·"CAMERE
दक्षिणभारतीग्रन्थमाला.
सं-
श्री
ता
कुन्दमाला
दिइनागाचार्यकृता
मा-रामकृष्णकविना
एस्-के-रामनाथशास्त्रिणा च
संशोधिता
इयं
मुम्बय्यां तत्त्वविवेचकाख्यमुद्रणयन्त्रालये
मुद्रापिता.
--
TAL
(LAMORE.
१९२३

·BOMBAY:--Prioted by Mr. Y. K. Padwal, at the Tatva.Vivechada
Press, Parel Road, Byculla and Published by Mr. M. Ramakrishna
Kavi, m. A. 366, Mint Street, Madras,
Copyright reserved by the publisher.

·INTRODUCTION. VINNUVVVW The discovery of some of the dramas of Bhâsa in Malabar inspired hopes of research scholars to search for the otber lost dramas mentioned in the works of Dasar0 paka &c. The research in Malabar for manuscripts resulted in the recovery of a host of worke till now ruknown in every branch of the Sanskrit learning. Particularly Bhojadeva's S'ringâraprakasa, the largest work on poetics ever written in any language, wherein more than ten thousand quotations from the earlier authors are given, excites the admiration and curiosity of the critic. Abbinavabhârati, a learned commentary ou Bharala's Nâtyaśâstra, Bhâvaprakas'a, Ropadipikî, Karyollaga etc. have given as the names and sometimes quotaticns from a number of dramas bitherto un heard of. From various references we know already that Tapakavatsarâja and Udâttaraghava of Anangahareha Mayurâja are in no way inferior 10 Bhavabhati's dramas. Pratibhá-canakya, Mukuatâditaka, Mudrâsuveda, Dericandragupta, Vikrûntas'tdruka, Devíparinaya, Ganga tarangik4, Tarangadatta, Padmavatiparinaya &c., were the productions of great poets which are now extinct. The fond hopes of some research scholars in the south to unearth rare dramas are realised to some extent and in a few cases they are rewarded with certain works from which mede verses aro quoted in works of Alankara without their nanes. We bave been able to issue a volume of four plays of the Bhina 'ype, written by ancient authore, viz., Vararuchi, Isvaradatta, Syamilaka and S'adraka. The scholars who have now read these works have said that the collection forms “the solid contribution to literature." Among many more dramas wbich we are fortunate to discover or identify, Vatsarâjacarita of S'İdraka, a fine drama, Vijjika's Koonudimabotsava, and Kuodamálå of Dingoâga arrest the attention of tbe research student. 2. Kundamålâ was fouod in two public libraries in fragmentary condition and two more fragments were obtained from private collecions. When all the fragments were read togetber they formed a con·ii ;܀ plete drama. But they were full of scribal errors and the Prakrit passages bad no Sanskrit rendering along with them. Kundamála presented a living pictnre and delicate characterisation and certainly revealed the hand of a grat poet. Subsequently it was proposed to issue this work as the second in our series, The manuscript materials used in the preparation of this edition :- Two Mes., one in Telugu characters, another in Grantha script in the Tanjore Palace Library, in wbich the Telegu Ms. was cupied about 150 years ago from the Grantha transcript. Unfortunately the Telugu copy is not only injured but is full of errors committed by the scribe in deciphering his Grantha original, which is also faulty and injured ; Two Mss, from the Government Oriental Library; Mysore, in which one is a Kanarese transcript and another in Grantba script, the latter seems to be the original for the former or both of them might have been copies of a common original now extinct. Both the transcripts of the Tanjore Library want the beginning and they are defective by a namber of lacana in the fifth and sixth acts, while both the Mysore transcripts lost the latter balf of the first act, the whole of the second and the beginning of the third act and it seems that in the sixth act the very first original from which the two transcripts were prepared was broken in the middle of the leaf missing one half of it. Two other fragments had only a few verses each, The present edition is based upon these transcripts. The whole of the second act which is found only in the Tanjore Mse, and which unhappily abounds in Prakrit speeches where tbe best soribe blanders, is, in spite of all our efforts, still unsatisfactory. None of the transcripts contain the Sanskrit rendering of the Prakrit passages and we are solely responsible for any bad workmanship which the reader may find anywhere. It 18 hoped that time may grant us one good manuscript to immortalise the author's words in purity. 3. The prologne in the Mysore transcripts gives out that the work was composed by Diîgpâga, an inhabitant of Arârâlazura ·2 ni The copies of the Tanjore Palace Library have lacaną bere ; but at the end of the drama tbe soribe says that it was by Dhiranåga of And. paradha (भन्एराषस्य कवेधीरनागस्य) Now the question arises about the authorsbip. Diñgodga was the celebrated Buddhist logician and in Saktimuktavali, an epithet Bhadanta is attached to the name Dbiranâga. Thus both the writers are the Buddhists. Does a Buddhist condescend to write on the theme of Rama's exploits ? Of course Kumâradása, the author of Jânakibarana will answer the question in the affirmative Now how to decide the authorship between them? Ia tbe manuscript copy of Vallabbadeva's Subb&shitêvali, which in the beginning contains a namber of verses of various poets which are missing in the printed edition, the second vorse of this drama is given under Dingnâge. The work itself is mentioned by S'âradâtanaya in his Bhåvaprakasa in the following terms: कम्पमालाब सुधिष्टा सन्धिपञ्चकसयुता. (VI. Adhi) The latter portion of the praståvand (prologue) is found quoted in Sahityadarpaņa by Visvanatha. The verse, पते पणः प्रणयकेलिषु कण्ठपाशः क्रीडापरिश्रमहरं व्यजनं रतान्ते शम्या निशीथकलहे हरिणक्षणायाः मा मया विषिषशादिदमुत्तरीयम् ॥ lo found quoted in two placos (1X, XIII Pra.) in 8'ringåra Prakâns! by Bbojadeva, and the same verse is given in Mahânátaks which is older than Shradâtanaya (1150 A. D.). Baburapamis'ra and the abody mode author of Kávyakamadhena mention this drama by name. We are disposed to think from the peculiarities in the Prakrit speeches that the work reveals the literary development of Prakrit of the fourth and fifth centurios A. D. And we have no reasons to doubt the authenticity of the transcripts that we have examined and the quotation in the Sabbâshitavali in ascribing the work to Dingnaga. Diñgniga was a prolific writer on the Buddhist philosophy and Nykyaprates's is now available to sobolars. His views were criticised by Vindhyayisin, whom we can identify with Vyadi who is different ·iv from his namegake, a contemporary of Vararaobi. Vindhyavasin was in his tarn attacked by Dharmakirti who io generally known as Bhiksbu in the writings of the later Mimangakas. Komarila critioisos the views of Bhikshu. Prof. Ui in bis valuable introduction to the edition of Das'apadârthi opines that Diñgrâga mnet bare ficariehed about the first quarter of the fifth century A. D. This date for Diñgnåga agrees with a number of eynchronous references. In Meghasandesla, its commentator, Mallinátha, commenting on the YOrso स्थानादस्मात्सरसनिचुलादुन्नतोदरमुखः वं दिङ्नागानां पथि परिहरन् स्थूलहस्तावलेपान." interprets the lines to bear a latent ridicule to the poet, Diñgnaga, as intended by Kalidasa. Some modern scholars are disposed to think that Mallinátba was somewhat far-fetobed and that there is no warranty for any such meaning. Now we find that Dakshiņâvartanátha, an older commentator on the same than Mallinátha and of about 1100 A, D has an elaborate reference pointing to the same conclusion in the following words: सरसनिचुलादीपत्र निचुलपदेन निचुलाभिधानः कश्चन कविविवक्षितः, यस्य सूक्तिः सुभाषिते श्रूयते-- संसर्गजा दोषगुणा भवन्ती- त्येतन्मृषा येन जलाश्रयोऽपि । स्थित्वानुकूलं निचुलश्चलन्त- मात्मानमारक्षति सिन्धुवेगात् ॥ इति भनमा निचुलोपवर्णनया सस्य कवेर्निचुलाभिधानत्वमांसौदित्यनुसन्धेयम् । स तु निचुलकविरास्थानगतः कालिदासस्य सूक्तिः सम्भावयति । तस्मात्सरसपदेन तं कवि स्तौति । दिङ्नागानाम्-अनेन दिङ्नागाचार्यों विवक्षितः। स्थूलहस्तावलेपान्-अनेन प्रबन्धदूषणसमये स्थलहस्तामिनयाश्च विवक्षिताः । अयममिप्रायः-विनाग इति कोऽप्याचार्यः कालिदासप्रबन्धानन्यत्रोक्तोऽयमर्थ इति स्थूलहस्वामिनयैर्दूषयति । तमाचार्य स्वप्रबन्धस्यापूर्वार्थाभिधायित्वमाश्रित्य मेघोपदेशग्याजेन कविरुपासमत इति । Thus Diagnåga, Nichula and Kalidasa seem to be contemporarlos whom we associate with one Vikramaditya, Pravarasona and Kumara.

·dass, Bhojadeva in his ringaraprakas'a (IX Prok.) says that Kalides who was sent on an embassy to the court of a Kuntala King was enquired by Vikram Aditya into the doings of the Kuntala king and Kalidasa replied mom असकळहसितत्वात् क्षालितानीव कान्या मुकुलितनयनत्वाव्यक्तकोत्पलानि । पिबति मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां त्वयि विनिहितमारः कुन्तलानामधीशः॥ Vikramaditya having read forafa with a fo together meaning thereby "when you were sucking" attacked Kalidasa as to what he meant. This will show that Kalidasa was sent as an ambassador by Vikramaditya to a King of Kantala. Kshemendra seems to certify this statement by his quotation from Kalidasa's Kantesvaradantya, wbich is evidently an error for Kuntalesvara.dantya. Who was this Kantala king? The commentator on the Setabandha bæs the following to our rescu0:- धीराणां काव्यचर्चाचतुरिमविधये विक्रमादित्यवाचा यं चक्र कालिदासः कविकुमुदविधुः सेतुनामप्रबन्धम् । The author of Bharatacarita explicitly says in the following verse that the author of Betubandha wag & King of Kuntala, जडाशयस्यान्तरगाधमार्ग- मलब्धरन्ध्र गिरिचौर्यवृत्त्या। लोकेष्वलंकान्तमपूर्वसेतुं बबन्ध का सह कुन्तलेशः॥ From these references we are tempted to identily the Kantala King of Kalidasa's embassy with Pravarasena, the author of Setubandha which might have been retouched by Kalidasa. Pravarasens, the King of Vâkatakas, who descended from Eliobpur in the Central Provinces into the country bordering the Godavari defeating the Kadambas who were its rulers, fixed his capital at Råmagiri thirty miles north of Warangal, from wbiob the immortal oload of Kalidâ sa starts on an amorous embassy. Pravarasena II of the Vâkâţakas is epigraphically assigned to 420 4. D.

·vi Kamaradásagtha King of Ceylon, is said in the Singhslene tra. dition to bave died on the funeral pyre of Kalid&ma and the annala of Ceylon give the game date (420 A. D.) to that sovereigo poet, From all these references Dingnåga, a contemporary of these poeta may be placed in the first quarter of the fifth century. We are unable to identify Arârála para with any known places. The peculiarities in the old Grantha soript which easily lead to erroneous deciphering, Auggest that the word might have been Anuradhapura in Ceylon, The Singhalese tradition farther states that Nicbula wrote a work called Tarald and that he was native of tbat island. 4. Kundamaid as a drama. The banishment of Sita by Roma stirs ap even the hardest heart and Bhavabhuti almost in language of ecstacy endeared the reverent name of Sita as a perfection of purity and innocence to all the world. Dirgaâga's work withoat any poetio or bistrionio conventions, which Bhavabhuti used to a degree of annaturalness, is in a natural and graceful conduot of events exbibite the various phases of separation ( fustanet UTTH) in concise and natural expression which can be easily developed prodacing & kaledeiscopic effect on the mind of the reader by a poet of Bhavabhati's ability. Some passages in Kandâ aâla, especially those in Prakrit attered by Site, touch the heart very deeply, We do not propose to go into the merits of the drama, for the readers are indeed better critics and will surely appreciate the delicate shades of the poet's art, We most gratefully acknowledge every kind of help offered to us in bringing out this edition by M. R. Ry, Brahmasri K. Nageswara Row Pantulu Garu, the Editor of Andhra Patrika, the famous Teluga daily in South India. We offer our hearty thanks to Mr. Y. K. Padwal, the Printer, Tattvaritechaka Press, for executing the printing of the work to our best satisfaction. M. RAMAKRISHNA KAVI, 8. K. RAMANATHA SASTRI, Nadras 1923, ·कुन्दमालापथानामकारायनुक्रमणिका. ... ... ... मतिप्रसादाद अथाभिषेक भनुकृति भन्तरिता अनु... भन्यांशुक अपत्यमिष्ट ५२ भायं मित्र आर्या निर्वासिता ६ आयर्या स्वहस्तेन ५५ भाशामुखे ४६ भासीदियस्सु ... ... ८. ... ... ... ५३ ८१ इक्ष्वाकूणा ... 10 ... भपि नाम ... ६३ इमं सन्देश ... ... ... ... ... ... उदन्वन्तः २ उन्नती विन्ध्य ... उपयेमे ततः उपयेमे ततः ८. ६९ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...1 ... ... ... ... ... ७८ ... ... ... " ... ऋषयः ४८ऋषीणां २८ । एतत्कुमार ४१ एतज्योतिः एतस्मिन् कुश एतस्मिन् वीतत... १४ एतां वेत्रलता ५१ एतास्तिस्रः एते रुदन्ति ... १७ ... ... अभिनव ममी पतद्भिः अभ्युवृतिथ अयं भवद्भां अविनमस्तु भविदितं बसो तनुस्वात् बस्मिन् कपोल अस्मिन् सनिव भई रामः भाकयेजह ভাঙামসন্তা भारुध मिथिला भादाय परज मानाकमेक आपापडरेण আবারগ मावस्यादेशः ... ... ... ... २८ ... ... ... ... ... ve ... ३ एषच्छत्रं ८२ ... ... ... एषा वधूः ... ... ... ४३ एडजलिः ... ... ... ... ४५ ... ... ५ ९कदा बाहूप ५ | कान रूप ... .. ... ...

·किसलय ... ... ... ३. देवि विज्ञा ७६ / घृते पणः १७ धर्मेण जित ... ... ... धावन्ति हरिण... ... ... कुशलव कौसल्यापाद कौसल्यासुषुवे गाढमालिक जनकदुहितरं जयति दशरथः... ... ... ... न चैतदमि ४६ नरपतिरधिक ५५ ... ... ... ... जरसा पलितः ... ... ... जातश्रमा ... ... ... ... ... ... जातावस्था जम्भारिमौलि नादः पाताल नीतस्तावत् १२ | परिपूर्णे ततः ७३ | पातयति सा १ पुरन्दरस्य १. पूर्व वन ५६ प्रकामभुक्त १. प्रथम ... ... ३२ ... ज्येष्ठस्य भ्रातुः... ज्योतिः सदाभ्यन्तर ... ... ज्वालेवो ... २५ ... ... ततो बध्वा ... २५ ... ... प्रमादः ७५ प्रविश्य ... ततः प्राणैः ... ... ... ... ... ततः श्रुत्वा ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... तरजाः तस्याः स्वहस्त. ... तीर्थोदकानि तुल्यान्वयेति तृषितेन त्यक्ताकिल स्वदर्शनेन ... त्वं देवि त्वं बिभर्षि दावानि दुःखे सुखेषु प्राप्तराज्य: ४ प्रियजनरहिता ... ५२ बाल्ययौवन ... २४ बाष्पपर्याकुल ६ भवति शिशु ५. भवन्तौ ... ६ / भागीरथी ८४ भो भो हिंसाः ८ मध्याहार्क ७१ मन्दं वाति ४० मया तु मन्द ... ... ... ... ... १३ ३५ ... ... .. ... २४ ... ७३ ... ... ५४ मरकत २६ ...

·महाशालैः ... ... ... ... ६९ विलासयोगेन ८३ वेदेवाः ... ... ४३ ... व्याप्य द्यावा ... महाराज मामामनन्ति मुक्त्वा वसन्त मुक्ताहार मुनीनां... व्यायाम... ३४ ... ... ... ... ... भापति... १३ * ... ... ... मैथिली ... ... ... ... ... ... २९ ... .. ... स एष रामः ४१ सख्यो नयः सचकित ८३ सन्तव्य लोक ७९/ समानं ८१ सवनमवसितं ६२ सीता निर्जन १२ सीता विरह ८० सुराभिकुसुम , सोऽहं चिरन्तन... ... ... ... ७१ ... यशाबानां यास्वयं यो यामवस्था ... ये केचिदत्र राम दाशरथि लोधरस्य वामेन नीवार वाल्मीकिना ... ४२ ४० ... ... ... स्थलति मुहुः ३१ ६८ स्थाणुर्वेधाः ...

·श्रीः कुन्दमाला. दिङ्नागाचार्यप्रणीता. प्रथमोऽङ्कः जम्भारिमौलिमन्दारमालिकामधुचुम्बिनः । पिबेयुरन्तरायाधि हेरम्बपदपांसवः ॥१॥ नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) ज्वालेवोर्ध्वविसर्पिणी परिणतस्यान्तस्तपस्तेजसो , गङ्गातोयतरङ्गसर्पवसतिर्वल्मीकलक्ष्मीरिव । सन्ध्येवामृणालकोमलतनोरिन्दोः सदास्थायिनी पायाद्वस्तरुणारुणांशुकपिला शंभोर्जटासन्ततिः ॥ २ ॥ आदिष्टोऽस्मि परिषदा-तत्रभवतोऽरारालपुरवास्तव्यस्य कवेर्दिङ्नागस्य कृतिः कुन्दमाला माम, सा त्वया प्रयोक्तव्येति । तद्यावदस्य सन्दर्भस्य प्रयोगसाचिव्यविधायिनीमार्यामाहूय रङ्गभूमिमवतरामि । (नेपथ्ये) इत इतोऽवतरत्वार्या । सू-अये कोनु खल्वयमार्यासमाव्हानेन सहायमिव मे संपादयति । ( विलोक्य ) कष्टं भोः ! कष्टं भोः ! अतिकरुणं वर्तते- लङ्केश्वरस्य भवने सुचिरं स्थितेति रामेण लोकपरिवादभयाकुलेन । निर्वासितां जनपदादपि गर्भगुर्वी सीतां वनाय परिकर्षति लक्ष्मणोऽयम् ॥ ३ ॥ (इति निष्कान्तः) स्थापना. . .. ..+..

·म (ततः प्रविशति स्थाविरूवा सीता सारथिलक्ष्मणश्च ) ल-इत इतोऽवतरत्वार्या । एतानि गहनतरुलताप्रतानसंरुद्धतया रथप्रवेशायोग्यानि भागीरथीतीरकाननानि । तदवतरत्वार्या । सी-वच्छ, लख्वण, अदिप्पउत्ततुरंगमवेअकंपिअदेहा एत्य ण पारेमि संठाईं, किं पुण ओदरिदं । ( वत्स, लक्ष्मण, आतप्रवृत्ततुरङ्गमवेगकम्पित- देहा न पारयामि संस्थातुं, किं पुनरवतरितुम् ). ल-सुमन्त्र, ननु तुरङ्गमनियमने क्रियतां यत्नः । सु-क्रियमाणमपि यत्नमतिवर्तन्ते गान्धर्वप्रिया वाजिनः । तथा हि- अमी पतद्भिः श्रवणेष्वमन्द्रं विकृष्यमाणाः कलहंसनादैः । अनाश्रवाः प्रग्रहसंयमस्य तुरङ्गमास्तुणतरं प्रयान्ति ॥ ४ ॥ ल-सुमन्त्र अतिरभसप्रवृत्तवेगत्वादनालक्षितसमविषमास्तुरङ्गमा गङ्गा- प्रपाते स्यन्दनं विनिपातयन्ति, तत् सर्वात्मना क्रियतां यत्नः । सु-(रज्ज्वाकर्षणमभिनयति) ल-एष स्थितो रथः, तदवतरतु देवी। सी-(अवतीर्य परिक्रामति) ल-सुमन्त्र दीर्घमार्गपरिश्रान्ता एते तुरङ्गमाः, तद्विश्रामयैतान् । सु-यदाज्ञापयति देवः । ( इति रथमधिरुह्य निष्क्रान्तः ) ल-(परिक्रम्य, आत्मगतम् ) समादिष्टोऽहमार्येण, अथवा स्वामिना---वत्स लक्ष्मण, देव्याः किल सीताया रावणभवनसंस्थानाचारित्रं प्रति समुत्पन्नविमर्शानां पौराणामन्या- दृशाः प्रलापाः प्रवर्तन्ते, तन्न शक्नोमि सीतामात्रस्य कते शरच्चन्द्रनिर्मलस्ये- , ·३ क्ष्वाकुकुलस्य कलङ्कमुत्पादयितुम् । सीतया चाहं गर्भिणीभावसुलभेन दौह- देन भागीरथीदर्शनं प्रार्थितः । तस्मात्त्वमनेन गङ्गागमनव्याजेन सुमन्त्रा- धिष्ठितं रथमारोप्य कस्मिंश्चिद्वनोद्देशे परित्यज्य निवर्तस्व-इति । तदह- मपि स्वजनविलंभनिर्विशङ्कां देवीमादाय गृहहरिणीमिव वध्यभूमि वन- मुपनयामि । सी -~-वच्छ लख्वण, अदिसइदगम्भभरुन्वहणपरिस्संता ण प्पहवंति मे चलणा | ता अग्गदो भविअ णिइवेहि कीसदूरे भअवई भाइरई वट्टदित्ति । वत्स लक्ष्मण अतिशयितगर्मभरोद्वहणपरिश्रान्तौ न प्रभवतो मे चरणौ । तदग्रतो भूत्वा निवेदय कियढूरे भगवती भागीरथी वर्तत इति ल-नन्वासनैव भगवती भागीरथी, तदलं विषादेन; संप्राप्ता एव वयम् । पश्य- आदाय पङ्कजवनान्मकरन्दगन्धान कर्षनितान्तमधुरान् कलहंसनादान् । शीतास्तरङ्गकणिका विकिरन्नुपैति गङ्गानिलस्तव सभाजनकांक्षयेव ॥ ५ ॥ सी-(स्पर्श नाटयति ) संपदं जणणीकरप्परिससुहसीअलस्स भाई. रईतरंगमारुदस्स परिसेण परिस्समस्स विअ पावस्स परिवओ जाओ, तह वि दोहदकुदूहलं गंगावगाहणे मं समुस्साहेदि । ता इमादो तडप्पपादादो जह परिस्संता ओदरामि तह आदेसेहि मे मग्गम् । ( सांप्रतं जननीकरस्पर्शसुखशीतलस्य भागीरथीतरङ्गमारुतस्य स्पर्शन परिश्रमस्येव पापस्य परिक्षयो जातः; तथापि दोहदकौतूहलं गङ्गावगाहने मां समुत्साहयति । तदस्मात्तटप्रपातायथा परिश्रान्तावतरामि तथादेशय मे मार्गम्) ·४ - ल-(निर्दिश्य ) अत्यन्तविश्रान्तमनुष्यसञ्चारतया दुरवतारास्तट- प्रदेशाः । तस्मात्प्रपदमास्थाय सम्यक्- वामेन नीवारलतां करेण जानु समालंब्य च दक्षिणेन । पदे पदे मे पदमादधाना शनैःशनैरेतु मुहूर्तमार्या ॥ ६ ॥ सी-(यथोक्तमवतीर्य ) वच्छ सु परिस्संतंमि, एतस्सि पाअव- च्छायाए मुद्दत्तं उपविसिअ विस्समिस्सं । ( वत्स सुष्टु परिश्रान्तास्मि; एतस्यां पादपच्छायायां मुहूर्तमुपविश्य- विश्रमिष्यामि) लयदभिरुचितं देव्यै । सी-( उपविश्य विश्रान्ति नाटयति ) ल-अहो असंहार्यपरिच्छदाः सुकृतिनः । तथा हि- तरङ्गा वीजन्ते सजलकणिकान् शीतमरुत- स्तथैते सङ्गीतं दधति कलहंसाः कलगिरः । सखीव च्छायेयं रमयति परिष्वज्य हृदयं वने शून्येऽप्यस्मिन् परिजनवती वात्रभक्ती ॥७॥ सी-जह भणिदं कुमारेण, सअणमझगदाए विअ एत्य अहिरमदि मे हिअ । ( यथा भणितं कुमारेण, शयनमध्यगताया इवात्राभिरमते मे हृदयम्) ल-(आत्मगतम्) एषा विश्रान्ता सुखोपविष्टा च देवी, तदयमेवा- वसरो यथास्थितं व्यवसितुम् । (प्रकाशम्) (सहसा पादयोर्निपत्य) अयमनवरतप्रवासदुःखभागी निलक्षणो लक्ष्मणो विज्ञापयति-स्थिरीक्रियता हृदयम् । , ·सी-(ससंभ्रमम् ) अवि कुसलं अंअउत्तस्स !! ( अपि कुशलमार्य- पुत्रस्य) ल-(वनं निर्दिश्य ) एवं गते कीदृशं कुशलमार्यस्य ? । सी-अज्जूए केकईए पुणो वि समादिलो वणवासो ? ( अंबया कैकेय्या पुनरपि समादिष्टो वनवासः) ल-समादिष्टो वनवासः, न पुनरंबया । सी-केण उण समादिठो ? । (केन पुनः समादिष्टः) ल-आयेंण। सी-कहं समादिठो ? । (कथं समादिष्टः) ल-(बाष्पस्तंभमभिनीय) आर्यस्यादेश इत्येव वक्तुमिच्छामि यत्नतः । तथापि हृदयं गत्वा ग्रन्थि बध्नाति भारती॥ ८॥ सी-किंमम समादिलो वणवासो? (किं मम समादिष्टो वनवासः) ल-न केवलं तव, आत्मनोऽपि । सी-कह विअ ? । (कथमिव) ल-भकामभुक्ते स्वगृहाभिमानात मुहृज्जनेनाहितयागवह्नौ । आर्यस्य रम्ये भवनेऽपि वास- स्तव प्रवासे वनवास एव ॥९॥ सी-वच्छ, परिप्फुडं कहेहि, अज्ज कहं मम वणवासो अंअउत्तस्स वणवासोत्ति ( वत्स परिस्फुटं कथय, अद्य कथं मम वनवास आर्यपुत्रस्य वनवास इति) ल-किमपरं कथयामि मन्दभाग्यः ।

