·[All rights reserved by the publislier)
Publisher Pandurang Jawaji,
Virtaya Sagar Press,
Frinter Ramchandra Yesu Shedge, 26 28, Koldhat Lane, Bombay.

·प्रस्तावना। । विदितमस्त्यावालमापण्डितमेतद्यद् द्विजातीनां निजनिजाचार- परिपालनपरायणानां निःश्रेयसाय परमकारुणिका मन्वादयो महर्पि- प्रवराः श्रुतिस्मृतिपुराणादिमहोदधि निर्मथ्य परमश्रेयःसाधनं प्रधान धर्म निर्णय विविधान् धर्मनिवन्धान व्यरीरचन् । तत्र च धर्ममा- मपि वैदिक-ताबिकभेदेन द्विधा प्रतिपादितवन्तः । स चोभय- विधोऽपि न सकलजनैः साधारण्येन सेवितुमर्हः, किन्तु तत्तद- धिकारिभिरेव स समादरणीय इति नान शकालेशावकाशः । वैदिकधर्मश्च तत्तद्वेदशासाप्रशाखाप्रवर्तकैर्महर्पिमुख्यैः कल्पसूत्रका- रादिभिश्च तत्तदधिकारिजनसौकर्यार्थ सुस्पष्टतया प्रपश्चितः । एवं तात्रिकोऽपि धर्मश्चतुःपष्टितन्त्रेपु सविस्तरं प्रपञ्चितोऽपि साम्प्रतं विर- लप्रचारो दृश्यते । तत्रग्रंथानामतिगहनत्वमाकलय्य बहवः स्वल्पा महान्तश्च ग्रन्थास्तत्रमंथेभ्यः सारं समुद्धृत्य पण्डिताखण्डलैर्विर- चिता विराजते, परञ्च तत्तग्रंथावलोकनमात्रेण तत्तन्मंत्राराधनं न श्रेयस्करम् । प्रत्युत तत्साधकस्य महदनिष्टजनकम् , अतस्तच्छ्रीमद्दे- शिकगुरुपरणकमलसपर्यामन्तरा न समाराधनार्ह मिति, श्रूयते च ।। मनुं वा देवं वा गुरुपदमनात्य भजतां । समीचीना सिद्धिनहि भवति पूर्वांगविरहात् ।। इति ॥ तदेतत्सकलं समालोच्य तन्त्रशास्त्रे दीक्षाग्रहणस्यावश्यकत्वं प्रतिपादितम् । दीक्षाशब्दार्थोऽपि तत्र प्रदर्शितः। दिव्यभावप्रदानाच स्सलनात्कलुपस्य च । दीक्षेति कथिता सद्भिर्भवबन्धनमोक्षणादिति" ददाति शिवतादात्म्य क्षिणोति च मलनयम् । अतो दीक्षेति सा प्रोक्ता दीक्षाशब्दार्थवेदिभिः" , ·४ इलारि पिसरतः प्रपंचितं कामकलाविलासस्य "वीजत्रितया- धिपतीन् परीक्ष्य विद्या प्रकाशयामास । एरोघनिवयं समनुगृहीत गुरुफमो विदितः ।। ५३ ॥ इत्येतस्य चिवल्याम् । नहीदं दीक्षाविधानं केवलं ताधिकधर्ममार्गे वर्तते किंतु वैदिक- धर्ममार्गेऽपि दीक्षाविधानं जैमिनिसूने अध्याय ६ पा. ५ अधिक- रणेषु ८--१२ विस्तरेण प्रतिपादितं दृश्यते सा च दीक्षा कतिभेद- वती, कदा कार्या, कश्च तद्रहणप्रकारः, कीरशो गुरुः, कीदृक्षश्च' शिष्यः, इत्यादि सर्व विचार्य तत्रभवद्धिर्विद्वयैः श्रीविष्णुभट्ठविर- चिता दीक्षाप्रकाशिका द्वादशप्रकाशा विराजते तां च मत्संग्रहपुस्तके विलोक्येयं सकलविद्वजनमनोमोदप्रदायिनीति विधार्य यथामति पुस्तकांतरमन्तरा एकेनैव पुस्तकेन संशोध्य विविधविषयपरिपूर्णाप्र- सिरप्राचीना चीनपुस्तकमुद्रणकार्यपरायणाय विविधविद्याविद्योति- समानसाय निर्णयसागरमुद्रालयाधिपतये श्रीयुत पांडुरंग जायजी महोदयाय गुदापयित्वा प्राकाश्यार्थमददाम् , श्रीमता निर्णयसा- गरयंत्रालयाधिपतिना यथावकाशं समुद्येयं सदयहृदयानां मनोहा- रिणी शीघ्रं भविष्यतीति विचार्य प्रकाशिवा वर्तते । ग्रंथकर्ता विद्वद्वर्य- श्रीविष्णुभट्टः कं वा जनपद खजन्मना विभूपयतिस्मेति किमपि वृत्तं नज्ञायते ग्रंथादौ ग्रंथांते घ न पितृवरणाभिधानमपि निर्दिष्टम् । केवलं समाप्तिसमयमेव लिखितवान् 'गच्छतः सपलनकापी तिन्यायेन मन- सञ्चपलत्वाचन यलिचिदशुद्धं, विदुषां दृष्टिपथमागच्छेत्तत्सर्व मदी- यगिवि मत्या झंतव्यः संबोधनीयश्चाई, अथवा येषां महानुभावानां - दीक्षाप्रकाशिकापुस्तकं चेद्दयालुमिश कृपया, सदीयेत द्वितीयावृत्ती तदशुद्धं दूरीकरिष्यामीति सप्रणामं प्रार्थयते । ज्योतिपी कृष्णशंकर केशवराम रैकः ।

·अथ दीक्षाप्रकाशिकायां प्रमाणत्वेनांगीकृतानां ग्रंथानां सूचीपत्रम् । १ मंथानभैरवतंत्रम् २ तंत्रसारः ३ योगिनीहृदयम् ४ पुरश्चरणपद्धतिः ५ सिद्धांतावरः ६ गरडतंत्रम् ७ भागम कल्पद्रुमः ८ रामार्चनचंद्रिका (सनत्कुमारः) ९ विश्वसारः १० योगिनीतंत्रम् (यामलम् ) २१ विष्णुयामलम् १२ समयातंत्रम् १३ कुलार्णवः १४ मरस्यसूक्तम् १५ वाराहीतंत्रम् १६ मुहूर्तकल्पदुमः १० निशक्तिरसम् ( कादिमते) १८सारसंग्रहः १९ गणेश विमर्शिणी २० शक्तियामलम् २३ सूतसंहिता २२ सिदयामलम् २३ रुद्रयामलम् २४ शारदातिलकम् २५ गौतमीतंत्रम् २६ कुलामृतम् २७ डामरतंत्रम् २८ दक्षिणामूर्तिसंहिता २९ पंचमीश्वरीतंत्रम् ३० महाकपिजलपंचरात्रम् ३१ सौभाग्यरवाकरः ३२ नारदीयंपुराणम् ३३ मंत्रसंग्रहः ३४ स्वतंत्रतंत्रम् ३५ मीलतंत्रम् ३६ तंत्रराजः ३७ कुलसारः ३. श्रीकुलप्रकाशतंत्रम् ३९ गुहकल्पः ४० नारदपंचरान्नम् ४१ शवागमः (पिंगालामते) (निबंधे) ४२ ताराभकिसुधार्णवः ४३ पद्मपुराणम् ४४ भविष्यपुराणम् ·विषयानुक्रमणिका. २३ ... ... .. २ २ ... ... ... विषयः पृष्टं विषयः पृष्ठं. (दीक्षामुहूर्तप्रकाशः) सर्वाश्रमेषु दीक्षाया आवश्य- मंगलाचरणम् करवम् ... दीक्षाशब्दार्थः 3 | ताराचनं-राशिचक्रम् दीक्षाभेदाः मालामंत्रः क्रियादीक्षाविधिः (चतुर्थः सर्वतोभद्रमंडल- दीक्षामासाः। प्रकाश:) वारतिथिनिर्णयः ३ सर्वतोभद्रमंडलम् .. २४ नक्षननिर्णयः ४] नवनाम-पंचारमंडलमकारः योगादिनिर्णयः ५ (पंचमो मंत्रसंस्कार प्रकाशः) करणनिर्णयः ५ | मंत्राणां दशसंस्काराः लग्ननिर्णयः (पष्ठापल्लवाद्युपचारप्रकाशा) पक्षनिर्णयः ६ | पंचपलवानि-नयरत्नानिच समशुदिः कूर्चप्रमाणम् ३३ शुभकालविशेषः दंतकाष्ठमंत्रः पंचगव्यप्रमाणम् दीक्षाग्रहणस्थानम् ३३३ कुंभविधानम् ३४ (द्वितीयोगुरुशिष्यलक्षण स्थंडिलप्रमाणम् प्रकाश:) हस्तलक्षणम् गुरलक्षणानि शिष्यलक्षणानि १२ सर्वोपधिः असच्छिष्यलक्षणानि... शिष्यपरीक्षाकालः १७ पडंगधूप: (तृतीयः पित्रादिदीक्षानिपेय- भूतलिपिः प्रकाशः) वापधयः पिनादिदीक्षानिषेधा... १८ दक्षिणानियमः ... ... ... ६ ... 4.. ... ... ... " ... ... ... " "विविधगंधाष्टकम् १४ दशांगधूपः ... ... . " ... ... ... " ·विषयः पृष्ट ... ... ८३ . " ८४ ... ९४ ... ... ... " विषयः पृष्ठं. दीक्षादिनारपूर्य प्रायाधिसम् ४२ दीक्षा स्वस्तिवाधनं पेदीक्षा (आपस्तंयोपम्) (दशमः कलावतीदीक्षाप्रकाशः) (सप्तमोदीक्षाधियासनप्रकाश:) प्रकारांतरेण कलादीक्षाप्रयोग. प्रयोगः अधिवासः ४३ संक्षेपदीक्षा (अष्टमाझियादीक्षाप्रकाशः) उपदेशावरम् क्रियादीक्षा ६५ वीरदीक्षायां विशेष स्वप्नपरीक्षा ६७ | गुरोरभावे मंत्रमहणप्रकारः (सरवाध्यानचिंतनम्) ६० (एकादशः पूर्णामिपेकप्रकाशः) वैष्णव, सौर-शक्ति-त्रिपुरा पूर्णाभिपेकविधिः दीक्षायां विशेष खारिलक्षणम् होमकाले घरवयवकल्पना ७४/प्रयोगः अर्वाधास्तरफलानि.. ७५ (द्वादशो गुरुपादुकाभक्तिकथन होमद्रव्यप्रमाणम् प्रकाश:) कर्पादिप्रमाणम् ७९ / गुरुपादुकाचारविधिः समिधः समयाचारविधिः (नवमो वर्णदीक्षाप्रकाशः) ग्रंथसमाप्ति वर्णदीक्षाविधि. परिशिष्टभागे कलादीक्षा ८२/ भष्टांगसिद्धिपंचागम् स्पर्शदीक्षा सोदाहरणम् वाग्दीक्षा कुलाकुलादिचक्रविचार ... " ... ... ... " ... ... ... ... ८० ... ९९ ... ८१ १२२ " १ ... " ... १९

·अथ
दीक्षाप्रकाशिका।
certre-
दीक्षामुहूर्तप्रकाशः॥ १॥
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ श्रीपरदेवतायै नमः।
नत्वा कृष्णपदद्वं ब्रह्मादिदेवपूजितम् ।
सत्यानंदांघ्रिद्वंदं च विष्णुभट्टेन धीमता ॥१॥
सौभाग्यदीपिके चैव तंत्रसारं
शारदाम् ।
कुलार्णवं तंत्रराजं ताराभक्तिसुधार्णवम् ॥ २ ॥
एतान्यन्यानि तंत्राणि ज्ञात्वा गुरुप्रसादतः ।
दीक्षामकाशिकाग्रंथः क्रियते सर्वसिद्धिदः ॥३॥
अत्र सौभाग्यशब्देन सौभाग्यरलाकरः। दीपिकाशब्देन
शिवार्चनदीपिका ॥
जथ टीक्षा-
तत्र शिष्याय दिव्यज्ञानं ददाति सर्वपापक्षयं च करो-
तीति दीक्षाशब्दनिरक्तिः । सा तु सप्तभेदा भवति । क्रिया-
मयी १ वर्णमयी २ कलामयी ३ स्पर्शमयी ४ दृग्दीक्षा ५
वाग्दीक्षा ६ वेददीक्षा ७ चेति ।।
, दिव्यभावप्रदानाच स्परनाकलुपस्य च । दीक्षेति कथिता सद्धिः भव
बधनमोक्षणात् ॥१॥

·२
है।
दीक्षामकाशिका।
तत्रादौ कियादीक्षाविधिविविच्यते ।
तत्र शुभे मासि शुक्लपक्षे शुभतिथी यथोक्तलक्षणयुक्त
गुरु यथोक्तलक्षणयुक्तः शिष्यो यथाविधि सेवादिभिः प्रसा-
य यथाविधि वरणं कृत्वा तत्सकाशाद्दीक्षां गृहीयात् ।।
अथादी दीक्षाकाल मंथानमैरवतंत्रे तंत्रसारे-
मंत्रारंभस्तु चत्रे स्यात्समसपुरुषार्थदः ।
वैशाखे रललामः स्याज्ये च मरणं भवेत् ॥१॥
आपाढे बंधुनाशः स्यात्पूर्णार्थः नापणे भवेत् ।
प्रजानाशो भवेदाने आश्विने धनसंचयः॥२॥
कार्तिके मंत्रसिद्धिः स्यान्मार्गशीर्ष तथा भवेत् ।
पौषे तु शत्रुपीडा स्यान्माषे मेधाविवर्धनम् ॥ ३ ॥
फाल्गुने सर्वकामाः स्युमलमासं विवर्जयेत् ।
"चैने तु गोपालविषयं" गौतम्युक्तस्यात् ।
"मधुमासे भवेदीक्षा दुःखाये"त्यादिवचनान्नान्यत्र ॥
"आपाढे निषेधोऽपि" श्रीविद्यातिरिक्तविषय एव।
तथाच योगिनीहये-
ज्येष्ठे मृत्युप्रदा चैव आपाढे धनसंपदः । इति ।
पुरश्चरणपद्धतावपि--
वैशाखे श्रावणे वापि आश्विने कार्तिके तथा ।
फाल्गुने मार्गशीर्षे वा कुर्यान्मांत्रीयदीक्षणम् ।। १ ।।
सिद्धांतान्तरेपि-~
शरत्काले च वैशाखे दीक्षा श्रेष्ठफलप्रदा।
फाल्गुने मार्गशीर्ष च ज्येष्ठे दीक्षा च मध्यमा ॥२॥

·३ दीक्षामुहूर्तप्रकाश आपाढे श्रावणे माघे कनिष्ठा सद्भिराहता। निंदितश्चैत्रमासस्तु पौषो भाद्रपदस्तथा ॥३॥ अथ वारास्तत्रैव- रविवारे भवेद्वित्तं सोमे शांतिभंवेस्किल । आयुरंगारके हंति तत्र दीक्षां विवर्जयेत् ॥१॥ बुधे सौंदर्यमामोति ज्ञानं स्याच्च बृहस्पतौ । शुक्रे सौभाग्यमाप्नोति यशोहानिः शनैश्चरे ॥२॥ उक्तंच गरुडतंने- गुरुवारे सुखं विद्याच्छक्तेश्वार्कः प्रशस्यते । शैवे तु गुरुवारः स्यात्सौरे चंद्रः प्रशस्यते ॥ बुधे तु सकला दीक्षा मरणं शनिभौमके। पुरश्चरणपद्धती- रबौ गुरौ विधौ दीक्षा कर्तव्या बुधशुक्रयोः ।। मंत्रारंभो रवी शुक्रे बुधे जीवे विशेपतः। शनी मृत्युः क्षयो भौमे सोमे सर्व च निष्फलम् ॥ इति वचनात् सोमस्य मध्यमत्वम् ।। अथ तिथिनिर्णयः यागमकल्पद्रुमे- प्रतिपत्सु कृता दीक्षा ज्ञाननाशकरी मता। द्वितीयायां भवेज्ज्ञानं तृतीयायां शुचिर्भवेत् ॥१॥ चतुर्थ्यां धननाशः स्यात्पंचम्यां वुद्धिवर्धनम् । पठ्यां ज्ञानक्षयः सौख्यं लभते सप्तमीदिने ॥२॥ अष्टम्यां बुद्धिनाशः स्यान्नवम्यां वपुपः क्षयः। दशम्यां राजसौभाग्यमेकादश्यां शुचिर्भवेत् ॥ ३॥ -

·।
दीक्षाप्रकाशिका ।
द्वादश्यां सर्वसिद्धिः स्याप्रयोदश्यां दरिद्रता ।
तिर्यग्योनिश्चतुर्दश्यां कृमिर्मासावसानके ॥ ४ ॥
पक्षांते सर्ववृद्धिः स्यादस्वाध्यायं विवर्जयेत् ।
संध्यागजितनिषिभूकंपोल्कानिपातनम् ॥ ५॥
एतानन्याँश्च दिवसान श्रुत्युक्तापरिवर्जयेत् ।
द्वादश्यामपि कर्तव्यं त्रयोदश्यामथापि चा ॥६॥
त्रयोदशीद्वादशीविधान विष्णुविषयम् । रामार्चनचंद्रि-
काधृतत्वात् । “त्रयोदशी च दशमी प्रशस्ता सर्वकाम-
दति” सनत्कुमारवचनात् ॥
पुरश्चरणपद्धती-
पूर्णिमा पंचमी चैव द्वितीया सप्तमी तथा।
त्रयोदशी च दशमी प्रशस्ताः सर्वकामदाः ॥ १॥
द्वितीया पंचमी वापि पठी चापि विशेषतः।
द्वादश्यामपि कर्तव्यं त्रयोदश्यामथापि वा ॥२॥
कुत्रचिन्निपिद्धत्वात्पछीत्रयोदश्योर्मध्यमत्वम् ।।
থ বহুগনিযঃ ষ-
अश्विन्यां मुखमामोति भरण्यां मरणं भुवम् ।
कृत्तिकायां भवेदुःखी रोहिण्यां वाक्पतिर्भवेत् ॥१॥
मृगशीर्षे सुखावाप्तिराद्रीयां बंधुनाशनम् ।
पुनर्वसौ धनाढ्यः स्यात्पुष्ये शत्रुविनाशनम् ॥ २॥
आश्लेषायां भवेन्मृत्युमंधायां दुःखमोचनम् ।
सौंदर्य पूर्वफल्गुन्या संप्राप्नोति न संशयः ॥ ३ ॥
ज्ञानं चोत्तरफल्गुन्या हस्ते चैव धनी भवेत् ।
चित्रायां ज्ञानसिद्धिः स्यात्स्वात्यो शत्रुविनाशनम् ॥ ४ ॥

·दीक्षामुहुर्त प्रकाशन
विशाखायां सुखं चानुराधायां बंधुवर्धनम् ।
ज्येष्ठायां सुतहानिः स्यान्मूले कीर्तिविवर्धनम् ॥ ५ ॥
पूर्वापाढोत्तरापाढे भवेतां कीर्तिदायिके।
श्रवणे च भवेद् दुःखी धनिष्ठायां दरिद्रता ॥६॥
वुद्धिः शतभिपायां स्यात्पूर्वभाद्रे सुखी भवेत् ।
सौख्यं तूत्तरभाद्रे च रेवत्यां कीर्तिवर्धनम् ॥७॥
पुरश्चरणपद्धती-
अश्विनीरोहिणीस्वातीविशाखाहस्तमेषु च ।
ज्येष्ठोत्तात्रयेप्वेव कुर्यान्मन्त्राभिपेचनम् ॥१॥
श्रवणार्द्रा धनिष्ठा च पुप्यः शतभिषक्तथा ।'
दीक्षानक्षत्रजातानि प्राहुस्तंत्रार्थकोविदाः ॥२॥
अथ योगादि निर्णयः विश्वसारे-
शुभः सिद्धिश्च आयुष्मान् धुपयोगस्ततः परम् ।
प्रीतिः सौभाग्ययोगश्च वृद्धियोगस्ततः परम् ॥१॥
हर्पणश्च तथा योगाः सर्वतंत्रे शुभावहाः।
अथ करणनिर्णय:-
कौलवस्तैतिलवची वणिजस्तदनंतरम् ।
करणानि शुभान्येव सर्वतंत्रेषु भामिनि ॥१॥
.
अथ लग्ननिर्णयः-
वृपे सिंहे च कन्यायां धनमीनाख्यलग्नके।
चंद्रतारानुकूल्ये च कुर्याद्दीक्षाप्रवर्तनम् ॥१॥
स्थिर लग्नं विष्णुमंत्रे शिवमने चरं शुभम् ।
द्विस्वभावंगतं लग्नं शक्तिमंत्रे प्रशस्यते ॥ २॥

·--- दीक्षाप्रकाशिका। अथ पक्षनियमः-- शुरूपक्षे शुभा दीक्षा कृष्णेऽप्यापंचमीदिनात् निषिद्धमासे तु तत्तद्विशेषो दिनभेदतः ॥१॥ अधोक्तमासपक्षादिशोधनमंतरेणापि सर्वेषां दीक्षायाः शुभकालविशेष विषुवेऽप्ययनद्वंद्व संक्रांती दमनोत्सवे । दीक्षा कार्या वकालेऽपि पवित्रे गुरुपर्वणि ॥१॥ आगमकल्पद्रुमेऽपि--- षष्ठी भाद्रपदे मासि इपे कृष्णा चतुर्दशी। कार्तिके नवमी शुक्षा मार्गे शुलवतीयका ॥१॥ पापे च नवमी शुक्ला माघे शुक्लचतुर्थिका फाल्गुने नवमी शुक्ला चैत्रे कामचतुर्दशी ॥२॥ वैशाखे चाक्षया चव ज्येष्ठे दशहरा तिथिः । आपाढे पंचमी शुक्ला श्रावणे कृष्णपंचमी ॥ ३॥ एतानि देवपर्वाणि तीर्यकोटिफलं लभेत् । चैत्रे त्रयोदशी शुक्ला वैशाखैकादशी सिता। ज्येष्ठे चतुर्दशी कृष्णा आपाढे नागपंचमी ॥१॥ श्रावणैकादशी भाद्रे रोहिणीसंयुताष्टमी । आम्धिने तु महापुण्या महाष्टम्यप्यभीष्टदा ॥२॥ कार्तिके नवमी शुका मार्गशीर्षे तथा सिता । पष्टी चतुर्दशी पोपे माघेप्येकादशी सिता ॥ ३ ॥ फाल्गुने च सिता पाठीत्येवंकालस्य निर्णयः ।

·दीक्षामुहर्तप्रकाशः।
योगिनीतं
अयने विपुवे चैव ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः ।
रविसंक्रांतिदिवसे युगाद्यायां सुरेश्वरि ॥१॥
मन्वंतरासु सर्वासु महापूजादिने तथा ।
चतुर्थी पंचमी चैव चतुर्दश्यष्टमी तथा ॥२॥
तिथयः शुभदाः प्रोक्का इत्यादिवचनात् ।। तत्र चतुर्थी-
ग्रहणं गणेशविषयम् । चतुर्दश्यप्टमीग्रहणं शक्तिविपर्यंत-
त्तत्कल्पोक्तत्वात् ॥
निंद्यादिप्वपि कालेषु दीक्षोक्ता ग्रहणे शुभा ॥
सूर्यग्रहणकालेन समानो नास्ति भूतले ।
तत्र यद्यत्कृतं सर्वमनंतफलदं भवेत् ॥ १॥
रविसंक्रमणे चैव सूर्यस्य ग्रहणे तथा।
तत्र लग्नादिकं किंचिन्न विचार्य कथंचन ॥२॥
रविसंक्रमणे चैत्र नान्यदन्वेपितं भवेत् ।
न वारतिथिमासादिशोधनं सूर्यपर्वणि ॥३॥
एवं चंद्रग्रहणेऽपि ।
तद्यथा-
सत्तीर्थेऽर्कविधुग्रासे पुण्यारण्ये वनेषु च ।
मंत्री दीक्षां प्रकुर्वाणो मासादीन्न शोधयेत् ॥ १ ॥
तथा-
अमावास्या मोमवारे भौमवारे चतुर्दशी।
सप्तमी रविवारे च सूर्यपर्वशतैः समाः॥१॥

·दीक्षामका शिकार यामले- न कुर्याच्छाक्तिकी दीक्षामुपरागे विभावसोः। न कुर्याद्वैष्णवी दीक्षा यदि चंद्रमसो ग्रहः ॥ १ ॥ पुण्यतीर्थे कुरुक्षेत्रे देवीपीठचतुष्टये । प्रयागे श्रीगिरी काश्यां कालाकालं न शोधयेत् ॥ २॥ विष्णुयामले- देवीबोधं समारभ्य यावत्स्यानवमी तिथिः। कृता तासु बुधैर्दीक्षा सर्वाभीष्टफलप्रदा ॥१॥ तथा-- वोधने चैव दीक्षायाः कालाकालं न शोधयेत् । अशोकाख्याप्टमी चैव रामाख्या नवमी तथा ॥२॥ लग्ने वाप्यथवाऽलग्ने यत्र तत्र तिथावपि । गुरोराज्ञानुरूपेण दीक्षा कार्या विशेषतः ॥ ३ ॥ समयातं-- शिष्यानाहूय गुरुणा कृपया दीयते यदा । तदा लनादिकं किंचिन्न विचार्य कथंचन ॥१॥ सर्वे वारा ग्रहाः सर्वे नक्षत्राणि च राशयः। यस्मिन्नहनि संतुष्टो गुरुः सर्वे शुभावहाः ॥ २॥ अन्यनापि संतुष्टे च गुरौ तस्य संतुष्टाः सर्वदेवताः। गुरु संतोषयेद्भत्त्या द्वयमेव तथा भवेत् ॥ १॥ "द्वयं मुक्तिमुक्ती" मुमुक्षूणां सदा कालः स्त्रीणां कालस्तु सर्वदेति । A. -

·'दीक्षामुहर्तप्रकाशः।
कुलार्णवेऽपि-
विधवायाः सुतादेशात्कन्यायाः पितुराज्ञया ।
नाधिकारः स्वतो नार्या भार्याया भर्तुराज्ञया ॥१॥
अथ लग्नगुद्धिः-
त्रिपडायगताः पापाः शुभाः केंद्रत्रिकोणगाः ।
दीक्षायां तु शुभाः सर्वे रंध्रस्थाः सर्वनाशकाः ॥१॥
योगिनीतंने-
ग्रहणे च महातीर्थ नास्ति कालस्य निर्णयः।
-
तथा
गयायां भास्करक्षेने विरजे चंद्रपर्वते ।
चत्वरे च मतंगे च तथा कन्याश्रमेषु च ॥१॥
न गृह्णीयात्ततो दीक्षां तीर्थेष्वेतेषु पार्वति ।
अथ दीक्षाग्रहणस्थानं मत्स्यसूक्ते-
गोष्ठे शिवालये शून्ये श्मशाने वा नदीतटे।
मंत्रस्य ग्रहणं कृत्वा पूजयेत्सिद्धिमीप्सुभिः ॥१॥
वाराहीतंने-
शुक्रास्तो यदि वावृद्धो गुर्यादित्यो भवेद्यदि ।
मेपवृश्चिकसिंहेषु तदा दोपो न विद्यते ॥१॥
मुहूर्तकल्पद्रुमेऽपि-
दीक्षाविधानं शुभकारि राधे माघदये चाश्विनतस्त्रयेऽपि ।
पक्षे सिते कृष्णदलांत्यभागो मलिम्लुचोभूतनयश्च हेयः ॥१॥
तिथ्यःप्रशस्ता सकलाविशेषाच्छ्यिोद्वितीयाथ रथांगपाणेः ।
स्याहादशी भूतदिनं शिवस्य सरस्वतीमंत्रविधौ तु कामः॥२॥

·१० .दीक्षाप्रकाशिका। चतुर्दशी चाटमिका तृतीया कात्यायनीमंत्रविधौ प्रणीता। रवी रखेः स्याद्गणनायकस्य चतुर्थिका मंत्रविधौ प्रशस्ता ॥३॥ लघुधुवादित्यमघानुराधाश्रवोऽसपात्यैदवमानिलं सत् । पापानिपटायगताःशुभाः स्युःसौम्यात्रिकेंद्रद्विशरांकयाता: रंधे विशुद्ध.चरभे तु शैवः स्थिरे हरेपिकृती शिवायाः। मंत्रः शुभो नीचगते गुरौ वा शुक्रपि वाले जरठेऽस्तगे न ५ संक्रांतिवारे महणे रवींद्वोनमासिते भूतदिने प्रयागे । श्रीपर्वते वाप्यविमुक्तकेऽपि देव्याः प्रपीटेपुन कालशुद्धिः६ त्रिशतिरत्नेऽपि- इपे वा कार्तिके मासि रोहिण्यां श्रवणेऽधया। रेवत्यां चानुराधायां धनिष्ठापुण्ययोस्तथा ॥ १॥ आायामुत्तरायां च दीक्षां कुर्यादतंद्रितः । तदलाभे तु कृष्णायामष्टम्यां शुभवासरे ॥२॥ महाष्टमी विशेषेण दुर्लभा मंत्रकर्मणि । विचारयेन तस्यां हि कालशुद्धिं विचक्षणः ॥३॥ गोष्ठे शैवालये वापि वमशाने तटिनीतटे इति । अन निषिद्धदिनानि ज्योति शास्त्राद्विशेषतो ज्ञेयानि ता- न्यत्र न लिखितानि ग्रंथगौरवमयात् एवं विचार्य निदोंपे दिवस शुभलग्ने दीक्षां कुर्यात् । इति श्रीसत्यानंदनाघगुरुचरणप्रसादेन श्रीविष्णुभट्टबिर- चितायां दीक्षामकाशिकायां दीक्षामुहूर्तकथनं नाम प्रथमः

·।
गुरुशिष्यलक्षणप्रकाशः।
गुरुशिष्यलक्षणप्रकाशः ॥२॥
अथ गुरुलक्षणानि ।
तन कादिमते-
सुंदरः सुमुखः स्वच्छः सुभगो बहुतंत्रवित् ।
असंशयः संशयच्छिन्निरपेक्षो गुरुर्मतः ॥१॥
सौंदर्यमनवद्यत्वं रूपे सुमुखता पुनः ।।
स्मेरपूर्वाभिभापित्वं स्वच्छताऽजिह्मवृत्तिता ॥२॥
सौलभ्यमप्यगर्वित्वं संतोपो बहुतंत्रता ।
असशयस्तत्त्वबोधे तच्छक्तिप्रतिपादनात् ॥३॥
नरपेक्ष्यमवित्तेच्छा गुरुत्वं हितवेदिता ।
एवंविधो गुरु यस्त्वितरः शिष्यदुःखदः ॥ ४ ॥
तथा कुलार्णवेऽपि-
श्रीगुरुः परमेशानि शुद्धवेपो मनोहरः।
सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वावयवशोभितः॥१॥
सर्वागमार्थतत्त्वज्ञः सर्वमंत्रविधानवित् ।
लोकसंमोहनाकारो देववत्मियदर्शनः ॥ २॥
सुमुखः सुलभः स्वच्छः शुद्धातश्छिन्नसंशयः।
इगिताकारचेष्टाविहरतः कृतदुर्जनः ॥३॥
अंतर्मुखो बहिर्दृष्टिः सर्वज्ञो देशकालवित् ।
आज्ञासिद्धस्त्रिकालज्ञो निग्रहानुग्रहक्षमः ॥४॥
१ गुशब्दस्वधकारे स्वादुशब्दस्तनिरोधक । अंधफारनिरोघत्वाद्गुररि-
त्यभिधीयते । गुरागमात्मतत्वाधनद्वाना बोधनादपि । रुद्रादिदेवतारूपाद्
गुररित्यभिधीयते ॥२॥

·'दीक्षामकाशिका वेदवेदांगविच्छांतः सर्वजीवदयापरः। स्वाधीनेंद्रियसंचारः पवर्गविजयक्षमः ॥ ५ ॥ अग्रगण्योऽतिगंभीरः पानापात्रविशेषवित् । निर्मलो नित्यसंतुष्टो निद्वोऽनंतशक्तिमान ॥ ६ ॥ सभत्तवत्सलो धीरः कृपाल स्मितपूर्ववान् । भक्तप्रियः सर्वसमो दयालः शिष्यशासिता ॥ ७॥ स्वेष्टनिष्ठो गुरुः माज्ञो धमितापूजनोत्सुका । नित्यनैमित्तिके काम्ये रतः कर्मण्यनिदिते ॥८॥ अलोलुपोऽहिंसकश्चाऽपक्षपाती विचक्षणः । वित्तविद्यादिभिः पूर्णी मंत्रयंत्रादिपारगः ॥९॥ निःसंकल्पविकल्पश्च निर्णीतार्थाभिधायकः । तुल्यनिंदास्तुतिमानी निरपेक्षो नियामकः ॥ १० ॥ इत्यादिलक्षणोपेतः श्रीगुरुः कथितः पिये। इति गुरु- लक्षणानि । सच्छिप्यरेबंधिधो गुरुग्यः सेव्यश्च । 'अब सच्छिष्यलक्षणानि कादिमते- चतुर्भिरायः संयुक्त श्रद्धावान्सुस्थिराशयः । अलुब्धः स्थिरगावच प्रेक्षाकारी जितद्रियः ॥ १॥ आस्तिको दृढभक्तिश्च गुरु मंत्र सदैवते । एवंविधो भवेच्छिष्यस्त्वितरो दुःखद्गुरोः ॥ २ ॥ शरीरमय माणश्च सहरम्मो लियन यः । गुरमय:सित योग गिद इथमिमीपते ।

·गुखाशप्यलक्षणप्रकाश। तथा फुलार्णवेऽपि- सच्छिप्यं तं कुलेशानि सर्वलक्षणसंयुतम् । क्षमादिसाधनोपेतं गुणगीलसमन्वितम् ॥ १॥ शुद्धदेहानुवद्धांगं धार्मिक शुद्धमानसम् । दृढव्रतं सदाचारं श्रद्धाभक्तिसमन्वितम् ॥ २॥ कृतज्ञ पापभीतं च साधुसज्जनसंमतम् । आस्तिकं दानशीलं च सर्वभूतहिते रतम् ॥३॥ विश्वासविनयोपेतं विचशाठ्यविवर्जितम् । असाध्यसाधकं शूरं वलकांतिसमन्वितम् ॥ ४॥ अनुकूलक्रियायुक्तमप्रमत्तं विचक्षणम् । हितसत्यमितस्निग्धभाषिणं मुक्तदूपणम् ।। ५ ।। सकृदुतगृहीतार्थ चतुरं बुद्धिमत्तरम् । गृहतल्पासनोत्संगनिर्विकारमसेवकम् ॥ ६ ॥ विमृश्यकारिणं वीरं मनोदारियवर्जितम् । सर्वकार्यातिकुशलं धीरं सर्वोपकारकम् ॥ ७ ॥ स्वस्वार्थे परनिंदायां विमुखं सुमुखं प्रिये । जितेंद्रियं सुसंतुष्टं धीमंतं ब्रह्मचारिणम् ॥८॥ त्यक्ताधिव्याधिचापल्यं शंकातंकविवर्जितम् । गुरुध्यानस्तुतिकथासेवनामजनोत्सुकम् ॥ ९ ॥ गुरुदैवतभक्तं च कामिनीपूजनोत्सुकम् । नित्यं गुरुसमीपस्थं गुरुसंतोपकारिणम् ।। १० ॥ वाङ्मनस्तनुभिनित्यं गुरुकार्यसमुत्सुकम् । गुर्वाज्ञापालकं देवि ! गुरुकीर्तिप्रकाशकम् ॥११॥ ,

·१४
दीक्षामकाशिका।
गुरुवाक्यप्रमाणशं गुरुशुश्रूपणे रतम्॥
चित्तानुवर्तिनं प्रेक्ष्यकारिणं कुलनायिके। ॥१२॥
लज्जाभिमानगर्यादिवर्जितं गुरुसंनिधौ ।
निरपेक्ष गुरुद्रव्ये तत्मसादाभिकाक्षिणम् ॥ १३ ॥
कुलधर्मकथायोगियोगिनीकौलिकप्रियम् ।
कुलार्चनादिनियतं मोक्षमार्गानुगामिनम् ॥ १४ ॥
कुलशास्त्रमियं देवि ! पशुशास्त्रपराङ्मुखम् ।
इत्यादिलक्षणोपेतं गुरु शिष्यं परिग्रहेत् ।। १५ ।।
इति सच्छियलक्षणानि ॥
अथाऽसच्छिष्यलक्षणानि ।
कुलार्णवे-
दुष्टवंशभवं दुष्टं गुणहीननिरूपिणम् ।
परशिष्यं च पापंड धूर्त पंडितमानिनम् ॥ १॥
हीनाधिकविकारांगं विकलाययवान्वितम् ।
पंगुर्मधं च बधिरं मलिनं च्याधिपीडितम् ॥२॥
उच्छिष्टं दुर्मुखं वापि स्वेच्छावेषधरं चिटम् ।
दुर्विदग्धं कुचेष्टं च कुटिलं भीमवीक्षणम् ॥ ३ ॥
सदालस्ययुतं तन्द्रायूतादिव्यसनान्वितम् ।
कपाटकुब्यस्तंभादौ तिरोहिततर्नु सदा ॥ ४ ॥
शून्ययुक्तिकरं क्षुद्रं वृद्ध भक्तिविवर्जितम् ।
व्यलीकवादिनं स्तब्धं प्रेषकं चपलं शठम् ॥५॥
धनस्त्रीशुद्धिरहितं निपेधविधिचर्जितम् ।
रहस्यभेदकं चापि देवकार्याधंघातकम् ॥ ६ ॥

·गुरशिप्यलक्षणप्रकाशः।
मार्जारवकवृत्तिं च रंध्रान्वेपणतत्परम् ।
मायान्वितं कृतघ्नं च 'प्रच्छन्नांतरदायकम् ॥७॥
विश्वासघातक देवद्रोहिणं पापकारिणम् ।
अविश्वासमविद्यांतमनर्थसिद्धिकांक्षिणम् ॥८॥
आततायिनमादित्सुं कुत्सितं कूटसाक्षिकम् ।
सर्वत्र याचकं देवि! सर्वोकृष्टाभिगामिनम् ।। ९ ॥
असत्यनिष्ठं चासक्तं ग्राम्यार्दिबहुभापिणम् ।
दुर्विचारकुतर्कादिकारकं कलहप्रियम् ॥ १० ॥
वृथाक्षेपकरं मूर्ख भ्रामकं वाग्विडवकम् ।
परोक्षे दूपणकरं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् ॥ ११॥
वागृक्षवादिन विद्याचौरमात्मप्रशंसकम् ।
गुणासहिष्णुं सद्भीतमार्तिक्रोधसमन्वितम् ॥ १२ ॥
चाकं दुर्जनसखं सर्वलोकविगर्हितम् ।
पिशुनं परसंतापं सर्वप्राणिभयंकरम् ॥ १३ ॥
स्वक्लेशवादिनं मित्रद्रोहिणं भ्रातृवंचकम् ।
जिह्वोपस्थपरं देवि ! तस्करं पशुचेष्टितम् ।। १४ ।।
अकारणद्वेपहासक्लेशकोधादिकारिणम् ।
अतिहास्यसकर्माणं मातःपरिहासकम् ।। १५ ॥
कामुकं चातिनिर्लज्ज मिथ्यादुश्चेष्टसूचकम् ।
असूयामदमात्सर्यदंभाहंकारसंयुतम् ॥ १६ ॥
ईर्ष्यापैशुन्यपारुण्यकार्पण्यं क्रोधमानसम् ॥
अधीरं दुःखितद्वेष्यमशक्तं भाववर्जितम् ॥ १७ ॥

·दीक्षाप्रकाशिका।
अप्रसन्नं चातिमूदं चिंताकुलितमानसम् ।
तृष्णालोभयुतं दीनमतुष्टं सर्वयाचकम् ॥ १८ ॥
वहाशिनं कपटिनं भ्रांतकं कुटिलं प्रिये !।
भक्तिश्रद्धादयाशांतिधर्माचारविवर्जितम् ॥ १९ ॥
मातापितगुरुपाजमहतां हास्यकारकम् ।
कुलद्रव्यादिवीभत्सं गुरुसेवाभिमानिनम् ॥ २० ॥
स्त्रीविष्टं समयभ्रष्टं गुरुशप्तं कुलेश्वरि ।
इत्यादिविगुणोपेतं गुरुः शिष्यं परित्यजेत् ॥ २१॥
स्नेहादा लोभतो वापि दुःशिप्यं यदि दीक्षयेत् ।
तस्मिन् गुरौ सशिप्ये तु देवता शापमुत्सृजेत् ॥ २२ ॥
तस्मादेवंविधं शिष्यं न गृह्णीयात्कथंचन ।
यदि गृह्णाति मोहेन तत्यापैाप्यते गुरुः ॥ २३ ॥
मंत्रिपापं च राजानं पतिं जायाकृतं तथा।
तथा शिष्यकृतं पापं प्रायो गुरुमपि स्पृशेत् ॥२४॥
सारसंग्रहे-
राज्ञि चामात्यजो दोषः पलीपापं तु भर्तरि ।
तथा शिष्यार्जितं पापं गुरुं प्रामोति निश्चितम् ॥१॥
इति निंद्यशिप्यपरिग्रहे दोपश्नवणादसच्छिप्यं न परि-
गृलीयात् । इत्यसचिछप्यलक्षणानि ।।
पुलार्णवे-
गुरुशिष्यावुभौ मोहादपरीक्ष्य परस्परम् ।
उपदेशं ददन् गहन प्राप्नुयातां पिशाचताम् ॥ १॥

