·TEXT PROBLEM
WITHIN THE
BOOK ONLY

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184331
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्कः ४२ ।
भीभत्मायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता
कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
तत्र प्रथमकाण्डस्थसप्तमपपाठकगत दशमानुवाकमारभ्य
प्रथमकाण्डसमाप्तिपर्यन्तस्तृतीयो भागः।
एतत्पुस्तकं
चे. शां० सं० काशीनाथशास्त्री आमाशे इत्येतः संशोधितम् ।
रावबहादूर इत्युपपदधारिभिः
मंगाधर बापूराव काळे
जे. पी. इत्येतैः
पुण्याख्यपत्तने
श्रीमन् महादेव चिमणाजी आपटे'
उत्यभिधेयमहाभागप्रतिष्ठापिते
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
द्वितीयेयमकनावृत्तिः ।
शालिवाहनशकाग्दाः १८६८ ।
खिस्तान्दाः १९४७॥
( अस्य सर्वअधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायनीकताः)।
मूल्यं सपकदरम् (रू.२)।
Post Graduate Libray
College of Arts & Commerce () li

·No text on this page.

·ॐ तत्मदब्रह्मणं नमः । श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाष्यममंता- कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। नः - M तस्यास्तृतीया भागः। अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाट दशमा निवाक: ) वाजस्थमं प्रेसवः मुंपुर्व अंग्रे माम' राजा- नमाषधीष्वप्मु । ता अस्मभ्यं मधुमतीर्भवन्तु वय गष्ट्र जांग्रियाम पुगंहिताः । वास्येदं प्रसव आ बभवमा च विश्वा भुवनानि मर्वतः । स विराजं पति प्रजानन्प्रजा पुष्टिं वर्धय- मानी अस्म । वाजस्यमा प्रमवः शिश्रिय दिवमित्रा च विश्वा भुवनानि मम्राट । अदि- त्मन्तं दापयतु प्रजाननगयम् ( १ ) च सर्वर्वीगं नि यच्छतु । अग्ने अच्छा वदेह नः प्रति नः मुमना भव प्र णो यच्छ भुवस्पते धनदा असि नस्त्वम् प्र णों यच्छत्वर्यमा प्र भगः प्र बृहस्पतिः । प्र दवाः प्रांत मनता प्र वाग्देवी दातु नः । अर्यमणं बृहस्पति- मिन्द्रं दानाय चादय । वाचं विष्णु मरस्व- ती सवितारम् ( २ ) च वाजिनम् । सोम राजानं वरुणमग्निमन्वारंभामहः । आदित्या- विष्णु सूर्यं ब्रह्माणं च बृहस्पतिम् । देवस्य मवितुः प्रेसवेऽश्विनॉर्बाहुभ्यां त्वा ·Gee श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- ( वाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम् ) पूष्णो हस्ताभ्या५ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्य- न्त्रेणानेस्त्वा साम्राज्येनाभि पिश्चामीन्द्रस्य बृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभि पिश्चामि ( ३ )। ( रयि सवितार ५ षविशञ्च ) । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ ( अथ प्रथमकाण्ड सप्तमप्रपाटकं दशमोऽनुवाकः )। नवमे यूपारोहणमुक्तं दशमेऽनहोमा उच्यन्ते । कल्प:-"अथास्यैतत्पुरस्तादौदुम्बरे द्रोणे सर्वोषधमाज्यन समुदायतं भवति तस्यौदुम्बरेण सुवेणोपघातं सप्तानहोमाजाति वाजस्येम प्रसवः सुषुवे अग्रे सोममिति ” इति । तत्रेयमृक्पथमा- वाजस्येममिति । वाजस्यान्नस्योत्पादकः परमेश्वर आषधीष्वप्सु च सार- भूतमिमं सोमं वल्लीरूपं राजानं दीप्तिमन्तं पदार्थमग्रे सृष्टयादौ सुषुव उत्पादया- मास । ताश्चौषधय आपश्चास्मदर्थ मधुमतीमाधुर्योपेता भवन्तु । वयमप्यस्मिन्राष्ट्र पुरोहिता यागानुष्ठानादौ पुरोगामिनो जाग्रियाम जागरूका भूयास्म । अथ द्वितीया- वाजस्येदमिति । वाजस्य प्रसवः परमेश्वर इदमनुष्ठीयमानं कर्माऽऽबभूव भावितवानुत्पादितवान् । इमानि सर्वाणि भुवनानि सर्वत उत्पादितवान् । स परमेश्वरोऽस्मे अस्मदर्थ प्रजा पुष्टिं च वर्धयमानः प्रजानन्नस्मदभिपायं प्रकर्षण जानानो विराजं हूयमानमन्नं पर्येति सर्वतः प्राप्नोतु । अन्नं वै विराडिति श्रुतिः। अथ तृतीया- वाजस्येमामिति । वाजस्य प्रसव ईश्वर इमां दिवमिमानि चान्यानि सर्वाणि भुवनानि शिश्रिय आश्रितवान् । सर्वेषां च भुवनानां राजा भूत्वाऽदित्सन्तं हविदर्दातुमनिच्छन्तं मां प्रजानन्मदीयबुद्धिप्रेरणेन हविर्दापयतु । ततो नोऽस्मभ्यं सर्ववीरां पुत्रभृत्यादयः सर्वे वीरा यस्याः सा सर्ववीरा तादृशीं रायं धनं व नियच्छतु नियमेन ददातु ।

·७८९ पंपा०७अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( वाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम् ) अथ चतुर्थी- अमे अच्छति । हेऽग्न इहास्मिन्कर्मणि नोऽस्माकमच्छाऽऽभिमुख्येन वद हितं कथय । नोऽस्मान्पति सुमनाः करुणाईचित्तो भव । हे भुवस्पते भूमिमते नोऽस्मभ्यं प्रकर्षण यच्छ धनं देहि। यस्मात्त्वमस्मत्स्वामी सन्नोऽस्मभ्यं धनदा असि। अथ पञ्चमी- प्र णो यच्छत्विति । षभिः पशब्दैः प्रयच्छत्विति प्रददात्वित्यन्वये सत्ये. तानि षड् वाक्यानि भवन्ति । अर्यमभगवृहस्पतयो देवेषत्तमत्वाद्विपपरिव्राजकन्या- येन पृथनिर्दिश्यन्ते । तेभ्योऽन्ये त्वत्र देवशब्देनोच्यन्ते । ते सर्वे नोऽस्मभ्यं धनं प्रयच्छन्तु । उतापि च सनता पियवागभिमानिनी देवता या चान्यवान. मात्राभिमानिनी देवता ते उभे धनं प्रयच्छताम् । - अथ षष्ठी- अर्यमणमिति । हे ईश्वर पुनरस्मभ्यं दातुं धनस्य दानायार्यमादश्चिोदय प्रे- रय । वाक्सरस्वत्योः पूर्वोक्त सन्तावाचोरिव भेदो द्रष्टव्यः। वाजिनमन्नाधिपतिम् । अथ सप्तमी- सोमामिति । वयं सोमराजादीप्रथमतः कर्मारम्भकाननुसृत्य पश्चादारभाम- हेऽतस्ते सर्वेऽनुगृह्णन्तु । विधत्ते- सप्तानहोमाञ्जुहोति । सप्त वा अन्नानि । यावन्त्येवान्नानि । तान्ये- वावरुन्धे । सप्त ग्राम्या ओषधयः। सप्ताऽऽरण्याः । उभयीषामवरुद्धयै " [त्रा० का १ प्र० ३ अ० ८ ] इति । अन्नहेतूनामोषधीनां सप्तत्वात्तत्कार्याणामन्नानामपि सप्तत्वम् । ओषधीनां सप्तत्वमापस्तम्बोऽग्निचयने दर्शयति--" तिलमाषबीहियवाः प्रियङ्ग्वणवो गोधूमा वेणुः श्यामाका नीवारा जतिलाश्च गवीधुका अरण्यजा मार्कटका विज्ञेया गार्मुतसप्तमाः कुलत्थसप्तमा वा सप्त ग्राम्याः कृष्टे सप्ताऽऽरण्या अकृष्ट " इति । एकैकस्यान्नस्य पृथगेव होमं विधत्ते- अन्नस्यान्नस्य जुहोति । अन्नस्यान्नस्यावरुद्धथै " [वा. का, प्र. ३ अ०८] इति ।

·- श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१पथमकाण्डे ( वाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम् ) इमं पक्षमापस्तम्बो दर्शयति--" वाजपसवीयं जुहोति सप्त ग्राम्या ओष- धयः सप्ताऽऽरण्याः पृथगन्नानि द्रवीकृत्यौदुम्बरेण सुवेण वाजस्येमं प्रसवः सुषव इति ग्राम्याणि हुत्वाऽऽरण्यानि जुहोति ” इति । इदानी बौधायनाभिमतं सर्वाण्येकीकृत्य होमं विधत्ते- यद्वाजपेययाज्यनवरुद्धस्याश्नीयात् ( १ ) । अवरुद्धेन व्यध्येत । सर्वस्य समवदाय जुहोति । अनवरुद्धस्यावरुद्धयै ॥ [ ब्रा० का० १ प्र० ३ अ० ८ ] इति । होमकाले यदन्नमवरुद्धं स्वीकृतं तदुपेक्ष्य यदस्वीकृतं वाजपेययाजी काला- न्तरेऽश्नीयात्तदानीमुपेक्षितेन यागकालीनेनान्नेनासौ वियुक्तो भवेत् । अतः सर्वमेकीकृत्य होमे सर्वस्यापि यागकाले स्वीकृतत्वेन दोषापादकमस्वीकृतं किंचिन्न भवेत् । अतोऽस्वीकृतस्य सर्वस्थापि यागकाले स्वीकाराय मिलित्वा होम इत्यर्थः । होमे साधनविशेषं विधत्ते-- औदुम्बरेण सुवेण जुहोति । उंग्या अन्न मुटुम्बरः । उर्ज एवान्नाद्यस्याव- रुद्धयै " [ ब्रा० का० १ ० ३ अ० ८ ] इति । उंग्र्वा अन्नं बलपदमेवान्नमन एव देशविशेष बह्वद्यते । देवस्य त्वेति । कल्प:-" अथ यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमु- तरलोमाऽऽस्तृणाति तद्यजमानं प्राश्चमुपवश्य सुवर्णरजताभ्यां रुक्माभ्यां पर्यु- पास्य पुरस्तात्मत्यश्चमभिषिञ्चति शीर्षनोऽभिषिश्चत्यामुखादन्वक्त्रावयति देवस्प त्या सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णा हस्ताभ्याः सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रे- णाग्नेस्त्वा साम्राज्ये नाभिषिञ्चामन्द्रिस्य त्वा बृहस्पनेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चा- मीनि " इति । अवेन्द्रस्येत्यस्मिन्मध्यममन्त्रेऽनुषङ्गमचनायानाम्नावोऽपि त्वाशब्दः सूत्रकारेण पठितः । देवस्य त्वे त्यादिव्याख्यातः। या सरस्वती वाग्विशेषदेवता या च वाक्श- ब्दाभिहिता वाक्सामान्यदेवता यश्चान्तर्यामी यन्तृशब्दवाच्यो योऽप्यग्निस्तेजःप्र- दस्तेषां यन्त्रेण नियमनेनानुज्ञया साम्राज्यनिमित्तं त्वामभिषिञ्चामि । इन्द्रस्ये- त्येतावानवाऽऽम्नातो द्वितीयो मन्त्रः । स च पूर्वोत्तरभागयोरनुषङ्गेण व्याख्या- तव्यः । बृहस्पतेरित्यादौ तृतीयमन्त्रे पूर्वभागोऽनुषञ्जनीयः । १क घ. ङ. च. कारोऽयं मि ।

·- “ प्रपा०७अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( वाजपेयोपयुक्तान्नहोमाभिधानम् ) देवस्य त्वेत्येतस्मिन्मन्त्रभागे प्रसवपदाभिपायमाह- " देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्याह । सवितृपसत एवैनं ब्रह्मणा देवता- भिरभिषिञ्चति " [बा० का० १ ० ३ अ० ८ ] इति । ब्रह्मणा मन्त्रेण प्रतिपाद्याभिरिति शेषः । सर्वौषधिरसमभिषेकद्रव्यत्वेन विधत्ते- अन्नस्यान्नस्याभिषिञ्चति । अन्नस्यान्नस्थावरुद्धये ( २ )" [ बा. का० १ प. ३ अ० ८ ] इति । प्रकारविशेषं विधत्ते- पुरस्तात्पत्यश्चमभिषिञ्चति । पुरस्ताद्धि प्रतीचीनमन्नमद्यते । शीर्षतोऽभि- षिञ्चति । शीर्षतो ह्यन्नमद्यने " [ ब्रा०का ०१५०३१०८ ] इति । आसपुटाघातविषयवाक्यवद्व्याख्येयम् । गुणान्तरं विधत्ते- आमुखादन्ववस्रावयति । मुखन एवास्मा अन्नाद्यं दधाति " [बा०का. १ प्र० ३ अ० ८ ] इति । शिरस आरभ्याऽऽनुलोम्येन मुखपर्यन्तमेवावसावयेन्न त्वधः । मन्त्रेष्वनीन्द्रबृहस्पति शब्दतात्पर्य व्यावष्टे- “ अग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीत्याह । एष वा अग्नेः सवः । तेनैवैनम- भिषिञ्चति । इन्द्रस्य त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीत्याह ( ३ ) । इन्द्रियमेवास्मि- नेतेन दधाति । बृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामत्याह । बल वै देवानां बृह- स्पतिः। ब्रह्मणेवैनमभिषिञ्चति " [ ब्रा०का ० १५०३१०८ ] इति । एष ओषविरसोऽग्नेः सवोऽमिना प्रेरितः । अतोऽग्निशब्दमुच्चारयन्नाग्निसंबन्धन तेनैव रसेनाभिषिञ्चति । एष वा इन्द्रस्य सवो बृहस्पतेः सव इत्यनुसंधेयम् । विधत्ते- "सोमग्रहाचावदानीयानि चविग्भ्य उपहरन्ति । अमुमेव तैर्लोकमनवन्तं करोति । सुराग्रहाश्चानवदानीयानि च वाजसद्भ्यः । इममेव तैलोकमन्नवन्तं करोति । अथो उभयीष्वेवाभिषिच्यते " [ब्रा०का ० १५०अ०८ ] इति । पशोर्यान्यवदानीयानि हृदयादीनि । हृदयस्याग्रेऽवद्यतीत्यादिश्रुतेः । तानीडा- यामवत्तानि सोमग्रहांश्चविग्भ्यः प्रयच्छेत् । शिरआदीन्यनवदानीयानि । न ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- प्रथमकाणे- (वाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम् ) शीर्णोऽवद्यति नांसयोरित्यादिश्रुतेः । तानि सुराग्रहांश्च वाजसृभ्यो रथान्तरैः पोडशभिराजिधावनं कृतवद्भ्यो वैश्येभ्यः प्रयच्छेत् । एवं सत्युभयीषु देवीषु मानुषीषु च प्रजास्वयमभिषिक्तो भवति । विधत्ते-- " विमाथं कुर्वते वाजसृतः ( ४ )। इन्द्रियस्यावरुद्ध्यै " [ ना. का० १ प्र० ३ अ०८] इति । विशेषेण मथनमालोडनं कलहो विमाथः । पानवश्यनटनायाभिनयं विमाथं कुर्युः। सवनत्रये स्तोत्रेषु ऋग्विशेषं विधत्ते-- " अनिरुक्ताभिः पातःसवने स्तुवते । अनिरुक्तः प्रजापतिः । प्रजापते- राप्त्यै । वाजवतीभिमाध्यंदिने । अन्नं वै वाजः । अन्नमेवावरुन्धे । शिपिवि- बतीभिस्तृतीयसवने । यज्ञो वै विष्णुः। पशवः शिपिः । यज्ञ एव पशुषु प्रतितिष्ठति " [बा० का० १५० ३ अ० ८ ] इति । अनिरुक्ताभिरव्यक्तदेवताकाभिग्भिः । साकल्येन तन्महिनो वक्तुमशक्य- त्वात्मजापतिरनिरुक्तः। वाजशब्दोपेता ऋचो वाजवत्यः। शिपिविष्टशन्दोपेता- वर्चः शिपिविष्टवत्यस्ताः सर्वाः सामवेदे दृष्टव्याः । विष्टशब्दो विष्णुपर्यायः सन्नत्र फलव्यापिनं यज्ञमाचष्टे । शिपिशब्दः पशुवाची । अतः शिपिविष्टवती- मिभिर्यज्ञे पशुष च प्रतितिष्ठत्येव । सामविशेषं विधत्ते- " बृहदन्त्यं भवति । अन्तमेवैनः श्रियै गमयति ( ५)" [ ब्रा. का० १५० ३ अ०८] इति । अन्तिमस्य स्तोत्रस्य यदन्त्यं साम तबृहद्गायेत् । तेन गानेनैनं यजमानं श्रियै संपत्सिद्धये यज्ञस्यान्तं समाप्तिं पापितवान्भवति । अत्र विनियोगसंग्रहः " वाजसप्तभिरन्नस्य होमो देवयजुस्वयात् । अभिषिञ्चेत्स्वामिनं तं दश मन्त्रा इहोदिताः॥ १ ॥” इति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ - ·- - प्रपा०७अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ( वाजपेयविषयोज्जितिमन्त्राभिधानम् ) ( अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः)। अमिरेकाक्षरेण वाचमुदजयदश्विनौ व्यक्ष- रेण प्राणापानावुदजयतां विष्णुरूयक्षरेण त्री- ल्लोकानुदजयत्सोमश्चतुरक्षरेण चतुष्पदः पशू- नुदजयत्पूषा पञ्चाक्षरेण पक्तिमुदजयद्धाता पडक्षरेण पट्टतूनुदजयन्मरुतः सप्ताक्षरेण सप्त- पदार शक्करीमुदजयन्वहस्पतिरष्टाक्षरेण गाय- त्रीमुदजयन्मित्रो नवाक्षरेण त्रिवृत स्तोम- मुदजयत् ( ) वरुणो दशाक्षरेण विराजमु- दजयदिन्द्र एकादशाक्षरेण त्रिष्टुभमुदजयद्विश्वे देवा द्वादशाक्षरण जगतीमुदजयन्वसवस्त्रयो- दशाक्षरण त्रयोदश५ स्तोममुदजयन्द्राश्चतु- दशाक्षरेण चतुर्दश५ स्तोममुदजयन्नादित्याः पञ्चदशाक्षरेण पञ्चदश स्तोममुदजयन्नदितिः षोडशाक्षरेण पोडश५ स्तोममुदजयत्प्रजापतिः सप्तदशाक्षरेण सप्तदश स्तोममुद्जयत्(२) । ( त्रिवृत५ स्तोममुद्जयषट्चत्वारिश्शच )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥११॥ - - ( अथ प्रथमकाण्डे समममपाठक एकादशोऽनुवाकः )। दशमेऽनहोम उक्तः । एकादश उजितिमम्बा उच्यन्ते । कल्प:-" अथ यजमानमावास्थायोज्जितीषियस्यामिरेकाक्षरेण वाचमुदज- पदिति सप्तदश " इति ।

·७९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- ( वाजपेयोप युक्तातिराह्यमन्त्राभिधिनम् ) पाठस्तु- अमिरेकाक्षरणति । आश्रावयेत्यादिके सप्तदशाक्षरं मन्त्रसंघ एकैकाक्षरवृद्धया तत्तन्मन्त्रं पठित्वा तत्सामर्थ्यादग्न्यादयो वागादीनुदजयन् । अथवा विध्यन्तर एकाक्षरो मन्त्रशास्त्रप्रसिद्धया वागग्निबीजं तनैकाक्षरण मन्त्रेणाग्नेर्वा गुज्जयः। ब्यक्षरेणाजपामन्त्रेण प्राणापानात्मकेनाश्विनोः प्राणापानोज्जयः । एवमन्येऽपि व्यक्षरादिमन्त्रा यथायोगमुन्नेयाः । मन्त्राक्षरसंख्यानुसारेण लोकत्रयादिजयो विज्ञेयः । त्रिवृत्स्तीमगतानामृचां नवसंख्योपेतत्वात्तज्जया द्रष्टव्यः । त्रयोदशस्तो- मादावपि तिसृणामृचामावृत्तिविशेषण तत्तसंख्या दृष्टव्या । एतदुज्जितिविधिस्तु ता वा एता उज्जितयो व्याख्यायन्त इत्येतादृशः पूर्वमेवास्माभियाख्यातः सोऽयमवोत्कर्षणीयः। अत्र विनियोगसंग्रहः- " अग्निः सप्तदशाऽऽम्नाता उज्जितीचियेदमः यजमानं रथेष्वेषु धावत्स्वध्वर्युरादरात् ॥१॥" [ इति ] । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ - -- ( अथ प्रथमाष्टकं सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः )। उपयामगृहीतोऽसि नृपदै त्वा दुपदं भुव- नसदामिन्द्राय जुष्टं गृहणाम्येप ते योनिरि- न्द्राय वापयामगृहीतोऽस्यप्मुपदं त्वा घृत- सदं व्योमसदमिन्द्राय जष्टं गहणाम्यपत योनि- रिन्द्राय त्वोपयामगृहतिोऽसि पृथिविषदं त्वाऽ- न्तरिक्षसद नाकसदामिन्द्रय जुष्टै गृहणाम्येष ते यानिरिन्द्राय त्वा। ये ग्रहाः पञ्चजनीना येषां तिस्रः परमजाः । दैव्यः कोशः (१) - १ ख. मन्त्रः शा । २ क, घ. ङ. वाऽमि । ३ क. घ, ङ, च. 'तिशे ।

·पपा०७ अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( वाजपेयोपयुक्तातिग्राह्यमन्त्राभिधानम ) समुब्जितः। तेषां विशिप्रियाणामिषमूर्जर सम- ग्रभीमेष ते योनिरिन्द्रीय त्वा । अपा रस- मुयस मूर्यरश्मि ममा तम् । अपा रसंस्य यो रसस्तं वो गृणाम्युत्तममेष त योनिरिन्द्रीय त्वा । अया विष्ठा जनयन्कर्व- राणि स हि पूणिरुरुर्वराय गातुः । स प्रत्यु- दैद्धरुणो मध्वा अग५ स्वायां यत्तनुवा तनूमै- रयत । उपयामगृहीतांडसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृहणाम्यष ते यानिः प्रजापतये त्वा (२)॥ ( कोशस्तनुवां योदश च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैनिर्गयसंहितायां प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ ( अथ प्रथमकाण्ड सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः )। एकादश उज्जिातमन्त्रा उक्ताः । दोऽनि ग्राह्यमन्त्रा रच्यन्ते । कल्प:-" आग्रयणं गृहीत्वा पञ्चैन्द्रानतिमाह्यान्गृह्णात्युपयामगृहीतोपत्ति नृषदं त्वा द्रुषदमित्येताभिः पञ्चभिः " इति । तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु- उपयामेति । हे प्रथमातिप्राय त्वमुपयामेन पृथिव्यात्मकेन पावेण गृही- तोऽसि । इयं वा उपयाम इति पूर्वमुदाहृतम् । मनुष्येषु वनस्पतिषु भुवनेषु स्वामित्वेनावस्थितमिन्द्राय पियं त्वां गृह्णामि । एष खरपदेशस्ते स्थानं तस्मा- दिन्द्राय त्वामत्र सादयामि । एष इत्यादिः सादनमन्त्रः । नृषदमित्यादिपदाभिपायमाह- नृषदं त्वेत्याह । प्रजा वै नृन् । प्रजानामवतेन सूयते । द्रुषदमित्याह । वन- स्पतयो वै छ । वनस्पतीनामेवेतन सूयते । भुवनसदमित्याह । यदा वै वसीया- . - ·- " श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१पथमकाण्डे- ( वाजपेयोपयुक्तातिप्राप्यमन्त्राभिधानम् ) न्भवति । भुवनमगम्निति वै तमाहुः । भुवनमेवैतेन गच्छति ( १ )" [ना. का०१ ० ३ अ० ९] इति । ननरस्तेषु सीदतीति नृषत्तं नृपदम् । एतेन यजुष्पाठेन प्रजानां मध्ये सूयते स्वामित्वेनाभिषिच्यते । यदा लोके वसीयान्धनाढयो भवति तदा तं पुरुष स्वामित्वेन कृत्स्नं भुवनमगन्प्राप्तवानिति जना आहुः । अथ द्वितीयग्रहणमन्त्र:- उपयामेति । पूर्ववद्व्याख्येयम् । एतदेवाभिमेत्य तथैव व्याचष्ट- अप्सुषदं त्वा घृतसदमित्याह । अपामेवैतेन घृतस्य सूयते । व्योमसदमि- त्याह । यदा वै वसीयान्भवति ।व्योमागन्निति वै तमाहुः। व्योमैवैतेन गच्छति " [बा० का० १ ० ३ अ० ९ ] इति । अप्स्वित्यादिपाठेन तत्स्वामित्वेनाभिषेकः । धनाढयस्य व्योमगामित्वं नाम गजाश्वारोहणम् । अथ तृतीयग्रहणमन्त्र:- उपयामेति । पूर्ववद्व्याचष्टे- पृथिविषदं त्वाऽन्तरिक्षसदमित्याह । एषामवैतेन लोकाना सूयते । तस्माद्वाजपेययाजी न कंचन प्रत्यवरोहति । अपीव हि देवताना सूयते । नाक- सदमित्याह । यदा वै वसीयान्भवति । नाकमगन्निति वै तमाहुः । नाकमेवैतेन गच्छति " [प्रा० का० १ ० ३ अ० ९] इति । तस्मादयं वाजपेययागेनाग्न्यादिदेवतानामपि मध्येऽभिषिक्त इव भवति । अग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिश्वामीत्यादिमन्वेष्वग्न्यादीनां यत्तत्साम्राज्यं तेन निमित्तेनाभिषे- कस्योक्तत्वाम्म प्रत्यवरोहति । अपि तस्माद्देवतानां मध्येऽभिषिक्तत्वाद्देववदेव कमपि मनुष्यं प्रति गजादिवाहनान्नावरोहति नावरोहेदिति विधिः। अत एवाऽऽपस्तम्ब आह-" यावज्जीवं न कंचन मत्यवरोहेबृहस्पतिसबेन पा प्रत्यवरोहणीयेन पजेत " इति । अथ चतुर्थग्रहणमन्त्रः- ये महा इति । येतियाबरूपा ग्रहाः पश्चजनीनाः पशजनेभ्यो देव - १क. घ. ङ. च. क्तश्च भ।

·A पा.अनु.१२] छन्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहिता । ('वाजपेयोपयुक्तातियााधमन्त्राभिधानम् ) मनुष्यासुररक्षोगन्धर्वेभ्यो निषादपञ्चमेभ्यो वणेभ्यो वा हिताः । येषामतिमासाणां तिम आमेयैन्द्रसौर्याख्यातिप्रासरूपाः परमजाः प्रकृतयः । किंच येषां प्रभा- बेन दैन्यो दिवि भवः कोशो मेघः समुन्जितः सम्यङ्ग्युजीकतो वर्षा- भिमुखः कत इत्यर्थः । विविधानि शिमाणि हनुस्थानीयानि पात्रामाणि रु. पेता विशिपिपास्तादृशानां तेषामतिमासाणां पूरणायेषमन्नसदृशमूर्ज बलमदं सोमरस समग्रभी सम्पग्गृणामि । पञ्चजनीनशन्दाभिमायं दर्शयति- 'ये ग्रहाः पञ्चजनीना इत्याह । पञ्चजनानामेवैतेन सूयते " [ना.का. १ प. ३ अ० ९] इति । एतेन मन्त्रपाठेन निषादपश्चमानां वर्णानां स्वामित्वेनाभिषिच्यते । अथ पञ्चमहणमन्त्र:- अपामिति । हेऽतिग्राह्या वो युष्माकं मध्य उत्तमं चरमं ग्रहं तं तथाविध गृणामि । किंविधम् । अपां रसम् । उदकस्यैव सोमरसत्वेन परिणामात् । उद्भूतं वयोऽन्नं जीवनं वा यस्य तमुद्दयसम् । सोमरसो बन्नभूतो जीवनहेतुश्च । अपाम सोमममृता अभूमेत्युक्तत्वात् । सूर्य( र्यो? ) रश्मिः परिपाकहेतुर्यस्य तं सूर्यरश्मिम् । वृष्टिविना ओषधय आतपेन पच्यन्तेऽन्यथा वृष्टयाधिक्येन पूयेयुः। समाभृतं गायत्र्या द्युलोकात्सम्यगानीतम् । किंचापां रसः सोमवल्लिरूपेण परिणतस्तस्यापि यो रसः सारस्तादृशमुदकरसम् । स्वामित्वं तेजोयुक्तत्वं च भागद्वयपाठेन भवतीति दर्शयति- अपार रसमुद्वयसमित्याह । अपामेवैतेने रसस्य सूयते । सूर्यरश्मि समा- भृतमित्याह सशुक्रत्वाय ( २ ) " [ ब्रा०का० १५०३१०९] इति । कल्प:-" अया विष्ठा जनयन्कर्वराणीति सप्तदश पाजापत्यान्सोममहान्ग- ह्णाति " इति । पाठस्तु- अया विष्ठेति । अयाऽयं प्रजापतिर्विष्ठा विशेषेणार स्थितः कर्वराण्ये, तानि कर्माणि जनयन्संपादयन्वर्तते । यस्मात्स प्रजापति णिप्तिमान्मकाशको भूत्वा वराप श्रेष्ठाय कर्मफलायोरुगातुविस्तीर्णो मार्गो भवति। तस्मात्स मजाप- तिर्मध्वो मधुनः कर्मफलस्य धरुणो धारपिता सनयं प्रत्यस्मत्समीपं प्रति उदैदु- त्कर्षेण पाप्नोतु । यद्यस्मात्स्वायां तनुवां स्वकीये शरीरे तन्मस्मच्छररिमैरयत १ ख. °णावस्थि। - ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाणे- ( वाजपेयोपयुक्तातिग्राह्यमन्त्राभिधानम् ) पापयति, तस्मादयं फलं पाप्स्याम इति शेषः। एकपर्चा गृह्णातीत्येतस्य विधिः । सच पूर्वमेव व्याख्यातः। अत्र विनियोगसंग्रहः- उपत्यतिग्रासमैन्द्रं गृहीत्वैषेति सादयेत् । उत्तरेषु चतुर्वेवमया सप्तदश ग्रहान् ।। प्राजापत्यान्प्रगृह्णाति मन्त्रा द्वादश वर्णिताः " ॥१॥ इति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैतिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२॥ ( अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाटके त्रयोदशोऽनुवाकः)। अन्वह मासा अन्विद्वनान्यन्वोषधीरनु पर्व- तासः। अन्विन्द्र रोदसी वावशाने अन्वापों अजिहत जायमानम् । अनु ते दायि मह इन्द्रियाय सत्रा ते विश्वमर्नु वृत्रहत्यै । अनु क्षत्रमनु सहो यजत्रेन्द्र देवेभिरर्नु ते नृषझैं । इन्द्राणीमासु नारिषु सुपत्नीमहमश्रवम् । न पस्या अपरं चन जरसा ( १ ) मरते पतिः । नाहमिन्द्राणि रारण सख्युर्वषाकपेर्ऋते । यस्ये- दमप्य हविः प्रियं देवेषु गच्छति । यो जात एव प्रथमो मनस्वान्देवो देवान्क्रतुना पर्यभू- पत् । यस्य शुष्माद्रोदसी अhसेतां नृम्णस्य मह्ना स जनास इन्द्रः । आ ते मह इन्द्रोत्युग्र समन्यवो यत्समरन्त सेनाः। पतांति दिद्युन्न- यस्य बाहुवोर्मा ते (२) मनौ विष्वद्रियग्वि चारीत् । मा नो मीरा भरा दद्धि तन्नः प्र दाशुषे दातवे भूरि यने । नव्ये देणे शस्ते - - ·-- ७९९ प्रपा०७अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) अस्मिन्त उक्थे प्र बेवाम वयमिन्द्र स्तुवन्तः । आ तू भर माकिरेतत्परि ठाद्विद्मा हि त्वा वसंपतिं वसूनाम् । इन्द्र यत्ते माहिनं दत्रम- स्त्यस्मभ्यं तद्धर्यश्व (३) प्र यन्धि । प्रदा- तार हवामह इन्द्रमा हविर्षा वयम् । उभा हि हस्ता वसुना पृणस्वाऽऽ प्र यच्छ दक्षि- णादोत सव्यात् । प्रदाता वत्री वृषभस्तुरा- पाट्च्छुष्मी राजा वृत्रहा सोमपावा । अस्मि- न्यज्ञे बहिण्या निषद्यार्थी भव यजमानाय शं योः । इन्द्रः सुत्रामा स्ववा अवौभिः सुमृ- डीको भवतु विश्ववेदाः । बाधता द्वेषो अभयं कृणोतु सुवीर्यस्य ( ४ ) पतयः स्याम । तस्य वय सुमतौ यज्ञियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम । स मुत्रामा स्ववा५ इन्द्रो अस्मे आराच्चिद्वेषः सन्तयुयोतु । रेवतीनः सध- माद इन्द्रे सन्तु तुविवाजाः। क्षुमन्तो याभि- मदेम । प्रो वस्मै पुरोरथमिन्द्राय शुषमर्चत । अभीके चिदु लोककृत्सङ्गे समत्सु वृत्रहा । अस्माकं बोधि चोदिता नभन्तामन्यकेषाम् । ज्याका आधि धन्वसु ( ५)॥ ( जरसा मा ते हर्यश्व सुवीर्यस्याध्ये च ) ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहितायां प्रथमाटके सप्तमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ - - - - ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- प्रथमकाण्डे- ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभधानम् ) ( पाकपज्ञ सर श्रवाः परोक्ष बर्हिषो रुवामगन्मेत्याह देव सवितर्देव- स्याहं क्षत्रस्पोल्वं वानस्पारिकाक्षरेणोपयामगृहीतोपरी नुषदमन्वह त्रयोदश ॥ - ( पाकमज्ञं परोक्षं भरुवा वि सजते च नः सर्ववीरां पतयः स्पामैकपशाशत् ॥ ५ ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके सप्तमः प्रपाठकः॥७॥ ( अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके प्रयोदशोऽनुवाकः )। द्वादशे वाजपेपमन्त्राः समापिताः । त्रयोदशे काम्ययाज्या [ पुरोनुवाक्या ] उच्यन्ते। काम्येष्टिकाण्डे काचिदिष्टिरेवमाम्नायते- “इन्दापाम्बृजवे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वग्रामकाम इन्द्रमेवान्वृजर स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै सजाताननुकान्करोति ग्राम्येव भवति " [सं. का० २ ० २ अ० ८ ] इति । अनुकूलश्चासाबृजुश्चेत्यन्वृजः, साहाय्यकरणमानुकूल्यम् । विरोधानाचारण- मृजुत्वं तादृशम् । इन्द्रोऽस्मै यजमानाय सजाताज्ञातिप्रभृतिवन्धूननुकानेतस्मि- मनुकूलान्करोति ।' बतोऽयं ग्रामस्वामी भवत्येव । पत्र पुरोनुवाक्यामाह- अन्वहति । अहशन्द इच्छन्दश्च समुच्चये । चैत्रादयो मासास्ते च जायमानमिन्द्रमनुसत्याजिहतास्माननुग्रहीतुं प्राप्तवन्तः । एवं वनान्योषधयः पर्वता बावशाने अस्माकामयमाने रोदसी द्यावापृथिव्यावापश्चाजिहतेति पोजना । पोटा वाक्यानि भेत्तुं पडनुशन्दाः । स च भेद आदरार्थः ।। अथ याज्यामाह- अनु त इति । यजत्र यष्टव्य हे इन्द्र महे महते सर्वेभ्यो देवेभ्योअधिकाय से तुभ्यं सत्रा सत्रेषु विश्वं सर्व हविर्देवेभिरग्न्यादिभिरनुयायि अनुक्रमेण दीयते । १ ख. जुत्वम् । स तादृश ई । २ रु. च. शई। - ·पा०७अनु० १३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ८." (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) किमर्थम् । वृत्रहत्ये वृत्रवेधमनु ते तवेन्द्रियाय बलसियर्थम् । न केवलं वृष- वधमनुसृत्य क्षत्रमनु त्वदीयं क्षत्रियत्वजात्यभिमानं चानुसत्य, तहोऽनु स्वदी- यमेव बलमनुसत्य, नृषो वैरिमनुष्यतिरस्कारशीलमनुसत्य, त्वयि यथोक्तान्गुणा- नवेक्ष्य ते तुभ्यं पुनः पुनीयत इति शेषः । इष्टयन्तरं विधत्ते- “ इन्द्राण्यै चरुं निपेद्यस्य सेनाऽसशितेव स्यादिन्द्राणी वे सेनायै देव- तेन्द्राणीमेव स्वेन भागधेयेनोप धावति सेवास्य सेना सश्यति [सं. का. २ प्र० २ अ०८] इति । असंशिता तीक्ष्णा न भवति( वेत् ) स्वकार्यक्षमा नैव भवेदित्यर्थः । तस्यामिष्टौ कंचिदङ्गविशेषं विधत्ते- बल्लजानपीध्ये सं नोद्रौर्यत्राधिष्कना न्यमेहत्ततो बल्बजा उदतिष्ठन्ग- बामेवैनं न्यायमपिनीय गा वेदयति " [सं० का० २ प. २ अ० ८] इति । बल्वजास्तृणविशेषाः । तानपि चोदकमाप्त इध्मे सम्यग्वध्नीयात् । अधि- कन्नाऽधिकं पुरीष प्राप्ता गौर्यत्र देशे, न्यमेहनितरां मूत्रं करोति, ततो देशा- दपजा उत्पद्यन्ते । तेषां च बल्बजानां बन्धत्वेन यजमानं गवामेव न्यायम- पिनीय पापय्य गा वेदयति लम्भयति । गवां न्यायः स्वाधीनतया शिक्षितत्वम् । पथा धेनवः शिक्षिताः प्रतिदिनपरण्ये गत्वा यत्र कापि पलायनलक्षणं चापलं परित्यज्य काले स्वगृहमेवाऽऽयान्त्यनायासेन दुबन्ते यथा वा बलीपर्दाः शिक्षिताः सन्तो रथादीन्स्वामिन इच्छानुसारेण वहन्ति, तथा सेनायाः स्वब- शत्वेन कार्यकारित्वं गोन्यायः । गा वेदयति गोवद्धितां स्वाधीनां कार्यकारि- स्वेन प्रापयतीत्यर्थः। तत्र पुरोनुवाक्यामाह- इन्द्राणीमिति । आसु नारिषु देवस्त्रीषु मध्ये सेनास्वामिभूतामिन्द्राणी सुपत्नी पतिपतामहमभवम् । अपरं चनान्यदप्येकमस्ति, अस्था इन्द्राण्याः पति- जरसा नहि मरते नैव प्रियते । . तत्रैव याज्यामाह १ क. घ. ङ. च. °वधेऽनु । २ ख. भवतीत्य । ३ क. प. अ. च. निरन्तरं मू ।

·-- ८.३ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- ( काम्यायाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) नाहमिति । हे इन्द्राणि अहं सख्युर्वृषाकते त्वत्मियमिन्द्रं विना यं कमप्यन्यं देवं न रारण नैव कीर्तयामि । यस्य ममाप्यमप्सु भवमिदं हविः सोम- पुरोडाशादिकं प्रियमिष्टं भूत्वा देवेषु गच्छति सर्वान्देवान्मामोति, तादृशोऽहमिति पूर्वत्रान्वयः। इष्टयन्तरं विधत्ते-- इन्द्राय मन्युमते मनस्वते पुरांडाशमकादशकपालं निर्वषेत्संग्रामे संयत्त इन्द्रियेण वै मन्युना मनसा सङ्ग्रामं जयतीन्द्रमेव मन्युमन्तं मनस्वन्तः स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्निन्द्रियं मन्युं मनो दधाति जयति त५ संग्रा- मम् " [सं० का० २ ० २ अ० ८ ] इति । मनस्वते धैर्योपेताय, संग्रामे युद्धे संयत्ते सम्यक्प्रवृत्ते सति, इन्द्रियेण प्राणिपादादीन्द्रियपाटवेन, मन्युना वैरिविषयकोपाधिक्येन, मनसा पलायनभीत्या- दिवर्णनरूपेण धैर्येण । तत्र पुरोनुवाक्यामाह- यो जात इति । या देव इन्दा जात एवात्पन्नमात्र एव प्रथमो देवानां मध्ये मुख्यो मनस्वान्धैर्यवांश्च भूत्वा कनुना वृत्रवधादिकर्मणा देवानन्यानगम्यादीन्पर्य- भूषदतिकान्तवान् । यस्येन्द्रस्य शुष्मादलांदोदसी द्यावापृथिव्यावभ्यसेतामवि- भीताम्। भ्यस भय इति धातुः । जनासो हे जनाः स इन्द्रो नृम्णस्य स्वकीय- बलस्य महा महिन्ना युष्मानवविति शेषः । याज्यामाह- आ त इति । उग्र ह इन्द्राऽऽसमन्तात्त तवाती रक्षणं महोऽधिकम् । यद्यस्मा- दक्षणादस्मदीयाः सेनाः समन्यवो वैरिविषयकोपयुक्ताः सत्यः समरन्त सम्यग- रमन्त क्रीडा अकुर्वन्परवलं नैवागणयन्नित्यर्थः स ( किं )च नर्यस्य मनुष्यहितस्य ते तव बाहुदिधु खड़गादिदीप्तिः पताति सर्वत्र पसरति । ते मनो विष्वद्रियग्बहुमुखं सन्मा विचारीन्मा विचरतु । पूर्वोक्तामेवेष्टिं फलान्तराय विधत्ते- "एतामेव निर्वपेद्यो हतमनाः स्वयंपाप इव स्यादेतानि हि वा एतस्मादपका- तान्यथैष हतमनाः स्वयंपाप इन्द्रमेव मन्युमन्तं मनस्वन्तः स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्निन्द्रियं मन्युं मनो दधाति न हतमनाः स्वयंपापो भवति " [सं. का० २ ० २ ०८] इति । १ ख. क्रीडामकु । २ ख. °र्थः । न । - ·पा०७अनु ॥ ३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) यः पुरुषो रोगेण द्रव्यहान्यादिना वा हतमना नष्टचित्तः सन्स्वयंपाप इव प्रान्त इव स्यात् , एतस्मात्पुरुषादेतानीन्द्रियमन्युधैर्याणि अपकान्तानि । अथे- दानीमेष पुरुषो नष्ठचित्तः स्वयं प्रान्तो भवति तादृश एतामेव निर्वदिति पूर्व- बान्वयः। एतस्यामपीष्टौ पूर्वोक्ते एव याज्यानुवाक्ये । इष्टयन्तरं विधत्ते- इन्द्राय दावे पुरोडाशमेकादशकपालं निवपंद्यः कामयेत दानकामा मे प्रजाः स्युरितीन्द्रमेव दातार स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै दानकामाः प्रजाः करोति दानकामा अस्मै प्रजा भवन्ति " [सं० का० २ ० २ अ. ८] इति । तत्र पुरोनुवाक्यामाह- मा न इति । हे इन्द्र नाऽस्मानस्मदीयाः प्रजाश्च मा मी: कलहार्थिनीर्मा कार्षीः । किंतु प्रकर्षेण दाशुषे हव्यं दत्तवत्ते यजमानाय दातवे दातुं ते त्वदाय यद्भरि धनं संचितमस्ति तदाभर तदाहर । आह्त्य च नोऽस्मभ्यं दद्धि देहि । हे इन्द्र नव्ये नूतने देष्णे त्वद्दानसाधने शस्ते प्रशस्तेस्मिन्कमणि त उक्थे त्वदीये शस्त्रे स्तुवन्तो वयं प्रबवाम प्रकर्षेण पार्थयामहे । - तत्रैव याज्यामाह- आ तू भरेति । हे इन्द्र त्वमा तू भर धनमाहरैव । एतत्त्वदाहृतं धनं मा. किव परिष्ठात्परत्र मा तिष्ठतु । यस्मात्त्वां वसूनां वसुपतिरिति विद्म । कस्यचि- देव धनस्य पतिर्न भवसि, किंतु सर्वेषामिति विवक्षया वसूनां वसुपतिमित्यु- तम् । यस्मादेवं विद्म तस्मादाहरेत्यन्वयः । हे इन्द्र त्वदीयं माहिनं महनीयं दवं दातव्यं यद्धनमस्ति हे हर्यश्व हरिनामकाभ्यामश्वाभ्यामुपेतेन्द्र तद्धनमस्मभ्यं प्रयन्धि प्रयच्छ । इष्टयन्तरं विधत्ते- इन्द्राय पदात्रे पुरोडाशमेकादशकपाल निर्वद्यस्मै पत्तमिव सन्न पदी- येतेन्द्रमेव मदातार स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै ५ दापयति " [सं. का० २ ० २ अ०८] इति । पदाचे पदापयित्र । वाक्यस्यान्ते पदापयतीति श्रवणात् । यस्मा उत्तपर्णाय पतिमहीवे दायादाय वाऽधमर्णादिः पुरैव प्रकर्षेण दत्तमित्येवं दातव्यं धनमपल- पति तद्धनं स्वत्वेन व्यवहिपत । वस्तुतस्तु नैव पत्तं, वादश उनमादिनिपेत् । ~ ·. ८.४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) तत्र पुरोनुवाक्यामाह- प्रदातारामिति । प्रकर्षेण दातारं दापयितारमिन्दं हविषा युक्ता वयमामा- मह आह्वयामः । हे इन्द्र, उभावपि हस्तौ धनेन पृणस्व पूरय । ततो ममाऽऽमि- मुख्येन दक्षिणाद्धस्तात्मयच्छ, सव्यादप्याभिमुख्येन प्रयच्छ । तत्र याज्यामाह- प्रदातेति । प्रदाता प्रकर्षेण दाता । वजी वज्रवान् । वृषभोऽभिमतानां धनानां वर्षिता । तुरापाट् शत्रूणां शीघमभिभविता । शुष्मी बलवान् । राजा दीप्यमानः । वृबहा वृवं हतवान् । सामपावा सोमस्य पाता । ईदृशस्त्वमस्मि- न्यज्ञे वर्हिषि वैद्यां स्तीर्णदर्भ आनिषद्याऽऽगत्योपविश्याथानन्तरं शं सुखकरो योरनिष्टवियांजायना भव । इष्टयन्तरं विधत्त- इन्द्राय सुत्राण पुरोडाशमेकादशकपालं निवेपेदपो वाऽपरुध्यमानो वेन्द्रमेव सुत्रामाण५ स्वन भागधेयेनोप धावति स एवेनं त्रायतेऽनपरुभ्यो भवति" [सं० का० २ ० २ अ० ८ ] इति । सुवाम्ग सुष्ठ बारे । अपरुद्धश्चिरं राज्याभ्रष्टः । अपरुध्यमान इदानी- मेव प्रश्यमानः । अनपरुध्यो भ्रंशाविषयः । तब पुरोनुवाक्यापाह- इन्द्र इति । अयमिन्द्रः सत्रामा सुष्टु वाता स्ववान्धनवानबोभी रक्षणैः सुमृडीकः सुखकरो विश्ववेदा अस्मदनुष्ठितरुत्स्नपरिचर्याभिज्ञो भवतु । बाधताम- स्मान्बाधमानानां वैरिणां देषो विद्वेषी स इन्द्रोऽस्माकममयं कृणोतु करोतु । वत्मसादाद्वयं सुवीर्यस्य वैयभिभवसामर्थ्यस्य पतयः स्याम स्वामिनो भवेम । याज्यामाह- तस्य वयमिति । वयं यज्ञियस्य यज्ञसंबन्धिनस्तस्येन्द्रस्य सुमवावनुग्रहयुक्त चिसे स्थिता भषेम । अपि च भदे परममङ्गले सौमनसे मनःसमाधानेऽवस्थिताः स्याम । सुत्रामा सुष्टु नाता स्ववान्धनवान्स इन्द्रोऽस्मे अस्माकं देषो देष्यानारा- चिद्रादेव युयोतु पृथक्करोतु। कीदृशानामस्माकं सनुतः सनुतां हपितृणाम् । इश्यन्तरं विधत्ते- १ ख. सनून ।

·प०७ अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) "इन्छो वै सहङ् देवताभिरासीत्स न व्यावृतमगच्छत्स प्रजापतिमुपाचार- तस्मा एतमैन्द्रमेकादशकपालं निरवपत्तनवास्मिन्निन्द्रियमदधाच्छक्करी याज्यानु- वाक्पे अकरोद्वजो वै शक्करी स एनं वजो भूत्या ऐन्ध सोऽभवत्सोऽविभेद्भूतः प मा धक्ष्यतीति स प्रजापति पुनरुपाधावत्स प्रजापतिः शक्कर्या अधि रेवतीं निरमिमीत शान्त्या अपदाहाय " [सं. का. २ ० २ अ० ८ ] इति । पुरा कदाचिदिन्द्रो देवताभिरितराभिहिं सदृश आसीत्तदाधिपत्यलक्षा व्यावृत्ति न पाप्तवान् । कश्चिदपि देव एतदीयं भूत्यत्वं नाङ्गी चकार । स इन्द्रः खिन्नः प्रजापतिमुपाजगाम । स प्रजापतियावृत्तिकामाय तस्मा इन्द्रायाती. तसृष्टिगतेन्द्रदेवताकमेकादशकपालं पुरोडाशं निरवपत् । स प्रजापतिः स्वयमिन्द्र- स्य यजमानस्य याग आवर्यवमकरोत् । तेनैव यागेनास्मिन्ब्यावृत्तिकाम इन्द्रे तामध्ये स्थापितवान् । तत्सिद्धयर्थं शक्करीच्छन्दसा युक्ते द्वे चौ याज्यानुवा- क्षे अकरोत् । यद्यप्यत्र पो ध्वस्मा इत्येकैव शहरी तथाऽप्यावृत्ता सती सेव शक्करी याज्या पुरोनुवाक्या च भविष्यतीति । सा शक्करी वजरूपा । स वज एनं व्यावृत्तिकामिनमिन्द्रं भूत्या आधिपत्य लक्षणायैश्चर्यायैन्ध प्रकाशितवान् । स चेन्द्रोऽधिपतिरभवत् । भूत ऐश्वर्यं प्राप्त: स इन्द्रः पुनरविभेदियमत्युग्रा शक्करी मां प्रधक्ष्यतीति विचार्य, तच्छान्तये स इन्द्रः प्रजापतिं पुनरुपाधावत् । स प्रजापतिः शक्वर्या अधि अधिकत्वेन रेवती रेवतीनः सधमाद इत्येतामृचं निर्मितवान् । किमर्थम् । शक्वर्या उग्रत्वशान्त्या इन्द्रस्यापदाहाय च । ऐश्वर्ययोग्यराजकुमारादेरैश्वर्यापाप्तावैश्वर्यप्राप्त्यर्थमिष्टिमिदानीं विधने- “ योऽल श्रियै सन्सदृङ्सभानैः स्यात्तस्मा एतमैन्द्रमेकादशकपालं निवपे- दिन्द्रमेव स्वेन भागधेयोनोप धावति स एवास्मिन्निान्द्रियं दधाति " [सं० का० २ प्र० २ अ. ८ ] इति । यः पुमान्राजकुमारादिः श्रिया ऐश्वर्यायालं सन्समर्थः सन्नपि तदैश्वर्यम- माप्य समानैः साधारणैरैश्चर्यरहितैः माणिभिः सदृशः स्यात्तस्मै तदर्थमिय- मितिः। तामेतामिष्टिं विधाय याज्यानुवाक्ये विधत्ते- " रेवती पुरोनुवारया भवति शान्त्या अपदाहाय शक्वरी याज्या वो वैशक्वरी स एनं वचो भूत्या इन्धे भवत्येव " [सं० का० २ ० २ भ.८] इति ।

·श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- प्रथमकाण्डे-
( काम्ययाज्यापुरोनवाक्याभिधानम् )
रेवत्याः पाठस्तु-
-
रेवतीर्न इति । रेवतीधनवत्यः सधमादोऽस्माभिः सह मादयन्त्यो हर्षयुक्तास्तु-
विवाजा बहनोपेताः शक्वरीपापितदाह शान्तिपदा आपो नोऽस्माकं स्मामिनीन्द्रे
सन्त्वस्मत्सुखाय तिष्ठन्तु । याभिरभिः सह वयं क्षमन्तः शब्दायन्त इन्द्रं स्तुवन्तो
मदेम हष्याम ।
शक्वर्याः पाठस्तु-
प्रो ष्वस्मा इति। अस्मा इन्द्रायास्येन्द्रस्य पुरोरथं रथस्य पुरोभागे शषं बलं
पोष्वर्चत प्रकर्षेण सुष्टु पूजयत । कथं बलस्य पूजेत्युच्यते । अयमिन्द्रो वृत्रहा
वैरिघाती समत्स संग्रामेषु सङ्गे योद्धभिरिभरैः सङ्ग सति संयोगे सति
अर्भाके चिदु हन्तुं कामयमानेऽपि वैरिणि लोककृत्स्थिति करोत्येव न तु पला-
यते । इत्थं वलस्य पूजा । तथा पूजित इन्द्रोऽस्माकमितरव्यावृत्तये चोदिता
पेरपिता सन्बोधि बुध्यतां सावधानो भवतु । अन्यकेषां कुत्सितानां वौरणां
धन्वसु अधिश्रित्य वर्तमाना ज्याकाः कुत्सिता ज्या नभन्तां नश्यन्तु वुटयन्त्वि-
त्यर्थः।
-
अब विनियोगसंग्रहः-
अन्वहान्वृजमत्यैन्द्र इन्द्राणीति तु ( मिति ) तच्चरौ ।
यो जातो मन्युमत्यैन्द्र मा नो दातृमदैन्द्रके ॥ १ ॥
पदा पदातृमत्यैन्द्र इन्द्रः सुत्रामसंयुते ।
रेवतीः श्रीप्रदैन्द्रे स्यादत्र मन्त्राश्चतुर्दश ॥ २ ॥ इति ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्थप्रकाश कृष्णयजुर्वे-
दीयतैनिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाटके
त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् ।
पुमर्थाश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥
इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपर-
मेश्वरस्य श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माध-
वाचार्येण विरचिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
यिमंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमः प्रपाठकः ॥७॥

·प्रपा०८अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैर्मतमन्त्राणां चाभिधानम् ) ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमः प्रपाठकः )। (तत्र प्रथमोऽनुवाकः)। हरिः ॐ। अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निवपति धेनुर्दक्षिणा ये प्रत्यश्चः शम्याया अवशीयन्ते तं नैर्ऋतमेककपालं कृष्णं वासः कृष्णतूपं दक्षिणा वीहि स्वाहाऽऽहुतिं जुषाण एष ते निर्ऋते भागो भूते हविष्मत्यास मुश्चेमम हसः स्वाहा नमो य इदं चकाराऽऽदित्यं चरूं निर्वपति वरो दक्षिणाऽऽमावैष्णवमेकदिशक- पालं वामनो वही दक्षिणाऽमीषोमीयम् ( १) एकादशकपाल हिरण्यं दक्षिणेन्द्रमेकादशक- पालमृषभो वही दक्षिणाऽऽयमष्टाकपालमैन्द्रं दध्यषभो वही दक्षिणेन्द्रामं द्वादशकपालं वैश्वदेवं चरुं प्रथमजो वत्सो दक्षिणा सौम्य श्यामाकं चहें वासो दक्षिणा सरस्वत्यै चरु सरस्वते चर्स मिथनी गावी दक्षिणा ( २)॥ ( अग्नीषोमीयं चतुस्त्रिंशञ्च )। इति कृष्णयजर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकऽ- टमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ - ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमः प्रपाठकः ) । (तत्र प्रथमोऽनुवाकः)। यस्य निःश्वसितं वेदा या वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥

·मतिः। “ ८.८ भीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाणे- ( राजसूयाविषया नमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैतमन्त्राणां चाभिधानम् ) प्रपाठकेऽथाष्टमेऽस्मिन्राजसूपो निगद्यते । हाविंशत्यनुवाकेषु विंशत्या राजसूयके ॥ अनकानि प्रधानानि कर्माणि विहिनान्यथ । दाभ्यां सौषामणीमन्त्राः काम्या याज्याश्च वर्णिताः ॥ अष्टमे मन्त्रकाण्डस्थे कर्मणां बहुलत्वतः। तत्तत्संनिधये पोक्ता मन्त्रा विधिपुरःसराः ॥ अन्ध तान्विधीनर्थवादो बालण ईरितः। संपदायविदोऽतोऽत्र ब्राह्मणद्वयमूचिरे ॥ बालणं मन्त्रकाहस्थविधिजातमितीरितम् । अनुवालणमन्यत्तु कथितं सार्थवादकम् ॥ तत्र प्रथमानुवाके प्रथमं तावद्वालणेन कर्मद्वयं विधीयते- अनुमत्या इति । चतुर्दशीमिश्रितायाः पौर्णमास्या अभिमानिदेवताऽनु- अमावास्या सिनीवाली पौर्णमास्यनुमतिः" इति श्रुतेः । “कलाहीन साऽनुमतिः पूर्णे राका निशाकरे " इत्यभिधानात् । सा चानुमतिरत्र देवता, पुरोडाशो द्रव्यमित्येतदेकं कर्म । दक्षिणाभिधानेन वक्ष्यमाणेभ्यः कर्मभ्यो भिन्ना- धिकारावगमात् । अस्मिन्कर्मणि पुरोडाशार्थं तण्डुलेषु पिष्यमाणेषु पश्चिमायां दिशि दृषदमभ्याधातुमधः स्थापितायाः शम्यायाः पश्चाद्ये तण्डुलपिष्टलेशा अव- शीयन्तेऽधः पतन्ति तल्लेशजातं द्रव्यं नितिदेवताकं, तदिदमपरं कर्म । पृथग्दक्षि- णाभिधानात् । कृष्णं वासोऽत्र दक्षिणा। तच्च कृष्णतूपं कृष्णदशान्तम् । केषां- चिदत्राणां वैचित्र्याय दशाभागमुपेक्ष्य मध्यमभाग एव काषायहरिद्रादिभी रञ्जितो भवति तेद्वन्मा भूदिति कृष्ण तूषत्वेन विशेष्यते । एतस्मिन्मुख्ये बालणे प्रधान कर्म विहितम् । अनुब्रालणं तु ग्रन्धान्तरे प्रथमकाण्डे षष्ठसप्तमाष्टमपपाठकरूपम् । तत्रं षष्ठप्रपाठकस्याऽऽदौ पूर्वोदाहतं कर्मविधिमनूध प्रशंसति- "अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति । ये पत्यश्चः शम्पाया अवशीयन्ते । व नैतमेककपालम् । इयं वा अनुमतिः। इयं निझतिः " [ बा० का० १ म० ६ अ..] इति । भूमिदिविधा । शालिगोधूमादिसर्वसस्याम्या तदयोग्या वा । तबाऽऽद्यभूमिह- पाऽनुमतिदितीयभूमिरूपा नियंतिः । १ ख. घ. रु. च. तन्मा। २ क. घ. र. च. त्र प्र।

·पा०८अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता । ट०९ ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैर्ऋतमन्त्राणां चाभिधानम) पश्चाभिरुप्तस्य नैऋतस्थाऽऽनुमतादुत्तरकाले न्यायपाप्तं प्रधानयागपचारं बा- पितुं पूर्वकालं विधत्ते- "नैकतेन पूर्वेण प्रचरति । पाप्मानमेव निक्रति पूर्वी निरवदयते " [मा० का० १ ० ६ अ० १] इति । लोके रुग्णानां पुरुषाणामनिष्टं रोग प्रथमं निवार्य पश्चादिष्टा शरीरपुष्टिःत- पायते तद्वदनापि पाप्मानं प्रतिकूलां नितिं प्रथमतो भागदानेन निवारयति । विधिवाक्यगतं कपालैक्यमन्द्य पशंसति- एककपालो भवति । एकधैव निति निरवदयते " [बा० का० १ म० ६ अ० १] इति । एकधैवैकेनैव प्रयत्नेन । कपालबाहुल्ये हि प्रयत्नबाहुल्यं प्रसज्यतेति । तत्त्वि- दमानुमतनैकतादिकमन्वारम्भणीयास्थानीयात्पवित्राख्यादमिष्टोमादूर्ध्वमनुष्ठेयम् । तथाऽत्राऽऽपस्तम्ब आह-"राजा स्वर्गकामो राजसूयेन यजेत गवां शतसहस दक्षिणामिष्टोमः पश्चापवर्गः प्रथममहः पञ्च सहस्राणि पवित्रे ददाति विंशतम- भिषेचनीय विंशतं दशपये दश केशवपनीये विंशति व्युष्टिीद्वराचे पश्च क्षत्रस्य धृतावपि वा चत्वाभिषचनीये प्रतिसंहस्राणीतराण्यहानि षष्टिं शतानि सहस्राणि ददातीति वचनालणं भवति। तथा दक्षिणा अतिनयेद्यथाऽस्याहानि समकाला- नि स्युः शेषमनुदिशति धोभूत आनुमतादिभिरष्टाभिरवहं पजेत पिंषनानुमतं पश्चादुत्तरतश्च व्यवशातयति ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशीयन्ते तं नैऋतमेकक- पालमिति । अत्र चाऽऽनुमतमासाद्य नैतेन पचरति " इति । बौधायनोऽप्येतदेव विशदयति-"राजसूयेन यक्ष्यमाणो भवति । पुस्ताका- ल्गुन्यै पौर्णमास्यै चैत्र्यै बा पौर्णमास्या अमावास्येन हविषेष्ट्वा दीक्षते तस्य तिसो दीक्षास्तिस उपसदः सप्तम्यां प्रसूतः सतिष्ठत एष पापणीयोजमिष्टोमश्व- तुष्टोमः सहस्रदक्षिण उदवसानीयान्तोऽथाष्टमेहियानुमतं निर्वपति हविः पेष्यै प्रयच्छन्नाह पाचश्च प्रतीचश्च व्यवशातयेति " इति । “ये पात्रः शम्या- या अवशीयन्ते तानध्वर्युः समोप्य संयुत्याऽऽनुमतं अपयति । अथ ये पत्यशः शम्याया अवशीयन्ते तान्प्रतिपस्थाता समोप्य संयुत्य नैत अपयति " इति च । 3 क. प. ङ. "वर्गाः । २ क. च. 'तिसाह। ५. ङ. तिघाह । ३ ख. घ, ङ. च. वसनी ... LA ·. ८१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमंता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयन:तमन्त्राणां चाभिधानम् ) वीहि स्वाहेति । प्रधानकर्ममात्राभिधायकेन मुख्य बालणेनोपेते पकते मन्त्र- काण्डे नैऋतयागविधिसंनिधौ वीहीत्यादत्रयो मन्त्रा आम्नातास्तेषां विनियोगं बौधायन आह- 'गार्हपत्ये नुवाहुति जुहोति वीहि स्वाहाऽऽहुतिं जुषाण इति । अथ दाक्ष- णया द्वारोपनिष्कम्य तां दिशं यन्ति यत्रास्य स्वरूतमिरिणं स्पष्टं भवति पदरो बा तदेतदेकोमुकमुपसमाधायाङ्गुष्ठाभ्यां परिगृह्य नैऋते जुहोति एष ते निर्कते भागो भूते हविष्मत्यसि मुश्चममहसः स्वाहेति । अत्र कृष्णं वासः कृष्णतूपं निदधाति । अथापो व्यतिषिच्य परास्य पात्रं निदधात्यनवेक्षमाणा आयन्त्यथ हस्तपादान्मक्षाल्यैतेनैव पथा यथेतमेत्य गार्हपत्ये सुवाहुतिं जुहोति स्वाहा नमो य इदं चकारेति । अथाऽऽनुमतेन स५ स्थां करोति धेनुं ददाति" इति । हे गार्हपत्य स्वाहा तुभ्यं दत्तामाहति जुषाणः सेवमानो वीहि दक्षिणां दिशं जिगमिषभिरस्माभिर्विगतो भव । माऽस्माननत्थाय वाधिष्ठाः । कत्लाङ्गविधायके सार्थवादेऽनुब्राह्मणे यथोक्ताहुतिविधिरन्वयव्यतिरेकाभ्या- मुन्नीयते- "दहुत्वा गार्हपत्य ईयः ( 1 ) रुद्रो भूत्वाऽग्निरनूत्थाय । अध्वर्यु च यजमानं च हन्यात् । पीहि स्वाहाहुति जुषाण इत्याह । आहुत्यैवैनः शमयति । नाऽऽर्तिमार्छ त्यध्वर्यन यजमानः " [बा० का१ प्र० ६ अ० १ ] इति । यद्यदि रुद्रः करदेवः। रुद्रो वे क्रूरः" इति श्रुतेः । अध्वर्युयजमान- यारातिनिवारणाय जुहयादित्यर्थः । दक्षिणाग्नेरुल कनयनं विधत्ते- एकोल्मुकेन यन्ति । नदि नित्यै भामंधेयम् " [ ब्रा० का० १ प. ६ अ० १ ] इति । उल्मकेन युक्ता इत्यध्याहारः। नितेरेकोल्मुकमियत्वमर्थवादान्तरगतं हिश. इन सूच्यते । दक्षिणपश्चिमयोरखाम्तरदेशमालिनिदशेन विधत्ते- इमां दिशं यन्ति । एषा वै नित्यै दिक् । स्वायांमब दिशि निकाति निरवदयते ( २)" [ बा० का० १ ० ६ अ० १] इति । नीतस्योत्मकस्य स्थापनाय देशविशेष वियत्ते- ·441०८अनु.१० कृष्णयजुर्वेदीयतोचरीयसंहिता । rem ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनिमन्त्रण बानिसम) सन इरिणे जुहोति प्रदरे वा । एकदै नित्या मायनम् । स एवाऽऽपत्तने निति निरक्दयते" [ब्रा० का.. ५० ६ नि। हरिणमूबरक्षेत्रं, तच्च स्वकृतं स्वतःसिदं, न तु यतः कुनविपायोषाः पक्षिप्ताः । पदरः स्वतःसिद्धं भूछिद्रम् । द्वितीयमन्त्रस्यायमर्थः- हे निर्वते पाप्मदेवते, एष .कपाळपुरोहामारलप भागः । हे भूते स्वकीयभागे परितोषेणास्मदीयधर्म हवो समिनी इपि- मत्यति । अत इमं यजमानमहसो दारिद्यपदात्पापापुश्च । अत्र महाकारो बौधायनेनाध्याहनः । नितिमुद्दिश्य प्रत्यक्षमेव भागं समर्पयितुमेत छन्द इस्पमित्य सापडे. एष ते नियंते भाग इत्याह । निर्दिशत्येवेनाम् " [ना• का.. म. ६ अ० 1 ] इति । भतिशब्देन नितिपरामर्शस्वाभिमानमाह- भते हविष्मत्यसीत्याह । भूतिभेवोपावर्तते " [बा० का० १ .प अ. १] इति । पाप्नोतीत्यर्थः। मन्त्रसामथ्यात्सर्वथा मुश्चनीत्य मुमभिपापं दर्शयति-- मुश्शेषम हस इत्याह । अहस एवैन मुश्चति " [बा. म. ६ अ० १] इति । चोदकपातं जुहा होममपदिनु विचने- अङ्गुष्ठाभ्यां जुहोति ( ३ ) । अन्तत एव निति निरवदयते " [प्रा• का• १५० ६ अ० १] इति । अन्तत एव हस्ताग्रेणैव नितिमपसारितवान्भवति । मुख्यवालणे विहितां दक्षिणां प्रशंसति-- कृष्ण वासः कृष्णतूपं दक्षिणा । एतद्वै नित्यै साम् । निरवदयते " [-बा० का० १ ० ६ अ• १] इति । राक्षसजातेः पापरूपाया निवर्देहः कृष्णवर्णः । पृष्ठभागदर्शनरहित-मस्यागमनं विधत्ते-- अपतीक्षमायन्ति । नित्या अन्नहित्यै " [बास भ..] इति । अदर्शनायेत्यर्थः । तृवीयमन्त्रस्यायमर्थः-धो गाईपत्य इदमस्माभिवहिति शब्देन गाविस- मुमनं तथैव चकार, तस्मै स्वाहा हविदनं ममस्कारच कपः । विपचे- ·८२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१मथमकाण्ड- ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैतमन्त्राणां चाभिधानम् ) "स्वाहा नमो य इदं चकारेति पुनरप गार्हपत्ये जुहोति । आहुत्यैव नम- स्पन्तो गार्हपत्यमुशावर्तन्ते " [ बा० का० १ ० ६ अ० १] इति । नैर्जतमचारादू लब्धावसरस्याऽऽनुमतहविषः प्रचारं विधत्ते-- आनुस्तेन पचरति । इयं वा अनुमतिः ( ४ ) । इयमेवास्मै राज्यमनुम- न्यते " [ बा. का० १५० ६ अ० १] इति । सर्वलस्पाढयायां भूमावयमनुमति शब्दोऽन्वर्थ इत्यभिपायः । नवसतिकाया गोदन प्रशंसति-- धेनुर्दक्षिमा । इमामेव धेनुं कुरुते " [ब्रा० का १०६ अ. १] इति । इमामेवानमसिरूपां भूमिमेव । आनुमतादिभिरष्टाभिरिति यदुदाहृतं तत्रैकस्मिन्दिनेऽनुष्ठिनादानुमतादन्यान्क- भेण दिनान्तरेष्वनुष्ठेयानादित्यादीसत मुख्यान्यागाविधते- आदित्यं चहमिति गाईवर इति सूत्रकारेणादाहनवाहरो गौः। वहीं मारवाही बलावदः। ऋषभः सेवन समर्थः साण्ड: आमेन्द्रामा हविर्यामुपेत एको यागः। ऐन्द्रामवैश्वदेव सौम्पतिभिहविभियुक्त आग्रयणरूप एक एव यागः । सरस्वती- सरवदेवताभ्यां हदिया युक्तो याग एकः । तदवमादित्यादयः सप्त संपद्यन्ते । आदितिदेवता की प्रशंसति-- "आदित्यं चरुं निर्वपति । उभयीष्वेव प्रजास्वभिषिच्यते । देवीषु च मानुषीषु च" [ बा. का. १०६ अ० १] इति । अनुमतिर्मानुषभूमिः । अत एव राज्यमनुमन्यत इत्युक्तं भवति । अदितिर्देव- भमिरित्यभिपेत्य देवीषु प्रजास्वभिषेकं दर्शयति । अतः पूर्वराज्यने सह समु- चित्योभयवित्युच्यते । श्रेष्ठस्य गोदन पशंसति-- वरो दक्षिणा । वरो हि राज्य र समृद्ध्य " [ब्रा० का० १५०६ अ. ५ ] इति । वरः श्रेष्ठो गौस्तस्य राजगृहाहत्वादाज्यत्वम् । अनि विष्णं च पृथपशंसति- " आमावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति । अग्निः सर्वा देवताः (५) । विष्णयज्ञः । देवताश्चैव यज्ञं चावरुन्धे" [प्रा० का० १ ५०६ अ० १] इति । १ १ ख. षण्डः। 4.

