·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·काव्यप्रकाशा
श्रीममाटभट्टविरचितः ।
पण्डितकुलपतिना
वि, ए, उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येण
प्राचीनां व्याख्यामवलम्बा सङ्कलितया
व्याख्यया समङ्गतः ।
द्वितीयसंस्करणम् ।
कलिकातानगरे
कलिकाता यन्त्र
सुद्रितः।
₹१९९०

·No text on this page.

·काव्यप्रकाशस्य सूचीपवम् । विषयः पृष्ठाया: पङ्को विषयः पृष्ठायाः पती अथ प्रथमोबासारमः साध्यवसाना गोणी ४० १ मङ्गलाचरणम् काव्यस्य प्रयोजनम गुहा ४ . " ४१ my ४४ गीर्वाहीक इत्यत्र लक्ष्यार्थ- मिर्णयः लक्षणाया: षधित्वम् गूढ़व्यापम् चगूढव्य वम् लक्षणायाः बैविध्यम् लाणिकशब्दः कारणम् १० स्वरूपम् १३ नम-'पनि)--काव्यम् १६ मध्यम-(गुयीभूतव्यङ्गा)- काव्यम् अधम----(चित्र) काश्यम् अव दितीयोलाबारम्भ: २२ अन्नभेदाः आर्यभेदाः २२ तात्पय्यार्थः २२ ४५ 20 ३ १ লবামুঘল্পনাৰ ५० ५ ५० अधव्यचकता ५ स्थापनम् पभिधामूला व्यन्जना संयोगादिनैकार्थनियमम् व्यञ्जकमन्दः शब्दख व्यश्कतावामर्थस्य सहकारिता पथ ढतीयोलासः ५३ बाबकभन्दा १ ५३ माधानप्रयः ५४ अभिधाविचार: ५ cc - पार्थों व्यसमा ६ ववादीला वैशिध्ये व्यसनमीदा- उपादामलषमा १ ३७ १ पाचपाधापत्तिखरीन ६१ है अर्थव्यचकतायां शब्दस्य साहायम् अथ चतुर्थीलासारम: অবিশবিষয়াবলি: सवाय प्रयोजनप्रतीति: ३८ सारीपाला ·[ २ ] ४ . वषयः पृष्ठायाः पङ्ती विषय: पृष्ठाया: पत्र अर्थान्तरसंक्रमितवायध्वनिः ६२ २ अत्यन्त विरस्कृतवाच्यध्वनि: ६२ अर्थशत्य त्यध्वनिविभागः विवचितान्यपरवाच्यध्वनि: १५ अर्थशल्य त्यध्वनिप्रभेदानाम् अलक्ष्यक्रमव्य मव्ययध्वनिः उदाहरणानि विभावानुभावव्यभिचारिण: १५ शब्दार्थोभयशक्य त्यध्वनिः १ रमम्वरूपम् २ शब्दशक्य त्यार्थशक्य त्यध्वनीना रसनिष्पत्तिः भइलो- प्रदगतत्वम् ११ बटादिसमता ३ এম লীলা সব थौशङ्कसम्मता १७ ५ गतत्वम् भट्टनायकसम्मता १ रसादः पदैकदेशरचनाव अभिनवगुप्तसम्भता १ गतत्वम् १३७ रस विभाग: ८१ १ रसाद: प्रबश्वगतत्वम् ८३ १ ध्वने: शुइभेदसलनम् १४६ रमानामुदाहरणानि १ ध्यने: संमृष्टिसहरी १४७ विप्रलम्भः ध्वने: संसृष्टिसाराधीना म्यायिभावा: ह व्यभिचारिभावा: ध्व ने दसमष्टि: गान्तरमः पथ पञ्चमीमासारमा মান: १ गुणीभूतव्यकाव्यप्रभेदाः १५० रमाभामभावाभासी पगूढ़व्यम् भावस्य शान्तिरुदयः सन्धिः अपराव्यम् १५.२ सम्ग: ८५ १ संख्या . शबलता च ४ भावशान्त्यादीनां कचित् प्राधान्यम् मंलक्ष्यक्रमव्यध्वनि: সম্বলি: शब्दशत्युत्यामडारध्वने- मदाहरणम् शब्दशक्युत्यवस्तुवनेबदा- पम्फुटव्ययम सन्दिग्धप्राधान्य व्ययम् बायसिहाव्यम् काकावितव्याम् पसुन्दरव्यम् যুগীমৃন্ময় নি। प्रभेद: ११३ अम्तुबशालकारखा गुपी- २ ३ ·[ ३ ] विषयः विषयः पृष्ठायाः पहनी पृष्ठायाः पती १६३ . २ १९ ३ भूतव्य वना নিযুঘীমন্মযী: २.१ 8 सकार: १६३ অশ্লীলনা सन्दिग्धता अप्रतीतत्वम् ग्राम्यत्वम् नेयार्थत्वम् २०१ प्रकारान्तरण ध्वनेस्वैवि- ८ २०२ ५ १ लिष्टत्वम् २०३ ३ ध्यम् १६४ व्यचनाहत्तिसंस्थापनम् पञ्चमीलाससमाप्तिः । षष्ठसा उल्लासमा अधमचित्रकाव्य- निर्णये तात्पर्यम् । अथ षष्ठीलासारम्भः १८८ शब्दचिवार्थ चित्रयोः ३ १८८ स्वरूपम् शब्दार्थचिवयोः क्रमेण उदाहरणे १८ an ५ शब्दार्थचित्रयो: बहुभेदता १९० षष्ठोल्लाससमापनम् । सप्तमसा उल्लाससा काव्यदीष निर्णये तात्पर्यम् । विधेयाविमर्ष: २०४ विरूहमतिकारिता २०८ पददीषाणां केषाञ्चित् वाक्य- पदांशगतत्वम् वाक्यगतपददोषाणामुदा- हरणानि ११ यत्तच्छन्दयोः साकाइनिरा. कास्ताविचारः २११ पदाशगतदोषाणामुदा- हरणानि २२५ अप्रयुक्तत्वादीनामसामयरूपत्वेऽपि पृथगुनिवौजम् २३२ वाक्यदोषाः २३२ प्रतिकूलवर्णता उपहतविसर्गता २३४ सन्धावश्लीलता २३५ क्सिन्धिः तब सप्तमीलासारम्भः १९१ १९१ ११२ १ १९३ ५ १ १९३ १ दोषलक्षणम् पददीषविभागः श्रुतिकटुता च्युतसंस्कारः अप्रयुक्तत्वम् असमर्थत्वम् निहतार्थत्वम् अनुचितार्थता निरर्थकता ४ हतहत्तता २२६ २३२ २ न्यनपदत्वम् अधिकपदत्वम् कथितपदत्वम् २२९ २४१ १ पतत्प्रकर्षः २४१ वाचकता १९७ ३ समाप्तपुनरात्तता २४२ ३ ·6 ] पृष्ठायाः पङ्ती पृष्ठायाः पती विषयः पान्तरकवाचकता विषयः बनियमे सनियमः २४३ १ अभवन्मानयोगः २४४ १ মিমি: अविशेषे विशेष: অলমিছিলকানা २४५ १ साकाडता २७३ अस्थानस्थपदता ५ २५२ २ पस्थानस्थसमासता सौर्णता गभिंतता चपदयुनाता सहचरभिन्नता २५२ ২৩g २५३ है प्रकाशितविरुइता २०५ विध्ययुनाता २७५ ४ विसहमतिकारिता २५४ प्रसिद्धिहतता भप्रप्रक्रमता २५५ उद्देश्यप्रतिनिदेश्यभावस्थले कथित. पदस्य दुरीता २५६ द २७८ १२ अनुवादायुनाता त्यतपुनःखीकतत्वम् २७८ अनौलार्थता कर्णावतंसादिपदे न पौन- रुत्यदोषः विशेषणदानार्थं कचित् पौनरुत्यम् न दोषः २८२ प्रसिद्धिसत्वे निहतीरदुष्टता २८२. अनुकरणे सर्वेषामदीषता २८३ दोषाणाम् क्वचिददोषता ५ १ ६ १ ५ गुणता वा २८३ ५ १ ४ अक्रमता २६० मतपरार्थता २८२ अर्थदोषा: अष्टार्थता कष्टार्थता व्याहतार्थत्वम् पुनरुतत्वम् दुक,मत्वम् माम्यार्थता सन्दिग्धार्यता २५६ निईतुता प्रसिद्धिविरोध: २६० प्रसिडिविरीधस्य कविसमया- सिद्धले न दोष: विद्याविरोध: पनवीकतना सनियमेऽनियमः १ १ . कष्टार्थताया गुणता २८३ कष्टता न दोषी न गुण: २८६ अप्रयुक्त निहतार्थयारदुष्टता २८६ अनौलत्व गुथः २८७ सन्दिग्धत्वस्य गुणता २८८ अप्रतीतता गुण: २८९ ग्राम्यत्व गुणः २९. न्यूनपदत्व गुणः २९१ न्यूमपदत्व' न गुणो न दोष: २९१ अधिकपदत्व गुपः ५ ३ १ १ १ ·[ ५ ] विषयः पठाया: पती कचितपदवं गुण: २१२ पतत्प्रकर्षः गुण: २२३ समामपुनरात्तवन दोषी न गुणः पस्थानस्थसमास: गुणः गर्भिनव गुणः २९३ रसदोषा: ५ व्यभिचारिणः खशब्द- विषयः घष्ठायाः परकी पष्टमस्य उमासस्य गुणालज्ञार- भेदसहितगुणनिरूपणे तात्पर्यम् । तव अष्टमोझासारम्भः गुगलक्षणम् गुणाना रसधर्मत्वम् पलहारलक्षणम् मुखालकारयोः प्रभेदः वामनायुक्तगुणालद्वार- १११ १ वायत्वम् २९५ रसस्य खशब्दवाचवम् १ स्थायिनः खशब्दवाच्यत्वम् १ चमुभावस्य कष्टंकल्पना ₹ गुणविभाम: माधुर्य गुणलक्षणम् ३१२ पीजीगुणलक्षणम् प्रसादमुगलक्षणम् वामनाद्य कदशविधार्थ मुसामा यमिक यस्यान्तर्भावः बस च पदी- विभावस्य कष्ट कल्पना १ प्रतिकालविभावादि- परिग्रहः १ पुन:पुमर्दीप्तिः ३ चकाई प्रथमम् २२९ अकाई च्छेदः २२२ पङ्गस्यातिविस्तृतिः শক্কিনীলম্বান २९ प्रकृतिविपर्ययः २९९ ११ पनङ्गस्याभिधानम् व्यभिचारिणः खपदवाच्यत्वम- दोषः ५ विरुद्धरससञ्चारिभावादीमा बाध्य- वधीक्तिगंग: विषयोरपि रसयीः पविरीधः २१० २ আলালমৰিধমহলুখালী पानि यशियस्यान्तर्भाव: यब चादीषखपता माधुर्यगुणस्य व्यनकाः पोजीमुखस्य व्यञ्जकाः प्रसादगुणख व्यञ्चका: रचनायाः कचित् वपरीत्वम् १९ ६ पष्टमीबाससमाप्तिः १२४ नवमस उवासस रीतिसहित- शक्षाबारनिय नापर्यम्। वच बबमोखासारभः बक्रीतिः सप्तमीपाससमापनम् १.८ ·[ ६ ॥ विषयः पृष्ठांया: पडती चनुमासः १ ३२६ ५ ३२४ देकानुप्रासः इत्यनुप्रोस: उपनागरिकारोति: ३२७ ३ ६ विषयः पृष्ठाया: पडतो श्रौती उपमा २५१ पार्थों ठपमा २५३ १ रुपमाविचारः ३५६ धर्मलीपे उपमा उपमानलीप उपमा ३५८ दूवादिलोपे उपमा ३५ धर्मवायुभयलोपै उपमा धर्मोपमानलोपे उपमा उपमेयवादिलोपे उपमा धर्मोपमानवादिलोपे परषा रौतिः कीमला रीतिः सपनागरिकाप्रभतीनां यथाक्रम वैदर्भी- गौड़ीपाञ्चालौति नाम ३३७ १४ खाटानुप्रासः ३२८ १ यमकम् ३२१ है उपमा ४ औषः शब्दगंत: उपमायाः पञ्चविंशति- विधत्वम् मालीपमा ५ ३३४ श्रेषस्य नवमी भेदः ३३७ विचार: दोषगुणालहाराणां शब्दार्थ- गतले नियामकम् ३२८ चिवालबारः रसनीपमा अनन्वयः है १४ २६५ खड़गवन्धः उपमेयीपमा उत्प्रेचा सन्देह: १ मुरजबन्धः ३४६ १ ११ ३६८ ३६ है १ पद्मबन्धः गर्वतीभद्रम् ३४८ १ पुनरुकावदाभासः २४८ नवमीबाससमाप्तिः ३५० ४ दशमख उवासंस्थालङ्कारदोषनिर्णय- सहितार्थालजारमिये तात्पर्यम् । तव-दशमीक्षासारमः १५० रूपकम् समस्तवस्तुविषयरूपकम् एकदेशविवर्तिरूपकम् साबरूषकम् লিঙ্গন मालारूपकम् परम्परितरूपकम् रसनारूपकम् पपतिः मेषः पर्थगत: उपमा ३५. ३०४ १ पूर्णपमा सुशीपमा च ह ·[ ] पृष्ठायाः पडतो पठायाः पच्क २ विषयः समासीतिः निदर्शना माखानिदर्शना निदर्शना पन्यरूपा पप्रस्तुतप्रशंसा ३७८ ५ ४.८ ४१. विषयः भाविकम् . काव्य लिगम् पर्यायीक्तम् उदात्तम् उदात्तम् अन्यविधम् समुच्चयः समुच्चयोऽन्वविध: पर्यायः पर्यायः पन्धविधः ३७८ ४१. ३ ४११ अप्रस्तुतप्रशंसाभेदाः भतिशयोति: ३८४ १२ प्रनिवस्तूपमा ४१४ दृष्टान्तः ३६६ ३८७ ८ ३८८ दीपकम् मालादीपकम् तुल्ययोगिता व्यतिरेक: अनुमानम् परिकरः व्याजीक्तिः ३८र ५ परिसंख्या ४१६ १ उपमानवाधिकत्वे न व्यति- कारणमाला ४२० १ रेकः ३ पन्योन्यम् ४२२ १ ब्यतिरेकस्य भेदाः २९० ४२२ मालाव्यविरक: ३९२ उत्तरम् उत्तरखान्धविलदार नान्तर्भावसम्भव: भालेपः २९४ ४२३ ३२५ ५ सूक्ष्मम् ४२४ विभावना विशेषीतिः मारः ४२५ १ पसङ्गतिः विरोधादसमातेर्भेदः समाधि: १ ४२७ १ यथासहाम् पर्यान्तरन्यासः बिरीध: विरोधविभागः खभावोक्तिः बानस्तुतिः सहीतिः ६ १ ४२८ ५ ४०३ समम् विषमम् अधिकम् प्रत्यमीकम् मौषितम् एकावली ५ ४३१ ५ ४०५ ४३९ विनीतिः परिवत्तिः ४०५ १२ ·[६] विषयः पृष्ठायाः पङ्ती ४३५ सरगम খানিকাল प्रतीपम् सामान्यम् विशेषः ४३६ ४३८ १ तद्गुणः ४४१ ४४२ . ८ व्याघातः ४४३ ४५९ संसष्टिः ४४४ विषयः पृष्ठाया: पहना यमकदोषः, तस्य उक्तोऽन्त- विश्व ४५६ उपमादोषाः, तेषामुक्तोऽन्त- र्भावश्च ४५६. सपमायां कचित् लिङ्गवचनादि- भेदस्यादुष्टता ४५८ कालादिभेद उपमाया-दुष्टता. व्यवस्थापनम् उपमायामपरौ दोषौ तयोग- চলমাৰ ४६२ उत्प्रेचादीषः तस्य उनोऽन्त- विश्व अर्थान्तरन्यासदीष: ५ समासोनिदोषः तस्य सनेऽन्त- र्भावश्च अप्रस्तुतप्रशंमाया दोषः तस्य उक्त इन्तर्भावच दशमीलाससमापनम् । काव्यप्रकाशसमापनम् । ४४५ ४४८ ५ ४५० ३ पाणिभावसकर: सन्देहसकरः सन्देहसहरस्थ लनिर्णयः एकात्रयानुप्रवेशसङ्कारः बलकाराण शब्दार्थगतत्व- नियमः चलङ्कारदोषाः पृथक सन्ति बनुमासदोषाः, तेषामुक्तो- ऽन्तर्भाव ४५३ ४५४ १२ ४५४ ११

·काव्यप्रकाशः।
प्रथमः उल्लासः।
अन्यारम्भे विविधाताय समुचितेष्टदेवा अन्यक्कर परा-
शति।
-
मुखपतुर्भिः स्तुवते विधाचे स्तोत्र श्रुतौनाश्च चतुध्याय ।
भुजेचतुर्भिपतुरीऽर्थवर्गाप्रमो ददानाय चतुर्भुजाय ॥
दुर्व्याख्याननितप्रमोशमनी वैषम्यविध्वंसिनी
वैशवादतिरीचनी रखनी काव्यालोडाटिनी
टीका विज्ञजनप्रमीदजननी भावार्थचिन्तामपी
भट्टाचार्यमहबीब रचिता काव्यप्रकाशीपरि।
काव्यप्रकाशाख्यविश्कासने वैषम्यदीपार्पितकानि बावने ।
चलायमानापि ममास्तु टीका माधुर्यधुर्येवसुधाष टीका ॥
दीपो विचारसुलभी यदि दुष्यता वह ये न तब सणकमिदन्तु धीराः ।।
यन्यान् यथार्थमनिसंखातमानसबाद व्याख्या मम प्रथममेव न दूषषीया ।
सुमारान् रामकुमारान खादुकाव्यप्रतिहारण गहने शास्त्रान्तरे प्रवर्तयितुम्
पपिपुराचादिभ्यः उदृत्य काव्यरसाखादकारचम अलबारमास्त्र सक्रिय भरतमुनिः
प्रचीतवान् । तदुता खादुकाव्यरसीभित्र मात्रमप्युपसन्धते । प्रथमालीढमधुराः
पिबन्ति बह भवनम् ॥” इनि। मन्मटमा ताः कारिकाः सीदासर व्याख्यात
कारिकायन्वप्रथममायभूतां नियतिकतनियमत्यादि कारिकाम्
सत्यापयति
बन्चारबादि यन्यः महावाक्यविशेषः । सच विशेषः महाजनानां सबवेन
व्यवहारात एक परिचयः। तदाकाडापूरणरुपैकप्रयोजनववेग समक्षवाक्यानाम्
एमावानात् । बाबुकाम भर्येक्यात एकं वाक्य साकार चेत् विभाग सात्
पनि समयान बस मधीमनात इत्यर्थः । न विभिनदीषगुणालरा-

·काव्यप्रकारी ८ रबोधवाक्यानां प्रयुक्तत्वेन सहायकवाक्यत्वात् समसकारिकीकवाक्यानो पर मानन्दचक्रवाती तुबन्धलषम् पयत् एष पाए। यथा “प्रेचावत्महत्यापयिकलंक अभिधीयमानसम्बन्धप्रयोवनका सन्दर्भो पन्या इति। सम्बन्धप्रयोजनं च तत्सन्दर्भस्ख व अन्यदीयसम्बन्धप्रयोजनयीः पमिनामस्य पनुपयुकात्वात् । म पचित् महाकाव्य- रूपन्चे पल्युत्तरखा दिभि देवतात्मा इत्यादी वस्तुमाषय व निर्देशन तर सम्बन्ध- प्रयोजनयी; एकस्य अपि पाभिधानेन तत्र प्रत्याः। वसमापनिर्देशक अपि महाकाव्यलक्षणत्वेन दखिना सत: तस्य महाकाव्यत्वेन सन्दर्भारपायात् तमच- चम्, । "सर्गबन्धी महाकाव्यमुच्यते तस्य खचणम् । प्राचीनमखिया वस्तुनिर्देशी वापि तमुखम् इति। तदयोग्यतायात बन्यत्वं विना पख दुर्वचत्वात् सुखबीधार्षम् अमुकनीकस्य पसकतवणवाक्यस्य प्रसकपको व्याख्या क्रियते इत्युतिपूर्विकायां बाख्यायां ग्रन्थत्वेन व्यवहतायाम् पतिव्याते! दुरत्वापत्ते । तस्य प्रतकारि- कारुपग्रन्थस्य पारमे पायप्रयवे भाविनौति शेषः । तथाच प्रहातग्रन्यस्य पाय- प्रयबप्रागभावकाले भारतौं वागधिष्ठाधदेवता समुचिता वागात्मक ग्रन्थारभ- प्राापनोकनाही परामशति उपल्लोकानाईग रूपेष निधात्वर्थेन उत्कर्षेच प्रकारण खीतशब्दात् एव सामाति इत्यर्थः । परापूर्वदशधाती। ज्ञानार्थकत्वेन मानविशेषपर. वात् पव बुभुत्सावशात् खीतशब्दन भपि खस शाब्दबोधनमनात् । तथाच उत्कर्ष- श्रीषकत्वात् स्वतिरूपमङ्गलमेव नियति प्रत्यादिकम् इति बोध्यम् । नच भाविनौति पूरणं किमर्थम् इति वाय पाद्यप्रय मालाचरणवाधात् न. वर्तमानप्रागमाव. प्रतियोगित्वम् भाविव तथाच भाविनीत्यख पारम्पविशिषलेम वर्षमानमागमाव- प्रतियोगितया एव पारी बोषित कथम् पारम्मानुयामिप्रागभावकालाधिकरपकत्व मालय बोध्यताम् इति वार्थ भाक्पिदाकदेशस भारम्भाधीगिना वर्तमानमाग- भावस्य एकदेशे वर्तमानकाले एक अधिकरबतायाः सतिसतम्बाः बीधनात् “भविर यस्ययने पुण्यम्" इत्यादी भारी सर्वक्षाणाम् इत्यादौ पनुमान निकपणीय इत्यादौ च सतिसप्तम्याः तादृभविषवषाव्युत्पते। पारमपदं वा बाह्यमयवंपाकास परम् । पकवौ तु निमित्तसप्तमी एव यम । तथाच यत्वाचायनानिमितमित्यर्थः इति सतत् न। मिमित्तख इटदेवतापरामरस पर भारदर्शित विधविधानकर प्रयागरणदने चकार एव तदा विनिर्दिष्ट खात्. तइनिर्देण्यात केस वापया- মাফিন আলাল অলি গা কালক : আইন विक्षिण कारपणाप्रदर्शनखः प्रहातपयोगिक तत्मदर्शनारपवीगात । लिमि।

·प्रथमः उसासः। सतम्या हि विविषः वः खप्रकान्वये पचपदार्यकारवयं निमित्वम् वि एकः । तवा "चमर्थिीपिन सन्ति" वन पहायचर्मपि ननविशेष कारवता न तु हननसामान्यसपर्म विनापि तदुत्पत्तेः । स च प्रकते न सम्भवति महलं विना अपि उत्पमान बारावीमा प्रेति मजालस्य अनिमित्तवात् पारमविशिव प्रति निमित्तस तु परप्रवचनुबीमिलेन वक्तुम् पशुचितत्वात् खप्रकवर्ष प्रति पयस्य निमित्तत्वम् इति चपरः पी। बचा कम्योपुत्रविवाई नान्दोमुखमियन खप्रत्यय विवाई प्रति नान्दीमुख कारखम्। सच पच नं सन्भवति भारास माला- जनकत्वात् । यदि पारम्भाय इत्येवं चतुर्थ थे सामी इति उच्यते संवापि पारी विश्वविधाताय इति चकारप्रियोगार्थे वा तत्र तात्पर्यम् इति पाता विक्षर । प्रेमतानुष्ठितपन्यसमाः माल विना बपि जातत्वेन व्यभिचारात यन्यविनंविधोतः एवं मंगलफलम् इत्यभिप्रायात् बार विधविधातायति। तचाप समाप्तिः खकारणात् एव इत्यभिप्रायः । पख पर्थस्य च ग्रन्यगौरवभियान विचारः प्रदर्शितः। समुचितवं अपि पटवाभाव तपशीकन न क्रियते देखिन पकते पपि तत्फल न खात् इत्वतः पास ति। देवतायाः पि महत- फलदानासमर्थवं साबपञ्चीयते त्वत पार समुचिति । बबलात् भरतमुनिः तवं एतत्कारिल पदीयसंहितावान पास कारिता दर्शनेन परामशति इत्यंत्र, प्रथमपुरुषनिर्देशखरसेन र विौँको तितकारिकावारित्वे तु परानशामि इत्येवं निर्देश एवं प्रचित स्यात् एव "पष्टी भाव्ये रसाः मृता" इति कारि- कायाम् परसायने अपि निदस प्रथनीपादानसरसेन नवमः शान्तरस: हत्तो पडीकरिषते कारिवाणी इतिचीतवे तु कारिकायाम् एव नब रसाः भाव्य रन् । पत एव च समतपतविषय बीताः पारोपिता: यदा प्रति समन- बलवियरूपकवारिका श्रोताः पारीपिताः इति बहुवचनम् अविवधिवम् प्रति उनी एक व्याख्यातम् । खीवकारिवाले दुबीती पारीपिती पदा प्रत्येकाचते न रतपये तत्परत: इवन बरुपपतिः। नदुका पन्चकता प्रत्यको एक घोषियान् इति वा नतु भरतप्रचीतनाप्यमान व्यर्थकलेन नायनास अवकारिबानावात् नावा एक निर्देछन् तिवात्। बल एवं स्वनीहारी अवसान परि मागापूर्ववत् अति पारिमायो पूजा- मनातुलपया नावारुपमानित नयेने राबरिया मन शिवा की हा विधान पक्षिनीव हिमामा" मालामपिता ·काव्यप्रकाश नियतिकृतनियमरहितां जादैकमयीमनन्यपरतन्नाम् । एवंविधवैचिवसहरसम्भवात् उतभेदाननिकमा इति। कारिकायाम् पनुनाया: मालीपमायाः इत्तो एव उक्तत्वात् । इनितः एव कारिकाकारिख तु इत्युतमा- सोपमातुल्यतया भावारूपकख कारिकायाम उक्ति: सभपनि एव इनि पेत्, ना चिलीपेच समासगति पञ्चविंशतिप्रभेदोपमा शेषकारिकायां चकारस्य अनुनामालोप- भासमुश्यार्थकलेन चकारण कारिकायाम एव बतायाः मालीपभायाः इमिकता दर्शितत्व न मालाम्पकस्य तत्तुल्य तया कयने अनुपपत्यभावात् न खचितेति वृत्त्युक्त : विशेष्य न लक्षितेति पर्थात् इति पाहुः। परामरति अल्पस्य अर्थः दर्शिनः एव। चक्रवर्ती तु जयत्यर्थेन नमस्कारः भाषिप्यते इति इनिदर्शनात् नमस्कारानु- मानाय तव्याप्योत्कर्षवत्तया भारती परावति इत्यर्थः त्याला मनु नमस्काररूप- फरस उत्कर्षाव्यापकत्वात् कस्यचिदुतलष्टस्य पपि कैन अपि पनमनतत्वात् किन्तु नमस्थतायाः एव सदव्यापकत्वात् तदापस च मन्याता पदर्शितत्वात् एक। किं च नमस्कारव्याप्यत्वस्य निधातुमा अनुपस्थापितवन नमस्कारव्याप्यत्वशिख भाष्य- पन्थार्थत्वाभावे ताशार्थकतया पाभाषयन्यन वाचनस्य बाधितार्थकत्वात् एव नमस्कारः पाचिप्यते इतिहते तु नमस्खारः व्यज्यते इत्येव पर्यः तत्प्रदर्शनच स्तुतिरूपमडल मानसनमस्कारस्य अपि अनुबन्धि प्रति प्रदर्शनाव प्रति अपवम् । नियतीत्यादि। भारती वागधिष्ठात्री देवता जयति उत्कर्षाश्रयः, उत्कर्षावयवसायकम् पबविलक्षणं विशेषणम् चाह कवेरिति । कवेः काव्यापी निर्मिविम् पादपती बनयन्ती पाड- पूर्वधाधातीः जननार्थकत्वस्य अपि गर्भाधानादिप्रयोगहष्टत्वात् काव्यस्य कविः व भारती पपि कर्वी तत्प्रसादेन एव कविना काव्यकरणात् विशिष्टौ शब्दार्थों च काव्यम् इति पन्थक्तत् एव वक्ष्यति। नगडूपनिर्मितिमतः ब्रह्मणः लषष्येन भारत्या उत्कर्ष समर्थयितु तत्कतकाव्यरूपनिर्मितः विशिषचानि पर्थशब्दरूपांश- हयावदन पार नियबीत्यादि। नियतिः पहष्ट सततः नविकम्यः नियमः बन्यतावचा विचार अष्टानन्याम् इत्यर्थः। शब्दार्थीमयापख कायस्थ पारी विशेषणम् पदं बोधम् । चन्द्रकलामकमुखरूपस्य कुन्द दुधवषयमीरुपय व्यतीवर पाकामादिनित्य- रूपस्य च कायार्यस्य पजन्यत्वेन पाटाजबलप्रीव्यात् शब्दासावदन वाहम- ·प्रथमः उमासः। नवरसरुचिरा निर्मितिम् पादधती भारतौं कर्जयति ॥ १ ॥ काव्यकपनिर्मितिबमकलैनच उत्कर्षः समर्थितः "निर्मितिमादधती" इत्युका काव्यस्य भारतीजन्यताप्रकारे अपि पहटाजन्यताकथनाविरोधः। शब्दांश जन्यतायाः अर्थविशेषांश पजन्यताया विरुद्धत्वात् एकावरेदै एव तयोः विरोधात्। यहा 'नियम्यते रति नियतिः संसारः तव अतः दर्शितः नियमः मल एव पमम् इत्यादि- रूपः तद्रहितां प्रभेदेन मुखे भेदेन नायिकायाम् अपि कमलवर्णनेन तच तादृश- नियमराहित्यात् । द्वादति । सादः सुखम् एकः केवलः दुःखासभित्रः यस्मात् काव्यात् तन्मयौं ततखरूपाम् इत्यर्थः । अनन्येति। अन्यानि खभिन्नानि समवा- व्यादिकारणानि तत्परतन्नाः तजन्याः ये ब्रह्मसष्टिरूपाः घटादयः तद्भिवाम् इत्यर्थः । यद्यपि “परतन्त्रः पराधीनः" इति कीषः तथापि बन गुरुपरतन्त्र त्यादिषु इव अधीनमाव तदेवदेश परवन्धपद निकटखाचणिकं तेन न अन्य पदपौनरनयम् । अव च पन्यपदं नियतिभिन्न कारणपरम् एव कारणमानपरत्वं नियतिकतेत्यादः पृथगपा- दामानुपपचेः । न च तत् एवं किमर्थ कृतम् इति वाच्छ ध्वंसस्य समवाय्यसमवाधि- कारणाभावेन सदजन्यखेन तनिरपेचाहष्टमन्यत्व पर्यरूपकाव्यस्य तु तादृशादृष्ट- जन्य त्वम् अपि माति इत्येतत्प्रतिपादनाय गोषन्धायात् पृथगुपादानात् । चक्रवर्ती तु विशेषणश्यम् इदम् अन्यथा एवं व्याचष्टे । यथा नियति: पदृष्ट तत्वतः ब्रम- सृष्टो नियमः नियमविशेषः चन्द्रः एव चन्द्रपदप्रयोगात् वह च्यालादकलादिधर्माणाम् पपि अपवर्गः इत्येवं रूपः। कविनिर्मित: तु तद्रहिता मुखे अपि कविना चन्द्रपदप्रयोग कृते पानादकत्वावगमात् इति । तथा वेदान्तिनये कार्यकारणयोः पभेदः अपि भाद्रियते प्रतिभानन्ध कायानन्या अभिना एवं प्रतिभा तत्परतन्वा तज्जयां प्रतिभा- अन्धान प्रत्यर्थः इति तदयम् पपिन। तथाहि चन्द्रः एव चन्द्रपदप्रयोगात् आहा- दकत्वावगमः इत्यस्य कः अर्थः किं रुष्टौपचन्द्र चन्द्रपदप्रयोगः एव म पनि किंवा प्रयोगसले पपि पाहादकलावगमः न पति रति ? न पाद्यः, गौर्वाधिक: रतिवत् चन्द्र मुखम् इति विधेयस्य चन्द्रस्य पादौ प्रयोगे चन्द्रसहर्श पपि चन्द्र- प्रयोग सारीपाया बचायाः अनसटौ पपिटखात् तत्र एव चन्द्रनिष्ठाबादक- स्वस्थ प्रयीजन मुख प्रवीत्या। म दितीयः पपि इति, नियतिकतेत्यादः ताश्याः ?

·काव्यप्रकाये नियतिशतया नियतरूया, सुखदुःखमोहखभाषा, परमा- खाधुपादानकर्मादिसहकारिकारणपरतन्वा, पडसाः, न च अद्यैव तैः, तादृशी ब्रह्मणो निर्मितिः निर्माणम्, एतहिलक्षणा । व्याख्याया: विरोधात्। तथा अनन्यपद प्रतिभापरत्वं व्याख्यानम् अपि पयुक्त अतिविरोधात्। तथाहि ब्रह्मानिर्मितिपरमाखादिकारणपरतचा सविलक्षणा तु कविवानिर्मितिः इति लिखने कविनिर्मितेः समवाय्यादिकारणपरतन्त्रत्वाभावे लधे परतन्नपदार्थः एव नअर्थान्वयस्य दर्शितत्वात् न तु पन्यपदार्थः इति। नवरसति। भव रसाः यव इति बहुनौहिणा नवरसति एक विशेषणम्, अत: सत्प्रतियोगितया भनि ब्रह्मनिर्मितेः विशेषणं वृत्तौ व्याख्यास्यते पन्यथा एव षड्सः न हवेत्येव व्याख्ये येत न च हत्ती एव किमर्थं तथा न व्याख्यातम् इति वाच्य ? तथा व्याख्याने नवरसैः रुचिरेत्येव प्रकृते अपि समास: स्यात् अन्धथा व्याख्यानव्याग्व्येयविसंवादा- नेः। तादृशसमासे च संख्यापूर्वकर्मधारयत्वेन हिगुत्वात् पपावादित्वाञ्च नदादि- त्वेन नवरसी रुचिरत्येवम् एव निर्देशापत्तेः । न च भवभिः रसे. कचिराम् एवेति समासाश्रयेण तद्दीषानवकाश: इति वाच्च ? विपदतत्पुरुषस्य व्याकरणनिषिद्धत्वात् रुचिराम् इति अपरं विशेषणं पाहादजनिकाम् इति पर्थकम् । न च इदं विशेषणं कथं ब्रह्मनिर्मितिवेलक्षण्यसाधकं अधनिर्मितेः पपि रुचिरत्वात् इति वाच्य ? सचि- राम् एव इति नियमगर्भवं वैलक्षण्यसाधकत्वात् । पत एव नदीवतः इति अननिर्मिती हृद्यत्वे नियमाभावः दर्शयिष्यते । न च एवं शादमाबजनिकाम् इति अर्थपर्यवसाने लादेकमयम इत्यनेन सह पौनत्यम् इति वाचीत पलहाराधीन- हादस्य पत्र च रसाधीनवादस्य विवचितत्वेन पौनसल्यात् । पत एव न च इवेव तः इति व्याख्यया रसाधीनवादः विवचितः शारादिरसनवकमधुरादिरसषट्कयोः भेद पपि शिष्टरसपदमहिना एकत्वावभासात्। यद्यपि रसकपडादः पत्यंत वयापि रसव्यतीनां धारावाहित्वन पूर्वरसत्यल्या पपररसम्पत्तिजननात् रसाधीनत्वबादस्य मोध्यम् । म च एवं रसः इयमावत्वाभावप्रदर्शनात् नवरसः रुचिरान व समास: प्रदर्भितः वि वाचम् ! पृषग्रसपदार्थापण एष तत्वदर्शनात् बायः भारती रति अम्वयंपादधती इत्यव अपि कवितरौति पध्याहारसपाहचक्रावती चाधान खयं निर्माय कवितर्थपन् इति पाह। तत् न। कवेः निर्मितिम इति अवयन एव चाचानस्य जननरूपत्वेन एव सर्वसामान कवितरीत ध्यासारख भारत्वा:

·प्रथमः उसासः। तु कविवानिर्मितिः, पत एव जयति, जयवर्षेन च नम- स्कारः भाषिप्यते इति ताम् प्रति पनि प्रणतः इति लभ्यते । पर अभिधेये सप्रयोजनम् इति पाह। काव्यं यशसऽर्थकते व्यवहारविंदे शिवतरक्षतये । कविनिरपेचकर्ट त्वकल्पनस्य च गौरवयतत्वात् ब्रमनिर्मित:विशेषाप्रदर्शन तक्षिप- रौते कविनिर्मितिविशेषणे भारत्या उत्कर्ष समर्थयितु' प्रधनिर्मितः विशेषणानि भादी पाक्षिप्य पार नियविनय ति। मियतेः बदृष्टस्य शतया सामर्थेन मियतब्पा पापात् दुःखी पुण्यात् मुखी इत्ये धनियमविशिष्टा इत्यर्थः । मदीयघितीयव्याख्यानुमते तु नियती संसारे शनया नियमन जले एव पनम् इत्येवं नियतरूपा इत्यर्थः । सुखेति मीक्षान्तपदम् पब वजनकपदं बोध्यम्। परमाबुवादीत्यादि पदात् घणककपा- लिकाकपालादिपरियः । एतानि समवायिकारणानि उपादानं समवायिकारण कर्म कुम्भकारादः क्रिया पादिपदात् समवायौतरसमसकारणपरिग्रहः तानि सहकारिकारणानि ब्रायः निर्मितिः इति पाक्षिप्तनिर्मितिपदम् उपादाय व्याचष्टे निर्माणमिति । अपिहितभावत्वात् निर्मीयमाषघटाधर्थकम् । श्रीकस्थविशेषशानि अधुना व्याचष्ट एविलक्षणा तु पति, बानिर्मितिः वागुपनिबद्धा शब्दार्थामक- काव्यरूपा निर्मितिः । पत एवति। उताविशेषणवेलचस्यात् एव इत्यर्थः । स्तुतिरूपमङ्गलम् इदं मानसनमस्काररूपमजलस्य पपि व्यन्नकम् इति चभिप्रायेण पाह जयस्वर्थेनेति । उत्कर्षे इति पर्यशातीत्कर्षस्य खकार्यनमस्कारव्यचकत्वात् तस्य सीटग्रन्थला- अमस्वारस्य पाकारम् पाहता प्रति पनि । लभ्यते न्यनमया बुध्यते श्रीकार्यबीडभिः पति शेषः। ननु काव्यरूपनिर्मित्याधानात् भारत्या उत्कर्ष: समर्थितः। तत् च काव्यस्थ उपादिवले एव घटते तदेव तु न तख नियुयोजगत्वात् इत्यतःकाव्यख सप्रयोजनकत्व कारिकया उक्त तत् एव इतिहत् दर्शयति दहति । इह सारिका- अन्ये पास विषयः। अभिधर्य कारिकायस्थ पाच प्रतिपामिति शेषः । अयादि पिविष का नत् सप्रयोजन प्रयोजनविशेषजनकम् इचा इयर्थः । सायोजनम् पाए ति। कारणशून्यं कचित् कपाले काव्यतत्प्रयोजनयी: सतिरपनी एष पंसिय बोध्यम् । नयाच अहिन्यविषया याब विधष. .

·काव्यप्रकाये सद्यःपरनिर्वतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुज ॥२॥ कालिदासादीनाम् इव यशः, श्रीहर्षादेः धावकादीनाम् इव धनं, राजादिगतोचिताचारपरिज्ञानम् आदित्यादः मयूरा- दीनाम् इव अनर्थनिवारणं, सकलप्रयोजनमौलिभूत समनन्तरम् एव रसास्वादनसमुद्भूतं विमलितवेद्यान्तरम् भानन्द, प्रभुसम्मि- सधः- विधया तत्प्रयोजनम् भाइ इत्यर्थः। ते विदेजे इति वयः भावविवन्तात् चतुर्थी उपदेशयुने उपदेशयोगाय यशसे इत्यादौ चतुर्था जनकत्वबोधनात् काव्य यमः• प्रति करीति इति व्याच कालिदासादौनाम् इव इति । यशीजनकत्तम प्रमितत्व- ज्ञापमाय दृष्टान्तः दर्शितः। एवम् अन्यहये अपि बोध्यम् । श्रीहर्षः राजा धावक: रबावलीकारः कविः तेन रानमाम्बा रखावलीकाव्य क्रत्वा धर्म लब्धम् । राजादि- गतृ राजादिसम्बन्धी उचिताचारः प्रणासु राज्ञां राजसु प्रजानाम् प्राचारः सज्ञामच काव्येन सहर्णनात्। शिवसरस्य पशिवस्य चति दर्शयति पनिवा- रणम् इति । स्तुतिकपकाव्यपीतेन श्रादित्येन मयूरभहस्य कुष्ठनिवारणात् । परनिये इति व्याचष्टे सकलति । सकरीत्यादिक परपदार्थः सबःपदार्थम् पात्र समनन्तरम् एव इति । काव्यार्थबोधसमनन्तरम् एव इत्यर्थः । नितिपदार्थम् पार पानन्दमिति। अस्य भानन्दविशेषरूपतात्पर्ययावसानाय विशेषण्डयन पार रसा- खादति। यद्यपि पाखादः एवं रस: वक्ष्यते पतः रसस्य नपाखादः तथापिचन रसरूपं यत् पाखादन सटूपं सत् सम्भूतं समुहूतं वा उभयथा अपि बातम् इत्पर्यः । ताशाखादकाले विषयान्तरग्रहः नासिति पा विगलितेति। सानाविषयाभूता इत्यर्थः। उक्तिसौष्ठवाय कान्तासम्मिततया इति विशेषेख व्याख्यानात् पूर्व काव्य- पदं विलचकाव्यपरतया व्याच प्रभुसन्मितेति । प्रभुः पव प्रभी: पादशः तत्सन्मितं तत्तुलं यच्छब्दप्रधानं वेदादिशास्त्र विधिनिषेधवोधक: वैदः पादिपदात् वैदिक- मन्त्रच ततः विलक्षणं यत् काव्यम् इति पन्चयः। 7: समरसिंनया व्यव- शिवताम् इति प्रभीः पादरी बचा संग्रामसिंहः इति नभब्दपरावृत्त्या व्यवहार किन्तुं समरसिंहतया एव इति शब्दप्रधानता तथा बेदीलशब्देन एवं सरलीसगादि- वाक्यरचना न तु शब्दपराहच्या तदर्थकशब्दान्तरण इति भन्दप्रधानता बधाधुति- पौहारः इति नियमात् बीमार वापरचना। सुत्सवितति । मुखत् बम बह- ·प्रधम डमासः। तशब्दप्रधानवंदादिशास्त्रेभ्यः सुहासम्मितार्थतात्यवत् पुराणा- दौतिहासिभ्य शब्दार्थयोः 'गुणभावन रसानभूतव्यापारप्रवण- तया विलक्षणं यत् काव्यं लोकोत्तरवर्णनानिपुणकविकर्म, तत् कान्ता एवं सरसतापादनेन अभिमुखीकस्य रामादिवत् वर्तितव्यं न रावणादिवत् इति उपदेश च, यथायोगं कवेः सहदयस्य च करोति इति सर्वथा तब यतनीयम् । । जति। दुपदेशः । अर्थतात्पर्यवन्तः ये पुराणेषु इतिहासाः तशस्त्रेभ्यः नहीधकशास्त्रेभ्यश्च विलक्षणम् इति पन्वयः। सुदुपदेशस्य इतिहासशास्त्रस्य च पर्थमात्रेण एव व्यव- हारः तदर्यकशब्दान्तरपराहत्या पपि ति सुदुपदेशसम्मितत्वम् इतिहासशाखस्य इतिहासादिभ्यः रति कचित्याठः तथापि वंदीयशासपरन् एव तथापि तत्पदम् । बेदादिभात्र तिहासशास्त्राभ्यां काव्यस वैलरने हेतुम् पार शब्दार्थयोरिति । गुणभावः गुणता अनुपादयता इत्यर्थः । ताई काव्ये कि प्रधामम् इति बाहरसा- रसस्य पाभूतः बोधकः व्यापार व्यधनारूप: यी व्यवाय रसानभूत- व्यापारः तत्प्रधानतया इत्यर्थः । व्यापारातरामाधापस नुकत्वात् व्यञ्जनाव्यापारस्य प्राधान्यकथनानुपयोगन बहुव्रीहिः पब दर्शितः। कविकतकाव्यस्य एव इति इदयेम कविभव काव्यम् इति योगाथै कविः विलक्षण एव अभिमत रत्याह लीकी- परति। बीकविलक्षणवर्णनायां निपुणः यः कविः तस्य कर्म जन्यम् इत्यर्थः । कान्ता- सभिततया इत्यादिकं व्याख्यातम् पाह तदिति । तत् काव्य बर्व पूर्बोक" यश- पादिक उपदेशच करीति रति पन्वयः। उपदंशाकारम पार रामादिवदिति । पप धर्म कर्मप्रात्युपदेशः न रावधादिवत् इति अधर्म्यवर्मनिवज्य पदेशः। तब च कान्तासभितत्व' दर्शयति कान्ता इव इति । काव्येन पपि प्रथम खरसत्वापादानम् पतः कान्नातखाता। सतानि प्रयोजनानि सर्वाचिन कवेः व्यवहारीपदेशयोः पूर्वचारयोः एव कविना उपनिवडत्वात्। न वा बौडः तस्य काव्यात् यशोऽर्था- भावात् किन्तु खजानवर्षात् एव तस्य यशीऽर्थलाभात् इत्यनः पार यथायी- गमित्यादि। यथासम्भवम् इत्यर्थः । सकन् यस्य सलात् यख बीबुः इत्य प्रयोजन- पन तथाः काव्यरूपनिर्मितः पादयत्वे न तजनवनया भारत्याः उत्कर्षः युज्यते ·१० काव्यप्रका अस्य कारणम् पाई। शक्तिनिपुणता लोकंशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् । काव्यज्ञशिक्षयाभ्यासँ इति हेतुस्तदुभव ॥ ३ ॥ शक्तिः कवित्ववीजरूपः संस्कारविशेषः, यो विमा काव्य में प्रसरत् प्रस्तं वा उपहसनीयं स्यात् लोकल स्थावरजङ्गमा- एव स्वप्रयोजनत्वेन तत्र कविना काव्यवीया च यवनीवं पति पांच सर्वथा तवति । तत्र काव्ये सहीधे च यतनीय कविना बीडा च इति शेषः । ननु यवमावात् में फखसिविः अपि तुं कारणान्तरसत्वाद् एव रति कारखान्तरम् अपि ज्ञातव्यम् अतः तदाई कारिकायाम् इति चार पस्येति। कवैः सहदयख वसनीयत्व कवनात् अस्य व्यव काव्यस्य काव्यवीधखच कारणम् बांह इत्यर्थः । शक्तिरित्यादि । लीकशास्वाद्यवेक्षणात् निपुष: रत्वव बन्धयः। शक्तिपदार्थ पाह कवित्ववौजेति । कवित्वपदम् पत्र शाब्दबीधीमयपर सहदयस्खपपियतनीयत्व- करनेन तहीधकरणकानख पपि बोकाशितत्वात बल एवं बताया गया तवं काव्यस्ये उद्ये निर्माणे समुहासे , इति व्याख्यास्यते। समुहास: कि ज्ञानम् । अत एव कांबपदव काव्यविचारकपरता पपि व्याख्याखते च। तथा चं संस्कार विशेषः इत्या संस्कारत्व कति एकवचनं संस्कारव्यक्तिविशेषौ इति तुं परमार्थः। संस्कारपदं च पर्व पतीन्द्रियाविशेषणत्वेन पुखविशिषपर, पुण्य- विशेषवतः एव काव्यकर्ट त्वात् काव्ययोजत्वात् च। भावनाख्यसंस्कारपरमिति चक्रवर्ती तत् । तख मुतिननकता एव सिहा काव्यतर्थानमवयीः पजनकखात् पदार्थमारकमाषनाया सर्वसाधारणत्वेन. पथ्यावकत्वात् बाव्याकर्ट काभ्यायोद्ध- व्यावर्तनाय पुखविशेषत्य पवग्यवतव्यत्वात् च । पन्वयव्यतिरपयो: कारताबाहक- वात् अन्वयख व्यभिचारिसाधारणलेग तम् पदयित्वा व्यतिरकम् एव वर्षात प्रमृत वा इति। मनकापल्या प्रयतं या बोधिका शशि"बिना यो बिना रतिया अनिका ति विना प्रत्यर्थः। न प्रसरेत न जायते रत्य प्रतिव्यतिरेकात काम अतिरेक दयित्वा मयनरम्यतिरकात् काव्यबोधनविरक यति प्रवत वा इति । अनकपल्या मसतं वा बीधिको शक्ति बिना बीवाभावन उपासनीय सात प्रत्यर्थः। सत्वाम्बीपहासात् एव पोषणविरकखामः। काव्यपदख धन पाप- ·प्रथमः उमासः। नकलोकसत्तस्थ, शास्त्राणां छन्दोव्याकरणाभिधानकोषकला- चतुर्वर्गगजतुरगखशादिलक्षणग्रन्यानां, काव्यानां च महाकवि. सम्बन्धिनाम, पादिग्रहणात् इतिहासादौनां च विमर्थनात् व्युत्पत्तिः, काव्यं कर्तुं विचारयितुं च ये जानन्ति तदुपदेशेन करण योजने च पौनःपुन्येन प्रत्तिः इति वयः समुदिताः न. सनीयकाव्यपरत्वं प्रसत वा अति वाकारण तव एवं प्रस्तत्वान्बयस्य पाहणीयत्वा नियमात् न तु सपहसनीयकाव्यरूपधय॑न्तर । तथा च भक्ति विमा अपहसनीयस्य प्रस्तत्वानुपपत्तिः एव बोधकशत्यकथने इति यव यः तस्य काव्यनिर्माणे समुहासे च हेतुः इति वृत्त्यनुपपत्तेश बयान्तर्गतायाः शनो: बोधकारपसामुक्तौ तादृशोप- संहारानुपपत्तेच। अतः यां विना इत्यनेन जनकाशक्तिव्यतिरेकस्य एव प्रदर्शितवन यां विना प्रमृतं वा इति बनुपनं कारणव्यतिरेक कार्य स्ख प्रसरणाभावात् इति दूषणम् अपातम् मैथिलाः सु अनुपहसनीयकाव्यत्व एव शक्तिजन्यत्वात् यां विमा प्रसतं काव्यान्तरम् उपहसनौयं स्यात् इति पाहुः सत् न । प्रसतं वा इत्यादः पना- क्राइताभिधानतापत्तेः शक्तिकाव्यकारणमायां याहितायां शक्तिजन्यकाव्येन एव प्रतिव्यतिरेकानुविधानस्य पाकान्तित्वात् न भत्तयजन्धकाव्यस्य उपासनीयतायाः । यां विना यदि प्रस्तं स्यात् तदा सपहसनीयं स्यात् इति तर्कपरम् इति बन् तदपि न । एतस्य यधायुतस्य घटादौ व्यभिचारात्। यदि च यदि यो विमा अमृतकाव्यं स्यात् इति क्रियते तथापि यो विना प्रसूतकाव्यासिक: प्रसिद्धी तु अनुपहसनीये तब एव व्यभिचारात् मूलशैथिल्लात् उपहसनीयम् पति कर्मणि पनीयः पपकाव्यम् इदम् इति काव्यस्ख उपहासात् । चक्रवर्ती तु करणे एव भव पनीयः काव्येन करगोन तस्कर्तुः एव दृपहासात् इति तत् न। बोधकशत्य- भावस्य एव उपहासकरणत्वात्। म तु वस्तुतः पहष्टस्य काव्यस्य लीकशास्त्रादिक ज्याचष्टे लोकशास्त्रकाव्यानाम् पवेक्षणात् इत्यु को एक लक्षणा प्रत्येक लोकादीनाम् अन्वयं दर्शयन् व्याघटे. लोकस्येति। लोकदर्शनं न काव्य हेतु किन्तु वनौयार्थ- जामं स्वरूपनोवस अवर्णनीयत्वात् इत्यत लोकपदं खोवत्तपरतया व्याघष्ट लोक- उत्तखेति । पचयात् पय अक्षयः स्वावरत च नवपनवविकाकुसुमोत्पादन- पौरप्रसववादिभिधानकोषः अमरसिंहादिनाममायबोधकमास्त्रम्। कलादौ ·१२ काव्यप्रकार तु व्यस्ताः तस्य काव्यस्य उद्भने निर्माणे ससुसासे च हेतुः म तु हेतवः । - सर्वत्र खत्रणग्रन्यान्वया । बला नायिकाना लालीलादयः चतुःषधि, चतुर्वर्ग: धर्मार्थ- काममोचाः, खमात् इत्यादिपदात् रबपरिग्रहः एषा बचपन्चामात् वर्णनीयार्थ- जानं तिहासादीनाम् प्रत्यादिपदात् मायापरिया अपेक्षयात् इत्यस्य व्याख्या- विमर्षयात् इति व्युत्पत्ति: लीकडच्यादिरूपविमर्थनीयार्थविषयकाः संस्कार निपुणता पदस्य यं व्याख्या काव्याङ्गपदं काव्यक काव्यबीच भयपरतया शिक्षापदं च पदेशपरतया व्याचष्टे काव्य कर्तुम् इति । करणे प्रयोजन च इति काव्यकर्चुप- देशेम करणे काव्यविचारकोपदेशन पत्वयबोधरूपयोजने प्रतिः प्रत्तिनन्येन क्रियमाणार्थयोज्यमानार्थविषयज्ञानेन जनित: संस्कारः प्रहातेः पखायित्वात् । समुदिता इति च दण्डचक्रन्यायेन परस्परसहिताः एव हेतुः फलीपंधायकाः इत्यर्थः । मिलनेन सामग्रौलात् एकवचनं न तु व्यस्ता ब्रोहियवन्यायेन वणारणिमणिन्यायन वा प्रत्ये क न हेतवः न फलोपधायकाः इत्यर्थः खरूपयोग्यतारूपं हेतुत्व त केवलानां दण्डादौनाम् एव अस्ति एव इति बोध्यम् । मिखितानां तथात्व तु मधाबमधीन- काव्य प्रति एव बीय प्रियकते काव्ये तु अन्मान्तसैबतचयम् असि एव इति । अब समुदिताः व्यंस्ताः इत्युभयोः हेतुः न तु हेतवः इत्यत्र एक अन्वये एकमिन् पत्र वाक्ये न तु मदायं पुनरुत पत: पब अध्याहारण वाक्यमेदः एव करणीयः । तथाहि समुदिताः कारिकाखेन इसिशब्द परामष्टा इति अभ्याहारात् एक वाक्यं न तु व्यताः इति पाहत्या प्रत्येक मतु परामष्टाः रत्यपरं वाक्य तथा च हेतुः न तु हेतवः इति पपरं वाक्ययम् इति न तु पदयापीनवस्य एवं च कारि- कास्थ ति शब्दः अपि व्याख्यावः भवति अन्यथा तु तव्याख्यान्यूनता खात्। न च प्रति वये प्रति यन्यकता व्याख्या एव कसा रतिक न्यूमता इति वार्थी तथात्वे बपि समुच्चये इतिवत् इति पये इत्येव निर्दिश्येत खप्रयुक्तोतिशव्दन एवं उत्तम ति चये प्रति डावपदम् उत्पत्तिबीधीभयपरतया व्याचष्ट निर्माणे समुहासे चेति। समासः बोधः। काव्यपदार्थाशाने तदर्थप्रयवासभवात् कारिकाया काव्यवचनम् एक तत् आभाषयति एवम् इति। काव्यबोधीमयकारपल उतावान् एवम् । अनयोः कारणम् का पख खपम् पारस्य व पन्वयखरूप बचणम् ।

·प्रथमः सासः। एवम् पंख कारणम् मा खरूपम् पारा तददोषौ शब्दार्थों सगुणावनलकती पुनः कापि । दोषगुणावारा वसन्ते, कापि इत्यनेन तदाह यत् सर्वत्र सालझारी बाचित् तु खटालारविर पपि न काव्यवहानिः। यथा इत्यर्थः । तददीषाविति। पदीषत्वादिविमिटी शब्दार्थों तत् इति पन्वयः। तत्पदन च काव्यं यम इत्याधुत काव्य परामष्टम्। एवं च कान्यत्वं विशिष्टाति म प्रत्ये काहन्ति यत् तुकास्य प्रवीमि इति प्रत्ययात् काव्यत्वं शब्दमात्ति इति वैचित् पाहुः तत् न, पख अपि शब्दवारा तथा प्रतीतिविषयत्वात् बात्मा श्रोतव्यः पतिवत् न काव्यत्व' व्यासज्याति पर्याजाने अपि शब्दावलीमावे काव्यत्वानुभवा- रुपपणे थावत् पाण्याविषयदानेन व्यासव्याति धर्माविषयीकरणाभावात् । शब्दार्थयोः प्रत्येक सगुल्लादिविशेषणवाधात् शब्दानुपमिवद्धार्थतदनिबन्धकशब्दयोः इति व्यावा - प्रबंशदायाँ काम्यं किन्तु परस्पर विशिष्टी एव तौ काव्यम् तर चित् शब्दविषिः पर्षः अपित् पर्यविशिष्टः शब्दः इति बाध्य न तु एकः नोकः एव पिया काव्यत्वम् एकपा काव्यत्वेन एव व्यवहारीपपत्तेः । समिनिगमनाच-यापापी यचना नदनाविपपिपलधारमावा तचार्यःविशेष्यः । यत्र तु शाब्दी पचनामा पपि शब्दावरारमान' या तब शब्द: विशेष्यः इति बोध्यम् । समयावहारसखे तु तचमत्काराधिक्या सापचा विनिगममा बोध्या। बद्री चय प्रज्जवति पनि प्रायः प्रोजन बानि पर धूमः इत्यादी नीरसादितथा बसाव्यत्वेनसायमा प्रतिव्यानिवारणाय:सरसौ पनि विशेष माया दातु समुची विषा: हिमाधुयोगाप्रसादाख्याः सबा रसाचयः रसखण्यापकधर्माः।' तेच रसहारा एव काव्यात्तयः इत्यतः गुणवत्री बारभूनत्वेन रसखिल्या सरसी रति पय॑वसति। नपर्व:भाक्तदामासादिपनी यातिः इति वाच भाववदामा- सादीनान पपि विनाविभावकलेज रविवायिमावणधर्मा शाररावधबात सचापि माबुवान एवं प्रीपन समिपाशदिभाववनी भीनीगुगल विसूली मावस बहीबारान् । बाखवि "रविवादिविषया ममिवारि- - ·काव्यप्रकाश यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एवं चैवक्षपा: ते चोमोलितमालतीसुरमयः प्रौढ़ाः कदम्बानिलाः । तयाचितः" इति भावप्रीताः इति । न च एवम् पसूयादि व्यभिचारिष्वनी पपि भन्याप्तिः । तत्रामसूवादः एव स्थायिभावत्वात् इति बार्थ तचापि रसावश्यम्भावात् । परन्तु भावप्रतीतः प्रौढत्वात् भाववनितया व्यवडियते। तदुक “म भावहीनीऽस्ति रसी न भावी रसवर्जितः । परस्परकता सिबिरनवी रसमावयोः" । इति । एवं वस्त्व- बारवनिगुणीभूतव्ययादौ पपि रसापश्यभावात् पश्यामिः । पलसारमाच- विशिष्ट' चित्रकाव्यम् अपि सघनरसवात्वात् व्याप्तिरहितम् एव तत् वस्यति "शब्दचित्र' वाचचिवमव्यय खवर मृतम्" इति लचरी अन्यत्रम् इति स्फुटमतीय- मानार्थरहितम् इत्यर्थः, इति प्रतीयमानार्यः व्ययः इति मुटतद्राहित्यात पित्तहला अवगम्यते प्रकाशयिष्यते च यम् पर्थः दशमीमासे उपमालारे। बनाती पुन: इत्यत्र पुनः शब्दः पप्यर्थे ईषदर्थे च नम् तेन पदलती पपि व्यर्थः । अप्यर्थेन प्रौढालङ्कृतिपरिग्रहः, तेम सालझारीत्यर्थ: व्याख्यास्यते च एवं हती। अलङ्कतिपदस्थ प्रौढालमृतिपरत्वभमनिरासार्थम् इत्यम् उक्तिः। रसवतः अवश्यं सालारत्वम् इत्येतत्प्रदर्शनाय एव तदुपादानं न तु भव्याप्ताभिव्याप्तिवारणाय “तत्कन्ये कामयमानं मां न त्वं कामयसे कथम् ?” इति दानम् पकाव्यम् एव समाररसवति अपि तव अतिव्यामिवारणाय सालझारौ इति तहिशेषणम् इति वा। वैचित्रामावस्य एव अलारत्वेन खोनालद्वाराभावे पपि पन्धीकालद्वारप्रीव्यात् निःशेषत्यादौ चन्दन च्यवनादः वापीसानहेतुकत्वात् हेत्वलहारख एव सत्ता एवं प्रायशः हेबलकारवत्ता एवं बहनो काव्यानाम्। मनु पदोषी इत्यनेन यदि दीपसखे काव्यत्व' न इष्यते ? सत् किं "तथाभूतो हा नृपसदसि पाचालतनयाम्" इत्यादः शतम् “अनुमतं दृष्टं वा यः इदं गुरुपातकम्" इत्यादः च पये खयं काव्यत्वेन उदाहरकत दोषीमासे तथा- भूताम् इत्यादः धूमपददोषवत्वेन कृतम् पनुमवम् प्रत्यादिच पुनराशादोषवखेन उदा- हरिष्यमाणत्वात् इति चेत्, न, रसप्रतिबन्धकदोषार्थ प्रतिकूलवर्षश्रुतिकटुकष्टानां मान्दवीधसामग्रीविघटकानां चनसंस्कतिः निष्टा भवन्मतयोगदोषाणाम् अभावस्थ एवं पत्र विवचितत्वात् चुतसंस्कतिना साधुत्वज्ञानस्य लिटर पासत्तिज्ञानस्य अभवन्मतयोगन पाकाहायोग्यतामानयी: च शब्दबोधकारणानां विघटनात् । दीपानरतु काव्यप्रकर्षकम् एक न तु काव्यत्वविघातकम्। केचित् तु एकच एव '- - ·प्रथमः उमासः। सा चैवामि तथापि तत्र सुरतव्यापारलौलाविधी वारोधसि वेतसौतरतले.चेतः समुत्कण्हते ॥ - विति। ' काव्ये दोषपदवयवावदेन पकाव्यत्वम् पन्यावरेदेन तु काव्यत्वम् पतः दोष- सामान्याभाववन्तौ इति एव पर्थम् पाहः। तत् च एकब उभयष्यवहारपरात् पशु- पादेयम् एव । दीपावशाने पदोषताद्ययात् चार दोषगुणेति। वापीत्यन्थे- नेति समीचीनः पाठः, कापीत्यनेनेति बहुपुस्तकपाठपि तथा एवं पर्यः बोध्यः । अनलती पुनः इत्यादः यस्य व यत् सर्ववेत्यादिना पदर्शितखात्। सर्वच श्री ईषदर्थकनमा पयर्थकपुनःशब्देन च ईषदनीषदखबारलाभात् चार सालबारा- पतः स्फु टालङ्कारवत्वं बचणेन प्रवेशितम् इति पार चित्यिति । देशविशेष रुससङ्घतायाः खयं परामर्श: परवाया: नद्याः परीषसि तौर वैतसी- नामकस्य तविशेषख तले सुरतक्रीडाविधिनिमित्त तथापि नः समुत्कण्हते। ननु विलक्षणरतिक्षमनायकमामार्थ युज्यते एव उत्कण्डा इत्यत्र भार यः कौमार इति कौमारं कुमारीत्व' अविवाहितलम् इति यावत् सत् यः विवाहन कृतवान् अर्थात् पतिः सः एव बरः श्रेष्ठः विलपपरतितमः एव इत्यर्थः। विखापोहोपिकायाः राचेः प्रामार्य तब उत्कठा इत्यपि नइति पाहता एवेति। एवम् पनिल- विशेषप्रानिः पपि पन एव पति ति पाति। वषपायो कदमपुपाभावात् कदम्मपदम् अव धूलो कदमपरम् इति चक्रवर्ती । स्थानविशेषमाहात्मात् चैथे अपि कदमपुपम् इति पये। मन्दानिलस्य एव उहीपकलात् प्रौदले पपि मान्छलाभार्थं कदम्बहचानिखाः इति एव सका: । चामिलाना प्रौढत्वे अपि मन्दत्वात् इति वयम् । तत्र गत्वा पर विखवषपा सान? इत्यपि न रति पारसा चैवेति । पत्र पपिपई सदवरखा एव अखि इत्यर्थः । तथा च तव उत्करबाचिन्ताहतुका इति भावः । एवं च चिखभाववषयविषयेच विबायेन डहीपितः समारा. भास: पब व्ययः । भवेति रसानुगुण्ये सति शब्दात् साचाप्रतीयमानव अटत्वम् । पव ताहमाः वयः पवाराः सनि। तथापि रविचमपत्यादिसलकपनात् सकलाकार माक्षि प्रति भन्या छ, उखाकारूप पर्व तु दर्शितम् इति विभा- वनालबारः असि। बिवायाः प्रविधै पि. कलव्यतिर्विभावना" इतिता पणात्। “माद्रीपीय राम्इत्याचारीपेन क्रियापदख कारणपरत्वात् । अखबारः पप शब्दतः साचात् न प्रतीयमानः, उत्कण्डाकारताना रविचन- स ·१६ काव्यप्रकाश पत्र फट: न कचित् सहारः रसस्य च प्राधान्यात्न त दान क्रमेण पाहा दूदमुत्तममतिशयिनि व्याचे वाच्याद्ध्वनिर्बुधैः कथितः ॥ ४ ॥ पायापरवाना पब्यादिसवकवनेन पायवात् एक नवः पनुपस्थापितत्वात् । तथा पमुस्कलाकारखाना रविधमपन्यादिसखानाम जमी पपि बहकलारूपपलख अभावः तः इति विशेषोत्यकारः पिबति विशेषीनियस कारशेषु फलावधः” इति नाचवात् । फबावच: पलाभावीभिः। सच पनुल्कहा- कृपफलख मानावाकथनात् उलाढाकपमेन एव भाषेप्यत्वात् शब्दक: साचात् अप्रतीयमानले न पस्फटः। वथाओं मावावी वरः इति रेफानुप्रास: अपि पक पलपरः। सच पव शब्दतः साक्षात्प्रतीयमानः अपि प्रसाराभासहप- रसानगुणत्वात् पस्फुटः बारूपापम् एव मायबत्रकले न सकारागुवत्वात् । तत् वक्ष्यति। "मूर्षि वर्मान्यगाः स्पर्श पटवारपी बधू। पचिमध्याभिर्वा माधुयें घटना तथा ॥" पव बधीः परस्योः एव माधुर्यव्यववस्वीरः। मनु रसाभासत्वात अखिनामावहार एव पब मा पतिपतः पाच रसस्त वीति । रसाभासख दि इत्यर्थः परनायकविषयरवेः रसमासस्वात् प्राधान्यात् पराजवाभावात् परावे एव हि रख्यत् प्रेयः अखिनामालारः एव पद टः पति इत्यतः पास। समाशितनामान: चत्वारः पहारा: बक्ष्यो। काव्य- सामान्यज्ञाते वदीयप्रभेद विचासा बायतेति बोदविवीषिका कारिका पाभा- पयति तदान पार ति दमिति । वाचात् पतिवयिनि बाचात् अधिकाखा बचे सति इद काव्यम् उत्तम तत् एव वधः भनिः कषितः सः। ननु शनिपरिभाषा पपि कैन पपि नसता तत्काषन पारभासा बता कि भाकाकाया वैयाकरतापबुधर्मवाद वर्षय बारह बुधः यावारिति। एवञ्च मयं पारिवाखदुधपदमाख्या रतिबधयम्। अयम् पर्यः पनेकवर्ण- मकस्थ बसादिपदस प्रत्वषं न समति चामविनाधिना कमिकापी बर्यानी मलकामापन सम्मेवामनः पदस महीवम् , पथकावात् । न. प्रत्येक स्कट ·प्रथमः उसासः। पदमिति काव्य, बुधः वैयाकरणः प्रधानभूतस्फोटरूप- व्यययनकस्य शब्दस्य ध्वनिः इति व्यवहारः खलः, ततः तन्म- तानुसारिभिः अन्यैः अपि न्यग्भावितवाचव्यञ्चव्यसमक्षमस्य शब्दार्थयुगलस्य । यथा निःशेषच्च तचन्दनं स्तनतट निरागोऽधर: नेत्रे दूरमनचने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः । इत्यर्थः । खानुभवजन्यसंस्कारैः सकलवर्णात्मनः पदख समूहालकानतिः एक नया- यिकमतसिद्धा पस्तु इति वाच्य वर्षपदयी: एक कर्दशिभावेन भिन्नत्वात् वर्षविष- यकसंस्कारः पदसरणजननाशक्यत्वात् इति अभिप्रायवलिः वैयाकरणैः पूर्वपूर्ववर्षानु- মনিনজানিল অনুষশন শীর্ষ অঞ্জনা: দা: জন। नेन एव व्यापारण मष्ट वर्णघटितम् अपि पदं स्फोटपरिभाषित बीवेश साक्षात् क्रियते इत्युच्यते तत् भार बुधैः वैयाकरण: इति । अर्थप्रस्थायवत्वात् एकदेशित्वात् च पदं वांपेक्षया प्रधानभूतं स्फोटमा क च तद्रूपब्धययनवस भब्दस्य अन्यवर्णात्मनः अतः तन्मतेति चरमवात्मनि शब्द तेषां ध्वनिव्यवहारः भालङ्कारि- कायाम् अपि काव्यात्मनि शब्द ध्वनिव्यवहारः इति शाब्दे व्यवहारसाच्यात् मतानु- माखम् अन्ये वा पालझारिकरूपैः बुधः । कारिकाथबुधपदव्याख्यानम् इदं सम्भावितं. खस्मात् अगिकृष्टीकतं वाच्च येन पदार्थेन तामनक्षमस्य इत्यर्थः। वाण्यात पति- भनि व्यग्रे सति ध्वनिलख कारिकीतत्वात् । शब्दार्थयुगलस्य इति परस्पर- विशिष्टयो: दार्थयीः काव्यत्व तत्वात् । विशेष्यविशेषसभावापत्रयोः सवीः एक च मुख्यगौशभावन म्यनकत्वात् । तत्र शब्दविशिष्टार्थस्य अतिशयाखायव्यङ्ग्यव्यचक- लेम निकाव्यम् उदाहरति नि:शेषेति । उपनायकम् पातु प्रेषितां तेन एवं सम्भुना सम् पनासाथ बात्वा पागता अस्थिति उत्तावती दूतों प्रति नायिकावा सक्तिः प्रयम् । यवात् अपिस न पायातः ति मिथ्यावादिनि! हे इति ! बान्धवजनस्य मम नायकानागमने यत्पीड़ागमः तम् कशावता त्वम् सानुन इत: वापी गता पति न पुन: तस्य प्रधनमा पन्तिकम् इति अन्वयः । दूतीमखापनसामेशवेन तख अधमत्वम् । वापीसानसाववानि शाह नि:शेवस्यादि । तब जनतट यतः निःशेषेक्षा कुत चन्दनं यत तार एवम्: उत्तरवा अपि सनास । दूरम् अतिशयं यं दृश्यमाना ·काव्यप्रकाश मिथ्यावादिनि ! दूति ! बान्धवजनस्थाजतपौड़ागर्म! वापी नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥ तन्वी वीणा तव तनुः पुलकिता सामनाचनपति प्राधान्येन दर्शितं व्यय वाया- पेचया प्रधानसेन शब्दविशिष्टेन पर्येन व्यज्यते प्रत्यर्थः । शब्दीपनिबन्धे वाचाथै अवगते सति उताव्ययावगमात्। तथाहि पन्दनख निःशेषथुतिः पतिशयमर्दनात् एव साने तु चालनम् एव न चुतिः । तथा सनसनीप्रान्तभागः तव चालिजन- स्पृष्टत्वात् वादृशं बाने तु समसस्तनः एव ताहशः स्यात् । तथा चुन्धनात् एव राम: निमयः भवति साने तु चालितः व स्यात्। तथा अधरख उत्तामत्वात् चुम्बन पृष्टत्वेन तव एव निरागत्वम् उक्त न तु न्युन पूर्वोठे अपि साने तु इयम् एव तथा स्यात् । तथा दूर प्रान्तभागं व्याप्य व पनवने चुम्बनस्पष्टत्वात् खाने तु सर्वांवच्छेदैन एव तथा स्यात् । तथा इयम् इदानीं दृश्यमाना तनुः पुलकिता इत्य- नेन दूदानीम् एव पुलक: नीपरतात् नीचरत हि नायिकायाः पचात् भावीडोधन प्रलते च विलम्बे नायिकायाः एव स्वयम् भागमनसम्भावनया सभवरतित्वेन प्रथम भावानुहोधन न उरत कार्यनिर्वाह सति तु भयाभावन पथात् भावीडीध: खाने तु तदानीम् एव पुखकः स्यात् वर्मश्रमात् तु तनिहते . एक तथाधमत्व' माशी- तममायिकापेक्षया दूतौमसतत्वात् । केषितु कचित् पुसके प्राधान्येन अधमपर्दिन व्यज्यते इति पाठं हटा दूतीगमनत्वात् एव पधमत्वख उपपत्तिः। अन्यथा दूस्यगमने तस्य अपराधाभावेन पधमत्वीको अनुपपनत्वात् अधमपदस्य पन्यापेक्षया प्राधान्येन व्यचकत्व वर्णयन्ति तत, म, वाच्यापेक्षया अतिशयिनः पदार्थयुगलेन व्यज्यमामख उदाहरणे दर्शयितव्ये अतिशयित्वरूपप्राधान्यस्य व्यान एव वनुम् उचितत्वात् । म तु व्यञ्जकै अधमपदे दूतीप्रस्थापनसापेक्षत्वेन अपि अधमत्वीपपच्या व्यबकान्तरापचया तख प्राधान्याभावात् च । यत्तु पञ्चमीलासे व्यक्तिवादिना तु अधमपदसहायानाम् एषा चन्दनच्यवनादीनां व्यचकत्वम् उत्तम् रत्युवम् अन्यक्ता, तब पपि अधमपदस्थ सहा- यता एव पता न तु प्राधान्वं न कि दडसायं चक्र' घटजनकम् इत्युक्त दखस्य प्राधान्यम् पवगम्यते। तमात् पक्षमपदेनेति पाठ:सवानववीधप्रभवः एव । पब कीचित् तदन्तिकागमनस वाच्यार्थस्य बाधितत्वे तेन सविरोधिनः तदन्तिकगमनस्य कथं व्यञ्चना ? बाधितत्वे पनवमतः वाक्यार्थः । कथं वदन्तिकम् एव इत्यादिकं व्यनकि ·प्रथमः उखासः। अत्र तदन्तिकम् एव रन्तु गता प्रसि इति प्राधान्येन अधमपदेन व्यज्यते। अतादृशि गुणीभूतव्य व्यङ्ग्य तु मध्यमम् । प्रताशि वाच्थात् पनतिशयिनि । यथा ग्रामतरुणं तरण्या नववचुलमञ्जरीसनाथकरम् । पश्यया भवति मुहुनितरां मलिना मुखच्छाया । इत्यत: लक्ष्यम् इति पूरयित्वा अन्य समर्थयन्ति । . तया च तदन्तिकं गता असि इति लक्ष्य वर्ण व्यज्यते रमणं व्यज्यते वृत्यर्थः इत्याहुः तत् न । प्रथमम् पवाधिसत्वं बपि यथोक विशेषणतात्पर्यप्रतिसन्धाने सति खविरोधिनः सदन्तिकममनस्य व्यञ्जने सति वाच्यार्थबाधे अनुपपत्यभावात् । तदुक्तम् अन्यत्र “कचिहाध्यतया ख्याति: कचित् ख्यातस्य बाधनम्। एकत्र लक्षणेव स्यादन्यत्र व्यञ्जनैव तु ॥” इति। किर लक्ष्यम् इति पूरपित्वा अन्यसमर्थनम् अपि पसम्भवम् । तथाहि, तन्तकं गता पसि इति लक्ष्यम् इति यदुक तव पुत्र पदे गमनं लक्षणा गमधातोः खार्थत्वात् एवं गमनस्य नवा नजि गममलमा गतासि इत्यनेन पौमहल्यापतेः खक्षणां विना पपि वापों सात न गता असि तस्य अधमय पम्सिकं पुनर्गता बसि रति पम्पये अपि तदर्थसिद्धेः। किञ्च पञ्चमीलासे नि:शेषत्यादी विधि: व्ययः एव इति गमनविक्षः व्यङ्ग्यखस्य ग्रन्थकदुक्तस्य विरोधः तैः गमनस्य लपवीतः। असादृशौति । व्यङ्ये पताइशि तु सति काव्य मध्यमम् । तत् च गुणीभूतव्य बुधैः कथितम् इति लिङ्गव्यस्थयेन अनुषसः। वाथात् चमतिश्यच विधा भवति । वाचन्यूनचमत्कारित्वे वाचतुल्यचमत्कारित्वे व इति। तब वाचन्यूनचमत्कारित्वे उदाहरति ग्रामवरणमिति । नवा नवीना या बञ्जुलमधरौ प्रशीककलिका तत्- सनाधकरं तद्युनकर ग्रामतरुवं महः पश्यन्त्याः तस्याः मुख छाया मुहुः मलिना नितरां भवति इव्यन्वयः। अशोकतहतले कतराते तत्र गत्वा तदीयमनरीम् पादाय प्रतिमिहत्तं दृष्टा. ग्रहव्यापारावेशात् खल्लतसोभनात् खापराधभावनया मसौमुख्या वर्णनम् इदं नायिकासम्म खे अपरिचितपुरुषख पपस्थाने भन्येषां भडी- दवात् श्राग्रामेति । तरुणतरुण्योरव तथौचित्यप्रतिपादनाय उभयत्र तहषली- पादान मञ्च- अनवत्वापादान प्रथमनासमजा सर्वेषां दिवासलेम सहिदर्भ- ·काव्यप्रकाश पत्र वचुललतागृहे दत्तसङ्केता न पागता इनि व्यक गुणीभूत, तदपेक्षया वाचस्य एव चमत्कारित्वान् । शब्दचित्र वाच्यचिवमव्यधन्यवरं स्मृतम् ॥ ५॥ चित्रम् इति गुणालक्षारयुक्तम्। अव्यश्चम इति स्ट- प्रतीयमानार्थरहितम्। अवरम् अधमम् । यथा विषया तयुककरणले न परेषां न शहीदयः इत्येतदर्थन्। मुद्धा दर्शनम् अनु- रागात् मुख: मालिन्चं खापराधभावनया पति। एतच व्यय श्रीकार्थबीड़सामा- जिकबीधविषयः वाकाव्यमयी: चमत्कारिख च प्रकले विप्रलम्भपुष्टिकारिखात् एव तत्र दर्शितं व्यय न वयं तत्पुष्टिकारि सङ्केतस्थलगमनाभावस मुहर्दर्शनजन्य मुह मालिन्यं वाचार्थम् एमपेक्ष्य विप्रलम्भाव्यजकत्वात् तादृश कार्यत्यागे अपि समभवात् प्रगतसङ्केतस्थलायाः मुद्धायकदर्शनात् मुखमालिन्येन वाचार्थेन एव विप्रलम्भव्यञ्ज- झात् इति व्यधार्थस्य नि:शेषेत्यादौ तदन्तिकम् एव इत्यादः इव वाच्यार्थनिरपंचरस- पोषकत्वाभावात् गुणीभूतत्व मुहुदर्शनात् मुहुर्मुखमालिन्यं तु वाचार्यः अनुरागात् एव जायते इति खातम्याण रसपोषकत्वात् भवति एव उक्तव्यङ्ग्यापेचया चमत्कारी। न च त्यत्तस्य पुनरागमने क्रोधात् अपि मुखमालिन्यं आयते इति वाचार्यः पमि व्यासह रुतः इति पोषकः इति वाच्यम् ? खयं कलसोतायाः तखाः सर्भनेन क्रोधानु- दयात् । अनुरागात् एक मुहुर्दमात् क्रोधात् तु सक्नहर्शनात् एक । शब्दचिवमिति। श्रव्य कार्य पूर्वोतवयापेक्षया भवरम् षधमम्।। लक. शब्द- चित्र' वाचचित्रच इति विधा बुधः कथितम् इति मनुषताः। एतेक उभयम् एवा चित्रम् इति गम्यते । तत् एव उहत्य व्याचष्टे चिवम इतौति गुणालबारनि । नच खोकमाधुर्यो माप्रसादाख्याः गुणाः रसातयः एव भव्यता व कच स्फुटं रसानुप- लम्भात् गुणयुनाव कई लक्षणे दत्तम् इति वाचम् । स्फुयनुपलमो अपि पलभ्य- मानत्वात् एव इति दशमीलारी उपमान्य वक्ष्यमाणत्वात्। शब्दालसारवखे अपि शब्दचित्रत्वम् अर्थालझारवाई बाच्थचिवलम् उभयसत्त्वे तु सारः इति बोध्यम् । प्रतीयमानार्थः न्यसार्थः । न च वाच्चसिद्धानम् अस्फुटम् इति यत् पटव्यायुषी- भूतव्यचकाव्य बत्यते तदभेदापत्तिः पतिः वाचम् ? म.टालहारत्वं चिवमा टाल- हारत्वे तु गुणीभूतव्ययम् इति भेदात् सर्वचा वैचिराभावात् निरबहार तु पका- व्यम् एव सासारवाटतकाव्यत्वभावात् ।

·प्रथमः उमासः। स्वच्छन्दीलदच्छकच्चारचातेतराम्बुच्छटा- मूच्र्छन्योहमर्षिहर्षविहितमानामिका काय वः । भिन्यादुधदुदारदर्दुरदरौदैर्ध्या दरिद्रगुम- द्रोहोट्रेकमहोमिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥ विनिर्गत मानदमाममन्दिराजवत्युपश्रुत्य यदृच्छयाऽपि यम् । ससम्भ्रमेन्द्रहृतपातितार्गला निमौखिताचीव भियाऽमरावती। इति काव्यप्रकाशे काव्यस्य प्रयोजनकारणस्वरूपविशेष- निर्णयः नाम प्रथमः उल्लासः । -- खचन्देति। मन्दाकिनी कः युभाकं मन्दतां पापेन पपष्टता काय झटिति भिन्द्यात् इति पाशौः। भिवात् इति पाठ पाशिषि एव लिङ सप्तमी। कीदृशी मन्दाकिनी स्वच्छन्दम् पप्रतिरुवम् उछलत् पच निर्मलं गिरिक पकुहरैः काते- तरं वलिष्ठं यत् पबुनछटया तत्कान्या मूतः ममन्तः मोहाः पनामानि येषां सादृशः महर्षिभिः र्षेण विहितं बानसख्याधिकं यस्यां साहशी। तथा प्रवाहादि- वशात् जलप्रवेशेन परिभागभङ्गात् उद्यत् व्यतीभवत् उदाराणां दर्दरदरीणां देयं यस्यां ताहशी। तथा दरिद्रा पचीवानी माता दुमागा द्रोहीद के ये मही-, मयः ते: मदुरः पुष्टः मदः प्रवाहचाप यस्यां वाहशी। उछलदिति । शलगती "भासी दुर्बलम्हावः" इत्यमरः । पष कारस्य महर्षियस्य बाडिकाहा- येत्यस दकारस्य मन्दमन्देत्यस्य च पनुप्रासः शब्दालसारः। मन्दाकिनीविषयः भावस्तु दरदरीत्याबपुष्टार्थविशेषणवशेन दौर्घसमासेन च मम टीकत: अफ ट- तवृत्ते गुणवत्व बोध्यम्। पर्थचिवम् पार विनिर्गतमिति । मानदमित्यव दादी- धातुष्यः अषः तेन पयं मिवाषा मानदातारं शत्रूला मानखखनञ्च यदृच्या पाल- मन्दिरात विनिर्गतम् उपत्य परम्परया अत्वा संसम्मुमन इन्द्रेच पातिता बर्गला यस्खा: अमरावती तारमी सती भयात् निमीखिताची व मवति पति पन्षयः । सम्प्रेचाणकार:राजविषयाटमावसबार वदत्तिगुणवत्ता। नचन्द्रभीतिजमलेन पोषण्यापकविशेषण्यन पुष्टाय विशेषचवलात् पच भावः मुटएवेति वाच! नदेवं स्यात् यदि भावबची माविश्वान्तिः सात् किमा निमीलिताचीवभवति इति उमेधावाचकपाको एक विधान्तिः वि तसेच प्रथमम् पवभासात् पौड़खम् इति ·द्वितीयः उल्लासः । क्रमेण शब्दार्थयोः खरूपम् पाह। स्याहाचको लाचणिकः शब्दोऽत्र व्यञ्चकस्विधा । अत्र इति काव्ये। एषां खरूपं वक्ष्यते। वाच्यादयस्तदर्थाः स्युः वाचलच्यव्ययाः । तात्पर्य्यार्थोऽपि केषुचित् ॥ ६ ॥ भावस्य तेन तिरोहितत्वात् अफ टत्व पातितार्गला भवति इति न अन्वयः । तदा निमौलितादी व इत्यचापि तक्रियानुषङ्गापः। पतः पमनुषनाभिप्रायेण एव इदम् उदाहरणं बोध्य भावस प्रतीतिविलम्बेन अफ टल'च अभिप्रेत्य उक्त वस्तुत: तु शव स्त्रीभीतिजन्यक्रियोत्प्रेषया बपि रागविषयभावपर्यवसानम् एव इत्यतः पापाततः एव इदम् सदाहरणम् सन षष्ठीलासे हटिमानपतिताः इत्यादिक यदर्थचिनीदाहरणं वक्ष्यते तदेव उदाहरवं बोध्यम् । इति श्रीमहबरन्यायालबारभाचार्यविरचित काव्यप्रकाशाद” प्रथमः प्रतिविम्बः॥१॥ मनु बोधकवीध्ययोः एष शब्दार्थयीः काव्यत्व' वताव्यम् चवीषकाबीध्ययीः तयोः वैशिष्यवं एव पभावात् ? बोधकबोध्यमावर त्या एव भवति इति कया हत्या शब्दाना बोधक अर्थानास बोध्यम् इत्वव को कारिकाम् पाभासयति क्रमवेति। म्वरूपम् पत्र लक्ष्यम् । कान्ये इति। काव्ये विचायें बलसारणाचे इत्यर्थः । शास्वान्नर तु व्यशार्थख पनुमितिगम्यत्वम् इति भावः। तथाच भन्दः शल्या लक्षणया व्यसनया च प्रतिपादकः रत्यर्थः । एषा सरूपम् बल्यन खरूप पक्षणम । कचित् नैयायिक । तन्मते उपस्थितपदार्थसंसर्गकपदस्य तात्पर्य्यार्थस्य शब्द- सविषयत्व दर्शयति भाकाहोति। अभिधानापर्यवसानम् भाकाहा अन्वया- ·द्वितीयः उल्लासः। २ ३ पाकाचासविधियोग्यतावशात् वच्चमाणखरूपाणां पदा- र्धानां समन्वये तात्पाऱ्यार्थः विशेषवपुः अपदार्थः अपि वाक्यार्थः समुलसति इति पभिहितान्धयवादिनां मतम्, वाचः एव वाक्यार्थः इति अम्विताभिधानवादिनः । सर्वेषां प्रायशोऽर्थानां व्यञ्जकत्वमपौष्यते । तत्र वाचस्य यथा माए! घरोवभरणं पण एक वित्ति साहि तुमए। । उपाधः योग्यता अव्यवधानेन अषयप्रतियोण्युपखान समिषिः एतभयवशात् पदार्थामा समन्वये बोडव्यः प्रति शेषः। समन्वयकपः एव तात्पयाविशेषवपुः विलक्षणखरूप ससबसति भासते इत्यर्थः । नात्यादिः जाति: एव इति । पदार्थाः वक्ष्यमाखाः इत्याह बक्ष्यमाणेति । तात्पर्याधस्व विषयखरूपत्व दर्शयति अपदार्थ: ति। पदार्थात् बन्यः प्रत्यर्थः। समि कस्य पर्थः इत्यत्र पर वाक्यार्थः इति। प्रयविषयः अपि वाक्यप्रतिपाद्यः इत्यर्थः। संसर्गस्थ यं मर्यादा यदशयः पपि पसौ वाक्यात् भासते इति। सस्य संसर्गमयादालभ्यत्वव्यवहारः। पमिश्तेिति । हत्या पदीपस्थापि- तम् अभिहिलं तेषाम् पवनः पचात् पवगम्यते इति वादिनः नैयायिका: तेषाम् इत्यर्थः । केचित् इत्यमेन बत्तिविषयात पृथक् पर्षः न पति इति मतभेदः भूचितः तम् पार वाचः एवेति । वाक्याथः संसर्गः वाचः एव पदनिविषयः एव म न संसर्गमर्यादालभ्यः इत्यर्थः । घरपदम् इतराबिते शनम् इति सामान्यतः शक्ति ग्रह सति घटमामय इत्यादिसमभिव्याहारवशात् इतरविशेषम् पादाय पन्वयत्रोधः इति तेषां मतम् पता ते पविताभिधानवादिनः मीमांसताः। ननुशब्दः पव व्यन्नकः इत्यनेन शब्दस्य व्यजकत्वम् पताम् ? सच न घटते वाचार्य बोधयित्वा एव शब्दस्य विरतत्वात् पतः पर्थबोधनहारा एक शब्दख व्यचकत्वं वतव्यम् । तब अर्थख भव्यचकले बारखानुपपाया न घटते इत्यतः पर्थानाम् अपि व्यचकत्वम् बार सर्वेषाम् इति। पर्थानाम् अपि व्यपिकारान्वयः। घटम् पानव इत्यादी श्रव्यचकस शब्दस्य पर्यः अपि प्रत्यक्षकः इत्यतः "प्रायमः इति उनम्। तब वाच- स्येति व्यचकत्वमिति कारिकाचे वयः। एवम् उत्तर अपि । इत्यादि। सार ·१ काव्यप्रकाश . ता भण किंकरगिज एमेपण वासरो ठा। पब खैरविहारार्थिनी प्रति व्यज्यते । लत्यस्य यथा साहेन्ती सहिमुहर्ष खणे खणे दूणिमासि मम कए। सबभावसिणेहकरणिन्नसरिसर्भ दाब विर तुमए । पत्र मश्रियं रमयन्या खया मनुखम् पाचरितम् इति लयं, तेन च कामुकविषयं सापराधत्वप्रकाशन व्ययम् । ! मातहीपकरणमध दिमातीति साषित खया। तहण किं करणीयमेवमेव न वासरः स्थायी प्रति संहतम् । गृहोपकर कर्म साधितं प्रतिपादित एवम् एव पनिर्व्यापार: एवं वासरः दिवसः स्थायौ न स्थास्यति । तथाच व्यापारमादिशति व्याय बहिर्व्यापारम् पादाय एव पर्यवस्थति इत्यतः पाह पवेति। पव सर्वे एव पर्षाः पलक्ष्यत्वेन वाथाः एव । सान्तीनि। साधयन्ती सखि ! सुभगं पणे चणे दुनोषि मम आते। सहावखेहकरपीयसहशं तावविरचितं बया॥ इति खतम्। नायकं खयम् एव उपमुख्य लिटायावां दूती प्रति नायिकायाः सीखा समि: इयम्। सनाव: शिष्टता : वात्मण तयोः करणीयस्य माम् उचित विरचितं सतम्। अति प्रमाणानरान् अवगवापकारिणों प्रति एमाहशीतिबाधात् स्यं लपण। ननु दर्भित: वक्ष्यार्थः कस्य पदस्य बघषया सम्बः । वदितरपदार्थस्य तब अन्वयासम्भवात् । पब सुबुद्धिमियाः समापने पदयी: सहावा चला। एवं साधयन्ती इत्यन खरमणार्थ साधयन्तीत्यर्थः । मम छारी रत्यवापि खखते प्रत्येक सत्यार्थः । दर्शिनार्यस्त सम्बकबड्यः एव । पतः खस्यम् इत्यव पश्चामूलधाम इत्येव पर्वः। स लक्ष्यार्थव्ययीदारवत् एव पर्याधन पति लेन च वाहत्यादि प्रदर्शनम् बकाशम् ति वाचन ? मनवीदारणतया तत्प्रदर्शनाभाव अपि म्यगाख अपि स्याम् भव पति इति प्रमातएव दविवात् । तत् न, खल्यार्थम् पदविला नमूलकम्ययार्थप्रदर्शनस्य खायो भन्दप्रयोगे सपणासूखव्यायाम प्रति पक्षा अस्थम् इन्बु तिन पवादिषवाइपींगिदख बनौचित्यात्। चायनी ·द्वितीयः उसासः। ध्ययस्य यथा उन णिञ्चल ! णिप्पन्दा भिसिणीपत्तमिहर बलाया। णिम्भलमरगअभाप्रणपरिठिया. सामुत्तिम्ब ॥ अत्र निष्यन्दत्वेन आखस्तत्वं तेन च जनरहितत्वम्। अतः सङ्केतस्थानम् एतत् इति कयाचित् कश्चित् प्रत्युचते । अथवा मिथ्या वदसि 'न त्वम् भव पागतः भभूति व्यज्यते । तु “मप्रियं रमयन्त्या" इति हेतुप्रदर्शनम् पाक्षिप्य एवं कृतम्।. पाचरितमिति विरचितपदवाच्यार्थः एव शंव त्वम् इत्येव सहशपदलक्ष्यम्। तपाच मप्रिय रम- यन्त्या त्वया भाचरितं शत्रुत्व' लक्ष्यम् इति इत्यर्थः इत्याह । तदपि न सझाव हकर- शौयशव त्वम् इत्यन्वयासम्भवात् अचेतनस्य करणीयस्य शव स्वभावात् सहावने यो: करणीयं शत्रु त्वम् इति समासख अपि असम्भवात् मित्रत्वस्य एव तयी: करवीयत्वात् न शव त्वस्थ । वयं तु सदृशपद विसदृशलक्षणा। तव विसहशत्वं लक्ष्यतावच्छेदकम् अपहाय लक्ष्यमाव' विसदृशं विकृत्य दर्भित मप्रियम् इत्यादि । तेन व्यङ्गा दर्शयति तेन च इति। कामुकत्यव एकशेषः । तथाच कामुककामुकीविषयेत्यर्थः । यद्यपि मापराधत्वरूपम् एव व्यगर' दूतीविषयः न तत्प्रकाशम' तथापि तत्प्रकाशनपर्यन्त सामाजिकबोधविषयः इति तत् एव प्रदर्शितम् उप पिचलेति । पश्य मिल! निष्पन्दा विसिनौपचे राजते वखाका । निर्मलमरकतभाजनपरिस्थिता शहकिरिव ॥ इति सं। उपनायक सोतस्थलं प्रदर्शयन्याः तव गत्वा नायिकाम् घमासाथ प्रतिनित्य भगत: पसि इति नायकोतः मिथ्यात्वदर्शिकायाः वा इत्याः उनिः स्यम् । उप वितर्कय पश्य इत्यर्थः । निश्चल इति.सम्बोधन चलनस्यन्दाववयवावयविक्रियादयं तद्रः हितेति तु मित्रः, निश्चला पृथिवी सा व निष्यन्दा इति तु चक्रवर्ती तत् न । पचला- पदस्थ परिववचमत्व न निवलापदस्खपृषिबवाचकत्वात् अन्यथा दोषोल्लासे निष्कम्पात् अस्य प्रथिव्यवाचकत्व ग्रन्यवरक्ष्यमाणं न उपपोत। पत्र नियन्दत्व न भावक्षस्वम् इति..अन्यलादुत्त्यनुपपत्तेः । निश्चलानिपन्दवन इत्येव सदुन्यौचित्यात्। प्रशासकि शाकपालम् । अवेत्यादि कचित् प्रत्युचते प्रतिपायते । प्रतिपादन च वाचना साधारणं बोध्यम् । पर: सडेवस्थानम् वन पचागरम् ह बथवा मिष्यति । एषां खरूप बत्त्यते इत्युक्तत्वात् । दानों बाधक्स बचधम् पाए। ३ ·'काव्यप्रकाये वाचकादीनां क्रमेण खरूपम् भाई। साक्षासहतितं योऽर्थ- मभिधत्ते स वाचकः ॥ ७॥ साचादित्यादि। सरत: पदपदार्ययोः सम्बन्वरूपा अति: साक्षात् सङ्केतितम् उपस्थिस्थतराव्यवधानेन रहीतखसरत यमं अर्थ यः. प्रतिपादयति तस्य पर्यस्य स:वाचकः। यः अयम् अर्थ प्रतिपादयति इतावन्मावकरये व्यसनया प्रश- क्वार्थप्रतिपादक अपि वहाचकतापत्तिः स्यात् पतः सङ्केतितमिति, ग्रहीत- खसतम् इत्यर्थः । सोतः हि इति: व्यधार्थस्तु म तादृशः परहौताया: एक व्यबनायाः बोधकत्वात् । “मनाया घोषः' इत्यादी प्रवाहवाधीपस्थितः व्यव- धानेन एव तौर लक्षणारूपसङ्घतग्रहात् न साधिकेति व्याप्तिः । न च सत: शक्तिः एव । तथाच. सतितं यहौतखशक्तिकं यम् पर्थं यः प्रतिपादयति इत्ये ता- वता एव लाक्षणिकवारणे किं साक्षात् इत्यनेम इति वाच्यं स्यात् ? वाचकः इत्या- धु तख शल्या प्रतिपादकख एव लञ्चतायछेदकत्वलक्षणेन बुभुत्सितत्वात् अर्थ ग्रहीतसशक्तिकत्वप्रवेशे भामाश्रयापत्तेः। पर्थनिष्ठरहीतखशक्तिकत्वशब्दनिष्ठशक्ति- करणकप्रतिपादकत्वयोः एकवित्तिवेद्यत्वात् । न हि वाचकसंजकत्वम् श्रव লুম্বাইৰ অলল ভুল যা স্বল বীনমজিৰূলমইল ল আম্পায় स्यात् । पतएव यस्य यब शक्तिः सः तख वाचकः इत्यपि न कृतम् । अन एव च बभिधने इत्यन प्रतिपादयति इत्येव अर्थः, न तु पभिषया प्रतिपादयति इति । 'तथाले ..पपि तद्दीषः तादवख्यात साक्षात् ग्रहीततीरपदसतस्य नीरस्य प्रति- पादक गङ्गापद अतिव्यानिवारणाय गडीतखसक तत्वम् उक्त साचादग्रहीतखसङ्केत- खार्थप्रतिपादकस्य शब्दस्य पन्धार्थस्य वाचकतावारणाय यः अयम् अर्थं स तस्येति यत्तत् प्रवेशः रडीतत्वम् अप्रवेश्य साचात्खसतविषयमावप्रवेशे सङ्केते असाक्षा- वाभावात् साचादित्यस अनुपादेयखापत्तेः । तदरुपादाने च लाक्षणिकख पवारणम् एव स्वात्। महीतलप्रवेशे तु सावधिकशब्दार्थे व्यवधान एव सस्त- यहात् भवति एव । सहारणव पवच असतविषयम् पर्थ यः साक्षात् अभिधते प्रतिना पन्वयः। अमिषारी वायस सनयुक्त्या प्रत्याषवावपरत्वं न खपरलाक्षणिक- अब्दमाचे एक अविनापन: ख यसन्नरसाचात् एव प्रतिपादकत्वात् तमाम् । न.प. समिमा प्रयाप्रतिपादी शब्द प्रतिव्याप्तिः इति वाच्यम् ?