·- त्यक्ता किल त्वमार्येण चारित्रगुणशालिना । मयापि किल गन्तव्यं त्यक्त्वा त्वामिह कानने ॥१०॥ सी-हा ताद, अय्य कोसलाहिप, अन्ज उवरदोसि । (हा तात आर्य कोसलाधिप अद्योपरतोऽसि ) ( मोहं गच्छति) ल-(ससंम्रमम्) कष्टं भोः ! कष्टं भोः! निर्घातपातदारुणेनानेन परि- त्यागवार्ता श्रवणेन नूनमुपरता देवी। (निर्वर्ण्य ) दिष्टया श्वसिति । तत्को नु खल्वस्याः प्रत्यानयनेऽभ्युपायः । (विषादं नाटयीत ) आश्चर्य- माश्चर्यम्- भागीरथीशीकरशीतलेनै संभाव्यमाना मृदुनानिलेन । मद्भाग्यशेषेण च बोध्यमाना प्रत्यागता राजमुता कथञ्चित्॥११॥ सी -वच्छ लवण, किं गदोसि ? ( वत्स लक्ष्मण, किं गतोऽसि ) ल-आज्ञापय, तिष्ठाम्येष मन्दमाग्यः । सी-किं उवालंमिअ अंमि परिच्चत्ता । (किमुपालभ्यास्मि परि- त्यक्ता) ल-कीदृशो देव्या उपालम्भः ? सी-अहो मे अधण्णत्तणं, कि उवालम्भमत्तएण विणा णिगहिदंन्हि । किं आत्थ किं वि देण संदिट्ट ? ( अहो मेऽधन्यत्वम्, किमुपालंभमात्रेण विना निगृहीतास्मि । किमस्ति किमपि तेन सन्दिष्टम् ) ल-अस्ति । सी-कहेहि कहेहि । (कथय कथय) ल-तुल्यान्वयेत्यनुगुणेति गुणोन्नति दुःखे मुखे च सुचिरं सहवासिनीति ।

·जानामि केवलमहं जनवादभीत्या सीते त्यजामि भवतीं न तु भावदोषात् ॥ १२ ॥ अयमार्यस्य सन्देशः । सी-कहं जणवादभयेणेति । किवि वअणीअं मे अत्थि ? (कथं जनवादभयेनेति । किमपि वचनीयं मेऽस्ति ) ल-कीदृशमा या वचनीयम् । ऋषीणां लोकपालानामार्यस्य मम चाग्रतः । अग्रौ शुद्धिं गता देवी किन्तु- सी-(लज्जा नाटयति ) कहेहि, किंतु-(कथय किन्तु) ल-लोको निरङ्कुशः ॥ १३॥ सी-अनिसुत्थिसंकित्तणेण पडिबोदिदम्हि रावणभवणउत्तंतो, पुणो- वि उब्बादिआदिः सीदाए वि णाम एब्वं संभावीअदित्ति । सव्वहा अलं महि- लत्तणेण!। एव्वं परिच्चत्ता णु परिच्चत्ताम्मि किं ण खु जुत्तं मम अंअउत्तपरिचत्तं अत्ताणं परिच्चइर्दू, किंणखुतस्स एव्व णिरनुक्कोसस्स समाणो एसो पसओ पेख्विदम्वोत्ति अणीअकंटकोपहिदं जीविदं परिरख्वामि । ( अग्निशुद्धिसीतनेन प्रतिबोधितास्मि रावणभवनवृत्तान्तः, पुन- रप्युद्बाधयति सीताया अपि नाम एवं संभाव्यत इति । सर्वथालं महिलात्वेन । एवं परित्यक्ता। ननु परित्यक्तास्मि किं न खलु युक्तं ममार्यपुत्रपरित्यक्त- मात्मानं परित्यक्तुं किं न खलु तस्यैव निरनुक्रोशस्य समान एष प्रसवः प्रेक्षितव्य इति वचनीयकण्टकोपहितं जीवितं परिरक्षामि) --अनुगृहीतोऽस्मि । (उत्थाय प्रणमति) इदमपरमार्येण सन्दिष्टम् । सी-किं णु खु भविस्सदि । (किं नु खलु भविष्यति) ·ल-तं देवि चिचनिहिता गृहदेवता मे स्वमागता शयनमध्यसखी त्वमेव । दारान्तराहरणनिःस्पृहमानसस्य यागे तव प्रतिकृतिर्मम धर्मपत्नी ॥ १३ ॥ सी-एव्वं संदिशंतेण अंअउत्तेण परिचाअदुकं मयि निरवसेसं अव- णीद; णहि तह अण्णासत्ता पइणो, इथिभाजणस्स दुकं उप्पादेदि जह अण्णासत्तो । (एवं सन्दिशतार्यपुत्रेण परित्यागदुःखं मयि निरवशेषमपनीतम् ; नहि तथान्यासक्ता पत्युः, स्त्रीजनस्य दुःखमुत्पादयति यथान्यासक्तः ) ल-कः प्रतिसन्देशः ? सी-कस्स।। (कस्य) ल-आर्यस्य। सी-एव्वं गदेवि पडिसंदेशो । अज्जूणं उण मम वअणादो पाद- वंदणं कदुम विण्णवहि-एवं अहं णारख्वा सावदसमाइण्णे वणे पडिवसंती अ सव्वहा हिअएण अग्याहिं अणुगहीदव्वेत्ति । ( एवं गतेऽपि प्रतिसन्देशः!। श्वश्रूणां पुनर्मम वचनात्पादवन्दनं कृत्वा विज्ञापय-एवमहं नीरक्षा श्वापदसमाकीर्णे वने प्रतिवसन्ती च सर्वथा हृदयेनार्याभिरनुगृहीतव्यति) -प्रतिगृहीतेयमाज्ञा । आर्यस्य न किञ्चित्सन्दिष्टम् ? सी-तह णिष्टुरो णाम संदीसीअदित्ति अप्पडिहदवअणदा एसा लख्वणस्स, ण सीदाए धण्णत्तणं । तह मम वअणादो त जणं विष्ण- वेहि-मंदभाइणी अणुसोअंतो वण्णस्समपरिवालणं अहिग्छतो अत्ताणं ण बाधेहि, सदमे ससरीरे सावधाणो होहित्ति । वञ्च लख्वण, किं उवालं- ·भामि महाराअं ? (तथा निष्ठुरो नाम सन्दिश्यत इत्यप्रतिहतवचनतेषा लक्ष्मणस्य, न सीताया धन्यत्वम् । तथा मम वचनात्तं जनं विज्ञापय- मन्दभागिनीमनुशोचन वर्णाश्रमपरिपालनमभिन्नन्नात्मानं न बाधय, सद्धर्मे स्वशरीरे सावधानो भवेति । वत्स लक्ष्मण किमुपालभे महाराजम् ? ) ल-किमेतावत्यपि न प्रभवति देवी ? सी-एवं वि तं जणं विण्णवेहि--ण जुत्तं तव णिरपराहं इमं जणं सपदि हिअआदो णिव्वसिदूं, किं उण विसआदोत्ति । (एवमपि तं जनं विज्ञापयन युक्तं तव निरपराधमिमं जनं सपदि हृदयतो निर्वास- यितुं किं पुनर्विषयत इति) ल-सन्देष्टव्यमार्यया सन्दिष्टम्- आर्या निर्वासिता नाम हृदयात्प्रभविष्णुना । कथं गृहादई नाम कथं जनपदादपि ॥ १४ ॥ सी-एवं वि मम वअणादो विष्णविदव्वो-सा तपोवणवासिणी सव्वहा सीमण्टअणिहिदेण अंजलिणा विण्णवेदित्ति जइ अहं णिगुणा चिरपरिचिदेत्ति वा, अणाहेत्ति वा, सीदेत्ति वा सुमरणमेत्तएण अणुग्गहि. दव्वेत्ति । (एवमपि मम वचनाद्विज्ञापयितव्यः-सा तपोवनवासिनी सर्वथा सीमन्तनिहितेनाअलिना विज्ञापयति, यद्यहं निर्गुणा चिरपरिचितेति वा, अनाथेति वा, सीतेति वा स्मरणमात्रकेनानुगृहीतव्येति ) ल-इमं सन्देशमाकर्ण्य क्षते क्षारमिवाहितम् । दशामसह्यां शोकस्य व्यक्तमार्यो गमिष्यति ॥ १५ ॥ सी-अदिमहिदे वि सअमंडले कहं तुम सोंति एत्तिआ दुख्वसहाया, संपदं मए विणा तए एक्केण एसो चिंतिदव्यो । तुमं बादुस्सरीरे सावाणो:

·होहिति । ( अतिमहितेऽपि स्वमण्डले कथं ते सन्ति स्त्रियो दुःखसहायाः । सांप्रतं मया विना त्वयैकेनेष चिन्तयितव्यः । त्वं भ्रातुःशरीरे सावधानो भवेति) ल-अनुरूपमेतन्महानुभावतायाः । सी-वच्छ लख्वण, पणमिदव्वा तुए मम वअणादो राहवउलरा- अधाणी भअवदी अयोज्जा, सुस्सूसिव्वो पडिमागदो महाराओ, साहि- दव्या अज्जूणं आणत्ति, समस्सासिव्वा पिअंबदा मम पिअसहीओ, सुम- रिदव्या सव्वकालं मंदभाइणी । ( इति रोदिति ) ( वत्स लक्ष्मण प्रणमित- व्या त्वया मम वचनात् राघवकुलराजधानी भगवत्ययोध्या, शुश्रूषितव्यः प्रति- मागतो महाराजः, साधयितव्या श्वश्रूणामाज्ञप्तिः, समाश्वासयितव्या प्रियंवदा मम प्रियसख्यः, स्मर्तव्या सर्वकालं मन्दभागिनी ) ल-( सोद्वेगम् ) आर्या स्वहस्तेन वने विमोक्तुं श्रोतुं च तस्याः परिदेवितानि । सुखेन लंकासमरे हतं मा- मजीवयन्मारुतिरात्तवैरः ॥ १६ ॥ (विलोक्य) एते रुदन्ति हरिणा हरितं विमुच्य हंसाश्च शोकविधुराः करुणं रुदन्ति । नृत्तं त्यजन्ति शिखिनोऽपि विलोक्य देवी तिर्यग्गता वरममी न परं मनुष्याः ॥ १७ ॥ सी-वच्छ लख्वण, आसण्णात्थमयो सूरो । दूरे अ इदो माणुस संपादो। उड्डीणा पल्विणो । संचरंति सापदा । गच्छ, ण जुत्तं परिलंबिंदुम् | ·( वत्स लक्ष्मण, आसमास्तमयः सूर्यः । दूरे चेतो मानुषसंपातः । उहीनाः पक्षिणः । सञ्चरन्ति श्वापदाः । गच्छ न युक्तं परिलंबितुम् ) ल-( अञ्जलिं बध्वा) सर्वपश्चिमोऽयं लक्ष्मणस्य प्रणामाजलिः । तत्सावधानं परिगृह्यताम् । सी-णिचावहिदा खु अहं । (नित्यावहिता खल्वहम् ल-विज्ञापयामि देवीम्- आर्य मित्रं बान्धवान् वा स्मरन्त्या शोकादात्मा मृत्यवे नोपनेयः । इक्ष्वाकूणां सन्ततिर्गर्भसंस्था सेयं देव्या यनतो रक्षणीया ॥ १८ ॥ सी-अप्पडिहदवअणो खु सोमित्ती। (अप्रतिहतवचनः खल सौमित्रिः) ल-इयमपरा विज्ञापना । सी-का अण्णा ! | (कान्या) ल-ज्येष्ठस्य भ्रातुरादेशादानीय विजने वने । परित्यक्तासि देवि त्वं दोषमेकं क्षमस्व मे ॥ १९ ॥ सी-( ससंभ्रमम् ) जेठवअणाणुवत्ति तुमेत्ति परितोसकाले को दोसो आसंकीअदि ? ( ज्येष्ठवचनानुवर्ती त्वमिति परितोषकाले को दोष आशंक्यते ) ल-(सप्रदक्षिणं प्रणम्य परिक्रामति) सी-(रोदिति) ल-(दिशोऽवलोक्य ) भो भो लोकपालाः, शृण्वन्तु भवन्तः- एषा वधूर्दशरथस्य महारथस्य ·सी-अदि सिलाहणिज्जाई अख्वराई सुणीअंदि । (अतिश्लाघनीया- न्यक्षराणि श्रूयन्ते) ल-रामाहयस्य गृहिणी मधुसूदनस्य । सी-कुदो मे तादिसो बाहधेओ ? (कुतो मे तादृशो भागधेयः ) ल-निर्वासिता पतिगृहात्-- सी-(कौँ पिदधाति) ल-विजने वनेऽस्मिन् एकाकिनी वसति रक्षत रक्षतैनाम् ॥ २० ॥ सीता-(गर्भ दर्शयति) ल-एनामपि भगवती आर्यायाः कृते विज्ञापयामि- :.... जातश्रमां कमलगन्धकृताधिवासैः काले त्वमप्यनुगृहाण तरङ्गवातैः । देवी यदा च सवनाय विगाहते त्वां भागीरथि, प्रशमय क्षणमम्युवेगम् ।। २१ ॥ ये केचिदत्र मुनयो निवसन्त्यरण्ये विज्ञापयामि सिरसा प्रणिपत्य तेभ्यः । स्त्रीत्युज्झितेत्यशरणेति कुलागतेति देवी सदा भगवतीत्यनुकम्पनीया ॥ २२ ॥ एषोऽनलिविरचितो वनदेवतानां विज्ञापनां क्षणमिमामवधारयन्तु । मुप्ता प्रमादवशगा विषमस्थिता वा यत्नादियं भगवतीभिरवेक्षणीया ॥ २३ ॥ - ·१३ भो भो हिंस्रा भूमिरेषा भवद्भिः वा देशो न प्रवेश्यः परेषाम् । मृग्यो मृग्यो विश्वासे सखीनां यूयं सख्यो मा क्षणं मुञ्चतैनाम् ॥ २४ ॥ सख्यो नद्यः स्वामिनो लोकपाला मातर्गङ्गे भ्रातरौलराजाः। भूयो भूयो याचते लक्ष्मणोऽयं यत्नाद्रक्ष्या राजपुत्री-गतोऽहम् ।। २५ ।। (प्रणम्य निष्क्रान्तः) सी-कहं सच्चं एव मं एआइणी परिच्चइअ गदो लख्वणो, (विलोक्य) हद्धी हरी ! अत्थमिदो सूरो, सरेण वि लख्वणो ण दीसई, हरिणा वि सरं आवासं आअन्ति, उड्डीणा पख्तिणो, संचरंति सापदा, आच्छादीअदि अंधारेण दिडी, प्रिंमाणुसं महारणं, किं करोमि मंदभाआ, कीस अरण्णाहिं पव्वजमि एआईणी अदेस असळाका ति गां मि मि (?) किंणुखु मए पापं किदं, जस्स दाणि एवं विरहं सव्वहा अणुभाविदोम्हि, कहं देहवितोनळि (?) कहं दाव लख्वणणिउत्तावणदेवता' कहं दे राहव. कुलक्कमागदा वसिष्ठवंमीइप्पमुहा महाप्पहावा महेसिणो ते दाणि मं परित्ता अ अभिदेहित्ति (?) । (कथं सत्यमेव मामेकाकिनी परित्यज्य गतो लक्ष्मणः। (विलोक्य) हा धिक्, हा धिक् ! अस्तमितः सूर्यः, स्वरेणापि लक्ष्मणो न दृश्यते, हरिणा अपि स्वयमावासमायान्ति, उड्डीनाः पक्षिणः, सञ्चरन्ति श्वापदाः, आच्छाद्यतेऽन्धकारेण दृष्टिः, निर्मानुषं महारण्यम्, किं करोमि मन्दभाग्या, कीदृशमरण्यैः प्रव्रजाम्येकाकिनी, . , ·१४ ................ .... किंनु खलु मया कृतं पापं, यस्येदानीमेव विरहं सर्वथानुभावितास्मि, कथं कथं तावल्लक्ष्मणनियुक्ता वनदेवता... "कथं ते राघवकुलक्रमागता वसिष्ठवाल्मीकिप्रमुखा महाप्रभावा महर्षयस्त इदानीं मां परित्यक्ता ) (इति मोहं गच्छति) (ततःप्रविशति वाल्मीकिः) वा-(ससंभ्रमम् ) आकये जहुतनयां समुपागतेभ्यः सन्ध्याभिषेकविधये मुनिदारकेभ्यः । एकाकिनीमशरणां रुदतीमरण्ये गर्भातुरां स्त्रियमतित्वरयागतोऽस्मि ।। २६ ॥ तद्यावत्तामेवान्वेषयामि । ( अन्वेषं नाटयति) सी-(प्रत्यागम्य ) को एस में विजई । (विचिन्त्य ) ण कोवि, आणत्तिकरलल्वणविण्णत्तिा अणिचरित्ति भअवई भाईरई तरंगाए मामणु- गह्वादि । ( क एष मां वीक्षते, (विचिन्त्य) न कोऽपि, आज्ञप्तिकरलक्ष्मणवि- ज्ञप्त्या अनुचरन्ती भगवती भागीरथी तरङ्गामनुगृण्हाति ) वा-अयमन्धकारसमृद्धतया दृष्टिसञ्चारस्य न दृश्यते, अतः शब्दा- पयिष्ये । अयमहं भोः । सी-(सहर्षम्) वच्छ लख्वण पडिणिउत्तोसि ? ( वत्स, लक्ष्मण, प्रति- निवृत्तोऽसि ?) वा-नाहं लक्ष्मणः । सी-(अवकुण्ठं नाटयति ) अचाहिदं, अण्णो एसो को वा पर- पुरुसो, कहं दाणिं वारइस्सं महाहिदंम् (विचिन्त्य ) एव्वम् ~~-इत्थिआहं एआइणी अ । (अत्याहितम् , अन्य एष को वा परपुरुषः, कथमिदानी वारयिष्यामि महाहितम् ? (विचिन्त्य) एवम्-स्त्री अहमेकाकिनी च) ·१५ वा-एष स्थितोऽस्मि । वत्से, तवाप्यलं परपुरुषशङ्कया, दिवसावसान- सवनाय भागीरथीं समुपास्य प्रतिनिवृत्तेभ्यो मुनिदारकेभ्यस्त्वद्वत्तान्तमुपलभ्य तपोधनोऽहं त्वामेवाभ्युपपत्तुमुपागतः । पृच्छामि चात्रभवतीम्- धर्मेण जितसङ्ग्रामे रामे शासति मेदिनीम् । कथ्यतां कथ्यतां वत्से विपदेषा कुतस्तव ? ॥२७ ।। सी-तदो एव्व पुण्णचंदादो मे असणिपादो । ( तत एव पूर्ण- चन्द्रान्मेऽशनिपातः) वा-कामं रामादेव हि विपत्तिमुपागता सी-अह इं। (अथ किम् ) वा–यदि त्वं वर्णाश्रमव्यवस्थाभूतेन महाराजेन निर्वासितासि तत् स्वस्ति भवत्यै, गच्छाम्यहम् । (परिक्रामति) सी -अह विष्णवेमि-1 (अथ विज्ञापयामि ) वा-कथय । सी-जइ रहुवरेण णिव्वासिदेत्ति भअदा णाणुकंपणीआ, एसा उण गब्भगदा रहुसअरदिलीपदसरहपहुदीणं ताइसीणं संतदित्ति दाणिं पडि- पालणीआ । ( यदि रघुवरेण निर्वासितेति भवता नानुकम्पनीया, एषा पुनर्गर्भगता रघुसगरदिलीपदशरथप्रभृतीनां तादृशानां सन्ततिरिति इदानी प्रतिपालनीया) वा-(प्रतिनिवृत्य) कथमिक्ष्वाकुवंशमुदाहरति, तदनुयोक्ष्ये । वत्से किञ्च दशरथस्य वधूः सी---जं भअवं आणवेदि । ( यद्भगवानाज्ञापयति) वा-किञ्च विदेहाधिपतेर्जनकस्य दुहिता ? - ?