·गुरुशिष्यलक्षणप्रकापा। अशास्त्रीयोपदेशं तु यो गृह्णाति ददाति यः। भुंजाते तावुभौ घोराभरकानेकविंशतिः॥२॥ अनहें मैनविज्ञानं न तिष्ठति कदाचन । तस्मात्परीक्ष्य वक्तव्यमन्यथा निष्फलं भवेत् ॥३॥ ज्ञानेन क्रियया वापि गुरुः शिष्यं परीक्षयेत् । संवत्सरं तदधं वा तदर्ध वा प्रयत्नतः ॥ ४ ॥ शिष्योऽपि लक्षणैरेतः कुर्याद्गुरुपरीक्षणमिति । अथ शिप्यपरीक्षाकालः कादिमते- एकद्वित्रिचतुःपंचवर्पाण्यालोच्य योग्यताम् । भक्तियुक्कान्गुणांचापि क्रमावर्णेषु संकरे ॥१॥ पश्चादुक्तक्रमेणैव पदेद्विद्यामनन्यधी। अन्यथा चेद्वदन्नार्श सशिप्यो गुरुरामुयात् ॥२॥ कुलार्णवेऽपि एकान्देन द्विजो योग्यः क्षत्रियो वत्सरद्वयम् । वैश्यो योग्यस्त्रिभिर्वश्चतुर्मिः शूद्र एव च ॥१॥ -- तंत्रसारे- गुरुता शिष्यता वापि तयोर्वत्सरवासतः। सारसंग्रहेपि- यद्गुरुः स्वाभितं शिष्यं वर्षमेकं परीक्षयेत् ॥२॥ इति गुरुशिष्यलक्षणानि । इति श्रीसत्यानंदगुरुचरणमसादेन श्रीविष्णुभद्दविरचि- तायां दीक्षामकाशिकायां गुरुशिष्यवक्षणकथनं नाम द्वितीयः प्रकाश ॥२॥ दीक्षा०२

·।
दीक्षाप्रकाशिका।
पित्रादिदीक्षानिपेधप्रकाशः॥३॥
अथ पित्रादिदीक्षानिषेधः। योगिनीतंत्र-
पितुर्मत्रं न गृह्णीयात्तथा मातामहस्य च ।
सोदरस्य कनिष्ठस्य चैरिपक्षानितस्य च ॥१॥
অবিসাশা-
यतेदर्दीक्षा पितुर्दीक्षा या दीक्षा वनवासिनः ।
विविक्ताश्रमिणो दीक्षा न सा कल्याणदायिका ॥२॥
इत्यादिवचनादेतेभ्यो मंत्रं न गृह्णीयात् । इदं तु सिद्ध-
तरविषयम्।
शक्तियामले-
सिद्धमंत्रे गुरुः सर्वमयोग्यं योग्यतां नयेत् । इत्युक्तेः सिद्ध-
मैत्रे सुरोन दोपः । सिद्धमंत्रे न दुष्यतीति वचनात् ।
सूतसंहितायाम्--
उत्तमः पंचधा मोक्तो गुरुब्रह्मसुवेदिभिः ।
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थश्च भिक्षुकः ॥१॥
अतिवर्णाश्चमी चेति क्रमश्रेष्ठा विचक्षणाः ।
सिद्धयामले-
यदि भाग्यवशेनैव सिद्धविद्यां लभेत्प्रिये !!
तत्रैव तां तु दीक्षेत त्यक्त्वा गुरुविचारणम् ॥ १॥
रुद्रयामले-
ने पी दीक्षयेद्भर्ता न पिता दीक्षयेत्सुताम्।
न पुत्रं च तथा धाता शतरं न च दीक्षयेत् ॥१॥
गणेशविमर्शिन्याम्-
पमादाय तथाऽज्ञानापितुर्दीक्षां समाचरेत् ।
मायश्चित्तं ततः कृत्या पुनर्दीक्षां समाचरेत् ॥ १॥

·पित्रादिदीक्षानिपेधप्रकाशः।
पितुरित्युपलक्षणं मातामहादीनामपि । प्रायश्चित्तं तु अयु-
तसावित्रीजपः । सर्वत्र तथा दर्शनात् ।
तथा मत्स्यसूक्के-
निवार्य च पितुमनं शैवशाक्ते न दुष्यतीति तु कौलिकदी-
क्षापरम् । योगिनीतंत्रे शक्तिविद्यामधिकृत्य पितृदीक्षानिपे-
धात् । महातीर्थे उपरागे सति सर्वत्र मंत्रमाने पित्रादितो
ग्रहणे न दोपः।
तथाच-
N
विष्णुमंत्रमपिकृत्य योऽन्यमंत्रमुपासते ।
निष्फला जपपूजार्चा जापको रौरवं ब्रजेत् ॥१॥
साधु पृष्टं त्वया ब्रह्मन् वक्ष्यामि सकलं तव ।
ब्रह्मणा कथितं पूर्व वसिष्ठाय महात्मने ॥२॥
वसिष्ठोऽपि स्वपौत्राय मत्पित्रे दत्तवान्स्वयम् ।
प्रसन्नहृदयः स्वच्छः पिता मे करुणानिधिः॥३॥
कुरुक्षेत्रे महातीर्थे सूर्यपर्वणि दत्तवान् ।
इत्यादिवैशंपायनसंहितायां शानकं प्रति व्यासवाक्यम् ।
योगिनीतंत्रे-
निर्वीर्य च पितुर्मनं तथा मातामहस्य च ।
स्वपलब्धं स्त्रिया दत्तं संस्कारेणैव शुध्यति ॥१॥
स्त्रीशूद्राणां साक्षादाचार्यत्वस्य निषेधात् । तथा चोकं
स्त्रियः शूद्रादयश्चापि वोधनीया हिताहितम् ।
तथाही माननीयाश्च नाहत्याचार्यकं क्वचित् ॥ १ ॥

·M दीक्षाप्तकाशिका शूद्रानं शब्दसंपर्कः शूद्रेणैव समागमः । शूद्राग्ज्ञानागमः कश्चिज्वलंतमपि पातयेत् ॥ २॥ सूतसंहितायामपि- शुदाणां च तथा स्त्रीणां न गुरुत्वं कदाचन । योग्यमाझं गुरुं त्यक्त्वा शिष्यः क्षुद्रक्रियाविदम् ॥ ३॥ गुरुं समानयेदन्यं यः प्रयाति स दुर्गतिम् । साध्वी चैव सदाचारा गुरुभक्ता जितेंद्रिया । सर्वमंत्रार्यतत्वज्ञा सुशीला पूजने रता ॥ १ ॥ गुरुयोग्या भवेत्सापि कुलंटापरिवर्जिता। स्त्रियो दीक्षा शुभा प्रोक्ता मातुश्चाष्टगुणा स्मृता ॥२॥ इदं तु गुरोरुपासितमंत्रपरम्। तथाच भैरवतंत्र- स्वेष्ट्रविद्यापदाने तु न कुर्याद्गुरुचिंतनम् । मातुरिति उपासिवेऽष्टगुणम् । अनुपासिते अभफलद- मित्यर्थः । सिद्धविद्याविपर्य या इति केचित् । दाक्तिविद्या- विषयं वा । वस्तुतस्तु योगिनीतंत्रे । स्त्रिया दत्तमित्यन खीपदं कुलटापरं विधवापरं च । एकवाक्यत्वात् । स्वपलब्धे तु कलशे गुरोः प्राणं निवेशयेत् । वटपत्रे कुंकुमेन लिखित्वा महणं शुभम् ॥ ९॥ ततः सिद्धिमवामोति अन्यथा विफलं भवेत् । . "मिधा" इति पाल ।

·-
पित्रादिदीक्षानिषेधप्रकाशः।
इदं तु स्वगुरोरभावे, तत्संभवे । “तस्मादेवं मंत्रं गृही-
यात् । स्वमे तु नियमो नही"ति नारदवचनात् । स्वममाघ-
स्तदा शाले दृष्ट्वा सम्यक् शोध्येति स्वीकारः।
तंत्रांतरे-
गृहीतमंत्रस्त्यकन्यो गुरुश्चेद्दोपसंयुतः ।
महापातकयुक्तो वा पुनश्चेद्देवनिंदकः ॥१॥
यामले-
गुरुत्यागाद्भवेन्मृत्युमंत्रत्यागाद्दरिद्रता ।
गुरुमंत्रपरित्यागाद्रौरवं नरकं ब्रजेत् ॥ २॥
ज्ञानहीनो गुरुस्त्याज्यो मिथ्यावादी विडंबकः ।
स्वविश्रांति न जानाति परशांति करोति किम् ॥शाइति ॥
दीक्षां विना जपस्य दुष्टत्वात्प्रथम सा निरूप्यते ।
दिव्यज्ञानं यतो दद्यात्कुर्यात्पापस्य संक्षयम् ।
तस्माद्दीक्षेति सा प्रोक्ता मुनिभिस्तंत्रवेदिभिः ॥१॥
सा दीक्षा चतुर्धा लौकिकी, पैदिकी, तांत्रिकी, सिद्धां-
तेति । सर्वाश्रमेषु दीक्षाया आवश्यकत्वम् ।
तथाच-
दीक्षामूलं जपं सर्व दीक्षामूलं परं तपः ।
दीक्षामाश्रित्य निवसेधनकुत्राश्रमे वसन् ॥ १॥
अदीक्षिता ये कुर्यति जपपूजादिकाः क्रिया।
न भवंति प्रिये! तेषां शिलायां न्यस्तवीजवत् ॥२॥
देवि! दीक्षाविहीनस्य न सिद्धिर्न च सद्गतिः ।
तस्मात्सर्वप्रयतेन गुरुणा दीक्षितो भवेत् ॥ ३॥

·२२ . दीक्षाप्रकाशिका। अदीक्षितोऽपि मरणे रौरवं नरकं ब्रजेत् । .. तस्मादीक्षां प्रयलेन सदा कुर्याच तांत्रिकाद ॥४॥ कल्प दृष्ट्वा तु मंत्रं वै यो गृह्णाति नराधमः । मन्वंतरसहनेषु निष्कृति व विद्यते ॥५॥ नादीक्षितस्य कार्य स्यात्तपोभिनियमनतः । न तीर्थगमनेनापि नच शारीरयंत्रणैः ॥ ६ ॥ सद्गुरोराहिता दीक्षा सर्वकर्माणि साधयेत् । पुरश्चरणपद्धती- उपदेशस्य सामर्थ्याच्छ्रीगुरोश्च प्रसादतः। मंत्रप्रभावाद्भक्त्या च मंत्रसिद्धिः पजायते ॥१॥ यदृच्छयापि त म छझनापि छलेन चा। परेरित बाप्यादाय यजपेत्तदनर्थकम् ॥ २ ॥ पुस्तके लिखितान्मंत्रानालोक्य प्रजपति थे। ब्रह्महत्यासमं तेषां पातक परिकीर्तितम् ॥ ३॥ निश्चयोत्साहधैर्यैश्च तत्वज्ञानस्य दर्शनात् । अल्पाशी त्यकसंगच पनिमंत्रः प्रसिध्यति ॥ ४ ॥ प्रवासी बहुभक्षी च प्रजपी नियमापहः । नीचसंगाच लोल्याञ्च पद्धिमत्रो न सिध्यति ॥ ५ ॥ कुलार्णवेऽपि-- स्याद्वेदाध्ययने. शूद्रो नाधिकारी यथा भवेत् । तथैवादीक्षितस्यापि नाधिकारः कुलेश्वरि ॥१॥ श्रीगुरुं गुरुपती च तत्पुत्रान शक्तिकालिकान् । ar ·२३ पिनादिदीक्षानिषेधप्रकाशः। दीक्षितस्तोपयेदेवि ! यथाविभवविस्तरैः॥२॥ 'तत्राप्यनुकूलं मंत्रं दीक्षेत। तथा- खताराराशिकोष्ठानामनुकूलान्भजेन्मनून् । मनने विश्वविज्ञानं त्राणं संसारबंधनात् । वाराहीतंने~- ताराचक्र राशिचक्र नामचक्र तथैव च । अत्र तेपु गुरोमने नान्यच्च विचारयेत् ॥ १ ॥ इति तु प्रधानतया बोद्धव्यम् । तथा- "धनिमंत्रं न गृह्णीयादकुलं च तथैव चे"त्यादिदर्शना- सच्चऋविचारस्यावश्यकत्वात्प्रथमं तन्निरूप्यते । नृसिंहावराहाणां प्रासादप्रणवस्य च । सपिंडाक्षरमंत्राणां सिद्धादीन्नैव शोधयेत् ।। १ ।। स्वानलब्धे स्त्रिया दत्ते मालामंने च त्र्यक्षरे। वैदिकेषु च सर्वेषु सिद्धादीनेच शोधयेत् ॥ २ ॥ मालामंत्रस्तु चाराहीये- विंशत्यर्णाधिका मंत्रा मालामंत्राः प्रकीर्तिताः । नपुंसकस्य मंत्रस्य सिद्धादीनैव शोधयेत् ॥१॥ हंसस्याष्टाक्षरस्यापि तथा पंचाक्षरस्य च । १ परिशिष्टे कुलाफुलादिचक्रविचारे सर्व विशदीकृतम् । .

·१२४ दीक्षामकाशिका .. एकविण्यादिवीज सिद्रादीने शोधयेत् ॥ २॥ एकाक्षरस्य मंत्रस्य मालामंत्रस्य पार्वति ।। वैदिकस्य च मंत्रस्य सिद्धांदीव शोधयेत् ॥ १॥ इत्यादिवचनादेषु विचारों नास्ति । वस्तुतस्तु प्रशंसा- परम् । सावित्र्यादिवैदिकर्मनादन्यत्र विचारस्यावश्यकत्वम् । दुरदृष्टवशात् वैदिकमंत्रस्य स्वमादौ प्रायो तहोषस्य दृष्ट- स्वादिति सांप्रदायिकी। इति श्रीसत्यानंदगुरुचरणप्रसादेन श्रीविष्णुभट्टविरचि- तायां दीक्षाप्रकाशिकायो पित्रादिदीक्षा निषेधकथनं नाम तृतीयः प्रकाशः॥३॥ सर्वतोभद्रमण्डलपकाशः। अथ सर्वतोभद्रमंडलम् । तदुक्तं शारदायाम- चतुरने चतुष्कोष्ठ कर्णसूत्रसमन्विते । चतुर्वपि च कोटेषु कोणसूत्रचतुष्टयम् ॥१॥ 'मध्ये मध्ये यथा मत्स्या भवेयुः पातयेत्तथा। पूर्वापरायते के द्वे मंत्री याम्योत्तरायते ॥ २॥ पातयेत्तेषु मत्स्येषु समं सूत्रचतुष्टयम् । पूर्ववत्कोणकोष्टेषु वर्णसूत्राणि पातयेत् ॥ ३ ॥ तदुदतेषु मत्स्येषु दद्यात्सूत्रचतुष्टयम् । यावच्छतद्वयं मत्री पदपंचाशत्पदान्यपि ॥ ४ ॥ तापत्तेनैव विधिना तत्र पूत्राणि पातयेत् । - ·सर्वतोभद्रमण्डलप्रकाशः। पड्रिंशता पदैर्मध्ये लिखेपन सलक्षणम् ॥५॥ बहिः पंक्त्या भवेत्पीठं पंक्तियुग्मेन वीथिका। द्वारशोभोपशोभास्ता द्वाभ्यां च परिकल्पयेत् ॥६॥ शास्त्रोक्तविधिना मंत्री तता पदां समौलिखेत् । पद्मक्षेत्रस्य संत्यज्य द्वादशांशं बहिः सुधीः ॥ ७॥ तम्मध्ये विभजेद्वत्तस्त्रिंभिः समविभागतः। आधं स्यात्कर्णिकास्थानं कैसराणां द्वितीयकम् ॥८॥ तृतीयं तंत्र पत्राणामुक्तांशेन दलायकम् । वाह्यवृत्तांतरालस्य मानेन विधिना सुधीः ॥९॥ निधाय केसराग्रेषु परितोऽनिशाकरान् । लिखित्वा संघिसंस्थानि तत्र सूत्राणि पातयेत् ॥ १० ॥ दिलायाणां च यन्मानं तन्मानं वृत्तमालिखेत् । तदंतरालं तन्मध्यसूत्रस्योभयतः सुधीः ॥११॥ आलिखेदीयवृत्तेन दलाग्राणि समंततः। दलमूलेषु युगशः केसराणि प्रकल्पयेत् ॥ १२ ॥ एतत्साधारणं प्रोक्तं पंकज तंत्रवेदिभिः। पदानि त्रीणि पादार्थ पीठकोणेषु मार्जयेत् ॥ १३ ॥ अवशिष्टैः पदैर्विद्वान्पीठगात्राणि कल्पयेत् । पदानि वीथिसंख्यानि मार्जयेत्पत्त्यभेदतः ॥१४॥ दिक्ष द्वाराणि रचयेद् द्विचतुःकोष्ठकैस्ततः । पादस्त्रिभिरथैकेन शोभाः स्युारपार्श्वयोः ॥१५॥ "मादशेनेत्यर्थ:"।

·२६ दीक्षाप्रकाशिका। उपशोभाः स्युरेकेन त्रिभिः कोप्टरनंतरम् । अवशिष्टः पदैः पद्भिः कोणानां स्पाच्चतुष्टयम् ॥ १६ ॥ रंजयेत्पंचभिर्वर्णमंडलं तन्मनोहरम् । पीतं हरिद्राचूर्ण स्यात्सितं तंदुलसंभवम् ।। १७ ॥. - कुसंभचूर्णमरुणं कृष्णं दग्धपुलाकजम् । विल्वादिपत्र श्याममित्युक्तं पंचवर्णकम् ॥ १८॥ अंगुलोत्सेधविस्तारा सीमारेखाः सिताः शुभाः। कर्णिका पीतवर्णेन केसराण्यरुणेन च ।। १९॥ शुभ्रवर्णेन पत्राणि तत्संधिः श्यामलेन च । रजसा रंजयेन्मंत्री यद्वा पीतेन कर्णिका ।। २०॥ केसराः पीतरकाः स्युररुणानि दलान्यपि । संधयः कृष्णवर्णाः स्युः पीतेनाप्यसितेन वा ॥ २१ ॥ रंजयेत्पीठग णि पादाः स्युररुणप्रभाः। गात्राणि तस्य शुक्कानि बीथीषु च चतुर्वपि ।। २२।। मालिखेकमलतिकादलपुष्पफलान्विताः । वर्णनानाविधैश्चित्राः सर्वदृष्टिमनोहराः ॥ २३ ॥ द्वाराणि श्वेतवर्णानि शोभारताः समीरिताः । उपशोभाः पीतवर्णाः कोणान्यसितकानि च ॥ २४ ॥ तिनो रेखा पहिः कुर्यात्सितरकासिताः क्रमात् । मंडलं सर्वतोभद्रमेतत्साधारणं स्मृतम् ।। २५ ॥ , अथान्यप्रकार:- चतुर भुवं भित्त्या दिग्भ्यो द्वादशधा सुधीः ।

·सर्वतोभद्रमण्डलप्रकाशः। पातयेत्तत्र सूत्राणि कोठानां दृश्यते शतम्॥१॥ चतुश्चत्वारिंशदाढ्यं पश्चात्पत्रिंशतांबुजम् । : कोछैःप्रकल्पयेत्पीठं पत्त्या नैवान वीथिकाः ॥२॥ द्वारशोभा यथापूर्वमुपशोभा न दृश्यते । अवशिष्टैः पदैः कुर्यात्पभिः कोणानि तंत्रवित् ॥ ३॥ विदध्यात्पूर्ववच्छेपमेवं वा मंडलं स्मृतम् । इति । "अथ नवनाम-पंचार-मंडलप्रकारः"। चतुरस्रे चतुःपष्टिपदान्यारचयेत्सुधीः । पदैश्चतुर्भिः पनं त्यान्मध्ये तत्परितः पुनः ॥ १॥ वीथीश्वतसः कुर्वीत मंडलांतावसानिकाः। दिग्गतेषु चतुप्केपु पंकजानि समालिखेत् ॥ २॥ विदिग्गतचतुष्काणि मित्त्वा पोडशधा सुधीः। मार्जयेत्स्वस्तिकाकारं श्वेतपीतारुणासितैः॥३॥ रजोनिः पूरयेत्तानि स्वस्तिकानि शिवादितः । प्राक्प्रोक्तेनैव मार्गेण शेपमन्यत्प्रकाशयेत् ॥ ४ ॥ नवनाभमिदं प्रोक्तं मंडलं सर्वसिद्धिदम् । पंचारमंडलं प्रोकमेतत्स्वस्तिकवर्जितम् ॥ ५ ॥ दीक्षायां देवपूजार्थ मंडलानां चतुष्टयम् । सर्वतंत्रानुसारेण प्रोक्तं सर्वसमृद्धिदम् ॥६॥ दीर्घविस्तारयोः पोडशकोठे कृते एतद्भवति । तत्र कर्ण- सूत्रपातनं कोष्ठानां परिमाणार्यम् । इति सर्वतोभद्रमंडलम् ।

·दीक्षाप्रकाशिका।
अथ शारदातिलकोक्तं प्रकारांतरेणरेखा-१३ कोष्ठक. १२
अथ शारदातिलकोक्तं पंचारमंडलम्
.

·सर्वतोभद्रमण्डलमकाराः।
२९
अथ शारदातिलकोक्तं सर्वतोभमंडलंरेखा, १७ कोष्ठक.१६
.

·दीक्षाप्रकाशिका।
अथ शारदातिलकोतं नवनानमंडलम् ।
--
इति श्रीसत्यानंदगुरुचरणप्रसादेन श्रीविष्णुमहवि-
रचितायां दीक्षाप्रकाशिकायां सर्वतोभद्रमंडल-
कथनं नाम चतुर्थः प्रकाशः॥ ४ ॥
मंत्रसंस्कारमकाशः ।
अय मंत्राणां दश संस्कारा गौतमीये ।
जननं जीवन पश्चात्ताडनं वोधनं तथा।
अधाभिषेको विमलीकरणाप्यायने पुनः ॥ १॥

·मंघसंस्कारप्रकाशः। ३१ तर्पणं दीपनं गुप्तिर्दशैता मंत्रसंस्क्रियाः। स्वर्णादिपात्रे संलिख्य मातृकामंत्रमुत्तमम् ॥२॥ काश्मीरचंदनेनापि भस्मना वाथ सुव्रत । काश्मीरं शक्तिसंस्कारे चंदनं वैष्णवे मनौ ॥३॥ शैवे भस्म समाख्यातं मातृकामंत्रलेखने। मंत्राणां मातृकामध्यादुद्धारो जननं स्मृतम् ॥ ४ ॥ पंक्तिक्रमेण विधिना मुनिभिस्तत्र निश्चितम् । प्रणवांतरितान् कृत्वा मंत्रवर्णान् जपेत्सुधीः॥५॥ प्रत्यहं शतवारं तु जीवनं तदुदाहृतम् । मंत्रवर्णान्समालिख्य ताडयेच्चंदनांभसा ॥६॥ प्रत्येकं वायुवीजेन पूर्वोक्तं ताडनं मतम् । शैवादिमंत्रभेदेन प्रोक्तं द्रव्यत्रयं शुभम् ॥७॥ विलिख्य मंत्रवर्णास्तु प्रसूनैः करवीरजैः । तन्मत्रवर्णसंख्यातहन्याद्रेफेण वोधनम् ॥ ८॥ तत्तन्मंत्रोतविधिना अभिपेकः प्रकीर्तितः । अश्वत्थपल्लवैः सिंचेन्मंत्री मंत्रार्णसंख्यया ॥ ९॥ संचिंत्य मनसा मंत्रं सुपुम्णामूलमध्यतः। ज्योतिमंत्रेण विधिवद्दहेन्मलत्रय यती ॥ १० ॥ तारं व्योमाग्निमनुयुग्दंडी ज्योतिर्मनुर्मतः । तारं प्रणवः, व्योमो हकारः। अग्निः रेफः। मनुरौकारः।दंडी अनुस्वारः। स्वर्णेन कुशतोयेन पुप्पतोयेन वा तथा ॥ ११ ॥ तेन मंत्रेण विधिवदाप्यायनविधिः स्मृतः ।

·३२
दीसामकाशिका।
मंत्रेण चारिणा मंत्र तर्पणं तर्पणं मतम् ॥ १२ ॥
मधुना शफिमने तु यष्णवे दुमजले।
शेचे धृतेन दुग्धेन तर्पणं सम्यगीरितम् ॥ १९॥
यमिकेपि तथा-
तारमायारमायोगो मनोदीपनमुध्यते ।
जप्यमानस्य मंत्रस्य गोपनं तत्यकाशनम् ॥१४॥
संस्कारा दा संमोकार सर्वतन्त्रेषु गोपिताः।
यान्कृत्या संपदायेन मंत्री वान्छितमामुयात् ॥ १५१
मलनयमिति । आणव्यमायिककर्मिणं ।
मायिक नाम दोपोत्थं पौरूपं कर्मिण मतम् ।
आणव्यं तवयं ज्ञेयं विरुद्धं तन्मलनयम् ॥ १६ ॥
"तारमायारमायोग" इति तारमायारमावीजपुटितं मंत्र-
मष्टोत्तरशतं जपेदित्यर्थः । तथाच विश्वसारे-
तारमायारमावीजपुटितेन जपेन्मनुम् ।
शतमष्टोत्तरं चैव दीपयेत्साधकोत्तमः॥१॥
इति श्रीसत्यानंदगुरुचरणप्रसादेन नीविष्णुभद्दविरचित
तायां दीक्षाप्रकाशिकायां मंत्राणां दशसंस्कारकथनं नाम
पंचमः प्रकाशः॥५॥
पल्लवाद्युपचारप्रकाशा॥६॥
प्रय पंचपल्लवमा बसिष्ठा---
पनसावं तथावत्यवदं बकुलमेष च ।
पंचपल्लवमित्युक्तं मुनिभिस्तनवेदिति ॥१॥

·३३ - पल्लवादिकथनप्रकाशः। नवरतमपि तत्रेव- मुक्कामाणिक्यपैडूर्यगोमेदान वनविद्रुमौ । पद्मरागं मरकतं नीलं चेति यथाक्रमम् ॥ २॥ अथ कूर्चममाणं । डामरे-~- सप्तविंशतिदर्भाणां वेण्यये ग्रंथिभूपितम् । विष्टरे सर्वयज्ञेषु लक्षणं परिकीर्तितम् ॥ ३ ॥ अथ दंतकाष्ठमंत्रमाह दक्षिणामूर्तिसंहितायाम्- कीमते कामदेवाय सर्वाते जनचालिखेत् । प्रियायेति हृदंतोऽयं मनुर्दतविशुद्धये ॥१॥ पंचमीश्वरीतने- प्रत्यहं दंतकाळं तु प्लक्षकाठं तु मारणे । मोहने खादिरं प्रोक्तं स्तंभने चूतपल्लवम् ॥१॥ वश्ये चाश्वत्थकाष्ठ तु रक्षार्थ वंजुलस्य हि। अयं क्रमो महादेवि! त्रिलोकेपु न विद्यते ॥२॥ सारसंग्रहे- वक्रमूलाणुना नित्यं क्षालयेसिद्धिहेतवे । अथ पचगव्यप्रमाणं गौतमीये- पंचगव्येन तद्नेह मंडपं च विशोधयेत् । पलमा दुग्धभागं गोमूत्रं तावृदिप्यते । घृतं च पलमात्र स्याद् गोमयं तोलकद्वयम् ॥ १॥ दधि प्रसूतिमानं स्यात्पंचगव्यमिदं स्मृतम् । अथवा पंचगव्यानां समानो भाग इपयते ॥२॥ मूलमंत्रण संमंत्र्य तेनैव परिशोधयेत् । तेन सर्वविशुद्धिः स्यात्सर्वपापनिकृतनम् ॥ ३ ॥ दीक्षा०३ - ·३४ - । दीक्षानकाशिका। अथ कुंभाविधानं तमेव- हैमं राप्यं तथा ताम्र मातिक वा स्वशक्तितः । वित्तशास्यं न कुर्वीत कृते नैफल्यमाप्नुयात् ॥१॥ पत्रिंशदंगुलं कुंभ विस्तारोनतिशालिनम् । पोदशं द्वादशं वापि ततो न्यून न कारयेत् ॥ २॥ अथ स्थडिलप्रमाणं शारदायाम् - नित्यं नैमिचिक होमं स्थंडिले वा समाचरेत् । हस्तमात्रेण तत्कुर्याद्वालुकाभिः सुशोभनम् । अंगुलोत्सेधसंयुक्त चतुरस्रं समंततः ।। १ ।। हस्तलक्षणं तु महाकपिलपंचराने-- विन्यस्तैस्तिर्यगधाभिर्यवर्मानांतरांगुलम् । शालिभिर्वा भाजुन्यस्तैखिभिर्मानांतरं भवेत् ॥ १ ॥ आचार्य दक्षिणकरे मध्यमांगुलिमध्यमम् । पर्वणोरेतर दीर्घ मात्रांगुलमुदाहृतम् ॥२॥ विनामुष्ठेन शेषाभिर्मुष्टिमंगुलिभिः कृतम् । चतुर्धा विभजेदेको भागो मुथंगुलः स्मृतः ॥३॥ यं कचित्तौरुपायाम विभज्य दशधा पुनः । एकं द्वादशधा भागं कृत्वा तेप्वेकमङ्गुलम् ॥ ४ ॥ देहलब्धांगुलं नाम जानीयात्तस्य तत्पुनः । एभिश्चतुर्विंशतिभिहसः स्यादंगुलैः क्रमात् ॥ ५॥ उछाया प्रतिमायाः स्यान्महामानांगुलाश्रयः ।

·पल्लवादिकथनप्रकाशः।
महामानांगुलिरिति मात्रांगुलिरिहोच्यते ॥६॥
प्रासादाीश्च तेनैव कुर्यान्मानांतरेण वै ।
वेदिकापीठशिविकारथादीनां विधिः पुनः॥७॥
मानांतरांगुलेनैव भवेन्नान्येन केनचित् ।
यागोपकरणानां च कुर्यान्मानांगुलेन वै ॥ ८॥
होमांगानि सुचादीनि कुंडं मुट्यंगुलाश्रयम् ।
देहलव्धांगुलेनैव प्रतिमांगानि कल्पयेत् ॥९॥
अत्र आचरते आचारयतीत्याचार्यो यजमानः। एताव-
दुक्तं यन्मानं यजमानस्य तद्भवेदिति” सारसंग्रहवचनात् ।
शारदायामपि-
चतुर्विंशत्यंगुलाढ्यं हस्तं तंत्रविदो विदुः॥१॥
कर्तुर्दक्षिणहस्तस्य मध्यमांगुलिपर्वणः ॥१॥
मध्यस्य दीर्घमानेन मात्रांगुलमितीरितम् ।
यवानामष्टमिः तृप्तं मानांगुलमितीरितम् ॥२॥
अथ त्रिविधगंधाष्टकं तत्रैव शक्तः-
चंदनागुरुकर्पूरचोरकुंकुमरोचनाः ।
जटामांसी कपियुता शक्तेर्गधाप्टकं विदुः ॥१॥
विप्णो:-
चंदनागुरुहीवेरकुटकुंकुमसेव्यकाः।
जटामांसीमुरमिति विष्णोगंधाष्टकं स्मृतम् ॥ २॥
शिवस्य-
चंदनागरुकर्पूरतमालजलकुंकुमम् ।
उशीरं कुष्टसंयुक्तं शैवं गंधाष्टकं स्मृतम् ॥३॥

·दीक्षामकाशिकार विष्णो: शिवस १चंदन १ चंदन ५ कैसर ६ शेवरिका ५ जलगये ६ फेसर १ पंदन २ अगर २अगर ३ फपूर ३ धारो ३ कपूर ४ करो ५ पलोट ४समालपत्र फेसर ६ गोरोचन प्रजवासांसी ७ जटामांसी ७ रकमदन ८ रक्तचंदन ८ मुरुमांसी ८ उपलोट अथ सोंपध्या- कुष्ट मांसी हरिद्रे द्वे पचाचदनशैलजम् । कर्पूरागरुमुस्ता च साँपध्यो दश स्मृताः ।। १ ।। पपलोट १ मुरामांसी २ हरिद्रे द्वे ३ वचकावरि ४ च. दन ५ वारो ६ कर ७ अगर. ८ मोष १०॥ राघवमहा- सर्वन्नेव प्रशस्तोऽजा शिवसूर्यानं बिना। "अजः खः।" अथ दशांगधूपः-- मधु मुस्तं घृतं गंध गुग्गुल्वगर शैलजम् । सरजं सिसिद्धार्थ दशांगो धूप इष्यते ॥१॥ मधु १ मोध २ यूत ३ सुकर ४ गुग्गल ५ अरारु ६ यारो ७ शिलारस ८ लापान सर्पप १०॥

·पल्लवादिकथनप्रकाश।
अथ पडंगधूपैः-
सिताज्यमधुसंमिश्रं गुग्गुल्वगरुचंदनम् ।
पडंगधूपमेतत्तु सर्वदेवप्रियं सदा ॥१॥
अध भूतलिपिः शारदायाम-
ततो भूतात्मकां वर्णाः पंचपंच विभागंतः।
वाय्वग्निभूजलाकाशाः पंचाशल्लिपयः क्रमात् ॥ १॥
पंच हस्वाः पंच दीर्घा विद्वताः संधिसंभवाः ।
पंचशः कादयः पक्षळसहांता: समीरिताः॥२॥
वायुः
अनि:
भूः
जलं
आकाश
अ
आ
ओ
औ
अं
क
ग
घ
54 सबभANRN
ज
ट
ड
ण
त
ध
भ
य
व
श
प
क्ष
ह
अथ वर्णपिधयस्तु तंत्रराजे-
सितरक्त चंदने च मांसी पिप्पलकत्तथा।
लजालुका शिखिशिखा दर्भाः पाटल,गको ॥१॥

·३८ दीक्षामकाशिका। - श्रीदेवीति समुद्दिष्टा वायुवाँपधानि वै। लघुश्चंद्रो मुरो बिल्योदुंबरप्लक्षकस्तथा ॥२॥ कृष्णशंखप्रसूना च चित्रकांतेरिति क्रमात् । वह्निवोपधानि स्युः पत्रं सर्गस्य कीर्तितम् ॥ ३ ॥ उशीरकुष्टौ चोरगुहे काश्मरी चाग्निमंथकम् । रोहिणस्तुलसी पोत्री सदा भद्रेति च नमात् ॥ ४॥ भूमिवर्गौषधान्युक्तान्येभिस्तेषां समर्चनम् । सलिलं घुसणं अधिपर्णी शोणतणं तथा ॥ ५ ॥ बृहतींद्रलता चैव दुर्वालक्ष्मीरिति क्रमात् । श्रीदेवीति जलार्णानामौषधानि क्रमेण ॥ ६ ॥ कंकोलंच तथा जाती रोचना कलविंकिका । स्थिराहसिंही इंदूकमपामार्गाऽजलिः सदा ॥ ७ ॥ इत्युक्तानि स्ववर्णानामौपधानि क्रमेण वै। तैस्तेपामार्चनं कुर्यात्तत्तद्दिष्टार्थसिद्धये ॥ ८ ॥ सौभाग्यरताकरेऽपि-- चंदनपुचंदनागरुकर्पूरोशीरकुष्टवालकुंकुमककोलजाति- फलजटामांसी मुरचोरग्रंथिगोरोचनापत्रपिप्पलविल्यगुहप- श्निपीचित्रकलवंगकतृणकट्फलदिन्युदुंबरपाषाणमेदप- अशंखपुष्पीमयूरशिखाप्लक्षाग्निमंधसिंहीकुशकृष्णशंखपुप्पी- रोहिणस्योनाकबृहतीपाटलमूपिकपर्णीतुलस्यपामार्गेवाडी- श्रृंगराजापराजितातालमूलीकृतांजलिदूर्वानीदेवीकुमारी- भंगीभद्रमुस्तत्येकपंचाशदीपधयः क्रमादकारादिक्षकारांत- कपंचाशद्वर्णानामिति ।

·पल्लवादिकथनप्रकाशः। अथवा-- क्षीरदुमकपायेण पलाशत्वम्भवेन वा। तीर्थोदकैर्वा गंधाद्यैः सुवासितमधांबुना ॥१॥ वासिष्ठे-- ततस्तच्छिरसि स्वस्य हस्तं दत्वा शतं जपेत् । अष्टोत्तरं ततो मंत्रं दद्यादुदकपूर्वकम् ॥ १ ॥ आवयोस्तुल्यफलदो भवत्वेवमुदीरयेत् । गौतमीये- न्यासजालं तस्य देहे गुरुः सन्यस्य यत्नतः । दक्षकणे वदेन्मंत्रं त्रिवारं पूर्णमानसः ॥ १॥ दक्षेति द्विजातिविषयम् । तथाच तंत्रे- दक्षकर्णे शिशोर्विद्यामेकोच्चारेण चोच्चरेत् । विधिरेप द्विजातीनां स्त्रीशूदाणां च वामतः॥१॥ विश्वसारे-- दक्षकणे वदेन्मंत्रमृप्यादिकसमन्वितम् । तथा तस्मिन्क्षणे देवि ! जपेन्मंत्रं शताष्टकम् ॥१॥ तंत्रराजे- देवतागुरुमंत्रात्मतत्वैक्यं भावयन्मुदा। शतं जपेत्तदग्रस्थो निकटे त्रिदिनं वसेत् ॥१॥ नचेत्संचारिणी शक्तिर्मुरुमेति न संशयः । तस्मात्तदतिके तस्य पूजादेशादिकृद्वसेत् ॥२॥ तंत्रान्तरे- शरीरमर्थप्राणांश्च सर्व तस्मै निवेदयेत् ।

·। दीक्षाप्रकाशिका! ततः प्रभृति कुर्वीत गुरोः प्रियमनन्यपीः॥१॥ यद्यदिष्टतमं लोके गुरवे तनिवेदयेत् । पुरश्चरणपस्तौ-- ततो जातमंत्रः स्वमंत्रप्रदाय प्रदद्याच्छिचे दक्षिणामा-स्मशतया । तदावश्यकत्वं वदेत्.. दशेषागमेशाविशेषाय सिद्धेः॥ तथा नारदीये- आचार्यादनभिप्राप्तः प्राप्तश्चादत्तदक्षिणः । अभ्यस्तोऽपि सदा मंत्रः श्रेयसे नावकल्पते ॥ २ ॥ मंत्रसंग्रहे- न गृही ज्ञानमात्रेण परत्रेह च मंगलम् । मामोति चंद्रवदने ! दानहोमादिभिविना ॥ ३ ॥ गृहस्थो यदि दानादि दद्यान्न जुहुयादि । पूजयेद्विधिना नैवं कः कुर्यात्तदनुग्रहम् ॥ ४ ॥ सतंत्रतं दक्षिणानियमो यथा- गुरवे दक्षिणां दद्यात्प्रत्यक्षाय शिवात्मने। सर्वस्वं चा तदधं वा तदध वा तदारया । न चेत्संधारिणीशक्ति कयमस्य भविष्यति ॥१॥ गजाश्वमहिपीनेए पशुदासीमहीयुतम् । अपूर्व भूपणं वासो भवनं चान्यदीप्सितम् ।। २ ।। दद्यात्स्वशक्तिो भत्त्या ह्यशक्तो यदि सर्वदा । सर्वधाऽसौ तदायत्तस्तेन सिद्धिर्भविष्यति ॥ ३॥ नीलतनेऽपि---- गोमूहिरण्यवसाधैम्तोपयेद्गुरमात्मनः।

·४१
पल्लवादिकथनप्रकाशः।
सर्वस्वं दक्षिणां दद्यात्तदर्ध वा दयान्विते ॥१॥
चतुर्थाशं दशांश वा गाश्च दद्यात्पयस्विनीः।
भूमि वित्तकरी दद्यात्पुत्रपौत्रानुजीविनीम् ॥ २॥
गुरुसंतोपमात्रेण सिद्धिर्भवति शाश्वती।
अन्यथा नैव सिद्धिः स्यादुष्टमंत्रोऽपि सिध्यति ॥ ३ ॥
यथा दत्वातिसंतुष्टः प्रसन्नो वरदो मनुः ।
विप्रेभ्यो भोजनं दद्याद्वहुमानपुरःसरम् ॥ ४ ॥
कुलानृते-
वित्तशाठ्यं परित्यज्य सर्वकर्माणि कारयेत् ।
वित्तशाठ्यं निहत्याशु पुराणायुर्यशोधनम् ॥ १॥
गुरुदेवं पंचयित्वा यः कुर्याद्धनसंचयम् ।
तेन तद्भुज्यते नैव हियते राजतस्करैः॥२॥
कुलार्णवे-
श्रीगुरुं गुरुपती च तत्पुत्रान् शक्तिकोलिकान् ।
दीक्षितस्तोपयदेवि ! यथाविभवविस्तरैः ॥१॥
कुलसारे-
दीक्षाहीना पेशून्यस्तु भोजयेद्वा स्वमंदिरे।
स याति परमेशानि! नरकानेकविंशतिः ॥१॥
दीक्षादिवसे गुरशिप्ययोरपवासे दोपमाह-
योगिनीतंत्रे-
मंत्रं दत्त्वा गुरुश्चैव उपवासं यदाचरेत् ।
महांधकारे नरके कृमिर्भवति नान्यथा ॥१॥
दीक्षां कृत्वा यदा मंत्री चोपचास समाचरेत् ।
तस्य देवः सदा रुष्टः शापं दत्वा अजेत्पुरम् ॥ २ ॥

