशक्यत्वात्तदानीमेवांगप्रधानदेवताउद्दिश्यएताभ्यइदनममेतित्यजेत् । ततआचार्यःसत्विकनवग्रहेभ्योऽष्टश ताष्टाविंशत्यष्टान्यतमसंख्याकाघृताक्ताअर्कादिसमिधस्तिलाज्याहुतीश्चहुत्वा अधिदेवताप्रत्यधिदेवताविनायकादिपंचलोकपाले भ्यस्तन्यूनसंख्ययाजुहुयात् । ग्रहाणायदाष्टौतदान्येभ्यश्चतम्रइतिसंप्रदायः । ततोभुवनेश्वर्यैगायत्र्यादधिमधुघृताकाभिस्तिस् भिस्तिसृभिर्वाभिरेकाहुतिरित्येवमष्टसहस्रमष्टशतवादूर्वाहुतीघृताकतिलमिश्रगोधूमाहुती:पायसाहुतीघृताहुतीश्चजुहुयात् । ए. वमिंद्राणींद्रयोःप्रागुक्तमंत्राभ्यांक्रमणहविश्चतुष्टयंप्रत्येकमष्टशतसंख्ययाभुवनेश्वर्याअष्टसहस्रपक्षेजुहुयात् । तस्याअष्टशतपक्षेतु तयोरप्टाविंशतिरितिसंप्रदायः । इतरपक्षेतुतयोर्नहोमः । ततःस्विष्टकृदादिप्रायश्चित्तहोमांतंकृत्वाइंद्रादिदिक्पालेभ्योनवग्रहे भ्योभुवनेश्वरींद्राणींद्रेभ्यः क्षेत्रपालायचसदीपमापभक्तवलीनतत्तन्मनैर्दद्यात् । तद्यथा ॥ सपत्नीकोयजमानःप्रतिवलिंसंक प्यसाक्षतजलंक्षिपेत् । अद्यपूर्वोच्चरित० कृतस्यसनवग्रहमखदुष्टरजोदर्शनशांतिकर्मणःसांगतासिद्धिद्वारातत्संपूर्णफलावात्य धं इंद्रादिलोकपालेभ्यआदित्यादिग्रहेभ्यःप्रधानदेवताभ्यःक्षेत्रपालायचवलिदानानिकरिष्ये ॥ तत्रक्रमः । त्रातारमिंद्रगर्गई द्रनिष्टुप् । इंद्रप्रीत्यर्थवलिदानेविनियोगः । ॐ वातारमिंद्रमवितारमिंद्रूहवेहवेसुहवंशूमि। हयामिशुक्रपुरुहूतमिद्रस्वस्ति ·नौमषाधाविंद्रः ॥ इंद्रायनमःसर्वोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पंसमर्पयामि । इंद्रायसांगायसपरिवारायसायुधायसशक्तिकायइमंस दीपमापभकपलिंसमर्पयामि । भोइंद्रअमुंवलिंगृहाणदिदरिक्षममयजमानस्यवासकुटुंवस्यसपरिवारस्यआयुःकर्ताक्षेमकर्ताशांति कापुष्टिकर्तातुष्टिकर्तानिर्विघ्नकर्ताकल्याणकर्तावरदोभव । इत्यंतंपठित्वागंधपुष्पाक्षतजलानिपूर्वाभिमुखस्त्यजेत् । अनेनव लिदानेनइंद्राप्रीयताम् । एवमन्यादिभ्योदिक्पालेभ्यस्तत्तन्मंत्रैवलिंदद्यात् । ततआग्नेय्याम् । अग्निंदूतंकायोमेधातिथिर निर्गायत्री । अग्निप्रीत्यर्थेबलिदानेवि० । ॐ अग्निंदूतंणीमहेहोतारंविश्ववैदसम् । अस्यय॒ज्ञस्य॑सुक्रतुं ॥ अग्नयेसांगा य० । भोअग्नेइमंबलिंगृहाणदिशंरक्ष० । अनेनवलिदानेनअग्निःप्रीयताम् ॥ २॥ ततोदक्षिणस्याम् । यमायसोमवैव स्वतोयमोयमोनुष्टुप् । यमप्रीत्यर्थेवलिः । ॐ यमायसोमसुनुतय॒मायजुहुताहुविः । यमहयज्ञोगच्छत्य॒ग्निदूतोअरकृतः ॥ यमा यसांगाय० । भोयमइमंपलिंगृहाणदिशंरक्ष० । अनेनवलिदानेनयमःमीयताम् ॥ ३ ॥ ततोनैर्ऋत्याम् । मोपुणोधौरः कण्योनि+तिर्गायत्री । नितिप्रीत्यर्थेवलिः । ॐ मोपुणःपरापरानितिदुईणावधीत् । पदीष्टतृष्णयासह ॥ नित येसांगाय० । भोनितेअमुंबलिंगृहाणदिशंरक्ष० । अनेनवलिदानेननितिम्प्री० ॥ ४ ॥ तंतःपश्चिमे । तत्त्वायामि शुनःशेपोवरुणस्त्रिष्टुप् । वरुणप्री० । ॐ तत्त्यायामिब्रह्मणावंदमानस्तदाशास्तृयजमानोहविभिः । अहेळमानोवरुणेहवो ध्युरेशंसमानुआयुःप्रमोपीः ॥ वरुणायसांगाय० । भोवरुणइमंवलिं० । अनेनवलिदानेनवरुणःप्री० ॥५॥ ततोवाय व्ये । तयवायोव्यश्चांगिरसोवायुर्गायत्री । यायुप्रीत्यर्थे० । ॐ तवायवृतपतृत्वष्टुर्जामातरद्भुत । अवास्यावृणीमहे ।।

·पायवेसांगाय० । भोवायोइमं० । अनेनवलिदानेनवायुःप्री० ॥ ६ ॥ ततउत्तरे । सोमोधेनुंगोतमःसोमखिएप् । सोम प्रीत्यर्थे० । ॐ सामोधेसोमोअवैतमाशुंसोमोचीरकर्मण्यददाति । सादुन्यविश्थ्यसभेयपितृश्रवणयोददाशदस्मै ॥ सोमा यसांगाय० । भोसोमइम० । अनेनवलिदानेनसोमःप्रीयताम् ॥ ७॥ ततईशान्याम् । तमीशानंगीतमईशानोजगती । ईशानप्रीत्यर्थे० । ॐ तमीशानुजगतस्तस्थुपस्पतिधियंजिन्यमसेहूमहेययम् । पूपानोयथावेदसामसदृधेरैक्षितापायुरदन्धः स्वस्तये ॥ ईशानायसांगा० । भोईशानइमं० । अनेनवलिदानेनईशानः०॥८॥ आदित्मलस्यवत्सआकाशोगायत्री । आकाशप्रीत्यर्थेवलिदाने । ॐ आदिमूलस्युरेतसोज्योतिप्पश्यंतिवासरम् । परोयदिध्यतैदिवा ॥ आकाशायनमः । अने नाकाशम्मी० । स्योनामेधातिथि मिर्गायत्री । भूमिप्रीत्यर्थेवलिः । ॐ स्योनापृथिविभवानृक्षरानिवेशनी । यच्छानः शर्मसपथः ॥ भूम्यैनमः । अनेनभूमिःप्री० ॥ ततोग्रहवलयोदेयाः । तत्रपूर्वे । आकृष्णेनहिरण्यस्तूपःसवितात्रि टुप् । सूर्यप्रीत्यर्थेवलिः । ॐ आकृष्णेनुरजसावर्तमानोनिवेशयन्नमृतमत्यैच । हिरण्ययनसवितारथेनादेवोयातिभुवनानि पश्यन् ॥ आदित्यायसांगायसपरिवारायईश्वराग्निरूपाधिदेवताप्रत्यधिदेवतासहितायेमंसदीपमापभक्तवलिंसमर्पयामि । भो दित्यइमंवलिंगृहाणममयजमानस्यसकुटुंबस्यसपरिवारस्यायुःकर्ता० । अनेनवलिदानेनादित्यःप्रीयताम् ॥ १॥ आग्नेय्याम् । आप्यायस्वराहगणोगोतमःसोमोगायनी । सोमप्रीत्यर्थे० । ॐ आप्यायस्वसमैतुत्तेविश्वतःसोमवृष्ण्यं । भवावाजस्यसंगथे । सोमायसांगायसपरिवारायोमानूपाधिदेवतामत्यधिदेवतासहितायेमं० । भोसोमेबलिंगृहाण । अनेनवलिदानेनसोमम्मी ·यताम् ॥ २ ॥ दक्षिणस्याम् । अग्निर्धाविरूपोंगारकोगायत्री । भौमप्रीत्यर्थे० । ॐ अग्निर्मूर्धादिवःककुत्पतिःपृथि व्याअयम् । अपांरेतीसिजिन्वति ॥ भौमायसांगायसपरिवारायस्कंदभूमिरूपाधिदेवताप्रत्यधिदेवतासहिताय० । भोभी मेमवलिंगृहाण । अनेनवलिदानेनभौमःप्रीयताम् ॥ ३ ॥ ईशान्याम् । उद्बुध्यध्वंसौम्योबुधोवुधस्त्रिष्टुप् । बुधनी त्यर्थे० । ॐ उदुध्यध्वंसम॑नसःसखायाममग्निमिध्वंयवःसनीळाः । दधिक्रामग्निमुपसंचदेवीमिंद्रावतोसेनिह्वयेवः ॥ बुधा यसां० । नारायणविष्णुरूपाधिदेवताप्रत्यधिदेवतासहिताय० । भोवुधेमवलिंगृहाण० । अनेनवलिदानेनवुधःमीयताम् ॥ ४ ॥ उत्तरस्यां । बृहस्सतेशौनकोबृहस्पतिखिष्टुप् । बृहस्पतिप्री० । ॐ बृहस्पतेअति॒ियदुर्योअझैथुमद्विभातिक्रतुम जनेषु । यहीदयच्छवसमतप्रजाततदस्मासुद्रविणंधेहिचित्रम् ॥ बृहस्पतयेसांगाय० ब्रहहेंद्ररूपाधिदेवताप्रत्यधिदेवतासहि ताय० । भोबृहस्पतेइमंवलिंगृहाण० । अनेनवलिदानेनवृहस्पतिःप्री० ॥ ५॥ पूर्वस्यां । शुक्रःपाराशरःशुक्रोद्विपदावि राट् । शुक्रप्री० । ॐ शुक्रःशुशुक्काँउपोनजारः प्रासमीचीदिवोनज्योतिः ॥ शुक्रायसांगाय० इंटेंद्राणीरूपाधिदेवता प्रत्य० । भोशुक्रर्मवलिंगृहाण । अनेनव० शुक्रःप्रीयताम् ॥ ६ ॥ पश्चिमे । शमग्निरिरिंविठिःशनैश्चरउप्णिक् । शनैश्चरप्री त्यर्थे० । ॐ शमग्निरग्निर्भिःकरच्छंनस्तपतुसूर्यः। शंवातौवात्वरपाअपुनिधः॥ शनैश्चरायसांगाय० यमप्रजापतिरूपाधिदेवताम त्यधिदेवतासहिताय० । भोशनैश्चरइमवलिंगृहाण० । अनेनवलिदानेनशनिःप्रीयताम् ॥ ७॥ नैर्ऋत्याम् । कयानोवा मदेवोराहुर्गायत्री । राहुप्रीत्यः । ॐ कानचित्रआभुवदूतीसुदाधःसा । कयाशचिंष्ठयावृता ॥ राहवेसांगाय० ·कालसपेरूपाधिदेवताप्रत्यधिदेवतासहिताय० । भोराहोइमंवलिंगृ । अनेनवलिदानेनराहुःपी० ॥ ८॥ वायव्ये । केतुं कृण्यन्मधुच्छंदा केतुर्गायत्री । केतुप्रीत्यर्थे० । ॐ केतुंकृण्वन्नकेतपेशोमर्याअपेशसै । समुपद्भिरजायथाः ॥ केतवेसां गाय० चित्रगुप्तब्रह्मरूपाधिदेवताप्रत्यधिदेवतासहिताय० । भोकेतोइमंबलिंगृहाण । अनेनवलिदानेनकेतुःप्रीयताम् ॥९॥ ततः । गणानांत्वाशौनकोगृत्समदोगणपतिर्जगती । गणपतिप्रीत्यर्थेव०॥ ॐगणानात्वागणपतिहवामहेकविंकवीनामुपमश्रवस्त मम् । ज्येष्ठराजंब्रह्मणांब्रह्मणस्पतआनःशृण्वन्नूतिभिःसीदुसादनं ॥ गणपतयेसांगायसपरिवारायऋद्धिबुद्धिसहिताय० । भोग णपतेइमं० । अनेनव० गणपतिःप्री० ॥जातवेदसेमारीचःकश्यपौदुर्गात्रिष्टुप् । दुर्गाप्रीत्यर्थेवलि० । ॐ जातवेदसेसुनवामसोम मरातीयतोनिदहातिवेदः। सनःपर्पदतिदुर्गाणिविश्वानावेवसिंधुदुरितात्य॒ग्निः॥ दुर्गायैसांगायैसपरिवारायसायुधायैसशक्तिकायै इमंपलिंसमर्पयामि । भोदुर्ग० ममयजमानस्यसकुटुंबस्यायुःकत्रीपुष्टिकर्तीतुष्टिकीऋद्धिकींवरदाभव । अनेनव० दुर्गाप्री० । तववायोव्यश्वांगिरसोवायुर्गायत्री । वायुप्रीत्यर्थे० । ॐ तवायवृतस्पतॄत्वष्टुर्जामातरद्भुत । अवास्यावृणीमहे ॥ वायवे सांगाय० भोवायोइमंवलिंगृहाण । अनेनव० वायु प्रीयताम् । आदित्मनस्यवत्सआकाशोगायत्री । आकाशमी० । ॐ आदित्मनस्यरेतसोज्योतिप्पश्यंतिवासरं । परोयदिध्यतैदिवा ॥ आकाशायसां० भोआकाश० आयुःकर्तृपुष्टिकर्तृतुष्टिकर्तृ ऋद्धिकर्तृभव । अनेनव० । एपोउपाप्रस्कण्योश्विनौगायत्री । अश्विप्रीत्यर्थेवः । ॐ एपोउपाअाव्युच्छतिमियादिवः । स्तुपेामश्विनावृहत् ॥ अश्विभ्यांसपरिवाराभ्यांसायुधाभ्यांसशक्तिकाभ्यांइमंवलिं० । भोअश्विनौअमुंबलिंगृह्णीतंममयज ·मानस्यायुःकर्तारी० भवतं । अनेनवलिदानेनाश्विनौनीयेताम् । वास्तोष्पतेवसिष्ठीवास्तोष्पतिस्त्रिष्टुप् । वास्तोप्पतिप्री० । ॐ वास्तप्पितॄप्रतिजानीय॒स्मान्स्ववेिशोअनमीवोभवानः । यत्त्वेमहेप्रतितन्नौजुपस्वशंनौअस्तुद्विपदेशचतुष्पदे ॥ वास्तोप्प तयेसांगाय० । भोवास्तोप्पतेइमवलिं० । अनेनब० । वास्तोप्पतिःमी० ॥६॥ ततोगायत्र्याविश्वामित्रोभुवनेश्वरीगायत्री। भुवनेश्वरीप्रीत्यर्थे । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं० ॥ भुवनेश्वर्यैसांगायै० भोभुवनेश्वरिइमंवलिं. ममआयुःकी । अनेनभुवने श्वरीप्री० । इंद्राणींवृपाकपिरिंद्राणीपंक्तिःइंद्राणीमी० वलिदानेवि० । ॐ इंद्राणीमासुनारिपुसुभामहमश्रवम् । नुह्यस्याअपरं चनज़रसामरतेपतिर्विश्वस्मादिंद्रुउत्तरः ॥ इंद्राण्यैसांगायै० भोइंद्राणीत्यादिपूर्वत् । अनेनवलिदानेनइंद्राणीप्रीयतां । इंद्र चोमधुच्छंदाइंद्रोगायत्री । इंद्रप्रीत्यर्थेवः । ॐ इंद्रवोविश्वतपरिहामहेजनेभ्यः । अस्माकमस्तुकेवलः ॥ इंद्रायसांगायेत्या दिपूर्ववत् । अनेनव० इंद्रधीयताम् ॥ ततोगृहाइहिरेशानीदिशंगत्वातत्रक्षेत्रपालवलिंदद्यात् । अद्यपूर्वोच्चरित० कृत स्पशातिकर्मणःसांगतासिध्यर्थ सर्वारिष्टशांत्यर्थक्षेत्रपालवलिदानक० । क्षेत्रस्यपतिनावामदेवःक्षेत्रपालोनुष्टुप् बलिदाने । ॐ क्षेत्रस्य॒पतिनाययंहितेनैवजयामसि । गामश्वैपोयित्वासनौमृळातीदृशै ॥ क्षेत्रपालंसांगंसपरिवारसायुधंसशक्तिकंआ वाहयामीत्यावाह्यपोडशोपचारैःसंपूज्य क्षेत्रपालायसागायभूतप्रेतपिशाचयक्षराक्षसशाकिनीडाकिनीवेतालादिपरिवारसहितायइ मंसदीपंसतांबूलंसदक्षिणाकमापभक्तवलिंसमर्पयामि । भोक्षेत्रपालइमंवलिंगृहाण ममसकुटुंषस्येत्यादि । अनेनव० क्षेत्रपा लःप्रीयताम् । ततःप्रार्थयेत्-नलिंगृहंत्विमदेवाआदित्यावसवस्तथा । मरुतश्चाश्विनौरुद्राःसुपर्णा पन्नगाःखगाः ॥ असुरायातु ·धानाश्चपिशाचामातरोरगाः । डाकिन्योयक्षवेतालायोगिन्यापूतनाःशिवाः॥ मुंभकाःसिद्धगंधर्वानागाविद्याधरास्तथा । दि क्पालालोकपालाश्चयेचविघ्नविनायकाः । सर्वेपांशांतिकारोबायाद्याश्चैवमातरः ॥ माविघ्नमाचमेरोगामासंतुपरिपंथिनः। सौम्याभवंतुतृप्ताश्चभूतप्रेताःसुखावहाः ॥ भूतानियानीहवसंतितानिवलिंगृहीत्वाविधिवत्प्रयुक्तम् । अन्यत्रवासंपरिकल्पयंतुक्ष मंतुतान्यत्रनमोस्तुतेभ्यः ॥ ॐ शांतापृथिवी० । शांतिःशांतिःशांतिः । हस्तौपादौपक्षाल्याचम्य अग्नेरंतिकमागत्यपूर्णाहुतिंस मुद्रादुर्मिरितितृचेनजुहुयात् । समुद्रादूमिरितितृचस्यगोतमोवामदेवोग्निस्त्रिष्टुप् । पूर्णाहुतिहोमेविनियोगः । ॐ समुद्रादु मिर्मधुमाउदारदुपांशुनासम॑मृतत्वानट् । धृतस्यनामगुह्ययदस्तिजिह्वा देवानाम॒मृत॑स्य॒नाभिः ॥ वयनामप्र–वामाघृतस्या स्मिन्यज्ञेधारयामानमोभिः । उपबृह्माणवच्छस्यमानचतुःशृंगोवमीदौरएतत् ॥ चत्वारिशंगात्रोअस्यपादावशीसुप्तह स्तासोअस्य । त्रिविद्धोवृषभोरौरवीतिमहोदेवोमाआविवेशस्वाहा ॥ अग्नयइदं ॥ ततःप्रणीताविमोकंकृत्वाभुवनेश्वर्या दिकलशोदकंग्रहकलशोदकंचपात्रांतरेगृहीत्वा तेनतत्स्थपंचपल्लवैःसकुशदूवैधृतनववस्त्रंयजमानधृतनववस्त्रकंचुकींचतद्वामस्थां ऋतुमतींसर्विगुदड्मुखआचार्योभिपिंचेदेभिर्मत्रैः । तेचमंत्राः । आपोहिष्ठेतिनवर्चस्यांवरीपःसिंधुद्वीपआपोगायत्रीपंचमीवर्धमा नासप्तमीप्रतिष्ठा अंत्येद्वेअनुष्टुभौअभिपेकेविनियोगः । ॐ आपोहिष्ठामयोभुवः ॥ ९॥ यएकइद्विदयतइतिगोतमोराहूगण इंद्रष्णिक् । अभिपेकेवि० । ॐ यएकुइद्धिदयतेवसुमायदाशुपै । ईशानोअप्रतिष्कुतइंद्रोअंग ॥ त्रिभिष्टुंदेवेतिसप्तर्च स्यसूकस्यवसिष्ठआद्यानांत्रयाणामग्निस्ततश्चतुर्णाविश्वेदेवाःआद्यागायत्रीद्वितीयानुष्टुप्ततस्तिस्रोगायत्र्योत्येद्वेअनुष्टुभौ । अभि ·पैकेविः । ॐ विभिष्वंदैवसवितर्वषिष्ठैःसोमधामभिः । अग्नेदक्षैःपुनीहिनः ॥ पुनंतुमांदैवजनाःपुनंतुवसवोधिया । विधे देवाःपुनीतमाजातवेदःपुनीहिमा । प्रायस्व॒प्रत्यैदस्वसोमविश्वभिरंशुभिः । देवेभ्यउत्तमहविः ॥ उपनियंपनिमतयुवान माहुतीवृध । अर्गन्मुविभ्रतोनमः ॥ अलाय्य॑स्यपरशुनैनाशतमापवस्वदेवसोम । आखूचिदेवदेवसोम ॥ यःविमानीरध्येत्युषि भिःसंभृतरस । सर्वसपूतमश्नातिस्वदितमातरिश्चना ॥ पावमानीर्योअध्येत्यृषिभिःसंभृतरस । तस्मैसरस्वतीदुहेक्षीरसर्पिमधूद कम् ॥ उभयंश्णयञ्चनइतिभार्गवइंद्रोबृहती । अभिपेके० । ॐ उभयशृणवच्चनइंद्रौअर्वागिर्दवचः । सत्राच्या॑मघवासोमपी तयेधियाशविठुआर्गमत् ॥ स्वस्तिदाविशोभरद्वाजइंद्रोनुष्टुप् । अभिषेके । ॐ स्वस्तिदाविशस्पतिवृत्रहाविमृधोवशी । वृर्षे द्रःपुररंतुनःसोमपाभयंकरः ॥ व्यंवकमितिवसिष्ठोरुद्रोनुष्टुप् । अभिषेके० । ॐ त्र्यवक्रयजामहे० ॥ जातवेदसेमारीचाक श्यपोदुर्गात्रिष्टुप् । अभिपेकेवि० । ॐ जातवैदसेसुनवाम० ॥ समुद्रज्येष्ठाइतिचतसृणांवसिष्ठआपस्त्रिष्टुप् । अभिपेकेवि० । ॐ समुद्रज्येष्ठाःसलिलस्य० ॥ ४ ॥ त्रायंतामितितिसृणांसप्तर्पयआपोनुष्टुप् । अभिपेके० । ॐ त्रार्थतामहदेवा० ॥ ३ ॥ इमाआपइतितिसृणांसप्तर्षयआपोनुष्टुप् । अभिषेकेविः । ॐ इमाआपःशिवतमा० ॥ ३ ॥ देवस्यत्वेत्यापस्तंवशाखागतैत्रिभि मैत्रैः । ॐ देवस्यत्वासवितुःप्रसवे । अश्विनौर्वाहुभ्यांपूष्णोहस्ताभ्यां । अश्विनो)पज्येन । तेजसेब्राह्मवर्चसायाभिपिचामि ॥ दे॒वस्य॑त्वासवितुःसवे । अधिना_हुभ्यां । पूष्णोहस्ताभ्यांइंद्रस्येंट्टियेणं । श्रियैय॒शसेवलायाभिपिचामि ॥ दे॒वस्य॑त्वासयितुः सवे। अश्विनौर्वाहुभ्योपुप्णोहस्ताभ्यारसरस्वत्यैवाचोयतुर्यत्रेणाग्नेस्त्वासाम्राज्येनाभिषिचामींद्रस्यबृहस्पतस्त्वासाम्राज्येनाभिर्षि ।

·- । पामि। तमीशानंगौतमोवामदेवईशानोजगती । अभिपेके० । ॐतमीशानजगतः ॥ त्वमग्नेरुद्रइत्यापस्तंवशाखागतेनैकेन । ॐ त्यमानेरुद्रोअनुरोमहोदिवः । त्यशोमारतंपृक्षईशिपे । त्वंवातररुणैर्यासिशंगयः । त्वंपूपावितःपासिनुत्मना ॥ तमुष्टुहि भौमोत्रीरुद्रस्रिष्टुप् । अभिषेके । ॐ तमुष्टुहियःस्विषुः ॥ भुवनस्यपितरमृजिश्वारुद्रस्त्रिष्टुप् । अभिपेकेवि० । ॐ भुव नस्यपितरंगीर्भिराभीरुद्रदिावर्धयोरुद्रमुक्तौ । वृहतमृष्वमजरसुषुम्नमृधग्घुवेमकृविनैपितासः ॥ यातेरुद्रेतिकश्यपोरुद्रःस्वरा उनुष्टुप् । अभिषेके । ॐ यातैरुद्रशियातनूरपोरापापकाशिनी । तयानस्तुनुवाशंतमयागिरिशंताभिचाकशीहि ॥ यज्जाग्रत इतिपण्णांशियसंकल्पमंत्राणांमजापतिर्मनख्रिष्टुप् । अभिः । ॐ यजाम्रतोदूरमुदैतुदैवतसुप्तस्यतथैवैति । दूरंगमज्योतिपां ज्योतिरेकतन्मेमनःशिवसंकल्पमस्तु ॥ येनकौण्यपसौमनीषिणोयज्ञेकृण्यतिविदधेपुधीराः । यदपूर्वयक्षमंतःप्रजानांतन्मे मनः शिवसैफुल्पमस्तु ॥ यत्मज्ञानमुतचेतोधृतिश्चयज्योतिरतरमृतमजासु । यस्मान्नऋतेकिंचनकमक्रियतेतन्मे मनः ॥ येनेदंभूतं भुवनभविष्यत्परिगृहीतममृतेनसवै । येनयज्ञस्तायतेसप्तहौतातन्मे० ॥ यस्मिन्नचःसामुयजूपियस्मिन्प्रतिष्ठितारथनाभाविवा राः । यस्मिचित्तरसर्पमोतमजानांतन्मे० ॥ सुपारथिरश्वानिवयंमनुष्यान्नेनीयतेभीशुभिर्वाजिनइव । हृत्प्रतिष्ठयदंजिरंयविष्ठं तन्मे० ॥ इंद्रत्यावृपवयमितिपंचानांविश्वामित्रइंद्रोगायत्री। अभिषेक । ॐ इंद्रत्वावृषभवयंसुतेसोमहवामहे । सोहिमध्वो अंधसः ॥ इंद्रकतुपिदैसुतसोमहर्यपुरुष्टुत । पिवापस्वतापिं ॥ इंद्रप्रणोधितावानयज्ञविश्वेभिर्देवेभिः। तिरस्तवानविश्पते ।। इंसोमाःसुताइमेतयुप्रयतिसत्पते । क्षयचंद्रासइंदवः ॥ धिप्याजठरेसुतंसोममिंद्रुवरेण्यं । तद्युक्षासइंदवः ॥ १॥ ततः । - ·सुरास्त्यामभिषिचंतुब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वासुदेवोजगन्नाथस्तथासंकर्षणोविभुः ॥ प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्चभवंतुविजयायते । आखं डलोग्निर्भगवान्यमोवेनिर्मतिस्तथा ॥ वरुणःपवनश्चैवधनाध्यक्षस्तथाशिवः । ब्रह्मणासहिताःसर्वेदिक्पालाःपातुतेसदा ॥ कीर्ति लक्ष्मीधृतिर्मेधापुष्टिःश्रद्धाक्रियामतिः । बुद्धिर्लज्जावपुःशांतिःकांतिस्तुष्टिश्चमातरः॥ एतास्त्वामभिषिचंतुदेवपल्यःसमागताः । आदित्यश्चंद्रमाभौमोवुधजीवसितार्कजाः ॥ ग्रहास्त्वामभिषिचंतुराहु केतुश्चतर्पिताः। देवदानवगंधर्वायक्षराक्षसपन्नगाः॥ऋपयो मनयोगायोदेवमातरएक्च । देवपल्योगुमानागादैत्याश्चाप्सरसांगणाः ॥ अस्त्राणिसर्वशस्त्राणिराजानोवाहनानिच । औषधा निचरशानिकालस्यायययाश्चये ॥ सरितःसागराःशैलास्तीर्थानिजलदानदाः। एतेत्वामभिषिचंतुसर्वकामार्थसिद्धये ॥९॥ इतिपौराणैर्मत्रैरभिषिचेत् । ततःकलशोदकेनान्येनचोदकेनसुस्नातौदंपतीशुक्लवाससौगंधमाल्यादिधृत्वोपविशेतां तत्रपतीद क्षिणतः । ततोयजमानोग्निंसंपूज्यविभूतिधृत्वाचार्यादीन् गंधपुष्पवस्त्रालंकारादिभिर्यथाशक्तिपूजयित्वाचार्यायधेनुंदक्षिणांद द्यात् । दक्षिणात्येनचास्यानदक्षिणांतरंअनवस्थाप्रसंगात् । ततोब्रह्मणेयथाशक्तिदक्षिणांदत्त्वारुद्रजापिनेसदक्षिणमनड्वाहंदक्षि णांदद्यात् । अत्रधेनुन्यायेनदक्षिणात्येप्राप्तेसदक्षिणमनडाहप्रदद्यादुद्रजापिनेइतिप्रतिप्रसवकरणात्सदक्षिणत्वम् । ततोऽन्येभ्य ऋत्विग्भ्योऽन्येभ्यश्चब्राह्मणेभ्यःभूयसींदक्षिणांदद्यात् । ततोग्रहपीठदेवतानांभुवनेश्वर्यादीनांचोत्तरपूजापंचोपचारैःकृत्वाक्षमाप्य यांतुदेवगणाःसःपूजामादायपार्थिवीम् । इप्टकामप्रसिद्ध्यर्थपुनरागमनायचेतिविसृज्यआचार्यहस्तेप्रतिपाद्याग्निंसंपूज्य । गच्छ गच्छसुरश्रेष्ठस्वस्थानेपरमेश्वर । यत्रब्राह्मादयोदेवास्तवगच्छहुताशनेतिविसर्जयेत् । ततोत्राह्मणाःमहाशांतिपठेयुः । सायथा- ·सप्तपाकसंस्थोपयिकयज्ञपात्राकृतयः । अधोपयुक्तपात्रप्रतिक्षाउच्यते । प्रयोगपारिजाते स्मृत्यर्थसारे । 'जुहूःपालाश्युपभृदाश्वत्थीवैकंकतीभुवा । यद्वासर्वाःस्रुचःकार्याएते पामन्यपृक्षजाः ।। शमीमय्यःसुचःकार्याःसायाभूर्जपृक्षजाः । तदलाभेयथालाभमन्ययज्ञियवृक्षजाः॥ खादिरस्तुसुयःकार्यःशम्याप्राशित्रमे अणे मारिरोमुसला कार्य:पालाशःस्यादुलूसलः।। मुख्याभावेतुसदृशंद्रव्यप्रतिनिधीयते ॥ संग्रहेतु-'मृण्मयानिचपात्राणितैजसाश्ममयानिच । सर्वपामेवपात्राणांशंसःशुक्तियशसते ॥ वयोश्वशंसउत्कृष्टोगृहीयाद्यज्ञकर्मणि । दारवाणिचकार्याणियथाशक्यनुरूपतः॥ पूर्णपात्रादयोग्राह्याः शलायसहमोद्भवाः। प्रशस्तीपूर्णपात्रार्थेदारुकांस्यमयौमुखे॥सादिरेणघुवःकार्य:पालाशेनजुहूर्भवेत्। त्वक्प्रदेशेविलेस्यातामन्यैर्वायज्ञियै?मैः ॥ तदलाभेपलाशस्यपर्णाभ्यांहूयतेहविः । पलाशपर्णाभावेतुपर्णैर्वापिप्पलोद्भवैः॥ पलाशस्यपर्णाभ्यामित्यत्रद्वयोःपर्णयोर्मध्यगतेनमध्यमपणेनेतिवेदि तव्यम् । “भप्यमेनपणेनजुहोति" इतिश्रुतेः । चमसंवाप्रणीवायाःकांस्यपात्रमथापिवा' इति । पात्रप्रमाणमत्रिराह-'अङ्गुछपरिमाणाढ्यं दंडकुंभकभूपिनम् । पुप्फरंपुष्करातुमध्यरेखोच्छ्रितांफितम् ।। सुक्खुवावप्यर्धकरौदंडवृत्तंसुशोभितम् । अंगुष्ठपरिणाहाढ्यंचुतियंत्रविनिर्मि वम् ।। गुलंमूलदेशेनुकुम्भपुष्करमूलगम् । एकगंतद्विजानीयात्रिभागेनतुपुष्करम् ।। वेदिःसप्तांगुलाकार्यापंचवृत्तप्रकल्पयेत् । त्रीणिखातंसमं फार्यममंकुर्यास्पर्डगुलम् ।। गोकर्णातिशोभाढ्यंफनिष्ठांगुलपंचकम् । घृतनिष्कप्रमाणंचयवत्रयसुरेखितम् ।। एवंमुचंमुवंकृत्वाताभ्यांहोमाः मुसाबहाः' पात्रघटनाप्रकारः संग्रहे-'आयामपंचधात्वाद्विभार्गपात्रमुच्यते । त्रिभागंदंड मिसाहुरेवदायामलक्षणम् ॥ पानायामार्धतः | ·आनोभद्राइतिदशानांगौतमोराहूगणोविश्वेदेवाः आया:पंचजगत्यः पष्ठीविराट् सप्तमीजगती ततस्तिस्रस्त्रिष्टुभः। ॐ आनो भद्राःतयोयतुविश्वतोदधासोऽअपरीतासद्भिर्दः । देवानोयथासमिद्धेअसन्नायुवोरक्षितारोंदिवेदिवे ॥ देवानाभद्रासु मतिमंजूयतांदेवानीरातिभिनोनिवर्ततां । देवानीमुख्यमुपसेदिमायंदेवानऽआयुःप्रतिरंतुजीवसे ॥ तान्पूर्वयानिविदाहूम हेव्यंभगमित्रमर्दितिदक्षमुनि) । अर्यमणवरणंसोममश्विनासरस्वतीनःसुभगामयस्करत् ॥ तन्नोवातोमयोभुवातुभेजतन्मा तापृथिवीतपिताद्यौः । तद्वाणिःसोमसुतौमयोभुवस्तदंश्विनाशृणुतंधिष्ण्यायुवं ॥ तमीशानंजगतस्तस्थुपस्पतिधियंज़िन्वम सेहूमहेवयं । पूपानोयथावेदसामसदृधेरक्षितापायुरदधःस्वस्तये ॥ स्वस्तिनऽइंद्रोपद्धश्रवाःस्वस्तिनापूपाविश्ववेदाः । खस्ति नस्तायोऽअरिष्टनेमिःस्वस्तिनोबृहस्पतिर्दधातु ॥ पृपदश्वामरुतःपृश्निमातरःशुभंयावानोविदथैपुजग्मयः। अग्निजिह्वामनवःसूर पक्षसोविश्नोदेवाऽअयसार्गमन्निह ॥ भद्रंकर्णेभिःशृणुयामदेवाभद्रंपश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरंगैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेमदे यहितयदायुः ॥ शतमिन्नुशरदोऽअंतिदेवायत्रोनश्चक्राजरसैतनूनी । पुत्रासोयञपितरोभवतिमानौमध्यारीरिफ़्तायुगंतोः ॥ अदितिौरदितिरंतरिक्षमदितिर्मातासपितासपुत्रः । विश्वेदेवाऽअदितिःपंचजनाअदितिर्जातमदितिर्जनित्वं ॥ स्वस्तिनोमि मीतामितिपंचानांस्वस्त्यात्रेयोविश्वेदेवास्त्रिष्टुप् आद्यास्तिस्रत्रिष्टुभः ततोद्वावनुष्टुभौ । ॐ स्वस्तिनौमिमीतामश्विनाभगः स्वस्तिदेव्यदितिरनुर्वर्णः । खस्तिपूपाऽअसुरोदधातुनःस्वस्तिद्यावापृथिवीसुचेतुना ॥ स्वस्तयैवायुमुपद्रवामहैसोमस्वस्तिभुवन स्ययस्पतिः । बृहस्पतिसर्वगणस्वस्तयैस्वस्तर्यऽआदित्यासौभवंतुनः ॥ विश्वेदेवानोअद्यास्वस्तयैवैश्वानरोवसुरग्निःस्वस्तये

·देवाऽभयंभवःस्वस्तयैस्वस्तिनौरुद्रःपात्यंहसः ॥ स्वस्तिमित्रावरुणास्वस्तिपथ्येरेवति । स्वस्तिन इंद्रश्चाग्निश्चस्वस्तिनौअदिते
कृधि । स्वस्तिपंथाम घरेमसूर्याचंद्वमाविव । पुनर्दताताजानतासंगमेमहि ॥ शंनइंद्राग्नीतिपंचदशानांवसिष्ठोविश्वेदेवा
स्त्रिष्टुप् । जपेयिनि । ॐ नाईद्वानीभवतामोभिः ॥ १५ ॥ त्यमूवितितिसृणांतायोरिष्टनेमिस्तायखिष्टुपू । ॐ त्य
मूपुवाजिनदेवतंसहायानंतरुतास्थानां । अरिष्टनेमिपृतनार्जमाशुस्वस्तयेताक्ष्यमिहाहुवेम ॥ इंद्रस्येवरातिमाजोवानाःस्व
स्तयेनामिवारहेम । उनिपृथ्वीबहुलेगीरेभावामेतीमापरैतौरिपाम ॥ सद्यश्चिद्यःशवसापंचकुष्टीःसूर्यऽइज्योतिपापस्ततान।
सहस्रसाःर्शतसाऽअस्यरंहिर्नमावरतेयुवतिनशीं ॥ तच्छंयोःशयुर्विश्वेदेवाःशक्करी । शांतिपाठेविनिः । ॐ तच्छयोरा
णीमहेगातुंयज्ञायगातुंयज्ञपतयेदैवीस्वस्तिरस्तुनःस्वस्तिर्मा पेभ्यः । ऊर्ध्वजिंगातुभेषजं । शंनोअस्तुद्विपदेशचतुष्पदे ॥
ॐ नोब्राह्मणे०इतिशांतिः ३ ॥४॥ ततोयजमानोनवग्रहप्रीत्यर्थत्रीनभुवनेश्वरींद्राणींद्रप्रीतयेचप्रत्येकंत्रींस्त्रीत्राह्मणान्भोज
यित्वासंकल्प्यवाविप्राशिपोगृहीत्वासुहृद्युतो जीत । एवंकृतेसर्वारिष्टशांतिर्भवति । ततःशुभकालेगर्भाधानंकुर्यात् ॥ इति
श्रीनारायणभकृतेप्रयोगरतेशौनकोकादुष्टरजोदर्शनशांतिः ॥
॥ ५॥
अपचंद्रसूर्योपरागकालेप्रथमरजोदर्शनेशांतिविशेपउच्यते । सचोपरागस्यपौर्णमास्यमावास्याभ्यामविनाभावात्तदतिरिक्तवा
रादौदुष्टेमागुकशांत्यासमुच्चीयते निमित्तभेदात् अदृष्टार्थत्वाच्च । प्रत्यक्षविध्यभावेतत्कार्यकारित्वानवगमेनामनहोमै रिष्टहो
मानामिवानयातन्निवृत्तियोगात् । ग्रहणमात्रेत्वियमेव । अत्रचपुनःश्रयणाभावान्नवग्रह्मखःकृताकृतइतिविवेकः । तत्रके
॥५॥

·बलाया:मयागः । पूवातकालेसस्त्रीकःशुचिःप्राङ्मुखउपविश्यमाणानायम्यदेशकालौस्मृत्वाममपल्याश्चंद्रोपरागेप्रथमरजोदर्शन सूचितारिष्टनिरसनद्वाराधीपरमेश्वरप्रीत्यर्थशांतिकरिप्यइतिसंकल्प्यपाग्वत्विक्पूजांकुर्यात् । नवग्रहमखेसनवग्रहमिति । सूर्यो परागेतुसूर्योपरागेप्रथमेत्यादिवदेत् । ततआचार्यःशुचिदेशेगोमयेनोपलिप्यतत्रपंचवर्णरजोभिरष्टदलंप कृत्वातदुपरिनवंश्वेतवस्त्रं उदग्दसंस्थाप्ययथाशक्तिरजतनिर्मितांचंद्रप्रतिमां । आप्यायस्वगोतमःसोमोगायत्री चंद्रावाहने विनियोगः । ॐ आप्यायस्व समैतुतेविश्वतःसोमवृष्ण्यम् । भवावाजस्यसंगथे ॥ चंद्रायनमः चंद्रमावाहयामीतिस्थापयेत् । सूर्यग्रहेतुयथाशक्तिसुवर्णनि मितप्रतिमां । आकृष्णेनहिरण्यस्तूपःसवितात्रिष्टुप् । सूर्यावाहनेवि० । ॐ आकृष्णेन॒रजसावर्तमानोनिवेशयन्नमृतंमत्यैच । हि रण्ययनसयितारथेनादेवोयातिभुवनानिपश्यन् ॥ सूर्यायनमःसूर्यमावाहयामीतिस्थापयेत् । ततोयथाशक्तिसीसनिर्मितांराहुप्र | तिमां । स्वर्भानोरनीराहुरनुष्टुप् राहावाहनेविः । ॐ स्वर्भानोर यदिद्रमायाअवोदिवोवर्तमानाअवाहन । गृहंसूर्यंतमसापत्र तेनतुरीयेणग्रमणादित्रिः ॥ राहवेनमःराहुमावाहयामीतितदुत्तरतःस्थापयेत् । ततोयस्मिन्नक्षत्रेग्रहणतन्नक्षत्रदेवताप्रतिमा यथाशक्तिसुवर्णनिर्मितांतत्तन्मत्रैर्नाममंत्र; । ॐ अश्विनावावाहयामीतिनमइतिप्रणवादिनमोतैःस्थापयेत् । मंत्रास्त्वापस्तंवा नामष्टीवाक्यानीतिप्रसिद्धाः । नामानितु । अश्विनौयमःअग्निःप्रजापतिःसोमःरुद्रःअदितिःबृहस्पतिःसाःपितरः भगःअर्यमा सयिता त्वष्टायायुःइंद्राग्नी मित्रःइंद्रःनिरीतिःआपः विश्वेदेवाः विष्णुःवसवःवरुणःअजैकपात्अहिर्बुभ्यःपूपेति । एवंदेवता प्रयमायाभिरेवमकांडानुसमयेनपोडशोपचारैःपूजयेत् । तत्रचंद्रग्रहेचंद्रायश्वेतानिवस्त्रगंधाक्षतमाल्यानिदेयानि । सूर्यग्रहे ·तुसूर्यायरफयत्ररकचंदनरक्काक्षतकरवीरपुप्पाणिदेयानि । राहवेकृष्णानि । नक्षत्रदेवताभ्यःश्वेतानि । ततःपश्चिमतोऽग्निम तिष्ठाप्यपक्षेनवग्रहानप्यावाहनपूर्वसंपूज्यान्याधानंकुर्यात् । तद्यथा । उसमिधौगृहीत्वाचक्षुपीआज्येनेत्यंतमुक्त्वापक्षेपूर्ववन्नव ग्रहानुद्दिश्याप्टशताष्टाविंशत्यन्यतमसंख्यामुद्दिश्यचंद्रममुकसंख्याभिः पालाशसमिदाज्यचरुतिलाहुतिभिः राहुंअमुकसंख्याभि र्याज्यचरुतिलाहुतिभिः नक्षत्रदेयताममुकसंख्ययापालाशसमिदाज्यचरुतिलाहुतिभिर्यक्ष्ये शेषेणेत्युक्त्वाजुहुयात् । सूर्यग्रहेचं द्रस्थानेसूर्यममुकसंख्यासमिदाज्यचरुतिलाहुतिभिरितिवदेत् । एवमन्वाधायप्रणीताप्रणयनांतंकृत्वानिभ्योमुष्मैत्वेतिचतुरश्च तुरोमुष्टीनिरुप्यचरुंश्नपयित्याज्यभागांतंकुर्यात् । ततोयजमानोदक्षिणतोदेवताउद्दिश्यत्यजेत् । ततोन्वाधानक्रमेणजुहुयुः। तत्रतिरुणांदूर्वाणामेकैकाहुतिः समिधश्चत्रिमध्यकाःकार्याः । ततःस्विष्टकृदादिपूर्णाहुत्यंतप्राग्वत् । ततआचार्यएकस्मिन्कलशे जलपूर्णपंचगव्यानिपंचरत्नानिवटाश्वत्थोदुंबराघविल्वानांत्वचःपंचपल्लवान्सर्वोपधिकल्कंदूर्वाःकुशांश्वनिक्षिप्यसऋत्विग्दंपतीपूर्व यदभिपिंचेदेभिर्मत्रैः । आपोहिछेतितृचस्यांवरीपःसिंधुद्वीपआपोगायत्री । अभिषेकेविनिः । ॐ आपोहिष्ठामयो०३ । इमं | मेगंगेसिंधुक्षित्मैयमेधाआपोजगती । अभिपे० । ॐ इममैगंगेयमुनेः । तत्त्वायामिशुनःशेपोवरुणस्त्रिष्टुप् । अभिषे० । ॐ तत्यायामि । समुद्रग्येष्ठाइतिचतसृणांवसिष्ठआपखिष्टुप् । अभिषे० । ॐ'समुद्रज्येष्ठाःसलिलय. ४ । त्रायंतामितितिस |णांसप्तऋपयऽआपोनुष्टुप् । अभिपे०३। ॐ त्रायतामिहदेवाः० । इमाआपइतितिसूणांसप्तर्पयआपोनुष्टुप् । अभिपे० । ॐ इमाआप:शियतमा० । सुरास्त्वामभिषिचंतु० ॥९॥ इत्यादिभिर्वेदोकपौराणमत्रैरभिपिच्य । ततःसानदक्षिणादानप्रतिमा ·॥ ॥ ॥ मतिपादनादिपूर्ववत् । यदातुपूर्वशांतिसमुच्चयःतदाकालैक्यात्क.क्याचाग्नेयादिवत्तंत्रप्रयोगः । तत्रयजमानोदेशकालौस्मृत्वा ममास्याःपल्या:प्रथमरजोदर्शनेमुकदुष्टमासतिथ्यादिअमुकग्रहणसूचितेत्यादिसंकल्प्यऋत्विक्पूजांतविदध्यात् । तच्चआचार्योभुव नेश्वर्यादिपूजातःप्राक्पश्चाद्वाततउदीच्यांचंद्रादीन्संपूज्ययथोपक्रमनिर्वापहोमाभिपेकान्कुर्यादितिविशेषः । अन्यत्सर्वसमानं । इतिग्रहणरजोदर्शनशांतिः। इतिश्रीविद्वन्मुकुटमाणिक्यश्रीमद्रामेश्वरभट्टसुतनारायणभट्टकृतेप्रयोगरत्ने तज्येष्ठसुतरामकृष्णोन्नी | तादुष्टरजोदर्शनशांतिःसमाप्ता । अयगर्भालंभनास्यंगर्भाधानम् ॥ रजोदर्शनापोडशाहोरात्राणितुस्तन्मध्येआद्यरात्रिचतुष्कंपादिनिषिद्धदिनानिचवर्ज यित्वा मघामूलादिव्यतिरिकेदैवज्ञोकेशुभकालेदंपत्योश्चंद्रानुकूल्यगर्भाधानकार्यम् । तत्रापियुग्मासुरात्रिषुपुत्राःअयुग्मासुक न्याजायतेइत्यादिज्ञेयम् । अत्रायंक्रमः। कर्ताप्रातरभ्यंगस्नानंकृत्वापत्नीमपिनवोदकुंभसलिलै सप्तमृत्तिकापंचपल्लवपंचत्वक्सहि तैनापयित्वासयासहमंगलवखाभरणादिधृत्वाचम्यस्वस्तिवाचनाभ्युदयिकेकृत्वौपासनाग्निंमारुतसंज्ञप्रतिष्ठाप्यप्रज्वाल्यदेशका लौस्मृत्वा अस्याममभार्यायाःप्रतिगर्भसंस्कारातिशयद्वाराऽस्यांजनिष्यमाणसर्वगर्भाणांवीजगर्भसमुद्भवैनोनिवर्हणद्वाराधीपरमे- श्वरप्रीत्यर्थगर्भाधानाख्यंकर्मकरिष्ये । तदंगंगणपतिपूजनपूर्वकस्वस्तिवाचनमातृकापूजननांदीश्राद्धंचकरिष्यइतिसंकल्प्यएतानि १ ऋौतुमधमेकुर्याद्गर्भाधानंद्विजोत्तमः । अतस्रयोदशेचाहिकुर्यादनवलोभनं । गर्भमासितृतीयेतुकुर्यात्पुंसवनक्रियां । चतुर्थेचाष्टमेपष्ठेसीमं- तोभयनकियां । स्त्रीसंस्कारास्तुचत्वारोगर्भाधानादितःक्रमात् । इतिचतुर्विशतिमते ।

·। फरयासमिट्टयमादायगर्भाधानकर्तुप्राजापत्यहोमंकरिष्येतत्रदेवतापरिग्रहार्थमित्यादिचक्षुपीआज्येनेत्यंतमुक्त्वात्रप्रधानं प्रजापति घरुणा विष्णुंपड्डारमाज्येन प्रजापतिंचाज्येन शेषेणस्विष्टकृतमित्यादिसद्योयक्ष्यइत्यंतमुक्त्वासमिद्यमग्नावाधायपरिसमूहना दिपूर्णपात्रनिधानांतंकृत्यामजापतयेत्याजुष्टंनिर्वपामीत्यादिआज्यभागांतकृत्वाऽवदानधर्मेणायदाय० । ॐ प्रजापतयेस्वाहेति चरुणकाहुतिहत्या । विष्णुर्यानिमितितिसृणांत्वष्टाविष्णुरनुष्टुप् । गर्भाधानप्रधानाज्यहोमेवि० । ॐ विष्णुर्योनिकल्पयतुत्वष्टारू पाणिपिशतु । आसिंचतुप्रजाप॑तिर्धातागर्भदधातुतेस्वाहा ॥ विष्णवइदं० । ॐगर्भधेहिसिनीवालिगर्भधेहिसरस्वति । गर्भतेअ श्विनौदेवापाधत्तांपुष्करवजास्वाहा ॥ विष्णवइदं० । ॐ हिरण्ययीअरणीयंनिर्मथतोअश्विना । तंतेगर्भहवामहेदशमेमासिसूबे स्वाहा । विप्पायइदं । नेजमेपेतित्तिसृणांत्वष्टाविष्णुरनुष्टुप् । गर्भाधानप्रधानाज्यहोमेवि० । ॐ नेजमेपपरीपतुसुपुत्रःपुनरापत । अस्यैमपुत्रकामायगर्भमाधेहियापुमान्स्वाहा ॥ विष्णवइदं० । ॐ यथेयंपृथिवीमघुत्तानागर्भमाधे । एवंतंगर्भमाधैहिदशमेमासि सूर्तयेस्वाहा ॥ विप्णयइदंन० ॥ ॐ विष्णोःश्रेष्ठेनरूपेणास्यांनायींगवीन्या । पुमांसपुत्रानाधैहिदशमेमासिसूतवेस्वाहा ॥ विष्णयइदं० । प्रजापतेहिरण्यगर्भःप्रजापतिखिष्टुप् । गर्भाधानप्रधानाज्यहोमेवि० । ॐ प्रजापतेनत्वदेतान्य॒न्योविश्वाजाता निपरितार्वभूव । यत्कामास्तेजुहुमस्तन्नौअस्तुवयंस्यामपतयोरयीणांस्वाहा ॥ प्रजापतयइदंनमम । एवंसप्ताज्याहुतीर्तुत्वा । अपनःशोशुचदघमित्यष्टर्चस्पसूकस्यकुत्सोग्निर्गायत्री । पल्यामूर्धाभिमर्शनेविः । ॐ अपनःशोशुचघमग्नैशुशुग्ध्यारयिं । अ पनःशोचधं ॥ सुक्षेत्रियासुंगातुयायसूयाचयजामहे । अपनःशो चधं ॥ प्रयददिएपांपास्माकासश्चसूरयः । अर्पनः ·शो० ॥ प्रयत्तैअग्नेसूरयोजायेमहिपतेवयं । अपनः० ॥ प्रयदुग्नेःसहस्वतोविश्वतोयंतिभानवः । अपनः ॥ त्वंहिर्विश्वतोमुख विश्वतःपरिभूरसिं । अपनः ॥ द्विपोनोविश्वतोमुखातिनावेवपारय । अपनः०॥सनःसिंधुमिवनावयातिपस्विस्तये । अपनः शोशुचदुपं ॥ या:फलिनीरित्यस्याथर्वणोभिपगोपधयोनुष्टुप् । जपेवि० । ॐ याःफलिनीर्याअफलाअपुष्पायाचपुष्पिणीः। बृहस्प तिप्रसूतांस्तानोमुंचत्वंहसः॥ एतांजपित्वा । उदीबैतिद्वाभ्यामश्वगन्धारसंभार्यायादक्षिणनासाविलेनिपिच्य। वधेनदस्युमिति पण्णांवसुश्रुतोग्निस्त्रिष्टुप् । अग्न्युपस्थानेवि०॥ ॐ बधेनदस्युपहिचातय॑स्ववर्यःकृण्वानस्तन्वे स्वाय । पिपर्पियत्सहसस्पुत्रदेवान्सो अंग्नेपाहिनृतमवाअस्मान् ॥ यंतैअग्नउक्थैविधेमव॒यंहव्यैःपावकभद्रशोचे । अमेर्यिविश्ववारसमिन्यास्मविश्वानिद्रविणा निधेहि ॥ अस्माकमग्नेअध्वरं पस्वसहसःसूनोत्रिपधस्थहव्यं । वयंदेवे'सुकृतःस्यामशर्मणानस्बिरथेनपाहि ॥ विश्वानिनोदु होजातवेदःसिंधुंननायादुरितातिपर्पि । अग्नैअत्रिवन्नमसागृणानोई साकबोध्यवितातनूनी ॥ यस्त्वाहृदाकीरिणामन्यमानोम मोजोहवीमि । जातवेदोयशौअस्मासुधेहिजाभिरग्नेअमृतत्वमश्यां ॥ यसैत्वंसुकृतेजातवेदउलोकर्मकृणवस्योनं । अश्विनुंसपुत्रिणवीरपैतगोमतरयिनशतेस्वस्ति ॥ १॥ अग्निस्तुविश्रवस्तममितिद्वयोर्वसूयवोग्निरनुष्टुप् । अन्युपस्थानेविनि० । ॐ अग्निस्तुविश्रवस्तमंतुविव॑ह्माणमुत्तमम् । अतूर्तश्रावयत्पतिपुत्रंददातिदाशुपै ॥ अग्निर्ददातिसत्पतिंसासाहयोयुधानृभिः । अगिरत्यरघुष्यदुजेतारमपराजितं ॥ इत्यष्टाभिरग्निमुपस्थायस्विष्टकृदादिहोमशेपंसमाप्य । सूर्योनोदिवस्पात्विठिपंचर्चस्यसूक्त स्यचक्षुःसूर्योगायत्री । सूर्योपस्थाने० । ॐ सूर्योनोदिवस्पातुवातोऽअंतरिक्षात् । अग्निर्न पार्थिवेभ्यः ॥ जोपासवितर्यस्यतेहरः ·शतंसवाँऽअति । पाहिनोद्द्युितःपतत्याः ॥ चक्षुनोंदेवःसविताचक्षुर्नउतपर्वतः । चक्षुर्धातादधातुनः ॥ चक्षुर्नोधेहिचक्षुपेच धुविख्यैतनूभ्यः । संचेदंविचपश्येम ॥ सुसंदृशैत्वावयंप्रतिपश्येमसूर्य । विपश्येमनृचक्षसः ॥ अनेनसपत्नीक सूर्यमुपस्थायत्रा मणान्भोजयित्वातेभ्यःस्वस्त्ययनपूर्वकमाशिपोगृहीत्वामुंजीत । ततःसायंकालीननित्यकर्मकृत्वोभौशुक्लांवरानुलेपनमाल्याभर गादिभिरलंकृतीस्वलंकृतंसुधूपितंगंधमाल्यामलदीपयुक्तंगृहमविशेताम् । ततोभर्ताअभग्गजंतुवर्जितंसुखस्पर्शवितानोपरिमंडितं मंचकमारुह्यमागुतशोभनेमुहूर्तेस्त्रियमारोप्याश्वगंधाकल्कंदूर्वाकल्कवासूक्ष्मवस्त्रेनिक्षिप्य । उदीतिद्वयोःसूर्यासावित्रीसूर्या सावित्रीआयात्रिष्टुवंत्यानुष्टुप् । भार्यायादक्षिणनासापुटेश्वगंधादिरससेचनेविनियोगः । ॐ उदीवा॑तःपतिवती पाविश्वावं सुनमसागीर्भिरी । अन्यामिच्छपितृपदंव्यक्तांसतेभागोजनुपातस्यविद्धि ॥ उदीर्वातौविश्वावसोनमसेळामहेत्या । अन्यामि च्छप्रफळ संजायांपत्यासजस्वाहेतियामभागोपविष्टायाभार्यायादक्षिणनासाविलेश्वगंधादिरसंसिक्त्वा तद्रसेउदरंगते तामाचम य्योपेयात् । इदानींशिष्टानस्संदत्यैयस्विष्टकृदादिहोमशेपंसमापयंति । उपगमनेचायंक्रमः। गंधर्वस्यविश्वावसोर्मुखमसीतिमंत्रण होमोकप्यादिभिर्विष्णुयोंनिमितितिसृभिर्नेजमेपेतिचतभित्रिरंगुलीभिर्योनिमभिमृश्य । तांपूपन्नित्यस्यसूर्यासावित्रीसूर्या सावित्रीत्रिष्टुप् । जपेवि० । ॐ तापन्छिवतमामेरयस्व॒यस्यांवीजैमनुष्याईवपैति । यानंऊरूउशतीविश्रांतेयस्यामुशंतः हरामोपै ॥ योगर्भमित्यस्यवसिष्ठःपर्जन्योगायत्री । जपेविनियोगः । ॐ योगर्भमोषधीनांगवीकृणोत्यवंतां । पुजेन्यःपुरुपी गौ ॥ अहंगर्भमजावान्प्राजापत्यगर्भइंद्रोयात्रिष्टुप् । जपेवि० । ॐ अहंगर्भमदधामोपंधीप्यहंपिश्चैपुभुवनेप्तः । अहंप्रजा ·जनयंधिव्यामइंजनिभ्योअपरीपुपुत्रान् ॥ इतित्रीन्मंत्रान्जपित्वासकृदुपगच्छेत् । ततःप्राणेतेरेतोदधाम्यसावित्यनुप्राण्य । यथा भूमिरग्निगर्भायथाद्यौरिंद्रेणगर्भिणी । वायुर्यथादिशांग एवंतेगर्भदधाम्यसावितिनीहृदयमभिमृश्याचामेत् । मंत्रद्वयेपिअसा वित्यस्यस्ानेप्रथमैकवचनांत स्वनामवदेत् । अस्मिन्कर्मणिशतंत्राह्मणाभोज्या दशवा । यदिप्रथमरजोदर्शनंदुष्टतिथिवारनक्ष | घादिपुजायतेतदादोपरिहारायशौनकोकांशांतिकृत्वाप्रशस्ततिथ्यादिप्तुदर्शनपर्यतंतस्यांगमनंवर्य । तदाहज्योतिर्वसिष्ठः- मभूतदोपेयदिश्यतेचेत्पुप्पंततःशांतिककर्मकार्यम् । विवर्जयेदेवतयैकशय्यांयाबद्रजोदर्शनमिष्टकाले ॥ एतत्कर्माकरणेप्राय श्चित्तं-गर्भाधानस्याकरणात्तस्यांजातस्तुदुष्यति । अकृत्यागाद्विजेदत्वाकुर्यात्पुंसवनंपतिः॥ इतिप्रयोगरलेगर्भाधानं ॥ अथपुंसवनानवलोभनयो प्रयोगः ॥ गर्भमासप्रभृतितृतीयमासेगर्भाभिव्यक्तीतत्रानभिव्यकौतुचतुर्थेपप्ठेष्टमेवामासिरि कादितिधौपुप्यादिमुनक्षत्रेशुक्रसोमवुधगुरुवारेपुविष्यादिदोपरहितेदैवज्ञोकेकालेपुंसवनानवलोभनेकुर्यात् । अवनियतकाल त्याद्गुरुशुक्रास्तवाल्ययार्धकमलमासादिप्वपिनदोपः। दोपरहितकालालाभेतुशुक्रास्तादौनकार्ये । सीमंतदिनेवाकार्ये । एतेक | रिष्यमाणःपतिःपूर्वेयुःपुंसवनार्थसमानरूपयत्सायागोस्तदलाभेऽन्यस्यावाक्षीरंदध्यर्थ पुष्टंमापपर्दयवत्रयंचसंपाद्यवृत्ताकारमविर ठच्छायमच्छावकाशंगृहैकदेशंकृत्वा विधिवत्स्वस्तिवाचनमयज्ञाभ्युदयिकानिकृत्वागर्भाभिवृद्धयविरोधिहविपाकृतैकभक्तांभा कृित्याब्रह्मचारीसनपरेधुरनुकूलकालेमंगलस्नातांपरिहिताहतवाससंप्रावृतप्रावरणीयांभूपणभूपितांभार्यापूर्वकृतदेशेस्वदक्षिणत उपवेश्यसयोवाकृतस्वस्तिवाचनादिदेशकालौस्मृत्वा ।' अस्यांभार्यायामुत्पत्स्यमानस्यगर्भस्यवैजिकगार्मिकदोपपरिहारपुंरूपता ·SCOPE ज्ञानोदयप्रतिरोधिपरिहारद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ पुंसवनमनवलोभनंचतंत्रेणकरिष्येइतिसंकल्प्य । विधिवत्कौतुकसूत्रमाव ध्य । विधिवदीपासनाग्निंपवमानसंज्ञप्रतिष्ठाप्य अद्यक्रियमाणेपुंसवनानवलोभनहोमेदेवतापरिग्रहार्थमन्वाधानकरिष्ये । अस्मि मन्याहितेनावित्यादिचक्षुषीआज्येनेत्यंतमुक्त्वा प्रजापतिंचरुद्रव्येण शेपेणस्विष्टकृतमित्याद्युक्त्वान्वाधायपरिसमूहनपरिस्तरणा दिमणीतामणयनावधिप्राचनतंत्रंकृत्वा प्रजापतयेत्याजुष्टंनिर्वामीतिचतुरोव्रीहिमुष्टीनिरुप्यप्रोक्षणावघातादिवहिपिहविरासाद नांतंकृत्वा स्वदक्षिणतःप्रत्यग्ग्रीवमुत्तरलोमानडुहंचास्तीर्यआत्मानमग्निंचांतरापत्तीमाचांतसलिलामानीयचर्मण्युपवेश्यतयान्वा रधइध्माधानाद्याज्यभागांतंकृत्वा प्रक्षालितेप्रसृतीकृतेदक्षिणेपलीपाणीप्रसूतिमिततद्गोदधिनिक्षिप्यतदुपरिलिंगवद्यवंतत्पार्चयो रंडद्वयवन्मापद्वयंनिधाय किंपिवसीतित्रिःपति-पत्नींपृच्छेत् । साचपुंसवनमितित्रिरुक्त्वासयवमापंतधिनिःशेपंपीत्वाजलेनाच म्यपुनरेवंद्विःमश्नप्रतिवचनपूर्वकंपाश्याचामेत् । एतत्पुंसवनम् ॥ अनवलोभनंतु । दूर्वाःकन्ययादृपापलेनपेपयित्वापिंडीक त्यशुद्धवसनांचलेसंगृह्यप्रजायदाख्यंजीवपुत्रसंज्ञकंचसूकंजपित्वा मंडलागारच्छायायामुपविष्टायाःमाङमुख्यापल्या पश्चिमतस्ति धन्पतिःतदाननमुन्नमय्यदक्षिणेनासाविलेस्वांगुष्ठाग्रेणदूर्वारसमासिंचेत् ॥ तत्रप्रजावदाख्यंसूक्तम्-~आतेग योनिमैतुपुमा न्याणइवेपुधिम् । आयीरोजायतांपुत्रस्तेदशमास्यः ॥ करोमितेप्राजापत्यमाग योनिमैतुते । अनूनःपूर्णोजायतामश्लोणोपि शाचधीतः । पुमांस्तेपुत्रोनारिपुमाननुजायतां । तानिभद्राणिवीजान्युपभाजनयंतुनी ॥ यानिभद्राणियीजान्युपभाजनयंति नः । त्वंपुत्रान्विंदस्वसामसूर्धेनुकाभव ।। कामःसमृदातामह्यमपराजितमेवमे । यकामकामयेदेवतमेवायोसमर्धय ॥ अथ ·पात्रविसारवेत्तदर्थतः । प्रीयाविस्तारसस्वार्धाद्विलस्योच्छ्रायइप्यते ॥ विस्ताराहिगुणंपात्रंगीवाविस्तारमर्धतः' इति । पुनरप्याह–' व गुचोःप्रमाणंचलक्षणसम्यगुच्यते । अरनिमात्रमायामस्तयोर्मध्येयुपस्पतु ॥ विलमंगुलमानेनअंतव्यंगुलमानतः । मूलेब्यंगुलमानेतुढेलेखेविलि रोत्ततः ।। दाविशेषतश्चैवदंडस्त्वष्टागुलोभवेत् । चतुरंगुलमानेनपीवांकुर्यात्ततःपरम् ॥ पंचांगुलप्रमाणेनविलंकुर्यात्सर्वतः । विलाच्चपूर्वभागे तुपुच्छंसप्तांगुलंभवेत् ॥ सर्वतोविलमाख्यातंकुर्याश्यंगुलमानतः । श्रुतियंपुन्छभागेकारयेद्यवमानतः ॥ काफपक्षाकृतिवाग्रंकुर्याद्धंसमुसा कृति । श्रीगाविस्तारंतुकुर्यात्सार्धांगुलमानतः ॥ ग्रीवोपरिसमंताचदृढरेसास्तुकारयेत् । इदंस्थौल्यकुंभयोश्चकुर्यादंगुष्ठमानतः' इति । विशेषविस्तारोगृहामिसागरादावालोचनीयः ।।

·जीवपुनाख्यंसूक्तम्-अग्निरैतुप्रथमोदेवतानांसोस्यैप्रजांमुंचतुमृत्युपाशात् । तदयंराजावरुणोनुमन्यतांयथेयंस्त्रीपौत्रमघनरोदा त् ॥ इमामग्निखायतांगार्हपत्यःप्रजामस्यैनयतुदीर्घमायुः । अशून्योपस्थाजीवतामस्तुमातापौत्रमानंदमभिप्रबुध्यतामियम् ।। मातेगृहेनिशिघोपउत्थादन्यत्रत्वनुदत्यःसंविशंतु । मात्वविकेझ्युरआवधिष्ठाजीवपलीपतिलोकेविराजपश्यंतीप्रजांसुमनस्यमा ना ॥ अपजस्तांपौत्रमृत्युंपाप्मानमुतवाघम् । शीर्णःस्रजमिवोन्मुच्यद्विपत्य प्रतिमुंचामिपाशम् ॥ देवकृतंब्राह्मणकल्पमानंतेन हन्मियोनिपदःपिशाचान् । क्रव्यादोमृत्यूनधरान्पातयामिदीर्घमायुस्तवजीवंतुपुत्राः ॥ एतैर्दशभिर्मननस्येदत्ते आचांतजल यापल्यास्पृष्टः प्राजापत्यचरुमवदानधर्मेणावदाय। ॐ प्रजापतयेस्वाहेत्येकामाहुर्तिहुत्वा यत्तेसुशीमइतिमंत्रणपल्याहृदयंपाणिना स्पृशेत् । यत्तेसुशीमइतिमंत्रस्यहिरण्यगर्भ प्रजापतिरनुष्टुप् । भार्यायाहृदयालंभनेवि० । ॐ यत्तेसुशीमेहृदयेहितमंतःप्रजापतौ । मन्येहंमांतद्विद्वांसमाहपौत्रमनियाम् ॥ ततःस्विष्टकृदादिहोमशेपंसमाप्यशतंब्राह्मणाभोज्याः । इदकर्मगर्भसंस्कारत्वात्पति गर्भकार्यम् । प्रथमग एवेतिकेचित् । अस्यकर्तापतिस्तदसंभवेदेवरोवा ॥ इतिश्नीरामेश्वरभट्टसुतनारायणभट्टकृतेप्रयोगरले पुंसवनानवलोभनेकर्मणी ॥ अथसीमंतोन्नयनम् ॥ तच्चगर्भमासापेक्षयाचतुर्थेपछेष्टमेवामासि असंभवेयावत्प्रसवंशुक्लपक्षेपुनर्वसुपुप्याभिजिद्धस्तपोष्ठपदा नुराधाम्धिनीमूलश्रवणरेवतीरोहिणीमृगशिरःसंज्ञकानापुंनक्षत्राणांचतुर्धाविभक्तानांमध्यमपादद्वयेपठ्यप्टमीद्वादशीचतुर्थीनवमी चतुर्दश्यमावास्याव्यतिरिक्ततिथौ सोमबुधबृहस्पतिशुक्रवारेषु चंद्रानुकूल्येविष्ट्यादिदोपाभावेशुभलग्नादौकार्यम् । अत्राप्यधिक ॥ ॥ ॥

·मासगुरुशुक्रास्तादीनांनदोपः । कालांतरासंभवेनपूर्ववन्नियतकालत्वात् ।। ॥ अथप्रयोगः ॥ सीमंतकर्मकरिष्यन्पतिरानडु हमजिनमपक्कफलयुग्मयुताचुदुंबरस्तपकौतदलाभेऽन्यस्तवकौवा निःशुक्लवर्णाशललीत्रीणिकुशपिंजूलानिचसंपाधपुण्याहवाचना भ्युदयिकग्रहयज्ञादीनितदहरेवानुष्ठाय मंगलस्नातांपरिहितप्रावृताहतवासीयुगुलामलंकृतांपलीस्वदक्षिणतउपवेश्यदेशकालौस्मृ त्या तनुरुधिरमियालक्ष्मीभूतराक्षसीगणदूरनिरसनक्षेमसकलसौभाग्यनिदानभूतमहालक्ष्मीसमावेशनद्वाराप्रतिगर्भवीजगर्भसमु मनोनिवर्हणजनकातिशयद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ स्त्रीसंस्काररूपंसीमंतोन्नयनाख्यंकर्मकरिष्येइतिसंकल्प्य । वधूंकृतकौतुक पंधार्यितेप्टदेवतांकृत्याशुभमुहर्तेऔपासनाग्निमंगलनामा विधिवत्प्रतिष्ठाप्यसमिध्य समिद्यमादायपुनर्देशकालौस्मृत्वाद्यकरि प्यमाणेसीमंतोन्नयनहोमेदेवतापरिग्रहार्थमन्वाधानकरिष्यइत्यादिचक्षुपीआज्येनेत्यंतमुक्त्वा द्विर्धातारद्वीराकांत्रिविष्णुप्रजापति चैताःप्रधानदेवताआज्येनशेपेणस्विष्टकृतमित्यादिपूर्ववदुक्त्वा समिद्यमग्नावाधायपरिसमूहनादिकृत्वा प्रत्यगग्नेःस्वस्यदक्षिणतः प्राग्नीवमुत्तरलोमकमानडुहमजिनमास्तीर्योदगग्नेदर्भेषुमोक्षणीपात्रनुचौपणीताज्यपात्रेइध्मावहिंपीचक्रमादासाद्याज्यसंस्कारांते कृते तस्मिन्नजिनेतामाचांतोदकांपाङ्मुखीपलीमुपवेश्यतयान्वारब्धइध्माधानाद्याज्यभागांतकर्मकृत्वा । धाताददातुदाशुपइति मंत्रद्वयस्यहिरण्यगर्भोधातानुष्टुप् द्वितीयात्रिष्टुप् । सीमंतोन्नयनप्रधानाज्यः । ॐधाताददातुदाशुषेप्राचीजीवातुमक्षिताम् । वयं १ औदुंबरफले सार्धमेकविंशकुशान्सदाशयाथतावदेवात्रकुर्यात्सीमंतकर्मणीतिलिंगपुराणम्।अथवा-एकविंशतिसंख्याकानुढुंवरफला वितान् । कुशानानीवशपायर्यारसीमंतकर्मचेतिदानमयूसे ।

·दे॒वस्य॑धीमहिसुमतिवाजिनीवतःस्वाहा ॥धात्रइदं० । ॐधाताप्र॒जानामुतरायईशेधातेदंविधंभुवनंजजान । धाताकृष्टारानामपा भिष्टेधात्रइद्धव्यंघृतवजुहोतस्वाहा ॥धानइदं० । राकामहमितिद्वयोत्समदोराकाजगती । विनियोगःप्राग्वत् । ॐ राकामहं सुहयाँसुष्टुती वेशृणोतुनःसुभगावोधतुत्मा। सीव्यत्वपःसूच्याच्छिंद्यमानयाददातुवीरंशुतदायमुक्थ्यं स्वाहा ॥ राकायाइदं० । ॐन्यास्तैराकेसुमतयःसुपेशसोयाभिर्ददासिदाशुपेवसूनि । ताभिर्ना द्यसुमनाउपाहिसहस्रपोपंसुभगेराणास्वाहा॑ ॥ राका याइदं० । नेजमेपेतितिहणांत्वष्टाविष्णुरनुष्टुप् । विनियोगःप्राग्वत् । ॐ नेजमेपपरापतसुपुत्रःपुनुरापत । अस्यैमपुत्रकामायै गर्भमाधैहियापुमान्स्वाहा ॥ विष्णयइदं० । ॐयथेयंपृथिवीमृहुंचानागर्भमाधे । एवंतंग माधैहिदशमेमासिसूतवेस्वाहा ॥ विष्णवइदं० । ॐ विष्णोश्रेष्ठेनरूपेणास्यांनायींगवीन्यां । पुमसिंपुत्रानाधैहिदशमेमासिसूतवेस्वाहा ॥ विष्णवइदं० । प्रजापतेहिरण्यगर्भःप्रजापतिस्त्रिष्टुप् । विनियोगःमाग्वत् । ॐ प्रजापतेनत्वदेतान्य॒न्योविश्वाजातानिपरितार्वभूव । यत्को मास्तेजुकुमस्तन्नौअस्तुवयंस्यामपतयोरयीणांस्वाहा । प्रजापतयइदं० ॥ ८॥ एवमष्टाज्याहुतीः वेणहुत्वा । ततः पल्याःपश्चि मतःप्राङ्मुखस्तिष्ठन्नपक्कफलयुग्मान्वितमौदुंबरस्तवकद्वयंनिःशुक्लांशललींकुशांकुरत्रयंचैकीकृतंपाणिनागृहीत्वातन्मूलेनपल्या: केशललाटयोःसंधिमारभ्यामूर्धमदेशात् ॐ भूर्भुवःस्वरोमितिमंत्रेणत्रिश्चतुरिंप्रत्युन्नयनमंत्रमावर्तयन्सीमंतमुन्नयेत् । ॐ भूर्मु वास्वरितिमंत्रस्यप्रजापतिःप्रजापतिवृहती । सीमंतव्यूहनेवि० । ततोयथाचारंसगोधूमामौदुंवरफलमालांतत्कंठेनिधायवीणा ·गाथिनौद्धिजीसोमराजानसंगायेतामितिमेपयेत् । तौच । ॐ सोमोनोराजावतुमानुपीःप्रजानिविष्टचक्रासावितिमंत्रंअसाविति स्थानेगंगेइत्यादिसमीपस्थनद्याःसंयुद्धातनामनिर्दिशतौवीणयागायेताम् । सामगानापरिज्ञानेमंत्रमात्रंनिःपठताम् । ततः स्विष्टकृदादिहोमशेपंसमाप्यब्रह्मणेमपभंदक्षिणांतदभावेऽन्यस्मै विदुपेब्राह्मणायदत्त्वापतिपुत्रवतीभिवृद्धाभिरुपदिष्टमंगलाचार कारयेत् । अस्मिन्कर्मणिशतंब्राह्मणाभोज्याः इदंकर्मभत्रैवकार्यम् । इदंचप्रतिगर्भनावर्तते । तथाचहारीतः-सकृत्तुकृतसंस्का राःसीमंतेनद्विजातयः । ययंगर्भप्रसूर्यतेससर्वःसंस्कृतोभवेत् ॥ कारिकापि-नावर्ततइदकर्मप्रतिगर्भमितिस्थितिरिति । अकृ तसीमंतायाःप्रसवेषिोपःसत्यग्रतेनोक्ता-खीयद्यकृतसीमंताप्रसूयेतकथंचन । पुत्रंगृहीत्वाविधिवत्पुनःसंस्कारमहेतीति ॥ ॥ इतिश्रीभट्टरामेश्वरसुतनारायणभट्टकृतेप्रयोगरलेसीमंतोन्नयनप्रयोगः॥ ॥ ॥ अपविष्णुलिः ॥ गर्भाप्टमेमासेपूर्वेद्युदंपतीस्नातौधृताहतवाससावलंकृतीभवतां । ततःपतिःमागुक्तवदाभ्युदयिकंपुण्याह १ सीमंतसाम-- है। उ ३१ सा ३७५ ऊमाँ ३ उनी ३ उ रौजा । धतु मानुपीः । प्रेजा औ' ३ हो होइ । नी २३ इवाइ । टा हो हो' ३ दुम्मा २३ चाको ३७५ होइ गांगे २३४५। होउ । ३. वो ३१ २३४५॥ इति । २ आश्वलायनः-तथाविष्णुवलिश्चा- पिसप्तवघ्रस्तुतुष्टये । प्रतिगर्भयलिःकार्यःसीमंतश्वप्रशस्यते ॥ अकृतेचभवेद्दोपाकृतेपुष्टिंसमृच्छति । गर्भवाधानिवृत्त्यर्थसुससूत्यर्थमेव ।। महादोपापनुसधवलिःकार्योयथाविधि । अनमासादिविधानवसिष्ठः-मास्यष्टमेचगर्भस्यकुर्याद्विप्णोर्वलिकियां । श्रवण:चरोहिण्यांपुष्ये- पैरप्रशस्यते ॥ द्वितीयासप्तमीचैवद्वादशीचशुभातिथिः । शुभमहोदया श्रेष्ठानेपांचदिवसाअपि ॥ पापाण्यायारिगाःश्रेष्ठा नेष्टाःसर्वेऽष्टमे.

·वाचनंकृत्यातदहरेववाइदंकृत्वादेशकालौस्मृत्वागुर्विण्याममपल्या गर्भस्यनिर्वाधपरियोपणपूर्वकसुखप्रसूतिसिद्ध्यर्थगर्भाधिदेवता विष्णुप्रीतिकामोहंविष्णुवलिनामककर्मकरिष्यइतिसंकल्प्य द्वितीयासप्तमीद्वादशीपुश्रवणरोहिणीपुष्येपुचंद्रवले विष्ट्यादिदोपा भाषेपूर्वाहेगृहांगणेवास्थंडिलेगृह्यानिंप्रतिष्ठाष्य पुनर्देशकालायुक्त्वाकरिष्यमाणेविष्णुवलिहोमेदेवतापरिग्रहार्थमित्यादिचक्षुपी आज्येनेत्यंतमुक्त्या विष्णुप्रधानदेवतांचतुःपष्टिवारंचरुणाशेपेणस्विष्टकृतमित्याद्युक्त्वान्वाधायपरिसमूहनादिआज्येदर्भानद्वयन क्षेपांतंकृत्या सिद्धान्नेनसहाज्यंत्रिःपर्यग्निकृत्वानुवसंमार्जनांतंकृत्वाचरुंपात्रांतरेपृथकृत्याग्नावधिश्रित्याभिघार्योदगुदास्याज्याद क्षिणतोवहिप्यासाद्यप्रत्यभिधारणाद्याज्यभागांतंकृत्वा दक्षिणतोग्नेस्थंडिलेऽष्टदलंप स्वस्तिकंवाप्रकल्प्यतत्रविष्णुमावाह्यपोडश भिरुपचारैरभिपूज्य पुनर्यथासनमासित्वापत्यान्वारन्धोवदानधर्मेणचरुमवदायसुचाचतुःपष्टिमत्रैश्चतुःपष्टिमाहुतीर्जुहुयात् । तत्रार्यक्रमः । अतोदेवाइतिपट्टचस्यमेधातिथिर्विष्णुर्गायत्री । विष्णुवलिप्रधानचरुहोमेविनियोगः । ॐ अौदेवावंतुनो यतोविष्णुर्विचक्रमे । पृथिव्याःसप्तधामभिःस्वाहा ॥ विष्णवइदंनमम । ॐ इदंविष्णुर्विचक्रमेधानिदधेपदं । समूह स्थिताः । पूजानकारोपिवसिष्ठेनोक्तः-पीतां वरंकृष्णवर्णशंखचक्रगदायुज । वैकुंठवासिनंदेवंमृत्कुंभेस्थापयेत्ततः ॥ विष्णोश्वरूपंकनकेनकृत्वा तलिंगमंत्रैरथगंधपुष्पैः । वस्त्राक्षतैर्गुग्गुलधूपदीपनवेद्यतांबूलफलैश्वसम्यक् ॥ विष्णुंवैदेवापूज्यगर्भाारक्षणायच । ब्राह्मणायप्रदातच्या प्रतिमावस्त्रसंयुता ।। संग्रहे-वैष्णवोह्यष्टमोमासोविष्णुर्गर्भस्यदेवता । वलिंचतूष्णीवाकुर्याद्गर्भस्यपरिपुष्ट्ये ॥ होममंत्रैःपूर्ववलिरुतस्तत्रतूष्णीं वेतिविकत्सासंस्कारकौमुद्याम् ।

·मस्यपांसुरेस्वाहा ॥ विष्णव० । ॐ त्रीणिपदाविचक्रमेविष्णुगोपाअदाभ्यः । अतोधर्माणिधारयन्स्वाहा ॥ विष्णव० । ॐ विष्णोःकर्माणिपश्यतयौतानिपस्पृशे । इंद्रस्ययुज्यसख़ास्वाहा । विष्णवः । ॐ तद्विष्णोःपरमपदंसापश्यंतिसूरयः । दिव/वचक्षुराततस्वाहा ॥ विष्णवः । ॐ तद्विपासोविपन्यवौजागृयांसःसमिधते । विष्णोर्यत्परमपदस्वाहा ॥ ६ ॥ विष्णव । विष्णोर्नुकमितिसप्तदशर्चस्यसूक्तस्यौचथ्योदीर्घतमाविष्णुनिष्टुप् सप्तम्याद्याजगत्यः विष्णुवलिप्रधानचरुहोमेविः । ॐ विष्णोर्नुकवीर्याणिमायापार्थिवानिविममेरजौसि।योअस्कभायदुत्तरंसधस्थविचक्रमाणस्नेधोरुगायःस्वाहा ॥ विष्णवः । मतद्विप्[स्तवतेवीर्यणमृगोनभीमाकुंचरोगिरिष्ठाः । यस्योरपुत्रिपुविक्रमणेष्वधिक्षियंतिभुवनानि विश्वास्वाहा ॥ विष्णः । ॐ प्रविष्णयेशूपमैतुमन्मगिरिक्षितउरुगायायवृण । यइददीर्घप्रयतंस॒धस्थमेकोविममेत्रिमिरित्पदेभिःस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ यस्यत्रीपूर्णामधुनादान्यक्षीयमाणाःस्वधयामदति । यउत्रिधातुपृथिवीमुतद्यामेकौदाधारभुवनानि विश्वास्वाहा ॥विष्णः । ॐ तदस्यमियमुभिपाधोअश्यांनरोयत्रदेवयवोमदेति । उरुक्रमस्यसहिबंधुरित्याविष्णोःपदेपरमेमध्वउत्सःस्वाहा ॥ विष्णः । * ताज्यास्तूंन्युश्मसिगमध्ययगावोभूरिशृंगाअयासः । अत्राहृतदुरगायस्पवृष्ण परमपदमर्वभातिभूरिस्वाहा ॥ विष्ण. ॥ १ ॥ ॐ प्रवःपातमधसोधियायतेमहेशरायविणचार्चत । यासानुनिपर्वतानामाभ्यामहस्तस्थतुरर्वतेवसाधुनास्वाहा ।। विष्णः । ॐत्येपमित्यासमरणशिमौवतोरिद्रीविष्णूसुतपावामुरुप्यति । यामयायप्रतिधीयमानुमिरकशानोरस्तुरसनामुरु प्यथःस्वाहा ।। विष्णः । ॐ ताईवर्धतिमास्युपास्यूनिमातरानयतिरेतसेभुजे । दर्धातिपत्रोवरपरपितमिततीयमधिगेचने ·दिवःस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ तत्तदिदस्यपौंस्यगणीमसीनस्पत्रातुरकस्यमीझुपः । यापार्थिवानित्रिभिरिद्विगामाभरुरुक मिप्टोरगायाय॑जीवसेस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ वेइदस्य॒क्रमणेवर्दशोभिख्यायमोभुरण्यति । तृतीय॑मस्यनकिरादधर्पतिवयं श्वनपत्तयतःपतत्रिणःस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ चतुभिःसाकंनैतिंचनामभिचक्रनवृत्तव्यतीरवीविपत् । वृहच्छरीरोविमिमान प्राभिर्युवाकुमार प्रत्यैत्याहुवंस्वाहा ॥ २॥ विष्णः । ॐ भामित्रोनशेव्यौघृतासुतिविर्भूतद्युम्नएव्यासप्रथाः । अर्थात विष्णोविदुपांचिदर्थ्यःस्तोर्मोयज्ञश्चराध्यौहुविष्मतास्वाहा ॥ विष्ण० । ॐ यापूर्व्यायवेधसेनीयसेसुमानयेविष्णवेदाश ति । योजातमस्यमहतोमहिनयत्सेदुनयोभियुज्यचिदुभ्य॑स॒त्स्वाहा॑ ॥ विष्णः । ॐ तमुस्तोतारःपूर्व्ययाविदन्तस्य॒गर्भज नुपापिपर्तन । आस्य॑जानंतोनामचिद्विविक्कनमुहस्तैविष्णोसुमतिर्भजामहेस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ तमस्यराजावरुणस्तमश्विना ऋतुसचंतमारुतस्यवेधसः । दाधादर्तमुत्तममहुर्यिदेवजंचविष्णुःसखियाँअपोर्तुतेस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ आयोचिवायसचा यदैव्यइंद्रायविष्णु:सुकृतसुकृत्तरः । वेधाजिन्वत्रिपस्थिआर्यमृतस्यभागेयजमानमाभजत्स्वाहा ॥३॥१७॥ विष्ण० । संवांक मणेत्यष्टर्चस्यसूक्तस्यभरद्वाजोविष्णुनिष्टुप् । विष्णुवलिप्रधानचरुहोमे । ॐ संवाकर्मणासमिपाहिनोमींद्रोविष्णूअर्पसस्पारे अस्य । जुपेथीयशंद्रविणंचधत्तमरिष्टैनःपथिभिःपारयतास्वाहा ॥ विष्णः । ॐ याविश्वासांजनितारामतीनामिद्राविष्णूक लशांसोमधाना । प्रथांगिरःशस्यमांनाभवंतुप्रस्तोमासोगीयमानासोअझै स्वाहा ॥ विष्णः । ॐ इंद्राविष्णूमदपतीमदाना मासोमैयाद्रविणोदाना । संवमिजंत्वक्तुभिर्मतीनांसंस्तोमासःशस्यमानासक्थैःस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ आवामश्वासोअ ·भिमातिपाहुइंद्रीविष्णूसधमादौवहंतु । जुपेयां विवाहबनामतीनामुपब्रह्माणिशृणुतंगिरोमेस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ इंद्रावि प्णूतत्पनुयाय्यवांसोम॑स्य॒मद॑रुचक्रमाथे । अकृणुतमंतरिक्षवरीयोप्रथतंजीवसैनोरजांसिस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ इंद्रीविष्णू हुविवाधानााद्वानानमंसारातहव्या । घृतासुतीद्रविणंधत्तमस्मेसमुद्रयाकलश:सोमधानःस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ इंद्रावि प्णूपितमघौअस्यसोमस्यदम्राजठरपणेथां । आवामधौसिमदिराण्यग्मन्नुपब्रह्माणिशृणुतंहवेमेस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ उभार्जि ग्यधुर्नपराजयेथूनपर्राजिग्येकतरश्चनैनौः । इंद्रश्चविष्णोयदपस्पृधेयांत्रेधासह वितदैरयेथांस्वाहा ॥ ८ ॥ विष्णः । परोमा येतिचतुर्दशर्चस्यवसिष्ठोविष्णुस्त्रिष्टुप् । विष्णुबलिप्रधानचरुहोमे० । ॐ पुरोमात्रयातुन्वावृधानुनतैमहित्वमन्वश्नुवंति । उभेतैविमरर्जसीपृथिव्याविष्णोदेवत्वपरमस्य वित्सेस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ नतेविष्णोजाय॑मानोनजातोदेवमहिम्नःपरमंतमाप । उदस्तभानामृष्यवृहतैदाधर्थप्राचीककुभपृथिव्याःस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ इरावतीधेनुमतीहिभूतंसूयवसिनीमनुपेदशस्या । व्यस्तभारोद॑सीविष्णवेतेदाधर्थपृथिवीमुभितौमयूखैःस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ उरुयज्ञायचक्रथुरुलोकंजनय॑न्तासूर्यमुपासमुग्नि म् । दासस्यचिद्वपशिप्रस्यमायाजमथुनरापृतनाज्यपुस्वाहा ॥ विष्ण० ॐ इंद्राविष्णूदंहिताःशंवरस्यनवपुरौनयतिचश्नथि टम् । शुतंबुनिःसहस्रचसाकइयोअमृत्यसुरस्यवीरान्स्वाहा॥विष्णः। ॐ यमनीपाहुतीवृहतौरक्रमातवावर्धयैती । रेवां स्तोमविदथै विष्णोपिन्व॑तमिपौयुजनैचिंगुस्वाहा ॥ विष्णः । ॐवपतेविष्णवासआकृणोमितन्मैजुपस्वशिपिविष्टहव्यं । वर्धे तुत्वासुष्टुतयोगिरोभेयूयंपातस्वस्तिभिःसानःस्वाहा ॥ १॥ विष्णः । ॐ नूमतॊदयतेसनिष्यन्योविणवउरुगायायदाशत् ।

·प्रयःसूत्राचामनमायातएतायतनयमाविर्वासात्स्वाहा ॥ विष्णः । ॐ त्यविष्णोसुमतिविन्धर्जन्यामप्रयुतामेवयावोमुर्तिदाः । प!यानःसुवितस्पभूरेश्वोवतःपुरुश्चंद्रस्यरायःस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ त्रिथिवीमेपएतांविचक्रमेशतसमहित्वा । प्र विष्णुरस्तुतवसस्तवीयान्त्येपंद्यस्यस्थविरस्पनामस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ विचक्रमेपृथिवीमेषएताक्षेत्रायविष्णुमनुपेदशस्यन् । ध्रुवासभिस्यकोरयोजनासउरुक्षितिसुजनिमाचकारस्वाहा ॥ विष्ण० । ॐ प्रतत्तैअद्यर्शिपिविष्टनामार्य-शसामिव॒युनानिवि द्वान् । तंत्गृणामितवसमतव्यान्क्षयतमस्परज॑सःपराकेस्वाहा॑ ॥ विष्णः । ॐ किमित्तैविष्णोपरिचक्ष्यभूत्प्रयवक्षेशिपिवि घोअस्मि । मावोअस्मदपगृहएतद्यदुन्यरूपःसमिथैवभूथस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ वपट्तेविष्णवासआकृणोमितन्मैजुपस्वशि पिविष्टहुव्यं । वर्धतुत्वासुष्टुतयोगिरोंमेयूयतिस्वस्तिभिःसनिःस्वाहा ॥ १४ ॥ विष्णवः । तथा सहस्रशीर्षेतिपोडशर्चस्यसू कस्यनारायणःपुरुषोनुष्टुप् अत्यात्रिष्टुप् । विष्णुवलिप्रधानचरु० । ॐ सहस्रशीर्षापुरुषः । विष्णः । ॐ पुरुपएवेदंस०।। विष्णः । ॐ एतावानस्प० । विष्णः । ॐ त्रिपादूर्ध्वउदैत्० । विष्णः । ॐ तस्माद्विराळ० ॥ १॥ विष्णः । ॐ यत्पुरुषे णहुविपा० । विष्णः । ॐतंयहिपि० । विष्ण। ॐ तस्माद्यज्ञासर्वहुतःसं० । विष्णः । ॐ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतऋचः । विष्णः । ॐ तस्मादाअजायंत० ॥ २॥ विष्णः । ॐ यत्पुरपंव्यदधुः । विष्णः । ॐ ब्राह्मणौस्यमुर्ख० । विष्ण। ॐ चंद्रमामनसोजा० । विष्ण० । ॐ नाभ्याआसी० । विष्णः । ॐ सप्तास्यासन् । विष्णः । ॐ यज्ञेनयज्ञमयजंत. ॥ ३ ॥ विष्ण० । विष्णुयोंनिमितितिसृणाहिरण्यग विष्णुरनुष्टुप् । विष्णुवलिप्रधान० । ॐ विष्णुर्योनिकल्पयतुत्वष्टा ·रूपाणिपिशतु । आसिंचतुप्रजापतिर्धातागर्भदधातुतेस्वाहा ॥ विष्णः । ॐ गर्भधेहिसिनीवालिगर्भधेहिसरस्वति।गर्भतेअश्वि नौदेवायाधत्तांपुष्करमजास्वाहा ॥ विष्णः । ॐ हिरण्ययीअरणीयंनिर्मधतोअन्धिना । तंगभैहवामहेदशमेमासिसूतवे स्वाहा ॥३॥ विष्णवइदंनमम ॥ ६४ ॥ अनंतरमग्नेरैशान्यांद्वात्रिंशदंगुलायामविस्तारेगोमयेनोपलितेस्थंडिलेचतुरंगकी डापत्समचतुरस्रचतुरंगुलंचतुःषष्टिपदंसितेनरजसामंडलंकृत्वातेपुपदेषुनैर्ऋत्यपदादिक्रमेणप्रथमंवाह्यवृतौततस्तथैवानंतरावृतिषु चप्रागुक्तचतुःपष्टिमत्रै प्रणवाद्यैःस्वाहांतैःप्रादक्षिण्येनचरशेपेणवलीन्दत्त्वा सर्वत्रविष्णवइदंनममेत्युद्दिश्यत्यक्त्वा तन्मंडलमध्ये * नमोनारायणायेतिवलिंदत्त्वापूर्ववत्त्यक्त्वा तेनैवमंत्रेणाय॑चदत्त्वावलिशेपात्किंचिदन्नमादायपिंडद्वयंकृत्वादंपतीपृथगनीया ताम् । तत आचम्यपतिःस्विष्टकृदादिहोमशेपंसमाप्यगुरवेदक्षिणांदत्त्वायथाशकिब्राह्मणान्भोजयित्वादंपतीमुंजीयातां । अयंच विष्णुपलिःप्रतिगर्भमावर्तते । प्रतिगर्भवलिःकार्यःसीमंतश्चप्रशस्यतइत्याश्वलायनोकेः । इमंचगृह्यसूत्रानुक्तत्वादिदानींशिष्टा नाचरंति ॥ इतिश्रीमद्रामेश्वरभट्टसूरिसूनुनारायणभट्टविरचितेप्रयोगरत्लेविष्णुवलिःसमाप्तः॥ अधजातकर्म ॥ ॥ जातमात्रेपुत्रपितातत्यमुखनिरीक्ष्यनद्यादावुदङ्मुखःस्नात्याअसंभवेदिवाहताभिःशीताभिरभिःसुवर्ण युताभिर्गृहएवस्नात्याचम्यसितचंदनमाल्यादिभिरलंकृतोनालच्छेदनात्पूर्वसूतिकादिव्यतिरिक्तरस्पृष्टमकृतस्तनपानंप्रक्षालितमलं कुमारंमातुरुत्संगेप्राउमुखमवस्याप्यदेशकालौस्मृत्वाममास्यकुमारस्यगर्भावुपानजनितसकलदोपनिवर्हणायुर्मेधाभिवृद्धिवीजगर्भस मुनोनिरहेणद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थजातकर्मकरिष्येइतिसंकल्प्य ब्राह्मणैःसहपुण्याहवाचनकृत्वाभ्युदयिकश्राद्धं हिरण्येनपि ॥ न ·यज्ञपात्राणिकिंपरिमाणानीत्यपेक्षायां वितस्तिह्यकर्मणि"इतिप्रमाणात्तावंतीतिज्ञेयानि । Protection परवाली, ५ प्रणीता, २ प्रोक्षणी. ३ दी, पुरु. ३ सुपः ३ आज्यपायं. ७ इध्म. ८ वाई. ९ शपं. "कृष्णाजिनं. चमसः इयंताम्रमयीमार्तिकीवाअपांगुलासंकुचितानना. २ इयंत्रुगाकारावारणवृक्षजाविस्तारार्धनिम्ना. ३ इयंपालाशीद्वादशांगुला. ४ अर्य गादिरोवितस्तिप्रमाणोऽधागुलच्छिद्रः. ५ अयंपैप्पल-पडंगुलश्चतुरंगुलदंडः. ६ इदकांस्यजंमृन्मयवापडंगुलं. ७ इदंगायवरलिप्रमाणं पंचदशायशियसमित्कं, प्रादेशमितमन्यत्र. ८ इदमादेशमानमुष्टिपरिमितदर्भरूपं. ९ इदंवंशनिर्मितं. १० इदंपुंरूपहरिणस्यचर्म.

·धाय होमकरणपक्षेव्याहृतिभिलौकिकाग्निप्रवलसंज्ञविधिवत्प्रतिष्ठाप्यदेशकालौस्मृत्वास्मिन्जातकमहोमेदेवतापरिग्रहार्थमन्वाधान करिष्यइत्यादिचक्षुपीआज्येनेत्यंतमुक्त्वाअग्निमिंद्रप्रजापतिविश्वान्देवान्नमाणमाज्येनयक्ष्ये शेपेणस्विष्टकृतमित्यादिसद्योयक्ष्यइ त्यंतमुक्त्यान्याधायपरिसमूहनाद्याज्यभागांतंकृत्वा प्रधानदेवताभ्यश्चतुर्थ्यतनाममंत्रेणाज्यंहुत्वादेवतोद्देशेनत्यागंकुर्यात् । ततो विपममानेनमधुसर्पिपीमिश्रीकृत्यशिलातलेनिक्षिप्य तत्रसुवर्णरजोविमोकंयावदयधृष्यभाजनेनिधाय । ॐ प्रतैददामिमधुनो तस्यवेदसवित्रामसूतंमघोना। आयुष्मान्गुशोदेवताभिःशतंजीवशरदोलोकैअस्मिन् ॥ इतिमंत्रेणतेनैवहिरण्येनकुमारंपाययित्वा त |द्धिरण्यंप्रक्षाल्यकुमारस्यदक्षिणकर्णेनिधायतन्मुखसमीपेस्वमुखमानीय । ॐमेधांतेदे॒वःसवितामेधादेवीसरस्वती। मेधांतैअन्धिनौ देवायाधत्तांपुष्करनजी ॥ इत्यूचंजपित्वा पुनस्तद्धिरण्यसव्येकर्णेनिधायैतामेवऋचंजपेत् । ॐ मेधांत ॥ततःशिशोरंसौयुगपद भिमृशेत् । ॐ अश्माभवपरशुर्भवहिरण्यमस्तृतंभव । वेदोवैपुत्रनामासिसजीवशरदःशतं ॥ इतिमंत्रेण । इंद्रश्रेष्ठानिगृत्सम दइंद्रस्रिष्टुप् । अंसाभिमुर्शनेवि० । ॐ इंश्रेष्धानिद्रविणानिधेहिचित्तिदक्षस्यसुभगत्वमस्मे । पोपरयीणामारप्टिंतनूंनी स्वामानयाधःसुदिनत्यमही ॥ अस्मेप्रयंधिविश्वामित्रइंद्रस्त्रिष्टुप् । अंसाभिमर्शनेविनिः । ॐ अस्मेप्रयधिमघवन्नृजीपिन्निं द्ररायोविवारस्यभूरैः । अस्मेशतंशुरदोजीवसैधाअस्मेवीरान्छश्यतइंद्रशिमिन् ॥ इतिमंत्राभ्यांचाभिमर्शः। ततोरक्षायुपोर भिवृद्धी ॐ अंगादंगात्संभयसिहृदयादधिजायसे । आत्मावैपुत्रनामासिसजीचशरदःशृतं ॥ इतिमंत्रमुच्चार्यमूर्धानंत्रिराजित् । ततःशिशोःकरिष्यगाणनामतदैवस्मरेत् । ततःस्विष्टकृदादिहोमशेपंसमाप्ययथाचारंहिरण्योदकेनमातुर्दक्षिणस्तनप्रक्षाल्य ।

·ॐ इमांकुमारोजरांधयतुदीर्घमायुःप्रजीवसे । अस्यैस्तनौपयुंजानाआयुर्व!यशोवलं ॥ इतिमंणमात्राकुमारंपाययित्वा ब्राह्मणे भ्योगोभूतिलहिरण्यादिकमन्नवर्जितंयथाशक्तिदत्त्वातैराशियोवाचयेत्। जन्मलग्नेदुष्ट स्थानस्थितग्रहजनितपीडानिवृत्तयेतत्मीत्य विशेषतोदक्षिणादेया। तमर्वतमितिपंचानांबामदेवोग्निर्गायत्री । आशी० । ॐ तमर्वतननिसिमरुपनदिवःशिशें । मम॑ज्यते दिवेदिये ॥ योधयन्माहरिभ्याकुमारःसाहदेव्यः । अच्छानहूतउदरं ॥ उतत्याय॑जताहरीकुमारात्साहव्यात् । प्रयतासुद्या दंदे ॥ एपवादेवायश्धिनाकुमार साहदेव्यः । दीर्घायुरस्तुसोमकः ॥ तंयुर्वदेवावश्विनाकुमारसाहव्यं । दीर्घायुपंकृणोतन ॥ इतिपंचभिराशिषः। होमोत्रकृताकृतः । कुमार्याश्चतजातकर्मामंत्रककार्यम् । रात्रीसंध्यायांग्रहणेजाताशौचांतरमध्येपीदकार्यम् । मृताशीचमध्येजातश्चेत्तदैवाशौचांतेवाकार्यम् । पितरियामांतरंगतेपितृव्यादिर्गोत्रजोज्येष्ठक्रमेणेदकुर्यात् ॥ ॥ इतिश्रीभट्टरा मेश्वरसुतनारायणभट्टकृतेप्रयोगरलेजातकर्मप्रयोगः ॥ अघपष्ठीपूजा। ॥ पंचमेपष्ठेचदिनेपष्ठएवयापूर्वराने पित्रादिराचम्यमाणानायम्यदेशकालौस्मृत्वाअस्यशिशोःआयुरारोग्या वाप्तिसकलारिष्टशांतिद्वारानीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ विनेशस्यजन्मदानांपष्ठीदेव्याजीवंतिकायाश्चयथामीलितोपचारैःपूजनमहंकरिष्य इतिसंकल्प्य पोडशोपचारैस्तंत्रणपूजयेत् । पृथग्यासंकल्प्यपृथगेवपूजाकार्या । एतत्प्रतिमाश्चालेपनादिनाकुड्येलेखनीयाःपी ठादौवाक्षतपुंजरूपेणनिवेश्याः । पुरुषाःशस्त्रहस्ताःस्त्रियश्चनृत्यगीतकारिण्योस्यारात्रौजागरणकुर्युः । सूतिकागृहंसधूमाग्निदी पदास्रमुसलाविभूतियुतकार्य । सर्पपश्चिसर्वतोविकिरेत् । अन्यदपियथाचारसर्वकार्यम् । जन्मदाभ्योन्नादिनापलियः। विप्रे ·भ्यश्चतांयूलखाद्यदक्षिणादिदद्यात् । जन्माशीचमध्येप्रथमपप्ठदशगदिनेपुदानेप्रतिग्रहेचनदोपःअन्नंतुनिपिद्धं । अथपूजाक्रमः। आदोपडंगन्यासंकृत्वाकलशादिपूजांविधाय । अपवित्र पवित्रोवासर्वावस्थांगतोपिवा। यःस्मरेत्पुंडरीकाक्षंसवाह्याभ्यंतरःशुचिः॥ इतिमंत्रेणप्रोक्षणंकृत्यापश्चाद्देवतास्थापन । ॐ विघ्नेशायनमः विघ्नेशमावाहयामि । जन्मदाभ्यो. जन्मदाआ० । पष्ठीदे व्यनमः पछीदेवीमा० । जीवंतिकायै० जीवंतिकामा० । ( इत्यावाह्यपूजयेत् ) । ॐ सूयवसाद्भगवतीहिभूयाअौवयंभ गवंतःस्याम । अद्धितृणमध्येविश्वदानींपिशुद्धमुदकमाचरैती ॥ इतिमंत्रणपोडशोपचारैःपूजयेत् ॥ संपार्श्व गौरीपुत्रोयथा स्कंदःशिशुत्वेरक्षितःपुरा । तधाममाप्ययंयाल पष्टिकरक्ष्यतांनमः ॥ इतिपष्ठीमार्थना । आनोभद्रादीनिसूकानिसूतिकावाल फयोःसर्वारिष्टशान्त्यर्धवाक्षणाःपठेयुः ॥ इतिश्रीनारायणभट्टविरचितेप्रयोगरत्नेपष्ठीपूजाविधिः।। अधनामकरणप्रयोगः ॥ ॥ जन्मतएकादशेद्वादशेवायथाचारंनियतदिनेवानामकरणकार्यम् । नियतकालेपिविष्टिवैध तिव्यतीपातमहणसंक्रांत्यमावास्याश्राद्धदिनेपुनकार्यम् । नियतकालेक्रियमाणेगुरुशुक्रास्तवाल्यवार्धकवक्रातिचारमलमासादि निधोनास्ति । नियतकालातिक्रमेतुज्योतिःशास्त्रोक्तेशुभेकालेकार्यम् । सर्वथात्रपूर्वाण प्रशस्तः। अनहोम कृताकृतः । उक्त फालेशिशो मचिकीर्षुर्विमानाहयपूर्वेद्युस्तदहरेववास्वस्तिवाचनमुपक्रम्यपुण्याहत्रयमुक्त्वा करिष्यमाणंनामचतुर्थ्यतमुक्त्वात्रिः एतन्नाम्नेस्वस्तिभयंतोनुवंत्यित्युक्तेविगैरेतन्नाम्नेस्वस्तीतित्रिःप्रत्युक्तेशेपंस्वस्तिवाचनसमाप्य इदमार्याःकुमारस्यनामाहंविदधामीति १ करिष्यमाणेतनाम्नेस्यसि इतिवदेत् । एतदित्यस्यस्थानेकरिष्यमाणनामोहेतु विकल्पः । ॥

·विमाननुराप्य तविधीयतामित्यनुमोदितो देशकालीनिदिश्यास्यशिशोःवीजगर्भसमुद्भवैनोनिवर्हणायुरभिवृद्धिव्यवहारसिद्धि पाराश्रीपरमेश्वरमीत्यर्थनामकरणकरिष्यतिसंकल्प्य ग्रहयज्ञाभ्युदयिकेयथाशफिकृत्या यथाचारस्वकुलदेवताभक्कइतिनामकृ गजन्मालागंमारानामापात् । तच । कृष्णानंतोच्युतश्चक्रीयकुंठोधजनार्दनः । उपेंद्रोयज्ञपुरुषोवासुदेवस्तधाहरिः। योगी शहरीकाशीमासनामान्यनुक्रमात् ॥ अत्रयधाचारादिर्मार्गशीर्षादिर्याक्रमः । ततःखीपुरुपवाचिदेवतावाचिवानामस्वे एंगयुग्माक्षरं अक्षरंपतिधारामधनुरक्षरंब्रह्मवर्चसकामोनामकृत्वा ततोभिवादनीयंनामविप्रादिवर्णक्रमेणशर्मयर्मगुप्तदासान्यत माशंतमुपांतर्यात् । तवामीजीबंधनान्मातापितरावजानीयाताम् । उपनयनकालेचानेननाम्नाभिवादयेतिकुमारंपति पाप्यं । मनायशिघाचारः । तंदुलान्कांस्यादिपात्रप्रसार्यतदुपरिसुवर्णशलाकयाफुलदेवताप्रयुक्तमादीअमुकदेवताभक्कातिना मतस्यं ततोमासनाम ततोचकदाचनाल्यग्योतिःपात्रोकचक्रानुसारेणजन्मनक्षत्रपादप्रयुक्ताक्षरादिनाम ततोव्यावहारिक स्रोमामेतिधनुष्यतिरित्या नामदेवताभ्योनमइतिमपूज्य अमुकनाम्नात्वममुकोसीतिस्त्रदक्षिणस्थमातुरुत्संगस्थस्यशिशोदेक्षि पारगायपित्या सदस्तुमित्रावरुपत्यादिमंत्रपाठांते विमर्नामसुमतिष्ठितमस्त्वित्युफेअमुकनाम्नाअमुकनामायंभवतोभिवादयत पलुसरा नामस्तापतिनामविमानभिवादयेत् तेचायुप्मान्भवत्यमुकइतिवदेयुरिति । नक्षत्रनामवाभिवादनीयंगुप्तंचेत्यपिय दंति । ततःकर्तादेवताभ्योबामन्यधनत्यायधारिभाविमान्भोजयेद्दक्षिणांचदद्यात् । विप्राशिपश्चग्राह्याः । कुमार्या अपिनाम रणनमंत्रचर्यम् । सिमाक्षरंनुतनाम । होमपातुपार्थिवाग्नीजातकर्मवदेवप्रधानाहुवा स्वानामयथोकंधृत्या

·स्विष्टकृदादिहोमशेषतंत्रकुर्यात् । अत्रजातकर्मवत्पित्राद्याःकर्तारः ॥ इतिश्रीनारायणभट्टकृतेप्रयोगरत्नेनामकरणप्रयोगः ॥
अथपर्यकारोहणं॥ ॥ तत्रनामकरणदिनेथवापोडशेद्वात्रिंशेऽन्यस्मिन्वाज्योतिःशास्त्रोक्तमृदुभुवक्षिप्रनक्षत्रादियुक्तेशुभेकाले
यधाचारंकुलदेवतादिपूजांविधायालंकृतंशिशुहरिद्राद्यलंकृतेपर्यंके मात्राद्याःसौभाग्ययुक्ताःस्त्रियोयोगशायिनहरिस्मरंत्योगीतवा
द्यादिसमकालंमाक्शिरसंन्यसेयुः। स्वस्वाचारप्राप्तंचान्यदपिकार्यम् ॥ ॥ अथदुग्धपानम् ॥ एकत्रिंशदिनेद्वितीयजन्मनक्षत्रेवा
न्यस्मिन्वान्नप्राशननक्षत्रयुकेशुभदिनेकुलदेवतादिपूजांतेगोक्षीरंशंखेनधात्रीमातान्यावासुभगालंकृतंकुमारंदक्षिणशिरसंप्राक्शिर
संवापाययेदिति॥ ॥ अथकर्णवेधः॥ जन्मदिनाद्वादशेत्रिंशेवादिनेपष्ठसप्तमाष्टमदशममासान्यतममासेऽन्यदावादंतजननात्पू
मेवज्योति शास्त्रोकमासशुक्लपक्षतिथिवारनक्षत्रादिशुभकालेपूर्वाह्नमध्याह्नेवाविष्णुशियब्रह्मचंद्रसूर्यदिगीशनासत्यसरस्वतीकुल
| देवतागोब्राह्मणान्यथाविभवसंपूज्यमात्रुत्संगस्थस्यशुभासनस्थस्यालंकृतस्यशिशोःकर्णयोर्वेध्यस्थलमलतकरसेनांकयित्वायथावि
भवंसुवर्णरूप्यताम्रलोहसूच्यामांगलिकद्विगुणपट्टादिसूत्रोपेतयासौचिकेनान्येनवाकुशलेनसुभगस्त्रियावाप्रामुखस्योदङमुखस्यवा
कोंवेधयेत् । अनावृतेसूर्यरश्मिपातस्थलें गणादौपित्रादिना 'कुमारस्यपूर्वदक्षिणः कुमार्यास्तुपूर्ववामःकर्णोवेध्यः । वेधन
क्षत्रतृतीयनक्षत्रेकर्णक्षालनमुप्णयारिणारोहणार्थेकार्य । रूढौचकीयथाभरणधारणक्षमताभवतितधावर्धनीयौ । पुंसःसूर्यर
श्मिमवेशयोग्यरंभपर्यतंवर्धयेत् । लंबकर्णतातुनिषिद्धा । वीणायथेच्छम् ॥ इतिनारायणभट्टकृतेप्रयोगरलेपर्यकारोहण-दुग्धपा
न-कर्णवेधप्रयोगाः॥
॥ ७॥
॥५॥
.
॥५॥

·अयसूर्यावलोकननिष्क्रमणे ॥ जननात्तृतीयेमासिजन्मदिनेजन्मनक्षत्रेवाइष्टदेवतापूजनपूर्वकमलंकृतेनशिशुनासोत्सवंसूर्यद | निंकारयित्याचतुर्थमासेशुभकालेग्निचं धेनुंचदर्शयेत् । केचित्तु । स्वस्तिनआत्रेयोविश्वेदेवास्त्रिष्टुप् । शिशोरंकारोपणेवि नियोगः । ॐखस्तिनोमिमीतामुश्चिनाभर्गःस्वस्तिव्यदितिरनुर्वणः । स्वस्तिपूपाअसुरोदधातुनःस्वस्तिद्यावापृथिवीसुचेतुना ।। अनेनपित्रादिःशिशुमंकमारोप्य । आशुःशिशानइतित्रयोदशर्चस्याप्रतिरथस्यसूक्तस्यऐंद्रोप्रतिरथइंद्रश्चतुर्थ्याबृहस्पतित्रिष्टुप् प्रयोदश्यनुष्टुप् शिशोरायुप्याभिवृद्ध्यर्थजपेयि० । ॐ आशुःशिशानोवृपभोनभीमो० ॥१३॥ तच्चक्षुर्वसिष्ठःसूर्यःपुरउष्णिक् । कुमारस्यादित्यायेक्षणेयि० । ॐतञ्चभुर्देवहितं शुक्रमुच्चरत् । पश्येमशरदःशतंजीवमशरदःशुतम् ॥ इतिसूर्यनिरीक्षयेदितिवदंति । तृतीयमासेसूर्यावलोकनकारितचेन्निष्क्रमणेनसहवकार्यम्॥ ॥अधनिष्क्रमणविधिः। ततश्चतुर्थेमासिपप्ठेवाशुक्लपक्षेशुभतिथ्या दापितासभार्यशिशुरभ्यंगस्नातः ममशिशोःआयुःश्रीवृद्धिवीजगर्भसमुद्भवैनोनिवर्हणद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थनिष्क्रमणाख्यंकर्म फरिप्ये इतिसंकल्प्य तदंगतयास्वस्तिवाचनाभ्युदयिकग्रहयज्ञानकृत्वा इंद्राग्नियमनितिवरुणवायुकुबेरेशानानांपाच्यादिदि शांचंद्रार्कवासुदेवगगनानांचयथाक्रमंतंदुलपुंजेपुपूजांकृत्वा ब्राह्मणान्भोजयित्वातैःस्वस्त्ययनंवाचयित्वासायंसंध्यादिकंकृत्वा शि शुंसौवर्णःकृत्रिमर्वाभरणयथाशक्त्यलंकृत्यपूर्वनकृतंचेदिदानींशिशुनाग्निचंद्रधेनूनादर्शनंकारयित्वाऽश्वादिवाइनस्थंशिशुमातुले नधान्यावाबाहयित्वाभार्यापुत्रविद्वद्वाह्मणज्ञातिघांधवपुरंध्रीगणदर्पणपूर्णकलशयुक्तकन्यागणपुष्पहरिद्राक्षतदीपमालाध्वजलाज मंगलवाययोपयुक्तः। ॐ कनिक्रदज्जनुपं० ऋ० ॥३॥ॐप्रदक्षिणिभिणंतिकारोवयोवदैतऋतुथाशकुंतयः । उभेवाचौवद ·तिसामगाईवगायत्रंचत्रष्टुंभंचा राजति ॥ उद्गातेवंशकुनेसामंगायसिब्रह्मपुत्रविसर्वनेषुशंससि । पैववाजीशिशुमतीपीत्या सर्वतोनःशकुनेभद्मावदविश्वतोनःशकुनेपुण्यमार्वद ॥ आवद॑स्त्वंशकुनेभद्रमावदतूष्णीमासीनःसुमतिचिकिद्धिनः । यदु स्पतन्वदसिकरियथावृहदेमविदथै सुवीराः ॥ इत्यादिशकुंतादिसुमंगलसूकंपठन्ग्रहाद्वहिर्गत्वामंत्रमेतमुदीरयेत् । चंद्रा योदिंगीशानांदिशांचवरुणस्यच । निक्षेपार्थमिमंदमितेत्यांरक्षतुसर्वदा ॥ अप्रमत्तंप्रमत्तंवादिवारानावथापिवा । रक्षतुस ततंसर्वेदेवाःशक्रपुरोगमाः ॥ एवंशिशुरक्षणार्थदेवान्समार्थ्यविष्णुशिवालययोरन्यतरहूंधुगृहवागत्वातत्रदेवंसुमंगलवाद्ययोपपु प्पोपहारादिभिःप्रपूज्यगोमयाद्यनुलिप्तचतुरस्रदेशेधान्यादिनिधायतनशिशुमासयित्वामंत्रणरक्षांकुर्यात् ।, मंत्रश्च । त्र्यंवक मित्यस्यवसिष्ठोमृत्युंजयख्यंवकोनुष्टुप् शिशोरक्षायांवि० । ॐ हौजूसः ॐ भूर्भुवःस्वः ॐ त्र्यवकंयजामहेसुगंधिपुष्टिवर्धनं । उर्वारुकमिवबंधनान्मृत्योर्मुक्षीयमामृतात् ॥ ॐ स्वःभुवःभूः ॐ सःजूहों ॐ । इत्येवंरूपमृतसंजीवनीमंत्रजपन्विभूत्याक्षतैर्वा मूर्तिललाटेचरक्षांकृत्याअपूपादिभिभूतेशानंगणेशमभ्यर्च्यशिशुंभक्ष्यादिभिस्तोपयित्वाशिपोवाचयित्वादेवतामणामंप्रदक्षिणनयं चशिशुनाकारयित्वामातुलाद्यासन्नबंधुगृहेपूर्ववन्नीत्वा तत्रदानोपहारादिभिःशिशुतोपयित्वास्वगृहंगत्वामाहाणराशिपोवाचयित्वा तेभ्यःसुवासिनीभ्यश्चयथाशक्किदक्षिणांदत्वावंधुभिःसह जीत । कुमार्याअप्येतत्समानम् । होमोत्रकृताकृतः। होमपक्षेशि शोरलंकरणानंतरलौकिकानिंप्रतिष्ठाप्यजातकर्मवदनादेशदेवताभ्योहुत्वाअग्निचंद्रदर्शनादिस्वगृहगमनांतंकृत्यास्विष्टकृदादिहोम शेपंसमाप्यब्राह्मणाशीर्वादादिकारयेदितिक्रमः ॥ इतिश्नीनारायणभकृतेप्रयोगरलेसूर्यावलोकननिष्क्रमणप्रयोगौ ॥ ॥

·अयोपवेशनविधिः॥ ॥ जननात्पंचमेमासिशुक्लपक्षेज्योतिःशाखोक्तशुभतिथ्यादौपूर्वाह्नस्वस्तिवाचनकृत्वा वराहपृथिवी गुरुदेवदिजापूजयित्याभूभागमुपलिप्य तत्रमंडलंकृत्वाशंखतूर्यादिमांगलिकध्वनौक्रियमाणेभूमौशिशमुपवेशयेदेतैर्मत्रैः । रक्ष नंवसुधेदेपिसदासर्वगतंशुभे । आयुःप्रमाणनिखिलंनिक्षिपस्वहरिप्रिये ॥ अचिरादायुपस्त्वस्ययेकेचित्परिपंथिनः । जीविता रोग्यवित्तेऽनिर्दहस्वाचिरेणतान् ॥ धारिण्यशेपभूतानांमातस्त्वमधिकाह्यसि । कुमारंपाहिमातस्त्वंब्रह्मातदनुमन्यताम् ॥ इति । ततोयाक्षणान्पूजयित्वाशिपोयाचयित्वानीराजनाद्युत्सवंकुर्यात् । एवंकुमार्याअपि॥ इतिनारायणभट्टकृतेप्रयोगरलेउपवेशनम्॥ अपानप्राशनप्रयोगः ॥ ॥ जन्मतःषष्ठेमासेऽष्टमेवादंतेपुजातेपुवाज्योतिःशास्त्रोक्ततिथिनक्षत्रादिशुभकालेपूर्वाहेपित्रादिः शिशोरणाशनं कुर्यात् । पष्ठेमासेचेक्रियतेतदागुरुशुक्रमौव्यादिदोपोऽधिकमासादिदोपश्चनास्ति । पित्रादिःसभार्यःशिशु नासहमंगठस्नानंकृत्वादेशकालौस्मृत्वा ममास्यशिशोर्मागर्भमलमाशनशुयन्नाद्यब्रह्मवर्चसतेजइंद्रियायुर्लक्षणफलसिद्धिवीजग भसमुदयनोनिवर्हणद्वाराधीपरमेश्वरप्रीत्यर्थअन्नप्राशनाख्यंकर्मकरिष्यइतिसंकल्प्य तदंगस्वस्तिवाचनाभ्युदयिकेकृत्वाशिशुम लंकृत्य जातकर्मवहाफिकानिंशुचिनामा प्रतिष्ठाप्यानादेशाज्याहुती त्वा पूजोपहारादिभिरिष्टदेवतामभ्ययं तत्पुरतःस्वदक्षि शुभवोपरिमात्रुत्संगेप्रामुखोपविष्टस्यशिशोःमयमानमाशनंकारयेत् । दधिमधुघृतमिश्रमन्नंशुभेभाजनेप्रक्षिप्य । अन्नपत इत्यस्यनलकूबरोन्नपतिर्जगती । शिशोरनमाशनेविनियोगः । ॐ अन्नपतेनस्यनोधैद्यनमीवस्यशुष्मिणः । प्रमंदातारैतारि पऊर्जनोधेहिदिपदेचतुष्पदे ॥ इतिमंत्रेणससुवर्णहस्तोऽन्नमादाय प्रथमकवलंपाशयित्वायथेटभोजयित्वामुखप्रक्षाल्य बालंभू ·मावुपवेश्य तदग्रेपुस्तकशस्त्रवस्त्रादिशिल्पानिविन्यस्यजीविकापरीक्षांकुर्यात् । शिशुःस्वेच्छयायप्रथमस्पृशेत्सास्यजीविकेति विद्यात् । ततःस्विष्टकृदादिहोमशेपंसमाप्ययथाशक्तिब्राह्मणान्भोजयित्वा दक्षिणांदत्त्वाशिपोवाचयित्वावंधुभिःसहस्वयंभुंजीत । होमोत्रकृताकृतः । होमपक्षेपूर्वेचुर्नादीश्राद्धंकुर्यात् । अनवकाशैतदिनएक्वाकुर्यात् । कुमार्याअप्येतदमंत्रकंकार्यम् । किंतु |पंचमादिविपमेमासे ॥ इतिश्रीनारायणभट्टकृतेप्रयोगरत्नेअन्नप्राशनप्रयोगः ॥ ॥ ॥ अथवर्धापनविधिः॥ ॥आदित्यपुराणे । सर्वैश्चजन्मदिवसेस्नातैर्मगलवारिभिः। गुरुदेवाग्निविप्राश्चपूजनीयाःप्रयलतः॥ स्वनक्षत्रंचपितरस्तथादेवःप्रजापतिः। प्रतिसंवत्सरंयलात्कर्तव्यश्चमहोत्सवः ॥ स्वनक्षत्रस्वनक्षत्रदेवता। स्वनक्षत्रंवित्तपश्चेतिक्वचि त्पाठस्तदावित्तपःकुबेरः । अत्रप्रयोगः । प्रतिवर्पजन्मदिनेसौरमानेनजन्मनक्षत्रेवायजमानःपूर्वाभ्यज्यस्नात्वासौंपधियुतजलपू रितकलशंसंपूज्यतदुदकेनस्नातःशुक्लांवरधरोयथाविभवमलंकृतोविधिवत्स्वस्तिवाचयित्वाकौतुकमावध्यदूर्वाहोमकुर्यात् । तत्रायं क्रमः। देशकालौस्मृत्वाममाव्दपूर्तिजन्मदिवसेआयुरभिवृद्धिद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थदूर्वाहोमंकरिष्येइतिसंकल्प्यविधिवदग्निंबल यर्धनंप्रतिष्ठाप्य पुनर्देशकालौसंकीर्त्य समिधावादायाऽस्मिन्दूर्वाहोमेदेवतापरिग्रहार्थमन्वाधानंकरिष्यइत्युक्त्वाअस्मिन्नन्वाहि तेनावित्यादिचक्षुपीआज्येनेत्यंतमुक्त्वा प्रधानदेवतांमृत्युंजयमष्टोत्तरशतंदूर्वाद्रव्येणशेपेणस्विष्टकृतमित्यादिसद्योयक्ष्यइत्यंतमु क्त्यासमिधायनावाधाय परिसमूहनाद्याज्यभागांतंकृत्वादधिमधुघृताक्तकेवलाज्याकंवादूर्वानयंत्रयम् । त्र्यंबकमित्यस्यवसिष्ठो १ बस्मिन्कालेस्थापयेत्तत्पुरस्ताद्वस्त्रंशस्त्रपुस्तफैलेसंनीच । स्वर्णरौप्यंयञ्चगृहातिवालस्सैराजीवंतस्यवृत्तिःप्रदिष्टा । मुहूर्वचिंतामणिः ।, - ·मृत्युंजयख्यंघकोनुष्टुप् । दू_होमेविनियोगः । ॐ हौजूसः ॐ भूर्भुवःस्वः। ॐ त्र्यवकंयजामहेसुगंधिपुष्टिवर्धनं । उर्वारुकमि बंधनान्मृत्योर्मुक्षीयमामृतात् ॐ स्वःभुवःभूः ॐ साजूहों ॐ स्वाहा ॥ इत्यनेनमंत्रेणाष्टोत्तरशतंहुत्वास्विष्टकृदादिहोमशे पंसमापयेत् । ततोविधिवद्रहयझंकृत्वाआयुपेचरुहोमसंकल्पपूर्वकंकुर्यात् । तत्रार्यक्रमः । देशकालौसंकीर्त्यास्मिन्होमेदेवता परिग्रहार्थमित्यादिचक्षुपीआज्येनेत्यंतमुक्त्वा विश्वान्देवान्दशवारमग्निंपोडशवारंजातवेदसमग्निमेकवारंचरुद्रव्येण शेपेणस्विष्ट कृतमित्यादिसद्योयक्ष्यइत्युक्त्यासमिधावग्नावाधाय परिसमूहनाद्याज्येदर्भाग्यप्रक्षेपांतंकृत्वासिद्धान्नमाज्यसमीपेनिधायाज्येन सहतदक्षत्रिःपर्यग्निकृत्याग्योद्धासनादि वसंमार्जनांतंकृत्वान्नंपात्रेपृथकृत्याग्नावधिश्रित्यनुवेणाभिघार्योदगुदास्याज्याइक्षिणतो पहिण्यासाद्यपुनरभिधारणाद्याज्यभागांतंकृत्वा । आनोभद्राइतिदशर्चस्यसूक्तस्यगौतमोविश्वेदेवाःआद्या पंचसप्तमीचजगत्य पष्ठी विराट्स्थानाअष्टम्याद्यास्तिस्रखिष्टुभः । सर्वेपांचरुहोमेवि० । ॐ आनौभद्राःक्रतवोयतुविश्वतोदन्यासोअपरीतासद्भिदः । देवानोयथासमिधेअसन्नायुवोरक्षितारोदिवेदिवेस्वाहा ॥ विश्वेभ्योदेवेभ्यइदंनमम । ॐ देवानाभद्रासुमतिऋजूयतां देवानारातिभिनोनिवर्ततां । देवानौमुख्यमुपसेदिमायंदेवानऽआयुस्मतिरंतुजीवसेस्वाहा ॥ विश्वेः । ॐ तान्पूर्वयानि विहूमहेवयंभगमित्रमदितिदक्षमुन्निधै । अर्यमणंवरुणंसोममश्विनासरस्वतीनःसुभगामयस्करत्स्वाहा ॥ विश्वेः । ॐ तन्नोवा तोमयोभुवातुभेजतन्माताऍधिवीतत्पितााः । तद्रावणिःसोमसुतोमयोभुवस्तदैश्विनाशृणुतंधिष्ण्यायुर्वस्वाहा ॥ विश्वे० । तमीशा जगतस्तरथुपस्पतिधियंजिन्वमवसेहूमहेव्यं । पूपानोयधावेदसामसद्वधेरैक्षितापायुरदब्धास्वस्तयेस्वाहा ॥ विश्वे स ·१७शम्या. १५ मेक्षणं. १६ पिष्टोद्धपनी. १८ वेदः १२ मुसरं १९ उपवेप.. १४ उपर Amithe e/pro ११ इदंपालाशदारुकृतं. १२ इदखादिर. १३ इयंपापाणमयी. १४ अयंपाषाण पेपणसाधनं. १५ इदंयशियदारजं. १६ इयंयशियदारुकता. १७ इयंखादिरी. १८ मयंदर्भमुष्टिकतोगोयत्सजान्याकारोवस्तुविशेषः, अयंकुशमार्जनीरूपआयतनाथकरोन्मार्जनसाधनं. १९ अंगाराणां यहिनिहणार्थासमित्.