·द्वितीयः उल्लासः। इह रहीतसतस्य शब्दस्य पर्थप्रतीतेः प्रभावात् सङ्केत- सहायः एव शब्दः अर्थविशेष प्रतिपादयति. इति यस्य यत्र अव्यवधानेन सङ्कतः ग्रह्यते स तख वाचकः । सङ्घतितश्चतुर्भेदो जात्यादि तिरेव वा। यद्यपि प्रक्रियाकारितया प्रतिनिलियोग्या व्यक्तिः एव। तथापि आनन्थात् व्यभिचारात च तत्र सङ्केतः कर्तुं न सवप्रमायाः एक विवक्षितत्वात्। सतिप्रमा अपि सङ्केतधमानुपरता बोध्या । अन्यथा शक्याथै यदि बोडु: शक्तिममः बनतात्पर्य्यात्मकलवरूपस तपमा च तव अतिव्याप्तप्रापत्तेः। पप तु शक्ति: अभ्युपगम्यते एव पनि दिक्। ननु सङ्केत ग्रहस्य कारणत्वं भवति एवं लक्षार्थ: तव एव किं प्रमाणम् ? गृहौति। इह संसार सङ्केतसहायः ग्रहीतसतसहायः । सःच 'सतः बाध्यतया तात्पय्यरूपः उक्तः एव । तच तात्पर्य मतपद वरीयं वाचचिकपर्द च वनः इति बोध्यं, सहारमाय चासहायस्थ यव चव्यवधानेन इति यत् सत् प्रवेश प्रयोजनं च दर्शितम् एव । एवञ्च अवयव्यतिरकः एव सोयहस्य कारणले प्रमाणम्। मनु पव्यवहितव्यवधानेम सतयः किं धर्मिणि, 'किं तदीयधर्मे वा, विशिष्टे वा? इत्यव पाह। सतित रति। साक्षात् गीतखसरेतः तेन वाचार्यस्य व चतुर्विधवं कारिकार्थः। जातिक्रिया यदृच्चीपाधिरूपचतुर्भेदः इत्यर्थः। तदुताम् “शब्दरेव प्रतीयन्न जातिद्रव्यगुणक्रियाः" इति। तब च द्रव्यपदं यहोपाधिपरम् । व्यशीभविष्यति चइदम् पये महाभाधकारमतम् इदम् । “जातिव वाति मता- तरम्। मनु वर्षख हानीपादानाय शब्देन पर्षः बीयते हानीपादानश्चम जाति- क्रियादः किन्तु व्यको : एव इति ? समीषाय प्रयुज्यमानस्य शब्दख तम एव सहेत. यहः उचितः इति अभिप्रायम् गाय जाबादिषु एव सन. द्रदयति यदापोति । अर्थः प्रयोजनं जलापरवादि सदई निया पटादः पानयनादि बारितया सनिर्वाहकतया किरिव इति धनन्वा च एव संरतयाः वाम् इपितः इति पूरपोयम् । तथापीति। धानन्यभावादियोः अननन सदसयाकारी सकल- सदर हासभवात् इत्यर्थः । ननु तदानीम् खपवितव्यक्षिा एवं संरक ग्रनाम ?

·२८ काव्यप्रकाश युज्यत इति । “गौः सबल: डियः" इत्यादीनां विषयविभाग: न प्रायोति इति च तदुपाधी.एवं महतः। उपाधिश्च विविध: वस्तुधर्मः वयाच्या सनिवेशित। वस्तुधर्मः अपि विविधः सिहः साध्यक्ष । सिहः अपि विविधः पदार्थस्य प्राणप्रदः विशेषा- धानहेतुख। तब पायः जातिः। उ हि वाक्यपदीये "न इथतः पाइ व्यभिचाराईति। बग्टहीतमस्तायाम् अपि गवादिव्यक्ती गवादि- पदात् बोषस्य समयहरूपकारणव्यभिचारित्वात् प्रत्यर्थः । , सोस: कर्तुम् इति । सङ्घनगडीचा ग्रहीतुम् असि बहवः। तत्व, व्यभिचाराच इति पसङ्गत्यापत्तेः । नदि बाखकेन हृष्टव्यती सवयी व्यभिचारयाः तविघटकः तत्काले तस्य व्यभिचारणभावकलने चब पानस्य कवा व्यभिचारः इत्यसः पार गीरित्यादि । ईशशब्दचतुष्टयस्य एकस्यां व्यतो व्यशियह मीत्वादिप्रकारकतलक्षणं न स्यात् इत्यर्थः । न च यस्य यस्य येन येन प्रकार शनियहः वेन तेन प्रकारण एवं ततः ततः शब्दात् एकस्याः एव गोव्यत: उपस्थिती विषयविभागोपपतिः स्यात् इति वाचम् शनियइस सप्रकारकत्व प्रकारथि शक्ति: पायाता इति विशिष्टशक्ति- वादापत्या निष्प,कारकस्य एव तदभिप्रेतत्वात् इदं दूषणम् इति भावात् । एवञ्च व्यभिचाराच इति उक्तदूषणम् पपि अनुवृतम् एव बोध्य भनियकाले प्रकारा. ग्रहण उक्तरीत्या तदुजारासम्भवात् । न प्राप्नोति इति न भवति इत्यर्थः । भवते: प्राप्तार्थकवत् प्राप्तः अपि भवत्यर्थकत्वात् । यदा न प्राप्नोति उपपतिम् इति शेषः। कचित् तु विषयविभानः अपिल स्वात् इति एव पाठः। वदुपाधी एष सख भव्यत: उपाधी हमें सोत: बनने इति शेषः । तथाच एहीत. सतस्य सपाक्षः प्रविनाभूत: पाश्रयः शाब्दानुभवस एष विषयः न पदार्थस्मृते. इति भावः । तदुक्ती “नासियत पदव्यक्तिम् , अनुभावयति पनि ईशः एक कार्यकारणभावः महर्मनकात पदात् सवर्मनभवः” इति। एच "गौ: एक." इत्यादी समाविमतिपदश्यस पदासकामेछन्वयकोषकलम् इति न सम्मत युत्पत्तिः किन्तु पदार्थच्याश्ययीः एष धमेहानवमीपवाला पति समते व्युत्पत्तिः प्रति नीयम्। विभत्रिविमान उपाय, जानिबुधियाना कोपाधिस्यता दर्भयन धार पापिति। वक्ष महमा व्यत: धर्म वासवः धर्म: तथा यानिमिवामा भवति नाविषयवानाम् पपि इति।

·हितीयः उमासः। २८ इति हि गौः खरूपेण गी: म पपि भगौः गोखाभिसम्बन्धात्तु गौः द्वितीयः मुख रसादिना हिसबसत्ताक वस्तु विशि- व्यते। साध्यः पूर्वापरीभूतावयवः प्रियारूपः। डित्यादिशब्दा- नाम् अन्धबुद्धिनिधि संशतक्रमं खरूपं 'वना यहच्या डित्यादिषु अर्थेषु उपाधिवेन सनिवेखते इति । सः अयं संत्रा- नै: नित्यत्वाङ्गीकारात्। तदुतम् "एकाः एव एव हि नकारादिवतयः" इति। एवञ्च संयोगादयः अपि गुखा एवं ते: नित्याः सौक्रियते। पाविर्भावतिरोभावी एव उत्पत्तिविनाशौ इति तमतम्। साध्यः अन्यः । तथाच कियारूपः इत्य को भवति । दिविध सिद्ध पुनर्विभजति सिडः अपि इति पदार्थोति यद्यपि धर्म: एव सद्धेतिनत्वात् पदार्थ. तथापि पदानुभूयमानत्वात् व्यक्तिः अपि अब पदार्थः तस्य हानीपादानम् एक प्राणः तत्प्रदः तनिर्वाहकः इत्यर्थः। एतेन जातिक इत्य क' भवति। जाति: गुणभित्रः पखण्डीपाधिरुपगीत्वे दयाभावत्वमातिवा- काशत्वादिरूपः बीयः। मोवंदस्वादिरूपस्य तस्य वैशियाई विना गोव्यक्त: हानीपादानाभावात् । गोप्राणप्रदः गीत्वै दन्वादिः विशेषाधामं हानीयोपादानीय- सामान्यस्य वानरविशवबुद्धिजननं ततः प्रत्यर्थः । एतेन गुणरूपः इत्युक्त भवति। प्राणप्रदख खरूपं दर्शयति पायः इति। जातिः पखहीपाधिः वाक्य पदीयं ग्रन्थविशेषः । स भीत्वस्य दलस्य वा. गोहानीपादामह तुत्वम् उत्तम इत्ययः। तदुति दर्शयति गौः खबपति स्वरूपेण गोर्बदन्वनिरपेचनिर्वि- कल्पकविषयीभावन नगौः न गोव्यवहारविषयः मपि चंगीन अपि बत्रादि- व्यवहारविषय इत्यर्थः । प्रमाधीनगीव्यवहार मीचमाधी शरबान निर्विकल्पकंग्रहीतगोव्यको किन्तु मौवन इदन वा. उपस्थितव्यती एक নামৰক্ষাৰ: বি আ নীলগিন বলি। অলিজা মনোনয়ন शेषः। गोत्वविशिष्टज्ञानात एक इवः। एवं इदश्वामिसबन्धात, तु गौः इति बपि बीवं सनादः तुम एवं शास्त्र अनुचावई अपि दवयोला एवं रबस व्यवसायमा स्वदपेषान् । नवमीले बना एक मोत्वस पचानात्रयत्वेन विवायम् इदम अपेक्षयात् एव । इदम् च प्रायमरः एव न विशेषाभावहतः इति दिक । भावन ·३० काव्यप्रकाश रूपः यदृच्छात्मकः इति। “गौः शुक्लश्चलो डित्यः” इत्यादी "चतुष्टयौ शब्दानां प्रहत्तिः" इति महाभाष्यकार: । परमावा- दीनां तु गुणमध्यपाठात् पारिभाषिकं गुणत्वम् । गुणक्रियाय- एव विशेषाधानहतो: खरूपं दर्शयति दितीयः इति । तस्य विशेषाधानहेतुत्व ग्राहयति शुक्लादिना हि इति । लब्धसत्ताकं प्राणप्रदेन गीत्वदन्वादिना व्यव हार्यता प्रापितं गवादिरूपं वस्तु शुक्लादिना विशिष्यते विलक्षागवादित्व न ज्ञायत इत्यर्थः । साध्यः इति। पूर्वापरीभूतः अवयवः एकदैनः यस्याः पाकादिक्रियायाः ताशक्रियारूपः वृत्यर्थः । स्पन्दमावरूपे कर्मणि सङ्कतग्रहोक्तौ पचिगम्यो: एकार्थतापत्ति: अत: पूर्वापरौति । तेन अधिश्रयणाद्यवतारणान्तस्यन्दधारा पचिक्रिया। तत्र एव पचधातोः सङ्केतग्रहः इत्यर्थः । यच्छीपाधिम् आह डित्यादीति । डित्यादि शब्दानां खरूपम् । वक्ता यहच्च्या डिस्थादिषु अर्थेषु पगवादिरूपैषु उपाधित्व न सनिवेश्यते इति अन्वयः । ननु आशुविनाधिना क्रमिकाणां वर्णानां मलकाभावात् तन्म लकार्य डिल्यादिशब्दानां स्वरूपं बवाएव न ज्ञायते कथं तम सन्निवेश्यताम् ? इत्यत: प्राह अन्त्यभुद्धौति। पूर्वपूर्ववर्णानभव- जन्यसंस्कारसचिवया अन्त्यवर्णमुई: अनि ह्यं सामस्त्येन ग्राह्यम् इत्यर्थः । स्फोट. रूपस्य पदस्यं चरमवर्णानुभवन ग्राहणस्य प्रागनत्वात्। मनु चरमवर्णन अपि क्रमिकवर्णग्रहक्रमेण ग्राहण कथं पदस्वरूपग्रहः ? इत्यत: पाह संहृतति । तेन एकदा एव ग्राहणात् क्रमसंहारः इत्यर्थः । केचित्तु अन्त्यबुद्धिपदज्ञानानन्तरीणा बुद्धिः पदार्थस्म तिरूपा डिस्थादिसंज्ञायाः पदपदार्थोभधरूपत्वे न तथा डिस्थादि- पदस्य एव विषयौकरणात् तादृशबुद्धिनिर्ग्राह्यम् इत्यर्थः । गवादिपदार्थस्मृत्या त गोत्वादिः एव विषयौक्रियते न गवादिपदं तत्र पदपदार्थयोः भेदात् इति वैलक्षण्य तथा संहतिक्रमं ईश्वराद्युत्तरोत्तरवत प्रयुक्तत्वे रूपक्रमरहितं आधुनिकसंज्ञारूप- वात् इति व्याचक्ष्यते, तत् न, तत्कधनस्य प्रकतानुपयोगित्वात् । स: संजारूप: तथाच डिस्थादिसंज्ञामु अन्यवाच्या वाचिका च डियादिधर्मिणां तु पाक्षपेण एव बोधः इति नामविशिष्टनामे बीधः। यद्यपि समवायिसमवेतयी: एव अविमाभावः सः एव आक्षेपहेतुः तथापि अविनाभावः अपि असन् एव पक्वा याच्या पारोपिता धाक्षेपहेतुः इति बोध्यम् । यदृच्छामकः इति । बदृच्छया पामा स्वरूपं यस्य तादृशः इत्यर्थः । न तु यहच्या एवं उपाधि: इति।

·द्वितीयः उल्लासः । च्छानां वस्तुत: एकरूपाणाम् अपि आश्रयभेदात् भेदः इव लक्ष्यने । यथा एकस्य मुखस्य खङ्गमुकुरतैलाद्यालम्बनभेदात् । हिमपयः शङ्खाद्याश्रयेषु परमार्थतः भित्रेषु शुक्लादिषु यह- शेन शुकः शुक्रः इत्याद्यभिवाभिधानप्रत्ययोत्पत्तिः तत् शुल- त्वादिसामान्य गुड़तण्डुलादिपाकादिषु एवम् एव पाकत्वादि । -- मंज्ञायाः एव उपाधित्व न उतत्वात् प्रतिः प्रहत्तिविषयपरमाणशब्दवाच्यस्य पर- माणलोपाधेः किं गुणत्व किं वा अखण्डोपाधित्व न जातित्वम् ? इति पासा- छायाम् पाह परमाखादीनामिति। परमागलादीनाम् इत्यर्थः । गुणमध्यति अगा महत् दोघं हवञ्चेति । पारमाणपगगमध्ये पाठात् पारिभाषिकमिति परिभाषणार एव तस्थ गणान्न सिडि. न त ता गावमाधकं प्रमाणम् अस्ति इति मुचितम् । ननु अनन्त्यात्तव्यभिचाराच व्यक्ती सङ्कत ग्रहम् अनका उपाधिप एव तद्ग्रहः उक: तथापि ती एव प्रानन्त्यव्यभिचारी गणादौनां प्रतिव्यक्ति भिन्नत्वं न तथालात् ? इत्यतः बाह गणक्रियेति । यह कया एन्कानिर्देशितः उपाधिः। न च एवं क्रियायाः अपि एकत्वेन भाविभावतिरोभावी एव तत्पत्ति विनाशी इति, मि : गुण: सिद्धः क्रिया साध्या इति विभाग: कथम् उपद्यताम् इति वाच्यम् ? महाप्रलये आकाशपरमाखादिसंयोगादौनां स्थिति: म तु क्रियायाः महाप्रलय परमाणू नाम् अपि निष्क्रियत्वेन भनित्यत्व इति, अनियत्व रूपस्थ तस्या: साध्यत्वस्य उक्तत्वात्। तैलाद्यालम्बनेति । तलाद्यालम्बनेति। आलम्बनम् पाश्रयाय न ज्ञातं न तु आश्रयः पव खनादीनां वस्तुतः मुखाश्रयस्वाभावात् । जातिः एव वा इति मतिं व्याचट। हिमपय इति। पाश्रयान्त बहुव्रीहिः । अभिन्नाभिधागेति। अभिधानं शब्द: प्रत्ययः प्रत्यक्षं सामान्यम् इति । तथाच तत्र एव सङ्कतयहः इति पूरणीय पाकादित्व पकवादि बालादि स्वरवलक्षण्यात्। डिस्थादिशब्दानाम् अनेकत्व माधयित्वा तव एव डित्यत्वजाति स्वीकृत्य तत्र एव. सतग्रहः डित्यशब्द: डिल्थ- रूपार्थयोः तु आक्षेपः इति हृदयन पाह बालबद्ध ति । ननु एवं परम्परा श्राश्रयस्य डित्यस्य पापात् सिद्धौ घटपदात् मृतलस्म कपालस्य च प्रतीत्यापत्ति: शुक्पदात् पटादिप्रतीते: खक्षणाधीमत्वेन तव अनुयोगाभावात् ? इत्यतः प्रविचपामिति । बाल्ययौवनावस्थाकाल: तब इद्धिहासदर्शन ·३२ काव्यप्रकाश बालशुकाबुदीरितेषु डित्यादिशब्देषु च प्रतिक्षणं भिद्य- मानेषु डित्याद्यर्थेषु वा डित्यवादिपस्ति इति सर्वेषां शब्दाना जाति: एव प्रहत्तिनिमित्तम् इति अन्य। "तहान् अपोहो वा शब्दार्थः” चित् उताः इति ग्रन्थ- गौरवभयात् प्रकतानुपयोगात् च न दर्शितम् । स मुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभिधीच्यते ॥ सः इति साक्षात्सङ्कतितः । अस्य इति शब्दस्य । मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत् सा लक्षणाऽऽरोपिता क्रिया ६ धम्भिदस्वीकारात्। क्षणभङ्ग रादौ तु क्षणरूपविशेषणाभेदात् मदः। डित्य- वादिजा: अनेकव्यक्तिवृत्तित्वीपपादनाय व्यक्तिमददर्शन डित्यादिव डिल्थ- इत्यञ्च क्लिष्टशब्द न शब्दार्थहत्तिजातिव्यस्थ तन्त्रेण कथनम्। नैया- यि कमतम् आह तहानिति। प्रकारीभूतधर्मविशिष्टः इत्यर्थः । पोहः अत- हात्ति: बौद्धमतम् इदम् । न दर्शितं न साधकबाधकदर्भनेन प्रदर्शितम् स्वादि। इत्यर्थः । मुख्यार्थबाधे इत्यादि। लक्षणालक्ष नैयायिकमतीनमुख्यार्थस्य प्रवेशयिष्य- मागत्वात् तत्परिचयाय माह स मुख्यः इति । स नैयायिकमतीत: तहान् । यद्यपि तत्र मुख्यार्थपदं मुख्यतावच्छेदकेन प्रकारण प्रत्यर्थ भविष्यति नथापि मुख्या यज्ञानार्थम् इदम् उक्त प्रकरणादिना नानार्थशब्दख एकार्थनियन्तो सति तदीय- द्वितीयार्थे मुख्य अपि शाब्दी व्यञ्जना वक्ष्यते। तथा मुख्याः अपि पजहखाया उपादानलचणा वत्स्यते तदारणाय व्यापार मुख्यत्वम् उपातं, तश व्यापारान्तर- बाधक विमा एक कलात्व बोध्यम् लशवायनमधीस्त शक्तिवाधेिन एव कस्यात्वात् न मुख्यत्वम्। खाचणिकंशब्दलघर्ष कर्नु खचणसामान्यलयम पास मुख्याधेि प्रति । यदिति यया इत्यर्थे पब्धयम् । तथाच मुख्यार्थबाधि तदयोग चपाते सति बढ़ि- ज्ञानात् प्रयोजनामात् वा घातया यया या पन्धः अर्थः अयोनर बत्यते ·द्वितीयः उल्लासः। "कर्मणि कुशलः” इत्यादौ दर्भग्रहणाययोगात् "गङ्गायां घोषः” इत्यादौ च गङ्गादौनां घोषाद्याधारवासम्मवात् मुख्या- थस्य बाधे। विवेचकत्वादी सामीप्ये च सम्बन्धे। रूढ़ितः प्रसिद्धः । तथा "गङ्गातटे घोषः” इत्यादेः प्रयोगात् येषां न तथा कारात प्रतिपाद्यते, सा हत्ति: लक्षणा। सा च वन तात्पर्य्यामिका एव। कैचिन तु लक्ष्याधस्मारकं मुख्यार्थधावतंयोगज्ञानम् एव लक्ष्यार्थस्मृतिः एव तु लक्षणा सा तु अनु- भाविका एव न स्मारिका। तथाच लत्यते इति । क्रियाया: विशेषणम् एव यत् इति या पदार्थस्मृतिः इत्यर्थः। सत् न लन्याथम्भ : पदासम्बन्धलक्ष्यार्थविषयत्वं न पदपदार्थसम्बन्धरूपत्वाभायेन तस्याः पदनिष्ठत्वाभाव तः लाशिक: शब्दः इति इति वक्ष्यमाणम् अनुपपन्न' स्यात् । किञ्च लत्यार्थस्यते: अग्रहीतायाः एव शाष्ट्र- श्रीधजनकत्वेन परम्परया पपि तद्ग्रहाभावात् तदारणाय साक्षात् सतितम् इति वाचकलक्षणे साक्षात्पदवयापत्तेः । पदार्थोपस्थितित्व न या तया एव मान्दबोधीपफ्नो लक्षणावन पृथकारलताकल्पमानुपयोगान । चारों- पितपुरुषतात्पर्ध्यात्मिकाया: तदबोधक शब्द अपि सहीधकतया पुरुषेण पारोपित क्रियाबोधकतासम्बन्धपा इतिः । "गङ्गायां घोषः” इत्यादी मुख्यार्थख प्रवाहस्य प्रत्यक्षसि इत्व न बाधाभावात् पदार्थान्तरस्य मुख्यार्थे अन्वयाधः इत्यर्थः । तथापि "यम्य मिवाणि मिवाणि श्ववः शववस्तथा" इत्यादौ पाचस्तत्व न लाक्षणिक स्य हितीयमिवपदस्य अर्थान्तरसंक्रमिसवाच्यलक्षणायाम् अव्याप्तिः लच्क्यार्थस्य पूर्व निवपदार्थे पभेदान्वयख प्रवाधिनत्वात् पतः मुख्यातावदकरपेण अन्वयबोधा- नुपपत्ती इत्यर्थः। तब तु पौनकत्यस्य एव अनुपपमित्वात् न भव्याप्तिः । तथापि “कृविण: गचन्ति""कुन्ताः प्रविशन्ति सन्मादौ कवित्व र कुन्सलेन च मुख्यतावच्छेद- कन पेण गमनप्रवेशयोः भन्वयख पनुपपध्यभावात् पव्याप्तिः। अतः तात्पर्य विषयो- भतान्वयस्य मुख्य नावच्छेदकेक रूपेण नाम्पयवशात् एव महाभात् इति वाच तौरादौ धीषाद्यन्वयस्य तात्पर्य विषयस्य अनुपपच्यभावन पसन्चवापत्तेः । मुख्यतावरेदकेन तु प्रबाहत्वादिना तीरादौ पयः अनुपपनः एव प्रति सम्भवः । मुख्यार्थान्ध- यानुपपत्तिः ज्ञानमावानुलक्षणा किन्तु मुखार्थयोगज्ञानम् अपि पन्वयव्यतिरेक- सिद्धम् अपंचपोयम् । पतः माह तहयोगे इति । सस्योग बपि ज्ञात इत्यर्थः । .

·काव्यप्रकाश प्रतिपत्तिः। तेषां पावनत्वादीनां धर्माणां तथाप्रतिपादनात्मनः . घटसंयुनपटानधनार्थं तात्पर्य सत्त्वं पपि पटानयमार्थ घटमानय इति न केनचित् विदग्ध न प्रबुज्यते। अत: रूढ़िप्रयोजनयीः एकतरज्ञानात् एव लक्षणया प्रयोगः इत्यतः अन्वयव्य तिरेकसिद्धं रुदिप्रयोजनयी: एकतरज्ञानम् अपि हेतुः इत्यतः पाह रुढित: इति। अथशब्दः वार्थः । रूढ़ित: प्रयोजनात् वा ज्ञातात् इत्यर्थः । अन्यः अर्थः इति । मुख्यार्थतावच्छेदकभिन्नरूपावच्छिन्नः इत्यर्थः । तेन “यस्य मित्राणि मिवाणि" स्यादौ हितीयमिवपदम पाश्वस्तत्वेन रूपेण मुख्यार्थस्य मित्रस्य एव लक्ष णात न अव्याप्तिः । रूढ़िहेतुकाया: प्रयोजनहेतुकायाश्च उदाहरणहयम् एकदा एवं दर्शयन् लक्षणं व्याचष्टे कर्मणौति। कुशलसावे कर्मणि इत्यर्थः । कुशं लाति इति व्युत्पच्या कुशलपदं कुशग्राहिणि शतम्। दक्षे तु कृढिलाक्षणिकं तदभिप्रायेण एतत् दर्शयति न च एवं गछति इति गौः इत्यर्थे गमेझैप्रत्यये गौशब्दसिद्ध्या गच्छति इति गवि शक्तिः। “गौः शैते” इत्यादौ तु सुप्ते गवि लक्षणा स्यात् ति वाच्य प्रायिक व्युत्पत्त्या एव उणादिप्रत्ययान्तप्रयोगाणां साधितत्व न तध अवयवशक्त : अग्राह्यत्व न समुदायः एव गोवन रूपेण शक्तिबहानीकारात् । अत एव पञ्चपा- दिकाख्यान् उपादिप्रत्ययान् सजिप्य"उणादयी बहुलम्" इत्ये केन एव मृत्रण लिखतः भगवतः पाणिनेः अपि अयम् अभिप्रायः इत्यु तम्। शब्दचिन्तामणी चिन्तामणि कारण कुशलपदं तु नामधातुभ्याम् अवयवाभ्यां सिद्धम् इति तच अवयवनि: याह्या एव इति अभिप्रायः । वस्तुतस्तु वैयाकरणमतानुसारेण एव कृढिलक्षणीदाहरणम् इदम् उक्त विचारतम्तु दो शक्तिः पति एव । अन्यथा मख्ख पिबति इति व्य त्पत्त्या लगडलाति इति व्य त्पत्या च मण्डपपदकुण्डलपदयोः मण्डपातरि कुण्डग्राहके च एव शक्ति: स्यात् । गृहविशेषभूषणविशेषयी लक्षणा एव स्यात् इति । तथाच "मश्चाः क्रीशन्ति""कलिगःसाहसिक:" इत्यादिकम् एव दिलक्षणीदाहरण मन्तव्यम् दर्भवणान्धयोगात् धोषाद्यधिकरणत्वासम्भवाच सभयन मुख्यार्थबाधः इति अन्वयः । मुख्यार्थयोगं दर्शयति विवेचकखादौ इति । साग्रसमूलत्वादिषिवेचनात् विवेचकत्व কুমাখি: খম: ক খছি নাগৰিলা বল গন্ধি ৰূমৰম্ভ सम्बन्ध: विवेचमानभेदेन विवेचनामर्दन च विवेचकत्वभेद अपि एकशब्दवाच्यत्वात् । एकोपाधिखौकारात् इदम् उक्तम् । गहावटयोः सम्बन्धम् भाइ सामीप्य च इति ।

·द्वितीयः उल्लासः । ६५ प्रयोजनात् च मुख्य न अमुख्यः अर्थ: लक्ष्यते यत् स आरोपितः शब्दव्यापारः सान्तरार्थनिष्ठः लक्षणा। कुशलपदं लक्षणायाम् पाह कढ़ितः इति, प्रसिद्ध : इति । तदृत्ति: गङ्गापदं लजमा याम् आह तथा गति, तथा प्रतिपादनात्मनः इति। तटगतत्वेन प्रतिपाद- नात्मनः इत्यर्थः । प्रयोजनात् ज्ञातात् इति शेषः। लक्ष्यार्थबोधहारा लक्षणायाः एव प्रयोजनात् ज्ञातात् इत्यर्थः। कचित् तु प्रतिपाद्यमाने पावनत्वादी पपि प्रयोजन पदम् उपचारात् एव प्रयोक्ष्यते इति पवधेयम् । मुख्येन इति। बाधप्रतियोगितया उपस्थितेन मुख्य न • सहकारिभूतेन सह मुख्य मुख्यतानवछंदकधर्मावछिन्न. लच्यते । शब्द न एब इति शेषः । न च मुख्य न अर्थन लक्ष्यते लक्षणया प्रत्याय्यते इत्य व अर्थः सन्तु । तथाच शब्दतदर्थयो: एव लक्षणाव्यासम्यनति: ग्रन्धकदमिप्रता इति वाच्यम् ? अनेन शब्द न अयम् अर्थ: बोध्यताम् इति वक्र तात्ययात्मिकाया: लक्षणायाः मुख्यार्थाविषयत्व न विषयतासम्बन्धन तस्थाः तदसित्वात् । मुख्याया गहतकत्व लक्षणाया: धावलिः पालसारिकैः शासम्बन्धः लक्षणा इति नैयायिकी. कायाः लक्षणाया: पनादरखेन वक्र सात्पर्यस्य एव लक्षणावखौकारात् । शकाप्रति- योगिकसम्बन्धस्य शक्याहत्तित्वन नैयायिकीतलक्षणायाः अपि मुख्यार्थावृत्तित्वाच्च । यदिति वृत्तौ अपि यत्पदं यया इत्यर्थे भव्ययम् । पारीपिता किया इति ब्याचष्ट म पारोपितः इति इत्तित्वारोपवान् इत्यर्थः । वक्ता जनितः इति वा। तथाच अजन्याया: शक्तित: ध्यात्ति: सान्तरेति । स व्यवधानीपस्थितार्थः तटादिनिष्टः इत्यर्थः । अत्र निष्ठापर्याप्तिबीधकता इति यावत् तटादिबोधकः इत्यर्थः । यहा बनेन शब्द न अयम् अर्थ: बीध्यताम् इति नारूपाया लक्षणाया: बोध्य तया अर्थविषयत्वात् नेन सम्बन्धन अर्थनिष्ठः इत्यर्थः । इत्थं सामान्यत: लक्षणम् उक्का नहिशेष्येषु बक्तव्य षु तविशेषडयम् पार खसिद्धये इति । उपादानं लांच इति । नामहयेन हिधा उता लक्षणा मुद्धा एव शुजपरिभाषिता एव न तु वक्ष्यमाणलक्ष- गावयवत् सम्बन्धभेदवशात् शुद्धगौणीभयपरिभाषिता इति एवकारार्थः । मुख्यार्थः अपि. उपादीयते अनया इति उपादानं करण्युङन्तत्वात् नपुंसकलिङ्गम् । एवं मुग्यार्थानुपादानेन लस्यते उपलक्ष्यते पनया इति बक्षणम्। अष उपादानम् ·काव्यप्रकाशे स्वसिद्धये पराक्षेपः, परार्थे खसमर्पणस्। खसिद्धये इति। ख' मुख्यार्थः तस्य सिद्धये तस्य पतात्पर्यविषयान्वर्यासयं परस्य मुख्य सानवच्छेदकधर्मावच्छिन्नसाक्षेपप्रतिपादन यया इति शेषः । सा लक्षणा उपादानं खार्थस्य वान्तादः प्रवेशाबयसिद्धये तु न परख कुत्यादः पक्षिपः किन्तु कुन्तिवन रूपेण तात्पात् तसिइये एव इत्यत: तात्यय ति सक्तम् । लक्षणलक्षणा पाह परार्थ: इति। परस्य खभिन्नतौरादिशब्दस्य पर्थे वीरादौ खसमर्पणं स्वार्थता- समर्प तौरादिः एष गङ्गादिशब्दार्थः भवति इत्यर्थः । खार्थस्तु धीषायन्वये त्यज्यते इति पर्यवसितार्थः । पब उपादानलक्षणोदाहरणं दर्शयन् तां व्याचष्ट कुन्ता इति कुन्ता- दिभिरिति । तात्पर्य विषयोभूताम्वयबाधज्ञानविषयीभूतैः इति शेषः । वादृशैः तैः सह- कारिभिः सह कुन्तादिपदैः एव तत्संयोगिन: कुन्त्यादयः पाक्षिप्यन्ते लक्ष्यन्ते इत्यर्थः । । तहिति। तत् तस्मात् उपादानेम प्रवेशान्वये मुख्यार्थस्य कुलादः उपादानेन भियित्वप्रापसेन इयं सक्षणा इत्यर्थः। उपादानेनेति । भावयुङन्तम् अब बोध्यम् । इयम् अजहत्वार्थसंजिका च बोध्या । नमु एवं धर्मशक्तस्य पदम्य धर्मिणि लक्षणया विशिष्टान्वयसिद्धी नातिशक्तिवाद गोपदम् अपि गीत्वशक्त गवि लाक्षणिकं स्यात् ? वषाच लौकिक प्रयोगात् वैदिकप्रयोग अपि उपादान- लक्षया एव सिध्यतु इति पाशय निषेधते गौः पनुबन्ध्यः इति । इदं विवाह गवानुबन्धनविधिवाक्यम् । तत्र गोशब्द न गोलक्षणायां तन्मुख्यार्थख गोत्वस्य खान्वयबाधज्ञानहारा सीपयोगितां दर्शयन् लक्षणाम् उपपादयति श्रुतिदेशित- मिति मे इति। गोवजाते: प्राणित्वापचारण चौपचारिकी तस्याः भावना जात्या गोलरूपया मुख्यार्थेन . सह पाक्षिप्यते लक्षणमा प्रतिपाद्यते। गौशब्द नेति ननु व्यको अपि शक्तिः एव अस्तु । तथापि च गीशब्द न गोत्वम् उपस्थाप्य गौः अपि भल्या एव उपस्थाप्यताम् ? इत्याशशां निरस्थति नतशब्द न इति? विशेष्य गोव्यक्ति अभिधाय गौशब्दख शक्तिः न गच्छत् न विषयो- करीति। तव हेतुम् माह क्षीणेति। विशेषणे गीख उपस्थापित होणशक्ति: घोणसामर्थ्या इत्यर्थः । शब्दबुद्धिकर्मणां विषम्य व्यापारभावात् इति भावः । एकदा एव विशेष्यविशेषषीपस्थापनं तु विशिष्टशभिवादः एव न प्रकृतिविशेषणशक्तिवाद इति तब्रामलितम् इति पवधेयम् । इत्य' विशेष्यं शक्को निरस्तायाम् पाशक्ति: . श्रष:।

·द्वितीयः उल्लासः। ॥ उपादानं लक्षणञ्चे- त्युक्ता शुद्धैव सा विधा॥ १० ॥ "कुन्ताः प्रविशन्ति" "यष्टयः प्रविशन्ति” इत्यादौ कुन्ता- दिभिः आत्मनः प्रवेशसिचार्थ खसंयोगिन: पुरुषा: पाक्षिप्यन्ते । तदुपादानेन इयं लक्षणा। "गौरनुबन्ध्यः” इत्यादी अतिसञ्चोदितम् अनुबन्धनं कथं स्यात् ? इति जात्या व्यक्ति: आक्षिप्यते नतुशब्देन उद्यते "विशेष नाभिधा गच्छेत् क्षीणशतिर्विशेषणे” इति न्यायात् इति उपादानलक्षणा तु न उदाहर्तव्या । न हि अत्र प्रयो- जनम् अस्ति न वा रूढ़िः इयं व्यत्यविनाभावित्वात् तु जात्या व्यक्ति: आक्षिप्यते । यथा क्रियताम् इत्यत्र कर्ता, कुर इत्यत्र उपादानलक्षणा एव पर्यवसितार्थः तां निरस्वति इत्य पादानेति । इतिरीत्या उपादानलचचा तु पत्र म उदाहव्या न वनव्या इत्यर्थः । तव हेतुम् बाह न हि बघेति न वेति। मनु यीशदस्य गवि भूरिप्रयोगः प्रसिद्धः एव तत्कयमियं कदि: इति। पव चक्रवर्ती धाधुनिकदेवदत्तादिशब्दे दिः न पति इत्यनेन दर्शितम् इति, तत् न, गीशन्दस गवि बचायां बढ़े: खडितत्वात् । नवा कांद: अव इत्येव लिखनौचित्याश। धन वयं न वा दिः यम् इत्यनेन भूरि- प्रयोगमावम् । म लक्षवाहितः रूढ़ि: किन्तु अद्यार्थविनिमुतशक्यार्थे प्रयुक्तस्थ शब्दस्य लक्ष्यार्थे भूरिप्रयोगः एव इदिः। यथा सत्यार्थीभूतः कलिङ्गदेशस्थ- मत्रखपुरुषदः विनिमुन देशमश्चमवाहिमयुक्तानां कखिङ्गमञ्चकशशब्दानां कलिङ्गदेशस्थमक्षस्थपुरुषदक्षेषु भूरिमयोगरूपा एवं रूढ़िः लक्षण हेतुः इति गोव्यनिविनिर्मको प्रयाचे गीत्वे प्रयनस्य तु गीशब्दस्य गोव्यती भूरिप्रयोगः न कटिः इति उक' म वा कदि इयन बनेम व्यक्ती लक्षणायाः प्रभाव अपि मत्प्रतीत्यु पायम् भार व्यक्यविनेति । जानिशनात् पदात् व्यत्यनुभाषः जात्यु प- खापनहारा एव इति, जाति म दारवन कारणत्वबोधिका जात्या इति तृतीया। जातिवदः जातिमूलया । गाषिप्यते अनुभाब्यते इलम् उपात ·काव्यप्रकाश कर्म, प्रविश पिण्डम् इत्यादौ ग्रहं भक्षय इत्यादि च । पौन: देवदत्तः दिवा न भूतो इत्यत्र च रात्रिभोजनं न लक्ष्यते श्रुता- पत्तेः अर्थापत्तेः वा तस्य विषयत्वात् । "गङ्गायां घोषः” इत्यत्र तटस्य घोषाधिकरणत्वसिधये गङ्गा- शब्दः खार्थम् अर्पयति । इत्येवम् पादौ लक्षणेन एषा लक्षणा। उभयरूपा च इयं शुद्धा उपचारेण अमिश्रितत्वात्। अनयोः लक्ष्यस्य लक्षकस्य च न भेदरूपं ताटख्यम् । तटादौना गङ्गादि- - पदशक्यविषयस्य अपि व्यक:। शब्दबोधविषयतामाचे दृष्टान्तम् पाह यथेति कति । कत्तुंः उपात्तशब्दशत्यविषयस्य अपि अध्याहारात् एव बोधः कर्मण: तु पाख्यातशक्तिविषयता एव इति भावः । कुरु रत्यर्षति । अव कर्तुः वा ख्यातति- विश्यता एव पत्र क त्वकर्मवरूपेण सामान्यतः अध्याहार दर्शयित्वा विशेषरूपेण 'अपि अध्याहार दर्शयति प्रविशति । “प्रविश रहं" "पिण्ड भक्षय" इति अन्वयः । पिण्डं ग्रासम् । ननु एवम् उपात्तशक्यविषयस्य पपि शाब्दबोधविषयत्वं पर्यापत्त्युच्छेद. अर्थापतिलभ्यार्थस्य अपि शाब्दबीविषयत्वेन एव तदुपपत्तेः इत्यतः चाह । पीन इति। न वक्ष्यते न प्रतीयते शाब्दबीधीतरप्रतीति विषयत्वात् एव तस्य इति भावः । शाब्दी हि भाकाहा शब्द न एव प्रपूर्यते इत्यतः आपत्तिलधार्थस्य अपि अध्याह्नतशब्द न बीधनम् इति मते श्रुतार्थापति:, पताहशमते तु अर्थापत्तिमायम् इन्थम् उपादानलक्षणो व्याख्याय लक्षणलवणो म्याचट गङ्गायाम् इति । इति। स्वार्थ खार्थताम् अर्पयति तौरशब्दार्थः इति शेषः। खचयेन खार्थोपलक्षणेन खार्थस्य अन्वये अप्रवेशात् सत्यार्थबोधने खास्य उपलक्षमत्वात् लक्षणेनेति भावयुद्ध- सम्। इत्य का शुद्धा इत्यर्थः। वक्ष्यार्थे शक्याभिदारीपराहित्यम् एवं शुद्ध- त्वम्। पक्षाने हेतम् आर उपचारणेति। सत्यार्थे शक्यामेदारीपरूपं प्रयोजनम् उपचारः तदमिश्रितत्वात् तत्प्रयोजनाभावात् इत्यर्थः । न हि कुन्तस्य कन्तिनि प्रवाइस्य वा तौर अभदारीपः। प्रयोजनम् च पक्षचान्वये वक्ष्यमाण- मारोपांसाध्यवसानयोस्तु मादृश्यहतुकवं शक्यख लक्ष्याथै पभेदारीपः एव प्रयो- मनम् इति वक्ष्यति। पत्र गौशभेदयी: भेदे अपि ताप्यप्रतिपत्ति: प्रयोजनम इत्यनिन। ननु अनयोः लक्षणाप्रमदयी: ईहशीपचाररूपप्रयोजनराहित्यात् न ·द्वितीयः उमासः । शब्दः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ हि प्रतिपिपादयिषितप्रयोजन- सम्प्रत्ययः । गङ्गासम्बन्धमानप्रतीतो “गङ्गातटे घोषः” इति मुख्य शब्दाभिधानात् लक्षणाया: कः भेदः? सारोपाऽन्या तु यत्रोतो विषयौ विषयस्तथा । तथाच सप्रयोजनकत्वज्ञानाधीनः लक्षणाधीनालक्ष्यार्थबोध:, किन्तु शक्यलत्यसम्बन्ध- मात्रज्ञानाधीनः एव रूदित नाति एव । तथाच रुढ़िप्रयोजनशून्या नेयार्थ- लक्षणा एव इयम् । सा च न विदग्धैः प्रयुज्यते इति तदुत्पादनमफलम् इति भ्रान्सशङ्कायाम् पाह अनयीरिति। अनयी: लचचाप्रमदयी: दूत्यर्थः । तटस्था लक्षणा क्यार्थरूपीदासौमप्रत्यायकत्वात् साटम्थ्य लक्षणात्वम्। भेदरूपम् इत्य च भेदः भेदमावम् प्रभेदातिरिक्तसम्बन्धमानम् इत्यर्थः। मात्रगर्भता च स्वयम् एव प्रकाशयिष्यते। तथाच अनयोः उक्तलचणाप्रभेदयो: ताटम्थ्य लक्षणात्वम् पभेदातिरिकासम्बन्धमावात् रूपं सरूपं यस्य न तादृशम् । तथाच शक्यलक्ष्य सम्बन्धज्ञानमावज्ञाप्यं न इत्यर्थः । किन्तु सप्रयोजनकत्वज्ञानेन अपि ज्ञाप्यते इति भावः। सप्रयोजनसत्वे एव सप्रयोजनकत्वज्ञानं भवति इत्यत: प्रयोजन 'दर्शयति सटादीमामिति । प्रतिपादने प्रति सति सप्तमी। तटादीना गङ्गादिशब्दप्रतिपादने स्मारने सति तत्त्वप्रतिपत्ती शब्दबोध जनिते सति इत्यर्थः । प्रतिपिपादयिषितः प्रतिपादयितुम् इष्टस्य प्रयोजनख पावनत्वादः सम्प्रत्ययः पत्र प्रतिपत्तिकपप्रयोजनसम्बन्धात् प्रतिपाद्यमामपावनत्वादी अषि प्रयोजनपदं प्रयुक्तम् इति बोध्यम् । एवम् उत्तरव पपि भेदरूपम् व्यव माव- गर्भवां प्रकाशयन दर्शितधान्ताश निरस्थति गङ्गासम्बन्धमावेति । कः भेद: क: विशेषः। तबचवाचतुष्टयं विवतः एकाम् पाह। सारीपवि। । सारीपा वक्ष्यार्थे शक्यार्थाभदारोपपूर्विका । शक्यलक्ष्ययीः तुस्थविभक्निनिर्देशवशेन प्रथम सयोः पभेदे ज्ञाते ततः एव तहाधप्रतीत्या वक्त- तात्पर्यरूपा बाणा शामात् चन्या उतालचपाइयतः भिवा । तथाच कर्मणि कुशख: पुरुषः" एव्यव “कलितः साहसिकः” इत्यत्र “मचाः पुरुषाः" इत्यत्र कुन्ना यष्टयश्च पुरुषाः इत्या शक्यतत्ययीः तुल्यवितिकवनिर्देशसत्त्वे सारीपा एव लक्षणा, नतु उपादानलबणारूपे लक्षणे इति हृदयम् । कुशलाद: मवादः इत्यर्थः । :

·४० काव्यप्रकाश प्रारीप्यमाण: पारोपविषयच यत्र न पनपतभेदी सामानाधिकरण्येन निर्दियते सा लक्षणा सारोपा। विषय्यन्तः कृते न्यऽस्मिन् सा स्यात् साध्यवसानिका ॥ ११ ॥ विषयिणा आरोप्यमाणेन अन्तःकते निगौणे पन्यस्मिन् पारोपविषये सति सा साध्यवसाना स्वात्। भेदाविमौ च सादृश्यात् सम्बन्धान्तरतस्तथा । गौणी शुद्धी च विजेयो कुन्तादेव विशेष्यस्य पुरुषस्य अनुपादाने .कलिङ्गः सहवं करोति इति करणे च एवं उपादामलक्षणलक्षणलक्षणे बोष्ये सारीपायुक्तलक्षणायन एव पवान्तर विशेषः इति तु दर्पणकारः । उक्तौ कथितौ तुलविभक्तिकतां विना लक्ष्यार्थ उक्तो: एव पम- भवात् तुखविभक्तिकतया उक्ती इत्यर्थः विषयी शक्यार्थः भारीप्यमाण: विषयः लक्ष्यार्थः पारीपाधिकरण व्याचष्ट पारीप्यमाणः इति, पनपा नभेदी इति । नव- विभक्तिकहयेन पापाततः एव भेदापक्रवः क्रियते । बाधप्रतिसन्धाने तु तदपङ्गवः एव इत्यर्थः। अपनतभेदौ इति पाठ तु पापाततः तदपङ्गवम् पादाय व्याख्येयम् । सामानाधिकरण्यतुखविभक्तिकता। सारीपायाः एव प्रभेदम् बाह विषयंन्तः सते इति व्याच विषयिण इति । पारीपविषये निगौणे मति इति अन्वयः। निमीता च स्वशब्देन भनुपादानं विषयिविषयो पूर्वव्याख्याती एव । उत्कटविषय्यारीपेशावशेन विषवल खशब्द न अनुपादानात् विषय्युपादानेन व तत्कसम् इति पध्यासात् निगर विषयिण: कारणता इति नहीधिका। विषयिणा रति तीवा। खशम्दन पनुपादापि न सर्वधा अनुपादानम् । तथाख समानविभक्तिकत्वासावे न पारीपख एब भावात् पतः सर्वनाचा उपादानं पर्यवस्थति इति बोध्यम् । तत् वत्यति। गौः अयम् प्रत्यय रति पध्यवसानम् उत्कट: पारीपः खशब्द उपादाने तु भेदक धर्मस्व वाहिवालादः बोधात् पारीपे न उत्कटत्व' सम्बन्धविमेवधानवत्ववात् बनयी: विरूपत्वम् चार।

·द्वितीयः उल्लासः। मौ प्रारोपाध्यवसानरूपी सादृश्यहेतू भदौ। “गौर्वा- हिकः” इत्यत्र "गौरयम्" इत्यत्र च । अत्र हि स्वार्थमहचारिणः गुणा: जाधमान्यादयः लक्ष्य- माणाः अपि गोशब्दस्य परार्थाभिधाने प्रवृत्तिनिमित्तम् उप- यान्ति इति केचित्। खार्थसहचारिगुणाभेदेन परार्थगताः गुणाः एव लश्यन्ते न तु परार्थ: अभिधीयते इति अन्ये । साधा- अत्र एव भदौ दमौ इति भारीपाध्यवसानरूपी इति भारीपाध्यवसामाख्य रूपं परिचयः ययोः तौ सा पारीपाध्यवसानारूपी इत्यर्थः । सादृश्यहतू भदौ इति गौणी इति कारिकास्थ चन्वयः । यथासख्यम् उदाहरणदयम् आह गौः वाहीकः इत्यव इत्यादि। अव गीपदख गोसहशे लक्षणा। न च एवंरूपकीदः, मुखचन्द्र इत्यत्र पपि चन्द्रपद तत्महशत्वेन गौणसारीपा लक्षणा एव पस्तु इति वाच्यम् ? "अन वाद्यमनुके व न विधयमुदीरयेत्” इति रूपके नियमात् । यत्र मुख्यस्य वाहीकस्य वा अनुवाद्यस्य पानिर्देशः तव रूपकम् एव । यत्र तु विधयस्य चन्द्रस्य गीवां पानिर्देश: तत्र गौशसारीफा ति विषयविभागात् बाहीकः बनवाहक: जाडा मान्यरूपगोसादृश्यात् तब गीसदृशे लक्षणा। तथाच गोसादृश्यसम्बन्धः लक्ष्य- सावच्छेदकाच बोध्यम्। - लक्षणीयस्तु सहशवन रूपेण बाडीक: एव । मतभेदम् भाह भत्र हौति भव तु प्रत्यर्थः । उक्त प्रति वक्ष्यमाणस्य हेतुत्वासम्भ- वात् । खार्थः गोख तत्सहचारित्वसम्बन्धेन गोवाहीकोभयनिष्ठजाद्यमान्द्यादौ एव ततच वाहीकव्यक्तिप्रतिपवर्थ खस्यमाणेन तेन रूपेण वाहीकम्यको शक्तियाः तत: आद्यमान्धविशिष्टवाहीकाप्रतीतिः ति सैषां मतं तदुक्तम् एतावता, न च शक्तियाहककोषादाभावात् कथं व्यतो मत्रियः इति वाच्यम् ? धर्मलक्ष- णायाः एव धर्मिणि शनिग्राहकत्वस्वः पन्थ पममात् । पब मते मातिशला च पदात् व्यत्याचपवत् धर्मलाक्षणिकात् पदात् चर्मिचः पापात् एव सिद्धी पद शक्ति- कल्पनागौरवं प्रतिव्यनिजाखमान्दाव्यतिदिन लक्ष्यमाणस्थ गीतिजाधमान्दाख गोवाहीकषित्वामावेन तस्य शक्यतावच्छेदकत्वानुपपत्तिच, दूपर्ण तवयं परिहर. तां मतम् पाह खासाचारिगुति । पभेदः पत्र माजावं परार्थगता इत्यत्र गतव सहचारिख पातीकबस एव वाहीकपदार्थतया तैः उतत्व न जाडा- मान्दादिः तत्सहचारित्वात् एव पूर्वमतीको व्यत: अभिधेयतां निरस्थति नतु इति ।

·काव्यप्रकारी रषगुणाश्रयत्वेन परार्थः एव लखते इति पपर। S च अन्यत्र "अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लचोचते। लखमाण- गुणेर्योगाहत्तेरिष्टा तु गौणता ॥” इति । अधिनाभावः पत्र सम्बन्धमान न तु न अन्तरोयकत्वम् । तथावे हि मच्चाः क्रोशन्ति इवादी न लक्षणा स्यात्। अविनाभावे च आक्षेपेए एव सिद्धेः लक्षणायाः न उपयोगः इति उताम् । एतावता बच मते जाधमान्यत्र गोपदार्थत्वं तुस्खविभक्तिकत्ववंशात् जायमान्दगाडीका इत्यन्वयबीधापत्त: दूषणम् इति चक्रवर्ती। तत् न, गौः गुका ति पत्र एव तुल्य विभक्तिकपदार्थाश्ययीः एव वैः पमेदान्वयबोधखीकार तद्दीषस्पर्धाभावात् । वस्तुतस्तु एतन्मते यदि जाधमान्य लक्ष्यताव दकन पेग खचा इति, खपर- पातिनां मतम् पाह साधारणेति। एकधर्मावचित्रगुणावयवात् इत्यर्थः । तेन नारामान्दाव्यतिभेिद पपि तस्य साधारणत्वम् उपपवं परार्थ इति । "तहानव पदार्थ:" रति नैयायिकमतावलम्बनेन महत्वमन्दवविशिष्टा बङ्गमन्दर पपर- पदार्थः इत्यर्थः। नपरे पपरे इति व्युत्पच्या अपर सपक्षपातिनः । प्रबन्धन साहसकपात् प्रकासम्बन्धात् लक्षणायाः गौची शक्यसम्बन्ध सति एव इत्यर्थः। लचका सा. तु वततात्पर्य्यामिका एवम तुकासम्बयापा। सयोग इत्यनेन तस्य वचपातः पृषककवनात् शासम्बन्धः सम्व लचरीत्वव संवादप्रद- कम् इदम् पई पर पड़ीशिया सत्यार्थप्रत्यायिका सपणा इत्युभम, सा च तब एक ताहमी प्रति बोध्यम्। रडावखेव सायबस एक वीपकलात् । केचितु अभिधवा विना श्रुतम् अभिधवस्य सम्बन्धः तसा प्रतीनि: एव खरूपमती प्रत्यायिका लक्षचा इति व्यापचन। पन्चे तु अभिषेक विला. अनस पनिषसम्बन्धख सल्यास-प्रतीतिमतिः एव लक्षा, सामधाता एब शादीवस व अनिका इति भावपते । तदायम् पपि न पिरत वाहमा प्रनीति: पदासम्बावजस्था- विषयवंम पदात्रयत्वाभावेन तभूचिषिक: प्रति अपपतः। यदि च नदर्थे वपदतात्पर्यम् एव पदपदार्थसबायः इति या पदसामन्यः एव रति उचने सदा पदपदार्थसम्बन्धरूपत्वेनस एप पापिलोभिवात् पनिवत् चाहनसम्बन्धन सषया भौगीली तु बादाद पराम्। तर, गुणाः ·वितीयः उमासः। ४३ "पायुतिन"पायुः एव इदम् इत्यादौ च साहसात् अन्यत् कार्यकारणभावादि सम्बन्धान्तरम् । एवम् पादौ च- कार्यकारणभावादिलचंचपूर्वम् भारीपाध्यवसाने। गौरभेदयोः भेदे अपि ताप्यप्रतीति: सर्वथा एव पभेदावगमन चव प्राधर्माः वक्ष्यमाचार ते पति नः तः परस्पर योगात् भातायाः इत्ते लपवाया: गौरता इटा इत्यर्थः। कवितु लक्ष्यमावस्य शक्यगुणैः योगात् इति समर्थयन्ति तत् न, सत्यमावस त्यस योगात् इत्यत्र पन्वयः गुणैः सा तु समासः इति व्युत्पत्तेः युनायवाभाव समासासभषात् । तदुक्त "भावां समासी युन्नार्थः" इति । नपतरोयकत्वं तदभाव तदभावरूपा बाप्तिः । पाक्षेपेण एव इति अनुमानिना एव इति बहवः । तत् न, जातियतात् गवादिपदात् गीलीपस्थित्यव्यवहितम् एव गोव्यत्यनुभवात् । मध्ये पनुमानाव्याप्तिबरचादिस्वीकारासम्भवात् । तन्मात् पापात् जातिमापदस्थ व्यत्यनुभवकारकतारूपात् सामर्थ्यात् इत्यर्थः इत्युक्तम् रति उपादानलपवासजन गौः अनुवन्ध्य इत्यादी सम्बन्धान्तर हेतुकत्वं पडयो: पनवीउदाहरणम् पाए। पायुरित्यादि। पच पायु:पदम पायुनंग लाक्षणिकम् । यद्यपि उभय- रूपा च पक्षा उपचार पमिश्रितत्वात् इत्युका उपचारमिये शहाभाव: प्रत्ये'तुम् उचितः रत्वतः तुबविभतिकतया प्राथमिकीपचारमिश्रिता। पायु- ईसमिति बचा पपि न रहा भवितुम् पईति । तथापि पर्छ त्यत पा एव इत्वन कैगलगाले उपचारामित्रपल तुखप्राप्तया उपचारमियखे तथार्थव व्यात्तिः प्रतीयते। राजमौलीमवरूपख तुम व्याहत्तः इति सारीपाया: सम्बन्ध- भेदन समवरूपस्वात् घायुतम् इति पड़ा। पायुरिदम् इत्य व मैथिलपुलके पाठः सः। पावरति मीडीवपुल पाठ तु प्राथमिकाभेदोपचारस्थ उत्कटस्व- सूचव: एव एक्का। गौरवम् इत्वन ताहमपाठाभावात्तु न सो समीचीनः । लचपूर्वम् इति लचर्च परिचयः तत्पूर्व तसा पूर्व तुल्यविभक्तिकवशत् बभेदा- रोपापमान वर्षः। अध्यवसानम् उत्पाटः भारीप: इस्थतम् एव । पूर्वम् इति पाठ कार्यकारणभावादिना मा सपा नखाः पूर्वम् स्थवः। मौक- सारीपासावर बी: बीजमन पाहं पर गौरति भेदः प्रमदः भेद अपि गौरावधानमात् गोभेदातीती पपि ताइप्पमतीतिः पाहायरीपरपा मीबुद्धिः ·४५ काव्यप्रकाश प्रयोजनम् । शुधभेदयोः तु अन्यलक्षखेन अव्यभिचारण च कार्यकारित्वादि। कचित् तादर्थ्यात् उपचारः। यथा “इन्द्रार्थाः स्थूणा:” इन्द्रः कचित् खखाभिभावात् । यथा राजकीयः पुरुषः राजा । कचित् अवयवावयविभावात् । यथा “प्रग्रहस्तः” इत्यत्र अग्रमावे अवयवे हस्तः। कचित् तात्कात् । यथा “प्रतक्षाः तक्षाः" । लक्षणा तेन षड्डिधा ॥ १२ ॥ प्राद्यभेदाभ्यां सह । सा च । संजः । प्रयोजनम् इत्यर्थः। सर्वथा एव भारोपे उत्कटत्व दर्शितम्। तत्र चशब्दन वाहीकत्वादिभेदकर्मानुपस्थितिः वीजम् । शुद्धसारीपाध्यवसानयोः प्रयोजन दर्शयति । शुद्धभेदयो स्वित्यादि कार्यकारित्वे अन्यलक्षण्यज्ञानेन अपि कारणान्तरसापेक्षत्व- ज्ञानम् अस्ति एव अव्यभिचारज्ञाने तु कारणान्तरसापेक्षत्वज्ञानम् अपि न अस्ति इति विशेषः। पायुःपदस्य श्रायुर्जनकः लक्षणवशात् एव कार्यकारित्वनाभः । तब अन्यलक्षण्यम् अव्यभिचार: प्रयोजनं बोध्यम्। सम्बन्धान्तरं पल्लवयति कचिदिति । उपचारः लक्षणहेतुबाधप्रतियोग्यभेदस्यारीपस्थूण स्तम्भः इन्द्रध्वज- सत्र च इन्द्रस्थूणा इन्द्रः श्रयम् इति यथोक विध्यं बोध्यम् । इन्द्रवत् पूजनीयत्व' सर्वथा तथात्वं च प्रयोजनं बोध्यम् । एवम् उत्तरस रीति: अग्रहस्तः इत्यत्र तथा प्रयोगदर्शनात् एव समासेन निर्दिष्टम् । षसमासे तु हस्तस्य प्रय हस्तस्य इदम् इति ई कप्य बोध्यम्। पयहसः इत्यत्र पनुवाद्यस्य अग्रस्त्र प्रानिर्देश: अपि तादृश्या प्रतीत्या न रूपकम् अतः अत्र शुद्धसारीपा एव सादृश्यप्रतीतौ हि पनुवाद्यस्य प्रानिर्देश गुइसारीपाबाधक रूपकम् इति मन्तव्यम् । बतचा ब्राहमणादिः । भाद्यभेदाभ्यां सह इति गुड़गौवभेदेन सप्रयोजनकत्वनाने हेतुभूते सति। ननु प्रयोजनबती खचणा कथं व्यापम व्यञ्जमाव्यापारगम्येन सहिता? इत्यतः पाह प्रयोजनं हि इति । गूढ़ यथा इति। सहदयेक वेद्य गूढम् । मुखम् इत्यादिवत् हर्षे इन्दुवदनाया: सनी सरुपिनः तारुण्यस्य एनमः इपिहितभावत्वात् उगतं तारुण्यम् इत्यर्थः । मीदते उत्कर्षभाक् भवति इत्यर्थः । नत्र ज्ञापक हेतून् पार मुखमित्यादि। विकसितं विस्वत खितं यत्र तत् ताह जधा।

·हितीयः उल्लासः । ४५ व्यङ्ग्य न रहिता रूढ़ी सहिता तु प्रयोजने। प्रयोजनं हि व्यञ्जनव्यापारगम्यम् एव । तच्च गूढ़मगूढं बा तश्चेति व्यङ्ग्यम् । गूढ़ यथा मुखं विकसितम्मितं वशितवक्रिम प्रेक्षित ममुच्छलितविधमा गतिरपास्तसंस्था मतिः । उरी मुकुलितस्तनं जघनमंशबन्धोडुरं वर्तन्दुवदनातनी तरुणिमोहमो मोदते । अगूढं यथा श्रीपरिचयाजड़ा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम् । उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि ॥ मुखं तथा वशितः खायत्तीकृतः वक्रिमा यम तत् तादृशं प्रक्षितं तथा समुच्छलितः समुनतः विभमः बव मा तारशी गतिः शलगती तथा संस्था नियता एकविषयता सा अपाता ताहशी मतिः मुकुलितः मुकलतुल्यः धीं सन: यव तत् उरः तादृशम् अंशबन्धन प्रत्यङ्गविभाग- प्राममा यतः अघनम् उडुरम् उत्तुङ्गम् पङ्गविभागेन मध्यकाात् जघनस्य उत्तुगस्य अपि उत्तुङ्गता। पत्र मीदस्य प्राणिधर्मत्वेन तारुण्ये तहाध उत्कृष्ट लक्षणा स्वाश्रयमकर्षकत्व' शक्यमोदलक्ष्यीत्वष्टयो: वाथयाश्रयस्य बन्दुवदनाया: प्रकर्षः सहदय कवैद्यः व्यञ्चः प्रयोजनम् इयम् अपि लक्षणलक्षणा अत्यन्त तिर स्कृतवानध्वनिः अयं श्रीक:। भगृढ़ यथा इति। विदग्धाविदग्ध वचम् इत्यर्थः। श्रीपरिचयात् इति उड़ा: अपि जनाः विदग्भ चरितानां अभिजा श्रीपरिचयात् लमीसम्बन्धात् भवति इत्यर्थः । पत दृष्टान्नालङ्गारम भार उपदिश- तीति। यौवनमदः एव कामिनीनां ललितामि उपदिशति ज्ञापयति इत्यर्थः । पत्र गुरुपदेश विना अपि यथा ललितशिक्षा कामिनीनां तथा विदग्धचरितशिना अपि जड़ानाम् इत्येवंरूपः दृष्टान्तालङ्कारः । पत्र परप्रवर्तक वागात्मन: प. दशस्य तनरुधर्मवात् यौवनमर्द पर्चकने हाधात् ज्ञापने रूणाजापन च ·CC काव्यप्रकाशे . अत्र उपदिशति इति । तदेषा कथिता त्रिधा ॥ १३ ॥ अव्यङ्ग्या गूढ़व्यङ्ग्या अगूढ़व्यङ्ग्या च । तङ्क र्लाक्षणिकः शब्दः इति सम्बध्यते। तङ्क: तदाश्रयः । तत्र व्यापारी व्यञ्जनात्मकः । कुतः ? इति माह यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते ॥ १४ ॥ फले शब्द कगम्ये च व्यञ्जनानापरा क्रिया । प्रयोजनप्रतिपिपादयिषया यत्र लक्षणया शब्दप्रयोग: तत्र मान्यत: तत्प्रतिपत्तिः अपि तु तस्मात् एव शब्दात् न च अत्र व्यञ्जनात् ऋते अन्यः व्यापारः। तथाहि जानीत्पत्त्यनुकूलव्यापारः, स च यौवनमद ललितज्ञानप्रास्थितिकपः एव । जयविषयक प्रवर्तकत्व तु शक्योपदेशलक्ष्यज्ञापनयोः सम्बन्धज्ञामजनमे ज्ञान: अनायासः शक्योपदेशधर्म: व्यङ्ग्यः प्रयोजनं वाच्यार्थवत् सर्वप्रतीयमानत्वात् गृढ़ः । परीपदेशेन ज्ञाने स्वप्रणिधानाधीनज्ञानापेक्षया अनायाससाध्यत्वस्य सर्ववेद्यत्वात् । पत्र बनायासशिचादानम् अभिधेयवत् स्फुटं प्रतीयते इति मूल एव क्वचित् पुस्तके पाठः । तत्र शिक्षादानं ज्ञानजननम् इयम् अपि लक्षणलक्षणा अगूढाख्यगुणीभूतव्य प्रभेदः इदं काव्यम् । गूढ़ागूढव्यजत्रा इत्यत्र व्ययपदस्य गूढ़ागूढ़यो: इयो: अपि सम्बन्ध: । सम्बध्यते इति शब्दः पत्र व्यकः विधा इत्यर्थः। फी शब्द कगर्य इत्यत्र फलपदं फलीभूतज्ञानविषयपरम् इति प्राक् एव दर्भितम् । लपण्या शब्दप्रयोगः इति समीचीनः पाठः । लक्षवाशब्द ति पाठ तु लक्षयाश्रयशब्द व्यर्थः । तत्र न अन्यत: इति शब्द त्यस्य व्याख्या व्यसनात् ऋसे इति व्यञ्जनात् न पपरल्यस्थ व्याख्यासमया- भावात् इत्यव समयः कोषादिभिः शक्तिग्रहणम् अतः न साध्याविशेषः । सतिता: कीषदिग्राहितसकता:। मुख्याति मुख्यार्थे वाधः तदयोगः दिप्रयोजनयो:

·द्वितीयः उल्लासः । ४७ नाभिधा समयाभावात् "गङ्गायां घोषः” इत्यादौ ये पावनत्वादयः धर्माः तटादी प्रतीयन्ते, न तत्र गङ्गादिशब्दाः सङ्केतिताः । हेत्वभावान्न लक्षणा ॥ १५ ॥ मुख्यार्थबाधादित्रयं हेतुः। तथाच लक्ष्यं न मुख्य नाप्यत्र बाधो योगः फलेन नो। न प्रयोजनमेतस्मिन् न च शब्दः सवलङ्गतिः ॥१६॥ यथा गङ्गाशब्दः स्रोतमि मनाधः इति तटं लक्षयति, तहत् यदि तटे अपि मबाधः स्यात् तत् प्रयोजनं लक्षयेत्, न च तटं एकतरञ्च इति। एवं तव घोषान्वयार्थ प्रवाहबाधन नटे लक्षित पावनत्वादिष लक्षणायां तट घोषान्वयबाधे एव अपेक्षणीयः। तदबाध तत्व एव धाषान्वयनान्य- लक्षणानुपयोगात् इत्यत: तटान्वयबाधस्य एव मुख्यार्थबाधवन वक्तव्यत्वं विधा। तई दम् पाह। लक्ष्यम् इति । अर्थनाध एव लक्षणातुः न तव मुख्यत्वप्रवेश; इत्य तो अपि नाप्यत्र इति। बाध: घोषान्वयस्य इति शेषः । चक्रवर्ती तु तंट पावनत्वा- द्य वयस्य प्रतीयमानत्वात् तटादौ न पावनत्वाद्यन्वयबाधा इति व्याचष्टं तत् न, शकालव्ययी: अन्वयबाधनस्य लक्षणाहतुत्वाभावात् । किन्तु घीषादापरपदाथा न्वयबाधस्य एव फलेन पावनत्वादिना न योग: गङ्गाधर्मस्य तस्य तटे भारीप्यत्वं न अवान्तरत्वात् एव इत्यर्थः । ननु एवं गङ्गादिशब्दः पावनत्वान्यबाधकः एव खौक्रियतां हत्यसम्भवात् इत्यत्र पाह न च शब्द इति । स्वभावः न सवलहीधकत्व म्वभावः इत्यर्थः। अनुभवसिद्धतबोधकत्वात् व्याचष्टे यथा गङ्गा इति। तटे अपि सबाधः घोषान्वयबाधवान् इत्यर्थः । न अपि अव बाधा इति घोषान्व यस्य इत्यर्थः । वनौय: सम्बन्ध इति । महाधर्माणां वषो तटे भारीप्यत्वात् एव भवान्तरत्वान् इति भावः । न च शब्दः स्वलद्गतिः इति व्याचष्ट न च गङ्गामब्द: ति . तट प्रतिपादयितु यथा समर्थः तथा प्रयोजनं पावनत्वादिकं प्रतिपादयतम ·४८ काव्यप्रकाश मुख्यः अर्थः, न अपि अत्र बाधः, न च गङ्गशब्दार्थस्य तटस्य पावनत्वाद्यः लक्षणीयैः सम्बन्धः, न अपि प्रयोजने लक्ष्य किञ्चित् प्रयोजनम्, न अपि गङ्गाशब्दः तटम् इव प्रयोजनं प्रतिपादयितुम् असमर्थः । एवमप्यनवस्था स्याद् या मूलक्षतिकारिणी । एवम् अपि प्रयोजनं चेत् लक्ष्यते तत्प्रयोजनान्तरण तत् अपि प्रयोजनान्तरण इति प्रकृताप्रतीतितत् अनवस्था भवेत् । ननु पावनत्वादिधर्मयुक्तम् एव तटे लक्ष्यते गङ्गायाः तटे घोष: इत्यतः अधिकस्य अर्थस्य प्रतिपत्तिश्च प्रयोजनम् इति विशिष्ट लक्षणा तत् किं व्यञ्जनेन ? इति माह प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते ॥ १७॥ अममयः न रति । व्यतिरकण दृष्टान्तः अनुभवसिद्धः तत्प्रतिपादनसामान्यम् अमवलितम् इव इत्यर्थः । तथाच लक्षणया तत्प्रतिपादकखामामर्थे अपि व्यन- नया एव तत्प्रतिपादनममन्वयः इत्यर्थः। प्रयोजनं प्रतिपादयितु ममर्थः इति पार्क तटम् इव लक्षण्या इति शेष: इत्याहुः तत् न, तथार्थख भूवलङ्गतित्वव्याख्या- रूपत्वामभवन तथा पाठम्य एव प्रामादिकत्वात् । मनु विवक्षितान्वयानुपपत्ति: पत्र लक्षणाहतुः विवक्षितार्थः। तौरे धीष: इति पन्वयानन्तरं तौर पावनम् इति अन्वयं पावनत्वादिः एव । अत: लक्षणां विना तदन्वयानुपपत्त्या प्रारोग्य तदयोगेन कैन अपि प्रयोजनान्तरेण च पावनवादी लचचा अस्तु इत्यतः पाह। एवमपौति । या मूलति व्यावष्ट प्रकृतेति। प्रकता तटलक्षणा उत्तरोत्तर- प्रवीजमलक्षणा सापचत्वात् तदप्रतीतिः । इत्यं क्रमशः लषषायां दूषितायां पावनत्वविशिष्टतटलक्षया एव पानाम् इति प्राशने मनु इति कारिकया सन् निरस्यति । प्रयोजनेनेति। प्रयोजनीभूतवानविषयीलतेन पावमवादिना सहितं तटादि कम् इत्यर्थः । तस्य लक्षणीयत्वायुतत्वोज्या च तव लपवायाः एव अयुक्तत्वम् उक्तम् । श्रयं भावः। सपणाप्रयोजनं तावन् नन्जबलत्यावंशानभिन्नम् एव अन्य- जनकपी: मंदमियमात् त्वा तु शब्दप्रयोगाधिकास समाविषयार्थख पति- ·द्वितीयः उनासः। कुतः इति पाह ज्ञानस्य विषयो धन्यः फलमन्यदुदाहतम् । प्रत्यक्षादेः नीलादिः विषयः फलं तु प्रकटता संवित्तिर्वा । विशिष्ट लक्षणा नैवं व्याख्यातम् । विशेषाः स्युस्तु लक्षिते ॥ १८ ॥ तटादौ ये विशेषाः पावनत्वादयः ते च अभिधातात्पर्यलक्ष- णाभ्यः व्यापारान्तरेण गम्याः । तच व्यञ्जनध्वननादिशब्दवा- यम् अवश्यम् एषितव्यम् । एवं लक्षणामूलं व्यञ्जकत्वम् उत्ताम् । अभिधामूलं तु आह पत्तिः एव प्रयोजनम् इत्युक्त तत् च खविषयार्थप्रतिपत्तिरूपप्रयोजनवत्यां शक्तौ रूढ़िहेतुकलक्षणायाञ्च पविशिष्ट मिति प्रयोजनवत्त्वस्याव्यावर्तकत्वम् एवं उपपद्यते लक्षणजन्यलक्ष्यार्थज्ञानस्य प्रयोजन लक्ष्यार्थज्ञानम् एव इति च पर्यवसितं स्यात् । सच न युज्यते फलफलिनी: पभेदस्य अदृष्टचरत्वम् । तत्र हेतुम् पाह ज्ञानस्यति । हिशब्दः पब इवार्थे भव्ययत्वात् । तथाच ज्ञानस्य विषय: यथा शनात् अन्यः तथा फलम् अपि तदन्यत् एव उदाहृतं उदाहरणेष दृष्टम् इत्यर्थः मत्ततज्ञानम् एव तज्ज्ञानफलम् इति भावः । प्रत्यक्षादेहीति । प्रकटता ज्ञातवा संवित्ति: अनुव्यवसायः तौ यथा नौलादिप्रत्यक्षात् भिन्नौ इत्यर्थः । हिशब्दस्तु न हवौ विवषयान्यत्वस्य फलान्यत्वाप्रयोजकत्वात् ज्ञान- विषययोर्भेदे अपि ज्ञानतत्फलयोः अभेदसम्भवात् । भामस्य ति च प्रकताभिप्रायेण एव खफलखयोः भेदस्य समतपदार्थस्य साधारणत्वात् । चक्रवत्तौ तु प्रयोजनेन सहितम् इत्यादिमा पावनखविशिष्टलक्षणायाः पयुक्तत्वम् उवा तव हेतुमा ज्ञान स्येति । त्वया पावनत्वविशिष्टलक्षणायाः पावनत्व लक्षणाजन्यज्ञानविषय उक्तः । फलपदस्थात्र फलीभूवज्ञानविषयपरत्वं न फलीभूतज्ञामविषयरूपं . फलम् अपि पावनत्वम् एव उनम्। तम मानविषयसत्फलयोः एकत्वम् अष्टम् इत्याह । ज्ञानखति। यतः ज्ञानविषयतन्फलीभूतज्ञानविषयो परस्परभिन्नौ इत्यर्थः । मनु फलपदस्य पव फलीभूतज्ञानविषयपरक्या व्याख्याने प्रकटतासंवियोः विषया- ५ तत् एव दर्शयति ·काव्यप्रकाये अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते। संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृद् ज्यापृतिरञ्जनम् ॥१६॥ संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरण लिङ्ग शब्दस्यान्यस्य सविधिः ॥ सामर्थ्य मौचिती देशः कालो व्यक्ति: खरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥ इति उक्तदिशा सशङ्खचक्रः हरिः अशङ्खचक्रः हरिः इति उच्थुते । “राम- लक्ष्मणौ” इति दाशरथौ । “रामार्जुनगतिस्तयोः” इति भार्गव- न्यत्वदर्शनानुपपने तयोः प्रज्ञेयत्वं न फलौभ्रवज्ञानविषयत्वाभात् फलीभूतज्ञानालीक- लत् च प्रतिपत्तिप्रयोजनम् इति आशङ्कया फलपदस्य ज्ञानपरत्वात् च। विशेषाः इति अर्थे लक्षिते सति अर्थान्तररूपविशेषाः व्यापारान्तरेण एव गम्या: स्युः इति पूरणात् व्याख्य यम् । ते च विशेषाः कचित् लक्ष्यार्थतौरादिषु पारीप्यमानाः एव पावमत्वादयः। क्वचित्तु लक्ष्यार्थस्थितविस्तारादिवत्तयः मनीहरत्वादयः। कचित् तु अन्यत्तयः अपि इति बोध्यम् । व्याचष्टे तटादौ इति तञ्चति व्यापारान्तरम् इत्यर्थः । ध्वननादौतिपादिना प्रत्यायना नव्यक्त्यादिशब्दपरिग्रहः । अनेकार्थस्य इति। संयोगाद्वैः वाचकत्व मियन्विते इति पन्वयः । नियन्त्रणं च एकार्थकस्य अपरार्थबोधनम् । अवाच्यार्थ इति वस्तुतः वाच्यत्वे अपि पवाय तापनार्थत्यर्थः । पञ्जनं व्यञ्जमम् अत्र पदस्य इति अनुपादाय शब्दस्य इति उपादानं तिग्मरुचिरप्रताप इत्यादि सभङ्गश्चेषरुपवाक्यस्य इन्द्रशव : इत्यादि समासभेदाधीमा- नेकार्थसमामवाक्यस्य च परियहाय इति तत्तदुदाहरणावसरे अवधेयम् । ग्रन्थान्तरीक्तान् एव संयोगादौन् दर्शयति संयोग इति। संयोगविप्रयोगी पदार्था- सरस्य सम्बन्धत सौ साहचर्य विरोधित्व अपि पदार्थान्तरस्य अर्थः निर्दिष्ट क्रियायाः प्रयोजनं लिङ्ग निर्दिष्टधर्म शब्दस्य समामविभक्तिकस्य सामर्थं निर्दिष्टविशेषण जनन पौचिती उचितत्व' तात्पर्य्य निर्वाहकता व्यक्ति: शब्दख पुनपुंसकादि लिङ्गम् भनवच्छेद अनेकले । एषां पदार्थविशेषमतिं प्रति एव हेतुता इति मीमांसका- तृसारिणाम् पालकारिकाणां मते नदाह विशेषमृतिहतव इति। नैयायिकमते ·द्वितीयः उमासः। कार्तवीर्ययोः। “स्थाणु भज भवच्छिदे" इति हरे। “सर्व जानाति देवः" इति युष्मदर्थे । "कुपितो मकरध्वजः” इति कामे। “देवस्य पुरारातः” इति शम्भौ। "मधुना मत्तः कोकिलः” इति वसन्ते। “पातु वो दयितामुखम्" इति सामुख्ये। "भात्यत्र परमेखरः" इति राजधानीरूपात् देशाद्राजनि । "चित्रभानुर्विभाति" इति दिने रवी रात्रौ वह्नौ। "मित्र भाति" इति सुहृदि । "मित्रो भाति” इति रवी। इन्द्रशत्र:' इत्यादी वेदे इव काव्ये न स्वर: विशेषप्रतोतिकत्। मादि- ग्रहणात्। एहहमेत्तत्थणिश्रा एहहमेत्तेहिं अच्छिबत्तेहिं। एहहमेत्ताबस्था एहहमेत्तेहिं दिएहिं ॥ - तु अनेकार्थपदात समनार्थस्मृतिः एव अन्वयबीधे तु एभिः तात्पर्य बौधिते तेन नियन्त्रणम् इति। इत्थ नदिशा इति । इति अपरयन्यीकरीत्या दर्शयिष्यमाणोदा. हरणेषु वाचकत्वनियामकाः संबोगादयः इत्यर्थः । “अशजाचक्रः" इत्यत्र त्यागार्थे न अच्यु ते पर्थे हरिपदस्य नियमनम् इत्यर्थः । एवम् उत्तरव बोध्यम्। उदाहर. णानि च यथासव्यं बोध्यानि। परन्तु उत्तानो स्फतिक्रमेण एव नियम्बकता। पत एकत्र एव अनेकसकर अपि पदोषः । युष्मदर्थे इति। यद्यपि युमत्पदार्थे देवपदं न शक्तं तथापि प्राकरणिकस्य राज्ञः एव युपपदार्थत्वात् राशि इत्यर्थः । कुपित इति। मकरध्वजपदार्थस्य कन्दर्पस्य कोपः लिङ्ग' न च मकरध्वजपदार्थस्य समुद्ररूपदेवस्य अपि कोपः लिङ्गम् एव तत्पदार्थस्य मलाशयविशेषस्य निवने छायावान् लिङ्गम् इति उभयव समानम् इति वाच्यम् ? विरहिण्यां कुपित: इत्य- थात् एव पीतबपिजि कुपितः इत्यव समुद्र एव नियमनं बोध्य दयितामुखम् इयत्र मुख अपि अन्वयः सम्भवति एव तात्पर्यन्तु साम ये एवेति भवत्यौचिती । एहति। एतावन्माचतनिका एतावन्मावरचिपर्व: । एतावन्मावावस्था एतावन्मावैदिवसः ॥ इति संहतम् । मालिकायाः पद्यानातावस्थाप्रदर्शकाभिनयार्थकम् इदं वाचम्, प्रोषिते पत्यौ ·५२ काव्यप्रकाशे इत्यादौ अभिनयादयः । इत्यं संयोगादिभिः अर्थान्तरामि- धायकवे निवारिते अपि अनेकार्थस्य शब्दस्य यत् कचित् अर्थान्तरप्रतिपादनं तत्र न अभिधा नियमनात् तस्याः । न च लक्षणा मुख्यार्थबाधाद्यभावात् अपि तु पननं व्यञ्जनम् एव व्यापारः। यथा- स्तनप्रदर्शने दाडिमविलाद्याकारकः हस्ताभिनयः एतावत्यदार्थः, अधिपत विशिष्ट - त्यर्थः । श्रव पद्मदलाकारः हस्ताभिनयः एतावत्पदार्थः, अवस्थाप्रदर्शने मध्यतौणत्व- नितम्बस्थ लत्वादिषदर्शक: इस्ताभिनयः एतावत्पदार्थः, दिवसप्रदर्शने अङगएना. अदर्शकः हताभिनय: एतावत्पदार्थः, एभिः अभिनयैः एतावत्पदस्य अर्थान्तरबीध- प्रतिबन्धः । न च एतावत्पदं पुरोवर्तित्वेन एकैन एव रूपेच बोधकत्वात् कथम् अनेकार्थम् बनेकव्यकिः बोधकत्वेन तथात्वे तु घटपदस्य अपि तथात्वा- पत्तिः इति वाच्यम् ? पुरीवर्तित्वस्थ एकस्य प्रभावात् तेन रूपेण बोधस्य भगनुभवाच्च । वस्तुतः पुरोवर्तिन्धा या या व्यक्तयस्तत्वेन तत्वेनैव तस्य बोधकत्वात् बनेकार्थतानपायात अभिनयादयः इत्यादिपदात् पभिनयविरः अपि क्वचित् नियनकः इति दर्भिवम् । यथा “प्रियेण पृच्छमानाया निस्सन्दत्व तदुत्तरम्" इति पय परकालमत्यु सरीभयार्थ- कस्य उत्तरपदस्य प्रम्य तर पर्ये नियनकः स्पन्दाभावः । चक्रवर्ती तु “इत: स दैत्यः प्राप्तीर्नेत एवाहति चयम्" इति । पच चेष्टापरिग्राहकम् भादिपदम् इति आह, तत् न, चेष्टाया: अभिनयत्वात् एव । यत् क्वचिदिति । समभिव्याहारविशेषात् अनुभवसाक्षिक स्थले इत्यर्थः । वैश्चित्तु अर्थान्तरप्रतिपादनतात्पर्य के स्थले इत्याहुः, तत् न, “सरऽती भुड्न विप्रेदं सुरामोदकरीदनम्" इति सुखदः वाक्यात् इतः सरे सुराणाम् भामोदकरम् श्रीदनं भुवयेत्ययमर्थकादतात्पर्यविषयस्य सः सहित मदिरागभकरम् श्रीदनं भुक्षेत्यर्थस्य अपि बोधात्। नियमनादिति प्रतिबद्ध- त्वात् इत्यर्थः । पतिबोध प्रथमम् एव नहीधापत्तेः इति भावः । न च प्रथमार्य- बीधः द्वितीयार्थवीधे प्रथमम् अप्रतीतार्थवीधे उत्तेजक: पीक्रियताम् इति वाच्यम् ? निष्कम्पप्रवर्तकात् शक्तिजन्यबोधात् तथा अप्रवर्तकस्व व्यसनाधीनवीधस्य वैखन- यानुभवन तब ग्यचमया एवं बीधस्वीकारावग्यकत्वेन आजकलासम्मवात् ।