·९ सी-अह इं। (अथ किम् ) वा--किश्च सीता! सी-णहि सीदा, भअवं मंदभाइणी । ( नहि सीता, भगवन् मन्द- भागिनी) वा हा हतोऽस्मि मन्दमाग्यः । किंकृतेऽयमत्रभवत्याः प्रासाद- तलादधोऽवतारः ! सी-( लजां नाटयति) वा-कथं लज्जते ! भवतु, योगचक्षुषाहमवलोकयामि । (ध्यानम- भिनीय ) वत्से, जनापवादभीरुणा रामेण केवलं परित्यक्ता, न तु हृदयेन । निरपराधा त्वमस्माभिरपरित्याज्यैव । एह्याश्रमपदं गच्छावः । सी-कोणु तुम ? ( को नु त्वम् ) वा-श्रूयताम्-- सोऽहं चिरन्तनसखा जनकस्य राज- स्तातस्य ते दशरथस्य च बालमित्रम् । वाल्मीकिरस्मि विसजान्यजनाभिशङ्का नान्यस्तवायमबले श्वशुरः पिता च ॥ २८ ॥ सी-भअवं वंदामि । (भगवन् वन्दे ) वा-वीरप्रसवा भव, भर्तुश्च पुनर्दर्शनमाप्नुहि । सी-तुम लोअस्स वम्मीई, मम उण तादो एज्व, ता गच्छ सयं अस्स- मपी (गङ्गामवलोक्याञ्जलिं बध्वा) भअवइ भाईरइ, जइ अहं सोथिणा गब्भ अमिणिउत्तोमि तदा तव दिणे दिणे सुष्ठु उच्छाए कुंदमालाए उव- हारं करइस्सम् । (त्वं लोकस्य वाल्मीकिः, मम पुनस्तात एव; तद्गच्छ स्वमाश्रमपदम् ! (-) भगवति, भागीरथि, यद्यहं सुखेन गर्भमभिनिवर्त- यामि तदा तव दिने दिने सष्टप्रथितया कुन्दमालयोपहारं करोमि ) ·१७ वा-अत्यन्तदुःखसञ्चारोऽयं मार्गः, विशेषतस्त्वां प्रति; तयथा यथा मार्गमादेशयामि तथा तथा समागन्तव्यम् । एतस्मिन्कुशकण्टके लघुतरं पादौ निधत्स्वाग्रतः शाखेयं विनता नमस्व शनकैर्गों महान् वामतः । हस्तेनामृश तेन दक्षिणगतं स्थाणुं समं सांपतं पुण्येऽस्मिन् कमलाकरे चरणयोर्निर्वर्त्यतां क्षालनम्।।२९।। सी-(यथोक्तं परिक्रामति) वा-(निर्दिश्य ) इक्ष्वाकुणाञ्च सर्वेषां क्रियाः पुंसवनादयः । अस्माभिरेव पच्यन्ते मा शुचो गर्भमात्मनः ॥ ३०॥ कौसल्यापादशुश्रूषासौख्यं वृद्धासु लप्स्यमे । पश्य सख्यो भगिन्यश्च तवैता मुनिकन्यकाः ॥ ३१ ॥ (इति निष्कान्ताः सवें) प्रथमोऽङ्कः अथ द्वितीयोऽङ्कः (ततः प्रविशतो द्वे मुनिकन्यके ). प्रथमा-हला, वेदवदि, दिडिआ वड्डसि, सीदाए तव पिअसहीए राम- चामा दुवे पुत्तआ जाआ । ( हला वेदवति, दिष्टया वर्द्धसे, सीतायास्तव प्रियसख्या रामश्यामौ हौ पुत्रको जातौ) वेदवती-पिमं मे पिमं मे | किंणामहेआ ? (प्रियं मे प्रियं मे ] किनामधेयौ) ·-जेहो वाणि भअवदा कुसोति सहाविदो दुदिओ लवोत्ति । (ज्येष्ठ इदानीं भगवता कुश इति शब्दापितो द्वितीयो लव इति) वे-किं समत्ता पहि परिन्ममिदं ? (किं समर्थौ पथि परिभ्रमितुम् ) 1-किं समत्यत्ति भणिअदि ! । ( किं समर्थाविति भण्यते ). धावंति हरिणएहिं जहपडिमल्ला किसोरसीहाणं । तह अ तपस्सिणिहिअ हरंति पिअदंसणा जुअला॥१॥ (धावतो हरिणकैर्यथा प्रतिमल्ला किशोरसिंहानाम् । तथा च तपस्विनीहृदयं हरतः प्रियदर्शनौ युगलौ) मुणिजणस्स अंकादो अंकादो अदि संचरंति । संपदं वंमीइविरइदं रामाअणं पडंति । ( मुनिजनस्थाङ्कादकादतिसञ्चरतः । सांप्रतं वाल्मीकि- विरचितं रामायणं पठतः) बे-इमं उत्तंतं सुणिअ एदावत्थं सीदा किदपुण्णेत्ति तकमि । अहं इंहवहति सीदासोवोअणिवत्यं आऔ सिणिद्धं अंणोणं (?)। ( इमं वृत्तान्तं श्रुत्वा एतदर्थ सीता कृतपुण्येति तर्कयामि म-संभरणीअं खु एदं । कोणेमिसउत्तंतो? (संभरणीयं खल्वेतत् । को नैमिशवृत्तान्तः) वे-संभरिदो एव्व जण्णसंभारो महाराअस्स, णिमंतिदो सांतरवासि- जीओ तपोधणाणं संपादो। ( संमृत एव यज्ञसंभारो महाराजस्य, निम- त्रितः सान्तर्वासिनीकस्तपोधनानां संपातः) प्र–कि णिमंतिदो भअवं बीई ? (किं निमन्त्रितो भगवान् वाल्मीकिः) वे-सुदं वमीइतपोवणं वि आअदो रामदोत्ति । ( श्रुतं वाल्मीकि तपोवनमपि आगतो रामदूत इति ) कहिं दाणिं सीदा पेखिदव्वा ? (कुत्रे दानी सीता प्रेक्षितन्या) ....... + ·प्र-एत्थ एव सालपाअवच्छाआए उपविसदि कई अदिवाहेमित्ति। ( अत्रैव सालपादपच्छायायामुपविशति-कथमतिवाहयामीति) (इति निष्कान्ते) प्रवेशकः (ततः प्रविशति चिन्ता नाटयन्ती भूम्यासनोपविष्टा सीता). सी-(निःश्वस्य) अहो अविस्ससणीअदा पइदिणिछुरभावाणं पुरुस हिमआणं ! जं, तंभप्पलिहिदव्वणेआणं दंपदीणं पसंगे उमामहेस्सारेस्ति सम्गे पुडवीए सीदारामोत्ति अदिप्पसिद्धिं आरोविअ णिरवराधा एवं गई अत्तंतमणुभाविदोम्हि । अथ कीस अहं अंअउत्तं जिंदामि, एवं पुरा अंग- उत्तेण एअस्स वअणीअगाधाधणं सुअमेत्तएण अदरीदमण्णुत्ति संपदं अणेअजोअणांतरिदे "सणं आकरणं मारिसि पुण्णदुक्ककारिणी जादा। तेण सह दिछो चंदोदओ, तेण सह सुदो कोकिलकलप्पलाओ, तेण सह अणु- भूदो मलअमारुदप्परिसो, संपदं मए एआइणीए दिठो असुदो अ अणुभूदो अ । पाणं परिच्चआमित्ति सव्वहा अलिअं मारिसीहिं इत्थिाहिं । पुरा अहं सामिवल्लहदाए सअलमिहिलाजणपत्थणि भमिअ अज उण एदावत्यं शोभणीआ संतत्ति परिचायदुक्कादो लज्जा एव्व मं अहिअदरं बाहेदि । संपदं उण जादा दारा संवडिआ अ, सादरो दाणि भअवं वंमीई; गजुतं मम एदिणा तपोवणवासविरुद्धेण दीहणिस्सासेण कालं अदिवाहिदं । एत्त एव्व मरणव्यवसाअस्स पडिबंधो जं मए पिअसही वेदवदी ण संदिहा गवि उपणि मंतिदा ॥ (अहो अविश्वसनीयता प्रतिनिष्ठुरभावानां पुरुषहृदयाणां! यत् स्तंभप्रलिखितव्यमेहानां दम्पतीनां प्रसङ्गे उमामहेश्वराविति स्वर्गे पृथिव्यां सीतारामाविति मतिप्रसिद्धिमारोप्य निरपराधा एतां गतिमत्यन्तमनुभावि- ताऽस्मि । अथ कोहगहमार्यपुत्रं निन्दामि । एवं पुरायपुत्रेण "सांप्रतमनेकयोजनान्तरिते अकारणं ·२० पूर्णदुःखकारिणी माता । तेन सह दृष्टश्चन्द्रोदयः तेन सह श्रुतः कोकिल- कलप्रलापः तेन सहानुभूतो मलयमारुतस्पर्शः, सांप्रतं मर्यकाकिन्या दृष्टश्च श्रुतश्चानुभूतश्च प्राणान् परित्यजामीति सर्वथा अलीकं माहशीभिः स्त्रीभिः । पुराहं स्वामिवल्लभतया सकलमिथिलाजनप्रार्थनीया भूत्वा(?)अद्यपुनरेतदवस्थ शोचनीया संवृत्तेति परित्यागदुःखतो लज्जा एव मामधिकतरं बाधते । सांप्रतं पुनः जातौ दारौ संवर्द्धितौ च, सादर इदानीं भगवान् वाल्मीकिः । न युक्तं ममैतेन तपोवनवासविरुद्धेन दीर्घनिःश्वासेन कालमतिवाहयितुम् । एतदेव मरणव्यवसायस्य प्रतिबन्धो यन्मया प्रियसखी वेदवती न सन्दिष्टा नाप्यु- पनिमन्त्रिता च) (ततः प्रविशति वेदवती). वे-किदो एव्व तपोषणाणं वंदणुव्वआरो, अदिहिजणसमुइदो समुदा- आरो अ । ता इदो एव्व सालपादपं गदुअ पिअसहि संभावइस्सं (परि- क्रम्य विलोक्य च ) एसा विदेहराअतणआ णिदाहमासलआ विअ परि- ख्वामपांडराए अवत्थाए हिअ अख्विपंती सालमूलमलंकरेदि । ता उव- सप्पिस्सं (उपसृत्य) एसा चिंतापरवसा विअ अहोमुही लंबालआच्छाइ- अणअणा दीणपेख्विदा । सदावहस्सं सहि वैदेहि (इति शब्दापयति) (कृतएव तपोधनानां वन्दनोपचारः अतिथिजनसमुचितः समुदाचारश्च । तदित एव सालपादपं गत्वा प्रियसखी संभावयिष्यामि । (-)एषा विदेह- राजतनया निदाघमासलतेव परिक्षामपाण्डुरयावस्थया हृदयमाक्षिपन्ती सालमूलमलङ्करोति । तदुपसर्पमि । (-)एषा चिन्तापरवशेवाधोमुखी लंबालकाच्छादितनयना दीनप्रेक्षिता । शब्दापयिष्यामि । सखि वैदोह- सी-(ससंभ्रमं विलोक्य) पिअं मे पिअं मे संपत्ता पिअसही वेदवदी साअदं पिअसहीए ? (परिष्वज्योपवेशयति) ·४८ (प्रियं मे प्रियं मे । संप्राप्ता प्रियसखी वेदवती । स्वागतं प्रियसख्याः) वे अवि कुसलं कुसलवाणं ? (अपि कुशलं कुशलवयोः) सी-जह वणवासिणं (यथा वनवासिनाम् ) वे-कीदिसो तुम्हाणं वुत्तंतो ? ( कीडशो युष्माकं वृत्तान्तः) सी-(वेणी निर्दिश्य ) कीदिसो सो (कीदृशोऽसौ) वे-(आत्मगतम्) अदिमत्तं संतवइ एसा वराई, रामसदेरस्स संकि- तणेण विणिधारइस्सं (प्रकाशम् ) अयि अपंडिदे, तह णिरपेख्वस्स गिरणु- कोसस्स किदे कीस तुम असिदपख्वचंदलेहा विअ दिणे दिणे परिहीअसि । ( अतिमात्र सन्तपति एषा वराकी, रामसदेरस्स (?) सङ्कीर्तनेन विनिधार- यिष्यामि(-)अयि अपण्डिते, तथा निरपेक्षस्य निरनुक्रोशस्य कृते कीहक् त्व- मसितपक्षचन्द्रलेखेव दिने दिने परिहीयसे) सी-कहं सो णिरणुकोसो ? (कथं स निरनुक्रोशः) वे-जेण परिश्चत्तासि । (येन परित्यक्तासि ) सी-किमहं परिच्चत्ता ? (किमहं परित्यक्ता ) वे-(विहस्य वेणी परिमार्जयति ) एवं लोओ भणादि, सच्चं परि- चत्ता । (एवं लोको भणति सत्यं परित्यक्ता ) सी-अह सरीरेण, ण उण हिअएण (अथ शरीरेण न पुनर्हृदयेन ) वे-कहं परकेरअं हिअअं जाणासि ? ( कथं परकीयं हृदयं जानासि ) सी कहं तस्स हिअअं सीदाए परएरअं भविस्सदि ? (कथं तस्य हृदयं सीतायाः परकीयं भविष्यति) वे-अहो अपरिञ्चत्ताणुराअदा ! ( अहो अपरित्यक्तानुरागता ) सी-कहं सो मम उवरि परिच्चत्ताणुराओ जेण अदिप्पसित्तो एव्व में अधणं उदिसिअ अंअउत्तेण अणुभूदो सेदुबंधादिपरिस्समो ? (कथं स ·१२ ममोपरि त्यक्तानुरागः येनातिप्रसिद्ध एव मामधन्यामुद्दिश्यार्यपुत्रेणानुभूतः सेतुबन्धादिपरिश्रमः ) वे-अत्तसिलाहिणि, खत्तिआणं समुइदो, एसो रावणस्स उवरि रोसो, ण सीदाए उवरि अणुराओ। (आत्मश्लाधिनि क्षत्रियाणां समुचित एष रावणस्य उपरि रोषो न सीताया उपर्यनुरागः) सी-एदं अवरं ण पेख्वसि । (एतदपरं न प्रेक्षसे ) वे-किं एदं अवरं ? । (किमेतदपरम् ) सी-एदं । ( एतत्) वे-किं एवं ? । (किमेतत् ) सी-(सलज्जम् ) जं सवत्तीजणणीसासाणुपविद्धे रामवच्छत्थले अदिचिरं संभाविदम्हि । ( यत् सपत्नीजननिःश्वासानुपविद्धे रामवक्षःस्थले अतिचिरं संमा- वितास्मि) वे-सहि माउत्तम्म समासण्णो रामस्स जण्णदिख्वासमओ । (सखि मा उत्ताम्य, समासन्नो रामस्य यज्ञदीक्षासमयः) सी-तदो किं । (ततः किम् ) वे-णं तहिं अस्सस्स सहधंमआरिणीए पाणिग्गहो णिव्वत्तिदव्यो । (ननु तत्राश्वस्य सहधर्मचारिण्या पाणिग्रहो निवर्तयितव्यः) सी-अंअउत्तस्स हिअए पहवामि, ण उण हत्ते. ( आर्यपुत्रस्य हृदये प्रभवामि, न पुनर्हस्ते ) वे-(आत्मगतम् ) अहो से दिढाणुराअदा । (अहो अस्या दृढानुरागता ) (प्रकाशम् ) सहि पुत्तमुहदसणेण वि दे पवाससोओ गाव- णीदो । ( सखि पुत्रमुखदर्शनेनापि ते प्रवासशोको नापनीतः ) ·सी-सोअपडिआरेण वि सोओ वडिअदि। (शोकपरिहारेणापि शोको वर्द्धते) वे कहं विअ । (कथमिव) सी-जह जहा दे दारआ ईससमुंभिण्णदसणंकुरकोमलेण वदणेण मम- मुहं आलोअंता पहसंति, अञ्चंतकोमलेण आलावेण तादिसं सद्दावेअंति, तह जाणामि तस्स मुंदे णिमज्जामित्ति । संपदं उण कालवसेण परिणदा परिश्चत्तबालभावा अबाला संवुत्तेत्ति मं अहिअतरं बाधेयदि । ( यथा यथा द्वौ दारकावीषत्समुद्भिनदशनाङ्करकोमलेन वदनेन मम मुखमालोकयन्तौ प्रहसतः, अत्यन्तकोमलेनालापेन तादृशं शब्दापयतः, तथा जानामि तस्य मौग्ध्ये निमज्जामीति । सांप्रतं पुनः कालवशेन परिणती परित्यक्त- बालभावाक्बालौ संवृत्ताविति मामधिकतर बाधते ) वे-अहो किति तस्स महग्यं णिसंसत्तणं जं सीदा णाम बालतण आ ईरिसं अवत्थं अणुभवदित्ति । ( अहो किमिति तस्य महा नृशंसत्वं यत्सीता नाम बालतनयेशीम- वस्थामनुभवतीति सी-सहि दवदि अवि णाम-(सखि वेदवति अपि नाम) वे-कीस जिदेण! भणाहि अंअउत्तं पेख्वामित्ति । ( किं लजि- तेन, भण आर्यपुत्र प्रेक्ष इति) सी-किं लज्जावेसेण, एव्वं भणामि । (प्रकाशम् ) अवि कुसलवाणं तादस्स दसणेण जम्मं अमोहं भवेदित्ति । (किं लज्जावेशेन, एवं भणामि ) (--) अपि कुशलवयोस्तातस्य दर्शनेन जन्मामोघं भवेदिति) वे-णं समासणं एव तुम्हाणं राअदंसणं । ( ननु समासन्नमेव युष्माकं राजदर्शनम्) सी-कहं वि? (कथमिव) ·- (नेपथ्ये ऋषिः) भो भो आश्रमवासिनो जनाः शृण्वन्तु भवन्तः- इतो नातिदूरे महाक्रतुरश्वमेधः प्रवर्तते, संभृतानि यज्ञोपकरणानि, सन्निपतिताश्च नानादेशाश्रमवासिनो वसिष्ठात्रेयप्रभृतयो महामुनयः । केवलं भगवतो वाल्मीकेरागमनमुदीक्षमाणो नाद्यापि यज्ञदीक्षां प्रविशति महाराजः । आगतश्च वाल्मीकितपोवनवासिनामुपनिमन्त्रणार्थ रामदृतः । तस्मान्नैव परिलम्बितव्यम् । तीर्थोदकानि समिधः (परिपूर्णरूपा) दर्भाङरानविहतान् परिगृह्य सद्यः। अग्रे भवन्तु मुनयो मुनिकन्यकाश्च कुर्वन्तु मङ्गलबलीनुटजाङ्गणेषु ॥ २ ॥ सी-तुवरेमि, तुवरेमि, एस अंअ कस्सवो पत्ताणघोसणासमणन्तरं गहिदजण्णोवकरणो अग्गदो पत्थिदो। अहं वि कुसलवाणं पत्थाणमङ्गलं अणुचिठिस्सं । (त्वरामि, त्वरामि, एष आर्य काश्यपः प्रस्थानघोषणासमन- न्तरं गृहीतयज्ञोपकरणोऽग्रतः प्रस्थितः । अहमपि कुशलवयोः प्रस्थानमङ्गलमनुष्ठास्यामि) (इति निष्कान्ताः सर्वे) द्वितीयोऽङ्कः तृतीयोऽङ्कः (ततः प्रविशति मार्गपरिश्रान्तो गृहीतभारस्तापसः) ता-(श्रममभिनीय ) भो सुठ्ठ परिस्संतोम्हि एदिणा संदापदीहण गिम्मसमएण। ण पहवामि परिस्समगआणं जंघाणं विक्केवणिकेवं कादं । पाददळं अ मे संपर्क पिअअसंपोडएहि संवुत्तं । अण्णच, तह सुउमाळा देवी सीदा तह कोमळा अ कुसळवा तापससद्धेण सह अणत्यमिदे नेमिशं पत्ता । अहं अज्ज वि णासादेमि अडविदिसामुहे ( विचित्य) को ·- दाणि मे णेमिसमम्गं भावहिवस्सदि (विलोक्य ) णं एसो लख्वणसहाओ रामो गेमिसं संपत्तो । ता अहं वि दाणं गई अणुसरेमि । ( निष्कान्तः) (भोः सुष्टु परिश्रान्तोऽस्मि एतेन सन्तापदीर्पण ग्रीष्मसमयेन । न प्रभवामि परिश्रमगतयोनधयोर्विक्षेपनिक्षेपौ कर्तुम् । पादतलं च मे संपर्क पिटकसंस्फोटकैः संवृत्तम् । अन्यञ्च, तथा सुकुमारा देवी सीता तथा कोमलो च कुशलवी तापससार्द्धन सहानस्तमिते सूर्ये नैमिशं प्राप्ताः । अहमद्यापि नासादयामि अटवीदिशामुखे (-) क इदानी मे नैमिशमार्गमाचक्षीत (-) नूनमेष लक्ष्मणसहायो रामो नैमिशं संप्राप्तः । तदहमपि तयोः गतिमनुसरामि) प्रवेशकः (ततः प्रविशति शोकसन्तप्तो रामो लक्ष्मणश्चाग्रतः ) ल-आर्य इत इतः । ( परिक्रम्य ) प्रथममनपराधां तां समुत्कृष्य देवी- मगममहमगाधे कानने त्यक्तुकामः । पुनरपि कुलशेषं राममादाय देवं स्वजनविपदि दक्षः काप्यधन्यः प्रयामि ॥१॥ हा ! सुष्टु खल्विदमुच्यते- प्रमादः संपदं हन्ति प्रश्रयं इन्ति विस्मयः । व्यसनं हन्ति विनयं हन्ति शोक धीरताम् ॥२॥ इति तथाहि -एष मन्दरमहीधरसमानधैर्यो भगवतो वाल्मीकरागमन- मुपलभ्य तदर्शनार्थ गोमतीतीराश्रमपदमुच्चलितः । संप्रति तामेव दिशं परि- त्यज्य शोकावेगसमाक्षिप्तहृदयो महावनाभिमुखं प्रस्थितः । ततः किमेनं सम्यक् ज्ञापयामि ? अथवा तत्किमनेन प्रतिहारेण धावितं मार्गमादेशयामि, यथायमचेतयमेव वाल्मीकेराश्रममनुप्राप्नोति । इत इत आर्यः ।

·२९ - रा--(निश्वस्य) नीतस्तावन्मकरवसतौ वन्ध्यतां शैलसेतुः । देवो वहिर्न च विगणितः शुद्धिसाक्ष्ये नियुक्तः । इक्ष्वाकूणां भुवनमहिता सन्ततिर्नेक्षिता मे किं किं मोहादहमकरवं मैथिली तां निरस्य ॥३॥ (परिक्रम्य) भो भोः ! कष्टम् ! भतिनिरालंबस्तपस्विन्याः प्रवासः । पातयति सा क्व दृष्टिं कस्मिन्नासाथ चित्तमाश्वसिति । जीवति कथं निराशा श्वापदभवने वने सीता ॥४॥ ल-( आत्मगतम् ) आर्याया विप्रवासं तनयवैशसञ्च समनुचिन्त्य मुतरामयं सन्तप्यते, ततः प्रस्तावान्तरेण देवीवृत्तान्तमपसारयामि । (प्रका- शम् ) इतस्तावदवलोकयत्वार्य:- मरकतहरितानामम्भसामेकयोनि- मैदकलकलहंसीगीतरम्योपकण्ठा । नलिनवनविकासैर्वासयन्ती दिगन्ता- भरवर पुरतस्ते दृश्यते गोमतीयम् ॥ ५॥ रा-(स्पर्शममिनीय) मुक्ताहारा मलयमरुतश्चन्दनं चन्द्रपादा: सीतात्यागात्मभृति नितरां तापमेवावहन्ति । अद्याकस्माद्रमयति मनो गोमतीतीरवार नूनं तस्यां दिशि निवसति प्रोषिता सा बराकी ॥६॥ -अतिविषमोऽयं निम्नगावतारः, तदप्रमत्तमवतीर्यताम् । (उभाववतरणममिनीय ) (निर्वर्ण्य) ·२७ यथैतान्यविरलपदन्यासलान्छितानि सैकतानि वृन्तमात्रावशेषतया संसू- च्यमानकुसुमापचया रोधोलताः तदालूनकिसलयतया विरलच्छाया वनस्प- तयः,तथा जानामि प्रत्यासन्नवर्तिना मनुष्याधिवासेन भवितव्यम् । तथाहि- अभिनवरचितानि देवतानां जलकुसुमैर्षलिमन्ति सैकतानि । इयमपि कुरुते तरङ्गमध्ये भुजगवधूललितानि कुन्दमाला ॥७॥ रा-न केवलं प्रत्यासन्नवर्तिना प्रतिस्रोतोपगतेनापि मनुष्याधि- वासेन भवितव्यम् । ल-आश्चर्यमाश्चर्यम् ! एषा हि कुन्दमाला चरणसपर्यामिव कर्तुका. मया समुद्रगामिन्या तरङ्गपरम्परया क्रमेण देवस्य पादान्तिकमुपहृता । अवहितं प्रेक्षणीया विरचना, तदवलोकयत्वार्यः । (गृहीत्वोपनयति) रा-(निर्वर्ण्य रोमाञ्चमभिनीय ) वत्स, दृष्टपूर्वमिदं कुसुमरचनावि- न्यासकौशलम् । ल-व ष्टम् ? रा-कदाम्यत्रेदृशस्यावस्थानम् ! ल-किं देव्याम् ? रा-अथ किम् । ल-को जानाति दुर्विदग्धः प्रजापतिः कथं कथं क्रीडतीति । गच्छ- त्वार्यः इदमेव गोमतीतीरं प्रतिस्रोतोऽनुसरावो यावदस्याः कुन्दमालायाः प्रभवमासादयावः । रा-सुलभसादृश्यो लोकसन्निवेशः । न चैतावदस्माकं भागधेयम् । इतश्चात्यन्तविप्रकृष्टे देशे परित्यक्तायाः सीताया आगमनं न संभाव्यते । तथाप्यादेशय मार्ग येनेदं सलिलान्तरममुञ्चन्तौ वसतिमासादयावः ।