·-- प्रपा ८अनु०१३ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहिता। . ( राजसू पविषयानु मतावियागाष्टकस्य राजमयविषयनैतमन्त्राणां चाभिधानम) अमेः सर्वदेवतारूपत्वमन्यत्रोपपादितम्-“ ते देवा अग्नौ तनः संन्पदधत । तस्मादाहुः । आमिः सर्वा देवता: " इति । पुनरप्यन्यवाऽऽम्नातम्--" ते देवा विभ्यतो पाविशन्तस्मादाहुराग्निः सर्वा देवताः " इति । फलव्यापित्वाद्यज्ञस्य विष्णुत्वम् । अन्नविष्णोश्च प्रीतिकरं वाहित्वं वामनत्वं च दर्शयति-- " वामनो वही दक्षिणा । यद्वहीं । तेनाऽऽग्नेयः । यद्दामनः । तेन वैष्णवः समृद्धयै ” [ ब्रा० का• १ प० ६ अ० १ ] इति । अग्नीषोमीयस्य वैरिघातित्वं याजमानमन्वश्राह्मणयोवधब्राह्मणे च प्रसि- मित्यभिपेत्याऽऽह-- अग्नीषोमीयमेकादशकपालं निर्वपति । अमीषोमाभ्यां वा इन्द्रो वृत्रमह- निति । यदग्नीषोमीयमेकादशकपालं निर्वपति ( ६ ) । वात्रयमेव विजियै " [बा० का० १ ५० ६ अ० १ ] इनि । तत्कर्म शत्रुघ्नमेव भूत्वा विजयाय पर्याप्तं भवति । हिरण्यस्य समृद्धिहेतुत्वं लोकमसिद्धमेव दर्शयति-- हिरण्यं दक्षिणा समृद्धयै " [बा० का० १ प्र० ६ अ० १] इति । मुख्यत्रालणगतनेन्द्रेण सह विकल्पितमैन्द्रानं पस्तौति-- “इन्द्रो वृत्र हत्वा । देवताभिश्चन्द्रियेण च व्याय॑त । स एतमैन्द्राग्नमे- कादशकपाल पश्यत् । तं निरवपत् । तेन वै स देवताश्चेन्द्रियं चावारुन्ध " [बा० का० ११०६ अ० १] इति । व्यायंत व्युद्धो वियुक्तोऽभूत् । विधत्ते- “यदैन्द्राममेकादशकपालं निपति । देवताश्चैव तेनेन्द्रियं च यजमानोऽबरुन्धे" [बा० का० १ ० ६ अ० १ ] इति । देवद्वयप्रीत्यर्थं गुणद्वयमित्येतद्दर्शयति-- " ऋषभो वही दक्षिणा (७) । यद्वही । तेनाऽऽग्नेयः । यदृषभः । तेनेन्द्रः समृद्धथै " [ बा० का ० १ ० ६ अ० १] इति । एकस्मिन्यागे विहितं हवियं गोगतं गुणद्वयं च पृथक्पशंसति- " आग्नेयमष्टाकपाल निवपति। ऐन्द्रं दधि । यदाग्नेयो भवति । अमि.. यज्ञमुखम् । यज्ञमुखमेवाचे पुरस्तादत्ते । यदन्द्र दधि (८) । इन्द्रियमेवावरुन्थे ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यममता- पथमका- (राजसूमर्विक्यानुमतादियागारकस्य राजसूयविषयमतगन्त्राणां चाभिघानम ) करा वही दक्षिणा । यदही । तेनाऽऽमेयः । यदृ५मः । तेनैन्द्रः समृद्धये मा० का.१ प. ६ अ. १] इति । मनिमन्तरेण यज्ञस्याप्रवृत्ते रग्नेयज्ञमुखत्वं, तादृशाः प्रथमहवि:मदानेन पागस्याऽऽदावेष समृदि धृतवान्भवति । हबिई (ख)ये दक्षिणाये अपमाणेऽपि कर्मकत्वसिद्ध्यर्थमाययता संपवा विधातुं पस्तौति---- " पावती प्रजा ओषधीनामहुनानामानन् । ताः पराभवन् ” [मा. का. १५. ६ अ. १] इति । यावत्य ओषधीनां संवन्धिन्य इति शेषः। विधत्ते- " भारयणं भवति हुताधाय । यजमानस्यापराभावाय (९)" । [बा. का. १.६ अ. १] इति । तस्मिन्सं स्थितस्यैन्द्रामस्योपाख्यानेन जयहेतुत्वं दर्शयति "देवा वा औषधीष्वानिमयुः । ता इन्द्रामी उदजयताम् । तावेतमैन्द्राम बादशकपालं निरवृणाताम । यदैन्दामो भवत्यजित्यै " [ ब्रा० का." ५. ६भ १] इति । माससामान्यन कपालसंख्यां प्रशंमति-- द्वादशकपालो भवति । द्वादश मासाः संवत्सरः । संवत्सरेणैवास्मा अन्नमवरुन्थे " [बा० का ० १ ० ६ अ० १ ] इति । वैश्वदेवमन्नं रुचिहेतुरित्येतद्दर्शयति-- "वैश्वदेवधर्भवति । वैश्वदेवं वा अन्नम् । अन्नभेवास्मै स्वदयति (१०)"। [मा० का. १५० ६ अ० १] इति । पथमजस्य जनिष्यमाणवत्सापेक्षया समृद्धिहेतृत्वमित्याह- " प्रथमजो वत्सो दक्षिणा समृद्धयै " [बा का ० १५०६अ १] इति । तृतीयहविषः सोमदेववायाः स्वीकारे कारणमाह- "सौम्य श्यामाकं चरु निर्वपति । सोमो वा अष्टपच्यस्य राजा । अरु- पम्पमेवास्मै स्वदयति " [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १] इति । पविग्रहमन्त्र सोमाय वास इति अतिमभिसंधाय दक्षिणां पशंसति- -- - -- १ स. च. °णवतीं सं। २ ख. घ. ङ. च. ° मनुसं।

·म -- -- यान्ट अनु.1] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ( राजस्यविषयानुगादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनीर्मतमन्त्राणां चाभिधानम् ) " वासी दक्षिणा । सौम्य हि देवतया वासः समबत्र " [बा. का• १ ० ६ अ० १ ] इति । (+ समृद्धिहेतुत्वेन सरस्वतीसरस्वती चमिथुनदक्षिणां च प्रशंशति- " सरस्वत्यै च निर्वपति । सरस्वते चरुम् । मिथुनमसवरुन्धे । मिथुन गावौ दक्षिणा समृद्धयै " [ बा० का० १ ० ६ अ.}] हवि ) । अब द्रव्यदेवतासंबन्धानामष्टभ्योऽधिकत्वाद्यामेष्वप्पाधिस्यशङ्कारमा- पाष्टसंख्यां विधातुं प्रस्तौति-- " एति वा एष यज्ञमुखादृद्ध्याः । योऽमेदेवतापा पति " [ कार का १ प. ६ अ० १] इति । एति पृथग्भवति । अपगच्छतीत्यर्थः । वक्ष्यमाणपक रेणाग्नेरष्टत्वरूपात्मक- त्वात्तसंख्याया अपगम एवाग्निसकाशादपगमः । योऽमेरपगच्छति स पार- खाद्यज्ञपारम्भाद्ध्या यज्ञसमाप्तेश्चापगच्छति । विधत्ते-- "अष्टावतानि हवीशषि भवन्ति । अष्टाक्षरा गायत्री । गायत्रोऽनिः। तेने यज्ञमुखादया अनर्देवतायै नैति (११)" [ला. का. १ प. प. ६ अ० १] इति । गायच्या अग्नेश्च मुखजवेन सहोत्पन्नत्वलक्षणः संबन्धः । तेनैव तेषा हविःशब्दवाच्यानां कर्मणामष्टत्वेन यज्ञपारम्भसमाप्तिभ्यामाग्नदेवताया नाप- गच्छति । तत्र विधिविवेकसाहितो विनियोगसंग्रह:- आदावानुमतं तस्य मध्ये नैऋतमत्र च । वीहीत्याद्यास्त्रयो मन्त्रा विनियोगस्तु वयेत्ते ॥ वाष नम इत्यमिपदरामिषु हूयते । सहैवाऽऽनुमतेनाष्टौ यागाः प्रथम हरिताः ॥ इति । अत्र मीमांसा। चतुर्थाध्यायस्प चतुर्थपादे चिन्तितम्- राजसूपेऽनुमत्यादि देवनादि च ते उभे । मुरूपे उतैकमुख्यत्वं स्याहाद्यः पक्रियैक्यतः ॥ धनुश्चिह्नान्तर्गत ख. पुस्तक एव । इयमवतरणिका शुद्धाऽसमीचीनार्था च ।

·तथा ८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१पथमकाणे- (राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैर्मतमन्त्राणां चाभिधानम् ) यागानां राजस्यत्वादागिन्त्वं फलवत्त्वतः । देवनाद्यफलं यत्तदनं फलवतो यजेः ॥ राजसूपपकरणे यागरूपा अनुमत्यादयो बहवः श्रुता:-"अनुमत्यै पुरौडाश- माकपालं निर्वपति , नैझतमेककपालम" भादित्यं चकै निर्वपति , " आमावैष्णवमेकादशकपालम् ॥ इत्यादयः (इति)। यथैता इष्टयस्तथा पश- वोऽपि श्रुवा:--" आदित्यां मल्हां गर्भिणीमालभते मारुतीं पृश्निं पष्ठौंहीम् " इति। मल्हा मणिला गले स्तनयुक्तेत्यर्थः । तस्या अदितिर्देवता । पृश्निरपतनु- स्वस्या मरुतो देवता । यावता वयसा वर्षत्रयरूपेण पृष्ठे भारं वोढुं शक्तिर्भवति तावद्वयस्का पष्ठीही । एवमभिषेचनीयादयः सोमयागाः श्रुताः । वल्मीकवपायां होम इत्यादयो दविहोमाः श्रुताः । यथैत इष्टिपशुसो- पदापिहोपाश्चतुर्विधा यागरूपा एवमयागरूपा अपि तादयः श्रुता:-" पष्ठीही दीव्यति, अक्षदव्यिति, राजन्यं जिनाति, शौनःशेपमाख्यापयते ॥ इत्ये- बमादयः । तत्र यागा यथा मुख्यास्तथा देवनादीनामपि मुख्यत्वं युक्तं, पकरणपाठस्भयत्र समानत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः-राजा स्वाराज्यकामो राजसू- पेन यजेतेत्यवाऽऽख्यातवाच्यायां भावनायां धातुवाच्यो यागः करणम् । राज- स्यशब्दश्चापसिद्धार्थत्वाद्यागसामानाधिकरण्येन तन्नामधेयं भवति । तथा सति राजसूयेन यागेन स्वाराज्यं भावयदिति वाक्यांपर्यवसानात् । अनुमत्यादीनां यागानामेव फलवत्त्वादङ्गित्वं, तत्संनिधौ भूयमाण मफलं देवनादिकं यागाङ्गम् । दशमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्-- सा किमस्त्यनुमत्यादौ न वाऽस्त्याङ्गन्यपक्रमात् । संघस्योपक्रमो नेष्टो द्वारलोपान सा भवेत् ।। अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपतीत्यादिना-राजसूये दर्शपूर्णमासोष्टिविक- तयो बढ्यो विहितास्तास्वारम्भणीयाऽस्ति न वेति संदेहः । दीक्षणीयादिवदनु. मत्यादीनामन्याङ्गत्वाभावात्सामयागवत्सर्वासामाङ्गत्वेनोपक्रमसंभवातवारणाऽऽर- म्भणीयाऽस्तीति पूर्वः पक्षः। यद्यप्यङ्गिभूता अनुमत्यादयस्तथाऽप्येकैकस्या इष्टेः पृथगारम्भो नास्ति । अन्यथा प्रधानेष्वानेयादिध्वन्वारम्भणीयायाः षट्कृत्वोऽ- नुष्ठानं प्रसज्येत । अथोच्यते । पधानानां षण्णामामेयादीनां संघस्य दर्शपूर्णमासे. १ ख. वलय इष्टयः श्रु।

·-- मपाटअनु. १] कृष्णायजर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १७ ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनैर्ऋतमन्त्राणां चाभिधानम् ) ष्टित्वात्तस्यैक आरम्भ इति, तत्रिापीष्टिपशुसोमदर्षिहोमरूपाणामनेकेषां पंधाना- नां संघस्य राजसूयत्वात्संघस्योपक्रमोऽस्तु । न चासौ संघो दर्शपूर्णमासविकनिर्यन तत्राऽऽरम्भणीयाऽऽशङ्क येत । अस्ति चात्रापरः सर्वारम्भार्थो यागः। अमिष्टो- ममग्रे ज्योतिष्टोममाहरतीति ज्योतिष्टोमावान्तरसंस्थाभेदरूपस्यामिष्टोमस्याs. म्नातत्वात् । तस्मादनुमत्यादिष्विष्टिष्वारम्भद्वारलोपात्साऽऽरम्भणीया न भवेत् । वत्रैव तृतीयपादेऽन्यचिन्तितम्- वासो वत्सं समुच्चेयमन्याहार्येण वा न वा। अविरोधात्समुच्चयं न कार्यक्याविरोधतः ।। आग्रयणे श्रूयते---" वासो दक्षिणा, वत्सः प्रथमजो दक्षिणा " इति । तदेतत्माकतनान्याहार्येण सह विरोधाभावासमुच्चीयत इति मन्दः पूर्वपक्षः । एककार्यत्वेन विरोधित्वान्न समुच्चयः, किंतु बाध इति राद्धान्तः । अत्रैवान्यचिन्तितर-- अन्वाहार्यस्य धर्मोऽध न कार्यः क्रियतेऽथवा। न दद्धमत्वतो मैंवं साधनत्यप्रयुक्तितः ॥ सन्त्यन्वाहा यधीस्तान्कल्पसूत्र कार उदाजहार--"दक्षिण सद्भप उपहलवा इति संपेष्यति ये बालणा उत्तरतस्तान्यजमान आह दक्षिणत एतेति तेभ्योऽ- न्वाहार्य ददाति ब्राह्मणा अयं व ओदन इति प्रतिगृह्णीतोत्तरतः परीतेति संमे- ष्यति" इति । सोऽयं धर्मो वा सोवत्से न कार्यस्त स्यान्वाहायीनमित्तत्वात । मैवम् । अन्वाहार्यस्य दक्षिणारूपत्वेनाऽऽनतिसाधनत्व प्रयुक्त्या तद्धर्माः क्रियन्ते। तत्साध- नत्वं वासोवत्सेऽपि समानम् । तस्मादवापि सन्ति ते धर्माः। अत्रैवान्यचिन्तितम्- पाकोऽस्ति नो वा वत्से स्यादन्याहार्यस्य दर्शनात् । न वत्सनाशादौती पक्षिणा मांसदानतः ॥ अन्वाहार्ये पाकोऽस्ति, पूर्वन्पायन उद्धर्मातिदेशाद्वत्सेऽपि पाक: स्पादिति थेन । वत्सना शमसङ्गात् । अस्त्यिति चेन्न । तथा सति मांसदानेन भुतहान्यश्रु- तकल्पने पसज्ये याताम् । तस्मान्नास्ति वत्सपाकः । तत्रैवान्यचिन्तितम्- वाससोऽस्ति न वा पाको विनाशाभावतोऽस्त्यसौ । वैयदिप्प शक्यत्वात्पाको वाससि नोचितः ॥ पासस उष्णोदकमाण्डपक्षेपेण वत्तस्येव विनाशो नास्ति । तस्मादन्वाहाय ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- [१मथमकाण्ड- ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनै+तमन्त्राणां चाभिधानम् ) पस्याको स्तीति चेन्भवम् । ओदनत्वार्थो हि पाकः । नहि वाससः सहसवा पच्यमानस्यौदमता संभवति । न च पाकः कतुं शक्यते । नयुष्णोदकसंबन्धः भावाशब्दार्थः, किंतु तण्डुलादीनां विक्लित्ति जनयितुं कृतः पुरुषप्रयत्नः । न प विक्लिसिसिसोस्ति । तस्मादविदिष्टः पाको बाध्यते । तत्रैवान्यचिन्तितम्-- अमिषारोऽस्ति नो वान शक्यत्वाहत्सवाससोः । अस्त्यन्वाहार्यवन्मैवं स्वावृत्तापा असंभवात् ।। पष्टोऽर्थः । सप्तमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्-- 'वासोनसी वानतक्षणातिदेशकरे न वा । आद्यः क्रियानिमित्तत्वाज्जातिवाचवतोऽन्तिमः वासो ददात्यना ददातीति भूपते । तत्र यूपशब्दस्य यथा शास्त्रीय च्छेदन- तक्षणादिक्रिया प्रवृत्तिनिमित्तं तथा वासःशब्दस्य लौकिकी कुविन्दकर्तृका तन्तु- बानकिया । अनःशब्दस्य वर्धकिक का दारुतक्षणादिकिया । तस्मादासोन:- शब्दयोः कियातिदेशकस्वादानतक्षणे कारयित्वा तदुभयं दातव्यमिति चेन । गांधादिशब्दवज्जातिवांचित्वात् । पाचकादिशब्दानां कियामुपलक्ष्य प्रयुज्यमान- स्वास्कियैव प्रवृत्तिनिमित्तम् । वासः शकटादिषु क्रियामनुपलक्ष्यापि जातिमुपलक्ष्य शब्दं प्रयुञ्जते । तस्मादासोनःशब्दौन क्रियामतिदिशतः । द्वादशा यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्-- बहिरामयणे किंचि-पसून बहुलत्वतः । पाथम्याच्चाग्रिमो मैवमलोपाकांस्यभोजिवत् ।। ऐन्द्रायवैश्वदेवद्यावापृथिव्ययागा आप्रयणेष्टौ सह प्रयुज्यन्ते । तन्द्रामवै. भदेवयोहिमांचं चोदकपाप्तम् । तत्पकृती बहिविशेषस्यानुकत्वात् । पावापृथिम्ये तु स्वपरुत्यनुसारेण प्रसून बहिरतिदिश्यते । प्रसून पुष्पित लूनशेषान्मूलात्पुनरु- पनं वा । बाऽऽययणे यत्किचिदहिचिमाहर्तव्यम् । ऐन्द्रामवैश्वदेवयोरनेकत्वेन प्रथमपन च तदानुगुण्यस्य न्याय्यत्वादिति प्राप्ते घूम:--बर्हिरन्तरस्वीकारे पावापृथिव्ये प्रमाणप्राप्तः पसूननियमो लुप्येत । प्रसूनस्वीकारे स्वैन्द्रामवैश्वदे- षयोन किंचिल्लुप्यते । तस्मादलोपाय कांस्यभोजिन्यायेन प्रसूनमेव क(वाऽऽह). व्यम् । शिष्यस्य कांस्यभोजन तमस्ति । गुरोस्तु तनास्ति । तयोस्तु सहभोजने - ·प्रपा ८नु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीक्संहिता । ८.१२ ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहपिरष्टकस्य विधि:) यथोपसर्जनमपि शिष्यमनुसत्य ब्रतमलोपयितुं कांस्पमादियते । तथाऽवापि दृष्टव्यम् । तत्रैवान्पचिन्तितम्-- पावापृथिव्यस्तन्त्री स्यात्सर्षे वा सन्त्रिणोअग्रिमः । पैषन्यायात्मसनस्य तन्त्रित्वापादकत्वतः । पसूनत्वं नोपदिष्टमविरोधात्समाभितम् । तन्त्रित्व( स्व )नियती शक्तं नातः सर्वेऽत्र तन्त्रिणः ॥ यथा मैत्रावरुणप्रैषमन्त्रविकारः पशुसंबन्धात्पशोस्तन्वित्वमापादप्रति तथा प्रसून( नत्वं ) द्यावापृथिव्य संबन्धित्वाद्यावापृथिव्यस्य तन्त्रित्वमापादयतीति माप्ते ब्रूम:--उक्तपैषमन्त्रविकारः प्रत्यक्षश्रुतः । इह तु पसूनत्वमनिदिधत्वान सन्त्रित्वमापादयितुं क्षमम् । न च मावल्याभावे कथं तदाश्रयणमिति वाच्यम् । ऐन्द्रामादिना सह विरोधाभावमात्रेण तदाश्रयणात् । तस्मादेकस्य तन्त्रिस्वनियमामाप आमेवादिवत्सर्वेऽप्यत्र तन्त्रिणः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थधकाशं कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये पथमकाण्डेऽष्टमपपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥१॥ ( अथ प्रथमाष्टकं ऽष्टभप्रपाठक द्वितीयोऽनुवाकः)। आमेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं पर सावित्रं द्वादशकपाल सारस्वतं परं पोष्णं चरूं मारुत५ सप्तकपालं वैश्वदेवीमामिक्षा यावापृथिव्य॑मेकपालम् (१)॥ ( आग्नेयः सौम्यं मारुतमष्टादश )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमारकेड- धमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ १०१ ·- . श्रीमत्सोयनाचार्यविरचितभाष्यसमेता- सपथमकाण्डे - ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधिः) ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टममपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)। पथमानुवाके प्रायणीयादह्न उत्तरभाविन आनुमतादयोऽष्टौ यागा नैतम- वाश्चोक्ताः। द्वितीये चातुर्मास्येषु प्रथमपर्वरूपं हविरष्टकं विधत्ते-- आमेयमष्टाकपालमिति । स्पष्टोऽर्थः । एतेषां वैश्वदेवादीनां चातुर्मास्या- नामानुमताद्यनन्तरभावित्वं पाउमाप्तमापस्तम्बो विशदयति-" एताभिरन्वहमि- ष्ट्वा चातुर्मास्यान्यारभते तेः संवत्सरं यजते " इति । तेषु चातुर्मास्येषु प्रथम- पर्वणो वैश्वदेवस्य देशकालौ स एवाऽऽह-" प्राचीनपवणे वैश्वदेवेन यजते " इति । " फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चैव्यां वा वैश्वदेवेन यजते " इति [च] । तस्मिन्वैश्वदेवकमणि पथमभावीन्याग्येयादीनि पश्च हनीप्युपाख्यानेन प्रशं- सति- " वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत । ताः सृष्ठा न पाजायन्त । सोऽ- मिरकामयत । अहमिमाः प्रजनयेयमिति । स प्रजापतये शुचमदधात् । सोऽ- शोचत्मजामिच्छ मानः । तस्माद्यं च प्रजा भुनक्ति यं च न। तावुभौ शोचतः मजामिच्छमानौ। तास्वग्निपप्य.सृजत् । ता अभिरध्यैत् ( १ ) । सोमो रेतोऽ- दधात् । सविता पाजनयत् । सरस्वती वाचमधात् । पूषाऽपोषयत् । ते वा एते विः संवत्सरस्य प्रयुज्यन्ते। य देवाः पुष्टिपतयः । संवत्सरो वै प्रजापतिः । संवत्सरेणैवास्भ प्रजाः पाजनयत् " [बा० का०१ १०६ अ०२] इति । पुरा कदाचित्मजापतिः प्रजाकामः संस्तत्साधनत्वेनेदं वेश्वदेवाख्यं कर्मानु- छाय तेनैव जा अरजत । ताश्च सृष्टाः प्रजा न पाजायन्त स्वकीयान्यपल्यानि न लेमिरे । तदानीं प्रजापति सृष्टाववस्थितः सोऽभिमनस्येवमकामयत । निमित्य- पत्यरहिता इमाः मजा अहं पजनयेयमपत्योत्पादिकाः करिष्यामीति । एवं कामयमानः सोभिःमजाः सृष्टवते पजापतये शोकमुत्पादितवान् । प्रजापति- सृष्टानां प्रजानामपत्याभावस्पोत्पादनकामिना वहनिना स्मारिवत्वात्मजापची वह्निः शोकोत्पादक उच्यते । सोमिः प्रजापतेः शोकमुत्पाप स्वस्या- प्यपत्याभावेन पजामपत्यरूपापिच्छमानोऽशोचत् । यस्मात्पुत्रवान्पजापतिः पौत्रमिच्छन्नशोचत् , यस्मात्पुत्राभावादमिर कोचत्तस्माल्लोकेऽपि यं पितरमुखमा पुत्ररूपा मजा भुनक्ति पालयति, यं चापत्यरहितमनुत्पन्ना प्रजा न पारयति वावुभावपि पौषरूपा पुत्ररूपां च मजामिच्छन्ती तदाभाच्छोचतः। प्रणाप- विस्तासु पलासु पणामपत्यमुत्पादयितुमग्निमप्य सूनापनुज्ञातवान् । अनुज्ञात ·मरा८अनु०२] कम्पायजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहिता १२। ( राजसूयविषमस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविष्टकस्य विधिः) घोमिस्ताः पजा अभ्यत्माप्तवान्मिथुनभावेन संगतवानित्यर्थः । ततः सोम आमेषं रेतस्तासु प्रजासु गर्भभावेन पारितवान् । ततः सविता पसबकाले पालनपत्मजाः । तेष्वपत्येषु सरस्वती बाचमधात्संभाषितुमभ्यासं कारयामास । ततः संभाषमाणान्बालान्पूषाऽभ्यवर्धयत् । ये देवा अग्निसोमादयोऽ- पत्यपोषा अपत्यपालकास्त एतेऽग्न्यादयः पूषान्ताः पञ्च देवाः पुष्टि करत्वेन संवत्सरस्य मध्ये चातुर्मास्येषु त्रिः प्रयुज्यन्ते । वैश्वदेववरुणपघाससाकमेधाख्येषु पर्वसु पश्चानामेतेषामानेमादीनां संचारित्वात् । सोऽयं प्रयोगवयकालः संवत्सर एव प्रजापतिम्वरूपः । अतः प्रजापतिरूपेण पयोगत्रययुक्तेन संवत्सरेणैवास्मा अनुष्ठाचे प्रजा उत्पादितवान्भवति । पञ्च यागान्प्रशस्य षष्ठं प्रशंसति- ताः प्रजा जाता मरुतोऽनन् । अस्मानपि न पायुक्षतेति ( २)* स एवं प्रजापतिर्मास्तर सप्तकपालमपश्यतु । तं निरवपत् । ततो वै प्रजाभ्योऽकल्पत । घन्मारुता निरुप्यते । यज्ञस्य क्लुप्तपै । प्रजानामघाताय " [ मा० का . म. ६ अ.२] इति । एकोनपश्चाशन्मरुत उत्पन्नास्ताः प्रजा हतवन्तः । केनाभिपायेण, अस्मा- नप्येतस्मिन्वैश्वदेवकर्मण्येताः प्रजा न प्रयुक्तवत्य इति । पनाभ्योऽकल्पत तासां पणानां रक्षणाय समर्थोऽभूत । अतोऽयं षष्ठो यागो यज्ञस्य संपत्य प्रजानाम- हिंसायै च संपद्यते । कपालसंख्यां प्रशंसति-- " सप्तकपालो भवति । सप्त गणा वै मरुतः। गणश एवास्मै विर्श कल्प- यति ॥ [ बा० का० १ ० ६ अ• २] इति सप्तानां समूह एकैको गणः । नादृशाश्च गणाः सप्तसंख्याकाः । तथा सप्तसंख्ययाऽस्मै यजमानाय बहुगु( ग )णरूपां प्रजां संपादयति । सप्तमयागे द्रव्यं प्रशंसति--- स प्रजापतिरशा बत् ( ३ ) । याः पूर्वाः प्रजा असृक्षि । मरुतस्ता अव- विषुः । कथमपराः सृजेयेति । तस्य शुष्प आण्डं भूनं निरवर्तत । तद्व्युदह- रत् । तदपोषयत् । तत्पाजायत । आण्डस्य वा एतद्रूपम् । यदामिक्षा । यद्- व्युद्धरति ( : )। प्रजा एव तद्यजमानः पोषयति " " [ब्रा० का० १ म ६ अ० २) इति । वस्प प्रजापतेः शुष्पो बलमाण्डं भूत माण्डवपिण्डाकारं प्राप्य निर्गत पिण्डी- भूसं न्यदहरद्विभज्योद्धृतवान् । उदृत्य च तत्पोषयित्वा पजारूपेणोदपादयत् । १ ख. च. 'त् । पि। -- ·भीमसाबणाचार्यविरचित्तभाष्यसमेता- पथकाडे- (सजविश्वरक चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधिः) भारपिणापापा आमिक्षाया अण्डरूपत्वाचव्युवरणेन प्रजापतिवद्यजमानः मका: पोपमावि पोषिलवाभपति । अनेनार्थवादेनापूर्थित्वाइम्युखरेदिति विधि- हमेतपः । तदीयां वतां प्रशंसति- 'वैश्वदेग्यामिक्षा भवति । वैश्वदेव्यो वै पजाः । प्रजा एखास्मै प्रजनपति" [मा. का. १०६ अ. २ ] इति । गमिवरेन्यादिभिरुक्ताकारणोत्पादितत्वात्मजानां वैश्वदेवत्वम् । विमायोड्नयोरामिक्षाभागयो जिनसेचन विधत्ते-- " बाजिनमानपति । प्रजास्वेव पजातातु रेतो दधाति " [ ना• का. प० ६ अ..२] इति । पात्यनेन घनीभूतामिक्षाशम्दवाव्यस्य क्षीरपिण्डस्य प्रजारूपेणाऽऽवि- भावः पूर्थिवादे निरूपितः । अतस्तस्मिपिणे वाजिनाख्येन क्षीरगतनीरेण सेरने तति प्रजातातु प्रणात रेतो धारितं भवति । अष्टमयागदेवतां प्रशंसति- "पावापृथिव्य एककपालो भवति । पजा एव पजाता द्यावापृथिवीभ्यामुभ- मतः परिगृह्णाति " [पा० का १५० ६ अ. २ ] इति । भवादावुकामां पचानां पाठे प्राप्त की प्रशंसति- 'देवासुराः संयत्ता आसन् । सोभिरबवीत् ( ५ ) । मामये पणत । मया मुखेनातराओष्यथेति । मां द्वितीयमिति सोपोऽब्रवीत् । मपा राज्ञा पति । मा तृतीयमिति सविता । मया प्रतूता जेष्यथेति । मां चतु. मिति सरस्वती । इन्द्रियं बोऽहं धास्थामीनि । मां पञ्चममिति पूषा । ममा प्रतिष्ठया जेष्यथेति ( ६ )। तेऽग्निना मुखेनातुरानजयन् । सोमेन राशा । सवित्रा प्रसूताः । सरस्वतीन्द्रियमदधात् । पूषा प्रतिष्ठाऽs. सीत् । ततो वै देवा व्यणपन्त । पदेतानि इसी पि निरुप्यन्ते विजित्यै " [बा० का०.१ . ६ अ० २इति । लोके युद्धामुघतोयाँ सेनायां केचन शरा भटा मुखतो योढुं गच्छन्ति । तेषां युदं ब्रष्टुं कश्चिदाजा स्वामित्वेन संनिधत्ते । केचन दण्डहस्ताः पृष्ठतः स्थित्वा योजनपसवृत्तये बलात्परयन्ति । अन्ये केचन दुन्दुभ्यादिजयघोषण योडणामुत्साहं जनयन्ति । अपरा फियत्यपि सेना पुरोगताया युध्यन्याः सेनायाः पृतः सहायत्वेनावतिष्ठते । तानेतान्पश्चविधन्यापारानग्न्यादयः क्रमेय स्वन्तः । ततो देवानां गयोऽभूत् । ततोऽत्रापि पञ्चहविषां निवा नयो भवति।

·पी०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरटकस्य विधिः) शाखान्तरगतेनोपवपन्तीति वान वैश्वदेवादिषु चतुर्यु चातुर्मास्यपरंतु साधारण्य नोत्तरवेापवापः पाप्तस्तमुपवापं वैश्वदेवपर्वणि पतिपति-- " नोत्तरवदिमुपवपति । पशवो वा उत्तस्वेदिः । अजाता इस सेताई पशवः (७)" [बा० का. १ ० ६ अ० २] इति । उत्तरवेदिसमीपे तदाभिमुख्येन पशूनां बन्धनादुत्तरवदेः पशुत्वम् । पूर्वोक्तरीत्या वैश्वदेवस्य प्रजापतिसृष्टिसाधनत्वात्सल्यास पजास्वन्तर्भूतानां पशूनां वैश्वदे वादूर्ध्वमुत्पत्तिकालो न विहानीपतः पशुरूषोत्तरवेदिनांवोपवपनाया । तदेवमनुनालणगनेन वैश्वदेवेन वै प्रजापतिरित्यनुवाकेन वैश्वदेवपक्षमतान्या- नयादीन्यष्ट हवींषि प्रशस्तानि । अथानुवाकान्तरेण वैश्वदेवपर्वगतानि विशे. पाणानि विधीयन्ते । तत्र चोदकपातस्य बहिषलैगुण्यं विधत्ते-- विमर्हिर्भवति । माता पिता पुत्रः । तदेव तन्मिथुनम् । उस्लं गर्भो जरायु । तदेव तन्मिथनम् " [ना० का० १ प. ६ अ० ३] इति । मात्रादित्रयं यदस्ति तदेव पुत्रयुक्तत्वात्तन्मिथुनं सार्थकम् । गर्भस्पान्तर्वेशन- मुल्वं बहिर्वेष्टनं जरायु । गर्भादित्रयं यदस्ति तदेव सारभूसेन गर्भेणोपेतत्वात्त- मिथुनं सफलम् । उल्वजराय्बोद्वित्वसामान्येन मिथुनत्वम् । बहिरबैगुण्ये सति यथोकपिथुनद्वयताम्यं संपद्यते । विधत्ते-- " श्रेधा वहिः संनद्धं भवति । त्रय इमे लोकाः। एज्येव लोकेषु पतिति- छति " [बा० का० १ ० ६ अ० ३ ] इति । परुतौ दर्भमुष्टीनां पृथग्बन्धनं न विहितं सूत्रकारेण “ अदित्यै रामाs. सीत्युद्गग्रं वितत्य सुसंभता त्वा संभरामीति तस्मिनिधनानि संभृत्य " इति प्रसारित शुल्वे मुष्टानां संभरणमात्रस्यैवाभिधानात् । इह तु मुष्टिवयस्प-प्रथाव- नधनं विशेषः । विवत्ते-- एकधा पुनः सनदं भवति । एक इव लयं लोकः (१)। अस्मिनेष तेन लोके प्रतितिष्ठति " [बा० का० १ ० ६ अ० ३ ] इति । पृथग्वद्धानां त्रयाणां मुष्टीनां पुनर्मिलित्वा बन्धनं कार्यम् । चोदकमातम बन्धनस्य वेधाबन्धनेन वाधपाप्तौ पविपसवरूपोऽयं विधिः । चोदकेन सामान्यतः पाप्तानां दाणां पुष्पितत्वरूपं विशेषमत्र विषने-- ·८२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१पथकाण्ड ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविष्टकस्य विधिः) पसुयो भवन्ति । प्रथमजामेव पुटमवरुन्धे " [ ब्रा० का• १५०६ भ• ३] इति । पसूनोपेता दर्भाः प्रसुवः । विधत्ते-- " पथमजो वत्तो दक्षिणा समृदयै " [बा० का १० ६ अ. ] इति । अनूपाजार्थस्य द्रव्यस्य ग्रहणं विधत्ते-- पृषदाव्यं गृह्णाति । पशवो वै पृषदाज्यम् । पशनेवावरुन्धे " [बा. का. १५० ६ अ० ३ ] इति । दाधमिश्रमाज्यं पृषदाज्यम् । ग्रहणे संख्यां विधत्ते-- पशगृहीतं भवति । पाला हि पशवः " [ब्रा० का० १ ० ६ भ० ३ ] इति । सपुच्छपादैः पञ्चभिर्युक्तत्वात्पतिच्छन्दःसाध्यत्वादा पशूनां पान्त्वम् । मिश्रणं प्रशंसति- बहुरूपं भवति ( २ )। बहुरूपा हि पशवः समृद्धयै " [बा० का. १ म. ६ अ. ३ ] इति । दधिविन्दूनामाण्यबिन्दुनामनेकरूपत्वाद्वहुरूपत्वम् । गोमहिषादिरूपेण पशवो बहुरूपाः । हविरासादनादूर्ध्वं सामिधेनीभ्यः पुरा मन्थनं विधत्ते- “ अनि मन्थन्ति । अग्निमुखा वै प्रजापतिः प्रजा असजत । यदग्नि मन्थन्ति । आग्नमुखा एव तत्मजा यजमानः सृजते " [ब्रा० का० १५० ६ अ० ३ ] इति । हविःसादना_भावित्वमापस्तम्बो दर्शयति--" पश्च होत्रा यजमानः सर्वाणि हवीष्यासन्नान्यभिमृशति पशुवन्निन्थ्यः सामिधेन्यश्च " इति । होतृमन्त्रवालणे श्रूयते--" तद्भूयोऽनप्यत । तस्मात्तेपानादग्निरजायत " इति, " स प्रजननादेव मजा असृजत " इति च । तत्रानेः पथपसृष्टत्वात्पजानामग्निमुखत्वम् । शाखान्तराभिहितां प्रयाजानूयाजसंख्यां हदि कृत्वो साङ्ग कर्म प्रशंसति- "नव प्रयाजा इज्यन्ते । नवान्याजाः। अष्टौ हवी पि । द्वावाघारौ । द्वावा- ज्यभागी ( ३ )। विशसंपद्यन्ते । विशदक्षरा विराट् । अन्नं विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे " [बा० का० १ ० ६ अ० ३ ] इति । दशाक्षरपासिभिर्युक्तस्य विराड्छन्दसास्त्रिंशदक्षरत्वम् । १ ख. च. 'त्वा यागं प्र । घ. छ. त्वा यागक । - ·मा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ८२५ ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविष्टकस्य विधिः ) अलंकरणकाल आज्येनैककपालमाभपूरयतात्यापस्तम्बेन यदुक्तं तदिदं देधा प्रशस्य विधत्ते-- " यजमानो वा एककपालः। तेज आज्यम् । यदेककपाल आज्यमान- यति । यजमानमेव तेजसा समधयति । यजमानो वा एककपालः । पशव आज्यम् ( ४ )। यदेककपाल आज्यमानयति । यजमानमेव पशुभिः समर्थ- यति" [बा० का० १ ० ६ अ• ३ ] इति । विशेषान्तरं विधातुं पस्तौति-- " यदल्पमानयेत् । अल्पा एनं पशवोऽभुञ्जन्त उपतिष्ठेरन् । यहह्वानयेत् । बहव एनं पशवो भुञ्जन्त उपतिष्ठेरन्" [ब्रा० का०१४०६ अ०३] इति । भुञ्जन्तः क्षीरदानादिना पालयन्तोऽभुञ्जन्त इति तद्विपर्ययः । पशूनामल्प- स्वमपालयितृत्वं चेत्यभौ दोषौ । बहुत्वं पालयितृत्वं चेत्युपौ गुणौ । तत्र गुणसंपादनन प्रशंसन्विधत्ते-- " बह्वानीयाऽऽविःपृष्ठं कुर्यात् । बहव एवनं पशवो भुञ्जन्त उपतिष्ठन्ते " [बा० का ० १ ० ६ अ० ३ ] इति । बह्वाज्ये पुरोडाशस्य पृष्ठमानिमज्न यथा दृश्यते तथा बह्वाज्यमानयेत् । तथा सत्याज्यस्य बहुत्वात्पशूनामल्पत्वदोषो न भविष्यति । पुरोडाशपृष्ठस्याऽऽ. विर्भूतत्वादपालयितृत्वमाप न भवति । कृत्स्नस्थापि पुरोडाशस्थ होमें विधान पस्तौति-- "यजमानो वा एककपालः। यदेककपालस्यावयेत् (५)। यजमानस्या- षयेत् । उदा मायेद्यजमानः । म वा मीयेत" [बा०का० १५०६०३]इति । इतरपुरोडाशेषु भक्षणाद्यर्थमवशेष्य किंचिदेवावदीयते । तदवाप्यवदानेन यजमानस्यावयवाश्छद्येत, अथवोन्मत्तो भवेत् । यद्वा प्रमीयेत । करस्नहोमं विधत्ते-- सहदेव होतव्यः। सरुदिव हि मुवर्गो लोकः " [ बा• का. म० ६ अ० ३] इति । सरुदेव कृत्स्न एव । स्वर्गलोकस्य सहत्वमखण्डितत्वम् । एककपाले पूर्वमानतिस्य बाज्यस्य होमं विपत्ते-- १ ख. ङ. च. °था तावबहूवा ।

·. ९५६ श्रीमत्सारणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१पथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहाविरष्टकस्य विधिः) " हुस्वाभिजुहोति । यजमानमेव सुवर्ग लोकं गमयित्वा । तेजसा समर्व- पति " [बा० का० १ ० ६ अ० ३ ] इति । आदी पुरोडाशं हुत्वा तस्योपाज्यं जड़यादित्यर्थः । बोदकपातेनाऽऽहवनीयहोमेनैककपालं प्रशंसति-- " यजमानो वा एककपालः । तुवर्गो लोक आहवनीयः। यदेककपालमा- हवनीये जहोति । यजमानमेव सुवर्ग लोकं गमयति " [ बा० का. म. ६ अ० ३] इति । कयाचिदुपपत्त्या पुरोडाशस्य चोदकपा सुचा होममपोद्य हस्तेन होमः प्रसकस्तदा( स्तं वा )रपितुं सचा होमस्य प्रतिपसवं विधत्ते-- "यदस्तेन जुहुयात् । सुवर्गालोकायजमानमवविध्येत् । सुचा जुहोति । सुव. गस्य लोकस्य समष्टथै " [ ब्रा० का० १ प्र ६ अ० ३ ] इति । अवविध्यत्मण्यावयेत् । पुरोडाशो येन सनिवेशेन पावेऽवस्थितस्तेनैव संनि- वेशेनामौ तस्य स्थितिः शास्त्रान्तरे विहिता, सुचा हूयमानस्त्ववाङ्मुखो बह्रौ पतेदतस्तद्विविविरोधं परिहत इस्तेन होतब्यमित्येषा मन्दानामुपपत्तिः । हुतस्य पुरोडाशस्य नैश्चल्यं विधातुं पस्तौति-- यत्पाङ्पद्येत । देवलोकमभिजयेत् । यदक्षिणा पितृलोकम् । यत्मत्यक्' (७) । रक्षा सि यज्ञः हन्युः । यदङ् । मनुष्यलोकमभिजयेत् " का० १५० ६ अ. ३] इति । पपपि लोकादिजयो न स्वरूपेण दोषस्तथाऽप्यधिकफलभावनायां सत्यां तावन्मावत्वं दोष एव । विधत्ते-- " प्रविष्ठितो होतव्यः । एककपालं वै प्रतितिष्ठन्तं पावापार्थिवी अनु पनि. तिष्ठतः । पावाप्रथिवी ऋतवः । अतून्यज्ञः । यज्ञं यजमानः । यजमानं प्रजाः। तस्मात्पतिष्ठितो होतव्यः (८)" [वा. का. १०६ अ० ३] इति । पागादिदिक्षु पतनपरिहारेण होमस्थान एवं प्रतिष्ठितो निश्चलो पथा भवति तथा होतभ्यः । तव इत्यादिध्वनु पतितिष्ठन्तीत्यादिकं दृष्टव्यम् । तस्मादिति पूर्वस्य विधेरुपसंहारः। तदेतदुक्तं रुत्महोमादिकमापस्तम्बेन स्पष्टमुदाहृतम्-"उपा- शु पचरति सर्वहुतमपर्यावर्तयन्नृणुं प्रतिडित न हस्तेन जुहुयात्” इति । मुचा होमेऽप्यपर्यावृत्ति संपदायविद एवं संपादयन्ति-शिक्पे पुरोडाशमवस्थाप्य वाम- १ स. प. ङ, च. नीयन 1 २ ख. च. हितः । ३ स. प. म. 'तं ह । " [बा.

·८२७ । अनु३] रुवायजर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविष्टकस्य विधिः) हल्लेक शिक्याचे धृत्वा दक्षिणहस्तेन भुचमस्तादारयित्वा तया सुचा होम कुर्वन्वामहस्तेन शिक्षमीपदुदधृत्य वह्नौ स्थापयेदिति । वैश्वदेव्यामिक्षाया निःसत वाजिनशब्दाविधेयं यनीरं तस्य वाणिसंज्ञकान्दे- वानुद्दिश्य यार्ग विधते- " वाजिनो यजति । अग्निर्वायुः सूर्यः । ते वै वाजिनः । तानेव तद्यजति । अर्थो खल्वाहुः। छन्दासि वै वाजिन इति । तान्येव तद्यजति ” [बा. का० १ ० ६ अ० ३ ] इति । तस्य यागस्य कालं विधातुं प्रस्तौति- "क्सामे वा इन्द्रस्य हरी सोमपानौ । तयोः परिधय आधानम् । वाजिनं भागधेयम् (९) । यदपहत्य परिधीजहुयात् । अन्नराधानाभ्यां घास प्रयच्छेत् " [ बा• का० १।५०६ । अ० ३ ] इति । हरी अश्वौ। तयोर्वशीकरणाय मुखे पक्षिप्तो लोहीवशेष आधानम् । अन्नर्मु- खमध्येऽवस्थितमाधानं ययोस्तावन्तराधानौ । हस्तेन मुखे प्रक्षिप्यमाणः साज्य- शर्करमुगादिपिण्डो घासस्तृणविशेषो वा । नयाधानेऽन्तरवस्थिते सति चासो भक्षयितुं शक्यः । विधत्ते-- "पहत्य परिधीजुहोति । निराधाना-मामेव घासं प्रयच्छति " [बा.का. प्र. ६ अ० ३ ] इति । परिधीनाममौ प्रहारेणाऽऽधानस्यापनीतस्वाद्धासो भक्षयितुं शक्यते । सोऽयं काल आपस्तम्बेन स्पष्टीकृतः-" परिधान्पहत्य स सावान्तं कृत्वा वाजिनपात्र उपस्तीर्यान्तर्वेदि बहिर नविषिश्चन्वाजिनं गृहाति नाभिवारयति " इति । तत्र पारे ग्रहणकाले पात्रस्यामिपूरणेनाधोपस्थितस्य बहिषो विशेषण सेचन विधत्ते- " बर्हिषि विषिश्चन्वाजिनमानयति । प्रजा वै बर्हिः । रेतो वाजिनम् । मंजास्वेव रेतो दधाति" [ बा० का० १ ० ६ अ० ३ ] इति । सोमवत्परस्परोपहवपूर्वकं भक्षणमप्राप्तत्वादिह विधत्ते- .१ ख. प. उ. च. त्रमुप । २ ख. च. 'भिक्षर । १९५ ·-- - ८८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- पथमकाण्ड- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधिः) समुपहूय भक्षयन्ति । एतत्सोमपीथा ह्येते । अथो आत्मन्नेव रेतो इधते" [ बा• का० १ ० ६ अ० ३ ] इति । वाजिनयागस्य सांनाय्पविकृतित्वेऽपि सांनाय्यवदिडाभक्षणं न कर्तव्यं, किंतु सोमवदक्षयेत् । एतदेव वाजिनभक्षणं सोमपीथः । सोमपानं येषामृत्विजां त एतत्सोमपीथाः । वाजिनभक्षणे यजमानस्य चरमभक्षणं विधत्ते-- यजमान उत्तमो भक्षयति । पशवो वै वाजिनम् । यजमान एव पशून्म- तिष्ठापयन्ति ( १०)" । [ ब्रा० का २ १ ० ६ अ० ३.] इति । एतस्मिन्वैश्वदेवकर्मणि मन्त्र विशेषाभावान्मन्त्रकाण्डे प्रधानविषय एवाऽs- नाता अतो नास्ति विनियोगसंग्रहः । अत्र मीमांसा । पथमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्- चातुर्मास्याद्यपर्व पोक्ता याद्यश्कान्तिमे( के )। वैश्वदेवेति शब्दोक्तो गुणः संघस्य नाम वा ।। नामत्वे रूपराहित्यादविधिर्गुणता ततः। अग्न्यादिभिर्विकल्प्यन्ते विश्वे देवास्तु सप्तसु ॥ अनूद्याष्टौ यजेतेति तत्संघे नाम बर्णितम् । अविधित्वेऽप्यर्थवस्थानाम प्राक्पवणादिषु ॥ इज्यन्तेऽत्र यजन्ते वा विश्वे देवा इतीदृशी। निरुक्तिन विकल्पः स्यादुत्पत्त्युत्पन्न शिष्टतः ।। चातुर्मास्ययागस्य चत्वारि पर्वाणि-वैश्वदेवो वरुणपघासः साकमेधः शुना- सीयश्चेति । तेषु प्रथमे पर्वणि अष्टौ यागा विहिता:--" आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरु५ सावित्रं द्वादशकपाल सारस्वतं चरुं पोष्णं चरुं मास्तर सप्तकपालं वैश्वदेवीमामिक्षा द्यावापृथिव्यमेककपालम् " इति । तेषामष्टानां सनिधाविदमाम्नायते-"वैश्वदेवेन यजेत " इति । तत्राऽऽमेयादीन्यजेतेत्यनूध वैश्वदेवशब्देन देवतारूपो गुणस्तेषु विधीयते । यद्यपि वैश्वदेव्यामिक्षायां विधे देवाः पाप्तास्तथाऽप्यानेयादिषु सप्तसु यागेष्वषाप्तत्वाविधीयन्ते । तेष्वप्यग्न्या- बल ·त पा ०८अनु०२० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २५९ ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविष्टकस्य विधिः ) दिदेवताः सन्तीति चेत्तर्हि गत्यभावात्तेषु देवता विकल्प्यन्ताम् । नामधेयत्वे नाममात्रस्याविधेयत्वाद्दव्यदेवतयोरभावेन यागस्यात्र स्वरूपासंभवाच्छ्रयमाणो विधिरनर्थकः स्यात् । तस्माद्गुणविधिरिति पाप्ने बूभः-उत्सत्तिवाक्यैर्विहिताग्ने- यादीनष्टौ यागान्यजेतेत्यनूद्याष्टानां संघे वैश्वदेवशब्दो नामत्वेनोपवण्य॑ते । न च विधित्वाभावेऽपि नामोपदेशवैयर्य, प्राचीनपवणे वैश्वदेवेन यजेतत्यादिषु वैश्वदे- वशब्देनैकेनैवाष्टानां संघस्य व्यवहर्तव्यत्वात् । नाभपवृत्तिनिमित्तभूता निरुक्ति- विधा-आमिक्षायागे विश्वेषां देवानामिज्यमानतया तत्सहचरितानां सर्वेषां छत्रि- न्यायेन वैश्वदेवत्वम् । अथवा विश्वे देवा अष्टानां कर्नार इति वैश्वदेवत्वम् । तथा च ब्राह्मणम्-"यद्विश्वे देवाः समयजन्त । तद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वम् इति । देवताविकल्पस्तु समानबलत्वाभावान युज्यते । अग्न्यादय उत्पत्तिशिष्टत्वा- त्पबला विश्वे देवा अनुत्पन्नशिष्टत्वादुर्बलाः । तस्माद्वैश्वदेव शब्दः कर्मनामधेयम् । अत्रैव गुरुमतमाह- गुणनामत्वसंदेहादपमा चोदनेति चेत् । नोक्तन्यायेन संघस्य नामधेयत्वनिर्णयात् ॥ स्पष्टोऽर्थः । द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्-- गुगः कर्मान्तरं वा स्याद्वाजिभ्यो वाजिनं विति । गुणो देवानन्द्योक्त. समुच्चयविकल्पतः । आमिक्षोत्पत्तिशिष्टत्वात्पबला तत्र वाजिनम् । गुगोऽपविश्य कर्मान्यत्कल्पपेवाजिदेवकम् ॥ " तप्ते पयसि दध्यानयति, सा वैश्वदेव्यामिक्षा, वाजिभ्यो वाजिनम् ॥ इति श्रूयते । घनीभूतः पिण्ड आमिक्षा । वजिनं जलम् । तत्राऽऽमिक्षाव्य- भाजो को विश्वे देवा उक्ताः। ते च वाजिभ्य इत्यनेनान्द्यन्ते । वाजोऽन्न. मामिक्षारूपमेषामस्तीति तनिष्पत्तेः । ताननूध वाजिनद्रव्यरूपो गुणो विधी- यते । तच्च द्रव्यमामिक्षाव्येण सह समुच्चीयतां विकल्प्यतां वेति प्राप्ते ब्रूमः- उत्पत्तिशिष्टनाऽऽमिक्षाव्येणविरुद्धे वैश्वदेवयागे वाजिनद्रव्यस्पोत्पत्निशिष्टताया १ क. त्रस्य वि २ ख. च. वाक्ये विहि । ३ क. ख. घ. इ. "क्तिविशषा आ ४ ख. रु. च. "त्पन्नशिष्टतयाऽव। -- ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेला- (मका- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकाय विधिः) अवकाशाभावाद्वाजिनशब्दो गाजिशब्दार्थस्य देवनान्वरवामापाइयवि । बो द्रव्यदेवतालक्षणस्य रूपस्य भिन्नताकान्तरम् । चतुर्थाध्यायस्य पथमपाइ चिन्तितम्- आमिक्षा वाजिनं च स्थाइभ्यानीतेः पयोजिका । उतामिक्षैव सामय योस्तुल्यं ततोऽधिमः ॥ आमिक्षा पय एवात्र तच्छन्दान्मन्त्री रसात् । प्रयोजिकैका प्राधान्बादनुनिष्पादि वाजिनम् ॥ इदमाम्नायते--" तप्ते पयसि दध्यानयंति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाणिभ्यो वाजिनम् " इति । तत्र पयास दधिप्रक्षेपादामिक्षाद्रव्यं यथा निष्पद्यते तथा वाजिनहत्य, मपीति दध्यानयनस्य जनकत्व सामर्थ्यमुभयद्रव्यविषयं तुल्यमेव । तस्मादुम- यमपि प्रयोजकमिति प्राप्ते ब्रूमः--न द्रव्यान्तरमामिक्षा, किंतु पय एवेति तच्छब्दादिभिरवगम्यते । यस्मिन्पयासि दधिप्रक्षेपः साऽमिक्षेति तच्छन्देन पयः परामृश्यते । आमिक्षायागे पुरोनुवाक्यायामप्येवमाम्बातम्--- जुषन्ता युज्यं पयः" इति । पयो रसश्च मधुर आमिक्षायामनुवर्तते, न तु वाजिने । ततः प्राधान्येन पयसो धनीभावं कर्तुं दध्यामातमित्यामिव पयोजिका अनुनिष्पायेव वाजिनं न तु पयोजकम् । अष्टमाभ्यायस्य द्वितीपपादे चिन्तितम्-- सुरावाजिनयोः सोमस्पेष्टर्वा सोमशब्दतः। आधो मैवं हविःसाम्यात्सोमशब्दः पशस्तये ॥ सौत्रामण्यां सुराग्रहाः श्रुताः--सुराग्रहान्गृह्णातीत्यादिना । चातुर्मास्येषु वाजिनयागः श्रतः--वाजिभ्यो वाजिनमिति । तत्राभयत्र सोपस्य विध्यन्तः कार्यः । कुतः । “सोमो वै वाजिनं सुरा सोमः " इति वाजिने सुराधा च सोमशन्दपयोगान् । सोमशब्दश्चाग्निहोत्रशन्दवदर्मानविदिशतीवि चेन्मैवम् । ऐधि.

·पीस.] कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसहिता। ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिबरुणप्रधासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम्) कहविःसाम्यान् । भोगाधिविरुष सुरा, सानास्वविकृतं वाजिनम् । तस्मादैष्टिको विष्यन्तः । सोम शब्दस्त्वर्थवादमतत्वान्नाग्निहोत्रादिनामवदतिदेशकः । यदि वाजिनस्य प्रतिपत्तिकर्मत्वान्नास्ति धर्मापेक्षा तर्खेतस्मिनशे कृत्वाचिन्ताऽस्तु । त्रवान्यचिन्तिवम्- द्वयोर्दशोऽथ पयस आमिक्षायां द्विजत्थतः । द्वयोर्दभो घनत्वेन प्राधान्यापयसो भवेत् ॥ " तप्ते पति दयानपति सा वैश्वदेव्यामिक्षा " इति भुतापा आमि. क्षायाः सानाय्ययागीयमोदधिषरसोर्थाः कार्या श्रामिक्षावा उभयजन्यत्वादि- त्येकः पक्षः। घनत्वस्याऽऽधिक्याद्दधिधर्मा इति द्वितीयः पक्षः। पयस्यामिक्षामु- त्पादयितुं सहकारित्वेन दध्यानीयते । ततः पयम एव मुख्यकारणत्वात्तद्धर्म एव न्याम्पः॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपाकशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः)। ऐन्द्राममेकादशकपालं मारतीमामिक्षा वारुणीमामिक्षा कायमेककपालं प्रधास्वाम्ह- वामहे मरुतो यज्ञवाहसः करम्भेण सजोषसः। मो पूर्ण इन्द्र पृत्सु देवास्तु स्म ते शुष्मि- भवया । मही ह्यस्य मीढुषों यया । हवि- मतो मरुतो वन्दते गीः । यद्नामे यदरण्ये यत्सभायां यदिन्द्रिये । यच्छ्रे यदर्थ एनभः ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- पथकाणे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) कृमा बयम् । यदेकस्याधि धर्मणि तस्यावय- जनमसि स्वाहा । अकन्कर्म कर्मकृतः । सह वाचा मयोभुवा । देवेभ्यः कर्म कृत्वाऽस्तं प्रेत सुदानवः (१)॥ ( वयं यदि शतिश्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरयिसहितायां प्रथमाष्टके - टमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टममपाठके तृतीयाऽनुवाकः )। द्वितीये वैश्वदेवाख्यं प्रथमपर्वोक्तं, तृतीये वरुणपघासाख्यं द्वितीय पर्वोच्यते । तत्र विशेषहवींषि चत्वारि विधत्ते-- ऐन्द्राममेकादशेति । निर्वपतीति पूर्वानुवाकादनुवर्तते । तानेतान्वरुणपघा- सान्विधातुं पस्तौति-- " प्रजापतिः सविता भूत्वा प्रजा असृजत । ता एनमत्यमन्यन्त । ता अस्मा- दपाकामन् । ता वरुणो भूत्वा प्रजा वरुणेनाग्राहयत् । ताः प्रजा वरुणगृहीताः। प्रजापति पुनरुपाभावन्नाथमिच्छमानाः । स एतान्मजापतिरुणपघासानपश्यत् । तां निरवपत् । तैर्वै स प्रजा वरुणपाशादमुश्चत् " [ प्रा० का० ६ अ. ४ ] इति । सविता भूत्वोत्पादको भूत्वा । अत्यमन्यन्ताबज्ञां कृतवत्यः । वरुणो भूत्वा वरुणेन वरुणपाशरूपेण जलोदररोगेण । नाथं स्वाप्निं रोगशान्तये, वरुण- प्रघासानेतनामकान्यामविशेषान् । इदानीं विधते-- यद्वरुणपघासा निरुप्यन्ते ( १ )। प्रजानामवरुणग्राहाय " [बा. का० १ ० ६ अ० ४ ] इति । १ प.

·मां ० ८ अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता । ८३३ ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीवपर्वणोऽभिधानम् ) अस्य पर्वणः कालमापस्तम्बो दर्शयति-" ततश्चतुर्षु मासेष्वाषाढयां भावण्यां वोदवसाय वरुणपघासैर्यजेन ” इति । उदवसाय पूर्वदेशानिर्गत्य । अस्मिन्वरुणपघासपर्वणि द्वितीयां वदि विधातुं प्रस्तौति-- " तासां दक्षिणो बाहुन्धक्न आसीत् । सव्यः प्रसृतः । स 'एतां द्वितीयां दक्षिणतो वेदिमुदहन् । ततो वै स प्रजानां दक्षिणं बाहुं पासारयत् " [ बा. का० १५० ६ अ० ४ ] इति । तासां प्रजानाम् । न्यक्नः शीतवातरोगेण नितरां संकुचितः । वेदिमुदहन्वेदे- रुदननं कृतवान् । विधत्ते-- पद्वितीयां दक्षिणतो वेदिमुद्धन्ति । प्रजानामेव तद्यजमानो दक्षिणं पाहुं प्रसारयति । तस्माचातुर्मास्ययाज्य मुष्मिलोक उभयाबाहुः । यज्ञाभिजि. तर सत्य " [बा० का० १ ० ६ अ० ४ 1 इति । दक्षिणतश्चोदकमाप्ताया वेदेर्दक्षिणभागे । यस्माच्चातुर्मास्येषु वेदिद्वयमस्ति तस्मात्तद्याजी स्वर्गे बाहद्वयोपतो भवति । यद्यपि सर्वेषां बाहु यमस्ति तथाs. प्येक एव बाहुस्तेषां सामर्थोपेतः । अत एवाऽऽम्नातम्--" तस्मादक्षिणोऽध आत्मनो वीर्यावत्तरः ” इति । अाय बाहुद्वयमपि सामर्थ्यातिशयोपेतमिति विशेषः । तदेतदस्य यज्ञाभिजितमनेन यज्ञेन संपादितम् । उमयोद्योर्मध्ये त्रयोदशाङ्गुलिपरिमितं व्यवधानं विधत्ते-- " पृथमात्राद्वेदी असंभिने भवतः (२) । तस्मात्पृथमा व्यसौ ॥ [बा• का० १ ० ६ अ० ४ ] इति । पस्मादेयोरुक्तं व्यवधानं तस्माल्लोकेऽपि वामदक्षिणावंसौ पृथमात्रौ । यदा पथमा त्रयोदशाङ्गुलपरिमाणं यथा भवति तथा विभक्तो दृश्यते । विधत्ते- - १ क. घ. ऊ. श्चतुषु मा । च. 'श्चतसृषु मा ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमा समेता- पंथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणपंधासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) " उत्तरस्यां वेद्यामुत्तरवेदिमुपवपति । पशवो वा उसरवेदिः । पर्शनिवा- वन्धे । अथो यज्ञपरुषोऽनन्तरित्यै " [बा० का० १ ० ६ अ. ४] [इति । पक्षपरुषो यज्ञावयवस्यान्तरित्या अन्तरायाभावार्थम् । उत्तरवेदेरभाव तपो यसवयवोऽन्तरितः स्यात् । वैश्वदेवपर्वण्युक्तानामानेयमष्टाकपालमित्यादीनां पञ्चहविषां ब्राह्मणमवालणं चावाप्पतिदिशति-- एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च हवी पि[बा०का ० १ ५०६ अ० ४] इति । आमेयादीनां पश्चानां विधायक पूर्वस्मिन्पर्वणि पदालणमेवदेवास्मिन्पर्वाण मालणं विधायकं येषां पश्चानां तान्येतद्वालणानि । अत्रापि तथैवाऽऽदौ पश्च हवींष्यनुतिष्ठेदित्यर्थः । मुख्यब्राह्मणे विहितस्यैन्द्रामस्पातिदिष्टपश्चहावरानन्तयं विधत्ते-- " अथैष ऐन्दामो भवति " [बा० का० १ प० ६ अ० ४ ] इति । तस्मिन्यागे श्रुतौ देवी प्रशंसति-- " प्राणापानौ वा एतौ देवानाम् । यदिन्द्राग्नी । यदैन्द्रानो भवति (३)। प्राणापानावेवावरुन्चे । ओजो बलं वा एतौ देवानाम् । यदिन्द्रामी । यदैन्द्रामो भवति । ओजो बलमेवावरुन्धे " [ब्रा० का० १ प० ६ अ० ४ ] इति । ओजो मानस उत्साहो बलं, शारीरमिति विशेषः । मुख्यबालणविहितमामिक्षायागमनद्य तद्देवताकावेव मेषीमेषों यवमयों विधत्ते- " मारुत्यामिक्षा भवति । वारुण्यामिक्षा । मेषी च मेषश्च भवतः । मिथुना एप पजा वरुणपागा-मुश्चति ” [ मा० का० १ ० ६ ० ४] इति । -- ·प्रपा०८ अनु०३] कृष्णयजुर्वदीयंतत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) मारुत्यामिक्षा भवति मेषी च, वारुण्यामिक्षा भवति मेषश्चेति तत्तत्साहि- त्याभिधानार्थी चकारी । स्त्रीपुरुषरूपयोमषीमेषयोरनुष्ठानन मिथुनात्मिकाः प्रजा रोगान्मुक्ता भवन्ति । मेषीमेष योर्गुणविशेष विच ----- “ लोमशो भवता मध्यत्वाय ( 2 ) " [ ब्रा० का० १ ० ६ अ. ४ ] इति । एतच्च राजकारण स्पष्टार -- " 'गांभिर्मष प्रतिकृती लामशी कुरुनः " इति । तयामपामेषयाः पुर; 37ी स्थापनं विचन--- शीपर्णान्युपवपति ! बासमवाऽऽभ्यापियच्छति ( १ ) " [ का० १ ० ६ अ० ४ इनि । घासमपात्यन्वयः । शमीपर्णानां दानाधिक संख्यां विधान पनाति--... " प्रजापतिमन्नाद्यं नोपानमन् । स एतन बातमन हविषाऽन्नाद्यमवारुन्ध । यत्परःगतानि गमीपर्णानि भवन्ति । अनास्यावरुदय " [ ब्रा० का० १ प० ६ अ० ४ । इति । अत्तुं योग्यं न्यादिजन्यं यद तपजापतिर्न पामोन् । स च प्रजापति- रेतेन शमीवृक्ष जन्यन यात संख्या युक्त न काष्ठ समूह न दीपित ऽग्नी हुतन हविषा तद्- नाद्यं संपादितवान । अन: पर:गनि शनाधिक संख्यानि पूर्णान्युपवपत् । तत्र करीरोद्वापं विधार्नु पस्नौति- “ सौम्यानि व कराणि । मोम्पा खल वा आहुनिर्दिवा वृष्टिं ज्यावयति । [ब्रा० का० १ ० ६ अ० ४ ] इति । करीरनामकान्यङ्कराणि सामवल्लीसदृत्वात्सोम्यानि । आहुतिरपि सोमसंब- म्धिनी वृष्टिहेतुः । विधत्ते- " यत्करीराणि भवन्ति । सोम्ययेवा हुत्या दिवा वृष्टिमवरुन्ध " [बा. का० १५० ६ अ० ४ ) इति । करीर शब्दन खर्जुरीफला युच्यन्न इति केचित् । तानि शमीपर्णवद्भक्ष्यत्यो- पचारण तयोः पुरत उपवपत् । तथा च सूत्रकार:-" अथाऽऽभ्यां शमीपर्णकरी. राण्युपवपनि पर.शतानि परःसहस्राणि च " इति । व ·८३६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम्) नवमं यागं प्रशंसति- काप एककपालो भवति । प्रजानां त्वाय (१)" [प्रा. का. " प० ६ अ० ४ ] इति । सुखित्वायेत्यर्थः । कायः प्रजापनिदेवताकः । दीपपात्रसदृशानि यवपिष्टनिर्मितानि पात्राणि विधत्ते- पतिपूरुष करम्भपात्राणि भवन्ति । जाता एव प्रजा वरुणपाशान्मुश्चति । एक- मतिरिक्तम् । जनिष्यमाणा एव प्रजा बरुणपाशान्मुञ्चति (५)" [बा० का. १. ६ अ. ४ ] इति । दधिसिक्ता यवसक्तवः करम्भः । यजमानस्य गृह यावन्तः पुरुषा मनुष्या संख्यया पात्राणि विधायकं पात्रमधिकं कुर्यात् । अत एव सूत्रकार आह- “ आमपेषाणां पत्नी करम्भपात्राणि करोति यावन्तो यजमानस्यामात्याः सखी- कास्तावन्त्येकातिरिक्तानि " इति । तदेवमनुबाह्मणगतेनानुवाकंन वरुणपघासादिविधयो देवतापशंसाश्चोक्ताः । भथानुषाकान्तरेण हविरासादनादिप्रयोगा उच्यन्ते । तत्र वदिद्वये हविःसादन- व्यवस्था विधत्ते-- "उत्तरस्यां वेद्यामन्यानि हवा षि सादयात । दक्षिणायां मारुतीम् । अपधुर- मेवेना युनाक्ति । अथो ओज एवाऽऽसामवहरति । तस्माद्ब्रह्मणश्च क्षत्राच्च वियोऽन्यतोऽपकमिणी: " [बा० का० १५० ६ अ० ५ ] इति । मारुत्या आमिक्षाया अन्यान्यानेयादीन्यष्टौ हवींषि । मरुतो देवानां मध्ये विशः। अतो मारुत्याः पृथग्वेदिसादनादेना विशोऽपधुरमेव युनक्ति । अपक्रमणमेव पापयति । धुरो गमनमपधुरं, धूःशब्देन बहुविध हविर्वहनयोग्या भूमिरुच्यते। सा बोत्तरगता वेदिस्तस्या अपगमनं यथा भवति तथा मरुद्रूपा एना विशो वेद्यन्तरे योजितवान्भवति । किंचाऽऽसां विशामोजो बलमवहरत्येव न्यकरोत्येव । य- स्मादिशां न्यकारस्तस्मादब्राह्मणात्क्षत्रियाच्चमा विशोऽन्यतो यामान्तरे वाटिका- न्तरे बाऽपकामन्ति । प्रचारपौर्वापर्य पाठेनैव प्राप्त प्रशंसति-- मारुत्या पूर्वया पचराते । अनृतमेवावयजते । वारुण्योत्तरया । अन्तत एवं वरुणमवपजते " [बा० का० १ ० ६ अ. ५] इति । " १ घ. मा। २ क. घ. ज. योग उच्यते । त' । ३ ख. घ. उ. च. वा पीठिका ।

·मपा०८अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) मारुत्या आमिक्षायाः प्रथमपचारेणानतमयथाशास्त्रार्थानुष्ठानेन दोषमवय- जते विनाशयति । वारुण्यामिक्षाया उत्तरकालीनपचारेण वरुणं वरुणपाशरूफ जलोदररोगमन्तत एवावयजते सर्वथैव विनाशयति । प्रचारात्माचीनेष्वङ्गषु पूर्वोक्तपौर्वापर्यवेपररीत्यं विधत्ते- यदेवाध्वर्युः करोति ( 1 )। तत्पतिप्रस्थाता करोति । तस्माद्यच्छ्रेया- करोति । तत्पापीयान्करोति " [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० ५] इति । अध्वर्युरुत्तरवेधवस्थिताया वारुण्यामिक्षाया अनुष्ठाता । पतिमस्थाता तु दक्षिणवेद्यां मारुतीमनुतिष्ठति । तत्र यद्यदन्वाधानादिकमकैकमङ्गन्मध्वर्युरनुतिष्ठति तत्तदङ्ग प्रतिप्रस्थाता तदनन्तरमेवानुतिष्ठेत् । अत एव च लोकेऽपि संदिग्धेषु लौकिकवैदिकव्यवहारेषु श्रेयान्प्रामाणिकत्वेन संपतिपन्नः पुरुषो यदेव करोति तदेव पापीयान्मूठोऽपि करोति । भत्र बौधायनेन यदिदमुक्तम्-" अथ प्रतिप्रस्थाता पत्नी पृच्छति पस्ति कस्ते नार इति । असाविति तं वरुणो गृह्णातु " इति । तदिदं विधत्ते- " पत्नी वाचयति । मेध्यामेवैनां करोति । अथो तप एवैनामुपनयति [ग्रा० का• १ ० ६ अ० ५ ] इति । पापं प्रख्यापयेत्पापीति स्मृतिकारैरुक्तत्वाविद्यमानं जारमुद्दिश्य पत्नी वाच- येत् । तेन च प्रख्यापनेन पत्नी यागयोग्यां करोति । किंच सभामध्ये मानहा- निसहिष्णुत्वरूपं यत्तपस्तदप्येनां पत्नी पतिपस्थाता मापयति । तस्याश्च पल्या लज्जा मुक्त्वा जारनिर्देशं विधत्ते- यज्जार ५ सन्तं न प्रब्यात् । प्रियं ज्ञानि रुन्ध्यात् । असो मे भार इति निर्दिशेत् । निर्दिश्यैवैनं वरुणपाशेन ग्राहयति ( २ ) " [ बा० का० १ प. ६ अ० ५] इति । मन्त्रकाण्डे प्रधानयागविधिभ्य ऊर्ध्व प्रघास्यान्मो पू णो ययामेऽकन्कर्मेत्येते चत्वारो मन्त्रा आम्नाताः । तत्र प्रथममन्त्रस्य विनियोगमापस्तम्ब आह-"पचा- स्यान्हवामह इति प्रतिपस्थाता पत्नीमुदानयति " इति । पाठस्तु- प्रघास्यानिति । वरुणपाशरूपं कर्म मन्तीति वरुणपघासारतानहन्तीति वरुण प्रषास्याः। यज्ञं वहन्तीति यज्ञवाहसः । दधिपिमित्रैः सक्तुभिनिष्पादिवं - ·- श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१मधमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघा साख्याद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) पात्रजातं करम्भशब्देनोच्यते । तेन करम्भेण दक्षिणवेदिस्थितेऽनौ दंपतिभ्यां हूय- मानेन परस्परं समानप्रीतयः सजोषसः । तथाविधानमरुतो हवामह आह्वयामः । विधत्ते- प्रधास्यान्हवामह इति पत्नीमुद्दानयति । अतैवैनाम " [बाका. १५०६०५ ] इति । एनां पत्नीमनेन मन्त्रपाठेनाहतैवाऽऽहूतवानेव भवति । भवशिष्टस्य मन्त्रत्रयस्य विनियोगमाहाऽऽपस्तम्ब:-" अथान्तरा बेदी गत्वा बनमानः पत्नी चोत्तरेणोत्तरां वेदिपीके शर्प करम्भपात्राण्याप्य शीर्षनधि निधाय पुरस्तात्मत्यश्चौ तिष्ठन्तो दक्षिणेऽनौ शूर्पण जहुतो मो ष ण इन्द्रेति मनमानः पुरोनुवाक्यामन्वाह यदग्राम इत्युभी याज्यामकन्कर्म कर्मकृत इति विपर्यन्तो जपतः" इति । तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु- मो पूण इति । हे इन्द्र देव नोऽस्मान्पृत्सु संग्रामेषु मो मैव प्रवर्तयेति शेषः । तदेतद प्रवर्तनं सु समीचीनं वेरिणामवामभवान् । हे शुष्मिन्बलवंस्ते तव प्रसादादवयाऽवयजनमनिष्टनाशनमस्तु म्म सर्वदा भवतु । यस्मात्कारणान्मीढुषो वृष्टि सेचनसमर्थस्य तव प्रसादादस्माकं मही भर्मियच्या यवादिकृत्स्नधान्ययोग्या तस्मादनिष्टनाशनमित्यन्वयः । गीरस्मदीया स्तुतिरूपा वाग्यविष्मत: करम्भपात्र- रुपहविर्युक्तान्मरुतो वन्दते नमस्कगेति स्नौतीत्यर्थः । द्वितीयमन्त्रपाठस्तु- यदग्राम इति । अत्र सप्त यच्छब्दा: २. प्तधावाक्य भेदार्थाः । स चाऽऽद- रार्थः । अर्य स्वामिनि वैश्य वा । एकम्य दंपत्योर्मध्ये कस्यचिद्धर्मणि शा- स्त्रीये धर्म वयं यजमानो दारा दासाश्च ग्रामविषम् यत्तापमधिकं चक्रम तस्य सर्वस्यावयजनं विनाशकं हे करम्भपात्रजात त्वमभ्यतः म्वाहा त्वां ददामीत्यर्थः। एतयोरुभयोर्याज्यापुरोनुवाक्ययोत्रत्वमपवादित विधत्ते- " यत्पत्नी पुरोनुवाक्यामनुबयान । निर्वीयर्या यजमानः स्यात् । यजमानोऽ- बाह । आत्मन्नेव वीर्य धत्ते । उभौ या ज्या सवीर्यत्वाय " [ ब्रा० का. , प्र. ६ अ० ५] इति । याज्यादृष्टान्तेन पुरोनुवाक्यायामपि प्रातां पत्नीमर्थवादन वारपति । - २ - ·- प्रपा०८अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (गजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) पापरूपेण प्रविश्य दरुणो यज्ञघातीति वरुणो याज्यायामेनःशब्देन विवक्षित इति दर्शयति- यग्रामे यदरण्य इत्याह । यथोदितमेव वरुणमवयजते " [प्रा० का. १ प्र० ६ अ० ५ ] इति । दक्षिणवेदिगतेऽग्नौ होमं विधातुं प्रस्तौति- यजमानदेवत्यो वा आहवनीयः (२)। भ्रातृव्यदेवत्यो दक्षिणः। यदा- हवनीय जुहुयात् । यजमानं वरुणपाशेन ग्राहयेत् " [बा० का० १ १० ६ अ० ५] इति । उत्तरदिक्स्थायां वेद्यामुत्तरवेधुपवापेन निष्पन्न आहवनीयः। इतरवेदि- गतोऽग्निर्दक्षिणः। विधत्ते- दक्षिणेऽग्नौ जुहोति । प्रातृव्यमेव वरुणपाशेन ग्राहयान ” [ प्रा० का. १ ० ६ अ० ५] इति । जुहमपवदितुं विधत्ते- " शर्पण जुहोति । अन्यमेव वरुणमवयजते ” [ ब्रा० का० १ • ६ अ. ५ ] इति । अन्नसाधने झपे भवमन्न्यं भोज्य द्रव्यविनागिनमित्यर्थः । होमे गुणद्वयं क्रमेण विधत्ते- " शीर्षन्नधिनिधाय जुहोति । शीर्षत एव वरुणमवयजते । प्रत्यतिष्ठञ्ज- होति ( ४ )। प्रत्य व वरुणपा गान्निर्मुच्यते " [प्रा० का० १५०६ अ० ५ ] इति । करम्भपात्रपूर्ण शूर्प शिरसि सन्निधाय पश्चाज्जुहुयात्तेन शिरोरोगादिकं शाम्यति । परिमाभिमुखेन होमन प्रत्यङ्व वरुणस्य प्रतिकूलत्वेन प्रबल एव सन्वरूणपाशानिष्कृष्टो मुध्यते । तृतीयमन्त्र पाठस्तु- अक्रन्कर्मेति । कर्मकृतोऽध्वर्युप्रमुखा यजमानपत्न्यन्ताः सर्वे, मयोभुवा मयः १ क. भोक्तव्यद्रव्यानिष्ट विनाशयतीत्य । घ. ड. च. भोक्तव्यद्रव्यानिहवि । २ ख. घ. ड. च. होमगु। - - ·- ८४० श्रीमस्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे-- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) शिवं सुखम् । “ यदै शिवम् । तन्मयः " इति श्रुतेः । तत्तुरखं भावपित्र्या मन्त्रोच्चारणरूपया वाचा सह करम्भपात्रहोमान्तं कर्माक्रन्कृतवन्तः। हे सुदानवः सुष्टु हविषः प्रदातारोऽध्वर्युमभृतयो देवार्थमिदं कर्म कृत्वाऽस्तं प्रेत स्वगृहं गच्छत । अस्मिन्मन्त्र उत्तरार्धतात्पर्य दर्शयति- अकन्कर्म कर्मकृत इत्याह । देवानृणं निरवदाय । अनृणा ग्रहानुपमेनेति बावैतदाह " [ प्रा० का० १ ० ६ अ० ५] इति । देवान्प्रति प्रत्यर्पणीयं यदृणं तन्निरवदाय निःशेषेण प्रत्यर्य। अधावभृथग्य विधातुं पस्तौति- वरुणगृहीतं वा एतद्यज्ञस्य यद्यजुषा गृहीतस्यातिरिच्यते । तुषाश्च नि- कासश्च " [ब्रा० का० १ ० ६ अ० ५] इति । वारुणयागे मेषार्थेषु यवेषु ये तुषा यश्च निष्कासः पात्रलग्न आमिक्षांशले- पस्तदुभयं पूर्व मन्त्रेण गृहीतस्य द्रव्यस्यातिरिक्तोऽश:। अनो यज्ञसंबद्धमेतद्वरुण- गृहीतमेव । विधत्ते- तुषैश्च निष्कासेन चावभृथमवैति । वरुणगृहीतेनैव वरुणमवयजते" [बा. का० १ ० ६ अ० ५] इति । अवावभथशब्देन सौमिकावभृथधर्मोपेतं कर्मोच्यते । तदेतत्मत्यभिज्ञापयितुं तवत्यविधीन्सार्थवादाननुवदति- अपोऽवभृथमवैति (५)। अप्सु वरुणः । साक्षादेव वरुणमवयजते । प्रतियुतो वरुणस्य पाश इत्याह । वरुणपाशादेव निर्मुच्यते । अप्रतीक्षमायन्ति । वरुणस्यान्तहित्यै । एधोऽस्येधिषीमहीत्याह । समिधैवानं नमस्यन्त उपायन्ति । तेजोऽसि तेजो मयि धेहीत्याह । तेज एवाऽऽत्मन्धत्ते " [ बा० का० १. ६ अ० ५] इति । अपः प्रत्यवभृथमनुतिष्ठेदप्स कुर्यादित्यर्थः । अपामधिपतित्वादप्त वरुणस्ति- छति । अतोऽत्र होमेन वरुणं साक्षादेव व्यवधानमन्तरेणैव विनाशयति । कर्मा- नुष्ठानादूर्ध्वमुदकसमीपं प्रतियुत इत्यनेन मन्त्रेण परित्यजेत् । उदकेषु स्थितो यो वरुणस्य पाशः स एष प्रतियुतः परित्यक्तः । परित्यज्य पृष्ठदेशमपश्यन्त एवं प्रत्यागच्छेयः । आगत्य “एघोऽसि, नेजोऽसि " इति द्वाभ्यामाहवनीये समिधा- - वै ·मपी०८अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ८४१ (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रधासाख्याद्वतीयपर्वणोऽभिधानम् ) बाध्यात् । हेऽम एधोऽसि अनया समिधाऽभिवृद्धोस । अतस्त्वत्मसादाद्वयमप्ये- धिषीमहि समृद्धा भवेम । समिज्जन्यज्वालया तेजोऽसि । अतो मयि तेजःस्थापय । अत्र विनियोगसंग्रहः- "पल्याहानं प्रघास्येति प्रतिप्रस्थातृकर्म तत् । स्वामी मो वित्यनुबयाद्ययाम इति दंपती । अक्रनित्यपि तावेब मन्त्राश्चत्वार ईरिताः " ॥१॥ इति । अथ मीमांसा । सप्तमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- "वैश्वदेवब्राह्मणस्यातिदेशो वादमात्रकः(गः) । सवादाङ्गविधिस्थो वा हविविध्यन्वयाद्भवेत् । अर्थवादैकनिष्ठोऽसौ मैवमङ्गविधेरपि । समानः सोऽन्वयोऽङ्गानां विधिरप्यतिदिश्यताम् " ॥ चातुर्मास्येषु वैश्वदेववरुणपघाससाकमेघ शुनासीरीयनामकानि चत्वारि पर्वाणि । तत्र वैश्वदेवऽष्टौ हवींषि विहितानि-"आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरु५. सावित्रं द्वादशकपाल' साररवतं च षोष्णं चर्स मारुत५ सप्तकपालं वैश्वदेवी- मामिक्षा द्यावापृथिव्यमेककपालम्" इति । तेषां हविषां ब्राह्मणेऽर्थवाद आग्नात:- "वार्वघ्नानि वा एतानि हवींषि " इति । अङ्गविधयोऽपि तत्राऽऽम्नाता:- " वेधा संनद्धं बहिर्भवति, बंधा संनद्ध इध्मः, नव प्रयाजा इज्यन्ते, नवान्या- जाः" इति । एवं स्थिते वरुणप्रघासेषु पूर्वोक्तान्याग्नयादीनि पञ्च हवींषि वि- चाय तदीयं पूर्वोदाहृतं ब्राह्मणमेतेषु पश्चस्वातर्दिशति-" एतबालणान्येव पश्च हवींषि, यद्ब्राह्मणानीतराणि" इति । तत्रार्थवादमावस्यातिदेशो न्याय्यः । तस्य हविविधिभिः सह स्तुत्या(त्य)स्तावक रूपेणान्वयसंभवादङ्गविधिना च तदसंभवा- दिति चेन्मैवम् । उपकार्योपकारकभावेन हविषामङ्गानां चान्वयात् । तस्मादर्थ- बाइसहितानामङ्गविधीनामातिदेशः। तत्रैवान्यचिन्तितम्- "श्रुतमेककपालस्य ब्राह्मणस्यानिदशनम् । तत्पूर्वपत्तथैन्द्राग्न एतद्ब्राह्मण इत्यपि " ॥ एककपाल ब्राह्मणं वैश्वदेववरुणप्रघासेषु पठितम् । एन्द्रामब्राह्मणं वरुणपधा- सेष्वान्नातम् । एवं स्थिते साकमेधेषु विहितयोरेककपलिन्दानयोबालणातिदेश ·- ८४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रधासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) आनायते-“एतद्ब्राह्मण एन्द्र।म एतद्ब्राह्मण एककपालो यद्ब्राह्मण इतरश्चे- तरश्च” इति । तत्रोभयत्र पूर्वन्यायनार्थवादविधिसहिताङ्गकाण्डस्य सर्वत्रा(स्या)- तिदेशः। पूर्वन्यायस्य विषयव्याप्तये वक्ष्यमाणोदाहरणस्मारणायवा(बीज) कथनम् । एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्- "मारुत्याः सार्धमष्टाभिरङ्ग-स्तन्वं भिदाऽथवा । प्रयोगकत्वतस्तन्वं भेदो देशस्य भेदतः " ॥ वरुण प्रघासेष्वा नयादीनि नव हवींषि विहितानि । तंषु मारुतीमामिक्षां पति- प्रस्थाता दक्षिणे विहारेऽनुतिष्ठति । इतणि त्वष्टावध्वर्युरुत्तर विहारेऽनुतिष्ठति । तेषामष्टानां प्रयोगक्यातन्त्रणाङ्गान्यभयवादिसंमतानि । तथा तान्येव मारुत्या अपीत्यत्रापि तन्त्र प्राप्तम् । कुतः । वरण प्रघासान्तःपातित्वेन प्रयोगैक्यात् । न- वन विहारभेद आम्नातः-"पृथगी प्रणयतः, पृथग्वेदी कुरुतः” इति । सोऽ- यं पृथगनुष्ठानाभाव व्यर्थः स्यान्मैवम् । हविरासादनमात्रे तद्भेदोपयोगात् । “अ- टावध्वर्युरुत्तरे विहारे हवी च्यासादयति मारुतीमव पतिप्रस्थाता दक्षिणस्मिन् " इति तद्विधानात् । तस्मात्तन्त्रामिति प्राप्त ब्रूम.-देशभेदात्मयोगभेदे सत्यङ्गानुष्ठान- मपि भिद्यते । न च तस्य हविरासादनमात्रार्थता युक्त।। तदासादनस्य दृष्टहो- मार्थत्वं सति तत्परित्यागनादृष्टार्थत्वकल्पनाप्रसङ्गात् । न च प्रयोगभदनवाऽऽ. सादनभेदस्यापि सिद्धो वचनमनर्थकं स्यादिति वाच्यम । अव्यवस्थानात्पतिम- योगमाप्तौ तद्व्यवस्थार्थत्वात् । तस्माद्भेदेनाङ्गानुष्ठानम् । तत्रैवान्याच्चिन्तितम्- "कर्तृभदो न वा तत्र भेदः स्यादङ्गभेदवत् । पञ्चविंग्वचनान्मैवं द्वयोरुक्त्या व्यवस्थितिः " ॥ तत्र पूर्वोक्तविषये प्रयोगभेदादाघारायङ्गभेद इव होतृव मादीनां कर्तृणामपि भेद इति चेन्मैवम् । वाचनिकपञ्चसंख्याविरोधात् । अध्वर्युप्रतिपस्थातृहोतृवला- माधाः पञ्चविंजश्चातुर्मास्येषु विहिताः- “चातुर्मास्यानां यज्ञक्तूनां पञ्चविजः " इति । यद्यानेयाद्यष्टके मारुत्यां च होत्रादिभेदः स्यात्तदा पञ्चसंख्या बाध्येत । ननु पञ्चसंख्यासिद्धयर्थमा याद्यष्टके पतिप्रस्थाता पाप्नुयात् , मारुत्यां चाध्वर्युः पाप्त इति चेत् । सत्यम् । मातांवव तावुभावुभयत्र । व्यवस्था तु वचनाद्भविष्य- ति । तत्र वचनं पूर्वत्रोदाहतम् । तस्मान्नास्ति कर्तृभेदः । १ ख. घ. ङ. च. "मन्प्रिण।