·स्वस्तिनइंद्रौयुद्धश्रवाःस्वस्तिनःपूपाविश्ववेदाः । स्वस्तिनस्तायोअरिष्टनेमिःस्वस्तिनोबृहस्पतिर्दधातुस्वाहा ॥ विश्वे० ॥ १ ॥ ॐ पृर्पदश्चामरुतःपृश्निमातरःशुभंयावानोविदथै पुजग्मयः । अग्निजिह्वामनवःसूरचक्षसोविश्नोदेवाअवसागमन्निहस्वाहा ॥ विश्वेः । ॐ भद्रंकर्णेभिःशृणुयामदेवाभद्रंपश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरंगैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेमदेवहितयदायुःस्वाहा ॥ विश्वेः । ॐ शुतमिन्नुशरदोअंतिदेवायत्रनिश्चक्राजरसंतनूनी । पुत्रासोयत्रपितरोभवतिमानौमध्यारीरिप्तायुगंतोःस्वाहा ॥ विश्वेः । ॐ अदितिौरदितिरंतरिक्षमदितिर्मातासप्तिासपुत्रः। विश्थेदेवाअदितिःपंचजनाअदितिर्जातमदितिजनित्वस्वाहा विश्वे० ॥ २॥ इमंस्तोममितिपोडशर्चस्वसूक्तस्यांगिरसःकुत्सोग्निरादितश्चतुर्दशजगत्यः अंत्येद्वेत्रिष्टुभौ पूर्वोदेवाभवत्वित्यादि त्रयःपादादेवदैवत्याः, तन्नोमित्रोध!लिंगोक्तदेवतोऽमिदैवत्यश्च'। सर्वेषांचरहोमेवि० । ॐ इमंस्तोममर्हतेजातवैदसेरथमिवसं महेमामनीपयो । भद्राहिन प्रमतिरस्यसंसद्यग्नेस॒ख्येमारिपामाव॒यंतवस्वाहा ॥ अग्नयइदंनमम । ॐ यस्मैत्वमायसेससांध त्यनुर्वाक्षेतिदर्धतेसुवीर्य । सत्तावनैनमश्नोत्यंहतिरग्ने० स्वा० ॥ अग्नयः । ॐ शकेमैत्वासमिसाधयाधिय॒स्त्वेदेवाहविरदंत्या हुतं । त्वमादित्याआहुतान्यु श्मस्यग्ने० स्वा० ॥ अग्नयः । ॐ भरोमेध्मंकृणामाहवींषितेचितर्यंतःपर्वणापर्वणावयं । जी तिवेप्रतरंसाधयाधियोऽनै० स्वा० ॥ अग्नयइदनमम । ॐविशांगोपाअस्यचरंतिज़ंतवौद्धिपञ्चयदुतचतुष्पद्क्तुभिः । चित्रः केतउपसौमहाँअस्यग्ने स्वा० ॥ अग्नयः । ॐ त्वमध्वर्युरुतहोतासिपूर्ण:प्रशास्तापोताजनुपापुरोहितः । विश्वविद्वाँआविज्याधी रपुप्यस्य सख्ये० स्वा० ॥ अग्नयः । ॐ योविश्वतःसुप्रतीकासुदृसिंदूरेचित्संतळिदिवातिरोचसे । राज्याश्चिदंधोअर्तिदेवप ·यस्य स्वा० ॥ अग्नयः । ॐ पूर्वदियाभवतुसुन्यतौरयोस्मार्कशंसौअभ्य॑स्तुदूदयः । तदानिीतीतपुप्यतावचोग्नेस॒ख्ये० स्वा० ।। अग्नयः । ॐ वधैर्दुःशंसाअर्पढ्यौजहिदूरेवायेअंतियाकेचित्रिणः । अय॒ज्ञाय॑गुणतेसुगंकृध्यग्ने० स्वाहा ॥ अग्नयः । ॐ यदयुंफाअरुपारोहितारथेवातजूतावृषभस्यैयतरवः । आदिन्यसिनिनौधूमकेतुनाग्नेसख्येमार्रि० स्वाहा ॥ अग्नय० ॥२॥ ॐ अर्धस्वनादुताभ्युपतत्रिौद्रुप्सायत्तयवसादोव्यस्थिरन् । सुगंतत्तताकेभ्योरथेभ्योग्ने० स्वाहा ॥ अग्नयः । ॐ अर्थमित्र स्पवरुणस्यधायसेवयातांमुरुताहेळोअद्भुतः । मृळासुनोभूत्वैपांमनःपुनरग्ने० स्वा० ॥ अग्नयः । ॐ देवोदेवानामसिमित्रोम भृतोयसुर्वसूनामसिचारुरध्वरे । शर्मन्स्यामृतसपथस्तमेग्ने० स्वाहा ॥ अग्नयः । ॐ तत्तभद्रयत्समिद्धःस्वेदमेसोमाहुतोजरसे मुळयतमः । दासिरलंदविणंचदाशुपेग्ने० स्वाहा ॥ अग्नयः । ॐ यस्मैवंसुद्रविणोददाशोनागास्त्वमंदितेसबताता । यंभू देणशयसाचोदयांसिप्र॒जावताराधसातस्या॑मुस्वाहा ॥ अग्नयः । ॐ सत्वमग्ने सौभगत्वस्यविद्वानुस्माकमायुःप्रतिहदेव । तन्नो मित्रोवरुणोमामहंतामदितिःसिंधुःपृथिवीउतद्यौःस्वाहा ॥ अग्नय० ॥ ३ ॥ जातवेदसइत्यस्यमारीचःकश्यपोजातवेदाअग्निस्त्रि टुप् । चरुहोमेविः । ॐ जातवैदसेसुनवामसोममरातीयतोनिदहातिवेदः । सनःपर्पदतिदुर्गाणिविन्धानावेवसिंधुदुरितात्य॒ग्निः स्वाहा ॥ जातवेसेग्नयइदं० ॥ १॥ २७ ॥ एतैःसप्तविंशतिमंत्रैरवदानधर्मेणहुत्वास्विष्टकृदादिहोमशेपंसमाप्यवासुदेवनक्षत्रदं वतांचंद्रस्वनक्षत्रंवरुणंचपोडशोपचारैरभ्यर्च्य तत्तत्प्रकाशकमंत्रघृतेनतेभ्योयथाशक्तिहोमंकृत्या ग्रहयज्ञोक्तविधिनाभिषिक्तोयथा शाक्तिगोभूहिरण्यादिदत्त्वा देवगुरुवाह्मणसुहृदधुजनपूजांस्ववाहनायुधपीठच्छत्रपूजांचकृत्वा विधिवन्नांदीश्नाद्धंचकृत्वाब्राह्मणा ·भोजयित्वाशुभमुहूर्तेगंधादिभिरलंकृत्यनग्भूपणधारणपूर्वकंसुवर्णमयकटिसूत्रनूतनवस्त्रंचधृत्वा पतिपुत्रवतीभिःस्त्रीभिनीराजि तोब्राह्मणाशिपोगृहीत्वास्वयंहविष्याशीजितेंद्रियोवर्तेतेति । इदंसर्वयावद्वाल्यंपित्रादिभिःकार्यम् । पश्चात्तुप्रतिवर्षस्वयमेवेति । इतिप्रयोगपारिजातोकोऽन्दपूर्तिविधिः । अन्यत्रतु-वर्षपर्यंतंप्रतिमासंततःप्रतिवर्षमांगल्यस्नानंकृत्वाकुमुदादिदेवताःसंपूज्यय थाशक्तित्राह्मणभोजनंकृत्वादक्षिणांचदत्त्वासुवासिनीभिनीराजितोधृतनूतनवस्त्रोब्राह्मणेभ्यःशिशुभ्यश्चापूपपूरिकाःसाज्याः कुमु दादिप्रीतयेआयुर्वृद्धयेचवायनानिजन्मर्भदेवताप्रीत्यैचदद्यात् । वर्षातेतुसुदृढद्वादशवंशपेटिकासुमोदकादिखाद्यनिधायनूतनव खाच्छादिताःपेटिका जीवत्पतिपुत्राभ्योदत्त्वातदाशिपोगृह्णीयात् । इदंसर्वजीवंतीमातैवापत्यायुपेकुर्यात् । ग्रंथांतरेतु-गणेशं महानिष्टदेवतांमार्कडेयंचप्रपूज्यप्रार्थयेत्-मार्कडेयनमस्तेस्तुसप्तकल्पांतजीवन । आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थप्रसीदभगवन्मुने ॥ चिर जीवीयथास्तुमुनीनांप्रवरद्विज । कुरुप्वमुनिशार्दूलतथामांचिरजीविनं ॥ ततः-मार्कडेयमहाभागसप्तकल्पांतजीवन । आयु रारोग्यसिद्ध्यर्थमस्माकंवरदोभव ॥ सतिलंगुडसंमिश्नमंजल्यर्धमितपयः । मार्कडेयारलब्ध्वापिवाम्यायुर्विवृद्धये ॥ इतिसतिल गुडमंजल्यर्धमितंदुग्धंपिवेत् । अश्वत्थामावलिया॑सोहनूमांश्चविभीषणः । कृपःपरशुरामश्चसप्तैतेचिरजीविनः ।। सप्तैतान्यःस्मरे नित्यंमार्कडेयमथाष्टमं । जीवेदर्पशतंसासर्वव्याधिविवर्जितः॥ इतिवचनादश्वत्थामादीन्मार्कडेयांतानष्टौस्मरेत्॥ इति । इदंचव धीपनंयदिजन्ममास:असंक्रांतस्तदाशुद्धमासएवकार्यनत्वधिके । इतिश्रीनारायणभट्टकृतप्रयोगरतेवर्धापनप्रयोगः ॥ अथचूडाकर्म ॥ तत्रेकालस्तावत्प्रथमेद्वितीयेतृतीयेपंचमेसप्तमेवावपेंगततृतीयभागेअगतत्रिभागेवाउपनीत्यासहवायथाकुला ॥

·श्यस्य स्वा० ॥ अग्नयः । ॐ पूर्वोदेवाभवतुसुन्व॒तोरथोस्माकंशंसाअभ्यस्तुदूयः । तदाजांनीतीतपुष्यतावचोग्नेसूख्ये स्वा० ॥ अग्नयः । ॐ धैर्दुःशंसाअर्पदुढ्यौजहिदूरेवायेअर्तिवाकेचिदुत्रिणः । अर्थायज्ञायगृणतेसुगंकृध्यग्ने० स्वाहा ॥ अग्नयः। ॐ यदर्युकाअरुपारोहितारवार्तजूतावृषभस्यैवतेरवः । आदिन्वसिनिनोधूमकेतुनाग्नेसख्येमारि० स्वाहा ॥ अग्नय० ॥२॥ ॐ अर्धस्वनादुताभ्युःपतत्रिौद्रुप्सायत्तैयवसादोव्यस्थिरन् । सुगंतत्तैतावकेभ्योरथेभ्योग्नै० स्वाहा ॥ अग्नयः । ॐ अयंमित्र स्वरुणस्य॒धायसेवयातांमुरुताहेळोअद्भुतः । मुळासुनोभूत्वैपांमनःपुनरग्ने० स्वा० ॥ अग्नयः । ॐ देवोदेवानामसिमित्रोअ दुतोयसुर्वसूनामसिचारुर घरे । शर्मन्स्यामृतसप्रथस्तुमैग्ने स्वाहा ॥ अग्नयः । ॐ तत्तभद्रंयत्समिद्धःस्वेदमेसोमाहुतोजरसे मृळयतमः । दासिरलंद्रविणंचदाशुपेग्नै० स्वाहा ॥ अग्नयः । ॐ यस्मैत्वंसुद्रविणोददाशोनागास्त्वमंदितेसर्वाता । यंभ देणशयसाचोदयासिमजावतारासातेस्यामस्वाहा ॥ अग्नयः । ॐ सत्वम॑ग्नेसौभगत्वस्य॑विद्वानस्माकमायुःप्रतिरेहदैव । तन्नो मित्रोवरुणोमामहंतामर्दितिःसिंधुःपृथिवीउतद्यौःस्वाहा ॥ अग्नयः ॥ ३ ॥ जातवेदसइत्यस्यमारीचःकश्यपोजातवेदाअग्निस्त्रि टुए । चरुहोमेवि० । ॐ जातवैदसेसुनवामसोममरातीयतोनिदहातिवेदः । सनःपर्पदतिदुर्गाणिविन्यानावेवृसिंधुदुरितात्य॒ग्निः स्वाहा ॥ जातपेसेग्नयइदं० ॥ १ ॥२७॥ एतःसप्तविंशतिमंत्रैरवदानधर्मेणहुत्वास्विष्टकृदादिहोमशेपंसमाप्यवासुदेवनक्षत्रदे यतांचंद्रस्वनक्षत्रवरुणंचपोडशोपचारैरभ्यर्च्य तत्तत्प्रकाशकमंत्रघृतेनतेभ्योयथाशक्तिहोमंकृत्वा ग्रहयज्ञोक्तविधिनाभिपितोयथा शफिगोभूहिरण्यादिदत्त्वा देवगुरुबाह्मणसुदृवंधुजनपूजास्ववाहनायुधपीठच्छत्रपूजांचकृत्या विधिवन्नांदीश्राद्धंचकूत्वाबाहाणा ·- आज्येन शेषेणस्विष्टकृतमित्याद्युक्त्वा समिठ्ठयमनावाधाय पूर्णपात्रनिंधानांतपपात्रप्रयोगादितंत्रंकृत्वाऽग्नेरुदगास्तीर्णेषुदर्भपुत्री हिययमापतिलैःपृथक्पृथक्परितानिनवानिशरावाणिचत्वारिक्रमेणैकैकंशःप्रासंस्थान्यासादयेत् । माताप्रत्यगनेरासीनस्यकर्तुर्द क्षिणतःफुमारमुत्संगेकृत्वासीत । ततःकर्तामातुःपुरस्तात्पश्वाञ्चाग्नेरानडुहगोमयंयुतशरावंशमीपर्णयुतशरावंचनिदध्यात् । ततो ब्राह्माएकविंशतिकुशपिंजूलान्यादायमातुर्दक्षिणतस्तिष्ठेत् । पितावातथातिष्ठेत् । अस्मिन्पक्षे अन्यएवचौलकर्ता । ततःकुमारे णान्वारन्धाकर्ता पुरस्तनमाधारांतंकर्मकृत्वा । अग्नायूंपीतितिसणांशतवैखानसाझपयःअग्निःपवमानोदेवता गायत्रीछंदः चूडा कर्मप्रधानाज्यहोमेवि० । ॐ अग्नआयूपिपयसआसुवोर्जमिपंचनः। आरेाधस्वदुच्छनास्वाहा॥ अग्नयेपवमानायेदंनममेतित्यागः। एवमग्रेपि । ॐ अग्निपिपर्वमान पांचजन्यःपुरोहितः । तमीमहेमहागयंस्वाहा ॥ अग्नयेपवमानायेदं० । ॐ अग्नेपर्वस्वस्व पाअस्मेवःसुवीर्य । दधयिमयपोपस्वाहा ॥ अग्नयेपय० ॥ ३ ॥ प्रजापतेहिरण्यगर्भःप्रजापतिस्त्रिष्टुप् । चूडाकर्मप्रधानाज्य होमेयि० । ॐ प्रजापनत्वदेतान्यन्योविश्वाजातानिपरितार्वभूव । यत्कामास्तेजुहुमस्तन्नौअस्तुवयंस्यामपतयोरयीणांस्वाहा ॥ प्रजापतयइदं० ॥ ४ ॥ ततःशीतमुणंचोभेजलेदक्षिणयामकराभ्यांक्रमेणपात्रयोःपृथग्गृहीत्वाशिशोःपश्चिमदेशेस्थित्यातदुदक द्वयमन्यस्मिन्पानेपाणिभ्यां ॐ उप्णेनवायउदकेनेहि । इतिमंत्रेणयुगपन्निनीय तदेकदेशंगृहीत्वा नवनीतेनदधिद्प्सेनवामिश्रयि त्या कुमारस्यवामकर्णमारभ्यप्रदक्षिणं । ॐ अदितिः केशान्यपत्याउँदैतुवर्चसे । इतिमंत्रेणशिरस्त्रियारक्लेदयेत् । प्रतिफेदनमंत्रा पत्तिः । ततोग्रागाहम्तस्थिनमविटानिकलापिनलमध्येत्रीणिपिंजूलान्यादाय । ॐ ओपधेत्रायस्वैनं । इतिमंत्रेणकुमाराभिमुखपश्चि ·पारंचीलंकार्यम् । तत्रापिद्वितीयादीवजन्मतोमुख्यगर्भतोगौणं । उदगवनेशुक्लपक्षेगुरुशुक्रयोल्यवार्धकास्तमयाभावेअक्षयेजन धिकेचमासिन्योतिःशास्त्रोक्प्रदास्ततिधिवारलग्ने शुभेमुहर्तेदिवैवनतुरात्रौकार्यम् । इदंकमलौकिकाग्नौ। तस्यसभ्यइतिनाम । यदिगर्भाधानादिसंरकारलोपस्तदाप्रायश्चित्तंकृत्वाकालात्ययनिमित्तंप्रायश्चित्तहोमंचकृत्वाचौलहोमःकार्यः । तदाहभगवान्- आरन्याधानमाचौलारकालेतीतेतुकर्मणाम्। व्याहृत्याज्यसुसंस्कृत्यहुत्वाकर्मयथाक्रमम्॥ कार्यमितिशेषः। प्रायश्चित्तंचसएवाह- एतेप्पेकैकलोपेपिपादकृच्छ्समाचरेत् । चूडायाश्चार्धकृष् स्यादापदित्वेवमीरितम् ॥ अनापदितुसर्वत्रद्विगुणद्विगुणंचरेत् ॥ मनुः-जातकर्मादिसंस्काराःस्वकालेनभर्वतिचेत् । चौलादप्रकुर्वीतप्रायश्चित्तादनंतरम् ॥ प्रायश्चित्तहोमेकृतेतत्कर्मकृताकृत म् । तथाचकारिका-प्रायश्चित्तेकृतेपश्चादतीतमपिकर्मवै । कार्यमित्येकआचार्यानेत्यन्येतुविपश्चितः॥ प्रायश्चित्तहोमस्तुप्रधा नहोमात्पूर्वसमस्ताभिर्व्याहृतिभिःप्रतिकर्मलोपमेकैज्याहुतिःकार्येति ॥ अधचूडाकर्मप्रयोगः॥उतृतीयादीवर्षेउदगयनेशुक्लपक्षेप्रशस्ततिथिवारनक्षत्रयोगयुतेशुभेमुहूर्तेकुमारस्यचौलकर्मकरिष्यन्क तापूर्वंद्यु-स्वस्तिराचनपूर्वकंनांदीश्राद्धंग्रहयज्ञमंकुरार्पणंचकृत्वापरयुःकृतमंगलस्नानकुमारमलंकृत्यमाकेकुमारंदक्षिणतउपवेश्य देशकालौस्मृत्वा अस्यकुमारस्यनीजगर्भसमुद्भवनोनिवर्हणेनवलायुर्व!भिवृद्धिद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थचौलाख्यंकर्मकरिष्येइति संकल्प्यबामणैःपुण्याहवाचयित्वाशुभमुहूर्तेउपलेपादिसभ्याग्निप्रतिष्टांतंकृत्वा पुनर्देशक समिवयमादायक्रियमाणेचौलकर्मणिहोमे देवतापरिग्रहार्थमन्याधानकरिष्ये अस्मिन्नन्याहितग्नावित्याद्याघाराराज्येनेत्यंतमुक्त्वा विरग्निंपवमानप्रजापतिचैताम्मधानदेवता ॥ ।

·॥ दशसंख्याकेभ्योभोजनंचसंकल्प्यकर्ममंपूर्णतावाचयित्वायस्यस्मृत्येत्युक्त्वाविष्णुनमस्कृत्याशिपोब्राह्मणोक्ताःस्वयंकुमारश्चगृह्णी यात् । एतत्सर्वंकुमार्याअप्यमंत्रकम् । होमस्तुसमंत्रकइति । मध्येशिरसिचूडास्याद्वासिष्ठानांतुदक्षिणे । उभयोःपार्श्वयोरत्रिकश्य पानांशिखामता ।। शिशोतिरिगर्भिण्यांचूडाकर्मनकारयेत् । पंचमान्दादयोर्ध्वतुगर्भिण्यामपिकारयेत् । सहोपनीत्याकुर्याच्चे तदादोपोनविद्यते ॥ इतिश्नीनारायणभट्टकृतेप्रयोगरतेचूडाकर्मप्रयोगः॥ ॥ अथोपनयनम् ॥ तद्गाष्टमेषष्ठेवाब्देकार्यम् । मनुः ब्रह्मवर्चसकामस्यकार्यविप्रस्यपंचमे ॥ विष्णुः-पष्ठेतुधनकामस्य विद्याकामस्यसप्तमे । भष्टमेसर्वकामस्यनवमेकांतिमिच्छतः ॥ तथासंग्रह-सप्तमेचाप्टमेवर्षेनवमेदशमेतथा । एकादशेद्वादशे वायुपनेयाद्विजातयः ॥ ब्रह्मवर्चस्यमायुष्यंतेजोन्नाद्यतथेंद्रियम् । पशून्कामयमानावैप्रामुवंतियथाक्रमं ॥ नृसिंहः-उत्तरायण गेसूर्येकर्तव्यं पनायनम् ॥ श्रुतिः-वसंतेवाह्मणमुपनयीत । वराहः-माघादिपंचमासेपुमेखलावंधनंशिशोः । ज्येष्ठमासेनज्ये ठस्य । जन्ममासेनसर्वेषाम् । शुक्लपक्षेद्वितीयादिस्वाध्यायतिथिपुनानध्यायेननैमित्तिकानध्यायेपूर्वाहेशुभमुहूर्तेशुभचंद्रादौगुरुशु क्रयोल्यवार्धक्यास्तराहित्यादौज्योतिर्वित्प्रोक्तेशुभकालेउपनयनकार्यम् ॥ ॥ उपनयनेकतॄक्रममाहवृद्धगर्ग:-पितापि तामहोभ्राताज्ञातयोगोत्रजायजाः । उपानयेधिकारीस्यात्पूर्वाभावेपर परः ॥ तथा-पिवैवोपनयेत्पुत्रंतदभावेपितु:पिता । तद भावेपितुोतातदभावेतुसोदरः ॥ अधिकारसिद्धयेमायश्चित्तमाह वृद्धविष्णु:-कृच्छ्त्रयंचोपनेतात्रीन्कृच्छ्रांश्चवटुश्चरेत् ॥ आचार्योद्वादशसहनगायत्रींजपेत् । तथा-नांदीश्राद्धेकृतेपश्चादनध्यायस्त्वकालिकः । मौजीबंधंतदाकुर्याद्वेदारंभनकारयेत् ॥

·माप्राणितस्यदक्षिणेकेशभागेनिधाय तेपुतावमयंखुरं । ॐ स्वर्धितेमैनहिंसीः। इतिमंत्रेणनिधाय । ॐ येनावपत्सविताक्षुरेणसो मस्यराजीवरुणस्यविद्वान् । ते ब्रह्माणीवपतेदमस्यायुष्मान्ज़रदष्टिर्यथासत् ॥ इतिमंत्रेणसकेशानिपिंजूलानिछित्त्वाप्रागग्राणिक त्याशरावस्थशमीपर्णरेकीकृत्यमातुःकरेदद्यात् । साचतानिसकेशान्यानडुहेगोमयेप्रागपाणिनिदध्यात् । एवंद्वितीयादिच्छेदनेषु पिंजूलनिधानादिसमंत्रकंकार्यम् । छेदनमंत्रेतुविशेपः । ॐ ओपधेत्रार्यस्वैनं । स्वर्धितेमैन । ॐ येनधाताबृहस्पतैग्नेरिद्रस्य चायुपेयपत्। तेनतआयुपैवपामिसुश्लोक्यायस्वस्तये ॥ इतिद्वितीयच्छेदने । ॐ ओपधे० स्वधिते । ॐ येन भूयश्चरान्यांज्योक पश्यातिसूर्य। तेनतआयुपैयपामिसुश्लोक्यायस्व॒स्तये ॥ इतितृतीयच्छेदने। चतुर्थच्छेदनेतु । ॐओपधेत्रायस्वै० स्वर्धिते । येना पपत्सबिताक्षुरेणसोमस्यराजोवरुणस्यविद्वान् । ते ब्रह्माणौवपतेदमस्यायुप्मान्जरदष्टियथासत् ॥ येनधाताबृहस्पतैग्नेरिंद्रस्यचा गुपेपयत् । तेनतआयुषैवपामिसुश्लोक्यायस्वस्तये ॥ येन॒भूयश्चराव्यांग्योकपश्यातिसूर्य । तेनतआयुषैवपामिसुश्लोक्यायस्वस्त ये॥ इतित्रयोपिमंत्राः । एवंदक्षिणेकेशभागेचत्वारिच्छेदनानिकृत्वोत्तरेपिकेशभागेएवमेघप्रत्येकमंत्रैराद्यानित्रीणिछेदनानिकुर्यात् नतुसर्वमंत्रैश्चतुर्थ । ततः । ॐ यत्क्षुरेणमर्चयतासुपेशंसावप्तावपसिकेशान् । शुधिशिरोमास्यायुःप्रमोपीः ॥ इतिमंत्रेणाग्रत आरभ्यामूलंपुरधारांनिमृग्यनापितमाहूयशीतोष्णाभिरभिरवर्थकुर्वाणोऽक्षुण्यंन्कुशलीकुर्वितिप्रैपेणानुशास्य तपार्थचाववोध्य नापितेनपूर्वावशेपितशीतोष्णांबुभिराद्रीकृतंकुमारशिरोयधाकुलाचारंकल्पितशिखवापयित्वा कुमारस्नापयित्वा भूपयित्वा पूर्वच न्मातुरुत्संगेऽयस्थाप्य स्विष्टकदादिहोमशेपंसमाप्य नीह्यादिपूर्णशरावचतुष्टयनापितायदद्यात् । भूयसींदक्षिणांदत्त्वाम्राह्मणेभ्यो ·तवसंकल्पः । अस्यकुमारस्योपनयनेग्रहानुकूल्यसिद्धिद्वारानीपरमेश्वरप्रीत्यर्थग्रहयज्ञंकरिष्ये। ग्रहयज्ञसमाप्य। अस्यकुमारस्यद्वि जयसिद्धिवेदाध्ययनाधिकारार्थश्वउपनयनंकरिष्ये । तदंगभूतमद्यगणपतिपूजनपूर्वकस्वस्तिवाचनमातृकापूजननांदीश्राद्धमंड पमतिठांकुलदेवतादिस्थापनंचकरिष्ये । उपनयनेनसहचौलकरणपक्षेतदपिसंकल्पेकीर्तयेत् । तंत्रेणचस्वस्तिवाचनग्रहयज्ञनांदी श्राद्धादीनिकुर्यात् । अथापरेयुःकृतनित्यक्रियः कृतमंगलस्नानमलंकृतंकुमारमुक्तवस्त्ययनंकृतकौतुकवंधंमात्रुत्संगेभोजयित्वा देशकालीसंकीर्त्य अस्यकुमारस्योपनयनकर्तुतत्याच्यांगभूतवापनादिकरिष्येइतिसंकल्प्य कृतवापनस्सापितवद्धशिखंकुमारंमौहू तिकोफेशुभमुहूर्तेमंगलपाठपूर्वस्वसमीपमानीयतन्मुखंसम्यगीक्षेत । ततस्तस्वोरूपर्युपवेश्यब्राह्मणायेयज्ञेनेत्यादिमत्रैर्यथाचारहरि द्रादियुक्ताक्षतारोपणंकुर्युः । तइमेमंत्राः । ॐ येय॒ज्ञेनदक्षिणयासमक्ताइंद्रस्यस॒ख्यममृतृत्वमानश । तेभ्योभद्रमैगिरसोवोअस्तु प्रतिगृणीतमानवंसुमेधसः ॥ यज्दार्जन्पितरौगोमययस्युतेनाभिदन्परिवत्सरेवलं । दीर्घायुत्वमगिरसोवोअस्तुप्रतिगृभ्णीतमा मानवंसुमेधसः ॥ यमतेनुसूर्यमारोहयदिव्यग्रंथयन्पृथिवींमातरं वि । सुप्रजास्त्वमगिरसोवोअस्तुम० ॥ अयंनाभावदतिवल्गु चौगृहेदेवपुत्रामपयुस्तच्छृणोतन । सुब्रह्मण्यमगिरसोवो० ॥ विरूपासइपयस्तइगभीरवैपसः । तेअंगिरसःसूनवस्तेअग्ने परिज यगोनिष्पायीभूवयथाशक्तिरजतद्रव्यदानेनाइमाचरिष्ये । पौलस्योपनीत्यासहकरणस्यकुलधर्मप्राप्तत्वे कालाविपत्तिहोमंचौललोपप्रायश्चित्तं पनकार्यम् । ततोनटुर्ममकामचारफामवादकामभक्षणादिदोपपरिहारद्वारोपनेवत्वयोग्यतासिद्ध्यर्थकच्छ्त्रयप्रायश्चित्तत्तत्यानायेत्यादिशेयम् । १ अत्र पटीस्थापनम् । तद्विधिरविवाद्रिष्टव्यः ।

·मालिकोगर्जननिर्मातादिनिमित्तकः । आश्वलायनानामुपनयनदिनेवेदारंभाभावात् । वेदारंभकरणंतुयजुर्वेदिविषयम् । आ श्वलायनरगुद्धिश्राद्धदिनापदिनमध्येमुहूर्तातरेसतितेनैवनांदीश्राद्धेनतत्रोपनयनंकुर्यात् । तदूर्ध्वतुमुहूर्तेनाद्धांतरपूर्वकमुपन यन्यथाकालंपुर्यात् ॥ इत्युपनयनोपयुक्तविचारः॥ अघोपनयनप्रयोगः ॥ ॥ उककालेउपनिनीपुराचार्यः पूर्वेधुर्वटोःपरिधानार्थशुक्लमीपद्धौतनवंसदशंपरेणाधृतंवस्त्रमुत्तरी यानकापायपरसमजिनंयाकृष्णमृगस्वयज्ञोपवीतमौजीमेसलांपालाशमग्रणमृ सौम्यदर्शनंवटो केशसंमितंसामंदंडकौपीनंतद्वं धनसूत्रंभिक्षाभाजनंचसंपाद्यस्वस्योपनेतृत्वाधिकारसिद्धयेकृच्छ्त्रयद्वादशसहस्रंगायत्रींचजप्त्या कुमारेणापिकामचारकामवादका मभक्षणादिदोपापनोदात्रयंकारयित्वा स्वस्तिवाचनांकुराणग्रयज्ञनांदीश्राद्धानिसंकल्पपूर्वकंकृत्वामंडपप्रतिष्ठांकुर्यात् । १ प्रपममागोममोपनेवृत्तयोग्यतामिदायकच्छवयंतत्प्रत्याम्नायगोनिष्फयीभूतयथाशक्तिरजतद्रव्यदानेनाहमाचरिष्ये तथाद्वादशाधिक- महमगारवीजपमुपनेत्ययोग्यतासिमर्थकरिष्यइतिसंकल्पयेत् । यदिपूर्वसंस्काराव्यतीतास्तदा अस्यकुमारस्यपुंसवनादीनामथवाजातकर्मा- दीनांचौरांतानसिंगरानांकालातिपत्तिजनितप्रत्यवायपरिहारद्वाराधीपर० प्रतिसंस्कारमेकैकांभूर्भुवःखःस्वाहेतिसमस्तव्यात्याज्याहुतिहोघ्या. मीडिसाल्गमिस्मानेमाधानादिपायातसहितावहिस्थापनाज्यसंस्कारपानसमार्गमानसहितायाऽतीतसंस्कारसमसंख्यसमस्तव्याहत्या- माहुतीर्नुहुगा । ततोऽन्यकुमारम्यपुंमबनानवलोमनसीमंतोन्नयनजातकर्मनामकरणसूर्यावलोकननिष्कमणोपवेशनान्नप्राशनचौलसंस्कारा- पोटोपनिमित्तपन्यमापरिहागर्थप्रतिसंस्कारंपादक प्रायश्चित्तंचौलम्याठच्छं घुद्धिपूर्वकलोपेप्रविसंस्कारमर्थकच्छंचूडायाःकृच्तत्प्रत्याम्ना-

·2000660000000000000nodio06060040%
om
|| kalipuram Zaint:/plu22
Chinthle=ehleth hie ||
O
Coppeople are one opening
మాట

·२४शकट: २३ कपालं. २१ पैकती २५ धुवा. २१ फ्य: २० मशीपाय. २६ संदंशा २७ शिक्यस्था २८ पिष्टोद्ध- यज्ञियदारजः सक्तस्थाली. पनसाधनं. SAHI २० इदंजलसंतपनपात्रं. २१ काप्टखङ्गःस्फ्यः. २२ इयंत्रुक्वैकंकतदारुजा. २३ इदंमृन्मयमश्वशफाकारपुरोडाशश्रपणसाधनम् २४ अयंयझियदारुजःयजनोपवेशनपरिमितोमुख्याअसंभवेव्रीहिस्थापनपर्याप्तः २५ भाज्यधारणार्थपात्रं. २६ अयंयज्ञियदारुकृताय सोया मायतनाद्वहिर्गतस्याग्नेब्रहणादिसाधनं. २७ इयंसर्पवल्यंगसक्तुनिधानकल्पाशिक्यस्थापितास्थाली. २८ इदंपिष्टाद्युद्वपनसाधनं.

·स्वस्तये ॥ ४ ॥ विश्चैयजनाअधिवोचतोतयेत्रायध्वंनोदुरेवायाअभिहुतः । सत्यायोदेवहूत्याहुचेमशृण्यतोदेवाअव॑सेस्वस्तये ।। अपामीवामपुविधामाहुतिमपारातिदुर्विदामघायुतः । आरेदेवाद्वेपोअस्मद्युयोतनोरुणःशर्मयच्छतास्वस्तये ॥ अरिष्टःसम विश्वएधतेममजाभिर्जायतेधर्मणस्पार । यमादित्यासोनयथासुनीतिभिरतिविश्वानिदुरितास्वस्तये ॥ यंदेवासोथवाजसातौ यशूरसातामरुतोहितेधनें । प्रातर्यावाणरथमिंद्रसानसिमरिष्यंतमाहेमास्वस्तये ॥ स्वस्तिनापासुधन्वसुस्वस्त्य सुवजनेस्व यति । स्वस्तिनःपुत्रथेषुयोनि स्वस्तिरायेमरुतोदधातन ॥ स्वस्तिरिद्धिप्रपथेश्रेष्ठारेषणःस्वत्यभियायाममेति । सानौअमासोऽ अरणेनिपातुस्वावेशाभवतुदेवगोपा ॥ एवापतेःसूनुरवीवृधद्वोविश्वआदित्याअदितेमनीपी । ईशानासोनरोअमानास्ताविज नौदिव्योगयेन ॥ ५ ॥ ॐ वृहस्पतेप्रथमवाचोअग्रंयत्नैरतनामधेयंदधानाः । यदेपांश्रेष्ठयदरिप्रमासीत्प्रेणातदेषांनिहितंगुहा विः ॥ समितिउनापुनंतोयधीरामनसावाचमक़त । अत्रासखायःसख्यानिजानतेभद्रपौलुक्ष्मीनिहितार्धिवाचि ॥ यज्ञे नयाचःपदवीयमायन्तामन्य विंदुनृषिपुप्रविष्टां । तामाभृत्याय॑दधुःपुरुत्रातांसप्तरेभाअभिसनवते ॥ उतत्वपश्यन्नददर्शवाचमु। तत्याशण्वन्नशृणोत्येनां । उतोत्वस्मैतन्यां विसजायेवपत्यउशतीसुवासाः ॥ तत्वैसख्ये स्थिरपीतमाहुनै हिन्मुंत्यपिवाजिने पु । अर्धेन्वाचरतिमाययैपयाचंशुश्रुवाँअफलामपुष्पां ॥ १ ॥ यस्तित्याजसचिविदंसखायनतस्यवाच्यार्पभागोअस्ति । यदीश णोत्यलकंशृणोतिनहि वेदसुकृतस्यपंथी ॥ अक्षण्यंतःकर्णवंतःसायोमनोजवेष्वसमावभूवुः । आनासउपकक्षासउत्वेदाइय स्नात्याउत्सेददृश्ने ॥ हुदातटेपुमनसोजवेपुयाहाणाःसंयतेसखायः । अत्राहत्यूविजहुर्येद्याभरोहब्राह्माणोविचरत्युत्वे ॥ इमेये ·शिरे ॥ १ ॥ येअग्नेःपारजजिरेविरूपासोदियस्सार । नवग्वानुदर्शग्योअंगिरस्तमःसादेवेघुमंहते ॥ इंद्रेणयुजानिःसृजंतवाय तोपगंगोमतमुश्विनै । सहमेदर्दतोभष्टकर्ण्यः प्रयोदेवेष्वक्रत ॥ अनूनंजायतामयंमनुस्तोक्मैवरोहतु । यःसहस्रशता वैसद्यो दानाय॒मंहते ॥ नतमश्नोतिकश्चनदिवसान्धारभ । सायय॑स्य॒दक्षिणाविसिंधुरियपप्रथे ॥ उतदासापरिविपेस्मद्दिष्टीगोपरीण सा । यदस्तुर्वश्चमामहे ॥ सहस्रदायांमुणीारिपन्मनुःसूर्येणास्ययतमानैतुदक्षिणा । सावर्णेर्दैवाःप्रतिरत्वायुर्यस्मिन्नाताअस नामगाजै ।। २॥ परायतोयेदितिआप्युमनुप्रीतासोजनिमाविवस्वतः । ययातेर्येनहुप्यस्यवर्हिषिदेवाआसतेतेअर्धित्रुवंतुनः ।। विश्वादियौनमस्या नियंद्यानामानिदेवाजतयक्षियानिवः । येस्थजाताअदितेरस्परिपृथिव्यास्तमहश्रुताहवै ॥ येभ्योमाताम भुमरिपतपयःपीयूपंद्यौरदितिरयिर्हाः । उक्थशुप्मान्वृषभरान्स्वम॑स॒स्ताँऽआदित्याँऽअनुमदास्वस्तये ॥ नृचक्षसोअनिमिपंतो अर्हणावृहदेवासोअमृतत्वमानशुः । ज्योतीरथाहिमायाअनागसोदियोवृणिवसतेस्वस्तये ॥ सम्राजोयेसुवृधौयज्ञाय॒युरप रिमृतादधिरेदिरिक्षय । ताँ आवियासनम॑सासुक्तिभिर्महोऽआदित्याँऽअदितिस्य॒स्तये ॥ ३ ॥ कोयःस्तोमराधतियंजुजौपथुपि धैर्देवासोमनुपोयतिष्ठन । कोयोध्वरंतुविजाताअरैकरोनःपर्पदत्यहःस्वस्तये ॥ येभ्योहोत्राप्रयमामायजेमनुःसमिद्धाग्निमनसा सप्तदोभिः । तआदित्याअभयंशर्मयच्छतसुगानः कर्तसुपथावस्तये ॥ यईशिरेभुवनस्यप्रचेतसोविश्वस्यस्थातुर्जगतश्चमतवः । तेनःकृतादातादे सस्पर्यद्यादेवासःपिपृताःस्वस्तये ॥ भरेप्चिंद्रसुहवयामहेंहोमुसुकृतदैव्यंजनै । अग्निमित्रवरुणंसातयेभग द्याापृथिवीमरुतःस्वस्तये ॥ मुत्राणिपृथिवींद्यामनेहससुशर्माणमदितिसुप्रीति । दैवींनास्वरित्रामागसमनयंतीमारुहेमा ·जिनंत्रिष्टुप् । अजिनधारणेविनियोगः। ॐ मित्रस्य॑चक्षुर्धरुणेनलीयस्तेजोयशस्वीस्थर्विरंसमिद्धं । अनाहुनस्र्यवसनंजरिष्णुपरीदवा ज्यजिनंदधेहम् ॥ ततोद्विजत्यचिहाथैयज्ञोपवीतंदध्यात् । यज्ञोपवीतमित्यस्यपरब्रह्मपरमात्मात्रिष्टुप् । श्रौतस्मातकर्मानुष्ठानसि यथैद्विजत्यसिद्धयेयज्ञोपवीतधारणेवि० । ॐ यज्ञोपवीतपुरमैपवित्रप्रजापर्यत्स॒हजैपुरस्तात् । आयुष्यमयंप्रतिमुँचशुभ्रंय ज्ञोपवीतंवलमस्तुतेजः ॥ इतिमंत्रवाचयित्वा तद्दक्षिणनाहुमुद्धार्यउपवीतंधारयित्वा कुमारमात्मनोग्नेश्चमध्येनयज्ञपात्रोत्तरभा गंगमयित्वातनविधिदाचमय्य पुनस्तथैवानीयस्वदक्षिणेउपवेश्य बहिरास्तरणादिब्रुवसंमार्जनांतंकृत्वाब्रह्मचार्यन्वारब्धइध्माधा नाद्यापारांतमाग्यभागार्जकुर्यात् । ततः अग्नायूंपीतितिसणांशतवैखानसाझपयः अग्निःपवमानोदेवतागायत्रीच्छंदः। उपन यनमधानाग्यहोमेविनियोगः । ॐ अग्नुआ—पिपवसआसुवोर्जमिपंचनः । आरेवाधस्वदुच्छुनांस्वाहा ॥ अग्नयेपवमानायेदनम १ पेशवनारायणमाधवेति नामभिराचमनम् , गोपिंदनाना दक्षिणकरमार्जनम् , विष्णुना अधरमृजेत् , मधुसूदनेन ओप्ठंमृजेत्, निवि- प्रमेण ओष्ठान्मार्जयेत् , यामनेन उदकाभिमंत्रणंकृत्वा, श्रीधरेण वामहस्तप्रक्षालनम्, हृषीकेशेन दक्षिणपादस्पर्शनम् , पद्मनाभेन वाम-| पाद०, दामोदरेण मसपप्रोक्षणम्, संकर्षणेन उपोष्टरपर्शअंगुल्यौः, वासुदेवेन दक्षिणनासामंगुष्ठतर्जनीभ्यास्पृशेत् , प्रशुमेन वामनासाम- गुप्तर्जनीभ्यां, अनिरुद्धेन दक्षिणनेअंगुष्टानामिकाभ्यारपृशेत्, पुरुषोत्तमेन वामनेतथा, अधोक्षजेन दक्षिणकर्णस्पर्शःअंगुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां, गारसिंहेन पामपर्णस्पर्शसथा, अच्युतेन नाभिस्पर्श:अंगुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां, जनार्दनेन हृदयस्पर्शःतलेन, उपद्रेण मूर्धानंपाणिनास्पृशेत् , हरिणा दक्षिणमुजस्पर्श अंगुल्य भैः, श्रीकृष्णेन वामभुजस्पर्शस्तथा । इतिविधिवदाचमनम् ।

·नार्याङ्नपरश्चरैतिनाह्मणासोनसुतेकरासः।तएतेवाचमभिपद्यपापयासिरीस्तंत्रतन्वते अप्रजज्ञयः ॥ सर्वेनदंतियशसागतेनसभा माहेनसख्यासखायः। किल्विपत्पत्पितुपणियंपामरहितोभवतिवाजिनाय ॥ ऋचांत्वपोपमास्तेपुपुष्वान्गायत्रत्वोगायतिशवरी ए।ब्रह्मात्योवदतिजातविद्यायुज्ञस्यमात्रांविमिमीतउत्वः॥२॥तदस्तुमि गृहावैप्रतिष्ठासूतंतत्प्रतिष्ठिततमयावाचाशस्तव्यंतस्मा द्यद्यपिदूरइयपालभतेगृहानेवैनानाजिगमिपतिगृहाहिपशूनांप्रतिष्ठाप्रतिष्ठा ॥नर्यप्र॒जांमगोपाय । अमृतत्वायजीवसे । जातांजनि प्याणांच। अमृतेसत्येप्रतिष्ठितां ॥ अन्येपिमाध्यंदिनीयादीनांमंत्रायथाशाखंयथावकाशंपठनीयाः॥ ॥ ततस्तकुमारस्वदक्षिण उपवेश्यउपलेपाद्यग्निप्रतिष्ठांतंकृत्या समिवयमादायतिथ्यादिसमुच्चार्यअस्यकुमारस्यद्विजतासिद्ध्यर्थक्रियमाणेउपनयनहोमेदेवता परिग्रहार्थमन्वाधानकरिष्ये। अस्मिन्नन्याहितग्नावित्याद्याघारावाज्येनेत्यंतमुक्त्वा विरग्निंपवमानप्रजापतिंचाज्येनशेपेणस्विष्टकृत मित्यादिसद्योयक्ष्यइत्यंतमुक्त्वासमिधौव्याहृतिभिरग्नावाधायपरिसमूहनाद्याज्यसंस्कारांतंकृत्वा आचार्योग्ने पश्चादवस्थायकुमार प्राड्मुखमवस्थाप्यकौपीनार्थत्रिवृतंकार्पाससूत्रंकटावावध्यकौपीनंपरिधाय्यद्वितीयजन्मन्युल्वप्रतिनिधिभूतमहतंशुक्तवासःसमंत्रक परिधाय्यान्येनकापायवाससातथैवप्रावारयेत् । तत्रमंत्रः। युर्ववस्त्राणीत्यस्यौचथ्योदीर्घतमामित्रावरुणौत्रिष्टुप्। वासोधारणेवि०। ॐ युवस्त्राणिपीयसार्वसाथेयुवोरच्छिद्रामंतवोहसर्गाः। अातिरतमzतानि विश्वऋतेन मित्रावरुणासचेथे॥ प्रावरणार्थकृष्णाजि नया तच्च । व्यंगुलंचवहिर्लोमयद्वास्याच्चतुरंगुलम् । अजिनंधारयेद्विपश्चतुर्विंशाप्टपोडशैः॥ इति । मित्रस्यचक्षुरित्यस्यवामदेवोऽ १ समुद्भयोगिरत्र ।

·युवासुवासाइत्यस्यकौशिकोविश्वामित्रोयूपस्त्रिष्टुप् पूर्वार्धर्चस्यप्रदक्षिणावर्तनेउत्तरार्धर्चस्यपाणिभ्यांवटोर्हृदयालंघनेविनियोगः । ॐ युासुपासाःपरिवीतआगात्सजश्नेर्यान्भवतिजायमानः । इत्यर्धर्चमुच्चारयन्वटुमदक्षिणमावर्त्यप्राङ्मुखमवस्थापयेत् । ततः कुमारांसयोरपरिस्वपाणीगमयित्वा । ॐ तंधीरासःकुवयउन्नयंतिस्वाध्यो मनसादेव॒यंतः ॥ इत्युत्तरार्धर्चमुच्चार्यतद्धृदयप्रदेश सकृत्पाणिभ्यास्पृशेत् । ततः आचार्यआत्मानमग्निंचांतरापटुंनीत्या प्रत्यगःस्वयमुपविश्यस्वस्यदक्षिणतःप्राङ्मुखंतमुपवेशयेत् । ततोवदुरग्नेःपरिसमूहनपर्युक्षणेकृत्वावृत्तिकारमतेत्वकृत्वा । अग्नयेसमिधमित्यस्यहिरण्यगर्भोगिहती । समिदाधानेविनियो गः। ॐ अग्नयसमिधुमाहर्पिवृद्धतेजातवेदसे । तयात्वमग्नेयर्धस्वसमिधानह्मणावयंस्वाहेतिसमिधमाधाय अग्नयइदंनममेत्युद्दे शत्यागौकृत्वा पाणिप्रक्षाल्याग्निस्पृष्ट्वा ॐ तेजसामासमनज्मीतिसंवृतोष्ठद्वयंमुखमवानिमृज्यपाणिमक्षाल्यपुनरग्निंस्पृष्ट्वामंत्रण तथैवमुखंनिमृज्यपाणिप्रक्षाल्यानिस्पृष्ट्वामंत्रणतथैवमुखंनिमृज्यपाणिप्रक्षालयेत् । ततस्तिष्ठन्प्रणतिमुद्रांकृत्वा । मयिमेधामिति पण्णां हिरण्यगर्भऋषिः पूर्वेषांत्रयाणामनींद्रसूर्यादेवताः उत्तरत्रयाणामग्निर्देवता गायत्रीच्छंदः । अग्न्युपस्थानेवि० । ॐ मर्यि मेधांमर्यिग्रजांमय्यग्निस्तेजोदधातु । मर्यिमेधामायग्रजांमयींद्रइंद्रियंदधातु । मर्यिमेधांमयिजामयिसूर्योभ्राजोदधातु । यत्ते अग्नेजस्तैनातेजस्वीभूयासं । यत्तैअग्नेवर्चस्तैनाहवर्चस्वीभूयासं । यत्तैअग्नेहरस्तैनाहहरवीभूयासं । इतिषमंत्रैरग्निमुपस्था य । मानस्तोकइतिकुत्सोरुद्रोजगती । विभूतिग्रहणेविनियोगः । ॐ मानस्तोकेतनयेमा आयौमानोगोपुमानोअन्वैपुरीरिपः । वीरान्मानौरुद्रभामितोवधी विष्म॑तःसमित्याहवामहे ॥ इत्यनेनभस्मादाययथाचारंन्यायुपंजमदग्नेरितिललाटे कश्यपस्यन्या ·मेतित्यागः । एवमपि । ॐ अग्निपिपव॑मानःपांचजन्यापुरोहितः । तमीमहेमहागयंस्वाहा॑ ॥ अग्नये० । ॐ अग्नेपर्वस्व स्वाअस्मेवःसुवीर्य । दयिमयिपोस्वाहा । अग्नये । प्रजापतइत्यस्यहिरण्यगर्भःप्रजापतिख्रिष्टुप् । उपनयनप्रधानाज्य होमेविः । ॐ प्रजापतेनत्वदेतान्युन्यो विश्वाजातानिपरितार्वभूव । यत्कामास्तेजुहुमस्तन्नौअस्तुवयंस्यामपतयोरयीणांस्वाहा ॥ प्रजापतयइदं० । अथाचार्यउत्तरतोग्नेःप्राङ्मुखस्तिष्ठेत् । कुमारोऽप्यन्याचार्ययोमध्येनगत्वाआचार्याभिमुखस्तिठेत् । अथाचा यःसंयतात्माकुमारस्यशुचित्वसिद्धयेसवितृदेवतातृप्तयेचांजलिक्षारणंकुर्यात् । तच्चेत्थम् । शुद्धोदकेनशिष्यांजलिमापूर्यस्वस्यांज लिमन्येनपूरयित्वा । तत्सवितुरित्यस्यश्यावाश्वःसवितानुष्टुप् । अवक्षारणेवि० । ॐ तत्सवितुर्वृणीमहेव्यंदेवस्य॒भोजनं । श्रेष्ठ सधातमतुरंभगस्यधीमहि ॥ अनेनस्वांजल्युदकंशिष्यांजलाववक्षार्यतज्जलकुमारांजलिनैवावक्षारयेत् । ततःशिष्यत्वसिद्धार्थ बटोहस्तंगृह्णीयात् । तत्रमंत्रः । ॐ देवस्य॑त्वासवितुःप्रसवेश्चिनौर्वाहुभ्योपुष्णोहस्ताभ्यांहस्तैगृहामीतियजुरंतेमुकशर्मन्नितिकुमा रस्याभिवादनिकनामशर्मातसंबुद्ध्यानिर्दिश्य दक्षिणेनपाणिनाकुमारस्यसांगुष्ठंदक्षिणपाणिगृहीत्वा पुनरपिपूर्ववदुदकपूरणादिक त्या सवितातेहस्तमग्रभीदितिमंत्रांतेपूर्ववद्बटुनामोक्त्वाहस्तंगृहीत्वा पुनरपिपूर्ववत्पूरयित्वा अग्निराचार्यस्तवेतिमंत्रांतेपूर्ववत्तन्ना मनिर्दिश्यहस्तंगृह्णीयात् । अधाचार्योब्रह्मचारिणासहनिष्क्रम्य । देवसवितरेपतेब्रह्मचारीतंगोपायसमामृतेत्युच्चार्यसंरक्षणार्थव्रतप तयेआदित्यायवटुंददामीतिमनसास्मरन्ब्रह्मचारिणमादित्यमीक्षयेत् । ततःउभावपिपूर्ववदुत्तरतोग्नेरन्योन्याभिमुखौतिष्ठताम् । अथाचार्यःकस्पब्राह्मचायसिप्ररणस्यनाचार्यसिकस्त्वाकमुपनयतेकायत्यापरिददामीतिमंत्रजपन् कुमारंप्रजापतयेमनसासमये ।

·दः व्याहतीनापरमेष्ठीप्रजापतिःमजापतिर्वृहती गायत्र्याविन्धामित्रःसवितागायत्री उपनयनेवि० । (भूर्भुवःस्वःपूर्वतुसावित्री याचयेदध । पादंपादंचसावित्र्याःस्वयमुफ्त्वैववाचयेत् ॥ ततस्त्वर्धर्चमधुर्चसर्वांतामधवाचयेत् । एवंवक्तुमशक्तश्चेत्तयथाशक्ति याचयेत् ) ॥ गायत्रीवाचयित्या । ततः ममवतइतिमंत्रस्यप्रजापतिपिः बृहस्पतिर्देवता त्रिष्टुपछंदःवटोर्हदयेऊद्मगुलिपाणि निधानेविः । ॐ मममृतेहृदयंतेदधामिमर्मचित्तमनुचिर्ततेअस्तु । ममवाचमेकप्रतौजुपस्वबृहस्पतिष्ट्वानियुनतमह्यं ॥ इतिस्व पाणिमूांगुलिंग्राह्मचारिणोहृदयदेशेनिधाय तस्यरक्षार्थशुख्यथैचमेखलामावधीयात् । इयंदुरुक्तादितिद्वयोर्यामदेवोमेखलात्रि ष्टुम् । मेखलाबंधनेवि० । ॐ यंदुरुक्तात्परिवाधमानाशर्मवरूधंपुनतीनआगात् । प्राणापानाभ्यौवलमाभरतीप्रियादेवानासु भगमिसलेयं ॥ मृमृतस्यगोत्रीतपसःपरस्पीघ्नतीरक्षःसहमानाअरांतीः । सानःसम॑तमनुपरहिभद्राभुरिस्तेमेखलेमारिपाम ॥ इतिर्मयाचयित्यामेसलांत्रिरावर्त्यनाभिप्रदेशेग्रंथिनयंकुर्यात् । तदावटुःसरहस्यांगसहितवेदत्रयेणावृतोहमितिमन्येत । ततस्त धर्मस्ययोगक्षेमार्थमधर्मनिवृत्तयेचफेशसंमितंपालाशंदंडंदद्यात् । स्वस्तिनइत्यस्यस्वस्त्यानेयो विश्वेदेवास्त्रिष्टुप् । दंडदानेवि० । ॐ स्वस्तिनौमिमीतामुश्विनाभर्ग:स्वस्तिदेव्यदितिरनुर्वणः । स्वस्तिपूषाअसुरोदधातुनःस्वस्तिद्यावापृथिवीसुचेतुना ॥ ततोवटोस्त प्रणेमंत्रः। अदांतंदमयित्वामामार्गेसंस्थापयन्स्वयं । दंड करेस्थितोयस्मात्तस्माद्रक्षयतोभयमितिवाचयेत् । तताकुमारस्याचा रमादिशेत् । ब्रह्मचार्यसि । अपोशान । शास्त्रविहितंआचमनंकुरु । मूत्रपुरीपादौशुद्ध्यर्थमित्यर्थः । कर्मकुरु । संध्योपासना दिकर्मकुर्पित्यर्थः । दिवामास्वाप्सीः । आचार्याधीनोवेदमधीप्य । सायंप्रातर्भिक्षेथाः । सायंप्रातःसमिधमाधेहि । द्वादशवर्षा ·युपमितिकण्ठे अगस्त्यस्यव्यायुपमितिनाभौ यद्देवानांच्यायुपमितिदक्षिणस्कंधे तन्मेअस्तुच्यायुपमितिवामस्कंधे सर्वमस्तुश तायुषमितिशिरसिधारयेत् । पुनःपरिसमूहनपर्युक्षणेकृस्याकृतांजलिस्तिष्ठन् ॐ चमेस्वरश्चमेय॒ज्ञोपंचते॒नम॑श्च । यत्तेन्यूनतस्मैत उपयत्तेतिरिक्तस्मैतेनमः ॥ अग्नयेनमः । ॐ स्वस्ति । श्रद्धांमेधायशःप्रज्ञाविद्यांबुद्धिं श्रियंवलम् । आयुष्यंतेजआरोग्यदेहि मेहव्यवाहन ॥ हव्यवाहनोन्नमइत्यग्निमुपस्थाय । अनेरुत्तरतोगत्वाप्रत्यङ्मुखीभूयाचार्याभिमुखोभूत्वादक्षिणजानुभूतलेनिधाय पाणिभ्यायथासव्यदक्षिणंश्रो।संस्पृश्यव्यस्तपाणिराचार्यस्यदक्षिणपादस्वदक्षिणहस्तेनसव्यंचसव्यहस्तेनजानुप्रभृतिपादपर्यंतस्थ घाऽमुकगोत्रोमुकशर्माहंभोअभिवादयइत्युच्चारयन्शिरोधनतिपूर्वकमभिवाद्याचार्येणायुष्मान्भवसौम्यदेवदत्तशर्मन्इतिप्रत्यु काशीर्वादोविनयावनतोभूत्यासावित्र्युपदेशवांछन् । ( शिष्टाचारमाप्तंसावित्रीपूजनंगोप्रदानंचकृत्या ) अधीहिभोःसावित्रींभोऽ अनुगृहीत्याचार्यप्रत्युक्त्वास्ववामपाणिमुत्तानीकृत्यदक्षिणपाणिन्यङ्मुखीकृत्यसंधायपाणिपृष्ठमंगुलीश्चांगुष्ठौचदृढीकृत्यकृतंब्रह्मां जलिंदक्षिणांकेनिधायाचार्यातिकआसीत । (गायत्र्युपदेशस्त्वग्नेरुत्तरतएवस्यात् । यद्यपिआश्वलायनसूत्रेअग्नेरुत्तरतोदक्षिण तोवादेशस्यानुकत्यादिच्छयाविकल्प प्राप्तस्तथापिसाख्यायनसूत्रेअनेरुत्तरएवोपदेशोविहितः । दैक्यात्तत्सूत्रमेवकार्यसवेशा खाप्रत्ययमेकेकर्मेत्युक्तत्वात् अविरुद्धमन्यतोग्राह्यमित्युक्तेश्चसांख्यायनसूत्रेचैवमुत्तरेणाग्निमुपविशतः) । अथाचार्यस्तदंजलिं तत्परिधानीयवाससाच्छाद्य स्वपाणिभ्यांतदंजलिंपरिगृह्य प्रणवव्याहृतिपूर्वकंसावित्रींप्रथमंपादशःस्वयमुक्त्वावाचयेत् ततोर्धर्च शस्ततःसयो । एवंग्रहणाशकीयथाशक्तिस्वयमुक्त्वावाचयेत् । तद्यथा । प्रणवस्थपरब्रह्मऋपिःपरमात्मादेवता दैवीगायत्रीच्छं ·अमत । मृतत्वार्यजीवसे । जातांजनिष्यमाणांच । अमृतसत्येप्रतिष्ठितां ॥ इति । द्वेशतेशतवाबामणाउपनयनेभोज्याः । ततोगुरु संनिधावचपलस्तिष्ठन्नःशेषनीत्वासायंवंदितसंध्यऔपनायनिकानेरंतिकआसीनःमाणानायम्यसायमग्निकार्यकरिष्येइतिसंकल्प्य परिसमूहनपर्युक्षणेकृत्या पूर्ववत्समिधमाधाय निर्मुखपूर्ववदवमृज्यउक्तपमंत्ररुपस्थाय । ॐ मानस्तोकेतनयेमा आयौमानोगो पुमानोअश्वैपुरीरिपः । वीरान्मानौरुद्रभामितोबधीर्ह विमत सदृमित्त्वाहवामहे ॥ इतिमंत्रेणभस्मादायच्यायुपमित्यादिमंत्रैस्तत्त रस्याने पूर्ववत्यापुनःपरिसमूहनपर्युक्षणेकृत्वाकृतांजलिस्तिष्ठन्नोंचमइत्युपतिष्ठेत ॥ ॥ अथानुप्रवचनीयहोमः ॥ अथाचा योऽस्तमितेने पश्चात्स्वासीनःप्राणानायम्यब्रह्मचारिणंदक्षिणतउपवेश्यतिथ्यादिसंकीर्त्य उपनयनांगभूतमनुप्रवचनीयहोमंकरिष्ये इतिसंकल्प्य । अत्रकरिप्यमाणेनुप्रवचनीयहोमेदेवतापरिग्रहार्थमन्वाधानकरिष्ये । अस्मिन्नन्वाहितेग्नावित्याद्याधारावाज्येनेत्यं तमुफ्त्यानप्रधानं सदसस्पतिसवितारमृपीनितिप्रधानदेवताश्चरुद्रव्येण शेपेणस्विष्टकृतमित्यादिसद्योयक्ष्यइत्यंतमुक्त्याभूर्भुवः | स्वःस्वाहेतिसमिधौहुत्यापरिसमूहनादिप्रणीताप्रणयनांतंकृत्वा तद्भिक्षाद्रव्यंचतुरश्चतुरोमुष्टीनतूष्णीदेवतात्रयस्यविप्रत्रयस्यभोज नपर्यायंनिरुप्यतूष्णींप्रोक्ष्यत्रिःफलीकृत्यत्रिप्रक्षाल्यश्रपयित्वासृतःस्थालीपाकइत्याचार्यायनिवेदयेद्वदुः । वटोरेवंकरणाशक्तीत बंधुनान्येनवाकारयेत् । ततोब्रह्मचारिणान्वारब्धोगुरुराज्यसंस्काराद्याधारान्तकृत्वाप्रधानहोमकुर्यात् । अवदानधर्मेणावदाय सदसस्पतिमित्यस्यकाण्वोमेधातिथिःसदसस्पतिर्गायत्री अनुप्रवचनीयप्रधानचरुहोमेविनिः । ॐ सदसस्पतिमद्भुतंग्रियमिंद्र स्यकाम्य । सनिमेधामयासिस्वाहा ॥ सदसस्पतयइदं० । तत्सवितुरित्यस्यगाथिनोविश्वामित्रःसवितागायत्री । विनियोग ·णिवेदग्रहणांतवाग्राह्मचर्यचरेति । पार्थान्वोधयेत् । ततःस्विष्टकृदादिहोमशेर्पसमाप्याशिमेधाजननांतरक्षेत् । तत्रैवसायंप्रातर ग्निकार्यकुर्यात् । ततोऽनुप्रयचनीयहोमब्राह्मणभोजनपर्याप्तांतंडुलरूपांभिक्षायाचेत् । तत्रक्रमः । भिक्षापात्रमादायादौमातरं भयतीभिक्षांददात्विति । अधपितरं भवान्भिक्षाददात्विति । (आदिमध्यावसानेपुभवच्छन्दोपलक्षिता । ब्राह्मणक्षत्रियविशां भक्ष्यचर्यायथाक्रममितिमनूकः) । एवंमातुःस्वसारस्वभगिनीमन्यानपिवांधवानप्रत्याख्यायिनोऽप्रत्याख्यायिनीश्चयाचयित्वा भक्षमाचार्यायनिवेद्ययदुर्मध्याहसंध्यांकुर्यादितिप्रयोगपारिजाते । नेतिकृष्णभट्टीकारः। ततोब्राह्मणाशिपांग्रहणम् ॥ तत्रमंत्राः॥ ॐ हरपतेप्रथमवाचइतिसूकं । ॐ तेवदन्प्रथमाव्रह्मकिल्विपेकूपारःसलिलोमातरिश्वा । वीलुहरास्तपग्रोमयोभूरापोदेवीः प्रथमजागृतेन ॥ सोमोराजोप्रथमोब्रह्मज़ायांपुनःप्रायच्छदहणीयमानः । अन्यतितावरुणोमित्रआंसीदग्निर्होताहस्तगृह्यानिना य॥ इस्तै यमायआधिरस्याब्रह्मजायेयमितिचेदाचन् । नदूतायग्रह्येतस्थऍपाताराष्ट्रगुपितंक्षत्रियस्य ॥ देवाएतस्यामवदंतपू धेसप्तमण्यस्तपसेयेनि दुः। भीमाजायााह्मणत्योपैनीतादुर्धादधातिपरमेव्योमन् ॥ ब्रह्मचारीचरतिवेविषद्विपुःसदे॒वानाभवत्येक मंगे। ते जायामन्यविदृहस्पतिःसोमननीतांजुहनदेवाः ॥ पुनदेवाददुःपुनर्मनुप्यात । राजानःसत्यंकृण्वानाब्रह्मज़ा यांपुनर्ददुः । पुनर्यब्रह्मनायांकृत्योपैनिकिल्विपं । ऊपृथिव्याभुक्त्वायोरुगायमुपासते ॥ ५ ॥ तदस्तुमित्रावरुणातदग्ने शंयोरस्मभ्यमिदमस्तुशस्तं । अशीमाहिगाधमुतप्रतिष्ठानमौदियेवृहतेसादनाय ॥ गृहावैप्रतिष्ठासूकंतत्प्रतिष्ठिततमयावाचाशस्त व्यंतस्माद्यद्यपिदूरइयपरालभतेगृहानैवैनानाजिगमिपतिगृहाहिपशूनांप्रतिष्ठाप्रतिष्ठा। आपस्तंवशाखायां । ॐ नयजामगोपाय।

·सर्वसामान्येतिकर्तव्यता। 'अनाम्नातेपुधर्मेपुकथंस्यादितिचेद्भवेत् । यंशिष्टाब्राह्मणाबूयुःसधर्मःस्यादशंकितः ॥ धर्मेणाधिगतोयैस्तुवेदःसपरिबृंहणः । तेशिष्टाब्राह्मणाज्ञेयाःश्रुतिप्रत्यक्षहेतवः ॥' मनुः । 'केवलंशास्त्रमाश्रित्यनकर्तव्योविनिर्णयः । युक्तिहीनविचारेतुधर्महानिःप्रजायते ॥' कुल्लू कभट्टः ॥ अथाखिलमहानिबंधेपुलघुप्यपिचसर्वत्र प्रयोगारंभे--अथयजमानः कृताभ्यंगस्नानः परिहिताहतयत्रो धृतमंगलतिलकः पन्यासह पन्याऽन्वारन्धः संस्कारेषुकरिष्यमाणेषु पुमपत्यस्यपत्यरूपसंस्कार्येणचसह आसनउपविश्य आचम्य पवित्रपाणिः प्राणानायम्य यथाचारमिष्टदेवताकुलदेवतागुर्वादीन्नत्या ब्राह्मणाननुज्ञाप्य सुमुखश्चेत्यादिनानापद्यपाठपूर्वकं देवताःस्मरन् देशकालोसंकीर्त्य करिष्यमाणकर्मसंकल्पयेत् इत्येवमादिवाक्यैःसमस्तैर्व्यस्तैरप्येतदन्यतमैः साधारण्येनसर्वेपांकेवलमुप क्रमएपदृश्यते नतत्रतत्रास्त्येपास्वरूपादिनिर्णयइत्यनाकलितविविधनिबंधानामनायासेनतदवगमाय तानिप्रसंगान्निीयन्ते । तदंतेचसर्वोपयोक्ष्यमाणमंत्राणामृपिदैवतच्छंदसांस्मृतिक्रमविचारःक्रियते ॥

·करणेकृच्छयटुनाकारयेत् । अशकौतत्मत्याम्नायत्वेनगोदानतिलाहुतिसहस्रदशसहस्रगायत्रीजपद्वादशब्राह्मणभोजनादिप्वेकं प्रायश्चित्तंकारयित्वाऽतीतानिजातकर्मादीनिकृत्वापूर्वोकप्रकारेणोपनयनतंत्रसर्वमाचरेत् । उपनयनेनसहचौलकरणे पूर्वद्युःसं स्कारद्वयंसंकीर्त्ययुगपरस्वस्तिवाचनग्रहयज्ञनांदीश्राद्धानिकृत्वापरेधुर्मंगलस्नानादिग्रीह्यादिपात्रचतुष्टयदानांतपूर्वोकंचौलप्रयोग सर्वकृत्या पुनस्तिथ्यादिसंकीर्त्य उपनयनसंकल्पाद्यनुप्रवचनीयहोमासर्वकार्यम् । इतिश्रीरामेश्वरभट्टसुतनारायणभट्टविर चितेप्रयोगरलेउपनयनप्रयोगः ॥ ॥७॥ अधमेधाजननम् ॥ ॥ प्रागुफक्रमेणचरितन्नतस्यब्रह्मचारिणोमेधासिद्ध्यर्थमाचार्यश्चतुर्थदिवसेमेधाजननाख्यंकर्मकुर्यात् । |तन्नायंक्रमः । प्रत्यग्वायव्योदक्मागुदक्पूर्वान्यतमस्यांदिशिशाखावर्जितंपलाशंतदभावेसशाखवातदभावकुशस्तववातदसंभवेस्व गृहऐशानदिग्भागेसर्वतोद्वादशांगुलांनिमेखलांवेदिकृत्वातस्यांपत्रांकुरसमन्वितामाापलाशशाखांसमूलंकुशस्तंबंवाप्रतिष्ठाप्यन्न । मचारिणान्वारब्धः संकल्पपूर्वकंपूजांकुर्यात् । तत्रक्रमः । तिथ्यादिसंकीर्त्यममकुमारस्योपनयनव्रतसमाप्तिवेदग्रहणसामर्थ्यल क्षणमेधासिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थमेधाजननाख्यंकर्मकरिष्ये इतिसंकल्प्य शौनकमतेपुण्याहवाचनमपिकृत्वामेधाजननक मणिपूर्वोचफलसिद्ध्यर्धमेधापरनामकसावित्रीपूजनमहंकरिष्ये । इतिसंकल्पः । पलाशशाखायांमेधायैनमइतिनाममंनेणावाह नाथुपचारान्कृत्वा यावकसक्तुमोदकमिश्रमन्नंनिवेधपुनश्चपूर्ववदभ्यर्च्यब्रह्मचारिणाप्रणमय्यशुद्धजलपात्रोदकेनसेचनंकुर्वताबटु १ अत्रकालनिर्णयेनुकल्पाः: सावित्रीमहणावंतहिनेवाचतुर्थक । प्रथमेव्देतृतीयेवाद्वादशेव्रतमुत्सृजेदितिगोभिलः ।

·उक्तवत् । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भगोदेवस्य धीमहि । धियोयोनःप्रचोदयात्स्वाहा ॥ सवित्रइदं० । ॐ ऋपिभ्यःस्वाहा । ऋपि भ्यइदं । एवं विभिम त्वास्विष्टकृदादिहोमशेर्पसमाप्यतदवशिष्टान्नेनन्यवरान्वाहाणाम्भोजयित्वातैर्वेदसमातिवाचयेत् । त तोनमचारीअक्षारालवणमन्नंभुक्त्वाधाशयीत । मेधाजन यावत्तायदेवगुरुप्रसादयन्वर्तेत । यदागर्जनाद्यनध्यायशंकातदादि पैयचरंभपयेत् । होमस्तुसायंसंध्योत्तरमेवतदानानध्यायदोपः । तदुकंसंग्रहेनसंध्यागजितेकालेनवृष्ट्युत्पातदूपिते । ब्रह्मौद नंपचेदग्नीपर्कचेन्ननिवर्तते ॥ तथा ब्रह्मौदनपचेदलिपकमन्नंनदुप्यति । तथाचोपनयनानुप्रवचनीयचरुभपणयोरंतरानध्यायेपु नरुपनयनम् । एपमयोगःस्वस्वकालकृतसंस्कारस्य । असंस्कृतस्यतुविशेषउच्यते । आचार्यउपनयनात्पूर्वदिनेवटुनासहमंगल | मातःमाणानायम्यतिथ्यादिसंकीर्त्यममकुमारस्यगर्भाधानपुंसवनसीमंतविष्णुवलिजातकर्मनामकरणनिष्क्रमणान्नप्राशनचौलांता नांनवसंस्काराणांकालातिपत्तिदोपपरिहारद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थमायश्चित्तहोमकरिष्य इतिसंकल्प्योपलेपादिपूर्णपात्रनिधानांतं फुत्वा विधिवदाज्यसंस्कृत्याधारांतंकृत्वातीतकर्मसंख्यया ॐ भूर्भुवःस्वःस्वाहेत्याज्याहुतीर्तुत्वास्विष्टकृदादिहोमशेर्पसमाप्य चौलातिरिकसंस्काराणांप्रमादादकरणेप्रत्येकंपादकृच्छू चौलाकरणेऽर्धकृच्छ्युद्धिपूर्वकंचौलातिरिक्ताकरणेप्रत्येकमर्धकृच्छंचौला १ पादच्याकच्छ्रयोगोदानरुदैकादशिनीजपादिरूपप्रत्यान्नायासंभयात्तिलहोमाद्यन्यतमएपप्रत्याम्नायः । सचतुरीयांशरूपोऽर्धरूपइति पादच्यापच्छानुसारेणकत्सनीयः। पादच्ट्रादीनामनुकल्पाः विष्णुः-पादकृच्छ्रेवनदानरच्छ्राधे तैलकांचनम् । पादहीनेतुगामेकां कच्ट्रगोमिभुनस्मृतंइविसंस्कारकौमुदी । तैलयुठंकांच तेठकांचनम् ।

·नीप्रतसिद्धिद्धाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थहोमकरिष्ये । तदंगतयास्वस्तिवाचनांकुरार्पणग्रहयज्ञाभ्युदयिकनाद्धानिकरिष्येइतिसंक ल्प्य पूर्वोकयत्तानिकृत्वा पूर्वद्युब्रह्मचारिणावपनस्नानेकारयित्वा वद्धशिखतंसुमुहुर्तेस्वदक्षिणतउपवेश्य विधिवत्कौतुकमावध्य संकल्पपूर्वकमुपलेपनाद्यग्निप्रतिष्ठांतंकर्मकृत्वा तिथ्यादिसंकीय॑समिवयमादाय अस्यब्रह्मचारिणोमहानाम्नीव्रतांगभूतंहोमंकर्तुदे यतापरिग्रहार्थमन्वाधानंकरिष्ये । अस्मिन्नन्वाहितेग्नावित्याद्यापारावाज्येनेत्यंतमुक्त्या निरनिंपवमानप्रजापतिचाज्येनशेपेणस्वि एकृतमित्यादिसद्योयक्ष्यइत्यंतमुक्त्वा व्याहृतिभिरग्नावाधायोद्देशत्यागीकृत्वा परिसमूहनाद्याज्यसंस्कारांतंकृत्या अथाचार्य स्थायामे पश्चादवस्थाय ब्रह्मचारिणंप्राङ्मुखमवस्थाप्य कौपीनार्थत्रिवृतकार्पाससूत्रमावध्यकौपीनंधारयित्वा । युवंवस्त्राणीत्य स्यौचथ्योदीर्घतमामित्रावरुणौत्रिष्टुप् । वासोधारणेविनियोगः। ॐ युर्ववस्त्राणिपीवसासाथेयुवोरच्छिद्रामंतवोहसर्गाः । अवा तिरतमतानि विश्वमतेनमित्रावरुणासचेथे ॥ इतिमंनावृत्त्याऽहतंशुक्लंबास परिधायान्येनकापायवस्त्रेणप्रावृणुयात् । ततोय ज्ञोपवीतंसमंत्रकंधारयित्वा तमात्माग्योर्मध्येनयज्ञपात्रोत्तरभागंगमयित्वा तत्रविधिवदाचमय्यतथैवानीयोपवेश्यवहिप्याज्यासा दनांतंकृत्या ब्रह्मचारिणादक्षिणहस्तेनस्पृष्टःसन्नाधारांतंकृत्वा आज्यभागवर्जमग्नायूंपीत्यादिभिश्चतुर्भिश्चतम्राज्याहुतीर्जुहुया त् । अग्नयूंपीतितिरुणांशतंवैखानसाऋषयः अग्निःपवमानोदेवता गायत्रीछंदः। महानाम्नीप्रधानाज्यहोमेवि०। ॐ अग्न आयूपिपयसआसुयोर्जमिपंचनः । आरेाधस्वदुच्छनास्वाहा ॥ अग्नयेपवमानायेदं० । ॐ अग्निपिःपव॑मानःपांचजन्यःपुरो हितः । तमीमहेमहाग़यंस्वाहा ॥ अग्नये । ॐ अग्नेपर्यवस्व अस्मेवःसुवीर्य । दयिमयपोपस्वाहा ॥ अग्नये । प्रजा ·नाविपदक्षिणकारयन्मंत्रंयाचयेत्प्रणामयेञ्च । ॐ सुश्रवःसुश्रांअसियथात्वंसुश्नवःसुनर्वाअस्येवंमासुश्रवःसौश्रवसंकुरु । यथा स्वदेवानायज्ञस्यनिधिपोस्यैवमुहंमनुष्याणांवेदस्यनिर्धिपोभूयासं इति । प्रतिप्रदक्षिणमंत्रावृत्तिप्रणामंचकारयेत् । ततोब्रह्मचारी नात्यानपान्यज्ञोपवीताजिनमेखलादंडानुपनयनयत्समंत्रकंधृत्वा पुराणानिपलाशसन्निधौविसृज्य पूर्वधृतवाससीगुरवेदत्वा मे धामयमितिसूक्तं विप्रःपाठयित्वा विधिवत्स्वस्तिवाचनंकृत्वा ब्राह्मणेभ्योदक्षिणायथाशक्तिदत्वा तान्भोजयित्वानमस्कृत्याशिपो गृहीयात् ॥ अधमेधामह्यमितिसूक्तम् ॥ ॐ मेधामामंगिरसोमेधांसप्तर्पयोददुः। मेधामिंद्रश्वाग्निश्चमेधांधाताददातुते ॥ मेधां तेवरुणोराजा धांदेवीसरस्वती। मेधांतेअश्विनौदेवावाधत्तांपुष्करमजा ॥ यामेधाअप्सरस्सुंगंधर्वे'चयन्मनः । दैवीयामानुपीमे धासामामाविशतादिमाम् ॥ यन्मेनोक्तंतमतांशकैय्यदनुजुर्वे । निशामनिशामहैमर्यिक्र्तंसहवते'भूयासंब्रह्मणासंगमेमहि ॥ शरीरमविचक्षणंवा मधुमद्रुाम् । अद्धमहमसीसूर्योब्रह्मणानीस्र्थःश्रुतंमेमानहाँसीः ॥ मेधादेवींमनसारेज॑मानांगंधर्वजुष्टांग तिनोजुषस्व । मोमेधौपदमयंनियंवदमेधावीभूयासमजराजरिष्णु॥सदसस्पति॒िमद्भुतंग्रियमिद्रस्यकाम्य । सनिमेधामयासिपं ॥ यांमेधांदेवर्गणाःपितरश्नोपासते । तयामा धमिमेधाविनकुरु । मेधाव्य हंसुमनाःसुप्रीक श्रद्धामनाःसत्यमतिःसुशेयः । महायशाधारयिष्णुःप्रवृताभूयासमस्येस्वधाप्रयोगे॥इति ॥ इतिनारायणभट्टविरचितेप्रयोगरत्नेमेधाजननांतउपनयनप्रयोगः॥ जपमहानाट्यादिवतानि ॥ ॥ तत्राद्यतावत् जन्मप्रभृतित्रयोदशेवउकोदगयनादिकालेमहानाम्नीवतकार्यम् । पूर्वद्यु |राचार्योबाह्मचारिणासहसवातःकृतनित्यक्रियमाणानायम्य विथ्यादिसंकीयंनंब्रह्मचारिणंमदानाम्नीरध्यापयिप्यस्तदादौमहाना ·दभिमुखउपविश्यरक्षसामंतरागमननिर्हरणार्थस्वपृष्ठमाचार्यपृष्ठेनसहसंधाय महानाम्नी अनुब्रूहीतिमनसागुरुवदेत् । ततोगुरुः कालप्रमाणेनतदुकिंज्ञात्वापुनस्तदहरुत्पन्ननतलोपान्पृष्ट्वाऽनुतापिनेश्रद्दधानायवटवेस्वयमक्षिणीसंमील्यविदामघवन्नित्याद्यानव ः एवाह्येवैवाह्यग्नाइत्यादिनवपुरीपपदानिचनिवारंब्रूयात् । शिप्योपिनिवारंपठेत् । तेचमंत्राः। ॐ विदामघवन्विदागातुमर्नु शंसिपोदिशः। शिक्षांशचीनांपतेपूर्वीणांपुरूवसो ॥ आभिष्टमभिष्टिभिःप्रचैतनप्रचैतय । इंद्रद्युम्नायनइपएवाहिशनः ॥ राये वाजायवत्रियः शविष्ठयनिन्नजसै । मंहिष्ठयनिन्जसआयाहिपिव॒मत्स्व ॥ विदारायःसुवीर्यभुवोवाजानांपतिर्वशॉअर्नु । महि ध्यनि,जसेय शविष्ठःशूराणां ॥ योमंहिष्ठोमघोनोचिकित्वोऽअभिनोनय । इंद्रौविदेतर्मुस्तुपेयशीहिशक्रः ॥ तमूतयेहवामहे जेतारमपराजितम् । सनःपर्पदतिद्विषःक्रतुश्छंदऋतंवृहत् ॥ इंद्र्धनस्यसातयेहवामहेजेतारमपराजितम् । सनःपदतिद्विपः सन पर्पदतिनिधः ॥ पूर्वस्ययत्तैअद्रिवःसुम्नआ'हिनोवसो ।. पूर्तिःशविष्ठशस्यतईशेहिशुक्रः ॥ नूनंतनव्य॑सन्यसेप्रभोजन स्यवृत्रहन् । समन्येपुवायहेशरोयोगोपुगच्छति सांसुशेवोअद्वयाः । इत्येतानवर्चः । ॐ एवा वैवाह्यसाईइ । एवाह्ये वैवा हीं३द्रम् । एवा वैवाहिविष्णाईउ । एवा वैवाहिपूपरन् । एवाह्येवैवाहिदेवा३ः । एवाहिशकोवशीहिशक्रोवशॉभने । आयो मन्यायमन्यवउपोमन्यायमुन्य । उपैहिविश्वध । विदामघवविदो३म् इति । ततस्तस्यशिरोवेष्टनमुन्मुच्यादित्यमीक्षस्वेतिव देत् । ततोबटुः । मित्रस्यत्वाच पाप्रतीक्षे । मित्रस्यत्वाचक्षुपासमीक्षे । इतिमंत्रद्वयेनादित्यमवेक्षेत । ततोऽश्मादिसंभारयुता दिशोमित्रस्यवश्चक्षुषानुवीक्षेइतीक्षेत । पुनरादित्यमीक्षस्वेत्युक्ते । मित्रस्यत्वाचापाप्रतिपश्यामियोस्मान्द्वेष्टियंचवयंद्विष्मस्तंच ·पुरएतुमभिदन् । अयंशत्रून्जयतुअर्हपाणोयंबाजंजयतुवाजसातौस्वाहा॥अग्नयइदं० । ॐ असूयंत्यैचानुमत्यैचस्वाहा । असूयंत्यैचा नुमत्यैचेदनमम । ॐ प्रदावेवाहा । प्रदात्रइदं०॥६॥ ॐ भूःस्वाहा अग्नयइदं०। ॐ भुवःस्वाहा वायवइदं०। ॐ स्वःस्वाहा सूर्यायेदं० ॥ ९॥ एवंनवाहुती त्वास्विष्टकृदर्थत्रुचिचरुमवदायतांवहिपिनिधायब्रह्मचारिणशास्ति एतस्थालीपाकंसर्वमशान इति । सचसर्वचरुमश्नीयात् । आचार्योभुक्तवंतमाचांतंत्रतवंतमादित्यव्रतपूर्तयेउपतिष्ठस्वेतिप्रेपयेत् । ततःसः त्वंत्रतानांनतप तिरसिनतंचरिष्यामितच्छकेयतेनशकेयंतेनराध्यासंइत्यादित्यमुपतिष्ठमानोद्भिःपूर्णाजलिंसिंचेत् । तदाचार्यस्तेनमंत्रेणकृतांजलिं वटुमादित्यमुपस्थापयेत् । ततः अनालोक्यालोकनासंभाष्यासंभाषणनिवृत्तयेवटुनाक्षिसंमीलनंवाग्यमनंचकारयित्वा त्रयस्त्रिं शद्देवताप्रीत्यथैवेदत्रयमनुस्मरन्नहतेनवाससावटोर्मुखसहितंशिरोवामकर्णदेशमारभ्यनिःप्रदक्षिणंवेष्टयित्वा यथातद्वासोनपत तितथावध्याएकरात्रंत्रिरात्रंचभूतोस्वपन्भवइतिप्रेप्यस्विष्टकृदादिहोमशेपंसमापयेत् । बटुस्त्ववश्यकर्तव्यसंध्यावंदनादन्यत्स्ना नभोजनाद्यकुर्वाणस्तकालंनयेत् । ततएकरानपक्षेद्वितीयदिनेग्रामावहिरपराजितायांदिशिस्त्रीसंचारशून्येशुचौदेशेअन्योब्रह्म चारीअग्निस्थंडिलादुत्तरतोसिमुदककमंडलुमश्मानंचनिधायतत्प्रत्यगुदग्देशेमहानाम्न्यसंश्रवणस्थलेपिसंगतानांयोगिनामाश्रयार्थ रम्यारकाद्विवोवत्सतरी तदसंभवेश्वेतांवावध्वाचार्यायनिवेदयेत् । ततआचार्यस्तत्स्थंडिलेउल्लेखनादिपर्युक्षणाद्यग्निप्रतिष्ठापनां तंकृत्या तत्पश्चात्मागमे तृणेपुऐशानस्थान्देवान्समानयन्निवतदभिमुखउपविशेत् । ततःशिष्योवेटितवस्त्रंकिंचिदपसार्य मुखंप्र क्षाल्यकंठस्नानंकृत्याचम्याचार्यमग्निंचप्रदक्षिणीकृत्यगुरुमभिवाद्यतस्यैवासनदर्भमूलेप्वेवनैर्ऋतिस्थानाक्षसान्निरीक्षणेननिर्दहस्त ·दभिमुखउपविश्यरक्षसामंतरागमननिर्हरणार्थस्वपृष्ठमाचार्यपृष्टेनसहसंधाय महानाम्नी अनुगृहीतिमनसागुरुंवदेत् । ततोगुरुः कालप्रमाणेनतदुर्विज्ञात्वापुनस्तदहरुत्पन्नवतलोपान्पृष्ट्वाऽनुतापिनेश्रद्दधानायवटवेस्वयमक्षिणीसंमील्यविदामघवन्नित्याद्यानव ः एवाह्येवैवाह्यनाइत्यादिनवपुरीषपदानिचत्रिवारंब्रूयात् । शिष्योपित्रिवारंपठेत् । तेचमंत्राः। ॐ विदामघवन्विदागातुमर्नु शंसिपोदिशः। शिक्षाशचीनांपतेपूर्वीणांपुरूवसो ॥ आभिष्टमभिष्टिंभःमचैतनुमचैतय । इंद्रद्युम्नाय॑नइएवाहिशक्रः ॥ राये वाजाययविः शविष्ठवनिन्नजसे । मंहिष्ठवनिन् जसआयाहिपिवमत्स्व ॥ विदारायःसुवीर्यभुवोवाजानांपतिर्वशॉअनु । मंहि ध्वन्निन् जसेयःशविष्ठःशूराणां ॥ योमहिष्टोमघोनोचिकित्वोऽअभिर्नोनय । इंद्रोविदेतर्मुस्तुपेवशीहिशक्रः ॥ तमूतयेहवामहे जेतारमपराजितम् । सनःपर्पदतिद्विपक्रतुश्छंदऋतंवृहत् ॥ इंधनस्यसातयेहवामहेजेतारमपराजितम् । सनःपर्पदतिद्विपः सनःपर्पदतिनिधः ॥ पूर्वस्ययत्तैअद्रिवःसुम्नआधेहिनोचसो । पूर्तिःशविष्ठशस्यतईशेहिशुक्रः ॥ नूनंतनव्यंसन्यसेप्रभोजन स्यवृत्रहन् । समन्येपुवावहैशूरोयोगोपुगच्छति सांसुशेयोअईयाः । इत्येतानवर्चः । ॐ एवाह्येवैर्वाह्यग्नाइ । एवाद्ये वैया हीवद्रम् । एवाह्येवैवाहिविष्णा । एवा वैवाहिपूपरन् । एवावैवाहिदेवा३: । एवाहिशकोवशीहिशक्रोवशॉअनु। आयो मन्यायमन्यवउपोमन्यायमन्यवै । उपेहिविश्वध । विदामघवविदोश्म् इति । ततस्तस्यशिरोवेष्टनमुन्मुच्यादित्यमीक्षस्वेतिव देत् । ततोबटुः । मित्रस्यत्वाचक्षुपामतीक्षे । मिनस्यत्वाचक्षुपासमीक्षे । इतिमंत्रदयेनादित्यमवेक्षेत । ततोऽश्मादिसंभारयुता दिशोमित्रस्यवश्चक्षुपानुवीक्षेइतीक्षेत । पुनरादित्यमीक्षवेत्युक्ते । मित्रस्यत्वाचधुपामतिपश्यामियोमान्द्वेष्टियंचवयं द्विष्मस्तंच ·- क्षुपोहेतुच्छतुइत्यादित्यमीक्षेत । ततोग्नइळेत्याद्यष्टमंत्र वमुपस्पृशेत् । तेचमंत्राः । ॐ अग्नइळानमइळानमन्नार्षिभ्योमंत्रक योमंत्रपतिभ्योनोवोअस्तुदेवेभ्यः । शिवानःशर्तमाभवसुमुळीकासरस्वतिमातव्यामसुंदृशि ॥ भद्रंकर्णेभिरितिराहूगणोगो तमोविश्वेदेवास्त्रिष्टुप् । भूमिस्पर्शनेविनियोगः । ॐ भद्रंकर्णेभिःशृणुयामदेवाभद्रंपश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरंगैस्तुष्टुवांस स्तनूभिर्व्यशेमदेवहितयदायुः ॥ शंनइद्राग्नीइतिवसिष्ठोविश्वेदेवास्त्रिष्टुप् । भूम्युपस्पर्शनेविनियोगः। ॐ शंनइंद्राग्नीभवतामवों मिशन इंद्रावरणारातहव्या । शमिंद्रासोमासुवितायशंयोःशंनइंद्रापूपणावाजसातौ ॥ स्तुपेजनंसुनतमित्युजिभ्वाविश्वेदेवास्त्रि छुप् । भूम्युपस्पर्शनेवि० । ॐ स्तुपेजनसुव्रतनव्य॑सीभिगीभिमित्रावरुणासुम्नयंता । तआगमंतुसहश्रुवंतुसुक्षत्रासोवरुणोम त्रोअग्निः ॥ कयानश्चित्रइतित्वस्यवामदेवइंद्रोगायत्री । भूम्युपस्प० । ॐ कानश्चित्रआ वदूतीसदावृधःसां । कया शाठियाबुता ॥ कस्त्व[सत्योमानामंहिष्ठोमत्स॒दंधसः । दृह्वाचिदारुजेवसु ॥ अभीषणःसखीनामवितारितॄणां । शतंभेवा स्युतिभिः ॥ योनापृथिवीमेधातिथिभूमिर्गायत्री । भूम्युपस्प० । ॐ स्योनापृथिविभवानृक्षरानिवेशनी । यच्छनिःशमसुप्रथः ॥ इत्येतैमत्र मिस्पृष्ट्वायत्सतरीगुरवेदत्त्वाऽनुप्रवचनीयार्थमुपनयनवत्तंडुलान्भिक्षित्वागुरवेनिवेद्यदिवैयब्रह्मौदनहोमकुर्या त् । तत्रक्रमः । देशकालौनिर्दिश्य मममहानाभ्यध्ययनांगभूतमनुप्रयचनीयहोमकरिप्यइतिसंकल्प्योल्लेखनांद्यग्निप्रतिष्ठापनांतं कृत्वा पुनर्देशकालौनिर्दिश्यावानुभवचनीयहोमेदेवतापरिग्रहार्थमन्वाधानकरिष्ये इत्याद्यापारावाज्येनेत्यंतमुक्त्वा सदसस्पति | महानाम्नीः ऋषीश्च एताःप्रधानदेवताश्चरद्रव्येण शेपेणस्विष्टकृतमित्यादिसद्योयक्ष्यइत्यंतमुक्त्वासमिद्वयमग्नावाधायोद्देशत्यागौ ॥

·त
कृत्वा परिसमूहनादिपूर्णपात्रनिधानांतंकृत्वा भैक्षतंडुलांश्चतुरश्चतुरोमुष्टींस्तूष्णीदेवतात्रयस्यविप्रत्रयभोजनायचनिरुप्यतथैवप्रो
क्ष्यश्रपयित्वाशतोऽनुप्रवचनीयइतिगुरवेनिवेदयेत् । ततःशिष्येणान्वारब्धआज्यसंस्काराद्याधारांतंकृत्वाज्यभागवर्जमव दानध
मणचरुमवदाय । सदसस्पतिकाण्वोमेधातिथिःसदसस्पतिर्गायत्री । अनुप्रवचनीयप्रधानचरुहोमेवि० । ॐ सदसरपतिमद्भुतं
प्रियमिंद्रस्यकाम्य । सनिमेधामयासिस्वाहा ॥ सदसस्पतयइदनमम । इतिप्रथमाहुतिम् । ॐ महानाम्नीभ्यःस्वाहाइतिद्वि
तीयाम् । ॐ ऋषिभ्यःस्वाहाइतितृतीयाहुतिंहुत्वा स्विष्टकृदादिहोमशेपंसमाप्य कर्मातेकर्तव्यस्वस्तिवाचनंकृत्वा ब्राह्मणान्भोजयि
त्या वेदसमाप्तिरस्त्वितिभवंतोब्रुवंत्वितितान्वदेत् । तेपिवेदसमाधिरस्त्वितिप्रतियुरिति ॥ इतिश्नीनारायणभट्टकृतेमयोगर
| लेमहानाम्नीव्रतप्रयोगः॥
अथमहानतप्रयोगः ॥ ॥ आचार्यःपूर्ववदुदगयनादौस्वस्तिवाचनादिहोमशेपसमात्यंतमहानाम्नीव्रतवत्कृत्वा संवत्सरंम
हानतमाचरेतिवटुंगेप्यतेनसंवत्सरप्रतआचरितनामावहि शुद्धदेशेषागग्रेपुदर्भेपुप्राङ्मुखउपविश्यशिष्येणविधिवदभिवादनपूर्वक
महामतंभोअनुमूहीतिवचनेनैवोक्तस्तप्राङमुखमुपवेश्य अथमहाव्रतएपपंथाएतत्कर्म इत्येतदारण्यकत्रियात् । ततःशिष्यस्तथैव
त्रिवारमुक्यापूर्ववन्मंत्रद्वयेनादित्यमवेक्षेत । ततोगुरुशिष्योमहानाम्नीव्रतोकैरग्नइळादिभिरष्टमत्रै मिस्पृशेताम् । ततःशिष्यो
दिवाब्रह्मौदनश्रपयित्वाचार्यायनिवेदयेत् । ततआचार्योमहानाम्नीभ्यःस्वाहेतिस्थानेमहानतायस्वाहेतिद्वितीयाहुतिहुत्वासर्वमनु
प्रवचनीयंकुर्यात् ॥ इतिमहाव्रतप्रयोगः ॥
॥
॥
॥
॥५॥.
॥५॥

·अधोपनिपद्तप्रयोगः ॥ ॥ आचार्यःपूर्ववद्धोमसमाप्त्यंतमहानाम्नीव्रतवत्कृत्वासंवत्सरमुपनिपतमाचरेतिवटुंप्रेष्यतेनत धाग्रतेकृते माग्यदुपनिषदंभोअनुबृहीत्युक्तस्तंमाङ्मुखमधातःसंहितायाउपनिपदित्यारण्यकत्रिद्य्यात् । शिष्यस्तथैवनिरुक्त्वापूर्व यदादित्यायेक्षणभूस्पर्शब्रह्मौदननपनिवेदनानिकुर्यात् । ततआचार्योमहावतस्थानेउपनिषदेस्वाहेतिहुत्वापूर्ववदनुप्रवचनीयंकु र्यात् । आचार्याभावेशिष्यःस्वयमेवमहाव्रताध्ययनादिकंकुर्यादिति ॥ इत्युपनिषद्भतम् ॥ अधगोदानप्रयोगः ॥ ॥ जन्मतःपोडशेवउदगनयनेशुक्लपक्षेचौलोक्ततिथ्यादौगोदानंकुर्यात् । तत्रपूर्वेधुराचार्यःकृतनि त्यक्रियःकृतस्नानोब्रह्मचारिणस्वदक्षिणतउपवेश्यप्राणानायम्यतिथ्यादिसंकीर्त्य अस्यब्रह्मचारिणोगोदानकर्तुतदंगस्वस्तिवाचनां फुरार्पणग्रहयज्ञाभ्युदयिकानिकरिष्ये इतिप्रत्येकंसंकल्प्य तानिक्रमेणकृत्वा परेयुःकृतनित्यक्रियाकृतनित्यक्रियंवटुंदक्षिणतउपवे श्यकौतुकमावध्य समुहूर्तेउपलेपनाद्यग्निप्रतिष्ठापनांतंकृत्वा पुनर्देशकालौस्मृत्वा मयाक्रियमाणेगोदानहोमेदेवतापरिग्रहार्थमन्वा धानकरिष्ये । अस्मिन्नन्वाहितेग्नावित्याद्याधारावाज्येनेत्यंतमुक्त्वा निरनिंपवमानप्रजापतिंचताःप्रधानदेवताआज्येनशेपेणस्वि एकृतमित्याद्युक्त्वा समिद्यमन्नायाधायपूर्णपात्रनिधानांतंकृत्या उदगग्नेरास्तीर्णदर्भेपुव्रीहियवमापतिलैःपृथक्पृथक्पूरितनवश रायचतुष्टयंक्रमेणकैकशःप्रासंस्थमासाद्य प्रत्यगनेरासीनस्यकर्तुर्दक्षिणतोवटोर्माताप्रामुख्यासीत । मातुःपुरस्तादग्नेःपश्चादानडू हशकृच्छरावंशमीपर्णशरावंचसंस्थापयेत् । ततोबाँकविंशतिकुशांकुरान्दधानोमातुर्दक्षिणेतिष्ठेत् । ततोबटुनान्वारन्धःकर्तापूर्व तंत्रमाधारांतंकृत्वा । अग्नभायूंपीत्यादिचतुर्भिमत्रःपूर्ववदाज्याहुती?त्योद्देशत्यागौकृत्वा शीतोष्णजलपात्राभ्यांपृथगानीयवटोः ·। अभ्यंगलक्षणम् । आचाररत्ने योगरत्नाकरे-'अभ्यंगमाचरेनित्यंसर्वेष्वंगेयुपुष्टिदम् । शिरःश्रवणपादेयुतंविशेषेणशीलयेत् ॥ सार्पपं गंधतेलंघयतैलंपुष्पवासितम् । अन्यद्रव्ययुतंतैलंनदुष्यतिकदाचन' इति । प्रायश्चित्तशुलपाणावायुर्वेदे-'मूनिंदत्यदातैलंभवेत्सर्वांगसंग वम् । स्रोतांसितर्पयेद्वाहअभ्यंगःसउदाहृतः' इति । अन्यत्रापि-तिलामलककल्केनतिलकल्केनवापुनः । सांगोद्वर्तनंछत्वाखायादुष्णेन वारिणा' इति । एतदन्यतमद्रव्योद्वर्तनपूर्वकमुष्णोदकेनस्नानमंगलस्नानमभ्यंगस्नानंचसंपद्यते । इत्यभ्यंगप्रकारसंक्षेपः ॥ अहतवासोलक्षणम् । अहतलक्षणमाहाचाररत्ने पुलस्त्यः-'ईपद्धौतनवंश्वेतंसदर्शयन्नधारितम् । अहतंत द्विजानीयात्सर्वकर्मसुशोभनम्' इति । माझे-'अच्छिन्नायंचयद्वसंमृजाप्रक्षालितंचयत् । अहतंधातुरक्तवातत्पवित्रमितिस्थितिः' इति । माधवीयेप्रजापतिः-'क्षौमवासः प्रशंसंतितर्पणेसदर्शतथा । कापायंधातुरतंवानोल्यणंतत्तुकर्हि चित्' इति । उल्वणमारक्तम् । दुकूलंत्वारक्तमपीप्यते शिष्टमहावस्त्रत्वेनतस्या दरात्पारंपर्याचाराध । इतिपरिधानीयाहतवासोलक्षणम् ।। मंगलतिलकः । तिलकोयंमांगलिकारंभे कृताभ्यंगस्नानस्यगोपीचंदनादेरधार्यत्वात् गंधकुंकुमकेशरसिंदूराद्यन्यतमेनमांगलिकद्रव्येण कार्य: । तदुक्तमाचाररने हारीतेन-अभ्यंगेसूतफेचैवविवाहेपुत्रजन्मनि । मांगल्येपुचसर्वेपुनधार्यगोपिचंदनम्' इति । मंगलद्रव्योण्यपि 'रोचनंचंदनंगंध' इत्यादीनिकात्यायनपरिगणितानिललाटधार्याण्येवानयोज्यानि । मदनपारिजातेब्रह्मांडेतिलकंप्रक्रम्य-श्यामंशांतिकरंगो रक्तवश्यकम्तथा । श्रीकरंपीतमित्याहुःश्वेतंमोक्षप्रदायकम्' इति कामनाभेदेनव्यवस्थाकृताऽस्ति । तनश्याममृगमदादेः। रक्तंकुंकुमसिंदूरादेः । पीतंगोरोचनादेरित्याचाररत्नात् । इतितिलकव्यवस्था ।

·पश्चिमतःस्थित्वातदुदकमन्यस्मिन्पानेप्रसार्य उप्णेनवायउदकेनेहीतियुगपन्निनीय तदेकदेशनवनीतेनदभावामेलयित्वावटोळ मश्मश्रुमदेशमारभ्यप्रदक्षिणमदितिःश्मभूणिवपत्वापउँदंनुवर्चसेइतिमंत्रावृत्त्यात्रिः३मश्रूण्येवक्लेदयित्वा ब्रह्महस्तस्यैकविंशतिकु शांकुरेपुत्रीनंकुरानादायवटोरभिमुखंपश्चिमायान्कृत्वा ॐ ओपंधुत्रायस्वनइतिदक्षिणश्मश्रुभागेनिधायतेप्वंकुरेपुताबमयंखुरं । ॐ स्वधितमैनहिंसी:इतिनिधाय । ॐ येनावपत्सयिताक्षुरेणसोम॑स्य॒राजोवरुणस्यविद्वान् । तेन॑ब्रह्माणौवपत्रेदमस्यायुप्मान्जर दष्टियथासत् इतिसश्मश्रुकान्कुशांकुरांश्चित्त्यापागग्रान्छरावस्थशमीपणैरेकीकृत्यमातुःकरेदद्यात् । साचतानानडुहेगोमयेमाग ग्रान्निध्यात् । एवंद्वितीयादिच्छेदनेकुशांकुरत्रयनिधानादिसमंत्रकंकार्यम् । विशेषस्तु । ॐ येनधाताबृहस्पतैग्नेरिंद्रस्यचा युपेवपत् । तेनतआयुपैवपामिसुश्लोक्यायस्वस्तये ॥ इतिमंत्रोद्वितीयच्छेदने । ॐ येनुभूयश्चराव्यांज्योकैपश्यातिसूर्य । तेन तआयुपैवपामिसुश्लोक्यायस्वस्तये ॥ इतितृतीयच्छेदने । चतुर्थे वेतेत्रयोपिमंत्राः । एवंदक्षिणश्मश्रुभागेचत्वारिछेदनानिकृ खोत्तरभागेप्येवंत्रीणिछेदनान्यादितोमंत्रत्रयेणकुर्यान्नचतुर्थम् । ततःक्षुरधारां ॐ यत्क्षुरेणमर्चयतासुपेशसावधावपसिश्मश्रूणि । शुधिशिरोमुखमास्यायुःप्रमोपी इत्यग्रतआरभ्यामूलमवमृज्य नापितमाहूयशीतोष्णाभिरभिरव/कुर्वाणोऽक्षुण्यन्कुशलीकेशश्म श्रुलोमनखान्युदक्संस्थानिकुर्वितिप्रेष्यतप्रैपार्थचाववोध्यतेनपूर्वसेकावशिष्टैःशीतोष्णांबुभिरग्रपाणिनाीकृत्यकेशश्मनुलोमन खान्युदसंस्थानिवापयित्वास्नातवटुंपूर्ववदुपवेश्यस्विष्टकृदादिहोमशेपंसमाप्यतीह्यादिपात्रचतुष्टयनापितायदद्यात् । ततोवटु रहाशेषमानेननीत्वावंदितसायंसंध्योगुरोरंतिकंगत्वावरंददामीतियाचं विसृज्यतस्माअनड्राहंगांचदक्षिणात्वेनयाचयित्वावादद्या ·॥ त्। ततःपरेद्युःसंवत्सरंगोदानप्रतमाचरेत्याचार्येणोफेब्रह्मचारीसंवत्सरंकेशश्मश्रूणिधृत्वापूर्वोक्तब्रह्मचारिनियमेनगुरुसमीपेवतं परेत् ॥ इतिश्रीभट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टकृतेमयोगरत्नेगोदाननतमयोगः॥ ॥५॥ अथब्रह्मचारिव्रतलोपप्रायश्चित्तम् ॥ ॥ तत्रचौधायन:-अत्रशौचाचमनसंध्यावंदनदर्भपाणिभिक्षाग्निकार्यराहित्यशूद्रा दिस्पर्शनकौपीनकटिसूत्रयज्ञोपवीतमेखलादंडाजिनत्यागदिवास्वापछत्रधारणपादुकाध्यारोहणमालाधारणोद्वर्तनानुलेपनांजन जलक्रीडायूतनृत्यगीतवाद्याधभिरतिपाखंडादिसंभापणपर्युपितभोजनादिब्रह्मचारिवतलोपजनितसकलदोपपरिहारार्थब्रह्मचारी कृषत्रयंचरेन्महाव्याहृतिहोमंचकुर्यात् । तद्यथा लौकिकाग्निप्रतिष्ठाप्यान्यादध्यात् । देशकालादिस्मृत्वाक्रियमाणेमहाव्याहृत्या दिहोमेदेवतापरिग्रहार्थमन्याधानकरिष्ये । अस्मिन्नन्वाहितेऽग्नावित्यादिचक्षुपीआज्येनेत्यंतमुक्त्वात्रप्रधाने अग्निं चायुं सूर्य प्रजापति असिंधिवींमहांतं कायुमंतरिक्षमहोतं आदित्यंदिवमहांतं चंद्रमसंनक्षत्राणिदिशोमहांतं अग्नएनर्स विश्ववेदसं विभा पएं शतक्रतुं द्विवारमग्निं अग्निं वायुं सूर्य प्रजापतिंचाग्येन शेषेणस्विष्टकृतमित्याद्यन्याधाय आज्यभागांतंकृत्वा प्रथमव्यस्तस मस्तव्याहृतिभिश्चतम्राग्याहुती?त्वा ततोभूरमयेचेत्यादिमत्रै:मयेत् । तच्चैवं ॐ भूःस्वाहा अग्नयइदनमम । ॐ भुवः स्वाहा वायवइदं० । ॐ स्वःस्वाहा सूर्यायेदं० । ॐ भूर्भुवःस्वःस्वाहा प्रजापतयइदं० । ॐ भूरग्नयेचपृथिव्यैचमहतेचस्वाहा अग्नयेपृथिव्यमहते चेदं० । ॐ भुवोयायवेचांतरिक्षायचमहतेचस्वाहा वायवेऽतरिक्षायमहत्तेचेदं । ॐ सुवरादित्यायचदिवेच महतेचस्वाहा आदित्यायदियेमहतेचेदं । ॐ भूर्भुवःसुवश्चंद्रमसेचनक्षत्रेभ्यश्चदिग्भ्यश्चमहतेचस्वाहा चंद्रमसेनक्षत्रेभ्योदिग्भ्यो - ·॥ महतेचेदं । ॐ पाहिनोअमएनसेस्वाहा अग्नएनसइदं । ॐ पाहिनोविश्ववेदसेस्वाहा विश्ववेदसइदं । ॐयज्ञपाहिदि स्वाहा विभावसवइदं० । ॐ सर्वपाहिशतक्रतोस्वाहा शतक्रतवइदं० । ॐ पुनरूर्जानिवर्तस्वपुनरमइहायुपा। पुनर्न पाहि विश्वतः स्वाहा अग्नयइदं० । ॐ सहरथ्यानिवर्तस्वाग्नेपिन्वस्वधारया। विश्वप्नियाविश्वतस्परिस्वाहा अग्नयइदं० । पुनर्व्याहृतिभिर्हत्वा विष्टकृदादिहोमशेपंसमापयेदिति । एतदल्पधर्मलोपेप्रायश्चित्तं । वहुधर्मलोपेतुप्रायश्चित्तविशेपोग्विधानेशौनकेनोक्तः-तं वोधियाजपेन्मंत्रलक्षंचैवशिवालये । ब्रह्मचारीस्वधर्मचन्यूनचेत्पूर्णमेवतदिति । महानाम्यादिव्रतेपुलुप्तेपुतारतम्येनत्रीन्पदा दशवाकृच्छ्रान्कृत्वापुनर्वतमारभेतेतिस्मृत्यर्थसारे ॥ इतिब्रह्मचारिग्रतलोपप्रायश्चित्तम् ॥ अथसमावर्तनप्रयोगः ॥ ॥ आचरितब्रह्मचारिनियममहानाम्यादिवतचतुष्टयोब्रह्मचारीविद्यांतेगुरुमर्थदानेनसंपूज्यतेना नुज्ञातोज्योतिर्विदोक्तेशुभकालेआचार्यगृहेसमावर्तननामकर्मकुर्यात् । ब्रह्मचारिनियमत्रतचतुष्टयलोपपक्षेप्रायश्चित्तंकृत्वा शुद्धः सन्निदंकुर्यात् । तत्रार्यक्रमः । पूर्वेद्युस्तिथ्यादिसंकीर्त्य ममशौचाचमनादिसर्वब्रह्मचर्यनियमलोपप्रायश्चित्तद्वाराश्रीपरमेश्वरपी त्यर्थहोमपूर्वकंकृच्छ्त्रयमाचरिष्येइतिसंकल्प्य लौकिकाग्निप्रतिष्ठाप्याज्यहोमधर्मेणान्याधानपूर्वकंपूर्वोक्ताष्टादशाज्याहुतीर्तुत्वा कृ च्छूत्रयप्रत्याम्नायत्वेनकल्पितगोदानसहस्रतिलहोमदशसहस्रगायत्रीजपादिप्वन्यतर्मचरित्वाहोमशेपंसमापयेत् । महानाम्न्यादि प्रतलोपपक्षेप्रत्येकंगायच्याशतसंख्याष्टाविंशतिमष्टौवाज्याहुतीढुवाएकैकंकृच्छूचरित्वाशुभदिनेमहानाम्नीव्रतंकृत्वातथैवमहाप्रता दिव्रतत्रयंकृत्वागुरवेदक्षिणांदत्त्वातेनानुज्ञातोमण्यादीन्येकादशोपकल्पयेत् । तानिच । मणिकुंडलेवस्त्रयुगंदंडंस्रजएकवीजकर ·E जफलपिष्टश्रीसंडाद्यनुलेपनमंजनमुप्णीपमिति । एतान्यात्मनेचाचार्यायच । यद्युभयोर्नविंदेताचार्यायैवसंपाद्यानि । यस्मि नहनिसमावर्तनंतस्मिन्मातरपराजितायांदिशिगत्वायज्ञियवृक्षस्यैशानींशाखांछित्त्वात्मप्रादेशमितांसमिधमाहृत्यभूमेरन्यत्रोपरि । निदभ्यात् । तत्रक्रमः । ब्रह्मचारीकृतनित्यक्रियःकृतप्रातरग्निकार्यश्चप्राणानायम्यतिथ्यादिसंकीर्त्य ममगृहस्थाद्यानमांतरमा प्तिमारानीपरमेश्वरप्रीत्यर्थसमायर्तनंकरिप्ये इतिसंकल्प्य तदंगभूतस्वस्तिवाचनांकुरार्पणग्रहयज्ञाभ्युदयिकानिसंकल्पपूर्वकंकृत्वा प्रागुफलक्षणांसमिधमाहृत्योपरिनिधायब्रह्मचर्यमतसंपूर्तयेब्राह्मणायगांदत्त्वाद्विजान्भोजयित्वाविधिवत्कौतुकमावध्य शुभकाले स्पंडिलोडेखनाद्यग्निप्रतिष्ठापनांतंकृत्वा पुनर्देशकालौनिर्दिश्यसमियमादायक्रियमाणेसमावर्तनहोमेदेवतापरिग्रहार्थमन्वाधानं करिष्ये । अस्मिन्नन्याहितेग्नावित्याद्याधारावाज्येनेत्यंतमुक्त्वा विरनिंपवमानप्रजापतिंचैताःप्रधानदेवताआज्येन अग्निमूर्ध्वस मिधा विश्वान्देवानदासमिद्भिःशेपेणस्विष्टकृतमित्यादिसद्योयश्यइत्यंतमुक्त्यासमियमग्नावाधाय पूर्णपात्रनिधानांपुरस्तनं तंत्रमनुष्यायोदगग्नेरास्तीर्णेषुदर्भेपुव्रीहियवमापतिलैःपृथक्पूरितानिचत्वारिशरावाणिक्रमेणैकैकशःप्राक्संस्थान्यासादयेत् । ताम्र मयंलोहंचाक्षुरंशीतमुणंचोदकंनवनीतंदधिद्रप्सान्या मण्याघेकविंशतिद्रव्याणिचानेरुत्तरतआसादयेत् । ततःप्रत्यगनेरासीनस्य कर्तुदक्षिणतोमातामाङमुख्यासीत । तस्याःपुरःअग्नेःपश्चात् एकस्मिन्शरावेशमीपर्णान्यपरस्मिन्नानडुहंगोमयमासादयेत् । ततो ब्रह्मैकपिशतिकुशांकुरान्दधानोमातुर्दक्षिणतस्तिष्ठेत् । ततोब्रह्मचारीपुरस्तनंतंत्रमाघारांतंकृत्वा अग्नआयूंपीतितिसणांशतवैखा नसाअग्निःपवमानोगायत्री समावर्तनप्रधानाग्यहोमेवि० । ॐ अग्नआयूपिपवसआसुवोर्जमिपंचनः । आरेवाधस्वदुच्छनां ·स्वाहा ॥ अग्नयेपवमानायेदं० । ॐ अग्निीषिःपर्वमानःपांचजन्यःपुरोहितः। तमीमहेमहागयंस्वाहा ॥ अग्नयेपवमानायेदं । ॐ अग्नेपर्वस्वस्वाअस्मेवचःसुवीर्य । दधयिमयपोपस्वाहा ॥ अग्नयेपवमानायेदं० । प्रजापतेहिरण्यगर्भःप्रजापतिस्त्रिष्टुप् समावर्तनप्रधानाज्यहोमेवि० । ॐ प्रजापतेनत्वदेतान्यन्योविश्वाजातानिपरितार्वभूव । यत्कामास्तेजुहुमस्तनोअस्तुवयंस्याम पतयोरयीणांस्वाहा ॥ प्रजापतयइदं० । ततोब्रह्माशीतोष्णवारिणीपात्राभ्यांपृथगानीयवटोःपश्चिमदेशेस्थित्वातदुदकमन्य सिन्पात्रे ॐ उष्णेनवायउदकेनेहिइतिमंत्रेणयुगपन्निनीयतदेकदेशंगृहीत्वानवनीतेनदनावामिश्रयित्वावटोमिश्मश्रुपदेशमार भ्यप्रदक्षिणम् । ॐ अदितिःश्मश्रूणिवपत्यापउँदैतुवर्चसे । इतिमंत्रप्रतिक्लेदनमावर्तयन्त्रिवारश्मश्रूण्येवक्लेदयित्वा स्वहस्तस्थि तेष्वेकविंशतिकुशांकुरेपुत्रीनंकुरानादायदक्षिणश्मश्रुभागेब्रह्मचार्यभिमुखंपश्चिमानिदध्यात् । तदाब्रह्मचारी ॐ ओपधेत्राय स्वमाम् । इतिजपेत् । ततोब्रह्मातेपुकुशांकुरेपुताम्रमयंखुरंनिदध्यात् । तदाब्रह्मचारी ॐ स्वधितेमामाहिंसीः । ॐ येनावपत्स विताक्षुरेणसोम॑स्य॒राजोवरुणस्यविद्वान् । ते ब्रह्माणौवपदमआयुप्मान्जरदष्टिर्यथासम् । इतिजपेत् । ततोब्रह्मचारिणायेना वपदितिमंत्रेउच्चारितेब्रह्मासश्मश्नुकान्कुशांकुरांश्छिवातानंकुरान्मागग्रान्छरावस्थशमीपर्णैःसहकीकृत्यमातुःकरेदद्यात् । साच तान्सश्मश्नुशमीपर्णकुशांकुरानानडुहेगोमयेनिदध्यात् । एवंद्वितीयादिच्छेदनेपुकुशांकुरत्रयनिधानादिसमंत्रकंकार्यम् । छेदन मंत्रेविशेषः । ॐ येनधातायहरपतैग्नेरिंद्रस्यचार्युपेवपत् । तेनमआयुषैवपामिसुश्लोक्यायस्वस्तये ॥ इतिद्वितीयच्छेदनेमंत्रः । ॐ येनभूयश्वराव्यांज्योकपश्यामिसूर्य । तेनमआयुषवपामिसुश्लोक्यायस्वस्तये ॥ इतितृतीयच्छेदने । चतुर्थेतु ॐ येनावपत्।

·ॐ ये धाता० ॐ येन॒भूयश्चेतित्रयोपिमंत्राः । एवंदक्षिणश्मश्रुभागेचत्वारिच्छेदनानिकृत्वोत्तरश्मश्रुभागेप्यनयारीत्याद्यानि श्रीणिच्छेदनानिप्रत्येकंमत्रैःकुर्यात् नतुसर्वमंत्रैश्चतुर्ध। ततःभुरधारां। ॐ यत्क्षुरेणमर्चयतासुपेशसावप्तावपसिश्मश्रुणि। शुधिशि रोमुसंमामआयुःप्रमोपीः ।। इत्यनेनाग्रतआरभ्यामूलमवमृज्यनापितमाहूय शीतोष्णाभिरद्भिरवर्थकुर्वाणोक्षुण्वन्कुशलीकुर्विति मेषेणानुशास्यौपार्थचाययोध्यनापितेनपूर्वावशेपितशीतोष्णांबुभिरार्दीकृत्यकेशश्मश्रुलोमनखान्युदक्संस्थानिवापयित्वातीह्या दिशरावचतुष्टयनापितायदद्यात् । ततःकरंजवीजपिप्टेनस्वशरीरमुद्वर्त्यशीतोष्णैरुदकैःस्नात्वाद्विराचम्यपुनर्वहेरंतिकंगत्वाएक वस्त्रंसमंत्रकंपरिधायान्यद्वस्तूंपावृणुयात् । तत्रमंत्रः । युर्ववस्राणीत्यस्पदीर्घतमामित्रावरुणौत्रिष्टुप् । वासोधारणेविनियोगः । ॐ युवाणिपीयसार्वसाधेयुवोरच्छिद्रामंतवोहसर्गाः। अातिरतमzतानिविश्वऋते मित्रावरुणासचेथे ॥ ततोद्विराचम्यपाणि नांजनमादाय। ॐ अश्मनस्तेजोसिचक्षुर्मेपाहि । इतिमंत्रावृत्त्यासव्यदक्षिणचक्षुपीक्रमणांक्त्या तथैव । ॐ अश्मनस्तेजोसिश्रोत्रंमे पाहि। इत्यनेनकुंडलाभ्यांदक्षिणसव्येश्रोत्रेअलंकृत्य कुंकुमाद्यनुलिप्ताभ्यांपाणिभ्यांपूर्वमुखमनुलिप्यपश्चादितरांगान्यनुलिप्यकरौ प्रक्षाल्य। अनार्तास्यनाताहभूयासं । इत्यनेनशिरसिम्रजंवध्वा। ॐ देवानांप्रतिष्ठेस्थःसर्वतोमापातं । इत्यनेनचर्ममय्यावुपानही दक्षिणसव्यपादाभ्यामारुह्य। ॐदिवश्छद्मासि इतिमंत्रेणछनधृत्वा। ॐ वेणुरसिवानस्पत्योसिसर्वतोमापाहि । इतिवैणवंदंडंगृही त्या । आयुष्यमितिसूकेनसुवर्णमणिकंठेवनीयात् । आयुष्यमितिसूक्तस्यसनकसनंदनसनातनादयंऋपयः हिरण्यंदेवता आद्या श्चतम्रोनुष्टुभः पंचमीत्रिष्टुप् पट्यनुष्टुप् सप्तमीशकरी अष्टमीनवम्यौत्रिष्टुभौ दशम्यनुष्टुवेकादशीजगती। कंठेमणिधारणेवि० ।

·ॐ आयुष्यवचेस्यरायस्पोर्णमौद्धिदम् । इदंहिरण्यवर्चस्वजैत्रायाविशतादिमाम् ॥ उच्चै जितनापासभासाहंधनंजयम् । सर्वाःसमग्रामद्धयोहिरण्येस्मिन्समाहिताः॥ शुनमहंहिरण्यस्यपितुर्मानेवजग्रभ । तेनुमांसूर्यत्वचमकरपूर(प्रियं ॥ सघाचवि राजचाभिष्टिर्याचमेध्रुवा । लक्ष्मीराष्ट्रस्य॒यामुखेतयामामिसंसृज ॥ अग्नेःप्रजातपरियद्भिरण्यममृतंजज्ञेअधिमत्येषु । यईनुद्धेदु सइदैनमर्हतिजरामृत्युभवतियोविभर्ति ॥१॥ यद्धेदुराजावरणोयदेवीसरस्वती । इंद्रोयढुङ्ग्रहार्वेदृतन्मेवर्चसआयुपे ॥ नतद्र क्षांसिनपिशाचाचरैतिदेवानामोजःप्रथमजं तत् । योविभर्तिदाक्षायणाहिरण्यंसदेवेपुंकृणुतेदीर्घमायुःसमनुष्यपुकृणुतेदीर्घ मायुः ॥ यदावभन्दाक्षायणाहिरण्यंशतानीकायसुमनस्याना । तन्नआवधामिशतशारदायायुष्मान्जरदेष्टिर्यधासत् ॥ घृतादुर्लुमधुमत्सुवर्णधनंजयंधरुणधारयिष्णु । ऋणक्सपनादधरांश्चकृण्यदारोहमांमहुतेसौभगाय ॥ प्रियंमाकुरुदेवेषुप्रियराज सुमाकुरु । मयंविधैपुगोप्तेपुमयिधेहिरुचारुचं ॥ अग्निर्येन विराजतिसूर्योयेनविराजति । विराज्येनविराजतितेनास्मान्ब्रह्मण स्पतेविराजसमिधंकुर ॥ अनंतरमुष्णीपेणपादक्षिण्येनशिरःसंवेष्ट्य उपानहाँसंत्यज्य उपरिनिहितांप्रागुक्तांसमिधंगृहील्यातिष्ठ नेव स्मृतंचमइत्यादीन्स्वाहांतान्मंत्रानुक्त्वाग्नावादध्यात् । स्मृतंचमइत्यादीनांमंत्राणांप्रजापतिरग्निरष्टी । समिदाधानेवि० । ॐ स्मृतंचमेअस्मृतंचमेतन्मउभयव्रतम् । निंदाचमेअनिंदाचमेतन्मउभयवतम् । विद्याचमेअविद्याचमेतन्मउभयव्रतम् । श्रद्धा चमेअश्रद्धाचमेतन्मउभयव्रतं । प्रज्ञाचमेअप्रज्ञाचमेतन्मउ०। इष्टंचमेअनिष्टंचमेतन्मक दत्तंचमेअदत्तंचमेतन्म० ।अधीतंचमेज नधीतंचमेतन्मकृतंचमेअकृतंचमेतन्म०। सत्यंचमेअसत्यंचमेतन्म०॥ श्रुतंचमेअश्रुतंचमेला व्रतंचमेअव्रतंचमेतन्मउभयवतम्।

·। यदमेसेंद्रससमजापतिकस्यसमापिकस्यसकपिराजन्यस्यसपितृकस्यसपितृराजन्यस्यसमनुष्यस्यसमनुष्यराजन्यस्यसाकाशस्यसा तीकाशस्यसानूकाशस्यसमतीकाशस्यसदेवमनुष्यस्यसगंधर्वाप्सरस्कस्यसहारण्यैश्चपशुभिाम्यैश्चयन्मआत्मनआत्मनिवतंतन्मेस येनतमिदमहमग्नेसर्वतोभवामिस्वाहा इति । अग्नयइदनमम । अथोपविश्यान्याःप्रादेशसंमितादशसमिधोममाग्नेव!विवेप्चि त्यनेनसूफेनप्रत्यूचंऋगतेग्नावादध्यात् पश्चात्स्वाहाकारमुच्चारयेत् । ममाग्नेवर्चइतिसूक्तस्यविब्यऋपिः विश्वेदेवादेवता आद्या जगत्यन्यास्त्रिष्टुभः । समिदाधानेवि० । ॐ माग्नेव विहवेष्वस्तुव॒यंत्वेंधानास्तन्वपुपेम । मौनमंतांदिशश्चतम्रस्त्वया ध्यक्षेणगृतनाजयमस्वाहा । विश्वेभ्योदेवेभ्यइ० । एवमग्रेपिसर्वत्रत्यागः । ॐ ममदेवाविहुवेसतुसइंद्रवंतोमरुतोविष्णुरग्निः । ममांतरिक्षमुरुलौकमस्तुमांवातःपयतांकामअस्मिन्स्वाहा ॥ विश्वे० । ॐ मायंदेवादविणुमायज॑तामय्याशीरस्तुमर्यदेवहूतिः। दैव्याहोतारोयनुपंतपूरिष्टाःस्यामतन्यासुवीराःस्वाहा ॥ विश्वेः । ॐ मीयजंतुममयानिहव्याकूतिःसत्यामनसोमेअस्तु । एनो मानिगौकतमचनाहं विश्वेदेवासोअधियोचतानःस्वाहा ॥ विश्वेः । ॐ देवी पलुवीररुणः कृणोतविश्वेदेवास हवीरयध्वम् । माहास्महिमजयामातनूभिरिधामद्विपतेसोमराजन्स्वाहा ॥ विश्वे० ॥ १॥ ॐ अग्नेमन्युप्रतिनुदन्परेपामदब्धोगोपाःपरिपा हिनस्त्वम् । प्रत्यंचौयनुनिगुतःपुनस्तेमैपौचित्तंप्रयुधांविनशत्स्वाहा ॥ विश्वे०। ॐ धाताातुर्णाभुवनस्य॒यस्पतिवंत्रातार्रम भिमातिपाहम् । इमंयज्ञमश्चिोभाबृहस्पतिवाःपातुयज॑मानंन्यात्स्वाहा ॥ विश्वैः । ॐ उरुव्यचानोमहिपःशर्मयंसदस्मि न्हपुरहूतःपुरुषुः । सनःजार्यहर्यश्वमूलद्रुमानौरी रिपोमापरादाःस्वाहा ॥ विश्वेः । ॐ येनःसपलाअफ़्तेभवंत्विंद्वाग्निभ्या ।

·मवबाधामहेतान् । वसयोरुद्राआदित्याउँपरिस्पृशमोग्रंचेत्तरमधिराजर्मन्स्वाहा ॥ विश्वेभ्यो० । ॐ अर्वाचमिमुमुतोहवाम हेयोगोजिनजिवजिद्यः । इमंनौयज्ञविहवेणुपस्वास्यकुल्मोहरिवोमेदिनत्वास्वाहा ॥ विश्वेभ्योदेवेभ्यइदनमम ॥२॥ ॥ १०॥ इतिदशमंत्रर्दशाहुनी त्वाततःस्विष्टकृदादिहोमशेर्पसमापयेत् । ततःस्नातकोनैमित्तिकविनाननग्नश्चनस्नामिमैथु नादन्यत्रनम्नांस्त्रियंनेक्षे वर्षतिनधावांमि वृक्षनारोहामि कूर्पनावरोहामि नवाहुभ्यांनदीतरेय प्राणसंशयंनाभ्यापद्ये इत्येवंसक ल्पयेत् । ततःकौपीनंमेखलांचविसृजेत् । केशश्मश्रुनखलोमान्यपराजितायांदिशिनिखनति । ततोयत्रमधुपर्कादिपूजास्यसं भावितातौतारात्रिंयसेत् । समावर्तनानंतरमंतरितंत्रिरात्रमाशीचंकुर्यात् ॥ इतिश्रीरामेश्वरभट्टसुतनारायणभट्टविरचितेप्रयो गरलेसमावर्तनप्रयोगः ॥ ॥ ५॥ ॥७॥ ॥५॥ अयक्रमप्राप्तोविवाहः ॥ ॥ तत्रतावत्तदुपयोगितयाकिंचित्संक्षेपेणोच्यते । अनोश्रमीनतिष्ठेतक्षणमेकमपिद्विजः। आ श्रमेणविनातिष्ठन्मायश्चित्तीयतेहिसः॥ इतिदक्षस्मृतेः । गुरवेतुवरंदत्त्वास्नायीततदनुज्ञया । वेदव्रतानिवापारंनीत्वाधुभयमे वया ॥ अविप्लुतब्रह्मचर्योलक्षम्यांस्त्रियमुद्हेत् । अनन्यपूर्विकांकांतामसपिंडायवीयसीम् ॥ अरोगिणींभ्रातृमतीमसमानार्प गोत्रजाम् ॥ इतिचयाज्ञवल्क्योकेत्रिविधोपिवेदव्रतोभयस्नातकोऽविलंवेनलक्षणादिविशिष्टास्त्रियं नपुंसकव्यावृत्तयेस्त्रीत्वेनपरी १ प्रायश्चित्तमयूखे-अनाश्रमीसंवत्सरंस्थितश्चेत्प्राजापत्यंचरित्वाश्रममुपेयात् । द्वितीयेऽतिकृच्छूतृतीयेकृच्छ्रातिकृच्छ्रोतऊचांद्रायणम् । प्राजापत्येगामेकां अतिकृच्छ्रेद्वयं कृच्छ्रातिकृच्छ्वयं चांद्रायणेविकल्पेनत्रयचतुष्टयपंचादिव्यवस्था ।

·क्षितामुद्हेत् । तत्रापिकुलमपरीक्षेतेतिगृह्यवचनादादौसदाचारादिगुणवत्तयाहीनक्रियत्वादिदोषहीनतयाचपरीक्ष्यकुलंतज्जो द्वाद्या। तदनुलक्षणादपिपरीक्ष्य । लक्षणानिचशुभाशुभसूचकानि-तनुलोमकेशदशनत्वादीनिप्रत्यक्षगम्यानिवाह्यानिआभ्यंतरा णिचाप्टैपिंडान्कृत्येत्यादिनागृह्योकानिविविधान्यपिमहाग्रंथेभ्योज्ञेयानि । विस्तरभियात्विहनोच्यते । दानेनोपभोगेनवापुरुषां तरपूर्षिकानभवतिसाऽनन्यपूर्विकाताम् । अनेनयाग्दत्तामनोदत्ताग्निंपरिगतासप्तमपदंनीताभुक्तागृहीतगर्भाप्रसूताचेतिसप्तपुनर्भु योव्यापर्यते । कांतांवोदुमनोनयनयोराहादकरीम् । समानएकःपिंडःपिंडदानक्रियामूलपुरुषशरीरंवायस्यांनविद्यतेसाऽसपिंडा ताम् । कथंचिदेकपिंडक्रियानुप्रवेशेननिर्याप्यसापिंड्यंकेचिदाहुः । एकशरीरावययान्वयेनावयवसापिंड्यंविज्ञानेश्वरादयोनिर्दो पंमेनिरे । अत्रवहुतरंवकव्यंविचाररत्नतापत्त्याप्रयोगरतताभंगभीत्यानोच्यते । नन्वेवंविधातृशरीरावयवान्वयेनसापिंड्यातिप्र संगेननकाप्यसपिंडेत्यतआहयाज्ञवल्क्यः-पंचमात्सप्तमादूर्ध्वमातृतःपितृतस्तथेति । मातृपक्षेपंचमारिपतृपक्षेसप्तमादूर्वसापिं निवर्ततइतिविशेषः । कूटस्थमारभ्यात्रगणना । तदुक्तम्-वध्यावरस्यवातातःकूटस्थाद्यदिसप्तमः । पंचमीचेत्तयोर्मातात त्सापिंड्यंनिवर्तते ॥ इति । कूटस्थोमूलपुरुषो यतःसंतानभेदः । एवंचमातृपितृद्वारकसापिंड्यवतीनांकन्यकानामियंसंख्यासं कलना-नवोदुःपितरौपितुश्चपितरौतजन्मकृदंपतीद्वंद्वतस्यचतुष्कमष्टकमतोप्यस्यक्रमापोडशम् । वंशारंभकदंपतीप्रमितिरि त्यासप्तकक्ष्यरदाएकैकान्वयकन्यकाःपितृकुलत्वासप्तकक्ष्यंब्रुचे ॥ १ ॥ यद्यप्येकस्यवढ्योपिसुताःस्युस्तदपीहतु । संबंधसाम्या देंकैयगणितेत्यवधार्यताम् ॥ २॥ एकस्मान्मिथुनात्सुतोथदुहिताद्वंद्वद्वयंतवयात्तस्माद्वचतुष्कमष्टचततोऽतःपोडशातोरदाः ।

·पन्यासहोपवेशनविचारः । प्रतिष्ठन्दी 'स्वदक्षिणेपनीमुपवेशयेत् । सर्वेपुधर्मकार्येषुपत्नीदक्षिणतःसदा । विप्रपादक्षालनेचअभिपेकैच घामतः ॥ इत्युक्तेः। पन्यन्वारंभणम् । प्रतिष्ठेदी । अन्वारंभश्चकर्तुदक्षिणहस्तप्रकोष्ठकर्तव्यः । तदुक्तंभरद्वाजेन । कुशेनान्धारंभोदक्षिणेहोतुःप्रकोप्ठेभव तीति । स्वदक्षिणेपन्युपवेशनसंकल्पादौतत्कर्तृकान्वारंभादिकंचपनीसद्भावविपयं नतुपत्नीसहितस्यैवसर्वकर्मखधिकारइतिनियमार्थ । पूर्व प्रतादीनांदर्शपूर्णमासादिवत्सहाधिकारत्याभावात् । तेनअपत्नीकस्याप्यधिकारःसिद्धः । पत्नीसत्त्वेऽपिकर्मकालेतत्सान्निध्यंकृताकृतं । ननु पाणिमहणाद्विसहत्वकर्मसु' इतिवचनेनगृहस्थस्यसर्वकर्मसुभार्ययासहवाधिकारइतिचेन्न । सहाधिकारप्रतिपादकंपाणिग्रहणाद्धिसत्वमिति वचनं हिशब्दस्वरसादनुवादरूपन्यायमूलकंत्रौतस्मार्ताग्निसाध्यकर्मविपर्य । तेपूभयसंयोगेनोत्पन्नानामग्नीनामधिकारिविशेपणभूतानामुभयस्खा मिकरयेनोभयसाध्यफर्मपटितप्रयोगकत्वेनचसहाऽधिकारस्थन्याय्यत्वात् । अतएवपूर्तव्रतादिपुपृथगेवाधिकारइतिमिवाक्षराकारादिभिरुक्तम् । आसनोपकरणवस्तूनि । तान्याहव्यासः-कौशेयकंबलंचैवअजिनपट्टमेवच । दारजंतालपत्रंवाआसदंपरिकल्पयेत्' इति । कालि कापुराणे-'चतुर्विशत्यंगुलैस्तुदीर्घकाष्ठासनंमतम् । पोडशांगुलविस्तीर्णमुत्सेधेचतुरंगुलम् ॥ पंचांगुलंवाकुर्यात्तुनौच्छ्रितंकारयेत्ततः । आसने वर्षहस्तद्वयानोदीर्घ सार्धहस्तानविस्तृतम् । 'यंगुलंतुतथोच्छ्रायंपूजाकर्मणिसंश्रयेत् । सर्वेपातैजसानांचआसनंश्रेष्ठमुच्यते' इति । कचिद्भद्रास नउपविश्येत्सपिदृश्यते । भद्रासनशब्दश्चमण्यादिविरचितनृपासनवाचकः । तस्यचसर्वेपामसुलभत्त्वान्नृपासनपद्यायच्छक्यंसर्वतःशोभनमा सनंविधेयमितिप्रतीयते । इसासनोपकरणवस्तूनि ॥

·यावत्सप्तमकक्ष्यमग्निऋतयःकन्याइहैकान्वयेतादंतैर्गुणितारसैकखदृशोवंशेसपिंडाःपितुः ॥३॥ मातुर्जन्मददंपतीचमिथुनदं द्वंतयोःसागरास्तस्याःपंचमकक्ष्यमश्वमतिरित्येकान्वयःपुंसुते । द्वंद्वाद्वंद्वयुगंततोब्धयइतोष्टापंचकक्ष्यंशरक्षोण्यःसप्तगुणाः शरा धविधवोमातुःसपिंडाःकुले ॥ ४ ॥ कुलद्वयस्वकन्यकायुतामिथःसपिंडका । हिमांशुदृग्धरादृशो २१२१ विवाहकर्मवर्जिता ॥ ५ ॥ इति यवीयसीस्वापेक्षयावयसावपुपाचन्यूनाम् । अरोगिणींअचिकित्स्यराजयक्ष्मादिरोगरहिताम् । भ्रातृमतीमितिपु |त्रिकाकरणशंकानिवृत्त्यर्थम् । यत्रतुपुत्रिकाकरणाभावनिश्चयस्तामभ्रातृकामप्युद्धहेत् । असमानार्पगोत्रजां ऋपेरिदमा । गोत्र प्रवर्तकस्यमुनेावर्तकःप्रवरइत्यर्थः । गोत्रंवंशपरंपराग्रसिद्धम् । स्वसमानेआपगोत्रेयस्यतजानभवतिताम् । यास्कवाधूलमौन मौकानांभिन्नगोत्राणामपिभार्गववैतहव्यसावेतसेतिप्रवरैक्यमस्तितन्नविवाहोमाभूदित्यसमानार्पगोत्रजामित्युक्तम् । आंगिरस वरीपयौवनाश्वेतिमांधात्रांवरीपयौवनाश्वेति । आंगिरसमांधातृप्रवरभेदेपियौवनाश्वेगोत्रैक्यं तादृशेविवाहवारणायासमानगोत्र जामित्युक्तम् । तथाचगोत्रप्रवरौपृथक्पयुदासेनिमित्तभूतौ । प्रवरैक्ये विशेषमाहवौधायनः-पंचानांत्रिपुसामान्यादविवाहस्त्रि | पुद्वयोः । भृग्वंगिरोगणेष्वेवंशेपेवेकोपिचारयेत् ॥ इतिगोत्रप्रवरनिर्णयः ॥ सपिंडसप्रवरसगोत्र विवाहप्रायश्चित्तादिचमहाग्रंथ तोऽवसेयं विस्तरभियेहनोच्यते । सपत्नमातामहकुलेप्यतिदेशिकात्सापिंड्यादविवाहः । तथाचसुमंतुः-पितृपल्यःसर्वामात रस्तद्भातरोमातुलास्तभागिन्योमातृवसारस्तदुहितरश्चभगिन्यस्तदपत्यानिभागिनेयान्यन्यथासंकरकारिणःस्युरिति । अत्रयावद्ध चर्नवाचनिकमितिन्यायेनपरिगणितेष्वेवातिदेशिकंसापिंड्यंनतुपंचसप्तपर्यतम् । कचित्तुवचनादेवविवाहनिपेधः । तथागृह्य ·परिशिष्टे-अथविवाहइत्युपक्रम्यमध्येअविरुद्धसंबंधामुपयच्छतेत्युक्त्वांतेदंपत्योमिथापितृमातृसाम्येविरुद्धसंबंधोयथाभायर्यास्त्र सुर्दुहितापितृव्यपनीस्वसाचेतिस्वयमेवविरुद्धसंबंधेनिवृत्त । तथानारदः-प्रत्युद्वाहोनैवकार्योनकस्मैदुहितद्वयम् । नचैकजा तयोःपुंसोरेकजन्येचकन्यके । नैवंकदाचिदुद्वाहोंनेकदामुंडनद्वयम् ॥ अन्यत्रापि-एकजन्येतुकन्येद्वेपुत्रयो कजन्मनोः । न पुत्रीद्वयमेकस्मैपदद्यात्तुकदाचन ॥ इति ॥ ॥ अथवरगुणाः-तत्रयुद्धिमतेकन्यांप्रयच्छेदितिगृह्यम् । यमः-कुलंचशीलंच ययश्वरूपं विद्याचवित्तंचसनाथतांच । एतान्गुणान्सप्तपरीक्ष्यदेयाकन्यावुधैःशेपमचिंतनीयम् ॥ अन्योपिगुणदोपविचारोग्रंथांत रादयसेयः । अन्यच्च-कुलेऋतुत्रयादाडमंडनान्नतुमुंडनम् । पुत्रोद्वाहान्नैवपुत्रीविवाहोपिऋतुत्रये ॥ अब्दांतरान्मुंडनंचनैक दामुण्डनद्वयम् । अब्दभेदेतुनदोपइति संहितासारावल्याम्--फाल्गुनेचैत्रमासेतुपुत्रोद्धाहोपनायने । भेदादब्दस्यकुर्वीतनतु त्रयविलंबनम् ॥ इति । देयकन्याकालोमहाग्रंथतोज्ञेयः । वधूवरयोर्ब्रहस्पत्यादिशुद्धिर्विवाहेकालशुद्धिर्वर्णवश्यादिघटनातेपु साधकबाधकव्यवस्थाचज्योतिपग्रंथेभ्योविवेचनीयेतिदिक् । तथा ज्येष्ठमासेज्येष्ठगर्भस्यजन्मभादौचसर्वेपांमंगलकार्यनिपिळूर सकोदो-जन्मङ्क्षजन्मदिवसेजन्ममासेशुभंत्यजेत् । ज्येष्ठमासाद्यगर्भस्यशुभंवय॑स्त्रियाअपीति ॥ ॥ अथकन्यादातारः। त त्रयाज्ञवल्क्यः-पितापितामहोभ्रातासकुल्योजननीतथा । कन्यापदःपूर्वनाशेप्रकृतिस्थःपरःपरः ॥ अप्रयच्छन्समामोतिधू णहत्यामृतावृती । गम्यंत्वभावेदादांकन्याकुर्यात्स्वयंवरम् ॥ स्वकुल्यप्रत्यासत्तिक्रमेणादौपितृकुलस्थस्तदभावेमातामहकुलस्थः - ·सर्वाभावेजननी । प्रकृतिस्थउन्मादादिदोपहीनः । गम्यंगमनाहंसावादिगुणयुक्तम् । नारदोपि-पितादद्यात्स्वयंकन्यांना | ताचानुमतेपितुः । मातामहोमातुलश्चसकुल्योबांधवस्तथा ॥ मातात्वभावेसर्वेपांप्रकृतीयदिवर्तते । तस्यामप्रकृतिस्थायांकन्यां दद्युःस्वजातयः॥ यदातुनैवकश्चित्स्यात्कन्याराजानमावजेत् ॥ इति । ॥अथविवाहभेदाः॥ मनुः-ब्राह्मोदेवस्तथाचार्पः प्राजापत्यस्तथासुरः। गांधर्वोराक्षसश्चैवपैशाचस्वष्टमोमतः ॥ एतेषांलक्षणंफलंचाऽलंकृत्यकन्यामितिगृह्यखंडेऽवगंतव्यम् । ए | तेषांव्यवस्थास्मृतौ-चत्वारोबाह्मणस्याद्याराज्ञांगांधर्वराक्षसौ । राक्षसश्चासुरोवैश्येशूद्रेचांत्यस्तुगर्हितः।। अंत्यःपैशाचः । गांध चादिप्वपिभार्यापतिभावायपश्चाद्धोमादिसप्तपर्वतकार्यम् । गांधर्वासुरपैशाचाविवाहोराक्षसञ्चयः । पूर्वपरिग्रहस्तेपुपश्चाद्धोमो विधीयते ॥ इतिपरिशिष्टात् । होमाद्यभावेवरांतरायदेया सतितुनेति । वौधायनआह-वलादपहृताकन्यामत्रैयदिनसंस्कृ ता। अन्यस्मै विधिवद्देयायथाकन्यातथैवसा ॥ इति । वलादितिछलादेरप्युपलक्षणम् । इत्यादिसर्वविचार्यपरिवित्तिपरिवे १ भ्रातृणांसंस्कृतानामेवाधिकारः-असंस्कृतास्तुसम्कार्याभ्रातृभिःपूर्वसंस्कृतैरितिवचनात् तेनानुपनीतभ्रातृमानादिसत्त्वेमानादेरेवाधि- | कारो नतुभ्रातुः । मातुर्सित्येतयैवस्वयंसंकल्पंकृत्वान्यद्वारानांदीभाखंकार्यम् । तत्रजीवत्पतिकाया:स्वीयान्येवमातृपितृमातामहपार्वणानि । भर्तृप्रतिनिधित्वेनफरणेतुभर्तुःपार्वणत्रयदेवताः । विधवातुपार्वणद्वयंकुर्यात् । तथाचस्मृतिचंद्रिकायां-खभर्तप्रभृतित्रिभ्यःस्वपितृभ्यस्तथैवच । विधवाकारयेच्छ्राद्धंयथाकालमतंद्रिता । वरस्तुसंस्कृतभ्रानभावेस्खयमेवनांदीश्राद्धंकुर्यानमाता । पुत्रसत्त्वेतस्यानाद्धनिपेधादितिप्रयोगचिंता- मगो निर्णयसिंधौचविस्तरोज्ञेयः ।

·तृत्वदिधिषुत्वादिचयथानस्यात्तथाविवाहःकार्यः । अस्माभिस्तुविस्तरभीते लिख्यते ॥ इतिप्रयोगरत्नेविवाहविचारः ।। ।। अघवाग्दानम् ॥ ॥अधमुख्यबालविवाहांगभूतवाग्दानविधिह्यपरिशिष्टाचारसंमत्योच्यते । ज्योतिर्विदादिष्टेविवाहन क्षत्रादियुतेशुभकालेद्वोचत्यारोष्टादयोवामदास्तवेपाःयरेणतत्पित्रादिनाया । ॐ अनुक्षरामजयःसंतुपंथायेभिःसायोतिनोव रेयम् । समय॒मासंभगोनोनिनीयात्संास्प॒त्यंसुयममस्तुदेवाः ॥ इति-प्रहितास्तावतीभिःपुरंधीभिर्मगलगीतसूर्यैश्चसहशकुनद र्शनपूर्वकमलंकृतवरयुतास्तद्युतावाकन्यास्वगृहमेत्यशुभेवस्त्रपीठासनेप्राङ्मुखींसालंकारांसुवेषांकन्यामुपवेश्येतद्धस्तेफलतांबूला दिदत्त्वातत्पित्रादिपुरतःश्नीगणपत्यादिस्मरणपूर्वकंपाउमुखासीनाःप्रत्यड्मुखावा अमुकप्रवरान्वितामुकगोत्रोत्पन्नायामुकप्रपौत्रा यामुकपौत्रायामुकपुत्रायामुकनाम्नेवराय अमुकप्रवरोपेताममुकगोत्रोत्पन्नाममुकप्रपौत्रीममुकपौत्रीममुकपुत्रीममुकनाम्नींकन्यांभा र्यात्वायवृणीमहेइतिव्युः । अधदाताभार्याज्ञातिध्वनुमतिकृत्वायथोक्तमनूद्याननूद्यया वृणीध्वंइतिवदेत् । एवंद्विःपुनःप्रयुज्यम दास्यामीतिचोचैत्रिर्वदेत् । ततोवरपित्रादिगंधाक्षतशुभवस्त्रयुग्मभूषणतांबूलपुप्पादिभिःकन्यांपूजयेत्संप्रदायागतमंत्रैः॥ ततः कन्यादातामाङ्मुखःकन्यांपामतउपवेश्यआचम्यदेशकालौस्मृत्वा करिष्यमाणविवाहांगभूतवाग्दानमहंकरिष्ये । तदंगंगणपति पूजनंकरिप्यइतिसंकल्प्यगंधादिदक्षिणांतैरुपचारैर्गणपतिपूजयित्वाचयथाचारंकलशपूजनादिकृत्वास्वस्थानेकन्यापूजयितारमुप वेश्यस्वयंतत्माच्यांप्रत्यङ्मुखउपविश्यगंधतांबूलादिनापूजयेत्सचदातारम् । ततोदाताआचारतोहरिद्राखंडंपंचाष्टदृढपूगफलानिच गंधाक्षतालंकृतानिगृहीत्वा । अमुकप्रवरान्वितामुकगोत्रोत्पन्नायामुकप्रपौत्रायामुकपौत्रायामुकपुत्रायामुकनाम्नेवरायामुकप्रवरा ·|न्विताममुकगोत्रोत्पन्नाममुकप्रपौत्रीममुकपौत्रीममुकस्यममपुत्रीममुकनाम्नीमिमांकन्यांज्योतिर्विदादिप्टेमुहूर्तेदास्येइतिवाचासंप्रद देइतिचोक्त्वा । अव्यंगेऽपतितेऽक्लीवेदर्शदोपविवर्जिते । इमांकन्यांप्रदास्यामिदेवाग्निद्विजसन्निधौ ॥ इतिवरपित्रादिर्वस्त्रमा तेतानिपूगफलानिप्रक्षिप्यप्रतिष्ठामंत्रेणतदस्त्वित्यादिनावस्खेवाग्रंथिचंदनेनचर्चयेदित्याचारमाप्तम् । ततोहरिद्राखंडपंचपूगफ लानितथैववरपित्रादिर्ग्रहीत्वामुकगोत्रामुकवरविपयेभवंतोनिश्चिताभवंत्वितिदातृवस्त्रप्रांतेप्रक्षेपादिकुर्यात् । ततोदाता ।वाचाद तामयाकन्यापुत्रार्थस्वीकृतात्वया। वरावलोकन विधौनिश्चितस्त्वंसुखीभव ॥ इतिदातारंपतिपठेत् ।भात्रादौस्वीकर्तरिभ्रात्रर्थमि त्याङ्हा कार्यः । ततोब्राह्मणाः । शिवाआपःसंतु । सौमनस्यमस्तु । अक्षतंचारिष्टंचास्तु । दीर्घमायुःश्रेयःशांतिःपुष्टिस्तुष्टि श्वास्तु । एतद्वःसत्यमस्त्वित्युक्त्वा । ॐ समानीवआकूतिःसमानाहृदयानिवः । समानमस्तुवोमनोयथाव:सुसहासति ॥ ॐ प्रसुग्मंताधियसानस्य॑सक्षणिवरेभिर्वराँअभिपुप्रसीदतः । अस्माकमिभयंजुजोपतियत्सोम्यस्यांसोबुबाँधति ॥ इतिमंत्री पठेयुः । ततोदातापात्रस्थसिततंदुलपुंजेशचीमावाह्यपोडशोपचारैः पूजयेत्तांचकन्यैवंप्रार्थयेत् । देवींद्राणिनमस्तुभ्यंदेवेंद्रप्रियभा मिनि । विवाहभाग्यमारोग्यपुत्रलाभंचदेहिमेइति । ततःपुरंधीभिनीराजनादिमांगलिकंकार्यम् । विप्राश्वगंधतांबूलादिपूजिता १ दशदोपाःसंग्रहे--उन्मत्ता १ वृत्तिहीनाश्च २ तथापस्मार ३ दूपिताः । दूरस्थाः ४ फुष्टिनो ५ मूर्खा ६ मोक्षमार्गानुसारिणः ७ । पूरा ८ अवेद्या ९ निवृत्ता १० दशदोपयुतावराः। [ अवेद्या अक्षरशून्याः । निवृत्ता विवाहेच्छापराङ्मुखाः] तथापंढाश्चपतिवाश्चा:- श्रोत्रविवर्जिताः । वर्जनीया:प्रयत्नेनकन्यादानेनसंशयः ॥ इतिसंस्काररत्नमाला । .