·द्वितीयः उल्लासः।
५३
भद्रात्मनो दुराधिरोहतनोविशाल-
वंशोन्नते: कृतशिलीमुखसंग्रहस्य ।
यस्यानुपम्मु तगतः परवारणस्य
दानाम्ब सेकसुभगः सततं करोऽभूत् ।
तद्युक्तो व्यञ्जकः शब्दः
तद्युक्तो व्यञ्जनाव्यापारयुक्तः ।
यत्मोऽर्थान्तरयुक् तथा।
अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः ॥२०॥
तथेति व्यकः।
इति श्रोकाव्यप्रकाशे शब्दनिर्णयः नाम द्वितीयः उल्लासः ।
भद्रात्मन इति। यस्य राज्ञः करः हस्त: दानाम्ब नां वितरणजलाना सेकेन
सततं मुभगः अभूत्। कीदृशस्य भट्रात्मनः, मङ्गलखरूपस्य दुरधिरोहा परी: अधृष्या
मनुः यस्य तादृशस्य विशाले महति वंशे कुले उबति: उत्पत्तिः यस्य वाशस्य
तथालतः शिलो खानां बाणानां संग्रहः सम्यक् मन्त्रपूर्वकं ग्रहणं वन तादृशस्य
तथा अनुपालु ता उपद्रवरहिता गतिः अवस्था यस्य तादृशस्य तथा परेषा शत्रूणां
वारणस्य निवारणस्य । प्रकरणात् इत्य' राजनि अवगते व्यञ्जनया इतिरूपः अपि
अर्थः प्रतीयते। यथा परवारणस्य प्रलष्टहसिन: यस्य करः शुण्डादानाम्बुनः
मदजलस्य सेकेन सततं सुभगः अभूत् इति । अत्र पक्षे वारण; गजातिविशेषः
विशालवंशः उच्चवंश: तहदुवतिः उच्चता यस्य अत एव दुरधिरोहतनी: शिलीमुखाः
मदजल लश्चभमराः अनुपच ता गभीरा हस्तिप्रतीतौ स व राजा इति उपमापि
प्रतीयते इति उपमाध्वनि: इयं शब्दशक्तिमूला ॥
इति दितीयः उल्लासः ॥२॥

·तृतीयः उल्लासः । अर्थाः प्रोक्ताः पुरा तेषाम् अर्थाः वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्याः। तेषां वाचकलाक्षणिकव्यच- कानाम् । अर्थव्यञ्जकतोच्यते। कीदृशी ? इति आह वक्तृबोडव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसन्निधः ॥२२॥ प्रस्तावदेशकालावैशिष्ट्यात् प्रतिभाजुषाम् । योऽर्थ स्यान्यार्थ धीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा ॥२२॥ बोडव्यः प्रतिपाद्यः । काकु: ध्वनेः विकारः । प्रस्ताव: प्रक- रणम् । अर्थस्य वायलस्यव्यङ्ग्यात्मनः । क्रमेण उदाहरणानि । अइ पिउलं जलकुम्भ घेत्तूण समागदधि सहि ! तुरिश्र। समसेअसलिलणीसासणीसहा बीसमामि खणम् ॥ अर्थव्यञ्जकतीच्यते इति । सर्वेषां प्रायशः अमाम् इत्यादिना अर्थानां व्यचकता उता एव अत: पच यैः सहायः व्यन्नकता तहिशिष्टा सा उच्यते इत्यर्थः । कौशी इति । कोहशी तडिशिष्टा इत्यर्थः । वक्रित्यादि। कालादिपर्यन्तानां वैशि. ध्यात् वैलक्षण्यात् प्रतिमानुषाम् अन्यार्थधौहेतुः यः पर्थस्य न्यापार सा व्यक्ति: व्यञ्जना एव इत्यर्थः। वाक्यवाच्चान्धसविधरित्यव समाहारको पपि नसक- कार्याभावः विरामभन्ननादौ इति सूवनिर्देशसामर्थ्यात् पवसेयः । प्रतिपाद्य इति । उत्पादनीयप्रतिपत्तिकी जनः इत्यर्थः । न तु प्रतिपादनीयार्थः । बोरव्यादिक्रमेण इत्यर्थः । न तु वाच्यादिक्रमेय वाच्यार्थस्य एव भव व्यञ्जकत्वस्य दर्शयिष्यमाणत्वात् । बर पिसलमित्यादि। पतिथलं नसकुम्भ रडीला समागताभिसखि! त्वरितम् । क्रमेणेति। वक्ता ·कृतीयः उल्लासः। ५५ अत्र चौर्यरतगोपनं गम्यते । ओसिह दोब्बलं चिन्ताअलसत्तर्ण सणीससि। मह मन्दभाइणीए केरं सहि! तुहबि अहह ! परिहवद्र अत्र दूत्या: तत्कामुकोपभोग: व्यज्यते । तथाभूतां दृष्ट्वा पसदसि पाञ्चालतनयां वने व्याधैः साई सुचिरमुषितं वल्कलधरैः। विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्याऽपि कुरुषु ॥ श्रमखेदसलिलनिःशासनिःसहा विश्राम्यामि क्षणम्॥ इति संस्कृतम् : जलाहरवमनि उपनायकसम्मुक्तायाः तच्चिनसंवरणाय मयाम उक्तिः इयम् । श्रमाद्यौ वेदसलिलनिःशामौ ताभ्यां निःसहा दुर्बला अपृष्टा प्राकरणिक कथनान अव वक्त लक्षण्यम् । बीद्धव्यवैलक्षण्ये पाह पोमिद्दमिति। औन्निद्रा दौर्बलं चिन्ताऽलसत्व सनिःश्वसितम् । मम मन्दभागिन्याः कृते सखि ! वामपि पहह परिभवति ॥ इति संस्कृतम् । नायकोपभुक्ता दूतौं प्रति नायिकायाः सीख ण्ठोक्तिः स्यम् । मम मन्दभागिन्या: कते श्रौनिद्रग्रादिकं कर्तृ त्वाम् अपि परिभवति इति पन्वयः । उद्देश्यासिया मन्द भागित्व म स्खनिन्दा ख कार्योत्कण्ठया औनिद्रादिकं मां परिभवतु मदर्थं समस्त- राविप्रार्थनया त्वाम् अपि पति पपिकारार्थः वाच्यार्थे मत्कार्यसिद्धेः एव तव चिन्ता व्यमार्थे तु नहावनारूपा एव सा। पत्र प्रतिकूल कर्तृत्वात् भव प्रतिकूलकर्तृत्वात् बीडध्यवलक्षण्य तथात्व च अतथात्वे एवम् उक: वैविधाभावात् पवसेयं, यहा व्ययप्रार्थबोधीद्देश्यत्वात् एव बीदव्यबलक्षण्यम्। काकुवैलक्षण्ये पाह तथाभूतामिति । न मथामौत्यादौ अपर- मञ् व्यञ्जककालन्तरापेक्षया अनौचित्यव्यचिकायाः अस्था: काकी: विलक्षयता इति अवधेयम् । दुर्योधनेन सह सन्धिकरणविमुख भीम प्रति पार्यः कदाचित् खिदाते गुरुरिति। सहदेवस्य उतो पुनः भीमस्य उनि: यं पाचालतनयां द्रौपदी वथाभूतां रमखला सभामध्ये दुःशासनाकष्टकेशाम् पाकृष्यमाचषस्याच बने इसक्ने वस्कलधरैः बाभिः व्याधः साई सचिरम् उषितच पनुचितारम्भ : दूसभूप- कारादिवेश; निभतं गुप्तं स्थित दृष्टा पद्यापि अज्ञातवासे मते प्रत्यपकर्नु क्षमता- ·५६ काव्यप्रकाश प्रत्र मयि न योग्यः खेदः कुरुषु तु योग्यः इति काका प्रकाश्यते । न च वाचसियङ्गम् अत्र काकुः इति गुणीभूत- व्यङ्ग्यत्वं शक्यम्, प्रश्नमात्रेण अपि काको: विश्रान्तः ॥ तइत्रा मह गण्डत्यलणिमग्गां दिहि' ण णेसि अमत्तो। एहिं सच्चे अहं ते अकबोला ण सा दिही॥ अत्र मत्सखों कपोलप्रतिविम्बितां पश्यतः ते दृष्टिः अन्या एव अभूत् चलितायां तु तस्याम् अन्या एव जाता इति अहो प्रच्छनकामुकत्व ते इति व्यज्यते । काले अपि। पति तत्प्रीतिकरणाय प्राप्ततादृशदुःखे मयि पनौतिकारितया खेदभजनस्य अयोग्यता वस्तुत: अप्रीतिकारिषु कुरुषु तु योग्यता च काका सह- कारीभूतया वाच्यार्थ न प्रकाश्यते इस्यर्थः । ननु वाक्यार्थ: पबगतः एव प्रकाशक: प्रकृते च खेदभजनायोग्ये मयि खेदं भजति इति वाक्यार्थः प्रथमं प्रतीत: अपि अनपपत्रतया एव प्रतीतौ विश्राम्यति। अत: तदृव्यान मयि न योग्यः इत्यादिना महान्वयन एवं मयि खेदं भजते इत्ययोग्यमिति। वाक्यार्थस्य सिद्धत्वात् इदं वाच्यसिडागाठ्यगुणीभूतव्य गोदाहरणम् एव सम्भवति म काकुसहकतवाच्यार्थव्ययी- दाहरणं वाक्यार्थस्य शब्दात् अप्रमितत्वात् इति पाशते न च वायसिझङ्गमिति काकुः ? काकुव्यङ्ग्यं मयि म योग्यम् इत्यादिकं वाच्यसिधग' शब्द बाच्थसिडिमिर्वा- हकम्, समाधने प्रश्नमावेण अपि इति । काकी: व्ययेन प्रश्नमावेण अपि वाकयार्थस्य विश्रान्तेः योग्यतया शब्दात् अवगते: इत्यर्थः । तथाहि तत्प्रीतिकरणाय खिने मयि पप्रीतिकरत्व न खेदं कथं भजते ? इति काकुव्यङ्ग्यप्रश्नान्वयितया योग्ये वाक्यार्थे शब्दात् एव प्रतीत पुनःस्मृतया प्रसारणे अपि प्रश्नहारिकया एव पकाका सहकारीभूतथा तेम वाक्यार्थेन मयि न योग्यः इत्यादिकं व्यज्यते इत्यर्थः । एवञ्च पत्रांश गुणीभूतव्ययत्वम् एव मयि न योग्यम् इत्याचशे तु काकुसहातखतःसम्भव वस्तु व्यङ्ग्यवस्तुध्वनिः इति बोध्यम् । वाक्य लक्षण्ये पाह। तरचा इति। झटिति पाकृतस्फीर कविशेषणवत्वम् एव वाक्यस्य लक्षण्यम् । तदा मम गगड स्थलनिमग्नां दृष्टि न मयस्यन्धन । इदानीं सा चैवाई तौ च कपीली न सा दृष्टि: ॥ इति संखतम् । नायिकाया: कपीलप्रतिविम्बिताम् उपनायिका दृष्टवन्तं नायक प्रति सस्याम् ·तृतीयः उन्मासः। उद्देशोऽयं सरसकदलीश्रेणिशोभातिशायौं कुनोत्कर्षाहुरितरमणीविभ्रमो नर्मदायाः । किञ्चैतस्मिन् सुरतसुदस्तन्धि ते वान्ति वाता: येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनीभूः ॥ पत्र रतार्थ प्रविश इति व्यङ्ग्यम् । णोलेड प्रणसमणा अत्ता मं घरभरम्मि मालम्भि। खणमेतं जद संज्काइ होइण व हो बीसामी। अवगतायो नायिकायाः शक्तिः श्यम् । तदा उपनायिकासत्त्वकालिनिमग्ना रागात चलाम् इदानों तदपगमकालन सा नमकपीलनिमग्रा पवेति व्यज्यते विलक्षण नहाक्यसहतीन वाक्यार्थेन इति शेषः । उपनायिकासत्वासत्वयोः झटिति व्यन- काभ्यां तदंदानीम्पदाम्या विशिष्टत्वात् वाक्यस्थ पत्र लक्षण्यम् । वायवेलनण्ये उदाहरति । उद्देशीऽयमिति । प्रकर्षणविशेषणव वाच्यस्य लक्षण्यं तथाच खवैलक्षण्यात् खख व्यबकत्वम् इत्यर्थः। रतार्थ प्राय॑माना नायिका प्रति मायकस्य उक्तिः इयम् । मर्मदायाः अयम् उद्देशः प्रदेशः तस्य प्रकर्षकाणि विशेषणामि सरसत्यादीनि सरसकदलौणिशोभया पतिशायी अतिशयशीलः इत्यर्थः । कदलीमा सरसत्वीपादा- मात् पभप्रपत्र: पश्चिद्रतालाभ: तेन च सवरताम् पश्याभ्यन्तरत्व रत्य पयुक्तं गम्यते रमणीविधमाङ्गुरप्रदर्शनातव अपि रमण्या: विधमाकुरः पव जायताम् . इति भावः। प्रकर्षान्तरम् पाह किचेति । एतस्मिन् प्रदेश सुरतसुहृदः सुरत- प्रवर्तका: ते वाताः वान्ति येषाम् पये कामिजम प्रति ताकथिककीप: मनीभूः सरति धावति। तथाच एभिः सद्दीपक: पब रतम् उचितम् पत: पव रतार्थ प्रविश इति व्ययम् इति पाह पवेति वाचवैखमण्यम पत्र उद्दीपक विशेषणे । अस्य सविधेः क्लचण्ये पार। णी ति। वाचार्थमाजबीऋभिनय सानिध्यम् पन्यसनिधि: तस्य न्ययार्थबोधीद्देश्यत्वम् एव लक्षण्यम् । मुदति पनन्यमनाः अभूमी ग्रहमारे सकले। नयमाव यदि सध्यायो भवति न वा भवति विश्रामः॥नि संस्कृतम्।

·५८ काव्यप्रकाश अत्र सध्यासतकाल: इति तटस्थं प्रति कयाचित् द्योत्यते। सुण समागमिस्मदि तुम पित्री अज्ज पहरमत्तेण । एअमै कित्ति चिट्ठसिं ता सहि ! सज्जेस करणिज्जम् ॥ अत्र उपपतिं प्रति अभिसत्तुं प्रस्तुता न युक्ताम् इति कया- चित् निवार्यते। अन्यत्र यूर्य कुसुमावचाय कुरुध्वमत्रास्मि करोमि सख्यः । नाहं हि दूरं भ्रमितु समर्था प्रसौदताऽयं रचितोऽञ्जलिवः ॥ प्रवेति । पव ग्रहकर्मदुःखोडारपरः वाच्यार्थः तदग्रहस्थिता जनाः सव बीद्धार तदन्धोपनायकसान्निध्यात् । मङ्गेतकालत्वं न सध्यायाः द्योतन सामाजिकैः व्यस्न- नया अवगम्यते एपनायकमान्निध्यलाभस्तु तद्भाव एतदुतो: वैचिवद्याभावात् एत्र । तटस्थ वाच्यार्थबोध उदासीनम् उपनायकं धीयते इति । तथांच सया द्योतनम् एव सामाजिकानाम् अन्य सन्निधिगम्यम् इति भावः । व्यञ्जनया उपनायकम्य सङ्केतकालबोधन वक्तृवैलक्षण्यात् एव, अपिहुलमित्यादिवत् । चक्र वर्ती तु वक्त न्यस्य उपनायकस्य सान्निध्यात् तेन एव सङ्केतकालः व्यञ्जनया बुध्यते आह । तत् न, अपिहुलम इत्यतः भेदानुपपत्तेः। प्रकरण वैलक्षण्ये उदाहरति । मुम्बइ इति। प्रकरणस्य व्यङ्ग्यार्थविषयत्वम् एव बलवण्यम् । श्रूयते समागमिष्यति तव प्रियोऽध प्रहरमाण । एवमेव किमिति तिष्ठसि तत् सखि ! सज्जय करणीयम् ॥ इति संस्कृतम्। सम्प्रकान्ताभिसारनिवर्तिकाया सख्या: उति: इयम् । एवमेवेति । वाच्यार्थपने सत्यरिचर्योपक्रमरहिता एव इत्यर्थः। व्यङ्यार्थपक्षे तु अभिसारीपक्रमयुक्ता एव इत्यर्थः । करणीयं रधनादिव्यापारीपयुक्तसामग्रीम्। वार्यते इति वारणं व्यज्यते प्रकरणात अभिमारीपस्थिती एव सहारणव्यसनाप्रकरणं तत्र सहायम् । देशवलक्षण्ये उदाहरति । अन्यत्र यूयमिति । देश: विधेयकरणत्वं न निर्दिष्ट स्थान नेन उहेश: त्रयम् अन्यत्र वायवैलक्षण्यम् एव न देशवैलक्षण्यं तव च कि तस्मिन् इति श्रद्धेन अधिकरणावनिर्देश: न प्रकृतिविधयक्रियायाः इति भवधेयम् । तादृशस्य देशस्य च न्ययार्थोपयोगिधर्मवत्वया उक्वेिलक्षण्यम् । बहुसखोपुष्पावचयाधिकरणदेशात- इत्यर्थः ।

·हतीयः उल्लासः । पत्र विविक्तः अयं देशः इति प्रच्छचकामुकः त्वया अभि- सार्यताम् इति आखस्तां प्रति कयाचित् निवेद्यते । गुरुप्रणपरवस पित्र ! किं भणामि तुह मन्दभाइणी क्षु अहम् । अज्ज पबासं बजसि बज सभ जेब्ब जाणास करणिज्जम् ॥ भिति। सझे ताया: प्रहितागतां दूतौं दृष्ट्या सखी प्रत्युक्तिः इयम् । अम्मि इति अहमधे प्रय अहं कुसुमावचायं करोमि इत्यर्थः । एतदुक्ती व्यारपत्वनिरासाय श्राह नाह- प्रत्व एव सर्वासां कुसुमावचर्य तु कुसुमानाम् अल्पत्वम् एत्र वाधकम इति जा व: दूति, बहुवचनम् अञ्चलिः इत्ये कवचनं च सामर्यसूचकं प्रत्यं कम पञ्चलिकरणस्य अपि सामर्थ्यप्रयुक्तत्वात्। अत्रति अभिसार्यताम् पानीयतां श्राश्वन । दूतीम् इति विशेषः। निवेद्यते इति । तथाच तनिवेदनम् एव, सव्यपसारण- धर्मविशिष्टदेशवलक्षण्यात् सामाजिक व्यञ्जमागम्यम् इत्यर्थः न तु वाध्यदेशवलक्षण्यम् श्रव देशस्य व उद्देश: पयम् इत्यत्र एव प्रकर्षक विशेषणवतया विधेयत्व न अनुक्तत्वात्, म अपि अन्धसन्निधिवैशिष्ट्यम् अन्यसग्निधेः अपि देशवैशिष्ट्ये एव न अपि उपस्थापनात् दूतीसानिध्योपस्थिति विना एव वाच्यार्थस्य नायिकासौकुमार्यव्यञ्जनया एव विचित्रत्वात् निवेद्यार्थस्तु शातप्रकरणया दूत्या तलक्षण्यात् एव प्रतीयते इति बोध्यम् । कालवलक्षण्ये पाह। गुरु पणेति । कालः ऋतुः तस्य लक्षण्यं व्ययीपयोगि खभावता वसन्तत्वादिः । गुरुजनपरवश प्रिय ! किं भवामि तव मन्दभागिनी खन्वहम् । भद्य प्रवास ब्रनसि बज खयमेव ज्ञास्यसि करणीयम् ॥ इति संस्कृतम् । पित्राद्याच्या प्रवसितम् उद्यतं नायकं प्रति नायिकाया उक्ति: इयम् । पद्य वसन्ते खानभीष्टोदामात् मन्दभागिनौति खनिन्दा गुरुजनपरवशत्वेन अनिवसनीयता पतः निवर्तनचेष्टाम् पलत्वा तस्मिन् एव करणीयपरिभावनमावी पद्य इति किं भवामि मिये दूत्यर्थः । तत्विति गुरुजननिदेशम उल्ला पपि मृत्य हेतुक्रियात: जनैः निवर्तितव्यं तव तदकरणात् तु ज्ञास्यसि इत्यर्थः । गतिम् अवस्था व्यज्यते इति । मधुमासरूपकालस्य विरहिमारकत्वरूपवल.

·६० काव्यप्रकाणे - पत्र अद्य मधुसमये यदि व्रजसि तदा अहं तावत् न भवामि तव तु न जानामि. गतिम् इति धज्यते । आदिग्रहणात् भेष्टादेः। तत्र चेष्टायाः यथा- हारोपान्तनिरन्तरे मयि तथा सौन्दर्यसारश्रिया प्रोल्लास्योरयुगं परस्परसमासक्तं समासादितम् । पानीतं पुरतः शिरोऽ'शुकमधः क्षिसे चले लोचने वाचस्तत्र निवारितं प्रसरणं सोचिते दोलते ॥ अत्र चेष्टया प्रच्छन्नकान्तविषयः प्राकूतविशेषः ध्वन्यते । निराकासप्रतिपत्तये प्राप्तावसरतया च पुनःपुन: उदाङ्गियते सण्यात् नायकैनैव व्यञ्जनया अवगम्यते इत्यर्थः । सामाजिक तु तदवगमः एव पकादिवैलतण्यात् प्रतीयते इति बोध्यम् । हारीपासेत्यादि। नायिकायाः भावपरीक्षकस्य सख्युः सख्यान् उक्ति: इयम्। मयि हारीपान्ते निरन्तरे अत्यन्तसविहिते सति तया नायिकया उरुयुगं प्रोल्लास्य परस्परसमासक्तम् अन्योन्यासङ्ग'. समासादितं प्रापितम् इत्यर्थः । तथा शिरी- ऽशुकं पुरत: पानीतं चले लीचने पधः क्षिप्त वाच: सत् प्रसरणं वारि दोलते घ सङ्कोचिते, सया कौश्या सौन्दर्यसारा श्री: यस्याः सादृश्या । समासक्रम इति भावे क्तः। दूरदृष्ट सन्निहितगमनेच्छया तादृशक्रिया न कता पात्यन्तसनिहिते एव इति भावः । पति लज्वाधीना चेष्टा कुखस्त्रीणां लज्जा- ज्ञापनाय चेष्टा तु कुलटानाम् पाक्तसूचिका एव पाक्तं भाव: प्रकृते च पशनस्य एव उरुयुगस्य पीलासपूर्वकं तथा करसं लजीद्दीपनाय एवं शिरास्थितम् एव गुकं तस्य पुरत: पानयन लजाज्ञापनाय तथा तस्य प्रदर्शनम् एव लज्जाकार्य अधःक्षेपणं तु सज्ञापनाय वाक्प्रसरणनिवारणं तु चेष्टाविरह एव सेम अपि पव बाकूतव्य अकं वथा दीलतयी: यथास्थानस्थापनम् एव लब्बाकायं सत्मशोचन तु बजाज्ञापनाय एव इति पत्र पाभि: चेष्टाभिः सचाम् अभिव्यज्य सहारा चाकूतविशेष: व्यज्यते इति चक्रवर्ती। तत् न, सडेतोः एव तसि: सामने प्रामाणाभावात् लज्जायाः पाकूतव्यमकवाभावात् महिसौतया कता लज्जा रावले, मुषायाः वा रुता अपरे चाकूतव्यनिका। चेष्टादरियादि पदात् चित् चटाविरः अपि व्यन्नकः इत्युक्तम् । यचा अतः ·तृतीयः उन्नासः । वनादौना मिथःसंयोगे हिकादिभेदेन । अनेन क्रमेण लक्ष्य- व्यययोष व्यञ्जकत्वम् उदाहार्यम् ! शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थः व्यनत्यर्थान्तरं यतः । अर्थस्य व्यञ्चकत्वे तत् शब्दस्य सहकारिता ॥२३॥ शब्दति। न हि प्रमाणातरवेद्यः अर्थः व्यञ्चकः । इति श्रीकाव्यप्रकाशे अर्थनिर्णयः वतीयः उन्लासः ॥३॥ सा" “म ते मयि पदार्थपं दृष्टे दृष्टिनिबारदाम् । अकुवाणा चटूनो मे मौनमालम्बते स्म पदानेपादिवरहः। नर वक़वे लक्षण्योदाहरणे बाइव्यादेः बोद्धव्यवैनक्षण्योदाहरणे ववादः अपि वलक्षण्य मन्भवति तदस्फुर्त्यनुसारण अने. कषान् उदाहरणं सम्भवति किं बइदाहरणैः । इत्थतः आह निराकाइप्रति- पत्तय इति । एकैकस्य किमुदाहरणम् ? इत्याकाहानिरासकप्रतिपत्तये स्फुटावभास. मानम् एकैकम् पादाय पुन: पुन: उदाहियते इत्यर्थः । एवं वाच्यार्थस्य व्यचकत्वं महायानां वादीनां प्रत्येकम् उदाहरण दर्शिते लक्ष्यार्थव्यङ्ग्यार्थयीः अपि तयी: उदाहरणप्रदर्शने भाकाझिने वनादि विति। वैशिष्टध्येन एकैकम् उदाहरणं पूर्वोतम् एव बोडव्यम् इति आई ववादीमामिति । हिकादीति। भेद सम्भव मिलनम् भादिना विचतुरादिपरिग्रहः। तत्र लक्ष्यार्थस्य व्यञ्जकत्वे साहेन्ती सहि मुत्रमित्येव वक्रवोद्धव्यवाक्यवितये वैलक्षण्यविशिष्टम् उदाहरणम् । थस्य व्यञ्चकत्वे तु उन णिश्चल पिप्फन्दे त्यादिकम् एव उदाहरणं बोद्धव्य प्रकरण- वैशिध्यबदिति। पत्र वाच्यार्थव्यन्नकतीदाहरणानां हिकादिसमोदसम्म अपि निराकाइप्रतिपत्तये इत्युतात्वात् तदीयहिकादिभेदोदाहरणान्तरस्य धमाकालितत्वेन अत्ता एत्येत्यादि तदीयहि कादिसम्भेदीदाहरणं यन् कचित् पुस्तके लिखितं तिक्षति सत् पयुक्तम् एव । पयों व्यसनायो शब्दविशिष्टस्य पर्थस्य काव्यत्वम् इति हृदयात् पाह शब्दप्रमाणेति। सहकारिता विशेषणीभावः । इत्यर्थः । व्यवा- इति वतीयः इलासः ।

·चतुर्थः उल्लासः । यद्यपि शब्दार्थयोः निर्णये कते दोषगुणालङ्काराणां स्वरू- पम् अभिधानीयम्, तथापि धर्मिणि प्रदर्शित, धर्माणां यो- पादेयता ज्ञायते इति प्रथम काव्यभेदान् आह । अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेद् ध्वनी अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥२४॥ लक्षणामूलगूढ़व्यङ्ग्यप्राधान्ये सति एव अविवक्षितं वाचं "यददीधी शष्टार्थी" इति कारिकीतानुसारेण पाह यद्यपीति | खरूपलक्ष्यं लक्षच अभिधानीयम् अभिधातु योग्यम्। योग्यता च काम्यलक्षणीक्रम एव दर्शिते भेदप्रभदनति शेषः । सामान्यतस्तु बदमुत्तममतिशयिनीत्यादिभिः दर्शितत्वात एव । यद्यपि तथात्वेन प्रदर्शिते पपि योपादेयता प्रायते एव तथापि धर्मिविशेष- निष्ठतथा ज्ञायते इत्यर्थः । खक्षणामूलति वाचा विवक्षायाः लपणां विनाभावात् गढ़व्यया प्राधान्याभावे च ध्वनिवासम्भवादर्थप्राप्त' सत्यन्त पूरितं तत्र च गृढत्वे एव प्राधान्यम् इत्येतत्प्रतिपादनया एव मुळे त्या न तु पगूढण्यावर्तमाय तथावे प्राधान्यस्य एवं प्रभावन गुणीभूतव्य सत्वस्य बक्ष्यमाचत्वात् । अविवक्षितं बाच्चभिति वाच्यतावच्छेदकापेक्ष पविवचितम् इत्यर्थः। तेन अवच्छेदकान्तरेण वाच्ये विवचिते पपि अविवचितत्वम् उपपन्नम्। सम्वनिरिति पुरणाभावे बाहशस्य ध्वनित्वेन पूर्वम् अप्राप्तवात् तत्र धनी इति पनुवादासम्मवः स्थान् इत्यतः तत्पूरणं कृतम् अनुपयुज्यमानत्वात् इति वाच्यता छेदकरूपेण तात्पर्य्या निर्वाहकत्वात् इत्यर्थः । पन्चयोपपत्तिस्तु तेन पपि रुपिय पति एव रत्यत: पनु- पपद्यमानत्वात् इति न उताम् । अर्थान्तरे पवशेदकालरज्ञाने परिणमितं विषयो- कृतं शकातावदकभित्ररूपेण उपरिणतम् इत्यर्थः । पछिलचपास उपादान- बधशामूलध्वनिः पनेन उक्तः ।

·चतुथे: उल्लासः। ६३ - यत्र स ध्वनौ इत्यनुवादात् ध्वनिः इति यः। तत्र च वा कचिदनुपयुज्यमानत्वात् अर्थान्तर परिणमितम् । यथा- त्वामस्मि वच्मि विदुषां समवायोऽत्र तिष्ठति । आत्मीयां मतिमाथाय स्थितिमन विधेहि तत् ॥ अत्र वचनादि उपदेशादिरूपतया परिणमति । क्वचिद- नुपपद्यमानतया अत्यन्त तिरस्कृतम्। यथा- उपकतं बहु तत्र किमुच्यते ? सुजनता प्रथिता भवता परम् । विदधदौदृशमेव मदा सखे ! सुखितमाम्ख तत: शरदां शतम् ॥ - - बामस्मीत्यादि। पहम् इत्यर्थे अस्मि इति। पई त्वां वच्मि वदामि इत्यर्थः । समवायः सभा। तत्तस्मात् पवेति उच्यमानार्थकथममहिमा एव वचमीत्यस्य एवं लाभ वचनत्व न स्पेच तब न तात्पर्य किन्त पदिशामि इति तस्य अर्थः । उपदेशख च परप्रवर्तकवचनरूपत्वेन तेन एव पण अव वाच्य वचनम् सपस्थितम् इत्यर्थः । अत्र उपदिश्यमानार्थस्य अनुपेषणीयत्व प्रयोजनं व्या गूढ' वचनादित्यादिपदात् विडापदं भिग्राहकविइत्परम् अनुग्राहकतत्सभार्या यथा तथा स्थितिसम्भवात् । पत्र परापमानदायित्व प्रयोजन गूढ़ व्ययम्। तथा मतिपदम् उत्तममतिपरं मिक्लष्ट- मत्यास्थि थुपदेशायोगात् । अव च अपमानवारण प्रयोजनं गूढ व्यङ्गां सर्वव अभेदः एष शक्यलक्ष्यसम्बन्धः । अत्यन्त वैति व्याचष्ट कधिदिति । अत्यन्त सिरस्वतं रूपान्तरेण पपि न पन्वयप्रतियोगि इत्यर्थः । लक्षवलक्षणादिपक्षविधलक्षणामूल- ध्वनिः पनेन समाः। उपकतमित्यादि । प्रमाणान्तरावगतापकारिणं प्रति सील ठोक्तिः इयम्। नवनि समीचीनः । यति पाठ तु तत्रेति पूरणीयम् । परं सखितम् इतिश्यं क्रिया- विशेषणम् । विपरीतेति उपकतपदस्य पपकते सुजमतापदस्य दुर्जनत्वं सुखितपदस्य दुःखिते विपरौतयारण्या इत्यर्थः परीत्यम् एव शक्यलक्ष्य सम्बन्धः पूर्वाया: कौटिव हतीये सत्यार्थस्य कौटिल्यफलत्व प्रयोजन गूढं व्ययम् इत्यं हिविधम् अविवचित. बाधं ध्वनिम् उका विवधिताम्यपरवाच्यमनिम् भनेकप्रभेदम् पाई।

·६ काव्यप्रकाश .. एतदपकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कश्चित् वति । विवक्षितञ्चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः । अन्यपरं व्यङ्ग्यनिष्ठम् । एष च- कोऽप्यलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः परः ॥२५॥ अलक्ष्यति। न खलु विभावानुभावव्यभिचारिण एव रस:, अपितु रसस्त : इत्यस्ति क्रमः, स तु लाघवात् न लच्यते । तत्र, रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः । भिन्नो रसाधलङ्कारादलङ्कार्य्यतया स्थितः ॥२६॥ नास्ति, विवचितच्चान्येति व्यनिष्ठमिति। व्याप निष्ठा पर्याप्तिर्यस्य नावं व्यता यस्य की िध्वनिस्तादृश इत्यर्थः । स च रसभावादिध्वनिर्वक्ष्यते। तब हिवाधार्थस्य रसादिकपण्याय च परिचये शाने तदनु व्यवसायम तयोः पौर्वापर्यं न रखते भत्यन्तचित्ताकर्षकत्वविषयत्वेन शीघ्रीपस्थित्या एकदीत्पत्तिकश्रमस्यानुभवसिद्धत्वादिति भावः। परी धनिः लक्ष्यव्ययकमारिपेयव्याज्ञानीपविक्रम व्यर्थः । बनु रम- ध्वनी वाच्यव्यङ्ग्यज्ञानयोः पौर्वापर्य सत्त्व एव तदपरिचयी वा मुज्यते ? सदैव तु तथाहि सौताविषयकचिन्तादिमान् रामसविषयरतिमानिस्वाचाकारक ज्ञान तावद्रस: सर्वमतसिद्धः। स च सीतारूपविभावचिन्तादिरूपव्यभिचार्यानुभावा. मकविषयविशिष्ट एक पानकरस इति वक्ष्यते। तथाच सीतादिचिन्तादिरूपवाच्यार्थ एव व्ययार्थोऽपि रसत्वापत्र इत्यती वायव्ययज्ञाममेकर्मवेति कुतमात्र क्रमः ! इति भान्याशयां निरस्यवाह न खलिति। एवकारण सन्माचता व्यावनिता।बपिविति तैर्विभादिभिः प्रथम शन्याप्रतीतैः पशान्मिखित्वा रस इत्यर्थः इत्यत: कमोऽस्त्येवे- न्याह इत्यस्तौति । तदुन दर्पणे "प्रतीयमानः प्रथम प्रत्येकं हेतुदच्यते । ततः संव- लित: सर्वो विभावादिः सचेतसाम् । प्रपानकरसन्यायाञ्चय॑माणी रसी भवेत् ॥” इति पत्र पपरिचयक्रमान व्यापार्थान वर्धयति । रसभावेति सदाभासति । तत्पदन रसभापयोईवीरव परामर्शः । पक्रमः पलक्षणीयसज्ञानोत्पत्तिकम इत्यर्थः । भावीदयः व्यभिचारिभावस्य प्रधानीभावनो. पतिः प्रधानोभावच निरकाइवाक्यव्यवमित्यये दयिष्यते । एवं भावसध्यादावपि ·चतुर्थ: उल्लासः । आदिग्रहणात् भावोदयभावसन्धिभावशबलत्वानि। प्रधा- नतया यत्र स्थितो रसादिः तत्र अलङ्कार्यः । यथा उदाहरिष्यते । अन्यत्र तु प्रधान वाक्यार्थे यत्र अङ्गभूतो रसादिः तत्र गुणीभूत- व्यङ्ग्ये रसवप्रेय ऊर्जविसमाहितादयः अहङ्गाराः । ते च गुणो.. भूतव्ययाभिधाने उदाहरिष्यन्ते । तत्र रसखरूपयाह कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च । रत्यादेः स्थायिनी लोक तानि चन्नाब्यकाव्ययोः ॥ २७॥ प्राधान्यं बोध्यम् । विरुद्धयोः परम्पराप्रतिबन्ध न स्थितिः सन्धिः सबलत्वमुत्तरी- त्तरेण बलीयसा पूर्वपूर्वस्थ नाशः पराई व्याचष्टे प्रधानतयेति । रसप्रकर्षकालङ्कार- सत्त्वे रसस्य अलङ्कार्यतानुपपत्त्या पलङ्कारयोग्यतैव विवक्षितेति सैव दर्शिताऽनेन प्रधानता च पराकता यथोदाहरिष्यति इति । शून्यं वासटहमित्यादिना तहीयं परागसेतु तस्य रसाधलङ्कारत्वमित्याह अन्यत्र विति। वाक्यार्थे रमभावादिरूपे कचिड़ावादरपि अङ्गिन्त्वस्य दर्शयिष्यमाणत्वात् । एवञ्चापराङ्ग रमादरक्रमत्वेऽपि तहतः काव्यस्य नासंखयक्रमध्वनित्वमलकार्येणैव तेन तथात्वमित्य तत् प्रतिपादनायैव प्राधान्येन यत्रेत्युक्तमिति बोध्यम् । गुणीभूतव्ययेऽपराङ्गाय गुणीभूतव्यो वक्ष्यमाणे रसाङ्गत्व रसवदलङ्कारः भावस्याङ्गत्वं प्रयोऽलङ्कारः आभासस्याङ्गत्वे ऊर्जखा- लङ्कारः भावशान्त्यादरगावे समाहितालङ्कारः गुणीभूतव्य झ्याभिधाने कृते सति उदा- हरिष्यन्ते एते च रसवदायलङ्कारा वक्ष्यन्त इत्यर्थः। रसखरूपं सलक्षणं तत्र विभा- वाद्य व्यं तो रत्यादिस्थायिभावी रस इति रसलक्षणं कर्तुं विभावादिसंज्ञां ग्राहयति । कारणानौत्यादि। व्यभिचारण इत्यन्तेन यद्यपि अन्यत्र सहकारिपदं कारण- परमेव तथापि पत्र शैवात् खसहभावेनैव रत्यादिज्ञानजननात् सहकारिपदं वत्य- माणनिर्वेदादिवयस्त्रिंशत्सङ्ग्यकार्यविशेषपरमेवं बोध्यम् । रत्यादरित्यादिपदाच "रतिहासश शीकश क्रोधीत्माहौ भयं तथा । जुगुप्सा विषयश्चेति स्थायिभावा: प्रकीर्तिताः ।" इति वक्ष्यमाणं स्थायिभावाष्टके शान्तरसस्थायिभावनिर्वदश्व ·काव्यप्रकाश विभावा अनुभावाच कथ्यन्ते व्यभिचारिणः । व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥ २८॥ उक्तं हिं भरतेन “विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगात् रस- निष्यत्तिः” इति। एतत् विवृण्वते विभावैललनोद्यानादिभि- रालम्बनोद्दीपनकारणैः स्थायी रत्यादिको भावो अनितः । वक्ष्यमाणव्यभिचारिभावध्वनी स्थायिभावत्वापना व्यभिचारिभावा बोध्या: । मधाच रत्यारेवंविधस्य स्थायिनः स्थायिभावपरिभाषितस्य यानि कारणानि वक्ष्यमाणालम्बनोद्दीपनरूपकारणविशेषाणि कायाणि निवेदादित्रयस्त्रिंद्विनामि यानि च सहकारीणि निर्वेदादित्रयस्त्रिंशद्रूपकार्यविशेषा लोके काव्यनाय भिन्न- लीक व्यवहारे कारणादितयैव श्रूयन्से इति शेषः । तानि नाट्यकाव्ययोश्चेत् प्रतौ- यन्ते इति षः। तदा तानि कारण कार्य सहकारिण यथासंख्य विभावा. पन. भावा व्यभिचारिणश्च कच्चन इत्यर्थः । हैन कारणानि विभावा: काय्यापि अनुभावा: सहकारिणश्च व्यभिचारिणः कथ्यन्त इत्यर्थः । व्यभिचारिणां सञ्चारिपरिभाषापि दोषोल्लास व्यक्तीभविष्यति । इदानौं रसलक्षणमाह । व्यक्तः स तैरिति। स स्थायौ भावी रत्यादिस्तैर्विभावाद्यैर्नाट्यकाव्यज्ञातळक: प्रकाशित: स रस स्मृत इत्यर्थः । प्रकाशन कचिन्मते व्यञ्जनरूपं कचिन्मले तु साक्षात्काररूपमिति नचन्मते दर्शयिष्यते । भरतेम इति। भरतमुनिना माध्यशाम्ब इत्यर्थः । सदीयग्रन्थान्तरीक्तकारिकाकथने च तस्य प्रकतग्रन्थकत्वाभावादग्रन्थकृतति नीतम् । संयोगात् मिलनात् तेन मिलितवयस्यैव व्यञ्जकत्वमुक्तम्। विहगवते भट्टलीलटप्रभृतयः इत्यन्वयः । विवरणञ्च विभावादिभिर्व्यतौकरवप्रकारस्य व न रसलक्षणस्य ति बोध्यम् । व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोः सम्बन्धाभावे व्यञ्जमानुपपया तयो: सम्बन्ध दर्शयन् तैर्विभावादिभि: प्रतीयमानी रत्यादिः रस इत्याह । विभा रिति। ललना पालम्बनकारखं नायकानुरागात्मनी रतेस्तामालम्बा जातत्वात् नायिकारती तु मायक एवालम्बनं बोध्यः । उद्यानादिरुद्दीपनकारणं माताया रतिधारायाम्नेनीतरीन वईनात् । जनिती भवतीति शेषः । तेन .

·चतुर्थः उल्लासः । अनुभावै: कटाक्षभुजाक्षेपप्रभृतिभिः कार्ये: प्रतीतियोग्यः अतः । व्यभिचारिभिनिर्वेदादिभिः 'सहकारिभिरुपचितो मुख्यया वृत्त्या रामादावनुकार्य तद्रूपतानुसन्धानात् नर्तकेऽपि प्रतीय- मानो रस इति भट्टलोलटप्रभृतयः । "राम एवायम् अयमेव रामः” इति “न रामोऽयम्" इत्यो- कारणत्वमेव विभावाना रतिव्यचने सम्बन्ध इति दर्शितं सम्बन्धप्रदर्शने च जनना सौतत्वप्रदर्शनानुपयोगान् भवतीति पूरितम्। तथाच जन्य इत्यर्थः कटाक्षभुजक्षेपो नायकस्य नायकरत्यनुभावत्वेन प्रदर्शितत्वात भजम्य तप्रामानुकूलचष्टाक्षेपः व्रत इत्यत्रापि भवतीति शेषः । प्रतीनि योग्यता नौत इति पाठान्तर तथाप्येष एव शषः क्रियते इत्यर्थः। तन रत्यादः प्रतौतियोग्यतापादक: पाचवकपः मम्बन्धी- ऽनुभावानां दर्शितः । निर्वेदादिभिरिति वक्ष्यमाणवर्यास्त्रशता काय विशेषे: उप- चितः क्रियते इति शेषः । शीघ्रप्रत्यायनमुपचयः । अत एव तेषां काथ्यत्वं पि अनुभावात् पार्थक्य न चैवर्मषां शीघ्रप्रत्यायकत्वम्। यदि अत्यनिरपेक्ष तत्कथं मिलितानामव बोधकता? यदि तु अन्यसापेक्षं तदा मवधामव प्रत्यायकत्व कथमषां शीघ्रप्रत्यायकत्वम् इति वाच्यम् ? एतन्मात्राणां प्रतीती शोधमन्यान्यपि जायन्त । तन्मानप्रतीती तु विलम्ब नान्येषां प्रतीत्या रसबोधविलम्ब इति भावात नाध्याभिप्रावणाह मुख्ययति वास्तव्येत्यर्थः । नर्तकऽनुकारके इति शेषः । काव्य , न रामादाववेति बोध्यम् । प्रतीयमानी व्यज्यमानः । इत्य सामाजिकाना व्यञ्जनागम्यः रत्यादिः रस इत्युक्तम् । “राम: सौताविषयरतिमान्" इत्यादिस्तु सदा कार: ज्ञानसम्बन्धेन च सामाजिक वक्तिलमिन्यवधेयम् । अव मते व्यञ्चनाधीन- ज्ञानस्याखाद्यरूपत्वानुपपत्तिं दोषमवेक्ष्य रत्यादिसाचात्कार एव पाखादरूपरस इति व्याचक्षाणस्य श्रीशाकस्य मतमाह राम एवायमिति । अच मते विभावादिभि: रन्याद्यनुमानं ततस्तदनुमानीहोधितया सामाजिकानां वासनारूपया प्रत्यासत्त्या साक्षात्कारविषयो रत्यादिः रस वृशि निष्कर्षः । पत्र नाट्याभिप्रायण पचभूत- नटज्ञानाकारणामुराग एवायमिति चिवस्लिखिते तुरगे यथा- पाहार्यतुरगप्रतिपत्तिस्तादृश्वरामीऽयमति । प्रतिपच्या दर्शितपरिशेषणाहाय्य ज्ञानरूपया ग्राह्ये मटे पर्व विभावादिशब्दव्यप. दिश्यैः कारण कायंसहकारिभिहेतुभूतैर मुमीयमानोऽपि रत्यादि: सामाजिकानां ।

·काव्यप्रकाश तरकालिके बाधे रामोऽयमिति रामः स्थाहा न वाऽयमिति रामसदृशोऽयमिति च • सम्बनिथ्यासंशयसादृश्यप्रतीतिभ्यो विलक्षणया चित्रतुरगादिन्यायन रामोऽयमिति प्रतिपच्या ग्राह्य नटे- सेयं ममाङ्गेषु सुधारमच्छटा सुपूरकर्पूरशलाकिका दृशोः । मनोरथ श्रीमनसः शरीरिणी प्राणेखरी लोचनगोचरङ्गता ॥ - त्यर्थः। वासनया प्रत्यासच्या चर्यमाण: साक्षाक्रियमाण: रस इत्यन्वयः । तव रामवन नटग्रहस्य सम्यगादिज्ञानचतुष्टयवेलक्षण्येन पाहाय॑ज्ञानपा परिशेपयन् पाह सम्यचिथ्यासंशयसादृश्यप्रतीतिभ्यो विलक्षणयेति । तत्र राम एव रामत्वेन बोधः सम्यक् तदाकारमाह राम एवायमिति रामवायोगरहित इत्यर्थः पयमवेति अन्थीन्याभावप्रतियोगिरामत्ववानित्यर्थः । एवं रामोऽयमित्यनवधारणात्मकस्थापि सम्यक्ज्ञानोपलक्षणमिदं बोध्यम् । भरामे रामवन धमी मिथ्याजानं तदा- कारमाह। न रामोऽयमितीति । ईदृशे उत्तरकालिके बाध भाविनि तत्पूर्व रामोऽयमिती- रामः स्वाहा न वेति संशयः रामसहयोऽयमिति सादृश्यप्रतीति: गद्यः प्रतीतिभ्यो विलक्षणया इत्यर्थः । विभावाद्यज्ञाने तैरनुमानासम्भवादाह नटेनैव प्रकाशितैरिति काव्य तु काव्य नैव खार्थत्वात् प्रकाशितैर्वास्तवराम एव सम्यक् - ज्ञानग्रहीतेऽनुमानमिति बोध्यम् । नटेनापि प्रकाशने उपायमाह शिक्षेति । गुरूपदेश: शिक्षा पौन:पुन्येन प्रवत्या दृढ़तरसंस्कारोऽभ्यासः प्राभ्यां निवर्तितेन निष्पादितेन खकार्यस्य अभिनयस्य प्रकटनेन प्रकाशनेन चेत्यर्थः । तत्प्रकटने अपि अभिनयार्थज्ञापकस्य काव्यस्य अनुसन्धान हेतुरिति तत्समुच्चयबोधककारः । अनुसन्धेयं काव्य हयमाह। सेयमिति। देवादिति। पाद्य सम्भोगे हितीयं विप्रलम्भ। या प्रदर्शने तत्तदृदुःखं सम्पादयति सेयं मम प्रागीश्वरी सीता मनसः सकाशात् लोचनगीचरं गता पूर्व मनीगोचर एवासीत् इदानी लीचनस्यापि गीचर इत्यर्थः । गीचरमिति भावप्रधानो निर्देशः गोचरमित्यर्थः। कौशौ ? अषु बहुष्वेव सुधारसख छटा कणाष्टि: शोभमः पूरः समूहो यस्य तादृशस्य कर्पूरस्य दृशी: शलाकिका खल्प- शलाका कशाजीत्वात् शलाकया च चक्षुषि कर्पूरदाने दृक्प्रीणनात्। दुष्पापविष- ·चतुर्थः उल्लासः । देवादहमत्र तया चपलायतनेत्रया वियुताय । अविरलविलोलजलदः काल: समुपागतचायम् ॥ इत्यादिकाव्यानुसन्धानबलात् शिक्षाभ्यासनिवर्तितख- कार्यप्रकटनेन च नटेनैव प्रकाशितः कारणकार्यसहकारिभिः कत्रिमैरपि तथाऽनभिमन्यमानः विभावादिशब्दव्यपदेशः 'संयोगात्' गम्यगमकभावरूपात अनुमौयमानोऽपि वस्तु सौन्दर्यबलात् रसनीयत्वेन अन्यानुमीयमानविलक्षण: स्थायि- वेत सम्भाव्यमानो रत्यादिर्भावस्तवासबपि मामाजिकानां वासनया चय॑माणो रस इति श्रीशक्षकः । येच्छा मनोरथस्तख विषयः सिनिरूपा शरीरिणी श्रीरिति रूपक वयम् । केचिन मनसी मनीरथश्रीरित्यन्वयमाहुः तत्तु मनस इत्यस्य वैयात् न । रुचिरं मनमः शरीरिणी मनसः सकाशात् प्राप्तशरोरत्यपरे । देवादिति। तया सौतया पविरली विलीली जलदी यव साहशी वर्षाकाल इत्यर्थः इत्यादिकाव्यानुसन्धानबलादित्यर्थः तत्तदर्थानुसन्धानेन सत्तत्प्रकाशनीचिती- ऽभिनयसन विभावादिप्रकाशन मिति भावः । मन सीताभिनत्वेन जाते सौता- वेशे मर्ट कथं सीतात्व न ज्ञानं येन तती रत्यगुमानम् ? इत्यत पार कृषिमैरपीति । यद्यपि कविमत्वज्ञानमनुभवसिद्ध' दुरपलपमेवेति तथामभिमानासम्भव एव तथापि नञ्यत्यासेन अतथाभिमन्यमानैरित्यर्थः विमत्वज्ञानसत्त्वेऽप्याहार्यकत्रिमत्वज्ञान- सम्मवान्। मूचे संयोगादित्यस्य मिलनार्थकत्वेऽपि गम्यगमकभावरूपा व्याभिरपि तदर्थ इत्यभिप्रायेणाह। संयोगादिति गम्यस्य रत्यादिकपसाध्यस्य गमकभावात् व्याप्तिरूपाहित्यर्थः । पयं रामः सौताविषयरतिमान् सौतादिविभावादिमत्त्वादित्यनु. मानं तहिषयदिक्षादिमत्त्वमत्र मतुवर्थ: सम्बन्धः। नन्वेषं वयादिरप्यनुमित: साक्षा- कारविषयः स्यात् ? इत्यत पाइ वस्तुसौन्दय्ये ति। पत एवाह पन्यानुमीयमानेति। माधसिद्धसाधननिरासाय पचताघटक संशयमाह स्थायित्व नेति पत्तित्व नेस्यर्थः । सघ मटे सामाजिकै च पासनारूपप्रत्यासोरिदमेव सामर्थ्य यदसतोऽपि वस्तुनी विषयीकरणमिछाया वेति भावः । तथाच “रामः सीताविषयरतिमान्" इत्येवं- विधः साचात्कारविषयी रत्यादिः रस इत्येतन्मतं अस्मिन् श्रोशङ्ककमते वासनाया:

·काव्यप्रकाशे न ताटथ्यन नात्मगतत्वेन रसः प्रतीयते नोत्पद्यते नाभि- व्यज्यते अपितु काव्ये नाव्ये चाभिधातो हितीयेन विभावा- दिसाधारणीकरणात्मना भावकत्वव्यापारण भाव्यमान: स्थायौ सखोटेकप्रकाशानन्दमयसंविहिश्रान्तिसतत्त्वेन भोगेन भुज्यते इति भहनायकः । काव्यामुत्पाद्यत्व कारणान्तरमेव कल्पनीयं तदुखीधार्थमनुमानकल्पनञ्च गौरवग्रस्त- मत एतद्दीषडयं परिहत्य व्याचक्षाणस्य भट्टनायकस्य मतगह । न ताटन्थ्य नेति। अव मते काव्यनाव्यज्ञापित विभावार्थ: भावकत्वाख्य एकी व्यापारी जन्यते। तेनैव व्यापारण प्रत्यासन्नीकृतो रस्थादिः सामाजिकसाचात्कार- विषयी रसः । स च “रामः सौताविषयरतिमान्" इत्येवमाकारमेव प्रथममेवीत्पद्यते म तु पूर्वमतवत्तादृशानुमित्यन्तरमिति निष्कर्षः। भट्टलीबटमते परकीयरत्यादव्य अनिव तवापरकीयत्वज्ञानसामग्रीसत्त्वात् । तथावग्रह खात्तित्वज्ञानमध्यर्थसिद्धम् । मया तु स्वाहत्तित्व व्यवनागम्यत्वय नाङ्गीकार्यमित्याह न साटस्य नेति। नाभि- व्यज्यते इति च। न खासम्बन्धित्वन रसो रत्यादिः प्रतीयते इत्यर्थः। खासम्बन्धि- वेनाप्रतीसौ स्वसम्बन्धित्वज्ञानपथ्यं वसानमपि मिरस्यति मात्मगतत्व नेति । काव्यात् पज्ञातुरपि रामाद: सीतादो रत्युत्पत्तेः सिद्धत्वादाह नीत्पद्यते इति काव्यनाघ्या- भ्यामिति शेषः । अनुरागाद्यात्मनी रत्यादः अनुत्पत्त्यभावात् । तथाच रत्यादिः कोहम्भावन रसत्वमित्यवाह अपिविति। काव्य माधच मायमामेन भावकत्वा- पयव्यापारण भाव्यमान: सनिधाप्यमानी रत्यादिभॊगेन साक्षात्कारण भुज्यते विषयो- क्रिया इत्यर्थः। तथाच तादृशसाक्षात्कार एव विषयविशिष्ट: रस इति भावः । रस्यादिः कीदृशः ? स्थायी काव्य नाययो: प्राकसिद्ध इत्यर्थः काव्यनाध्याभ्यां नोम्पद्यते इत्यु मास्यायमनवादः। स च पूर्वोक्तविभृतिमिरासार्थ स्थाथिपरिभाषित इति वा भावकत्वव्यापारण कोशेन ? अभिधाती हितीयेन यज्ञादिविधिवाक्य लिङा, यथा अभिधाय एक: प्रवत्तको व्यापारः पुरुषमिष्ठी जन्यते तथा कान्यनाम्याभ्या- मपि सामाजिकामष्ठी भावकत्वाख्यो व्यापारी जन्यते। पतसत् पितीयन तत्तुल्य- कदेव पुरुषनिष्ठत्वेन शब्दात् जायमानत्वेन च तुखकचता। तदुन्न “लिकोऽभिधा मैव च शब्दभावनाभाव्या च सहा: पुरुषः प्रवृत्तिः। सम्बन्धीधः करणं तदीयं परोचना चागतयोपयुज्यते ॥” इति लिडी जन्याभिधा इत्यर्थः । पुरुषपत्ति:

·चतुर्थः उल्लासः । लोके प्रमदादिभिः स्थाय्यनुमाने अभ्यासपाटवतां का -- तस्या भाव्या अन्या इत्यर्थः । पुनः कीदर्शन भावकत्वव्यापार विभावादिसाधा. रपोकरणात्मना रामादिसम्बन्धिमा विभावादीनां सामानिकसम्बन्धित्वरूपं राम. मामाजिकसाधारख दर्शयता इत्यर्थः । काव्यनाम्याभ्यां विभावादिज्ञान सति मायमानी भावकत्वव्यापारी रामादेयंधा सौतादिस्तथा ममापीत्याहार्यशानं सामाजि- कानां जनयतीत्यर्थः । तदुक्तं दर्पणे “परम्य न परस्य ति मर्मति न ममेति च । नदा- खाद विभावादः परिच्छेदी न जायते ॥” इति ! परम्ये त्यादी सर्वत्र पर देन्यादि. रर्थः। तेन सीतादावुभयसाधारयज्ञानं पर्यबस्थति ! अत एव मम वेति न मौ. वैति इत्याद्यवकारगर्भण सम्बन्धविशेषवीकारपरिधारनियमाभावेन सौसादी रामसा- माजिकयो: साधारण्यवीधमऽप्यभिनवगतमत वक्ष्यति । मांगेन कौन : सत्वम्य मत्व गणा स्योद्र के गणान्त तिरीधावाविभावैग या प्रकाशानन्दमयो खप्रसाशानन्द: खरूपा संवित् ज्ञानं तस्या विधान्तिः सत्ताकदभिहितभावत्वात् विश्रान्ता वत्तमाला संवि. दित्यर्थः । तत्मतत्त्वं न तत्व रूपेण त्यर्थः । सतत्त्वस्वरूपी: पयायः यथा “वशलमपि खलवचनं दहतितरां मानसं सतत्व विदाम्" इति विरोधालङ्कारोदाहरणी। पत्र मते पूर्वमते च रत्यादिसाक्षात्कारार्थं व्यापारान्तरकल्पनमप्रामाणिकमिति हृदयन व्याचदाणस्य अभिनवगुप्ताचार्यस्य मतम् । स्वाभिमतमाह । लीक इति । पत्र “रामोऽहं सौताविषयरतिमान्" इत्याहार्य ज्ञानं मामा- जिकानां प्रथमं व्यतनयेव जायते। तच सौतादिविषयरामादिनिष्ठरत्यारारीपाधि- करणम्ववासनाख्यगणविशेषविशिष्टज्ञानरूपं रत्यारीपांश सविकल्पक वासनात्व हम्हा. विषयकतया च वासनांश निर्विकल्प करूपं नृसिंहाकार तिमति भसले मृतलं रजतवदितिवत् । ततस्तत्समानाकार एव साक्षात्कारी रसी वासनाशं संयुक्तसम- बार्यन रत्यावारीपशि तु व्यञ्जनाधीनीपवयेनेति निष्कर्षः । बीक इत्यादि । लोक संसार प्रमदादिभिः रस्यादिकारवादिभिः स्थायिनी रत्यादः अनुमाने अभ्यासपाटबवता सामाजिकानां वासनामसया स्थितोऽर्थात गुणविशेषः साधारणेन रामादौमामिव सामाजिकानामपि सम्बन्धितारदेख साधारण्येन प्रतीतस्तरेव रत्यादिकारणादिभि: सौतादिभिरलौकिकं परिभावादिषि- भावादिशब्दव्यपदेश्यैः स्थायिरस्यादिभिः व्यक्तः रामादिनिष्ठ स्थायिरत्यादिरूपोऽभि- व्यकी व्यनगया प्रतिपादित इत्यर्थः म त वासनारूपगुणविशेषविशेषणमेव सायोति ·काव्यप्रकाये नावे च तैरेव कारणत्वादिपरिहारेण विभावनादिव्यापारव- स्यात् अलौकिकविभावादिशब्दव्यवहार्यः ममैवैते शोरवते सटखस्यैवैते, न ममैवैते न शबोरवैते न तटस्थस्यैवैते इति सम्बन्धविशेषखीकारपरिहारनियमानध्यवसायात् साधारण्येन प्रतीत: अभिव्यक्तः सामाजिकानां वासनात्मतया स्थितः स्थायी रत्यादिको नियतप्रमागतत्वेन स्थितोऽपि साधारणोपायबलात् बोध्य तस्य स्थायित्व भापरिभाषिसत्वात् । अनेन सवासमायां रामादिरत्यायभेदा- रोप उनः। तादृशः सन् प्रमावा सीतादिविषयरतिमान् रामोऽहमित्याकारिकया वासनांशे धम्यंशे च प्रमया साधारखेन रामादिरत्यायभेदन मोचरीकत: स न रस इत्यन्वयः। खवासनायां व्यननया रत्याद्यभेदारीपमुखा बनेन नथैव साक्षात्कार- मम भारीप उक्तः रत्युपनयाथें प्रथम व्यञ्चनाखौकारः । सच खसिन् रतिमद्रा- माझेदारीपरूपविशिष्टवैशिध्यज्ञानरूप एवेत्यवधेयम् । तदुर दर्पणे "व्यापारीऽस्ति विभावादे ना साधारणौकतिः । सत्प्रभावेण यस्यासन पायोधिप्लवनादयः । प्रमाता तदभेदन स्वात्मानं प्रतिपद्यते ॥” इति । साधारणीकृतिः सामाजिके हनू- मदादिनाय काभदारीपरपसाधारण्यकारकः । यस्य हनूमत: पाथोधिपवनादयः चासन् तदर्भदेन प्रमावा खात्मानं तस्य व्यापारस्य प्रभावेण प्रतिपद्यते इत्यर्थः । अत्र प्रमावेति कर्तृवजन्तनिर्देशोऽपि भावप्रधानत्वात् प्रमापर एष न तु प्रमाटपुरुषपरः खाकार इवाभिनीऽपौत्य क्या खाकारवादोकस्य विषयख गोधरौकारकज्ञानाभिन्नत्व- दृष्टान्सत्वात्। तादृशसाक्षात्कारखीकारणावादार्थमित्यवधेयम् । तादृशज्ञानस्य प्रमात्वञ्च वासनाव इन्दाविशिष्ट वासमा धम्यंशे च अत एव ताहशज्ञानस्य सवि- कल्बनिर्विकल्पकोभयकपत्वं नृसिंहाकारत्वमय व्यत्रीकरिष्यति। ताहशी वासना च न स्त्रीपुरुषानुरागाधनभिज्ञामा सामाजिकामामिति दर्शयन् तेषां विशेषणमुक्त लोक ति। कारणादिभिरित्यादिपदान कार्यसहकारिणी: परियहः स्थाय्यनु- माने रत्याधनमाने। बदुत दर्पणे “मवासनामा सभ्यानां रसखाखादनं भवेत् । निर्वासनात रातःकाष्ठकुधारमसनिभाः" इति। कारणवादिपरिहारख कार- गादिशब्दव्यपदेश्यत्वपरिहारिणेत्यर्थः । विभावादीनां ताशसंजायां योगार्थमाइ विभावादीति। विशेषेण भावयति ज्ञापयति इति भावः । अनुभवं जनयति इत्यनुभावः। विशेषणाभितवारयति बोषयनीति व्यभिचारीति तथा चेदृश्योगायें ·चतुर्थः उल्लासः। प्रमात्रा तत्कालविगलितपरिमित-प्रमाढभाववशोभिषितवेद्यान्तरसम्प- कशून्यापरिमितभावेन सकलसहदयसंवादभाजा साधारण्येन स्वाकार इस अभिन्नोऽपि गोचरीकत: चय॑माण- तेकप्राणो विभावादिजीवितावधिः पानकरसन्यायेन चयमाण: पुर इव परिस्फुरन् हृदयमिव प्रविशन् सर्वाङ्गीणमिवालिङ्गन योगकढान्येतानि पदामीत्यर्थः । एततादर्शनच सरूपकथनमा न तु रसोत्पत्ती मनाया उपयोग इत्यर्थे बोध्यम्। साधारण्येन प्रतीत रित्यस्य परिशेषण सिडमार दति सम्बन्धविशपति इत्यु काकर्षः १. समस्यण खौकारपरिहारगीर्भिसमो दर्शित वकागारू परम्मामध्यदमायालय: मम्बय सीतादिविनयादो रामाद वस्य च बोध्यः । इतव्यबछदम्पनिमाविषयक स्य खोयताम्बा कारस्थाकार माह ममैवैते इति: एते विभावादय, भजार सौताद्या' हास्य इसीया दर्भावष्यमाणविषाशमादयः करुणांशत्यादयिष्यमाणमृतनायिकादयः रौद्र क्रोध विषया दयिष्यमाणार्जुनादयः दौरे नेतव्या दर्शविष्यमाशरावणादयः भयानक भौतिजनका दर्शायधमापदुमन्तादयः वीभत्मगसिता दर्शयिष्यमाणप्रतादयः अते विस्मयविषया दर्शयिष्यमाणमहापुरुषादयः शान्तेऽवसानौयं खमेव दर्शविच माणशान्तपुरुषः एवं सदुद्द खकानुभवादयश्च । ईशस्य सामाजिकसम्बम्पविशेष. म्दोकारनियमनस्य अनध्यामायादित्यर्थः । एवं यस्य यस नायकस्य रामादः सौतादयो विभावादयमस्व तस्यापि खस्य इव तेषु सम्बन्धविशेषखौकारामध्यवसाय दर्शयति वीरवते तटस्यस्यैव एते इति हिधा विभज्य उता। तथाहि रौद्रं यस मायकस्य अश्वत्थामादः क्रोध: स पालम्बनम्या नाद: गवः बार यस्य माव- कम्य इन्द्रजिदादेः जैतुमुत्साहः स पालम्बनस रामादः शत्रु: भयानका मगार्दनयं स भयजनकस्य पालम्बनस्य दुमन्तादेः शत्रुरिति रसवये वयो नायका पालखनस्य शत्रवः अन्यरसेषु च नायकालम्बनस्य शधुत्वीदासौमास्तटस्थ एवं प्रभु सटास्वाभ्यां सर्वे नायका उता: । सस्य तस्य च एवंविधस्वीकारनियमामध्य- बमायादित्यर्थः । एवं तन्मावौयन्ताभावस्वीकाररूपस्थ सम्बन्धविशेषनियमपरि हारस्याप्यनध्यवसायमाइ न ममवेते रति यन्मावस्य नेत्यवः । एवं शव मटस्थयो- प बोध्यम् । इल्यमनध्यवसाये सौतादौ रामादेः खस्य च सम्बन्धित्वरूपं साषा- ·काव्यप्रकाश अन्यत् सर्वमिव तिरोदधत् ब्रह्मास्त्रादमिव अनुभावयन् अलौ- किकचमत्कारकारी शृङ्गारादिको रसः । स च न कार्य: विभा- वादिविनाशेऽपि तस्य सम्भवप्रसङ्गात्, नापि ज्ञाप्यः सिहस्य तस्यासम्भवात्। अपितु विभावादिभिव्य जितचर्वणीयः । कार- रण्यं पर्यवस्यति तदाह साधारण्येन प्रतीतैरिति । पत्र स्वसम्बन्धितया सीवादि प्रमाता सामाजिकस्तगतले न स्थितोऽपि माधारणस्य दशितरीत्या गमसामाजिकी भयसम्बन्धितया प्रतीतरूपमाधारणोपायस्य सौतादिविभावादबलात्माधारस्येम रामादिरत्याद्यमदिन प्रमावा प्रमया गीचरीकत इत्यर्थः । म्खुवासनायां रत्याभदा- रोपे इत्यादावपि स्वीयत्व भाषत इत्यभिप्रायः । उक्त च दर्पणे “साधारण्येन रत्यादि रपि तहत प्रतीयत" इति न कवलं मीतादिरेव म्वसम्वन्धितारूपसाधारण्वन प्रतीयते पपिात रत्यादिरूपदिदित्यर्थः प्रमात्मकेन प्रमावा कीदृर्शन तत्काल प्रभीत्पत्ति- काले विगलिती य: सामाजिक म्य परिगितप्रभाटभावी रामादिरत्याय नायलन खग्राहिताग़हित्य गमादित्याद्याश्रयत्वं नैव वासनाग्राहिवरूपपरिनिताशनता- रूपोऽपरिछिन्नताकी यस्य तादृशन परिनितभावी हि ज्ञानस्य स्वयाहिताहित्य रामादित्याद्याश्रयाव नैव खग्राहिमिति यावत् । वहन दधीनतमा उन्मी पिता जाती विषान्तरविषयता पण वेद्यान्तरसम्पर्कय शून्याप मतभावावासना- वं नैव वामनायाहित्वदपपछिन्नता शगतामापा छिन , यस्य बाहर्णन पमितभावी हि भानम्य तत्वेन तद्द स्तुविषयकल वामनया रामादिरल्यादित्वं न यह न तस्विगलनम् एतादमारोप मसामाज़िकातभावं प्रगाणयन् प्रमावेन्यम्य विशेषणान्त माह मकानति । एकोन यही सापरियापि यहः संवादः माधारण्येन रामादिनिप्टर त्याद्यमदन रामादित्याद्यभेदन अभिही वासनात्मक गुणविशेष: कोरम: ? थामनीऽपि अमावामिनीप परिणामबार मिपामुक्तं वासना- रत्यायोर व नाशप्रमात्वन परिणतवाली कारण श्रीराझीकारान् । ता खाकार- बाद दृष्टान्तमाह रूपाकार इति ज्ञान आकारादिया न तु सानानि इनि बम्मत चयं मायोति प्राणी रसता पर्वा च साचालारः चादयायामय रस इत्यर्थः । तामाक्षात्कार कार्य शारख नाय च पदस्थ विसावादिज्ञानम्म तिपयन मव तिष्ठतीत्या विभावादीति विभावादिनाने इत्यर्थः । एखव ·चतुर्थः उल्लासः । . कज्ञापकाभ्यामन्यत् क दृष्टम् ? इति चेत्, न कचित् दृष्टमिति अलौकिकमि भूषणमेतत् न दूषणम् । चर्वणामिष्यत्त्या तस्य निष्पत्तिरुपचरितेति कार्योऽप्युच्यताम् । लौकिकप्रत्यक्षादि- प्रमाणताटस्थ्यावबोधशालिमितयोगिज्ञानवेद्यान्तरसंस्पर्शरहित- खात्ममात्रपयवमितपरिमितेतरयोगिसंवेदनविलक्षणलोकोत्तर- स्वसंवेदनगोचर इति प्रत्येयोऽप्यभिधीयतात्। तद्ग्राहकञ्च न यी तुन्ध कान्नं नाशऽनभवचलान बोकते विभांना तानमपेक्षाधिवटने कक्षणस्थायी- त्यगोकतं तारशमाक्षात्कारमा दम वंदनमाया वदयमाणत्वन मातमिनिमय प्रत्यक्षरूपत्व मल: मकन्ताराविषयविशिष्ट क्रम इति स्थिते तव दृष्टान्त मार पान कैति । मरिच कर्पगदिमिथिता आभिक्षा पानक नदीघरमश मानायर मापी विभिन्न एकत्वाभिमानेन यथा चयन तथा नानाविषयनिशिएम्प मस्य एकीभावम चव्य माण तत्यर्थः। बदक्तदपंग "प्रतीयमानं प्रथम प्रत्य के हर व्यते । ततः मलितः सर्वो विभावादिः सचेतसाम्। प्रमाणकरसन्यायाचयमाणो रमो भवेत् ॥" इति। अदीकिके तु चमत्कार प्रास्वादः । मच रसखरूप एवेत्यती यद्यपि तस्य ताकारित्वानपपत्तिम्लथापि वासनासपतादशायां कारसत्व रसतादशायां कार्यत्व परिणामवादाश्रयणात् बोध्यम् । "विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रस- निपत्तिः" इति भग्तकारिकया विभावादीनां ज्ञानस्य रसं प्रति हतत्वम्। रमै च तनतकत्व' पञ्चम्या प्राप्तम् । तई तुकत्वञ्च सत्कार्यत्व सत्ज्ञाप्य च वा इयमपि अन्ध- चिलक्षमिति सावित कार्यान्तरवैलगयात विभावादिज्ञान कार्यत्वाभावमापा- ततः साधयति स चेति । न का न विभावादिनानकाय:। जाननिष्ठाज्ञान- कार्थना हि जनकज्ञाननाशक्षणस्थायिता व्याप्सानी विभावादिज्ञानकाय्यत्व विभा- धादिजानविनाशक्षोऽपि रमसम्भवस्य रमस्थिते: प्रसङ्गादित्यर्थः हरिकदैव नाशस्यानुभविकम्य विभावादिजीवितावधिरित्यनेन उकत्वात् । विभावादिपदव तज्ज्ञानपरम्। इत्यमभ्यसाधारण विभावादिज्ञानकाथलमापातबः खण्डायला पन्धमाधारणं तन्यत्वमपि ग्वण्डगति नापि ज्ञाप्य इति । पर माक्षात् ज्ञाप्य कप कार्यो हि खज्ञानात् पूर्व स्थिती भवति पालीकादिज्ञाप्यघटादिवत् सिहस्य वज्ञानात् पूर्व स्थितस्य व्यर्थः। खसंवेदनमात्रसिद्धी हि रत्यादिसाचारकारात्मको ।

·काव्यप्रकाश निर्विकल्पकं विभावादिपरामर्शप्रधानत्वात् । मापि सविक स्पर्क पव्यं माणस्य अलौकिकानन्दमयस्य स्वसंवेदनसिहत्वात्। उभ- याभावखरूपस्य च उभयात्मकत्वमपि पूर्ववत् लोकोत्तरतामेव गमयति न तु विरोधमिति श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तपादाः । रसः न ताहच इत्यर्थः । मनु तत्पूर्वमस्थायिनस्तस्य कदा सत्ता ? इत्यवाद अपि- विति। पर्वतीयः सन्नेव रस इति शेषः । तथाच तद्दशापन्नस्य व रसत्वं मतस्व विभावादिनामजन्यज्ञानान्तरेखायहान स विभावादिनामज्ञाप्य इत्यर्थः । विभावादिधानजन्यत्वज्ञाप्यत्वाभावे साधिते विभावादिचानेऽपि तरतुत्वाभाव: साधिती भवति तथाच विभावानुभावत्यादि भरतस्वात् कई विभावादिज्ञानस्य रसनिष्पादकत्वमुक्तम् : प्रत्याशते कारक ज्ञापकैति। बलौकिकैति पलीकिक- सिद्ध लोकव्यवहायान्धपदार्थविलक्षणसिद्धः। तथाच लोकष्टसाधारणकार्यता- जाप्यतानिरामात् रसे विलक्षणकार्यत्वनाप्यत्वयोः सिद्धेः विभावादिनाने च ततुत्वव विलक्षक्षस्य सिर लौक पदृष्टव भ्रषणमित्यर्थः । एवञ्च रसे विभा- वादिशानकार्यत्वज्ञाप्यत्व विभावादिक्षाने सत्कारकत्वज्ञापकत्व लोकदृष्ट- साधारणे एव पापाततः खडिते वस्तुतस्तु सत्कार्यत्वज्ञाप्यत्वसत्कारकत्वज्ञापकत्वामि लोकसिद्धान्येव तब तब सन्तीति हृदयमाह चर्वणानिष्पत्ये ति। দিখণিজ্য विभावादिज्ञानमाशचणे रसख स्वित्यभावेऽपि विभावादिशामोत्तरनिष्पनत्वग्रह स्वान्वयव्यतिरेकरूपत्वात्ततम्तवन्य नेत्यर्थः । उपचरितेति चयं माखरस्थादीय रसत्वस्यीकत्वात् रवशे च विभावादिज्ञानाजन्यत्वादुपचारः नियरित्युपचार हेतुरती निष्पक्या निष्पतिरिति पनन्ययस्य न प्रसङ्गः खजानात् पूर्वमवस्थितत्वेऽपि खेनैव स्वविषयौकरवायां ज्ञाप्यतामपि वीके दृष्टामेव साधयति लौकिकेति। लौकिकं यत्प्रत्यवादिप्रमाणं पक्षुरादि तत्ताटस्येन सन्न रपेक्षेपार्थाद योगधर्मादवबोध- भालो यो मितपरिभाषितो योगी तस्य ध्यानरूपं यज्ञानं न वेद्यान्तरस्य परमात्म- तरविषयस्य संपर्थेन रहितं खाममाषपर्यावसितस्य परमामा तयाधिस परि- मिनेतरयोगिनः संवेदनं जान तान्या विलक्षणस्य लोकोत्तरस्य खौकिकचामविल. पचव वसंवेदनस्य खामकसंवेदनस्य खयमेव गोचर इति प्रत्ये तव्योऽप्युचना- मिन्यर्थः। दानों मृसिंहाकाररुपख तर वासनाश निर्विकल्पकत्वरस्याचारीप- ·चतुर्थः उल्लासः। व्यात्रादयो विभावा भयानकस्येष वीराअतरौद्राणाम्, अश्रुपातादय: अनुभावाः शृङ्गारस्येव करुणभयानकयोः । चिसा- दयो व्यभिचारिणः शृङ्गारस्येष बोरकरुणभयानकानामिति पृथगनैकान्तिकत्वात् सूत्रे मिलिता निर्दिष्टाः । रामाद्यारीपांश च सविकम्पकमत्व वति हृदयन निर्विकल्पकान्त रवैलवण्यात निर्विकल्पकत्वाभावं सविकल्पकान्तरवलक्षण्यात सविकल्पवाभावञ्चापातत: साधर्यात सदग्राहक मिति। याह्ययाहकारकत्वात्तदात्मको यह इत्यर्थः । विभावादि परामर्शति परामर्शा ज्ञानं प्रधान जन* यति बमोहिमा विभावादिज्ञानजन्यत्दा दित्यर्थः । जानाजन्य हि अन्धनिधिक के हिसणत्वात् न निर्विकन्यत्वमित्यर्थः । पतोऽत्र रल्यादि शिकाविषयत्वादिति हंतः सम्भवमपि नोपान: म्हमवदनेति स्वात्म कम वेदनेन मिहलाद गाह्मत्वादिल्यर्थः । यो हि ज्ञानयाहिविकल्पकीन. व्यवसायात्मागाह्मख व्यवसायस्य इनलमव लोकदष्ट साधारण एतदग्राह्यस्य त ग्रहाभिनवन लीकदृष्टवलचण्यालयस्य न सविकम्पन्न मित्यर्थः। बांशिकी भय- रूपत्वमिति हृदय मिदानीमादक वने उभयसि उभयोनिर्विकल्पकसविकल्प कदीर भावी कप्येत ज्ञायते यत इति अधिकरणे घना उभयाभावविशिष्ट सेवधः। अभावपद वा मित्रपरं उभयभित्ररूपस्वेत्यर्थः न तु विरोधमित्यवापि भवगमयतीव्य स्यान्वयः । भरत व विभावानुभावव्यभिचारिणो इन्हवशात् साहित्यप्रात्रा परस्परसहि- तान र मनिष्पादकत्वमिति मुनेभिप्राय वीजमिदानीमाह । व्याघ्रादय इति। भयानकस्येव वीराइ तरीद्राणामपि व्याघ्रादयो विकावा त्यन्वर्य व्याबादौनामेतज्ञतुष्ट यसाधार विभावत्व विधयं एवम् सरयेऽप्यनुभावत्व स्यभिचारित्वे विधेये बोध्ये। वीरस्य तन्मारणोत्साहम विधि मन्नु ज्ञानात विययन प्राणिहिंसकत्वनानात् क्रोधेन च तस्त्र तत डिभावत्वसिईः वारस्य योग्य विभावनिर्जित चिन्ता तस्या वीरीत्साहव्यभिचारिभावत्व बोध्यम् । पृथगनैकान्तिकत्वादिति पनै कान्तिकत्व मवाने कसाधारण्यं पृथक् प्रत्य कस्य पने कभयानकादिरगर्मषु फतष जनकलासाधाराण्यात् परस्परप्रतिबन्धेन कस्वापि फलम्यानुदवप्रमादित्यर्थः । मिलिता इति। मम एवं विधाने ऐकान्तिकस्य कस्य मिदशमप्यत्यभिचाय- परमिलमा प्रतिनियतरसव्यञ्चकमिति भावः । मनु अनेकान्निकनाव्यभिचार्यपरा- पेचा युती व अन्यथा प्रतिनियतफलानुत्पत्तेः पन्यभिचारिणा तु बनेकान्तिकपग- ·काव्यप्रकाशे वियदलिमलिनाम्ब गर्भमच्छ, मधुकरकोकिलकूजितैर्दिशां श्रीः धरणिरभिनवाड्राङ्कटका, प्रणतिपर दयिते प्रमोद सुग्धे !॥ इत्यादी परिमृदितमृणालौन्लानमङ्गं, प्रवृत्तिः कथमपि परिवारप्रार्थनाभि: क्रियासु । पंक्षण रूपं मिलनं किमर्थ स्वीक्रियते एकमेव प्रतिनियतरसव्यञ्जनसम्भवादिति चन्न । अन्त्यतिर कमि इकारण कस्य तस्यापेक्षा विवा अव्यभिचारिण एकस्मात् फलानु- नन्दवं यवान्यतरस्य व निर्देशो न गिलितानां तत्र कथ रसोत्पतिः ? त्पत्तः । इत्यत पाह। वियदलीत्यादि शीकश्यं यद्यपौत्यादिना वक्ष्यमाणेन निर्दिष्टानां विभावाना मनुभावानामीत्म क्या दिव्यभिचारिणा ययासमा ली या वयं रियतिरिति बोधाम् । वियदलीत्यादि है मुग्ध ! कायर्या कार्यानभिज्ञे प्रसनियर दायरे मति एवं प्रसीद तदैव तव गौरवरक्षा स्यात् स्वयं प्रसाद तु न गौरवरचा मादिति भावः । स्वयं- प्रसादस्य ईतन् दर्शयति वियदिति। अलिवन्म लिनोऽम गी मधी या वियत्तादृशम् भनेनीद्दीपनीई मुखीस्थात् न भक्ष्यसीति रचितं मधुकरा एव कोकिला मनर-. त्वात् तषां कूजित शां श्रीजनिति शेषः । अनेनोद्दीपकेन दिश: पश्यनी तिर्थक्- सुखी स्थातुं न शक्ष्यसोति मचितम् अभिनवारा एव अङ्कस्थिताष्टकाः पाषाण- दारमा यस्यां धरणिताहशी पाषाणदारणत्वन पाषाणतुल्य कठिनमानिनीजन- हृदय म्यापि दारणव मृचितम् अभिनवारस्यात्यन्तीहीपकत्वात् तेमाधीमुख्यपि स्थातुम शच्यसीति सूचितम् अत्र मानिनौनिष्ठरतेनायक पालम्बनं मेघादयी नायकप्रसतिश उद्दीपनानीति विभावानाीय स्थितिः । परिमदितति । प्रकरणीपात्ताया मान्लत्या अङ्ग परिमृदिता प्राप्तमर्दा मृणालौव बानं क्रियास परिवारस्य सखीननस्य प्रार्थनाभिवतीभिरकैव कथमपि प्रकृत्तिरित्यर्थः। क्रियायामिति पातु क्रियायामेकस्या प्रातिरित्यर्थः । अभि- नवैति विशेषणम् अभिनवविवेत्यर्थः तस्याधिकपाण्डत्वात् पत एव सद्य:

·चतुर्थ: उनासः। ७८ कलयति च हिमांशोनिष्कलङ्गस्य लक्ष्मी- मभिनवकरिदन्तच्छेदकान्तः कपोल: ॥ इत्यादी तच रुत्तहिरददतछंदगौरम्य निवालाम्य चन्द्रस्थ व रमणीयः कपोलः भवानखान्या- दीनां मालतीनिष्ठरत्यनुभावानामेव स्थितिः। दूरादित्यादि निराकरणेन प्रसा- दमाविवस्था पक्रान्तस्य नायकस्य पुनरागमने जातभावाया भानिन्याः चक्षुः क्रिया वर्शन मिदं दूगदिति सप्तम्यर्थे पञ्चभी। तथाच जातागसि प्रेयमि दुई स्थित चतु रुत्मकमौमुक्यसूचकं सहसांप्रसारणरूपक्रियावदिलार्थः। आगमने विलम्बामहिशुता च औत्मुक्यम् इष्टानबाप्तेरौत्सव कान नपासहित तबलक्षणात् श्रागत सनिहितीपस्थिते विलितं किचिन साचितम् । निराकरण जबडया स्फारितं निराकरणाधीनतई मुलासम्भावनापगमन हषांत दा, विनवाष पूर्व कोणविभावादमणम् अञ्चिता प्राकृञ्चिता भलता चादं दिनैव उत्तर प्रया समयया मा च अमर्षरुपयभिचारिभावातानः कोपात् मिने: “निन्दापापमानाद रमपीऽभिनिविष्ट ता" इत्यमर्षस्य अमयान्यगणाहोपनानामा इत्या दमाहातत्यम यायात्र वक्ष पाभदात् वसनग्रहणरूपाया नायकादग्नाव अरुहि माता बोध्या । व्यतिकर: समूहः ईक्षणपदमन गोलक परं चक्षुः पदं तंजःपरम् अत्यनरीक्षणथी दः पूर्ण तणादिति पाठरल्वनुपपत्तिरहित एव भगान्बु पूर्णता च कीपीतरप्रसादान् तथैवान- भवमिहत्वात् । प्रसाद व्यभिचारिभावमध्ये हवन गरिणतोऽवधयः। पूर्योक- शीकच्यं यथाक्रम विभावानुभावायव धी के छ तत्ततक्रियायां दशितान् व्यभि- चारिभावान् केवलान् दर्शयति यद्यपीत्यादि। केववानान् इति अममम्नानामित्यर्थः । तेन वियदलीत्यादौ नायिकाप्रमादस्य की पत्यागपात नभावस्य हर्षरूपत्वे ने व्यभिचारिभावस्य स्थितावपि दूगतसातानियादी च नाविकारतर्व्यभिचारिणा- मिवालम्बनस्थ प्रेवसस्तदागमनसंमेषादीनामहोपनानाञ्च स्थितावपि केवलटन च ब्रीड़ादीनामपि व्यत्वात् । कथं शब्दावाच्यपि स्थितिरन्यथा व्यवस्थापि स्थितत्वं सर्ववैव वितयासम्मवेन केवलवव्याधातादिति वायम् ? विवन्नितत्वादीमा मनन्यप्रयोजन न टिति छोड़ादिप्रन्यायकत्वात् बीड़ादीगारादत्व म वाच्याय- मामस्वात् वाच्यतै वन्यभिप्रायान् पसाधारणत्वादिति विघदमोत्यादी प्रसादप्रार्थमया गादत्मकमित्यादी तु शन्द नैव मानिनौवलाने परि वृदितत्यादौ च प्रकरणा- ·८ काव्यप्रकाशे दूरादुत्म कमागते विवलितं, सम्भाषिणि स्कारित, संश्लिष्यत्यरुणं, ग्रहीतवसने किञ्चाशित लतम् । मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बास्पाम्बु पूर्णेक्षणं चक्षुर्जातमहो! प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ॥ इत्यादौ च यद्यपि विभावानामनुभावानामौक्स क्यनीडाहर्षकोपासू- याप्रसादानाञ्च व्यभिचारिणां केबलानामत्र स्थितिः, तथाप्येत- षामसाधारणत्वमित्यन्यतमदयाक्षेपकत्वे सति नानैकान्तिक- त्वमिति। तविशेषानाइ हिरहिणोत्वला ताहिभावादीनां शृङ्गारमात्रौयत्वनिर्णयादसाधारण्यम् अन्यतम- इयेति इयत्वम अकिचित्करम् अनुपात्तापरावेकत्व इत्यर्थः । पासपवाव व्यञ्चमा। माहि वियदलीत्यादी प्रमीदत्यनेन कोपत्यागहर्षयीरनुभावव्यभिचारिणोरकस्य वाच्य वमन्यम्य तात्वमिति वितयसत्वम्। परिमदिते त्यादी बागबान्यान्यस्थ कएप्रन त्या पालम्बनस्य कपीलपाण्डुत्व न चिन्तायाश्च व्यभिचारिभावानां यनना- चिन्तयैव चिन्त्यस्य माधवस्थालम्बनस्य व्यञ्जनविनयसत्वम् । दूरादित्यादौ तु व्यय हर्षव्ययमङ्गदानादिकमनुभाव: प्रेयान् तन्ग्रहात्यादयश विभावादय इति वितयं सत्वम् । अव व्यभिचारिभावविभावयोरिव विवलितत्वा- दौनामनुभावानामपि शब्दीपात्तत्वादव समस्तस्थिती कथमाक्षेप इति कंचित् दूषयन्ति तव । विवलितत्वादीनां बीड़ादरेवानुभावत्वात् न तु रतेरिति दोषीलामे स्वयमेव प्रकाशयिष्यमाणत्वात् तहिशेषान रसविशेषान् पगारहास्य त्यादि नाट्यग्रन्थ कारिकत्वात् नाय इत्युक्त काव्येऽपि इत्यपि बोध्यम् । एषां लक्षणामि विभावा दयश्रीताः। अन्यत्र तव भङ्गारस्य यथा। शहि मन्मथीलदागमन हेतुकः । इसमप्रकृतिप्रायी रसः घडार पुष्यते ॥ परीढ़ी वर्जयित्वा तु वेश्याशाननुरागिरीम्। पालम्बनं नायिका स्थदक्षिणाद्याच नायकाः ।।