·- पपा ०८ अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ८४३ (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्याद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) तत्रैवान्यचिन्तितम्- "तत्रैव पत्नीसंयाजादौ तन्वं भिन्नताऽथ वा । तन्त्रमग्न्येक्यतो मैवं कर्तृभेदानिवारणात् " ॥ तत्रैवाऽऽग्नेयाद्यष्टके मारुत्यां च गार्हपत्ये होतव्येषु पत्नीसंयाजादिषु तन्वं युक्तम् । कुतः । गार्हपत्यैकत्वात् । नयाहवनीयवद्दक्षिणे विहारे गार्हपत्यः पृथ- गस्ति । तस्मात्तन्त्रमिति प्राप्ते ब्रूमः-न तावत्पूर्वोक्तः कर्तृभेदो निवारयितुं शक्यते। तथा सत्यध्वर्युणा हुताः पत्नीसंयाजाः प्रतिप्रस्थातृकर्तृकायां मारुत्यां कथमुप- कुर्युः । तस्मादध्वयुः प्रतिप्रस्थाता च गार्हपत्ये पृथक्पत्नीसंयाजाजुहुयाताम् । दादशाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- “ विहारभेदे निर्वापमन्त्रदिस्तन्त्रता न वा । तन्त्र द्वयोः स्मृतेः सिद्धेरुत्तमोक्त्या पृथग्भवेत् " ॥ वरुणपघासेष्वध्वर्युपतिप्रस्थात्रोविहारभेदेऽपि मन्त्रेष्वेनैव पठ्यमानेषु तया- रर्थस्मृतिसिद्धौ तन्त्रमिति चेन्न । निर्वपामीत्युत्तमपुरुषार्थस्य पाठमन्तरेण स्मृत्य- भागात् । तस्मादुभयोः पृथक्पाठः । सप्तमाध्यायस्य तृतीयपाद चिन्तितम्- "निष्कासेन तुषश्चावभथं यन्तीत्यनूयते । नीरोत्सेकः कर्मणो वा विधिः सौमिधर्मणः॥ यो दर्शपूर्णमासाभ्यां वारुण्यां चोदनोद्गतः । व्युत्सकोऽनद्यतामष मैवं कणि सौमिके । मुख्योऽवभृथशब्दोऽनस्तत्सादृश्यविवक्षया । धर्मानतिदिशन्कर्म विधत्ते धर्मसंयुतम् " ॥ वरुणप्रघासेषु अयन-" बारुण्या निष्कासन तुषैश्चाव थमवयन्ति " इति । निष्कास आमिक्षाया लेपः । प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्तामित्यादि- भिर्मन्त्रैर्दर्शपूर्णमासयोर्दिक्ष सर्वास्वापा विविधमुत्सिच्यन्ते । सोऽयं व्युत्सेको वारु- ज्यामिक्षायामेव चोदकपाप्तोऽन्द्यते । अस्ति हि व्युत्सकस्याप्यवभृथत्वम् । “एष बै दर्शपूर्णमासयोरवभृथः” इति श्रुतत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः-सौमिके कर्मण्यवभृथ- शब्दो मुख्यः । तस्य शब्दस्योद्भिदादिवद्विधेयक्रियासामानाधिकरण्येन नामधे- १ स्व. च. यंपा । २ क, ककर्म । ३ ख. य. ङ. च. धर्मिणः । १०७ ·- २४४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) यत्वात्तत्रैव वैदिकमयोगबाहुल्याच्च । व्युत्सेके त्वसंबन्धादुपचर्यते । नहि सौमि- ककर्मणीवापां व्युत्सेकेऽवभृथभावनामंशत्रयवर्ती पश्यामः । येन तत्र मुख्यत्वमा- शयेत । तस्मात्सौमिककर्मवाचिनमवभृथशन्दं वरुणप्रघासप्रकरणे प्रयुज्ञान आम्नायो मासाग्निहोत्रन्यायेन सौमिकधर्मानतिदिशन्कर्मान्तरं तद्धर्मसंयुक्तं विधत्ते। न च विपर्ययेणात्रैव मुख्योऽवभूयोऽस्त्विति शङ्कनीयम् । अपेक्षितस्य कर्मकला- पस्यात्राभावात् । तस्मात्सौमिकधर्मोपेतकर्मान्तरविधिः । तवैवान्यचिन्तितम्- तत्र द्रव्यं पुरोडाशस्तुषनिष्कासकावुत । प्राप्तोऽवभथशब्देन पुरोडाशतिदेशतः ॥ तुषनिष्कासयोरत्र साक्षात्क्लप्तोपदेशतः । अतिदेशपापितस्य पुरोडाशस्य बाधनम् " ॥ तत्र पूर्वोक्त कर्मान्तरे धर्मातिदेशकेनावभथशब्देन पुरोडाशोऽतिदिश्यते । अतिदेशश्चापदे शादुर्बलः । तस्मानुषनिष्कासाभ्यां पुराडाशो वाध्यते । एकादशाध्यायस्य द्वितीय पादे चिन्तितम्- निष्कासावभथे विपकर्षोऽथ प्रतिपादनम् । उतार्थकर्म पशवदाद्याऽवभथ शब्दतः ।। कर्मान्तरं तदाऽपि स्यात्प्रतिपत्तिः प्रयाजवत् । भाधान्यायार्थकम स्यात्तच्चावभृथधर्मकम् " || चातुमास्यगंतषु । वरुणपघासेषु ] वारुणीमाभिक्षा, प्रकृत्येदमाम्नायते-- वारुण्या निष्कासेन तुषैश्चावभृथमवयन्ति " इति । अत्रायं प्रयोगमकार:- बरुणपघासषु नव हवींषि । तेष्वष्टमं हविर्वारुण्यामिक्षा । नवम हविः काप एककपालः । वारुण्या(णा)मिक्षायां यवपिष्टनिर्मितं मेषमवर्दधाति । तत आमि- क्षासंयुक्तं सर्वमवदाय हुत्वा तत एककपालेन पचर्य भाण्डलिप्तेन वारुण्या(णा)- मिक्षाया निष्कासेन तुपैश्चावभथमनुतिष्ठन्तीति । तत्र संशयः। किं वारुण्या(णा) मिक्षाया एकमशं यवमयमेषसहितं पूर्व पदाय पश्चादेककपालपचारादूर्ध्वं निष्का- सरूपेणांशान्तरेण तुषैश्च प्रचरितव्यमित्येवं प्रचारस्य विपकर्ष उत कर्मान्तरम् । क, ख. घ. ङ. च. दृध्यादिति । -- ·पपी०८अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयाविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) तत्रापि किं पतिपतिकर्माऽऽहोस्विदर्थकर्मेति । तत्र विप्रकर्ष इति तावत्माप्तम् । कुतः । पशौ तथा दृष्टत्वात् । पातःसवने वपया पचर्य तृतीयसवने हृदयाद्यङ्गः पचार इति सवनीयपसौ यथा पचारविपकर्षस्तद्वदनापीत्याद्यः पक्षः। तथा सत्यवभथशन्दवैयर्थ्यप्रसङ्गात्कर्मान्तरमिति पक्षान्तरम् । तदाऽप्यामिक्षाहविःशे- पस्प निष्कासस्यान्यस्मिन्कर्मणि हविष्टवायोगात्पयाजशेषन्यायेनेदं पतिपत्तिः स्यात् । यथा प्रयाजशेषेण हवींष्यभिघारयतीत्यत्र तच्छेषं संस्कर्तुमाभिधारणमे- बमत्रापि निष्कासः संस्क्रियत इति प्राप्ते बमः-तस्मिन्पक्षे निष्कासस्यैव संस्का- यद्रव्यत्वेन प्राधान्यानिष्कासमिति विभक्तिव्यत्ययः स्यात् । अतोऽवभथस्य पा- धान्यादर्थकर्मत्वमेव द्रष्टव्यम् । यदि चातुर्मास्येषु नावभृथस्तदा तद्धर्मातिदेशाय तमामनिर्देशोऽस्तु । तस्य तदीयद्रव्यशेषस्यापि कर्मान्तरे विनियोगो वाचनिकः । तस्मादर्थकर्म॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- निरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्देऽष्टमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ।। ३ ॥ - ( अथ प्रथमकाण्डे ऽष्टमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)। अमयेऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व- पति साक मर्येणोद्यता मरुद्भ्यः सांतपनभ्यों मध्यंदिने चलं मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायं चरुं पूर्णा दर्वि परी पत सुपूर्णा पुनरा पत । वस्नेव वि क्रीणावहा इषमूर्ज शतक्रतो । देहि मे ददामि ते नि में धेहि नि ते दधे । निहारमिनि मै हरा निहारम् (१) नि हरोमि ते । मरुभ्यः क्रीडिभ्यः पुरोडाश सप्तकपालं निर्वपति साक५ मूर्येणोद्यताऽऽग्रे- - ·- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१पथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम्) यमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरु५ सावित्रं द्वादशकपाल मारस्वतं चक्रं पौष्णं चरुमै- न्द्राममेकादशकपालमैन्द्र चळं वैश्वकर्मणमेकक- पालम् ( २ )॥ ( हग निहार वि* शर्च । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाटके - धमप्रपाठक चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः )। तृतीये वरुण प्रघासारख्यं द्वितीयं चातुर्मास्यपर्वोक्तम् । चतुर्थपश्चमषष्ठेषु साक- मेधाख्यं तृतीयं पर्वोच्यते । तच्च पर्व दिनद्वयेऽनुष्ठेयम् । तदाहाऽऽपस्तम्बः- ततचतुर्ष मासेषु पूर्वस्मिन्पर्वण्युपक्रम्य व्यहं साकमेधैर्यजत इति । तत्र प्रथमदिने कर्तव्यानि त्रीणि हवींषि विधत्ते- अमयेऽनीकवत इति । अनीकवते सैन्यवते । उद्यता सूर्येण साकमित्यु- दयकालविधिः । सम्यक्तपनं संतपनं तत्संबन्धिनः सांतपना अनिष्टविनाशिन इत्यर्थः । मेधो यज्ञः, गृहं च मेधश्च तदुभयवन्तो गृहमधिन उभयपालका इत्यर्थः। सर्वासां यजमानस्य यावत्यो गावः सन्ति तावतीनाम् । विहितास्विष्टिषु प्रथमेष्टिदेवतागुणं प्रशंसति- " देवासुराः संयत्ता आसन् । सोऽग्निरब्रवीत् । ममेयमनीकवती तनूः । तां पीणीत । अथासुरानभिभविष्यथेति । ते देवा अग्नयेऽनीकवते पुरोडाशमष्टाक- पालं निवपन् । सोऽग्निरनीकवान्स्वन भागधेयेन प्रीतः । चतुर्धाऽनीकान्यजन- यत । ततो देवा अभवन् । पराऽसुराः ( 1 )। यदनयेऽनीकवते पुरोडाशमष्टा- कपालं निर्वपति । अग्निमेवानीकवन्तः स्वेन भागधेयेन प्रीणाति । सोऽग्निरनी- कवान्त्स्वेन भागधेयेन प्रीतः । चतुर्धाऽनीकानि जनयते " [मा० का० १ प्र. ६ अ० ६ ] इति । १ क. प. ङ. 'श्चप्तुषु मा । च. श्चतसृषु मा । - ·पपा०८अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहिता । ८४७ (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) चतसृष्वपि दिक्ष्वसुरानवरोढुं चतुर्विधानि सैन्यानि । सूर्योदयकाल प्रशंसति- " असौ वा आदित्योऽग्निरनीकवान् । तस्य रश्मयोऽनीकानि । ताकर सूर्य- गोयता निर्वपति । साक्षादेवारमा अनीकानि जनयति " [ब्रा० का." प्र. ६ भ० ६ ] इति । उष्णत्वादादित्यम्पामित्वम् । उत्साहोपेनयोजवत्सर्वतस्त्वरया मत्सराङ्गश्मीना- मनीकत्वम् । द्वितीयाया इष्टदेवताया गुणं प्रशंसति- " तेऽसुराः पराजिता यन्तः । यावापृथिवी उपाश्रयन् ( २)।ते देवा मरुद्भयः सांतपनेभ्यश्चरं निरवपन् । तान्यावापृथिवीभ्यामेवोभयतः समतपन् । पन्मरुद्भयः सांतपनेभ्यश्चकै निर्वपति । द्यावापृथिवीभ्यामेव तदुभयतो पजमानो भातृव्यान्संतपति ” [ बा० का० १ प्र० ६ अ० ६ ] इति । तानतुरान्द्यावापृथिवीभ्यामेव रुत्लयोरपि द्यावापृथिव्योरुभयतोऽसुराणामध- स्ताचोपरिष्टाञ्च तमतपन्पहारागुपद्रवेण संनापितवन्तः । कालं प्रशंसति- मध्यंदिने निर्वपनि । तर्हि हि तेक्षिणष्ठं तपति " [मा• का० १ प्र. ६ अ. ६ ] इति । तार्ह मध्याह्नकाले तेष्णिष्ठमतिशयेन तीक्ष्णं यथा भवति तथा सूर्यस्तपति । हि प्रसिद्धमेतन् । चरुं प्रशंसति-- " चरुर्भवति । सर्वत एवैनान्त्संतपति " [ बा• का० १ . ६ भ ६] इति । चरुपाकभाण्डस्य सर्वतस्तप्यमानत्वाग्छणामपि सर्वतः संतापः। तृतीयेष्ठेदेवनाविशेषणं प्रशंसति-- " ते देवाः भो विजयिनः सन्तः । सर्वासां दुग्धे गृहमेधीयं चरुं निरवपन् ( ३)। आशिता एवाद्योपवसाम । कस्य वा हेदम् । कस्य वा यो भवितेति । स शतोऽभवत् । तस्याहुतस्य नाऽऽनन् । नहि देवा अहुतस्याभन्ति । तेशु- बन् । कस्मा इमर होष्याम इति । मरुद्भयो गृहमेधिभ्य इत्यनुवन् । तं मरुद्भयो गृहमेधिभ्योऽजहवुः ( ४ )। ततो देवा अभवन् । पराऽसुराः । यस्यैवं विदुषो -- ·- श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) मरुनयो गृहमेधिभ्यो गृहे जुवति । भवत्यात्मना । पराऽस्य भातव्यो भवति" [ ब्रा० का० १०६ अ० ६ ] इति । ते देवा अस्मिन्दिने प्रथमेष्ट्या सैन्यानि संपाद्य द्वितीयेष्टया विरोधिनोऽसु- रान्सर्वतः संतप्य पुनः परेारपि जेष्याम इत्यभिप्रेत्य गृहमेधीयं निरूप्येत्थं विचारितवन्तः-इदं हविरद्य कस्य वा भवति कस्य वा श्वो भविष्यतीति न ज्ञायते । तस्माद्वयं सह भुक्तवन्त एवाग्निसमीपे वसामेति । एतावति विचारकाले चरुः पक्कोऽभूत् । तदानीं देवा अहुतत्वात्तं चरुं नैवाशितवन्तः । यस्माद्देवाः काप्यहुतं नानन्ति तस्माद्युक्तमेवैतत् । ततस्ते देवाः परस्परं विचारितवन्तः । किमिति, कस्मै देवायेमं चरुं होष्याम इति । ततो निश्चित्य गृहमेधिम्यो हुत्वा विजयं प्राप्ता असुराश्च पराभूताः । अस्मिन्कर्मण्याज्यभागौ यजतीत्यादिना कानिचिदङ्गानि विधास्यन्ते । तत्र पावदुक्ताङ्गोपेतमपूर्वमिदं कर्म न तु दर्शपूर्णमासविकृतिरिति जैमिनिर्विचारित- वाम् । ततोऽर्थप्राप्तः सामिधेन्याद्यभावः । तमिमं विस्पष्टयितुमनुवदति- यदै यज्ञस्य पाकत्रा क्रियते । पशव्यं तत् । पाकत्रा वा एतक्रियते । यन्नेमावहिर्भवति । न सामिधेनीरन्वाह ( ५ ) । न प्रयाजा इज्यन्ते । नान- याजाः । य एवं वेद । पशुमान्भवति ” [ बा० का० १ प्र० ६ अ० ६ ] इति । यज्ञस्य संबन्धि यदनुष्ठानं पाकना पाकेषु पाकयज्ञवदित्यर्थः । तस्य पश- व्यत्वं युक्तम् । " पाकयज्ञं वा अन्वाहिताग्नेः पशव उपतिष्ठन्ते " इति श्रुत- त्वात् । यस्मादवेध्मावहिरादयो न सन्ति तस्मादेतत्कर्म पाकयज्ञवदेव क्रियते । पाच्यमङ्गं विधत्ते-- " भाज्यभागौ यजति । यज्ञस्यैव चक्षुषी नान्तरेति" [मा० का० १०६ ] इति । पागवेलायामुद्देश्यां देवतां प्रशंसति- " मरुतो गृहमधिनो यजति । भागधेयेनैवैनान्समर्धयति " [मा० का. १ प० ६ अ० ६] इति । उदीयमङ्गं विधत्ते- “ अनि स्विष्टकृतं यजति । प्रतिष्ठित्यै " [मा० का० १ प्र. ६ अ. ६] इति । -- अ० ६ - - ·१ - पा०८अनु.४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ८४९ (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधास्यततीयपर्वणोऽभिधानम् ) अङ्गान्तरं विधत्ते- इडान्तो भवति । पशवो वा इडा । पशुष्वेवोपरिष्टात्मतितिष्ठति (६) " [बा० का० १५० ६ अ० ६] इति । अर्थसिद्धं चतुर्धीकरणाधुदीच्याङ्गान्तराभावं द्योतयितुमन्तशन्दः । तदेवमनुमालणगतेनैकेनानुवाकेन पूर्वदिनेऽनुष्ठेया मुख्य ब्राह्मणविहितास्तिस इ- यो व्याख्याताः । अनुवाकान्तरेण द्वितीय दिने कर्तव्यत्वेन विहिता इष्टयो व्या- ख्यातव्याः । तत्राऽऽदौ तावद्गृहमेधीयशेषभूतं किंचिदङ्ग विधातुं पस्तौति- "यत्पत्नी गृहमेधीयस्यानीयात् । गृहमेध्येव स्यात् । वि त्वस्य यज्ञ अध्येत । यन्नाभीयात् । अगृहमेधी स्यात् । नास्य यज्ञो व्युध्येत ” [बा० का. १ प. ६ अ० ७] इति । यदि पत्नी गृहमेधीयस्य चरोर्भागं भुञ्जीत तदा यजमानो गृहेण यज्ञेन चो- पेतो भवति । किंत्वस्मिन्पक्षे यजमानस्य यज्ञो व्यृद्धो भवेत् । अभोजनपक्षे तु व्युद्धत्वदोषो न भवति । किंतु गृहमेधित्वाभावः । विधत्ते- प्रतिवेशं पचेयुः । तस्याश्नीयात् । गृहमेध्येव भवति । नास्य यज्ञो व्य॒ध्य- त (१)" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० ७ ] इति । पातिस्विकत्वेन पत्नी विशतीति प्रतिवेशः पत्न्यर्थ आदनस्तं दक्षिणाग्नौ प- कारः पचेयुः। तथा चाऽऽपस्तम्बः-"दक्षिणानौ पन्त्याः प्रतिवेशमोदनं पचति" इति । पत्नी तमोदनमभायात्ततो नोक्तदोषद्वयम् । अभोजनाभावागृहमेधीयभोज- नाभावाचा भोजनादीन्विधातुं पस्तौति- "ते देवा गृहमेधीयेनेष्ट्वा । आशिता अभवन् । आञ्जताभ्यञ्जत । अनुव- रसानवासयन् । तेभ्योऽसुराः क्षुधं पाहिण्वन् । सा देवेषु लोकमावत्त्वा। असुरा- पुनरगच्छत् " [बा. का० १ ० ६ अ०७] इति । आशिता भुक्तवन्तः । आञ्जत नेत्रयोरञ्जनं प्रक्षिप्तवन्तः । अभ्यञ्जताभ्यङ्गं कृतवन्तः । धेनूरनु वत्सानवासयरतनपानार्थमवासजन् । तदानीमसुरा देवानां सभीपे क्षुधं पेरितवन्तः। सा च क्षुत्तेषु तृप्तेषु देवेषु स्थानमलब्ध्वा पुनरप्यसुरानेव मामोत् । विषते- ·८५० - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाणे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेघाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) "गृहमंधीयेनष्ट्वा । आशिता भवन्ति । आञ्जतेऽभ्यञ्जते (२) । अनु वत्सा- बासयन्ति । प्रातृव्यायैव तद्यजमानः क्षुधं पहिणोति " [ना० का० १ प. ६ अ० ७] इति । तदेतदभिपेत्य पूर्षमाशिता एवायोपवसामेत्यादिवविचार उपा(दा)हतः । अत्र गृहमेधीयसंनिधौ द्वौ मन्त्रावाम्नातौ । तयोविनियोगमापस्तम्ब आह- "शनिष्कासस्य दवी पूरयित्वा वृषभमाय तस्य रवते पूर्णा दर्वि परा पतेत्य- नुवृत्योत्तरया गार्हपत्ये जुहुयाद्यदृषभो न रुयाबला ब्याज्जुहुधीति ” इति । पच्यमाने चरौ क्षीरमण्डवद्धनीभूतो योऽश उपरि तिष्ठति सोऽयं शरानिष्कासः । तस्थ रखते वृषभस्य शन्दे निष्पन्ने सति । प्रथममन्धपाठस्तु- पूर्णा दर्वीति । हे दर्विं त्वं शरनिष्कासेन पूर्णा सती परापतेन्दं प्रति गन्छ । तत्मसादादनेन तज्जन्यरलेन सुपर्णा सती पुनरस्मान्मत्यागच्छ । हे शतक्रतो, आवां वमेव विक्रीणावहै । यथा लोके कश्चित्स्वकीयं धनं दत्वा तणुलादिकं कोणाति तद्वदहमिन्द्राय तुभ्यं शरनिष्कासं दत्त्वा त्वत्त इषमूर्ज च कोणामि । तदिदमुच्यते-वस्नेव वसुनेव धनेनेव विक्रीणावहा इति । द्वितीयमन्त्रपाठस्तु- देहि म इति । हे इन्द्र मे यदपेक्षितं तत्त्वं देहि । तव यदपक्षितं तदहं ददामि । दत्वा च त्वं मम समीपे निधेह्यवस्थापय । तव समीपेऽहमवस्थापयामि । तदुभयं सहदेव न भवति, किंतु निहारमित्पुनः पुननिहत्यैव समानीयैव मे समीपे निहर नितरां स्थापय । अहमपि पुनः पुनर्निर्हत्य ते समीपे स्थापयामि । यथोक्तं निष्कासहोम पस्तौति- " ते देवा गृहमेधीयेनेष्ट्वा । इन्द्राय निष्कासं न्यदधुः । अस्मानेव व इन्छो निहितभाग उपावर्तितेति । तानिन्दी निहितभाग उपावर्तत " [ना • का. १ म.६१०७ ] इति । उपावर्तिता समीपमागमिष्यति । उपावर्तत समीपमागच्छत् । विधते- " गृहमेधीयेनेष्ट्वा । इन्छाय निष्कासं निदध्यात् । इन्द्र एवैनं निहितभाग उपावर्तते " [बा.का. १०६.०७ ] इति । १ प. उ. च. अगृष। -- ·भपा०८ अनु०४] कृष्णयजर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेघाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) होमाय प्राप्तमाहवनीयं वारयितुं विधत्ते- गार्हपत्ये जुहोति ( ३ )। भागधेयेनैवैनसमर्धयति " [मा• का. १५०६०७ ] इति । पागकाले पनि कर्तुमृषभस्याऽह्वानं विधत्ते- षभमाहयति । वषट्कार एवास्य सः । अथो इन्द्रियमेव तदीर्यं यज- मामो भातन्यस्य वृते " [बा० का १५० ६ अ० ७ ] इति । हितीयदिनेऽनुष्ठेयानि नव हवींषि विधत्ते- मरुज्य इति । आद्यस्य हविष उत्तरहविरष्टकस्य च कालभेदात्मयोगभेदो इम्यः । कीदेषामस्तीति कीडिनस्तदेतत्क्रीडित्वं विशेषणम् । तस्य इविषः पाठपाप्तं प्राथम्यं च(?) प्रशंसति- इन्द्रो वृधः हत्वा । परां परावतमगच्छत् । अपाराधमिति मन्यमानः । सोऽब्रवीत् । क इदं वदिष्यतीति । तेऽब्रुवन्मरुतो वरं वृणामहै ( ४ )। अथ वयं वेदाम । अस्मभ्यमेव प्रथम हविनिरुप्याता इति । त एनमध्यकीडन् । सस्कोहिनां क्रीडित्वम् । यन्मरुद्भयः कडिभ्यः प्रथम हविनिरुप्यते विमित्ये। [मा.का.म.६अ०७ ] इति । परां.परावतमत्यन्तदूरम् । अपाराधं दोहपकार्षम् । भीत्या पलायमानः स इन्छो मरुतां समीपे किंचिदब्रवीत्-वृत्रो मृतो न वेतीदं समीप गस्वा को वेदि. व्यतीति । ते च मरुतो वर दत्ते वेदिष्याम इत्यब्रुवन् । इतरेभ्योऽग्न्यादिभ्यः प्रथमो निर्वापो वरः । ततस्ते मरुत एनं भूमौ पतितं वमधिरुष बहुविधेन नृत्येनाक्रीडन् । क्रीडित्वा च मृतोऽयमिति ज्ञातवन्तः । तस्मादेतेषां कीहित्वं विशेषणं संपन्नम् । निर्वापकालं प्रशंसति- ताकर सूर्येणोधता निर्वपति । एतस्मिन् सेक इन्द्रो महन्तमपै" [पा.का०म०६०७ ] इति । एतस्मिन्नेव लोके सूर्योदयेनावलोक्यमानभूपदेशे । वैश्वदेवपर्वण्युक्तमाग्नेयादिपञ्चकमशंसकं वरुणमधासपर्वण्युक्तमैन्दानमर्शत मामणमवातिदिशति- एतद्घालणान्पेब पश्च हवी. पि । एतद्रालण ऐन्द्रामः " [मा• का. म. ६ अ०७] इति । १०-२ ·८५१ श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [पथमकाणे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) परोरन्दवं प्रशंसति- " भथैव ऐन्द्रश्चर्भवति । उद्धारं वा एतमिन्द्र उदहरत । वृत्र हत्या । मन्यात देवतास्वधि । यदेष ऐन्द्रश्चरुर्भवति । उद्धारमेव तं यजमान उद्धरते । भन्यात मजास्वधि " [मा० का० १ ० ६ अ० ७ ] इति । भन्यास्वग्न्यादिदेवतावधिकोऽयामित्यतेमुद्धारमुत्कषाभिमानमुदहरतोत्पादितवान् । विश्वकर्मस्पामन्त्यहविषो देवतां प्रशंसति- "वेधकर्मण एककपालो भवति । विश्वान्येव तेन कर्माणि यजमानोऽवरुन्थे (५)" [मा• का. १ प्र. ६ अ० ७ ) इति । भत्र विनियोगसंग्रहः- पूत्यन्च्य देहीति याज्यामध्वर्युरीरयत् " ॥ १ ॥ इति । अथ मीमांसा । पसमापायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- " साकमेधेष्टर्यास्तस्रो व्यहे स्युः सद्य एव वा । मातरादेवयोगहोः सत्त्वात्प्रतिववयहे ॥ साङ्गमुख्यानुरोधेन मातरादेविधानतः । श्रोत सद्यस्त्वमन्यत्तु चोदकानेन दुर्बलम् ॥ ॥ चातुर्मास्येषु साकमेधनामके तृतीये पर्वणि भूयते-" अमयेऽनीकवते पुरोडा- शमष्टाकपालं निर्बपति साकः सूर्येणोद्यता मरुद्भ्यः सांतपनभ्यो मध्यंदिने चर्स मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायं चरुम् ॥ इति । ता एतास्तिम इष्टयो व्यहकालीना यथा प्रकृतौ पर्वण्यन्वाधानादिकं प्रतिपदीष्टिरिति व्यहका- जीनत्वं तहत् । ननु प्रातमध्यंदिनसायंशब्दैरेकस्मिन्नेवानि यः कालास्तिस- गामिष्टीनां विहिताः । तन्न । द्वयोरप्यनोः [ पातरादिकालसद्भावात् । पूर्वे- पु: ] प्रातरादिकालेषु स्वकीयेषु तासामुपक्रमः । परेयुः प्रातरादिषु ताः समा- बनीयाः । ततो व्यहकालीनतेति प्राप्ते बम:-तत्राग्नयेऽनीकवते पातरष्टाकपालं निरंपतीति साङ्ग प्रधान प्रातःकालीनतया विधीयते । प्रातःशब्दच स्वत एक- मे पावःकालमभिधाय पर्यवस्यति । मातरग्निहोत्रमित्यादौ तद्दशनात् । तस्मा- सामस्य प्रधानस्यैकस्मिन्नेव प्रातःकाले विधानात्सद्यस्कालीनत्वं श्रौत, चोद- केन वन्वाधानायण पूर्वेयुः पातरिति कल्प्यते । उपदेशश्वोदकाइलीयान् । समादेकाहकालीन इष्टयो दृष्टव्या:

·प्रपा ०८अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहिता । (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) सप्तमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- " किं वैश्वदेविकादेककपालादतिदेशनम् । साकमेधेषु वरुणपघासस्थादुताग्रिमः ॥ पकृतावर्थवाहुल्यादन्तिमः संनिधाननः । ऐन्द्रामसाहचर्याच्च सार्थत्वमधिकत्वतः ॥" वैश्वदेवे घावापृथिव्य एककपालो वरुणमघासेषु काय एककपालस्तयोः पय- ग्यालणमाम्नातम् । साकमेधेषु वैश्वकर्मण एककपालस्तस्मिन्वैश्वदेविकैककपाट- बालणमतिदेष्टव्यम् । कुतः । प्रकृतित्वेन तस्मिन्नुपदिश्यमानधर्मवाहुल्यात्। वारु- णपघासिकस्य तद्विरुतित्वादल्पा एव धर्मविशेषा उपदिष्टाः शमीमग्यो हिरण्म. प्यो वा सुचो भवन्तीत्यादयः । तत्र बहनुग्रहो न्याय्य इति पाते जूमः- बारुणमघासिकमालणस्य प्रत्यासन्नत्वात्तस्यैवातिदेशो युक्तः । ऐन्याम बास तत्रत्यमेवातिदिश्यते । वैश्वदेवे तदभावात् । तत्साहचर्यादिदमपि तवत्यमेव । नम् प्रकृतिभावा( भूता वैश्वदेविकककपालांदवारुणमघासिकवरसाकमेधीयेऽपि चोद- केन धर्मातिदेशसिद्धौ बालणातिदेशकं वाक्यमिदं व्यर्थमिति चेत् । न । हिर- एमयत्वाद्याधिकधानिदेशायापोक्षतत्वात् । तस्माद्वारुण प्रवासिकेककपालमाल. णस्यैवातिदेशः। एशमाध्यायस्य सप्तमपादे चिन्तितम- "गृहमेधीयके त्वाज्यभागाविस्य नुवादेगीः । स चोदकावधिर्वाऽर्थवादो वाऽधिककर्म वा ॥ परिसंख्योत संकोच्यचोदकोऽन्यत्र वाऽष वा । अपूर्व गृहमेधीयं स्याद्वाऽतो लुप्तचोदकम् ॥ अनुवादः पुनः श्रुत्या द्वितीयः सार्धतावशात् । निर्वापवच्चोदकस्य लिङ्गत्वेन सहायता ॥ चोदनेनैव तत्सिद्धेरैष्टिकम्य प्रशंसनम् । विध्येकवाक्यता नास्ति तेनावानन्तरे विधिः ॥ प्रत्यभिज्ञानतोऽङ्गस्य परिसंख्येतरस्य हि । दोषत्रयाच्चोदकस्य संकोचोऽङ्गान्तरेष्वतः ।। १ क. दकः । स । २ ख. च. तोऽश्रुतचों ।

·%3D श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंवन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) पापारेक्याम्बोदकस्य स्वार्थे संहरणं भवेत् । बैतप्याच निरर्थत्वादपूर्व कर्म युज्यते ॥ भाग्यमागेतिनाम्नोपकारक्लप्तिस्मतेरिदम् । नामस्वादि समं तस्माल्लुप्यते तेन चोदकः " ॥ महनयो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायमोदनम्" इति विहिते गहमेधीवे भूपते-" भाज्यभागी यजति " इति । अष्टधाऽत्र संशयः-चोदकमाप्तयोरा- न्यभागयोरिह पुनः श्रवणादनुवादोऽयमित्याधः पक्षः। तथा सति वैयर्थ्यपतला- सार्थकवाय चोदकैतद्वाप पोमिलितयोरत्राऽऽज्यभागविधायकत्वमभ्युपेतन्यम् । भोषधिष्यनिर्वापादयो यथा प्रकृतिगताः सन्तो विकृतावपि भूयमाणामोद- करप सिहं तथाऽऽज्यभागावपि लिङ्गत्वेन सहायभूतौ । ततो मिलितयोविधा- यकत्वमिति द्वितीयः पक्षः । गृहमेधीयविधिवाक्ये अतस्यौदनस्यैवोपधिपतपा निजत्वसि नास्ति लिशान्तरापेक्षा । तस्मात्पकताविष्टौ श्रुतस्याऽऽज्यभागकर्मण इह पुनः श्रवणमर्थवादत्वेन तत्पशंसार्थमिति तृतीयः पक्षः । भिन्नमकरणे अतस्प विध्येकवाक्यत्वायोगादर्थवादत्वमयुक्तम् । ततश्चोदकपातादाज्यभागादिकर्मणोऽधि- कमाल्यभागरूपमजनन्तरमिह विधीयत इति चतुर्थः पक्षः। ऐष्टिकयोराज्यभाग- पोरिह प्रत्यभिज्ञानानानान्तरत्वं युक्तम् । तस्मादाज्यभागव्यतिरिक्तस्प प्रधाना- यङ्गस्य परिसंख्यानार्थमिदमाज्यभागश्रवणमिति पत्रमः पक्षः । भाग्यभाग- वास्येन तविधिरूप: स्वार्थस्स्यन्येत प्रयाजादिनिषेधरूपोऽन्योऽर्थः परिगसेत चोदकमाप्तं प्रयाजाघनुष्ठानं वाध्येतेतिदोषत्रयमसङ्गान परिसंख्या युक्ता । तेन प्रत्यक्षविविरुपादस्मादाज्यभागवाक्यादानुमानिकचोदकबाक्यमाज्यभागव्यतिरिक्त- पपानाधनेष संकोचनीयमिति षष्ठः पक्षः । यदि चोदकस्य प्रत्यङ्ग पृथ- ग्व्यापाराः स्युस्तदा पयाजाघङ्गगोचरैव्यापारस्तेषामतिदेशः सिध्यति । आग्य- भागगोचरस्यानेन प्रत्यक्षविधिना बाधितत्वान्न चोदकेनाऽऽज्यभागातिदेश इत्येवं संकोची वर्णयितुं शक्यते । इह तु शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावेनेक एव चोदकस्य व्यापारः । तथा सति युगपतिदेशोऽनतिदेशश्चेति विरुद्धधर्मत्वं प्रसज्येत । तस्मात्मयाजाद्यङ्गषु संकोचो न युक्तः । तेन चोदकोऽवाऽऽज्यभाग- कणि संकोचनीयः । न चोक्तदोषापत्तिः । अस्य संकोचस्योपसंहाररूपत्वात् । भाज्यभागयोरेव शक्तस्य चोदकस्य त्वज्ञातशक्तिज्ञापनमुपसंहारः । तथा सत्या- १ स. °दनः' इ । २ प. उ. च । ३ क. ख. घ. च. °वाक्येऽशस्यो । उ. वाक्यांशस्यौ । O 0 'न.इ ·प्रपा०८अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ८५५ (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) ज्यभागातिदेशब्यापृतस्य चोदकस्य को नामातिदेशतन्निवृत्तिरूपविरुदधर्मपत्ता तत्राऽऽज्यभागकर्मणि चोदकावस्थापनमिति सप्तमः पक्षः । पुरोडाशं चतुर्थी करोति " "आग्नेयं चतुर्धा करोति" इत्यनयोरुभयोरपि प्रत्यक्षवचनत्वेन तरूप- वादस्तु तत्रोपसंहारः । इह तु प्रत्यक्षपरोक्षयोवंचनचोदकमोविरूपत्वानाती युक्तः। किंतु प्रत्यक्षवचनेनैवाऽऽज्यभागविधिसिद्धेश्चोदककल्पना निरधिका । तत- स्तस्या उपसंहारो न युक्तः । तस्मादपूर्वो गृहमेधीयो न चोदकेनान्यानानि गृहाति । इतिकर्तव्यताकाङ्क्षा तु प्रत्यक्षवचनेनैव पूर्यते । एवं सत्युक्तदोषाभा- वादयमष्टमः पक्षोऽभ्युपगन्तव्यः । ननु सांग्रहण्यामिष्टौ प्रत्यक्षवचनविहितरामन- होमैः तह चोदकातिदिष्टानामन्याजानां समुच्चयोऽङ्गारुतस्तदवापि विधीपमा- नयोराज्यभागयोचोदकमाप्तः प्रयाजाद्यङ्गैः सर्वैः सह समुच्चयोऽस्तु । न । मेर- म्यात् । पछतावाज्यभागयोस्तूपकारः क्लप्तः । सोऽत्र नामसाम्येन स्मर्पते । तस्मात्क्लोपकाराभ्यां विधीयमानाभ्यामाज्यभागाभ्यां निराकारक्षो गृहमेघीयः । भामनहोमास्तु न क्लोपकारा इति तैः सांग्रहण्या अगाकाक्षा न पूर्यते । सत्र क्लमोपकारैरन्यानाद्यङ्गश्चोदकेन सहातिदिष्टैः पूर्यते । ततो विधिपया- रिहारायाऽऽमनहामेषुपकारे क्लुप्ते सनि तस्मिन्प्रवर्तमानः पयोगवनः समुश्चित्यानु- हापयति । ततोवैषम्याक्लप्तोपकाराज्यभागविधायकनानेन प्रत्यक्षवचनेन गृहमेधी- पचोदको लुप्यते । तस्मादविकृतिरूपं साङ्गत्मपूर्व कर्मात्र विधीयन इति सिमान्तः। तवान्यचिन्तितम्- नवान्यदङ्ग नो कार्य कार्य वाऽन्यानपेक्षणात् । न कार्य विहितत्वेन काय स्विष्टकदादिकम् " ॥ तत्र गृहमेधीय आज्यभागाभ्यामेव निराकाङ्क्षत्वादन्यस्विष्टकदादिकं न काप- मिति चेत् । मैवम् । आज्यभागवद्विहितत्वात् । “यदनये विष्टकते तमबपति" "सामुपायते" इति विहितम् । तस्मायावदुक्तं कर्तव्यम् । तत्रैवान्यचिन्तितम्- "तष परिसंख्यात्वे पाभित्रापस्ति पा न तत् । अस्तीडादर्शनान्मैवं तदुक्त्याऽस्त्वत्र नेतरत् ॥" गृहमेधीये स्विष्टकृत्याज्यभागवदष्टधा संशयं हदि निधाय परिसंख्याथै पत्रम पक्षमभ्युपेत्येयं कृत्वाचिन्ताऽवतारिता । तत्र प्राशिवादिभक्षणं न परिसंख्यातं किंतु तदस्ति । कुनः । भक्षणाद्यर्थस्येडापाखानस्य तत्र दर्शनादिति प्राप्ते ब्रूमः- अत्र गृहमेधीये तदिहाभक्षणं वचनवलेनास्तु । स्विष्टलदाक्यपापितस्य परिसंख्या- तस्य वचनेन निवारितत्वात् । इतरत्याशिवादिभक्षणं परिसंख्यातत्वानास्ति । १ ख. मानैः प्र । २ स्व. चनैः स । ३क. प. उ. प. पिता ।

·- श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- पथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेघाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) सप्तमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- " सौमिकं प्रारुतं वा स्यात्तयोः प्रणयनं श्रुतम् । आद्योऽमाप्तत्वतो मैव मनामत्वेन वाऽग्रिमः ॥ चातुर्मास्पेषु श्रूयते-" द्वयोः पण यति, तस्माद्वाभ्यां' यन्ति” इति । अत्र सौमिकधर्मकमनिप्रणयनं यत्तदेव ग्रहीतव्यम । कुतः । सोमस्य चातुर्मास्यपति- वाभावेन तदीयप्रणयनस्यात्र चोदकामाप्तस्य विध्यर्हत्वात् । दर्शपूर्णमासगतं त्वनिप्रणयनं चोदकपापितत्वादविधेयम् । तस्मात्सौमिकस्य धर्मा अब प्रणयनश- देनातिदिश्यन्त इति प्राप्ते बम:-नायं पण यनशब्दः सौमिकस्य पणयनकर्मणो नामधेयं, किंतु निर्मन्थ्य बहिरादिशब्दवल्लौकिक एव । ततो न धर्मातिदेशः । यदि प्राकृतपणयनस्य प्राप्तत्वाविधिवेयर्थं तीर्थवादनबन्धाय तद्वाक्यमस्तु । तत्रैवान्यचिन्तितम्- " आद्यन्तयामध्ययो पर्वणोस्तत्पसञ्जकात् । आद्यन्तयोरूरुगत्या मध्ययोः पर्वणोर्भवेत् ॥ " तस्माद्वाभ्यों यन्ति " इत्यर्थवादन संवन्धाय पुनर्विधिना यछतमग्निप- जयनं चोदकपाप्तमपि अयत इत्युक्तं तवैश्वदेव गुनासीर्ययोः पर्वणोभवितुमर्हति । कुतः । प्रसञ्जकात् । तथा हि-" न वैश्वदेव उत्तरवदिमुपवपति, न शनासीय इत्युत्तरवेदिप्रतिषेधस्तयोः पर्वणोदि प्रसञ्जयति । अपसक्तप्रतिषेधायोगात् । उत्तरदिश्वानिमणयनार्था । तस्मादुत्तरदेदिप्रसक्तिद्वारेणाऽऽद्यन्तयोरिदमामिपण- यनमिति प्राप्ते ब्रूम:-" ऊरू वा एतौ यज्ञस्य, यद्वरुणपघासाः साकमेधश्च " इति गमनसाधनत्वमूरुत्वं मध्य मयोः पर्वणोरुपन्यस्तम् । तत्संनिधौ द्वयोः प्रणय- तीतिचोदकपातमग्निप्रणयनमर्थवादार्थ पुनर्विधाय द्वाभ्यां यन्तीत्यर्थवादेनोरुत्व- कल्पना युक्ता। द्वाभ्यां पर्वभ्यां गमनमुपन्यस्यते । तस्मान्मध्यमयोस्तत्पणयनम् । न चात्रोत्तरवेदेरभावात्मणयनाभाव इति शङ्कनीयम् । उपवपतीत्यनारभ्य श्रुतेन बाक्येनोत्तरवेापवापस्य विहितत्वात् । सा चोत्तरवोदराद्यन्तयोः पर्वणोनिषेधान्म- ध्यमयोरवतिष्ठते । तस्माञ्चोत्तरवेद्यां पणीतोऽग्निविधीयते । एतदर्थमेव हि सार्थ- बादं पुनर्विधानम् । उक्तमधिकरणद्वयमेकीकृत्य वार्तिककारेण यो निर्णयोऽभिहितस्तं दर्शयति- अनामत्वाच्च वैयथ्यात्सौमिकं प्राकृतं च न । अपूर्वं तत्पणयनं शाखान्तरसमोक्तिकम् ॥" १ क. भ्यां प्रणयति' इ । २ क, भ्यां प्रणयति 'इ'। ३ क. भ्यां प्रणयतीत्य।

·पा०८अनु०५]] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाक मेघाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) आहवनीयादग्निं प्रणयत इति शाखान्तरे मध्यमयोतनं प्रणयनं विहितम् । तेन समानवचनत्वादवाप्यपूर्व प्रणयनं विधत्ते ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ H- -- ( अथ प्रथमाष्टक ऽष्टमप्रपाठके पश्चमोऽनुवाकः )। सोमाय पितुमते पुरांडाश५ पटकपालं निवपति पितृभ्यो बर्हिषद्भयो धानाः पितृ- भ्योऽमिप्वानभ्योऽभिवान्याये दुग्धे मन्थमे- तने तत ये च त्वामन्वंततै पितामह प्रपिता- मह ये च त्वामन्यत्रं पितरो यथाभागं मन्द- ध्व सुसंदृशं त्वा वयं मघवन्मन्दिषीमहि । प्र ननं पूर्णवन्धुरः स्तुती यासि वशा अनु । यांजा विन्द्र त हरी ( १ )। अक्षनभीमदन्त एवं प्रिया अंधपत । अस्तोपत स्वभानवो विप्रा नविष्ठया मती। योजा न्विन्द्र ते हरी । अक्षन्पितरोऽमीमदन्त पितरोऽतीतपन्त पित- रोऽमीमृजन्त पितरः । परेत पितरः सोम्या गम्भीरैः पथिभिः पूष्यैः । अथा पितॄन्सुषि- दत्रा अपीत यमेन ये संधमाई मदन्ति । ne - - १ . निनितम।

·- - ८५८-२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१मथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) मनो न्वा हुवामहे नाराशश्मेन स्तोमेन पितृणां च मन्मभिः । आ ( २ ) न एतु मनः पुनः क्रत्वै दक्षाय जीवसे । ज्याक्च सूर्य दृशे । पुनः पितरो मनो ददातु दैव्यो जनः । जीवं बात सचेमहि । यदन्तरिक्षं पृथिवीमुत र्ण यन्मातरं पितरै वा जिहि सिम । अग्निर्मा तस्मादेनसो गार्हपत्यः प्र मुंश्चतु दुरिता यानि चकम करोतु मामनेनसम् (३)। ( हरी मन्मभिरा चतुश्चत्वारिशाच )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके हमप्रपाठके पशमोऽनुवाकः ॥ ५॥ - ( अथ प्रथमकाण्ड ऽष्टममपाठक पञ्चमोऽनुवाकः ।। चतुर्थ साकमेधाख्य तृतीये पर्वणि प्रधानहवींप्युक्तानि । पञ्चमे तदीयशेषो महापित यज्ञ उच्यते । आदो तावणि हवींषि विधत्ते- सोमायेति । पितरोऽस्य सन्तीति पितृमान्पितृस्वामीत्यर्थः । गर्हिषि यज्ञे सीदन्तीति बर्हिषदः । .पाना भृष्टयवाः । अमिष्वात्ता अयज्ञनिछाः। अभि- बान्या मृतवत्सा धेनुः । क्षीरे यवपिष्टं प्रक्षिप्य मिश्रीकृतं द्रव्यं मन्यः । तदिदं हविनयं पितृयज्ञः । तस्य च पितृयज्ञस्य विधिमर्थवादेनोनयति- " वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत । ता वरुणपचासवरुणपाशाद- मुअत् । साकमेधैः प्रत्यस्थापयत् । त्र्यम्बकै रुदं निरवादयत । पितृयज्ञेन सुवर्ग लोकमगमयत् । यद्वैश्वदेवेन यजते । प्रजा एव तद्यजमानः सृजते । ता वरुण- प्रघासैवरुणपाशान्मुश्चति । साकमेधैः प्रतिष्ठापयति । त्र्यम्बकै रुद्रं निरवदयते (१)। पितृयज्ञेन सुवर्ग लोकं गमयति " [बा• का १५० ६ भ. - .. 1] इति ।

·प्रपा ०८ अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेघाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) पतिपूरुषमेककपालानिर्वपतीति विधास्यमाना यागारूयम्बकास्तैः क्रूरं रुद्र परितोष्य निःसारितवान् । तत्र स्वर्गादिलोकहेतुत्वेनात्यन्तपशस्तत्वात्पितृयज्ञः कर्तव्य इत्यभिप्रायः । अत्र हेयं पक्षं पूर्वपक्षतया विधत्ते- दक्षिणतः प्राचीनावीती निर्वपति । दक्षिणावृद्धि पितृणाम् " [प्रा. का० १५० ६ अ०८ ] इति । गार्हपत्यस्य दक्षिणदेशे स्थित्वा माचीनावीती सनक्तानां हविषां निर्वा कुर्यात् । यस्मास्पितॄणां संचन्धि कर्म दक्षिणावृत्मायेण दक्षिणस्यां दिशि वर्तते । तं पक्षं दूषयित्वा सिद्धान्तं विधत्ते-- अनादृत्य तत् । उत्तरत एवोपवीय निर्वपेत् । उभये हि देवाश्च पितर- ज्यन्ते" [बा० का० १ प्र. ६ अ० ८ ] इति । यत्रैकोद्दिष्टश्राद्धादौ पितर एव पूज्यन्ते तत्र दक्षिणावृत्त्वमस्तु । इह त्वाज्य- भागादिदेवा अग्निष्वात्तादिपितरश्चेज्यन्ते । अनो देवानां प्रियायोत्तरतोऽवस्थान- मुपवीतं च । तर्हि पितॄणां प्रीतिर्न स्यादित्याशङ्कय विध्यन्तरेण दक्षिणावृत्त्वं संपादयति- " अथो यदेव दक्षिणार्धेऽधिश्रयति । तेन दक्षिणावृत् " [ ब्रा० का. १ म. ६ अ० ८ ] इति । हविः पाकाय गार्हपत्यस्य दक्षिणभागेऽधिश्रयेत् । तनैतत्कर्म पितृपीत्यै दक्षिणावृदपि भविष्यति । एतदेव कालरूपेण प्रशंसति-- " सोमाय पितृमते पुरोडाशः षट्कपालं निर्वपति । संवत्सरो वै सोमः पितृमान् ( २)। संवत्सरमेव पीणाति । पितृभ्यो बर्हिषद्भ्यो धानाः । मासा वै पितरो बर्हिषदः । मासानेव पीणाति । यस्मिन्वा ऋतौ पुरुषः प्रमीयते । सोऽस्यामुष्मिलोके भवति ” [ ब्रा० का० १ ० ६ अ ८ ] इति । वसन्ते ज्योतिषा यजेतेति विधानात्सोमस्य संवत्सरत्वं, स एव पितॄणां पतिरित्यस्य पितृमत्त्वं, मासि पितृभ्यः क्रियत इति अमावास्याश्राद्धाभिधा- १ ख. घ. ङ, च. गास्त्रैयम्ब ।

·८५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१पथपकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेघाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्) नापितॄणां मासत्वं चोपर्यते । यदि वसन्ता प्रमीयते, वसन्तो भवति, पदि पीठमे ग्रीष्मः " इत्यभिधानात्तत्तदृतुदेवतामीतिरेवास्थामुष्मिन्तुसंबन्धः । भर्णनेन कचिदीपकष्णत्वं कचित्कृ ष्णत्वं कचिदकष्णत्वमित्येवविध विभ्यं विषसे- बहुरूषा धामा भवन्ति । अहोरात्राणामभिजित्यै " [बा• का. १ म. ६ भ०८] इति । महान्यरुष्णान्यमावास्याराविः कृष्णा, अभ्यास्तु रावय पत्कृष्णाः । तृतीययागदेवता मशंसति-- पितुभ्योऽग्निष्वात्तेभ्यो मन्थम् । अधमासा दे पितरोऽनिष्वात्ताः ( ३ )। भधमासानेव प्रीणाति " [बा० का० १ प्र. ६ अ० ८ ] इति । यहि पदामनुष्ठितयागत्वान्मासत्वम् । अमिध्वात्तानां यागाभावार्धमासत्वम् । एतच्च “ ये वै यज्वानः, ते पितरो बर्हिषदः " इत्यादिना वक्ष्यते । मृतवत्तां प्रशंसति-- " अभिवान्यायै दुग्धे भवति । सा हि पितृदेवत्यं दुहे " [ बा• का. १ प. ६ अ० ८ ] इति । पितृदेवत्यं पितृदेवताभ्यो हितम् । मृताः पुरुषाः पितरो भवन्ति । भभि- पान्या च मृतवत्सेति सजातीयत्वातत्र तेषां प्रीतिः। यदुक्तमापरतम्पेन--" उदासनकाले धाना उदास्थ विभागमन्त्रेण विभ- ग्यापर्धा आज्येन संयोति, अर्धाः पिष्टानामावृता सक्त रुत्वाऽभिवान्यायै दुग्धस्पा- शरावे सक्तूनोप्यकाशलाकये क्षुकाण्डेन वा दक्षिणामुखलिः प्रसन्यमनारम्यो- पमन्थति " इति । तत्रार्धशरावे मन्थनं विधत्ते-- यत्पूर्णम् । तन्मनुष्याणाम् । उपप| देवानाम् । अधः पितृणाम् । अर्थ उपमन्यति । अर्थो हि पितृणाम् ॥ [बा• का० १ ० ६ भ• ८] इति । भुञ्जाना मनुष्याः पात्रपूर्णमेव धृतमिच्छन्ति । पयाजदेवता मुहूगतेनोप- रितनाज्य भागेन तृप्यन्ति । अधोभागेन हविरभिधारणात् । भनिहोत्रे चोपरि- मागं देवेभ्यो हुत्वाऽर्धमागं स्वधा पितृभ्यः पितृञ्जिन्यति भूमौ निमृजन्तीति नदिधानात् । तदेतत्सर्वमभिपेत्य यत्पूर्णमित्याधुकम् । शलाक विपत्ते- -- ·पा०८अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेघाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) " एकपोपमन्यति ( ४ ) । एका हि पितृणाम् " [प्रा. " [मा. का. म. ६ भ० ८] इति । यदेकमेकर संभरेपितृदेवत्यानि स्परित्यादौ पितृणामेकत्वसंस्थापीतिः प्रतिला। दक्षिणामुखत्वं विधत्ते-- दक्षिणोपमत्थति । दक्षिणावृद्धि पितृणाम् " [बा० का० . . ६ भ.८] इति । प्राची देवा दक्षिणा पितर इत्यादौ दक्षिणदिक्पीतिः प्रसिदा । इस्ताभ्यां मन्धनं विधत्ते--- भनारभ्योपमन्थति । तद्धि पितॄन्गच्छति " [ब्रा. का. १ प. ६ भ. ८ ] इति । तृतीयसवनगताशिरादौ मन्यानं स्तम्भे निबध्य मन्थति । तत्तु देवानां प्रियम् । भव त्वनारभ्य बन्धनमरुत्वा हस्ताभ्यामेवोपमन्थति । तच्च देवलक्षण्याषि- सणां पियम् । पदुक्तमापस्तम्बेन--" न प्राची वेदिमुद्धन्ति पितृयज्ञो हि न दक्षिणा देव- पझो बभे दिशामतरोद्धत्य " इति । तामाग्नेयीं दिशमङ्गल्या निर्दिश- विपत्ते-- इमां दिशं दिमुद्धान्ति । उभये हि देवाश्च पितरश्शेग्यन्ते " [ प्रा. का. १० ६ अ• ८ ] इति । तस्या वेदेवतुर्विधं देविकलक्षण्यं क्रमेण विधचे- चतुःसक्तिर्भवति । सर्वा ह्यन दिशः पितरः । अखाता भववि (५)। सावा हि देवानाम । मध्यतोऽग्निराधीयते । अन्ततो हि देवानामाधीयते । वर्षीपानिम्म इमाद्भवति ज्यावृत्त्यै " [ मा. का. म. ८] इति । देविकी बेदिषो न तु समचतुरसा । इयं तु समचतुरसेति न्यावृत्तिः । अभिषु प्रकारविशेष सूत्रकारो दर्शयति-“ पदिदिश सक्तयोऽवान्तरदेशाम्पनि मध्यानि " इति । १ क. प. उ. प. मनन्ति । " भ ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेघाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) परितः कटादिभिराच्छादनं विधत्ते- " परिश्रयति । अन्तर्हितो हि पितृलोको मनुष्यलोकात् " [मा० का. १ प. ६ अ० ८ ] इति । उन्मूलनं विधत्ते- " यत्परुषि दिनम् । तद्देवानां यदन्तरा । तन्मनुष्याणाम् (६) । यत्समूलम् । तत्पितॄणाम् । समूलं बर्हिर्भवति व्यावृत्त्यै ” [ बा० का० १ . ६ अ० ८ ] इति । परुषि पर्वसंधौ दिनं छिन्नं तादृशं बर्हिरहिसितत्वाद्देवानां प्रियम् । अत एव बाहलवनब्राह्मणं अयते-" प्रजापतिर्वा ओषधीः पर्व शो वेद । स एना न हिनस्ति " इति । " ओषर्धानामा ५सायै " इति च । यदन्तरा पर्वमध्ये छिन्नं तन्मनुष्याणां पियं संधिविशेषस्य तैरज्ञातत्वात् । परिशेषेण समूलत्वं पितॄणां प्रियम् । बर्हिषां दक्षिणायत्वं विधत्ते- दक्षिणा स्तृणाति । दक्षिणावद्धि पिनृणाम " [बा. का० १ प्र० ६ अ० ८ ] इति । यदुक्तमामस्तम्बेन-" आस्तरणकाले बर्हिषा त्रिः प्रसव्यं वेदिं स्तृणन्पयेत्यौ- द्धवान्धारयमाणस्त्रिरस्तृणन्प्रतिपर्येत्यौद्धवः प्रस्तरः ” इति । प्रसव्यममदक्षिणत्वं यथा भवति तथा, सदिदमपदक्षिणत्वपदक्षिणत्वाभ्यां षत्व आवर्तनं विधत्ते- " त्रिः पर्येति । तृवीय वा इतो लोके पितरः। तानेव प्रीणाति । त्रिः पुनः पर्येति । षट्संपद्यन्ते ( ७ ) । षड्वा नवः । ऋतूनेव प्राणाति " [बा. का. १९०६ अ० ८ ] इति । इतो भूलोकादारभ्य तृतीयः पितृलोको भोगभूमेः स्वर्गस्यान्तरिक्षादूर्वभावि- त्वात्। - पम्तरस्यामन्त्रकमासादनं विधत्ते- " यत्मस्तरं यजुषा गृह्णीयात् । प्रमायुक्तो यजमानः स्यात् । यन गृहीयात् । अनायतनः स्यात् । तूष्णीमेव न्यस्येत् । न प्रमायुक्तो भवति । नानायतनः " [ ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० ८] इति । गृहीयात्सायोदिति।

·- पा०८अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम ) दक्षिणपरिधिवर्जनमाभप्रेत्य विधत्ते- यत्रीपरिधीन्परिदध्यात् ( ८ )। मृत्युना यजमानं परिगृह्णीयात् । यन परिदध्यात् । रक्षासि यज्ञर हन्युः । द्वौ परिधी परिदधाति । रक्षसामपहत्यै । अथो मृत्योरेव यजमानमृत्सृजति " [ ब्रा० का० १ १० ६ ० ८] इति । मध्यमोत्तराविति सूत्रेऽभिहितम् । हविषामनुक्रमेण सादनं विधत्ते- यत्रीणि त्रीणि हवी भ्युदाहरेयुः । वयस्वय एषा साकं प्रमीयेरन् । एकै- कमनूचीनान्युदाहरन्ति । एकैक एवैषामन्वश्वः प्रमीयते " [बा० का० १ प्र. ६ अ० ८ ] इति । उदाहरेयुरासादयेयुः । एषां यजमानबन्धूनां मध्ये । अन्वश्वो वृद्धबालानु- क्रमगताः । एतेषां मध्य एकैक एव प्रमीयते न तु युगपत् । दक्षिणतः कशिप्पबर्हणमाञ्जनमभ्यञ्जनमुदकुम्भमित्येकैकश आसाद्येति सूत्रे यदुक्तं तद्विधत्ते- कशिपु कशिपच्याय । उपर्वहणमुपबहण्याय । आञ्जनमाञ्जन्याय । अभ्यञ्जनमभ्यञ्जन्याय । यथाभागमेवेनापीणाति ( ९)" [ब्रा० का० १ म. ६ अ० ८ ] इति । कशिपु तूलपूरितशय्यादि । उपबहणं शिरस आधारः । कशिपुप्रभृतीन्यु- दाहरन्तीत्यनुवर्तते । कशिपुप्रियः कशिपव्यः पिता, तत्परितोषार्थं कशिपु साद- येत् । एवमन्यत् । तथा सत्येनान्पितॄन्स्वस्वभागमनतिक्रम्य तोषयति । तदेवमनुबालणगतेनानुवाकेन पितृयज्ञे हविरासादनपर्यन्तः पूर्वमयोगोअभि- हितः । अनुवाकान्तरेण सामिधेन्यादिक उत्तरपयोगोऽभिधीयते । तत्राध्वयोः पैषमन्त्र मुत्पाद्य मन्त्रं व्याचष्टे-- “ अग्नये देवेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमानायानुब्रहीत्याह । उभये हि देवाश्च पितरश्चेज्यन्ते " [बा० का० १ ० ६ अ० ९] इति । देवानां पितॄणां चोपकारी योऽग्निस्तस्मै । उशन्तस्त्वेत्येतामृचं सामिधेनीत्वेन विधत्ते--- एकामन्वाह । एका हि पितृणाम् " [ ब्रा० का० १५० ६ अ. ९ ] इति । -- ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [पथमकाणे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधास्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) वस्थामावृत्ति विपत्ते- "शिरवाह । त्रिहि देवानाम् " प्रा. का. १.६ भ..] इदि। बोइकमातापापारी प्रशंसति- " भाषारावाधारयति । यज्ञपपोरनन्तरित्ये" [मा• का. ६ भ. ९ ] इति । यज्ञपगोर्यज्ञांशयोरलोपाय । बरणं पर्युदस्यति--- " नाऽऽयं वणीते । न होतारम् ( १ )। यदायं वृणीते । यदोतारम् । घमायुक्तो यजमानः स्यात् । प्रमायुको होता । तस्मान्न वृणीते । यजमानस्प होतुर्गोपीथाय " [ बा० का. प्र. ६ अ० ९ ] इति । भनिर्देवो होता देवान्यक्षदित्यादिनिगदपार आयवरणम् । निगदावसाने विष्णु शर्मा मानुष इत्यादिनामोचारणं होतृवरणम् । बहिनीमकं चतुर्थं प्रयाजं निषेधति- भपबर्हिषः प्रयाजान्यजति । प्रणा वै बर्हिः । प्रजा एव मृत्योरुत्तमति" [प्रा. का. १०६ अ९] इति । बोदकपाप्तावाग्यभागी प्रशंसति- "भाज्यभागौ यजति ( २ ) । यज्ञस्यैव पक्षषी नान्तरेति " [प्रा० का १ प. ६ अ० ९] इति । हविष्पचारकाले पाचीनावीतं विधते- "पाचीनावीती सोमं यजति । पितृदेवत्या हि एषाऽऽहुतिः" [मा० का. १५० ६ अ. ९ ] इति । चतुरबदानमपवदितुं विधत्ते- "पचरुत्वोऽवद्यति । पञ्च घेता देवताः । दे पुरोनुवाक्ये । पाग्या देवता वषट्कारः । ता एव पीणाति " [बा० का १० ६ अ• ९] इति । त्वः सोम प्रचिकितस्त्वया हि नः पितर इत्युभे पुरोनुवाक्ये । त्वर सोन पितृभिः संविदान इत्येका पाज्या । पितृमान्सोमो देवता, वषट्कारः । ता एताः पत्र देवता उज्यन्ते । एकैकदेवतार्थ विगु हवि:व्यविच्छिन्नावदानं विधत्ते- ·पपा ८अनु.५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयस्य लातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) संततमवपति (३ (३)। ऋतूना संतत्ये [बा. का.म.६ भ• ९ ] इति । तदाहाऽऽपस्तम्ब:-“जुह्वामुपस्तीर्य सोमाय पितृमतेऽनु स्वधेति संपेष्यति सत्पुरोडाशस्यावद्यति सरुद्धानानां समन्मन्धस्य " इति । इयोः पुरोनुवाक्ययोरेकस्या याज्यायाश्च विधि मनति निधाय प्रशंतति- " मैवेभ्यः पूर्वया पुरोनुवाक्ययाऽऽह । प्रणयति द्वितीयया । गमयवि याम्यया । तृतीये वा इतो लोके पितरः । अह्न एवेनां पूर्वया पुरोनुवास्पयाs- त्यानयति । रात्रि द्वितीयया । ऐवनान्याज्यया गमयति ॥ [ना. का., प. ६ अ. ९ ] इति । त्वः सोम पचिकित इत्यनया पूर्वया पितृभ्यो हविः कर्षण कथितवा- भवति । त्वया हि नः पितर इत्यनया द्वितीयया पितॄन्पति हविनयति । त्वर सोम पितृभिरित्यनया तद्धविः पितृन्गमयति पाज्यया । पितॄणां तृतीयलोक- बर्तित्वादत्र मन्त्रत्रित्वं युक्तम् । फिंच विभिर्मन्त्रैः क्रमेणाह्नो राज्याश्च पितॄना- नीय हविः प्रति तानागमयत्येव । वेदेरुत्तरत उपविश्यावदाय दक्षिणामुखो वैदिमतिकम्योङ्मुखस्तिष्ठन्नुहोति । अत्र तु तद्वैपरीत्यं सूत्रकार आह--" दक्षिणतोऽवदायाभिचार्योदतिक्रम्प दक्षिणामुखस्तिष्ठन् ” इति । तदेतदिधत्ते-- दक्षिणतोऽवदाय । उदतिकामति व्यावृत्त्यै ( ४ ) " [ ना. का. 'प्र. ६ अ. ९ ] इति । भाभावयास्तु औषड्वौषडिति मन्त्रत्रयमपवदितुं कमण विधत्ते-- आ स्वधेत्याश्रावयति । अस्तु स्वधेति पत्याभावयति । स्वधा नम इति पपट्करोति । स्वधाकारो हि पितृणाम् " [प्रा० का. ९ ] इति । पितृन्वति यद्वक्तव्यं तस्य सर्वस्य स्वधाकारो वाचकः । अत भाभावयेत्या- दिशदान बूते । यस्मात्स्वधाकारः पितॄणां प्रियः । पिषिवाक्पे पाठादेव पाप्तं प्रचारक्रम प्रशंसति-- " सोमम यजति । सोमयाजा हि पितरः। सोमं पितृमन्तं पणति । संवत्सरो वे सोमः पितृमान् । संवन्सरमेव तद्यजति । पितॄन्मर्हिषदो यजति ( ५ )। ये है यम्वानः । ते पितरो बर्हिषदः । तानेव तपति । पितॄनमि- म.