·आशीर्मत्रान्पठेयुः । तेच । ॐ हिण्यतीवसुपनीवसूनांवत्समिच्छंतीम साभ्यागात् । दुहामश्विभ्यांपयोअन्येयंसावर्धतांम हुतेसौभगाय ॥ १॥ ॐ समिद्धस्यश्रयमाणःपुरस्ताविन्यानो जरसुवीरें । आरे स्मदमतिवाधमानउच्छ्यस्वमहतेसौभ गाय ॥ २ ॥ ॐ वनस्पतेशतवल्शोविरौहसहस्रवल्शावियरुहेम । यंत्वामयस्वर्धितिस्तेजमान मणिनायमहुतेसौभगाय ॥३॥ ॐ इंदुर्दैवानामुपसख्यमायन्सहस्रधारःपवतेमदाय । नृभिस्तानोअनुधामपूर्वमगन्निद्रमतेसौभगाय ॥ ४ ॥ ॐ अस्यवि क्षुमतःप्रस्थितस्येंद्रसोम॑स्यवरासुतस्य । स्वस्तिदामन सामादयस्वार्याचीनोरेवतेसौभगाय ॥ ५ ॥ ॐ घृतादुर्लुमधुमत्सुवर्णध नंजयंधरुणधारयिष्णु । ऋणक्सपत्नादधरांश्चकृण्वदारोहमांमहतेसौभगाय ॥ ६ ॥ इतिसौभगायपदांताःपट् । ॐ तदस्तुमि त्रावरुणातदनेशंयोरस्मभ्यमिदमस्तुशस्तम् । अशीमहिंगाधमुतप्रतिष्ठांनमोदिचेबृहतेसादनाय ॥ गृहावैप्रतिष्ठासूक्तंतत्प्रतिष्ठित तमयायाचाशस्तव्यंतस्माद्यद्यपिदूरइवपशलभतेगृहानेवैनानाजिगमिपतिगृहाहिपशूनांप्रतिष्ठाप्रतिष्ठा । सुप्रतिष्ठितमस्तु । सुमुहू तमस्तु । इतिमंत्र:कन्याशिरत्यक्षतप्रक्षेपेणाशीर्दानकुर्युः ।। इतिनारायणभट्टविरचितेप्रयोगरलेवाग्दानप्रयोगः ।। ततोवैवाहिकेशुभेमुहूर्तेवधूवरयोस्तैलहरिद्रारोपणादियथाचारकार्यम् । वाग्दानोत्तरंदेशांतरगतेवरेनारदः-प्रतिगृह्यतुयः कन्यांवरोदेशांतरंब्रजेत् । श्रीनृन्तूसमतिक्रम्यकन्याऽन्यवरयेदरम् ॥ वरमरणेतुवसिध:--अद्भिश्चवाचादत्तायांघियेतादौव रोयदि । नचतौदंपतीस्यातांवुमारीपितुरेयसा ।। यस्मैवाग्दत्तातस्यदोपयोगप्रशस्तवरांतरलाभेचतस्मैनदेयेत्याह याज्ञवल्क्यः- ॥

·+ दत्तामपिहरेत्पूर्वाच्छ्रेयांश्चेद्वरआवजेदिति । अत्रचपूर्वस्यदोपयोगइतिविज्ञानेश्वरः । प्रतिश्रुत्यायधर्मेणसंयुक्तायनदद्यादिति चस्मृतिः। अन्यथाहरणेतुसएपदंडमाह-सकृत्पदीयतेकन्याहरस्तांचोरदंडभागिति ॥ ॥छ॥ ॥७॥ अथविवाहेमंडपप्रकारमाहवसिष्ठः-पोडशारनिकंकुर्याच्चतुारोपशोभितम् । मंडपंतोरणैर्युकंतत्रवेदिप्रकल्पयेत् ॥ अष्ट हस्तंतुरचयेन्मंडपंवाद्विपकरम् ॥ वेदिकानिर्माणप्रकारमाहनारदः-हस्तोच्छ्रितांचतुर्हस्तैश्चतुरस्रांसमंततः। स्तंभैश्चतुर्भिःसुश्ल श्णांवामभागेतुसद्मनः ॥ समातथाचतुर्दिासोपानरुपशोभिताम् । प्रागुदक्प्रवणांरंभास्तंभहंसशुकादिभिः ॥ विचित्रामंकि तांकुंभैर्विहितैस्तोरणांकुरैः । शृंगारपुष्पनिकरैर्वर्णकैःसमलंकृताम् ॥ विपाशीर्वचनैःपुण्यैस्त्रीभिर्दीपैमनोरमाम् । वादिननृत्यगी ताद्यैर्हृदयानंदिनींशुभाम् ॥ एवंविधामारुरुक्षेन्मिथुनंसाग्निवेदिकाम् ॥ इति । हस्तोऽत्रयध्वाः । सोपानकरणपश्चिमभागेउप रिचतुर्दिक्षुवाअधोयटाचारम् । सोपानातिरेकेणचतुर्हस्ताचतुरस्राशस्ता । इतिविवाहवेदी ॥ ॥७॥ ॥७॥ अधविवाहपूर्वदिनकर्तव्यं ॥ ॥ वधूपितावरपिताचविवाहदिनात्पूर्वेद्युःपूर्वाह्नसपत्नीक कृताभ्यंगोधृतमांगलिकवेपःकृतले पनरंगमांगलिकेप्रांगणेशुभासनेप्राड्मुखउपविश्यस्वदक्षिणतःपनीतद्दक्षिणत:कन्यांवरंवोपवेश्याचम्यमाणानायम्येष्टदेवतागुर्यादि नमस्कारंकृत्वा देशकालौसंकीर्त्यअस्यामुकशर्मणःपुत्रस्यश्वःकरिष्यमाणविवाहांगभूतस्वस्तिवाचनमंकुरार्पणंनांदीश्राद्धंग्रहयज्ञमं १ ममास्यपुत्रस्यसमावर्तनादेतायतकालमनाश्रमित्यदोषपरिहारार्थकच्छ्त्रयप्रायश्चित्तत्प्रत्याम्नायगोनिष्कयच्यावहारिफरजतदानेनाहमा- परिष्ये ॥ इति । धर्मान्धी तु-मास्यपुत्रस्यदेवपित्र्यमणापाकरणहेतुधर्मप्रजोत्पादनसिद्धिद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थविवाहाख्यसंस्कारकर्मक- ..

·डपदेवताप्रतिष्ठांचकरिष्यइतिसंकल्प्य उक्तरीत्यास्वस्तिवाचनादीनिकुर्यात् । ततोनांदीश्राद्धापूर्ववंशपात्रोपरिवस्त्रेगणपत्याद्या गीर्यादिपोडशबाहयादिसप्तचमातृकास्तंडुलपुंजेषकरीत्याप्रतिष्ठापूर्वकंपूज्याः । प्रयोगपारिजातकारैस्तुनांदीश्राद्धमात्रपितृक तकं स्वस्तिवाचनादितुबरकर्तृकमित्युक्तम् । तद्विचारणीयम् । कन्यापितापि। अस्याअमुकनाम्याःकन्याया:श्वइत्यादिविशेष णसंकल्प्यसबकुर्यात् । ततोवरपिताआचार्येणकौतुकबंधार्थसूत्रद्वयंपूर्वोकरीत्याकारयेत् । तद्यमाचार्यः कौतुकबंधोक्तमंत्रैस्तंत्रे गाभिपिच्यजातवेदसइत्युचामंत्रावृत्त्यागंधेनलेपयित्वाशुद्धदेशेऽप्रज्ञातंनिदध्यात् ॥ ॥ मंडपदेवतादिप्रतिष्ठाचेत्थंकार्या ॥ दुर्वाशमीपल्लबकुलदेववृक्षपल्लवानामादिप्रशस्तवृक्षपत्रवेष्टितान्सूत्रेणपोढावेष्टयेत् । तत्रैकत्रमुसलमेकत्रचक्षुरिकादिशखंमध्येम क्षिप्यवेष्टयेत् । तानिपहुंशपात्रेनिधायतन्मध्येउदक्संस्थेषुचतुर्युक्रमेणनंदिनीनलिनीमैनोमास्तदुत्तरस्थेमुसलग पशुवर्धिनीतदु सरस्थेशस्त्रगर्भेभगवतीतंडुलपूर्णहरिद्राखंडपूगीफलयुतेहरिद्रादिमंडितेन्युजशरावणसहसूत्रवेष्टितेसूक्ष्मकलशेअविघ्नसंज्ञंगणप तिंचायाह्यतदस्तुगृहावैप्रतिष्ठेतिप्रतिष्ठाप्यनीराज्यआसनाद्याचमनीयांतोपचारैःपूजयित्वातैलोद्वर्तनोष्णोदकैरभ्यंगस्नानपण्णांवे | रिष्ये ॥ इति । कन्याविवाहेतु-जातकर्मादिलोपे ममास्याःकन्यायाःजातकर्मनामकर्मसूर्यावलोकननिष्क्रमणोपवेशनानप्राशनचौलसंस्काराणां बुद्धिपूर्वकलोपजन्यप्रत्यवायपरिहारार्थ प्रतिसंस्कारमर्धकृच्छू चूडायाः कृच्छ्रे तत्प्रत्याम्नायगोनिष्कयीभूतयथाशकिरजतदानेनाहमाचरिष्ये गर्भाधानसीमन्वयोलोंपे तयोरप्यूहः । सतोऽस्साःकन्यायाः भासहधर्मप्रजोत्पादनद्रव्यपरिप्रधर्माचरणेप्वधिकारसिद्धिद्वारा श्रीपर० विवादास्यं संस्कारकरिष्ये इति विशेषः ।।

·प्टितानांकारयित्वागंधादिदक्षिणांतपंचोपचारैःपूजयेत्। पुष्पांजलिंदत्त्वानीराज्योत्थायसपत्नीकआग्नेयकोणस्थमंडपस्तंभोपरिनंदि नीनामवेष्टितं । ॐ तदस्तुमित्रावरुणातदनेशंयोरस्मभ्यमिदमस्तुशस्तम् । अशीमहिंगाधमुतप्रतिष्ठानमौदिवेबृहतेसादनाय॥ गृहावप्रतिष्ठासूकंतलतिष्ठिततमयावाचाशस्तव्यंतस्माद्यद्यपिदूरइवपर्शेल्लभतेगृहानेवैनांनाजिगमिपतिगृहाहिपशूनांप्रतिष्ठाप्रति छा। सुप्रतिष्ठितमस्तु । सुमुहूर्तमस्तु । इतिस्थापयित्वातत्रनंदिनीपूजयेत् । तच्चेत्थं । ॐ समुद्रज्येष्ठाःसलिलस्यमध्यात्पुनानायं त्यनिविशमानाः । इंद्रोयावनीपभोराद्ताआपोदेवीरिहमामवंतु ॥ ॐ आपोहिष्ठामयोभुवस्तार्नऊर्जेदधातन । महेरणाय चक्षसे ॥ इतिमंत्राभ्यांप्रोक्ष्य । ॐ गंधद्धारांदुराधर्षानित्यपुष्टांकरीपिणी । ईश्वरीसर्वभूतानांतामिहोपह्वयेभियं ॥ इतिगंधा क्षतान् ॐ दधिक्राव्णोअकारिपंजिष्णोरवस्यवाजिनः । सुरभिनोमुखाकर प्रणआyपितारिपत् ॥ इतिदधि । ॐ कांडात्कांडा सरोहतीपरुपापरुपःपरि । एवानौदूर्वेप्रतनुसहस्रेणशतेनेच ॥ इतिदूर्वापुष्पाणिसमर्पयेत् । ततोनत्यवायव्येशानस्तंभेपुमंड पमध्योपरिभागेकोष्ठेचक्रमेणनलिनीमैत्रोमापशुवर्धिनीनामकवेष्टितानिउक्तवत्स्थापयित्वापूजयेत् । ॐ याआपोदिव्याउतवान वैतिखनित्रिमाउतवायाःस्वयंजाः । समुद्रायाःशुचयःपायकास्ताआपोदेवीरिहमामवंतु ॥ इतिनलिन्याप्रोक्षणेमंत्रः । ॐ या सांराजावरुणोयातिमध्यसत्यानृतेअवपश्यंजनानाम् । मधुश्रुतःशुचयोयाःपायकास्ताआपोदेवीरहमामवंतु ॥ इतिमैत्रायाः । ॐ यासुरजावरुणोयासुसोमोविश्वेदेवायासूर्जमदति । वैश्वानरोयास्वग्निःप्रविष्टस्ताआपोदेवीरिहमामयतुं ॥ इत्युमायाः । ॐ समुद्रज्येष्ठाइत्यादिचत्वारोपिपशुवर्धिन्याः । अन्यत्सर्वसमानम् । ततोवंशपात्रेणसहभगवतींगौर्यादिमातृकास्थापनवंशपात्रं ·चस्वयंगृहीत्याअविघ्नकलशंचपल्याग्राहयित्वासबाह्मणः । ॐ कनिकदजनुप्रबुवाणइयर्तिवार्चमरितेवनाय । सुमंगलेश्वशकु नेभोसमात्याकादिभिभाविश्वयाविदत् ॥ मात्वाश्येनउवधीन्मासुपर्णोमात्वाविदुदिपुमान्वीरोअस्ता. 1. पित्र्यामनुप्रदिशंक निक्रदत्सुमंगलौभद्रयादीयदेह ॥ अवकंददक्षिणतोगृहाणासुमंगलौभद्रवादीशकुंते । मानस्तेनईशतमाघशंसोवृहद्वैदेमविदथै सुवीराः ॥ १॥ इतिसुमंगलसूकंपठन्मंगलवायघोषेणगृहांतरंगत्वाप्रशस्तालंकृतैशानदेशेतंदुलादिपुंजत्रयोपरित्रीण्यपिस्थाप यित्वातदस्तुगृहावैइतिपठित्वाचंदनादिनापूजयेत् । अन्यदपियथाकुलधर्मसर्वकुर्यात् । एवमेवमंडपदेवकप्रतिष्ठाउपनयनेपि शेया । ततःकर्मागदेवताप्रीत्यर्थद्विजसुवासिन्यादिभोजनकार्यम् । अगतीतुसर्वमेतद्विवाहदिनएवपूर्वकुर्यात् ।। इतिप्रयोगरने मंडपदेवतादिपतिष्ठा ॥५॥ अधपरस्यवधूगृहगमनं ॥ ॥ वरःकृतनित्यक्रियोविधिवत्स्वस्तिवाचनोब्राह्मणैःसहसात्विकाहारंभुक्त्वाअभुक्त्वावा ईपद्धौ संनयश्वेतंसदापरेणाधृतंवस्त्रयुगुलंधृत्वालंकृतःस्रग्वीष्टदेवताःपित्रादींश्चनमस्कृत्यतैरनुमोदितोयथाविभवमश्वादियानमारुह्यधृ तसितच्छनःस्वर्चितैातियांधवः कनिकदजनुपमितिसुमंगलसूफपठनपराह्मणैःपुरंध्रीभिःपूर्णकलशदर्पणकन्यापुष्पाक्षतदीप १ व्यास:-मुक्त्वासमुहेत्कन्यांसावित्रीमहणतथा । उपोपितःसुतादद्यादर्चितायद्विजायतु । गंधर्वासुरयोरेवभुक्त्वैवपरिदीयते । आहा- दिपुविवाहेपुभोजनंनैविकश्यपः । कन्यादानंनिशीथेचेदिवाभोजनामिप्यते । पुनःस्नात्वाजपेद्देवीपिताकन्यांप्रयच्छति ॥ इतिस्मृतिरने । ॥५॥ ॥५॥ ।

·अथासनविचारः । तत्रप्रयोगपारिजातेभगवान् -'अथशुद्धेसमेदेशआसीनःप्रामुखःशुचिः ।' इतिस्थलशुद्धिपूर्वकंकर्तुःशुद्धिप्राडासा सानवांचानुजशे । आचार्यस्तु-ततःप्रामुखआसीनःप्रागुदखुसएववा।' इतिप्रागुदमुखात्मफंविशेषनिवबंध । एवमन्येपि । तथाचैवमा विविविधप्रमाणरासनोपविष्टएषयष्टाऽऽचमनाद्यखिलफर्माधिकारीसंपद्यते । उपविशंधप्रायःप्रथममूर्ध्वजःसन्नेवोपविशतीत्यतिनैसर्गिकीलोकम वृत्तिा तथोपवेशनेचाचमनादीबहिर्जानुहस्तकर्मनितिनजन्यप्रत्यवायोऽनभिज्ञस्यकर्तुर्माप्रसांक्षीदिति । भगवान्याज्ञवल्क्यः-अंतर्जानु शुचौ देशेउपविष्ट उदासः। प्राग्याम्राह्मणतीर्थेन द्विजोनित्यमुपस्पृशेत्' इत्युपस्पर्शेऽन्तर्जानुत्वमनुशशास । तत्रांतर्जानुःजानुनोर्मध्येहस्ताकृत्वेति मिताक्षराकारोव्याचख्ये । तत्सिद्धमूर्ध्वक्षुरप्यंतर्जानुःकर्माचरिष्यनकर्तानप्रत्यवतीति । अतएवधर्माधिकारोब्रह्मयज्ञोपक्रमेप्रथममासनबंध मुक्त्यापक्षांतरे--'अथयायामपादांगुष्ठोपरिदक्षिणपादांगुष्ठनिधायैवमुपस्थंकृत्या' इत्यासनबंधमतरापिप्रकृतकर्मनिर्वर्तनमचूचुदत् । परंत्वेता दृशनिबंधकारानुशातफर्मवेयोर्ध्वजुताया:समावेशोनसर्वत्रेतिनिश्चीयते । कुतः । धर्माधिकृतैयादौ 'वामजंघोपरिमूलदेशेदक्षिणंपादंनिधाय' | इत्यनुशासनात्, तथान्यमहानिबंधकारैरपि 'आसनंबद्धा' 'पद्धासनः' इतितत्रतत्रोत्कीर्तनात्सर्वत्रासनबंधआवश्यकएव फचिदेवोर्ध्वजानुतेति निरपवादोराद्धांतः। अधप्रसंगतोजानुनिपातविचारसक्रियते । प्रयोगपारिजातेस्वस्तिवाचनकारिकासुशौनकः-'कर्ताऽथदक्षिणंजानुपातयित्वामहीतले' इति, श्राद्धपरिभापोपक्रमेधर्माधिः-निपात्त्यदक्षिणंजानुदेवान्परिचरेत्सदा । पितृणांपरिचर्यातुवामजानुनिपातनात्' इति । (अनदेवपि |ऽयकर्मप्रविभागोविशेपः) । एतयजानुनिपातनं 'आच्याजानुदक्षिणतोनिपद्यः' (ऋ० सं०७।६।१८) इतिश्रुतौ, तथा 'विपर्यासेंतरितेमंत्रेजा नाच्या विजुहुयात्' (४।२६।२५) इत्याश्वलायनसूत्रे, तथान्यत्रापिस्मृतिपुवाक्येपुचकचिनान्याच्येति कचियजानुनिपात्त्येत्युभयथातादृश .

·मालाध्वजलाजैर्मगलगीततूर्यैश्वसहवधूगृहंगत्यातद्वारदेशेमाड्मुखस्थितो नीराजनपूर्णकुंभयुतैःपुरंधीजनैःप्रत्युद्यातोनीराजितोत गृहप्रविश्यतदंगणेमंडपाध:सोत्तरच्छदेहरितदर्भास्तीर्णेचतुप्पादभद्रपीठेप्राङ्मुखउपविशेत् ॥ ॥ अयमधुपर्कः ॥ ॥ तत्रकन्यादातावरस्यपुरतः सुखातामलंकृतामहतवाससंगंधादिलिप्तांगीग्विणींभुक्तवतींकन्यांतथा विधासनेप्रत्यङ्मुखीमुपवेश्य तांपुरस्कृत्यसामात्यःसपलीकउपविश्यागतायवरायतच्छाखोतविधिनामधुपर्ककुर्यात् । तत्रायं क्रमः । पाद्यार्थमार्थमंत्रवत्रिराचमनीयार्थशुद्धाष्टाचमनीयार्थचजलपात्रचतुष्टयंमधुयुक्तदध्याख्यंमधुपर्ककांस्यपानंगांपंचविंश तिदभैरवागग्रवामावर्तेनकृतविष्टरंचसंपाद्याचम्यमाणानायम्यदेशकालौस्मृत्वाकन्यार्थिनेगृहागतायास्मैस्नातकायपरायकन्यादा नांगभूतंमधुपर्ककरिप्यइति कन्यार्थिनमित्यादिद्वितीयांतमुक्त्वा मधुपर्केणार्हयिष्यइतिवासंकल्प्य प्रागुक्तलक्षणंदर्भमयकूर्च विष्ठरोविष्ठरोविष्टरइतिनिनिवेद्यासनार्थवरहस्तेदद्यात् । वरस्तु । अहंवर्मेत्यस्यवामदेवोविष्टरोनुष्टुप् । विष्टरोपवेशनेविनियो गः । ॐ अमसंजातानांविद्युतामिव॒सूर्यः । इदंतमधितिष्ठामियोमाकाभिदासति ॥ इतिमंत्रेणोदगविष्टरउपविशेत् । विष्टरमंत्रणपन्यामाक्रम्यवासीत । प्रयोगपारिजातकारादयस्तुसौनमंत्रऋष्यादिस्मरणनेच्छंति । ततोचकेनपाद्यंपाद्यपाद्यमिति विनिवेदितपाद्यवरोगृहीयात् । ततोर्चकस्तेनोदकेनवरस्यदक्षिणसव्यपादौकमेणक्षालयेत् । ततोवरोलौकिकेनजलेनाचम्य गंध माल्यजलफलादिसंयुतंपूर्ववन्निनिवेदितमय॑मंजलिनाप्रतिगृह्य पूर्वसंपादितशुद्धजलमाचमनीयपात्रंत्रिनिवेदितंहस्तेगृहीत्वा भू १ विष्टरंचसमै दशांगुलदीर्घकम् । चतुरंगुलमप्रस्याधिमेकांगुलंतथा । विष्टरेसर्वयशेपुलक्षणंपरिकीर्तितम् । स्मृ. र. ।

·मौनिधाय तस्यैकदेशंगृहीत्वा अमृतोपस्तरणमसीतिपीत्वा लौकिकजलेनाचम्य । आनीयमानमधुपर्क मित्रस्यत्वांचक्षुपाप्रतीक्षे इत्यवेक्ष्य मधुपर्कोमधुपर्कोमधुपर्कइतित्रिवानिवेदितमधुपर्क ॐ देवस्यत्वासवितुःप्रसवेश्विनौर्वाहुभ्यांपूष्णोहस्ताभ्यांप्रतिय हामीतिमंत्रणांजलिनाप्रतिगृह्यांजलिस्थमेवमधुवाताइतितृचेनावेक्षयेत् । मधुवाताइतितृचस्यराहूगणोगोतमोविश्वेदेवागायत्री। मधुपर्कावेक्षणेवि० । ॐ मधुवामितायतेमधुक्षरंतिसिंधवः । मा/नःसत्वोप॑धीः ॥ मधुनतमुतोपसोमधुमत्पार्थिवरजः । मधुधौरस्तुनःपिता ॥ मधुमान्नोवनस्पतिर्मधुमाअस्तुसूर्यः । मावीर्गावोभवंतुनः ॥ इतितृचेनतत्पात्रसव्यहस्तेगृहीत्वांगुष्ठोप कनिष्ठिकाभ्यांमधुपर्कविःप्रदक्षिणमालोज्यांगुलिगमधुपर्कलेपं वसवस्त्वागायत्रेणच्छंदसाभक्षयंत्वितिपुरस्तानिक्षिपेत् । एवं रुद्रास्त्वात्रैष्टुभेनच्छंदसाभक्षयंत्यितिदक्षिणतः । आदित्यास्त्वाजागतेनच्छंदसाभक्षयंत्वितिपश्चात् । विश्वेत्वादेवानुष्टुभेनच्छंद साभक्षयंत्वित्युत्तरतःक्षित्वा भूतेभ्यस्त्वेतित्रिरावृत्तेनमंत्रेणमध्यात्किंचिद्गृहीत्वात्रिरूप्रक्षिप्त्वा मधुपर्कपात्रभूमौनिधाय मधुपर्क कदेशंगृहीत्वा विराजोदोहोसि इतिप्राश्य लौकिकोदकेनाचम्य पुनर्गृहीत्वा विराजोदोहमशीय इतिप्राश्य पूर्ववदाचम्य पुन गृहीत्या मविदोहःपद्यायैविराज इतिमाश्य पूर्ववदाचम्य मधुपर्कशेपमुदगुपविष्टायब्राह्मणायप्रयच्छेत् । लोकविद्विष्टत्वादप्सुवानि क्षिप्य पूर्वनिवेदिताचमनीयैकदेशं अमृतापिधानमसि इतिपीत्वालौकिकोदकेनाचम्याचमनीयजलशेपंसर्वगृहीत्वा सत्यंयशःश्री मयित्रीश्रयता इतिप्राइयलौकिकोदकेनद्विराचामेत् । ततोदानागौौौरितित्रिनिवेदितांगां मातारुद्राणामित्यस्यभार्गवोजम १ अत्रांगुलिगतलेपस्येवचतुर्दिक्षुप्रक्षेपोनपुनःपुनर्ग्रहणं । निरुर्वक्षेपणेनुपुनःपुनर्ग्रहणमितिव्यवस्था ।

·HTRA । दग्निर्गौस्त्रिष्टुप् । गोरुत्सर्जनेवि० । ॐ मातारुद्राणांदुहितावसूनांस्वादित्यानामुमृतस्यनाभिः । अनुवौचंचिकितुपेजनायुमा गाम गामदितिवधिष्ट ॥ इतिमंत्रंजपित्वा । ॐ उत्सृजतेत्युक्त्वाविसृजेत् । ततोदातागंधमाल्यवस्त्रयुगोपवीतयुगाभरणादि भिर्यथाविभवंवरपूजयेत् । ततोवरेणसहागतांस्तद्वंधूनपिपूजयेत् ॥ ॥ अथविष्टरलक्षणपरिशिष्टे-पंचाशताभवेब्रह्मातदर्धन तुविष्टरः । ऊर्ध्वकेशोभवेद्ब्रह्मालंबकेशस्तुविष्टरः । दक्षिणावर्तकोब्रह्मावामावर्तस्तुविष्टरः ॥ इति । यद्वा-पंचविंशतिदर्भाणां वेण्यग्रेग्रंथिभूपितः । विष्टरःसर्वयज्ञेपुलक्षणंपरिकीर्तितम् ॥ मधुपर्केदध्यलाभेषयोजलंवाप्रतिनिधिः । मध्वलाभेघृतंगुडो पा । परशाखायामधुपर्कदानमुक्तंगृह्यपरिशिष्टे-परस्ययाभवेच्छाखातच्छाखागृह्यचोदितः । मधुपर्क प्रदातव्योह्यन्यशाखे पिदातरि ॥ इतिमधुपकेः ॥ ॥२॥ ॥७॥ गौरीहरपूजादि॥ ॥अथकन्यास्त्रातापरिहिताहतवस्त्रागृहांतःसूत्रवेष्टितोपलसहितदृपदुपरिहरिद्रानिर्मितौगौरीहरौसौभाग्या दिकामनयापूजयित्वा इंद्राणींचतत्रैवाक्षतपुंजेपूजयित्वामार्थयेत्-देवींद्राणिनमस्तुभ्यंदेवेंद्रप्रियभामिनि । विवाहंभाग्यमारो ग्यपुत्रलाभंचदेहिमे ॥ इति । ततोगौरींसौभाग्यादिप्रार्थयमानातत्रैवतिष्ठेत् । अथकन्यादानाद्यर्थजलशुद्धिः । पुरोधावरदक्षि णतउदङ्मुखउपविश्यमध्येमागग्रानुदगमान्यादर्भानास्तीयतेपुतैजसंशुद्धतीर्थादिजलपूर्णकलशंनिधायत्रीहियवानोप्यगंधपुष्पादि भिरलंकृत्यदूर्वापल्लवैर्मुखमवस्तीर्याब्लिंगाभिऋग्भिरभिमंत्रयेत् ॥ अथकन्यादानादि ॥ ब्राह्मणाःस्खलंकृतेवेश्मनिसुमंगलगीत १ एतदप्रेलप्रघटीस्थापनविधिर्धर्मसिन्ध्वादिषुद्रष्टव्यः ।

·सूर्यादिनिपेक्रियमाणेपूर्वापरभागयोईस्तांतरालंपिहायप्रत्येकंपस्थमितसिततंडुलैद्वाराशीकृत्वामध्येकुंकुमादिकृतस्वस्तिकांकित मंतःपटंराश्योर्मध्येउत्तरदशंधारयेयुः । अथपूर्वराशौमत्यमुखंवरंपश्चिमराशौपाड्मुखीकृन्यांतंडुलगुडजीरकयुतांजलीजभावव स्थाप्य द्विजाःसत्येनोत्तभितेतिसूकंपठेयुः । तयसूतम् । ॐ सत्येनोभिताभूमिःसूर्येणोतभिताद्यौः । ऋतेनादित्यास्ति घंतिदियिसोमोअधिश्रितः ॥ सोमैनादित्यालिनःसोमैनपृथिवीमही । अथोनक्षत्राणामेपामुपस्थेसोमाहितः॥ सोममन्यतेष पियान्यासपिपत्योपधिम् । सोमयंब्रह्माणौविदुर्नतस्याश्नातिकश्चन ॥ आच्छद्विधानैर्गुपितोवाईतैःसोमरक्षितः । ग्राणामि रहपन्तिष्ठसिनतैअश्नातिपार्थिवः ॥ ययादेयपिवैतिततआप्यायसेपुनः । वायुःसोमस्यरक्षितासमानांमासुआकृतिः ॥१॥ भ्यासीदनुदेवीनाराशंसीन्योर्चनी । सूर्याभद्रमिद्वासोगार्थयतिपरिप्कृतम् ॥ चित्तिराउपवर्हणचक्षुराअभ्यंजनम् । द्यौर्भू मि:कोर्शआसीधदात्सूर्यापतिम् ॥ स्तोर्माआसन्प्रतिधर्यःकुरीरन्छंदओपशः। सूर्यायोअश्विनावराग्निरासीपुरोगवः ॥ सो मौर युरभवन्धिनास्तामुभायरा । सूर्यायत्पत्येशंसतीमनसासविताददात् ।। मौअस्याअनआसीध्यौरासीदुतच्छदिः । शु 'कानडायास्तायदात्सूर्यागृहम् ॥२॥ ऋक्सामाभ्यामभिहितीगावीतेसामनाधितः । श्रोत्रतेचक्रेआस्तांदिविपंथाश्चरा परः ॥ शुचतिचकेवात्याच्यानोअक्षआहेतः । अनौमनुस्मयसूर्यारोहमयुतीपतिम् ॥ सूर्यायावहतुःप्रागात्सवितायमवासृजत् । अपामुहन्यतेगावोर्जुन्योःपर्युह्यते । यद॑श्विनापृच्छानायांतंत्रिचक्रेणवतुंसूर्यायाः । विश्वेदेवाअनुतामजानन्पुत्र:पितरा यहणीतपूषा ।। यदतिशुभस्पतीरेयंसूर्यामु५ । कैकयामासीत्वदेष्वार्यतस्थथुः ॥ ३॥ द्वेतचक्रेसूर्यब्रह्माणऋतुथावि ·दुः । अधैक चक्रंयद्गुहातदद्धातयइद्विदुः ॥ सूर्यायदेवेभ्योमित्रायवरुणायच । येभूतस्यप्रचेतसइदंतेभ्योकनमः ॥ पूर्वा परंचरतोमाययैतौशिशुक्रीळंतीपरियातोअध्वरम् । विश्वान्यन्योभुवनाभिचष्टाफ़्रन्योविदर्धज्जायतेपुनः ॥ नवनियोभवति जायमानोप्लीकेतुरुपसमित्ययम् । भागदेवेभ्योविदधात्यायन्यचंद्रमास्तिरतेदीर्घमायुः । सुकिंशुकशेल्मुलिविश्वरूपहिरण्यव सुपृतसुचक्रम् । आरोहसूर्यअमृतस्यलोकस्योनंपत्यैवहतुकृणुष्य ॥ ४ ॥ उदीर्वातःपतिवतीले पाविश्वावसुंनम॑सागीर्भिरी के । अन्यामिच्छपितृपदंब्यक्तांसतेभागोजमुपातस्यविद्धि । उदीर्वातौविश्वायसोनमसेळामहेत्वा । अन्यामिच्छप्रफळ१ संजा यांपत्याराज ॥ अनुक्षरामजयःसंतुपंथायेभिःसखायोयर्तिनोयरेयं । समयमासंभगोनोनिनीयात्संजास्प॒त्यंसुयममस्तुदेवाः ॥ प्रत्यामुंचामिवरुणस्यपाशायेनत्वावधात्सवितासुशेवः । ऋतस्य॒योनौसुकृतस्यलोकोरष्टांत्वासहपत्यया॑दधामि ॥ प्रेतोमुंचामिना मुर्तःसुवृद्धाममुतस्करम् । यथैयमिंद्रमीदःसुपुत्रासुभगासति ॥ ५॥ पूपात्येतोनयतुहस्तगृह्याश्चिात्वाप्रबहतारथैन । गृहाना च्यगृहपनीयवासायशिनीत्यंविदर्थमावदासि ॥ इहप्रियंप्र॒जयांसमृध्यतामस्मिन्गृहेगार्हपत्यायजागृहि । एनापत्यातून्य से राजस्वाधाजिनीविदथुमावदाथः ॥ नीललोहितभवतिकृत्यासक्तिय॑ज्यते । एधतेअस्याजातयःपतिर्वधेपुवध्यते ॥ परादेहिशा मुल्यमभ्योविभजावसु । फुत्यैपापुद्वतीभूत्व्याजायाविशतेपतिम् ॥ अश्रीरातनूभवतिरुशतीपापयामुया । पतिर्यवो पाससास्वमगमभिधित्सते ॥ ६ ॥ येवयचंद्रवहाँयक्ष्मायतिजनादनु । पुनस्तान्यज्ञियादेवानयंतुयतआगताः । माविद परिपंधिनीयआसीदतिदंपती । सुगेभिर्दुर्गमतीतामांत्वरातयः ॥ सुमंगलीरियंवधूरिमांसमेतपश्य॑त । सौभाग्यमस्यैदुत्वा ·याथासंपिपरैतन ॥ तृष्टमेतत्क?कमेतपाष्ठद्विपयन्नैतदत्तवे । सूर्यायोब्रह्माविद्यात्सइद्वाधूयमर्हति ॥ आशसनविशसनम धौअधियिकर्तनम् । सूर्याया:पश्यरूपाणितानिब्रह्मातुशुंधति ॥ ७ ॥ गृभ्णामितेसौभगत्वायहस्तमयापत्याजरदष्टियथासः । भगोअर्युमामवितापुरधिर्मीत्वादुर्गार्हपत्यायदेवाः ॥ तांपूपन्छियतमामेरयस्वयस्यांवीजैमनुष्याईवपति । यानऊरूउशतीवि अातेयस्यांमुशंतमहरामशेषम् ॥ तुभ्यममेपर्यवहन्त्सूर्यावहतुनासह । पुनःपतिभ्योजायांदाग्ने जयासह ॥ पुनःपनीमग्नि दादायुपासहवर्चसा । दीर्घायुरस्यायःपति वातिशरदः शतम् ॥सोमःप्रथमोविविदेगंधुओंविविउत्तरः। तृतीयोअग्निष्ट्रपतिस्तु रीयस्तेमनुष्यजाः॥ ८॥सोमौददगंधर्वार्यगंधर्वोददग्नये रयिंचपुत्रांश्चादाग्निमामो माम् ॥ इहैवस्तुमावियौष्टविश्वमायुयै भुतम् । क्रीळंतीपुत्रैर्नतृभिर्मोद॑मानास्वेगृहे ॥आनःजांजनयतुमजापतिराजरसायसम॑नक्त्वयुमा । अदुमंगली:पतिलोकमाविंश दांनोभयद्धिपदेशचतुष्पदे॥ अघोरचक्षुरपतिध्येधिशिवापृशुभ्यःसुमनाःसुवीः । वीरसूर्दैवकामास्योनाशंनोभवद्विपदेशंचतुष्प दे॥मांत्वमिद्रमीदःसुपुत्रांसुभगांकृणु। दास्यांपुत्रानाधेहिपतिमेकादर्शकृधि। सम्राज्ञीश्वशुरभवसम्राज्ञीश्वश्वांभव। ननौदरि सम्राशीभवसम्राजीअधिदेवः । समैजंतुविश्वेदेवाःसमापोहृदयानिनौ । सातरिश्वासंधातासमुदेष्ट्रीदधातुनौ ॥ ततःपुरंभ्योमंगल गीतीकुर्युः । यधूपरौमनसेप्टदेवतांध्यायंतीसमाहितौतिष्ठेताम् । अथज्यौतिपिकणमंगलपद्यपाठपूर्वकंसुमुहूर्तास्तुतदेवलग्नमिति पठितेप्रदिष्टेकालेसद्योतःपटमुदगपसार्यकन्यावराभ्यांपरस्परस्मिन्नंजलिस्थतंडुलजीरकावकिरणपरस्परंनिरीक्षणंचकारणीयम् । तदाररः। ॐ अभ्रातृमींवरुणापतित्रीबृहस्पते । इंद्रापुत्रनीलक्ष्म्यतामस्यैसवितुःसच ॥ इतिजपन्वीक्षेत । ॐ अघोरचक्षु ·रपतिभ्येधिशिवापृशुभ्यःसुमनाःसुवर्चाः । वीररुर्देवकामास्यौनाशनोभवद्विपदेशचतुष्पदे ॥ इतिकन्ययावेक्ष्यमाणोजपित्वाद भनेणतस्याभ्रुवोर्मध्यम् ॐ भूर्भुवःस्वरितिव्याहृतिभिःपरिमृज्य दर्भनिरस्यापउपस्पृशेत् । ततखिवारंपंचवारंवापरस्परंशिरसि ऋकयाइत्यादिखंडांतेवधूपूर्वकमजलिस्थपीताक्षतारोपणंकारणीयमाचारात् ॥ ॥ तद्यथा ॥ अथऋगित्यादिब्राह्मणखंडानि ॥ ॐ ऋचवाइदमग्रेसामचास्तांसैवनामऋगासीदमोनामसामसावाऋक्सामोपावदन्मिथुनंसंभवावप्रजात्याइतिनेत्यब्रवीत्सामज्या यान्याअतोमममहिमेतितेद्वेभूत्वोपावदतांतेनप्रतिचनसमवदतता स्तिस्रोभूत्वोपावर्दस्तत्तिसृभिःसम भवद्यत्तिसृभिःसमभवत्तस्मा त्तिसृभिःस्तुतितिसृभिरुदायंतितिसृभिहिंसामसंमितंतस्मादेकस्यवड्योजायाभयंतिनकस्यैवहव सहप तयोयद्वैतत्साचामश्चसम भवतांतत्सामाभवत्तत्साम्नःसामत्वंसामन्भवतियएवंवेदयोवैभवतियःश्रेष्ठतामनुतेससामन्भवत्य सामन्यइतिहिनिदंतितेवैपंचा न्यद्भूत्वापंचान्यद्भूत्वाकल्पेतामाहावश्चहिंकारश्चप्रस्तावश्चप्रथमाचऋगुद्गीथश्चमध्यमाचप्रतिहारश्चोत्तमाचनिधनंचवपद्कारश्चते यत्पंचान्यद्भूत्वापंचान्यद्भूत्वाकल्पेतांतस्मादाहुःपांतोयज्ञापांकाःपशवइतियदुविराजंदशिनीमभिसमपद्येतांतस्मादाहुर्विराजिय ज्ञोदशिन्यांप्रतिष्ठितइत्यात्मावैस्तोत्रियःप्रजानुरूपःपलीघाय्यापशवःप्रगाथीगृहाःसूक्तंसवाअस्मिंश्चलोकेमुष्मिंश्चप्रजयाचपशुभि श्चगृहेपुवसतियएवंवेद ॥ १॥ स्तोनियंशंसत्यात्मावैस्तोत्रियस्तंमध्यमयावाचाशंसत्यात्मानमेवतत्संस्कुरुतेनुरूपंशंसतिप्रजावाअनु रूपःसउच्चस्तरामिवानुरूपःशस्तव्यःप्रजामेवतच्छ्रेयसीमात्मनःकुरुतेधाय्यांशंसतिपलीवैधाय्यासानीचस्तरामिवधाय्याशंस्तव्या प्रतिवादिनीहास्यगृहेषुपत्नीभवतियत्रैवविद्वान्नीचैस्तरांधाय्यांशंसतिप्रगाथंशंसतिसस्वरवत्यावाचार्शस्तव्यःपशवोवैस्वरःपशवः ·प्रगाधःपशूनामवरुध्याइंद्रस्यनुवीर्याणिप्रवोचमितिसूकंशंसतितद्वाएतत्प्रियमिंद्रस्यसूक्तंनिष्केवल्यहैरण्यस्तूपमेतेनवैसूक्तेनहिर ण्यरसूपआंगिरसइंद्रस्यप्रियंधामोपागच्छत्सपरमलोकमजयदुपेंद्रस्यप्रियंधामगच्छतिजयतिपरमलोकंयएवंवेदगृहावैप्रतिष्ठासूक्तंत प्रतिष्ठिततमयावाचास्तिव्यंतस्माद्यद्यपिदूरइवपशल्लभतेगृहानेवैनानाजिगमिपतिगृहाहिपशूनांप्रतिष्ठाप्रतिष्ठा ॥२॥ उत्तमा प्रतिष्ठातदेवंक्षेत्रसाधीस्तदाधिपत्यंतद्रास्यविष्टपंतत्प्रजापतेरायतनंतत्स्वाराज्यमनोत्येतमेवैताभिरेकविंशत्यैकविंशत्या ॥३॥ याग्ययायजतिपत्तियाज्यापुण्यैवलक्ष्मीःपुण्यामेवतलक्ष्मीसंभावयतिपुण्यालक्ष्मीसंस्कुरुते ॥ ४॥ यच्चावांचोद्यावापृथिवीयं शंसतिद्यावापृथिवीपतिष्ठेइयमेवेहप्रतिष्ठासावमुत्रतद्यझ्यावापृथिवीयंशंसतिप्रतिष्ठयोरेवैनंतत्प्रतिष्ठापयति ॥ ५ ॥ द्वंद्वमिंद्रे पदेवताःशस्यतेद्वंद्ववैमिथुनंतस्माद्वंद्वान्मिथुनंप्रजायतेप्रजात्यैप्रजायतेप्रजयापशुभिर्यएवंवेदाथहैतेपोत्रीयाश्चनेष्ट्रीयाश्चचत्वारऋ तुयाजाःपढ़चःसापिरादशिनीतद्विराजियशंदशिन्यांप्रतिष्ठापयंतिप्रतिष्ठापयंति ॥६॥ महीद्यौःपृथिवीचनस्तेहिद्यावापृथि पीविश्वभुयेतिद्यावापृथिवीयेशंसतिद्यावापृथिवीवप्रतिष्ठेइयमेवेहप्रतिष्ठासायमुत्रतद्ययावापृथिवीयेशंसतिप्रतिष्ठयोरेयैनंतत्म विषापयति ॥ ७॥ धारयन्धारयन्नितिशंसतिप्रसादाअंतस्यविभायतद्यथापुनराग्रंथंपुनर्निग्रंथमंतंवनीयान्मयूखंयांततोधारणा यनिहन्यात्ताहकधद्धारयन्धारयन्नितिशंसतिसंतत्यैसंततैस्यहरव्यवच्छिन्नैर्यतियएवं विद्वांसोयंतियंति॥८॥ दक्षिणाअनुसुब्रह्म पयासंतिधतेवाग्यसुब्रह्मण्यानंदक्षिणान्नाद्यएयतद्वाचियज्ञमंततःप्रतिष्ठापयंतिप्रतिष्ठापयंति ॥९॥ हिरण्यकशिपावासीनआचष्टे हिरण्यकशिपावासीनःप्रतिगृणातियशोवहिरण्ययशसैयैनंतत्समर्धयत्योमित्युचःप्रतिगरएवंतथेतिगाधायाऽओमितिवदैवंतधेति ·मानुपंदेवेनचैवैनंतन्मानुपेणचपापादेनसम्प्रमुचतितस्माद्योराजाविजितीस्यादप्ययजमानआख्यापयेतैवैतच्छौनःशेपमाख्यानंनहा सिनरूपंचनैनःपरिशिष्यतेसहस्रमाख्यात्रेदद्याच्छतंप्रतिगरित्रएतेचैवासनेश्वेतश्चाश्वतरीरथोहोतुःपुत्रकामाहाप्याख्यापयरलभंते हपुत्रांसभंतेहपुत्रान् ॥ १० ॥ देवसवितर्देवयजनमेदेहिदेवयज्यायाऽइतिदेवयजर्नयाचतिसयत्तत्रयाचितउत्तरांसप्त्योतथा ददामीति यतदाहतस्यहनकाचनरिष्टिर्भवतिदेवेनसवित्रामसूतस्योत्तरोत्तरिणीहश्रियमश्नुतेचतेहप्रजानामैश्वर्यमाधिपत्यंयएवमु पस्थाययापित्यादेवयजनमध्ययसायदीक्षतेक्षत्रियःसन् ॥ ११॥ तेऽएतेऽअभ्यनूच्येअग्नेर्गायत्र्यभवत्सयुवतिकल्पतेवाअस्मै योगक्षेमउत्तरोचरिणींश्रियमश्नुतेश्नुतेहप्रजानामैश्वर्यमाधिपत्यम् ॥ १२ ॥ साम्राज्यभौज्यस्वाराज्यवैराज्यपारमेष्ठ्यराज्यमाहा राग्यमाधिपत्यमयंसमंतपर्यायीस्यात्सार्वभौमःसार्यायुपांतादापरार्धात्पृथिव्यैसमुद्रपर्यतायाएकरामिति ॥ १३ ॥ ध्रुवाद्यौर्घ पाथिवीध्रुवासःपर्वताइमे । भुयंविश्वमिदंजगढुयोराजोविशामयम् ॥ भुव॑तेराजावरुणोध्रुवंदे॒वोबृहस्पतिः । ध्रुवंतइंद्रयाग्नि राष्ट्रधारयतांभुयम् ॥ तदस्तुमित्रावरुणातर्दग्नेशंयोरस्मभ्यमिदमस्तुशस्तम् । अशीमहिंगाधमुतप्रतिष्ठानमोदिवेवृहुतेसाद नाय ॥ इत्यादिखंडानिमंत्रांश्चपठेयुः । ततः ॐ अनुक्षराऋजवःसंतुपंथायेभिःसखायोयंतिनोवद्र्यम् । समयमासंभगोनोनिनी यात्संास्पत्यसुयभमस्तुदेवाः ॥ इति । ततोपरंप्राडमुखवधूंमत्यांमुखींचकृत्यापित्रादिर्दातावरदत्तवस्त्रादिरहितांस्वदेयाभरणा घलंकृतावधूपखसंज्ञकाहतवस्त्रपरिधानांउफस्वस्त्ययनायवरायदद्यात्। तत्रार्यक्रमः। दातावधूवरदक्षिणतःस्वदक्षिणहस्तदेशस्थ पदीसहितउदङमुखउपविश्यपद्धशिखःशुचिराचम्यकुशपाणिःप्राणानायम्यदेशकालावुत्कीर्त्य ममसमस्तपितृणांनिरतिशयसानं ·दब्राह्मलोकायाप्त्यादिकन्यादानकल्पोकफलायाप्तयेअनेनवरेणास्यांकन्यायामुत्पादयिष्यमाणसंतत्याद्वादशावरान्द्वादशपरान्पुरु पश्चिपवित्रीकर्तुमात्मनश्वनीलक्ष्मीनारायणप्रीतयेत्राझविवाहविधिनाकन्यादानमहकरिष्येइतिकुशाक्षत युतजलेनसंकल्प्य सपत्नी कउत्थायोदड्मुखएषकन्यांसंप्रगृह्य। कन्यांकनकसंपन्नांकनकाभरणैर्युताम्। दास्यामिविष्णवेतुभ्यं ब्रह्मलोकजिगीषया ॥ विश्वंभरः सर्पभूताःसाक्षिण्यःसर्वदेवताः। इमांकन्यांप्रदास्यामिपिदणांतारणायच ॥ इतिमंत्रौपठित्वा स्वदक्षिणस्थभार्यादत्तपूर्वकल्पितजल पारामविच्छिन्नांनयकांस्पपात्रोपरिधृतकन्यांजल्युपरिस्थवरांजलिदक्षिणहस्तेक्षिपन्वदेत् । कन्यातारयतु । पुण्यंवर्धतां । शिवा आपःसंतु । सौमनस्यमस्तु । अक्षतंचारिष्टंचास्तु । दीर्घमायुःश्रेयःशांतिःपुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु । यच्छ्रे यस्तदस्तु । यत्पापंतत्प्रतिह तमस्तु । पुण्याईभयंतोत्रुवंतु । स्वस्तिभवतोब्रुवंतु । ऋद्धिंभवंतोत्रुवंतु । श्रीरस्त्वितिभवंतोब्रुवंतु । अमुकगोत्रोमुकशर्माहं ममसमस्तेत्यादिमीतयेइत्यंतंपूर्वोतमुक्त्वा अमुकप्रवरान्यितामुकगोत्रोत्पन्नायामुकप्रपौत्रायामुकपौत्रायामुकपुत्रायामुकशर्मणेश्री धररूपिणेवराय अमुरुपपरोपेताममुकगोत्रोत्पन्नाममुकमपौत्रीममुकपौत्रीममुकस्यममपुत्रीममुकनाम्नीकन्याश्रीरूपिणींप्रजापति १ कन्यादानेविशेषः-कन्यांकनकसंपन्नामित्युक्तेः कन्यायाहस्तेदानसमयेकिंचिद्धिरण्यंदेयम् । तदाहहरिहरः-दशसौवर्णिकंशृंगेखुराः पंचपलान्विताः। वयंचरिगुणधेन्वादक्षिणायचतुर्गणा ॥ इति । जाबालेनचकन्यादानभूदानगोदानानांसाम्यत्वेनामिधानाधर्मसाम्यमायाति । कहांकमाअदादिसस्सिन्सूनेमृत्तिकारेणापिगोदानस्यकन्यादानसाम्यकथनात् । तेनदशसौवर्णिकेत्यादिद्रव्य साहित्येनैवकन्यादानस्यसालंकृत- स्वसिद्धिरिति ।

·सादृशकर्मापक्रमेपुवहुबदरीदृश्यते । 'आच्याजान्वि'तिमंत्रे 'जानुआच्य-निपात्त्य' इत्येवार्थ सायनाचार्योऽभापिपत् । आच्येसबाडुपसर्गा इत्यर्थकादश्वेःक्त्या । निपात्येत्यत्रनिपूर्वकणिर्जतपतधातोःक्त्वा । नितरांपातोनिपातः । ऊर्चीकृतयोर्जानुनोरधःपातनंतस्यार्थः । अत्रसंशेरते पयः विनिपातशब्देनजानुन्युजीकरणविवक्षितं आहोखित्केवलमधःपातनवेति । तत्रोर्वजानोरधःपातनमेवनिपातनंप्रतीमानतुन्युजीकर णम् । कुतः। स्वस्तिवाचनोपक्रमे—'कर्ताऽथद क्षिणंजानुपातयित्वामहीतले' इतिशौनकवाक्ये जानुनोमहीतलेसामान्यतःपातनमानविधानात्, न्युजीकरणपक्षांगीकारेसममजानुनोभूतलपातनासंभवात् , यथोक्ताऽऽपातनेशास्त्रातिकमजन्यकर्मवैगुण्यापत्तेः, भूतलएवजानुनिपातस्यसाधी यस्त्वात् सुशकत्वाच । अतइममर्थप्रचिख्यापयिपुर्वृत्तिकृत सर्वबजानुनिपादनमुपस्थस्योत्तानत्वाविरोधेनकर्तव्यंनन्यग्भावन' इत्यवीवृतत् । असार्थ:-जानुनिपातनं सर्वत्र उपस्थस्य-उत्संगापरनानोजंघामूलदेशस्य उत्तानत्याविरोधेन-उत्तानत्वस्यअविरोधेनउत्तानत्वभंगोयथानभवे चथार्तव्यं, नन्यग्भावन-न्युजीकरणेननकर्तव्यमिति । यथामतिस्फुटीकृतेऽप्रजानुनिपातविचारेसदसद्विपयेसदसद्विवेकचणानिमत्सराविद्वां |सएवप्रमाणमित्यलंबहुलेसनेन । इतिजानुनिपातविचारः । आचमनम् । तद्यथा-अप्रावृतशिर:कंठउपविष्टोऽगुष्ठमूलेनमुक्तांगुष्ठकनिष्ठहस्तेनानुष्णफेनादिरहिवंजलंहृदयंगतंनि:पिवेत् । फेशवाद्यैत्रि भिःपीत्वेसादेःसर्वेपांसाकर्यायार्थिकउपन्यासः-ॐकारोनमःशब्दश्चसर्वत्र केशवायनमः नारायणायक माधवाय. इतित्रिरपःप्राश्य १ उपस्थान्होजनानुमूलवचन--(इ. स. ८॥ १।१) प्रहोताजातो०-दपामुपस्थे' इति । भाष्यं-'अपा अतरिक्षनामैतत् । अतरिक्षस्योपस्थेउत्सगे' इति । तथाचूडोपकने (आ. सू १।११३) 'पश्चात्कारप्यमाणोमानुरुपयेथे' इति । वृत्ति.-'मातुरुपस्थेउस्सगे' इति । ब्रह्मयज्ञोपकने ध. सि.---यामजंघोपरिमूलदेशेदक्षि- अंपादनिधा---येवमुपम्य कृत्वेत्यादिस्थलेपुटव्यः ।

·देवत्यांमजोत्पादनार्थतुभ्यमहसंप्रददेनमम कन्यांप्रतिगृह्णातुभवान् इतिपरहस्तेसकुशाक्षतजलंक्षिपन्मजापतिःप्रीयतामितिमन सास्मरेत् । कन्यादानेनममेतिनवाच्यमितिकेचित् । एवंवारत्रयंकन्यातारयत्वित्यादिकन्यादानं कार्यमितिशौनकआह । वरः ॐ स्वस्तीत्युक्त्वाकन्यायादक्षिणांसमभिमृश्य । कइदंकस्माअदाकामःकामायादात्कामोदाताकाम:प्रतिग्रहीताकामंसमुद्रमावि शकामेनत्याप्रतिगृह्णामिकामैतत्तेवृष्टिरसिद्यौस्त्वाददातुपृथिवीपतिगृह्णातु इतिजपित्वा धर्मप्रजा सिद्ध्यर्थंकन्यांप्रतिगृह्णामीति यदेत् । दाता । गौरीकन्यामिमांविप्रयथाशक्तिविभूषिताम् । गोत्रायशर्मणेतुभ्यंदत्तांविप्रसमाश्रय ॥ कन्येममग्रतोभूया कन्येमे देविपार्श्वयोः । कन्येमेपृष्ठतोभूयास्त्वद्दानान्मोक्षमामुयाम् ॥ ममवंशकुलेजातापालितावत्सराष्टकम् । तुभ्यंविप्रमयादत्तापुत्र पौत्रप्रवर्धिनी॥न्यूनवयस्कायांपालितासतवर्षकमित्याचूह कार्यः। धर्मेचार्थेचकामेच नातिचरितव्यात्वयेयम् । नातिचरामीति वरः । दातादेशकालौस्मृत्वाकृतस्यकन्यादानस्यप्रतिष्ठासिद्धयर्थमिमांदक्षिणांतुभ्यमहसंप्रददेइतिसजलंयथाशतिसुवर्णदानंद क्षिणात्वेनवरहस्तेदत्वानममेतिवदेत् । ॐ स्वस्तीतिवरः । ततोदाताजलभाजनभोजनभाजनगोमहिष्यवदासीदासभूवाहनालं कारादियथाविभवसंकल्पपूर्वकंवरायदद्यात् । तत्रमंत्राः-यज्ञसाधनभूतायाविश्वस्याघप्रणाशिनी । विश्वरूपधरोदेवःप्रीयता मनयागया ॥ इतिगोः । सर्वसस्यानयाभूमिर्वराहणसमुद्धृता । अनंतसस्यफलदाअतःशांतिप्रयच्छमे ॥ इतिभूमेः । इयंदासी मयातुभ्यंश्रीवत्सप्रतिपादिता । सदाकर्मकरीभोग्यायथेष्टंभद्रमस्तुते ॥ इतिदास्याः । अशून्य॑शयनंनित्यमनूनांश्रियमुन्न तिम् । सौभाग्यंदेहिमेनित्यंशय्यादानेनकेशव ॥ इतिशय्यायाः । हिरण्यगर्भसंभूतंसौवर्णचांगुलीयकम् .। सर्वप्रदंप्रयच्छा ·मिमीणातुकमलापतिः । इत्यंगुलीयकस्य । क्षीरोदमधनेपूर्वमुद्धृतंकुंडलद्वयम् । श्रियासहसमुद्भूतंददेनी नीयतामिति ॥ इति कुंडठयोः । इदंगृहंगृहाणत्वंसर्वोपस्करसंयुतम् । तवविभप्रसादेनमामस्त्वभिमतंफलम् ॥ इतिगृहस्य । इंद्रादिलोकपालानांयारा ज्यमहिपीशुभा । महिषासुरस्यजननीसास्तुमेसर्वकामदा ॥ इतिमहिष्याः । परापवादपैशुन्यादभक्ष्यस्यचभक्षणात् । उत्पन्न पापंदानेनतायपात्रस्यनश्यतु ॥ इतितावपात्रस्य । यानिपापान्यनेकानिकामोत्थानिकृतानिच । कांस्यपात्रप्रदानेनतानिनश्यतु मेसदा ॥ इतिकांस्यपात्रस्य । अगम्यागमनं चैवपरदाराभिमर्शनम् । रौप्यपात्रप्रदानेननश्यत्वस्यचसर्वदा ॥ इतिरौप्यपात्रस्य । देवदेवनमस्तुभ्यंसहस्रार्कसमद्युते । दीप्तदीपप्रदानेनसमेविष्णुःप्रसीदतु ॥ इतिदीपस्य ॥ ॥ अथवरः । यत्कक्षीयांसंवननो विश्वेदेयाअनुष्टुप् । वधूकुक्ष्यभिमनेविः । ॐ यत्कृक्षीयौसंवननंपुत्रोअंगिरसाभवेत् । तेनुनोद्यविधेदेवाःसंमियांसमजीज नन् ॥ इत्यनेनकन्याकुक्षिमभिमृशेत् । अथपुरोधाः। कांस्यपात्रेपूर्वाचिंतकलशजलमासिच्य । अनाधृष्टमित्यस्यवामदेवआपो वृहती । उकाभिमंत्रगेविनिः । ॐ अनाधृष्टमस्यनाधृष्यंदेवानामोजोअभिशस्तिपाः । अनभिशस्त्यंजसासत्यमुपगेपास्वितेमा धोः॥इतिजलमभिमंत्र्यसहिरण्यपवित्रयासकुशदूर्वापल्लवयौदुंवर्यायाशाखयावधूवरावभिपिंचेत्। तन्त्रमंत्राः । आनःप्रजामिति चतसृणांसूर्यासावित्रीसूर्यासावित्री आद्याजगतीद्वितीयात्रिष्टुप्अंत्येद्वेअनुष्टुभौ । अभिपेकेवि०। ॐआन जांजनयतुप्र॒जाप॑ति राजसायसमैनवत्वर्यमा। अदुर्मगली:पतिलोकमाविशदर्शनोभवद्विपदेशचतुष्पदे ॥ अघोरचक्षुरपतिभ्येधिशिवा शुभ्यःसुमनाः सुपर्चाः । वीरसूचकामास्योनाशनोभवद्विपदेशचतुष्पदे । इमात्वमिद्रमीदःसुपुत्रांसुभगांकृणु । दास्यांपुत्रानाघेहिपतिमे ।

·दुशंकृधि । सम्राज्ञीश्वशुरभवसम्राज्ञीश्वभ्यांभव । ननांदरिसम्राज्ञीभवसम्राजीअधिदेवपु ॥४॥ समुद्रज्येष्ठाइतिचतसृणांव सिष्ठआपत्रिष्टुम् । अभिपेकेवि० । ॐसमुद्रज्येष्ठाःसलिलस्यमध्यात्पुनानायंत्यनिविशमानाः । इंद्रोयाय॒ज्रीवृषभोरादृताआपो देवीरिहमामवंतु ॥ याआपोदिव्यातवासवैतिखनित्रिमाउतवाया:स्वयंजाः । समुद्रार्थायाःशुचयःपाकास्ताआपोदेवीरिह मामवंतु ॥ यासांराजावरणोयातिमध्येसत्यानृतेअवपश्यंजनानां । मधुश्चतःशुचयोया पौवकास्ताआपोदेवीरिहमामवंतु ॥ या सुराजावरुणोयासुसोमोविश्वेदेवायासूर्जमदति । वैश्वानरोयास्वग्नि प्रविष्टस्ताआपोदेवीरिहमामवंतु ॥ ४॥ आपोहिष्ठेतिति सणामांवरीपसिंधुद्वीपआपोगायत्री । अभिपेकेवि० । ॐ आपोहिष्ठामयोभुवस्तानऊर्जेदधातन । महेरणायचक्षसे ॥ यो:शि वर्तमोरसस्तस्य॑भाजयतेहनः । प्रशुतीरिवमातरः ॥ तस्माअरंगमामवोयस्य॒क्षयायजिन्वथ । आपोजनयधाचनः ॥ वरएवोदका भिमंत्रणकन्याभिषेकौकुर्यादितिकश्चित् । ततोदुग्धाक्तेनद्विगुणशुक्लसूत्रेण दंपतीकंठदेशेकटिदेशेचैशानीमारभ्यपंचवारंचतु वारंवाप्रदक्षिणवेष्टयेत् पुरोधाएतैर्मत्रैः। ॐ परित्वागिर्वणोगिरऽहमाभवंतुविश्वतः । वृद्धायुमनुवृद्धयोजुष्टभिवंतुजुटूयः ॥ तान्योमहोमरुतएव्यानोविष्णोरेपस्य॑प्रभृथेहवामहे । हिरण्यवर्णान्ककुहान्युत चोब्रह्मण्यतःशस्यराधईमहे ॥ दशावनिभ्योद शकक्ष्येभ्योदर्शयोक्रेभ्योदशयोजनेभ्यः । दशाभीशुभ्योअर्चताजरेभ्योदशधुरोदशयुक्तावहयः ॥ तेअद्रयोदयंत्रासआश यस्तेषामाधानपर्वतिय॑तम् । तऊसुतस्य॑सोम्यस्यांधसोंशोःपीयूपंप्रथमस्यभेजिरे । तेसोमासोहरीइंद्रस्यनिंसतेशुंदुहंतोअध्यास तेगर्वि । तेभिग्पपिवान्त्सोम्यंमधिंद्रोवर्धतेप्रयतेवपायतै ॥ वृतावोअंशुर्नकिलोरिपाथनेायत समित्स्थनाशिताः। रैवत्ये ·महसाचारयस्थनयस्यमावाणोअर्जुपध्वमध्वरम् ॥ ६ ॥ ततःकंठदेशस्थसूत्रमधोनिष्कास्यकुंकुमाक्तमूर्णायुतंचकृत्वातेनहरि दासंडबध्यातद्वधूवामहस्तमकोप्ठेयरोवधीयात् । ॐ नीललोहितंभवतिकृत्यासक्तिन्यज्यते । एधतेअस्याज्ञातयःपतिधेपुव ध्यते ॥ इतिमंत्रेण । कटिदेशस्थसूत्रमुपरिनिष्कास्यतादृशंकृत्वावरहस्तप्रकोष्ठेवधूभीयात् । यद्वासूत्रवेष्टनाद्यकृत्वैवपूर्वसंपा दितकौतुकसूत्रद्वयमध्येएकसूत्रपुरोधसा । ॐ विश्वेत्तातेसवनेषुप्याच्यायाचकर्थमघवन्निंद्रसुन्यते । पारावयत्पुरुसंभृतंव स्वपावृणोःशायऋषिवंधये ॥ इतिमंत्रेपठितेकन्यावरस्यदक्षिणहस्तेवनीयात् । वरोप्यपरंसूत्रंतथैवकन्यायावामहस्ते । यदि सूत्रवेष्ट क्रियतेतदातसूत्रबंधनमेव । कौतुकसूत्रसंपादनंतुपूर्वोक्तंनकार्यम् । ततः अग्नेविश्वेभिर्वीतहव्योग्निस्त्रिष्टुप् । ऊर्णास्तु कबंधनेवि० t० । ॐ अग्नेविश्वेभिःस्वनीकदेवरुणावतंप्रथमःसीयोनिम्। कुलायि घृतवतंसवित्रेयनययजमानायसाधुः ॥ इति मंत्रेणवरोवध्या दक्षिणोत्तरकेशपक्षयोःक्रमेणमंत्रावृत्त्याऊर्णादशांवनीयात् । ऊर्णास्तुकबंधनमाचारतःकृताकृतम् । शिखेवि मुंचतियदिकृतेभवतइत्यग्रेसूत्रनिर्देशात् । अथवधूवरावायुर्वर्धनकरमक्षतारोपर्णकुर्याताम् । तद्यथा । तैजसपात्रेगव्यक्षीरेघृत मासिच्यपात्रांतरेणा नक्षतशुक्लशालितंडुलानादायवरःक्षालितपाणिःप्रक्षालितवध्वंजलौक्षीरघृतस्वहस्तद्वयांगुलिभिर्द्विरुपस्तीर्य द्विवारंतधैवतंडुलानोप्यतधैवद्विरभिधारयेत् । ततोवरांजलायप्येवमेवदानान्येनवापूरितेदातातदंजल्योःसुवर्णनिधायवरांज लिंकन्यांजल्युपरिनिधाय । कन्यातारयतु । दक्षिणाःपातु । बहुदेयंचास्तु । पुण्यंवर्धतां । शांतिःपुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु । तिथिकर णमुहूर्तनक्षत्रसंपदस्त्वित्युच्चार्य कन्यामुद्धृत्यतयांजलिस्थानक्षतान्भगोमेकामःसमृद्ध्यतामितिवरमूर्धन्यारोपयेत् । ततोवरःस्वां ·जलिस्थान्यज्ञोमेकामःसमृद्ध्यतामितिकन्याशिरसिक्षिपेत् । एवंपुनर्दिवारंकार्यम् । तत्रद्वितीये श्रियोमेकामःसमृद्ध्यतामिति वधूः । धर्मोमेकामःसमृद्ध्यतामितिवरः। तृतीयेमजामेकामःसमृद्ध्यतामितिवधूः । यशोमेकामःसमृद्ध्यतामितिवरः । ततः कन्यावरांजलिंद्विरुपस्तीर्यद्विस्तंडुलैरापूर्यद्विरभिधारयेत् । ततोदाचान्येनयापूर्ववत्कन्यांजलावापूरितेदातापूर्ववद्धिरण्यंनिधाय कन्यांजलिंदरांजलौनिधायपूर्ववत्कन्यातारयत्वित्यादिवाक्यपदंवदेत् । ततोवरः यज्ञोमेकामःसमृद्ध्यतामितिकन्यामूर्धन्यक्ष तान्क्षिपेत् । कन्यातुभगोमेकामःसमृद्ध्यतामितिवरमूर्धनि । एवंपुनर्दिवारंकार्यम् । तत्रद्वितीये धर्मोमेकामःसमृद्ध्यतामितिवरः। भियोमेकामःसमृदयतामितियधूः । तृतीये यशोमेकामःसमृद्ध्यतामितिवरः। प्रजामेकामःसमृद्ध्यतामितिवधूः । अथवरोवध्वं जलिंपूर्ववदापूर्यस्वांजलिमन्येनपूर्ववत्पूरयित्वोभौवधूपूर्वकंतूष्णीमक्षतानारोपयेताम् । एवंसप्तवारमक्षतारोपणकार्यम् । केचिदक्ष तारोपणेभगोमइत्यादिमंत्रानेच्छंति । अथवरःस्वशिरःपुष्पमेकंक्षीरघृतेनाप्लाव्यतेनकन्याललाटेतिलकंकुर्यात् । सापिस्वशिरःपु |प्पेणतथैवयरललाटेतिलकंकृत्यापुप्पमालांवरकंठेनिदध्यात्। घरोपिकन्याकंठे। ततोवरपक्षसुवासिनीवधूवरौपाड्मुखावुपवेश्याचा रमाअष्टपुत्रीसंज्ञकंवत्रद्वयंसकंचुकंकृष्णमणिसूत्रयुतंवध्यैसमर्प्यतामेकंपरिधाग्यापरमुत्तरीयंकुर्यात् । ततोवरस्तत्सूत्रम् । मांगल्य तंतुनानेनगमजीवनहेतुना । कंठेवनामिसुभगेसाजीवशरदांशतं इतिमंत्रेणेप्टदेवतांस्मरवधूकंठेवनीयात् । भूपणैश्चायुष्यंवर्चस्य मितिसूकंपठन्भूपयेत् । तच्चसूक्तम् । ॐ आयुष्यवर्चस्वैरायसोपमौद्भिदम् । इदंहिरण्यवर्चस्वजैत्रायाविशतादिमाम् ॥ उच्चैवा जिपृतनापासभासाहंधनंजयम् । सर्वा:समायोहिरण्येस्मिन्समाहिताः। शुनमहहिरण्यस्वपितुर्मानेवजग्रभ । तेनमांसूर्य ·त्वचमकरंपूरुमियम् ॥ सघाजंचविराजंचाभिष्टिाचमेधुवा। लक्ष्मीराष्ट्रस्य॒यामुखेतयामामिसंसृज॥ अग्ने प्रयापरिर्यद्धिर प्यममृतंजज्ञेअधिमत्येषु । यएनद्वेसइदैनदर्हतिजरामृत्युभवतियोविभर्ति ॥१॥ यद्वेाजावरुणोयदुदेवीसरस्वती । इंद्रो यवहावैतन्मेवसआयुषे ॥ नतद्रक्षासिनपिशाचाश्चरंतिदेवानामोजःप्रथमजह्येतत् । योविभर्तिदाक्षायणाहिरण्यसदेवेषु कृणुतेदीर्घमायुःसमनुष्यपुकृणुतेदीर्घमायुः ॥ यदावधन्दाक्षायणाहिरण्यंशुतनीकायसुमन॒स्यमा॑ना । तन्नानामिशतशारदा यायुप्मान्जरदष्टिर्यधासत् ॥ धृतादुलप्तमधुमत्सुवर्णधनंजयधरणधारयिष्णु । ऋणक्सपत्नादधरांश्चकृण्वदारोहमांमहतेसौभ गाय ॥ मयमांकुरुदेवप्रियंराजसुमाकुरु । मियविपुगोप्वेपुमर्विधेहिरुचारुचम् ॥ अग्निर्येन विराजतिसूर्योयेन विराजति । विराज्येन विराजतितेनास्मान्ब्रह्मणस्पतेविराजसमिधंकुरु ॥ २ ॥ इतिसूकंपठित्वा । ततोहरिद्राखंडयुतानिपंचपंचपूगानिआ चारामुकयुतानिपानेनिधायतत्रपुरोधाउभाभ्यांगणपतेरावाहनादिदक्षिणांतोपचारैः । ॐ गणानात्वागणपतिंहवामहेकृविकवी नामुपमश्रवस्तमम् । ज्येष्ठराजंब्रह्मणांब्रह्मणस्पतआनःशृण्वन्नूतिभिःसीदसादनम् ॥ ॐ आतूनइंद्रक्षुमंतचित्रंग्राभंसंगृभाय । महाहुस्तीदक्षिणेन ॥ इतिमंत्राभ्यांपूजांकारयेत् । ततोब्राह्मणेभ्योवरेणयथाशक्तिगणपतिप्रीतयेदक्षिणादेया । ततःपुरोधास्ता निहरिद्राखंडयुतानिपूगानिदंपत्योरुत्तरीयांतयोःपृथक्पृथग्विवाहवतरक्षकंगणपतिमनुस्मृत्यपूजामंत्राभ्यांबधीयात् । वधूवरीवि वातसमाप्त्यंतंतद्वंधिद्वयंन विसृजेताम् । ततःपुरोधाः । ॐ नीललोहितंभवतिकृत्यासक्तिय॑ज्यते । एधतेअस्याज्ञातयःपति धेपुवध्यते ॥ इतिमंत्रेणतयोरुत्तरीयांतौमिथोवधीयात् । ततःसभार्योदातावृद्धाःपुरंभ्योज्ञातिवांधवाश्चक्रमादाशीर्भिरा क्षता ·रोपणंकुर्युः । ततोदंपतीपात्रस्यसिततंडुलपुंजत्रयेउदक्संस्थयामहालक्ष्मीपार्वतींशचींचपोडशोपचारैर्नाममंत्रेणाभ्यय॑सौभाग्या दिप्रार्थयेताम् । अधतिथ्यादिसंकीर्यचतुर्थदिवसपर्यतविवाहवतंचरिप्यावहेइतिसंकल्प्यप्रथमदिनेरोहिणीसोमौभूत्वादाक्षायणी चपूजयेताम् । ततोयधूर्हरिन्दाजीरकादिमंगलद्रव्यपरिपूर्णवंशपात्रेवायनानिसुवासिनीभ्योलक्ष्म्यादिदेवतात्रयप्रीत्यैयथाशक्तिद धात् । अथद्विजैराशिपोदेयाः । तेचायुःपदांताःपमंत्राः । ॐ भद्रंकर्णेभिःशृणुयामदेवाभद्रपश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरंगै स्तुष्टुवांसस्तनूभिव्यशेमदेवहितंयदायुः ॥ ॐ द्रविणोदादविणसस्तुरस्यद्रविणोदाःसनरस्य॒प्रय॑सत् । द्रविणोदावीरवतीमिपंनो द्रविणोदारांसतेदीर्घमायुः ॥ ॐ सवितापश्चातात्सवितापुरस्तात्सवितोत्तरात्तात्सविताधरात्तात् । सवितानःसुवतुसर्वतातिसवि तानौरासतादीर्घमायुः ॥ ॐ नोनवोभवतिजायमानोहाँकेतुरुपसामेत्यये । भागदेवेभ्योविदधात्यायन्प्रचंद्रमास्तिरतदीर्घ मायुः ॥ ॐ उच्चादिविदक्षिणावंतोअस्थुर्ये अन्वदाःसहतेसूर्येण । हिरण्यदाअमृतत्वभजंतेवासोदाःसोमप्रतिरंतआयुः ॥ ॐ दक्षिणायतामिदिमानिचित्रादक्षिणावतादिविसूर्यासः । दक्षिणावंतोअमृतभजतेदक्षिणावंतःमतिरंतआयुः॥६॥ ततोवधूवरौ परस्परहस्तधारणेनवहिरंगणस्थांपूर्वोत्तलक्षणांवेदिमंत्रघोषेणागच्छेताम् । प्रयोगपारिजातेतुगृह्यपरिशिष्टानुसारेणकन्यादानता तिमहजवनिकापूर्वकमंत्रवनिरीक्षणाक्षतारोपणदास्यादिदानपुरोधःकर्तृकाभिषेकपरसरक्षीरघृततिलककरणमालारोपणपूर्वसंपा दितकौतुकसूत्रबंधनगणपतिपूजनक्रमुकबंधनादीत्ययमनुष्ठानक्रमउक्तःसचदेशाचारयशेनानुसर्तव्यः । अथखलूच्चावचाजनपद ·धर्मामामधर्माश्चतान्विवाहेप्रतीयादितिसूत्रतःपदार्थस्वरूपइवतत्क्रमेपिसमत्वाद्देशाचारप्रामाण्यस्येतिदिक् ॥ ॥ इतनारायण भट्टकृतेमयोगरनेकन्यादानप्रयोगः ।। ॥ ५॥ ॥५॥ ॥५॥ अघविवाहहोमः ॥ ॥ वरःप्रागुक्तवेदिकायांपीठाद्यासनेप्राङ्मुखउपविश्यपश्चिममार्गेणनियमितवाचंबधूमानीयस्वदक्षि णतउपवेश्यद्विराचम्यप्राणानायम्यदेशकालोसंकीर्त्यप्रतिगृहीतायामस्यांवध्वांभार्यात्वसिद्धयेगृह्याग्निसिद्धयेच विवाहहोमकरि प्ये । तदंगस्थंडिलोल्लेपनाद्यग्निप्रतिष्ठापनांतंकरिप्यइतिसंकल्प्याग्निप्रतिष्ठापनांतंकृत्वाने प्रत्यग्दृपदसोपलांप्रतिष्ठाप्यप्रागुदीच्यां धान्यराशेरुपयुदकपूर्णकुंभनिधायतंपल्लवैरपिधायगंधपुष्पैरलंकृत्योदगःसप्ततंडुलराशीनुपकल्प्य समिठ्ठयमादायअस्मिन्विवा हहोमेदेवतापरिग्रहार्थमन्वाधानंकरिष्ये । अस्मिन्नन्याहितेनौजातवेदसमग्निमिध्मेनमजापतिप्रजापतिंचाघारदेवतेआज्येन । अन प्रधानम् । निरग्निपयमानं सकृदग्निं प्रजापतिंचाज्येन अर्यमाग्निं वरुणाग्निं पूपाग्निं प्रजापतिंच लाजद्रव्येण शेपेणस्विष्टकृतमि त्याद्युक्त्वासमस्तव्याहृतिभिरग्नावाधाय प्रजापतयइदं० इत्युक्त्वापरिसमूहनादिकृत्वापात्रासादनं कुर्यात् । तत्रमोक्षणीं वंचमसा ज्यभाजनेइध्मावहिपीआसाद्य पात्रात्पश्चिमतोलाजशूचासाद्याज्याधिश्रयणांतंकृत्वाज्यलाजैःसहत्रिःपर्यग्निकृत्वाज्योत्सवनमात्रे कृते लाजांत्रिःमोक्ष्यन्नुवंसंमृज्यवध्वान्यारब्धइध्माधानाद्याधारहोमौकुर्यात् । आज्यभागौनस्तः । अथप्रधानहोमः । अग्नायूं पीतितिसृणांशतवैखानसाऋषयः अग्निःपवमानोदेवता गायत्रीछंदः । विवाहप्रधानाज्यहोमेवि० । ॐ अग्नआयूपिपवसआसु चोर्जमिपंचनः । आरेाधस्वदुच्छुन स्वाहा॑ ॥ अग्नयेपवमानायेदंनमम । ॐ अग्निपिपवमानःपांचजन्यःपुरोहितः। तमी ·महेमहागयस्वाहा ॥ अग्नयेपय० । ॐ अग्नेपर्वस्वस्वाअस्मेयःसुवीर्यम् । दधयिमयपोर्पस्वाहा ॥ अग्नयेपयः । त्वमर्य मायसुश्रुतोग्निस्त्रिष्टुप् । विनियोगःमाग्वत् । ॐ त्वमयमाभवसियत्कनीनांनामस्वधावनगुह्य विभर्पि । अंतिमित्रंसुधितन गोभिर्यदंपतीसमनसाकृणोपिस्वाहा ॥ अग्नयइदं० । प्रजापतेहिरण्यगर्भःप्रजापतिस्त्रिष्टुप् । विनियोगःप्रा० । ॐ प्रजापतेनत्व देतान्यन्योविश्वाजातानिपरिताबभूव । यत्कामास्तेजुहुमस्तन्नौअस्तुवयंस्यामपतयोरयीणांस्वाहा ॥ प्रजापतयइदं० । एवंपंचाज्या प्राङ्मुखोपविष्टायाःपुरतःप्रत्यङ्मुखस्तिष्ठन्वरउत्तानंदक्षिणंपाणिसांगुष्ठमुत्तानेनन्यंचेनवास्वदक्षिणकरेणगृभ्णामीतिहस्तं | गृहीयात् । गृभ्णामीतिसूर्यासावित्रीसूर्यासावित्रीत्रिष्टुप् । वधूपाणिग्रहणेविनियोगः । ॐ गृभ्णामिते सौभगत्वायहस्तमयापत्या जरदष्टियथासः । भगौअर्थमासवितापुरैधिर्मयत्वादुर्गार्हपत्यायदे॒वाः ॥ इति । ततोवधूमुत्थाप्यतयाकरीक्षालयित्वांज लिंकारयित्यापामुख्यास्तस्याअंजलीवरः वेणाज्यमुपस्तीर्यवधूभ्रात्रातत्स्थानीयेनपितृन्यपुत्रादिनावातिष्ठताशूर्पस्थान्लाजान्मु याद्विरोप्यस्वयं चेत्पंचायतीतदात्रिरोप्यस्वयंशूर्पस्थानभिघाजिलिस्थानपिसकृदभिधार्य । अर्यमणंनुवामदेवोर्यमाग्निरनुष्टुप् । विवाहप्रधानलाजहोमेवि० । ॐ अर्यमणंनुदेवंकन्याअग्निमयक्षत । सइमादेवोअर्यमाप्रेतोमुंचातुनामुतस्वाहा ॥ इति मंत्रंपठित्वातिष्ठन्तिष्ठत्याधृतांजलिरंजल्यविच्छेदेनांगुल्यौरंजलिपाधैनवाहावयेत् । परोऽर्यमाग्नयइदनममेतित्यजेत् । ततो दृपदुपलवर्जमग्निमुदकुंभपात्राणिचयधूंप्रदक्षिणपरिणयनस्वयमलेगच्छन्जपेत् । ॐ अमोहमस्मिसात्वंसात्वमस्यमोहंधौरहप थिवीत्वंसामाहमुक्त्वंतावेवविवहावहै । प्रजांप्रजनयावहैसंप्रियौरोचिष्णूसुमनस्यमानौजीवेवशरदःशतम् ॥ इति । ततो ·|वधूंगाजमुसीद्वाभ्यामपिपादाभ्यांदृपदं । इममश्मानंयामदेवोवधूरनुष्टुप् । अश्मारोहणेवि० । ॐ इममश्मानमारोहाश्मेव त्वंस्थिराभय । सहस्वपृतनायतोभितिष्ठपृतन्यतः ॥ इतिमंत्रेणारोहयेत् । पुनःपूर्ववदंजल्युपस्तरणादिकृत्वा । वरुणंनुवाम देवोबरुणाग्निरनुष्टुप् । विनियोगःमाग्वत् । ॐ वरुणंनुदेवंकन्याअग्निमयक्षत । सइमादेवोवरुणःप्रेतोमुंचातुनामुतस्वाहा ॥ इतिपूर्ववद्भावयित्या वरुणाग्नयइदनममेतित्यक्त्वा । पुनरमोहमस्मीतिपूर्ववत्परिणीय ॐ इममश्मानमित्यश्मानमारोहये त् । पुनःपूर्वयदंजल्युपस्तरणादि । पूपर्णनुवामदेवःपूाग्निरनुष्टुप् । विनियोगःप्राग्वत् । ॐ पूपणंनुदेवंकन्याअग्निमयक्ष त । सहमांदैयःपूपाप्रेतोमुंचातुनामुतस्वाहा ॥ इतिपूर्ववद्धावयित्वापूपाग्नयइदंनममेतित्यक्त्वापूर्ववदमोहमस्मीत्यग्निंपरिणी येममरमानमित्यश्मानमारोहयेत् । ततोवधूवरोवावशिष्टान्सर्वाल्लाजानात्माभिमुखंशूर्पकोणेनजुहोति । तदावरःप्रजापतयइ तिस्मृत्वास्वाहेत्युच्चार्यप्रजापतयइदंनममेतित्यजेत् । अत्रपरिणयनाश्मारोहणेनस्तः । ततोवरः । प्रत्वामुंचामीतिद्वयोःसूर्यासा वित्रीसूर्यासावित्री आयात्रिष्टुद्वितीयानुष्टुप् । शिखाविमोचनेवि० । ॐ प्रत्यासुंचामिवरुणस्य॒पाशायेनत्वावधात्सवितासु शेवः । ऋतस्पयोनौसुकृतस्यलोकरिष्टांत्वासहपत्यादधामि ॥ इतिदक्षिणशिखांविमुंचति । ॐ प्रेतोमुंचामनामुतःसुवृद्धाममु तस्करम् । यधेयमिद्रमीदःसुपुत्रासुभगासति । इत्युत्तरशिखाम् ॥ शिखावंधनाभावे नविमोकः । अथाग्नेरुदीच्यांसपतंडु लराशीन्पश्चिमादितोवध्यादक्षिणपादेनवरःक्रमेणाभ्युत्तामयेन्मत्रैः । तत्र इपएकपदीभवसामामनुव्रताभव । पुनान्विदावहैव हंसेसंतुजरदृष्टयः इतिप्रथम । जद्विपदीभवेत्यादिनाद्वितीयं । रायस्योपायत्रिपदीभवेत्यादिनातृतीयं । मायोभव्यायचतु ·गोविंदायतिदक्षकरंगजेत् । विष्णवे. मधुसूदनायेतिद्वाभ्यां अयोधरोष्ठौमृजेत् नत्रोोष्ठस्यांगुल्यप्रैःस्पर्शः। त्रिविक्रमायेतिओष्ठौमार्जयेत् । वामनायेविजलमभिमंध्य श्रीधरायेतियामकरंक्षालयेत् । हपीकेशायेतिदक्षपादप्रक्षाल्य पद्मनाभायेतिवामपादप्रक्षालयेत् । दामोदरायेतिमूर्धानं मोक्षेत् । संकर्षणायेतिऊर्बोप्रोक्षेन । वासुदेवायेतिदक्षनासापुटंप्रोक्षेत् । प्रद्युम्नायेतिवामनासापुटप्रोक्षेत् । अयंनासिकयोःस्पर्शोऽङ्गुष्ट वर्जनीभ्याम् । अनिरुद्धायेविदक्षनेत्रस्पर्शः । पुरुषोतमायेतियामनेत्रस्पर्श:अंगुष्ठानामिकाभ्याम् । अधोक्षजायेतिदक्षकर्णस्पर्शः । नारसिंहाये विवामकर्णस्पर्शःगुप्तकनिष्ठिकाभ्याम् । ताभ्यामेव अच्युतायेतिनाभिस्पर्शः । जनार्दनायेतिहृदयस्पर्शस्तलेन उपेंद्रायेतिमूर्धस्पर्शःपाणिना । हरपइतिदक्षभुजपर्शः श्रीकृष्णायेतिवामभुजस्पर्शःअंगुल्यमेरिति । प्रणवपूर्वकाणामेवनाम्नांसर्वत्रोहः । केचनकेशवायस्वाहेत्याकारकाणिस्खा | दांवान्येवनामानिमयुंजते । एवमाचमनविधायशक्तस्त्रि:पीत्वाकरंप्रक्षाल्यवक्षकणस्पृशेत् । अन्येऽपिनकाराः-त्रैवर्णिकर्गायत्रीमंत्रपादनयेण विप्राश्यव्याहृतित्रयेणवा हस्तंप्रक्षाल्यदक्षिणकर्णस्पर्शःकार्यइत्यादयोविस्तरभियानात्रसंगृहीताः इत्याचमनविचारः।। पवित्रलक्षणम् । चंद्रोदयेऽत्रिः-'उभयानामिकाभ्यांतुधार्येदर्भपवित्रके' । माकंडेय:--'चतुर्भिर्दर्भपिंजूलैाह्मणस्यपवित्रकम् । एकैक न्यूनमुदिष्टंवर्गवर्णेयथाक्रमम्' । स्मृत्यर्थसारेतु-सपांवाभवेहाभ्यांपवित्रंयत्रकुत्रचित्' । भरद्वाजः-'अनोक्तसंख्यपिंजूलान्येकीकृत्य | समंवया। मूलानिदक्षिणेहस्तेधृत्वाऽपाण्यन्यपाणिना ॥दक्षहस्तेनतद्वाममनुवर्त्यप्रदक्षिणम् । तथैवाग्रेणचावेप्यकुर्याद्वंथियथारदाम्' वृत्तग्रंथि लक्षणं हेमाद्रौगारुडे-'अर्धप्रदक्षिणीकृत्यशिसांपाशंप्रयेशयेत् । वैष्णवेनैवमार्गेणवृत्तमंथीपवित्रके' ॥ वैष्णवोमार्ग:पश्चाद्भागः। ब्रह्मग्रंथिरपि वय-'संयज्यवैष्णयमार्गबाझमार्गविमिश्रितम् । सकृत्प्रदक्षिणीकृत्यबहामंथिःसउच्यते' ॥ कर्तुरभिमुखप्रदेशोब्रह्ममार्गः । ब्राझे—मंत्रवि नाधृवंयत्तस्पवित्रमफलंभवेत् । तस्मात्सवित्रमंनाभ्यांधारयेदभिमंत्र्यच ॥ पवित्रतेतुइत्यादिमंत्रद्वितयमस्यतु । प्रणवस्त्वस्थमंत्रःस्यात्समस्ताव्याह ·प्पदीभवेत्यादिनाचतुर्थ । प्रजाभ्यःपंचपदीभवेत्यादिनापंचमं । ऋतुभ्यःपट्पदीभवेत्यादिनापठं । सखासप्तपदीभवेत्यादिनास धर्मराशिं । भवेत्यादेःसर्वत्रानुपंगः । ततःपूर्वस्थापितमुदकुंभकेनचिदानाय्यतवस्थएववरःस्वशिरसावधूशिरःसंयोज्यकलशस्थ मुदकमादायादीवात्मशिरःपश्चाद्वधूशिरःशांतिरस्त्वित्यादिपंचदशमंत्रैरभिषिच्यस्वासनेउपविश्याज्येनस्विष्टकृद्धोमंकृत्वाइध्मस नहनहोमादिवहिपिपूर्णपात्रनिनयनांतंसमाप्यविभूतिवंदनंकृत्वोंचमइत्युपस्थायपूर्वबद्धोत्तरीयांतीतूष्णींविनस्य दिनविवाहेसायं संध्यामुपास्यध्रुवारुंधतीसप्तर्पिप्रभृतीन्यध्वासहदृष्ट्वा जीवपत्नीप्रजांविदेयइतिवध्वावाचयेत् । ततोवधूर्वाङ्गिन्यमविसृजेत् । रात्रि विवाहेसार्यसंध्यामनुपास्यैवधुवादिदर्शनं । प्रदोपकालोपलक्षणमेतत् । तेनमेघादिनानक्षत्रादर्शनेपितस्मिन्कालेवाग्विसर्गः । उत्पातादिनाचदिवानक्षत्रदर्शनेपिनविसर्गः । एतदादिविवाहाग्निमभिरक्षेत् । विवाहादारभ्यदंपतीगृहप्रवेशनीयहोमोत्तरंत्रिरा चंद्वादशरात्रसंवत्सर्रवायावदक्षारालयणाशिनावलंकुर्वाणावधःशायिनौब्रह्मचारिणौस्याताम् । ब्राह्मण्याश्चवृद्धायाजीवपतिकाया जीवमजायागृहेएतारात्रिवसेताम् । ग्रामांतरेगंतव्येयद्यंतरावासःस्यात्तदायविधिः । स्वग्रामविवाहेतुन ॥ इतिविवाहहोमः॥ अथगृहप्रवेशनीयहोमः ॥ ॥ अयंचगृह्यकृताप्रयाणविधेरनंतरमुकत्वात्समाख्यावशाच्चविवाहदिनदिनांतरेवास्वगृहएय गत्वाकर्तव्यइतिमुख्याकल्पः । इदानींशिष्टास्तुश्धशुरगृहएवकुर्वति । अत्रयथाचारंव्यवस्था । प्रयोगपारिजातेप्येवम् ॥ ॥ अयप्रयोगः ॥ ॥ वरःस्वगृहेदेशकालौसंकीर्यममविवाहाग्नेह्यत्वसिद्धिद्वारानीपरमेश्वरप्रीत्यर्थगृहप्रवेशनीयहोमंकरि प्ये । इत्यादिसंकल्प्य स्थंडिलकरणाद्यग्निप्रतिष्ठापनांतंकृत्वा श्वशुरगृहेविवाहहोमानंतरमेवैतत्करणेतुअग्नेःस्थापितत्वात्संकल्प ·मालंकृत्ला प्रत्यगग्नेःस्वदक्षिणदेशेमाग्नीयमुपरिलोमकमानडुहंचर्मास्तीर्यतस्मिन्वधूमुपवेश्य तयान्वारब्धोगृहप्रवेशनीयहोमेदेव तापरिग्रहार्थमन्वाधानकरिप्यइतिसंकल्प्य अस्मिन्नन्याहितेग्नावित्यादिचक्षुषीआज्येनेत्यंतमुक्त्वा सूर्यासावित्रींचतुर्वारमाज्येन शेषेणस्विष्टकृतमित्यायुक्त्वाव्याहृतिभिरमौसमिधावाधायपरिसमूहनादिकुर्यात् । तयान्वारब्धइध्माधानाद्याज्यभागांतंकृत्वा गान मजामितिचतसृणासूर्यासावित्रीसूर्यासावित्री प्रथमाजगती द्वितीयात्रिष्टुप् तृतीयाचतुर्थ्यावनुष्टुभौ गृहप्रवेशनीयम पानाज्यहोमेवि० । ॐ आनःजार्जनयतुमजापतिराजरसायसमैनवत्वर्यमा । अदुर्मगली:पतिलोकमाविंशशोभवद्विपदेशं चतुष्पदेस्याहाँ ॥ सूर्यासावित्र्याइदनमम । ॐ अघोरचक्षुरपतिभ्येधिशिवापृशुभ्यःसुमनाःसुवर्चाः । वीरसूदेवकामास्योनाशं नोभवद्विपदेशंचतुष्पदेस्वाहा ।। सूर्यासावित्र्या० । ॐ इमांत्वमिंद्रमीदःसुपुत्रासुभगोकृणु । दास्यापुत्रानाधेहिपतिमेकादशंक विस्वाहा ॥ सूर्यासाविन्या० । ॐ सखाजीश्वशुरेभवसम्राज्ञीश्वध्यांभर । ननौदरिसम्राज्ञीभवसम्राजीआधिदेवृपुस्वाहा।। सूर्यो सापि या समंजंत्वित्यस्यसूर्यासावित्रीसूर्यासावित्र्यनुष्टुप् दधिप्राशनेआज्यशेपेणवाहृदयांजनेवि०। ॐ समैजंतुविश्वेदेवाःसमा पोहर्दयानिनौ । समातरिश्वासंधातासमुदेष्ट्रीदधातुनौ । इत्यनेनसकृत्पठितेनसकृत्प्राश्यपनीमपिप्राशयेत् । हुतशिष्टाज्येनवास्व रूपपत्याश्चहृदयांजनकार्यम् । हस्तंप्रक्षाल्याज्येनस्विष्टकृदादिहोमशेपंसमाप्य पतिपुत्रपतीभिःकृतनीराजनौदंपतीद्विजाशिपोय हीत्वामुदितौतिछेताम् । अत्रविशेषमाहाचार्यः-अर्धरात्रेव्यतीतेतुपरेद्युम्मातरेवहि । गृहप्रवेशनीयःस्यादितियज्ञविदोविदुः॥ इति । ततोविवाहाद्वितीयाहेदंपतीअप्सरोगंधर्षीभूत्वामहादेवीं तृतीयाहेस्वाहाग्नीभूत्वाकालिकां चतुर्थीहेमानवौभूत्वाशांकरीमा ·वाहनादिभिःपूजयेताम् । गृहप्रवेशनीयांतेपूर्वोक्तंत्रिरात्रादिकालव्रतंचरित्वाविवाहकालेवध्वापरिहितंवास:मक्षाल्य सत्येनोत्त मिताभूमिरित्यादिसूक्ताख्यसूर्यापाठतोऽर्थतश्चजानतेब्राह्मणायवरोदद्यात् । ततोव्रतसंपूर्त्यर्थयथाशक्तिब्राह्मणान्भोजयित्वा स्व स्तिभवंतोब्रुवंत्वितितानुक्त्वा ॐ स्वस्तीतितैर्वाचयेत् ॥ इतिगृहप्रवेशनीयहोमः ॥ ॥५॥ ऐरिणीदानम् ॥ ॥ अथविवाहाच्चतुर्थदिनरात्रौतत्रभद्रादिसंभवेदिनएवघाशिष्टाचारप्राप्तवरमात्रेतत्समायैवाऐरिण्याख्य क्षुद्रपोडशवंशशूर्पयुतमहावंशपात्रदानकार्यकन्यादाना । सवस्त्रफलतांबूलंदंपत्योर्वशवर्धनम् । ऐरिण्याख्यवंशपात्रपक्वान्नैःप रिपूरितम् ॥ करकैरुद्रसंख्याकै सुवर्णपरिपूरितैः । एतावदैरिणीरूपंकर्तव्यकिलसूरिभिः ॥ एवंसंपाद्यकन्यादातासभार्योदेश कालोसंकीर्त्य विवाहस्यसंपूर्णफलप्राप्तयेवरस्यतत्सितमात्रादीनांतत्पक्षीयाणांचयथाविभववस्त्रादिभिःपूजनमहंकरिष्यइतिसंक ल्प्य वरतत्पितृमातृभ्रात्रादिभ्यःक्रमेणयथाविभवपट्टपटीदुकूलवस्त्रादिदत्त्वा पुनस्तिथ्यादिसंकीर्त्य ममोमामहेश्वरप्रीतिद्वाराक न्यादानफलसंपूर्णतायैवंशाभिवृद्धयेचऐरिणीपूजनंवरमात्रेऐरिणीदानंचकरिष्ये । ऐरिणित्वमुमादेवीमहेशोगिरिजापतिः। अत स्त्यांपूजयिष्यामिऐरिणीसर्वकामदाम् ॥ सवस्त्रांचसदीपांचशूःपोडशभिर्युताम् । घरमात्रेप्रदास्यामिकन्यादानस्यसिद्धये ॥ इतिसंकल्प्यमहावंशपात्रेउमामहेश्वरौपोडशोपचारैःपूजयित्वा वंशपात्रंवरमात्रेदत्त्वामंत्रान्पठेत् । वंशोवंशकरःश्रेष्ठोवंशोवंश समुद्भवः । अनेनवंशदानेनतुष्टोवृद्धिंकरोतुमे ॥ वंशपात्रमिदंपुण्यवंशजातसमुद्भवम् । वंशानामुत्तमंदानमतःशांतिप्रयच्छ मे ॥ वंशपात्राणिसर्वाणिमयासंपादितानि । उमाकांतायदत्तानिममगोत्राभिवृद्धये ॥ वंशवृद्धि करंदानंसौभाग्यादिसमन्वि ·॥ ५॥ तम् । यरोणाच्छादितंपूगफलहेमसमन्वितम् ॥ सर्वपापक्षयकरंनानाद्रव्यैस्तुपूरितम् । दानानामुत्तमंदानमतःशांतिप्रयच्छमे ॥ इति । ततःकन्यांवरपितृमानुत्संगयोःपृथगुपवेश्यपृथक्तीप्रार्थयेत् । अष्टवर्षात्वियंकन्यापुत्रवत्पालितामया । इदानींतवपुत्राय दत्तास्नेहेनपाल्यताम् ॥ इति । वरमात्रायधूमात्रादितत्पक्षसुवासिनीभ्यःसकंचुकाद्रवंशशूर्पवायनदानादिवध्वाकारणीयमित्या द्याचारप्राप्तयथाचारंज्ञेयम् । इदमैरिणीपूजादिवधूपितृमातृभ्यामभुक्तयट्यांकृत्वाभोजनकार्यम् ॥ इतिश्रीनारायणभट्टकृतेप्रयो गरोऐरिणीपूजादिचतुर्थदिनकृत्यम् ॥ [भागीर्वचनमंत्राः॥ ॥ ॐ अविधवाभववर्षाणिशतंसाग्रंतुसुय॒ता । तेजस्वीचयशस्वीचधर्मपत्नीपतिव्रता ॥ जनयद हुपुत्राणिमाचदुःसंलभेत्तचित् । भातेसोमपानित्यंभवेद्धर्मपरायणः ॥ अष्टपुत्राभवत्यंचसुभगाचपतिव्रता । भर्तुश्चैवपितुर्धा तुईदयानंदिनीसदा ॥ इंद्रस्यतुयथेंद्राणीश्रीधरस्ययथाश्रिया । शंकरस्ययथागौरीतन्तुरपितरि ॥ अत्रेयथार्नुसूयास्साहसिष्ठ स्याप्यरुन्धती । कौशिकस्पयवासीतधात्वमपिभरि ॥ ध्रुवैधिपोप्यामय॒िमय॑त्वादाबृहस्पतिः । मयापत्याप्र॒जाव॑तीसंजीव शरदःगतम् ॥ ॥ ॐ प्रसुग्मंताधियसानस्यसक्षणिवरेभिवराँअभिपुप्रसीदतः । अस्माकमिंद्रउभयंजुजोपतियत्सोम्यस्यांधसो बुर्योधति ॥ यौन्द्रयासिदिव्यानिरोचनाविपार्थिवानिरसापुरुष्टुत । येत्यावहन्तिमुहुरध्यराँउपतेसुर्वन्यंतुववनाअराधसः ॥ तदिन्मैच्छन्सद्वपोवपुष्टरपुत्रोयजानपित्रोधीय॑ति । जायापतिवहतिवग्नुनासुमत्पुंसइद्रोवतुःपरिष्कृतः॥ तदित्सधस्थ १ अष्टवर्षेयरम्वावर्तमानवत्सरोहो मातृपितरभागात्संगोपवेशनेइदानींचतवधानइत्यादियथायथमूहाम् ।

·1 । मुभिचारुंदीधयगावोयच्छासन्यहाँनधेनवः । मातायन्मन्तुए॒थस्यपूर्व्याभिवाणस्य॑सप्तर्धातुरिजनः ॥ प्रयोारिरिचेदेव॒युष्प दमेकोरुद्रेभिर्यातितुर्वणिः । जरावायेप्वमृतपुदावनेपरिवऊमभ्यःसिंचतामधु ॥ निधीयानमर्पगूहमप्सुप्रमदे॒वानौबतपाउँ वाच । इंद्रौविद्वाँअनुहित्याचचक्षतेनाहमनेअनुशिष्टआगाम् ॥ अक्षेत्रविक्षेत्रविदापाट्सप्रैर्तिक्षेत्रविदानुशिष्टः । एतद्वैभद्रम नुशासनस्योतनुतंविदयंजसीनाम् ॥ अद्येदुप्राणीदममन्निमाहापीवृतोअधयन्मातुरूपः । एमैनमापजरिमायुानमहेळन्वसुः सुमनावभूव ॥ एतानिद्राकलशक्रियामकुरुश्रवणुददतोमघानि । दानइद्वौमघवानःसोअस्त्वयंचसोमौहृदियविमि ॥ ॥ ॐ कनिक्रदजनुअर्बुवाणइयर्तिवाचमरितेवनावम् । सुमंगलश्चशकुनेभासिमात्वाकाचिदभिभाविश्ाविदत् ॥ मात्वाश्ये नउधीन्मासुपर्णोमात्यांविदिऍमान्यीरोजस्ता । पित्र्याम प्रदिशंकनिक्रदत्सुमंगलौभद्रवादीवदेह ॥ अव॑क्रन्ददक्षिणतोग हाणासुमंगलौभद्रवादीशकुंते । मानःस्तेनईशतमाघशंसोवृहद्धदेमविदथै सुवीराः ॥ प्रदक्षिणिदुभिणंतिकारोवयोवदैतन्तु थाशकुंतयः । उभेवाचौवदतिसामगाइयगायत्रंचत्रैष्टुभंचा राजति ॥ उद्गातेवशकुनेसामंगायसिब्रह्मपुत्र ईवसर्वनेपुशंससि । युपैयाजीशिशुमतीरूपीत्यासर्वतोनःशकुनेभुद्रमादविश्वतौनःशकुनेपुण्यमावद ॥ आवद॑स्त्वंशकुनेभद्रमादतप्णीमासीनः सुमृतिचिकिद्धिनः । यदुत्पतन्यदसिकरियथावृहद्वंदेमविदथैसुवीराः ॥] इत्याशीमंत्राः ॥ अथदेवकोत्थापनमंडपोद्वासनविधिः॥ ॥ तत्रकालः–समेचदिवसेकुर्यादेवकोत्थापनंयुधः । पठंचविपमनेष्टंमुक्त्वा पंचमसप्तमौ ॥ समेषुपर्मविपमेपुपंचमसप्तमातिरिकदिननानेटमित्यर्थः । उक्तकालेमंडपांतःसपत्नीकःस्वासनेउपविश्याचम्यमा ।

·P - णानायम्यदेशकालसंकीर्तनादिकृत्या अयवियाहांगत्वेनस्थापितदेवतानामुत्थापनमंडपोद्वासनंपुण्याहवाचनंचकरिष्येइतिसंक प्य सौदेवताःप्रत्यवत्पूजयित्या ॐ उतिष्ठनाह्मणस्पतेदेवयंतस्त्येमहे । उपप्रयतुमरुतःसुदानवइंद्रमाशूभवासा ॥ अभ्यार मिदद्रयोनिर्षिकंपुष्कमधु । अतस्य॑य॒सर्जने ॥ इतिविसृज्य भगवत्यादीनांमंडपांतस्तैलाभ्यंगोद्वर्तनोष्णोदकस्नानानिकारयि यावेष्टनसूत्रमुन्मुच्यस्वस्तिवाचनंकुर्यात्। ततोद्विजैरभिपेकःकार्यः। अभिपेकांतेपुरोधास्तच्छाखादिवंशपात्रेनिधायतदुपरिक्षि साभिषेकजलंसकुटुंययजमानशिरसिकिंचित्नापयेत् । प्रेतिचेतिचेत्येतद्वैसर्वस्वस्त्ययनंयत्प्रेतिचेतिचेतितद्योस्यप्रियःस्यात मेतेनानुमंत्रयेततिचेतिचेतिस्वस्त्येवगच्छतिस्वस्तिपुनरागच्छति । इतिब्राह्मणंपठेत् । एवंत्रिकुर्यात् । ततःकर्तास्वशिर सिरद्धांजलिरस्सगोत्रेपसुषमुमासेषुशोभनमस्त्वितिद्विजान्मार्थयेत् । तेचतथास्त्यितिबेयुः । ततोद्विजांश्चंदनतांवूलद क्षिणादिनापूजयित्यातदाशिपोमंत्रोकागृह्णीयात् इत्यादिदेशकुलाचारानुसारेणकार्यम् । इतिनारायणभट्टकृतप्रयोगरत्नेदेव कोत्थापनादिप्रयोगः॥७॥ अपाध्याःप्रघमगृहप्रवेशः ॥ ॥ वधूप्रवेशःमथमेतृतीयेशुभप्रदःपंचमकेतथाह्नि । द्वितीयकेवाथचतुर्थकेवापष्ठेवियोगाम यदुःसद.स्यात् । लडः-स्वभग्नपुरप्रवेशदेशानांविप्लवेतधोद्धाहे । नववध्वागृहगमनेप्रतिशुरुविचारणानास्ति । मांडव्यः- नित्ययानगृहेजीर्णेमाशनांतेपुंसप्तसु । यधूप्रवेशेमांगल्येनमौढ्यंगुरुशुक्रयोः ॥ ज्योतिःप्रकाशे-चामेशुक्रेनवोढायाःसुर्खहा निश्चदक्षिणे । धनधान्यंचपृष्ठस्थेसर्वनाश पुरःस्थिते ॥ नवोढायास्तुवैधव्यंयदुक्तंसमुखेभृगौ । तदेवंविबुधैर्जेयकेवलंतुद्धिरा ॥ ७॥ - ·|| गमे ॥ पूर्वतोभ्युदितेशुक्रेप्रयायाइक्षिणांपरे । पश्चिमाभ्युदितेचैवयायात्पूर्वोत्तरेदिशौ ॥ तथाभाद्रपदमासमारभ्यपूर्वादिमु ख्यदिक्षुप्रतिदिशमासत्रयंकपाटंज्ञेयम् । चैत्रमारभ्यपूर्वाद्यष्टदिक्षुमुख्यदिशिमासद्वयंविदिश्वेकमासंक्रमेणकंटकंजानीयात् । इदंद्वयंग्रामांतरेनववधूगमनेवय॑म् । नियतकालेपिकदाचिनिषेधमाहगर्गः-यतीपातेचसंक्रांतीग्रहणेवैधृतावपि । श्राद्धवि नाशुभंनैवप्राप्तकालेपिमानवः ॥ तथा—अमासंक्रांतिविष्ट्यादौमाप्तकालेपिनाचरेत् ॥ इति । ॐ इहमियंजर्यातेसम॒ध्यता मुस्मिन्गृहेगाईपत्यायजागृहि । एनापत्यतिन्वं संसृजस्वाधाजिनीवदयमावदाथः ॥ इतिवधूगृहंप्रवेश्यसवधूकोवरोगणपतिल क्ष्मींचयथाचारसंपूज्यपुण्याहवाचयित्वाविप्राशिपोगृह्णीयात्। (नवोढानिवासविचारः ) विवाहात्प्रथमेपौपेआपाढेचाधिमासके भर्तुर्गुहेवसेन्नस्त्रीचैत्रेतातगृहेतथा । इतिवधूगृहगमनविधिः॥ ॥७॥ अधवियाहेआशौचादिप्राप्तौनिर्णयः॥ ॥ विधिवत्कृतेकन्यावरणेत्रिरात्रादिव्रतसमाप्तिपर्यतंमध्येआशौचपाधौतदपोह्यस घः शौचविधीयतइतिचंद्रिकाकारआह । तत्रयाज्ञवल्क्यः-दानेविवाहेयज्ञेचसंयामेदेशविप्लवे । आपद्यपिचकप्टायांसद्याशी चंविधीयते॥ इति । दातुर्वरस्यकन्याया:सद्यःशौचविधीयतइत्यर्थः । बृहस्पतिः--विवाहोत्सवयक्षेपुत्वंतरामृतसूतके । पूर्वसंक ल्पितार्थेपुनदोपःपरिकीर्तितः ॥ पट्त्रिंशन्मते-विवाहोत्सवयज्ञेषुत्वंतरामृतसूतके । परैरनंप्रदातव्यं भोकव्यंचद्विजोत्तमैः ।। १ उद्वाहात्प्रथमेशुचौयदिवसेर्तुग़हेकन्यकान्यात्तजनन क्षयेनिजतनुंज्येष्ठेपतिज्येष्ठकम् । पौपेचश्वशुरंपतिंचमलिनेचैत्रेस्वपित्रालयेतिष्ठं- तीपितरंनितिनभयंतेपामभावेभवेत् ।

·॥ विष्णुः-तयज्ञवियाहेपुश्राद्धेहोमेऽर्चनेजपे । प्रारब्धेसूतकनस्यादनारब्धेतुस्तकम् ॥ प्रारंभश्चतेनैवोकः-प्रारंभोवरणयज्ञे संकल्पोनतसत्रयोः । नांदीमुसंवियाहादौश्राद्धपाकपरिक्रिया ॥ इति । नांदीमुखावधिश्चावश्यकत्वेधिकउक्तः-एकविंशत्यह यशेविवाहेदशयासराः। त्रिषट्चौलोपनयनेनांदीश्राद्धविधीयते ॥ इति । तेनएकविंशत्याद्यहरंतःपातियथायज्ञादिभवतितथा आवश्यकेयज्ञादीपूर्वनांदीश्राद्धं कुर्यादित्यर्थः । प्रारंभाभावेपिकन्यायाअधार्यत्वेसंनिहितलग्नांतराभावेचहोमादिपूर्वकविष्णुर नुज्ञामाह-अनारब्धविशुद्ध्यर्थकूप्मांडैर्जुहुयाद्धृतम् । गांदद्यात्पंचगव्याशीततःशुद्ध्यतिसूतकी ॥ इति । उपकल्पितवहुसंभा रस्थापिसंनिहितलग्नांतराभावेनसंभारधारणाशकावाशौचाभावमाहविष्णुः-नदेवप्रतिष्ठा विवाहयोःपूर्वसंभृतयोरिति ॥ अघविवाहकालेकन्यामतुमतीचेत्तत्राहयापार्थः-विवाहेविततेतंत्रेहोमकालउपस्थिते । कन्यामृतुमतीदृष्ट्वाकथंकुतियाज्ञि कः ॥ स्नापयित्वातुतांकन्यामर्चयित्वायथाविधि । युंजानामाहुतिंहुत्वाततःकर्मणियोजयेत् ॥ आहुतिमंत्रस्तैत्तिरीयशाखा यां-गुंजान प्रथममनस्तत्त्वायसविताधियः । अग्निज्योतिर्निचाय्यपृथिव्याअध्याभरत् ॥ इति । यद्वा-विवाहहोमेप्रक्रां तेयदिकन्यारजस्वला । त्रिरात्रंदंपतीस्यातांपृथक्शय्यासनाशनौ ॥ चतुर्थेहनिसंस्नातौतस्मिन्ननौयथाविधि ॥ इति । जुहुयाता मितिशेपः । इतिविवाहेआशौचरजोदोषादिनिर्णयः॥५॥ अपप्रसंगात्पुनर्विवाह उच्यते ॥ ॥ कृतेवियाहेपंचांगशुद्धिराहित्यादिदोपश्चेज्ञातस्तदाज्योतिःशास्त्रोककालविशेपेपुनर्वि वाहःकार्यः । तदाहनृसिंदाश्नीधरीये-पुनर्विवाहंवक्ष्यामिदंपत्योःशुभवृद्धिदम् । लग्नेंदुलग्नयोोपेगृहतारादिसंभवे ॥

·। अन्येप्यशुभकाले दुष्टयोगादिसंभवे । विवाहेचापिदंपत्योराशौचादिसमुद्भवे ॥ तस्यदोपस्यशांत्यर्थपुनर्वैवाह्यमिप्यते । अयनं चोचरंश्रेष्ठंवर्धयेत्तुविशेषतः ॥ आपाढमार्गशीपाद्वौवज्योशेषाःशुभावहाः । विवाहोत्तर्भतिथ्यंशराशिवारादिवर्गजाः ॥ कर गायोगसंज्ञानियहगोचरयोगकाः । तस्मिन्विवाहसमयेशुभदाश्चतथैवहि । पूर्वाले पूर्वरात्रौचविवाहःशुभदोभवेत् । इति ॥ ७॥ अधद्वितीयादिविवाहविधिः ॥ ॥ तत्राधिवेदनीयाआहयाज्ञवल्क्यः-सुरापीव्याधिताधूर्तावंध्यार्थभ्यप्रियंवदा । स्त्री प्रसूश्वाधिवेत्तव्यापुरुपद्वेषिणीतथा ॥ अधिविन्नातुभर्तव्यामहदेनोन्यथाभवेत् ॥ अधिवेत्तव्या तदुपरित्यंतरंकर्तव्यमित्यर्थः । आपतयः-धर्ममजासंपन्नेदारनान्यांकुर्वीतेति । अधिवेदनेप्रतीक्षाकालंमनुराह-पंध्याप्टमेधिवेत्तव्यादशमेतुमृतमजा । एकादशेखीजननीसद्यरत्यप्रियवादिनी ॥ इति । संग्रहे-अप्रजांदशमेवपेस्त्रीप्रजांद्वादशेत्यजेत् । मृतप्रजापंचदशेसद्यस्त्व प्रियवादिनीम् ॥ रत्यर्थेतुवियाहांतरेविशेषः-एकामुत्क्रम्यकामार्थमन्यांलब्धंयइच्छति । समर्थस्तोपयित्वार्थस्त्वन्यारम्यां समुद्हेत् ॥ याज्ञवल्क्यस्तु-आज्ञासंपादिनींदक्षांचीरसूप्रियवादिनीम् । त्यजन्दाप्यस्तृतीयांशमद्रव्योभरणंस्त्रियाः॥ सध नोधनतृतीयांशमधनोऽशनाच्छादनात्मकभरणंदाप्यइत्यर्थः । यात्वेतावताऽपरितुष्टागृहान्निर्गच्छेत्तांप्रत्याहमनु:-अधिविन्ना तुयानारीनिर्गच्छेद्रोपितागृहात् । सासद्यःसंनिरोद्धव्यात्याज्यावाकुलसंनिधौ ॥ इति । वहुभार्योज्येष्ठयैचसहधर्मसपत्नीकसा ध्यकुर्यादितिहमाद्रौकात्यायनः-अमिशिष्टादिशुश्रूषांवहुभार्यःसवर्णया । कारयेत्तबहुत्वंचेज्येष्ठयागर्हितानचेत् ॥ इति । शिष्टशुश्रूषा आतिथ्यादिपूजा । साचपनीसंपाद्यधर्ममात्रोपलक्षणार्था । गर्हिताधर्मायोग्यत्वापादकपातित्यादिदोपवतीनचेदि ·त्यर्थः। तादृशीचेन्नतया किंत्वनेचंविधयाकनिष्ठयापिकारयेत् ॥ याज्ञवल्क्यः-सत्यामन्यांसवर्णायांधर्मकार्यनकारयेत् । सब सुविधौधयेज्येष्ठयानविनेतरा ॥ आन्या सवर्णा । इदंचाधानेसहाधिकृतानेकभार्याविपयम् । अनधिकृतायास्तुप्रसत्य भावएव । तत्रापिकेवलक्रत्वर्थमाज्यावेक्षणादियजमानौदुंबरीसन्मानवदेकयैवसवर्णयाज्येष्ठयाकारयेत् । पत्नीसनहनादितुकर्तृ संस्कारकंसहाधिकृताभिःसर्वाभिरित्यादिमीमांसामांसलमनसांसुविज्ञानम् । स्मार्ताग्निसाध्येतुकर्मणिसर्वासांसहाधिकारः । प्रधमविवाहानावेवापरविवाहहोमाविधानात्तदसंभवेग्निद्वयसंसर्गविधानाच्च । अतस्तत्राप्युक्तएवकर्मसुकर्तृविवेकः । द्वितीया दिविवाहेअग्निनियममाहहोमायकात्यायनः-सदारोन्यान्पुनारानुद्वोढुंकारणांतरात् । यदीच्छेदग्निमान्कुर्वन्कहोमोस्यविधी यते ॥ स्वाग्नावेवभवेद्धोमोलौकिकेनकदाचन ॥ इति । अयंचनियमःसंभवे । ग्रामांतरादावसंभवेतुलौकिकाग्नौहत्यातयोर्यथा कालंवक्ष्यमाणःसंसर्गविधिःकार्यः । अत्रद्वितीयादिविवाहेजीवपितृकोपिस्वयमेवनांदीश्राद्धंकुर्यात् ।-नांदीश्राद्धंपिताकुर्या दाद्यपाणिग्रहेपुनः । अतऊर्ध्वप्रकुर्वीतस्वयमेवतुनांदिकम् ॥ इतिस्मृतेः । तत्रपितृवर्गविहायमातृमातामहवर्गयोःकुर्यात् । मात रिजीयत्यांमातामहवर्गस्यैव । तस्मिन्नपिजीवतिद्वारलोपाद्धृद्धिश्नाद्धलोपएव । सोपिसाग्निकश्चेद्येभ्यःपितादद्यात्तेभ्यःस्वयमेवद द्यात् । येभ्यएवपितादद्यात्तेभ्याकुर्वीतसाग्निकइतिवचनात् । अन्यःअसाग्निकोपिपितृदेवताभ्योदद्यात् नतुलोपः । वृद्धौतीर्थे चसंन्यस्तेतातेचपतितेसति । येभ्यएवपितादद्यात्तेभ्योदद्यात्स्वयंसुतः ॥ इतिमैत्रायणीयपरिशिष्टादित्यादिरसत्कृतेत्रिस्थलीसे ·तीस्तुपा' ॥ पृथ्वीचंद्रोदये-'धृतंपवित्रंकमातेप्रधिमुक्त्वातुतत्त्यजेत्' । हेमपवित्रप्रशंसा-'सर्वाण्येवपवित्राणिकुशकाशमयानिच । तानि हेमपवित्रस्यकलांनाहतिषोडशीम्' इति । इदंचशास्त्रीयपंचगुंजारूपमापमानेनपोडशमापमितं (अशीतिगुंजात्मकं) ब्रह्मपंथियुतधार्यनन्यूना धिकमितिप्रमाणविदः ॥ इतिपवित्रलक्षणसंक्षेपः ॥ प्राणायामविचारः । माधवीयेवृहस्पतिः-'बद्धासनंनियम्यासून्स्मृत्याचादिकंततः । संनिमीलितमौनीप्राणायामसमभ्यसेत्' ।। योगीयाज्ञवल्क्यः–'कुंभकःपूरकोरेच्यःप्राणायामनिलक्षणः । नासिकाकृष्टउच्छासोध्मातःपूरकउच्यते ॥ कुंभकोनिश्चलश्वासोरिच्यमानस्तु रेचकः' इति । कृष्णभट्टीयेसंग्रहे—'दशप्रणवसंयुक्तांगायत्रीशिरसासह । त्रिःपठेदायतप्राणःप्राणायामःसउच्यते' । सप्तव्याहतीनामादौसप्त सावित्र्याआदावेकइत्यष्टप्रणवाः शिरसादाचंतेचऊकइतिदशप्रणवाशेयाः सचेत्यम्-प्रणवस्यपरब्राऋषिःपरमात्मादेवतादेवीगायत्रीछंदः।। सप्तानांव्याहृतीनांविश्वामित्रजमदग्निभरद्वाजगोतमात्रिवसिष्ठकश्यपाझपयः अग्निवाय्वादित्यबृहस्पतिवरुणेंद्रविश्वदेवादेवताः गायत्र्युष्णिगनु टुन्हतीपंक्तित्रिष्टुब्जगत्यश्छंदांसि ॥ गायत्र्याविश्वामित्रपिः सवितादेवता गायत्रीछंदः॥ गायत्रीशिरसःप्रजापतिर्मपिः ब्रह्माग्निवाय्वादि त्यादेवताः यजुश्छंदः। प्राणायामेविनियोगः । सर्वांगुलिभितर्जनीमध्यमाऽनामिकांगुलिभिर्वानासांधृत्वा दक्षिणेनवायुमाकृष्यरोधयेत् ॐ भूः भुवः सुवः ॐ महः ॐजनः तपः ॐसत्यं ॐतत्सवितुर्वरेण्यं० प्रचोदयात् ओमापोज्योतीरसोऽमृतंब्रह्मभूर्भुवःसुवरोम् इतिसप्रणव सप्तव्याइतिगायत्रीशिरत्रिःपठित्वावामनासयावायुविसृजेदितिप्राणायामः । विशेषविचारोऽन्यत्रमहानिकंधेपुद्रष्टव्यः । इतिप्राणायामः ॥ ब्राह्मणाऽनुज्ञा । ब्राह्मणाननुज्ञाप्यकर्माऽऽरभेत । बौधायनः । येतनवाह्मणाःसंतिताननुज्ञाप्यकुर्यातयत्कारीस्यात्समृद्धमेवाऽस्यतदिति यद्यत्कर्मकरोतितत्तद्राह्मणाऽनुज्ञापूर्वकंकृतंचेत्सांगभवतीत्यर्थः इतिविद्यारण्याः ।

·॥५॥ तौविस्तरोज्ञेयः। द्वितीयादिविवाहकालविशेपउक्तःसंग्रहे-प्रमदामृतवासरादितःपुनरुद्धाहविधिर्वरस्यच । विपमेपरिवत्सरेशु भौयुगुलेचापिमृतिप्रदोभवेत् ॥ जीवत्यांतुपूर्वपल्यांद्वितीयादिविवाहेनायंकालनियमः ॥ ५॥ ॥५॥ अथतृतीयमानुपीविवाहस्यनिषिद्धत्वात्तस्मिन्कर्तव्येऽर्कविवाहविधिः ॥ तृतीयानिषेधमाहमात्स्येकश्यपः-तृतीयांमानुषी नैवचतुर्थीयःसमुद्हेत् । पुत्रपौत्रादिसंपन्नःकुटुंबीसाग्निकोज्ज्वलः । उदहेद्रगतिसिद्ध्यर्थतृतीयांनकदाचन । मोहादज्ञानतोवापिय दिगच्छेत्तुमानुपीम् । नश्यत्येवनसंदेहोगर्गस्यवचनंयथा ॥ अन्यत्रापि-तृतीयांयदिचोद्वाहेत्तहिंसाविधवाभवेत् । चतुर्थादि विवाहार्थतृतीयेर्कसमुद्हेत् ॥ आदित्यदिवसेवापिहस्तःवाशनैश्चरे । शुभेदिनेवापूर्वाह्नेकुर्यादविवाहकम् ॥ देशादिब्रह्मपुरा णेदर्शितम्-ग्रामात्माच्यामुदीच्यांवासुपुष्पफलसंयुतम् । परीक्ष्ययनतोधस्तात्स्थंडिलादियथाविधि ॥ व्यासः-सात्वालंकृ तवासास्तुरकगंधादिभूपितम् ॥ सपुष्पफलशाखैकमर्कगुल्मसमाश्रयेत् ॥ सुलक्षणेनसंयुक्तमसंस्थाप्ययनतः ॥ अर्ककन्याम दानार्थमाचार्यकल्पयेत्पुरा ॥ अर्कसंनिधिमागत्यतत्रस्वस्त्यादिवाचयेत् । नांदीश्राद्धं हिरण्येनअष्टवर्गान्प्रपूजयेत् ॥ पूजये न्मधुपर्केणनरंविप्रस्यहस्ततः । यज्ञोपवीतंवत्रंचहस्तकर्णादिभूपणम् । उष्णीपगंधमाल्यादिवरायास्मैपदापयेत् ॥ स्वशाखोकम कारेणमधुपर्कसमाचरेत् । ब्रह्मपुराणे-यथाविधीत्यस्यानंतरं कृत्वापुरतस्तिष्ठन्मार्थयेद्विजोत्तमः ॥ त्रिलोकवासिन्सप्ता |श्वछाययासहितोरवे । तृतीयोद्वाहजंदोपंनिवारयसुखंकुरु ॥ तत्राध्यारोप्यदेवेशंछाययासहितरविम् । वस्त्रैर्माल्यैस्तथागंधैस्तन्म श्रेणैवपूजयेत् ॥ तन्मंत्रेणआकृष्णेनेत्यादिना । अन्यत्रापि-वेतवस्त्रेणसंवेष्यतथाकार्पासतंतुभिः। गंधपुष्पैःसमभ्यय॑तल्लिंग ·रभिपिंचयेत् । गुडीदनंतुनैवेद्यतांबूलंचसमर्पयेत् ॥ व्यासः-अप्रदक्षिणंकुर्वन्जपेन्मंत्रमिमंबुधः-ममप्रीतिकरायेयंमयासू टापुरातनी । अर्कजाब्रह्मणासृष्टाअस्माकंप्रतिरक्षतु । पुनःप्रदक्षिणीकुर्यान्मत्रेणानेनमंत्रवित् ॥ नमस्तेमंगलेदेविनमः | सवितुरात्मजे । त्राहिमांकृपयादेविपत्नीत्वंमइहागता ॥ अर्कत्वंब्रह्मणासृष्टःसर्वप्राणिहितायच । वृक्षाणामादिभूतस्त्वंदेवानांनी तिवर्धनः ॥ तृतीयोद्धाहजंपापंमृत्युंचाशुक्निाशय । ततश्चकन्यावरणंत्रिपुरुपंकुलमुद्धरेत् । आदित्यःसविताचार्कःपुत्रीपौत्रीच नत्रिका । गोत्रकाश्यपइत्युक्तलोकेलौकिकमाचरेत् ॥ मुहूर्तेकॅनिरीक्षतस्वस्तिसूक्तमुदीरयन् ।आशीभिःसहितैःकुर्यादाचार्यप्रमु सद्विजैः॥अधाचार्यसमाहूयविधिनातन्मुखाच्चताम् । प्रतिगृह्यततोहोमंगृह्योक्तविधिनाचरेत् । आचार्यस्यदानमंत्रमाहव्यास:- अर्ककन्यामिमांविषयथाशक्तिविभूपिताम्। गोत्रायशर्मणेतुभ्यंदत्तांविप्रसमाश्रयइति। अंजल्यक्षतकर्माणिकृत्वाकंकणपूर्वकम् । यावत्पंचावृतंसूत्रेतावदकमवेष्टयेत् ॥ स्वशाखोकेनमंत्रेणगायत्र्यापाथवाजपेत् । पंचीकृत्यपुनःसूत्रंस्कंधेवनातिमंत्रतः ॥ बृह सामेतिमंत्रेणसूत्ररक्षांप्रकल्पयेत् । अर्कस्यपुरतःपश्चाद्दक्षिणोत्तरयोस्तथा ॥ कुंभांश्चनिक्षिपेत्पश्चादाग्नेयादिचवेष्टयेत् ।। सवस्त्रं प्रतिकुंभचत्रिसूत्रेणैववेष्टयेत् ॥ हरिद्रागंधसंयुक्तपूजयेच्छीतलंजलं । प्रतिकुंभमहाविष्णुसंपूज्यपरमेश्वरं ॥ पाद्याादिनि वेद्यांतंकुर्यानाम्नैवमंत्रयित् ॥ अत्रहोमप्रकार शौनकेनदर्शितः-तृतीयस्त्रीविवाहेचसंप्राप्तेपुरुषस्यतु । अर्कीविवाहंवक्ष्यामि शौनकोहंविधानतः। अर्कसंनिधिमागत्यतवस्वस्त्यादिवाचयेत् । नांदीश्राद्धप्रकुर्वीतस्थंडिलंचप्रकल्पयेत् । अर्कमभ्यय॑सौर्या घगंधपुप्पाक्षतादिभिः ॥ सौर्यासूर्यदेवत्ययाआकृष्णेनेत्यादिऋचा । स्वयंचालंकृतस्तद्वद्वस्वमाल्यादिभिःशुभैः ॥ अकस्यो - ·त्तरदेशेतुसमन्यारब्धएतया । एतयाअर्ककन्यया । उल्लेखनादिकंकुर्यादापारांतमतःपरम् । आज्याहुतीश्चजुहुयात्संगोभिरन येकया ॥ यस्मत्वाकामकामायेत्येतय ततःपरं । व्यस्ताभिश्चसमस्ताभिस्ततश्चस्विष्टकृद्भवेत् ॥ परिपेचनपर्यंतमयाश्चेत्यादिकंक मात् ।। प्रार्थनामंत्रादिविशेपमाहव्यासः-पुनःप्रदक्षिणंकृत्वामंत्रमेतमुदीरयेत् ॥ मयाकृतमिदंकर्मस्थावरेपुजरायणा ॥ अर्का पत्यानिनोदेहितत्सर्वेक्षतुमर्हसि ॥ इत्युक्त्वाशांतिसूक्कानिजप्त्वातांविसृजेत्पुनः॥ गोयुग्मंदक्षिणांदद्यादाचार्यायचभक्तिः ॥ इत रेभ्योपिविप्रेभ्योदक्षिणांचापिशक्तितः । तत्सर्वगुरवेदद्यादंतेपुण्याहमाचरेत् ॥ अनपंचमदिनकर्तव्यमुब्रह्मपुराणे-चतुर्थे | दिवसेतीतेपूर्ववत्तांप्रपूज्यच । विसृज्यहोममग्निंचविधिनामानुपीपराम् ॥ उदहेदन्यथानवपुत्रपौत्राभिवृद्धिमान् । नपशून्नच मित्राणिमंगलनैवगच्छति ॥ एवमेतद्विजश्रेष्ठविधिनासम्यगुद्हेत् । धनधान्यसमृद्धिश्चइच्छाशक्तिपरत्रच ॥ इति ॥ ॥ अत्रैवसंक्षेपतःप्रयोगः॥ ॥ उकेआदित्यवारादावुक्तदेशेयथोकार्कसमीपेगत्वाचम्यमाणानायम्यदेशकालौसंकीर्त्यममतृतीयमा नुपीविवाहजदोपाभावार्थअर्कविवाहंकरिष्ये इतिसंकल्प्य । आचार्यवरणस्वस्तिवाचनाभ्युदयिकंक्रमणकुर्यात् । अत्रहोमेविशेपः। समिद्यमादायदेशकालादिसंकीर्त्याविवाहांगभूतहोमकरिष्ये । तदंगतयान्वाधानकरिष्ये । अस्मिन्नन्वाहितग्नावित्याद्यापारां तमुक्त्वा अनप्रधानंबृहस्पतिमग्निमग्निंवायुसूर्यप्रजापतिंचाज्येनशेपेणस्विष्टकृतमित्याद्यन्वाधायापारांतंकृत्या । संगोभिरित्यस्यां गिरसोबृहस्पतिस्त्रिष्टुप् । अर्कविवाहांगभूताज्यहोमेवि० । ॐ संगोभिरांगिरसोनक्षमाणोभगइवेदर्यमणनिनाय । जनैमित्रोन दंपतीअनक्तिबृहस्पतेवाजयाशंरिवाजोस्वाहा ॥ बृहस्पतयइदंनमम । यस्मैत्वेत्यस्यवामदेवोग्निस्त्रिष्टुप् । अर्कविवाहांगभूताज्य .