·४२ . दीक्षामकाशिका। अथ दीक्षादिनात्पूर्व कायिकवाचिकमानसिकसांसगिक- चतुर्विधपापक्षयार्थ दीक्षाग्रहणाधिकारसिद्धयर्थ प्रायश्चित्तं कुर्यात् । तद्यथा- ॐ अधेत्यादि० अमुकप्रवरान्वितोऽमुकगोत्रोत्पन्नोऽमु- कवेदांतर्गतामुकशाखाध्यायी अमुकदेवशर्माऽहमशेषपापक्ष- यपूर्वकाऽमुकीविद्यायाऽमुकमंत्रग्रहणाधिकारसिद्धयर्थ विष्णु- पूजनपूर्वकं मायश्चित्तं करिष्ये । इति संकल्प्य विष्णोः पोडशोपचारपूजां समाप्य ॥ ॐ अद्येत्यादि० करिष्यमाण प्रायश्चित्तस्य पूर्णगं गोमिथुनप्रत्याम्नाय भूतसार्धसप्तदवुक द्रव्यं कर्मचिदाह्मणाय दास् ॥ ॐ अद्येत्यादिः सिध्यर्थ श्रीणि प्राजापत्यानि प्रतिप्राजापत्यं अयुतसंख्यागायत्री जपद्वाराऽचरिष्ये ॥ पुनर्जलमादाय कृतस्य प्रायश्चित्त- स्यात्यभूतं गोमिधुनप्रत्याम्नाय "सार्धसघढवुक"द्रव्यं क- स्मैचिदाह्मणाय दास्ये॥ अथ दंतकाष्ठे अमंगलदिगग्रपाते दुःस्वमदर्शने च प्राय- श्चित्तमाह ॥ तत्र प्रायश्चित्तं नृसिंहमंनं पठित्वा दुःस्त्रमसूच- कान्दोपान् जहि पुनसिंहमंत्रं पठित्वा स्वाहा । इत्यष्टो- तरशतं जुहुयात् ।। अथवा एवमेवाखमंत्रण होमः कार्यः ।। नृसिंहमंत्रस्तु ॥ वात्यं वह्निसंस्थं तु मनुस्वरविभूषितम् ।। विदुनादयुतं प्रोकं वीजं नरहरेः शुभम् ।। १॥ एतेन- "क्षा" इत्युक्तम् । अस्त्रमंत्रस्तु मूलविद्याया! अथापरतंयमते स्वस्तिवाचनम् ।

·४३ दीक्षाधिवासनप्रकाशः। ॐ कर्मणः पुण्याहं भवंतो बुवंतु ॥ ३ ॥ॐ पुण्याहं ३॥ ॐ कर्मणे स्वस्तिं भवंतो बुवंतु ३ ॥ ॐ आयुष्मते स्वस्ति ३ ॥ ॐ कर्मणः ऋद्धिं भवंतो ब्रुवंतु ३ ॥ ॐ ऋ- यतां ३ ॥ एवमेकैकं त्रिस्त्रिः सकृत्सकृद्वा ॥ इति स्वस्ति- वाचनम् ॥ इति श्रीसत्यानंदगुरुचरणप्रसादेन श्रीविष्णुभट्टविरचि- तायां दीक्षाप्रकाशिकायां पल्लवादिकथनं नाम पष्ठःप्रकाशः६ दीक्षाधिवासनप्रकाशः ॥७॥ अय दीक्षा- तन यथोक्तलक्षणः शिष्यो यथोक्तलक्षणं गुरुं पूर्व चि- रकालसेवितं शुश्रूपावित्तप्रदानविनयप्रणामावर्षहुपरितोपितं सुस्नातं कृतपूर्वाह्निकक्रियं स्वयं च कृतपूर्वोक्तमाय- श्चित्तः सुस्त्रातः कृतपूर्वाहिककृत्यः समलंकृतः पंचवाद्य- पुरःसरं विहितकाले दीक्षादिनात्पूर्वदिने गुरुगृहे गत्वा ग- णपतिपूजनस्वस्तिवाचनपूर्वकं संकल्पं कुर्यात् । तद्यथा । ॐ अयेत्यादि. अमुकप्रवरान्विताऽमुकगोत्रोत्पन्नोऽमुकवे- दांतर्गताऽमुकशाखाध्यायी वाहाणश्चेदमुकदेवशर्मा, क्षत्रि- यश्चेदमुकवर्मा, वैश्यश्चेदमुकगुप्तः, शूद्रश्चेदमुकदासोऽहं धर्मार्थकाममोक्षप्राप्त्यर्थममुकदेवताया अमुकीविद्याया"चाs- मुकमंत्र" ग्रहणं करिष्ये इति कुशहस्तः संकल्प्य कुरुष्वेति सदस्यैः कृतप्रतिवचनः शिष्यो गुरुचरणे सामग्रीमादाय गुरोरभिमुखं स्थित्वा तं वृणुयात् । तद्यथा । ॐ साधुभवा- नास्ताम् । ॐ साध्वमासे । ॐ अर्चयिष्यामो भवंत ।। ॐ ·दीक्षामकाशिका। अर्चय । ततो दक्षिणजानुं धृत्वा पठेत् । तथा !! ॐ अद्येत्यादि अमुकदेवताया अमुकीविद्याया वाऽमुकमंत्रग्र- हणार्थ" अमुकमवरान्विताऽमुकगोविणमकवेदांतर्गताई, कशाखाध्यायिनममुकदेवशर्माणं खामेभियथाशक्तिविहित- वरणसाधनैर्गुरुत्वेन घृणे इति पाचादिमिरभ्यर्य कुंडे- लस्वर्णयज्ञोपवीतहारकेयूखलयांगुलिमुद्रिकायसनादि गुरु- पादयोनिक्षिप्य पंचमुद्राभिः प्रणमेत् । ततो वृतोऽस्मीति गुरुणा प्रतिवचने दत्ते शिष्यः कृतांजलियथोचित गुरुकर्म कुरुष्वेति बेयात् । ततो गुरु: करवाणीति ब्रूयात् । इत्थं गुरुवरणं विधाय कुंडमंडपश्चेत्तदनुज्ञयाऽष्टौ ब्राहाणान्वेद- वेदांगपारगान सदाचारान् स्वेप्टदेवतोपासकान्नारगुरुवर- जोक्तसामग्रीभिस्तथैव ऋत्विक्वेन वृणुयात् । चतुःकुंडपक्षे चत्वार पर ऋत्विजः कार्याः। ततः शिष्येणैवं वृतो गुरु: कृतनित्यकृत्यः समलंकृतः पंचवाद्यधोपपुरःसरं ब्राह्मणैः सुहजनैश्च वृतः शिष्येण सह मंडपदारं गत्वा पादौ प्रक्षाल्या- चम्य तत्कल्पोचविधिना द्वारपूजां विधाय तथैव भूतोत्सा- दनपूर्वक मंडपावःप्रविश्य वास्तुपुरुषपूजादिकं विधाय पं. चाव्याघतोयाभ्यां मंडपाभ्यंतरं संप्रोक्ष्य पीक्षणादिचतुर्भिः संस्कारः संस्कृत्य चंदनागुरुकवा दशांगधूपमंडपं धूप- वित्या लाजचंदनसिद्धार्थभस्मदूर्वाकुशाक्षतात्मकाननमंत्रण सप्तधाभिमंत्रितान्विकिरान्मंडपाभ्यंतरे विकीर्यास्त्रमंत्रेण कु- शमुष्टिना तान्विकिरान्समायकीकृत्येशानकोणे वर्धन्या संभन चतुरयं च मम्म्यं गोमुसमेव पायोनिमुद्रेति धाग्याता पंचमुद्रा भिवादन ॥ इति ।

·दीक्षाधिवासनप्रकाशः। आसनाय तत्संस्थाप्य ब्राह्मणैः पुण्याहूं वाचयित्वा ब्राह्म- णान्दक्षिणादिभिः परितोप्य गोमयोपलिप्तायां वेदिकायां पश्चिमतः स्वासनस्थानं परित्यज्य पूर्वभागे सुसमे भूतले देवतायंत्र वा सर्वतोभद्गमंडलमुद्धरेत् ॥ तद्यथा- तत्र प्राक्प्रत्यगायता दक्षिणोत्तरायताः सप्तदश रेखाः कृत्वा पट्पंचाशदुत्तरशतद्वयकोष्टयुतं चतुरस्र मंडलं कृत्वा तन्मध्यगतपडिंशत्कोप्टान्येकीकृत्य तहिश्चतुर्दिक्ष्वेकपक्तिं परितः समाज्यकीकृत्य पीठं परिकल्प्य तद्वहिरपि चतुर्दि ग्गतपंक्तिद्वयमेकीकृत्य संमार्ण्य वीथीं परिकल्प्य सर्वमध्यग- तसरोजस्थाने वहिः परितोद्वादशसं विभागं परित्यज्य सर्व- मध्यावलंबनेन समांतरालं वृत्तत्रयं संपाद्य तत्र सर्वमध्यवृ- त्तमध्यकर्णिकां परिकल्प्य तद्वहिर्गतवृत्तवीधी केसरार्थ परिकल्प्य केसरस्थानं पोडशधा विभज्य चिह्नावलंबनेन द्वितीयतृतीयवृत्तयोरंतरालसूत्रमानेन गुरूक्तयुक्त्या पोड- शाचंद्रान्परिकल्प्य तेनाष्टदलानि कृत्वा तृतीयवृत्तादहि- स्त्यकैकांशतो मध्यचिह्नावलंबेन वृत्तांतरं निष्पाद्य गुरू: क्तयुक्त्या पत्राग्राणि विधायैकैकदलमूले केसरद्वयं यथा इ- ज्यते तथा विरच्य पद्मं कृत्वा पद्मबहिर्गतैकपंक्तिरूपचतु- रसपीठस्य कोणचतुष्टयेऽपि कोष्ठत्रयेण पीठपादान्परिक- हप्यावशिष्टकोष्ठरेकीभूतैः पीठगात्राणि विधाय तद्वहिर्गत- पंक्तिद्वयकोष्टानि सम्यक् प्रमार्य तद्वहिर्गतपंक्तेश्चतुर्दिक्षु मध्येमध्ये कोष्ठद्वयमेकीकृत्य सर्ववाह्यगतपंक्तरपि चतुर्दिक्षु ·दीक्षाप्रकाशिका। प्रतिदिशं कोष्टचतुष्टयमार्जनेन द्वारचतुष्टयं परिकल्य द्वार- चतुष्टयस्यापि पार्ययोः पंक्तिद्वयगतकोष्ठेपु अंतःपतेः को- छत्रयं बहिपंक्तः कोष्ठकमिति कोष्ठचतुष्टयमेकीकृत्य शोभा विधाय तत्यायोरप्यंत पंतः कोठमेक वहि:पंक्तः कोष्ठत्रयमिति कोष्ठचतुष्टयमेकीकृत्योपशोभाः परिकल्प्याव- शिष्टः पद्धिः पतिः कोठेश्चत्वारि कोठानि परिकल्पयेदिति सर्वतोभद्रमंडलं निर्माय, सरोजकर्णिकाकेसरदलदलानपीठ- वीथीद्वारशोभोपशोभाकोणस्थानानि पंचवर्णरजोभिर्भूप- येत् । पंचवर्णरजांसि तु हरिद्राचूर्ण पीतरजः । तंदुलचूर्ण शुक्लंरजः । कुसुंभकुसुमचूर्ण रकंरजः । दग्धतंदुलचूर्ण कृ- ष्णवणं । बिल्वपत्रचूर्ण श्याममिति । रजोविन्यासपकारस्तु सीमागताः सारेखाः शुकरजसा एकांगुलोत्सेधविस्तार. युताः कार्याः। पीतरजसा कमलकर्णिका केसराणि च समा- पूर्य । शुक्लरजसा दलानि च संपूर्य । श्यामरजसा दलसं- धीनापूरयेत् । अथवा कणिकां पीतेन, केसरान्पीतरक्ताम्यां, दलानि रफेन, दलसंधीन कृष्णेन रजसा संपूर्य । पीतेन कृष्णेन वा पीठगर्भमापूर्य । पीठपादान् रक्तनापूर्य । पीठ- गात्राणि शुभरजसाऽपूर्य । वीथीचतुष्टये कल्पवलीः कोर- कपुप्पपल्लत्रफलमंडिता नानावर्णरजोभिरारचय्य । शुभ्रेण रजसा द्वारचतुष्कमापूर्य । रक्तवर्णन द्वारशोभाः, पीतेनो- पशोभाः, कृष्णेन कोणानि धापूर्य । तदही रेखात्रयमेकै- कांगुलांतराले शुहरतकृष्णरजोभिः कुर्यादिति सर्वतोभ- द्रमंडलम् ।

·४७ दीक्षाधिवासनप्रकाशः। विधाय तत्समीपे स्वासनस्थानं विधिवत्संशोध्य तत्र स्वासनमारतीय विधिवत्संपूज्य तन प्राङ्मुखः पद्माद्यासने- नोपविश्य मौनी विजितेंद्रियस्तत्कल्पोक्तविधिना पूजाद्रव्या- णि संपाद्य तथैव तानि संस्कृत्य वेदी परितो घृतप्रज्वलि- तान्दीपान्संस्थाप्य तत्र दर्पणं चामरं छत्रं तालतं मंगलां- कुरपात्राणि दिक्षु स्थापयेत् । ततः कृतांजलिपुटो भूत्वा गुर्वादिवंदनपूर्वकं करशुद्धितालत्रयदिग्वधनाग्निप्राकारत्र यप्राणायामत्रयऋष्यादिन्यासभूतशुद्धिप्राणप्रतिष्ठामातृका- न्यासमंत्रन्यासतत्तत्कल्पोफन्यासपीठन्यासांश्च विधाय मुद्रा- दर्शनस्येष्टदेवताध्यानमानसपूजनमूलमंत्रजपतत्समर्पणार्या- दिपात्रस्थापनांतहवनमूलमंत्रजपतत्समर्पणानि विधाय । ॐ सं सर्वतोभद्रमंडलायनमः इति गंधादिपंचोपचारैर- भ्यर्च्य तत्कणिकामध्यं शालिभिरापूर्य तदुपरि तंडुलैरलंकृत्य तत्र दर्भानास्तीर्य सामान दीर्घान्सप्तविंशतिदर्भानेकीकृत्या- प्रदेशे ब्रह्मग्रंथि विधाय कूर्च कृत्वा गंधपुप्पाक्षतदूर्वायुतं तत्कूर्च शालिपुंजोपरि निधाय तत्र तत्कल्पोक्तविधिना पीठ- पूजां विधाय, स्वर्णरौप्यताम्रमार्तिकमेपामन्यतमं पड्विंश- दंगुलात्मकं, पोडशद्वादशांगुलात्मक, वा विस्तारोन्नतिशा- लिनमस्खाद्भिःक्षालितं, चंदनागुरुकर्पूरपूपितांतरं, शोभ- नाकृति, नीरं त्रिगुणात्मना तंतुनाऽवेष्टितांगं, गंधपुष्पा- धैरचित, कूर्याक्षतसमन्वितं, मुक्तामाणिक्यवैदूर्यगोमेद- १ मेरतंत्रे प्रकाशे ६ त्रिरावृत्याथ मध्येन चाधावृत्या तु देशतः।ग्रंथि: प्रदक्षिणावर्तः स महाधिरुच्यते।

·भ दीक्षाप्रकाशिका! बनवितुमपद्मरागमरकतनीलाख्यनवरलोदर, कुंभ शालि- पुंजोपरि, प्रणवमुच्चरन संस्थाप्य, कुंभव प्रागचिंतयोग- पीठस्य चैक्यं परिकल्प्यैकपंचाशद्वौषधिकाथतोयैः क्षीर- द्रुमकपायेण पलाशत्वग्भवेन वा कर्पूरगंधपुष्पसुवासितै- स्तीर्थोदकैर्वा स्वात्माभेदेन प्रत्यक्षरं सबिंदुका मात्रका प्रति- लोमेन पठन्मूलविद्यामपि मूलमंत्र वा प्रतिलोमतो जप- न्देवताधिया, तं कुंभं पूरयेत् ।। ततः स्वपुरतस्तत्कल्पोक- सामान्याविधिना शंख संस्थाप्य तं कुंभपूरितसजातीय- जलेनापूर्य तत्र तत्कल्पोजगंधाप्टक विलोय तस्मिन् शंख- जले चहेर्दशकलाः, सूर्यस्य द्वादशकला, सोमस्य पोडश- कला:, प्रणवोत्कपंचाशत्तध्यादिकलाश्चावाह, विधिव- संपूज्य, तासां माणप्रतिष्ठां कुर्यात् ।। तत्रादौ वहेर्दशकला आवाह्य पूजयेत् ॥ तद्यथा ॥ बहेधूनाचिरादि दशकला इहागच्छत इह तिष्ठत इह सन्निधीभवत्तेत्यावाह्य । धूवा- चिरादिभ्य एप गंधो नमः॥ इति पंचोपचारैरभ्यासांमा- णप्रतिष्ठां कुर्यात् । तद्यथा । आं ही को धू चिरादि वह्नि दशकलानां प्राणा इह प्राणाः । आं० जीव इह स्थितः। आं० सर्वेद्रियाणि ॥ आं० पाङमनश्चक्षुःश्नोत्रघाणमाणा इहाग- त्यसुखं चिरं तिष्ठंतु स्वाहा ॥ एवं सूर्यस्य तपिन्यादि द्वाद शकला आवाह्य भाग्यसंपूज्य प्राणप्रतिष्ठा कुर्यात् ।। तथैव चंद्रस्याऽमृतादिपोडशकला आवाह्य माग्वत्संपूज्य प्राण- प्रतिष्ठां कुर्यात् । ततोऽकारागृह्मण उत्पन्नाः कचवर्गोत्याः ·४९ दीक्षाधिवासनप्रकाशः। सध्यादिदशकलाः पूर्ववदावाह्य ॥ॐ हमः शुचिपद्धसुरंत- रिक्षसद्धोता वेदिपदतिथिर्दुरोणसत् ॥ नृपवरसहतसद्योम- सदला गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं वृहत् ॥ १॥ इति मंत्रं पठित्वा ॥ ॐ ब्रह्मणे नमः । इति संपूज्य तत्कलाः पूजयेत् । तद्यथा ।। ॐ सृश्यादिभ्य एप गंधोनमः ॥ इति पंचोपचारै- रभ्यासां प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् ॥ तत उकाराद्विष्णोरुत्प- नाटतवर्गोत्था जरादिदशकलाः पूर्ववदावाह्य ॥ ॐ प्रत- द्विष्णस्तवते वीर्येण मृगोन भीमः कुचरो गिरिछाः।यस्यो- रुपु त्रिपु विक्रमणेष्वधिक्षियंति भुवनानि विश्वा ॥ २॥ इति मंत्रं पठित्वा । ॐ विष्णवे नमः ॥ इति संपूज्य तत्कला: पूजयेत् ॥ तद्यथा । ॐ जरादिभ्यएपगंधोनमः । इति पंचोपचारैर- भ्यासां प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् ॥ ततोमकारादुद्रादुत्पन्नाः पयवर्गोत्थास्तीक्ष्णादिदशकलाः पूर्ववदावाह्य ॥ ॐ ज्यवर्क यजामहे सुगंधिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बंधनान्मृत्यो- र्मुक्षीय मामृतात् ॥ १॥ इति मंत्रं पठित्वा ॥ ॐ रुद्राय नमः। इति संपूज्य तत्कलाः पूजयेत् । तद्यथा । ॐ ती. क्ष्णादिभ्य एष गंधो नमः इति पंचोपचारैरभ्याऽसां प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् । तत ईश्वरादिदोरुत्पन्नाः पकारादि- क्षकारांतपंचवर्णोत्थाः पीतादिपंचकलाः पूर्वपदावाह्य । ॐ गायत्रीमुञ्चार्य ॐ ईश्वराय नमः इति संपूज्य तत्कलाः पू. जयेत् ॥ तद्यथा ॥ ॐ पीतादिभ्य एष गंधो नमः ॥ इति पंचोपचारैरभ्यासां प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् । ततो नादा- दीक्षा०४ ·५० दीक्षामकाशिका। सदाशिवादुत्सन्नाः स्वरजानिवृत्त्यादि पोडश कलाः पूर्ववदा- बाह्य ॐ विष्णुर्योनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु ॥ आसि- प्रजापतिर्धाता गर्भ दधातु ते ॥ गर्भ धेहि सिनीवालि गर्भ धेहि सरस्वति ॥ गर्भ ते अश्विनौ देवावाधत्ता पुष्कर नजी॥१॥ इति मंत्रं पठित्वा । ॐ सदाशिवाय नमः इति संपूज्य तत्कलाः पूजयेत् ॥ तद्यथा ॥ ॐ निवृत्यादिभ्य एष गंधो नमः ॥ इति पंचोपचारैरभ्यासां प्राणप्रतिष्ठां कु- र्यात् । अत्र कलापूजने शक्तश्चेत्प्रत्येकमावाह्य पाद्यादिमिः पूजयेत् ॥ इत्यं चतुर्नवतिदेवताः शंखे संपूज्य सकलकला- त्मकं शंखस्थका मूलमंत्रेण कुंभजले निःक्षिप्य पनसावा- श्वत्थवटवकुलपल्लवानि शतक्रतुलवया समावध्य, कल्प- द्रुमधिया, कुंभवक्रे निधाय, तदुपरि कुंभसजातीयं तंदुल- पूर्ण नारिकेरफलान्वित, चपक, कल्पवृक्षफलधिया, संस्था- प्यारक्तपट्टयस्त्रयुग्मेन तं यदं संवेष्टयेदिति वेद्यां प्रधान- कुंभस्थापनं विधाय पूर्वादितोरणसमीपेषु प्रागुकमंडलेप्व- पदलकमलेपु वा शालिपुंजोपरि प्रागुक्तविधिना मतिद्वार- मेकमेकं कुंभ सस्थाप्य तत्र पूर्व दिग्गतकुंभे ध्रुवं दक्षिणे धरा पश्चिमे वाक्पतिमुत्तरे विघ्नेशं च संपूज्य ॥ तद्वन्मंडपस्या- ग्नेयादिकोणचतुष्टये कुंभान्संस्थाप्याऽग्नेयकुंभेऽमृतं, नैत्ये दुर्जयं, वायव्ये सिद्धार्थ, ईशाने मंगलं, च संपूज्य पुनः पूर्वादियुमेथिद्रादिलोकपाटानाबाह्य वेदोकतत्तन्मत्रेण सं- पूज्य पुनः पूर्वादिदिक्षु कुंभाइहिरैरावतं पुंडरीकं वामनं कुमुदोजनी । पुष्पदंतं सार्वभौमं सुप्रतीकं च पूजयेदिति दि.

·दीक्षाधिवासनप्रकाशः। ५१ ग्गजान्संपूज्यं पुनर्गुरुर्वेद्यां गत्वा स्वासने संमुपविश्य मूले- नप्राणायामत्रयं कृत्वा मूलमंत्रस्य ऋष्यादिकरपडंगन्यासा- विधाय स्वहृदि देवतां ध्यात्वा मानसैः पंचोपचारैः संपूज्य प्रधानकुंभोपरि यत्फलं तत्फलं कल्पवृक्षफलं ध्यायंस्तच्छा- यायां मूलेन मूर्ति परिकल्प्य तत्र देवतामावाह्य तत्तत्कल्पो- तविधिना पोडशोपचारः सांगं सावरणं नैवेद्यांतं संपूज्य भुंजानां देवतां ध्यात्वा वेद्यां स्वदक्षिणभागे गोमयोपलिष्ट- भूतले हस्तमात्रविस्तारायाममंगुष्ठपर्वमात्रोचं या वालुकाभिः समचतुरन्नं स्थंडिलं कृत्वा तत्र नित्यहोमोतविधिना वह्नि संस्कृत्य तत्र कुंभादेयतामावाह्य गंधादिभिः संपूज्य प्राग्वत्ता- रव्याहृतिभिराज्याहुतीर्तुत्वा सघृतेन पायसेन मूलमंत्रेण पंच- विंशत्याहुतीः पडंगेन पडाहुतीश्च हुत्वा पुनर्महाव्याहृतिहो- मांते देवतां संपूज्य कुंभस्थमूतौं संयोज्य विधिवद्धहिमुद्वा- स्यावशिष्टेन हविषा तत्तत्कल्पोक्तवलिदानं विधायोत्तरापोशा- नादिनीराजनांतं नित्यपूजोतविधिना देवं संपूज्य विधिव- तांबूलं निवेद्य प्राणायामत्रयादि करपडंगन्यासपूर्वकं मू- लमंत्रमष्टोत्तरसहस्रं संजप्य देवतायै निवेद्य स्तुत्वा प्रणमेत् ॥ ततो मंडपस्येशानकोणे पूर्वसंचितविकिरपुंजोपरि तोय- पूरितां हेमयस्त्रादिसंयुक्तां कर्करी संस्थाप्य तस्यां सिंहस्थां खड्गखेटकधारिणी घोररूपां पश्चिमास्यामखदेवतां ध्यात्वा तिठस्तां गंधादिपंचोपचारः संपूज्य नमस्कृत्य तां कर्करी कराभ्यामादाय श्रीपरदेवताज्ञयाऽस्मान् रक्षरक्षेति लोकपा- लानां देवताज्ञां भावयन् मंडपांतर्नालमुक्तोदकधारया प- ·५२ ? दीक्षाप्रकाशिका।' रिपिंचन्यदक्षिण परिक्रम्यासमुच्चरन् यथास्थाने तां कर्करी निवेश्योपविश्य पुनस्तामस्त्रदेवतां पंचोपचारैः संपूज्य ततः प्रागुक्तेषु कुंडेविंद्रेशानयोर्मध्यगतचतुरनाचार्यकुंडे गुरुर- ग्निस्थापनं कुर्यात् ॥ तत्रादौ गुरुः कुंडं गोमयेनोपलिप्य तत्समीपे विधिव- स्वासनमारतीय संपूज्य प्रामुख उपविश्य मूलमंत्रेण प्रा- पायाभत्रयं कृत्वा . मूलमंत्रस्य ऋष्यादिकरपडंगन्यासान्वि- घाय देवतां ध्यात्वा मानसैः पंचोपचारैः संपूज्य स्खेष्टमंत्रं यथाशक्ति जपित्वा जपं समर्प्य श्रीगुरुं प्रणम्य कुंडमष्टाद- शभिः संस्कारैः संस्कुर्यात् । तत्र मूलमंत्रं स्मरन् दिव्यदृष्ट्या कुंडं निरीक्ष्यास्त्रमंत्रण कुंशसलिलैरुत्तानहस्ताग्रेण प्रोक्ष्यास्त्रमंत्रेणैव कुशैस्त्रिः संता- ख्य कवचमंत्रण विरलमुष्टिना जलैरभ्युक्ष्यास्त्रमंत्रेणैव कुं- डमध्ये किंचित्खननं कृत्वात्रेण तां मृदमंगुठानामिकाभ्या- मुद्धृत्य वहिस्त्यक्त्वा हृन्मंवेण शुद्धमृत्तिकया तत्खातमापूर्या- स्त्रमंत्रण तत्समीकृत्य कवचमंत्रण जलैरासिंच्यास्त्रमंत्रण फलकादिना कुदृयित्वा दृढीकृत्य कवचमैत्रेण कुशैः संमाय कवचेनैव गोमयाद्भिः संलिप्य कवचेनैव सोमसूर्याग्नीना- मष्टत्रिंशत्कलारूपं परिकल्प्य कवचेनैव त्रिसूत्रीकृतसूत्रेण प्रतिमेखलं त्रित्रिः संवेध ॥ ॐ अमुककुंडायनमः । इति कुंड संपूज्यानेण कुंडं यज्रवहूंढतरं संचिंत्य हुन्मत्रेण कुंडस्य चतुर्दिा यहालाविलासाय मार्गचतुष्टयं कुशैः परिक- ल्याच्छिन्नाः कुशेरखाभिमंत्रितैः कवचमंत्रेण कुंडभित्ति- + ·दीक्षाधिवासनप्रकाशः। गणं सर्वमाच्छादयेदित्यक्षपाटनं कुर्यात् ॥ एवमष्टादशभिः संस्कारैः कुंडं संस्कृत्य ॥ अथवा प्रथमोकैश्चतुर्भिरेव वीक्ष- णादिभिः संस्कृत्याग्निस्थापनं कुर्यात् ॥ स्थंडिले तु चतुःसं- स्कारा एव कार्याः ॥अत्र हृन्मंत्रकवचमंत्रास्तु न्यासोतरूपा ज्ञेयाः नतु नमःपदहुंपदमात्राः । ततः कुंडमध्यभूमौ कु- शमूलेन दक्षिणमध्योत्तरेषु पश्चिमादिप्रागग्रास्तिस्रो रेखा हृदयमंत्रेण विलिख्य पुनः पश्चिममध्यपूर्वेषु दक्षिणादुत्तरा- ग्रास्तिस्रो रेखास्तथैव विलिख्य प्रणवेनाभ्युक्ष्य प्रागग्ररेखासु दक्षिणरेखायां ॐ विष्णवेनमः । मध्यरेखायां ॐ ईश्वरा- यनमः । उत्तररेखायां ॐ इंद्रायनमः । उदगग्ररेखासु प. श्चिमरेखायां ॐ ब्रह्मणेनमः । मध्यरेखायां ॐ यमाय- नमः । पूर्वरेखायां ॐ सोमायनमः ॥ इति रेखाधिदेवताः संपूज्य । अथवा पट्रोणवृत्तं त्रिकोणवृत्तमष्टदलं भूगृहं च विलिख्य तत्र विधिवद्वागीशीवागीश्वरयोः पीठपूजां कृत्वा तत्र वागीश्वरीमृतुस्नातां वागीश्वरं च कामोन्मत्तं विचिंत्य भुवनेश्वरीमंत्रेणावाहनादिपरमीकरणांतं तत्तन्मुद्रया वि- धायासनादिपोडशोपचारैः संपूज्य सूर्यकांतादिसंभूतं यद्वा श्रोत्रियद्विजगेहजं वहिं स्वर्णादिपात्रेण, मृत्पात्रं चेन्नूतनेन, सजातीयेन पात्रांतरेण पिधाय कन्यया वा सुवासिन्या स- मानीतं गुरुरादायास्त्रमंत्रेणैकमंगारं तन्मध्यात्क्रव्यादांशं नै- प्रत्यकोणे परित्यज्य शेपं देवांशं मूलेन पुरतः संस्थाप्य मूलेन वीक्ष्यास्त्रेण प्रोक्ष्याखेण कुशैः संताड्य कवचेनाभ्यु- क्ष्य तत्र स्वनाभिमंडले जठराग्निं संचिंत्य सुपुम्णावर्त्मना ·दीक्षाप्रकाशिका। ब्रह्मरंध्रस्थाग्नीपोमात्मकमहाविंदुमध्यगतरूंदवानौ तं जठ राग्निं संयोज्य तौ पुनर्वहनासापुटाध्वना निष्कास्य पार्थि- वामी संयोज्य, औदर्यवैदवाग्निम्यां भौमस्य वसोरक्यं स्म- रन् रमितिवहीं चैतन्यं योजयित्वा तारेणाभिमन्य वमिति घेनुमुद्रयामृतीकृत्यास्त्रेण संरक्ष्य कवचेनावगुंठ्य ॥ ॐ र वहयेनमः इति गंधादिभिः संपूज्य जानुभ्यामवनिं गत्या त- सानं कराभ्यामादाय कुंडस्योपरि निःप्रदक्षिणं परिभ्राम्य देव्या योनौ शिववीजमिति ध्यायन् । स्वाभिमुखं कुंडमध्ये प्रणवमुच्चरन् तमग्निं निःक्षिप्य मैथुनांतधिया देवदेव्योरा- चमनादिकं दत्वा ।। ॐ चिपिंगल हन २ दह २ पच २ सर्वज्ञाज्ञापय स्वाहा ॥ इति मंत्रमुच्चरन् मुखफूत्कृत्या तमग्निं प्रज्याल्य, काष्ठः पटुकृत्य कृतांजलिस्तिष्ठन् ॥ ॐ अग्निं प्रज्वलितं वंदे हुताशं जातवेदसम् । सुवर्णवर्णममलं समिद्धं विश्वतोमुखम् ॥ इति ज्वलंतमग्निमुपस्थायोपविश्य वक्ष्य- माणपह्निमंत्रण प्राणायामनयं कृत्वा ॥ अस्य श्रीवह्निमंत्रस्य भृगुऋापिः, गायत्रीछंदः वह्निर्देवता, रंवीजं स्वाहाशक्तिः, दीक्षांगहोमे विनियोगः ॥ इति कृतांजलिरुक्त्वा ।। अथ ऋष्यादिन्यासः॥ ॐ भूगुपये नमः शिरसि । ॐ गायत्रीछंदसे नमो मुखे ।। ॐ बह्निदेवतायै नमो हृदि । ॐ रवीजाय नमो गुह्ये॥ ॐ स्वाहाशक्तये नमः पादयोः॥ ॐ विनियोगायनमः सर्यागे । अथ जिह्वान्यासः । लिंगे ॐ रघ्रं हिरण्यायनमः, पायौ ॐ p गणना०, द्विारसि ॐ भूरकायै, चक्रे ॐ कृष्णायै०,माणे ॐ लमूं सुप्रभा- . .

·. दीक्षाधिवासनप्रकाशः। यै०, नेत्रयोः ॐ अतिरकायै०, सर्वांगेॐ र बहुरूपायै०, इति सप्त जिह्वा विन्यस्य ।। अथ जिह्वाधिपन्यासः ॥ ॐ देवेभ्योनमः लिंगे ॥ ॐ पितृभ्यो० पायौ॥ॐ गंधर्वेभ्यो० शिरसि ॥ ॐ यक्षेभ्यो० व ॥ ॐ नागेभ्यो. प्राणे॥ ॐ राक्षसेभ्यो० नेत्रयोः ॥ ॐ पिशाचेभ्यो० सर्वांगे॥अथ करन्यासः ॐ सहस्रार्चिपे अंगुष्ठाभ्यां नमः॥ ॐ स्वस्ति- पूर्णाय तर्जनीभ्यां स्वाहा ।। ॐ उत्तिष्ठपुरुपाय मध्यमाभ्यां वपट् ॥ ॐ धूमव्यापिने अनामिकाभ्यां हु ॥ ॐ सप्तजि- हाय कनिष्ठाभ्यां वौषट् ॥ ॐ धनुर्धराय करतलकरपृष्ठा- भ्यां फट् ॥ एवं हृदयादिपडंगेप्वपि विन्यसेत् ॥ अथ मू- तिन्यासः ॥ ॐ अग्नये जातवेदसे नमो मूर्ध्नि ॥ ॐ अग्नये सप्तजिह्वाय नमो वामांसे ॥ ॐ अग्नये हव्यवाहनाय० वा. मपार्श्वे ॥ ॐ अग्नये अश्वोदरजाय० वामकट्यां ॥ॐ अग्नये वैश्वानराय लिंगे ॥ ॐ अग्नये कौमारतेजसे० दक्षक- व्यां ।। ॐ अग्नये विश्वमुखाय० दक्षपाधं ॥ ॐ अग्नये दे- वमुखाय० दक्षांसे ॥ इति वहेरष्टमूर्तीविन्यस्य सप्तजिहा- मुद्रां वध्वा वक्ष्यमाणवह्निरूपं स्वात्मानं ध्यात्वा ॥ ततः सुनुवा आज्यस्थाली चरुस्थाली प्रणीतामोक्ष. णीपात्रे, वाहुमात्रदीर्घमक्लिष्टत्वगत्रणमामंगुष्ठमावस्थूलं पलाशकंकतकाश्मर्यवैल्याद्यन्यतमं परिधित्रयं परिधिस- जातीयं प्रादेशमात्रदैर्ध्य कनिष्ठांगुलिमानस्थौल्यं समिपंच- कं, कुशान्पवित्रत्रयं, धृतं, गंधपुप्पादि पूजाद्रव्याणि, ६- ध्यक्षतादि वलिद्रव्याणि च यागोपकरणानि संपाद्य, कुंड- .