·८६४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१पथमकाण्डै- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) वासान्यजति । ये वा अयज्वानो गृहमेधिनः । ते पितरोऽमिष्वात्ताः । तानेव तद्यजति ” [ बा० का० १ ० ६ अ० ९ ] इति । सोमः प्रथमं यष्टव्यो येषां पितॄणां ते सोमपयाजाः । पितृस्वामित्वेन तस्य पाथम्यं युक्तम् । संवत्सरत्वं तु सोमस्य पूर्वमेवोक्तम् । इह लोके यज्ञं रुत्वा पितृलोकं प्राप्ता बर्हिषदः । इह यज्ञरहिता गृहमेधिनो ये गृहस्थास्ते पितृलोकं प्राप्याग्निष्वात्ता उच्यन्ते । स्विष्टकृत्संज्ञकां देवतामपवदितुं विधत्ते-- “ अग्निं कव्यवाहनं यजति । य एव पितृणामग्निः । तमेव तद्यजति (६) । अथो यथाग्नि स्विष्टकृतं यजति । तादृगेव तत् " [ ब्रा० का० १ ० ६ अ. ९ ] इति । पित्र्यं हविः कव्यं तद्वहतीति कव्यवाहनः । अत एवान्यत्र श्रूयते-- " त्रयो वा अग्नयो हव्यवाहनो देवानां कव्यवाहनः पितृणा५ सहरक्षा असुराणाम् " इति । मुख्यालणे पैतृकानि( णि ) त्रीणि हवींषि विधायैतत्ते ततेत्यायेकादश मन्त्रा आम्नाताः । तत्र विनियोगमाहाऽऽपस्तम्बः---" हविःशेषान्सप्लोम्नाय पिण्डान्कृत्वा तिसृषु सक्तीषु निदधाति पूर्वस्यां दक्षिणस्यामपरस्यामित्येतत्ते ततासौ ये च त्वामन्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम् " इति । संप्लोम्नाय सम्यमर्दनेनैकहित्य । पाठस्तु- एतत्त इति । नत हे पितस्ते तुभ्यमेतत्पिण्डीरुतमन्नं दत्तं, ये चान्ये त्वामनु वर्तन्ते तेभ्योऽप्येतद्दत्तम् । मध्यममन्त्रे ये च त्वामन्वित्यनुषङ्गः। प्रपितामहमन्त्र एतत्त इत्यनुषङ्गः । विधत्ते- " एतत्ते तत य च त्वामन्विति तिसृषु सतीषु निदधाति । तस्मादा तृती- यात्पुरुषान्नाम निगृह्णन्ति । एतावन्तो हीज्यन्ते " [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ. ९ ] इति । यस्मान्मन्त्रोष तत पितामह प्रपितामहेत्येवं साधारणशब्दनिर्देशः कृतस्तस्मा- लोकेऽप्या तृतीयात्पुरुषात्पपितामहपर्यन्तं संवन्धविशेषेणैव व्यवहरन्ति, न तु तदीयं देवदत्तविष्णुशर्मादिनामोच्चारयन्ति । यस्मात्पार्वणश्राद्धेषु पित्रादयस्लप एष पूज्यन्ते न तूपरितनास्तस्मादत्रापि त्रयाणां निर्देशो युक्तः । अत्रोत । कल्प:-"अब पितरो यथाभागं मन्दध्वीमत्युक्त्वोदश्वो निष्कम्य सुसंदृशं त्वा वयमित्यैन्द्रियर्चाऽऽहवनीयमुपतिष्ठन्ते " इति ।

·- पा०८अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) हे पितरोऽत्र सक्तिगतपिण्डेषु स्वस्वभागमनतिक्रम्य हृष्टा भवत । मन्दध्वमिति पदस्याभिप्रायं व्याचष्टे- अत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वमित्याह । हलीका हि पितरः " [ बा. का १ प्र० ६ अ० ९] इति । यस्मात्पितरो लज्जाशीलास्तस्मात्स्वस्वभागाज़ लज्जां वारयितुं विसम्मेण मन्दध्वमित्युच्यते । विधत्ते- उदञ्चो निष्कामन्ति । एषा वै मनुष्याणां दिक् । स्वामेव तद्दिशमनु निष्कामन्ति ( ७ ) [ बा० का० १ प्र० ६ अ० ९ ] इति । पितृत्वदशायां दक्षिणा दिक्पाप्ता । ततः पूर्वं मनुष्यतादशायामुत्तरा दिगेव परिशिष्यते । आहवनीयोपस्थानमन्त्रपाठस्तु- सुसंदृशमिति । हे मघवन्सुसंदृशं सुष्ठ कटाक्षीक्षणेनास्मान्पश्यन्तं त्वां मन्दिषीमहि वयं तर्पयामः । त्वमप्यस्मद्दतहविर्भिः पूर्णवन्धुरः परिपूरितरथपृष्ठोऽ- स्माभिः स्तुतः सन्वशानमीष्टान्देशाननुलक्ष्य नूनं प्रयासि पायेणाऽऽगमिष्यास । हे इन्द्र ते हरी तवाची योजा नु रये नियुक्तौ हि । विधत्ते- आहवनीयमुपनिष्ठन्ते । न्येवास्मै तनुवते । यत्सत्याहवनीये । अथान्यत्र चरन्ति " [बा० का० १ ० ६ अ० ९ ] इति । आहवनीये पुरोऽवस्थिते सनि तमुपेक्ष्याथ तदाऽन्यत्र पैतृकवदिमध्यस्थेऽमी चरन्तीति यत्तेनास्मै निह्नवत एनमाहवनीयमपलपन्त्येव तत्क्षमापणायोपस्थान. मित्यर्थः । उपस्थानस्यावधि विधत्ते- आ तमिनोरुपतिष्ठन्ते । अग्निमेवोपद्रष्टारं कृत्वा । पितृन्निरवदयन्त [बा० का० १ प्र० ६ अ० ९ ] इति । आ तमितोरा ग्लानेरनुच्छ्वासेन मन्त्रमुच्चारयता यावता कालेन निरांध. रूपा ग्लानिर्भवति तावदुपस्थातव्यम् । तेनोपस्थानेनानिमेव साक्षिणं रुत्वा पितृन्स्वभागमदानेन विसृष्टवन्ता भवन्ति । मन्त्रगतस्य सुसंदृशमित्येतस्याभिप्रायं व्याचष्टे- " अन्तं वा एते प्राणानां गच्छन्ति । य आ तमितोरुपतिष्ठन्ते । पुसदृशं स्वा वयमित्याह ( ८ ) । पाणो वै सुसंदृक् । प्राणमेवाऽऽत्मन्दधते " का० १५० ६ अ० ९ ] इति । - [बा.

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्ड- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यततीयपर्वणोऽभिधानम ) भासनिरोधेन ग्लानि प्राप्तेषु कटाक्षनिरीक्षणं नाम प्राणनिरोधपरिहारः । तदेतदभिप्रेत्य पाणो वै सुसंदृगित्युच्यते । योऽयं परिहतनिरोधः पाणः स पेन्द्रस्य कटाक्षः । तं कुर्वन्तं त्वामिति मन्त्रे योजनीयम् । योजेति पदस्याभिमायमाह-- “ योजा विन्द्र ते हरी इत्याह । प्राणमेव पुनरयुक्त " [ब्रा० का• ' प. ६ अ० ९ ] इति । यथा त्वदीयावधी रथे युक्तावेवं पाणमस्मास योजयेत्यभिपायः । अक्षमिति । कल्प:--" अथ गार्हपत्यमुपतिष्ठन्ते-अक्षन्नमीमदन्त सब पिपा अधूषत । अस्तोषत स्वभानवो विमा नविष्ठया मती । यांजा विन्द्र ते हरी इति" इति । अक्षपितरो हविरशितवन्तः । अमीमदन्त भृशं हृष्टा हि यतः पियास्तनू- रखापत हविर्भोजनसौकर्येण शिरःप्रभृत्यङ्गान्यकम्पयन्त । स्वभानवो वपुषि मनितेन स्वकीयेन तेजसा भासमाना विपा भोजनतृप्त्या ब्राह्मणसदृशाः सन्तो नविष्ठया मती, अतिशयेन नूतनया बुद्धयाऽस्तोषत भृशमिष्टमेतदित्यादिवचनैः स्तुतिं कृतवन्तः । योजेत्यादि व्याख्यातम् । विधत्ते-- अक्षनमीमदन्त हीति गार्हपत्य मुपतिष्ठन्ते " [ बा. का० १ प्र. ६ ज. ९] इति । नन्वक्षन्नित्यादिमन्त्रः पितृमतिपादक उपस्थेयस्तु गार्हपत्य इति वैयधिकरण्य- माशय मन्त्रस्यापेक्षितशेषपूरणेन वैयधिकरण्यपरिहारं श्रुतिरेव दर्शयति- अक्षम्नमीमदन्ताथ त्वोपतिष्ठामह इति वावैतदाह " [बा. म. ६ भ० ९] इति । पितरो भुक्तवन्तो हृष्टाश्च । अथ तदा साक्षिणं त्वामुपतिष्ठामह इत्येवं मन्त्र- वाक्यमाह । मन्त्रस्थौ मघवन्निन्द्रेत्येतावपि शब्दावग्निपरत्वेन व्याख्येयौ । भन्न- बान्परमैश्वर्ययुक्त इति तयोरर्थः । अक्षपितरा इति । कल्प:--"अथ प्राचीनावीतं कृत्वाऽन्बाहायपचनमाभ- मपर्यन्तेऽक्षन्पितरोऽमीमदन्त पितरोऽतीतृपन्त पितरोऽमीमृजन्त पितर इति " इति । अतीतृपन्तास्मांश्च तर्पयन्तः(?)। अमीमृजन्तास्माशोधितवन्तः । -- - का. १ १ ख. घ. ङ. च. °ल्पः- प्रा । २ क, घ. इ. च. 'ग्रतेऽक्ष ।

·मपा०८ अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) अत्र सूत्रकारः शाखान्तरमन्त्रमपि विनियो--" अमीमदन्त पितरः सोम्या इत्या तमितोरुपतिष्ठन्ते " इति । तदेतदुपस्थानं विदधानः पूर्ववदेयधिकरण्यं परिहरति-- अमीमदन्त पितरः सोम्या इत्यभिप्रपद्यन्ते । अमीमदन्त पितरोऽध स्वाs- भिमपग्रामह इति वावैतदाह " [बा० का• १० ६ अ० ९] इति । कल्प:--" परेत पितरः सोम्या इति प्रवाहण्या पितॄन्प्रवाहपति " इति । पाठस्तु- परेतेति । हे सोम्याः पितरः पथिभिः परेत परावृत्य गृहागरातेति । कीदृशैः पथिभिः । गम्भीरैः तुलभानतोयैः पून्यः पूर्व कतैः पहतेः । अथ तदा गृहाम्गत्वा तस्मिन्पितृलोके यमेन साकं ये पितरः सधमादं सहस्थानस्थमादं पया भवति तथा मदन्ति हष्यन्ति तान्सुविदवान्तुष्ट वेदितधिरवासेन तत्रत्यवृत्तान्तज्ञा- पितृनपि यूयमित प्राप्नुत । मनो न्वा हुवामह इति मनस्पतीभिरुपतिष्ठते " इति । तितुषु अक्षु प्रथमायाः पाठस्तु- मनो न्वेति । नाराशंसेन मनुष्यमशंसायोग्येन स्तोमेन वाक्पसमूहेन पित- गामपि मन्मभिर्मननीये क्यैर्मनः पितृयज्ञानुष्ठानपरं चित्तं न क्षिपमाहुवामह आ- अपामः । अथ द्वितीया- आ न एत्विति । क्रत्वे कर्मानुष्ठानाय दक्षाय तत्तत्सामयि नीरते जीवितुं ज्योक्चिरं सूर्य दृशे द्रष्टुं योग्यं मन आगत्य नोऽस्मान्पुनरेत्वसकत्माप्नोतु । अथ तृतीया- पुनर्न इति । हे पितरो दैव्यो जनो देवसंबन्धिपुरुषसमूहो नोऽस्माकं मनः कर्मानुष्ठानपरं चित्तं ददातु, असरूपयच्छतु । वयमपि वातं संवत्सरसंघातरूपं जी जीवनं सचेमहि सेवेमहि । कल्प:-" यदन्तरिक्षमिति पतया गार्हपत्यमुपतिष्ठते " इति । पाठस्तु- यदन्तरिक्षमिति । पृथिव्यादील्लोकान्मनसा जिहिसिम हिसितुमिन्छेम । पन्मा- तरं पितरं वा हिंसितुमिच्छेमेनि यत्तस्मात्सर्वस्मादेनसः पापागार्हपत्यो मां प्रमु- अतु । अन्यान्यपि दुरितानि पानि चकम तेभ्योऽपि मुञ्चतु । मामनेनसं सई. पापरहितं करोतु । - ·श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१पथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंवन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) यदुक्तमापस्तम्पेन-" उदकुम्भमादाय यजमानः शुन्धन्तां पितर इति त्रिः प्रसव्यं वेदि परिषिश्चन्पति " इति । तदेताद्विधत्ते- अपः परिषिश्चति । मार्जयत्यवनान् ( ९) । अथो तर्पयत्येव " [बा. का• 'प्र० ६ अ० ९ ] इति । एनान्पितॄन् । तद्वेदनं प्रशंसति- तृप्यति प्रणया पशुभिः । य एवं वेद " [ ब्रा० का० १ ० ६ अ० ९ ] इति । चतुर्थप्रयाणवद्धार्हर्नामकं प्रधमानूयाज निषेधति- भपबर्हिषावन्याजी यजति । प्रजा वै वर्हिः । प्रजा एव मृत्योरुत्सृजति " [प्रा. का. १ प्र. ६ अ. ९ इति । ] बहियांगवर्जनात् । प्रयाजान्याजान्प्रशंसति- चतुरः प्रयाजान्यजति । द्वावनयाजी । षट्सपद्यन्ते । षड्वा ऋतवः । ऋतू- नेव पीणाति " [ बा. का० १ प्र० ६ अ० ५ ] इति । सूत्रकारो युक्ता मे यज्ञमन्वासाता इति यजमानः संप्रेष्यतीतिषानुसारेण गार्हपत्यसमीप उपविष्टायाः पन्त्याः पूर्णपात्रानयनपर्यन्तं यदन्वासनमवोचत्तच्च परनीतयाणांश्च चोदकपातान्प्रतिषेधति- न पत्न्यन्वास्त । न संयाजयन्ति । यत्पत्न्यन्वासीत । यत्संयाजयेयुः । प्रमायुका स्यात् । तस्मान्नान्वास्ते। न संयाजयन्ति । पत्नियै गोपीथाय(१०)" [ नाका. १ प. ६ अ० ९] इति । अत्र विनियोगसंग्रहः- एतत्त इति दत्ते श्रीन्वेद्याः कोणेषु पिण्डकान् । अयुरवेत्युपस्थानं पूर्वस्याग्नेः सुसंदृशम् ॥ १ ॥ अक्षन्निति प्रतीचोऽग्नेस्तथाऽक्षन्दक्षिणानलम् । परेतति प्रवाह्याथ मन आद्यैरुपस्थितिः ॥ यत्पश्चिमाग्न्युपस्थान मन्त्रा द्वादश वर्णिताः ॥ २ ॥ " इति । अथ मीमांसा । दशमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्-- -- १ ख. च. पात्रन ।

·पपा०८अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहिता। (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम) " नावघातोऽवधानो वा धानानां नाविनष्टये । न नाशः क्रमवाधेऽनो नावघातोऽत्र बाध्यते " महापितृयज्ञे हविः किंचिच्छ्रयते-" पितृभ्यो बर्हिषद्भयो धानाः " इति । धानाशब्देन भृष्टं धान्यमभिधीयते । तासां धानानामवघाते सति सक्तभावापत्ते- धानात्वमेव विनश्येत् । अतस्तासामविनाशाय नास्त्यवघात इति पूर्वः पक्षः । धाना अवहन्तव्या इति पत्र चोदकवाक्यं, तस्मिंश्च वाक्ये भर्जनसंपादितं धानात्वं पूर्वभावि, पश्चाद्भावी त्ववधात इति क्रमः प्रतीयते । तं बाधित्वा प्रथमतोऽवघात सति नास्ति धानात्वनाशः। अवघातस्य पदार्थस्य बाधाद्वरं तद्धर्मस्य क्रममावस्य बाधनम् । तस्मादवहन्तव्याः । तदेवाधिकरणं वार्तिककारमतेनाऽऽरचयति- " पेषणं नूतनं मन्थे प्राकृतं वा कमान्तरात् । नूतनं प्रारुतं धर्ममात्रादाद्य( बाध )स्य लाघवात् ॥ " महापितृयज्ञ एवं श्रूयते-“ पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्योऽभिवान्यायै दुग्धे मन्थम् " इति । मृतवत्सा धेनुरभिवान्या । दुग्ध द्रव्ये प्रक्षिप्य मथिताः सक्तवो मन्थः । तत्र यत्पेषणं तन्न प्राकृतम् । कुतः । कमव्यत्यासात् । प्रकृतौ हि प्रथमतः पेषणं पश्चात्पुरोडाशश्रपणम् । अत्र तु प्रथमतः श्रपणेन धानाः संपाद्य पश्चात्स- कुभावाय पेषणम् । तस्मान्नुतनमिति प्राप्ते बमः-चोदकपातमारुतपेषणतत्क्रम- योरुभयोर्वाध( धे )गौरवात्क्रममा वाध्यम । पेषणपदार्थस्तु स एवेति तद्धर्मा दृषन्मन्त्रा इत्यादयोऽत्र कर्तव्याः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके पश्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः)। प्रतिपूरुषमककपालाग्निपत्येकमतिरिक्तं या वन्तो गुह्याः स्मस्तेभ्यः शासि शर्म यजमानस्य शर्म मे यच्छैक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्य आखुस्ते रुद्र पशुस्तं - कर्मकरं पशूना ·-- - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१पथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) जुषस्वैष ते रुद्र भागः सह स्वस्त्राऽम्बिकया तं जुषस्व भेषजं गवेऽश्वाय पुरुषाय भेषज- मथो अस्मभ्य भेषज सभेषजम् (१ ) यथाऽसति । मुगं मेषार्य मेष्या अवाम्ब रुद्र- मंदिमावं देवं त्र्यम्बकम् । यथा नः श्रेयसः करद्या नो वस्य॑सः करद्यथा नः पशुमतः करद्यथा नो व्यवसाययात् । त्र्यम्बकं यजा- महे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्ध- नामृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात् । एष ते रुद्र भा- गस्तं जुषस्व तेनावसेने परो मूजवतोऽतीय- वंततधन्वा पिनाकहस्तः कृतिवासाः (२) ॥ ( सुभेषजमिहि त्रीणि च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेड टमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ - ( अथ प्रथमकाण्डे ऽष्टमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः)। पशमे पितृयज्ञोऽभिहितः । षष्ठे त्र्यम्बकपुरोडाशाः साकमेधशेषा उज्यन्ते । वान्विधत्ते-- प्रतिपूरुषमिति । तद्विधि प्रशंसति--." पतिपूरुषमेककपालानिर्वपति । जाता एव प्रजा रुद्रान्निरवदयते । एकमतिरिक्तम् । जनिष्यमाणा एव प्रजा रुद्राभिरवदयते । एककपाला भवन्ति । एकधैव रुद्रं निरवदयते " [ग्रा. का० १ ० ६ अ० १० ] इति । करम्भवाक्यवन्तवाक्यवच्च व्याख्येयम् । मुख्यविधिसंनिधौ पावन्त इत्यादय एकादश मन्त्रा आम्नाताः। यावन्त इति । कल्प:-" यावन्तो गृपाः स्मस्तेभ्यः कमकरमिति निर ·प्रपा०८अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ८७ (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधास्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) प्यमाणेषु यजमानो जपति " इति । गृहे भवा मनुष्या गृह्यास्ते वयं यावन्त इह स्थितास्तेभ्यः सर्वेभ्यः कं सुख- मकरमकार्षम् । अपितेषु पुरोडाशेषु चोदकपाप्तमभिधारणं निषेधति- " नाभिधारयीत । यदभिधारयेत् । अन्तरवचारिण५ रुद्रं कुर्यात् " [पा० का• १ ० ६ अ० १०] इति । रुद्रमनिष्टकारिणं फरदेवम् । अन्तरवचारिणं गृहस्यान्तः पविश्यास्मानवरो परन्तम् । कल्प:-" तानभिघार्यानभिघार्य बोद्वास्यान्तवेद्यामासाद्य पशूना शर्मासीति मूते समावपति " इति । कर्षकैर्वीयादिवीजानि संग्रहीतुं तृणकटादिना पुटबन्धनं क्रियते तदिदं मूत- शम्देनोच्यते । पाठस्तु- पशनामिति । हे मृत भक्ष्यस्तृणादिभिबीजेश्चोपेतत्वात्पशूनां शर्मासि । अतो यजमानस्य मेऽवयाँश्च सुखं यच्छ । एक एवेति । कल्प:-"एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थ इति दक्षिणाने. रेकोल्मुकं धूपायडरति उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गत्वा " इति । रुद्रो जगत्येक एवास्ति । द्वितीयाय न तस्थे । द्वितीयो रुद्रो न कोऽप्यब- स्थितः। विधत्ते- "एकोल्मुकेन यन्ति ( १ )। तद्धि रुद्रस्य भागधेयम् । इमां दिशं यन्ति । एषा वै रुद्रस्य दिक् । स्वायामेव दिशि रुद्रं निरवदयते " [बा. का. " म. ६ अ० १.] इति । कल्प:-"आखस्ते रुद्र पशरित्याखकर एकं पुरोडाशमुपवपत्यसो ते पशुरिति वा देष्यं मनसा भ्यायन्यदि न द्विष्यादाखस्ते पशुरिति ब्रूयात् " इति । आस्वत्करो मृषकर्चिलादुद्धृतः पांसुराशिः । पाठस्तु- भासुस्त इति । हे रुद्र मूषकस्ते पियः पशरतस्तं सेवस्व । विधत्ते- रुद्रो वा अपशुकाया आहुत्यै नातिष्ठत । असौ ते पशुरिति निर्दिशेय विष्यात् । यमेव द्वेष्टि । तमस्मै पशं निर्दिशति । यदि न द्विष्यात् । आरास्ते पशरिति ब्रूयात् ( २ ) । न ग्राम्यान्पशन्हिनस्ति । नाऽऽरण्यात् " [ बा. - १ स्व. पायोद्ध।

·८७२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे - (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेघाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम) का• १ प्र० ६ अ० १० ] इति । भाहुत्यै नातिष्ठत पशुरहितामाहुति नाङ्गी करोतीत्यर्थः । यं द्विष्यात्तमसा- विति नामग्रहणेन निर्दिशेत् । तथा सति द्वेष्यमस्मै समर्पयत्येव । एप त इति । कल्प:-" चतुष्पथ एकोल्मुकमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य सर्वे- पां पुरोराशानामुत्तरार्धात्मकृत्सकदवदायावदाय मध्यमेनान्तिमेन वा पलाशपर्णेन जुहोत्येष ते रुद्र भागः सह स्वगाम्बिकया तं जुषस्व स्वाहेति " इति । अप स्वाहाकारोऽध्याहतः । हे रुद, एषोऽवत्तः पुरोडाशानामंशस्तवावदी- यमानो भागः, तं भाग, स्वला भागिनीवद्धितकारिण्याम्बिकया पावत्या सहाशं जुषस्व सेवस्व । विधत्ते- चतुष्पथे जुहोति । एष वा अग्नीनां पड्वी शो नाम। अग्निवत्येव जुहोति । मध्यमेन पर्णेन जुहोति । सुग्घ्थेषा । अथो खलु । अन्तमेनैव होतव्यम् । अन्तत एव रुद्रं निरवदयते (३)"[बा का ० १५०६अ०१०] इति । अनीनां पड्वीशः पादपदे (व )शस्थानम् । यत्राग्नयः पुनः पुनः संचारेण पवि- शन्ति तादृश एवैष चतुष्पथः । अतस्तत्र होमनाग्निवत्येव दशे हुतं भवति । पलाशशाखायां यानि त्रीणि पर्णानि तत्र मध्यमं पर्ण प्रशस्ततया उग्रूपम् । वामदक्षिणपार्श्वस्थयारन्यतरेण होमेन रुद्रा याग मरन्तानिष्काशितो भवति । सह स्वमालम्बियत्यस्य मन्त्रभागस्य तात्पर्य व्याचष्ट- " एष ते रुद्र भागः सह स्वस्राम्बिकयेत्याह । शरद्वा अस्याम्बिका स्वसा । तया वा एष हिनस्ति । य हिनस्ति । तयैवैन५ सह शमयति" [ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० १० ] इति । शरत्कालो हि पीनसज्वराद्यत्पादनन हिंसकस्तद्वदियमम्बिका हिंसिका । ततः शरदित्युच्यते । एष रुद्रस्तयैव सहायभूतया प्राणिनं हिनस्ति । अत- स्तया सह पुरोडाशभागसंवया तुष्टया तयव सहैवैनं रुद्रं शमयति हिंसारहितं करोति । कल्प:--" भेषजं गवे सुभषामित्यताभ्यां चतुष्पथमान परिषिश्चति " इति । पाठस्तु-- भेषजमिति । भेषजं सुभेषजमित्यतौ मन्त्रयोरादी । हे रुद्र गवेऽस्मदीयायै गोणात्यै भेषजमारोग्यं कुरु । एवमन्यत्र । तात्कालिक रोगोपशमनमात्यन्तिक - ·मपा०८अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ८७३ (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसार मेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) वा सुभेषजं तद्यथाऽसति यथा भवति तथा कुरु । मेषो वाहकः । मेषी दोग्धी । तयोः सुगं सुष्ठु गमनं रोगराहियेन संचरणं यथा भवति तथा कुरु । गवाश्वादिशब्दैः पश्वादयः सर्वेऽप्युपलक्ष्यन्त इत्याह- " भेषजं गव इत्याह । यावन्त एव ग्राम्याः पशवः । तेभ्यो भेषजं करोति ॥ [ ब्रा० का० १ प्र० ६ अ० १० ] इति । कल्प:-" अगम्ब रुद्रमदिमहीति यजमानों जपति ” इति । पाठस्तु- अवाम्बेति । हेऽम्ब पार्वति रुद्रमुद्दिश्यावादिमहि पुरोडाशावदानमकाम॑ । त्रीण्यम्बकानि नेत्राणि यस्यासौ व्यम्बकस्त मु ईश्यावादिमहि । आदरार्थं पुनर्व- चनम् । किमर्थमवदानं कृतमित्युच्यते । असौ रुद्रो नोऽस्माच्श्रेयसोऽध्ययना- दिभिः श्रेष्ठान्यथा करत्करोति, वस्यसो वसुमत्तमान्यथा करोति, पशुमतो गवा- श्वादियुक्तान्यथा करोति, व्यवसाययाव्यवसाययनि शास्त्रार्थनिश्चययुक्तान्यथा करोति तदर्थमवदानं कृतम् । यथा नः श्रेयस इत्याद्यभिधानान्मन्त्रस्याऽऽशी परत्वं दर्शयति- अवाम्ब रुद्रमदिमहीत्याह । आशिष वैतामा शास्ते ( ४ ) " [ बा. का० १ ० ६ अ० १० ] इति । कल्प:-" त्र्यम्बकं यजानह इति त्रिः प्रदक्षिणमग्निं पर्येति ॥ इति । पाठस्तु- त्र्यम्बकमिति । शोभनः दारीरगन्धः पुण्यगन्धो वा यस्यासौ सुगन्धिः । यथा वृक्षस्य संपुष्पितस्य दूराद्गन्धो वान्येवं पुण्यस्य कर्मणो दूराद्गन्धो वाति " इति श्रुतेः । पुरिनादिषिः । वयनीति पुष्टिवर्धनस्तादृशं त्र्यम्बकं यजामहे पूजयम. ! लोके यथासिकफलानि र धनाढन्तात्स्वयमेव मुच्यन्ते तवदहं त्र्यम्बकपादन मृत्योर्मुक्षीय मोचनयुक्तो भूयासम् । अमृताचिरजीवि- तात्स्वर्गादेर्वा मा मुख्य । चतुर्थपोदार्थ( थे ). स्य तात्पति जयं दर्शयति- " त्र्यम्बकं यजामह इत्याह । मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतादिति वावैतदाह [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १० ] इति । यजमानो यजामह इति यदाह, एतद्वचनं मृत्योर्मुक्षीयेत्येवाऽऽह मोचन एव तात्पर्य तच्छेषत्वेनान्यदित्यर्थः । १ क. पादम। २ ख. त्वन यजनामत्य । ११० ·अ. ८७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१मथमकाण्डे- (गजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) यदक्तमापस्तम्बेन-" ऊर्ध्वान्पुरोहाशानुदस्य प्रतिलभ्य त्र्यम्बकं यजामह इति यजमानस्याञ्जली समोप्य भगः स्थ भगस्य वो लिप्सीयेत्यपादायतेनैव कल्पेन विः समावर्तयेयुः " इति, तदेतत्सर्वमभिपेत्य सर्वेषां पुरुषाणां हस्ते स्थितस्य पुरोडाशस्योत्क्षेपणं विधत्ते- " उत्किरन्ति । भगस्य लीप्सन्त " [ब्रा० का० १ प. १०] इति । यदेतत्पिण्डानामुपरि क्षेपणं तेन सौभाग्याभिमानिनो भगनामकस्य देवस्य सकाशादेतान्पुरोडाशालॅब्धुमिच्छन्ति । अत एवोक्षिप्तः पुनरञ्जली पतति । कल्प:-" तान्मते समावपन्ति मूतयोर्मूतषु वैष ते रुद्र भाग इति वृक्ष आस- जैन्ति वृक्षयोवृक्षेषु वाऽपि वा मूतयोः समोप्याविवधं कृत्वा शुष्के स्थाणी व- स्मीकवपायां वाऽवधाय" इति । पाठस्तु- एष त इति । हे रुद्र, एष वृक्षादौ सज्यगनः पुरोडाशसंघस्तव भागस्त सवस्व । अवसेन पाथेयरूपतया तव रक्षणानेन भागेन युक्तो मूजवत एतन्ना- मकत्वेन पसिद्धात्पर्वतात्परः परभागे वर्तमानाऽनीह्यतिक्रम्य गच्छ । विधत्ते- मते कृत्वा सजन्ति । यथा जनं यतेऽवसं करोति । तादृगेव तत् [बा० का० १ ० ६ अ० १० ] इति । यथा लोके दूरदेशवर्तिनं बन्धुजनं पति गच्छते पुरुषायावसं रक्षकं पाथेयं करोति तेवृक्षाग्रे पुरोडाशसञ्जनं तादृर्गव भवति । मन्त्रे भागनिर्देशो रुद्रस्य निःशेषेण विसर्जनार्थ इति दर्शयति- एष ते रुद्र भाग इत्याह निरवत्यै [ब्रा० का० १ प. ६ अ. १.] इति । अवततधन्वेति । कल्प:-" अवततधन्वा पिनाकहस्तः कत्तिवासोमिति विरवताम्यन्ति " इति । पाणायामवयं कुर्वन्तीत्यर्थः । ओमित्यनेन वाक्यशेषः पूरितः । भस्मद्वि- रोधिनं पाप्मानं हन्तुमयं रुद्रः पिनाकनामकं धनुर्हस्ते गृहीत्वाऽवततधन्वा ज्या- कणेन विस्तारितधनुष्कः कृत्तिवासाश्चर्मवसन ॐ भवतु । अथवाऽस्मद्विषयेऽ. बततधन्वाऽऽरोपितमौकिधनुर्युक्तो भवतु । १ घ. ङ. च. भगा वो लप्सी । २ ख. वा लप्सी। ३ ख. वपेयुः। ४ क. ख. प. , च, जति । ५ ख. ङ, च. तद्दव । - ·- मपा ०८ अनु०७ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ८०५ (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) चतुष्पथपत्यागमनादीन्क्रमेण विधत्ते- "अपतीक्षमायन्ति । अपः परिषिञ्चति । रुद्रस्यान्तर्हित्यै । प्र वा एतेऽ. स्माल्लोकाच्यवन्ते । ये त्र्यम्बकैश्चरन्ति । आदित्यं चरुं पुनरेत्य निर्वपति । इस वा अदितिः । अस्यामेव प्रतितिष्ठन्ति (५) ” [ ब्रा० का० १ प. ६ अ. १.] इति । अब विनियोगसंग्रहः- "स्वामी पावन इत्याह पशु मूते समावपेत् । एक इत्युल्मुकं नीत्वाऽऽखस्त आखत्करे हविः ॥ १ ॥ क्षिपेदेषोऽहोमः स्याद्भे सुभे परिषिञ्चति । अवाम्बेनि जपेत्स्वानी' त्र्यम्बकं परियन्ति ने ॥ २ ॥ एषोऽवस्थाप्य तच्छेषान्मते बध्नाति शाखिनि । अवत श्वासनियमो मन्ना एकादश स्मृताः ॥ ३ ॥” इति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ ( अथ प्रथमाष्टके ऽष्टमप्रपाठ के सप्तमोऽनुवाकः )। ऐन्द्राग्नं द्वादशकपालं वैश्वदेवं चरुमिन्द्राय शुनासीराय पुरांडाशं द्वादशकपालं वायव्य पर्यः सौर्यमेककपालं द्वादशगव५ सीरं दक्षिणाऽऽ- मेयमष्टाकपालं निर्वपति रौद्रं गांवीधुकं चरु- मैन्द्रं दधि वारुणं यवमयं चरुं वहिनी धेनुर्द- क्षिणा ये देवाः पुरःसदोऽमित्रा दक्षिणमदो यमनैत्राः पश्चात्सदः सवितृनेत्रा उत्तरमदो वरुणनेत्रा उपरिषदो बृहस्पतिनेत्रा रक्षोहण- स्ते नः पान्तु ते नौऽवन्तु तेभ्यः (१) नम- ८ १ क. ख. घ. च. मी त्रियम्ब पौं।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणां शुनासीर्यन्द्रतुरीयेतिदयपञ्चमीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम्) स्तेभ्यः : स्वाहा समूढ५ रक्षः संदग्ध रक्ष इद- मह रक्षोऽभि सं दहाम्यग्नये रक्षोन्ने स्वाहा यमाय सवित्रो वरुणाय बृहस्पतये दुवस्वते रक्षोने स्वाहाँ प्रष्टिवाही रथा दक्षिणा देवस्य त्वा मवितुः प्रमऽश्विनौर्बाहुभ्यो पूष्णो हस्ताभ्या रक्षमो वधं जुहोमि हत रक्षोऽ- वधिष्म रक्षो यदस्ते तदक्षिणा (२) ॥ ( तेभ्यः पञ्चचत्वारि गच्च ) ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहितायां प्रथमाष्टकेऽ- टमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ (अथ प्रथमकाण्डऽष्ट मप्रपाठके सप्तमाऽनुवाकः)। षष्ठे साकमेधाः समापिताः । सप्तमे गुनासीर्यमिन्द्रसूर्य (तुरीयं) चेति कर्मद्वयं पश्चेभ्मीयमन्त्रा अपामार्गहोममन्त्राश्चोच्यन्ते । तत्र शनासीर्यहवींषि विधत्ते- ऐन्द्राममिति। शुनासीराय नो वायः सीर आदित्यस्ताभ्यां युक्तः शुना- सीरः। द्वादशभिर्बलीव सह्यमानं सारं लाङ्गलम् । अत्र वैश्वदेवगतानामामेयादीनां पश्चानां हविषां ब्राह्मगमनुब्राह्मणं चातिदि- शति- एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च हवी षि " ब्रा० का० १ प्र. ७ अ०१ ] इति । अथोपदिश्यमानेषु पश्चस्वैन्द्राग्नवैश्वदेवयोः पूर्वमेव पशस्तत्वादवशिष्टानि श्रीणि प्रशंसति । अथवा तयोविकल्पमभिप्रेत्य तदभावपक्षानुसारेण तावुपक्ष्या- वशिष्ठान्येव प्रशंसति- " अथेन्द्राय शनासीराय पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपति । संवत्सरो वा इन्दाशनासीरः । संवत्सरेणैवास्मा अन्नमवरुन्धे । वायव्यं पयो भवति । वायुर्वै - ·मपा०८अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयाणां शनासीर्येन्द्रतरीयतिकर्मयपश्चेमीयामन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम्) वृष्टयै पदापयित।। स एवास्मै वृष्टिं पदापयति । सौर्य एककपालो भवति । सूर्येण वा अमुष्मिलोके वृष्टिकृता । स एवास्मै वृष्टिं नियच्छति ( १ )। द्वादशगवः सीरं दक्षिणा समृद्धयै " [ब्रा० का० १ ० ७ अ० १] इति । अस्य च शुनासीर्यस्य कालं बौधायन आह--" अथातश्चेतुर्ष मासेषु शुनासीरीयहविभिर्यक्ष्यमाणो भवति " इति । तत्र पूर्वेभ्यस्त्रिभ्य पर्वभ्य ऊर्ध्व प्रत्येकं मासचतुष्टयमतिबाह्य क्रियमाणमिदं संवत्सरादू प्रवर्तते । तदेतदभिप्रेत्य संवत्सरो वा इन्द्रागुनामीर इत्युक्तम् । वायुमर्याभ्यां युक्त इन्द्रः संवत्सरे समाप्ते प्राप्तत्वात्संवत्सर इत्युच्यते । वायोः पुरोवातरूपेण वृष्टि पदापयितृत्वम् । “ अग्नौ पास्ताऽऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिः " इति स्मरणा- सूर्यस्य स्वर्गे वृष्टिधारकत्वम् । अथेन्द्रतुरीयस्य हवींषि विधत्ते- आमेयमिति । गावीधुकमरण्यधान्यविशेषनिष्पन्नम् । पृष्ठे भारं वहतीति वहिनी। इन्द्रतूर्य ( तुरीयं ) विधातुं पस्तौति- " देवासुगः संयत्ता आसन् । ते देवा अग्निमब्रुवन् । त्वया वीरेणासुरानभि- भवामेति । सोऽब्रवीत् । चाऽहमात्मानं विकरिष्य इति । स वेधाऽऽत्मानं व्यकु- रुत । अग्निं तृतीयम् । रुद्रं तृतीयम् । वरुणं तृतीयम् ( २ )। सोऽब्रवीत् । क इदं तुरीयमिति । अहमितीन्द्रोऽब्रवीत् । सं तु सजावहा इति । तौ समस- जेवाम् । स इन्द्रस्तुरीयममात् । यदिन्द्रस्तुरीयमभवत् । तदिन्द्रतुरीयस्येन्द्रतुरी- यत्वम् । ततो वै देवा व्यजयन्त " [बा० का ० १ प्र० ७ अ० १] इति । वीरत्वसिद्धये शरीरत्रयरूपेण विकारः । स वेधा विकतोअग्निरिन्द्रं पति पपच्छ-पयेदं रूपवयं युद्धसमर्थ संपादितम् । अथ कोऽन्य इदं चतुर्थं रूपं विजय समर्थं करिष्यतीदि । अहमेव करिष्यामीनीन्द्रोऽब्रवीत्तत्त्वया तथा क्रियता कित्वावां युद्धविजयक्षमो समष्टौ भवावेति । इन्द्र एव तुरीयो यस्मिन्कर्मणि तत्कर्मेन्द्रतुरीयम् । अत्रान्यदीयरूपापेक्षया नुरीयत्वमनुष्ठाने तु पाठक्रमण वरुणस्तुरीयः । विधने- - १ क. घ. "श्चतृपु मा । च. "श्चतसृषु मा ।

·८७८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१पथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणां शुनासीर्येन्द्रतरीयेतिकर्मद्वयपञ्चमीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम् ) यदिन्द्रतुरीयं निरुप्यते विजित्यै ( ३ ) [ब्रा० का० । प. अ० १] इति । चतुर्देवपियांशसंपादनेन दक्षिणां प्रशंसति-- वहिनी धेनुर्दक्षिणा । यद्दहिनी । तेनाऽऽग्नेयी । यौः । तेन रौद्री । यद्धेनुः । तेनैन्द्री । यत्ती सती दान्ता । तेन वारुणी समृद्धथै " [ब्रा० का० १ प्र. ७ अ० १ ] इति । गोत्वं जातिः । धेनुत्वं नवप्रसवत्वम् । अस्य चेन्द्रतुरीयस्य कर्मणः शनासी- यदिन एवानुष्ठानमापस्तम्बो दर्शयति-" ततश्चतुर्ह विषेन्द्रतुरीयेण यजते " इति । इन्द्रतुरीयविधानादूर्व ये देवाः पुरःसद इत्यादयो मन्त्रा आनातास्तेषा विनियोगमापस्तम्बो दर्शयति--" एतस्या एव रात्रेनिशायां पश्चेष्मीयेन यजते चतुर्धाऽऽहवनीयं प्रतिदिशं व्युद्धृ य मध्ये पश्चमं कृत्वा पृथगिध्मानुपसमाधाय जुह्वां पश्चगृहीतं गृहीत्वा ये देवाः पुरःसद इत्यनैर्यथालिङ्ग जुहोति मध्ये पश्चमेन समूढः रक्ष इति मध्य इध्मानुपसमू( मु )ौकधोपसमाधायापरं पञ्चगृहीत गृहीत्वाऽग्नये रक्षोप्ने स्वाहेत्युत्तराः पञ्चाऽऽहुतीर्जुहोनि प्रष्टिवाही रथो दक्षिणा " इति । ये देवा इत्यादिमन्त्रपाठस्तु-- ये देवा इति । पुरःसदः पूर्वदिग्वर्तिनोऽमिनेत्रा अग्निप्रमुखा ये देवा रक्षो- हणो राक्षसनाः सन्ति ते देवा नोऽस्मान्रक्षोनिवारणेन पान्तु । पुनरपि ते देवा नोऽस्पान्कर्मानुष्ठानेनावन्तु । तभ्यो देवेभ्यो नमस्कारोऽस्तु । तेभ्प इदं हव्यं स्वाहुतमस्तु । दक्षिणसदो यमनेत्रा इत्यस्य मन्त्रस्याऽऽदौ ये देवा इत्यनुषज्यते । अन्ते च रक्षोहण इत्यादिकमनुषज्यते । एवं तृतीयचतुर्थयोर्द्रष्टव्यम् । पञ्चमे तु ये देवा इत्येतावदेवानुषज्यते । प्रथमे तु रक्षोहण इत्यादिकमेवानुषज्यते । तदेतत्पश्चेष्मीयं विधातुं प्रस्तौति-- प्रजापतिर्यज्ञमसृजत ( ४ ) । तर मटर रक्षास्यजिघासन् । स एताः प्रजापतिरात्मनो देवता निरमिमीत । ताभिः स दिग्भ्यो रक्षासि प्राणुदत " [ ब्रा० का० १ ० ७ अ० १ ] इति । विधत्ते- " यत्पश्चावत्तीयं जुहोति । दिग्भ्य एव तद्यजमानो रक्षाः सि पणुदते " [ प्रा० का० १ ० ७ अ० १ ] इति । पश्चकृत्वोऽवदाय संपादित माज्यं पञ्चावत्तीयम् । समूढमित्यादिमन्त्रपाठस्तु- -- - ·- - प्रपा०८अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ८७९ (राजसूयविषयाणां शनासीर्यन्द्रतरीयनिकद्वयपश्चेमीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम्) समूढमिति । रक्षोऽस्मत्मतिकूलं राक्षसजातं समूढं नाशयितु सम्यगे- कीछतं संदग्धं च । पुनरपीदमिदानीमहं रक्षोऽभि दग्धस्य रक्षसोऽभितः सर्वतोऽ- बस्थितांस्तत्तदनुचरान्सम्यग्दहामि । एतन्मन्त्रपाठन तस्य सिद्धिं दर्शयति- समूढ५ रक्षः संदग्ध रक्ष इत्याह । रक्षास्येव संदहति " [बा. का. १ प्र. ७ अ० १] इति । अग्नये रक्षोघ्न इति मन्त्रपाठस्तु- अनय इति । यमाये त्यादिषु रक्षोध्ने स्वाहेत्य नुषज्यते । बृहस्पतेर्दैवस्वत इति विशेषणम् । परिचर्यावदि( त इत्यर्थः । अमियमादयो जितवन्त इति युक्तस्तद्धोम इति दर्शयति- " अग्नये रक्षोध्ने स्वाहत्याह । देवताभ्य एव विजिग्यानाभ्यो भागधेयं करी- ति" [ब्रा० का० १ ० ७ अ० १] इति । विजिग्यानाभ्यो विशेषेण जितवतीभ्यः । दयं रथं विधत्ते- प्रष्टिवाहीति । त्रिपादाधारवदश्वत्रयणायमानः प्रष्टिवाही । समृद्धिहेतुत्वेन तं प्रशंसति- पष्टिवाही रथो दक्षिणा समृद्धयै ( ५ ) " बा० का० १ ० ७ अ०१] इति । अपामार्गहोममन्त्राणां विनियोगमापस्तम्ब आह-" व्युष्टायां पुराठीमहोत्रा- दपामार्गहोमेन चरन्ति, अपां न्ययनादपामार्गानाहृत्य तान्सतकृत्वा दक्षिणाने- रेकोल्मुकं धूपायद्धरति, उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गत्या स्वकृत इरिण प्रदरे वोपस- माधाय देवस्य त्वेत्यनुत्य रक्षसो वधं ज़होमीति पर्णमयेन सुवेण जहाति, ह- त५ रक्ष इति वमनुपहृत्यावधिष्म रक्ष इत्युपतिष्ठने " इति । मन्त्रपाठस्तु- देवस्य त्वेति । एते वयो मन्त्राः स्पष्टार्थाः । तत्र रक्षसो वध माहिश्येति' विशेषः होमकाले यस्त्रमाच्छादयति तस्य दानं विधत्ते-यद्वस्त इति । अपामार्गहोमं विधात पम्तौति- "इन्द्रो वृत्र हत्वा । असगन्परामाव्य । नमुचिमासुरं नालभत । त५ शच्याs- गृह्णात् । तौ समलभेताम् । सोऽस्मादभिशुननराऽभवन् । सोऽब्रवीत् । संधार सं- दधावहै । अथ त्वाऽदस्रक्ष्यामि । न मा शुष्केण नाऽऽAण हनः (६) । न दि. १ ख. ति शे।

·Eco श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाप्यसमेता- [१मथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणां शुनासीन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपञ्चेमीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम्) वा न नक्तमिति । स एतमपां फेनमसिञ्चत् । न वा एष शुष्को नाऽऽो व्यु- टाऽऽसीत् । अनुदितः सूर्यः। न वा एतद्दिवा न नक्तम् । तस्यैतस्मिल्लोके । अपां फेनेन शिर उदवर्तयत् । तदेनमन्ववर्तत । मित्रध्रुगिति ( ७ )। स एतानपा- मार्गानजनयत् । तानजुहोत् । तैर्वै स रक्षास्य पाहत ” [ब्रा० का० १ म. ७ अ० १] इति । इन्द्रो वृत्रवधादूर्ध्वमन्यानसुरान्परिभूतान्कृत्वा नमुचिनामानमसुरं नालभत न पराभवितवान् । अपराभूतं तं नमुचिं शच्या स्व शक्त्याऽगृह्णात् । यथा युध्य- नेको मल्लः सहदशक्तोऽपि धैर्येण शक्तिमापाद्य हस्ताभ्यां प्रतिमल्लमालिङ्गय गृह्णानि तद्वत् । ततस्ताविन्द्रनमुची समलभेतां परस्परोपमर्दनपरौ संरब्धौ हस्ताभ्यां पादाभ्यामन्योन्यं दृढमवष्टभ्य मल्लद्वयवद्भूमौ पतितौ । तदानीं स नमुचिरस्मादि- न्द्रादभिशुनतरोऽभितो हस्तयोः पादयोश्च बलवत्तरोऽभूत् । ततो मुम्र्युमिन्द्रमवलो- क्य कृपालुरिदमब्रवीत्-भो इन्द्र विगृह्यमाणराजद्वयवदावां परस्परागीका- रेण संधि करवाव । अथ त्वा मुमूर्षुमवस्रक्ष्यामि मोक्षयिष्यामीति । ततः प्रहारसाधने काले च समय मेवं कृतवान्-भो इन्द्र शुष्केणाऽऽर्मेण वा काष्ठाादेना साधनेन मां न हनो मां मा वधीर्दिवा रात्रौ च मा वधीरिति । इन्द्रश्च तं समयमङ्गीकृत्य तेन मोचितो धैर्येण स्वस्थो भूत्वा ममयानुसारेण तं नमुचिं हन्तुमपां फेनमायुधं भावयित्वा तस्मिन्नमुचावसिञ्चत् । न चैवं सति समयलोपः शङ्कनीयः। यत एष फेनो नैव शुष्कः । स्पर्श सति कार्टन्याप्रतीतेः। नाप्यास्तेन वस्त्रादेरक्लेदनात् । कालं च समयानुसारेण संपादयामास । यदा रात्रिर्युष्टा प्रभाताऽऽसीत्सूर्यश्चानुदितस्तदानीमन्धकाराभावान्न रात्रित्वं सूर्योदया- भावाच्च नैतदहः । एतस्मिलोके रावरह्नश्च संधिकाले तस्य नमुचेः शिरोऽपां फेनेनोदवर्तयदुदच्छि नत् । तच्चोच्छिन्नं शिरो हे मित्रद्रोहिन्निन्द्रेत्युच्चारयदेन. मिन्द्रमन्ववर्तत सर्वदाऽनुगतमभूत् । ततस्तच्छिरो वारयितुं स इन्द्र एताल्लोकम- सिद्धानपामार्गानजनयत् । तानुत्पन्नानजुहोत् । तैरेव हुतैः रा इन्द्रो नमुचेः शिरःसहितानि सर्वाण्यवशिष्टानि रक्षांसि हतवान् । विधत्ते- " यदपामार्गहोमो भवति । रक्षसामपहत्यै " [ ब्रा० का ० १ १० ७ अ० १ इति । १ ख. °स्परमङ्गी । २ ख. घ. ङ. च. त्वां। ३ क. घ. ङ. फननाऽऽयु।

·- पा०८ अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयाणां शुनासीर्यन्द्रतुरीयतिकर्मद्वयपञ्चमीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम) अङ्गविधीन्मन्धव्याख्यानं च क्रमेण दर्शयति- एकोल्मल्केन यन्ति । तद्धि रक्षसां भागधेयम् । इमां दिशं यन्ति । एषा वै रक्षसां दिक् । स्वायामेव दिशि रक्षा सि हन्ति ( ८ ) । स्वकृत हरिणे नुहोति प्रदरे वा । एतदै रक्षसामायतनम् । स्व एवाऽऽयतन रक्षा सि हन्ति । पर्णमयेन सुवेण जुहोति । ब्रह्म वै पर्णः । ब्रह्मणैव रक्षासि हन्ति । देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्याह । सवितृपसून एव रक्षा सि हन्ति । हतर रक्षोऽवधिष्म रक्ष इत्याह । रक्षसा स्तुत्यै । यदस्ते तद्दक्षिणा निरवत्यै । अपती- क्षमायन्ति । रक्षसामन्तार्हत्ये ( ५ ) " [बा० का० १ १० ७ भ० १] इति। इमां दिशं वायवीम् । स्तुत्यै हननाय । निरवत्यै भागमदानन निःसारणाय। पष्टमन्यत् । अत्र शुनासीर्येन्द्रतरीयपश्चमीयापामार्गहामानां चतुर्णां कर्मभेदेऽप्प- कस्मिन्नव दिने कर्तव्यत्वादेकनानुवाकेनापसंग्रहः । अब विनियोगसंग्रहः- पञ्चभ्मवह्नौ जुहुयाद्ये दवा इति पश्चभिः । समूहन्तीमान्समिति पञ्चहोमस्तथाऽग्नये ॥ १ ॥ निशि हुत्वा सक्तुहोमः पातदेवेनि मन्त्र तः । हत लवमहरणमवाधिष्मति चोथितिः ॥ अनुवाके सप्तमऽस्मिन्नक्ता मन्त्राश्चतुर्दश " ॥ २ ॥ इति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्थप्रकाश कृष्णयजुर्वदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक ऽष्टमोऽनवाकः): धात्रे पुरांडाशं द्वादशकपालं निर्वपत्य - मत्यै चरु५ राकायै चरु५ सिनीवाल्यै चर्क कुलै चरुं मिथुनी गावो दक्षिणाऽऽग्नावैष्णवमे- - ·८८२ - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमंता- [पथमका - ( राजसूयविषयदीवकादिकर्मषटकाभिधानम् ) कादशकपालं निर्वपत्येन्द्रावैष्णवमेकादशक- पालं वैष्णवं त्रिकपालं वामनो वही दक्षि- णाग्नीषोमीयमेकादशकपालं निर्वपतीन्द्रासो- मीयमेकादशकपाल सौम्यं चरुं बभ्रर्द- क्षिणा सामापौष्णं चरुं निर्वपत्येन्द्रापौष्णं चलं पौष्णं चर५ श्यामो दक्षिणा वैश्वानरं द्वाद- शकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणा वारुणं यव- मयं चरुमश्वो दक्षिणा (१) ( वैश्वानर द्वादशपालं निरष्टो चं)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके धमप्रपाठकंऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ - ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टममपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः )। सप्तमेऽनुवाके शुनासीर्यादिकर्मचतुष्टयमेकदिनकर्तव्यमुक्तम् । अष्टमे देविकादि- कर्मषट्कमेकदिनकर्तव्यमुच्यते। तत्राऽऽदौ देविकानामकानि पञ्च हवींषि विधत्ते- धात्रे पुरोडाशमिति। अत्र धात्रादीन्पश्च देवान्दक्षिणां च प्रजोत्पत्त्युप- योगेन प्रशंसति- "धारे पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपति । संवत्सरो वै धाता । संवत्सरेणै- बास्मै प्रजाः प्रजनयति । अन्वेवास्मा अनुमतिर्मन्यते । राते राका । पसिनी- पाली जनयति । प्रजास्वेव प्रजातासु कुह्वा वाचं दधाति । मिथुनौ गावो दक्षि- गा समृद्धये " [बा० का० १ प. ७ अ० २] इति । संवत्सरकालस्वामी धाता गर्भधारणामारभ्य संवत्सरादगिव प्रजोत्पत्ति कार- पति । अनुमतिदेवता यजमानार्थ प्रजोत्पत्तिमङ्गी करोति । राका तु पुत्रपुष्टया- दिरूपं राते ददाति । सिनीवाली तद्रूपं गर्भ निःसारयति । कुहदेवतयाऽव॑युः पुजासु वाचमुच्चारयितुं सामध्यं च इधाति ।

·मपा ८अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहिता । ८८३ ( राजसूयविषयदेविकादिकर्मषदकाभिधानम् ) अथ बिहविष्काणि त्रीणि कर्माण्पकैकहविष्क वे कर्मणी च क्रमेण विधत्ते- आमावैष्णवमिति । बभ्रुः कपिलः । प्रथमस्य विहविष्कस्य देवता दक्षि- णां च प्रशंसति- "आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति । ऐन्द्रावैष्णवमेकादशकपालम् (१)। वैष्णव त्रिकपालम् । वीर्य वा अग्निः । वीर्यमिन्द्रः । वीर्य विष्णुः। प्रजा एक प्रजाता वीर्य प्रतिष्ठापयति । तस्मात्मजा वीर्यावतीः । वामन ऋषभी वही दक्षि- णा । यद्वही । तेनाऽऽग्नेयः । यदृषभः (२)। तेनैन्द्रः । यद्वामनः । तेन रे. ष्णवः समृद्धथै " [बा० का० १ १० ७ अ० २] इति । आनेयादीनां वीर्यपदत्वात्तद्रूपत्वम् । प्रजानां स्वस्वव्यापारसामर्थ्य बीयम् । बहीत्यादीनामग्न्यादिमियत्वादामयादित्वम् । मध्यमस्य बिहविष्कस्य देवता दक्षिणां च प्रशंसति- "अग्नीषोमीयमेकादशकपालं निर्वपति । इन्द्रासोमीयमेकादशकपालम् । सौम्मं चरुम् । सोमो वै रेनोधाः। अग्निः प्रजानां प्रजनयिता । वृद्धानामिन्द्रः पदापयिता। सोम एवास्मै रेतो दधाति (३) । अग्निः पजां पजनयति । वृदामिन्द्रः मयच्छ- ति । बभ्रुदक्षिणा समृद्धथै " [ ब्रा० का० १ ५० ७ अ० २] इति । गर्भाशये निषितं रेतो यथा बहिर्न निःसरति, यथा च न पूपति, तथा सोमो धारणसामयं प्रयच्छति । धृतस्य च गर्भस्य पतनादिविघ्नं परिहत्यापित पजा उत्पादयति । इन्द्रस्तृत्पन्नाः प्रजाः स्वस्वोचित गुणैरभिवृद्धा पथा भवन्ति तथा सामर्थ्य प्रयच्छति । अन्त्यस्य विहविष्कस्य देवता दक्षिणां च प्रशंसति- " सोमापौष्णं चरुं निर्वपति । ऐन्द्रापोष्णं चरुम । सोमो रेतोषाः । पूषा पशूनां प्रजनयिता । वृद्धानामिन्द्रः प्रदापयिता । सोम एवास्मै रेतो दधाति । पूषा पशन्पजनयति ( ४ ) । वृद्धानिन्द्रः प्रयच्छति । पौष्णवर्भवति । बै पूषा । अस्यामेव प्रतितिष्ठनि । श्यामो दक्षिणा समृद्धयै " [बा. का. ' प. ७ अ० २] इति । आधे विहविष्के ब्यासक्तदेवतान्तःपाती यो विष्णः स एवैकाकी वैष्णवं वि- कपालमित्यत्रोच्यते, न त्वन्यः कश्चिदतः सहैव व्याख्यानं कृतम् । इह तु न्या- सक्तदेवतान्तःपाती पूषा । कश्चित्पोषकः पुरुषविशेषः। पौष्णचरौ तु भूमिः पूषा । अतो देवताभेदात्पृथग्व्याख्यानम् ।

·८८४ श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- मधमकाण्डे- ( राजसूयविषयदेविकादिकर्मषटकाभिधानम ) रकहविष्के पचमे कर्मणि देवतां दक्षिणां च प्रशंसति- बहु वै पुरुषोऽमध्य मुपगच्छति । वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपति । संव- सरो वा अग्निवैश्वानरः । संवत्सरेणैवैन' स्वदयति । हिरण्यं दक्षिणा (५)। पवित्रं वै हिरण्यम् । पुनात्यवैनम " [बा • का० १ ० ७ अ० २] इति । अमेभ्यत्वमगचित्वं, तच्च बहुविधं भोजनादिकालेषु पुनः पुनः प्रवृत्तत्वात् । तत्र संवत्सरस्वामी वैश्वानरोऽग्निः संवत्मरकालेनैनं यजमान स्वदयति मेध्यं करो- ति । तच्चात्रेष्टिमात्रेण लभ्यत । हिरण्यस्याच्छिष्टादिसंस्पर्शेऽपि मृद्भाण्डवत्परि- त्यागाभावात्पवित्रत्वम् । एकहविष्के षष्ठे कर्मणि देवतां [ दक्षिणां च ) प्रशंसति- बहु वै राजन्योऽननं करोति । उप जाम्यै हरते । जिनाति ब्राह्मणम् । वदत्यनूतम् । अनुते खलु वै क्रियमाणे दरुणो गृह्णानि । वारुणं यवमयं चर्स निर्वपति । वरुणपाशादेवेनं मञ्चति । अश्वी दक्षिणा । वारुणो हि देवतयाऽध: समृद्धथै (६) " [प्रा० का० १ ० ७ अ० २ ] इति । राजन्यः क्षत्रियो बहुविधमननमशास्त्रीय करोनि । तद्यथा--जाम्यै जायायै जायात्वं संपादयितुमुपहरते यस्य कस्यचिद्गृहमुपेत्य स्त्रियं हरति । बालणं वि- धामसङ्गादिना जिनाति जयति न्यक्करोति । स्पष्टमन्यत् । पतिग्रहमन्त्रे वरुणायाश्वामित्याम्नानत्वादश्वस्य वारुणत्वम् । अथ मीमांसा । एकादगाध्यायस्य तृतीय( चतुर्थ )पादे चिन्तितम्- "सोमापौष्णादिके तन्त्रमङ्गानामुत भिन्नता । तन्वं फलैक्यतो मैवं दक्षिणाकर्तृभेदतः " ॥ राजसूये श्रूयते-" सोमापौष्ण एकादशकपाल ऐन्द्रापौष्णश्चरुः पौष्णश्चरुः श्यामो दक्षिणा " इति । आग्नावैष्णव एकादशकपाल ऐन्द्रापौष्ण(वैष्णव ) श्वरुवैष्णवस्तिकपालो वामनो दक्षिणा " इति । नत्र द्वयोस्त्रिकयोस्तन्त्रेणानुष्ठा- नम् । कुतः । कृत्लस्य राजसूयस्य फलैक कत्वेनतदेकदेशयोरनयोरपि फलैक्यात् । न च दर्शपूर्ण मासयोरिवार कालभेदोऽस्ति, येनात्रापि तथा शयेतेति पाले बूमः-श्यामवामनयोदक्षिणयोर्भेदेन ताभ्यामानंतानां कर्तृणां भेदादङ्गानि मिद्यन्ते ॥ १ ख. ङ. च. 'नमतां क ।

·प्रपा०८अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयीवषयाणां रत्निहविषामभिधानम् ) इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे रुष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके:- ष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः )। बार्हस्पत्यं चक्र निर्वपति ब्रह्मणो . गहे शितिपृष्ठा दक्षिणेन्द्रमेकोदशकपाल५ राज- न्यम्य गृह ऋषभो दक्षिणाऽऽदित्यं चर्क महिष्य गृहे धेनुर्दक्षिणा नैर्ऋतं चक्रं परि वृक्त्यै गहे कृष्णानां बीहीणां नखनिर्मिन कृष्णा कूटा दक्षिणाऽनेयमष्टाकपाल सेनान्यो गृहे हिरण्यं दक्षिणा वारुणं दर्शक- पाल मतस्य गुहे महानिरष्टो दक्षिणा मारु- त५ मतकपालं ग्रामण्यो गृहे पृश्निदक्षिणा मावित्रं द्वादशकपालम् (१) । क्षतर्गृह उप- ध्वस्ता दाक्षिणाऽऽश्विनं दिकपाल संग्रही- तुर्ग्रहे मवात्यौ दक्षिणा पौष्णं चर्को भागद्- घस्य गृहे श्यामो दक्षिणा रौद्रं गांवीधुकं चरु- मक्षावापस्य गहे शबल उद्वारो दक्षिणेन्द्रीय सुत्राणे पुरोडाशमेकादशकपालं प्रति निर्व- पतीन्द्राया होमचेऽयं नो राजा वृत्रहा राजा भूत्वा वृत्रं वध्यान्मत्राबार्हस्पत्यं भवति श्वेतायें श्वेतवत्सायै दुग्धे स्वयंमूर्ते स्वयंमथित आज्य आश्वत्थे (२) पाने चतुःषक्ती स्वयमवप- ·श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- पथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणां रनिहविषामाभिधानम् ) नायै शाखायै कर्णाश्चाकर्णाश्च तण्डुलान्वि चिनुयाये कर्णाः स पयसि बार्हस्पत्यो येड- कर्णाः स आज्ये मैत्रः स्वयंकृता वेदिर्भवति स्वयंदिनं बर्हिः स्ययंकृत इध्मः सैव श्वेता श्वेतवत्मा दक्षिणा ( ३)॥ ( सावित्रं द्वादशकपालमाश्वत्थे त्रयस्त्रि५ शञ्च ) । इति कृष्णयजर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ- टमप्रपाठके नवमोनुवाकः ॥ ९ ॥ - गौः। ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके नवमाऽनुवाकः)। अष्टमे देविकादिकं कर्मषट्कमेकदिनकर्तव्य मुक्तम् । नवमे रनिना हवींष्यनुदिनं कमेण कर्तव्यान्युच्यन्ते । तत्रैकादश हवींषि विधत्ते- बार्हस्पत्यमिति । ऋत्विग्विशेषो ब्रह्मा, तस्य गहे राजा गत्वैतामिष्टिं कु- यात् । एवं सर्वत्र । शितिपृष्ठः श्वेतपृष्टः। कृनाभिषेका राज्ञः स्त्री महिषी । परिवृ. तिः प्रीतिरहिता राज्ञः स्त्री । तद्गृहे गत्वा कृष्णानां वीहीणां कृष्णान्बीहीन- निर्भिधावघातमन्तरेणैव तण्डुलान्निष्पाद्य चरुः कर्तव्यः। कूटा भग्नशृङ्गा सूतः सारथिः । महानिरष्टः पीडितवृषणः । पृश्निः शक्लः। अल्पतनुरित्यन्ये । क्षत्ता यष्टिहरतोऽन्तःपुराध्यक्षः । संकीर्णवर्ण उपध्वस्तः । संग्रहीता धनसंग्रहक- र्ता कोशाध्यक्षः । सवात्यो समानमातरौ वत्सावेकोदरावित्यर्थः। यो राज्ञः प्राप्त षष्ठं भागं प्रजाभ्यो गृह्णाति स भागदुधः । गावीधुकोऽरण्यगोधूमनिष्पनः । अक्षावापो द्यूतकारः । शवलचित्रवर्णः । उद्वारो दीर्घपुच्छः । यथोक्तानि स- वाणि हवींषि समस्य प्रशंसनि- " रनिनामेतानि हवी षि भवन्ति । एते वै राष्ट्रस्य प्रदातारः । एतेऽपादा- तारः । य एव राष्ट्रस्य पदातारः । येऽपादातारः । त एवास्मै राष्ट्र प्रयच्छन्ति । राष्ट्रमेव भवति " [बा० का० १ ० ७ अ० ३] इति । - १ ख. मिन्नान ।