·॥ होमेयिः । यसत्वाकामकामायवयंसम्राड्यजामहे । तमस्मभ्यंकामंदत्त्वाथेदंत्वंघृतंपियस्वाहा ॥ अग्नयइदं । ततोव्यस्तसम सम्यादतिभिर्तुत्याहोमशेपंसमापयेत् । ततःप्रदक्षिणापार्थनादिकर्मशेपसमापनम् । इतिप्रयोगरलेअर्कविवाहः ॥' [अपार्क विवाहप्रयोगः॥ ॥रविशन्योर्वारेहस्तवान्यत्रशुभदिनेवापुष्पफलयुतमर्कगत्वाअर्ककन्यादातारमाचार्यवृत्वारक्त गंधादिभूपितोदेशकालीस्मृत्वा ममतृतीयमानुपीविवाहजन्यदोपपरिहारार्धेतृतीयमर्कविवाहकरिष्ये । आचार्यवृत्वानांदीश्राद्धां तंकुर्यात् । दातामधुपर्कयज्ञोपवीतवस्त्रगंधमाल्यादिभिर्वरपूजयेत् । अर्कस्यपुरतःस्थित्वा । त्रिलोकवासिन्सप्ताश्वच्छाययासहि तोरेय । तृतीयोद्धाहजंदोपंनिवारयसुखंकुरु ॥ इतिप्रायं छायायुतंरविमर्केध्यात्वाग्लिंगैरभिपिच्यवस्त्रादिभिराकृष्णेनेतिमंत्रे णसंपूज्य श्वेतवस्त्रेणस्त्रेणचावेष्ट्य गुडौदनंनिवेद्य तांबूलंदद्यात् । ममप्रीतिकरायेयंमयास्पृष्टापुरातनी । अर्कजाब्रह्मणार टायास्मान्संमतिरक्षतु ॥ इत्यर्कप्रदक्षिणीकृत्य । नमस्तेमंगलेदेविनमःसवितुरात्मजे । बाहिमांकृपयादेविपत्तीत्वंमइहाग ता ॥ अत्यंब्रह्मणासृष्टःसर्वप्राणिहितायच । वृक्षाणामधिभूतस्त्वंदेवानांप्रीतिवर्धन । तृतीयोद्वाहजंपापंमृत्युंचाशुविना शय ॥ इतिचप्रदक्षिणीकुर्यात् । अंतःपटधारणादिकन्यादानपर्यतविधिकृत्वा । कन्यादातादित्यस्यप्रपौत्रीसवितुःपौत्रीमकस्य पुत्रीकास्यपगोत्रामर्ककन्याममुकगोत्रायवरायतुभ्यंसंप्रददे ॥ अर्ककन्यामिमांविप्रयथाशक्तिपिभूपिताम् । गोत्रायशर्मणेतुभ्यं । दत्तांचिप्रसमानय ॥ दक्षिणांदत्त्वागायत्र्यावेष्टितसूत्रेण ॐ वृहत्साम॑क्षभदृद्धप्णियंत्रिष्टुभौजःशुभितमुग्रवीरम् । इंद्रस्तो १ प्रयोगसौरचर्यायाधर्माधिस्व:प्रयोगःसंगृहीतोस्ति ।

·मैनपंचदशेनमध्यमिदंवातेनसर्गरेणरक्ष ॥ इतिमंत्रेणअर्कवरयोःकंकणंबध्यार्कत्यचतुर्दिक्षुकुंभेपुविष्णुंनाममंत्रणपोडशोपचारः संपूज्य अकस्योत्तरेर्कपल्यान्यारब्धोवरः अस्याःसम्यग्भार्यात्वसिद्ध्यर्थपाणिग्रहहोमकरिष्ये । आघारदेवतेआज्येनेत्यंते बृह स्पतिअग्निंभग्निंयायुसूर्यप्रजापतिंचाज्यद्रव्येण शेपेणस्विष्टकृतं । आघारांतंकृत्या संगोभिरित्यस्यांगिरसोबृहस्पतिस्त्रिष्टुप् । आग्यहोमेविनियोगः । ॐ संगोभिरांगिरसो० बृहस्पतयइदं० । यस्मैत्वेतिवामदेवोग्निस्त्रिष्टुप् । यस्मैत्वाकामकामायव यंसघाटयजामहे । तमस्मभ्यंकामंदत्त्वाथेदंत्वंघृतंपिवस्वाहा ॥ अग्नयइदं० ततोव्यस्तसमस्तव्याहृतिभिर्हत्वाहोमशेर्पसमा प्य । मयाकृतमिदंकर्मस्थावरेपुजरायणा । अर्कापत्यानिनोदेहितत्सर्वक्षतुमर्हसि ॥ इतिप्रार्थ्यशांतिसूकपाठांतेगोयुग्ममाचा र्यायदत्त्यास्वधृतवस्त्राणिगुरवेदत्त्वान्यानिधारयेत् । दशत्रयोवाविप्राभोज्याः । इत्यर्कविवाहप्रयोगः] ॥ ७ ॥ ॥५॥ अवामिद्वयसंसर्गविधिः॥ ॥यदिपूर्वगृह्यानावेव द्वितीयादिविवाहहोमःकृतस्तदातेनैवाग्निनाद्वितीयादिःपलीगृह्यकर्मसुसहा धिकारिणी । यदिदवादन्यानोद्वितीयादियिबाहहोमःकृतस्तदाद्वितीयविवाहनिमित्तकत्रिरात्रादिव्रतांतेग्निद्वयसंसर्गःकार्यः तत्रविधिमादशौनकः-अथाश्योगुह्ययोर्योगसपत्नीभेदजातयोः । सहाधिकारसिद्ध्यर्थमहंवक्ष्यामिशौनकः । अरोगामुदहेक न्यांधर्मलोपभयात्स्वयम् । कृतेतविवाहेचन्नतांतेतुपरेहनि ॥ पृथक्स्थंडिलयोरनीसमाधाययथाविधि । तंत्रंकृत्वाज्यभागांतम न्याधानादिकंततः ।। जुहुयात्पूर्वपल्यग्नातयान्वारन्धआहुतीः। अग्निमीळेपुरोहितंसूक्केननवर्चेनतु ॥ समिध्येनंसमारोप्यअयं तेयोनिरित्यूचा । प्रत्यवरोहेत्यनयाकनिष्ठाग्नौविधायतम् ॥ आज्यभागांततंत्रादिकृत्वारभ्यतदादितः। समन्वारन्धएताभ्यांप ·- तीभ्यांजुद्दयावृतम् ॥ चतुर्ग्रहीतमेताभित्रग्भिःपड़ियथाक्रमम् । अनायग्निश्चरतीत्यग्निनाग्निःसमिध्यते ॥ अस्तीदमितितिस भिःपाहिनोअग्नएकया । ततःस्विष्टकृदारभ्यहोमशेषसमापयेत् ॥ गोयुग्मंदक्षिणादेयानोत्रियायाहिताग्नये । पल्योरेकायदिम तांदगपातेनैवतांपुनः । आदधीतान्ययासार्धमाधानविधिनागृही ॥ इति ॥ ॥ अयमनप्रयोगः॥ ॥ द्वितीयादिविवाह मतांतेशुभदिनमाणायामदेशकालस्मरणादिकृत्वा ममविवाहद्वयेनजातयोर्द्धयोह्यादयोःसंसर्गमहंकरिष्येइतिसंकल्प्योदक्संस्थ चोईयोःस्थंडिलयोरुपलेपादिपूर्वककमेणगृह्याग्नीप्रतिष्ठाप्यमथमाग्नावन्यादध्यात् । तत्रक्रमः। अस्मिन्नग्निद्वयसंसर्गकर्मण्यन्या पानं करिष्ये अस्मिन्नित्याद्याज्यभागांतमुक्त्या अग्निप्रधानदेवतांनयभिराज्याहुतिभिर्यक्ष्ये । शेपेणस्विष्टकृतमित्यादिसांगेनकर्म णासयोयत्यइत्यंतमुक्त्यापरिसमूहनाद्याज्यभागांतंकृत्याआद्ययापल्यासमन्यारब्धोनवाहुतीर्जुहुयात् । अग्निमीळइतिनवानांम धुच्छंदाभग्निर्गायत्री । अग्निद्वयसंसर्गप्रधानाग्यहोमेवि० । ॐ अग्निीळेपुरोहितय॒ज्ञस्यदेवमृत्विजम् । होतारंरनधातमस्वाहा ॥ अमवइदनमम । ॐ अग्निःपूर्वभिर्मपिभिरीड्योनूतनत । सदे॒वाँऽएहवक्षतिस्वाहा ॥ अग्नयइदं० । ॐ अग्निनारयिमश्नव पोपमेगडियेदिवे । यशसवीरय॑त्तमंत्वाहा ॥ अग्नयइदं० । ॐ अग्नेयंयज्ञमध्वरंविश्वतःपरिभूरसि । सइद्देवेपुगच्छति॒िस्वाहा ॥ अग्नयइदं० । ॐ अग्निहोतांकविक्रतुःसत्यश्चित्रश्रयस्तमः । देवोदेवेभिरागमत्स्वाहा । अग्नयइदंनमम ॥१॥ ॐ यदंगदाशु त्वमभद्रंकरिष्यसि । तयेत्तत्सत्यमगिरःस्वाहा । अग्नयइदनमम । ॐ उपत्याग्नेदिवेदिवेदोपावस्तर्धियाययम् । नमोभरत एमसिस्वा ॥ अग्नयइदनमम । ॐ राजतमध्यराणांगोपामृतस्य॒दीदियिम् । वर्धमानस्वेद स्वाहा॑ ॥ अग्नयइदनमम ।

·ॐ सनापितेवप्नेवे सूपायनोभव। सास्वानःस्वस्तयेस्वाहा ॥ अग्नयइदनमम ॥२॥ इतिनवाहुतीर्तुत्वा। स्विष्टकृदादिहोमशे पमुपस्थानांतसमाप्य । अमेत्वनइतिचतसृभिर्योपस्थानकुर्यात् । तद्यथा । अग्नत्वनइतिचतसृणांगौपायनालौपायनावाबंधुःसुवं धुश्रुतवंधुर्विमबंधुक नपयः अग्निर्देवता द्विपदाविराट्रछंदः । अग्युपस्थानेवि० । ॐ अग्नेस्वनीअंतमजतत्राताशिवोभवा यहथ्यः ॥ वसुमिसुधवागच्छानविद्युमत्तमयिंदाः ॥ सनौयोधिश्रुधीहयमुरुष्याणोअघायतःसमस्मात् ॥ तत्वांशोचिष्ठदी दियःसुम्नार्यनूनीभसखिभ्यः ॥ ॐ चमेइत्यादिमाग्वत् । ततस्तमशिमयंतेयोनिरितिसमिधिसमारोपयेत् । तच्चैवं । अयं तेयोनिरित्यस्वगायिनोविश्वामित्रोग्निखिष्टुप् समिधिअग्निसमारोपणेविनियोगः। ॐ अयंतेयोनिऋत्वियोयतोजातोअरोचथाः। संजानक्षमआसोदापानोपर्धयागिरः ॥ इतिमंत्रणसमारोप्यकनिष्ठानौमत्ययरोहेतिमंत्रेणसमारोपिताग्निंमत्यवरोहयेत् । तद्यथा । प्रत्ययरोइत्यस्यमजापतिरशिखिष्टुए। अभिमत्यवरोहणेवि० । प्रत्यवरोहजातवेदःपुनस्त्वंदे॒वेभ्योहव्यंचहनःप्रजानन् । प्रजापु टिरयिमस्मासुधेपभिवयजमानायशयोः ॥ इतिमंत्रेणतंमत्यवरोह्य अन्वाधानेपूर्ववदाज्यभागांतमुक्त्वांत्रप्रधानं पडारमन्नि चतुर्रहीताज्येन शेपेणविष्टकृतमित्यादिमाश्यभागांतंकृत्वा ततःनुचि वेणचतुरिंमभूतमाज्यंगृहीत्वापत्नीभ्यामन्वारब्धस्तेना ज्येनापयवशःपाती हयान्मनः । तेच * अरावग्निश्वरतिप्रविष्टापीणांपुत्रोअधिराजएपः । तस्मैजुहोमिहविपाधृतेनमा देवानांमोमुहागधेयमोजलाकंमोमुहभागधेयंस्वाहा ॥ अग्नयइदनममेतिसर्वत्रत्यागः । अग्निनाग्निर्मधुच्छंदाअग्निर्गायत्री। अशिपसंसर्गप्रधानाज्यहोमेवि० । * गिनागिःसमिध्यतेकविगृहतियुवा । हुययाजुह्वात्यःस्वाहा ॥ अग्नयः । अस्ती

·दमधिमंथन मितितिहणांविश्वामित्रोग्निरनुष्टुप् अंत्येद्वेत्रिष्टुभी । अग्निद्वयसंसर्गप्रधानाज्यहोमेवि० । ॐ अस्तीदमधिमंथनम
सिप्रजननंतम् । एताविश्पनीमा राग्निमधामपूर्वधास्वाहा ॥ अग्नयइदं० । ॐ अरण्योनिहितोजातवेदागर्भइव॒सुधितोगर्भि
गीषु । दिवदिईयोजागृदिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निःस्वाहा ॥ अग्नय० उत्तानायामवंभराचिकित्वान्सुद्यःप्रवीताप
गंजज्ञान । अरुपस्तूपोरदिस्यपाइळयास्पुत्रोययुनेजनिष्टस्वाहा ॥ अग्नय० । पाहिनोअग्नएकयेतिप्रगाथोग्निवृहती। अग्नि
दयसंसर्गप्रधानाज्यहोमेवि०। ॐ पाहिनौअग्नएकयापार्वतद्वितीयया। पाहिगीर्भिस्तिभिर्जापतेपाहिचतसृभिर्वसोस्वाहा ।।
अमयइदंनमम ॥ ६॥ इतिशौनकमतम् । गृह्यपरिशिष्टमते वेणैवअष्टाहुतयः । ताश्चअग्निनाग्निःसमिध्यतइत्युक्तयैका । १ ।
स्वाभानिनेत्यस्पविरूपोग्निर्गायत्री । अग्निद्वयसंसर्गप्रधानाज्यहोमेविनियोगः । ॐ त्वंह्यग्नेअग्निनाविप्रोविप्रेणुसन्त्सता ।
ससासख्यासमिध्यसेस्वाहा ॥ अग्नयइदनमम । २। अस्तीदमितितृचउताः। ५। पाहिनोअग्नइतितृचस्यप्रगाथोग्निवृहती
अंत्योहत्यौ । विनियोगःमाग्नत् । ॐ पाहिनोअनइत्युक्त्वा । ६ । ॐ पाहिविश्वस्माक्षसोअराणःप्रस्मयाजेपुनोच । त्वामि
दिनेदिदेवातयआपिनामहेवृधेस्वाहा ॥ अग्नयइदनमम । ७ । ॐ आनोअग्नेययोवृधरयिंपावकशंस्यम् । रावांचनउपमाते
पुरुस्पृहंसुनीतीस्वय॑शस्तरस्वाहा । अग्नयइदनमम ॥ ८॥ एवंहुत्यास्विष्टकृदादिहोमशेषसमाप्यआयतनेनिंनिधाययथापूर्वपरि
चरेत् ।। इतिश्रीनारायणभट्टविरचितेप्रयोगरयोअग्निद्वयसंसर्गप्रयोगः ॥७॥
अधौपासनास्यःसायंप्रातहोमोवियते ॥ ॥ सचविवाहहोमोत्तरकालीनेसायंकालेभद्राव्यतीपातादिसंभवेपिकृतेअकृतेवा
॥ ७॥

·गृहप्रवेशनीयहोमेप्रारंभणीयः । यद्यह्निविवाहहोमस्तदासायंकालेहोमारंभः । रात्रौविवाहहोमेउत्तरेयुःसायंहोमारंभः । तत्रक वारः स्वयंस्वस्यासंभवेपल्यादयश्च । तत्रभगवान्-पत्नीकुमारीपुत्रोवाशिप्योवापियथाक्रमम् । पूर्वपूर्वस्यचाभावेविदध्यादुत्त रोत्तरः ॥ दक्षः-ऋत्विपुत्रोगुरुर्धाताभागिनेयोधविट्पतिः । एतैरेवहुतंयत्तुत तस्वयमेवतु ॥ विट्पतिर्जामाता । एतै स्तुयजमानानुज्ञयापल्यनुज्ञयावाहोतव्यम् । पर्वणितुसायहोमःस्वयमेवकार्योनान्येन । अन्येनहोमोदंपत्योःसंनिधानेअन्यतरसं निधानेवाकार्यः । उभयोरसमक्षंहुतमहुतमेव ॥७॥ ॥५॥ ॥५॥ अधाभिप्रादुप्करणकालः ॥ प्रादुष्करणमग्नेःप्रज्वलनम् । कात्यायनः-सूर्येतुशैलमप्राप्तेपड़िशनिरिहांगुलैः । प्रादुष्कर णमनीनांपात सामदर्शने ॥ एतत्प्रादुष्करणकालात्ययेसमस्तव्याहृतिभिरेकाज्याहुतिःकार्या ॥ ॥ अथहोमकालः ॥ आथ लायनः सम्यनिम्लोचतिरवौसायंचजुहुयुस्तदा । अथपात तिनित्यमुदितेयथाविधि ॥ कात्यायनोपि-यावत्सम्यम्भा व्यतेनभरक्षाणिसर्वतः । लोहितत्वंतुनापतितावत्सायंतुहूयते ॥ मनुः---लेखामात्रस्तुदृश्येतरश्मिभिस्तुसमन्वितः । उदितं तुविजानीयात्तत्रहोमप्रकल्पयेत् ॥ अनुकल्पमाहसूत्रकार:-प्रदोपांतोहोमकालः संगवांतःप्रातस्तमतिनीयचतुर्ग्रहीतमांज्यंजुहु यात् । अस्तोत्तरत्रिमुहूर्तउदयोत्तरश्चत्रिमुहूर्तःक्रमेणसायंप्रातश्चहोमकालइतिफलितोर्थः । अत्रमुख्यकालातिक्रमेसमस्तव्याहृति भिरेकाज्याहुतिः।-प्रायश्चित्तविशेपेणयत्रनोकोभवेद्विधिः । होतव्याज्याहुतिस्तत्रभूर्भुवःस्वरितीतिच ॥ इतिकारिकोक्तेः । गौणकालातिक्रमेतुमनोज्योतिरितिमंत्रेणचतुर्ग्रहीताज्याहुतिरेकेइतिप्रायश्चित्तविवेकः ।। ॥ अथहोमद्रव्याणिगृह्यपरिशिष्टे- ..

·पयोदधिसर्यिवागूरोदनंतंडुलाःसोमास्तैलमापोव्रीहयोयवास्तिलाइतिहौम्यानि तंडुलानीवारश्यामाकयावनालानांनीहिशालिय यगोधूमप्रियंगयःस्वरूपेणापिहोम्यास्तिलाःस्वरूपेणवशतंचतुःपष्टिाहुति हितुल्यानांतदर्धतिलानांतदर्धसर्पिस्तिलयोस्तैलंचति लजंतिलातसीकुसुभानां येनप्रधांदेवतांजुहुयात्तेनैवंद्वितीयांजुहुयायेनचसायंजुहुयात्तेनैवप्रातरितिप्रतिनिधिवयं । बृहस्पति स्वातिपरिमाणमाह-प्रस्थधान्यंचतुःपप्टेराहुतेःपरिकीर्तितम् । तिलानांतुतदर्धचतंडुलाबीहिभिःसमाः ॥ प्रस्थश्च-प्रस तिद्वितयंमानप्रस्थमानचतुष्टयम् ॥ इति । पौधायनस्तु-नीहीणांवायवानांवाशतमाहुतिरिप्यते ॥ अगस्त्यः-द्रवद्रव्य स्यमा स्याद्धारागोकर्णदीर्घिका । सिद्धांतशेसरे-अक्षयाससमंप्रोकलाजामुष्टिमितामताः ॥ होमप्रकारउक्तःसंग्रह-द्रवंह विवेणवपाणिनाकठिनंहविः । अंगुल्यौहोतव्यंनकृत्यांगुलिभेदनम् ॥ अंगुल्युत्तरपार्चेनहोतव्यमितितुस्मृतिः । नित्य होमेपूर्वमुपरिचसमिधमझावादधीत । तलक्षणंचस्मृत्यर्थसारे-पालाशसदिराश्वत्थशम्युदुंवरजासमित् । अपामार्गाकदूर्वा धकुशाश्वेत्यपरेविदुः ॥ सत्यचःसमिधःकार्याकजुश्टक्ष्णाःसमास्तथा । शस्तादशांगुलास्तास्तुद्वादशांगुलिकास्तथा ॥ आर्द्राः पक्काःसमच्छेदास्तर्जन्यंगुलियतुलाः ॥ अपाटिताश्चाद्विशासा:कृमिदोपविवर्जिताः ॥ ईदृशाहोमयेत्माज्ञःप्रामोतिविपुलांनि यम् ॥ अयंचहोमआयतनेस्थंडिलेयाअग्निंप्रतिष्ठाप्यतत्रकार्य:कुंडेवास्थंडिलेवापीत्युक्तः । आयतनंचोसंग्रहे--अरलिमात्रम ग्यधंकार्यमायतनंयुधैः । पिशीलमात्रमित्येकेतदप्यसांतरंभरेत् (१) । स्थंडिललक्षणंत्वग्निमुखप्रकरणेपूर्वमेवोकम् ॥ जयोपासनप्रयोगः ॥ ॥ शुद्धेदशेचतुर्विशत्यंगुलंसार्धद्वाविंशत्यंगुलप्रमाणवापोटशांगुरूप्रमाणवाचतुरनंप्रत्येकचतुरंगुलो ·देवादिनमनम् । अयमत्रपारिजातकृताक्रमः यथा-ॐधीमन्महागणाधिपतयेनमः। ॐकार सर्वत्र लक्ष्मीनारायणाभ्यांनमः । उमामहे श्वराभ्यांनमः। वाणीहिरण्यगर्भाभ्यांनमः शचीपुरंदराभ्यांनमः। दुर्गायैनमः । क्षेत्रपालायनमः। वास्तुपुरुपायनमः। मातृभ्योनमः । पितृभ्यो नमः।गुरुभ्योनमः। आचार्येभ्योनमः। इष्टदेवताभ्योनमः। कुलदेवताभ्योनमः । ग्रामदेवताभ्योनमः स्थानदेवताभ्योनमः। आदित्यादिनवमहे भ्योनमः । सर्वेभ्योदेवेभ्योनमः । सर्वेभ्योब्राह्मणेभ्योनमः। एतत्कर्मप्रधानदेवताभ्योनमः। अविघ्नमस्तु सुमुखश्चैकदंतश्चकपिलोगजकर्णकः । लंबोदरश्चविकटोविननाशोगणाधिपः ।। धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षोभालचंद्रोगजाननः । द्वादशैतानिनामानियःपठेच्छृणुयादपि ॥ विद्यारंभेविवाहेच प्रवेशेनिर्गमेतथा । संग्रामेसंकटेचैवविघ्नस्तस्यनजायते ॥ शुक्लांबरधरंदेवंशशिवर्णचतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनंध्यायेत्सर्वविघ्नोपशांतये ॥ सर्वमंगल मांगल्येशिवेसर्वार्थसाधिके । शरण्येव्यवफेगौरिनारायणिनमोऽस्तुते ॥ विनायकंगुरुंभानुब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । सरखतीप्रणौम्यादौसर्वकार्यार्थ सिद्धये ।। तदेयलमंसुदिनंतदेवतारावलंचंद्रवलंतदेव । विद्यावलंदैववलंतवलक्ष्मीपतेतेऽघ्रियुगंस्मरामि ॥ सर्वदासर्वकार्येपुनास्तितेपाममंग १ पारिजातेतुकलशाभिमंत्रणोत्तर एवमेताःसमावाह्यकलशेदेवतास्ततः । एतान्मंत्रस्थितान्देवान्संपूज्यप्रार्थयेकमात् । ततः सर्वपुकालेपुसमस्तदेशेष्वशेषकार्येषुतथेवरे- श्वरः । राखरूपैर्भगवाननादिमान्ममास्तुमांगल्यविद्धयेहरिः । स्मृतेसकलकल्याणभाजनंयत्रजायते । पुरुषतमनित्यनजामिशरणहरिम् । तदेवलममित्यादिपाठः । चिदन्यत्र-अगीप्सितार्थसिद्धयर्थपूजितोयःसुरासुरैः । सर्वविघ्नहरस्तस्मैगणाधिपतयेनमः ॥ इत्यधिकं । क्वचित लाभस्तेषांजयस्तेषांकुतस्तेषांपराजयः । येषामिंदीवरश्यामो हृदयस्थोजनार्दनः ॥ इति । क्वचित्-अगजाननपद्मार्कगजाननमहर्निशम् । अनेकदंतंभक्तानामेकदंतमुपास्महे ॥ इति क्रमोत्कमविपर्यस्खानामनेकपद्यानांपाठक्रमोदृश्यतेसो. प्यादरणीयः सर्वेपामप्येषापद्यानाभगवत्प्रार्थनस्मरणनत्यादिभिमंगलाशंसकत्वात् इति ।

·सेधमेसलात्रययुकमायतनं उक्तयुक्त्यास्थंडिलंबानिर्मायगोमयेनोपलिप्योल्लिख्य तत्रयथालाभंसिकतापद्मपत्रादिसंभारानिक्षिप्य तत्रगृह्याग्निपूर्ववत्प्रतिष्ठाप्यविवाहोत्तरसंध्याकालादारभ्यौपासनंकुर्यात् । तच्चैवं। यजमानःकृतसंध्यावंदनःपूर्वप्रादुष्कृतस्याग्नेःप श्चिमतउपविश्याचम्यप्राणानायम्यदेशकालौनिर्दिश्य अग्निरूपपरमेश्वरप्रीत्यर्थऔपासनंकरिष्यइतिसंकल्प्याग्नौचत्वारिशंगागौत मोयामदेवोऽग्निस्त्रिष्टुप् । अग्निमूर्तिध्यानेविनियोगः । ॐ चत्वारिशंगानयोअस्यपादाद्वेशीसप्तहस्तासोअस्य । विधायुद्धो पभोरोरवीतिमहोदेवोमाआविषेश ॥ सप्तहस्तश्चतुःशृंगःसप्तजिह्रोद्विशीर्षकः । त्रिपात्प्रसन्नवदनः सुखासीनःशुचिस्मितः॥ स्वाहांतुदक्षिणेपार्श्वेदेवींवामेस्वधांतथा । विधद्दक्षिणहस्तैस्तुशक्तिमन्नंचुचंनुवम् ॥ तोमरंव्यजनंवामैघृतपानंचधारयन् । आ स्माभिमुखमासीनएवंरूपोहुताशनः ॥ अग्नेवैश्वानरशांडिल्यगोत्रमेपध्वजप्राङ्मुखोममसंमुखोवरदोभवेतिवेदोक्तैःपौराणोक्तैश्चम त्रैर्यज्ञपुरुपस्यमूर्तिध्यात्या सोदकेनपाणिनासमंतात्मदक्षिणंत्रिःपरिमृज्यपूर्ववत्परिस्तीर्यत्रिःपर्युक्ष्य प्रागुक्तद्वादशद्रव्येषुमध्येसुप्र क्षालिताईसिततंडुलप्रभृतिपात्रमग्नरुत्तरतोनिधाय ज्वलतादर्भेणावज्वल्यप्रोक्ष्यतेनैवत्रिःपर्यग्निकृत्वातदुल्मुकंनिरस्य अग्ने पश्चि मतआस्तीर्णकुशेपुसमिधासहहविनिधाय । विश्वानिनइतितिसृणामात्रेयोवसुश्नुतोग्निस्त्रिष्टुप् द्वयोरन्यर्चनेअंत्यायाउपस्थाने यिनि० । ॐ विश्वानिनोदुर्गहाजातवेदः। ॐ सिंधुंननावादुरितातिपर्पि । ॐ अग्नेअत्रिवन्नमसागृणानः । ॐ अस्माकैयोध्य बिताताम् । ॐ यस्त्वाइदाकीरिणामन्यमानः । ॐ अमर्त्यमोजोहवीमि । ॐ जातवेदोयशौअस्मासुधेहि । ॐ प्रजा भिरग्नेअमृतत्वमश्याम् । ॐ यस्मैत्वंसुकृतैजातवेदउलोकमग्नेकृणवस्योनम् । अधिनसपुत्रिणवीरवतुंगोमतरयिनशतेस्वस्ति ।

·इतिपूर्वाभ्यामृग्म्यांप्रतिपादमष्टदिक्षुगंधादिनाग्निमभ्यर्च्यतृतीययावद्धांजलिनमस्कृत्य दक्षिणंजान्वाच्य समिधमनौतूष्णींप्र क्षिप्य अपउपरगृश्य समिधिदीप्तायांविधूमज्चालांगारेग्नौशतसंख्याकान् प्रस्थस्यचतुःपष्टितमभागमितान्यातंडुलान्दक्षिणहस्ते नादाय सव्यपाणिहृदिनिधाय अंगुल्युत्तरपार्थेनसमिन्मूलतोड्यंगुलप्रदेशे ॐ अग्नयेस्वाहेतिहुत्वा । अग्नयइदंनममेतित्यक्त्वा तस्याऐशानदेशेपूर्वाहुतेर्भूयसीमाहुतिंप्रजापतिपदंचतुर्थ्यतमनसाध्यायनस्वाहेत्युच्चार्यासंसृष्टांहुत्वा प्रजापतयइदंनममेतित्यक्त्वा । पूर्ववदुपविश्यपरिस्तरणानिविसृज्य परिसमूहनपर्युक्षणेकृत्वोपस्थानंकुर्यात् । तत्रमंत्राः अग्नआयूंपीतितिहणांशतंवैखानसाऋष यः अग्निःपयमानोदेवतागायत्रीच्छंदः । अग्युपस्थानेवि० । ॐ अग्नआयूँपिपवसआसुवोर्जमिपंचनः । आरेवाधस्वदुच्छुनाम् ॥ अग्निमपिःपय॑मानःपांचजन्यःपुरोहितः । तमीमहेमहागयम् ॥ अग्नेपर्वस्वस्वाअस्मेवःसुवीर्यम् । दधमियपोपम् ॥ अग्नेत्यनइतिचतसृणांगौपायनालीपायनावापंधुःसुवंधुःश्रुतबंधुर्विप्रबंधुश्चैकर्चाऋषयः अग्निर्देवताद्विपदाविराट्छंदः । अद्युप स्थानेवि० । ॐ अग्नत्यंनोअंतमतत्राताशियोभवावरूष्यः ॥ वसुरग्निर्वसुश्रवाअच्छानक्षियुमत्तमयिंदाः ॥ सनौवोधिश्रु धीमुरुप्याणोअघाय॒तःसमस्मात् । तत्यांशोचिष्ठदीदिवःसुम्नाय॑नूनीमहेसखिभ्यः ॥ प्रजापतेहिरण्यगर्भःप्रजापतिखिष्टुप् । प्रजापत्युपस्थानेयिः । ॐ प्रजापतॄनत्यदेतान्यन्योविश्वाजातानिपरिताबभूव । यत्कामास्तेजुहुमस्तन्नोअस्तुवर्यस्यामपतयोरयी णाम् ॥ तंतुंतन्वन्देवाअग्निर्जगती । अग्न्युपस्थानेवि० । ॐ ततन्यत्र सोभानुमन्विहिज्योतिप्मतःपृथोरक्षधियाकृतान् । अनुवर्णवैयतजोगुवामपोमनुर्भवजनयादैव्यंजनम् ॥ हिरण्यगर्भइत्यस्यहिरण्यगर्भःप्रजापतिस्त्रिष्टुप् । प्रजापत्युपस्थानेवि० ·ॐ हिरण्यगर्भःसमवर्तताभूतस्य॑जातःपतिरेकआसीत् । साधारपृथिवींद्यामुतेमांकस्मैदे॒वाय॑हुविपाविधेम ॥ एतैर्मत्रैर्याय व्यदेशेप्राकृतांजलिरग्निमीक्षमाणउपस्थाय पुनरुपविश्यन्यूनातिरिक्ताच्छिद्रत्वार्थविष्णुस्मरणकृत्वा । अनेनहोमेनभगवानश्री परमेश्वरःप्रीयतांइत्युक्त्वाग्निसंभारयेत् ॥ ॥ एवंमातरुदयात्पूर्वप्रादुष्करणकृत्वाहोमकालेपूर्ववत्पूर्वागानिकृत्वा सूर्यायस्वाहे तिसायंद्रव्येणैवप्रथमाहुतिंहुत्या सायंकालयद्वितीयाहुतिंहुत्या परिसमूहनादिकृत्वोपस्थानकुर्यात् । तत्रमंत्राः । सूर्योनोदि वस्पात्सित्यस्यचक्षुःसूर्योगायत्री । सूर्योपस्थानेवि० । ॐ सूर्योनोदिवस्पातुवातौअंतरिक्षात् । अग्निर्नःपार्थिवेभ्यः ॥ उदुत्यं काण्यःप्ररकण्यःसूर्योगायत्री । सूर्योपस्थानेवि० । ॐ उदुत्यजातवेदसंदेववहतिकेतवः। दृशेविश्वाय॒सूर्यम् ॥ चित्रंदेवानामांगिर सःफुत्सःसूर्यत्रिष्टुप् । सूर्योपस्थानेवि० । ॐ चित्रंदेवानामुदग़ादनीकंच मित्रस्यवरुणस्याग्नेः । आमाद्यावापृथिवीअंताक्षसू यात्माजगतस्तस्थुषश्च ॥ नमोमित्रस्येत्यभितपाःसूर्योजगती । सूर्योपस्थानेवि० । ॐ नमौमित्रस्युवरुणस्य॒चक्षसेमहोदेवाय तहतसंपर्यंत। रेशेदेवातायकेतवैदिवरपुत्रायसूर्यायशंसत । एतैर्मत्रैश्चतुर्भिःसूर्यमुपस्थाय । हिरण्यगर्भइतिचद्वाभ्यांप्रजा पर्तिघोपस्थायोंचमेइतिप्रातहोंमेविशेषः । ततईश्वरार्पणंकुर्यात् । इतिप्रयोगरलेसायंप्रातरौपासनहोमविधिः ॥ ॥ ॥ जननशायाशौचयोत्विगादिनासायंप्रात)मौकारयेत् । स्वयंचद्रव्यत्यागंकुर्यात् । ऋत्विगायन्याभावेतुआशौचपातात्पूर्वहोमांतेवक्ष्यमाणप्रकारेणाग्निसमारोपणकृत्वा । सूतकनिवृत्तौस्नात्वाकृतनित्यक्रियोऽग्नि प्रतिप्राय पाणानायम्यदेशकालौसकीय ममनित्यहोमातिकमजन्यदोपपरिहाईप्रायश्रिनवनिमनटोमाकरिष्टनिर्म ॥ अथाशौचेप्राप्तहोमविधिः॥

·कल्प्य परिसमूहनादिकृत्या अनेःपश्चिमतःसपवित्रेपात्रेआज्यमासिच्य अंगारानायतनादुत्तरतोवहिःकृत्यतेप्वाज्यपात्रंनिधायत णेनापचल्यतत्रदर्भागद्वयंक्षिप्त्यातेनैवाज्यंत्रिःपर्यग्निकृत्योल्मुकंनिरस्य कर्षन्निवोदगुदास्यअंगारानग्नावतिसृज्यसवितुष्देतिमंत्रण सविस्तूष्णीमेवंत्रिरुत्पूयपवित्रेप्रोत्याग्नीप्रहृत्याज्यपश्चिमतोदर्भेष्वासाद्यनुक्षुपयोःसंमार्जनंकृत्याज्यंखुवेणस्नुचिचतुर्गृहीत्वा । ॐ मनोज्योतिर्नुपतामाज्यविच्छिन्नंय॒ज्ञसमिमंदधातु । यादृष्टाउपसोयाअनिष्टास्ताःसंर्तनोमिहविपांघृतेन॒स्वाहा । मनसेज्यो तिपइदनममेतित्यक्त्वा नित्यहोमार्थपूर्ववत्तंडुलान्संस्कृत्य होमवत्परिसमूहनादिसमित्नक्षेपणांततंत्रपूर्वकंअतीतकालादारभ्य कमेण आहुतीहुत्वातत्कालहोमंचकृत्या अग्निंसूर्यप्रजापतिंचोपस्थायपरिसमूहनाागजातंसकृत्कुर्यात् ॥ इत्याशौचेप्राप्ते नित्यहोमविधिः ॥ ७॥ ॥५॥ जयापकालेकर्तव्योहोमद्वयसमासप्रयोगः ॥ ॥पूर्ववत्सायंकालीनाहुतिद्वयंहुत्या पर्युक्षणादिकृत्वा कंचित्कालंनिमील्या निमील्यवापुनःपर्युक्षणादिसमित्प्रक्षेपणांतंकृत्वा श्वःकर्तव्यप्रातराहुतिद्वयमपकृप्यत्वोपस्थानं कुर्यात् । एकैवचेत्समित्सासायं होमादावेर । उपस्थानमंत्राः-हविप्पांतमितिपंचर्चस्यसूकस्यमूर्धन्यान्वामदेवःसूर्यवैश्वानरौत्रिष्टुप् । उपस्थानेवि० । ॐ हुपिप्पांतमजरस्वरिदिदिविस्पृश्याहुतंजुष्टमग्नौ । तस्यभर्मणेभुवनायदेवाधर्मकस्वधर्यापप्रथंत ॥ गीर्णभुवनंतमसापगृहमा १ सायंनिलहोमोत्तरंआचमनादिदेशकालावुत्कीर्यममोपात्तदुरितेयादि अमुफापन्निमित्रहोमद्वयसमस्यहोमकरिप्ये इतिसंकल्प्यनिर्दिष्टहोम प्रत्योपस्यानर्यात् ।

·विःस्वरभवज्ञातअग्नौ । तस्यदेवाःपृथिवीद्यौरुतापोरणयन्नोपंधीःसुख्यअस्य ॥ देवेभिन्विपितोयज्ञियैभिरग्निस्तौपाण्यजरवृहं तम् । योभानुनाधिवींद्यामुमामाततानरोदसीअंतरिक्षम् ॥ योहोतासामथुमोदेवर्जुष्टोयंसमाजन्नाज्येनावृणानाः । सर्पतत्री त्यरंस्थाजगुयानमुग्निरकृणोजातवेदाः ॥ यजातवेदोभुवनस्यमूर्धन्नतिष्ठोअग्नेसहरौचनेन । तंत्ाहेममृतिभिगीर्भिक्थैः सयशियोअभयारोदसिपाः ॥ एमिर्मत्र माजापत्यैश्चोपस्थायपरिसमूहनपर्युक्षणाद्यंगजातसकृत्कुर्यात् ॥ इत्यापत्कालेकर्तव्योहो मद्यसमासप्रयोगः ॥७॥ अथगुर्पादिपक्षहोमः॥ ॥ तत्रप्रतिपदिसायंकालेसमित्प्रक्षेपणांतपूर्वागजातंकृत्वाहुतिप्रमाणेनतंडुलान्पात्रद्वयेप्रतिपात्रंच तुर्दशयारंगृहीत्याहोमकालेप्रथमपात्रस्थानग्नयेस्वाहेतिसर्वानजुहुयात् । ततःप्राजापत्यार्थगृहीतान्प्रजापतिशब्दचतुर्थ्यतमनसा ध्यायनस्वाहेतिहत्वोपस्थानाद्यंगजातंसकृत्कुर्यात् । एवंद्वितीयायांप्रातःसमित्प्रक्षेपणादिपूर्ववत्कृत्वासूर्यायस्वाहेतिपूर्ववद्धुत्वासा यंकालीनोत्तराहुतिपद्वितीयाहुर्तिचहुत्वोपस्थानाधंगजातंसकृत्कुर्यात् । पक्षमध्येवापत्तावागामिचतुर्दशीसायंकालीनहोमांतान् १ सार्यपक्षहोमान्करिष्यइतिषंकल्प्यध्यानार्चनांतंकृत्यावनसंस्कृतेहोमद्रव्येआहुतिप्रमाणेनइदममयइत्यादिमत्येकमनेणपंचदशवारं यथादि- नसंख्ययापागृहीत्यापात्रांवरेस्थाप्यसत्समिधमग्नौप्रक्षिप्यमदीप्तायांपूर्वगृहीतहोम्य॑सर्वगृहीत्वामयेस्वाहेतिसक्दुत्वाद्वितीयंसर्वपूर्ववद्गणनयागृ- दीवाभजापवयेसाहेतिहुत्वोपस्थानसायंकालीनंसकदेवेति । द्वितीयायांप्रातस्तथैवसर्वसूर्यायस्वाहाप्रजापतयेसाहेतिआहुतिद्वयंप्रातःकालीनमुप- स्थानं अमिसंरक्षणपूर्ववत् समारोपणयावदाननित्यमितिशेयम् ।

·शेषहोमान्सायंसमस्येत् । पर्वप्रात)मांतांश्चप्रातःशेषहोमान्समस्येत् । सर्वधापर्वसायंहोम प्रतिपत्मातह)मञ्चपृथगेवहोतव्यो।
अपूर्ववदग्निमभिरक्षेत् । अंतरापन्निवृत्तौतुतदारभ्यपूर्ववत्सायंप्रात)मान्यथाकालंकुर्यात् ।। इतिगुर्वापदिपक्षहोमः ॥ ७ ॥
जयसभार्यस्खप्रवासेप्रसक्केअग्निसमारोपविधिः॥ ॥ नित्यकालहोमानंतरं । अयंतेयोनिरित्यस्यगाथिनोविश्वामित्रोग्निर
नुष्टुप् । अग्निसमारोपणेवि० । ॐ अयंतयोनिवियोयौजातोअरोचथाः । तंजाननमआसीदाथानोवर्धयागिरः ॥ इत्य
नेनारणिद्वयेअग्निसमारोपयेत् । अथवाअनेनैवाश्वत्थसमिधिसमारोपयेत् । यद्वा । ॐ यातैअग्नेयज्ञियातनूस्त ह्यारोहात्मा
त्मानम् । अच्छायनिकृष्पन्नस्मेनोपुरूणि ॥ यज्ञोभूत्वायज्ञमासौदस्खायोनि । जातवेदोभुवआजायमानःसक्षयएहि ॥ इति
मंत्रेणपाणीप्रताप्यआत्मनिसमारोपयेत् । तत्रप्रादुष्करणकालेअरणौसमारोपेअरणीनिर्मथ्य । ॐ प्रत्यवरोहजातवेदःपुनस्त्वंदेवे
भ्यौहव्यबहनःप्रजानन् । प्रजापुष्टिंरयिमस्मासुंधेद्याभव॒यज॑मानायशयोः ॥ इत्यनेनस्थंडिलेग्निंप्रतिष्ठापयेत् । अश्वत्थसमि
रसमारोपणपक्षेत्रोत्रियागारादग्निमाहृत्यसंस्कृतेस्थंडिलेप्रतिष्ठाप्यप्रत्यवरोहेतिमंत्रेणतांसमिधंनिदध्यात् । आत्मसमारोपपक्षेसर्व
दाऽपृश्यसर्शनंजलेनिमज्यस्नानस्त्रीगमनंचाकुर्वन्मूत्रपुरीपोत्सर्गेशौचमकृत्वाचिरकालमतिष्ठंश्चहोमकालेआत्मसमारूढमग्निमु
पहासरूपेणमत्यवरोहेतिमंत्रेणलौकिकाग्नौनिदध्यात् । एवंयथाधिकारमग्निंप्रतिष्ठाप्यकालद्धयेएककालेवापूर्ववजुहुयात् । इदंस
मारोपणद्वादशरात्रपर्यंतमेवकुर्यात् ॥ इतिसभार्यस्यप्रवासेप्रसकेऽग्निसमारोपविधिः॥७॥
अधपुरुपस्यैवप्रयामकालेकर्तव्यम् ॥ ॥ प्रवासश्चसाग्निकेनद्रव्यार्जनादिष्टकार्यार्थमेक्केवलेनपुरुषेणकार्यः । नतुतीर्थया
॥७॥

·त्राद्यदृष्टार्थकार्यार्थ । तत्रहोमांतेपूर्वोकमंत्रैरुपस्थायपुनःप्रवासार्थ । ॐ अभयंवोभयंमेस्त्वितिमंत्रेणाग्निमुपस्थाय द्विमासमध्य वर्तिकालेप्वन्यतमकालपर्यंतगोप्यपुनःस्वगृहसमीपमेत्य । ॐगृहामाविभीतोपवःस्वस्त्येवोस्मासुचप्रजायध्वंमाचवोगोपतीरिपत् ।। इतिमंत्रेणगृहनिरीक्ष्य । ॐ गृहानहंसुमनसःप्रपद्येवीरनोवीरवंतःसंवीरान् । इरांवहंतोघृतमुक्षमाणास्तेष्वहंसुमनाःसंविशानि ।। इतिमंत्रेणगृहप्रविश्य । ॐ शिवंशग्मंशंयोःशयोरितिपुननिरनुवीक्ष्यहोमकालेउपस्थानांतंकृत्वा । ॐ अभयंवोभयंमेस्त्विति पुनरग्निमुपतिष्ठेत् । ततोज्येछपुत्रशिरउभाभ्यांपाणिभ्यांपरिगृह्य । ॐ अंगादंगात्संभवसिहृदयादधिजायसे । आत्मावैपुत्रना मासिसजीवशरदःशतम् ॥ इतिमंत्रंजपित्वामूर्धनित्रिराजियेत् । एवमितरेपांचपुत्राणांक्रमणकृत्वापत्तदुहितणांतूष्णीमेवशिरो जियेत्। एतत्पुत्रेपिप्रोप्यागतेभवति। अवगतमप्यप्रियंवाप्रवासादागतंप्रतितदहर्न निवेदयेयुः।।इतिपुरुपस्यैवप्रवासकाले कर्तव्यम् ॥ अथाग्निसंसर्गदोप्रायश्चित्तम् ॥ ॥ स्वगृह्याग्निरन्यगृह्याग्निनासंसृष्टश्चेदग्नीविभज्योभौसमित्समारोपणंकुर्यात् । ततःपू होतासमिधोग्निमवरोप्य देशकालौसंकीर्यसमिद्वयमादायास्मिन्नन्वाहितेग्नावित्यादिचक्षुपीआज्येनेत्यंतमुक्त्या विविचिमनिप्र धानदेवतांचरुद्रव्येण शेपेणस्विष्टकृतमित्यादिसद्योयक्ष्येइत्यंतमुक्त्यासमिद्वयमग्नावाधायपरिसमूहनादिपूर्णपात्रनिधानांतंकृत्वा अग्नयेविविचयेत्वाजुष्टं निर्वपामीतिचतुरोमुष्टीन्निरुप्य प्रोक्षणाद्याज्यभागांतंकृत्वा ॐ अग्नयेविविचयेस्वाहेतिहुत्वास्विष्टकृदादि होमशेर्पसमापयेत् । अनुपांतदर्शपूर्णमासश्चेत्पूर्ववदाज्यसंस्कृत्य वेणद्वादशवारंझुचिगृहीत्वा अग्नयेविविचयेस्वाहेतिस्नुचापू हर्तिहत्वाकालहोमंचरेत् । पश्चाद्धोतातुअग्नयेपथिकृतेजुहुयात् । शवाग्निनासंसृष्टश्चेदग्नयेशुचयेस्वाहेतिजुहुयात् । पचनाग्नि ·नासंसृष्टश्चेदग्नयेसंसर्गायस्वाहेतिजुहुयात् । वैद्युतेनसंसृष्टश्चेदग्नयेप्सुमतेस्वाहेतिजुहुयात् ॥ इत्यग्निसंसर्गदोपेप्रायश्चित्तम् ॥५॥ अधनष्टाग्नेःपुनःसंधानप्रयोगः॥ तत्रप्रमादादग्निनाशेयजमानःपल्यासहस्नानादिनाशुचिर्भूत्वादेशकालोसंकीर्त्यममप्रमा दादिनाग्नित्यागदोषपरिहारद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थमायश्चित्तहोमकरिष्ये इतिसंकल्प्य । तत्रत्रिरात्रमग्नित्यागेप्राणायामशतं । विं शतिरात्रेएकदिनमुपवासः।मासद्वयेत्रिरात्रोपवासः। अब्देप्राजापत्यकृच्छ्। एवं त्यागकालानुसारेणप्रायश्चित्तंकृत्वा आयतनंगोमये नोपलिप्योहिख्य यथालाभंसिकतादिसंभारान्निदध्यात् । तेयथा-सिकताःपद्मपत्रंचवराहविहताचमृत् । सूदमाखूत्करंचोपंव ल्मीकवपशर्कराः । उदुंवराशनिहतंपर्णाश्वत्थविकंकताः। शम्यंकुराश्चविज्ञेयाआधानद्रव्यसंज्ञिताः॥ ततःश्रोत्रियागारादाहृतम निविधिवत्प्रतिष्ठाप्यसमिध्य प्राणानायम्यदेशकालौसंकीर्त्य ममप्रमादाद्विच्छिन्नस्यगृह्याग्नेःपुनःसंधानंकरिष्ये । इतिसंकल्प्याज्यं पूर्ववत्संस्कृत्यघुवंचसंमृज्य।अयाश्चेतिविमदोऽयाअग्निःपंक्तिः विच्छिन्नस्यगृह्याग्नेःपुनःसंधानाज्यहोमेविनियोगः। ॐ अयाश्चाने स्पनभिशस्तीचसत्यमित्यमयासि । अयासावयंसाकृतोयासन्हुव्यमूहिपेयानौधेहिभेषजस्वाहा ॥ इतिमंत्रेण वेणाज्यंहुत्वासायं कालपर्यतंपल्युपंवसेत्तदशकौयजमानोवा । सायंकालेतुपूर्ववन्नित्यहोमकुर्यात् । द्वादशाहपर्यंतमयमग्न्युत्पत्तिविधिः। तदू तुव क्ष्यमाणोवियाहहोमविधिः । आलस्यादिनाबुद्धिपूर्वकमग्नित्यागेतत्तत्कालानुसारेणेदंप्रायश्चित्तं-द्वादशाहपर्यतंत्रिरात्रमुपवासः । अब्दपर्यंतमासंपयोप्रतं । द्विवर्षपर्यतंचांद्रायणं । व्यब्दपर्यंतंचांद्रायणंसोमायनंच । तदूर्ध्वमन्दकृच्छु । धनिनोगोदानंचेतिप्रयो गपारिजाते । स्मृत्यर्थसारेतु-द्वादशाहातिक्रमेश्यहमुपयासः । मासातिक्रमेद्वादशाहमुपवासः । संवत्सरातिक्रमेमासमुप - ·वासः पयोभक्षणवाइतिविशेषः । एवंकालविलंबश्चेत्संकल्पपूर्वकंप्रायश्चित्तंकृत्वापुनःसंधानं । यत्रतुअग्निविच्छेदनिमित्तेनकेन चिदग्निविच्छेदःकालविलंवश्चनास्तितत्राकृत्वैवप्रायश्चित्तंपुनःसंधानकार्यम्॥ ॥अथविच्छिन्नस्यगृह्याने पुनःसंधानप्रयोगः॥ पल्यासहकृतस्नानादिःकृतनित्यक्रियोदेशकालौसंकीर्त्यअमुककालादारभ्यएतावंतकालंगृह्याग्निविच्छेदजनितप्रत्यवायपरिहारार्थ एतावत्मायश्चित्तममुकप्रत्याम्नायेनकरिष्यइतिसंकल्प्य अग्निविच्छेदकालगणनयास्मृत्युक्तप्रायश्चित्तंदंपतीसहकुर्यातांनपृथक्.। समाक्षेतस्मिन्नग्निविच्छेदेनलुप्तानांसायंप्रात:मानांतथादर्शपूर्णमासस्थालीपाकानांचसंपत्तिपर्याप्तमिदंब्रीह्यादिद्रव्यमाज्यंचब्राह्म णेभ्यःसंप्रददे इतिलुप्तसायंप्रात)मस्थालीपाकगणनयातत्पर्याप्तंबीह्याद्याज्यंचब्राह्मणेभ्योदद्यात् । ततःशुभेकालेशुचिराचांतःप्रा णानायम्यदेशकालौस्मृत्वाविच्छिन्नस्यगृह्याग्नेःपुनःसंधानंकरिष्येइतिसंकल्प्य स्थंडिलोपलेपनोल्लेखनाभ्युक्षणाग्निप्रतिष्ठापनानि कृत्वान्वादध्यात् । तद्यथा-वेसमिधौगृहीत्वांपुनःसंधानहोमेदेवतापरिग्रहार्थमन्वाधानकरिष्येइतिसंकल्प्यास्मिन्नन्वाहिते नौजातवेदसमग्निमिध्मेनप्रजापतिप्रजापतिंचाघारदेवतेआज्येन अत्रप्रधानं त्रिरनिंपवमानसकृदनिंप्रजापतिंचाज्येन अर्यमानि वरुणाग्निपूषाग्निंप्रजापतिंचलाजद्रव्येण सूर्यासावित्रींचतुर्वारमाज्यद्रव्येण शेषेणस्विष्टकृतमित्यादि परिसमूहनादिप्राकृतम् । पात्रा सादनेविशेषः । प्रोक्षणींनुवंप्रणीतामाज्यपात्रलाजशूर्पइध्मंबहिश्चदधिप्राशनपक्षेदधिचासादयेत् । आज्यसंस्कारादिप्राकृतंतत्रा ज्येनसहलाजानामपिपर्यग्निकरणम् । आज्योत्पवनासादनयोःकृतयोलाजानांत्रिःमोक्षणम् । चुवसंमार्जनादि पल्यान्वारब्धइ माधानाद्याधारांतंप्राकृतंकुन्निचक्षुषी । अथप्रधानम् । अग्नायूंपीतितिहणांशतंवैखानसानपयः। अग्निःपवमानोदेवता ·गायत्रीच्छंदः । गृह्याग्निपुनःसंधानप्रधानाज्यहोमेवि० । ॐ अग्नआयूपिपवसआसुवोर्जमिपंचनः । आरेवाधस्वदुच्छनां स्वाहा । अग्नयेपपमानायेदं । ॐ अग्निपिःपर्वमानःपांचजन्यःपुरोहितः। तमीमहेमहागयंस्वाहा ॥ अग्नयेपवमाना० । ॐ अग्ने॒पय॑स्वस्वाअस्मेवःसुवीर्य । दधमियपोस्वाहा ॥ अग्नयेपवः । त्वमर्यमावसुश्रुतोमिस्त्रिष्टुप् । पुनःसंधानप्रधाना ज्यहोमेवि० । ॐ त्वमर्यमाभवसियत्कनीनांनामस्वधावनगुह्येविर्षि । अतिमित्रंसुधिनगोभिर्यदंपतीसमनसाकृणोपि स्वाहा । अग्नयइदं० । प्रजापतेहिरण्यगर्भःप्रजापतिस्त्रिष्टुप् । पुनःसंधानप्रधानाज्यहोमेवि० । ॐ प्रजापतेनत्वदेतान्यन्योवि श्वाजातानिपरितार्वभूव । यत्कोमास्तेजुहुमस्तन्नोअस्तुवयंस्यामपतयोरयीणांस्वाहा ॥ प्रजापतयइदं० ॥ ५॥ अथपत्न्याःप्रक्षा लितेऽजलोपतिराज्येनोपस्तीर्यद्विाजानोप्यपंचायत्तीतुत्रिरोप्यशूर्पस्थानभिघार्यअंजलिस्थानप्यभिघार्यतिष्ठतिर्छत्याअंजलिंव कराभ्यांधृत्याअर्यमणवरुणपूरणमितितिसृणांवामदेवोर्यमाग्निवरुणाग्निःपूपाग्निरनुष्टुप् । गृह्याग्निपुनःसंधानलाजहोमेवि० । ॐ अर्यमणंनुदेवंकन्याग्निमयक्षत । सइमादेवोअर्यमाप्रेतोमुंचातुनामुतःस्वाहा ॥ इतिपठितमंत्रांतेअंजलिमविच्छिदंती अंगुल्य रंगुलियामपार्थेनवापनीजुहुयात् । अर्यमाग्नयइदं० । एवमग्रेपि । ॐ वरुणंनुदेयकन्याअग्निमयक्षत । सहमांदेवोवरुणः प्रेतोमुंचातुनामुतःस्वाहा ॥ वरुणामयइदं० । ॐ पूषर्णनुदेवंकन्याअग्निमयक्षत । सहमांदैवःपूपातोमुंचातुनामुतःस्वाहा ।। पूपा प्रयइदंः । ततःशूर्पकोणेनशिष्टान्सर्वालाजान्पतिःपलीवाभ्यात्मंग्रजापतिध्यायन्जुहुयात् । प्रजापतयइदं० । लाजानांस्विष्ट कृनास्ति । ततउपविश्याग्यपतिर्जुहुयात् । आनःप्रजामितिचतसृणांसूर्यासावित्रीसूर्यासावित्रीआद्याजगतीद्वितीयात्रिष्टुवंत्येदे ·सम् । येषांहूदिस्योभगवान्मंगलायतनंहरिः ॥ यत्रयोगेश्वरःकृष्णोयत्रपार्थोधनुर्धरः। तत्रश्रीविजयोभूतिर्धवानीतिर्मतिर्मम ॥ सर्वेष्वारब्ध | कार्यपुत्रयखिभुवनेश्वराः । देवादिशतुनःसिद्धिवझेशानजनार्दनाः ॥ इति देशकालनिर्देशविचारः । वृहद्यासः-'देशकालादिस्मरणदेवतास्मरणतथा । संकल्पेविधिवत्कार्यनित्यं धर्मस्यहेत' इति । मयूखैनझां डभविष्ययोः-मासपक्षतिथीनांचनिमित्तानांचसर्वशः । उल्लेखनमकुर्वाणोनतस्यफलभाग्भवेत् ॥ निमित्तानांसंक्रमा|यादीनाम् । सिंह स्थपद्धतौसंग्रहे-'अब्दायनर्तुमासाम्यपक्षतिध्यक्षवारकम् । योगश्चकरणंचेतिसंकल्पोऽयमुदाहृतः॥संकल्पेप्रायेणसंवत्सरादयश्चांद्रमानेनवा च्याः । निर्णयसिंधावार्षिणः-स्मरेत्सर्वत्रकर्मादीचांद्रसंवत्सरंसदा । नाम्य॑यस्माद्वत्सरादीप्रवृत्तिस्तस्यकीर्तिता' इति । वत्रादीकरि प्यमाणकर्मसंकल्पारंभेदेशकालयोनिर्देशःप्रथममुपतिष्ठतइतिसविचार्यते-अयंचागमेषुसर्वत्रदेशकालोनिर्दिश्येविसंक्षेपेणैयारत्युल्लिखितस्तत्रतने तिस्पष्टप्रतिपत्तयेऽयमुपक्रमः । निर्देशेतावत्पूर्यदेशपरामर्शोऽनंतरंचकालोत्कीर्तनंकर्तव्यमितिसधीचीनःपंथाः । तथाहि 'देशकालविभागवित् देशःकालःपृथग्द्रव्यं' इत्यादिप्रामाण्यजातमप्यस्यैवपरिपोपकमितितदनुकूलोवाक्योपन्यासइत्यम्-श्रीमत्यस्मिन्ब्रह्मांडेभूलोंकेजंबूद्वीपेभारत वदक्षिणापथेरामक्षेनेदंडकारण्येदेशेसंधौवर्तमानेगोदावर्यादक्षिणेतीरे (इतिदेशान्साधारणान्विशेषरूपांश्चसप्तम्यतानुक्त्वा) श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्वविष्णोराज्ञयाप्रयर्तमानस्यमाणोद्वितीयेपरार्धेश्वेतवाराहकल्पेवैवस्वतमन्वंतरेऽष्टाविंशतितमयुगचतुष्कगतकलिप्रथमचरणेघौद्धाव तारे १८३७ सप्तत्रिंशदधिकाष्टादशशतमितेशालिवाहनशाकेचांद्रमानेनराक्षसनामसंवत्सरेऽमुकायनर्तुमासपक्षतिथिवारनक्षत्रयोगकरणेषु १ हेमादिमहासकल्पेवाक्यबाहुल्येऽप्ययमेवमोऽगीकृत प्रयुंजतेचैवशिवकाच्यादिक्षेत्रे दाक्षिणात्याइति देशकालनिर्देशयाक्यव्यवस्थापरिचयाकृतोऽयमुपन्यास.। पार- पर्यक्रमपाटेदेशकालयोधवाक्यानाम्यामिश्रभात्रेऽपियवाक्यंचिद्देशकालनिर्देशोभवत्येवेतिनाग्रहोऽस्मारनव्यादरे।

·अनुष्टुभौ । पुनःसंधानाज्यहोमेवि० । ॐ आनःजार्जनयतुप्रजापतिराजरसायसमैनक्त्वयुमा । अदुमंगलौःपतिलोकमाविंशशं नोभयद्विपदेशचतुष्पदेस्वाहा ॥ सूर्यासावित्र्याइदं० । ॐ अघोरचक्षुरपतिभ्येधिशिवाप॒शुभ्यःसुमनासुवर्चाः । वीरसर्देव कामास्योनाशनोभवद्विपदेशचतुष्पदेस्वाहा ॥ सूर्यासावित्र्याइदनमम । ॐ इमांत्वमिंद्रमीवःसुपुत्रांसुभगांकृणु । दास्यां पुत्रानाधेहिपतिमेकादुशंकृधिस्वाहा ॥ सूर्यासावित्र्याइदनमम । ॐ सम्राज़ीश्वशुरेभवसम्राज्ञीश्वश्यांभव । ननादरिसम्राज्ञी भवसम्राजीअधिदेवृपुस्वाहा ॥ सूर्यासावित्र्याइदं० । समंत्वित्यस्यसूर्यासावित्रीसूर्यासावित्र्यनुष्टुप् । दधिप्राशने आज्य शेषेणहृदयांजनेवाविः । ॐ समैजंतुविश्वेदेवाःसमापोहृदयानिनौ । संमातरिश्वासंधातासमुदेष्ट्रोदधातुनौ ॥ एतेनस्वयंधिप्रा श्नीयात् । आज्यशेपेणहृदयांजनंवाकुर्यात् । पल्यैचदधिग्रयच्छेत् । साचतूष्णींपाश्नीयात् । स्वहृदयांजनपक्षेपल्याअपि तूष्णींहृदयांजनम् । अथाज्येनयदस्यकर्मणइतिस्विष्टकृतंहुत्वाइध्मसंनहनादिकर्मशेपंसमापयेत् । अत्रकारिका । उपलेपादिक कुर्यादाघारांतंविवाहवत् । विवाहाज्याहुतीर्तुत्वालाजहोमोभवेदिह ॥ गृहप्रवेशनीयाश्चहुत्वास्याद्धृदयांजनम् । परिणीयादि नास्त्यत्रलाजानावपतिस्वयम् ॥ इतिनारायणभट्टकृतप्रयोगरत्लेगृह्याग्निपुनःसंधानप्रयोगः ॥ ७ ॥ ॥५॥ अथनास्तिक्याद्विसृष्टाग्नेःपुनःसंधानम् ॥ ॥ तत्रकर्तासंकल्पपूर्वकस्त्रियासहोपोप्यापरेयुःकृतनित्यक्रियःसंकल्पपूर्वकंप्रा यश्चित्तंकुर्यात् । तद्यथा । द्वादशाहपर्यंतंयथाशक्तिसुवर्णदानम् । मासद्वयपर्यंतकृच्छ्रम् । मासचतुष्टयपर्यतमतिकृच्छ्रम् । पण्मासपर्यंतपराकः । तृतीब्दपर्यतमासंपयोव्रतम् । अब्देपूर्णेत्रैमासिकंवतम् । ततःप्रतिवर्षत्रैमासिकावृत्तिरिति । ततःका ·लगणनयासायमातहोमदपूर्णमासस्थालीपाकहोमद्रव्यदानम् । ततःशुभदिनेऽपराहेसभार्योदेशकालौसंकीर्त्यनास्तिक्याद्विस प्टामे:पुनःसंधानंकरिप्यइतिसंकल्प्य । आयतनोपलेपनादियथामिलितसंभारनिधानांतंकुर्यात् । संभाराश्च । पलाशोदुंबरा श्वत्यशमीकंकतांबुजम् । वल्मीकोखरवाराहमूपकोत्खातमृत्तिकाः ॥ शर्कराःसिकताःसूदाशंपाध्वस्तरुत्वचः । यथालाभं समाकीर्यपावनाग्निंसमुद्धरेदिति ॥ ततः । ॐ इदंतएकपरऊतएकतृतीयनज्योतिपासंविंशस्त्र । संवेशनेतन्यश्चारुरेधिमियो देवानां परमेजनित्रे ।। इतिमंत्रेण ॐ भूर्भुवःस्वरित्यग्निप्रतिष्ठाप्य समिवयमादायपुनर्देशकालौसंकीर्त्य नास्तिक्याद्विसृष्टाग्नेःपुनः संधानांगभूतमन्याधानकरिष्येऽस्मिन्नन्याहितेग्नावित्यादिआधारावाज्यभागौचआज्येनेत्यंतमुक्त्वात्रप्रधानं अग्निमष्टवारंअग्निं परमानमनिंपायकममिंशुचिमनिंपथिकृतमनितंतुमंतंचाज्येन शेर्पणस्विष्टकृतमित्यादिसद्योयक्ष्यइत्यंतमुक्त्वासमिद्यमन्नावाधा य परिसमूहनाधाज्यभागांतंकृत्वा युवेणच्याज्यंचतुर्ग्रहीत्वा । त्वमग्नेसमथाअसीत्यस्यात्रेयःसुतंभरोमिर्गायत्री । नास्तिक्या द्विसृष्टानेःपुनःसंधानप्रधानाज्यहोमेवि० । ॐ त्वमग्नेसप्राअसिजुष्टोहोतावरेण्यः । त्वायज्ञवितन्यतस्वाहा॑ ॥ अग्नयइदंन मम । योभग्निमित्यस्यकाण्योमेधातिथिरग्निर्गायत्री । नास्तिक्याद्विसृष्टानेःपुनसंधानप्रधानाज्यहोमेवि० । ॐ योअग्निंदे यातयेहुविष्माआविवासति । तस्मैपावकमूळय॒स्वाहा ॥ अग्नयइदनमम । तंतुतन्वन्नित्यस्यवामदेवाग्निर्जगती । नास्तिक पुनःसं० । ॐ ततन्वन्नजसोभानुमन्विहिज्योतिष्मतःपृथोरक्षधियाकृतान् । अनुल्नुणवयतजो[वामपोमर्नुर्भवज़नयादैव्यंज संस्खाहो ॥ अमयइदं । त्यंनोअग्नइत्यस्यांगिरसोहिरण्यस्तूपोग्निर्जगती । नास्तिः पुनःसं०। ॐ त्वंनाअग्नेतर्वदेवपायुभिर्मयो ·नौरक्षतन्वश्ववंद्य । त्रातातोकस्यतनयेगामस्यनिमेपरक्षमाणस्तर्ववतेस्वाहा ॥ अग्नयइदं । त्वंनोअग्नेवरुणस्येत्यस्यगौतमोवाम देवोग्नीवरुणौत्रिष्टुप् । नास्तिक्या० पुनःसं० । ॐ त्वनौअग्नेवरुणस्यविद्वान्देवस्यहेळोवयासिसीष्ठाः ।। यजिष्ठोवहितमः शोशुचानोविश्वाद्वेषौसिपमुमुग्ध्य॒स्मत्स्वाहाँ ॥ अग्नयइदं० । सत्वंनोअनइत्यस्यगौतमोवामदेवोग्नीवरुणौनिष्टुप् । नास्तिक्या' द्विसृष्टानेःपुनःसंधानप्रधानाज्यहोमे० । ॐ सत्यनौअग्नेवमोभवोतीनेर्दिष्ठोअस्याउपसोव्युष्टौ । अवयश्वनीवरुणरराणोची हिमळीकंसुहयोनएधिस्वाहा । अग्नयइदं० । ॐ मनोज्योतिर्जुपतामाज्यविच्छिन्नंयज्ञसमिमंदधातु । यादृष्टाउपौनिश्च ताःसंदधामिहविषावृतेन॒स्वाहा ॥ अग्नयइदं० । ॐ पुनस्त्वादित्यारुद्रावसवःसमिधतांपुनर्बह्माणोचसुनीथयज्ञैः । घृतेनत्यंत नुवोवर्धयस्वसत्याःसंतुयज॑मानस्यकामाःस्वाहा ॥ अग्नयइदं० । एतैर्मः चामत्याहुतिचतुर्ग्रहीतेनाज्येनाटावाहुतीहुत्वा सुवे | णस्थाल्याआज्यमादाय । ॐ अग्नयेपवमानायस्वाहा । अग्नयेपवमानायेदः । ॐ अग्नयेपावकायस्वाहा । अग्नयेपावका येदं । ॐ अग्नयेशुचयेस्वाहा । अग्नयेशुचयइदं० । ॐ अग्नयेपथिकृतेस्वाहा । अग्नयेपथिकृतइदं० । ॐ अग्नयेतंतुमते स्वाहा । अग्नयेतंतुमतइदं० । एवंपंचाज्याहुती त्वा देवताभ्यस्त्यक्त्वास्विष्टकृदादिहोमशेपंसमाप्याहितामयेऽनडुहंदक्षिणांदद्या दिति ॥ इति नास्तिक्याद्विसृष्टाःपुनःसंधानम् ॥ अथापलीकौपासनप्रयोगः ॥ स्वतःपूर्वमृतायैपत्यैदाहायार्धासिंदत्त्वा शिष्टार्धानीपूर्ववत्सायंपात)मौकुर्यात् । इष्टिस्तुकार्यानवा । इत्यपत्तीकोपासनप्रयोगः ॥ ७ ॥ अथविवाहोत्तरंदंपत्योहप्रवेशः।। ॥ गृहप्रवेशहोमदिनादारभ्यदर्शसंक्रांतिव्यतीपातविष्ट्यादिदोपरहितेचतुर्थादौमौहर्ति ·कोरेशुभेदिनेगृहप्रवेशंकरिष्यमाणःश्वशुरगृहेऽभ्यज्यस्नात्वा रात्रौस्वदेशाचारानुसारेणनागवल्यादिकृत्या श्वशुरदत्तदासीदासप यकादियुतसुवासिनीकृतनीराजनःश्वशुरादिभ्योगृहीतवहाशीर्वचनःस्वलंकृतःस्वलंकृतयावध्वासहविवाहानिंशकटेवस्थाप्याज नयन् । पूपात्येतइत्यस्यसूर्यासावित्रीसूर्यासावित्रीत्रिष्टुप् । यध्वायानारोहणेवि० । ॐ पुपाल्वेतोनयतुहस्तुगृह्याश्चिात्वा प्रबहतारथैन । गृहान्गच्छगृहपनीयधासौवशिनीत्वविदयमावदासि ॥ अनेनयथाविभवंगजाश्चादियानमारोहयेत् । यानेनन याणेएवासानियमः । यानादन्येनशिविकादिनामयाणेनमंत्रः। स्वग्रामविवाहपक्षेस्वगृहगमनेनार्यमंत्रः। गमनेयद्यंतरानाव्या नदीस्यात्तदाश्मन्यतीरीयतइतिऋचोर्धेनवधूंनावमारोहयेत् । अत्राजहामेत्युत्तरानउदकादुत्तारयेत् । अश्मन्यतीरित्यस्वेद यात्रापिरग्निखिष्टुप् । पूर्वार्धर्चस्यवध्यानायारोहणेउत्तरार्धर्चस्योदकादुत्तारणेविनिः । ॐ अश्मन्यतीरीयतेभिध्वमुत्तिष्ठतप्रत रतासखायः । अाजहामयेअसनशैवाःशिवान्ययमुर्तरेमाभिवाजान ॥ नीयमानायधूर्यदिबंधुवियोगादिनारोदिति तदाजीवं रुदतीतिऋचंजपेत् । जीवरुदंतीत्यस्यकाक्षीवतीघोपाऽश्विनौजगती । जपेवि० । ॐ जीवरुदंतिविमयंतेअध्वरेदीर्घामनुम सितिदीधियुर्नरः । वामपितृभ्योयइदंसमेरिरेमयःपतिभ्योजनयःपरिप्वजै ॥ इति । अयंविधिःस्वग्रामेपिभवत्यविशेपात् । शोभनेपुदेशवृक्षचतुप्पथेषमाविदन्परिपंथिनइतिजपेत् । माविदन्नित्यस्यसूर्यासावित्रीसूर्यासावित्र्यनुष्टुप् । जपेवि० । ॐ मावि दन्परिपंथिनोयआसीदतिदंपती। सुगेभिर्दुर्गमतीतामपांत्यरातयः॥ वसतौवसतावीक्षकाःतिचेत्सुमंगलीरियंवधरित्यूचेक्षेत् । सुमंगलीरित्यस्पसूर्यासावित्रीसूर्यासावित्र्यनुष्टुप् । जपेयि० । ॐ सुमंगलीरियंचरिर्मासमेतपश्यत । सौभाग्यमस्यैटुत्त्वायाथा ·स्तविपरेतन ॥ इहप्रियंइत्यनयागृहप्रवेशयेद्वधूम् । अर्यविधिःस्वग्रामविवाहेपिभवति ॥ ॥ अत्रायमनुष्ठानक्रमः । वरोव धूमुक्तमत्रेणयथाहयानमारोप्यविवाहाग्निंशकटारोपितमजनमग्रतोनयन्सुमंगलीसूक्तंपठद्भिर्विप्रैबंधुभिःसुवासिनीभिरिष्टमंगलस ज्ञकदर्पणपूर्णकलाकन्यापुष्पाक्षतदीपमालाध्वजलाजैमंगलतूर्यवाद्यैश्चसहितःसितच्छत्रयुतःस्वगृहद्वारेसुवासिनीभिनीराजितवि ग्रहोवधूपाणौगृहीत्वाशुभेमुहूर्ते । ॐ इहमियजयातेसम॑ज्यतामस्मिन्गृहेगार्हपत्यायजागृहि । एनापातन्वं संसजस्वाधा जिवी विदथमावेदाथः ॥ इत्यनेनमंत्रेणस्वगृहप्रवेश्यस्वयंचविश्यतंडुलचतुष्केपुकुलदेवतालक्ष्मींचसंपूज्यविप्रैःपुण्याहवाचयेत्। ततोगृहप्रवेशनीयहोमःकार्यः । अस्माभिस्त्वाचारानुसारेणपूर्वकर्तव्यतयोक्तः । ततःशुभेदिनेस्वस्त्यादिवाचयित्वावलंकृतः स्वलंकृतवर्धूरानावुपगच्छेत् । नागवल्लीस्तंभवलिप्रयोगस्तुसर्वदेशेष्वनुष्ठानाभावान्नोक्तः ॥ ॥ इतिश्रीरामेश्वरसुतभट्टनारा यणकृतेप्रयोगरलेवधूसहितस्यवरस्यगृहप्रवेशविधिः ॥७॥ अवसिताअष्टादशमयोगाः । अग्रेसप्तपाकसंस्थाः।

·अघससपाफसंस्थाः ॥ ॥ आश्वलायनमाचार्यप्रणम्यपितरंगुरुम् । भट्टरामेश्वरसुतोभट्टनारायणःसुधीः ॥ १॥ पंचविं शतिसंस्कारेपूक्त्वाष्टादशसंस्कृतीः । पाकयज्ञान्सप्तशिष्टान्वक्तिशिष्टेटतुष्टये ॥२॥ तत्र अतःपरंद्विजातीनांसंस्कृतिनि यतोच्यते । संस्काररहितायेतुतेपांजन्मनिरर्थकम् ॥३॥ पंचविंशतिसंस्कारैःसंस्कृतायेद्विजातयः । तेपवित्राश्चयोग्यास्युः श्राद्धादिषुसुयंत्रिताः ॥ ४॥ गर्भाधानपुंसवनंसीमंतोवलिरेवच । जातकृत्यंनामकर्मनिष्कमोऽनाशनंपरं ॥५॥ चौलकर्मोपन यनंग्रतानांचचतुष्टयम् । स्नानोदाहीचामयणमष्टकाचयथातथम् ॥ ६॥ श्रावण्यामाश्वयुज्यांचमार्गशीर्थ्यांचपार्वणम् । उत्सर्ग श्चाप्युपाकर्ममहायज्ञाश्चनित्यशः ॥ ७ ॥ श्रावण्यादियुतिस्पुपौर्णमासीपुक्रमेणश्रवणाकश्वियुजीकर्ममत्यवरोहणानित्रीणिक माणि ॥ पर्वण्यमावस्यायांक्रियमाणपार्वणमित्यर्थः। संस्कारानियताह्येतेव्राह्मणस्यविशेषतइतिआश्वलायनाचार्येणोपक्रमोपसंहा रयोनियतत्वोत्तयाजन्मनरर्थक्यरूपाकरणनिंदयाचपंचविंशतिसंस्काराणांनित्यतोका । पुनश्चैपांनैमित्तिकवार्पिकमासिकनित्य भेदेनचतुर्विधत्वंसएवाह । नैमित्तिकाःपोडशोकाःसमुद्वाहावसानकाः । सप्तवाग्रयणाद्याश्चसंस्कारावापिकामताः ॥ मासिक पार्पणमोचमशकानातुयापिकं । महायज्ञास्तुनित्याः स्युःसंध्यावयाग्निहोत्रवत् ॥ इति । नित्याःप्रात्यहिकाइत्यर्थः । एवंपंच विंशतिसंस्कारेषुगर्भाधानाद्याअष्टादशोचा इदानींश्रवणाकर्माद्याःसप्तावशिष्टाउच्यते । तत्रतावत्श्रयणाकर्मोच्यते । श्रवणाक मसर्पयतिकर्मचभुक्त्वापिकेचित्कुर्वति । युकंतूपयासिनैवकार्येइति ॥ ॥७॥ १ अमिमेपुश्रयणारादिपुविशेषतनवानपनापष्टिप्पणरूपेणविशदीमतोऽवश्यमालोचनीयः ।

·अधश्रवणाकर्मप्रयोगः ॥ ॥ श्रावण्यांपौर्णमास्यांपूर्वाह्नवृद्धिश्राद्धंकृत्वा दिवैवत्रीहीणांयवानांवालौकिकानोभर्जनेनप्रस्थ मिताधानाःकृत्वा खंडितयवत्रीह्यन्यतरस्यलौकिकासौभर्जनंकृत्वा तत्पिष्टरूपैःसक्तुभिर्नवकलशंप्रपूर्य बलिनिक्षेपसाधनभूतांवैक कतवींमपिसंपाद्य तदुभयंगृहकाष्ठादिलंबितेनवेशिक्येनिधाय बल्यर्थगृहेषाच्यांशुचिंदेशंपरिगृह्णीयादिहकरिष्यामीति । त्रीही श्चरुपात्रंपुरोडाशकपालंचसंपाद्य धानाःसमा(कृत्यअर्धालौकिकाज्येनाताःकृत्वैकपात्रेनिधायाऽपराअनताअर्धाधानाःपात्रांतरे निदध्यात् । ततोस्तमितेसूर्येशुचिःआचम्यसपवित्रपाणिःप्राणानायम्यदेशकालौसंकीर्त्य ममपुत्रपौत्रादीनांचरोगनिवारणसमस्तपा पक्षयद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थनित्यविधिरूपंश्रवणाकर्मकरिष्ये इतिसंकल्प्य समिवयंत्रयंवादायपुनर्देशकालौसकी.स्मिन्श्रव १ अनेत्यव्यवस्था-प्रथमप्रयोगेश्रवणाकर्मदिनात्पूर्वेयुःप्रातः श्रवणाकर्मसर्पयल्यंगत्वेनमातृकापूजनपूर्वकंवृद्धिश्राद्धकृत्वा श्रवणाकर्मदिने पूर्वाहेस्वस्तिवाचनंकुर्यात् । तत्रअम्यादयःप्रीयंतां श्रवणाकर्मणेस्वस्तिइतिशेषः । तदंतेदिवैववितुषाणांयवानां तदभावैत्रीहीणांलौकिकाग्नौमर्ज- नेनप्रसद्वयाधिकपरिमाणाधाना:कृत्वा तासांप्रस्थमात्राःपृथकृत्वा शिष्टाभिःपिष्टरूपान्सक्तन्कृत्वा तैर्नवंकलशंपूरयित्वा तंकलशं वैकंकतींदी चबलिहरणींनवेशिक्येनिधायैतच्छिक्यंकापिनिवेशयेत् । पृथकृताःप्रस्थमात्राधानाःपात्रद्वयेसाम्येनविभज्य लौकिकेनसर्पिपार्धाअनक्ति स्वगृहादग्यगारागाप्राच्यांशुचिदेशंबल्यर्थपरिगृहीयात् इहकरिष्यामीति । एतावदहनिकार्यम् । २ सायंहोमंकृत्वादेशकालोत्कीर्तनांतेममोपात्त- दुरितक्षयद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थश्रवणाकर्मकरिष्येइतिसंकल्प्याग्नि साहसनामायमितिविभाव्यध्यात्वान्वाधानम् । प्रायश्चित्तेविधुश्चैवपाकयझे. पुसाहसइतिसंग्रहादितिरामकल्पद्रुमादनानिःसाहसनामा । ततः ·। णाकर्महोमेदेवतापरिग्रहार्थमन्वाधानं करिष्ये अस्मिन्नन्याहितग्नावित्यादिचक्षुपीआज्येनेत्यंतमुक्त्वा प्रधानदेवतामग्निंचतुर्वारंच रुद्रव्येण अच्युतभौमाग्निपुरोडाशेन अग्निमांशयाज्येन वाजिदेवताधानाद्रव्येण शेपेणस्विष्टकृतमित्यादिसद्योयक्ष्यइत्यंतमु क्त्वा ॐ भूर्भुवःस्वरित्यग्नावाधाय परिसमूहनादि (अत्रपात्रासादनेविशेपः-चरुस्थाल्यासहकपालंशरावत्रयंप्रोक्षणींच । दींनुवौ । घमसाज्यपात्रे । इध्मावहिंपी । शूर्पकृष्णाजिने । उलूखलमुसले । दृपदुपले । मेक्षणपिष्टोद्वपन्यो । शम्यो पवेपौ । वेदमदंतीपात्रेचेति । शूपयस्यवासादनम् । प्रोक्षणीसंस्कारादिपूर्णपात्रनिधानांते) चरुपुरोडाशदेवतानांपंचानांतू प्णींचतुरश्चतुरोमुष्टीनिरुप्य तत्संख्ययातूष्णींप्रोक्ष्यावघातादिकृत्वाप्रक्षाल्यचरुपुरोडाशतंडुलान्यथाभागंपृथकृत्य पुरोडाशार्थ स्वयंकिंचित्पिष्टीकृत्यकृष्णाजिनेमरकंध पक्ष्यादास्यावापेपणेनचूर्णयित्या ततश्चर्वमग्नौदक्षिणभागेस्थालींनिधाय अग्नेःपश्चात्प १ यस्मिन्नाग्येपुरोडाशःशायितस्तदाशयाज्यंतेनाज्येनोपरिजुहोतीत्यर्थः । २ जयंतपारिजातमतेत्वत्रशूर्पद्वयस्थासाद एकंपुरोडाशार्थमेकंच मितिविशेषः । ३ शूचतुरोमुष्टीनिरुप्य शूतिरेचतथैवनिरुप्यपुरोडाशपर्याप्तान्योप्य निर्वापसंख्ययाप्रोक्ष्यक्रमणपृथगवहत्यक्षालयेत् । एकस्मिन्नेवनिर्वापेतुसहेवावहत्त्यप्रक्षाल्य घरुपुरोडाशार्यान्विभज्य कृष्णाजिनेउदीचीनकुंचांशम्यांनिधायवन्मध्येमाक्प्रवणांपमासाद्यतस्याः पश्चाद्भागेतिरश्चीमुपलांनिघायतत्प्राग्भागेहपदिपुरोडाशीयांश्चतुर्वारमध्युप्योपलांप्राचीकर्पयित्वापुनःप्रतीचीमाकृष्यमध्यदेशेदक्षिणतउत्तरतश्च तिरधीमाकृष्यपुनःसततंपिष्टवांततःप्राच्यांसमाकृष्यकृष्णाजिनपिष्टानिप्ररकंद्यायोदयशिष्टांस्तंडुलान्पन्यापेपयेत्। ४ अमौदक्षिणपासोदकांस्था- लीमधिभित्योपषेपमादायतूष्णीमभिमंत्र्यवेनामेःप्रत्यंचावंगारोपृथपृसतयोरेफंवायथ्यांनिरस्यापउपरपृश्य द्वितीयाममेरुत्तरपार्थेयस्थाप्यतस्मि- ·रिस्तरणमध्येउपपाख्येनप्रादेशमितयज्ञियकाष्ठेनद्वावंगारौपृथकृत्यतयोकिंवायव्येनिरस्यापउपस्पृश्य अवशिष्टमंगारमवस्थाप्य तस्मिन्कपालमुपधायतदुपर्यपरमंगारंनिक्षिप्य क्वचित्पात्रेपिष्टसेकार्थमपःप्रताप्यशरावंप्रक्षाल्याग्नीप्रताप्यशोपयित्वास्वाग्रेनिधाय शीतेतस्मिन्पवित्रयतिपुरोडाशार्थपिष्टंनिक्षिप्य पूर्णपात्रोदकंसुवेणपिष्टेप्रक्षिप्य पूर्वप्रतप्तोदकेनपिष्टंसंमिश्यपिंडीकृत्यपूर्वमुपहितं कपालादंगारंतृणेनापोह्य चरस्थाल्यांतंडुलानोप्याश्वशफमात्रंकूर्माकृतिपुरोडाशंकृत्वाकपालेनिधायाद्भिःश्लक्ष्णीकृत्य आज्यंसं स्कृत्याज्यादीनिचत्वारिहवींपिनिःपर्यग्निकृत्वापुरोडाशमुल्मुकैःप्रताप्यदर्भं प्रज्याल्य तत्रैवसुशृतंश्रपयित्वातदुपरिसांगारंभस्मनि कपालमुपधायतवान्यमंगारंप्रक्षिप्यवेदेनकपालेऽगारानिधाय मदतीपात्रेपिष्टसेकार्थमपस्तापयेत्। पिष्टोद्वपनींपुनःप्रक्षाल्यनिष्टपनेनशुष्कायामः पश्चान्निहितायांतस्यांति:पवित्रंकृष्णाजिनापिष्टानिचतुर्वारसमोप्यवाग्यत:पिष्टानिनिरुत्पूयसुवेणप्रणीताभ्यउद्कमादायवेदेनोपयम्यपिप्टेप्वानी यपिष्टानिपक्त्वावा मदतीपानस्थाभिस्ताभिरद्भिःपिष्ठान्यनुपरिप्लाव्यमेक्षणेनसंमिश्यपिडंकृत्वावेदेनकपालादंगारानपोह्यस्थाल्यांतंडुलानोप्यपुरो- डाशंकपालेनिधाय तुंगमपूपाकृति कूर्माकारमश्वशफमात्रंकृत्वाद्भिरत्वचंग्राहयेद्यथापुरोडाशात्कपालेऽपोनक्षरंति।२ ततस्तेपवित्रेआज्यपानिधा येत्यादि । आज्येनसहधानाधरुपुरोडाशात्पर्यमिकृत्योल्मुकंनिरस्यापउपस्पृश्यपुरोडाशमुल्मुकैःप्रताप्यदर्भस्तृणादिभिर्वामिज्वाल्यवाचं विसृज्यवे- देनपुरोडाशेसांगारंभस्मंप्रक्षिपेद्यथासुगृतीभवेत् । आज्योद्वासनादिचर्वासादनांतेवेदेनपुरोडाशादंगारानपोह्याभिधार्याशयपात्रउपस्तीर्यापर्या- वर्तयन्पुरोडाशमुद्रास्यवेदेनभस्मप्रमृज्याशयपात्रेनिधायकपालंप्रत्ययपुरोडाशमनक्ति । तत्रविच्छेदनिकर्पणंचार्षअपरिष्टात्सर्वमभ्यज्यसुवेण | हस्तेनाधस्तादभ्यग्यलोफिनाध्येनपूरयित्वा निमप्रकटपृष्ठंवाकृत्वान्याध्ययोर्मध्येननीत्वाबहिष्यासाद्यक्षताधानाअमावधिश्रित्याभिधारणा- ·क्षिप्यहस्तंमक्षाल्यसंवापपात्रप्रक्षालयेत् । ततःआज्यमुद्रास्यवहिण्यासाद्य सुवंनुचंचसंमृज्यपुरोडाशोपरिस्थभस्मादितृणेनापोह्य चरुपुरोडाशावभिघायर्योदगुदास्यचरंवहिंप्यासाद्यतदुत्तरतःपात्रांतरस्थितलौकिकाज्येनपुरोडाशंमज्जयेत् आविःपृष्ठंयाकुर्यात् । तदुत्परतःअकाअनक्काश्चधानाआसाद्येध्माधानाद्याज्यभागांतेकृते अभ्युद्धृताचरोदयायथागोत्रंचतुर्वारपंचवारंवावदानधर्मेणा पदाय अग्नेनयेत्यादिमंत्रमगतेस्वाहाकारंपठन्नाहुतिचतुष्टयंजुहुयात् । अग्नयइदनममेत्याहुतिचतुष्टयेपित्यागः । अग्नेनयेत्या दिचतुर्णामगरत्योग्निस्त्रिष्टुप् । श्रवणाकर्मप्रधानचरुहोमेविः । ॐ अग्नेनय॑सुपारायेअस्मान्विश्वानिदेवव॒युनानिविद्वान् । युयो ध्यस्म हुराणमेनोभूयिष्ठानमंउक्तिविधेमुस्वाहा ॥ अग्नयइदंनमम । ॐ अग्नेत्वारयानव्यौअस्मान्स्वस्तिभिरतिदुर्गाणिवि श्या । पूर्णपृथ्वीबहुलानवीभातोकायतनयायशंयोःस्वाहा ॥ अग्नयइदं० । ॐ अग्नेत्वमस्मद्युयोध्यमीवाअनग्नित्राअभ्यमत कृष्टीः । पुनरस्मभ्यं सुवितायदेवक्षांविश्वभिर॒मृतेभिर्यजत्रस्वाहा ॥ अग्नयइदं० । ॐ पाहिनाअग्नेपायुभिरजनैरुतप्रियेसदन आशुतुक्कान् । मातैव्यंजरितारैयविष्ठनूनविदन्मापुरंसहस्वस्वाहा ॥ अग्नयइदनमम ॥ ४ ॥ ततःसव्यपाणिनादक्षिणपाणिप्रो श्योपस्तीर्य करनपुरोडाशमादायद्विरभिघार्यपंचायत्तीतुनिरभिघार्य । ॐ अच्युतायभौमायस्वाहाइत्यपर्यावर्तयन् त्वा । अच्युतायभीमायाग्नयइदनममेतित्यजेत् । ततःयस्मिन्नाज्येपुरोडाशःशायितस्तदाज्यैकदेशम् । मानोअग्नइत्यस्यागरत्योग्निस्त्रि पासादनातं कुर्यात् । एवमनकाअघियणपर्वमासाद्यान्यर्चनाद्याज्यभागांतेउद्धृताचरोरवदानधर्मेणावदायजुहुयात् । १ कृत्स्नंपुरोडाशंनिधाय आशयाच्यात्सफरियाभिधार्य अपर्यावर्तयजुंप्रतिधिनगुस्यायुवेगाशयान्येनपुरोडाशस्योपरिजुद्धयात् । ॥

·No text on this page.

·चंद्रसूर्यगुरुपुतत्तद्राशिस्थितेषुसरसु (इत्यादीन्सप्तम्यन्तान्कालशब्दान|दयादिनिमित्तेपुतान्यपिनिर्दिश्य) एवंगुणविशेषणविशिष्टायांशुभतिथौ परमेश्वराशारूपसकलशास्त्रश्रुतिस्मृतिपुराणोक्तफलप्राप्त्यर्थ अमुकगोत्रस्यममामुकफलावाप्तयेऽमुकफर्मकरिष्ये । इतिसंकल्पयेत् । यदाचानेकदि नसाध्याप्रयोगस्तदाप्रयोगाधिकरणीभूतानांतिथ्यादीनांसर्वेषामपिफालानामुधारणकार्यमितिमयूखे । अथवाद्यप्रभृतिदिनद्वयेत्र्यादिषुदिनेष्वि त्युचारः । यदित्वव्यय हितेव्यवहितेवादिनांतरेकरिष्यमाणस्यफर्मणःपूर्वेयुःकेनचित्कारणेनसंकल्पाप्रसक्तस्तदाऽद्यपदरहितपक्षांतकालकीर्तनां तेऽद्यतनदिनाहितीयेऽहनीत्यादिपेष्टसंख्यंदिनमुक्त्वातत्रत्यतिथ्याद्यभिधानादिप्राग्वत्कुर्यादितिहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्या । विशेषविचारोवतराज |संकल्पप्रकरणेज्ञेयः॥ कर्मसंकल्पविचारः । सचविहितेपुकेवलादृष्टार्थे सर्वकर्मखावश्यकः । तथाच प्रयोगपारिजातेमार्कडेयः-'संकल्प्यचयथाकुर्यात्स्नानदा नम्रतादिकम् । अन्यथापुण्यकर्माणिनिष्फलानिभवंति' इति । यथा यथावत् । अयंदेशकालोत्कीर्तनांतकार्यः। सचनित्यनैमित्तिककान्यकर्म भेदेनग्निविधः । तत्रनित्यनैमित्तिकयोःकर्मणो:-ममोपात्तदुरितक्षयद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थममुफकर्मकरिष्येइति, काम्ययोतयोस्तु-ममोपात्तदु विक्षयपूर्वकंत्रीपरमेश्वरनीतिद्वारामुकफलसियर्थममुककर्मकरिष्यइति, केवलकाम्येतु-ममामुककामनासिद्धिद्वारेतित्रिविधोज्ञेयः । विधि पाक्येशनेफफलोल्लेखेऽपिसगुपयवोधकपदाभावेविशिष्टमेवफलंसंकल्पेउल्लेख्य । जातेष्टौपूतत्वादिवदेकवाक्योपात्तत्वेनखलेकपोतन्यायेनयुग पदुपस्थितेरन्यतरेणनैराकांक्ष्याभावाच । नचेदंफलपरैकिंतुस्तुतिमात्रमितिवाच्यं । तडागोत्सर्गादिविधिविधेयभावनायाभाव्याकांक्षाया मनुपात्तस्वर्गस्वरूपवत्फलत्वकल्पनाद्वयसःस्तुत्यर्थोपाचस्यैवफलत्वकल्पनायांलाघवात् । 'प्रतितिष्ठविहवैयएतारात्रीरुपयंति' इनिरात्रिविव प्रतिष्ठायाः । तदुक्तंजैमिनिना 'फलमात्रेयोनिर्देशात्' इति । एवंचसंकल्पवाक्येपौर्वापर्यवैशिष्ट्येनसफलत्वेनोल्लेख्यमिति । तन्त्रसमुच्चयबोध ·टुप्ओशयाज्यहोमेवि० । ॐ मानौअग्नेसृजोअघार्याविष्यवैरिपवेंदुच्छुनायै । मादुत्वतेदशतेमादतनोमारीपतेसहसायन्परांदाः स्वाहा ॥ इतिघुवेणहुत्या अग्नयइदंनममेतित्यजेत् । ततःस्वांजलावन्येनोपस्तृतप्रागताधानाद्विस्त्रिावापयित्वाभिधार्य। शंनो भवंत्वित्यस्यवसिष्ठोवाजिनखिष्टुप् । श्रवणाकर्मप्रधानधानाहोमेविः । ॐ शंनाभवंतुवाजिनोहवैपुदेवातामितद्रवःस्वोः । भयंतोहिंधूकरक्षांसिस म्युस्मधुवन्नीवाःस्वाहा ॥ इत्यंजलिनाहुत्या वाजिभ्यइदनममेतित्यजेत् । ततोऽनभ्यताधानाः पुत्राधमात्यांतेभ्योदत्त्वा चरुधानकदेशतःस्विष्टकृतं त्वा होमशेर्पसमाप्यधृतपवित्रग्रंथिंविनत्यशुद्धदेशेक्षिपेत् ॥ इतिश्रीनारा यणभट्टविरचितेप्रयोगरलेश्रवणाकर्मप्रयोगः ॥७॥ ॥५॥ अधसर्पवलिप्रयोगः॥ ॥आचम्यपवित्रेधृत्वाप्राणानायम्यदेशकालौस्मृत्वा ममभार्यापुत्राप्रत्तदुहितसमेतस्यभौमांतरिक्षदि व्यदिश्यसर्पेभ्यःसंभावितवाधापरिहारद्वारानीपरमेश्वरप्रीत्यर्थनित्यविधिरूपंसर्पवल्याख्यकर्मकरिष्ये इतिसंकल्प्यपूर्वशिक्यस्था पितदवींमादाय शिक्यस्थापितकलशाहितसक्तुभिस्तामापूर्यगृहीत्वा गृहान्निर्गत्यमाच्यादिशिपूर्वपरिगृहीतंदेशमासाद्यप्रोक्ष्य । १ सर्वाशयाज्यहोमस्तुशौनकेनविरुद्धः । २ द्वित्रिोप्यपानस्थमवत्तंचाभिधार्य । ३ दक्षिणांतसमाप्यकपालंचिमुच्यसंख्यायोद्वास्याभि- गीर्भिरित्यादि । ४ श्रवणाकर्मलुप्तचेत्कथंचित्कारणांतरात् । आमहायणिकंकुर्याद्वलिकर्मविवर्जितम् ॥ इतिछंदोगपरिशिष्टात् आग्रहायणिफंआ- प्रत्यवरोहणांतश्रवणाकर्मकुर्यात् । यलिकर्मसर्पपलिः । सं० कौमुदी ।

·ॐ सर्पदेवजनेभ्यःस्वाहा इतिमंत्रणदींस्यसक्तस्तत्रमामुखोनिक्षिप्य सर्पदेवजनेभ्यइदंनममेतित्यजेत् । वलेवलिदातुश्चातरालेके नापिव्ययधाननकार्यमापरिदानात् । ततःकृतांजलिः । ॐ येसर्पाःपार्थिवायआंतरिक्ष्यायेदिव्यायेदिश्यास्तेभ्यइमंवलिमाहापते भ्यइमंचलिमुपाकरोमि ॥ इतिमंत्रेणसर्पानुद्दिश्यसंहताभ्यांपाणिभ्यांनमस्कृत्य वलिंप्रदक्षिणीकृत्यपश्चालेरुपविश्य ॐ सर्पोसि सर्पतांसर्पाणामधिपतिरस्पनेनमनुप्यास्त्रायसेपूपेनसर्पान्यज्ञेनदेवांस्त्वयिमासंतत्वयिसंतःसर्पमाहिंसिपुर्बुधांतेपरिददामि। इतिमं प्रमुपांशुसकूजपित्या ज्येष्ठकमेणनाभग्राहपुत्रादीन्परिदद्यादेवं-ध्रुवामुकतेपरिददामिइतिपुत्रं । ध्रुवामुकांतेपरिददामिइत्यप्रत्तां दुहितरं । भुवामुकांतेपरिददामिइतिभार्या । ध्रुवमातेपरिददामिइत्यात्मानमंते । अन्यःकर्ताचेन्मांपदस्थानेयजमाननामद्धि तीयांतमुक्त्वापरिददामीतिवदेत् । ततःप्रतिपदमारभ्यप्रत्यवरोहणपर्यंतसायंप्रातःकाले तथैवदातैरेवसक्तुभिःशुचिदेशेवलिं हरेत् । तत्रनमस्कारादिपरिदानांतनकार्यम् । अथवा श्रावणप्रतिपदमारभ्ययस्मिन्नहनिप्रत्यवरोहणंमार्गशीर्षशुक्लचतुर्दश्यांपौर्ण मास्यांचाक्रियतेतस्मादर्वाचीनदिनानिहासवृद्धिभ्यांपरिगणय्य तेपुयावतःमातःसायंकालास्तावतोवलीस्तदैवदद्यात् । तदाच प्रथमबलिदानांतेनमस्कारपरिदानांतंसकृदेवनप्रत्येकम् । ततःपवित्रधिविसस्यशुद्धदेशेक्षिपेत् । अत्रतदहरेवाखिलवलिदानंन १ अत्र सर्पयलिमंत्राणांगौतमोवामदेवःसयजुःहोमादौविनियोगः इविविशेषः । २.पुत्रादीनांपरिदायथा-धुवविष्णुशर्माणतेपरिददा- मिइतिपुनरागांप्रत्येकं । पुत्राणामते धुवचंद्रादेवीतेपरिददामिइत्यभत्तांदुहितरं । तासामंते भुवइंदिरादेवीतेपरिददामिइतिभार्याइत्यादिविशेषः । ३ एतुत्पर्यतंबले:फर्तुश्चमध्येकेनापिन्यवधाननकार्य ।

·मुख्यःपक्षः । श्रयणाकर्मसर्पवलीप्रतिवर्षकार्यों । अविशेषनवणात् । वृद्धिश्राद्धमुभयार्थतंत्रेणैवकार्यम् ॥ इतिश्रीनारायणभट्ट- विरचितेप्रयोगरक्षेसर्पवलिमयोगः॥७॥ ॥ ५॥ ॥५॥ ॥५॥ अथाश्वयुजीकर्मप्रयोगः॥ ॥ आश्वयुजीमासेपौर्णमास्यांआश्वयुज़ीकर्मकार्यम् । पूर्वेद्युःकर्तोपलेपनादिनाप्रत्यवरोहणेच क्ष्यमाणमार्गेणनिवेशनमलंकृत्यभूमिंचसमीकृत्य परेयुःस्त्रीपुत्रादिसमेतोभ्यंगादिविशेषस्नानविधाय शुक्लशुचिवासाःमातरौपासनं कृत्वाभ्युदयिकश्राद्धंविधाय धृतपवित्रमाणानायम्यदेशकालौस्मृत्वा ममस्त्रीपुत्रादिसहितस्यन्यूनापेक्षितविषयसंपूर्णतापूर्णान यसादनसिद्धिद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ नित्यविधिरूपमाश्वयुजीकर्मकरिष्येइतिसंकल्प्य अग्निमुपसमाधायसमियंत्रयंवादा यदेशकालौनिर्दिश्यअस्मिन्नाश्वयुजीकर्मणिदेवतापरिग्रहार्थमन्वाधानकरिष्येइत्यादिचक्षुपीआज्येनेत्यंतमुक्त्वात्रप्रधान पशुपति १ प्रथमप्रयोगेश्रयणाकर्मवहृद्धिश्नाद्धं कृत्वामृदंतरेणगृहमुपलिप्यतृणेराच्छाद्यवितानबंधनादिनागृहमलंकृत्यभुवंसमीकुर्यात् । परेयुःसर्वेग- हा:कृताभ्यंगस्नानाधीत शुष्ठांयरधराभवेयुः । कर्ताप्रात:मांतेवस्तिवाचनकुर्यात् । तत्रपशुपतिःप्रीयतामितिविशेषः । नतोदेशकालोत्कीर्तनाते ममपनीपुत्रादिसहितस्सउपात्तदुरितक्षयपूर्वकन्यूनापेक्षितविपयेत्यादिसंकल्पेविशेषः । २ अमिसाहसनामायमितिविभाव्यध्यानादि । ३ अत्र यद्यप्यन्वाधानेकेवलपशुपतिमहणमुपलभ्यतेतथापितनसम्यक् किंतुचरहोमे पशुपतिःशिवशंकरःटपातकइतिदेवतामायास्तथामंत्रवर्णात् । तेनान्याधानेपितथैवकीर्वनमावश्यकम् । नचनिर्वापेषितथात्यापत्तिः । पशुपतयेनिरुप्येतिसूत्रेकेवलपशुपतेरेवकीर्तनात् । नचेदंपशुपतिपदमुप- लक्षणामिवियाच्यंप्रमाणाभावात् । नन्यस्तुनिर्वापएव प्रोक्षणंतुमात्रयर्णिकदेवतापदान्युच्चार्यैवस्यादितिचेन । अथैनान्प्रोक्षतियथानिसप्तमिति ·(शिवशंकरपृपातकं) चरुद्रव्येण पृपातकंपृपातकद्रव्येण शेषेणस्विष्टकृतमित्यादिसद्योयक्ष्यइत्यंतमुक्त्वासमिद्वयमग्नावा पायपरिसमूहनादि (पात्रासादनेचरुस्थाल्यासहपृपातकस्थाल्यासादनं) पूर्णपात्रनिधानांतंकृत्वा, अग्नेःप्रत्यक्शूर्पपवित्रवतिपशु पतयेत्याजुष्टंनिर्यपामीतिचतुरोमुष्टींश्चर्वनिरुप्यतत्संख्ययातथैवमोक्ष्यावघातादिचस्थपणांतंकृत्वाज्यमिभूपयःपातकाख्यंहवि रंतरंकृत्याज्यंसंस्कृत्य घरुपातकाभ्यांसहपर्यग्निकृत्वाज्योद्वासनादि (चरोरुत्तरतःपातकमासाद्य) आज्यभागांतंकृत्या सुता दिभिरन्यारब्धः स्वसन्निधौवातानुपवेश्य अवदानधर्मेणचरुमवदाय । ॐ पशुपतयेशिवायशंकरायपातकायस्वाहाइतिहुत्वा पशुपतयेशिवायशंकरायपातकायेदंनममेतित्यजेत् । ततोयजमानांजलावन्यउपस्तीर्य सुवेणैवपृषातकंद्विरवदायाभिधार येत् । ततोयजमानः ॐ उनमेपूर्यतांपूर्णमेमोपसदत्पृपातकायस्वाहाइत्यंजलिनैवहुत्वा पृपातकायेदंनममेतित्यजेत् । चरुपृपा सूनापयोस्तुल्यत्वावगमात् पूर्वोत्तवृत्तिस्वरसाय । उक्त्वापशुपतेयेतचतुभ्यतंततःपरम् । त्याजुष्टंनिर्वपामीतिनिर्वाप:प्रोक्षणतथा । प्रोक्षामी- |तिविशेषरसुमोक्षणेऽन्यत्समभवेदितिकारिकायाःपशुपतयेत्याजुष्टंनिर्वपामीतिनिर्वापप्रोक्षणपरजयंताच । नवनिर्वापत्यागयोर्वपरीत्यकापिनदृष्ट- मितियाय पहुशोदर्शनात् । आधानेवायत् ब्रह्मौदनेब्रह्मणेप्राणायजु० ब्रह्मणेपानाय० ब्रह्मणेव्यानाय० इतिनिरुप्यप्रवेधसइतिहुत्वावेधसइति | | त्यजेत् । एतेनयरपयोगपारिजातकारादीनामन्याधानेकेवलपशुपतिकीर्तनं वयाकेपांचिद्याज्ञिकंमन्यानांहोमेकेवलस्योचारणतदपास्तमिति सं० कौमुदी। १ पयसाज्यनिपिख्तुतत्पयस्यात्पृपावकमिति । २ पशुपतयइत्यादिमंत्रयोगौतमोवामदेवःपशुपतिःपृपातफश्चयजुःआश्वयुजीकर्म- प्रधानहोमेवि० । ३ विष्टकदर्थमुपस्तीर्यचरोईस्तेन पृपातकस्यमुबेणीचरार्धादवदायेतिविशेषः । :

·तकशेपास्विष्टकृतंहुत्वा इध्मसन्नहनादिहोमशेपंसमाप्य धृतपवित्रग्रंथिंविनत्यशुचिदेशेक्षिपेत् ॥ इतिश्रीनारायणभट्टविरचिते प्रयोगरनेआश्वयुजीकर्मप्रयोगः ॥ ७ ॥ ॥७॥ ॥७॥ अथाग्रयणहोमप्रयोगः ॥ ॥ शरदिपौर्णमास्याममावास्यायांवापर्वणितदलाभकृत्तिकादिविशाखांतदेवनक्षत्रेष्वन्यतमे चंद्रानुकूल्येआग्रयणकार्यम् । प्रातरौपासनहोमंकृत्वा संकल्पपूर्वकमाभ्युदयिकनाद्धंविधाय आचम्यपवित्रेधृत्वाप्राणानायम्य देशकालावुत्कीर्त्य ममरोगजरानिवृत्तिश्नीयशोऽन्नप्राप्तिद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ नित्यविधिरूपमाग्रयणंकरिष्येइतिसंकल्प्यास्मि नामयणाख्येकर्मणिदेवतापरिग्रहार्थमन्वाधानकरिष्येइत्यादिचक्षुपीआज्येनेत्यंतमुक्त्वावप्रधान इंद्राग्नी विश्वान्देवान् द्यावाप थिव्यौ चरुद्रव्येण शेपेणस्विष्टकृतमित्यादिसद्योयक्ष्यइत्यंतमुक्त्वासमिवयमग्नावाधाय परिसमूहनादिपूर्णपात्रनिधानांतंपाकनं तंत्रंकृत्वा प्रत्यगनेःशुपवित्रवति तूष्णींत्रिश्चतुरश्चतुरोमुष्टीनिरुप्यतत्संख्ययातथैवमोक्ष्यावघातादिचरुश्रपणांतंकृत्वाज्यसंस्कारा द्याज्यभागांतंकृत्वावदानधर्मेणचरुमवदाय । ॐ सतर्गतुभिःसजूर्विधाभिःसजरिंदाग्निभ्यांस्वाहा । इंद्राग्निभ्यामिदनममइति त्यक्त्या पुनरवदाय' ॐ सजूर्ततुभिःसजूर्विधाभिःसजूर्विश्वेभ्योदेवेभ्यःस्वाहा । विश्वेभ्योदेवेभ्यइदंनमम । पुनरवदाय १ प्रथमप्रयोगेश्यणाकर्मवदृद्धिश्राद्धस्वस्तिवाचनंचफुर्यात् । तन्नद्राम्यादयःप्रीयतामितिविशेषः । ममोपात्तदुरितक्षयेत्यादिसंकल्प्य । अनि साहसनामायमितिविभाव्यध्यानादि । २ तूष्णींद्वादशमुष्टीनिरुप्यतथैवप्रोक्षणादि । आज्यभागांतेविभागाभिमविकृत्वैवावदानधर्मेणहोमः। ३ आमयणहोममंत्राणांगौवमोवामदेवइंद्राणीविश्वेदेवाद्यावापृथिवीचयजुःआमयणप्रधानहोमेविनियोगः । a ·ॐ सजूझतुभिःसर्विधाभिःसजावापृथिवीभ्यांस्वाहा । द्यावापृथिवीभ्यामिदनमम । एवंतिम्रआहुतीर्तुत्वा स्विष्टकृतंहुत्वाव शिष्टंपात्रांतरेकृत्या तत्पात्रसव्यपाणौधृत्वा । ॐ प्रजापतयेत्याग्रहंगृह्णामिमाश्रियमांयशसेमह्यमन्नाधाय । इतिमंत्रणदक्षिणे नपाणिनाअभिमृश्य ॐ भद्रानःश्रेयःसमनष्टदेवास्त्वावशेनसम॑शीमहित्वा । सनौमयोभूतियाविशेहनौभवद्विपदेशं चतुष्पदे ।। इतिमंत्रणपाश्यद्विराचम्यतत्रैवउपविष्टः । ॐ अमोसिप्राणतहतंबवीम्यमोसिसर्वानसिप्रविष्टः । समेजरांरोगमपनु घारीरादमामएधिमामृधामइंद्र ॥ इतिमंत्रेणात्मनोनाभिमालभेत । ततःपनीमध्यमहविःशेषममंत्रप्राश्नीयात् । ततोयजमा नइध्मसनहनहोमादिपरिपेचनातकर्मशेपंसमाप्य धृतपवित्रग्रंथिंविसस्यशुचिदेशेक्षिपेत् । इदमाग्रयणंयदाश्वयुज्यांपौर्णमास्या क्रियतेतदककालत्यादाश्वयुजीकर्मणासमानतंत्रताभवति । तत्राश्वयुजीकर्मप्रधानहोमंकृत्वाऽऽययणप्रधानहोमः द्वयोश्चर्बोरेका स्विष्टकृदित्यादिशेयम् । यवाग्रयणनकार्य। श्यामाकैस्तुप्रस्तरंकुर्यान्नाग्रयणं । शास्त्रांतरेदृष्टत्वात् । इदंचाग्रयणमकृत्वानवान्न भक्षणस्यनिपिद्धत्यात्दुर्भिक्षेपुरातनधान्यालाभेनवधान्यभक्षणाधिकारार्थमलमासेऽपिकार्यम् । अनापदितुशुद्धएव । आमयः णाकरणेप्रायश्चित्तंकारिकायां। अकृताग्रयणोश्नीयान्नवान्नंयदिवैततः। वैश्वानरायकर्तव्यश्चरु पूर्णाहुतिस्तुया। इतिश्रीनारायण १ उत्तरार्धात्सहदयदायस्विष्टकशोमादि । परुशेपवर्जहविरुच्छिष्टंदक्षिणा । कर्मसमाप्तौवैश्वदेवंनवान्नेनछत्वा आप्रयणशेषवैश्वदेवशेष (कीकृत्यतत्सासन्येवेनिधायदक्षिणहस्बेनतन्नमभिमृशेत् । २ प्रजापतयेत्वेत्यादेगौतमोवामदेवोन्नंयजुःअभिमर्शेवि० । ३ भद्रानइत्यादि- दयोगीतमोवामदेवः पितुषिष्टुप् प्राशनेआठभनेचवि०। ४ करमध्येसौम्यमग्मितीर्थच । तत्रसौम्येननवान्नप्राशन मितिभट्टोजीदीक्षितकवाद्विके।

·भट्टविरचितेप्रयोगरत्नेस्मार्ताग्रयणप्रयोगः ॥ ( आश्वयुजीकर्माग्रयणयोःसहप्रयोगः तथादर्शपूर्णमासस्थालीपाकान्धयुजी कर्माग्रयणानांसहप्रयोगश्चाग्रेपृथक्संगृहीतप्रयोगेष्वालोचनीयः)॥७॥ ॥७॥ अथप्रत्यवरोहणम् ॥ ॥ तच्चमार्गशीयापौर्णमास्यांतत्पूर्वाश्चतुर्दश्यांयाकार्यम् । दिवैवगृहकुब्यलेपनास्तरणोपस्तरण निम्नोन्नतभूमिसमीकरणमरूढापामार्गाद्युन्मूलनरूपंनिवेशनालंकारंविधायफलरहितधान्यतृणाख्यपलालनिर्मितंचशयनार्थकटं संपाद्यसंकल्पपूर्वकंप्रत्यवरोहणांगनांदीश्राद्धंविधायसूर्येस्तमितेसायमौपासनंहुत्वाशुचिराचांत:पवित्रेधृत्वा देशकालौसंकीर्त्यमम खीपुत्रादिसहितस्यजलस्थलचरसर्पवाधानिवृत्त्यभयहेमंतसौमनस्यद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ नित्यविधिरूपंप्रत्यवरोहणाख्यंकर्म करिष्येइतिसंकल्प्याग्निमुपसमाधाय समिइयंत्रयंवादायपुनर्देशकालौस्मृत्वा क्रियमाणेप्रत्यवरोहणेदेवतापरिग्रहार्थमन्वाधानं करिष्ये अस्मिन्नन्वाहितेग्नावित्यादिचक्षुपीआज्येनेत्यंतमुक्त्वात्रप्रधानश्वेतद्विःपायसेन इध्मसन्नहनेनरुद्रमित्यादिसद्योयक्ष्यइत्यं तमुक्त्वा समिधावशावादध्यात् । अनस्विष्टकृन्नास्तितेननतत्कीर्तनम् । परिसमूहनादिपूर्णपात्रनिधानांतंकृत्वाप्रधानदेवतायैश्वे १ लेपनास्तरणोपस्तरणैरिति लेपनंकुड्यादीनां, आस्तरणंचतेपामेवाच्छादनं, उपस्तरणंभूमेनवीकरणमिति सं० कौमुदी । २ उक्तकालेप्रत्य- परोहणकरिष्यन्प्रथमप्रयोगेश्रवणाकर्मवद्वृद्धिश्राद्धस्वस्तिवाचनंचकुर्यात् । तत्रकर्मांगदेवताश्वेतःप्रीयतामितिविशेषः । ततोगृहसमीपेप्ररूढान् | अपामार्गः शाकस्तित्वकः परिव्याधइत्येतान्समूलान्परिखायोद्वास्यमृदंतरेणगृहमुपलिप्यतृणैराच्छाद्यभुवंसमीकुर्यात् । शयनार्थफलरहित- धान्यतणनिर्मितंकटंसंपाद्येत्यादि । ३ अग्निंसाहसनामायमितिविभाव्यध्यानादि ।

·सायद्विधतुरोग्रीहिमुष्टींस्तूष्णीनिरुप्यतथैवप्रोक्ष्य पयसिचरुनपणाज्यसंस्काराद्याज्यभागांतंकृत्वा सुतादिभिरन्वारब्धोऽवदान धर्मेणापदाय । ॐ अश्वेितपदाजहिपूर्वेणचापरेणच । सधचवारुणीरिमाःसर्वाश्चराजबांधवी स्वाहा ॥श्वेतायेदंनमम । ॐ नवैधतचाभ्यागारहिर्जपानकिंचन । श्वेतायवैदायिनमःस्वाहा ॥ इतिद्वैपायसाहुतीहुत्वा श्वेतायेदंनममेतित्यजेत् । नात्रसौ विष्टकृत् । ततः ॐ अभयनःप्राजापत्येभ्योभूयादित्यग्निमीक्षमाणोजपित्वा शियोनःसुमनाभवइत्युक्त्वा हेमंतेतिसंबुद्ध्यंतमन सास्मरेत् । ततोमे पश्चाद्देशेपूर्वपलालनिर्मितंकटंकर्ताशयनाथूस्वयमास्तीर्य स्त्रीपुत्रादिसहितस्तस्मिन्नुपविश्य स्योनापृथिविमेधा तिथिभूमिर्गायत्री । जपेवि० ॐ स्योनाएथिविभवानृक्षरानिवेशनी । यच्छनिःशर्मसंप्रथः ॥ इतिपठेत् । एतदारभ्यमंत्री घारणाहःखीपाठव्यतिरिक्ताःस्योनापृथिवीत्यादिस्वस्त्ययनपर्यंतान्मंत्रान्जपेयुः । ततःकर्ताप्राक्शिराउदङ्मुखोदक्षिणपार्थेन शयीत । गृहिणोनंतरंयथाज्येष्ठसर्वेपुत्रपौत्रास्तथैवशयीरन् । ततउत्थायोपविश्यप्राङ्मुखाः । अतोदेवामेधातिथिदेवागायत्री। जपेवि० । ॐ अतौदेवातुनोयोविष्णुर्विचक्रमे । पृथिव्याःसप्तधामभिः ॥ इतिचंत्रिर्जपित्यापुनरपितथैवशयित्वोत्था योपविश्य दक्षिणमुखाः । ॐ अतोदेवाअवंतुनः इतिप्रथमपादंसकृजपित्वा पुनरपिशयित्वोत्थायोपविश्य पश्चिमाभिमुखाः। * यतोविष्णुर्विचक्रमे इतिद्वितीयपादसकृजपित्या । पुनस्तथैवशयित्वोत्थायोमुखाः उपविश्य ॐ पृथिव्याःसृप्तधामभिः १ अपश्चैवइत्यादिद्वयोर्गीवमोवामदेवः श्वेतोऽनुष्टयंत्यागायत्रीप्रत्यवरोहणप्रधानहोमेवि० । २ अभयंनइत्यादिद्वयोगौतमोवामदेवोऽमिहेमं- तोयजुः अपेवि० ·इतितृतीयपादंसकृजपेयुः । ततःकर्तास्विष्टकृद्धर्जइध्मरजुप्रहरणादिकर्मशेपंसमाप्य पवित्रग्रंथिंविस्रस्यशुचिदेशेक्षिपेत् । ततः सर्वेयथाशय्यंशयित्वोत्थायोदितसूर्येकृतनित्यक्रिया:संगम्यसौर्याणिस्वस्त्ययनानिचजपेयुः । तानिच । उदुत्यमितित्रयोदशर्च स्यसूक्तस्यकाण्वःप्रस्कण्वःसूर्योगायत्रीअंन्याश्चतम्रोनुष्टुभः । जपेविनियोगः । ॐ उदुत्यजातवेदसंदेहतिकेतवः। दृशेवि वायुसूर्यम् ॥ अपत्येतायो यथानक्षत्रायंत्य॒क्तुभिः । सूरायविश्वचक्षसे ॥ अदृश्रमस्यकेतवोविश्मयोजनाअनु । भ्राजतोष गोयथा ॥ तरणिर्विश्वदर्शतोज्योतिष्कृतसिसूर्य । विश्वमाभासिरोचनम् ॥ प्रत्यदेवानां विशःमृत्यङ्गुपिमानुपान् । प्रत्य विश्वस्वदृशे॥१॥ येनोपावकुचक्षसाभुरण्यंतजनाअनु । त्वंवरुणपश्यसि ॥ विद्यामपिरजस्पृथ्वहामिमा॑नोअक्तुभिः । पश्य जन्मानिसूर्य ॥ सप्तत्वाहुरितोरथेवहतिदेवसूर्य । शोचिष्कैशंविचक्षण ॥ अयुक्तसप्तशुध्युवःसूरोरथस्यनत्यः । ताभिर्याति स्वयुकिभिः ॥ उदयंतमसरपरिज्योतिप्पश्यतउत्तरम् । देवंदैवत्रासूर्यमगन्मज्योतिरुत्तमम् ॥ उद्यन्नद्यमित्रमहआरोहुन्नुत्तर दिवम् । हृद्रोगममसूर्यहरिमाणचनाशय ॥ शुकैपुमेहरिमाणरोपणाकासुदध्मसि । अथौहारिद्र्वेपुमेहरिमाणनिर्दध्मसि ॥ उद गायमादित्यो विश्नुसहसासह । द्विपंतमरिंधयन्मोअहंद्विपतेरधम् ॥ २॥नवर्चमेवैतज्जप्यमितिकारिकायां । चित्रंदेवाना मितिपट्टचस्यसूकस्यांगिरसःकुत्सःसूर्यस्त्रिष्टुप् । जपेविनियोगः । ॐ चित्रंदेवानामुदगादीकचक्षुमित्रस्यवरुणस्याग्नेः । आमा द्यावापृथिवीअंतरिक्षंसूर्यआत्माजगतस्तस्थुपश्च ॥ सूर्योदेवीमुपसरोचमानांमोनयोपांमभ्येतिपश्चात् । यत्रानरोदेवयंतोयुगा १ सर्वेवस्खशय्यायांशयीरन् । २ यजमानःप्रातोमातेकृतसंध्यैःसर्वैःसहजपेत् ।

·नियितन्यतेमतभद्रायभद्रम् ॥ भद्राअश्याहरितःसूर्यस्यचित्राएतग्वाअनुमाद्यासः । नमस्यंतौदिवआपृष्ठमस्थुःपरिद्यावापृथि चीयतिसद्यः। तत्सूर्यस्यदेवत्वंतन्महित्वंमध्याकर्ताविततसंजभार । यदेदयुकहरितःसधस्थादाद्रात्रीवासस्तनुतेसिममै ॥ तन्मि त्रस्यवरुणस्याभिचक्षेसूर्योरूपंकृणुते योरुपस्थे । अनंतमन्यगुर्शदस्यपाजःकृष्णम॒न्यद्धरितःसंभरंति ॥ अद्यादेवाउदितासूर्यस्य निरंहसःपिपतानियद्यात् । तन्नौमित्रोयरुणोमामहंतामदितिःसिंधुःपृथिवीउतद्यौः ॥ १॥ नमोमित्रत्येतिद्वादशर्चस्यसूक्तस्य सौर्योभितपाःसूर्योजगतीदशमीत्रिष्टुप् । जपेवि० ॐ नमोमित्रस्यवरुणस्य॒चक्षसेमहोदेवायतदृतसपर्यत । दुरेशैदेवाताय केतवेदियस्पुत्रायसूर्यायशंसत ॥ सामासत्योक्तिःपरिपातुविश्वतोद्यावाचयत्रततनन्नहानिच । विश्वमुन्यन्निविंशज्यदेजतिवि श्वाहापौविधाहोदैतिसूर्यः ॥ नतेअदैव:मृदियोनियासतेयदैतशेभिःपरैरथयसि । प्राचीनम॒न्यदनुवर्ततेरजउदन्येनज्योतिषा यासिसूर्य ॥ येसूर्यज्योतिपावाधसेतमोजगच्चविश्वमुदियपिभानुना । तेनास्मद्विधामनिरामाहुतिमपामीवामपदुःष्वन्य सुप ॥ विश्वस्यहिपेपितोरक्षसितमहैळयन्नुच्चरसिस्वधाअनु । यद्य|सूर्योपत्रामहैतन्नौदेवाअनुमंसीरतक्रतुम् ॥ तन्नो घायाधियीतन्नुआपुइंद्रशृण्यंतुमरुतोहवः । माशूनभूमसूर्यस्यसंदृशिभद्रंजीवतोजरणामंशीमहि ॥१॥ विश्वाहात्वा सुमनसःसुचक्षसः जातोअनमीवाअनौगसः । उद्यतत्वामित्रमहोदिवेदिवेज्योग्जीवाःप्रतिपश्येमसूर्य ॥ महिज्योतिर्विधतं त्याविचक्षणभास्वतंचक्षुषेचक्षुपेमर्यः । आरोहतंबृहुतःपासस्परिव्यंजीवाःप्रतिपश्येमसूर्यः॥ यस्यते विश्वाभुवनानिकेतुना प्रचुरतेनिचविशतेअनुभिः । अनागास्त्वेनहरिकेशसूर्याहाहानोवस्यसावस्य॒सोदिहि ॥ शंनोभवचक्षसाशनोअढाशंभानु ·कपदाभावेयोगसिद्यधिकरणन्यायेनउक्तान्यतममेकमेवफलं । सकामनिष्कामभेदेनायंप्रयोगपारिजातेसंस्कारकांडेसविस्तरंविवृतोऽस्तीतिनेह प्रपंच्यते । यद्यप्यहरहालानादौविध्यभावान्मासादेनांगत्वं तथापियत्रयस्यमासादेरंगत्वंतत्रतस्योल्लेखआवश्यकः । यच्च केचिदहरहःकर्तव्येषु संध्यावंदनादिपुदेशकालोचारणंनकुर्वति कुर्वतिचहोमपूजादिपु तत्रहेयोपादेयविपयेमूलंनविद्मः । सर्वत्रसंकल्पवाक्यांतेसाक्षतकुशोदकंवाम्रपाने णहसेनवैशान्यांजलादीप्रक्षिपेन्नभूमौ । अबव्रतराजेविशेप:-'संकल्पवाक्येविधिवास्योपात्तधातोरेवतदुत्तमपुरुषस्यप्रयोगोयथास्यात्तादृशं, कर्मणोविशेषनामसत्त्वेतत्सहितंचवाक्यंप्रयोज्यम्-यथाग्निहोत्रंहोष्यामि, दर्शपूर्णमासाभ्यांयक्ष्ये, संध्यामुपासिप्यइति । यथावदेवपूजा करिष्ये, ब्राह्मयज्ञंकरिष्यइत्यादिच । नतुसंध्योपासनंकरिष्ये, ब्रह्मयज्ञेनयक्ष्यइत्यादि । एवंसर्वत्र । एतचत्रिस्थलीसेतीप्रघट्टफेस्पष्टम् । यत्रतुमंत्र जपेत्, मंत्रजपंकुर्यात्, कार्यचयमतर्पणं, यमसंतर्पयेदुधइत्युभयथापिविधिर्दश्यतेतरमंत्रंजपियामि, मंत्रजपंकरिष्यइतिवा, यमतर्पयि प्यामि, यमतर्पणकरिष्यइतिवायथेष्टंबाच्यम् । यत्रत्वान्नातंसंकल्पवाक्यमस्तितत्रतदेववाच्यम् । यदातुनियुक्तःकरोतितदाकरिष्येकरिष्या भीत्येवंद्विविधप्रयोगवतिधातीप्रयुज्यमानेकरिष्यामीतिपरस्मैपदमेयवदेत् कियाफलस्वकर्तृगामित्वात् । होप्ये-आचरिष्ये-भोजयिष्यइत्याधु निका प्रयोगास्त्वसाधवएव । आद्ययोःपरस्मैपदित्वात् । अंत्यस्यणिजंतत्वेनोभयपदित्वेऽपिनिगरणचलनेतिसूत्रेणपरस्मैपदनियमात् । स्मार्त कर्मसुयजमानकर्तृकसांगप्रधानप्रयोगसंकल्पोत्तरमाचार्यादिकर्तृकः स्वस्वकर्मसंकल्पःप्रधानदेवताग्निग्रहस्थापनादिपुपुनःसंकल्पयाशिष्टाचार माणकः । प्रथमसंकल्पेकथितस्यदेशकालादेःप्रयोगमध्येऽवांतरसंकल्पेपुनरुचारणप्राप्तीपागुक्तविशेषणवतिदेशेकालेचामुककर्मकरिष्यइतिवा ध्यमितिवृपोत्सर्गेभट्टाः । इत्यलमतिविस्तरेण प्रसंगादत्रपारिजातकृतःशारीरकभाष्यानुवृत्यासंकल्पप्रकारः । 'जन्माद्यस्ययतः' इतिसूत्रे 'यतोवाइमानी'त्यादिविषयव्याख्याने । m ·नाहिमाघृणेने । यथाशमध्वन्च्छमसदुरोणेतत्सूर्यद्रविणंधेहिचित्रम् ॥ अस्माकंदेवाभायजन्मनेशर्मयच्छतद्विपदेचतु प्पदे । अदपिवदुर्जयमानमार्शिततस्पेशंयोरपोर्दधातन ॥ यद्बोदेवाश्चकुमजिह्वयागुरुमनसोवा युतीदेवहेळेनम् । अर्रा वायोनौअभिदुच्छुनायतेतस्मिन्तदेनौवसवोनिर्धेतन ॥ २॥ सूर्योनइतिपंचर्चस्यसूक्तस्यसौर्यश्चक्षुःसूर्योगायत्री । जपेविनिः । ॐ सूर्योनोदिवस्पातुवातो अंतरिक्षात् । अग्नि पार्थिवेभ्यः ॥ जोपासवितर्यस्यतेहर शतंसवाँअर्हति । पाहिनौदिद्युतःप तत्याः । चक्षुनोंदेवः सविताचक्षुर्नउतपर्वतः । चक्षुर्धातादधातुनः ॥ चक्षुर्नोधेहिचक्षुपेचक्षुविख्यैतनूभ्यः । संचेदंविचप श्येम । सुसंदृशत्वाव॒यंप्रतिपश्येमसूर्य । विपश्येमनृचक्षसः ॥१॥ आनोभद्राइतिदशर्चस्यसूक्तस्यराहगणोगोतमोविश्वेदेवा ख्रिष्टुप्पंचाद्याःसप्तमीचजगत्यःषष्ठीविराट् । जपेविनियोगः ॐ आनौभद्राःतवोयतुविश्वतोदब्धासोअपरीतासदिदः । देवानोयथासमिधेअसन्नायुवोरक्षितारोदिवेदिवें ॥ देवानाभद्रासुमतियतादेवानारातिभिनोनिवर्तताम् । देवानी सुख्यमुपसेदिमायुर्यदेवा आयुःप्रतिरंतुजीवसे ॥ तान्पूर्वयानिविदाहमहेवयंभगमित्रमर्दितिदक्षमुनिधम् । अर्यमणंवरुणंसोम मुश्विनासरस्वतीनःसुभगामयस्करत् ॥ तन्नोवातौमयोभुतुभेजतन्मातापृथिवीतत्पिताद्यौः । तद्राणिःसोमसुतोमयो भुवस्तदंश्विनाशृणुतंधिष्ण्यायुवम् ॥ तमीशानजगतस्तस्थुपस्पतिधियंजिन्वमव॑सेहूमहेव्यम् । पूपानोयथावेदसामसदृधेरैक्षि तापायुरदब्धःस्वस्तये ॥ १॥ स्वस्तिनइंद्रोवृद्धश्रवाःस्वस्तिन:पूपाविश्ववेदाः । स्वस्तिनस्तार्योअरिष्टनेमिःस्वस्तिनोवृहस्पति दधातु ॥ पृर्पदश्वामुरुतःपृश्निमातरःशुभंयावानोविदथै पुजग्मयः । अग्निजिबामनवःसूरचक्षसोविश्नोदेवाअवसागमनिह ॥