·चतुर्थ: उल्लासः । शृङ्गारहास्थकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्माहतसंन्नी चैत्यष्टौ नाव्ये रसाः स्मृताः॥२८॥ A----- चन्द्र चन्दनरोलम्बस्ताबुद्दीपनं मतम् । विषेपकटाचादिरनुभावः प्रकीर्तितः । त्यकोग्रामरपालस्य जुगमा व्यभिचारिणः । स्थायिभावी रतिः यामवर्णोऽयं विधादेवतः ॥ इति । सदागमनहेतुक इत्यत्र बहुव्रीहिया मप्र प्राप्निजन्य दूत्यर्थः । बौत रागादीनां सङ्गाररसानुहोधात । वैश्यापनदादर: रमाभासस्य पालम्बमामौत पोध्यम् । माथिकानिपरनेगलम्बमान्याह दहियागाति । दर्शमगा धम्म पादिपदात् बालहारीगसमर्थेतरी बोध्याः ! गलम्बा भमराः पौग्रादित्यागः सम्भोगङ्गार एव विप्रलम्बनता पपि व्यभिचारिगी बोध्या'। यया नायिका पौयासम्मवात् जुगुप्सा चाव स्वावमाननरूपी निर्वेदस्तस्यैव व्यभिचारिभावत्वेन प्रामत्वात् सम्भोगनार तयोगात् यहा ङ्गार क्रोधस्यैव पन्धरयस्थायिभावस्याप्यच. रसे व्यभिचारिभावत्वेन बौभामस्थायिभावस्य जुगुप्साया पपि पन्धरसे व्यभिचारि भावत्वाकीकारण शहारे तस्य त्यागः । पास्यस्य यथा। विकताकारबाग्वेशचेष्टाद: कुहका वेत् । हासो हास्यस्थायिभावः तः प्रमयदेवत: । विज्ञताकारवाकचेष्ट' यदालोक्य हसनरः । तदवालम्बनं प्राहुस्तष्टोद्दीपनं मतम् ।। अनुभावोऽक्षिसखोचवचनखरतादयः । निद्रालस्याऽवहिल्याद्या पत्र स्यु व्यभिचारिणः ॥ इति । करुणस्य यथा। इष्टमाशादनिष्टाप्ने: करुणारयी रसी भवेत् । पौर: कपीतवणोऽयं कथिती यमदेवतः ॥ शोकोऽत्र स्थायिमावः स्यारोच्यमालम्बनं मतम् । तस्य दाहादिकावस्था भवेदुद्दीपनं पुनः । अनुभावा दैवनिन्दाभूपातक्रन्दनादयः । बवण्योंकासनिवासस्तभप्रलपनानि च।

·६२ काव्यप्रकाश रौद्रय यथा । निर्वेदमोहोऽपस्मारव्याधिग्लानिस्मृतियमाः । विषादजड़तीन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः ॥ इति । रौद्रः क्रोधः स्थायिभाव: रती रुद्राधिदैवतः । पालम्बनमरिस्ताव तच्च ष्टीद्दीपनं मतम् ।। मुष्टिप्रहारपतनविकतच्छेदावदारणश्चैव । मंयामसम्ममाधैरस्योद्दीप्तिर्भवेत् प्रौढ़ा ॥ भूविभीष्ठनिर्दशबाहुस्फोटनतर्जनम् । पामावदान कथममायुधीत्क्षेपणानि च। अनुभावास्तथाक्षेपक्रूरसन्दर्शनादयः । उग्रतावैगरीमासम्वेदवेपथवी मदः ॥ माहामषांदयशव भावाः स्युर्व्यभिचारिण: ॥ इति । वीरम्य यथा। उत्तमप्रकृतिवार उत्साहस्थायिभावकः । महिन्द्र दैवतो हमवर्णोऽयं समदाहतः ॥ आलम्बनविभावाश्च विजेतव्यादयी मताः । विजेतव्यादिचेष्टाद्यास्तवीद्दीपमरूपिणः ॥ अनभावाम्त तव म्य: महायान्वेषणादयः । मञ्चारिणम्त तिमतिगर्वमृतितर्करोमाञ्चाः । म च दानधर्मपर्दयया च समन्वित अतईति । रोमाञ्चम्ख व्यभिचारिभानवा- भावपि ननिदानहर्षपरमत्र रीमाञ्चपदं बोध्यम् । म चति । दानवोगे धर्मवीरी युद्धवीरी दयावीर येति चतुड़ी इत्यर्थः दानादिषु चतुर्व प्य माहामभवात् । भयानकम्य यथा । भयानको भयग्थायिभावः कालाधिदेवतः । म्बीनीचप्रकृतिः कगो मतस्तत्वविशारदः ॥ यम्मादुत्पद्यते भौतिम्लद वालम्बनं मतम् । चेष्टा घोरतगम्तम्य तदवीद्दीपनं पुन: । अनुभावोऽव वैवण्यंगद्गदखरभाषणम् । पल कम्वेदगेमाञ्चकम्पदिक्प्रेषणादयः ॥ जगप्सावंगसम्मोहसन्चासम्लामिदीनताः ।

·चतुर्थ: उल्लासः । ८३ तव शृङ्गारस्य हौ भेदौ, सम्भोगो विप्रलम्भश्च । तव पाद्यः परस्परावलोकनालिङ्गनाधरपानपरिचुम्बनाद्यनन्तभेदत्वात् अप. रिच्छेद्य एक एव गण्यते । यथा शहापख्यारसंभान्ति मृत्वाद्या व्यभिचारिणः ॥ इति । पुलकहेतुत्वादत्र पुलकोऽथूगम: तन रामाञ्चस्य पृथगुपादानम् । बोभाख यथा। जुगमास्थायिभावातु बीभमः कथ्यते रसः । नीलवर्णी महाकालदैवतोऽयमुदाहतः । दुर्गन्धमांसपिशितमंदांस्थालम्ब गर । तव कृमिपातादिकहीपना.दादम ।। निठीवनास्यबसाजनवमझौचनादयः । । अनुभाग व मवास्तव मयभिचारिण: पोहोऽपस्मार भावंगी व्याधिश मरणादयः ॥ इति : तव स्युव्यभिचारिश इति पवादन्वितम् । भातस्य यथा। पह ती विस्मयस्थायिभावी मार्वदेवसः। पीतवों वाली शालिगमाल र मतम्। गुणानां तस्य महिमा भने हीपनं पुनः । सम्म: खेदोऽध रीमालग दसरसंभमा:: तथा नवषिकासाका अनुसावा. प्रकौतिताः वितजिगसम्भातिहर्षाद्या व्यभिचारिण: । इति । सभीगी विमलम्मति तव दर्पये। दर्शनस्पशनादीनि निवेने विलासिनी। यत्रानुरक्तावन्योन्यं स सभीग उदाहृतः ॥ इति । सम्भोगलचणं नव नायिकानायकयोदकमावदर्शनाद्याभिव्य सम्भोगेऽव्यानं नया रतिः प्रकटा नाभीष्ट समुपैति विप्रलम्भोऽसाविति विप्रलमलचणच तवीक तदपि मानिन्या विप्रलम्मे ऽव्याप्तमतोऽन्यदेव वशमाहुः । खथा-- सम्भोग. सुख समिमा विप्रतम्भन्तु दुःखयुक् । रतिस्तयो: प्रकर्ष: स्वादाविन्यात् सुखदुःखयोः ॥ इति । अनन्तभदत्यादिव्यनन् भदकालादित्यर्थः ।

·काव्यप्रकाश शून्य वासराई विलोक्य शयनादुत्याय किशियने- निंद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वयं पत्थुर्मुखम् । विवधं परिचुम्बा भातपुलकामालोक्य गडखली सज्जानममुखी प्रियेष हसता बाला चिरं घुम्बिसा ! व मुग्धाक्षि ! विनैव कधुलिकया धो मनोहारिणों लयौमित्यभिधायिनि प्रियतमे सहीटिकासंसशि। शय्योपान्तनिविष्टससिसमुखो नेवोमवानन्दितो निर्यातः शनकैरलोकवचनोपन्यासमालोजनः। शून्यभित्यादि। खजानबमुखी नायिका कमिक्या निर्दिशक्रियाधारायाः की प्रिय बनस्य कर्मबोध्या। मबमुखीत्यव जाता इति अध्याहारादालोक्यस्य च तद पेचवा पूर्वकालता बोध्या सत्रात इति खति पचाचप्रत्ययाम् तदपेचवा- लोको त्यस पूर्वकालनेति चक्रवनों पर पदाचित् पत्थर्जागरचे भाटिति संवरणार्थ प्रख्यात्याने किवित्व भामरपवारणाय मनस्व निद्राभिषये सुधिर मिण्यं विश्व पतिमिययेन तावासं प्रौढत्व स्थावते बालेति देन लबोपपत्तिः प्रियेति निद्रायो गुम्बनादवमतप्रियभावनेत्यर्थः । पत एव शर्थात् सतेति पनुरागवनिश्याधिर. पुपनं नवोदाले तु घुबमादीग: स्थात् पुनना पत्युरधमत्वेन सहरिकतापरि- गोषमाय चिरचुम्बनमिति चक्रवर्णी। पन योरेर परपरावनिके रतो सामाजिकैन खवासमायामारोपिते रसः यीरव निर्दिष्टाः क्रिया खखरतेरनुभावा: ता रख च परस्पररतेबद्दोपमानि बून्यवासरहन्तु धीरेष उद्दीपनं वाचा सखा माविकारले व्यभिचारिभाव: नायकरतेस्तु हाखवधी रति नायिकारतिप्रयोज्छ- भाबकरताबुदाहस्य नायक रति प्रयोज्य नायिकारताबुदाहरति। त्वं मुग्धाचौति। सखोममसानिमयमागार प्रविश्य श्षीपान्तनिरिसायो माविकाया नायकनायिकासखोबनवयकत्ववर्णनमिदं मुम्बाचौति । पाभाव तेन विनत्यायुनिपुतिः कभुखिकासन विधामपुटकं सचों शोमा बौटि कान्यिः सखी भालीजनल नायिकद तसा तनपिधानपन्थिन पात् सबितख नेवीस मीसिना पाबीननसानन्दः पलीकरन मावार्य ·चतुर्थः उल्लासः । अपरस्तु अभिलाषविरहेप्रवासशापहेतुक इति पञ्च- विधः । क्रमण उदाहरणम् प्रेमार्गः प्रणयस्पृशः परिचयादुगाढ़रागोदया- स्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुर्मयि । यास्वन्तःकरणस्य वाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणात् आशंसापरिकल्पिताखपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः ॥ गौरवकथनं नायिकाया लज्जामन्जनवारणाय सथा करणं शनि योगच सहसा निर्याणात् स्वक्रौड़ाप्रयोज्यनियाणजाने लज्जीदवार अवापि बयोरेव रति सामाजिके दर्शितरीन्या रसीत्पत्तिः पनाशाहवाटिकास्पी नायकरतरनुभाग नेवीमवन नायिकार: परस्पररन्य नुभावा एन परस्पररत्युद्दीपनानि ईटशीकि नेवीत्सव व्यसो ही दायभिचारिणौ। अपरस्विति । अस्यैतादृशपनीयाधिभिः मंकलनामम्भवादानन्याभाव इति हृदयम् । अब हतुपदं ज्ञापकहनपर न च विभावानुभावयभिचारिण एव ज्ञापकोऽभिलाषादीनां कथं ज्ञापकत्वमिति वाच्यम् अभिलाषस्य तत्प्राप्तीच्छाररूपस्य नायकानुपगमने उत्कण्ठारूपस्य विरहस्य पन्युरपचार- प्रयुक्तसानुरागद्देषरूपाया ईयायाश्च अनुभावत्व न ज्ञापकत्वात् भाविनी वर्तमानस्य वा प्रियवदेश्यरूपप्रवासस्य प्रियाप्राप्तिप्रतिबन्धकस्य शापस्य च उद्दीपनविभावत्वेन ज्ञाप- कहेतुत्वात् रतिकालौनदुःखीद्दीपकत्व नैव उद्दीपकत्व रतिस्तु अनुरागः स च अभि- लाषस्य हेतुभूता इटसाधनत्व नातिशय ज्ञानधारैव । तत्राभिलाषाहतुकमाह । प्रेमाद्री इति । श्मशान माधवस्य पूर्वानुभूतरूपायां मालतीचेष्टायामिय- माशंमा। मुग्धदृशी मालल्यास्तास्ताः पूर्वमनुभूताथेष्टा अर्थाहक्चेष्टा मयि भवेयुः । मुग्बटक्वीपादानं दृक्चेष्टालाभायैव । कौटश्यो वृक्चेष्टा: ? प्रेमणाऽनुरागेण पादाः स्निग्धाः प्रेममूचकखरूपविशेषवत्य इत्यर्थः । प्रणयी बन्धुता बनस्पृशस्तज निकाः परिचयीऽनेकवारदर्शनं तस्मात् य उगाढ़ी रागस्तस्मादुदयी यासां तादृश्यः न तु बहुद्रौहिणा उदाढ़रागीदय जानका इत्यर्थः । तदा चेष्टाया एव हेतुत्वलामै परि. चयस्य हेतुत्वकथनानुपपत्तेः । निसर्गमधुराः खभावसुन्दराः चेष्टा: मवि भवेयुः। पार्थसापरिकल्पिताखाप अन्त:करणस्य आमन्दव्याप्ती लयः लीनता क्षणात मानन्दम- ग्रता भवतीत्यर्थः किमुत दृष्टासु इत्यर्थः । कोशी लयः ? वाधकरणाना चपरा दीनां व्यापारप्रतिबन्धकः । पत्र माधवनिष्ठरतेमुग्धहमालती पालम्बनं तदीयहर- ८ ·८६ काव्यप्रकाश अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा, नाप्यस्य तादृक् सुहद यो मां नेच्छति, नागतश्च हह हा ! कोऽयं विधेः प्रक्रमः । इत्यल्पेतरकल्पनाकलितखान्ता निशान्तान्तरे बाला वृत्तविवर्तनव्यतिकरा नाप्नोति निद्रां निशि ॥ एषा विरहोत्कण्ठिता। सा पत्य : प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविचमाङ्गवलनावक्रोक्तिसंसूचनम् । पेष्टाः पूर्वदृष्टाः उद्दीपनानि तादृशचेष्टाशंसाव्य न मालतीप्रामाभिलाषेण अनु. भावन व्यङ्ग्या मालत्याम् इष्टसाधनता जानधारारूपानुरागात्मिका रतिः सामाजिकैः खवासनायामारीप्यमाणा विप्रलम्भ इत्यादिरीत्या उत्तरोत्तरेषु उदाहरणेषु बोध्यम् । विरहहेतुकमाह। अन्य वेति। ततसतस्य नायकस्य रात्रौ अनागमने तर्कयन्त्या नायिकाया वर्णनमिदम्। का कथा ? का कथा ? नैवेयं कवित्वर्थः । मदिरतमुहृदाक्यादन्यत्र गमनमपि न सम्भाव्यमित्याह नाप्यस्य ति। ने छति हेष्टि इत्थमनागमनहत्वभावपि फलं न दृश्यते इत्यतः खिद्यामि विसिता च भवामौत्यर्थः । अनागत इत्यादि प्रक्रम इत्यन्त खिद्यामौलि बहु कल्पनया ग्रचित्ता ग्रहाभ्यन्तर बाला निशि निट्रां नाप्रीति इत्यन्वयः । कीदृशौ ? निष्पन्नपार्श्ववर्तनसमूहा । स्वान्त चिनम् । निशान्त ग्रहम् । एषेति। प्रिया क्लत्वा तु स तं यम्या नायाति सनिधिम्। सा मनोभवदुःखाचा विरहीत्कगिहता मता ॥ इति । तल्लक्ष तादृशीकगठा च उक्तानेककल्पनया निद्राविरईण च व्यया नायिका- निष्ठरने: अनुभावत्वेन व्यञ्जिकति तहेतुकत्वम् । विप्रलम्भस्य ईष्या हेतुकमाह सा पत्यु रिति। सापराधि पत्यौ कीपरौतिम् भजामव्या नायिकायाः क्रियां ब्रुवाणायाः उकिरियम् । प्रथमापराधीऽन्यनायिकासङ्गरूपापराधस्य प्रथमज्ञानम् अपराधप्राथम्यस्य निश्चयासम्भवात् सविभामा या अङ्गवलनाऽङ्गभङ्गिः या च वक्रोक्ति तयोः सूचनं प्रकाशनं न जानाति इत्यर्थः बजाने च सखौकत्त कोपदेशाः ·चतुर्थः उल्लास:। खच्छ रच्छ कपोलसूलगलितैः पर्यस्तनेत्रोत्यला बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलालकैरश्रुभिः ॥ प्रस्थानं वलयेः कृतं, प्रियमखैरभैरजलं गतं, धृत्या न क्षणमामितं, व्यवमितं चित्तेन गन्तुं पुरः । यातुं निश्चितचेतमि प्रितयमे सर्वे ममं प्रस्थिताः गन्तव्ये सति जीवित ! प्रियसत्मार्थ: किमु त्यज्यते ॥ ! . भावी हेतुरुतः तदनाने कि कगीत इत्यवान वरिति । म्वच्छत्वादिविशिष्ट: पश्रुभि: जापक: कैवत्वं रोदिति एव इति जायत इत्यर्थः । अशुविमोचनरूप रीपणे कर्मभूतानामा चक्रवर्तिव्याव्यात कर ए त्वानुपपन्या हतीयायाः जापकनाथ. त्वात् तन्मीचने तशिकाम्य अर्थत एनमित्त न विशषण हतीयाया बपि अनुपपत्ते: केवलपदात् कोपसूचकक्रियान्तरव्यवच्छंद एवकागत् गरोदनायोग्यव्यवछंदे सतन- रोदनलाभः कोणत् चक्षु षि अञ्जनदानविरहात् अश्रूणां स्वच्छता चिन्तया पाण्डुत्वान कोपेन स्वच्छता नैर्मल रोदनेऽपि लज्जया परदर्शनशड्या नेत्रोतालपर्यस्तता अत्र नायिकारतेरनुभाव उपनायिकायाम् ईर्ष्या ज्ञापकी हेतुः । प्रवामहंतुकम् भाइ। प्रस्थानमिति । भाविनि पतिप्रवासे झाते नायिकाया जीवितं प्रति उक्निरियम् । उभी जीवित ! प्रियतमे प्रोषिते त्वया अवश्य गन्तव्यम् अती यातु निश्चितचेतसि प्रियतमै सति तव सर्व सहदः समं सहैव प्रस्थिताः त्वयापि गन्तव्य सति प्रिय- सुहहर्ग: किं त्वज्यते ? तसाहित्ये नैव मम्यतामिति भावः । निश्चितेति मत्वर्थत्वात् करित: । सहदा प्रस्थानं दर्शयति प्रस्थान मिति । बहुदिनव्यापकैतहार्नया काश्या- इखयानि अष्टानीत्यर्थः। एकशरीरसम्बन्धित्वाच । प्रियसहत्त्वम् एव मसादीना- मपि पसे पुन: प्रियसखत्वीपादानमधिकसौहाद्य जापनार्थ न प्रियेण अपमानि- ताया बीवितव्यागीयमे रीदनमतदश्रुदर्शनेन पार्टेण प्रियेण चाटुकरणे जीवित- रचणा खरचाकारित्वम उपपद्यते एकहदयवासित्वादधिकसौहार्द मिति तु चक्रवर्ती प्रवाणी चष्येव दर्शनात् हृदयवासे प्रमाणाभावात् धृतरपि तथात्वाच । चिनेन तु पुर एवं गन्तु व्यवसितं प्रस्थितन्तु समानमेवेत्यर्थः । अतः समं प्रस्थानस्य चिनेऽपि न पनुपपत्ति: पव उद्दीपकी जायमानपतिप्रवासी नायिका- रवियनक रति पसौ चापको हेतुः। शापाहतुकमाए।

·८८ काव्यप्रकार त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायाम् आत्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् । अप्रैस्तावन्मुहुरुपचितै ष्टिरालुप्यते मे क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ कतान्तः ॥ हास्यादीनां ब्रमेण उदाहरणम् । आकुच्चा पाणिमशुचिं मम मृधि वेश्या मन्याम्भसा प्रतिपदं पृषतैः पवित्रे। तारखरं प्रथितथल्कमदात् प्रहार हाहा इतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा । त्वामालिख्येति। मेघद्वारा खनायिका प्रति भर्ट शापप्रतिरुद्धतत्पार्श्वगमनस्य यक्षस्व उक्तिरियम् । प्रणयकुपितां त्वां शिलायर्या धातुरागैरालिख्य तव चरण पतितमात्मानं कर्तुं यावदिच्छामि तावदुपचित वाष्प : मे मम दृष्टि: मुहुरालप्यते अतः क्रूरः कृतान्ती दैवं तस्मिन् कालेऽपि नौ अवयोः सङ्गमं न सहते इति अन्वयः । कुपिताया रक्तवाडातुराग: लिखनम् श्रीज्वयार्थ शिलायां लिखनं चरमपातश्च इयमपीच्चाविषय एव लेखोऽपि न निष्पद्यते इति भावः। खनिष्पत्ती चरण- पातांशः एव इछाविषय इति केचित् चरणपातोऽपि लेखरूपस्य पात्मन एव इत्यपरे । कतान्ती यमसिद्धान्तदैवाकुशलकर्मखिति कोषः। अवालप्यत इत्यन्तेन निण- काङ्गवाक्येन रसव्यञ्चन एव रसस्याप्यङ्गिसाकाङ्गत्वेन पनत्वात् यथा उदाहरिष्य- माणे माने कीपपराङ्मुखीत्यादौ यदि च निराकाइवाक्यत्वेन असू याया अपि बनित्वमनुभवेनावगाह्येते तदा अगाङ्गिभावापनामूयारससकरध्वनिः अपि पर्व रसस्याङ्गित्वेन रसध्वनितया उदाहतमिति बोध्यम् । पत्र यक्षरते ज्ञापकी हेत: भर्ट शापः शापागतिप्रतिबन्धे पनुरागही यक्ष: शापादेव' कथयतीति मानसामेव सामाजिकानां शापवईनीयतदीयरतिज्ञानात् शापाजाने तु प्रवासहेतुकमेव इदम् । पब श्लोकवाक्यं चरणपातादिकश्चानुभाव: नायिका पालम्बनं तत्कोप उद्दीपन कतान्तेऽसूया व्यभिचारिभावः यक्षरतिः स्थायिभावः, तज्ज्ञ सामाजिके रसीत्पत्तिः । हास्यरसमुदाहरति। पाकुच्चाति। हतोऽहमित्यन्त विष्णुशर्मणः रोदनकालौनील्याकारः रति ·चतुर्थः उल्लासः। हा मातस्त्वरिताऽसि कुत्र ! किमिदं ! हा देवताः ! क्वाशिषः ? धिक् ! प्राणान् पतितोऽशनि:, हुतवहस्तेऽङ्गेषु दग्धे दृशौ । प्रत्य पर्चरमध्यरुद्धकरुणाः पौराङ्गनानां गिरः चिवस्थानपि रोदयन्ति, शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि । कतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरु पातकं मनुजपशुभिनिर्मध्यादैर्भवनिरुदायुधैः । नरकरिपुणा साद्धं तेषां सभीमकिरीटिनाम् अयमहममृनदोमांमैः करोमि दिशां बलिम् ॥ . त्रु वाणो गेदिनि अप गा मीचयतीत्यर्थः । प्रतिपदं प्रत्यवग वरूपं प्रतिस्थानं मन्त्रा म्भमां पृषतः पविवे माह इत्यर्थः । थुक लान्ना ! अत्र एतत् वक्तृत्तिमपहमनौयल ज्ञानरूपी हाम: स्थायिभावः गोदित्य किरवं तदाह वदनम्रतादिय अनुमान साह्या चपलता अवहित्था च व्यभिचारिभावो विशमा पालम्बनं तद्रीदनम् उद्दी..मम् । हासज्ञ सामाजिक रमीत्पत्ति:: करुण मुदाहरति हा मारिति । मदालसायां दयमानायां पौरस्त्रीमदित वर्णनमिदम् । पौराङ्गनानामिल्य गिरः चित्रस्थानपि रीदयन्ति भित्तीरपि शतधा कुर्वन्ति इत्यन्वयः । गिरः कीदृश्यः ? घर्घरामध्यमडाः करुणाश्च ता इति कर्मधारयः । बहुरीदने तु स्वरभङ्गाद घर्घस: थमात् मध्यरुडाः करुणा: कायम चिका नन करुणरसप्रतिपादिका इत्यर्थः । रसस्य स्वशब्दवाच्यत्वदोषत्वापत्ते: किमाकारमाह हा मातरित्यादि । त्वरितासि कुव त्वरया गतासि दृशदुःख अपि अनश्वरेषु खपागोषु शीघ्रनश्वरीषु मृतायां प्राणेषु च धिक् प्राणानिलि निन्दा दृग्दाहे आका. रामुपलश्या शोकाधिक्य सूचनाय तदुपादानं रुदतीनां दुःखविशेषरूप: शोकः स्थाधिभावः रुदितं तदनुभावः घघररूदितप्त चित: थमी दैन्यादिकञ्च व्यभिचारि. भाव : मृता पालम्बनं तदाहादिरूद्दीपनम् । शी कर्ज सामाजिके रसोत्पत्तिः । रौद्र मुदाहरति कृतमित्यादि। स्वयंमृतद्रोणशिरश्छेदकडम् अवधाम्नः उक्ति रियम् । इदं स्वयं मृत अत: पिशर महोदक.पं गुरुपातकं वैभव निरुगतायुधैपि मय्यांदाशून्यैः अतएव मनुजपशुभिः कृतम् अनुमतं दृष्ट वा नरकरिपणा कृषा न साई तेषामरामदीमासै: दिशां बलिमयमहङ्करीमि इत्यन्वयः । दिशा दिग्भव- ·काव्यप्रकाश क्षुद्राः संत्रासमेते विजहित हरयः ! क्षुमशक्रभकुम्भा युष्मद्दे हेषु लज्जां दधति परममौ सायका निष्यतन्तः । सौमित्र ! तिष्ठ ! पात्र त्वमसि नहि रुषां, नन्वहं मेघनादः, किञ्चिद्भूभङ्गलीलानियमितजलधिं राममन्वेषयामि ॥ ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्तदृष्टि: पश्चाईन प्रविष्ट: शरपतनभयाभू यसा पूर्वकायम् । भूतानामित्यर्थः । नरकासुररिपुत्वीपादानं तनाम्रा पापाधिकत्वमूचनाय तेन मत्- क्रीधन पापकारिण: पापारिवा सर्व एव नक्षतौति भूचितम्। अयमहर्मतत्क्षणवर्ती एव अहं करोमि इत्यर्थ: । अव अश्वस्थानः क्रोधः स्थायिभावः उक्ततर्जनमनुभाव: नर्जनव्य शो गर्यो व्यभिचारिभावः अर्जुनादयः आलम्बनानि गरूपातककरण- मुद्दीपनं क्रोधज्ञ सामाजिके रसोत्पत्तिः । नच अव कथं न वीररस इति वाच्यम् ? मनुजपशुत्वादिनिन्दया क्रोधस्यैव अनुभावत्व'न तथा तस्यैव व्यञ्जनान्नीत्साहम्य अतव्य गणप्रसंशाया एव तदनुभावत्वात् अतोऽत्र विभावव्यभिचारिणी: अनेकान्ति- कत्वेऽपि असाधारणानुभावमिलनात् रोदरसाभिव्यक्तिरिति दर्शितमव सवे मिलिता मिर्दिष्टा इत्यनेन । वीररसमुदाहरति क्षुद्रा इति । है एतं दृश्यमाना: सुदा हरयः ! सन्त्रासं विजहित यती भिन्ना क्रभ कुम्भा चमी सायका निष्पतन्ती मच्चापात् निर्गलो युष्मद्दे हषु युष्मदेहविषय परं केवल लनां दधति न तु पाताभिमुख्य पौरुषं वा युग्म हषु निष्पतन्त इति तु नान्वयः निप्पतनपदस्य पूर्वदेशविभाजकत्वेन देहरूपीत्तरर्दशसंयोगार्थकल्लाभावात् निरुप- सर्गपतनपदस्येव तथार्थत्वात् सौमित्र इति माटमम्बन्धकीर्तनम् अवीरत्वख्यापनाय अहं मेघनाद एतन्नाम्रा प्रसिलो वौर इत्यर्थः । रामन्तु किञ्चिदन्पयामि भ भात्या- दिकं तत्र हेतुगर्भविशेषसं सोऽपि न सामस्येन अन्वं षणपात्रमिति भावः । किनिद भ भङ्गति तु नान्वयः तदपेक्षया दर्शितान्वये एव गाधिक्यान् अव जैतन्यस्य रामस्य म भङ्ग त्यादि विशेषणं व्यया प्रशंसा उत्साहस्यैवानुभाव इति वीर एव रसः । रामम पालम्बनं तदगणो जलधिनियमननद्दीपनं वानराद्य पेक्षया किनिद्रामान्वेषणे न च व्यञ्जिती गर्यो व्यभिचारी इन्द्रजिनिष्ठ: उत्साहः स्थायिभावः। तज्ज्ञ सामा- जिकै रमोत्पत्ति:। भयानक मुदाहरति गौवेति । मृगहननाय धावितरथं दुःपन्न प्रवि मृगावस्था ·८१ चतुर्थ: उल्लासः । शष्य रावलौः श्रमविवृतमुख, शिभिः कोर्णवर्मा पश्योदग्रल तत्वादियति बहुतरं स्तोकमुव्यां प्रयाति ॥ उत्कृत्योत्कृत्य कत्ति प्रथममंथ पृVत्मेधभूयांसि मांसा- न्यंमस्फिक्पृष्ठपिण्डाद्यवयवसुलभान्यग्रपूतोनि जग्ध्वा । आतः पय॑स्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्गः करात् अङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमयग्रमत्ति ॥ दर्शयतः सायकसरिया । पाक गियां मृग रहना नलाटोत् कान नि बहुतरं पयाति उचों नः सतत् पश्य इ.यः । मग: कोश: अनुपति पवादान म्यन्दने ग्रौतामाईण अभिगमं यया स्यात्तथा महत्तष्टरिन्यन्वयः। या मनमा महता पशाईन पूर्वकार्य भरपतनभवात् प्रविष्टः कुञ्चिताङ्ग इत्यर्थः । न च स्थाथि- भावस्य भवस्य श दवाच्यत्वं रमलानपपत्ति: खशब्दवाच्यतादीषशेति वाच्यम् ? शरप- तनपरिजिहाषाया एव अत्र भरपदायत्वात् अत्र मृगनिष्ठ भयं स्थायिभावः गना बालम्बनं शरपतनमुद्दीपनं सत्रा मृगक्रिया अनुभावा: शब्दयवयं व्यभिचारि भवन सामाजिक रसीत्पत्तिः । बोभन्ममुदाहरति उत्त्यति । श्मशाने शवं भुनानं प्रेतं दृष्ट। मापवमीकि- रिधम् । अयं प्रतरङ्गः प्रेरए दरिद्रः अङ्कस्थात् क्रीडम्यान करङ्गात् मृतभारीगत् अस्थिमंस्थं स्थपुटगतमपि काव्यम् अव्ययं यथा म्यानथा अत्ति स्थयुटं या-यः भव्य मांस कमी भक्षणादव्य ग्रत्व तमेव क्रममार प्रथमं त िचमं उत्कयोत्कय अप्ति इत्यन्वयः। अथानन्तरम् असफिक एपिण्डाद्यवयवेषु सुलभानि पृथना उनमधन उत्फुलतया भूयांसि बहुलानि मासानि जगध्वा भक्षयित्वा अत्ति इत्यर्थः अमी भनमूलं स्फिक् नितम्बः पिण्डपदम्य विषु सम्बन्धः स्थपुटगतकव्यस्यापि अनपत्तणा- दात्तता दरिद्रता च पाकृष्य अपरी नेष्यतीति भीत्या पर्यम्त नेवता स्थपुटगतक्रव्या- कर्षगाय दशनप्रकटनम् अव माधवाना जुगुप्सा स्थायिभावः भज्यमानशव पालम्बनं तस्य पूतिगन्ध उद्दीपनं माधवस्य एवमुक्तिरेव अनुभावः एतदुक्तिव्य झ्य बावशी व्यभिचारी जुगसा ज्ञातरि सामाजिके रसोत्पत्तिः ।

·८२ काव्यप्रकाश चित्रं ! महानेष वतावतारस, क कान्तिरेषाऽभिनवैव भङ्गिः । लोकोत्तरं धैर्य महो! प्रभाव: काऽप्यालतिन तन एष सर्गः ॥ एषां स्थायिभावानाह वत बातमुदाहरति चित्रमिति। प्रकृष्ट' महापुरुषं दृष्ट्वा कस्यचिदुक्तिरियम् । हर्षे पादनुभ्यमानमिदमवतारमहत्वादिकं चिव विलक्षणमित्यर्थ: । न तु विस्मयी- ऽत्र चित्रपदार्थः तदा स्थायिभावस्य तस्य स्वशब्दवाच्यत्वदोषापत्तेः अव्ययत्वे रसोदा- हरणतानुपपत्तेथ एषा कान्ति ः क्व ? अपि तु न क्वापि इत्यर्थः । लोकोत्तर लोकहष्ट- विलक्षणं तथा प्रभावोऽपि विलक्षण इत्याह ही इति न तु आश्चर्य ही इति तहोषस्तादव म्थ्यापत्तेः सर्गः सृष्टि: अत एतद्दकृविस्मयः स्थायिभावः एतदुक्तिरेवानु- भायः महापुरुष पालम्बनं तस्य कान्यादिकमुद्दोपनं वत पदार्थों हर्षव्यभिचारी विस्मयज्ञ मामाजिकै रमोत्पत्तिः । रतिहासति उतालक्षणरसानां यथा सङ्गा. मते स्थायिभावा इत्यर्थः । रत्यादीनां लक्षणमुक्त साहित्यदर्पणे । रतिर्मनीऽनुकुलऽर्थ मनसः प्रवणायितम् । वाग्वे शवकृतातीविकाशी हास उच्यते । इष्ट नाशादिभिशेतीवैलव्य शोकशब्दभाक् । कार्यारम्भेषु मरम्म उत्माह: परिकीर्तितः । प्रतिकूलषु तेक्षा स्य प्रबोधः क्रोधसंजितः । रौद्रशक्त्या तु जनितं वक्तव्य मनसी भयम् ॥ दोषक्षणादिभिर्गहीं जुगमति नियद्यते । विविधषु पदार्थेषु लोकसौमातिवर्तिषु । निम्तारयेतसी यस्तु स विमाय उदाहतः । प्रवणायितमुत्कट आवशः स च दृष्टसाधनले न ज्ञानधारारूपीऽनुराग एवं न तु इच्छाविशेषः अभिलाषस्यापि तादृशेच्छारूपत्वन रतेरभिलाष जाप्यत्वस्य उक्त- म्यामुपयनः यत्तु वक्ष्यमागारमाभामोदाहरणे पत्र पनेककामुकविषयमभिलाई व्यनतौति वक्ष्यते तव अभिलाषपदेन न रतिरका किन्तु रतिव्यनकमभिलाषं

·८३
चतुर्थः उल्लासः ।
रतिसिश्च शोकश्च क्रोधोत्माही भयं तथा ।
जुगुप्मा विस्मयश्चैव स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥३०
स्पष्टम्।
व्यभिचारिणो हि एते-
निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथाऽसूयामदश्रमाः ।
आलस्यञ्चैव दैन्यञ्च चिन्ता मोह: स्मृति ति: ३१
बौड़ा चपलता हर्ष भावेगो जड़ता तथा।
गर्वो विषाद औत्म क्यं निद्राऽपरमार एव च ३२
-
व्यन लीति तस्यार्थः । चेतीविकाश उपहसनीयत्वज्ञानं हास्यरूपमुग्वविकाश हेतुः ।
नाशादिभिः इति आदिपदात् रांगादिना शीच्यावस्थापरिग्रहः। वैक्तव्य दुःखम् ।
मरम्मः सहर्षप्रवृत्तिः । तैत्तास्य अपचिकोषाया: प्रबोध उत्कटत्वम्। रौद्र
शक्तयेति रोट्रः क्रुइस्तम्य शत्या क्रोधरूपया वैक्तव्यमव भाविदु:खं उत्कटी ईषः
तस्य च परक्रोधजन्यभाविदुःखविषयत्वात् परकीधजन्यत्व न न परक्रोधजं दुःखमेव
वैक्तव्य परक्रोधाद्भाविनी दुःखस्य अनुत्पत्तिदशायामपि भौतिदर्शनात एवञ्च भावि-
दुःखहषरूपस्य अस्य वक्ष्यमाणव्यभिचारिभावात् वासात् भेदः मन: क्षोभात्मक दुःख.
विशेषरूपत्वातस्य शरपतनभयादित्यव तु शरपतनपरिजिहाव भयपदार्थों
व्याख्यातः ।
विस्तारतस इति दृष्ट हेतुभ्योऽसम्भाशत्वमानं चेतीविस्तारः। एते
स्थायिभावास्तत्तत्मवासनायामारोप्यो रस इति प्रकष्टार्थः । समाख्याताम्तु नामत
इति समाख्याता नाम्नेव सङ्घपेण पाख्याताः एषां लक्षण तु धन्यव अन्वेष्टव्यमिति
भावः । एषां लक्षणानि तु उक्तानि साहित्यदर्पणे तव निर्वदस्य यथा-
तत्वज्ञानापदीयादे निर्वेदः स्वावमाननम् ।
दैन्यचिन्तायुनिःश्वास वैवोकृमितादिकत् ॥ इति ।
ग्लानेयंथा। रत्यायासमनस्तापक्षत्पिपासादिसम्भवा ।
म्बानिनिष्पापताकम्पकाय्यांनुत्साहितादितत् ॥ इति।

·काव्यप्रकाणे सप्तं प्रबोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्यमथोग्रता । मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥३३॥ शङ्काया यथा। परक्रौर्यात्मदोषाद्यः शङ्गाऽनर्थस्य चिन्तनम् । वैवस्व कम्पवे स्वयंपायलोकास्यशोषकत् ॥ इति । असूयाया यथा । अस्याऽम्यगुणौनामौद्धत्यादसहिषाता। दोषेक्षणभूविर्भदावज्ञाकीङ्गितादिकत्' इति ॥ मदस्य यथा। सम्मोहानन्दसम्भेदी मदो मद्योपयोगतः । अमुना चोत्तमः शत मध्यो हसति गायति । अधमप्रक्रतिथापि परुषं वक्ति रीदिति। सम्भेदः सम्म लनम् । श्रमस्य यथा । खेदी रत्यध्वगत्यादः श्वासनिद्रादिक्तच्छ्रमः । इति । आलस्यस्य यथा। पालस्य श्रमगर्भाद्य : जाद्य जृम्भामितादिवत् । इति । दैन्यस्य यथा। दात्याद्य रनौजस्यं दैन्यं मलिनतादिक्कत् । इति । चिन्ताया यथा। ध्यानं चिन्ताहितानाप्तेः शून्यतावासतापकत । इति । मोहस्य यथा। मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेगानुचिन्तनैः । घूर्णनागावपतमधमणदर्शनादिवत् ॥ इति ॥ विचित्तता विचेतनत्वम् । मृतर्यथा। सदृशज्ञानचिन्ताद्य : भूसमुद्रमनादिछत् । स्मृतिः पूर्वानुभूतार्थविषयज्ञानमुच्यते ॥ इति ॥ कृतयंथा। ज्ञानाभीष्टागमाद्य स्तु सम्म स्पृहता धृतिः । सौहित्यवचनोल्लाससहासप्रतिभादिक्षत् ॥ इति ॥ ज्ञानमव तौ इष्टसाधनताजानं तत्त्वज्ञानं वा। बीड़ाया यथा। सरोचचेतसो बौड़ा वैवाधीमुखत्वकत् । इति । चेतसः सङ्कोचस्तेन प्रकृतकार्ये निष्कम्पपहच्यजननम् । चपलताया यथा । मात्सर्यद्देषरागादे वापख त्वमवस्थितिः । तव भमनपारुष्पखान्दाचरणादयः ॥ इति ।

·चतुर्थः उल्लासः । ८५ वासश्चैव वितकश्च विन्न या व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामत: ३४ दर्षस्य यथा । । गर्वस्य यथा । मनः प्रसादी हर्ष: स्यादिष्टावाप्ति:स्तवादिभिः । इति । पावेगस्थ यथा । श्रावगः सम्ममी राजगजवर्षादिमम्भवः । इति । सम्भमो महत्वेन अनवज यत्वं न वा ज्ञानं गजवर्षयोः अपि अपकारकारित्व ज्ञानात् तादृशं ज्ञानमिति बोध्यम् । नड़ताया यथा। अप्रतिपत्तिजड़ता स्यादिनिष्ट नतिभिः । अनिमिषनयनविलोकनमावादयम्तव ॥ इति । अप्रतिपत्तिरव कत्तव्यविमूहना अतीत्र ज्ञानभाव जननात्मकप्रिचित्ततारूपान मोहात भेदः । गर्यो मदः प्रभावशीविद्यामतकुल जन्मभिः । अवज्ञा सविलामा दर्शनाविनयादिकत् ॥ इति । अवज्ञा परमिन्। विषादस्य यथा । उपायाभावजन्मातु विषादः सत्त्वसंक्षयः । निःश्वामीछासलत्तापसहायान्वेषणादिकत् ॥ इति ॥ निष्पाणताऽनौजस्थसत्त्वसङ्ग्याणां वयाणामपि बलहानित्वरूपेऽपि तत्तदु ने कारणविशेषाधीनत्वं न ग्लानिदैन्यविषादानां भदः । श्रौत्म क्यस्य यथा। इष्टानवाप्ते रौत्म क्य कालापामहिष्णुता। चित्ततापत्वरावेददौघनिःश्रसितादिशत् । इति ॥ निद्राया यथा। चेतः समीलनं निद्रा श्रमलममदादिजा: जम्माधिमौलनीच्छासगावमङ्गादिकारणम् ।। इति । अपमारस्य यथा । मनः क्षेपस्वपस्मारो ग्रहाद्यावशनादिजः । भूपातकम्पप्रखे दफेनलालादिकारणम् । इति । अपधारोन्मादयी व्याधित्व पि विप्रलम्भरङ्गार एतावेव व्याधी ब्यभिचारियों भन्यचतु व्याध्यन्तरमपोति नापनार्थ विरुषोपादानम् । समस्य यथा। सप्तं निदायमाणस्य विषयानुभवच यः । कीपावेगभयग्लानिमुखदुःखादिकारकः ।

·८६
काव्यप्रकाध
निर्वेदस्य अमङ्गलप्रायस्य प्रथममनुपादेयत्वेऽपि पादनं
व्यभिचारित्वेऽपि स्थायिताऽभिधानार्थम् । तेन
निर्वदस्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः ।
विबोधस्य यथा। निद्रापगम हेतुभ्यो विबोधशेतनागमः ।
जम्माङ्गभङ्गनयनमौलनाङ्गावलोकवत् ॥ इति ।
अमर्षस्व यथा। निन्दाक्षेपापमानाद रमर्षोऽभिनिविष्टता।
नेवरागशिरःकम्पभूभङ्गोत्सर्जनादिक्तत् ॥ इति ॥
अभिनिविष्टता तन्निावनोपायभावना तेनीत्कटापचिकोषांरूपात् क्रोधरूप.
स्थायिभावात् भदः।
अवहिल्यस्य यथा। प्रवहिवन्तु लज्जाद्य हर्षाद्याकारगोपनम् । इति ।
उपताया यथा । अधिक्षेपापमानादे चित्तचण्डत्वमुग्रतति ।
चण्डत्व साहङ्कारतदसहिष्णुत्व तेन उत्कटापचिकौषांरूपात् क्रोधानिन्दादि.
निर्यातनोपायभावनासपात् अमर्षाच्च भेदः ।
मतेर्यथा नीतिशास्त्रानुसृत्यादेरथं निचारणं मतिः ।
स्मरता धृतिसतीषी बहुमानश्च तनवा ॥ इति ॥
व्याघ्रर्यथा । व्याधिजरादिवांताचं भूमौच्छोल्कम्पनादिकत्। इति ।
उन्मादस्य यथा। चित्तस्य मम उन्मादः कामशोकमयादिभिः ।
अस्थानहासरुदितगीतशोकभयादिवत् ॥ इति ।
मरणस्य यथा। शराद्य मरणं जीवत्यागीऽङ्गपतनादिक्कत् । इति ।
इदन्तु मरणस्यैव लक्षरमं व्यभिचारिभावत्वन्तु मरणस्य किन्तु चित्ताकासितस्य
जातमायस्य वा मरणस्वैव तदुक्त
रसविच्छेद हेतुत्वात् मरणं नैव वण्यते ।
जातप्रायन्तु तहाच्य चैतसाकानि तथेति ।
मासस्य यथा। निघांतविद्यु दुल्कास्त्रासकम्पादिकारकः ॥ इति ।
बासी मनःक्षोभ: सोऽपि दुःखविशेष एव भयन्तु भाविदुःखदेष एवेति मैदः ।
वितर्कस्य यथा।
तको विचारं सन्देहात् भूशिरोऽअखिमकः । इति ।

·चतुर्थ: उल्लासः । यथा । अहो वा हारे वा, कुसुमशयने वा दृषदि वा, मणौ वा लोट्रे वा, बलवति रिपो वा मुहदि वा । टणे वा स्त्र णे वा, मम समदृशो यान्ति दिवसा: कचित् पुण्यारण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः । एषां कस्यचित् कचित् रसे व्यभिचारिभावत्व योग्यतया स्वयमूवम् । अमङ्गल- प्रायत्वादिति खावमानमम्य अमङ्गलव नासंसारिण इत्यतः प्रायत्वादित्युक्त स्थायि- स्वाभिधानार्थमिति स्थायिभावसविहितपाठादितिभावः । शान्ती पौति तस्य लक्षणं विभावादयनीता दपणे यथा शान्त: शमग्यायिभाव उत्तम नतिमत: । कुन्देन्दसुन्दरच्छायः श्रीनारायगदैवत इति । पत्र शमस्थायिभावत्व मतान्तर एव अन्यक्रन्म तेतु निर्वेदस्थायिभावकत्वमेवोक्त शमलक्षणन्तु शमीनिरौहावस्थाया मान्म विश्रान्तिजं सुखम् इति दर्पण कारण उक्त नव शमस्थायिभावकत्वपः पालम्बनमाह । अनिन्यचादिना शेषवस्तुनिःसारता तथा । परमात्मस्वरूपं वा तस्यालम्बन मुच्यत इति ॥ भिवंदस्थायिभावकत्वपचे तु खावमानरूपस्य निर्वेदस्य खमेवालम्बनम् उभयपक्ष एव उद्दीपनानि पाह। पुण्यायमरिक्षेवलौथोरण्यवनादयः। महापुरुषसङ्गाया स्तस्थीद्दीपनरूपिम इति ॥ अनुभाव व्यभिचारिणस्वाह रोमाञ्चाद्याशानुभावा स्तथाम्यव्यभिचारिणः । निर्वेदसारगतिभूतदयादयः इति ।। भत्र निर्वेदस्य व्यभिचारिभावत्वेन उनि: शमस्थायिभावकलपचे बाध्यन् । हर्षादीनां तु उभयपच एव भूतदया च दैन्यविशेष एव परदःखेन परीपचिकीर्षया वा खदुःखेन स्वानोजस्यस्य दयावन दैन्यलक्षणाक्रान्तेः । पही वेति । हहारादिषु एक रागाहमपरं हे पाई तड्य एव ममदृशस्तुला- दृष्ट मम पुण्ये कचिदरण्ये शिव शिव शिव इति प्रलपती दिवसा: कदा यान्ति कदा यास्यन्तीत्यर्थः कदा यान्विति कचित् सुगमात्मक एव पाठः । स्त्रेणं स्वौसमूह ·काव्यप्रकाये रतिवादिविषया व्यभिचारी तथाऽञ्जितः ॥३५ भावः प्रोक्तः मादिशब्दात् मुनिगुरुन्टपपुवादिविषया। कान्ताविषया तु व्यक्ता शृङ्गारः । उदाहरणम् कण्ठकोणविनिविष्टमोश ! ते कालकूटमपि मे महामृतम् । अप्युपात्तममृतं भवद्दपुर्भेदवृत्ति यदि, मे न रोचते ॥ अब सर्ववैव अनास्थासूचकेन रागषराहित्येन शिवजपे प्रलापत्वारीपेण चात्मन उन्मत्तत्वसूचनात् खावमाननरूपस्य निर्वेदस्य व प्रतीतिर्नतु शिवविषयी भाव: मनास्थया तत्प्रतीते रापाततः प्रतिबोधात्पार्यन्तिकौतु तत्प्रतीतिरस्ते व पव समा- दृष्टिरिय मुक्तिरेव चानुभावः अवमाननीयं स्वमेवावालम्बनं पुण्यापुण्य मुद्दीपनम् एवम्भावेन दिवसगमनाशंसया सूचितहर्षरागषराहित्यमूचितप्रत्तिविरहलभ्यम् पनौजस्यरूपं दैन्यञ्च व्यभिचारिभाव: निवेदन सामाजिक रसोत्पत्तिः । रसभावसदाभासेति क्रमप्राप्तं रसनिरूपयान्सर भावमाह। रतिर्देवादीति । रतिरक्तलक्षणेव देवविषयत्व भक्तिरूपा पुवादिविषयत्वे खेहरुपेत्यादि बोध्यम् सर्वपव मनसः प्रवणायितत्वसम्भवात् व्यभिचारी च न सर्वव्याध्यादरतथात्वात् किन्तु असूयाहषादयो यथासम्भव बोध्या: अनित: खात- बाण व्यजित इत्यर्थः 'खानचाच निराकाशवाक्यव्यङ्ग्यत्व साकाइवाकाव्यात्वं तु निराकाङ्क्षवाक्यव्यङ्ग्यमपरं रसादिकं प्रति तस्य व्यभिचारिभावत्वमेव पत्रापि विभावानुभावव्यभिचारिक एव वाक्यार्थीभता व्यञ्जका बीध्याः । पुचादीत्यादि शब्दा- दनुरागपावाखिला एव बोध्या: । कान्नाविषयेति कान्तविषयापौति बोध्य कान्त- कान्तावपि नायकनायिकारूपावेव बोध्यौ तेन परस्त्रीपरपुरुषविषयरते: साराभासस्यापि एङ्गारत्वं नैव परिग्रहः। देवविषयरतिमुदाहरति कठ- कोणेति। कोण एकदेश: हे ईश ! कालकूटमपि मे महामृतं यतम्सव कण्ठकोणफूट- विनिविष्टम् एवमुपात मुपस्थित ममतमपि न रीचते यदि भवहपुर्भेदहति भवति भदपदमव भिन्नपरं भवइपुषी भेदो यति बहुप्रीहिर्वा इतिपदं समानाधिकरण- पर वा अव वक्रतैर्देवो महेश पालम्बनं तदीशत्व मुद्दीपनं विषेऽमृतत्व जानमनुभाव

·चतुर्थः उल्लासः।
६८
हरत्वघं सम्प्रति, हेतुरैष्यतः
शुभस्थ, पूर्वाचरितैः कृतं शुभैः ।
शरीरभाजां भवदीयदर्शन
व्यनक्ति कालत्रितयेऽपि योग्यताम् ॥
एवमन्यदपि उदाहार्यम् । व्यभिचारी यथा
सदीयेशत्वज्ञानात्तहिषयचिन्ता व्यभिचारिभाब: संत सामाजिक भावीपतिः ।
मुनिविषयां रति मुदाहरति ।
हरत्यधमिति। खग्रहागतं नारदं दृष्टा श्रीकणस्थी तिरियम्। भवदीयदर्शनं
कर कालवितयेऽपि भतभाविवर्तमान कालेषु शरीरभाजां योग्यताम् अभीष्टवत्ता
व्यनकि पनुमापयति तब वर्तमान काल तहप्ताव्यञ्जनमाह।
हरत्यमिति । पापक्षयस्याभीष्ट त्वात् योग्यतां पुण्यवत्तामिति चक्रवर्तीव्याव्या.
नन्तु न युक्त पापक्षयस्य पुण्यरूपत्वाभावात् भाविकाले योग्यताव्यञ्जनमाह हेतु-
रिति। ऐष्यतः पागमिष्यत: प्रतीतकाले योग्यताव्यञ्जनमाह पूर्वाचरितैरिति ।
उभयव मुखं पुखम् । पत्र मुनिविषयाया: श्रीकणस्य रते: मुनिरालम्बन दर्शनेन
योग्यताव्यमनमुद्दीपनं श्रीवास्वेयमुक्तिरेवानुभाव: तानो हर्षच व्यभिचारी
मुनिविषययोकणरतिजे सामाजिके भावीत्पत्तिः ।
एवमन्यदपीति। धन गुरुविषयरतो यथा कुलगुरु वशिष्ठ प्रति
दिलोपस्थीतिः ।
तव मन्चकतो मन्त्र ढूंरात् संयमितारिभिः ।
प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्टलक्ष्यभिदः पराः ॥ इति ।
नृपविषयरतौ यथा । बही महीयो भूपाख ! भुवनविसयीदरम् ।
माति मातुरशक्योऽपि यशोराशिर्यदव ते ॥ इति ।
पुत्रविषयरतो यथा।
यदा धावा प्रथमोदितं वची ययौ तदीयामवषया चाङ्गुलिम् ।
पभूश नमः प्रषिपातशिचया पितुर्मुदं तेन ततान सोऽर्भकः ॥ इति ।
पिटमारविमावविषयरतो यथा।

·१००
काव्यप्रकाश
आने कोपपरामुखौ प्रियतमा खप्नेऽद्य दृष्टा मया
मा मां संस्पृश पाणिनेति रुटती गन्तुं प्रवृत्ता पुरः।
नो यावत्परिरुध्य चाटुशतकंराखासयामि प्रियां
भ्रातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः ॥
जीवत्सु तातपादेषु नवे दारपरिग्रहे।
माभिचिन्त्यमानानां ते हि नी दिवसा गताः ।
इति रामस्वोक्तिः।
भारविषयरतो यथा।
देश देशे कलवाथि देश देश च बान्धवाः ।
तन्तु देशं न पश्यामि यत्र माता सहोदरः। इति।
कन्याविषयरतौ यथा ।
पातु न प्रथमं व्यवस्थति जलं युभावसिक्तेषु या।
ना दत्ते प्रियमण्ड नापि भवतां रोहन या पल्लवम्।
पाद्य व: कुमुमप्रहात्तिसमये यस्या भवत्युत्सवः ।
सेयं वाति शकुन्तला पतिग्य सर्वैरनुज्ञायताम् ॥ इति ।
सहद्दिषयरतो यथा।
मम दुःख सुखे रहसि नर्मणि तुल्यधर्मा मर्मान्तिकेऽपि किल कर्मणि शर्मदायो ।
धर्मेऽप्यषि सचिरं चलिती न धर्मे ख में सख! जगति कीऽस्ति तत्र हिपौयः ।।
उदासीनविषयरतो यथा ।
यः पूयते सुरसरिन्मुखतीर्थ सार्थनानेन शास्त्रपरिशीलनकोलमेन ।
सौजन्यमानजनिरूर्जितमूर्जितानां सीऽयं दृशीः पतति कस्यचिदेव पुंसः ॥ इति ।
व्यभिचारी तु निराकाइवाक्ये नाञ्जिती व्यभिचारी यथेत्यर्थः । साका-
बाक्यमाञ्जितत्वे तु प्राधान्याभावाच भावत्वमिति बोध्यम् ।
जाने इति। सख्यो खपततं कथयत उक्तिरिय माने अरामौत्यर्थः । मा
पाणिमा मा संस्पृशति रोदनाकारः यहा मा मा संस्परीति पाणिनैव कृत्वा इति शेषः
तदा चीत्तरम् पनत्व व पाविना निषिद्ध इत्यर्थः शठन खलन पति यद्यपि पव
विप्रलम्भ एव रसीऽसि तथापि पावासयामि रत्यन्तस्य तान्नकस्य यावत् तावत्
प्रवेशेन साकाङ्गत्वात् तद्यख विप्रलम्भस्य न स्वासबामिति निराकाइवाक्यम्यवा-

·चतुर्थ: उल्लासः । १०१ अत्र विधि प्रति असूया तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः । तदाभासा रसाभामा भावाभासाश्च । तत्र रसाभासो यथा स्तुमः कं ? वामाक्षि ! क्षणमपि विना यं न रमसे, विलेभे कः प्राणान् रणमखमुखे ? यं मृगयसे । सुलग्ने को जात: ? शशिमुखि ! यमालिङ्गसि बलात्, तपःश्रीः कस्यैषा : मदननगरि ! ध्यायसि तु यम् ॥ ? यामसूयायो तम्याइत्वमेव त्वासालिग इत्य का नुप्यत इत्यम्लेन निगकाइवाका नव ताजनेति तस्याङ्गितबेल्य क्रमेव अतए वीक्तमन्यव । म भावहीनोऽस्ति रमो न भावी रसजितः । परस्परकता सिद्धिरनयी: रमभावयोः॥ इति । न चैवं रसस्थामूयानत्वं वक्ष्यमाणस्यायं स रमनोत्कर्षोल्यारिव कैलास इत्यादे. रिव वाऽपराङ्गाख्य गुणीभूतव्य हावापत्तिारति वाच्यम् अङ्गिपुष्टिकारकाङ्गमुग्वेनैव चमत्कारित्वे तथात्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् अव तु रसस्थापि रसस्थ पुष्टिकारिकाऽङ्गि- न्ये वासूया तयैव रसम्य चमत्कारण विप्रलम्भ एव पर्यवसानादिति भेदात् त्वामा- लिख्येत्यादी तु रसचमत्कारिकाप्यतया माङ्ग नागिन: पश्चात् प्रतीयमानत्वं विशेषणत्वाभावात्रापि रसभावध्वन्धीरव वक्ष्यमागीऽनुयायानुग्राहकापसकार: रसस्य निराकानवाक्यव्यङ्ग्यत्वाभावेन ध्वनित्वाप्रयोजकत्वान् एवं भावाभावेऽपि बोध्यम् । सदाभासा तत्पदन रसभावयोई योरपि परामर्शद्रसाभासा भावाभासाश्चेति व्याख्याताः । अनौचित्य ति रसलक्षणे यदयदालम्बनं वर्जितं तत्तदालम्बनविषयतया प्रवर्तिता इत्यर्थः । तत्र एङ्गारलक्षणे दक्षिणाद्याच नायका इत्यनेमाषामका दक्षिणवर्जनादने कोपनायकरूपाः। अधर्म्यनाय कविषयरतावदा- हरति । स्तुम: कमिति । है वामाक्षि । सुन्दरनयने ! यं पुरुषं विना न क्षणमपि रमसे न हष्यसि तं के स्तमः स्तुतियोग्यः कोऽसौ कथ्यतामित्यर्थः ईदृशसुन्दास्तव अनुराग- पावरख स्तुत्यत्वमेवेति भावः । तथा यं पुरुष मृगयसेऽविष्यसि स कीऽजम्मान्तर रखरुपयससम्म खे प्राणान् विलम इत्युक्तावान् विपूर्वी लभित्यागे सत्पुण्यफलमेव इत्यत्र ·१०२ काव्यप्रकाये प्रत्र भनेककामुकविषयमभिलाषं तस्याः 'स्तुमः' इत्याद्यनु- गतं बहुव्यापारोपादानं व्यनक्ति । भावाभासो यथा राकासुधाकरमुखौ तरलायताक्षी सस्मरयौवनतरङ्गितविभ्रमास्या। सय अन्वेषणमिति भावः । तथाहि है शशिमुखि ! यं पुरुषं त्व वलादालिङ्गसिस कः मुल जातः तथा हे मदननगरि ! यन्तु ध्यायसि कस्य एषा तप:श्रीः तद्देयत्व तपस्ययैव भवतीत्यर्थः । अव मदननगरीति रूपकं नगरवदनेक पुरुषाययाद्यन्त- रत्वखाभाय । पवे नि । स्तुम इत्यादि वाक्यचतुष्टयेऽनुगतं सम्बन्धं सदा रमणमार्गणालिङ्गन- ध्यानरूपव्यापारीपादानं कर्तृ तस्याऽनेक कामुकविषयमभिलाषं व्यनतीत्यन्वयः। अभिलाषव्यञ्जने च तद्धेतुकी विप्रलम्भीऽप्याभासरूपी व्यज्यत इति भावः । इष्टसाधन- त्वज्ञानरूपानुरागात्मिकाया रत: परीक्षालम्बनिकाया विप्रलम्मत्वेन इछात्मकन तत्का>णाभिलाषण ताजना म तु अभिलाष एव रतिभमः कार्य: अभिलाषादि- पञ्चकहतुत्वमेव तस्या इत्यु नत्वात् । ननु ईशबहव्यापारस्य सौर्य कनायकऽपि सम्मवात् कथममेककामुकविषयत्वलाम इति चक्रवर्ती वर्तमानानिर्देशाद्यापा- राणां वर्तमानक कालतालाभे तहशादेवानेककामुकविषयतालाभ इति प्राप्ता- प्राप्तविषययोः अन्वेषणालिङ्गनयोरेकदा एकपुषऽसम्मवादिति तन्न । दृष्ट: खपिति गच्छतीत्यादिषु विरुडक्रिययोः क्रमिक्योरपि स्थूलकालमादाय वर्तमानप्रयोगदर्शना- देकपुरुषेऽपि तत्सम्भवात् एक पुरुषालिङ्गनकाले परपुरुषान् षणपरिचारकव्यापारानु- पलम्भेन वक्तृतत्कथनासम्भवाच्च। उच्यते। यमालिङ्गसौत्युक्त्वा यं ध्यायसौत्युक्ती तु शक्तनालिङ्गनकर्मभूतपुरुषस्य ध्याने व्यावर्तनात् यत् पदचतुष्टयोपादानात् पपनेककामुकलाभ: कामुकस्यैकत्वं एक यत्पनेव तलाभात् तु शब्दव्यवच्छेद- कर्मभावास। भावाभासो यथेति। भावीऽत्र व्यभिचारि भावः तस्य च एङ्गारीयत्व एजार- गणितं यदाखम्बनं तहिषयत्व एवानौचित्यम् अत: एङ्गार परीढ़ा वर्जयित्वा तु वेश्याचामनुरागिणीमित्यनेनानुरागिणीवर्जनात् । सहिषये चिन्तारूपव्यभिचारिभावे उदाहरति।

·चतुर्थः उल्लासः । १०३ तत् किं करोमि ? कथमत्र तनोमि मैत्री? सत्वीकृतिव्यतिकर क इवाभ्यपायः ॥ अत्र चिन्ता अनौचित्यप्रवर्त्तिता । एवमन्येऽपि उदाहायाः । भावस्य शान्तिरुदयः सन्धिः सवलता तथा ॥३५॥ क्रमेण उदाहरणम् तस्याः सान्द्रविलेपनस्तनयुगप्रश्लेषमुद्राङ्गितम् किं वक्षश्चरणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते । राकति। गका पूर्णिमा मम हत्यायं यत् यौवनं तेन तरङ्गितम्तरगाव- दुसरीत्तरजायमानी विचमी यव तादृशमाम्य यम्या हात विग्रहः । एवं पूर्वाई सा एतादृशी सुन्दरौत्य वा तत्प्राप्तापायं चिन्नति तत् किं करीमीति पर्व ति पस्यामित्यर्थः तत् खौलतीति ताकत का या भम्म डिषया खोकतिम्नया यो बति- करतया सह सम्पकम्तव क व अभ्यपायः इव शब्दः सम्भावनायां क उपाय: मम्भा- व्यते इत्यर्थः न तु तस्यां मम खौरीतिरित्यर्थः तस्याः सिद्धत्व न तदुपायस्य अचिन्त- नौयत्वात्। अति अलतखौकाराया एवं स्वीकारीपायश्चिन्यते इत्यतोऽक्त- स्वीकारत्वं न तस्या पननुरागित्वलार्म निराकाइवाक्य व्यङ्ग्या तहिषयचिन्ता अनुचिता पाभास इत्यर्थः, एवमन्यपीति । गामारुहन्ति गामव सामिण चविण पाणामि । गारित्राणं पदणी हरेमि जा होमि सा हामि ॥ इत्यच परनायकाहरणाधीनी गवरूपव्यभिचारिभावोऽप्याभासः । तथा स्तुमः के वामाचीत्यादौ परदारिकनायक विषया स्तुतिलभ्या वक्त रतिरप्याभासः इत्या- द्यूत्यमित्यर्थः । रसाभावेति कारिकोतक्रमप्राप्तान् भावशान्त्यादौनाह मावस्येति । व्यभि चारिभावस्ये त्यर्थः शान्ति श उदय उत्पत्ति: सन्धिविरुद्धयोः सत् प्रतिपक्षितत्व सबलता पूर्वपूर्वभावनाशनरूपा बलवत्ता शवलतति तालव्यशकारपाठन्तु प्रामा- दिकः। भावशान्तिमदाहरति । तस्था इति । मख्यौ खनायिकाकीपतच्छान्ति हतं कथयतः सख्युक्तिरियम्। सम्भुकीपनायिकास्तनरागाजितवक्षसं प्रणमन्त नायकं प्रति कुपिताया नायिकाया ·काव्यप्रकाश इत्युक्त क तदित्युदोर्य सहमा तत् सम्पमाटुं मया संश्लिष्टा रभसेन, तत्सु खवशात् तन्वयाऽपि तद् विस्मृतम् ॥ अत्र कोपस्य एकस्मिन् शयने विपक्षरमणोनामग्रहे मुग्धया सद्यःकोपपरिग्रहग्लपितया चाटूनि कुर्वन्नपि । आवेगादवधौरितः प्रियतमस्तूष्णी स्थितस्तत्क्षणम् मा भूत् सुप्त इवेत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वीक्षितः ॥ अत्र औत्सुक्यस्य । उत्सितस्य तपःपराक्रमनिधेरभ्यागमादेकतः सत्सङ्गप्रियता च वीररभसोत्फालश्च मां कर्षतः । वैदेहीपरिरम्भ एष च मुहुचैतन्यमामौलयन् आनन्दी हरिचन्दनन्दुशिशिर: स्निग्धो रुणान्यत: ॥ सक्ति: प्रथमाः तव प्रश्नष पालिङ्गन मुद्राकश्चिष्ट्र दूतच्प्रत्ययेन साक्तमित्यर्थः । इति तया उक्त तन्द्राङ्कितत्व सम्प्रमाष्ट दूरीकां क्व इत्यु दीर्य मया सहमा बलात्कारात् सा पाश्लिष्टा इत्यर्थः । तविस्मृतं मुद्राङ्कितत्व विस्मृतमित्यर्थः । कीपस्य ति शान्तिरित्यनुषङ्गः कोपहतीमुद्राङ्कितत्वस्य विस्मरणात् पूर्वजातकोपस्थ शान्तिर्मिराकाझवाक्यव्यङ्ग्या इति अङ्गिनीत्यर्थः प्रधानीभूतयापि तया सम्मोगरूप- रसस्थानस्य प्रकर्षनामा परङ्गतैत्यवधेयम्। भावोदयमुदाहरति । एकस्मिन्निति । शयने शय्यायां विपक्षरमणी सपबी सुप्त व चाटुकरण- व्यापाररहित मादित्यर्थः । अमन्देति क्रियाविशेषणं क्रमश एवान्वयात् स्पष्टार्थ- मन्यत् औत्सुक्यस्योदय इत्यनुषाः । न च पूर्वकीपस्य सत्वे सन्धिरेव नाशे न सवलनैवेति वाच्य पूर्वकीपनाशसत्वयोरेकस्यापि प्रत्यायकाभावेन सदभावात् न च विरुद्धम्य पौत्सुक्यस्योदय एव कीपनाशप्रत्यायक इति वाच्यम् श्रौत्सुकास्य कोपविरीधित्वाभावात् कीपसत्वेऽपि चाटु करणार्थमौतसक्योदयसम्भवात् । सन्धि मुदाहरति। उमितास्य ति। भावनोपनौतर्वदेहीपरिरम्भस्य रामम्य परशुरामाभ्यागमे स्वयं परामर्थोऽय सपःपराक्रमयोर्निधरायख अर्थात् परशरामस्य अभ्यागमात् ·चतुर्थः उल्लासः । १०५ अव आवेगहर्षयोः। काकार्य, शशलक्ष्मणः क च कुलं ? भूयोऽपि दृश्यत सा ? दोषाणां प्रशमाय न: श्रुतमहो! कोपेऽपि कान्त मुखम् । किं वक्ष्य नथपकल्मषा: सतधियः ? स्वप्रेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि, कः खलु युवा धन्योऽधरं पास्यति ? ॥ ? सन्मङ्गप्रियता च वोररसीत्फालथे एकत एक देशे मां कर्षत इति । अन्यत एष अनुभूयमानी भावनीपनौती जा वैदेहीपपिरम्मी मौ रुद्धि चाहीतीस्थर्थ: । उत्मिक्तस्य तपः पगक्रमइयं एव उइटस्य इत्यर्थः सपमा सत्मकप्रियता पग कमेण च वीररभसोतफालवीरस्य रभमो बलात्कारम्वोतफाल उत्कहा बानन्दी भानन्दजनकः हरिचन्दनमुलकष्टचन्दनविशेषः स्निग्ध: गहणीयः । श्रव ति। विगः सम्ममा अनवर्ग यत्वज्ञानरूपः स च तेपः पराक्रममिक्वि. ज्ञानव्याः हर्ष: परिरमाकर्ट कारणव्यङ्ग्यः तयो: परस्परविरुदयो: सन्धिरित्यनुषङ्गः । सवलतामुदाहरति । काकामिति। उर्वशीविरहादुन्मत्तस्य पुरुरवस उक्तिरियं तहिरहेगा समूषाया जातायामाह। केत्यादिकुलमित्यन्तम् अकार्यमरणरूषं चन्द्रकुले इद- मनुचितमित्य व रुपविचारामा वितर्कोऽव व्ययः। भूयोऽपि दृश्य त सा इत्य- तव्यङ्गेन दर्शनार्थमुत्कण्ठारूपेण औत्सकोन तमाशः तदनुरागमिहत्यनुरागवितर्कख तदर्शनीलकण्ठया नाशौचित्यात् श्रुतमधीतवेद सद्दर्शन उत्कबहादोष: एवेत्यर्थः निर्धारण रूपया श्रुतमित्यन्तव्ययया मत्या तन्नाशः । पही इत्यादि मुखमित्यन्त- व्ययेन भयोऽनुभ्रतकोपकालीनमुख कान्तिमारणेन तमाशः सदुत्कण्ठाप्रतिकूलाया मत्यास्तदुत्कण्यानुकूलन समारणेन नाशौचित्यात किमित्यादि कसधिय इत्यन्तव्य झाया अनर्थचिन्सारुपया शड्या सत्कान्तिसारणरूपस्यानर्थहसी शअमर्थ हेतुत्वेन ज्ञातस्य हेयत्व नाचिन्त्यत्वात् स्वप्रेऽपि सा दुर्लभेत्येतदव्यग्रेन पनौजस्यरूपेण दैन्येन तदनुरागसूचनेन सदनुरागप्रतिकूलाया उक्तानचिन्ताया नाशः। चैत: खास्य- मुपहीत्य तदव्यङ्गया सदनुरामप्रतिकूलया कृत्या सदनुरागसूचक स्य दैन्यस्य नाम: कः खस्वित्यादि व्यबया तयानरूपया चिन्तया तदनुरागप्रतिकूलाया धृतेर्नाम इति तदाह।

·काव्यप्रकाशे पत्र वितर्कात्म क्यमतिस्मरणशङ्कादैन्यतिचिन्तानां सव- लता भावशान्यादयः, भावस्थितिस्तु उता च उदाहता च मुख्ये रसेऽपि तेऽङ्गित्व प्राप्नुवन्ति कदाचन ॥ प्रङ्गित्व राजानुगतविवाहप्रहत्त- भृत्यवत्। अनुखानाभसंलक्ष्यक्रमव्ययस्थितिस्तु यः ॥३६॥ शब्दार्थोभयशक्त्यु त्य स्विधा स कथितो ध्वनिः । पत्रौत्सुक्षेति। भवच प्राथमिक वितर्क विहाय सर्वेषां बलवत्ता निरा- काइ प्रत्ये कवाक्यव्यङ्ग्यतया प्रधानीभूतापि सागस्य विप्रलम्भस्य प्रकर्षिति नाप- राजत्वमित्यवधातव्यम् । ननु भावस्थितेरपि सम्भवात्तदुदाहरण कुती न दत्त- मित्याह। भावस्थिति स्विति । स्थितीभाव इत्यर्थः उन ति भावीकिरव तदुतिः माने कीपत्यादि भाषीदाहरणमेव सदुदाहरणमित्यर्थः। मनु व्यभिचारिभावा रस- स्वैवाङ्गिनी व्यक्निका इत्य त रसनिरूपणे प्रकृतीदाहरणेषु च सर्वेषु एवं रसी- ऽस्तोति। मुख्यस्य बस्य वाङ्गित्व सचित मित्यत चार मुख्य रसऽपीति । मुख्ये पार्थ- तिकाखादपाते रसे सत्यपि ते भावादयः कदाचन साकाशवाक्यव्यधरसवत् काव्यौयमिराकाजव्यावदशायामित्यर्थः । भावशान्त्यादय इति भावच शान्या- दयश्चेति इन्हवशात् भावतचन्त्यादय इत्यर्थः । पन्यथा अभिवृचरे भावपरि- कारापतेः पप्रधानस्यापि भावादेः कदाचनाजिवे दृष्टान्तमाह। विवाहपहनेति विवाइदिने राज्ञाऽप्यनुगम्यमानी भृत्य एव यथा कर्मण्यगौ तथा रसेमासुगम्यमानी भावादिरवाङीत्यर्थः । इत्य कीऽप्यलक्ष्यक्रमव्यमा व्यस्य प्रपस सदाहस्य लक्ष्य- व्यायामः परः इत्यस्य प्रपञ्च मुदाहर्तुमारभते । पनुखान: प्रतिध्वनिः शब्दयानन्तरं प्रतिशब्दयई यथा शब्दयानन्तरवाय- वरूपः क्रमः संलक्ष्य सदा तत्तुल्य यथा स्यात्तथा संलत्यक्रमाव्यशस्वितेयं अय. प्रतीतिर्यस्य स ध्वनिस्त्रिधा कथितः । विधात्वमेव दर्शयति ।

·चतुर्थः उल्लासः। १०७ शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्ग्यः, अर्थशक्तिमूलानुरणनरूप- व्यङ्ग्यः, उभयशक्तिमूलानुरणनरूपव्ययश्चेति विविधः । तत्र अलङ्कारोऽथ वस्त्वेव शब्दात् यत्रावभासते ॥३०॥ प्रधानत्वेन स जे यः शब्दशक्य नवी द्विधा । वस्त्वे व इति अनलझरणवस्तुमात्रम् । आद्यो यथा उल्लास्य कालकरबालमहाम्ब वाहं देवेन येन जरठोर्जितगर्जिन शब्देति । शक्ति: सामर्थ्य जयार्थक मप्यूह्यपदमत्र जयव्यङ्गापरं तथाच शब्दार्थोभयसामध्ये यव्यङ्गा इत्यर्थः । अनुस्खानपदार्थ मनुरणनपदेन वित- खान: काव्यस्य विधात्व' व्याचष्टे । शब्दशक्तिमूलति मूलपदं जयार्थकं तथाच. शब्दसामर्थ्य यानुध्वनितुल्यव्यङ्गा इत्यर्थः । एवमर्थसामोभयसामर्थ्यज्ञ य- तयाऽपरदय व्याख्य यम्। वितमिदं बहुव्रीहिणा ध्वनिकाव्यविशेषणं जयम् । शब्दसामर्थ्य बनेकार्थम्य शब्दस्य इत्यादिना यत्र शक्य ऽपि हितौयार्थे शादी व्यचना प्राग्दर्शिता तवैव बोध्य शब्दस्यान्वयव्यतिरेकानुविधानेन तव तस्य प्राधान्यात अर्थसामर्थ्यच एकमात्रार्थकशब्दार्थेन यत्र वक्तृबोद्धव्ये त्याद्युक्त वक्वादि. साहचर्यादपरार्थों व्यज्यते तव व बोध्यम् । सवार्थस्येव प्राधान्यस्यक्तित्वात् उभय- सामर्थ्य च यवाने कार्यकशब्देन एकार्थशब्द न च एकस्यैव व्यङ्गस्य उपस्थापन तत्र व बोध्यम्। अखडारीऽथेति । प्रधानत्वं नेत्यस्य उभयवान्वयः । तेन शब्दात् प्रधानत्वेन तथा वाचाथांपेत्रया च प्रधानत्वं न भासते इत्यर्थः सथाच व्यञ्जकत्वे शब्दस्य प्राधान्य व्यङ्गस्य ध्वनिवनिर्वाहक वाच्यार्थापेक्षया प्राधान्यञ्चोकम् । अमलारणमिति अल- एरवभिन्नमित्यर्थः अलङ्कारमिति प्रामादिकः पाठः नञ्तत्पुरुष उत्तरपदैनाल- कारपदेन लिङ्ग परित्यागासम्भवात् । शब्दशतिव्य मलजारमाह। उल्लास्सेति। येन देवेन राजा कालकरवालं कणखा यमखरूपं खड्गं वा महान्यु वाइमिव उल्लास्य रिपूर्ण सकल एव प्रतापः रखे पराजलैर्निर्वापित: करवाल महाम्बुवाइमिवेति धारा खड़ गधारा जल मिवेति च पुरुषव्याघ्रादिसमास: मन ।

·काव्यप्रकाश निर्वापितः सकल एव रण रिपूणां धाराजलैस्त्रिजगति ज्वलित: प्रतापः ॥ अत्र वाक्यस्य असंवद्धार्थाभिधायकत्व मा प्रसासोदिति प्राकरणिकाप्राकरणिकयोरुपमानोपमेयभावः कल्पनीय इत्यत्र उपमालङ्कारो व्ययः । करवालमैव महाम्बुवाहं धारयैव जलैरिति च प्रतापेऽग्निरूपे मेघजेन जलन प्रताप- निर्वापणासम्भवात्। कीदृशः प्रताप: ? विजति ज्वलिती दीप्तः देवेन कौदर्शन नरठं कठिनमूजितमूर्जखलं गर्जितं यस्य ताशेन । इत्य राजपरे वाच्यार्थ ज्ञाते समभिव्याहारविशेषवलादने कार्थं देवादिपदानां सामर्थात् मेघमुल्लास्याग्नि- निर्वाहक इन्ट्रेऽपि व्यञ्जनया प्रतीयते तद्दारा राजनि इन्द्रीपमालङ्कारव्यङ्गाः तथाहि पालकरं कगारश्मि बालमहाम्ब वाहं नवीनमहामेघमुल्लास्य देवेन इन्द्रेण रिपूणां प्रतापः प्रकष्टस्तापी यस्य सोऽग्निरायमस्त्र धाराजलैः निर्वापितः इन्द्रस्य जरठी. जितगजितञ्च मेघहारा एवमिन्द्रेऽवगते तत्तुल्यो राजते इन्द्रीपमाप्यवगम्यते पन्यथा प्रकूता सम्बन्ध न्द्र प्रत्यायकशब्दप्रयोगोऽनुपयुक्तः स्यात् तत्र च वनस्तात्पर्यमेव प्रमाणमित्यभिप्रेत्य तत्व वक्रतात्पर्यसत्वादेव नानिष्टापत्तिरित्याह । पत्र ति। असम्बन्धस्य इन्द्ररूपार्थस्थाभिधायकत्व व्यञ्जकखं प्रसक्तमा स्यादि- त्यतस्तदुपमायां वकृतात्पर्य्यसत्त्वानृपतिरूपप्राकरणिकशकरूपाप्राकरगिएकयोरुप- मानीपमेयभाव उपमाकल्पनीयी व्यङ्गय दूत्यर्थः । नन्व वमलङ्गारव्यञ्जना कथमुदा- हतेत्यत आह इत्यत्र उपमालङ्कार इति तीरव वीके उपमालङ्कारी व्यङ्गय इत्यर्थः । बनेनीपमाया पलङ्गारत्वमेव दर्शितमित्यती न पौनरूत्तयम् अत्र उपमालङ्कारबोधी वत रनेनानिष्टप्रसचनतर्केण जायत इत्येव गायकता प्रदर्शितमिति भ्रमेण व्यञ्चनया बोधे तर्कस्यानुपयोग दृष्टा कल्पनीय इत्यत्र अनुमेय इत्यर्थं ब्याचष्टे चक्रवौं । तदैवी. पमाव्यङ्ग इत्यस्य पौनरुत्याभावश्च स्यादिति तन्न । उपमध्यां वक्तृतात्पर्याप्रमाणत- यैव पनिष्टापत्तितर्कस्य ग्रन्यकता प्रदर्शितत्वादन्यथा उपमानोपमेयभावस्यीपमाल- बाराभिन्नत्व नैकस्यैवानुमेयताव्यङ्गयतयोरनुनिसम्भवापत्तेः उपमानोपमेयभावस्य उपमाभिनत्वाङ्गीकारऽपि पनुमानानन्तरं शाब्दबोधी मास्ति कथमनुस्खानभिवतया उपमाया व्ययत्वमिति शब्दशक्तिमूलव्यङ्गयत्वा । विरोधालद्वारमाह।

·चतुर्थः उल्लासः । तिग्मरुचिरप्रतापी विधुरनिशाकडिभी मधुरलीलः । मतिमानतत्त्वत्ति: प्रतिपदपक्षाग्रणीविभाति भवान् ॥ अत्र एकैकस्य पदस्य द्विपदत्वे विरोधाभासः । अमित: समितः प्राप्त कईंहर्षद । प्रभो !। पहितः सहितः साधुयशोभिरसतामसि । अत्रापि विरोधाभासः । निरुपादानसम्भारमभित्तावेव तन्वते । जगचिव नमस्ती कलानाध्याय शूलिने । अत्र व्यतिरेकः! अलङ्कार्यस्यापि ब्राह्मणश्रमणन्यायेन १ अलङ्कारता। तिग्मति। हे विभो ! भवान् विभाति तिम्मी रुचिरश प्रतापी यस्य ताहमः तथा विधुराणां शत्रूणां निशात् कालरात्रिकत् तथा मधुरा खोला यस्थ तामा तथा मत्या मानतत्त्वं प्रमाणतत्त्व वृत्तियस्य तादृशः तथा प्रतिपदं पदेपदं पाया स्थगणानां अग्रणी पदं स्थानम् । अव ति। एकपदमत्र समासपदं विपदत्व त भजन विभत्यन्ततयां हिपदत्वे ज्ञात इति शेषः सथाच हिपदत्वज्ञानसाइचात् तदर्थयोर्विरोधोऽखण्डै क- पदेनैव व्यङ्ग्य इत्यर्थः तथाहि तिग्मरुचिः सूर्योऽप्रताप इत्येवं विधुनन्द्री निशाकरी भाशूभ्यश्च इत्येवं मति: पतत्व व्यवसायीत्येवं प्रतिपपचात्वादिभूतेत्य वञ्च विरोध पापातती व्यञ्जनया पाभासते। पदाभानापि विरोधाभासमाज। पमित इति । हे प्रभी! त्वमसताम् अहितोऽसि कीदृशः साधुयशीभिः सहित सथा समित् युद्ध ततः प्राप्तककरमित; अपरिछिन्नः श्रतएव हर्षदः। भवापीति मितशून्यत्वमितसहितत्वयोः हितसहितत्वहितशून्यत्वयोर्विरोधी व्यञ्च इत्यर्थः शब्दशक्तिमूलं व्यतिरेकालङ्कारमाह निरुपादानेति । तस्मै प्रसिद्धाय शूलिने नमः कौशाय नामाकारं जगत् अभितो भित्ताद्याश्रयनिरपेक्षं समवायिकारणपो- पादामसम्भवनिरपेक्षच तमते चन्द्रकलया माध्याय च भूतलाद्यावयपरमाखायु पादानसापेक्ष ऽपि तनिरपेक्षवारीपरूपेयं स्तुतिः । पवेदि। शिल्पचारीगेधक कलाशब्दालेख्य बोधकचिव शब्दयी: सामा ·काव्यप्रकाथे वस्तुमा यथा पंथित्र! ण एस्थ सत्थरमथि मणं पत्थरत्यले गामे । उमप्रपत्रोहरं पेकिवत्र उण जप वससि ता वससु॥ अत्र यदि उपभोगक्षमोऽसि तदा पास्खेति व्यज्यते । शनिरशनिश्च तमुच्च निहन्ति कुप्यसि नरैन्ट्र ! यस्मै त्वम्। यत्र प्रसीदसि पुनः, स भात्यु दारोऽनुदारश्च ॥ अत्र विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमकं कायं कुरुत इति ध्वन्यते । सरितालाद्युपादानसापेक्षभित्त्यधिकरणकाने ख्यालख कचिवकारादेलक्षण्यरूपो व्यति. कालकारी व्यय इत्यर्थः । ननु अलङ्काराणां हारादिवंदङ्ग प्रकर्षकत्व वक्ष्यने व्यावं तु तसवाखादपावले नाङ्गित्वादलकार्यस्यैव तस्यालङ्कारतयेव नास्ति कथमलद्धारो न्यतः इत्य यत इत्यत भाइ अलमार्यस्खापति। श्रमणः सयासी तहाशायां ब्राह्मण बाभावेऽपि यथा दशान्तरौयवाण्यात् बानपश्रमण इत्य च्यते तथा वाच्यतादशाया। मेषामलकारत्वाद्ययन्वऽपि पलङ्कार उच्यत इत्यर्थः । शब्दशक्तिमूल वस्तु मात्र- मार वस्तुमावमिति। पान्य ! नाव स्रस्तरमस्ति मनाक प्रस्तरस्थ ले ग्रामे । उन्नतपयीधरं प्रेक्ष्य यदि वससि तहस ॥ इति संस्कृतम् । निवासार्थिनं पथिकं प्रति स्वयं दूतिकाया उतिरियं समर शयनीयं कटं मना- गल्पमपि प्रस्तर एव वयं स्खपिम इति दर्शयति प्रस्तरस्थल इति । पयोधरं मेघम् । मनरादिनिवाससामग्री नास्त्येव मेघोतिदर्शनात् गतिप्रतिरोधमाश्रय यदि विश्वसि सतिष्ठ इति वाच्यार्थाभिप्रायः । शास्त्रशब्दस्यापि प्राक्तं सत्वरमिति। मत्यरमिति पाठान्तरे पत: प्राकसानेकार्थसत्यरपदस्थ समार्थ कपयोधरपदस्य च प्रम- रस्थं नायिकामन लाति ग्रहाति इति व्युत्पत्या प्रस्तरस्थलशब्दसच सामा- पत्रेति। परदारगमनमिषेधकशास्वमव नासौति प्रखर एक रतिनिवांही भविष्यतीति भावः ।

·चतुर्थः उल्लासः । अर्थशत्य अवोऽप्यर्थों व्यञ्जकः सम्भवी खतः ॥३८॥ प्रौढ़ोतिमावात् सिहो.वा कवेः तेनोम्भितस्य वा। वस्तु वाऽलङ्कतिर्वेति षड्भेदोऽसौ व्यनक्ति यत्३६ वस्त्वलकारमथवा तेनायं हादशात्मकः । अर्थशनाई दमाहे । अर्थश तौति । अर्थशक्य इवी प्यायत इति शेषः । सवार्थी व्यचक इत्यर्थः अर्थशक्त्य हवेऽपौति पाटान मुगम एवं व्यञ्जकः सीऽस्त्रिविध इत्याइ समावीति । अर्थन्त वायी लक्ष्यी व्ययोवेत्यव न नियमः कवेः प्रोढ़ीकिमारत्वात् कविना उम्भिनस्य निवसस्य वक्तु: प्रोडीकिमावाहा सिद्ध इत्यर्थः । प्रोटोक्तिः प्रतिभया वैचिवावहा अबीकोतिः मावपदात् प्रमाणान्तरव्यवच्छेद: तेन अलौक एवेत्यर्थः । विविधस्थ तस्य वस्वखाररूपताभेदात् षड्डिधत्वमाह । वस्तुवेति। षड्धिस्य व्यत्र कख वस्वलद्धाररूपदिहिव्यावशात् हादविधा व्यया इत्याह व्यक्ति यदित्यादि। त्यङ्ग्यवशादेव ध्वनित्वमती व्यवसायव ध्वनिसह्यामाह तेनामिति । प्रयमर्थशतय छेद की ध्वनिः । खतःसम्मवि पदार्थ व्याचष्टे तवेति । अपि तु इत्यर्थे यावदिति वहिरिति शब्दात् वहिःप्रमाणेनापौत्यर्थः । भोचित्येनापि प्रततिविशेष्यम्य तत्मजातीयविशेष्यान्तरम्य वा उक्तविशेषणवत्तया ग्टहीतत्वमौचित्य न साजात्यच्च प्रतविवक्षितसाआत्यसादृश्यात्मना प्रकृतविशेष्यनिष्ठधर्ममैव तेनाधरी मानकमलदमिति वक्ष्यमाणस्य रूपकस्य न खतःसम्भवित्व व्याघातः भारुण्यरूपापरसादृश्यरूपधर्मण सजातीयस्य कमलदलस्यैव मानकमबदलत्वरूपविशेषणशिष्ट्यग्रहात् । धवल कोत्ति वर्णनादौ प्रकत- विशेष्य कौत्तौं धावखयहो नात्य व अतस्तडिशिष्टत्व न यहीत. पटादिर्न तु कौनि- सनातीयः विवक्षितेन धावन कौयत्तिना साजाधाभावादिति तत्र प्रौढीतिरेव । तथा धर्मिल्लयामला: भार प्रति वक्ष्यमाणं रूपकमपि न स्वतःसम्माविभिन्न निश्यामवरूपसादृश्येन सजातीयत्वस्य समारकेणापि प्रमाणेन प्रयहादतसत्र न प्रौदीक्रिसिद्धोदाहरणत्वव्याघात: । एवमेव वक्ष्यमाणीदाहरणेषु विचार्य एवञ्च स्वत:- सम्भविवस्वलकारयोर्वस्खलझाररूपाश्चत्वारी व्ययाः। एवं प्रौढ़ीसिहयात् सिद्धार्थयो- सम्भावना ·काव्यप्रकाये खतः सम्भवी न केवलं भणितिमात्रनिष्यत्रो यावहिरपि औचित्येन सम्भाव्यमानः । कविना प्रतिभामात्रेण वहिरस- बपि निर्मित: कविनिबद्धन वा वनति विविधोऽपर इति विविध: वस्तु वाऽलङ्गारो वाऽसाविति षोढ़ा व्यञ्जक: तस्य वस्तु वालङ्कारो वा व्यङ्ग्य इति हादशभेदोऽर्थशक्त्यु वो ध्वनिः । क्रमेण उदाहरणम्। अलससिरोमणि धुत्ताणं अग्गिमो पुत्ति ! धणसमिद्धिमत्रो। इदि भणिएण णाङ्गी पप्फुलविलोअणा जाभा । पत्र ममैवोपभोग्य इति वस्तुना वस्तु व्यज्यते । धन्यासि या कथयसि प्रियसङ्गमेऽपि विश्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु । नीवों प्रति प्रणिहिते तु कर प्रियेण सख्यः शपामि यदि किश्चिदपि स्मरामि । ! रपि चत्वारचत्वार इति । एवं क्रमेण उदाह माह क्रमेणेति । तव स्वतःसम्प्रधि वस्तु व्य वस्तु आइपलसेति। अलसशिरोमणिधूतानामग्रिमः पुवि ! धनसमृद्धिमयः । इति भणितेन नताश्री प्रफुलविलीचना जाता ॥ इति संस्कृतम् । स्वयंवरार्थिन्यां कुमाऱ्या धाया वरपरीचनीतिरिय पूर्वार्द्धार्थस्य व्यञ्जनया कुमारी बीध्य वस्तु पाह। पत्रेति। पूर्वाधार्थस्य तु अलसत्व नामवासिरूपी धूतखन रतिविदग्धरूपी धनसमृद्धिमयत्वेन पदरिद्ररुपच व्ययभूतोऽर्थस्तादृशी वर एकतविशेष्योऽन्धी वा नमदृश चाप्रवासित्वादिविशेषणवत्तया ग्रहीत इति खतासम्मवित्व' तेन वस्तुना च ममैवेत्यादि वस्तु व्यज्यत इत्यर्थः। ईदृशं खतःसम्भवित्वमयेऽपि विचार्यम् । स्वतःसम्भव बस्तु व्यवमलसारमाह। धन्यासीति। राविधतालापिनीषु सखीषु मध्ये रतिकाले बालकथालापिनों काचित् सखौं प्रति पवादृश्याः मुख्या: सीझण्डीतिरिय विमचाटकमुपकथाया- ·चतुर्थः उल्लासः। पत्र त्वमधन्या अहन्तु धन्येति व्यतिरेकालङ्कारः । दर्यान्वगन्धगजकुम्भकपाटकूट- संक्रान्तनिन्नघनशोणितशोणशोचिः । वोळलोकि युधि कोपकषायकान्ति: कालीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाणः ॥ अत्र उपमालङ्कारेण सकलरिपुबलक्षयः क्षणात् करिष्यते इति वस्तु । गाढ़कान्तदशनक्षतव्यथामङ्कटादरिबधूजनस्य यः । अव ति। त्याह तन्न। मदीषत्वबुद्धिरूपेणाश्वासेम नायकप्रीतिभनकोपकथा रतान्तरेषु रतमध्ये षु बहष न त रतारम्भमावे म वा एतमध्य एव खोत्कर्षकथन त सर्वाः शावथित सख्य इति बहुवचनसम्बोधनं सामाजिकैः उपहसनीयत्वञ्च वीय व्ययमलङ्कारमाह। व्यपरक इति उपमानौतीक्तनायिकापेक्षया साधिक्यरूप इत्यर्थः अत्र चगडोदास: अधन्यवधीद्धृणां वक्तृतात्पर्य ग्रहदशायामेष अधन्यत्वसिद्धौ सम्यां धन्यात्वग्रहो पाधात् न जायत इयतोऽव त्वमधन्येति व्यतिरेकांशी लक्षणागम्य एव महन्तु धन्येयंश एव व्यञ्जमागम्य स्खथा च व्यतिरेकालङ्कारकदेश एव अव व्यय प्राकृतात्पर्य ग्रह पाहार्य धन्यत्वज्ञानस्य पशात् तात्पर्यग्रह तु ममा- हाथ धन्यत्वज्ञानस्य सम्भदेन मांश व्यतिरेकालङ्कारम्य व व्यात्वात् । स्वतः सम्भव्यलझारख्या वस्वाह। यस्य राज्ञ: करे पाण: खड्ग: कालीकटाक्ष व युधि संग्राम पौरय लीकि कीदृशः दन्धिी यो वैराणां गन्धगजोऽन्यगनवासक- मदगन्धी गजस्तस्य कुम्भस्थलरूपस्य कपाटस्य कुटेऽग्रभागे या संक्रान्तिः पर्धान खड्गस्यैव पतनं तया निघ्न समुल्य यहनशीणितं तेन शीणशीचि: कालौकटाक्षः कोशः कोपेन कषया कान्तिर्यस्य तादृशः । पत्र ति। उभयौरव शोणत्वबोधात् कटाक्षीपमा दृष्टचरैवेति यथोक- लक्षणवत:सम्भविभौ एव उपमा। मकनेति कालीकटाक्षस्य रिपुधातकत्वात् सखे खड्गेऽपि तत्प्रतीतः । खतः सम्भव्यलगारव्यश्चमलडारमाह। दपावति । रूपाण:

·११४ काव्यप्रकाश पोष्ठविद्रुमदलान्धमोचयनिर्दशन् युधि रुषा निजाधरम् ॥ अत्र विरोधालङ्कारण अधरनिर्दशनसमकालमेव शत्रवी व्यापादिता इति तुल्ययोगिता मम क्षत्याऽपि अन्यस्य क्षति- निवर्ततामिति तबुद्धिरुत्प्रेक्ष्यते इति उत्प्रेक्षा वा। एषु उदाहरणेषु खतःसम्भवी व्यञ्चकः । कैलासस्य प्रथमशिखरे वेणुसंभूर्छनाभिः श्रुत्वा कौति विबधरमणीगीयमानां यदीयाम् । सस्तापागाः सरसविसिनीकाण्डसञ्जातशङ्का दिमातङ्गाः श्रवणपुलिने हस्तमावर्तयन्ति । गादेति। यो राजा युधि रुषा निजाधरं निर्दशन् परिब जनस्य श्रीष्ठ रूपाणि विदुमदलानि प्रबालपवाणि गाढकान्तदशनचतव्यथास्पात् सङ्कटादमोचयत् क्रोधेन खाधरदंशनात् नत्पतिमारणे सति तस्य पतिकटं काघरदशनं न जायत इत्यर्थः प्रवालस्य पवाभावेऽपि तस्य वृक्षाकारत्वासम्माविते पवरूपणम् । अयं ति। विरोधोऽत्र पापातात एव भासमानी विरोधाभासः अधरदेशकला. घरव्यथामोचकत्वयोर्दश्यमानाधरभदैन वस्तुती विरोधाभावात् तस्य खत: सम्भवि- त्वन्तु स्पष्टमेन समकालमैवेति निर्दशनिति वर्तमाननिर्देशसचिव्यादिति भावः । तुल्यायोगितेति न च नियताना सकधर्मः सा पुनस्तुल्दयोगितति तल्लक्षणन नियतानां प्रततसकलामामेव वा एकविशेषणवंशिथ्यमित्यर्थस्य एककालत्योरधरदंशनशत्रु- व्यापादनयी: असम्भवात् कथमव तुलयोगितालङ्कार इति वाच्यम् ? तुल्ये एककाल योगितेति व्युत्पत्त्यनुसारेण हितीयसमुच्चयालङ्कारम्य व अव उक्तत्वात् तइत्यति सत्व- न्योन्य युगपद्यागुणक्रिया इति अन्यः स तु समुच्चय इति तदर्थः पव च व्यापादन- दंशनक्रिययोर्युगपत्ता। व्यङ्ग्यालङ्कारान्तरमप्याह मम क्षत्यापीति बुद्धिमत्प्रेक्ष्यत इति ईदृशबुद्धाव खाधरं दशतीत्यर्थः। कविप्रौढ़ोक्तिसिद्धार्थव्यङ्गयचतुष्के उदाहर्तव्ये साहश वस्तु व्यङ्ग वस्तु आह । कैलासस्पेति। कैलासस्य मुख्य शिखरे वेणसंमूच्छनाभिर्विशिष्टीकृत्य विवुध- रमणीभि र्गीयमानां यदीयां कौतिं श्रुत्वा श्रवणरूपे पुलिने मदीतीयोस्थितप्रदेश ·चतुर्थः उल्लासः । १२५ अत्र वस्तुना येषमप्यर्थाभिगमो नास्ति तेषामप्येवमादि- बुद्धिजननेन चमत्कारं करोति त्वत्कोर्तिरिति वस्तु ध्वन्यते । केसेसु बलामोडि तेण समरम्मि जसिरी गहिया। जह कन्दराहिं बिहुरा तस्स दिढ कंठअम्मि संठविश्रा || अव केशग्रहणावलोकनोद्दीपितमदना व कन्दरास्तबिधु- रान् कण्ठ गृह्णन्ति इति उत्प्रेक्षा एकत्र संग्रामे विजयदर्श- नात्तस्य अरयः प्रपलाय्य गुहासु तिष्ठन्तीति काव्यहेतुरलङ्कारः न प्रपलाय्य गतास्तचरिणोऽपि तु ततः पराभवं सम्भाव्य तान् कन्दरा न त्यजन्ति इति अपहृतिश्च । सस्तापागा दिमातङ्गाः हस्तमर्थात् श्रवणपुग्लिन एवं भावयन्ति भमयन्ति कृत इत्यवाह सरसविसिनीकागड़तया सातशङ्का यत: सरसविसिनीकागइम्य धाक. खन धवलया कीत्या तथा शङ्का उत्पद्यते इति भावः । हस्तावर्तनञ्च भक्षणार्थ ग्रहौतु सम्तापाङ्गत्वेन चाक्षुषशङ्का दर्शिता श्रवणेन धावल्लाग्रहात् श्रावणशङ्कानुप- पत्ते: नछना गगपर्याप्तिः तृतीया च विशेषण । पाति। वस्तुना कीर्तिदर्शनादुतशङ्कया हस्तिहस्तावर्तनरूपेण हस्तिनि तत्- सदृशे तथादर्शनात् कविप्रोढीत्येवं सिद्धेन इत्यर्थः । कविमोदीतिमिहवस्तु व्या मलङ्कार माह कैसे स्थिति । केशेषु बलात्कृत्य तेन समरे जयवीर्य होता। यथा कन्दराभिर्विधरास्तस्य दृढ़ कण्ठे संस्थापिता ॥ इति संस्कृतम् । तस्य विधुराः शत्रवः कन्दराभि: खकण्ठे यथा संस्थापितालथा केशेषु बलात् कृत्य जयंश्रीरलेन समरे ग्रहोता इति अन्वयः । तेन जिता: शत्रवः प्रपलाय्य गुहाम् तिष्ठन्तीति वनाव्य अयश्रियस्तेन कैशग्रहणरूपः कन्दराभिथ वकण्हे तदरिस्थापन रूपी वाक्यार्थः स्वतोऽसम्भवी प्रौढीत्या कविना साधित: । ताजा माह। अचंति के शयहणं कामभावन चुग्वनामित्यभिप्रायात् एकस्यास्नादृशहत्तान्तेन अन्यामामपि कामोद्दीप्तिर्भवतीति भावः हृदयनाह । केशग्रहणोद्दीपितति । केशग्रहणस्य कामभावहतुकत्वमृचकाभावात् -- ·काव्यप्रकाश गाढ़ालिङ्गणरहसुज्जम्मि दइए लहु समोसरह । माणस्मिणोणं माणो पोलणभीअव्व हिश्राहिम अत्र उत्प्रेक्षया प्रत्यालिङ्गनादि तत्र विजृम्भत इति वस्तु । जा ठेरं व हसन्तो कदवअणं बुरुहबदबिणिबेसा। दावेदि भुषणमण्डलमण बित्र जगह सा बाणी अत्र उत्प्रेक्षया चमत्कारैककारणम् नवं नवं जगत् अजल- अपरितुष्य नाह एकत्र संग्राम इति काव्यहेतुत्वलकार इति विजयदर्शमस्ख पलायन- हेतुत्वात् । अवापि । जयथियः केशग्रहणस्य कन्दराभिः कण्ठ परिस्थापनस्य च पनुपयी- गादपरितुष्यवाह न प्रपलाय्य ति । अत्र खपराभवसम्भावनायां जयश्रियः केशरय. मुपयुज्यते एव इत्यत्र व निर्भर; एवञ्च अपर तिश्च इति चकारी वार्थ एव बोध्यः । तर्था चात्र ध्यग्रालङ्कारशङ्करः इति चक्रवत्यतमसङ्गतं बोध्यम् । कविप्रौढ़ीक्रिसिद्धा- लङ्गारव्यङ्गम वस्तु आह । गाढ़ालिङ्गनेति। गाढ़ालिङ्गनरभसोद्यते दयिते लघु समपसरति । मनस्विनीनां मानः पीड़नभियव हृदयात् ॥ संस्कृतम् । रभसी बलात्कारः अत्र पौड़नभयं मानस्य मानसदृशज्ञानान्तरस्य वा नास्तीति खतोऽसम्भवित्वात्प्रेक्षायाः प्रौढ़ीक्या सिइ: प्रत्यालिङ्गनादोति मानभ्रश तस्यावश्य- म्भावात्। कविप्रौढ़ीनिमिद्धालङ्गारव्या मलङ्कारमाह। जा ठरमिति । या हदमिव हसन्ती कविवदनाम्ब सहवविनिवेशा । दर्शयति भवनमण्डलमन्यदिव जयति सा वाणी ॥ इति संस्कृतम् । ठेर वृद्ध ब्रह्माणमर्थात् मृष्ट्यन्यथात्वप्रदर्शनात् सृष्टिकारिणी ब्रह्मण एव उपहसमीय वीचित्यात्। वाणी चाल कवित्वरूपा न देवता कविवदने तस्या वासाभावात् । पजल जाजत्य व पाठः न तु मजल जासनेति तेन पद्मविषयस्थितया पनसामान्या. सनम्य ब्रह्मणोऽसनमुचितमिति लाभाय वदनेऽम्ब गहरूपणम् । पर्व ति। उत्प्रेक्षया हाससृष्ट्यन्यथात्वदर्शनसम्भावनारूपविविधया पचेतनायां कवित्वरूपवाण्यां तमशाचेननान्तर वा हासस्य मुट्यन्धथात्वदर्शनस्य च दर्शनात् खतोऽसम्भविन्या कविप्रौढ़ीक्तिसिइया । चमत्कार केति । हासीत्प्रेक्षया चमत्कारित्व न इसनीयं विधिकार्य मर्पत्य ·चतुर्थः उल्लासः । ११७ जाआसनस्था निर्मिमौत इति व्यतिरेकः । एषु कविप्रौदौति- माननिष्यत्रो व्यञ्जकः । जे लङ्कागिरिमेहलासु खलित्रा सम्भोखिमोरई- फारुफुलफणावलोकबलणे पत्ता दरिहत्तर्ण । ते एहिं मलआणिला विरहिणीणीसाससम्पकिणो जात्रा झत्ति सिसुत्तणे बि बहला तारुणपुरमा.वित्र ॥ अत्र नि:खासैः प्राप्त श्वया वायवः किं किं न कुर्वन्तीति वस्तुना वस्तु व्यज्यते। नवनवत्वस्य ख कायं चमत्कारित्वलाभः भुवनान्यत्व प्रदर्शनोत्प्रेक्षया च लाभ:। बजलजाबासनस्था इति हासीपपादकं खवलक्षण्यं मुखानस्य पजल जानत्वात् । कविनिवड्ववक्त प्रौढ़ी क्तिसिद्धवस्तुव्यङ्गा वस्तु पाह। ये लङ्गागिरिमेखलाभिस्खलिता: सम्भोगखिनीरगी. स्फारोत् फुल्ल फणावलोकवलने प्राप्ता दरिद्रत्वम् । ते इदानौं मलयानिला विरहिणौनिःश्वाससम्पकिणी जाता झटिति शिपुत्व'ऽपि वहलालारुस्यपूर्णा इव ॥ संस्कृतम् । कर्पूरमन्ना उकिरियम्। लङ्कागिरिमेखलाभिस्खलिताः । सुवेलस्य मेख- लातोऽभिम्खलिता मलयमागत्य ये वाता मलयानिलाः सम्मीगरिखनाना मुरगीणों स्फारया उत्फुल्लफमावस्या यत्कवलनं तस्मिन् सति दरिद्रत्व क्षीणत्व प्राप्ता ने इदानीं विरहिणोनामस्मादृशोनां निःश्वाससम्पर्कि: सन्त: शिशुवेऽपि चौणत्व ऽपि तारुण्यस्य पूर्णा इव सन्तः वहलाः पुष्टा जाता इत्यर्थः । आहारो हि गुण: म्बीणा- मित्यत आहारई गणम्य सम्भीगखिन्नत्वं न फणाबाहोन च ततोऽप्यधिकस्य लाभात् नाशाहारात् अतिक्षीगत्वलाभाय सम्भोगेल्यादिकम् । पव साहारण तौणत्वस्य निःश्वासन पुष्टत्वस्य च मलयानिले तत्महश वाय्य- तरेवा प्रदर्शनात् स्वतोऽसम्मवित्वात् कविनिवड नायिकापौढ़ीक: पसिद्धीऽयमों व्यञक इति। कविनिबनोदीक्निसिइवस्तु व्ययमलङ्कारमाह।

·११८ काव्यप्रकाश सहि ! विरजण माणस्थ मज्म धीरत्तर्णण आमासम् । पिअदंसबिहलंखलखणम्मि सहसत्ति तेण प्रोसरिभम् ॥ अत्र वस्तुनाऽकृतेऽपि प्रार्थने प्रसन्नेति विभावना प्रियदर्श- नस्य सौभाग्यबलं धैर्येण सोढुं न शक्यते इत्यत्प्रेक्षा वेति । उल्लोलकरअरअणक्वएहिं तुह लोअणेसु मह दिसाम् । रत्तं सु.पसानो कोबेणं पुणो इमे ण अकमि ॥ सहौति । सखि । विरचय मानस्य मम धीरनाथासम् । प्रियदर्शनविलक्षणे सहमति तेनापमृतम् । इति संस्कृतम् । प्रियदर्शनाद धष्टमानाया: सख्या मुक्तिरियं मम मानस्य स्थाने धीरत्वेन पोबास विरचर्या तत्वा प्रियदर्शनादिकाले व्याकुले चणे तेन धौरव न सहसा अपमृतमिति प्रत्यन्वयः । इति कारीऽव वाक्यसमाप्तिमावे। प्रवेति। चेतनस्य धैर्य स्ख स्थाने धौरव माशास विरचर्य वा प्रिय- दर्शनादिङ्गाले तत्सदृशाचेतनान्तरस्य वा पाश्चासदानपलायनयो: असम्भवात् स्वनी- इसम्बविना कविनिवनायिकाप्रौढोक्तिसिद्धेन तेन वस्तुना इत्यर्थः । कविनिबद्ध- वन प्रोढ़ी क्तिसिद्धालङ्कारव्या वन्तु बाह। चलीलेति । आद्रा करजरदनक्षतस्तव लोचनयीमम दत्तः । रकांशुकप्रसाद: कोपेन पुनरिमे नाक्रान्ते ॥ इति संस्कृतम् । नायका उपनायिकानखदन्तक्षतदर्शनात् कीपारुण नयनायाः चक्षुरामण्य- हेतुमनकर नायकं प्रत्य तिरियम् । तव इति पत्र पङ्ग इति शेषः । तथाच तवा भाद्री, करभरदनक्षतर्मम लीचनयोः रतांशुकं प्रसादी दत्त इत्यन्वयः इत्य तरा- लकारेणेति इत्यस्य प्रश्नस्य यदत्तरं लोचनयो: पतेन रकांशुकप्रसाददानपः प्रकतवाक्यार्थी चेतनेन क्षतेन प्रसाददानासम्मवात् कविमिबहाया नायिकाया: प्रौढ़ी के रसिडीऽलङ्काररूपतेन इत्यर्थः उत्तरथुतिमावतः प्रत्रस्य उन्ननयनं यति वक्ष्यमाणीतरालझारलक्षणाक्रान्तत्वात् । न केवल मिति मम पौत्य त्पादनाय त्वया यानि तानि प्रसङ्गीपितानि प्रसाददानानरेव मम प्रीतिमत्पादितेति पर्यव- सितार्थ: । म च प्रसाददानं वाच्यमेव तत् कथं व्यङ्ग्यतया दर्शितमिति वाच' चचुषि ·चतुर्थ: उल्लासः । ११८ पत्र किमिति लोचने कुपिते वहसि ? इति उत्तरालक्षा- रेण न केवलमा नख क्षतानि गोपयसि यावत्तेषामहं प्रसाद पात्र जाति वस्तु । महिलासहस्मभरिए तुह हिपए सुहा ! सा अमाअन्ती । पणुदिणमणमअम्मा अङ्गं तणु अबि तलुए प्रत्व हेत्वलङ्कारण तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये न वन- ते इति विशेषोक्तिः । एषु कविनिबहवक्त प्रौढोक्तिमावनिष्पन- शरीरो व्यनकः । एवं द्वादश भेदाः । तनयतौति तन प्रसाददानस्य वाच्यते पि चतुमल्याः प्रमादपावत्वस्य व्ययत्वादव कविनिवड वक्तृप्रौढ़ी तिमिद्यालङ्कार व्यङ्गामलङ्कारमाह महिलति । महिलामहखभरिम तव हृदय सुभग । सा अमान्ती। दिवसमनन्य कमां पङ्ग तन्वपि तनयति ॥ इति संस्कृतम् । महिलासहस्रेण भरिने पूरिते अमान्ती अवकाशमलभमाना दिवसं व्याप्य करीति तनु शब्दात् तत्करीत्यर्थे कारितम्। अव हृदयेऽवकाशा- खामोऽङ्गतनूकरणे हेतुरलङ्कारः स च शरौरिण्या: परमनसि वासलाभासम्भवात् तम्यां तमदृश्यां वा असम्भवौति कविनिवदूतीप्रौढीत्या सिद्धः म वर्तत इति समयतोति बत्तमाननिर्देशवलादधनाप्य हत्तिलाभः । विशषीनिरिति विशेषोक्तिी- रखण्डेषु कारणेषु फलावच इति तल्लक्षणं फलावच: फलाभावीकिः। एक इति शब्दशक्तिव्यङ्गयस्यार्थशक्तिव्यत्रयस्य च प्रश्चितत्वात् तदुभयव्यङ्गाप्रपञ्चस्य सत्प्रपञ्चे। मैव गतार्थत्वादिति भावः । पतन्नेति राविवर्णनमव प्रक्रान्त तथा च श्यामारात्रि- रिति वाधार्थः पतन्द्र चन्द्रोऽनलसेन्दुः तारका नचवाग्यि सरखा यस्या इति विग्रहः। पत्र नायिका तदुपमा च राखो व्यङ्गया तव नायिकाव्यनने समुद्दीपितमन्मथे- व्येकार्थक शब्दार्थस्य यथा सामर्थ्य तथा अनेकायामां श्यामाप्सरलचन्द्रशब्दामामपि सामर्थ्य तथाहि शीतकाले भवेदुगा गोमे च मुखगीतला। सर्वावयवशीभावा मा श्यामा परिकीर्तिता इति परिभाषया श्यामाशब्दस्य नायिकैव हितीयार्थ: तस्या विशेषणहयञ्च चन्द्रतरलशब्दयोः कर्पूरहारहारमध्यभी कपो रिवीयाथों ·१२. জায়জাম शब्दार्थोभयभूरेकः वथा। अतन्द्र चन्द्राभरणा,समुद्दौपितमन्मथा। तारकातरला श्यामा सानन्दं न करोति कम् ॥ प्रत्रोपमा व्यङ्ग्या। भेदा अष्टादशाऽस्य तत् ॥ ४० ॥ अस्यति ध्वनेः । ननु रसादीनां बहुभेदत्वे न कथमष्टादशेत्यत आह रसादौनामनन्तत्वात् भेद एकोहि गण्यते । सम्भव बनल्पकर्पूराभरणा तारकातुल्लहारमध्यगा इत्यर्थात् समुद्दीपितमन्मथेत्यव पुर:- स्थापिवमन्मथेति करणे तादृशार्थस्य कविप्रौढ़ीतिसिद्धत्व न भेदसमावेऽपि गतार्थ- त्वात् प्रपञ्चानादरेण व एक इत्य कमवधातव्य चक्रवर्ती तु एतादृशमद्दर्शितप्रपञ्च- सम्भवानवधानादेक इत्यवालङ्कारमावस्य व सम्भवं वौज व्याचष्टे । ननु निरुपादानस- भवमिन्यादावपि अनेकार्थयोः कलाशब्दचिवशब्दयोः इव वा ताशनिरुपादानेत्यादि शब्दार्थानामपि सामाशिवकरतातिरेकयोwङ्गात्वेन तत्र अपि उभयकि- व्यङ्गत्वस्यैव प्रशक्तिरिति चेत्र। एकस्मिन् व्यङ्का परस्परनिरपेक्ष कैकस्य व्यनकत्व- एव उभय शक्य त्यत्वा तु परस्परसापेक्षस्य भवति हि निरुपादानत्यादि शब्दार्थानां चित्रकलाशब्दसापचयव चित्रकरव्यम्बकत्व न खतस्तथीको सर्वतो वलक्षण्य स्यैव प्राप्तेन तु चिवकरात् प्रकृते तु अतन्द्रेत्यादि निरपेक्षयैव मन्यथीद्दीप- कतया नायिकाव्यञ्जनसम्भव एव इत्यवधातव्यम्। भेदा अष्टादशेति । अर्थान्तरसंक्रमितात्यन्ततिरस्कृतवाच्यौ हो असंलक्ष्यक्रमव्या- भवनिरकः शन्द शक्युद्धवी ही अर्थशत्य दवा बादश उभयशक्त्य हव एकः इति षष्टादश भेदाः। परस्परदर्शनादिजलकेसन्ताः पनुभावाः सर्वत्रैव परमरीत्यस्यान्वयः सूर्यास्त. मयेत्यादि उद्दीपनानि वर्णनञ्च मायिकया नायकं प्रति नायकेन च नायिका प्रति कथनं न तु कविना वर्णनं मायकनायिकाभ्यां तस्याज्ञासत्वे तदीयरत्युद्दौपमत्वासम्भ- वात् भेदा इति भदका इत्यर्थः । देशकार्मति तयी: खर्गीयत्वमयं वादित्वे खर्ग:

·चतुर्थः उल्लासः । १२१ अनन्तत्वादिति तथाहि नव रसाः तत्र शृङ्गारस्य हौ भेदी सम्भोगो विप्रलम्भव, सम्भोगस्याऽपि परस्परावलोकनालिङ्गनप- रिचुम्बनादिकुसुमोञ्चयजलकेलिसूर्यास्तमयचन्द्रोदयषडतुवर्ण- नादयो बहवो भेदाः, विप्रलम्भस्याभिलाषादय उत्ताः, तयो- रपि षिभानुभावयभिचारिवैचित्रा, तत्रापि नायकयोः उत्त- ममध्यमाधमप्रकृतित्वम्, तत्रापि देशकालावस्थादिभेदा इति एकस्य व रसस्यानन्त्य का गणना तु अन्य षाम् । असंलक्ष्यक्र- मत्वन्तु सामान्यमाश्रित्य पक्षिध्वनिभेद एक एव गण्यते । वाक्ये हात्यः हुप्रस्थ इति शब्दार्थोभयक्तिमूलः । पदऽप्यन्ये । अपिशब्दादाक्येऽपि। एकावयवस्थितेन भूषणेन कामि- भीव पदद्योत्येन व्यङ्ग्यन वाक्यव्यङ्ग्या भारती भासते। तत्र पदप्रकाश्यत्वे क्रमेण उदाहरणानि । मादिदेश: वसन्तादिकालीयत्वं वसन्तादिः कालः वायवयःसन्धियौवनाद्या अवस्था वाक्य इति वाक्य एवेत्यर्थः । व्ययत्व सप्तम्यर्थ: वाक्यमात्रय जय इत्यर्थः । अनेकार्थकैकार्थकशब्दाभ्यामकव्याने व्याकयीवाक्यत्वस्यैव नियतत्वादिति भावः । पदेऽपौति पद व्यङ्गया अपौत्यर्थः । यद्यपि डाल्यस्तदन्ये सप्तदश च व्यङ्गरूपा एव न ध्वनिकाव्यरूपास्तथापि तत्परिभाषयैव तहतः काव्यस्यापि तथा परिभाषेत्यवधेयम् । अपि शब्दादिति। उक्तसमुच्चयपरीऽपिशब्द इत्यर्थः पदव्यझ्यानां सप्त- दशानां महावाक्य व्ययीपकारकत्वमित्याह एकावयवेति । भारती व महावाक्य व्यधार्थरुप काव्यं काव्या शब्दार्थोभयात्मकत्वात्तस्य महावाक्यव्यङ्गयस्य उपकारकत्व पदद्योत्योऽर्थस्येत्य का पदयीत्येन इत्यनेन पदस्य कचिद् व्यङ्गान्तरधीतनात् कचित् च महावाक्यव्यजानिष्ठप्रकर्षीतनात् तदुपकारकार्थप्रकाशकतेति तत्सद्दाहरणे दर्श यिष्यामः । एकावयवलं भूषव्यं नासिकास्थमौक्रिकादिपदं प्रकाश्यत इति महावाक्य- - .

·१२२ काव्यप्रकाश यस्य मित्राणि मित्राणि शत्रव शत्रवस्तथा। अनुकम्पोऽनुकम्पाश्च स जातः स च जीवति ॥ [१] पत्र वितीयमित्रादिशब्दा प्राखस्तत्वनियन्त्रणवस्ने हया- चत्वादिसंक्रमितवाच्याः । खलबबहारा दोसन्ति दारुणा जहवि तहबि धीराणम् । हिप्रबअरमबहुमा ण हु बवसाधा बिमुज्झन्ति ॥ [२] अत्र विमुद्यन्तीति । न्यायीपकारकाणां व्यङ्गयामामुक्तसप्तदशानां पदप्रकाश्यत्व इत्यथः । पदप्रकाश्यत्व इति कचित् पाठस्तदा च पदात्प्रकाशी येषामिति बहुव्रीहिः पदत्वञ्च वाक्यभिनवमेव विवचितं वाक्यञ्च क्रिया वा कारकान्वितेति कीषीत लक्षणमव विवक्षितं तेन उपसर्ग- विशिष्टाया नबर्यान्विबाया या आख्यातिकक्रियायाः समासाभावेऽपि पदत्वमेव अती विमुह्यन्ति इत्यस्या न चलतीत्यस्याश्च क्रियाया वक्ष्यमाणं पदत्वमुपपन्नं कर्मण इति लक्षणायमूलध्वनिक्रमणेत्यर्थः । यस्य मित्राणीति तदपकारे देषोऽनुकम्पा तथाच देष्थापकारको जनोऽनुकम्पाः स्नेहपावन्नु हितोयानुकम्पा पदार्थ. नेह उपकार्य- वन सदैव मानमती भेदः । अव नियंत्रणव नि:शेषण यन्त्रणं पौड़न यषां तत्त्व प्राश्वस्तादयो लक्ष्याः पाश्वस्तादिकञ्च लक्ष्यतावच्छेद कमर्थान्तरं तेन रूपेण प्रतीयमानमिन्द्रादिरूपवाच्यार्था इत्यर्थः । एकैकवाच्यस्थ कैकमित्रादि लाक्षणिक- पदानामत्र उपनीक्यपुरुषस्य मिवादावुचितव्यवहारित्व व्यङ्गय तच महावाक्य- व्यजस्व सहिषयभावस्य उपकारकमिति पदव्य धन वाक्यव्यङ्गावत् काव्यशोभा बोध्या यद्यपि त्वाममोत्यादावपि व्यन्नकानां वचमीत्यायेकैकपदानामेकैकवाक्य एवं स्थितिरिति तवापि न वाक्यप्रकाध्यतासम्भवसथापि तत्र वचमोति क्रियायाः कर्म- भावेनैव विदुषामित्यादेरुकत्वात् कारकान्वितक्रियारूपवाक्यमेव तव व्यनकम् पत्र तु यस्य स इत्यनयीर्यत्तदीर्विशेष्यविशेषणभावमाव' न कारकाविवक्रियारपवाक्यत्व- मिति पदमेव व्यञ्जकम्। अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य लाक्षणिकव्ययम्। महावाक्यः व्यायीपकारकमाह खलब्यवहारति । खलव्यवहारा दृश्यन्ते दारुणा यद्यपि तथापि धौराणाम् । इदयवयस्थबहुमता न हि व्यवसाया वा विसन्ति ॥ इति संकतम् ।

·चतुर्थः उल्लासः । १२३ लावण्यं तदसौ कान्तिस्तदूपं स वचःक्रमः। तदा सुधास्पदमभूदधुना तु ज्वरो महान् ॥ अत्र तदादिपदैरनुभवैकगोचरा अर्थाः प्रकाश्यन्त । यथा वा मुग्धे ! मुग्धतयैव नेतुमखिल: काल: किमारभ्यते ? मानं धत्व, तिं बधान. ऋजतां दूर कुरु, प्रेयसि । कतमझेतनायकानागमनील्कण्ठित बीय इन्य प्रति नायिकाया पाश्वासनीतिी - रियं न विमयन्तीति न विपरीता भवन्तीत्यर्थः । खेल एव विपरीत गवहारी मम प्रियन्तु धौरी न तथेति वाक्यार्थः। अचंति विमीहस्य प्राणिधर्मस्य व्यवहार बाधात् विपरीते लाक्षणिक विमुह्यनीति पद मत्यन्ततिरस्कृत वाच्य तन उक्तरीत्या पदमेव तद्यञ्च धौर स्वप्रियमहत्व महावाक्यव्यङ्ग-वं एङ्गारस्योपकारके बीध्य वाक्यप्रकाश तु उपकतं बहुँ यवत्यादि यदुदाहृतं तवे कवाक्य स्थितत्वायत्रकसकललाक्षणिकपदानां वाक्यमेव तब व्यन- कम् । असंलक्ष्यक्रमपदव्य महावाकाव्य श्योपकारकमाह । लावण्यं तदिति। अत्र तदादिपदैरिति एकैकवाक्यस्थितः इति शेषः । न च सर्वेषां वाक्यानां तदा सुधास्पदमभूदित्यवान्वयादेकवाक्यतेति वायं तदन्वयमन- पेक्ष्याषि लावण्यं तदित्यस्यैव क्रियानन्वितस्य व्यञ्जकत्वात् । अनुभवैकेति प्रकाश्यन्ते शक्य वेति शेषः बुद्धिस्थ वन सदादिपदशक्त: तद्ययश्च पत्र महावाक्यव्यङ्ग्यविप्र- खम्भोपकारकसनिष्टः प्रकर्षः पूर्वानुभूतसुखहेतुनाने विप्रलम्भातिशयात्। स च प्रकर्षोऽसलक्ष्यक्रमहचित्वादसंवक्ष्यक्रम एवेति प्रकतीदाहरणता केचित् तु अनुभवै- कति व्यशार्थप्रदर्शनमेव कृतं घटत्वादिरूपेनैव सदादिपदशक्रनुभबैकगीचरत्वादिना व्यत्वादेवत्याहुः ला । अनुभवैकगोचरवादिरूपव्ययार्थस्य वस्तुरूपत्वेन पसंलक्ष्य- क्रमव्यत्रीदाहरणतानुपपत्तेः पती विप्रलम्भप्रकर्ष एवाव व्ययः । विप्रलम्भीप- कारकप्रकर्षव्यञ्जकपदमुदाहत्य सम्भोगीपकारकप्रकर्षव्यञ्चक पदमुदाह माह यथा वति । पत्याववक्रभावां सखौं वक्रभावकरणार्थ मुत्तेजयन्त्याः सख्या उकिरियं सख्या एवं प्रबोधिता माथिका तां सखौं नीचैः शंस इत्यादिरूपं प्रतिवचः प्रत्युत्तरं भौतानमा सती घाइत्यर्थः । प्रतिबोधनीयमर्थमाह।

·१२४ काव्यप्रकाश सख्यैवं प्रतिबोधिता प्रतिवचस्तामाह भीतानना, नीचैः शंस हृदि स्थितो हि ननु मे प्राणेश्वरः श्रोथति ॥ [३] अत्र भौताननेति एतेन हि नीचैः शंसनविधानस्य युक्ताता गम्यते। भावादीनां पदप्रकाश्यत्वेऽधिकं न वैचित्रामिति न तदुदायिते । रुधिरविसरप्रसाधितकरालकरबालरुचिरभुजपरिधः । झटिति च कुटिविटशितललाटपट्टो विभाति नपभीमः ॥[8] - मुग्ध इत्यादि। मुग्ध ! उपदेशाय हान्यूढ़े ! मुग्धतया वक्रभावानभिज्ञतया- ऽखिली भूतवर्तमानमाविरूपः भारम्भवशात् भाविकालस्यापि तथात्वज्ञानं धत्ख रहाण वधान निगड़ताङ्गुरु प्रियरतावुत्कण्ठिता माभूरित्यर्थः ऋजुतामवक्रमा प्रति वच इत्यस्य मानं धत्खेत्यादि वाक्यं प्रति नीचैः शंसत्याहेति वार्थः । अन ति। नाकियायाः सम्भोगराङ्गारोऽत्र महावाक्यव्यङ्गग्रस्तत्प्रकर्षश्च भीतानने- त्यस्य व्यङ्गाः तदप्रीतिजनकवाक्य श्रवणात् भयन अनुरागात्मकरतेरतिशयलाभात् भौताननत्वानुपादाने तु तदुक्त : प्रतारणरूपताप्यवगम्यत इति भावः । युक्ततागम्यत इति अनुरागातिशयादेव तदप्रीतिजमकवाक्यनिषेधस्य युक्ततेत्यर्थः शून्य वासरह- मित्यादौ तु न तादृशं किमपि पदमिति तत्र वाक्यप्रकाश्य तैव । न अधिक वैचित्रामिति पदप्रकाश्यस्य रसानां प्रकर्षस्य यथा वैचित्रमाखादजनकत्वं भावा- दीनां प्रकर्षस्य तथात्वेऽपि तथैवाखादजनकात्वं न ततोऽधिकमित्यर्थः । নদী तु अमृतस्य कणापि यथा आखाद्या तथा पदप्रकाश्यतया अल्पीयानपि रस- कण आस्वाद्य इति तव वैचित्रामस्य व मधुतुल्यानां मावादौनान्तु कणा नाखायेति तत्र वैचिवाभाव एव दर्शिती न अधिकमित्यनेन इत्याह । सन्न व्यञ्जकास्याल्पवन व्यङ्ग्यस्य पल्पत्वाभावात् न हि महाप्रदीपव्ययात् घटादल्पप्रदीपव्यापी घटीऽल्प: सथा कान्तादरादिरूपविषयमावभेदी रसभावयोरिति तयोराखाद्यतायां न्यूमाधिक्या- भावात् रसभावयीमहावाक्यभावव्याययोः प्रकर्षमैव पदव्यङ्गयत्वेन तवामत- मधुदृष्टान्तीचित्येन रसभावयीतदृष्टान्तानौचित्याचेति पवधातव्यम् । महावाक्य- ध्यङ्गयीपकारक पदप्रकाश्यं शब्दशतिमूलमलद्वारमाह। रुधिरेति। विसरः रक्षणं प्रसाधितः कृतमण्डमः कराली भीषणः करवाला खाः परिधी मुगरः विहितः उच्चनीचीकत: पहः स्फारदेश: भीमी भीषणीयः । चक्र ·१२५ चतुर्थ: उल्लासः। अत्र भोषणीयस्य भीमसेन उपमानम् । भुक्तिमुक्तिकदेकान्तसमादेशनतत्परः । कस्य नानन्दनिस्वन्दं विदधाति सदागमः ॥ [५] काचित् स तदायिनमेवं मुख्यया वृत्त्या शंसति । सायं सानमुपामित, मलयजेनाङ्ग समालेपितम् यातोऽस्ताचलमौलिमम्बरमणिविश्रब्धमन्दा गतिः । उपमा अति। भीमपदतिमहिना भौममेनीपमा सवा इत्याह भीषणीयोति । चाव महावाक्यव्यङ्ग्यराजविषयभावीपकारिका भौमसेनीपमया राज्ञः प्रकर्षात् उल्लास्य यादी तु कालकरवालप्रतापादेव शब्दानामनेकेषामेव प्रत्ये के पहत्त्वेऽपि वैशिष्ट्यादिव्यञ्जकत्वन एकवाकासापनत्वादकवाक्यस्थत्वाच्च वाक्यमेव व्यन के शब्दशक्तिमूलं पदप्रकाश्य महावाक्यव्यङ्ग्योपकारक वस्तु पाह भुनौति । अनान्तरसन्निधौ सङ्केतदायिनि उपनायके उपस्थिते खहर्ष पुराणादिशास्त्रप्रशंसा- व्याजेन सूचयन्त्या: उक्तिरियं मदागमः पुराणादि सच्छास्त्र कस्य जनस्य आनन्द- निस्सन्द हषाविर्भावं न करोति कीदृशः भुक्तिः खर्गभोगी मुक्तिरपवर्ग: तत्कत. एकान्ते समादेशन तत्त्वज्ञानं तपरस्तजनक इति वाक्यार्थस्तु सत्पुरुषस्य गमनम् । भुक्तिमुक्ती सुरतीपभोगग्रहकर्मपरित्यागौ एकान्तसमादेशनं रहस्यीपदेश: स च वस्तुरूपमहावाक्य व्यङ्ग्योपनायकविषयरसाभासप्रकर्षक: चैवमेकचाक्य- स्थानामनेकपदानामन व्यञ्जकत्वेन वाक्यप्रकाश्यतैवेति वाच्य सदागमपदमाव. स्य वानेकार्थत्व' भुक्तिमुक्त्यादिपदानां तु एकेनैव रूपेण वाक्यव्यङ्ग्यविशेषबोधकत्वेन मानेकार्थकलमतः सदागम इत्य वैव शब्दशक्तिमूलत्वात् वाकामेव न तु एकवाक्य- स्थत्व नैकवाक्यत्व व्यङ्गभेद एकवाक्यस्थत्व ऽपि पदत्वस्यैव तदप्राप्तिमहादुःखेत्यादी अभ्य पगन्तव्यत्वात् तथा मित्वनं विना एकैकस्य एकव्यङ्गायनकलेऽपि पदत्व मेव लावण्यं तदसावित्यत्र बोध्य लव कैकैनैव विप्रलम्भप्रकर्षधोतनात् । पर्व ति मुख्यया उद्देश्यबीनिवाहकत्व न प्रधानोभूतया व्यञ्जनयेत्यर्थः । प्रमुख्य येत्यपि कचि- पाठः सुगम एव। खत: सम्भविवस्तुव्यय पदप्रकाश्य वस्तु महावाक्यव्यवधीप- न कारकमाह। सायमिति । उपनायकेन पथि उपभुना सातागतो सखीमुपसहन्याः उकि.

·१२६ काव्यप्रकाश पाश्चयं तव सौकुमार्यमभितः कान्ताऽसि येनाधुना नेत्रबन्दममीलनव्यतिकरं शक्नोति ते मासितुम् ॥ [१] अत्र वस्तुना कृतपरपुरुषपरिचया साताऽसीति वस्तु प्रधुनापदद्योत्य व्यज्यते। तदप्राप्तिमहादुःखविलौनाशेषपातका। तचिन्ताविपुलाबादक्षीणपुण्यचया तथा । रियम् । तव सौकुमार्यमाश्चर्य येन सौकुमायण अभितः सर्वतः एव लान्तासि यतः से तव नेवहा मौलनव्यतिकरण बहुवारनिमौलनेन रहितं यथा स्यात् तथा पासित स्थातुं न शक्नोति लान्ते: सौकुमार्यमावाधीनत्व साधयितु वम अमाधीनत्व निर. स्थति सायमिति मलयजेनेति च एतद्दयेन वर्मश्रमनाशात् सायमन सायाङ्गस्त्रि- महात्मकस्तवातपाधौनाया अपि लान्तः सम्भवादाह यातोऽसीति द्रुतगत्यापि कान्तिसम्मवात् आह विश्रब्धति भयादिरहिता मन्दा शनैः विश्वमत्रागति रित्यपि पाठः । बचेति । महावाक्यार्थरूपपस्तुनः खतःसम्भविनी हयं व्ययम्। अधुना. पदद्यीत्य क़तपरपुरुषेत्यादिकं वस्तु तदधीन उपहासच । तब उपहामशीपकारक कतपरपुरुषत्यादिकं तस्याधुनापदद्योत्यता च दिनान्तरे एवं क्लान्यभावेनाधुना तथा वन हेतुविशेषसूचनात्। अलमशिरोमणीत्यादौ तु पलस इत्यादधनसमृद्धीत्यादेश्व व्यञ्जकस्य पदत्वे ऽपि धूर्तानामग्रिम इत्यस्य वाक्यत्वात् खव्यवहारा मिलित्वा ममैवेत्या- द्यकव्यङ्गत्रव्यमकत्वादकवाक्यत्वेन च वाक्यप्रकाश्यता। खतःसम्भविवस्तुव्यङ्गा पदप्रकाश्यमलङ्कारं महावाक्यव्यङ्गयीपकारकमाइ। पद्ययेन नगसूतिं जग- जनक कण चिन्तयन्ती अम्बा गीपकन्यका निरुक्तासतया प्रतिकडमाणपायुतया मुक्ति गता हरण वियोगममा मुक्ता बभूवेत्यर्थः पापपुण्योभयतयादेव मुक्तिरित्यत- तस्याः समस्तपापक्षयमुपपादयति । सदप्राप्तौति । सदप्राप्तिदुःखस्यात्य त्कटत्वेन समस्तपातकफलमेव तदिति सडोगादिव समसतनाश इत्यर्थः समस्तपुण्यक्षयमुपपादयति तश्चिन्त ति । तादृशाका- दम्य उत्कटत्वात् समस्तपुण्यफलमेवासाविति तनोगेनैव समस्ततमाश इत्यर्थः ब्रम- चिन्तन विमा न मुक्तिरियत माह चिन्तयन्तीति ।

·१२० चतुर्थः उल्लासः । चिन्तयन्ती जगत्सूर्ति परब्रह्मवरूपिणम् । निरुछासतया मुक्ति गताऽन्या गोपकन्यका ॥ [0] अत्र जन्मसहस्रैरुपभोतव्यानि दुष्क तसुक्कतफलानि वियो- गदुःखचिन्तनाद्वादाभ्यामनुभूतानौति उत्तम्, एवञ्च अशेषचय- पदद्योत्ये अतिशयोक्ती॥ क्षणदाऽसावक्षणदा, वनमवन, व्यसनमव्यसनम् । वत वीर ! तव विषतां परानखे त्वयि परामुखं सर्वम् ॥ [८] अवेति । अव समस्तपापपुण्यचयात् मुक्तिप्राप्तिकपी वाक्यार्थः स्वतःसम्भवि वस्तु सागौ महावाक्यव्यङ्गनगीपी विप्रलम्भीपकारिकावतिशयीत्यलङ्कारौ पदहयद्योन्या- वाह। जन्मसहवैरिति। अतिशयोनी इति समतदुष्कृतफलानां तदप्राप्तिदुःखतया समस्त सुक्कतफलानां तचिन्ताहादतया चाध्यासस्य व्यङ्गयत्वादतिशयोक्तिहयं व्यजा मित्यर्थः वक्ष्यति निगोर्खाध्यवसामन्तु प्रकृतस्य परण यत् । विज्ञ यातिशयोक्तिः सेति प्रकृतस्याव समस्त पापफलानो समस्तपुण्यफलानाञ्च अप्रकततदप्राप्तिदुःखेन तचिन्तालादेन च खाभेदेन अध्यासात् निगरमञ्च खवाचकशब्देनानुपादानं तनाव पापपुण्यफलानामनुपाचत्वात् तेषां प्रकतत्वञ्ज प्रकतमुक्त्युपयोगित्वात्। तयोरशेष- चयपदप्रकाश्यत्वन्तु तन्महिम्ने वाध्यासविषयफलानां सामस्त्यलाभात् पशेषचय-- पदयीरकवाक्यस्थत्वेऽपि स्वव्ययभेदात् तद्दारा अपरैकव्यञ्जकत्वाभावाच्च पदत्वमेव धन्यासीत्यादौ तु न किमपि पदं तादृशमिति वाक्यमेव व्यञ्जकम्। खत: सम्भव्य- लद्धारव्यङ्ग पदप्रकाश्य महावाक्यव्यङ्गीपकारक वस्तु पाह। क्षणदेति। पक्षणदा अनुवत्मवदा प्रवनं रक्षकं शवूणां पलायनस्थानत्वात् व्यसनं धूतनत्यादि भन्यसनमविस्तीर्ण दुःखदशायां तदविस्तारात् यहा परिभिर्व्यसनं क्षेपणं तादृशं व्यसनमापदित्यर्थः त्वदादिष्टा बत विषन्तः शिरसाक्षिप्ता नि:सारिता इत्यर्थः अथच पक्षणदा पराविः भवन मनरण्यम् पव्यसनं व्यसनभित्रमिति ।

·काव्यप्रकाश अत्र शब्दशक्तिमूलविरोधाङ्ग नार्थान्तरन्यासेन विधिरपि त्वामनुवर्तत इति सर्वपदद्योत्यं वृस्तु । तुह वल्लहस्म गोसम्मि आसि अहरो मिलाणकमलदलो। इअ णबबहुधा सीजण कुणदू बअणं महोसम्म हम् ॥ [2] अत्र रूपकेण वयाऽस्य मुहुर्मुहुः परिचुम्बनं तथा कृतं, येन म्लानत्वमिति मिलाणादिपदद्योत्यं काव्यलिङ्गम्। एषु खतःसम्भवी व्यञ्जकः । शब्दशक्तिमूलव्यञ्जनया क्षणदादीनां क्षणदात्वादिपराङ्मुखत्वे विरुद्ध वते. प्यादिना अर्थान्तरन्यासमाह पराङ्मुखे त्वयौति । स चार्थान्तरन्यासी दृष्टचरत्वात् खतः सम्भव्येव तद्यायसर्वपदद्यीत्य वस्तु महावाक्य व्यङ्गयोपकारकमाइ । पत्र शब्दशक्तीति विरोधाङ्गन विरीधनिर्वाचन महावाक्यव्यङ्गयोऽव राज- विषयभावः। विधिरपीत्यादिकं वस्तु तदुपकारकं सर्वपदद्योत्यमिति सर्वत्वेन विधेरपि प्राप्तेः न च तस्य सर्वपदवाच्यवन कथं व्यङ्ग्यत्वमिति वाच्य वैरेषु पराड्- मुखत्वान्वये तस्य वाच्यत्वेऽपि तस्य तदनुवर्तनस्य विधित्व'म रूपेण तस्य च व्यङ्गत्वा- देव। दपान्धगधगत्यादौ न किमपि पदं तादृश व्यञ्जकमिति । तत्र वाक्यमेव व्यञ्जकं न च कालीकटाक्ष दुवैति दूवशब्देन नित्यसमस्तं पदमेव तत्र तादृश व्यञ्जकमिति वाच्य कीपकषायकान्तिविशेषेण साचिव्यादेव तत्र दर्थितव्यञ्जकत्वन वाक्यत्वात् । खतःसम्भव्यलझारख्या पदयोव्यमलङ्कार महावाक्यव्यङ्गयीपका- रकमाह। तुह वल्लहमति। तव वलभस्य गोशे पासौदधरी मान कमलदलम् । इति नववधू: श्रुत्वा करोति वदनं महीसम्मुख मिति ॥ संस्कृतम् । गौः शेतेऽवेति गोश प्रभातं नववधू नवयौवना बधू वलभाधरे स्बानकमलदल- रूपणेन रात्रिहत्तातिचुम्बनप्रकाशनालजया पध्वा मुखनमनं तेन च रूपकेण चुम्बन हेतुकमधरी नानख मित्येवं रूपी हेत्वलडारी ब्यज्यत इति पाह। पवेनि। रूपकबोधकस्य च समासपदत्वमिति रूपकहारव तस्य प्रकाशकता गाढ़कान्तदशनवतेत्यादौ तु नेहश किमपि पदं किन्तु वाक्यमेव व्यञ्जकं व्याय हबलकारीऽधरम्नानत्वहेलतिचुम्बनरूपी महावाक्यात्मकपूर्वाई व्यङ्ग्यवसधूभी- ·चतुर्थः उल्लासः। १२८ राइसु चन्दधवलास ललिअमाप्फालिजण जो चाबं । एकछत्तं बिअ कुणइ भुषणरज बिअम्भन्तो॥ [१०] अब वस्तुना येषां कामिनामसौ राजा स्मरस्तेभ्यो न कश्वि- दपि तदादेशपरानुख इति जाग्रनिरुपभोगपरैरेव तैनिशा- अतिवायते इति भुषणरज्जपदद्योत्यं वस्तु प्रकाश्यते । निशितशरधियाऽपंयत्यनङ्गो दृशि सुदृशः खबलं वयस्यराले। गस्य उपकारक: स्पष्ट एव अस्य रूपकम्य चाधरस्य मदर्श कमलदन्नं सादृश्यघटक शीणत्वस्य दृष्टित्वात् स्वतःसम्मवित्वमित्य तमेव प्राक। कविप्रादीनिसिइवस्तु- व्यङ्गय पदप्रकाश्यं वस्तु महावाक्यव्यङ्गोपकारमाह । राईस्विति ! रात्रिषु चन्द्रधवला सुललितमाम्फाला यशापम् । एकच्छवमेव करीति भवनराज्य विमृम्भमाणम् इति ॥ संस्कृतम् । य इत्यस्य प्रकरणलभ्यः कामी विशेष्य: भुवनराज्य भुवनराजत्वम्। पत्र अनी राजकट त्वस्य राज्यकार तत्मादृश्यस्य च बाधादिदं वाकयार्थरूपं कविप्रौदीवयव सिद्ध तस्य व्यङ्गय माह । येषां कामिनामिति तेभ्यो न कथिदित्यव तेभ्योऽपेत इत्यपाय पञ्चमी निर्धारणे तु तदनुपपत्तेः पराङ्मुख इत्यन्तमेकं व्य शत्र' खतोऽसम्भविन स्तस्यापि व्यङ्गयान्तरमाह जाग्रगिरिति । ईदृशञ्च व्यङ्गय महावाक्यव्यङ्गास्य नवयुवतिमावरङ्गारस्य उपकारक तस्य भुवनराज्यपदद्योत्यता भुवनत्व न समस्त लोकाधारवाद यूना साकल्यलाभात् राज्यपदेन च तेषां ववशतालाभेन अपराङ्मुखत्वलाभात् पदहयसमासे नचैक- पदत्वात् । कैलासस्थेत्यादौ तु नेदृशं किञ्चित्पदम् । एकछत्र विश्र इत्यव एकच्छव. मिवेति संस्कृतम् आह चक्रवर्ती तन्न । तदा उत्प्रेक्षालङ्कारस्य व व्यञ्जकतापत्ते नंतु वस्तुनः। कवि प्रौढोकिसिद्धवस्तु व्या पदद्योत्यमलङ्कार महावाक्य व्यङ्गयीपकारक माह । निशितेति। पराले कुटिल पोत् यौवनरूपे वयसि सति सुदृशी दृशि स्ववल- मनङ्गोऽर्पयति कुन इत्यवाह निशितेति। अस्या हगेब मम निशित: शर इति बड्या ·काव्यप्रकाश दिशि निपतति यत्र सा च, तत्र व्यतिकरमेत्य समुभिषन्त्यवस्थाः ॥ [११] अत्र वस्तुना युगपदवस्थाः परस्परविरुषा अपि प्रभवन्ती- ति व्यतिकरपंदद्योत्यो विरोधः । बारिज्जन्तीबि उणो सन्दाबकअथिएण हिपएण। स्थणहरबअस्मए ण बिसुद्धजाइ ण चल से हारी। [१२] अत्र विशुद्धजातित्वलक्षणहेत्वलङ्कारण हारोऽनवरतं कम्प- मान एवास्ते इति ण चलइपदद्योत्यं वस्तु । इत्यर्थः । सा च प्राप्तवला दृक् यव दिशि निपतति तव अर्थाद् यूमामवस्थाव्यतिकर परस्परमिलनमेत्य समुन्मिलषन्ति जायन्ते अवस्थाच कामिनां दश दशारूपाः नाथ यथा। मृतिश्चेति कमात् पण वसौष्ठवं तापः पाहता कशताऽसचिः । अतिश्चाप्यनालम्बस्तन्मयोन्मादमूर्छनाः ॥ जया दशा स्परदशा इह । एतासु च ज्ञानसाध्यानां तापारुच्यतीनाम् अनालम्बनीमादमूर्छनाभिरज्ञान- कपाभिः सह युगपत्ताऽभावेन मिलनीन्मेषस्य कविप्रौढ़ीनधय सिद्धिः युगपत् परस्पर- विरुद्धाश्च ता इत्यती युगपत्तासां विरीधी व्ययमित्याह । पत्र वस्तुनेति । व्यतिकरपदयीत्यता च तदशादेव युगपत्ताभानात् प्रय व्यङ्गस्य च महावाकाव्यङ्गयसमस्लपुरुषविप्रलम्भीपकारकत्वम्। केशेषु बलामोडिय इत्वादो तु नेदृशं किमपि पदं व्यञ्चकमिति वाक्यमेव व्यञ्जकम् । कविप्रौढोक्ति सिजालङ्गारव्यंङ्गापदद्योत्व वस्तुं महावाक्यंब्यङ्गीपकारमा वारिज्जन्त इति । वार्यमाणोऽपि पुन: सन्तापकदर्धितेन हृदयेन । स्तनभरवयस्य तथा विश्वजातिर्न चलति तस्या हारः ॥ इति संस्कृतम् । पुनरित्यत्र वौसार्थों बोध्यस्तथाच सन्तापकदर्थितेन हृदयेन पुनः पुनवार्यमाशो- ऽपि तस्या हारः स्तनभरवयस्यतया हेतुना न चलति नापगति वयस्य व्यका नापगछतीत्यर्थः। पत्र हेतुगर्भविशेषणम् । विशाजातिरिति । समाजातेरत्यन्त रामवरूपे विण्डवे ब्रामणत्वारिकुल- ·चतुर्थः उल्लासः । सो सुधसामलाङ्गो धम्मिल्लो कलिपललिपणिदहो। तीए खंधाहि बलं गहिसरो सुरप्रसङ्गर जबइ ॥ [१३] अत्र रूपकेण मुहुर्मुहुराकर्षणेनं तथा केशपाशः स्कन्ध- योः प्राप्तः, यथा रतिविरतावपि अनिवृत्ताभिलाष: कामुको- ऽभूत् इति खंधपदद्योत्या विभावना। एषु कविप्रौढ़ोतिमाव- निष्पनशरीरः। विशुद्धत्वाध्यासात्तस्य अचलमहतुता वनुतोऽमम्भगिनीति कविप्रौढोकाव सिद्धा सायमाह अवेति कम्पमान हति वाम गात् स्थाभावेनानपगमात् हृदयत्यागा- भावाच । कम्पनवत्यां न चलतीत्यस्य पदत्वन चलतीति क्रियाया अकारकीमत- नजान्विताया वा भिन्नत्रं न पदत्वस्यैवाभ्य पगमस्य प्रागुक्तत्वात्तस्था: कर्ट कारका त्वयसत्वेऽपि तदन्वयवश नाव्यञ्जकत्वात् नञयान्वयनैव व्यकत्वात् तादृश व्ययस्य च महावाक्य व्यङ्गयनायिकाविप्रलम्भीपकारकत्व' हारकम्पन विप्रलम्भप्रकर्षक बोधात् । गाढ़ालिङ्ग नेत्यादौ न किमपि पदमीशं व्यञ्चकमिति वाक्यमेव तव व्यञ्जकम् । कविप्राढ़ाक्तिसिद्धालङ्कारव्यङ्गय पदद्यीत्यमलद्वारं महावाक्यव्यङ्गयीपकारकमाह सो सड़ ति। सशुद्धी श्यामलागी धर्मिलः कलितललितनिजदेहः । तस्याः स्कन्धाहलं गृहीत्वा स्मर: सुरतसगरे जयति ॥ इति संस्कृतम्। सुरतीसरं नायिकाया स्कन्धपतितश्लथवन्धक शदर्शनादुद्दीप्तमदनस्य नायकस्य पुनः सरतवर्णनमिदम् । धर्मिल्लः स यतकैशपाश एव सुप्रसिद्धः शुद्धः श्यामलाङ्ग स्मरः तथा नायिकायाः स्कन्धाहलं ग्रहीत्वा सुरतसगर जयति मुरतः प्रवर्तकतारुपोत्कर्ष- वान् भवति इत्यर्थः कीदृशः कलितपश्यामलरूपललितनिजदेह इत्यर्थः । पवेति । श्यामतनुख' कामे कुतोऽप्यप्राप्तत्व न बाधात्तद्रूपणस्य खतीऽसम्भवित्वात् कविप्रौढ़ीकया सिद्धिः ताजधालङ्कारमाह रतिपिरतावपौति । रत्यनुत्तरकालस्याभि- लाषाहतीरभावेऽपि अभिलाषरूपफलव्यतालिका विभावनेत्यर्थः तस्य पलारस स्कन्धपदद्योस्यतायुतिमाह मुहुराकर्षणेनेति स्कन्धप्राप्तिमहिम्नैव रत्यत्तरत्वलाभा- दभिलाषीत्पादाच स्कन्धवाचकपदं द्योतकमित्यर्थः स च विभावनालङ्कारी महा- वाक्यव्यङ्गयनायकङ्गारप्रकर्षकः । अकालऽप्यभिलाषण मङ्गारातिशयलाभात् । .

·१३२ काव्यप्रकाशे पबपुसिमामिअङ्गास्म सुहा ! को तंसि भणसु सञ्च। का सोहग्गसमग्गा पोसरअणिब्ब तुह अज्ज ॥ [१४] अत्र वस्तुना मयि इव अन्यस्यामपि प्रथममनुरतास्त्वन तत इति गवेत्यादिपओसेत्यादिपदद्योत्यं वस्तु व्यज्यते । सहि ! णबणिहुबणसमरम्मि असबालोसहीए निविड़ाए। जा ठेरमित्यादौ तु न ईदृशं किमपि पदमिति तत्र वाक्यमेव व्यञ्जकं कविनिबद्धवक्त- प्रौढ़ीतिसिद्धवस्तुव्यङ्ग पद्यद्योन्य वस्तु महावाक्यव्यङ्गप्रकर्षकमाह। पवेलि। नवपूर्णिमामगाङ्कस्य सुभग ! कस्वमसि ? भण सत्यम् । का सौभाग्यसमग्रा प्रदोषरजनीद तवाद्य ॥ इति संस्कृतम् । उपनायिकाहजिगभिषु वनायक मुपहसन्त्या उक्तिरियम्। नवीनपूर्णिमा-. 'चन्द्रस्य त्वकोऽमि ? किं सम्बन्ध्यसि ? त्वय्यपि तवर्मक्षणिकरागिलीपलब्धेरिति भावः । तथा तव मौभाग्य तदीयसुभगत्व समय समस्त यस्यां का नायिका पद्य तादृशी तव सुभगेत्यर्थ: चन्द्रस्य प्रदोषरजनीव अत्र चन्द्रस्य कीऽसोति प्रश्नवाको पुवत्व- भारत्वरूपः सम्बन्धः पार्थों विवक्षितः तदीयधर्मवत्तया उपहासे सम्बन्धप्रश्नं न तद- निर्वाहात् तथाच पूर्णिमाचन्द्रविम्बस्य अप्राणिनस्तत्सदृशाप्राशन्नरस्य वा तादृशमम्ब- वाप्रसिद्धया प्रश्नस्य मनोऽप्रमिया मनीहरत्वरूपमुभगत्वस्य चाप्रसिद्दया खतोऽसम्भवन कविनिवडाया नायिकायाः प्रौढोत्य व सिद्धिः तदाक्यदयस्य पदद्दयव्यङ्गादयमाह। मयि इवेति। न तत इति च नवत्वं न प्रथमानुरागित्वलाभ: प्रदोषरजन्युपमया च तदुत्तररागराहित्यलाभ: रागस्य च अनुरागलौहित्यरूपतया नायकचन्द्रयोर्भर्दै अपि एकशब्दवाच्यतयाऽभेदाध्यासादित्य प्रतीतिः यद्यम्य तान्नक उपमाङ्कार एव न वस्तु न वा खतोऽसम्भवी तथापि न वेत्यादि दलनाप्य ताञ्जनात्तथात्वन च इव- शब्दार्थान्वयेनैव प्रदोषपदस्य व्यञ्जकत्वेन वाक्ययातैवेति वाच्यम् दुवशब्देन सह नित्यसमासात् समासपदत्वात् । जे लङ्गागिरिमेहलेल्यादौ तु न ईदृशं किमपि पद- मिति वाक्यमेव तत्र व्यनकम् उक्तव्यङ्गायच महावाक्यव्यङ्ग्योपहासप्रकर्षकमिनि बोध्यम् । कविनिबद्धवक्त प्रौढ़ीतिसिद्धवस्तु व्यङ्गामलङ्कारमा । सहि पणिवणेत्यादि । सखि। नव निधुवनसमरेशपालीसख्या निविड़या।

·चतुर्थ: उल्लासः। १३३ हारो सिवारियो च्छिसि उद्दिप्रमाणो तदा कहं रमि ॥[१५ पत्र वस्तुना हारच्छेदादनन्तरमन्यदेव रतमवश्यमभूत् तत् कथय कोहगिति व्यतिरेकः कहं पदंगम्यः । पबिसन्तो घरदुबारं बिलिअबअणा बिलोइ जण पहं। खन्धे घेतूण घटं हाहा णटोत्ति रुपसि सहि ! किंत्ति ? ॥ अत्र हत्वलङ्कारण सङ्केतनिकेतनं गच्छन्तं दृष्ट्वा यदि तत्र गन्तु इच्छसि, तदा अपरं घटं राहीत्वा गच्छति वस्तु वित्ति- पदद्योत्यम् । यथावा हागे निवारितां त्वा उडि यसा णम्सतः कथं रमितम् ॥ इति संस्कतम् । निविड़या अत्यन्त लामनया आलिङ्गनार्थकाइपालीरुपया सख्या हारपिकृत्वा उट्रियमाणी गलितदित्रिमौक्तिक: सन्निवारितोऽपसारितस्ततो निरुद्धापमारणांत कौटशं परस्पर रमितं कौशो रतिः कारितेत्ययः । प्रत्र ज्ञानसाध्यहम्तादि कराक हारछदिकायाः सख्या: अचेतनाया मकपाल्यां रूपणं जानादिरूपम्तईर्मवत्तात्मक सादृश्वाभावात वतीऽसम्भव तदसम्भवास सत्क- कहारदानन्तरतिदैलक्षण्य प्रश्नोऽपि स्वतोऽसमावौति कविनिवद्धायाः सख्या: प्रौढ़ीता व सिद्धः तागामलङ्कारं कथं पदव्यङ्गामाह । प्रवति । माधारणरतिस्वरूपीपमानती वैलक्षण्यरूपोऽव व्यतिरीकालद्वार: कथं पदाविशेषतोऽज्ञायमानले लाभाई लक्षण्यस्य तययता तदुभयङ्कारस्य महा- वाक्यव्यङ्ग्यस्य उपकारकत्व' तस्य च मग टमव। स हि विरह जणेत्यादौ तुन ताकिमपि पदमिति तत्र वाक्यमेव व्यकम्। कविनिवडप्रौढ़ीनिसिद्धा. सहारत्या वस्तुपदधीत्य महावाक्य व्यङ्गशीपकारकमाह। प्रविसन्तीति । प्रविशन्ती ग्रहहार विलितवदना विलोक्य पुनः पन्थानम् । स्कन्धे ग्टहीत्वा धट हाहा नष्ट इति रोदिषि मखि : किमिति इति संस्कृतम् । मष्ट इत्यस्याव घट इति शेषः किमिति रोदिषि निर्हेतुकमेव रीदिषि त्वत्प्रयव' विमा घटमा एव रोदन हेतुः स एव नास्ति निरर्थकमेव रीदिषौत्यर्थः । पति। घटनाशी रोदन हेतुः स च खगोऽसम्भवी उपस्थितनायकसविधि- विगमिषाया एवं रोदन हेतुत्व न घटनाये बदसम्मवादिति सख्या: प्रौढ़ीज्य व १२ ·१३४ काव्यप्रकाथे बिहलंखलं तुमं सहि ! दिदृ ण घटेण तरलतरदिहि। दुबारपफंसमिसेण अप्पा गुरुत्रोत्ति पाडिअ बिभिस्यो । [१५] अत्र नदौकूले लतागहने कतसङ्केतमप्राप्त गृहप्रवेशावसरे पश्चादागतं दृष्ट्वा पुनर्नदीगमनाय हारोपघातव्याजेन बुधिपूर्व व्याकुलया त्वया घट: स्पोटित इति मया चिन्तितम् तकिमिति नाखमिषि ? तत्समौहितसिद्धये व्रज, अहं ते खथूनिकटे सवं समर्थयिथे इति हारस्पनियाजनेत्यपहुत्या वस्तु । जोहाइ महुरसेण अबिइम्मतारुम उत्स अमणा सा । . तमिद्धिः ताद्य वस्तु आह मन तनिकेतनमिति। तन्न महावाकाव्य यस्य नायिकावि- षयस्य सखोनिभावश उपकारकम् । किमिति पदद्यात्यता च तस्य रोदनवयव बोध- कैन तेन समीहितसाधनानुमतिलाभात् । ननु तस्य रोदन हतुवाभावऽपि तत्सदृश घटनान्तरे तद्धेतुत्व दृष्टमवत्यतः सत: सम्मवित्वमव कथमन्यथा अधर म्लान कमल- दलरूपणस्य प्रागुक्तं स्वत: सम्भवित्वमित्यत उदाहरणान्तरमाह यथा वति । विराडलां त्वां सखि । दृष्टा घटेन तरलतरदृष्टिम् । बारम्पमित्रणामा गुरुक इति पातयित्वा विभिन्न इति ॥ ममतम् । विशडला व्याकुला तरलतरदृष्टि वामित्यन्वयः । विभिन्न इति अन्तर्भूतकारि- तार्थ विभदित इत्यर्थः । प्रात्मनीगुरुत्व नत्र हेतुः वाच्यस्य पतनस्य हतो गुरुत्व खनाशनापि नायिकानुकूलरूपपरीपकारकारित्वरूप गुरुजलव व्यवम्। प्रवेति भेदहती: हारस्पर्शनस्थापन विशाल त्वदर्शने तईतृत्वारीपरूपयाऽपङ्गल्या इत्यर्थः अचेतनख घट्स्य दर्शनबाधादपयमानद्वारस्पमिथ्यात्वाच्च तस्याः खतोऽसम्भवित्व' मदीगमनायेत्यन्त मपतिबीजकथनं नवपद् विशरीरं चेति तमित्यन्तमपतिजानकथनम् । तत्किमित्यादिकन्तु व्यवस्तुकथनं मखौपदद्योत्यता च ताशीपदेशम्य सखिकत्यत्वात् तादृशीपदेशस्य महावाक्य: व्यङ्ग्यनायिकासम्भोगानुकूलत्व स्फ टमेव । उल्लोलकर पर पणत्यादौ तु नेहर्श किमपि पदव्यचकम् । कविनिवरवक्तप्रौढ़ी क्तिसिद्धालद्धारव्या महावाक्य- व्यङ्गयोपकारकमलङ्कारं पददीत्यमाह । जी हा इति । ज्योतनया मधुरसेन च विवीस तारुण्योत्सकमनाः सा। तस्य ·चतुर्थ: उल्लासः। १३५ ॥ दत्तताकाया बुट्टाबि णबोर्ब्ब परबह अहह ! हरई तुह हिअ ॥ [१०] अत्र काव्यलिङ्गेन वृद्धां परबधू त्वमस्मानुमित्वाऽभिल- षसोति त्वदीयमाचरित वक्तुं न शंक्यमित्याक्षेपः परवहपद- प्रकाश्यः । एषु कविनिबडवक्त प्रौढ़ोक्तिमाननिष्पनशरीरः । वाक्यप्रकाशे तु पूर्वमुदाहृतम्। शब्दार्थाभयशक्त्युद्भवस्तु पद- प्रकाश्यो न भवतीति पञ्चविंशङ्गेदाः । प्रबन्धेऽप्यर्थशक्तिभूः ॥ ४१ ॥ यथा र ध्रगोमायुंमंवादादी वडावि नवाई न परवन रहर न नव हदयम् । इति मंस्कृतम् । गलितगोवनीष नाघिका रिरमयिष पतिमपहमन्या उक्तिरिधम् ! ब्रहापि मः तारगयामाये पि ज्याल नया मघरमेन च कामोत्कगिटतमना सात हृदयं हरति अब हतुः परबर्गिति परबधूर्व तारयादिकं त्वयानापेक्ष्य ने इत्यर्थः । अब ति। कायलिङ्क हवनङ्कारः परबध्वाः त्वचित्तहरणार्थ पदार्थत्वात् स चीपहामार्थमेव चित्तहरण हतुवया तथाका न तु वास्तवः कुरूपया परबध्वा चित्त हरणाभावादिति प्रदानथैव त तुतामिद्धिः त्वदीयं चरितमित्यादिक व्यङ्गया- क्षपालङ्कारकथनम् । निषेधी वक्तामिष्टस्य यी विशेषाभिधित्मया। वन्यमाण उक्त विषयः स आक्षेपो विधा मता ॥ इति तल्लक्षणम् अभिलषतीत्यन्तन्तु तदुपकारकथन परवधूत्व- भाबादेव अभिलाषाच चरितकथनाशक्य त्वरूपाक्षेपलाभात्तस्य परवधूपदप्रकाश्यता सस्य च महावाक्य व्यङ्गयोपहासोपकारकत्व स्फुटमव भयुक्त कारित्व न अनिर्वचनीय- परितस्य उपहास्यत्वात् । महिला सहम्म त्यादी न ताइश' किमपि पद व्यञ्जा- मिति तब वाक्यमेव व्यचकम् । पञ्चवि'शदिति पदवाक्यप्रकाध्यत्व न सप्तदश- है गण्ये चतुस्त्रिंशत् उभयशक्त्य त्यस्तु वाक्यमाचप्रकाश्य इत्ये क इति पञ्चत्रिशत् । प्रबन्धऽपि न केवलं पदवाक्यबीरपि तु प्रबन्ध पीत्यर्थः । प्रबन्धवाव एकवाक्यतापत्र- मनेक वाक्य मिति हास। तदप्राप्तिमहादःखेत्यादि पद्ययन्तु नानेक वाक्य मिति नासौ प्रबन्ध इत्यवधातव्यम् । अर्थशक्तिभूः स्वतःसम्भविवस्तु व्यङ्गयवस्वादिरूपः हाद- विधः । तत्व खतःसम्भाविवस्तुयगय प्रबन्धप्रकाश्यं वस्त्वाह ।

·१३६ काव्यप्रकाश अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन् सधगोमायुस अले। कङ्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयङ्गरे । न चेह जीवितः कश्चित् कालधर्ममुपागतः । प्रियो वा यदि वा हे व्यः, प्राणिनां गतिरीशी। इति दिवाप्रभवतो एभ्रस्य पुरुषविसर्जनपरमिदं वचनम्। आदित्योऽयं स्थितो मूढाः ! स्नेहं कुरुत साम्प्रतम् । बहुविघ्नो मुहर्तोऽयं जौवेदपि कदाचन ॥ अमुं कनकवर्णाभं बालमप्राप्तयौवनम् । एभ्रवाक्यात् कथं मूढाः ! त्यजध्वमविशक्षिताः ॥ . इति निशि विजृम्भमाणस्य गोमायोजनव्यावर्त्तननिष्ठञ्च वचनमिति प्रबन्ध एव प्रथते । अन्ये तु एकादशभेदा ग्रन्थ- विस्तरभयाब्रोदाहृता:, स्वयं तु लक्षणतोऽनुसतव्याः। अपि- शब्दात् पदवाक्ययोः । चलमित्यादि। श्मशाने स्यक्रमतवालकान् तहन्धन स्वरहगमनाय त्वरयबी ग्रप्रस्थीती प्रथमपद्ययरूपः प्रबन्धः कालधर्म कालस्य यमस्य धर्म मारणपं दिवा प्रभवत इति दिवाभक्षणप्ररित्यर्थः पुरुषविसर्जनपरमिति शिशु त्यका यूयं गश्तेति यत् पुरुषाणां विसर्जनस्पं वस्तु तद्यनकोऽयं पद्ययरूपग्रवचनरूप- प्रबन्ध इत्यर्थः। तत्प्रबन्धार्थश्च स्वतःसम्भविवस्तुरूपी व्यञ्जकः । हयात्मक प्रबन्ध' व्यञ्जक माह। पादियोऽमित्यादि । भादित्यसत्वाद् युमाक श्मशानस्थितावन्धकारभयं नास्तीति भावः। सेहकरणं स्थितेरेव तत्फलमाह जीवेदपौति । बहुविन इत्यनेन विन. वम इतमतस्य विघशून्य मुहर्तान्तरे जीवनसम्भावना तत्सम्भावनायां हेतुमाह पमुमिति। कनकवर्णाभमित्यनेन वर्णविपर्ययाभावात् जीवनसम्भावना प्राप्त यौवनमित्यनेन यौवनाचौनम्य मरगहतीरपचारस्थाभावाज्जीवनसम्भावना मूढ़ा इत्याव बाला इति कचित्पाठः शिशुबडय इत्यर्थः । विज़म्भमाणस्य भक्षणसमर्थस्थ जनव्यावर्तनं वालकबन्धजमानां ध्यावर्णनं ग्रा- .

·चतुर्थः उल्लासः । पदैकदेशरचनावणेष्वपि रसादयः । तत्र प्रकृत्या यथा। रस्केलिहिअणिमणकरकिसलअरुदणअणजुअलस्म । रुद्दस्म तौतिअणअणं पव्वईपरिचुबिअं जअइ ॥ अत्र जयतीति न तु शोभत इत्यादि समानेऽपि हि स्थग- नव्यापारी लोकोत्तरेणैव व्यापाररूपेणास्य पिधानमिति तदे- वोत्कृष्टम् । यथा या गमनती निवननं सहि तव नि! पय्यांविर्थयति विग्रहण तयञ्जकमित्यर्थ: तद्रूपं वस्तु च गीमायवाक्यरूपप्रबन्धार्थन स्वतःसम्भविवस्तुना व्यज्यत इत्यर्थः । अन्येविति । स्वत:मभविवस्तु व्य झ्यालङ्गागदय इत्यर्थः । प्रबन्धेऽपीयपिशब्दस्य जती ममुच्चयपरतामाह अपिशदादिति। पदैकेति पदै कदेश: प्रकृतिप्रत्ययीपसर्गरूपः। रसादयोऽसलन्यक्रमत्व न कथिता: प्रकृत्यादरपि व्यया इत्यर्थः । र कैलौति । रतिकलिहानवमनाकरकिमलयद्धनयनयुगलस्य । रुद्रस्य तृतीयनयनं पार्वतीपरिचुम्बितं जयति ॥ इति संस्कृतम् । नग्नीततया पार्वत्या करइयंन महेशम्य नयनयुगल पिहित चुम्बनेन पिहितस्य ललाटर्नवस्य वर्णनमिदम् । रतिकली हृतं निवसनं परिधानवम्त्र यस्याम्सादृश्या अर्थात् पार्वत्या करकिसलयाभ्यां रुक नयनयुगलं यस्य ताशय्य पार्वत्या परिस्वितं बतीयमयनं जयति उत्कर्षभागित्यर्थः सङ्गारानुभावन चुम्बनन पिहितत्वात् भृङ्गारीत्कर्षव्यञ्जकत्वादुल्कर्षः । णिअसणत्यत्र प्राक्ततीतो यहा हतनिवसनं यतस्तादृशाम्यां पार्वतीकरकिशलयाभ्यां रुध्वेत्यर्थः नितम्बादाकृष्यमाणं वस्त्र' कराभ्यां कृतं ततोऽप्यावष्टमित्यर्थः । यदा हतं निवमनं येन तादृशासी पावत्याः करकिसलयेन निरुव नयनयुगलचति कर्मधारयः। उत्कर्ष घटयति अति। जयतीत्यनेन जिधानुरूपप्रकृतनयननिष्ठोत्कर्षवाचकता दर्शिता। . सद्भागेका व्यय इत्यवधातब शमधातीऽन्तु न ईदृशौ व्यञ्ज कता कात्यर्थकत्वात् तस्य इत्याह नविति । समाने करदयपिहित चक्षुईयसमाने लोकोत्तरण ङ्गारानुभावन तदेव हतीयनयनमेव उत्कष्टं व्ययभूतसङ्गारीकषव्य न कतारूपेण निधातुवाच्येनीकर्षण विशिष्टमित्यर्थः । धातुप्रकत: व्यञ्जकत्वमुदाहृत्य नाम प्रकर्नस्तदाह ।

·१३८ काव्यप्रकाश प्रेयान् सोऽयमपाकृतः सशपथं पादानत: कान्तया, दित्राण्येव पदानि वासभवनादावन यात्युन्मनाः । तावत्प्रत्युत पाणिसंपुटगलबीवौनिबन्धं तो धावित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः ॥ अत्र पदानौति न तु द्वाराणोति । तिङ्पोर्यथा । पथि पथि शुकचचूचारुराभाऽङ्गरागां, दिशि दिशि पवमानो वीरुधां लासकश्च । नरि नरि किरति द्राक् मायकान् पुष्पधन्वा, पुरि पुरि विनिवृत्ता मानिनोमानचर्चा ॥ यथेति। पादानतः सोऽयं प्रेयान् कान्तया सशपथमपाकृत उन्मना: स न याधासभवनात् दिवाण्व पदानि न याति तावत् धावित्व व कृतप्रणामं यथा स्या- तथा कान्तया धृत इत्यन्वयः । प्रत्युतेत्यपाकरणवपरीत्ये कथमेव कतमित्यवार अहो प्रेमण इति गतिर्व्यवसाय: । धावनक्रियाविशेषणमाह पाणिसम्युटेति । पाणिसम्प टस्थी गलनीवौनिबन्धी या धावने तादृश' धावित्वं त्यर्थ: न तु पाणिसम्पटे गलनं गलत एव पापिसम्पुटतत्वात् गलदिल्यत्र लसदिति पाठान्तरं तदा नौवीनिबन्धस्य गलितत्वमूह्यम् अही इति तादृशगतिवचित्राविषयविस्मय प्रेम्णो गति: खभावः । अपति । अल्पगमनस्यैव अत्र औत्सुक्यरूपव्यभिचारिभावव्यञ्जकत्वात् पदानी- त्यत्र बहुवचनमव्यञ्जकमत: प्रकृतेः पदम्यैव व्यञ्जकत्व दूरगमने तु न तद्यञ्जनेत्याह नन्विति । तिङ सुपोरिति। पथि पथि अङ्गुराणामामा शुकचञ्चूनामिव चारुरिति षष्ठी समासः अडुराव पल्लवाहरात षामेव तादृशाभत्वात् वीरुधां लताना 'लासकी नतंकः नरि नरीति नृशब्दस्य रूपं द्राक् झटिति चचा प्रसङ्ग: किरणस्येति कविक्षेप इत्यस्य युटि करणमेव भवति न केवलं जणादिप्रत्ययान्तस्तु रश्मिवाचक एव किरणशब्दः अतोऽत्र किरणं किरतिक्विबन्तात् किरशब्दात् तत्करणमित्यर्थे नाम कारितं ततो भावयुटि रुपमिदम्। तिडा सुपा ति किरतीति साध्यत्वं सिङी वाच्य नित्यत्र प्रथमाविभक्तिरूपस्य मुपः सिद्धत्व वाच्यम् एवं क्तप्रत्ययस्य चाती- तत्व वायमेव यंत्यत इत्यव तु उगत इत्यर्थ: तथाच सायककिरणमाननिहत्त्योः प्रत्ययव्यञ्जकत्वमाह ।

·चतुर्थः उल्लासः । १३८ अत्र किरतीति किरणस्य साध्यमानत्व, निवृत्तेति निव- र्तनस्य सिद्धत्वं तिडा सुपा च तत्रापि तप्रत्ययेनातीतत्व द्योत्यते । यथा वा लिखन्त्रास्ते भूमि वहिरवनतः प्राणदयितः, निराहारा: सख्यः सततरुदितोच्छ ननयनाः । परित्यक्त सवं हसितपठितं पञ्चरशुकैः तवावस्था चेयं, विसृज कठिने ! मानमधुना ॥ अत्र लिखन्विति न तु लिखतीति, तथा आस्त इति न तु आसोदिति, अपि तु प्रमादपर्यन्तमाम्त इति, भूमिति न तु भूमाविति, न हि बुद्धिपूर्वकमपरं किञ्चिल्लिखतौति तिङ्- विभक्तीना व्यङ्ग्यम्। कारण कार्ययोः पौवापयविपर्यये पाहाय्यतया अवगते माननिवृत्ततिशीघ्रीत्पनत्व तइशान्मानिनोरङ्गारस्योत्कट वञ्च व्यञ्जनया प्रतोयत इत्यभिप्रायः अतम्तहानात अत्र तिङ् सुप कप्रत्ययानां रसादिव्यञ्जकता बोध्या। प्रपञ्चयति यथा वैति । बह. दिनव्यापकमानां मानिनों प्रति सख्या उकिरियम् । प्राणदयित: प्राणतुयी दयित: अवनतः सन् भूमि लिखन् बहिरात इत्यन्वयः उछूनमुत्फुल्ल अवस्था अभ्यासान्मानी बहुदिनव्यापक : अव मकक्रिया कारकम्थ- प्रत्ययानां मीहरूपव्यभिचारिभावव्यञ्जकल दर्शयति । अवेति लिखनिति। सन् तिङा लिखन् वैशिष्टयमावेण स्थितिप्रतीत्या बुद्धि- पूर्वकलिखनाभावरूपी मोही व्यङ्ग्यः प्रयव वाचकाख्यातप्रत्ययनिर्दशे तु प्रयनिदान भूता बुद्धिरपि प्रतीयेत अती लिखतौति नीतभित्याह । लिखतौति। प्रास्त इत्यत्र वर्तमानया मोहव्यनकावस्थया स्थित वर्तमानत्व- लाभात् वर्तमानमीही व्या इत्याह अपिविति । एवञ्च पास्त दूत्यत्र तिडा व्यय दर्शिते तथा प्रास्त इति पुनर्लिखनं न त्वामित इति प्रत्य दाहरणप्रदर्शनायेति बोध्यम्। निर्देश मूढ़ता व्यञ्जकावस्थया स्थितेरतीतत्वप्राप्ताविदानी मूढ़ता न प्रतीयतति भावः । भूमिमितीति । भूमेः कर्मवीती लेख्यरूपं कर्म न प्रतीयते येन लख्य विषय ·१४० काव्यप्रकाशे गामहम्हि गामे बसामि णअरविण जाणामि । णारिमाणं पणो हरमि.जा होमि सा होमि ॥ अत्र नागरिकाणामिति षष्ठयाः । रमणीयः क्षत्रियकुमार आसौदिति कालस्य, एषा हि भग्नमहेश्वरकार्मुकं दाशरथिं प्रति कुपितस्य भार्गवस्योतिः । वचनस्य यथा ताणं गुरुग्गहणाणं ताणं उक्त ठाणं तम्स पेम्मस्म । ताणं भणिआणं सुन्दर । एरिसिजाअमवसाणं । ज्ञामपूर्वकता प्रतोयेन भती लेख्य ज्ञानमूढ़ता तयना प्रत्यु दाहरति न तु भूमा- वितौति । तदाहि सकर्मकलिखधातोर्लेख्यं कर्म प्रतोयैत ततश्च लेख्य विषयज्ञानमूढ़ता प्रतीयते इति भावः । न च भूमिमिति करणेऽपि भुमिविषयज्ञानं प्रतौयत एव अतः कथं मढ़तेलि वाच्यम् उन्मीलितेन चक्षुषा भूमिविषयज्ञानजननेऽपि लेख्यलिखन- ज्ञानराहित्यरूपस्यैव मोहम्थात्र व्यङ्ग्यत्वात् तदाह न बुद्धिपूर्वकामति । सम्बन्धस्य ति सम्बधार्थ कविभनी रित्यर्थः सम्बन्धस्य पदैकदेशत्वाभावात् । ग्राममहाम्मि ग्राम वसामि नगरितिं न जानामि । नागरिकाणां पतीन् हरामि या भवामि सा भवामि ॥ इति संस्कृतम् । कलहे नागरिकस्त्रीरुपहसन्न्या ग्राम्य स्त्रिया उक्तिरियम् । ग्रामरहा ग्रामभवा नागरिकाणामित्यनारे पछी तस्याश्वानादरः सम्बन्धश्चार्थः सम्बन्धथार्थः तथाच नागरिकाः अनादृत्य तासां पतीन् रत्यर्थं हरामीत्यर्थः तत्पतिभिस्तदनादरणस्य ग्राम्यस्त्रीप्रयु- कात् साऽप्याद/त्यती हरणादनयारक कर्ट कता । भवेति । अनादरबीधनहारा गर्वरूपकव्यभिचारिभावोऽत्र षष्ठया व्यंग्य इत्यर्थः । चक्रवर्तीतु अनादर एव व्यङ्गय इत्याह तन्न । अनादरे षष्ठयानुशासनात् तहाच्यात्वादेव अनादरस्य वस्तुरूपत्वं न रसादित्वाभावात् च । प्रासीदिति सम्पति त्वमधः कवलित- क्षणात्र भविष्यतीति भावः। कालस्य ति कालार्थ कविभरित्यर्थः अवापि गर्यो व्यङ्गयः । वचनस्य ति एकत्वादिवचनस्येत्यर्थः । तेषां गुण यहणानां तासामुत्कण्ठानां तस्य प्रेम्णः । तासां पितीनां सुन्दर ! ईदृशं जालमवसानम् ॥ इति संस्कृतम्।.