·-एषा नदीभूमिः कपटकितशर्कराशुक्तिपुठदुश्वसधारा, तद्यथा यथा मार्गमावेशयामि तथा तथा शनैरागन्तव्यमायेंण । रा-एवं क्रियताम् । यद्यपीयममिमता कुन्दमाला तथापि देवतोप- हारशङ्कया नोपभोगमुपनीयते । ( इति विमुञ्चति ) ल-एतां वेत्रलतां विलंघय पदं मास्मिन् कृथाः शुक्तयो मूर्दानं व्यवधाय नामय पुरो दूरावनम्रस्ता। चापाग्रेण विकृष्य मुश्च पुरतः शाखा तिरश्चीमिमा- मुत्रस्यन्ति पुरा शरारुदयिता धीर परिक्रम्यताम् ॥८॥ रा-( यथोक्तं परिक्रम्य ) वत्स किमेतस्मिन् देशे भगवतो वाल्मीके- राश्रमसचिवेशः ? ल-किं दृष्टमार्येण? तनुत्वादवधानहश्या दिशः समानामति धूमलेखा। आकृष्यमाणो मृदुनानिलेन श्रोत्रेषु संमूर्छति सामनादः ॥९॥ ल-सम्यगुपलक्षितमार्येण । अहमप्यग्रतो गत्वा निरूपयामि । (परिक्रामस्तरुस्तंभमभिनीय) कथमेतस्मिन् पदोद्वारे ससाध्वसमिव मे हृदयम् , स्तंभितावूरू, उत्क्षिप्यमाणौ चरणौ नाग्रतो भूमि गन्तुमुत्सहेते । तत्किमिदम् ! (विचिन्त्य ) सुव्यक्तं गुरुजनसमाक्रान्तेन प्रदेशेन भवि- तव्यम् । अथ पदानीव लक्ष्यन्ते । ( भूमि निर्वर्णयति ) रा-किं कृतोऽयं वत्सस्य भूमिनिरूपणायामादरः? ल-एतानि नितान्तमनोहरतया सङ्कान्तचरणतलसौकुमार्याणि लकि- तनिभूतविन्यासतया विज्ञायमानस्त्रीपदभावानि पुलिनतकसनिवेशपदान दृश्यन्ते । पश्यत्वार्य: रा-असौ - ·१९ " - विलासयोगेन परिश्रमेण वा स्वभावतो वा निभृतानि मन्थरम् । पदानि कस्याश्चिदिमानि सैकते प्रयान्ति तुल्यं कलहंसविभ्रमैः ॥ १० ॥ रा-(निर्वर्ण्य सहर्षम् ) वत्स, किमुच्यते कस्याश्चिदिति । ननु वक्तव्यम्-सीतायाः पदानि-इति । पश्य- समान संस्थानं निभृतललिता सैव रचना तदेवैतदेखाकमलरचितं चारु तिलकम् । यथा चेयं दृष्टा हरति हृदयं शोकविधुरं तथाह्यस्मिन्देव्या सपदि पदपङ्गिर्षिनिहिता ॥ ११ ॥ ल-(सहर्षम् ) यावदेतामेव पदपतिमनुसरन्तौ वाल्मीकराश्रमपद- मनुसरावः । यथा चेयं प्रत्यग्रनिहिता पदपतिस्तथा जानामि प्रत्यासन्नव- तिन्या देव्या भवितव्यमिति । (ततः प्रविशति सीता) सी-णिव्वत्तिदै सवणं, उवासिदा संझा, हुदो हुदवहो, ओगाहिदा भगवई भाईरही, भगवई भाईरहीं उद्दिसिअ महपदिण्णा सहत्थगदा कुन्द- माला समप्पिदा । दाणि अहं उण्णदगंभीरसीदळं ळदाजाळं पविसिम अविहिजणोपत्थाणजोग्गाई कुसुमाइ ओचिणोमि । (प्रविष्टकेनापचयं नाटयति) (निर्वर्तितं सवनम्, उपसिता सन्ध्या, हुतो हुतवहः, अवगाहिता भगवती भागीरथी, भमवती भागीरथीमुद्दिश्य........स्वहस्तग्रथिता कुन्दमाला समर्पिता । इदानीमहमुन्नतगंभीरशांतलं लताजालं प्रविश्य अतिथिजनो- पस्थानयोग्यानि कुसुमान्यवचिनोमि ) ·ल-एषा पदपतिः क्रमेण मार्गवशात् पुलिनतलं परित्यज्य स्थल- मारूढा, प्रणष्टा च । तदिदमेव पुरस्तात्संदृश्यमानलतागुल्मप्रच्छायमतिरम- णीयमध्यास्य गतश्रमौ भगवन्तं प्राचेतसमुपसावः । रा-यदभिरुचितं भवते । (परिक्रम्योपविशतः ) रा-(निःश्वस्य सबाष्पम् ) वत्स वत्स- सी-(कर्ण दत्वा) को णु खु एसो सअळनळहरणिदगंभीरेण सर- विसेसेण अञ्चन्तदुःखबाअणं वि मे सरीरं रोमांचेदि । णिरूवेमि दाव को एसोत्त; अहवा ण जुत्तं मम अनाणिम परमत्यं अत्थाणे दिठिं विसज्ज- इदं । किं एत्य जाणिदव्वं, णावणाहयदि मे सरीरं परपुरुससद्दो रोमंचग्ग- हणण; सुव्वत्तं सो एत्थ णिरणुकोसो संपत्तो। त णिवण्णइस्सं । अहवा तह परंमुहे जणे एवं अहिमुही होमित्ति जं सच्चं अत्तणोवि अहं लज्जिदम्हि । ता ण पेख्विस्सं । (पराङ्मुखी भूत्वा) कहं ण पहवामि अत्ताणअस्स, आ- वंजिअदि मे बळक्कारेण तहिं एव्व दिठी। किं अवरं करेमि अत्ताणअस्स राअपराहीणदाए णिओओ ( निर्णयति ) अंहो दिहोत्ति परिदोसो, चिरप्पवा- सोत्ति मंणू, परिख्वामोत्ति उव्वेओ, गिरणुकोसोत्ति अहिमाणो, चिरपरि- चिदोत्ति अणुराओ, दस्सणीओत्ति उक्कण्ठा, सामित्ति बहुमाणो, कुसलवाणं तादोत्ति कुटुंबिणीसब्भावो, अवराहं पविसिदंहित्ति लज्जा; ण जाणामि . अंअउत्तदंसणेण कीदिसं अवत्थं अणुभवामित्ति । (को नु खल्वेष सजलजलधरस्तनितगंभीरेण स्वरविशेषेणात्यन्तदुःख- भाजनमपि मे शरीरं रोमाञ्चयति । निरूपयामि तावत् क एष इति । अथवा न युक्तं ममाज्ञात्वा परमार्थमस्थाने दृष्टिं विसनयितुम् । किमत्र ज्ञातव्यम् ? नावनाहयति मे शरीरं परपुरुषशब्दो रोमाञ्चग्रहणेन । सुव्यक्तं सोऽत्र निरनुक्रोशः संप्राप्तः । तन्निवर्णयामि । अथवा तथा पराङ्मुखे जने एव. मभिमुखीभवामीति यत्सत्यमात्मनोऽपि अहं लज्जितास्मि । तन्न प्रेक्षिष्ये ।

·. (पराङ्मुखी भूत्वा) कयं न प्रभवाम्यात्मनः, आवय॑ते मे बलात्कारेण तंत्र- व दृष्टिः । किमपरं करोमि आत्मनो राजपराधीनताया नियोगः । (निर्वर्ण- यति) अंहो दृष्ट इति परितोषः, चिरप्रवास इति मन्युः, परिक्षाम इत्युद्वेगः, निरनुक्रोश इत्यभिमानः, चिरपरिचित इत्यनुरागः, दर्शनीय इत्युत्कण्ठा, स्वामीति बहुमानः, कुशलवयोस्तात इति कुटुंबिनीसद्भावः, अपराध प्रवेशितास्मीति लज्जा; न जानामि आर्यपुत्रदर्शनेन कीडशीमवस्थामनु- भवामीति) ल-किमर्थमार्यों मामकस्मादेवामन्त्र्य बाष्पायमाणनयनस्तृष्णीम- धोमुखः संवृत्तः । रा-निःसंपातविविक्तमिदमरण्यं तटरुहतरुच्छायासमाकीर्णरमणीय सैकतां प्रसन्नसलिलवाहिनी समुद्रगामिनीञ्चावलोकयन् संस्मृत्य दण्डका- वनवासमेवं वैलव्यमनुप्राप्तोऽस्मि । सी-अंअउत्त सुमरसि वणवासं, ण उण वणवासिणं जणं । (आर्यपुत्र स्मरसि वनवास, न पुनर्वनवासिनं जनम् ) ल-कि क्षेत्र दुःखैकवासे वनवासे स्मर्तव्यमिति । रा-वत्स, लक्ष्मण, किमेवं ब्रवीषि-दुःखैकवासे वनवासे स्मर्तन्य- मिति । पश्य पश्य किसलयमुकुमारं पाणिमालम्ब्य देव्या विविधरतिसखीभिः सङ्कवाभिर्दिनान्ते । चरणगमनवेगान्मन्थरस्य स्मरामि नुतपयसि तटिन्याः सैकते चरमस्य ॥ १२ ॥ सी-आइ गिरनुक्कोस, किं एदिणा संळावट्टाणेण असरणं दुःखिदं नणं अहिअदरं बाधेसि । ( अयि निरनुक्रोश किमेतेन संलापस्थानेन अशरणं दुःखितं जनमधिकतरं बाधसे) ·ल-आर्य, अलं शोकेन । रा-कथं न शोचामि मन्दभाग्यः ! पश्य पश्य- पूर्व वनप्रवासः पश्चालका ततः प्रवासोऽयम् । आसाद्य मामधन्यं दुःखाहुःखं गता सीता ॥ १३ ॥ सी-अंअउत्त, णिव्वासिदाए असदिसं। (आर्यपुत्र, निर्वासिताया असहशम्) राहा ! जनकराजपुत्रि । सी-अप्पपुण्णभाइणीए वज्जणीअ ?। (अल्पपुण्यभागिन्या वर्मनीय ?) रा-हा! वनवाससहायिनि । सी-अवि एवं ण संपदं । ( अप्येतन सांप्रतम् ! ) रा-हा ! क्वगतासि । सी-जहिं मंदभाआ गच्छदि । ( यत्र मन्दभाग्या गच्छति) रा-देहि मे प्रतिवचनम् । सी-असंभावणीए जणे कौदिसं पडिवअणं । ( असंभावनीये जने कीदृशं प्रतिवचनम् ) रा-(शोकं नाटयति) -आर्य, ननु विज्ञापयामि अलं शोकेनेति । रा-कथं न शोचामि शोचनीयां वैदेहीम् । सी-अंअउत्त मा एज्वं भण-सोमणीआ वैदेहित्ति । ण खु सो जणो सोमणिज्जो जो एव्वं वल्लहेण सोईअदि । ( आर्यपुत्र मैवं मण-शोच- नीया वैदेहीति । न खलु स जनः शोचनीयः, य एवं वल्लभेन शोच्यते ) रा-क्स लक्ष्मण किं शक्यते ज्ञातुं क वर्तत इति ? सी-दिअसावसागविणिवारिपिअसमाअमा विअ चकवाई इको एक पवासे बहामित्ति।

·( दिवसावसानविनिवारितसमागमेव चक्रवाकी इहैव प्रवास एवं वर्तत इति) ल-न शक्यते व वर्तत इति ज्ञातुम् । रा-उत्सादितं मया चिरकालाविच्छिन्नं रधुकुलम् । ( इति रोदिति) सी सशोकम् ) अदिमत्तं संतवदि अंअउत्तो, किं करेमि । साह- सादो तिमिददसणं पमज्जामि अस्सुचअं । ( पदमुत्क्षिप्य ) अहवा जणप्पवादो रविदव्यो | अंअउत्तेण जाव न पेख्वामि दाव सोआवेअब- ळकारिदा ण पहवामि अप्पाणअस्स । मुणिजणसंपादसमुइदो एसो उद्देसो । अदो जइच्छागदो को वि मं पेख्विस्सदि । ता एदिणा ळदाजाळपच्छण्ण- सुहसंचारेण मग्गेण अस्समं गदुअ कुसळवा संभावइस्सं | ( नाट्येनावलोकयन्ती निष्क्रान्ता ) ( अतिमात्रं सन्तपत्यार्यपुत्रः, किं करोमि । साहसतः स्तिमितदर्शनं प्रमार्जयाम्यश्रुसञ्चयम् | ( पदमुत्क्षिप्य ) अथवा जनप्रवादो रक्षितव्यः । आर्यपुत्रेण यावन प्रेक्ष्ये तावच्छोकावेगवलात्कारिता न प्रभवाम्यात्मनः । मुनिजनसंपातसमुचितोऽयमुद्देशः, अतो यदृच्छागतः कोऽपि मां प्रेक्षिष्यते, तदेतेन लताजालप्रच्छन्नसुखसञ्चारेण मार्गेणाश्रमं गत्वा कुशलवौ संभावयामि) , (ततःप्रविशति ऋषिः) ऋ-आदिष्टोऽस्मि भगवता वाल्मीकिना-वत्स, बादरायण, श्रुतं मया लक्ष्मणसहायो रामभद्रस्तपोवनमिदमनुप्राप्त इति । स कदाचि- माध्याहिककार्यसंपादनव्यमानस्मान्मन्यमानो बहिरवस्थितो भवेत् । तस्माचमेनमुपक्रम्य परिसमाप्तमाध्याहिककार्य दर्शनमाकांक्षमाणं मामा- बेदय-इति । तद्यावदहमपि भगवतो वाल्मीकेरादेशादाममेवान्वेषयामि । ( परिक्रामति) ·- ल-(विलोक्य ससंभ्रमम् ) आर्य तपोधनोऽयमित एवाभिवर्तते । रा-( अश्रूणि प्रमृज्य कृतधैर्यः स्थितः ) ऋ-(निर्वर्ण्य) अये, लतागुल्मप्रच्छायेऽस्मिन् पुरुषयुगलमिव । अपि नाम लक्ष्मणसहायो रामो भवेत् । (विचिन्त्य ) कस्तत्र सन्देहः- मन्दं वाति समीरणो न परुषा भासो निदाघार्चिषो न त्रस्यन्ति चरन्त्यशङ्कमधुना मृग्योऽपि सिंहैः सह । मध्याह्नेऽपि न याति गुल्मनिकटं च्छाया तदध्यासिता व्यक्तं सोऽयमुपागतो वनमिदं रामाभिधानो हरिः ॥ १४ ॥ न केवलमतिक्रान्तमानुषेण प्रभावेण, आकारेणापि शक्यत एव निश्चे- तुम् । (निर्वर्ण्य ) व्यायामकठिनः मांशुः कर्णान्तायतलोचनः । न्यूढोरस्को महाबाहुर्व्यक्तं दशरथात्मजः ॥ १५ ॥ तदेनमुपगम्य यथावस्थितमावेदयामि । ( उपागम्य ) राजन, स्वस्ति । रा-अभिवादये। -विजयी भव । रा-किमागमनप्रयोजनमार्यस्य ? --परिसमाप्तसकलकर्मा भगवान् वाल्मीकिर्महाराजस्यागमनमुद्रीक्ष- माणस्तिष्ठति । रा-(विलोक्य ) अये ! अतिक्रान्तो मध्याह्नः । तथादि- पविश्य तरुमूलानि नीत्वा मध्यन्दिनातपम् । अध्वनीना इव च्छाया निर्गच्छन्ति शनैः शनैः ॥ १६ ॥ -- अपि च, ·मध्याह्नार्कमयूखतापमधिकं तोयावगाहादयं नीत्वा वारिकणाकर्णपवनैराहाद्यमानाननः । मन्दं मन्दमुपैति कूलमधुना वक्षःमणुनै लै- राक्रान्तं करघातझाकृतिसरित्कल्लोलचक्रः करी ॥ १७ ।। (इति निष्कान्ताः सर्वे) तृतीयोऽङ्कः चतुर्थोऽङ्कः (ततः प्रविशति तापसीद्वयम्) प्रथमा-हळा, जण्णवेदि, रामायणसङ्गीतअणिमित्तं मीइतपोवणं संपत्ताए तिळुत्तमाए अहं एवं भणिदा-अहं पहावणिमिदेण सीदारूवेण रामस्स देसणपहं ओरिअ रामो सीदाए उवरि साणुकंपो ण वेत्ति जाणिदुं णु इच्छामि, ता तुमं रामं अण्णेसहि-त्ति । ता दंसेदु पियसही रामस्स विस्समत्थाणं । (हला, यज्ञवेदि, रामायणसङ्गीतकनिमित्तं वाल्मीकितपोवनं संप्राप्तया तिलोत्तमयाहमेवं भणिता-अहं प्रभावनिर्मितेन सीतारूपेण रामस्य दर्शनपथमवतीर्य रामः सीताया उपरि सानुकम्पो न वेति ज्ञातुं नु इच्छामि, तत्त्वं राममन्वेषय-इति । तदर्शयतु प्रियसखी रामस्य विश्रमस्थानम् ) यज्ञवोदिः--हळा, वेदवदि, तिलुत्तमाए जदा एसो आळावो पवुत्तो तदा आसण्णगुम्मलदागहणपच्छण्णछिदेण रामवयस्सेण अंअहसिएण सर्व आअण्णिदं । ( हला, वेदवति, तिलोत्तमया यदेष आलापः प्रवृत्तस्तदास- नगुल्मलतागहनप्रच्छन्नस्थितेन रामवयस्येनार्यहसितेन सर्वमाकर्णितम् ) ·वेदवती-अच्छाइदं खु आअरिदं, जह गहिदसंकेअस्स तस्स अग्गदो तिळुत्तमा सीदाए चरिदाई अणुवट्टिस्सदित्ति तदो विपरीदो उवहासो भवे, ता इमादो पिअसहिं तिळुत्तमं णिवारेमि । ( अत्याहितं खलु आचरितम् , यदि गृहीतसङ्केतस्य तस्या- ग्रतस्तिलोत्तमा सीतायाश्चरितानि अनुवतिष्यत इति ततो विपरीत उपहासो भवेत् । तदस्मात्प्रियसखी तिलोत्तमां निवारयामि ) य-सहि, वेदवदि, सीदा दाणि कहिं ? ( सखि वेदवति सीतेदानी कुत्र ? ) वे-सुणाहि अज सत्तमे दिवहे संपादिदाहि तपोवणवासिणीहि विण्णविदो मअवं वंमीई-एसा गुणं अस्समदीहिआ पदुमापचयादिसु अत्तणो उपभोएसु दाणिं महाराअस्स सण्णिहाणेण परपुरुसणभणपरिखित्ता ण सक्का इत्थिआजणेण ओगाहिदुति । तदा भअवदा वंमौइणा णिज्झाण- णिचळणअणेण मुहुत्तं णिज्झाइअ भणिद-एदस्सि दीहिआए वट्टमाणो इत्थिंआजणो पुरुसणअणाणं अगोरो भविस्सदित्ति । ततप्पउदि सदा रामस्स देसणपहं परिहरन्ती दीहिआतीरे सअलं दिवअं अदिवाहेदि ।(शृणु, अद्य सप्तमे दिवसे संपातिताभिस्तपोवनवासिनीभिर्विज्ञापितो भगवान वाल्मीकिः- एषा नुनमाश्रमदीपिका पद्मापचयादिषु आत्मन उयभोगेषु इदानीं महा- रानस्य सन्निवानेन परपुरुषनयनपरिक्षिप्ता न शक्या स्त्रीजनेनावगाहितुम्" इति । तदा भगवता वाल्मीकिना निध्याननिश्चलनयनेन मुहूर्त निध्याय भाणितम्-एतस्यां दीर्घिकायां वर्तमानः स्त्रीजनः पुरुषनयनानामगोचरो भविष्यति-इति । ततः प्रभृति सीता रामस्य दर्शनपथं परिहरन्ती दीर्षिकातीरे सकलं दिवसमतिवाहयति ) ·३७ य-कि जाणन्ति कुसलवा रामस्स अत्तणो अ संबन्धम् ! (किं जानीतः कुशलबौ रामस्यात्मनश्च संबन्धम् ?) वे-अत्तणो बालभावेण मुणिनणस्स अ संसग्गेण मादरं वि णामदो ण जाणन्ति, कि उण दीहप्पवासविच्छिण्णं रामस्स उत्तन्तम् । ( आत्मनो बा- लभावेन मुनिजनस्य च संसर्गेण मातरमपि नामतो न जानीतः, किंमुत दीर्घप्रवासविच्छिन्नं रामस्य वृत्तान्तम् ) य-कि जाण्णासि रामो एत्थ तपोवणं पविसदित्ति | (किं जानासि रामः अत्र तपोवनं प्रविशदिति) वे-कुदो तस्स आअमो ? ( कुतस्तस्यागमः ! ) य-गच्छ तुमं तिळुत्तमाए सआसं, अहं असीदाए पस्सपरिव- ट्टिणी होमि । (गच्छ त्वं तिलोत्तमासकाशम् , अहं च सीतायाः पार्श्वपरिवर्तिनी भवामि ) ( इति निष्क्रान्ते) (प्रवेशकः) (ततः प्रविशत्युत्तरीयकृतप्रावरणा सीता यज्ञवती च) -सहि, वैदेहि, केण तुह उवदिहें अपुज्वं उत्तरीअजुअळधारणं ! ( सखि, वैदेहि, केन तवोपदिष्टमपूर्वमुत्तरीययुगलधारणम् ? ) सी-अञ्चन्तसीअळेण तरङ्गवाहिणा दीहेण दीहिआमारुदेण | ( अत्यन्तशीतलेन तरङ्गवाहिणा दीपेण दीर्घिकामारुतेन ) य-सहि, पवासविरुद्ध खु एवं सारदचंदकिरणरासिपरिपंडुरं सुरहि- बहु ळामोदसमारद्धमहुअरउळसंगीदमणुहरं एवं पावरणं । ( सखि, प्रवासविरुद्धं खल्वेतच्छारदचन्द्रकिरणराशिपरिपाण्डुरं सुरमि- बहुलामोदसमारब्धमधुकरकुलसङ्गीतमनोहरमेतत्प्रावरणम् ) ·सी-सहि, जदा अहं महाराअसासणेण वणप्पवासे परिचत्ता चिसऊटं परिवहअ दख्विणपहं पत्थिदा तदा चिरणिवाससमुप्पण्णसहिसिणेहाए चिन्ताउळाए वणदेवदाए मायावईए सुमरणणिमित्तं चंदधवळं वासिदसुअंधं अत्तणो दिव्वं उत्तरीअ मम पणीदं । तं अंअउत्तस्स मम वि हत्थे अचन्त- सहीभूदं चिरदुःखसहायत्ति एत्थ अत्ताई साअरं धारिदं । (इति रोदिति) ( सखि, यदाहं महाराजशासनेन वनप्रवासे परित्यक्ता चित्रकूट परित्यज्य दक्षिणापथं प्रस्थिता तदा चिरनिवाससमुत्पन्नसखीनेहया चिन्ता- कुलया वनदेवतया मायावत्या स्मरणनिमित्तं चन्द्रधवलं वासितसुगन्धमा- स्मनो दिव्यमुत्तरीयकं मम प्रणीतम् । तदार्यपुत्रस्य ममापि हस्तेऽत्यन्त- सखीभूतं चिरदुःखसहायमिति अत्रात्मना सादरं धारितम् ) य-सहि मा रोदी, णहि एसो तपोवणवासो वणवासोत्ति पुचिअदि । ( सखि मा रोदीः, न ह्येष तपोवनवासो वनवास इति प्रोच्यते) सी-कहं ण रोइस्सं, कहं एदं तपोवणं आअदो अंअउत्तोत्ति दिउण विद्धारं आस सअणं पत्थरेमि । एआइणी दीहणीसासेहिं रतिंदिवं अदिवाहोम | ता बलियं खु आवेअकारणं । कथं न रोदिष्यामि ! कथमेतत्तपोवनमागत आर्यपुत्र इति द्विगुण "धारयामि । एकाकिनी दीर्घनिःश्वासैरात्रि- न्दिवमतिवाहयामि । तद्बलवत् खलु आवेगकारणम् ) य-आलख्वणीआइ एदाणि कदणाणि । तुम एतस्सि दीहिआतीर विहंगममिहुणविभमं अवलोअअन्ती अत्ताणं विणोदेहि । अहं वि अत्तणो णिओअं अणुचिट्टामि । (परिक्रामति) (आलक्षणीयानि एतानि कदनानि । त्वमेतस्मिन् दीर्घिकातीरे विहंगम- मिथुनविभ्रममवलोकयन्ती आत्मानं विनोदय, अहमपि आत्मनो नियोग- मनुतिष्ठामि ) ·सी-(दीपिकामालोक्य) आधण्णं खु एदं राअहंसमिहुणं एवं अणा- सादिअ विरहं समाअमसुहं अणुहोदित्ति गद्धि दंपईणं मम विरहसमो उप- देसणिउणो उपज्झायो, नेण पविणो वि अण्णोणहिअअम्गहणसमत्थललि- अमहुरा चाडुप्पओअं पत्थावयन्ति | ( अतिधन्यं खल्वेतद्राजहंसमिथुनमेवमनासादितविरहं समागमसुखमनु- भवतीति नास्ति दंपत्योर्मम विरहसम उपदेशनिपुण उपाध्यायः, येन पक्षि- णोऽपि अन्योऽन्यहृदयग्रहणसमर्थललितमधुराश्चाटुप्रयोग प्रस्थापयंति ) य-(निर्वर्ण्य ) जह एसो ससंभमतकणविमुत्तासणो परिग्गह- अंसदेससमुख्वित्तवकलो सुअसंअमणपाउधो विमयोफुल्ललोअणो सव्वो जेव (एव) मुणिअणो एअमुखओ अपसरिदो तह जाणामि संपत्तेण महाराएण होदंवंति । ( इति निष्क्रान्ता) ( यथेष ससंभ्रमतत्क्षणविमुक्तासनः परिग्रहांसदेशसमुत्क्षिप्तवल्कलः विस्मयोत्फुल्ललोचनः सर्व एव मुनिजनः एकमुखक: अपमृतस्तथा जानामि संप्राप्तेन महाराजेन भवितव्यमिति ) (ततः प्रविशति रामः सचिन्तः कण्वब) कण्वः-आदिष्टोऽस्मि भगवता वाल्मीकिना-कण्व, कण्व, दाशरथि नैमिशारण्यरामणीयकदर्शनेन विनोदय-इति । एष पुनश्चिन्तापराधीनत्वा- त्पुरोगामिनमपि मां नावगच्छति । तथा हि- स्खलति मुहुरयं समेऽपि मार्गे निभृतगतिः प्रविलम्बते विदूरात् । अवनतवदनो नितान्तरम्ये न च नयने निदधाति काननेऽस्मिन् ॥१॥ (उपसृत्य ) मो राजन, १ ·राहत, वयल्प, तामसविरुहमामन्त्रणम् । अथवा वयसः परिणामे- नेदमपराद्धं म मगवला । अहं रामस्तवाभूव त्वं मे कण्वश्च शैशवे । यूयमार्या वयश्चाध राजानो वयसा कृताः ॥ २ ॥ क- अहो धीरोदातोऽयमुपालन्मः । रा-उच्यतां यद्विषक्षितम् । क-सुरभिकुसुमगन्धैर्वासिताशामुखानां फलमरनमितानां पादपानां सहस्रैः । विरचितपरिवेषश्यामलोपान्तरेखो रमयति हृदयं ते हन्त कश्चिद्धनान्तः ॥३॥ रा-बहुमाननिरन्तरीकृतमानसं मां तपोवममिदं रमयति न रमय- तीति पानावकाश एव नास्ति । पश्य- दावाग्नि ऋतुहोमपावकधिया यूपास्थया पादपान् अव्यक्तं मुनिगीतसामगतया भक्त्या शकुन्तस्वनम् । वन्यास्तापसगौरवेण हरिणान् संभावयनैमिशे सोऽहं यन्त्रणया कथं कथमपि न्यस्यामि पादौ भुवि ॥ ४ ॥ क-युक्तरूपोऽयं धर्मेकपरायणस्य महारानस्य सकलजगदभ्युदय- निःश्रेयसहेतोर्निष्प्रत्यूहतपःसिद्धिक्षेत्रे पूर्वराजर्षिवंशाध्यासिते नैमिशे बहुमानः । आनाकमेकधनुषा भुवनं विजित्य पुण्यैर्दिवः क्रतुशतैर्विरचय्य मार्गम् । इक्ष्वाकवः सुतनिवेशितराज्यभारा निःश्रेयसाय वनमेतदुपाश्रयन्ते ॥ ५॥ रा(प्रणमति) ·-इदममन्यतपोवनसाधारणं नैमिशस्य माहात्म्यमवलोकय- अस्मिन् सनिवसन्महेश्वरशिरस्ताराधिपज्योत्स्नया मिश्रीभूय कवोष्णतामुपगतस्तिग्मो निदाघातपाः । न म्लानि सरुपल्लवेषु सरसों तोयेषु नैव क्षय सन्तापं न जनस्य किन्तु जनयस्यालोकमानं दृशाम्॥६॥ किश्च,- एतस्मिन्वितताध्वरे प्रतिदिनं सानिध्ययोगाद्धरे स्त्यक्त्वा नन्दनचन्दनावनिरुहानालानतां प्रापिताः । बिभ्रत्युञ्चनिवेशितेन नयनेनालोकनीया अमी मत्तैरावणकण्ठरज्जुवलयन्यासक्षति पादपाः ॥७॥ रा-(विलोक्य) सततप्रवृत्तमहाध्वरेण धर्मारण्येन नन्दनवनमपि विस्मारितो भगवान् पुरन्दरः । सचकितमवधाय कर्णमस्मिन् सुरपतिकर्षणमन्त्रनिःस्वनेषु । विरचयति शची सदैव नूनं सजमवधूय वियोगवेणिबन्धम् ॥ ८॥ क-इदमपरं न पश्यसि- अस्मिन् कपोलमदपानसमाकुलानां विघ्नं न जातु जनयन्ति मधुतानाम् । सामध्वनिश्रवणदत्तमनोऽवधान- निष्पन्दमन्दमदवारणकर्णतालाः ॥९॥ रा-(विहस्य) किमत्राश्चर्यम्- मुनीनां सामगीतानि पुण्यानि मधुराणि च । प्रवासिनामपि मनो हरन्ति किमु दन्तिनाम् ॥१०॥ - ·क-(आत्मगतम् ) अहो रामस्य प्रवासे महान्निवेदः, यदयं ति- र्यग्भ्योऽपि प्रवासिन एव शून्यहृदयानवगच्छति । (प्रकाशम् ) इतस्ता- वववधीयतां दृष्टिः- मुक्त्वा वसन्तविरहेऽपि मुनिप्रभावा- दुन्निद्रसान्द्रकुसुमां सहकारशाखाम् । धावन्त्यमी मधुकराः क्रतुहोमधूम- सन्त्रासिताः सरसि वारिसहोदराणि ॥११॥ रा-कथमनवरताहुतिसंवर्द्धितो धूमराशिमधुकरानिवास्मान् पर्याकुल- यितुं प्रवृत्तः । (धूमसंबाधां नाटयति) क-भो भोः किं बाढं धूमेन पर्याकुलनयन इवासि संवृत्तः । रा-सीताविरहबाष्पेण क्षरता नित्यदुःखिते । बाढयायासिते भूयो धूमेन मम लोचने ॥ १२॥ क-तदेनामग्रतोवर्तिनीमाश्रमदीपिकामवगाह्य शीतलेन सलिलेन क्षालितव्यपनीतनयनखेदं विश्रम्य मुहूर्तमत्र तिष्ठतु । अहमपि कुलपते- रग्निहोत्रवेलां सन्निधानेन संभावयामि । (इति निष्क्रान्तः ) रा-(परिक्रम्य) एतद्दीर्घिकातीरमवतरामि । (अवतीर्य) अहो प्रसन्नसलिलता कमलाकरस्य ! (उदकमध्ये च्छायां निर्वर्ण्य ससंभ्रमम् ) कथं सीताप्यत्रैव ! (हर्षविस्मयं नाटयति) सी-(विलोक्य ) हद्धी हंसमिहुणदसणवावुदाए मए अतक्किद- समाअदो अंअउत्तो ण संलख्विदो । ता ओसरिस्सं । (तथा करोति ) ( हा धिक् हंसमिथुनदर्शनव्यापृतया मया अतर्कितसमागत आर्यपुत्रो न संलक्षितः । तदपसरामि) रा--कथमसंभाव्यैव मां प्रस्थिता सीता ।