·भुकणेभिःशृणुयामदेवाभद्रंपश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरंगैस्तुष्टुवांसस्तनूभियंशेमदेवहितयदायुः ॥ शुतमिन्नुशरदोअतिदे वायनिक्षकाजरसतनूनाम् । पुत्रासोयत्रपितरोभर्वतिमानोमध्यारीरिपतायुगतोः ॥ अदितिौरदितिरंतरिक्षमर्दितिर्मातास पितासपुरः । विश्वेदेवाअदिति पंचजनाअदितिर्जातमर्दितिनित्वम् ॥ २॥ स्वस्तिनोमिमीतामितिपंचर्चस्यसूक्तस्यात्रिविन्धे देवाशिष्टुप् अन्त्ये अनुष्टुभौ । उपेविनियोगः ॐ स्वस्तिनौमिमीतामुश्विनाभगःस्वस्तिव्यदितिरनुर्वर्णः । स्वस्तिपूपाअसु रोदधातुनःस्वस्तिद्यावापृथिवीसुचेतुना ॥ स्वस्तयैवायुमुप॑त्रवामहैसोमवस्तिभुवनस्यस्पतिः । बृहस्पतिसर्वगणस्वस्तयैस्वस्तय गादित्यासाभरंतुनः ॥ विश्वेदेवानाअद्यास्वस्त यवैश्वानरोयसुर॒ग्निःस्वस्तये । देवाअवत्युभवःस्वस्तयैस्वस्तिनौरुद्रःपात्वंहसः॥ स्वस्तिमित्रावरुणास्वस्तिर्पय्येरेवति । स्वस्तिनइंद्रश्वाग्निश्चस्वस्तिनौअदितेकृधि॥स्वस्तिपंथामनुचरेमसूर्याचंद्रमसाविव । पुनर्ददता ताजानतासंगमेमहि ॥ १॥ परावतइतिसप्तदशर्चस्यसूक्तस्यनाभानेदिष्ठोमानवोविश्वेदेवाजगतीअन्त्येवेत्रिष्टुभौ । जपेवि नियोगः । ॐ परावतोयेदिपितुआप्यमनुप्रीतासोजनिमाविवस्वतः । ययाते]नहुष्यस्यवर्हिषिदेवाआसतेतेअधिबुवंतुनः॥ विश्वाहिगनमत्यानिवंद्यानामानिदेवातियज्ञियानिवः । येस्थजाताअदितेर परियेपृथिव्यास्तेमहश्रुताहव॑म् ॥ येभ्योमा तामधुमत्पिन्वतेपर्यःपीयूपंद्यौरदितिरविर्हाः । उक्थशुप्मान्वृपभ्रान्स्वप्नसस्तांआदित्यांअनुमदास्वस्तये ॥ नृचक्षसोअनिमि पतोअर्हणावृहढेयासोअमृतत्यानशुः । ज्योतीरथा हिमायाअनागसोदिवोचष्मागवसतेस्वस्तये । सम्राजोयेसुवृधौयज्ञाय सुरपरिहतादधिरेदिविक्षय । तांआविवासनम॑सामुक्तिभिर्महोआदित्याँअदितिस्वस्तये ॥ १॥ कोःस्तोमैराधतियंजुजाप ।

·विश्वेदेवासोमनुषोयतिष्ठन । कोवौध्वरंतुविजाताअरैकरोन पर्पदत्यहःस्वस्तये ॥ येभ्योहोत्रांप्रथमामायेजेमनुःसामान
मनसासुप्तहोतृभिः । तआदित्याअभय॒शर्मयच्छतसुगानःकर्तसुपास्वस्तये ॥ यईशिरेभुवनस्यप्रचैतसोविश्वस्यस्थातुर्जर्गतश्चम
तवः । तेनःकृतादकृतादे सस्पर्यद्यादेवासःपितास्वस्तये ॥ भरेण्विसुहवहवामहेहोमुचेसुकृतदैव्यंजनम् । अग्निमित्रवरुण
सातयेभगंद्यावापृथिवीमुरुतःस्वस्तये ॥ सुत्रामाणंपृथिवींद्यामनेहसंसुशर्माणमदितिसुमीतम् । दैवींनावस्वरित्रामागसमस्र
वतीमारुहेमावस्तये ॥ २ ॥ विश्वयजनाअधिवोचतोतयेत्रायध्वंनोदुरेया॑याअभिहुतः । सत्यांवोदेवहूत्याहुवेमशृण्वतोदेवा
अवसेस्वस्तये ॥ अपामौवामविश्वामनाहुतिमपारातिदुर्विदत्रामघायुतः । आरेदेवाद्वेषौअस्मद्युयोतनोरुणःशर्मयच्छतास्त्र
स्तये ॥ अरिष्टःसमावि एधतेप्रजाभिर्जायतेधर्मणस्परि । यमादित्यासोनयथासुनीतिभिरतिविश्वानिदुरितास्वस्तये ॥
यंदेवासोथुवाजसातौयंशुरंसातामरुतोहितेधने। प्रातर्यावाणरथमिंद्रसानसिमरिष्यंतमारहेमास्वस्तये । स्वस्तिन:पृश्यासुध
न्यसुस्वरत्य सुजनस्वति । स्वस्तिनापुत्रकृथेषुयोनिषुस्वस्तिरायमरुतोदधातन ॥ स्वस्तिरिद्धिप्रपथश्रेष्ठारेक्णस्वत्युभिया
वाममेति । सानौअमासोअरणेनिपातुस्वावेशाभवतुदेवगोपा ॥ एवानुतेःसूनुरवीवृधद्वोविश्वआदित्याअदितेमनीपी । ईशा
नासोनरोअमर्त्यनास्ताविजनौदिव्योगयेन ॥ इत्येतानिसर्वाणिजपेयुः । अतिबहुत्वादत्रनलिख्यते । ततोयजमानःसंस्कृतान्ने
नखादुव्यंजनयुक्वेनत्रीनधिकान्वाशक्त्याबामणान्भोजयित्वातैःस्वस्त्ययनवाचयेदिति । इदमपिकर्मकेचिद्भुक्त्वाकुर्वति। युक्तंतु
पवित्रक्षेपणांतमुपवासीकृत्वाभुक्त्वाशयीतेति ॥ ॥ इतिप्रत्यवरोहणप्रयोगः ॥७॥

·अथपिंडपितृयज्ञप्रयोगः ॥ ॥ सचानाहिताग्निनापिकार्यः एवमनाहिताग्निनित्येनपयित्वातिप्रणीयजुहुयादितिसू प्रात् । नित्योपासनाग्नायित्यर्थः । तस्यचायमाहिताग्नितोविशेषः । हविश्नपणंकृत्याऽतिप्रणयनकर्तव्यम् । ततोऽतिप्रणीत स्योपसमाधानपरिस्तरणंचकृत्वाततोर्यागतिप्रणीतादित्यादिसमानम् । यस्मिन्नहोरात्रेपर्वप्रतिपदोःसंधिस्तत्रापराहेयागदिनेतत्पू दिनेवापिंडपितृयज्ञःकार्यः । अहोरात्रतिथिसंधौतुयागपूर्वदिनएवेतिवृत्तिकृत् । उक्तापरालेऔपासनाग्निंप्रज्वाल्यशुचिरा पांतःप्राणानायम्यधृतपपित्रोदेशकालौस्मृत्वा पितृप्तिद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थपिंडपितृयज्ञंकरिष्ये इतिसंकल्प्यानेयाभि मुगोऽग्निध्यात्यांपरिसमुह्याप्नेय्यप्रकैदर्भःपरिस्तीर्यपर्युक्ष्याग्नेरीशान्यांवायव्यांवाग्नेयाग्रकान्दर्भानास्तीर्य तेपुचरस्थालिशूर्परफ्यो १ उफरिनेचरस्थाल्यादीनिदापौर्णमासिकातिरिक्तानिपात्राणिच आज्यनवनीतंदा त्रैककुदलौकिकंवाअंजनंघृतमिश्र ईपद्विलीनमाज्यविळते- लंपाभ्यंजनं कार्पासंशयनीयकशिपु कार्पासमुपधानं उपचहणवासतदर्थव्याणिवा ग्रीहीन शकटंचसंपादयेत्। एवंसंपादनासंभवेदार्शपौर्णमा- सिकान्येवपात्रानिप्रामाणि । २ अप्रिंच्यात्वैव दक्षिणामेरेकवःप्रदीप्तंपायदुल्मुकंपारदक्षिणाप्रणयेत् येरुपाणिप्रतिमुंचमानाइति । यदाप्य- नाहिताभिःपिंडपित्यदर्शश्राद्धंचव्यविषयकुर्यात्तदापीदानीमेवोपासना रतिप्रणयनम् । यदातुसएवकेवलंपिंडपितृयज्ञकुर्यात्तदाश्रपणोत्तर- मतिप्रणयनम् । अस्मिन्कर्मण्यवशिष्टदिशानिसर्वकर्माण्याप्रेयीसंस्थानिकार्याणि । उल्मुकंस्थंडिलादौनिघायउभावनीप्रज्वाल्य आमेयकोणमारभ्य प्रदक्षिणसमंतात्सकपरिसमुशअप्रदक्षिणप्रारदक्षिणाप्रैर्दभै परिस्तुणीयाद्यथा-पुरस्तादक्षिणाप्रान्दक्षिणतःप्रागप्रान्पश्चादक्षिणाप्रानुत्तरतःप्राग- प्रानुत्तरानुत्तरादाक्षिणानघराकुर्यात् । परिसमूहनवत्पर्युक्षणम् ।

·लूखलमुसलनुवध्रुवकृष्णाजिनसकृदाच्छिन्नकुशेध्ममेक्षणजलपूर्णकमंडलूनितियथायोग्यंन्यग्विलान्येकैकशआग्नेयीसंस्थान्यासा दयेत् । काष्ठखद्गःस्फ्यः । आग्यधारणार्थानुभुवा । शेषप्रसिद्धम् । पात्राण्युत्तानानिकृत्याकमंडलुजलेनप्रोक्ष्यस्थालींशूर्पचा दायाग्नेर्दक्षिणतोवस्थितंत्रीहिमच्छकटंदक्षिणतआरुह्य स्थालींशूनिधायत्रीहिभिःपूरयित्वा यथास्थालीमुखोपरिस्थाःशूर्पपतं तितथानिमृज्य स्थाल्यास्यदेशतःपतितान्त्रीहीनशकटेपास्य अग्ने पश्चिमतोवायव्यग्रीवेआस्तीर्णेकृष्णाजिनउलूखलंनिधायतत्र १ सकृदाच्छिन्नंबहिःसमूलप्रशस्तम्। अच्छिन्नाप्रासमूलाश्चपित्र्येतुहरिताःस्मृताः। अमूलादेवकार्येषुप्रयोज्या:स्युःसदाबुधैरितिस्मृत्यर्थसा- रात् । २ तूष्णींमोक्ष्यशूर्पस्थालींप्रगृह्यदक्षिणामेर्दक्षिणतोवस्थितस्यप्रागीपस्यत्रीहिमच्छकटस्यदक्षिणा'आरुह्यसव्यंजान्वाच्यपितॄन्ध्यायन्नेकप- वित्रांतहितांस्थालीनीचामुष्टिनाविपमसंख्यमुष्टिभिर्कीहिभिःपूरयेपितृभ्योनिर्वपामिइति तूष्णींवा । एवंव्रीहिभिःपूरयित्वाखालीमुखसमीकुर्वनु- परिराशीभूतान्हस्तेननिःसार्यशूर्पपतितान्छकटेप्रास्येत् । शकदाभावेदक्षिणानेषुकुशेपुस्फ्यंनिधायोपरिष्टाबीहीन्पाञ्यांपुरस्ताच्छूपेंस्थालीनिधाय पूरयेदितिविशेषः । शकटावरुषस्थालीस्थान्त्रीहीन्सकृदुत्पूयसकृत्प्रोक्ष्यदक्षिणानेर्दक्षिणतःप्रत्यगुदग्प्रीवेकृष्णाजिनेउलूखलंनिधायदक्षिणामा- चीतिष्ठंतीपत्नीतथासकदवहन्यायथाफलीकृताइवभवंति । शूर्पणतुपानपोखसतुषवितुषाणांपृथकरणरूपं विवेचनंकुर्यात् । पत्र्यसंभवेयजमानएव तिष्ठमवपादादिकुर्यात् । यजमानोवहतान्सकृत्प्रक्षाल्यदक्षिणामौस्थालीमधिनित्यपवित्रवत्यांस्थाल्यामपआनीयतंडुलानोप्यमेक्षणेनप्रसव्यपर्या- सोडयन्जीवतंडुलश्रपयेत् ।

·स्थालीस्थान्मीहीनिधायाग्नेय्यभिमुख्यातिष्ठंत्यापल्यावहतान्सकृत्फलीकृतानविविच्यसकृत्प्रक्षालितानजीवतंडुलानश्नपयेत् । चरुमैनुद्वास्यैवानेरेकंप्रदीप्तमुल्मुकंगृहीत्वाग्नेराग्नेय्यांदिशिकृतेशुचिस्थंडिले येरूपाणिप्रतिमुंचमानाअसुराःसंतःस्वधयाचरंति परापुरोनिपुरोयेभरंत्यग्निष्टाल्लोकात्मणुदात्वस्मात् ॥ इतिमंत्रेणनीत्वा तमतिप्रणीताख्यमग्निमाग्नेयानकै कुशैःपरिस्तीर्य दक्षि णाभिमुखः अपहताअसुरारक्षांसिवेदिषदः इतिमंत्रणोपासनातिप्रणीतयोरंतरालेस्फ्येनसव्योत्तरपाणिद्वयगृहीतेनकुशमूलेनया ग्नेयाभिमुखांलेखामुडिख्य तामन्दिरभ्युक्ष्य सकृदाच्छिन्नवर्हिपाच्छाद्य अनुत्पूतमाज्यविलापितमुत्पूनिवनीतंवाध्रुवायामासि च्याग्नेर्दक्षिणतःकुशेष्वासाद्य त्रुवंसंमृज्यतेन-वास्थमाज्यमादाय चरुमभिघार्योदगुद्वास्य अतिमणीताग्नेःपश्चाद्दर्भवासाद्य तद्दक्षिणतोऽभ्यंजनांजनकशिपूपवर्हणान्यासादयेत् । ततोऽतिप्रणीताग्ने पश्चिमतउपविश्यार्चयित्वा प्राचीनावीत्यभिधारित मरनिमितपंचदशदारुकमिमंपितृतीर्थेनतूष्णीमग्नावभ्याधाय सुवेणाज्यमादाय मेक्षणमुपस्तीर्य उद्धृतचरुंद्विधाविभज्य उत्त रभागमध्यादंगुष्ठपर्यमानंमेक्षणेनावदाय पुनःपूर्वभागादवदाय पात्रस्थमवत्तंचाभिघार्य । सोमायपितृमतेस्वधानमः इत्यतिप्र १ संडुलनिर्वापेकृष्णाजिनोलखलमुसलशूर्पाणांनिवृत्चिरितिचंद्रचूडीये । अनाहिताग्निपिंडपितृयज्ञेतुचर्वाद्यासादनहोमाविरिकंसर्वदक्षिणा- पिकार्योपासनेकुर्यात् । २ इदमत्रातिप्रणयनमनाहितामे फेवलपिंडपिठ्यज्ञविषयकमितिज्ञेयम् । ३ परिस्तीर्येत्युक्तेऽपिवस्यप्रज्वलनपरिसमू- इनपरिवरणपर्युक्षणानांमहोज्ञेयः । ४ व्यतिपंगेतुमातामहायसवेलेपार्यकार्य । वचस्याभावेकुशैःकार्यम् । Som ·णीताग्नेर्दक्षिणभागेपराचीनपाणिर्तुत्वा सोमायपितृमतइदनममेतित्यजेत् । पुनःपूर्ववद्दक्षिणभागस्थचरोरवदाय अग्नयेकव्यवा हनायस्वधानमइत्यमेरुत्तरभागेपूर्ववदुत्वा अग्नयेकव्यवाहनायेदनममेतित्यक्त्वा उपवीतीतूष्णीमेक्षणमनावनुप्रहरेत् । स्वधा नमःस्थानेस्वाहाकारेणवाहोमस्तदाहुत्योर्व्यत्ययउपवीतिताचमेक्षणानुपहरणपर्यंतं-यथा अग्नयेकव्यवाहनायस्वाहेतिप्रथमा हुतिः । सोमायपितृमतेस्वाहेतिद्वितीया त्यागश्चआहुतिवत् । ततःप्राचीनावीती। पूर्वकृतलेखायांस्थापितकमंडलुजलंदक्षिण हस्तेनपितृतीर्थेनाग्नेयापवर्ग शुंधतापितरःशुंधतापितामहा-शुंधतांप्रपितामहाः इतिमंत्रनिर्निनयेत् । ततोहुतशेषेणसाज्येनत्री पिंडान्कृत्वातस्यालेखायां पराचीनपाणिःपितृतीर्थेनतान्पिंडानाग्नेयापवर्गपित्रादिभ्योदद्यात् । यथा एतत्तेऽमुकशर्मन्येचत्वा मत्रानुतेभ्यश्चेतिपित्रे एवं पितामहमपितामहयोरपि । ततः अत्रपितरोमादयध्वंयथाभागमावृपायध्वमितिसकृत्पिडाननुमंत्र्य १ अत्रकेचिद्धविःप्रत्यभिधारणस्यखिष्टकृत्संस्कारार्थत्वादिहनभयतीतिवदविवन्नयुक्तम् । सर्वत्रहविःप्रत्यभिधारणस्योपयोक्ष्यमाणसंस्कारा- र्थत्वफल्पनात् इहचतस्यहविपःपिंडार्थमुपयोगात्स्यादेव । २ अत्रजीवत्पितकस्यानेकपक्षाःसूत्रकारेणोक्तास्तेषामुपयोगाभावानेहव्याख्याताः । तस्यतुहोमांतमनारंभोवेतिवचनादन्यतरंभयति एतद्विकृतित्वादृष्टकाखेवाधिकारः। प्रसंगादिहेवेदंविचार्यते पिंडपिठ्यशेअनारब्धेऽष्टकाभवं- तिनवेति । अत्रकेचित्प्रकृत्यारंभविनाविकृतावधिकारोनास्तीतिवदंति । युक्तंचेदं । एवंचानियमेसतिदर्शपूर्णमासारंभात्प्रापवमानेष्यधिकरणप्र- सक्तःप्रकृत्यारंभंविनाविकृत्यनारंभोवश्यवक्तव्यः । अतएवत्रिकांडमंडन:-आरब्धप्रकृतेरेवविकृतावधिकारवाइत्याह । नायनियमइत्येके इति सं० फौमुदी । ३ अनास्मच्छन्दगोत्रवस्खादिरूपकीर्तनपुनश्चतुय॑तनमःशब्दोच्चारणानिनसंति । - ·सेव्येनपार्थेनच्यावृत्त्योदमुखोभूत्वा यथाशक्तिमाणान्नियम्यअभिपर्यावृत्य अमीमदंतपितरोयथाभागमावृषायीषत इतिपुनस्ता ननुमंत्र्य उपपीती घरुशेषमवघायाचम्यमाचीनावीती पूर्ववच्छंधंतापितरइत्याद्यैत्रिभिःकमंडलुजलंपिंडांतेनिनीय अमुकश मतभ्यध्वेतिविम्योपिपिंडेप्यभ्यंजनंतैलंघृतंवादर्भणदत्त्वा अमुकशर्मन्नंक्ष्वेतितथैवांजनंदद्यात् । अथ एतद्वःपितरोवासोमा नोतोन्यत्पितरोयुधं इतिप्रतिपिंडमंत्रावृत्त्यानववासोदशां पंचाशद्वर्षाधिकंवयश्चेत्स्वप्रकोष्ठहृदयान्यतरल्लोमवादत्त्वा कशिपू पार्दणेनिषेध सन्योत्तराभ्यांकृतांजलिराग्नेयाभिमुखःपिंडानुपतिष्ठेतमंत्रैः । यथा नमोवःपितरइपेनमोवःपितरऊर्जेनमोवः पितरःशुष्मायनमोवःपितरोघोरायनमोवः पितरोजीवायनमोवःपितरोरसाय ॥ स्वधावःपितरोनमोवःपितरोनमएतायुष्माकंपि तरइमाअस्माकंजीपापोजीवंतइहसंतःस्याम ॥ मनोन्वा वामहेनाराशंसेनसोमैन । पितॄणांचमन्मभिः ॥ आतएतुमनःपुनःक वेदायजीवसे । ज्योकसूर्यदृशे ॥ पुनःपितरोमनोददातुदैव्योजनः । जीवंत्रातसचेमहि । इतिचतसृभिमत्रैरुपस्थाय । अथ परैतनपितरःसोम्यासौगंभीरोभिःपृथिभिःपूर्विणेभिः । दुत्त्वायास्मभ्यंद्रविणेहभद्रंरयिंचनःसर्ववीरंनियच्छत ।। इतिमंत्रण पिण्डानाग्नेयाभिमुखंसकृदुत्तानेनहस्तेनचालयेत् । ततः। अन्तमुद्याधुंनस्तोमःऋतुंनभद्रदिस्पृशम् । ऋद्ध्यामातओहैः ॥ इति औपासनाग्निसमीपंगत्वा । यदंतरिक्षंपृथिवीमुतांयन्मातरैपितरवाजिहिसिम । अग्निर्मातस्मादेनसःप्रमुंचतुकरोतुमानेन १ प्रत्येयादितिवचनसामाक्षिणाभिमुखैनाप्रकिंचिदनुप्रजनंकर्तव्यं । अग्निमितविशेषवचनेनदक्षिणाग्निमेवेति सं० कौमुदी ।

·सम् । इतिमंत्रंगाईपत्यपदरहितंजपेत् । केचितुद्वाभ्यामपिमंत्राभ्यामन्युपस्थानमाहुः। अथ वीरंमेदत्तपितरः इतिमंत्रेणमध्ये मंपिंडमादायसुपुत्रमाप्त्यैपल्याप्राशयेत् आपत्तपितरोगर्भकुमारंपुष्करस्रजम् । यथायमरपाअसत् ॥ इतिमंत्रेण । अयमंत्रः पल्याः । इतरौपिंडावप्स्वतिप्रणीतेवाक्षिपेत् । आसादितानांद्वादशपात्राणांमध्येसकृदाच्छिन्नवर्हिरिध्ममेक्षणानांविनियुक्त त्वाअवशिष्टानांनवानांद्वंद्वशउत्सर्गः । अवशिष्टमेकंतृणेनसहोरसृजेत् । अत्रपित्रादिनामाज्ञानेतत्तन्नामस्थाने तत्तइत्यस्या नंतरंततपितामहमपितामहइतिशब्दाःक्रमेणपिंडदानमंत्रेप्रयोज्याः । एकस्यद्वयोर्यानामाज्ञानेपियथास्थानंततादिशब्दप्रयोगोऽ न्यत्रनामप्रयोगः । अत्रपित्रादीनांमध्येएकस्यद्वयोवाजीवनेतपिंडदानकालेपूर्वोक्कपिंडदानमंत्रेणस्वाहाकारांतेनजीवदुद्देशेना मौसव्यपाणिनापिंडहोमः । त्रयाणामपिजीयनेपितृमातृजीवनेवात्रयोपिपिंडाहोतव्याः । अथवापिंडदानरहितोहोमांतएवपिंड पितृयज्ञः । अनारंभोवापिंडपितृयज्ञस्य । अन्येतु नजीवंतमतिदद्यादितिश्रुतेःपितरितदादित्रिकेवाजीवतित्रिभ्योपिहोमएव नभूमौपिंडदानम् । जीवत्पितामहस्यपि।पिंडदत्त्वाद्वयोहोमः । जीवत्प्रपितामहस्याद्ययोःपिंडःप्रपितामहस्यहोमः । होमेचय ज्ञोपवीतितासर्वत्र इत्याद्याकरतोज्ञेयम् । अत्रचरुश्रपणहोमयोरधिकरणविकल्पमाहापस्तंबः-सोयमेवंविहितएवमनाहितामे रौपासनेश्नपणंहोमश्चातिप्रणीतेवाजुहुयादिति । एतव्याख्यारुद्रदत्तीया-अनाहितामेर्दक्षिणाग्निस्थानीयऔपासनेश्रपणहोमो भवतः । अथवा औपासनएवश्नपयित्वाततोमिंदक्षिणामांचंपणीयतस्मिन्जुहुयादित्यर्थइति । एवंचौपासनेएपहोमः अतिमणी १ इतिप्रत्येयादितिशेपः । २ इत्यावृत्तेनमध्यमपिंडद्वयमादायआधसातिमंन्त्रसद्वतीपत्नीतहूयमेकीकृत्यप्राश्नीयादिति सं० कौमुदी।

·रस्यदृष्टार्थ इति केचित् । अन्येतु नित्येनपयित्वातिप्रणीयजुहुयादित्याश्वलायनीयाद्वाक्यसमभिव्याहारात्सन्निधानादतिमणी तष्टार्थत्याचातिमणीतएवहोमइति । हरदत्तभाष्यमप्येयम् । अत्रयहुलेख्यमपिपद्धतित्वान्नलिखितम् । सयुक्तिकत्वात्तुति प्रगीतेहोमइत्युफम्। यद्वा यथासंप्रदायविचार्यवाकार्यम् । सकृदाच्छिन्नकुशाख्यपिंडवहिरभावकाशादिग्राह्यम् । तदुपविष्णु धर्मोतरे-पिदनिषेपणकार्यकुशाभायेविचक्षणैः । काशेपुराजदू-सुपवित्रेपरमेस्मृते ॥ इति राजदूर्वाअतिदीर्घदूर्वाः ॥ ॥ अपपिंडपितृयतपार्वणश्राद्धयोर्व्यतिपंगप्रयोगः ॥ ॥ योऽनाहिताग्निरौपासनाग्निमान्मृतपितृकःसवक्ष्यमाणंपार्वणश्राद्ध पिंदपित्र्यसंचव्यतिपझेणकुर्याद । व्यतिपंगोनामद्वयोर्विच्छिद्यसहानुष्ठानात्मकस्तंत्रविशेषः । तत्रपार्वणश्राद्धपिंडपितृयज्ञंचव्य १ व्यविपंगपशेऽयहोमोऽतिप्रणीतेभवतिअन्यथामुख्येइतिसिंधौ । २ तातिलोदकसंपादनांतपार्वणवत्कृत्वा आचम्यतीर्थप्रवेशादिदेशका- लपीनावे उपसंपार्वणभादममोपाचदुरिवक्षयद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थपिंडपितृयज्ञचव्यतिषज्यकरिप्येइविसंकल्प्य अग्निध्यात्वायेरूपाणी- सारि । मावामहादिकरणपक्षेसकदाच्छिन्नद्वयं । पात्रोक्षणादिधपणांते मातामहादिसत्त्वे मंत्रावृत्त्याद्वितीयालेसामुहिख्यद्वयोरभ्युक्षणादि । असंचनासादनांतेमावामहादिसत्त्वे द्वितीयकशिपयहणवासस्तदर्यद्रव्यंवाऽऽसादयेत्। एतदंतंपिंडपितृयशस्वकृत्वा स्वागतप्रश्नादिपित्र्यविप्र- पागिशोधनांतषाकर्गत्। यत्तुइम्माधानांतेस्वागतप्रसादीवि तत्परिशिष्टविरुद्धम् । अथकांस्वेस्थालीपाकादनमुद्धृत्येत्यादिमेक्षणानुपहरणांतपिंड- पिररावामदलादिवरिष्यत्त्वादिपिंडनिपरणंकरिष्पइतिप्रभान्तेपिंढपियशवपिंडदानादिपात्रोत्सगोतंकृत्वा अनाचांतेपुपिंडदानपक्षेइदानीं मामणानापमयविकिरणादिवानशेममापयेत् ॥ इति ।

·ब्रह्मणःसकाशादेवप्रपंचजातमुत्पन्नं यथामृदःसकाशादुत्पन्नोघटःखोपादानंमृदमत्यक्त्वाजीवति प्रलीयमानोपिमृद्येवप्रलीयते एवंनझणिजातंज गदपिब्रह्मात्यक्त्वाजीवति, प्रलीयमानंचब्रह्मण्येवप्रलीयतइत्युक्त्वोत्तरशास्त्रसंदर्भण ब्रह्मणिसमन्वयादिकंप्रतिपाद्य ब्रह्मबुद्धयैवकर्माणिकर्तव्या नीत्युक्तम् । श्रुत्यंतरमपि 'एषएवासाधुकर्मकारयतितंयमधोनिनीपते एपएवसाधुकर्मकारयतितंयमेभ्योलोकेभ्यउन्निनीपते' इति । भणितंच भगवताभगवद्गीतासु-'यत्करोपियनासियजुहोपिदासियत् । यत्तपस्यसिकौतेयतत्कुरुप्वमदर्पणम्' इति । उक्तंचकूर्मपुराणे-'ब्रह्म ण्याधायकर्माणिनिःसंगकामवर्जितः । प्रसन्नेनैवमनसाकुर्वाणोयातितत्पदम् ॥ ब्रह्मणादीयतेदेयंब्रह्मणासंप्रदीयते । ब्रह्मैवदीयतेचेतिब्रह्मार्पण मिदंपरम् ॥ नाईकर्तासर्वमेतद्ब्रह्मैवकुरुतेतथा । एतद्ब्रह्मार्पणप्रोक्तमृपिभिस्तत्त्वदर्शिभिः॥ प्रीणातुभगवानीशाकर्मणानेनशाश्वतः । इतियत्कुरुते बुद्ध्याब्रह्मार्पणमिदंपरम् ।। यद्वाफलानांसंन्यासंप्रकुर्यात्परमेश्वरे । कर्मणामेतदप्याहुब्रह्मार्पणमिदंपरम् ॥ कार्यमित्येवयत्कर्मनियतंसंगवर्जितम् । क्रियतेविदुषाकार्यतद्भवेदपिमोक्षदम् ।। अथवायदिकर्माणिकुर्यान्नित्यान्यपिद्विजः । अकृत्वाफलसंन्यासंबध्यतेतत्फलेनतु ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन त्यक्त्वाकर्माणितत्फलम् । अविद्वानपिकुर्वीतकर्मणाऽऽमोतितत्फलम्' इति । अपिचब्रह्मार्पणबुद्ध्याकर्मकरणेफलवाहुल्यमपिभवति । तदुक्तंव्या सेन-'यामुदेवेमनीयस्यजपहोमार्चनादिषु । तस्यांतरायोमैत्रेयदेवेंद्रत्वादिकंफलम्' इति । तस्माचतुर्विधपुरुषार्थसार्थोपिपरमेश्वरप्रीत्यैवभवति ।। ततश्चपरमेश्वरप्रीत्यर्थ 'प्रातःसंभ्यामुपासिष्ये' 'ज्योतिष्टोमेनयक्ष्ये' इतिस्वाभीष्टदेवताप्रीत्युद्देशेनसंकल्पःकार्यइत्यलमतिविस्तरेण । प्रकृतेऽप्येवमा स्माधिकारसदृशंक दौसंकल्पंकुर्यादिति । इतिसंकल्पनिर्णयः ।। ऋषिदेवतच्छंदऊहविचारः। तत्रप्रयोगपारिजातव्यासः--'आपछंदोदैवर्तचविनियोगस्तथैवच । ब्राह्मणेनप्रयत्नेनवेदिवव्यंविपश्चिता ॥ अविदित्वातुयःकुर्याद्याजनाध्यापनंजपम् । होममंतर्जलादीनितस्यचाल्पफलंभवेत् ॥ मंत्रार्थज्ञोजपक्षप्यकुर्वन्नध्ययनंद्विजः । स्वर्गलोकमवा ·तिपंगेणकरिष्येइतिसंकल्प्य इमाधानात्याकनंपितृयज्ञंकृत्वा ब्राह्मणपच्छौचादिआच्छादनांनाद्धं भस्ममर्यादापर्यंतश्राद्धंकृत्वा पिनर्थद्विजान्पृष्ट्वा अग्नौकरिष्ये इति पुनरिध्माधानादिपितृयज्ञआमेक्षणानुपहरणमथपार्वणमन्नानुज्ञानादयोभयशेषंक्रमेणसमा पयेदितिक्रमः । आहिताग्निस्तुसर्वाधान्य(धानीवादक्षिणानावेवपिंडपितृयज्ञंकृत्वापार्वणश्राद्धपृथगेवकुर्यात् । तत्मकार तुश्राद्धप्रयोगेवक्ष्यामः ॥ इतिश्रीभट्टनारायणविरचितेप्रयोगरलेपिंडपितृयज्ञप्रयोगः ॥ ७ ॥ ॥५॥ अथाल्पवक्तव्यत्वातपार्वणश्राद्धापूर्वमष्टकाश्राद्धप्रयोगउच्यते ॥ ॥ हेमंतशिशिराख्येपुमार्गशीर्षादिपुचतुर्पमासेपुकृष्ण पक्षेसतम्यादिश्यहसाध्यमष्टकाश्राद्धकुर्यात् । अशकोमाघमासएवकुर्यात् । तत्रार्यक्रमः । पठ्यांसार्यहोमानंतरंसप्तम्यामेवयामा तोमानंतरदेशकालौसंकीर्त्यदर्शवपित्रादीन्मातामहादींश्चसपनीकाननूद्य नित्यविधिरूपमष्टकाश्राद्धकर्तुकामःपूर्वद्युःश्राद्धंक रिप्यइतिसंकल्प्य ब्राह्मणनिमंत्रणादिद्वितीयसंकल्पांतंकृत्वा विप्रान्सन्निधाय्यामिसमिंधनादिपरिपेचनांतंकृत्वास्थालीत्रयंश पीदीनिवपिंडपितृयज्ञवत्पानाण्यासाद्य स्थालीपुत्रीहिपूरणादितंडुलमक्षालनांतंकृत्वा तंडुलांस्तिसपुस्थालीपुविभज्यशुद्धोदनं १ अपूपमानपक्षेतत्स्थापनायेफेवस्थाली । शूर्पोलूखलमुसलकृष्णाजिनानांनिवृत्तिः । अतःपात्रासादनांतेस्थाल्यांगृहसिद्धानेनापूपानिधायो- मुफमणयनादिदक्षिणतोभुवानिधानांकृत्वाऽपूपस्थालीमनौनिधायाभिपार्योदगुद्वास्योल्मुफपश्चिमतोनिध्यात् । ततःखागतंसुस्वागतमित्याचा- च्छादनकरशुद्धतिंकृत्याअपूपेभ्यउद्धृत्यघृताक्तंकृत्वामौकरिष्यइतिपितृविप्रान्प्राचीनावीत्यनुशाप्य इमाधानादिमेक्षणप्रहरणांतंकृत्या ततोहुनशि- परिवेपणादिसंपन्नवाचनासंकृत्या उद्धृत्यभुक्तशेपानापूपेनसहपिंडान्कृत्वाशुंधतापितरइत्यादिश्राद्धशेपंसमापयेदिति ।

·तिलमित्रोदनंकसरंपायसंचनपयित्वातिप्रणयनादिधुवायामाग्यनिषेचनांतंकृत्वा चरुत्रयंक्रमेणाभिधार्योदगुदास्यातिप्रणीताग्नेः पश्चिमतोदक्षिणसंस्थंक्रमेणासाद्य तदक्षिणतोभ्यंजनांजनकशिपूपवर्हणनिधानादिभस्ममर्यादाकरणोत्तरकर्तव्यपाणिशोधनांतं कृत्याचस्वयंपात्रांतरेपुपृधगुदृत्यघृताकंकृत्वा प्राचीनावीत्यग्नौकरिष्यइतिपित्र्यब्राह्मणाननुज्ञाप्यअतिप्रणीताग्नाविध्ममुपसमा पायधीवाग्येनमेक्षणमुपस्तीर्य शुद्धोदनमध्यादंगुष्ठपर्वमानमेक्षणेनावदाय पूर्वार्धाच्चतथैवावदाय कृसरानात्पायसाच्चतथैवाव दायस्थाठीत्रयेशिष्टंपृथक्पृथगभिघार्याऽवत्तंचैकवारमभिधार्य । उदीरतामित्यष्टर्चस्यशंखःपितरखिष्टुप् । पूर्वेद्युश्चरुहोमेविनि योगः * उदारतामउत्परासउन्मभ्यमाःपितरःसोम्यासः । असुंयईयुवकातज्ञास्तेनौवंतुपितरोहवेपुस्वधानमः । इति मेक्षणेन त्या पितृभ्यइदनमम । पुनश्चरुनयात्पूर्ववदवदाय ॐ दैपितृभ्योनौअस्त्वद्ययेपूर्वांसोयउपरासईयुः । येपाधिचे रजस्पानिपत्तायेानूनंसुजनासुविधुस्वधानमः ॥ पितृभ्यइदं० ॐ आहेपिन्सुविदत्रीअवित्सिनपतिंचविक्रमणंचविष्णोः । पर्खिपदीयवधासुतस्यभजतपित्वस्तइहागमिष्ठाःस्वधानमः ॥ पितृभ्यइदं० ॐ बर्हिपदःपितरकृयोगिभावौ व्याचक भाजपथ्यम् । तागतार्यसाशंर्तमेनाधानःशंयोरपोर्दधातस्वधानमः ॥ पितृभ्यइदं० ॐ उपहूताःपितरःसोम्यासौवर्हिष्येषु निधिप्रियेई । तआर्गमतुतह त्वधिबुवंतुतैवत्वस्मान्स्वधानमः ॥ पितृभ्यइदं० ॐ आच्याजानुदक्षिणतोनिपोमय शमभिणीतविश्धे । माहिसिष्टपितर केनचिनोयद्वभार्ग:पुरुपताकरामस्वधानमः । पितृभ्यइदं० ॐ आसीनासोअरुणीना मुपस्पैर्वित्तदाशुप्रेमाय । पुत्रेभ्यः पितरस्तस्यवस्व प्रयच्छतुतहुदोर्जदधातवधानमः ॥ पितृभ्यइदं० ॐ येनःपूर्वपितरःसो ·म्यासोनूहिरेसौमपीवसिष्ठाः । तेभिर्यमःसंरराणोहवींप्युशन्नुशमिप्रतिकाममत्तुस्वधानमः ॥ पितृभ्यइदं० एतैर्मत्रैरपिस्व धानतिरष्टाहुतीःपूर्ववद्धत्वापितृभ्यइदनममेत्युदेशत्यागौप्रत्याहुतिकुर्यात् । ततोयज्ञोपवीतीमेक्षणमनुप्रहत्यापउपस्पृश्य प्राचीनावीती हुतशिष्टचरुनयपरिवेपणादिसंपन्नवचनांतंकृत्वा चरुत्रयशेपंपिंडार्थमुद्धृतेष्वन्ने निक्षिप्यशेषनिवेदनादिविप्र विसर्जनांतपार्वणश्राद्धवत्कृत्वा तदहरेवपितृमातामहवर्गद्वयस्यसपत्नीकस्यश्राद्धांगत्वेनतिलतर्पणंकृत्वापार्वणवनियमेनदिनशेष नयेत् । आहिताग्निस्तुनिमंत्रणाद्याच्छादनांतकृत्वादक्षिणाग्नींधनादिहविरासादनांतंकृत्वापूर्ववद्वाक्षणाननुज्ञाप्यदक्षिणानाविध्म मुपसमाधायोदीरतामित्यादिभिरष्टाहुतीर्हत्वामेक्षणानुप्रहरणहोमशेषपरिवेपणादिब्राह्मणविसर्जनांतमनाहिताग्निवत्कुर्यात् । यन्म तेपिंडपितृयज्ञऔपासनानौहोमस्तेपामनापितथैवहोमः । इतिश्रीभट्टनारायणविरचितेप्रयोगरलेसप्तमीश्राद्धप्रयोगः ॥५॥ अथाष्टमीश्राद्धप्रयोगः॥ ॥ सप्तम्यांसायमौपासनहोमानंतरमष्टम्यांवामातोमानंतरदेशकालौसंकीर्त्यप्राचीनावीतीदर्शव त्पष्ठवंतान्पट्सपलीकान्पिवननूद्य नित्यविधिरूपमष्टकाश्राद्धंकरिष्यइतिसंकल्प्य ब्राह्मणनिमंत्रणादिद्वितीयसंकल्पांतंकृत्वौपा सनामिंप्रग्याल्य समिद्वयमादायमाणानायम्यतिथ्यादिसंकीर्त्याप्टकानाद्धांगहोमकरिप्येइतिसंकल्प्य तत्रदेवतापरिग्रहार्थमन्या १ अन्नाद्धांगतर्पणदर्शवत्पूर्वमेव । अष्टकास्वंतएवतत् इतिवचनंतु अष्टम्यामेवप्रवर्तते तस्याएकाप्टकापवाच्यत्वात् । एवमन्वष्टक्येपि । एतेनप्रयोगपारिजावादिभिरतेयदुक्तंतदपास्तमिति सं० कौमुयो। २आसनउपविश्याचम्यप्राणानायम्यतिथ्यादिस्मृत्वा अष्टकाशाद्धांगभूतंस्थाली- पाकंकरिष्ये अनिंप्रज्वाल्यध्यात्वाक्रियमाणेऽष्टकाश्राद्धांगस्थालीपाकेदेवतापरिग्रहार्थमित्यादिस्थालीपार्कसमाप्यविप्रसमीपेआचमनादिसर्वकुर्यात् ।

·। -- धानकरिष्येइत्यादिचक्षुपीआज्येनेत्यंतमुक्त्वा विश्वान्देवान्सप्तवारंचरुद्रव्येण शेपेणस्विष्टकृतमित्यादिसद्योयक्ष्यइत्यंतमुक्त्वा समियंत्रयंयाग्नायाधायपरिसमूहनादिपूर्णपात्रप्रणयनांतंकृत्या सपवित्रंशूर्पमग्ने पश्चिमतोनिधायतस्मिंश्चतुरश्चतुरोमुष्टीनाहुति संख्ययाविश्वान्देवान्ध्यायंस्तूष्णींनिरुप्यतथैवप्रोक्ष्यावहननाद्याज्यभागांतंकृत्वाग्नीहोमकरिष्येइतिपित्रर्थब्राह्मणाननुज्ञाप्य कुरु प्वेतितरुक्तश्चरंब्युद्धार्यमंत्रहोंमकुर्यात् । तत्रमंत्राः । अग्नेनयेतिमंत्रद्वयस्यागस्त्योविश्वेदेवास्त्रिष्टुप् । अष्टकाहोमेविनियोगः । * अग्ने॒नय॑सुपारायअस्मान्विधानिदेयययुनानिविद्वान् । युयोध्या मजुहुराणमेनोभूयिष्ठांतेनमउकिंविधेमस्वाहा ॥ विश्वेभ्यो देवेभ्यइदं० । ॐ अग्नत्वंपारयानव्यौअस्मान्स्वस्तिभिरतिदुर्गाणिविधा । पूर्वपृथ्वीबहुलानीं भातोकायतनयाययोः स्वाहा ॥ विश्वेभ्योदेवेभ्यइदं । ॐ ग्रीष्मोहेमंतऋतवःशिवानोवर्षाःशिवाअभया शरन्नः । संवत्सरोधिपतिःप्राणदोनोहोरा कृणुतांदीर्घमायुःस्वाहा ।। विश्वेभ्योदेवेभ्यइदंः । ॐ शांतापृथिवीशिवमंतरिक्षंद्यौनोंदेव्यभयंनोअस्तु । शिवादिशदिश उद्दिशोनापोविद्युतःपरिपांतुसर्वतःस्वाहा ॥ विधेभ्योदेवेभ्यइदं । ॐ आयोमरीचीःप्रवहंतुनोधियोधातासमुद्रोवहंतुपापम् । भूतंभविष्यदभयविश्वमस्तुमेब्रह्माधिगुप्तःस्वाराक्षराणिस्वाहा ॥ विश्वेभ्योदेवेभ्यइदं० । ॐ विश्वआदित्यावसवश्चदेवारुद्रागो सारोमरुतःसदंतु । ऊर्जप्रजाममृतंपिन्यमानःमजापतिर्मयिपरमेष्ठीदधातुस्वाहा ॥ विश्वेभ्योदेवेभ्यइदं० । एतैमरेकश्रुत्यापठि तैश्चतन्नाहुती त्या । प्रजापतेहिरण्यगर्भःप्रजापतिस्त्रिष्टुप् । अष्टकाहोमेविनियोगः । ॐ प्रजापनत्वदेतान्य॒न्योबिश्व जाता निपरिताबभूव । यत्कामास्तेजुहुमस्तन्नौअस्तुवयंस्यामपतयोरयीणांस्वाहा ॥ विश्वेभ्योदेवेभ्यइदं० ॥ ७ ॥ एवंसधाहुतीर्हत्या ·स्विष्टकृदादिहोमशेपंसमाप्यस्वागतोत्याधय॑शेपसमवनयनांतंकृत्वा ब्राह्मणसन्निधावाग्नेय्यांदिशिभुवंप्रोक्ष्यदर्शश्राद्धवत्प्रथम पात्रंन्युजंकृत्वागंधदानादिपाणिशोधनांतंकृत्या भोजनार्थादनादुद्धृत्यताकंकृत्यापित्रर्थब्राह्मणसमीपउपविश्य तत्पाणिपर्युक्ष्य चत्रप्राचीनापीती दक्षिणामान्दर्भानास्तीर्यमेक्षणमुपस्तीर्यमेक्षणेनैवद्विवारमवदायपात्रस्थमवत्तंचाभिधार्य सोमायपितृमते स्वधानमइतिपाणाहुत्या पुनःपूर्वयदयदायअग्नयेकव्यवाहनायस्वधानमइतितथैवजुहुयात् । एवंसर्वत्रजुहुयात् । ततोद्विजाःहुत मन्नंभाजने निक्षिप्याचम्यपूर्ववदुपविशेयुः। ततःकर्तानपरिविष्यशुद्धाभिरदिःमोक्ष्यपित्रादिभ्योदर्शवत्त्यक्त्वा पिंडदानकाले पूर्वपश्चिमतोदेलेखेद्विजसमीपेकृत्या क्रमेणसकृदाच्छिन्नयहियेनास्तीर्यप्राचीनावीती शुंधतांपितरःसपत्नीकाइत्यादिअम्युप स्थानवद्विजविसर्जनासर्वदर्शश्राद्धवत्कृत्वा तदहरेववर्गद्वयस्यतिलतर्पणकुर्यात् । अत्रकामकालौविश्वदेवौ । इप्टिश्राद्धेऋतु दिक्षावष्टम्यांकामकालकापितिशंखस्मृतेः । अत्रगृह्ये श्वोभूतेऽष्टकाःपशुनास्थालीपाकेनवेतिविकल्पाभिधानेपिलोकविद्विष्टत्वात्प तीसंयाजानांजायन्येयपशुनानुपानाभावात्पशुपक्षेप्रयोगोनोकः ॥ इत्यष्टमीश्राद्धविधिः॥ ॥५॥ अधान्वष्टक्याख्यनवमीश्राद्धप्रयोगः ।। ॥ कर्तापूर्वद्युःपरेछुर्यापूर्वोक्तकालेदेशकालोसंकीर्त्य प्राचीनापीती दक्षिणामुखः सव्यंजान्याच्यपितृवर्गमपक्षीकं मातृवर्गमातामहवर्गचसपत्नीकंपष्ठ्यंतंनिर्दिश्य नित्यविधिरूपमन्वष्टक्यश्राद्धं पिंडपितृयज्ञब्य तिपकपार्यविधानेनान्नेनहविपाश्योद्ययाकरिष्येइतिसंकल्प्य निमंत्रणादिद्वितीयसंकल्पांतंदर्शश्राद्धवत्कृत्वा ब्राह्मणान्सन्निधाय दक्षिणामपणेदेशेौपासनाग्निविधिवत्प्रतिष्ठाप्यपरिसमुह्य प्रारदक्षिणानःसमूलैर्दभैरकंपयंत्रिवारमप्रदक्षिणंपरिस्तीर्य पात्रासाद ·नार्धदर्भानास्तीर्यचरस्थालीत्रयश्शूर्पश्स्फ्योपलूखल६ मुसलऽनुवध्रुवार कृष्णाजिन१०सकृदाच्छिन्नत्रये११म१२मेक्षण १३ कमंडलू१४नेकैकशआग्नेयसंस्थानासाद्यस्थाल्यांबीहिपूरणादितंडुलप्रक्षालनांतंकृत्वा स्थालीपुतंडुलान्विभज्यशुद्धोदनंतिलमित्री दनंपायसंचनपयित्वा किंचिच्छुद्धोदनापद्रवमंडाख्यंपात्रांतरेणादायसंभृत्याग्निमतिप्रणीय तंपूर्ववत्परिस्तीर्य स्स्येनपिनादि वर्गत्रयार्थ पश्चिमापवर्गलेखात्रयमुलिख्यप्रत्येकमद्भिरभ्युक्ष्य सकृदाच्छिन्नेनैकैकेनैकैकालेखांस्तृत्वा ध्रुवायामाज्यंक्षिस्यौपासना मेर्दक्षिणतःकुशेप्यासाद्य सुवेणाज्यमादाय चरुवयंप्रत्येकमभिघार्यामेरुदगुदात्यातिप्रणीताग्ने पश्चिमतोदर्भपुक्रमेणदक्षिणसंस्थ मासाद्य दधिमिश्रयवपिष्टरूपसक्तून्दधिमंथाख्यान्मधुमिश्नयवपिष्टरूपसक्तून्मधुर्मथाख्यान्पाबदयेसंभृत्य दधिमंथसतूनौपा |सनेऽधिनित्याभिपार्योदगुदास्यपायसाइक्षिणतआसाद्य अभ्यंजनांजनकशिपूपबर्हणानांप्रत्येकंत्रयमौपासनाग्नेर्दक्षिणतआसाद्य पिनब्राह्मणानांस्वागतवचनादितृतीयनिमंत्रणांतंकृत्वाासादनकालेतैजसादीनिनवसंख्याकानिपात्राण्यासादयेत् । मावृद्धि स्येवहुत्वेवापितामहीपपितामहीद्वित्येबहुत्वेवातत्तत्संख्यानितद्वर्गपात्राण्यासादयेत् । देवतासंख्याकानिपात्राण्यासाद्यप्रोक्ष्योत्ता नानिकृत्वा प्रतिपात्रंदर्भत्रयंनिधायजलंसंपूर्य शंनोदेवीरितिपृवोंकेनमंत्रेणैकैकवर्गपात्रस्थंजलंसकृदनुमंत्र्य । तिलोसिसोमदेवत्यो मोसवेदेवनिर्मितः । प्रनवद्भिःमत्तःस्वधयापिदनिमाडोकान्प्रीणयाहिनःस्वधानमः॥ इतिमंत्रेणमातृपितामहादिरूपानूहितयथा पठितपितृशब्दवतामतिपात्रंमंत्रावृत्त्यातिलान्निक्षिप्यगंधपुष्पाणिचनिक्षिप्य पितृपात्रसंपन्नमित्यादियथालिंगमभिमृश्यदर्शवत्ति बादिनामगोत्रपूर्वकमुक्त्याऽऽघालायित्वोपवीती सर्वेपानामगोत्राण्युचार्यसंपादितावःस्वधाअाइतितत्तत्पात्रतत्पुरतःक्रमे ·संस्थाप्यदर्शवस्पिदणामयदत्त्वा मातरिदंतेअयस्वधानमोनममेत्यादिनामातृवर्गस्यदत्त्वामातामहवर्गस्यचदर्शवदत्वासर्वत्रो सरपात्रस्य॑जलंपित्रादिपात्रेक्षिस्वा तज्जलेनमुलमवा न्यग्विलपात्रकरणादिपाणिशोधनांतकृत्वा चरुत्रयाद्दधिमंथाचपात्रचतु टयक्रमणहविःपृथगुद्धृत्यघृताकंकृत्वाग्नौकरिष्यतिपित्रर्थब्राह्मणाननुज्ञाप्यक्रियतामितितैरुक्केऽतिप्रणीतानाविध्ममुपसमाधाय मेक्षणमुपस्तीर्यतेनांगुष्ठपर्वमात्रंक्रमणहविश्चतुष्टयस्यमध्यात्पूर्वार्धाच्चपृथक्पृथगवदाय पात्रस्थंहविश्चतुष्टयंपृथक्पृथगभिधार्यअवत्तं चसकृदभिघार्यसोमायपितृमतेस्वधानमइत्यग्नौदक्षिणदेशहुत्वोद्देशत्यागौकृत्वा पुनःपूर्ववदक्षिणभागेहविश्चतुष्टयादवदाय अग्नयेकव्यवाहनायस्वधानमइतिवहौउत्तरभागेहुत्वोदेशत्यागौकृत्वा यज्ञोपवीतीतूष्णीमेक्षणमनुप्रहत्त्यापउपस्पृश्योभाभ्यां परिविष्य हुतशेषपात्रचतुष्टयस्थंहविःसर्वकिचिच्छेपंवर्गत्रयद्विजभोजनपात्रेषुपरिविष्यानत्यागादिसंपन्नवचनांतंकृत्वा पिंडार्थ मुदतवाद्धीयसर्वान्नेषुस्थालीचतुष्टयस्थितंहविश्चतुष्टयंसमधुमंथांश्चमक्षिप्य पुनःप्रकिरणार्थसर्वस्मादनादुत्यशेपंनिवेद्य द्विजै उत्तरापोशनेहस्तप्रक्षालनेचकृतेस्वयमाचम्यपूर्वास्तीर्णेषुबहिःषु शुंधतापितरःशुंधतांपितामहाःधंतांप्रपितामहाःशुंधतामातरः शुंधतापितामहःशुधंतांप्रपितामह्य शुधंतांसपत्नीकामातामहाःशुधंतांसपलीकामावृपितामहाःशुधंतांसपलीकामामपितामहाः इतिमंत्रैःसतिलकमंडलुजलनिनयनंकृत्वा शुक्लांबराइत्यादिदर्शश्राद्धेवक्ष्यमाणवस्वादिदेवध्यानंकृत्वा आमलकप्रमाणान्म सपिस्तिलयुतान्भवपिंडान्कृत्वाभुवाज्येनाभिधार्य एतत्तइत्यादिनायथालिङ्गंवर्गप्रयस्यपिंडरूपमन्नमित्युक्तिपूर्वकंपिंडनिर्वपणं त्वा, स्त्रीपिंडेषुपूर्वसंभृतमोदनामवंनिषिच्य. करावधर्षणाघन्युपस्थानांतंकृत्वा वीरंमेदत्तपितरइतित्रिरावृत्त्यापितृशब्दानू ·हेनबर्गत्रयपिउन्मत्येकंमार्य मध्यमपिंडवयंपनीप्राशयित्वापिंडोद्धासनादिविप्रविसर्जनांतदर्शश्राद्धवत्कृत्वा तदहरेववर्गत्रयस्य तिलतर्पणकुर्यात् । मातृद्वित्वेपिंडदानकालेएतद्वामस्मन्मातरौयज्ञदेनीदेअमुकगोत्रेवसुरूपेयेचयुवामत्रान्वितिपिंडदानंकृत्वा असन्मातृभ्यांयज्ञदाश्रीदाभ्यांअयंपिंडःस्वधानमोनममतेभ्यश्च गयायांविष्णुपदेरुद्रपदेवादत्तमस्त्वितियथावासनमुच्चारयेत् । अभ्यंजनदानयज्ञदेश्रीदेइत्युच्चार्याऽभ्यंजाधामितितैलंक्षिपेत् । अंजनदानेऽजाथामितिप्रत्येकंद्विवारमंजनंक्षिपेत् । वासोदाने एतद्वःपितरोयासइत्यादिनापितृशब्दानूहेनमंत्रावृत्त्यासर्वासांचासोदद्यात् । एवंपितामहीमपितामहीद्वित्वेपि । मातृबहुत्वेपिंड दाने एतद्बोस्सन्मातरःयज्ञदानीदारुद्रदाःअमुकगोत्रावस्वादिरूपायेचयुष्मानवान्वितिपिंडदत्त्वाऽस्सन्मातृभ्योयज्ञदाश्रीदारुद्र दाभ्योऽयंपिंडःस्वधानमोनमम । गयायामितिपूर्ववत् । अभ्यंजनदानेपूर्ववन्नामान्युक्त्वाऽभ्यम्वमितितैलंक्षिपेत् । अंजनदाने अध्यमित्यंजनंमंत्रावृत्त्याप्रत्येकंद्विवारंक्षिपेत् । वासोदानेएतद्वःपितरइत्यादिनानूहेनसर्वासांचासोदद्यात् । पितामहीप्रपिताम हीबहुत्वेप्येवंकुर्यात् । सर्वेषुपिंडदानादिपुमात्रादीनांद्वित्वेएकनामत्वेचद्विवचनांतंतत्तन्नामनिर्देश्यबहुत्वेएकनामत्वेचबहुवचनां तम् । अत्रयद्यपिसतम्यादितिधित्रयेश्राद्धकर्तव्यतोकातथापिगृह्यसूत्रेऽष्टमीप्वष्टकाइत्युपक्रम्यपूर्वेद्युःपितृभ्योदद्यादपरेधुरन्व टक्यमितिसप्तमीनवमीश्राद्धयोरष्टमीमुपजीव्योकत्वात्तस्याएवसांवत्सरिकवदपराहाधिक्यादिकं विचार्यतदनुरोधेनसप्तमीनवमी श्राद्धंपूर्वद्युःपरेवुश्चकार्य नतुतयोरपराहाधिक्यादिकंस्वातंत्र्येणविचार्यमिति । यदिमार्गशीर्पादिचतुर्घमासेपुमलमासःस्यात्तदाशु मासएवाटका:कार्याःनतुमलमासे । हेमंतशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणामितिचतुर्महणादित्याद्याकरतोज्ञेयम् । अष्टकाश्राद्धा ·॥ करणेप्रत्यवायउताकूर्मपुराणे-यस्यतेप्रतिगच्छेयुरष्टकाभिरपूजिताः। मोधास्तस्यभवत्याशाःपरत्रैववसर्वशः इति । एतदकरणे प्रायश्चित्तमृग्विधाने-एभिर्युभिर्जपेन्मत्रंशतवारंतुतद्दिने । अन्वष्टक्यवदान्यूनसंपूर्णयातिसर्वदेति । एभिर्युभिरितिमंत्रस्यक ण्यपुत्रः प्रस्कण्वऋषिः इंद्रोदेवता जगतीछंदः अष्टकाधकरणप्रत्यवायपरिहारार्थेजपेविनियोगः ॥ ॐ एभिर्युभिःसुमना एभिरिंदुभिनिरंधानोअमेतिगोभिरश्विनी ॥ इंद्रेणदस्युदरयतइंदुभिर्युतद्वैपसःसमिषारंभेमहि ॥ इतिश्रीनारायणभट्टकृते प्रयोगरलेअन्वष्टक्यप्रयोगः ॥ ७ ॥ अथाष्टकाविकृतिभूतोमाघ्यावर्षश्राद्धप्रयोगः ।। ॥ तच्चभाद्रपदापरपक्षेमहालयाख्येसप्तम्यादिषुत्रिवहःसुअष्टकावत्सर्व कुर्यादितिवृचिकृत् । हरदत्तस्तुतत्रैवापरपक्षेमघायुक्तायांत्रयोदश्यांसंकल्पविधानेनमाध्यावाख्यं श्राद्धमित्याह ॥ ॥ इतिमा ध्यावर्षप्रयोगः॥ ॥ अथप्रतिमासमपरपक्षश्नाद्धम्॥ ॥प्रतिकृष्णपक्षप्रतिपदाद्ययुग्मतिथिषुपृथड्मातृश्राद्धवर्जसपत्नीकपित मातामहवर्गद्वयस्यान्वष्टक्यवत्सुराचामवजेसर्वकार्यम् ॥ ॥ इत्यपरपक्षश्राद्धप्रयोगः ॥ ॥ कृत्तिकादिषुकाम्यश्राद्धवृत्तिका रमतेनाष्टमीश्राद्धवत्सर्वकार्य । यद्वाशौनकोतरीत्यावृद्धिश्राद्धवत् ॥ ॥इतिश्नीरामेश्वरमहसूरिसूनुनारायणभट्टविरचितेप्रयो गरलेअष्टकाविकृतिश्राद्धमयोगः ॥७॥ ॥५॥ ॥७॥ इत्ययं प्रयोगरत्रग्रंथः समाप्तः ॥ ACM.AMAN ॥५॥ FOROGoateOOOGooJOTOताव 4 107पटाहOModio100GOOGODaolor ·अपाधिनसप्रकृतिविकृतिप्रयोगपर्याप्तेतदपर्यावापर्वणिपौर्णमासस्थालीपाकाश्वयुज्याग्रयणानांतंत्रेणप्रयोगः ॥ पूर्वोक्तका आभ्युदयिकश्श्राद्धं कृत्वादेशकालौसंकीर्त्यममोपात्तदुरितक्षयद्वाराश्रीपरमे० ममस्त्रीपुत्रादिसहितस्यन्यूनापेक्षितविषयसंपूणर्ता पूर्णानवसादनसिद्धिद्धाराश्रीप० तथाममरोगजरानिवृत्तिश्रीयशोन्नप्राधिद्वाराश्रीप० नित्यविधिरूपंपौर्णमासस्थालीपाकाश्वयुजी कर्मग्रीह्यामयणश्यामाकामयणानिचतंत्रेणकरिप्यइतिसंकल्प्य अन्याधानेचक्षुपीआज्येनेत्यंतमुक्त्वाऽनप्रधानअग्निंअग्नीपोमोचर द्रव्येणपशुपतिंचरुद्रव्येण पृपातकंपातकद्रव्येण इंद्राग्नीविश्वान्देवान्नवान्नेन सोमनूतनश्यामाकचरुणाद्यावापृथिव्यानवान्नेन शेपे णेत्यादि।पात्रासादनकालेस्थाढीवयं निर्वापेप्रकृतिदेवताभ्यांनिरुप्य ततःपशुपतयेनिरुप्य अभ्युक्तवाससापवित्रलेपनिमृज्य तस्मि वरूपेशरावादिनिधाय इंद्राग्निभ्यांविश्वेभ्योदेवेभ्यश्चतूप्णीद्विश्चतुरोमुष्टीनूतनतंडुलानांनिरुप्य पवित्रलेपनिमृज्य शूर्पस्थापित पानांतरेसोमायत्येतिसोमायनूतनश्यामाकतंडुलान्निरुप्य पवित्रलेपनिमृज्य पूर्वस्मिन्शरावेद्यावापृथिवीभ्यांतूष्णींनूतनतंडुला तिरुप्य वयमोक्षणादिआज्यभागांतंकुर्यात् । ततोहविरुद्धरणादिप्रकृतियागं (अग्न्यग्नीपोमयागं) निर्वत्र्यसुतादिभिरन्यारब्धः पशुपतिपूर्वपातकयागंकृत्या निमृग्यान्वारब्धोनूतनचरुमवदायॐसजू. इंद्रा० । ॐसजून विश्वे दानिमृज्यसोमाय स्वाहेतिश्यामाकचरुंदुत्वा आग्रयणचर्चाईयोरेकदेशपात्रांतरेकृत्यातत्सव्येपाणौकृत्वाप्रजापतये० इतिदक्षिणेनाभिमृश्य भद्रान इतिमाश्य द्विराचम्य तत्रस्थएवअमोसि० इंद्रेतिनाभिमालभेत । ततोमध्यमहविःशेषममंत्रपतींप्राशयेत् । ततःकर्ताई १ खसनिधीवातानुपवेश्येतिप्रयोगरले । जुइयुरितियहुवचनात् ।

·मोतिनरपंतुचिपर्यवे' इति । तथा चंद्रिकायांच्यासः-'प्राह्मणविनियोगंचछंदआपंचदैवतम् । अज्ञात्यापंचयोमनेनसतत्फलमझुते' इति । अत्रप्रथमवाक्ये 'आपछंदोदैवतंच' इति ऋपिश्छंदोदेवतेतिक्रमोगृहीतः। उत्तरवाक्येतु 'छंदआपंचदैवत' इति छंदछपिदैवतेत्येवंक्रमः म्बीकृतः । सर्वानुक्रमपरिभापारमेतु-'ऋपिदैवतच्छंदास्यनुक्रमिप्यामः' इति ऋपिर्देवताछंदइतिकमपात्तः। एवंचादीनांस्मरणेनैविध्ये प्राप्ते निपुफेनपक्षेणभाव्यमितिविचारे कृतोऽस्ति निर्णयआचाररलकारेण । सचेत्थम्-'यत्तु सर्वानुक्रमे-ऋपिदैवतच्छंदास्यनुक्रमि प्यामोन तज्ज्ञानमृतेश्रौतस्मातकर्मप्रसिद्धिरिति तदृग्वेदिपरम् । फुतः । 'अथऋग्वेदाम्नायेशाकलके-इत्युपक्रमात्' इति । तेनशाकलशा साऽध्येभिराश्वलायनैरयमेवपारिभाषिकःकमोऽङ्गीकार्यइतिसिद्धम् । एवंसत्येव 'प्रणवस्यपरब्रह्मपरमात्मागायत्री' 'गायत्र्याविश्वामित्रःसवि तागायत्री' इत्यादिपरिशिष्टादृतपाठनमः सगच्छते। आदृतश्चायमेवळमोहेमाद्रिपूर्तकमलाकरादिभिःप्राचीननिबंधकारैः सर्वत्र महानिबंधेपुतदनु यायिभिरपिस्वस्वप्रणीतप्रथेपुच । अन्यच्च-'अविदित्वातुयःकुर्यात् तस्यचास्पफलंभवेत्' इत्युपरिनिर्दिष्टप्रयोगपारिजातधृतव्यासवचनेनेदम पिज्ञापितंभवति यच्छंदमप्याद्युपहितमंनाणांपाठेफलभूयस्त्वं, यत्रतुप्रांचोऽपिकचनस्वस्तिवाचनादावृप्यागृहमंतराऽपिमंत्रानलीलिसन्प्रयुंजते चाधुनिकाअपितथा तत्रफलाल्पत्वमात्र नपुनःकर्मणोवैयर्थ्यमितिसर्वमवदातम् । इत्यपिदैवतच्छंदऊहक्रमविचारः ।। एवंसंतिवहुशोऽन्यथात्वेनपरिणताःप्रायोगिकाविपयाविवेचनीयास्तानत्रानवकाशास्थलसंकोचाच यत्रकापियथावसस्यथामतिविवेचयि प्यामः । तथाप्राचीनानेकनिबंधप्रमाणप्रमाणितः स्वस्तिवाचनप्रयोगोऽग्निमुसप्रयोगश्चापरेप्येवंभूताविविधाःप्रयोगा महामहिमभिर्विद्वद्भिर्मी मांसिता:सतिबहुलायासेनसंगृहीतास्तानपिसर्वेषांपरिचयायप्रसंगमनुसृत्यप्रकाशयिष्यामइत्यलमतिविस्तरेणेतिशम् । विद्वदेकान्तवशंवदः पणशीकरोपाहो वासुदेवशर्मा ।

·ध्मसन्नहनहोमादिकर्मशेषसमापयेत् । इतिसंस्कारकौमुद्यांतंत्र प्रयोगः ॥ ॥ यदातुआश्चिनपौर्णमास्यांक्रियतेतदाएककपाल त्वात्मआश्वयुजीकर्मणास्यसमानतंत्रताभवति । यदाशेषपर्वणिक्रियतेतदाप्रकृतिस्थालीपाकेनापिसमानतंत्रताबोध्या । तदेतद्व त्तिकृता एकबहिरिध्माज्येतिसूत्रेस्पष्टीकृतम् । यद्यप्यत्र-सहैवश्रपयेदत्रनास्तिव्युद्धरणंतथा । आदिष्टहोममंत्रणसर्वत्रैवप्रदी यताम् ॥ इतिअष्टकाप्रकरणेकारिकयाव्युद्धरणाभिमर्शनेनपामुतस्तथापि मध्यमंतुहविःशेषपत्नीप्राश्नात्यमंत्रकम् ॥ इतिकारि कायाः पनीतुमध्यमहविःशेषपानातितूष्णीमितिवृत्तेः हुतशिष्टादेकदेशेकसिश्चित्पात्रेगृहीत्वासव्येपाणौकरोतीत्यादिनाभ्यालं भनांतमुक्त्वापलीतुनवान् वैश्वदेवशेषमानातिइतिजयंताच्च वैश्वदेवावशिष्टंतुपलीप्राश्नात्यमंत्रकमितिशौनकोक्त तत्रविभागादि कर्तव्यभवेतिममप्रतिभातीति संस्कारकौमुदीस्थोविषयसंग्रहः ।। ॥ इति संस्कारकौमुदीस्थोविषयसंग्रहः ॥

·अथप्रसंगानंगाधरशास्युद्धृताःप्रयोगाःसंगृह्यते ॥ अयपिंडपितृयज्ञप्रयोगः॥ ॥ उकदिनेचरुस्थाल्यादीनिदापौर्णमासिकातिरिक्तानिपात्राणि आज्यंनवनीतंवा बैककुदं लौकिकंवाअंजनं मृतमिधईपद्विलीनमाज्यंतिलतैलंयाभ्यंजनं कार्पासंशयनीयकशिपु कार्पासमुपधानमुपबहणं वासस्तदर्थद्र व्याणिया मीहीनशकटंचसंपादयेत् । तत्रस्फ्यादीनिपंचइध्मोमेक्षणंशकटंचेत्यौदुंबराणि । इध्मःपालाशोवा। एवंसंपादनासंभ वेदार्शपौर्णमासिकान्येवपात्राणिग्राह्याणि । देशकालकीर्तनांवेममोपात्तदुरितक्षयद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ पिंडपितृयज्ञंकरिष्ये इतिसंकल्प्य आग्नेयीमुखोनिध्यात्या दक्षिणाग्नेरेकतःप्रदीपंधूपायदुल्मुकंपारदक्षिणाप्रणयेत् । येरूपाणिप्रतिमुंचमानाअसुराः संतःस्वधयाचरंति । परापुरोनिपुरोयेभरत्यग्निष्टांल्लोकात्मणुदात्वस्मात् ॥ यदाप्यनाहिताग्निःपितृयज्ञंदर्शश्राद्धंचव्यतिपज्यकुर्या पदापीदानीमेवऔपासना रतिप्रणयनं । यदातुसएवकेचलंपिंडपितृयज्ञकुर्यातदाश्रपणोत्तरमतिप्रणयनम् । अग्रेप्येतत्सूचयि प्यते। अस्मिन्कर्मण्यविशिष्टदिकानिसर्वाणिकर्माणिआग्नेयीसंस्थानिकार्याणि । उल्मुकंस्थंडिलादौनिधाय उभावग्नीप्रज्याल्याने यकोणमारभ्यामदक्षिणंसमंतात्सकृत्परिसमुह्यअप्रदक्षिणंमाग्दक्षिणायैदर्भःपरिस्तृणीयात् । पुरस्ताद्दक्षिणाग्रान्दक्षिणतःमागमान्प थाइक्षिणामानुत्तरतःमागमानुत्तरानुत्तरान्दक्षिणानधरान्कुर्यात् । परिसमूहनवत्पर्युक्षणं दक्षिणाने (औपासनात् ) प्रागुदम त्यगुदग्यामाग्दक्षिणाग्रान्दर्भानास्तीकैकशःपात्राणिप्रयुनक्ति चरस्थालींशूर्परफ्यंउटूखलंमुसलंघुवंध्रुवांकृष्णाजिनंसकृदाच्छिन्नं ·tha बोहाइध्ममेक्षणंकमंडलुमिति । सकृदाच्छिन्नंवहि समूळप्रशस्तम् । तंडुलनिर्वापेकृष्णाजिनौलूखलमुसलशूर्पाणानिवृत्तिरितिचंद्र चूडीये । अनाहिताग्निपिंडपितृयज्ञेतुचर्वाद्यासादनहोमातिरिकंसर्वदक्षिणाग्निकार्यमौपासनेकुर्यात् । पात्राण्युत्तानानिकृत्वातू प्णीमोक्ष्यशूर्पस्थालीमगृह्यदक्षिणाग्नेर्दक्षिणतोवस्थितस्यमागीपस्यत्रीहिमच्छकटस्यदक्षिणार्धेआरुह्यसव्यंजान्वाच्यपिन्ध्यायन्नेक पवित्रांतहितांस्थालीनीचामुष्टिनाविषमसंख्यमुष्टिभिर्तीहिभिःपूरयेत् पितृभ्योनिर्वपामीति । तूष्णीवा । एवंत्रीहिभिःपूरयित्वा स्थालीमुखंसमीकुर्वनुपरिराशीभूतान्हस्तेननिःसार्यशूर्पपतितान्छकटेपास्येत् । शकटाभावेदक्षिणाग्रेषुकुशेषरफ्यंनिधायोपरिष्टा दीहीन्पात्र्यांपुरस्ताच्छूपेंस्थालीनिधायपूरयेदितिविशेषः। शकटादवरुह्यस्थालीस्थान्त्रीहीन्सकृदुत्पूयसकृत्मोक्ष्यदक्षिणाग्नेर्दक्षि णतःमत्यगुदग्नीवेकृष्णाजिनउलूखलंनिधायदक्षिणाप्राचीतिष्ठंतीपत्नीसकृदवहन्याद्यथाफलीकृताइवभवति । ततःशूर्पणतुषान पोयसतुपवितुपाणांपृथफरणरूपंविवेचनंकुर्यात् । पल्याअसंभवेयजमानएवतिष्ठन्नवघातादिकुर्यात् । यजमानोवहतान्सकृत्प्रक्षा ल्यदक्षिणाग्नौस्यालीमधिश्रित्यपवित्रवत्यांस्थाल्यामपआनीयतंडुलानोप्यमेक्षणेनप्रसव्यंपलोडयन्जीवतंडुलंश्रपयेत् । शृतक पेचरौअनाहिताग्नेः केवलपिंडपितृयज्ञेऽतिप्रणयनंप्राग्वत् । तस्यप्रज्वलनंपरिसमूहनपरिस्तरणपर्युक्षणंच उभयोरन्योरंतरालेस व्योत्तराभ्यांपाणिभ्यांगृहीतेनरफ्येनएकायलेनलेखामुल्लिखेत् । अपहताअसुरारक्षांसिवेदिपदः । व्यतिपंगेतुमातामहत्रयसत्वेलें साव्यम् । रफ्याभावेकुशैरुलिख्यकुशानुदनिक्षिपेत् । लेखामभ्युक्ष्यसकृदाच्छिन्नेनवर्हिपासकृदवस्तीर्यक्वचित्पात्रेआज्यनवनीत यापिलाप्यनवनीतंचेदेकपवित्रेणतूष्णींसकृदुत्पूयउभयोरन्यतरढुवायांनिपिच्यदक्षिणतोदक्षिणाग्नेनिधाय युवंसंमृज्यनुवगृहीते ·नवृतेनस्थालीपाकमभिपार्योदगुद्वास्यपुनरभिधार्यदक्षिणाग्ने पश्चादासादयेत् । अनाहिताग्निस्त्वतिप्रणीतस्यपश्चात् । यस्यपश्चा चरुःसादितस्तस्यदक्षिणतःअभ्यंजनांजनकशिपूपवर्हणानिवासस्तदर्थद्रव्याणिवासादयेत् । अग्निमभ्यर्यप्राचीनावीतीअभिघा रितमिमंपितृतीर्थेनतूष्णींदक्षिणाग्नावुपसमाधायकांस्यमयेपात्रेचरुमुदृत्यदक्षिणंजान्याच्यवामहस्तगृहीतेमेक्षणे वेणोपस्तीर्यद, क्षिणेनमेक्षणमादायतेनचरोरुत्तरभागाविखिर्वापदाययामेनमेक्षणंधारयन् वेणपात्रस्थमवत्तंचाभिधार्यमेक्षणंदक्षिणेनादायपरा चीनपाणिरग्नायुत्तरभागेजुहुयात् । सोमायपितृमतेस्वधानमः सोमायपितृमतइदंनमम । एवमेवपुनरवदाय अग्नयेक व्यवाहनायस्वधानमः । अग्नयेकव्यवाहनायेदंनममेतिपूर्वाहुतेराग्नेय्यांहुत्वायज्ञोपवीती मेक्षणमनायनुप्रहृत्यजलंस्पृशेत् । ततः फलीकरणान्पवित्रंचानुपहरेदितिमानवे । अथवाइध्माधानाद्येतदंतंयज्ञोपवीत्येवकुर्यात् । तत्रअग्नयेकव्यवाहनायस्वाहेतिदक्षि णभागेहुत्वासोमायपितृमतेस्वाहेत्युत्तरभागेहोमः । मेक्षणमनुप्रहृत्यापउपस्पृश्यहोमावशिष्टंस्थालीस्थंचचरुमेकीकृत्यावधाणार्थ किंचिदवशेष्यशिष्टेनचरुणाकृतान्यथोत्तरंस्थूलान्पिंडान्ध्रुवाज्येनसर्वेणाभिधार्यप्राचीनावीतीसकृदाच्छिन्नास्तृतायांलेखायामा दीमध्येतेचेत्येवंत्रिपुपिंडदेशेषुशुंधतांपितरः शुंधतापितामहाः शुंधतांप्रपितामहाः इतिमंत्रैःपितृतीर्थेनक मंडलुजलंनिनीय तेषु पिंडान्सन्यान्वारब्धपराचीनपाणिनादद्यात् । एतत्तेअस्मत्पितःगोत्रशर्मन्वसुरूपयेचत्वामत्रानुतेभ्यश्चस्वधानमइतिप्रथमेस्थाने पिंडदत्त्वा तस्सारस्थूलंपिंड द्वितीयेस्थानेदद्यात् एतत्तेस्मत्पितामहगोत्रशर्मनरुद्ररूपयेच० । स्थूलतर्रपिंडतृतीयस्थाने एतत्तेस्म प्रपितामहगोत्रशमन्आदित्यरूपयेच० । आस्तीर्णदर्भमूले पाणिनिमृज्य । अत्रपितरोमादयध्वंयथाभागमावृपायध्वम् । इति ·पिंडान्सकृदनुमंत्र्यसव्यावृदावृत्योदमुखोदक्षिणाग्निमीक्षमाणोयथाशक्स्यायतप्राणः प्रत्यावृत्यामीमदंतपितरोयथाभागमावृषा यीषत । इतिपुनरनुमंत्र्ययज्ञोपयीतीचरो प्राणभक्षंभक्षयेत् । हस्तप्रक्षाल्याचम्यप्राचीनाचीतीशुंधतामित्याद्यैःपूर्ववत्पुनःकमंडलु जलंपिंडेपुनिनीयदर्भणपूर्वोपकल्पितमभ्यंजनंदद्यात् । संवोधनं । रूपाभ्यंक्ष्व । त्रिभिर्दर्भपिंजूलैरंजनमादायपिंडेषुतल्लेपनि मृजेत् । संवोधनं । रूपांक्ष्य । अथवस्त्रंतदलाभेनिष्क्रयगंधाकानिसूत्राणिप्रतिपिंडंत्रीणिकर्णापुंजवायज्ञोपवीतंवापिंडसमीपेद द्यात् । पंचाशदर्पतायाऊ_खलोमप्रकोष्ठर्यहृदयस्थंवा । एतद्वःपितरोवासोमानोतोन्यत्पितरोयुग्ध्वं । पितरइमेवःकशिपूप पहणे इतिकशिपूपवहणेनिषेध । पितरइदंयोध्यस्वधा इत्यय॑निवेद्य । पितर० अयंवोगंधःस्वधा इत्यादिभिर्गंधपुष्पधूपदीपा निवेद्य उपहारादिचयथासंभवनिवेद्याथैनानुपतिष्ठेत । नमोवःपितरइपेनमोवःपितरजर्जेनमोवःपितरःशुष्मायनमोवःपितरोधो रायनमोपःपितरोजीवायनमोवःपितरोरसाय । स्वधावःपितरोनमोवा:पितरोनमएतायुष्माकंपितरइमाअस्माकंजीवावोजीवंतइ हसंतःस्याम ॥ मनोन्याहुवामहे० ऋ० ३ दक्षिणांदिशंगच्छन्पिंडस्थान्पितन्स्वलोकगमनार्थप्रस्थापयेत् । परेतनपितरः । यज्ञोपवीती दक्षिणाग्निंमत्यागच्छेत् । अग्नेतमद्याश्यनस्तोमैःक्रतुनभद्रंहृदिस्पृशं । ऋद्ध्यामातओहः । ऋक् ॥ १॥ गार्हपत्यं प्रत्यागच्छेत् । यदंतरिक्षपृथिवीमुतांयन्मातरंपितरंवाजिक नसं । गृहोत्वस्यमंत्रस्यगाईपत्यपदरहितस्यजपमात्रम् । प्राचीना पीती पिंडानमस्कृत्य । यज्ञोपवीतीमध्यमपिंडंबीरंमेदत्तपितरः इत्यादायपल्यैप्रयच्छन्प्रेष्येत् पिंडप्राशान इति । पत्लीपिंड मादायप्राश्नीयात् । आंधत्तपितरोगर्भकुमारंपुष्करस्रजं । यथायमरूपाअसत् ॥ पल्याएवमंत्रपाठः । पत्लीबहुवेविभज्यसर्वाभ्यः ·॥५॥ प्रयच्छेदितिरुद्रदत्तः । कर्तामाचीनावीती। अप्स्वितरावतिप्रणीताग्नौवाजुहुयाद्गवेवाब्राह्मणायवादद्यादथयज्ञोपवीतीयज्ञपात्रा णिमोक्ष्यद्विवदुत्सृज्येदुद्रिफेतृणंद्वितीयंकुर्यात् । चरस्थाली । रफ्योलूखले । मुसलवौ । ध्रुवाकृष्णाजिने । कमंडलुतणे घोदासयामि । पक्षांतरेतु । चरुस्थालीस्फ्यौ । वध्रुवे । कमंडलुतृणेचेतिप्रयोगः। गृह्येतुजपांतेदक्षिणामुखउपविश्यविमान स्थान्पिदन्पश्यन्मंद्रमध्योचस्वरैर्याचेत् । चौरमे० ३ पिंडान्नमस्कृत्यपुत्र कामत्वेपल्यापूर्ववपिंडंप्राशयेत् । अन्यथेतरपिंडवत्म तिपत्तिरितिविशेषः । ततःसकृदाच्छिन्नान्यग्नावादध्यादितिशतपथश्रुतौ । अतिप्रणीतमग्निं अभून्नोदूतइतिमंत्रेणाग्नौप्रक्षिपेदि तितयसूत्रांतरेषुचदृश्यते । आभिगीर्भि० इदंविष्णु० भूर्भुवःस्वःइतिजपित्वाचम्यकर्मसमर्पणम् । अनेनपितृयज्ञेनप्रीयतांभग पानिह । मयाभरण्याकृतंसर्वतत्सद्रमार्पणंभवेत् । इतिपिंडपितृयजः ।। ॥७॥ अयश्रयणाकर्मसर्पपलिप्रयोगौ ॥ ॥ प्रथमप्रयोगेश्रवणाकर्मदिनात्पूर्वेद्युःप्रातःश्रवणाकर्मसर्पवल्यंगत्वेनमातृकापूजनपूर्व कंपृनिश्राद्धंकृत्या श्रयणाकर्मदिनेपूर्वाहेस्वस्तिवाचनंकुर्यात् । तत्राग्यादयःप्रीयंतां श्रवणाकर्मणेस्वस्तिइतिविशेषः । तदंतेदि चैत्रपितुपाणांययानांतदभावेनीहीणांलौकिकाग्नौभर्जनेनप्रस्थद्वयाधिकपरिमाणाधानाःकृत्वा तासांप्रस्थमात्रा:पृथकृत्वावशि टाभिःपिष्टरूपान्सकून्कृत्वातैनवंकलशंपूरयित्वा तंकलशंवैकंकतीदर्वीचवलिहरणींनवेशिक्येनिधायैतच्छिक्यंक्वापिनिवेशयेत् । पृधकृताःप्रस्थमात्राधानाःपात्रद्वयेसाम्येनविभज्यलौकिकेनसर्पिपार्धाअनक्ति । स्वगृहादग्न्यगाराद्वामाच्यांशुचिंदेशवल्यर्थपरि गृहीयात् इहकरिष्यामिइति । एतावदहनिकार्यम् । श्रवणाकर्मसर्पवलिंचभुक्त्वापिकेचित्कुर्वति। युकंतूपवासिनैवकार्याविति ·। महाः ॥ ॥ सायंहोमंकृत्वादेशकालकीर्तनांते ममोपात्तदुरितक्षयद्वारानीपरमेश्वरप्रीत्यर्थश्रवणाकर्मकरिष्येइतिसंकल्प्या ग्निंसाहसनामायमितिविभाव्यधात्वान्वाधानं । आज्यभागदेवतेआज्येनेत्यंते अग्निंचतुश्चरुणाअच्युतंभौमपुरोडाशेन अग्निमा शयाग्येन याजिनोधानाभिः अग्निस्विष्टकृतमित्यादि । पात्रासादने चरस्थाल्यासहकपालंशरावत्रयंप्रोक्षणपात्रंच । दींनुवौ। घमसाज्यपात्रे । इध्मावहिंपी । शूर्पकृष्णाजिने । उलूखलमुसले । दृपदुपले। मेक्षणपिष्टोद्धपन्यो । शम्योपवेषौ । वेदमदं तीपात्रेचेति । शूर्पद्वयस्यवासादनं । प्रोक्षणीसंस्कारादिपूर्णपात्रनिधानांतेशूर्पचतुरोमुष्टीनिरुप्य शूपांतरेचतथैवनिरुप्यपुरोडा शपर्याप्तन्नोप्य निर्वापसंख्ययाप्रोक्ष्य क्रमेणपृथगवहत्त्यप्रक्षालयेत् । एकस्मिन्नेवनिर्वापेतुसहैवावहत्त्यप्रक्षाल्य चरुपुरोडाशार्था न्यिभग्य कृष्णाजिनेउदीचीनकुंबांशम्यांनिधाय तत्प्राग्भागेहपदिपुरोडाशीयांश्चतुर्वारमध्युप्योपलांप्राचीकर्षयित्वापुनःप्रतीची माकृष्य मध्यदेशेदक्षिणतउचरतश्चतिरश्चीमाकृष्य पुनःसंततंपिष्ट्वांततःपाच्यांसमाप्यकृष्णाजिनेपिष्टानिप्रस्कंद्यावेक्ष्यशिष्टांस्तं डुलान्पल्यापेपयेत् । अग्नौदक्षिणपाधैसोदकांस्थालीमधिनित्योपवेपमादायतूष्णीमभिमंत्र्यतेनाग्ने प्रत्यंचावंगारौपृथक्कृत्य तयो रेफेवायव्यादिशिनिरस्यापउपस्पृश्य द्वितीयमनेरुत्तरपार्श्वेवस्थाप्यतस्मिन्कपालमुपधायतत्रान्यमंगारंनिक्षिप्यवेदेनकपालेंगारा निधायमदंतीपात्रेपिष्टसेकार्थमपस्तापयेत् । पिष्टोपिनींपुनःप्रक्षाल्यनिष्टपनेनशुष्कायामग्नेःपश्चान्निहितायांतस्यांतिर पवित्रंक प्णाजिनापिष्टानिचतुयोरंसमोप्य वाग्यतःपिष्टानित्रिरुत्पूयजुवेणप्रणीताभ्यआदायवेदेनोपयम्यपिष्टेष्वानीयपिष्टानिपक्त्वाअप १ अनामिःसाहसनामा । प्रायश्चित्तेविटश्चैवपाकयज्ञेषुसाहसइविसंमहादितिरामकल्पद्रुमः । नट ·त्यास मदतीपारस्थाभिस्तामिापिष्टान्यनुपरिप्ताव्य मेक्षणेनसंमिश्यपिंडकृत्वावेदेनकपालादंगारानपोह्यस्थाल्यांतंडुलानोप्य पुरोदाशंकपालेनिधायप्रथयन्नतुंगमनपूपाकृतिकूमोकारमश्वशफमात्रंकृत्याद्भिस्त्वचंग्राहयेत् यथापुरोडाशात्कपालेऽपोनक्षरंति। ततस्तेपपित्रेाग्यपानिधायेत्यादि । आज्येनसहधानाचरुपुरोडाशान्पर्यग्निकृत्वोल्मुनिरस्यापउपरपृश्यपुरोडाशमुल्मुकः प्रताप्यदर्भस्तृणादिभिर्याभिग्वल्यवाचविसृज्य वेदेनपुरोडाशेसांगारंभस्मप्रक्षिपेद्यथासुतोभवेत् । आज्योद्वासनादिचर्वासा दनाते वेदेनपुरोडाशादंगारानपोह्याभिघार्याशयपात्रउपस्तीर्यापर्यावर्तयन्पुरोडाशमुद्वास्थवेदेनभस्मप्रमृज्याशयपात्रेनिधायक पालंपत्यज्यपुरोडाशमनकि । विच्छेदैनिकपंचाकुर्वन्नुपरिष्टासमभ्यज्यत्रुवेणहस्तेनाधस्तादभ्यज्यलौकिकेनाज्येनपूरयित्वानि मनमकटपृष्ठवाकरवाम्याग्ययोर्मध्येननीत्वापहिल्यासाद्य अक्ताधानाअनावधिश्रित्याभिधारणाद्यासादनांतंकुर्यात् । फाअधिश्रयणवर्जमासायान्यर्चनाद्याज्यभागांतेउताचरोरवदानधर्मेणावदायजुहुयात् । अग्नेनयेत्यादिचतुर्णमित्रावरुणिरग रत्यरित्रष्टुवाग्निः श्रवणाकर्मप्रधानहोमेवि०। ॐ अग्नेनयसुपथा० मा १ अग्नयइदंनमम । एवमग्रेपि । ॐ अग्नत्वंपारयानं० अग्नयइद० २ * अप्नेत्यमस्मद्युयोध्यमीवा० अग्नयइदं० ३ ॐ पाहिनोअग्ने अग्नयइदं० ४ चतुर्भिमगंतेहोमः । सव्य पाणिनादक्षिणपाणावपस्तीर्यकृत्स्नंपुरोडाशंनिधायाशयाज्यात्मकृविर्वावदायाभिघार्यजुहुयात् । ॐ अच्युतायभीमायस्वाहा अच्युतायभीमायेदं । अपर्यावर्तयन्नृशुंभतिष्ठितंहुत्या वेणाशयाज्येनपुरोडाशस्योपरिजुहुयात् । मानोअनइत्यादमत्रावरुणि रगरत्यखिष्टुवग्निः श्रवणाकर्मप्रधानहोमेविः । ॐ मानोअग्नेवसृजोअपाया० ऋक् १ अग्नयइदं० । सर्वाशयाज्यहोमस्तुशौ ·नकविरुद्धः । स्वांजलावन्येनोपस्तरणकारयित्वाअक्काधानामुष्टिनाद्वित्रिवोप्यपात्रस्थमवत्तंचाभिधाजिलिवामपार्चेनजु हुयात् । शनोभयंतुवाजिनइत्यादेमैत्रापरुणिर्वसिष्यस्त्रिष्टुम्वाजिनः । श्रवणाकर्मप्रधानहोमेवि० । ॐ शंनोभवंतुवाजिनो हयेपु० मा १ याजिम्यइदं । अनंताधानाःसर्याःपुत्रादिभ्योदत्वांचरोधानाभ्यश्वसौविष्टकृतंहुत्यादक्षिणांतंसमाप्यकपालं विमुच्यसंख्यायोंदास्पमाभिगीभिरित्यांदि॥ ॥ इतिश्रवणाकर्म ॥५॥ ॥२॥ ॥७॥ ततःसर्पवलिः ॥ ॥ देशकालकीर्तनाते ममोपात्तदुरितक्षयद्वाराममसर्परिवारस्यसंभावितसर्पवानिवृत्तिद्वाराश्रीपरमे परमीत्यर्थसर्पयलिंकरिष्ये । शिक्यस्थकलशासक्तनांदापूरयित्वादायगृहादग्न्यगाराद्वापागुपनिष्क्रम्य पूर्वगृहीतेशुचौदेशे अपोयनीय । सर्पवलिमंत्राणांगीतमोवामदेवोयजुःसपोहोमादौविनियोगः। ॐ सर्पदेवजनेभ्यःस्वाहा । इतिप्राङ्मुखोहुत्वानम रकरोति । ॐ येसो पार्थिवायआंतरिक्षायेदिव्यायेदिश्यास्तेभ्यइमवलिमाहातेभ्यइमंवलिमुपाकरोमि । बलिंप्रदक्षिणंपरीत्य पद्याद्वलेपविश्य । ॐ सर्पोसिसर्पतांसर्पाणामधिपतिरस्यन्नेनमनुष्यास्त्रायसेपूपेनसर्पान्यज्ञेनदेवांस्त्वयिमासंतत्वयिसंतःसोमा हिंसिपु(यांतेपरिददामि । इतिजपित्या ज्येष्ठानुक्रमेणपुत्रादीनांपरिदानं कुर्यात् । ध्रुवमहादेवशर्माणतेपरिददामि । पुत्राणामते भुयसावित्रीदेवीतेपरिददामि इत्यप्रत्तांदुहितरं । तासामंते ध्रुवपार्वतीदेवीतेपरिददामि इतिभार्या । ध्रुवमातेपरिददामि इत्या रमान । ततः अन्य कर्तान्मांपदस्यानेयजमाननामद्वितीयांतंवदेत् । एतत्पर्यतंवले कर्तुश्चमध्येकेनापिव्यवधानंनकार्य । परद्युम्भातःकालमारभ्यैवमेव । सर्पदेवजनेभ्यःस्वाहेतिसायंप्रातर्लिहरेदांपत्यवरोहणात् । नात्रनमस्कारादि । प्रत्यहवलिदा ·नारापोवाणीप्रतिपदमारभ्ययस्मिनहनिप्रत्ययरोहणंक्रियतेतस्मादचीनानिदिनानिहासवृद्धिभ्यांप्रसंख्यायतेषुयावंतःमातः सायंकालास्तायतोस्टींस्तदेवदत्वा आभिगीभिरित्यादि । इतिसर्पवलिः॥ ॥५॥ अयाधयुजीफर्मप्रयोगः॥ ॥ प्रथममयोगेश्रयणाकर्मपदृद्धिश्राद्धंकृत्यामृदंतरेणगृहमुपलिप्यतृणैराच्छाद्यवितानबंधनादि गृहमलंकृत्यभुसमीकुर्यात् । परेयुःसगृह्याःकृताभ्यंगस्नानाधौतशुक्लांवरधराभवेयुः । कर्ताप्रातर्होमांतेस्वस्तिवाचनंकु 7 पशुपतिःमीयतामितिविशेषः । ततोदेशकालकीर्तनाते ममपत्नीपुत्रादिसहितस्योपात्तदुरितक्षयपूर्वकन्यूनापेक्षित र्गतापूर्णानुपसादनसिद्धिद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थआश्वयुजीकर्मकरिष्ये । अग्निंसाहसनामायमितिविभाव्यध्यानादि। गज्येनेत्यंते पशुपतिशिवशंकरपृपातकंप्रधानदेवतांचरुणा पृपातकंप्रधानदेवतांपुपातकेनअग्निस्विष्टकृतमि यासहपृषातकस्याल्यासादनं । समंत्रकेनिर्वापमोक्षणे पशुपतयेत्याजुष्टंनिर्यपामीत्यादि । चरुश्रपणांतेआसा रेच्यतत्राग्यनिश्चेित् । चरपृपातकाम्यांसहाज्यस्यपर्यग्निकरणम् । चरोरुत्तरतःपृपातकमासाद्याज्यभागांते आत् । पशुपतयइत्यादिमंत्रयोर्गीतमोवामदेवोयजुःपशुपतिःपृपातकश्च आश्वयुजीकर्मप्रधानहोमेवि० । ॐ करायपुपातकायस्वाहा पशुपतयेशियशंकरायपृपातकायेदं० । एतद्धोमकालेपुत्रादयःकर्तारमन्वारभेरन्त । ततोपजमानाजदारन्यःकश्चिदुपस्तीर्यवेणपातकंद्विखिर्वावदायाभिधारयेत् । यजमानोजुहुयात् । on ·प्रे.व्य. मू. प्रे. व्य. विक्रय्यानि संस्कृतपुस्तकानि POORORe0-- मू. उत्सर्जनोपाकरणविधिः-(ऋग्वेदीश्रावणी.) प्रतिसांवत्सरिकश्राद्धप्रयोगः राक्षोत्रसूक्तश्राद्धसूक्तन ऋग्वेदी नित्यविधिः सहितः. देवीसहस्रनामावलि. ra ॥ ब्रह्मकर्मसमुचयः हिरण्यकेशीयः (विषयाः३८८) नित्यकर्मपद्धतिः, तैत्तिरीयशाखिव्राह्मणोपयुक्तः. पश्चायतनदेवानां पृथक् अष्टोत्तरशतनामावलि., 2 ॥ | विष्णुसहस्रनामावलिः | पूजासमुनयः(विपयाः१०५) ब्रह्मकर्नसमुच्चयपरि- शिवसहस्रनामावलि. शिष्टरूपः । अस्मिन्वर्षप्रतिपदमारम्य हुताशन्यन्तर्व- सप्तशती (चण्डीपाठः), देवीसूक्तं त्रीणि रहस्यानि च विधमताङ्गभूताः पुंभिः स्त्रीभिश्वावश्यं करणीयाः इत्येतैः सहिता; कौशेयवद्धा, स्थूलाक्षरा पिमाणाः पूजाः, तथा संक्रान्त्यादिनियतनिमित्ता सप्तशती कौशेयपट्टवेष्टिता, मध्यमाक्षरा. मसकरपा, खानसंकल्पाः, विविधदेवानां । सप्तशती कौशेयेन बद्धा सूक्ष्माक्षरा. अस्यां प्रयोगमन्त्र- सहसायोपरशतनामावलयश्च संगृहीताः सन्ति. १ 1. यत्रादिविषयाः (१८) सन्ति. ३। - .. - ·* उनमेपूर्वतांपूर्णमेमोपसदत्पृपातकायस्वाहा पृपातकायेदं० । स्विष्टकृदर्थमुपस्तीर्यचरोहस्तेनपृपातकस्य वेणोत्तरार्धादवदा यद्विरभिधार्यसीविष्टकृतादिहोमोपंसमाप्य आभिगीर्भिरित्यादि । इत्यान्वयुजीकर्म ॥ अपामयणप्रयोगः ॥ ॥प्रथमप्रयोगेश्रवणाकर्मवद्धृद्धिश्राद्धस्वस्तिवाचनंचकुर्यात् । तनेंद्रान्यादयःप्रीयंतामितिविशेषः । बदोदेशफालकीर्तनांते ममोपात्तदुरितक्षयपूर्वकजरारोगनिवृत्तिनीयशोन्नप्राप्तिनवधान्यप्राशनाधिकारसिद्धिद्वाराश्रीपरमेश्वर मीत्यर्धामयणकरिष्ये इतिसंकल्प्याग्निंसाहसनामायमितिविभाव्यध्यानादि । आज्यभागदेवतेआज्येनेत्यंतेइंद्राग्नी १ विश्वान्दे पान २ धावापृथिव्यौ ३ एता:प्रधानदेवताश्चरुणा अग्निस्विष्टकृतमित्यादि । तूष्णींद्वादशमुष्टीनिरुप्यतथैवमोक्षणादि । भाग्यभागांतेविभागाभिमविकृत्यैवावदानधर्मेणहोमः । आमयणहोममंत्राणांगौतमोवामदेवोयजुरिंद्राग्नीविश्वेदेवाद्यावाट धियीच । आमयणप्रधानहोमेयिः । ॐ सतर्कतुभिःसर्विधाभिःसजूरिंद्राग्निभ्यांस्वाहा इंद्राग्निभ्यामिदं० १ । ॐ सर्व तुभिःसविधाभिःसजूर्विश्वेभ्योदेवेभ्यःस्वाहा । विश्वेभ्योदेवेभ्यइदं०२ । ॐ सजूझतुभिःसर्विधाभिःसजूावापृथिवी भ्यांस्वाहा । द्यावापृथिवीभ्यामिदं० ३ । उत्तरार्धात्सकृदवदायस्विष्टकृद्धोमादि । चरुशेपवर्जहविरुच्छिष्टंदक्षिणा । कर्म समातीवैश्वदेवनयाभेनकृत्वा आमयणशेषवैश्वदेवशेषेचैकीकृत्य तत्पात्रंसव्यहस्तेनिधायदक्षिणहस्तेनतदन्नमभिमृशेत् । प्रजा पतयेत्येत्यादेगाँतमोवामदेवोयजुरनं । अभिमर्शेवि० । ॐ प्रजापतयेत्वामहंगृहामिमांश्चियमांयशसेमह्यमन्नाधाय । भद्रामइत्यादिद्वयोगीतमोवामदेवख्रिष्टुप्पितुः । प्राशनेआलभनेचवि० । ॐ भद्रान्नःश्रेयःसमनैष्टदेवास्त्वयावसेनसमशीम ·हित्वा । सनोमयोभूःपितवाविवेशशंनोभवद्विपदेशचतुष्पदे । इतिपायर्याचम्याचमनस्थानएवंनाभिमालभेत् । ॐ अमोसि पाणतदृतंबवीम्पमोसिसर्यानसिप्रविष्टः । समेजरांरोगमपनुद्यशरीरादमामएधिमामृथामइंद्र । अपउपस्पृश्यआभिगीर्भिरि त्यादि । इत्यामयणप्रयोगः ॥ ॥५॥ ॥५॥ अपाधयुजीकर्माग्रयणयोरेकदिनप्राप्तीसहप्रयोगः ॥ ॥ प्रथमप्रयोगेश्रवणाकर्मवद्वृद्धिश्राद्धांतेउपलेपनवितानबंधना दिस्वस्तियाचनातंकृत्वादेशकालकीर्तनाते ममपत्नीपुत्रादिसहितस्योपातदुरितक्षयपूर्वकन्यूनापेक्षितसंपूर्णतापूर्णानुपसादनसिद्धि दाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थआश्वयुजीकर्म, ममोपात्तदुरितक्षयपूर्वकजरारोगनिवृत्तिश्रीयशोन्नमाधिनवधान्यप्राशनाधिकारसिद्धि दाराश्रीपर० आप्रयणंचकरिष्ये । अग्निंसाहसनामायमितिविभाव्यध्यानं । आश्वयुजीकर्माग्रयणहोमेदेवतापरि० भागदेवते माग्येन । पशुपतिशिवशंकरपृपातकंप्रधानदेवताचरुणा १ पृपातकंप्रधानदेवतांपातकेन २ इंद्राग्नी ३ विश्वान्देवान् ४ धाराथिवी ५ एताःप्रधानदेवताश्चरुणा अग्निस्विष्टकृतमित्यादि । पात्रासादनेचरुस्थालीद्वयंपातकस्थालींमोक्षणपात्रंच । दवीं वावित्यादि । शूर्पदयंकृष्णाजिनंच । उलूखलमुसलेइति । निर्वापे पशुपतयेत्वाजुष्टंनिर्यपामिइतिजीर्णान्निरुप्य पृपात कस्पात्यांपयोनिपिच्य तवाग्यमानीय सूतिरेनवानाद्वादशमुष्टींस्तूष्णींनिरुप्यनिर्वापवजीर्णानवांश्चमोत्य पर्यायेणावधाता दिकृत्वा चरुद्धयंधपयेत् । आज्यनिरुप्यविखयेणसहपर्यग्निकरणादि । जीर्णचरोरासादनाते तत्माक्पृपातकमासाद्यनवचरो रभिधारणादि । आन्यभागातसुतादिभिरन्वारब्धःस्वसन्निधौतानुपवेश्यवाजीर्णचरुमवदायजुहुयात् । ॐ पशुपतयेशिवायशं ·r ॥५॥ गः॥ करायपातकायस्वाहा । पशुपतयेशिवायशंकरायपृषातकायेदैः । ततोयजमानांजलावन्यउपस्तीर्य सुवेणपृषातकंद्विस्त्रिा वदायाभिधारयेत् । यजमानोजुहुयात् । ॐ उनमेपूर्यतांपूर्णमेमोपसदत्पृषातकायस्वाहा । पृषातकायेदं । ततोनवचरोरवदा यावदाय सरित्यादिमंत्रत्रयेणनिर्हत्वाजीर्णादिहविस्त्रयोत्तरार्धेःस्विष्टकृद्धोमादि । नवहविःशेषवर्जदक्षिणांदधात् । शेषमा प्रयणवत् । इत्याश्वयुजीक ग्रयणयोःसहप्रयोगः॥ ॥छ । ॥५॥ यदितुपूर्वाहसंधौशेपपर्वणिएतेक्रियेतेपूर्णमासारंभश्चपूर्वेझुनकृतस्तदापूर्णमासस्थालीपाकस्यापितत्रप्राप्तेखयाणांसहप्रयो ॥ तत्रचदिपूर्णमासात्मागेवाग्रयणमितिपक्षस्तदारयणपूर्णमासाश्वयुजीकर्मणांक्रमेणसहानुष्ठानं । तत्रपण्णामपि देवतानांनवरेवयागः । आग्रयणोत्तरत्वात् । पक्षांतरेतुपूर्णमासाश्वयुजीकर्माप्रयणानांसहानुष्ठानं । तत्रचारयणेतरदेवतानां जीर्णैरेवयागइतिविशेषः । तत्राद्यपक्षेपयोगः ॥ प्राग्वदाग्रयणसंकल्पवाक्यमुक्त्वा, ममोपात्तदुरितक्षयद्वाराश्रीप०र्थपूर्णमास स्थालीपाकहोम, ममपत्नीपुत्रादिसहितस्योपात्तदुरितक्षयपूर्वकन्यूनापेक्षितविषयसंपूर्णतापूर्णानुपसादनसिद्धिद्वाराश्रीपरमे० आश्वयुजीकर्मचकरियइतिसंकल्पः । अन्वाधानेआग्रयणाश्वयुजीकर्मपूर्णमासस्थालीपाकहोमेदेवतापरिग्रहार्थमित्यादि । इंद्राग्री १ विश्वान्देवान् २ द्यावापृथिव्यौ ३ पशुपतिशिवंशंकरपृषातकं ४ चैताःप्रधानदेवताश्चरुणा । पृपातकं ५ प्रधा नदेवतांपृपातकेन । अग्निमनीपोमौचप्रधानदेवतेचरुणा अग्निस्विष्टकृतमित्यादि । सर्वेभ्योनवानेवप्राग्वन्निरुप्यप्रोक्ष्यसहैवाव हत्यश्रपणादि । आज्यभागांतेचरुंसाम्येनदक्षिणतउत्तरतश्चद्विधाविभज्यउत्तरस्थंपुनस्त्रेधाविभज्य । इदंपशुपतये । इदमनये ।

·॥५॥ ॥७॥ | इदमनीपोमाभ्यामितिममेणाभिमृश्यपूर्ववत्क्रमेणजुहुयात् । घरुदक्षिणार्थवजेहविरुच्छिष्टंदक्षिणा । वैश्वदेवादिशेपमाग्रयण पत् । पक्षांतरेनुसंकल्पराक्यानांव्यत्यासः। आद्याम्यस्तिसभ्योजीर्णान्निरुप्येतराम्योनवान्निरुप्यपृथक्पणादिप्राग्वत्सवैयथा यकुर्यात् । जीर्णचरंवेधाविभज्याभिम माग्वत् । नवचरुशेपवर्जदक्षिणाइत्यायूह्यं । यदितुदर्शपूर्वाहसंधौशेपपर्वण्याग्रयणं क्रियतेदारंभवपूर्वयुर्नकृतस्तदाद्वयोःसहप्रयोगः । तत्रापिजीर्णनवादिसर्वयधायधंमाग्वदूह्यम् । इत्याग्रयणपूर्णमासान्ध युजीकर्मणांसहपयोगः ॥ भघश्यामाकाप्रयणविचारः ॥ ॥ गं० राः॥-निर्णयसिंधौश्यामाकामयणमनित्यमित्युकं । वस्तुतस्तुसिद्धांतिभाष्ये श्रीतेपिश्यामाकामयणस्यकृताकृतत्वसाधनात् । गृह्यसौम्यमंत्रानानानात् । शौनकेनाप्यनुक्तेः । अनाहितामिर्नग्राशिप्यन्ना प्रयणदेवताभ्यःस्विष्टकृचतुर्थीम्योगृह्येनौजुहुयादितिसांख्यायनसूत्रे । कथमुखल्वनाहिताग्नेरामयणंभवतीतिस्थालीपाकंश्नपयि त्याप्रयणदेवताभ्यःस्विष्टकृचतुर्थीभ्योजुहुयादितिवौधायनकौतसूत्रे । आग्रयणदेवताभ्यइंद्राग्निभ्यांविश्वेभ्योदेवेभ्योद्यावाट थिवीभ्यांविष्टकृचतुर्थीभ्योजुहुयादितियौधायनस्मातसूत्रे । आग्रयणदेवताभ्यःस्विष्टकृञ्चतुर्थीभ्योहुत्वेत्यापस्तंवगृह्येचसौम्य सादर्शनात् जयंतेनाप्यनुक्तेश्च स्मार्तामोश्यामाकामयणनकार्यमिवियुकंभाति । दर्शेप्टेःपरमुक्तमाग्रयणकंपापौर्णमासाश्चत दितिदीपिकादिलेखस्त्वेतत्सूत्रागोचरःश्रीतपर इष्टिपदात् । आश्वलायनान्यपरोवेति ॥

·अधप्रत्ययरोहणप्रयोगः ॥ ॥ उक्तकालेप्रत्यवरोहणकरिष्यन्प्रथमप्रयोगेश्रवणाकर्मवद्धृद्धिश्राद्धंस्वस्तिवाचनंचकुर्यात् । तत्रवेतःप्रीयतामितिविशेषः । ततोगृहसमीपेपरूढान्अपामार्गःशाकस्तिल्वकःपरिव्याधइत्येतान्समूलान्परिखायोद्धास्यमृदंतरे णगृहमुपलिप्यतृणैराच्छाद्य वंसमीकुर्यात् । शयनार्थफलरहितधान्यतृणनिर्मितंकटंसंपाद्य अभुञ्जानःसायहोमोत्तरदेशकाल कीर्तनांते ममस्त्रीपुत्रादिसहितस्यजलस्थलचरसर्पवाधानिवृत्त्यभयहेमंतसौमनस्यसिद्धिद्वाराश्रीप० प्रत्यवरोहणकरिष्ये । अग्निं साहसनामायमितिविभाव्यध्यानादि । आज्यभागदेवतेआज्येनेत्यते श्वेतप्रधानदेवतांद्विःपायसेन रुद्रमिध्मरज्वेत्यादि । तूष्णींचतुरोमुष्टीनिरुप्यचतुरंपोक्ष्यपयसिचरुनपणादि । आज्यभागांतसुतादिभिरन्वारन्धःपायसादवदायावदायद्वेआहुती जुहुयात् । अपश्वेतेत्यादिद्वयोगौतमोवामदेवऋषिः आद्यस्यानुष्टुप् अंत्यस्यगायत्री श्वेतोदेवता । प्रत्यवरोहणप्रधानहोमेविः। ॐ अपश्वेतपदाजहिपूर्वेणचापरेणच । सप्तचवारुणीरिमाःसर्वाश्चराजांधवीःस्वाहा । श्वेतायेदं० ।। ॐ नवैश्वेतश्चाभ्यागारे हिर्जघानकिंचन । श्वेतायवेदायनमःस्वाहा । श्वेतायेदं० २ नात्रसौविष्टकृत् । अभयंनइत्यादिद्वयोगौतमोवामदेवोयजुर मिहेमंतौ । जपेवि० । ॐ अभयंनःमाजापत्येभ्योभूयात् इत्यग्निमीक्षमाणोजपति । ॐ शिवोनःसुमनाभव इत्युपांशूक्त्वा हेमंतइतिमनसाध्यायेत् । पूर्वसंपादितंकटं अग्नेःपश्चात्स्वयमास्तीर्यतस्मिन्पत्नीपुत्रादिसहितउपविश्यजपेत् । स्योनेत्यादेर्मेधाति थिर्गायत्रीभूमिः। जपेयिः । ॐ स्योनापृथिविभवन्यः । एतदादिस्वस्त्ययनपर्यतान्कृतमंत्रान्पुवांदयोप्युपनीताश्चेजपेयुः। ततस्तत्रप्राक्शिराउदङ्मुखोदक्षिणपार्थेनशयीत। गृहिणोनंतरंपत्त्यादयोज्येष्ठानुक्रमेणयथावकाशंवातथैवशयीरन् । सर्वेउत्थाय

·।
माड्मुसाआसित्वा । अतोदेवाइत्यादेर्मेधातिथिर्गायत्रीविष्णुर्देवावा । जपेवि० । ॐ अतोदेवाअवं० मिः । इतिमंत्रनिर्जपेयुः।
पुनरपिसर्वतथैवशायित्वोत्थायदक्षिणमुखाआसित्या ॐ अतोदेवाअवंतुनःइतिपादंसकृजपेयुः । पुनरपिसर्वेतथैवशयित्वो
स्थायपश्चिमामुसाासित्वा ॐ यतोविष्णुर्विचक्रमे इतिपादंजपेयुः । पुनरपिसर्वेतथैवशयित्वोत्थायोत्तरामुखाआसित्वा
ॐ पृथिव्याःसप्तधामभिः इतिपादंजपेयुः । यजमानोरज्जुहरणादिहोमशेपंसमापयेत् । ततःसर्वेस्वस्त्रशय्यायांशयीरन् ।
यजमानःपात मातेकृतसंध्यैःसर्वैःसहजपेत् । सूर्योनइत्यादिपंचानांचक्षुर्गायत्रीसूर्यः । उदुत्यमित्यादिनवानांप्रस्कण्वोगायत्री
सूर्यः । चित्रंदेवनामित्यादिषण्णांकुत्सखिष्टुप्सूर्यः । नमोमित्रस्येत्यादिद्वादशानामभितपाजगती। शंनोभवेत्यादेखिष्टुप्सूर्यः ।
माप्रगामेत्यादिषण्णांचंधुसुबंधुश्रुतबंधुविप्रबंधवोगायत्रीविश्वेदेवाः । महित्रीणामित्यादितिस्णांसत्यधृतिर्गायत्र्यादित्याः ।
फनिक्रददित्यादिपण्णांगृत्समदत्रिष्टुप् । प्रदक्षिणिदावदन्नित्यनयोर्जगती । उद्गातेवेत्यस्यातिशकर्यष्टिाशकुंतोदेवता । जातवे
दसइत्यस्यकश्यपस्रिष्टुपग्निर्जातवेदाः। तच्छंयोरित्यस्यशंयुःशक्करीविश्वेदेवाः । जपेवि० । जपांतेयजमानोभक्ष्यभोज्याद्यन्नं
पहुगुणसंपाद्यतेनचतुरोब्राह्मणान्संभोज्यभुक्तवद्भिस्तःपुण्याहवाचनकुर्यात् । यद्वा तान्मति स्वस्त्ययनंभवंतोब्रुवंतुइतिवदेत् ।
वेवस्वरत्ययनमस्त्वितिवदेयुः । ततआभिगीर्भिरित्यादि । इतिप्रत्यवरोहणप्रयोगः॥७॥
अयकेवलपार्वणश्रादप्रयोगः ॥ ॥ तत्रमध्याहसंध्योपासनांते वैश्वदेवंकृत्वा देशकालकीर्तनांते देवपितृतृप्त्यर्थपार्वण
भ्राद्धांगतर्पणंकरिष्येइतिसंकल्प्य देवधर्मेण पुरूरवसंज्ञकान्विश्वान्देवांस्तर्पयामि इतिमंत्रावृत्त्याद्विःसकृद्धातर्पयित्वाआईवर
॥५॥

·॥७॥ ज्ञकान्विश्वान्देवास्तर्पयामि इतितथैवसंतर्य पित्र्यधर्मणश्राद्धेयक्ष्यमाणान्पित्रादीन्मंत्रावृत्त्यात्रिःसकृद्धातर्पयित्वाआचम्यतर्पण समाप्य । ततोद्विराचम्यपवित्रपाणिःमाणानायम्य देशकालौसंकीर्त्यप्राचीनावीती। पुरूरवसंज्ञकानांविश्वेषांदेवानांआर्द्रवसं सकानांविश्वेषांदेवानां अस्मपितुरित्यातित्रयाणामुद्दिश्य तृष्ट्यर्थपावणेश्राद्धंकरिष्ये । इच्छाचेत्स्मृत्यनुसारेणपित्रादेःसपत्नी कस्येतिविशेषणंदेयं । मातामहानामपिसपलीकानामिच्छातउच्चारणस्मृत्यनुसारात् । उपवीतीदेवार्थविनिमंत्रणादि पाणिहो मोभुकशेपमात्रेणोच्छिष्टसमीपेपिंडदानंच। मातामहादिसत्वेअपहताइतिमंत्रावृत्त्याढेलेखेउल्लिखेदित्यादिविशेषः । अत्रापेक्षितो मंत्रेपूहविचारस्तुमहालयप्रकरणेवक्ष्यते ॥ इतिकेवलपार्वणश्राद्धप्रयोगः ॥ ॥७॥ अवपिंडपितृयज्ञपार्वणश्राद्धयोतिपंगप्रयोगः॥ ॥ तत्रतिलोदकसंपादनांतपार्वणवत्कृत्वा आचम्यतीर्थप्रवेशादिदेश कालकीर्तनांते उपक्रांतपार्वणश्राद्धं, ममोपात्तदुरितक्षयद्वारानीपरमेश्वरप्रीत्यर्थपिंडपितृयज्ञंचव्यतिपज्यकरिष्येइतिसंकल्प्या निध्यात्वा येरूपाणीत्यादि । मातामहादिकरणपक्षेसकृदाच्छिन्नद्वयं । पात्रप्रोक्षपादिनपणांते मातामहादिसत्वेमंत्रावृत्त्याद्वि तीयालेखामुछिख्यद्वयोरभ्युक्षणादि। अभ्यंजनांजनासादनांतेमातामहादिसत्वेद्वितीयकशिपूपवर्हणवासस्तदर्थद्रव्यवासादयेत् । एतदंतंपितृयज्ञस्यकृत्यास्वागतप्रश्नादिपिन्यविप्रपाणिशोधनांतनाद्धंकुर्यात् । यत्तुइध्माघानांतेस्वागतप्रश्नादीतितत्परिशिष्टवि रुद्धम् । अथकास्येस्थालीपाकादनमुद्धृत्येत्यादिमेक्षणानुप्रहरणांतपिंडपितृयज्ञंकृत्वा मंडलादिकरिष्येइत्यादिपिंडनिपरणकरि ·प्यइतिप्रश्नांतपिदपितृयज्ञयपिंडदानादिपात्रोत्सातकृत्वा अनाचांतेपुपिंडदानपक्षेइदानींब्राह्मणानाचमय्य विकिरणादिनाद्ध शेषसमापयेत् । इतिपिंडपितृयज्ञपार्वणश्राद्धयोतिपंगप्रयोगः ।। अधाष्टकाप्रयोगः ॥ ॥ तनावलायनमतेमार्गशीर्षादीनांचतसपुकृष्णपक्षगतास्वष्टमीषुचतम्रोटकाः । भाद्रपदापरपक्षेष्टम्यां त्वष्टकाधर्मकमाध्यायसंज्ञकंपंचममितिमुख्यःपक्षः । चतुर्पष्टफानामसंभवेमाघे तत्रासंभवेपोपफाल्गुनयोरन्यतरमिन्याएकाप्ट कास्वकालेमाण्यायपंचेतिद्वयमेव। इतरेस्तुउकेप्येवपंचसुमासेपुपंचाष्टकाःकार्याः । अशक्तौमार्गशीर्षादिवयेतिस्रःभाद्रपदेचतुर्थी तिचतुष्टपं । अत्यशकीमापेभाद्रेचेतिद्वयं । एषुसर्वेषुपक्षेषुप्रत्यष्टमिपूर्वद्युःश्राद्धमन्वष्टक्यं श्राद्धंचभवत्येव । ततोप्यशकौमाघ भाद्रयोरष्टमीश्राद्धमात्रसर्वेषां । तत्राप्यशकौआमर्मूलफलैहिरण्येनवाप्रदानमात्र। अत्राप्यशकौएपामेष्टकाइतिध्यायन् अनडुझ्म स्तृणदानं अग्निनाशुष्कतृणदाहं तिलतर्पणं अनूचानेभ्यउदकुंभदानंश्राद्धमंत्राध्ययनवाकुर्यात् ॥ - ॥ तत्रपूर्वधुःश्राद्धप्रयोगः ।। श्राद्धयोग्याष्टमीदिनात्पूर्वेयुःपार्वणवतर्पणांतवैश्वदेवांतवाकृत्वादेशकालकीर्तनांते पार्वणवद्देवान्पिश्चोक्त्वा तृप्त्यर्थमित्यंतेश्वो एकानाकर्तुकामःपूर्वद्युम्नाद्धंकरिष्ये । विप्रानिमंत्र्यमध्याह्नतान्संनिधाप्य व्यतिपंगवदग्निध्यानादिकुर्यात् । तत्रहविस्त्रयपक्षे पात्रासादनेतिम्रःस्थालीरासाद्यतासुग्रीहिपूरणादिक्षालनांते प्रथमायांशुद्धौदनं द्वितीयायांतिलमिश्नौदनं तृतीयायांपायसंच क्रमेणाग्नेयीसंस्यंश्रपयेत् । देखोडेखनादिकृत्याओदनादीनभिधार्योदगुदास्यातिप्रणीतात्पश्चादाग्नेयीसंस्थानासाद्यकशिपूपबई णासादनांतं । अपूपमात्रपक्षेतत्स्थापनायकवस्थाली। शूर्पोलूखलमुसलकृष्णाजिनानांनिवृत्तिः । अपूपास्तुव्रीहितंडुलसंभवा ..