·दीक्षामकाशिका खोत्तरभागे कुशास्त्रे नुगादिपट्पात्राण्यधोमुखानि संस्था प्यान्यानि न्याणि च यथायथं निधाय प्रोक्षणीपात्रजलेन पात्रादीनि प्रोक्ष्य सुनुवादीनि पात्राण्युत्तानीकृत्य प्रणी- तापात्रं प्रक्षाल्य स्वपुरतः कुशास्तरे निधाय शुद्धजलेरापूर्य तत्र गंधाक्षतान्निक्षिप्य प्रादेशमानं सानं कुशद्वयं मध्ये ब्र. नाग्रंथियुतं जलमध्ये उत्तरायं पवित्रं निधाय उत्तानहस्तद- यांगुष्ठानामिकाभ्यां पवित्रायमूले विधृत्याधोमुखौ हस्ती कृ- त्वाऽस्खमंत्रेण तजलविं, पवित्रमध्येन भूमौ त्रिनिक्षिपेदि- त्युत्पवनं विधाय, तन वृतबिंदुं दत्वा तत्यानं कराभ्यामा- मस्तकमुद्धत्य कुंडस्योत्तरे कुशास्तरे निधाय तदुपरि भाग- अान्द निक्षिपेत् ॥ इति प्रणीतापात्रं संस्थाप्य प्रोक्षणीपात्रं प्रक्षाल्य स्वपुरतः कुशास्तरे निधाय शुद्धजलैरापूर्य तन्मध्ये प्रणीतापाजलं पात्रांतरेणोद्धृत्य किविदवा प्राग्वत्पवित्रे- गोत्पवनं कृत्वा मूलमुच्चरन् तेनोदकेन सर्वाणि पात्राणि होमद्रव्याणि पूजादन्याणि च प्रोक्षयेदिति द्रव्यासादनं वि. धाय, तपानं विभागजलपूर्ण कुंडस्योत्तरे प्रणीतापात्रस्य पूर्वभागे कुशास्तरे संपाताज्यधारणाय स्थापयेत् ॥ ततः प्रास्यापित्तप्रोक्षणीजलेनाग्निं मूलमंत्रेण परिषिच्य मध्य- मेखलोपरि गर्भरहितश्चतुर्भिश्चतुभिर्दर्भः प्राची दिशमारभ्य प्राच्यामुत्तरापरीशानादि अयंत परिस्तीर्य पुनर्दक्षिणत्यां प्रागः पूर्वपरिस्तरणमूलममेराच्छादयन् पुरतः पश्चिमा- यामुत्तरप्रदक्षिणपरिस्तरणमूलं मूलेनाछादयन् पुनरुत्तर- स्या मागमः पश्चिमपरिवरणानं मूलेन पूर्वपरिस्वरणाममने- ·५७ दीक्षाधिवासनप्रकाशः। णाच्छादयन् परिस्तीर्य परिधित्रयमादाय सर्वतःरधूलं पश्चिम उत्तरायं ततः कनिष्ठं दक्षिणे पूर्वाग्रं पश्चिमपरिधेर्मूलोपरि मूल यथा भवति तथा पुनस्ततोऽपि कनिष्ठमुत्तरस्यां पूर्वाग्रं पश्चिमपरिघेरनोपरिस्थमूलमिति परिस्तरणोपरि परिधित्रयं निक्षिपेत् ॥ अत्र पश्चिममेखलायां परिस्तरणपरिधिस्थान योनिनालोयमेखलयोरंतराले कार्यमिति ॥ ततः पश्चिमप- रिधौ ॐ ब्रह्मणे नमः । दक्षिणपरिधौ ॐ विष्णवे नमः। उत्तरपरिधौ ॐ रुद्राय नमः । इति संपूजयेत् ॥ ततः शिष्यः स्वेटदेवतामंत्रदीक्षितं ब्राह्मणमाहूय कुंडस्य दक्षिणे भागे कुशासने समुपवेश्य ॥ ॐ अद्येत्यादि० अमुकन- वरान्विताऽमुकगोत्रोत्पन्नोऽमुकवेदांतर्गतामुकशाखाध्यायी अमुकदेवशर्माहममुकप्रवरान्विताऽमुकगोत्रिणममुकवेदांत- तामुकशाखाध्यायिनममुकदेवशर्माणममुकीविद्या वाऽमु- कमंत्रदीक्षांगभूतहोमकर्मणि कृताकृत्तावेक्षणाय ब्रह्मत्वेन त्वां वृणे। इति वस्त्रालंकारादिभिर्वृत्वा । ततस्तं गंधादिभिः पूजयेत् । ब्राह्मणालामे कुशवटुकं वा संपूज्य घहिमंत्रेणार्घ- पायाचमनीयमधुपर्कपात्राणि संस्थाप्य संस्कृत्य बुंडमध्ये पदोणगर्भितकर्णिकं सकेसरं चतुर्दारयुक्तचतुरस्रत्रयवेष्टि- तमष्टदलकमलं यः पूजापीठं विभाव्य विधिवन्मंडूका- दिज्ञानात्मांतं योगपीठं संपूज्याप्टदल केसरेषु स्वामादिप्रा. दक्षिण्येन मध्यांतं ॥ ॐ पीतायै नमः ॥ ॐ श्वेताय० ॥ ॐ अरुणाय० ॥ ॐ कृष्णायै० ।। ॐ धूम्राय० ॥ ॐ ती- नायै ॥ ॐ विस्फुलिंगिन्यैः ॥ ॐ रुचिरायै०. ज्वा- ·- दीक्षामकाशिका। १० ॥ इति नवशक्तीः संपूज्य ॥ ॐ रं सर्वशक्तिक- मलासनायनमः ॥' इति समस्तं पीठमभ्यर्थं तन्मध्ये वहिं ध्यायेत् ॥ अथानिध्यानम्--- इष्टं शक्तिं स्वस्तिकाभीतिमुच्चैदीपोर्भिर्धारयंतं जपाभम् । हेमाकल्पं पद्मसंस्थं त्रिनेत्रं ध्यायेहि वद्धमौलिं जटाभिः १ एवं ध्यात्वा स्थापनादिपरमीकरणांतं तत्तन्मुद्रया वि- धाय सहजिहामुद्रां प्रदर्य । वैश्वानरजातवेद इहावह लो. हिताक्ष सर्वकर्माणि साधय स्वाहा ॥ इति मंत्रणासनादिपु- प्पतिरुपचावहिं पूजयेत् ।। अत्र वहिपूजायामर्धादिकं बढ़े- सचदंगवुधा कुंडाद्वहिः पात्रांतरे दद्यात् ॥ चंदनादीनि वहावैध दद्यात् ॥ ततः पदकोणे देवानकोणमारभ्य म- ध्यांतं ॥ ॐ र हिरण्यायै नमः। ॐ गगनाय० ।। ॐ धू रकायैः ॥ ॐ भू कृष्णायै० ॥ ॐ यूं सुप्रभाय० ॥ * अतिरक्ताय० ॥ ॐ स्यूं बहुरूपाय नमः ॥ इति ससजिड्डाः संपूज्याप्टदलफेसरेपु अग्नीशासुरवायन्यदेवानेषु चतुर्दिक्षु च ॥ ॐ सहस्राचिपे हदयाय नमः ॥ ॐ स्वस्तिपू. य शिरसे नमः ॥ ॐ उत्तिष्ठपुरुषाय शिखायै नमः ॥ ॐ धूमव्यापिने कवचाय नमः ॥ ॐ सजिह्वाय नेत्रत्रयाय नमः । ॐ धनुर्धराय अखाय नमः ।। इति पडंगानि संपू- ज्याप्टदलेषु स्वामादिमादक्षिण्येन ॥ ॐ अग्नये जातवेदसे नमः ॥ ॐ अग्नये सहजिह्वाय नमः ॥ अग्नये हव्यवाह- नाय नमः ॥ ॐ अग्नये अन्धोदरजाय नमः । ॐ अपये ·दीक्षाधिवासनप्रकाशः। वैश्वानराय नमः ॥ ॐ अग्नये कौमारतेजसे नमः ॥ ॐ अग्नये विश्वमुखाय नमः ॥ ॐ अग्नये देवमुखाय नमः ॥ इत्यष्टमूर्तीः संपूज्य चतुरने प्रसिद्धदिक्षु प्रादक्षिण्येन ।। ॐ लं इंद्राय नमः ॥ ॐ रं वह्नये नमः । ॐ मं यमाय नमः ॥ ॐक्ष नितये नमः ॥ ॐ वं वरुणाय नमः॥ॐ यं वाय- वे नमः ॥ ॐ सं सोमाय नमः ॥ ॐ हं ईशानाय नमः॥ ॐ हीं अनंताय नमः ॥ॐ आंब्रह्मणे नमः ॥ इतीद्रादिदि- पालान्संपूज्य, तदहिस्तदत्राणि पूजयेत् ॥ ॐ वं वज्रा- य नमः ॥ ॐ शं शक्तये नमः ॥ ॐ दं दंडाय नमः॥ ॐ खं खगाय नमः । ॐ पां पाशाय नमः ॥ ॐ अं अंकुशाय नमः ॥ ॐ गं गदायै नमः ॥ ॐ त्रि त्रिशूलाय नमः । ॐ चं चक्राय नमः ॥ ॐ पं पद्माय नमः ॥ इति तदस्त्राणि संपूज्य, पुनर्वहिमंत्रेण वहिं संपूज्य, धूपादिदत्वा, नैवेद्य- मुत्सृज्याग्नावेव निक्षिप्य, विधिवदाचमनं दत्वा, तांबूलं वहावेच निवेद्याग्निं प्रणमेत् ।। ततः कराभ्यां मुक्तृवाचूर्ध्वमुखी गृहीत्वा तावधोमुखा- यग्नौ निः प्रताप्य कुशान्गृहीत्वा तयोरमं कुशाग-मध्यं म- ध्यैर्मूलं मूलैरिति त्रिः समाज्य, वामकरेणादाय, प्रोक्षणीज- लेन दक्षिणकराग्रेण संप्रोक्ष्य, पुनरपि प्राग्वत्प्रताप्य, कुशा- नग्नी प्रक्षिप्य, सूत्रत्रयेण संवेष्ट्य, गंधादिभिरभ्यर्य, स्वद- क्षिणभागे कुशास्तरे स्थापयेत् ॥ ततः आज्यस्थालीमादा- यास्त्रमंत्रण प्रक्षाल्य स्वपुरतः कुशास्तरे निधाय तदुपर्युत्त- रानं मादेशमात्र सामं मध्ये ब्रह्मपंथियुतं कुशद्वयरूपं प. , ·दीक्षाप्रकाशिका। वित्रं निधाय, पात्रांतरस्थ दुर्गधादिदूषणरहितं धीक्षणादि- चतुर्भिः संस्कारैः संस्कृतमाज्यमाज्यस्थाल्यां निक्षिप्य, कुं- डादंगारानुद्धृत्य, मेखलाया पहिवायव्यकोणे क्वचित्पान्ने वा भूमौ निक्षिप्य, तदुपरि हृन्मंत्रणाज्यस्थाली निधाय ॥ दर्भद्वयमग्नौ संदीप्य, दग्धांशमाज्ये हृदा निक्षिप्यावशिष्ट- मनौ प्रक्षिप्य, पुनर्दर्भद्वयं प्रज्वाल्य, कवचेनाज्यस्थाली प- रितः परिभ्राम्य, दग्धशेपमग्नी निक्षिप्य, पुनर्दर्भद्वयं प्र- ज्वाल्यानमंत्रणाज्ये प्रदर्य, दग्धशेषमन्नौ निक्षिप्याज्य- स्थालीमंगारेभ्य उत्तरस्यामुत्तार्यागाराननौ निक्षिप्य जलं स्पृश्य, स्वपुरतो दर्भध्वाज्यस्थाली निधाय, प्राग्वदस्त्रम- त्रैण पवित्रमध्येन घृते त्रिरुत्पवनं कृत्वा, हृदयमंत्रेण प. वित्रमध्येन स्वाभिमुखं संप्लवनं कुर्यादिति तापनपवित्री- करणाभिद्योतनोझ्योतनोत्पवनसंप्लावनाख्यपसंस्कारान्कृ- त्वाज्यस्थाल्यां प्रागनं पवित्रं निक्षिप्य, द्वौ भागौ कृत्वा, दक्षिणभागं शुक्लपक्ष, वामभागं कृष्णपक्षं च परिकल्प्य, पुनस्तत्रैव वामभागे इडां दक्षिणे पिंगलां मध्ये सुषुम्णा- मिति नाडीत्रयं संचित्य, सुषेण दक्षिणभागाहन्मंत्रणाज्य- मादाय ॐ अग्नये स्वाहेति बहेर्दक्षिणनेत्रे हुत्वेदमग्नये न- ममेत्युद्देशत्यागं विधाय, पुनर्वामभागात्तथैवाज्यमादाय ॥ ॐ सोमायस्वाहेतिवामनेत्रे हुत्वेदं सोमाय नममेत्युद्देश- त्याग कृत्या, पुनस्तथैव मध्यादाज्यमादाय ॐ अग्नीपोमा- भ्यां स्वाहेति यह ललोचने हुत्वेदमग्रीयोमाभ्यां नममे- त्युद्देशत्यागं कृत्या, पुनर्दक्षिणभागात्तथैवाज्यमादाय ॥ ॐ ·दीक्षाधियासनप्रकाशः। अग्नये स्विष्टकृते स्वाहेतिवहेर्मुखे हुत्वेदमग्नये स्विष्टकृते नममेत्युद्देशत्यागं कुर्यात् ॥ अत्र सुवलग्नं हुतशेपमाहुति- ग्रहणस्थले पातयेत् ॥ अन्यत्र सुवलग्नं हुतशेपमाज्यं संपात. धारणाय प्राक्रस्थापितमोक्षणीपात्रे निक्षिपेत् ॥ सर्वत्रप्रागु. क्तयुक्त्या तत्तन्नाम्नोद्देशत्यागं कुर्यात् ।। इति वहेर्नेत्रवनो- दाटनं विधाय ॥ वेणाज्यमादाय ॥ ॐ भूः स्वाहा इदम- ग्नये नमम ॥ ॐ भुवः स्वाहा इदं वायवे नमम ॥ ॐ स्वः स्वाहा इदं सूर्याय नमम ॥ ॐ भूर्भुवःस्वः स्वाहा इदं प्रजा- पतये नमम ॥ इति व्यस्तसमस्तमहाव्याहृतिभिर्तुत्वाग्निमं- त्रेण वारत्रयं जुहुयात् ॥ यथा ॥ वैश्वानर जातवेद इहा- वह लोहिताक्ष सर्वकर्माणि साधय स्वाहा ॥ इति वह्निमंत्रे- णाज्याहुतित्रयं हुत्वेदमग्नये नममेति प्रतिवारमुद्देशत्यागं कृत्वा गर्भाधानादिसंस्कारान्संपादयेत् ॥ तत्र प्रतिसंस्कार- मष्टाप्टाज्याहुतयो होतव्याः॥ यथा ॥ ॐ अग्नेर्गर्भाधानं सं- पादयामि स्वाहा ॥ इदमग्नये नमम ८॥ ॐ अग्नेः पुंसव- नं सं०८॥ ॐ अग्नेः सीमंतोन्नयनं सं० ८॥ ततो वागी- श्रीगर्भाजातं वहिं प्रागुक्तरूपं ध्यायन् ॥ ॐ अग्नेर्जात- कर्म सं० ८॥ ततो वहेर्नालच्छेदं कृत्वा सूतकं संशोध्य ॥ ॐ अग्नेर्नामकरणं सं०८॥ ततः शिवाग्निरिति नाम परि- कल्प्य ॐ अग्रुपनिष्क्रमणं सं० ८ ॥ ॐ अग्नेरन्नप्राशनं सं०८॥ ॐ अग्नेश्चौलं सं०८ ॥ ॐ अनेरुपनयनं सं० ॥ ॐ अग्नेमहानान्यं सं० ८॥ ॐ अग्नेर्महाव्रतं सं० ८॥ॐ अग्नरुपनिपदं सं० ८॥ ॐ अग्नेगोंदानं सं० ८॥

·दीक्षामकाशिका। ॐ अग्नेः समावर्तन सं०८॥ अमेरुद्वाहं संपादयामिस्वा- हैतिप्रतिकर्माटावाज्याहुती त्या गर्भाधानाधुद्वाहांतान्सं- स्काराविधाय बढेः पितरौ वागीश्वरीवागीश्वरी माग्वत्सं- पूज्य स्वात्मनि विसृज्य मूलाग्रघृतसंप्लुतं समिपंचकं तू- पणी वहौ निक्षिपेत् ॥ ततोवहेर्जिह्वाचावरणदेवतानां प्रत्येकमेकैकाहुतिं जुहु- यात् । तद्यथा ।। ॐ स्मू हिरण्यायै स्वाहा ॥ इदहिरण्यायै नमम ॥ ॐ ष्णू गगनायैः ॥ ॐ यूं रकायैः ॥ ॐ ब्यूं कृ. प्णायै० १०॥ॐ ल्यूं सुमभायै० ।। ॐ स्यूं बहुरूपायैः ॥ ॐ स्मू अतिरिक्तायै १०॥ ॐ सहस्रार्चिषे हृदयाय स्वाहा । इदं सह- स्रापेि नमम ॥ ॐ स्वस्तिपूर्णाय शिरसे० ॥ ॐ उत्तिष्ठपु- रुपाय शिखायै०॥ ॐ धूमव्यापिने कवचाय० ॥ ॐ सप्त- जिह्वाय नेत्रत्रयायः ॥ ॐ धनुर्धराय अस्त्रायः ॥ ॐ अ. नये जातवेदसे स्वाहा ॥ इदमग्नये जातवेदसे नमम ॥ ॐ अग्नये सप्तजिह्वायः॥ ॐ अग्नये हव्यवाहनाय० ॥ ॐ अ- नये अश्वोदरजाय० ॥ ॐ अग्नये वैश्वानराय० ॥ ॐ अ- नये कौमारतेजसे० ॥ ॐ अग्नये विश्वमुखाय० ॥ ॐ अ. नये देवमुखाय० ॥ ॐ लं इंद्राय स्वाहा । इदं इंद्राय नम म।। ॐ वहये०॥ ॐ में यमाय० ॥ ॐक्षं नितये॥ ॐ यं वरुणाय० ॥ ॐ यं वाय०॥ ॐ सं सोमाय० ॥ ॐई ईशानाय० ॥ ॐ ह्रीं अनंतायः ॥ ॐ आं ब्रह्मणे० ॥ ॐवं वनाय स्वाहा॥इदं वज्ञायनमम ॥ ॐ शं शक्तये॥ ॐदंदण्डायः॥ॐसं सगायः ॥ ॐपांपाशाय० ॥ॐअं ·दीक्षाधिवासनप्रकाशः। अंकुशाय० ॥ ॐ गं गदायै० ॥ ॐ त्रिं त्रिशुलाय० ॥ ॐ चं चक्राय० ॥ ॐ पं पद्माय ॥ इति वह्वेर्जिह्वांगावृत्तिदे- वतानामेकैकामाज्याहुति हुत्वा स्रवेणाज्यं त्रुचि चतुर्वार- मापूर्याधोमुख वेण खुचं पिधायोत्याय प्रागुतवहिमंत्रांते चौपडिति वही हुत्वेदमग्नये नममेति त्यागं कृत्वोपविशेत् । ततो दशधाविभक्तमहागणेशमंत्रेण जुहुयात् ॥ तद्यथा ॥ ॐ स्वाहा ॥ इदं गणेशाय नमम ॥ ॐ श्री स्वाहा ॥ ॐ श्रीं ह्रीं स्वाहा०॥ ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं स्वाहा० ॥ ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं ग्लौं स्वाहा०॥ ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं ग्लौं गं स्वाहा० ॥ ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं ग्लौं गं गणपतये स्वाहा ॥ ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं ग्लौं गं गणपतये वरवरद स्वाहा० ॥ ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं ग्लौं गं गणपतये वरवरद सर्वजनं मे वशय स्वाहा ॥ ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं ग्लौं गं गणपतये वरवरद सर्वजनं मे वशमानय स्वाहा० ॥ इति । दशधा विभकेन महागण- पतिमंत्रेण दशाज्याहुतीर्तुत्वा ततः समस्तेन गणपतिमंत्रण चतुर्वारमाज्येन जुहुयादित्यग्निस्थापनविधिः ।। इत्यग्निं संस्थाप्य नूतनां ताम्रादिनिर्मितां चरुस्थालीम- स्त्रमंत्रेण प्रक्षाल्य पंचदशप्रसूतिमितान्मूलविद्यया वा मूलमं- श्रेणाप्टधाभिमंत्रिताञ्छालिसंभूताँस्तंदुलाननमर्नु जपन्निक्षि- प्य तत्र यथामानं गोक्षीरं निक्षिप्य, प्रक्षालितेन पात्रेण क- वचमंत्रमुच्चरन् तत्पात्रवंदनं पिधाय, मूलमंत्रं स्मरन्प्राशु- खो गुरुश्चकै पक्त्वा, तस्मिते मूलमंत्रेण वेणाज्यं नि- क्षिप्य, कवचमंत्रेण तत्पात्रमुत्तार्य कुंडस्योत्तरभागे कुशा- ·, 1. दीक्षाप्रकाशिका ! स्तरे निधाय, ततो गुरु: कुंडसमीपे गत्वा, स्वासने प्राअख उपविश्य, मूलेन प्राणायामत्रयं कृत्वा, मूलमंत्रस्यादिकर- पडंगन्यासान्विधाय, विधिवधानमानसपूजांतेऽर्घादिपात्र- स्थापनं कृत्वात्मपूजा विधाय, पहिमुखे देवताचक्रं विभा- व्य, विधिवत्तत्पीठं संपूज्य, तत्र देवतामावाह्य, तत्कल्पो. कविधिना सांगं सावरणं सर्वोपचारैः संपूज्यार्धादिस्नानां- तानुपचारानग्निपूजावदेव कुंडाइहिः पानांतरे देवमुद्दिश्य कल्पवेदन्यत्सर्व कुंडमध्ये कल्पयेदिति॥ ततः कर्ता जलमा- दायामुकत्यामुकमंत्रदीक्षांगभूतहोमे मयेदमुपकल्पितं हवनी- यद्रव्यं या या यक्ष्यमाणदेवतास्ताभ्यस्ताभ्यो मया परित्यक्त नमम ॥ ततो मूलमंत्रेण वह्निदेवतयोर्वतकीकरणार्थ पंच- विशत्याज्याहुत्तीर्तुत्वा ।। स्वात्मानिदेवतानामैक्यं भावयन् मूलेन नाडीसंधानार्थमेकादशाज्याहुती ला पडंगावरण- देवतानामेकैकाज्याहुति हुत्वा, प्रागादिदिक्स्थाष्टसु कुंडेषु ऋत्विग्भिः प्रागुक्तविधिना संस्कृतेप्याचार्यः स्वकुंडादग्नि- मुद्धृत्योद्धृत्य विहरेत् । तत ऋत्विग्भिश्च स्वे स्वे कुंडे वहिं प्रज्वाल्य स्वकुंडाग्रे स्वस्वासनानि विधिना. संपूज्योपविश्य गुर्वादिचंदनपूर्वकं प्राणायामभूतशुद्ध्यादि यथाशक्ति न्या- सजालं विधाय, या यहि परिपेचनपरिस्तरणपरिधिप्रक्षेपण- पूजादिभिः सम्यक् परितोप्य तत्कल्पोतविधिनार्यादिस्था. पनं कृत्वा, पहिमुखे स्वेटदेवताचक्र ध्यात्वा, तत्पीठं संपू. ज्य, तस्मिन्वेष्टदेवतां नित्यपूजोतविधिनाऽऽबाह्य सांगां सावरणां सर्वोपचारैः संपूज्य, वकीकरणनाडीसंधानांगा- ·दीक्षाधिवासनप्रकाशः। चरणहोमांतं कृत्वा, संस्कृतघृतेन पंचविंशत्याहुतीमूलवि- द्यया वा मूलमंत्रेण स्वे स्वे कुंडे जुहुयुः॥ ..: ततो गुरुर्वेद्यामखाभिमंत्रिते कुशास्तरे चरुं, विधा वि- भज्यैकं भागं देवतायै निवेद्य, वेदी परितः पूर्वमंकुरार्पण- कर्मणि कृतांकुरपात्राणि निक्षिप्य, घृतपूर्णपिष्टमयदीपाश्च निधाय, चरोद्वितीयं भागं नवधा विभज्य, ऋत्विग्भिः सह साज्येन तेन प्रतिकुंडं पंचविंशत्याहुतीर्खनेत् । ततो गुरुः सर्वतोभद्रमंडलस्य पूर्वादिवीथीचतुष्टये मेपादि-दि- कस्थानेषु प्राच्या मेपवृपौ, आग्नेय्यां मिथुनं, दक्षिणे कर्क- सिंहो, नत्ये कन्या, पश्चिमे तुलावृश्चिकौ, वायव्ये धनुः, उत्तरे मकरकुंभौ, ईशान्यां मीनं इति विभकेषु राशिस्था- नेप, तदधिपेभ्यो नक्षत्रेभ्यः करणेभ्यश्च हुतशेपपायसेन बलिं दद्यात् ॥ यथा ॥ कं ५ मेपवृश्चिकराश्यधिपतये,मंग-. लायैप गंधाक्षतपुष्पयुक्तपायसवलिनमः॥ चं ५ वृपतुला- राश्यधिपतये शुक्रायै० ॥ ५ मिथुनकन्याराश्यधिपतये वुधायै० ॥ यं ४ कर्कराश्यधिपतये सोमायै० - ॥ अं १६ सिंहराश्यधिपतयेसूर्यायः ॥ तं ५ धनुर्मीनराश्यधिपतये बृहस्पतयेए० ॥५५मकरकुंभराश्यधिपतये शनैश्चरायै०॥ पुनः क्रमेण मेपादिस्थानेषु मैपराश्यशभूताश्विनीभरणी- कृत्तिकापादनक्षत्रदेवताभ्यो दिवानक्तंचरेभ्यः सर्वेभ्यो भू- तेभ्य एष गंधेत्यादिप्राग्वत् ॥ एवं वृपराश्यंशभूतकृत्तिका- पादयरोहिणी मृगशिरोर्धनक्षत्रदेवेत्यादि । मिथुनराश्य- शभूतमृगशिरोत्तरार्धा पुनर्वसुपादत्रयनक्षत्रेत्यादि ॥ एय- दीक्षा० ५ ·६६ दीक्षाप्रकाशिका मग्रेऽपि मंत्रा कहनीयाः ॥ ततो भीनमेषयोरंतराले बवक- रणायैपगंधेत्यादिमाम्बत् ।। एवं दृपमिथुनयोर्मध्ये बालव- करणाय० ॥ मिथुनकर्कटयोमध्ये कौलवकरणायै० ॥ सिं- हकन्ययोर्मध्ये तैतिलकरणार्य० ॥ कन्यातुलयोर्मध्ये गरक- रणायै०॥ वृश्चिकधनपोमध्ये वणिजकरणाय० ॥धनुर्मकरयो- मध्ये विष्टिकरणायैः ॥अत्र राशिद्वयाधिपतीनां राशिद्वय- स्थानेऽपि वलिदेय इति संप्रदायः॥ ततो गुरुः कुंभस्थाय देव- तायै उत्तरापोशनादिनीराजनांतं कृत्वा स्तुत्वा प्रणम्य क्षमा- पयेत्॥ततश्चरोस्तृतीयं भागं शिष्येण सह गुरुः स्वयं भुक्त्वा चांताय शिष्याय पडंगन्यासयोगेन सकलीकृताय नियता- त्मने शिष्याय हन्मत्रेणाष्टधाऽभिमंत्रितं क्षीरवृक्षादिसंभवं तालप्रमाणं दंतकाळं दद्यात् ।। ततः शिष्योपि तेन पूर्वोक्त- दंतधावनमंत्रं स्मरन दंतान्विशोध्य दंतकाष्ठं प्रक्षाल्य विस्- ज्याचम्य गुरोः समीपं गच्छेत् ॥ ततो गुरुमूलमंत्रशिखा- बद्धनास्त्रमंत्राभिरक्षितेन शिष्येण सार्घ तस्यां वेद्यां कुशा- स्तरे तस्या रात्री शयनं कुर्यादित्यधिवासः ।। इति श्रीसत्यानंदगुरुचरणप्रसादेन श्रीविष्णुभट्टविरचि- तायां दीक्षाप्रकाशिकायां दीक्षाधिवासकथनं नाम सप्तमः प्रकाशः॥७॥ क्रियादीक्षामकाशः॥८॥ ततःसशिप्यगुरु ह्म मुहूर्ते चोत्याय, कृतावश्यकक्रियः शिघ्याय, मूलमंत्रेण सप्तधाभिमंत्रितं क्षीरवृक्षादिसंभवं, ·- क्रियादीक्षामकाश। तालप्रमाणं दंतकाष्ठं दत्वा, स्वयमपि दंतधावनं कारयेत् ॥ शिष्योऽपि तेन पूर्वोकदंतधावनमंत्रं स्मरन्दतान्विशोध्य, दंतधावनं प्रक्षाल्य, पुरतश्चतुरने हस्तमात्रे स्थंडिले त्यक्त्वा मखं प्रक्षालयेत् ॥ ततो गुरुस्तत्परीक्षां कुर्यात् ॥ तत्र शु. भाशुभफलानि सारसंग्रहे- ईशानाये ज्ञानलाभः प्रागने भूतिरुत्तमा। आग्नेयाने मनस्तापो बंधुनाशश्च दक्षिणे ॥१॥ राक्षसाने मृत्युभयं वारुण्यग्रे मनःशुचः । वायव्यग्रे व्यग्रता च कौवेराग्रे सुखावहः ॥२॥ ततः समपरीक्षां कुर्यात् । श्रीकुलप्रकाशतंत्रे- क्रूरस्वमेऽधमा दीक्षा ह्यरे मध्यमा मता । उत्तमस्वप्नपूर्वा तु दीक्षा सर्वोत्तमा मता ॥ १॥ ततो दंतकाष्ठे अमंगलदिगग्रपाते दुःस्वमदर्शने च प्रा. यश्चित्तं सारसंग्रह एव । “अमंगलस्थानपाते प्रायश्चित्तं समा- चरेदिति”। प्रायश्चित्तं तु पूर्वोकं । ततो गुरुशिष्यौ स्नाना- दि नित्यकृत्य निर्वयं, यागमंडपं गत्वा, द्वारपूजादिनित्य- क्रमोक्तविधिना कुंभस्थां परदेवतां सांगां सावरणां सं- पूज्य, जपांतं समाप्य, कुंडसमीपं गत्वा, स्वासनेषु समुप- विश्य, गुरुश्च ऋत्विजश्व स्वे स्वे कुंडे परदेवतां यथाविधि संपूज्य, सघृतैस्तिलेतत्तत्कल्पोक्तपुरश्चरणांगहोमोकद्रव्यै- वाष्टोत्तरसहस्रमष्टोत्तरशतं वा जुहुयुः । ततो गुरुः स्नातं कृतनित्यकृत्यं शिष्यं शूद्रातिरिक्तपंचगव्यं पाययिला कुं- डसमीपं नीत्वा तं दिव्यदृष्ट्या विलोक्य, तस्य हृदयारविं- ·६८ दीक्षाप्रकाशिका। दाजीवात्मानं भूतशुद्धयुक्तपरिपाव्या, तदेहाब्रह्मरंधमार्गा- निःसार्य स्वात्मनि योगचलेन गुरुरुकयुक्त्या संयोज्य, शि- प्वत्स पडध्वशोधनं कुर्यात् । तत्र शिष्यस्य पादयोनि- वृत्तिः प्रतिष्ठा विद्या शांतिः शांत्यतीताचेति पंचकलात्मक कलाध्यानं संचित्य । ततस्तस्य लिंगप्रदेशे शिवशक्तिस- दाशिवेश्वरशुद्धविद्यामायाकलाविद्या रागकालनियतिपुरुष- प्रकृत्यहकारबुद्धिमनश्नोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाम्राणवाक्पाणिपाद- पायूपस्थशब्दस्पर्शरूपरसगंधाकाशवाय्बग्निसलिलपृथिच्या- स्मकपत्रिंशत्तत्त्वरूपं तत्त्वावानं संचिंत्येति शिवदीक्षा- याम् । वैष्णवदीक्षायां तु । जीवमाणबुद्धिमनःश्रोत्रत्वंच- क्षुर्जिह्वामाणवाक्पाणिपादपायूपस्थशब्दस्पर्शरूपरसगंधाका- शयाम्यग्निसलिलपृथिवीवासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धसोम- सूर्याग्यात्मकद्वात्रिंशत्तत्त्वरूपं तत्त्वाभ्वान संचिंत्येति । सौरदीक्षायां तु । आकाशवायुतेजासलिलभूमिशब्दस्पर्श- रुपरसगंधश्रोत्रत्यक्चर्जिहाघाणवाक्पाणिपादपायपस्थम- नोहंकारबुद्धिमत्यात्मकचतुर्विंशतितत्त्वरूपं तत्वाध्वानं संचिंत्येति । शक्तिदीक्षायां तु । निवृत्तिप्रतिष्ठाविद्याशा- तिशांत्यतीताव्योमरूपाशब्दशक्तिसदापूर्वशिवात्मकदशत- त्वरूपं तत्वाध्यानं संचिंत्येति । त्रिपुरादीक्षायां तु मा. स्मविद्याशिवशिवविद्यात्मसात्मकसततत्त्वरूपं तत्वाधान संचिंत्य ॥ ततस्तस्य नाभी अतलवितलसुतलमहातलत- लातलरसातलपातालभूर्भुवःस्वमहर्जनस्तपःसत्यलोकात्मक- ·क्रियादीक्षाप्रकाश। चतुर्दशभुवनरूपं भुवनाध्यानं संचिंत्य । ततस्तस्य हृदये अकारादिक्षकारांतवर्णकदंवरूपं वर्णाध्वानं विभाव्य । तत. स्तस्य ललाटे वर्णसमुदायरूपं पदाध्वानं संस्मृत्य । तत- स्तस्य शिरसि पदसमूहरूपसमस्तमंत्रराशिमयं मंत्राध्यानं ध्यायेदिति शिष्यशरीरेऽध्वपटू संचिंत्य, तं कूर्चेन स्पृ. शन् गुरुः स्वकुंडे ॥ ॐ अमुकस्य कलाध्वानं शोध- यामि स्वाहा ॥ इति धृताकैस्तिलैरष्टधा हुत्वा, कला ध्वानं तत्त्वाध्वनि विलीनं विभाव्य ॥ ॐ अमुकस्य तत्त्वा चानं शोधयामि स्वाहेत्यष्टधा हुत्वा, तं भुवनाध्वनि वि. लीनं विभाव्य ॥ पुनः ॐ अमुकस्य भुवनाध्यानं शो इत्यष्टधा हुत्वा भुवनाध्वानं वर्णाध्वनि विलीनं विभाव्य ॥ पुनः ॐ अमुकस्य वर्णाभ्यानं शो० ॥ इत्यष्टधा हुत्वा तं पदाध्वनि विलीनं विभाव्य ॥ पुनः ॐ अमुकस्य पदा- ध्वानं शो० ॥ इत्यष्टधा हुत्वा तं मंत्राध्वनि विलीनं विभा- न्य । पुनः॥ ॐ अमुकस्य मंत्राध्यानं शो० ॥ इत्यष्टधा हुत्वा तं ब्रह्मरंध्रस्थपरशिवे विलीनं विभाव्य पुनः संहतिः प्रतिलोमेन शिवसकाशान्मंत्रावानं सृष्ट्वा ततः पदाध्वानं तस्माद्वर्णाध्वानं ततो भुवनाध्वानं ततस्तत्त्वाध्वानं ततः कः लाध्वानं च सृष्ट्वा तत्तत्स्थाने संस्थाप्य, शिष्यं दिव्यदृष्ट्या विलोक्य, स्वात्मनि स्थितं शिष्यचैतन्यं तद्धृदयारविंदे आ वाहनोकप्रकारेण तद्ब्रह्मरंधेण संस्थापयेत् ॥ ततो गुरुः स्वकुंडे ॥ ॐ भूरग्नये च पृथिव्यै च महते. च स्वाहा ॥ इदमग्नये नमम ॥ ॐ भुवो वायवे चांतरित . 3 ·दीक्षाप्रकाशिका क्षाय महते च स्वाहा । इदं वायवे नमम ।। ॐ सुवरादि- त्याय व दिवे च महते च स्वाहा । इदमादित्याय नमम ।। ॐ भूर्भुवःसुवचंद्रमसे च नक्षत्रेभ्यश्च दिग्भ्यश्च महते व स्वाहा ॥ इदं प्रजापतये नमम ॥ इत्याज्याहुतिचतुष्टयं न्यू- नातिरिकमायश्चित्तार्थ हुत्या । इतः पूर्व प्राणबुद्धिदेहध- माधिकारतोजामत्स्वमसुषुस्यवस्थासु मनसा वाचा कर्मणा हस्ताभ्यां पयामुदरेण शिक्षा यत्स्मृतं यदुक्तं यत्कृतं तत्सर्व ब्रह्मार्पणं भवतु स्वाहा ।। इति ब्रह्मार्पणमंत्रेण कर्मब- धविमुत्यर्थमाज्येनाष्टाहुती ला ॥ पुनर्वहिमंत्रेण प्राग्व- दग्निं संपूज्य ॥ ॐ सहन्नार्चिमहातेजा नमस्ते बहुरूपधृक् । “सर्वाशिने सर्वगत पावकाय नमोस्तु ते ॥१॥ त्वं रौद्धोरकर्मा च घोरहा वं नमामि ते । विष्णुरत्वं लोकपालोऽसि शांतिमन प्रयच्छ मे ॥ २॥ इत्यग्निं संप्रायं ॥ "न्यूनातिरिक्तपूर्णार्थ ददामि सधृ. तं तिलम्" ।। ॐ हूंसांगं कुरुकुरु स्वाहेति तिलरेकाहुति हुत्वा । सुवेण त्रुचि धृतमापूर्य तदये कुशपुष्पपूगीफला- दिकं च निक्षिप्य तदूधमधोमुखं वं निधाय शंखवत्सं- पुटाभ्यां कराभ्यां शुक्खुवौ गृहीत्वोत्थाय ऋजुकायस्तयो- भूलं स्वनाभौ निधाय वामपादमने कृत्वा चौपडतेन मूल. मंत्रण देवतामुखकमले परमामृतबुद्ध्या जुहुयात् ॥ एवं पू. र्णाहुतित्रयं हुत्वोपविश्य साम्वदेवतां संपूज्य साव- रणां वरः सकाशाद्वास्य कुंमे विसर्जयेत् ॥ एवमृति- ·प- क्रियादीक्षाप्रकाशः। जोऽपि स्वस्वकुंडे महाव्याहृत्यादि होमपूर्वकं पूर्णाहुति हुत्वा देवतां संपूज्य विसर्जयेयुः॥ ततो गुरुः प्रागुक्तवि- घिना वहिं संपूज्य प्राग्वब्याहत्यग्निजिवांगमूर्तिमंत्ररेकैका- माज्याहुति हुत्वा प्राग्वत्प्रोक्षणीजलैरग्निं परिपिच्य ॥ ॐ भोभो वह महाशक्त सर्वकर्मप्रसाधक। कर्मान्तरेऽपि संप्राप्ते सन्निधिं कुरु सादरम् ॥ १॥ इत्यग्निं संप्रार्य संहारमुद्या तं स्वात्मनि संयोज्य, रिधीपरिस्तरणानि च तूष्णीममौ प्रक्षिप्य विभूतिवंदनं कृत्वा प्रणीतापात्रमुद्रास्य स्वपुरतः कुशास्तरे निधाय ॥ ॐ प्राच्य दिशे नमः । ॐ दक्षिणाय दिशे नमः ॥ॐ प्रतीच्यै दिशे नमः ॥ ॐ उदीच्यै दिशे नमः॥ इति तत्तद्दिशि प्रणी- ताजलमुत्क्षिप्याधरायै दिशे नम इति भूमौ जलं निक्षिप्य भूमौ पतितजलेन स्वात्मानं शिष्यं च कुशैः संमोक्षयेदिति प्रणीतोद्वासनं विधाय ब्रह्माणमुद्रासयेत् ॥ ब्रह्मस्थाने वृ. ताय ब्राह्मणाय सहिरण्यं पूर्णपात्रं दापयेदिति दीक्षांग- होमविधिः॥ ततो गुरुः नेत्रमंत्रेण शिष्यस्य नेत्रे नूतनपट्टवस्त्रेण बध्या तं हस्तेन गृहीत्वा कुंभसमीपं नीत्वा तस्यांजलि पुष्परापूर्य स्वयं मूलमंत्रमुच्चरन् घटस्थदेवतायै पुष्पांजलि दापयित्वा, तस्य नेत्रबंधनं विमुध्य, कुशास्तरे तं समुपवे- भय ॥ "अज्ञानतिमिरांधस्य ज्ञानांजनशलाकया ॥ चक्षुरु- मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः" ॥ इति मंत्रं शिष्यं पा- ·19२ दीक्षाप्रकाशिका उयित्या कुंभस्थदेवता सांगां साधरणां सर्वोपचारः संपूज्य, 'भूतशुक्रिविधिना तस्य देहं संहत्य, संशोध्योत्पाय, तदेहे मूलमंत्रस्पर्ष्याखिलन्यासजालं विन्यस्य, पुनः कुंभस्थदे- वतां गंधादिपंचोपचारैः संपूज्य, मंडपद्वारदेवताः सलोक- पालांगावरणदेवतार्षदेचता गणेशादिचतुरायतनदेवताःस्व. स्वांगावरणदेवतासहिता देवस्यांगे विलीना इति विभाव्य, तां प्रागुतविधिना पर्दगन्यासयोगेन, सकलीकृत्य, तेजो- रूपतामापाद्य, तत्तेजोरूपं कलशजलं परब्रह्मरूपं संचित्य, वेद्या उत्तरे भागे कनिष्ठमंडपश्चन्मंडपाद्वहिरुत्तरस्यां दिशि प्रागुक्तसर्वतोभद्रादिमंडले स्वलंकृतं शिष्यं प्राथुर्ख समु- -पवेश्य, पंचवायघोपपुरःसरं वेदघोपं कुर्वनिविग्मिर- न्यैश्च ब्राह्मणैः सह गुरुः कुंभ समुद्धत्य, तन्मुखस्थान्सुर- द्रुमान्छियमूर्ध्नि निधाय विलोममातृकां भूलमंत्रं च जप- पूर्वाभिमुखोपविष्ट तमुत्तराभिमुखस्तिष्ठन्नभिपिच्च पुनः पूर्व- स्थापितामस्वरूपां वर्धनी गृहीत्वा तत्तोय रक्षार्थमभिपिच्य तद्वर्धन्यवशिष्टजलेन शिष्यमाचामयित्वा, देवतास्वरूपं तं पडंगन्यासेन सकलीकुर्यात् ॥ ततः शिष्य प्रत्याय शुद्धे धौते नूतने वाससी परिवायाचम्य मौनी, ऋतांजलिगुरु- सनिधी तिष्ठेत् ॥ ततो गुरु प्रामुखं तं प्रागुते सर्वतो- भद्रमंडले समुपवेश्य, तस्मिन्संक्रांतां स्वेष्टदेवतां गंधादि- पंचोपचार पूज्य, शिप्यदेवतयोरेक्यं सभापयन् श्रीपा- प्रामृतेन, तत्कल्पोतविधिना, गुरुः शिष्यस्य, तत्तशोधनं ॥

·७३ क्रियादीक्षाप्रकाशः। कारयित्वा तस्य पाशच्छेदनं विदध्यात् ।। ततो नूतनव- स्त्रेण शिष्यमस्तकमाच्छाद्य, तस्य दक्षिणकर्णेप्रथमतोगुरुपा- दुकाविद्यामुपदिश्य तदनु गणेशसूर्यविष्णुशिवशत्स्यात्मक- पंचायतनमनानुपदिश्य तदनु ऋप्यादिसहितां मूलविद्या यथाक्रमं यथासंमदायं यथाधिकारं त्रिवारं वदेत् ॥ ना. ह्मणश्चेत्तस्य हस्ते मंत्रदानरूपेणोदकं दत्वा पश्चात्कणे त्रि- वारं वदेत् ॥ अन्येभ्यस्त्वेवमेव वदेत् ॥ स्त्रीशूद्रयोर्वाम- कणे वदेत् ।। ततस्तस्य नामाद्यक्षरोदिवर्णमानंदनाथशब्दांतं सुंदरं शिष्यनाम कुर्यात् ।। "तदुक्तं दक्षिणामूर्तिसंहितायाम् ॥" "आद्याक्षरेण संलग्नं सुंदरं नाम कल्पयेत्” । अथवा गत- कलियुगदिनादि दीक्षादिना वसानानि दिनानि गणयित्वा नवभिहते यावति दिनाभ्यवशिष्टानि भवंति तानि परिज्ञाय नवनाथेषु दीक्षादिनस्य पर्यायो नाथो भवति तस्य नामैव स्वशिष्यस्य नाम कुर्यात् ॥ ततः शिष्यः प्राणायामत्रय- व्यादिकरपडंगन्यासपूर्वक, स्वगुरूपदिष्टां, मूलविद्यामष्टो- तरशतवारमष्टाविंशतिवारमष्टधा वा जपित्वा, जपं सम- प्प, गुरुमंत्रदेवतामैक्यं विभावयन्देवतात्मकं श्रीगुरु : यन् दंडवत्प्रणम्य, तस्य पादद्वयं कृतार्थोऽस्मीति वदन स्व- शिरसि निधाय प्रणमेत् ॥ ततो गुरुः कृतार्थोऽसीति बदन शिष्यमुत्थाप्य, परिरन्य, मूाघ्राय युगाक्षरादिपारंपर्य- क्रममुपदिश्य, समयाचारादिकं, यथाधिकारं बोधयेत् ॥ ततः शिष्यः प्रहृष्टमनाः स्वात्मनिवेदनं कृत्वा, गुरवे सर्वस्वं ·दीक्षाप्रकाशिका। तदधं का स्ववित्तदशमांश, वा, वित्तशायरहितो, गोभूहि- रण्यावरगजाश्वदासदासीगृहारामादियुतां दक्षिणां दत्वा, ऋविग्भ्यश्च समनां दक्षिणां दत्वा, प्रणम्य, परितोष्य, मारिकाः सुवासिनी सामयिकांच भक्ष्यभोज्यवस्खालंकार भूरिदक्षिणार्धेस्तोपयेत् ॥ ततो गुरुनिकटे त्रिदिनं वसेत् । वा पूजादेशादिवसेदिति क्रियादीक्षा ।। मयैवं विस्तरतः क्रियादीक्षा कर्तुमशक्तश्चेत्पूर्वोके कनि- धमंडपे माग्वद्वेदिकायां मंडलं कृत्वा, तथैव तत्र कुंभस्था- पनं कृला, ऋत्विम्वरणाशको कवित्मशते गृहे, वा, सु. समे भूतले, प्राग्यन्मंडलं कृत्वा, तदशकौ, चतुरस्रवृत्त- वेष्टितमष्टदलकमलं वा निर्माय, तत्रोक्तविधिना कल सं. स्थाप्य, प्रापञ्चतुरनकुंडं तदशकौ प्रागुक्तविधिना स्थंडिलं कृत्वा तत्रोतविधिनाग्निं संस्थाप्याग्निस्थापने विस्ताराशती नित्यहोमोविधिना वानि संस्थाप्योतविधिना होमादिकं कृत्वाभिषिच्य मंत्र दद्यात्।। पूर्वदिनाधिवासनाशको तस्मि- व दिने सद्योधिवासनं कृत्वा दिनद्वयकृत्यमेकस्मिन्नेव दिने समापयेदिति संक्षेपतः क्रियादीक्षा ॥ सद्योऽधिवास- नपक्षे गुरुशिष्ययो तशेपचरुपाशनं न स्यात् किं तु प्राश- नस्थावश्यकत्वादाघ्राणं कार्यमिति शिष्टाचारः । अत्र होम- काले वर्जिबाशिरस्कर्णादिकं ज्ञात्वा जुहुयात् ॥ तत्र जिह्वायामेव होमः श्रेष्ठः ।। अन्येष्वंगेषु दोषावहः ॥ . तथासोक गुहकल्पे- सर्वकार्यप्रसिक्ष्यर्थ बिहायां तस्य होमयेत् ।