·आपाण्डुरेण मयि दीर्घवियोगखेदं लम्बालकेन वदनेन निवेदयन्ती । एषा मनोरथशतैः सुचिरेण दृष्टा कापि प्रयाति पुनरेव विहाय सीता ॥ १३॥ तदेनामवलम्बे । (बाहू प्रसार्य) नैषा वैदेही, किन्तु- वैदेशाः क्यापि गच्छन्त्या दीर्घिकातीरवर्त्मना । अन्तर्गतजलच्छाया मया सैवेति वीक्षिता ॥ १४ ॥ तदस्याः प्रतिकृतेर्मूलप्रकृतिमन्वेषयामि । (अन्वेषणं नाटयति) निःसंपातविविक्तमिदं दीर्घिकातीरम् , बिम्बन च विना प्रतिबिम्बमित्यसंमान्य- मेतत् । किमिदम् ? सी-पख्वदे पडिकिदि, कहं ण पेख्वदि में अंअउत्तो । (विचिन्त्यः) होदु विण्णादं; मुणिप्पसादो एसो तपोवणवासिणीणं इत्य- आणं एदस्सि दौहिआतीरे पुरुसणअणाणं अगोअरदा । जदि पडिकिदि- ए वि अदंसणं महेसिणा आदिठं भवे तदा अअं जणो अणुग्गहिदो भवे । अहं वि जाव नह एसा पडिकिदी ण दीसह तह ओसरिस्सं । (अपसरति) (प्रेक्षते प्रतिकृतिं कथं न प्रेक्षते मामार्यपुत्रः । (-) भवतु, विज्ञातम् मुनिप्रसाद एष तपोवनवासिनीनां स्त्रीणामेतस्मिन् दीर्घिकातीरे पुरुषनयना- नामगोचरता। यदि प्रतिकृतेरप्यदर्शनं महर्षिणा आदिष्टं भवेत् तदायं जनोऽनुगृहीतो भवेत् । अहमपि तावत् यथैषा प्रतिकृतिर्न दृश्यते तथा- पसरामि) रा-तामेव तावत् प्रसन्नसलिलमध्यवर्तिनी प्रतिमासीतामवलोकयामि । (विलोक्य ) कथं साप्यन्तर्हिता । (मोहं गच्छति) ·सी-हद्धी ! हद्धी ! मोहं गदो अंअउत्तो। उपसप्पिस्सं । (परिका- मति) अहवा जदि संलविदो अंअउत्तो पुणो वि कुप्पिस्सदि । तदा मुणि- अणा अविणीदेत्ति में संभावइस्सति । ता गमिस्सं । (निवृत्य) अहवा ण एसो जुत्ताजुत्तविआरणस्स कालो, कुप्पदु वा मं अंअउत्तो, मुणिअणो वा अवि- णीदेत्ति संभावेदु । संवहा ण सक्कणोमि एदारिसावत्थं गदं अंअउत्तं उवे- ख्विदुं । (परिक्रामति) सुण्णंतु भवन्तो लोअवाला, अहं अंअउत्तेण णि- ध्वासिदा, संपदं अविषीददाए अंअउत्तस्स ण सासणं खु अदिक्कमामि, किंदु सोआवेअबलकारिदा अत्तणो ण प्पहवन्ती ईदिसं साहसं अणुचिट्ठामि । (उपसृत्य निर्वर्ण्य) हद्धी हद्धी ! परिचत्तचेदणो विअ संभजत्तो । (परिष्वनते) (हा धिक् , हा धिक् , मोहं गत आर्यपुत्रः । उपसपामि । अथवा यदि संलक्षित आर्यपुत्रः पुनरपि कोपिष्यति । तदा मुनिजना अ- विनीतेति मां संभावयिष्यन्ति । तद्गमिष्यामि । (-)अथवा नैष युक्तायुक्त- विचारणस्य कालः, कुप्यतु वा मामार्यपुत्रः, मुनिजनो वाविनीतेति संभावयतु । सर्वथा न शक्नोमि एतादृशावस्थां गतमार्यपुत्रमुपेक्षितुम् । (-) शृण्वन्तु भवन्तो लोकपालाः, अहमार्यपुत्रेण निर्वासिता सांप्रत- मविनीततयार्यपुत्रस्य न शासनं खलु अतिक्रमामि, किन्तु शोकावेग- बलात्कारिता आत्मनो न प्रभवन्ती ईदृशं साहसमनुतिष्ठामि । (-) हा धिक् हा धिक् परित्यक्तचेतन इवार्यपुत्रः) (-) रा-(प्रत्यागमनं नाटयति ) सी-(अपसरणं नाटयति) रा-कथमकस्मादेव रोमाञ्चितोऽस्मि ? सी -तह णाम णिव्वासिदा ईदिसं साहसं अणुचिट्टि जं सच्चं भादमि संवुत्ता । ( तथा नाम निर्वासिता ईदृशं साहसमनुष्ठाय यत्सत्यं भीतास्मि संवृत्ता) ·रा-(विलपन्)-मामालिङ्ग बैदेशि- सी-अणवरबंमि । (अनपरादारिम) देहि मे दर्शनं प्रिये सी-पहवादि सिद्धसासणं, किं एत्य करेमि मंदभाआ। (प्रभवति सिद्धशासनं, किमत्र करोमि मन्दभागा) रा-स्यज्यतां दीर्घरोषोऽयं- सी-अहं वि अंअउत्तं एव्वं विष्णोमि । (महमप्यार्यपुत्रमेवं विज्ञापयामि) किं नु निष्करुणा मयि ॥ १५ ॥ सी-अंअउत्त, विवरीओ खु उवालंभो। ( आर्यपुत्र, विपरीतः खलू- पालम्भः) रा-देवि विज्ञापयामि त्वां- सी--अवहिदमि एसा, आणवेहि । ( अवहितास्म्येषा, आज्ञापय) यत्वं चारित्रशालिनी। सी-अहो-अच्चाहनोग्गा पाणा । ( अहो अत्यागयोग्याः प्राणाः) -निर्वासितासि विषयात्- सी-पहवदि अंअउत्तो सअलस्स परिअणस्स । (प्रभवत्यार्यपुत्रः सकलस्य परिजनस्य) अस्मिन् दोषे प्रसीद मे ॥ १६ ॥ सी-तुमं पसीद, णिचप्पसण्णा अहं । (त्वं प्रसीद, नित्यप्रसन्नाहम् ) रा-कदा बाहूपधानेन पटान्तक्षयने पुनः । गमयं त्वया साई पूर्णचन्द्र विभावरीम् ॥ १७॥ सी-अपि जणवादभीरुअ, एत्य सण्णिहिदे जमे संतपसि । (अयि मनवादमीरक, अत्र सन्निहिते जने सन्तपसि) ·४६ -- राहा! प्रिये जनकराजपुत्रि, देहि मे प्रतिवचनम् । (मोहं गच्छति) सी-कहं पुणो वि अंअउत्तो मोहं गदो । समस्सस्सं । ( कथं पुन- रपि आर्यपुत्रो मोहं गतः । समाश्वासयामि । ( पटान्तेन वीजयति) रा--( हस्तं प्रसार्य पटान्तं गृहाति ) कथं पटान्त इव संलक्ष्यते । कोनु खल्वेष भविष्यति । (विचिन्त्य ) अथवा-- जनकदुहितरं विहाय देवीं जनमपरं भुवने तथाप्रभावम् । अहमिह न विलोकयामि या मे स्पृशति पटान्तसमीरणैः शरीरम् ॥ १८ ॥ तदेनामवलोकयामि । (चक्षुरुन्मीलयन्) अनवरतबाष्पपिहितलो- चनतया न किञ्चिदपि दृश्यते । तस्मादेनमपकृष्य तावदपनयामि । (तेनैवोत्तरीयान्तेनाश्रूणि प्रमार्जन्नाकर्षति ) सी-(उत्तरीयं मुञ्चति ) अंअउत्त ण तुए परकेरएण उत्तरीएण पणअकोविदस्स विअ जणस्स अस्सुप्पमंजणं अणुचिठिदवं । (आर्यपुत्र न त्वया परकीयेनोत्तरीयेण प्रणयकोविदस्य [ कोपितस्य] इव जनस्याश्रुप्रमार्जनमनुष्ठातव्यम् ) रा-( उत्तरीयं पतितमवलोक्य) कथमुत्तरीयमात्रमेव पश्यामि, न पुनः परिधानकम् | अन्यांशुकमतिरभसादविमृश्यविधायिना मयाकृष्टम् । गगनतलात्परिगलितं ज्योत्स्नानिर्मोकललितमिदम् ॥ १९ ।। ( पुनर्निर्वर्ण्य) किमपरमकस्मादेवासमीक्ष्यकारिणमात्मानमवगच्छामि । सुव्यक्तं तयै (दे) व चित्रकूटवनदेवतया मायावत्या प्रदर्शितम्- ·द्यूते पणः प्रणयकेलिषु कण्ठपाशः क्रीडापरिश्रमहरं व्यजनं रतान्ते । शय्या निशीथकलहे हरिणेक्षणायाः प्राप्तं मया विधिवशादिदमुत्तरीयम् ॥ २० ॥ सी-दिट्टिा अहिण्णादं अंअउत्तेण । (दिष्टया अभिज्ञातमार्य- पुत्रेण) रा-कीदृशमिदानीमस्य प्रियावल्लभस्य संमानविशेषमनुतिष्ठामि । (विचिन्त्य ) भवतु, अयमेवास्यानन्यसाधारणः संमानविशेषः । (प्रावृ- णोति ) ( आत्मानं प्रावृत्य अवलोक्य ) द्वितीयप्रावरणं मामवलोक्य किमपि चिन्तयिष्यति मुनिजनः । तस्मादात्मीयमुत्तरीयं परित्यजामि । ( इति उत्क्षिपति) सी-(गृहीत्वा सहर्षम् ) पिमं मे संवुत्तं चिरजीविदाए फलं । (आघ्राय) दिहिआ असंकंतविळेवणामोअं अंअउत्तस्य उत्तरीअं । सव्वहा सञ्चसंधा राहवा। (प्रावृत्य) अम्हे एवं पिअनणसंसग्गसुह- प्परिसं उत्तरीअं पावरिअ अंअउत्तवच्छत्थळपरिस्संतं विअ अविरलसमु- भिण्णरोमंचपिरंतरं अत्ताणं उज्वहामि । (प्रियं मे संवृत्तं चिरजीवितायाः फलम् । (-) दिष्टया असंक्रान्त- विलेपनामोदमार्यपुत्रस्योत्तरीयम् । सर्वथा सत्यसन्धा राघवाः । (-) अहो एतत् प्रियजनसंसर्गसुखस्पर्शमुत्तरीयं प्रावृत्यार्यपुत्रवक्षःस्थलपरिश्रान्तमि- वाविरलसमुद्भिनिरोमाञ्चनिरन्तरमात्मानमुद्वहामि) रा- (सविस्मयम् ) यथैतदुत्तरीयमप्राप्तमहीतलमेव केनाप्यपहृत तथा जानामि प्रत्यासन्नफलो मे मनोरथ इति । (विचिन्तयन् ) उत्तरी- यापहारो जलच्छायायां दृश्यते, न सीता; किमेतत् ? भवतु सिद्धाश्रम- ·वासिभ्यो जनेभ्योऽस्याः प्रभाको भविष्यति । तत् कोनु खरवस्याः प्रत्यास- नदर्शनेऽभ्युपायः। अयि वैदेहि, न किञ्चित् स्मरसिकस्थचित पूर्ववृत्तान्तस्य, यन्मामेवं दर्शनमात्रेणापि न संभावयसि । सी-अज्जवि कीदिसो पूववुत्तन्तो । ( अद्यापि कीदृशः पूर्ववृत्तान्तः) रा-अविदितमनुसृत्य चित्रकूटे मुतर्नु अमापचयाय निर्गतां त्वाम् । कुसुममपचितं विकीर्य भूमौ स्मरसि' रसैन मया धृतं पटान्तम् ॥ २१ ॥ सी-(विहस्य ) साहसिअ अंदो एल्व दूरे परिहरिअसि । (साह- सिंक, अत एव दूरे परिहिंयसे) रा-कथं न किंचिदपि प्रतिवचनं प्रयच्छति ? सी-आसण्णा मम दिअहावसाणवेला । ण जुत्तं अ एतावत्थं गदं अंअउत्तं देवदादुदिअं कदुअ अपकमिदं । ता किं एत्य करहस्सं । (दिशोऽवलोक्य') दिहिआ' एसो पिअवअस्सो कोसिओ किवि अण्णे- संतो' विभ' कोदूहलसमावेसणिख्वित्तलोअणो इदो एव्व आअच्छा, ता ओसरिस । ( निष्कान्ता) (आसन्ना मम दिवसावसानवेला'। न युक्तं चैतदवस्वी गतमार्यपुत्र देवताद्वितीयं कृत्वापक्रमितुम् । तत् किमत्र करिष्यामि । (-) दिष्टया एष प्रियवयस्यः कौशिकः किमप्यन्विष्यन्निव कौतूहलसमावेशनिक्षिप्त- 'लोचन इत एवागच्छति । तदपसरामि ) (ततः प्रविशत्यवेक्मभिनयन-विताक) वि-कहिं खुः तत्तमा भघिस्सादि राआ। (परिकल्यावलोक्य) एसपिअवसस्तो चिन्ताउलो विअ गिदमणोहाए आकिदीर वीहिला- तर अकरेइ, ता उपसपिस । (उपसृत्य) बेबु पर्व ।