·घृतयुक्ताबहुच्छिद्राश्चतुःपुरुपाहारपर्यावालौकिकाग्निपक्वाग्राह्याः । अत्रपक्षेपात्रप्रोक्षणांतैलेखोल्लेखनादिकृत्वा हविरासादनकाले
अपूपानासादितस्थाल्यामादायानावधिश्रित्याभिधारणादिकशिपूपबर्हणासादनांतं । ततोभूमिशोधनादिशुद्ध्यर्थमंत्रजपादिवा
पित्र्यविमपाणिशोधनांतंकृत्वात्रिषुपात्रेषुओदनादिभ्यस्त्रिभ्यःपृथगुदत्य केवलापूपपक्षेएकस्मिन्नेवपात्रेउद्धृत्यघृतेनाजनादीमा
धानांतेपिंडपितृयज्ञवत्रिभ्योइवियॊद्विद्विरवदाय पक्षांतरेअपूपेभ्यएवद्विरवदाय पात्रस्थान्यवत्तंचाभिधार्यजुहुयात् । एवं
पुनःपुनरवदायाप्टाभिश्चतुर्दशभिर्वाहोमः ॥ तत्रमंत्राः॥ उदीरता. हवेपुस्वधानमः पितृभ्यइदं० १॥ एवमग्रेपि । इदंपि
उभ्यो० २ आईपिन्० ३ वहिपदापितरः० ४ उपहृताःपितरः० ५ आच्याजानु० ६ आसीनासो० ७ येनापूर्वे० ८
येतातृपुर्दे० ९ येसत्यासो० १० अग्निप्वात्ताः० ११ त्वमन्नईळितो० १२ येचेहपितरो०१३ येअग्निदग्धा० १४ होमांतेमे
क्षणमनुमहत्यमंडलकरणादि । स्थालीपाकनयेणसह पक्षांतरेअपूपैःसहभुक्तशेपमुद्धृत्यशेपनिवेदनादिसर्वव्यतिपंगवत्कुर्यात्
पूर्वतर्पणनकृतंचेदिदानीकार्यम् ॥ इतिपूर्वेयुःश्राद्धप्रयोगः ॥
अथाष्टमीश्राद्धप्रयोगः॥ ॥ तत्रपूर्ववन्मध्याहसंध्योपासनांतवैश्वदेवंकृत्वा देशकालकीर्तनांते कामसंज्ञकानांविश्वेषां
देवानां,कालसंज्ञकानांविश्वेषांदेवानां अस्मत्पिरित्यादित्रयःपड़ा तृष्ट्यर्थमित्यंतेअष्टकानाद्धंकरिष्ये । विप्लान्निमंत्र्यसंनिधान्य
अष्टकाश्राद्धांगहोमंकरिष्ये । तत्रदेवतापरिग्रहार्थमित्याधाज्यभागदेवतेआज्येनेत्यंते अग्निंदिः विश्वान्देवांश्चतुः प्रजापतिंस
कृत् एतामधानदेवताश्चरुणा अग्निंस्विष्टकृतमित्यादि । अष्टाविंशतिमुष्टींस्तूष्णीनिरुप्यतथैवमोक्ष्य नपणाद्याज्यभागांवचरो
॥५॥

·विभागमकृत्वाभयदानधर्मेणसमाहुतीर्जुहुयात् । अग्नेनयेत्यादिद्वयोरगस्त्यस्त्रिष्टुवग्निः होमेविः । ॐ अमेनयसु० धेमस्वाहा
भमपइदं० १ * अत्यंपारया० शंयोःस्वाहा अग्नयइदं० २ ग्रीष्मइत्यादिचतुर्णावामदेवत्रिष्टुन्विश्वेदेवाः होमेवि०
*प्रीमोहेमंत० मायुःस्वाहा विश्वेभ्योदेवेभ्यइदं० ३ ॐ शांतापृथिवी० सर्वतःस्वाहा विश्वेभ्योदेवेभ्यइदं० ४ ॐ आपोम
रोची: धराणिस्वाहा विश्वभ्योदेवेभ्यइदं० ५ ॐ विश्वमादित्या० दधातुस्वाहा विश्वेभ्योदेवेभ्यइदं० ६ प्रजापतेहिर
म्यगर्भत्रिष्टुप्पजापतिः होमेयिनि० * प्रजापतेन० रयीणांस्वाहा मजापतयइदं० ७ स्विष्टकृद्धोमादिसमाप्य । ततोभूमि
शोधनादिशयमंत्रजपादियानादप्रयोगकेवलपार्वणवत्कृत्वांतेतर्पणंकुर्यात् ॥ इत्यष्टमीश्राद्धप्रयोगः ॥
अयापरेपुरन्वष्टक्यप्रादप्रयोगः ॥ ॥ सचमायणपूर्वेयुःश्राद्धवत् । विशेपस्तूच्यते । संकल्पेपितृत्रयानंतरंमात्रादित्रयं
पक्षेमातामहादित्रयंघोचार्य तृप्त्यर्थमित्यंते अन्वष्टक्पश्राद्धंकरिष्ये । विप्रान्निमव्य संनिधाप्य दक्षिणाप्रवणदेशोपरिकृतेस्थं
दिलेरेसादिसंस्कृतेऔपासनानिनिधाय समंवतोवखादिनापरिश्रित्योत्तरतोद्वारकुर्यात् । नवापरिश्रयणम् । अग्निंप्रज्वाल्य येरू
पाणीत्युन्मुकंपणीयपरिसमुह्य समूलदर्भरकंपयनत्रिवारपूर्ववत्परिस्तीर्यपर्युक्ष्य स्थालीचतुष्टयसहितानिपात्राण्यासादयेत् । सक
दाचिसदयंत्रवासायमोक्षणादि । औदनादिचरुत्रयश्रपणं । अपणकाले किंचिदोदनापद्रवंपा।संभृत्यमंत्रावृत्त्यावेतिम्रो
पाटेसारतिस्याभ्युक्षणादि । सुवसंमार्गाने चतुर्थस्थाल्यांदधिमिधभर्जितयवपिष्टरूपान्दधिमंधान्निधाय चरुत्रयस्याभिधार
पायासादनांतेदधिमन्यानग्नावधिश्रित्याभिधारणाघासादनांतंकृत्वादक्षिणतअंजनाभ्यंजनेकशिप्यादीनांद्वयंत्रयंवासाद्य भूमि
॥५॥

·म. प्रे.व्य. : मू. प्रे.व्य. सूर्यसहस्रनामावलिः •1. हिरण्यकेशीयो नित्यविधिः-(आपस्तम्बीयः). आश्वलायनगृह्यसूत्रम्-(अध्यायचतुष्टयम् ). ऋग्वेदमंत्रसंहिता-अस्सा मंत्राः सूक्तानि च प्रायः प्रयोगक्रमेणैव संगृह्य छन्दOदिभिरलंकृतानि । प्रासंगिकानामैतरेयत्राह्मणखडानामपि संग्रहः कृतः ॥ ऋग्वेदसंहिता-परिभाषा-ऋग्विधान-सर्वानुक्रम- स्वाहाकारविधिमंत्रकोशसहिता. ऐतरेयनामणम्.. १ .. ऐतरेयोपनिपत् ( अरणानि आश्वलायनीयानि ). पवमानपंचसूक्तानि. मंत्रसंहिता-हिरण्यकेशीया. •ll रुद्रा-हिरण्यकेशीयः. आचाररतम्-( आहिकग्रन्थः). कुण्डार्क:-( १ मरीचिका, २ दीधिति, ३ पद्मिनी, ४ नौका, ५ मिताक्षरा, ६ सुप्रभाख्यटीकापट्रेनोपेतः कुंडाकृतिसहितश्व।) अन्योऽयं केवलं १५ श्लोकात्म- को गंभीरार्थकोऽस्ति । अस्योपरि बढ्यो व्याख्या उपलभ्यन्ते। तासु मुख्यतमानां पण्णां संग्रहः कृतः । तथैव कुण्डमण्डपानां कुण्डानां च आकृतयः स्पटप्र- तिपत्यर्थ योजिताः सन्ति । तथाच यज्ञोपयुक्तानां विविधकोष्टकानां परिशिष्टानां च संग्रहः कृतः। अस्या- ध्ययनेन पंचकुंडीनवकुंड्यादीनां सम्यग्ज्ञानं भविष्यति। २ . कुंडरत्नावलिः-(सटीका)६४ कुंडाकृतिसहिता । १। .. ब्रह्मकर्मसमुचय:-शुक्लयजुर्वेदी-यजुःशाखीयकर्मका- ण्डप्रदीप:-विविधप्रयोगैस्तथा शास्त्रार्थः परिपूर्णः । अस्मिन् रंगरंजितमंडलानि ६ ग्रहमंडलादीनि ३ सन्ति । शुक्लयजुःशाखीयैरपूर्वोऽयं ग्रन्योऽवश्यं संग्राह्यः । ४॥ १ ·शोधनादिशुद्ध्यर्थमंत्रजपादिवाश्राद्धप्रयोगंकुर्यात् । होमेहविश्चतुष्कादवदानं । उदीरतामित्यादिमंत्रस्थानेसोमायेत्यादिना कृतमंत्राभ्यांद्वेआहुतीइतिविशेषः । पिंडार्थान्नेमधुमंथानामपिग्रहणं । स्त्रीपिंडार्थान्नेपूर्वसंभृतोदनापद्रवोऽपिग्राह्यः। अर्घ्य पिंडादिमंत्र हमकारस्तुमहालयप्रकरणेवक्ष्यते ॥ इत्यन्वष्टक्यश्राद्धप्रयोगः ॥ ॥७॥ माघ्यावर्षश्राद्धंतु-एवमेवदिनत्रयेभाद्रपदस्यकृष्णपक्षकार्य । तच्चाष्टम्यनुसारेणकार्यमितिवृत्तौ । त्रयोदश्यनुसारेणेतिहर दत्तः । कस्मिंश्चिदिनत्रयेकार्यमितिमतांतरतेनैवोक्तं । तत्रसंकल्पादावष्टकापदस्थानेमाघ्यावर्षशब्दप्रयोगइतिविशेषः ॥ ॥ एषुत्रिपुना पुषिप्रसंख्यामाहाश्वलायनः-नवावरान्भोजयेदयुजोवेति । अस्यविवरणशौनकः-नवावरान्दिजानेपुत्रिषुकर्म सुभोजयेत् । अशकौसप्तपंचत्रीनयुग्मांश्चयथाबलं । सप्तत्वपक्षेपित्रादिद्वितयस्यत्रयस्त्रयः । वरणीयास्तृतीयस्यत्वेकएवविशि प्यते । पंचपक्षेपिपित्र/वरणीयास्त्रयोन्ययोः । द्वयोःप्रत्येकमेकैकोवरणीयोविशिष्यते । इति ॥ ॥ इतिदातारोपावगंगाधरशास्त्रिपरिष्कृत्पाकसंस्थाप्रयोगाः ॥ StaMEENSHOTOS ·RECE अथनारायणभट्टविरचिताऽन्त्येष्टिपद्धतिः । ( उत्तरनारायणभट्टी) सर्वप्रायश्चित्तप्रयोगः ॥ ॥ श्रीः॥ भट्टरामेश्वरसुतोभट्टनारायणःसुधीः । नत्वाशिवौसंविचार्यकुरुतेंऽत्येष्टिपद्धति ॥ आसन्नमरणंपित्रादिवं पुत्रादिः तीर्थेनीत्याप्रायश्चित्तंकारयेत् तदीयंस्वयंवाकुर्यात् । तचपडददंत्र्यब्दसार्दाऽन्दवायथाशक्ति तदैवसुवर्णादिप्रत्याम्नायद्वाराकुर्यात् । संकल्पमानवाकृत्वासूतकांतकुर्यात् । तद्यथा। चतुरस्त्रीनेकंवाऽध्यात्मविदंपरिषत्त्वेनोपये श्य कृतस्नानःशकौसत्याक्लिन्नवासाःअभुजानःपरिषदंप्रदक्षिणीकृत्यहृदयेनदूयमानोधरण्यांसाष्टांगंप्रणमेत् । ततस्तैःकितेकार्यमि प्यामायादीसत्यमेववदेत्यादिपृष्टेपरिपदग्रेगोवृपयोःप्रत्येकंप्रत्याम्नायत्वेनयथाशक्तिस्वर्णरूप्ययोनिष्कंतदर्द्धतदर्द्धवानिधायअमु फस्पमेजन्मप्रभृतिअद्ययावत्ज्ञानाज्ञानकामाकामसकृदसकृस्कृतकायिकवाचिकमानसिकसांसर्गिकस्पृष्टास्पृष्टभुक्ताभुक्तपीतापीत सकलपातकातिपातकोपपातकलघुपातकसंकरीकरणमलिनीकरणाऽपात्रीकरणजातिभ्रंशकरप्रकीर्णकपातकानांनिरासार्थमनुग्रह कृत्याप्रायश्चित्तमुपदिशंतुभवंतः । तथा सर्वेधर्मविवेकारोगोप्तार सकलाद्विजाः । ममदेहस्यसंशुद्धिंकुवैतुद्विजसत्तमाः ।। १ लौकिकस्टोऽयमुत्तरनारायणभट्टयपरनामान्त्येष्टिप्रयोगोऽथान सर्पसौकर्याय सगृह्यते । २ स्वकीयपापापनुत्तयेईश्वरप्रीतिकामोऽपिवा प्रायभित्वं कुर्यात् । ३ प्रायोनामतपःप्रोतचिनिश्चयउच्यते। तपोनिश्यसंयुक्तंभावशित्तमितिस्मृवं ।। इतिप्रायश्चित्तशब्दार्थः ।

·मयाकृतंमहापोरंज्ञातमज्ञातकिल्विपं । प्रसादःक्रियतांमाशुभानुज्ञांप्रयच्छथ ॥ पूज्य कृतःपवित्रोऽहंभवेयं द्विजसत्तमैः । एवं प्रार्थयेत् । पुत्रादिश्चेत्प्रायश्चित्तकातदाऽस्मच्छब्दस्थानेतन्नामनिर्दिशेत् । प्रार्थनानंतरंमामनुगृहंतुभवंतइतिप्रणमेत् । तत- स्तेतमुत्सार्यतस्यशरीरद्रव्यादिशक्तिमुत्तममध्यमादिपक्षाश्चविचार्यअस्मिन्पक्षेऽयंशकइतिनिश्चित्यपुस्तकवाचनपूर्वकंकथयेयुरनु वादकस्याग्रेप्रत्याम्नाांश्चशत्त्याकल्पयेयुः । अस्मिन्कालेप्रायश्चित्तीचंदनपुष्पादिभिःपुस्तकपूजांसभ्याऽनुवादकपूजांचविधाय निबंधपूजात्येनचकिंचिद्यथाशक्तिद्रव्यंनिधायकृतांजलिपुटोनम्रतिष्ठेत् । अनुवादकायचपापानुसारेणभृतिरूपांदक्षिणांदद्यात् । ततोऽनुवादकःपूर्वोक्तविशेषणविशिष्टानांमहापातकव्यतिरिकानांपातकानांक्षयोऽनेनपरिषदुपदिष्टेनसर्वप्रायश्चित्तेनामुकप्रत्या प्रायद्वाराप्राच्योदीच्यांगसहितेनाऽऽचीर्णेनतवभविष्यति तेनत्वंकृतार्थोभविष्यसीत्युपदिशेत् त्रिः। तच्चसर्वप्रायश्चित्तंशत्यनु सारेणपडन्दंत्र्यन्दंसाभन्दमन्यद्वापरिषदोनुमत। प्रत्याम्नायश्च गायत्र्ययुतजपेतिलहोमसहस्रद्वादशब्राह्मणभोजनेतीर्थयोजनया बायांपैकगोदानेसुवर्णरूप्यनिष्कतद नांगोमूल्यानांशत्यादानेशुष्ककेशस्यद्वादशस्नानेषुद्विगुणद्वादशामान्नदानादौचएकः प्राजापत्यइति । तत्रशकस्याऽमान्नंद्विगुणंद्रव्यंचतुर्गुणमित्यादियोज्यं । निष्कस्यप्रमाणंलोकशास्त्रयोरेकवाक्यतायांमाषाः।४। तद। २० । तद।१०। मुख्यसुवर्णतदशक्तौरजतंग्राह्यं । ततोनिवेदितंप्रायश्चित्तं भवदनुग्रहइत्यंगीकृत्यसन्मानपूर्वकंप्रणम्य परिपदविसृजेत् । अस्मिन्नहनिशक्तेनोपवासःकार्यः । इतरेणहविष्याशनं। ततःकस्यांचिद्रिकायांतिथौकृतमाध्याहिकः साया १ प्राजापत्येप्वशास्लुघेर्नुदद्यात्पयखिनी।

·ऐगंगादौदेशकालौसंकीर्त्यअमुकशर्मणोममजन्मप्रभृत्यद्ययावत्ज्ञानाज्ञानकामाकामसकृदसकृत्कृतकायिकवाचिकमानसिकसां सर्गिकस्पृष्टास्पृष्टभुकाभुकपीतापीतसकलपातकातिपातकोपपातकलघुपातकसंकरीकरणमलिनीकरणापात्रीकरणजातिभ्रंशक रप्रकीर्णकपातकानांनिरासेनमरणकालेशुद्धयर्थश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थवामुकप्रायश्चित्तममुकप्रत्याम्नायेनपाच्योदीच्यांगसहितंयथा शकिकरिष्येइतिसंकरप्य । यानिकानिचपापानिब्रह्महत्यासमानिच । केशानाश्रित्यतिष्ठंतितस्मात्केशान्वपाम्यहमितिमंत्रेणक क्षोपस्थशिखावर्जनखरोमाणिवापयित्वाप्राङ्मुखोभूत्वाद्वादशांगुलदंतकाष्ठेन ॐआयुर्वलंयशोवर्चःप्रजापशुवसूनिच । ब्रह्मप्रज्ञा चमेधांचतन्नोदेहिवनस्पतइतिसंपायें । मुखदुर्गधनाशायदतानांचविशुद्धये। ठीवनायचगात्राणांदन्सिंशोधयाम्यह। इतिमंत्रण दंतान्संशोज्यद्वादशगंडूपान्कृत्वाचम्यस्नात्याभस्मादिस्नानानिकुर्यात्। तत्रभस्मस्मानमेवं अईशानायनमइतिशिरसि ॐतत्पुरुषा यनमइतिमुसे *अघोरायनमइतिहृदये वामदेवायनमइतिगुह्ये सद्योजातायनमइतिपादयोः। प्रणवेनसीगे। यद्वा ॐअग्नि रितिभस्म ॐ वायुरितिभस्मजलमितिभस्म ॐस्थलमितिभस्म ॐव्योमेतिभस्म ॐसहवाइदंभस्मेतिमंत्रैः। एवंभस्मनास्नात्वा गोमयेनस्नायात्। गंधद्वारामितिगोमयंगृहीत्वा। यद्वा।अग्रमग्रंचरंतीनामोषधीनांवनेवने।तासामृपभपलीनांपवित्रंकायशोधनं। तन्मेरोगांश्वशोकांश्चनुदगोमयसर्वदेतिमंत्रेणगोमयस्नान। अथ मृत्तिकास्नानं वळित्यापर्वतानांखिद्रषिभर्पिपृथिवि ।प्रयाभूमि प्रयत्यतिमहाजिनोर्पिमहिनि। इतिभूमिप्राी अमावोरिपत्खनितायस्मैचाहखामिवः। द्विपञ्चतुष्पदस्मार्कसर्वमस्त्वनातुरं। इति १ खनोदेहिवनस्पते इति वा पाठः१२ कुर्वेऽहंदंतधावनमित्यन्ये पेछुः । ३ दशनानानि ।

·सनित्त्वा ॐस्योनापृथिविभवेतिमृदमादाय । आर्यनेतेपरायणइतिदूर्वामादाय । गायत्र्याभ्युक्ष्यभूमौमृदंनिधायाचम्यदेशका लादिस्मृत्वामृत्तिकास्नानमहंकरिष्यइतिसंकल्प्यमृदंकुशोदकेनाभ्युक्षेत् ॐवातारमिंद्रमवितारमिंद्रुहवेहवेसुहवंशरमिंद्र । ह्वा मिशक्रपुरुहूतमिद्रस्वस्तिनोमघवाधात्विद्रा इतिपूर्वस्यां ॐ यमायुमधुमत्तमरा हव्यंजुहोतन । इदंनमऋषिभ्यःपूर्वजेभ्यःपूर्वेभ्यः पथिकृत्यः । इतिदक्षिणतः ॐ तत्त्वायामीतिपश्चिमतः ॐ वयंसोमवतेतवमनस्तनपुविभ्रतः । प्रजावंतःसचेमहि । इत्युत्तरतः ॐतत्सूर्यरोदसीउभेदोषावस्तोरुपये भोजेवस्माअभ्युचरासदा। इत्युपरिष्टात् ॐ अधःपश्यस्वेत्यधः। ततोगेषु ॐ सहस्रशीर्षे तिशिरसि ॐ अक्षीन्यौतेनासिकाभ्यांकर्णाभ्यांवुकादधि । यक्ष्मंशीर्पण्यमस्तिष्काजिह्वायाविवहामिते । इतिमुखे ॐ श्रीवा भ्यस्तजुष्णिहाभ्यःकीकसाभ्योअनुक्यात् । यक्ष्मंदोषण्य मंसाभ्यावाहुभ्यांविवृहामिते । इतिग्रीवायां ॐ आंत्रेभ्यस्तेगुदाभ्यो वनिधोहदयादधि । यस्मतस्माभ्यायकवाशिभ्योविवृहामिते । इतिहृदये ॐनाभानाभिनुआईदेचक्षुश्चित्सूर्येसा । कुवेरप त्यमार्दुहे । इतिनाभौ ॐ त्वमिंद्रसजोषसमभिषिवाह्वोः। वज्रशिशानओज॑सा । इतिवाहोः ॐसोमानस्वरणंकृणुहिब्रह्मण । स्पते । कक्षीवैतयोशिजः। इतिकक्ष्योः ज्याकुक्षिःसौमपातमःसमुद्रईपिन्वते। पूर्वी रापोनकाकुदः । इतिकुक्ष्योः ॐ बढी नापिताबहरस्यपुत्रश्चिश्वाकृणोतिसमनागत्य । पुधिःसंकास्पृतनाश्वसर्वा:पृष्ठेनिनोजयतिप्रसूतः। इतिपृष्ठे ॐकुरुभ्योतेअष्ठी वयापाणिभ्यापपदाभ्यां । यक्ष्मनोणिभ्यांभासदाससोविवृहामिते। इत्योः ॐ मेहनाद्वकरणाल्लोमभ्यस्तेनुखेभ्यः । यक्ष्म १ यमायसोमं इतिमंत्रेण इत्यन्ये ।

·सर्वस्मादात्मनुस्तमिदंवियहामिते।इतिजान्वोः ॐएतावानस्येतिपादयोः यस्यविश्वानिहस्तयो पंचक्षितीनांवसु । स्पाशय॑स्वयो अस्मद्धग्व्येिवाशनिर्जहि । इतिहस्तयोः ॐ अंगादंगालोनौलोनोजातपर्वणिपर्वणि । यक्ष्मसर्वस्मादात्मनस्तमिदंविवृहामिते । अनेनपुरुषसूक्तेनचसांगोद्वर्तनं । एतावत्यशक्तौ ॐ अश्वक्रांतेरथक्रांतेविष्णुक्रांतेवसुंधरे। शिरसाधारयिष्यामिरक्षस्वमापदेपदे भूमिर्धेनुर्धरणीलोकधारिणी । उद्धृतासिवराहेणकृष्णेनशतवाहुना । मृत्तिकेहरमेपापंयन्मयादुष्कृतंकृतं । मृत्तिकेब्रह्मदत्तासि काश्यपेनाभिमंत्रिते । मृत्तिकेदेहिमेपुष्टित्वयिसर्वप्रतिष्ठित । मृत्तिकप्रतिष्ठितेसर्वतन्मेनिणंदमृत्तिके। त्वयाहतेनपापेनगच्छामि परमांगति । इत्येतैमैत्रःसर्वांगोद्वर्तनमात्र । अश्वक्रांतइत्येवमादिभिःसतिलांसदू-मृदंशिरसिनिधायमृत्तिकास्थानंप्रक्षाल्यतीर्थ प्रार्थयेत् ॐ हिरण्यशृंगंवरुणंप्रपद्येतीर्थमेदेहियाचितः । यन्मयाभुक्तमसाधूनांपापेभ्यश्चप्रतिग्रहः ॥ यन्मेमनसावाचाकर्मणावादु प्कृतंकृतं। तनइंद्रोवरुणोबृहस्पतिःसविताचपुनंतुपुनःपुनः॥ इममैगंगेइति ऋक् १ ॐ इदंतेन्याभिरसमानमद्भिर्याःकाश्चसिंधुप्र वहंतिनयः। सर्पोजीर्णामिवत्वचंजहातिपापंसशिरस्कोभ्युपेत्य। गंगागंगेतिमंत्रैः।ततः सुमित्र्यान।समुद्रज्येष्ठाइतिचतसृभिः। पतोन्चिंद्रमितितिसृभिः। तरत्समंदीतिसूक्तेन। यदंतियच्चदूरकेइतिपंचभिः। त्रिभिष्वंइतिसप्तभिः। आपोहिष्ठेतितृचेनचमार्जनं कृत्वा । इममेगंगेइत्युदकमालोज्य ऋतंचेतितृचेनाघमर्पणकुर्यात्। ततःप्रयाहाभिमुखखिवारंमजेत् । इतिमृत्तिकास्तानं । ततः आपोहिष्ठेतितृचेनशुद्धोदकस्नानं कुर्यात् । अथपंचगव्यस्नानानि । गायच्यागोमूत्रेण । गंधद्वारेतिगोमयेन । आप्यायस्वेतिक्षी १ सुमित्र्यानापओपधयःसंतु । इत्यंवएवमंत्रः ।

·। | रेण । दधिकाव्णइतिदभा । घृतंमिमिक्षइतिघृतेन । देवस्यत्वेतिकुशोदकेनस्नानकुर्यात् । देवस्यत्वेतिमंत्रांतेअभिपिंचामीति वाक्यशेपः । स्त्रीशुदाणाममंत्रकाणिस्नानानि । एवंदशस्नानानिविधायस्नानांगतर्पणकृत्वा । धौतेवाससीपरिधायद्विराचम्य विष्णूदेशेननिभ्योधिकान्युग्मान्ब्राह्मणान्पूजापूर्वकंभोजयेत् । आमान्नंवादद्यात् । इदमेवप्नायश्चित्तांगविष्णुश्राद्धमित्यभिधी यते । ततः। गवामंगेपुतिष्ठतिभुवनानिचतुर्दश । यस्मात्तस्माच्छिवंमेस्यादिहलोकेपरत्रच॥इतिमंत्रेणादिगोदानंप्रत्यक्षनिष्क्रयद्वा रावाकुर्यात् । ततोग्निस्थापनादिपूर्वकमाज्येनव्याहृतिभिःपापापहविष्णूदेशेनाष्टाविंशतिमष्टोत्तरशतवाऽऽहुतीर्जुहुयात् । ततः पंचगव्यंकार्य । सुवर्णादिपात्रेपद्मादिपात्रेया । ताघायागोमूत्रंत्रिपलंगायत्र्याप्रणवेनवाआदाय । ततोगुष्ठार्धपरिमितंश्वेताया गोमयंगंधद्वारामित्यादाय । ततःकपिलायाःपयःसप्तपलमाप्यायस्वेत्यादाय । ततोनीलायाःसप्तपलमेवदधिदधिक्राव्णइत्या दाय । ततःकृष्णायाघृतमेकपलंघृतंमिमिक्षइत्यादाय । ततःएकपलंकुशोदकंआपोहिष्ठेत्यादाय । प्रणवेनालोड्यप्रणवेनैवयशि यकाठेननिर्मथ्यप्रणयेनाऽभिमंत्र्यसप्तपत्रैर्हरितैःकुशैर्दशाहुतीर्जुहुयादेभिर्मत्रैः । मंत्राश्च ॐइरावतीधेनुमतीहिभूतं मयूखैः स्वाहा । पृथिव्याइदं दविष्णुर्विचक्रमे०सुरेस्वाहा । विष्णवइदं ॐमानस्तोकेतनये हवामहेस्वाहा । रुद्रायेदं ब्रह्म जजानं० वियःस्वाहा । ब्रह्मणइदं अग्नयेस्वाहा । अग्नयइदं सोमायस्वाहा । सोमायेदं ॐतत्सवितुर्वरेण्यं०प्रचोद यात्स्वाहा । सूर्यायेदं ॐस्वाहा। आत्मनइदं भूर्भुवःस्वःस्वाहा । प्रजापतयइदं ॐअग्नयेस्विष्टकृतेस्वाहा । अग्नयेस्विष्ट १ इदंदशमनानं। २ अनामिविटनामा । प्रायश्चित्तेविटश्चैव इति स्मरणात् ।

·कृतइदं । इतिहुत्या । व्रतग्रहणकरिष्यइतिद्विजान्पृष्ट्वा । तैःकुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातःप्रणवेनसर्वपिवेत् । एतच्चनामावहिर्नद्यादे स्तीरेनक्षत्रदर्शनकार्य । अशकौनुगोमूत्रादिस्वल्पंग्राह्यं । सर्वस्यपेयत्वात् । अस्मिन्दिनेउपवासःशक्तस्य । अशकस्यहविष्या शनं । इतिपंचगव्यंप्राश्यगृहमागत्यविष्णुंस्मरन्मौनीनिशामतिवाह्यग्रक्रांतंप्रायश्चित्तंसंकल्पानुसारेणप्रत्याम्नायद्वाराकृत्वाउत्तरां गानिकुर्यात् । व्याहृतिभिराग्यपूर्वपद्धत्यापूर्ववत्पुनःप्रायश्चित्तांगविष्णुश्राद्धंकृत्वांतेगोदानंपूर्ववच्चरेत् । एवंप्रायश्चित्तंकृत्वा शपीसत्यांदशदानान्यपिकुर्यात् । तानिच । गोभूतिलहिरण्याज्यवासोधान्यगुडानिच । रौप्यंलवणमित्याहुर्दशैदानानिपंडि ताःइत्युफानि । तत्रगामंगेम्पित्यनेनगायोमेअग्रतइत्यनेनवागौर्देया ॥ १ ॥ सर्वभूताश्रयाभूमिवराहेणसमुद्धृता । अनंतसस्य फलदाअतःशांतिप्रयच्छमे । इतिभूमिया ॥ २॥ महर्षेर्गोत्रसंभूताःकश्यपस्यतिलाःस्मृताः। तस्मादेयांप्रदानेनममपापंव्यपो हतु । इतितिलादेयाः ॥३॥ हिरण्यगर्भगर्भस्थहेमनीविभावसोः । अनंतपुण्यफलदमतःशांतिप्रयच्छमे। इतिहिरण्यं ॥४॥ कामधेनुपुसंभूतंसर्यक्रतुपुसंस्थितं । देवानामाग्यमाहारमतःशांतिप्रयच्छमे । इत्याज्यं ॥ ५॥ शरण्यंसर्वलोकानांलजायारक्षणं परं । सुपधारिवखत्वमतःशांतिप्रयच्छमे । इतिवस्त्रं ॥ ६ ॥ सर्वदेवमर्यधान्यंसर्वोत्पत्तिकरंमहत् । प्राणिनांजीवनोपायमतः शांतिप्रयच्छमे । इतिधान्यदान ॥ ७ ॥ यथादेवेषुविश्वात्माप्रवरश्चजनार्दनः । सामवेदस्तुवेदानांमहादेवस्तुयोगिनां । प्रणवः सर्पमंत्राणांनारीणांपार्वतीयथा । तथारसानांप्रवरःसदैवेभुरसोमतः। ममतस्मात्परांलक्ष्मींददस्वगुडसर्वदा । इतिगुडं ॥८॥ १ दानान्येतानिवैदश इति वा पाठः ।

·प्रीतिर्यतःपितॄणांचविष्णुशंकरयोःसदा । शिवनेत्रोद्भवंरौप्यमतःशांतिप्रयच्छमे । इतिरजतदानं ॥९॥ यस्मादन्नरसाःसर्वेनो स्कृष्टालवर्णविना । शंभोःप्रीतिकरंनित्यमतःशांतिप्रयच्छमे । इतिलवणं ॥ १०॥ एवंदशदानानिदत्त्वा। मंत्रहीनमितिवदन् विष्णुंस्मरेत् । एतानिदशदानानिसभ्येभ्यएव। तदसंभवेअन्येभ्योपि ॥ ततःयन्मयाकृतममुकप्रायश्चित्तंतदच्छिद्रमस्त्वितिका उक्ते । अच्छिद्रमस्त्वितिब्राह्मणाःप्रतिब्रूयुः । यद्वा । व्रतच्छिदंतपश्छिन्द्रयच्छिद्रंयज्ञकर्मणि । सर्वभवतुमेऽच्छिद्रयस्यचेच्छंतिवै द्विजाः अच्छिद्रमस्त्वितिप्रतिवचनं । एतत्प्रायश्चित्तमकृत्वैवयदिपित्रादिम॒तस्तदापातकसत्तानिश्चयेपुत्रादिनाइदमवश्यंकायें । अनिश्चयेनावश्यकं । पुत्रादिनाकरणेपंचगव्यप्राशनाभावः । मरणानंतरंऊोच्छिष्टाधरोच्छिष्टोभयोच्छिष्टस्पृष्टास्पृष्टमरण खट्टामरणबंधनमरणादिषुसत्सुत्रीन्पद्वादशपंचदशवाकृच्छ्रान्यायश्चित्तं निमित्तानुसारेण ब्राह्मणवचनाद्गृहीत्वाशक्तीतदैवता त्याम्नायतयाहिरण्यादिदत्वाशुद्धिसंपाद्यदहनादिकुर्यात् । शकाभकाःपुत्रादयः पित्रादेःपापिनःसर्वात्मनाशुद्धीच्छवःसर्वप्राय श्चित्तेष्वन्यतमत्कृत्वादहनादिकुर्युः । एवंकर्ताप्यधिकाराभावेशक्त्याच्यादिकृच्छ्ररूपांशुद्धिमात्मनःसंकल्पेनतदैववाप्रत्याम्नाये नसंपाद्यदहनादिकुर्यात् । अन्यथाव्यर्थभवतिसर्व । अथोत्क्रांतिधेनुंदरिद्रायकुटुंविनेश्रोत्रियायब्राह्मणायदद्यात् । अयेत्यादि कालस्मृत्वाअमुकगोत्रस्यामुकशमणोममसुखेनप्राणोत्क्रमणप्रतिबंधकोक्तनिष्कृत्यनुक्तनिष्कृतिसकलपातकक्षयद्वारासुखप्राणोक मणाथैयथाशक्त्यलंकृतामिमामुत्क्रांतिधेनुंरुद्रदेवत्याममुकगोत्रायामुकशर्मणेतुभ्यंसंप्रददे । गवामंगेष्वितिमंत्रमुक्त्वांनममेति १ वनिफर्यसुपर्णरजतनिष्कृतदर्धतदर्धादिकंवा २ गोःपुच्छंगृहीत्वादद्यात् ।

·दद्यात् । पिपादेशकौपुत्रादिर्दद्यात् । तत्रममेतिपदस्थानेपित्रादेरितिविशेषः । धेन्वभावेप्रत्याम्नायत्वेनद्रव्यंदद्यात् । ततो पैतरणीदानं । आचम्यमाणानायम्यतिथ्यादिकधनानिकृत्वापूर्ववन्ममेत्यंतमुक्त्वायमद्वारस्थितवैतरण्याख्यनद्युत्चरणार्थगोदान महं करिष्ये । बामणंपादप्रक्षालनगंधमाल्यवस्त्रादिभिर्यथाशक्त्यभ्यर्च्यतद्धस्ते शिवाआपःसंतु । सौमनस्यमस्तु । अक्षतंचारिष्टं चाऽस्तु । यच्छ्यस्तदस्तु । यस्पापंतप्रतिहतमस्तु । धेनुकत्वंप्रतीक्षस्वयमद्वारेमहाभये । उत्तितीर्परहंदेविवैतरण्यैनमोस्तुते । इतिधेनुपाये । विष्णुरूपद्विजश्रेष्ठभूदेवद्विजपावन । सतुवैतरणीमेनांकृष्णांगांप्रददाम्यहमितिब्राह्मणंप्राथ्ये । अद्येत्यादिवे तरणीसंतरणार्थमिमांगांकृष्णयखरकमाल्याद्यलंकृतायधाशक्तिसदक्षिणांतुभ्यंसंप्रददे । यमद्वारेपथेघोरेघोरावैतरणीनदी । तांत कामोयच्यामिकृष्णांवैतरणीतुगां । नममेत्युक्त्वाविप्रहस्तेजलंक्षिपेत् । कृष्णायाअभावेऽन्यवर्णापिदेया । गोरभावेद्रव्यं देयं । तस्याशफीपुत्रादिर्दद्यात् । तत्राद्यमंत्रेउत्तितीपुरयमितिपठेत् । द्वितीयेतर्तुवैतरणीमस्येति । तृतीयेतांतर्तुमस्येति ततःतिटपात्रदानं । यधाशफिकांस्यपात्रेतिलान्क्षिप्त्वासुवर्णच । अयेत्यादिजन्मप्रभृतिमरणांतंकृतनानाविधपापप्रशमनार्थतिल पात्रदानकरिष्ये । ततोविप्रस्यपादपक्षालनगंधमाल्यादिभिर्यवाशक्तिपूजनंकृत्या । ममजन्मप्रभृतिमरणांतनानाविधपापनाशार्थ तिटपात्रंसदक्षिणममुकगोत्रायामुकशर्मणेतुभ्यंसंप्रददे। तिलाःपुण्याःपवित्राश्चतिलाःसर्वकराःस्मृताः। शुक्लावायदिवाकृष्णा 'सपिगोत्रसमुदवाः । यानिकानिचपापानिब्रह्महत्यासमानिच । तिलपात्रप्रदानेनतानिनश्यतुसर्वदा । महर्गोत्रसंभूताःकश्यप १ सन्तुशियाआपः । अस्तुसौमनस् । अस्त्वक्षतमरिष्टंच इत्यादीनिप्रतिवचनानि ।

·श्रीगणेशायनमः ।। नमःधीवेदपुरुपाय ॥ श्रीरामसपरीवारंगणेशंचसरस्वतीम् । आश्वलायनंतच्छिप्यान्प्रणम्यपितरंगुरुम् ॥ १ ॥ भट्टरामेश्वरसुतोभट्टनारायणःसुधीः । प्रयोगरतंकुरुतेकाश्यांशिष्टेष्टतुष्टये ॥ २॥ ग्रंधेऽस्मिन्गुणगणवत्त्वमुच्यतेचे स्वगंधगुणगणतमाकोन । तत्संतःशिरसिकृतांजलिस्तुयाचेशोध्यंतत्सदसदिहोच्यतेमयायत् ॥ ३ ॥ ॥ अथ संस्काराः ॥ तेचाष्टाचत्वारिंशत् । तथाचगौतमः-गर्भाधानपुंसवनसीमंतोन्नयनजातकर्मनामकरणान्नप्राशनचौलोपनय नानिचत्वारिपेदनतानिस्नानसहधर्मचारिणीसंयोगःपंचानायज्ञानामनुष्ठानम् , अष्टकापार्वणःनार्द्धनावण्याग्रहायणीचैत्रीआश्व युजीतिसप्तपाकसंस्थाः, अग्न्याधेयमग्निहोत्रंदर्शपूर्णमासौचातुर्मास्यान्याग्रयणेप्टिर्निरूढपशुबंधःसौत्रामणीतिसप्तहविर्यज्ञसंस्थाः, अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोमउक्थ्यःपोडशीवाजपेयोऽतिरात्रोऽप्तोर्यामइतिसप्तसोमयज्ञसंस्थाइत्येतेचत्वारिंशत्संस्काराः । अष्टावात्म- गुणाः दयासर्वभूतेषुझांतिरनसूयाशौचमनालस्यमांगल्यमकार्पण्यमस्पृहेति । यस्यैतेचत्वारिंशत्संस्कारा अष्टावात्मगुणाश्चसन्न मणासायुज्यमामोतीति । पार्वणःपार्यणस्थालीपाकः । श्राद्धममावास्यादि । श्रावणीतत्रकर्तव्यंश्रवणाकर्म । आग्रहायणीतत्र कर्तव्यंप्रत्ययरोहणम् । चैत्रीतत्रकर्तव्यःशूलगवः। आश्वयुजीतत्रकर्तव्यमाश्वयुजीकर्मेतिहरदत्तोव्याचख्यौ । अंगिरसातु- पंचविंदातिसंस्काराउक्ताः-पंचविंशतिसंस्कारैःसंस्कृतायेद्विजातयः । तेपवित्राश्चयोग्या:स्युःश्राद्धादिपुसुयंत्रिताः ॥ आदि १ अगिरा:-चित्रकर्मयथानेकैरगैरुन्मील्यतेशनैः । ब्राह्मण्यमपित्तद्वत्स्यात्सस्कारैर्विधिपूर्वकैः ।। खेखेगृह्येयथाप्रोक्तास्तथासस्कृतयोऽखि- टाः । कर्तव्याभूतिकामेननान्यथासिद्धिमृच्छति ।। इति ।

·स्वतिला स्मृताः । तस्मात्तेषांप्रदानेनममपापंव्यपोहतु । नममेतिविप्रहस्तेजलंक्षिपेत् । पुत्रादिस्तुअस्यपापंव्यपोहत्वितिवदेत् यद्वा । अयमंत्रः । योदेवःपितृरूपेणहव्यकव्यभुगव्ययः । तिलपानप्रदानेनसमेविष्णु प्रसीदत्विति । दानंतरेसोस्यविष्णुरिति पठेत् । एतन्मत्रपक्षेविष्णुप्रीतिरेवफलत्वेनोख्या। ततोगोमयोपलिप्तभूमौकुशानामुपरिउपविष्टोदक्षिणशिराःशायितोवा। तुलस्यूर्ध्वपुंड्रगंगामृत्तिकादिपवित्रैरलंकृतःपरमेश्वरंस्मरनपुत्रोत्संगेधारितशिरास्तिष्ठेत् । ततःअद्येत्यादिअमृतत्वप्राप्तिकामनया पुण्यसूतादिपाठमहंकरिष्येश्रोप्येवा । नानानमितिसूकस्य । शिशुरांगिरसऋपिः। पवमानःसोमोदेवता । पंक्तिश्छंदः। अमृ तत्यप्राप्तयेजपेविनियोगः । श्रवणेवाविनियोगः। ततोनानानमित्यादिसूक्तंस्वयंजपेत् । नानानंवाउनोधियोविव्रतानिजनानां । तारिष्टरुतंभिषग्ब्रह्मासुन्यतमिच्छृतींद्रायेंदोपरिनव । जरतीभिरोषधीभिःपूर्णेभिःशकुनानौ । कार्मारोअश्मभिर्युभिहिर ण्यवंतमिच्छृतींद्रायेंदोपरिस्रव । कारुरहंततोभिपगुपलक्षिीनना । नानाधियोवसूयवोनुगाईवतस्थिमायेदोपरिस्रव । अधोवोळ्हासुखंरथहसनामुपमंत्रिणः । शेपोरोमण्यंतीभेदौवारिन्मडूकइच्छृतींद्रोयेंदोपरिस्रव ॥ १॥ शर्यणावतिसोममिंद्रः पिबतुवृत्रहा। पलंदानआत्मनिकरिष्यन्वीयमहदिंद्रा० । आपवस्वदिशांपतआर्जीकात्सोममीदः । ऋतवाकेनसत्येनश्रुद्धया तपसासुतइंद्रायेंदो० । पर्जन्यवृद्धंमहिपतंसूर्यस्यदुहिताभरत् । तंगधर्वाःप्रत्यगृभ्णन्तंसोमेरसमादधुरिंद्रा० । ऋतंवदन्नृतद्युम्न सत्यवदन्सत्यकर्मन् । श्रद्धांबदन्त्सोमराजन्धात्रासोमपरिष्कृतइंद्रायेंदो० । सत्यमुग्रस्यबृहतस्संनवंतिसंवाः । संयतिरसि १ पुनबहुत्वेज्येष्ठपुनस्याकेधारितशिरास्तिप्रोत् । २ आदिशब्देनान्यानिपुण्यसूक्तानिपुरुपसूक्तविष्णुसूतानिगीतासहस्रनामादिकंच । ..

·नोरसाधुनानोत्रणाहरइंद्रायेंदो० ॥ २ ॥ यत्रब्रह्मार्पवमानछंदस्यांचाचंचदन् । ग्राव्णासोमेमहीयतेसोमनानंदजनयन्नि द्रायदोः । यत्रज्योतिरजयस्मिलोकेस्वहितं । तस्मिन्मांधेहिपवमानामृतेलोकेऽअक्षितइंद्रायेंदो० । यवराजावैवस्वतीयत्रा यरोधनंदिवः। यत्रामूर्यहतीरापस्तत्रमाममृतकृधीदादो । यत्रानुकामंचरणबिनाकेत्रिदिवेदिवः । लोकायत्रज्योतिष्मंतस्त घमाममृतक० । यत्रकामानिकामाश्चयवनस्पचिप । खुधाचयत्रवृतिश्चतत्रमाममृतः । यत्रानंदाश्चमोदाश्चमुर्दःप्रमुआ सते । कामस्ययत्राप्ताःकामास्तमाममृतः ॥ ३ ॥ यइंदोःपर्वमानस्यानुधामान्यक्रमीत् । तमाहुःसुम॒जाइतियस्तेसोमाविध न्मनइंद्रायेंदो० ॥ ऋमंत्रकृतांस्तोमःकश्यपोर्धयन्गिरः । सोमैनमस्पराजानयोजज्ञेवीरुधांपतिरिंद्रायदो० ॥ सप्तदिशोना नासूर्याःसुप्तहोतारऋत्विजः । देवाआदित्यायेसप्ततेभिःसोमाभिरक्षनइंद्रायेंदो० ॥ यत्तैराजतंहविस्ते सोमाभिरक्षनः । अरातीवामानस्तारीन्मोचन:किंचनाममदिंद्रायदो० ॥ ४॥ यत्रतत्परमपदविष्णोर्लोकमहीयते । देवैःसुकृतकर्मभिस्तत्रमा ममृतकृधींदायदो० ॥ यत्रतत्परमाय्यभूतानामधिपतिः । भावभावीचयोगीचतन्त्रमाममृतकृधींद्रायें दो० ॥ यत्रुगंगांचयमुना यत्राचीसरस्वती । यसोमेश्वरोदेवस्तवमाममृतकृधीद्रायेंदो० ॥५॥ इतिनानानंसूकं । अन्योचानावयेत् । नानानमि तिसूर्फतुअंतकालेसदापठेत् । जप्त्याचैवपरंस्थानममृतत्वंसंगच्छत्तीतिऋग्विधानवचनात् । ततउपनिषद्भागानअन्यानिचपुण्य स्कानिगीतांस्तोत्राणिसहस्रनामादीनिचपठेत् । शृणुयादा । श्रोतुःसंकल्पाशकौधावयिताऽमुकशर्मणोस्यामुकफलप्राप्तये १ प्रमविदामोतिपरं इत्यादयसपनिपक्षागाः ।

·मुकंत्रावयिष्येइतिसंकल्पयेत् । श्रीरामादिस्मरणंचकार्य । प्राणोत्क्रमणानंतरंचायुजःसजातीयाब्राह्मणादयःअतरुणामुक्तकेशाः शवंप्रच्छादितमुखप्राशिरसमूर्ध्वमुखंदाहदेशंपतिनयेयुः । स्मार्तोनिःश्रौतावाग्नयःशवाग्रेनेतव्याः । प्रेताग्निमध्येन्यैर्नग तव्यं । सर्वेबांधवाअधाकृतोपवीता अप्रावरणामुक्तकेशावृद्धपुरःसरा प्रेतमनुगच्छेयुः । यदिगृहेमृतस्तहिब्राह्मणोनगरपश्चि मद्वारेणनेयः क्षत्रियउत्तरद्वारेण वैश्यःपूर्वेण शूद्रोदक्षिणेन । दाहदेशस्तुग्रामादाग्नेयेनैर्ऋत्येवामध्योन्नतःसर्वतोनिम्नोऽना घरणोबहुलौपधिश्च । तंदेशमाप्यशवमागेवनिधायतद्देशात्कंटकादीनिसमूलान्यपास्येत् । ततःकर्तादेशकालौस्मृत्वा । पित्रा देसोंच्छिष्टाधरोच्छिष्टोभयोच्छिष्टास्पृश्यस्पृष्टमरणखटामरणादिजनितप्रत्यवायपरिहारार्थपंचदशपत्रीन्याकृच्छान्यथाशकि प्रायश्चित्तममुकमत्याम्नायेनसद्यःसूतकांतेवाकरिष्येइतिसंकल्प्य । शक्तौसत्यांतदैवद्रव्यादिनाऽशकौसूतकांतेवाकुर्यात् । कर्ता प्यात्माशुद्धौदेशकालसरणंकृत्वाआत्मशुद्धिद्वारापित्रादेरौर्ध्वदेहिकाधिकारसिद्ध्यर्धशकौएतावदेवकृच्छ्त्रयवाप्रायश्चित्तंकरिष्ये इतिसंकल्प्यतदैवसूतकांतेवाकुर्यात् । ततःकर्ताअन्येचपुत्राःकक्षोपस्थशिखावजैलोमनखानिवापयेयुः । कतिरिकानांदशमे हिवावपनयथाचारं । कर्तुश्चदशमेहनि । भर्तरिमृतेपत्त्याअपिआयेदशमेहिवावपनंयथाचारंकार्य । ततःकर्ताअहतेनप्रत्यगने णवाससात्रिभिर्भागःशिरप्रभृत्यंगुलीपर्यतपादतलवर्जप्रेतंप्राशिरसमाच्छाद्यचतुर्थभागतस्यछित्त्वातेनात्मनउत्तरीयंकुर्यात् । द्वादशाहांतप्रेतकृत्येतदेवधार्य । ततोदहनदेशतोवायव्यांदिशिस्मार्ताग्निंनिध्यात् । यदिविच्छिन्नोग्निस्तहियतोविच्छेदस्ता १ निवीतिनइतियावत् । २ दशमेऽहनिपुनःक्षौरकर्ताकुर्यादित्यर्थः ।

·यत्कालगणनयाग्निविच्छेदप्रायश्चित्तंतदैवकुर्यात् । संकल्पया । तच्चनास्तिक्यादग्नित्यागेमासद्धयेकृच्छूकार्य । मासचतुष्टये विकृच्छुः । पण्मासो_चांद्रादिप्वेकं । संवत्सरादूर्ध्वत्रैमासिकंद्वैमासिकंवा । आलस्यादिनाग्नित्यागेतुद्वादशाहातिक्रमेन्यहमु पयासः । मासातिक्रमेद्वादशाहमुपवासः । संवत्सरातिक्रमेमासोपवासः । पयोभक्षणंवा । प्रमादादग्नित्यागेात्रिरात्रात्वा दशलघुमाणायामाः। आपडहाचतुर्विंशतिः । आद्वादशाहापंचाशत् । आविंशत्यहाच्छतं । आमासादुपवासः। आपष्टि राजाधिरावं । संवत्सरारकार्य । (अतःपरंप्रत्यन्दकार्य)। संवत्सरोवमग्नित्यागेचांद्रं । द्विवर्षत्यागेचांद्रंसोमायनंचचांद्रव यंदा । त्रिवर्पत्यागेकृच्छ्रान्दंगोदानंचेत्यादि । अत्रप्रत्याम्नायाःकल्प्याः । यावत्कालंविच्छेदस्तावदाहुतिपरिमितंहोमद्रव्यंचद पात् । ततःप्राणायामोऽमंत्रकः । एवंसर्वप्रेतकृत्येषु । सर्वप्रेतकृत्यं प्राचीनावीतिनाकार्य । दक्षिणापवर्गच । ततः कालंस्मृत्वा अमुकशर्मणोस्याग्निविच्छेदनिमित्तकंदाहायाग्निसिद्ध्यर्थचप्रेताधानकरिष्येइतिसंकल्प्य । पालाशोदुंबराश्वत्थशमीवैकंकतां बुजं । पल्मीकोखरवाराहमूषकोत्सातमृत्तिकाः। वालुकासिकतारक्षाऽशनिध्वस्ततरुत्वचः । यथालाभमेतान्संभारान्संपाद्य तेषुलौकिकामिप्रतिष्ठाप्य । अयाश्चेत्यस्यविमदोऽयाअग्निःपंकिः लौकिकस्याग्नेरौपासनत्वसिद्धयेआज्यहोमेविनियोगः ॐ अयाश्चानेस्वनभिशस्तीश्चसत्यमित्त्वमयाअसि । अयासावयसाकृतोयासन्हव्यमूहिपेयानोधेहिभेपजस्वाहाँ । अनयैकाज्याहुति जुहुयात् । यस्यानयोजुह्वतोमांसकामाःसंकल्पयंतोयजमानमांस । (ध्यायंतु ) जानतुतेहविपेसादितायस्वर्गलोकमिमंप्रेतनयं १ प्राजापत्याकच्छूइविपर्यायो । २ भूर्भुवःस्व अमिप्रतिष्ठापयामि इति । ३ अयसेऽप्रयइदनममेतित्यागः ।

·तुस्वाहा । स्वरिदनमम । इत्यप्याहुतिकेचिदाहुः। आहिताग्नेरेवेमामपरे । ततोभूरादिव्याहृतिचतुष्टयंजुहुयात्। एवमौपासनःसि शोभवति । पत्नीमरणेप्येवं । निरनिकस्यब्रह्मचार्यादेःनिरनिकायाअपिवाकपालाग्निः । अग्निवर्णकपालंतुकृत्वातत्रविनिक्षि पेत् । करीपादिततोयस्तुजातःसतुकपालजः । अनुपनीताविवाहितयोरप्येवं । 'विधवाविधुरयोरुत्तपनीयकः कपालाग्निरे यवा । दभैरमिंतुमज्वाल्यपुनर्दभैंस्तुसंयुतः । पुनर्दभैस्तृतीयोग्निरेषउत्तपनीयकः ॥ लौकिकेनवासर्वेषांदाहः । आहिताग्नेर्वैता नाग्निभित्रिभिः। ततःपूर्वोकेदाहदेशेआग्नेय्यांनत्यांवाऊर्ध्ववाहुनरायामईशानीनैर्ऋत्यायतपंचारतितिर्यगायतंद्वादशांगुलि परिमिताधाखातंदक्षिणाप्रवणमाग्नेयीप्रवणंवागर्तखानयेत् । तस्यवायव्यामोर्निधानं । दाहगादीशानेजानुमात्रंवितस्तिमात्रं वागर्तकृत्वातनावकाशेशैवालंउदकंचनिक्षिपेत् । इदंगतॊदकनाम । अथप्रेतस्यमृजलाम्यांमलंप्रक्षाल्यस्त्रापयित्वातिलका दिकारयित्वावखंपरिधाप्यप्रेतंजटामांस्यानुलिप्यनलदमालांप्रतिमुंचेत् । नलदाभावेतत्प्रतिनिधिजपांकेचिदाहुः । ततःकर्ता पादौप्रक्षाल्याचम्यामंत्रकंप्राणायामंकृत्याअयेत्यादिदेशकालौस्मृत्वामुकगोत्रस्यामुकशर्मणोस्मत्पित्रादे तस्यप्रेतत्वविमोक्षार्थमौ र्वदेहिकंकरिष्येइतिसंकल्प्यप्राचीनावीतीभूमिमार्थयेत् । उपसर्पतिसंकुसुकःपितृमेधनिष्टुप् । भूमिप्रार्थनेविनियोगः । उपसर्प मातभूमिमेतामुरुच्यचसंपृथिवींसुशेयौं । ऊर्णवदायुवतिर्दक्षिणावतएपात्वापातुनितेरुपस्यात् । अपसर्पतयेप्रेतायेकेचिदि १ यस्यानयइतिमंनेणाज्याहुतिकेचिदिच्छंति । त्यागश्चस्खरिदनमम इति । मनेस्वरितिलिंगात् । २ नलदंनाम वाळा इतिप्राकृतभापायां उशीरमित्यर्थः।

·हपूर्वजाः । स्वस्तिनाकृणुतमाशुआपातःपुनरागमत् । दिविजाताअप्सुजातायाजाताओपधीभ्यः । अथोयाअद्विजाआपस्तानः अंधतुशुधनीः । इतिभूमिपोक्षेदित्यन्ये । अन्येतु अपसर्पतिमंत्रेणभूम्यनुमंत्रणं दिविजाताइत्यनेनचस्थलशुद्धिरित्याहुः । ततःशमीशाखयोदकेनचखातंत्रिःपरिप्रजन्मोक्षेदपेतेतिमंत्रांते । अपेतेतियमःपितरखिष्टुप् । भूमिप्रोक्षणेवि० ॐ अपैतवीत विसर्पतातोस्माएतपितरौलोकमकन् । अहोभिरदिक्तुभियंकयुमोददात्यवसानमस्मै । गर्वोदकेनप्रोक्षेदित्यन्ये । ततोय मायदइनपतयेचोल्लिखामि । कालायदहनपतयेचोल्लिखामि । मृत्यवेदहनपतयेचोल्लिखामीतिमंत्रत्रयेणरेखात्रयमायसेनोल्लि खेत् । ततःसाहिरण्यशकलानितिलांश्चप्रक्षिप्यतिलोदकंपक्षिपेत् । यमायदहनपतयेपितृभ्यःस्वधानमइतिमध्ये । कालायद हनपतयेपितृभ्यः स्वधानमइत्युत्तरतः । मृत्यवेदहनपतयेपितृभ्यःस्वधानमइतिदक्षिणतः । केचिल्लोहोल्लेखननकुर्वति। मेता स्वेतिलान्क्षिप्त्वा । सजातीयाहतैर्यज्ञियकाप्रेवदहनपर्याप्ठांचितिकारयेत् । तदुपरिवहिरास्तोर्यतदुपरिकृष्णाजिनमूर्ध्वलोम स्तृणीयात् । ततःप्रेतमग्नेरुत्तरेणनीत्वादक्षिणशिरसंचितौनिवेशयेत् । प्रेतस्योत्तरतःपलींचितौनिवेशयेत् । तांदेवरःशिष्यो बाजरदासोवोत्थापयेदुदीतिमंत्रेण । दासपक्षेकर्तुमत्रपाठोनतुतस्य । उदीर्वोत्यस्यसंकुसुकःपितृमेधत्रिष्टुप् । उदीर्घनार्य भिजीवलोकंगता मेतमुपशेपरहि । हतग्राभस्यदिधिपोस्तवेदंपर्युर्जनित्वमुभिसंबभूथ ॥ ततःकर्ताप्रेतस्यमुखेनासिकाद्वये १ अप्रदक्षिणत्रिःप्रोक्षण प्रतिप्रोक्षणमंत्रावृत्तिः-२ कुशमूलेनयोहिखेत् । ३ प्रेतपयुत्यापनेविनियोगः । .. - ·चक्षुयेश्नोत्रद्वये । एवंसप्तच्छिद्रेषुहिरण्यशकलानिनिक्षिपेत् । तदभावेआज्यबिंदून्या । प्रेतशरीरेघृत कांतिलान्प्रक्षिप्याग्निं परिसमुह्यचितिसहिताग्निंपरिस्तीर्यपर्युक्ष्यदक्षिणवोमे प्रोक्षणींनुवंचमसमाज्यभाजनंचेतिपात्राण्यासादयेत् ॥ ततःगोंदकंचम सेआसिच्यदभैःप्रच्छाद्यप्रणयेत् । कारिकायांतुवहरुत्तरतःपात्रासादनंचमसप्रणयनंच । प्रभूतमाज्यंबहिश्वोपकल्पयेत् । इमम प्रइत्यस्यदमनोग्निस्त्रिष्टुप् । चमसानुमंत्रणेवि० ॥ इममग्नेचमसमाविजिह्वरःमियोदेवानामुतसोम्यानौ । एषयश्चमसोदेवपान, स्तमिन्देवाअमृामादयंते । इतिपूर्वस्थापितचमसानुमंत्रणंकुर्यात् । ततःकृष्णपक्षेअहमरणेप्रातराहुतिमारभ्यरात्रिमरणेसाय माहुतिमारभ्यपक्षहोमवन्मरणदिनादिदर्शपर्यतंदिनसंख्ययाचतनश्चतम्रआहुतीर्जुहुयात् । दर्शस्थालीपाकंचकुर्यात् । शुक्लपक्षे रात्रिमृतस्यप्रातराहुतीर्जुहुयात्। अथप्रेतोपासनं। अद्येत्यादिप्रेतोपासनंकरिष्यइतिसंकल्प्यसमिद्यमादाय। अग्निंकामलोकंअनु मतिएता प्रधानदेवताअमावाज्येनयक्ष्ये । प्रेतंप्रेतोरसिआज्येन । यहापृषदाज्येनयक्ष्ये । भूर्भुवःस्वःस्वाहेतिसमिद्वयंजुहुयात् । प्रजापतयइदंदनममेतित्यागः । परिसमुह्यचितिसहितमग्निंपरिस्तीर्यपर्युक्ष्यतूष्णीमाज्यमुत्पूयनुवंसंमृज्याग्निंतूष्णीमलंकृत्यवाम जानुपातयित्वामाचीनावीतीवेणजुहुयात् । अग्नयेस्वाहा अग्नयइदंनममेतित्यागः। एवमुत्तरत्र कामायस्वाहा । लोकायस्वाहा। अनुमतयेस्वाहा । इत्यग्नोआज्येनैव । अस्मादैत्वमजायथाअयंत्वदधिजायतां । असौस्वर्गायलोकायस्वाहेतिप्रेतस्योरसि । पृपदाग्येनप्रेतस्योरसीत्यन्ये। असावितिपदस्थानेपुंसःस्त्रियावामेतस्यनामनिर्दिशेत् । स्विष्टकदादिनास्ति । पात्रसंयोजनंचनास्ति। १ औपासनामिंक्रव्यादनामायमितिविभाव्य । २ अस्मिन्बवाहितेऽनौइत्यादिचक्षुपीआज्येनेत्यंतनास्ति । शेपेणविष्टकसमित्याद्यपिनाति ।

·ततःसफुपिटेनापूर्वकृत्वापदाज्येनाऽभिधार्यतदवयवपिंडान्तस्यललाटेमुखेवाहुद्वयेहृदयेचेतिपंचसुस्थलेषुदद्यात् । अग्नेर्वमें तिदमनोग्निस्त्रिष्टुप् । ललाटेमुखेघाऽपूपपिंडदानेवि० । अग्नेर्मपरिगोभिर्व्ययस्वसंप्रोणुप्वपीवसामेदंसाच । नेत्वाधृष्णुईर साजषाणोग्विधक्ष्यन्पय॑खाते । इतिललाटमुखयोरपूपपिंडंदत्वा । वाहुद्वयेअतिद्रवेतिमंत्रेण । यौतेश्वानावितिमंत्रण हृदयेपिंडदद्यात् । अतिव्येतिमंत्रयोर्यमःश्वानीचत्रिष्टुप् । पिंडदानेवि० । अतिद्रवसारमेयोश्वानौचतुरक्षौशबलौसाधुना था। अापिन्सुपिदनाँउपेडियमेन्येसंधमादंमति ॥ यौश्वानौयमरक्षितारॊचतुरक्षौपथरीनृचक्षसौ । ताभ्यामनपरिदेहिरा जनस्वस्तिोमाअनमीपंचधेहि ॥ पिष्टपिंडदानकेचित्तोपासनात्पूर्वकुर्वति । अन्येतुनैवकुर्वति । ततःकव्यादमितिदमनो मिस्त्रिष्टुप् । अग्निप्रन्चालनेविनियोगः । अव्यादमुनिपहिणोमिदुरंयमराज्ञोगच्छतुरिप्रवाहः । इहैवायमितरोजातवेदादेवेभ्यो दुव्यवहतुपजानन ॥ अमिंग्रज्यालयेत् । पुंसःशिरोदेशेस्त्रियाःपाददेशेइत्यप्याहुः । ततः वातास्तेवांतुपथिपुण्यगंधामनःसुखा गानसुखानुलोमाः । त्वचःसुखामांससुखाअस्थिसौख्यावहंतुत्वांमरुतःसुकृतांयत्रलोकाः । इमाआपोमधुमत्योऽभिस्तलोकउपदु संतामक्षीयमाणाःस्वधानमः । इमाआपोमधुमत्योऽतरिक्षतेलोकउपदुह्यन्तामक्षीयमाणा स्वधानमः । इमाआपोमधुमत्यः स्वर्गलोकउपदुमंतामक्षीयमाणाःस्वधानमः । इतिमर्वस्वपल्लवेनचितौवायुःकार्यइतिकेचित् । ततोदह्यमानंप्रेतमनुमंत्रयी सतैस्तैर्मः । प्रेहिमेहीतिद्वयोर्यमःपितरत्रिष्टुप् । दह्यमानमेतानुमंत्रणेवि० । प्रेहि हिपथिभिःपूर्वेभिर्यत्रानःपूर्वपितरः परेयुः । उभाराजानास्वघयामदंतायमपश्यासियरुणंचदेवं ॥ संगच्छस्वपितृभिःसंयमेनटापूर्तेनपरमेव्योमन् । हित्यायो ·वृद्यंपुनरस्तमेहिसंगच्छस्वतन्वासुवर्चीः ॥ अतिवेतिद्वयोर्यमश्वानौत्रिष्टुप् । विनियोगःयाग्वत् । अतिद्रवसारमेयो श्वानौ०ऋक् ॥ १ ॥ यौतेश्वानौयमरक्षिता ० १ । मैनमितिषण्णांदमनोग्निखिष्टुप् । विनियोगःप्राग्वत् । मैनमग्नेविदहोमाभिशौचोमास्यत्वचैचिक्षिपोमाशरीरं । यदागृतंकृणोजातवेदोथै मेनप्रहिणुतात्पितृभ्यः ॥ शृतंयदाकर सिजातवेदोथैमेनपरिदत्तापितृभ्यः । यदागच्छात्यसुनीतिमेतामदे॒वानावशनीवाति ॥ सूर्यचक्षुर्गच्छतुवातमात्माद्यां गच्छपृथिवींचधर्मणा । अपोागच्छयदितव्रतेहितमोषधीपुप्रतितिष्ठाशरीरैः ॥ अजोभागस्तपसातंतपस्वतंतेशोचिस्तप तुतंतेअर्चिः। यास्तेशिवास्तुन्वौजातवेदस्ताभिर्वहैनंसुकृतामुलोकं ॥ अवस्जपुनरग्नेपितृभ्योयस्तआहेतश्चरतिवधाभिः । आयुर्वसांनउपवेतुशेष:संगच्छतांत॒न्वाजातवेदः । यत्तैकृष्णःशकुनआतुतोदपिपीलसर्पउताश्वापदः । अग्निष्टद्विवादंगर्दक णोतसोम॑श्चयोब्राह्मणाविवेश ॥ पूषात्वेतइतिचतसृणांदेवश्रवाःपूपात्रिष्टुप् । विनियोगःप्राग्वत् । पूपावेतश्यावयतुप्रविद्धा नष्टपशु वनस्यगोपाः। सत्वैतेभ्य:परिददपितृभ्योग्निदेवेभ्यःसुवित्रियेभ्यः ॥ आयुर्विश्वायुःपरिपासतित्वापुपात्वापातु प्रपथेपुरस्तात् । यत्रासतेसुकृतोयतेय॒युस्तत्रत्वादेवःसवितादधातु ॥ पुषेमाआशाअनुवेदसःसोअ॒स्माँअभयतमेननेपत् । स्वस्तिदाआणिःसर्ववीरोप्रयुच्छन्पुर(तुप्रजानन् ॥ प्रपथपृथाम॑जनिष्टपूपाप्रपथेदिवःप्रपंथेपृथिव्याः । उभेअभिप्रियतमेस धस्थेआचपरांचचरतिप्रजानन् ॥ उपसपैतिचतसृणांसंकुसुकःपितरखिष्टुप् । उपसर्पः ॥ उच्छ्चस्वपृथिविमानिधिधाःसूपा युनास्मैभवसूपवंचना । मातापुत्रंयासिचाभ्यॆनभूमऊर्णहि ॥ उच्छंचमानापृथिवीसुतिष्ठतुसहस्रमितउपहिश्रयतां । तेगृहासौ ।

·घृतश्चतौभवंतुबिश्वास्मैिशरणाःसत्वत्र ॥ उत्तस्तन्नामिपृथिवीत्वत्पीमलोकंनिदधन्मोअहरिपं । एतास्थूणापितरौधारयंतुते प्रायमःसादनातेमिनोतु ॥ सोमएकेभ्यइतिपंचानांयमोभाववृत्तमनुष्टुप् । विनियोगःप्राग्वत् । सोमएकैभ्यःपयतेघृतमेकउपा सते । येभ्योमधुमधातितांश्चिदेवापिंगच्छतात् ॥ तपसायेअनाधृप्यास्तपसायेस्वर्ययुः । तपोयेचक्रिरेमहुस्ताश्चि० ॥ येयुध्यै तेमधपुशूरांसोयेतनत्यजः। येवसहस्रदक्षिणास्ताश्चि० ॥ येचित्पूर्वऋतुसाऋतावानऋतावृधः । पितृन्तपस्वतोयमृतांश्चि० ॥ सहस्रणीथाःकवयोयेगौपायंतिसूर्य । ऋपीन्तपस्वतोयमतपोजाअपिंगच्छतात् ॥ उरूणसावित्यस्ययमःश्वानौत्रिष्टुप् । विनि योगःमाग्यत् । उरूणसासुतृपाउदुंपलीय॒मस्यदूतौचरतोजनाअनु । ताव॒स्मभ्यदृशयेसूर्यायपुर्नतामसुमोहभद्रं ॥ एतान्मंत्रान जपन्दह्यमानप्रेतोपरितिलान्क्षिपेत् । ततःकुंभंसव्येसेगृहीत्वास्फुटितश्लक्ष्णाश्मनापृष्ठभागेच्छिद्रंकृत्वाप्रेतपाददेशादप्रदक्षिणंत्रिः परिनजनजपेत् । वातास्तेवांतुपथिपुण्यगंधामनःसुखागात्रसुखानुलोमाः । त्वचःसुखामांससुखाअस्थिसौख्यावहतुत्वांमरुतःसुक तांयत्रलोकाः । इमाआपोमधुमत्योस्मिंस्तेलोकउपदुर्वातामक्षीयमाणाःस्वधानमः। इत्येकवारंपरिक्रम्यपाददेशएवस्थित्वाअश्मना कलशेद्वितीयंच्छिद्रंकृत्वापरिमजन्जपेत्। वातास्तेवान्तुप० । इमाआपोमधुमत्योंतरिक्षतेलोकउपदुर्वातामक्षीयमाणाःस्वधानमः । पुनस्तथैवतृतीयंच्छिद्रकृत्वापरिप्रजनजपेत् । वातास्ते. इमाआपोमधुमत्यःस्वर्गेतेलोकउपदुमंतामक्षीयमाणाःस्वधानमः इति । परिक्रमणंचसर्वेपांसगोत्राणां। एतस्बिरप्रदक्षिणीकृत्यप्रेतशिरोदेशेकुंभस्फोटयित्वापृष्ठतोनवेक्षमाणाःसव्यमावृत्त्यकनिष्ठपूर्वकानि १ जलपूर्ण । २ पादेशपर्यतम् ।

·शब्दाद्याजनादौ । गर्भाधानपुंसवनंसीमंतोवलिरेवच । वलिविष्णुवलिः । जातकृत्यंनामकर्मनिष्क्रमोऽन्नाश परम् ॥ चौलकर्मों पनयनंतद्रतानांचतुष्टयम् । तच्छब्देनप्रसिद्धत्वादिग्रहणम् । तद्वतानांवेदवतानामित्यर्थः ॥ स्वानोद्वाहौचाग्रयणमष्टकाच यथातथम् ॥ श्रावण्यामाश्वयुज्यांचमार्गशीर्ष्याचपावणम् । उत्सर्गश्चाप्युपाकर्ममहायज्ञाश्चनित्यशः ॥ संस्कारानियताह्येत्तेत्रा रमणस्यविशेषतइति । श्रावण्यांश्रवणाकर्मादीत्यादिपूर्ववढ्याख्येयम् । नियतानित्याः । एतेपपिंचविंशतीननिमित्तिकवार्पिक मासिफनित्यभेदेनचातुर्विध्यमाहाश्वलायनः-नैमित्तिका पोडशोक्ताःसमुद्वाहावसानकाः । सप्तैवाग्रयणाद्याश्चसंस्कारावार्पि कामताः ॥ मासिकंपार्वणंप्रोक्तमशक्तानांतुवार्पिकम् । महायज्ञास्तुनित्याःस्युःसंध्यावच्चाग्निहोत्रवत् ॥ इति । अत्रगर्भाधानाद्या उपनयनांताएवसर्वेषांनियताःनतुस्नानाद्याः । तेनब्रह्मचर्यादेवप्रव्रजेदितिनविरुध्यते । एतेचद्विजानामेवसमंत्रकाः । यदाह याज्ञवल्क्यः-ब्रह्मक्षत्रियविशूद्रावर्णास्त्वाद्यास्त्रयोद्विजाः । निपेकाद्याःश्मशानांतातेपविमंत्रतःक्रियाइति । वैएवार्थः । अत्रतेषामेवमंत्रतःक्रियाइतिवदनशूद्रस्यामंत्रकाःक्रियाइतिसूचयति । अतएवसंस्कारानधिकृत्ययमः-शूद्रोप्येवंविधःकार्यो विनामंत्रेणसंस्कृतइति । इतिसंस्काराः ॥ ॥ अथस्वस्तिवाचनम् ॥ तद्यत्रकर्तव्यंतदुच्यते । व्यासः-संपूज्यगंध माल्यायैाह्मणान्वस्तिवाचयेत् । धर्मकर्मणिमांगल्येसंग्रामेऽद्भुतदर्शने ॥ गृह्यपरिशिष्टे-अथस्वस्तिवाचनमृद्धिपूर्तेषु । १ यमः-पुण्याहवाचनंदेवेनाह्मणस्यविधीयते । एतदेवनिरोंकारंकुक्षित्रियवैश्ययोः।। कश्यपः-लोकेभूतिकर्ममुतदादीन्येववाक्यानि सुर्यधापुण्याहं मुसमृद्धमिति । भूतिकर्ममुमंपत्करकर्ममु स्वस्तिवाचनमितियावदितिहेमाद्रिः।

·गच्छेयुः । इमेजीवाइतिसंकुसुकोमृत्युनिष्टुप् । सव्यमावृत्त्यगमनेवि० । इमेज़ीवाविमृतराववृत्रन्नभूद्रादेवहूति अद्य । प्रांची अगामनृतयेहायुद्राधीयआयुःप्रतरंदानाः॥अयमंत्रःकर्तुरेव। जयंतमतेसर्वेषां । ततोयत्रवहदुदकंभवतितत्रगत्वाएकवाससोद क्षिणामुखामुक्तकेशाःकपालमोक्षानंतरंसर्वेसगोत्रिणोवृद्धपूर्वका सपिंडाःसोदकाश्चसकृन्निमज्याचम्योत्तीर्ययेनाश्मनाकुंभछिद्रा णिकृतानितंतीरेनिधायतस्योपरिसतिलतोयांजलिंदक्षिणहस्तपितृतीर्थेनसन्योत्तरपाणिनादयुरपसव्येन । अमुकगोत्रामुकशर्मन्प्रे तैतत्तेतिलोदकमुपतिष्ठतामित्येकैकांजलिर्देयः । सगोत्राःस्त्रियोपिदारेकदा । अयुग्मादधुः। ब्रह्मचारीनदद्यात् । मातापितृगु चार्यमातामहमातामहीभ्यःसोपिदद्यात् । शववाहकैञ्चदेयं । अन्येसुहृदोपिदधुः। नवा । दाने पिनाश्मनियमः। पतितत्रा त्यादयोनदाः । क्षत्रियायोदमुखाः । शवब्राह्मणयोर्दक्षिणामुखादयुः। ततोदाहजनिततृपोपशमनार्थमिदंतेवासोदकमुपति छतामितिकर्ताश्मनिउत्तरीयोदकंदद्यात् । ततःसर्वेअन्यानिवासांसिपरिधायाणिअधोदशानिसकृदेवनिप्पीड्यशोषणार्थमुद ग्दशानिनिक्षिप्यासीरन् । दिनदाहेआतारकोदयात्। रात्रिदाहेआसूर्योदयात्। शवस्पर्शिनामप्येवं। कर्ताआर्द्रवस्त्रः। अद्येत्याधु क्त्वापसव्यंकृत्वाअमुकगोत्रस्थामुकशर्मणःप्रेतस्यप्रेतत्वविमुक्त्योत्तमलोकप्राप्त्यर्थप्रथमदिनविधिकरिष्येइतिसंकल्प्य । ताम्रादि मयेनवेभांडेपिंडार्थहविःश्नपयित्वा । अमुकगोत्रस्यामुकशर्मणःप्रेतस्यदाहजनिततापोपशमनार्थमृत्तिकास्नानंकरिष्यइतिसंकल्प्य। उदुत्यमितिमृदंगृहीत्वासूर्यायदर्शयित्वासहस्रशीतिशिरसिलिंपेत् । अंगादंगादितिसर्वोगे । ततोमजनं । एवमाद्येहनित्रि १ सन्यहस्स:उत्तरःउपरिवःयस्मिन्ससव्योत्तरपाणि तेन ।

·वारंमृत्तिकालानं । ततःआचम्यामुफगोत्रस्यामुकशर्मणःप्रेतस्यदाहजनिततापोपशमनार्थतिलतोयांजलिदानकरिष्यइतिसंकल्प्य कुशेप्यमानस्थापयित्वातस्योपरिअमुकगोत्रामुकशर्मन्मेतदाहजनिततृपोपशमनार्थएपतेतिलतोयांजलिरुपतिष्ठतामितिदक्षिणा मुसोदद्यात् । एवंददाहांतमहरहरेकैकमंजलिंवर्द्धयेत् । एवंपंचाशदंजलयोभवंति । द्वयोत्तरवृक्षावादद्यात् । प्रत्यहंदशदश पादद्यात् । एवंशतंभपंति । प्रत्यहंत्रयंत्रयंवा । एवंत्रिंशत् । प्रत्यहमेकैकया । एवंदशभवंति । प्रत्यंजलिनानंकार्य । ततोऽ मुरुगोवामुकशर्मन्मेतआयेहनिशिरोवयवनिप्पत्त्यर्थमेपपिंडस्तवोपतिष्ठतामितिकुशोपरिमहातहविःपिंडं दक्षिणाभिमुखःप्राची नापीतीदद्यात् । ततःअमुकेत्यादिपिंडस्योपरिएतचिलोदकमुपतिष्ठतामितितिलोदकंपितृतीर्थेनदद्यात् । एतत्पिडोपरि गराज पत्रंतुलसीदलंचोपतिष्ठतामिति(भंगराजपत्रंतुलसीदलंच )दत्त्वा । अनादिनिधनोदेवःशंखचक्रगदाधरः। अक्षय्यःपुंडरीकाक्षः मेतमोक्षपदोभय । इतिपठेत् । आचार्यःअभिरम्यतां । अभिरताःस्मः । इदंपिंडदानसतिलोदकंमेताप्यायनमस्त्वितियात् । पिंडमुदकप्रक्षिप्यस्नात्वाचामेत् ॥ अथनवनाद्धं । प्रथमेहितृतीयेचपंचमेसप्तमेतथा । नवमैकादशेचैवतन्नवश्राद्धमुच्यतइति यचनात् । नवश्राद्धेऽमंत्राभावः । आचम्यप्राणानायम्यतिथ्यादिस्मृत्याअमुकेल्यादिप्रेतस्येत्यंतमुक्त्वाप्रेतत्वमोक्षार्थमायेहनिन चाबंकरिष्यइतिसंकल्पयेत् । ततःअमुकगोत्रेत्यादिमेतेतिसंवुद्धवंतमुक्त्वाअयंतेक्षणउपतिष्ठतामितिक्षणंदत्वातथैवपायंचदत्त्वा अमुकेत्यादिपष्ठयंतमुक्त्वानवश्राद्धेइदमासनमुपतिप्ठतामित्यासनं । ततोदक्षिणायमेकंकुशंधृत्वातत्रैकमयपात्रमासाद्यतनैकंप १ परुपिंडविलसर्पिर्मधुशरापयोमिश्रितम् । २ अस्तुप्रेवाप्यायनमिति आचार्य प्रतिवदेत् ।

·वित्रंजलंतिलांश्चक्षिपेत् । अमुकेत्यादिसंबुद्ध्यंतमुक्त्वानवश्राद्धेइदमध्यंतवोपतिष्ठतामित्यय॑दत्त्वा । तथैवप्रत्यक्षंदास्यमा वा च्छादनंदद्यात् । ततोघृताकमन्नमादायामुकगोत्रायामुकशर्मणेप्रेतायस्वाहेत्येकामाहुतिविप्रपाणौजुहुयात् । इदमग्नौकरणंकेचिन्ने च्छंति । ततःसोपस्करमामंद्विजाग्रेकुशवटोर्वाग्रेनिधाय विष्णोआमंरक्षस्वेतिस्पृष्ट्वातूष्णीपात्रमालभ्यामुकगोत्रायेत्यंतमुक्त्वाइद मामदास्यमा वायथाशक्तिसोपस्करसोदकुंभंसदक्षिणमुपतिष्ठतामितिसकुशंतिलोदकंदद्यात् । ततोनामगोत्रादिचतुर्युतमुक्त्वा आयेहनिविपमश्राद्धेअयंसक्तुपिंडउपतिष्ठतामितिपिंडंदत्वातिलोदकं गराजंचपूर्ववद्दत्वाअनादिनिधनइतिश्लोकंपठित्वाअभिर म्यतामित्युक्तेअभिरतामेतिप्रत्युक्तःपिंडंप्राह्यस्तायात् ॥ ततःआचम्यप्राणानायम्यदेशकालस्मरणादिकृत्वाअमुकस्येत्याधु क्त्वाप्रेतत्वनिवृत्तिकामःप्रथमदिनविहितंनग्नपच्छादनश्राद्धंकरिष्यइतिसंकल्प्य । क्षणपाद्यासनाच्छादनानिपूर्ववहत्वाअग्नौग्रेता यस्वाहेतिएकामाहुतिमग्नौकरणंकृत्वानवाअमुकेत्यादिचतुर्थ्यतर्मुक्त्वाप्रेतत्वनिवृत्तयेनग्नपच्छादनश्राद्धेइदंदास्यमा वामानंयथा शक्तिसोपस्करंसघृतंसोदकुंभंसवस्त्रंसकांस्यंयथाशक्तिसुवर्णरजतलोहतैलदक्षिणोपेतंसोपानकंसोदपानमुपतिष्ठतामितिपूर्ववत्संक प्यपूर्ववदर्भशिखोपरिनमपच्छादनश्राद्धेअयंपिंडउपतिष्ठतांतिलोदकंभृगराजादिअनादिनिधनादिस्नानांतपूर्ववत् ॥ ततःअमु केत्यादिप्रेतस्पेत्यंतषष्ठयंतमुक्त्वामनुष्यलोकात्प्रेतलोकगमनार्थपाथैयश्राद्धंकरिष्यइतिसंकल्प्यक्षणपाद्यासनायाच्छादनानौकर १ कुशवटु महाराष्ट्रभाषायां चट' इतिप्रसिद्धः। २ प्रवाहणनामयस्मिन्स्थलेपिंडदानंकृतं तत्स्थानादन्यत्रनिनयनं । नवनाद्धेअभ्यंजनां जनेअपिदेये।

·। णामान्नापेंडतिलोदकभृगराजश्लोकपाठादिनानांतपूर्ववत् । सर्वत्रामश्राद्धेआमंशस्यादशगुणमष्टगुणपंचगुणंचतुर्गुणंद्विगुणं वादद्यात् । अस्थिसंचयनानंतरंपाथेयश्राद्धमितिस्मृत्यर्थसारे । ततःसर्वेशुष्कवस्त्राणिधारयेयुः कर्तातुत्रिगुणमधोदशंपरिधानीयं वासोनिप्पीन्योदगमंशोषणायक्षिपेत्। ततःशुष्कंपरिदध्यात् । ततोदृष्टेषुनक्षत्रेपुउदितेसूर्येवावालपुरःसरा वृद्धजघन्याःगृहंगत्वा द्वारदेवोनिपपत्राणिविदश्यधूत्कृत्याचम्य पापाणाग्निगोमयाक्षततैलोदकदूर्वावृषभसर्पपान्यथालाभंस्पृष्ट्वा देहल्यांचरणदत्वावि शेयुः । शववाहकानामपिनिवपत्रदशनादिएकाहंचाशौचं । तद्गृहवासिनांव्यहं तदन्नमुक्तीतगृहवासेचदशाहं । निवपत्रभक्षणं भाजनस्थापनंचकृताकृतमितिस्मृत्यर्थसारे। ततःयष्ट्यादिलंवितयोःशिक्ययोर्नवेमृद्भाजनद्वयेजलंदुग्धंचनिक्षिप्य प्रेतात्रस्नाहि इदंचपियेतियदेत् । तस्मिन्दिनेगेहेपाकोनविधेयः। क्रीतंसुहृयोलब्धंवाश्नीयुः। गोत्रजानांतहिनेतद्गृहएवभोजनं । आमिपलवण पयोमृष्टान्नपायसादि नाऽश्नीयुः । कर्ताभोजनकालेपात्रस्थंकिंचित्सघृतमन्नमादायामुकेत्यादिप्रेतायेत्यंतमुक्त्वाइदमन्नमुपतिष्ठता मितिभूमौदलागृहोपरिमक्षिपेत् । भोजनपात्रसमीपेयादद्यात् । एवंदशदिनानिवादद्यात् । दशदिनानिभोजनस्थानविपर्ययोन कार्य। हविष्यानमेय जीरन्।खेलनहास्यहर्षोच्चासनोत्कृष्टवस्त्रादिधारणतैलाभ्यंगादि स्त्रीसंगखटाशयनादीन्यस्पृश्यस्पर्शादीनि यजयेयुः।रात्रौपृथगेवतृणास्तृतभूमौशयीरन् । महागुरुनिपातेश्यहमेकाहंचोपवासः। पारणाचक्रीतेनलब्धेनवान्नेन । गुरुपल्या श्वं । बालवृद्धातुराणांनतेनियमाः॥ अथास्थिसंचयनं ।। तच्चप्रथमेद्वितीयेतृतीयेचतुर्थेवासप्तमेनवमेवादिवसेकतव्यं । कृष्णपक्षे | १ आपम्याध्यंबुषांकुरवरपभानश्नतान्गोमयंचस्पृष्ट्वासिद्धार्यतेलान्यथदृषदिपदन्यम्यसविशेयुः इतित्रिंशच्छोक्यां ।

·दशम्याऊर्ध्वमयुग्मतिथिष्वेकादश्यांत्रयोदश्यांपंचदश्यांवाकृष्णपक्षांतेसपिंडीकरणात्पूर्वस्मृत्युक्तेकालेफल्गुनीद्वयाषाढीद्वयप्रोष्ठ पदाद्वयत्रिजन्मपुष्यहस्तनक्षत्रेषुन । ननंदातिथौ । अंगारकार्कमंदवारेषुन । अरभांश्वसूकरशूद्रादिस्पर्शपंचगव्येनशालग्रामतुल स्युदकेनचयोक्षणंकुर्यात् । दाहदेशेगत्याचम्यदेशकालौस्मृत्वाअमुकगोत्रस्येत्यादिअमुकमेतस्यप्रेतत्वनिवृत्त्यर्थअस्थिसंचयनंकरि प्यइतिसंकल्प्य। शमीशाखयासक्षीरोदकेनापसव्यंपरिकामन्त्रिःश्मशानदेशंशीतिकइतिप्रोक्षेत् । शीतिकेइत्यस्यदमनोग्निरनुष्टुप् अस्थिप्रोक्षणेविः । शीतिकेशीतिकावतिहादिकहार्दिकावति । मंडूक्याई सुसंगमहमंस्व निहषय । अनेनपादादारभ्यसर्वाचि तिप्रोक्षेत्। ततोवृद्धाविषमाःकर्तृसहिताअंगुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यांगृहीत्वाएकैकमस्थिपादप्रभृतिशिरःपर्यतंयथाशन्दोनभवतितथा नवेकुंभेनिदध्युः । स्त्रिया:कुंभ्यां । स्तनरहितःकुंभः । सस्तनाकुंभी । अन्यद्भस्मशूर्पणसंशोभ्यसूक्ष्मास्थीन्यपिकुंभेनिधायभस्म गंगायांक्षिपेत् । ततोवर्षाकालादन्यकालेयत्रजलंनागच्छेत्तादृशेशुद्धेप्रशस्तदेशेगर्तकृत्वा । उपसर्पतिसंकुसुकः पृथिवीमृत्युः पितरोवात्रिष्टुप् । अस्थिकुंभस्यगर्तप्रक्षेपणेविनियोगः । उपसर्पमातरं०ऋक् १। अनेनमंत्रेणकर्ताघटंगतेनिदध्यात् । उच्छंच स्वेतिसंकुसुकोमृत्युःपितरःपृथिवीवानस्तारपंकिः । पांसुक्षेपणेवि० । उच्छंचस्वपृथिविमानिधियाः ऋक् १। अनेनघटस्य समंतात्खातेमृदंक्षिपेत् । उच्छंचमानेतिसंकुसुकापृथिवीमृत्युःपितरोवाजगती। अस्थिकुंभसमीपेजपेवि० । उच्छंचमानापृथिवी सुर्तिष्ठतु० ऋक् १ । इतिमंत्रमंजलिंबध्वाजपेत् । ततःउत्तेस्तनामीतिसंकुसुकः पृथिवीपितरोवामृत्युात्रिष्टुप् कपालेनघटस्यपि १ जन्ममासजन्मतिथिजन्मनक्षत्राणिनिजन्मशब्दवाच्यानि ।

·धानेवि। उत्तेस्तनामिपृथिवीं त्वत्परीमं०ऋक् । अनेननवखपरेणघटंपिदध्यात्। ततःयथाकुंभोनदृश्यतेतथामृदंनिधायपश्चाद नयेक्षमाणोन्यत्रगत्यास्नायात् । ततोगोमयेनश्मशानदेशमुपलिप्य। तत्रत्रिकोणांवेदिकृत्वाहरिद्रादिनालंकृत्य तत्रोदकपूर्णकुभंत स्योपरिमहातंभक्तपिंडंचस्थापयित्वा । अयेत्यादिअमुकगोत्रायामुकर्मणेप्रेतायभोजनार्थमयंपिंड पानार्थचेदमुदकुंभोदकमुपति प्रतामितिसकुशतिलंजलंक्षिपेत् । ततस्तत्पश्चिमभागेश्मशानवासिनेरुद्रायायंपिंडउपतिष्ठतामितिरुद्रायपिंडांतरंदद्यात् । श्मशान यासिभ्य तेभ्योऽयंपिंडउपतिष्ठतामित्युत्तरतःपिंडांतरं । प्रेतसख्येऽयंपिंडउपतिष्ठतामितिपूर्वतोदक्षिणतोवाप्रेतसख्येपिंडांतरं । ततःकमेणतेषामुपरितिलोदकंअमुकेत्यादितिलोदकमुपतिष्ठतामितिदद्यात्। ततःपोलिकात्रयंपादुकापदंछत्रत्रयंचसंपाद्यकालायद हनपतयेमृत्यवेदहनपतयेइदमुपतिष्ठतामितिप्रत्येकंक्रमेणदद्यात् । ततोयमश्वभ्यामिदमुपतिष्ठतामितिपोलिकादिदत्वालायात् । ततोऽमुकस्येत्यादिप्रेतत्वयिमोक्षार्थअम्धिसंचयनश्राद्धंकरिप्यइतिसंकल्प्यमंडलंकृत्वातत्रदक्षिणाप्रदर्भशिखायांक्षणपाद्यासनाऱ्या भुंगराजाच्छादनानिअमुकमेतायेदमुपतिष्ठतामितिदत्त्वातूष्णीमर्चनं । अग्नौकरणंप्रेतायेदमुपतिष्ठतामिति । ततःअमुकेत्यादिने तांतंचतुयैतमुफ्त्याइदंदास्यमानंयाऽऽमंसोदकुंभंसदक्षिणमुपतिष्ठतामिति । ततोदर्भशिखायांअमुकप्रेतायास्थिसंचयनश्राद्धेऽयं पिंडउपतिष्ठतामितिपिंडदत्त्वातथैवतिलोदकभंगराजंच । अनादिनिधनइत्युक्त्वापिंडप्रवाहणंकृत्वास्नायात् । अस्थिसंचयनानं तरंसपिंडानांशय्यासनादौनदोपः । अधिकारिवर्जइतिढोंढूपद्धतौ ॥अथद्वितीयदिनकृत्यं ॥ पूर्वदिनकृत्यदेशंगत्वाअमुकगोत्रस्से १ रुद्रपिंडादुत्तरतइत्यर्थः । २ प्रेतपिंडस्पपूर्वतोदक्षिणतोया । ३ प्रत्येकंपोलिकांपादुकाद्वयंछत्रंचदत्त्वा ।

·त्यादिप्रेतस्पेत्यंतमुक्त्वामेतत्वविमुक्त्योत्तमलोकप्राप्तयेद्वितीयदिनविधिकरिष्यइतिसंकल्प्यपूर्ववन्मृत्तिकास्नानंकृत्यापूर्ववत्संक- ल्प्यअश्मोपरितिलतोयांजलित्रयंद्वयंदशकंवादद्यात्। हविःश्रपयित्वाअयेत्याद्युक्त्वामुकपेतस्यचक्षुःश्रोत्रनासावयवनिष्पत्त्यर्थ यपिंडउपतिष्ठतामितिदर्भशिखोपरिपिंडदत्वातिलोदकभंगराजतुलसीदलदानपूर्ववत् । अनादिनिधनो। पिंडंप्रवाह्यस्नानं । एवं सर्वदिनेषु ॥ अथतृतीयदिनकृत्यं ॥ पूर्ववत्तृतीयदिनविधिकरिष्यइतिसंकल्प्य । अश्मनउपरितिलांजलयःपंचत्रयादशवा। स्नात्वा अमुकप्रेतस्यभुजवक्षोग्रीवामुखावयवनिष्पत्त्यर्थमयंपिंडउपतिष्ठतामितिअन्नपिंडदत्त्वातिलोदकादिपिंडप्रवाहणांतपूर्ववत्स्वानंच। अयेत्यादिअमुकप्रेतस्यतृतीयदिनेविषमश्राद्धआद्यदिनवत्कुर्यात्नानंच ।। अथचतुर्थदिनकृत्यं ।। संकल्पादिपूर्ववत् । अंजलयः पनयश्चत्वारोदशवा । स्नानपूर्ववत् । अयेत्याद्युक्त्वामुकप्रेतस्यपार्णिकुक्षिकटिनाभिगुदलिंगावयवनिप्पत्त्यर्थमयंपिंडउपतिष्ठ तामितिपिंडदानं । तिलोदकादिपिंडप्रवाहणस्नानांतपूर्ववत् ।। अथपंचमदिनकृत्यं ॥ संकल्पादिः । अंजलयोनवत्रयःपंचदश यानानं ॥ अद्येत्यादिअमुकप्रेतस्योरुजानुजंघावयवनिष्पत्त्यर्थमयंपिंडउपतिष्ठतामितिपिंडदानं । तिलोदकादिपिंडप्रवाहणांतंपू ववत्स्नानंच । अधेत्यादिअमुकप्रेतस्यविषमश्राद्धेक्षणादिपिंडप्रवाहणांतप्राग्वत्नानंच ॥ अथपष्ठदिनकृत्यं ।। संकल्पादि. अजलयःएकादशत्रयःषड्दशवास्नानं । अयेत्यादिअमुकप्रेतस्पगुल्फपादांगुलीमर्माद्यवयवनिष्पत्त्यर्थै अयंपिंडउपतिष्ठतामि तितिलोदकादिस्नानांतंप्राग्वत् ॥ अथससमदिनकृत्यं । संकल्पादि० अंजलयस्त्रयोदशत्रयःसधदशवा। स्नानं । अधेत्यादि. अमुकप्रेतस्यास्थिमज्जाशिरोवयवनिष्पत्त्यर्थमयंपिंडउपतिष्ठतामितिपिंडदानंतिलोदकादिपिंडप्रवाहणांतंप्राग्वत्स्नानं । अधेत्यादि ·v अमुकप्रेतस्यविषमश्नाद्धंकरिप्यइतिसंकल्प्यक्षणादिस्मानांतंमाग्वत् ॥ अथाष्टमदिनकृत्यं । संकल्पादिअंजलयःपंचदशत्रयोप्टौदर्श या । स्नानं । अधेत्यादि नखदतलोमाद्यवयवनिप्पत्त्यर्थमयंपिंडउपतिष्ठतामितिपिंडदानंतिलोदकादिपिंडप्रवाहणांतस्नानं ॥ अपनयमदिनकृत्यं ॥ संकल्पादि अंजलयः। सप्तदशत्रयोनवदशया । स्नानं । अद्येत्यादिमर्मवीर्यादिसर्वावयवसंपत्त्यैअयं पिंडउपतिष्ठतामितिपिंडदानं । तिलोदकादिपिंडप्रयाहणांतस्नानं । अयेत्यादिसंकल्प्यक्षणादिस्नानांतविषमश्राद्धंपूर्ववत् ॥ अथदशमदिनकृत्यं ।। पूर्वदिनस्थलेगत्वासंकल्पादि० । तिलांजलयःएकोनविंशतिःत्रयःदशवास्नान। चरुंश्नपयित्वा । अये त्यादिसंकल्प्यामुकपेतस्यक्षुत्पिपासानिवृत्त्यर्थमयंपिंडउपतिष्ठतामितिपिंडदानं । तिलोदक गराजादिपिंडप्रवाहणांतपूर्ववत् । ततोमृदात्रिकोणांवेदिकृत्वागोमयेनसंमृग्यहरिद्रादिनालंकृत्यतत्रकुंभपंचकंजलपूरितस्थापयेत् । तदुपर्योदनपिंडांश्च । अमुकगो पायामुकशर्मणेमेतायक्षुत्पिपासानिवृत्त्यर्थमयंपिंडःसोदकुंभउपतिष्ठतामितिमध्यस्थंनिवेदयेत् । प्रेतसखिभ्यइतिपूर्वस्थं । वैव स्वताययमायेतिदक्षिणस्थं । वायसेभ्यइतिपश्चिमस्थं । प्रेताधिपतयेरुद्रायेत्युत्तरतः। केचिचतुष्टयमेवाहुः । तत्रदक्षिणेप्रेताय । मशानवासिनेरुद्रायपूर्ये । श्मशानवासिभ्यःप्रेतेभ्यउत्तरतः । प्रेतसखिभ्यःपश्चिमतः । अन्यत्रयमाहुः । तत्रमध्येप्रेताय । उत्तरत-प्रेतससिभ्यः । दक्षिणतोयमाय । केचित्तस्थानमात्रेसजलकुंभ-पिंडः । अन्यत्रभूमावेवपिंडमात्रमाहुः । पिंडोपरिति १ प्राण्यादिचतुर्दिक्षुमध्येचेलिपंच । २ प्रेतस्यसरायःइतितत्पुरुषाश्रयणे राजाहःसखिभ्यष्टच'इतिटचिप्रेतससाःइतिस्मात् । परंचैतत्प्रयो- गसिदार्थबहुमीमाश्रयणंतव्यम् । प्रेतःससायपामिति । ३ अन्येभ्यइयर्थः । - ·लोदकंदत्वापादुकाछत्रपताकापोलिकादिप्रत्येकंतेभ्यःउपतिष्ठतामितिदद्यात् । ततःपश्चिमदेशस्थंपिंडवायसोयावद्भक्षयतिता वसित् । ततोश्मानंतैलेनाम्यज्यजलेनिक्षिपेत् । केचित्प्रेतत्वविमुक्त्योत्तमलोकप्राप्त्यर्थपूर्वोकानिदशदानान्यप्यंत्रकुर्वति शकौसत्यां । ततःकाप्रार्थिताःसर्वेबांधवाःसंबंधिनश्चत्रीस्त्रीन्धर्मोदकांजलीनेकैकंवाप्रेतोदेशेनजलतीरेदद्युः। ततःपुत्रादीनां यथाचारकेशश्मश्रुलोमनखादिवापनं । ततःसर्वेसगोत्रायथादेशाचारंतिलामलकादिनानंकृत्वाशुद्धशुष्कवाससोगृहंगत्वासर्वेतत्रे वभुंजीरन्निति ॥ इतिदशाहकृत्यं ॥ अथैकादशेऽहनिकर्तव्यं । तत्रप्रातरुत्थायस्पृष्टानांमृद्भांडानांत्यागः । गृहानुलेपनं । सर्वे पांसपिंडानांसनानं । स्पृष्टसर्ववस्त्रपक्षालनं । पूर्वोक्तमार्गेणपंचगव्यंसंपाद्यतस्यप्राशनं । ततःकर्ता वृपोत्सर्गकुर्यात् । एका दशेऽह्निोत्तस्ययस्यनोत्सृज्यतेवृषः । प्रेतत्वंसुस्थिरंतस्यदत्तैःश्राद्धशतैरपि । अत्रनाचार्यवरणं काम्यवृपोत्सर्गवत् । किंतुस्वय मेवकुर्यात्सर्व । देशकालौस्मृत्वाअमुकगोत्रस्यामुकशर्मणः तस्यमेतत्वविमुक्त्योत्तमलोकप्राप्त्यर्थवृपोत्सर्गकरिष्ये । तदंगमग्नि प्रतिष्ठापनादिकरिष्यइतिसंकल्प्याग्निंप्रतिष्ठाप्यअन्वाधानं कुर्यात् । अस्मिन्नन्वाहितेग्नावित्याद्याज्यभागांतमुक्त्वाभत्रप्रधानं रुद्र चरुणा । सोमपायसेन । इंद्रयांवकेन । शेषेणस्विष्टकृतमित्यादिपरिसमूहनादिपूर्णपात्र निधानांतविधायनिर्वापादिक्रमेणहविस्त्र यसपाधजुहुयात् । कदुद्रायेतिप्रस्कण्वोरुद्रोगायत्री रौद्रचरुहोमेवि० कबुद्रायमचैतसे हृदेस्वाहा । रुदायेदं० सोमोधेनुं गौतमःसोमस्त्रिष्टुप् । सौम्यपायसहोमेवि० । सोमौधेनुंसोमोअवैतमाशंसोमौवीरकर्मण्यददाति । सादुन्यविदुयसभेयपितृश्रवण १ वायसपिंडम । २ भर्जितयवपिष्टेजलंसंमिश्यअमापाचित यावकमुच्यते ।

·। योददाशदस्मस्वाहा । सोमायेदं० इंद्रयोमधुच्छंदाइंद्रोगायत्री । ऐंद्रयावकहोमेवि० इंद्रवोविश्वतस्परिहवामहेजनेभ्यः । अस्माकमस्तुकेयलःस्वाहा । इंद्रायेदै । एभित्रैर्यथाक्रमंहुत्वास्विष्टकृदादिमार्जनांर्तकुर्यात् । केचिद्भुद्रायस्वाहेत्यादिनानाम मनरेवहोममाहुः । ततोद्विहायनमेकहायनवाजीवद्वत्सायाःपयस्विन्याःपुत्रनीलादिवर्ण। लोहितोयस्तुवर्णेनमुखेपुच्छेचपांडुरः। श्वेतासुरविषाणाभ्यांसनीलोवृषउच्यतइतिलक्षितंयथालाभंवाआनीय । ततश्चतस्रोद्वेएकांवाएकवर्षाधिकांवत्सतरीमानीयगोस हितस्पपपस्यमंत्रैरभिषेकःकार्यः । आपोहितितृचस्यांपरीपःसिंधुद्वीपआपोगायत्री । वृषवत्सतर्यभिपेकेवि०॥आपोहिष्ठामयो भुगः ऋचः ३ । कयानइतितिहणांगौतमोवामदेवईद्रोगायत्री । अभीषणइतिपादनिनृत् । वृपवत्सतर्यभिषेकेवि० । कान वित्राभूषदूतीसदाधःसा । कयाशचिंठयावृता । कस्त्वा॑स॒त्योमानांमहिष्ठोमत्स॒दंधसः । दृढाचिदारजेवसु । अभी पुणःससौनामवितारिवणां । शुतंभयास्यूतिभिः । वृपंवत्सतरीचवस्त्रगंधाक्षतमाल्यादिभिर्यथाशक्त्यलंकृत्य । ऋषभमिति सूफारसमपभोऽनुष्टुप् । अंत्यामहापंक्तिः । ऋपभोपस्थानेवि० । ऋपभासमानानासपानांविषासहिं । हुंतारंशत्रूणांकृधिवि राजंगोपतिंगयौ । अहमस्मिसपनहेंद्रश्वारिष्टोअक्षतः । अधःसपत्नामेपदोरिमेसर्वअभिष्ठिताः । अत्रैववोर्पिनह्याम्युभेआलौइ ग्यो । याचस्पतेनिधेमान्यथामदधेरैवान् । अभिभूरहमागमविश्वकर्मेणधाम्ना । आवश्चित्तमावौव्रतमावोहंसमितिंददे। योगक्षेमर्वआदायाभूयासमुत्तमआवौमूर्धानमक्रमी । अधस्सदान्मउदतमंडूकाइवोदकान्मंडूकाउदकादिव । ऋषभमिति सूफपंचकृतांजलिपुटोजपेत् । ततोपंप्रदक्षिणमग्निपूर्वतआनीयास्यदक्षिणवाहुस्फिचिभस्सनात्रिशूलाकारंवामेचक्राकारमं ·ऋद्धिविवाहांताअपत्यसंस्काराः, प्रतिष्ठोद्यापनेपूर्त तत्कर्मणश्चाद्यंतयोःकुर्यादिति । आश्वलायनस्मृतिः--वैदिकेतांत्रिके चादौततःपुण्याहइप्यते ॥ शौनकः'पुण्याहवाचनविधिवक्ष्यामोऽथयथाविधि । प्रयोक्तःकर्मणामादावंतेचोदयसिद्धयइति । तञ्चप्रयोगांतर्गतमितिकेचित् । वहवस्तुप्रयोगाद्वहिर्भूतमिति । आद्यपक्षेकर्मप्रयोगसंकल्पंकृत्वाकार्यम् । द्वितीयेतुतत्कृत्वा कर्मसंकल्पः ॥ ॥ अथस्वस्तिवाचनप्रयोगःप्रयोगपारिजातानुसारेणोच्यते । यजमानःकृताभ्यंगादिःस्वलंकृतोदर्भपाणिः १ नित्यनैमित्तिकंकाम्यक्रियांगमलकर्पणम् । क्रियास्नानंतथापष्टपोटास्नानप्रकीर्तितमिति । तेनानस्नानवारणमेवग्राह्यनतुभंत्रस्नानादिगौण- मपि । यद्यपिवागणस्पषभेदाउक्तास्तथाप्यत्रक्रियांगस्नानंग्राह्यम् । तचधर्मक्रियांक यत्पूर्वलानंतलियांगम् । धर्मतत्त्वप्रकाशे-धर्मक्रियां- कर्तुकामःपूर्वस्नानसमाचरेत् । क्रियांगतत्समुद्दिष्टनानंवेदपरैतिजैरिति । स्मृतिमुक्तावल्यां-धर्मक्रियांक कामःलानंकमांगमाचरेदित्यपि । तयतिलामलकादिनाभ्यंगस्नानमितिशिष्टाः । निर्णयसिंधावपि-तिलस्नानंसदापुण्यकुर्यादामलकैःश्रितमिति । आमलकमिश्रितमित्यर्थः । प्रयो- गदीपिकायांतु-शिरःखातस्तुकुतिदेवंपियमथापिवा । प्रामुखोदङ्मुसोवापिश्मथुकर्मचकारयेदितिवचनाच्छिरःखानश्मनुकर्मणीकार्ये । तबादौश्मधुकर्मततःशिरःस्नानमित्युक्तम् । अभ्यंगस्नानंप्रकृत्यमदनपारिजातेकात्यायनः-मांगल्यंशस्यतेस्त्रानंवृद्धिपूर्वोत्तरेषुच । स्नेहमंत्रसमा- युक्तंमध्याहात्मातदिष्यतइति । वृद्धिपूर्वोत्सवेपुचेतिसिंधौपाठः । अत्रस्नेहस्तेलम् । नच-सोमवारेतथाभ्यंगंवर्जयेत्तुसदाबुधैरितिप्रचेतादिवा- क्येनकमागाभ्यंगस्नानेतिथ्यादिनिषेधोनेतिवाच्यम् । समलापहनानएवनिषेधोननित्यनैमित्तिककाम्ययाधकइतिपीयूपधारायांभट्टभास्करोक्तः । तेननिछादिनिषेधोभोगार्थस्नानपर: मंगलेप्वभ्यंगेनदोपइतिसिंधुः।

·| कयित्यातदुपरितप्तलोहेनांकयेत् । ततःपांचमुत्सृजेत् । ब्रजंतमनुमंत्रयीत । एतंयुवानपरिवोददामितेनकीळंतीश्चरतप्रियेण । मायःशाप्तजनुपासुभगारायस्पोपेणसमिपामदेमेति ॥शांतातेपृथिवीशिवमंतरिक्षंद्यौस्तेदेव्यभयंकृणोतु। शिवादिशःप्रदिशउद्दिश सआपोविद्युत परिपांतुसर्वतःशांतिःशांतिःशांतिः । सर्वतोवजस्वेतिब्रूयात् । ऋपभोपस्थानमेतदनंतरवा । ततोवृषपूर्वाभि मुखंकृत्या कहद्रायेतिनवर्षस्यघौरःकण्योरुद्रोगायत्री पूर्वदिगुपस्थानेवि० । कद्भुद्रायमचैतसे० ऋचः ॥ ९ ॥ एतत्सूक्तजपाते गोभिःसहजलंपियतृणभक्षयथासुखंक्रीडखेतिवदेत् । ततोदक्षिणामुखंकृत्वा । इमारुद्रायेतिसूकस्यकुत्सोरुद्रोजगती । अंत्येत्रि टुभी । दक्षिणदिगुपस्थानेवि० । इमारुद्रायतवसेकपर्दिने०ऋचः ॥ ११ ॥ इतिसूक्तजपांतेगोभिरित्यादिपूर्ववत् । ततःपश्चि माभिमुखंकृत्या । आतेपितरितिसूक्तस्यगृत्समदोरुद्रस्त्रिष्टुप् । पश्चिमदिगुपस्थानेवि० । आतैपितर्मरुतांसुम्नमैतुमानःसूर्यस्य संदृशौयुयोधाः । अभिनौवीरोअर्वतिक्षमेतप्रजायेमहिरुद्रप्रजाभिः ॥ त्वादत्तेभीरुद्रशंतमेभिःशर्तहिाअशीयभेजेभिः । व्य) सादेपोयितरंब्यहोव्यमीवाश्चातयस्वाविपूचीः ।। श्रेष्ठोजातस्यरुद्रश्रियासितवस्तमस्तवावज्रबाहो । पर्षिणःपारमंहसःस्वस्ति विश्वाअभीतीरपसोयुयोधि । मायारुद्रचुक्रुधामानमोभिर्मादुष्टुतीवृषभमासहूती । उन्नौवीराँअपयभेजेभिर्भिपक्तमत्वाभि पजागृणोमि ॥ हवीमभिर्हवतेयोहविर्भिरयस्तोमभीरुद्रदिपीय। ऋदूदर सुहवोमानोअस्यैवभ्रुःसुशिौरीरधन्मनायै ॥ उन्माम मंदप्पभोमरुत्यान्त्वक्षीयसाययसानाधमानां । घृणीवच्छायापाशीयाविवासेयरुद्रस्य॑सुम्नं ॥क स्यतैरुद्रमृळ्याकुर्हस्तीयोअ स्तिभेजोजापः । अपभर्तारपसोदैव्य॑स्याभीनुमावृपभचक्षमीथाः ॥ प्रबधवैवृषभायश्वितीचेमहोमुहीसुष्टुतिमीरयामि । नम ·स्पार्कल्मलीफिननमोभिणीमर्सित्येपंरुद्रस्यनाम ॥ स्थिरेभिरंग:पुरुरूपग्रोवर्धःशुक्रेभिःपिपिशेहिरण्यैः। ईशानादस्यभुवन स्पोर्नवाईयोपद्रुद्रोद॑सुर्य ॥ अहंन्विभर्पिसायंकानिधन्याहन्निष्कर्यजतंविश्वरूप । अर्हन्निदंदयसेविश्वमन्वनवाओजीयोरुद्र त्वदस्ति ॥ स्तुहिश्रुतंगतसक्युवानंमृगनभीममुपहनुमुयं । मृळारित्रेदस्तानोन्यतेअस्मन्निवपंतुसेनाः ॥ कुमाराश्चैपितर पंदमानप्रतिनानामरुद्रोपर्यत । भूरैतारसत्पतिगृणीपेस्तुतस्त्वंभेजारांस्य॒स्मे ॥ यावभिपजामरुतःशुचीनियाशंतमावृपोयाम योभु । यानिमनुरणीतापितानस्ताशंचयोश्चरुद्रस्यपश्मि ॥ परिणोहेतीरुद्रस्यवृंज्या परित्वेषस्यदुर्मतिर्महीगात् । अवस्थिराम घयस्तनुष्यमीदस्तोकायतनयायमूळ ॥ एवार्यधोवृषभचेकितानुयर्थादेवनहीपेनहसि । हवनश्रुन्नौरुद्रेहयोधिवृहदेमवि दसुवीराः । इतिसूकजपांतेगोभिरित्यादिपूर्ववत् । ततःउदङ्मुखंकृत्वा । इमारुद्रायस्थिरधन्वनइतिचतसृणांवसिष्ठोरुद्रोज गती अत्यात्रिष्टुप् । उत्तरदिगुपस्थानेवि० । इमारुद्रायस्थिरधन्वनेगिरःक्षिप्रेपवेदेवायस्वधाने । अाहायसहमानायवेधसे तिग्मायुधायभरताशृणोतुनः॥सहिक्षयणक्षम्य॑स्य॒जन्मन साम्राज्येनदिव्यस्यचेतति। अवन्नवतीरुपनोदुरश्चरानमीवोद्र्जासुनो भव ॥ यातेदियुदवसृष्टादिवस्परिश्मयाचरतिपरिसार्वृणक्तुनः। सहस्रतेस्वपिवातभेपूजामा स्तोकेपुतनयेपुरीरिषः॥मानौवधी रुद्रुमापदामातेभूममसितीहीळितस्य । आनभिजवहिपिंजीवशंसेयूयंपातस्वस्तिभिःसदानः॥ इतिजपांतेगोभिरित्यादिपूर्ववत् । ततः वृषभपुच्छेपेतस्यनामगोत्राद्युच्चार्यतर्पणंकुर्यादितिकेचित्। एतावत्कृत्वास्विष्टकृदादिहोमशेपसमापनांतंकुर्यात्। ततोरुद्रसो मद्रेभ्यःआमानत्रयंसदक्षिणंदद्यात्। ततोवृपोत्सर्गसंपूर्णतासिध्यतिलानुदकुंभंगांवासोहिरण्यंचयथाशक्तिदक्षिणांदद्यात् । पति ·पुत्रवत्याःसुवासिन्यानवृपोत्सर्गः। तत्स्थानेएकापयस्विनीगौर्देया॥ इतिवृपोत्सर्गः॥ ॥ततःअयेत्यादिपिंडप्रवाहणस्त्रानांतनव श्राद्धमाकनविपमदिनवत्कुर्यात् । शिवस्वामिमतेनैतत् । पंचैवनवश्राद्धानिपूर्वोक्तानितन्मते । ततो महकोद्दिष्टं । तस्मि नेवाइन्येकंवाझणनिमंत्र्यतस्यश्मश्नुकाभ्यंगादिकारयित्वा । अधेत्यादिअमुकगोत्रस्यामुकप्रेतस्यप्रेतत्वनिवृत्त्योत्तमलोकप्राप्तये एकादशाहेमहकोद्दिष्टंकरिष्यइतिसंकल्प्य । क्षणपाद्यासनार्यगंधपुप्पाच्छादनानिदद्यात् । तत्रायेदक्षिणायकुशोपरिएकमर्थ्य पात्रमासाद्यतत्रैकंपवित्रंजलंचक्षिप्त्वा । तिलोसिसोमदेवत्योगोसवेदेवनिर्मितः । मलवन्दिम्पत्तःप्रेतमिमॉल्लोकान्मीणयाहिनइति मंत्रेणतूष्णींचातिलान्क्षिप्त्वाअमुकगोत्रेत्यादिसंबुद्ध्यामेतांतमुक्त्वामहकोद्दिष्टेइदमयंतयोपतिष्ठतामित्यय॑दत्त्वा । पात्रेघृताक सिद्धमन्नमादायविप्रपाणीप्रक्षालितेदर्भानास्तीर्यामुकगोत्रायामुकशर्मणेप्रेतायस्वाहेतिहस्तेएकामाहुतिंहुत्वातदनमग्नीक्षिपेत् । नवापाणिहोमः । परिवेपणाद्यंगु निवेशनांतंकृत्वाअमुकगोत्रायामुकप्रेतायेदमन्नंयथाशक्तिसोपस्करममृतरूपमुपतिष्ठतामिति संकल्प्याऽपोशनादिदद्यात् । दर्भशिखायाममुकगोत्रेत्यादिअमुकप्रेतायायंतेपिंडउपतिष्ठतामितिपिंडदद्यात् । तिलोदकं, गराजपत्रंदक्षिणांचदद्यात् ।, प्रेतस्यवस्त्रशयनाभरणानिपादुकाछनोदकपात्रवाहनादीनियथाशक्तिदद्यात् । भूयसौंदक्षिणांद वासंतोषयेत् । अभिरम्यतामिति विसर्जनं। अभिरताःस्मेतिप्रतिवचनं । एकोद्दिष्टेएको विमः । दिवैवनिमंत्रणं । एक मर्घ्यपात्रं । धूपदीपौनस्तः । स्वधाशब्दपितृशब्दनमःशब्दानसति । नाभिश्रवणं । सर्वप्राचीनावीतिनाकार्य । देवनास्ति । १ सर्वममंत्रफैविपमश्राद्धयत् । एकोदिष्टमहेकोद्दिष्टमितिपर्यायौ ।

·शनुशभिप्रतिकाममत्तु ॥ ८॥ एवंद्वात्रिंशदाहुतीर्तुत्वोच्छिष्टपिंडोनदेयः । अग्निसमीपऐकापिंडःपूर्ववद्देयः विसर्जनांसंपूर्ववत् । इत्यग्नौमहकोद्दिष्टविधिः॥ ॥ अधरुद्रगणनाद्धं । तच्चैकादशरुद्रोदेशेनरुद्ररूपप्रेतोद्देशेनवाकार्य । रुद्रोद्देशपक्षेसव्येन । तद्रूपमेतोदेशपक्षेऽपसव्येन ॥ तत्रैकादशरुद्रनामानि । वीरभद्रश्चशंभुश्चगिरीशश्चमहायशाः । अजैकपादहिवुभ्यःपिनाकीचा पराजितः । भुवनाधीश्वरश्चैवकपालीचविशांपतिः। स्थाणुर्भगश्चभगवानद्राएकादशस्मृताः ॥ यद्वा अजैकपादहिर्बुभ्यः कपालीरुद्रएवच । कृपाकपिश्चशंभुश्चकपीरैवतस्तथा । हरश्चबहुरूपश्चव्यंवकश्चापराजितः ॥ अथप्रयोगः । देशकालौस्मृत्वा अमुकगोत्रस्येत्यादिप्रेतत्वविमुक्त्योत्तमलोकप्राप्त्यर्थरुद्गणश्राद्धंकरिष्यइतिसंकल्प्य । क्षणपाद्यासनादिक्रमेणसर्वकार्य । शक्त मैकैकरुद्रनामग्रहणेनैकैकब्राह्मणभोजनकार्य। एवंचैकादशब्राह्मणाभवंति । अशकेनसर्वोद्देशेनैकएवभोजनीयः । भोजना भावेएकादशामानानिएकंवा । रुद्ररूपप्रेतोद्देशपक्षेअजैकपाद्भूपिणेअमुकप्रेतायेदमासनमित्यादिप्रत्येकंकार्य । एकब्राह्मणपक्षे तुएकादशनामान्युक्त्याएतद्रूपिणेऽमुकप्रेतायेत्यायूह्यं । भोजनानंतरंदक्षिणाविसर्जनादिकार्य । अत्रपिंडदानााग्नौकरणवि किराणामभावः॥ ॥अथवसुगणश्राद्धं । इदंचकृताकृतं। इदमप्यष्टवसूद्देशपक्षेसव्येनतद्रूपप्रेतोद्देशपक्षेत्वपसव्येनकार्य । शक्के नाप्टौब्राह्मणाभोजनीयाः । अशक्तेनैकःसर्वोदेशेन । अन्नाभावेआमान्नदानं अन्यत्सर्वपूर्ववत्। वसुनामानिच। ध्रुवोऽध्यरचसो १ अस्मिन् लोके वीरभद्रः१ शंभुः २ गिरीशः ३ अजैकपात् ४ अहिर्बुभ्यः ५पिनाकी६भुवनाधीश्वरः७कपाली दस्थाणुः९भगः१०भगवान् ११ इत्येतान्येधेकादशरुद्रनामानि | अन्यानिविशेषणानीतिसमाधेयं ।

·मश्चआपञ्चवानिलोऽनलः । मत्यूपश्चप्रभासश्चवसवोऽष्टौप्रकीर्तिताइति । अत्रापिपिंडाद्यभावः। इत्येकादशाहकृत्यम् ॥ ॥ अथ पोडशश्राद्धानि । तानिच । आद्यमासिक १ ऊनमासिक २ द्वितीयमासिक ३ त्रैपक्षिक ४ तृतीयमासिक ५ चतुर्थमासिक ६ पंचममासिक ७ पष्ठमासिक ८ ऊनपाण्मासिक ९ सप्तममासिक १० अष्टममासिक ११ नवममासिक १२ दशममासिक १३ एकादशमासिक १४ द्वादशमासिक १५ ऊनाब्दिकानि १६ तत्तत्कालेकर्तव्यानिद्वादशेह्निसपिंडीकरणाधिकारसिद्ध्यर्थमपकृ प्यएकादशेद्वादशेवाहिकार्याण्येकोद्दिष्टविधिना । यदिमरणादारभ्यद्वादशमासमध्येकश्चिदधिकमासस्तदातन्मासिद्विवार कार्यएवंसप्तदशश्राद्धानिभवंति । अथप्रयोगः । तस्मिन्नेवाहनिप्रातःपोडशब्राह्मणान्निमंत्र्यतेषांश्मश्रुकाभ्यंगौकारयित्वाकृत माध्याहिकापोडशपाकान्निष्पाद्याशक्तौओदनमात्रभेदंकृत्वाश्राद्धमुपक्रमेत् । अत्यशकौआमान्नेनवाकुयात् । देशकालौस्मृ त्वाऽमुकगोत्रस्याऽमुकपेतस्यप्रेतत्वनिवृत्त्योत्तमलोकप्राप्त्यर्थआद्यमासिकमित्यादिऊनाब्दिकांतमुक्त्वाएतानिपोडशश्राद्धानिस्व स्वकालेकर्तव्यानिद्वादशाहेसपिंडीकरणाधिकारसिद्ध्यर्थमपकृष्यैकादशेद्वादशैवाह्निअन्नेनामान्नेनवाएकोद्दिष्टविधिनातंत्रेणकरि प्यइतिसंकल्प्य । अमुकप्रेतस्याद्यमासिकेक्षणःक्रियतां । एवंद्वितीयमासिकइत्यादिपोडशस्थानेषुक्षणदत्त्वा । अमुकगोत्रामुक प्रेताद्यमासिकेद्वितीयमासिकइत्यादिइदंतेपाद्यमुपतिष्ठतामित्येवंपोडशब्राह्मणेषुपायंदद्यात् । एवमासनायगंधपुष्पाच्छादनानि प्रत्येकंपोडशभ्योदद्यात् । अयेतिलावापेतिलोसीतिमंत्रेणमहकोद्दिष्टवदूहः । एकैकमयप्रत्येकं । पोडशपात्रेषुघृताकमन्न १ मासिकंमासादौक्रियमाणं । नतु ऊनमासिकानिपभिकंचेत्यर्थः । तानिनमासादीक्रियते । ।

·. प्रत्येकमादायमहकोद्दिष्टवदमुकशर्मणेप्रेतायस्वाहेतिएकैकामाहुतितत्तदन्नेनकरेहुत्वाहुतमन्नमग्नौमक्षिप्य । तत्तदाहुत्यर्थमन्नंय तोगृहीतंतत्तदन्नंतत्रतत्रपरिवेप्यांगुष्ठनिवेशनातंकृत्वा अमुकप्रेतायाधमासिकश्राद्धेइदमन्नंयथाशक्तिसोपस्करसोदकुंभममृतरूप मुपतिष्ठतामितिसंकल्पयेत् । एवंद्वितीयमासिकादौ । भुक्तवत्सुद्धिजेपुतत्तदन्नंपोडशसुपात्रेषुगृहीत्वातत्तत्कराहुतिशिष्टमन्नतत्र तत्रमक्षिप्यतत्तद्विमसमीपेदशिखायाममुकगोत्रायामुकपेतायाधमासिकादावयंतेपिंडउपतिष्ठतामितिपोडशपिंडान्दद्यात् । आमपक्षेआमानस्यसंकल्पः । सक्तपिप्टेनचपिंडदानं । पिंडोपरितिलोदकंगराजपत्रादिमहै कोद्दिष्टवत् । अंजनादिकंसर्वप्राकृत। यथाशक्तिदक्षिणांदत्वाऽभिरम्यतामितिविसर्जयेत् । अन्यत्सर्वविहितनिपिद्धादिमहैकोद्दिष्टवत् । एवंएकदेशकालकर्तृकत्वात्तं नेणपोडशनाद्धानिकुर्यात् । आद्यमासिकंसर्वसमाप्यद्वितीयादीनिप्रत्येकंपृथगेवसर्वाणिनतुतंत्रेणेतिकेचित् । एतदनंतरमाद्या ब्दिकमप्येकोद्दिष्टविधिनाकार्य । आद्यमासिकेनतंत्रेणसिद्धेर्नपृथकार्य किंतुआद्यमासिकंआद्याब्दिकंचतंत्रेणकरिष्यइतिसंकल्प येदितिकेचित्। इत्येकादशाहकृत्यं ॥ ॥ अथसपिंडीकरणं ॥ तच्चानेककालत्वेपिद्वादशाहएवकार्य। अनित्यत्वाच्छरीरस्य। आनं त्यात्कुलधर्माणांपुंसांचैवायुपाक्षयात् । अस्थिरत्वाच्छरीरस्यद्वादशाहःप्रशस्यते । तत्रप्रयोगः । पूर्वेयुर्वेश्वदेवार्थद्वौविप्रो । प्रेतस्य पित्रादेयःसहसपिंडीकरणंचिकीर्पितंतत्रयात्रीनएकंचप्रेतार्थएवंषड्ब्राह्मणानिमंत्रयेत् । अत्यशकौदैवेत्रय्यांप्रेतेचैकैकमिति त्रीन् । निमंत्रणादिकर्तुस्तेपांचब्रह्मचर्य । अपरेद्युाह्मणानांश्मश्रुकर्माभ्यंगादिकारयित्वाकृतमाध्याहिकादिर्देशकालौसंकीर्त्यामु १ अस्मिन्नेवदिनेदशदानानि अष्टदानानि उपदानानि अश्वशय्यादिदानानिचदद्यात् ।

·कगोत्रस्यामुकर्मणः तस्यप्रेतत्वनिवृत्त्यापितृलोकप्राप्त्यर्थअमुकगोत्रैरमुकशर्मभिर्वसुरुद्रादित्यरूपैस्तपितृपितामहप्रपितामहैः सहसपिंडीकरणमृताहाद्वादशाहेपार्वणकोद्दिष्टविधानेनकरिष्यइतिसंकल्पयेत् । मातुःसपिंडीकरणेअमुफगोत्रायाअमुकदायाः अमुकगोत्राभिर्वसुरुद्रादित्यरूपाभिरस्मपितामहीप्रपितामहीवृद्धप्रपितामहीभिरितिविशेषः। एवंधात्रादिसपिंडीकरणेपिज्ञेयं । ततःकामकालसंज्ञकविश्वदेवस्थानेक्षणंदत्वाभवद्भिःप्रसादःकर्तव्यः। प्रेतस्थानेक्षणउपतिष्ठतु । प्रेतस्यपितृपितामहप्रपितामह स्थानेक्षणदत्याभवद्भिःप्रसादःकर्तव्यः इतिक्षणंदत्वामंडलत्रयंकुर्यात् । उत्तरेवैश्वदेवमंडलंचतुष्कोणं । दक्षिणेप्रेतमंडलंत्रि कोणं । तदक्षिणेतपितृपितामहादिमंडलंयतुलं । कामकालसंज्ञकाविश्वेदेवा इदंवःपाद्यमितिवैश्वदेवमंडलेसव्येनपार्वणवत्पाद्यं दत्त्वा । अमुकगोत्रामुकशर्मन्नैतेदंपाद्यमितिप्राचीनावीतीमध्यममंडलेप्रेतायपाद्यदत्त्वा । पार्वणवदमुकगोवामुकशर्मन्तत्पितरि त्यादिक्रमेणदक्षिणमंडलेनिभ्यःपायंदद्यात् । कर्तापादौमक्षाल्यद्विराचम्योपक्रांतसपिंडीकरणश्राद्धंकरिष्येइतिसंकल्पयेत् । अत्रैवयापूर्वोकःसकल संकल्पःकार्यः । अपहताअसुरारक्षांसीत्याद्युक्त्वाकामकालसंज्ञकानांविश्वेषांदेवानांइदमासनमिति मामुखद्वयायासनंदत्यामंत्रवदर्यासादनायाहनार्घ्यदानगंधपुष्पधूपदीपाच्छादनांतार्चनंप्रकृतिवत् । ततोऽपसव्यं । अमुकगो त्रायामुकमेतायेदमासनमुपतिष्ठतामितिउदङ्मुखायासनंदत्त्वा । अमुकगोत्रायेत्यादितपित्रेतपितामहायतत्प्रपितामहायेत्या दिक्रमेणप्रेतपूर्यभागेउदङ्मुखेभ्यखिन्यआसनंदद्यात् । तिलान्विकीर्याार्थमेकंपात्रमासाद्यतत्पूर्वतःपात्रत्रयमासाद्यप्रेतपाने चतुःकुशंकूचनिधायपात्रांतरेपुत्रिकुशंनिधायापआसिच्यप्रेतपात्रेमहकोद्दिष्टवत्तिलोसीतिमंत्रोहेनतूष्णीवातिलान्क्षिप्त्वापितृपात्रे ·पुयथापठितेनताक्षिप्वागंधपुष्पाणिसर्वत्रक्षिस्वापितृपात्राणिशनोदेवीरित्यनुमंत्र्य । पितृपात्राणिसंपन्नानीत्यादिपृष्ट्वास्वधार्ष्या इतिनिवेदयेत् । ततःप्रेतपानस्थमेकंपवित्रंप्रेतस्थानीयवाक्षणहस्तेदत्त्वातपात्रस्थमुदकंकिंचिद्गृहीत्वामुकगोत्रामुकशमन्तेदंते अर्यमुपतिष्ठतामितिअयदत्त्वाअमुकगोत्रामुकप्रेतपात्रोदकंअमुकगोत्राणाममुकशर्मणांप्रेतपितृपितामहमपितामहानामयपात्रो |दकेनसंयोजयिप्येइतिपृष्टे । संयोजयेतिब्राह्मणेरुच्चरितप्रेतपात्रस्थंकुशनयंपितृपात्रत्रयेदत्त्वाप्रेतार्यपात्रज वक्ष्यमाणमंत्रैः किंचि किंचित्संयोजयेत् । मिताक्षरायांस्मृत्यर्धसारेच । प्रेताय॑जलमादौपितृपात्रेकिंचित्किंचित्संयोज्यावशिष्टेनपश्चात्तायाय दद्यादित्युकं । मंत्रास्तु । येसमाना:समनसापितरौयमराज्य । तेषांलोकास्वधानमौयज्ञोदेवेषुकल्पतां ॥ येसजाता:समनसो जीवाजीवे'मामकाः । तेषांश्रीमयिकल्पतामुस्मिलोकेशतंसाः ॥ संगच्छध्वंसंर्वदध्वंसंवोमनौसिजानतां । देवाभागयथापूर्वेस जानानापासते ॥ समानोमंचःसमितिःसमानीसमा मनःसहचित्तमैपां । समानमत्रमभिमंत्रयेवःसमानेनवोहविजुहोमि ॥ समानीवआकूतिःसमानाहृदयानिवः । समानमस्तुवोमनोयथावःसुसहासति ॥ मधुवाताइतितृवमपिपठेदितिकेचित् । अमुक गोत्रामुकशर्मनसेतामुकगोत्रैरमुकशर्मभिःपितृपितामहप्रपितामहःसहसायुज्यंगच्छेत्युक्त्वानंतरंपित्रादिपात्रोदकेनपार्वणवत्तेभ्यो प्यर्यदत्त्वागंधाच्छादनानियथाक्रमसर्वेभ्योदद्यात् । प्रेतस्थानेविशेषेण । ततःअग्नौकरणद्वयंकार्य भोजनार्थादनात्किंचिदन्नंस घृतंगृहीत्वामुकगोत्रायामुकप्रेतायस्वाहेत्येकामाहुर्तिप्रेतब्राह्मणकरेहुत्वापात्रांतरेसघृतमन्नमादायपार्वणवपित्र्यवाह्मणहस्तेअग्नौ १ चतुःकुशंकूनविनस्यवतएकंकुशमित्यर्थः । २ प्रेतपितृपितामहप्रपितामहानांपात्रत्रये ।

·.. यानाकरणंकृत्वापेतस्थानाहुत्यन्नंवबोमक्षिपेत् । प्रेतस्थानेनवापाणिहोमः हुतमन्नंपरिविष्टान्नेनसह जीत । अन्नपाणितलेदत्तं यचान्यदुपकल्पितं । एकीभावेनभोक्तव्यंपृथक्भावोन विद्यतइतिवचनात् । ततोऽनंपरिविष्यदैवेपृथिवीतेपात्रमित्यादि०काम कालसंज्ञिकेभ्योविश्वेभ्योदेवेभ्यइदमन्नमित्यादिपार्वणवत् । ततःप्रेतपात्रेपृथिवीतेपात्रमित्यादिअत्रामुकशर्माप्रेतोदेवतेतिवि शेषः । ततोमुकगोत्रायामुकशर्मणेप्रेतायेदमन्नमुपतिष्ठतामितिप्रेतस्थानेसंकल्पः । पित्रादिस्थानत्रयेपार्वणवत् । भोजनांतेउच्छि एपिंदोदेयः । तदनंतरपिंडदानं । उच्छिष्टसमीपेमोक्ष्योडिख्यापहतेत्यभ्युझ्यदभैरवस्तीर्यामुकगोत्रायामुकप्रेतायायपिंडउपतिष्ठ तामितिएकंपिंडप्रेतोद्देशेनदत्त्वा । तदक्षिणतःपंक्तिरूपेणपार्वणवत्पित्रादिभ्यःपिंडनयंदद्यात् । यद्वापूर्वतःप्रेताय । तत्पश्चि भेत्रीपिंडापित्रादिभ्यइति । ततःप्रेतस्थानेतूष्णींजलंदत्त्वाअमुकमेतस्ययदत्तंनाद्धंतदक्षय्यमुपतिष्ठतामित्युक्त्वाविशिष्टदक्षि णांदत्याभिरम्यतामितिविसर्जयेत् । सहैववादक्षिणाविसर्जनेभवतोंते । ततःअमुकगोत्रस्यामकप्रेतस्यपिंडंपित्रादिपिंडैःसहसं योजयिष्यइतिपृष्ट्वासंयोजयेतिद्विजैःप्रत्युक्त । मधुवाताइतित्चेनकुशेनप्रेतपिंडत्रेधाविभज्यअवयवत्रयंत्रिषुपिंडेषुयोजयेदेभि भत्रैःपूर्वोकैः । येसमानाः । येसजाताः । संगच्छध्य० । समानोमंत्रः । समानीवः । ततोऽमुकगोत्रामुकप्रेतामुकगोत्रे णामुकशर्मणास्वपित्रासंसृज्यस्वेतिवदन्प्रेतपिंडप्रथमभागंतपितृपिंडेसंयोज्यदधिमधुभ्यांमिश्रीकुर्यात् । एवंमधुवाताइतितच मुक्त्वामुकगोत्रामुकशमन्तामुकगोत्रेणामुकशर्मणास्वपितामहेनसंसृज्यस्वेतिवदन्प्रेतपिंडद्वितीयभागंप्रेतपितामहपिंडेसंयोज्य दधिमधुभ्यांमिश्रीकुर्यात् । एवमेववदनप्रेतपिंडतृतीयभागंप्रेतमपितामहपिंडेसंयोज्यदधिमधुभ्यांमिश्रीकुर्यात् । एवं मात्रादि ·शुचिर्भूत्यामंगलसंभारंसंभृत्य स्वलंकृतगृहेगोमयोपलिप्तभूमौसोत्तरच्छदेभद्रासनउदङ्मुखउपविश्यस्वदक्षिणपार्थे संस्कार्यमुदङ्मु समुपदेश्य रंगवहिकायुक्तभूतलेपस्थपरिमितस्याशक्त्यान्यूनस्यवाधान्यस्योपरिदक्षिणोत्तरयोःसुवर्णरजतताम्रमृन्मयान्यतमक लगद्वयममणमनोहरमलंकृतंशुद्धपुण्यजलपूरितंसपलवंतफलंनिधाय सूत्रवेष्टितोत्तरकलशेपंचरत्नानिनिक्षिप्य तदुपरिसिततंडुल पूरितंसफलंपात्रंनिधाय तत्पश्चिमदेशेमशस्तान्प्रतिषचनसमर्थास्तदिवसेश्राद्धादिप्वभुक्तवतोनिपिद्धप्रतिग्रहनिवृत्तान्शुचीन्सोत्त रीयान्दर्भपवित्रपाणीन्युग्मान्ब्राह्मणान्याङ्मुखानासनउपवेश्यगंधपुष्पादिभिरभ्यय॑यथाचारं सुमुखश्चेत्यादिभिर्गणपतिस्मृत्वा पोउशोपचारैरभ्यर्च्य उत्तरकलशेदेवताआवाहयेत् । तद्यथा। कलशस्यमुखेविष्णुःकंठेरुद्रःसमाश्रितः । मूलतत्रस्थितो ग्रामामध्येमातृगणाःस्मृताः ॥ कुक्षौतुसागराःसर्वेसप्तद्वीपावसुंधरा । ऋग्वेदोऽथयजुर्वेदःसामवेदोह्यथर्वणः । अंगैश्चसहिताः सर्वेकलशावुसमाश्रिताः ॥ पुष्टिःशांतिश्चगायत्रीसावित्रीचसरस्वती । आयांतुयजमानस्यदुरितक्षयकारिकाः ॥ सर्वसमुद्राः सरितस्तीर्थानिजलदानदाः । आयांतुममशांत्यर्धेदुरितक्षयकारकाः ॥ एवमेताःसमावाद्यकलशेदेवतास्ततः । एतान्मंत्र स्थितान्देवान्संपूज्यमार्थयेक्रमात् ॥ ततः। सर्वेषुकालेपुसमस्तदेशेवशेषकार्येषुतथेश्वरेश्वरः। सर्वैःस्वरूपैःस्तुतिमाननादिर्भमास्तु १ भद्रासनलक्षणम्-श्रीपर्णीकाष्टसंभूतमोदुंबरमथापिवा । त्रिंशदंगुलविस्तारमष्टांगुलसमुच्छ्रयम् । द्वात्रिंशदंगुलैपिद्वाविंशत्यंगुलैस्तुवा । एविधप्रार्तव्यंभद्रासनमुद्दाहतं । धर्मप्रवृत्तीतु-अष्टत्रिंशांगुलंपीठमुन्नतस्यात्पडगुलं । तदष्टांगुलविस्तारकुर्यादोद्धरादिकमिति । सात्या चैयाचादेशेपटेयज्ञियदारजे । पीठेगनममाच्छन्ने उपविश्येंद्रदिशमः । इत्यनेनमांगलिकेपीठंवस्त्राच्छन्नकार्यमितिप्रतीयते ।

·पिंडपितामह्यादिपिंडवयेसंयोजयेत् । प्रतिपिंडसंयोजनेयेसमानाइत्यादीनांसर्वमंत्राणामावृत्तिः । ततः अत्रपितरोमादय पमित्यादिसर्वपार्वणवत् । केचित्तुप्रेतपिंडाययपत्रयेणसंयोजितांस्त्रीन्पिंडानिदानींमृतमारभ्यपुरुषत्रयायपार्वणवत्पुनरपिनाम गोवायुचार्यदधादित्याहुः । द्वादशाहांतधारितमुत्तरीयवस्त्रपिंडोपरिदद्यात् । तच्चाचार्योगृह्णीयात् । अवयवपिंडान्नपाक स्थालीमाचार्यायदेया । ततः एपवोनुगतःप्रेतःपितृभागमवाप्तवान् । शुभंभवतुशेषाणांजायंतांचिरजीविनः ॥ इतिमंत्रंप ठेत् । ततोविकिरद्वयंदद्यात् । शिवाआपसंत्सित्यादिपार्वणवत् । प्रेतस्थानीयविप्रायइतरेभ्योद्विगुणांदक्षिणांदत्त्वा । वाजेवा जइत्यादिअभिरम्यतामितिचविसर्जयेत् । ॐ स्वस्तीतिवाविसर्जनं । आसीमांतमनुव्रज्यपिंडानगंगादौप्रक्षिप्यस्नात्वागृहमा गत्यवैश्वदेवादिकंकृत्यासपिंडीकरणश्राद्धशेषान्नमन्यद्वायथाचारमिष्टैःसह जीत । श्राद्धभोजिनोपिसचैलेंस्नानंकुर्युः । अत्र नारभोषणांमिधःस्पृष्टौतदन्नमत्यजनभुक्त्वागायत्र्यष्टशतंजपेत् । उच्छिष्टेसिक्केतत्मक्षाल्यभुक्त्वास्नात्वाद्विशतंजपेत् । उच्छि एभोजनेसंहग्रंजपेत् ॥ इदंमातुःसपिंडीकरणंसहगमनेभकेनयोजयेत् । तदादिभिस्त्रिभिर्वा । उभयथाब्राह्मणाःसप्त । तद भावेपितामवादिभिःसहा पदयामृतमातृकेणमात्रादिभिःसह अमृतमातृकेणतुपितामह्यादिभिरित्यादिसर्वनिर्णयावसरेवक्ष्यामः। (अंतरितसपिंडीकालः । चतुर्विंशतिमते । सपिंडीकरणेचाऽन्देसंपूर्णेऽभ्युदयेपिवा । द्वादशाहेचकेषांचिन्मतंचैकादशेतथा । भादशाहद्वादशाहान्दावाशौचात्यदिनोत्तरदिनतदुत्तरदिनोपलक्षको । इतिकालतत्त्वविवेचनेवचनसद्भावात् )॥ : मधुपानाइतितृचम्पाप्यावृत्तिः ।

·इतिश्रीभट्टरामेश्वरपूरिसूनुनारायणभकृतेप्रयोगरक्षेओर्ध्वदेहिकपद्धतीसपिंडीकरणप्रयोगः ॥अथपाथेयश्राद्धं ॥ द्वादशेत्रयो दशेवाहिमातःस्नात्वामाणानायम्यतिथ्यादिसंकीर्त्यांमुकगोवस्थामुकदार्मणःप्रेतलोकारिपतृलोकगमनेसुखसिद्धयर्थअमुकगोत्राणा ममुकशर्मणामस्मपितृपितामहप्रपितामहानावसुरुद्रादित्यस्वरूपाणांपाथेयश्राद्धंसदैवंसपिंडकंकरिष्यइतिसंकल्प्यपाद्यादिसर्व श्रापार्वणवत्पकाओनामानेनवाकुर्यात् ॥ ततःकर्ताभ्यंगस्नानंकुर्यात् । देशकालौस्मृत्वाममसपरिवारस्यसफलारिष्टोपशांतये क्षेमायुःसिद्ध्यर्थचगणेशपूजनपूर्वकस्वस्तिवाचनकरिष्यइतिसंकल्प्ययथाशरखंस्वस्तिवाचनवाचयित्वाशिपोगृहीत्वावंधुभिःसहमुं जीत । इतऊ_श्रीखंडधारणतांबूलभक्षणादिकुर्यात् ॥ ॥ अथोदकुंभश्राद्धं ॥ ॥ तत्रयाज्ञवल्क्यः । अक्सिपिंडीकरणंयस्य संवत्सराद्भवेत् । तस्याप्यन्नंसोदकुंभंदद्यात्संवत्सरंद्विजे ॥ गौतमः । अदैवपार्वणश्राद्धंसोदकुंभमधर्मकं । कुर्यात्प्रत्यान्दिकाच्छा दात्संकल्पविधिनान्वहं ॥ अधर्मकपुनर्भोजनादिनियमरहित । तथाचेदंकृतेअकृतेवासपिंडनेत्रयोदशदिनादारभ्ययावद्वपंप्रति दिनंकार्य। अशकोप्रतिमासंकायै । तयाकृतसपिंडनेएकोद्दिष्टं । कृतेतुतस्मिन्योयधापार्वणमेकोद्दिष्टंवामृताहश्राद्धंकुर्यात् तथैरसफुर्यादिति । ततोवर्षात्यदिनेसंवत्सरविमोक्षश्राद्धपार्वणविधिनाशक्त्याभूरिब्राह्मणभोजनंचकार्य ।। ॥ इत्युदकुंभश्रा दांतंकृत्यं ॥ ॥ अथमातापित्रोमरणेप्रथमाब्देविहितनिपिद्धानि ॥ ॥ तत्रधवलनिबंधेदेवलः । प्रमीतौपितरौयस्यदेइस्त स्थाशुचिर्भवेत् । नदेवनापियापित्र्ययावत्पूर्णोनवत्सरः ॥ तथा । महागुरुनिपावेतुप्रेतकार्ययथाविधि । कुर्यात्संवत्सरादागे १ स्वस्तिवाचनानंतर कलशेप्रतिमायांरुद्रमावाससंपूज्यत्राह्मणैःशांतिसूक्तानिईद्यावेतिसूक्तनिवर्वध्वमितिसूक्तंसौरसूक्तानिधपाठयंति ।