·क्रियादीक्षाप्रकाशः।
चक्षुःकर्णादिकं ज्ञात्वा होमयेदेशिकोत्तमः॥१॥
अग्निकर्णे हुतं यत्तु कुर्याचेध्याधितो भयम् ।
नासिकायां महदुःखं चक्षुपोर्नाशनं भवेत् ॥२॥
केशे दारिद्यदं प्रोकं तस्माजिहासु होमयेत् ।
यत्र काष्ठं तत्र कौँ यन धूमस्तु नासिके ॥३॥
यत्राल्पज्वलनं नेनं यत्र भस्म तु तच्छिर।
; यत्रैव ज्वलितो वह्निस्तत्र जिह्वा प्रकीर्तितेति ॥४॥
शारदातिलकेऽमि-
वैश्वानरं स्थितं ध्यायेत्सर्वहोमेषु देशिकः ।
शयानमाज्यहोमेषु निपण्णं शेषवस्तुषु ॥१॥
आस्पांतर्जुहुयादविपश्चित्सर्वकर्मसु ।
कर्णहोमे भवेयाधिर्नेने वंधत्वमीरितम् ॥ २॥
नासिकायां मन:पीडा मस्तके धनसंक्षयः।
सधूमोऽग्निः शिरः प्रोको निधूमश्चक्षुरेव च ॥३॥
ज्वलन्कृशो भवेत्कर्णः काष्ठलग्नच नासिका।
अग्निनिजायते यत्र शुद्धस्फटिकसंनिभः ॥४॥
तन्मुखं तत्र विज्ञेयं चतुरंगुलमानत इति ।
अथार्वणीयाः नारदपंचरात्रे-
अग्ने सश्च गंधाश्च शब्दाश्चाकृतयस्तथा ।
विकाराच शिखाश्चैव संवेद्याः कर्मसिद्धये ॥२॥
पद्मरागद्युतिः श्रेष्ठो लाक्षारससमद्युतिः ।
बालार्कवर्णो हुतभुक् जयार्थ शस्यते बुधैः ॥२॥

·-- दीक्षाप्रकाशिकी इंद्रगोपकसंकाशः शोणितामोऽथ, पावकः । शकचापनिमः श्रेष्ठ कुसुंभाभस्तथैव च ॥ ३ ॥ रक्तानां पुष्पनातीनों वर्णनाग्निरिहोच्यते । अथ गंधा- सुगंधद्रव्यगंघोऽग्नितगंध सुशोभनः ॥ ४ ॥ आयुर्दः पद्मगंध स्याद्विल्वगंधश्च सुनत। नागचंपक नागपाटलायूधिकानिभः ॥५॥ प-दीवरकहारसर्गुिग्गुलुसंनिभः । पावकस्य शुभो गंधः इति ।। अथ शब्द- बीभूतपाछपीखिमदंगध्वनिसंनिभः । शब्दोऽसिद्धये हेतुरतोऽन्यः स्यादसिद्धिदः ॥ १॥ शारदातिलकैऽपि- भेरीवारिदहस्तींद्रध्वनिवः शुभावह इति । अपारसिनारदपंचराने- छनाकारो द्विजश्रेष्ठ! धजचामरसनिमः। विमानानां हयानां च प्रासादानां वृषस्य च ॥१॥ आकारेणाघ हंसानां मयूराणां च सिद्धिदः। तथाकृतिः सदा वह्निः सद्यः सिद्धिकरः स्मृतः ॥२॥ शेषाणां दैष्ट्रिणां रूपं न शस्त होमकमणि ।। सद्भूपं कथित चैतयदि तप प्रदक्षिणाम् ॥ ३ ॥ अन्योन्यत्वं अपयेत वदा सिद्धिकरोऽनलः ॥ इति ॥

·. AR नियादीक्षाप्रकाशी। अथ शिखा तत्रैव- विपमाश्च शिखावतेख्यादयः स्युः शुभावहाः । हस्वा इस्वोन्नता दीर्घा ज्वालाः सिद्धिदा मताः॥२॥ शारदातिलकेऽपि- प्रदक्षिणास्त्यक्तकंपाछत्राभाः शिखिनः शिखाः। शुभदा यजमानस्य राज्यस्यापि विशेषतः॥१॥ तथा नारदपंचराने- प्रदीप्त लेलिहानेऽग्नौ निधूमे सगुणे तथा । हृष्टतुष्टिप्रदे चैव होतव्यं सिद्धिमिच्छता ॥१॥ स्निग्धः प्रदक्षिणावर्तः सुशब्दश्चापि यो भवेत् ।। नित्यमेकं शुभकरा यद्यन्यवर्जितैर्गुणैः ॥२॥ अथ निपिद्धः नारदपंचराने- अल्पतेजाश्च रूक्षश्च विस्फुलिंगसमन्वितः। धूमावलीढजालश्च कृशानुनैव सिद्धिदः॥१॥ दुगंधश्चावलीढश्च सितकृष्णश्च यो भवेत् । भूमिं च विलिखेद्यत्तु सोऽपि दद्यात्पराभवम् ॥२॥ शारदातिलकेऽपि- कृष्णः कृष्णगते! यजमानं विनाशयेत् । पूतिगंधो हुतभुजो होतुर्दुःखप्रदो भवेत् ॥१॥ छिन्ना वृत्ता शिखा कुर्यान्मृत्यु धनपरिक्षयम् । शुकपक्षनिभो धूमः पारावतसमप्रभः ॥२॥ हानि तुरगजातीनां गवां च कुरुतेऽचिरात् । तंनांतरेऽपि- खरोष्ट्रमहिपादीनां वातमत्र निपिद्धये । - ·'दीक्षाप्रकाशिका। क्षश्चटचटाशन्दस्वपसव्यगतिः सदा ॥१॥ जल्लिखेवसुधां यश्च यश्चाधशिख एव च । नेष्यतेऽसौ मुनिश्रेष्ठ शास्त्रेऽस्मिन्पारमेश्वरे ॥२॥ अत्रैविधेपु दोपेषु प्रायश्चित्तमुक्तं शारदातिलके- एवंविधेषु दोषेषु प्रायश्चित्ताय देशिकः । मूलेनाज्येन जुहुयात्पंचविंशतिमाहुतीरिति ॥१॥ पंचविंशतिरेकैकस्मिन्दोपे इति ज्ञेयम् । अथ होमद्रव्यमानानि । तत्तु शारदातिलके- अथात्र होमद्रव्याणां प्रमाणमभिधीयते । कर्षमात्रं घृतं होमे श्रुक्तिमात्रं पयः स्मृतम् ॥ १ ॥ उक्तानि पंचगव्यानि तत्समानि मनीषिभिः। तत्समं मधुदुग्धानमक्षमात्रमुदाहृतम् ॥२॥ दघि प्रमृतिमात्र स्याल्लाजाः स्युर्मुष्टिसंमिताः । पृथुकास्तत्प्रमाणाः स्युः सतवोऽपि तथोदिताः॥३॥ गुडं पलार्धमान स्याच्छर्करापि तथा स्मृता । 'ग्रासार्थ चस्मानं स्यादिक्षुः पर्वावधिः स्मृतः॥४॥ एकैकं पत्रपुष्पाणि तथा यूथानि कल्पयेत् । कदलीनागरंगाणां फलान्येकैकशो विदुः ॥५॥ मातुलिंग चतुःखंड पनसं दशधा कृतम् । अष्टधा नारिकेलानि खंडितानि विदुर्बुधाः ॥६॥ त्रिधा कृतं फलं वैल्वं कपित्थं खंडितं द्विधा । उर्वारुकं फलं होमे चोदितं खंडितं त्रिधा ॥ ७ ॥ 'देववारूपधारिवाहियानुग्रहकारणात् । करणाकरमूर्वियादेशिक. कविता निये ·७९ क्रियादीक्षाप्रकाशः। फलान्यन्यान्यखंडानि समिधः स्युर्दशांगुला । "दूर्वानय समुद्दिष्टं गुडूची चतुरंगुला ॥ ८॥ ब्रीहयो मुष्टिमात्राः स्युर्मुद्गा मापा यवा अपि । तंदुलाः स्युस्तदर्धाशाः कोद्रवा मुष्टिसंमिताः॥९॥ गोधूमा रककलमा विहिता मुष्टिमानतः । तिलाचलुकमानाः स्युः सर्पपास्तत्प्रमाणकाः ॥ १० ॥ शुक्तिप्रमाणं लवणं मरीचान्यपि विंशतिः। पुरं बदरमानं स्याद्रामळं तत्समं स्मृतम् ॥ ११ ॥ चंदनागुरुकर्पूरकस्तूरीकुंकुमानि च । तितिणीवीजमानानि समुद्दिष्टानि देशिकः ॥ १२॥ अथ कर्पादिलक्षणमुक्तं सारसंग्रहे- मापो दशगुंजा स्यात्पोडश मापो निगद्यते कर्प इति । तैलस्याप्येतदेव परिमाणं । शुक्तिः कद्वयं । प्रसूति- मानं पलद्वयमात्रं । मुष्टिः पलं । पलार्ध कर्षद्वयं । मा- सार्धमशीतिरक्तिकामात्रम् । तदुक्तं पिंगलामते- गुंजाभिर्दशभिर्मापः शाणो मासचतुष्टयम् । द्वौ शाणौ घटकः कोलो बदरं द्रक्षणश्च सः ॥१॥ तो द्वी पाणितलं कर्षः सुवर्ण कवलग्रहः । पिनुपिंडालपदकं तिदुकोक्षश्च तद्वयम् ॥ २॥ शुक्तिरिष्टामिता ते द्वे पलं विल्वं चतुर्थिका । मुष्टिराचं प्रगुंजोऽथ द्वे पले प्रतिस्तथेति ॥३॥ मातुलिंगं वीजपूरं । उर्वारुकं कर्कटी । तदर्धाशः शु.

·20
हीक्षामकाशिका।
किमिताभुलुक्रमांत्राः, पाणितलप्रमाणाः कर्षमाना इत्यर्थः ।
पुरं गुग्गुलु बदरमानं अशीतिगुंजामितं । रामहं हिंगु ।
तथा नारदपंचरात्रे--
खंडत्रयं स्यान्मूलाना हस्वानि स्वममाणतः1.
शैवागमेऽपि-
खंडत्रयं स्यान्मूलानां सूक्ष्माण्येवं तु होमयेत् ।
एवमखंडमिति यावत्-
कंदानामष्टमं भागं लतानामंगुलद्वयमिति ।
अथ समिधः नारदपंवराने-
समित्मादेशमानेण समुच्छेदान्विता तथा ।
विशीर्णा द्विदला हवा वका स्थूला कृशा द्विधा ॥१॥
कृमिदष्टाश्च दीर्घाश्च नित्वचः परिवर्जिताः।
विशीर्णायुःक्षयं कुर्यात् द्विदला व्याधिसंभवः ॥ २ ॥
इस्वायां मृत्युमामोति वका विघ्नकरी मता।
स्थूला तु हरते लक्ष्मी कृशायां जायते क्षयः ॥ ३ ॥
द्विधायां नेत्रदोषाः स्युः कीददष्टार्थनाशिनी ।
द्वेपं प्रकुरते दीर्घा ग्राणन्यो निस्त्वचः स्मृताः ॥ ४ ॥
सक्षीरा नाधिका न्यूनाः समिधः सर्वकामदाः।
आर्द्रत्वचं महाच्छेदों तर्जन्यंगुलवर्तुलाम् ॥ ५ ॥
ईशी होमयेत्प्राज्ञः प्रामोति विपुलां श्रियम् ।
श्रोते स्मार्ते च तंत्रोक्त समिधः परिकीर्तिताः ॥ ६ ॥
तथा पायपीयसंहितायाम्-
ताः पालादयः परा वापि यज्ञिया द्वादशांगुलाः ।
अवक्रा अस्वयं शुकाः सत्वचो निर्वृणाः समाः॥१॥

·वर्णदीक्षाप्रकाशः। दशांगुला वा विहिताः कनिष्ठांगुलिसंमिताः । प्रादेशमात्रा वालाभे होतव्याः सकला अपि ॥२॥ इति श्रीसत्यानंदनाथगुरुचरणप्रसादेन श्रीविष्णुभट्ट- विरचितायां दीक्षाप्रकाशिकायां क्रियादीक्षाकथनं नामा- प्टमः प्रकाशः ॥८॥ वर्णदीक्षाप्रकाशः ॥९॥ अथ प्रकृते क्रियादीक्षाऽशक्कानां वर्णदीक्षाविधिलिख्यते तत्र वर्णदीक्षा । यथा- तत्र पुंप्रकृत्यात्मकानकारादिक्षकारांतान्मातृकावर्णान्पुंप्र- कृत्यात्मके शिष्यदेहे यथोक्तविधिना विन्यस्य पुनः संहार- क्रमेण मूर्धादिहृदयांतस्थ क्षकारं हृदयादिनाभ्यंतस्थे लकारे संहरामि हृदयादिनाभिपर्यंतस्थं, लकारं हृदयादिवामपा- दायपर्यंतस्थे हकारे संहरामि, हृदयादियामपादासपर्यतस्थं हकारं हृदयादिदक्षिणपादाप्रपर्यतस्थे सकारे संहरामि, हृद- यादिदक्षपादाग्रावधिस्थं सकारं हृदयादिवामपाण्यग्रावधिस्थ पकारे संहरामि, हृदयादिवामपाण्ययावधिस्थं पकारं हृदया- दिदक्षिणपाण्यग्रावधिस्थे शकारे संहरामि । एवं युक्त्या शकारं वकारे संहरामीत्यादिमुखवृत्तस्थमाकारं शिरस्थे अकारे संहरामीत्यंतमुकयुक्त्यावर्णान्संहुत्य ततस्तचैतन्य सकलतत्त्वग्रामसमेतं परमात्मनि संयोज्य विलीनसकल- तत्त्वसमूह विगतनिखिलकलुपं दिव्यतर्नु शिष्यं संचिंत्य दीक्षा०६ ·दीक्षाप्रपाशिका पुनः परमात्मनः सकाशादकारादिक्षकारांताम्वर्णानुत्पाय यधोपटिन्यासक्रमेण शिष्यदेहे मातृकावर्णान्विन्यस्य पुनस्तचैतन्यं तत्त्वग्रामसमेतं तस्मिन्संयोज्योतविधिनोप. देशं कुर्यात् । इति वर्णदीक्षा ।। अथ कलादीक्षा । तत्र पादतो जानुपर्यत निवृत्तिकलां। जानुतो नाभिपर्यंत प्रतिष्ठाकलां। नाभितः कंठपर्यंत विद्या- कलां । कंठाललाटपर्यंत शांतिकलां । ललाटावरंभांतं शांत्यतीतकलां च शिप्यदेहे संचिंत्य । निवृत्तिकला प्रति- छाकलायां संहरामि । प्रतिष्ठाकला विद्याकलायां संहरामि। विद्याकलां शांतिकलायां संहरामि । शांतिकला शांत्यती- तकलायां संहरामि शांत्यतीतकलां परमात्मनि संहरामि । इति क्रमासंहृत्य वैयित्वा पुनः परमात्मनः सकाशाच्छां- त्यतीतकलां ततः शांति ततो विद्यां ततः प्रतिष्ठां ततो निवृत्तिं च सृष्टिक्रमेण शिष्यदेहे तत्तत्स्थाने संयोज्योपदेश चुर्यात् । एवमष्टत्रिंशत्कलाभिर्वा एकपंचाशत्कलानिर्वा प्रागुक्तयुक्त्या संहारमष्टिन्यासक्रमेण शिष्यं संस्कृत्य दीक्षा दद्यात् ।। इति कलादीक्षा। अथ स्पर्शदीक्षा । तत्र गुरुः स्वहस्ततले शिवरूपं स्वगुरुं ध्यायन्मूलविद्यां पडंगमंत्रान्मातृकां च जपञ्छिष्यस्य शिर- सि स्वदक्षिणकर निधायोपदिशेत् ॥ इतिस्पर्शदीक्षा । अथ वाग्दीक्षा । तत्र गुरुः परचिद्रूपे शिवे चित्तं नि- चाय तदुद्भूतान समस्तमंत्रान्ध्याकॅस्तन्मयः स्वयं शिष्याय मंत्रानुपदिशेत् ॥ इति वाग्दीक्षा ॥

·वर्णदीक्षाप्रकाश अथ हग्दीक्षा ॥ तत्र गुरुः स्वनेत्रे निमील्य परमात्म- स्वरूपिणी मंत्रदेवतां ध्यात्वा प्रसन्नचित्तो दिव्यचक्षुषा शिष्यं निरीक्ष्य मंत्रोपदेशं कुर्यात् ।। इति दृग्दीक्षा ॥ पश्चा- दुक्तमेतद्दीक्षात्रयं विरक्तानामशक्तानां शिप्याणां तत्त्वविदा गुरुणा कार्यमिति । स्त्रीणां तु वाग्दीक्षैव विहिता नान्या । अथ वेधदीक्षा । तत्र गुरुः शिष्यस्य मूलाधारे चतुर्दल. पंकजमध्यगतत्रिकोणमध्ये यथोक्तरूपां कुंडलिनी ध्यात्या तत्पत्रचतुष्टयमध्यस्थं वादिसांताक्षरचतुष्टयं तन्मध्यस्थिते कमलासने संहृत्य तं ब्रह्माणं तदूधगतस्वाधिष्ठानाख्यपट्- पत्रकमलमध्यस्थिते विष्णो संयोज्य वेधयित्वा तत्पत्रपद मध्यस्थं वादिसांतवर्णपद्धं च विष्णौ संयोज्य तदूर्वे नाभि- मंडले दशदलकमलात्मके मणिपूरचक्रे विष्णुं संयोज्य तत्पत्रदशकमलमध्यस्थं डादिफांतवर्णदशकसहितं विष्णु तत्पंकजमध्यस्थे रुद्रे संयोज्य वेधयित्वा तं रुद्रमनाहता- या हत्तने कादिठांतद्वादशवर्णाढ्यद्वादशदलयुक्त संयोज्य तैरक्षरैः सार्द्ध तं रुद्रं तन्मध्यस्थितेश्वरे संयोज्य वेधयित्वा कंठदेशे पोडशस्वराज्यपोडशदलकमले विशुद्धिचके तमी- श्वरं संयोज्य तैः स्वरैः सार्धमीश्वरं तन्मध्यस्थे सदाशिवे संयोज्य वेधयित्वा तं सदाशिवं भूमध्यस्थद्विदलकमलमा- ज्ञाचक्र नीत्वा तत्पत्रद्वयस्थहक्षवर्णद्वयसहितं सदाशिवं च तन्मध्यवर्तिनि विदो संयोज्य वैधायित्वा तं विदं तदूर्ध्व. स्थितायां कलायां संयोज्य तां पुनर्नादै नादं नादांते नादां- तमुन्मन्यां तां विषुवने विषुवनं गुरुवळे घेत्युत्तरोत्तरं ·दीक्षाप्रकाशिका। संयोज्य वेधयित्वा जीवात्मना सह तां कुंडलिनी परशिवे संयोज्य वेधयेत् ॥ एवं कृते शिष्यो गुर्वाज्ञया छिन्नसंसा- रपाशः सद्यः क्षितितले पतति ॥ ततो गुरुः संहृतविपरीत- क्रमेण परशिवाकुंडलिनीमुत्पाद्य तया संहतमखिलं सृष्टि- क्रमेण शिष्यदेहे तत्तच्चके तां तां देवतां संयोज्य हृदये जीचं मूलाधारे कुंडलिनी च संयोग्योपदेशादिकं कुर्यात् ततः शिष्यः संजातदिव्यबोधो भूतभविष्यवर्तमानज्ञः सदा- शिवो भवति ।। इति वेधदीक्षा । प्रायः कलौ वेधदीक्षा- करो गुरुस्तद्योग्यः शिभ्यश्च दुर्लभ इत्याहुराचार्याः ॥ प्रसं- गादत्रापि लिखितेयम् ।। इतिश्रीसत्यानंदनाथगुरुचरणप्रसादेन श्रीविष्णुभट्टविर- वितायां वर्णदीक्षादिकथनं नाम नवमः प्रकाशः॥९॥ कलावतीदीक्षा ||१०॥ अथ प्रकारांतरेण कलावतीदीक्षाप्रकाशो लिख्यते- तत्र पूर्वमुपोषितः कृतनित्यक्रियः शिष्यः स्वस्तिवाचन- पूर्वक संकल्पं कुर्यात् तद्यथा ॥ ॐ अद्येत्यादि अमुकगोत्रः श्रीमानमुकदेवशर्मा धर्मार्थकाममोक्षप्राप्तिकामोऽमुकदेवता- या अमुकमंत्रदीक्षामहं करिष्ये इति संकल्प्य गुरुं वृणुयात् । तद्यथा ॥ ॐ साधुभवानास्तां । ॐ साध्वहमासे ।। ॐ अर्च- यिष्यामो भवंतं ॥ ॐ अर्चय । ततो गंधपुप्पवस्त्रालंका- रादिभिर्गुरुमभ्यर्च्य दक्षिणजानुं धृत्वा पठेत् ॥ ॐ अद्ये- ·कलावतीदीक्षाप्रकाशः। त्यादि अमुकगोत्रः श्रीमानमुकदेवशर्माऽमुकदेवतायामस्कर्त- व्याऽमुकमंत्रदीक्षाकर्मणि श्रीमंतममुकगोत्रममुकदेवशर्माण- मेभिः पाद्यादिभिरभ्यर्च्य गुरुत्वेन भवंतमहं वृणे॥ॐ वृतो. ऽस्मीति प्रतिवचनं । यथाविहितं कर्म कुरु । यथाज्ञानतः करवाणीति प्रतिवचनं । ततो गुरुराचम्य द्वारदेशे सामा- न्याय॑ कुर्यात् । तद्यथा । स्ववामे त्रिकोणवृत्तभूविंवं वि- लिख्य ॥ ॐ आधारशक्तये नमः । इति त्रिकोणं संपूज्य । तत्र क्षालितमाधारं निक्षिप्य फडिति मंत्रेणार्यपात्रं प्रक्षाल्य आधारोपरि संस्थाप्य नम इति मंत्रमुच्चरन जलैः संपूर्य तत्र ॐ गंगेचेति मंत्रेण सूर्यमंडलात्क्रोमित्यंकुशमुद्रया तीर्था- न्यावाह्य ॐ इति गंधपुप्पाभ्यां संपूज्य वमिति धेनुमुद्रां प्रदर्य प्रणवेनाष्टधाभिमंत्र्य तदुदके नास्त्रमंत्रेण द्वारमभ्युक्ष्य द्वारदेवताः पूजयेत् । तद्यथा । अवोदुंबरे ॥ ॐगां गणे- शाय नमः । बामशाखायां ।। ॐक्षा क्षेत्रपालाय नमः।द- क्षिणशाखायां ।। ॐ वां वटुकाय नमः। अधः॥ ॐ यां यो- गिनीभ्यो नमः । एवं वह्नयादिकोणचतुष्टये ॥ ॐ गं गंगायै नमः ॥ ॐ यं यमुनायै० ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यैः ॥ ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः- इति संपूज्य । अशक्तश्चेत् ॐ द्वारदेवताभ्यो नमः॥ वैष्णवे तु- सुनंदो गुग्गुलुश्चैव प्रचंडो वलएव च । प्रबलो भद्रनामा च सुभद्रो विघ्ननाम च ॥ प्रणवादिनमोन्तेन नाममंत्रेण पूजयेत् ।

·. 'दीक्षामकाशिकार ततो दक्षिणंपादपुरःसरं वामशाखा स्पृशन् दक्षिणांग संकोचयन मंडपांत प्रविश्य । नैऋत्यां ।। ॐ वास्तुपुरुषाय नमः ॥ ॐ ब्रह्मणे नमः ततोदेवमंग्रेण दिव्यदृष्यावलोकना- दिव्यान्विधानुत्सास्त्रिाय फडिति जलेनांतरिक्षगान्विघ्ना- नुत्सार्य वामपादपाणिघातत्रयेण भौमान्विघ्नानुसारयेत् ।। ततः फडिति समजतालाजचंदनसिद्धार्थभस्माकुशाक्षता- स्मकान्यिकरानादाय ॥ ॐ अपसर्पतु ते भूता ये भूता भुवि संस्थिताः। ये भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यतु शिवाज्ञया ॥१॥ इत्यनेन तान्विकिरेत् । ततः ही आधारशक्तिकमलासनाय नमः। इत्यासनं संपूज्य ॥मासनमंत्रस्य मेरुपृष्ठऋषिः सुतलं छंदः कूमो देवता आसनपरिग्रहे विनियोगः पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता । त्वं च धारय मां नित्यं पविनं कुरु चासनम् ॥ १॥ इति पठित्वा स्वस्तिका- दिक्रमेणोपविशेत् । ततः पंचगव्येन मंडपं संशोध्य दक्षिणे पूजाद्रव्याणि वामे सुवासितांबुपूर्णकुंभं 'हस्तप्रक्षालनार्थ पात्रांतरं पृष्ठदेशे संस्थाप्य सर्वदिक्षुधृतपदीपान दत्त्वा पुटांजा लिभूत्वा वामे ॥ ॐ गुरुभ्यो नमः॥ ॐ परमगुरुभ्यो नमः। ॐ परात्परगुरुभ्यो नमः । दक्षिणे ॥ ॐ गणेशाय नमः । मध्ये । अमुकदेवतायै नमः । ततः फडितिमंन्त्रण गंधपुष्पा- भ्यां करौ संशोध्य अध्वोज़ तालनयं दत्वा छोटिकाभिदेश- दिग्बंधनं कृत्वा रमिति जलधारयाऽशिप्राकारं विचिंतयेत् । ततस्तत्कल्पोतप्राणायामादिमानसपूजांतं विधाय पात्राणि स्थापयेत् । तत्र शिवसूर्यानं विना शंखस्थापनं कुर्यात् ।

·कलावतीदीक्षाप्रकाशः। तद्यथा। स्ववामें त्रिकोणमंडलं कृत्वा तत्र त्रिपदिकामारोप्य फडिति शंखं प्रक्षाल्य तदुपरि संस्थाप्य नम इति मंत्रेण गंध. पुष्पाक्षतर्यास्तत्र निक्षिप्य विमलजलेन विलोममातृकां मूलमंत्रं च जपन्संपूर्य ॥ ॐ मं वह्निमंडलाय दशकलात्मने नमः । इति त्रिपदिकायां ।। ॐ अं सूर्यमंडलाय द्वादशक- लात्मने नमः । इति शंखे॥ॐ उंसोममंडलाय पोडशकला- त्मने नमः । इति जले संपूज्य॥ॐ गंगेचेतिमंत्रेण सूर्यमंडला- कोमित्यंकुशमुद्रया तीर्थान्यावाह्य । अमुकि इहावह इह तिष्ठ स्वहृदयाद्देवतां तत्रावाह्य हुमित्यवगुंठ्य वपडिति गालि- नीमुद्रां प्रदर्य वौषडिति तजलं वीक्ष्य पुनरंगमंत्रैः सकली- कृत्य गंधपुष्पाभ्यां तत्र देवतां संपूज्य मत्स्यमुद्रयाऽऽच्छाद्य तदुपरि मूलमंत्रमष्टधा संजप्य वमिति धेनुमुद्रां प्रदाड- स्त्रेण संरक्ष्य तस्मात्किंचिजलं प्रोक्षणीपात्रे निक्षिप्य तेनो. दकेनात्मानं पूजोपकरणं चाभ्युक्ष्य पीठन्यासक्रमेण शरीरे धर्मादीन्पूजयेत् ॥ तद्यथा । दक्षस्कंधे ॐ धर्माय नमः ॥ ग्रामरकंधे ॐ ज्ञानाय नमः ॥ वामोरौ ॐ वैराग्याय नमः ॥ दक्षोरौ ॐ ऐश्वर्याय नमः॥ मुखे ॐ अधर्माय नमः॥ वामपार्थे ॐ अज्ञानाय नमः ॥ नाभौ ॐ अवैरा- ग्याय नमः ॥ दक्षपाय ॐ अनैश्वर्याय नमः ॥ हृदये ॐ अनंताय नमः॥ ॐ पद्माय नमः॥ॐ अं अर्कमंडलाय द्वाद- शकलात्मने नमः ॥ ॐ सोममंडलाय पोडशकलात्मने नमः॥ ॐ मं वह्निमंडलाय दशकलात्मने नमः ॥ ॐ सं सत्वाय नमः ॥ ॐरं रजसे नमः॥ ॐ तं तमसे नमः ॥

·1 दीक्षाप्रकाशिका। ॐ आत्मने नमः ॥ ॐ अंतरात्मने नमः ॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ ॐ ह्रीं ज्ञानात्मने नमः ॥ ततो हृत्पद्मस्य पूर्वादिकेसरेषु पीठशक्ती संपूज्य मध्ये पीठमर्नु यजेत् ।। ततो हृदये मूलदेवतां नैवेद्यं विना गंधाधैः संपूज्य ॥ उत्त- मांगहृदयमूलाधारपादसवांगेषु मूलेन पंचपुष्पांजलिं दवा यथाशक्ति मंत्र जया गुह्यादिना जपं समर्पयेत् ॥ सर्वमेत- प्रोक्षणीपात्रस्येन वारिणा विदध्यात् ।। ततः प्रोक्षण्यास्तोयं विस्ज्य पूर्ववत्संपूज्य बहिः पूजामारमेत ॥ ततः पूर्वोचसर्वतोभद्रमंडलायन्यतममंडलेषु पूजयेत् । तद्यथा ॥ ॐसं सर्वतोभद्रमंडलाय नमः ॥ इति मंडलं संपूज्य शालिभिः कर्णिकामापूर्य तदुपरि तंदुलानास्तीर्य विष्टरं चाक्षतसंयुकं तदुपरि न्यसेत् ॥ ततो मंडले तत्तत्क- ल्पोकविधिना पीठपूर्जा विधाय तत्र प्रादक्षिण्येन चह्नः कलाः पूजयेत् । तद्यथा ॥ ॐ यं धूवाचिपे नमः ॥ ॐरं जम्माय नमः ॥ॐ लंवलिन्यै नमः ॥ ॐ वं ज्वालिन्यै नमः ॥ ॐ शं विस्फुलिंगिन्यै नमः ॥ ॐ सुश्रियै नमः। ॐ सं सुरूपायै नमः ॐ हं कपिलाय नमः ॥ ॐ लंह- व्यवहाय नमः । ॐ शं कव्यवहायै नमः॥ इत्यक्षतैः पूज- येत् ॥ ततो हेमादिविरचितं कुंभं फडिति प्रक्षाल्य चंद- नागरुकर्पूरबूंपयित्या त्रिगुणात्मना तंतुना संवेष्ट्य ॐ कुंभा. य नमः ॥ इति गंधपुप्पाभ्यां संपूज्य निष्टराक्षतं नवरतानि च निक्षिप्य प्रणवमुञ्चरन् कुंभपीठयोरक्यं विभाव्य पीठे स्थापयेत् ॥ ततः कुंभे मादक्षिण्येन सूर्यस्य द्वादशकलाः पूज- ·कलावतीदीक्षाप्रकाशः। येत् ॥ तद्यथा ॥ ॐके भं तपिन्यै नमः ॥ॐ खं वं तापिन्यै नमः ॥ ॐ गं फं धूम्रायै नमः ॥ ॐ घं पं मरीच्यै नमः ।। ॐ हुंनं ज्वालिन्यै नमः ॥ ॐ चं धं रुच्यै नमः ॥ॐ छंद सुषुम्णायै नमः॥ ॐ जं थं भोगदायै नमः ॥ ॐ झं तं विश्वायै नमः । ॐ अंणं बोधिन्यै नमः॥ ॐ टंधारिण्यै नमः ॥ ॐ ठंडं क्षमायै नमः॥ॐ इत्यक्षतैः संपूज्य ॥ ततः क्षीरदुमकपायेण पलाशत्वग्भवेन वा तीर्थोदकैर्वा गंधपुष्पसु- वासितजलैर्वात्मामेदेन मातृकां मंत्रं च प्रतिलोमतो जप- न्देवताधिया कुंभं पूरयेत् ॥ ततो जले प्रादक्षिण्येन सोमस्य पोडशकलाः पूजयेत् ।। तद्यथा ।। ॐ अं अमृतायै नमः ।। ॐ आं मानदायै नमः । ॐई पूपायै नमः ॥ ॐई तुष्यै नमः ॥ ॐ उं पुष्ट्यै नमः ॥ ॐ ॐ रत्यै नमः॥ ॐ धृत्यै नमः ॥ ॐ शशिन्यै नमः॥ॐ लं चंद्रिकायै नमः। ॐ लंकांत्यै नमः॥ ॐएं ज्योत्स्नायै नमः॥ॐ ऐं श्रियै नमः। ॐ ओं प्रीत्यै नमः॥ ॐ औं अंगदायै नमः ॥ ॐ अं पूर्णायै नमः॥ ॐ अः पूर्णामृतायै नमः ॥ इत्यक्षतैः पूजयेत् ॥ ततः शंखांतरं क्षीरद्रुमकपायादिद्रव्यैरापूर्य गंधाष्टकं विलोज्य तस्मिञ्जले सकलाः कला आवाह्य पूजयेत् । तत्रा- दौ वहेर्दशकला आवाह्य पूजयेत् । तद्यथा। वढेधूनाचिरा- दिदशकला इहागच्छत इह तिष्ठत इह सन्निधीभवत । ततो मूलमंत्र प्रतिलोमतो जपन्मंत्रस्य देवतां ध्यायन्नासां प्राणप्र- तिष्ठां कुर्यात् । तथथा। ॐ आंहीको हंसः धूम्रार्चिरादिवहि- दशकलानां प्राणा इह प्राणाः । एवं जीव इह स्थितः एवंस- ·- दीक्षाप्रकाशिका। चंद्रियाणि ॥ एवं वाङ्मनश्चक्षुःश्रोत्रमाणप्राणा इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठतु स्वाहा ।। इति प्राणान्प्रतिष्ठाप्य गंधादि- भिः पूजयेत् । तद्यथा ॥ॐधूचार्चिरादिभ्य एप गंधो नमः। इत्यादिपंचोपचारः पूजयेत् । शकश्चेत्मत्येकमावाह्य पाद्या- दिभिः पूजयेत्। ततः सूर्यस्य तपिन्यादिद्वादशकला आवाह्य पूजयेत् । तद्यथा । सूर्यस्य तपिन्यादि द्वादशकला इहाग- च्छत इह तिष्ठत इह सन्निधीभवत । ततो मूलमंत्र प्रतिलो- मतो जपन्मंत्रस्य देवतां ध्यायन्नासां प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् ।। तपथा । ॐ आहीकोहंसः तमिन्यादिसूर्यद्वादशकलानां माणाइह प्राणाः। एवं जीर इह स्थित्तः । एवं सद्रियाणि । एवं वाङ्मनबक्षुःश्रोत्रमाणप्राणा इहागत्य सुखं चिरं तिरंतु स्वाहा । इति प्राणान्प्रतिष्ठाप्य गंधादिभिः पूजयेत् । तद्यथा ॥ ॐ तपिन्यादिभ्य एप गंभो नमः । इत्यादिपंचोपचारः पूजयेत् । शक्तश्चेत्प्रत्येकमावाह्य पाद्यादिभिः पूजयेत् । तत- श्चंद्रस्यामृतादिपोडशकला आवाह्य पूजयेत् । तद्यथा ! चंद्र- स्यामृतादिपोडशकला इहागच्छत इह तिष्ठत इह सनिधी- भवत । ततो मूलमंत्र प्रतिलोमतो जपन्मत्रस्य देवतां ध्याय- नासा प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् विद्यया । ॐ आंहीकोहंसा अम- वादिचंद्रपोडशकलानां प्राणा इह प्राणाः । एवं जीव इहस्थि- तः । एवं सर्वेद्रियाणि । एवं बाइमनचक्षुःश्रोत्रमाणामाणा इहागत्य सुखं निरं तिष्ठतु स्वाहा इति माणान्प्रतिछाप्य गंधा- दिभिः पूजयेत् । तद्यथा ॥ ॐ अमृतादिभ्य एए गंधो नमः । इत्यादिपंचोपचार पूजयेत् । ५४ ·कलावतीदीक्षाप्रकाशः। दिभिः पूजयेत् । ततः मृट्यादिपंचाशत्कला आवाह्य पूजयेत् । तद्यथा । सृष्ट्यादिकचवर्गदशकलाः पूर्ववदावाद्य प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा पूजयेत् ॥ ततः ॐ हसः शुचिपदसुरं- तरिक्षसद्धोता वेदिपदतिथिर्दुरोणसत् । नृपद्वरसदृतसयोम- सदनागोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ इति मंत्रं जावा घावाह्य पूजयेत् । ततो जरादिटतवर्गदशकलाः पूर्ववदा- वाह्य प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा पूजयेत् । ततः ॐ प्रतद्विष्णुस्तवते वीर्येण मृगोन भीमः कुचरो गिरिष्ठाः ॥ यस्योरुपु त्रिषु विक्रमणेष्वधिक्षियंति भुवनानि विश्वा ॥१॥ इति मंत्र जप्त्वा चावाह्य पूजयेत् । ततस्तीक्ष्णादिपयवर्गदशकलाः पूर्व- वदावाह्य प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा पूजयेत् । ततः ॐ त्र्यंबक यजामहे सुगंधिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बंधनान्मृत्योर्मु- क्षीय मामृतात् ॥ १॥ इति मंत्रं जावा चावाह्य पूजयेत् ॥ ततः पीतादिपवर्गपंचकलाः पूर्ववदावाह्य प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा पूजयेत् । ततः ॐ तद्विष्णोः परमं पद: सदा पश्यति सूर- यः। दिवीव चक्षुराततम् ॥ १॥ इति मंत्रं जत्वा चायाह्य पूजयेत् ॥ ततो निवृत्त्यादिस्वरपोडशकलाः पूर्ववदावाह्य प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा पूजयेत् । ततः तहिनासो विपन्ययो जागृवांसः समिधते । विष्णोर्यत्परमं पदम् ॥ ॐ विष्णुर्योनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंथतु । आसिंचतु प्रजापतिर्धाता गर्भ दधातु ते । गर्भ घेहि सिनीवालि गर्भ धेहि सरस्वति । गर्भ ते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ ॥१॥ इति मंत्र ·दीक्षाप्रकाशिफा। जावा चावाद्य पूजयेत् । अत्र शतश्चेत्प्रत्येकमावाह्य पाद्या- दिभिः पूजयेत् ॥ इत्यं चतुर्नवतिदेवताः शंखे संपूज्य ॥ ततः कलात्मकं तच्छंखस्य काथं कुंभे निक्षिपेत् ॥ ततोऽश्वत्थवटवकुलपनस- चूतपलवैरिद्रवल्लीवेष्टितः कव्यवृक्षवुद्ध्या कुंभयकं पिघाय त- मिन्कुंभवले सफलाक्षतचपकं कल्यवृक्षफलबुद्ध्या स्थापयेत् । ततः कुंभ निर्मलेन क्षौमयुग्मेन संवेष्य मूलेन कुंभे मूर्ति संक- ल्य यथोक्तरूपेण देवतां ध्यात्वावाह्य तत्तत्कल्पोकविधिना पोडशोपचारैः सांगां सावरणां नैवेद्यांता संपूज्य मुंजानां देव- तां ध्यात्या वेद्यां स्वदक्षिणभागे गोमयोपलिप्तभूतले हस्त- मात्रविस्तारायामंगुष्ठपर्वमात्रोच्चमंगुष्ठमात्रोचं वा वालुकामिः समचतुरस्त्रं स्थंडिलं कृत्वा तत्र तत्कल्पोक्तनित्यहोमविधिना वहिं संस्कृत्य तब घटाद्देवतामावाह्य गंधादिभिः संपूज्य पह्निदेवतयोरक्यं संभावयन्महान्याहृतिमिराज्याहुतीर्हत्वा मूलेन पंचविंशतिराज्याहुतीर्तुत्वा तत्तत्कल्पोक्तपुरश्चरणांग- होमोक्तद्रव्यैरष्टोत्तरसहनमष्टोत्तरशतं वा हुत्या पुनर्महान्या- हतिहोमांते पूर्णाहुति हुत्या देवतां संपूज्य कुंभस्थमूतौँ संयोज्य विधिवद्वह्निमुद्वास्यावशिष्टेन हविपा ततत्कल्पोक्त- वलिदानं विधायोत्तरापोशनादिनीराजनांतं नित्यपूजोकवि- घिना देवं संपूज्य विधिवत्ताम्बूलं निवेद्य प्राणायामत्रया दिकरपडंगन्यासपूर्वकं मूलमंत्रमष्टोत्तरसहस्र वाष्टोत्तरशत संजप्य देवतायै निवेद्य स्तुत्वा प्रणमेत् । ततः पूर्वोक्तान्म- त्रस्य दशसंस्कारान्कुर्यात् ॥

·९३ त्वाऽष्टोत्तरशतं जावा ॥ ततो नूतनवस्त्रेण शिप्यमस्तक कलावतीदीक्षाप्रकाशः। ततो गुरुः शिप्यमानीय चौपडिति मंत्रेण शिष्यनेने वस्त्रेणाच्छाद्य शिष्यस्यांजलिं पुष्पैः पूरयित्वा गुरुः स्वय- मेव मंत्रमुचरन्कलशे देवताप्रीत्यै क्षेपयेत् ॥ ततो नेत्र- धनं दूरीकृत्वा दर्भास्तरे आसीनं शिष्यमात्मयागक्रमाद्भूत- शुद्ध्यादिकं विधाय तत्तन्मंत्रोक्तन्यासान्छिष्यस्य देहे कुर्या- त् ॥ ततः कुंभस्थां देवतां पुनः पंचोपचारैः पूजयित्वाऽलं- कृतं शिष्यं प्रामुखमन्यत्रोपवेशयेत् ॥ ततो गुरुमंगला- चारपूर्वकं तं कुंभं समुद्धृत्य तन्मुखस्थान्सुरद्रुमरूपान्पल्लवा- छिप्यस्य शिरसि निधाय मातृकां मूलमंत्रं च मनसा जप- न्साधितैस्तोयैरुत्तराभिमुखस्तिष्ठन् गुरुस्तमभिपिंचेत् ॥ शि- प्योऽवशिष्टेन जलेनाचम्य धौते वाससी परिधाय गुरोः सन्निधौ प्रामुख उपविशेत् ॥ ततो गुरुरात्मनो देवतां शि- प्यसंक्रांतां संभावयन् गंधादिभिः पूजयेत् ॥ ततः ॥ ॐ सहस्रारे हुंफडिति मंत्रेण शिष्यस्य शिखां वध्या संरक्ष्य कलान्यासं कुर्यात् ॥ तद्यथा ॥ पादतलाजानुपर्यतं ॐ निवृत्त्यै नमः ॥ जानुनो भिपर्यंतं ॐ प्रतिष्ठाय नमः॥ नाभेराकंठपर्यतं ॐ विद्यायै नमः ॥ कंठादाललाटांतं ॐ शांत्यै नमः ॥ ललाटाद्ब्रह्मरंधांतं ॐ शांत्यतीतायै नमः ॥ पुनर्ब्रह्मरंध्रादाललाटांतं ॐ शांत्यतीतायै नमः ॥ ललाटा- दाकंठांतं ॐ शांत्यै नमः ॥ कंठान्नाभिपर्यंतं ॐ विद्यायै मनाभेर्जानुपर्यतं ॐ प्रतिष्ठायै नमः ॥ जानुनोः पाद- पर्यत ॐ निवृत्त्यै नमः॥ ततः शिष्यस्य शिरसि हस्तं द.