·स्ट " [बा. पा०८अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयाणां रनिहबिषामभिधानम् ) रत्नान्येषां सन्तीति र निनः। ब्राह्मणराजन्यमहिष्यादयो रत्निनः । तदभिमानि- देवानां पियाण्येतानि हवींषि । अतस्तद्गृहेष्वेव गत्वा निर्वपेत् । एते रनिनाम- मिमानिनो देवा एव राष्ट्रं पदातुमपादातुं च समर्थाः । अतः स्वकीयबलादिगृहेषु निर्वापेण तुष्टा अस्मै राष्ट्रं प्रयच्छन्ति । रत्नीत्येकनाम्ना प्रसक्तं प्रयोगैक्यमपोद्य देशभेदप्राप्त प्रयोगभेदं प्रशंसति- यत्समाहृत्य निर्वपेत् । अरनिनः स्युः । यथायथं निर्वपति रनित्वाय(१)" [बा० का० १ प्र० ७ अ० ३] इति । अरनिनो रत्नरहिता दरिद्राः। पूर्वोक्तदेविकादिवदेकानुवाकविहितत्वेन प्रसक्त दिनक्यमपवदितं दिनभेदं वि- धत्ते- " यत्सद्यो निर्वपत् । यावतीमेकन हविषाऽऽशिषमवरुन्धे । तावतीमवरुन्धीत। अन्वहं निवपति । भूयसीमेवाऽऽशिषमवरुन्धे । भूयसे यज्ञक्तूनुपैति का० १ . ७ अ० ३] इति । आशिषं फलम् । बहुदिनानुष्ठाने कतुवाहुल्यं जनानां प्रतीयंत । गृहस्वामिनं ब्रह्माभिमानिनं बहस्पति प्रशंसति- बार्हस्पत्यं चकै निर्वपति ब्रह्मणी गृह । मुखत एवास्मै बल्ल सश्यति । अथो ब्रह्मन्नेव क्षत्रमन्वारम्भयति । शितिपृष्ठो दक्षिणा समृद्धयै (२) " [बा. का० 11. ७ अ० ३] इति । मुखत एव कर्मोपक्रम एव यजमानार्थं ब्राह्मणजाति संश्यति सम्यक्तीक्ष्णी करोति । उत्कृष्टं करातीत्यर्थः । किंच प्रथमतो ब्रह्मगृहं पश्चाद्राजन्यगृहमित्येवं बालगजातिमनु क्षत्रियजात्यारम्भः कारितो भवति । इन्द्रं प्रशंसति- एन्द्रमेकादशकपाल ५ राजन्यस्य गृह । इन्द्रियमेवावरुन्ध । ऋषभो दक्षिणा समृद्धथै " [बा• का० १ ० ७ अ० ३ ] इति । अदितिं प्रशंसति- " आदित्यं चरुं महिष्यै गृहे । इयं वा अदितिः। अस्यामव प्रतितिष्ठति । धनुदक्षिणा समृद्धयै " [ ब्रा० का• १ प. ७ अ० ३ ] इति । अब मुख्यत्रालण उपेक्षितं हविविशेषं विधत्ते- - ·-- ८८८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१पथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां रत्निहविषामभिधानम् ) भगाय चरुं वाचाताये गृहे । भगमेवास्मिन्दधाति । विचित्तगर्भा पष्ठीही दक्षिणा समृद्धयै (३)" [ बा० का ० १ ० ७ अ० ३ ] इति । वावाता महिष्या अभिषिक्ताया अर्वाचीना परिवृक्त्याः प्रीतिरहिताया उत्त- मत्वेन स्वयं मध्यमा राज्ञः स्त्री । अत एवाश्वमेधप्रकरणेऽश्वमलकुर्वत्यो राज- सिय उत्तपमध्यमाधपाद्यक्रमणेतैरव नामभिनिर्दिष्टाः-" भूरिति महिषी । भुव इति बावाता । सुवरिति परिवृक्ती ” इति । भगमेव सौभाग्यमेव । विचित्त- गी विशेषेण चित्तो ज्ञाताभिव्यक्तो गर्भो यस्या इति विग्रहः। पष्ठीही वाल- गर्भिणी। निति प्रशंसति- "नैकतं चरुं परिवृक्त्यै गृह कृष्णानां बीहीणां नवनिर्भिन्नम् । पाप्मानमेव निति निरवदयते । कृष्णा कूटा दक्षिणा समृद्धयै " [ ब्रा० का० १ ५० ७ अ. ३ ] इति । पाप्मनो नितिशरीरत्वात्तां प्रति प्रशंसैवषा । आग्नं गृहस्वामिनं च प्रशंसति- " आग्नेयमष्टाकपाल सेनान्यो गृहे । सेनामेवास्य सश्यति । हिरण्यं दक्षिणा समृद्धयै " [ ब्रा० का ० १ ५० ७ अ० ३] इति । वरुणं प्रशंसति- " वारुणं दशकपाल सूतस्य गृह । वरुणसवपेवावरुन्धे । महानिरष्टो द- क्षिणा समृद्धयै " [ ब्रा० का० १ ५० ७ अ० ३ ] इति । वरुणसवो वरुणानुज्ञा । मरुतः प्रशंसति- मारुत५ सप्तकपालं ग्रामण्यो गृहं ( ४ ) । अन्नं वै मरुतः । अन्नमेवाब- रुन्धे । पश्चिदक्षिणा समृद्धयै " [बा० का० १ ० ७ अ० ३ ] इति । मरुतां वैश्यत्वेनानसंपादक-वादन्नत्वम् । सवितारं प्रशंसति- " सावित्रं द्वादशकपालं क्षत्तर्गृहे प्रसूत्यै। उपवस्तो दक्षिणा समृखथै " [पा. का० १ ० ७ अ० ३ ] इति । अश्विनौ प्रशंसति- "आधिनं दिकपाल संग्रहीतुर्गृहे । अश्विनौ वै देवानां भिषजौ। ताभ्यामेवास्मै १ च. यनुक। - - - ·- १५०७ मपा.८अनु०९) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ૮૮૬ ( राजसूयविषयाणां रलिहविधामभिधानम् ) भेषजं करोति । सवात्यौ दक्षिणा समृद्धयै " [बा. का. १ प. ७ अ. ३ ] इति । पूषणं प्रशंसति- " पोष्णं चरुं भागदुघस्य गृहे ( ५ ) । अन्नं वै पूषा । अन्नमेवावरुन्धे । श्यामो दक्षिणा समृद्धयै " [ ब्रा० का० १ ० ७ अ० ३ ] इति । यथा मरुतां वैश्यत्वेनानसंपादकत्वादन्नत्वं तथा पुष्णोऽनपोषकत्वादनत्वम् । रुद्रं प्रशंसति- रौदं गावीधुकं चरुमक्षावापस्य गृहे । अन्तत एव रुद्रं निरवदयते । शबर उदारो दक्षिणा समृद्धयै " [ ब्रा० का० . प७ अ० ३] इति । भागप्रदानपूर्वकत्वेन रुद्रस्य पुरतो निःसारणमपि प्रशंसैव । पाठनावगतां हविःसंख्यां प्रशंसति- द्वादशैतानि हवी षि भवन्ति । द्वादश मासाः संवत्सरः । संवत्सरेणे- वास्मै राष्ट्रमवरुन्धे । राष्ट्रमेव भवति ( ६ ) " [ बा० का. अ० ३ ] इति । विहितेभ्यो द्वादशहविर्य ऊर्ध्वं स्वगृहे हवियं विधत्ते- इन्द्रायेति । पति पातिस्विके गृहे । सुत्राणे सुष्टुपालयित्र । अंहोमुचे पा- पान्मोचकाय । पुरोडाशमेकादशकपालमिन्यनुवर्तते । तमिमं प्रतिनिर्वाप प्रशंसति- यन्न प्रतिनिर्वपत् । रनिन आशिषोऽवन्धीरन् । प्रतिनिर्वपति । इन्वाय सुवाम्णे पुरोडाशमेकादशकपालम् । इन्द्राया होमुच । आशिष एवावरुन्धे " [बा. का. १ प्र. ७ अ० ३ ] इति । रनिनो ब्राह्मणराजन्यादय आशिषस्तद्विहितफलान्यवरुधीरन्गृह्णीयुः । अयं नो इति । एतेषां हविषां समीप एको मन्त्र आम्नातस्तस्य विनियोग- मापस्तम्ब आह-" अयं नो राजा वृत्रहा राजा भूत्वा वृत्रं वध्यादिति पुरस्ता- स्विष्टकतोऽध्वर्युर्जपति " इति । अयं राजा राजसूयस्य कर्ताऽस्माकं राजा योऽस्त्यसौ शत्रुवपक्षमा राणा भूत्वा शत्रु वध्यात् । वध्यादित्येत्यस्य पदस्याऽऽशीरर्थत्वं द्योतयति- " अयं नो राजा बहा राजा भूत्वा वृत्रं वध्यादित्याह । आशिषमेवैता- माशास्त" [ब्रा० का. १ प्र. ७ अ० ३ ] इति । - ·८९० - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१पथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणां रत्निहविषामभिधानम् ) यदुक्तमापस्तम्बेन-“धोभूते अभिषेचनीयस्योक्थ्यस्य दीक्षां पक्रमयति मैत्राचाई- स्पत्या दीक्षणीया " इति । तामिमामभिषेचनीयनामकस्य सोमयागस्याङ्गभूतां दीक्षणीयां चोदकपाप्तेष्टिवाधनाय विधत्ते- मैत्राबार्हस्पत्यमिति । मैत्राबार्हस्पत्यं हविरिति शेषः। तत्र दुग्धे वार्हस्पत्य- श्वसः। आज्ये मैत्रश्चरः। कीदृश आज्ये। स्वयंमूर्ते स्वयंमथिते । तदिदमापस्तम्बेन स्पष्टीकृतम्-" श्वेतां श्वेतवत्सां गामात्रस्य दृतौ दुहन्ति तत्स्वयंमूर्त संयोगेन परि- वहति तत्स्वयंमथितमातपे विषजन्ति तत्स्वयंविलीनमाज्यं भवति" इति । आत्रेण फलपुष्परसेन लेपिताया( ते ) दृतौ यत्पय आतञ्चनमन्तरेणैव मूर्त दधि भवति तच्च बदरादिफलसंयोगेन परिवहति तक्रवत्परितः क्षरति । तदिदं स्वयं मथि- तम् । नात्र मृद्भाण्डे पाकः किंवाश्वत्थे पात्र चतुःसक्तौ न तु वर्तुले । तच्च पात्रं यया कया[ चि ]च्छिन्नशाखया न कर्तव्यं किंतु वाय्वाद्यभिघातेन स्वयमेव पतितया निष्पादनीयम् । कर्णाः खण्डिततण्डुलाः । अकर्णा अखण्डिताः । तत्र खण्डितैः पयसि बृहस्पतेश्वरुनिष्पादनीयः । अखण्डितैस्तु मित्रस्याऽऽज्ये चरुः। स्वयंरुता शास्त्रीयोद्धननादिरहिता । स्वयंदिनं समन्त्रकशास्त्रीयच्छेदनमन्तरेणैव खण्डितम् । स्वयंकृत इध्मः । अत्रापि शास्त्रीयसंपादनमन्तरेणैव निष्पन्नः । तमिमं विधिमन्द्य द्वयोहविष्पात्रयोः संसर्ग विधत्ते- "मैत्राबार्हस्पत्यं भवति । श्वेतायै श्वेतवत्सायै दुग्धे ( ७ ) । बार्हस्पत्ये मैत्र- मपि दधाति । ब्रह्म चैवास्मि क्षत्रं च समीची दधाति । अथो ब्रह्मन्नेव भत्रं प्रतिष्ठापयति " [बा० का० १ ० ७ अ० ३ ] इति । बार्हस्पत्ये चरुपात्रेऽग्नावधिश्रिते तस्योपरि मैत्रं चरुपात्रमपिदध्यात् । तथा सति बृहस्पतिरूपा ब्राह्मणजातिर्मित्ररूपा क्षत्रियजातिश्चेत्युभयमस्मै सम्यक्संपा- दितं भवति । किंचाऽऽधारभूते ब्राह्मण एव क्षत्रियजातिमाधेयत्वेन प्रतिष्ठापि- तवान्भवति । पाठक्रमेण पश्चात्माप्तं बार्हस्पत्यप्रचारमपवदितुं विधत्ते- "बार्हस्पत्येन पूर्वेण पचरति । मुखत एवास्मै ब्रह्म सश्यति । ब्रह्मन्नेव क्षत्रमन्धारम्भयति ” [ ब्रा० का० १ ० ७ अ. ३ ] इति । स्वयंशब्दानामभिप्रायमाह- "स्वयंरुता वेदिर्भवति । स्वयंदिनं बर्हिः । स्वयंकत इध्मः । अनभिजितस्या- भिजित्यै । तस्माद्राज्ञामरण्यमाभजितम् ” [ बा० का. १ प. ७ अ० ३ ] इति । - ·प्रपा०८अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयाणां रत्निहविषामभिधानम् ) यद्देशजातं युद्धप्रयासेन पूर्वमनभिजितं तस्याप्यभिजयः स्वयंकृतादिना भवति । यस्मादेवं तस्माल्लोकेऽपि राज्ञामरण्यं युद्धप्रयासमन्तरेणवाभिजितं दृश्यते । दक्षिणां प्रशंसति- " सैव श्वेता श्वेतवत्सा दक्षिणा समृद्धयै (८)" [बा० का० १ . ७ अ० ३] इति । अत्र विनियोगसंग्रहः- पुरा स्विष्टकृतोऽध्वर्युरयं न इति संजपेत् ॥ [ इति । । अथ मीमांसा। दशमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- " वेदिः स्वयंकतेत्यादौ प(पा)रुतं सर्वमाचरेत् । लुप्तार्थ बाध्यतां वाऽऽद्यश्चोदकपापितत्वतः॥ अपेक्षासत्तियोग्यत्वहानेरुद्धननादिकम् । वाध्यतेऽपक्षितं सर्वं चोदकेनातिदिश्यते " ॥ " रनिनामेतानि हवी षि " इतिवाक्येन राजसूये रनिनामकानां देवानां संबन्धीनि कानिचिद्धवींषि दर्शपूर्णमासेष्टिविकृतिरूपाणि विहितानि । ऊर्य मैत्राबार्हस्पत्ये हविषि श्रूयते-" स्वयंकता वेदिर्भवति स्वयंदिनं वर्हिः स्वयंरुत इध्मः" इति । इष्टावुद्धननेखननपरिलेखनादिभिः क्रियाविशेषैर्वेदिनिष्पाद्यते । स्फ्येनोत्तमां त्वच मुद्धन्ति । देवस्य सवितुः सव इति खनति । स्फ्येन वोर्दै परि- गृह्णातीति तद्विधानात् । यज्ञस्य घोषदसीत्यस्मिन्ननुवाके पोक्तैर्मन्नविच्छिन्नं बर्हिः संपाद्यते । बीन्परिधीनित्यादिमन्त्रोपेताभिः क्रियाभिरिध्मः सिध्यति । विकृतिरूपे तु हविष्युद्धननाद्यपेक्षां वारयितुं स्वयमित्युक्तम् । यथास्थित एव तु प्रदेशो वदित्वेन स्वीकर्तव्यः । इध्मावर्हिषी अपि स्वत एव च्छिन्ने शास्त्रीयच्छे- दननिरपक्षे ग्रहीतव्ये इत्यर्थः। तत्र संशयः । लुतार्थमलुप्तार्थं च सर्वमङ्गजातं विकृतावनुष्ठेयमुत लुप्ता) वर्जनीयमिति । चोदकस्य साधारणत्वात्सर्वमनुष्ठेयमि- त्याचे पक्षे पाने सिद्धान्तं ब्रूमः-अङ्गी सङ्रुपकतः फलं साधयति । तथा सत्य- गिन्नोऽङ्गलत उपकारे साक्षादपेक्षा । उपकारद्वारा त्वङ्गेषु । प्रत्यासन्नश्चाङ्गिन प्रत्यङ्गेभ्य उपकारः। योग्यताऽपि साक्षादपेक्षां पूरयितुमुपकारस्यैवास्ति न त्वङ्गा- नाम् । वेदिनिष्पादनलक्षणदृष्टोपकारयुक्तानि परुतावुद्धननाद्यङ्गानि । विकृती तु वेद्याः स्वतः सिद्धत्वेन निष्पादनोपकारो लुप्यते । उपकारद्वारोपकारकाणामा- काङ्क्षासंनिधियोग्यत्वान्युद्धननाद्यङ्गेप हीयन्ते । तस्मादुद्धननादीनि नानुष्ठेयानि । १ क. घ. ङ. च. नप ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम् ) सोऽयं चोदकमापितस्योद्धननाद्यनुष्ठेयत्वप्रत्ययस्य भ्रान्तित्वनिश्चयो बाध उच्यते। चोदकस्य त्वलुप्तोपकारैरुपकारद्वारेणाऽऽकाङ्क्षासंनिधियोग्यतायुक्तहविरासाद- नायलेश्वरितार्थता संपद्यते ॥ इति श्रीमत्सायणार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमपपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ ( अथ प्रथमाष्टके ऽष्टमप्रपाठक दशमोऽनुवाकः )। अग्नयै गृहपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व- पति कृष्णानी व्रीहीणा मोमाय वनस्पतये श्यामाकं चरु' संवित्र सत्यप्रेसवाय पुरोडाशं द्वादशकपालमाशूनां बीहीणा५ रुद्राय पशु- पतये गावीधुकं चलं बृहस्पतये वाचस्पतये नैवारं चरुमिन्द्राय ज्येष्ठाय पुरोडाशमेकाद- शकपालं महावीहीणां मित्राय मत्यायाss- म्बानी चरं वरुणाय धर्मपतये यवमयं चरु५ सविता त्वा प्रमवाना मवतामग्निर्गहपतीना' सोमो वनस्पतीना रुद्रः पशूनाम् ( १) वृहस्पतिर्वाचामिन्द्रो ज्येष्ठानां मित्रः मत्यानां वरुणो धर्मपतीनां ये देवा देवसुवः स्थ त इम- मामुष्यायणमनमित्राय मुवध्वं महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्यायैष वो भरता राजा सोमोऽस्माकं ब्राह्मणाना राजा प्रति त्यनाम राज्यमधायि स्वां तनुवं वरुणो - ·८९३ - प्रपा०८अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम् ) अशिश्रेच्छुचैर्मित्रस्य बत्या अभूमामन्महि महत ऋतस्य नाम सर्वे बाता वरुणस्याभू- वन्वि मित्र एवैररातिमतारीदसघुदन्त यज्ञियां ऋतेन व्यू त्रितो जरिमाणं न आनइविष्णोः कमोऽमि विष्णोः कान्तमसि विष्णोविकान्त- ममि (२)। ( पशूनां वाताः पञ्चविशतिश्च )। इति.कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - हमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः॥१॥ ॥ ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः।) नवमे रनिना हवींष्यभिषेचनीयस्य दीक्षणीया चेत्येतावदुक्तम् । दशमे देव- सुवां हवींष्युच्यन्ते । तानि चाभिषेचनीयगतस्याग्नीषोमीयपशपुरोडाशस्यानुनिर्वा- प्याणि । तथा च बौधायन:-"सह सोमो कीणात्यभिषेचनीयाय दशपेयाय सह परिवहत्यर्धं राज्ञः पुरोहितस्य गृहे दशपेयार्थं निदधात्यग्रीषोमीयस्य पशुप- रोडाशमष्टौ देवसुवां हवींष्यनुनिर्वपति समानं तु स्विष्टरुदिडम् ” इति । तान्येतानि हवींषि विधत्ते- अमय इति । गृहपत्यादीन्यग्न्यादिदेवताविशेषणानि । सत्यपसवायामो- घाभ्यनुज्ञानाय । षष्टिभिरेव दिनैः पच्यमाना आशबीहयः । स्थूलबीजं महा- बीहयः । आम्बा धान्यविशेषाः । तेष्वेतेषु विधिषु भूयमाणा देवताः प्रशंसति- देवसुवामेतानि हवींषि भवन्ति । एतावन्तो वै देवाना सवाः । त एवास्मै सवान्प्रयच्छन्ति । त एनः सुवन्ते । अग्निरेवैनं गृहपतीना' सुवते । सोमो वनस्प- तीनाम् । रुद्रः पशनाम् । बृहस्पतिर्वाचाम् । इन्द्रो ज्येष्ठानाम् । मित्रः सत्यानाम् (१) । वरुणो धर्मपतीनाम् । एतदेव सर्वं भवति " [बा० का० १ प्र० ७ अ. ४ ] इति । यान्यनये गृहपतय इत्यादिभिरुत्पत्तिविधिभिविहितान्यष्टौ हवींषि तान्येतानि x' विंशत्यायाः सदैकत्व' इति कोशात्पष्टयैवति युक्तम् । - ·८९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां देवसुवा हविषामभिधानम् ) देवसुवां संबन्धीनि । भाविनी(न्या) संज्ञया यजमानो देवस्तं सुवन्तेऽनुजानन्ती- त्यग्न्यादयो देवसुवः । यावन्तो विधिवाक्येष्वग्न्यादयः श्रूयन्त एतावन्त एव देवानां मध्ये सवा अभ्यनुज्ञातारः । अतस्त एवाग्न्यादयोऽस्मै यजमानाय सवा- न्स्वोचितानश्चर्यविशेषान्प्रयच्छन्ति । तेऽग्न्यादय एनं यजमानं सुवन्त ईश्वरो यथा भवति तथाऽभ्यनुजानन्ति । तत्राग्निरेवैनं यजमानमन्येषां गृहपतीनामीश्वरमनुजा- नाति । एवमन्यत्रापीश्वरं सुवत इति योज्यम् । सोमो वनस्पतीनां रुद्रः पशूना- मित्यनयोर्मध्ये सविता सत्यप्रसवानामित्यध्याहर्तव्यम् । स्वभृत्यान्प्रत्यैश्वर्यार्थ- ममोथा या अभ्यनुज्ञास्तासामीश्वरं करोतीत्यर्थः । गृहपत्यादीन्धर्मपत्यन्तान्पति पत्स्वामित्वमेतदेव लोकेऽपोक्षतं सर्वमैश्चर्यम् । उक्तानां हविविधीनां संनिधौ सवितेत्यादयो मन्त्रा आनाताः । तत्र कल्पः- पुरस्तात्स्विष्टकृतः सविता त्वा प्रसवाना सुवतामिति ब्रह्मा यजमानस्य हस्तं गृह्णाति " इति । पाठस्तु- सविता त्वेति । सविता हविविधौ तृतीयो देवः । सोऽत्र प्राधान्यात्प्रथम निर्दिश्यते । यजमानस्य स्वभत्येषु ऐश्वर्यार्थमनुज्ञाः प्रसवाः । हे यजमान त्वां सविता तेषां प्रसवानां स्वामित्वेन सुवतामभ्यनुजानातु । एवमुत्तरत्र त्वां सुवता- मिति पदवयानुषङ्गेण योजनीयम् । हे देवा अग्न्यादयो पे यूयं देवसुवो यज- पानपरकाः स्थ ते यूपमिमं यजमानमामुष्यायणममुष्य देवदत्तस्य पुत्रमनुष्य यशदत्तस्य पौत्र चानमित्राय शत्रुराहित्यार्थ सुवध्यमभ्यनुजानीध्वम् । किंच महते क्षत्रायानुत्तमक्षत्रियकुलाय, महत आधिपत्यायापतिहतनियमनसामांय, महते जानराज्याय जनसंबन्धि यदाज्यं तच्च सागरपर्यन्तभूमिविषयत्वान्महत्सार्व- भौमत्वाय सुवतामित्यर्थः । विधत्ते- " सविता त्या प्रसवाना सुवतामिति हस्तं गृहणाति प्रसूत्यै” [बा० का. १० ७ अ० ४ ] इति । मन्त्रगतयोमध्यमोत्तमभागयोः स्पष्टार्थतामाशी:परतां च दर्शयति- "ये देवा देवसुवः स्थेत्याह । यथायजुरेवैतत् । महते क्षत्राय महत आधि- पत्याय महते जानराज्यायेत्याह । आशिषमेवैवामाशास्ते " [बा० का० । प. ७ अ० ४] इति । एप इति । “कल्प:-अथैनं रनिभ्य आवेदयत्येष वो भरता राजति" इति। हे भरता राजन्यवैश्यादयो धनिका एष यजमानो युष्माकं राजा । एनं स्वा- मिनं यथोचितं सेवध्वमित्यभिमायः ।

·पपा ०८अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम् ) सोमोऽस्माकमिति । कल्प:-" सोमोऽस्माकं बालणाना राजेति बला जपति " इति । सोम उत्तमो देवो राजा न त्वधमो यः क्षत्रिय इत्यर्थः । भरतानामिव ब्रालणानामप्ययमेव राजेति प्राप्तिं वारयितुं व्याचष्टे- एष वो भरता राजा सोमोऽस्माकं ब्राह्मणाना राजेत्याह । तस्मात्सोम- राजानो ब्राह्मणाः " [ बा० का० १ ० ७ अ० ४ ] इति । यस्मान्मन्त्रेण ब्रह्मा स्वकीयं राजानं विभज्य निर्दिष्टवांस्तस्माल्लोकेऽप्यमिष्टो- मादियागेषु सोममेव राजशब्दोपहितः सोम राजन्नेहवरोहेत्यादिभिर्मवैरुप- " चरन्ति । कल्प:-" प्रति त्यन्नाम राज्यमधार्थीति वारुणीभ्यां यजमाना मुखं विमृष्टे इति । पाठस्तु- प्रति त्यदिति। तस्य नामेत्यन्त आद्या मन्त्रः। सर्वे बाता इत्यादिदितीयः । त्यद्राज्यं महत इत्यादि जानराज्यायेत्यन्तं यत्पूर्वमभिहितं तदाज्यं नाम नमनीयं यजमानस्य यथाऽवश्यं भवति तथा प्रत्यधायि वरुणेन प्रतिष्ठापितम् । वरुणः स्वां तनुवमशिश्रेदाश्रितवान् । वरुणो धर्मपतीनामिति मन्त्रेऽभिधानाधर्मपती-पुरु- पान्प्रति यजमानस्य स्वामित्वमभ्यनुजानती वरुणस्य स्वकीया तनुः । वरुण- शब्देनाग्न्यादयोऽप्युपलक्ष्यन्ते । अत एवाग्न्यादिदेवास्तत्तदनुज्ञात्रीं स्वस्वतनुमा- श्रितवन्त इति द्रष्टव्यम् । वयमपि शुचमित्रस्यानुज्ञया वत्याः कर्मयोग्या अभूम । मित्रः सत्यानामिति मन्त्रेऽभिहितत्वात् । मित्रशब्देनाग्न्यादयोऽप्युपलक्ष्यन्ते । अत एवाग्न्यादिदेवैरनुज्ञाता वयं महत ऋतस्य पौढस्य यज्ञस्य नामामन्महि राजसूयं कर्म कुर्म इति नामधेयं सर्वदा मन्यामहे । किंच, ऋत्विजः सर्वे वरुणस्यानुज्ञया वाताः कर्मयोग्या अभवन् । मित्रश्चैवैरस्मान्पति रक्षकत्वेनाऽऽ- गमनैररातिं वैरिणं विशेषणातारीद्वयं यथा वैरिणमतिलघयामस्तथाऽकरोत् । यज्ञिया ऋत्विज ऋतेन यज्ञेनासूषुदन्त रक्षितवन्तः। विभिालणादिभिवर्या- गेषु विस्तार्यत इति वितोऽमिः । स नोऽस्माकं जरिमाणं जरया शैथिल्यं व्यु विशेषेणोद्धत्याऽऽनहायुष्यं व्यापितवान्भवति । दीर्घायुष्यं कृतवानित्यर्थः । तदिदं मन्त्रद्वयं पादशी व्याचष्टे- - ·८९६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमका - ( राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम् ) " प्रति त्यन्नाम राज्यमधायीत्याह ( २ )। राज्यमेवास्मिन्प्रतिदधाति । स्वां तनुवं वरुणो अशिश्रादित्याह । वरुणसवमेवावरुन्धे । शुचेभित्रस्य व्रत्या अभूमे- त्याह । शुचिमेवैनं व्रत्यं करोति । अमन्महि महत ऋतस्य नामेत्याह । मनुत एवैनम् । सर्वे वाता वरुणस्याभवन्नित्याह । सर्वबातमेवैनं करोति । वि मित्र स्वैररातिमतारीदित्याह ( ३ )। अरातिमेवैनं तारयति । असूषुदन्त यज्ञिया ऋतेनेत्याह । स्वदयत्येवैनम् । व्यु वितो जरिमाणं न आनडित्याह । आयुरे- वास्मिन्दधाति "[बा० का० १ १० ७ भ० ४ ] इति । वरुणसवं वरुणस्यानुज्ञाम् । एनं राजसूयं मनुत एव पुनः पुनः कर्तुमिच्छ- त्येव । सर्वेऽध्वर्युमभृतयो बाता व्रतयोग्या यस्य यजमानस्यासौ सर्ववातः । एनं यजमानमराति तारयति वैर्यतिक्रमं कारयत्येव । एनं यज्ञं स्वदयत्येव स्वाद् करोत्यविधेन पालयतीत्यर्थः । मुखमार्जनं विधत्ते- दाभ्यां विमृष्टे । दिपायजमानः प्रतिष्ठित्यै ५ [वा. का. १५. ७ अ. ४] इति । पुरतो निर्वाप्यस्यानुनिष्प्यैः सहैव स्विष्टकदवदान विधत्ते- " अमीषोमीयस्य चैकादशकपालस्य देवसुवां च हविषामनये स्विष्टकत समवद्यति । देवताभिरवैनमुभयतः परिगृह्णाति " [ब्रा० का. १ प्र. ७ अ. ४] इति । एकत्रामीषोमो देवता, इतरत्राष्टावग्न्यादिदेवताः। एवमुभयतो देवताभिर्यज्ञस्य परिग्रहः। कल्पः- " विष्णोः क्रमोऽसीति त्रीविष्णुक्रमान्पाचः रामति ” इति । पाठस्तु- विष्णोरिति । वाजपेये रथसमीपगमने व्याख्यातम् । विधत्ते- विष्णुक्रमाक्रमते । विष्णुरेव भूत्वमाल्लोकानभिजयति ( ४ ) " [बा• का. १ ० ७ अ० ४ ] इति । अत्र विनियोगसंग्रहः- "सवितेति स्वामिहस्तं ब्रह्मा गृहीत एष वः । रनिभ्यः स्वामिनं ब्रूयात्तोमेति ब्रह्मणो जपः ॥ पतिद्वाभ्यां मुखं स्वामी माटि विष्णोखिभिः करमः । दशमे अनुवाकेऽस्मिन्नष्टौ मन्त्रा उदीरिताः ॥ इति ।

·अपा०८अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम् ) अथ मीमांसा । एकादशाध्यायस्प तृतीयपादे चिन्तितम्- "नानाचीजेषु यागेषु वाग्विसर्गश्च पूर्ववत् । शन्तेि तद्विधौ तस्यांविधित्वेन तु उत्तरम् "॥ राजसूये नानाविधवीजयुक्ता यागाः श्रुताः-" अग्नये गृहपतये पुरोडाशमष्टा- कपालं निर्वपति कृष्णानां ब्रीहीणा सोमाय वनस्पतये श्यामाकं चरुम " इत्या- दिना । परुतौ प्रणीताप्रणयनकाले नियमिताया वाचो हविष्कृत आह्वानकाले विसर्गः श्रुतः । स चात्र चोदकप्राप्तः। तत्र प्रथम चरमे वा हविष्कदाह्वानकाले वाग्विसर्गो विकल्पित इति पूर्वपक्ष प्राप्ते चरम एवेति राद्धान्तः। अत्रेयं पूर्व- पक्षिणोऽधिका शङ्कन, न इस्तेन कण्डूयनं विहितं वाग्विसर्गस्तु विहित इति । तवेदमुत्तरम्-विहितस्य वानियमनस्यावधित्वेनायं हविष्कदाह्वानकालीनो वाग्विसर्गोऽन्द्यते, रागमाप्तत्वान्नासौ विधीयत इति । तस्मात्मासनवद्विसर्गोऽपि चरम एव काले नियम्यते । तत्रैव चतुर्थपादे चिन्तितम्- "नानाबीजेषु तन्मन्त्रः सद्भूयोऽपि वा सकृत् । चिकोक्यात्मयोगाणां भिन्नत्वान्न सरुद्भवेत् ॥" राजसूये नानावीजयागेषु सोऽवघातमन्त्रः सहदेव प्रयोक्तव्यः । कुतः । स- विषातविषयायामकस्यां चिकीर्षायां प्रकृतत्वादिति प्राप्ते बमः-समन्त्रोऽवघात- वोदकातिदेशेन प्राप्तो बीजेषु प्रयुज्यते । तण्डुलनिष्पत्तौ स कृतार्थः संपन्नः । पुन जान्तरे तण्डुलनिष्पत्तये समग्रस्यावघातस्य प्रयोक्तव्यत्वादसझन्मन्त्रपाठः। अवघातपसङ्गात्मथमे प्रपाठक उदाहतोऽप्यत्र मन्त्रविषयलाभादनुस्मारितः ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये पदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ -- १ ख. स्यावधि । २ क. घ. ड. च. चाम् । ३ द. स्याविधि ।

·८९८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम् ) ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः )। अर्थतः स्थापां पतिरसि वृपाऽस्यूमिवृषसे- नोऽसि व्रजक्षितः स्थ मरुतामोजः स्थ सूर्य- वर्चसः स्थ सूर्यत्वचसः स्थ मान्दाः स्थ वाशा. स्थ शक्करीः स्थ विश्वभृतः स्थ जन- भृतः स्थामेस्तेजस्याः स्थापामोषधीना रमः स्थापा देवीर्मधुमतीरगृह्णन्नर्जस्वती राजसूर्याय चितानाः । यानिमित्रावरुणावभ्यर्षिश्चन्याभि- रिन्द्रमनयन्नत्यरातीः । राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्र दत्त राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्रममुष्मै दत्त ॥१॥ ( अत्येकादश च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैनिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेड- ष्टमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ स्वाहा ( अथ प्रथमकाण्ड ऽष्टममपाठक एकादशोऽनुवाकः )। दशमे देवसुवां हवींष्युक्तानि । एकादशेऽभिषेकार्थजलविषया मन्त्रा उच्यन्त । कल्पः-"अपां ग्रहान्गृह्णात्याग्नीधे वायव्यैयन्ते षोडश सप्तदश वो ग्रहा गृह्यन्ते तावन्त एव ग्रहा गृह्यन्ते, अर्थेतः स्थेति सारस्वतीष्वप्सु हुत्वैतेनैव मन्त्रेण गृह्णात्येवमुत्तरैयन जुहोति तेन गृह्णाति, अपां पतिरिति समुद्रियाः सैन्धवीर्वाऽपो वाऽन्यः पुंनदः स्यात्पुरुष पशौ वाऽभ्यवेते प्रतीपमन्य ऊर्मियु- ध्यत्यन्वीपमन्यो वृषाऽसीति यः प्रतीपं वृषसेनोऽसीति योऽन्वीपं व्रजक्षित इति कृप्यानां मरुतामोज इति याः पतीपं गच्छन्ति ह्रादुनीनां वा प्रभावरीः स्थेति याँ उत्स्यन्दित्वा तत्रैव प्रत्यवसिच्यन्ते परिवाहिणीः स्थेति परिनदीनां सूर्यवर्चस इत्यातपति वाणां सूर्यत्वचस इति यासु रूपाणि परिदृश्यन्ते मान्दा इति स्थावराणां वाशा इति पुष्पाणां शक्करीः स्थेति गोरुल्ल्यानां विश्वभूत इति पयसो १ ख. घ. ङ. च. वा । २ ख. प्रहाव । ३ क. घ. इ. च, यावदुरस्य ।

·५ ०८अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामाभिधानम् ) जनभूत इति दध्नोऽग्नेस्तेजस्या इति घृतस्यापामोषधीना रस इति मधुनोऽपो देवीमधुमतीरगृह्णन्निति सर्वत्र होमे ग्रहणे चानुषजति राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्र दत्त स्वाहेति होमसंयुक्त राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्रममुष्मै दत्तेति ग्रहणसंयुक्ते " इति । सूत्रार्थो मन्त्रव्याख्यान एव स्पष्टी भविष्यति । प्रेभावरीः स्थ परिवाहिणीः स्थेति मन्त्रद्वयं शारखान्तरगतम् । अत्र मन्त्रपाठस्तु- अर्थेत इति । हे सारस्वत्य आपो यूयमर्थतः स्थ, अर्थ प्रयोजनमुद्दिश्य सरस्वत्या नद्या सकाशाद्यज्ञदेश यन्ति गच्छन्तीत्यर्थेतः, यूयं तथाविधाः स्थ । समुद्रं कांचिन्नदी पुनदं वा संबोध्यापां पतिरसीत्युच्यते । त्वदीयं जलं गृह्णा- मीत्यभिप्रायः । हे प्रतीपं युध्यन्न त्वं वृषाऽसि सेचकोऽसि । हेऽन्वीपं युध्य- नमें त्वं वृषसेनोऽसि सेचनक्षमा सेना जलराशिरूपा यस्यासौ वृषसेनः । पुरुषे पशौ वा नदीमुत्तरीतुं प्रविष्टे सत्युपरिभागस्थ ऊर्मिः पवाहस्योर्म्यन्तरेण युभ्यति, अधोभागस्थः प्रवाहानुकूलः सहसा गच्छन्नयन्तरेण युध्यति, तदुभयमत्रोक्तम् । हे कृप्या आपो यूयं बक्षितः स्थ, व्रजे गोष्ठबदहीनां निवासयोग्ये कूपस्थाने क्षियन्ति निवसन्तीति व्रजक्षितः । हे पतीपगामिन्य आपो यूयं मरु- तामोजः स्थ वायूनां बलरूपा भवत । आवादिषु वायुना प्रतिहताः सत्यः पतीपं गच्छन्ति । हे आतपयुक्तवृष्टिसंबन्धिन्य आपो यूयं सूर्यवर्चसः स्थ, सूर्जयवर्चस्तेजो यासां ताः सूर्यवर्चसः । हे सूर्यादिपतिविम्वग्राहिण्य आपो यूयं सूर्यत्वचसः स्थ, सूर्यस्य त्वक्शरीरं प्रतिविम्वरूपेण यासु तिष्ठति ताः सूर्यत्वचसः । हे स्थावरा आपो यूयं मान्दाः स्थ गत्यभावान्मन्दरूपाः स्थ । हे नीहारगता आपो यूयं वाशाः नीहारो हि नदीप्रवाहवन्मनुष्यगतिं न प्रतिबध्नाति ततो वश्यत्वम् । गोगर्भ- वेष्टन उल्वे स्थिता हे आपो यूयं शक्वरीः स्थ गर्भरक्षणे शक्ता भवत । हे क्षीरगता आपो यूयं विश्वभृतः स्थ, विश्वं विभ्रतीति विश्वभृतः। क्षीरेण हि प्राणिजातं पुष्यते । हे दधिगता आपो यूयं जनभृतः स्थ । पूर्ववद्व्याख्येयम् । हे घतद्रवरूपा आपो यूयमग्नेस्तेजस्याः स्थ, ज्वालारूपत्वाद्धृतमग्नेस्तेजस्तेन भवास्तेजस्याः । हे मधुद्रवरूपा आपो यूयमपामोषधीनां रसः स्थ । पुष्परस- अन्यत्वादुभयसारत्वं प्रसिद्धम् । राजसूयार्थं चितानाश्चिन्तयन्त ऋत्विजोऽपोऽग- १ ख. प्रहाव। स्थ वश्या भवत ।

·१. - -- श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम् ) हणन् । कीदृशीः । देवीदीप्यमाना मधुमतीमधुरा ऊर्जस्वलपदाः । ता एव पुनर्विशेष्यन्ते--याभिरभिर्देवताः पूर्व मित्रावरुणावभ्यषिश्च- पुनरपि पाभिरद्भिरातीः पावनतिक्रम्येन्द्रमनयंस्तादृशीरपो गृह्णनित्यन्वयः । हे आपो यूयं राष्ट्रप्रदत्वाद्यजमानाय राष्ट्र दत्त स्वाहा तुभ्यमिदं स्वाहुतम् । हे आपो राष्ट्रपदत्वादमुष्मै रामयुधिष्ठिरादिवर्मणे राष्ट्र दत्त । अत्रार्थत्यादिषु पञ्चद- शसु मन्त्रेष्वपो देवीरित्यगियं शेषत्वेनानुषज्यते । स्वाहाकारान्तो राष्ट्रदा इति मन्त्री होमकाले शेषत्वेनानुषज्यते । तद्रहितस्तु ग्रहणकाले । विधत्ते- " अर्थतः स्थेति जुहोति । आहुत्यैवैना निष्क्रीय गृह्णाति । अथो हवि- कतानामेवाभिघृतानां गृह्णाति " [ब्रा० का० १ ० ७ अ० ५] इति । एनाः सरस्वत्यादिनदीगता अपो निष्क्रीय निःशेषेण कीत्वा । किंचाऽऽ- हुत्या हविष्कृता हवी रूपत्वं प्रापिता भवन्ति । आज्यहोमस्याभिधारणरूपत्वात् । होमा मनेन मन्त्रेण ग्रहणं विधत्ते- " वहन्तीनां गृह्णाति । एता वा अपार राष्ट्रम् । राष्ट्रमेवास्मै गृह्णाति । अथो श्रियमेवैनमभिवहन्ति " [ ब्रा० का० १ प० ७ अ० ५ ] इति । सरस्वत्यामन्यस्यां वा नद्यां प्रवाहरूपा वहन्त्यस्तासां सकाशाद्गृह्णीयात् । एता एव वहन्त्यः कुल्यारूपेण बहुविधसस्योपकारित्वादपां राष्ट्रमित्युच्यते । तद्ग्रहणेन यजमानार्थं राष्ट्र कनं भवति । किं, यजमानं पति श्रियं वह- न्ति । स्त्रीलिङ्गपुंलिङ्गस्याभिषायं दर्शयति- " अपां पतिरसीत्याह । मिथुनमेवाकः " [ब्रा० का० भ० ५ ] इति । यजमानस्य सस्याभिवृद्धये जलसंपत्तिं पदर्शयति- वृषाऽस्यूमिरित्याह ( १ )। ऊर्मिमन्तमेवैनं करोति ” [ बा० का० १ प्र० ७ अ० ५ ] इति । स्वाधीनसेनायुक्तत्वं दर्शयति- वृषसेनोऽसीत्याह । सेनामेवास्य स५श्यति ” [ बा० का० ७ अ० ५ ] इति । वैश्यादिपजासंपत्तिं दर्शयति- " ब्रजक्षितः स्थेत्याह । एता वा अपां विशः । विशमेवास्मै पर्यहति [ ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ५ ] इति । नगरस्थितवैश्यवत्कृपे सर्वदाऽवस्थानाद्वैश्यत्वम् । अन्नप्राप्तिं दर्शयति- . १ क. घ. ङ. च. त्वात्तद। १ प्र. ७ १५० ·" मपा०८अनु०11] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम् ) " मरुतामोजः स्थेत्याह । अन्नं वै मरुतः । अन्नमेवावरुन्धे " [मा० का. १५० ७ अ० ५] इति । राष्ट्रस्य वैर्यनभिभवरूपं तेजो दर्शयति- सूर्यवर्चसः स्थेत्याह ( २ )। राष्ट्रमेव वर्चस्व्यकः " [ बा० का० १ प० ७ अ० ५ ] इति । सत्यानृतपयुक्तं स्वातन्त्र्यं दर्शयति- सूर्यत्वचसः स्थेत्याह । सत्यं वा एतत् । यद्वर्षति । भनृतं यदातपति वर्षति । सत्यानृते एवावरुन्धे " [बा० का० १ ० ७ अ० ५ ] इति । आतपरहिताया वृष्टेः प्रभूतत्वेन फलपर्यन्तस्थायित्वादातपयुक्तायास्तद्वैपरी- त्पम् । सर्वत्र सत्यं वक्नुमन्तं वयितुं क्षमत्वं तयोरवरोधः । वेदनं प्रशंतति- "नैनः सत्यानते उदिते हि स्तः । य एवं वेद" [ना• का० १ ० ७ अ० ५] इति । स्थिरास्वप्सु घर्षणादिकं विलम्भेण कर्तुं शक्यत्वादाष्ट्रगतमालणवर्गस्थ बलवर्चतं दर्शयति- मान्दाः स्थेत्याह । राष्ट्रमेव ब्रह्मवर्चस्यकः ( ३)" [ मा० का. " प. ७ अ० ५ ] इति । नीहारे वश्यत्वस्य दर्शितत्वाद्राष्ट्रस्यापि वश्यत्वं दर्शयति- वाशाः स्थेत्याह । राष्ट्रमेव वश्यकः " [ बा० का• १ . ७ भ. ५] इति । उल्लगतानामपां पशुसंबन्धात्पशुपाप्तिं दर्शयति- " शक्करीः स्थेत्याह । पशवो वै शक्करीः । पशनेवावरुन्धे " [बा० का० १ ० ७ अ० ५ ] इति । क्षीरस्थजलेन क्षीरसंपत्ति दर्शयति- विश्वभतः स्थेत्याह । राष्ट्रमेव पयस्यकः " [बा० का० १ ० ७ अ० ५] इति । दन इन्द्रियपदत्वात्तज्जलेनेन्द्रियसंपत्ति दर्शयति- जनभतः स्थेत्याह । राष्ट्रमेवेन्द्रियाव्यकः" [बा० का. . ७ अ० ५ ] इति । घृतस्य तेजोरूपत्वात्तेजःसमृद्धि दर्शयति-- अमेस्तेजस्याः स्थेत्याह ( ४ ) । राष्ट्रमेव तेजस्यकः ॥ [ ना. का० १ ० ७ १० ५] इति । अवोषधिरसस्य मधुत्वान्मधुसंपत्ति दर्शपति- - ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम् ) " अपामोषधीना रसः स्थेत्याह । राष्ट्रमेव मधव्यमकः " [ बा० का १० ७ अ० ५] इति । वहन्तीनां गृह्णातीवि नदीमात्रप्रवाहे जलग्रहणं यदुक्तं तस्यानुकल्पत्वं द्योत- पन्मुख्यकल्पं विधत्ते-- सारस्वतं ग्रहं गृह्णाति । एषा वा अपां पृष्ठम् । यत्तरस्वती । पृष्ठमेव- न समानानां करोति " [बा० का. १ प्र. ७ अ० ५] इति । सरस्वत्याख्यानदीविशेषादानीयमानः सारस्वतः । अपां पृष्ठं पृष्ठवदुपरि- वर्तिनी प्रशस्तेत्यर्थः । पृष्ठमेव करोत्युत्कृष्टमेव करोतीत्यर्थः । शाखान्तरगतेनैकेन मन्त्रेण तह षोडशसंख्यां विधत्ते-- षोडशभिर्गृह्णाति । षोडशकलो वै पुरुषः । यावानेव पुरुषः । तस्मि- वीर्यं दधाति " [प्रा० का० ११० ७ अ० ५ ] इति । षोडशसंख्याकाः कला अवयवा यस्येति षोडशकलः । एकादशेन्द्रियैः पश्चभूतेश्चोत्पादितत्वाच्छरीरस्य षोडशकलत्वम् । अर्थेत इत्यादीनां षोडशमन्त्राणां होमशेषत्वं ग्रहणशेषत्वं च पूर्व विहि- तम् । अर्थतः स्थेति जुहोति वहन्तीनां गृह्णातीत्यभिधानात्तत्रोभयत्रावस्थिता षोडशसंख्यां समस्य प्रशंसति- पोहशभिर्जुहोति षोडशभिर्गृह्णाति । द्वात्रि शत्संपद्यन्ते । द्वात्रिश्शदक्ष- राऽनुष्टुक् । वागनुष्टुप् सर्वाणि छन्दासि । वाचैवैन५ सर्वेभिश्छन्दोभिरमिषि- श्वति ( ५)" [ ब्रा० का० १ ० ७ अ० ५] इति । अनुष्टुप्छन्दसोऽक्षरसंघातगामित्वाद्वायूपत्वम् । अनुष्टुभो वा इमानि जायन्त इति तापनीये सर्वजगद्धेतृत्वाभिधानात्सर्वच्छन्दोरूपत्वम् । अत्र विनियोगसंग्रहः- " सारस्वतीजलेऽर्थेति होमः सामुद्रिके त्वपाम् । वृषाऽसीति मतीपोविन्वीपार्मों पुनर्वृष ।। बज कूप्यात मरुतां वायुप्रतिहतास्वथ । सूर्यश्वाऽऽ(वाऽऽ)तपवृष्टासु सूर्यविम्ययुतासु च ॥ मान्दाः स्थिरासु वाशाः स्थ नीहारस्थासु शक्करीः । गवोल्वस्थासु विधेति क्षीरगासु जनेति तु ॥

·प्रपो०८अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ९०३ ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) दधिगासु घृतस्थासु त्वग्नेर्मधुगतासु तु । अपामपः सर्वशेष ऋगेषा राष्ट्रदा इति । स्वाहा-तो होमगोऽन्यस्तु ग्रहणे दश पश्च च ॥” इति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु- र्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टममपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११॥ - (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः)। देवीरापः सं मधुमतीमधुमतीभिः सृज्यध्वं महि वर्चः क्षत्रियाय वन्वाना अनाधृष्टाः सीद- तोस्वतीमहि वर्चः क्षत्रियाय दधतीरनिभृष्ट- मसि वाचो बन्धुस्तपोजाः सोमस्य दात्रमसि शका वः शक्रेणोत्पुनामि चन्द्राश्चन्द्रेणामृता अमृतेन स्वाहां राजसूयाय चितानाः । सध- मादो युग्मिनीरूज एता अनिभृष्टा अपस्युवो वसानः । पस्त्यांसु चके वरुणः सधस्थमपा शिशुः (१) मातृतमास्वन्तः । क्षत्रस्योल्ब- मसि क्षत्रस्य योनिरस्याविन्नो अमिर्गृहपतिरा- विन्न इन्द्रौ : पूषा विश्ववेदा आविनौ मित्रावरुणावृतावृधावाविन्ने द्यावा- पृथिवी धृतवते आविना देव्यदितिर्विश्वरूप्या विनोऽयमसार्वामुष्यायणोऽस्यां विश्यस्मिन्राष्ट्र महते क्षत्रार्य महत आधिपत्याय महते जानराज्यायैष वो भरता राजा सोमोऽस्माकं बाह्मणाना राजेन्द्रस्य (२) वोऽसि वात्र- वृद्धश्रवा आविनः ·९०४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्ड- ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) प्रस्त्वयाऽयं वृत्रं वध्याच्छत्रुबांधनाः स्थ पात मा प्रत्यञ्च पात मा तिर्यश्चमन्वश्च मा पात दिग्भ्यो मा पात विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यः पात हिरण्यवर्णावृषसी विरोकेऽयःस्थूणावु- दितौ सूर्यस्याऽऽरोहतं वरुण मित्र गर्ने तत- श्चक्षाथामदिति दिति' च (३)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ- टमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ .. ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टममपाठके द्वादशोऽनुवाकः )। एकादशेऽभिषेकजलमन्ना उक्ताः। द्वादशे तज्जलसंस्कारमन्त्रा उच्यन्ते । कल्प:-" देवीराप इति वैतसे सते ग्रहान्समवनीय " इति । अप्सु जातो वृक्षविशेषो वेतसस्तेन निर्मितं द्रोणकल शसदृशं पात्रं सतं तस्मि- सते वायव्येहीतास्ता अपोऽवनयेत् । पाठस्तु- देवीराप इति । हे आपो देव्यो नानापावेषु गृहीता यूयं क्षत्रियाय राज्ञ महि वर्षों वन्वाना महत्तेजः संपादयन्त्यः परस्परं संसृज्यध्वम् । कीदृश्यः कीदृ- शीभिः सह । मधुमतीमधुरा मधुमतीभिर्मधुराभिः सह । मन्त्र सामर्थन परस्परं संसर्गः संपद्यत इति दर्शयति- देवीरापः सं मधुमतीमधुमतीभिः सृज्यध्वमित्याह । ब्रह्मणैवेनाः ससृजति" [बा० का० १ . ७ अ० ६] इति । कल्प:-"अनाधृष्टाः सीदतेत्यन्तरा होतुर्धिष्ण्यं ब्राह्मणाच्छसिनश्च सादयि- वा" इति । पाठस्तु- अनाधृष्टा इति । हे आपोऽनाधृष्टाः केनाप्यतिरस्कृता ऊर्जस्वतीः सारस्व- त्पः सीदत तिष्ठत । किं कुर्वत्यः । राज्ञे महद्वर्णो दधत्यः । मन्त्रसामध्यनैवाऽऽसामुपवेशनमपि संपद्यत इत्याह- अनाधृष्टाः सीदतेत्याह । ब्रह्मणैवैनाः सादयति " [बा० का० १५० ७ अ. ६] इति । विधत्ते- - ·पा०८अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) "अन्तरा होतुश्च धिष्णियं ब्राह्मणाच्छ सिनश्च सादयाते । आग्नेयो वै होता । ऐन्द्रो ब्राह्मणाच्छ ५सी । तेजसा चैवेन्द्रियेण चोभयतो राष्ट्र परिगृह्णाति " [बा• का० १ ० ७ अ०६] इति । प वो देवायामय इत्याद्यांनय शस्त्रपाठाद्धोताऽऽग्नेयः । इन्द्र त्वा वृषभं वय- मित्याद्येन्द्रशस्त्रपाठाद् ब्राह्मणाच्छंसिन ऐन्द्रत्वम् । कल्प:-" अनिभृष्टमसीति तस्मिशतमानं हिरण्यमवधाय" इति । पाठस्तु- अनिभृष्टमिति। हे हिरण्य त्वमनिभष्टमसि यचादिवहिसंयोगेऽपि नितरां भृष्टं नासि न भवसि । किंच वाचो बन्धुरसि । हिरण्यवत्नया हि राजामात्या- दीनां वाक्सर्वैराद्रियते । तपोजा असि संतापवतोऽग्नेर्जातोऽसि । हिरण्यस्याग्निरे- तस्त्वात् । तथा चाऽऽधानमकरणे अनं प्रकृत्य श्रूयते-" तस्य रतः परापतत् । तद्धिरण्यमभवत " इति । सोमस्य दावमास सोमस्य ऋयार्थ त्वं दत्तमसि । हिरण्येन कीणाति " इति श्रुतेः । कल्प:-" शुक्रा वः शक्रेणोत्पुनामीति तनात्पूय " इति । पाठस्तु- शुक्रा व इति । हे आपः शुक्रा वो दीप्तिमतीयुष्माशुक्रण दीप्तिमता हिर- ण्येनोत्पुनामि । कीदृशीः कीदृशेन । चन्द्राश्चन्द्रेण । उभयोरालादकत्वं पति- धम् । अमृता अमृतेन । स्वादुत्वादापोऽमृताः । पियत्वाद्धिरण्यममृतम् । पुनरपि कीदृशीः । स्वाहाकारसंपादिन होमयुक्ताय राजसूयाय चितानाःसंपादिताः। विधत्ते- " हिरण्यनोत्पुनाति । आहुत्यै हि पवित्राभ्यामुत्पुनन्ति व्यावृत्त्यै(१)" [बा० का० १ ० ७ अ० ६ ] इति । पात्र स्थापितं हिरण्यं दर्भण दीर्घसूत्रेण वा प्रपथ्य तत्सूत्रं हस्ताभ्यां धृत्वा- पुनीयात् । आज्यं त्वाहुत्यर्थं पवित्राभ्यामेवात्पूयंत । आपस्त्वभिषेकार्थी इत्या- ज्याद्व्यावृत्त्यर्थं हिरण्येनोत्पवनम् । हिरण्यपरिमाणं विधत्ते- " शतमानं भवति । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रिय. । आयुष्यवेन्द्रिये पतिति- धति " [बा० का १० ७ अ० ६ ] इति । वाजपेये यूपावरोहणमसङ्गे वाक्यमेतद्व्याख्यातम् । मन्त्रड्यभागानाम लोकसिद्ध इति दर्शयति- - - ·" श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) अनिभृष्टमसीत्याह । अनिभृष्ट ह्येतत् । वाचो बन्धुरित्याह । वाचो होष बन्धुः । तपोजा इत्याह । तपोजा खेतत् । सोमस्य दावमसीत्याह ( २ )। सोमस्य खेतद्दात्रम् । शुक्रा वः शुक्रेणोत्पुनामीत्याह । शुका सापः । शुक्र हिरण्यम् । चन्द्राश्चन्द्रेणेत्याह । चन्द्रा ह्यापः । चन्द्र हिरण्यम् । अमृता अमृ- तेनेत्याह । अमृता यापः। अमृत हिरण्यम् ( ३ ) । स्वाहा राजसूयाये- त्याह । राजसूयाय घना उत्पुनाति " [ ब्रा०का ०१५०अ०६ ] इति । राजसूयाय राजसूयान्तर्गतराजाभिषेकाय । कल्प:-" सधमादा थुनिनीरिति चतुर्पदपात्रेषु व्यानयति पालाश औद- म्बर आश्वत्थे नैयग्रोधे च " इति । पाठस्तु- सधमाद इति । वरुणः परत्यासु गृहस्थानीयास्वप्सु अन्तर्मध्ये सधस्थं पके ताभिरद्भिः सह स्थिति कृतवान् । कीदृशीषु पस्त्यासु । मातृतमासु। अति- शयेन मातरो मातृतमाः। अति स्नेहयुक्ता मातरो हि पुत्रं पालयन्ति मियं तद्वत्पाल- यित्र्य इत्यर्थः । कीदृशो वरुणः । अपां शिशः । मातृस्थानीयानामपां पुत्रस्था- नीयः । किं कुर्वन्। वसान एता अपा वस्त्र वदाच्छादयन् । कीदृशीरपः। सधमादः स्वान्तःस्थितेन वरुणेन सहैकस्मिन्देशे स्थित्वा तं वरुणं मादयित्री पयित्रीः । घुम्निनीदीप्तिमतीर्घनवतीया । ऊर्जा बलहेतुभूताः । अनिभृष्टा यवादिवर्णना- योग्याः । अपस्युवः कर्माणीच्छन्तीः । विधत्ते- सधमादो द्युम्निनीरूज एता इति वारुण्यर्चा गृह्णाति । वरुणसवमेवा- धरुन्ध " [बा० का० १ ० ७ अ०६ ] इति । वरुणसवं वरुणानुज्ञानम् । ऋच एकत्वं प्रशंसति- एकया गृणाति । एकधैव यजमान वीर्य दधाति " [ बा० का० १ प्र. ७ अ० ६ ] इति । क्षत्रस्येति । कल्प:-“ क्षत्रस्योल्बमसीति ताप्य यजमानः परिधत्ते । क्षत्रस्य योनिरसीति पाण्डुरमुष्णीषं द्वितीयं चेतं पाण्डुरमित्याचक्षते " इति । ताप्यं वृताक्तं वसम् । वाजपेये व्याख्याती मन्त्रौ । विधत्ते- " क्षत्रस्योल्बमसि क्षत्रस्य योनिरसीति तार्य चोष्णीषं च प्रयच्छति सयोनित्वाय " [ बा० का० १ ० ७ अ० ६ ] इति । १ स. प. ङ, च. पाण्डर । २ ख. च. पाण्डर'।

·- पपा०८अनु०१२] कृष्णयजर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) यजमानो राजत्वात्क्षत्रियः । तार्योष्णीषयोरपि क्षत्रसंबन्धित्वे सपोनित्वं समानजातित्वं भवति । विधत्ते- “ एकशतेन दर्भपुञ्जीलैः पवपति । शतायुर्वै पुरुषः शतवीर्यः । भात्मैक- शतः ( ४ ) । यावानेव पुरुषः । तस्मिन्वीय दधाति " [ ब्रा० का. १ प. ७ अ० ६ ] इति । बहुभिर्दभनाडीभिर्युक्त कं काण्डं दर्भपुञ्जीलं, ताशेरेकाधिकशतसंख्याकै- यजमानं शोधयेत् । शतवीर्यः शतेन्द्रिय आत्मा यजमानजीवः शताधिकामे- करवसंख्यां पूरयति । द्रव्यत्रयभक्षणं कमेण विधत्ते- "दध्याशयति । इन्द्रियमेवावरुन्धे । उदुम्बरमाशयति । अन्नाद्यस्यावरुद्धथै । शष्पाण्याशयति । सुगबलिमेवैनं करोति " [ मा. का० १ प्र. ७भ. ६ ] इति । दध्न इन्द्रियपियत्वात्तेनेन्द्रियावरोधः । उदुम्बरफलस्य मधुरत्वान्मृदुत्वाचा योग्यत्वम् । शष्पाणि बालनृणानि ।बीहियवाकराणीत्यर्थः । तेषां सुराजनक- त्वात्सुरात्वम् । सा च सुरा बलिः पूजा यस्य सोऽयं यजमानः सुरावलिः । कल्प:-" आविन्नो अग्निरित्याविदो यजमानं वाचयन्वहिरुदानीय" इति । आविद आवित्संज्ञका मन्त्राः सप्त । उदानीयाऽऽग्नीधीयादहिनिःसार्य । पाठस्तु- आविन्न इति । अग्निरिदानी गृहपतिराविन्नोऽनेन कर्मणा गृहपतित्वं लन्धवान् । इन्द्रः प्रवृद्धकीर्ति लब्धवान् । पूषा विज्ञानं लब्धवान् । मित्रावरुणौ सत्यवचनवृद्धि लब्धवन्तौ । द्यावापृथिव्यौ नियमेन सर्वस्वव्यापाररूपं व्रतधारणं लब्धवत्यौ । अदितिर्देवमाता च सर्वदेव शरीरयुक्तत्वं लब्धवती । देवतारूपान्बहपु- वानुत्पादयतीत्यर्थः। अयं पुरतो वर्तमानोऽसौ नरसिंहवर्माऽऽमुध्यायणोऽमुष्य राजे- न्द्रवर्मणः पुत्रः पौत्रो वा । तादृशो यजमानोऽस्यां पजायामरिमन्राष्ट्रे महद्भयः क्षत्रत्वादिपूर्वव्याख्यातगुणेभ्यः पर्याप्तः सन्नाविन्नस्तान्गुणालँब्धवानित्यर्थः । एष व इति । कल्प:-" एष वो भरता राजेत्युक्त्वा " इति । पूर्ववदनेन मन्त्रण यजमानं रनिभ्यः प्रदाय "सोमोऽस्माकं बालणानार राजा " इति ब्रह्मा जपतीत्यर्थः । विधत्ते- "आविद एता भवन्ति । आविदमेवैनं गमयन्ति ( ५ ) " [ बा. का. प्र. ७ अ. ६ ] इति ।

·- श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्डे - ( गजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) एता आविन्न इत्याद्या आवित्संज्ञका मन्त्रवाचो वाचनीया भवन्तीत्यर्थः । तेनैनं यजमानमाविदं गृहपतित्वादिलाभ प्रापयन्तीत्यर्थः । आद्यमन्त्रचतुष्टयपाट प्रशंसनि- " अग्निरेवैनं गार्हपत्ये नावति । इन्द्र इन्द्रियेण । पूषा पशुभिः । मित्राव- रुणौ प्राणापानाभ्याम् ” [ ब्रा [ ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ६ ] इति । गार्हपत्यं गृहपतित्वम् । इन्द्रियेणावतीत्यनुवर्तते । पञ्चममन्वं प्रशंसति- इन्द्रो वृत्राय वजमुदयच्छत् । स दिवमलिखत् । सोऽर्य म्णः पन्था अभ- वत् । स आविन्ने द्यावापृथिवी धृतव्रते इति द्यावापृथिवी उपाधावत् । स आभ्यामेव प्रसूत इन्द्रो वृत्राय वजं प्रारहत् । आविन्ने द्यावापृथिवी धृतवते इति यदाह ( ६ )। आभ्यामेव प्रमतो यजमानो वजं भातृव्याय पहरति " [ब्रा० का १० ७ अ० ६ ] इति । इन्द्रेणोद्यतस्य वज्रस्य तीक्ष्णतया धुलोके रेखा संपन्ना । सा च सूर्यस्य मार्गोऽभवत् । तदानीं द्यौरुत्पाटनेन क्षुब्धा यदा वज्रप्रहारायानुज्ञां दत्तवती तदा स इन्द्रोऽनेन मन्त्रेण द्यावापृथिव्या सेवित्वा ताभ्यामनुज्ञातो वृत्राय वज्रं पाह- रत् । एवं यजमानोऽप्यनेन मन्त्रेण वैरिणे वजं प्रहरति । षष्ठमन्त्रं प्रशंसति- आविना देव्यदितिर्विश्वरूपीत्याह । इयं वै देव्यदितिर्विश्वरूपी । अस्या- मेव प्रतितिष्ठति, [ब्रा० का ० १ प्र० ७ अ० ६ ] इति । भूमिरेव कांचिन्मात धृत्वा देवमाताऽदितिरित्युच्यते । सप्तममन्त्रस्य पूर्वभागं प्रशंसति- " आविन्नोऽयमसावामुष्यायणोऽस्यां विश्यास्मन्राष्ट्र इत्याह । विशैवैन रा- ष्ट्रेण समर्धयति ” [ ब्रा० का ० १ प० ७ अ० ६ ] इति । विशा कर पदायिन्या प्रजया राष्ट्रेण सर्वसस्ययुक्तेन भमिविशेषेण च यज- मानं समर्धयत्येव । तस्य मन्त्रस्योत्तरभागमुत्तरौ च मन्त्री पूर्ववद्वयाचष्टे- “ महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्यायेत्याह । आशिषमे- वैतामागास्ते । एष वो भरता राजा सोमोऽस्माकं ब्राह्मणाना राजेत्याह । तस्मात्सोमराजानो ब्राह्मणाः (७) । [बा० का० १ प्र० ७ अ० ६] इति । कल्प:-“इन्द्रस्य वजोऽसि वार्वघ्न इति धनुर्यजमानाय प्रयच्छति" इति । - ·-- पपी०८अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलमंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) इन्द्रस्येति । हे धनुस्त्वमिन्द्रस्य वञवत्पहारसाधनमसि । अतस्त्वयाऽयं यजमानो वैरिणं वध्यात् । विधत्ते-- इन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्चन इति धनुः प्रयच्छति विजित्यै " [मा का० १ प्र. ७ अ० ६ ] इति । शत्रिवति । कल्प:-“ शत्रुबाधनाः स्थेति बीन्वाणावतः " इति । वाणा शल्यं तद्युक्तायानित्यर्थः । त्रीनिषन्प्रयच्छतीति शेषः। हे इपवो यूयं शत्रणां बाधका भवथ । विधत्ते- शत्रुवाधनाः स्थेतीषन् । शत्रूनेवास्य वाधन्ते " [ ब्रा० का का. १ प० ७ अ० ६ ] इति । प्रयच्छ तीत्य नुवर्तते । कल्प:-" पात मा प्रत्यश्चमिति पदीयमानाननुमन्वयते " इति । पाठस्तु- पात मेति । यदा वैरी पुरतः स्थित्वा वाणं मुश्चति तदानीमयं विध्यमानो बाणस्य प्रत्यङ्मखो भवति । पार्थयोः स्थित्वा वाणमोक्षणेऽयं तिर्यग्भवति । पृष्ठतः स्थित्वा वाणमोक्षणे पलायमानोऽयमन्वग्भवति । हे मदीया वाणाः प्रत्य- गादिरूपं मां पात परकीयेभ्यो यथोक्तमकारेण मां प्रत्यागच्छद्भयो वाणेभ्यो रक्षत । युद्धकुशला हि स्वकीयैर्वाणः परकीयानपसारयन्ति खण्डयन्ति वा । अतो मदस्तेऽवस्थिता हे वाणाः सर्वाभ्यो दिग्भ्यो मां पात । न केवलं पर- कीयवाणेभ्य एव रक्षणं किंतु विश्वाभ्यः सर्वाभ्यो नाष्ट्राभ्यो नाशहेतुभ्यः शत्रु- कृतपीडाभ्यो मां पात । मन्त्रस्य पूर्वभागं व्याचष्टे-- पात मा प्रत्ययं पात मा तिर्यश्चमन्वश्चं मा पातेत्याह । तिलो ने शरव्याः । प्रतीची तिरश्च्यनची । ताभ्य एवैनं पान्ति " [मा. का. १ प्र. ७ अ. ६ ] इति । शरव्या हिंसिकाः परकीयहेतयस्ताश्च पूर्वोक्तरीत्या प्रत्यगादिरूपाः । मध्यमभागं व्याचष्टे- दिग्भ्यो मा पातत्याह । दिग्भ्य एवैनं पान्ति " [बा• का० १५. ७ अ०६] इति । दूरदेशवर्तिनीषु दिक्षु स्थिताः संधिविग्रहकारिमनुष्यमुखेन( ण ) वैरिणो -- -- १ ख, स्थित्वा।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमता- [१मथकाई- ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) भीषयन्ति । तान्यो दूरदेशवर्तिनीभ्यो दिग्भ्य एनं यजमानं हस्तस्था वाणाः पान्त्येव । तृतीयभागं व्याचष्टे--- " विश्वाभ्यो मा नाष्टाभ्यः पातेत्याह । अपरिमितादेवेनं पान्ति " [ बा. का. प्र. ७ अ० ६ ] इति । अपरिमिताद्वहुविधाग्रामापहारादिरूपावाधात् । कल्पः-- " हिरण्यवर्णावित्युद्यतावभिमन्त्रयते " इति । वेद्धमयती धनुर्माण युक्तौ यजमानहस्तौ । पाठस्त-- हिरण्यवर्णाविति । हे वरुण शत्रुनिवारक वामहस्त, हे मित्र शत्रुमारक दक्षिणहस्त युवां गर्तमारोहतं, बेद्धमुद्यतौ धनुर्वाणयुक्तौ पजमानहस्तौ रथस्यो- परिभागं गर्त सदृशमारोहतं परकीयवाणेभ्यो रक्षतम् । परितश्चर्मफलकादिभिराच्छा- दिते सति रथस्योपरिभागो गर्तसदृशो भवति । आरोहणं कदा कर्तव्यमित्युच्यते- उपसां विरोके सर्यस्योदितौ प्रतिदिनं यान्युषांसि सूर्योदयात्पूर्वभावीनि तेषां संबन्धिनि विशिष्ट आलोके प्रवर्तमान सति यः सूर्यस्योदयस्तस्मिन्नुत्पन्ने सति । कीदृशौ वाहू । हिरण्यवर्णौ सवर्ण खचितकवचपतिमोकेन हिरण्यवद्भा- समानौ । अयःस्थूणौ लोहस्तम्भवदत्यत्तदृद्धौ । ततो रथारोहणादूर्ध्वमदितिम- खण्डितां स्वसेनां दिति खण्डितां परसेनां च चक्षाथां कमेणानुग्रहनिग्रहदृष्टया समीक्षेथाम् । विधत्ते- हिरण्यवर्णावुषसां विरोक इति त्रिष्टुभा वाह उद्गृह्णाति । इन्द्रियं रे वीर्य त्रिष्टुक । इन्द्रियमेव वीर्यमुपरिष्टादात्मन्धत्ते (८)" [ बा• का० ॥ प्र. ७ अ० ६ ] इति । उद्ग्रहण मुद्यतयोरभिमन्त्रणम् । बौधायनपक्षे तु यथावालणं बाहूधमनार्थ एव मन्त्रः । इन्द्रियं वीर्य हस्तपादादिगतसामर्थ्य, तत्सामर्थ्यपदत्वात्रिष्टुप्छन्द- तस्तद्रूपत्वम् । अत्रा विनियोगसंग्रहः- देवीति वैतसे पाने सर्वा अपि नयेदपः । अनेति सादयेन्मध्ये होतुर्बलाख्याधिष्ण्ययोः ॥ अनिभृष्टेति तास्वन्तः शतस्वर्ण विनिक्षिपेत् । स्वर्णेनोत्पवनं शुक्राः पात्रेषु व्यानयेत्सध ।। १ क. घ. ङ, च. °मोचके ।

·अपा०८अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयदिव्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम् ) क्षत्रेति धारयेत्स्वामी तार्योष्णीषदयं कमात् । स्वामिनं वाचयेदाविसप्तमन्त्रान्विनिर्गतौ ॥ एष वः स्वामिनं दद्यात्सोमोऽस्मा ब्रह्मणो जपः । इन्द्र दद्यात्स्वामिनोऽन्यो धनुः शन्विति वाणकान् ॥ पातेधूनमन्वयेत्स्वामी हिर बाहू तथोद्यतौ। अनुवाके द्वादशेऽस्मिन्मन्त्रा विंशतिरीरिताः ॥ ॥ इति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टममपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ - ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठक त्रयोदशोऽनुवाकः)। ममिधमा तिष्ठ गायत्री त्वा छन्दमामवतु त्रिवृत्स्तोमो रथंतर सामाभिर्देवता ब्रह्म द्रवि- णमुग्रामा तिष्ठ त्रिष्टुप्त्वा छन्दसामवतु पञ्चदशः स्तोमो वृहत्सामेन्द्रो देवता क्षत्रं द्रविणं विरा- जमा तिष्ठ जगती वा छन्दसामवतु सप्तदशः स्तामों वैरूप साम मरुतो देवता विद्रवि- णमुदींचीमा तिष्ठानुष्टुप्त्वा ( १ ) छन्दमा- मवत्वकविश्शः स्तोमों वैराज साम मित्रा. वरुणो देवता बलं द्रविणमामा तिष्ठ- पतिस्त्वा छन्दसामवतु त्रिणवत्रयस्त्रि'शी स्तोमो शाक्चररैवते सामनी बृहस्पतिर्देवता वों द्वणिमीहङ्चान्याहङ्चैतादृञ्च प्रतिह- इच मितश्च संमितश्च सभराः । शकज्योतिश्च - १ ख. 'वित्सप्त।

·- - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१पथमकाण्डे- ( राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम् ) चित्रज्योतिश्च सत्यज्योतिश्च ज्योतिष्माश्च सत्यश्चतपाच (२) अत्यहाः । अमये स्वाहा सोमाय स्वाहा सवित्रे स्वाहा सरस्वत्यै स्वाहाँ पूष्णे स्वाहा बृहस्पतये स्वाहेन्द्राय स्वाहा घोपाय स्वाहा श्लोकाय स्वाहाऽ- श्शाय स्वाहा भगाय स्वाहा क्षेत्रस्य पतये स्वाहाँ पृथिव्यै स्वाहाऽन्तरिक्षाय स्वाहा दिवे स्वाहा सूर्याय स्वाहां चन्द्रमसे स्वाहा नक्ष- त्रेभ्यः स्वाहाऽद्भयः स्वाहौषधीभ्यः स्वाहा बनस्पतिभ्यः स्वाहा चराचरेभ्यः स्वाहा परि- प्लवेभ्यः स्वाहा सरीसृपेभ्यः स्वाहा (३)। ( अनुष्टुप्त्वतपाश्च सरीसुपेभ्यः स्वाहा ) ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके ष्टमप्रपाठक त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ - ( अथ प्रथमकाण्डे ऽष्टमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः )। दादशेऽभिषेकार्थजलसंस्कारादिमन्त्रा उक्ताः । त्रयोदशे दिग्व्यास्थापनमन्त्रा उच्यन्ते । कल्प:-"अथैनं पञ्चभिर्दिशो व्यास्थापयति समिधमा तिष्ठेति मनसा चानु प्रकामति " इति । व्यास्थापयति विविधदिगभिमुखत्वेन विजयाय प्रस्थापयतीत्यर्थः । तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु- समिधामति । समिध्यतऽस्यामादित्य इति समित्माची दिक्तां दिशमाति- छाऽऽक्रम्य तिष्ठ। तथा स्थितं त्वां छन्दसां मध्ये गायत्री रक्षतु । स्तोमानांमध्ये विवृत्स्तोमो रक्षतु। सान्नां मध्ये रथंतरं साम रक्षतु । देवानां मध्येऽग्निर्देवो रक्षतु । ब्रह्म नालणस्त्वदीयं द्रविणं धनं रक्षतु । त्रिवृत्स्तोमस्य स्वरूप सामनालण - ·पपा०८अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम ) समानातम्-" तिसृभ्यो हिं करोति स प्रथमया तिसृभ्या हिं करोति स मध्य- मया तिसृभ्यो हिं करोति स उत्तमयोद्यती त्रिवृतो विष्टुतिः” इति । अयमर्थः-उपास्मै गायतेत्यादीनि तृवात्मकानि त्रीणि सूक्तानि सन्ति । तेषु तिसभ्य ऋग्भ्यो हिं करोति गायत् । काभिस्तिसाभिः । प्रथमया गिध्वपि सूक्तेषु या पथमा तया स उगाता गायत् । तथा सति तिसभिर्गीतं भवति । सोऽयं प्रथमः पर्यायः । द्वितीये सक्तत्रयगतया मध्यमया गायेत् । तृतीये पर्याये सूक्त- कायगतयोत्तमया गायेत् । अनेन प्रकारण त्रिवृत्स्तोमसंबन्धिनी विशिष्टा स्तुतिः संपद्यते । सेयं स्तुतिरुद्यतीनाम्नाऽभिधीयत इति । अभि त्वा शर नोनुम इत्यस्या- मृव्युत्पन्नं साम रथंतरम् । द्वितीयमन्त्रपाठस्तु- उग्रमिति । पूर्वन्यायेन योजनीयम् । पापिनां शिक्षकण यमनाधिष्ठित- स्वादाक्षिणादिगुग्रा। पञ्चदशस्तोम एवमाम्नात:-"पञ्चभ्या हिं करोति स तिसमिः स एकया स एकया पश्वभ्या हिं कराति स एकया स तिसृभिः स एकया पञ्चभ्यो हि करोति स एकया स एकया स तिमभिः पश्वपश्चिनी पश्चदशस्य विष्टुतिः"इति। पूर्वोक्तत्रिवृत्स्तोम एक एव सूक्तत्रयनिष्पाद्यः । अन्य तु स्तामा एकैकनैव तृवात्मकंन सूक्तेन निष्पाद्यन्त । तत्राय कमः । पथपर्याय आवृत्तिः पञ्चभिक- मिर्गायेत् । तद्यथा-प्रथगामृचं वियित् । इनर दे सकृत्सकद्गायत् । द्वितीय- पर्याये मध्यमां वियेत् । तृतीयपर्याय उनमां वियित् । संयं पञ्चदशस्तोमरय संबन्धिनी विष्टुतिरिति । तस्याः पञ्चपश्चिनीति नाम । स्वामिद्धि हवामह इत्ये. तस्यामृच्युत्पन्नं साम बृहत् । तृतीयमन्त्रपाठस्तु- विराजमिति । जलाधिपन वरुणन पालिता सता सम्यक्फलितः सस्यैर्वि- शेषेण राजत इति विराट् प्रतीची दिक् । सप्तदशस्तोम एवमाम्नात:-“पत्राभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स एकया पश्चभ्यो हिं कराति स एकया स तिसृभिः स एकया सप्तभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स तिसृभिरि+ति दशसप्ता सप्तदशस्य विष्टुतिः" इति । + सर्वपुस्तके वितिशब्दा वर्तत। परंत्वनुपयुक्त इति ज्ञेयम् । तु .. १३. च. सम ·९१४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम् ) प्रथमपर्याय प्रथमामृचं त्रिर्गायेत् । द्वितीयपर्याय मध्यमां विर्गायेत् । तृतीय- पर्याय मध्यमामुत्तमां च त्रिर्गायेत् । सेयं सप्तदशस्तामसंबन्धिनी विष्टुतिर्दशस- प्तेत्यभिधीयते । यद्याव इन्द्रेत्यस्यामृच्युत्पन्नं साम वैरूपम् । चतुर्थमन्त्रपाठस्तु- उदीचीमिति । एकविंशस्तोम एवमाम्नात:-" सप्तभ्यो हिं करोति स तिसभिः स तिसृभिः स एकया सप्तभ्यो हिं करोति स एकया स तिसभिः स तिसभिः सप्तभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स तिसृभिः सप्तसप्तिन्ये- कविंशस्य विष्टुतिः " इति । पथमपर्याय उत्तमां सद्गायेत् । द्वितीयपर्याय प्रथमां, तृतीयपर्याय मध्यमा सहदायेत् । सेयमेकविंशस्तोमसंबन्धिनी विष्टुतिरिति सप्तसप्तिनीत्यभिधीय- त इत्यर्थः । पिवा सोममिन्द्र मन्दतु त्वेत्यस्यामृच्युत्पन्नं साम वैराजम् । पश्चममन्त्रपाठस्तु- ऊर्वामिति । त्रिणवस्तोम एवमाम्नातः-"नवभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स पचभिः स एकया नवभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स पश्चभिनव- भ्यो हिं करोति स पञ्चभिः स एकया स तिसृभिर्वजो वै त्रिणवः” इति । प्रथमपर्याये प्रथमां विगायेत् । मध्यमां पचरुत्वो गायेत् । उत्तमां सकद्दा- येत् । द्वितीयपर्याये प्रथमां सरुद्गायेत् । मध्यमां विर्गायेत् । उत्तमां पश्चकृत्वो गायेत् । तृतीयपर्याये प्रथमां पञ्चरुत्वो गायेत् । मध्यमा सरुवायेत् । उत्तमां वियेत् । सोऽयं त्रिरावत्तनवसंख्योपेतत्वात्रिणवनामको वञसमानः । त्रयस्त्रिंशस्तोम एषमाम्नात:-" एकादशभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स सप्तभिः स एकयैकादशभ्यो हिं करोति स एकया स तिसभिः स सप्तभिरेका- दशभ्यो हिं करोति स सप्तभिः स एकया स तिसृभिरन्तो वै प्रयस्त्रिंशः” इति । पथमपर्याये प्रथमां विर्गायेत् । मध्यमां सप्तकृत्वः । उत्तमा सकृत् । द्विती- यपर्याये प्रथमः सरुद्वितीयां विस्तृतीयां सप्तकृत्वः । तृतीयपर्याये प्रथमां सप्त- कृत्यो द्वितीयां सकततीयां त्रिरिति । सोऽयं त्रयस्त्रिंशः स्तोमानामन्तः । यत्तु वाजपेय उज्जित्यनुवाके प्रयोदशस्तोमश्चतुर्दशस्तोम इत्यादिकमाम्नातं तत्सर्व- मुन्नेयस्तोमाभिमायेणेति द्रष्टव्यम् । उन्नयनमकारस्तु सामसूत्रे दृष्टव्यः । पो स्वस्म पुरोरथमित्यस्यामृच्युत्पन्नं साम शाक्वरम् । रेवतीनः सधमाद इत्यस्यामू- व्युत्पन्नं साम रैवतम् । त्रिषु मन्त्रेषु बालणक्षत्रिपवैश्या व्यरक्षका उताः।

·- मा०८अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदी यतैत्तिरीयसंहिता । ९.१५ ( राजसूयविषयदिग्न्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम् ) चतुर्थे शारीरबलस्य तद्रक्षकत्वम् । पञ्चमे वर्चसः प्रख्यात शूरनामरुतस्य तेजसो धनरक्षकत्वम् । विधत्ते- " दिशो व्यास्थापयति । दिशामभिजित्यै " [ बा० का• १ प्र. अ. ७ ] इति । यजमानं दिक्ष प्रस्थापितवतोऽवयोमर्मानसमनुक्रमणं विधातुं पस्तौवि- पदन प्रक्रामेत् । अभि दिशो जयेत् " [बा० का ० १ ० ७ अ. ७] इति । यद्यध्वर्युर्यजमानमनु पादेन प्रक्रादेद्दिशामभिजयो भवेकितन्मायेद्बुद्धिश्रम - प्राप्नुयात् । विधत्ते- मनसाऽनु प्रकामति । आभि दिशो जयति । नोन्माद्यति " [बा. का. १० ७ अ० ७ ] इति । प्रक्रमणस्य कृतत्वादिग्विजयः । पादेन तदकरणादुन्मादाभावः । समिदादीनि दिशां नामानि प्रशंसति- समिधमा तिष्ठेत्याह । तेज एवावरुन्धे (१) । उग्रामा तिष्ठेत्याह । इन्द्रि- यमेवावरुन्धे । विगजमा तिष्ठेत्याह । अन्नाघमवावरुन्धे । उदीचीमा तिष्ठे- त्याह । पशनेवावरुन्थे । उनीमा तिष्ठेत्याह । सुर्वर्गमेव लोकमभिजयति " [प्रा० का० १ . ७ अ० ७ ] इति । समिच्छन्दस्य दीप्तिप्रतिपादकतया तेजःप्राप्तिः । उग्रशन्द इन्द्रियवलोपे- तत्वमाचष्ट इतीन्द्रियमाप्तिः । अन्नं वै विराडितिश्रुत्यनुसारेणान्नमाप्तिः । “ यहि पशुमापीत मुदश्चं नयन्ति " इति पशोरुत्तरदिक्संबन्धश्रवणापशमामिः । स्वर्ग- लोकस्यो प्रभावित्वादभिजयः । विहितं मानसमनुक्रमणं प्रशंसति- अज्जिहीते । सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै ( २ ) " [ बा० का• . प्र. ७ अ० ७ ] इति । कल्प:-" मारुतमेकवि शतिकपालं निर्वपति वैश्वदेवीमामिक्षां तस्यारण्येऽ- नुवाक्यतृतीयगणैः कपालान्युपदधाति-दृचान्याहङ्चेत्येताभ्यां मध्येऽरण्येऽ- नुवास्येन " इति । पाठस्तु- ईदचेति । ईदृड्डित्यादीनि मरुद्विशेषाणां नामधेयानि । तद्रूपेण भावित- त्वाकपालानामपि तन्नाम । हे प्रथमकपाल त्वमीहङ् चासि । एतन्नामकमेवाति । एवमन्यत्रापि योज्यम् । विधते- ·.. ९१६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- (गजसूयविषयदिव्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम् ) मारुत एष भवति । अन्नं वै मरुतः । अन्नमेवावरुन्धे " [ब्रा० का. प्र० ७ भ. ७] इति । एष पुरोडाग इत्यर्थः । तस्मिन्गुणं विधत्ते- "एकविशतिकपालो भवति प्रतिष्ठित्यै" [बा. का. १ प्र. ७ अ०७] इति । एकावंगः रतोमानां प्रतिष्ठेत्युक्तत्वात्पतिष्ठाहेतुत्वम् । कपालोपधानमन्त्राणां शेषं पूरयितुं विधत्ते- योऽरण्येऽनुवाक्यो गणः । तं मध्यन उपदधाति । ग्राम्यैरेव पशुभिरार. ण्यान्पशून्परिगृह्णाति । तस्मादग्राम्यैः पशभिरारण्याः पशवः परिगृहीताः [त्रा० का. १ प्र० ७ अ०७] इनि । अवाऽऽम्नात ईदृचेत्यादिः सप्तसंख्यायुक्त एको गणः । शुक्रज्योतिश्चेत्या- दिः सप्तसंख्यायुक्तोऽपरा गण :। तयोर्गणयोर्मध्ये गणान्तरं प्रक्षेपणीयम् । अरण्ये गत्वाऽध्येतव्यों योऽनुवाकम्नस्मिन्न नुवाके स गण आम्नानः । तथा हि-“धु- निश्च ध्वान्तश्च ध्वनश्च ध्वनय श्च । निलिम्पश्च विलिम्पश्च विक्षिपः" इति । एतस्य गणस्य मध्यन उपधाने सत्युभयतोऽवस्थित ग्राम्यैः पशुभिः परितोऽवर- ध्याऽऽरण्यान्पगन्गृह्णाति । यस्मादत्रारण्यगणो मध्ये पक्षिप्तस्तस्माल्लोकेऽप्यरण्य- बासिनो हरिणादय आनीयमानाः पलायनं वारायितुं ग्राम परिचयवद्भिहरिणा- दिभिरुभयत एकपाशेन बद्ध्वा परिगृहीता भवन्ति । कल्पः-" अग्नये स्वाहेति षट्पार्थानि पुरस्तादभिषेकस्य जुहोति " इति । इन्द्राय स्वाहेति षट्पार्थान्युपरिष्टादभिषेकस्य जुहोति ” इति च । “पृथि- न्यै स्वाहेति षड्भूतानामवेष्टीः " इति च । अद्भ्यः स्वाहेति षड्भूतानाम- बेष्टीः" इति । एतस्मिन्नवष्टिविनियोगेऽप्यभिषेकात्पूर्व षट्कमेकं तत ऊर्धमपरं षट्कमिति द्रष्टव्यम् । पाठस्तु- अमय इति । अत्र चतुर्थ्यन्तै रुक्ताः सर्वे देवताविशेषा द्रष्टव्याः । तत्र पार्थानि विधातुं प्रस्तौति- " पृथिवैन्यः । अभ्यषिच्यत (३)। स राष्टं नाभवत् । स एतानि पार्था- न्यपश्यत् । तान्यजुहोत् । तैर्वै स राष्ट्रमभवत् " [बा. का. १ प्र. ७ भ० ७ ] इति । ..