·कोदिष्टनपार्वणं ॥ अन्यदीयमित्यर्थः । स्नानं चैवमहादानंस्वाध्यायंचाग्नितर्पणं । प्रथमेऽब्देनकुर्यात्तुमहागुरुनिपातने ॥ तथा सर्वेषांतकार्याणिमहागुरुनिपातने। कुर्यात्संवत्सरादर्वाश्राद्धमेकंतुवर्जयेत्॥ भृगुः पिताचैवतधाभ्राताभार्यापुत्रस्तथास्नुषा । एपांमृतीचरेच्छ्राद्धमन्यस्यनपुनःपितुः ॥ तथा माताचैवसुतोभ्रातापनीचैवविपद्यते । तत्रश्राद्धानिकुर्वीतनकुर्याजनकेमृते ॥ एतत्सर्ववर्षपर्यंतमकृतसपिंडनेज्ञेयमितिकेचित् । अन्यच्च अस्थिक्षेपंगयाश्राद्धश्राद्धंचापरपक्षिकं । प्रथमेन्देऽपिकुर्वीतयदि स्यादकिमान्सुतइति ॥ भकिमानभक्त्याख्यं श्राद्धदेवतात्वयोग्यतासंपादकंश्राद्धंतद्वान् । तत्कृत्वाएतानिकुर्यादित्यर्थः । अन्ये तुयथाश्रुतंत्र्याचक्षते । एतस्यचविषयविवेकोऽस्मत्कृतेत्रिस्थलीसेतौगयाप्रकरणेऽवगंतव्यः॥ ॥अथपालाशप्रतिकृतिदाहविधिः। तत्रदेशांतरमरणेपराकद्वयमष्टौकृच्छ्राणिवाकृत्वास्थीनिदहेत् । यद्यस्थीनिचंडालन्धादिभिःस्पृष्टानिस्युस्तदापंचगव्यगंगोदकाभ्यां प्रक्षाल्यविधिनादहेत् । अथयस्यास्थीन्यपिनलभ्यतेतस्यपर्णशरदाहः । सचैवं शुचिभूमौकृष्णमृगचर्मास्तीर्यतदुपर्येकेशरंदक्षि णोत्तरायतंनिवेश्यतदुपरिपलाशवृतानिन्यसेत् । शिरसिचत्वारिंशत् ४० ग्रीवायांदश १० बाह्रोःप्रत्येकंपंचाशत् १०० करांगुलीषुसर्वासुदश १० उरसिविंशतिः २० जठरेत्रिंशत् ३० शिश्चत्वारि ४ अंडयोस्त्रयंत्रयं ६ ऊर्वोःप्रत्येकंपंचाशत् १०० जंपातःपादतलांतंयावत्पादयोःप्रत्येकंपंचदश ३० सर्वासुपादांगुलीषुदश १० । एवंषष्ट्यधिकशतत्रयमितैःपर्णशरैःशरीरं निर्मायऊर्णासूत्रेणशरेणसहबध्वाजलालोडितयवपिष्टेनानुलिपेत् । ततःशक्तौसत्यांवश्यमाणान्यपिकार्याणि । ( मूर्धस्थानेक दलीफलं) । शिरसिनालिकेरवर्तुलतुंबवा । ललाटेकदलीपत्रं । दंतेषुदाडिमीवीजानि । कर्णेकंकणं । नेत्रयोःकपर्दिको ·त्ये. नासिकायांतिलपुष्पं । नाभावार्य । सनयोर्जवीरफलद्वयं । वातेमनःशिलां। पित्तेहरितालं। कफेस मुद्रफेनं। रुधिरेमधु । पुरीपेगो मयं। मूत्रेगोमूत्रं । रेतसिपारद। वृषणयोताकद्वयं। शिश्नेगूजनं केशेषुवनसूकरसटाः।लोमसूर्णा। मांसस्थानेयवपिष्टेनलिंपेन्मा पपिष्देनया। ततःपंचगव्यमंत्रैःपंचगव्येनप्रोक्षेत्। पंचामृतमंत्रैश्चपंचामृतेन । पुन!असुमितिबृहदुक् यःमाणस्त्रिष्टुप् । प्राणप्रवेशने विनियोगः।पुन मसुगृथिवीददातुपुनोर्दैवीपुनरंतरिक्षं। पुनःसोम॑स्तुन्वंददातुपुनःपूपापथ्यां वास्वस्ति॥१इतिप्राणप्रवेशं भारयेत्। यद्वा । यत्तेयमयैवस्वतमितिसूक्केनप्राणानानीय।शुक्रमसिज्योतिरसितेजोसीतिमंत्रेणपारदं क्षिप्त्वा। अक्षीभ्यामितिपळू घेनशरीरंपृशेत् । तच्छरीरंनापयित्वाचंदनेनानुलिप्यवखोपवीतेपरिधाप्यालंकृत्यअयंसदेवदत्तइतितमभिमृश्यइदंचास्यौपासन मित्यग्निध्यात्या । वैतरण्यादिदानपूर्वकंऊर्णासूत्रेणवेष्टयित्वाकृष्णाजिनेनाच्छाद्यपूर्वोक्तविधिनाशववहहेत् । पालाशवृताभावेकु शैःमतिकृतिकुर्यात् । आहिताग्ने प्रतिकृतिदाहेऽस्थिदाहेबादशाहमेवाशांचं। अनाहिताग्नेस्तुत्र्यहंपर्णशरदाहे । पुत्रपल्योरगृहीता शोपयोर्दशाहादिपूर्णमेर।गृहीताशौचयोस्तुतयोरपित्र्यहमाशौच। पनीपुनःसंस्कारेपत्युरेवमेवाशीचं । आहिताग्नौविदेशस्थेमृते यापद्विधिनानसंरकारस्तावत्पुत्रादीनांनाशौचीनचसंध्या दिकमलोपः॥ ॥ अथपुनःसंस्कारेकालशुद्धिः ॥ ॥ आशौचमध्ये पुनःसंरफारेयथामभवंदिनंशोध्यं । कालांतरेतुशाध्यमेव । संवत्सरादूर्ध्वप्रेतकार्येउत्तरायणःश्नेयान् । तत्रापिकृष्णपक्षः। तिथिषु नंदांत्रयोदशीदिनक्षयंचार्जयेत् । शुक्रशनिवारीवन्यौं । नक्षत्रेषुभरणीकृत्तिका श्लेपामघाधनिष्ठादिपंचकंनिपुष्कराणिचाति दुष्टानिसर्वथानानि । व्यतीपातेपरिघेवैधृतौचयोगे। विष्टिकरणे चतुर्थाष्टमद्वादशस्थेचंद्रेचातिदोषः । रोहिणीमृगशीर्षपुनर्व ·सुपूर्वोत्तराचित्राविशाखानूराधापूर्वापाढोत्तरापाढानिद्विपुष्कराणिचेपहुष्टानिसंभवेवानिशिष्टान्यदुष्टानि । सर्वथादिन शुद्ध्य संभवेअनतिदुष्टंवाह्यनक्षत्रंग्राह्यं । पुनःसंस्कारेआंतरंनग्राह्यं । नंदायांशुक्रेचतुर्दश्यांत्रिजन्मनक्षत्रेषुएकोद्दिष्टमतिनिपिद्धं । एकादशाहादौननिषेधः । तत्रतिथ्यादिनैवशोध्यं । युगादिमन्वादिसंक्रांत्यमावास्यासुप्रेतकार्येपुनःसंस्कारेचकिंचिदपिनव शोध्यं ॥ ॥ अधाधिकारिणः ॥ ॥ सर्वत्रदाहपिंडादिअपतितादिज्येष्ठऔरसपुत्रःकुर्यात् । तदसन्निधौकनिष्ठः । तेषांस पामसन्निधौपौत्रीज्येष्ठपुत्रपौत्रादिक्रमेण। तदभावेतथैवप्रपौत्रः । एषामभावेपुत्रिकापुत्रादयःपुत्राःक्रमेण । तदभावेतत्पुत्रादयः पूर्ववत् । उक्ताभावेपत्नी एवंपुत्राद्यभावेपत्याभर्ता । तदभावेसपत्नी। सपल्यभावेघातपुत्रोभ्रातास्नुपादुहितादौहित्रः । अन्यः सगोत्रःसपिंडःसब्रह्मचारी। मित्रंशिष्योगुरुवीधयोधनसंबंधीवादद्यात्।नपुत्रस्यपितादद्यान्नानुजस्यतथाग्रजः। यदिस्नेहेनकुर्वीत सपिंडीकरणंविना ॥ इदंसतिसंभवे । अदत्तकन्यायैपितरौदत्तः । अन्याभावेदत्तानामपिपितरावेव । दौहित्रमातामहोपरस्परं । मातामह्याश्चदौहित्रीजामातृश्वशुरौमिथः ॥ श्वश्वादेःस्नुपा । भ्रातरौचमिथोदत्तः। गुरु शिष्यौपर सरं । सर्वाभावेयःकश्चि कुर्यात् । तस्यसर्वसंपत्प्राप्तिः । वर्षत्रयानंतरचूडाभावेप्योर्ध्वदेहिकमंत्रवत्कुर्यात् । वर्षत्रयादाक्कृतचूडोपिशकौसर्वमंत्रव कुर्यात् । यद्यशक्तोऽकृतचूडोवातदाग्निदानमेवमंत्रवत्कुर्यात् । शिष्टमन्येनकारयेत् । एवंपल्याप्यग्निदानमात्रंसमंत्रकंकार्यशि एमन्येनकारयेत् । तथाचकात्यायनः । असंस्कृतेनपल्याचह्यग्निदानसमंत्रकं । कर्तव्यमितरत्सर्वकारयेदन्यएवहि ॥ सुमंतुः । १ वर्षज्यानंतरं अकृतचूडःकुमारःमृतानां पितृमात्रादीनामौर्ध्वदेहिकंसर्वसमंत्रकंकुर्यादित्यर्थः । - ·अनुपेतोपिफु/तमंत्रवत्पैतृमेधिकं । यद्यसौकृतचूड स्यायदिस्याचत्रिवत्सरः ॥ सपिंडीकरणादर्वाग्भावीनिश्राद्धानिपुत्रोविभ फोऽविभकोयासन्निहितएकएचकुर्यात् । तत्रविभक्तर्यधाशक्तिस्वकीयंद्रव्यंदेयं । गृह्यपरिशिष्टे । असगोत्रःसगोत्रोवायदिस्त्री यदिवापुमान् । प्रथमेऽहनियोदद्यारसदशाहंसमापयेत् ॥ तथा। प्रथमेहनियद्रव्यंतदेवस्याद्दशाहिकं ॥ तथा । उत्तरीयशिलापा अकर्तृव्यविपर्यये । पूर्वदत्तांजलीन्दधास्पिंडदानंतथैवच ॥ आचार्यविपर्ययेप्येवं । एकादशाहादिकंतुदशाहक ज्येष्ठपुत्र एयपाकुर्यात् । सापडीकरणंतुयोग्योज्येष्ठपुत्रएवकुर्यात् । कनिष्ठोपिवा । नतुपुत्रादन्यः । पुत्रेसतिनान्यस्तत्राधिकारी । तथा । यधीयसाकृतंकर्मप्रेतशब्दविहायतु । तज्यायसापिकर्तव्यंसापिंडीकरणपुनः॥ विभक्ताःपुत्राऋद्धिकामाश्चेत्पृथक्पृथगपि सपिंडीकरणकुर्युः । अविभकसुतेपुवार्षिकादिग्येष्ठपुत्रएवकुर्यात् । विभकाःप्रत्येकंपृथक्पृथफुर्युः । ब्रह्मचार्यादीनांदहनोदक दानाधिकाराभागोवश्यते । पापंड्यादीनांमृतानामधिकारिणापिदहनादिनकार्य । तदाहयाज्ञवल्क्यः । पापंड्यनाभिताःस्ते नाभर्तृभ्यःकामगादिकाः। मुराप्यआत्मत्यागिन्योनाशौचोदकभाजनाः ॥ वेदवाह्यलिंगधारणपापंडं । अनाश्रिताःसत्यप्यधि फारेआश्रमविशेपरहिताः । तेनागाह्मणस्वर्णव्यतिरिकोत्तमद्रव्यहारिणः । सुराप्यइत्यादिउद्देश्यगतत्वालिंगमविवक्षितं । आ शौचमुदकंचैतन्मरणेनकार्यमित्यर्थः । आत्मत्यागिनोबुद्धिपूर्वकमात्मघातिनः । तेपुविशेपमाहगौतमः । प्रायोनाशकशस्त्राग्नि विपोदकोइंधनप्रपतनैश्वेच्छतामिति । प्रायोमदाप्रस्थानं । अनाशकमनशनं । प्रपतनशैलादेःपातःइत्यादिनिमित्तैः । शाखा विहितमार्गेणेच्छापूर्वकंमृतानामाशौचादिनेत्यर्थः । तथा अंगिराः। चंडालादुदकात्सद्रिाह्मणाद्वैद्युतादपि । दंष्ट्रिभ्यश्चपशु ·भ्यश्चमरणपापकर्मणां । उदकंपिंडदानंचतेभ्योयत्मदीयते ॥ नोपतिष्ठतितत्सर्वमंतरिक्षेविनश्यति ॥ आश्वलायनगृह्यपरिशि टेपिचंडालादित्याद्युक्त्वा नसंस्कारविधिस्तेपानवकार्योदकक्रिया । रोदननैवकर्तव्यंसूतकनचवंधुभिः ॥ दग्ध्वाशरीरंप्रेतस्य संस्थाप्याऽस्थीनियलतः । प्रायश्चित्तंतुकर्तव्यपुत्रैश्चांद्रायणत्रयं ॥ मनुः वृथासंकरजातानांप्रव्रज्यासुचतिष्ठतां । आत्मनस्त्या गिनांचैवनिवर्तेतोदकक्रिया ॥ थाजाताःपंचमहायज्ञरहिताः । संकरजाताःप्रतिलोमजाः । प्रमादात्तुपूर्वोक्कनिमित्तैमरणेप्राय श्चित्तमुक्तं । चंडालाऽभिहतेविप्रेत्वंतरिक्षमृतेपिवा । कृच्छ्रातिकृच्छ्रचांद्वैस्तुशुद्धिस्तत्रप्रकीर्तितेति ॥ तथाविधेप्रमादमरणेभवत्ये पाशौचादि । तदाहांगिराः अथकश्चित्रमादेननियेतायुदकादिभिः। तस्याशौचंविधातव्यंकर्तव्याचोदकक्रियेतिवचनात् । प्रमादेचांद्रायणंतप्तकृच्छूद्वयंचकार्य । यद्वापंचदशकृच्छ्राणिकुर्यात् । ततोविधिनादाहादि । वुद्ध्याचंडोलादिमृतान्यादीनांम तिपत्तिःस्मृतावुक्ता । वैतानंप्रक्षिपेदप्सुआवसथ्यंचतुप्पथे। पात्राणितुदहेदग्नौयजमानेवृथामृते । वृथाऽविहितमार्गेण । तेषां शरीरंगंगायामन्यत्रयामहानद्यांक्षिपेत् । यद्वालौकिकाग्नौअमंत्रकंदग्ध्वास्थीनिस्थापयेत्।प्रायश्चित्तनारायणवल्यादौकृतेऽस्थीनि क्षीरेणक्षालयित्वाविधिनादहेनाद्धंचकुर्यात् । प्रायश्चित्तनारायणवलीचवत्सरांतेलोकगर्हापरिहारार्थनाद्धादौयोग्यतार्थचकार्ये। नारायणवलिःकार्योलोकगभियान्नरैः । तथातेषांभवेच्छौचनान्यथेत्यब्रवीद्यमइत्युक्तेः ॥ तेषांपापंड्यादीनांबुद्धिपूर्वात्मघातकि नांचेत्यर्थः॥ ॥ अथैपामविभक्ताःशकाःपुत्राद्याःसंतितदात्मघातकप्रायश्चित्तंद्विगुणंचांद्रद्वयंतप्तकृच्छ्रचतुष्टयंच । यद्वात्रिंश १ पंडालाऽभिहत्तस्य अंतरिक्षमृतस्य यात्रेतामीनांगृह्यस्थानेश्वव्यवस्था इत्यर्थः ।

·स्कृच्याणिकृत्वापापंच्यादीनांयोग्यचसर्वप्रायश्चित्तंकृत्वानारायणवलिंचकृत्वातदैवकालांतरेवावत्सरादयंगपिदाहश्राद्धादिकुर्युः । अनित्यत्वादायुपः । अकृतनिष्कृतीनांपापंच्यादीनांशवानांस्पर्शनस्नानालंकरणवहनरजुच्छेदनदहनानुपातकथादीन्यज्ञाना रकृत्यामहासांतपनंचरेत् । ज्ञानात्तप्तकृच्छ् । एतेप्वेकैककरणेत्वज्ञानादुपवासः। मत्याभ्यासेकृच्छ्रातिकृच्छ्चांद्राणियोग्यतया कुर्यात् । यस्तुद्धादिरचिकित्स्यगुरुव्याधियुतःप्रत्याख्यातभिपतियोवुद्धिपूर्वकमप्यात्मानंघातयतिप्रयागादीवातस्यनदोषः । शारखानुज्ञातमरणत्वात् । तस्यप्रायश्चित्तनारायणवलीनस्तः । त्रिरात्रमेवाशौचं । चतुर्थदिनेएकादशाहकृत्यपंचमेसपिंडनं । यहाशीचेपिपिंडास्त्रयःदशवा। अत्रआयेऽन्त्येचाह्रिपिंडत्रयं । दशांजलिपक्षेत्रयोंऽजलयः । शतांजलिपक्षेत्रिंशत् । मध्येऽह्नि पिंडचतुष्टयं । चत्वारश्चत्वारिंशद्वांजलयः। द्वितीयदिनेऽस्थिसंचयनं । एवमन्यत्रापिच्यहाशोचे । ब्रह्मचारिमिः पूर्वोक्तपापं व्यादिभिःपतितःहीवैःप्रक्रांतमायश्चित्त तैश्च सपिंडादिमरणेदहनाशौचोदकदानादिनकाय । ब्रह्मचारीप्रक्रांतप्रायश्चित्तश्चमाता पितृमहागुरुमातामहमातामह्याचार्योपाध्यायानांकुादेव । तत्रव्रतलोपोनास्ति । किंतुसूतकान्ननाश्नीयात् । नसूतकिभिःसह यसेत् । मात्रादिव्यतिरिक्तप्रेतकर्मकरणेपुनरुपनयनंब्रह्मचारिणः । याज्ञवल्क्यः । एवंमातामहाचार्यग्रेतानामुदकक्रिया। कामो दकंससिमत्तास्वनीयवशुरत्विंजां ॥ काममित्युक्केःसख्यादावदानेपिनदोपः । यमेनांजलिसंख्यायांविशेपउकः । पापाणंतत आदायविप्रेदद्याद्दशांजलीन् । द्वाददाक्षत्रियेदद्याद्वैश्येपंचदशस्मृताः ॥ त्रिंशच्छूद्रायदातव्यास्ततःसंप्रविशेगृहं ॥ ॥ अथ १ पालाशविधिनासमंरकंदाहं श्राद्धादिदशाहकलंसपिण्टीकरणान्तचेत्यर्थः ।

·पोडशश्राद्धानि ॥ ॥ तानिच । मासिकानिदशैकंचआयेद्वेध्यर्धमासिकं। ऊनाब्दमूनपाण्मासंप्रेतश्राद्धानिपोडश ॥ अध्यर्ध मासिकंनैपक्षिकं । नवश्राद्धंसपिंडत्वंनाद्धान्यपिचपोडश । एकेनैवतुकार्याणिसंविभक्तधनेष्वपि ॥ तत्रचयथांशंसर्वैर्द्रव्यंदेयं । यत्रसद्यःशौचंतत्रशंखः। सद्यःशौचेपिदातव्यंप्रेतस्यैकादशेहनि। सएवदिवसस्तस्यश्राद्धपिंडोदकादिषु॥ शय्यासनादिष्वितिपाठः। एकाहाशौचेतुदशाहकृत्यंतस्मिन्नेवाहनि द्वितीयेचैकादशाहकृत्यमितिद्वंदूपद्धतौ । केचित्तुतत्रापिसद्यःशौचवदेकादशाहमाहुः । नयनाद्धमासिकयोविनेकण्वः । नवनाद्धमासिकंचयद्यदंतरितंभवेत् । तत्तदुत्तरसातंत्र्यादनुष्ठेयंप्रचक्षते ॥ अंगिराः॥ प्रथमे हितृतीयेहिपंचमेसप्तमेतथा । नवमैकादशेचैवनवश्राद्धमकीर्तितं ॥ शिवस्वामिमते नवश्राद्धानिपंचाहुराग्वलायनशाखिनः । आपस्तंवाःपडित्याहुर्विभापातैत्तिरीयिणाम् ॥ पंचऐकाहिकव्यतिरेकेण । भविष्यत्पुराणेवर्णतोपिव्यवस्था नवसप्तविशारा ज्ञानवनाद्धान्यनुक्रमात् । आयंतयोर्वर्णयोस्तुपडित्याहुमहर्षयः ॥ विशांनव राज्ञांसप्त । तथा प्रेतश्राद्धेतुयत्पात्रमार्थपरि कल्पितं । तस्यैवोत्तानतामोक्ताशेपेपुन्युजतामता ॥ प्रेतश्राद्धनविकिरइतिस्मृतिरत्नावल्यां। तथा द्वादशाहेयदाकुर्यापितुः पुत्रःसपिंडनं । एकादशेहिकुर्वीतप्रेतश्राद्धानिषोडश ॥ वस्त्रालंकारशय्यादिपितुर्यद्वाहनादिकं। गंधमाल्यै समभ्यय॑श्राद्धभोके तदर्पयेत् । तथा आशिपोद्विगुणादर्भाजयाशी स्वस्तिवाचनं । पितृशब्दस्यसंबंधःशर्मशब्दस्तथैवच ॥ पात्रालंभोऽवगाहश्चउ १ संधिरापः । २ उत्तरेणश्नाद्धेनसहसमानतंबंकर्तव्यमित्यर्थः । ३ तैत्तिरीयिणां आपस्तंवभिन्नाये तैत्तिरीयिणाहिरण्यकेशियोधाय- नाद्यास्तेपांविभापाविकल्पइत्यर्थः ।

·मुफोहेसनादिकं । तृप्तिप्रश्नश्वविकिरःशेषप्रश्नस्तथैवच ॥ प्रदक्षिणाविसर्गश्चसीमांतगमनंतथा । अष्टादशपदार्थाश्चप्रेतश्राद्धे । यिवर्जयेत् ॥ सपिंडीकरणयायदृजुद::पितृक्रिया । सपिंडीकरणादूर्ध्वद्विगुणैर्विधिवद्भवेत् ॥ पतिपुत्रवतीनारीभर्तुरग्रेमृता यदि । वृपोत्सर्गनकुर्वीतगांदद्याञ्चपयस्विनीं ॥ अन्यारोहणेतु नवनाद्धानिसर्वाणिसपिंडीकरणपृथक् । एकएववृपोत्सर्गोगौ रेकातत्रदीयते॥ यतिषुशातातपः एकोद्दिष्टंजलंपिंडमाशौचंप्रेतसस्त्रियां। नकुर्यात्पार्वणादन्यद्ब्रह्मीभूतायभिक्षवे ॥ उशनाः एकोद्दिष्टनकुर्वीतयतीनांचैवसर्वदा। अहन्येकादशेप्राप्लेपार्वणंतुविधीयते॥ सपिंडीकरणंतेषांनकर्तव्यंसुतादिभिः। त्रिदंडग्रहणादे वप्रेतत्वंनवजायते ॥ मातृविपयेशंसः । मातुःसपिंडीकरणकथंकार्यभवेत्सुतैः। पितामह्यादिभिःसाधूसपिंडीकरणस्मृतं ॥ कारि कायां पितामह्यादिभिःसार्धमातरंतुसपिंडयेत् ॥ अन्यारोहणेतु यमः पत्याचैकनकर्तव्यंसपिंडीकरणंखियाइति ॥ पत्नीविपयेपै ठीनसिः अपुत्रायांमृतायांतुपतिःकुर्यात्सपिंडनं । श्श्यादिभिःसहैवास्याःसपिंडीकरणंभवेत् ॥ सपिंडीकरणेचज्येष्ठपुत्रस्यैवाधि कारः । तदुवायुपुराणे श्राद्धानिपोडशादत्त्वाकुर्यान्नतुसपिंडनं । मोषितावसितेपुत्रःकालादपिचिरादपि ॥ यदिपोडशश्राद्धा निकनिष्ठभ्रात्रादिनाकृतानितदासपिंडत्वमेवकुर्यादित्यपरार्के । पितृदशाहंकुर्वन्यदिपुत्रोमृतस्तदातत्पुत्रःपितुरौदैहिकानं तरपितामहकृत्यंपुनःसंस्कारंकृत्वासर्वमावर्तयेत् । अतीतेतुदशाहेनैवं । तथा अशक्त्यापित्रानुज्ञातेनपौत्रेणपितामहमा उप क्रांतेपितृमरणेसतिपित्राशीचंयहन्नेवस्वकालेपितामहश्राद्धंपौत्रःकुर्यात् प्रक्रांतत्वादितिमदनपारिजाते। द्वादशाहादिकालेपुप्रमा १ अन्वारूढाया:खियाःसपिंडीकरणं केवलेनपत्याकार्य । नतुस्खमानादिभिःस्वपितामहादिभिर्वा ।

·विद्वदभ्यर्थनम् । ASHTHDALPATTHALI AIIMa HOM HIM यरकृपापागपीयूपादेडमूकोऽपि पाटयम् । धत्ते तान्विटुपो मू भिवंद्याऽभ्यर्थये मुहुः ॥ १ ॥ येषां कैरवकुंदवृंदशशभृन्धुभ्रा अदभ्रा गुणा मालिन्यं व्यपनीय चेतसि नृणां वैशधमातन्वते । संतः संतु मयि प्रसन्नमनसस्ते केऽपि गौणीकृतवार्था मुख्यपरोपकारविधयोऽसूयाधनैः किं जनैः ॥ २ ॥ ग्रंथान्कोऽपि लघुः प्रकाशयति चेद्यनेन तेषां प्रथामातन्वंति कृपाकटाक्षलहरीलावण्यतः सजनाः। माकंदद्रुममंजरी वितनुते चित्रा मधुश्रीस्ततः सौभाग्यं प्रथयंति पंचमचमत्कारेण पुंस्कोकिलाः ॥३॥ दोपोल्लेखविपः सलाननविलादुत्थाय कोपाज्वलन् जिहाऽहिर्ननु कं गुणं गुणवतः सद्यः क्षयं प्रापयेत् । न स्थायेत्नवलप्रभावभवनं दिव्यौपधीसंनिधौ शाखार्थोपनिपद्विदां शुभहृदां कारुण्यतः प्रेक्षणम् ॥ ४ ॥ क्षमादेवाः क्षमासाराः क्षात्या तन्यत्वदः क्षमाम् । श्रमक्षाम क्षमापात्रेऽनवंक्षा सत्सु न क्षमा ॥५॥ amrapalMALL auAAR ·मांगल्यविवृद्धयेहरिः। यत्रयोगेश्वरःकृष्णः अनन्याश्चिंतयंतोमा ।स्मृतेसकलकल्याणं सर्वेष्वारब्धकार्येषु० । सर्वमंगलमा गल्ये। तदेवलग्नमित्यादियथाचारंपठित्वा । लक्ष्मीनारायणौनत्वा ॐ दुर्गायनमइतिप्रणवादिचतुर्थ्यतनोतनामभिः दुर्गाक्षेत्र पालंबास्तुपुरुषमातःपितॄनाचार्यानिष्टदेवताःकुलदेवताःग्रामदेवताः सर्वादेवताःसर्वान्ब्राह्मणानितिप्रत्येकंसन्नित्वाप्राणानाय म्यदेशकालौसंकीर्त्यामुककर्मकर्तुमादौशुद्धिवृद्ध्यभ्युदयसिद्धिद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थब्राह्मणैःसहस्वस्तिपुण्याहवाचनकरिप्यइति संकल्पयेत् । ततःसर्वेबाह्मणाःप्राङ्मुखास्तिष्ठेयुः । तद्दक्षिणतःकर्वोत्तरकलशंविभ्रदुदङमुखस्तिष्ठेत् । कर्तुर्दक्षिणपार्थेसंस्कार्यउद मुखस्तिछेत् । अथकर्ताआपइत्युक्त्वा शिवाआपःसंत्वितिविप्रान्वाचयित्वा, गंधाइत्युक्त्वा सुगंधाःसंत्वितिवाचयित्वा, सुमन | सइत्युक्त्वा सौमनस्यमस्त्यितिवाचयित्वा,अक्षतमित्युक्त्या अक्षतंचारिष्टंचारित्वतिवाचयित्वा, दक्षिणाइत्युक्त्वा स्वस्तिदक्षिणाः पांतुबहुदेयंचास्त्वितिवाचयित्वा, संकलशंपूर्ववन्निधायदक्षिणजानुभूमौनिपात्योदङ्मुखःश्रद्धयेत्यादिसूक्तंजपेत्। श्रद्धयेतिपंचर्च स्यसूक्तस्यश्रद्धाकामायनीश्श्रद्धानुष्टुप्। ॐ श्रद्धयाग्निःसमिध्यतेश्रद्धयाहूयतेहविः। श्रद्धांभगत्यमूर्धनिवचसावैदयामसि ॥ प्रियं द्धेददतःप्रियंश्रद्धेदिदासतः। प्रियंभोजेपुयचस्विदंमउदितंकृधि ॥ याव्याअसुरेषुश्रद्धामुग्रेपुंचक्रिरे । एवंभोजेपुयज्वस्वस्मा मुदितंकृधि ॥श्रद्धांदेवायजमानावायुगोपाउपासते। श्रद्धांहय्य याकूत्याश्रद्धाविंदतेवसु ॥श्रद्धांप्रातहवामहेश्रद्धांमध्यंदि नपरि श्रद्धांसूर्यस्यनिघुचिश्नद्धेश्नोपयेहनः ॥५॥ इतिजपित्वापुनस्संकलशमादायोत्थायोदङ्मुखो मनःसमाधीयतामित्युक्त्वा समाहितमनसःस्मइतितैरुक्के, प्रसीदंतुभवंतइत्युक्त्वा प्रसन्नाःस्मइतितैरुकेसःसह। शांतिरस्तु।पुष्टिरस्तु।तुष्टिरस्तु। वृद्धिरस्तु।

·दादननुष्ठितं । सपिंडीकरणकुर्यात्कालेपूत्तरभाविषु ॥ शूद्रस्यतुविष्णुः मंत्रवर्जहिशूद्राणांद्वादशेऽहनिकीर्तितं ॥ अमावास्याश्रा द्धकारिशूद्रविषयमेतत् । अपरा:कल्पतरौचवचनवलादाशौचमध्यएवकार्य । यत्तुकात्यायनः सर्वेषामेववर्णानामाशौचां तेसपिंडनमिति ॥ तदेतद्व्यतिरिक्तविषयं । ब्रह्मपुराणे आशौचांतेह्निवर्णानांदशमंपिंडमुत्सृजेत् । श्राद्धांतेपिंडदानांतेशुद्ध्यर्थ श्राद्धमाचरेत् ॥ सपिंडीकरणेव्युत्क्रममृतेतुब्रह्मपुराणे । मृतेपितरियस्याथविद्यतेचपितामहः । तेनदेयास्त्रयःपिंडाःप्रपितामहपू |वकाः ॥ तेभ्यश्चपैतृकःपिंडोनियोक्तव्यश्चपूर्ववत् । मातर्यग्रेमृतायांतुविद्यतेचपितामही ॥ प्रपितामहिपूर्वतुकार्यस्तत्राप्ययं विधिः ॥ व्युत्क्रमाचप्रमीतानांनैवकार्यासपिंडनेतितुमातापितृभर्तृव्यतिरिक्तविपयं । अतएवस्कांदे व्युत्क्रमणमृतानांनस पिंडीकृतिरिष्यते । यदिमातायदिपिताभनपविधिःस्मृतः ॥ एपविधिःसपिंडननिषेधरूपः । क्षत्रियादिरपिमहैकोद्दिष्टमेका दशाहन्येवकुर्यान्नतुसूतकांते । तदाहवृद्धवसिष्ठः एकादशेऽह्रियच्छ्राद्धतत्सामान्यमुदाहृतं । चतुर्णामपिवर्णानांसूतकंतु पृथक्पृथक् ॥ लौगाक्षिरपि आयंत्राद्धमशुद्धोपिकुर्यादेकादशेऽहनि । कर्तुतात्कालिकीशुद्धिरशुद्धःपुनरेवसः ॥ रुद्गणश्राद्धं तुक्षत्रियादिःसूतकांतेकुर्यात् एकादशेऽहनितथाविप्रानेकादशैवतु । क्षत्रियादिःसूतकांतेभोजयेदयुजोद्विजान् ॥ इतिमत्स्यपुरा णात् । इदंरुद्रगणपरत्वेनव्याख्यातं । मदनपारिजातेगोभिलः । ब्राह्मणभोजयेदावेहोतव्यमनलेऽथवा । पुनश्चभोजयेद्विमंद्वि रावृत्तिभवेदिति ॥ इदंचाद्यमासिकाद्याब्दिकयोःसिद्ध्यर्थे । अंगिराः यस्यसंवत्सरादाक्सपिंडीकरणकृतं । मासिकंचोदकुं १ प्रपितामहवृद्धप्रपितामहत्तपितॄणांपिंडेपुपिन्यंपिंडंसंयोजयेदित्यर्थः ।

·भंपदेयंतस्यापिवत्सरं ॥ पैठीनसिः सपिंडीकरणादाकुर्याच्छाद्धानिपोडश । एकोद्दिष्टविधानेनकुर्यात्सर्वाणितानितु ॥ सपिंढीकरणादूर्घयदाकुर्यात्तदापुनः । प्रत्यब्दयोयथाकुर्यात्तथाकुर्यात्सतान्यपि ॥ शाठ्यायनिः सपिंडीकरणादागपकृष्यकृ तान्यपि । पुनरप्यपकृप्यतेवृद्धयुत्तरनिषेधनात् । वृद्धिवाद्धानंतरंनिषेधादित्यर्थः ॥ ॥ अथरात्रौजननेमरणेरजोदर्शनादौ चत्रयःपक्षाः । अर्धरात्रपर्यंतंपूर्वदिनगणनाया । त्रिभागायारानेर्भागद्वयंपूर्वदिनांतर्गतंवा । सूर्योदयायधिपूर्वदिनमेवेतिया । तदाहकश्यपः उदितेतुयदासूर्येनारीणांदृश्यतेरजः । जननंबाविपत्तिायस्याहस्तस्यशर्वरी ॥ अर्धरावावधिःकालःसूतकादौ विधीयते । रात्रिकुर्याप्रिभागांतुद्वौभागौपूर्वएवतु ॥ उत्तरोंशःप्रभातेनयुज्यतेमृतसूतके । रात्रावेवसमुत्पन्नेमृतेरजसिसूतके ॥ पूर्वमेवदिनंग्राह्ययावन्नाभ्युदितोरविरिति । अत्रदेशाचाराव्यवस्था ॥ ॥ अथरात्रौदाहादिनिर्णयोदेवजानीये । रात्रौवारा विशेपेयावियंतेचेट्विजातयः। दाहंकृत्वायथान्यायद्वौपिंडौनिर्वपेत्सुतः ॥ निगमः संध्यायांवातथारात्रौदाहापाथेयकर्मच । नयनाद्धंचनोकुर्यात्कृतनिष्फलतांग्रजेत् ॥ रात्रिमृतस्यतुरानावेवदाहः । वपनंतुप्रातः । उक्तंचस्मृतिसंग्रहे रात्रौदग्ध्वातु पिंडांतंकृत्यायपनवर्जितं । वपनंनेष्यतेरात्रौश्वस्तनीवपनक्रिया ॥ निगमवचस्तुदिनमृतस्यालस्यादिनारात्रिदाहनिषेधार्थ । तथा शवराज्युपितंचेत्रीन्कृत्वाकृच्छ्रान्दहेत्सुतः॥ इतिस्मृतिरलावल्यां॥ ॥दशाहांतर्दर्शपाते भविष्यत्पुराणे प्रवृत्ताशौचतंत्रस्तुयदि दर्शप्रपद्यते । समाप्यचोदकंपिंडानस्तानमात्रंसमाचरेत् ॥ मातापितृविषयेतुगौतमः अंतर्दशाहेदर्शश्चत्तत्रसर्वसमापयेत् । १ नार्यपक्षाद्रियवेदाक्षिणात्यैः । २ अवशिष्टंसर्वदशाहकसं अंजलिदानावयवपिंडदानविपमश्राद्धाविकंदशेएवसमापयेत् ।

·पिनोस्तुयावदाशौचंदद्यात्पिडंतिलांजलीन् ॥ पित्रोरित्येकशेपः । यत्तुगालवः पित्रोराशौचमध्येऽपियदिदर्श समापतेत् । तावदेवोत्तरतंत्रपर्यवस्येयहात्परमिति तदनौरसपुत्रोयदाकरोतितद्विपयं आपदादिविषयंचेतिपारिजातेपराशरमाधवीयेनि र्णयामृतेच । ज्यहानंतरंदशैंमातापितृतंत्रस्यापिसमाप्ति तुव्यहमध्येदर्शपाते । तद्विषयमेवगौतमवचनं । अन्येषांतुयदाक दाचिदशाहमध्येदर्शपातेतंत्रसमाप्तिरिति ॥ ॥ दाहकालेऽग्निनाशेदाहकाप्ठेरग्निमथित्वातेनदहेत् । भूर्भुवःस्वःस्वाहेत्याज्याहु तिहुत्वालौकिकेनाग्निनावा तद्देहंमहाजलेवाक्षिपेत् । दशाहंप्रेतपिंडंदत्त्वास्नात्वामुक्तौअसपिंडस्यव्यहोपवासः । सपिंडस्सैकाहः । मत्याद्विगुणंद्वयोः । प्रेतकृत्यं कुर्वतांसंचयनादर्वाक्तीसंगेचांद्रं । ऊर्ध्वकायत्रयं । अन्येषांप्रेताशौचिनांपूर्वसंचयनात्रिरात्रं । पश्चादुपवासइत्यादिस्मृत्यंतरेभ्योज्ञेयं । अन्यदप्युक्तंकारिकायां । पनीमपिदहेदेवंभर्तुःपूर्वमृतायदि। अनग्निकांदहेदेवंकापाले नहविर्भुजा ॥ अग्निवर्णकपालंतुकृत्वातत्रविनिक्षिपेत् । करीपादिततोयस्तुजातःसतुकपालजः ॥ अनुपनीतस्याप्येवं । स्मृत्यं तरेतु गृहस्थोब्रह्मचारीचविधुरोविधवाःस्त्रियः। औपासनश्चोत्तपनस्तुपाग्निश्चकपालेजः ॥ देवलः चांडालाग्निरमेध्याग्निः सूतिकाग्निश्चकर्हिचित् । पतिताग्निश्चिताग्निश्चनशिष्टग्रहणोचिताः॥ ॥ आहिताग्नेर्देशांतरमरणेविशेषस्तत्रैव । यस्मिन्देशे स्थितोयहिस्ततोऽन्यत्रमृतोयदि । चरुःपथिकृतःकार्यःपूर्णाहुतिरथापिवा ॥ अन्यदीयेनवत्सेनयागौःस्नुतपयोधरा । आशरीरा हृतेस्तस्याःपयसाहोमइप्यते ॥ अन्यस्याअपिहोतव्यंपयसातदसंभवे ॥ तथा कृष्णपक्षेप्रमीयेतयद्यह्निप्रातराहुतीः । शेपास्तुजु १ कपालजेनाग्निनादहेदित्यर्थः ।

·हुयादर्शपर्वताःपक्षहोमवत् ॥ तदानीमेवजुहुयात्सायंकालाहुतीरपि । सकृट्टहीतमत्रेष्टंभिन्नतंत्रंचहोमयोः । दर्शचापिप्रकुर्वीत स्थालीपातथैवतु॥होमदशौनकर्तव्योपुनर्यदिसजीवति । म्रियेतोपवसथ्येह्निनैवैनंयाजयेत्तदा ॥ नियेताधिश्रितेनित्यहोमद्रव्येह विपुच। यथानिःशेपदग्धानितधातानिदहेत्तदा॥वहिप्पासादितेप्येवहविप्पुम्रियतेयदा।यासांपरिगृहीतानिदेवतानांहवींपितु ।। चतुर्यतानिनामानितायतीनांयदेदध । स्वाहाकारेणयुगपत्सर्वाणिजुहुयादथ ॥ नेष्टस्विष्टकृदाद्यबशेपंकार्यमितिस्थितिः ॥ पिंडप्रमाणंतु ॥ एकोद्दिष्टेमपिंडेतुकपित्थंतुविधीयते । नारिकेलप्रमाणंतुप्रत्यन्देमासिकेतथा ॥ तीर्थदर्शेचसंप्राप्टेकुक्कुटांडप्रमा णतः। महालयेगयात्रा कुर्यादामलकोपमं ॥(पितॄणामासनस्थानांयदरलित्रयंपुरा । उच्छिष्टंतद्विजानीयानोच्छिष्टंद्विजसन्निधौ॥ उच्छिष्टस्योत्तरेभागेपिंडंदद्यारपडंगुलं एकाब्दस्यकपित्थस्यपरिमाणंविचक्षणः॥) अथाऽवयवनिप्पत्तिः॥प्रथमेहनिपिंडेनमुखमू मजायते। चक्षुःश्नोत्रंनासिकेचद्वितीयेऽहनिजायते ॥ भुजीवक्षस्तथाग्रीवातृतीयेऽहनिजायते। नाभिस्थानंगुदंलिंगचतुर्थेऽहनि जायते ॥ ऊरूतुपंचमेज्ञेयोपप्ठेमर्मसमुद्भवः । सप्तमेत्वशिरोस्थीनिसर्वलोमानिचाष्टमे ॥ नवमेवीर्यसंपत्तिर्दशमेक्षुत्पिपासके । अनुगम्येच्छयामेतंज्ञातिमज्ञातिमेवया ॥ मात्वासचैलंस्पृष्ट्वाग्निंघृतंपाश्यविशुध्यति । घृताभावेतुगायत्र्यादशकृत्वःपिवेदपः ॥ ज्येऐनवाकनिष्ठेनसपिंडीकरणेकृते । देशांतरगतानांचपुत्राणांतुकथंभवेत् ॥ श्रुत्वातुवपर्नकार्यदशाहांततिलोदकं । ततःसपिंडी २ सायमाहुतीनाप्रावराहुतीनांवरेण होमकुर्यात् ।

·करणकुर्यादेकादशेहनि ॥ द्वादशाहेनकर्तव्यमितिशातातपोब्रवीत् ॥ स्मृत्यर्थसारे ब्रह्मचारिणामनपत्यानांचसपिंडननास्ति । अतस्तेषांसदकोद्दिष्टमेव । व्युत्क्रममृतानांव्यवहिवैःसापिंड्यंकार्यनवा । केचित्सर्वत्रसपिंडनमाहुरिति । यतीनांप्रेतत्वंनास्ति अतस्तेषांनकोद्दिष्टंनसपिंडीकरणकिंतुएकादशेऽहनिपार्वर्णकार्य । दंडग्रहणात्पूर्वमृतेतुदाहादिसपिंडनांतंसर्वविधिनाकार्यमेव ॥ इतिभट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टकृतेप्रयोगरत्नेऔदैहिकपद्धतौउपयोगिनिर्णयः॥ ॥ अथविधानानि । तत्रब्रह्मचारिमरणे विधानमालायांविशेषः येषांकुलेब्रह्मचारीनिधनप्राप्नुयाद्यदि । तत्कुलक्षयमामोतिसोऽपिदुर्गतिमामुयात् ॥ ग्रहत्वंप्राप्नुयाद्वो| धिद्रुमेऽनवरतंवसेत् । तस्यापितस्यवंशस्यगतिमिच्छन्महीयसीं ॥ विधानंचविधायाशुओर्वदेहिकमाचरेत् । मृतस्यनियमाण स्पपडब्दवतमादिशेत् ॥ त्रिंशयोब्रह्मचारिभ्योदद्यात्कौपीनकानवान् । हस्तमात्राःकर्णमात्रादद्यात्कृष्णाजिनानिच ॥ पादुका छत्रमाल्यानिगोपीचंदनमेवच । मणिमवालमालाश्चब्रह्मसूत्राणिचार्पयेत् ॥ मत्रैस्तलिंगकैश्चैवब्रह्मसायुज्यसिद्धये । अभावेवति नांपूज्यागृहस्थाःसाधयःशुभाः॥ एवंकृतेविधानेचविघ्नस्तस्यनजायते॥ ॥ ब्रह्मचारिमरणे अर्कविवाहः शौनकेनोक्तः। ब्रह्मचा रिमृतीशांतिकथयामिसमासतः । तत्रावकीर्णदोपस्यप्रायश्चित्तंप्रशांतये ॥ द्वादशाब्दंपडब्दवान्यन्दशक्त्याऽथवाचरेत् । ततो व्रतविसंगोख्यविधिसम्यक्समाचरेत् ॥ स्नातकोब्रह्मचारीचनिधनप्राप्नुयाद्यदि । संयोज्यचार्कविधिनासंयोज्यौतीपरस्परं । १ ज्येष्ठेनसपिडीकरणेकृतेऽपिदेशांतरस्थेनपुत्रेणमृतवार्ताश्रुत्वादशाहमाशौचंतिलोदकदानंचकृत्वाएकादशाहेसपिंडीकरणकार्यमितिशातातप मते। २ मझचर्यव्रतसमाप्तिलक्षणसमावर्तनास्यसंस्कारम् ।

·अथाग्निमुपसमाधायएवंगुणेत्याद्यमुकगोत्रस्यामुकनाम्नोमृतस्यब्रह्मचारिणोव्रतविसर्गकरिष्येइतिसंकल्प्यतदंगहिरण्येननांदीश्राद्धं करिष्यइतिसंकल्प्य । तस्कृत्यान्वाधानाद्याधारांतंकृत्वाज्यंजुहुयात् । व्याहृतयश्चतन्नः। अग्नयेत्तपतयेस्वाहा । अग्नयेनता नुष्ठानफलसंपादनायस्वाहा । विश्वेभ्योदेवेभ्यःस्वाहा ७ । ततःस्विष्टकृदादिसमाप्य । पश्चादकसमीपेअथवार्कशाखामानीयार्क विगहः । अर्कब्रह्मचारिणौहरिद्रयानुलिप्यपीतसूत्रेणावेष्ट्यवस्त्रयुग्मेनाच्छाद्याग्निमुपसमाधायएवंगुणेत्यादिअमुकगोत्रस्येत्यादि और्षदेहिकाधिकारार्थमविवाहंकरिष्येतदंगहिरण्येननांदीश्राद्धंकरिष्ये । इत्याचारांतंकृत्वाऽऽज्यहोमः ॐअग्नयेस्वाहा *वृहस्पतयेस्वाहा ॐविवाहविधियोजकायस्वाहा ॐ यस्मैत्वंकामकामायवयंसघाड्यजामहे । (त्व)तमस्मभ्यंकामंदत्वाथेदंत्वं घृतंपिपस्वाहा । कामकामायेदं ४ चतनोव्याहृतयः ९ ततःस्विष्टकृदादि । अर्कशाखांब्रह्मचारिशवंचतुपाग्निनाविधिवद्द हेत् । शासांप्रवाहयेदित्यन्ये । इतिब्रह्मचारिमरणविधिः ॥ ॥ अथकुष्ठिमरणेयमः। मृतस्यकुष्ठिनोदेहंनिखनेगोष्ठभूमिपु । पासरत्रितयंपश्चादुनृत्यान्यत्रतंदहेत् ॥ नगंगाप्टवन कार्यनक्षेपेविधिरुच्यते । पडब्दव्रतपूर्वेणविधिनात्यंक्रतुंचरेत् ॥ ततोऽस्थि संचयंतस्यगंगायांप्रक्षिपेत्सुधीः । मासिमासिततःकुर्यान्मासिश्राद्धानिपार्वर्णात् ॥ संकल्पविधिनाकेचित्प्रवदंतिमनीषिणः । इत्येयंकुटिनोकधितशास्त्रकोविदैः । स्मृतिवगिरनूचानैर्यमाद्यैःपूतविग्रहैः ॥ इतिकुष्ठिमरणविधिः ॥ अथपंचकमरण विधिः ॥ गरुडपुराणे आदौकृत्वाधनिष्ठार्धमेतन्नक्षत्रपंचकं । रेवत्यंतसदादूष्यमशुभंसर्वदाभवेत् ॥ दाहस्तवनकर्तव्योविपादः १ पार्षणविधानेन पोडशमासिकश्राद्धानिकुर्यात् २ । अर्व और्ध्वदेहिकं ।

·सर्वजातिए । नजलंदीयतेतेषुत्वशुभंसर्वदाभवेत् ॥ पंचकानंतरंकार्यकर्तव्यंसर्वमन्यथा । पुत्राणांगोत्रिणांतस्यसंतापोह्युपजायते ॥ गृहेहानिर्भवेत्पृष्ठेनक्षेप्वेपुमृतस्तुयः । तत्रविधिः (अथवाऋक्षमध्येऽपिदाहस्तुविधिपूर्वकः । क्रियतेमानुषाणांहिसद्यआहु तिकारणात् । प्रियनियमतःकार्योमत्रैस्तुविधिपूर्वकं ॥) शवस्यतुसमीपेतुक्षेप्तव्याःपुत्तलास्तदा । दर्भमयास्तुचत्वारऋक्षमंत्रा भिमंत्रिताः ॥ ततोदाहाप्रकर्तव्यस्तैश्चपुत्तलकैःसह । सूतकांतनवापुत्रैःकार्यशांतिकपौष्टिकं ॥ पंचकेषुमृतोयोऽसौनगतिलभते नरः । तिलांश्चैवहिरण्यंचतदुद्देशेघृतंदहेत् ॥ विप्राणांदीयतेदानंसर्वविघ्नविनाशनं ॥ अथपंचकमृतदाहविधिः ब्रह्मपुराणे कुंभमीनस्थितेचंद्रमरणयस्यजायते । नतस्योर्ध्वगतिर्दृष्टासंततौनशुभंभवेत् ॥ नतस्यदाहःकर्तव्योविनाशःस्वेपुजंतुषु । पंचका नंतरंकार्यकार्यदाहादिकखलु ॥ अथवातदिनेकार्योदाहस्तुविधिपूर्वकः । क्रियतेमानुपाणांतुसद्यःसंततिकारणात् ॥ विप्रस्यनि यतःकार्योदाहस्तुविधिपूर्वकं । धनिष्ठापंचकेजीवोमृतोयदिकथंचन ॥ त्रिपुष्करेयाम्यभेचकुलजान्मारयेद्भुवं । तत्रारिष्ट विनाशार्थविधानसमुदीर्यते ॥ दाहदेशेशवंनीत्वास्नापयेचप्रयत्नतः । दर्भाणांप्रतिमाःकार्या:पंचोर्णासूत्रवेष्टिताः ॥ यव पिष्टेनानुलिप्तास्ताभिःसहशवंदहेत् । प्रेतवाहःप्रेतसख प्रेतपःमेतभूमिपः । प्रेतहर्तापंचमस्तुनामान्येतान्यनुक्रमात् ॥ अथ प्रयोगः। एवंगुणेत्यादिअमुकगोत्रस्यामुकस्यधनिष्ठापंचकादिमरणसूचितवंशानिष्टविनाशार्थपंचकमरणविधिकरिष्यइतिसंकल्प्य। पंचदर्भमतिमाःकृत्योर्णातंतुवेष्टनंयवपिष्टानुलेपनंचकृत्वातासुप्रेतवाहादीन्तत्तन्नाममंत्रैरावाह्यप्राणप्रतिष्ठांकृत्वागंधमाल्यैःप्रतिमा १ प्रियापुत्रादिभिःनियमनःनियमेन । २. पूर्वमुक्तोगरुडपुराणस्थोविधिः अधुनाब्रह्मपुराणोक्तउच्यते इत्यर्थः ।

·अलंकृत्यदाहसमयेमेतोपरिन्यसेत् । प्रथमांशिरसि । द्वितीयांनेत्रयोः । तृतीयांवामकुक्षौ । चतुर्थीनाभौ। पंचमींपादयोः। तदुपरिताभ्योनाममंत्रैघृताहुतीर्छचोदकधारांचदत्त्वा । यमायसोमंयमोयमोनुष्टुप् । व्यंवकंवसिष्ठोमृत्युंजयस्त्रिष्टुप् इति मंत्राभ्यांप्रतिमासुप्रत्येकमाज्याहुतीर्जुहुयात् । ततोविधिनाशवंदहेत् । ब्रह्मपुराणे सूतकांतेततःपुत्रःकुर्याच्छांतिकपौ प्टिकं । कांस्यपात्रस्थिततैलंवीक्ष्यदद्याट्विजन्मने ॥ एकाशीतिपलंकांस्यंतदर्धवातदर्धकं । नवपद्मिपलंवापिवित्तशाठ्यनकार येत् ॥ तैलेनाज्येनवापूर्णदद्यादोपोपशांतये । ब्रह्मविष्णुमहेशेंद्रवरुणप्रीतयेततः ॥ मापमुद्यवत्रीहिप्रियंग्वादिप्रयच्छति । स्वर्णदानरुद्रजाप्यलक्षहोमोद्विजार्चनं ॥ गोभूदानंपडेतानिकुर्याद्दोपोपशांतये ॥ अन्यत्रापि स्वगृह्योक्तविधानेनकृत्याग्निस्था पनंततः । अन्वाधानंनिर्यपणंदेवतानांतथाहुतीः॥ यमायधर्मराजायमृत्यवेचांतकायच । वैवस्वतायकालायसर्वभूतक्षयायच ॥ औदुंबरायदभायनीलायपरमेष्ठिने । वृकोदरायचित्रायचित्रगुप्तायवैक्रमात् ॥ विधिनाश्रपणंकृत्वाएकैकामाहुर्तिहुनेत् ॥ अन्य वापि धनिष्ठापंचकमृतेपंचरदानितन्मुखे । न्यस्याहुतिनयंदद्यात्कविहवपामिति ॥ ततोनिहरणंकुर्यादेपसानेविधिःस्मृतः इतरंनिखनेदेवजलेवाप्रतिपादयेत् ॥ द्विपादामृतेतद्वद्धिरण्यशकलंमुखे ॥ इतिपंचकमृतविधिः॥ ॥ अथसर्पहतेनागवतं कार्य । तत्संवत्सरेधावणशुक्लपंचमीमारभ्यान्यांवाशुक्लपंचमीमारभ्यपंचम्यामुपवासः । यद्वाचतुर्थ्यामेकभक्तपंचम्यांनक्तं दारुमयंमृण्मयंानागपंचफर्णकृत्वागंधैःकरवीरैः शतपत्रैःजातिपुप्पैयूंपैदीपैरनंतवासुकिंशंखप-कंबलंकर्कोटकंअश्वतरंधृतराष्ट्र १ यस्मिन्दिनेसर्पोहतस्तदारभ्यवर्षपयंतंप्रतिमासशुरूपंचम्यामुपोप्य अनंतवासुकिमितिक्रमेणएकैकस्यपूजनं ।

·शंररालंकाठियंतक्षककपिटंचमतिमा नामभिःशुक्लपंचम्यांसंपूज्यब्राह्मणान्घृतपायसमोदकै जयेत् । संवत्सरांतेचैवंसंपूज्य महादानणभोजनंशत्यासौवर्णनागदानंचकुर्यात् । अथचोभयोःपक्षयोःपंचमीपुभूमौनागपिष्टेनविलिख्यसितपुष्पैःसितेनगंधे नतिटतंदुलेश्चाभ्यर्यगव्यंक्षीरंमोदकंचभूमौनिवेद्यउपस्थायैवंवदेत् । मुंचमुचामुकमिति । तद्दिनेमधुरमश्नीयात् । एवमन्दंवि धिनानागमभ्यर्यपूर्णेऽब्देयथाशकिसौवर्णनागंगांचदद्यात् । ततोनारायणवलिंचकृत्वाश्राद्धादिसर्वकुर्यात् । तत्रमूलवचनानि स्मृतिरसावल्यांज्ञेयानि ॥ अयपूर्वोकपापड्यादीनांयुद्धिपूर्वकात्मघातिनांच नारायणबलिप्रयोगः। कस्यांचिच्छुक्लैकादश्यांनदी मन्यदातीर्थंगत्याम्नानादिकृत्याचम्यमाणानायम्यदेशकालौनिर्दिश्यामुकशर्मणःआत्महत्यापापंड्यादिजनितपापोपशमनद्वाराऔ पदेहिसंप्रदानत्ययोग्यतासिद्धार्थनारायणयलिंकरिष्यइतिसंकल्प्य । कलशपंचकंत्रीहीणांयवानांवोपरिस्थापयित्वोदकेनापूर्या पोहिष्ठेतिमंत्रत्रयेणाभिमंत्र्यसर्वोपधीतिलगंधादिप्रत्येकंप्रक्षिप्यवस्त्रेणवेष्टयित्वापुष्पाणिपंचरतानिचप्रक्षिप्यतदुपरिताप्रादिपाने ग्रामविष्णुशिवयमप्रेतानांपंचमूर्तीःस्थापयेत् । आवाहनादयउपचाराःकार्याः। तत्रविष्णोःपुरुषसूक्तेनपूजा । ब्रह्मणोहिरण्य गर्भःसमपर्ततामइति । रुद्रस्यकदुद्रायेति । यमस्ययभायसोममिति । प्रेतस्पनामगोत्रेण । पोडशोपचारैःपंचदेवताःपूजयित्वास्त्र गृह्योक्तमार्गेणस्पंदिलेऽग्निप्रतिधान्यचरुहोमकुर्यात् । अन्याधानेआज्यभागांतमुक्त्वानारायणंपोडशकृत्वश्चरुणायश्यइत्युक्त्वाग्नि स्विष्टकृतमित्यादिमाकृतमुफ्त्वान्याधानसमिधीहुत्वा । स्वगृह्योक्तमार्गेणनिर्वापादिविधिनाचरंथपयित्वाआज्यभागांतंकृत्वापुरुष प्रविष्टसंमंधात्तिरदक्संस्थताच । ८ ·यूफेनपोडशाहुतीर्नुहुयात्। नारायणायेदंनममेतित्यागः। अन्यत्सर्वप्राकृतंसमाप्यार्चितदेवसमीपेअमुकगोत्रायामुकशर्मणेप्रेताय विष्णुरूपिणेऽयंपिंडइतिमधुघृता तांतिलमिश्रान्दशपिंडाविष्णुरूपिणंप्रेतमनुस्मरन्प्रेतस्यनामगोत्रेचउच्चार्यदक्षिणाग्रेपुदर्भ पुदक्षिणाभिमुसोऽपसव्येनदत्वा । यत्तेयममितिसूफेनपिंडाननुमंत्र्यकुशैःशंखोदकेनपुरुपसूक्केनपिंडानभिपिच्यगंधाचैरभ्यर्य पिंडप्रयाहणांतंकृत्वानघांक्षिपेत् । नपत्यैदद्यात् । ततःपुरुपसूक्तेनप्रेतस्यनामगोत्रेउक्त्वाऽमुकंनारायणरूपंतर्पयामीतिपोडशवारं तर्पयेत्मत्यूचं । ततःपुरुषाहारपरिमितमन्नविष्णब्रह्मणेशिवायसकिंकराययमायचवलीन्गृहीत्वा । ब्रह्माविष्णुमहादेवोयमश्चै यसमिकरः । बलिंगृहीत्वाकुर्वतुमेतस्यचशुभांगति ॥ इतिप्रार्यविण्यादिभ्यइमंवलिंसमर्पयामीतिवलिंदद्यात् । स्मृत्यर्थसारेतुहो मतर्पणवलयोनोफाः । ततःमतिदैवतंत्रिविधंत्रिविधंफलंचसमर्थ्यशर्करामधुगुडसीपिनिवेदयेत् । गीतादिनाजागरणंकुर्यात् । ततोऽस्यामेवराज्यामनुग्मान्पंचसप्तनववाब्राह्मणानामंत्र्यउपोपितःश्योभूतेमध्याह्नविण्यादीनभ्यय॑देशादिस्मृत्वा पलिविहितंश्राद्धपंचकमेकोद्दिष्टविधिनाकरिप्यइतिसंकल्प्य एकोद्दिष्टविधिनाबाह्मणपादप्रक्षालनादिकृत्वायथाज्येष्ठमुदङ्मुखानु पोश्याचाइनादितृप्तिप्रश्नांतंकृत्वापिंडपितृयज्ञबदुल्लेखनाद्यवनेजनांतंकृत्वाविष्णवेब्रह्मणेशिवाययमायसपरिवारायचतुरःपिंडान्द त्यानामगोत्रविशिष्टंविष्णुरूपंप्रेतंस्मृत्वापंचमंपिंडदद्यात् । ततोविमानायांतान्दक्षिणाभिस्तोपयित्वातन्मध्येचैकंगुणवंतंब्राह्मणं प्रेतस्थानेभोजितमेतयुझ्यासंस्मरभूमिहिरण्यादिनातिशयेनसंतोप्याक्षय्यस्थानेतिलदर्भतुलसीयुतशंखोदकधारांदद्यात् । तत १ विष्णुबमापंशिवसकर्रयमं च पूर्वोतविधिनासंपूज्य । नारायण ·, अविघ्नमस्तु । आयुष्यमस्तु । आरोग्यमस्तु । स्वस्तिशिवकर्मास्तु । कर्मसमृद्धिरस्तु । धर्मसमृद्धिरस्तु । पुत्रसमृद्धिरस्तु । वेदसमृद्धिरस्तु । शास्त्रसमृद्धिरस्तु । धनधान्यसमृद्धिरस्तु । इष्टसंपदस्तु । इतिपंचदशवाक्यान्युक्त्वा स्वयंकर्मदेवतात्मको भगवान्प्रजापतिःमीयतामित्युक्त्वा प्रीयतांभगवान्कर्मदेवतात्मकःप्रजापतिरितितर्वाचयित्वा, पुण्याहवाचयिष्येहमित्युक्त्वा याच्यतामितितरुते । ॐ उद्गातेवशकुनेसामंगायसिब्रह्मपुत्रसव॑नेपुशंससि । वृषवाजीशिशुमतीपीत्यासर्वतौनःशकुने भद्मावदविश्वतोनःशकुनेपुण्यमावद ॥ इतिऋचंसर्वैःसहपठित्वा ॐ पुण्याहंभवंतोब्रुवंत्वितिस्वयंमंद्रस्वरेणोक्त्वाब्राह्मणैरोंपु ण्याइतितधोक्त पुनरेवंमध्यमस्वरेणोक्त्यातथैवतैरक्त पुनरेवमुच्चस्वरेणोक्त्वातथैवतैरुक्ते । ॐ स्वस्तिनइंद्रौवृद्धश्रवाःस्वस्तिनः पुपाविश्ववेदाः । स्वस्तिनस्तायोअरिष्टनेमिःस्वस्तिनोबृहस्पतिर्दधातु ॥ इत्यूचंसर्वैःसहपठित्वा स्वस्तिभवंतोब्रुवंत्वितिपूर्व यदुक्त्या अस्वस्तीतितधवतःप्रत्युक्तेअमुककर्मणेस्वस्तिभवंतोब्रुवंत्वितिकरिप्यमाणकर्मनामपूर्ववदुक्त्या अमुककर्मणेस्वस्तीति तःपूर्यवदुक्के । वृद्ध्यामस्तोमैसनुयामयाजमानोम–सरथेहोपयातं । यशोनपक्कंमधुगोप्यंतराभूतांशौअश्विनोकाममप्राः ॥ इत्यूचंसःसहपठित्वा ऋद्धिंभवतोब्रुवंत्वितिपूर्ववदुक्ते ॐ ऋयतामितितैस्तथैवप्रत्युक्तेसामात्यःप्राङ्मुखउपविशेत् । (इदशौ नकमते । गृह्यपरिशिष्टेतुस्वस्त्यमुककर्मणइत्युत्तरमत्युत्तरेनस्तः )। ततोविप्राःप्राङ्मुखाउपविश्यतद्वृद्धिकलशोदकविशालेता धादिपात्रेनिनीययजमानसामात्यमत्रैरभिषिचेयुः । तेचमंत्राः। तत्सवितुर्विश्वामित्रःसवितागायत्री ॐ तत्सवितुवरेण्यंभर्गों देवस्येधीमहि । धियोयोनःप्रचोदयात् ॥ आपोहिष्टेतिनवर्चस्यांवरीपःसिंधुद्वीपआपोगायत्री । पंचमीवर्धमानासप्तमीप्रतिष्ठांत्ये ·तःपवित्रपाणिभिाह्मणैःअमुकगोत्रायामुकशर्मणेप्रेतायविष्णुरूपायेदंतिलोदकामुपतिष्ठतामितिवाचयित्वासकुशतिलमुदकांज लिंदापयेत् । ततःस्नात्यागुडशर्करापायसादिस्वजनैःसह जीतेति ॥ इतिनारायणवलिः॥ ॥ अथसहगमनविधिः ॥ अथान्वारोहणंस्त्रीणामात्मनोभर्तुरेवच । सर्वपापक्षयकरंनरकोत्तारणायच ॥ अनेकस्वर्गफलदंमुक्तिदंतत्तथैवच । जन्मांतरेच सौभाग्यधनपुत्रादिवृद्धिदं॥ एवंगुणेत्यादि आत्मनोभर्तुश्चैतजन्मजन्मांतरपरंपरार्जितसर्वपापक्षयद्वाराश्रीलक्ष्मीनारायणप्रीतयेपु राणोक्तानेकफलमाप्तयेचान्वारोहणकरिष्ये । तदंगतयाविहितंहरिद्राकुंकुमांजनादिसौभाग्यद्रव्ययुतवंशपात्रवायनदानकरिष्य इतिसंकल्प्यसोपस्कराणिशूर्पाणिदद्यात् । तत्रमंत्रः । लक्ष्मीनारायणोदेवोवलसत्त्वगुणाश्रयः । माहँसत्त्वंचमेदेयाद्वायनैः परितोपितः ॥ सोपस्कराणिशूर्पाणिवायनःसहितानिच । लक्ष्मीनारायणप्रीत्यसत्त्वकामाददाम्यहं ॥ अनेनसोपस्करशूर्पदानेन लक्ष्मीनारायणौप्रीयेतां ॥ अग्नेःसमीपमागत्यपंचरत्नानिपल्लवे। नीलांजनंतथावद्धामुखेमुक्ताफलंन्यसेत् ॥ ततोऽग्निप्रार्थनांकृत्वा मंत्रेणानेननिश्चितं। स्वाहासंश्लेपनिर्विण्णशर्वगोत्रहुताशन॥सत्त्वमार्गप्रदानेननयमांपत्युरंतिक॥इत्यग्निपार्थ्याज्येनाग्नौजुहुयात् । अग्नयेतेजोऽधिपतयेस्वाहा। विष्णवेसत्त्वाधिपतयेस्वाहा। कालायधर्माधिपतयेस्वाहा । पृथिव्यैलोकाधिष्ठात्र्यैस्वाहा ।अयोरसा धिष्ठात्रीभ्यःस्वाहा । वायवेवलाधिपतयेस्वाहा । आकाशायसर्वाधिपतयेस्वाहा । कालायधर्माधिष्ठात्रेस्वाहा । अयःसर्वसाक्षि णीभ्यःस्वाहा । ब्रह्मणेवेदाधिपतयेस्वाहा । रुद्रायश्मशानाधिपतयेस्वाहा ॥ ११॥ एकादशाहुतीर्तुत्वाकुर्यादग्ने प्रदक्षिणां । १ सत्त्वमन धैर्य । तद्धिअग्निप्रवेशेऽपेक्ष्यते अतस्तद्दानार्थलक्ष्मीनारायणाप्रार्थ्यते ।

·. ततःशिलांसोपस्करांसंपूज्यतामारुह्यफलपुष्पांजलिंगृहीत्वाऽग्निप्रार्थयेत् । त्वमग्नेसर्वभूतानामंतश्चरसिसाक्षिवत् । त्वमेवदेवजानी पेनविदुर्यानिमानुपाः ॥ अनुगच्छामिभर्तारंवैधव्यभयपीडिता । सत्त्वमार्गप्रदानेननयमांभर्तुरंतिकं ॥ मंत्रमुच्चार्यशनकैः प्रविशेबहुताशनं ॥ तांतस्योत्तरतःसुतांदेवर शिष्योवानमस्कृत्यकरधृत्वाउदीइँतिद्वाभ्यांमंत्राभ्यांसत्त्वरहितामुत्थापयेत् । सत्याधिका सुहृदःसमावास्यभर्तारंविष्णुरूपंस्मरतीप्रविशेत् । हारीतः मृतभर्तरियानारीधर्मशीलादृढवता । अनुगच्छतिभारं शृणुतस्यास्तुयत्फलं ॥ तिस्रःकोट्योऽर्द्धकोटीचयावत्यंगरुहाणिवै । तावत्यब्दसहस्राणिस्वर्गलोकेमहीयते ।। मातृकंपैतृकंचैवयत्र कन्यामदीयते। कुलत्रयंपुनात्येपाभर्तारंयाऽनुगच्छति ॥ इत्यादिवाक्यपर्यालोचनयासंकल्पेतत्तत्फलमुल्लेख्यं । अन्वारोहणे अवयवपिंडाःपाकस्तंत्रेण पिंडःपृथक्पृथक् इतिढुंदूपद्धतौ । अन्यत्रतु अन्वारोहेतुनारीणांपत्युश्चैकोदकक्रिया । पिंडदान क्रियातद्वच्छादप्रत्याव्दिकंतथा ॥ अन्यारोहेकृतेपल्याःपृथपिडांस्तिलांजलीन् । पृथक्शिलेनकुर्वीतदद्यादेकशिलेतथा ॥ नवनाद्धानिभिन्नानिसपिंडीकरणपृथक् । एकएववृपोत्सर्गोगौरेकातत्रदीयते । अन्वारोहणेएकचित्यारोहणेवास्त्रिया:पृथक्स पिंडननास्तिभर्तुःकृतेस्त्रियाःकृतंभवतीतिस्मृत्यर्थसारे । भत्रीचकेनेतिवहवः । भादित्रयेणेत्यन्ये । अन्वारोहणंगर्भिणीनांबा लापत्यानारजस्वलानांसूतिकानांचनिषिद्धं । गर्भिणीनांतत्तजातिवधसमानं । ब्राह्मण्याएकचित्यारोहणमेवनपृधचित्यारो हणं । क्षत्रियादिखिया:पृथक्सहवाचितिः । असवर्णाया:पृथक्चितिरेवमदनपारिजातमते । अन्वारोहणेनवनोद्धमात्रं १ सत्त्वरहिताधैर्यरहिता भीतेतियावत् । २ एकस्वांशिलायां एकस्मिन्नश्मनीत्यर्थः । ३ सपिंडीकरणपृथकार्यमितिमतांतरं । नैवकार्यमित्यन्ये ·पृथक् । तत्रापिपितृमातामहपार्वणद्वयवत्सहैवानुष्ठानं । आपस्तंवः चितिभ्रष्टातुयानारीमोहाद्विचलिताभवेत् । प्राजापत्ये नशुद्ध्येततस्माद्वैपापकर्मणः ॥ भर्तुरनुगमनेचितिभ्रष्टेत्यर्थः । पन्यांरजखलायां यदाभर्तामृतःसाचदेशकालवशात्तदैवानुगंतु मिच्छतिनपंचमादिदिनंप्रतीक्षतेतत्रविधिरुच्यते यदास्त्रियामुदक्यायांपतिःप्राणान्समुत्सृजेत् । द्रोणमेकंतंडुलानामवहन्या द्विशुद्धये ॥ मुसलाघातैस्तदसूक्स्रवतेयोनिमंडलात् । विरजस्कांमन्यमानास्वेचित्तेतदसूक्षयं ॥ दृष्ट्वाशौचंप्रकुर्वीतपंचम त्तिकयापृथक् । त्रिंशदिशतिर्दशपंचगवांदत्त्वात्वहःक्रमात् ॥ विप्राणांवचनाच्छुद्धासमारोहेद्भुताशनं। नारीणांसरजस्कानामि यंशुद्धिरुदाहता ॥ ॥ अथरजसलामरणेविधिः। अंतरिक्षेमृतायेचवह्नावप्सुप्रमादतः । उदक्यासूतिकानारीचरेच्चांद्रायण त्रयं ॥ संग्रहे पंचभिःस्तापयित्वातुगव्यैःप्रेतारजस्वलां । वस्त्रांतरावृतांकृत्वादाहयेद्विधिपूर्वकं ॥ वृद्धशातातपस्तु रजस्वलायाः प्रेतायाःसंस्कारादीनिनाचरेत् ।ऊर्ध्वत्रिरात्रात्स्नातायांशवधर्मेणदाहयेत् ॥ इतिव्यहोत्तरंसंस्कारमाह । अत्रदेशकालानुसाराव्य वस्था। अयेत्यादिअमुकगोत्रायाःअमुकस्यारजस्वलावस्थामरणनिमित्तप्रत्यवायपरिहारार्थऔर्वदेहिकयोग्यत्वार्थचांद्रायणत्रय प्रायश्चित्तपूर्वकंशूर्पणाष्टोत्तरशतनानानिकारयिष्ये । इतिसंकल्प्यब्राह्मणवचनेनचांद्रायणत्रयंकृत्यायवपिप्टेनप्रेतमनुलिप्यस्वयं स्नात्वाशूर्पोदकेनशतवारसापयेत् । प्रेतंप्रक्षाल्यभस्मगोमयमृत्तिकाकुशोदकपंचगव्यशुद्धोदकैःस्नापयेत् । पविमानीभिःस्वस्त्यय नीभिर्यदंतियञ्चदूरकेइतितिसृभिरापोहिष्ठेतितिसृभिःकयानइतितिसृभिःसंस्त्राप्यपूर्ववस्त्रंपरित्यज्यविधिनादहेत् । यद्वा रजस्व १ पावमानीःस्वस्सयनी सुदुघाहिघृतश्चतःइत्यारभ्यपंचऋचःइत्यर्थः ।

·। गतिकांपमलंपक्षास्यनापयित्वाकाध्यदग्ध्वाऽस्थीनिविधिनादहेत् ॥ ॥ अथसूतिकामरणे ॥ सूतिकामरणेप्राप्सौंपध्य मुठेपनं । भसूतकीतुसंस्पृष्टःशूर्पाणांतुशतंक्षिपेत् ॥ पूर्ववत्संकल्प्यब्राह्मणवचनाच्चांद्रायणत्रयंकृत्वापूर्ववच्छतशूर्पस्नानानिकारयि स्याउँभेजलमादायपंचगव्यंतत्रक्षित्वाआपोहिष्ठीयवामदेव्यवारुणादिपुण्यभिरभिमंत्र्यपूर्वोक्तमंत्रैःसंस्नाप्यविधिनादहेत् ॥ अथ एतिकामरणेदिनभेदेनविशेषप्रायश्चित्तं । सूतिकातुयदासाध्वीविनातामरणंगता । त्रियर्षपूर्णपर्यतंशुपेत्कृच्छ्रेणसर्वदा ॥ एत अधमन्यहविषयं । सूतिकातुयदानारीरजसातुपरिप्लुता। म्रियतेचेत्तुयानारीद्विवपैकृच्छ्रमाचरेत् ।। एतद्वितीयव्यहविपयं । सूति कातुपदासाध्वीविनातामरणंगता । अन्दकृच्छ्रेणशोतव्यासस्यवचनंयथा ॥ एतत्तृतीयन्यहविषयं। तथा सूतिकातुयदासाध्वी पिसातामरणंगता ॥ त्रिपनवदिनादर्याएकाब्देनविशुद्धयति ॥ दशाहादुत्तरेतु। सूतिकातुयदानारीप्राणांश्चैवपरित्यजेत् ।मास मेकायपियावनिभिःकृष विशुस्वति ॥ तथा सूतिकायांमृतायांतुकथंकुर्वतियाज्ञिकाः । कुंभेसलिलमादायपंचगव्यंक्षिपेत्ततः ॥ पूभिरभिमंत्र्यापोवाचाशुदिटभेत्ततः । तेनैवस्नापयित्वातुदाईकुर्यायथाविधि ॥ अलिंगपावमानीभिर्वामदेव्याभिरेवच । भन्यधवारगमैत्रःसंताप्यविधिनादहेत् ॥ ॥अथगर्भिणीमरणेविधिः ॥ यदागर्भवतीनारीसशल्यासंस्थिताभवेत् । कुक्षिभि साततःशल्यनिहरेयदिजीवति ॥ ममीतंनिक्षिपेतुप्रायश्चित्तंततःपरं। सात्रयस्त्रिंशताकृच्छाशुद्ध्यतेशल्यदोपतः। सगर्भदहने १ भयमनामयः सूचिसया:प्रथमदिनत्रयेमरणेश्यन्दप्रायश्चिचं । द्वितीयञ्यहमरणेऽन्दद्वयं । तृतीयत्र्यहमरणेएफान्दं । २ और्ध्वदेहि गापिकरिमाऽचरितः।

·वस्थावर्णवधपातक । प्रायश्चित्तंचरित्वातुशुध्यतेपापकारिणः ॥ भ्रूणहत्यापतिश्चैवशुद्धिस्वायंभुवोऽब्रवीत् । अंतर्गर्भमृतस्त्री गांधगर्भणनिष्कृतिः ॥ दग्ध्यातुगर्भसंयुक्तांत्रिरब्दकृष्छ्रमाचरेत् ॥ इत्यादिग्रंथांतरतोऽवगंतव्यं । भट्टरामेश्वरमुत्तोभट्टनारा यणःसुधीः । व्यत्तरुचिरांकाश्यामौर्वदेहिकपद्धति ॥ आम्धलायनमार्गेणसंतिपद्धतयःशतं । ताभ्यस्त्वस्याविशेषोय पंडितः सोऽवधार्यतां ॥ इतिश्रीमद्रामेश्वरभट्टसूरिसूनुनारायणभट्टविरचिताऽन्त्येष्टिपद्धतिःसमाता ।। ॥ 8%AALKALAAxarue ।। इति श्रीनारायणभट्टविरचिताऽन्त्येटिपद्धतिः॥

·AD
ISA
OM
300339025323093ET SAREERABHARATARAT95079990
र पुस्तक पारोपादेन उक्ष्मणतनुजनुपा वासुदेवशर्मणा सस्कृत, तघ मुम्बय्या पांडुरंग जावजी
इत्यनेन सीये निर्णयसागरात्यमुद्रणयंत्रालये मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ॥
शकान्दा १८५९, सन १९३७.
द्वितीयावृति ।
PCRLIGNER -Pandarabg Jawaji,
Niraya sagar Press,
PRINTIE :-Ramchandra Yesu Shedge, 26-28, Kolbhat Street, Bombay
chutwwwdav3000000000
}

·രാരീരം രാരീരം രാരീരം
॥ इति प्रयोगरत्नं नारायणभट्टी
उत्तरनारायणभट्टी अन्त्येष्टिश्च ॥
ebo
alread

·देअनुष्टुभौ । अभिः । ॐ आपोहिष्ठामयोभुवः ॥९॥ आनोभद्राइतिदशर्चस्यराहूगणोगोतमोविश्वेदेवाः पंचाद्याःसप्तमीच जगत्यःपष्ठीविराइस्थानाशिष्टास्त्रिष्टुभः । ॐआनौभद्राःक्रतवोयतुविश्वतोदब्धासोअपरीतासद्भिदः । देवानोयथासमिद्धे असन्नायुयोरक्षिता दिवेदिवे ॥ देवानाभद्रासमतियतांदेवानारातिरभिनोनिवर्ततां । देवानांसख्यमुपसेदिमायंदेवान आयुःप्रतिरंतुजीवसे ॥ तान्पूर्वयानिविदाहूमहेवयंभर्गमित्रमदितिदक्षमुनिध । अर्यमणवरुणंसोममश्विनासरस्वतीनःसुभगाम यस्करत् ॥ तन्नोवातोमयोभुवातुभेजतन्मातापृथिवीतपिताद्यौः । तद्रावाणःसोमुसुतोमयोभुवस्तदश्विनाशृणुतंधिष्ण्यायुधं ॥ तभीशाजगतस्तस्थुपस्पतिधियंज़िन्वमव॑सेहूमहेवयं । पुपानोयथावेदसामसदृधेरक्षितापायुरदब्धःस्वस्तये ॥ स्वस्तिनइंद्रोवृद्ध श्रवाःस्वस्तिनःपूपाविश्ववेदाः । स्वस्तिनस्ताक्ष्योअरिष्टनेमिःस्वस्तिनोबृहस्पतिर्दधातु ॥ पृषदश्वामरुतःपृश्निमातरःशुभंयावा नोविदथैपुजग्मयः । अग्निजिह्वामनवःसूरचक्षसोविश्वनोदेवाऽअवसागमनिह ॥ भद्रंकर्णेभिःशृणुयामदेवाभद्रंपश्येमाक्षभिर्य जत्राः। स्थिरैरंगैस्तुष्टुवांसस्तनूभियशेमदेवहितंयदायुः ॥ शतमिन्नुशरदोऽअंतिदेवायनिश्चक्राजरसंतनूनाम् । पुत्रासोयत्र पितरोभवतिमानौमध्यारीरिफ़्तायुगतोः ॥ अदिनिधौरदितिरंतरिक्षमर्दितिर्मातासपितासपुत्रः । विश्वेदेवाऽअदितिःपंचजनाऽ अदितिर्जातमदितिजनित्यम् ॥१०॥ अपनःशोशुचदघमित्यष्टर्चस्यकुत्सोग्निर्गायत्री । ॐ अपनःशोशुचयमग्नेशुशुग्ध्यारयिम्। अपनःशोशुचयम्॥ सुक्षेत्रियासुंगातुयावसूयाचयजामहे ।अपनःशोशुचयम्॥प्रयदर्दिछएपांप्रास्माकोसञ्चसूरयः। अपनः०॥ प्रयत्तेऽअग्नेसूरयोजायॆमहिपतेवयम् । अपनः०॥प्रयग्नेःसहस्वतोविश्वतोयंतिभानवः । अपनः ॥ त्वंहिविश्वतोमुखबिश्वतः ·परिभूरसिं । अपनः०॥द्विपौनोविश्वतोमुखातिनावेवपारय । अपनः ॥ सनःसिंधुमिवनावयातिपस्विस्तये । अपनः ॥८॥ पतोन्चिंद्रमितितृचस्यांगिरसस्तिरश्चीइंद्रोनुष्टुप् । ॐ एतोन्वि→स्तोमशुद्धंशुद्धेनुसाम्ना । शुद्धैरुक्थैर्यावृध्यांसशुद्धआशीर्वान्म मत्तु ॥ इंद्रशुद्धोन्ऽआगहिशुजःशुद्धाभिरूतिभिः । शुद्धोयिंनिधारयशुद्धोममद्धिसोम्यः ॥ इंद्रशुद्धोहिनौर्यिशुद्धोरतानि दाशुषे । शुद्धोत्राणिजिनसेशुद्धोयासिपाससि ॥ स्वादिष्ठयेतिदशर्चस्यमधुच्छंदाःपयमानःसोमोगायत्री । ॐ स्वादिष्ट्या मर्दिष्ट्यापर्वस्वमोमधारया । इंद्रायपातयेसुतः ॥ रक्षोहाविश्वचर्पणिभियोनिमयौहतं । दुर्णासधस्य॒मासदत् ॥ वरिवोधातमो भवमंहिछोपत्रहतमः । पपिराधोमघोना । अभ्यर्पमहानादेवानीवीतिगंधसा । अभिवाजमुतश्रवः ॥ त्वामच्छांचरामसितदि ददिवेदिये। इंदोत्वे आशसः ॥ १ ॥ पुनार्तितेपरिनुतसोमंसूर्यस्यदुहिता । यारैणशश्वतातना ॥ तमीमण्वःसमय॑आगृभ्णं तियोपणोदर्श । स्वसार पार्यदिवि ॥ तमीहिन्यत्यग्रुवोधर्मतियाकुरदृति। त्रिधातुवारणमधु ॥अभोममध्यातवीणतिधेनवः शि। सोममिंद्रायुपातवे ॥ अस्येदिंद्रोमदेष्याविश्वात्राणिजिघ्नते। शूरोमघाचमंहते ॥२॥ तरत्समंदीतिचतसृणामवत्सारःपव मानःसोमोगायत्री । ॐ तत्समंदीधावतिधारासुतस्यांधसः। तत्समंदीर्घावति ॥स्रावैदवसूनांमर्तस्यदेव्यवसः। तरत्स०॥ ध्वयोःपु:पंत्योरासहस्राणिदद्महे । तरत्स० ॥ आयोख्रिशतंतनासह णिचद्महे । तरत्स० ॥ ४ ॥ शुचीवोहव्येतिमं त्रस्यवसिष्ठोमख्तस्त्रिष्टुप् । ॐ शुचीयोहव्यामरुतःशुचीनांशुचिहिनोग्यध्वरंशुचिभ्यः । ऋतेनसत्यमृतसापआयुन्छुचिंजन्मानः शुचयःपायकाः॥ यदंतियचेतिद्वादशर्चस्यआद्यायावसिष्ठकपिः शिष्टानामेकादशानांपविनवसिष्ठावृपी. पवमानःसोमोगायत्री - ·यत्तेपवित्रमर्चिपीतिद्वेअग्निदेवत्ये उभाभ्यांदेवसवितरितिसवितृदेवत्या त्रिभिष्टमित्यग्निसवितृदेवत्या पुनंतुमामितिवैश्वदेवी प्रप्यायस्वेतिपुरउष्णिक् पुनंतुमामिति यःपायमानीरिति पावमानीर्योअध्येतीतिचानुष्टुभः । ॐ यदंतियचदूरकेभयविंदतिमा मिह । पर्वमानचितजहि ॥ पवमानःसोअद्यनःपवित्रेणाधिचर्पणिः । यःपोतासपुनातुनः॥ यत्तैपवित्रमर्चिप्यग्नेवितिम॑तरा । ब्रह्मतेनपुनीहिनः । यत्तैपवित्रमर्चिवदनेते पुनीहिनः । ब्रह्मसवैःपुनीहिनः ।। उभाभ्यांदेवसवितःपवित्रेणसवेनच । मांयु नीहिविश्वतः ॥ १ ॥ विभिष्ट्दैवसवितपिठैःसोमधामभिः । अग्नेदक्षैःपुनीहिनः ॥ पुनंतुमांदैवजनाःपुरंतुयसवोधिया । विश्वेदेवाःपुनीतमाजातवेदःपुनीहिमा ॥ प्रप्यायस्वास्वंदस्वसोमविश्वेभिरंशुभिः। देवेभ्य॑उत्तमंहविः ॥ उपनियंपनिमत सुवानमाहुतीयुधम् । अर्गन्मविभ्रतोनमः ॥ अलाय्य॑स्यपरशुर्ननाशतमापवस्वदेवसोम । आखंचिदेवदेवसोम ॥ यःपविमानीर ध्येत्युपिभिःसंभृतरसम् । सर्वसपूतमश्नातिस्वदितमातरिश्चना ॥ पावमानीर्योऽअध्येत्यूपिभिःसंभृतरस । तस्मैसरस्वतीदुहे क्षीरसर्पिमेधुंदकम् ॥ २ ॥ अग्निःशुचित्रततमइत्यस्यविरूपोग्निर्गायत्री । ॐ अग्निःशुचित्रततमःशुचिर्विप्रःशुचि:कविः । शुचीरोचतआहेतः ॥ १॥ समुद्रज्येष्ठाइतिचतसृणांवसिष्ठआपत्रिष्टुप् । ॐ समुद्रज्येष्ठाःसलिलस्यमध्यात्पुनानायंत्यनिविश मानाः । इंद्वीयावज्रीवृषभोररादताआपौवीरिहमामवंतु ॥ याआपौदिव्या तवास्रवैतिखनिर्बिमाउतवायाःस्वयंजाः । समु दार्थायाःशुच॑यःपायकास्ताआपोदेवीरिहमामवंतु ॥ यासांराजावरुणोयातिमध्यसत्यानृतेवपश्यन्जनानाम् । मधुश्रुतःशुचयो या पाकास्ता०॥ यासुराजावरणीयासुसोमोविश्वेदेवायासूर्जमदति । वैश्वानरोयास्वग्निःप्रविष्टस्ता०॥ ४ ॥ त्रार्यतामितितृच ·स्यसप्तर्पयोविश्वेदेवाअनुष्टुप् । ॐ त्रार्यतामिहदेवास्त्रायतामरुतांगणः । त्रायतांविश्वाभूतानियथायमरपाअसत् ॥ आपइ दाभेषजीरापोअमीवचातनीः । आपःसर्वस्यभेजीस्तास्तकृण्वंतुभेषजम् ॥ हस्ताभ्यांदशशाखाभ्यांजिह्वावाचःपुरोगवी । अनामयितुभ्यात्वाताभ्यांवोपस्पृशामसि ॥ ३ ॥ इमाआपःशिवतमाइत्यनेनतृचेनदेवस्यत्वेतिचयजुपाभूर्भुवःस्वरित्येताभिश्च व्याहृतिभिः । इमाआपइतितिसृणामैतरेयआपोनुष्टुनगत्यनुष्टुभः । ॐ इमाआपःशिवतमाइमाःसर्वस्यभेपजीः । इमाराष्ट्रस्य वर्धनीरिमाराष्ट्रभृतोमृताः ॥ याभिरिंद्रमभ्यपि चत्मजापतिःसोमराजानवरुणयममर्नुम् । ताभिरद्भिरभिपिचामित्वामहराजां त्वमधिराजौभवेह ॥ महांतत्यामहीनीसम्राजचर्षणीनांदेवीजनित्र्यजीजनद्राजनिव्यजीजनत् ॥ देवस्यत्वेत्यस्यसविताश्विनौ पूपाचयजुः । देवस्यत्वासवितुःप्रसवेश्चिनोर्वाहुभ्यांपूष्णोइस्ताभ्यामग्नेस्तेजसासूर्यस्यवर्चसेंद्रस्य द्रियेणाभिपिंचामि । वलायश्रियै यशसेन्नाधाय ॐभूर्भुवःस्वःअमृताभिषेकोस्तुशांतिःपुष्टिस्तुष्टिश्चास्त्वित्येतैर्मत्रैःकुशाग्रेःसपल्लवैरभिपिंचेयुः । ततःसुवासिनी भिनीराजनंकार्ययथाचारम् । ततोब्राह्मणानांवैदिकमंत्राशिपोग्राह्याः । कर्मातेपिपुनरेवंकार्य । इतिजयंतादिसंमतःप्रयोगपारि जातपोक्तःपुण्याहवाचनप्रयोगः॥ ॥ अथहेमाद्रौदानकांडेवढचगृह्यपरिशिष्टोक्तत्वेनोक्तः सकलसाधारणशिष्टाचारप्राप्तश्चपु ण्याहवाचनप्रयोगः ॥ कृतमंगलस्नानःस्वलंकृतःकृताचमनःप्राङ्मुखोयजमानोवस्त्राच्छादितेपीठेउपविश्यपत्नीस्वदक्षिणतम्या मुखीमुपवेश्यसंस्कार्यचतथैवोपवेश्य आचम्यप्राणानायम्य सुमुखश्चैकदंतश्चेत्यादि शुक्लांबरधरंदेव० अभीप्सितार्थ. सर्व मंगलमांगल्ये० सर्वदासर्वकार्यपु० तदेवलग्नं० यत्रयोगेश्वरःकृष्णो० सर्वेष्वारब्धकार्येष्वितिश्लोकान्पठित्वा । ॐ लक्ष्मी - ·नारायणाभ्यांनमः । उमामहेश्वराभ्यांनमः । शचीपुरंदराभ्यांनमः । मातापितृभ्यांनमः । इष्टदेवताभ्योनमः । कुलदे वताभ्योनमः । सर्वेभ्योदेवेभ्योनमः । सर्वेभ्योब्राह्मणेभ्योनमः । देशकालोसंकी-मुकफलसिद्ध्यर्थश्वोऽद्यवाऽमुककर्मक रिप्ये । तदंगतयादौपुण्याहवाचनादिकरिष्यइतिसंकल्पयेत् ।' यंदातुप्रयोगाद्वहिर्भूतंपुण्याहवाचनाद्यंगतदामुकफलसिद्ध्यर्थ ममुककर्मकर्तुमंगभूतमादौपुण्याहवाचनादिकरिप्यइतिप्रत्येकंसंकल्पः । प्रधानसंकल्पस्तुसर्वकृत्वातदिनएवश्वोवाकार्यः। ततो यजमानः पोडशोपचारैर्गणपतिमभ्यय॑प्रार्थयेच्च । ततःकर्तास्वपुरतः ॐमहीद्यौःपृथिवीचनहमंयमिमिक्षतां । पिपुतांनो १ आदौप्रधानसंकल्पस्ततःपुण्याहवाचनम्। मातृपूजांतत:कृत्वावृद्धिवाद्धंततःस्मृतमितिसंस्कारगणपतिवचनादादौप्रधानसंकल्पंकृत्वागणप- तिपूजनादिसंकल्पंकुर्यादिति । तथाचअमुककर्मकरिष्ये । तदंगत्वेनस्वस्तिपुण्याहवाचनमातृकापूजननांदीश्राद्धंचकरिष्ये । तत्रादौनिर्विघ्नतासि- सर्थ गणपतिपूजनंकरिष्ये । गणानांत्वाशौनकोगृत्समदोगणपतिर्जगतीगणपत्यावाहनेवि०) ॐगणानौत्वा० । ऋद्धिबुद्धिसहितंसांगंसपरिवार गणपतिमावाहयामीत्याबाह्यमहागणपतयेनमइत्याद्यासनादिपोडशोपचारैःसंपूज्यप्रार्थयेत् । नार्चितोहिगणाध्यक्षोयज्ञादौतुसुरोत्तम। तस्माद्वि- समुत्पन्नमरकोपज मिदंतवेतिपद्मपुराणलिंगात नमतेत्वत्क्रियतेइत्यादिमांत्रलिंगाशनिर्विघ्नतासिद्धयर्थमादीगणपतिःपूज्यइतिचिंतामणौ। २ अवि- दितार्पयच्छंदोदेवतविदित्यादिपरिमापातोयत्रकापिमंत्रप्रयोगेकेवलमंत्रपाठानर्थक्यादृष्याापन्यासआवश्यकएवेत्सवनिर्दिश्यते । यथा-मही- यी:कायोमेधातिथि मिर्गायत्री । ओपधय इत्यस्याथर्वणोभिषगोपधयोनुष्टुप् । आफैलशेवित्यस्यकाश्यपोदेवलःपवमानःसोमोगायत्री । इम- मेगंगइत्यस्यसिंधुक्षित्प्रैयमेधोनद्योजगती। गंधद्वारामित्यस्यानंदकर्दम चिक्लीतेंदिरासुताःश्रीरनुष्टुप् । याओषधीरित्यस्याथर्वणोभिपगोपघयोनुष्टुप् ।

·भरीमभिः ॥ इतिमंत्रावृत्त्यादक्षिणोत्तरतोभूमिस्पृष्ट्वा । ॐओपधयःसर्वदंतेसोमेनसहराा । यस्मै कृणोतिब्राह्मणतराजन्पारयाम सि ॥ इतितथैवतंडुलपुंजीकृत्वा । ॐआकलशैषुधावतिपवित्रेपरिषिच्यते । उक्थैर्यज्ञेपुवर्धते ॥ इतिपुंजोपरिद्वौसलक्षणोधातुम यौमृन्मयौवाकलझौनिधाय । इममैगंगेयमुनेसरस्वतिशुद्धिस्तोमैसचतापरुष्ण्या।असिक्न्यामरुद्धेवितस्तयाजीकीयेशृणुया सुपोमया॥इतितीर्थजलेनप्रत्येकंपूरयित्वा। ॐगंधद्वारांदुराधर्षानित्यपुष्टांकरीपिणीं। ईश्वरीसर्वभूतानांतामिहोपह्वयेश्रियो। इति अश्रत्येवइत्यस्याधर्षणोभिपगोपधयोनुष्टुप् । योनापृथिविकायोमेधातिथिभूमिगीयत्री । याःफलिनीरित्यस्वाथर्वणोभिपगोपधयोनुष्टुप्। सहिरना- नीत्यस्यश्यावाश्वःसवितागायत्री । हिरण्यरूपइत्यस्यझौनकोपनिपात्रिष्टुप् । युवासुवासाइत्यस्यविश्वामित्रोयूपत्रिष्टुप् । पूर्णाद त्यस्यविश्वेदेवाः शतरतुरनुष्टुप् । भद्रंकर्णइत्यस्यगीतमोविश्वेदेवात्रिष्टुप् । द्रविणोदाइत्यस्यकुत्सोद्रविणोदाअप्रिस्त्रिष्टुप् । सवितापश्चातादित्यस्यलुशोधानाकोविश्वेदे- यात्रिष्टुप्। नवोनवइत्यस्यसूर्यासावित्रीचंद्रमात्रिष्टुप् । उयादिवीत्यस्यांगिरसोदिव्यःप्राजापत्योदक्षिणावातहातारोवात्रिष्टुप् । उद्गातेवेत्यस्यगृ- समदःशकुंतःशकरी । स्वस्तवायुमित्यस्यस्वस्त्यायोविश्वेदेवास्त्रिष्टुप् । ऋद्ध्यामस्तोममित्यस्यकाश्यपोभूतांशोश्विनौत्रिष्टुप् । श्रियेजातइत्यस्यक- ण्यःपवमानःसोमत्रिष्टुप् । भूमिप्रार्थनागैवि० । कर्मबाहुल्यादनयकाशाद्वासर्वपांपठनाशक्तौयस्यवाक्यंसऋपिर्यानोच्यतेसादेवतायदक्षरपरि- माणतन्छंदइतिपारिभापिकमृप्याद्युपर्यंजीतनकैवलमंत्रोहःकार्यः । यद्यपिस्वस्तिवाचनेविनैवाहपाठस्यप्रचारोदृश्यतेतत्रापिनवैयर्थ्यकि- नुवलंफन्दात्मवैवेतिज्ञेयम् । १ यद्यप्यत्रयान्यराशिरपेक्षितसथापि-सस्य॑क्षेत्रगतमाहुःसतुपंधान्यमुच्यते । आमंवितुपमित्युक्तंखिन्नमन्न- मुदाइतमितिवसिष्ठः । यद्वा धान्यमसिधिनुहिदेवानितितंडुलेप्वपिवान्यशब्दप्रयोगइतिचिंतामणिः। तेनतंदुलग्रहणमप्यनवद्यम् ।

·गंधकलशयोःमक्षिप्य । चंदनादिनातायनुलिप्यपुष्पमालाभूपितोकृत्वा । (ॐ याओषधीःपूर्वीजातादे॒वेभ्य॑स्त्रियुगंपुरा । मनै नुवर्णामहंशतधामानिसप्तर्च ॥ इतिसौंपधीःक्षिष्ट्या । ॐ कांडाकांडामरोहतीपरुपःपरुपस्पारे । एवानौदूर्वेप्रतनुसह णशतेनच ॥ इतिदूर्वाः। ॐ अश्वत्थेयोनिपदनपुर्णेोवसतिष्कृता । गोभाजइत्किलासतयत्सनथपूरुषं ॥ इतिपंचपल्ल वान् । ॐ स्पोनाधिविभयानृक्षरानिवेशनी । यच्छानःशमसमर्थः ॥ इतिसप्तमृदः । ॐ याःफुलिनीअफलाअपुप्पाया चपुष्पिणीः । बृहस्पतिप्रसूतास्तानौमुंचत्वहसः ॥ इतिफलं । ॐ सहिरलोनिदाशुपैसुवार्तिसविताभर्गः । तंभागचित्रर्मीमहे ॥ इतिकनककुलिशनीलपद्मरागमौक्तिकेतिपंचरत्नानि । ॐ हिरण्यरूपःसहिरण्यसंदृगपानपात्सेदुहिरण्यवर्णः । हिरण्ययात्परि योनैर्नुिपाहिरण्यदादंदुत्यन्नमस्मै ॥ इतिहिरण्यं । ॐ युासुवासाःपरिवीतआगात्सश्रेयान्भवतिजाय॑मानः । तंधीरासः कुवयउन्नयंतिस्वाभ्यो नमसादेवयंतः॥ इतिवस्त्रेणसूत्रेणवाकलशौवेष्टयित्वा ) । ॐ पूर्णादविपरीपतसुपूर्णापुनरापत । वस्ने यविक्रीणावहाइपमूर्जशतक्रतो ।। इतिसतंडुलाभ्यांसफलाभ्यांपूर्णपात्राभ्यांकलशयोराननेपिदध्यात् ॥ सर्वत्रप्रतिकलशमंत्राव त्तिरुत्तरसंस्थतार्च ॥ ततस्तत्त्वायामिशनःशेपोवरुणस्त्रिष्टुप् । कलशेवरुणावाहनेविनियोगः ॥ ॐ तत्त्वायामिब्रह्मणावंदमान १ अयंधनुश्विहांतर्वर्तीभागःकाशीस्थपुस्तकात्संगृहीतः । कचिदनदूर्वापल्लवायाःप्रक्षेपणेनोक्तास्तदाशयस्तु शांतिकेतेपामावश्यकता अन्यत्र मांगलिकेऐच्छिकमिति । २ कलशस्थापनं-पुण्याहवाचनेचैवयःकुर्यात्कलशार्चनम् । दक्षिणस्थःस्थिरश्चैवउत्तरस्थश्वरस्तथा । नचालयेद्दक्षिः जस्थमुत्तरस्य॑तुपालयेत् । अन्यथाधर्महानिःस्यादेषधर्मःसनातनइति । याम्यांदिशिस्थिरेकुंभेचरकुंभःस्थिरोभवेत् । कुंभद्वयंशुभेतंत्रेशुभेचैक ·स्तदाशास्तृयज॑मानोहयिभिः। अहैळमानोयरुणेहबोध्युरुशंसमानुआयुःप्रमोपोः॥ इतिउत्तरकलशेवरुणमावाहयेत् चंदनादिना पूजयेच ॥ ततउत्तरकलशेदेवताआवाहयेदेवम् ॥ कलशस्यमुखेविष्णुःकंठेरुद्रःसमाश्रितः। मूलतत्रस्थितोब्रह्मामध्येमातृगणाः स्मृताः ॥ कुक्षौतुसागराःसर्वेसप्तद्वीपावसुंधरा । ऋग्वेदोथयजुर्वेदःसामवेदोह्यथर्वणः । अंगैश्चसहिताःसर्वेकलशांवुसमा निताः ॥ अत्रगायत्रीसावित्रीशांतिःपुष्टिकरीतथा । आयांतुममात्यर्थदुरितक्षयकारिकाः ॥ सर्वेसमुद्राःसरितस्तीर्थानिजल दानदाः । आयांतु०॥ ततस्तस्कलशेअक्षतान्क्षिपेत् ॥ मातृदेवोभव ॥ पितृदेवोभव ॥ आचार्यदेवोभव ॥ अतिथिदेवोभव इति ॥ ततःअपनिकृतजानुमंडल:कमलमुकुलसदृशमंजलिंशिरस्याधायदक्षिणेनपाणिना सुवर्णपूर्णकलशंधारयित्वा आशिपः मार्थयते ॥ मार्थनामाह ॥ एताःसत्याअशिपःसंतु ॥ दीर्घानागानद्योगिरयस्त्रीणिविष्णुपदानिचतेनायुःप्रमाणेनपुण्याहंदीर्घ मायुरस्तु ॥ [ विप्रयोर्हस्ते ] शिवाआपःसंतु ॥ सौमनस्यमस्तु ॥ अक्षतचारिष्टंचास्तु ॥ गंधाःपातु सौमंगल्यंचास्तु ॥ अक्षताः पांतु आयुष्यमस्तु ॥ पुष्पाणिपांतु सौनियमस्तु ॥ तांबूलानिपातु ऐश्वर्यमस्तु ॥ दक्षिणाःपातु बहुदेयंचास्तु ॥ दीर्घमायुः उच्यतेइतिस्मृतिवाझ्यादेतच्छुभेकर्मणिकुंभद्वयंज्ञेयम् । यद्यपिविभ्रत्कुंभमपोपूर्णमितिगृह्यपरिशिष्टजयंतशौनकादिभिः तथा सूत्रेणवेष्टितंकुंभमित्या- श्वलायनरमृतावप्यविशेषेणैककलशनिर्देशादेकवचनेनकलशद्वयाप्रतीतिस्तथाप्यत्रकुंभपदंकलशद्वयोपलक्षणंसर्वसामंजस्यादितिसंस्कारकल्पद्रुमे । उत्तरकलोदेवतावाहनेपिदक्षिणकलशोद्वित्वसंपादनार्थः विवादहोमेसयामपिपदिउपलवत् । यदुक्तमशुभेचैकउच्यतइतितदशुभपरं । तेन निधनशांत्यंगस्वस्तिवाचनादावेफएवकलशइतियाज्ञिकाः ।

·अथेदमत्रप्रास्ताविकम् । श्रीमद्भगवतामहापुरुषेणातक्यद्रजालिकेनसर्गादायसिलंस्थावरजंगमात्मकंजगद्धर्माधर्मोंचसृष्ट्वाऽसिल संव्यवहारायाऽपरिच्छेद्यशब्दराशि गततत्तच्छब्दानांतेनतेनार्थेन यथावत्संबंधपरिकल्प्य सर्याभ्यर्हितधर्माधर्मप्रतिपादकपदेवतःप्रमाणभूतान्वेदान्कल्पयित्वा हिरण्यगर्भादिभ्यः प्रत्यपीपदत् तेचेतरेभ्यइत्येवमुत्तरोत्तरमाविरासीच्छब्दार्थप्रतिपत्तिः । एवंस्वयंभ्वादिपरंपरासादितवेदभागामंत्रद्रष्टारः श्रीशसृष्टजनसंघनिर्वाहा विशेषतश्चदुःपमानुभावेनापचीयमानशेमुध्यायुर्थलानामैयुगीनमानुपप्राणिनांश्वःश्रेयसाकांक्षिणःपारिकोक्षिणोऽतराव्यवस्थाफेवलनिगमाना मचारितार्थ्यमन्यानाः शिक्षाकल्पव्याकरणनिरुक्तज्यौतिपच्छंदआत्मकानिवेदपडंगानि नानास्मृतीतिहासादीन्धर्मशास्त्रप्रतिपादकान्निधान्प रिकल्पयांवभूवुरितिवेदांगरमृत्यादिसाधनकलापव्यवस्था । अपिचास्यापरिनिष्ठितामहामहिमभाजोऽप्रेतनाविद्वप्रेसरा लोकेतिकर्तव्यताक्षमा नैकशोधर्मशास्त्रप्रतिपादकान्याक्षिकप्रयोगक्षमांश्चनियंधानररचन् । कस्यामपिमानुपकृतायतीतेय तिथेकालेभिन्नभिन्नप्रज्ञभाविविद्वद्भिःसूक्ष्मद शाभूयोभूयःपरिशीलनेमूलभूतविविधार्पनियंधानामतनविद्वद्वरप्रणीतनिबंधानांचकनैक्यात्प्रायःपरस्परविसंवादआपतयेवेतिवर्ततेसलुनेस गिकीस्थितिरनुभूतप्रायैवाखिलप्रेक्षापद्भिः । तथाचतादृश्यामापदिग्रंथमालिन्येनवय॑त्याधर्मग्लानी धर्मावनयद्धपरिकरस्यश्रीभगवतःप्रेरणयाफे पिमहानुभावाःप्रादुर्भूयगोपायंत्युद्भूतविविधविसंवादपरिहारदक्षयाभिनक्यास्वकृत्याऽनादिनिधनधर्मसेतुमर्यादाम् । अथयमुद्दिश्यायमुपक्रमः सोऽपिमहानुभावोभट्टनारायणः श्रीमद्वाराणस्यांप्रादुर्भूयाखिलजगतीगतद्विजोपकृतये प्रयोगरत्नम् , क्रमशश्च त्रिस्थलीसेतुं, रुद्रपद्धति, उत्तरनारायणभट्ठी (अंत्येष्टिपद्धति) चेतिसुप्रसिद्धान्निधानरीरचत् । उक्तंचनिर्णयाम्भ्युपगमे श्रीकमलाकरभट्रेन-वेदार्थधर्मरक्षायै ·. श्रेयःशांतिःपुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु ॥ श्रीयशोविद्याविनयोवित्तंबहुपुत्रंचायुष्यंचास्तु ॥ ( अबसर्वत्रनाह्मणैरस्त्वितिप्रत्युत्तरंदेयं ) ॥ यंकृत्वासर्ववेदयज्ञक्रियाकरणकारभाःशुभाःशोभनाःप्रवर्ततेतमहमोंकारमादिकृत्वाऋग्यजुःसामाशीर्वचनंवहृषिमतंसंविज्ञातं भवद्भिरनुज्ञातःपुण्यंपुण्याहवाचयिष्ये ॥ विप्राःवाच्यतामितिवदेयुः ॥ एवमुत्तरत्रापियथायोग्यप्रत्युत्तरंदेयं ॥ ततोयजमानः ।। ॐ भद्रंकर्णेभिःशृणुयामदेवाभद्रपश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरंगैस्तुष्टुवांसस्तनूभियंशेमदेवहितंयदायुः ॥ ॐ द्रविणोदाद्र विणसस्तुरस्यद्रविणोदाःसनरस्यप्रय॑सत् । द्रविणोदावीरवतीमिफ्नोद्रविणोदारांसतेदीर्घमायुः ॥ ॐ सवितापश्चातात्सविता पुरस्तात्सवितोत्तरात्तात्सविताधरात्तात् । सवितानःसुवतुसर्वतातिसवितानौरासतांदीर्घमायुः ॥ ॐ नवौनवोभवतिजा यमानोहाँकेतुरुपसामेत्यये । भागंदे॒वेभ्योविदधात्यायन्प्रचंद्रमास्तिरतेदीर्घमायुः ॥ ॐ उच्चादिविदक्षिणावंतोऽअस्थुर्ये अवदाःसहतेसूर्येण । हिरण्यदाऽअमृतत्वंभजंतेवासोदाःसौमप्रतिरतआयुः ॥ आपउंदैतुजीवसैदीर्घायुत्वायवर्चसे । यस्त्वा हृदाकीरिणामन्यमानोमत्य॑मोजोहवीमि ॥ जातवेदोयशोअस्मासुधेहि जाभिरग्नेऽअमृतत्वमश्यां ॥ ॐ यमैत्वंसुकृते जातवेदऽउलोकमग्नेकृणवःस्योनं । अश्विनंसपुत्रिणवीरवतगोमतयिनशतेस्वस्ति ॥ संत्वासिंचामियर्जुपाजामायुर्धनंच । भोब्राह्मणाः मनःसमाधीयतां । विप्राः समाहितमनसःस्मः । यजमानः प्रसीदंतुभवंतः। विप्राः प्रसन्नाःमः । यजमानः १ अत्रपाठेव्रतनियमतपःस्वाध्यायक्रतुदमदानविशिष्टानांब्राह्मणानांमनःसमाधीयतामितीदवाक्यं बहवःपठति परंतुतस्यकौस्तुभपारि- जातकारादिभिरग्रहणात्तबद्धमुपेक्ष्यमेव ।

·. शांतिरस्तु । पुष्टिरस्तु । तुष्टिरस्तु । वृद्धिरस्तु । अविघ्नमस्तु । आयुष्यमस्तु । आरोग्यमस्तु । शिवकर्मास्तु । कर्मसमृद्धि रस्तु । धर्मसमृद्धिरस्तु । वेदसमृद्धिरस्तु । शास्त्रसमृद्धिरस्तु । पुत्रसमृद्धिरस्तु । धनधान्यसमृद्धिरस्तु । इष्टसंपदस्तु । बहि देदोऽरिष्टनिरसनमस्तु । यत्पापंतत्प्रतिहतमस्तु । मध्येयच्छ्यस्तदस्तु । उत्तरेकर्मण्यविघ्नमस्तु । उत्तरोत्तरमहरहरभिवृद्धि रस्तु । उत्तरोत्तराःक्रियाःशुभा शोभनाःसंपयंताम् । इष्टाःकामाःसंपद्यताम् । तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रसंपदस्तु । तिथिकरणमु हर्तनक्षत्रग्रहलग्नाधिदेवता प्रीयंताम् । तिथिकरणेमुहूर्तनक्षत्रेसग्रहेसदेवतेप्रीयेताम् । दुर्गापांचाल्यौपीयेताम् । अग्निपुरोगावि श्वेदेवाःभीयंताम् । इंद्रपुरोगामरुदणाःमीयंताम् । ब्रह्मपुरोगाःसर्वेवेदाःप्रीयंताम् । विष्णुपुरोगाःसर्वेदेवाःप्रीयंताम् । माहे श्वरीपुरोगाउमामातरःप्रीयंताम् । वसिष्ठपुरोगामापिगणाःप्रीयंताम् । अरुंधतीपुरोगाएकपल्यःप्रीयंताम् । ऋपयश्छंदास्याचा यावेदादेवायज्ञाश्चप्रीयंताम् । ब्रह्मचब्राह्मणाश्चप्रीयंताम् । श्रीसरस्वत्यौपीयेताम् । श्नद्धामेधेप्रीयेताम् । भगवतीकात्यायनी मीयताम् । भगवतीमाहेश्वरीमीयताम् । भगवतीपुष्टिकरीप्रीयताम् । भगवतीतुष्टिकरीमीयताम् । भगवतीऋद्धिकरीप्रीय ताम् । भगवतीवृद्धिकरीप्रीयताम् । भगवंतौविघ्नविनायकौपीयेताम् । भगवान्स्वामीमहासेनःसपत्नीक ससुतःसपार्पदःसर्वस्था नगतःप्रीयताम्। हरिहरहिरण्यगर्भाःप्रीयंताम् । सर्वाग्रामदेवताःप्रीयंताम् । सर्वाःकुलदेवताःप्रीयंताम् । सर्वावास्तुदेवताःप्रीयं ताम्। वहिः हताब्रह्मद्विपः । हताःपरिपंधिनः । हताअस्यकर्मणोविघ्नकर्तारः। शत्रवःपराभवंयांतु । शाम्यंतुघोराणि । शाम्यंतु पापानि । शाम्बवीतयः। शुभानिवर्धताम्।शिवाआपःसंतु।शिवाऋतवःसंतु। शिवाअग्नयःसंतु। शिवाआहुतयःसंतु। शिवाओ ·पधयःसंतु । शिवावनस्पतयःसंतु। शिवाअतिथयःसंतु। अहोरात्रेशिवस्याताम् । निकामेनिकामनःपर्जन्योवर्पतु । फलिन्योनओ पधयःपच्यंताम् । योगक्षेमोनःकल्पताम् । शुक्रांगारकबुधबृहस्पतिशनैश्चरराहुकेतुसोमसहिताआदित्यपुरोगाःसर्वेग्रहाः प्रीयं ताम् । भगवान्नारायणःप्रीयताम् । भगवान्पर्जन्यःनीयताम् । प्रीयतांभगवान्स्वामीमहासेनः । पुण्याहकालान्याचयिष्ये । वाच्यतामितिविप्राः ॥ ॐ उद्गातेवशकुनेसामंगायसिब्रह्मपुत्रविसर्वनेपुशंससि । पैववाजीशिशुमतीपीया॑सर्वतौनःशकुनेभ द्रमावदविश्वौन शकुनेपुण्यमावद ॥ याज्ययायजतिप्रत्तिर्वैयाज्यापुण्यैवलक्ष्मीःपुण्यामेवतलक्ष्मीसंभावयतिपुण्यालक्ष्मीसंस्कु | रुते । यत्पुण्यनक्षत्रं । तट्कुिर्वीतोपच्युपं । यदावैसूर्यउदेति । अथनक्षत्रनैति । यातितसूर्योगच्छेत् । यत्रजघन्यपश्येत् । तावतिकुर्वीतयत्कारीस्यात् । पुण्याहएवकुरुते । तानिवाएतानियमनक्षत्राणि । यान्येवदैवनक्षत्राणि । ते'कुर्वीतयत्कारीस्यात् पुण्याहएचकुरुते । मह्यंसहकुटुंविनेमहाजनान्नमस्कुर्वाणायाशीर्वचनमपेक्षमाणायामुककर्मणःपुण्याहंभवतोब्रुवंत्वितित्रिर्वदेत् ॐ पुण्याहमितित्रिर्वदेयुर्विप्राः । ॐ स्वस्तयैवायुमुपद्रवामहैसोम॑स्वस्तिभुवनस्ययस्पतिः । बृहस्पतिसर्वंगणंस्वस्तयैस्वस्तयआदि त्यासभिवंतुनः॥ आदित्यउदयनीय पथ्ययैवेतःस्वस्त्याप्रयंतिपथ्यांस्वस्तिमभ्युयंतिस्वस्त्येवेतःप्रयंतिस्वत्युयंति (स्वस्त्युचंति)। स्वस्तिनइंद्रौद्धश्चाः । स्वस्तिनःपूपाविश्ववेदाः। स्वस्तिनस्ताोअरिष्टनेमिः । स्वस्तिनोबृहस्पतिर्दधातु । अष्टौदे॒वावसवः १ सहकुटुंबिनेइत्यत्रसहशब्दःप्रशस्तवचनः इन्प्रत्ययस्तुप्रशस्तकुटुंचशब्दात् । अयमेवचसहशब्दस्यप्रशस्तार्थत्वेहेतुः इन्सहयो:समानार्थक- त्वादन्यतरवैयर्थ्यशंकानकार्या । प्रशस्तएवायंशिष्टादृतपाठः १२ असमंजसमन्त्रावृत्तिकरणम् ।

·सोग्यासः । पतनोदेवीरजराःनविष्ठाः । तेय॒ज्ञपातुरजसःपुरस्तात् । संवत्सरीममृतरस्वस्ति । मह्यमित्यादिकर्मणइत्यंतपूर्व- वत् । अमुककर्मणेस्वस्तिभवंतोब्रुवंत्वितित्रिः । ॐ आयुप्मतेस्वस्तीतिप्रतिवचनंत्रिः। ॐ ऋध्यामस्तोमैसनुयामवाजमानोमंत्र सरथेहोपयातम् । यशोनपक्वंमधुगोप्यंतराभूतांशोअश्विनो काममप्राः । समृद्धिमृध्नुयामितितवैतेजसैवपुरस्तात्पर्यभवच्छंदो भिर्मभ्यतोक्षरैरपरिष्टागायच्यासर्वतोद्वादशाहपरिभूयसर्वामृद्धिमार्धात्सर्वामृद्धिमनोतियएवं वेद । अध्यास्महन्यैर्नमसोपसर्व । मित्रदेवमिंधेयनोअस्तु । अनुराधान्हविवर्धय॑तः । शतंजीयेमशरदःसवीराः। त्रीणित्रीणिवैदे॒वानामृद्धानि । त्रीणि छंदासत्रीणिसर्वनानि । त्रयइमेलोकाः । ऋयामेवतद्वीर्यएपुलोकेषुप्रतितिष्ठति । मह्यमित्यादिअस्यकर्मणःमाद्धिंभवं तोत्रुयंत्वितित्रिः । ॐ ऋद्ध्यतामितिप्रतियचनंत्रिः । ॐ श्रियेजातःश्रियानिरियायश्रियंचयोजरितृभ्योदधाति । श्रियं वानाअमृतत्वमायन्भवतिसत्यासमिधामितद्रौ । श्रियएयैनंतच्छ्यिामादधातिसंततमृचावपट्कृत्यंसंतत्यैसंधीयतेप्रजयापशुभि र्यएवंद । यस्मिन्ब्रह्माभ्यर्जयत्सर्वमेतत् । अमुंचलोकमदमुचसर्वम् । तन्नोनक्षत्रमभिजिद्विजित्यं । नियंदधात्वहणी यमानम् । अहेवुभियमंत्रमेगोपाय । यमपयनयिविदाविदुः । ऋचःसामानिय पि । साहिश्रीरमृतास॒ताम् । एतैर्म। नीराजनंकार्य । मह्यमित्यादिपूर्ववत् । अमुककर्मणःश्रीरस्त्वितिभवंतोब्रुवंचितिनिद्र्यात् । ॐ अस्तुश्रीरितित्रिविप्राः । वर्षशतंपूर्णमस्तु । गोत्राभिवृद्धिरस्तु । प्रजापतिःप्रीयताम् । ॐ शुक्रेभिरंगैर आततन्वान्क्रतुपुनानःकृविभिःपवित्रैः । शोचिर्वसानःपर्यायुरपांनियोमिमीतेबृहत्तीरनूनाः । तदप्येपश्लोकोभिगीतोमरुतःपरिवेष्टारोमरुत्तस्यावसन्गृहे । आविक्षित ·स्यकामप्रेविश्वेदेवाःसभासदइति ॥ ततउत्तरकलशंदक्षिणहस्तेदक्षिणकलशंवामहस्तेगृहीत्वाताभ्यांधाराद्धयंसंततंपानेनिपिंचेदेभि मंत्रः । वास्तोप्पतइतिचतरुणांमत्रावरुणिर्वास्तोप्पतिस्त्रिष्टुप्कलशोदकसेचनेवि० । ॐ वास्तौप्पतेप्रतिजानी मान्स्वावेशो नमीवोभवानः । यत्त्वमहेप्रतितन्नौजुपस्वशंनोभवद्विपदेशचतुष्पदे ॥ वास्तोष्पत्ते तरणोनएधिगय॒स्फानोगोभिरश्वेभिरिंदो। अजरांसस्तेसख्यामपितेवपुत्रान्प्रतिनोजुपस्व ॥ वास्तौप्पतेशग्मासंसदातेसक्षीमहिरण्वयोगातुमत्या । पाहिलेमतयो गवरनीयूयंपातस्वस्तिभिःसदानः ॥ अमीवहास्तिोप्पतेविश्वारूपाण्याविशन् । सासुशेवएधिनः ॥ शिवंशिवंशि यम् । ततःकर्तुर्यामतःपतीमुपवेश्यपानपातितजलेनपल्लवदूर्वाभिरुदङमुखास्तिष्ठतोविमाअभिपिंचेयुः । तत्रमंत्राः । समु द्रज्येष्ठाइतिचतरणां वसिष्ठआपत्रिष्टुप् । अभिपेकेविनियोगः । ॐ समुद्रज्येष्ठाःसलिलस्यमध्यात्पुनानायंत्यनिविशमा नाः । इंद्रोयायचीपभोरादताआपोदेवीरिहमामवंतु ॥ याआपोदिव्या तवास्रवैतिखनित्रिमाउतवायाःस्वयंजाः। समुद्रा याःशुचयःपायुकास्ताआपौदे० ॥ यासांराजावरणोयातिमध्यसत्यानृतेअवपश्यंजनानां । मधुश्रुतःशुचयोयाःपाकास्ता० ॥ यासुराजावरुणोयासुसोमोविश्वेदे॒वायासूर्जमदति । वैश्वानरोयास्वग्निःप्रविष्टस्ता० ॥ त्रायंतामितितिसृणांसप्तर्पयआपोनु ष्टुप् । अभिपेकेवि० । बायतामहदेवास्रायतामरुतागणः । त्रायतांविश्वभूतानियथायमरपाअसत् ॥ आपइद्वाउभे पजीरापोअमीवचातनीः । आपःसर्वस्यभेपजीस्तास्तैकृण्वंतुभेजं ॥ हस्ताभ्यांदर्शशाखाभ्यांजिह्वावाचःपुरोगवी । अनाम यिनुभ्योत्वाताभ्यांत्वोपस्पृशामसि ॥इमाआपइतितिसृणामैतरेयआपोनुष्टुजगत्यनुष्टुभः ।अभिः।इमाआपःशिवतमाइमाःसर्व । ।

·स्यभेजी । हमाराष्ट्रस्यवर्धनीरमाराष्ट्रभृतोमृता ॥ याभिरिंद्रमभ्यपिंच प्रजापति सोमराजानवरुणयमम । ताभिरद्भिरभि पिचामित्वामहराज्ञात्वमधिराजौभवेह ॥ महातत्वामहीनासघाजचर्षणीनादेवीजनिव्यजीजनद्राजनिव्यजीजनत् ॥ देवस्य स्वेत्यस्यतरेय सविताश्विनीपूपाचयजु । देवस्यत्वासवितु प्रसवेश्विनो हुभ्यापूष्णोहस्ताभ्यामग्नेस्तेजसासूर्यस्यवर्चसेंद्रस्येंद्रियेणा भिपिचामि। बलायश्रिययशसेनाधाय ॥ इद्रियवाएतदस्मिल्लोकेयद्दधियनाभिपिंचतीद्रियमेवास्सिस्तद्दधातिरसोवाएपओपधि यनस्पतिपुयन्मधुयन्मध्वाभिपिचतिरसमेवास्मिंस्तद्दधातितेजोवाएतत्पशूनायद्धृतंयद्धृतेनाभिपिचतितेजएयास्मिस्तद्दधात्यमृतंवा एतदस्मिंलोकेयदापोयदभिरभिपिचत्यमृतत्वमेवास्मिस्तद्दधातिसोभिपित्तोभिपेक्रेब्राह्मणायहिरण्यंदद्यात्सहनंदद्यात्क्षेत्रंचतुष्पाद धादथाप्याहुरसख्यातमेयापरिमितदद्यादपरिमितीवैक्षत्रियोपरिमितस्यावरुध्याइत्यथास्सैसुराकंसंहस्तआदधातिस्वादिष्ठयामदिष्ठ यापरस्वसोमधारया।इद्रायपातयेसुतइतितापिवेधदवशिष्टरसिन सुतस्ययदिंद्रोअपिवच्छचीभिः। इदंतदस्यमनसाशिवेनसोमंरा जानमिहभक्षयामि । अभिवावृपभासुतेसुतंसृजामिपीतये । तूंपाव्यनुहीमदमितियोहवावसोमपीय सुरायाप्रविष्ट.सहैवैतेनद्रेणम हाभिपेकेणाभिपित्स्यक्षत्रियस्यभक्षितोभवतिनसुरातापीत्वाभिमंत्रयेतापामसोमशंनोभवेतितद्यथैवाद प्रिय पुत्रःपितरंप्रियावा जायापतिसुखशियमुपस्पृशत्याविनस एवहवेतनद्रेणमहाभिपेकेणाभिषिक्तस्यक्षत्रियस्यसुरावासोमोवान्यद्वान्नाद्यसुखंशिवमुपस्पृ १ अनेद ब्राह्मगसडकेचनोपयुजतिनसर्वे ।

·शत्याविनसः॥१॥इतिब्राह्मणम् । सुरास्त्वामभिपिंचतुब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। वासुदेवोजगन्नाथस्तथासंकर्षणोविभुः॥प्रद्युम्नश्चा निरुद्धश्चभवंतुविजयायते । आखंडलोग्निर्भगवान्यमोवैनि-तिस्तथा ॥ वरुणःपवनश्चैवधनाध्यक्षस्तथाशिवः । ब्रह्मणासहि ताःसर्वेदिक्पालाःपांततेसदा ॥ कीर्तिलक्ष्मीधृतिर्मेधापुष्टिःश्रद्धाक्रियामतिः । बुद्धिर्लज्जावपुःशांतिःकांतिस्तुष्टिश्चमातरः । एतास्त्वामभिषिचंतुदेवपल्यासमागताः॥आदित्यश्चंद्रमाभौमोबुधजीवसितार्कजाः । ग्रहास्त्वामभिचिंतुराहु केतुश्चतर्पिताः॥ देवदानवगंधर्वायक्षराक्षसपन्नगाः । ऋपयोमुनयोगावोदेवमातरएवच ॥ देवपल्योगुमानागादैत्याश्चाप्सरसांगणाः । अस्त्राणि सर्वशस्त्राणिराजानोवाहनानिच । औषधानिचरत्नानिकालस्यावयवाश्चये ॥ सरितःसागराःशैलास्तीर्थानिजलदानदाः । एते त्वामभिचिंतुसर्वकामार्थसिद्धये ॥ ९॥ इत्यादिपौराणिकान्श्लोकानपिपठति । अभिपेकेतच्छंयोरितिमंत्रांते ॐ भूर्भुवःस्वः अमृताभिपेकोस्त्वितिवदेयुः । ततआचारप्राप्तमुभयोर्वस्त्रादिदानंतत्परिधानंच । एवंवढचपरिशिष्टोक्तंशिष्टाचारमाप्तंचैकी कृत्यपुण्याहवाचनमुक्तम् ॥ इतिश्रीमद्विद्वन्मुकुटमाणिक्यश्रीरामेश्वरभट्टसुतनारायणभट्टविरचितेप्रयोगरत्नेसर्वकर्मोपयोगी पुण्याहवाचनप्रयोगः ॥ ॥ अर्थलोकानुसारेणानुकल्पपक्षमाश्रित्यांकुरार्पणप्रयोगः ॥ ॥ गर्भाधानादिनामकर्मातकर्माणिहित्वान्नप्राशनादिविवाहां तापत्यसंस्कारप्वन्येषुचनवागारप्रवेशादिशुभकर्मसुसद्योंकुरार्पणंकुर्यात् । तच्चैवं । देशकालौस्मृत्वामुककर्मसाफल्यनिरंतरशुभ १ अत्रलोकानुसारेणेत्युक्तत्यादस्यकचिनुष्टानं दृश्यतेनसर्वत्र । इदमेवज्ञापकंदेशानुसारेणशिष्टाचारप्रवृत्तेः । ॥ ॥

·त्वसिद्धिद्वाराश्नीपरमेश्वरप्रीत्यर्थअंकुरार्पणंकरिष्येइतिसंकल्प्य । शुद्धभूमिंगोमयेनोपलिप्यरंगवल्यादिभिरलंकृत्यतत्रसिताक्ष तान्प्रकीर्यकिंचिद्गभीरंनववेणुपात्रसूत्रेणावेष्ट्यतदेयपालिकात्वेनसंस्थाप्य वल्मीकमृदंहदपंकंशुष्कगोमयचूर्णचतत्रप्रक्षिप्य पालि कामूलेश्वेततंदुलैःपूरयित्वादूर्वाकुराश्वत्थशिरीपविल्वपत्राणामुपरिशुभेमुहूर्तेतद्वेणुपात्रसंस्थाप्य तत्रसितरक्तहरिद्वर्णानिपुप्पा ण्ययकीर्यमध्यादिपंचस्थानेषुपंचदेवताःपूजयेत् । तत्रब्रह्मजज्ञानंगोतमोवामदेवोब्रह्मात्रिष्टुप् । ब्रह्मावाहनेविनियोगः । ॐ प्रजिज्ञानप्रथमपुरस्ताद्विसीमतःसुरुचौधेनआयः । सबुभ्योऽपमास्यविष्ठाःसृतश्चयोनिमसतश्चवियः ॥ अनेनपालिकामध्ये ब्रह्माणमावाहयेत् ॥ यतइंद्रेतिप्रगायोभर्गइंद्रोबृहती । इंद्रावाहनेविनियोगः । ॐ यतइंद्रुभयोमहेततौनोऽअभयंकृधि । मघ यन्छन्धितयतन ऊतिभिर्विद्विपोविमृधौजहि ॥ अनेनपूर्वभागेइंद्रमावाहयेत् ॥ नाकेसुपर्णभार्गवोवेनोयमस्त्रिष्टुप् । यमावाह नेवि० । ॐनासुपर्णमुपयत्पतहदायेनंतोअभ्यर्चक्षतत्वा । हिरण्यपक्षबरुणस्यदूतंय॒मस्य॒योनौशकुनभुरण्यु ॥अनेनदक्षिणेयम मावाहयेत् । तत्त्वायामिशनःशेपोवरुणस्त्रिष्टुप् । यरुणावाहने० । ॐ तत्त्वायामिब्रह्मणावंदमानुस्तदाशास्तेयजमानोह विभिः । अहेळमानोवरुणेहवोध्युरुदासमानआयुःप्रमोपीः ॥ अनेनपश्चिमेवरुणमावाहयेत् ॥ सोमोधेनुंगोतमःसोमस्त्रिष्टुप् । सोमावाहनेवि० । ॐ सोमौधेनुंसोमोऽअवतमाशंसोमौवीरकर्मण्यददाति । सादन्यविश्यसभेय पितृश्रवणयोददाशदस्मै॥ अनेनोत्तरेसोममावाहयेत् । ततःब्रह्मणेनमआसनमित्यादिक्रमेणपोडशोपचारैःपंचदेवताःसम्यगभ्यर्च्यपालिकापश्चिमतःमाड्नु सस्तिष्ठन्नुपतिष्ठेत् । दिशांपतीन्नमस्यामिसर्वकामफलप्रदान् । कुर्वतुसफलंकमकुर्वतुसततंशुभमिति । ततःसिततंडुलांस्तो ·येनप्रक्षाल्यमाच्यादिचतुर्दिधुवीजप्रतिनिधित्वेनसमंत्रंवापयेत् । तत्र यतइंद्रेत्यादयश्चत्वारोमंत्राःप्रागुक्ताग्राह्याः ॥ इतिनारा यणभट्टकृतेप्रयोगरलेसोंकुरार्पणप्रयोगः॥ अधाभ्युदयिकश्राद्धविधिः॥ ॥ तच्चगर्भाधानादिगर्भसंस्कारपुजातकर्मादिष्वपत्यसंस्कारेश्वग्न्याधानादिपुश्रीतकर्मसुश्रवणा कर्मादिपुवापीकूपतडागारामाद्युद्यापनादिषुदेवप्रतिष्ठायांवानप्रस्थाश्रम-संन्यासस्वीकारेतुलापुरुषादिमहादानादौनवगृहप्रवेशेम हानाम्न्यादिवेदवतेपुराजाभिषेकशांतिकपौष्टिके'सर्वेपुउपाकर्मोत्सर्जनयोरप्येकेनवीनयोर्वातयोरन्यत्राप्येवंविधेकार्यम् । इद माभ्युदयिकश्नाद्धंवक्ष्यमाणंचमातृपूजनमेकस्यानेकसंस्कारप्वेककर्तृकेपुयुगपदुपस्थितेषुसर्यादौसकृदेवतंत्रेणकार्यनतुप्रतिसंस्कार मावृत्त्या । यथादैवादकृतजातकर्मादिकस्योपनयनकालेजातकर्माद्यनुष्ठाने देशांतरगतस्यमृतबुद्ध्याकृतौर्ध्वदेहिकस्यागतस्य पुनर्जातकर्मादिसंस्काराणांयुगपदनुष्ठानेचकर्मनाशाजलस्पृष्टादीनांप्रायश्चित्ततयापुनःसंस्काराणांयुगपदनुष्ठानेवा । तदुक्तं ब्रह्मपुराणे-गणशःक्रियमाणानांमातृभ्यःपूजनंसकृत् । सकृदेवभवेच्छ्राद्धमादौनपृथगादिप्विति । तत्राभ्युदयिकश्राद्धे १ यज्ञोद्वाहप्रतिष्ठासुमेखलाबंधमोक्षयोः । पुत्रजन्मवृपोत्सर्गेवृद्धिश्राद्धंसमाचरेत् । तेनवैदिकहोमांगकेपुदर्शपूर्णमासादिपुचवचनविशेपिते- पुकर्मसुद्धिश्राद्धमाचरणीयमितिहेमाद्रिः । २ तुलापुरुपादीनामपियागसंशब्दनाहोकपालानामावाहनमंत्रेपुचसर्वेपु-ममा-वरंपाहि-यज्ञरक्षेत्या- दिशब्दप्रयोगात्सत्यपिदानरूपत्वेयागधर्भवितव्यमितितन्नापिवृद्धिश्राद्धंकर्तव्यम् । एवमेवसहोमकेपुधान्यपर्ववादिष्यप्यनुसंघेयमितिहेमाद्रिः। तदपिगणशक्रियमाणसस्कारेवाभ्युदयिफेनसाकंसदेवकार्यम् ।