·(कुत्र खलु तत्रभवान् भविष्यति राजा 1 (-) एष प्रियवयस्यश्चिन्ता- कुल इव निभृतमनोहरया आकृत्या दीपिकातीरमलङ्करोति । तदुपसर्पमि । (-) जयतु भवान् । रा--( विलोक्य । दिष्ट या प्रियवयस्यः कौशिकः प्राप्तः । वयस्य कौशिक, कुतो भवान् ! वि- --अज्ज सूरोदअप्पहुदि मम तुम अण्णेसमाणस्स सअलो दिअहो अदिकंदो । (अद्य सूर्योदयप्रति मम त्वामन्वेषमाणस्य (?) सकलो दिवसो ऽतिक्रान्तः । रा-किंकृतोऽयमस्मदन्वेषणे भवतः प्रयासः ? वि-सुदं मए पहादए समए अदिमुत्तुमंडपब्भंतरे पञ्चष्णहिदेण विस्सद्धपउत्तसंकहाणं मुणिकष्णआणं अञ्चराणं वि मुहादो किंवि तवोवण- रहस्सं मंतिअमाणं । तं तुह अणि आसी । अभंतहिदं विअ गूढगभं अहिअदरं बाहेइ । ( श्रुतं मया प्राभातिके समयेऽतिमुक्तामंडपाभ्यन्तरे प्रच्छन्नस्थितेन विनब्धप्रवृत्तसङ्कथानां मुनिकन्यकानामप्सरसामपि मुखतः किमपि तपोवन- रहस्यं मन्यमाणम् । तत् तव च [अ] प्रियमासीत् । अभ्यन्तरस्थितमिव गूढगर्भमधिकतरं बाधते) रा--कीदृशं तपोवनरहस्यम् ! वि--भो कि ण जाणासि तत्तहोदी-(भोः किं न जानासि तत्रभवती) रा---(कर्णी पिधाय ) स्त्रीसंबद्धमेव तद्रहस्यम् , तदलमनेन श्रुतेन । वि--मा भयाहि, रामवअस्सो खु अहं । ण जाणासि सत्तहोदि पुराणसग्गदासिं-( मा भीः, रामवयस्यः खल्वहम् । न जानासि तत्र- भवती पुराणस्वर्गदासीम्-) - ·रा-(आत्मगतम्) देवगणिकासंबद्धैषा कथा, न कश्चिद्दोषस्तदा कर्णने । (प्रकाशम् ) कतमासौ पुराणस्वर्गदासी किमुर्वशी किं तिलोत्तमा ? वि--हे राम, पिअवयस्स, रामत्ति खणे खणे अलिअमहुरेहिं वअणेहिं आउलयसि । (हे राम प्रियवयस्य रामेति क्षणे क्षणे अलीकमधुरैर्वचन- राकुलयास) रा--किं तिलोत्तमा ? वि--ण आणामि किं तिलुत्तमा सिकृत्तमत्ति । सा किल तत्तहोदीए चिरकाळविउत्ताए विदेहराअतणआए चरिदं अणुचिट्टिय पिअवयस्सं उप- हसि, इच्चइ । ( न जानामि किं तिलोत्तमा सिलोत्तमेति । सा किल तत्रभवत्या- श्चिरकालवियुक्ताया विदेह राजतनयायाचरितमनुष्ठाय प्रियवयस्यमुपहसितु- मिच्छति) रा--(आत्मगतम् ) कष्टं सम्यगुपलक्षितं कौशिकेन । अन्यथा हि दृश्यमाने प्रियासन्निधानाभिज्ञाने स्वयं न दृश्यत इत्यसंभाव्यमेतन्मानुषीषु । सर्वथा वञ्चितोऽस्मि कामरूपिण्या तिलोत्तमया । तृषितेन मया मोहात् प्रसन्नसलिलाशया । अअलिविहितः पातुं कान्तारमृगतृष्णिकाम् ॥ २२ ॥ (उत्तरीयमवलोक्य ) कथमुत्तरीयमपि निर्मितमतिमायाविन्या । अहो परवञ्चनायामतिमहन्नैपुणम् ! वि---भो वयस्स, विळकमुहो विअ दीससि । किं ताए वंचिदोसि ? ( भो वयस्य विलक्षमुख इव दृश्यसे । किं तया वञ्चितोऽसि ) रा--वञ्चितः कृतोऽस्मि ।

·वि--कि मए सुदं रहस्से अण्णहा होदि ? (किं मया श्रुतं रहस्व- मन्यथा भवति) (नेपथ्ये) सन्ताप्य लोकमखिलं निरवग्रहेण तीवो नरेश्वर इव प्रथमं स्वधाम्ना । सोऽयं पयःपरिणतेरिव शान्ततेजार सायं मृदुर्भवति तिग्मरुचिः क्रमेण ॥ २३ ॥ रा--(निर्वर्ण्य ) अस्तं गच्छति भगवान् दिवाकरः । प्रियजनरहितानामङ्गुलीभिर्वधूना- मवधिदिवससंख्याव्याप्ताभिः सहैव । व्रजति किरणमालिन्यस्तमेकैकशोऽस्मिन् सरसकमलपत्रश्रेणयः सङ्कुचन्ति ॥ २४ ॥ अपि चा- आकर्षात्मयहाणां नियमितगत यश्वोदितास्तोत्रपातै- नँध स्थातुं न यातुं सचकितचरणाः सारथेः पारयन्तः। दुर्विन्यस्तैः खुराप्रै विषमपरिसरादस्तशैलस्य शृङ्गा- गाहन्ते वारिराशिं कथमपि विधुरा वाजिनस्तिग्मरश्मः ॥२५॥ (इति निक्रान्ताः सर्वे) इति चतुर्थोऽङ्कः ·पश्चमोऽङ्कः : (ततः प्रविशति विदूषकः ) वि-(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) आसण्णो तपोधणाणं संपातसमओ, ता तुवरेदु भवं । ( आसन्नस्तपोधनानां संपातसमयः, तत् त्वरतु भवान् ) (ततः प्रविशति रामः) रा-सवनमवासितं हुतं कृशाना- बुदयगतः समुपासितो विवस्वान् । इति विधिमवसाय्य वासरादौ नियमधनानहमागतः प्रणन्तुम् ॥ १॥ वि-एद अत्थाणमंटप, पविसदु भवं । (एतदास्थानमष्टपम् , प्रवि. शतु भवान् ) रा-(प्रविष्टकेन चिन्तां नाटयन् ) आ ! आश्चर्यमस्माकं किं वृत्तमतीतेऽहनि ? अतिप्रसादादसतीव तस्मिन् दृष्टा मया वारिणि पङ्कजाक्षी। लम्बालकं पाण्डुरपीनगण्डं प्रसादरम्यं वदनं वहन्ती ॥२॥ अथ वा विलोक्यते तिलोत्तमया कृतोऽयं परिहास इति । तस्याः स्वहस्तरचितामिव कुन्दमाला सादृश्यवन्ति सिकताम, पदानि तानि । छायां च देवगणिका विदधातु येन राम कथं स्पृशति हस्तपटान्तकातैः ॥ ३ ॥ (चिन्तां नाटयति) ·५३ वि-एसो सचिन्तो विभ, अज्ज ता उपविसिम णिब्बन्धहस्सम् । (एष सचिन्त इव, अद्य तदुपविश्य निर्बन्धयिष्यामि ) (उपविश्य) भो भो वभत्स, मा तुम एत्थ ठिदो खु कहिं ठिदो खु तुम णवमेहसिणि- द्धस्सामलो परिणद्धमुत्ताहारो अञ्चंदसमुण्णद्धदुरारोहाणं इंदनीलमआणं भवणकंभाणं अण्णतमो विअ मम हिअअविभम उप्पादेसि । ता एदस्स लक्खीणिवासभवणस्स सेवासमअसमुवागदसामंतणरिंदमहुरसद्दोपगीतस्स अत्याणदासेरमंडपपुंण्डरीअस्स कण्णिआमंडले विअ एदरिंस सिंहासणे महुम- हणणाभीकमलकण्णिआसमारूढस्स भअवदो पिदामहस्स महत्तणं अधिक्खि- पंतो उवविठ्ठो होहि । ( भो भो वयस्य, मा त्वमत्र स्थितः खलु कुत्र स्थितः खलु त्वं नवमेघस्निग्यश्यामल: परिणद्धमुक्ताहारोऽत्यन्तसमुन्नद्ध- दुरारोहाणामिन्द्रनीलमयानां भवनस्तम्भानामन्यतम इव मम हृदयविभ्रम- मुत्पादयसि । तदेतस्य लक्ष्मीनिवासभवनस्य सेवासमयसमुपागतसामन्त- नरेन्द्रमधुरशब्दोपगीतस्यास्थानदासरेमण्टपपुण्डरीकस्य कर्णिकामण्डल इवै- तस्मिन् सिंहासो मधुमथननाभीकमलकर्णिकासमारूढस्य भगवतः पिता- महस्य महत्त्वमधिक्षिपन्नुपविष्टोभव ) रा--यथाह भवान् । (उपविश्य चिन्तां नाटयन ) अद्याहमभिनवसुख- दुःखस्य सचेतन इवास्मि संवृत्तः, ( ध्यानमभिनीय हस्तं च हृदये निवेश्य ) आसीदियत्सु दिवसेषु निरस्तजाने- नैराश्यलुप्तमनसो न मुखं न दुःखम् । छायादिदर्शनवलादधुना मनो मे दुःखं मुखं च परिगृह्य पुनः प्रसूतम् ॥ ४ ॥ (चिन्तां नाटयति ) ·५४ वि-(निर्वात्मगतम् ) अहो से संपदं अभिप्पाअं लक्खइस्सम् । (प्रकाशम् ) भो राअं, एदे आसणकेसरिणो गुरुदरभरुवेहणजादपरिस्समा विअ मुहविवरविणिग्गअमुत्ताकलावछलेन फेणधारं उत्रमंति, तह तकमि बाहूजुअलेण पुढवीं हिअएण पुढवीदुहिदरं उज्वहंतो अदीव गुरुअरो संवुत्तोत्ति । (अहो ! अस्य सांप्रतमभिप्रायं लक्षयिष्ये । (-) भो राजन्, एते आसमकेसरिणो गुरुतरभारोद्वहनजातपरिश्रमा इव मुखविवरविनिर्गतमुक्ता- कलापच्छलेन फेनधारामुद्वमन्ति, तथा तर्कयामि बाहुयुगलेन पृथिवीं हृदयेन पृथिवीदुहितरमुद्वहनतीव गुरुतरः संवृत्त इति) रा-(आत्मगतम् ) सीताकथामुपश्रुत्य (क्षिप्य ) कौशिको नूनं जिज्ञासते; एष बालामित्रम, तदस्मै यथास्थितं निवेदयामि । (प्रकाशम् ) वयस्य, अस्त्येतत् स्मराम्यहमविच्छेदेन वैदेहीम् । वि-कि दोसदो आदु गुणदो ? (किं दोषतः, उत गुणतः ? ) रा-न दोषतो नापि गुणतः । वि-एदं उमयं उझिअ कहं सीमन्तिणीओ सुमरीअंति ? ( एतदुभयमुज्झित्वा कथं सीमन्तिन्यः स्मर्यन्ते ? ) रा-अन्यदम्पतीविषय एव कारणानुरोधी प्रेमावेशः, सीतारामयोस्तु न तथा । दुःखे सुखेष्वप्यपरिच्छदत्वा- दसूच्यमासीचिरमात्मनीव । तस्यां स्थितो दोषगुणानपेक्षो निर्व्याजसिद्धो मम भाववन्धः ॥ ५ ॥ वि-मा सुमं वैदेहिं अलिअमहुरवअणेहिं अंहारिसे वंचेसि । सो खु तुमं देविं अंतरेण । ?

·(मा सुमं(?) वैदेहिं अलीकमधुरवचनैरस्मादशं वश्चयसि । स खलु त्वं
देवीमन्तरेण)
रा-नैवमध्यवसितं-एकान्ते सीतानिरपेक्षो राम इति ।
अन्तरिता अनुरागा
भावा मम कर्कशस्य बाह्येन ।
तन्तव इव सुकुमारा:
प्रच्छन्नाः पद्मनालस्य ॥६॥
वि-तुमं अदिप्पवळेण हिअअसंदावण बडवाणळेण विअ भअवं महा-
समुद्दो अत्तणो महत्तणेण परिहीअसि । अहं उण सहावलहुदाए देवीए
सीदाए गई सुमरिअ दावाणळेण विअ तुसारबिंदु गिरवसेसं परिसुस्सामि,
ता परित्ताएहि में। ( इति रोदिति)
(त्वमतिप्रबलेन हृदयसंतापेन वडवानलेनेव भगवान्महासमुद्र आत्मनो
महत्वेन परिहीयसे, अहं पुनः स्वभावलघुतया देव्याः सीताया गतिं स्मृत्वा
दावानलेनेव तुषारबिन्दुर्निरवशेष परिशुष्यामि ) (-)
रा–यदि त्वं स्मरणयोग्यां सीतामवगच्छसि कस्मादहं तत्परित्याग-
प्रवृत्तस्त्वया ने प्रतिषिद्धः?
वि-पसादसुमुहो विराआ दुविण्णव्वो सेवएहिं, किं उण कोवभीसणो ।
(प्रसादसुमुखोऽपि राजा दुर्विज्ञाप्यः सेवकैः, किं पुनः कोपभीषणः )
रा-वयस्य, न हि मादृशास्तादशी कोपावस्थामवगाहन्ते, यस्यां
वर्तमानायां सुहृदामनाश्रवा भवन्ति ।
नरपतिरधिकमवृत्ततेजा
गुणनिहितैः सचिवैर्निवारणीयः ।
भुवनमभितपन् सहस्ररश्मि-
जलगुरुभियंपनीयते हि मेधैः ॥७॥

·५६ वयस्य, वर्तमाना सीताकथा द्वयोः सन्तापकारिणी । तद्गच्छ प्रतीहा- रभूमिम् । समाज्ञापय दौवारिकान्, समासनस्तपोधनानां संपातसमयः, तस्मात्संभृतवेत्राणि सर्वद्वाराणि क्रियन्ताम् । वि-भो राम, कीस उण एदे कंदमूळफळासिणो वक्कळपरिधाणा उदंड- दंडधरा ईरिसेण आआरेण संभाविअंति । ( भो राजन् , कीदृशाः पुनरेते कन्दमूलफलाशिनो वल्कलपरिधाना उद्दण्डदण्डधरा ईदृशेनाचारेण संभाव्यन्ते ) रा-अस्थानेऽयमत्रभवतः सन्देहः । ननु मूलस्वयोगमूलसकल- पुरुषार्थसंवेदिनी ज्ञाननिष्पत्तिः । (?) पश्य- ज्योतिः सदाभ्यन्तरमाप्तपादै- रदीपितं नार्थगतं व्यनक्ति । नालं हि तेजोऽप्यनलाभिधानं स्वकर्मणो मारुतमन्तरेण ॥ ८॥ विजदि महत्थो तपोधणाणं समाअमो अह अ हु गच्छिम जहआणक्ति संपादेमि (निष्क्रम्य पुनः प्रविश्य) ही ही सो संपदं मए राइणो आण्णाए पडिहारणिक्खितेण दिठा सुसिणिद्धसामळच्छाआ अणु- भिण्णतारुण्णविग्गहा तोरणत्थंभवष्ठिदा मंगळंकुरा विअ बाळमावेण अस- मत्तपमाणा विअ अप्रमाधा विअ कंदप्पदारआ विअ रुपसोवग्गेण उच्चदरा साळतरु विअ पप्पंदा विअ लोळदरा विअ महाबळा विअ अचंतधीरा विअ अचंदलळिदा विअ असंखेपिदा विअ वअस्सस्स कळादसणा आगदा दुवे तापसकुमारआ। ( यदि महार्थस्तपोधनानां समागमः अहं च लघु गत्वा यथाज्ञप्ति संपादयामि । (-) ही! ही ! सांप्रतं मया राज्ञ आज्ञया प्रतीहारनिक्षिप्तेन दृष्टौ सुस्निग्धश्यामलच्छायौ अनुद्भिन्नतारुण्यविग्रही तोरणस्तंभावस्थिती ·५७ मङ्गलाङ्कराविव बालभावेन, असमाप्तप्रमाणाविव, अप्रमादाविव, कन्दर्पदारका- विव रूपसौभाग्येन, उच्चतरौ सालतरू इव, प्रस्पन्दाविव, लोलतराविव, महा- बलाविव, अत्यन्तधीराविव, अत्यन्तललिताविव, असंक्षेपिताविव, वयस्यस्य कलादर्शनौ आगतौ द्वौ तापसकुमारको ) रा-( साकूतम् ) कस्तयोरस्मन्नयनसीमावतरणप्रतिबन्धः ? वि-सुणाहि दाव एदाणं बाळमावलळिदाणं कोऊहळसंबद्धाणं एवं उवणासं । ( शृणु तावदेतयोर्बालभावललितयोः कौतूहलसंबद्धयोरेतमुप- न्यासम् ) रा-कथय कथय । वि-ते किळ भअवदो वम्मीइमहसिणो सिस्सा पवीणा वीणाकळा- विण्णाणे अपुव्वं किल आअमं धारिति । एदे किळ एव्वं वदंति-राएसिणो जणाणं तपोधणबहुमाणेण अह्नाणं विअ भूट्ठाणं आसणं पदाणं अ अणुचिट्ठिदव्वं । जदा अहे मंदभद्दस्स दीअइ रादळळअ दुक्खरविण्णासं महाकइसंगधितमहापुरुसचरित्तबंध महन्थगंभीरं केण वि अस्सुदपुव्वं आअमं गंधन्ववेदवसंवादि सरसं जोअविरइअवण्णरमणीअअं वीणातंतिरसिदाणुविद्धं गीदं गाअंह्म तदा विण्णाणविसेसपसण्णहिअओ राआ जं वुत्तंतं अणु- चिट्ठस्सदि एसो जाणिदेवोत्ति अह्माणं भअवदो वंमीइमहेसिणो आदेसोत्ति । (तौ किल भगवतो वाल्मीकिमहर्षेः शिष्यौ प्रवीणौ वीणाकलाविज्ञानेऽ पूर्व किलागमं धारयतः । एतौ किलैवं वदतः-राजर्जनानां तपोधनव- हुमानेनास्माकमिव भूस्थानमासनं ........ अनुष्ठातव्यम् ,................ दुष्करविन्यासं महाकविसंग्रथितमहापुरुषचरित्रबन्धं महार्थगम्भीरं केनाप्य- श्रुतपूर्वमागम गान्धर्ववेदसंवादि सरसं योगविरचितवर्णरमणीयकं वीणातन्त्री- ·रसितानुविद्धं गीतं गायावः तदा विज्ञानविशेषप्रसन्नहृदयो राजा यद्वृत्तान्त- मनुष्ठास्यति एष ज्ञातव्य इत्यस्माकं भगवतो वाल्मीकिमहर्षेरादेशः इति । रा-अहो विज्ञानावलेपः शौण्डीर्यगर्भश्चोपन्यासः ! वयस्य, यथाभिमतं प्रतिज्ञाय प्रवेशयाविलम्बितं पुरा तौ न चिरावस्थाननिदेन पराङ्मुखीभवतः । वि--कुदो दाणिं णिव्वेदो? ते हि अण्णोण्णवञ्चळत्तणं आआरसारिच्चं काअपक्खपरिभूसिदं च वअणं पेक्खिअ-~-एव्वं रामलक्खणा महाराअ- दसरहे धरमाणे राअट्ठाणं अळंकरत्ता भवंति-त्ति तुह्माणं बाळभावं महाराअं अ सुमरिअ बप्फपुण्णणअणेहि सोविदल्लएहिं परिपुट्टा चिठ्ठति । ( कुत इदानीं निर्वेदः ? तो हि अन्योऽन्यवत्सलत्वं आकारसादृश्यं काकपक्षपरि- भूषितं च वदनं प्रेक्ष्य-~एवं रामलक्ष्मणौ महाराजदशरथे ध्रियमाणे राजस्थानमलङ्कुर्वन्तावभूताम्-इति युवयोर्बालभावं महाराजं च स्मृत्वा बाष्पपूर्णनयनैः सौविदल्लैः परिपृष्टौ तिष्ठतः ) रा-किमस्मच्छैशवानुकारिणी तयोराकृतिः ? वि-अह इं। ( अथ किम् ) कुतूहलम्, तत्प्रवेशयाविलम्बितम् । वि-जं भवं आणवेदि ! ( यद्भवानाज्ञापयति ) (इति निष्क्रान्तः) (ततः प्रविशतो विदूषकेणोपदिश्यमानमार्गों तापसौ कुशलवौ ) वि-इदो इदो अंआ। (इत इत आर्यों) (परिक्रम्य ) कुशः-( अपवार्य ) वत्स लव, इदानी भगवतो वाल्मीकेरादेशाद- म्बामभिवाद्य पार्थिवभवनाभिमुखं प्रस्थिते मयि काकपक्षग्रहणसंज्ञया पर्ण. शालायां प्रवेश्य कीदृशेन रहस्येनाम्बया पृथसंविभक्तो भद्रमुखः ? रा-वर्धते मे

·६९
लवः-न खलु कश्चित्संविभागः । किन्तु तदानीं तापसजनसङ्कीर्णमु
टनाभ्यन्तरं प्रविश्य बाहूपपीडं तनूदरेण परिष्वज्य शिरसि चाघ्राय
सीत्कारलक्षितस्मितमधुरं साशङ्का शनैः शनैः कर्णपत्रं वर्धयन्ती स्वमुखेन
मन्मुखमपवार्य एवं सन्दिष्टवती-वत्स युवाभ्यां स्वाभाविकमवलेपं परित्यज्य
सत्कर्तव्यो महाराजः, कुशलं च परिप्रष्टव्यम् --इति ।
कुश:-
:-युज्यते कुशलप्रश्नः, प्रणामस्तु कथम् ?
लवः-न कथम् ?
कुश-अप्रणन्तारः किलास्मद्वेश्याः ।
लवः-क एवमाह ?
कुश:----अम्बा।
लवः-प्रणाममपि सैवोपदिष्टवती, न च गुरुनियोगा विचारमर्हन्ति ।
कुशः-साधयामस्तावत्, अग्रतस्तत्र यत्कालोचितमनुष्ठास्यावः ।
( परिकामतः)
वि-इदो इदो अंआ। ( इत इत आयौँ )
रा-(विलोक्य ) नूनं तदेवैतदारकद्वयं कौशिकेनोपदिश्यमानमार्ग-
मित एवाभिवर्तते । कथमस्मायितोऽस्मि ! किं नु खल्वेतत् !
न चैतदभिजानामि नाकूनमपि किञ्चन ।
तथाप्यापातमात्रेण
चक्षुरुद्वाष्पतां
गतम् ॥ ९॥
अथवा किमत्राश्चर्यम्-
आपातमात्रेण कयापि युक्त्या
सम्बन्धिनः संनमयन्ति चेतः ।
विमृश्य किं दोषगुणानभिज्ञ-
श्चन्द्रोदये श्चयोतति चन्द्रकान्तः ॥ १० ॥

·६० निर्वर्णयामि तावत्किमाकारावेताविति । कथं द्रष्टुमपि न प्रभवामि यथा यथा कुमारावेतौ निर्णयाभि तथा तथा हृदयमप्यननुभूतपूर्वेण साध्वसप्रहर्ष- शोकानुक्रोशसम्भेदचित्रेणावस्थाविशेषेणाक्रम्यमाणं मूर्च्छयेव तिरोधीयते । (मूर्छामभिनीय) बाष्पपातश्च कथम् ! प्रशान्त इव मे हृदयस्तम्भः बाष्पपा- सेन, स्वस्थीभूतोऽस्मि संवृत्तः, एतद्वयपनीतबाष्पव्यवधानेन चक्षुषा पुनरवलो- कयामि । ( निर्वर्ण्य ) गम्भीरोदारः सन्निवेशः, प्रशान्तमनोहरा वेषरचना, विनयोदयोदात्तममिक्रान्तम्: सुव्यक्तमनेन युगलेन कुलीनेन भवितव्यम् । वि-एसो अत्तभवं राआ, उपसप्पदु अंआ जहाहिप्पाअं । ( एषोऽत्रभवान् राजा, उपसर्पतामायौँ यथाभिप्रायम् ) कु-वत्स लव, अपि जानासि त्वं सम्प्रत्येव प्रणामसंबन्धेन यथा मया कथितम् ? ल-अथ सम्प्रति किम् ? कु-यथा यथैनं पार्थिवं प्रत्यासीदामि तथा तथा हृदयोत्कम्पकारिणा साध्वसेन न प्रभवामि स्वाङ्गानाम्, परित्यक्तोऽस्मि कस्मात्तुल्यावलेपेन ? न शक्नोमि चास्य पुरस्तादनवनतमुत्तमाङ्गमुद्रोढुम्; किं बहुना एष प्रणतोऽस्मि । ल-कथमार्योप्यहमिव परमवशत्वमापादितः ! ( उभौ प्रणमतः) रा-न खलु भवद्भ्यां मर्यादालङ्घनमनुष्ठेयम् । कथं प्रणतावेव, कष्टं ब्रह्मशिरसा नतोऽस्मि । (विषाद नाटयति) वि-मो तुवं किं विसण्णो ? एदेहिं पउत्तो पणामो ण पडिगहीदो, एत्थणतुर्म परिहीयसि ।