·- - " [ब्रा० ॥ मपा०८अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहिता। ९१७ ( राजसूयविषयदिव्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम् ) वनस्य पुत्रः पृथिनामा कश्चिद्राजा राजसूये पार्थहोमं विनैवाभ्यषिच्यत । ततः स राष्ट्र न प्राप्नोत् । अतो राष्ट्रप्राप्तये पार्थसंज्ञकान्यमये स्वाहेत्यादीनि मन्त्रवाक्यान्य( ण्य )पश्यन् । तैर्तुत्वा राष्ट्र प्राप्नोत् । विधत्ते- " यत्पानि जुहोति । राष्ट्रमेव भवति " [ ब्रा०का ० १५०७अ०७ ] इति । भवत्येव पामोत्येव । षष्ठसप्तममन्त्री प्रशंसति- बार्हस्पत्यं पूर्वेषामुत्तमं भवति । ऐन्द्रमुत्तरेषां प्रथमम् । ब्रह्म चैवास्मै क्षत्रं च समीची दधाति । अथो ब्रह्मन्नेव क्षत्रं प्रतिष्ठापयनि ( ४ ) का. १५०७अ. ७] इति । वृहस्पतये स्वाहेत्यतन्मन्त्रवाक्यं पूर्वेषां षण्णां मन्त्राणां चरमम् । इन्द्राय स्वाहेत्येतद्वाक्यमुत्तरषां षण्णां प्रथमम् । तथा सनि बृहस्परिन्द्रस्य च ब्राह्मण- क्षत्रियाभिमानिंदवत्वादस्मै यजमानाय तज्जातिद्वयं समीची दधाति परस्परस्नेह- युक्तं करोतीत्यर्थः । किंच तयोर्मन्त्रयोः पूर्वोत्तरभावन ब्राह्मणे क्षत्रियं पति- ष्ठापयति ब्राह्मणानुकलं करोनीत्यर्थः । विधत्ते- षट् पुरस्तादभिषेकम्य जुहोनि । षड़परिष्टात । द्वादशा मपद्यन्ते । द्वादश मासाः संवत्सरः । संवत्सरः खलु वै देवानां पः । देवानामेव पुरं मध्यतो व्यव- सर्पति । तस्य न कुतश्चनोपाव्याधो भवति" [ब्रा० का० १५०७० ७] इति । वमन्ते' वसन्ते देवैः सोमस्य पीयमानत्वाद्भोगस्थानत्वन संवत्सगे देवानां पुरमिव भवति । यथा पुर पण्यवीथी व्यवस्थिताभ्यामुभयना वाटिकाभ्यां युक्ता भवनि तस्यां गच्छन्पुरुषश्चौरैरविछो भवति तद्वत्पार्थयोः षट्कयोमध्ये अभिषेकाय यजमानो देवपुग्मध्य प्रविशति तस्य कुतोऽप्यन्यस्मादाधी न भवति । विधत्ते- "भूतानामवेष्टीर्जुहोति । अत्रात्र वै मृत्युर्जायते । यत्र यत्रैव मृत्युर्जायते । तत एवैनमवयजते । तस्माद्राज सूर्यनजानः सर्वमायुरेति । गर्व ह्यस्य मृत्यवोऽवेष्टाः । तस्माद्राजसूयेनेजानो नाभिचरितवै । प्रत्यगेनमभिचारः स्तणुते (५) ” [प्रा. का. १ प्र० ७ अ० ७ ] इति । भूतानां यक्षराक्षसापशाचादीनां मृत्युहेतूनामवयजनस्य विनाशस्य हतव आ- हुतयः । पृथिव्यै स्वाहेत्यादिद्वादशमन्त्रसाध्या आहुतयो भूतानामवेष्टयस्ता जुहु- यात् । अत्रात्र संध्याकाले मध्यरात्रे निर्जनदेश उच्छिष्टदेशे बाल्याद्यवस्थायां च भूतोपद्रवरूपो मृत्युरुत्पद्यते । अनेन तु होमेन नन एव देशात्कालादवस्थाविशे- १ ख. न्त दे।

·श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१मधमकाण्डे- ( राजसूयविषयभिषेकाभिधानम् ) पाच्चैनं मृत्युमवयजते नाशयति । यस्मान्मृत्यु शितस्तस्माद्राजसूयेनेष्टवतो यजमा- नस्यापमृत्युपरिहारेण कृत्स्नायुःपाप्तिर्भवति । यस्माद्वैरिभिरापादितो भूताद्युपदनो राजसूययाजिनं न पामोति तस्मादयं नाभिचरितवै नाभिचरणीयः । स च परैः रुतोऽभिचारः प्रत्यकर्तुरेवाभिमुखो भूत्वा तमेनमभिचारकर्तारं स्तृणुते हिनस्ति । अब विनियोगसंग्रहः- "दिशो व्यास्थापयेषमध्वर्यः सामिपश्चभिः । मारुतस्य कपालानि दध्यादीचर्तुदश ॥ अनाभिषेकतः पूर्व षट् पार्थान्युत्तराणि पट् । पृथिषट्कदयं तद्वत्स्युभूतानामवेष्टयः ।। त्रयोदशेऽनुवाकेजस्मिंत्रिचत्वारिंशदीरिताः" ॥ इति ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- नैनिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे ऽष्टमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ - ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाक:)। सोमस्य विपिरमि तवेव मे विपि या- दमृतमसि मृत्योर्मा पाहि दिद्योन्मी पाह्यवेष्टा दन्दशका निरस्तं नमुचः शिरः । सोमो राजा वरुणो देवा धर्मसुवश्च ये । ते ते वाच सुवन्तां ते ते प्राण सुवन्तां ते ते चक्षुः सुवन्तां ते ते श्रोत्र सुवन्ता सोमस्य वा युम्नेनाभि पिश्चाम्यमेः ( १ ) तेजसा सूर्यस्य वर्चसेन्द्रस्येन्द्रियेणे मित्रावरुणयोर्वीर्येण मरु- तामोजसा क्षत्राणां क्षत्रपतिरस्यति दिवस्पाहि समाववृतान्नधरागुदीचीरहिं बुनियमनु संच- - - ·९११ पपा०८अनु० १४] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम् ) रन्तीस्ताः पर्वतस्य वृषभस्य पृष्ठे नावश्चरन्ति स्वसिचे इयानाः। रुद्र यत्ते कयी परं नाम तस्मै हुतमसि यमेष्टमसि । प्रजापते न त्वदे- तान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वय स्याम पतयो रयीणाम् (२)। ( अग्नेस्तैकादश च )॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकड- रामप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवांकः ॥ १४ ॥ ( अथ प्रथमकाण्ड ऽष्टममपाठक चतुर्दशाऽनुवाकः )। वयोदशेऽनुवाके दिव्यास्थापनमुक्तम् । चतुर्दशऽभिषक उच्यते । कल्प:- " अग्रेण प्रशास्तुधिष्णिय खादिरीमौदम्बरी वाऽऽसन्दी प्रतिष्ठाप्य सोमस्य विषिरसीति तस्यां शार्दूलचर्म प्राचीन ग्रीवमुत्तरलामाऽऽस्तीर्य ” इति । पाठस्तु- सोमस्यति । हे शार्दूलचर्म त्वं सोमस्य दीप्तिरस्यतस्तवेव मे दीप्तिर्भूयात् । विधत्ते- " सोमस्य विषिरसि तवेव मे विषिर्भूयादिति शार्दूलचर्मोपस्तृणाति । यैव सोमे विषिः । या शाईले । तामेवावरुन्धे" [बा० का० १ २०७१०८] इति । शार्दूलचर्मगतां दीप्ति दृष्ट्वा सोमदीप्तित्वेन भावनादुभयावरोधः। कल्प:- अमृतमसीति तस्मिशतमानं हिरण्यं निधाय " इति । तस्मिशार्दूलचर्मणि । पाठस्तु- अमृतामति । हिरण्यस्यामृतत्वमसरूत्पूर्वमुक्तम् । हिरण्यस्य स्थापनं तत्पमाणं च क्रमेण विधत्ते- मृत्योर्वा एष वर्णः। पच्छार्दूलः । अमृत५ हिरण्यम् । अमृतमास मृत्योर्मा पाहीति हिरण्यमुपास्यति । अमृतमेव मृत्योरन्तर्धत्ते । शतमानं भवति ·९२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमता- [प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम् ) ( १ ) । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुष्येवेन्द्रिय प्रतितिष्ठति ” [बा. का० १ प्र. ७ अ० ८] इति । वर्णो दहः । दिद्योदिति । कल्प:-" दिद्योन्मा पाहीति सौवर्णन शतमानन शतक्षरण शतकृष्णलेन यजमानस्य शीर्षनधि निधत्ते " इति । हे दिद्योहयोतनात्मक शिरस्यभिषेकजलसे चनार्थं स्थापित शतच्छिद्रयुक्त सुवर्णपात्र त्वं मां रक्ष । विधत्ते- दिद्यान्मा पाहीत्युपरिष्टादाधनिदधाति । उभयत एवास्मै शर्म दधाति बा. का० १ प्र० ७ अ० ८ ] इति । उभयताऽधस्तादुपरिष्टाचामृतरूपस्य सुवर्णस्य स्थितत्वात्सुखं भवति । अवष्टा इति । कल्प:-" अवष्टा दन्दशका इति दक्षिणत आसीनं क्ली सीसेन विध्यति " इति । दन्दशकाः सर्पा अवेष्टा विनाशिताः । विधत्त- " अवेष्टा दन्दशका इनि क्लीवः सीसेन विध्यति । दन्दशकानेवावयजते । तस्मात्तीबं दन्दशका दः शुकाः ” [बा० का० १ ० ७ अ० ८] इति । यस्मात्सर्पवन भावितं सीसं क्लीवे पातितं तस्माल्लोकऽपि क्लीबं पुंस्त्वरहितं पलायनाद्यक्षम बहुवल्मीकापतऽरण्ये गच्छन्तं सर्प दन्दशका दंशका भवन्ति । दंशशीला इत्यर्थः । निरस्तमिति । कल्प:-"सव्यन पदा लोहितायसं निरस्यति निरस्तं नमुचे ः शिर इति ॥ इति । लोहितायसं तानं पूर्व फेनेन पातितं यन्न मुचेः शिरस्तादिदं ताम्ररूपं संनि- रस्तं परित्यक्तम् । एतच्च तानं नापितस्योपरि प्रक्षप्तव्यम् । अत एवाऽऽपस्तम्ब आह-" तामारोहन्यजमानोऽवेष्टा दन्दशका इति दक्षिणेन पदा सीसं षण्ड- काय प्रत्यस्यति, निरस्तं नमुचेः शिर इति सव्यन लोहितायसं केशवापाय, तो बहिदि निरस्यतः " इति । विधत्ते- " निरस्तं नमुचेः शिर इति लोहितायसं निरस्यति । पाप्मानमेव नमचिं निरषदयते " [ ब्रा० का० १ ० ७ ० ८ ] इति । कल्प:-ऊर्ध्वबाहुं तिष्ठन्तं माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिञ्चति सोमो राजेत्य- भिमन्य सोमस्य त्वा ननाभिषिश्चामीति पालाशन पुरस्तादध्वर्युरेवमिनरत्री- “ ·पपा०८अनु० १४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम ) दुम्बरेण दक्षिणतो ब्रह्मा राजन्यो वाऽऽश्वत्थेन पश्चाद्वैश्यो नैययोधनात्तरता जन्यः " इति । जन्यः सखा । अभिमन्त्रणमन्त्रपाठस्तु- सोमो राजेति । यः सोमो राजा वरुणा यो राजा ये चान्ये देवा गृह- पत्यग्न्यादयो धर्मसुवो धर्ममनुजानन्तः सन्ति ते सर्व तव वाचमनुजानन्तु । एवं प्राणादिषु योज्यम् । अभिषेकमन्त्रपाठस्तु- सोमस्येति । हे यजमान त्वां सोमस्य घुम्नेन दीप्त्याऽभिषिञ्चामि । एवम- मस्तेजसत्यादौ योज्यम् । अभिमन्त्रणमन्त्रस्य प्रयोजनं दर्शयति- पाणा आत्मनः पूर्वेऽभिषिच्या इत्याहुः ( २ ) । सामा गजा वरुणः । देवा धर्मसुवश्च ये । ते ते वाचः सुवन्तां ते ते पाणः सुवन्तामित्याह । प्राणा- नेवाऽऽत्मनः पूर्वानभिषिञ्चति ॥ [ ब्रा० का ० १ ० ७ अ० ८ ] इति । आत्मनो यजमानस्य प्राणा वागादया य सन्ति त यजमानाभिषकात्पूर्वम- भिषिच्या इत्याहुरभिज्ञाः । युक्ता हि तषाममर्तानां मन्त्रपाठमात्रणाभिषकः । मन्त्रे हि सामादयो दे। वागादीनभिषिक्ताननुजानन्त्वित्येवावबुध्यते । तस्मात्त- पाठ एवाभिषेकः । स च पाठः प्रथमतः कृत इन्यसौ पूर्वाभिषेकः। अभिषेकमन्त्रे प्रथमभागस्य शाखान्तरपाटं निराकृत्यानत्यं पाटं विधत्त- यब्रूयात् । अमेस्त्वा तेजमाऽभिषिश्वामीति । तजव्यव स्यात् । दुश्चमा तु भवेत् । सोमस्य त्वा द्युम्नेनाभिषिञ्चामात्याह । सौम्या व देवतया पुरुषः ( ३ ) । स्वयैवैनं देवतयाऽभिषिञ्चति" [ब्रा० का ०१ प्र०७ अ०८] इति । सोमो वै रेताधा इत्यादौ रेतोधारिणः पुरुषस्य समित्वनिरूपणात्पुरुषः साम- देवत्यः । सोमदेवतयाऽभिषेके सति लावण्य लाभाद्श्चर्मत्वं न भवेत् । उक्तभागानां पाठं तत्तत्माप्त्या प्रशंसति- " अग्नस्तेजसेत्याह । तेज एवास्मिन्दधाति । सूर्यस्य वर्चसत्याह । वर्च एवास्मिन्दधाति । इन्द्रस्यन्द्रियेणत्याह । इन्द्रियमेवाम्मिन्दधाति । मित्रावरुण- योर्वीर्येणेत्याह । वीर्यमेवास्मिन्दधाति । मरुतामोजसत्याह ( ४ ) । ओज एवा- स्मिन्दधाति " [ बा० का० १ प्र. ७ अ० ८ ] इति । क्षत्राणामिति । कल्प:-"क्षत्राणां क्षत्रपतिरसीत्यभिषिच्यमानमभिमन्त्र- पते " इति ।

·. -- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम् ) हे यजमान त्वं क्षत्रियाणां पतिरसि । नात्र केषांचित्पतिः, किंतु सर्वेषां क्षत्रियाणाम् । अनेनैवाभिमायण क्षत्रशब्दस्य द्विरुक्तिः। मन्त्रसामर्थ्यांदशेषक्षत्रियपतित्वसिद्धिं दर्शयति-- " क्षत्राणां क्षत्रपतिरसीत्याह । क्षत्राणामवैनं क्षत्रपतिं करोति" [ बा. का० १ ० ७ अ० ८ ] इति । अतीति । कल्प:-" कृष्णविषाणया वासांसि विवृत( त्य ), एकं दे सर्वाणि वा, एतान्युत्कर उदस्यत्यति दिवस्पाहीति ” इति । यान्यभिषेककाले लेपलिप्तानि वस्त्राणि तेषामेव त्यागः । हे यजमान दिवो द्योतमानानन्यान्पार्थिवानतिक्रम्य त्वमेव सर्वां भूमि पाहि । धुशब्दस्यतरपुरुषपरत्वं दर्शयति-- " अति दिवस्पाहीत्याह । अत्यन्यान्पाहीति वावेतदाह " [ब्रा० का० १० ७ अ० ८ ] इति । कम:-" समाववृत्रनिति येऽभिषिच्यमानस्य लेपा व्यवस्रवन्ति तान्पा- त्रैरुन्मार्ट " इति । पाठस्तु--- समाववृत्रनिति । या आपो लेपरूपेण स्रवन्ति अधरागधोगताः, उदी- चीरूवं गताः, समाववृत्रन्सम्यगावृत्य स्थिताः, न हीयत इत्यहिरुत्तमाङ्ग, बुध्नस्य पादस्याग्रभागो बुधियः, शिरःमभूति पादानपर्यन्तमनुक्रमेण संचरन्त्यस्ता आपः पर्वतस्य वृषभस्य पृष्ठे पर्वतसदृशस्य वर्षणक्षमस्य मेघस्योपरि नद्यां नाव इव चरन्ति । यद्वा नावो नौयोग्या बहुलाश्चरन्ति । कीदृश्यः । स्वसिचः स्वमा- रमीयं यजमानक्षेत्र सिञ्चन्तीति स्वसिचः । इयाना आगच्छन्त्यः । बाहुल्येन सर्वत्र प्रभवन्त्य इत्यर्थः । वस्त्रनिरसनमन्त्रः पूर्वमानातोऽपि सामर्थ्यात्पश्चात्मयो- क्तव्यः । लेपोदकानामूर्वाधोभागयाः सम्यगावृत्य स्थित्या राष्ट्रध्रौव्यसंपत्तिं दर्शयति- " समाववृत्रन्नधरागीचीरित्याह । राष्ट्रमेवास्मिन्ध्रुवमकः" [ ब्रा० का. १५० ७ अ० ८] इति । रुद्रति । कल्ल:-" आनीधे परेकं जुहोति रुद्र यत्ते कयी परं नाम तस्मै हुतमति यमेष्टमासि स्वाहेति ” इति । १ ख. ङ. च. विवृत ।

·प्रपा०८अनु०१४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम) अत्र स्वाहाकारोऽध्याहृतः । हे रुद्र यत्तव परमुल्कष्टं नाम शादिकं नमः शिवाय पशुपतय इत्यादिश्रुतिपसिद्धं कयि जपपरान्पुरुषाफलप्रदानेन क्रीणाति वशी करोतीति कयि तस्मै नाम्ने हुतमसि, अभिषेकशेषभूतं पात्रस्थं जलं हुत- मस्तु । तच्च यमस्येष्टमस्तु । विधत्ते- "उच्छेषणेन जुहोति । उच्छेषणभागो वै रुद्रः । भागधेयेनैव रुद्रं निरव- दयते (५)" [बा० का० १ प. ७ अ० ८ ] इति । यदग्नये स्विष्टकतेऽवद्यति भागधेयेनैव तद्रुद्रः समर्धयतीति श्रुतत्वाद्रुद्रस्योच्छे- षणभागत्वम् । तत्रैव कंचिद्विशेषं विधत्ते- उदङ् परेत्याऽऽग्नीध्रे जुहोति । एषा वै रुद्रस्य दिक् । स्वायामेव दिगि रुद्रं निरवदयते " [ब्रा० का. १ प्र. ७ अ० ८ ] इति । नाम्न आहुतिप्रदानेन प्रयोजनं दर्शयति- रुद्र यत्ते कयी परं नामेत्याह । यद्दा अस्य कयी परं नाम । तेन वा एष हिनस्ति । य हिनस्ति । तेनैवैनः सह शमयति" [त्रा० का० १ प्र. ७ अ० ८] इति । एष रुद्रस्तेनैव शादिनाम्ना स्वक्रोधविषयं पुरुषं हिनस्ति । तथा सति पो वध्योऽस्ति तमेनं पुरुषं तेनैव घातकेन नाम्ना सह शमयति । आहुतिदानेन घातकं नाम शाम्यति, तदानीमेव वध्योऽपि शाम्यति । वध्यत्वं निवर्तत इत्यर्थः। यमेष्टमित्यस्य पदस्य तात्पर्य दर्शयति- " तस्मै हुतमसि यमेष्टमसीत्याह । यमादेवास्य मृत्युमवयजते (६) " [बा. का• १ ० ७ अ० ८] इति । यमस्येष्टसिद्धौ तदनुग्रहादेव यजमानस्यापमृत्यु विनाशयति । कल्प:-"अत्रैतेषामभिषेकाणां मुख्यपाने संसावान्समवनीय प्रतिहितस्य गृहा- नेत्यान्वारन्धयोः प्रतिहिते च महिष्यां च जुहोति प्रजापते न त्वदेतान्यन्य इति" - - इति । - प्रतिहितोऽत्यन्तप्रियपुत्रस्तं च महिषीं च स्पर्शयित्वा जुहुयात् । पाठस्तु- प्रजापत इति । हे प्रजापते त्वदन्यः कोऽपि पुरुष उत्पन्नानि तान्येतानि विश्वानि न परिवभूव परिभवितुं समर्थो नाभूत् । परिभवः सृष्टेरप्युपलक्षणम् । १ क. घ. संस्रवा।

·९२४
श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे-
( राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम् )
तृष्टिसंहारयोरशक्त इत्यर्थः । अतस्ते तव वयं यत्कामा जुहुमस्तत्फलमस्माकमस्तु ।
वयं धनानां पतयः स्याम । विधत्ते-
"प्रजापते न त्वंदतान्यन्य इति तस्यै गृहे जुहुयात् । यां कामयेत राष्ट्रम-
स्यै प्रना स्यादिति । राष्ट्रमवास्यै मजा भवति ” [बा० का० १ प्र० ७
अ०८] इति ।
अस्यै प्रजा राष्ट्र स्यात् । पियाया भार्यायाः पुत्रो राष्ट्र पालयितुं समर्थो
भयादित्यर्थः । विधन-
पर्णमयेनाध्वयुरभिषिञ्चति । ब्रह्मवर्चसमेवास्मिन्त्विर्षि दधाति । औदुम्बरे-
ण राजन्यः । ऊर्जमेवास्मिन्नन्नाद्यं दधाति । आश्वत्थेन वैश्यः। विशमेवास्मि-
पुष्टिं दधाति । नयग्रोधेन जन्यः । मित्राण्येवास्मै कल्पयति । अथो प्रतिष्ठित्यै
(७) " [ ब्रा० का० , प्र. ७ अ० ८] इति ।
ब्रह्मवर्चसमव विषिमध्ययनादिकृतमुत्कर्षम् । ऊर्जमेवान्नाद्यं बलपदमन्नं
प्रियं चान्नम । विशमेव पुष्टि करपदातृप्रजासंपत्तिम् । अत्रविनियोगसंग्रहः-
"सामाऽऽसन्यां व्याघ्रचर्माऽऽस्तीर्यामृ स्वर्णकं क्षिपेत् ।
दिद्योगाजा स्वर्णपात्रं दध्यान्मनि शतक्षरम् ॥
अव रोहनिहाऽऽसन्दी क्लीवं सीसेन विध्यति ।
निरस्तं केशवापाय निरस्येल्लोहितायतम् ॥
सोमोऽध्वर्युमन्वयेत सोमस्येत्यभिषिञ्चति ।
क्षत्राभिषिक्तं समन्त्र्य त्यजेद्द्वस्त्रमतीत्यतः ॥
समालेपान्मार्जनं स्याद्रुद्रशेषं जुहोति हि ।
प्रजापते काम्यहोमो मन्त्रा द्वादश वर्णिताः " ॥ इति ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥

·पपा ०८अनु०१५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्याभिधानम् ) (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः)। इन्द्रस्य वाऽसि वानस्त्वयाऽयं वृत्रं वध्यान्मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशासोः प्रशिषा युनज्मि यज्ञस्य योगेन विष्णोः कमोऽसि विष्णोः कान्तमसि विष्णोर्विकान्तमसि मरुतां प्रसवे जेषमाप्तं मनः समहमिन्द्रियेण वीर्येण पशूनां मन्युरसि तवैव मे मन्यु यान्नमा मात्रे पृथिव्यै माऽहं मातरं पृथिवी' हिशमिषं मा ( १ ) मां माता पृथिवी हिंश्सीदियदस्यायु- रस्यायुर्मे धेार्गस्यूज मे धेहि युसि वर्णोऽमि वर्गों मयि धेह्यमये गृहपतये स्वाहा मोमाय वनस्पतये स्वाहन्द्रस्य बलाय स्वाहां मरुतामोजमे स्वाहा हसः शुचिषद्वसु- रन्तरिक्षमद्धोता वदिषदतिथिदुरोणमत । नृष- दरमदृतसयोमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्विजा ऋतं बृहत् ( २ )। ( हि सिषं मर्तजास्त्रीणि च ) ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाटकेड- टमप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५॥ ( अथ प्रथमकाण्डे ऽष्टमप्रपाठके पश्चदशोऽनुवाकः )। चतुर्दशेअभिषेक उक्तः । पञ्चदशे रथेन विजयोऽभिधीयवे । कल्पः- इन्द्रस्य वजोऽसि वार्चन इति रथमुपावहत्य " इति । पाठस्तु- इन्द्रस्य वञोऽसि । व्याख्यातो वाजपेये । विधत्ते- ·- ९२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाणे- ( राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्याभिधानम् ) इन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्चन इति रथमुपावहरति विजित्यै " ब्रा० का० . प. ७ अ० ९ ] इति । मित्रावरुणयोरिति । कल्प:-" अथ दक्षिणं योग्यं युनक्ति मित्रावरु- जयोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिषा युनज्मि यज्ञस्य योगेनेति " इति । हे दक्षिणाश्च त्वां प्रशास्त्रोराज्ञापयित्रोमित्रावरुणयोः पशिषा प्रशासनेन यज्ञसंबन्धि( न्ध )निमित्तं रथे युनज्मि । मित्रावरुणपदाभिप्रायं दर्शयति- मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिषा युनज्मीत्याह । ब्रह्मणैवैनं देवताभ्यां युनक्ति " [ ब्रा० का० १ प. ७ अ० ९ ] इति । ब्रह्मणा मन्त्रेण प्रतिपादिताभ्यां मित्रावरुणदेवताभ्यां प्रशासितो युनक्ति । रथस्याश्वत्रयोपतत्वं विधत्ते- पष्टिवाहिनं युक्ति । मष्टिवाही वै देवरथः । देवरथमेवास्मै युनक्ति " [बा० का० १ ० ७ अ० ९] इति । तादृशं रथं प्रकारान्तरेण प्रशंसति- " त्रयोऽश्वा भवन्ति । रथश्चतुर्थः । द्वौ सव्येष्ठसारथी । षट् संपद्यन्ते (१)। पड़ वा तवः । ऋतुभिरेवैनं युनक्ति " [बा०का ० १५०७अ०९] इति । सव्येष्ठेत्यत्र दक्षिणस्थेत्यध्याहार्यम् । ततः पार्श्वद्वयवर्तिनौ द्वौ सारथी संपद्यते। कल्प:--" विष्णाः क्रमोऽसीति रथं यजमानोऽत्येति " इति । पाठस्तु- विष्णोरिति । एते वयो मन्त्रा वाजपेये व्याख्याताः । विधत्ते- विष्णुक्रमान्कमते । विष्णुरेव भूत्वेमाल्लोकानभिजयति " [बा०का०१ प०अ०९] इति । पियपुत्रस्यान्वारम्भणं विधत्ते- “यः क्षत्रियः प्रतिहितः । सोऽन्वारभते । राष्ट्रमेव भवति " [ब्रा० का०१ प. ७ अ० ९ ] इति । प्राप्नोतीत्यर्थः । म ससाहिष इत्येतामृचं विधत्ते- त्रिष्टुभाऽन्वारभते । इन्द्रियं वै त्रिष्टुक । इन्द्रियमेव यजमाने दधाति (२)" [बाका० १५०७ अ०९ ] इति । सेयमृगपानुवाक्यकाण्डे चतुर्थप्रपाठकान्ते स्वमग्ने बृहद्वय इत्यस्मिन्ननुवाके समाम्नातेति तत्रैव व्याख्यास्यते । मरुतामिति । कल्प:-" मरुतां प्रसवे जेषमिति प्रयाति " इति । मरुत्संज्ञकानां देवानामनुज्ञायां सत्यामहं जेष्यामि ।

·- - - पपा ०८अनु०१५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ९२७ ( राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्याभिधानम् ) तदनुज्ञायां जयहेतुतां दर्शयति- " मरुतां प्रसवे जेषमित्याह । मरुद्भिरेव प्रसूत उज्जयति " [ बा०का०१ प्र०७ अ०९] इति । आप्तमिति । कल्प:-“ सधन राजन्यः पुरस्तादुत्तरतो वाऽवस्थितो भवति तस्मा एतानिषूनस्यत्याप्तं मन इति " इति । मनोऽभिमतमाप्तं प्राप्तम् । अमुमेवार्थं दर्शयति- " आप्तं मन इत्याह । यदेव मनसैप्सीत् । तदापत् ।” [ बाका ० १५०७ अ०९ ] इति । ऐप्सीदातुमिष्टवान् । आपत्माप्नोति । विधत्ते- राजन्यं जिनाति । अनाकान्त एवाऽऽक्रमते " [ना० का० १ ५० ७ अ० ९] इति । वाणविमोकेन राजन्ये जिते सति स्वयं शत्रु गाऽनपक्रान्त एव सशत्रुमा- कान्तवान्भवति । समहमिति । कल्प:-" तं जित्वा समहमिन्द्रियण वर्येिणेति प्रदक्षिणमा- वर्तते " इति । हस्तादीन्द्रियगतन सामर्थेनाहं संगतोऽभवम् । मन्त्रपाठेन वीर्यसंगति दर्शयति- वि वा एष इन्द्रियण वीर्यणयंत । यो गजन्यं जिनाति । समहमिन्द्रि- येण वीर्येणेत्याह ( ३ )। इन्द्रियमेव वीर्यपात्मन्धत्ते " [बा० का० १ म. ७ अ० ९] इति । कल्प:- पशूनां मन्युरसीति वाराही उपानहावुपमुच्य ” इति । पाठस्तु- पशूनामिति । हे वराहचर्मनिर्मित उपानत्त्वं पशूनां मन्युरूपासि । अतो यथा तब मन्युरूपत्वं तद्वन्ममापि वैरिषु मन्युर्भूयात् । विधत्ते- पशूनां मन्युरसि तवेब मे मन्यु यादिति वाराही उपानहावुपमुञ्चते । पशना वा एष मन्युः । यद्वराहः। तेनैव पशूनां मन्युमात्मन्धत्ते " [ब्रा० का , म० ७ अ० ९] इति । वराहस्याभिनिवेशाधिक्यं मन्युरूपत्वम् । वाराहत्वं प्रशस्योपानह उपमोकं प्रशंसति- " अभि वा इय५ सुषुवाणं कामयते । तस्येश्वरन्द्रियं वीर्यमादातीः । वाराही - ·९२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१पथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्याभिधानम् ) उपानहावुपमुञ्चते । अस्या एवान्तर्धते । इन्द्रियस्य वीर्यस्यानात्यै ( ४ )" [प्रा० का० १५० ७ अ० ९] इति । इयं भूमिः सुषवाणमभिषिकमभिलक्ष्य तदीयमिन्द्रियं वीर्यमादातुं कामयते । कामायित्वा च तस्येन्द्रियं वीर्यमादातुमीश्वरा शक्ता भवति । उपानदुपपोकेन भूम्याः सकाशादन्तर्धानं कृतवान्भवति । तस्यान्तर्धानमनात्यै भूम्या वीर्यस्या- स्वीकाराय भवति । कल्प:- " नमो मात्र इत्यवरोक्ष्यन्पृथिवीमभिमन्य " इति । पाठस्तु- नमो मात्र इति । अन्योन्यहिंसाभावमार्थनं विस्पष्टम् । एतदेव दर्शयति- "नमो मात्रे पृथिव्या इत्याहाहि सायै " [ब्रा०का० १५०७अ०९] इति । कल्प:-" अवरुह्य मणीन्यति मुञ्चत इयदसीति राजतमूर्गसीत्यौदुम्बरं युङ्- हत्तीति सौवर्णम् " इति । औदुम्बरं तात्रमयम् । पाठस्तु- इयदिति । हे राजतमणे त्वमियदस्येतावत्परिमाणोस । अत्र तत्परिमाणं हस्तेनाभिनीयते । परिमितत्वादेवाऽऽयुःस्वरूपोऽसि तस्मादायुमें प्रयच्छ । हे ताम्रमण ऊर्गसि बलरूपोऽस्यतो चलं मे प्रयच्छ । हे सौवर्णमणे युङ्गास धारयितुं योग्योऽसि । धारिते सति च वर्षोऽसि तेजस्वी भवस्यतो मे कान्ति प्रयच्छ । मन्त्राणां पाठादेव तदुक्तफलसिद्धिं दर्शयति- " इयदस्यायुरस्यायुमै धेहीत्याह । आयुरेवाऽऽन्मन्धत्ते । ऊर्गस्यूर्ज मे धंही- त्याह । ऊर्जमेवाऽऽत्मन्धत्ते । युङास व!जसे वर्षों मयि धेहीत्याह । वर्च एवाऽऽत्मन्धत्ते " [बा. का० १५० ७ अ० ९ ] इति । विधत्ते- एकधा ब्रह्मण उपहरति । एकचैव यजमान आयुरूज बर्नो दधाति [भा० का० १ प्र० ७ अ० ९ ] इति । तदिदं सूत्रकारेण स्पष्टीकृतम्- उपहूतायामिडायामुन्मुच्य मणीब्रह्मणे ददाति ” इति । कल्प:- " अग्नये गृहपतये स्वाहेति रथविमोचनीयान्होमान्हुत्वा " इति । पाठस्तु- अमय इति । स्पष्टोऽर्थः । विधत्ते- " रथविमोचनीया जुहोति प्रतिष्ठित्यै ( ५ ) " [बा० का० १५० ७ अ० ९ ] इति । पाठपाप्तामाहुतिसंख्यां प्रशंसति- "त्रयोऽश्वा भवन्ति । रथश्चतुर्थः । तस्माच्चतुर्जुहोति " [बा० का० १ म. ७ अ० ९] इति । कल्प:- - -- ·पपा०८अनु०१५] कृष्णयजुवदीयतत्तिरीयमंहिता । ( राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्याभिधानम ) हसः शुचिषदिति सह संग्रहीत्रा रथवाहन रथमत्यादधाति ।" इति । अश्वस्य प्रग्रहं सम्यग्गृह्णातीति संग्रहीता : पाठस्तु- हस इति । हन्ति पृथिवीमिति हंसा रथः। शुचौ दवयजन ग्थवाहन च सीदतीति शुचिषत् । स्वस्योपरि यजमानं वासवतीति वसुः । तरुगुल्माद्यनवरु- द्धेऽन्तरिक्ष सीदतीत्यन्तरिक्षसन् । होता होतृसमानः। तदेव कथमित्युच्यते-वद्या सीदतीति वेदिषन् । अतिथिसदृशश्च । तदपि कथमित्युच्यत-दुरोणेषु गृहेषु सीदतीति दुराणसत् । यो यस्तमारोढुं ननि तस्य तस्य गृह सीदति । नृषु मनुष्येष्पकारं कर्तुं सीदतीति नूषत । वर श्रेष्ठ राजादिगृह सीदतीति वरसत् । ऋते यज्ञे वाजपेयाद। सीदतीत्यतसत । मर्य वाढुं व्योमन्याकाशे सीदतीति व्योमसत् । अप्सुयोनिवर्वा अश्व इनि अंतरद्भया जातरश्वरूपतवादब्जाः । गोश - ब्दवाच्याबाजायत इति गोजाः। एतच्च स्फ्यस्तृतीय • स्थस्तृतीयमिन्या- मातम् । क्तजाः प्रष्टिवाहिन कृतार्थ यज्ञार्थं जातत्वात् । अदिभ्यः पाषा- णसदृशेभ्यो दृढभ्यः काष्ठेभ्यो जातवादाद्रजाः । ईदृशां ग्था बृहत्पोर्ट राजसूयाख्यमृतं यज्ञं संपादयविति शेषः। विधत्त- यदुभी सहावतिष्ठताम् । समानं लोकमियाताम् । सह संग्रहीत्रा स्थ- वाहने रथमादधाति । सुवर्गीवनं लोकादन्तर्दधाति ” [ब्रा० का ० १ प्र० ७ अ. ९ ] इति । अश्वप्रग्रहधारी यः संग्रहीता यश्च स्थादवरूदा यजमानस्तावुभी सह स्वर्ग- रूपायां वेद्यां यद्यतिष्ठनां तदानीं यज्वा चतरश्च सदृशं लोकं प्राप्नुयातां तच्चा- युक्तम् । तस्मादथ एवावस्थितेन संग्रहीत्रा सह तं रथं रथवाहन काष्ठ स्थाप- येत् । तथा सति संग्रहीता वदिरूपात्स्वर्गाद तर्हिता भवति । मन्त्र विनियुके हसः शुचिषदित्यादधाति । ब्रह्मणैवैनमुपावहरति । ब्रह्मणा ददानि । [बा. का. १ प्र. ७ अ० ५ ] इति । पूर्वमिन्द्रस्य वाऽसीति मन्त्रणेवनं रथमुपावहनवान । तस्मादिवानामपि हस इति मन्त्रेण रथमाधातुं युक्तम् । मन्त्रगतच्छन्दोविशषं प्रशंसति- " अतिच्छन्दसा दधाति । अतिच्छन्दा व सर्वाणि छन्दासि । सर्वभिरवने छन्दोभिरादधाति । वर्म वा एषा छन्दसाम । यनि- ·.. श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमता- [१प्रथमका है- ( राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) च्छन्दाः। यदतिच्छन्दसा दधाति । वर्मवैन५ समानानां करोति ( ६ ) " [बा० का. १ प्र० ७ अ० ९] इति । हंसमन्त्रस्य च्छन्दोऽतिजगती । सा च गायत्र्यादीन्यल्पच्छन्दांस्यतिक्रम्य धर्तत इति तस्या अतिच्छन्दस्त्वम् । अत एव च्छन्दसां तत्रान्तर्भावात्सर्वच्छन्दो- रूपत्वम् । तथा सत्यनया रथ आहिते सति सर्वैश्छन्दोभिराहितो भवति । कि- च, एषाऽतिजगती सर्वेषां छन्दसां शरीरम् । अत्रत्यरक्षरैः कैश्चित्क्वचित्कस्य- चिच्छन्दसः संपादयितुं शक्यत्वात् । तथा सत्यनया रथाधाने यजमानः सर्वेषां समानानां शरीरस्थानीयो भवति । अत्र विनियोगसंग्रहः- " इन्द्रति रथमाहत्य मित्रत्येतं युनक्ति हि । विष्णोलिभी रथं गत्वा मारुह्य प्रयाति सः ॥ आप्तं क्षत्र इधुं मुक्त्वा संपदक्षिणमाव्रजेत् । पश्वित्युपानही धृत्वा नमो भूम्यभिमन्त्रणम् ॥ इयन्माणं राजतं चोर्बध्नात्योदुम्बरं मणिम् । युङ्सौवर्णं चाग्न हुत्वा चतस्रो रथमोचनीः ॥ हंसो रथं स्थापयर्यात मन्त्रा अष्टादशेरिताः" ॥ इति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके पश्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥ ( अथ प्रथमाष्टकऽष्टमप्रपाठक घोडशोऽनुवाकः ) । मित्रोऽसि वरुणोऽसि समहं विश्वैः क्ष- त्रस्य नाभिरसि क्षत्रस्य योनिरस स्योनामा सीद सुपदामा सीद मा त्वा हिश्सीन्मा मां हिसीन्नि पसाद धृतबंता वरुणः पस्त्यांस्वा साम्राज्याय सुक्रतुर्ब्रह्माइन्त्व राजन्ब्रह्माऽसि ·H पा०८अनु०१६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) सविताऽसि सत्यसवो ब्रह्माइन्त्व जिन्न- झाऽसीन्द्रोऽसि मृत्यौजाः (१) ब्रह्मा३- न्व५ गंजन्ब्रह्माऽसि मित्रोऽसि सुशेवो ब्रह्मा३- न्वर गजन्ब्रह्माऽसि वरुणोऽसि सत्यधर्मेन्द्रस्य वञोऽसि वानस्तेने मे रध्य दिशोऽभ्यय राजाऽभूत्मुश्लोकाँ३ मुमङ्गलाँइ सत्यराजा- इन् । अपां नप्त्रे स्वाहोजों नप्त्रे स्वाहाऽनये गृहपतये स्वाहा ॥२॥ ( सत्यौजाश्चत्वारिश्शश्च )॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - ष्टमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥ - w ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः)। पञ्चदशे दिग्विजयोऽभिहितः । षोडशे विजयादूर्ध्वमासन उपविश्य सबैः सेव्यत्वं वर्ण्यते । मित्रोऽसीति । कल्प:-" मित्रोऽसीति दक्षिणं वाहुं यजमान उपावहरते वरुणोऽसीति सव्यम् " इति । पूर्व हिरण्यवर्णावुषसामिति मन्त्रेण यजमानस्य वाहू उद्गृहीती तपोरिदानी- मधस्तादुपावहरणमुच्यते । हे दक्षिणबाहो त्वं मित्रोऽसि मित्रवभोजनादाविष्टार्थ- पापकत्वात् । हे वामबाहो त्वं वरुणोऽसि शौचादावनिष्टनिवारकत्वात् । समहमिति । कल्प:-" समहं विश्वैर्देवौरीति वैश्वदेव्यामा]मिक्षायां हस्ता- वुपावहरते " इति । अहं सैवर्देवैः संगच्छेयम् ( 4 )। मित्रशब्दस्य सूर्यवाचित्वान नाम्ना व्यवहतस्य दक्षिणबाहोरहोरूपत्वं वरु- णशन्दस्यान्धकारवदावरकवाचित्वात्तन्नाम्ना व्यवहतस्य राविरूपत्वमिति न्याचष्टे- ·- - श्रीमत्मायणाचार्यविचितभाप्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- (गजस यविषयस्य विजयादृर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) " मित्रोऽसि वरुणोऽसीत्याह । मैत्रं वा अहः । वारुणी रात्रिः । अहोरा- वाभ्यामेचैनमुपावहरति " [ बा० का० १ प्र. ७ अ० १० ] इति । मित्रावरुणयोरनेकदेवरूपत्वात्सर्वदेवसंवन्धिन्यामामिक्षायां मित्रावरुणात्मकत्वेन निरूपितयोर्हस्तयोरुपावहरणं युक्तमित्येतद्दर्शयति- " मित्रोऽसि वरुणोऽसीत्याह । मैत्रो वै दक्षिणः । वारुणः सव्यः। वैश्व- देव्यामिक्षा । स्वमेवैनौ भागधेय मुपावहरति" [बा०का०१०७अ०१०] इति । विधैर्दिवरितिपदोच्चारणन तत्संबन्धिनीनां प्रजानां यजमानभोग्यत्वं संपद्यत इत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे- " समहं विश्वेदेवैरित्याह ( १ )। वैश्वदेव्यो वै प्रजाः । ता एवाऽऽद्याः कुरुते [ब्राका. १ प्र. ७ अ० १० ] इति । कल्प:-" वादिरीमासन्दी प्रतिष्ठाप्य क्षत्रस्य नाभिरसीति तस्यां रुत्त्यधी- वासमास्तीर्य " इति । कृत्त्यधीवास चर्मपटः । पाठस्तु- क्षत्रस्यति । हे कृत्त्यधीवाम क्षत्रस्योपवेशनाय त्वं नाभिवन्मध्यस्थान- मसि । मातृवद्धारकत्वन क्षत्रस्य योनिः कारणमास । विधत्ते- क्षत्रस्य नाभिरासि क्षत्रस्य योनिरसीत्यधीवासमास्तृणाति सयोनित्वाय " [ बा० का. १ प्र. ७ अ० १०] इति । योरिसीति चर्मपटस्य कारणत्वन भावनया सकारणत्वं क्षत्रस्य संपद्यते । स्यानामिति । कल्प:-स्योनामा सीद सुषदामा सीदति तामासाद्य यज- मांनो मा त्वा हि सीन्मा मा हिमीदित्युपविशति " इति । है मदीयशरीर स्योनां सुखकरीमेनामासन्दी प्रत्यासीद समीपस्थं भव । सुषदां सुखनोपवेष्टुं योग्यामासीद । इयमासन्दी त्वां शरीरं मा हिंसीत् । मामपि शरीरस्वामिनं मा हिंसीत् । मन्त्रद्वयार्थस्य विस्पष्टतां दर्शयति- " स्यानामा सीद सुषदामा सीदत्याह । यथायजुरैवैतत् । मा त्वा हि- सीमा मा हि सीदित्याहाहिसायै " [ ब्रा०का० १ प्र० ७ अ०१०] इति । कल्प:-" निषसाद धृतव्रत इत्यासीनमनुमन्त्रयते " इति । पाठस्तु- नि षमादति । अयं यजमानो धृतव्रतः स्वीकृतयज्ञो वरुणोऽनिष्टनिवारको भूत्वा निषसादास्यामासन्धामुपविवेश । पत्यास बहुष वैरिगृहेष्वागत्य साम्राज्य कर्तुं सकतुः शोभनसंकल्पो भवतु ।

·प्रपा०८अनु०१६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयस्य विजयादृर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम ) साम्राज्यमुद्दिश्य सम्यक्संकल्पसिद्धिभेव दर्शयति- " निषसाद धृतवतो वरुणः पस्त्यास्वा साम्राज्याय सुक्रतुरित्याह । साम्रा- ज्यमेवैनः सुक्रतुं करोति ” [ ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० १० ] इति । कल्प:-" तमृत्विजो रनिनश्च सर्वतः पर्युपविशन्ति पुरस्तादध्वर्युदक्षिणतो ब्रह्मा पश्चाद्धोतोत्तरत उद्गाता, उपविष्टेषु ब्रह्मा३न् ओमित्य ध्वर्यु राजा मन्त्र- यते त्व५ राजन्ब्रह्माऽसीतीतरः प्रत्याहैवं ब्रह्माणं होतारमुद्गातारं चोत्तरोत्तरेणेतरे प्रत्याहुः ” इति । एतेषामष्टानां मन्त्राणां पाठस्तु- ब्रह्माइन्त्वमिति । दूरादाह्वोतुं प्लुतिः । हे राजंस्त्वमेव ब्रह्मासि बाल- णोऽसि न त्वहम् । कुतः । यतस्त्वमेव सविताऽसि ब्राह्मणधर्मान्पालयन्नस्माक- मनुष्ठानायानुज्ञानाऽसि । सत्यसवस्त्वममोवानुज्ञः । अतो ब्राह्मणवर्णाश्रमधर्माणां त्वदधीनत्वात्वमेव ब्रह्मा । तथेन्द्रोऽसि परमैश्वर्यवानसि । सत्यौजा अमोघवी- योऽसि । तथा मित्रोऽसि शिष्टपरिपालनाय देव( मित्र )नामाऽसि । सुशेवः सुष्टु सेवितं योग्योऽसि । तथा वरुणोऽस्यनिष्टनिवारकोऽसि । सत्यधर्मा शास्त्री- यधर्मयुक्तोऽसि । यथा लोके परराष्ट्र जित्वा समागत्य सिंहासने समासीनं राजा- नमध उपविष्टा: पुरोहितादयो बहुभिराशीभिः स्तुतिभिश्च स्तुवन्ति तदवापि सेवोपचारः क्रियते । एतयाऽऽशीर्वादरूपया सेवया ब्राह्मणेषु यत्सामर्थ्य शापा- नुग्रहरूपं तद्राजनि प्रतिष्ठापितं भवति । तदेतदभिप्रेत्य वाजसनेयिनो बृहदा- रण्यके क्षत्रिय सृष्टिप्रस्तावे समामनन्ति-" क्षत्रात्परं नास्ति तस्माद्बालणः क्षत्रियमधस्तादुपास्ते राजसूये क्षत्र एव तद्यशो दधाति " इति । यथोक्तार्थपरत्वेन मन्त्रान्व्याचष्टे- ब्रह्मा३न्त्व राजन्ब्रह्मासि सविताऽसि सत्यसव इत्याह । सवितार- मेवैनः सत्यसवं कंगति (२ )। ब्रह्मा ३न्त्व राजन्ब्रह्माऽसीन्द्रोऽसि सत्यौजा इत्याह । इन्द्रमेवैन५ सत्यौजसं करोति । ब्रह्मा३न्व' राजन्ब्रह्मासि मित्रोऽसि सुशेव इत्याह । मित्रमेवैन सुशेवं करोति । ब्रह्मा३न्त्व५ राजन्ब्रह्मासि वरुणोमि सत्यधर्मत्याह । वरुणमेवैन मुत्यधर्माणं करोति ” [ बा० की. १ प्र. ७ अ० १० ] इति । - १ क. हवानं प्ल।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) सवितेन्द्रो मित्र इति देवतापदानामुच्चारणेन तद्देवतापियाणां छन्दसामुच्चा- रणं संपद्यत इति दर्शयति- " सविताऽसि सत्यसव इत्याह । गायत्रीमवैतेनाभिव्याहरति । इन्द्रोऽसि सत्यौजा इत्याह । त्रिष्टुभमेवैतेनाभिव्याहरति ( ३ ) । मित्रोऽसि सुशेव इत्याह । जगतीमेवैतेनाभिव्याहरति । सत्यमेता देवताः । सत्यमतानि छन्दांसि । सत्य- मेवावरुन्धे " [ ब्रा० का० ५ ० ७ अ० १०] इति । एता इन्द्रादयो देवताः सत्यं पालयन्त्येतानि गायत्र्यादिच्छन्दांसि च सत्य- ममोघं फलं प्रयच्छन्ति । अत उभयाः सत्यरूपत्वादिन्द्रादिपदोच्चारणेन गाय- व्याधुच्चारणसिद्धिः । तेन यजमानः सत्यवादित्वमेव सर्वतः संपादयति । वरुणपदोच्चारणेनानुष्टुबुच्चारणसिद्धिं दर्शयति- " वरुणोऽसि सत्यधर्मेत्याह । अनुष्टुभमवेतनाभिव्याहरति । सत्यान्ते वा अनुष्टुप् । सत्यान्त वरुणः । सत्यानृते एवावरुन्धे ( ४ ) " [ ब्रा० का० १ प्र. ७ अ० १० ] इति । विश्वे देवस्य नेतुरित्यस्यामनुष्टुभि प्रथमपादः सप्ताक्षर इत्यनृतत्वम् । उत्तरे वयः पादा अष्टाक्षरा इति सत्यत्वम् । एतच्च एकस्मादक्षरादनाप्तं प्रथमं पद- म" इत्यादिब्राह्मणेनैव दर्शितम् । वरुणोऽपि वचिदनिष्टकारित्वादनृतरूपः । कचित्तनिवर्तकत्वात्सत्यरूपः । एतच्च वरुणो वा एतं गृह्णाति योऽश्वं पतिगृ- हाति यावतोऽश्वान्प्रतिगृह्णीयात्तावतो वारुणांश्चतुष्कपालानिर्वपेवरुणमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं वरुणपाशान्मुश्चति" इत्यादिषु ब्राह्मणेषु स्पष्टं दृष्ट- व्यम् । अत उभयरूपत्वसाम्यावरुणपदोच्चारणेनानुष्टुबुच्चारिता भवति । तेन च यजमानोऽनृतं त्यक्तुं सत्यं वक्तुं च समर्थत्वात्सत्यानृते स्वाधीने करोति । वेदनं प्रशंसति- "नैन५ सत्यानते उदिते हि स्तः । य एवं वेद ” [ ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० १० ] इति । कल्पः-"इन्द्रस्य वज्रोऽसीति स्पयं ब्रह्मा राज्ञे प्रयच्छति " इति । पाठस्तु- इन्द्रस्येति । हे स्फ्य वज्रतृतीयांशत्वात्त्वं वज्रोऽसि । स्फ्यस्तृतीयमिति श्रुतेः। यतो विरोधिघाती त्वं तेन कारणेन मे मदर्थ रध्य द्यूतस्थानपरिलेखनरूपं कार्य - साधय । विधते- ·प्रपा०८अनु०१६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयस्य विजयादृर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) इन्दस्य वजोऽसि वान इति स्फ्यं प्रयच्छति । वज्रो वै स्फ्यः । बजे- वास्मा अवरपर३ रन्धयति । एव हि तच्छ्रेयः । यदस्मा एत रध्येयुः" [बा• का० १ ० ७ अ० १० ] इति । रध्येत्युच्चारणेनास्मै यजमानायावरं परं चापेक्षितं सर्वकार्य रन्धयात साधयति । यद्यदि यजमानायत कार्यविशेषा रध्येय: सिध्येयुः । एवं सति श्रेयो हि तत्म- शस्ततरं खलु। --- दिश इति । कल्प:-"दिशोऽभ्यय राजाऽभूदिति पश्चाक्षान्राज्ञे प्रयच्छति इति । अयं यजमान ऊर्ध्वदिक्सहिताः पञ्च दिशाऽभिलक्ष्य राजाऽभूत् । विधत्ते- "दिशाऽभ्ययः राजाऽभूदिति पञ्चाक्षान्प्रयच्छति । एते वै सर्वेऽयाः। अपरा- जायिनमवैनं करोति (५)" [बा० का० १ प्र० ७ अ० १० ] इति । अक्षाः कपर्दकाः सुवर्ण निर्मिताः। विभीतकफलानि सौवर्णानीत्यके । ते चाक्षा द्यूतस्थान निवपनीयाः । तथा चाऽऽपस्तम्बन दर्शितम " अक्षावापोऽधिदे- वनमुद्धत्यावाक्ष्याक्षानिवपत्सौवर्णान्परःशतान्परःसहसान्धाइति । तेभ्यः पश्चा- क्षानुद्गृह्य जितवानयं राजत्यभिप्रायेण तस्मै राज्ञे दद्यान् । एत एव पश्चाक्षा अयाः सर्वे संपद्यन्त । अयशब्दोऽक्षवाची । पञ्चदिग्वय॑क्षाभिप्रायेण पश्चाक्षाणां दत्तत्वाद्राशिस्थाः सर्वेऽप्यक्षा दत्ता भवन्ति । तथा सत्येनं यजमानमपराजायिनं कदाचिदपि पराजयरहितमव करोति । विधत्त- ओदनमुद्बुवंत । परमेष्ठी वा एषः। यदोदनः । परमामेवैनः श्रियं गम- पति " [ब्रा० का० १ ० ७ अ० १० ] इति । अधिदेवनकाल आंदनं पणत्वेन सर्वे परस्परं ब्रूयुः । अन्नादै प्रजाः पजा पन्त इति श्रुतेरोदनः परमेष्ठिरूपः। तथा सत्योदनपणप्रतिज्ञया परमां श्रियं यजमानः पाप्नोति । मुश्लोकाँ३ इति । कल्प:-" मङ्गल्यनाम्नो राजाऽऽह्वयति सुश्लोकाँ ३ इति संग्रहीतारं सुमङ्गलाँ३ इति भागदुषं सत्यराजा ३निति क्षसारम् ” इति । शोभनः श्लोकः स्तुतिर्यस्यासौ सुश्लोकः कोशाध्यक्षोऽश्वप्रग्रहधारी वा । तावुभावपि स्वस्वकार्य सम्यगनुतिष्ठन्तो शोभनस्तुतियुक्तो भवतः। शोभनं मङ्गलं मर्यादानुल्लङ्घनेन प्रजाभ्यः करादानरूपं यस्य भागघस्य सोऽयं सुमङ्गलः) ·- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१पथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य विजयादृर्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) सत्यस्यावश्यंभाविनोऽन्तःपुररक्षणस्य स्वामी क्षत्ता सत्यराजा । एतेषां संवोधना- नि प्लुतयश्च दादाह्वानार्थाः । द्वयोः सानुनासिकत्वं सांपदायिकम् । स्वकीयाः संग्रहीवादयः सुश्लोकादयो भूयासुरित्येवमाशी परतया व्याचष्टे- " सुश्लोकाँ३ सुमङ्गलॉ३ सत्यराजा३नित्याह । आशिषमवैतामाशास्ते " [ ब्रा० का० १ ० ७ अ० १० ] इति । विधत्ते- "शौनःशेपमाख्यापर्यत । वरुणपाशावैनं मुश्चति" [ब्रा० का० १ १०७ अ० १.] इति । शुनःशेपेन दृष्टं शस्त्रं शौनःशेष, तद्ध्वर्युहातारं वाचयेत् । तन यजमान वरुणपाशान्मोचयतीति । तत्र ऋक्संख्यां विधत्ते- " परःशतं भवति । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः। आयुष्यवेन्द्रिये प्रतिति- ठति ॥ [बा० का. १० ७ अ. १० ] इति । परःशतं शतादधिकम् । ऋक्संख्या चाऽऽपस्तम्बेन स्पष्टीकृता-“ शौन:- शेपमाख्यापयत ऋची गाथामिश्राः परःशताः परःसहसा वा " इति । विधत्ते-- मारुतस्य चैकवि५ शतिकपालस्य वैश्वदेव्यै चाऽऽमिक्षाया अग्नये स्विष्ट- हते समवद्यति । देवताभिरेवैनमुभयतः परिगृह्णाति ” [ बा• का० १ प्र० ७ अ० १०] इति । समवद्यति समस्यैकीकृत्यावंद्यत् । तेनाभयतः कर्मद्वयऽवस्थिताभिदेवताभिर- बैनं यजमानमुभयोः पार्श्वयोः पालितवान्भवति । अपां नप्त्र इति । कल्प:-" अवभृथेन प्रचर्यापां नप्त्रे स्वाहेत्यप्सु जहाँ- त्यों नप्त्रे स्वाहेत्यन्तरा दर्भस्तम्बे स्थाणौ वल्मीकवपायां वा हुत्वाऽग्नये गृह- पतये स्वाहेति प्रत्येत्य गार्हपत्य हुत्वा " इति । अपां नप्त्रे नपातयित्रे विनाशमकुर्वते वह्नये । न खल्वग्निरपो नाशयति कि- सूत्पादयति । अनेराप इति सृष्टिपकरणे श्रवणात् । ऊर्जा बलस्य नपातयित्र वह्नय ऊों नप्त्रे । उदराग्निना भुक्तेऽन्ने जीर्णे सति बलं वर्धते न तद्विनाश्यते। विधत्ते- अपां नप्त्रे स्वाहोजी नप्त्रे स्वाहाऽग्नये गृहपतये स्वाहति तिल आहुती- होति । त्रय इमे लोकाः । एष्वेव लोकेषु प्रतितिष्ठति (६) ” [बा० का. प्र. ७ अ० १0] इति । अत्र विनियोगसंग्रहः- ·- पपा०८अनु०१६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) " वाहू अधो हरेवाभ्यां मिति वरुणेति च । स्वाम्युपाहत्य बाहू सं वैश्वदेव्यां प्रसादयेत् ॥ क्षत्राऽऽसन्द्यां तु खादियों कृत्त्यधीवाससंस्तृतिः । स्योना स्वामी समागत्य मा त्वा तत्रोपसीदति ॥ नि षोपविष्टं समन्त्र्य ब्रह्मा३नध्वर्युमीरयेत् । प्रत्याह सोऽपि त्वमिति ब्रह्मा होता च सामगः। राज्ञोक्ता उत्तरं प्राहुरिन्द्र स्फ्यं स्वामिनेऽर्पयेत् । दिशोऽक्षान्दापयेत्पश्च सुश्लोक इति च क्रमात् ॥ संग्रहीता भागदुघः क्षत्ता चाऽऽहूयते विभिः । अपां जुहोत्यप्सु दर्भ गार्हपत्ये विभिः क्रमात् । अनुवाके षोडशेऽस्मिंस्त्रयोविंशतिरीरिताः " ॥ इति । अथ मीमांसा । तृतीयाध्यायस्य तृतीयपाद चिन्तितम्- राजसूयेऽभिषेच्याख्ये योग ये दवनादयः । तच्छेषास्तेऽखिलार्था वा तच्छेषास्तस्य संनिधेः॥ राजसूयकथंभावानुवृत्तेः सर्वशषता । कल्प्याऽऽकाङ्क्षाऽभिषच्यस्य प्रक्रिया प्रबलो ततः " राजसूये पश्चिष्टि सोमयागा बहवः प्रधानभूताः । तत्राभिषेचनीयाख्यः कश्चि. सोमयागः । तत्संनिधौ देवनादयः भूयन्ते-“ अदीव्यति राजन्यं जिनाति शौनःशेपमाख्यापयते " इति । जिनाति जयति । बचब्राह्मणे समाम्नातं शुनःशेपविषयमुपाख्यानं शौनःशेपम् । तत्र संनिधिचलाद्देवनादयोऽभिषेचनी- याङ्गमिति चेन्मैवम् । राजसूयस्य कथंभावाकाक्षायामनुवृत्तायां विहिता देव- नादयः प्रकरणेन राजसयशेषाः । राजसूयश्च बहुयागात्मक इत्यत्र सर्वशेष- त्वम् । न चाभिषेचनीयस्य काचिदाकाङ्क्षा देवनादिष्वस्ति । ज्योतिष्टोमविकृति- त्वेनातिदिष्टेः प्राकृताङ्गैरेव तदाकाङ्क्षानिवृत्तेः । संनिहितविधिबलादाकाङ्क्षो. त्थाप्यत इति चेत् । अत एवाऽऽकाङ्क्षारूपमवान्तरमकरणमादौ परिकल्प्य तद्दारा वाक्यलिङ्ग श्रुतिकल्पनया संनिधिविपकृष्यते । राजसूयाकाङ्क्षारूपं महामारणं क्लप्तत्वादेकया कक्ष्यया संनिकृष्यते । नस्मात्मकरणेन संनिषि- बाधारसर्वशेषा देवनादयः । पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्-

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्य समता- [१प्रथमकाप्टे-
( राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम् )
अभिषेच्यप्राकृताङ्ग-समाप्तौ देवनादिकम् ।
मध्ये वा पूर्ववत्सर्वसमाप्तौ देवनादयः ॥
अभिषेकोऽपकृष्टोऽस्मात्पूर्व प्रत्यक्षपाठतः ।
देवनाद्यास्ततो मध्ये माहेन्द्रस्तोत्रतः पुरा ॥ "
राजसूये सोमयागस्याभिषेचनीयस्य संनिधौ देवनशौनःशेपोपाख्यानाभि-
षेकाः क्रमेणाऽऽम्नाताः । तत्राभिषेचनीये चोदकमाप्तमङ्गजातं नारिष्ठन्यायेन
प्रथमं संपाद्य पश्चाद्देवनादयः कार्या इति प्राप्ते ब्रूमः-माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभि-
षिच्यत इति वाक्येन तस्य सोमयागस्य मध्येऽभिषेकोऽपकृष्टः। अभिषेकात्पूर्व-
भावित्वं विदेवनादीनां प्रत्यक्षपाठमाप्तम् । ततो माहेन्द्रस्तोत्रादपि पूर्वस्मिन्काले
प्रयाजाघारवद्विदेवनादीनामपकर्षः कर्तव्यः। चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्-
" एकस्यैवाभिषेच्यस्य तदङ्गं निखिलस्य वा ।
राजसूयस्यापकर्षादाद्यः प्रक्रिययोनरः ।।
यदेतद्देवनादिकमङ्गमित्युक्तं तदेतदभिषेचनीयस्य सोमयागस्यैकस्यैवाङ्गम् ।
कुतः । अपकर्षात् । यद्यप्यभिषेचनीयविधेरूचं तत्संनिधौ देवनादय आम्नाता-
स्तथाऽप्यभिषेचनीयमध्ये ते ऽपकृष्यन्ते । माहेन्द्रस्य स्तोत्र प्रत्यभिषिच्यत इति
वाक्येन राज्ञो यजमानस्याभिषेको माध्यंदिनसक्ने स्तोत्रकाले परुष्यते । तस्मि-
अपकृष्टे सति ततः पूर्वमानातानां विदेवनादीनामर्थसिद्धोऽपकर्षः । ततो माहेन्द्र-
स्तोत्रादिवदभिषेचनीयप्रयोगान्तःपातित्वाद्देवनादिकमाभिषेचनीयस्यैवाङ्गगमति पा-
से ब्रूमः किं तदङ्गत्वे संनिधिः प्रमाणं किंवा प्रयोगपरिकल्पितमवान्तरमकरणम्।
उभयथाऽपि प्रत्यक्षस्य महाप्रकरणस्य प्रबलत्वाद्देवनादिकं राजसूयस्याङ्गम्
राजसूयशब्दश्चानुमत्यादीन्सर्वान्यागानभिधत्ते । तस्मात्सर्वेषामेतदङ्गम् । अनुष्ठानं
तु राजसूयमध्ये वचिदपेक्षितमिति वचनबलादभिषेचनीयगतमाहेन्द्रस्तोत्रकाले
तदनुष्ठीयते ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीय वदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयसंहितामाष्ये प्रथमकाण्डे ऽष्टममपाठके
षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥

·-- - मा०८अनु०१७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयाणां संसृपां दशसंख्याकहविषां विधिः) अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः)। आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणा सारस्वतं चरुं वत्सतरी दक्षिणा सावित्रं द्वाद- शकपालमुपध्वस्तो दक्षिणा पौष्णं चरु५ श्यामो दक्षिणा बार्हस्पत्यं चरु५ शितिपृष्ठो दक्षिणेन्द्रमेकादशकपालमृषभो दक्षिणा वारुणं दर्शकपालं महानिरष्टो दक्षिणा सौम्यं चर्क बभ्रदक्षिणा त्वाष्टमष्टाकपाल५ शुण्ठो दक्षिणा वैष्णवं त्रिकपालं वामनो दक्षिणा (१)॥ ( आग्नेय हिरण्य सारस्वतं द्विचत्वारि शत् )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैनिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - टमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥ - -- - - ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः )। पोडशे जितवतो राज्ञ इतरसेव्यत्वरूप उपचारो वर्णितः। सप्तदशे संसृपा हवींषि दशसंख्याकानि विधीयन्ते- आमेयमिति । उपरतस्तनपाना वत्सतरी। शुक्लकायः शुण्ठः । तान्येतानि हवींषि प्रशंसति- वरुणस्य सुषुवाणस्य दशधेन्द्रियं वीर्यं परापतत् । तत्स सृद्भिरनु सम- सर्पत् । तत्स५ सपा सरसृप्त्वम् । अग्निना देवेन प्रथमेऽहन्ननु मायुक्त । सर- स्वत्या वाचा द्वितीये । सवित्रा प्रसवेन तृतीये । पूष्णा पशुभिश्चतुर्थे । वृहस्प- तिना ब्रह्मणा पश्चमे । इन्द्रेण देवेन षष्ठे । वरुणेन स्वया देवतया सप्तमे (१)। सोमेन राज्ञाऽष्टमे । त्वष्ट्रा रूपेण नवमे । विष्णुना यज्ञेनाऽऽप्नोत् । पत्स५ सपो भवन्ति । इन्द्रियमेव तीर्य यजमान आप्नोति" [ बा० का० १ ० ८ अ. १] इति ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां संसृपां दशसंख्याकहविषां विधिः) सुषवाणस्य सुष्ठ सोममभिषेचनीयकर्मण्यभिषुतवतो वरुणस्येन्द्रियसामर्थ्य दशधा भूत्वा परापतद्विनष्टम् । स च वरुणस्तदिन्द्रियं संसृप्शब्दाभिहितैर्यथो- कहविभिरनुक्रमेण सम्यक्प्राप्तवान् । सम्यक्सृप्यते प्राप्यते वीर्यमाभिरग्न्यादि- भिर्देवताभिरिति संसृपो देवतास्तासां हवींष्यपि तन्नामकानि । स वरुणः प्रथमेऽ. हनि देवेन द्योतनात्मकेनामिना सहाष्टाकपालं पायुक्ताऽऽग्नेयमष्टाकपालं निर- वपदित्यर्थः । द्वितीयेऽहनि वायूपया सरस्वत्या चरुं निरवपत् । तृतीये प्रसव- कारणेन सवित्रा सह द्वादशकपालं निरवपत् । चतुर्थे पशुभिरुपलक्षितेन पूष्णा सह चरुं निरवपत् । पश्चमे ब्राह्मणाभिमानिना बृहस्पतिना सह चरु निरवपत् । षष्ठे द्योतनात्मकेनेन्द्रेण सहकादशकपालं निरवपत् । सप्तमे स्वकीयदेवतारूपेणा- तीतकल्पगतवरुणेन सह दशकपालं निरवपत् । अष्टमे राज्ञा यजमानेन सोमेन सह चरुं निरवपत् । नवमे रूपवता त्वष्टा सहाष्टाकपालं निरवपत् । दशमे यज्ञरूपेण विष्णुना सह त्रिकपालं निरुप्य तदिन्द्रियमाप्नोत् । यदि यजमानस्यापि संसपो यागा भवेयुस्तदाऽसौ यजमान इन्द्रियसामर्थ्य प्राप्नोतीति । उत्पत्तिवि- घिभिर्विहितानां संसृपामनेनार्थवादेन भिन्नदिनानुष्ठानविधिरुन्नेयः । अन्यं प्रका- रविशेषं विधत्ते- पूर्वा पूर्वा वेदिर्भवति । इन्द्रियस्थ वीर्यस्यावरुद्धयै " [ बा• का. प्र. ८ अ० १] इति । पूर्वा पूर्वदिग्गता दिनभेदेन बहुवेदित्वद्योतनार्था वीप्सा । तत्प्रकारश्चाऽऽपस्त- म्बेन स्पष्टीकत:-" श्वोभूते परेण सौमिकदेवयजनं दशभिः सप्तभिर्वा संसृपां इविभिर्यजत आग्नेयमष्टाकपालमिति पूर्वं पूर्व देवयजनमध्यवस्यति यत्र स्याऽऽहवनीयस्तरोत्तरस्य गार्हपत्य उत्तमायाः माग्वंश आहवनीयो पहिगाई- पत्यः" इति । अष्टमनवमदशमानां हविषां स्वस्वदिनेषु कंचित्कालविशेषं विधत्ते- पुरस्तादुपसदार सौम्येन प्रचरति । सोमो वै रेतोधाः । रेत एव तद्दधाति । अन्तरा त्वाष्ट्रेण । रेत एव हितं त्वष्टा रूपाणि विकरोति । उपरिष्टाद्वैष्णवेन । पूर्व- ख. पुस्तकटिप्पण्यां " पूर्व आहवनीयस्तत्रोचरो गार्हपत्यः " इति पाठः । १ ख. घ. ङ. च. न्द्रियं सा । २ क. पूर्वपूर्वदे । ३ ख. घ. च. पूर्वदे।