·कर्तव्येमानुप्योदैव्यश्चद्विविधामांतरआदीपूज्याः । तत्रमानुष्योमातरोप्टौमातृपितामहीप्रपितामह्यः । मातामहीमातुःपितामही १ मारपूननस्पारणेदोषोभविष्यपुराणेहेमाद्री अकृत्वामात्यक्षतुयःश्राद्धपरिवेपयेत् । तास्त्रस्यक्रोधसपन्नाहिंसाकुर्वतिदारुणाम् । इति । अगाय मातृकापूजनविचार.नागौर्यायाश्चतुर्दशपोडशवेत्युपस्थितीवहुवचतुर्दशपदसमभिव्याहारान्मातरोलोकमातरइतिद्वयंसर्वासाविशेप- णम् । एतामातरोलोकमावरोभवति एतामावरोवृद्धीपूज्याइत्यर्थ । एवमेवादित्यभाष्ये । परशुरामादीनामतेप्येवम् । हेमाद्रिरूपनारायणमदन- रमादिवारास्तु-पूज्यास्तुपोडशैवेवमातरोलोकमातरइतिपरिगणनात.पठति । अतएवपद्धतिकारैर्नियधकारैश्चद्वीपक्षावुपन्यस्तो । वस्तुतस्तुच- तुर्दशमातृणामेयसत्त्याचतुर्दशेयेयपाठ श्रेयान । अतएवअविच्छिन्नाध्ययनसप्रदायसमागतपाठसम्यग्जानत.परिशिष्टाध्येतारोपिवृद्धीपूज्याश्च- तुर्दशेत्येवपठति । याजसनेयिभिश्वस्यगृपेमातपूजाविधेरनुक्तस्वात्-सर्वेषामपिपक्षाणास्वगृह्योक्तविधीयते । स्वगृह्योक्तस्यचाभावग्रहणवेच्छ- याभवेत् ।। इतिसमहरचनात्यद्यपिस्वेच्छयेत्युक्तथापितैश्छदोगपरिशिष्टोक्ताएवमावर.पूज्याः । कात्यायनसूत्रपरिशिष्टोक्तयोरेककर्तृत्वापार- परमतस्याश्रयणीयत्वाच । तथाचस्मृतिसमह--नगृह्मादिस्मृतिर्येपानाद्धादावुपलभ्यते । कर्तुमर्हतितेसर्वेपारस्करगुनी रितमिति । एतासाच प्रत्येक्दयतात्वगोरीयादिनाऽसमुदितानाचमातृत्वेनैकवादेवतात्वम् । अनकेचिन्मातर.सगणाधिपाइत्यनमातृणागौर्याद्यविशेपितानापूज्यत्वावग- मातासामेवमिलितानादेवतात्वनचतुर्थ्यादिविशेपिताना । अश्रुतत्वात्तासा । यद्यपिगौरीपद्मेयादिनाविशेषिताएवमातरोदेवतात्वेनश्रूयतेतथापि वखवचनस्योद्देशमानपरत्यान्मिलितानामेवमातृणादेवतात्यमितिमन्यते । अन्येतुगौर्यादीनाप्रयेकदेवतात्वमाहुः । युक्ततरचैतत् । अन्यथाव- दुत्वविशिष्टमातृणामेकदेवतात्वे वृद्धीपूज्याश्चतुर्दशेतिचतुर्दशसल्यानुपपत्तेः दशोपचारेदेवेशिप्रत्येक्नामभेदतइतिरुद्रयामलेप्रत्येकपूज्यस्वविधा- नानुपपत्तेश्च । तस्मात्प्रत्येकदेवतात्वम् । वनगौर्यादीनाप्रत्येक्देवतात्वपक्षेनियामकाभावेवाजसनेयिनआहुः । अनपूर्वमेवयुक्तमितिचिंतामणि- रिति । अायनिष्कर्ष.-~-यद्यपिनाहयाद्याश्वतधासातदुर्गाक्षेत्रगणाधिपानितिवचन तथागणेशेनाधिका तावृद्धीपूज्यास्तुपोडशेतिवचनेच ·मायामानुपरूपिणम् । पितामहरिवंदेभट्टनारायणाहयम् ॥” इति । मायामानुपरूपित्वनिरूपणेनास्यातिमानुपप्रज्ञावत्त्वंप्रतिपादितमेवास्ती तिमनागपिनातिरेकोमल्लेसनस्य । तथाच यावत्सेतुहिमशैलयोरंतरालंयत्कृतिमुपजीव्यवपारयतिसंस्कारानितिलोकातिशायिवाऽस्यस्फुटीभवति । प्रसंगादत्रनारायणभट्टैतिचं यथाश्रुतमुपन्यस्यते । पूर्वप्रतिष्ठानपुरे(पैठणनाम्नि कश्चिदाश्वलायनसूनाध्यायीदेशस्थवर्गीयोमहाविद्वान् गोविंदभट्टाख्योविप्रप्रवरआस । अग्रेचतदात्मभूरपिस दाचारसंपन्नो रामेश्वरभट्टः पित्रन्यूनोमहापंडिचोयभूव । अयमतीतेऽर्धेवयस्यायनपत्यत्वेनसमुद्भूतनिर्वेदःसन्सकुटुंबपरिवार काशीक्षेत्रंगत्वाऽति पायामासोर्वरितायुःशेपाहानि।तबचप्रत्यइंश्रीभागीरथीतीर्थावगाहोपस्पर्शामृवजलपानश्रीविश्वेश्वरदर्शनानवरतबाझसदाचारादिभिर्विस्मृतप्रा यानपत्यत्यविषादःपरंमोदमानांत:करणःखाराध्यदेवं श्रीरामचंद्रमारिराध । अथास्यासंततपासंपन्नत्वेनश्रीरामकृपयाविश्वनाथानुग्रहेणचचरमे वयसिमूर्तःपुण्यपुंजइवविद्याविनयसद्वर्तनलावण्यादिगुणगणसंपन्नंपुत्ररत्नंवभूव । अयंनारायणभट्टनाम्नाव्यवह्रियते । प्रस्तुतप्रयोगरत्नमंथ प्रणेनाऽयमेव । याल्यादप्यस्यलोकातिशाविप्रज्ञाप्रकर्पणाल्पाभ्यासेनेवायमचियधिगतवेदशास्त्रादिविविधतंत्रोयौवनेऽपिब्रह्मवर्चसीसर्वतंत्रस्य तंत्रोवभूव । श्रीमच्छारदापांगेक्षितकाशीक्षेत्रनिवासिविद्वहिजमंडलमंडनायमानस्यास्यसर्वत्रप्रससारकीर्तिपरिमलोऽपि । अथकदाचनोच्छृखलै यवनेरार्यधर्मोच्छेदैकव्यसनैःकाश्यामागत्यालोचि यदायैरहर्दिवंविश्वेश्वरएवाराध्यतेऽतोऽयमेवैपांसर्वसमस्योच्छेदेचार्योच्छेदस्तद्धर्महासश्चाना यासेनसंपादितःस्यादितिनिश्चित्यतेनीविश्वेश्वरमंदिरहठादुच्चस्नुः । तेनातिक्रूरकर्मणातनत्याश्चत्वारोऽपिवर्णाःप्रवलयवनसंघशासनासमर्थाः संतोहाहाफत्वामहताकप्टेनावात्सुः । अतिभयंकरेगानेनदुर्यवनातिचारेण भगवत्क्षोभादखिलराष्ट्रदेवोनववर्ष । अर्थाजलधान्यतणाटा सभा ·मातुःप्रपितामहीतिपपितृष्वसामातृष्वसाचेति । ब्रह्माण्याद्यास्तथासप्तदुर्गाक्षेत्रगणाधिपान् । ब्रह्माण्याद्याः-ब्राहीमाहेश्वरी चैवकौमारीवैष्णवीतथा । वाराहीचतथेंद्राणीचामुंडासप्तमातरः॥दुर्गाक्षेत्राधिपतिंगणाधिपतिंचपूजयेत्। तथाकात्यायन:- कुब्यलग्नावसोर्धारापंचधाराघृतेनतु । कारयेत्सप्तवाधारानातिनीचानचोच्छ्रिताः॥ गौरीपद्माशचीमेधासावित्रीविजयाजया । देवसेनास्वधास्वाहामातरोलोकमातरः ॥ धृतिःपुष्टिस्तथातुष्टिरात्मदेवतयासहेति । आत्मदेवता आत्मकुलदेवता ॥ आयुष्या णिचशांत्यर्थजपेदनसमाहितः । आयुष्याणिआनोभद्राइत्यादीनि । ततःवृद्धिश्राद्धंनवदैवत्यंपार्वणत्रयात्मकम् । तत्रक्रम माहाथलायनाचार्यः--मातापितामहीचैवसंपूज्याप्रपितामही । पित्रादयस्त्रयश्चैवमातुःपित्रादयस्त्रयः । एतेनवार्चनीयाःत्युः पितरोऽभ्युदयेद्विजैरिति । यत्तुवृद्धयसिष्ठः-नांदीमुखेविवाहेचप्रपितामहपूर्वकम् । नामसंकीर्तयेद्विद्वानन्यत्रपितृपूर्वक मिति । स्मृत्यर्थसारश्च वृद्धमुख्यास्तुपितरोवृद्धिश्राद्धेषु जतइति तच्छाखांतरविषयम् । आश्वलायनानांतु आनुलोम्येन मात्रादिक्रमेणैव आन्धलायनाचार्यवचनात् । यत्तुब्रह्मपुराणे-पितापितामहश्चैवतथैवप्रपितामहः । त्रयोह्यश्रुमुखाह्येतेपितरः संप्रकीर्तिताः । तेभ्यःपूर्वत्रयोयेचतेतुनांदीमुखाःस्मृताइति । तन्महालयप्रकरणपठितप्रौष्ठपदपौर्णमासीनिमित्तकश्राद्धविपयं पतिपूजनमुक्ततथापितत्रक्रमाभावात् आदौविनायकःपूज्योातेचकुलदेवतेतिवडचपरिशिष्टानुरोधाचवढचानामादौगणपत्यादिनयम् । वास्तु- यागमकुर्वाणस्तबाहारोभविष्यतीतिवचनेनफेषांचिदाचाराद्वास्तोप्पर्तिततोबाहयादिसप्तततोगौर्यादिषोडशमावरआवाह्यपूजयेदिति तेनसप्तविंश- तिरिविसर्पमनवद्यम् । इतिसस्कारगणपतिव्याख्या । १ कचिद्रौर्यादिक्रमःकचिद्गणपत्यादिस्तेनद्विविधोपिशिष्टाचारोत्रानुमीयते ।

·| दोपोऽभिजायते ॥ अनसद्वृद्धशब्दानामरूपाणामगोत्रिणाम् । अनाम्नांचातिलाद्यैश्चनांदीश्राद्धंचसव्यवत् ॥ कारिका - तत्प्रकरणपाठादित्येवंहेमायादयऊचिरे। इहवनांदीमुखसंज्ञकान्मात्रादीनुद्दिशेत् । विष्णुपुराणे-कन्याविवाहादीननुक्रम्य- नांदीमुखान्पिनादौतर्पये प्रयतोगृहीत्युक्तः । ब्रह्मपुराणेच-जन्माचनुक्रम्य पितॄन्नांदीमुखानामतपेयेद्विधिपूर्वकमित्युक्तः। पद्धपरागरेणतु-देवानामपिनांदीमुखविशेषणमुक्तमत्रनांदीमुखेभ्योदेवेभ्यःप्रदक्षिणंकुशासनमिति । वृद्धिश्राद्धेचकाल:- कर्माहात्पूर्वेद्युर्मातपार्वणं कर्माहेपितृपार्वणं कर्मोत्तराहेमातामहपार्वणमिति । अस्यासंभवेपूर्वेधुरेवपूर्वाह्नेमातृपार्वणंमध्याह्ने पैतृकंअपराहेमातामहानाम् । अस्याप्यसंभवेआहवृद्धमनुः-अलाभेश्राद्धकालानांनांदीश्राद्धत्रयंबुधः । पूर्वेचुरेवकुर्वीतपूर्वा हेमातृपूर्वकमिति । इदंचमहत्सुकर्मसु । अल्पेतुकर्माहएवनाद्धम् । पुत्रजन्मनितुदिनेवारानीवाभुक्तवतोपवासिनावा पुत्रजननानंतरमेवकार्यम् । अत्रसंकल्पादौविशेषः संग्रहे-शुभायप्रथमांतेनवृद्धौसंकल्पमाचरेत् । नपठ्यायदिवाकुन्मिहा संबंधनामरूपाणिवर्जयेदत्रकर्मणि । अत्रसत्यवसूविश्वेदेवौ । तत्स्थानेद्वौविप्नौ मानादीनांचप्रत्येकंद्वौद्वौ एवंविंशतिब्राह्मणाः। यद्वामात्रादीनांत्रयाणांद्वौद्धावेवमष्टौ । अत्रनापसव्यं तिलस्थानेयवाएव स्वधास्थानेस्वाहाशब्दः सव्यजानुनिपातनाभावः नान्नान्नदानं प्राङ्मुखएवकुर्यात् प्रदक्षिणमुपचारो ऋजुदर्भः क्रियेत्यादयोविशेषाग्रंथांतरतोज्ञेयाः ॥ पिंडदानेकुलदेशाचारतोव्य वस्था । भविष्यपुराणे-पिंडनिर्वपर्णकुर्यान्नवाकुर्यान्नराधिप। वृद्धिश्ना महाबाहोकुलधर्मानवेक्ष्यतु ॥ पिंडदानपक्षेविशेपोवसि छेनोक्तः-दधिककंधुसंमिश्रान्पिंडान्दद्याद्यथाक्रमम् । कर्कधुर्वदरीफलम् । तथाएकैकस्मैपिंडद्ववंदेयम् ।-एकनानापरं ·तूष्णींदद्यापिंडद्वयंवुधइतिचतुर्विंशतिमतात् । अन्येचवहवोविशेषाग्रंथांतरतोज्ञेयाः । दाक्षिणात्यानांविस्तृतवृद्धिश्राद्धाचा राभावानेहोच्यते ॥ ॥ अथाभ्युदयिककर्तृनिर्णयःसायणीये-नांदीश्नाद्धपिताकुर्यादाद्यपाणिग्रहेपुनः । अतऊर्ध्वप्रकुर्वीत | स्वयमेवतुनांदिकम् ॥ द्वितीयपाणिग्रहणादौवरएवकुर्यादित्यर्थः । कात्यायनः-स्वपितृभ्यःपितादद्यात्सुतसंस्कारकर्मसु । पिंडानोदहनात्तेपांतस्याभावेतुतत्क्रमात् ॥ तेषांसुतानांसोहनात्मथमविवाहपर्यंतपितास्वपितृभ्यापिंडान्तदुपलक्षितंवृद्धिनाद्धं कुर्यात् । तस्यपितुरभावेतुतस्यसंस्कार्यस्यपितॄणांयःक्रमस्तेनक्रमणपितृव्याचार्यमातुलादिःश्राद्धंदद्यान्नस्वपितृभ्यइतिहेमाद्रि णाव्याख्यातम् । जीवपितृकस्तुपितुर्मात्रादिभ्योवृद्धिश्राद्धं कुर्यात् । वृद्धौतीर्थेचसंन्यस्तेतातेचपतितेसति । येभ्यएवपिता दद्यात्तेभ्योदद्यात्स्वयंसुतः ॥ एतत्साग्निकविषयमित्येके । विष्णुः-पितरिजीवतियःश्राद्धंकुर्यात्सयेपापिताकुर्यात्तेपांकुर्या रिपतरिपितामहेचयेपांप्रपितामहः पितरिपितामहेमपितामहेचनैवदद्यादिति । आश्वलायनगृह्मपरिशिष्टेतु-जीवत्पितासुतसं स्कारपुमातृमातामहयोःकुर्यात्तस्यांजीवत्यांमातामहस्यैवकुर्यादिति ॥ ॥ अथासशिष्टप्रचुराचारपरिगृहीतःसंकल्पविधिना प्रयोगः ॥ उपनयनादिमहत्सुकर्मसुपूर्वेधुर्जातकर्माद्यल्पकर्मसुतदहरेवनांदीश्राद्धकुर्यात् । तत्रादौकर्ताकृतमांगलिकस्नानोधौ तवासाः कृतस्वस्त्ययनोनांदीश्राद्धपूर्वीगंमातृकापूजनकुर्यात् । तच्चेत्थम् । गोमयोपलिप्तेरंगवयादिभिरलंकृतेश्राद्धस्थले प्रतिमास्वक्षतपुंजेपुद्विजातिपुवायथालाभंसंकल्पपूर्वकमातृपितामहीप्रपितामहीमातामहीमातृपितामहीमातृप्रपितामहीपितृप्वर ·मातृप्यताख्याअष्टौमानुपमावर्यधासंभवम् । यद्वापूर्वोत्ताविनायकाद्यागौर्यादिपोडशमातः ब्राहयादिसप्तमातः दुर्गाक्षेत्रपा लंगणाधिपंचप्रत्येकंकांडानुसमयेनपदार्थानुसमयेनवाप्रणयादिनमोतनाममंत्रैरावाहनादिभिरभ्यर्चयेत् । यद्वा ॐगौर्यादिपो डशमातृभ्योनमः ब्राहयादिसप्तमातृभ्योनमइतिसंक्षेपेणसमुदितरूपेणार्चयेत् । ततः ॐ आनौभद्राःक्रतवोयंतुविश्वतोदब्धा गोअपरीतासद्धिदः । देवानोयथासमिद्धेअसन्नायुवोरक्षितारौ दिवेदिवे ॥ देवानाभद्रासुमतियतांदेवानारातिरभि नोनिवर्ततां । देवानीमुख्यमुपसेदिमायंदेवानआयुःअतिरंतुजीयसै ॥ तान्पूर्वयानिविदाहूमहेवयंभगमित्रमदितिदक्षम् निधे । अर्यमणवरुणंसोममधिनासरस्वतीनःसुभगामयस्करत् ॥ तन्नोवातौमयोभुवातुभेजतन्मातापृथिवीतत्पिताद्यौः । तम्राणिःसोमसुतीमयोभुवस्तदश्विनाशृणुतंधिष्ण्यायुवं ॥ तमीशा जगतस्तस्थुपस्पतिधियंजिन्वमव॑सेहूमहेवयं । पुपानीय धावेदसामसदृधेरैक्षितापायुरदब्धःस्वस्तये ॥ स्वस्तिनऽइंद्रोवृद्धश्रवाःस्वस्तिनःपूपाविश्ववेदाः । स्वस्तिनस्ताक्ष्योअरिष्टनेमिः स्वस्तिनोबृहस्पतिर्दधातु ॥ पृर्पदश्यामरुतःपृश्निमातरःशुभयावानोविदथै जग्मयः । अग्निजिह्वामनवःसूरचक्षसोविश्वनोदेवा ऽभवसागमनिह ॥ भकर्णेभिः शृणुयामदेवाभद्रंपश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरंगैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेमदेवहितंयदायुः॥ शतमि सुशरदोऽतिदेवायत्रनिश्चक्राजरसतनूनी । पुत्रासोयत्रपितरोभवतिमानोंमध्यारीरिपतायुर्गोः ॥ अदितिौदितिरंतरिक्ष मदितिर्मातासपितासपुत्रः । विश्वेदेवाऽअदितिःपंचजनाऽअदितिर्जातमदितिर्जनित्वं ॥ ॐ शतंजीवशरदोवर्धमानःशर्त हेमतान्तमुंबसंतान् । शतमिद्राग्नीसवितावृहस्पतिःशतायुपाहविप्रेमपुर्नर्दुः ॥ आहाप॑त्वाविदत्वापुनरागाःपुनर्नव ।।

·सागसतेचक्षुःसर्वमायुंचतेविदं ॥ त्यमुपयाजिनदेवतंसहावानंतरुतारानां । अरिष्टनेमिपृतनार्जमाशुस्वस्तयेतायमिहा? येम ।। इंद्रस्येवरातिमाजोहुवानाःस्वस्तनावमिपारुहेम । उनिपृथ्वीबहुलेगौरेमावामेतीमापरतौरिपाम ॥ सुधश्चिद्यः शवसापंचक्रुष्टीःसूर्यइज्योर्तिपापस्ततान । सहयसाःतसाअस्य हिर्नमावरतेयुवर्तिनशयी ॥ महिंत्रीणामवौस्तुयुक्षमित्रा यम्णः । दुराधर्षवरुणस्य ॥ नहितेपाममाचुननाव॑सुवारणेषु । ईशैरिपुरपशंसः ॥ यस्मैपुत्रासोदितःमजीवसेमाय । ज्योतिर्यच्छंत्यर्जनं ॥ तच्छंयोरावृणीमहेगा यज्ञार्यगातुंयज्ञप॑तयेदैवीस्वस्तिरस्तुनःस्वस्तिमा पेभ्यः । ऊजिंगातुभेषजं । शंनौअस्तुद्विपदेशचतुष्पदे ॥ ॐ नमोब्रह्मणेनौअस्त्वग्नयेनमःपृथिव्यैनमओषधीभ्यः । नमौवाचनमौवाचर्पतयेनमोविष्ण वेमहुतेकरोमि ॥ इतिसूकानिपठित्वानांदीश्राद्धसंकल्पंकुर्यात् । तत्रोपवीतीप्राङ्मुखस्तिथ्यादिसंकीर्त्य । सत्यवसुसंज्ञका विश्वेदेवाः नांदीमुखाः । मातृपितामहीप्रपितामह्यः नांदीमुख्यः। पितृपितामहप्रपितामहाः नांदीमुखाः । मातामहमातुः पितामहमातुःप्रपितामहाः पनीसहिताः नांदीमुखाः । एतानुद्दिश्यसंकल्पविधानेननांदीश्राद्धंकरिष्यइतिसंकल्प्यलक्षणल क्षितान्विंशतिसंख्याकानष्टसंख्याकान्याबामणान्पूर्वेयुः सद्योवादैवपूर्वकनिमंत्र्य कृताभ्यंगस्नानान्पूर्वाह्नपरिचारकैराकार्य संबुद्ध्योच्यातेपांपादान्मक्षाल्यप्राङ्मुखानुपवेश्यपष्ठीविभक्त्योक्त्वाऋजुदर्भयुग्मान्यासनंप्रदायापःप्रदायक्षणंदत्वा द्वितीयया मंत्रकमावाह्य गंधशुक्माल्यधूपदीपाच्छादनाभरणानिप्रथमयाद्विदित्वामधुरद्रव्यसहितमनम्लमन्नंपरिविष्य पृथिवीतेपान मित्याद्युक्त्याचतुर्योत्स्यास्वाहाहव्यंनममेतिसर्वत्रत्यक्त्वा तृप्तेपु-उपास्मैगायतेतिपंचानांकाश्यपोसितःसोमोगायत्रीजपेवि० ।

·॥ ॥ ॥ ॐ उपस्मैिगायतानरःपर्वमानार्दथे । अभिदे॒वाँऽइयक्षते ॥ अभिमधुनापयोथैर्वाणोअशिश्नयुः । देवंदेवार्यदेवयु ॥ सनःपयस्य॒शंगवेशंजनायशमर्यते । शराजन्नोपंधीभ्यः ॥ बुभ्रवेनुस्वतवसेरुणार्यदिविस्पृशे । सोायगाथमर्चत ॥ हस्तच्यु तेभिरदिभिःसुतसोमपुनीतन । मधावाधावतामधु ॥ एताःपंचर्चःश्रावयित्वातैरुत्तरापोशनादौकृतेहस्तशुद्ध्यादिकंकृत्वाद्राक्षा मलकेतनिष्फयवादक्षिणांदत्वा । मातापितामहीचैवतथैवप्रपितामही । पितापितामहश्चैवतथैवप्रपितामहः ॥ मातामह स्तसिताचप्रमातामहकादयः । एतेभवंतुसुपीताःप्रयच्छंतुचमंगलमित्युक्त्वा कृतांजलिःसंप्रार्थ्यप्रणिपत्यब्राह्मणान्विसृज्याच म्यगौर्यादीविसर्जयेत् ॥ इतिवृद्धिश्राद्धप्रयोगः ।। अथातोपिसंक्षिप्तःशिष्टैःक्रियमाणोद्धिथादप्रयोगः ॥ पूर्ववद्गीर्यादीनांनाहयादीनांचपूजांकृत्या सदूर्वाकुरानक्षतान्जलंचा दाय । सत्यपसुसंज्ञकाविश्वेदेवानांदीमुखाःभूर्भुवःस्वःइदंवःपाद्यस्वाहानमः [ इयंचवृद्धिः] । मातृपितामहीप्रपितामह्यःनांदी मुख्याभूर्भुवःस्वःइदंवःपायंस्वाहा०।पितृपितामहमपितामहाःनांदीमुखाःभूर्भुवःस्वःइदंवःपाद्यस्वाहा। मातामहमातुःपितामह मातुःमपितामहाःपतीसहिताःनांदीमुखाःभूर्भुवःस्वःइदंवःपाद्यमित्युक्त्वासर्वत्रपात्रेसदूर्वाक्षतजलंक्षिपेत् । एवमेवपुनःसत्यादी न्विश्वान्देवान्मात्रादी:पित्रादीन्मातामहादींश्चत्रीन्संबुद्धझोक्त्वापूर्ववव्याहृतिभिरिदमासनगंधाधुपचारकल्पनंस्वाहानममेतिदूर्वा क्षतगंधपुप्पजलानिप्रत्येकंपात्रेनिक्षिपेत् । ततोविनायकाद्याःगौर्यादिषोडशमातरोबाहयादिसप्तमातरश्चभूर्भुवःस्वरिदंदास्यमानं यागुग्मनाह्मणभोजनपर्याप्तमन्नंयथाशक्तिसोपस्करममृतरूपेणस्वाहानममेतिदूर्वादीनिक्षिपेत् । एवं विश्वेभ्योदेवेभ्योमात्रादिभ्यः ·पिनादियोमातामहादिभ्यःसपतीकेभ्यःसंबुद्ध्यादद्यात् । अन्नासंभवेअन्नपदस्थानेइदंदास्यमानसोपस्करमाममितिवदेत् । तयचतुर्गुणंद्विगुणसमंपाशक्त्यासंकल्पयेत् । आमासंभवेषियुग्मब्राह्मणभोजनपर्याप्ताष्टगुणचतुर्गुणंद्विगुणंसमंवाहिरण्यंहिरण्य प्रतिनिधिभूतंद्रव्ययेतियदनशक्त्यासंकल्पयेत् । एवंदशभ्यःसंकल्पयेत् । ततःपूर्ववदुपास्मैइत्यादिपंचर्च:श्रावयित्वा कृतस्य वृद्धिश्रावस्यसंपूर्णतासिद्धयेद्राक्षामलकेतत्प्रतिनिधित्वेनद्रव्यंवादक्षिणांसंप्रददेनममेत्युक्त्वा । प्रजापतेहिरण्यगर्भःप्रजापतिस्त्रि हुए । जपेविनियोगः । ॐ मापनत्वदेतान्यन्योविश्वाजातानिपरितार्वभूव । यत्कामास्तेजुहुमस्तन्नौअस्तुवयंस्यामपतयो रयीणाम् ॥ इतिमंजस्या अनेननांदीश्राद्धेननांदीमुखदेवताम्मीयंतांवृद्धिरस्तु । मातापितामहीचैवेतिउक्तश्लोकद्वयंजपेत् । तमाचारतःकिंचिद्रव्यंगृहीत्वा इळामग्नेइतिवसिष्ठइंद्रस्त्रिष्टुप् । देवतासंतुष्टतासिद्ध्यर्थेद्रव्यनाणकेनशब्दकरणेविनिः । ॐ इळामनेपुरुदमैसनिगोःशश्वत्तमंहवमानायसाध । स्यान्नःसूनुस्तनयोविजावाग्नेसातैसुमतिर्भूत्वस्मे ॥ इतिमंत्रजपन्संकल्पपात्रे संपट्टनेनशब्दकुर्यादिति । ततोमातृकाविसर्जयेत् । जीवन्मातृकस्यनमातृपार्वणम् । जीवन्मातामहस्यनमातामहपार्वणम् । द्वारटोपात् । जीवत्पितकस्तुयेभ्यःपितादद्यात्तेभ्योदद्यादित्युतमेव ।। ॥ इतिश्रीरामेश्वरभट्टसुतश्रीनारायणभट्टविरचिते प्रयोगरोसनिर्णयोवृद्धिवाद्धप्रयोगः ।। अपकौतुमपंथप्रयोगः ॥ सचमचुराचाराभावात्संक्षेपतःसूक्तादिमानंगृहीत्यालिख्यते ॥ अत्रशौनकः ॥ अथकौतुकवंधस्यप्रयो १ पायाधःप्रहरेदिकामितिपठन्द्रव्येणकुर्वन्खनमितिप्रयोगचूडामणौ । ॥ ॥ ॥

·गोऽत्रनिगद्यते । विवाहादिशुभेकार्येराव्यांवापिदिवातथा ॥ सांकुरेपालिकायुक्तस्थंडिलेबीहिपूरिते । सहाक्षतेनकांस्येनसोद कुंभनिधायच ॥ आचार्योदर्भमयकूर्चे[ विष्टरे ]उदकुंभनिधायसाक्षतकांस्यपात्रेपंचगुणीकृतंकार्पाससूत्रंनिधायतत्समीपेप्राङ्मुखं यजमानमुपवेश्यसकुशहस्तै मस्विग्भिःसहकुंभोदकेनतत्सूत्रमंरभिपिंचेत् ॥ तेचमंत्राः।तत्सवितुर्विश्वामित्रःसवितागायत्रीसूत्र मोक्षणेपिनियोगः एवंसर्वत्र । ॐतत्सवितुवरेण्यं भर्गोदेवस्यधीमहि । धियोयोनःप्रचोदयात्॥१॥अग्निमीळेमधुच्छंदाअग्निगर्गा यत्री। सूत्रप्रोक्षणेवि०। ॐ अग्निमीळेपुरोहितय॒ज्ञस्यदेवमृत्विज। होताररत्नधातम॥१॥इपेत्वेतिमंत्रस्यश्रेष्ठतमाऋषिःकर्मणोदेवता व्यकोत्तरशतस्तोमजपेविनियोगः। यद्वाइपेत्वतिमंत्रस्यउपायवऋषिःकर्मणोदेवताअनुष्टुपछंदः। सूत्रप्रोक्षणेवि० । ॐ पेत्वोर्जेत्वा वायवस्थोपायस्थदेवोयःसवितामार्पयतुश्रेष्ठतमायकर्मण आप्यायध्वमनियादेवभागमूर्जस्वतीःपयस्वतीः प्रजावतीरनमीवाय श्मामास्तेनईशतमाघारसोरुद्रस्यहेति परियोवृणक्तु ध्रुवाअस्मिन्गोप॑तौस्यातह्वीर्यजमानस्यपशून्पाहि॥अग्नआयाहीतिमंत्रस्य गृणानयापिः हव्यदातृदेवतागायत्रीच्छंदःसूत्रप्रोक्षः । ॐ अग्नऽआाहिवीतयगृणानोहव्यदातये । निहोतासत्सिर्हिपि ॥१॥ शंनोदेवीरितिमंत्रस्याभीष्टप्रापिः आपोदेवता गायत्रीच्छंदः । सूत्रप्रोक्षः । ॐ शंनोदेवीरभिष्टय आपोभवंतुपीतये । शंयो रभिनयंतुनः ॥ १॥ आपोहिष्ठेतिनवचेस्यांवरीपःसिंधुद्वीपआपोगायत्री । पंचमीवर्धमानासप्तमीप्रतिष्ठांत्यद्वेअनुष्टुभौ । सूत्रोक्षः । ॐ आपोहियामयोभुवः ॥ ९ ॥ एतोन्चिंद्रमितितृचस्यांगिरसस्तिरश्चीइंद्रोनुष्टुप् । सूत्रप्रोक्षः ॥ ॐ एतो न्द्रूिस्तामशुद्धशुद्धेनसाना । शुरुक्थैवीवृध्वांसशुद्धआशीर्वान्ममत्तु ॥ इंद्रशुद्धोनआगहिशुद्धाशुद्धाभिरूतिभिः ।

·शुद्धोयिंनिर्धारयशुद्धोममद्धिसोम्यः ॥ इंद्राद्धोहिनोयिंशुद्धोरननिदाशुषे । शुद्धोत्राणिजिनसेशुद्धोवासिषाससि ॥ ३ ॥ तंचेतितृचस्याघमर्पणोभाववृत्तमनुष्टुप् । सूत्रमो० । ॐ ऋतंचसत्यंचाभीद्धात् ॥ ३ ॥ प्रशंर्धायश्यावान्धोमरु तोजगती । सूत्रप्रोक्ष० । ॐ प्रशीयमारुतायस्वभानवमांवाचमनजापर्वतच्युते। धर्मस्तु दिवआपृष्ठयज्वनेद्युम्नश्रवसेमहि नृम्णमर्चत ॥ १॥ स्वस्तिनोमिमीतेतिस्वस्त्यात्रेयोविश्वेदेवास्त्रिष्टुप् । सूत्रमो० । ॐ स्वस्तिनोमिमीतामश्विनाभगःस्वस्तिदे व्यदितिरनर्वणः । स्वस्तिपूपाअसुरोदधातुनःस्वस्तिद्यावापृथिवीसुचेतुना ॥ स्वादिष्ठयेतिदशर्चस्यसूक्तस्यमधुच्छंदा:पवमानः सोमोगायत्री। सूत्रप्रो० । ॐ स्वादिष्ठयामर्दिष्ट्या० ॥१०॥ रक्षोहरणमितिपंचविंशत्युचस्यसूक्तस्यभरद्वाजःपायूरक्षोहाग्निस्त्रि छुए अंत्याश्चतस्रोनुष्टुभः । सूत्रमो० । ॐ रक्षोहणवाजिनमाजिघमिमित्रंथिष्ठमुपयामिशर्म । शिशानोअग्निःक्रतुभिः समिंदुःसनोदिवासपिःपातुनकै ॥ अयोदंष्ट्रोअर्चिपायातुधानानुपस्पृशजातवेदःसमिद्धः । आज़ियामूरदेवानभस्वक्रव्या दायुक्रव्यापधत्स्वासन् ॥ भोभयाविनुर्पधेहिदंष्ट्रहिनःशिशानोवरंपरेच । उतांतरिखेपरयाहिराजन्भैःमधैर्षभियातुधा नान् ॥ यज्ञैरिःनिर्ममानोऽअग्नेवाचाशल्याँऽअशनिभिदिहानः । ताभिर्विध्यहृदयेयातुधानान्प्रतीचोबाहून्प्रतिभध्येषां ।। अग्नेत्यर्चयातुधानस्पभिधिहिंसाशनिहरसाहत्येनं । प्रपाणिजातवेदःशृणीहिक़व्यात्तविष्णुविचिनोतुवृक्णं ॥ १॥ यत्रेदानीं पश्यसिजातवेदस्तिष्ठतमग्नतयाचरतं । यहांतरिक्षेपथिभिःपतंततमस्ताविध्य॒श शिशानः ॥ उतालब्धस्पृशुहिजातवेदआ भानादृष्टिभिर्यातुधानात् । अग्नेपूर्वोनि हिशोशुचानआमाःविकास्तमदंत्वेनीः ॥ इहमāहियतमःसोअंग्नेयोयातुधानो ·यइदंषणोति । तमारंभस्वसमिओयविष्ठनृचक्षसश्चर्भुपेरंधयेनं ॥ तीक्ष्णेनोग्नेचक्षुषारक्षयज्ञंपांचवसुभ्यःप्रणयप्रचेतः । हिंसं रक्षास्यभिगो चानमात्यादभन्यातुधानानृचक्षः ॥ नृचक्षारक्षःपरिपश्यविक्षुतस्यत्रीणप्रतिशृणीह्या । तस्यांग्रेपृष्टीहरसाश णीहित्रेधामूयातुधानस्यवृश्च ॥ २॥ त्रिर्यातुधानःप्रसितितएत्वृतंयोऽअंग्नेअनृतेनुहति । तमर्चिपास्फूर्जयन्जातवेदःसमक्षमैनं गणतेनिधि ॥ तदनेचक्षुःप्रतिधेहिरेभेशफारुजयेनपश्यसियातुधानं । अथर्ववज्योतिपादैव्यैनसत्यंधूर्वतमुचितंन्यौप ॥ यद अयभिधुनाशपातीयद्वाचस्तृष्टंजनयंतरेभाः । मन्योर्मनसःशरा जायतेयातांविध्यहृदयेयातुधानान् ॥ पराशृणीहि तपसायातुधानान्पग्निरक्षोहरसाशृणीहि । परार्चिपामूरंदेवान्छृणीहिपरीसुतृपौअभिशोशुचानः ॥ पराद्यदेवावृजिनगणंतुष त्यगैनंशपायतुतृष्टाः । वाचास्तेनशरवच्छंतुमर्मन्विश्वस्यैतुप्रसितियातुधानः ॥ ३ ॥ यःपौरुपेयेणऋविपासमक्तेयोऽअश्वये नपुशुनायातुधानः । योअन्यायाभरतिक्षीरमग्नतेपाशीर्षाणिहरसार्पिवृश्च ॥ संवत्सरीणंपर्यऽस्रियायास्तस्य॒माशीद्यातुधानो नृचक्षः । पीयूपमग्नेयतमस्तित॒प्सात्तप्रत्यंचर्चिाविध्य॒मम॑न् ॥ विपंगवायातुधानाःपिवत्वावृश्यंतामदितयेदुरेवाः । परैना न्देवःसविताददातुपरांभागमोषधीनांजयंतां ॥ सनादनेमणसियातुधानान्नत्यारक्षौसिपृतनासुजिग्युः । अनुदहसह रान्क्रव्या दोमाते?त्यार्मुक्षतदैव्यायाः ॥ त्वंनो अग्नेअधुरादुर्दतात्त्यपश्चादुतरक्षापुरस्तात् । प्रतितेते जरांसस्तपिष्ठाऽअघशसंशोशुंचतोद हंतु ॥ ४ ॥ पश्चात्पुरस्तादधुरादुर्दतात्कविःकाव्यैनपरिपाहिराजन् । सखेसायमुजरोजरिम्णेनेमताऽअमय॑स्त्वनः ॥ परि त्याग्नेपुरवयंविप्रेसहस्यधीमहि । धृपर्णदिवेदिवेहंतारंभंगुरावताम् ॥ विपेणभंगुरावत:प्रतिप्मरक्षसौदह । अनैतिग्मेनशोचि ·पंपिन्टानिमापन्नादीना:संतःकथंकथमप्यतिवाहयामासुर्दिनानि । अथैदाशिकष्टवरेकालापन्निरसनक्षमंकमप्युपायमजानानायवनप्रभवोऽपि कर्णोपकर्णिकयात्रुतं नारायणभट्टस्यालौकिकप्रभावमनुभवितुंकाश्यांतत्सविधमागत्यपप्रच्छुरवर्षणनिदानम् । तच्छ्वणाऽनुपदमेवोनि केन भट्टनारायणेन भवत्कृतश्रीविश्वेश्वरमंदिरोच्छेदापचारएवनिदानमस्त्यस्वदुर्भिक्षस्येति । तैःपुनरूचे किमत्रमा भवदुकवध्यातभ्यांशे, यदिस्यादुद्यै वसल्पाऽपिवृष्टिः साधयामसर्दिभवत्कथितानुगुणंभवद्धतेनैवपुनःपूर्ववन्मंदिरमिति । भट्टनारायणेनापि सपदिवाराध्यदेवतांश्रीरामश्रीविश्वे श्वरंचसंचिसोकं एवं चेत्सुवृष्टिरद्यप्रभृत्येवभवितेति । ववर्षचतदहरेवभगवान्पर्जन्यस्तेनाखिलास्तुतुपुः यवनाश्चानुपदंकारयामासुस्तद्धतेनैव मंदिरनिर्माणपूर्वकंश्रीविश्वेश्वरप्रतिष्ठाम् । अदुश्चैनंमहतासंभारेणसंमाननपूर्वजगत्पूज्यांजगद्गुरुसंज्ञाम् । काशीक्षेत्रवासिनश्चसर्वविद्वांसःसंघीभू यादुरसिलमंत्रजागरसभाप्रसंगेवपूजाम्। याकिलवावंतकालंतदन्ववायेऽव्याहतप्रचलति । जगद्गुरुसंज्ञाचेयनारायणभट्टमभिव्याप्येवासीन तद्वंश्येपु । इति ॥ भट्टनारायणवंश्यानांतत्कृतीनांचनिर्देशः। सर्वाप्रगण्यो भट्टनारायणः । अस्य प्रयोगरनं, निस्थलीसेतुः, रुद्रपद्धतिः, उत्तरनारायणभट्टी (अंयेष्टिः )इतिप्रथाः प्रणीताःसंति । अस्थत नयीद्वावास्तां रामकृष्णभट्टः शंकरभट्टश्व । तत्र रामकृष्णभट्टस्य तंत्रवार्तिकव्याख्या, जीवपिकनिर्णयश्च । शंकरभट्टस्यतु द्वैतनिर्णयः ॥ रामकृष्णभट्टस्यपुत्रत्रयमासीत् दिनकरभट्टा, कमलाकरभट्टा, लक्ष्मणभट्टश्च । तत्राद्योदिनकरएवकचिदिवाकरशब्देनव्यवद्वियते । दिन करस्य भादिनकरमीमांसा, उध्योतः, शांतिसारश्च । अस्सतनुजन्मा विश्वेश्वरभट्टः, गागाभट्टइत्यस्यैवापरंनाम । अस्य कायस्थधर्मदीपः, ·पातपुरग्राभिॠष्टिभिः ॥ प्रत्यग्नेमिथुनादहयातुधानांकिमीदिना । संत्याशिशामिजागृह्यर्दछविप्रमन्मभिः ॥ प्रत्यग्नेहरसा हरःशृणीहिविश्वतःमति । यातुधानस्यरक्षसोवलंविरुजबीय ॥ २५ ॥ रात्रीव्यख्यदित्यष्टर्चस्यसूक्तस्य सौभरिःकुशिकोरात्रि भारद्वाजीरात्रिस्तवोगायत्री । सूत्रप्रो० । ॐ रात्रीव्य॑ख्यदायतीपुरुत्रादेव्यक्षिभिः। विश्वाऽअधिश्रियोधित ॥ ओप्राड अमानिवौदेव्युतः । ज्योतिपावाधतेतमः ॥ निरुस्वारमस्कृतोपसैदेव्यायती । अपेदुहासतेतमः ॥ सानोअद्ययस्या वयंनितेयामनविक्ष्महि । वृक्षेनसतिंवर्यः ॥ निग्रामासोऽअविक्षतनिपुद्धंतोनिपक्षिणः। निश्येनासंश्चिदर्थिनः ॥ यावाक्यं वृकयययस्तेनमूर्ये । अर्थानःसुतराभव ॥ उपमापेपित्तमःकृष्णव्यक्तमस्थित । उपऋणेवयातय ॥ उपतेगाऽहवाकर णीप्वदुहितर्दिवः । रात्रिस्तोमनजिग्युपे ॥ ८॥ कृणुष्वेतिपंचदशर्चस्यसूक्तस्यवामदेवोरक्षोहाग्निस्त्रिष्टुप् । सूत्रनोॐ कृणुप्व पाजःप्रसितिनपृथ्वीयाहिराजेवामवॉऽइभेन । तृप्वीमनुप्रसितिंद्रूणानोस्तासिविध्यक्षसस्तपिष्ठैः ॥ तवभ्रमासऽआशुयाप्तत्य नुस्पृशधृपताशोशुंचानः । तपंप्यग्नेजुह्वापतंगानसँदितोविसृजविष्यगुल्काः ॥ प्रतिस्पशोविराजतूर्णितमोभापायुर्विशोऽअ स्थाअधः । योनौदूरेऽअघशसोयोऽव्यग्नेमाप्टिव्यथिरादधीत् ॥ उदग्नेतिष्ठप्रत्यातनुष्वन्य मित्राँऽओपतात्तिग्महेते । योनोऽअरांतिसमिधानचक्रेनीचाधक्ष्यतसंनशुष्क ॥ ऊोभवप्रतिविध्याध्यस्मदाविष्कृणुष्वदैव्या॑न्यग्ने । अवस्थिरातनुहि यातुजूनौजामिमामिप्रमृणीहिशत्रून् ॥ १॥ सतेजानातिसुमतियविष्ठयऽईतेब्रह्मणेगातुमैरत् । विश्ान्यस्मैसुदिनानिरायो द्युम्नान्योंविदुरौऽअभिद्यौत् ॥ सैद॑ग्नेऽअस्तुसुभर्गःसुदानुर्यस्त्वानित्यैनहुविषायऽउक्थैः । पिपतिस्वऽआयुपिदुरोणेविश्वे ·। दस्सुदिनासासदृिष्टिः ॥ अ मितेसुमतिघोप्यासंतवावार्ताजरतामियंगीः । स्वास्त्वासुरामर्जयेमास्मेषत्राणिधारये रनुघून ॥ इहत्वाभूर्याचरेदुपत्मन्दोपावस्तीदिवांसमनुन् । क्री तस्त्यासुमनसःसपेमाभिद्युम्नास्थियांसोजनानां ॥ यस्त्वा स्वःसुहिरण्योऽअंग्नऽउपयातियRमतारथैन । तस्यत्राताभवसितस्य॒सखायस्तऽआतिथ्यमांनुपरजुजोपत् ॥ २॥ महोरुजामि बंधुतावचौभिस्तन्मापितुर्गातमादन्धियाय । त्वंनोऽअस्यवर्चसश्चिकिद्धिहोतयविष्ठसुक्रतोदमूनाः ॥ अस्वमजस्तरणयःसुशेवाड अतंद्रासोयुकाऽअमिष्ठाः । तेपायवःसध्यचोनिषद्याग्नेतर्वनःपांत्वमूर ॥ येपायोमामतेयतेऽअग्नेपश्यतोऽअंधंदुरितादर क्षन् । रक्षतान्त्सुकृतौविश्ववेदादिप्सतऽइद्विपोनाहदेभुः ॥ त्वयावयंसधन्य स्त्वोतास्तवमणीत्यश्यामवाजान् । उभाशं सासूदयसत्यतातेनुष्टुयाणुह्यायाण ॥ अयातैअग्नेसमिधाविधेमपतिस्तोमैशस्यनिंगृभाय । दहाशसौरक्षस:पाह्य स्मान्दु होनिदोमित्रमहोऽअयद्यात् ॥ १५ ॥ तरत्समंदीतिचतुर्णामवत्सारःपवमानःसोमोगायत्री । सूत्रप्रो० । ॐ तत्समंदीधा यतिधारासुतस्यांसः । तरत्समंदीधावति ॥ उस्रावसूनांमतस्यदेव्यवसः । तत्समंदी० ॥ धुनोःपुरुषत्योरासहस्रा णिदद्महे । तत्समंदी० ॥ आयोस्त्रिंशततासहस्राणिघदहे। तत्समंदी० ॥ ४ ॥ सहस्रशीतिपोडशर्चस्यसूकस्यनाराय णःपुरुषोनुष्टुपंत्यात्रिष्टुप् । सूत्रमो० । ॐ सहस्रशीर्पापुरुषः० ॥१६॥ विष्णोर्नुकमितिपट्टचस्यऔचथ्योदीर्घतमाविष्णुस्त्रिष्टुप् । सूत्रमो० । ॐ विष्णोर्नुकवीर्याणिप्रयोचंय पार्थिवानिविभूमेरजांसि । योऽअस्कभायदुत्तरस॒धस्थविवक्रमाणवेधोरुगायः॥ प्रतद्विप्[स्तयत्तेवीर्यणमृगोनभीम कुचरोगिरिष्ठाः। यस्योरुपुत्रिपुयक्रमणेप्वधिनियंत्रिभुवनानि विश्वा॥ प्रविष्णवेशपमैतुमन्म ·गिरिक्षितऽउरगायायवृष्णे । यऽइदंदीर्घप्रयतंसधस्यमेकौविसमेत्रिभिरित्पदेभिः ॥ यत्यत्रीपूर्णामधुनापदान्यक्षीयमाणा स्वधयामदति । यविधातुपृथिवीमुतद्यामेकौदाधारभुवनानि विश्वा ॥ तदस्यप्रियमभिपायोअश्यांनरोयत्रदेवयवोमदति । इरझमस्यसहिवंधुरित्याविष्णोःपदेपरमेमध्यउत्सः ॥ तावांवास्तूंन्युश्मसिगमध्ययगावोभूरिशंगाऽअयासः । अत्रातदु रगायस्यपृष्णःपरमपदमबभातिभूरि ॥१॥ अतोदेवाइतिपट्टचस्यकाण्वोमेधातिथिर्विष्णुर्गायत्री । सूत्रप्रो० ॥ ॐ अतो देवाऽयंतुनीय० ॥ ६॥ परोमात्रयेतिसपर्चस्यमैत्रावरुणिर्वसिष्ठोविष्णुस्त्रिष्टुप् । सूत्रमो० ॥ ॐ परोमानयातन्वावृधानुनते महित्यमन्यनुवंति । उतेविगारजसीपृथिव्याविष्णोदेवत्वपरमस्य वित्से ॥ नतेविष्णोजायमानोनजातोदेवमहिम्नःपरमंत माप । उर्दस्तानामृप्यंबृहंतदाधर्थप्राधीक कुर्भपृथिव्याः ॥ इरावतीधेनुमतीहिभूतस्यवसिनीमनुषेदशस्या । व्यस्तना रोदसीविष्णयेतेदाधधियीमुभितौमयूसैः ॥ उरुंयज्ञाय॑चक्रथुरलोकंजनयतासूर्यमुपासमग्निम् । दासस्यचिद्वृषशिप्रस्यमा याजमधुरापृतनाग्येषु ॥ इंद्रविष्णूडंहिताःशवरस्यनवपुरोनवतिचश्नथिष्टं । शतंवर्चिनःसहस्रचसाकंहथोअपत्यसुरस्य पीरान् ॥ यमनीपाहतीवृहतौरक्रमातवाव॒र्धयंती । रेवांस्तोमविदथेषुविष्णोपिन्यतमिपौवजनैविंद्र ॥ वपट्तेविष्ण यासआईणोमितन्मैजुपस्वशिपिविष्टहव्यं । वर्धतुत्वासुष्टुतयोगिरोमेयूयंपातस्वस्तिभिःसदानः ॥ ७ ॥ हिरण्यवर्णामिति पंचदशर्चस्पसूक्तस्यानंदकर्दमचिक्लीतेंदिरासुताऋपयः आद्यायाः श्रीरग्निश्चेत्युभेदेवतेऽन्यासाश्रीः आद्यास्तिस्रोनुष्टुभः चतुर्थी वृहती पंचगीपष्टयात्रिष्टुभौ ततोप्टावनुष्टुभोऽत्यानस्तारपंक्तिः । सूत्रमो० ॥ ॐ हिरण्यवर्णाहरिणींसुवर्णरजतनजां । चंद्रां ·हिरण्मयीलक्ष्मीजातवेदोमुआवह ॥ तांमुआवहजातवेदोलक्ष्मीमनपगामिनी । यस्याहिरण्यंविदेयंगामपुरुपानुहम् ।। अश्व पूरथमध्यांहस्तिनादमबोधिनीम् । भियदेवीमुप॑ह्वयेश्रीर्मादेवी पताम् ॥ कांसोस्मिताहिरण्यग्राकारीमा ज्वलतींतृप्तांतर्प यतीम् । पद्मस्थितापद्मवर्णावामिहोपयनियम् ॥ चंद्रांप्रभासांयशसाज्वलतींनियलोकेदेवजुष्टामुदाराम् । तापद्मिनीमी शरणमहंप्रपद्येअलक्ष्मीमनश्यतात्यांवृणे ॥ आदित्यवर्णतपसोधिजातोवनस्पतिस्तचक्षोथपिल्यः । तस्यफलानितपसा दंतु मायांतरायाचाह्याऽअलक्ष्मीः ॥ उपैतुमादेवसखःकीर्तिश्चमणिनासह । प्रादुर्भूतोसिराष्ट्रेस्मिन्कीर्तिमृद्धिंदातुमे ॥ क्षुत्पि पासामलांज्येष्ठामलक्ष्मीनाशयाम्यहै । अभूतिमसमृद्धिचसर्वानि गृहात् ॥ गंधद्वारांदुराधर्षानित्यपुष्टांकरीपिणी । ईश्व रीसर्वभूतानांतामिहोपह्वयेश्रियै ॥ मनसःकाममाकूर्तिवाचःसृत्यमशीमहि । पशूनांरूपमन्नस्यमयश्रीश्रयायर्शः ॥ कदम नप्रजाभूतामयिसभयकर्दम । श्रियासर्यमेकुलेमातरंपद्ममालिनी ॥ आप जंतुस्निग्धानिचिक्लीतवसमेहे । निदेवीं मातरंश्रियासयमेकुले ॥ आद्रीयःकरिणीय॒ष्टिंसुवर्णाहेममालिनी । सूर्याहिरण्मयींलक्ष्मीजातवेदोमुआवह ॥ आ पुष्कर णीपुष्टिंपिंगलापामालिनी । चंद्रांहिरण्मयीलक्ष्मीजातवेदोमुआवह ॥ तांमआवहजातवेदोलक्ष्मीमनपगामिनी । यस्यांहि रयंप्रभूतगावोदास्योश्वान्विदेयंपुरुषानुहं ॥ यःशुचिःप्रयतोभूत्वाजुहुर्यादाज्यमन्वहं । सूक्तपंचदशर्चचश्रीकामःसततंजपेत् ॥ १६ ॥ ॐ यजामतोदूरमुदैतुदैवंतसुप्तस्य॒तथैवैति । दूरंगमज्योतिपांज्योतिरेकंतन्मेमनःशिवसंकल्पमस्तु ॥ येनकर्माण्य पसौमनीषिणोयझेकृण्वंतिविदर्थेषुधीराः । यदपूर्वयममतःप्रजानांतन्मेम० ॥ यत्मज्ञानमुतचेतोधृतिश्चयज्योतिरंतरमृतम ·जासु । यस्मान्नऽऋतेकिंचनकमक्रियतेतन्मे ॥ येनेदंभूतंभुवनं भविष्यत्परिगृहीतममृतेनसवै । येनयज्ञस्तायतेसप्तहोतात न्मे० ॥ यस्मिन्नचःसामयजूपियस्मिन्प्रतिष्ठितारथनाभाविवाराः । यस्मिंश्चित्तरसर्वमोतप्रजानांतन्मेमनःशिवसंकल्पम स्तु ॥ सुपारथिरश्वानिवयंमनुष्यन्निनीयतेभीशुभिर्वाजिनऽइव । हतिष्ठयदंजिरंयविष्ठंतन्मे० ॥६॥ विहिहोत्रेतिपंचर्चस्य वामदेवोगौतमोवायुरनुष्टुप् । सूत्रमो० । विहिहोत्राअवीताविपोनरायोअर्यः। वायवाचंद्रेणरथैनयाहिसुतस्यपीतये ॥ नियु वाणोअर्शस्तीनियुत्वाँइंद्रसारथिः । वायवाचंद्रे० ॥ अनुकृष्णेवसुधितीयेमातेविश्वपैशसा। वायुवाचुंद्रे वस्तुत्वामनो युजोयुक्तानिवृतिर्नव । वायवा० ॥वायौशुतहरीणांयुवस्वपोष्याणां। जतातेसहस्रिणोरआर्यातुपार्जसा ॥५॥ मुंचामित्वेति पंचर्चस्यप्राजापत्योयक्ष्मनाशनइंद्रस्त्रिष्टुवंत्यानुष्टुप् । सूत्रमो० । ॐमुंचामित्वाहविषाजीवनायकमज्ञातयक्ष्मादुतराजयक्ष्मात्। माहिर्जग्राहयर्दिवैतदै तस्याइंद्राग्नी मुमुक्तमेनम् ॥ यदिक्षितायुर्यर्दिवापरतोयदिमृत्योरैतिकनीतएव । तमाहरामिनितेरु पस्थादसापेमेनंशतशारदाय ॥ सहस्राक्षेणंशतशारदेनशतायुषाहविपाहार्पमेनं । शर्तयथेमंशरदोनयातींद्रोविश्वस्यदुरितस्य पारं ॥ शतंजीवशरदोवर्धमानःशतंहेमतान्तर्मुवसंतान् । शतमिद्राग्नीसविताबृहस्पतिःशतायुषाविपेमपुर्नर्दुः ॥ आहौष त्वाविदत्वापुनरागाःपुनर्नव । सर्वांगसर्वतेचक्षुःसर्वमायुश्चतेविदं ॥ ५ ॥ योनापृथिवीमेधातिथिभूमिर्गायत्री। सूत्रमोक्ष । ॐ स्योनापृथिविभवानृक्षरानिवेशनी । यच्छनिःशर्मसमर्थः ॥ द्रविणोदाआंगिरसःकुत्सोद्रविणोदाअग्निस्त्रिष्टुप् । सूत्रप्रो० । ॐद्रविणोदादविणसस्तुरस्यद्रविणोदाःसनरस्यप्रयसत् । द्रविणोदावीरवतीमिर्षनोद्रविणोदारासतेदीर्घमायुः ॥ सवितापश्चाता ·खानाकोलुशोविश्वेदेवाजगती। सूत्रप्रोक्षः । ॐ सवितापश्चातात्सवितापुरस्तात्सवितोत्तरात्तात्सविताधरात्तात् । सवितानः सुवतुर्वतातिसघितानौरासतांदीर्घमायुः ॥ नवोनवोभवतिसूर्यासावित्रीचंद्रमास्त्रिष्टुप् । सूत्रप्रो० । ॐ नवौनयोभवतिजाय मानोहाँकेतुरुपसमित्यमै । भागंदेवेभ्योविदधात्यायन्मचंद्रमास्तिरतेदीर्घमायुः ॥ विद्युन्नयापनंतीतिपुरूरवाउर्वशीत्रिष्टुप् । सूत्रपोः । ॐ विद्युन्नयापतीदद्यिोद्धरतीमे॒ऽअप्याकाम्यानि । जनिष्ठोअपोनर्यस्सुजातःमोर्वशीतिरतदीर्घमायुः ॥ उलू कयातुंयसिष्ठइंद्रस्त्रिष्टुप् । सूत्रप्रो० । ॐ उलुकयातुंशुशुलुकयातुंजहिश्वातुमुतकोकयातुं । सुपर्णातुमुतगृर्धयातुंदृपदेयम मृणराइंद्र ॥ पिशंगभृष्टिंदैवोदासिःपुरूरवाइंद्रोगायत्री । सूत्रप्रो० । ॐ पिशंगभृष्टिमभृणपिशाचिमिंद्रसंमृण । सर्वरक्षो नियर्हय ॥ एतैःसर्वैर्मत्रःसूत्रमभिषिच्य ॥ जातवेदसेमारीचःकश्यपोजातवेदाअग्निस्त्रिष्टुप् । ॐ जातवेदसेसुनवामसोममराती यतोनिदहातियेदः । सनःपर्पदतिदुर्गाणि विश्वानावेवसिंधुदुरितात्य॒ग्निः ॥ इतिगंधेनसूत्रंविलिप्य । विश्वेत्तातेभार्गवो नेमइंद्रोजगती । ॐ विश्वेत्तातेसर्वनेपुप्रवाच्यायाचकर्थमघवन्चिंद्रसुन्वते । पारावतंयत्पुरुसंभृतंयस्वपावृणोःशरायपि बंधये ॥ इत्यनेनपुंसोदक्षिणहस्तेवधीयात् ॥ नियेजातःकाण्वःपवमानःसोमस्त्रिष्टुप् । ॐ श्रियेजातःथियआनिर्रियायधि यययोजरितृभ्योदधाति । श्रियंवसांनाऽअमृतत्वायन्भवतिस॒त्यासमिधामितद्रौ ॥ इतिस्त्रियावामहस्तेवधीयात् ॥ तत आचार्यऋत्विजश्चयजमानस्यमंत्रैरक्षांकुर्युः ॥ तेचमंत्राः ॥ शतंजीवेतिद्वयोःमाजापत्योयक्ष्मनाशनइंद्रस्त्रिष्टुप् अंत्यानुष्टुप् । ॐ शतंजीयशरदोवर्धमानःशर्तहमतान्तमुंबसंतान् । शुतर्मिंदाग्नीसविताबृहस्पतिःशतायुपाविप्रेमपुनर्दुः ॥ आर्पित्वा ·पिदत्यापुनरागाःपुनर्नव । सर्वागसतेचक्षुःसर्वमायुश्चतेविदम् ॥ येयज्ञेनेत्यष्टर्चस्यसूक्तस्यमानवोनाभानेदिष्ठोविश्वेदेवाआ द्याश्चतस्रोजगत्यः पंचम्यनुष्टुप् पष्ठीबृहती सप्तमीसतोबृहत्यष्टम्यनुष्टुप् । ॐ येयज्ञेनदक्षिणयासमक्ताइंद्रस्यस॒ख्यममृतत्वमा नश । तेभ्योगमंगिरसोवोअस्तुप्रतिगृभ्णीतमानसुमेधसः ॥ यदापितरौगोमय॑वस्वृतेनाभिंदन्परिवत्सरेवलम् । दीर्घा युत्वमगिरसोयो० ॥ यत्तेनुसूर्यमारोहयन्दिव्यमथयन्पृथिवींमातरंवि । सुप्रजास्त्वमगिरसो० ॥ अयंनाभावदतिवल्गुवो गृहेदेवपुत्रारूपयस्तच्छृणोतन । सुब्रह्मण्यमगिरसो० ॥ विरूपासइदृपयस्तइद्भीरवैपसः। तेअंगिरसःसूनवस्तेअग्ने परिजज्ञिरे ॥ १॥ येअग्ने परिजजिरेविरूपासोदियस्पार । नवग्यानुदर्शग्वोअंगिरस्तमःसादेवेघुमंहते ॥ इंद्रेणयुजानिःसृजंतवाघतो मुजंगोमैतमुश्विनं । सहमेदर्दतोअष्टकर्ण्यः श्रवौदेवेष्वक्रत ॥ अनूनंजायतामयंमनुस्तोक्मेवरोहतु । यःसहस्रशता सद्यो दानायमहते ॥ ८॥ त्र्यंबकंवसिष्ठोरुद्रोनुष्टुप् । ॐ त्र्यैवकंयजामहेसुगंधिपुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिवबंधनान्मृत्योर्मुक्षी यमामृतात् ॥ एतैर्मत्रैरक्षायांकृतायांयजमानःकृतकर्मसाद्गुण्यार्थमाचार्यायविंग्भ्यश्चयथाशक्तिदक्षिणांदद्यात् अन्येभ्योपिभूयसी दक्षिणांदद्यादिति । इतिश्रीमद्भट्टरामेश्वरसुतनारायणभट्टकृतेप्रयोगरलेकौतुकबंधप्रयोगः॥ अधग्रहयज्ञः ॥ सचनित्यनैमित्तिककाम्यभेदेनत्रिधा । अयनविपुवोपरागादिपुनित्यः । गर्भाधानादिकर्मप्रारंभेपुनैमित्तिक: विपदपगमसंपदादिकामनासुकाम्यः। अत्रमूलान्याकरतोज्ञेयानि।ग्रहरूपादिज्ञात्वाकर्मकार्यमन्यथाविफलम् । तदाहाश्वलायन चार्य:-रूपवर्णायुधस्थानमंडलासनवाहनान्। समिकुंडोपहारांश्चपुप्परलाकृतीरपि॥ गायत्रीमूलमंत्रांश्चनाममंत्रांश्चकेवलान् ॥

·अधिमत्यधिदेवानांमंत्रांश्चादिसंयुतान् ॥ तत्तन्मूर्तीश्चजानीयाद्धोप्यन्नर्चन्नवग्रहान् । अज्ञात्वैयपुमानिष्ट्वातत्फलंनैवविंदति ॥ दुःसंचामोतिसुमहालादिष्वाप्यवित्पुमानिति । गायत्रीग्रहगायत्री साप्रयोगेवक्ष्यते । वर्णादयश्चमंडपकुंडादिचकाम्येयथोक्तंका यम् । नित्यनैमित्तिकयोस्त्वनित्यम् । नित्यनैमित्तिकहित्वासर्वमन्यत्समंडपमितिमात्स्योक्तेः। कुंडेवास्थंडिलेपिवेतिआचार्योकेश्च॥ मंडपलक्षणंहेमाद्रीमत्स्यपुराणे-गृहस्योत्तरपूर्वेणमंडपंकारयेद्बुधः । रुद्रायतनभूमौवाचतुरनमुदक्प्लवम् ॥ दशहस्तानथाप्टी वाहस्तान्कुर्याद्विधानतः । तस्यद्वाराणिचत्वारिकर्तव्यानिविचक्षणैः ॥ इति ॥ कुंडंचस्कंदपुराणे-नवग्रहमखेकुंडंहस्तमात्रं समंततः । चतुरनमधोहस्तंयोनिवख्रसमेखलम् । चतुरंगुलविस्तारामेखलातद्वदुच्छ्रिता ॥ मात्स्ये-वितस्तिमात्रायोनिः स्यात्पट्सप्तांगुलिविस्तृता । कूर्मपृष्ठोन्नतामध्येपार्श्वयोश्चांगुलोच्छ्रिता ॥ गजोष्ठसदृशीतद्वदायताछिद्रसंयुता । मेखलोपरिस चत्रअश्वत्थदलसंनिभा ॥ गजोप्ठतुल्याश्वत्थदलतुल्यावेतिविकल्पः । साचयोनिःपश्चिमतःकार्या । पश्चिमेमध्यभागेतुयोनि कुर्याद्विधानतइतिगोक्तः ॥ मास्ये-मानहीनाधिकंकुंडमनेकभयदंभवेत् । तस्यचोत्तरपूर्वेतुस्थंडिलंहस्तमात्रकम् ॥ त्रिवनं चतुरसंचवितस्त्युच्छायसंमितम् । स्थंडिलंवेदिः । वप्रामेखलाः । द्विरंगुलोच्छूितोवप्रःप्रथमःसमुदाहृतः॥ अंगुलोच्छा यसंयुकंवमद्वयमथोपरि । व्यंगुलस्तत्रविस्तारःसर्वेषांकथितोबुधैरिति । अन्यत्सर्ववर्णदेशनामादिप्रयोगेस्पष्टीभविष्यति ॥ ॥ अंधग्रहयज्ञप्रयोगः ॥ यजमानःस्नात्यानित्यकर्मनिवर्त्यमोहूर्तिकोकेशुभेकालेदेशकालौसंकीर्यअयनादिनित्यकालेपुसंकल्पयेत् । १ अयमाश्वलायनगृह्यपरिशिष्टोक्कोमहमसःस्मार्तामिमवामाश्वलायनानामेवविहितोनेतरेपाम् ।

·महानुकूल्यसिद्धिद्वारानीपरमेश्वरप्रीत्यर्थग्रहयज्ञंकरिष्यइति । गर्भाधानादिनिमित्तेपुअमुककर्मकर्तुमादावादित्यादिग्रहानुकू ल्यसिद्धिद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थग्रहयज्ञकरिष्यइति । विपदपगमादिकामनायांतुअमुककामनासिद्धिद्वाराश्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ ग्रहयज्ञकरिष्यइति । ततःसंभारान्संभरेत् । तत्रनित्यनैमित्तिकयो प्रतिपदोक्तवस्तूनि तदभावेऽनुकल्परूपाणिवायथाशत्ति संपादयेत् । काम्येतुप्रतिनिध्यभावात्मतिपदोक्तवस्तून्येव । ततआचार्यादिवरणम् । तत्रविधिज्ञस्वशाखाविदंसाचारमेक अस्मिन्महमखेत्यमाचार्यकंकुर्वितिपाणिनातत्पाणिमुपस्पृश्य । आचार्यस्तुयथास्वर्गेशक्रादीनांबृहस्पतिः । तथात्वंममयज्ञेड स्मिन्नाचार्योभवसुव्रतेतिवृणुयात् । अन्यानप्यात्विज्यंकुर्वितिमत्येकवृणुयात् । तेचहोमानुसारेणचत्वारोप्टोपोडशवा । तेच करिष्यामीत्युक्त्याआचामेयुः । ततोयजमानस्तान्यथाशक्त्यर्चयेत् । ततआचार्यःकर्मसंकल्पपूर्वकंगृहादुत्तरतऐशानेवाक तायांचतुर्दिक्षुहस्तमानावरायांचतुस्थिव्यंगुलप्रमाणविभूमिकायांग्रहवेद्यांशुक्लबीहितंडुलैःसकर्णिकमष्टदलमंबुजमुल्लिख्यकर्णिका यांदलेषुचवर्तुलादिग्रहपीठानितत्तद्वर्णकाक्षतैर्यथोपपन्नैर्वाकुर्यात् । तानीत्थं । मध्यरक्ताक्षतैर्यतुलं । आग्नेयदलेशुक्लाक्षत श्चतुरस्रं । दक्षिणदलेरकाक्षतैत्रिकोणं । ईशानदलेहरिताक्षतैर्वाणाकारं । उत्तरदलेपीताक्षतैदीर्घचतुरस्र । पूर्वदलेशुक्ला क्षतैःपंचकोणं । पश्चिमदलेकृष्णाक्षतैश्चापाकारं । नैर्ऋत्यदलेकृष्णाक्षतैःशूर्पाकारं । वायव्यदलेचित्राक्षतर्ध्वजाकारमिति । ततउदीच्यारंगपल्लिकारंजितपद्मोपरि महीद्यौःकाण्योमेधातिथि मिर्गायत्री। ॐ महीद्यौःथिवीचनमयुमिमिक्षतां । पिपृ १ त्वमाचार्यककुर्वित्येववरणेसिद्धेस्वस्याचार्यादीनामपिगोत्रोचारपूर्वकमेतस्कुर्वतिसांप्रदायविदः । तद्विस्तरस्त्वन्यत्रशेयः ।

·। सानोभरीमभिः ॥ इतिभूमिस्पृष्ट्वा । ओपधयइत्यस्याथर्वणोभिपगोषधयोनुष्टुप् । ॐ ओष॑धयःसंवदंतसोमेनसहराज्ञा यस्मैगृणोतिब्राह्मणस्तराजन्पारयामसि ॥ इतिग्रीहीनोप्य । आकलशेप्चित्यस्यकाश्यपोदेवलःपवमानःसोमोगायत्री । ॐ आकलोऽधायतिपवित्रेपरिपिच्यते । उक्थैर्य पुंवर्धते ॥ इतिकृतधान्यपीठेनवमव्रणमकालकतैजसंमृन्मयवानुलिप्तमलंकृतं शुभमभिषेककुंभनिधाय । इममेगंगइत्यस्यसिंधुक्षित्प्रयमेधोनदीस्तुतिर्जगती । ॐ इममैगंगेयमुनेसरस्वतिशुद्रिस्तोमंसच तापरण्या । असियामरुधेयतस्तयाज कीयेशृणुह्यासुपोमया ॥ अनेनपुण्यजलेनपूरयित्वा नवसूत्रेणवस्त्रयुग्मेनवावेष्ट्य हयगजवल्मीकहदगोष्टराजद्वारचतुप्पधमृदः उद्धृतासिवराहेणकृष्णेनशतवाहुना । मृत्तिकेहरमेपापंयन्मयादुप्कृतंकृतं ॥ इति भेनिक्षिप्य । रुवतिभीमइत्यस्ययैश्वामित्रोरेणुःपवमानःसोमोजगती । ॐ रुवतिभीमोपभस्तविष्ययाशंगेशिशानोहरिणीवि चक्षणः। आयोनिसोमःसुकृतनिषीदतिगव्ययीत्यग्भवतिनिर्णिगव्ययौ ॥ अनेनन्यग्रोधाश्वत्थष्ठक्षजंवूचूतवृक्षत्वचः । प्रवो यशेष्पित्ययवसिष्ठोविन्धेदेवास्त्रिष्टुप् । ॐ प्रवौयज्ञेषुदेवयंतोअर्घन्यायानोभिःपृथिवीपध्यै । येपांववाण्यसमानियिमावि प्यग्वियंतिबनिनोनशाखोः ॥ अनेनतेषांपाठयान्निक्षिप्य । आप्यायस्वेत्यस्यराहूगणोगोतमःसोमोगायत्री । ॐ आप्यायस्व समैतुतेविश्वतःसोमवृष्ण्यं । भवावाजस्यसंगथे । अनेनगोक्षीरं । दधिक्राव्णइत्यस्यगोतमोवामदेवोदधिक्रायानुष्टुम् । ॐ दधिक्रान्गौअकारिपंजिष्णोरवस्यवाजिनः । सुरभिनोमुखाकरत्मगुआयूपितारिपत् ॥ अनेनदधि । ॐ शुक्रमस॒िज्योतिर सितेजोसि ।। इतिघृतं । गंधद्वारामित्यस्यानंदकर्दमचिक्लीतेंदिरासुता श्रीरनुष्टुप् । ॐ गंधद्वारांदुराधानित्यपुष्टांकरीपिणी ।

·भाइपिंगामगिः, गागाभट्टाप । असामेऽपुरलोपः । अप्रैवंशधरः द्वितीयो भट्टनारायणपौत्रः कमलाकरभट्टः । अस्य निर्णयसिंधुः, पूर्त गरा, शांतिरमलाकरा, विवादवांडयं (विवादकमलाफरः), काव्यप्रकाशव्याख्या, फमलाकराह्निकम् , शूद्रकमलाकरश्च ॥ कृतीर सक्ष्मणमाः । अस्पेयं आपाररत्नम् ।। अमेकमलाकरभट्टपुत्रास्त्रय आसन अनंतभट्टः, प्रभाकरभट्टा, शामभट्टइति । तत्रानंदभट्टस्यरान सहम एफएष । अभट्टनारायणश्यानांवत्कृतीनांचज्ञानानामेवकवोतिविन्यासस्वथापिसर्वेपामेपांमहामहिमत्वेनान्येऽपिकतिचनप्रथाए म्यवममीठालभ्यरमित्यनुमीयते समात्यतपरिचयभाग्भिर्महाशयेरावेदितेसमावेशयामोऽस्यपुनर्मुद्रणावसरे । तथानिबंधेऽस्मदनवधा पांपत्याक्षरयोजकादिजन्यसालितस्थलेप्वपिदयालयोविद्वांसःपरिशोधयंतु कृपाद्रातःफरणेनावेदयंतुमावदनुगुणंपुनःपरिशोधयेयेति स लियमाप्योपरमतेऽस्मालेसनल्यापारात्- पणशीकरोपालविद्वद्वरलक्ष्मणशर्मतनुजन्मा चासुदेवशर्मा।

·॥ -- । । ईश्वरीसर्वभूतानांतामहोपह्वयेनिय ॥ अनेनगोमयम् । गायत्र्याविश्वामित्र सवितागायत्री। ॐ तत्सवितुर्वरेण्यंभीदेवस्य धीमहि । धियोयोन प्रचोदयात् ॥ अनयागोमूत्रंचनिक्षिप्य । सहिरनानीत्यस्यश्यावाश्च सवितागायत्री । ॐ सहिरनानि दाशुपैसुवातिसविताभगः । तंभागंचित्रमीमहे ॥ अनेननवरत्नानि ( हीरकमौक्तिकपद्मरागनीलमरकतगोमेदपुष्परागवैदूर्य प्रयालाख्यानि) । याओषधीरित्यस्याथर्वणोभिपगोपधयोनुष्टुप् । ॐ याओपी:पूर्वाजातादेवेभ्यस्त्रियुगंपुरा । मनुवन् णामहंशतंधानिस॒प्तच ॥ अनेनशतौपधानितदभावेदशमूलानितदभावेसुवर्णवा । ॐगंधद्वारांदुराधर्षानित्यपुष्टांकरीपिणी । ईश्वरीसर्वभूतानांतामिहोपह्वयेश्चियम् ॥ इतिगंधंनिक्षिप्य । ॐ कांडात्कांडात्मरोहतीपरुपःपरुपस्पार । एवानौदूर्वप्रतनुसह प्रेणशतेनेच ॥ इतिदूर्वाः । ॐ याःफलिनीर्याअफलाअपुष्पायाश्चपुष्पिर्णीः । बृहस्पतिप्रसूतास्तानौमुंचत्वंहसः ॥ इतिफलं । ॐ पूर्णादर्षिपपितृसुपूर्णापुनराप्त । घस्नेवृविक्रीणावहाइपमूजैशतक्रतो ॥ इतिपूर्णपात्रम् । सर्वेसमुद्राः० । गंगेचयमुने चेति । ॐ इममैगंगेयमुनेसरस्वति॒िशुर्तुद्विस्तोमैसचतापरुण्या । असक्न्यामरुधेवितस्तयाजीकीयेशृणुह्यासुपोर्मया ॥ इत्येतैर्मत्रैः । आपोहिष्ठेतिनवर्चस्यसूक्तस्यांवरीपःसिंधुद्वीपआपोगायत्रीपंचमीवर्धमानासप्तमीप्रतिष्ठाअंत्येद्वेअनुष्टुभौ । ॐ आपोहिष्ठामयोभुवः ॥ ९ ॥ अनेनसूक्तेनउदकुंभंपूरयेत् । नहितेक्षत्रमित्याद्यकविंशत्यूचामाजीगर्तिःशुनःशेपोवरुण आद्यादशत्रिष्टुभःशिष्टागायत्र्यःआभिः । ॐ नहितैक्षत्रंनसहोनम॒न्युंवय॑श्चनामीपतयतऽआपुः । नेमाऽआपोऽअनिमिपंचर तीनयेवातस्यप्रमिनंत्य[वै ॥ अवुधेराजावरणोवनस्योर्ध्वस्तूपैददतेपुतदक्षः । नीचीनास्थुरुपारचुभएपामुस्मेऽअंतर्निहिताकेतवः । ॥

·स्युः ॥ उरुहिराजापरुणचकारीयपंथामन्तवार्ड । अपदेपादाप्रतिधातवेकरुतापवक्ताहृदयाविधश्चित् ॥ शुतंतैराजन्मि प:महर्यमुवीगंभौरामुमतिष्टेऽअस्तु । वाधस्वदूरेनिझर्तिपराचैःकृतंचिदैनःप्रमुग्ध्य॒स्मत् ॥ अमीयऋक्षानिहितासउच्चान फंदकुहचिहियेयुः । अदब्धानिवरुणस्यतार्निविचाकशचंद्रमानकमेति ॥ तत्त्वांयामिब्रह्मणावंदमानुस्तदाशास्तृयज मानोहविभिः । अहेळमानोवरणेसोध्युरुशंसमान आयुःप्रमोपीः ॥ तदिन्नक्तद्दियामयमाहुस्तयंकेतहृदऽआविचष्टे । शुनःशेपोयमहभीतःसोऽअस्मानाजावरुणोमुमोक्तु ॥ शुन शेपोह्यहभीतस्विवादित्यं पदेवद्धः । अवैनराजावरुणः समन्यासिद्धाभधोविमुमोतुपाशान् ॥ अतेहेळोवरुणनोभिरवय॒ज्ञेभिरीमहेहविभिः । क्षय॑न्नस्मभ्यमसुरप्रचेताराजन्नेनी सिशिश्नधातानि ॥ उर्दुत्तमंवरुणपार्शमस्मदाधर्मविर्मध्यमंश्रयाय । अर्थात्यमादित्यव्रतेतवानागसोऽअदितयेस्याम ॥ यगिद्धितेविशीयथाप्रदेववरुणनृतं । मिनीमसिद्यविद्यवि ॥ मानौवधायहनवैजिहीळानस्यरीरधः । माहणानस्य॑मन्यवै ॥ विम॒ळीकार्यतमनौरीरयंनसंदितं । गीविरुणसीमहि ॥ पराहिमेविर्मन्यवःपततिवस्य॑ऽइष्टये । वयोनवसतीरुप ॥ कदा क्षेत्रश्चियनरमावरुणकरामहे । मुळीकायोरुचक्षस ॥ तदिसमानाशातेवेनैतानप्रयुच्छतः । धृतव्रतायदाशुपै ॥ वेदायोवी नापदमंतरिक्षेणपततां । वेदनायःसमुद्रियः । वेदमासोधृतवतोद्वादशप्र॒जाव॑तः । वेदाय जायते ॥ वेवातस्यवर्तनिमुरो प्यस्पबृहतः । वेदायेऽअध्यासते ॥ निषसादधृततोवरुणःपस्त्याई स्वा । साज्यायसुक्रतुः ॥ स्वादिष्ठयेतिदशर्चस्यसूक्तस्य मधुच्छंदाःसोमोगायत्री । अस्वादिष्ठयामर्दिछयापर्वस्वसोमधारया । इंद्राय॒पात॑वेसुतः ॥ रक्षोहाविश्वचर्षणिभियोनिमयों ·हतं । गुणासधस्थमासदत् ॥ वरिवोधातमोभवमंहिष्ठोवृहतमः । पर्पिराधौमघोना । अभ्यर्षमुहानदेवानांवीतिमंधसा । अभि वाजमुतश्रवः ॥ त्यामच्छांचरामसितदिदर्थदिवेदिवे । इंदोत्वेन आशसः ॥ १॥ पुनातितेपरिनुतसोमसूर्यस्यदुहिता । वारे शवतातना ॥ तमीमण्वी समर्यऽआगृभ्णंतियोपणोदश । स्वसार पार्यदिवि ॥ तमाहिन्वंत्यगुवोधमैतिवाकुरंदति । विधा तुवारणमधु॥अभी ममझ्याऽतिश्रीणतिधेनवःशि । सोममिंद्राय॒पातवे॥ अस्पेदिंद्रोमदेष्याविश्वात्राणिजिन्नते। शूरॊमघार्च मंहते ॥ २॥ अनेनसूनचतंकुंभमभिमंत्रयेत् । यद्वाकलशाभिमंत्रणेऽन्यमंत्रविदंनियुंजीत । ततःकर्मसंकल्प्यविधिवत्स्वस्ति वाचनंकृत्वाग्रहवेदिपद्मपीठेयथास्थानंयथामुखींग्रहप्रतिमांस्थापयित्वातद्दक्षिणवामपार्श्वयोरधिदेवताप्रत्यधिदेवतेतदभिमुख्यौ स्थापयेत् । तदभावपुप्पाक्षतादिष्वावायेत् । तत्रायंकारः। व्यस्तसमस्तव्याहृतीनामत्रिभृगुभरद्वाजप्रजापतयऋषयः अग्निवायु सूर्यप्रजापतयोदेवताः गायव्युप्णिगनुष्टुब्बृहत्यछंदांसिआदित्याद्यावाहनेवि०। ॐ भूरादित्यमावाहयामि। ॐभुवआदित्यमा०। ॐ स्वरादित्यमा०। ॐ भूर्भुवःस्वरादित्यमा० । आकृष्णेनेत्यस्यहिरण्यस्तूपःसवितात्रिष्टुप् । आदित्यावाहनेविनियोगः । ॐ आकृष्णेनरज॑सावर्तमानोनिवेशयन्नमृतमत्यैच। हिरण्ययेनसवितारथेनादेवोर्यातिभुवनानिपश्यन् ॥ इत्युचमुच्चार्य। भगवन्नादि १ पृथ्वीचंद्रोदये-वर्णरूपगुणैर्युक्तान्याहृयावाहयेत्तुवानिति । को-संत्रेणावाहनं कुर्यान्मत्रेणैवविसर्जनमिति । मन्त्रेणव्याहृतिभिरावाह- नेविकल्पः । मदनरत्नस्तुआवाहनस्थापनयोभदाड्याहृतिभिरावाह एतैर्मत्रैःस्थापनमितिशास्तित्तदाएवंप्रयोगः ॐ भूरादित्यमावाहयामि भुवआ० | खरा० भूर्भुवः० आकृष्णेन. आदित्यायनमःआदित्संस्थापयामि । भट्टैरप्येवमुक्तमितिप्रतापनारसिंहसंस्कारकांडे ।

·त्यमहाधिपतेकाश्यपगोत्रकलिंगदेशेश्वरजपापुष्पोपमांगद्युतेद्विभुजपद्माभयहस्तसिंदूरवर्णावरमाल्यानुलेपनज्वलन्माणिक्यखचि तसर्वागाभरणभारकरतेजोनिधेग्रिलोकप्रकाशकत्रिदेवतामयमूर्तेनमस्तेसन्नद्धारुणध्वजपताकोपशोभितेनसप्ताश्वरथवाहनेनमेलं प्रदक्षिणीकुर्वन्नागच्छाग्निरुद्राभ्यांसहपद्मकर्णिकायांताम्रप्रतिमांप्राङ्मुखींवर्तुलपीठेधितिष्ठपूजार्थत्वामावाहयामीत्यादित्यमावाह येत् । तदक्षिणपार्थे । ॐ भूरादित्याधिदेवतामग्निमावाहयामि । ॐ भुवआदित्याधिदेवतामग्निमा० । ॐ स्वरादित्या धिदेवतामग्निमा० । ॐ भूर्भुवःस्वरादित्याधिदेवतामग्निमा० । अग्निंदूतमित्यस्यकाण्वोमेधातिथिरग्निर्गायत्री । अग्न्यावाह नेविः । ॐ अग्निंदूतवृणीमहेहोतारंविश्ववेदसं । अस्यय॒ज्ञस्य॑सुक्रतु ॥ इममंत्रमुच्चार्य पिंगभूश्मश्रुकेशंपिंगाक्षंत्रिनयनमरु णवर्णागस्यंसाक्षसूत्रसधार्चिशक्तिधरंवरदहस्तद्वयमादित्याधिदेवतामग्निमावाहयामि । तद्वामपार्थे । ॐ भूरादित्यप्रत्य धिदेवतांरुद्रमाया । ॐ भुवआदित्यप्रत्यधिदेवतांरुद्रमावा०॥ॐ स्वरादित्य० रुद्र० । ॐ भूर्भुवःस्वरादित्य० रुद्र० । व्यंवक मित्यस्यवसिष्ठोरुद्रोनुष्टुप् । रुद्रावाहनेविनिः । ॐ त्र्यवर्कयजामहेसुगंधिपुष्टिवर्धनं । उर्वारुकमिवृर्वधनान्मृत्योर्मुक्षीयमामृ तात् ॥ इममंत्रमुच्चार्य त्रिलोचनपंचवर्कवृषारूदंकपालशूलखदांगधारिणचंद्रमौलि सदाशिवमादित्यप्रत्यधिदेवतांरुद्रमा०। तद्द क्षिणपूर्वदले ॐ भूःसोममा० । ॐ भुवःसोम० । ॐ स्वःसोममा० । ॐ भूर्भुवःस्वःसोम० । आप्यायस्वेत्यस्यगौतमःसोमो गायत्री । सोमावाइनेविनिः । ॐ आप्यायस्वसमैतुतेविश्वतःसोमवृष्ण्य । भवावाजस्यसंगथे । इममंत्रमुच्चार्य । भगवन्सोम द्विजाधिपतेसुधामयशरीरात्रिगोत्रयमुनादेशेश्वरगोक्षीरधवलांगकांतेद्विभुजगदावरदानांकितशुक्लांवरमाल्यानुलेपनसांगामक्त ·८ मौकिकाभरणरमणीयसमस्तलोकाप्यायकदेवतास्वाद्यमूर्तेनमस्तेसंनद्धधवलध्वजपताकोपशोभितेनदशश्वेताश्वरथवाहनेनमेरुम दक्षिणीकुर्वन्नागच्छाद्भिमयाचसहपद्मग्नेयदलमध्येस्फटिकप्रतिमांप्रत्यङ्मुखींचतुरनपीठेधितिष्ठपूजार्थत्वामावाहयामि।तहक्षि णपार्थेपूर्ववध्यस्तसमस्तव्याहृत्युच्चारणानंतरं । अप्सुमइत्यस्यसिंधुद्वीपआपोगायत्री । अवावाहनेविनिः । ॐ अप्सुमेसोमौs अब्रवीदंतर्विश्वानिभेपुजा । अग्निंचविश्वशंभुवं ॥ इममंत्रमुच्चार्य स्त्रीरूपधारिणीःश्वेतवर्णामकरयाहनाःपाशकलशधारिणी, क्ताभरणभूपिताःसोमाधिदेवताअपआवाहयामि । तद्वामपाधैव्यस्तसमस्तव्याहृत्युच्चारणानंतरं । गौरीमिमायेत्यस्यदीर्घतमा उमाजगती । उमावाहनेविः । ॐ गौरीभिमायसलिलानितर्रत्येकपदीद्विपदीसाचतुप्पदी । अष्टापदीनवपदीवभूवुपीसह स्रोक्षरापरमेव्योमन् ॥ इममंत्रमुच्चार्य अक्षसूत्रकमलदर्पणकमंडलधारिणींत्रिदशपूजितांसोमप्रत्यधिदेवतामुमामावा० । दक्षि णदलेपूर्ववत्प्रणयव्याहृत्युञ्चारणानंतरं । अग्निर्मूर्धेत्यस्यविरूपोंगारकोगायत्री । अंगारकावाहनेवि० । ॐ अग्निर्धादिवःक कुत्पति:पृथिव्याअयं । अपरिता सिजिन्वति ॥ इममंत्रमुच्चार्य भगवन्नंगारकाम्याकृतभारद्वाजगोत्रावंतिदेशेश्वरज्वालापुंजोप मांगद्युतेचतुर्भुजशक्तिशूलगदाखट्रांगधारिनरकांवरमाल्यानुलेपनमवालाभरणभूपितसर्वागदुरालोकदीपेनमस्तेसन्नद्धरक्तध्वजप ताकोपशोभितेनरक्कमेपरथवाहनेनमेरंप्रदक्षिणीकुर्वन्नागच्छभूमिस्कंदाभ्यांसहपझदक्षिणदलमध्येरकचंदनप्रतिमांदक्षिणामुखी त्रिकोणपीठेधितिष्ठपूजार्थत्वामावा० । तइक्षिणपाव्याहत्युच्चारणानंतरं । स्योनापृथिवीत्यस्यमेधातिथिभूमिर्गायत्री । भूम्यावाहनेवि० । ॐ स्योनापृथिविभवानृक्षरानिवेशनी । यच्छानःशमसप्रथः ॥ इममंत्रमुच्चार्य शुक्रवर्णीदिव्याभरणभू ·पितांचतुर्भुजांसौम्ययपुपचंद्रांशुसदृशांवरांरनपात्रसस्यपात्रौपधिपात्रपझोपेतकरांचतुर्दिङ्गागपृष्ठगतामंगारकाधिदेवतांभूमिमावाह यामि । तद्वामपाधैव्याहृत्युचारणानंतरं । कुमारश्चिस्पितरमित्यस्यगृत्समदःस्कंदखिष्टुप् । स्कंदावाहनेवि० । ॐ कुमार चित्पितयदमानप्रतिनानामरुद्रोपर्यंत । भूरैर्दातारंसत्पतिगृणीपेस्तुतस्त्वंभपजारांस्य॒स्मे ॥ इममंत्रमुच्चार्य पण्मुखंशिखंडकविभूपि तरक्कायरधरमयूरवाहनंकुफुटघंटापताकाशत्त्युपेतंचतुर्भुजमंगारकप्रत्यधिदेवतांस्कंदमावाहयामि । ततःमागुत्तरदलेपूर्ववव्याहत्यु चारणानंतरं । उदुध्यध्यमित्यस्ययुधःसौम्यस्त्रिष्टुप् । बुधावाहनेविनिः । ॐ उद्बुध्यसम॑नसःसखायःसमग्निमिध्वंवह्वःसनी काः। दधिकाग्निमुपसंचदेवीमिंद्रावतोसेनिहयेवः ॥ इममंत्रमुच्चार्य भगवन्सौम्यसौम्याकृतेसर्वज्ञानमयात्रिगोत्रमगधदेशेश्व कुंकुमवर्णागद्युतेचतुर्भुजसद्गखेटकगदावरदानांकितपीतांवरमाल्यानुलेपनमरकताभरणालंकृतसागविवुधपतेनमस्तेसंनद्धपीत वजपताकोपशोभितेनचतुःसिंहरथवाहनेनमेरुंपदक्षिणीकुर्वन्नागच्छविष्णुपुरुपान्यांसहपद्मशानदलमध्येसुवर्णप्रतिमामुदङ्मुखीं वाणाकारपीठेधितिष्ठपूजार्थत्वामावाहयामि । ततस्तत्पार्श्वयोरधिप्रत्यधिदेवतयोरावाहनं । व्याहृतीरुक्त्वा । इदंविष्णुरित्यस्यमेधा तिथिविष्णुर्गायत्री। सहस्रशीत्यस्यनारायणःपुरुषोनुष्टुप् । विष्णुपुरुषावाहनेवि० । ॐइदंविष्णुर्विचक्रमेत्रेधानिदधेपदं। समूहम स्थपांसुरे। असहस्रशीर्षापुरुषःसहस्राक्षःसहन्नपात् । सभूमिविश्वतोवृत्वात्य॑तिष्ठद्दशांगुलं॥ इमौमंत्रावुच्चार्य कौमोदकीपद्मशंखच कोपेतांचतुर्भुजांसौम्याधिदेवतांविष्णुमावाहयामि। प्रत्यधिदेवतांपुरुषमावाहयामि । तदुत्तरदलेपूर्ववढ्याहृत्यनंतरं। वृहस्पतइत्य स्यगृत्समदोवृहस्पतिस्त्रिष्टुप् । बृहस्पत्याचाहनेवि० । ॐ बृहस्पतेअतियदुर्योअहीयुमद्विभातिक्रतुमजनैपु । यहीदयच्छवंस ।

·तप्रजाततदस्मासुद्रविणंधेहिचित्रं ॥ इममंत्रमुच्चार्य भगवन्बृहस्पतेसमस्तदेवताचार्योगिरसगोत्रसिंधुदेशेश्वरदीपसुवर्णसह शांगदीखेचतुर्भुजदंडकमंडल्वक्षसूत्रवरदानांकितपीतांवरमाल्यानुलेपनपुष्परागमयाभरणरमणीयसमस्तविद्याधिपतेनमस्तेसन्नद्ध पीतध्वजपताकोपशोभितेनपीताश्वरथवाहनेनमेरुंप्रदक्षिणीकुर्वन्नागछेब्रह्मभ्यांसहपद्मोत्तरदलमध्येसुवर्णप्रतिमामुदङ्मुखींदी र्घचतुरनपीठेधितिष्ठपूजार्थत्वामावाहयामि । तद्दक्षिणपाधैव्याहृत्युच्चारणानंतरं । इंद्रश्लेष्ठानीत्यस्यगृत्समदइंद्रस्त्रिष्टुप् । इंद्रावाहनेवि० । ॐ इंद्वश्रेष्ठानिद्रावणानिधेहिचित्तिदक्षस्यसुभगत्वमसे । पोपरयीणामरिप्टिंतनूनोस्वामानवाचःसुदिनत्व माम् ॥ इममंत्रमुच्चार्य चतुर्दैतगजारूढंवांकुशधरंपाचीपतिनानाभरणभूषितंबृहस्पत्यधिदैवतमिंद्रमावाहयामि । वामपा धैव्याहृत्युच्चारणानंतरं । ब्रह्मणातेब्रह्मयुजेत्यस्यविश्वामित्रोब्रह्मात्रिष्टुप् । ब्रह्मावाहनेविनियोः । ॐ ब्रह्मणातेब्रह्मयुायु नज्मिहरीसखायासधमादआश । स्थिररथसुखमिद्राधितिष्ठन्प्रजानन्व॒िद्वाँउपयाहिसोम ॥ इममंत्रमुच्चार्य पद्मासनस्थंजटिलं चतुर्मुखमक्षमालाचपुस्तककमंडलुधारिणकृष्णाजिनवाससंपार्धस्थितहंसंबृहस्पतिप्रत्यधिदेवब्रह्माणमावाहयामि । प्राग्दलेपू र्ववद्व्याहत्यनंतरं । शुक्रतेअन्यदित्यस्यभरद्वाजःशुक्रस्त्रिष्टुप् । शुक्रावाहनेवि० । ॐ शुक्रतेऽअन्यय॑जतंतेऽअन्यद्विपुरूपे अहनीयौरियासि ॥ विश्वाहिमायाऽअसिस्वधायोभद्रातपूपनिहरातिरस्तु ॥ इममंत्रमुच्चार्य । भगवन्भार्गवसमस्तदैत्यगु रोभार्गवगोत्रभोजकटदेशेश्वररजतोज्वलांगकांतचतुर्भुजदंडकमंडल्वक्षसूत्रवरदानांकितशुक्लांवरमाल्यानुलेपनवज्राभरणभूपित सर्वांगसमस्तनीतिशास्त्रनिपुणमतेनमस्तेसंनद्धशुक्लध्वजपताकोपशोभितेनशुक्लाश्वसहितेनरथेनमेरंपदक्षिणीकुर्वन्नागच्छंद्राणींद्रा - ·भ्यांसहपद्मपूर्यदलमध्येरजतप्रतिमांप्राङ्मुसीपंचकोणपीठेधितिष्ठपूजार्थत्वामावाहयामि । तद्दक्षिणपाचेव्याहृत्युच्चारणानंतरं । इंद्राणीमास्वित्यस्यवृपाकपिरिंद्राणीपंक्तिः । इंद्राण्याचाहनेविनिः । ॐ इंद्राणीमासुनारिपुसुभामहमश्नवं । नुह्यस्याअ परंचनज़रसामरतेपतिविश्वस्मादिंद्रुउत्तरः ॥ इममंत्रमुच्चार्य संतानमंजरीवरदानद्विभुजांशुक्राधिदेवतामिंद्राणीमायाहयामि । वामपार्चपूर्व०तरं । इंद्रमिद्देवतातयइत्यस्यमेधातिथिरिद्रःप्रगाथोवृहती । इंद्रावाहनेवि० । ॐ इंद्रमिद्देवातयइंद्रप्रयत्य ध्वरे । इंद्रसमीकेयनिनौहवामइंद्रधनस्यसातये ॥ इममंत्रमुच्चार्य चतुर्दतगजारूढं वज्रांकुशधरंगाचीपतिनानाभरणभूपितं भार्गवप्रत्यधिदेवतामिंद्रमायाहयामि । पश्चिमदलेपूर्ववद्व्याहृत्यनंतरं । शमग्निरिरिंविठिःशनैश्चरउप्णिक् । शनैश्चरावाह नेविनिः । ॐ शमग्निरग्निभिःकरच्छंनस्तपतुसूर्यः । शंवातीपात्यरपाऽअपनिधः ॥ इममंत्रमुच्चार्य भगवन्छनैश्चरभास्क रतनयकाश्यपगोत्रसौराष्ट्रदेशेश्वरकजलनीलांगकांतेचतुर्भुजचापतूणीरकृपाणाभयांकितनीलांवरमाल्यानुलेपननीलरत्नभूपणालं कृतसागसमस्तभुवनभोपणामर्पमूर्तेनमस्तेसंनद्धनीलध्वजपताकोपशोभितेननीलगृध्ररथवाहनेनमेरुंप्रदक्षिणीकुर्वन्नागच्छप्रजाप तियमाभ्यांसहपद्मपश्चिमदलमध्येकालायसप्रतिमांप्रत्यङ्मुखींचापाकारपीठेधितिष्ठपूजार्थत्वामावाहयामि। तद्दक्षिणपार्धेपूर्वव पाहत्यनंतरं । प्रजापतेहिरण्यगर्भःप्रजापतिस्त्रिष्टुप् । प्रजापत्यावाहनेवि० । ॐ प्रजापतेनत्वदे॒तान्यन्योविश्वाजातानि परिताबभूव । यत्कोमास्तेजुहुमस्तन्नोऽअस्तुवयंस्यामपतयोरयीणां ॥ इममंत्रमुच्चार्ययज्ञोपवीतिनंहंसस्थमेकवनमक्षमालाघु वपुस्तककमंडलुसहितंचतुर्भुजंशनैश्चराधिदेवतांप्रजापतिमावाहयामि । वामपाापूर्वव० नंतरं । यमायसोममित्यस्ययमोयमोनु ·हर यमागहनेविनिः । ॐ यमाय॒सोमंसुनुतयमार्यजुहुताहुविः । यमहयज्ञोगच्छत्यग्निदूतोअरकृतः ॥ इममंत्रमुच्चार्य । ईपरपीनदंडहस्तरकदृशंपाशधरंकृष्णवर्णमहिपारूढंसाभरणभूपितंशनैश्चरप्रत्यधिदैवतंयममायाहयामि । प्रत्यग्दक्षिणदलाने पूर्वव० नंतरं । फयानोवामदेवोराहुर्गायत्री राहावाहनेवि० । ॐ कानचित्रआ वदूतीसदावृधःसखा । कयाशचिष्ठ यात्रुता । इममंत्रमुचार्य । भगवनाहोरविसोममर्दनसिंहिकानंदनपैठीनसगोत्रवर्वरदेशेश्वरकालमेघद्युतेव्याघ्रवदनचतुर्भुज सनचर्मशूलयरदानांफितकृष्णांवरमाल्यानुलेपनगोमेदकाभरणभूपितसर्यागशौर्यनिधेनमस्तेसन्नद्धकृष्णध्वजपताकोपशोभितेनक प्णसिंहस्थयाहनेनमेरुंप्रदक्षिणीकुर्वनागच्छसर्पकालाभ्यांसहपद्मनैमत्यदलमध्येसीसकप्रतिमांदक्षिणामुखींशूर्पाकारपीठेधितिष्ठपू जार्थत्यामायाहयामि । तद्दक्षिणपाधैंपूर्ववद्व्याहृतीरुच्चार्य । आयंगौःसार्पराज्ञीसांगायत्री । सर्पावाहनेवि० । ॐ आर्य गौ:पृश्निरक्रमीदर्सदमातरपुरः । पितरचयन्त्स्वः ॥ इममंत्रमुक्त्वा । अक्षसूत्रधरान्कुंडिकाकारपुच्छयुक्तानेकभोगांत्रि भोगभूपणान्भीपणानराहधिदेवताःसर्पानापाहयामि । वामपार्धेपूर्ववव्याहतीरक्त्वा । परंमृत्योइत्यस्यसंकुसुकोमृत्युत्रिष्टुप् । मृत्य्यावाहनेविनिः । ॐ परमृत्योअनुपरेहिपंथांयस्तेस्वइतरोदेवयानात् । चक्षुष्मतेशृण्वतेतैब्रवीमिमान:मुजारीरिपोमोत पीरान् ॥ इममंत्रमुच्चार्य । करालवदनंनित्यभीपणंपाशदंडधरंसर्पवृश्चिकरोमाणराहुप्रत्यधिदेवतांकालमावाहयामि । प्रत्यगु शरदलेपूर्ववय्याहृतीरक्त्या । केतुकृण्यन्मधुच्छंदाःकेतुर्गायत्री । केत्वावाहनेवि० । ॐ केतुकृण्वन्नकेतवेपेशौमर्याऽअपेश से । समुपद्भिरजायथाः ॥ इममंत्रमुच्चार्य । भगवन्केतोकामरूपजैमिनिगोत्रमध्यदेशेश्वरधूम्रवर्णध्वजाकृतेद्विभुजगदावर ·दानांकितचित्रांवरमाल्यानुलेपनवैडूर्यमयाभरणभूषितसागचित्रशनमस्तेसंनद्धचित्रध्वजपताकोपशोभितेनचित्रकपोतरथवा हनेनमेरंपदक्षिणीकुर्वन्नागच्छब्रह्मचित्रगुप्ताभ्यांसहयायव्यदलमध्येकांस्यप्रतिमांदक्षिणामुखींध्वजाकारपीठेधितिष्ठपूजार्थत्वामा वाहयामि । तहक्षिणपार्चपूर्ववध्याहृत्यनंतरं । ब्रह्मजज्ञान मित्यस्यनकुलोब्रह्मात्रिष्टुप् । ब्रह्मावाहनेवि० । ॐ ब्रह्मजज्ञा नंप्रधुमंपुरस्ताद्विसीमतःसुरुचौयेनवः । सयुभ्याउपमास्यय॒ष्ठाःसतश्चयोनिमसंतश्चवियः ॥ इममंत्रमुच्चार्य ॥ पद्मासन स्पंजटिलंचतुर्मुसमक्षमालाचुयपुस्तककमंडलुधरंकृष्णाजिनवाससंपार्थस्थितहसंकेत्वधिदेवतांत्रमाणमावाहयामि । वामपार्षे पूर्व० नंतरं । सचित्रमित्यस्यभरद्वाजश्चित्रगुप्तस्त्रिष्टुप् । चित्रगुप्ताचाहनेवि० । ॐ सचित्रचित्रंचितयतमस्मेचित्रक्षत्रचित्रत मंवयोधां । चंद्ररयिंपुरुषवीरवृहतंचंद्रचंद्रामिणतेयुवस्व ॥ इममंत्रमुच्चार्य । उदीच्यवेपंसौम्यदर्शनंलेखनीपत्रोपेतद्विभु जंकेतुप्रत्यधिदेवतांचित्रगुप्तमावाहयामि ॥ अधकर्मसाद्गुण्यकरदेवतावाहनंशुक्लतंडुलपीठेपुकुर्यात् । शनेर्वायुप्रदेशेव्याहृत्य नंतरं । आतूनइंद्रेत्यस्यकाण्यःकुसीदीविनायकोगायत्री । विनायकावाहने० । ॐ आतूनइंद्रक्षुमंतैचित्रंग्राभंसंभाय । महाहुस्तीदक्षिणेन ॥ इममंत्रमुक्त्या । चतुर्भुजंत्रिनेत्रंगजाननंनागयज्ञोपवीतिनंचंद्रधरंदंताक्षमालापरशुमोदकोपेतंविनायक मावाहयामि । तद्दक्षिणतोव्याहृत्यनंतरं । जातवेदसेमारीचःकश्यपोदुर्गात्रिष्टुप् । दुर्गावाहने । ॐजातवेदसेसुनवामसोममराती तोनिर्दहातिवेदः । सनःपर्षदर्तिदुर्गाणिविश्वानावेवसिंधुदुरितात्यग्निः ॥ इममंत्रमुक्त्वा । शक्तिवाणशूलखड्गचक्रचंद्रबिंब सेटकपालपरशुभ्रकोपेतदशभुजांसिंहारूढांदुर्गाख्यदैत्यामुहारिणीदुर्गामावाहयामि । तद्दक्षिणतोव्याहृत्यनंतरं । क्षेत्रस्यप ·तिनायामदेव क्षेत्राधिपतिरनुष्टुप् । क्षेत्रपालावाहनेवि० । ॐ क्षेत्रस्युपतिनावयंहितेनैवजयामसि । गामश्वपोपयित्वास नौमूळातीदृशे ॥ इममंत्रमुक्त्या । श्यामवर्णत्रिलोचनमूर्ध्वकेशंसुदंष्ट्रभृकुटीकुदिलाननंनूपुरालंकृतांनिसर्पमेखलायुतसर्वांग मतिक्रुद्धक्षुद्रघंटाववद्धंगुल्फावलंविकरोटिकामालाधारिणमुरगकोपीनंचंद्रमौलिनंदक्षिणहस्तैःशूलव्यालखगदुंदुभीन्दधानवामह संःकपालघंटाचर्मचापान्दधानभीमंदिग्वाससमसितद्युतिक्षेत्रपालमावाहयामि । तद्दक्षिणतोव्याहत्यनंतरं । क्राणाशिशुरि त्यस्यवितोयायुरुप्णिा । याय्यावाहनेवि० । ॐ क्राणाशिशुर्महीनौहिन्वन्नृतस्य॒दीधिति । विश्वापरिप्रिया वदद्विता । इममंत्रमुक्त्वा । धावरिणपृष्ठगतंध्वजवरदानधारिणंधूघवर्णवायुमावाहयामि । तदक्षिणतोव्याहृत्यनंतरं । आदित्मन स्पेत्यस्यवसांतरिगायत्री । अंतरिक्षावाहनेविनियोगः । ॐ आदित्पलस्यरेतसोज्योतिप्पश्यंतिवासरं । परोयदिध्यते दिया ॥ इममंत्रमुक्त्वा । नीलोत्पला नीलांवरधारिणंचंद्रार्कोपेतंद्विभुजपंढमाकाशमावाहयामि । तद्दक्षिणतोव्याहृत्यनं तरं। अधिनावर्तिरित्यस्यराहगणोगोतमोश्विनावृष्णिक् । अन्ध्यावाहनेवि० । ॐ अश्विनावतिरस्मदागोमद्दवाहिरण्यवत् । अर्यामधुसमनसानियच्छतं ॥ इममंत्रमुच्चार्य । प्रत्येकमोषधीपुस्तकोपेतदक्षिणवामहस्तावन्योन्यसंयुक्तदेहावेकस्यदक्षिणपार्थेऽपर स्पयामपारलभांडकरशुलांबरधारिनारीयुग्मोपेतौदेवभिपजावश्विनावायाहयामि ॥अथक्रतुसंरक्षकदेवतावाहनंपूर्ववत्तंडुलपीठे पुकुर्यात् । तचेत्थं । तत्रमाग्दलापूर्ववध्याहृतीरुक्त्वा । इद्रवइत्यस्यमधुच्छंदाइंद्रोगायत्री। इंद्रावाहनेवि० । ॐ इंद्रवो विश्वतस्परिहामहेजनेभ्यः । अस्माकमस्तुकेवलः ॥ इममंत्रमुक्त्वा । स्वर्णवर्णसहस्राक्षवनपाणिशचीप्रियमिंद्रमावाहया ..

·मि । आग्नेयदलेव्याहृत्यनंतरं । अग्निमीळइत्यस्यमधुच्छंदाअग्निर्गायत्री । अग्यावाहनेवि० । ॐ अग्निमीळेपुरोहितंय शस्यदेवमृत्यिजै । होतारंरनधातमं ॥ इममंत्रमुक्त्वा । स्वर्णवर्णसवापिंसप्तहस्तंशक्त्यन्न स्रवतोमरव्यजनघृतपाना गिदधानस्वाहामियमेपवाहनमग्निमायाहयामि । याम्यदलामेव्याहृतीरुक्त्या । यमायसोममित्यस्ययमोयमोनुष्टुप् । यमावाह नेवि० । ॐ यमायुसोमंसुनुतय॒मायजुहुताहविः । यमयज्ञोगच्छत्य॒ग्निदूतोअरकृतः ॥ इममंत्रमुक्त्वा । रक्तवर्णदंडधरंमहि पनाहन मिलाप्रियंयममावाहयामि । नत्यदलानेव्याहृत्यनंतरं । मोपुणइत्यस्यपौरःकण्योनि+तिर्गायत्री । निर्ऋत्यावाहनेवि०। ॐ मोपुणःपरापरानितिर्दुणावधीत् । पदीष्टतृप्यासह ॥ इममंत्रमुक्त्वा । नीलवर्णखद्गचर्मधरमूर्ध्वकेशंनरवाहनंकालिका मियंनितिमावाहयामि । पश्चिमदलामेव्याहत्यनंतरं । उदुत्तममुमुग्धिनइत्यस्यशुनःशेपोवरुणोगायत्री । वरुणावाहनेविनि योगः । ॐ उर्दुत्तममुमुग्धिनोविपार्शमभ्यमंचूत । अधिमानजीवसे ॥ इममंत्रमुक्त्वा । रक्तभूपर्णनागपाशधरंमकरवाहनं पद्मिनीप्रियंवरुणमावाहयामि । वायव्यदलामेव्याहृत्यनंतरं । तययायोव्यश्वोवायुर्गायत्री। वाय्वावाहनेविनिः । ॐ तवं वायवृतस्पतत्वटुर्जामातरद्भुत । अयास्यावृणीमहे ॥ इममंत्रमुक्त्या । श्यामवर्णहेमदंडधरंकृष्णमृगवाहनंजगत्प्राणरूपंमोहि नीमियंयायुमावाहयामि । उत्तरदलाओव्याहृत्यनंतरं । वनःसोमविश्वतइत्यस्यगोतमःसोमोगायत्री । सोमावाहनेवि० । ॐ स्वनःसोमयिश्चतोरक्षाराजन्नपायतः। नरिप्येत्त्वावतःसखा । इममंत्रमुक्त्वा । स्वर्णवर्णनिधीश्वरंकुंतपाणिमन्ववाहनंचित्रिणी प्रियंकुबेरमावाहयामि । ऐशान्यदलामेव्याहृत्यनंतरं । कद्रायेत्यस्यकाण्योरुद्रोगायत्री । ईशानावाहनेविनियोगः । ॐ ·कटुद्रायमचैतसेमीळ्हुप्टमाय॒तय॑से । योचेमशंतमहदे ॥ इममंत्रमुक्त्वा । शुद्धस्फटिकवर्णवरदाभयशूलाक्षसूत्रधरंवृषभवा हनगारी प्रियमीशानमावाहयामि । एवमेकचत्वारिंशद्देवताआवाह्य फलशेचकरुणपूर्वोक्तवदावाह्य नमोंतेश्चतुर्थ्यतैस्तत्तन्नाम मिःक्रमेणपूर्वोकद्रव्यःपुष्पसमर्पणपर्यंतांग्रहदेवतापूजांकृत्वाकर्मसाद्गुण्यदेवताःऋतुसंरक्षकदेवता वरुणंचमलयजगंधशतपत्रपुष्पै संधवग्रहाणां विशिष्टंधूपःपृथड्नैवेद्यैश्चपूजयेत् ॥ ॥ अथहोमः ॥ सचसमिचर्वाज्यैःप्रतिद्रव्यंप्रतिग्रहमेकावराभिःसहनप राभिराहुतिभिर्निमित्तशत्त्यनुसारेणप्रधानदशांशेनपार्श्वदेवतानांतदर्धेनेतरेपास्वाहांतर्नामभिस्तत्तन्मंत्रैर्वापाणिनैवसकृदवदाने नचरहोमः । ततभाचार्यःमत्यगमेरासीनःमाणानायम्यपूर्ववत्संकल्प्याग्निमुखंयक्ष्यमाणप्रकारेणमागुकलक्षणेकुंडेस्थंडिलेवोप टेपाद्यग्निप्रतिष्ठांतंकृत्या ऋत्विगन्वारब्धःसमिद्यमादायदेशकालौनिर्दिश्याद्ययक्ष्यमाणग्रहहोमेदेवतापरिग्रहार्थमन्वाधानंकरि प्ये । अस्मिन्नन्याहितेनावित्यादिचक्षुपीआज्येनेत्यंतमुक्त्वा प्रधानदेवतामादित्यमधिदेवतांअशिंप्रत्यधिदेवतांरुद्रमर्कसमिच्ची ज्यः प्रधानदेवंसोममधिदेवतामपःप्रत्यधिदेवतांगौरीपलाशसमिञ्चज्यैः प्रधानदेवतामंगारकंअधिदेवतांभूमिप्रत्यधिदेवतांस्कं दंसदिरसमिधर्वाग्यः प्रधानदेवुधंअधिदेवं विष्णुप्रत्यधिदेवपुरुपंअपामार्गसमिच्चज्यैः प्रधानदेवंबृहस्पतिअधिदेवं इंद्रप्रत्य धिदेवंब्राह्माणंअश्वत्थसमिच्चाज्यैः प्रधानदेवंशुक्रअधिदेवमिंद्राणीप्रत्यधिदेवमिंद्रंउदुंबरसमिच्चज्यैः प्रधानदेवंशनिमधिदेवं प्रजापतिप्रत्यधिदेवंयमंशमीसमिचर्याज्यः प्रधानदेवंराहुंअधिदेवंसर्पान्प्रत्यधिदेवकालंदूर्वाच,ज्यैः प्रधानदेवंकेतुंअधिदेवंत्र दाणप्रत्यधिदेवंचित्रगुप्तंकुशचर्याज्यःविवक्षितसंख्याकैः प्रत्येकं (१०८११००।२८८). पार्श्वदेवताःप्रधानदशांशेन (२८॥

·१०८।१ ) कर्मसाद्गुण्यदेवताविनायकंदुर्गाक्षेत्रपालवायुमाकाशमश्विनौ ऋतुसंरक्षकदेवताः इंद्रमझियमंनिक्रतिवरुणवायुंकुवेर मीशानमधानविंशांशेन ( ८1५।२) अग्निवायुंसूर्यप्रजापतिप्रभूततिलबीहिभिर्विवक्षितसंख्यया (१०८) सूर्यमाज्येन त्रयोदशवारंअग्निंचतुस्त्रिंशद्वाररुद्रद्वात्रिंशद्वारशेपेणस्विष्टकृतमित्यादिसद्योयक्ष्यइत्यंतमुक्त्वाभूर्भुवःस्वःस्वाहेत्यग्नावाधाय । म जापतयइदंनममेत्युद्देशत्यागोकुर्यात् । ततोवहिःसनहनाद्याज्येदर्भागद्वयप्रक्षेपांतंकृत्वालौकिकसिद्धान्नतिलनीहिभिःसहाज्यंत्रिः पर्यमिकत्याज्यमुद्वास्यवहिपिनिधायग्रुव क्संमार्जनांतंकृत्वान्नंपात्रांतरेपृथकृत्याग्नावधिश्रित्य स्रुवेणाभिघार्योदगुद्वास्याज्याद क्षिणतोयहिष्यासा द्यप्रत्यभिधार्याश्यलंकरणाद्याज्यभागांतंकृत्वाक्रमेणादित्यादीशानांताभ्यएकचत्वारिंशद्देवताभ्यआवाहनोकै ? स्तत्तन्मत्रैःसमिचर्याज्यैःप्रागुक्तसंख्याकाआहुतीर्जुहुयात् । तत्रायंप्रकारः। समिधमूलतोद्व्यंगुलंविहायमध्यमानामिकांगुष्ठै! होत्याजुहुयात् चरंपाससमंपाणिनैव आज्यं वेणैवतदभावेश्वत्थपर्णेन । ततोव्यस्तसमस्तव्याहृतिभिःप्रभूततिलबीहीन्पाणि नाहुत्या सूर्यपावकरुद्रानाज्येनजुहुयान्मत्रैः । तेचमंत्राः । सूर्योनइतिपंचर्चस्यसूतस्यसौर्यश्चक्षुःसूर्योगायत्री । उदुत्यमि तिमंत्रस्यकाण्यम्भस्कण्वःसूर्योगायत्री । नमोमित्रत्येतिमंत्रस्यसूर्यपुत्रोभितपाःसूर्योजगती । चित्रंदेवानामितिमंत्रस्यांगिर सःकुत्सःसूर्य स्त्रिष्टुप् । उद्धेतिसुभगइतिपंचर्चस्यमैत्रावरुणिर्वसिष्ठःसूर्यस्त्रिष्टुप् सूर्यप्रीत्यर्थेविहितहवनेविनियोगः । ॐ सूर्यो नोदिवपातुयातीअंतरिक्षात् । अग्निर्न:पाधिवेभ्यःस्वाहा ॥ ॐ जोपांसवितर्यस्य॑तेहरः शतंसवाँअर्हति । पाहिनौविद्युतः पतत्याःस्वाहा ॥ ॐ चक्षुर्नोदेवःसविताचक्षुर्नउतपर्वतः । चक्षुर्धातादधातुनःस्वाहा ॥ ॐ चक्षुर्नोधेहिचक्षुपेच विख्यैतनू ·भ्यः । संचेदंविचपश्येमस्वाहा ॥ ॐ सुसंदृर्शत्वावयंप्रतिपश्येमसूर्य । विपश्येमनृचक्षसःस्वाहा ॥ ॐ उदुत्यंजातवेदसं देवहंतिकेतवः । दृशेविश्वायसूर्यस्वाहाँ ।। ॐ नमोमिनस्यवरुणस्यचक्षसेमहोदेवायतहृतसपर्यंत । दूरदृशैदेवातायकेत वैदिवस्पुत्रायसूर्यायशंसतस्वाहा ॥ ॐ चित्रदेवानामुदगादनीकंचक्षुमित्रस्यवरुणस्याग्नेः । आमाद्यावापृथिवीअंतरिक्षंसूर्यआ रमाजगतस्तस्थुपश्चस्वाहा ॥ ॐ उद्वैतिसुभगोविश्वच॑क्षाःसाधारणःसूर्योमानुपाणां । चक्षुमित्रस्यवरुणस्यदेवश्चमवयःसमर्विन्य फमासिस्वाहा ॥ ॐ उद्वैतिप्रसीताजनानामहान्केतुरर्णवःसूर्यस्य । समानंचक्रंपर्याविवृत्सन्यदैतशोवहतिधूर्पयुक्तःस्वाहा ॥ ॐ विधाजमानपामुपस्थाभैरुदैत्यनुमद्यमानः । एपमैदेवःसविताचच्छंदयःसमानंनमिनातिधामस्वाहा ॥ ॐ दिवो रुक्मरचढाउदेतिदूरेअर्थस्तरणिजिमानः । नूनंजनाःसूर्येणप्रसृताअयन्नीनिकृष्णव॒न्नपासिस्वाहा ॥ ॐ याचक्रुरमृता गातुमस्मश्येनोनदीयन्नन्यतिपार्थः । प्रतिवांसूरउदितेविधेमनमौभिर्मित्रावरुणोतहव्यैःस्वाहा ॥ त्वमग्नेप्रथमइत्यष्टादशर्च स्वसूकस्यांगिरसोहिरण्यस्तूपोमिर्जगती अंत्याप्टमीपोडश्यस्त्रिष्टुभः । त्वमग्नेयुभिरितिपोडशर्चस्यसूतस्यगृत्समदोग्निर्जगती । अमिप्रीत्यर्थेविहितहवनेविनियोगः । ॐ त्वमग्नेप्रथमोगिराऋपिर्देवोदेवानामभवःशिवःसखा । ततेकवयौविझनाप सोजायतमरुतोधाजदृष्टयःस्वाहा ॥ ॐ त्वमग्नेप्रथमोअंगिरस्तमःकर्दैिवानांपरिभूपसिव्रतं । विभुर्विश्वस्मभुवनायुमेधिरोद्वि माताशयु कतिधाचिदायवेस्वाहा ।। ॐ त्वम॑ग्नेप्रथमोमातरिश्चनआविर्भवसुक्रतूयाविवस्वते । अरैजेतारोदसीहोतृवूर्येसनोर्भा रमयजोमहोोस्वाहा ॥ ॐ त्वम॑ग्नेमनवेद्यामवाशयःपुरूरवसेसुकृतसुकृत्तरः । श्वानेण्यत्पित्रोर्मुच्र्यसेपर्यात्वापूर्वमनयन्ना ·परंपुनःस्वाहा ॥ ॐ त्वमैग्नेवृषभःपुष्टिवर्धनउद्यतनुचेभवसिचवाय्यः । यआहुतिपरिवेदावपटुतिमेकायुर विशआविर्वास तिस्वाहा ॥ ॐ त्वम॑ग्नेज़िनवर्तनिरंसमन्पिपर्पिविदथैविचर्षणे । यःशूरसातापरितकम्येधनैःर्भिश्चित्सम॑ताहंसिभूयसः स्वाहा ॥ ॐ स्वतम अमृतत्वउत्तममतदधासिश्रवसेदिवेदिवे । यस्तापाणभायजन्मनेमयःकृणोपियआचसूरयेस्वाहा ॥ ॐ त्वनौअग्नेसनयधनानांयशसकारुकृणुहिस्तानः । द्ध्यामकर्मापसानवैन वैद्यावापृथिवीमायतनःस्वाहा ॥ ॐ स्वंनोअग्नेपि बोरुपस्पआइयोदेवेबनवजाविः । तनुकद्वौधिप्रमतिश्चकारवेत्वकल्याणवसुविश्वमोपिपेस्वाहा ॥ ॐ त्वमग्नेप्रतिस्त्वं पितासिनस्त्यययस्कृत्तज़ामयोव्यं । संत्यारायःशतिनःसंसहस्रिणःसुवीरंपतितपादाभ्य॒स्वाहा ॥ ॐ त्यामग्नेप्रधुममायु मायदेवाअकृण्वन्न पस्यविश्पति । इळामकृण्यन्मनुफ्स्यशासनीपितुर्यपुत्रोममकस्युजायतेस्वाहा ॥ ॐ त्वंनोअग्नेतर्वदेव पायुभिर्मपोनौरक्षतन्वश्ववंद्य । त्रातातोकस्यतनयेगामस्यनिमपरक्षमाणस्तर्ववतेस्वाहा ॥ ॐ त्वमग्नेयज्यवेपायुरंतरोनिपुंगा | यचतुरसईध्यसे । योरातहव्योवृकायधार्यसेकोरेचिन्मंत्रमनसायनोतिस्वाहा ॥ ॐ त्वमग्नउरुशंसायवाघतैस्पार्हयद्रेक्णःपर भवनोपितत् । आधस्यचित्ममंतिरुच्यसेपिताप्रपाकशास्सिप्रदिशौविदुष्टःस्वाहा ॥ ॐ त्वमग्नेप्रयतदक्षिणंनरंवमैवस्यूतंपार पासिविश्वतः । स्वादुक्षद्मायोवसतौयौनकृजीवयाजंयतेसोपमादिवःस्वाहा ॥ ॐ इमामग्नेशरणिमीमृषोनइममध्वानंयम गोमदूरात् । आपिःपिताप्रमतिःसोम्यानांभृमिरस्य॒पिकृन्मानास्वाहा ॥ ॐ मनुष्यदनेअंगिरस्वदगिरोययातिवत्सदनेपू बच्छुचे । अच्छयाह्यावहादैव्यंजनुमासादयर्दिपियक्षिचमियंस्वाहा ॥ ॐ एतेनाग्नेब्रह्मणावावृधस्वशकौवायत्तेचकृमावि ॥

·दायर्या । उतप्रणेप्यभिवस्योअस्मान्त्सनःसृजसुमत्यावाजवत्यास्वाहा ॥ ॐ त्वमग्नेयुभिस्त्वमाशुशुक्षणिरत्वमद्भ्यस्त्वमश्मन परि । त्वंवनैभ्यस्त्वमोषधीभ्यस्त्वंनृणांनृपतेजायसेशुचिःस्वाहा ॥ ॐ तवाग्नहोत्रंतबपोत्रमृत्वियंतवनेष्टुंत्वमग्नितायुतः। तवमशास्त्रंत्वमध्यरीयसिब्रह्माचार्सिगृहप॑तिश्चनोदमेस्वाहा ॥ ॐ त्वम॑ग्नइंद्रोवृषभःसतामसित्वे विष्णुरुरुगायो मस्यः । त्वं सारयिविह्मणस्पतॄत्यविधतःसचसेपुरंध्यास्वाहा ॥ ॐ त्वम॑ग्नेराजावरुणोधृततस्त्वमित्रोभवसिदमईब्यः । त्वमर्यमा | सत्पतिर्यस्यसंभुजंत्वमंशोविदर्थेदेवभाजयुःस्वाहा ॥ ॐ त्वमग्नत्वष्टाविधतेसुवीर्यंतग्नावौमित्रमहःसजात्य । त्वमांशुहेमा ररिपेस्वभ्यत्यनुराँश!असिपुरूवसुःस्वाहा ॥ ॐ त्वम॑ग्नेरुद्रोअसुरोमहोदिवस्त्वंशोमारुतंपृक्षईशिपे । त्वंवातररुणैयासि शंगयस्त्वंपूपाविधुतःपासिनुत्मनास्वाहा ॥ ॐ त्वममेद्रविणोदाअरंकृतत्वंदेवासवितारनधासि । त्वंभोनृपतेववईशिप त्वंपायुर्दमेयस्तेविंधत्स्वाहा ॥ ॐ त्वाम दमुआविश्पति विशस्त्वांराजानंसुविदर्भूजते । त्वंविधानिस्वनीकपत्यसेत्वंसहस्रा णिशतादशमति॒िस्वाहा ॥ ॐ त्वामैग्नेपितरमिष्टिभिर्नरस्त्वांधात्रायशयातनूरुचं । त्वंपुत्रोभवसियस्तेधित्त्वंसखांसुशेवःपा स्याधृपःस्वाहा ॥ ॐ त्वम॑ग्नऋभुराकेनमस्य स्त्वंवाजस्यक्षुमतौरायईशिपे । त्वंविभास्यनुदक्षिदावनेत्वं विशिक्षुरसियज्ञमात निःस्वाहा ॥ ॐ त्वम॑ग्ने अदितिर्देवाशुपेत्वंहोवाभारतीवर्धसेगिरा । त्वमिळाशतहिमासिदक्षेसत्वंवृत्रहावसुपतेसरस्वतीस्वाहा ॥ ॐ त्वमसुभृतउत्तमंवय॒स्तवस्पावर्णआसंदृशिश्नियः । त्वंवा: तरणोवृहनसत्वरयिर्वहुलोविश्वतस्पृथुःस्वाहा ॥ ॐ त्यामग्नआदित्यासआस्यं त्वांजिह्वांशुचयश्चक्रिरेकवे । त्वारातिपाचौअध्वरेसश्चिरेत्वेदेवाहविरदैत्याहुतस्वाहा ॥ ॐ त्वे ·अग्ने विश्वेअमृतासोअनुहआसावाहुविरदंत्याहुतं । त्ययामतीसःस्वदंतआसुतित्वंगीवीरुधौजज्ञिपेशुचिःस्वाहा ॥ ॐ त्वंता नसंचपतिचासिमग्मनाग्नेसुजातप्रचंदेपरिच्यसे । पृक्षोयदत्रैमहिनावितेभुवदनुद्यावापृथिवीरोदसीजभेस्वाहा ॥ ॐ येस्तोत भ्योगोमाम_पेशसम रातिमुपसृजतिसूरयः । अस्मान्चतॉचप्रहिनेपियस्यआवृहद्धदेमव॒दथै सुवीराःस्वाहा ॥ कद्रायेति पट्टचस्पसूकस्यपारःकण्योरुद्रोगायत्री तृतीयामैत्रावरुणी । इमारुद्रायतवसइत्येकादशर्चस्यसूक्तस्यकुत्सोरुद्रोजगती अंत्येत्रि ष्टुभी । आतेपितरितिपंचदशर्चस्यसूक्तस्यगृत्समदोरुद्रनिष्टुप् । रुद्रप्रीत्यर्थेविहितहवनेविनिः । ॐ कद्रुद्राय॒प्रचैतसेमी दुष्टमायतव्यसे । वोचेमशंतमहदेस्वाहा ॥ ॐ यांनोअदितिःकरत्पन्धेतृभ्योयथागये । यर्थातोकार्यरुद्रियस्वाहा ॥ ॐ यथा नोमिनोनरुणोयथारुद्रश्चिकैतति । यथाविधैसजोषसःस्वाहा ॥ ॐ गाधपतिंमेधपतिरुद्रजापभेषजं । तच्छंयोःसुम्नी महेस्वाहा ॥ ॐ यःशुक्रवसूर्योहिरण्यमिवरोचते । श्रेष्ठोदे॒वानांवसुःस्वाहा ॥ ॐ शनैःकरत्ययतेसुगंमेपार्यमेष्य । नृभ्यो नारि योगस्वाहा ॥ ॐ इमारुद्रायतवसेकपर्दिनेत्यौरायप्रभरामहेमतीः । यथाशमसतिपदेचतुष्पदेविश्वपुष्टंग्रामअस्मि मनातुरंस्वाहा ॥ ॐ मूळानौरुद्रोतनोमयंस्कृधिक्षयहीरायनमसाविधेमते । यच्छंचयोश्चम रायजेपितातर्दश्यामृतवरुद्रम गीतिपुस्वाहा ॥ ॐ अश्यामतेसुमतिदेवय॒ज्ययाक्षयद्वीरस्य॒तवरुद्रमीढ़ः । सुम्नायंनिद्विशौअस्माकमाचरारिष्टवीराजुहवामते हविःस्वाहा ॥ ॐ स्वपंयंरुद्रयजसाधैयबुकविमर्वसेनिहयामहे । आरेअस्सद्देव्यहेळोअस्यतुसुमतिमिद्वयमस्यावृणीमहे स्वाहा ॥ ॐ दियोराहमरुपकपर्दिनत्येपंरूपनमसानियामहे । हस्तेवि पुजाचार्याणिशर्मवमैच्छदिरस्मभ्ययंसत्स्वाहा ॥ ॥

·ॐ इदंपित्रेमुरुतोमुच्यतेवचःस्वादोःस्वादीयोरुद्रायवर्धनं । रास्वाचनोअमृतमर्तृभोजनंत्मनेतोकायतनयायमूळस्वाहा ॥ ॐ मानौमहांतमुतमानौअर्भकमानउक्षतमुतमा उक्षितं । मानौवधी:पितरमोतमातरंमानःमियास्तुन्वोरुद्ररीरिपःस्वाहा ॥ ॐ मान तोकेतनयमानआयौमानोगोपुमानोअश्वपुरीरिपः । वीरान्मानौरुद्रभामितोवधीहविष्म॑तःसदमित्त्वाहवामहेस्वाहा ॥ उपतेस्तोमान्पशुपाहवाकररावापितमरुतांसुम्नमस्मे । भद्राहितसुमतिम॑ळयत्तमार्थावयमवइत्तेवृणीमहेस्वाहा ॥ ॐ आरेतेगो प्रमुतपूरुषघ्नंक्षयद्वीरसम्नमस्सेतैअस्तु । मुळाचनोअधिचहिदेवाधाचनःशर्मयच्छद्विवर्हाःस्वाहा ॥ ॐ अौचामनोअस्मा | अस्प:शृणोतुनोहयैरुद्रोमुरुत्वान् । तन्नौमित्रोवरुणोमामहंतामदितिःसिंधुःपृथिवीउतद्यौःस्वाहा ॥ ॐ आतेपितमरुतां सुम्नमैतमानःसूर्यस्यसंदृशौयुयोथाः । अभिनौवीरोअतिक्षमेतप्रजायेमहिरुद्रप्र॒जाभिःस्वाहा ॥ ॐ त्वादत्तेभीरुशंतमेभिः शुतहिमाअशीयभेपजेभिः । व्यस्मद्वेपोवितरव्यहोव्यमीवाश्चातयस्वाविपूचीःस्वार्हा ॥ ॐ श्रेष्ठोजातस्यरुद्रश्रियासितवस्त मस्तवसावत्रयाहो । पपिणःपारमहसःस्वस्तिविश्वाअभीतीरपसोयुयोधिस्वाहा ॥ ॐ मारवारुद्रचुक्रुधामानोभिर्मादुष्टुतीवृष भमासहती । उन्नौवीरॉअर्पयभेजेभिर्भिपक्तमत्वाभिजपोशृणोमिस्वाहा ॥ ॐ हवीमभिहवतेयोविभिरवस्तोमभीरुद्रदिपी य । मृदूदरःसुबोमानोअस्यैवचःसुशिौरीरधन्मनायैस्वाहा ॥ ॐ उन्माममंदवृपभोमरुत्वान्त्यक्षीयसावय॑सानाधमानं । घृणीवच्छायामरपाअशीयायियासेयरुद्रस्य॑सुम्नंस्वाहा ॥ ॐ कस्यतैरुद्रमृळयाकुर्हस्तीयोअस्तिभेजोजलापः । अपभर्तार पसोदैव्य॑स्याभीनुमावृपभचक्षमीथाःस्वाहा ॥ ॐ नवनवैवृषभायश्चितीचमहोमहीसुष्टुतिमौरयामि । नमस्याकल्मलीकिननौ ..

·भिर्गुणीमर्सित्पंद्रस्य॒नामस्वाहा ॥ ॐ स्थिरेभिरंग:पुरुरूपग्रोवधुःशुक्रेभिःपिपिशेहिरण्यैः । ईशानादस्यभुवनस्यभूरे पाउंयोपदुद्रासुर्य स्वाहा ॥ ॐ अर्हन्विभर्पिसायंकानिधन्वाह निष्कर्यजतंविश्वरूपं । अर्हन्निदंदयसेविश्वमभ्युनवाओजी योरुत्यदस्तिस्वाहा ॥ ॐ स्तुहिश्रुतंगतसद्युानंमृगंनभीममुपहनुमुग्रं । मृळाजरित्रेद्रस्तानोन्यतेअ॒स्मन्निवपंतुसेनाः स्वाहा ॥ ॐ कुमारश्चिस्पितरवंदमानप्रतिनानामरुद्रोपर्यतै । भूरैतारंसत्पतिगणीपेस्तुतस्त्वंभपूजारास्य॒स्मेवाहा ॥ याभिपजामरुतःशुचौनियाशंतमावृपोयामयोभु । यानिमनुरवृणीतापितानुस्ताशंचयोश्चरुद्रस्यवश्मिस्वाहा ॥ ॐ पार जोतीरुद्स्यपृग्या परित्वेपस्यदुर्मतिर्महीगात् । अवस्थिरामघवयस्तनुष्यमीस्तोकायतनयायमूळस्वाहा ॥ ॐ एवार्वभ्रोत पभचेकितान्यादेवनहीपेनहसि । हवनश्रुन्नौरुदेहबोधिवृहदेमयिदथैसुवीराःस्वाहा ॥ एतैरेकोनाशीतिमंत्रैःप्रतिमंत्रस्वा हतिराज्यहुत्या घंटादियादिवशब्दैःवेद्यामाराधितकचत्वारिंशद्देवताभ्योवरुणायचधूपदीपनैवेद्यतांबूलादीन्समर्प्य प्रसीदतुभवंत इतितान्संप्रार्थ्यऋत्विगन्यारन्धश्वरुतिलबीहिशेषेणस्विष्टकृतंहुत्वाइध्मसंनहनीरज्जुमग्नौप्रास्यप्रायश्चित्तादिहोमशेपंसमाप्ययजमा नान्यारब्धाचार्यःपूर्णाहुतिंजुहुयात् । तत्प्रकारस्तु वेणाज्यंगृहीत्यानुचंसमविलांपूरयित्वातस्यांवमूर्ध्वविलंनिधायपुनर धोविलंनिक्षिप्यत्रुच्योकुसुमाक्षतान्निधायसव्यपाणिनात्रुक्नुवमूलेधृत्वादक्षिणपाणिनात्रुक्चुवंशंखमुद्रयागृहीत्वातिष्ठन्समपाद ऋजुकायः वानन्यस्तदृष्टिःप्रसन्नात्मा '। समुद्रादूमिरित्येकादशर्चस्यसूक्तस्यवामदेवआपत्रिष्टुप् अंत्याजगती । पूर्णाहुति होमेविनिः । ॐ समुद्रादूमिर्मधुमाँउदारदुपांशुनासममृतत्यानद् । घृतस्यनामुगुह्य्यदस्तिजिह्मादेवानाममृतस्य॒नामिः