·चतुर्थः उल्लासः । १४१ अत्र गुणग्रहणादीनां बहुत्व, प्रेमणश्चैकत्वं द्योत्यते । पुरुषव्यत्ययस्य यथा रेरे चञ्चललोचनाञ्चितरुचे ! चेत: ! प्रमुच्य स्थिर प्रेमाणं महिमानमेणनयनामालोक्य किं त्यसि ? । किं मन्ये विहरिष्यसे ? वत हतां मुञ्चान्तराशामिमाम् एषा कण्ठ तटे कृता खलु शिला संसारवारा निधी अत्र प्रहासः। पूर्वनिपातस्य यथा येषां दोबलमेव, दुर्बलतया ते सम्प्रताः, तैरपि प्रायः केवलनीतिरौतिशरणं: काय्यं किमुर्वीखरैः । कतावन' नायकं प्रति नायिकाया: प्रीतिभन नमिति । अथेति । गुणबाहुल्य प्राप्तये तदग्रहण बहुवचनम् अन्तरा अविच्छेदैन प्रेमक एकवचनं द्यीत्यत इति उच्यत इत्यर्थः । तदक्ति द्वारा च पनुरागरूपरत्यतिशयी व्य। इत्यर्थः । पुरुषव्यत्ययस्ये ति व्यत्ययितमध्यमीतमपुरुषयीरित्यर्थः । रे इति साक्षेपसम्बोधने चञ्चलनयनायाम् अश्चिता गमिता रुचिर्येन रेरे चेतः। एणनयनां नारीमवलीका स्थिर प्रेमागामात्मनी धैर्यरूपं महिमानं विमुच्य कि नृत्यसि ? नर्सकवलीन कर्थ भवसि ? नृत्य हेतु तदभिधानं पृच्छति किं मन्य इति । किं मन्यसे इत्यर्थः। मन्यमानमर्थमाह विहरिष्यसे इति विहरिष्यामौत्यर्थः। समया मह विहरिष्यामीति किं मन्यसे इत्यर्थः प्रवाभ्यु पगमं निवारयति वत हतामिति । हतां दुष्टाम् अन्तराशामिमां मुञ्च कथं मीक्ष्यामौत्यवाह। एपेति एषा पाशा त्वया संसारवारा निधी कण्हतले शिला कृता चनया शिलया मोक्ष्यसौति भावः। शान्तपुरुषस्यीतिरियम् । प्रवेति। परिहासे मन्योपपदै मन्यनिरुत्तम एकति मत्र व उत्तममध्यम- पुरुषव्ये विधीयमाने परिहासे गम्यमान एप इत्यर्थेन त परिहासो व्या इत्यर्थः न तु वाच्यः पुरुषयान्त पदयीवाक्यत्वे नियमे न परिहासस्य परस्परसापेक्षतहाथ- त्वासम्भवात् वाचन शनिन वा लक्षणेति नियमात्। तथाच व्यङ्गामहासहार शान्तरसप्रकर्षों व्यङ्गय इत्यर्थः । पूर्वनिपातस्यति पूर्वनिपतितसमासपदै कर्दशस्य इत्यर्थः । पूर्वनिपतितपदस्य त्यर्थः ।

·१४२ काव्यप्रकाश ये माशक ' पुन: पराक्रमनयखीकारकान्तक्रमाः, ते स्य व भवादृशास्त्रिजगति हिताः पवित्राः परम् ॥ अत्र पराक्रमस्य प्राधान्यमवगम्यते। विभक्तिविशेषस्य यथा प्रधनाध्वनि वीर! धनुर्ध्वनिभृति विधुरैरयोधि तव दिवसम् । दिवसेन तु नरप ! भवानयुद्ध विधिसिद्धसाधुवादपदम् ॥ अत्र दिवसेनेत्यपवर्ग हतीया फलप्राप्ति द्योतयति। भूयोभूयः सविधनगरीरथ्यया पर्यटन्तं दृष्ट्वा दृष्ट्वा भवनवलभौतुङ्गवातायनस्था । दीर्वलमवेत्यत्र एवकारात् नीतिबलत्र्यवच्छेदः ते दुर्वलतया सम्मता ज्ञाता इत्यर्थः। नोतिमाववलानामपि वलवत्त्व खण्डयति तैरपौति । तै: बुद्धिस्थैः किं कायं किम- पिकर्स न शशात इत्यर्थः । माशक ! है पृथिवीन्द्र ! ये पुनरियन्वयः पराक्रमी दोबल नयी नीतिः कान्तक्रमा: कमनीयव्यवसायाः ते भवादृशाः भवत्मधर्माणः परं केवलं पवित्रा स्विजगति विना हिधा विधा नैव स्युः कदाचिदेक: स्यादिति भावः । प्रवेति। यच्चाचि । यो रित्यनेन पूर्वनिपतितपदस्य खार्थेऽर्षितत्वबोधक- त्वात् ततश्च पराक्रमे राजविषयभावप्रकर्षों व्यङ्गय इत्यर्थः। विभक्तिविशेषस्य पवर्ग- विहितहतौयायाः। है दौर ! धनुर्ध्वनिभृति धनुष्टङ्कारयुक्ने प्रधनाध्वनि युद्धपथे तव विधुरैः शत्रुभिः दिवसं व्याप्य अयोधि हे नरप ! भवान्तु विधिसिद्धस्य युद्धविधायकविधिसिद्धस्य साधुवादस्य पदं यथा स्यात् तथा दिवसेन पयुद्ध दिवसहत्तियुद्धक्रियाफलसिहौ तत्समाप्तिमानित्यर्थः । युद्धफलचाव जय एब न तु पराजयः । विधिसिद्धेल्यादि विशे- षणात् एष स च पपवर्गे तीयेति मृवेण विहिता। पर्थ इत्याह पति फलसिद्धी क्रियासमाप्तिः अपवर्गलक्षणं द्योतयतीति वत्रीत्यर्थः। सूत्रानुष्ठितार्थस्य वाच्यत्वात् तक्रिहारा च राजविषयभावप्रकर्ष तहाना इत्यर्थः । भूयो भूय इति लवङ्गिकया कथितमिति मालतीमाधवे चूर्ण केनान्वयः। भवन बलबी भवनीपरिभवनं तस्य तुजवातायनम् उच्चगवाक्षरतन स्थिता मालती- !

·चतुर्थ: उल्लासः । १४३ साक्षात्वाम नवमिव रतिर्मालती माधवं यत् गाढ़ोत्कण्ठाललितलुलितैरङ्गकैस्ताम्यतीति ॥ अत्र अनुकम्पावत: करूपतद्वितस्य । परिच्छेदातीतः मकलवचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान् । विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकारः कोऽप्यन्तजड़यति च तापञ्च कुरुते ॥ अव प्रशब्दस्य उपमर्गस्य । कृतञ्च गर्वाभिमुग्वं मनस्त्वया किमन्यव निहताश्च नो दिषः । तन्निकटया नगरीरथ्यया नगरीमध्यराजपथैन भूमी भूयः पर्यटन्तं माधव दृष्टा Eष्टदा ललितन्तुलित: अत्यन्त कोमल: अङ्गक विशिष्टा ताम्यतीत्यर्थः । साचादित्य व्यय कामरयाई योरपि विशेषणं प्रत्यक्षं नवं कामं प्रत्यक्षा रतिः इत्यर्थः । अव ति। तथाच तान्ययोग्यरन कम्पनीय र रित्यर्थे तात्ययोग्याङ्गतात्या विप्रलम्भप्रकर्षों व्यङ्गा इत्यर्थः क प्रत्ययस्य तद्धितत्व पाणिनिमते वाध्यन् उपमर्ग- रूपस्य पदकर्दशन्ध रसादिव्यन्न कत्व माह परिछदति । माधवस्य मकरन्दे खावस्था- निकंदन मदम्। भम कोऽपि विकाराऽमानस जड़यति तापञ्च कुरुते । विकार विशेषणान्याह। परिच्छेदेति। इयत्तया ज्ञानं परिछेदः अस्मिन् जन्मनि पुनरनुभवपपम् इत्यन्वयः पुन: शब्दीऽव व्यवच्छेदार्थः तथा चास्मिन् जन्मनि तु इत्यर्थः तेन जन्मा- न्तरे कदाचित् तथा स्यादित्यर्थः । पात्तिवाचीत नाव पुनः शब्दः प्राग्जन्मनि पुनर्जन्मत्वस्य प्रागनुभवे पनरनुभवत्वस्य वा सम्मवात विवेकम्य इतरभेदविचारस्थ प्रश्वसानि:शेषाभावादुपाँचतेन महामहिंन विवेकविपरीतज्ञानेन गहनी व्याप्तः अपूर्वो ध्वसः प्रकर्ष द्योतयन् माधवस्य विप्रलम्भप्रकर्ष व्यनतीत्यर्थः । केतच्चेति । राशि मन्तिवाक्यमिदं मर्वीडव क्रोधहतुभूतो विवधिन तथाच ·१४४ काव्यप्रकाश तमांसि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमान् न यावदायात्युदयाद्रिमौलिताम् ॥ प्रत तुल्ययोगिताद्योतकस्य च इति निपातस्य । रामोऽसो भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं पराम् अमाद्भाग्यविपर्ययात् यदि परं देवो न जानाति तम् । वन्दी वेष यशांसि गायति मरुत् यस्यैकबाणाहति- श्रेणीभूतविशालतालविवरोहोणे: स्वरैः सप्तभिः । अत्रामाविति भुवनेष्विति गुणैरिति सर्वनामप्रातिपदिकव. चनानां न त्वदिति न मदिति अपि तु अस्मदिति अस्य सर्वाक्षे- । अति । किमयटुक्तरमेवं सति एव नीऽस्माकं दिषो निहता: अबस्यकीधत्वादिति भावः । भव दृष्टान्तालङ्कारमाह तमांसौति । मौलितां मौलिस्थताम् । तुलगिता मा च हितीयसमुच्चयालङ्गाररूपा सत्वन्या युगपद्या गुण क्रिति तल्लक्षणं नवत तुल्य योगिताऽसंलक्ष्योऽलङ्कारनियतानां सकलम: सा पुन स्तुल्लयोगितेति तनक्षगन नियतानां प्रततानामप्रकतानामेव वा एकधर्मान्वय एव तदलङ्गारबोधनात् तदृद्योतकस्य वाचकस्य कारण कार्ययो: गर्वशत्रुधातयी: एककार्थताया पाहाय्यबोधने शीघ्रशव घातव्यञ्जनात् राजविषयभावप्रकर्षों व्यङ्गय इत्यर्थः । च शब्दस्य अन्चयत्व ऽपि पदीसरनिपानियमानिपातत्व पटैकदेश- त्वक्ष। एक व प्रत्ययप्रकतीनां व्यचकत्व सुदाहरति रामोऽसाविति । रावणं प्रति विभीषणस्य वाक्यमिदं असी बुद्धिस्थः पुर: प्रायोव्यञ्जनाच पुरः प्राय इत्यर्थः रामो रामनामा ख्यातः देवी भवान् पुन यदि तं न जानाति तदा अमहाग्यविपर्ययादेवेत्यर्थः यस्य रामस्य यशसि वन्दी स्तुतिपाठक इव मरुहायुः सप्तभि: स्वरायति कीदृशैः स्वरैः एकवायस्य पाइतिः यत्र तादृशा ये श्रेणीभूता विशालास्ताला येषां विवरैः उद्गीणैः रामैक्रमापभिन्नसप्ततालसन- विवरप्रविष्टवायुफूत्कारानेव निषादर्षभगान्धारादिसनवर करणकयशोगामस्व नाध्य- म्यद मुक्तम्। अति। पसावित्यनेन पुरः प्रायत्तस्य तदेकवचमेन च सहायनिरपेचमेय ·चतुर्थः उन्लास:। १४५ पिणः भाग्यविपर्यायादिति अन्यथासम्पत्तिमुखेन न तु अभाव- मुखेन अभिधानस्य । तरुणिमनि कलयति कलामनुमदनधनुर्धवोः पठत्यग्रे । अधिवसति सकलललनामौलिमियं चकितहरिणचलनयना । अब इमनिजव्ययीभावकर्मभूताधाराणां स्वरूपस्य, तरुण- त्व इति धनुष: समीप इति मौलौ हप्ततौति त्वादिभिस्तुल्ये एषां वाचकत्वे अस्ति कश्चित् स्वरूपस्थविशेषो यश्चमत्कारका- री, -स एव व्यजकत्व प्राप्रोति । एवमन्येषामपि बोच- व्यम्। तत्पौरुषस्य भुवनपदेन वामप्रसिडाधिकरणदेविसारस्य तदीयबहुवचनन तबाहुलास्य गुणपदेन पिवादिपौरुषनिरपेक्षखगणाधीनपौरुषस्य सदीयबहुवचनेन च तहाहुल्यस्य बोधमात् वासरूपव्यभिचारिभावताना इत्यर्थः । यद्यपि एकेनैव ताञ्जनसम्भवेऽन्यवैयर्य तथापि बहुभिः प्रष्ट ताजनं बोध्यम् । मत्व दितीति त्वदाग्यविपर्ययान्मशाग्यविपर्ययादिति न कतमित्यर्थः । तथा करणे एकैकस्य भाग्यविपर्ययलाभ: स्यात् अदिति करणे तु बहुवचनान्तसमास एव तथा रूप- मित्येवदाह पपि तु इति। असत् भाग्यादित्यक्त्वा भस्मशाग्यविपर्य यादिति करणव्यञ्जकत्वमाह भाग्येति । पभाग्यनिर्देशेऽपि भाग्यभावात् शुभ न जायेत पनि. टन्तु कुतः स्यात् विपर्ययत्वनीपादाने तु भाग्यस्य व दुरदृष्टकपान्यथासम्पत्या पनिष्टोत्पत्तिः प्रतीयते इति भावः । तथा चास्यापि वासव्यञ्जकत्व मेवेत्युक्तम् । विदग्धप्रयोज्यसंस्कृतविशेषखरूपैकदेशस्यापि व्यञ्जकल माह। सचिमनीति । तस्याः तरुणिमनि तारुण्ये कर्तरि कलां रसचातुरौं कलयति जनयति सति म वीर च कर्तरि पनुमदनधनुर्मदनधनुष: समीपे कलां पठति सति इयचकितहरिणचलनयमा सकलललनामौलिमधिवसति सर्वान बधिका भवतीयर्थः । पवेति। सरधिमनीत्यच इममिच पनुमदनधनुरित्य चान्ययीभावः । मौलीमधि- बसतीव्यन वसब्याधारभूती मौलि: कर्मभूतः । खरूपखेति एष खरूपविशेष: गाढ़- ·१४६ काव्यप्रकाये वर्णरचनानां व्यञ्चकत्वगुणखरूपनिरूपणे उदाहरिष्यते । अपिशब्दात् प्रबन्धेषु नाटकादिषु । एवं रसादौनां पूर्व- गणितभेदाभ्यां सह षड्भेदाः। भेदास्तदेकपञ्चाशत् व्याख्याताः। तेषां चान्योन्ययोजनम् ॥ ४२ ॥ व्य त्पन्नैरेव प्रयोज्यः तथाच सत्प्रयुक्तत्वज्ञानादेव रमप्रकर्षबोध इति भावः। संस्कृत. मात्रज्ञसामान्यप्रयोज्यस्तु तरुणत्वे इत्यादिना शृङ्गारोत्कर्षव्यञ्जक इत्याह तरुणत्वे इत्यादित्वादिभिरिति भावविहितले प्रत्यये इमनिजीस्तुल्य वाचकत्वम् एवमपरयो: होरपि । पस्ति कश्चिविशेष इति गाढव्य त्पन्न प्रयोज्यत्व हि सविशेषः वदवच्छेदक- धर्मस्य च चमत्कारात्मकफलाधीनानुभावैकगम्यत्वेन विशिष्य वक्त मशक्यत्वात् कश्चिदित्य तम् । चक्रवर्ती तु इममिजादीनां कोमलवर्णटितत्वमवेति व्यावष्ट तन्न, तदा वर्णव्यञ्जकत्वीदाहरणत्वस्य वापातात् तम्य वक्ष्यमाणत्वादव । भपिशब्दादिति। वर्णषु अपि इति अपिशब्दादित्यर्थः । कुल कान्तकमहावाक्यरूपप्रबन्धव्य यस्य अर्थ- शक्युवे पूर्वदर्शितत्वात् तद्यावर्तनायाह नाटकादिषु इति । पादिशब्दानाटिकारूप- कादीनां दशविधामामेवाभिमेयार्थाना परिग्रहः। शकुन्तलादि नाटकं रखावल्यादि माटिका वा महावाक्येन पारस्य हि व्यञ्जकम्। एव मुत्तररामचरितम् करुणस्य ति। गणितभेदाभ्या महति । पसंलक्ष्यक्रमस्य रसादिरूपत्वेन तस्य पदवाक्यप्रकाश्यत्वरूपगणितभेदाभ्यां सहत्यर्थः । एवञ्च प्रभेदइयस्य , पूर्वगणित- पञ्चविंशङ्खदगणनप्रविष्टत्वात् तत्परिहारण पदैकदेशध्वनी अन्य नाटकादिप्रबन्ध- व्य यरूपं प्रभेदचतुष्टयमेव रमादीना मपर गणनीयम् । तथाच पूर्वगणिताः पञ्चवि- शत्कुलकात्मकमहावाक्यव्यमा पर्थशतवा हादशभंदा रसादीनाञ्च पदेकदेशादि- यहां प्रभेदचतुष्टयमिति एकपञ्चाशङ्खदा ध्वनय: इत्याह भेदाः तदेकेति। एवं अधानेकपञ्चाशतभेदेन गणयित्वा तेषामेकनीकमिलने बाहुल्यमाह तेषाञ्चेति । घोजनं मिखनं तदेव कैन प्रकारच इत्यवाह।

·१४७ चतुर्थः उमासः । सङ्करण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया । म केवलं शुद्धा एवैकपञ्चाशनेदा भवन्ति, यावत्तेषां स्वप्र- भेदैरेकपञ्चाशता संशयास्पदत्व नानुपायानुप्राहकतयैकव्यञ्च- कानुप्रवेशेन चेति त्रिविधेन सरेण परस्परनिरपेक्षरूपयक- प्रकारया संसृथ्या चेति चतुभिर्गुणने। वैदखाधिवियच्चन्द्राः (१०४०४) शुद्धभैदैः सह शरेषु युगखन्दवः ॥१३॥ (१०४५५) सहरणेति। विरूपं सहर ब्याच संशयास्पदव नेति । मुभयथापि मम्मवात् किमिदं वा ध्वनिप्रदमिति संशयास्पदत्व' प्रकष्टमानत्वमनुयायव प्रकर्षकत्व- मनुग्राहकत्वम् उभयस्य एकेन न्यन केन 'व्ययत्वमेकव्यनकानुप्रवेशः । बेदिति । अङ्गानां वामत: कम इति रौत्याऽयं निर्देश: तथाच चतुरधिक- चतुः शताधिकमेकमयुतं परस्परयोगघटिता ध्वनयः इत्यर्थः । व्यवसायावद्धि- पशादेव तहतां ध्वनिकाव्यानामपि समधाब: न च एकपञ्चाशचतुर्गुणने चत्- रधिकदिशतमेव भवति तत्कथं वैदखाम्धीत्यादि रह इति वाच्यम् ? एकपञ्चाशता मह एकैकस्यैव चतुर्गणने एककस्यैव चतुरधिकदिशतरूपत्वेन एकपञ्चाशतामेव चतु- रधिकदिशतगुणने वेदे त्याद्यस्वाभः स्यात् न चैकस्य परैः पञ्चाशता सह संशयास्पद- त्वादि चातुर्विध्य घटत एव खेन सा खस्य तदसम्भवादे कपञ्चाशता सह चातुर्विध्य कथमुपपदावामिति वाच' खसजातीयव्यक्तीनाम् अनेकत्लेन सजातीययोः तत्सम्भ- वात् पदमवधेयम् उत्सर्गतः प्राप्तत्वादेव ग्रन्थकता इयं गणना कता निपुणावधाने तु इदं प्रथमेव तथाहि लचणामूवाभिधाध्वनीनाम् एकव्यनकानुप्रवेश न सम्भवत्यं व व्यन्त्रकस्यैकपदख खाचपिकवाचकत्वीभयाभावात् तथा शब्दार्थोभयभुवः पदैकदेश- प्रकायैः पदप्रकाश्य वा सह एकव्यञ्चकानुप्रवेश एव न सम्भवति व्यञ्जकहयस्य तव बाक्य त्वनियमात् किस एकस्य एकपञ्चाशता सह चातुर्विध्य गणनीयमन्तु तदुत्तरस्थ ও অম্বায়নৰ আন্তৰি থলী প্রমুখ ব্যৰিম । মুমিন- ·१४२ काव्यप्रकामे तब दिघावम् उदाझियते खणपाणिपा देपर ! जापाए सुहम किंपिदे भणिया। रुपए पड़ोहरबलहीघरमि पाणिज्नउ बराई। अत्रानुनयः किमुपभोगलक्षणेऽर्थान्तर सङ्गमितः किमनु- रणनन्यायनोपभोग एव व्याधे व्यकः १ इति सन्देशः। त्वस्येति । বিলা নয় ঘনঘলীয় ৰ নৱবৰ জলবায়নৰ বত্ব আন্তৰি খলীয় खपूर्वहयेन सह चातुर्विध्ययस्य पूर्वगणनाप्रविष्टवादित्येवं रीत्या चरमस्यैव खेन सह चातुर्विध्य गणनीय तथाच वेदत्याद्यडाबवशताधिकचतुःमहस' हासनौर्य तथाच ५५०४ वेदाकाश शरेषव एवाडा भवन्ति दर्शयिष्यते च खयमेव रीतिर्विरी- धालङ्कार गणने माति चतुर्भिर्जात्याय: विरुद्धातु गुणेस्विभिः । क्रिया हाभ्यामथ द्रव्य ट्रव्य णैवेति ते दश । इत्यनेन पन्यथा तवापि षोड़शविधत्वस्यैवापत्ते दाविध- इत्य मिलिताना समाप्रदर्शनं ते तव पूर्वेकशञ्चाशतः प्रवेशन समयामाह पद्धभेदैः सहेति । युगानि चत्वारि । खण पाएणि पा इति । क्षण प्राघुणिका देवर ! जायया सुभग ! किमपि ते भणिता। रीदिति पवाद भागवलभीर हऽनुनीयता वराको । इति संस्कृतम् ॥ देवर प्रति भापवमा उकिरियम् । क्षण उत्सवः तत्र प्रालिकाऽतिधित्सवमिलितेत्यर्थः पचादर्थे परोड इति तथाच है देवर ! उत्सवमिलिता काचित् तव जायया किमपि भगिता गदिता पश्चाइलभौग्रह रीदिति सा वराकी दु:खिता वयाऽनुनीयतामिति सपरिहासीतिः । भवेति। उपभुज्यतामिति प्रतीसितावावस्येव परन्तु प्रीतिजनकक्रियात्मवस्य अनुनयस्य विशेषे उपभोगऽनुनयपदं लक्षण्या कि नत् क्रोधापसारपूर्वकत्व तयार किं वाऽनुनीयतामिति पदादनुमयत्वे नैष पभिधयाऽनुनयोपस्थिती उपभुज्यतामिति तयामिति संजयादर्थान्तरसंक्रमितवाचलपणामूलनिना सा खतासभव्यर्ष- शतयुद्धववस्तु व्यववस्तुनः पदमकाम्यस्य संख्याबदलरूपसरवनिरिवर्यः। यत्रयी: देशी।

·चतुर्षः उन्लासः । १४८ स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेलबलाका धनाः वाताः शौकरिणः पयोदसुदामानन्दकेकाः कलाः । काम सन्तु दृढ़ कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्व सहे, वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हादेवि । धौरा भव । पत्र लिप्तति पयोदसुदामिति च अत्यन्ततिरस्कृतवा- च्ययोः संसृष्टिः । ताभ्यां सह रामोऽस्मीत्यर्थान्तरसङ्गमितवा- यस्त्र अनुग्राह्यानुग्राहकभावेन रामपदलक्षणैकव्यञ्जकानुप्रवे- शेन च अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यामध्वन्योः सङ्करः । एवमन्यदपि उदाहार्यम् । इति काव्यप्रकाशे ध्वनिनिर्णयो नाम चतुर्थ: उल्लासः । संशयास्पदत्वं न तहतः काव्यस्यैव तन्नामकत्व बोध्यमित्य तमेव । हिविध सङ्करस्य संसृष्टिरूपैक विधस्य च एक मुदाहरणमाह । स्निग्धश्यामलति। वर्षासु सौताविरहिणी रामस्थीतिरियम्। स्निग्धया श्यामलया च कात्या लिप्तं वियत् यैः तादृशः प्रचलबलाकाश्च घना जाता इति शेषः । तथा वाताः शौकरिणोऽम्बुकणयुक्ता जाता इति शेषः । तथा पयोदसुहृदां मयूराणाम् भानन्दजन्या: कैका: शब्दाः कला गभीरा इत्यर्थः । केकापदीपादानादेव मयूरशब्द- प्राप्तावपि पयोदसुहृदामित्यस्य उपादानमानन्दसम्बन्धित्व नैवेति केचित्। वस्तु तन्तु के का वाणी मयूरस्थ त्यनेन मयूरवाण्याम् एव के काशब्दः तव शब्दान्तर तादृशप्रयोगा भावानुसन्धानसाचिव्यात् मयूरशब्दीपस्थितिरिति वनः । यहा मयूरादिसमभिव्याहार- सत्वं खार्थेकदेशे शब्दमात्र के कादिशब्दा निरूढलाक्षणिका इति ब्रूमः । एते उद्दीपकाः काम यथेष्ट सन्तु मां इन्तु न समर्था इति भावः । ननु त्वामेते हनिष्य न्तीत्यवाह कठीरति। रामोऽस्मि दुःखसहि मारसिम अतः सर्वमेतदुद्दीपककृतं प्रहार सहे। दुःखसहिएवमेव कथमित्यवाह कठीरति । सर्व सहे इति वसुमती सम्बोधन- मिति ऋजुबुद्धयः। अकठीरहदया बेदही तु कथं भविष्यति किं प्रकारा भविष्यतीत्यर्थः। पति द्रवद्रव्यकरणव्यानरेव सपपदार्थत्वेन कात्या व्याप्ती लक्षणेव तथा चैतख व मुहत् हृदयशून्यस्य पयोदस्य तु उद्याने नर्तितत्वेन रूपेण ·पञ्चमः उल्लासः । एवं ध्वनी निर्णीते गुणीभूतव्यङ्ग्यप्रभेदानाह अगूढ़मपरस्याङ्गं वाच्यसिद्धानमस्फुटम् । सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्वाक्षिप्तमसुन्दरम् ॥१॥ व्यङ्गामेवं गुणीभूतव्यङ्गास्थाष्टौ भिदाः स्मृताः । तस्य च लक्षणेव अनयोविरहीद्दीपकल सामाजिक यं व्यङ्ग्य मेघकान्या वियद्यापनस्य मयूरनृत्यस्य च विरहदुःखोद्दीपकत्वात् तयी: परस्परनिरपेक्षवरूपा संमृष्टिरित्यर्थः । अत्यन्ततिरस्कतवाच्ययोरित्यत्र सन्मूलव्यङ्योरित्यर्थः। ताभ्यां सहेति रामपदेन दुःखसहिष्णुत्व न रूपेण रामस्योपस्थानादर्थान्तरसंक्रमितवाच्यलक्षणा तायव दुःखेऽप्यमियमाणत्वेन रामस्य खावधोरणं तत्प्रयोजनं गूढरूपं व्ययम् । ताभ्यां तत्पदद्दयव्यङ्ग्याभ्यां विरहदुःखोद्दीपकत्व व्यक्तिभ्यां सहानुग्राह्यानुग्राहक- भावेनेत्यर्थः रामस्य स्वावधीरणमनुग्राह्य विरहदुःखीहीपकत्व इयमनुग्राहकमित्यर्थः इमे विरहदुःखोद्दीपके इति रामेण ज्ञाते तथापि खामरणात् खावधोरणातिशयात् रामपति दुःखसहिष्णुत्वलाक्षणिकरामपदेन तत् खावधीरणमिव तदीयविप्र- लम्भीऽपि दुःखसहिष्णात्वबोधनद्वारा व्यज्यत इत्येकस्मिन् रामपद व्यञ्चत्वं न तत् इयानुप्रवेश इत्यर्थः अर्थान्नरसंक्रमितेति वाच्यपदं ताम्रपरम् पत्र रसध्वनिपद ध्वन्यमानरसपरम् अव बोध्यम् । काव्यप्रकाशादर्श चतुर्थः प्रतिविम्ब: एवं ध्वनाविति ध्वनिसामान्यलक्षणानन्तर गुगीभूतव्यवसामान्यलक्षणस्य कतत्वात् तत् प्रभेदकथनेऽपि तथैव क्रम इति दर्शितमनेन । पगड़मित्यादि सन्दिग्धप्राधान्यं तुबप्राधान्यच्चेति इयं सथाच व्यायमित्यस्य बचनव्यत्ययेनैव दिवचनान्तयेऽन्वयः प्राधान्यवाच्यार्थापेक्षया बोध्यम्। एवं व्याया।

·पचमः उमासः। १५१ कामिनीकुचकलशवत् गूढ़ चमत्करोति अगुढ़न्तु स्फुटत- या वाचायमानमिति गुणीभूतमेव । अगूढ़ यथा यस्यासुहत्कृततिरस्कृतिरेत्य तप्त- सूचिव्यधव्यतिकरण युनति कौँ । काञ्चीगुणग्रथनभाजनमेष सोऽस्मि जीवन सम्प्रति भवामि किमावहामि ? || अत्र जीववित्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य । उविद्रकोकनदरेणुपिङ्गितागाः गायन्ति मञ्जु मधुपा गृहदीर्घिकासु । टके उक्त तदशात् काव्यस्याप्यष्टभेदत्वमित्याह एवं गुणीभूतव्य जास्येति भिदा भेदः । व्ययस्य अगूढत्वे कथं गुणीभूतत्वमित्याह । कामिनीति। तथा च गूढत्वं ध्वनित्वमेवेत्य कम् । तत्र लक्षणामूलव्ययस्थ अगूढत्व दर्शयितव्ये अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यलक्षणामूलव्यङ्गास्य भगदत्व दर्यात । यस्था सुदिति । शत्रुसेवया जीवतो राज्ञः सहदं प्रत्यु तिरियम् । असुहदा कतातिरस्वतिवारूपा एत्य यस्य मम कौँ तप्तसूचीनामिव बेधव्यतिकरण बेधसमूहेन युनक्ति रिपुतिरस्कारवार्तापि यस्य दुःश्रवेत्यर्थः सोऽपि अहं काचीगुण- ग्रथनभाजनमषि रिपीः काचीगुणं ग्रामीत्यर्थः पतः सम्प्रति जीवन्नेव न भवामि किमात्मनी हितचेष्टामावहामि करोमौत्यर्थः । चक्रवर्ती तु शरणागतस्तप्तशलाकया खकौँ विध्यतीति पाश्चास्यव्यवहारानुसारेणीक्तिरियं तथाच मयैव कृता तिरस्वतिर्यस ममाऽसुहचप्तसूचीनां बेधव्यतिकरण खकौँ युनक्ति इति त तादृशव्यवहारस्य बैरुप्यदुष्टत्वादपेक्षितम्। पवेति । कथयतीऽजीवनस्य बाधितत्वात् जीवनपदस्य प्रनष्ट नौवने लक्षणा मृतप्रायत्वञ्च नञ् समभिव्याहारात् तद्ययम्। सञ्च विदग्धाविदग्धसकलप्रतीय- मानत्वात् वाचायमानत्व नागूढमित्यर्थः । अत्यन्नतिरस्कृतवाचलचणामूलमगूढ़ सदुदाहरति ।

·काव्यप्रकाश ॥ एतचकास्ति च रवनवबन्धुजीव- पुष्पच्चदाभमुदयाचलचुम्बि विम्बम् ॥ अत्र चुम्बनस्थ अत्यन्ततिरस्थातवाच्चस्य अत्रासौत् फणिपाशवन्धनविधिः शक्त्वा भवहेवरे माढ़ वक्षसि ताड़िते हनुमता द्रोणाद्रिरत्नाहतः । दिव्यैरिन्द्रजिदत्र लक्ष्मणशरैर्लोकान्तरं प्रापितः केनाप्यत्र मृगाक्षि ! राक्षसपतेः कत्ता च कण्ठाटवी ॥ (१) अत्र केनापि अत्र इति अर्थशक्तिमूलानुरणनरूपस्य। तस्यापि अत्र इति युक्ताः पाठः । अपरस्य रसादेर्वाचस्य वा (वाक्यार्थीभूतस्य) अङ्गं रसादि अनुरणनरूपं वा। अयं स रसनोत्कर्षी पौनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नोवोविसंसनः करः ॥ अत्र शृङ्गारः करुणस्य । केलासालयभाललोचनरुचा निर्वर्तितालतक- व्यक्तिः पादनखा तिगिरिभुवः सा वः सदा वायताम् । स्प बन्धसमृद्धयेव सुदृढ़ रूढ़ा यया नेत्रयोः कान्तिः कोकनदानुकारसरसा सद्यः समुत्सार्यते ॥ कर अत्र भावस्य रसः । अत्युच्चाः परित: स्फुरन्ति गिरयः स्फारास्तथाम्भोधयः, तानेतानपि बिनती किमपि न लान्तासि तुभ्यं नमः । । उविति। मानिनौं प्रति कामिनः प्रात:कालवर्णनमिदम् । कोकनदं रक्त- पनम् एतच्च रवेविम्ब चकास्तीत्यन्वयः । उदयाचलचुम्बि उदयाचलस्पर्शीत्यर्थः । भावस्य अहं भावमाह। पत्य च इति । अर्थात् हे राजन् ! गिरिसमुद्रधरपाश्चर्येण यावन्मुहुर्मुभव ·पञ्चमः डहासः। पावर्येण मुर्मुडः स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावर , तावद विधादिमा स्मृतस्तव भुजी वाचस्तती मुद्रिताः ॥ पत्र भूविषयी रत्याख्यो भावो राजविषयस्य रतिभावस्य । धन्दीकत्य टप ! हिषां मृगदृशस्ताः पश्यतां प्रेयसाम्, लिष्यन्ति प्रणमन्ति लान्ति परितचुम्बन्ति ते सैनिकाः । अस्माकं सुकतै शोनिपतितोऽस्यौचित्यवारांनिधे ! विश्वस्ता विपदोऽखिलास्तदिति तैः प्रत्यर्थिभिः स्तूयसे । पत्र भावस्य रसाभांसभावाभासौ प्रथम द्वितीयाईद्योत्यौ। इति स्तुतिं प्रस्तौमि करीमि तावदिमां भुवं विधानव मनः स्मृतः तती भवतोऽशक्य स्तुतिकत्वात् वाचो मुद्रिता: पारीप्यत्वाभावात् तद गुणानामिति भावः। यद्यपि भुजेन पृथिव्या वस्तुती धरणं नास्ति तथापि धरणपोषणार्थकश्लिष्टभूमहिमा पोषण एव धारणाध्यासादिदमुक्तम् । भुवः स्तुतिरीतिमाह अन्य सा इति । अत्य चत्वस्फार- त्वाभ्यां प्रथम गिर्यम्भोध्योः स्तुतिं कृत्वाह तानेनानिति । तानतान् गिर्यम्भोधीन् किमप्यल्यमपि न कान्तासि एसदन्तां स्तुति कला सा नमस्थति तुभ्यमिति एवञ्च स्तुतिमित्यव सनमस्कारामिति बोध्यम् । पति रस्याख्य इत्यनेन भूविषय हर्षादिकप- व्यभिचारिभावशा वारिता एवं राजविषयेत्यवापि। रतभावयीराभासच्याङ्गकं भावमा वन्दौलत्य ति। हे नृप! तव सैनिकाः सैन्यास्तव हिषां मगहशी वन्दौलत्य ताः पश्यतः प्रेयसीऽमादृत्य ता एव निष्यन्तीत्यादि क्रिया चतुष्टयम् । लान्ति रक्षति पश्यतामित्यनादर षष्ठी तैः प्रत्यर्थिभिस्तु त्वं तथापि स्तूयसे स्तुत्याकारमाह प्रमाक- मिति । है पौचित्यस्य वारानिधे ! समुद्र ! तत्तस्मात् दुष्कृतनिपतितोऽपि सकतरिति पनौचित्य करणेऽपि पौचित्य समुद्र ति विपसननेऽपि विपदी यास्ता इति भीत्या उन्नाम्। पवे ति। प्रात्यर्थिकतन्तु मा राजविषयो वक्तभावी निराकाचवाक्यव्यङ्ग्यतया बही सदा। परनायिकालिङ्गानादि व्यापः पूर्वार्दद्योन्यो रसाभासी वैरिविषय- स्तुतिव्ययी बेरिणामेव भावाभासच वितीयार्थयोव्य इत्यर्थः । शव नायिका- विडम्बर्मन शव तुल्या राश पौत्कर्षाचयीरखता। भावमास्था भावमा ·१५४ काव्यप्रकाणे अविरलकरवालकम्पन कुटौतर्जनगर्जनेछ। ददृशे तव वैरिणां मदः स गतः कापि तवेक्षणे क्षणात् ॥ पत्र भावस्य भावप्रशमः । साकं कुरकदृशा मधुपानलीला कत्तुं सुहनिरपि वैरिणि ते प्रहत्ते । अन्याभिधायि तव नाम विभो ! एहीत केनापि तत्र विषमामकरोदवस्थाम् ॥ अत्र बासोदयः । असोढ़ा तत्कालोल्लसदसहभावस्य तपसः, कथानां विशम्भेष्वथ च रसिकः शैलदुहितुः । प्रमोदं वो दिश्यात् कपटवटुवैशापनयने त्वराशैथिल्याभ्यां युगपदभियुक्ताः स्मरहरः ॥ पति। अविरलेति। दहशे ज्ञातः मदीगर्वः तवेक्षणे त्वत्कर्मकदर्शने सतीत्यर्थः । शव मददर्शनात् यः शत्रुविषयी वक्त वस्तस्य तन्मदनाशदर्शनात् प्रशमी राजविषयवक्त भावस्याङ्गमित्यर्थः। वैरिविषयभावप्रशमेन राजविषयभाव- प्रकर्षणात्। चक्रवर्ती तु वैरिणां मदरूपव्यभिचारिभावस्य व प्रशम इत्याह तन्न । अगूढमपरस्येत्यादिना व्ययस्यैव पाताबोधनात् पदव्यस्य मदस्य गमनवान तत्प्रश. मस्य सम्यक्ष्यत्वं नैव व्यत्वाभावेन अपरागत्वाभावात् । भावोदयस्य भावाङ्गत्वमाइ । साकमिति। है विभी! कुरङ्गकदृशा मुहगिरपि साकं मधुपामलीला कर्तु तव वैरिणि प्रहत्ते सति कैनाऽप्यन्यननार्थकं तव नाम होतं कई तेषां विषमा व्याकुलामवस्थामकरीदित्यर्थः । पति। त्वनामस्मृतिप्रयोज्यशत्रुवासेन त्वविषयभावप्रकर्षणात् उदयश्च मधु- पानप्रतिदशीचरमुत्पत्तिः । भावसन्धर्भावात्वमाए। पसोद ति। पार्वतीतपोभनार्थ ब्रामणबटुवेशेन उपस्थितस्य महशस्य वर्णन- मिदम् । अरहरी यः प्रमीदं दिस्यात् कीदश: कपटवटुरेशापनयने वराथिल्याभ्यां युगपदेव अभियुक्तः सम्बन्धः । त्वरा प्रथमपादनाइ पसीढ़ेति। तत्काल सन् ·पचमः उहासः। १५५ पत्र आवेगधैर्ययोः सन्धिः । पश्येत् कश्चित् चल चपल रे ! का त्वराऽहं कुमारी, हस्तालम्ब वितर, हहहा व्यु तक्रमः कासि यासि । इत्यं पृथ्वोपरिढ़ ! भवहिहिषोऽरण्यवत्तेः कन्या कञ्चित् फलकिसलयान्याददानाऽभिधत्ते ॥ अत्र शङ्कासूयाधुतिस्मृतिश्रमदैन्यविबोधौम्म क्यानां शब- लता । एते च रसवदाद्यलकाराः यद्यपि भावोदयभावसन्धि- भावशबलत्वानि न अलङ्कारतमा उकानि तथापि कश्चित् ब्रूया- असहभावो दुःसहत्व यस्य जादशस्य तपसोऽमोहा सहनासमर्थः तपीबद्धः स्व रुच. मदर्शयित्वा स्थातु मशक्क इत्यर्थः । शथिल्य नेतु हितीयपादेनाह कथानामिति विशम्भी विश्वासः स्खीय कथाविषये शैलदुहितुविश्वासेषु इत्यर्थः । अत्र ति। न अत्र आवंगः सम्भमी राजगजवर्षादिसम्भव इति कतलक्षण: पावेग: किन्तु उत्कण्ठाधीना अनवस्थारूपा चपलतंत्र व्यभिचारिभाव आवेगपदार्थः चापल्य- न्वनस्थितिरिति तलक्षणात्तस्य धैर्यस्य च विरोधिनीरपि परस्पराबाधनेन सती: निराकाभवाक्यव्यङ्ग्यमहविषयभावाङ्गत्वमिति सन्ध: अङ्गता च ताशीभयवैशि. ष्ट्ये न तद्दिषयभावप्रकर्षम्यानुभविकत्वात्। भावशवलताया भावाङ्गत्वमाह। पश्येदिति। किश्चिदुन्नि यौवनाया: प्रकृतनृपविरोधिवनगतपकन्यायाः फलाद्याहरणे परपुरुषाकान्ताया उक्तिवर्णनमिदम्। कश्चिदित्यन्ते तस्या अनर्थचि. न्तनरूपा शङ्का रे इत्यन्त सहिताकपा असूया का त्वरा इत्यत्व अनुत्कण्ठा पर्यवसन्ना सम्पूर्णम्पृहतारुपा तिम्तु तदुभयबाधिका शवला कुमारीत्यन्त कुमार्थ कार्यत्व- स्मृतिधैर्यकाधिका शवला वितरेत्यन्वित तविषयभावीहीधात् खेदरूप-श्रमतदाधक: शवल: हहहत्यत्र च समाधीन मनौजस्यरूपं जन्य व्युत्क्रम इत्यव तु अकार्यत्वावधार- पाममतिरूपी विरोध स्तदुभयवाधकः शवल: यासौत्यन्त च कालक्षेपासहिषा ता. रूप भौम क्यं सहायकं शक्ल बोध्यम्। पसौति त्वमित्यर्थेऽव्ययम् । भवति। ईश्याः श्वलतायाः प्रकतराजप्रयोज्यशत्रुवमगमनमूलत्वन प्रकृतराजविषयभावप्रकर्षणादङ्गता। ते च गुणीभूता न्यायाभिधाम इत्याधुक्त दर्शयति एते चैति । रसस्थागत्वे रसवान् भावस्थान प्रेयान् श्राभासस्याङ्गवं ·१५६ काव्यप्रकाथ दित्येवमुक्तम् । यद्यपि स नास्ति कधिहिषयः, यत्र ध्वनिगुणी- भूतव्यययोः स्वप्रभेदादिभिः सह सङ्करः संसृष्टिर्वा नास्ति तथापि प्राधान्येन व्यपदेशां भवन्तीति क्वचित् केनचिद्यवहारः । जनस्थाने धान्तं कनकमगढष्णान्धितधिया, वचो वैदेहीति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम् । कतालकाभर्तुर्वदनपरिपाटीषु घटना मयाप्त रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता ॥ सखी भावशात्यादीनामङ्गत्व समाहितीऽलङ्कार इत्यर्थः उतानि इति परै रिति. शेष: । ननु भयं स रसनीत्कर्षीत्यादिषु अङ्गिनं रसादिकमादाय कथं न रसादिध्वनि- व्यवहारः कथं वा जाने कोपपराङ्मुखीत्यादौ अङ्ग रसमादाय न अपराङ्गव्यव- हारः तत्रानुग्राह्यानुग्राहकतापन सङ्करध्वनेरैक्यापत्तिरवाव सङ्करः संसृष्टिस्तु ध्वनि- गुणीभूतव्यङ्ग्ययोः समस्त प्रभेदैरव सहेति बोध्यम् । यद्यपि शून्यं वासराहमित्यादिक- मेव पसकोणविषयोऽस्ति तथापि प्रायशः स नास्ति कश्चित् विषय इत्यर्थः । स्वप्रभेदा. दिभिः इत्यादि पदात् गुणालङ्कारवचिवकाव्यप्रभेदैः सहापि ऐक्यापत्तिरूप: सङ्कर पाजितः समाधत्ते तथापौति । प्रधानेन चमत्कारवशात् प्रधानेन न तु निरा. कामवाक्यव्यङ्ग्यतया प्रधाने जाने कोपेत्यादौ निराकाइवाक्यव्यङ्ग्यतया अभिनि चमत्कारित्वेन च प्रधान मस्यैवेति तयैव ध्वनिव्यवहारः। अयं स रसनेत्यादौ तु प्राकरणिकतया प्रधान मङ्गिनमपि करुणमपेक्ष्य चमत्कारितया प्रधानेन एगारे. णैव पङ्कम अपराङ्ग व्यवहार इति विनिगमनेत्य के चमत्कारश्चानुभवसिद्ध वैचिवद्या- दित्यवधेयं खतन्त्रसंसष्टित्व तु ध्वनित्वप्रयोजकव्यङ्गास्यैव गुणीभूतव्यङ्ग्यता चिविता प्रयोजको व्यङ्गधालद्धारावपेक्ष्य चमत्काराधिक्यात् ध्वनिव्यवहार एवेति बोध्यम्। वाक्यार्थीभूतस्य अङ्गऽनुरणनरूपे उदाहर्तव्ये सस्व शब्दशक्त्यर्थशतत्यत्व- भेदात् क्रमप्राप्त शब्दशक्य त्य मलकार मादी उदाहरति । जमस्थान इति दरिद्रस्योकिरियम्। मया रामत्व' रामाभिन्नत्वमाप्तमिति रूपक कुमवसुता तु माधिगता कुशलं दरिद्रयापनायकं वसु यस्य तथावं मचात रामेण तु कुशलवी सती यस्यास्ताहशी माता पधिगतैवेति कमलवस्तापदग्भेषात् तु शब्दार्थः ·पञ्चमः उमासः । १५७ पव शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपो रामिण सहोपमानोपमेय. भावो वायाङ्गतां नीतः । भागव्य सम्प्रति वियोंगविसंष्ठुलाशीम अभोजिनी कचिदपि क्षपितवियामः । एतां प्रसादयति पश्य शनैः प्रभाते सम्बङ्गि । पादपतनन सहसरश्मिः ॥ रामवप्राप्ति हेतुमेकशब्दवाचत्व' साधय माह जमशान इति । कनकमगस्य हाया- ऽधिवधिया भान्त तथा वै सम्बोधने है देहोसि वचः प्रतिपदं स्थाने स्थान प्राप्त कातर्यादुदशु यथा स्यात्तथा प्रलपितं तथा पलमत्यर्थं भत्तुरीवरस्य परिपाटीषु परिचर्यानिमित्तं का घटना न कता मया तहत् रामण अपि लाभ“रावणस्य बद- नानां परिपाट्यो पतो परिपाटननिमित्त वा इषुधटना बाणसन्धान कता । अचेति। रूपकस्योपमानोपमेयभावमूलकत्व न एकशब्दवाच्यत्वरूपसादृश्य- घटित उपभानीपमेयभाव उपमा दुवादिशब्दाभावाद्याः । स च वाकास्य कुशलवसु- ताऽप्राप्तिरूपस्य अपमानीभूतरामव्यतिरेकालङ्कारस्य प्रकर्षतयाऽङ्गतां वत्रा नौत इत्यर्थः । तहक्ष्यति उपमामाद्यदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः इति । अन्यस्यीपमेयस्य व्यतिरेक पाधिक्यं रिट्रस्य दुःखाधिक्यरूपं नचैवं व्यतिरेकालङ्कारशरीरघटिकेव उपमा कथं तत्प्रकषिकेति वा बहुविशेषणलभ्यात् सादृश्यात् प्रतीताया उपमायाः प्रकष्टत्वेन तथा व्यतिरेकालङ्कारस्थ निवारणात प्रकर्षणाच्च यव तु नोपमायास्तादृशः प्रकर्षसत्र व्याया अपि उपमया व्यतिरेकालङ्कारस्य निर्वाहमाचं न तु प्रकर्षणमिति । सब नापराङ्गत्व यथा नियतिकनियमरहितामित्यव एव यव उपमाया वाश्यत्व तथापि तस्या व्यतिरेकाङ्गत्वाभावान्नापराङ्गता यथा । असिमावसहायस्थ प्रभूतारिपराभवे । अन्यतुमजनस्येव न खायोऽख महाकृतेः ॥ इत्यर्थः । अर्थशक्तिमूलानुरणनरूपव्यामप्रस्तुतप्रसंसालबार बाक्याभूतवस्तुनीश- माहा चागत्येति। प्रातमानिनौं प्रति नायकस्योतिरियम् । है तबडि! पस कचिदपि हौपानसरे चपितषियाम: गमितराविः साखरमिः सम्प्रति प्रभाते १४ ·१५८ काव्यप्रकाश पत्र नायकत्तान्तोऽर्थशक्तिमूलो वस्तुरूपो निरपेक्षरवि- कमलिनोत्तान्ताध्यारोपणेनैव स्थितः । [२] वासियङ्ग यथा भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूछी तमः शरीरसादम्। मरणञ्च जलदभुजगज प्रसव कुरुते विषं वियोगिनीनाम् ॥ - प्रवेति । आगत्य अम्मीजिमों पार्दन रश्मिना दारभूतेन पतनेन शनै: प्रसादयति विकासरुपा प्रसादवतौं करोति कौशी वियोगन व्याकुलागौं अङ्गमत्र पुप्पमेव एतत्प्रदर्शनश्च न मानिन्यामुपयुक्तमतोऽस्य नायकमायिकाहत्तान्तप्रदर्शने तात्पर्खा तथैवावगम्यते भवति हि नायकोऽपि क्वचिदपि नायिकान्तरग्रहे चपितरावि: प्रभाते भागत्य वियोगव्याकुला गर्ने नायिका पादयोः पतनेन प्रसादयति तथाच नायकान्तरस्यापि नायिकान्तरं प्रति यं रीतिरिति मयि क्रीधन्त्यज्यतामिति भावः। ईदृशी नायक. नायिकावतान्ती रविकमलिनीतत्तान्तेऽभदेनारीपित इत्याह । नायिकैत्य कशेषी नायिकाया नायकत्तान्त इत्यर्थः बस्तुरूप इति नञ् प्रश्लेषादलङ्काररूप इति वा वायसिवागतारूपत्वनिराकरणाया निरपेचेति । व्यवनिरपेक्षमसंमुग्धप्रतीतेत्यर्थः वाच्यसिधगत्व तु वाच्यार्थसंमुग्धप्रतोती वाधावतार सति व्ययान्वयनवास मुग्धप्रतीत इत्यग्रे दर्शयिष्यते तादृश रविकम- लिनीत्तान्त'ऽध्यारोपणैव नायकनायिकाहत्तान्तः स्थित इत्यर्थः। रविकमलिनी- वृत्तान्तः एव नायकनायिकाहचान्त इत्येव मध्यारोपः । तथाच व्यङ्ग्यभूततदारोप- वशात् वाक्यार्थीभूतरविकमलिनौहत्तान्तस्य प्रकर्षानवति उक्तव्ययस्य तदङ्गतेति । वाच्यसिद्धीति प्रथम जनितान्वयबोधस्य वाक्यस्यार्थे पश्चादनुपपत्त्यवतार तादृशानुप- पत्तिनिरासक यत्तस्यैव व्यङ्ग्य सहायसिद्धाय ताशव्ययवत् काव्यमपि सत्राम- कम् । मिमित्यादि। अलदभुजगज' विष' अखं प्रसव बलात्कारण विधीगिनौना धम्याद्यष्टकं करोतीत्यन्वयः । मेघजलस्योद्दीपकत्वात् पौरुष' विषमस चेत्यमरकोषात मलधारा जलदे भुजगजन्यवाभावेऽपि जलदे सदभिनत्वबीघे सति जलदमन्यत्व' तवास्तीत्यतः कथमनुपपत्य वतार इति वाच्यम् । पन्वयानुयोगिषु रूप्यमाषप्रतियोगि:

·पञ्चमः उल्लासः। अब हालाहलं व्यङ्ग्यं भुजगरूपस्य वाचस्य सिद्विवत् । यथा वा गच्छाम्यच्युत ! दर्शनेनं भवत: किं तिरुत्पद्यते ? किं त्वेवं विजनस्थयो हतजनः सम्भावयत्यन्यथा । इत्यामन्त्रणभङ्गिसूचितवृथावस्थानखेदालसाम् आश्लिष्थन् पुलकोल्कराञ्चिततनुर्गोपी हरिः पातु वः । अत्र अच्यतादिपदव्यङ्ग्यमामन्त्रणेत्यादिवाच्यस्य । एतच्चैकत्र एकवक्तगतत्वन अपरत भिजवतगतत्वेनेत्यनयो- भैदः । [३] कस्येवान्वयस्य व्युत्पत्तिसि इत्वात् । अतएव सौभाग्य बितनोतु व शशिनी ज्योत्- सेव हासा तिरित्यत्र हासाने: शिन्य नन्वयाद्रूपकासम्भवात् उपमासमासभिव खौकरिष्यत्यग्रे। नन विद-मानसहमत्यादौ तु नन विद-मानस हंसेत्यादौ तु प्रकृतकपणीपायस्याप्रक्तरूपणस्य परम्परितरूपत्व वक्ष्यते तत्कथमव भुजगरूपणोपायस्य हालाहलरूपणस्य गुणीभूत व्यात्वमिति चेनपत हालाहलरूपणस्यापि प्रकतत्वाद्ययत्वाच्च । अव तु द्दयो- यित्वादेव। गच्छामीति गोपीमाश्लिष्यन् पुग्नकोत्कराश्चिततन हरिवः पातु गोपौं कीदृशीं इवामन्वणस्य पूर्वाई रूपामन्चण विशिष्ट वाक्यस्य भङ्ग्या व्यङ्गग्रार्थन सूचिती यो वथावस्थानखेदस्तेनालमाम् । आमन्त्रणवाच्यवाक्यार्थस्तु । है अच्युत ! कण ! अहं गच्छामि भवती दर्शनेन किं तिरुत्पद्यते नैवेत्यर्थः । किन्तु खोयगाईन्थ्योपयुक्तधेष्टयैवेत्यर्थः प्रत्यत विजमस्थवीरन्यथा मनःपथाविषय- मपि चेष्टितं हतजनी दुर्जनः सम्भावयति तदाक्ये व्यङ्ग्यार्थस्तु हे अच्युत ! मद्दर्श मेन पादच्युती भवती दर्शनेन किं वृप्तिरुत्पद्यते नैवेत्यर्थः अपि लु सम्भोगेनैव यदि तथा ब करोषि तदा गच्छामि उद्देश्यामिद्धौ स्थितिः प्रत्युत दुर्जनानां परिवादसम्भावमा- अनिकैव विदग्धजनानां तथा सम्भावना तु म दुःख अनिकेत्य वरूपः । पवेति। इत्यामन्त्रण भजि सचितेत्यादि वाक्यार्थः प्रथममामन्त्रणरतिवाक्ये भजीसम्भावनयैव प्रतीत: पश्चात्तु भङ्गादर्शनात् बाधावत्ता बाधसिद्धस्य तस्य बाध- निरासकमनुसन्धीयमानमामन्त्रणवाकाव्यङ्गर पराईवाक्यवाच्यसिद्धिादित्यर्थः ।

·१६. काव्यप्रकाश अपरा- अस्कटं यथा अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे विच्छेदभीरता। नादृष्टेन न दृष्टेन भवर्ता लभ्यते सुखम् ॥ पत्र दृष्टो यथा न भवसि, वियोगभयञ्च यथा न उत्प- बते, तथा कुर्य्या इति क्लिष्टम् । [४] सन्दिग्धप्राधान्यं यथा पदाहरणयदर्शनवौजमाह एतच्चे ति। गतत्वेन सम्बन्धित्वं न वायव्यङ्गायोरिति शेषः। पूर्वत्र कविरुपवत्तृवाक्यव्यङ्गयन कविरूपवतृषाक्यवाच्यस्यैव सिद्धिः । परव कविरुपवक्त वाक्य वाच्यस्य गोपीरूपवक्त वाक्यव्यङ्गधन सिद्धिरित्यर्थः। हुख परप्रकर्षतयाऽखातन्त्रवाद्गुणीभूतत्व वाच्यसिद्धाङ्गतु वाच्यसाधकल नैव पखातन्वयादगुणीभूतत्वम् । पस्फटमिति। विदग्धानामपि गम्यमस्फट तत्र च प्रौदालझारसत्त्वं स्फुटप्रतीयमानार्थरहितत्वात् गुणालङ्कारयुकत्वाच चिश्त्वमेव पूर्वो बोध्य प्रौदा- लाराभावे तु गुणीभूतव्ययत्वमिति विषयविभागः । अदृष्ट इति । भवता करणभूतेन । अति उभयर्थव सुखाजनकत्वात् सुखजनक एव न त्वमित्य व सर्व: प्रतीयते । दर्शितं व्यान्तु प्रणिधानक व विदग्धरपि प्रतीयते इत्यभिप्रायः । किष्टं निष्ट लिष्टमिति पुस्तकभेदेन पाठा: सर्व एव विद- ग्धानामपि शगम्यार्थकाः क्रिष्टत्वादेव गुणीभूतत्व व्यङ्गयस्य । सन्दिग्धति । उत्कट चमत्कार जातेऽपि किमसौ वाच्य न किं वा व्ययन जनित इति सन्दिग्धत्वतत्वम् । हरस्विति । वसन्तप्रहत्तावन्येषां चेष्टायां वर्णितायां हरस्य चेष्टावर्णनमिद' हर: पुन- रित्यर्थः । चन्द्रोदयस्यारम्भे प्राथमिके चन्द्रोदये । पति। प्रधानसम्मीगरूपगारव्यञ्जनवशात् उत्कटचमत्कारि योगिनी हरख धैर्यपरिहत्त: । किञ्चित्व किं दिदृचामावेण उमामुखालीकममात्र- पर्याप्तिकं किंवा चुम्बमेधयेव तत्सत मिति निधेतुमशक्यत्वात् गुम्बनेकारूप व्ययम् सन्दिग्धम् । पत सस्य एजारव्यञ्जकतारूपे प्राधान्ये सन्देह इत्यर्थः । व्यनकस्य तख- वानिश्चयादिति भावः । मच्चैव निषित वाच्यमेताहश' प्रधानमस्त्विति वार्थ सदेव किं चुम्बनेशामुपायेव वा राजार खयमेव वा व्यच्चयामासति सन्देहानप- गमात् ।

·पञ्चमः उल्लासः। १६१ हरस्तु किञ्चित् परिवृत्तधेयश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्ब राशिः । उमामुखे विम्बकलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥ पत्र परिचुम्बितुमैच्छदिनि किं प्रतीयमानं, किंवा विलो- धनव्यापारणं वाथं प्रधानमिति सन्देहः । [१] तुल्यप्राधान्यं यथा ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये । जामदग्न्यस्तथा मित्रम्, अन्यथा दुर्मनायते ॥ अत्र जामदग्न्यः सर्वेषां क्षत्रियाणामपि रक्षसां क्षणात् क्षयं करिष्यतीति व्यङ्ग्यस्य वाच्यस्य च समं प्राधान्यम् । [६] काकाक्षिप्तं यथा मथामि कौरवशत समरे न कोपात्, ? दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्य रस्तः ? । सञ्चूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू, ? सन्धिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥ भव व्यङ्गप्रस्थ प्राधान्य रूपातिशयित्वसंशया दगुणीभूतत्वम् । तुलोनि वाचा. व्यायोई योरपि चमत्कारजनकत्वरूपप्राधान्ययहतोल्लं तत्त्वम् अतएव च व्यङ्गा- स्थातिशयित्वादगुणीभूतत्वम् । ब्राह्मणेति। दिग्विजये परशुरामजिगमिषु रावण' प्रति तन्मबिवाक्यमिदं वाचार्थपरी तथा मित्र ब्राह्मणरूपं मिव ब्राह्मणत्व मित्रत्वच इयमप्यनतिक्रमहंतुः पन्यथाऽतिक्रमे दुर्मनायते शापहेतुदौर्मनस्यवान् स्यात्। व्यगार्थमाह । पर्व ति। सखी प्राधान्यमिति वास' जनयित्वाऽकार्यती निवत्तनीय- मिति हिनौतिवासजनकत्व नैव अव चमत्कारः। वासन्तु उक्तव्ययेनेव मिव. ब्राह्मणातिक्रमणापौति प्राधान्यग्रहतुल्यता। काकाक्षिप्तमिति। वाच्यपदार्थोप- स्थितिकाले ध्वनिविशेषरूपया काकापि पन्वयप्रतियोगिवया उपस्थापित व्यत्र काकाक्षिप्तम् । मधामौति । राजा कण प्रस्थाप्य दुर्योधनेन सह पणेन सन्धिमौहन प्रति ·१६२ काव्यप्रकाश अत्र मथाम्य वेत्यादि व्यय वायनिषेधसहभावन स्थितम् । [७] असुन्दरं यथा वाणोरकु जोडीणसउणिकोलाहलं सुणन्तीए । घरकम्पबाबड़ाए बहूए सौअन्ति अङ्गाई ॥ दत्तसङ्केत: कश्चिलतागहनं प्रविष्ट सौदन्त्यङ्गानीति वाच्यं सचमत्कारम् । [८] अत्र इति व्यङ्ग्यात् सहदेवीक्यनन्तरं क इस्य भीमसेनस्थोक्तिरियम्। मथामौत्यादौ सर्वत्र भविष्यत्सा- मौप्ये वर्तमानः न मथिष्यामौत्यर्थः । उरस्तो वक्षःस्थलात् सुयोधनेति दुर्योधनस्य व नामान्तर' भवतामेव नृपतिः युधिष्ठिरः न तु मम अनभीष्टसन्धिचिकीर्षुत्वात् । अत्रेति। प्रतिपनातकौरवशतबधादर्भीमस्यीक्तौ न मथामौति निषेध- माचपरत्व नजि न प्रतीयते इत्यतोऽपरनअर्थव्यञ्जिका शिरचालनसहोत्पत्रकाक- रव प्रतीयते। तथाच वाच्यव्यङ्ग्य भूतयोर्नर्थयीरुपस्थिती न न मथिष्यामि इत्य वार्थः प्रतीयते तदाह मधाम्ये वैतोति अयोगव्यवच्छेदकस्य वकारस्य नञ् द्दयार्थकत्वात् तेन विवरणं कृतं मथाम्य वेत्यादौत्यव मथाम्य वैत्यादरेकदेश एकनजों व्यङ्ग्य: अपर नार्यस्य वाच्यत्वादेव । सहभाव एकदीपस्थितिः शाब्दी। एवञ्च शाब्दी प्रार्थी काकुमावत्तियेति विधा व्यञ्जना उता। कटाक्षादिक्रियावृत्तिरपि वक्ष्यते । काकाक्षिप्तस्य वाच्यसहभावेनीपस्थित्या शाब्दबोधजनकत्वेन वाच्यायमानत्वात् न वाच्यातिशयित्वमती गुणीभूतत्वम् । असुन्दरमिति। वाच्यार्थसाहित्य विना चमत्काराजनक व्ययमसुन्दरमतो वाच्यन्यूनचमत्कारित्वाद गणीभू ग्रामतरुणमित्यादरेव तदुदाहरणस्य सौलभ्येऽपि प्रपञ्चार्थमन्यदाह। वाणोरेति । वाणीर कुञ्जीडीनशकुनिकोलाहलं शव त्याः । एहकर्मव्यापृतायाः वध्वाः सीदन्त्य यानि ॥ इति संस्कृतम् । बाणीर लताविशेषः शकुनयः पक्षिण: नायकस्य सङ्केतस्थलतादृशकुञ्चप्रवेशातेषां कोलाहलः। प्रविष्ट इत्यन्तमकदेशकौनपरं स प्रविष्ट इयञ्चन गति पर्यन्तं पवेति।

·पञ्चमः उल्लासः। १६३ एषां भेदा यथायोग वेदितव्याश्च पूर्ववत् ॥२॥ यथायोगमिति 'व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदाऽलङ्कतयस्तदा । ध्रुवं ध्यन्यङ्गता तासां काव्यवृत्तेस्तदाश्रयात्' इति ध्वनिकारो- तादिशा वस्तुमात्रेण यत्रालङ्कारी व्यज्यते न तत्र गुणीभूत- व्यङ्ग्यत्वम्। सालङ्कारी नेस्तैश्च योगः संमृष्टिसङ्करैः । न्यामतत् पद्यश्रीटभिः सामाजिकैः प्रतीयत तय च चमत्काग्व्यिङ्गवशात् अन्तु वाच्यार्थी विप्रलम्भम्यानुभाव इत्युक्त व्य झा निरपेक्ष्य एव विप्रलम्भव्य चक इयधिक- चमत्कारी शकनिकीलाहल गवणेन मद्धतम्यून नायक प्रवेशज्ञानादेवावागाव- सादः प्रतीतस्तस्य अनन्य हतुक वात् । एषामिति । उक्त गणीभूतव्यङ्ग्य प्रभेदानामित्यर्थः। पूर्वदिति व्यङ्गास्यागृढ़- वादित्वेऽर्थान्तरमा मितवाच्याद्य कपञ्चाशद्विधा इत्यर्थः । तथा चैतदष्ट कस्य एक- पञ्चामादुगणने ४०८ वस्वाकाशाञ्चयोऽङ्का: एतदङ्कादकमातष्यमाणमाह। यथायोगमिति। प्राकृष्यमाणं दर्शयति व्यज्यन्ते इति । वस्तुमावणति मात्र- पदादुभयशक्य व्यस्य गणीभूतत्वमप्य तौति दर्शितम्। अर्थालङ्गारस्य वस्तुमात्र व्यङ्गयत्व गुणीभाती नास्तोत्यव किं नौजमिति चेद्यगात्वरूपवैचिवावतोऽगृढ़. लादिना गणोभावेऽप्यलङ्कारत्वरूपवैचिवावशात् गुणीभावात् । न चैवमलङ्कारण शब्दशक्या गणीभावसम्मवात्। एवं शान्दव्यञ्जनायामपि शब्दश्लिष्टत्वं नियमेन श्लेषालङ्कारछायाविशिष्ट स्य तस्यार्थेऽपि वैचित्रा लब्धे व्यायालङ्कारस्य तदपेक्षया पविशयित्वाभावात् एवमुभयशत्य त्यलऽपि लिष्टशब्दावश्यमावात् तवापि ड्यं युक्ति: । . इदानों न तेषां पञ्चाशदगुणिताट प्रभदानां स्वप्रभिदैः ध्वनिप्रभेदैः योग- माह। सालङ्कारैरिति। तैः स्वीयप्रभदैर्ध्वने: प्रभदैयेत्यर्थः। तैरेवानकार रिति म च सालङ्कारैरित्य को कदमलङ्काररित्यर्थलाभ इति वान्यं ते: परस्परं योग बृत्य - वापराभूतरसवदाद्यलसारैरन्यप्रभेदैश्च योग इत्यर्थलाभात् सम्भावितार्थप्रदर्शनकप- बादेव तस्य व्याख्यानन्तु अलङ्कार युक्त श्वेत्ये वेति बोध्यम्। एवञ्च सालधारत- ·१६४ काव्यप्रकाश सालङ्कारैरिति तैरेवालङ्कारः अलक्षारयुक्ती :, तदुत ध्वनिकता 'स गुणोभूतव्ययः सालङ्कारैः सह प्रभेदैः खः । सङ्करसंसृष्टिभ्यां पुनरप्युयोतते बहुधा।' इति । अन्योन्ययोगादेवं स्यात् भेदसङ्ख्याऽतिभूयसी ॥३॥ 'एवम्' अनेन प्रकारेण अवान्तरभेदगणनेनातिप्रभूततरा गणना, तथाहि शृङ्गारस्यैव भेदप्रभेदगणनायामामन्त्य, का गणना तु सर्वेषाम् । सङ्कलनेन पुनः अस्य ध्वनेस्त्रयो भेदाः, व्ययस्य विरूपत्वात्, तथाहि किञ्चिद्वाच्यतां सहते, किश्चित् तु अन्यथा, तत्र वाच्यतासहमविचित्र विचित्र चेति, अवि- चित्र वस्तुमान, विचित्र तु अलङ्काररूप (यद्यपि प्राधान्येन तहलङ्कायं, तथापि ब्राह्मणश्रमणन्यायेन तथोच्यते); रसादि- निरलङ्कारत्वाभ्यां अन्यत्प्रभेद बाहुलमिति दशितम्। सगुणीभूत इति म भनिगुनी- भूतव्यङ्गरः खैः प्रभेदैश्चेत्यचयः । স্বল এনবিসি অঙ্গা মুলভাখিল- कारानादरे व्यजावत् काव्यमावमेव ध्वनिः तवापि एकपञ्चाशतप्रभेदानादरे वय एव भेदा दूत्यर्थः । भेदवयं दर्शयितुमाह व्यङ्गायति। विभक्तविभागेन विरूपता दर्शयितुमादौ हिरूपतामाह किश्चिदवाच्यतामिति । यदव वस्तु यव वा पलङ्कारी वा व्ययः स एव तदर्थ कशब्दीपादानेन वाच्यत्वेऽपि काव्यता मातिकमत इत्यर्थः । रसादेस्तु वाच्यताऽसहत्वमग्रे खयमेव दर्शयिथते । ननु पलझारस्य व्यङ्गाले स्वयमेव प्रष्टस्य तस्य परप्रकर्षकवाभावात् अलजाररूपत्वमेव नास्ति तत्कथं व्याखाल- साररूपत्वमुच्यते इत्याशयते यद्यपीति । पव्ययावस्थामादाय तस्य पखारतेत्येवं समाधत्ते तथापौति । श्रमण: सयासी तस्यासन्यासावस्थामादाय प्राधमत्ववदित्यर्थः । वाच्यताऽसहत्व दर्शयति रसादौति । तत्प्रयोगऽपीति तथा च तत्प्रयोगे तस्य रसत्वमेव व्याहन्यत इति भावः । पतएव रसादः खशब्दवाचावादीवीपेक्ष्यते व्यका एवं. त्येवकारात् वाच्यतामावनिरासः व्यचनानन्तरं साचात् कार्यत्वख सिवामितमात् ·पञ्चमः उमासः। १६५ लक्षणस्वर्थ: खप्रेऽपि न वाचः, स हि रसादिशब्देन शृङ्गारा- दिशब्देन वा अभिधीयेत । म.च पभिधीयते, तत्प्रयोगेऽपि विभावाद्यप्रयोगे तव्य अप्रतिपत्तेस्तदप्रयोगेऽपि विभावादिप्र- योगे तस्य प्रतिपत्तेचेति अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावाभिधान- हारेणैव प्रतीयत इति निधीयते, तेनासौ व्यय एव, मुख्यार्थ- बाधाद्यभावान पुनर्लक्षणीयः । अर्थान्तरसमितात्यन्ततिरस्कृतवाच्चयोवस्तुमानरूपं व्यय विना लक्षणैव न भवतीति प्राक् प्रतिपादितम्। शब्दशति- मूले तु अभिधाया नियन्त्रणेन अनभिधेयस्य अर्थान्तरस्य, तेन सहोपमादेः अलङ्कारस्य च निर्विवाद व्ययत्वम् । अर्थशक्ति- मूलेऽपि, विशेषे सङ्केतः कत्तुं न युज्यत इति सामान्यरूपाणां पदार्थानामाकाक्षासविधियोग्यतावशात् परस्परसंसर्गो यवा- पदार्थोऽपि विशेषरूपो वाक्यार्थस्तत्राभिहितान्वयवादे का वार्ता व्ययस्य अभिधेयतायाम्। ननु ताई लक्षणीय एव स्यात् इत्यवार मुख्यार्थे ति । तस्यापरपदार्थेऽन्वयाभावादपि लक्षणीयत्वासम्भव इत्यपि बोध्यम् । ननु एवमस्त रसादिव्यञ्जनागम्यत्वमेव लक्षणा- मूलव्यङ्गा वस्तुनस्तु व्ययत्व' न ब्रूमः तव लक्षणाया एव सम्भवात् । तथाच कथं व्ययस्य विरूपत्वमित्यत पाह पर्थान्तरति । एवमपि पनवस्था म्यादित्यादिना एव तमोत्तरमित्यर्थः । इत्य वस्खलङ्काररुपव्ययार्थाना मुख्यार्थबाधाद्यभावादियुत्या लक्षणीयत्व निवारिते तेषामभिधेयता स्थादित्य वाशङ्का सम्भवति तवीत्तरमार शब्दशनीति । निर्विवाद व्यासमिति अभिधानियन्त्रणात नाभिधेयत्व मुख्यार्य- बापावभावाच न शक्यत्वमतो निर्विवादव्यङ्गयत्व लक्षणामूलव्यास्थाभिधेयता तुपापाततो मारिता पर्यशक्रिमूलव्यवस्थाभिधेयतामायां दास्यमानीत्तरेणेव तबिरास इत्यभिप्रायात् । मनु शक्तिलक्षणान्यतरानुपस्थापिती न शाब्दबोधविषय इत्येवं व्यामा व्याखाभिमतस्यार्थशक्तिमूलस्य मुख्यार्थबाधायभावेन अलक्षणीय- बऽपि अभिषेयतयैव स्यात् न तु तवाम्माधिक व्यचनारुपा इतिः कल्पनीया । ।

·काव्यप्रकाश येऽप्याहु:, 'शब्दवृद्धाभिधेयांच प्रत्यक्षेणात्र पश्यति । श्रोतुथ प्रतिपनत्वम् अनुमानेन चेष्टया ॥ अन्यथानुपपत्त्वा तु बोधेच्छक्ति हयामिकाम् । अर्थापत्त्याऽवबुध्ये त सम्बन्धं विप्रमाणकम् ॥' इति प्रतिपादितदिशा 'देवदत्त ! गामानय' इत्याद्युत्तमबुदवाक्यप्रयोगाद्देशाद्देशान्तरं सामादिमन्तमर्थ मध्यमद्धे नयति सति 'अनेनन अस्मादाक्यादेवंविधोऽर्थः प्रति- पन्नः' इति तञ्चेष्टयाऽनुमाय तयोरखण्डवाक्यवाक्यार्थयोः अर्था- पत्त्या वाच्यवाचकभावलक्षणसम्बन्धमवधार्य बालस्तव व्युत्- पद्यते; परत: 'चैत्र ! गामानय, देवदत्त ! अखमानय, देवदत्त ! गां नय' इत्यादिवाक्यप्रयोग तस्य तस्य शब्दस्य तं तमर्थम् शक्तिग्राहकस्तबोधार्थ प्रयोग एकास्वित्यतस्तस्या व्याप्तव्यभिचार पदार्थसंसर्ग एवाह अर्थशक्ति मूलऽपीति। विशेष शक्तियहकालदृष्ट व्यक्तिविशषे कर्तुमस्माभिर्वत न युज्यते पानन्यव्यभिचाराभ्यामिति शेषः । सामान्यरूपाणां सामान्यलक्षणया सामान्यरूपेणीपस्थितानां परस्परसंसर्गे भासमानतया स्वीकृत इति शेषः । यव मते- ऽपदार्थोऽपि संसर्गो वाक्यार्थों वाक्यमात्रप्रतिपाद्य: खौक्रियते इति शेषः का पार्ने ति संसर्ग एव व्याप्तेय॑भिचारमाह येऽप्याहुरिति । यऽप्यन्विता अभिधानवादिन इति सुदूरोकोनान्वयः । वाक्यस्थितानामेव पदानां परस्परान्वितैः पदार्थैः सहान्विताना- मेव अन्वयविशिष्टानामेव सङ्केतशक्ति ह्यतेऽन्वयांशेऽपि शक्ति चत इत्यर्थ इति येऽप्यन्विताभिधानवादिन पाहुरित्यर्थः । पदानां केवलानामप्रयोगिव किन्तु वाक्यस्थितानामिवेति प्रदर्शनं वाक्ययाह्यसंसर्गे पदानां शकिरिति प्रतिपादनार्थं तथा च वाक्य श्रुत्यर्थं वा पदस्थ शक्तियह इति सिद्धे वाक्य श्रवणात् । यथा शक्तियहल प्रकार प्राचोनीत कारिकाभिः प्रदर्शयति शब्दहति। गामानयेत्यादिः शब्दः ताक्याथै व्य त्पन्नः श्रोता उद्धः वक्तृदर्शनमपि वालकस्य शक्तिया उपयुज्यत इति अमेष दाविति व्याषष्टे चक्रवर्ती तु तन्न। यहाभ्यन्तरतिवक्त कादपि वाक्यात् श्रोतुः प्रतिदर्शनेन वावक स्य शक्तिग्रहात् अभिधेया गवानयनादयः प्रत्यक्षेण ·पञ्चमः उमासः। पदानाम् अन्वितैः अवधारयतीति अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रहत्तिमित्तिकारि वाक्य- मेव प्रयोगयोग्यमिति वाक्यस्थितानामेव पदार्थ: अन्वितानामेव सङ्घतो रात इति विशिष्टा एव पदार्था वाक्यार्थः, न तु पदार्थानां वैशिध्यम्, यद्यपि वाक्यान्सरप्रयुज्य- मानान्यपि प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययेन तान्येवैतानि पदानौति निचो- यन्त इति पदार्थान्तरमात्रेण अन्वितः पदार्थ: सङ्घतगोचरः, तथापि सामान्यावच्छेदादितो विशेषरूप एव अमौ प्रतिपयत, - इन्द्रियेण पश्यति जानाति चष्टया अनुमानन अनमितिकरसन सामान- लिङ्गकरणतावादिमतमिदम् . अन्यथानुपपत्त्य! एतवाक्यस्यैतदर्थ सम्बन्ध विना एतदाक्यादस्य तदर्थः प्रतिपत्तिः अनुपपन्नत्यन्यथानुपपत्या बोधेत शेषः । वुधिरत्र मौवादिकः दयान्मिकां वाक्यदय तदर्थयोरात्मा यस्याः तादृशौं ईश्वरेच्छात्मिकायाः शनविषयतामम्बन्ध न वाकातदर्थयो हृतेः बोधकतया वाकास्य बोध्यतया चार्थस्य तविषयत्वात् । चकवों तु वाको पाश्रयतयाथै च विषयतया शक्ति- स्थितिरित्यर्थः तन्न । इश्वरच्छाया ईश्वरमावाश्रयत्वात्। श्रीपत्त्या इति प्रथम वाक्ये शको ग्रहोतायामपि वाक्यस्थितपदानामेव वाक्यार्थप्रविष्ट तत्तत्पदान्वय. व्यतिरकदर्शनात् पदानामेव पदार्थ एवावापीहापरूपयाऽथापत्त्या सम्बन्ध शनि. मवबुद्धान्त बालका इति शेषः । बधिरत्र देवादिकः पूर्वत्र बालकत्व ज्ञान्याश्रयणादि- कत्वमिहतु व्यक्त्या श्रयत्वाहहुत्वम् । विप्रमाण कमुक्त प्रत्यक्षानुमानार्थापत्तिरूप- प्रमाणवय बोध्यम् । प्रति प्रतिपादितति इति यन् प्राचीन: प्रतिपादितं तद्दिशा सद्रीत्या सङ्केतो गृह्यत इति दूरेण अन्वयः । तामेव कारिकोकरीतिं ब्याचष्टे देवद- तेति । उत्तमची वाक्यप्रयोका मध्यमहङ्गः श्रीवा तयोश्च पालकापेक्षया व्युत्पन्नत्वमेव हडत्व अनुमायत्यन्ता प्रथमकारिकाव्याख्या व्युत्पद्यत इत्यन्ता हितीयकारिका प्रथमाईव्याख्या परत इत्याद्यवधारयति इत्यन्ता अर्धापयेत्याधईव्याख्या तव प्रथमग्रहीतशनिकाखण्डवाक्यस्थपदाना विभज्य प्रयोगदर्शनादाक्यग्रहोता कि विभज्य वाक्यस्थपदेष्वेव वाक्यार्थप्रविष्टपदार्थशनिग्रहोऽर्थः । विशिष्टा एव इति विशिष्टेषु पदार्थत्व विधेयमत्र बोध्य तेन वैशिष्ट्यांशेऽपि पदार्थत्व बोध्य तव वाक्यार्थ एवार्थः इत्याह वाक्यार्थ प्रति न तु पदार्थानाम्। वैशिष्टयमित्यत्र वाक्य ·काव्यप्रकाये बतिसताना पदार्थानां तघाभूतत्वात् इति पन्विताभिधान- वादिनः । तेषामपि मते सामान्यविशेषरूपः पदार्थः सङ्केतवि- षय इति अतिविशेषभूतों वाक्यार्थान्तर्गतोऽसङ्केतितत्वादवाच एव यत्र पदार्थः प्रतिपद्यते तत्र दूरे अर्थान्तरभूतस्य नि:शेष- चुतत्यादौ विध्यादेश्चर्चा अनन्वितोऽर्थोऽभिहितान्वये पदार्था- सरमाण अम्बितस्वन्विताभिधाने अन्वितविशेषस्त्ववाथ एव इति उभयनयेऽपि अपदार्थ एवं वाक्यार्थः स्वार्थ इत्ये कार्य पूरथित्वा व्याख्येय नेन पदार्थोऽपौति सिधति। मनूतमादप्रयुग- वाक्यस्थपदव्यक्तिविशेषे बालकस्य पश्यनुभवेऽपि तत्समामानुपूर्वोके पदव्यन्यनारे कथं तस्य शक्तिमारण तवाननुभूतत्वादिल्याशा पदाभेदागीकारण समाधाय गृहीतशक्तिकगवादिव्यक्निभिन्नगवादिव्यतो शनिमरणानुपपनि यद्यपि इत्यादि- गोचर इत्यन्तेनीझावयति पत्र च निशौयन्त इतौत्यनन्तरं पदभेदनिधन- दोषपरीहारेऽपि इति पूरणीयं पदार्थव्यकिभेदनिवन्धनानुपपत्तिमाशाते पदा- शिरमाचति । पदाघान्सर शक्रियाकालदृष्टगीव्यक्तिमावपदानदानी. मदृष्टगीव्यक्तो: सडेतागोचरायाः मृत्यनुपपत्तिकता । समाधत्ते तथापौति । सामान्य शक्तियप्रकारोभूती धर्मस्तदवोदादित साहिशिष्टोऽसावरहीतशक्तिका मो- व्यक्ति प्रतिपद्यते शत्या बारिताऽप्यनुभूयत इत्यर्थः । एवञ्च शनियास्य शका खरणस्य च खप्रकारोभूतधमाश्रयानुभव प्रत्येव जनकत्व न तु खविषयानुभव प्रत्ये वेति सिद्धान्तितं प्रतिपद्यत इत्यवानुभव प्रमाणयति व्यतिसतानामिति মকসহ্মাৰীমুখমনিলালমলীলাবি নমুনলান মাঝ- सन्यानुभवविषयवस्थानुभूतलादित्यर्थः । एवड गवामयनमनुभवामौत्यनुभव एवं प्रव प्रमाणमित्युनमितावता इति । येऽप्यन्विताभिधानवादिन पाहस्तेषामपि मते रत्यन्वयः । सामान्यविशेषरूपी गोवादिसामान्याक्रान्तविशेषः शनियहकालपटगीव्यक्तिविश्व- सप इत्यर्थः। पतिविशेषभूतीऽग्टहीतसरतापूर्वगोव्यक्तिविशेषः वाक्शान्तर्गत- द्वितीयवाक्यार्थीभूतवाक्यानरगत इति कचित् समीचीनः पाठः । पसरेतितत्वाद पाच एष ताहमः पदार्थों यान्विताभिधानमते प्रतिपयते पनुभ्यते ना मते- ।

·पञ्चमः उल्लासः । १५४ इति । यदप्यु चते 'नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि कल्पान्ते' निमित्तले कारकत्वं ज्ञापकत्वं वा ? प्रकाशकत्वात् न कारकत्वम् । जापकत्वन्तु अज्ञातस्य कथम् ? जातत्वं च सङ्घतेन एव, स च अन्वितमात्रे, एवञ्च निमित्तस्य नियतत्वं यावत्र निश्चितं, तावचैमित्तिकस्य प्रतीतिः एव कथम् ? इति 'नैमित्तकानुसारण निमित्तानि कल्पान्त' इति प्रवि- चारिताभिधानम् । ऽर्थान्तरभूतख उपासपदार्थता बच्छेदकसामान्ये न अवच्छदादिनस्य विध्यादेतदन्तिक- गमननिषेधविपरीतस्य तदन्तिकगमनविधेश दिपदादन्यतापि व्ययान्तरम्य दुर ची दूरपराहती वाच्यताप्रसङ्ग इत्यर्थः । एवमुभयनय एवापूर्वगवान्वितकर्मवानयनादि- करयावाच्यत्वमुपसंहृत्य दर्शचन् शक्तिलक्षणान्यतरानुपसंस्थापितेऽप्यनुभूयमाने हितीयवाक्य प्रयुक्त गोव्यक्तिविशेषीयसंसर्ग उतत्यानेय भिचारमाह अनन्वित इति पदाथान्तं शक्तियहकालदृष्ट गवानयादिव्याक्ति: अन्वितविशेषी दितीयवाक्यार्थीभूत- गवानयनादिः वाक्यार्थः सम्बन्धः संसर्गः। मनु शब्दनिमित्तिका व्यानिमित्तिकी तहिषयतया व्ययमपि नैमितिकले नोपर्यंत तादृशनैमित्तिकानुसारेण निमित्ततया कल्पामानः शब्दी वाचक एव सिद्धातीतिवादिनोऽभिप्राय विविच्य दूषयति यदप्य च्यत इति । प्रकाशकत्वादिवि प्रकाशमाववादित्यर्थः । तेन धूमस्य जनके प्रकाशक वही न व्यभिचारः । नचैव माचपदलभ्यस्य कारकत्वाभावस्य हैतीः साध्याविशेष इति वाच्यम् । कारकान्वय. व्यतिरेकामावस्यैवाब मात्रपदलभ्यस्य हेतुत्वादतथात्वात् तथाच तादृशान्वयव्यतिरेक. राहित्ये सति प्रकाशकत्वादित्यर्थः । ज्ञापकत्व इति नये सातस्य शब्दस्य जापकत्व देगापि नीच्यते श्रीवग्रहीतशब्दस्यैव व्ययत्वाभिमतार्थज्ञापकलमिति नेनाऽप्य के- रिति वाच्यम्। ईज्ञातस्य ज्ञापकले विवादभावेनैव तदर्थसम्बन्धित्व नाजाल- स्पेति तदर्थात् । न तदर्थ सम्बन्धित्व न ज्ञातस्य व ज्ञापकत्व' तेन खौकार्यमित्यत पारातत्वञ्चेति तदर्थसम्बन्धित्वेन ज्ञातत्ववेत्यर्थः। स तेनैवेति तदर्थसम्बधित्व- पासपकोषादिनैवेद्यर्थः । ननु समाचब्दात्तदर्थग्रहनौव्ये तदर्थसम्बन्धिलग्राहको- ·१७. काव्यप्रकाश ये त्वभिदधति, “सोऽयमिषोरिव दीर्घदौतरी व्यापार इति यत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इति च विधिरेव पत्र वाथ पति। तेऽप्यतात्पर्यज्ञास्तात्पर्यवाची युक्तो देवानां प्रिया:, तथाहिं भूतभव्यसमुच्चारणे भूतं भव्यायोपदिश्यते' इति कार- कपदार्थाः क्रियापदार्थेन अन्वीयमानाः प्रधानक्रियानिवर्तक- खक्रियाभिसम्बन्धात्साध्यायमानतां प्राप्नुवन्ति, ततश्चादग्ध- दहनन्यायेन यावदप्राप्त तावविधीयते, यथा ऋत्विक्प्रचरणे प्रमाणान्तरात् सिद्धे ‘लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यत्र लोहितोष्णीषत्वमा विधेयं हवनस्य अन्यत: सिद्धे इप्यस्तीत्यङ्गीकार्थमित्यत आह सचेति । स च तदर्थसम्बन्धिताग्राहकरूपः सद्धत उप- स्थितपदार्थान्तरान्वितपदार्थमाने न तु तदन्तिकं न गतासौत्य पस्थितपदाथोमन्वयिनि तदन्तिकमेव गतासीत्यादिरित्यर्थः । एवञ्च नैमित्तिकानुसारेणेत्यादिना व्यङ्ग्य या शक्तिरापादिता सा शक्तियाहकाभावान सम्भवतीति साधयित्वा तहक्तरविचारितार्थ- वक्तृत्वमाह एवञ्चति । यावन्न ग्रहोतमिति तद्ग्राहक कोषाद्यभावादिति बोध्यं ताव- मितिकस्य प्रतीतिरेव इति तदर्थसम्बन्धित्वाग्रह तदर्थस्थोपस्थितेरेवाभावादित्यर्थः । ननु प्रथमतदन्तिकागमनबोधस्तदनन्तरं तदन्निकगमनबोध इत्युभयोरविवाद एक एव च शब्दस्तदुभयार्थबोधकः । तत्र च इषुणा यथा एकेनैव वेगेन भेद्यले न धनुचरप्रति- सहित लक्ष्य तदुतरन्तु तदप्रतिसंहितच लक्ष्यं भिद्यते तथा एकयैव शतया शक्य- त्वं न वोज्ञातीऽर्थः तदुत्तरञ्च तथात्वन तदज्ञातोऽपि व्ययत्वविवादाध्यासितोऽर्थोऽपि बोद्धात इति तदर्थे शक्तिग्राहकाभावेऽपि नीक्रदोष इत्यती नैमित्तिकानुसारणेत्यादि- मत' दूषितमेव । नापि व्यङ्गाता विवादाध्यासितार्थस्य शक्त्या बोध्यत्व प्रमाणाभाव चाशनीयोऽभियुक्तीतो रेव तत्र प्रमाणत्वादित्य तदाह । वेत्वभिदधतीति प्रथमभेद्यलक्ष्ये दीर्घः पश्चाग्रलक्ष्ये च दीर्घवर एकव वेगः स्य यता विवादाध्यासितार्थस्य शक्यत्वेऽभियुनोति प्रमाणयति यत्पर रति । योधक स्वर्ष : शब्दार्थः शब्दवाचः विधिरवावे ति नि:शेषेत्यादौ तदन्तिकगमनविधिः वाय प्रवन्धर्षः । षभियुक्तवाक्यात्तदभिर्मतसिडिरव न भवतीत्यभिप्रायेण तदाक्यावम्बिन ·पञ्चमः उल्लासः। 'दना जुहोति इत्यादौ दद्यादेः करणत्वमानं विधेयम् ; कचित् उभयविधिः, कचितिविधिरपि यथा रता पटं वयेत्यादौ एक- विधिहि विधिस्त्रिविधिर्वा, तंतच 'यदेव विधेयं तत्रैव तात्- पर्यम्' इत्य पात्तस्यैव शब्दस्य अर्थे तात्पर्य्य न तु प्रतीतमात्रे एवं हि पूर्वी धावतीत्यादौ अपराद्यर्थेऽपि क्वचित् तात्पर्य स्यात् । यत्तु 'विर्ष भुव मा चास्य रहे भुझ्थाः' इत्यत्र एतद् रहे न भोक्तव्यम् इत्यत्र तात्पर्यमिति स एव वाक्यार्थ इत्यु- यते । तत्र चकार एकवाक्यतासूचनार्थः न च आख्यातवाक्य- योईयोः अङ्गाङ्गिभाव इति विषभक्षणवाक्यस्य सुहृदाक्यत्वेन स्तानधिक्षिपति तदतात्पर्य ति । पत्र ते इत्यर्थ तदित्य व्ययम् । तात्पर्यवाची यत्पर इत्यादितात्पव्यं कवांची या यक्तिर्विषविभाग : तविषयकस्य तत्वांक्यतात्पर्यस्यान- भिज्ञास्ते इत्यर्थः । पतएव ते देवानां प्रियां वलिन देवताप्रियाः पशवः इत्यर्थः । देवानां प्रिया इत्यनक् । समस्तपश्चर्थकं पदं तथा हौति विधेयतया यत्तात्पर्य्यकः शब्दः स एव शब्दार्थः स शब्दस्य प्रामाण्यमयोजकीऽर्थः नवनवाचभूतोऽर्थीऽपि तत्प्रामाण्य- प्रयोजक इत्येव यन्पर इत्याभियुक्ती तेरर्थः । न तु व्यङ्ग्ये तात्पर्यसत्वेऽपि व्यङ्गा एव वाच्यार्थः इत्यर्थः । प्रघवन दर्शयबाह भूतभव्य ति। प्रमाणान्तरावगतः भव्यस्तदन- वगतः गामानयेत्यादिशब्द हि प्रमाणान्तरावगतस्य गोरुन्चारणं तत्कर्मकाप्राप्तधा- नयनाथ नव गामानयेत्य के कथ गवानयनस्य साध्यता प्रतीयते पानयनमाव- स्वैव तथा प्रतीत्यौचित्यादित्यत पात कारक पदार्था इत्यादि । कारकपदार्था गवादयः प्रधामा निया मामयनं तदभिनिर्वर्तकः खक्रिया गी: स्पन्दः तदभिसम्बन्धादित्यर्थः । নন গ্রানালম্বিয়া কিন্তু বামুনা জিযৰ নৰ ৰিছি নননি। पदग्धेति पदन्यभागमेव वर्दिहति न तु दग्धभागमपीत्येव रौत्या इत्यर्थः । पप्राम प्रमाणान्तरानवगन कारकपदाः क्रियापदार्थेनेत्य पलच यावदप्राप्तमिति सामान्य- निर्देशात् क्रियाया अप्राप्तवं क्रियैव विधेया कारकस्य विशेषणस्य अप्राप्तवं क्रियेव विधेया इति इत्यु तम् प्रतएव कारकविशेषसस्य विधेयत्व दर्शयति यथा विगिति यजमलपे विजां प्रचरणे कचिदमाप्तकारकपदस्थापि विधेयत्व दर्शयति वनस्सेनि ·१७२ काव्यप्रकाश अङ्गता कल्पनीयेति विषभक्षणादपि दुष्टमेतद्गृहे भोजनमिति सर्वथा माऽस्य रहे भुझ्था: इति उपात्तशब्दार्थे एव तात्पर्यम् । हिविषे विविध्यो: उदाहरणमाह यथारतामिति वयेति । वैञ् सन्तुसन्तान इत्यस्य कर्ष सन्तुभिः निष्पादयेत्यर्थ: अव पटाथै रक तन्तु समर्पणात् तन्त्रवायण रक्त पटे जति बयनविधिः शुभवन्तुसमर्पणे रमवयनीभयविधिः तन्वसमर्पणे तु पटोशमप्यादाय विविधिरिति श्रत एकविध्युदाहरणमपीदं भवति इत्याह एकविधिरिति । इत्य प्रदर्शनस्य प्रकतीपयोगमाह ततश्चेति तात्पर्य शब्दप्रामाण्यप्रयोजकं तात्पर्य मित्यर्थः तथाच तदेवीतं यत्पर इत्यादिनेति हृदयं न तु तादृशं तात्पर्ययमपि व्यापार्थेऽस्वेवेत्यत पाह उपात्तस्यैवेति अर्थे कोषादिग्राहितक्रिकेऽर्थ. एव साहश तात्पर्यमित्यर्थः। व्यङ्गयार्थस्थापि तहाचकपदग्राहितशक्तिकत्वात् नहारणाया उपात्तस्यैवेति । व्यजमार्थे सादृशतात्पर्य निरस्थति नविति एवं हि इति पूर्वपदादप्यविधित्वेन परप्रतीते: इत्यर्थः मन्वे वाक्ता उपासस्य भव्यार्थकस्य शब्दस्य कोषादिग्राहितशक्रिकेऽर्थे भूतार्थक शब्दा- र्थस्यान्वयात्तव सत्प्रामाण्यप्रयोजक तास्थर्यमित्य त तदेकत्वसार्वविकस्वाभिचारि तथाहि वरं विष मुच मा चास्य रहे भुया इति भव्यायकवाक्ये एतराहे न भीक्तव्यमित्येव प्रतीतिस्तत्र च वर विष भुव इति वाक्यस्यान्वयाभावाव्यस्योपदिष्ट- त्वाभावेन तत्मामाण्यप्रयोजकतात्पर्योपपपत्त्यभावादित्याशते यतु विष- मित्यादि पस्यैकदेशकीर्तनकपत्वमेव बोध्यम्। वर' विष मुले त्येवमेव वाक्यशरीर' वर शब्दाभावे विषभक्षणविषेरेव एतदग्रह न भोक्तव्यमिति मा च पस्य रहे भुथा इत्यस्य कोषादियासिसडेतोऽर्थः तव च वरं विषं मुखेति वाक्यस्य प्रामाण्यप्रयोजकं तात्पर्यमित्यर्थः । स एव वाक्यार्थ इति विषभक्षणवाक्यस्यापि पर्थः स एव च न घटते विषभक्षावाक्यार्थख मा चास्य इत्यादिभव्यार्थकवाक्यार्थेऽन्वयाभावेन तख भव्यार्थोपदिष्टत्वाभावादिति। यतुल्याधा- शक्तिपूर्वपचार्थ समाधाबुमाह उच्यते इति । पाणिभावोऽन्वयलहाकावं नेति पाठे पाख्यातस्य निरर्थकताकल्पनेन धात्वर्थमावबोधकायतकहावतापावसानेन इत्यर्थः । सुशहाक्यत्वेनेति पाठ तु विषमक्षणामुपदेशकसहवायत्येव तथा पर्यवसाना दित्यर्थः । एवं भुक्था इत्या पाण्यावार्थास्थागः तदत्यागे विषभचषवाक्यार्थेन वाक्या- न्वयाभावादिति हृदयेनैकवाक्यरूपता दर्शयति विषभक्षणादपौति । पाख्यावदयार्य- प्रतीतः। ।