·मेपा०८अनु०१७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयाणां संसृपां दशसंख्याकहविषां विधिः ) पज्ञो वै विष्णुः । यज्ञ एवातन्तः पाततिष्ठति ( २ )" [ ब्रा० का० १५० ८ अ..] इति । अभिषेचनीयात्सोमयागादूर्ध्वं दशपेयः सोमयागः कर्तव्यः । तस्य च संस- न्यागतंबन्धिनि सप्तमेऽहन्येका दीक्षा कर्तव्या । तत ऊर्ध्वं त्रिषु दिनेषूपसदः कर्तव्याः । तत्र प्रथमोपसद्दिन उपसद्यार यागात्पूर्व सौम्याख्येन संसृपाऽष्टमहविषा प्रचरेत् । मध्यमोपसद्दिने पौर्वाहिकापरालिकोपसदोर्मध्ये त्वाष्ट्रेण नवमहविषा प्रचरेत् । तृतीयोपसहिने पौर्वाह्निकापराहिकोपसदावनुष्ठायोपरिष्टाद्वैष्णवेन दश- महविषा प्रचरेत् । सोमस्य रेतोधारणहेतुत्वात्प्रथमतस्तत्पयोगे यजमानो रेतो दधाति । ततस्त्वष्टुः प्रयोगे सति धृतं रेतोऽवष्टभ्य त्वष्टा रूपाणि विविधानि करोति । विष्णोर्यज्ञरूपत्वादन्ते तदविःप्रयोगे सति यजमानो राजसूयादूर्ध्वमपि पज्ञानुष्ठान एवं प्रतिष्ठितो भवति । दशपेयतन्त्रमध्ये त्रयाणां हविषामनुष्ठानमा- पस्तम्बेन स्पष्टीकृतम् । अपराहे दशपेयस्य तन्वं प्रक्रमयतीत्युपक्रम्यैवं पठ्यते- एका दीक्षा तिस उपसदः पुरस्तादुपसदार सौम्यं चरुं निर्वपति अन्तरा त्वाष्ट्र- मष्टाकपालमुपरिष्टाद्वैष्णवं त्रिकपालम् ॥ इति । अथ मीमांसा । चतुर्थाभ्यायस्प चतुर्थपादे चिन्तितम्- " किं पुरस्तादुपसदां सौम्येन पचरोदिति । अङ्गाङ्गिभावः कालो वा वाक्यादाद्यः प्रतीयते ॥ पुरस्तादिति कालोऽत्र भावी( ति ) कालविधिस्ततः । नाङ्ग कस्यापि सौम्यादि प्रधानमितरेष्टिवत् " ॥ राजसूपे संसृप्शन्दवाच्यान्यानेयाष्टाकपालादीनि दश हवींच्याम्नातानि । तेष्वष्टमनवमदशमानि सौम्यत्वाष्ट्रवैष्णवानि । तद्विषयमिदं वाक्यमाम्नायते-“पुर- स्तादुपसदार सौम्येन प्रचरति । अन्तरा त्वाष्ट्रेण । उपरिष्टाद्वैष्णवेन " इति । योऽयं राजसूये सोमयागस्तस्मिन्नुपदिष्टानामुपसदामादिमध्यावसानेषु सौम्यादीनां याणामनुष्ठानमनेन वाक्येन चोद्यते । ततो वाक्यात्सौम्यादीन्युपसदामझानीति प्राप्ते ब्रूमः-उपसदामिति षष्ठयाः कालवाचिना पुरस्तादिति शन्देनान्वयात्सो- म्यादीनां कालविशेषसंबन्धपरमिदं वाक्यं न त्वङ्गाङ्गिन्भावपरम् । ततो न कस्याप्यङ्ग सौम्यादिकं किंत्वनुमत्यादिवत्पधानम् ॥ १ ख. किंत्वानु।

·९४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम् ) इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥ ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः )। सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोम क्रीणन्ति पु- ण्डरिखजां प्र यच्छति दशभिर्वत्सतरैः सोम क्रीणाति दशपेयो भवति शतं ब्राह्मणाः पिंथन्ति सप्तदश स्तोत्रं भवति प्राकाशाव- ध्वर्यवे ददाति समुद्रात्रे रुक्म५ होत्रेऽश्व प्रस्तोतृप्रतिहर्तृभ्यां द्वादश पष्ठौहीब्रह्मणे व- शां मैत्रावरुणायर्षभं ब्राह्मणाच्छमिने वाससीनेष्टापोतृभ्या स्थूरियवाचितमच्छा- वाकार्यानड़वाहममधेि भार्गवो होता भवति श्रायन्तीयं ब्रह्मसामं भवति वारवन्तीयमान- टोमसाम सारस्वतीरपो ग़हाति (१)॥ ( वारवन्तीय चत्वारिं च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेड- रामप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥ ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके ऽष्टादशोऽनुवाकः )। सनदशे संसपा हवींऽयुक्तानि । अष्टादशे दशपेय उच्यते । तत्र दीक्षासो- मक्रययोश्चोदकमाप्तं दिनभेदमपवदितुं विधत्ते- सय इति । पछतावप्सु लात्यपोऽभातीति यद्विहितं तदपवदितुं विधत्ते- पुण्डरिस्रजामिति । तदेतत्सूत्रकारः स्पष्टी चकार-"अपो दीक्षायाः स्थाने दादशपुण्डरीकां सज प्रतिमुश्चते " इति । पतिमोचयेदित्यर्थः । तदेतत्पशंसति- ·-- - " कपा ०८अनु०१८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम् ) " जामि वा एतत्कुर्वन्ति । यत्सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोमं क्रीणन्ति । पुण्ड रिसजां प्र यच्छत्यजामित्वाय । अङ्गिरसः सुवर्ग लोकं यन्तः । अप्सु दीक्षातपसी पावेशयन् । तत्पुण्डरीकमभवत् । यत्पुण्डरिसजां प्रयच्छति । साक्षा- देव दीक्षातपसी अवरुन्धे " [ ब्रा० का० १ ० ८ अ० २ ] इति । चोदकपातानि हिरण्यवासःमभूतानि दशविधायद्रव्याण्यपवादतुं विधत्ते- दशभिरिति । वत्सतरा उपरतस्तनपानाः। अत एव सूत्रकारो विशिनष्टि- “ दशभिर्वत्सतरैः सोमं क्रीणाति " इति । अत्र संख्यां प्रशंसति- दशभिर्वत्सतरैः सोमं कीणाति । दशाक्षरा विराट् ( १ ) । अनं विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुन्चे , [ ब्रा० का ० १ ० ८ अ० २ ] इति । साण्डत्वं विधाय प्रशंसति- मुष्करा भवन्ति सेन्द्रत्वाय " [ब्रा० का० १ ० ८ अ० २] इति । सेन्द्रत्वमिन्द्रियसामर्थ्यसहितत्वम् । प्रधानं कर्म विधत्ते- दशपेय इति । दशसु वैकृतचमसेषु पातव्यः सोमरसो यस्मिन्क्रती ऋतुर्दशपेयः । यद्वा-एकैकस्मिन्पाचे दशभिब्राह्मणैः पातव्यः सोमो यस्मि- न्स दशपेयः । एतदेवाभिमेत्य सूत्रकार आह-" श्वोभते पात्रसंसादनकाले दश चमसानधिकान्मयुनाक्ति तानुनयनकाल उन्नयति भक्षणकाले दश दशैकैकस्मि श्चमसे ब्राह्मणाः सोमपाः सोमं भक्षयन्ति " इति । तं विधि प्रशंसति- दशपेयो भवति । अन्नाद्यस्यावरुद्धयै " [ बा० का० १ ० ८ अ. २] इति । विधत्ते- शतमिति । एकैकस्मिन्पाचे दश दश ब्राह्मणा इति मिलित्वा शतं वालणा: पिबन्ति । प्रशंसति- शतं बालणाः पिवन्ति । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुष्येवेन्द्रिये पतितिष्ठति ॥ [बा० का० १०८ अ० २] इति । विधत्ते- सप्तदशमिति । अस्मिन्कतौ यद्यत्स्तोत्रं तस्य सर्वस्प सप्तदशस्तोमत्वमेव कुर्यात् । पशंसति- सप्तदशः स्तोत्रं भवति । सप्तदशः प्रजापतिः ( २ ) । प्रजापतेराप्त्यै , [पा० का० १०८ अ० २] इति । विधत्ते- .. - ·- “ - - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम् ) प्राकाशाविति । माकाशौ सुवर्णदर्पणौ । प्रशंसति- " पाकाशावध्वर्यवे ददाति । प्रकाशमेवैनं गमयति ॥ [ बा० का १ प० ८ अ० २ ] इति । हिरण्य सजो दानं विधत्ते- जमिति । तथा च सूत्रकारः-" दक्षिणाकाले हिरण्यपाकाशावभ्वर्यवे ददाति हिरण्यसजमुगावे " इति । प्रशंसति- लाजमुद्गावे । व्येवास्मै वासयति " [बा०का ० १५०८अ ०२] इति । अस्य यजमानस्य व्येव विशिष्टमेव दुकूलादिकं वासयति उत्तरीयत्वेनाऽऽ. छादयति । वर्तुलस्य स्वर्णाभरणस्य दानं विधत्ते- रुक्ममिति । प्रशंसति- रुक्म होने । आदित्यमेवास्मा उन्नयति " [ ब्रा० का. १०८ अ० २] इति । उदयं प्रापयतीत्यर्थः। विधत्ते- अश्वमिति । ददातीत्यनुषज्यते । द्वाभ्यामेकद्रव्यदानं वाचनिकम् । पशं- सति- "अचं प्रस्तोतृपतिहर्तृभ्याम् । पाजापत्यो वा अश्वः । प्रजापतेराप्त्यै (३)"। मा० का० १ ० ८ अ० २] इति । अश्वमेधप्रकरणे पजापतेरक्ष्यश्वयत्तत्परापतदिति श्रुतेरश्वस्य पाजापत्यत्वम् । बालगर्भिणीनां गवां दानं विधत्ते- द्वादशेति । वत्सद्वाराऽभिवृद्धिसूचनादायुष्याभिवृद्धया प्रशंसति- द्वादश पठौहीलणे । आयुरेवावरुन्धे " [ब्रा० का० १०८ अ० २] इति । वन्ध्यामा गोर्दानं विधत्ते- पशामिति । वशाशब्देन बुद्धिस्थं वशित्वमभिमेत्य प्रशंसति- " वशां मैत्रावरुणाय । राष्ट्रमेव वश्यकः " [ ब्रा० का० १ ० ८ भ० २] इति । रेतःसेचनसमर्थस्य गोदानं विधत्ते- ऋषभमिति । ऋषभशन्देन बुद्धिस्थमिन्द्रियमित्यभिप्रेत्य प्रशंसति-- ऋषभं ब्राह्मणाच्छ सिने । राष्ट्रमेवेन्द्रियाव्यकः " [बा० का० १ म. ८ अ० २] इति । द्वाभ्यां प्रत्येकं वस्त्रदानं विधत्ते- पाससी इति । धौलवस्त्रयोः शुद्धिहेतुत्वमभिपेत्य प्रशंसति- " बाससी नेष्टापोतृभ्याम् । पवित्र एवास्यैते " [बा० का० १५०८१०२] "इति । स्थूलस्य यवपूर्ण शकटस्प दानं विधत्ते- - - ·मंगा.अनु.१८) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंक्षिा। ९४५ (राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम् ) स्पूरि यवाचितमिति । वारुणं यवमयं वरूमिति भुतत्वावपपियं पर सकीयभागमदानेन स्वकीपदेशान्तादहिनिःसारितवान्भवतीत्यभिप्रेत्य पतति- “ स्थरि पवाचितमपावाकाय । अन्तत एव परुणवरबनते (५)" [पा.का.म. ८ . २] इति । विधचे- अनसाहमिति । वहिदारकेणोभयोः संबन्धेन मशंतति- "भनाबाहमनीधे । बहिर्वा अनवान् । बहिरमीत् । पहिनेव पहि यशस्वी- बहन्धे " [बा. का. १.८.२] इति । दर्शपूर्णमासपोरानेयहविर्युक्तस्य शकरस्य बहनादनवान्बाहिः। भोरिष. नादानीरोगपि वनिः । उभयोः संबन्धे सति वनितपेणानुहहा यास्य बाडि बाइकमानीमायुविजातं स्वाधीन करोति । चोदकमा होतृसामान्यादिकं बाधितुं विशेषाविपचे- भार्गवो होतेति । प्रकृती यः कोऽपि होतेत्यत्रापि तरमाप्ती भृगुगोत्रोत्सव एवेति विशेष्यते । प्रकृती बामणाच्छंसिनं प्रत्याग्यस्तोत्रे गायत्रताम्नो विहि. वावासदपवादाय भायन्तीयं सामान विधीयते । भायन्त इस सूपमित्यस्पारम्प- सर्व नाम भाषन्तीयम् । प्रकृतो यज्ञापजिपस्पामिष्टोपतामस्वातदपोप बार- तीयं साम विधीयते । अयं न स्वा बारवन्तमित्यस्यामृयुत्पनं वारयन्तीय साम। महतो वहन्तीनां गृहातीति प्रवाहमात्र गवानामा वसतीगरिस्वादवापि तस्याप्ती सरस्वतीगता एवाऽऽपो विधीयन्ते । इन्द्रवीयरवेन पयं प्रशंशति- "इम्यस्य सुधुवाणस्य वेधेन्द्रियं वीर्य परापतत् । भनुस्तृतीयमभवत् । भाग- म्नी सतीयम् । सरस्वती तृतीयम् । भार्गवो होता भवति । भायन्तीयं मलता भवति । पारवन्तीपमामिष्टोमसामम् । सारस्वतीसो ग्रहति । इपियस्य वीर्य- स्पावायचे" [पा. का. प्र. ८ म. २इति । बारसम्भवपन्नवीयस्वाभावनात्र स्तुवेरमतविस्थान का स्वोभापतीपमति "सामन्तीय प्रससामं भवति । इन्द्रियमेवास्मिन्नीपरमपवि । पारसती. अमितामम् । इन्त्रिपमेवास्मिन्दी वारपति (५)" मा.का., 46.8.1 इति । १...न्द्रियवी ।... स्येन्दियी।

·. श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- प्रथमेकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम् ) सामनाम्नि श्रयविधातोः प्रतीतत्वायजमानेन वीर्यमाश्रीयते । दितीयनानि बारयितृत्वमवितरस्मिन्यजमाने प्रयुक्तं वैरिवीर्य निवारितं भवति । अत्र मीमांसा। एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्- दशपेये चाभिषेचनीये तन्वं भिदाऽथवा । यसाहित्यतस्तन्वं कालभेदेन भिन्नता ॥ राजसूये दशपेयाभिषेचनीयसंज्ञको दौ सोमयागौ। तयोरङ्गानुष्टानं तन्त्रेण कार्यम् । कुतः । क्रयस्याभिनत्वात् । ' सह सोमो कोणाति' [ इति ] अभिषे- चनीयस्य यदा सोमक्रयस्तदैव दशपैयस्यापि सोमे केतव्ये सति कयात्पूर्वभा- विनां दशपेयाङ्गानामपकत्तिन्त्र स्यादिति प्राप्ते ब्रूम:--भिन्न कालीनयोरभिषे- चनीयदशपेययोरङ्गानां भेदो युक्तः । संसृप्शब्दवाच्याभ्यो दशम्य इष्टिभ्य :- लमपराहे दशपेयस्योपकमः । ताभ्यः प्राचीनेऽत्यन्तव्यवहिते कालेऽभिषेवनीयः। न च कयसाहित्यमस्ति । ' सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोमं क्रीणन्ति ' इति दश- पेये क्रयस्य सद्यस्कालत्वाभिधानांत् । सह सोमावितिवचनेन कयार्थसंवादे सा- हित्यं विवक्षितम् । तस्मादुभयोरङ्गानां भेदः । तृतीयाध्यापस्य पञ्चमपाइ चिन्तितम्-- राजसूये क्वचित्कर्तुश्चमसो दशभिर्जनः । भक्ष्यः किं तत्र राजन्या भक्षका बालणा उत ॥. भायो भागा(ना)संख्पपैकजातोपाः शतं दश- चमखानारित्युक्त्या राजपात्रं च विप्रगम् ॥ राजसूयै दशपेयनामके यागे श्रूयते--" दश दशैकैकं चमसमनुसपंन्ति । इति । वत्र यजमानस्य राजन्यस्य यश्चमसः सोऽयं राजन्यैरेव दशभिर्भक्षणीपः। दशेतिसंख्या( ख्य )या जात्येकत्वतिभानात् । तथा हि-दशपेयस्य ज्योति- टोमविकक्त्विात्मकृतं धर्मजातं चोदकेन प्राप्तम् । प्रकृतौ च यजमानचमसस्य मिनजातिभिर्भक्षणं नास्तीत्यत्रापि तथैव पापम् । यद्यत्र देशोति विशेषो विधीयते तर्हि पारतं भक्षकसंख्यामा निवत्यैतां न लेकजातीयत्वम् । तस्मा- शाजन्यो यजमानो राजन्यैर्नवभिः सह भक्षयेदिति पाप्ले अमा--मछविता ·पेपा अनु०१९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ( राजसूयसंबन्धिना दिशामवेष्टयः पशुयं सात्यदूतहवींषि चेत्येतेषां विधिः) माप्तेषु दशतु चमसेतु भक्षणायानुसतां पुरुषाणां दश दशेतिवीप्तया पतिच- मसं दशसंरूपां विधायार्थसिदां शतसंख्यामन्ध संरूपेयानां सर्वेषां बालण्यं विधीयते-" शतं वालणाः पिबन्ति " इति । तथा सति यजमानस्यापि राज- 'म्यस्य पत्र भक्षो नास्ति तत्र कुतोऽन्ये राणन्या भक्षयेयुः । तस्मादूगालणा एवं भक्षकाः । दशमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्-- कि प्राकाशौ बाधको स्तः कृत्लस्याऽऽध्वयंवस्य वा। ददातियोगात्कृत्स्नस्य न विशिष्टेन योगतः ॥ राजसूये श्रूयते-" हिरण्मयौ प्राकाशावर्यवे ददाति " इति । पाकाशी दीपस्तम्बावित्येके । दर्पणावित्यपरे । तौ किं पाकलस्य दक्षिणाव्यस्य वाधको, उताध्वमुभागस्यैव । वत्र माकाशौ ददावीविकर्मकारकवाचिद्वितीयाश्रुतिकवन दानसंबन्धेन पाकाशावभ्वर्यष इतिवाक्यकते पुरुषसंबन्धेऽमोदिते सति देय- व्यतीतेपान्तरस्य कत्लस्य बाध इति पूर्वः पक्षः । अध्वर्यवे ददातीतिसंपदा- नकारकवाचिचतुर्थीश्रुतिलतस्प दानकियासंबन्धस्यापवदितुमशक्पत्वात्संपदानवि- शिष्टदानक्रियासंबन्धेऽपि द्वितीयाश्रुतेरविरोधादश्वर्युभागस्पैव बाध इति रावान्तः॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे ऽष्टमप्रपाठके:- टादशोऽनुवाकः ॥ १८॥ ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः)। आमेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षि- गैन्द्रमेकादशकपालमृषभो दक्षिणा वैश्वदेवं चलं पिशङ्गी पष्ठीही दक्षिणा मैत्रावरुणीमा- मिक्षा वशा दक्षिणा बार्हस्पत्यं चरु शिति- पृष्ठो दक्षिणाऽऽदित्यां मल्हां गर्मिणीमा ल- मते मारुती पृश्नि पठौहीमश्विभ्यो पूष्णे १ ख. °न्धे चोदि।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- धमकाण्डे- ( राजसूयसंपन्धिना विशामवेष्टयः पशुवयं सात्यदूतहवींषि चेत्येतेषां विशिः) पुरोडाश द्वादशकपालं निवपति सरस्वते सत्यवाचे चरु५ सवित्रे सत्यप्रसवाय पुरो- गशं द्वादशकपालं तिसृधन्वर (ष्किातिई- क्षिणा (१)॥ ( मानेयः हिरण्यमैन्द्रं वैधदेवं पिशङ्गी सप्तचत्वारिशत् )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाटके - हमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥ (अथ प्रथमकाणेऽष्टममपाठक एकोनविंशोऽनुपाकः)। अष्टादशे दशपेयोऽभिहितः । एकोनविंशे दिशामवेष्टयः परायं सात्वदू- ताना हवींषि व विधीयन्ते । तबाऽऽदौ पश्च हवींषि विधत्ते- भामेयमष्टाकपालमिति । पिशङ्गी पिङ्गलवां । दिग्व्यास्थापनमयुक्तोन्मादपरिहारेणावष्टिविधि पस्तौति- " ईश्वरो वा एष दिशोऽनून्मदितोः । यं दिशोऽनु व्यास्थापयन्ति । दिशा- मरेपो भवन्ति । दिवेव प्रतितिष्ठत्यनुन्मादाय " [बा. का. १०८ अ. ३] इति । पं पणमानमध्वर्युः प्रस्थापयत्येष यजमानो दिशोऽनुपाप्य दिग्भमेणोन्मदि- तोहम्मतो भवितुमीधरः प्रभुभवति । विधिवाक्यावगतं देवतापकं प्रशंसति- पण देवता पजति । पञ्च दिशः। विश्वेव पतितिति " [ मा. का• १० ८ अ० ३] इंदि । आमेषादीनां चतुर्णी मध्य एकैकयागाध्वं पञ्चमहविषि अभिधारणं विधत्ते- हविनों हविष इष्ट्वा बाईस्पत्यमभिधारयति । यजमानदेवत्यो वै वृह- पतिः। यममानमेव तेजसा समर्धयति (१)" [ बा• का. १ प. ८ अ. ३ ] इति । यजमानस्य देवता उक्ता अग्न्यादयश्चतसस्ताभ्यो हितो यजमानदेवस्पः। अमेष्टीविधाय दिपशयुक्तं पशुबन्धकर्म विधत्ते-- १ ·मपा.८अनु०१९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयंसंबन्धिनां दिशामवेष्टयः पशुवयं सात्यदतहवींषि चेत्येतेषां विषिः) आदित्यां मल्हामिति । अदितिदेवता यस्याः सेत्यादित्या मला मणिग गतस्तनयुक्तेत्यर्थः । पृश्निरपतनुः श्वेतवर्णा वा। भदिते मित्वेन राष्ट्रवं मरुतां च वैश्यत्वमसकदुक्तं तदेतदभिप्रेत्य प्रशंतति-- आदित्यां भल्हां गर्भिणीमालभते । मारुती पृश्निं षष्ठीहीम् । विशं बास्मे राष्ट्रं च समीची दधाति " [ ना• का० १ प्र. ८ भ० ३ ] इति । करमदानेन विशः सम्यक्त्वं तस्थानियादकत्वेन राष्ट्रस्य सम्पवरवम् । पाठपात कम प्रशंसति-- भादित्यया पूर्वया पपरति । मारुत्योत्तरया । राष्ट्र पर विशमनुष- माति " [बा• का• १ प० ८ भ० ३ ] इति । भाभावणस्प चोदकपातमुञ्चध्वनित्वमादित्यपागेऽन्यापवादितुं विधत्ते-- " उमेरादित्याया भा भारयति । उपाशु मारुत्यै । तस्माबाष्ट्रं विशम- निषदति " [पाका० १ प्र. ८ अ० ३ ] इति । पस्मानाष्ट्ररूपायामादित्येष्टावुञ्चध्वनिर्विपायां मारुतीष्टानुपांशध्वनिस्तस्मो- लोकेऽपि राष्ट्रमुज्जित्य तत्पालको राजादिः सहसकरदानाय विशमतिवदति । निर्भयतीत्यर्थः । पूर्वोक्त पशुविशेषणं प्रशंसति---- “ गर्भिण्यादित्या भवति ( २ ) । इन्द्रियं वै गर्भः । राष्ट्रमेवेन्द्रियाव्यका। भनी मारुती । विड्वै मरुतः । विशमेव निरिन्द्रियापकः " [ना० का० . म. ८ अ० ३ ] इति । गर्भस्येन्द्रियकार्यत्वादिन्तियत्वं तेन गर्भण राष्ट्रगता बालणक्षत्रियमजा इन्द्रिययुक्ता भवन्ति । मारुत्या गर्भराहित्येन वैश्या निरिन्द्रिया इतरापेक्षया क्षीणसामर्थ्या भवन्ति । ननु पष्ठाही बालगर्भिणीत्यसकदुक्तं कथमगर्भा मारुती- सीहोच्यते । नायं दोषः । पत्रवर्षीया अपि पष्ठाहीशब्दवाच्यत्वात् । पशुवन्धं विधाय सात्यदूतानां हवींषि विधत्ते- अश्विभ्यां पूष्ण इति । पूष्णे चेति देवतासमुच्चयो द्रष्टव्यः । सत्यं वतीति सत्यवाक्तस्मै सरस्वनामकाय देवाय । सत्यपसवायामोघानुज्ञाय । तिसृभिरिपु- मिर्युक्तं धनुस्तिसुधन्वं तत्पक्षेपाय निर्मिता शुष्कदतिः । तदुभयमत्र देयम् । तेषु हविःषु प्रथमं प्रशंसति- "देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवा अधिनोः पूषन्वाचः सत्यर संनि- धाय । अन्तेनासुरानभ्यभवन् । तेऽश्विभ्यां पूष्णे पुरोडाशं द्वादशकपाल निर- १ क. स्माञ्चोदके । घ. ऊ. च. 'स्माच्चोदकोऽपि ।

·९५० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१मधमकाण्डे- ( राजसूयसंबन्धिनां दिशामवेष्टयः पशद्वयं सात्यदूतहवींषि चेत्येतेषां विधिः ) वपन् । ततो वै ते वाचः सत्यमवारुन्धत ( ३)। यदश्विभ्यां पूष्णे पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपति । अनतेनैव प्रातृव्यानभिभूय । वाचः सत्यमवरुन्धे " [ब्रा० का० १ ० ८ अ० ३ ] इति । वाचः संबन्धि यत्सत्यमनृतपरित्यागेन भाषणं तत्सर्वं स्वकीयमश्विनोः पूष्णि च निक्षेपरूपेणावस्थाप्य युष्मान्न हनिष्याम इत्यनृतेन वचनेनासुराणामने भाषां छत्वा तद्विश्वासेन युद्धसनाहं परित्यज्य कदाचिन्निद्राणानसुरान्निहतवन्तः । ततोऽनृतदोषपरिहारक्षम पूर्वनिक्षिप्तं वाचः सत्यं ग्रहीतुमाश्वनोः पूष्णः स्वोत्को- चरूपं पुरोडाशं निरुप्य तत्सत्यं स्वाधीनं कृतवन्तः । तद्वद्यजमानस्यापि द्रष्ट- व्यम् । द्वितीयं हविः प्रशंसति- " सरस्वते सत्यवाचे चरुम् । पूर्वमेवोदितम् । उत्तरेणाभिगृणाति " [बा. का० १ ० ८ अ० ३] इति । पूर्व प्रथमहविःप्रशंसाथ वाचः सत्यमवरुन्ध इति यदुक्तं तदेवोत्तरेण सत्य- पाच इत्यनेन देवतादिशेषणेन विधिवाक्यविशेषो गृणाति उच्चारयति । अतोऽनेनापि यागेन सत्यस्वीकार एव दृढो भवतीत्यभिमायः । सत्यप्रसवायत्येतद्विशेषणं प्रशंसति-- " सवित्रे सत्यप्रसवाय पुरोडाशं द्वादशकपालं प्रसून्यै ” [ बा० का. १० ८ अ० ३ 1 इति । विधत्ते-- दूतान्पहिणोति । आविद एता भवन्ति । आविदमेवनं गमयन्ति । अथो दूतेभ्य एव न छिद्यते " [ब्रा० का० १ ० ८ अ ३ ] इति । पतिराजभ्यो दूतान्प्रेषयति । एते दूता आविदो भवन्त्येतदीयं शासनमा समन्ताद्वेदयन्ति ख्यापर्यन्तीत्याविदः । तेन दूतपेषणेनैनं यजमानमाविदं गमयन्ति आ समन्तादेद्यते ख्याप्यत इत्याविकीर्तिस्तां पापयन्ति । किंचायं दूतेभ्यो न विच्छिद्यते सर्वतः प्रेषयितुं कदाचिद्रूता न लभ्यन्त इत्येवं विच्छेदो न भवति, किंतु सर्वदा बहवो दूताः संनिहिता वर्तन्ते । दूतप्रेषणपकारः सूत्रकारेण स्पष्टीकृत:--" तान्यभ्यवस्लाय पतिराजभ्यः पहिणोत्यभ्यषिक्षि राजाऽभूव- मित्यावेदयते " इति । तानि तिसृधन्वादीनि दक्षिणाद्रव्याण्यभ्यवस्लायाभित आक्रम्य लात्वा तानि प्रतिराजभ्यो दर्शयितुं दूतहस्ते दत्त्वा प्रेषयति । स च दूतो राज्ञ एतद्वचनं तेषामग्रे कथयति-अभिषिक्तोऽस्मि युष्माकं सर्वेषां राजाऽ- भूवमिति । दक्षिणां प्रशंसति- १ क. घ. ङ. च. वति प्रा। - ·पा०८ अनु०१९] कृष्णयजुर्वेदीयतचिरीयसंहिता । ( राजसूयसंबन्धिनां दिशामवेष्टयः पशुइयं सात्यदूतहवींषि चेत्येतेषां विधिः ) तिसृधन्व५ शुष्कदृतिदक्षिणा समृद्धयै ( ४ ) " । [ ब्रा० का० १ प० ८ अ० ३ ] इति । अत्र मीमांसा । द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्-- राजसूयं प्रकृत्येष्टिरवेष्टयाख्या श्रुताऽत्र तु । विपक्षत्रियविड्भेदाद्धविषां व्यत्ययः क्रमे ।। विप्रादेरनुवादः स्थात्मापणं वाऽनुवादगीः । व्यत्ययाय त्रयाणां च राजत्वात्माप्तिरस्ति हि ॥ न राज्ययोगादाजत्वं क्षत्रियत्वकृतं ततः । अमाप्त पापणात( णं त )स्मान रथंतरतुल्यता ॥ राजसूयमकरणे काचिदिष्टिरवेष्टिनामिका श्रूयते----" आग्नेयमष्टाकपालं निर्बपति हिरण्यं दक्षिणेन्द्रका दशकपालमृषभो दक्षिणा वैश्वदवं चरुं पिशङ्गी षष्ठीही दक्षिणा क्षेत्रावरुणीमामिक्षां वंशा दक्षिणा बार्हस्पत्यं चरु शितिपृष्ठो दक्षिणा " इति । तस्यामेवेष्टौ हविषां कमव्यत्ययः श्रयते--" यदि बाह्मणो यजेत चार्हस्पत्यं मध्यतो निधायाऽऽहुतिमाहुति हुत्वा तमभिधारयेत् , यदि राजन्य ऐन्द्रं, यदि वैश्यो वैश्वदेवम् " इति । तत्र यथा पूर्वाधिकरण ऐन्द्र- वायवायत्वं व्यवस्थापयितुं यदिशब्दयुक्तेन वाक्येन रथंतरं निमित्तत्वेना- नूदितम् , एवमत्रापि पश्चमस्थाने श्रूयमाणं बार्हस्पत्यं चर्स मध्ये तृतीयस्थाने स्थापयितुं यदि बालण इत्येतनिमित्तदयाऽनद्यते । द्वितीयस्थाने श्रुतस्पैन्दस्प तृतीयत्वेन स्थापयितुं यदि राजन्य इत्यनुवादः । वैश्वदेवस्य तृतीयस्थाने श्रवणात्तत्र मध्ये निधान विधिनित्यानुवादः । ननु राजकर्तृकराजस्ये ब्राह्मण- वैश्ययोः प्राप्त्यभावान्नानुवादो युक्त इति चेन, तयोरपि राज्ययोगेन राज. शब्दार्थत्वादिति पाप्त जूम:--राजशब्दः क्षत्रियजातौ रूढः, न तु राज्ययो- गस्तस्य प्रवृत्तिनिमित्तम्, प्रत्युत राज्य शब्दस्य राजयोगः प्रवृत्तिनिमित्तम् । राज्ञः कर्मेति विगृह्य राजपातिपदिकस्योपरि प्रत्ययविशेषविधानात् । ब्राह्मण. वैश्ययोः प्रजापालने राज्य शब्द औपचारिकः । तस्मादेषेष्टौ बालणवैश्यो पूर्वमपाप्तावनेन प्राप्यते । ननु राजसूयस्य राजकत्वात्तदन्तर्गताया अवेष्टे. रापि तथात्वात्तस्यां ब्राह्मणवैश्वयोः पापणमयुक्तमिति चेन्मेवम् । अन्तर- ..

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- पथकाण्डे- ( राजसूयसंबन्धिनां विशामवेष्टयः पञ्जद्वयं सात्यदूतहवीं वि चेत्येतेषां विधिः ) देशै तदसंभवेऽपि राजसूयाबहिः प्रयुज्यमानायामवेष्टौ तसंभावात् । तस्मादत्र ब्राह्मणादिकतकं यथोक्तगुणविशिष्टं कर्मान्तर विधीवत इवि न रथंतरादितुल्यत्वम् । यदिशम्दस्तु निपातत्वादनकोऽयाम्तरवाची वेत्यु- नेयम् । एकादशाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्-- अवेष्टावणतन्त्रत्वं भेदो वा लिङ्गन्तोऽनिमः । नोत्पत्तौ दक्षिणाभेदाल्लिनं बालपयोगगम् ॥ राजसूयपकरण श्रूयते--"दिशामवष्टयो भवन्ति " इति । साधाष्टम उत्पत्तिवाक्यैरेवमाम्नायन्ते--" आनेयमष्टाकपालं निवपति हिरण्यं दक्षिणे- न्मेकादशकपालमृषभो दक्षिणा वैश्वदेवं चरुं पिशङ्गी पछौही दक्षिणा मेवा- वरुणीमामिक्षां वशा दक्षिणा बार्हस्पत्यं चरु शितिपृष्ठो दक्षिणा " इति । तास्ववेष्टिषु तन्त्रेणाङ्गानुष्ठानम् । कुतः । तसिङ्गात्-" यदि ब्राह्मणो यजेत वाईस्पत्यं मध्ये निधायाऽऽहुतिमाहुति हुत्वा तमभिषारयेदि राजन्य ऐन्वं यदि वैश्यो वैश्वदेवम् ” इति । तत्र मध्ये निधानं मयोगैक्यनिमित्तामति लिङ्ग, सदैक्याच्च तन्त्रमिति प्राप्ते ब्रूमः--उत्पत्तिगतेन दक्षिणाभेदेन पयो- गभेदावगमादङ्गानां भेदः । लिङ्ग तु बहिष्पयोगविषयम् । अस्ति च पयोगद्- यम् । राजसूयपकरणपाठादन्तःपयोग एकः । न च प्रकरणादुत्कर्षः कर्तु राजसूयाङ्गभूतदिग्व्यास्थापननिमित्तोन्मादपरिहाररूपेणार्थवादेन तसंबन्धावगमात् । तथा च भूयते--" ईश्वरो वा एष दिशोऽनन्मदितोः । पं दिशोऽनु व्यास्थापयन्ति । दिशामवेष्टयो भवन्ति । विश्वव पतितिष्ठत्यनु- मादाय " इति । राजसूयादहिष्पयोगस्त्वेतयाऽन्नायकामं पाजयेदिति विहितः । न चासो राजसूयान्तःपाती । यदि ब्राह्मण इत्यादिना वर्णत्रय. संयोगावगमात् । राजसूये च बामणैवश्ययोरनधिकारात् । तस्मादहिष्पयो तन्त्रमन्तःपयोगे भेद इति निर्णयः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयपदीप- लेचिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्देऽष्टममपाठक एकोनविंशो ऽिनुवाकः ॥ १९॥ शक्यः ·पपा०८अनु०२०] कृष्णयजुर्वदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयाणां प्रयुजा हविषामभिधानम् ) ( अथ प्रथमाष्टकऽष्टमप्रपाठके विशोऽनुवाकः)। आमेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरु५ सावित्रं द्वादशकपालं बार्हस्पत्यं चहं त्वाष्ट्रम- टाकपालं वैश्वानरं द्वादशकपालं दक्षिणो रथ- वाहनवाही दक्षिणा सारस्वतं चकै निर्वपति पौष्णं चरुं मैत्रं चरुं वारुणं चकै क्षेत्रपत्यं चरुमादित्यं चरुमुत्तरा रथवाहनवाहा दक्षिणा(१) । आग्नेयः सौम्य बहिस्पत्यं चतुतिः शत् )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतेनिर्गय मंहितायां प्रथमाष्टकंड- टमप्रपाठकं विशाऽनुवाकः ॥ २० ॥ ( अथ प्रथमकाण्डऽष्टमप्रपाठके विश। ऽनुवाकः )। एकानविंश दिशामवेष्टयः पशुबन्धः सात्यदूतानां हवींषि चौतानि । अथ विशे प्रयुजां हवींष्युच्यन्तं । तत्प्रकार: सूत्रकारण दर्शित:-"अपराहणे षड्भिः प्रयुजां हविभिर्यजत आग्नेयमष्टाकपालमिति दक्षिणा रथवाहनवाहो दक्षिणा धोभूते षड्भिरुत्तरो रथवाहनवाह: " इति । तान्येतानि हवींषि विधत्ते- आनयमिति । रथस्य वाहनं रथवाहनमन्यच्छ कटं यस्मिञ्शकंटे रथस्येषयोरम- मवस्थाप्यते तस्य रथवाहनस्य शकटस्य वाहको दक्षिण। यो बलीवदोऽसौ पूर्वपट्के दातव्यः । एवमुत्तरषट्केऽपि योज्यम् । अब पूर्वषटकगतं प्रथमं हविः पशंसति- " आग्नयमष्टाकपालं निर्वपति । तस्माच्छिशिर कुरुपश्चालाः पाश्चो यान्ति" [ ब्रा०का० १५०८०४ ] इति । उपरिष्टात्परकीयपक्षा उपन्यस्यन्त “ मासि मास्येतानि हवींषि निरुप्पानी- त्याहुः" इति । तत्पक्षानुसारण फाल्गुनमासमारभ्य कमणैकैकस्मिन्यास एकै हविनिर्वपणीयम् । तथा हि-फाल्गुन्याः पौर्णमास्याः प्रागेव राजसूयमुपकम्प पवित्रनामकमग्निष्टोममानुमतादीनि चानुष्ठाय फाल्गुन्यां पौर्णमास्यामारभ्य बैव- देवकरुणपघाससाकमांश्चतुर्षु मासंषु निष्पाद्य द्वितीयस्यां फाल्गुन्यां पौर्णमास्या.

·.. - ९५४ श्रीमत्सावणाचार्यविरचितभाष्यसमता- प्रथमकाण्खे- ( राजसूयविषयाणां प्रयुजां हविषामभिधानम् ) शुनासीरीयन्द्रतुरीयादिकमनुष्ठायोत्तरदिनेषु देविकादीनि यथोक्तक्रमेण रनिनां हवींषि चानुष्ठाय फाल्गुनामावास्यायामभिषेचनीयार्थं दीक्षयित्वा तस्य दीक्षा वर्धनीयाः । तथा चाऽऽपस्तम्ब आह-" तथाऽभिषेचनीयस्योक्थ्यस्य दीक्षाः प्रवर्धयति यथा संवत्सरस्य दशरात्रेऽवशिष्टे दशपयो भविष्यति " इति । स च दशपेयः संवत्सर दशराबीरवशेष्य पञ्चम्यामुपकम्यते पञ्चभिर्दिनौनष्पाद्यत्वेन नवम्यां समाप्यते दशम्यां प्रातः सात्यदूतानि निरुप्यापराणे पयुजां हवींध्यु- पक्रमितव्यानि । तथा सत्याग्नेयस्य फाल्गुनरूपो द्वितीयः शिशिरमासः प्राप्यते । तस्मिशिशिरे तन्निर्वापाच्छिशिरद्वारा तद्धविः स्तूयते । कुरुपश्चालदेशवर्तिनो राजानः प्राच्यषु देशेषु सस्याभिवृद्धिमवगत्य दिग्विजयाय प्राश्नः प्रयान्ति । यस्मादाग्नेययागकालः शिशिरः सस्याभिवृद्धिहेतुस्तस्मात्माचा यान्तीत्येवं स्तुतिः। द्वितीयं हविः प्रशंसति- " सौम्यं चरुम् । तस्माइसन्तं व्यवसायाऽऽदयन्ति" [बा. का. १०८ अ. ४ ] इति । उक्तक्रमण वासन्तिकयोः प्रथममासि सौम्यं चरुं निर्वपति । यस्मादम्नस्य देवता सोमोऽत्र चरुणेज्यते तस्मात्प्रथमो वसन्तमास आगतोऽयमिति निश्चित्य माग्देशं जेतुं गता राजानस्तत्रत्यं धान्यं सर्वमुपहत्य स्वसेनामादयन्ति वसन्तः समुपस्थितः सम्यकपक्कं समृद्धमन्नं कामं भुञ्जतामिति वदन्तो हस्तेन सर्वां सेना प्रेरयन्ति । तृतीयं हविः प्रशंसति- " सावित्र द्वादशकपालम् । तस्मात्पुरस्ताद्यवाना र सवित्रा विरुन्धते " [ना. का० १५०८१०४] इति । यस्माद्वितीये वसन्तमासे सावित्रयागः कृतस्तस्मात्पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि गता राजानः सवित्राऽनुज्ञाताः सन्तो यवानां विरुन्धते यवादीनि धान्यानि परकीयाणि विशेषणावरुन्धते यथा कृषीवला न गृह्णन्ति तदवरोधं कुर्वते । चतुर्थं प्रशंसति- " बार्हस्पत्यं चरुम् । सवित्रैव विरुध्य । बलणा यवानादधते " [बा. का. १६०८१०४] इति । यस्मात्पथमे ग्रीष्मे मासि बार्हस्पत्ययागः कृतस्तस्माद्ब्रह्मणा बृहस्पतिनाऽनुज्ञा- १ क. प. उ. व. त्या ताश्च दी। - ·- मपा.८अनु०२०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ९५५ ( राजसूयविषयाणां प्रयुजा हविषामभिधानम् ) ताः सन्तो यवानाधते पूर्व सवितृप्रसादाद्ये यवाः परदेशवर्तिभ्यः कृषीवलेभ्योऽत्र- रुदास्तान्सर्वानानीय स्वगृहेषु स्थापयन्ति । पञ्चमं प्रशंसति- त्वाष्ट्रमष्टाकपालम् ( .)। रूपाण्येव तेन कुर्वते " [ब्रा. का. १ प.८ अ०४ ] इति । यस्माद्वितीये ग्रीष्मे मासि त्वाष्ट्रयागः रुतस्तेन कारणेन रूपनिर्मात्रा त्वष्ट्राऽनुज्ञाताः सन्तो रूपाण्येव परकीयधान्यानां यथेष्टभोजनेन पुष्टिमन्त्येव शरीराणि कुर्वते । षष्ठं प्रशंसति- " वैश्वानर द्वादशकपालम् । तस्माजघन्ये नैदाघे प्रत्यश्चः कुरुपश्चाला पान्ति" [ ब्रा० का १० ८ अ० ४ ] इति । यस्माद्वार्षिके प्रथमे मासि वैश्वानरयागः कृतस्तस्माद्वैश्वानरेणानुज्ञाता जघन्ये नैदा द्वितीयस्मिन्ग्रीष्ममासेऽपगते सति वर्षपथममासे परकीयराष्ट्र सर्वात्मना विनाश्य स्वदेशं पति प्रत्यङ्मुखाः कुरुपश्चाला राजानो यान्ति । तदेतदुपलक्षणं सर्वेऽपि राजान उक्तरीत्या कुर्वन्तीति दृष्टव्यम् । उत्तरषटकस्य प्रथमं हविः प्रशंसति- " सारस्वतं चकै निर्वपति । तस्मात्प्रावृषि सर्वा वाचो वदन्ति " [ ब्रा० का. १० ८ अ० ४] इति । यस्माद्वितीये वार्षिकमासि सारस्वतयागः रुतस्तस्मात्पावृषि वृष्टया संतु- ष्टाः रुषीवलास्त्वया कृषिकार्य मया कृषिकार्य क्रियते वीजानि सन्ति के वाऽनड्वाह इत्यादिकाः सर्वा वाचः परस्परं वदन्ति । उत्तरहविःपश्चकं प्रशं. सति- पोष्णेन व्यवस्यन्ति । मैत्रेण कृषन्ते । वारुणेन विधता आसते । क्षेत्र- पत्येन पाचयन्ते । आदित्येनाऽऽधते" [बा० का ० १ १०८ अ० ४ ]इति । शारदे प्रथमे मासि पौष्णयागस्य कृतत्वात्तेन पोष्णेन व्यवस्यन्ति पूषदेव- ताया अनुग्रहेण पुष्टिमानेतावनी भूमि कृषामीत्यादिनिश्चयं कुर्वन्ति । शारदे द्वितीये मासि मैत्रयागस्य कृतत्वान्मित्रदेवताया अनुग्रहेण निर्विघ्नाः रुषन्ति । हैमन्ते प्रथमे मासि वारुणयागस्य कृतत्वादरुणदेवताया अनुग्रहेण गोमयादिकं पक्षिप्य नीरपूर्ण क्षेत्र विशेषेण धृतवन्तः पोषयन्त आसते । हैमन्ते द्वितीये मासि क्षेत्रात्ययागस्य कृतत्वात्क्षेत्रपतिदेवताया अनुग्रहेण सस्यमध्ये यथेष्टम- - ·श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे-- ( सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम् ) त्पन्न निरर्थक तृणादिकमुन्मूल्य फलपाकं संपादयन्ति । शैशिरे प्रथमे मास्यादि- त्पपागस्य कृतत्वादादितिदेवताया अनुग्रहेण पक्वानि धान्यानि स्वगृहेष्वादधते । यथोक्तं प्रतिमासनिर्वा परपक्षत्वेनोपन्यस्यति- " मासि मास्येतानि हवी षि निरूप्याणीत्याहुः । तेनैवर्तृपयुत इति " [ना. का. १ प्र. ८ अ० ४ ] इति । तेनैव प्रतिमासं पृथनिर्वापेणैव सर्वानृतून्प्रयुक्तवान्भवति ऋतुधर्मान्यथायथं पयुक्तवान्भवति । यस्मादृतुपयोगस्तेषु पद्यत तस्मादतानि प्रयुजां हवींषीत्यभि- प्रायः । तं पक्षं निगरुत्य पक्षान्तरं विधत्त- "अथो खल्वाहुः । कः संवत्सरं जीविष्यतीति । षडेव पूर्वेधुनिरुप्याणि । षडु- तरेयः । तेनैवर्तन्प्रयु ” [ ब्रा० का ० १ ० ८ अ० ४ ] इति । आयुष्परिमाणस्थावगन्तुमशक्यत्वाद्धर्मस्य त्वरिता गतिरितिन्यायेन दिनद्वये निरुप्पाणि । तथा सति पटसंख्यायाः षड़वा तव इतिश्रुत्यनुसारेण ऋतुप्र- योगसिद्धिः । प्रयुजां हविष्ट्रवमप्युपपन्नामित्यभिप्रायः । दक्षिणाद्वयं प्रशंसति- " दक्षिणो रथवाहनवाहः पूर्वेषां इक्षिणा । उत्तर उत्तरेषाम् । संवत्सरस्यै- बान्तौ पुननि । सुवर्गस्य लोकस्य समष्टय (३) ” [ ब्रा० का० १ ० ८ अ. ४ ] इति । शकटमुगस्योभयोरन्तयोवृद्धावतावनड़वाही तयोर्दानेन संवत्सरस्योभयोर्मास- पट्कयोरन्तौ संपादितवान्भवति । तेन स्वर्गः प्राप्यते ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिंत माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- नैत्तिरीयमंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे ऽष्टमप्रपाठके विशाऽनुवाकः ॥ २० ॥ ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठक एकविंशोऽनुवाकः )। स्वाहीं त्वा स्वादुना तीवां तीबेणामृताम- मृतेन सृजामि स मोमेन मोमोऽस्यश्विभ्यां पच्यस्व सरस्वत्यै पच्यस्वेन्द्रीय सुत्राणे प- च्यस्व पुनातु ते परिस्रुत सोम मूर्यस्य ·९५७ - पपा०८ अनु०२१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम् ) दुहिता । वारेण शश्वता तना। वायुः पूतः पवि- त्रेण प्रत्यङ्सोमो अतिदुतः । इन्द्रस्य युज्यः मखो । कुविदङ्ग यवमन्तो यवं चिद्यथा दा- न्त्यनुपूर्व वियूर्य । इहेहेषां कृणुत भोजनानि (१) ये बर्हिषी नमोवृक्तिं न जग्मुः । आश्विनं धूम्रमा लभते मारस्वतं मेषमैन्द्रमृषभमैन्द्रमे- कादशकपालं निर्वपति मावित्रं द्वादशकपालं वारुणं दर्शकपाल मामप्रतीकाः पितरस्तु- प्णुत वडवा दक्षिणा ( २ )। ( भोजनानि षड़विः शतिश्च ) । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहितायां प्रथमाष्टकेs- टमप्रपाठक एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥ Hinde ( अथ प्रथमकाण्डऽष्टमप्रपाठक एकविशोऽनुवाकः )। विंशेऽनुवाके प्रयुजां हवींष्युक्तानि । एकविंशे सौत्रामण्या मन्त्राः पशवो हवींषि चोच्यन्ते । कल्प:-" अग्रेण गार्हपत्यमवर्ट खात्वा तस्मिन्सुरायाः कल्पेन सुरां संद- धाति परिसुद्भवति स्वाहीं त्वा स्वादुनेति शष्पैः सुरां संसृजति" इति । पाठस्तु- स्वादी वेति । हे सुरे स्वाहीं त्वा स्वादुना सोमेन संसृजामि। अत्र सोम- शब्देन व्रीहियवाद्यङ्कुरं शष्पशब्दाभिधेयं बालतृणमु(णं चो)पलक्ष्यते । सोम- स्यौषधिराजत्वेनोपलक्षयितुं शक्यते(त्वात् ) । कीदृशीं त्वाम् । तीव्रामुग्रगन्धाम् । अमृताममृतवदाप्यायनकारिणीम् । अत एव बलीवश्वादीनाप्यायितुं पायय- न्ति । कीदृशेन सोमेन । तीब्रेण वमनाथुपयुक्तौषधित्वेन तीव्रत्वम् । अमृतेन अपाम सोमममृता अभूम " इत्यादिश्रुतेनामृतत्वमापकेन(ण) । एवंविधतो- मात्मकेन शपेण संसृष्टत्वात्त्वं सामोऽसीति । तस्माद्देवतात्रयार्थ त्वं पच्चस्व । तुवाम्णे सुष्ट रक्षकाय । सक्तुप्रभृतिकद्रव्यविधानाय प्रस्तौति- ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१पथमकाण्डे- ( सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामाभधानम् ) "इन्द्रस्य सुषवाणस्य दशधेन्द्रियं वीर्यं पराऽपतत् । स यत्प्रथमं निरष्ठीवत् । तत्कलमभवत् । यद्वितीयम् । तदरम् । यत्तीयम् । तत्कन्धु । यनस्तः । स सिरहः । यदक्ष्योः ( १ ) । स शार्दूलः । यत्कर्णयोः । स वृकः । य ऊर्ध्वः । स सोमः । याऽवानी। सा सुरा" [ना• का० १०८ अ. ५ ] इति । सोममभिषुतवत इन्द्रस्य सामर्थ्य दशधा भिन्नं सत्पतितमभूत् । युक्तं चैतत् । अभिषवस्य वधरूपत्वात् । घ्नन्ति वा एतत्सोमं यदभिषण्वन्तीति श्रुतेः । स चेन्द्रो वक्त्रेण विचारं निष्ठीवनं कृतवान् । तेन द्रब्यवयमभूत् । प्रथमनिष्ठीवनेन कलं बालखजूरफलमभूत् । बदरं क्रमुकपरिमितं सक्ष्म बदरीफलम् । कर्कन्धु हरीतकीपरिमितं स्थूलं बदरीफलम् । तदेतत्रयं मुखच्छिदानिःसृतम् । यत्तु वीर्य नासिकाछिद्रानःसृतं स सिंहमृगोऽभूत् । यच्चाक्षिच्छिद्राभ्यां निःसृतं स शा- लोऽभवत् । यदपि कर्णच्छिद्राभ्यां निर्गतं स वृक आरण्यश्वाऽभूत् । यो वीर्यभागो मूर्धच्छिद्रादूर्टो निर्गतः स सोमोऽभवत् । या च वीर्यकला पायुगु- साभ्यामवाची निर्गता सा सुराऽभवत् । यद्यपि वलादीन्यष्टैव द्रव्याणि तथाऽपि च्छिद्रदशकॉन्निर्गतत्वेन दशधा वीर्यपातोऽभिहितः । द्रव्याणि विधत्ते- वयाः सक्तवो भवन्ति । इन्द्रियस्यावरुद्धयै । त्रयाणि लोमानि (२)। विधिमेवावरुन्धे । यो ग्रहाः । वीर्यमेवावरुन्धे " [ ब्रा० का० १ . ८ अ. ५] इति । प्रयास्त्रिविधाः सक्तवो भवेयुः कर्तव्या इत्यर्थः । क्लैर्बदरैः कर्कन्धुभिश्च निष्पाद्यत्वात्रिविधाः । सक्तूनामिन्द्रियाभिवृद्धिहेतुत्वादिन्द्रियसंपत्तिः। वयाणि सिंहशार्दूल वृकाणां संबन्धीनि त्रीणि विविधानि लोमानि संपाद्यानि । त्रयस्त्रि- संख्याका अश्विसरस्वतीसुत्रामदेवताका ग्रहा ग्रहीतव्याः । लोमभिस्त्विषिर्दीप्तिः संपद्यते ग्रहैश्च वीर्यम् । सौत्रामण्या द्रव्यान्तरत्वशङ्कां वारयन्सन्क्तत्रयादीनि द्रव्याणि प्रशंसति- नाम्ना दशमी । नव वै पुरुषे प्राणाः। नाभिर्दशमी। पाणा इन्द्रियं वीर्यम् । प्राणानवेन्द्रियं वीर्य यजमान आत्मन्धत्ते ” [ ब्रा० का १०८ अ. ५] इति । सत्रयलोमत्रयग्रहत्रयनिष्पन्ना नवसंख्पा । तत्र सौत्रामणीदशमीत्वं नामरू- पेणेव न तु द्रव्यरूपेण । यथोक्तद्रव्यनिष्पाचकर्मसंचनामत्वात् । पुरुषऽपि मुख्य- ·मा०८अनु० २१] रुष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता । ( सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामाघांनम ) च्छिद्राणि शिरसि सप्तायो । इति नवसंख्याकानि प्राणाधारत्वात्माणा इत्यु- च्यन्ते । नाभिस्तु दशमी । सा च च्छिद्राभासरूपत्वान्न मुख्यच्छिद्रम् । यथा सौत्रामणी न द्रव्यं तद्वत् । नवच्छिद्रगताश्च पाणा इन्द्रियशन्देन वीर्यशन्देन चोच्यन्ते । अतोऽत्र द्रव्यगतया नवसंख्यया प्राणानिन्द्रियं वीर्य च यजमाने संपादयति । विधत्ते- " सीसन क्लीवाच्छष्पाणि क्रीणाति । न वा एतदयो न हिरण्यम् ( ३ ) । यत्सीसम् । न स्त्री न पुमान् । यक्लीवः । न सोमो न सुरा । यत्सौवामणी समृद्धयै ” [ ब्रा० का० १ ० ८ अ० ५ ] इति । सीसक्लीव शष्पाणामन्तरालवर्तित्वं साम्यम् । सीसमयसोअधिकं हिरण्यात्तु न्यूनम् । क्लीवोऽपि स्त्रिया अधिकः पुरुषात्तु न्यूनः । शष्पाण्यपि सुराजनक- त्वात्सुराया अधिकानि सोमवत्पूतत्वाभावात्ततो न्यूनानि । तान्येतानि सौत्रा- मणीहेतुतया तच्छन्दन निर्दिश्यन्ते । सोमेन संसजामीत्यस्याभिमायं दर्शयति-- स्वाद्वी त्वा स्वादुनेत्याह । सोममेवेनां करोति " [बा• का• १०८ अ. ५ ] इति । देवतार्थपाकस्य प्रसिद्धतां दर्शयति-- " सोमोऽस्यश्विभ्यां पच्यस्व सरस्वत्यै पच्यस्वेन्द्राय सुत्राम्णे पच्यस्वेत्याह । एताभ्यो पेषा देवताभ्यः पच्यते " [ ब्रा० का १० ८ अ० ५] इति । शम्पैः संसृष्टायात्रिषु दिनेषु तथैव निवासं विधत्ते-- " तिसः ससृष्टा वसति ( ४ ) । तिम्रो हि रात्रीः क्रीतः सोमो वसति " [बा० का० १ प्र. ८ अ० ५] इति । कीतसोमस्य त्रिरात्रवासोऽन्यत्र प्रसिद्धः । तथा च श्रूयते-“ त सोम- माहियमाणं गन्धर्वो विश्वावसुः पर्यमुष्णात्स तिस्रो रावीः परिमुषितोऽवसत्तस्मा- तिसो रात्रीः क्रीतः सोमो वसति " इति । कल्प:-" पुनातु ते परिसुतमिति बालमयेन पवित्रेण सुरां पावयति " इति । यथा शुद्धयर्थं जलं वस्त्रेण गालितं भवति तददियं वालपवित्रेण गालिता --- -- कार्या । पाठस्तु- पुनातु त इति । ह इन्द्र ते त्वदर्थं सूर्यस्य दुहिता सुरां पावयतु सूर्यसंबन्धिनी १.प.त्र नंच कि।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमंता- प्रथमकाण्डे- ( सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामाभिधानम् ) दुहिमृस्थानीया दीप्तिः परिसुतं द्रवीभूतं सोमं पूर्वमन्त्रेण सोमीकृतं सुराद्रव्यं बारेण वालजन्येन पवित्रण पुनातु शोधयतु । कीदृशेन वारेण । शश्वता शाश्वतेन हडेन । तना विस्तीर्णेन । पवित्रेणानेन पूतः सोमो वायुवच्छीघगामी भूत्वा प्रत्य- धोवर्ती पात्राभिमुखः सन्नभितः शीघं द्रुतोऽभवत् । कीदृशः सोमः। इन्द्रस्य युज्यो योग्यः सखा । विधत्ते- पुनातु ते परिसुतमिति यजषा पुनाति व्यावृत्त्यै " [ब्रा० का. १ म. ८ अ० ५ ] इति । लौकिकजलादिकं न मन्त्रेणाऽऽविलं पुनन्तीति ततो व्यावृत्तिर्भवति । साधनं विधत्ते- " पवित्रेण पुनाति । पवित्रेण हि सोमं पुनन्ति " [बा• का.. प्र. ८ अ० ५ ] इति । दशापवित्रेण सोमस्य शोधनं प्रसिद्धम् । सोमसाम्याय वालस्वीकार इति दर्शयति- " वारेण शश्वता तनेत्याह । वारेण हि सोमं पुनन्ति " [प्रा० का. 1 प्र. ८ अ० ५ ] इति । वालेन सोमशोधनं सोमप्रकरण सूत्रकारण दर्शितम्-" शुक्लामर्णास्तुका यजमानः प्रयच्छति तां स काले दशापवित्रस्य नाभिं कुरुत " इति । बायुः पूत इत्यस्या ऋचः प्रयोगं पुरुषभेदेन व्यवस्थापयति- वायुः पूतः पवित्रेणेति नैतया पुनीयात् । व्यूद्धा ह्येषा । अतिपवितस्यै- तया पुनीयात् " [ ब्रा०का०१५०८१०५ ] इति । द्विविधो हि सोमपाः सोमवामी जीर्ण सोमश्चेति । तत्र सामवामिनः सोमो बहिनिर्गत इति प्राङ्सोमो अतिद्रुत इत्येतादृशः पाठस्तस्मिन्युक्तः । प्रत्यड्डित्य- स्यार्थस्य तस्मिन्नभावात् । तं प्रत्येषा व्यृद्धा समृद्धिहीना । यस्त्वतिपवितो जीर्णसोमस्तं प्रत्यर्थसद्भावात्समृद्धव । तदतत्सूत्रकारेण विशदीकृतम्-" पाङ्- सोमो अतिद्रुत इति सोमवामिनः प्रत्यङ्सोमा अतिद्रुत इति सोमातिपवितस्य" इति। कल्प:-"अपरस्मिन्खरे सुराग्रहान्गृह्णाति कुविदङ्गति" इति । पाठस्तु- कृविदङ्गेति । अङ्गशब्दः प्रियसंबोधनवाची । हे पिया अश्विसरस्वतीतुत्रा- मेन्द्रा ये यज्वानो बहिषो यागस्य नमोवृक्ति नमस्कारविनाशं न जग्मुर्न पापुः १ क. प. उ. प. प्तिः ।२ क. °मानाय प्र .

·पपा ८ अनु०२१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम् ) किंवत्यन्त श्रद्धालवोऽनुतिष्ठन्ति तेषामेषां यज्वनां हविर्षिषयाण मोजनानीहेह कृणुत । ग्रहणपात्राणामनेकत्वादीप्सा । तत्रोपमानमुच्यते । कुविपन्दो पह- र्थवारी । चिच्छन्दः समुच्चये । यथा लोके यवमन्तो यवादिधान्योपेवाः पिकाः कुरियचिन्हुलं यवमन्यानि च गोधममियंग्वादिधानान्यनुपूर्व वत्परी- क्षाक्रमेण वियूयेदं पक्वमिदमपक्वमिति पृथक्छत्य दान्ति लुनन्ति वथा गमपि नमस्कारादिरहितो नास्तिकोऽयं यज्वा श्रद्धालुरयं यज्बेति विविष्य वाई- बीपि भुङ्गध्वम् । विधत्ते-- "कुविदरुन्त्यनिरुक्तया माजापत्यया गृह्णाति (५) । अनिरुतः प्रजापतिः । प्रजापतेराप्त्यै " [मा० का १ प्र० ८ अ• ५] इति । अस्याचि प्रस्तुतान्यधिसरस्वत्यादिनामानि न अतानि किंवङ्गति साधा. रणशब्दः श्रुतस्तस्मादत्रयं देवतेतिविशेषनिरुतवर्जितेयमू। पणापानिजगदी- धरोऽपि मतिरहितत्वादनिरुक्तः । अत एव जगत्कारणपतिपादनपरे नासदाती- यसूक्ते अयते--' को अद्धा वेद क इह प्रवोचत् । कुत आजाता कुत एवं विसृष्टिः ' इति । यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन् । सो अङ्ग वेद पदि का न वेद । इति च । अतो निरुक्तराहित्यसाम्पादस्याः पाजापत्यत्वम् । अत्र ग्रहाणां भिन्नत्वेन मन्त्रान्तरमसक्ति वारयितुं विधत्ते-- " एकयर्चा गृह्णाति । एकधैव यजमाने वीर्यं दधाति " [बा• का• " म. ८ अ० ५] इति । मन्त्रानुक्त्वा पन्विधते- आश्विनं धूममिति । मलिनत्यवर्णोपेतो धूमः । भवस्या देवताः परी. सति-- “भाधिनं धूप्रमालभते । अधिनौ रे देवानां भिषजी। नाम्पामेवास्मै मेपन करोति । सारस्वतं मेषम् । वाग्वै सरस्वती । वाचेवेन मिषज्यति । ऐनमा भर सेन्द्रत्वाय (६)"। [प्रा० का० १ ० ८ अ. ५] इति । पन्विधाय पुरोडाशविपत्ते- ऐन्द्रमेकादशकपालमिति । कल्प:--" दक्षिणेऽसौ शतावृण्णा स्था, पपलां धारयति वस्या बिल उदीचीनदशं पवित्रं वितत्य यन्मे मनःप्रगत मिति वस्मिशतमानं हिरण्यं निधाय सोगपतीकाः पितरस्तुण्णुवेति पसिन्तुरा- शेषमानयति ॥ इति । १२१ - ·-- .. श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम् ) सोमपतीकाः सोमपमुखाः । दक्षिणां विधत्ते- बडवेति । अश्वस्य योषिदडवेति । पशुभेदेन असतं यूपभेदमपोसे यूपैक्यं विधत्ते-- पत्रिषु यूपेष्वालभेत बहिर्धाऽस्मादिन्द्रियं बीर्यं दध्यात् । प्रातृव्यमस्मै जन- येत् । एक्यूप आलभते । एकधैवास्मिन्निन्द्रियं वीर्यं दधाति । नास्मै भ्रातृव्यं जनयति " [वा. का१९०८ अ० ६] इति । अस्मादहिर्धा यजमानशरीराबहिर्देशे । पकवी यद्देवत्यः पशस्तद्देवत्यः पुरोडाश इत्यभिधानादवापि तत्माप्ती निवे- धति-- नैतेषां पशूनां पुरोडाशा भवन्ति । ग्रहपुरोडाशा येते " [बा. का. १०८ अ० ६ ] इति । ग्रहा एवात्र पुरोडाशस्थानीया इत्यर्थः । यदुक्तं सूत्रकारेण-" सर्वेषामेका पुरोरुगेका पुरोनुवाक्यैक: मेष एका बाग्या " इति । तत्र प्रयाणां ग्रहाणां याज्यानुवाक्ये विधत्ते-- युवर सुराममधिनेति सर्वदेवत्ये याज्यानुवाक्ये भवतः । सर्वा एव देवताः घीणाति (१)" [बा० का० १ ० ८ अ० ६ ] इति । युवः सुराममित्याग्दयं वालणमन्थे पथपकाण्डस्य चतुर्थपपाठके द्वितीया- नुवाके समाम्नातमतस्तत्रैव व्याख्यास्यते । तत्र चाश्विशब्दो यथा श्रुतस्तथै- बेन्द्रावतमितीन्द्रशब्दोऽपि श्रुतः । सरस्वती स्वेति सरस्वतीशन्दोऽपि श्रुतः । ततोऽनयोः सर्वदेवत्यत्वं प्रकतानां सर्वेषां देवानां पतीयमानत्वात् । विषचे-- "बालणं परिक्रीणीयादुच्छेषणस्य पातारम् । मालणो साहुत्या उच्छे- पणस्य पाता " [ बा० का. १ ० ८ अ०६] इति । हुतायाः सुरायाः शेष उच्छेषणम् । तत्रैवामुकल्पं विधत्ते-- “पदि घालणं न विन्देत् । वल्मीकवपायामवनयेत् । सैव ततः पाय- चितिः " [पा. का. . . ८ अ०६] इति । पेयमवनयनकिया सैव ततस्तत्र बालणपानाभाववैकल्ये पायबित्तिः। पशूनां पुरोडाशानां च विलक्षणदेवत्यत्वं प्रशंसति- १ ख. पोद्य यू।

·-- पासअनु०२१] कृष्णयमुर्वेदीपतत्तिरीयसंहिता ( सौत्रामणीमन्त्रपशुहहिषामभिधानम') पदै सौत्रामण्यै न्यूद्धम् । तदस्यै समृदम् । नानादेवत्याः पशवध पुरो- डाशाश्च भवन्ति समृद्धयै " [ बा० का० १ ० ८ अ• ६ ] इति । कर्मान्तरे पशोः पुरीडाशस्प चकदेवत्यत्वविधानाद्भिनदेवत्यत्वं समृद्धि- हीनं भवति । यदेवान्यत्र समृद्धिहीनं भिन्नदेवत्यवं सौत्रामण्यां क्रियते तङ्गि- लदेवत्यत्वं सौत्रामण्यामस्यां वाचनिकत्वात्समृदं संपद्यते । तस्मादन समृदये पशवश्च पुरोडाशाश्च भिन्नदेवत्या भवन्ति । ऐन्द्रस्य पशोः पुरोडाशस्य च नरन्तय प्रशंसति-- ऐम्द्रः पशनामुत्तमो भवति । ऐन्द्रः पुरोडाशानां पथमः ( २ )। इन्द्रिये एवास्मै समीची दधाति " [बा. का. १ प्र० ८ अ० ६ ] इति । पेन्द्रमृषभामिति पशुविधीनामन्ते पठितं, तदनन्तरमेवेन्द्रमेकादशकपालं निर्व- पतीति पुरोडाशविधीनामादौ पठितं, तस्मादैन्द्रयो रन्तदस्य यजमानस्य दक्षिणवामभागस्थे वे अपीन्द्रिये सम्यक्स्थापिते भवतः । पहनौ पशनामङ्गन्यागात्पूर्व पुरोहाशमचारो विहितः । अत्र वयागादू तदीयेभ्योऽनुपाजेभ्यः पुरा, तं प्रचार विधत्ते-- पुरस्तादन्याजानां पुरोडाशैः प्रचरति । पशवो वै पुरोहाशाः । पश. नेवावरुन्धे " [बा० का. १० ८ अ. ६ ] इति । पशुपयोगमध्ये प्रचारात्पुरोडाशानां पशुत्वम् । पुरोडाशदेवताः पशंतति- " ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपति । इन्द्रियमेवावरुन्धे । सावित्रं द्वादशकपालं पत्त्यै । वारुणं दशकपालम् । अन्तत एव वरुणमयजते " [बा. का. १. ८ अ० ६ ] इति । वडवायाः सौत्रामण्याश्च साम्येन दक्षिणां प्रशंसति-- बडवा दक्षिणा (३)। उत वा एषाऽश्वर सूते । उताश्वतरम् । उत सोम उत तुरा । यत्सौत्रामणी समृद्धथै " [बा० का.१५०८१०६] इति । एषा वडवा यदश्वमश्चतरं वोभयं प्रसूते । अश्वगर्दमजातिइयसंगमादुत्प- नोऽवतरः । या सौवामणी साऽपि तद्वत्सोमः सुरा वेत्युभयरूपा भवति । भतः सदृशदक्षिणा समृद्धिकरी । सोमवामिन उक्तालय एव पशवः । सोमातिषविवस्य व विशेष विषचे- ·- श्रीममायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१पचमकाणे- सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम् ) पाईस्पत्यं पशु चतुर्थमतिपवितस्याऽऽलभते । ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिः । बलणेर पज्ञस्य व्यन्दमपिवपति " [प्रा० का० १ १०८ अ० ६] इति । पदं विकलाङ्गमपिवपति समृदं करोति । पूर्वपशुवरसमानदेवत्यपुरोहाशाभावमसको पतिवत्तादृशस्य पुरोहाशस्य मतिपत विपत्ते-- पुरोहाशवानेष पशभवति । न खेतस्य ग्रहं गृह्णन्ति " [बा• का. म. ८ अ० ६ ] इति । पूगी पशनां समानदेवत्या ग्रहा एव पुरोडाशस्थानीया इत्युक्तम् । अत्र तु महाभावात्पुरोडाश: कार्यः । विधत्ते-- " सोममतीकाः पितरस्तृण्णुतेति शतातृण्णायाः समवनयति ( १ )। शनायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुष्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति " [बा० का . म. ८ अ० ६ ] इति । शतातृण्णा शतच्छिद्रा स्थाली । दक्षिणामेपरि शतातृण्णायां ( या ) बन्धनं यत्सूत्रकारणोतं तदिदं विधत्ते- "दक्षिणेऽनो जुहोति । पापवस्य सस्य व्यावृत्त्यै " [बा० का• १ प. ८ भ• ६ ] इति । पापवस्यसं पापेन धनवत्तरत्वम् । निषिद्धां हि सुरां स्वकीयद्रव्यत्वेन संपादयन्पुरुषः पापाचरणेन धनवत्तरो भवति । तस्य व्यावृत्तिः कर्तव्या । तोमाज्यादिवदाहवनीय एव तद्धोमे व्यावृतिर्न भवेत् । तस्माद्दक्षिणेऽग्नौ जुहुयात् । शतातृण्णायां हिरण्यस्थापनं विधत्ते-- हिरण्यमन्तरा धारयति । पूतामेवैनां जुहोति " [ब्रा. का० १ प्र. ८ अ. ६ ] इति । भन्तरा दक्षिणाग्निसुरयोर्मध्ये । सा च सुरा हिरण्यस्पर्शेन पूता भवति । परिमाणं विधत्ते- शवमानं भवति । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुष्येवेन्द्रिये प्रतिति- इति " [बा० का० १ ० ८ अ०६] इति । दशिणामी शतातण्णायाः स्थापन विधत्ते-- " बोव शतातृण्णां धारयति (५) । तन्निदधाति प्रतिडित्यै " [पा. का• १ . ८ अ० ६ ] इति । - ·मपा ०८अनु०२१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( सौत्राम्णीमन्नपशरिधामभिधानम् ) त्वः सोम पचिकित इत्यादिभिरूपस्थान विधत्ते-- पितृन्वा एतस्येन्द्रियं वीर्य गच्छति । यः सोमोऽतिपयते । पितृणा पायानुवाक्याभिरुपतिष्ठते । यदेवास्य पितनिन्द्रियं वीर्यं गच्छति । तदेवा- वरून्ये " [ ब्रा० का ० १ ० ८ अ०६] इति । यं यजमान पीत: सामोअतिशयेन शोधयति स्वयं तदरे जीर्णत्वादेतस्ये- न्द्रियमिति पूर्वबान्धयः । संख्यां विधत्ते-- तिसृभिरुपतिष्ठते । तृतीय वा इतो लोके पितरः। तानेव पीणाति " [ बा. का० १ ० ८ अ०६] इति । तदेत मास्तम्बेन स्पष्टीकृतम्-" सन्ति सौमीभिः पितृमतीभिस्तिसृभिस्तिस- भिरुसरोत्तराभिरुपतिष्ठन्ते त्वः सोम पचिकित इत्येताः समाम्नाता भवन्ति पुर- स्तादध्ययुदक्षिणतो ब्रह्मा पश्चाद्धोता" इति । त्वः सोम प्रचिकितस्त्वया हि नः पितरस्त्वः सोम पितृभिरित्यध्वयोरतास्तितः । बर्हिषदः पितर आऽहं पितनुप- हूताः पितर इति ब्रह्मण एतास्ति नः ! अग्निष्वात्ताः पितरो ये अग्निष्वासा वा- न्याय दुग्ध इति हातुरेतास्तिसः । तानेतानुपस्थातन्विधने-- "अथो त्रीणि वै यज्ञस्येन्द्रियाणि । अधयुहाता बला । त उपतिष्ठन्ते । यान्येव यज्ञस्येन्द्रियाणि । तैरेवास्मै भेषजं करोति (६)" । [बा० का० । प० ८ अ० ६] । इन्द्रियवद्व्यवहारनिर्वाहकत्वात्विजां यज्ञेन्द्रियत्वम् । तदेवमेतदन्तनानुब्राह्मणन मन्धकारडोक्ताः पंधानकर्मविषयस्तन्मन्त्राश्च न्या- ख्याताः । अथानुब्राह्मणशेषेण व्याख्येयमन्त्रकाण्डनिरपेक्षो राजसूयप्रयोगोऽ- भिधीयते । तबाऽऽरम्भकाले कर्तव्यं पवित्राख्यं सोमयागं विधत्ते-- " अग्निष्टोममग्र आहरति । यज्ञमुखं वा अग्निष्टोमः । यज्ञमुखमेवाऽऽरभ्य सबमाक्रमते " [ ब्रा० का० १ ० ८ अ० ७ ] इति । सोमयागानां सर्वेषां प्रकृतित्वेनाग्निष्टोमस्य यज्ञमुखत्वम् । सवमभिषेकमुक्त राजस्यमाक्रमते प्राप्नोति । विधत्ते- 'अथैषोऽभिषेचनीयश्चतुविशफ्षमानो भवति । त्रयस्त्रिशद्वे देवताः। ता एयाऽऽप्नोति । प्रजापतिश्चतुस्रिशः । तमेवाऽऽप्नोति " [बा० का० १ प. ८ अ० ७ ] इति । १ क. 'वन्ती सौं। २ क. घ. ङ. च. इत त्व।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- प्रथमकाणे- (सौत्रामणीमन्त्रपशुहविधामभिधानम् ) अथाग्निष्टोमादूर्वं न तु तदनन्तरम् । आनुमतादिभी रनिहविःपर्यन्तेयांगैर- निष्टोमाभिचेचनीययोध्यवाहितत्वात् । परुतौ बहिष्पवमानमाध्यदिनपवमानाभ- बपवमानानां कमेण त्रिवृत्पश्चदशसप्तदशस्तोमा विहिताः । अत्र तु तान्परित्यज्य चतुस्त्रिंशस्तोमः प्रयोक्तव्यः । समिधमातिष्ठेत्यनुवाके त्रयस्त्रिंशस्तोमविधायक ब्राह्मणमुदाहृतम् । तवैवावस्थितिविशेषणैकां स्तोत्रीयामधिकां संपाद्य चतुति- शास्तोमं कुर्यात् । स चाऽऽवृत्तिविशेषः सामसूत्रे द्रष्टव्यः । ये देवा दिव्यकादश स्थेतिमन्त्रे त्रयस्त्रिंशद्देवा उक्ताः । यद्वा वाजसनेयिनः शाकल्यवालणेऽधीयते- " अष्टौ वसव एकादश रुदा द्वादशाऽऽदित्यास्ता एकत्रिशदिन्द्रश्चैव प्रजाप- निश्च त्रयस्त्रिशो" इति। पूर्वोक्ताः कर्मभुज एताः सपास्या इति तत्तत्पकरणाद- वगम्यते । एतासां प्रयस्त्रिंशद्देवतानां प्रजारूपाणां पालकोऽन्यः प्रजापतिश्चतुलि. शः । यथोक्तस्तोमे तु यथोक्तसर्वदेवताप्राप्तिर्भवति । पवमानशब्देन प्रथमस्य बहिष्पवमानस्यैव सहसा बुद्धिस्थत्वात्तौवायं चतु- विंशस्तोम इति भ्रमं व्युदसितुं विष्वपि पवमानेवेतं स्तोमं विधत्ते-- सशर एष स्तोमानामयथापूर्वम् । यद्विषमाः स्तोमाः (१)। एतावान्वे यज्ञः । यावान्पवमानाः । अन्तःश्लेषणं त्वा अन्यत् । यत्समाः पवमानाः। तेनासशरः। तेन यथापूर्वम् " [ब्रा० का. १०८ अ० ७ ] इति । एतस्मिन्पवमाने चतुस्त्रिंशस्तोमं कृत्वैतयोस्तदकरणे सति यदैषम्यं भवति स एष स्तोमानां संशरः सम्यग्घिसनं भवति । द्वितीयतृतीयपवमानयोश्चोदकपाती यो पञ्चदशसप्तदशस्तोमौ तयोः प्रथमपवमानपयुक्ताच्चतुर्विंशस्तोमान्यूनत्वेन हिंसैव भवति । किंचायथापूर्वत्वं परो दोषः । स्तोमेषु दुष्टेषु यज्ञस्य किमा- पातमिति न शङ्कनीयम्। पवमानस्तोमदोषस्य यज्ञभ्रंशे पर्यवसानात् । एते त्रयः पवमाना इति यावानेतावानेव मुख्यो यज्ञः । अन्यत्सर्वं यज्ञस्यान्तःश्लेषणम् । यथा भित्तेढायान्तदृढकाष्ठं पाषाणो वा पक्षिप्यते तदयज्ञस्यान्पदङ्ग जातं संपूर्त्यर्थमेव कियते, न तु मुख्यस्वरूपम् । प्रयाणामपि परमानानां चतुर्विंश- स्तोमे सति पूर्वोक्तदोषद्वयं न भवति । अभिषेचनीयस्योक्थ्यसंस्थारूपत्वं विधत्ते- " आत्मनैवाग्निष्टोमेनोति । आत्मना पुण्यो भवति । पजा वा उक्थानि । पशव उक्थानि । यदुक्थ्यो भवत्यनुसंतत्यै (२) "। (बा० का० १०८ अ०७] इति । १ क. घ. ङ. च. नः क । २ ख. 'त्यास्त ए । ३ क, घ, ङ, च. 'जापतिरू' ·९६७ पपी०८अनु०२१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (सौत्राभणीमन्त्रशुहविषामभिधानम् ) अग्निष्टोमे द्वादशैव शस्त्राणि । उक्थ्ये तु तेभ्य ऊर्ध्वं त्रीणि शस्त्राणि । तथा सति द्वादश शस्त्रयुक्तनामिष्टोमभागेनायं यजमान आत्मनैव स्वयमेव धनादिभिः समृद्धो भवति । स्वर्गहेतुपुष्टया युक्तश्च भवति । तत उत्तरभाविना त्रयाणां प्रजापशुरूपत्वात्पञ्चदशस्तोत्रयुक्तोक्थ्यरूपत्वे सति प्रजासु पशुषु च समृदिरनुसंतता भवति । बहिष्पवमानस्तोत्रस्य पारम्भे चोदकपातामुपास्मै गायता नर इत्येतामचं बाधितुमगन्तरं विधत्ते- उप त्वा जामयो गिर इति प्रतिपद्भवति । वाग्य वायुः । वाच एषोऽ- भिषेकः । सर्वासामेव प्रजाना सूयते । सर्वा एनं मजा राजनि वदन्ति " [बा० का० १ ० ८ अ० ८ ] इति । प्रतिपद्यत उपक्रम्यतेऽनयेति प्रतिपत् । औदा पठनीयेत्यर्थः । अस्याधि वायोरनीके अस्थिरनिति गिरां वायुसपीपे स्थितिः पठ्यते । स च वायुवा- स्वरुपः। कोष्ठामिमेरितस्य वायोः कण्ठताल्वाद्यभिघातेनाक्षरविशेषोत्पत्तेः । अभिषेचनीये योऽभिषेकः क्रियते सोऽयं वाच एवाभिषेकः । तत्कथमित्युच्यते- सर्वासामेव प्रजानां मध्ये सूयतेऽभिषिच्यते । सर्वाश्च पजा एनं राजेनि वदन्त्यः सेवन्ते । तस्मातादृशवाक्मेरकवायुपतिपादिका सेयमगेवाऽऽदी पाठया। मगन्तरपाठं विधते- एतमु त्य दशक्षिप इत्याह । आदित्या वै पजाः । प्रजानामेवैतेन सूर्यते । [बा. का. १ प. ८ अ०८] इति । इत्याह, इत्येतामचं पठेत् । अस्यामृचि समादित्यभिरख्यतेत्यादित्याः भूयन्ते । ते चाऽऽदित्या एव पजा अदितेरुत्पनत्वात् । तेन मन्त्रपाठेन प्रजा- मामेव मध्येअभसूयतेऽभिषिच्यते । अगन्तरपाउँ विवचे-- “ पन्ति वा एते यज्ञमुखात् । ये समाां अकन् (. १) । यदाह पवस्व बाची अप्रिय इति । तेनैव यज्ञमुखानयन्ति" [बा०का० १५०अ०८) इति । सम्पग्भियन्ते धीयन्ते पोध्यन्ते वा तचा पाभिराद्यामिर्कग्भिस्तास्तुचा. मामाचा वः संभापाः । तादृश को य उद्गातारोऽकन्कुर्वन्ति पठन्ति त एत उदातारो यज्ञमुखायन्ति वा अपगच्छन्त्येव । पवस्वेत्यचः पाठे तु तत्र हे सोम स्वमप्रियो मे भव आदिभूतः सम्वाचः शोधयेत्यभिधानाधज्ञमुखादपगमनं न भवति । उच्छन्दयुक्ताः काश्चिहलो विधचे-- अनुहापथपा भवति । अनुदानमा । वाग्वा अनुष्टक । वाचैव प्रयन्ति ।' .