·। दीशाप्रकाशिका। माच्छाध ॥ ॐ अधेत्यादि० अमुकमवरान्विताऽमुंकगो- त्रोत्पलोऽमुकशाखाध्याची श्रीमानमुकदेवशर्माहममुकाव- रान्विताऽमुकगोत्रोत्पन्चायामुकवेदांतर्गवामुकशाखाध्यायि- नेऽमुकशर्मणे अमुकमंत्रं प्रददामीति शिप्यहस्ते जलं दद्या- त्॥ ततो ददस्वेति शिष्यो यात् ।। तत ऋप्यादियुक्त मंत्र गुरुदक्षिणकणे त्रिः श्रावयेत् । अयं विधिाह्मणानाम् ॥ क्षत्रियवैश्ययोर्दक्षकर्णे त्रिभावयन्नतूदकदानम् ॥ स्त्रीशूद्र- योमकणे त्रिश्रापयेत् ॥ ततः शिग्यो लब्धमत्रेण प्राणा- यामत्रयं कृत्वा तस्य ऋष्यादिकरपडंगन्यासान्विधाय शिर- सि गुरुं कंठे मंनं हृदि देवतां ध्यायन्मूलमंत्रमष्टोत्तरशत- चार संजय गुह्येति मंत्रण देवतायै निवेद्य गुरुचरणयो- दंडवत्पतेत् ॥ ततो गुरु-उचिष्ठ वत्स! मुक्कोऽसि सम्यगा- चारवान्भव ।। कीर्तिः श्रीः कांतिमधायुर्वलारोग्यं सदास्तु ते ॥ १॥ इत्युत्थापयेत् ॥ ततः शिष्यः कुशतिलजला- न्यादाय ॥ ॐ. अद्येत्यादि० अमुकप्रवरान्वितामुकगोत्री- पन्नोऽमुकशाखाध्यायी श्रीमानमुकदेवशर्माहमयकृततदमु- कमंत्रग्रहणप्रतिष्ठा दक्षिणार्थमिदं सुवर्णमनिदैवतं अमु- कमवरान्वितामुकगोत्रोत्पन्नायामुकवेदांतर्गतामुकदाखाध्या- यिने श्रीमदमुकदेवशर्मणे श्रीगुरवे तुभ्यमहं संप्रददे ॥ ततो मिष्टान्नपानादिना ब्राह्मणान्परितोष्य स्वयं मुंजीत ॥ इति प्रकारांतरेण कलावतीदीक्षाप्रकाशः॥ अथ संक्षेपदीक्षा:- मुहूर्ते सर्वतोभद्रे नयकुंभ निधाय च ।। सोदकं गंधपुष्पाभ्यामचितं वस्त्रसंयुतम् ॥ १ ॥ - ·P कलावतीदीक्षाप्रकाशा सौंपधिनवरतपंचपल्लवसंयुतम् । ततो देवार्चनं कृत्वा हुनेदष्टोत्तरं शतम् ॥ २॥ तथाच नियंघे- शिष्यं स्वलंकृतं वेद्यामुपास्यमुपसंविशेत् । मंत्रितः प्रोक्षणीतोयैः शातकुंभजलैस्तथा ॥३॥ मूलमंत्रेणाप्रशतैर्मत्रितरमिपेचयेत् । अष्टशतैरप्टोत्तरशतैः ॥ अथ संपादयेन्मत्रं हस्तं शिरसि धारयन् । समोऽस्त्वित्यक्षतान्दद्यात्ततः शिष्योऽर्चयेद्गुरुम् ॥१॥ यद्वा दीक्षांतरम्-- शंखमभ्यय॑साक्षतं तदंबुनाभिषिच्याप्टवारं मूलेन शिर सि करं निधाय कर्णेऽष्टौ जपेत् ।। तथाच ॥ तत्राप्यशक्तः कश्चिञ्चेदजमभ्यर्च्य साक्षतम् । तदंबुनाभिषिच्याटवारं मूलेन के करम् ।। निधायाप्टी जपेत्कणे उपदेशेऽप्ययं विधिः॥ इति संक्षेपदीक्षा। अथोपदेशांतरमाह विश्वसारे- चंद्रसूर्यग्रहे तीर्थे सिद्धक्षेत्रे शिवालये। मंत्रमात्रप्रकथनमुपदेशः स उच्यते ॥१॥ महादीक्षा तथा दीक्षा उपदेशस्ततः परम् । युगेयुगे च कर्तज्या उपदेशः कलौ युगे ॥२॥ इत्युपदेशांतरम् । अथ धीरदीक्षायां विशेपस्ताराभक्तिसुधार्णवे- तत्र भूतशुद्धि मातकान्यासादिकं गुरुः स्वशरीरे शक्ति- ·दीक्षाप्रकाशिका। शरीरे च कृत्वा कलशस्थापनं श्रीपात्रादिस्थापनं च कृत्वा दूतीयागक्रमेण पुंडगोलोत्पद्रव्यमुत्पाद्य संस्कृत्य प्रथमादे- रपि संस्कारं विधाय ययोक्तवीरपूजाक्रमेण देवतां संपूज्य शिप्याय मंत्रदानसमये । "शिष्यहस्ते महेशानि पात्रं दद्या- कुलेन्धरीति" चीरचूडामण्युक्तं धीरपात्रम् । इदं पात्रममृतं हि पीयतां भवभेषजम् । पशुपाशसमुच्छेदकारणं भैरवोदितम् ॥१॥ इति कुलार्णवोक्तमंत्रण शिष्यहस्ते दद्यात् ॥ शिष्योऽपि तेनैव मंत्रेण पीयतामित्यत्र पिवामीति पठित्वा यथोक्तध- माधर्महविर्दी इत्यादिमंत्रेण पिवेत् । ततो गुरुमनं दद्या- त् । तत्र यामले- ऋष्यादिसहितामेनां लिखित्वा भूमिमध्यगाम् । पुष्पादिना समभ्यर्च्य शिष्यायाय प्रदर्शयेत् ॥१॥ यदि शिष्ये महाप्रीतिस्तदा कर्णे वदेद्गुरुः ।। ततोऽप्यत्तितरां शिष्यो गुरुश्चेत्प्रीतिभाजनम् ।।२।। तदा गंडूपपूर्व हि दद्यादेनां गुरूत्तमः । निर्विकल्पोऽपि शिप्यस्तं गृह्णीयादृष्टमानसः ॥ ३ ॥ तदभावे न सिद्धिः स्साद्देवताशापमाप्नुयात् । एवं दीक्षा समाप्याथ तोपोद्गुरुमात्मनः ॥ ४ ॥ वस्त्रालंकरणैः कन्या युवतीरपि तोपयेत् । समयाचारचतुरः पूजयेत्तोषयेद्धनैः ।।५।। कृतार्थोऽहं कृतार्थोऽहमात्मानमिति भावयेत् । इति वीरदीक्षा।

·१७ पूर्णाभिषेकप्रकाशः। अथ गुरोरभाने मंत्रग्रहणप्रकारः पद्मपुराणे- गुरोरभावे विरेंद्र मंत्रग्रहणमुच्यते ॥ कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां दक्षिणामूर्तिसंनिधौ ॥१॥ तालपत्रे मर्नु लिख्य स्थापयेच्च तदग्रतः॥ संपूज्य दक्षिणामूर्तिमुपचारैः प्रयत्नतः॥२॥ पायसं विनिवेद्याथ प्रणमेदंडवत्ततः । तालपत्रं समालोक्य पठेदटोत्तरं शतम् ॥३॥ एवं गृहीतो मंत्रः स्याद् गुरोरपि विशिष्यते । गुरौ संभाविता दोपाः प्रायेण तु कलौ युगे ॥४॥ एवं गृहीतो मंत्रः स्यात्सर्वसिद्धिप्रदो नृणाम् । इति श्रीसत्यानंदनाथगुरुचरणप्रसादेन श्रीविष्णुभट्टवि- रचितायां दीक्षाप्रकाशिकायां प्रकारांतरे कलावतीदीक्षाक- थनं नाम दशमः प्रकाशः॥१०॥ पूर्णाभिपेकप्रकाशः॥ ११ ॥ अथ पूर्णाभिषेकविधिः- अधैवं दीक्षितानां सद्भक्तियुक्तानां कृतपुरश्चरणक्रियाणां नित्यनैमित्तिकरतानां गुरुतः शास्त्रतश्च ज्ञापिताशेपरहस्य- परमार्थानां शिष्याणां गुरुः पूर्णाभिपेकाख्यं द्वितीयमभिषेक कुर्यात् । तदुक्तं सारसंग्रहे- पूर्णाभिपेकं वक्ष्यामि साधकानां सुखावहम् । विना येनाभिपेकेण साधकाः पूर्णवोधताम् ॥ १॥ आचार्यत्वं न चामोति सद्भक्तिं च समाहिताम् । दीक्षा०७ ·। दीक्षामकाशिका। तस्माद्गुरुः प्रियं शिष्यं बोधयित्वाऽभिपेचयेत् ॥ २ ॥ विरच्य विपुलं चक्र मंडपेऽतिमनोहरम् । खारितोयभृतं कुंभं स्थापयेच्चकमध्यतः ॥ ३ ॥ अन्येषु कलशान रतरत्रहेमसमन्वितान् । दलेषु विधिवत्स्थाप्य तत्राबाह्येप्टदेवताम् ॥ ४॥ अभ्यर्च्य मध्ये चांगेयु सांगावरणदेवताः । शिप्यस्य जन्मनक्षत्रे प्राग्वत्तरभिपचयेत् ॥ ५॥ अयं पूर्णाभिषेकः स्यात्साधकाभीष्टसिद्धिदः । सारीलक्षणं तु भविष्यपुराणे- पलद्वयं तु प्रस्तं द्विगुणं कुडवं मतम् चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थ आढकस्तैश्चतुर्गुणैः ॥१॥ चतुर्गुणो भवेद्रोणः कुंभस्तयतः स्मृतः ॥ कुंभस्तैरष्टभिः खारी प्रोतामुनिभिरुत्तमा ॥२॥ अथ प्रयोगः- तत्र यथोक्त मंडपे वेदिकारहिते विपुलं तत्तत्पूजाचक्रं नि- माय माग्वपंचवर्णरजोभिः कर्णिकादलकेसरकोणादिकमा- पूर्य तत्र मध्ये खारितोयपूर्ण कुंभं प्रागुक्तविधिना संस्थाप्या- न्येषु दलेषु कोणेषु चतुरस्रेषु सर्वावरणदेवतापूजास्थानेषु प्र- स्थद्वयजलपूर्णान्कलझान्संस्थाप्य तत्र मध्यकुंभे देवतामाबाह्य यथोक्तविधिना पोडशोपचारः संपूज्यान्येषु कलशेषु तथैवां- गावरणदेवताः संपूज्य दीक्षोक्तविधिना शिप्यजन्मनक्षत्रे प्राग्वत्यंचवाद्यघोपपुरःसरं श्रीसदाशिवभकै ह्मणैः सहितं सम्यगभिषिचेत् ॥ ततः शिष्योऽपि प्राग्वच्छ्रीगुरुं प्रणम्य

·.
गुरुभक्तिपादुकामाहात्म्यम् ।
दक्षिणादिकं दत्वा ब्राह्मणान्भोजयित्वा भूरिदक्षिणादिभि-
स्तोपयेदिति सर्वसामान्यः पूर्णाभिषेकविधिः॥
इति श्रीसत्यानंदनाथगुरुचरणप्रसादेन श्रीविष्णुभट्टविर-
चितायां दीक्षाप्रकाशिकायां सर्वसामान्यपूर्णाभिषेककवनं
नामैकादशः प्रकाशः॥
गुरुभक्तिपादुकामाहात्म्यम् ॥ १२ ॥
अथैवं प्राप्तद्विविधाभिषेकानां साधकानां श्रीगुरुपादुका-
भक्तिलक्षणं तत्पादुकामाहात्म्यं तद्भक्तजनेनप्राप्यं फलं तद-
भक्तानां प्रत्यवायं तद्भक्तैः कर्तव्याचारादिकं च लिख्यते ।।
तत्र श्रीकुलार्णवे श्रीदेव्युवाच-
कुलेश! श्रोतुमिच्छामि पादुकाभक्तिलक्षणम् ।
आचारमपि देवेश ! वद मे करुणानिधे ॥१॥
श्रीमहादेय उवाच-
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पादुकाभक्तिलक्षणम् ।
तस्य श्रवणमात्रेण भक्तिराशु प्रजायते ॥२॥
वागुरामूलवलये सूत्राद्याः कवलीकृताः ।
एवं कुलार्णवज्ञानं पादुकायां प्रतिष्ठितम् ॥ ३॥
कोटिकोटिमहादानात्कोटिकोटिमहावतात् ।
कोटिकोटिमहायज्ञात्परा श्रीपादुकास्मृतिः ॥४॥
कोटिमंत्रजपात्कोटिपुण्यतीर्थावगाहनात् ।
कोटिदेवार्चनादेवि ! परा श्रीपादुकास्मृतिः॥५॥
महारोगे महोत्पाते महदुःखे महाभये ।
महापदि महापापे स्मृता रक्षति पादुका ॥ ६॥

·दीक्षामकाशिका।
तेनाधीतं श्रुतं ज्ञानं दत्तमिष्टं च पूजितम् ।
जिह्वाने वर्तते यस्य सदा श्रीपादुकाप्रिये ! ॥ ७ ॥
सकृच्छ्रीपादुकां देवि ! यो वा जपति भक्तितः ।
स सर्वपापरहितः नामोति परमां गतिम् ॥८॥
शुचिर्वाप्यशुचिर्या यो भक्त्या स्मरति पादुकाम् ।
अनायासेन धर्मार्थकाममोक्षाल्लमेत सः ॥९॥
श्रीनाथचरणांभोज यस्यां दिशि विराजते ।
तस्यै दिशे नमस्कुर्याद्भत्त्या प्रतिदिनं प्रिये ! ॥ १० ॥
न पादुकापरो मंत्रो न देवः श्रीगुरोः परः ।।
नहि शाक्तात्परो मार्गो न पुण्यं कुलपूजनात् ॥ ११ ॥
ध्यानमूलं गुरोर्मूर्तिः पूजामूलं गुरोः पदम् ।
मंत्रमूलं गुरोर्वाक्यं मोक्षमूलं गुरोः कृपा ॥ १२ ॥
गुरुमूलाः क्रियाः सर्या लोकेऽस्मिन्कुलनायिके!।
तस्मात्सेव्यो गुरुर्नित्यं सिद्धयर्थ भक्तिसंयुतैः ॥ १३ ॥
तावदार्तिर्भयं दुःखं मोहशोकभ्रमादयः।
यावमायाति शरणं श्रीगुरुं भक्तिवत्सलम् ॥ १४ ॥
तावद्धमति संसारे सर्वदुःखमलीमसे।
यावन्न भजते भत्या श्रीगुरुं शिवरूपिणम् ॥ १५ ॥
सर्वसिद्धिफलोपेतो मंत्रस्कंधोऽतिशोभनः ।
गुरुप्रसादमूलोऽयं परतत्त्वमहाद्रुमः ॥ १६ ॥
यथा ददाति संतुष्टः प्रसन्नो वरदो मनुम् ।
तथा' भत्त्या धनैः प्राणैर्गुरुं यतेन तोपयेत् ॥ १७ ॥

·गुरुभक्तिपादुकामाहत्म्यम् ।
१०१
गुर्वर्थ धारयेत्प्राणान्गुर्वर्थ चार्घमर्थयेत् ।
अपि प्राणान्परित्यज्य गुरुवाक्यं न लोपयेत् ॥ १८ ॥
यदा दद्याच्छिवाय स्वमात्मानं देशिकोत्तमः।
तदा मुक्तो भवेच्छिप्यो न ततोऽस्ति पुनर्भवः ॥१९॥
तावदाराधयेच्छिप्यः सुप्रसन्नो यथा भवेत् ।
गुरौ प्रसन्ने शिष्यस्य सद्यः पाशक्षयो भवेत् ॥ २० ॥
मनसापि न कांत भक्तो मानानुजीविकाम् ।
संपादयंति तत्सर्व स्वामिनो भक्तवत्सलाः ॥२१॥
ब्रह्मविष्णुमहेशाद्या देवतामुनियोगिनः ।
कुर्वत्यनुग्रहं तुष्टा गुरौ तुष्टे न संशयः ॥ २२ ॥
भत्त्या संतुष्टगुरुणा छुपदिष्टः कृपालुना ।
कर्ममुक्तो भवेच्छिप्यो भुक्तिमुक्त्योः सभाजनम् ॥२२॥
शिष्येणापि तदा ग्राह्यं यदा संतोपितो गुरुः ।
तस्माद्गुरोः प्रियं कुर्यान्मनोवाकायकर्मभिः ॥ २४ ॥
यदि वा परितुष्टेन गुरुणा यत्र कुत्रचित् ।
मुक्तोऽसीति समादिष्टः सोऽपि मुक्तो भवेत्मिये !॥२५॥
अथवा निःमपंचेन धाम्ना केनचिदीश्वरि ।
करोमि गुरुरूपेण पशुपाशविमोचनम् ॥ २६ ॥:
न मे प्रियश्चतुर्वेदी मद्भक्तः श्वपचः प्रियः ।
तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स तु पूज्यो ह्यहं यथा ॥ २७ ॥
विनोऽपि गुणयुक्तो वाऽप्यभक्तो न प्रशस्यते।
म्लेच्छोऽपि गुणहीनो वा भकिमान्स विशिष्यते॥२८॥

·दीक्षामकाशिका।
गुरुभक्तिविहीनस्य तपो विद्या व्रतं कुलम् ।
निष्फलं हि कुलेशानि ! केवलं लोकरंजनम् ॥ २९ ॥
गुरुभस्याख्यदहनदग्धं दुर्जातिकल्मषम् ।
श्वपचोऽपि परैः पूज्यो न विद्वानपि नास्तिकः ॥ ३० ॥
धर्मार्थकामः किं तस्य मोक्षस्तस्य करे स्थितः।
साथैः श्रीगुरोर्देवि ! यस्य भक्तिः स्थिरा सदा ॥३१॥
स शियो गुरुरूपेण भुक्तिमुक्तिप्रदो मम ।
इति भच्या स्मरेद्यस्तु तस्य सिद्धिरदूरतः॥ ३२ ॥
यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ।
तस्यैते कथिता धर्माः प्रकाशन्ते कुलेश्वरि । ॥ ३३ ॥
नारायणे महादेव मातापित्रोच राजनि।
यथा भक्तिर्भवेदेवि ! तथा कार्या निजे गुरौ ॥ ३४ ॥
लक्ष्मीनारायणी वाणी धातारौ गिरिजाशिवी
श्रीगुरुं गुरुपी च पितराविति चिंतयेत् ॥ ३९ ॥
गुरुभत्या यथा देवि प्राप्यन्ते सर्वसिद्धयः ।
• यज्ञदानतपस्तीर्थनताद्यैर्न तथा प्रिये ॥३६॥
श्रीगुरौ निश्चला भक्तिर्वर्धते हि यथायथा ।
तथातधास्य विज्ञानं वर्धते कुलनायिके ! ॥ ३७॥
कितीर्थाधैर्महायासैः किं व्रतैः कायशोषणः ।
निर्व्याजसेवा देवेशि भक्तिर्येषां हि सद्गुरौ ॥ ३८ ॥
कायलेशेन महता तपसा वापि यत्फलम् ।
तक भने देवि सुखेन गुरुसेवया ॥ ३९ ॥

·गुरुभक्तिपादुकामाहात्म्यम्।
भोगमोक्षार्थिनां ब्रह्म विष्णधीशपदकांक्षिणाम् ।
भक्तिरेव गुरौ देवि ! नान्यः पंथा इति श्रुतिः॥४०॥
अशुभानि च सर्वाणि महापातकजानि च ।
भक्तिः क्षणेन दहति तूलराशिमिवानलः ॥४१॥
विश्वासाय नमस्तस्मै सर्वसिद्धिप्रदायिने ।
येन मृदारुपदः फलंत्यविकलं फलम् ॥ ४२ ॥
न योगो न तपो नार्चा क्रमः कोऽपि निगद्यते ।
अमाये कुलमार्गेऽस्मिन्भक्तिरेव विशिष्यते ॥४३॥
साक्षाद्गुरुमये देवि ! सर्वस्मिन्भुवनांतरे।
किन भक्तिमतां क्षेत्र मंत्रः केषां न सिध्यति ॥४४॥
गुरी मनुष्यबुद्धिं च मंत्रे चाक्षरबुद्धिकाम् ।
प्रतिमासु शिलाबुद्धिं कुर्वाणो नरकं व्रजेत् ॥ ४५ ॥
गुरुं न मर्त्य बुध्येत यदि बुध्येत तस्य तु ।
कदापि न भवेसिद्धिमत्रैर्वा देवतार्चनैः ॥ ४६ ॥
श्रीगुरुं प्राकृतैः साध ये स्मरंति वदति वा।
तेषां हि सुकृतं सर्व पातकं भवति प्रिये ! ॥४७॥
जन्महेतू हि पितरौ पूजनीयी प्रयलतः।
गुरुर्विशेषतः पूज्यो धर्माधर्मप्रदर्शकः ॥४८॥
गुरुः पिता गुरुर्माता गुरुर्देवो गुरुर्गतिः।
शिवे रुष्टे गुरुस्खाता गुरौ रुष्टे शिवो न हि ॥४९॥
गुरोहितं हि कर्तव्यं वाङ्मनःकायकर्मभिः ।
अहिताचरणादेवि ! विष्ठायां जायते कृमिः ॥ ५० ॥

·दीक्षाप्रकाशिका।
शरीरवित्तप्राणांश्च श्रीगुरोर्वचयंति थे।
कृमिकीटपतंगत्वं प्राप्नुवंति नराधमाः ॥५१॥
गुरुत्यागाद्भवेन्मृत्युमंत्रत्यागाद्दरिद्रता ।
गुरुमंत्रपरित्यागाद्रौरवं नरकं ब्रजेत् ॥ ५२ ॥
गुर्वर्थ धारयेऽहं तदर्थ धनमर्जयेत् ।
निजमाणान्परित्यज्य गुरुकार्य समाचरेत् ॥ ५३॥
गुरुक्तं पौरुषं वाक्यमाशिपं चिंतयेमिये ।
तेन संताडिते चापि प्रसादमिति संस्मरेत् ॥ ५४॥
भोगयोग्यानि वस्तूनि गुरवे सर्वमर्पयेत् ।
तच्छेपमिति संचिंत्य चानुभूयात्कुलेश्वरि ॥ ५५ ॥
गुर्वग्रे न तपः कुर्यान्नोपवासवतादिकम् ।
तीर्थयात्रांच नो कुर्यान्न सायादात्मशुद्धये ॥ ५६ ॥
न नियोगं गुरोर्दधाधुमाकमिति भापयेत् ।
ऋणदानं तधादानं वस्तूनां क्रयविक्रयम् ।। ५७ ॥
न कुर्याद्गुरुभिः सार्ध शिष्यो भूत्वा कदाचन ।
न कुर्यान्नास्तिकाक्यैः संभाषणमपीश्वरि ॥५८ ॥
विलोक्य दूरती गच्छेन्नासीत सह तैः क्वचित् ।
गुरौ संनिहिते यस्तु पूजयेदन्यमविके! ।। ५९ ।।
स याति नरकं घोरं सा पूजा निष्फला भवेत् ।
शिरसा न बहेभारं गुरुपादाजधारिणम् ॥ ६॥
तदाझ्या वत्कर्तव्यमानारूपो गुरुः स्मृतः।
मंत्रागमाधमन्यन श्रुतं तस्मै निवेदयेत् ॥ ६१ ॥

·१०५ गुरभकिपादुकामाहात्म्यम् । गुर्वाज्ञया तगृह्नीयात्तदनिष्टं विवर्जयेत् । स्वशास्त्रोकं रहस्यार्थ न बदेद्यस्य कस्यचित् ॥ ६२॥ यदि ब्रूयात्स समयाच्युत एव न संशयः। अद्वैतं भावयेन्नित्यं नाद्वैतं गुरुणा सह ॥ ६३ ॥ आत्मवत्सर्वभूतेपु हितं कुर्यात्कुलेश्वरि । आत्मस्थानांगसद्भावैः शुभ्रूपा स्याचतुर्विधा ।। ६४ ॥ शुश्रूपयानया देवि! शिष्यः संतोपयेद्गुरुम् । पदे पदेऽश्वमेधस्य फलं प्रामोत्यसंशयम् ॥ ६५ ॥ शुश्रूषणपरो यस्तु गुरुदेवमहात्मनाम् । केवलं गुरुशुश्रूपा तत्कृपाकारिणी प्रिये ! ॥६६॥ सद्भक्तिसहिता सा चेत्सर्वकामफलप्रदा। क्षीयते सर्वपापानि वर्धते पुण्यराशयः ।। ६७ ॥ सिध्यति सर्वकार्याणि गुरुशुश्रूपया प्रिये !। यद्यदात्महितं वस्तु तत्तद्धितं न वंचयेत् ॥ ६८ ॥ गुरुदेवार्चको यस्तु तस्य पुण्यं न गण्यते । भत्त्या वित्तानुसारेण गुरुमुद्दिश्य यत्कृतम् ॥ ६९ ॥ स्वल्पं वा बहु वा पुण्यं तुल्यमाढ्यदरिद्रयोः । सर्वस्वमपि यो दद्याद्गुरवे भक्तिवर्जितः ॥ ७ ॥ शिष्यो न फलमामोति भक्तिरेव हि कारणम् । यस्मिन्द्रव्ये गुरोरस्ति स्पृहा नानुभवेच्च तत् ॥ ७१॥ अवश्यं यदि वांछा स्यादनुभूयात्तदाज्ञया । यस्तिलार्ध तदर्ध चा गुरुस्वमुपजीवति ॥ ७२ ॥ लोभान्मोहात्स पच्येत नरके च त्रिसप्तके।

·दीशाप्रकाशिका।
अल्पादल्यं गुरुद्रव्यमदत्तं स्वीकरोति यः ॥ ७३ ॥
.तिरश्चां योनिमापन्नः कन्यादर्भक्ष्यते प्रिये ॥
गुरुद्रव्याभिलापी च गुरुस्त्रीगमनोत्सुकः ।।७४ ॥
पतितस्य क्षुल्लकस्य प्रायश्चित्तं न विद्यते ।
आज्ञाभंगोऽर्थग्रहणं गुरोरप्रियवर्तनम् ।। ७५ ॥
गुरुद्रोहमिदं प्राहुर्यः करोति स पातकी ।
स्वद्रव्यविनियोगं च नानिवेद्य गुरोश्चरेत् ॥ ७६ ॥
अनिवेद्य तु यः कुर्यात्म भवेद्ब्रह्मघातकः ।
गुरुस्थानं संप्रदाय तद्धर्म यो विनाशयेत् ॥ ७७ ॥
गुरुभिः स बहिः कार्यो देख्यो यध्यश्च पातकी ।
गुरुकोपान नाशोऽन्यो गुरुद्रोहान पातकम् ।। ७८ ।।
न मृतिगुरुनिंदाया गुर्वनिष्टान वापदः ।
जीवेदग्निप्रविष्टो वा नरः पीतविषोऽपि वा ॥ ७९ ॥
मृत्युहस्तगतो वापि नापराधकरो गुरोः।
यत्र श्रीगुरुनिंदा स्यास्पिधाय श्रवणी स्वको ॥ ८ ॥
सद्यस्तस्मादपक्रामेहरं न शृणुयाद्यया ।
गुरोनाम जपेत्पश्चाच्छ्यणे सा प्रतिक्रिया ॥ ८१ ॥
गुरुमित्रसुदासीदासाद्यान्नापमानयेत् ।
न निदेदन्यसमयान्वेदशास्त्रागमादिकान् ॥ ८२॥
श्रीगुरोः पादुका भूपा गुरुनामस्मृतिर्जपः ।
गुर्वाज्ञाकरणं कृत्यं शुश्रूषा भजनं गुरोः ।। ८३ ॥
विविक्षुर्देशिकावासं शांतचित्तोऽतिभकिमान् ।
व्यजनं पादुकां छत्रं चामरं वाहनादिकम् ॥ २४ ॥

·गुरुभक्तिपादुकामाहात्म्यम् ।
तांबूलमुल्वणं वेषमुत्सृज्य प्रविशेच्छनैः।
वाहनं पादुकां छत्रमासनं वसनादिकम् ।। ८५ ॥
दृष्ट्वा गुरोर्नमस्कुर्यान्नात्मभोगाय कारयेत् ।
। पादप्रक्षालनं स्नानमभ्यंगं दंतधावनम् ॥ ८६ ॥
मत्र निष्ठीवनं क्षारं शयनं स्त्रीनिवणम् ।
वीरासनं च दुर्वाक्यमालस्यं हास्यरोदनम् ॥ ८७ ॥
केशमोचनमुष्णीपं कंचुकं नग्नतां तथा ।
पादप्रसारणं वादं कलहं दूपणं प्रिये ! ॥ ८८ ॥
अंगभंगांगवाद्यादिकरास्फालनधूननम् ।
द्यूतकुछुटमवादियुद्धमित्यादि चांविके ! ॥ ८९॥
गुरुयोगिमहासिद्धपीठक्षेत्राश्नमेषु च ।
नाचरेदाचरेन्मोहाद्देवताशापमाप्नुयात् ।। ९० ॥
उपचारं विना तिष्ठेद्गुर्वग्रे नेच्छया विशेत् ।
कृतांजलिपुटो भूत्वा शनैर्गुर्वाज्ञया विशेत् ॥ ११॥
मुखावलोकी सेवेत तदुक्तं च समाचरेत् ।
गुरूक्तानुक्तकार्येषु नोपेक्षां कारयेत्मिये ! ॥ ९२ ॥
सदसद्यद्गुरुर्च्यात्तत्कार्यमविशंकया।
निग्रहानुग्रहे वापि गुरुः सर्वस्य कारणम् ॥१३॥
निर्गतं यद्गुरोर्वकारसर्व शास्त्रं तदुच्यते ।
गुरुकार्ये स्वयं शक्तो नापरं प्रेपयेत्प्रिये ! ॥१४॥
बहुत्वे तत्पर त्यैः सहितोऽप्यतिभक्तिमान् ।
गच्छस्तिष्ठन्स्वपन् जाग्रजपन् जुतन्मपूजयन् ॥ ९५॥

·মাহি।
गुर्वाज्ञामेय कुर्वीत तद्गतेनांतरात्मना ।
अभिमानो न कर्तव्यो जातिविद्याधनादिभिः ॥ ९६ ॥
यदार्चा निवसेन्नित्यं शिष्यः श्रीगुरुसंनिधी ।
कायाभूतो परित्यागी विनीतस्त्वतिभकिमान ।। ९७ ।।
देवि ! गुर्वग्रतस्तिप्रोद्गुरुकार्यसमुत्सुकः ।
खकार्यमन्यकार्य या शिष्यः श्रीगुरुचित्तवित् ।। ९८॥
गुरुपार्श्वगतो नमः पृच्छन्स्वमिव संवदेत् ।
सामान्यतो निपेवेचत्तगुरोर्यदि संनिधौ ॥ ९९ ॥
आचरेद्यदि मूढारमा दोषः कोटिगुणो भवेत् ।
अनाहत्य गुरोवाक्यं शृणुयाद्यः परामुखः ॥ १०० ॥
अहितं वाऽहितं वापि रौरवं नरके अजेन् ।
गोब्राह्मणवधं कृत्वा यत्पापं समवाप्नुयात् ॥ १०१।।
तत्पापं समयानोति गुर्वग्रेऽनृतभापणात् ।
स्थानांतराकृते पार्थव्यसने विपमे स्थितम् ॥ १०२ ॥
श्रीगुरुन त्यजेत्यापि तदादिष्टो बजेत्मिये!
अधास्थिते गुराध्य न तिष्ठेत कदाचन ॥ १०३ ।।
न गच्छेदनतस्तस्य न विशेदुस्थिते गुरौ ।
शक्तिच्छायां गुरुच्छायां देवच्छायां न लंघयेत् ॥१०४॥
स्वच्छायां तेषु नो कुर्यान्नस्वयेद्गुरुसंनिधौ ।
भाषणं पठनं गानं भोजनं शयनादिकम् ॥ १०५ ।।
अनादिष्टो न कुर्वीत नत्वा वंदनपूर्वकम् ।
ब्रह्माहत्याशतं कुर्याद्गुर्वाज्ञा प्रतिपालयेत् ॥ १०६ ॥

·गुरुभक्तिपादुकामादात्म्यम् ।
१०९
विना गुर्वाज्ञया शिप्यो निःश्वसेन्नातिशासनात् ।
सर्व गुर्वाज्ञया कुर्यान्नालिंगेत्तस्त्रियं प्रिये ! ॥ १०७ ।।
भत्त्या प्रणम्य चोत्तिष्ठेत्कृतांजलिपुटः प्रिये!।
पश्चात्पादेन निर्गच्छेन्नमस्कृत्य गुरोर्ग्रहात् ॥ १०८ ॥
एकासने नोपविशेद्गुरुणा तत्समैः सह ।
न विशेदासने देवि ! देवतागुरुसन्निधौ ॥ १०९ ॥
गुरोः सिंहासनं देयं ज्येष्ठानामुत्तमासनम् ॥
देश्यासनं कनिष्ठानामितरेषां समासनम् ॥ ११ ॥
जातिविद्याधनाढ्यो चा दूरे दृष्ट्वा गुरुं सदा ।
दंडप्रणामं कृत्वैकस्त्रिःप्रदक्षिणमाचरेत् ॥ १११ ॥
ततत्रिपद द्वादश वा ज्येष्ठादिवेकमेव च ।
गुरुतद्गुरुयोगे तु वंदेत परमं गुरुम् ॥११२ ॥
ततो नमेद्गुरुं सोऽपि गुर्वये तं निवारयेत् ।
प्रगुरोः सन्निधौ शिष्यः स्वगुरुं मनसा नमेत् ॥११३॥
गुरुबुद्ध्या नमेत्सर्व दैवतं तृणमेव वा ।
भावयेद्देववुद्ध्या तु प्रतिमां लोहमृण्मयीम् ॥ ११४ ॥
गुरोः प्रणामत्रितयं ज्येष्टानामेकमेव च ।
पूज्यानामंजलिस्तद्वदन्येषां वाक्यवंदनम् ॥ ११५ ॥
देवान्गुरून्कुलाचार्यान् ज्ञानवृद्धास्तपोधनान् ।
विद्याधिकान्स्वकर्मस्थान्प्रणमेत्कुलनायिके ! ॥११६ ॥
स्त्रीद्विष्टं गुरुभिः शप्तं पापंडं पतितं शठम् ।
विकर्मिणं कृतनं वा नाथमिस्थं च नो नमेत् ॥ ११७ ॥

·दीक्षाप्रकाशिका। अनिवेद्य गुरौ मुक्त यस्त्वेकग्रामसंस्थितः । अमेध्यं तेन मुक्तं स्याच्छूकरो जायते मृतः ॥११८ ॥ एकग्रामस्थितः शिष्यस्त्रिसंध्यं प्रणमैद्गुरुम् । मोदामात्रस्थिती भत्त्या गुरुं प्रतिदिनं नमेत् ॥ ११९ ।। अर्धयोजनगः शिप्यः प्रणमेसंचपर्वसु । एकयोजनमारभ्य योजनद्वादशावधि ॥ १२० ॥ दूरदेशस्थितः शिष्यो भन्या तत्सन्निधिं गतः। तत्तद्योजनसंख्याते विशेष प्रणमेद्गुरम् ।। १२१ ।। अतिदूरस्थितः शिष्यो यदेच्छा स्याचदा व्रजेत् । रिक्तहस्तरतु नोपेयाद्राजानं दैवतं गुरुम् ।। १२२ ।। फलपुष्पांवरादीनि यथाशक्त्या समर्पयेत् । एवं यो नाचरेदेवि ! ब्रह्मराक्षसतां ब्रजेत् ॥ १२३ ।। गुरुशक्तिश्च तत्पुत्रो ज्येष्ठ भ्राता गुरोः समः। आत्मवच कनीयांसः पुत्रवरकुलपालकाः ॥ १२४ ॥ लोकाचार्यस्य देवेशि ! गुरुज्येष्टकनिछयो। गुरुकल्पस्य कुर्वीत प्रणामं स्वगुरोर्यथा ।। १२५ ॥ स्वज्येष्ठश्च क्रमे ज्येष्ठः कुलज्येष्ठस्तृतीयकः । गुरोज्येष्ठस्तु देवेशि । इति ज्येष्ठ चतुष्टयम् ॥ १२६ ।। यावज्येष्ठाभिवादे तु क्रमाज्येष्ठांगयोगतः । गुरोश्च कुलवृद्धस्य वंदनादिविधानतः ।। १२७ ॥ पितृमात्रादिसर्वेषु पूज्यकोटिषु बंधुषु । अभ्युत्थानप्रणामाधैरव्यको दोपलाघवः ॥ १२८ "तत्तद्योजनसंख्यानमासस्या समेहरम्" इति पाहः ।