·( भो त्वं किं विषण्णः १ एताभ्यां प्रयुक्तः प्रणामो न प्रतिगृहीतः, अत्र न त्वं परिहीयसे) रा-सम्यगुपलक्षितं कौशिकेन ।आर्यावतिदाक्षिण्यपेशलौ, श्रूयताम् - अयं भवद्भयामतिसम्भ्रमेण मयि प्रयुक्तः शिरसा प्रणामः । भवत्विदानी मदनुज्ञयैव युष्मद्गुरूणां चरणोपहारः ॥११॥ वि-अप्पडिहदसासणो पिअवअस्सो । एस पणामस्स परिणामोत्ति । (अप्रतिहतशासनः प्रियवयस्यः--एष प्रणामस्य परिणामः---इति) कुशलवौ-(उत्थाय ) अपि कुशलं महाराजस्य ? रा-युष्मदर्शनात्कुशलमिव । भवतोः किं वयमत्र कुशलप्रश्नस्य भाज- नम्, न पुनरतिथिभाजनस्य समुचितस्य कण्ठग्रहस्य ? (परिष्वज्य ) अहो हृदयग्राही स्पर्शः (विचिन्त्य ) अनभिज्ञोऽहं तनयपरिष्वङ्गसौ- ख्यस्य, यद्यपि तां तुलामारोहे । स्थाने खलु परिक्रामन्ति तपोवनपराङ्मुखा गृहमेधिनः । ( आसनार्धमुपवेशयति ) उभौ-राजासनं खल्वेतत् न युक्तमध्यासितुम् । राम-सव्यवधानं न चारित्रलोपाय, तस्मादङ्कव्यवहितमव्यास्यता सिंहासनम् ( अङ्कमुपवेशयति) उभौ-(अनिच्छा नाटयतः ) राजन्, अलमतिदाक्षिण्येन । राम-अलमतिशालीनतया । भवति शिशुजनो वयोऽनुरोधा- द्गुणमहतामपि लालनीय एव ।

·६२ व्रजति हिमकरोऽपि बालभावा- पशुपतिमस्तककेतकच्छदत्वम् ॥ १२ ॥ (साश्रुरवलोकयन्पुनः परिष्वजते । विदूषकमवलोक्य ) अपि स्मरति भवान्निर्वासितायाः सीतायाः कियन्तः संवत्सरा अति- क्रान्ता इति ? वि-(विचिन्त्य ) सुमरामि मंदभाओ ( हस्ताङ्गुलिप्रमाणसङ्ख्यां विगणय्य उपरिष्टान्पदाङ्गुलित्रयमपि निर्दिश्य ) किं बहुणा गणिदेण, सव्वहा अज दसमो संवञ्चरो देवीए सीदाए सहत्येण परिप्पेसिदाए ( स्मरामि मन्दभाग्यः(-) किं बहुना गणितेन, सर्वथाद्य दशमः संवत्सरो देव्याः सीतायाः स्वहस्तेन परि प्रेषितायाः) रा- ( कुमारौ निर्वर्ण्य ) यदि स्वस्तिना गर्भमपि निवर्तयेत् यदि कश्चिदवगाहेत तदपत्यमियता कालेनेशीमवस्थाम् | वि-हंत! तमिदो म्हि मंदभाओ एदाए अण्णादविप्पउत्ततणअसं- कहाए। (हन्त ! स्तंभितोऽस्मि मन्दभाग्य एतया अज्ञातविप्रयुक्ततन- यसंकथया ) ( रोदिति ) रा-अहमप्येतौ तापसकुमाराववलोकयन्नसह्यवेदनामवस्थामवती- ोऽस्मि । यां यामवस्थामवगाहमान- मुत्सेक्षते स्वं तनयं प्रवासी। विलोक्य तां तां च गतं कुमार जातानुकम्पो द्रवतामुपैति ॥ १३ ॥ (परिष्वज्य रोदिति) ·वि-(ससम्भ्रमं ) अविह मुंच, सप्पं, मुंच, जीवदु तवस्सितणओ, ओदरदु सिंहासणादो। ( मुञ्च, सर्पः, मुञ्च, जीवतु तपस्वितनयः, अवतरतु सिंहासनतः) रा-( ससम्भ्रम कुमारौ मुञ्चन् ) वयस्य, किमेतत् ? वि--सुदं मए साकेदणिवासिणं चिरजीविआणं मुहादो-जो किळ अराहवो इमं सिंहासणं अदिरोहदि तस्स मुद्धा सदहा सदहा विदळदित्ति । (श्रुतं मया साकेतनिवासिनां चिरजीवितानां मुखतः-यः किलाराघव इमं सिंहासनमधिरोहति तस्य मूर्द्धा शतधा शतधा विदलेत्-इति ) रा-(सावेगं) अवतीर्यतां शीघ्रम् । ( उभाववतीर्य भूमावुपविशतः) रा-अपि स्वस्थौ भवन्तौ, मूर्नो वा न किञ्चिद्विकारः ? उभौ-भोः स्वस्थावेवावाम्, न किञ्चिन्मूनों विकारः । वि-अहो अचरिअं! अचरिअं! एवं णाम अवरिक्खदपइदित्यसरीरा चिठति । (अहो आश्चर्यमाश्चर्यम् ! एवं नाम अपरिक्षतप्रकृतिस्थशरीरो तिष्ठतः) रा-किमत्राश्चर्यम् ( कुमारौ निर्दिश्य ) स्वस्त्ययनपरिगृहीतानि तपश्शरीराणि । पश्य- अपि नाम शरा मोधास्तपस्सन्नद्धमूर्तिषु । वासवस्यापि सुव्यक्तं कुण्ठाः कुलिशकोटयः॥ १४ ॥ (कुमारावुद्दिश्य) किं भवद्भयामन्यवहिता भूमिरध्यास्यते ? उभौ-महाराज, प्रथमपरिणी(ण)तोऽयमर्थः । रा-तथा नाम।

·वि-भो राअ, अदिही खु एदे, ता करिदु संकहाहिं आहिहेअं ।
( भो राजन्, अतिथी खल्वेतो, तत् करोतु संकथाभिरातिथेयम् (थ्यम् )
रा-एष भवतोः सौन्दर्यावलोकनजनितेन कौतुहलेन प्रतार्यमाणः
पृच्छामि, कतमो वर्ण आश्रमो वा भवतोर्जन्मदीक्षाभ्यामलकियते ?
कु-(संज्ञया लवमादिशति )
ल-द्वितीयो वर्णः प्रथम आश्रमः ।
रा-नैतावग्रजन्मानौ, तदल्पोऽपराधः प्रणामप्रयोगो न्यूनासनपरि-
ग्रहश्च । अथ क्षत्रियकुलपितामहयोः सूर्याचन्द्रमसोः को वा भवतो-
वैशस्य कर्ता?
ल-भगवान् सहस्रदीधतिः।
रा-कथमस्मत्समानाभिजनौ संवृत्तौ !
वि-कि दोण्णं वि एकं एव्व पडिवअणं। (किं द्वयोरप्येकमेव
प्रतिवचनम् )
रा-कच्चिदस्ति युवयोर्मिर्थो यौनः संबन्धः ?
ल-भ्रातरावावां सौदयौँ।
रा-संवादी सन्निवेशः, वयसस्तु न किञ्चिदन्तरम् ।
ल-आवां यमलो।
रा-सम्प्रति युज्यते, को भवतोायान् , किं नामधेयम् ?
ल-(अनलिना निर्दिश्य) आर्यस्य पादपूजनायां लव इत्यात्मानं
श्रावयामि, आर्योऽपि गुरुचरणवन्दनायां-( अप्रतिपत्ति नाटयति )
कु-अहमपि कुश इत्यात्मानं श्रावयामि ।
रा-अहो ! उदात्तरम्यः समुदाचारः ।

·६५
.
वि-जाणिदं णामहेअं, को जेट्ठोत्ति ण दिण्णं पडिवअणं ।
(ज्ञातं नामधेयम् , को ज्येष्ठ इति न दत्तं प्रतिवचनम् )
रा-नवम्जलिनिर्देशादनामग्रहणाच दत्तमेव प्रतिवचनं कुशो
ज्यायानिति ।
वि -साहु जाणिदं संपदं । ( साधु ज्ञातं साम्प्रतम् )
रा-किन्नामधेयो भवतोर्गुरुः ?
ल-ननु भगवान्वाल्मीकिः ।
रा-केन संबन्धेन ?
ल-उपनयनोपदेशेन |
रा-अहमत्रभवतोः शरीरस्य धातारं पितरं वेदितुमिच्छामि ।
ल--न हि जानाम्यस्य नामधेयम् , न कश्चिदस्मिस्तपोवने तस्य
नाम व्यवहरति ।
रा-अहो माहात्म्यम् ।
कु-जानाम्यस्य नामधेयम् ।
रा-कथ्यताम् ।
कु-निरनुक्रोशो नाम ।
रा-(विदूषकमवलोक्य ) अपूर्व खलु नामधेयम् ।
वि-(विचिन्त्य ) एव्वं दाव पुच्छिस्सं । णिरणुक्कोसोत्ति को एवं
भणादि ! ( एवं तावत् पृच्छामि । निरनुक्रोश इति क एवं भणति ?)
कु-अम्बा।
वि-किं कुविदा एव्वं भणादि, आदु पइदित्था ? ( किं कुपितेवं
भणति उत प्रकृतिस्था?)
कु-ययावयोर्खालभावजानितं किञ्चिदविनयं पश्यति तदैवमधिनि-
पति-निरनुक्रोशस्य पुत्रौ मा चापलम्-इति ।

·वि-एदाणं अदि पिदुणो णिरणुक्कोसोत्ति णामहेअं, एदाणं जगणी तेण अवमाणिदा णिवासिदा, तस्स अप्पवहंती एदिणा वअणेण दारएं णिन्भच्छदि। (एतयोयदि पितुः निरनुक्रोश इति नामधेयम् , एतयोर्जननी तेनावमानिता निर्वासिता, तस्याप्रभवन्ती एतेन वचनेन दारकं निर्भर्त्सयति) रा-सम्यगुपलक्षितं कौशिकेन ( निश्वस्य ) धिङ्मामेवंभूतम् । सा तपस्विनी मत्कृतेनापराधेन स्वापत्यमेवं मन्युगभैरक्षरैर्निर्क्सयति (सबा- प्पमवलोकयति ) अपि सन्निहितस्तत्रभवान् निरनुक्रोशो युष्मदाश्रमे ? ल-न सन्निहितः । रा-( ससम्भ्रमं ) अपि श्रूयते ? ल-( कुशमवलोकयति) कु-न तस्य पादावस्माकं नमस्कृतपूौं । अम्बायाः पुनरेकवेणी- संसूचितानि तस्योच्छ्रासितानि । रा-किं वा भवन्तौ तेनाघातपूर्वी ? कु-तदपि नास्त्येव । रा-अतिदीर्घप्रवासोऽयं दारुणश्च, यदियता कालेन नाम परस्पर- लोचनगोचरमपि नावतीर्णा यूयम् । ( विदूषकमवलोक्य जनान्तिकम् ) कुतुहलेनाविष्टो मातरमनयो मतो वेदितुमिच्छामि । न युक्तं च मम स्त्रीगतमनुयोक्तुम् विशेषतस्तपोवने । तत्कोऽत्राभ्युपायः ? वि-(जनान्तिकं ) अप्पडिहदवअणमहत्तणा हि बह्मणजादी, अहं उण पुच्छिस्सं (प्रकाशं ) भो किण्णामहेआ तुह्माणं जणणी ? ( अप्रति- हतवचनमहत्त्वा हि ब्राह्मणजातिः, अहं पुनः पृच्छामि । (-) भो किना- मधेया युवयोर्जननी ? ) ?

·ल-तस्या द्वे नामनी। वि-कहं विअ ? (कथमिव ? ) -तपोवनवासिनो देवीति नामाह्वयन्ति, भगवान्वाल्मीकिर्वरिति । रा-कतमं क्षत्रियकुलं वाल्मीकिमुनिमुखनिर्गतेन वधूशब्देन वर्धते ? वि-वित्थिण्णं खत्तिअकुळं ति ण जाणीअदि कदमं खत्तिअकुळं ति । ( विस्तीर्ण क्षत्रियकुलमिति न ज्ञायते कतमं क्षत्रियकुलामिति) रा-अपि च, इतस्तावद्वयस्य, मुहूर्तमात्रम् । वि-( उपसृत्य ) आणवेदु भवं । ( आज्ञापयतु भवान् ) रा-अपि कुमारयोरनयोरस्माकं च सर्वाकारसंवादी कुटुम्बवृत्तान्तः? वि-कहं विअ । ( कथमिव ) राम-पश्य, एतयोः सीतागर्भस्य च तुल्यः कालातिपातः, एतावपि क्षत्रियौ सूर्यान्वयौ, अजातप्रोषितौ च निर्विकारौ राजासनारोहणे, पितरि चानयोर्दारुणत्वसूचनो निरनुक्रोशशब्दः, मातुश्च माहात्म्यविभावनो देवी- शब्दः । सर्वथाहमनेन सादृश्यबाहुल्येन पर्याकुलोऽस्मि मन्दभाग्यः । (वैक्लब्यं नाटयति) वि-किं तव ईरिसो अहिप्पाओ सीदागब्भगदा एदे दारआ ति ? (किं तवेदशोऽभिप्रायः, सीतागर्भगतावेतो दारकाविति ? ) रा-मा मैवम् । कथं हन्त ! तपोवनवासिनि जने सम्बन्धमीशमध्या- रोपयामि । किन्तु- एतत्कुमारयुगलं वयसान्वयेन श्यामोन्नतेन वपुषा विपदानया च । तां मैथिली तनयसंभविनीमवस्था- मादाय मामतितरां तरलीकरोति ॥ १५ ॥ (चिन्ताशोकं नाटयति) (नेपथ्ये) ·६८ भो भोः कोऽत्र संनिहितस्तत्रभवतोरिक्ष्वाकुकुलकुमारयोः कुशलवयोः । उभौ--(आकर्ण्य ) द्वावप्यावां संनिहितौ । (पुनर्नेपथ्ये) किमितीयती वेलां नियोगः प्रत्युदास्यते ? वाल्मीकिना मुनिवरेण महारथस्य यासौ पुराणपुरुषस्य कथा निबद्धा । सा राघवश्रुतिपथातिथितां च नेया कालश्च मध्यसवनस्य न लधनीयः ॥ १६ ॥ उभौ-राजन् , उपाध्यायदूतोऽस्मान् त्वरयति । रा-मयापि संभावनीय एव महार्थसंविधायी मुनिनियोगः तथा हि- भवन्तौ गायन्तौ कविरपि पुराणो व्रतनिधि- गिरां संदर्भोऽयं प्रथममवतीर्णो वसुमतीम् । कथा चेयं श्लाघ्या सरसिरुहनाभस्य नियतं पुनाति श्रोतारं रमयति च सोऽयं परिकरः ॥ १७ ॥ वयस्य, अपूर्वोऽयं मानवानां सरस्वत्यवतारः, तदहं सुहृज्जनसाधारणं श्रोतुमिच्छामि । संनिधीयन्तां सभासदः, प्रेष्यतामस्मदन्तिकं सौमित्रिः अहमप्येतयोश्चिरासनपरिखेदं पादविहरणेनोपहरामि । (इति निष्कान्ताः सर्वे) पञ्चमोऽङ्कः

·६९
अथ षष्ठोऽङ्कः
(ततः प्रविशति कञ्चुकी)
क-सम्पादितकौशिकमुखसंक्रान्तपार्थिवाज्ञोऽहमत्र स्थितं स्वामिनम-
वलोकयामि ( विलोक्य ) एष प्राप्त एव स्वामी-
महाशीलैस्त्रिभिः सार्धमित एवाभिवर्तते ।
परिष्कृतस्त्रिभिदैरश्वमेध इवाध्वरः ॥ १ ॥
( ततः प्रविशति कुशलवाभ्यामनुगभ्यमानो रामभद्रो लक्ष्मणश्व )
सर्वे-(परिक्रामन्ति )
क-( उपसृत्य ) जयत्वार्यः, एतत्सज्जमास्थानमण्टपम्, एतदासनं
च । ( सर्वे उपविशन्ति )
क-इतस्तावदवलोकयतु देवः, एते राघवाः पौरजानपदाश्च देवं
संभावयन्ति ।
रा-( दृष्ट्वा ) किमिदमपरमस्मदन्तिकाद्यवनिकया तिरोधीयते ?
क-एतास्तिस्रो महादेव्यः कौसल्याचा महीपतेः ।
एतभरतशत्रुघ्नलक्ष्मणानां वधूत्रयम् ॥२॥
लक्ष्म-(कञ्चुकिनमुद्दिश्य ) आर्य, वैदेही च न देवीषु सङ्ख्या-
यते, न वधूषु च ।
रा-(निश्वस्य ) कन्चुकिन्, गच्छ त्वं स्वभूमिमध्यास्व ।
क-यदाह (इति निष्क्रान्तः)
रा-आर्यो, प्रस्तूयताम् ।
कुशलवी-
उपयेमे ततस्तिस्रो धर्मपत्नीमहीपतिः ।
कौसल्यामथ कैकेयी सुमित्रा च मुमध्यमाम् ॥ ३ ॥

·-
रामलक्ष्मणौ-(सहर्षम् ) तात एव कथानायकतामुपनीतः कविना
( उभौ नमस्कृत्यासनादवतरतः)
कुशलचौ-कौसल्या सुषुवे राम-
लक्ष्म-(प्रणमति )
कुशलवौ-कैकयी भरतं ततः ।
सुमित्रा जनयामास यमौ शत्रुघ्नलक्ष्मणौ ॥ ४ ॥
रा-( लक्ष्मणमालिङ्गति )
कुशलवौ--उमयेमे ततः सीतां रामः सौमित्रिरूमिलाम् ।
तथा भरतशत्रुघ्नौ कुशध्वजसुते उभे ॥ ५॥
बाल्ययौवनयोर्मध्ये वर्तमाना नृपात्मजाः ।
नवयोत्कण्ठया चैव कलत्रे दुःस्थितां ययुः ? ॥ ६ ॥
लक्ष्म--रमणीयः ।
रा-अलं कालातिपातेन, गीयताम् ।
जरसा पलितस्तातः काकपक्षधरा वयम् ।
जानुदन्नास्तदा तेऽपि साकेतोद्यानपादपाः ॥ ७ ॥
कुशलवौ---अथाभिषेकसंभारे रामस्य समुपस्थिते ।
भरते मातुलं द्रष्टुं मातामहपुरं गते ॥ ८॥
रा-आत्मगतम् नियतं मध्यमाम्बा निन्द्यते । (प्रकाशम् ) तमुद्दे-
शमुल्लक्ष्य सीतापहरणात्प्रभृति गीयताम् ।
कुशलवौ-कालेन रूपसौन्दर्य श्रुत्वा शूर्पणखामुखात
जहार देहं सीताया न चारित्रं दशाननः ॥९॥
लक्ष्म-(राममवलोकयति )
कुशलबौ--ततो बध्वार्णवे सेतुं निहत्य युधि रावणम् ।
सीतामादाय रामोऽपि साकेतं पुनरागतः ॥१०॥

·रा--अहो ! संक्षेपः । कुशलचौ-प्राप्तराज्यस्ततो रामो जनवादेन चोदितः । आहूय लक्ष्मणं प्राह सीता निर्वास्यतामिति ॥११॥ बाष्पपर्याकुलमुखीमनाथां शोकविक्लबाम् । उद्वहन्तीं च गर्भेण पुण्यां राघवसन्ततिम् ॥ १२ ॥ सीतां निर्जनसंपाते चण्डश्वापदसंकुले । परित्यज्य महारण्ये लक्ष्मणोऽपि न्यवर्तत ॥ १३ ॥ लक्ष्म-अहो ! अयशोभागी लक्ष्मणः । रा-कस्तवात्रापराधः, रामपराक्रमाः खल्वेते गृह्यन्ते । ततः । कुशलवी-एतावती गीतिः । रा-( सोद्वेगम् ) सौमित्रे, कष्टमापतितम्- उभौ -ततः प्राणैः परित्यक्ता निराशा जनकात्मजा । अप्रियाख्यानभीतेन कविना संहृता कथा ॥ १४॥ कुश:- अपवार्य ) महाभागावेतौ सीतासंकथायामत्यन्तविषादिनौ तस्मादनुयोक्ष्ये । ( लक्ष्मणमुद्दिश्य ) अपि भवन्तौ रामायणकथानायको रामलक्ष्मणौ ? लक्ष्म-कौ ( तौ ) क्लेशभागिनौ । कुश-किं नीता त्वया सीता ? लक्ष्म--(सलज्जम् ) मया मन्दभाग्येन । कुश-किं सीता रामस्य धर्मपत्नी ? लक्ष्म-अथ किम् कुश-अथ सीतायास्तद्गर्भस्य वा विदितः कश्चिद्वृत्तान्तः ? लक्ष्म-विदितो युष्मद्गीतेन ।

·७२ रा- किमितः पुनः कल्याणमावेदयति ? (विचिन्त्य ) एवं तावदनुयोक्ष्ये । आयौं, किमेष युवयोरागमावधिः, आहोस्वित्सन्दर्भावधिः ? कुश-न वयं जानीमः । रा-कण्वोऽनुयोक्तव्यः । सौमित्रे, कण्वमाह्वय । लक्ष्म-(निष्कम्य कण्वेन सह पुनः प्रविष्टः ) कण्व-(विलोक्य ) स एष रामो नयनाभिरामः सीतासुताभ्यां समुपास्यमानः । यदृच्छया तिष्यपुनर्वसुभ्यां पावस्थिताभ्यामिव शीतरश्मिः॥१५॥ लक्ष्म-कण्वोऽयमार्य, संप्राप्तः । रा-(प्रणम्य) इदमासनमास्यताम् । कण्व-(उपविश्य ) यदि रामायणश्रवणकौतुकं कथ्यताम् कुत्रावधिर- मिहितः कुशलवाभ्यामिति । लक्ष्म-सीतां निर्जनसंपाते" (इति पठित्वा) एष कुशलवयोगीतसीमा। कण्व-श्रूयतां ततः परम् । रा-का गतिः ? कुशलवौ-रामदाराणां भद्रं गायति । कण्व-ततः श्रुत्वा स शिष्येभ्यो वाल्मीकिर्मनिरुत्तमः । स्वयं सीतां समाश्वास्य निनाय स्वं तपोवनम् ॥१६॥ रा-अनुगृहीतं भगवता रघुकुलम्, अभ्युध्दृतोऽस्मि भगवता । कुशलवौ--दिष्टया कुशलिनो रामदाराः ( सर्वे हर्ष नाटयन्ति ) कुश-अपि (यि ) वत्स लव, कासौ वाल्मीकितपोवने सीता नाम ? लव--न काचित, केवलं गीतिनिबन्धनान्येतानि सीता सौतेत्यक्षराणि । रा-ततस्ततः।

·७३ कण्व-परिपूर्ण ततः काले धौरिवेन्दुदिवाकरौ । सीतापि जनयामास सा यमौ तनयात्रुभौ ॥१७॥ लक्ष्म-जयत्वार्यः, दिष्टया वर्धता राघवकुलम् । कुशलवौ-जयतु महाराजः पुत्रजन्मना । रा--(स्वगतम् ) अपि नाम कुशलवौ स्याताम् । कण्व-जातावस्थोचितं कर्म विदधानो यथाक्रमम् । स चकार तयोर्नाम मुनिः कुशलवाविति ॥ १८ ॥ रा-कथमेतावेव सीतातनयौ ? हा पुत्र कुश ! हा पुत्र लव ! लक्ष्म-इयं सा देवीसंभवा आर्यस्यात्मसंक्रान्तिः । कुशलवौ-कथमयं सः! हा तात, पायस्व । ( सर्वे परस्परमालिङ्गय मोहं गच्छन्ति) कण्व-( सविवादम् ) किमेतत् कष्टमापातितम् | मया तु मन्दभाग्येन भद्रं तु किल गायता । रघुमवीराश्चत्वारो हितेनैकेन पातिताः ॥ १९ ॥ ( निर्वर्ण्य ) दिष्टया श्वासोद्गम इव । अहमेतं वृत्तान्तं भगवते देव्यै च निवेदयामि । (इति निष्क्रान्तः) (ततः प्रविशति वाक्मीकिः, संभ्रमं सीता च) वाल्मी-वत्से, स्वरस्व, मा परिलम्बिष्ठाः; अप्रतिक्रियमाणा मूळ निष्कान्तमापद्यते। सीता--कहेहि कहेहि परमत्थं, अवि धरन्ति यहवा ?" ( कथय कथय परमार्थम् , अपि ध्रियन्ते राबवाः वाल्मी-समाश्वसिहि, घियन्ते राषयाः । किमेसान पश्यति भव- स्युच्चासिताम् । .