·९६८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमा यसमेता- [१प्रथमकाण्ड- ( सौत्रामणीमन्त्रपशहविषामाभिधानम् ) पाचोद्यन्ति । उद्वतीभवन्ति । उदृष्ट्वा अनुष्टुभो रूपम् । आनुष्टुभो राजन्यः(२)। तस्माद्वतीभवन्ति " [ ब्रा०का० १ प्र० ८ अ० ८ स्तोत्रस्याऽऽदावते त्व नष्टुभावचौ भवतः । तथा सायनुष्टप्छन्दसो वाग्वि- शेषत्वेन वायूपत्वाद्वाचैव पारम्भसमाप्ती कृते भवनः । यद्यप्युप त्वा जामयो गिर इत्यादयो गायव्यः, तथाऽपुच्छब्धयुकाभिकम्भिर नष्प्त्वं संपद्यते । अनुष्टभो हि स्वरूपमुच्छब्दयुक्तम्। तस्योत्कृष्टत्वात्। यद्वा सोरीष्वनुष्टुप्छन्दस्का- सूद्यचद्य मित्रस्यादिपूच्छब्ददर्शनाइनुष्टुब्रूपमुच्छन्दैरुपेतम् । अनुष्टुभः संबन्धी राजन्योऽनुष्टप्छन्दसा पतिष्ठति श्रुतेः । यथा छन्दसां मध्येऽनुष्टुभ उत्तमत्वं तद्ाज्ञः सर्वकालकत्येनोत्तमत्वात्। स्वम ) । तस्मात्मशस्तत्वादुच्छन्दयुक्ता मचः कार्याः । स्तोत्रसमापिकामृचं विधत्ते-- सौर्यनुष्टगुत्तमा भवति । सुवर्गस्य लोकस्य संतत्य " [ बा. का० १ म. ८ अ० ८ ] इति । पूर्वोक्ता उद्वतीरिमां च सौरों सामसूत्रे जानीयात् । सूर्यस्य स्वर्गवाचित्वा- सौर्या समापने स्वर्गः सततो भवति । प्रास्तानि पृष्ठस्तोत्राण्यपवादितुमन्यानि पृष्ठस्तोत्राणि विधत्ते-- यो में सवांदेति । नैन सब उपनमति । यः सामन्य एति । पापीया- सुषुवाणो भवति । एतानि खलु वै सामानि । यत्पृष्ठानि । यत्पृष्ठानि भवन्ति ( ३ ) । तैरेव सवान्नैति" [ बा• का० १ ० ८ अ० ८ ] इति । यो यजमानः सवाति प्रस्तुतात्सोमाभिषवादपगच्छति, एनं सवो नोपन. मति भावी सोमाभिषवो न प्राप्नोति । तर्हि वर्तमान सोमाभिषवं करोत्विति चेन्भवम् । यः सामभ्योऽपगच्छत्यसौ सुपुवाणः पापीयान्भवति । वर्तमान सोमाभिषवं कुर्वतोऽपि सामराहित्यात्सापिष्ठत्वम् । तर्हि सामान्यपि कानि- चिढ़ायत्विति चेन्मैवम् । नहि यानि कानिचित्सामान्यत्र मुख्यानि, किंतु पृष्ठस्तो- गतान्येष । तस्मात्प्रयुज्यमानैस्तैरेव पृष्ठस्तोत्रैः सवाति सोमाभिषवानापग- छति । पृष्ठविशेषस्वरूपं चान्यतोऽवगन्तव्यम् । पृष्ठस्तोत्रगताम्युभयविध सामानि पशंसति-- " यानि देवराजानाः सामानि । तैरमुष्मिलोक मनोति । यानि मनु- प्यराजाना सामानि । तैरस्मिल्लोक अध्नोति । उभयोरेव लोकयोभनोति । देवलोके च मनुष्यलोके च " ब्रा० का. १० ८ ० ८ ] इति । १ ख. न्ते चान ।

·प्रपा०८ अनु०२१] कृष्णयजुवेंदीयतैत्तिरीयमंहिता। ( सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम् ) एतच्च सामद्वैविध्यपन्यतो दृष्टव्यम् । प्राप्तानेव स्तोमान्प्रशंसति- " एकवि शोऽभिषेचनीयस्यात्तमा भवति । एकविश्श: केशवपनीयस्प प्रथमः । सप्तदशो दशपेयः ( ४ )। विड्वा एकविर शः। राष्ट्र सप्तदशः । विश एवैतन्मध्यतोऽभिषिच्यते । तस्माद्वा एष विशां प्रियः । विशो हि मध्य- तोऽभिषिच्यते " [त्रा० का० १ ० ८ अ० ८ ] इति । अभिषेचनीयो दशपेयः केशवपनीय एवमत्रत्यानां त्रयाणां सोमयागाना- मनुक्रमः । तत्राभिषेचनीयस्योक्थ्यविकृतित्वादुक्थ्य चोत्तमस्तावस्यैकविंशस्तोम- युक्तत्वादभिषेचनीयस्याप्युत्तम एकविंशो भवति । दशपये सर्वेषु स्तोत्रेषु सप्तद- शस्तामा वाचनिकः । केशवपनायऽप्यग्निष्टोमगता: स्तामा विपर्ययेण प्रयुज्यन्ते । अग्निष्टोमे च त्रिवृत्पञ्चदश: सप्तदश एकविंश इत्येष कमः । केशवपनीये त्वक- विंशः सप्तदशः पञ्चदशस्त्रिवृदित्येतादृशः कमा भवति । तत्राभिषचनीय योऽन्त्य एकविंशी यश्च केशवपनीय प्रथम एकविंदस्तयोरुभयोः प्रजारूपयोर्मध्ये दश- पेयगतस्य सप्तदशस्तोत्ररूपस्यावस्थितत्वादेत द्राष्ट्र विश एवैतन्मध्यतस्तद्वयोर्वि- शोमध्येऽभिषिक्तं भवति । यस्मात्सप्तदशस्तोमरूपस्य राष्ट्रस्य पालक एष राजा यथोक्तरीत्या विशां मध्य प्रजाना मध्येऽभिषिच्यत तस्मादेव कारणाद्विशां प्रजानां पिया भवति । अवरोहकमानुष्टिनस्तोमयुक्त केशवपनीयं विधत्तं- यद्वा एनमदो दिशोऽनु व्यास्थापयन्ति । तत्सर्ग लोकमभ्यारोहति । यदि लोकं न प्रत्यवरोहत् । अति जनं वयात । उद्वा माद्यत् । यदष पती- चीनः स्तोमो भवति । इममेव तन लोकं प्रत्यवराहति । अथा अस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठत्यनुन्मादाय ( ५ )" [ ब्रा० का० १ ० ८ अ० ८ ] इति । अद इत्यनेन प्रत्यक्षत्वं हस्तेनाभिनीय प्रदर्श्यते । यदा समिधमातिष्ठेत्यादि- भिर्मन्त्रैरस्माकं दृष्टिपथ एवनं राजानं दिशो व्यास्थापयन्ति तदानीमेवायं स्वर्ग लोकमभ्यारोहति । अभ्यारुह्य च पुनरिमं लोकं पति नावरोहेच्छेत्तदानमित्रत्यं बन्धुजनमतिक्रम्य यत्र क्वापि गच्छेदुन्मत्ता वा भवत् । प्रतीचीनस्तोमोऽग्निष्टी- माद्विपर्ययेण प्रत्यावृत्ताः स्तामा यस्य केशवपनीयस्य स एष यद्यत्र भवेत्तार्ह केशवपनीयेनेममेव लोकं प्रत्यवरोहति । किंचान्मादाभावायास्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति । १ क. नामपक । २ क. घ ड. न, एक त ।

·" श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामाभिधानम् ) यो रुक्माभिषककाले पुरुषस्याधस्तादवस्थापितो यश्चान्यः शिरति लातुं धृतस्तावुभौ प्रशंसति- इयं वै रजता। असौ हरिणी । यद्रुक्मो भवतः। आभ्यामेवैनमुभयतः परिगृह्णाति " [ ब्रा०का ० १५०८१०५ ] इति । अधस्तनो रुक्मा राजता भूमिस्वरूप उपरितनस्तु हिरण्मया धुलोकः । सत आभ्यां द्यावापृथिवीरूपाभ्यामधस्तादुपरिष्टाच्च परिगृहीतो भवति । ननु "अमृतमसि मृत्योर्मा पाहीति हिरण्यमुपास्यति" इति श्रवणाधस्तनोऽपि रुक्मो राजतो न भवति । नायं दोषः । रजतस्यापि हिरण्यावान्तरभेदत्वात् । "तस्माद्रजत५ हिरण्यमदक्षिण्यम्” इति पुनराधाने श्रवणात् । होतृवालणेऽपि दैविध्यमाम्नातम्-"तदुवर्ण हिरण्यमभवत् । तदुवर्णस्य हिरण्यस्य जन्म । स द्वितीयमतप्यत । सोऽताम्यत् । स प्राङबाधत । स दवानसृजत । तदस्य मिय- मासीत् । तत्सुवर्ण : हिरण्यमभवत्" इति च । उपरितनं रुक्म पुनः प्रशंसति- वरुणस्य वा अभिषिच्यमानस्याऽऽपः । इन्द्रियं वीर्य निरनन् । तत्सुवर्ण हिरण्यमभवत् । यद्रुक्ममन्तर्दधाति । इन्द्रियस्य वीर्यस्यानिर्घाताय " [बा. का०१५०८०९] इति । आपा वीर्य निरनन्निमितवत्यः । तच्च निर्गत वार्य सुवर्णमभवन् । तस्य च रुक्मस्य परिमाणं छिद्राणि च विधत्ते- "शतमानो भवति शतक्षरः । शतायुः पुरुषः शतन्द्रियः । आयुष्यबेन्दिय पतितिष्ठति " [ ब्रा०का०५६०८१०९ ] इति । हिरण्यद्रव्यं प्रशंसति- आयुर्वै हिरण्यम् । आयुष्या एवैनमभ्यतिक्षरन्ति । तेजो वै हिरण्यम् । तजस्या एवैनमभ्यतिक्षरन्ति । वर्षों वै हिरण्यम् । वर्चस्या एवैनमभ्यतिक्षरन्ति(9)" [बा० का० १५० ८ अ० ९] इति । हिरण्यदानेनापमृत्योः परिहर्तुं शक्यत्वात्तस्याऽऽयुष्ट्वम् । तत्संबन्धादायुर्हिता एवाऽऽप एनं यजमानमभितः क्षरन्ति । सुवर्णस्य दीप्तिमत्त्वात्तजस्त्वम् । तत्संव- न्धादापस्तेजस्याः। शरीरशोभा वर्चः । तच्चाऽऽभरणसंबन्धाज्जायत इति हिर- ण्यस्य वर्चस्त्वम् । तद्योगादापो वर्चस्याः । अथ व्युष्टिद्विरा विधत्ते- "अप्रतिष्ठितो वा एष इत्याहुः । यो राजसूयेन यजत इति । यदा वा एष एतन द्विरात्रेण यजते । अथ प्रतिष्ठा । अथ संवत्सरमाप्नोति । यावन्ति संवa - ·पा०८अनु० २१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( सौत्रामणीमन्त्रपशहविषामभिधानम् ) सरस्पाहोरात्राणि । तावतीरेतस्य स्तोत्रीयाः । अहोरात्रेष्वेव प्रतितिष्ठति " [मा० का. १ प्र. ८ अ. १८ ] इति । राजसूयेनेष्ट्वाऽपि द्विरावाननुष्ठानन संपर्यभावादपतिष्ठितत्वम् । अत्रत्येषु स्तो- मेषु आवर्षमानाः स्तोत्रीया ऋचो विंशत्यधिकसप्तशतसंख्याकाः संपद्यन्ते । तथा च संवत्सरगनाहोरात्रसंख्यामामान्यादहोरात्रेषु प्रतिष्ठितत्व संवत्सरपाप्तिभ- वति । द्विरावावयवावहावशेषौ विधत्ते. “ अग्निष्टोमः पूर्वमहर्भवति । अतिरात्र उत्तरम् (१)। नानवाहोरात्रयोः प्रतितिष्ठति " [ बा० का० १५० ८ अ० १० ] इति । विलक्षणयोरहोरनुष्ठितत्वादहोरात्रयोगस्य विविध प्रतिष्ठोपपद्यते । तयोरनुष्ठानाय शक्लकृष्णपक्षी विधत्तं-- “पौर्णमस्यां पूर्वमहर्भवति । व्यष्टकायामुत्तरम् । नानैवार्थमासयोः प्रतिति- ठति " [बा० का० १ ० ८ अ० १० । इति । तयोरुभयोविलक्षणपक्षत्वादुभयोरमामयोरस्य विविधा प्रतिष्ठापपपते । पक्षान्तरत्वेन विलक्षणयोर्मासयोयोग्नष्टानं विधत्ते- "अमावास्यायां पूर्वमहर्भवति । उदृष्ट उत्तरम् । नानव मामयोः प्रतिति- ष्ठति " [बा० का. १ प्र. ८ अ० १० ] इति । एकेनाहा निष्पाद्यः सोमयागोहःशब्देनोपलक्ष्यते । तादृशश्चाग्निष्टोमः पूर्व- महः । तच्चामावास्यायां कर्तव्यम् । उदृष्टं शक्लप्रतिपत् । उत्कर्षेण दर्शनस्य तत्रोपक्रमात् । तस्मिन्नुदृदृष्ट उत्तरं द्वितीयमहरतिरागख्यं कर्तव्यम् । तथा सति विलक्षणयोर्मासयोः कृतत्वाद्विविधप्रतिष्ठा भवति । प्रकारान्तरं विधने- अथो खल । ये एव समानपक्षे पुण्याहे स्याताम् । तयोः कार्य प्रतिष्ठि- त्यै(२)" [ब्रा० का० १ ० ८ अ० १० ] इति । अथो खलु अथवेत्यर्थः । समानश्चासौ पक्षश्च नत्र ये पुण्यदिने ज्योति:- शास्वसिद्ध शुभावहे दिने तयोरिदं कर्म कार्य न त्वा पक्षभेदो विवक्षितः । मासभेदस्तु दूगपेतः । अस्मिन्द्विरात्रे दोषमुद्भाव्य परिहरन्प्रशंसति- अपशव्यो द्विगत्र इत्याहुः। द्वे ते छन्दसी। गायत्रं च त्रैष्टुभं च । जगतीमन्तयन्ति । न तन जगती कतेत्याहुः । यदेनां तृतीयसवने कुर्वन्तीति ।

·श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाप्यममेता- [१प्रथमकाण्डे ( सौत्रामणीमन्त्रपशहविषामाभिधानम् ) पदा वा एषाऽहीनस्याहर्भजते । साह्रम्य वा सवनम् । अथैव जगती कृता । अथ पशव्यः " [ बा. का. १ प्र० ८ अ० १.] इति । जागताः पशव इति अत्यन्तरे पशनां जगतीसंबन्धश्रवणाद्विरात्रे च जगत्या अन्तरितत्वादपशव्यो द्विरात्र इत्याक्षेपवादिन आहुः। अथैवं मन्यसे, विद्यत एव जगती । जागंत तृतीयसवनमितिश्रुतेस्तृतीयमवने जगत्याः कृतत्वादिति । तदयुक्तं खलु । अहीने तावन्मात्रेण जगत्यनुष्ठान न संपूर्ण किं तर्हि यदा द्विरावस्यैतस्या- हीनस्यैकमहः कृत्स्नं जगती व्याप्नोति तदा जगत्यनुष्ठान संपूर्णं भवति । साह्न एकनाहा निष्पन्न न्वादेकाहः । नस्य तु तृतीयसवनसंबन्धमात्रेणापि जगत्यनुष्ठानं संपूर्ण भवति । तस्मादत्र समस्याह्नो जगतीव्याप्त्यभावादपशव्यत्वं तदवस्थमि- त्याक्षेपवादिनामभिप्रायः। तस्मिन्नाक्षेपे भङ्ग यन्तरेण परिहारोऽप्यन्तर्भूतः। तत्क- थमित्युच्यते । वाक्ये यदेतिशब्द परित्यज्य परिहारो योजनीयः । एषा जगती प्रकृतस्य द्विगास्याहीनस्य कत्लस्याहजते । तस्मादव जगनी कना। तस्मा- दयं द्विरात्रः पशव्य इति परिहारः । यद्यपि तस्मिन्न हनि च्छन्दन्तिराणि सन्ति तथापि जगतीव्याप्तावुपायः सप्तमकाण्डे ऽङ्गिरसां द्विरात्रे समाम्नात:-वैखानसं पूर्वेऽहन्साम भवति तेन जगत्यै नैति '' इति । वैखानसनामकं साम पूर्वस्मिन्दिने गायेत् । यंत्र(तच्च) जगतीसंबद्धमिति तदहः हरलं जगत्या नापगच्छति। अतो वैखानससाममहिम्नव कस्लेऽप्यहि जगत्या: पूरितत्वादद्विगतः पदाव्य एव । अस्य द्विरात्रस्य व्युष्टिनाम प्रशंसति- व्युष्टिर्वा एष द्विरात्रः । य एवं विद्वान्द्विरात्रेण यजते । व्येवास्मा उन्छ- ति । अथो तम एवापहने " [ब्रा० का० १ ० ८ अ० १० ] इति । विशिष्ट उषःकालो यस्मिन्द्विरात्रे सोऽयं व्युष्टिः । यो यजमान एवं व्युष्टि- नाम विदान्यजतेऽस्मै यजमानार्थ विशेषेणोच्छत्येव सर्वं कर्तव्यजातं बुद्धौ प्रकाशत एव । किंच तमो बुद्धिमान्द्यभयं यजमानो विनाशयत्येव । यदुक्तं सूत्रकारण-"क्षत्राणां धृतिस्निष्टोमोजमष्टोमः पश्चापवर्गस्तेनान्ते यजते संतिष्ठते राजस्यः” इति । क्षत्राणां तिरिति कर्मनामधेयम् । स च कर्मविशेषः प्रकृतिवत्रिवृदादिस्तोमचतुष्टयो न भवति, किं तर्हि त्रिभिरेव स्तोमैरुपेतः । तमेतं विधत्ते- १ प. उ. च. ति । या हि ए°। २ ख. तत्र ।

·4पा०८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( काम्ययाज्यापुगेनुवाक्याभिधानम् ) अग्निष्टोममन्तत आहरति । अग्निः सर्वा देवताः । देवतास्वेव प्रतितिष्ठति (३)" [बा० का० १ प्र० ८ अ० १० ] इति । अग्निविषयः स्तोमो यस्य तोरन्ते सोऽयमग्निष्टोमः । यज्ञायज्ञा वो अमय इत्येतस्यामाग्नेय्यामृचि स्तोत्रकाल आवृत्त्या स्तोमं संपादयति । तेन च कतुः संस्थितो भवति । तस्मादयमग्निष्टोमः । अग्नेश्च सर्वदेवतारूपत्वमसरुदुक्तम् । तस्मादाजसूयसमाप्त्यव सरेऽनुष्ठितेनाग्निष्टोमेन यजमानो देवताल प्रनितिष्ठत्येव । अत्र विनियोगसंग्रहः- स्वाद्वी शष्पैः सुरा योज्या पुनाद्वाभ्यां तु पावयेत् । कुविखरे सुरा ग्राह्या सोमावनयते सुराम् ॥ शतच्छिद्रयुतस्थाल्यां मन्त्राः पश्चेह वर्णिताः॥ ॥ इति । अथ मीमांसा। तृतीयाभ्यायस्य पश्चमपादे चिन्तितम- " सौत्रामण्यां ग्रहे स्विष्टकदाद्यस्ति न वास्त तत् । शेषणान्न सुराक्षीरयारन्यत्रोपयोगतः ॥" सौबामणीनामके यागे श्रूयते-" पयाग्रहाः मुराग्रहाश्च गृह्यन्ते ” इति । तत्र प्रकृतिगतसोमग्रहेष्विव शेषकार्य स्विष्टकदिडादिकमस्ति । न चात्र पूर्ववच्छे- पाभावः। उच्छि नत्ति(ष्टि) न सर्व जुहोतीत्यवशेषयितव्यत्वश्रवणादिति चेन्मैवम् । शिष्टस्यान्यत्रोपयोगश्रवणात् । “ ब्राह्मणं परिकीणीयादुच्छेषणस्य पातारम् इति श्रूयते । यदि ब्राह्मणं न विन्देत् । वल्मीकवपायामवनयेत " इति च । शतातृण्णायां समवनयेत " इति च । शतच्छिद्रा कुम्भी शतातण्णा । तस्मान्नास्ति स्विष्टकदादिकम् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमपाठक एकविंशोऽनुवाकः ॥२१॥ ( अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके द्वाविशोऽनुवाकः) । अमाविष्णू महि तवी महित्वं वीतं घुतस्य ·९७४ w श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- प्रथमकाण्डे- ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) गुह्यानि नाम । दमदमे सप्त रत्ना दाना प्रति वां जिह्वा धृतमा चरण्येत् । अमाविष्णू महि धाम प्रियं वी वीथो घृतस्य गुह्या जुषाणा । दमैदमे मुष्टुतीविधाना प्रति वां जिह्वा घतमुच्चरण्येत् । प्र णो देवी सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती । धीनामवित्र्यवतु । आ नौ दिवो बृहतः (१) पर्वतादा मरस्वती यजता गन्तु यज्ञम् । हवै देवी जुजुषाणा - ताची शग्मां नो वाचमुशती शणोतु । बृह- स्पते जुषस्व नो हव्यानि विश्वदेव्य । रास्व ग्लानि दाशुषे'। एवा पित्रे विश्वदेवाय वृष्णे यज्ञैविधेम नमसा हविर्मिः । बृहस्पते सुप्रजा वीरवन्तो वय५ स्याम पतयो रयीणाम् । बहस्पते अति यदयां अदिद्युमद्विभाति ऋतुमज्जनेषु । यद्दीदयच्छवंसा ( २ ) ऋत- प्रजात तदस्मामु द्रविणं धेहि चित्रम् । आ नौ मित्रावरुणा घृतैर्गब्यूतिमुक्षतम् । मध्वा रजाशसि मुऋतू । प्र वाहवा सिसृतं जीवसे न आ नो गन्यूतिमुक्षतं घुतेन । आ नो जने श्रवयतं युवाना श्रुतं मे मित्रावरुणा हवेमा। अमि वः पूर्यं गिरा देवीडे वसूनाम् । सप- र्यन्तः पुरुप्रियं मित्रं न क्षेत्रसाधसम् । मक्ष देववतो रथः (३) गरो वा पृत्सु कास - - ·९७५ पपा ०८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहिता । ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) चित् । देवानां य इन्मना यजमान इयक्ष- त्यभीदयज्वनो भुवत् । न यजमान रिष्यसि न सुन्वान न देवयो । असद सुवीर्यमुत त्यदाश्वश्चियम् । नकिष्टं कर्मणा नशन प्र योषन यौषति । उप क्षरन्ति सिन्धवा मयोभुवं ईजानं च यक्ष्यमाणं च धेनवः । पृणन्तं च पपुरिं च ( ४ ) श्रवस्यवों घृतस्य धारा उप यन्ति विश्वतः । सामरुिद्रा वि बृहतं विपूचीममीवा या नो गयमाविवेश । आरे बांधयां नितिं पराचः कृतं चिदेनः प्र मुमुक्तमस्मत । सोमारुद्रा युवमतान्यस्म विश्वा तनूषु भषजानि धत्तम् । अब स्यतं मुञ्चतं यन्नो अस्ति तनूषु बद्धं कृतमेनों अस्मत् । सोमापूषणा जनना रयीणा जनना दिवा जनना पृथिव्याः । जाती विश्वस्य भुव- नस्य गोपी देवा अकृण्वन्नमृतस्य नाभिम् । इमो देवौ जायमानी जुषन्तमौ तमाशंस गृह- तामजष्टा । आभ्यामिन्द्रः पवमामास्वन्तः सोमापूषभ्यां जनदुनियाँसु (५) ॥ बृहतः शवसा रथः पपुरि च दिवा जनना पश्चविशतिश्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - उमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२॥ - - ma me ·- - - - - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमता- (२द्वितीयकाण्डे- ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) (अनुमत्या आमयमैन्द्राग्नमग्नये सोमाय पतिपूरुषमैन्द्राग्नं धात्रे बहिस्पत्य- मग्नये गृहपतयेऽर्थेनो देवीः समिधः सोमस्येन्द्रस्य मित्र आंग्रेय५ सद्य आग्ने- य५ हिरण्यमाग्नेय ५ स्वावी त्वाऽऽग्नाविष्णू द्वाविशतिः ) ॥ २२ ॥ ( अनुमत्यै यथाऽसति देवीरापो मित्रोस शूरों वा द्विचत्वारिंशत् )॥४२॥ हरिः ॐ ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकऽ- एमः प्रपाठकः॥८॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहितायां प्रथमा- टकः संपूर्णः ॥ १ ॥ ॥ अथ प्रथमकाण्डे ऽममपाठक द्वाविंशाऽनुवाकः । एकविंशे सौतामणीमुक्त्वा राजसूयः समापितः । द्वाविंशे काम्ययाज्या[पुरो- नुवाक्या] उच्यन्ते । तत्र काम्योष्टकाण्डे विहविष्का काचिदिष्टिरानायते- " आमावैष्णवमेकादशकपालं निवपेदभिचरन्त्सरस्वत्याज्यभागा स्यादाहस्प- त्यश्वर्यदानावैष्णव एकादशकपालो भवत्यामः सर्वा देवता विष्णुर्यज्ञो देवता- निश्चैवेनं यज्ञेन चाभिचरति सरस्वत्याज्यभागा भवति वाग्वै सरस्वती वाचैवैनम- भिचरति वार्हस्पत्यश्चरुर्भवति ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिर्ब्रह्मणैवैनमाभिचरति" [सं. का० २ प० २ अ०९] इति । आज्यं भागो यस्याः साऽऽज्यभाग। । आज्यमेव हविरित्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । तत्र प्रथमहविषः पुरोनुवाक्यामाह- अमाविष्णू इति । हेऽमाविष्णू वां युवयोस्तद्वक्ष्यमाणं महित्वं महिमोपेतत्वं महि पूजनीयम् । कथमिति तदुच्यते । घृतस्य यानि गुणानि नामानि मन्त्रेषु गोप्यान्याज्यं पृषदाज्यं सर्पिरित्यादीनि तानि युवां वीतं प्राप्नुतं, पशूनां तेजसाऽ- मये जुष्टमभिधारयामीति आयुर्दा अग्ने हविषा जुषाणो घृतपनीको चूतयोनिरेधीति - ·- प्रपा ०८अनु०२२] कृष्णयजुर्वदीयतैत्तिरीयसंहिता । (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम ) आजुह्वानस्य सर्पिष इत्यादिमन्त्रान्सर्वदा शृणुतमित्यर्थः। कुत्रतनामश्रवणंद- मेदमे सर्वेषां यजमानानां गृहे गृहे । किंच, वां युवाजिह्वा प्रति प्रत्येकं घृतमा. गत्य पाप्य चरण्येद्भक्षयतु पिबत्वित्यर्थः। कीदृशी जिहवा । सप्त रत्ना दधाना। सप्तसंख्याकारत्नसदृशाज्वालाविशेषान्धारयन्ती । छविन्यायेनाग्निसाहित्या- द्विष्णोरपि तथात्वम् । अत्रैव याज्यामाह- अमाविष्णू इति । हऽग्नाविष्णू वां युवा: प्रियं धाम यज्ञशालारूपं स्थानं माह पूजनीयम् । युवां वृतस्य गुह्यं योग्यं सारमभिधारणरूपं जुषाणा सेवमानौ वीथः पुगेडाशं भक्षयथः। कीदृशौ युवाम् । भदम सर्वेषु यजमानगृहेषु सुष्टुतीर्वा- वृधाना पूर्वादाहता आयुर्दा अग्न इत्यादिकाः शोभनाः स्तुतीवर्धयन्ती । पति वां जिवत्यादि पूर्ववत्। उच्चरण्यदुत्कर्षण भक्षयतु । द्वितीयहविषः पुरोनुवाक्यामाह- प्रणो देवीति । मम्वती देवी वाभिरनोंऽस्मान्मकर्षणावतु रक्षतु । कीदृशी । वाजिनीवती । बाजाऽस्यां कियायामस्तीत्यन्नपदा यागक्रिया वाजिनी। सा यस्यामस्ति सा वाजिनीवता । धीनामवित्री यज्ञविषयाणामस्मदबुद्धीनां पालयित्री । तत्रव याज्यामाह- आ ना दिवो इति । यजना यष्टव्या सरस्वती नाऽस्माकं यज्ञं पति दिवः सकाशादागन्त्वागच्छनु । बृहतः पर्वतादागच्छनु । यद्यप्यषा गुलाके मेरौ वा लिष्ठति तथाऽप्यवश्यमागच्छवित्यर्थः। सेयमागता देवी शग्मां सुखपापिका नोऽ- स्मदीयां स्तुतिरूपां वाचमुशती कामयमाना गणोतु । कीदृशी देवी। हवमस्मदी- यमावानं जुजुषाणा सेवमाना । वृतमश्चति प्राप्नातीति घृताची । तृतीयहविषः पुरोनुवाक्यामाह- बृहस्पत इति । विश्वदव्य विश्वभ्या दवाया हित ह बृहस्पत नाऽस्माकं हव्यानि जुषस्व । दाशुषे हविर्दत्तवंत यजमानाय रत्नानि रास्व देहि । तत्रैव पाज्यामाह- एवा पित्र इति । एवा, एव किंचत्यर्थः । हे वृहस्पते पित्र पितृवत्पाल- काय विश्वे देवा यस्यासो विश्वदेवाऽस्मै सर्वदेवगुरव वृष्णभिमतफलवार्षिणे तुभ्यं यज्ञैबहुविधयागनमसा भक्तिपूर्वकनमस्कारह विभिराज्य पुरावाशादिभिश्च परिचयाँ विधेम सर्वथा परिचरम । त्वत्प्रसादाच्छोमनापत्ययुक्ताः शरभटोपेता धनानां पतयो भवेम । तत्रैव विकल्पितां याज्यापाह- १२ - ·(ve श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) बृहस्पत इति । हे बृहस्पतेऽर्यो राजा यद्दविणं रत्नादिरूपमतीतरानति- कम्यात्स्वियमेवानुभवितुमर्हति । यच्चास्मज्जनेष्वमात्यादिषु धुमदाभूषणादिमाद्वि- भाति । यजमानरूपेषु जनेषु कतुमद्यागसाधनवाद्वभाति । पुनरपि यद्दावणं शवसा वलेन जीवितपदानसंपादितसैन्यरूपेण दीदयद्दीप्यते तद्यथोक्तगुणोपेतं द्रविणं चित्र मणिमुक्तादिरूपं हे ऋतप्रजात तदस्मासु धेहि स्थापय । ऋतात्सत्या- त्परमात्मनः प्रकर्षेण देवगुरुत्वेनोत्पन्न ऋतप्रजातः। प्रथममभिचरतः शत्रोस्त्रिहविष्केष्टिविहिता । इदानीं तदीयादभिचारादूर्व प्रत्यभिचरतस्तामेवेष्टि विहितामभिप्रेत्य तत्र विशेषं विधत्ते- " पति वै परस्तादभिचरन्तमभिचरन्ति द्वे द्वे पुरानुवाक्ये कुर्यादतिपयुक्त्या" [सं• का० २ प्र० २ अ० ९ ] इति । प्रथमतोऽभिचरन्तं शत्रु ज्ञात्वा तद्विरोधिनः पुरुषाः पश्चात्मत्यभिचरन्ति त- दानी पूर्वोक्तायाः पुरोनुवाक्याया आवृत्त्या वा मन्त्रान्तरागमनेन वैकैकस्य हवि- षो द्वे द्वे पुरोनुवाक्ये कुर्यात् । मन्त्रा-तरपक्षे तु प्रथमस्य हविषोऽग्नाविष्णू सजो- पसेत्येषा समानेतव्या। द्वितीयस्य हविषः पावीरवी कन्येति । तृतीयस्य तु समा- म्नाला एव तिस चो वर्तन्ते । किमर्थं पुरोनुवाक्याद्वित्वं तदुच्यते । अतिपयु- स्त्यै नस्मादप्यतिशयितप्रयोगार्थम् । यस्तु पापभीरुः सन्पतिचारं न करोति, किंतु केवलं षविषयमाभिचारं पार- हर्तुमिच्छति तस्य पूर्वोकामेव विहविष्कामिष्टि विधत्ते- " एतयैव यजेताभिचर्यमाणो देवताभिरेव देवताः पतिचरति यज्ञेन यज्ञं वाचा वाचं ब्रह्मणा रा स देवताश्चैव यज्ञं च मध्यतो व्यवसर्पति तस्य न कुतश्चनो- पायाधो भवति नैनमाभचरन्स्तृणते " [सं० का०२०२१०९ ] इति । देवताः पतिचरति निवारयति । स्वकीययज्ञेन तदीययज्ञं निवारयति । स्व- कीयवाचा तदीयवाचं निवारयति । स्वकीयब्रह्मणा तदीयं ब्रह्म निवारयति । लौकिकाधिक्षेपपरिहारो वानिवारणम् । ब्राह्मण्यपरिहारो मन्त्रनिवारणम् । स तादृशः पुरुषः शत्रोरात्मनश्च मध्ये स्वकीयदेवताः स्वकीययज्ञं च मध्यतो व्यव- सर्पति व्यवधानरूपेण स्थापयति । तस्य तादृशस्य कुतोऽपि व्याभ्यादेवांधो न भवति । प्रथममभिच रन्पुरुष एनं न स्तृणुते न हिनस्ति । यज्ञमाप्तिकामिन एकहविष्कामिष्टि विधत्ते- .

·पा०८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) " आमावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपद्यं यज्ञो नोपनमेदाग्निः सर्वा देवता वि- ऽणुयज्ञोजनं चैव विष्णुं च स्वेन भागधेयेनोप धावति तावेवास्मै यज्ञं प्र पच्छत उपैनं यज्ञो नमति " [सं० का० २ ० २ अ० ९ ] इति । यं यज्ञानुष्ठानार्थ पुरुषं केनापि द्रव्याभावादिविघ्नेन स यज्ञो न पाप्नुयात्त- स्येयमिष्टिः। दृष्टिपाटवार्थिन एकहाविष्कामिष्टिं विधत्ते- " आगावैष्णवं घृते चरुं निर्वपेच्चक्षुष्कामोऽग्न चक्षुषा मनुष्या वि पश्यन्ति यज्ञस्य देवा अनि चैव विष्णुं च स्वेन भागधेयेनोप पावति तावेवास्मिश्चक्षुर्धत्त- श्चक्षुष्मानेव भवति " [ सं० का० २ प० २ अ० ९ ] इति । अग्नेश्चक्षुषा दीपेनान्धकारादियुक्तपदेशे मनुष्याः पश्यन्ति । यज्ञस्य तु चक्षुषा सामर्थ्यरूपेण देवाः पश्यन्ति । अतो यागदेवस्य विष्णोरग्नेश्च हविषा तावुभौ कामलादिरोगपरिहारेणास्मिन्यजमाने चक्षुष्टिपाटवं धत्तः प्रयच्छतः । तेनासो चक्षुष्मान्सूक्ष्मदर्शनेऽपि समर्थो भवति । घृतं चरुपतिद्रव्यं च प्रशंसति- " धेन्वै वा एतद्रेतो यदाज्यमनडुहस्तण्डुला मिथुनादेवास्मै चक्षुः प्र जन- पति " [सं०का ०२०२१०९ ] इति । भक्षिततृणसारत्वादाज्यस्य धेनुरेतस्त्वम् । बलीवर्दकृष्टोत्पन्नत्वानण्डुलानामनहुद्रे- तस्त्वम् । धेन्वनडुद्रूपमिथुनादेवास्य दृष्टिलाभः । प्रकारान्तरेण घृतं प्रशंसति- घृते भवति तेजो वै घृतं तेजश्चक्षुस्तेजरीवास्मै तेजश्चक्षुरव रुन्धे " [सं. का०२५०२अ०९ ] इति । दीप्यमानत्वाद्रूपभासकत्वाच्च घृतचक्षुषोस्तेजस्वम् । फलान्तराय त्रिहविष्कामिष्टिं विधत्ते- "इन्द्रियं वै वीर्य वृङ्क्ते भ्रातृव्यो यजमानोऽयजमानस्याध्वरकल्पां पति निर्व- पेद्भातृव्ये यजमाने नास्येन्द्रियं वीर्य वृक्त " [सं०का०२५० २०९] इति । परस्परविरोधिनोरुभयोर्मध्ये कश्चिदग्निष्टोमादियज्ञं न करोति तदीयस्तु भ्रातृव्यः करोति तदानीमयजमानस्येन्द्रियसामर्थ्यमितरो विनाशयति । पत्यक्ष ह्येतत्। दीक्षित सोमयाजिन्नित्यामन्त्रणादिभिरयजमानस्यानाहूतत्वात्तस्पेयमध्वर- कल्पेषदसमाप्तोऽध्वरः सवनत्रयसद्भावादध्वरत्वं सोमाभावादीषदसमाप्तिरतस्तामध्व.

·९८० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( काम्ययाज्यापुगनुवाक्याभिधानम् ) रकल्पां तदीयस्य सोमयागस्य प्रतिपक्षत्वेन निर्वपेत् । कदां । भ्रातृव्ये यजमाने सति । तेन प्रतिनिर्वाणेन्द्रियसामर्थ्य न नश्यति । दीक्षादीनामभावेऽपि प्रभुत्व- धनादेरुत्कर्षों भवतीत्यर्थः । निर्वापकालं विधत्ते- पुरा वाचः प्रवदितोनिपेद्यावत्येव वाक्तामपादितां भ्रातृव्यस्य वृते तामस्य वाचं प्रवदन्तीमन्या वाचोऽनु प्रवदन्ति ता इन्द्रियं वीर्य यजमाने दधति" [सं० का०२५०२१०९ ] इति । उषःकाले मनुष्याः शयनादुत्थाय परस्परं वाचः प्रवदन्ति । पवदितोः पाप- बदनात्पुरा निर्वपत् । तथा सति भ्रातृव्यस्य यावर्ती वाग्विद्यते तामपोदितामनु- चारितां वृत यथा नोच्चारिता भवति तथा नाशयति । अस्य तु यजमानस्य संबन्धिनी तां वाचं प्रवदन्तीमन्वन्या वाच इतरजनसंबन्धिन्यो वाचः प्रवदन्ति । यजमानेन यद्योच्यते तनथेव सर्वजना वदन्त्यस्य वचनमनुमन्यन्त इत्यर्थः । ता अन्यदीया वाच उपलालननेन्द्रियसामर्थ्य यजमाने स्थापयन्ति । अध्वर- साम्यं संपादयितुं विष कालेष्वनुष्ठानं विधत्तं- " आनावैष्णवमष्टाकपालं निर्वपत्मानःसवनस्याऽऽकाले सरस्वत्याज्यभागा स्थावाहस्पत्यश्चर्यदृष्टाकपालो भवत्यष्टाक्षग गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं पातःसव- नमेव तेनाऽऽप्नोत्याग्नावैष्णवमेकादशकपालं निवेपेन्माध्यंदिनस्य सवनस्याऽऽकाले- सरस्वत्याज्यभागा स्याहार्हस्पत्यश्चर्यदेकानडाकपालो भवत्येकादशाक्षरा त्रिष्टुप्- वैष्टुभं माध्यंदिन' सवनं माध्यदिनमेव सवनं तनाऽऽमात्याग्नावैष्णवं द्वादशकपालं निपेत्तृतीयसवनस्याऽऽकाले सरस्वत्याज्यभागा स्याद्धार्हस्पत्यश्चयवादशकपालो भवति द्वादशाक्षरा जगती जागतं तृतीय सवनं तृतीयसवनमेव तेनाऽऽमोति देव- ताभिरेव देवताः पतिचरति यज्ञेन यज्ञं वाचा वाचं ब्रह्मणा ब्रह्म कपालैरेव छन्दास्याप्नोति पुरोडाशैः सवनानि ” [ सं ० का ० २५० २००९ ] इति । प्रातःसवनस्याऽऽकाले भ्रातृव्ययज्ञसंबन्धिनः प्रातःसवनस्य यावत्कालस्तावति काले कपालैरटैकादशद्वादशसंख्याकैरेव च्छन्दांसि प्रतिवादिपयुक्तानि गायत्री- त्रिष्टुब्जगतीरूपाणि व्याप्नोति । यथोक्तैत्रिभिः पुरोडाशैः प्रतिवाद्यनुष्ठितानि सवनानि त्रीणि सवनानि व्याप्नोति । तस्मादस्त्यध्वरसाम्यम् । उक्तासु प्रत्य- भिचारादीष्टिषु पूर्वोक्ता एव याज्यानुवाक्याः । १ क. °दाचिभ्रातृव्ये यजमाने स । घ. ड. दाचिद्भातृ । २ क. °च्चारयति ।

·. - पा०८ अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) एतस्पैवाध्वरकल्पानुष्ठापिनः प्रतिवाद्यनुष्ठितानुबन्ध्यास्थानीयामिष्टं विधने- "मैत्रावरुणमेककपालं निवपेद्वशायै काले यैवासौ भ्रातृव्यस्य वशाऽनूपन्ध्या सो एवैषैतस्यैककपालो भवति न हि कपालैः पशुमर्हत्याप्तुम् " [सं० का० २ प० २ अ० ९] इति । भ्रातृव्योऽवभृथं कृत्वा गृहे समागत्योदवसानीयामनुष्ठायानुबन्ध्यां वशामुपाक- रोति, तस्मिन्काले मित्रावरुणदेवताकमेककपालं पुरोडाशं निवपेत् । प्रातृव्यस्य साऽनबन्ध्या वशा पैवास्ति एतस्याध्वरकल्पस्याधिकाारणोऽयमेककपालः सवैषा बशा भवति । ननु पूर्वोक्तैः कपालैर्यथा छन्दांसि प्राप्तानि तथाऽनूवन्ध्याख्यः पशु- रपि प्राप्यतामिति चेन्न । संख्यासाम्येन च्छन्दतां प्राप्तुं शक्यत्वात् । नहि पशा- वष्टत्वादिसंख्याऽस्ति । अतः पूर्वोक्तैः कपालैरिमं पशुमाप्तुं न शक्नोति नाहति । मैत्रावरुणस्य तु कपाल क्यासंख्यासाम्येन पामेकं प्राप्तुमर्हति । अस्मिन्मैत्राव- रुणे पुरोनुवाक्यामाह- आ नो इति । हे मित्रावरुणौ नो गव्यत्तिमस्मदीपगायथं घृतैः प्रभतेरा स- मन्तादुक्षतं सिश्चतम् । सुऋतू शोभनकतयुक्तौ रजांस्यस्मदीयक्षेत्रपांतून्मध्वा मधुना जलेनोक्षतम् । तत्रैव याज्यामाह- प्र बाहवेति । हे मित्रावरुणौ नोऽस्माकं जीवसे जीवितुं वाहवा धनपू- णेन बाहुना सह प्रकर्षण सिसृतं प्राप्नुतम् । आगन्य च नोऽस्माकं गोथं घृ- तेन सिञ्चतम् । हे युवाना परस्परमिश्रितो युवां जने ब्राह्मणादियजमानसभायां नोऽस्मा श्रवयत प्रख्यापयतम् । मित्रावरुणौ मे मदीयमिमा हवेदमावानं श्रुतं शृणुतम् । इष्टयन्तरं विधत्ते- " असावादित्यो न व्यरोचत तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिमैच्छन्तस्मा एत सोमा- रौद्रं चरु निरवपन्तेनैवास्मिन्रुचमधुर्यो ब्रह्मवर्चसकामः स्यात्तस्मा एत५ सोमा- रौद्रं चरुं निवपेत्सोमं चैव रुद्रं च स्वेन भागधेयेनोप धावति तावेवास्मिन्बलव- चसं धत्तो ब्रह्मवर्चस्येव भवति " [सं० का० २ प्र० २ अ० १.] इति । न व्यरोचत विशेषेण दीप्तिं न प्राप्तवान् । प्रायश्विनिं प्रतीकारम् । बलवतं श्रुताध्ययनसंपत्तिः । कालं विधत्ते- तिष्यापूर्णमासे निपेद्रुदो वै तिष्यः सोमः पूर्णमासः साक्षादेव ब्रह्मवर्च- समव रुन्धे " [सं० का० २ प० २ अ० १०] इति । - १ क. घ. ङ. च. शं भ्रा ।

·- ९८२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) पथा रुद्रो दुःखं द्रावयति तथा पौषमासः शैत्यदानेन तापं वारयति, तस्मा- तस्य रुद्रत्वम् । सोमो हि पौर्णमास्यां संपूर्णमण्डल इति तयोरैक्यम् । साक्षादेव मुख्यमेव न त्वनूचानस्य पुत्रत्वमात्रेणाऽऽपादितममुख्यं ब्रह्मवर्चसम् । वेदेः परित आवरण विधत्ते- "परिश्रिते याजयति ब्रह्मवर्चसस्य परिगृहीत्यै " [सं० का० २ प० २ अ. १०] इति । परिश्रयणेन वेद्यामावृतायां 'वेदिरेव ब्रह्मवर्चसे परिगृहीतं भवति । चोदकपातमपवदितुं कांश्चिद्विशेषान्विधत्ते- "तायै श्वेतवत्साय दुग्धं मथितमाज्यं भवत्याज्यं प्रोक्षणमाज्येन मार्जयन्ते यावदेव ब्रह्मवर्चस तत्सर्वं करोति । [सं० का० २ ० २ अ० १०] इति । श्वेतवत्सयुक्तायाः चेताया गोर्दुग्धं तदेवाऽऽतश्चनेन दधिभावापाद्य मथितं सत्पश्चादाज्यं भवति, न तु मैत्राबार्हस्पत्य इव स्वयंमूर्तस्वयंमथितत्वादिकमत्रा- स्ति । प्रकृतौ श्वेतवत्सा श्वेता गौरिति नास्ति नियमः । अत्र त्वस्ति । प्रकृता- वद्भिः प्रोक्षणं मार्जनं च । अत्र तु सर्वमाज्येनेति विशेषः । तथा सति तु ब्रह्म- वर्चसं संपूर्ण भवति । सामिधेनीषु समिध्यमानेद्धवत्योमध्ये प्रक्षेपणीये द्वे ऋचौ विधत्ते- अति ब्रह्मवर्चस क्रियत इत्याहुरीश्वरो दुश्चर्मा भवितोरिति मानवी ऋचौ धाय्ये कुर्याद्यद्वै किंच मनुरवदत्तद्भेषजं भेषजमेवास्मै करोति ” [सं० का. २ प० २ अ० १० ] इति । आज्यमात्रेण यद्ब्रह्मवर्चसं तयुक्तमेव, श्वेतवत्साश्वेतगोभ्यां यत्तदत्यधिकं, तेन दुश्चर्मा श्वेतकुष्ठयुक्तो भवितुं प्रभुर्भवति, तत्परिहाराय मनुना दृष्टे दे ऋचौ सामिधेनीषु धाय्ये प्रक्षेपणीये भवतः । मनोधर्मवक्तृत्वात्तेन यन्मन्त्रजातमुक्तं तदौषधम् । तदेतत्सर्वमापस्तम्ब आह-" सर्वपोक्षणमार्जनानीत्या(न्या)ज्येन मानवी ऋचौ धाय्ये कुर्यादग्निं व इत्येतासां वे " इति । एतस्मिन्सोमारुद्रचरौ धाय्यात्वेनानिं वः पूर्वमित्यादिका विकल्पिताः षडच आम्नाताः। तत्र प्रथमायाः पाठस्तु- १ क. बेदेरे । २ क. °मापद्य । ३ ख. वृद्धत्वा । घ. ङ. च. र्मवत्त्वात्ते । ४ ख. प. ङ. च. देव स । ५ ख. प. अ. घ. प्रोक्षामा ।

·प्रपा०८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ९८३ ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) अमिं व इति । वसूनां वो युष्माकं मध्ये पूर्णं प्रथमभाविनमानं देवं गिरा वैदिक्या, ईडे स्तौमि स्तावकोऽहम् । कीदृशः । सपर्यन्तः पर्यन्तेन यागसमाप्त्या सह वर्तत इति सपर्यन्तः । सकृत्स्तुत्वा नोपरमं कुर्वे, किंवा समाप्नेः स्तौमी- त्यर्थः। कीदृशमग्निम् । मित्रं न क्षेत्र साधसं पितृप्रात्राद्यात्मकमित्रमिवास्मदीयस्य क्षेत्रस्य साधकम् । अथ द्वितीया- मथु इति । कासुचित्पृत्सु केषुचित्संग्रामेष्वत्यन्तमभिनिवेशेन पवर्त- मानेषु शरो वा शूरो भट इव देववतो यक्ष्यमाणदेवोपेतस्य यजमानस्य रथो मन गच्छत्तीति शेषः । रामरावणयुद्धवदत्याभिनिवेशेन प्रवृत्ते युद्धे शूरो भटः स्वदेहें विस्मृत्य परसेनां हन्तुं यथा त्वरया गच्छति तथा देवान्यष्टुमस्य यजमानस्य मनोवृत्तिस्त्वरया रथवद्गच्छतीत्यर्थः। य इद्य एव यजमानो देवतानां मन इयक्षति पूजयितुमिच्छति । तदीयं चित्तप्रसादं वाञ्छतीत्यर्थः । स एवायज्वनो यागर- हितान्पुरुषानभिभुवदिदभिभवत्येव । इदमुत्तरार्धमुत्तरषु विषु मन्त्रष्वनुवर्तते । अथ तृतीया- न यजमानेति । हे यजमान त्वं यागं कृत्वा न रिष्यसि न विनश्यसि । अत्र यजमानत्वमिष्टिकर्तृत्वम् । हे सुन्वान सोमयाजिन्न रिष्यसि । हे देवयो पाक्यज्ञादिभिर्दवानिच्छंस्त्वं न रिष्यसि । अनुवार्णतं देवानामित्युत्तरार्धं पूर्व- वद्योज्यम् । अथ चतुर्थी- असदोति । अत्रास्मिन्यजमान सुवीर्यं शोभनं सामर्थ्यमसद्भवंदित्यर्थः । उतापि च त्यत्तदस्तु । किं त्यत् । आश्वश्वियम् । आशवः शीवगामिनश्च तेs- धाश्चाऽऽश्वश्वास्तेषां संवन्धि शोभनवीर्यमस्तु । अथ पञ्चमी- नकिष्टमिति । नकिरिति शब्दो निषेधवाची । कर्मसहितं तं यजमान नकिर्नशत् , राक्षसादिर्मा विनाशयतु । यज्ञविरोधी पाप्मा यजमानेन सह प्रक- पण न योषन्मैव मिश्री भवतु । यजमानोऽपि न योषति न पाप्पना सह मिश्री भवति । अथ षष्ठी- उपक्षरन्तीति । सिन्धवा नदीसदृशा मयोभुवः सुखं भावयित्र्यो धेनवः पूर्वमिष्टवन्तमितः परं यक्ष्यमाणं च पुरुषमेनमुपेत्य क्षरन्ति सवन्ति । बहुतरं क्षीरं प्रयच्छन्तीत्यर्थः । पृणन्तमस्मिन्कर्मणि जुहूं पूरयन्तं पपुरिं हविष्मत्सु कर्मसु पूर- १ क. स. स. उ. च. धसमिति ति । २ ख. घ, 3. च. तम्। - ·- - ९८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) यिष्यन्तं च यजमानं श्रवस्यवः श्रोतुमिच्छन्त्य इव घृतस्य धारा विश्वतः सर्वत उपयन्ति समीपे प्राप्नुवन्ति । विकल्पितानि त्रीणि धाय्यायुग्मान्युक्त्वा पुरोनुवाक्यामाह- सोमारुद्रा इति । याऽमीवा रोगरूपा निझतिर्नोऽस्माकं गयं गृहमाविवेश सोमारुद्रा हे सोमारुद्रौ तां निक्रति विष्ची विष्वग्गति नानादिक्षु यथा पला- यति तथा विवृहतं विशेषेणोन्मूलयतं, पराचैः पराङ्मुखी निति तामारे दूरे यवां बाधेयां, तया नित्याऽस्मासु कृतमेनश्चित्पापं रोगरूपमप्यस्मत्पमुमुक्त प्रक- पेणास्मत्तो मोचयतम् । याज्यामाह- सोमारुद्रा इति । हे सोमारुद्रौ युवमुभी युवामस्मे तन्षु अस्माकं शरी- रषु विश्वा सर्वाण्येतानि भेषजान्यौषधानि धत्तं स्थापयतम् । अवस्यतं तैर्भेषजै- रनिष्टं विनाशयतम् । नित्या कृतं नाऽस्माकं तनषु यदद्धमेनोऽस्ति तदस्मत्तो मुश्चतम् । इष्टयन्तरं विधत्ते- यदि विभीयादुश्चर्मा भविष्यामीनि सोमापौष्णं चरुं निर्वपेत्सोम्यो वै देव- तया पुरुषः पौष्णाः पशवः स्वयैवास्मै देवतया पशुभिस्त्वचं करोति न दुश्चर्मा भवति " [सं० का० २ १०२ अ० १० ] इति । सोमसंवन्ध्योषधिरसेन जातत्वात्पुरुषः सोमदेवताकः । इयं वै पूर्तिश्रुतेः । पूषरूपया भूम्या तृणादिमदानेन पोषितत्वात्पशवः पौष्णाः । अतो हविषा तुष्टा स्वदेवता पशुभिः सहिता समीचीनां त्वचं करोति । ततो दुश्चर्मत्वमपंग- छति । तत्र पुरोनुवाक्यामाह- सोमापषणा इति । हे सोमापूषणौ युवां देवा अमृतस्य कर्मफलस्य नाभि. मकृण्वन् । न( ण )ह बन्धन इत्यस्माद्धातोरुत्पनो नाभिशब्दः। बन्धनरज्जु कृतवन्तः इत्यर्थः। सोमापूषभ्यां हि कर्मफलं यजमाने वध्यते । कीदृशौ युवाम् । धनानां पावापृथिव्योश्च जनयितारौ । ऐहिकामुष्मिकफलदातृत्वमेवात्र द्यावापृ- थियार्जनकत्वम् । किंच, जातौ सन्तौ जातमात्रेणैव विश्वस्य सर्वस्य भुवनस्य लोकस्य गोपौ गोपयितारौ । तत्रैव याज्यामाह- इमो देवाविति । सर्वे देवा जायमानाविमौ देवौ जुषन्त सेवन्ते । इमा- धुभावजुष्टान्यप्रियाणि तमांसि बुद्धिमान्धानि गृहतां समवृण्वतां विनाशयताम् । इन्द्र आभ्यां सोमापूषभ्यामामासूलियासु तरुणीषु गोष्वन्ता रसपोषकाभ्यां पर क्षीरं जनजनयति । गावो हि सारयुक्तायां भूमौ सोमेन वर्धिता ओषधीक्ष- पिल्या क्षार धारयन्ति ।

·९८५ . [ भपा०८अनु०२२] कृष्णयजुर्वदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) अस्मात्सोमापौष्णात्पूर्व विहितमेव पुनः फलान्तराय विधत्त- " सोमारौद्रं चरुं निर्वत्मजाकामः सोमो वै रेतोधा अग्निः प्रजानां पज- नयिता सोम एवास्मै रेतो दधात्यग्निः प्रजां प्र जनयति विन्दत प्रजाम् " [सं. का० २ ० २ अ० १० ] इति । गर्भाशये धृतस्य रतसोऽग्निना पच्यमानत्वादनः प्रजनायतृत्वम् । पुनरपि फलान्तराय विधत्तं- सामारौदं चरुं निर्वपदाभिचरन्त्सौम्या व देवतया पुरुष एष रुद्रो यदामिः स्वाया एवैनं देवतायै निष्कीय रुद्रायापि दधाति ताजगार्तिमाईति " [सं. का० २.५० २ अ० १० ] इति । पुरुषस्य सोमदेवताकन्वं पूर्वमभिहितम् । यदरोदीनदुद्स्य रुद्र त्वमिति श्रुत्या रुद्ररूपत्वमग्नेरानातम् । पुरुषस्य स्वामिभूता या सोमदेवता तस्या देवतायाः सकाशाचरुणा मुख्यन मूल्येन तं पुरुषं वैरिणं निष्क्रीय कराय रुद्राय चरुरू- पमुत्कोचं दत्त्वा तं वध्यं वैरिणं तस्मै प्रयच्छति । स च वैरी तदानीमेव मरणं पामोति । पुनरपि फलान्तराय विधत्ते- सोमारौद्रं चरं निर्वपज्ज्यागामयावी सोमं वा एतस्य रसो गच्छत्यमि शरीरं यस्य ज्यागामयति सोमांदवास्य रसं निष्क्रीणात्यनेः शरीरमुन यदीता- सुर्भवनि जीवत्येव " [ सं ० का० २ प० २ अ० १० ] इति । ज्योगामयावी दीर्घरोगयुक्तः । यस्य पुरुषस्य ज्योगापयति यं पुरुषं व्याधि- श्चिरं पीडयति । एतस्य पुरुषस्य शरीरप्राण योर्वन्धको योऽनरसः स व्याधिकाले सोमं पामोति । मुक्तस्यान्नस्य संबन्धी योऽयं सक्ष्मा रसो मनःप्रभृतलिङ्गशरी- रस्पाऽऽप्यायनकरस्तेन रसेन प्राणो देहे वध्यत इतीममर्थं वाजसनेयिनः शिशु- बालणेऽन्नं ददामीति वाक्येन समामनन्ति । तस्मिन्सोमेऽन्नोपभृत सति अयं देहोऽग्नि गच्छति जाठरामगंभस्थानरसस्याभावान्मासादिधानूननिर्भक्षयति । अत एवाऽऽमयाविनः शरीरं कृशं दृश्यते । एवं सति यजमानश्चरुणा मूल्येन सोमाग्निभ्यां रसं शरीरं निष्कीणाति । ततोऽयमरोगो भवति । किंच, यद्यप्पयं मुहूर्तमा गतप्राणस्तथाऽपि भूमी इयानस्तदानीं जीवत्येव । एतस्य चरोरङ्गत्वेन होतुलीबर्ददानं विधत्ते- P १ ख. घ. ङ. च. दामति ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१पथमकाण्डे- ( काम्ययाज्यापुरोनुषाक्याभिधानम् ) " सोमारुयोर्वा एतं ग्रसित होता निखिदति स ईश्वर आतिमार्तोरन- इवान्होत्रा देयो वह्निर्षा अनडान्वह्निर्होता वह्निनैव वह्निमात्मानर स्पृणोति " [सं० का• २ प० २ अ० १० ] इति । 'रोगिसंबन्धिरस शरीरयोः सोमारुद्राभ्यां स्वीकृतत्वात्तयोर्मुखे रोगी ग्रसितो वर्तते । तं प्रसितं होता याज्यानुवाक्याबलानिखिदति तयोर्मुखान्निःसारयति । स च होता तयोः कोपादाति प्राप्तुभीश्वरो योग्यो भवति । अनडुहो वह्नित्वमन- इवाहमयीध इत्यत्रोपपादितम् । अमिविषयावाहनमन्त्रपाठादोतुर्वह्नित्वम् । तथा सत्यनडुहो दाता होता तेनानडुद्रूपेण वह्निनैव वह्निरूपं स्वात्मानं स्पृणोति आतिशान्त्या प्रीणयति । पुनरपि फलान्तराय विधत्ते-- " सोपारौद्रं चरुं निर्वद्यः कामयेत स्वेऽस्मा आयतने प्रातृन्यं जनयेय- मिति बेदि परिगृह्यार्धमुद्धन्याद नार्धं बर्हिषः स्तुणीयाद नार्धमिध्मस्या- भ्यादध्याद न स्व एवारमा आयतने भ्रातृव्यं जनयति ” [सं. का. २ म. २ अ...] इति । अस्मै स्व आयतनेऽस्य वैरिणः स्वकीयगृहविषये क्षेत्रविषये वा प्रातृन्यं विषादकारिणमन्यं विरोधिनं जनयेयमिति यः कामयेत स एतं चरुं निपेत् । सल्य बेदिपरिग्रहस्थानं सुभकारेण दर्शितम्-" प्रासज्यक्षेत्रं गत्वैतामिष्टिं निवपे- तत्र दक्षिणमधं बंद्या उडत्य नदेवार्धन बहिषः स्तृणीयादर्धमभ्याइभ्यात् " इति । एवं कत्ते सत्ययं यजमानोऽस्य भ्रातृव्यस्य तदीयस्थान एव विवादकारिणं जनयति । अब विनियोगसंग्रहः- " आनाबैष्णवमित्यादावभिचारहविस्त्रय । अमा प णो बृहत्याचा अधिका तु विकल्प्यते ॥ आ न एककपाले तु मैत्रावरुणनामके। अमिमित्यादिका धाय्याः स्युः सोमारौदके चरौ ।' देवानामिति चास्तिसृष्वृक्ष्वनुषज्यते । पड्धाय्या दे तु याज्यानुवाक्पे समित्युदीरिते । सोमापौष्णे तु सोमेति मन्त्रा एकोनविंशतिः ।। १ स. प. म. च, रोगसंबन्धिश।

·९८७ पो.८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) अथ मीमांसा। अष्टमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- " आग्नावैष्णव आग्नेयविकृतिः शुचिदेवकः । अग्नीषोमीयविरुतिरथवा व्यत्ययो द्वयोः ॥ प्रथमत्वद्वितीयत्वसाम्यादाद्योऽन्तिमो भवेत् । द्विदेवत्यै(वै)कदेवत्य(त्व साम्यस्य श्रुतिमत्त्वतः ॥ " हविर्गणः कश्चिच्छयते-" आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निपेत्तरस्वत्यै चाँ बार्हस्पत्यं चरुम् " इति । गणान्तरमेवं भूयते-" अग्नये' पावकापाग्नये शुर- येऽष्टाकपालम् ” इति । अत्राऽऽग्नावैष्णवस्य प्रथमस्थानत्वादामेपविरुतित्वं युक्तम् । शुचिदेवकस्य द्वितीयस्थानवादग्नीषोमीपविकृतित्वमिति चेन्न । दिदेव- त्या(त्वा)दिसाम्यस्य श्रयमाणत्वेनार्थसिद्धस्थानतो बलीयस्त्वात् । तस्मादाभावे- ष्णवोऽग्नीषोमीयविकृतिः। शुचिदेवक आग्नेयविकृतिः । विस्पष्टमनुवाकार्था वर्ण्यन्ते बुद्धिशद्धये । अनुमत्यादयो वैश्वदेवो वरुणपासकाः ॥ साकमेधाः पितृयज्ञस्यम्बकाश्च शुनादिकाः । शुनासीरीयमिन्द्रादि तुरीयं च द्वयं तथा ॥ पश्चमीयमपामार्गहोम एते शुनादिकाः। देविकाद्यं कर्मषट्कं स्याईत्निहविरादिकम् ।। हवींषि रनिनां तद्दीक्षणीयाऽभिषेच्यगा । हवींषि स्पुर्देवसुवां जलग्रहणसंस्कृती ।। दिशां व्यास्थापनं तद्वदाभिषेकोऽथ दिग्जयः । सेवा संसृन्हविस्तद्वद्दशपेयो पवेष्टयः ॥ हवींषि प्रयुजां सौवामणी याज्या इतीरिताः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे रुष्णय नर्वेदीय- तैत्तिरीपसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे ऽष्टममपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥ क. “ये पवमानायामये पा । क. प. उ. "द्रत्नह ।

·९८८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यममेता- [१प्रथमकाड- ( काम्ययाज्यापगंनुवाक्याभिधानम् ) वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दै निवारयन् । पुमांश्च नगे देवाद्विद्यावधिमहेश्वरः ।। इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहश्वरापरावनारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवीर बुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्यण विरचिने बदार्थप्रकाश कृष्णयजर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्ड ऽष्टमः प्रपाटकः ॥ ८ ॥ इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवीर युक्तमहाराजस्या ज्ञापरिपालकन माधवाचार्यण विर- चिने वेदार्थप्रकाश कृष्णयजुर्वेदीयनेनिरीयसंहिता- भाष्ये प्रथमः काण्डः समाप्तः ॥ १ ॥ (मूलक्रमेण-अष्ट ० १ प्रपा० ८ अनु० १४६ )। ( भाष्यक्रमेण-काण्टु. १ प्रपा० ८ अनु० १४०)

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) अनिभृष्टमसीत्याह । अनिभृष्ट५ ह्येतत् । वाचो बन्धुरित्याह । वाचो ह्येष बन्धुः । तपोजा इत्याह । तपोजा येतत् । सोमस्य दावमसीत्याह ( २ )। सोमस्य खेतहारम् । शुका वः शुक्रेणोत्पुनामीत्याह । शुका सापः । शुक्र हिरण्यम् । चन्द्राश्चन्द्रेणेत्याह । चन्द्रा सापः । चन्द्र हिरण्यम् । अमृता अमृ- तेनेत्याह । अमृता ह्यापः। अमृत हिरण्यम् ( ३ ) । स्वाहा राजसूयाये- त्याह । राजसूयाय छना उत्पुनाति ” [ ब्रा०का ०१०७अ०६ ] इति । राजसूयाय राजसूयान्तर्गतराजाभिषेकाय । कल्प:-" सधमादा थुनिनीरिति चतुर्पदपात्रेषु व्यानयति पालाश औद्- म्बर आश्वत्थे नैयग्रोधे च " इति । पाठस्तु- सधमाद इति । वरुणः परत्यासु गृहस्थानीयास्वप्सु अन्तमध्ये सधस्थं बके ताभिरभिः सह स्थिति कृतवान् । कीदृशीषु पस्त्यासु । मातृतमासु। अति- शयेन मातरो मातृतमाः। अतिस्नेहयुक्ता मातरो हि पुत्रं पालयन्ति प्रियं तद्वत्पाल- यित्र्य इत्यर्थः । कीदृशो वरुणः । अपां शिशः । मातृस्थानीयानामपां पुत्रस्था- नीयः । किं कुर्वन्। वसान एता अपो वस्त्र वदाच्छादयन् । कीदृशीरपः। सधमादः स्वान्तःस्थितेन वरुणेन सहकस्मिन्देशे स्थित्वा तं वरुणं मादयित्रीहयित्रीः । घुम्निनीदीप्तिमतीर्धनवतीर्वा ! ऊों बलहेतुभूताः । अनिभृष्टा यवादिवगर्जना- योग्याः । अपस्युवः कर्माणीच्छन्तीः । विधत्ते- सधमादो द्युम्निनीरून एता इति वारुण्यर्चा गृह्णाति । वरुण सबमेवा- धन्ध" [बा० का १५० ७ अ०६ ] इति । वरुणसवं वरुणानुज्ञानम् । ऋच एकत्वं प्रशंसति- एकया गृह्णाति । एकधैव यजमान वीर्य दधाति ॥ [ बा. का. १ प्र. ७ अ० ६ ] इति । क्षत्रस्येति । कल्प:-“ क्षत्रस्पोल्बमसीति ताप्य यजमानः परिधत्ते । क्षत्रस्य योनिरसीति पाण्डुरमुष्णीषं द्वितीयं वेतं पाण्डुरमित्याचक्षते " इति । ताप्यं वृताक्तं वसम् । वाजपेये व्याख्याती मन्त्रौ । विधत्ते- " क्षत्रस्योल्बमास क्षत्रस्य योनिरसीति तार्य चोष्णीषं च प्रयच्छति सयोनित्वाय " [ बा० का० १ ० ७ अ०६ ] इति । १ स. प. ङ. च. पाण्डर । २ ख. च. पाण्डर। - "