·समयाचारविधिः। यदा वाचार्यरूपेण स्वात्मानं संप्रकाशयेत् । अभ्युत्थानप्रणामाद्यैरव्यक्तो दोपलाघवः ॥ १२९ ॥ यदा त्वाचार्यरूपेण स्वात्मानं संप्रकाशयेत् । अभ्युत्थानप्रणामाद्यैर्दोषदः स्यात्तदा प्रिये ! ॥ १३० ॥ पतिर्भूत्वा पशुभ्यस्तु प्रणामं यः करिष्यति । स महापशुरित्युक्तो देवताशापमानुयात् ॥ १३१ ॥ यो गुरुस्थानकं प्राधः पादुकापरिसंख्यया । गुरुवत्स तु मंतव्यो ज्येष्ठबंधो न च प्रिये ॥ १३२॥ इति ते कथितं किंचित्पादुकाचारलक्षणम् । समासेन कुलेशानि ! किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥१३३ ।। इति पादुकाचारविधिः अथ समयाचारविधिः। कुलाणे- श्रीदेव्युवाच। कुलेश! श्रोतुमिच्छामि सर्वलोकैकपूजित!। कुलाचारक्रमं देव ! वद मे करुणानिधे! ॥१॥ श्रीमहादेव उवाच ॥ शृणु देवि ! प्रवक्ष्यामि यन्मां वं परिपृच्छसि । तस्य श्रवणमात्रेण पशुपाशैर्विमुच्यते ॥ २ ॥ यदि चेहीक्षितो ज्येष्ठः कुलपूजाविवर्जितः। तत्त्वनिष्ठः क्रमज्ञश्चेत्कुलपूजां समाचरेत् ॥ ३ ॥ तत्समीपे ततो गत्वा नमस्कृत्य गुरोर्यथा ।

·.
दीक्षाप्रकाशिका।
तस्मै निवेद्य तत्सर्च शेष भुंजीत पार्वति ! ॥ ४ ॥
पूजामध्ये गुरी ज्येष्ठे पूज्ये वापि समागते ।
नत्वा ब्रूयास्थितं शेपमाचरेत्तदनुज्ञया ॥५॥
ज्येष्ठस्यापि कनिष्ठस्य शिप्यावेकन संस्थिता ।
तत्र पूर्ववदाचारः कथितः कुलनायिके ! ॥ ६ ॥
अज्ञातकाले प्राप्ते चेत्पर्यापर्य न चिंतयेत् ।
नत्वा स्वस्वगुरु देवि ! स्वस्वमार्गेण तर्पयेत् ॥ ७॥
! नित्यानं दिया कुर्याद्रात्रौ नैमित्तिकार्चनम् ।
उभयोः काम्यकर्माणि इति शास्त्रस्य निश्चयः ॥ ८॥
• अनारवा नासनस्थो चा भुक्त्वा वा प्रलपन्नपि ।
गंधपुष्पाक्षताकल्पवस्त्राद्यैरनलंकृतः ॥९॥
अविन्यस्तशरीरो वा कुलपूजा न कारयेत् ।
विना मंत्रेण या पूजा विना मांसेन तर्पणम् ॥ १०॥
विना शत्तया तु यत्पान निष्फलं कथितं प्रिये।।
श्रीचक्रमेको नो कुर्यादेकपात्रे तु नार्वयेत् ॥ ११ ॥
नार्चयेदेकहस्तेन न पिवेदेकपाणिना ।
मद्यमांसासवैदेवि ! नार्चयेत्पशुसन्निधौ ॥ १२ ॥
प्रणम्य प्रविशेच्चके विनिर्गच्छेत्प्रणम्य च ।
श्रीचके नासने तिठेन च वीरासने प्रिये ! ॥ १३ ॥
श्रीचक्रदर्शनं देवि ! नेत्रयोः पापनाशनम् ।
तन्नास्ति चरणद्वंद्वं कौलिकस्याक्षिगोचरम् ॥ १४ ॥
अनाचारान्सदाचारान् चक्रस्थान् शक्तिकोलिकान् ।
शिवगौरीधिया देवि ! भावयेन्नावमानयेत् ॥ १५ ॥

·. समयाचारविधिः। ११३ कुलाचार्यगृहं गत्वा भन्या पापविशुद्धये । याचयेदमृतं पानं तदभावे जलं पिवेत् ॥१६॥ कुलाचार्येण तच्छत्तया दत्तं पात्रं तु भक्तितः । नमस्कृत्य च गृह्णीयादन्यथा नरकं व्रजेत् ॥ १७ ॥ अस्नात्वा वापि मुक्त्वा वाप्यभत्त्या वा कुलेश्वरि । यः सेवेत कुलद्रव्यं स दारिद्यमवाप्नुयात् ॥ १८ ॥ उष्णीपी कंचुको नग्नो मुक्तकेशो गलावृतः। व्यग्रो रुपा विवादी च न सेवेत कुलामृतम् ॥ १९ ॥ योगामृतस्य निष्ठावान्मद्यमांडोपरि भ्रमात् । ऊर्ध्वनालेन पानाच्च देवताशापमानुयात् ॥ २०॥ एकासने निविष्टा ये भुंजानाश्चैकभाजने । एकपात्रे पिवंतो ये ते यांति नरकं प्रिये ! ॥ २१ ॥ यः सेवेत कुलद्रव्यमेकग्रामे स्थिते गुरौ । तत्कुलकेऽपि तत्पुत्रे स्वज्येष्ठे कुलदेशिके ! । विनानुज्ञा कुलेशानि! सोऽक्षयं नरकं ब्रजेत् ।। २२ ।। उच्छिष्टो न स्पृशेच्चके कुलद्रव्याणि पार्वति । वहिः प्रक्षाल्य च करौ कुलद्रव्याणि दापयेत् ॥ २३ ॥ मद्यभांडं समुद्धृत्य न पात्रं पूरयेप्रिये !। भोगपात्रं सुराकुंभे निक्षिपेन्न कदाचन ॥ २४ ॥ चक्रमध्ये शुद्धधिया करात्यक्षालनादिकम् । यः करोति:हि मूढात्मा स भवेदापदां पदम् ॥ २५ ॥ निष्ठीवनं मलं भूत्रमधोवायुविसर्जनम् । दीक्षा ८

·दीक्षामफाशिका ।
श्रीचक्रमध्ये यः कुर्यात्स भवेद्योगिनीपशुः ॥२६॥
चनमध्ये घटे भिन्ने पात्रे च स्खलिते तथा ।
दीपनाशे च तच्छांत्य श्रीचक्रं कारयेप्रिये ॥ २७ ॥
आत्मा (१) जपंति ध्यायति त्रुवंति प्रणमति च ।
वोधयंति च पृच्छंति नंदति ज्ञानिनः प्रिये ! ॥२८॥
आत्मा (1) धर्मति गति हसति च वदंति च ।
रुदंति स्त्रियमिच्छंति निदंत्यज्ञानिनः प्रिये ! ।।२९ ।।
परिहासं प्रलापं च वितंडं वहुभाषणम् ।
उदासी न्यस्तसंक्रोधं चक्रमध्ये विवर्जयेत् ।। ३० ॥
पात्रहस्तो महादेवि! न भ्रमेच्चक्रमध्यगः ।
पूर्णपात्रं करे धृत्वा न तिष्ठेत चिरं प्रिये ! ॥ ३१ ॥
नालपेत्पात्रहस्तः सन् न भिंद्यात्पात्रमविके! ।
पादाभ्यां न स्पोत्पात्रं न विदुं पातयेदधः ॥ ३२ ॥
नैकहस्तेन दातव्यं न मुद्रावर्जितं पिवेत् ।
पात्रं च चालयेत्स्थानान्न कुर्यात्पात्रसंकरम् ॥ ३३ ॥
सशन्दं न पिवेद् द्रव्यं तथैव च न पूरयेत् ।
नान्योन्यं ताडयेत्पात्रं न पात्रं पातयेदधः ॥ ३४ ॥
साधारं नोद्धरेत्पात्रमनाधारे न निक्षिपेत् ।
रिक्तपानं न कुर्वीत न पात्रं भ्रामयेत्मिये ! ॥ ३५ ॥
न पात्रं लंघयद्धीमान्पानं नोत्पाटयेत्तिये ।।
प्रकल्प्य गोपयेत्पात्रमित्याज्ञा परमेश्वरि ॥३६ ॥
यदा संदीपनोल्लासः कौलिकः पशुमीक्षते ।
पठेद्वा पशुशास्त्राणि स गच्छेदा पशुखियम् ॥ ३७॥

·समयाचारविधिः। कुर्यात्पशुप्रसंग वा पशुकार्याणि पाचरेत् । धर्मार्थायुर्यशःपुण्यं ज्ञानसौख्यादि नश्यति ॥ ३८ ॥ श्रीचक्रस्थं कुलद्रव्यं यः पशुभ्यः प्रयच्छति । स्नेहालोभायाद्वापि स भवेद्योगिनीपशुः ॥ ३९ ॥ वैरिणापि न कर्तव्यो वाग्वादश्चक्रमध्यतः। पितृमातृसमं पश्येत्तेनोक्तं परुपं सहेत् ॥४०॥ हृष्टचेताः प्रहप्येत स्वजनं मित्रसुप्रियम् । तथा च कौलिकं दृष्ट्वा स भवेद्योगिनीमियः॥४१॥ ब्रह्मादिस्तंबपर्यतं यस्य मे गुरुसंततिः। तस्य मे सर्वशिष्यस्य को न पूज्यो महीतले ॥ ४२ ॥ इति निश्चलवुद्धियः स भवेदावयोः प्रियः । अहंगुरुरहं ज्येष्ठस्त्वहं वेद्मीति गर्वितः ॥ ४३ ॥ अहं येषां मानमेव कौलिका न भवंति ते । श्रीगुरुं कुलशास्त्राणि पूज्यस्थानानि यानि च ।। ४४ ॥ भत्त्या श्रीपूर्वकं देवि! प्रणम्य परिकीर्तयेत् । गुरुनाम्ना न भाषेत जपकालादृते प्रिये ॥४५॥ श्रीनाथदेव! स्वामीति विवादे साधने वदेत् । श्रीगुरोः पादुकां मुद्रा मूलमंत्रं स्वपादुकाम् ।। ४६ ॥ शिष्यादन्यत्र देवेशि ! न वदेद्यस्य कस्यचित् । पारंपर्य समास्थाय मंत्राचारादिकं प्रिये ! ॥४७॥ सर्व गुरुमुखाल्लब्धं सफलं स्यान्न चान्यथा । श्रीशास्त्राश्रयभूतं च पुस्तकं परमेश्वरि ॥४८॥ नित्यं समर्चयेत्या पशुहस्ते न निक्षिपेत् ।

·दीक्षामकाशिका। स्वदारवन्निपेवेत कुलशास्त्राणि पार्वति ! ॥४९॥ पशुशास्त्राणि सर्वाणि वर्जयेत्परदारवत् । श्वचर्मस्थं यथा क्षीरमपेयं स्याद्विजोत्तमैः ॥ ५० ॥ तथा पशुमुखाद्धर्मो न श्रोतन्यश्च कौलिकैः । यः शृणोति कुलाचारं यथाशास्त्रं च यो वदेत् ।। ५१॥ तावुभौ गच्छतः साक्षाद्योगिनीवीरमेलनम् । अश्रद्दधाना ये चान कुलधर्मे कुलेश्वरि ॥५२ ॥ नरकान निवर्तते यावदाभूतसंप्लवम् । जढा धृता च प्रीता च मूल्येन च समाहता ।। ५३ ॥ सकृकामगता वापि पंचधा गुरुयोषितः । अलंध्याः पूजनीयाः स्युर्गुरुवद्गुरुयोपितः ॥ ५४॥ गुरुशक्तिं धीरभायाँ कुमारी व्रतधारिणीम् । व्यंगागी विकृतांगी च कुजामपि न कामयेत् ॥ ५५ ॥ सुतां च भगिनी पौत्री स्नुपां वापि प्रियामपि । न कामयेद्गुरोरग्रे कुर्यान्नान्योपगृहनम् ॥ ५६ ॥ कृष्णांशुका कृष्णवर्णा कुमारी च कृशोदरीम् । मनोहरां यौवनस्थामर्चयेद्देवताधिया ॥५७॥ एकदापि न सेवेत बलेन कुलयोगिनीम् । चक्रमध्ये क्षयं क्षुब्धं कामयेन कुलेश्वरि ॥ ५८ ।। आममांसं सुराकुंभ मत्तेभं सिद्धदर्शनम् । सहकारमशोक च क्रीडालोला कुमारिकाम् ।। ५९ ॥ एकवृक्ष श्मशानं च समूह योपितामपि । नारी च रकवसनां दृष्ट्वा वंदेत भक्तितः ॥ ६० ॥ - ·समयाचारविधिः। गुरुशक्तिसुतज्येष्ठकनिष्ठकुलदेशिकान् । कुलदर्शनशास्त्राणि कुलद्रव्याणि कौलिकान् ॥ ६१ ॥ प्रेरकान्सूचकाँश्चापि वाचकान्दर्शकॉस्तथा । शिक्षिकान्बोधकान्योगियोगिनीसिद्धपौरुपान् ॥ ६॥ कन्याः कुमारिका नग्नानुन्मत्तानतियोगिनः । न निदेन जुगुप्सेत न हसेनावमानयेत् ॥ ६३ ॥ नाप्रियं नानृतं ब्रूयात्कस्यापि कुलयोगिनः । कुरूपेत्यतिकृष्णेति न वदेत्कुलयोपिताम् ॥ १४ ॥ परीक्षयेन भक्तानां वीराणां च कृताकृतैः। न पश्येद्वनितां नग्नामुन्मत्तां प्रकटस्तनीम् ॥ ६५ ॥ न दिवा सेवयेन्नारी तद्योनिं न निरीक्षयेत् । या काचिदंगना लोके सा मातृकुलसंभवा ।। ६६ ॥ कुप्यन्ति कुलयोगिन्यो वनितानां व्यतिक्रमात् । शतापराधैर्वनितां पुष्पेणापि न ताडयेत् ॥ ६७॥ दोपान गणयेत्स्त्रीणां गुणानेव प्रकाशयेत् । तिष्ठंति कुलयोगिन्यः कुलवृक्षेषु सर्वदा ॥ ६८ ॥ तत्पत्रेपु न भोक्तव्यमर्कपत्रे विशेषतः । न स्वपेत्कुलवृक्षाधो न चोपद्रवमाचरेत् ।। ६९ ।। दृष्ट्वा भक्त्या नमस्कुच्छेदयेन्न कदाचन । लप्मांतककरंजाक्षनिंबाश्वत्थकदंवकाः ॥ ७० ॥ विल्वोक्टोदुंबरौ च चिंचेति नवमः स्मृतः। प्रायश्चित्तं भृगोः पातं संन्यासं व्रतधारणम् ॥ ७१ ॥ तीर्थयात्राभिगमनं कौली पंच विवर्जयेत् ।

·दीक्षाप्रकाशिका।
वीरहत्या वृथा पानं वीरद्रव्यापहारता ।। ७२ ॥
वीरस्त्रीगमनं चापि तत्संयोगं च पंचमम् ।
महापातकमित्युक्तं कौलिकानां कुलान्वये ॥ ७३॥
शैवे तत्त्वपरिज्ञानं गारुडे विपभक्षणम् ।
निग्रहानुग्रही कौले ज्योतिषे ग्रहणं तथा ॥ ७४ ॥
देवतागुरुशास्त्राणि सिद्धाचारविडंबकाः।
विद्याचौरी गुरुद्रोही ब्रह्मराक्षसतां ब्रजेत् ॥ ७९ ॥
गुरुं हुंकृत्य तुंकृत्य विप्रं निर्जित्य बादतः।
विकल्पः कुलशास्त्रेषु भवंति ब्रह्मराक्षसाः॥७६ ।।
एकाक्षरप्रदातार यो गुरुं नैव मन्यते ।
शुनो योनिदातं गत्वा चांडालत्वमवाप्नुयात् ॥ ७७ ।।
मातरं पितरं भार्या भ्रातरं बान्धवं सुतम् ।
कुलनिंदाकरं देवि! हन्यातमविचारतः॥७८ ॥
गुर्वर्थ देवतार्थं वा कौलिकार्थ कुलेश्वरि ।
कुलागमार्थमथवा कुलधर्मार्थमेव च ॥ ७९ ॥
देवि! निंदाकर हत्वा चाधितः स्वयमेव च ।
यस्त्यजेद्दुस्त्यजान्प्राणान्स परे लीयते शिवे ! ॥८॥
एकस्मिन्निधने यत्र प्राप्यते दुष्टचारिणि ।
बहूनां भविता क्षेमः पुण्यं तस्य वधो भवेत् ॥ ८१ ॥
श्वीचककृतवृत्तांतं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
कदाचिनैव वक्तव्यमित्याज्ञा पारमेश्वरी ॥ ८२॥
कुलधर्मप्रसंग च पशूनां पुरतः प्रिये!।
कदाचिन्नैव कुर्वीत शूद्रे वेदऋचां यथा ॥ ८३ ॥

·संमयाचारविधिः।
पीठक्षेत्रागमानायसद्विद्याचारकौलिकान् ।
कुलद्रव्यादिकं देवि ! न वदेत्पशुसन्निधौ ॥ ८४ ॥
यथा रक्षति चौरेभ्यो धनधान्यांवरादिकम् ।
कुलधर्म तथा देवि ! पशुभ्यः परिपालयेत् ।। ८५ ।।
अंतः कौलं बहिः शैवं जनमध्ये तु वैष्णवम् ।
कौलं सुगोपयेद्देवि ! नालिकेरफलांबुवत् ॥८६॥
कुलधर्ममिमं देवि! सर्वावस्थासु सर्वदा ।
गोपयेच्च प्रयत्नेन जननीजारगर्भवत् ।। ८७ ॥
वेदशास्त्रपुराणानि सामान्यगणिका इय ।
इयं तु शांभवी विद्या गोप्या कुलवधूरिव ॥ ८८ ॥
सुगुप्तकालिकाचारमनुगृहंति देवताः।
वांछासिद्धिं प्रयच्छंति नाशयंति प्रतारकान् ॥ ८९ ॥
कुलेशि! कुलशास्त्रज्ञाः कुलपूजापरायणाः ।
ये त्वां रहसि सेवंते तिष्ठति तव सन्निधौ ।। ९० ॥
गुरुं प्रकाशयेद्धीमात् मंत्रं यत्लेन गोपयेत् ।
अप्रकाशप्रकाशाभ्यां क्षीयंते संपदायुपी ॥ ९१ ।।
सर्वाचारपरिभ्रष्टः कुलाचारं समाश्येत् ।
कुलाचारपरिभ्रष्टो रौरवं नरकं ब्रजेत् ॥ ९२ ॥
शास्त्रेषु निष्कृतिदृष्टा महापातकिनां प्रिये ! ।
कुलभ्रष्टस्य देवेशि ! न दृष्टा निष्कृतिः क्वचित् ॥ १३ ॥
कुलधर्म समाश्रित्य ह्याचारं यो न पालयेत् ।
यथेधाचारिणस्तस्य महापातकिनः प्रिये ॥ ९४ ॥

·१२०
दीक्षाप्रकाशिका !-
आपदो दुरितं रोगा दारिद्यं कलहं भयम् ।
योगिनीनां प्रकोपश्च स्खलितानि पदे पदे ।। ९५ ॥
ध्वस्तमानः प्रणटश्च तेजोहीनोऽतिदुःखितः।
निंदितः सर्वविद्विष्टो विह्वलः संगवर्जितः ॥ ९६ ॥
देशदेशांतर याति कार्यहानिश्च सर्वदा ।
तत्रापि कुलमार्गस्थाः शाकिन्यः कुलपालकाः ॥ ९७ ॥
भक्षयंति पुरा तासां वरो दत्तो मयैव तु ।
तस्मादाचारवान्देवि! योगिनीनां प्रियो भवेत् ॥ ९ ॥
नाशमेति चतुर्वेदी धनाचारी कुलेश्वरि !।
पादुकामात्रसारज्ञः सदाचारी सुयंत्रितः ॥ ९९ ॥
सदाचारेण देवत्वं योगिनीवीरमेलनम् ।
संप्राप्नुवंति तिर्यक्त्वं कौलिकास्तद्विपर्ययात् ॥ १० ॥
आज्ञासिद्धमिदं कौलमनाचाराद्विनश्यति ।
आचारपालनात्सत्यमाज्ञासिद्धिर्भविष्यति ॥ १०१॥
नाभिपेको न मंत्रो वा न शास्त्रपठनादिकम् ।
कारणं कुलधर्मस्य सदाचारः कुलेश्वरि ।। १०२॥
बालाश्रीपादुकातस्यत्रयाचारादिवासनाम् ।
यो वेत्ति समयी स स्यात्कौलिकश्चापि शांभवि!॥१०३॥
तायन कौलिको देवि! यावन्न समयीकृतः ।
देहपाते विमोक्षः स्यात्समयाचारपालनात् ।। १०४ ।।
संस्कारेण विहीनत्याद्गुरुपाक्यस्य लंधनात् ।
आचारवर्जनादेवि ! कालिकः पतितो भवेत् ॥ १०५॥

·समयाचारविधिः। नित्यं नैमित्तिकं काम्यं मंत्रतंत्रादिलोपनम् । अनहपशुदुःसंग मंत्रसांकर्यसंभवम् ॥ १०६ ॥ गुप्तप्रकटसंभूतं ज्ञानाज्ञानकृतं प्रिये!। एवमादिपु दोपेषु पापस्य गुरुलाघवम् ॥ १०७ ॥ देशं कालं च यो वेत्ति सम्यक् ज्ञात्वा यथाविधि । प्रायश्चित्तं गुरुर्दद्यात्सर्वपापविशुद्धये ॥ १०८ ॥ शिष्योऽपि देवि! तत्मोतं प्रायश्चित्तं समाचरेत् । अथवा सर्वपापानां गुरोर्नामजपस्मृतिः ॥ १०९ ॥ जांबूनदस्य कलुपं परं शुद्धं यथाग्निना। अनाचारस्य मालिन्यं प्रायश्चित्ताग्निना दहेत् ॥ ११० ॥ बहुनान किमुक्तेन रहस्यं शृणु पार्वति । वर्णाश्रमाणां सर्वेपामाचारः सद्गतिमदः ॥१११॥ गुरुस्त्रिवारमाचारं कथयेत्कुलनायिके!। सन्न गृह्णाति शिष्यश्चेत्तदा पापं गुरोर्न हि ॥ ११२ ॥ मंत्रिदोपश्च राजानं जायादोपः पतिं यथा। तथा प्रामोत्यसंदेहः शिष्यपापं गुरुः प्रिये ॥ ११३ ॥ इति ते कथितः किंचित्समासेन वरानने!। कुलाचारविधिदेवि ! किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ११४ ॥ सौभाग्यरत्नाकरेऽपि- प्रतिग्रहं न गृह्णीयादात्मभोगविवित्सया । देवतागुरुपूजार्थ यत्नतोऽप्यर्जयेद्धनम् ॥ १॥ अनिर्वाह तु कार्यस्य यदर्थ शपथः कृतः । प्रायश्चित्तजपो देवि ! सहस्रं स्वमनोस्ततः॥२॥ दीक्षा०९ ·१२२ दीक्षाप्रकाशिका। *-- लोकोद्वेगकरी या च या च मर्मनिकृतनी। स्थित्युद्वेगकरी या च तां गिरं नैव भापयेत् ॥ ३ ॥ शिवशंभुः- ननिंदेकारणं देवं न शास्त्रं तेन निर्मितम् । न गुरुं साधकं चैव लिंगच्छायां न लंघयेत् ॥ १॥ इति समयाचारविधिः॥ गोभ्यद्रीदुमिते शाके १७१९ माधवस्य सिते दले। एकादश्यां गुरुदिने दीक्षाप्रकाशिका कृता ॥१॥ इति श्रीसत्यानंदनाथगुरुचरणप्रसादेन श्रीविष्णुभट्टवि- रचित्तायां दीक्षाप्रकाशिकायां पादुकाभक्तिकथनं नाम द्वा- दशः प्रकाशः॥

·अष्टांगसिद्धिपंचांगम्। ॥ श्रीगुरुगणपतीटकुलदेवताभ्यो नमः ॥ अथाष्टांगक्रमार्थमहर्गणानयनं सौभाग्यरत्नाकरे । नंदाद्रीदुगुणै३१७९र्युतो गतकलिः पधेदुः१२संवर्धितो युक्तोऽसौ मधुरायकैस्त्रिश्विधृतः साश्वै७० हेतैः संयुतः। देवै३३राप्तफलैर्युतो नभगुणै३० वृद्धः सतिथ्या त्रिधा- ऽघोऽटौशून्यनगा७०८प्तियुग्श्रुतिरसै६४लब्धावमैरूनका ॥१॥ १ महर्गणानयनं तत्रांतरे- अय वक्ष्ये विस्तरेण पारायणविधि परम् । यस्य विज्ञानमात्रेण साक्षात्परशिवो भवेत् ॥१॥ कालस्वरूपमशाला सिद्धये यो मर्नु जपेत् । कोटिकोटिजपेनापि सिद्धिस्तस्य न जायते ॥ २॥ कालस्वरूपविज्ञानमहर्गणविधानत । अष्टांगक्रमसंप्राप्तिाल्पस्य तपस फलम् ॥ ३ ॥ उच्यते प्रथम तन सिद्धकल्याद्यहर्गण । अागक्रमसप्राप्तियन तास्कालिकी भवेत् ॥ ४ ॥ नभर्तृ६० शरपक्ष२५नी गतवत्सरमिधितो । नवाबरधरा१०९युको भवेयु शकवत्सरा ॥५॥ सपूतो तुचकांकेनेकसेष सिसोजयेत् । तेनैव खरसा६०हन्यु शेष पूर्ववदेव हि (3)॥ ६ ॥ २ गतमाये । . । .

·खराम३०युक्तो हीनो वा सैको वापि निरेककः । सुधियाऽहर्गणः कार्यों यदि वारो न लभ्यते॥२॥ एवं संसिद्धमुनिभिस्तंत्रविद्भिः स्फुटीकृतः । सप्तश्तष्टोऽपि शुक्रादिः स्यात्प्रतीतावहर्गणः ॥३॥ तंत्रांतरेऽपि- नंदसप्तकुगुणान्वितशाको३१७९ जायते कलियुगं रवि१२गुण्यम् । यातमाससहितं त्रिविधाऽधः खाश्व७० लब्धममरा३३प्तियुतं तत् ॥४॥ पूर्णराम३०गुणितं गततिथ्या संयुतं निरहिपूर्णनगा७०८या। युक्तमब्धिरस६४लब्धविहीनं साझगोर्दिनगणं कुतले व ॥५॥ अन्यत्रापि। शको नवादींदुकृशानु३१७९ युक्ता कले वेदब्दगणः सुवृत्तः ॥६॥ कल्याद्यन्दगणः प्रभाकर १२हतक्षेत्रादिमासैयुत- खिस्सा साद्रि७०हृताशयुक् सुर३३हतैलब्धाधिमासयुतः। खत्रिना३० सतिथिर्द्विधा शिव११हतखिव्योमशैलो७०३द्भुतै- हीनो लन्धदिनारमैः सितेनिशार्थे सायनोऽहर्गणः ॥७॥ १ चैत्रादिगतमासरित्यर्थ । २ शुक्रवारनिशार्धादिरित्यर्थः ।

·सौभाग्यतंत्रे। उदये पंचभिपहते नवभिनव वासराः । पोडेशमि१र्भवेनित्या सशेषे प्रथमा भवेत् ॥ ८॥ युगादिज्ञानम् । अथाधुना युगादीनां ज्ञानं संकथ्यते मया । अंगांकाव्ध्यर्तुवेदाश्वै७४६४९६हते तु युगसंततिः ॥ ९॥ तच्छेपेऽङ्गव्यश्वपूर्णपक्ष२०७३६र्भक्ते परिवृतिः शेपे रसाद्रीपु५७६ हृते वर्षाणि तद्गतानि च ॥१०॥ वर्पशेपं रसगुणै३६र्भक्तं मासास्तु ते गताः । मासशेपं क्रमाज्ज्ञेयं दिनं शून्यादितो भवेत् ॥ ११ ॥ एवमष्टांगसंसिद्धिरसात्तात्कालिकी स्मृता । नक्षत्रयोगसंसिद्धिः प्रोक्ता संकल्पवाचने ।। १२ ।। शेपमष्टांगकं ज्ञेयं पारायणविदां चरैः । अकांकशरसंमिन्ना राशिकरणखेचराः ॥१३॥ पंचभूताच तज्ज्ञानं सादहा गणकैः सदा । इति ज्ञात्वा श्रीमतां च विनियोग समाचरेत् ॥ १४ ॥ तकारः परिवृत्तिश्च सं महायुगमुच्यते । वर्पाक्षराणि पत्रिंशदकारादीन्युदीरयेत् ॥ १५ ॥ मासाश्च पोडश प्रोक्ताः स्वराणां पोडशादितः । मासस्य दिनसंख्या तु पशिच प्रकीर्तिता ॥ १६ ॥ षोडशभि पोडशाख्या नित्यापर्यायनामका इति पाठ २ पनिश द्विपईते तद्वद्भवेत्तागयोगकम् इत्यधिकमेकस्मिन् पुस्तके। ३ दिननित्याक- शेषत इति पाठ ।

·अकारादिक्षकारांता: पदनिशदिनसंततिः। नित्याश्च पोडश प्रोक्ताः पोडशस्वरसंस्थिताः ॥ १७ ।। कामेश्वर्यादिचित्रांता सर्वात पोडशी भवेत् । पर्यायक्रमतो ज्ञेयमिति शास्त्रस डिडिमः ॥१८॥ वाराक्षरमथो वक्ष्ये नववर्गायवर्णकान् । अलकवटतपयशा नित्यं त्वेवं विनिर्दिशेत् ।। १९ ॥ नव धारा इति ज्ञेया नवनाथात्मकाः क्रमात् । मासे मासे तु वाराणां चतुरावृचिरीरिता ॥ २० ॥ घटिकाचाथ विज्ञेयाः पटिसंख्या दिने दिने । पंचाशन्मातृकानां च विभागः पंचधा भवेत् ॥ २१ ॥ अकाराद्या काररहिता ज्ञेया। अएचतयनामानो वर्गाः स्युश्च क्रमाततः। यस्मिन्दिने तु यो वर्णों ज्ञात्वा तटिकोदयम् ॥ २२ ॥ तदादि गणयेत् धीमानायवर्ग जपेत्पुनः । इति । अथ चतुरंगक्रमः। तारत्रयं मूलविद्यां वर्षमासदिनोदयात् । संयोज्य चतुरंगाख्यो विधिरेस मुसिद्धिदः ॥ २३ ॥ इदमेकस्मिन्पुस्तके मास्ति । २ प्रहादानंदनायारूपं सकलानंदमेव च । कुमारानंदनाय च करिनंदनाथाम् ॥ १॥ कोधानंदपुरानो ध्यानानंदं ततः परम् । बोधानंदयानंदी प्यायदेव कुलोपरि ॥२॥ इति लोकद्वयमविध्मेकस्मिन् सके ।

·चारश्च घटिका चैच दिननित्या तथैव च । वर्षमासयुगाश्चांते परिवृत्तिरिति क्रमात् ।। २४ ॥ प्रोक्तोऽष्टांगक्रमश्चायं भृग्यायैः समुपासितः । जपाचनविधौ ज्ञेयाः शक्तयोऽष्टौ सुसिद्धिदाः ॥२५॥ 'पुष्पिणी च कुमारी च मोहिनी विमला तथा । जयिनी श्रीकरी चैव पर्वाण्येवानि पट् क्रमात् ॥ २६ ॥ पुप्पिणी वर्षमासाभ्यां मासं दिन कुमारिका । वर्ष दिनं मोहिनी च विमला मासकोदयात् ॥२७॥ वर्पोदयाभ्यां जयिनी दिनोदयाभ्यां श्रीकरी । इत्येवं पर्वपद्धं स्यात्सोमपानमथो बुवे ॥२८॥ वर्ष मासं तथा प्रोक्तं पक्षं चोदयमेव च । सोमपानमिदं प्रोक्तं बुधैरागमवेदिमिः ॥ २९ ॥ वर्षे दिनं चोदयं च वारं मासं तथैव च । चर्पपंचकसंयोगजपः सूर्योपरागकः ।। ३०॥ इत्यष्टांगक्रमः संपूर्ण । १ युगः परिधतिवैव वर्षमासदिनानि च । नित्यानारख घटिका क्रमादष्टागर्क भवेत् ॥ इति पाठः ।

·६ . अथोदाहरणसाधनम् । प्रणम्य'जानकीजानि गणपं केशवं गुरुम् । अष्टांगसिद्धिपंचांगोदाहतिः क्रियते स्फुटा ॥१॥ खस्तिश्रीसंवत् १९६४ आषाढदिसंवत् १९६५ शाके १८३० व्यतीते काले आश्विनसुदि १ प्रतिपदि शनौ अत्र. दिनेऽष्टांगसिद्धिप- चांगसाधनार्थ गणितारंभः ।। शकः१८३० नवादीदुकशानु३१७९युक्तो जातः कल्याद्यब्दगणः ५००९प्रभाकर १२हतो जातो मासगणः सावनः६०१०८ चैत्रादिगत- मासैर्युतः०११४ त्रिस्थरतन्मध्येऽधः खादि००हृतालव्धं८५८ अनेन युक्तो मध्यस्थो६०११४ मासगणः६०९७२ अयं मुरै३३हतो लब्धा अधिमासा.१८४७ एमिः प्रथमस्यो ६०११४ मासगणो युक्तो जातश्चांद्रमासगण.६१९६१ अयं 'खत्रि३०नो जाताश्चांद्रतिथ्यः १८५८८३० गततिथ्या० युताः१८५८८३० द्विधा स्थाप्याः । अपः शिव११हले जात२०४१७१३०त्रिव्योमशैलै७०३हते जातान्यवमानि २९०८५ एमिहीनाः प्रथमस्था १८५८८३०जातोऽहर्गणः सावनः १८२९७४५ अयं सप्तमिभक्तः शेष १ "सितनिशाधे" इत्युक्त- वात् शनिवारः। अथ वारसाधनम् । "नवभिनय वासरा" अस्पार्थः-~-अहर्गणे नामिभक्ते शेपं वासरः शून्यशेपे प्रथमवासरः उदाहरणे अर्गणः१८२९७४५अयं नवमिभक्तः शेपं०शून्यं । शून्यशेपे प्रहादानंदनायनामा वासरः ·७ य ८श t संज्ञा वारनामानि तंत्रांतरे वारनामानि ० अ प्रहादानंदनाथः प्रकाशानंदः १ल सकलानंदनाथः विमर्शानंदः २ क कुमारानंदनाथः आनंदानंदः ३च वसिष्ठानंदनाथः ज्ञानानंदः क्रोधानंदनाथः सत्यानंदः सुरानंदनाथः पूर्णानंदः ध्यानानंदनाथः स्वभावानंदः बोधानंदनाथः प्रतिभानंदः :०१ शुकानंदनाथ सुभगानंदः - अथ नित्यासाधनम् । "पोडशभिर्भवेनित्या सशेपे प्रथमा भवेत्" - ६ अस्यार्थ:--अहर्गणे पोडशमि१र्भक्ते शेपं नित्या स्यात् । शून्यशेषे प्रथमा ज्ञेया । महर्गणः१८२९७६५पोडशमिक्तः शेष १ एकशेपे आ-सज्ञिका कपालिनीनान्नी नित्या नित्यानामानि तंत्रातरे नामानि । काली कामेश्वरी कपालिनी भगमालिनी १ श्रीमद्देशिकेंद्रभास्कररायप्रणीतसौभाग्यभास्कराख्यभाष्ये (श्लो० २९६) तथैव वामकेश्वरततातर्गतनित्यापोडशिकार्णवे प्रथमपटले लो० २४ च समुर नयन्ते नित्यानामानीमानि, दक्षिणकालिकोपासकानां काल्याद्यसितातानि नित्या- नामानि, तथैवान्यासा बालात्रिपुरसुंदरी-महात्रिपुरसुंदरी-ललिताम्बोपासवान कामेश्वर्याद्यानि नित्यानागानीति सामदायिकोक्तिः । एव वारेऽप्यूहनीयम् । सज्ञा १ आ.

·४उ .१३ औ कुल्ला नित्यक्लिना कुरुकुल्ला भेरुंडा विरोधिनी पहिवासिनी ५ऊ विप्रचित्ता महावज्रेश्वरी उग्रा शियदूतिका ७ उग्रप्रमा त्वरिता दीसा कुलसुंदरी नीला नित्या घना नौलपताका बलाका विजया १२ ओ মাথা सर्वमंगला मुद्रा ज्वालामालिनी ११ अं मिता বি १५ श्रीः (त्रिपुरसुंदरी) अथ युगसाधनम्। "अंगांकाबध्यतुवेदाश्चै७४६४९हते तु गुगसंततिः" अस्यार्थः-अहर्गणे अंगांकाध्यतुवेदाश्वर्भते लब्धं युगः ककारादिश्यते उदाहरणे-अहर्गणः १८२९७४५अंगांकाव्यर्तुवेदावेमक्ते लब्ध २, द्वि२ लब्धे ख-संज्ञको युगः शेष ३३६७५३ अथ परिवृतिसाधनम् । "तच्छपेङ्गव्यश्वपूर्णपक्ष२०७३६र्भक्ते परिवृतिः" असार्थ:--युगशेपे अगत्यश्चपूर्णपक्षत लब्धं परिवृतिः-कका- असिता रादिः।

·उदाहरणं-युगशेपं३३६७५३ अंगव्यश्वपूर्णपक्षैर्भक्ते लब्ध१६पो- डशलव्धे त-संज्ञकपरिवृतिः शेपं ४९७७ अथ वर्षसाधनम्। "शेपे रसाद्रीपु५७६हते चणि तद्गतानि च" अस्यार्थः-परिवृतिशेपे रसाद्रीपुभिर्भके लब्धं गतवर्षाणि, दिन- साधने यानि पत्रिंशदक्षराणि तान्येवाऽक्षराणि ( अकारादीनि पट्- त्रिंशत्) उदाहरणं--परिवृतिशेपे४९७७ रसाद्रीपुभिर्मक्ते लब्धं ८ अष्टौ । अष्ट लब्धे ज-संज्ञकं वर्ष ज्ञेयम् । शेपम्३६९ अथ माससाधनम् । "वर्षशेपे रसगुणै३६र्भक्त मासास्तु ते गता" अस्यार्थः--वर्षशेपे पत्रिंशद्धिर्भक्ते लब्धं गतमासाः (ते च अकारादिपोडशखराः) उदाहरणं-वर्षशेषं ३६९ पत्रिंशद्भिभक्तं लब्धं१० दशलब्धे वर्तमान-ए-संज्ञकमासः शेष ९ ·अकारादिपोडशखरा यथा। १ ४ ६ ८ २ श्रा १० ३ E उ २ ल ए म श्री अं अथ दिनसाधनम् । "मासशेष क्रमाज्ज्ञेयं दिन" अस्यार्थः-मासशेपमेव गतदिनं, शून्यशेपे प्रथमदिनं ज्ञेयम् । उदाहरणं-मासशेष ९ नवशेपे झ-संज्ञक 'काल' नामकदिनं ज्ञेयम् । पट्त्रिंशदिनानि यथा । संज्ञा नामानि संक्षा नामानि शिवः शक्तिः जिक्षा सदाशियः इश्वरः पाक शुद्धविद्या पाणिः पादः पायु:. विधा उपस्था शब्दः स्पर्श नियतिः रूपं द घ २० २१ २२ २३ ध्राणः । माया कला भ २५ २६ REAMU& 4041454 काला २८ र ल ३० १३ प्रशतिः गदंकारः गंधः आकाशा घायुः ३२ ३३ ३४ १५ छ मनः थोत्रं स्वग सटिलं भूमिः ३३ ·अथ घटिकासाधनम् । "उदये पंचभिर्हते" अस्यार्थः-अहर्गणे पंचभिर्भक्ते शेप घटिकोदयं ज्ञेयम् । उदा- हरणं । अहर्गणः१८२९७४५पंचभिर्भक्तः शेपं ० शून्यशेपे (अ) संज्ञिकं घटिकोदयम् ङकाररहिताधटिकायाः संज्ञा । अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋलल. १.५ पे ओ औ क ख ग घ ० २च छ ज झ ट ठ ड ढाण E ४ायारालाच शपसाळाक्ष ام اس | ११] ए|२१४च ३१ त ४१य ५१ आ |१२|ऐ२२|छ/३२/थ ४२ र ५२ १३/ओ २३ ज २३|द ४३/ल ५३ ई १४औ२४ झ३४/घ ४ व ५४ ६ ७ प४६प ५६ ३७/फा४७सा५७ ४८ह भा४९/ळ/९ ण४०/म/५०/६० ऊ १६.२६ ऋ १७क/२७ |१८स २८ ल् १९/ग १० ल/२०/घ घटि संज्ञा संघ सं. घ.सं. घ. का घ.सं. घ. यसिदिने गणितागतं घटिकोदय समागतं तसादनुक्रमेण पष्टि घटिको लिखितचक्रे तिथितिव्या । अस्मिन् अष्टागसिद्धिपंचागे

·१२
यष्टि६० घटिकात्मकं दिनं न न्यूनाधिकघटिकात्मकं । तिथिक्षयवृद्धी
चन स्तः । पत्रिंशदिनात्मक एव मासः । ।
पोडशमासात्मकं वर्ष । क्षयवर्याधिकमासक्षयमासाश्च न संति ।
। वर्षदिनप्रमाण ५७६ पत्रिंशद्वर्षाणामेका परिवृतिः परिवृति-
दिनप्रमाण२०७३६ । पनिशरपरिवृतीनामेकं युगम् । युगवर्षप्रमाणं
१२९५ युगदिनप्रमाणं ७४६४९६
संवत् १९६४ आषाढादिसंवत् १९६५ शाके १८३० व्यतीते काले
आधिनसुदि प्रतिपदि १ शनी अहर्गणः १८२९७४५
युगे परिवर्ते--वर्षे-मासे यारे-घटिकोदो-दिने-
ख.
कालनाम
प्रहादा-
नंदनाथ:
नित्यायाम
कपालिनी.
संकल्पप्रकारो यथा---
असिन् देवीमातृकामाने ख-युगे, त-परिवर्ते,
ज-वर्षे, ए-मासे, अ-प्रदानंदनाभवासरे
अ-घटिकोदये, झ-कालनाभकदिने, आ-नित्यायां
श्रीनग(अमुकीमहाविद्या) प्रीत्यर्थे जपे विनियोगः ॥
खस्तिश्रीमपतिवीरविक्रमादित्यस्य राज्यसमयातीतसंवत् १९६५
वर्षेऽस्मिन्नृपाच्छालिवाहनराज्यकृते शाके १८३१व्यतीते काले वैशा-
खादि प्रतिपदि १ सौम्यवासरे अधांगसिद्धिपंचांगसाधनाथ गणिता-
रंगा । अलिन् दिने नूतनवर्षारंभः ।।

·तवादावहर्गणसाधनं—शकः १८३१नवाद्रींदुकृशानु३१७९युक्तो जातः कल्याचन्दगण:५०१०प्रभाकर १२हतो जातो मासगणः सावनः ६०१२० चैत्रादिगतमासेन१युतः६०१२१ त्रिस्थस्तन्मध्येऽधः खाद्रिाहृताल्लव्यं.५८ अनेनयुक्तो मध्यस्थो६०१२१जातो मासगणः ६०९७९ अयं सुरै३३हतो लब्धा अधिमासाः १८४७ एभिःप्रथमस्थो ६०१२१मासगणो युक्तो जातश्चांद्रमासगणः६१९६८ अयं खनि३० मो जाताश्चांद्रतिथ्यः१८५९०४० गततिथ्या० युक्ताः १८५९०४० द्विधा स्थाप्याः। अधः शिव११हते जातं २०४४९४४० त्रिव्योमशैले.. ७०३हते जातान्यवमानि२९०८८एभिहींनाः प्रथमस्थाः१८५९०४० जातोऽहर्गणः सावनः१८२९९५२अयं सप्तभिभक्तः शेपं५ "सित- निशा" इत्युक्तत्वात् बुधवासरः । खस्तिश्रीसंवत्१९६५शाके १८३१व्यतीते काले वैशाखसुदि १प्र. तिपदि बुधवासरे नूतनवर्षारंभः । तदिने कल्यायहर्गणः१८२९९५२ असापूर्वोक्तरीत्या साधितमष्टांगसिद्धिपंचांग युगे परिवर्ते-व-मासे-वारे-घटिकोदये अ. अ. प्रहादानंद दिने नित्यायाम-नाथः अ. अ. शिवः काली संकल्पप्रकारो यथा-अस्मिन् देवीमातृकामाने खयुगे, तपरिवर्ते, झव, अमासे, अप्रहादानंदनाथवासरे, च घटिकोदये, अशिवनानि दिने अकालिनान्यो नित्यायो, श्रीठिमनिअमुकीमहाविद्याप्रीत्यर्थे जपें विनियोगः। ख.