·पञ्चमः उमासः। यदि च शब्दश्रुतेरनन्तर यावानर्थों लभ्यते, तावति शब्द- स्थ अभिधैव व्यापारः, ततः कथं ब्राह्मण ! पुत्रस्ते जात: ब्राह्मण ! कन्यका ते मर्भिणीत्यादी हर्षशोकादीनामपि न स्यागक्रियापदवयस्य भक्षणभोजनकपतासिद्धिनामार्थस्य अपरनामार्थे साचादन्यया- भावादिषभक्षणादिति पञ्चम्यनुप्रवेशः । अपोल्याक्षिप्तपरं शब्दार्थष्टमिति माशब्दार्थ- इति बोध्य' भीजनद्रुष्टत्वकथनेन बोध्यमर्थमाह सथिति । अयं मानस बीधाकार: इत्यमवापि उपात्तशदस्य कोषादियाहिता भ यार्थे तदन्वितभूतार्थक शब्दस्य प्रामाण्यप्रयोजक तालाय मती न व्यभिचार इति दर्शयति इत्य पानि । भव्यान्वित भूतार्थक शब्दस्य प्रामाण्य प्रयोजक तात्पर्यमित्यनेन प्रकारणोपात्तभव्दार्थक शबदस्य कोषयाहि शक्तिकेऽर्थ एवेत्यर्थः । इत्यमुपातसदस्य गृहीतशक्तिक व्यवती विवादा ध्यासितऽर्थे तादृशं तात्पर्यमेव नास्ति । तत्मत्त्व वा तावतापि यत्पर इत्याद्यभियुक- वाक्याविषवलेन नाभिवतासिद्धिरिति साधितम् । तथा चाभिधाया दीर्घतरव्यापार विधया व्ययार्थीपस्थापकत्व प्रमाणमेव मास्तीत्यु तम् । ननु शब्दश्रुत्यन्सर प्रतोयमानत्वमेव प्रमाणमित्यत आह यदि चेति । ब्राह्मणस्थाने केनापि पुवजन्मायभीष्टानभीष्टवात्ताप्रदाने तस्य यो हर्षशोकौ तदीयतचिङ्गाभ्यां तच्छन्द्र श्रीवा तृतीयपुरुषण ज्ञायते तयोरपि वाच्यत्व स्थादित्यर्थः । म च कन्या- गर्भश्रवणात् कथं शोक इति वाच्च' कन्यापदस्य प्रदत्तपरत्वार्थ गर्भिणीति नञ्- प्रश्लेषेण स्खलितगर्भेत्यांडा । ननु शब्दश्रुत्यनन्तरं शटात् यावानर्थः प्रतीयते इत्य व मथीयते हर्षशोकलिङ्गात् जाती हर्षशीको तु न शब्दात् ज्ञाताविन्यत आह कस्मात् चेसि। ननु मा अस्तु लक्षणाम्पमपि वृत्तान्तरमभिधयैव तस्या अन्यथासिझेरित्यत पाह किमिति चेति। श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्द- मभिप्रकर्षादिति जैमिनिसूत्रम् । तव श्रुतिदितीया क्षमता च लिङ्गभित्यादिना सतत्पदार्था विद्वताः प्रकतानुपयोगाच्च सामन्येन तत्र दर्श्यते प्रकृतीपयोगिमाव दर्श्यते यथा हितोया हितौयान्त' पदं क्षमतामन्त्रस्य सामर्थ तयोः पारदौर्बला परस्य दुर्बलत्व पूर्वमेव बलीय इत्यर्थः । वितीयान्नशब्देन योऽर्थी लभ्यते मन्धसामात्तहिरी- ध्यर्थप्राप्तिसम्भव दितीयान्तपदीपस्थाप्य एवार्थी ग्यत इत्यर्थः । यथा ऐन्द्रया ऋची गाईपत्यमुपतिष्ठत इति श्रुतौ गाईपस्थमिति विसोयान्तपदात् गाईपत्यनामषेयस्या- ·१७४ काव्यप्रकाश वाच्यत्वम् ? कस्माच लक्षणा? लक्षणीयेऽपि अर्थ दीर्घदौर्षतरा- भिधाव्यापारणेव प्रतीतिसिबेः किमिति च अतिलिङ्गवाक्यप्रक- रणस्थानसमाख्यानां पूर्वपूर्वबलीयस्त्वम् इति अन्विताभिधान- वादेऽपि विधेरपि सिद्ध व्यङ्ग्यत्वम् । किञ्च, कुरु रुचिमिति पद- योर्वेपरीत्ये काव्यान्तर्वर्तिनि कथं दुष्टत्वम् ? न हि अवासभ्यो- ऽर्थः पदार्थान्तरैः अन्वितः। इति अनभिधेय एव इति एव- मादि अपरित्याज्य स्यात् । यदि च वाच्यवाचकत्वव्यतिरेकेण व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावो न अभ्युपेयते तदा असाधुत्वादीनां नित्यदोषत्वं कष्टत्वादौनामनि- रुपस्थानप्रतीति: ऐन्द्रया ऋचेत्य त्वा च इन्द्रप्रकाशकमन्त्रेणेत्यर्थलाभेऽन्यप्रकाशक मन्त्रण अन्यम्य उपस्था नानौचित्यात् तन्मन्त्रसामर्थ्यादिन्द्रस्योपस्थानप्राप्तवाश्च गार्हपत्य- पदे इन्द्रलक्षणयैव उपपत्तिलोक्त' पारदौर्बल्यमिति । मन्त्रसामर्थं न इन्द्रोपस्थान- प्राप्तौ गाहपत्यपदस्य इन्द्रलक्षणयोपस्थाप्यमान इन्द्ररूपोऽर्थों गार्हपत्यपदशक्तिलभ्यत इत्यपेक्षया विप्रलष्ट: विलम्बीपस्थितिक इत्यर्थः । लक्षणायां मुग्यार्थबाधाद्युपस्थिति- विलग्वेन विलम्बादिति पूर्व हितौयान्तमेव शत्थीपस्थापक अलीय इत्यर्थः । तथाच तादृशं बलीयस्व किमिति कया युक्त्या इत्यर्थः । लक्षणोच्छेदे इन्ट्रस्यापि शक्त्यै चीप- स्थान विलम्बाभावेन तदोबल युक्त्यन्तराभावादित्यर्थः । केचित् तु पारदौवयीत्या कथं पूर्वबलीयस्व तत्कच प्रतीयतेति व्याचक्षते तन्न । शक्त्यैव दीर्घतरव्यापारविधया तत्प्रतीतिसम्भवस्य तदादिना वक्तां शक्यत्वात् । ननु गाईपत्यपदात् शक्या इन्द्रीपस्थिति- रपि दोघंतरव्यापारविधयैव मया वाच्या कोषाद्यग्राहितशक्तिकत्वात् । तथाच दीर्घ- व्यापारविधया उपस्थानापेक्षया दौर्धतरव्यापारविधया उपस्थाने बिलख एव इत्यर्थ- अकाद्दौर्बल्लेनोपपद्यत एव पूर्वबलीयस्वमित्यत पाह किञ्चेति । रुधिं कुर्वित्यानुपूर्वी- तत्पदयोवपरीत्य तव च देशविशेष योऽनन्तर्वय वयव विशेषार्थ कचिङ्ग पर्द प्रतीयते ततस्तदर्थव्यञ्जनया तदलौलदीषवत् तस्य च क्वचिदपि पदार्थेऽन्वयाभावा. दनभिषेयत्वाद्यञ्जनायाशानगीकारात् तादृशं पदं काव्ये अपरित्याज्य स्यादित्यर्थः । नथानुपूव्या कथने खम्यापि बोडोदयाई परौत्य इत्युक्तम् । ननु दीर्घतरच्यापारविधया यदुपस्थाप्यते तस्य पदार्थान्तरान्वयनियमो नास्तीति ·पञ्चमः उल्लासः। १७५ त्यदोषत्वमिति विभागकरणमनुपपन्न स्यात् । न च अनुपपन्न, सर्वस्यैव विभक्ततया प्रतिभासात् वाच्यवाचकभावयतिरेकेण व्यङ्ग्यव्यञ्चकताश्रयेण तु व्यङ्ग्यस्य बहुविधत्वात् कचिदेव कस्यचि. देव औचित्येन उपपद्यत एव विभागव्यवस्था। इयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः' इत्यादी पिनाक्या- दिपदवलक्षण्य न किमिति कपाल्यादिपदानां काव्यानुगुणत्वम् ? अपि च वाच्योऽर्थः सर्वान् प्रतिपतॄन् प्रति एकरूप एव इति नियतोऽसौ न हिं गतोऽस्तमक इत्यादी वाच्योऽर्थः क्वचित् अन्यथा भवति। प्रतीयमानस्तु तत्तप्रकरणवक्तप्रतिपत्वादिविशेष- सहायतया नानात्वं भजते, तथा च गतोऽस्तमर्क इत्यतः सपत्न' मयीच्यते इत्यत आह यदि चेति । नित्यदोषत्व सर्वरसमाधारण्येन प्रादेशिकावा- भावात् कष्टत्वादीनाम् श्रादिपदात् प्रतिकूलवर्णकष्ट सन्धिरू पविसन्धिदोषपरिग्रहः । शृङ्गारकरुणशान्तेषु हि तेषां दोषत्व न वीरादौ। तहीजन कष्टवर्णादिव्यङ्गास्य श्रीजीगुणस्य ङ्गारी नतु गुणवं पौराद्यनुगुणत्वच्चेति व्यन्जनानादरे तु सादृश- वीजाभावेन श्रुतिदःखदायित्वमेव वीज वाच्य तथाच तद्दीषाणां सर्वरससाधारयेन नित्यत्व स्यादित्यर्थः । न च व्यञ्जनास्थानीयतमा दीधतराभिधादरेणैव सद्दीषपरिहार पति वाच्यम् भोजीगुणवृत्तिधर्मान्तराननुभावनाभिधाया निर्विकल्प कीपस्थापकवा. भावादिति दयात् बहुविधत्वात् किञ्चिद्रसं प्रति अनुगुणत्व किञ्चिद्रसं प्रति प्रति. कूलत्वं तथा कस्यचित् व्यङ्ग्यस्य खबत्तिधर्मवैशिष्ट्येन उपस्थितत्व कस्यचिन सदवैशिष्ट्येन इत्य वरूपबहुधात्वादित्यर्थः। तथाच निईर्मक एव श्रीजीगुणी व्यञ्चनया बोध्यत इति भावः। ननु अभिधामूलप्रतीयमानस्य रसादिभिन्नवस्तुन एव व्यङ्यत्व मया न स्वीक्रियते रसत्य तद्हात्तिगुणस्य वा व्यङ्ग्यवस तेन असो व्यङ्ग्य एवैत्यन्तप्रबन्धन प्रागेव खोकतावादित्यतम्तादृशवस्तुनोऽपि व्यञ्चल इयमित्यादिकपालि- पदेन हि विवक्षिता महेशनिन्दा व्यज्यत इति तत्पदम्यानुगुण्यम् । ननु पत्र दत्त- मेवीत्तरं कपालिपदाभिधव दीर्घतरव्यापारविधया महेशनिन्दाबीधर्म स्यादित्यती बाच्यार्थव्ययार्थयोः वैधयेण भेदं दर्शयन्नभिधाभेदं व्यञ्जनया साधयति अपि चेति ।

·काव्यप्रकाथै प्रत्यवस्कन्दनावेसर इति अभिसरणम् उपक्रम्यतामिति प्राप्त- प्रायस्त प्रेयानिति कर्मकरणाविवर्तामह इति साध्यो विधि- रुपक्रम्यतामिति दूरं मा गाइति सुरभयो रहं प्रवेश्यन्तामिति सन्तापोऽधुना न भवतीति विक्रयवस्तूनि संगियन्तामिति नागतोऽद्य प्रेयानित्यादिः अनवधिय॑योऽर्थः तत्र तत्र प्रतिभाति । वाच्यव्यङ्ग्ययोः निःशेषत्यादौ निषेधविध्यात्मना मात्सर्यमुत्साय विचार्य कार्यमायाः समादमुदाहरन्तु । सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणाम् उत स्मरस्मरविलासिनौनाम् ॥ सपन' प्रतीति भवस्कन्दनमाक्रमण कूटयोधी प्रकरणादेवं प्रत्येति अभिसरणमित्यचा. भिसारिका प्रतिपत्तीप्राप्तप्राय इत्यव प्रीषितभर्ट काकर्म करणादित्यत्र स्वाधीनमार्ट का साथ इत्यव ब्राह्मणा दूरमित्यव पथिका सुरभय इत्यत्र गोरक्षकाः सन्ताप इत्यवा. तपक्रान्ताः विक्र येत्यव परिक्रेतारः नागत इत्यत्र प्रोषितदारा: प्रतिपचारः तव तव प्रतिपत्तरि ननु अभिधयैव प्रथम सूर्यास्तगमनरूपमतुवर्थ प्रतिपाद्य दीर्घतरव्यापार- विधया तत्तत्प्रकरणादिसाहाय्येन नानाधाः प्रतिपाद्यन्त इति ब्रूमस्तस्कथं तयोर्भेद- सिद्धिरित्यत आह वाच्य व्यङ्मयीरिति । निःशेषत्यादौ वायव्यङ्ग्ययोः खड्पस्य निषेध- विध्यात्मना निषेधविधिरूपेण भेदऽपि यद्येकत्व तदा नौलानौलादौ क्वचिदपि भंदी न स्यादिति दूरतरेणान्वयः । तस्यान्निकं न गतासि इति निषेधी वाच्यः गतासौति विधि ब्यङ्गयः । एवञ्च वाच्यव्यङ्गाभेदस्य शक्तिव्यञ्जमाभेदाधीनत्वात् तयोः अपि भदसिद्धिरिति भावः । मात्स्यर्थमित्यादि। है भार्याः ! उत्तरदानसमाधीनां मयि असूयां त्यक्षा समादं मर्यादानुरोधेन भवन्त उदाहरन्तु । किं भूधरनितम्बाः तपस्या सेव्याः ? खत परेण मेरा: महामायाविलासिन्धः तासां नितम्बा: सेव्या: । इति किमुंशब्दयोः वाचार्थ: संशयः वक्तः शान्तत्व न भूधरनितम्बा एव सेव्याः इति तस्य नियः । तस्य राङ्गारिसे तु स्त्रीनितम्बा एव सेव्या इति निशयो वा व्यायः । प्रकरणसंभयात् तदन्य- सरत्वसंशयेऽप्यस्यान्यतरसेवने निश्चय इत्यस्य व्यङ्गात्वात् तदुभयरूपेण वायव्यङ्गायी: खरूपस्य भेदेऽपौत्यन्वयः। संशय शान्तरजायन्यतरगतनिश्शयति छन्दः । संशये संशयेनेति चकचित् काचित् प्रामादिको पाठौ।

·पञ्चमः उसासः। इत्यादौ संशयशान्तशृङ्गायन्यतरगतनिश्चयरूपेण कथमवनिप! दो यविशातासिधारा- दलनगलितमूर्धा विहिषां स्वीकता श्रीः । ननु तव निहताररप्यसी किं न नोता विदिवमपगताङ्गवल्लभा कीर्तिरभिः ॥ इत्यादी निन्दास्तुतिवपुषा स्वरूपस्य पूर्वपश्चाजावेन प्रतीत कालस्य शब्दाश्रयत्वेन शब्दतदेकदेशतदर्थवर्णसङ्कटनाश्रयत्वेन च पाश्रयस्थ शब्दानुशासनजानेन प्रकारणादिसहायप्रतिभाने मल्यसहितेन तेन चावगम इति निमित्तस्य बोडमात्रविदग्ध- ! कथमनिपेति है अवनिप ! निशातासिधारया यत् दलनं तन गलितमधी विदिषां श्रीस्वया खोलतेस्ययं कथ' दर्पः दोऽयमित्यकार प्रश्लेषः । दर्प किं बाधक- मिस्थवाह नन्विति मनु भीः निहताररपि तव वल्लभा कीर्तिरपगताइरपि तेः कि विदिवन नीता अपि तु नीतैव तथाचायं तव की दर्पः साङ्गत्वाद्यपेचयाऽपगतात. तत्कर्माधिक्याहोऽनुचित इत्यर्थः । निन्देति। यद्यपि निन्दा न वाच्या स्तुतिरपि शब्दरूपा न व्यङ्गया लथापि पत्र निन्द्यता स्तुत्यताप्रयोजकरूपत्वनिन्दा स्तुतिपदे तथा च दर्पकरणनिषधोपयोगी कौनिहरखरूपी वाच्यार्थी निन्द्यताप्रयोजकः स्वर्गपर्यन्तगामिनी ते कीर्तिरित्यर्थस्तु स्तुत्ययाप्रयोजको व्यङ्गरः विमतदुभयवपुषा वायव्यङ्गयोः खरूपस्य भेदेऽपीति पूर्ववदन्वयः। पर्थयोर्विसाखरूपता चार तज्ज्ञाम्यनिन्द्यताम्तुत्य तयोः विरोधा- दवसेया । ननु विरुद्धवामदक्षिणयोः सव्यपदशक्तिविनायवलनीलयी: शितिपदशक्तशाभदः तत्रापि अभेदः स्थादित्यत पाह पूर्वेति । पूर्व वाच्यार्थस्य पातु व्ययार्थस्य प्रतीतिरिति खजन्यप्रतीते: कालस्य मेदेऽपौत्यन्वयः । ननु क्रमश: प्रत्यायने तात्पर्यसत्व प्रतीतिकालभेदोऽपि न भेदक इत्यतः शक्तिव्यञ्जनधीरायः भेदादपि भेद साधयति शब्दाश्रयत्वे नेति शक्तत्वाच्छब्दस्यैव शक्याश्रयत्वेन चिशब्दः कचित्तदेकदेशाद्याः अपि व्यनका इति व्यञ्जनयी: तत्तदाश्रयस्थ भेदेऽपीयन्वयः । ननु एकस्या एव मन: जातरिवाश्यभेदी मयाजीक नव्य इत्यतः खजन्य ज्ञाननिमित्तभेदा- यथा ·१७६ काव्यप्रकाये व्यपदेशयोः प्रतीतिमात्रंचमत्क त्याश्च करणात् कार्यस्य गतो- इस्तमर्क इत्यादी प्रदर्शितनयेन सडयायाः कस्म णवा होइ रोसो दलूण विभाएं सब्बणं अहम् । सभमरपडमग्घारणि ! बारित्रबामे ! सहस एणहिं ।। इत्यादौ संखोतकान्तादिगतत्वेन विषयस्य च भेदेऽपि यद्यकत्वं तत् कंचिदपि नौलानौलादी भेदो न स्यात् । उक्त ! दपि भेदं साधयति शब्दानुशासनेति । शक्यार्थज्ञानं शब्दानुशासनज्ञानेनैव व्यङ्गमार्थ- शानन्तु प्रकरणखप्रतिभानमखासहितेन शब्दानुशासन ज्ञानेनेत्यर्थः । वाद्यार्थबीधान- स्तरमेव व्यङ्गयार्थबोधादाचार्थबोधकस्य शब्दानुशासनज्ञानस्याप्यपेक्षा निमित्तस्य खखजन्यज्ञाननिमित्तस्य एवञ्च खखजन्य कार्यजनने सहकारिभेदीऽपि भेदक व्य तम्। नन् इदमपि न भेदकं एकेनैव कुलालेन सहकारिभेदेन स्थाली- घटादिकार्यनननात् खख का खख कार्यभेदेनैव सहकारिण्योरभिधाव्यञ्जनयोः भेदः स्थादित्यापातत पाह बोडमावेति । शतया शक्य ज्ञानरूपा बीडसामान्यस्यैव प्रतीति- अन्यते व्यञ्जनया तु विदग्धव्यपदेशवतः पुरुषस्य व्यङ्गयार्थद्वारा पाखादामिका चमत्कतिरपि जन्यत इत्यर्थः। बोद्ध मावविदग्धयोः प्रतौतिचमतलती यथासमय बीध्ये। ननु कार्यभेदोड्डारभूतव्य अबोधाबीधाभ्यामेव स्थादित्यत: खखज्ञाप्या- र्थयोः सयाभेदेनापि भेदं साधय ति गतोऽस्तमिति । न च एतत् पुनरुतामिति वाच्य पूर्व विभिनस याबी कत्वमुक्तमिदानौं तु विभिन्न सञ्जयाबोधकत्वमिति भेदात् । ननु एकस्या एव गोविभिन्न प्रकरणादिसाहचाडोध्यसङ्ख्याभेदः स्यादतः खखजन्य. जानविषयस्य बीड भेदेन भेद साधयति कम ण वेति । कस्य न वा भवति रोषी दृष्टा प्रियायाः सत्रणमधरम् । सबमरपनानायिषि ! वारितवामे ! सहखेदानीम् ॥ इति संलतम् । सपनायकदष्टाधरां पवौं सर्जयति पत्यौ भमरदंशत्वेन प्रतारयल्याक्षमण्या- चतुरीतिरियम्। हे वारिते ! पथ वामे ! निषेधाग्राहिणि ! १ सभमरपा- धाथिणि ! भनिन् निषिद्धसभमरपनाघ्राणशीले ! इदानीं सहस पत्यु सर्जनमिति शेषः यतः प्रियायाः सब्रयमधरं हा कख वा रोषो न भवति । सनी वकानादौति सखी नायिका पद हि धरदंशफखक सबमरपत्रमाण- ! !

·पञ्चमः उल्लासः। हि पयमेव हि भेदो भेदो हेतुर्वा यहिरुधधर्माध्यासः कारणभे दव इति वाचकानामापेक्षा व्यञ्चकानान्तु न तदपेक्षत्वमिति न वाचकत्वमेव व्यञ्चकत्वम् । किच वाणोरकुड़ा इत्यादी प्रतीयमानम् अर्थम् अभिव्यन्य वाचं स्वरूप एव यत्र विश्राम्यति तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्ये अतात्प- यंभूतोऽपि अर्थ: स्वशब्दानभिधेयः प्रतौतिपथम् अवतरन् कस्य व्यापारस्य विषयताम् अवलम्बताम् : इति ! -------- रूप वाथार्थ तत्कान्तादयी जुबान्ते वकया सखो नायिका तु जानाति अधरदंशफल- कातराया निषेधायाहिण्या मम तर्जनेनेयं भमरदंशत्वेन प्रतारयतौति अव विभि- बबोड मध्यखरूपस्य भेदः निःशेषेत्यादौ तु तदन्ति कागमनरूपयोः विरोधिनीर्वाच:- व्यययो: स्वरूपभेद इत्यतः पृथक् स्वरूभेदप्रदर्शनम् । पत्र प्रकरणभेदादिसहाया- भावात् बोध्यभेदादनुपपत्त्या शकिव्यञ्जनार्थ सिद्धिः। नीलानीलेति वैधयानुभव सत्यप्यभेदाङ्गीकार नीलारुणयोरप्यभेदः सुवचः स्यादित्यर्थः । वैधम्य मेवान्योन्याभाव इति मतेऽयमेव भेद इति वैधयं मन्योन्याभावस्य ज्ञापकमेवेति मते भेदहें तुर्वेति हेतुरच ज्ञापक: ननु एवं तातार्णवधीविरुद्धधर्भाध्यासाभावात् भेददनदग्रही वा न स्यादयमवेत्येवकारण भेदकान्तरनिरामादित्यत आह कारसभेदी वति। ननु एवं वायव्यङ्गायोर्विरोधिखरूपत्वबीड,भेदी वा यव तचास्तां शतातिरिका व्यवना यत्र त्व कबीड, कत्वमविकासरूपत्व' वा तव व्यङ्गयबीधिका दीर्घतरव्यापारविधया ऽभिधैवासामित्यतस्तत्रापि वैधाध्यासन भेद साधयति वाचकानामिति । वाचका. नामभिधयाऽन्वयबोधजमनकालौनाना प्रथांपेक्षा स्वीत्पाद्य ऽन्वयबीधे हारीभूतपदार्थों- पस्थिस्थापच्म तेषामेव व्यञ्चकानां व्यञ्जनया बोधजननकालीमानां तदनपेक्षत्वमपि तदर्थोपस्थित्यनपेक्षत्वमपीत्यर्थः । विशिष्ट सारखास्यैव विशिष्टव्य जाबोधस्थापि वविश- पपीभूतपदार्थोपस्थित्यनपेचवमपि कधिदित्यर्थः । अपिकाराद वाच्यसिद्धानं कावा. चितस्थ लयीय॑नमया व्यापदार्थमुपस्थाप्य विशिष्ट शब्द बोधजनन तत्मापेक्षत्वम- पौति मूचितम् । एवञ्च बोधयी: पदार्थोपस्थितिसापेचत्वनिरपेक्षत्वे कारणलक्षण- प्रयोज्य एवेति कारणे शक्ति व्यञ्जने विभिन्ने एवं सिद्धात इति भावः । पदार्थोपस्थितिमनातावच्छेदकधर्मवत्वतदभावाभ्यामेव बोधयोः बलमयोपपत्तौ तदर्थ .

·१८: काव्यप्रकार ननु रामोऽस्मि सर्व सह इति रामेण प्रियजीवितेन तु छतं प्रेमण: प्रिये ! नोचितमिति रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्दि परामित्यादी लक्षणीयोऽपि अर्थो नानालं भजते, विशेषव्यपदेशहेतुख भवति तदवगमश्च शब्दायत्तः प्रक- रणादिसव्यपेक्षश्चेति कोऽयं नूतनः प्रतीयमानो नाम ? उच्यते, लक्षणीयस्य अर्थस्य नानात्वेऽपि अनेकार्थशब्दाभिधेयवनियत- अतएव शक्तिव्यञ्जनारूपकारणलक्षण्यं कथं कल्पनीयमित्यत पाह किचे। पाध्यमझा- वसादहपम्वरूपे वाच्यतावच्छेदकावचिनरूपे विधाम्यत्यवतिष्ठते रसबोधने व्यङ्गरमा- हाय्यार्थ खत: स्ववाचकशब्दशक्त्यैव पुनरुपतिष्ठत इति यावत् । रसव्यसनाई मुक्तव्य- अयसाहाय्याय तस्य पुनर्जेयत्वात् प्रतात्पर्यभूतः शक्तिग्राहकजननतात्पापियीभूतो- र्थ: दत्तसङ्केतः कश्चित् लतागइन प्रविष्टी बघूश न गतेत्य वरूपः खशब्दानभिवयः खस्मिन् ग्राहितसङ्केतपदाप्रतिपाद इत्यर्थः । कस्य व्यापारस्येति न च दौतर- व्यापारविषया अभिधाया एव विषय इति दत्तमेवीत्तरमिति वाच्यम्। इषुव्यापार- दृष्टान्तेनैव हि तथात्वसिद्धिः । इषुव्यापारस्य वेगस्य च न विभिन्नलक्ष्य पुनर्भेदनमती- ऽभिधायाः कथं दीर्घत रव्यापारविधया व्यङ्गा बोधधित्वा पुनर्वाचबीधकत्व खात् पुनर्वाच्यबोधकै सुन्दराज्य गुणीभृतव्यङ्गय एवैव सैतिसम्मवाद गुणीभूत- व्यङ्गय इत्युक्तं न ध्वनाविति। ननु मास्वभिधैव व्यञ्जना किन्तु लक्षणैव साम्यात् न च मुख्यार्थबोधादिसापेक्षत्वतदनपेक्षत्वं भेदके स्थातामिति वाच्यलक्षणाविधष एव तसापेक्षत्वखीकाराम्। व्यञ्जना तु अन्यविधव लक्षणा स्यात् स्वीपस्थाप्यलक्ष्यार्थव्यङ्गया- थयोस्तुल्याने कधर्मवत्त्वात् इत्याह रामोऽमीति गतोऽस्लमर्क इत्यादौ एकस्य व शब्दस्य व्यङ्गयार्थानां नानात्व यदर्शितमेकरामपदलत्याथानामपि तथा मामात्वमित्यर्थः । रामोऽसौत्यव हि दुःखमहिलल्यार्थः रामणेत्यत्र तु निःसंही लक्ष्यार्थः रामी- ऽसावित्यव तु तन्नामख्यातस्तेन तेन रूपेण ते लक्ष्यार्था इति विशेषेति व्यवदेशः संज्ञा काव्यस्यालक्ष्यक्रमव्ययलक्ष्यव्य जयक्रमव्यपदेशविशेष हेतुर्यथा व्ययार्थस्तथाऽर्था- न्तरसमितवाच्यात्यन्ततिरस्मतवाचाव्यपदेशविशेष हेतुलच्यार्थोऽपीत्यर्थः । शब्दायतः शष्टतदावगमायतः इत्यर्थः । बनेकार्थशब्दाभिधेया यथा प्रयन्त एवेति कोषाः प्रतिनियमितास्तथा वक्ष्यार्था पन्युपस्थितमुख्यार्थसम्बन्धा एवेनि व्यवहारसमुदाय- ·पञ्चमः उखासः। १८१ त्वमेव, न खलु मुख्येन अर्थेनानियतसम्बन्धी लक्षयितुं शक्यते, प्रतीयमानस्तु प्रकरणादिविशेषवशेन नियतसम्बन्धः अनियत- सम्बन्धः सम्बद्धसम्बन्धश्च द्योत्यते । न च अत्ता एस्थ णिमजद एस्थ अहं दिवस पलोएहि। मा पहि! रत्तिअंधश्र सेज्जाए महं णिमजहिसि । घनाश प्रतिनियमिता इत्यर्थः तमव मुलायमन्टन स्थिनिनि में दर्शयति म खचिति अनियमतसम्बनः परीषात पारिन" सिमुख्याथमम्बन्धः नत कादा चिल्कसम्बन्धन पन्ना केगा लोकगात । चकवतौ न विभिन्न विभिन्न बीड़ थीध्यमवानियतमम्बन्धत्व तच नच्याथम्य नाति गङ्गादपदाच्य लक्ष्यार्थयो: एकबोई बोध्यत्वात् व्ययार्थस्य त त दस्तु अतएवाय कसागर बन्यादिक- मैवानियतसम्बन्धीदाहरणं वक्ष्यत । 7 पत्युवाच्चीड लन बोडत्वेन विभिन्न बौद्ध,बोध्यत्वादिति ल्याचष्टे । तच्च कम्मणवन्याद्युदाहरणप्रदर्शना- वसर दृषयिष्यते। लक्ष्यावलक्षण्य व्यग्नार्थ दर्शयति प्रतीयमानम्बिति सम्बन्ध स्थ नियतत्वानियत उपस्थिती बीध्ये तच्चाग्रे दर्शयिष्यमाणेषु नियतसम्बन्धादिवयो- दारगोषु दर्शयिष्यते । एवञ्च साधर्म्यमावान्न कत्ल किन्तु वैधयादव भदसिद्धिरित्यक मुख्यार्थबाधादिनिरपक्षले तस्या वृत्ते: लक्षणाविशेषरूपत्व प्रमाणमपि नाम्यती मुख्याघबाधादिसापि व विवक्षितान्यपरवान्यध्वनिस्थलीयव्य श्र. नायालु तत्सापेक्षत्व नास्तीत्याह न च अत्ता एस्थेति । अत्ता एल्येत्यादी विविज्ञतान्य- परवाच्यध्वनौ न च मुख्यार्थबाधा इत्यन्वयः । श्व रव निमज्जति अवाह दिवस व प्रलोकय । मा पथिक ! रावाचक ! शय्यायामावयोनिमासि ॥ इति संस्कृतम् । कथितखोयराबान्धत्व' कृतवासं पथिकं प्रति म्वयं दून्या उक्तिरियम् । अनि अश्रवा देशी मृतप्रायत्वमावार्थ शयने निमज्जतीन्याध्यासनाह निमशतीति नियन्दा खपितौत्यर्थः । पात्मनस्तु अतथाभूतशयनसूचनार्थमबाहमिति निष्किर्षानर्देशः । मा निमयसि मा प्रवक्ष्यमि तत्र प्रवेश निमजनाध्यासीऽन्धत्व नात्यन्तमखमप्रवेश सम्भावनाय निमज्जनप्रायताम्चमाय पत्रानाकातिवकृत्वरूपवक्त वैल लण्येन वाच्यार्थख व्यय मम शय्यायां निमकासौति । अव मुख्यार्थबाधाभावात लक्षणा वाच्या ·१८२ काव्यप्रकाश इत्यादौ विवक्षितान्यपरवाच्थे ध्वनी मुख्यार्थबाधः । तत् कथम् अत्र लक्षणा ? लक्षणायामपि व्यन्जनम् अवश्यम् पात्र- यितव्यमिति प्रतिपादितम्। यथा च समयसव्यपेक्षा अभिधा तथा मुख्यार्थवाधादित्रयसमयविशेषसव्यपेक्षा लक्षणा अत एव अभिधापुच्छभूता सेत्याहुः । न च लक्षणात्मकमेव ध्वननं तदनुगमेन तस्य दर्शनात्, न च तदनुगतमेव अभिधावलम्बनेन अपि तस्य भावात् । न च उभयानुसााव, अवाचकवर्णानुसारेण अपि तस्य दृष्ट: । न च त्यंत कथ लक्षणेत्यर्थः। पलससिरमणीत्यादावेव एतत्प्रदर्शनसम्मवेऽपि उदाहरण- सौतभ्यादिदं प्रदर्शितम् । ननु मुख्यार्थेन वक्तृतात्पर्य्यानुपपत्तिरेवात्र मुख्यार्थबाधीऽस्ती- पाह। लक्षणायामिति । प्रतिपादितमिति लक्षणाप्रयोजनस्य व्यञ्जनैकगम्यस्यीक्त- त्वात्। तथाच तच्छय्याप्रवेशस्य लक्षणागम्यत्वाभ्युपगमे तल्लक्षणाया रूढ़िहेतुकत्वाभावेन प्रयोजनमवश्य वाच्य तस्य लक्षणीयत्वेऽनवस्था व्यङ्ग्यत्वे तु तवैव व्यञ्जनसिद्धी अलं प्रयासनेति भावः । लक्षणायां व्यञ्जनाया वैधम्यान्तरमभिधायामिवाह यथा चेति । समयः शक्तियाहकः कोषादिः समयविशेषो मुख्यार्थे शक्ति ग्राहकः कोषादिः मुख्यार्थ- बाधग्रहणार्थ तदपेक्षा अव ताडशी लक्षणाधर्मों व्यञ्जनायां नास्त्यती न लक्षणव व्यञ्जनेत्याह नचेति । ध्वननं व्यञ्जना तदनुगमनेति । लक्षणोत्तरभावेन तस्य ध्वन- नस्य दर्शनात् बोधकत्वदर्शनात् । तथाच लक्षणैव मुख्यार्थबाधादिसापेक्षा लक्षणामूल- व्यञ्जना तु लक्षणासापेक्षव न मुख्यार्थबाधादिसापचेति वैधागदसिद्धिः इति भावः । ननु लक्षणाया अपेक्षिती यो मुख्यार्थबाधः स एव तदुत्तरव्यञ्जनयाप्य- पेक्ष्यते तत्सापेक्षत्वात् सापि लक्षणैव । लक्षणीत्तरत्र लक्षणा तु प्रयोजनं नापेत्त्यत इत्युच्यत इत्यत पाह न च तदनुगतमेवेति । यदि लक्षणोत्तरमेव व्यसना बोधिका स्यात्तदेव तु नेत्यर्थः । वस्य ध्वननस्य भावात् वोधकतया सत्त्वात् मुख्यार्थेन तात्- पर्यानपपत्ति: सवापि मुखर्थबाध: स्थादित्यत पाह। मचीभयेति बवाचति । तथाच वर्णस्य मुख्यार्थसत्त्व एव तहाथ: स्यात् स एव तु नास्तीत्यु तम् । ननु वर्णस्य पदैकदेशत्वात् तदेकदेशिपदमुख्यार्थस्तस्य व बाघोऽभ्युपगन्तब्य इस्यत पाह। न. व ·पञ्चमः उमासः। १८३ शब्दानुसा2व, अशब्दात्मकनेत्रविभागावलोकनादिगतत्वेन अपि तस्य प्रसिझेरिति अभिधातात्पर्य लक्षणात्मकव्यापारत्रया- तिवर्ती ध्वननादिपयायो व्यापारोऽनयझवनीय एव। तत्र अत्ता एत्य त्यादौ नियतसम्बन्धः कम ए वा होर रोसो इत्यादी अनियतसम्बन्धः, बिपरीअरए लच्छी बह्म दळूण णाहिकमलहम् । हरिणो दाहिणणअणं रसाउला झत्ति ढक॥ शब्द ति । ध्वननादिपाय इति ध्वननव्यञ्जनायनेकनायक इत्यय: । इदानी व्यत्र नाया नियतानियतसम्बधादिवयबोधकत्व पूर्वोतमुदाहरणेषु दर्शयति । मन अत्ता एत्येति । अव मच्छय्यामामप्रवेशी वाच्यार्थः नव प्रवेशम्न व्ययार्थ उभयस्य व बोडा पथिकः सामाजिकच सवाप्रवेश वाच्यार्थे बुध्यमाने व्यये प्रवेशऽपि तत्प्रति- योगितारूपी वाच्यार्थसम्बन्धी नियतो भासते तदभावज्ञानस्य तत्प्रतियोगिताविष- यत्वनियमादिति भावः । कम्म णवेत्यादाविति । अव हि सभमरपद्माघ्राणं वाध्यायः । भबाधास्फूर्त्या तबोध्याझ्या कान्त एव न तु कान्ता तस्याः तव बाधस्फु रणात् किन्तु इयं प्रतारयतीत्य वरूपस्य व्यङ्गार्थस्य व सा बोडी तब च सभ्रमरपाघ्राणरूप- वाच्यार्थसम्बन्धी न भासते । कदाचित सभ्रमरपद्माघ्राणकथनेनेयं प्रसारय- तीत्येवमपि तया बुद्धाते इत्यतः प्रतारण सभमरपद्माघाणकथनजन्यतारूपस्य सम्बन्धस्योपस्थित्यनियमः। चक्रवर्ती तु वाच्यव्यङ्गयी: विभिन्न बीड़, कत्वमेव अनियतसम्बन्ध इत्याह। तन्त्र । वाच्य बीड बोध्यत्व व्ययस्य त्य च्यते तदा लक्ष्यार्थ- ऽपि सथात्वसवादनियतसम्बन्धत्वमस्त्य वैति । कथ सती वैलक्षण्यमित्यविचारः सुगम एव सः । बिपरीपरए इति। विपरीतरते लक्ष्मीब्रह्माणं दृष्ट्वा भाभिकमलस्थम् । हरदक्षियनयम रसाकुला झटिति ढोकते ॥ इति संस्कृतम् । सूर्य्यात्मकदक्षिणनयने हरौ विपरीतरती प्रसका लमीसदीयनाभिकमलस्थ' ब्रह्मासं दृष्टा लज्जामाना रसाकुलत्व नात्यन्यरता च ब्रमण: पिधानाय पद्ममौलनार्थ सूर्याम परदक्षिणनयनं सहसा पाच्छादयतीति वाथार्थः। तत्र व्यवस्थ ·१८४ काव्यप्रकाश इत्यादौ सम्बासम्बन्धः, अत्र हि हरिपदेन दक्षिणनय- नस्य सूर्यात्मकता व्यज्यते, सबिमौलनेन सूर्यास्तमयः, तेन पद्मस्य सोचः, ततो ब्रह्मणः स्थगनं, तत्र सति गोप्याङ्गस्य प्रदर्शनेन अनियन्त्रणं निधुवनविलसितमिति । अखण्डबुद्धिनि यो वाक्यार्थ एव वाच्यार्थः, 'वाक्यमेव च वाचकम्' इति येऽप्याहुः, तैरपि अविद्यापथपतितैः पद- पदार्थकल्पना कर्तव्यैवेति तत्पक्षेऽपि अवश्यम् उक्तोदाहर- णादौ विध्यादिव्यं च एव । ननु वाच्यादसम्बद्धं तावन्न प्रती- यते, यतः कुतश्चित् यस्य कस्यचित् अर्थस्थ प्रतीतः प्रसङ्गात्, एवञ्च सम्बन्धात् व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावोऽप्रतिबन्धे अवश्यं न भव- तीति व्याप्तत्वेन नियतधर्मिनिष्ठत्वेन च विरूपालिङ्गालिङ्गि- जानमनुमानं यत् तद्रूपः पर्यवस्यति । तथाहि, वाच्यसम्बन्धिसम्बन्धित्व दर्शयति अब हरीति। हरिः वाच्यार्थः तदवयवनयनाभेद- रूपसम्बन्धन सम्बन्धी व्यः सूर्य: नयननिमौलनजन्यस्तदस्तमय तहस्तित्वसम्बन्धन सम्बन्धी पद्मसजीवस्तचन्यतासम्बन्धेन सम्बन्धी ब्रह्मणः स्थानमपि सज्जन्यत्वे नैव तत्सम्बन्धिलज्जायन्त्रणारहितं निधुवनविलसितञ्च तज्जन्यत्वेन सम्बन्धीत्येवं समुहाता । मनु अयं शक्तिव्यञ्जनाभेदविचारः तदशक्यशक्यज्ञाने सत्य व मदेव तु नास्ति तथाहि वाकास्यैव प्रयोगयोग्यत्वेन अखण्डतदर्थ एव अखडवाक्यार्थः स च व्ययत्वाभि- मतार्थोऽपि भवति पदार्थस्तु कशिवास्ति तदुनं भर्ट हरिणा । ब्राह्मणार्यों यथा नास्ति कश्चित् ब्रामणकम्बले। देवदत्तादयो वाकये तथैव स्युरनर्थका इति। पस्यार्थः ब्राह्मणसम्बन्धिनि कम्बले प्रतीयमाने यथा बाबणरूपोऽर्थों मानि तत्सम्बन्धित्व- विशिष्टकम्बलस्याखण्डस्य प्रतीते: सथा देवदत्ती गच्छतौति वाक्ये देवदत्तसम्बन्धि गमनस्याखण्डस्य प्रवीते: खडभूता देवदतादयोऽनर्थकालदर्थभिवादय एव स्य रित्यतयाकरणमतमाशाते अखखेति। समाधत्ते तरपीति । अन्यथा घटमानये नि वाक्ये व्युत्पत्स्य पामय घटमिति वाक्यात् तदर्थबोधी न स्वादिति भावः । एवञ्च पदपदार्थ कल्पनावमादेव अपदार्थभूतख व्ययार्थस्य वाचार्यात् पृषके व्यसनापि ·पञ्चमः उल्लासः। १८५ भम धम्मित्र ! बीसत्यो सो सुणत्री अब्ज मारिणी देण । गोलाणईकच्छकुडङ्गबासिणा दरिमसीहेण" । अत्र गृहे खनिहत्त्या चमणं विहितं गोदावरीतौर सिंहो- पलधेरभ्रमणम् अनुमापयति, यद् यद् भौरभ्रमणं तत्तद्भय- कारणनिहत्त्यु पलब्धिपूर्वकम्, गोदावरीतीरे च सिंहोपलब्धि- शक्त: पृथगिति भावः । एवञ्ज पदार्थ कल्पना अईतदाता सत्वज्ञानिनां नास्ति पद- पदार्थयोरपि ब्रह्माभिनत्वं न तैरवगतत्वादत पाई मायापथपतितरिति। अविद्या हैतबुदिहेतुर्मिथ्यावामना व्यगाार्थोऽनुमितरव विषय इति: वादिनां नैधायिकिनां मते भूमिकामुत्थापयति वाच्यादसम्बद्धमिति वाच्यम्य पक्षवं तव बानिवत्तिका तस्य हेतुत्वं च तव साध्यव्याप्तिबोधिकाऽवश्य न भवतीत्यन्ता भूमिका अप्रतिबभी ऽसम्बन्धेन भवतीत्यनन्तरमिति स्थिते इति पूरणीयं व्याप्तत्वे नीत। विरूपात लिङ्गात् लिनिनि पचे ज्ञानं साध्यभूतव्ययार्थस्य तदेवानुमानमनुमितिरिति । यत्तद्रूप एवं व्ययव्यञ्जकभावः पर्य वस्यतीत्यन्वयः । लिङ्गस्थ पक्षसत्त्वसपक्षसस्व- विपचासत्त्वात्मक विरूपत्व दर्शयति व्याप्तत्व नेति । साध्यवदन्यात्तित्वरूपव्याप्ति- सत्त्वं नेत्यर्थः । अनेन विपक्षासत्त्व रूपं दर्शितम् । पक्षसत्त्वसपक्षसत्त्वात्मकं रूपइयं दर्शयति नियतधर्मीति । साध्यवत्वेन नियतौ धर्मिणो पक्षसपत्नौ तनिष्ठत्व नेत्यर्थः । भम धम्मिए ! इति पद्यव्ययार्थ स्थानुमेयतां दर्शयितुमाह तथाहि इति । भम धार्मिक ! विश्वस्तः स श्वा अद्य मारितस्तेन । गोदावरीकछकुनवासिना दृप्तसिंहन ॥ इति संस्कृतम् । गोदावरीतौराथमस्था काचित् कुलटा तदीय कुञ्जे कृतसङ्केता नबिकुळे पुष्पाव- चयनेन प्रत्यहं सतभङ्गकारिणं कञ्चित् धार्मिकं प्रेरणेन कृतीपद्रवमप्यनिहतं दिमामरे एवमाए । यः वा प्रत्यहं त्वां भोषयति सीद्य गोदावरीकुचवासिना दृप्न- सिंहन मारित: । है धार्मिक ! तदद्य विश्वस्ती धर्मत्यर्थः । इदच्च वाक्यं सडेत- स्थलव सिंहवत्वकथनात्तवानमगव्यत्रकं सच्चाभ्रमणमनुमानगम्यमवन्याह । पोति। विहितमित्यन्त गोदावरीतौरदेशस्य वाच्यस्य पक्षदर्शनपर विहित- मिथस कुलटयेति शेषः। सिंहीपलब्ध रिति । हेतुप्रदर्शन अचमकं भीक- धार्मिकस सिंहीपलधिरप्येतवाक्यजन्या तस्यैवानुमानक्षेतत्पद्यश्रोतृवां सामालिका- ·१८६ काव्यप्रकाथे रिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः। अत्र उच्यते भौरोरपि गुरोः प्रभोर्वा निदेशे, प्रियानुरागण, अन्येन चैवम्भूतन हेतुना सत्य- पि भयकारणे भमतौत्यनैकान्तिको हेतुः, शुनो बिभ्यदपि वीरत्वेन सिंहान बिभेतीति विरुद्धोऽपि। गोदावरीतीरे सिंहसद्भाव: प्रत्यक्षादनुमानाहा न निश्चितः, अपि तु वचनात् न च वचनस्य प्रामाण्यमस्ति अर्थेन अप्रतिबन्धात् इति असि- नाम् अनुमापयतीत्यव सिंहोपलब्धिजनकमतहाक्यमेव कर्ट बीयसिंहीपलब्धिरिति पाठ सिंहोपलब्धिरूपहेतोरेव विवक्षावशात् कर्ट व बोध्यम्। सिंहीपलब्धेश्च विषय- तासम्बन्धेन पक्षत्तित्व बोध्यम् । तथाच अयं प्रयोग: गोदावरीतीरदेशी भीरुत- हार्मिकणाधमणीयस्तदीयसिंहोपलब्ध रिति । तेनान्यदीयसिंहोपलब्धिसत्त्वं तटू- भमणसत्त्व ऽपि न व्यभिचारः । पक्षीऽव तत्सिंहीपलब्धिमत्त्व न विशेषणीयः तेनान्यदा तदुभ्रमणसत्त्व ऽपि न बाधः । पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यस्य बोधात् । तत्सिंहीप- लब्धिथाव तच्छाब्दजन्यैव सामाजिकैरवगतति। सैवात्र हेतुः स च पक्षमाव- वृत्तित्वेन व्यतिरेक्येव इत्यती व्यतिरेकेणैव उदाहरणं प्रयुक्त यद्यदिति । भीरुभमण- मित्यत्र भौरोध मणं यवेति बहुव्रीहिणा भौगधमणवद्देशोऽर्थः । तेनाभ्रमणस्य साध्यस्याभावानां भमणानामधिकरणान्युक्तानि। तेषां हेत्वभावाधिकरणत्वमाह तत्तजयकारणमत सिंहस्तस्य निहत्त्युपलचिरुपलश्चिनिहत्तिः । राजदन्तादित्वं कृते समासे पूर्वनिपातस्य व्याकरणव्यत्पादितत्वात् । निहत्तिय अभाव: सिंहीपलब्धिः प्रभावी भयकारणनिवृत्त्य पलब्धिपयनस्यार्थः । विशिष्टयुद्धौं विशेषणस्य पृवजेयत्वं न तदनु सारात् पूर्वपदमत्र विशेषणार्थ कं बहुप्रीही च कप्रत्ययः तथाच सिंहीपलब्धाभाव- विशेषणकमिति । ततदित्यादि समुदायार्थ स्तथाच यद्यभीरुभमणवत् तत्तत सिंहीप- लधाभाववदिति । व्यतिरकणीदाहरणमुक्तम् । उपनयनरूपमवयवं प्रयुक्त गीदा. वरीतीर चेति । सिंहोपलब्धेती: साध्याभावप्रतियोगित्व दर्शयति व्यापकेति । व्यापकस्य साध्याभावव्यापकस्याभावस्य विरुद्धाप्रतियोगिनी उपलब्धिः सिंहीपधि- गोदावरीतौर इत्यर्थः । सिंहोपलधेगोदावरौतौरवृत्तित्वमुत्ता तथा व्यापकविरुद्धत्व वाक्यान्तरेषा कथितमिति न पौनरुत्य भोगरपौति भीरतडार्मिकोऽपीत्यर्थः । अन्यभौरभमणस्य साध्याभावरूपत्वाभावात् । प्रियानुरागेश चेति । सिंहवद्रोदावरी- ·पञ्चमः उल्लासः। १८७ दश्व, तत्कथमेवंविधात् हेतोः सागसिद्धिः। तथा नि:शेष- च्युतत्यादौ गमकतया यानि चन्दनच्यवनादीन्युपात्तानि, तानि कारणान्तरतोऽपि भवन्ति, अतश्चात्रैव सानकार्यत्वेन उक्तानौति न उपभोग एव प्रतिबद्धानि इत्यनैकान्तिकानि। व्यक्तिवादिना चाधमपदसहायानामेषां व्यञ्जकत्वमुक्तम्, शाब्द- लौरदेशप्रविष्टप्रियानुरागेणेत्यर्थः । अन्य न चेति मन्त्री विमलादित्यर्थः । अने- कान्तिक इति। पक्ष एव व्यभिचारीत्यय. पक्ष एव व्यभिचारीत्यय. ५वतरितछब्द सिंहीपली रभावात् शुनी बिभ्यति म धार्मिकी यदि बौरम्नदा शुनी बिभ्यटपोलार्थः । विरुद्ध इति । वीरत्वेन तव भमणावश्यम्भावभ्रमणरूपम्य साध्यम्य तवाभावाहिकड इत्यर्थः । धार्मिकस्थावीरत्वे सिंहति कदाचित् अभमणाभिचारी वीरत्वं तु यावत् सिंहसत्त्व तावदेव भ्रमणाबिरुद्द इत्यर्थः । भ्रमणीद्यमेऽपि भ्रमणमित्यभिप्रायात्। अत्र केचित् यद्देशे सिंहोपलधिरधमणञ्चेति साध्यहेत्वोः सहचारस्वत्वं कथं विरुद्ध इत्यती व्यभिचारितो व्यतिरको विरुद्ध इति परिभाषया व्यभिचरित इत्येवार्थ इत्याहुः तन्न। व्यभिचारस्य प्रागुक्तत्वेन पौनरुत्यत्वापत्तेः। शाब्दतदुपलब्धिवि- शेषस्य हेतुत्वेन पक्षान्य व तदवृत्ते: तदन्यदेशे सामानाधिकरण्यस्यैवाभावात् च अन्यथा अन्वयित्वमेव हेतीरिति। व्यतिरकेणीदाहरण प्रदर्शनं न क्रियेत। स्योपलब्धिविशेषस्य हंती: सन्दिग्धासिद्धिमायाह गोदावरीतौर इति न च वचन- स्पेति। कुलटावचने प्रामाण्वसन्द हैन तस्मादचनात् धार्मिक स्थ सिंहोपलब्धि जाता नवेति पर्व हती: सन्देह इत्यर्पः। एतावति वीपनभिसामान्यमव न हेतुरिति स्फ टीकतमित्यवर्धयम् । निःशषच्यतत्यादेयंश्वस्थानुमैयत्वं व्यभि- चारमाह तथेति । कारणान्तरत: स्नानादित्यर्थः । न प्रतिबद्धानि न व्याप्यतया सम्बद्धानि न च सानाद्य जन्यतावधारकप्रमाणे सतीति । विशेषणादव्यभिचार इति इति वाच्यम् । तादृशविशेषणस्थानुपात्तत्वेन तदनुसन्धाने विलम्बस्तदनम-न्यायकाभाव येत्यभिप्रायात् । ननु व्यञ्जनाय दिनभ्तवापि मते तपामन्य हतुकत्वसम्भवै कथं तेभ्य उपभीगव्य अनयत पाह। व्यक्तिवादिनेति । व्यञ्जनावादिनेत्यर्थः अधमपति अधमादिपदेत्यर्थः । च्य तादिपदानामपि व्यनकत्वस्य पारदर्शितत्वात तेषां चन्दनच्यवनादौना तथाच ·१८८ काव्यप्रकाशे न चानाधमत्व प्रमाणप्रतिपत्रमिति कथम् अनुमानम् ? एवं- विधादर्थादेवंविधोऽर्थ उपपत्त्यनपेक्षवेऽपि प्रकाशत इति व्यक्ति- वादिनः पुनस्तत् प्रदूषणम् । इति काव्यप्रकाशे ध्वनिगुणीभूतव्ययसङ्कीर्णभेदनिर्णयो नाम पञ्चमः उल्लासः। षष्ठः उल्लासः। वं शब्दार्थचित्र यत्प काव्यहयमुदाहृतम् । गुणप्राधान्यतस्तत्र स्थितिः शब्दार्थचिवयोः ॥२॥ न तु शब्दचित्रेऽर्थस्याचित्रत्वम्, अर्थचित्रे वा शब्दस्य, फलबलात् एषां व्यञ्जकत्वं सिद्धे अन्यहेतुकत्वेन व्यभिचारी नात्र दूषणमिति भावः । ननु अधमत्वादिविशेषणान्येव तेषामनन्यहेतुकत्वादनुसन्धायकानि तथाच तहलादेव मम मते न व्यभिचार इत्यत माह न च पत्र अधमत्वमिति । मनु अधमत्वादौना- मप्रतिमत्व कथं व्यञ्जनायां त्वन्मतेऽपि तेषां सहायतेत्यत पाह एवंविधोऽर्थ इति फलमेवान प्रमाणमित्यर्थः । काव्यप्रकाशादर्श पञ्चमः प्रतिविम्बः । ननु शब्दचित्र वाचचिवमिति हिविषं चिवमुक्त तत्तुन युक्तम् एकतरस्यैव पन्यैः काव्यत्वाङ्गीकारात् । त्यतसादृशाङ्गीकारो नामाकं सम्मत: किन्नभयस्य व वैचिवा- रूपत्वेनैव सभयोरेवालवारत्वमममम्मतमिति विवक्षुरुभयलबारसमावेशे एकख चिबत्व'खहयन्नाटा प्रदाधिवमिति गुषप्राधान्यत इति । एकस तब पनखारत्वाभावमाबे तात्- ·षष्ठः उल्लासः । १८८ तथा च उत्तम्, रूपकादिरलारस्तस्यान्य बहुधोदितः । न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताननम् ॥ रूपकादिमलसारं बाह्यमाचक्षते परे । सुपां तिङाञ्च व्युत्पत्तिं वाचां वाञ्छन्त्यलङ्गतिम् ॥ तदेतदाहुः सौशब्दय नार्थव्युत्पत्तिरोदशी। शब्दाभिधेयालङ्कारभेदादिष्ट हयन्तु नः ॥ इति । शब्दचित्र यथा प्रथममकणच्छायम्तावत्तत: कनकप्रभः, तदनु विरहोत्नाम्यत्तन्वीकपोलतलद्युतिः । उदयति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे सरसविसिनीकन्दच्छदच्छविर्म गलाञ्छनः ॥ पर्य न तु तत्र गुणप्राधान्यत इनि। एकस्य तवानलङ्कारत्वाभावमात्रे तात्पय्यं न न तव गुणप्राधान्ये प्रतिनियते समत्वे तुल्यप्राधान्येनापि स्थिते: । अतएव उभयमनावशे एकस्यानलकारत्वाभाव एव व्याख्यातो न तु गुगप्राधान्ये नियमिते शब्दार्थाचवयो: इति मुगमः पाठः । चित्रार्थशन्दयोः इति पाठ चित्रालङ्काररूपी यो प्रदायांकन प्रासोपमाद्यौ तयोः स्थितिरित्यर्थः । वक्ष्यमाणकारिकावये साई कारिकाइयमेकैका. लकारवादिनां मतकथनं रतीयकारिकापराई उभधालङ्गारस्वीक मतं तदेव संवादत्व न दर्शयितुमाह । सथाचोक्रमिति। तस्य काव्यस्य रूपकादिहुधालद्धार इत्यन्वयः। विभाति विशेषेण भाति बाह्य काव्यत्वाप्रयोजक सुपा सुवन्तानां तिनं तिङन्तानां व्य त्यनि विशेषेण अनुप्रासादिमा उत्पतिविन्यासम् । तस्या एवालतित्व हेतुमाह । सदेतदिति। सौशब्दा मुशब्दता सुकाव्यत्वमित्यर्थः । खसम्बन्धा तृतीय- वारिकापराईमाह शब्दाभिषेयेति। पभिधेयोऽर्थः । प्रथममरुणेति। क्षपदामुखे मगलाञ्छनततः पूर्वाोतक्रमिकरूपप्राप्नेरन- सर सरसविलिनीकन्दस्य सरसत्व नामकतया धावल्य मुन्नम्। क्रमशी कपबयप्राप्ति ·१८० काव्यप्रकाश अर्थचित्र यथा, ते दृष्टिमात्रपतिता अपि कस्य नात्र क्षोभाय पक्ष्मलहशांमलकाः खलाश । नोचाः सदैव सविलासमलोकलग्ना ये कालतां कुटिलतामिव न त्यजन्ति ॥ यद्यपि सर्वत्र काव्यऽन्ततो विभावादिरूपतया पर्याव- सानम्, तथापि स्फुटस्य रसस्य अनुपलम्भादव्यङ्ग्यमेतत्काव्य- दयम् उत्तम्। अत्र च शब्दार्थालङ्कारभेदाबहवो भेदाः, ते च अलङ्कार- निर्णये निर्णष्यन्ते । इति काव्यप्रकाशे षष्ठः उल्लासः । पूर्वानाह प्रथममिति। प्रथमं तावदित्यचयः । कनकप्रभत्वेन ईषत्तामता विरहीताम्यदिति वर्तमाननिर्देशात् कपील कान्तिः प्रथमदशालाभेनेषत्पाण्डता । पवानुप्रासं प्रधानं बहुषु वर्णेषु तथात्वात् । विरहीजाम्यदित्यादौ सरसविसिनीत्यादौ च उपमालङ्कारौ गौणी नायिकादिविभावादः अनुपात्तत्वात् स्फुटरसाप्रतीत्या स्फट- प्रतीयमानार्थराहित्यञ्चेति चित्रता। ते दृष्टीति। ते खलाः परमलशामलकाथ पत्र लीके दृष्टिमावपतिता अपि कस्य चोभाय न भवन्तीति शेषः। खलपले क्षोभी भयम अलकपले कामपौड़ा पलकपो नीचा: खर्वाय सविलासं स्वपरिहासम् अलीके मृषाकथायां लगा पलीके ललाटे सविलासं सशीम' लग्नाश्च भलिकमलौकञ्चति दिरूपकं कालता यमखरु- पतां तणावणंतास कुटिलतां वकस्वभावतां कुञ्चितत्वच्च। पत्र प्रकृतखलाऽप्रकृताल- कयोरकधर्मान्वयरूपं दोपकमखद्धारप्रधान बलोकादिपद षाऽनुप्रासप शब्दा- लहारी गौणः। विभावादिरूपतयेति वर्णितार्थम्य रूपचन्द्रादेः उद्दीपमादिविभा. वादिरूपत्वेन ताङ्गारसादी काव्यस्य पर्यवसानमित्यर्थः स्फुटख शीघ्रप्रत्ययस्य भव्ययमुनामिसि शब्दचिव वाचचिवमश्यङ्गान्त्ववरं स्मृतमिति मूत्र इत्यर्थः । काव्यप्रकाशादर्श षष्ठः प्रतिविम्बः । ।

·सप्तमः उल्लासः। काव्यखरूपं निरूप्य दोषाणां सामान्यलक्षणमाह मुख्यार्थहतिर्दोषो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाहाच्यः । उभयोपयोगिनः स्युः शब्दाद्याम्तेन लेष्वपि सः॥१॥ हतिरपकर्ष: शब्दाद्याः इत्यायग्रहणाद्दरचने । विशेषलक्षणमाह दोषगुणालद्वारा वक्ष्यन्त इत्युक्तत्वात् दोषनिरूपणमुत्यापति कायस्व स्वरूप- मिति। दोषाणां सामान्य लक्षणमिति। सदोषसाधारणं लक्षणमित्यर्थः। यद्यपि तदोषावित्यादिलक्षणघटका न रुव दीषा ति प्रागेव दर्शितम् अतः सर्वदोष- निरुपणमसङ्गतं तथापि दोषत्व न सकलकाव्यदीषाणां स्मारितत्वातेषामपि लक्षा- करणं न असतमिति बोध्य स्मृतस्वीपेक्षा नाईत्वरूपसङ्गतिसत्त्वात् । मुख्यार्थेति । मुख्य: प्रधानं अर्थ: प्रयोजनं तस्य हतिरपको यम्मादित बहुब्रीहिः। मुख्यप्रयोजनच सुखदुःखाभावश्चेति न काव्यनन्धरसात्मक मुखमात. मती वैषयिकसुखस्य दुःखाभावस्य चापकर्षकै वम्वन्तररुप्यतिव्यानिरर्थ पदप्रयोजन विशेषपरतया सनमयति रसशेति। मुख्यो मुख्यार्थी व विवक्षितः इति शेषः । ननु अर्थवत्तिः शब्दवत्तिश्च दोषः कथं खाप्रत्ययासनस्य रसस्थापकर्षकारक इत्यतः प्रत्या सतिं घटयति तदाश्रयादिति । इदञ्च न त्वर्थकपञ्चम्यन्त रूपं साध्यनिर्देशाभावन हेतुत्वानुपपत्तेः न च अनुगम्यमानमुख्यत्वमेव साध्यमिति । वाच्यरसस्य वाच्यक्ति वीपपादने वाच्यस्य मुख्यत्वकथनस्थानुपयुक्तत्वात्। वाच्यस्य मुख्यत्वेऽपि तवचित्वं तस्वार्थवत्तिदोषप्रत्यासदत्वीपपत्तेच किन्तु तदाश्रयादिति प्रथमान्न मैव तदाश्रयणमति प्राप्रीतीति व्युत्पत्या क्विवन्तत्वात् श्रत सातत्यगमन इत्यस्य कप- मिदं तथाच वाचो रससम्बन्धीत्यर्थः । शब्द ऽपि रसाश्रयणत्वमुक्तमुपपादयति उभयोपेति। यहापि शब्दादीनां रसोपयोगित्वकथनमेव तेषां रसाययत्वकघनीप- ·१८२ काव्यप्रकाथे दुष्टं पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्थम् । निहतार्थमनुचितार्थ निरर्थकमवाचकं विधाऽश्शीलम् ॥ २॥ - पादकं नत्वर्थोपयोगित्वकथनं तथापि रसोपयोगितापि शब्दादौनामर्थीपस्थापम- हारैवेति। हारीभूततदुपयोगकथनमिदम् उपयोगच रसे व्यञ्जनयाऽर्थे च शक्या आदिपदग्राह्यवर्णरचनयोस्तु वणानां वाचकपदघटतया समासरूपरचनायास्तु पाद- घटितवाक्य घटकतयति बोध्यम् । रसपदचावासं लक्ष्यकमपरं तन भावादिहति पि दोषः । वाच्यपदञ्च लक्ष्यार्थस्याप्युपलक्षणं तेन लक्षणामूलरसादिहतिपरिग्रहः इत्य वाच्यादौ साक्षात् परम्परया च रससम्बन्ध मुक्ता तेन तेन सम्बन्धन तव रसस्थितिमाह तेन तवपोति। स रस: तेन दोषप्रत्यासन्न एव रस इत्युक्तम् अपकर्ष इति स च तस्थानुत्पत्तिनस्य प्रकर्षाप्रत्ययस्लस्योत्पत्तिविलम्वति विविधः झटिति प्रकष्ट- सदुतपत्तिप्रतिबन्धत्वेन तत्वितयानुगमी बाध्य: । विशति लक्षण कथनादेव लक्ष णीतिरित्यभिप्रायः तेन कस्यचिद्दीषस्य लक्ष्यमावकथनमपि मानुपपन्नम् । दुष्टमित्यादि। गुतिकटुपदं दुष्टमित्य वं रौत्या पदमित्यस्य सर्वदोषान्वयः । लिष्टादिवयं तु समासगतमव सत्पदं दुष्टम् असमासगतत्वे तु वाका मेव तादृश दुष्ट- मिन्यतोऽथशब्द न तेषां तेषां पृथक् करणं न च किमत्र वीजमिति वाच्यम् । क्लिष्टस्य . विलम्बित: प्रत्यायकपदइयरूपत्व न अविमष्टविधेयांशस्य उद्देशविधेयार्थकपदहय- रूपत्वन विमतिकृतीऽवयवशाविरुद्धमतिजनकपदवयरूपत्वन च पदहयस्य - वाकावनियमन समासं विना पदत्वाभावात् । अनेकपदानामपि समासे पदत्वमेव न वाक्यत्वमिति वैयाकरणसम्प्रदायात् । एवञ्च कटादिपदं दुष्ट श्रुतिकटुत्वादयो दोषा इस्य ह्य ऋतिकटुलक्षणमाह। परुषवर्णरूपमिति रुपपदबहुलार्थकं तेनैकवर्णघटक- कटावदोषत्व श्रुतिदुःखदायित्वस्य वौजस्य एकवर्णेऽननुभवात् सजातीयसंवलन एव तथानुभवात् । अतएव कष्टपदपरिभाषितमपि तदित्याह कष्टमिति। माधुर्य्यबुभुमा. सत्त्व एव च ७ सो दुःखम् अतो मधुरतयाऽबुभुमितेषु वौररौद्रवीभत्सरसेषु न श्रुति- कटत्व दीष: किन्तु ङ्गारादावव पत: पगार एवं उदाहरति ।

·सप्तमः उल्लासः । १८३ सन्दिग्धमप्रतीतम् ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेत् क्लिष्टम् । अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत्समासगतमेव ॥ ३ ॥ श्रुतिकट परुषवर्णरूपं दुष्टं यथा, अनङ्गमङ्गलग्रहापाङ्गभङ्गितरङ्गितैः । आलिङ्गितः स तन्वया का यं लभते कदा ॥ अत्र कार्वार्थ मिति। च्युतसंस्कृति व्याकरणलक्षणहीन यथा एतन्मन्दविपक्कतिन्दुकफलश्यामोदरापाण्डर- प्रान्तं हन्त ! पुलिन्दसुन्दरकरस्पर्शक्षम लक्ष्यते । तत्पल्लीपतिपुत्रि ! कुञ्जरकुलं कुम्भाभयाभ्यर्थना- दीनं त्वामनुनाथते कुचयुगं पनाहृतं मा कथाः H अनङ्गति। तरङ्गितः तरङ्गवदुत्तरीत्तराविच्छेदः। तन्वया अनङ्गसम्बन्धिमङ्गल. गृहरूपस्य अपाङ्गस्य भगीनां तरङ्गितः उत्तरोत्तराविछिनभनीभिः पालिङ्गितः स्पृष्टः स न कदा काार्थ कतार्थत्वं लभते लसात इत्यर्थः । कदाशब्दयोगे भविष्यदर्थ प्रयोगतश्चेति वर्तमाना। च्युतसंस्कृतिदोषं लक्षणपूर्वकमेवाह व्याकरणेति । व्युत्पादनम् असंस्कृतमित्य ते प्राक्ततपदम्यापि दुष्ट त्वौं स्यादती व्याकरणत्याद्य काम्। प्राकृतस्य तु प्राक्ततव्य त्पादकव्याकरणेने व व्युत्पादितत्वान्न तधीमता । एतन्मन्देति। पल्लोपतिपुखानुरागिण: कस्यचिक्तिरियम्। पल्ली खल्पग्रामः हे सत्यतिपुत्रि ! तवैसत् कुचयुगम् एव' लक्ष्यते । कीदृशं मन्दविपक्कतिन्दुक फलमिव श्यामोदरं खाममध्यम् पापाण्डरप्रान्तश्च । हन्त हर्षे। पुलिन्दसुन्दरस्य करस्पर्श योग्यच। तथाच विचिववणं सुखस्पर्शञ्चेन्युक्तम् । नौलमात्रवर्ण कर्कशञ्च स्थौल्यमावेश सत्प्रतिवन्हिकुम्भयुर्ग वहतः करिकुलम्ला सदर्शनात् । कातर्यमाह तत्पल्लीति। कुम्भा भयाभ्यर्थनया दीनं कातरं कुबरकुलं कर्ट त्वामर्थात् कुम्भाभयमनुनाधते याचते ·१८४ काव्यप्रकाश अत्रानुनाथते इति, सर्पिषो नाथते इत्यादावाशिष्येव नाथरात्मनेपदं विहितम्, 'आशिषि नाथः' इति । [२३१२१ सू०वा.) अत्र तु याचनमर्थः, तस्मादनुनाथति स्तनयुगमिति पठनीयम्। अप्रयुक्त तथाम्नातमपि कविभिर्नादृतं यथा, यथायं दारुणाचार: सर्वदैव विभाव्यते । तथा मन्ये देवतोऽस्य पिशाचो राक्षसोऽथवा ॥ कुचापेक्षया न्यूनगुणयोः खकुम्भयोः पराजयत्रीव्येण भीतत्वात् । तत्तस्मात् कुच युगं पत्रावृतं परिधेयपवाहतं मालथा: । पवावृतत्व करिकुलन न द्रक्ष्यते । ततश्च भया- भावान्नाभयं याचिष्यते । तथाच परैः प्रार्थमानाभयकत्वरूप उत्कर्षस्त न स्यादतस्तेन करिकुलन यथाभयं याच्यमे तथा कुर्विति भावः । यदा पवाहतं पवावल्याहतं मा कथाः तथात्वं हि प्रोभानन्तरम्यापि वृद्धाभयाधिकोनातिकातरं स्यादतस्तत्र कृपा कुर्विति भावः । आत्मनेपदं नियमितमिति धातोरात्मनेपदित्वेऽप्याशिष्य व तन्निय- मिमित्यर्थः । न चाशिष्यात्मनेपदमव अन्यत्र तु उभयपदमिति नियम इति वाच्यम् । धात्मनेपदिधातीमभयपदप्रापकाभावात् । अव चेति। ननु याचनाशिषी: की भेद: योरप्राप्तप्राप्तीच्छारूपत्वात न च म्वगतत्वे न तदिच्छा याचनं धनं याचत इत्यादौ दृष्टत्वात्। परगवलं न तदीच्या श्राशीनमस्कारमाशा इत्यादौ दृष्ट त्वादिति वाच्यम्। चेष्टा भवेयुर्मयीत्यादी स्वगत- वन तदोछायामाशिषो धर्मोपदेष्टा दरिद्रभरणाय नृपी याचित इत्यादी परगतत्व न तदिच्छायां याचनस्य च दृष्टत्वात् । उच्यते, खाभीष्टो पत्त्यर्थं परं प्रवर्तयितु निवर्त- यितु वा इच्छा याचनं खाभीष्टोत्पत्तिमात्रेच्छा:त्वाशोरिति भेदः। कचिद यद्य. तन्नियमस्थापि व्यभिचारी दृश्यते तदा तव तादृशप्रयोगी लाक्षणिक एवैत्यवधेयम् । असाधुत्वज्ञानेन शाब्दबोधविघटनाद्रमानुत्पत्तिरवाव दूषकताबीजं पाठं परिष्करीति तस्मादिति। अप्रयुक्तमाह अप्रयुक्रमिति । ताशरूपतया अर्थप्रत्यायकलेन कोष साम्रानं कथितमपौत्यर्थः । कविभिरेव तद्रूपेश नाहतं न प्रयुक्त संस्कृतवाक्यान्सर तु प्रयुज्यत इति कविभिरित्यस्याभिप्रायः । तेन कोष तथा पानातस्य न कवला कविभिरिति बहुवचनात्सद्दीषवत् काव्यकारिणा केनापि प्रयुक्तोऽपि बहुभि- रप्रयुक्तमव दीषः । सथायमिति। विभाव्यते दृश्यते दैवत उपास.देवता असूयारूपभावध्वनिकाव्य- ·सप्तमः 'उल्लासः। २८५ अत्र दैवतशब्दो देवतानि पुसि वा (अ० को० १३०) इति पुंस्थानातोऽपि न केनचित् प्रयुज्यते । असमर्थ (यत्तदर्थ पठ्य- तेन च तत्राऽस्य शक्तिः) यथा, तीर्थान्तरेषु मानेन ममुपार्जितसत्कतिः । सुरम्रोतस्विनौमेष हन्ति सम्प्रति सादरम् ॥ अत्र हन्तीति गमनाथम् । निहतार्थ (यदुभयार्थमप्रमिडे- थै प्रयुक्तम्) यथा, यावकरमा पांदप्रदायोणितकदन दयितेन । मुग्धा माध्यमतरला विलोक्य परिचुम्बिता महमा । करानाहतत्वज्ञानाज मिट तदाबाद पक विधातो हैरकलावी जम् अममध.. मिति । यदयं यदर्थकता पठ्यते गगन च तव अस्य शक्ति यत इति यः । या पाठा छत्यपन्नापासम्मवान् अगह: सहकारिविशाराभावादिति बोध्यम् । तेन सहकारिविशेषाभावप्रवक्तायही ताति कलमममघत्व महकारिसत्त्व तु ग्टद्यत एव शक्तिरती न गणपाठ कैवल्य तीर्थान्तरेषु इति सत्कृतिः सत्कारः सुरवीतम्बना गङ्गा हन्ति गच्छति मून हिंसागन्यी:। अति । गमनार्थ मत तदर्थ समर्थमित्यर्थः । जङ्गापईतिरिन्यत्र व तत्तदुपपद- प्रत्ययविशेषसहकारणव गमने शक्तिग्रहात् तथाच शाब्दबोधानुत्पच्या तादृशपुरुष- भावानुत्पत्तिरत्र दूषकताबो जम् । निहतामिति उभवार्थमुभयवाचकम् अप्रमिई तथाच पदार्थीपस्थितिदशायामविवक्षितस्य प्रमिडाथस्यीपस्थित्या विवक्षिता- प्रसिद्धार्थोपस्थितिविलम्ब नेन रमविलम्ब नमस्य दृषकतावीजम् । विवचितन्यार्थस्योपस्थितेः शन्दार्थम्यानवच्छेद विशपम्मृतिहतव इत्यु क्यविवक्षितार्थ- स्व प्रकरणादिवशादुपस्थिते: सिद्धान्तितत्वात् इति वाच्य तुल्यामिद्धिकानेकार्थ- वेव तथा नियमस्य तदर्थत्वात् । यावति। मुग्धा मुन्टरी नायिका साध्वसतरला विलोक्य दयितेन परि- चुखिता प्रधानशत्यभिधाने गुणशक्तिरभिहितवत् प्रकाशतेऽनियमादिलोक्येत्य स्य कर्मवेपि साध्वसतरलतीत्यव न द्वितीया तस्याः साध्यसहेतु दर्शयति विशेषणमाह इति । न घ कश्म- ·१८५ काव्यप्रकाशे अव शोणितशब्दस्य रुधिरलक्षणेनार्थेनोज्ज्वलीतत्वरूपी- ऽर्थी व्यवधीयते। अनुचितार्थ यथा, तपखिभिर्या सुचिरेण लभ्यते, प्रयत्नतः सत्रिभिरिष्यते च या। प्रयान्ति तामाशु गतिं यशखिनो रणाखमेधे पशुतामुपागतः । अत्र पशुपदं कातरतामभिव्यनतीत्यनुचितार्थम् । निरर्थकं (पादपूरणमात्रप्रयोजनं चादिपद) यथा, यावति। यावकरसः पलककद्रवः तेनाद्रेण नायिकायाः पदेन यः प्रहारते न शोणिताः शोणवर्णी कता: कचा यस्य तादृशेनेत्यर्थः। एतादृशत्वदर्शनान्मुग्धायाः साध्वसः भवति सज्वलीलतः अर्थ इति । वस्तुत एवोचलीलतः शीणवर्णी- कतत्वरूपेण तु प्रयुक्त इति बोध्यं व्यवधीयते विलम्बाते । अनुचितार्थमिति । एकार्थनानेकार्थकेन पदेन व्यधीऽर्थोऽव प्रतिपद्य- मानार्थोऽपकर्षलादनुचिती बीध्यः । तवानेकार्थपदेन सद्यान वाक्यदीपे दर्शयिष्यते । एकार्थेन तदाह। तपखिभिरिति। ये रणावर रणरूपेऽध्वरे पशुतां वलिरूपपतामुपागतः पशवी भूता मता इति यावत् । ये यशखिमस्ता गतिमाशु प्रयान्ति या गतिस्तपखिभिः सुचिरेण खभ्यते सविभि र्याज्ञिकैः प्रयवत: प्राप्त मिष्यते । पवे ति। पशरूपणातहाचक पशुपदं तवम कातरत्व प्रतिपादनीयवीरनिष्ठ व्यनतीति। तत्प्रकर्षविघातकार्यत्वरूपमनुचितार्थत्व तत्प्रकर्षविधातादेव सहिषय- भावप्रकर्षविधाती दूषकतावीजम् । निरर्थकमिति। पादपूरचमन छन्दीमा- वारणपरं तेन पदेकदेशगतमिरर्थकोदाहररी पूरणप्रयोगमाभावेऽप्यनुपपत्तिन भविष्यति मावपदादर्थप्रत्यायनरूपप्रयोजनव्याहत्तः । धादिपदमित्यवादिपदग्रालय शिशब्दस्यैव निरर्यकत्व मदाहरति उत्फुझे ति। ममाभिवाञ्छितं युमत्प्रसादैन प्रसिध्यतु इत्यन्वयः। गौरि भगवतीत्येकवचनसम्बोधनेऽपि बरमार्थनकाले भन्य- विश्वप्रादुर्भावात् युभदिति बहुवचनसमासः। पत्र वक्त निरर्षकपदवहालयीतास्व- ·सप्तमः उल्लासः। १८७ उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरद्युते ! मम हि गौरि ।। अभिवाञ्छितं प्रसिध्यतु भगवति ! युमत्प्रसादेन ॥ अत्र हिशब्दः । अवाचकं यथा, अबध्यकोपस्य विहन्तुगपदां भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः । अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना, न जातहान न विद्विषादरः ॥ अव जन्तुपदम् अदातव्यर्थे विवक्षितं, तत्र च नाभिधायकं, यथा वा, अवाचक- मिति । ज्ञानेन तदोमा आव प्रकाराती हाताबासम् : प्रवन्धप्रतिप..नुकताना चकल नन गतिमात्अभप्रय नीन धरणार्थे विटाटयम्गामाचभम्य वच्चमामान तताती: पाकिमान कि. धमाभावात् । मा नुमति: गुपन गा प्रतिपदा तन्मत्वं पारधीधजन नावाभावाद प्रतिवड़ा शक्ति तत नामवति । तत तदनमः अममधे तु हन्तीत्यस्य गमन प्रतिबद्वैर शकिासि महकाव्याभाबादेशाबोधलादिति तत्र नातिव्यातिः। अवध्यति। चिटिरं मुद्धायी जवल्या द्रौपद्या उकिरियम् । रुपा देहिनः अमध्यकोपन्य दारियापदां विनय जनप भावनिव वश्या भवन्ति । सम च अवभ्यशोपत्वं माता गगां दारिद्रयापरिहन्तृत्वे मिलाणां दश्यते वि थीम् वशाहीध्यम् । एतदयाभावादेत वयस्य वग्यता न भरती याह अमर्षयनेति । पूर्वोक्त व्यतिरेकलाभाशाप्यमोऽबभ्यो बीयः तथा दारिद्रयापदासविहललनाभाय जन्तुल्यवापि अदावे त्यधः । न चापदा निहन्त चरी , बस करणोय इति वाच्यम्। तदा वक्ष्यमाणनेयार्थलक्षणापर्यत ग्नया तात्पन्यांनावनिर्णयात् । अन्दारि तु जन्तुः पाणिन्यदातरि इति गइडलिकाप्रवाहन्यायालया प्रामाणिक कोषदर्शनाला जन्तुपदशक्तिधमात्तदर्थे प्रयुक्तत्व न अदाख नेवापदा निहन्तुन्नन्नाभ: । विविषादर इत्य च आदरदरपदे सिट । तथाच अबन्ध्यामपंगमीन विधिपा भवाशेन जनत्य शव जयस्य न दरी न भवम् । दर्श भय दरो गर्ने ईद दरी अपमिति कीषात् । तथा जन्तुमा आदरः दारिद्रयापदां विहन्त्रा जातहादगा मिवण भवानि जनस मिवस्य नादरी वश्यताप्रयोजकादरी नाम्तीत्यर्थः । परचेति । नाभिधावक किन्तु दर्शिताप्रामाणिक कोषदर्शनासदभमण ·१८८ काव्यप्रकाश हा धिक् ! सा किल तामसी शशिमुखो दृष्टा मया यत्र सा, सदिच्छे दरुजाऽन्धकारितमिदं दग्धं दिन कल्पितम् । किं कुर्मः, कुशले सदैव विधुरो धाता, न चेत् तत्कथम् तादृग्यामवतीमयो भवति मे नो जीवलोकोऽधुना ॥ अत्र दिनमिति प्रकाशमयमित्यर्थे अवाचकं, यचोपसर्ग- संसर्गादर्थान्तरगतं, यथा, जङ्घाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्क शरालीकरालः प्रत्यग्रालतकाभाप्रसरकिसलयो म मञ्जीरभृङ्गः । प्रयुक्रमिति भावः । तादृशभ्रमवीजसत्त्वाच्च न लाक्षणिकमित्यपि बोध्यम्। नन एतादृशकीपस्य कथमप्रामाण्य प्रामाणिकभारविकविप्रयुक्तत्वेन प्रामाण्यस्यैवौचि- स्यादत आह यथावंति। खादृष्टीर्वशीकस्य पुरुरवस उक्तिरियम् । हा खेद धिक्वदेवनिन्दायां यव मया सा शशिमुखी उर्वशी दृष्टा सा किल सामसी तमखिनी शशिदर्शनाधिकरण कालस्य तामसीत्यनौचित्यात् । तथा तदिईद- रुजा तद्धि बहु व्याधिनाऽधकारितमिदमनुभूयमानकालखरूपं दग्ध पापिष्ठ दिन- मन्धकारित्वविरोधिप्रकाशमयं कल्पितमती धिगित्यर्थः । ननु विधिमाराध्य व खाभी- ष्टसाधन कुर्वित्यवाह किं कुर्म इति। विधुरी नाभीष्टसाधकः न चेदमभीष्टसाधक- श्वेत् तत्कथ तादृशयामवतीमयः शशिमुखीदर्शनाधिकरणरात्रिव्याप्तजीवकाली जीवनाखिलकालीऽधुमा न भवेदित्यर्थः । तादात्मनान व्याप्तिौंध्या प्रकाश- मयमित्यर्थ इति। प्रकाशमयत्वेनैव तामसौत्यविरोधलाभात् न तु दिनत्वेन मेघ. छनत्व दिनस्यापि तमीमयत्वादिति भावः । न चाव प्रकाशमये लक्षणवास्तु तदति- शयश्च प्रयोजनमस्विति वाच्यम्। दिनस्योत्सर्गसिद्धप्रकाशकत्वदर्शनात् तपेणैव दिनपदस्य शक्तिरिति ममसम्भवाइन : शक्तिधमस्यैव कल्पनात् । पचापरितुष्यन सम्मवालाक्षणिक स्थलमाह यच्चेति । पान्तरगतमिति खौयान्तरप्रतिपादकमित्यर्थः उपसर्गेणार्थान्तरं प्रतिबध्यार्थान्तरस्य द्योतनात् । जङ्गेति। भर्नु महेशस्य नृत्यानुकार जई चरणमहेशनृत्यसदृशनृत्यकरणे भवान्या दण्डपादो दण्डाकार जड़े चोचितः पादी जयति । कौशः भवान्या एव तनीर्यन् खछ लावण्यं सदिव या वापी तन्मम्भूतस्य पम्भीजस्य शोभा विदधत् विवादित्यर्थः ।