·सीता-दिदं पञ्चाइदह्मि तादेण । (दृढं प्रत्यायितास्मि तातेन ) वाल्मी-( अन्वेषणमभिनीय) मैथिलि पहिणु लोचने ततः ( पुन:) साधु धैर्यमवलम्ब्य यत्नतः (वर्तते )। त्वत्कथाप्रलयमातरिश्वना साधु (पश्य ) राधवकुलं निपातितम् ॥ २० ॥ सीता-( सलज्जम् ) भअवं अणणुण्णाददंसणा अहं अंअउत्तेण । ( भगवन्, अननुज्ञातदर्शनाहमार्यपुत्रेण ) वाल्मी-( सावष्टम्भम् ) मयि स्थिते को वा अभ्यनुज्ञायाः प्रति- षेधस्य वा । गच्छ, अभ्यनुज्ञातासि वाल्मीकिना मयैतद्दर्शने, उपसर्प निःशङ्कमुपयन्तारम् । सीता-(विलोक्य) किं एवं वट्ठदि, सव्वहा हदह्यि मन्दभाआ । ( पतित्वा रोदिति ) ( किमेवं वर्तते, सर्वथा हतास्मि मन्दभाग्या ) वाल्मी-उत्तिष्ठ, समाश्वासय, अहमपि रामलक्ष्मणावभ्युपपत्स्ये । वत्स राम, वत्स लक्ष्मण, समाश्वसिहि । सीता-जाद कुस, जाद ळव, समस्सस समस्सस । ( जात कुश, जात लव, समाश्वसिहि समाश्वसिहि ) ( एवं सलिलसेकं नाटयति) राम-(प्रत्यागम्य ) आर्य कण्व, अपि ध्रियते वैदेही ? वाल्मी-पुरत एव वर्तते । रा-(विलोक्य ) कथं भगवान् संप्राप्तः । ( लज्जां नाटयति) वाल्मी-अलं लज्जया, कलत्रविषया खल्वनुकम्पा ।

·७५ लक्ष्म-( आश्वस्य ) अपि प्रत्यागतसज्ञ आर्यः स्यात् । रा-प्रत्यागतोऽस्मि मन्दभाग्यः । कुशलवौ--( समाश्वस्य ) हा तात, परित्रायस्व । ( इति पादयोः पतित्वा रुदतः) रामलक्ष्मणौ-(परिष्वज्य समाश्वासयतः ) वत्सौ, अलमावेगेन । वाल्मी-हा तातदर्शनदुर्ललितौ, कस्य क्व रुद्यते, प्रमृज्यतामनु । कुशलवौ--(वाष्पं प्रमृज्य राममवलोकयन्तौ स्थितौ ) सीता--( अपवार्य ) को एसो, जो तुझेहिं एवं पेक्खिदो ? ( क एषः, यो युवाभ्यामेवं प्रेक्षितः? ) राम--अहो ! औदासीन्यं वैदेह्याः, यदि या ( यं ) चिरकालो- पनतमस्मत्सन्निधानं मुखविकासेनापि न संभावयति । वाल्मी--(सकोपम् ) हे राजन्, धृतसौहार्द, महाकुलीन, समीक्ष्य- कारिन्, किं युक्तं तव प्रतिपादितां जनकेन, गृहीतां दशरथेन, कृतमङ्ग- लामरुन्धत्या, विशुद्धचारित्रां वाल्मीकिना, भावितशुद्धिं विभावसुना, मातर कुशलवयोः, दुहितरं भगवत्या विश्वंभरायाः, देवी सीतां जनापवादमात्र- श्रवणेन निराकर्तुम् ? राम--( वैलव्यं नाटयति ) वाल्मी-सौमित्रे, युक्तमिदम् ! अथ वा कस्तवोपालम्भः, नियोज्यस्त्वं कनीयान् । (राममुदिइय ) अथ दशग्रीववीरवध्यावसाने सीताप्रतिग्रह प्रति कः प्रमाणीकृतो देवः प्रमाणेन ? राम---भगवान् वैश्वानरः। वाल्मी-भोः प्रत्ययनिवृत्तेः किं कारणम् ? सीता--हद्धि हद्धि मम अधण्णाए किदे एवं अदिक्खिअदि अंअउत्तो।

·(कौँ पिदधाति) ( हा धिक् हा षिक् ममाधन्यायाः कृते एवमधिक्षिप्यते आर्यपुनः ) वाल्मी--कुशलवजननीविशुद्धिसाक्ष्ये पवनसखा यदि देवता नियुक्ता। कथमिव भवतो निरङ्कुशोऽयं हादि निहितो नु पृथग्जनापवादः ॥ २१ ॥ राम-आयुज्यमानमिव । वाल्मी-कथं वीरहस्तेन मामतिवाहयति । अनुकृतिसरले पृथग्जनानां निवसति चेतसि संश्रितोऽनुरागः । नरपतिहृदयेन जातमाल्यं (?) न हि पुलिनेषु तिलस्य संभवोऽस्ति ॥ २२ ॥ वत्स, किमनेन कण्डूयनेन, गृहाण कुशलवौ, गच्छामः स्वमाश्रम- पदम् (इति परिक्रामति । रामलक्ष्मणौ-प्रसीदतु गच्छतु भगवान् । वाल्मी-(प्रतिनिवृत्त्य ) वैदेहि, तपोवनगतानामपि दण्डं समाज्ञापयति, तत्परिशोध्यतामात्मा । सीता-अहं किं परिबोधेमि । ( अहं किं परि....धयामि ) वाल्मी-अपापा भवसि । सीता-(सलज्जम् ) जणमझगदा एवं भणामि-मन्दभाइणी विदे- हराअतणआ अहिण्णचारित्तेत्ति । ( जनमध्यगता एवं भणामि मन्दभागिनी विदेहराजतनया अभिन्नचारित्रेति ) वाल्मी-समुद्घष्यतां विकारानुरूपः प्रतिकार इति । सीता-पहवदि गुरुणिओओ। ( अन्नलिं बध्वा दिशो विलोक्य) सुण्णंतु भवन्तो ळोअपाळा,गअणमज्झचारिणो देवदाओ गन्धव्वसिद्धकि- ·७७ ज्झाघरा जो अपवाहपञ्चक्खीकिदसव्वळोअरहस्सा वम्मीइविस्समित्तवसि- हप्पमुहा महेसिणो एसो सअळळोअसुहासुहकम्मसख्खी भअवं राहव- उळपिदामहो सहस्सरस्सि अ सीदा चारित्तसुद्धि अन्तरेण एवं सञ्चावणदि । (प्रभवति गुरुनियोगः। (-)श्रृण्वन्तु भवन्तो लोकपाला गगनमध्यचारिणो देवता गन्धर्वसिद्धविद्याधरा ये च प्रभावप्रत्यक्षीकृतसर्वलोकरहस्या वाल्मीकि- विश्वामित्रवसिष्ठप्रमुखा महर्षय एष सकललोकशुभाशुभकर्मसाक्षी भगवान् राघवकुलपितामहः सहस्ररश्मिश्च सीता चारित्रशुद्धिमन्तरेण एवं सत्यापयति) वाल्मी-पश्यन्तु भवन्तः महाप्रभावाकृष्टमपि ? सीतामाहात्म्यसंभृतमा- श्चर्यम् सर्वे-(सविस्मयम्) आश्चर्यमाश्चर्यम् ! एष हि देवीवचनस्य समनन्तरं दत्तावधान इव निःशब्दप्रशान्तो निवृत्तसर्वारम्भः कृत्स्न एव स्थावरजङ्गमो लोकः संप्रवृत्तः । तथा हि--- उदन्वन्तः शान्ताः स्तिमिततरकल्लोलवलया निरारम्भो व्योम्नि प्रकृतिचपलोऽप्येष पवनः । प्रवृत्ता एतस्मिन्निभृततरकर्णा गजघटा जगत् कृत्स्नं जातं जनकतनयोक्ताववाहितम् ॥ २३ ।। सीता-दि मए सअललोअमहत्थप्पच्चआपूरिदगुरुसासणं उम्मु- ल्लिअमहामहीहरसहस्सविरइदसेदुबन्धविभत्तमहासमुद्दम् सुरासुरभुवणेक्क- धणुदरं राहवकुलणंदणं तुम उझिअ पइव्वदाविरुद्धेण भावेण अण्णो को वि णअणेहिं णिवणिदो, वअणेण आलविदो, हिअएण वा चिंतिदो, एदिणा सञ्चवअणेण सअललोअपञ्चक्खदीसमाणदिव्वरूपधारिणी भअवदी महप्पहावा चित्तशुद्धिं मे लोअस्स पआसीकरोदु ( पअडीकरोदु) (सर्वे संभ्रमं नाटयान्त) ( यदि मया सकललोकमहार्थप्रत्ययापूरितगुरुशासनं उन्मूलितमहा- महीधरसहस्रविरचितसेतुबन्धविभक्तमहासमुद्रं सुरासुरभुवनैकधनुर्धरं राघ- ·वकुलनन्दनं त्वामुज्झित्वा पतिव्रताविरुद्धेन भावेनान्यः कोपि नयनाभ्यां निवर्णितः, वचनेनालपितः, हृदयेन वा चिन्तितः, एतेन सत्यवचनेन सकललोकप्रत्यक्षदृश्यमानदिव्यरूपधारिणी भगवती महाप्रभावा चित्तशुद्धिं मे लोकस्य प्रकाशीकरोतु) वा-किमेतदव्यक्तभीषणं लोकस्य रसान्तरमाविर्भूतम् । नादः पातालमूलात्मभवति ककुभः (तुमुलं) पूरयन् व्योमरन्ध्र पात (?) क्लिष्टा इवैते दिशि दिशि गिरयो मन्दमन्दाश्चरन्ति । बद्धानन्दाः समन्ताल्लवणजलधयो मथ्यमाना इवासन् सीतामुल्लंघ्य वेगादुदनिधिसलिलैः स्वानि वेलावनानि॥२४॥ सीते, त्वामुद्दिश्य प्रादुर्भूतानि सर्वलक्षणानि पुनरप्यावर्ततां सत्यम् । सी--( "जइ मए सअललोअ" इत्यादि पठति) ( नेपथ्ये ) स्वस्ति गोभ्यः, स्वस्ति ब्राह्मणेभ्यः, स्वस्ति राघवकुलाय । आकृष्टा मिथिलाधिराजतनयासत्येन पातालत- स्तोयान्मजनलीलया तनुमिमां हित्वात्मनः स्थावराम् । साक्षाल्लक्षितदिव्यमूर्तिमहिमायोगेन विश्वंभरा लोकं मध्यममम्बुराशिरशना देवी समारोहति ॥ २५ ॥ सर्वे-(आकर्ण्य विस्मयं नाटयन्ति ) वा-कथमदृष्टपूर्वा अश्रुतपूर्वा इयमाश्चर्यपरम्परावृत्तिः । एतज्योतिरुदेति नागभवनात्संवासयन्तश्विरा- न्माल्यैः शीतलपद्मगन्धिसुभगाः पातलवाता दिशः । एषाविर्भवति क्रमेण वसुधा राजन् दधानाञ्जलिं सौमित्रे प्रणमादरात् कुशलचौ पुष्पाञ्जलिः कीर्यताम् २६ सर्वे--(यथोक्तं नाटयन्ति ) ·७६ . '(ततः प्रविशति पातालोद्भेदं नाटयन्ती पुष्पवर्षाभिर्नारीभिः सह समानो- दात्तोज्ज्वलवेषाभिश्च पृथ्वी) सर्वे--(कृताञ्जलयः) त्वं बिभर्षि जगत्कृत्स्नं शेषमूर्ना त्वमुह्यसे । काम्यानभिमतान् देवास्त्वामेव दुदुहुः पुरा ॥ २७ ॥ उन्नती विन्ध्यकैलासौ तव देवि पयोधरौ । जाह्नवी हारयष्टिस्ते समुद्रा रत्नमेखलाः ॥ २८॥ यज्ञाङ्गानां समुत्पत्यै वासवस्त्वां प्रवर्षति । रत्नानामोषधीनां च त्वां प्रमूर्ति प्रचक्षते ॥ २९ ।। नमो भगवत्यै विश्वंभरायै । ( प्रणमन्ति ) पृथ्वी-(दिशो विलोक्य ) अहो ! अनतिक्रमणीयं शासनं प्रति- निवृत्तानां पतिव्रतानाम् । व्याय द्यावापृथिव्यौ प्रतिहतगतयो यत्र भानोर्मयूखाः गाम्भीर्याक्षीणवेगो नियमयति गतिं यच्च वोढुं गरुत्मान् । यत् स्थानं विप्रकर्षात् परिमिततपसां योगिनामप्यगम्यं तस्मादाकृष्य साहं जनकतनयया दूरमारोपितास्मि॥३०॥ तत्तामेवाभिभाषिष्ये । वत्से, मैथिलि, कर्तव्यतां केनार्थयसि ? सीता-( सविस्मयं विलोक्य ) भअवदि, का तुमं ! ( भगवति, का त्वम् ) पृथ्वी-किं न मां वेत्ति भवती ? मामामनन्ति मुनयः प्रणवद्वितीयां मत्तः प्रमूतिरखिलस्य चराचरस्य । मय्येव सिध्यति तपोऽवनिदेवतां त्वं जानीहि जानकि तवान्तिकमागतां माम् ।। ३१ ॥ ..

·. अपि च, वत्से, ज्ञायतामिदमपि । अभ्युध्दतिश्च सहसा ममैवेयमनुष्ठिता। पुरा महावराहेण त्वत्यभावेन साम्प्रतम् ॥ ३२ ॥ सीता--( अब्जलिं बध्वा ) भअवदि, अणुकम्प॑ अझासिम जह तुए एव्वं चारित्ताविकळत्तेणेण अहिळक्खिदा तह ळोअस्स पआसीअदु । (भगवति, अनुकम्पा अध्यास्य यथा त्वयैवं चारित्राविकलत्वेनामिलक्षिता तथा लोकस्य प्रकाश्यताम् । पृथ्वी-तथास्तु । ( समन्तादवलोक्य ) ऋषयो दानवाः सिद्धा यक्षगन्धर्वकिभराः । मानवा लोकपालाश्च भवन्त्ववहिताः क्षणम् ॥ ३३॥ राम दाशरथिं मुक्त्वा न जातु पुरुषान्तरम् । मनसापि गता सीतेसेवं विदितमस्तु वः॥ ३४ ॥ ( आकाशात् पुष्पवृष्टिः दुन्दुभिध्वनयश्च) सर्वे--( सहर्षम् ) अहो ! विस्मयः । वसुन्धरासम्पादितशुद्धिमनुवर्त- यन्ति बहुविधान्येतानि प्रादुर्भवन्ति- आशामुखे त्रिदशदुन्दुभयो ध्वनन्ति व्योम्नः पतन्ति कुसुमानि निरन्तराणि । आकस्मिकोऽप्युपरि धार्यत एव देव्याः केनाप्यवध्यवितते गगने वितानः ॥१५॥ (नेपथ्ये) जयति दशरथः स सत्यसन्धो जयति तथैकधनुर्धरश्च रामः। जयति रघुकुलं कलङ्कमुक्तं जयति चरित्रगुणोन्नता च देवी ॥३६॥ पृथ्वी-अपि शुद्धिमती वैदेही ?

·८१ सर्वे-( कृताञ्जलयः) या स्वयं प्रकृतिनिर्मला सती छाद्यतेऽन्यजनवादवारिदैः। जानकी भगवति त्वयाध सा चन्द्रिकेव शरदा विशोधिता ॥ ३७ ॥ ( प्रणमन्ति ) अपि नाम आश्चर्य मिथुनं भूयः संयुज्यते ! वाल्मी-भो भोः कौसल्यामातः, संभाव्यतां सीता परिशुद्धिपरि- ) ग्रहेण । राम-यदाज्ञापयन्ति गुरवः । वत्स, लक्ष्मण, क्रियता पादप्रणामः । सीता--( अन्जलिं बध्वा सहर्षम् ) जेदु अंअउत्तो । ( जयत्त्वार्यपुत्रः) वाल्मी-अहो ! उदात्तशालीनः प्रतिग्रहप्रकारः । लक्ष्म-(सहर्ष सलजं च) आर्ये, वध्यः पातकी लक्ष्मणः प्रणमति । सीता-कीस तुए अप्पा णिदिअदि, एवं अप्पगुरुणिओअवट्टी चिरं जीव । ( कुतस्त्वया आत्मा निन्यते, एवमात्मगुरुनियोगवर्ती चिरं जीव) वाल्मी-वत्स राम, अनेन गृहीता वैदेही, स्वयमाभाष्य पाणिना पाणौ संगृह्य नियुज्यतां यज्ञाधिकारे । राम-( लज्जां नाव्यति) वाल्मी-अलं लजया, यज्ञाङ्ग विना किं वा अपूर्व दाशरथेः सर्व- साक्षिकं पाणिग्रहणमिति ! राम-समाचारोऽयं गुरुनियोगश्च ( सीतां पाणौ गृहीत्वा ) भद्रे वैदिहि,

·अपत्यमिष्टं च वदन्ति देवाः
फलद्वयं दारपरिग्रहस्य ।
पूर्व तयोस्त्वय्युदपादि हृद्यं
वहस्व वासे भवने द्वितीयम् ॥३८॥ (?)
सीता-जं अंअउत्तो आणवेदि । उच्छसिओ मे अप्पा । पच्छागदा
मे पाणा । ( यदार्यपुत्र आज्ञापयति । उच्छुसितो मे आत्मा । प्रत्या-
गता मे प्राणाः)
पृथ्वी-अविघ्नमस्तु यज्ञानां काले वर्षतु वासवः ।
निरातङ्काः प्रजाः सन्तु सीतारामसमागमात् ॥३९॥
( अन्तर्धानं नाटयन्ती निष्क्रान्ता )
राम-कथमन्तर्भूता वसुमती !
वाल्मी-अनतिदीर्घसन्निधाना हि देवताः ।
राम-भगवताहमप्यनुज्ञातो लक्ष्मणमभिषेक्तुमिच्छामि ।
लक्ष्म-( अजलिं बध्वा ) यदि प्रसन्नमार्येण, तेन तनयसंक्रामिणा
युवराजशब्देन विभज्यतां चिरकालानुचरः सौमित्रिः ।
वाल्मी-इक्ष्वाकुकुलसहशमभिहितम् ।
राम-का गतिः, अनतिकान्तैव रामेण लक्ष्मणप्रार्थना। अवश्यं चेदिद
कर्म वत्सस्य, तदहमेव तत्प्रतिपत्स्ये । सौमित्रे, आनीयतामभिषेकसभारः ।
लक्ष्म-आर्य, सम्पादितं सर्वमभिषेकसमयोचितं व्यग्रहस्ताभिर्दे-
वताभिः । पश्य-
एष च्छत्रं वहति भगवान् वासवश्चन्द्रगौरं
देवी वालन्यजनयुगलं जईकन्या शची च ।
अम्भोगर्भान् कनककलशान धारयन्ति प्रजौघा.
श्चित्रं नैतत् प्रणयसुलभा सम्पदस्तद्विधानाम् ॥४०॥

·राम-आवयोस्तर्हि वेत्राधिकारः । लक्ष्म-अनुगृहीताभियोगः संविभागः । राम-लक्ष्मण, वेत्रं धारय । (वाल्मीकिमुद्दिश्य ) भगवन्नभिषिच्यतां नप्ता। वाल्मी-कलशमादायोपसर्पन ) भो भोः साकेतनिवासिनः पौराः, नानादिगन्तवासिनो राजानः, विभीषणसुग्रीवहनुमत्प्रभृतयो महारथाः, शृण्वन्तु भवन्तः- मैथिलीतनयः श्रेष्ठः कुशो नाम महारथः । अभिषिक्तोऽद्य साम्राज्ये मान्यतामस्य शासनम् ४१॥ पुरन्दरस्य यत् स्वर्गे पाताले यच्च वासुकः । पृथिव्यां यच्च मान्धातुस्तदस्तु तव मङ्गलम् ॥ ४२ ॥ (आभिषेकं नाटयति) (नेपथ्ये कलकल:) जय जय महाराज | सीता-पिअं मे दिठिआ संउत्तं । ( प्रियं मे दिष्टया संवृत्तम् ) रामः-पूर्णास्ते लक्ष्मणस्य मनोरथाः । सर्वे-(हर्ष नाटयन्ति ) राम-(कुशमुद्दिश्य ) राजन्, त्वयाहमभ्यनुज्ञातो यौवराज्ये लव- मभिषेक्तुमिच्छामि । कुश-यदाज्ञापयति देवस्तातः । राम-प्रकामम् ( कलशमानीय) महाराजकुशस्यायं लवो नाम मियानुजः । मया तद्वचनादेव यौवराज्येऽभिषिच्यते ॥ ४३ ॥ सर्वे-(यथोचितं हर्ष नाटयन्ति ) ·वाल्मी-किं ते भूयः प्रियमुपहरामि । रामः- त्वदर्शनेन विधिना परिशुद्धवृत्ति- र्जाता महाध्वरसखी मम सैव पत्नी । न्यस्तं च सूनुयुगलं भुवनाधिकारे किं स्यादतः प्रियतमं गुरुणाभिधेयम् ॥ ४४ ।। वाल्मी-तथापीदमस्तु- स्थाणुर्वेधात्रिधामा मकरवसतयः पावको मातरिश्वा पातालं भूर्भुवस्स्वश्चतुरुदधिसमाः साममन्त्राश्च वेदाः । सम्यक्संसिद्धिविद्यापरिणततपसः पीठिनस्तापसाश्च श्रेयांस्यस्मिन्नरेन्द्रे विदधतु सकलं वर्धता गोकुलं च॥४५॥ (इति निष्कान्ताः सर्वे) षष्ठोऽङ्कः ॥ कुन्दमाला समाता।

·No text on this page.