·१४ अथ पंचांगलेखनप्रकारो लिख्यते । संवत् १९६५शाके १८३१ व्य. वैशाखसुदिक्षप्रतिपदि बुधे वारंमः । तिधिः बारना- मानि घटिको दयः दिन-दिनना-नित्या नित्याना संशा मानि संज्ञा मानि प्रहादानद सु. अ नाथ: च अ शिवः अकाली २,३ गुल सकलानंद त कशतिः आ कपा- ख ho कुल्ला विन- أدمام शुक कुमारानंद य शिवः ५श च वसिष्ठानंद अ गईश्वरः। ई कुरुकुल्ला क्रोधानंद ए विरो- ध विद्या धिनी ७चंत मुरानंद चङ माया चित्ता माप ध्यानानंद त वु य बोधानंद विद्या ऋ उग्नप्रभा ९गुश शुकानंद दीप्ता १० प्रहादानंद ए झ कालः लानीला ११/शल सकलान अनियतिः ए घना २२/२ क कुमारानंद तट पुरुषः चलाका १३चंच वसिष्ठानंद य प्रकृतिः ओ मात्रा २म क्रोधानंद म डअहंकार औ मुद्रा १५ खुत सुरानंदना ए द युधिः छ मिता ·तिथिः । वारना- मानि दिन-दिनना- नित्यानित्याना. संशा मानि संज्ञा मानि अः असिता श्रोत्रं काली ण मनः व. गुपध्यानानंद २ शुय योधानंद त अ शशशशुकानंद त्वम् आ कपा- लिनी द र अप्रहादानंद अ ५च लसकलानद प घ ६मंक कुमारानंद न इ जिव्हा ई कुरुकुला विरो- प्राणः धिनी विप्र- घाक चित्ता ७ बुच वसिष्ठानंद * उग्रा व पादः ऋउग्रप्रभा पायुः दीप्ता उपस्थः नीला म ८गुट क्रोधानंद ९,१० सुत सुरानंद ११ श प ध्यानानंद १२/रय योधानंद १३चं शशुकानंद १४ अप्रहादानंद लसकलानंद ज्ये.सु.१/गुक कुमारानंद ५ २शु च यसिष्ठानंद च .३ टोघानंद । त ४/रत सुरानंद --- 44AAAAAAAA य र ल घ घना स्पर्श प घलाका रूपं ओ मात्रा रस औ गंघः अं | मिता आकाशः अः असिता वायु: ब काली य ·६ चारः संज्ञा घटिको दयः तिथि सज्ञा तिथिः घारना दिन दिनना- नित्यानित्याना मानि संज्ञा मानि संज्ञा मानि कपा- ५ प ध्यानानंद| अ ह तेजः आ लिनी ६मय बोधानंद | ए ळ सलिल इ वुश शुकानंद | च क्ष भूमिः। ई कुरुकुल्ला संवत् १९६५ शाके १८३१ व्य. ज्येष्ठसुदिगुरौ द्वितीयमासारंभः । तत्राहर्गणः युगे-परिवर्ते वर्षे मासे २८२९९८८ ख---त-झ --आ--- चारना दिन दिनना- नित्यानित्याना- मानि संज्ञा मानि संज्ञा मानि बिरो- गुबमहादानंद त शिवः ग चिनी विप्र- ९शुल सकलानंद य क शक्तिः चित्ता सदा- १०शक कुमारानंद अ शियः म ११/२ च वसिष्ठानंद ५ ईश्वरः ऋ उग्रप्रमा १२चट कोधानंद च विद्या ल | दीप्ता १३) मत सुरानंद त माया नीला २४ीपच्यानानंद य च कला घना १५गुय बोधानंद है पलाका शिशुकानंद यो मात्रा घरिफो- ऊ स ग घ छ विद्या ज ·१७ घार: सज्ञा घटि को NHA च द घारना दिन दिनना-नित्यानित्याना- तिथि: मानि संशा मानि संशा मानि वश अप्रहादानंद व कालः औ मुदा र/ल सकलानंद त ञ नियतिः अं मिता क कुमारानंद य पुरपा सिता ५म च वसिष्ठानंद थ ठप्रकृतिः काली कपा- चुट क्रोधानंद ए ड अहंकार आ लिनी ७गु|त सुरानंद बुद्धिः कुल्ला ८शुप ध्यानानंद त मनः विरो. राय वोधानंद | य श्रोत्रं धिनी विप्र- १० र श शुकानंद म खग चित्ता ११/च अप्रहादानंद ए द उग्रा -- १२ मैल लकलानंद च जिह्वा | ऋ उग्रप्रभा क कुमारानंद त घाणः दीप्ता ३०गु च वसिष्ठानंद य चाक नीला मा.सु.१शुट क्रोधानंद य पाणिः त सुरानंद य ऐ बलाका प ध्यानानंद च पायु: ओ य बोधानंद त उपस्थाऔ समश शुकानंद । य य शब्द: मिता त थ ऊ न না प पाद: मात्रा ४ ·१८ घाटका ल प स द तिथि: चारना. दिन दिनना- नित्यानित्याना- मानि संज्ञा मानि संज्ञा मानि महादानेद अ বয়ঃ सिता ६गुल सकलानंद ए रूपं अकाली कपा- ७ ककुमारानंदच आ लिनी ८ च वसिष्ठानंद त श गंधः ९रकोधानंद य आकाशः ई कुरुकुल्ला) निरो- १०चत सुरानंद | अ उ घायुः धिनी विप्र- १२ में ध्यानानंद ए तेजा चित्ता १२ बुय योधानंद च १३. गु शुकानंद त क्ष | भूमिः | उमप्रमा शाके १८३१व्य. प्रथमश्रावणवदिपंचम्यां भृगी तृतीयमासारंमेऽहर्गणः सावनः१८३००२४ शाके १८३१व्य. द्वितीयश्रावणवदिद्वादश्यां शनी चतुर्थमासारंभे सावनोऽहर्गणः१८३००६० शाके १८३१व्य. आश्विनमुदितृतीयायां मानी पंचममासारं सावनोऽहर्गणः१८३००९६एवममे शेयम् रेकज्ञातीयविप्रेण श्रीसूर्यपुरवासिना । ज्योतिर्विदः केशवस्य सूनुना कृष्णशर्मणा ॥१॥ अष्टांगसिद्धिपंचागोदाद्दतिर्विदुपां मुदे । रचिता चापलं पान क्षमध्यं तलपाणेवाः ! ॥२॥ इति. ळ सलिलं उग्रा ·श्रीः कुलाकुलादिचक्रविचारः सूर्यपुरनिवासिना ज्योतिर्विदा कृष्णशंकर केशवरामेण संगृहीतः माधवानंदसंन्यासिगुरुपादांबुजं शिवम् । नमस्कृत्य गणाधीश केशवं च सरखतीम् ॥ १ ॥ आलोच्य तंत्रसारादीन् सापकानां हिताय च । कुलाकुलादिचक्राणि लिख्यते कृष्णशर्मणा ॥२॥ आदौ कुलाकुलचक्रम् अआएकचटतपयपा मारुताः। इईऐखछठथफरक्षा आग्नेयाः । उऊओगजडदवलळाः पार्थिवाः । ऋऋऔषझढघभवसा वारुणाः। ललअंमःङमणनमशहा नामसाः । वायु अग्निः भूमिः | जलं आकाशः अआ ऋत्र औ अंबर क ड 4HIANRAAT ध R RANA ल घ श स ·- तथाच निबंधे-वाराहसंहितायाम्- वाय्वमिभूजलाकाशाः पंचाशल्लिपयः क्रमात् । पंच हखाः पंच दीर्घाः बिद्वताः सधिसंभवाः ॥ १ ॥ पंचशः कादयः पक्षळसहांताः समीरिताः । साधकस्याक्षरं पूर्व मंत्रस्यापि तदक्षरम् ॥ २ ॥ यद्यकभूतदैवत्यं जानीयात्स्वकुलं हि तत् । भोमस्य वारुणं मित्रमाग्नेयस्यापि मारुतम् ॥३॥ मारुतं पार्थिवानां च आमेयस्यांमसं रिपुः । नाभसं सर्वमित्रं स्याविरुद्धं नैव दृश्यते ॥ ४ ॥ इति कुलाकुलविचारः। अथ राशिचक्रम् आगमकल्पद्रुमे- वाल गौर खुरं शोणं शमि शोमति राशिषु । क्रमेण मेदिना वर्णाः कन्यायां शादयः स्मृताः । अस्मिन् श्लोके मेषादिराशीनां वर्णसंख्या दर्शिता सा चातीवगूढा, शब्दार्थविचारेण न स्फुरति श्लोकार्थः गुरुगम्यत्वात् । गुरुगम्यप्रकारेण लोकायों यथा कवर्ग, चवर्ग, स्वर्ग, तवर्ग, पवर्ग, यव :--इति सुप्रसिद्धम् कवर्गस्य (कखगघड ) इति पंचाक्षराणि । चवर्गस (चछजझन) इति पंचाक्षराणि । टवर्गस्य (रठडदण) इति पंचाक्षराणि । तवर्गस्स (तथदधन) इति पंचाक्षराणि । --

·२१
.
पवर्गस्य (पफबभम) इति पंचाक्षराणि ।
यवर्गस्य (यरलबशपसह ) इत्यष्टौ
शपसहळक्षाणां शवर्गसंज्ञा च कुत्रचित्पृथगुक्ता
यवर्गमध्ये वकारस्य चतुर्थत्वाच्चतुःसख्यावाचको वकारस्तेन मेष.
राशेश्चत्वारो वर्णाः ।
यवर्गमध्ये लकारस्य तृतीयत्वाद्वृषभराशेस्त्रयो वर्णाः ।
कवर्गमध्ये गकारस्य तृतीयत्वान्मिथुनराशेस्त्रयो वर्णाः ।
यवर्गमध्ये रकारस्य द्वितीयत्वात्कर्कस्य द्वौ वौँ ।
कवर्गमध्ये खकारस्य द्वितीयत्वात्सिंहस्य द्वौ वर्णी ।
यवर्गमध्ये रकारस्य द्वितीयत्वात्कन्याया द्वौ वौँ ।
यवर्गमध्ये शकारस्य पंचमत्वात्पंचसंख्याकास्तुलाराशेवर्णाः।
स्वर्गमध्ये णकारस्य पंचमत्वात्पंचाक्षराणि वृश्चिकस्य ।
यवर्गमध्ये शकारस्य पंचमत्वासंचाक्षराणि धनुषः ।
पवर्गमध्ये मकारस्य पंचमत्वात्पंचाक्षराणि मकरराशेः ।
यवर्गमध्ये शकारस्य पंचमत्वात्पंचवर्णाः कुंभस्य ।
पवर्गमध्ये मकारस्य चतुर्थत्वान्मीनराशेश्चत्वारोऽर्णाः ।
इति क्रमेण मेपादिराशीनां वर्णा ज्ञातव्याः ।
"कन्यायां शादयः स्मृताः" इत्युक्तत्वात्
शपसहरक्षाः कन्याराशेर्विशेषाश्च ज्ञेयाः ॥
एवं सूक्ष्मदृष्टया विचारिते श्लोकार्थः संगच्छते
"चालं गौरं सुरं शोणं शमिशोभा--" इत्यत्र
आफारानुसार, प्रकारानुसार, उकारानुसार, ओकारानुसार,
अ-इ-ओ-आः, क्रमेणोच्चारणार्थाः ।

·श्रीयुतपंडितेंद्ररामचंद्रसोमयाजिविरचिते 'समरसारे' पूर्वप्रदर्शित- श्लोकोक्तसंज्ञानुसारिणी किंचिद्मेदवती दरीदृश्यते संज्ञा । प्रसंग- वशात् विद्वज्जनमनोरंजनार्थमत्र लिख्यते समरसारस्य श्लोक:- शंपमे गंगाश्गतिपलेवदाहसदाधि९ सदधः सर्गपंढान्वि- नाऽचः । काद्याख्यालीप्वृतेडं अमपि सुभटयोर्नामवर्णोत्थसंख्ये ॥ खारसे शेषेऽप्यशेपे विजयपरिभवौ दासतिशेषे न०४स्ते६, मा- ५साली३कारिरजेता क्रमत इह मतोऽध्याय्य इत्युक्तमाद्यैः ।। अस्मिन् श्लोके वर्णपरत्वेन संख्याज्ञानार्थं सुगमप्रकारेण यथामति विचार्यते । तत्रतावत् निम्नलिखितं चक्र ग्रंथकृता सकृत "करणाचं- तामणौ" प्रदर्शितम्-- ककारादिनव टादिनच पादिपंच याद्यष्टी प१. ८१ य१ क स२ ग३ फ२ य३ प६ स७ घ९ यादिमध्ये शफारस्य पंचमत्वात् 'यो' इत्यनेन पंचमसंख्या ज्ञातव्या। हकारस्थाष्टमत्वात् 'ह' इत्यनेनाप्टो.

·२३ पादिमध्ये मकारस्य पंचमत्वात् 'मे' इत्यनेन पंचमसंख्या । कादिमध्ये गकारस्य तृतीयत्वात् 'गंगा-ग-' इत्यनेन त्रिः टादिमध्ये तकारस्य-पष्ठत्वात्, दकारस्य-अष्टमत्वात् , धकारस्य-- नवमत्वात् 'ति.स्ते.' इत्यनेन पट् 'द-द' इत्यनेनाटो, 'धि' इत्यनेन नव. इति संख्याविचारः। शंमे गंगेत्यादिवर्णद्योतितान् पंचायंकान् एकादश कोष्टकेपु विलिख्य तेपामंकानामधः खरान् “अआइईउऊएऐओऔ" एतान् विलिखेत् कथंभूतानित्यपेक्षायां "सर्गपढान् विनाऽचः" सर्गो विस- गाक्षरं । ":" इति । ऋऋलल-इति पंढाक्षराणि तैर्विना इति । अच्ग्रहणेन यद्यपि अच्प्रत्याहारगता “अइउण" इत्यादिक्रमेण वर्णा लभ्यते तथापि "सर्गपंढान्विनाऽचः" इत्युक्तर्लिंगाद्वर्णसमा- म्नायस्थाः स्वरा अच्शब्देन विवक्षिता नो प्रायाः किंतु मातृकाक्रमेण ग्राह्याः ॥ खराणामधः कादीन् वर्णान् डकारत्रकाररहितत्वेनैकत्रिंश- संख्याकान् तिसृप्वालीपु लिखेत् । अत्याल्यंत्यकोप्टकद्वये तु लेख्य- वर्णाभावाच्छून्यमवस्थापयेत् । एवं जयपराजयचक्रं सुखावबोधायात्र लिख्यते- ५ ६ आ अ स्वराः अ फका-क गाघाचा ज ण घ न व भ वर्ण- शं मे गंगागति / स्ते द संख्या ५ धि हद ६ ए ऐ ओ श्री ट रादि-ट व्यंज- नानि य एतत्प्रयोजनमाह "मुमटयोर्नामवर्णोत्थसख्ये ॥ खारते शेपेऽप्य- शेपे विजयपरिभवो" इति । सुभटो-अन्योन्यपहारिणौ वीरौ । श . 0 ·२४ अत्रापि सुभटग्रहणमुपलक्षणाय । वादिप्रतिवाद्यादीनामपि जयपराजय- ज्ञानमितो बोध्यम् । अतो ययोयोर्जयपराजयौ जिजासितौ तयोर्नाम खरव्यंजनानां "शंमेगंगा" इति लोकोक्तचक्रात् संख्यांकाः पृथग्- पृथग् स्थाप्याः ।। "खारसे" द्वाभ्यां भाजिते "शेपेऽप्यशेषे विजय- परिभवो यन्नामसंख्या सशेपा तस्य जयः । यस्य तु निःशेपा तस्य पराजय इत्यर्थः॥ अत्रोदाहरणं यथा-रामरावणयोर्मध्ये कस्य जयः, इति विब- क्षायां राम-इति नाम्नि रकाराऽकारमकाराकाररूपत्वेन चतुरक्षरस्य (रकारस्य ३गं, आकारस्य मे५मकारस्य-शं५, अकारस्य-शं५) गं. ३मेशपशं५ एवं सर्वाकमेलनेन जाता संख्या १८ रावण-इति नाम्नि रकाराऽकारवकाराकारणकाराकाररूपत्वेन षड. क्षरस (रकारस्य-३ आकारस्य-मेणवकारस्य--१३ अकारस्य-शं५. णकारस्स-मे५ अकारस्स-शे५) गं३मे५ग३शंमेषशं५एवं सर्वाक- मेलनेन जाता संख्या २६ एते संख्ये पृथग् पृथक् खारते-द्वाभ्यां२ भाजिते उभयत्रापि शेष० शून्यं । अत्र यद्यपि द्वे संख्ये निःशेषे तेन रामरावणयोः साम्यमायाति तथापि वक्ष्यमाणचक्रे रामस्यैव जयः ॥ प्रागुकसंख्ययोरेव प्रकारांतरेण जयपराजयजानमाह "दाप्तिदशेपे- न०४६मा१साली३कारिरजेता क्रमत इह मतोऽग्याम्य इत्युक्तमागि प्राग्मत् द्वयोर्जयपराजयज्ञानमिष्टं तन्नामाक्षरसंख्ये पूर्वप्रदर्शितप्र- फारेणाऽनीय 'दाप्तिप्रोपे' अष्टमिटर्भनेन०वस्तेमा५साली३- १ गगनं गगनाकार माग सागरापमः । 'रामरावणयोर्युदं रामरायणयोरिव ॥ । इति कुवलयानन्दे श्रीमदप्पय्यदीक्षितः ॥ हनमघाटके चतुर्दशाके व ·२५ कारिरसंख्यांक शेपे सति क्रमतः अग्र्याश्योऽग्रिमाग्रिमांकतुल्य- संख्योजेता मत इत्युक्तमार्यैरिति अत्रापि रामरावणयोः पूर्वोक्तप्रकारेण साधितानामाक्षरसंख्या रामस्य १८,रावणस्य२६उभे अपि संख्ये अष्टमि- दर्भक्त शेषायुभयत्रापि द्वौरअत्रापि द्वयोः साम्यमेवेत्यलम् प्रकृतमनुसरामि अआइई मेपः । उऊन वृपमः । ऋलल्लू मिथुनः । एऐ कर्कः । ओऔ सिंहः । अंअः शषसहळक्षकन्या । कवर्गस्तुला । चवर्गों वृश्चिकः । टवों धनुः । तवर्गो मकरः । पवर्गः कुंभः । यवर्गों मीनः । उऊ वृपः मीन: यरलव मेपः अआइई मिथुनः ऋल्ल. पफवभम कर्क: मकरः तथदघन सिंहः ओऔ कन्या अंः शपसहळक्ष तुला कखगघड टठडढण घनु: वृश्चिकः चछजझन . * ·wr तेन खराशीनामनुकूलं मनु मजेत् तथाच 'खतारराशिकोष्टानामनुकूलान् मनून्मजेदिति वचनात् राशीनां शुद्धता ज्ञेया त्यजेच्छर्छ मूर्ति व्ययम् । खराशेमंत्रराश्यंत गणनीयं विचक्षणैः ॥ यदा तु स्वराशेरज्ञानं तदा साधकनामाक्षरसंबंधिनं राशिं गृहीला गणयेत् । तदुक्तं यामले-~- अमावे जन्मराशीनां नामराशि विचारयेत् । इति, साध्यायक्षररा- श्यंतं गणयेत्साधकाक्षरादिति-रामार्चनचंद्रिकायाम् । तंत्रराजे च-~ तेन मंत्राधवर्णेन नाना चायाक्षरेण तु । गणयद्यदि षष्ठं वाऽप्याटमं द्वादशं तु वा । रिपुमंत्राद्यवर्णस्य तेन तस्याहितं भवेत् ।। रामार्चनचंद्रिकायाम्-~~ एकपंचनवांधवाः स्मृता द्वौ च पद च दशमास्तु सेवकाः । यहिरुद्रमुनयस्तु पोषकाः द्वादशाटचतुरस्तु धातकाः ।। इति विष्णुविषयम् । शक्त्यादी तु पठं वर्जनीयम् । पाष्टम- द्वाददानि वर्जनीयानीति वचनात् । लमं धनं मातृबंधुपुत्रशधुकलत्रकाः । मरणं धर्मकर्मायध्यया द्वादशराशयः ।। वैष्णवे तु ""साने "संधु" इति पाठः।

·आगमकल्पद्रुमे-
सूत्रद्वयं पूर्वपरायतं च ।
तन्मध्यतो याम्यकुबेरभेदात्
एकैकमीशाननिशाचरे तु
हुताशवाय्वोर्विलिखेचतोऽर्णान्
वेदामिवहियुगलश्रवणाक्षिसंख्यान् । १
पञ्चेपुवाणशरंपचेंचर्तुष्टयांतान्
मेपादितः प्रविलिखेत्सकलाँस्तु वर्णान्
कन्यागतान प्रविलिखेदवशेषवर्णान् । २
इति राशिचक्रम् ।
अथ नक्षत्रचक्रविचारः।
अआ-अधिनी-देवगणः
इ-भरणी-मानुपः
ई उ ऊ कृत्तिका-राक्षसः
ऋ ऋल लू-रोहिणी-मानुषः
ए----मृगशिराः-देवः
ऐ-आर्दा-मानुपः
ओ औ-पुनर्वसू-देवः
क-पुष्यं-देवः
ख ग-आश्लेषा-राक्षसः
घड-मघा-राक्षस:
च-पूर्वाफाल्गुनी-मानुपः
छ ज-उत्तराफाल्गुनी-मानुपः

·२८
शब-हस्तो-देवः
रठ-चित्रा-राक्षस:
ड-खाती-देवः
ढण-विशाखा-राक्षस:
त थ द-अनुराधा-देवः
ध-ज्येष्ठा-राक्षसः
न प फ-मूल-राक्षसः
व-पूर्वीपादा-मानुपः
म-उत्तरापाढा- मानुषः
म-श्रवणं-देवः
य र धनिष्ठा-राक्षसः
ल-शतमिपा--राक्षसः
व श-पूर्वाभाद्रपदा-मानुपः
प सह-उत्तराभाद्रपदा-मानुषः
अं अः ळ क्ष-रेवती-देवः
पिंगलामते (तंत्रे)।
उत्तरादक्षिणामास्तु रेखाः कुर्याचतुष्टयम् ।
दश रेखाः पश्चिमायाः कर्तव्या वरवर्णिनि ॥ १॥
अधिन्यादिक्रमेणैव विलिखेचारकाः पुनः ।
अकारादिक्षकारान्तान् कोप्टे वर्णान् लिखेकमात् ॥ २ ॥
पैशैक-यब्धिरूपावनिमुंजशशिगुयुग्मयुमपेक्षाः ।
युग्मैकद्विनिरूपयनिशशिशशियेकपक्षौग्निवेदाः ॥ ३ ॥

·२९ का- . - तथाच निबंधे-- पूर्वोत्तरात्रयं चैव भरण्याथरोहिणी । इमानि मानुपाण्याहुनक्षत्राणि मनीषिणः ॥ १ ॥ ज्येष्ठाश तमिषइमूलधनिष्ठाऽश्लेपपिकाः । चित्रामघाविशाखाः स्युतारा राक्षसदेवताः ॥ २॥ अश्विनी रेवती स्वाती पुष्य हस्तः पुनर्वसू । अनुराधामृगशिरः श्रवणं देवतारकाः ॥ ३ ॥ तथाच ग्रंथांतरे- । खजाती परमा प्रीतिमध्यं मानुपजातिषु । राक्षसे मानुपे मृत्युः दानवदेवयोः ।। शारदायाम- *पापलो भात्यद् प्राज्य विस्पात्रहरुकरम् ॥ लोकलोपर्दु-मापसेली मेषु भेदिताः । वर्णाः क्रमात् स्वरात्यौ तु रेवत्यंतगतौ तदा । जन्मसंपद्विपक्षेमप्रत्यरिः साधको बुधः ।। मैत्रं परममैत्रं च जन्मादीनि पुनः पुनः जन्मतृतीयपंचसप्तमानि चर्जनीयानि नक्षत्राणि तथाच रसाटनवभद्राणि युगयुग्मसमान्यपि इतराणि न भद्राणि इत्यादि खनक्षत्रादेव गणनीयम् । पूर्वप्रदर्शितरीयाऽस्म श्लोकस्सार्थो विज्ञेय । नक्षत्रेविययः । -- ·- सनक्षत्राज्ञाने यामले विशेष:- जन्मांणाममावे तु खनामििद्वचारयेत् गणनीयप्रकारमाह-- प्रादक्षिण्येन गणयेत्साधकाधक्षरासुधीः । प्राकटं यस्य जन्मः तस्य जन्मक्षतो भवेत् । प्रनष्टं जन्ममं यस तस्य नामर्शतो मवेत् ॥ अथ नक्षत्रचक्रम् । अश्वि- | भर. इत्ति रोहि मूसार्दा पुन. पुप्यं आ- शी. इईउऊ असर ए ऐ मोमो क खग. दिवगणः मनु. राक्ष-मनु- देव० मनु० देव. [देव. राक्ष. अआ मघा. पू.फा| उ. हस्तः चित्रा खाती विशा. अनु. ज्येष्ठा फा. छज झन रठ तथदा घ राक्षः मनु. मनु, देव-राक्ष देव० राक्ष. देव. राक्ष. मूलं ए.ला. उ. श्रव. घनि. शत. भा.उ.मा रेव- पा. ती म नपफ राक्ष. व यर चा मनु.। मनु. देव. राक्ष./राक्ष. मनु. शिसह अं मनु./ देवः २ ३ ४ ७ ८ ६ जन्म संपत् विपत् क्षम प्रत्यरिः साधकः वधः मैत्र परम- ने थे. ने ... श्रे. इति नक्षत्रचाविचारः।

·अकथहचऋविचारः। चतुरस्र लिखेत् कोष्टं चतुष्कोटसमन्वितम् । पुनश्चतुष्कं तत्रापि लिखेद् धीमान् क्रमेण तु ॥ इति विश्वासारवचनात् । अन्यन्नापि- चतुरसे लिखेद्वर्णान् चतुष्कोटसमन्विते इति चतुप्कोटे-~-पोडशकोटे-~-इति यावत् तत्र पोडशकोप्टेऽकारादिवर्णान् प्रादक्षिण्येन लिखेत् इंद्वमिदैनवनत्रयुगादि मत्वष्टपोशचतुर्दशभौतिकेषु । पातालपदेशवविहिमांशको वर्णान लिखेत् लिपिभवान् ऋगतस्तु धीमान् ॥ १ ॥ लिपिभवान् वर्णान्-अकारादीन्-इत्यर्थः । शेष-स्पष्टं । नामाद्यक्षरमारभ्य यावन्मंत्रादिमाक्षरम् । चतुर्भिः कोप्टेरेकैकमिति कोष्टचतुष्टयम् ॥ २ ॥ पुनः कोप्टगकोप्टेषु सत्यतो नान्न आदितः सन्यतः दक्षिणतः । तथाच विश्वसारे (पिंगलामते)। दक्षिणावर्तयोगेन कोष्टे वर्णान् समं लिखेत् । येनैव लिखनं कुर्यात्तेनैव गणनं स्मृतम् ।। सिनः साध्यः सुसिद्धोऽरिः कमात् ज्ञेया विचक्षणः । सिद्धः सिध्यति कालेन साध्यस्तु जपहोमतः ॥

·३२
मुसिद्धो महमाण अरिमरान्निरतति ।
सिद्धार्णा यापयाः प्रोकाः साध्याणाः सेवकाः स्मृताः ।।
मुसिद्धाः पोपका ज्ञेयाः शनयो पातमाः स्मृताः ।
जपेन बंधु. सिद्धः स्यात् सेवकोऽधिकसेवया ॥
पुष्णाति पोपकोऽमीप्टं घातको नाशयेद् ध्रुवम् ।
सिद्धः सिद्धो यथोक्तेन द्विगुणासिद्धसाध्यकः ।।
सिद्धः मुसिद्धोऽर्धजपात् सिद्धारिहति यांधवान् ।
साध्यसिद्धो द्विगुणकः साध्यसाध्यो निरर्थकः ।।
साध्यः सुसिद्धोऽर्धजपात् साध्यारिहति गोनजान् ।
सुसिद्धः सिद्धोऽर्धनपात् तत्साध्यो द्विगुणाधिकात् ।।
तत्सुसिद्धो महादेव मुसिद्धारिः सगोत्रकम् ।
परिसिद्धः सुतान् हन्यादरिसाध्यः सुकन्यकाः ॥
तसुसिद्धस्तु पत्लोमतदरिहँति साधकम् ॥
पिंगलाया विशेषः ।
एषु दोपेषु सर्वत्र मायां काममथापि वा।
क्षिष्या चादौ श्रिय दद्यात् तद्रूषणविमुक्तये ।।

·यक्षरं तिष्ठति तदवधि गणयित्वा सिद्धसाध्यसुसिद्धादीन् विचारयेत् साधकबाधक्षरयोरेककोष्ठस्थितिवेदपति तदा स मंत्रः सिद्धसिद्धः। द्वितीये सिद्धसाध्यः । तृतीये चेसिद्धसुसिद्धः । चतुर्थे चेसिद्धारिः। एवं ततः पादक्षिण्यप्राप्सद्वितीयचतुप्केचेतत्समकोई मंत्राद्यक्षरं तिष्ठति तदा स मंत्रः साध्यसिद्धः । द्वितीये चेत्साध्यसाध्यः । तृतीये सुबोधार्थं चनं लिख्यते। प्रथमचतुष्क द्वितीयचतुष्क सिद्ध-सिद्धा सिद्ध-साध्या साध्य-सिद्धः साध्य-साध्या पांघर: सेवक मकथह उप आस-क्ष २ ३ सिद्ध-अरिः सिद्धा-सुसिद्धः साध्य-अरिः साध्य-ससिद्धा मोडप औदश लल्जय अरि-सिद्धः अरि-साध्या मुसिद्ध सिद्धः सुसिद्ध-साभ्यः घातका पोषक: ईपन गघः काछब अरिस-मरिः अरि:-मुसिद्धः सुसिद्ध-मरिया मुसिद्ध- सुसिद्धः अंग १३ १४ चतुर्थचतुष्क तृतीयचतुष्कं यस्मिन् चतुप्के साधकनामायक्षरं तिष्ठति तदारभ्य यस्मिन् मंत्रा- जभ ९ अतिस पटर साध्यसुसिद्धः । चतुर्थे साध्यारिः ।। ३

·एवं तृतीयचतुम्के चेत्सुसिद्धः सिद्धः । द्वितीये मुसिद्धः साध्यः ।
तृतीये सुसिद्धः सुसिद्धः । चतुर्थे सुसिद्धारिः । एवं चतुर्थचतुप्केऽपि
प्रथमं अरिसिद्धः । द्वितीये भरिसाध्यः । तृतीये मरिससिद्धः । चतुर्भ
अरि-अरिः।
इति सम्यागुरुमुखाद्विजाय मंत्रमेलनं कार्यम् ।
इति अकयहचविचारः।
अकडमचविचारः।
रेखाद्वयं पूर्वपरेण कुर्यात्
तन्मध्यतो याम्यकुवेरभेदात् ।
महेशरक्षोधिपतिक्रमण
तिर्यक् तथा वायुहुताशनेन ।
अकारादिक्षकारांतान कीबहीनालिखेचतः ।
एकैककमतो लेख्यान मेपादिपु झपांतकान् ।।
गणयेस्लमशो भद्रे ! नामादिवर्णकादिकान् ।
मेपादितश्च मीनातं गणयेत्क्रमशः सुधीः ।।
सिद्धसाध्यसुसिद्धारीन् पुनः सिद्धादयः पुनः ।
नेकपंचमे सिद्धः साध्यः पदंश युग्मैके ॥
सुसिद्धयद्रिके रुद्रे वेदोटद्वादशेरिपुः ।
एतते कथितं देवि चक्रमकडमाभिधम् ॥
अन्यच
देशे दुर्गे पुरे ग्रामे मंत्र देवे तथौषधे।
खामिभूमिखभृत्येपु रिपुमूलानि शोधयेत् ।।
१ ललू-एवे लीयाः ।

·खनामाक्षरमारभ्य यायन्मंत्रनिदर्शनम् ।
प्रदक्षिणक्रमेणैव मंत्रायं शोधयेद्धः ।
सिद्धः सिध्यति कालेन साध्यस्तु जपहोमतः ।
सुसिद्धो ग्रहणादेव रिपुर्मूलं निकृतति ।।
इदं तु गोपालविषयकमेव । “गोपालेऽकडमस्मृत" इति वचनात् ।
अथ स्पष्टार्थचक्रम् ।
मा
अ.ठम१२
मी.
अकडम
१
मे.
आपढय
२
इगणर
घृ.
मि.
अंटयक्ष ११
औरफळ
ईधनल
४ कर्क
उडथय
ओझपद
९घ.
पैजनस
६ कन्या
ऊचदश
प.

·सिद्धः साध्य २ मुसिद्धः ३ रिपुः १ ६ । . । इति अकडमचक्रविचारः। अथ ऋणिधनिचकाविचारः। मंत्रसाधकयोः कथं ऋगाऋणीभाव इति पार्वती शंकरमपृच्छत् तदुक्तं तंत्रराजे-पार्वत्युवाच । कथं ऋणित्यं मंत्राणां साधकानां च मे वद । श्रीशिव उवाच । पूर्वजन्मकृताभ्यासात् पापादस्याफलासिकृत् । पापे नष्टे फलावाप्तिः काले देहक्षयाणी || मंत्रसंप्राप्तिमात्रेण प्राक्तनं सिद्धये भवेत् । सिद्धमंत्री गुरोर्लयमंत्रो यः सिद्धिमार नरः ॥ लक्ष्मीमदादनादृत्य मंत्रभोगमवामुयात् । स मंत्रस्य ऋणी ज्ञेयो मजनं तस्य पूर्वकम् ।। तस्माइणविशुद्धिस्तु कार्या सर्वेतु सर्वशः ।, अन्यच्च कोष्टान्येकादशान्येव वेदेन पूरितानि च। अकारादिक्षकारात लिखेत् कोप्टेषु तत्त्ववित् ।। प्रथम पंचकोप्टेषु इखदीर्घक्रमेण तु । द्वय द्वयं लिखेचत्र विचारेणानुसाधकः ।। ‘शेषेवकैकशी वर्णानु क्रमशस्तु लिखेसुधीः ।.. पंट् कालकालवियदर्मिसमुंद्रवेदें-- - ·अथ क्रणिधनिचक्रम् । १५१६४३८८१९ साध्य . मात अाई उऊ ललए एमओयोथ ग घ पण य म म य ५ . २| १४|४| साथ- कांकरः ३.७५हिमतांतरे ८ तथा नामाधक्षरमारस्य यावन्मंत्रादिमं भवेत् । विधा कृत्वा स्वरभिन्नं तदन्यविपरीतकम् ॥ अस्वार्थ:--साधनामाद्यक्षरतो गणयेद्यावन्मंत्रादिमाक्षरम् । तर ज्यं च निधा कृत्वा सप्तसायाभिहत्वाऽधिकं नणं शेषं धनं भवेत सदन्यदिति । मंत्रावरं समारम्य यावरसाध्याक्षरम् भवेत् । सावत्सप्तगुणं कृत्वा त्रिनिर्माग समाहरेत् ।। साध्पनाम द्विगुणितं साधकेन समन्वितम् । अभिध हरेच्छेधं तदन्यद्विपरीतकम् ॥ अस्वार्थ:-साध्यनाम सरव्यंजनमेदेन द्विगुणीकृत्य सापकनार खरन्यजनभेदेन संयोज्य अभिहत्या अधिक ऋण शेष

·साधकनामाक्षरं स्वरव्यंजनभेदेन द्विगुणीकृत्य साध्येन युतं कृत्वाऽ-.
मिहरेत् । इति साध्यनिर्णयस्तंत्रांतरे-
मंत्रो यस्साधिकांकः स्याचदा मंत्र जपेसुधीः ।
समेऽपि च जपेन्मंत्रं न जपेत्साधकाधिके ।
शून्ये मृत्युं विजानीयातस्माच्टून्यं विवर्जयेत् ।
वाराहीसंहितायां पुरश्चर्याणवे प्रथमतरंगे दीक्षाविचारे
ताराचक राशिचक्र नामवर्क तथैवच ।
अन तेषु गुरोमत्रो नान्यचक्रे विचारयेत् ।।
तंत्रराजे-
एकद्वित्रिचतुःपंचवर्षाण्यालोच्य योग्यताम् ।
भक्तियुक्तान गुणाश्चापि क्रमावर्णेपु संकरे ।।
तंत्रराजटीकायाम्-
ऋणसिद्धादियोगेषु मंत्रदाने विशेषतः ।
प्रसिद्ध नाम गृहीयामासद्धो येन जामति ।।
यामले-
कालिकायाश्च तारायास्ताराचक्र शुभं भवेत् ।
वैष्णवे राशिशुद्धिः स्याच्छेचे भाकथहः स्मृतः ।।
अकडमो वामने च..
धनिमंनं न गृहीयाद
वाराहीतंत्रे--पुरश्चर्याणवे प्रथमतरंगे दीक्षाविचारे, मुवनेश्वरी ने
१ पाठांतर 'मत्र रसगुणो मंत्रो'"

·ताराशुद्धिष्णवानां कोष्टशुद्धिः शिवस्य ।
राशिशुद्धिपुरे च गोपालेऽकडमा स्मृतः ।।
कोटशुद्धिराहे च महारक्ष्याः कुलाकुले ।
नामादिचके सर्वेषां भूतचके तथैवच ।।
दोपान संशोध्य गृढीयाद गुरुवाक्येन जल्पकः ।।
अस्यापवादो मंत्रमहोदधौ-
चन यस्य भवेद्भक्तिविशेषः स मनूचमः ।
वैरिकोष्टमपि प्रोक्तोऽभीष्टदस्तस्य जायते इत्यलम् ॥,