·सप्तमः उल्लासः । १८८ भर्तु त्यानुकारे जयति निजनुतखच्छलावण्यवापी- सम्भूताम्भोजशोभां विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्याः । अत्र दधदित्यर्थे विदर्धादति । विधेति ब्रीड़ाजुगुप्सामङ्ग- लव्य जकत्वात्, यथा, घाप्या लावण्यतुल्यत्वकथनात् तत्सम्म वाम्भोजतुल्यदगडपादमम्बन्धिलावण्यस्यापि अम्भोजाकरत्वलाभः। न व लावण्यमे र वायोति रूप* तत्मभूताम्भीजाप्रमिः । नाय्यभूतीपमा सम्भावनया उपमानप्रसिद्धिमत्त्व एव तथा वात् यथा सर्वपद्मप्रभामार: समाहत व क्वचित । तदाननं निभातीति तामभूतीपमा बिदुरिति दायिनि । अव हि विधिनिर्मितस्य प्रत्ये कसर्वपद्मप्रभामारस्य विधिनैव कचिदकत्र समाहार; सम्भाव्यत एवेति भवति तस्योपमानता यथाच । विभाजसे मकर फेसनमम वर्ग बालप्रबालविटपप्रभवा नोव इत्यादी अवापि हि वटविटये लतादर्शनात् विटपत्वं न प्रबाल विटपेऽपि लता सम्भाव्यत एव । यदि तु सम्भावनयापि नीपमानप्रमिद्धिः तदा उपमानाप्रसिद्धि दोष एव । अतएव जाज्वल्यमाना व वारिधारा दिनाईभाज: परि- बेशिनीऽर्कात् इत्यत्राकानिपतन्ती जाज्वल्य माना वारिधारा अप्रसिद्धा इत्युपमाना- प्रसिद्धिदोषो ग्रन्यकतैवाय दयिष्यते । दण्डपादम्याम्भोजतुल्यत्वसाधकानि विशेषणा न्याह जाति । जङ्गा कागद्ध मुरुनालमिव वहन्त्रालमिव यवेति पुरुपव्याघ्रादिममाम । म तु जहाकाण्डमव उकनालं यवेति रूपकम् पद्मतुल्लेऽपझे दण्डपाद नालबाधात् एव' विशेषणान्तरेऽपि न रूपकम्। नखकिरुणा लसत्काराणीव : कराली व्यामः प्रत्यय तत्कालदत्त यदलत क' तदाभाप्रसर: प्रसता तदाभा किशन यानीव यत्र मनु मौरं भृङ्गा इव यति सर्ववीपमासमामः । अभिनवः तादृशविशेषणवैशिष्ट्य नाभिनव इत्यर्थः । पवेलि। न च विधानार्थकत्वमेवाच न कुत इति वाच्यम्। सम्मिनित्यनुक्का. वन तथात्वेन तथार्थे तात्पर्य्याभावनिर्णयात् नापि धरण लक्षणा अपसर्गम्य विधान रूपधात्वर्थद्योतकस्य .सत्त्वं धरणार्थस्य शतया लक्षणथा वा उपस्थितिप्रतितबन्धात पवाचकति भ्रान्तवक्तृत्वज्ञानात्तदाक्याट्रसादिष्वप्रकर्षबीध विघाती दूषकतावीज' न तु वाक्यार्थबोधाद्रसाद्यनुदयः वक्त भमज्ञानदशायां तहिषयतया तदर्थोपस्थिती वाक्यार्थञानोदयात् पतएवावाचकपदार्थस्यापि भवाचकपदान्तरार्थनान्वयन्य पचे ·२०० काव्यप्रकाश साधनं “महद् यस्य यवान्यस्य विलोक्यते । तस्य धी लिन: कोऽन्यः सहतारालितां भुवम् ॥ [१] ली। माहतोऽन्यवनितानिःशङ्कदष्टाधरः कश्चित्क सरदूषितेक्षण इव व्यामौल्य नेत्र स्थितः । मुग्धा कुद्मलिताननेन दधती वायु स्थिता तत्र सा मान्या धूर्ततयाऽथ वा नतिमते तेनानिशं चुम्बिता ॥ [२] मृदुपवनविभिन्नो मप्रियाया विनाशात् वनरुचिरकलापो नि:सपत्नोऽयं जातः । पाव व्यर्थः। अस्य वाकान्होपतापि वच्यते। विधेतीति । व्यञकवादित्यव प्रकाशकवादित्यर्थः । प्रकाशन ज्ञापन मुत्पादानञ्च तत्र ब्रीड़ाजुगासयोः उत्पादनम् अमङ्गलस्य तु ज्ञापन- मिति श्रीध्यम्। माधनभिति। भाधनं सेना धोशालिनं इत्यनेन नीतिमत्तापि दर्शिता अतः बासकन्दीपपत्तिः भागलितां कीपकुटिलां कः सहत क: कोपनिर्भयः स्यादि अव माधनशब्दः स्वहितोयाथं लिङ्ग व्यञ्जयन् श्रीन: ब्रीड़ां जनयति औडाजनकपदप्रयोक्त त्वज्ञान राजविषयभावप्रकर्षविघातो दूषकतावीजम् । अथवालोलऽपीदृशं वोजमवधेयम् । जुगभाश्लील मुदाहरति । नीति। अन्यतनितया नि:शदष्टाधरः कथिदथानायिकयैव लीलापनेना- हतः सन् न तथाभूतोऽपि कैशरदूषिक्षण व नेवे व्यानील्य स्थितः। ततश्च नायिका मुग्धा दूषितेक्षणत्वमीहवती तस्य अर्थानं त्रयो: कुद्मलिताननेन वायु ददती स्थिता। सा च तेन नायकेन अनिश चिरं चुम्बिता कोपवती कथ चुम्बितेत्यत माह मान्तेति । कोपापगममान्या सापराधामिमामिदानों चुम्वामीति धूर्ततया वेत्यर्थः । वायुशब्दस्यापानवायौ प्रसिइबादत कुद्मलिताननेन विशिष्टा अपानवायु ददतीति व्यञ्जनात्तव जुगुप्सा श्रीतुजायते। अमनलालोलमुदाहरति मृदुपवति । उर्वशीविरहिण: पुरुरवसी मयूरकलाप दृष्या उक्तिरियम् । मृदुपवनविभिन्न एष वीं मयूरपुच्छो मत्प्रियाया उर्वश्या विनाशाददर्शनानि:- सपनो निपातिइन्ही जातः । कीदृशः घमवत् मेघवत् रुचिरः कलापः पक्षसमूती ·संप्तमा उल्लास:। रतिविगलितबन्धे केशपाये सुकेश्याः सति कुसुमसनाथे कि हरेदेष बई: ॥ [३] एषु साधनवायुविनाशशब्दा ब्रीड़ादिव्यञ्जकाः । सन्दिग्ध यथा, आलिङ्गितस्तत्रभवान् सम्पराये जयश्रिया। पाशी:परम्परां वन्द्यां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु ॥ अव वन्यां किं हठहृतमहिलायां, किं वा नमस्यायामिति सन्देहः। (अप्रतीतं यत्कवले शास्त्र प्रमिद्ध) यथा, सम्यज्ञानमहाज्योतिलिताशयताजुषः । विधीयमानमप्येतब भवेत्कर्म बन्धनम् ॥ यव घनोऽत्र विद्युद्दिशिष्टी बीभ्यः । कलापस्य चन्द्रवत्वान् निविड़चिरति वार्थः । त्वप्रियासत्त्वं किं स्यादिति प्रवाह तत्मत्त्व संस्थाः केशपाशे सति एष वह के हरेत् कमाकर्षत् । बहसादृश्यघटकं विशेषणमाह रतीति । अनेन विस्तीर्णत्व कुसु- मत्यनेन चन्द्रकविशिष्ट प्रतिन्दिता । श्रव विनाशशब्दः खहितीयार्थं मरणं व्यनयन् प्रतिपाद्यस्यामङ्गलं व्यनक्ति। श्लोकत्रयेऽनौलवयं दर्शयति एप्विति। सन्दिग्धमिति श्रेषत्वेन पदद्दयकरुप्यादन्वयप्रतियोगिसन्देहजनकसन्देहविषयपदत्व तत्त्वम् । पालिजित इति। तवभवान् पूज्यस्वं सम्पराये युद्धे जश्रिया पालिङ्गित: सन् पाशी:परम्परा कणे क्रत्वा कपां कुर्वित्यर्थः । धव कुतः कृपा कौशौं वा प्राशी:- परम्परामित्य भयौवाकाहा तव वन्द्यामिति पदं वन्द्या हठचतमहिलाया- मित्यर्थः वा, वन्दनीयामाशी परम्परामित्यर्थकं वेति सन्देहस्य जनको वन्दी वन्द्यापदायसन्देह इत्यर्थः । चप्रतीतमिति शास्त्र शास्त्रविषये प्रसिद्ध विवक्षिता. धकतया कैवलपदाच्छास्वामरलोकयी: व्याहत्तिः । सम्यग्ज्ञानेति। सिम्यग्ज्ञानं तत्त्वज्ञानं तदेवान्त समीनाशकत्वान्महाज्योतिः तेन दलिती नाशित पायो मिथ्यावासमा यख तथावजुषः पुरुषस्य विधीयमान- मम्मे दिक्षितनिषिद्धरूपं कर्म न बन्धनं न सतिप्रतिबन्धकं भवेदित्यर्थः ।

·काव्यप्रकाश अत्राशयशब्दो वासनापर्य्यायो योगशास्त्रादाविव प्रयुक्तः । ग्राम्यं (यकवले लोके स्थितं) यथा, राकाविभावरीकान्तसङ्ग्रान्तद्युति ते मुखम् । तपनोयशिलाशोभा कटिश्च हरते मनः ॥ अत्र कटिरिति। नया) “निरूढ़ा लक्षणा: काश्चिमाम- र्थ्यादभिधानवत्। क्रियन्ते साम्प्रतं काचिकाचिन्नैव त्वलितः" इति यत्रिषिई लाक्षणिकं यथा, शरत्कालसमुल्लामिपूर्णिमाशर्वरीप्रियम् । करोति ते मुखं तन्वि ! चपेटापातमातिथिम् ॥ पति । तथाच सर्वेषां वाक्यार्थाबोधात् तेषां तादृश पुरुष भावामुत्पत्तिरव दूष- •कतावीजम् । ग्राम्यमिति लीके अविदग्धलीके स्थितं प्रसिद्ध कव्यकविसाधारणम् । विदग्धलोकैम्तु ताशपदं न प्रयुज्यते अवैदग्धीव्यञ्जकत्वादिति भावः । एवञ्चाप्रयुक्ता- भेदः अकाये विदग्धेनापि तस्य प्रयुज्यमानत्वाइक्त रवैदग्धधाव्यञ्जकत्वाञ्च । राकेति। राका पूर्णिमा तत्सम्बन्धिनी विभावरी कान्ताच्चन्द्रात संक्रान्सा प्रविष्टा शुतिर्यव तादृशं ते तव मुखपद्म शिलाकारसुवर्णशीभा तव कटिनितम्बश्च मनी हरते तपनीयं हम। अवेति। एवञ्च ग्राम्यवक्त कत्वज्ञानादत्र रसप्रकर्षयोधविघातो दूषकताबीजम् । नेयार्थमिति यनिषिडमिति । निरूढ़ा लक्षणा: काश्चित् मामादभिधानवत् । क्रियन्ते साम्प्रतं काचित् काश्चिन्नैव त्वशक्तित इति प्राचीनरुतम् । अस्यार्थः काशिल्ल- क्षणा निरूढ़ाः प्रसिद्धाः । सार्थ बोधकतारूपासमादभिधातुल्याः । काश्चिञ्च साम्प्रतं क्रियन्ते सम्बन्ध प्रयोजनोपस्थितिवशादिति शेषः । काञ्चितु सम्बन्धप्रयोजनरूद्य- भावेऽपि वक्ता स्वाशक्तिती नैव क्रियन्ते वृत्यर्थः । एवञ्च उक्तलक्षणातुभूतमुख्यार्थ- बाधस्य रूढ़िप्रयोजन कतरस्य मुख्यार्थसम्बन्धस्य चीपस्थितिषु एक स्थाप्यभावे या लक्षणा तडिशिष्ट' पदं नेयार्थमित्यर्थः । शरत्कालेति । हे तन्धि ! ते तव मुखं कर्ट शरत्काले समुल्लासिन पूर्णिमा सम्बन्धि शर्वरी प्रियं चन्द्र कर्मभूतं चपेटापासनस्य करतालीपातमस्य प्रहारविशेष- रुपयातिथिं विषयं बातेत्यर्थः । सच बाधितः सुखस्य करतलाभावात् ततस्पेठपर्द ·ससमः उखासः । २०३ अच चपेटापातनेन निर्जितत्व लक्ष्यते ॥ अथ समासगत- मेव दुष्टमिति सम्बन्धः, अन्यत् केवलं, समासगतञ्च ॥ लिष्टं (यत्र अर्थप्रतिपत्ति यं वहिता) यथा, अत्रिलोचनसम्म तज्योतिरुगमभासिभिः । सदृशं शोभतेऽत्यथं भूपाल ! तव चेष्टितम् ॥ निर्जित-वलक्षणायां निर्जि तत्वापातनस्य निर्जिनापतकस्यातिथि करीतीत्यर्थः । इत्याहावति। अत्र निजितवलनगर: भको नागलि नेवार्थति चक्रवर्ती। तन्न। निर्जितत्वाविशी व प्रधी जनस्य मसात् । वातान् मख जन्य निर्जितत्व' गोमाकरणकं ताशस्य निजितावस्य मुख्याप्रम्य लक्ष्यार्थे सम्बन्धाजन्यत्व लक्षात्र बाधितं मुख्यार्थ करतलकरण कवाभावात् मुख्याय योगोपस्थितिनक्षमा हेवभावाद शतित: प्रयोज्य लक्षणा नयाति। तद्युत चपेटपदं नयाथम्। अनाप्यात- वक्त कत्व नानाद्रसप्रकषधोधविधाता दृषकताबीजम् । अथ समासे ति। क्लिष्टादि.. वयं समासगतमेव सत् पदं दुष्ट' नासनामगतं सन् किन्तु तदा वाक्यमेव । क्लिष्टत्वादिदोषवयादित्यर्थः । तहीजन्तु प्रागेव दर्शितम् अन्यदीपविशिष्टन्तु असमासमतमपि पदं दुष्टमित्याह अन्यदिति। यतोऽर्थप्रतिपत्तिरिति व्यवधान विधा भवति अनुक्तस्यान्वयप्रतियोगिन उक्त पदार्यान्विततदन्वितविशेष्यमहिम्ना विलम्ब नोपस्थितिरेका । तत्र च समाससम्भवात् पददीषता अन्वयप्रतियोगिनीरनासत्ति कृता अन्या तव च समासासम्भवाहाका दोषत्वमुदाहरिष्यति तबाद्यम्य पददीषत्व- सुदाहरति । अत्रौति। हे भूपाल ! तव चेष्टितं वैशद्य न कुमुदः सदृशमत्यर्थ शोभत अव कुमुदं न खप्रतिपाद्य किन्तु अबोत्याद्यन्वितान्वयेनैवीपतिष्ठत इति विलम्ब इत्या। पति। न चाव तथाभूतां दृष्ट त्यादौ वल्कन्नधरैरिन्येतलभ्य- स्याम्माभिरित्यस्येव वत्यमाण न्यूनपदत्वदोषामद इति वाच्यम् । अविम्नग्ये न्यून- पदता अन्वितान्वयवशाहिलम्ब क्लिष्टतेति भेदात् लिष्ट त्व' न्यनपदलञ्च इयमपि अन्वयप्रतियोगिनीऽनुक्तस्थान्यतोऽनुपस्थितायेवं बीध्यम्। अन्यत उपस्थिती तु न दोषः । यथा भयमुदयति मुद्राभञ्जन: पद्मिनीनामित्य व अब हि उदयमहिमाऽयमिति निर्देशन च मूर्यलाभः । यथा वा अथ नयनसमुत्थ ज्योतिरवरिव द्यौरित्यत्र वापि दूत्यर्थः।

·२.४ काव्यप्रकारी प्रत्र अविलोचनसम्भू तस्य चन्द्रस्य ज्योतिरुहर्मन भासिभिः कुमुदरित्यर्थः। अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र तत, यथा, मूर्धामुहत्तवत्ताविरलगलगलद्रक्तसंसनाधारा- धौतेशातिप्रसादोपनतजयजगज्जातमिथ्यामहिनाम् । कैलासोलासनेच्छाव्यतिकरपिशुनोत्सर्पिदोडुराणाम् दोष्णां चैषां किमेतत् फलमिह नगरीरक्षणे यत्प्रयासः ॥ ततश यु विशिष्टज्योतिष्टादेव चन्द्रलाभः । ज्योतिरन्तरस्य उक्नपदार्थानन्वयित्वात् । अविमुष्टविधेयांशमाह । अविमुष्ट इति । प्राधान्यं विधेयताप्रत्ययोषितः समभिव्याहारस्तल्लवमेन निर्दिष्ट इत्यर्थः । तदिति। तादृशं समासगतं पदमित्यर्थः । स च समभि- व्याहारः समासमावगतत्वेन विधेर्यानर्देशकप एवेति चक्रवर्तिप्रभृतयः । तत्र समासगतमवेत्युक्तौ च तत्प्राप्तौ प्राधान्धेनेत्यस्य व्यावर्तनीयाभावात् । तेषां मते समास- गतत्वे प्राधान्यस्यैवाभावात् । तथा च मिर्मष्टरागीऽधर इत्यव रागे विधेयस्य निर्मटत्वस्य वपुर्विरूपाक्षमित्यत्रातिविधेयस्य वैरुप्यस्य चाविमृष्टतापत्तेः । वपुर्विरूपाक्षमित्यत्र सादृशं पदमुपेक्ष्य अलक्ष्यजन्मनेत्यवे वैतददोषस्य प्रदर्शयिष्य माणत्वमुपपत्र न स्यात् । ईदृशस्थले विषेयताप्रतीतेरनुभविक्या पपलापापत्तेश्व न हि निर्मष्टत्ववैरुप्ययोः विधेयत्व नानुभयते तस्माद्यव बहुव्रीही विधेयस्य प्रानिर्देशः तव विधेयत्व प्रतीयत एव तादृशबहुव्रीही तु प्राधान्येनैव निर्देशो बोध्यः । एवं कर्मधारयविशेषोऽपि व्यावनीयस्तचाये दर्शयिष्यते । मूनामिति। रामसैन्यवेष्टितनगरीकम्य रावणस्य विषादोक्तिरियम् । उक्त विशेषयाना मम मूभी दोणाञ्च किमेतत्फलं यदिह लक्षायां खपुरात्मकनगरीरचणे- ऽपि प्रयासः। हेलया चैलीक्यरक्षणस्यापि सनफलत्वेन प्राग्दृष्टत्वादिति विषादः। मुर्भामुत्कर्षकविशेषणमाह एहतेति । नव भव गलछेद एकके गला हत्ताः पुनः कत्तात्य व रीत्या सर्व एव उदयत्ता: पुन: कत्ताच येऽविरलागलालेभ्यो गलन्यो या रताना संसना निविड़ा धाराताभि धौती यौ ईशाही तत्प्रसादेन उपनती जयी यव तादृशे जगति जाती मिथ्यामहिमा वेषां तथा दोणामुत्कर्षकविशेषणमा - ·सप्तमः उल्लासः। २.५ अत्र मिथ्यामहिमत्वं नानुवाद्यम्, अपि तु विधेयम् । यथावा, सस्तां नितम्बादवरोधयन्ती पुन: पुन: केशरपुष्पकाञ्चीम् । न्यासोकतां स्थानविदा स्मरण द्वितीयमौर्वीमिव कार्मुकस्य ॥ द्वितीयत्वमात्रमुत्प्रेक्षितं, मौर्वी द्वितीयामिति अत्र युक्ताः पाठः । यथा वा, कैलासेति । कैलासम्म उल्लासने उत्थापने य इच्छासमूहसपिशुनस्न तन्चकी य उत्सौ दर्पनेनोडु राणामुहटानाम् । अत्र मिथ्यामहिम्नः पूर्व जातत्वस्य बहुव्रीहावुपानन्याजासत्व विधेयं मिश्रा महिमा चानवाद्यः प्रतीयते तच्च ह न विवक्षितं महिनी जातत्वस्य सिद्धत्व न जाने महिनि मिथ्यात्वस्य विधेयत्वे न च मिध्यामहिम्मि जातत्वविध्यसम्भवादित्याह मिथ्यामहिमत्वमिति। नानुवाद्य' नानुवाद्यतावच्छेदकं मिथ्यामहिम एवानुवाद्यत्व मित्यर्थः। तब वानुवाद्यताप्रतीते: किन्तु विधेयमित्यत्र मिथ्यामहिमत्व न विशेष्य किन्तु जातमहिमि मिथ्यात्वमेव विधेयं बोध्यम् । मिथ्यामहिमत्वस्य विधेयत्व स्यामा- वात् महिमि मिथ्यात्वस्येवेदानों जायमानत्वेनाप्राप्ततया विधेयत्वात् । एवञ्च मिथ्या- जातमहिनामिति निर्देशे प्रतीयत एव विधेयता। बहुव्रीही पूर्वपदार्थत्वान्मिथ्यात्वस्य वपुर्विरूपाक्षमितिवत्। चक्रवर्तिप्रभृतयस्तु समासमाव एव विधेयप्रवेशे विधेया- विमशादेव जातत्वस्य विधेयताप्रतीत्या मिथ्यामहिमत्वमित्यादिकमुक्ता मिति न व्याच- चते। किन्तु अव मिथ्यामहिमत्व नानुवाद्य येन विधेयान्तरं तवासमासगतं प्रती. येत अपि तु तदेकदेशे महिमि तदेकदेशी मिथ्यात्वमेव विधेयमिति व्याचक्षते । तभ बहुव्रीही प्रांनिर्दिष्टपदस्य विधेयताप्रतीते: भानुभविकत्व न दूषितमेव । कर्मधारयसमासेऽप्याइ सम्तामिति । अव नीकान्सरीपात्ता पार्वती विशेष्या महेशामेऽकालवसन्तागमे पार्वतीक्रियावर्शनमिदम्। अवरोधयन्ती यथास्थान स्थापयन्ती भावविशेषमञ्चकमिदम् । न्यासीकता निक्षेपीकता स्थानविदेति जगहशी. कर मौर्षी निक्षेपस्थान जगहशीकी पार्वत्येवेति जानतेत्यर्थः । प्रवेति। उत्प्रेक्ष्य विधेयतयाऽसमासेनीप्रेक्ष्यमित्यर्थः । मात्रपदात् समास ·काव्यप्रकाश वपुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्मता दिगम्बरवन निवेदितं वसु । वरेषु यहालमृगानि ! मृग्यते तदस्ति कं व्यस्तमपि विलोचने । अत्रालक्षिता जनिरिति वाच्यम्। यथा वा, विशिष्टोत्प्रेक्षताचावत्ति: तथावं द्वितीयत्वम्य कर्मधारयसमासान्तर्गतस्य विधेयता- नवगमादिति भावः। अथ पुष्पकाञ्चया विशिष्टाया द्वितीयमोत्यां एवाभेदेन विधेयाया उत्प्रेक्ष्यमन्तु कथं दितीयत्वमानमत्रीत्प्रेक्षायां विधेयमिति चेन। पुष्पधनुष: कामस्य पुष्पदामि मौर्वोत्वस्य प्रामत्व न तत्र स्वयं व्यापारणीयमौर्यपचया हितीयत्वमावस्यैव विधेय- त्वात् यथा वसुधामपि हस्तगामिनीमकरीदिन्दुमतीमिवापरामित्यत्र इन्दुमत्या हस्तगामिन्यस्य प्राप्तत्व नापरात्वमात्रविधिरिति । अथैव पुष्पकाच्चीकपायां मौव्या 'न्यामोक्तत्वीत्प्रेक्षवास्तु इति चेन्न तदा मौर्व्यनुवादेनैव तदुपपत्ती द्वितीयत्वानुवादे वैफल्यात् द्वितीयत्वस्यापि तत्र विधित्वे तु स एवाविमर्श: स्यात् । अथ द्वितीयमौर्वोतलेत्युपमा स्यादिति चेत्तदा न्यासोक्ततत्वस्याखीयायां 'कायामनन्वयः स्यात् अन्यत्र न्यासीकता द्वितीयमौर्वीमिन्यन्वयं तु दितीयत्व न मीया विशेषालाभातहयामिति । बहुव्रीहिसमासेऽपि पुनरुत्तरपदार्थप्रधान- नत्पुरुषयोग्यवाक्यस्थप्रकृत्यर्थस्य तड़ितभावप्रत्ययार्थविशेष सत्व गुणीभावी भवत्ये- वत्याह। वपुरित्यादि। तपस्यन्त्या पार्वन्या जढिलक्टुवेशस्य महेशस्य उक्तिरियम् । वरषु तावद्रूपकुलधनानि मृग्यन्ते है बालमृगाधि! वरेषु यत्तादृशं समस्त मस्यते तत्समस्तं नास्तु किं व्यस्तमप्यस्ति अपि तु नैवेत्यर्थः । एकैकवितयाभावमाह वपुरित्यादि । अनेन वैरुप्य बालमगादीत्यनेन रूपवत्यास्तव विरूपः पतिः सर्वथैवानुचित इत्युक्त शिशुपादृष्ट स्तव भट्राभट्रदर्शनं नास्तीत्यपि सूचितं विलो- चन इति वैकृप्यदर्शकम्। अलक्ष्यति। जन्मस्थाने परिचय एव कुलचिन्ता पलत्यमपरिचेयं जन्म यस्य तस्य भावी लक्ष्यजन्मताऽलक्ष्य अन्मेत्यर्थः । अव जन्मनोऽलक्ष्यत्व' विधेयं तचालय- जन्मपर्यन्तं बहुव्रीहिया पूर्वनिर्दिष्टत्वेन विधेयतयैव प्रत्येतु योग्यमपि पुनरुत्तर- पदार्थप्रधानतत्पुरुषयोग्यवाकास्थप्रक्लन्यर्थतावच्छेदककृपं सत् इत्तरपदार्थीभूतस्य ·सप्तमः उम्झासः। २०७ आनन्दसिन्धुरतिचापलशालिचित्त- मन्दाननैकसदनं क्षणमप्यमुक्ता । या मर्वदैव भवता, तदन्तचिन्ता तान्तिं तनोति तव मम्प्रति, धिग्धिगस्मान् ।। अत्र न मुक्तति निषेधो विधेयः, यथा, नवजलधरः सन्नद्धोऽयं, न हप्तनिशाचरः, सुरधनुरिदं दूरावष्ट, न तस्य शगमनम् । अयमपि पटर्धारामार:. न वाणपरम्पग, कनकनिकस्निग्धा विद्यत, प्रिया न ममोर्वशी ॥ । भाषप्रत्ययार्थस्य विशेषणतया गणीभूतवादविमष्ट न । बहकोहिपतितलात् यदि तु बहवोही प्राद निर्दिष्टम्यापि गणीभावः स्यात्तदा वप विरुपाक्षमित्य वैव सतसोनभ्ये सदुपेक्षा न कियेत न क्रियेतं च जनरलक्ष्यतेत्येवं पाठरचनामम्भवैऽपि भावप्रत्ययार्थविशेषणोभावपरिहारप्रयासः । बहुव्रीही प्रा निर्दिष्ट म्यागुणी- भावेऽपि की वगिमान् दृष्ट इति प्रश्नस्य पर्वती दृष्टवद्भिरित्य तरे दत्ते निगबाधा प्रतीतिरेव प्रमाण निपुणेरनुसन्धेयम् । नञर्थस्य विधेयत्वं तस्थाप्य तरपदार्थप्रधाने तत्पुरुषे गुणीभाव एव स्यादित्याह ! यथा चेति। प्राप्तसीतावात्ताक राम प्रति लक्ष्मणस्य वाक्यमिदम् । या मौता भवता क्षणमप्यमुना न त्यका सदुदन्तचिन्ता तस्या वातांचिन्ता तव तान्तिं कान्तिं मम्प्रति तनीति पतस्तत्प्रतीकाराक्षमान् अस्मान् धिग्धिगित्यर्थः । कीदृशौ पानन्दस्य तवामन्दस्य सिन्धुः महानाश्रयः महानायः जनकत्वमेवावाश्रयता बीध्या अतिचापलशालिनस्तव चित्तस्य सम्दानमे भिगडने एकसदनम् अहितीयं काराग्रहमित्यर्थः पवेति। विधेयी विधेयता प्रतीतियोग्यसमभिव्याहारण निर्देश्वः । निर्देशः कुव दृष्ट इत्यवाह यथेति। उर्वशीविरहिणा पुरुरवसा मधे सधनुक्क वर्षति तड़ित्वति च दृष्ट क्रियमाणीवशीकराक्षसममानन्तरं विशेषदर्शने मृति वखोलिरियम्। स्पष्टोऽर्थः। पव नोऽसमस्तत्वादगुशौभावः । ननु अमुक्का- । ताहश- ·२०६ काव्यप्रकाश इत्यत्र नत्वमुक्ततानुवादेनान्यदन किञ्चिद्विहितं, यथा जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः । अग्रभुराददे सोऽर्थानसक्तः सुखमन्वभूत् ॥ इत्यत्र अत्रस्तत्वाद्यनुवादेनात्मनो गोपनादि। विरुद्ध- मतिलद्यथा, सुधाकरकराकारविशारदविचेष्टितः । अकार्यमित्रमेकोऽसौ तस्य किं वर्णयामहे ॥ अत्र कार्य विना मित्रमिति विवक्षितम्, अकार्येषु मित्र- मिति प्रतीतिः । यथा वा, मगूद्यावान्यदेव विधेयं तथाच नाव नञर्थस्य विधेयत्वात् गुणीमान इत्यवाह नचेति पमुक्ततेति । अमुक्ततयाऽमुक्तानुवादेनेत्यर्थः । मअर्थप्रतियोगिनीऽनुवादे विधेयान्तरं क दृष्टमित्यवाह यथेति। असकीऽनासक्तः अवस्तत्वादीति परस्तत्वा- दिना अवस्ताद्यनुवादेनेत्यर्थः । श्रामगोपनादिति विहितमित्य नषङ्गः । নিবনি विरुद्धत्व प्रतिपाद्यस्यापकर्षबोधकार्थकत्व पदार्थस्यातथाऽपि पदयसमभि- व्याहारवशात्तथा व्यञ्जकल तत्तादृशपददयस्य च समासगतत्व नैकपदत्व प्राप्या पद- दोषता असमस्तत्वे तु वाक्यदीपौवीदाहरिष्यते अनुचितार्धे तु पदान्तरसमभि- व्याहारं विनापि पदेनैव तादृशार्थव्यञ्जनेति भेदः । सुधाकरेति । पाकारपदमत्र सदृशार्थकं विशारदं निर्मलम् । पति पदा- नौचित्याभावेऽपि कार्यपदनञ्पदयीः समभिव्याहारादत्र विरुद्धमतिः। प्रपञ्च- यति यथावति । प्रवासागतस्य पत्य : सहसा प्रियाकण्ठधारणवर्णनमिदम् । पवेति । पविनद्धार्थयोगलग्रहपदयोः समभिव्याहारवशादव रोगविन्यासव्यञ्ज- नात् प्रतिपाद्यस्थापकर्षः। नावस्तमिति श्रीराममाक्षिपतः परशुरामस्सोक्तिरियम्। धनुक्रुजता भञ्जता तेन रामेण देवागवानीपते न बख तयदि नाम तत्सम्भाव्यत इत्यर्थः । यदिनाम शब्दः सम्भावनायाम् । कुन एतत् सम्भाव्यत इत्यवाह भूतकरुणेति। भूतानि प्राणिमत कारुण्यात्तस्य तदपराधक्षमासम्भवात् इति भावः। तत्पुत्रस्तु स्कन्दः कथं विस्मृतः । पविस्मरणे हेतुः मदान्ध ति । तथाच धनुर्भङ्गोऽपि मदान्धलते ·सप्तमः उल्लासः। चिरकालपरिप्राप्तिलोचनानन्ददायिनः । कान्ता कान्तस्य सहसा विदधाति गलग्रहम् ॥ अत्र कण्ठग्रहमिति वाच्यम् । यथा वा, न वस्तं यदि नाम भूतकरुणासन्तानशान्तात्मनः तेन व्यारुजता धनुर्भगवतो देवात् भवानीपतेः । तत्पुत्रस्तु मदान्धतारकबधादिखस्य दत्तोसवः स्कन्दः, स्कन्द इव प्रियोऽहमथवा शिष्यः कथं विस्म तः ॥ अत्र भवानीपतिशब्दो भवान्याः पत्यन्तरे प्रतीतिं करोति । यथावा. एवेति । तत्कात्ती गामना एवेति । कथ विस्मरण जिजीविषी नया प्रय शिप्योऽयमथवा कथं विस्मतिः स्कन्द इति प्रियवं च मदान्धघातिवं च। दृष्टान्तः । तदप- ततथ - अवेति। पत्यन्तराप्रमिहावपि महेश एव जारत्व प्रत्याययतीत्यर्थः । प्रतण्व प्रतिपादनीयस्य महेशस्वापकर्षव्यञ्जकता भवानी तु न प्रतिपादनौयति । कर्षबोधकतवा न पत्र लक्षणमङ्गतिः ! पत्यन्तरप्रतीतिम्त भवस्य पनी भवानीति योगार्थेन पावत्यां भवपबीत्वग्रहदशायां तुल्य वित्तिवेद्यभावेऽपि तनपतित्व पतिशब्दीपादा ने चैवस्य भार्यायाः पतिरित्यक्ताविव पतिशब्दानारत्वप्रतोर: अव प्रत्ये कपदाथोऽविरुद्धः पदयात्त उक्त विरुद्धप्रतीतिः । गोरपौति। यस्य अम्बिकारमणम्य वाहन तां प्राप्तवती गोरपि मविधे निकटे मोऽपि मृगेन्द्रत्वं न प्रसिद्धोऽपि गिरिसुतासिंही निरहङ्कारः सोऽम्बिकारमणी न. पायादिस्यन्वयः । अत्रेति। विरुद्धा विरुद्धविषयां मातरमणकट त्वचात्र विरुद्धम् । नानार्थस्या - म्बिकाशब्दस्य माहरूपदितीयार्थव्यञ्जकसया रमणपदार्थान्वयवशात् तल्लाभात् न च तादृशार्थे तात्पर्य्याभावात् कथं ताजनेति वाच्यम्। रमण शब्दसान्निध्य - रूपसमभिव्याहारविशेषस्य बेशसामर्थ्य स्थानुभवबलेन कल्पनीयत्वात् कथमन्यथा रक- वक्त्व' मुरभिमांस भुक्षति। शिष्टं कक्तोऽप्यर्थे जुगुप्सा। चक्रवर्ती तु शक्तित्वाल्लोक.

·२१० काव्यप्रकाशे गोरपि यहाहनतां प्राप्तवत: सोऽपि गिरिसुतासिंहः । सविधे निरहङ्कारः पायाहः सोऽम्बिकारमण: ॥ अनाम्बिकारमण इति विरुद्धां धियमुत्यादयति। श्रुति- कटु समासगतं यथा, सा दूरे च सुधासान्द्रतरङ्गितविलोचना । बहिनिदना.ऽयं कालच समुपागतः ॥ एवमन्यदपि ज्ञेयम्। अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थं निरर्थकम् । माटत्वादम्बिकाव तदिशिष्य सेति नरसिंहपुराणात् । पार्वतीप्रतीतिरपि माढत्व नैव रूपेण इति रमणपदार्थस्य तवान्वयान्माटरमणकारित्वरूपविरुद्धप्रतीतिरिति व्याचष्टे तन्न पुराणस्य शक्तिग्राहकत्वाभावात् तादृशविरुद्धार्थस्य शक्तिगम्यत्वे विरुद्धार्थ- व्यञ्चकत्वाभावाच्च । क्लिष्टादित्रयस्य पददोषत्व समासगतत्वनियमः अन्येषान्त्व- समासे समासे च पददोषत्वादसमासे उदाहृत्य समासे उदाहरति श्रुतिदिति सा चेति । सुधासान्द्र' मधाव्याप्तं तरङ्गितं तरङ्गवत् चञ्चलं विलोचनं यम्या इति विग्रहः । बर्हि निोदनं मयूरशब्दजननं तदर्हः कालो वर्षाः । न च कात्तीय- मित्यपि कृतार्थस्य भाव इत्यर्थ कतद्धितसमासस्थमित्यविशेष इति वाच्यम् । तद्धिता युक्तार्थतामात्रौं न समास इत्यभिप्रायात् । न च तथापि कृतार्थपदसमासवशात् तथा- त्वमेवेति वाच्यम्। कृतार्थपदस्थ कवर्णकटोरदोषत्वात् अतएव परुषवर्णरूपमिति बाहुल्यार्थक रुपपदं श्रुतिकटुलक्षणे दत्तम्। एवमन्यदपीति । शोभन्मुखो दैवतोऽयं हततीर्थक्षमातल इत्यादिरीत्या बोध्यम् । अपास्येति। ननु वक्ष्यमाणोदाहरणेषु एकस्य श्रुतिकटुादैर्दोषस्य एकवाक्य- स्थानेकपदालम्बित्व एव वाक्यदोषत्वमभिप्रेतं न बु तत्र पदान्तरार्थान्वयवशादेव दोष- तया वाक्यदोषत्वमभिप्रेतं येन पदार्थान्वयनिरपेक्षणमेव च्युतसंस्कत्यादीनामवाक्य- दोषोतिरुपपत्स्यते वाक्यगताप्रयुक्तत्वदोषीदाहरणे । स रांतु वी दुश्चावन इत्यादौ पदा- न्तरार्थान्वयनिरपेक्षाणामेव तत्तत्पदानामप्रयुक्तत्व सम्भवात्। तथाच गच्छमानः पश्यते च पन्थानञ्च हि पुरुषः । इततीर्थान्तरी हन्ति गङ्गां सम्प्रति सादरमित्यादाकवाक्य- ·सप्तमः उल्लासः । २११ वाक्येऽपि दोषाः सन्त्येते, पदस्यांशेऽपि केचन ॥४॥ केचन, न पुनः सर्वे । क्रमेणोदाहरणम्, सोऽध्येष्ट वेदांस्त्रिदशानयष्ट पितॄनतासत्सममंस्त बन्धून् । व्यजेष्ट षड्वर्गमरंस्त नोती समूलधातं न्यबधीदरीश्च ॥ [श्रुति.] मदर्थ है गतानेकपदालम्विनां शुतसंस्कृत्यादीनां कथमवाकादीपतेति चेन्न । च्य संस्कृति- पदस्थासाधुत्वन अममनिरर्थ कधीरनाम "पकन मानबोधमामगीरहितत्वा- दन्वयबोधाजनकलन तहटितपदसम्हयावा कात्वात् अनाथा घटकर्मवमानधन मित्यादरपि वाकात्वापत्तः। साधुत्वज्ञानस्यामाधत्वज्ञानाभाव वा पदाधिम्बिका शाब्दबोधजनकत्वात् । न चैवमवाचकस्यापि पदायानपस्थापकलात्तटितपदमम ह स्थायवाक्यत्व न तस्यापि वाक्यदोषत्वहिभान चित हात पायम भ्रमदशायां तदर्थे वक्तस्तात्पर्यग्रहण ततः पदार्थीपस्थिन्या शा दबोधोत्पत्च्या तटित- पदसम्हस्य वाल्यत्वादेव । न चैवं तद वकृतान्पात्मिकाया लक्षणाया एव ग्रह इति कयमवाचकत्वमन्धथा नैवार्थदीपीछदादनपपत्तेरिरांत वाच्यम् । वक्त वाचकता भमाधीनप्रयोगवशादवाच कलव्यवहारात् । मोऽध्यैष्ट ति । स दशरथः अध्यष्ट अधीत वान् अयष्ट पूजितवान् अता मंत् ितर्पितवान् टपतर्पणे समर्मस्त सम्मानितवान् यजष्ट विजितवान् षड़ वर्ग' अरिषड़ वर्ग कामक्रोधलोभमोहमदमात्मर्यरूपं पडिन्द्रिय- कपञ्च । अरंस्त रतवान् रमुकौड़ायाम्। समूलघातं समन हननन हतवानित्यर्थः । ण्य मन्तधात्वर्थस्योत्तरधात्वर्थे हेतुताया अग्र रेपोषं पुणातीत्यत्र ग्रन्यक्रतव वच्यमाण- त्वात् । व्यजष्ट षड़ वर्गमित्व स एव प्रक़तीदाहरणं न तु सांय त्यादि क्रिया- पदस्थ कटुवर्णानामपि वाक्यगामिता एकैकस्य परम्परानन्वितार्थकत्व नावाकालात् । न चैवं तत्तत्पदगतै कैकवर्णकटोरदोषत्वं न समुचितकट वर्णानां पदवाक्यान्यतरगामित्वा- भावेन च पूर्वाद्देऽनुभवसिद्ध कटुत्वमदीय एव स्यादिति वाच्यम् । पर्दै कर्दर्श कटुत्वा देव तेषां तब च वाक्यत्वाभावेऽपि परम्परापेक्षया दोषत्वात् उदाहरि प्यते च तथंव । न च वैयाकरणे वतरि श्रुतिकटुत्व न दोष इति वक्ष्यमाणत्वात् वैयाकरणहि कार वक्त केऽत्र लीके कथं तत्तदुदाहृतमिति वाच्यम्। वैयाकरणसाध्यापके वक्तरीत्यर्थस्य तवाभिप्रेतत्वात् । च्यवसंस्कतमपास्य क्रमप्राप्तमप्रयुक्त वाक्यगतमाह ।

·काव्यप्रकार्य स रातु वो दुश्चावनो भावुकानां परम्पराम् । प्रनेड़मूकताद्यैश्च द्यतु दोषैरसम्मतान् ॥ [ अप्रयु.] पत्र दुश्वावन इन्द्रः, अनेड़भूको मूकवधिरः । सायकसहायवाहो! मकरध्वजनियमितक्षमाधिपते ।। पारुचिभाखरस्त भातितरामवनिप। श्लोकः ॥ [निह.] पत्र सायकादयः शब्दाः खनाधिभूचन्द्रयशःपर्यायाः शरा- यर्थतया प्रसिद्धाः। कुविन्दस्त्वं तावत् पटयसि गुणग्राममभितः यशो गायन्त्य ते दिशिदिशि च नग्नास्तव विभो !। शरज्जयोत्स्नागौरस्फुटविकटसर्वाङ्गसुभगा तथापि त्वत्कीर्तिमति विगताच्छादनमिह ॥ त्यर्थः । स रातु व इति। स दृश्शावन बून्द्रो दो युग्माकं भावुकानां मङ्गलानां परम्परा श्रेणी रातु ददातु श्रसम्मतान् शबूंश अनेडम् कताद्यैर्दोपै यं तु खण्ड यतु मारयत्ति अव दुथावनानेड़म्कपदवीरों वितणीति । अवेति । अप्रयुक्तता तु रातुभावुकद्यतुपदानां सर्वेषामय न तु दर्शितार्थ कम्य पदयस्यैवेति भ्रमः कार्यः। पूर्वपराईयोर कवाक्यत्वाभावेन एकवाक्यगतानेक : वाक्यस्थाप्रयुक्तत्वासम्भवात् एक कस्यै कताक्यगतत्वात् उत्तमानुत्तमपदयोरिव एडमूका- नेड़मूकपदयोः पर्यायः । असमर्थमपास्य क्रमप्राप्तस्य निहतार्थस्य वाक्यगामित्वमाह । सायकेति । हे अवनिप! तव श्लोकी यशी भातितरां कीदृशस्य तव सायकः खगस्तत्महायस्तस्य मकरध्वजः समुद्रस्तेन नियमितायाः पृथिव्या अधिपतेः श्लोकः कौशः अनशन्द्र इव चिरी भास्वरथ पजी जैवात्रिक: सीम इत्यमरः। अति। पर्यायवाचकाः प्रकृते विवक्षिता इति शेषः । शराद्यर्थतयेति । शरकामाक्षान्तिपप्रपद्यार्थतयेत्यर्थः । वाक्यगतमनुचितार्थमाह । कुविन्द इति । स्व तावत् कु पृथिवीं विन्दसि लभसे तथा गुणयामं खोयगुण- समूहं पटयसि पटुं करोसि पटुशब्दात्तकरीत्यर्थं कारितम् । दिशि दिशि एते मना: स्तुतिपाठकास्तव यशी गायन्ति एतावता राशी महत्त्वं दर्शितम् । तथाच यद्यपि एवं ·सप्तमः उल्लासः। २१३ अव कुविन्दादिशब्दोऽर्थान्तरं प्रतिपादय पश्लोक्यमानस्य तिरस्कार व्यनतीत्यनुचितार्थः । प्रावधवाविष्णुधामाप्य विषमाश्वः करोत्ययम् । निद्रां सहस्रपर्णानां पलायनपरायणाम् ॥ अत्र प्रावधाविष्णुधामविषमाखनिद्रापर्णशब्दाः प्रकष्ट- जलदगगनसप्ताखसङ्कोचदलानामवाचकाः । महान् त्व' तथापि त्वत्कीर्तिः स्त्री लिने मनायवान् भवौ नाध्यामिता इह जति विगताच्छादनं यथा स्यात् तथा भमति परेषा माका दर्शनानुकलं तम्या. मंन्दि ब- माह शरदिति । अवदातः मिती गौर इन्य मर. । स्फटाच्छादनगहिन्याधन विकट मुन्दरं तथाच महतस्तव पत्नी एवं मन्दर्य पि नया दिशि दिशि भमतीति । निन्दया प्याजस्तुति: प्रवारिता दिगन्तगामिनी ते कौतिरिति स्तुतिपर्यवसानात् । अवेति । कुविन्दशब्दस्य तन्त्र वायोऽन्तरं पटशब्दामामकारितान्तवे पट कर्ट त्वमर्थान्तरं गणशब्दस्य तन्तुर थान्तर ननशब्दस्य दिगम्बरीऽर्थान्तरं तथाच त्व' कुविन्दस्तन्त्रवायस्तन्तुसमूहं पटौं करोषि त्वत्तो लब्धवस्त्रा दिगम्बराम्नव यशो गायन्नि तव कौनिरूपा स्त्री तु तथापि पटानाछादिता भ्रमतौति प्रतिपाद्यस्य गनी- ऽपकर्षयोधकीऽर्थम्तहाननादनुचितः । न चात्र उपलीकमाहस्य राजः विन्दवं न निन्दाप्रतिपक्या विरुद्धमतितत्त्वमति वाच्यम्। पदार्थानौचित्याभाई सत्य व पद- हयसमभिव्याहारवशात् तथा व्यञ्जने तयत्वात् पत्र तु तन्त्र वायादिपदार्थी एवानु- चिता इति भेदात्। परन्तु कुविन्दः पटयसीत्यनयोरिव पदार्थयारनौचित्यादेतदंश एवानुचितार्थत्व गुणग्राहिपदाथानां त्वमौचित्याभावेनान्धपदसमभिव्याहारवशा- देवानुचितार्थ व्यवकत्वात्तदंशे विरुद्धमतित्वमिति सङ्गीर्णमिदमुदाहरणमिति बोध्यम्। निरर्थकमपास्य क्रमप्राप्तमवाचकं वाक्यगतमाह । प्राब्भ ति अयं विषमाश्वः सप्ताश्वः सूर्य: सहसपर्णानां पयानां निद्रा सकीचं पलायमपरायणां करीति कीदृशः प्राब्भ जलद भ्राजमान: किं कृत्वा विधाम पाकाशमाप्य प्राप्य। भवेति। अपो बिभर्तीत्यब्धम् पप्पदच्च न धातूपत्रमतोऽपमाम पदपूर्वम्य प्रशष्दस्याभ पदार्थगतप्रकर्षद्योतकलाभावाचविशिष्टमबमपदमवाचकम् अध बधेत्या ·२१४ काव्यप्रकाश भूपतरुपसर्पन्ती कम्पना वामलोचना । तत्तत्प्रहरणोत्साहवतो मोहनमादधौ ॥ अत्रोपसर्पणप्रहरणमोहनशब्दा बौड़ादायित्वादलोला: । तेऽन्यैर्वान्तं समन्ति परोसर्गञ्च भुञ्जते । इतरार्थग्रहे येषां कवीनां स्यात् प्रवर्तनम् ॥ द्यं कामधातूत्पन्नाधशब्दप्रावर्तित्व तु ततप्रकर्षद्योतकप्रशब्दविशिष्टममपदं भवत्य व वाचकमित्यवधेयं सुदेशी विदेश इत्यादौ शोभन विगतवाचकौ उपसर्गप्रति रूपको संशब्दविशब्दाविव प्रशब्दोऽपि प्रकृष्टवाचक उपसर्गप्रतिरूपकोऽस्ति । प्रखल- जलधियं इत्यादिकन्तुं सूखलधातो: सकारलीपेन खलशब्दसाधनात् । तथा विष्णुशब्दी. त्तरपदशब्द एवाकाशवाचकी न तत्पर्यायधामशब्दः परिवृत्त्यसहत्वात् तथाऽयुग्म- त्वं न कुपेण सप्तसझावाचकोऽपि विषमशब्दः सप्तवन रूपेण सप्ताश्वस्य वाचक: परित्यक्षमत्वात् । निद्रापदन्तु निद्रितवद्दीप्यमानत्वराहित्यरूपप्रयोजनवत्त्वात् मडीचे लाक्षणिक एवं वाचकत्यराहियवशादेवावाचकसया दर्शिनः । अतएव कुमुदवनप्रतिपनिट्रमासौदिति रघौ। विनिद्ररीमाजनि शगवतौ नलमिति नैषधे । उनिट्रकोकनदरेणुपिशङ्गिताङ्गा इत्यव व प्रयुक्तम्। सहसपदोत्तरं पर्णपदमपि परिहत्त्यक्षमत्वात् पवावाच न च प्रकष्टजलदादी तत्तत्पदानां खचणवासामिति वाच्यम् । प्राद्धादिशन्द कदेशप्रादिशब्दानामभ्रादिशब्दसमभिव्याहार विनाऽन्यत्र प्रकर्षाद्यर्थकत्वदर्शनादुक्तसमभिव्याहारेऽपि तथात्वभमस्यैव सम्भवाहनस्तव शक्ति- भमस्यैव निश्येनावाचकत्वादेव । पत्र च प्रामादिशब्दामां पदैकदेशावाचकवे. ऽपि पवाचक पदान्तरसाहचर्यादाक्यदोषता। वाक्यगतं ब्रीड़ाऽश्लीलमाह भूपते- रिति। उपसर्पन्ती पागच्छन्ती भूपते: कम्पना सेना मोहनमरीणां सम्मोहमादधौ कोशी बामे शत्रौ लोचनं यस्यास्तादृशी। पति। उपसर्पणं कामुकसमीपे पागमनं तच कम्पवत्या वामलोचनाया मानीई दृशः तस्या एव प्रहरण नितम्बप्रहार: मोहन काममोहम्। ब्रीड़ादायित्वा- दिति श्रोतु बौंडीत्पादकत्वादित्यर्थः। अतएव ब्रीड़ादिव्यञ्जक इति प्रागुतोऽपि तथैव व्याख्यातम् । वाक्यगत जुगुप्सानीकमाह तेऽन्यैरिति । वान्त वर्मि उत्समें पुरीषम् इतरार्थ इसरकविनिबद्धार्थः प्रवर्तनं प्रतिः ।

·सप्तमः उसासः। २१५ अत्र वान्तोत्सर्गप्रवर्तनशब्दा जुगुप्सादायिनः । पिटवसतिमहं व्रजामि तां सह परिवारजनेन, यत्र मे । भवति सपदि पावकान्वये हृदयमशेषितशोकशल्यकम् ॥ अत्र पिटग्रहमित्यादी विवक्षित श्मशानादिप्रतीतावम- झलार्थत्वम्। सुरालयोल्लासपरः प्राप्तपर्याप्तकम्पनः । मार्गणप्रवणो भास्व तिरेष विलोक्यते । अत्र किं सुरादिशक्षा देवमेनागरविभूत्यर्थाः, किं मटि- राद्यर्थाः ? इति मन्दहः । -- । अवंति। जगमादायिनः शीतजंग माजनक: बालीनमर्गपदान वाच्यार्थनैव प्रवर्तनशब्द न तु पुरीषत्यागरूपेण व्यङ्ग्य म पहितीयाय नेत्य वयम् । वाकागतममङ्गलाशीलमाह। पिट वसतिमिति। पतिर हे प्रापशीकाया उक्रिरियम् । अहं तां पितुर्वमनि गृहं परिवारजनेन सह व्रजामि । पावकान्वय इत्यव प्राप्त मतीति शेषः । तथाच यव पिटतमती पावकान्वये पवित्रताकारकवंशे पिवादौ प्राप्ने मम हृदय- मशेषितशोकमान्य के भवति। निःशेषोड़तशोकरूपशलाकं भवतीत्यर्थः । न त पावकानामन्वयी यवेति यवे त्यस्य विशेषण तदा स्त्रीलिङ्गतापत्ते: । पवे ति। पिट वसतिशब्दस्य श्मशानमान्नरं तादृशे यत्र पावकम्य व- रन्वये सम्बन्ध सति शरीरदाहात् हदयं शीकरहितं भवतीति मृत्य प्रतीति: मृत्यु प्रतीत्याऽमङ्गलम् । वाक्यगतं सन्दिग्धमाह। सुरान्नयेति । एष ऐश्वर्यवान् राजा प्रमत्तभित्ता विलोक्यते इत्यर्थः । सरस्य पचे मुराया पालये गृह तथा कम्पना सेना पक्षे कम्पः मागणीवाण: पक्षे मार्ग भिक्षा च तत्प्रवणस्तत्प्रसन्ना: भूतिरैश्वयं पक्षं भस्म च । अत्र ति। सुरसुरादिशन्दसन्देहात्तदर्थसन्देह इत्यर्थः । अव च भावार्दव सन्देह: एकार्थे प्रकरणसवं तु उल्लास्यकालकरणेत्यवे वीपमा ध्वनिरेव स्यात् उभयव प्रकरणादिसत्त्वं तु पृथुकारखरपाव भूषितार्शषपरिजन प्रकरगादा ·२१६ काव्यप्रकाश तस्याधिमानोपायस्य तीव्रसंवेगताजुषः । दृढ़भूमि: प्रियप्राप्तौ यत्नः म फलितः प्रभो ! ॥ अत्राधिमात्रोपायादयः शब्दा: योगशास्त्रमात्रप्रयुक्तत्वाद- प्रतीताः। ताम्ब लभृतगलोऽयं भन्न जल्पति मानुषः । करोति खादनं पानं सदैव तु यथा, तथा । अत्र गल्लादयः शब्दा ग्राम्याः । वस्त्रवैदूर्यचरणै: क्षतसत्त्वरजःपरा। निष्कम्पा रचिता, नेत्रयुद्धं वेदय साम्प्रतम् ॥ अवाम्बररत्नपादैः क्षततमा: अचला भूः कृता, नेत्रहन्ह वोधयेति नेयार्थता। देव ! । विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयो: सदन मिति वक्ष्यमाणवत् श्लेषालङ्कार एव स्वादिति बोध्यम् । वाक्यगतमप्रतीतमाह । तस्याधीति। हे सखे । तस्य जनस्य पियस्य तत्त्वज्ञानस्य प्राप्तौ स यत्र: फलितः । कीदृशः दृढभूमि ढसंस्कारदायी यनजनक ज्ञानजन्य: संस्कार एव संस्कारयत्नजन्य- वनीतः यवादपि संस्कारीत्पत्तिरिति मतभेदादू वा। तस्य कौशस्थ तीन- संवगिता संस्कारविशेषस्त जुषस्त हत: अधिमावसंज्ञकः समाधिस्तदुपायस्य । वाक्यगतं ग्राग्यमाह। ताम्ब लेति। गल्ल कपीलः भल्ल भट्रम्। अवे ति। गल्लभल्लशब्दावपश- ग्राम्यो । खादनपानशब्दौ तु परस्परसाहित्यवशादेव संस्कृतग्राम्यावित्यवषेयम् । वाक्यगतं नेयार्थमाह वम्बवैदूर्य ति। सूर्योदयेऽपि निद्रितं जागरसत उक्ति. रियम्। व्याख्या वृत्तावेव। प्रवेति । अम्बरमाकाशं वस्त्रपदार्थः । रत्नं वैदूर्यपदार्थः अम्बररत्नं सूर्य: । पादा रश्मयश्चरणपदार्थाः । तमस्तिमिरं सत्वरज:पर- पदार्थ: अचला भूनिष्कम्पापदार्थः । नेयार्थतेति । तु वस्त्रादिपदानामाकाशादिशक्तत्तभमवौजस्य कस्याप्यभावेन तादृशममीनयनासम्भवात् परन्तु स्वार्थवस्त्रादिवाचकाम्बरादिशब्दवाच्यत्वसम्बन्धेनाकाशादौ रूढ़िप्रयोजन- भवाचकता नाशया ·सप्तमः उल्लासः। २१७ धम्मिलत्य न कस्य प्रेक्ष्य निकामं कुरङ्गगावाक्ष्याः । रज्यत्यपूर्वबन्धव्युत्पत्तेर्मानसं शोभाम् ॥ अत्र धम्मिनस्य शोभां प्रेक्ष्य कस्य मानसं न रज्यतीति सम्बन्धे क्लिष्टत्वम् । न्यकारो ह्ययमेव मे, यदरयस्तत्वाप्यमौ तापस: सोऽप्यत्र व निहन्ति राक्षमकुलं जीवत्यही! रावणः । धिक धिक् शक्रजितं, प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा, व ग्रामटिकाविलुगठनमधोचन: किमभिर्भुजैः ॥ अत्रायमेव न्यकार इति वाच्यम्, उनत्वमानं चानुवाय शून्या लक्षवेत्यर्थः। मत्त्वर जमी: पवादग्नितत्व न तभोगमा ग्यापि सत्वरप्रापर शब्दार्थत्व न तवाचकतमःशब्दवाच्यत्वस्य सम्बन्धस्य तिमिर सत्त्वात । यानयनतं लिष्टमाह। धमिलम्येति । अस्यापि वृत्तावेव व्याया। धम्मिन्न: मंयता: कचा इति कोषः । निकाममत्यन्तं रज्यतीत्यन्वयः । अपूर्वा बन्धव्युत्पत्तिन्धविन्यासी यस्य तस्य धम्मिन्न - स्वत्यर्थः। अवानासत्तिकसा लिष्टता । वाक्यगतमविमृष्ट वधयांशमाह न्यकार इति । रावणम्य विषादीक्तिरियम् । पदरयः श्रयमेव न्यकार: इन्ट्रेणापि सेव्यमानस्य मेऽरिसत्ताया एवाभावात् बहुभिः मिलिचा कदाचिदरिताकरणमपि सम्भाव्यते । एकस्य तापमस्थ तथाचरणन्तु अन्यन्तन्यक्कार इत्याह तवापौति । तेष्वपि मध्ये इत्यर्थः । अमी चक्षुर्गोचरः तापसस्तपःक्षीणदेहः अवीव मममीप एव कुलं नत्वे कम् । शक्रजितमिन्द्रस्यापि जैतारं प्रबोधितं प्रबोधनं तदता प्रबोधितेनेत्यर्थः । न त कवतुस्तस्य कर्मण्यभावात् । ग्रामटिका खल्पग्राम: तहिलण्ठने खर्गोऽपि खन्पग्राम इत्यर्थः । एभि स्तहिलण्ठ- नेन वथोछने: बथोडत: किमिन्यर्थः । प्रवेति । श्रादौ किञ्चिदुद्दिश्य तव विधेयप्रत्यायन प्रतीति: प्रतष्टा भवति । वनिमत्त्व विधेये वह्निमान् पर्वत इति निर्देशापेक्षया पर्वती वह्निमान् इति निर्देश एव प्रकष्टः प्रकृष्ट प्रतीत्युत्पत्तेः तन्मू नमेवीतम्। अनुवाद्यभनु क व न विधेयमुदीरये- दिदि। प्रकते त्वनुवाद्यमरिसत्त्वमिदंशब्दार्थनमात् पूर्वमेव विधेयम्य । न्यकारस्थ १८ ·२१८ काव्यप्रकाशे न वृथात्वविशेषितम् । अत्र च शब्दरचना विपरीता कृति वाक्यस्य व दोषो न वाक्यार्थस्य । यथा वा, निर्देशादविमृष्टत्वात् पाठ परावर्तयति त्रयमेवैति । प्रसादस्य पद्यस्थान्यपाद. दोष दर्शयति उनत्वमात्रञ्चेति । किं पदनैव वैययप्राप्ती वृथात्वविशेषणं पुन- रुक्तमिति। पुनरुक्तदोषीऽनेन प्रदर्शित इति केचितन्न । किं शब्देन भुज- वैयर्यस्य तथाशब्देन उच्छनत्व वैययस्यीक्ती पुनम्त्यमावात् । उच्छूनबमुदिश विधीयमानं वृथात्व कर्मधारयसमासवशात् गुणीलतमत: समासगतमविमृष्टविधे. यांशत्वमेवानेन दर्शितमत एव उच्छ्नत्वमावचेति । बविमृष्टता समुच्चये चकार उक्त इति चक्रवर्तिप्रभृतयस्तन्न । तदा हथात्व न समासे गुणोकायमित्येवलियत न तु वृथात्वस्य विधेयतास्फोरकमीशं लिख्यत । किञ्च कर्मधारये विधेयस्यानु. वाद्य साक्षादचयित्व एवाविमर्शः यथा मोामुद्देश्यायां साक्षादन्वयिनी द्वितीय- स्वस्य परम्परान्वयित्वं त्वनुभवबालान्नाविमृष्टता। यथातिशयसुन्दरौ कालयव अर्वाह अतियित्व विधे यमनुवाद्यायां सुन्दय्या न साक्षान्वितं किन्तु तदन्वित सौन्दर्य एव। मुखरीऽयमुत्तमपण्डित इत्यत्र पागिड त्यान्वितस्य उत्तमव यया वा अमन्द- बलितग्रीवमित्यव अत्रापि हि विधेयममन्द वमनुवाद्य बलितावित वलन एवान्वितं मद्यध विधेयता केनापि नानुभयने तदिहापि उच्छनान्वितीचनवान्वितम्स वृथा. त्वस्य विधेयस्य कथमविमृष्टता । वयन्तु स्वर्गविण्यनेन उच्छनलमेव जयते न तु थोछ्नत्वमतो विलुण्ठनत्थी छनत्वयोः अनन्वयादभवन्मतयोगे दोष एवायं दर्शितः तथात्वविशषितत्व विलुण्डनान्वयासमवादिति ब्रूमः । न च तदा उनत्वमात्र कस्य विधेयस्यानुवाद्यमिति वाच्यम् । उच्छनत्वविशिष्टभुआनुवादिविशेषणस्याप्यनु- वाद्यत्व न विधेयस्य किं पदार्थवथात्वस्यानुवाद्यत्वात् । चकारम्प दोष समुदयमावे मम्वद्यारव विपरीतप्रतीत्वाऽयं दोष इति वाक्यार्थदोष एयायमस्दिन्यत पाह। पवेति । ननु समामे विभकिलोपात् सम्भूयो जारितपदानुपूर्वीपरावृत्त्यसम्भवा- दस्तु समासगतमविमृष्टत्व वाक्ये त्वयमेव न्यकार इति पराबत्त्यान्वयसम्मवादानुपूर्वी- परावृत्ती यत्किञ्चिविलम्बो न दोषावहः । कथमन्यथा शून्यं वामहमियत विधेयस शून्यत्वस्य नि:शेषच्युतचन्द नेत्य व विधेयस्य निर्मुष्टरागत्वस्य चापाचायस्त्रिपुरविनयी- त्यादौ विधेयस्य चापाचार्यत्वस्य कातयं लेवला नीतिरित्यादी विधेयस्य कातयत्वस्थ पूर्वनिर्देश: वदि तु सर्व व दोष इत्युचते। तत्कथमविमृष्टतादोषं परिहरतैव ·सप्तमः उल्लासः। २१८ अपाङ्गसंसर्गि तरङ्गितं दृशो- भवोररालान्तविलासि वेल्लनम् । विमारि रोमाञ्चितकञ्चकं तनो- म्तनोति योऽमौ सुभगे ! तवागतः । पत्र योऽसाविति पदहयमनुवाद्यमानप्रतीतिक, तथाहि प्रक्रान्तप्रमिद्धानुभूतार्थविषयस्तच्छब्दो यच्छब्दो- पादानं नापेक्षते, क्रमेण उदाहरणम्, कातयं केवला नोतिः. शौयं श्वापदचेष्टितम् । पत: मिडिं ममताभ्यामभाभ्यामम्बियेष मः ॥ [प्रका०] इयं गतं मम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । ग्रन्थलताऽलक्षिता जनिरिति पाठरचना कता तस्मात् न्य कार इत्यवानुपूर्वीपरावर्तने पत्किञ्चिविलम्बी न दोषावहः कथमन्यथा स्वरसादेव दोषी दर्शितः । वस्तुसम्त काव्ये एवंविधी वाक्यगताविमृष्टत्वदोषी न परिहार्यः। वाक्यगताविमृष्टत्वमन्यदेवी- दाहायमित्यभिप्रायेणार यथाविति । पपा संसर्गि सम्बईतव दृशी: सरङ्गितं तरङ्गवाचल्यम् पराले कुटिम्म पने विलासि भुवो वेलितञ्च तनी: विस्तारि रीमावरूपं मर्वव्यापकत्वात् कञ्चकञ्च यस्तमीति है सुभगे ! असावागत इत्यन्वयः । अनुवाद्यमाव ति यनन्दसविधिपतित- खादाशब्दस्य युधि योऽसौ विजयाजुने कमाल त्यादी तथैव व्युत्पत्चेरिति भावात् । चनुवाद्यतामावप्रतीतौ च विधेये तच्छदार्थे यत्पदमिदं साकाझं तयोः परस्परंगव परस्पराकांडानिवृत्तेरिति दये न तयोः क्वचित् परस्परान्वयसाकाइन्व' कचित्त नेनि विचार प्रतते यच्छन्दस्य यच्छब्दसाकाइत्वमवेति बोधयितुमाह । तथाहौति। तव तदस्य यच्छनिराकाइत्वमादी दर्शयति प्रक्रान्त ति । कातर्थमिति । केवला नीति: कातर्यमित्यन्वयः। चपल एव चापल इति साय उभाभ्यां नौतिशौर्याभ्याम् । पव प्रक्रान्ती रघु: संहतस्यार्थः । इयं गतमिति व सा प्रसिद्धा करीत्यर्थः ।

·२२० काव्यप्रकाश ॥ कला च सा कान्तिमती कलावत- स्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी। [ प्रसि.] उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती। क्रूरेण दारुणतया सहसैव दग्धा धूमान्धितेन दहनेन, न वीक्षिताऽसि ॥ [अनु॰] यच्छब्दस्तूनरवाक्यानुगतत्वेनोपात्तः सामर्थ्यात् पूर्ववाक्या- नुगतस्य तच्छब्दस्योपादानं नापेक्षते, यथा साधु चन्द्रमसि पुष्करः कृतं मौलितं यदभिरामताधिके । उद्यता जयिनि कामिनौमुखे तेन साहसमनुष्ठितं पुनः ॥ प्रागुपात्तस्तु यच्छब्दस्तच्छब्दोपादानं विना साकाक्षः, उत्कम्पिनौति । वासवदत्तया निगडितां सागरिकामैन्द्रजालिकदर्शितपुरदाइदग्धत्व- भमैण शोचयती वत्सराजस्य पतेः उक्तिरियम्। है सागरिक ! करेण दहनेन दारुणतया सहसैव त्व दग्धा पुनराह धूमति वीक्षणे त्वौटशी सुन्दरी त्व न दग्धास्या इति भावः । वह्निदर्शनाइयेन तत्कालीनावस्थां सम्भाव्याह । उत्कम्पिनीति। उत्कम्पवती भयेन परिस्वलितोऽ'शकस्यान्ती यस्याः साहशी ते मया पूर्वानुभूने लीचने वङ्गिदर्शनादिधुर कातरे प्रतिदिशं चिपन्ती। इत्यनुभूतार्थकम्। इत्थं तच्छब्दस्य यच्छन्दनिराकाइत्व दर्शयित्वा यच्छन्दस्थापि तछन्दनिरा- कात्विं दर्शयति य छन्दस्त्विति वाक्यगतत्वमेव स्यादिति व्यायान् पाठः । कचि- बाक्यानुगतेति पाठस्तत्र च उकारवान् नकार एव न तु रेफमू णकार रत्यवधेयम्। साधु चन्द्रमसौति। चन्द्रमसि सति पुष्करैः पीः साधु कृतं कुत रत्याह मिलितमिति । अभिरामताधिके तस्मिन् सति यन्मिलित सङ्कुचितं जयिनि चन्द्र- नयनशीले कामिनीमुखे सति उद्यता तेन चन्द्रेण पुन: साहसमनुष्ठितम् । यदिति तत्पदनिराकासम् । प्रतते तनीति योऽसावित्यवादःशब्दसनिहिती यशब्दः साकाइ एवेति साधयितुमाह। प्रव ·सप्तमः उसासः। २२१ यथा, अत्रैव श्लोके आद्यपादयोव्यत्यासे, इयोरुपादाने तु निरकाइव प्रसिद्धम्। अनुपादानेऽपि सामर्थ्यात् कचिद इय- मपि गम्यते, यथा, ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञाम्, जानन्ति ते किमपि, तान् प्रति नैष यत्नः । उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा कालो ह्ययं निरवधिविपुला च पृथ्वी ॥ अत्र य उत्पत्स्यते. तं प्रतीति । एवञ्च तच्छष्टानुपादा. नेऽत्र माकासत्वम् । न चामाविति तब्दार्थमाह, असौ मरुञ्चम्बितचारुकेमरः प्रमत्रतागधिपमण्डलाग्रणीः । वियुक्तरामातुरदृष्टिवीक्षितो वसन्तकालो हनुमानिवागतः ॥ अत्र हि न तच्छब्दार्थप्रतीतिः, प्रतीती वा, है प्रागुपात स्तिति। पूर्ववाकीपात्त इत्यर्थः । व्यत्यास इति मिलितं यदभिराम- नाधिके माधु चन्द्रमसि पुष्कन: कृतमित्यवं विपर्याय इत्यर्थः । अत्र हि तत्मा कृतमिन्य नावेवाकाङ्गानिवृत्ति: । उभोपादानानुपादानयोरे कर्मवीदाहरणमाह । ये नामति । नीम्माकमिह मालतीमाधव नाटके नाम सम्भावनायां ये चि- दवज्ञां प्रथयन्ति ते किमपि बाविषयं जानन्ति प्रवज्ञाहतीरमहत्वेन बुद्धा विषय- त्वादिति भावः। अतम्नान् प्रत्येष नाटकविषयीन यवः। तहि के प्रत्येप यव इत्यवाह उत्पत्यत इति । अम्तीत्यनन्तरं वाकारोन्याहाय्य: तथाच मम समानधर्मा एतनाटकरमावदक: कोऽपि उत्पम्यते अस्ति वा तं प्रत्यष यव इत्यर्थः । नन्दियता कालनानुत्पनी न उत्यस्यत एव उत्पनी वा मृतः स्थादित्यत पाह कालो ह्ययमिति । अव पूर्वार्द्ध योरुपादानं पराडे तु इयोरनुपादानं वितणीति । पति। इत्य प्राग्वायीपात्तस्य यच्छब्दस्य तब्दसाकाइत्व व्यवस्थाप्य प्रकृतेऽपि साकाङ्गत्वमिति दर्शयति एवञ्चति । प्रति। तनोति योसावित्यवे नन्वदःशष्द नैव तदाकाकानिहात्ति: स्यात् इत्यत आपाततोऽदः शब्दस्य तचन्दसमानार्थतां निरस्य नि न ति। पसी ममदिति। दृश्यमानो बसन्तकाल व्यर्थ:

·२२२ काव्यप्रकाश ! करवालकरालदोःसहायो युधि योऽसौ विजयार्जुनैकमल्लः । यदि भूपतिना स तत्र कार्ये विनियुज्येत ततः कृतं कृतं स्यात् । अत्र स इत्यस्यानर्थख्यं स्यात्। अथ योऽविकल्पमिदमर्थमण्डलं पश्यतीश ! निखिलं भवपुः । प्रात्मपक्षपरिपूरिते जगत्यस्य नित्यसुखिनः कुतो भयम् ॥ इतौदंशब्दवददःशब्दस्तच्छब्दार्थमभिधत्ते इति। उच्यते, तहि अत्रैव वाक्यान्तरे उपादानमर्हति न तत्रैव, यच्छब्दस्य हि निकटे स्थितः प्रसिद्धि परामृशति, यथा, शटा। पागतः । तदीयपुष्यादिदृश्यमानत्वतदृश्यमानत्वाध्यासः । कीदृशी हनुमानिव इयो- विशेषणमाह मरुता वायुना चुम्बित: स्पृष्टचारुः केशरः पुत्रागी यव पचे केशरः तथा प्रसन्नी यस्तारापतिमगइलचन्द्रविम्बः स एवाग्रणी: प्रधान यव तादृशः पचे तारापतिः सुग्रीवम्त म्य मण्डलं मना तदग्रणीस्तत्प्रधानम् । तथा वियुक्तया रामया चातुरदृश्या वीक्षित: पक्षे वियु केन रामण। श्रवति । यद्यद:शब्दस्तछब्दसमा- नार्थः स्यात्तदाऽवापि प्रतीति: स्यादित्यर्थः । ननु अव स सत्यर्थऽसावित्य स्वित्यवाह प्रतीती वेति। करवालति। योऽसौ कर्ण: विजयार्जुनस्य विजयापरनामोऽर्जुनस्य युधि एकमल्लः प्रतिहन्दी स यदि भूपतिना दुर्योधनेन तव मैनापत्य कार्ये विनियुज्येत ततः कृतं कृतं स्यामिद्ध' स्थादित्यर्थः । कार्तवीर्यार्जुनव्याहत्तये विजयति । पत्र ति। पानर्थका पौनरुत्य तथाचादःशब्दी न तच्छन्दसमानार्थ इत्युक्तम्। नन्वत तच्छन्दसमानार्थकत्वाभावेऽपि तनीति योऽसावित्यव तच्छदार्थकः स्थावाना- र्यकत्वादिदंशब्दवदित्याशङ्कते। पथ योऽविकल्पमिति भयप्रदर्शकमीश्वरं प्रति तददैतदर्शिन उक्तिरियम्। है ईश ! इदं निखिलमर्थमण्ड पदार्थसमूहम् योऽविकल्पं नि:संशयं भवदपु र्भवदभिन्न पश्यति अस्य नित्यमे मुखिनी भवत्- खरूपेणात्मपक्षेणैव परिपूरिते जगति कुती जनाइयमित्यर्थः । पव पस्येति तस्येत्यर्थे । तथा च तत्समानार्थस्यादःशब्दस्थापि तथात्वमित्या। इर्दशब्दवदिति । तहाँति वाक्यान्तरपि यच्छन्दतो व्यवधानेनेति बोध्यम् । अन्यथा तनोति योऽसावित्यवापि यस्तनीत्यसावागत इति वस्वन्तरे एवीपत्तित्वादिष्टा- ·सप्तमः उमासः । ३२३ यत्तदूर्जितमत्युग्रं क्षात्र तेजोऽस्य भूपतेः । दोव्यताक्षेस्तदानेन नूनं तदपि हारितम् ॥ इत्यत्र तच्छब्दः । ननु कथं. कल्याणानां त्वममि महमा भाजनं विश्वमूर्ते ! धुयां लक्ष्मीमथ मयि भृशं धेहि देव ! प्रसौद । यद्यत्या प्रतिजहि जगनाथ ! नम्रस्य यम्मे भद्र भद्र वितर भगवन् ! भूयसे मङ्गलाय । अत्र यद्यदित्य वा सम्म इन्य माम्। उच्यते, यद्यदिति येन केनचिद्रूपेण स्थितं मर्वात्मकं वस्तु प्राक्षिप्तं, तथाभूतमव तच्छब्दन परामृश्यते । यथावा, पत्तिसम्भवात् तदेव व्यक्तीकरोति यच्छन्दम्य हौति निकटस्थितत्व' वाक्यान्तरस्थत्वम- किञ्चित्करमिति भावः । यत्तदिति। युधिष्ठिरं निन्दती भीमम्योतिरियम् । अस्य नृपते युधिष्ठिरम्ब यत्तत् प्रसिद्ध चावर्जितम् उहतमय तजस्तदा सभायामःदीव्यताऽनेन नूनं सदपि हारितं न तु लेवलं रानधनादिकमिन्यपरथैः । इत्यत्र यथा यछन्दम्य निकटस्थितस्तच्छन्दः प्रसिद्ध पगशनि तथा तन्निकटस्थाऽद:शब्दोऽपीत्यर्थः । एवञ्च तनोति योऽसावित्यव विधेयाविमर्श एवेति माधितम् । ननु प्रागुपात्तस्य यन्नब्दस्य तब्दसाकारत्वं यमब्दममसातचब्द नव सदाकाका नित्तिांच्या तथा च वौभितय छब्दस्थ ने कथमकतच्छब्द नाकाडा. नित्तिरित्याशते । ननु कथमिति। ननु कथं कल्याणाना मित्यत्र यद्यदित्यु का तन्मे इत्यु नमित्य ग्रेऽन्वयः नटस्य नमः लते मूर्य वरप्रार्थनमिदम्। हे विश्वमूर्त ! मध्ये ! त्व कल्याणानां मङ्गलाना महसा तजमां भाजनमधिकरणमसि । पथ प्रणामानन्दरं मयि धुर्यां नृत्यभावकमां लौं हि अपंय हे देव ! प्रसौद है जगन्नाथ ! नमस्य मम यद्यत् पापं तत् प्रति- जहि नाशय भूयसे बहुलाय मझग्लाय भद्रमुत्तमं यथा स्यात्तथा भद्र मङ्गबहन- भूतमभीष्टं वितरित्यर्थः । समाधत्ते उच्यत इति सर्वात्मकमित्य नेन सर्वसाधारणकेन ·२२४ काव्यप्रकाशे कि लोभेन विलचितः स भरतो येनैतदेवं कृतम् मात्रा, स्त्रौलघुतां गता किमथवा मातैव मे मध्यमा। मिथ्य तन्मम चिन्तितं हितयमप्या-नुजोऽसौ, गुरु- र्माता तातकलनमित्यनुचितं मन्ये विधाता कृतम् ॥ अनायस्येति तातस्य ति च वायं, नत्वनयोः समासे गुणीभावः कार्य:, एवं समासान्तरेषु अपि उदाहार्यम् । विरु- इमतिकृयथा, पापवरूपेण यद्यदिस्य नेमाक्षिप्तमिति दर्शितम् । तथाभूतमिति तेनैव कंपेण परामश्चत इत्यर्थः। तथा नात्र वौमित यत्पदन सामान्यरूपेणीपस्थानाञ्चेनैव रूपेण एक सत्यदे- मापि परामशसम्भव इत्युतम् । यदि तु वौप्सितयत्पदन तत्तदूपेण प्रत्ये कव्यनयुप- स्थापने वक्तस्तात्पर्य तदा एकत पदेन तत्तद्रूपेण बोधधितुमसामर्थ्यात् सत्पदेऽपि वीप्सत्यभिप्राय:। सथाच यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा इत्यव स स भूमिपाल इति यां यां प्रिया मैक्षत कातरक्षी सा सा हिया नभमुखो बभूव इत्यत्र सा सेति च तत्पदवीप्सोपपत्तिः । नन्वंकवाक्यस्थस्यै वादःशब्दस्य प्रसिद्धिपरामर्शकत्वयत्पद- सानिध्य प्रयोजक युधि योऽसावियत्र तथादर्शनात् सनीति योऽसावित्य तु वाक्यभेदान्न तथेत्यत उदाहरणान्तरमाह । यथा कि लोभेनेति। रामं वने प्रेरयितु पित्रा भाज्ञातमिति श्रुत्वा लक्षण- स्थीतिरियम्। येन भरतेन मात्रा हारीकृतया एतद्रामवनप्रेरणरूपं कर्म एवं तात- प्रतिज्ञानेन कृतं स भरतः किं लोभन विलडित इत्यन्वयः । अथवा मम मध्यमा माता केकय व स्त्रीखभावलतां गता पुनराह एतन्मम दितयं चिन्तितमपि भिवावं हेतुमाह। पायेति । पार्थस्य रामचन्द्रस्यानुजोऽसौ भरत: अती गुरुमहान नाकार्य- कारी तथा च तादृशः कथमकार्यकत्ता स्थादित्यर्थः । एवं माता मध्यमा तातस्य दशरथस्य कलव तत्कल वस्या कार्यमसम्भाव्यमेवेत्यर्थः। तदिदमकार्य कैन कत- मित्यवाह इत्यनुचित मिति इदमनुचितमित्यर्थः । पति। पायंतातया: सम्बन्धादेवास्थीत मिथ्यात्व सिद्धाति सच सम्बन्धः समासवशात् षष्या साक्षादप्रत्याय्यत्वं न गुणीभूत इत्यर्थः । न चार्थसम्बन्धिलक्षणया लुक्षषष्ट्य नुसन्धानात् वा मम्बन्धप्रतीतो कथं गुणीभाव इति वाच्यम् । इत्य सम्बन्धीप- ·सप्तमः उल्लासः। २२५ श्रितक्षमा रक्तभुवः शिवालिङ्गितमूर्तयः । विग्रहक्षपणेनाद्य शरते ते गतासुखाः ॥ अत्र क्षमादिगुणयुक्ताः 'मुखमामत इति विवक्षित हता इति विरुद्धा प्रतीतिः । स्थितावप्यमावनुजः श्राग्राम्ये त्ये वरूपाया: मम्ब मम्य विधेयतायाः अनभवेन विषयी करणात् तथा निर्देश प्राय-न जगात्तयैव विधेयतातगाहनात् तात कलवमिन्यात तु विधेयानरम्यन । न च वाका गगन ५५: ५ कथं ममामगताविमष्ट विधे यांशप्रदर्शन मिद कतमिति नाम । एकवाकानापरसमामपदव्यमनामिष्ट विधेयांशइयम्य वाकागतत्वात् । न च अमावा यानी माता च नानक नवमिति वाक्य इयमेव ताकथमनयोंरकवाकाता येन दषय व्यक्तिक्ष्यम्य एकवाकागामितया प्रकतीदाहरणतासमार्थेति वाच्यम् । एकवाकनिदिष्टम्य किलोमियालय तनन सदाक्य इयनिर्देशादेकवाक्यत्वानपायात । सिंहगहावलोकनन्याय न पन: ममामगता विमर्श प्रदर्शनं कृतमिति चक्रवर्तिप्रभ तयः । एवं ममामान्दगेऽपीति। समामान्तरे पदद्दयगतत्व नेत्यर्थः । समासान्तरीय कपादवाकागतत्वामभवात् । अमोघवा धनुषा विमचन्न शका कार्य सतकार राम इत्यत्र कर्मधारय विधेययोरमोघवाशक्य- वीरविमर्शाधाकागामिता। वाकागतं विम्मतिक्रत्त्वमाह । श्रितक्षमा इति। ते कौरवा विग्रहम्य युडम्य क्षपणन त्यागेन अद्य गता सुरवा गतदुग्वा: शेरने कीदृशाः श्रितक्षान्तय: अनुराभलीका: शिवन मङ्गलनानिङ्गित- मुर्तयः । पव विग्रहादिपदाथानामनौचित्याभावेऽपि पदार्थान्तगान्वयवशात् प्रति- पाद्यानां कौरवाणामपकर्षप्रतोतिः । तथाहि श्रितभूतला: रक्त शोणितं भुवि येषां ते तथा शिवाभिगलिङ्गिता मृतियेषां ते तथा विग्रहस्थ शरीरस्य त्यागेन शरने भवीति शेषः। पामशरीरयोर्विशिष्टयोले इत्यनेनीपादानं वियहन्याग पात्मनः भुवि शयनञ्च शरीरस्येति बोध्यम् । तथागता श्रमव: प्राणा: खानौन्द्रियाणि च येषां ते तथा न च अत्र शिवा पदार्थानोचित्यादनचितार्थत मिति वाच्यम् । वाचकस्य शिवपदस्यानुचितार्थत्वाभावात ममिमाहच म्यादेव भगालीव्यधनात् न च प्रमाला नौलत्वमिति वाच्यम्। अमङ्गलस्य पिटवसतिपदार्थस्य शश्मानस्य वार पदार्था- मालवाभावात् ।

·२२६ काव्यप्रकाश पदैकदेशे यथासम्भवं क्रमेण उदाहरणम्, अलमतिचपलत्वात् खममायोपमत्वात् परिणतिविरसत्वात् सङ्गमैनाङ्गनायाः । इति यदि शतकत्वस्तत्त्वमालोचयाम- स्तदपि न हरिणाक्षी विस्मरत्यन्तरात्मा ॥ अव त्वादिति । यथा वा, सगच्छ मित्र कुरु देवकार्यमर्थोऽयमर्थान्तरलभ्य एव । अपेक्षते प्रत्ययमङ्गलब्धा वीजाङ्करः प्रागुदयादिवाम्भः । अत्र छैन । इति कट। यश्चाप्सरोविभ्रममण्डनानां सम्यादयित्रीं शिखरैर्बिभर्ति । वलाहकच्छेदविभक्तरागाम् अकालसन्ध्यामिव धातुमत्ताम् ॥ फ्दस्यांशऽपि केचनत्य तस्थीदाहरणं दातुमाह पदैकदेश इति। पदैकदेशे श्रुतिकटलमाह अलमतीति। अङ्गनायाः सङ्गमे मालं व्यर्थं तव हेतूमाह पति- चपले इति। चपलत्व क्षणिकत्व' सप्रमायीपमत्वम् । इतितत्व यदि शतकत्व: बालोचयाम इत्यन्वयः । तदपि तथापि प्रत्ययमावांशकटुत्वादव पदैकदेशता भनेक- पदैकदेश कटुत्वाचाव अतिकटुता एकवर्णकटोरदोषत्वात् एवं सोऽध्य र इत्यस्य पादत्रयेऽपि बोध्यम्। ननु शङ्कार परुषवर्णानां तहोधकं समस्तवाक्यपतितत्वात् प्रतिकृलवर्मदोषीदाहरणमेवेदं युक्तमित्यात उदाहरणान्तरमाइ। यथावेति । महेशस्य समाधिमगार्थ कामं प्रेरयत इन्द्रस्यीतिरियम्। सिद्धा महेशसमाधिभङ्गरूपायै समाधिभग एव किमर्थमित्यवाह पर्थोऽयमिति पयं तारक. हन्तृमेनान्य त्पादनरूपोऽर्थः अर्थान्तरस्य शब्द न निर्देशः । अनुचितस्य महेशकटं क. पार्वतोमरस्य लभ्य एवेत्यर्थ: पतः समाधिभङ्ग नैव तमिहातौति भावः । कैचित्तु पन्तरपदमप्यनन्तरार्थक' तथाच धर्मार्थकाममोक्षगणनेऽर्थानन्तरगषितम्य कामस्य लभ्य एवेत्यर्थः इत्याहुः। सोऽर्थः पङ्गलधा खसत्ताला स्वां प्रत्यय कारणमपेच र त्वयवायमर्थः साधयितुं शक्य इत्यर्थः। बीजारी बीजप्रभवोऽपुर: खोदयात् प्रागम्भो यथापेक्षते इत्यर्थः । जलानपेचभौमाहरव्यावृत्तये बौनेति । अति। सिद्धिपदाङ्गलभिपदयोः प्रत्ययभूतां चतुर्थी विज्ञाय प्रत्येकदेशी- ·सप्तमः उमासः। २२७ अत्र मत्ताशब्दः क्षोवाथै निहतार्थः । पादावञ्चनपुञ्चलिप्तवपुषां श्वासानिलोझासित- प्रोत्सर्परिहानलेन च ततः सन्तापितानां दृशाम् । मम्प्रत्ये व निषेकमश्रुपयसा देवस्य चेतोभुवो भलोनामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरङ्गेक्षणा ॥ पत्र दृशामिति बहुवचनं निरर्थक, कुरङ्ग क्षणाया एकस्या एव उपादानात्, न चालसवलितेत्यादिवत् व्यापारभेदाइहुत्वं, व्यापाराणामनुपात्तत्वात्, न न व्यापारऽत्र दृक्शब्दो वर्तते । अवैव 'कुरुते' इत्यात्मनपदमप्यनर्थकम्. प्रधानक्रियाफलस्य कतमम्बन्ध कर्मभिप्रायक्रियाफलाभावात् । कारभाकारी श्रूतिकटू इत्यर्थः । प्रत्ययमुत्तमं त्वामिति कुमारसम्भव पाठरचनया एष दाष: परिवतः। पादैकदेश निहतार्थमाह यशासर इति यः पर्वत: शिखरैः धातुमत्ता धातु विभर्ति कौशी अमरसा विधमाय विलासाय यानि मण्डनानि भूषणानि तेषां निष्पादिका कालसन्ध्या चिवमेघाछन तयाऽसध्यापि सन्ध्या तामिव कौशी वस्लाहकस्य मेघस्य छेदन खण्डन विभक्ती नानाकारोकती रागो वर्णभेदी यत ताशौम्। अति धातुमत्ताशब्दस्य मतुबादिप्रत्ययइयरूप एकदेशी मत्ता। पदैकदेशे निरर्षकमाह। पादाविति। मदतौं काश्चिद्दर्शयत उकिरियम् । कुरा क्षणाऽपयसा दृशां निषेकं सम्पत्येव कुरुते अन्यदातु नैव रुदती दृष्टे त्यर्थः । कीदृशीना दृशा आदावजन- पुअलिप्तवपुषां ततश्च नासामिलैः उल्लासितन प्रोत्सर्पता विरहानन्लेन मन्तापितानां सर्वाङ्गतापे दृशामपि तमत्वात् । पत्रोत्प्रेक्ष्यते देवस्येति चतीभुवी देवस्य भल्लौसंज्ञक- वाणविशेषाणां धारा माहेतु पानकर्म पानीयदकमेव कामं यथेष्टम् कुमते तदीय. शां कामवाणकार्यकारिवादियमन्प्रेक्षा पानकर्मण्यपि प्रथममकारकतावनेन लप: भस्त्रावासरूपानिलेः उल्लामिसेन प्रीतसर्पता विरहतलमाननन मन्नापश्च । पवेति बहुवचनत्व मानर्थ कमित्यर्थः । षष्ठीत्वन तु मम्बन्धबोधकत्वमम्वे वेति बोध्यम् । मचेति दृग्गीख कबहुत्वाभावेऽपि वनोपालतहमापारम्पतिशेषणबाहुल्या. विशिष्टबाहुल्यमित्यर्थः। व्यापार जति अव दृक्शन्दे व्यापारलसणापि नेत्यर्थः ।

·२२८ काव्यप्रकाश चापाचार्य स्त्रिपुरविजयो, कार्तिकेयो विजेयः, शस्त्रव्यस्तः सदनमुदधिभूरियं हन्तकारः । अस्त्य वैतत्, किमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधाम् बद्धस्पईस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥ अत्र विजय इति कृत्यप्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थे ऽवाचकः । भावः। जापाराणामअनलपासम्मवादिति व्यर्थमित्यात्मनेपदत्व नेत्यर्थः । वर्ग मानत्वेन तु वर्तमानकालस्य बोधकत्वमम्वेवति बाध्य वैययं घटयर्यात प्रधानेति प्रधानस्य क्रियाफलस्वत्ययः । क्रियायावकत्वं न प्राधान्यासम्भवात् तच्च फलमश्रुनिषक- करगा स्य उई ध्यरूपं प्रधानं नात्य व दृम्तिमितत्वन्तु अनुद्द श्यं कर्तुनिष्ठञ्च पान. कर्म करणम्य तु धारात क्षणमुद्देश्य त्वात् प्रधान कटं निष्ठम्। कवभिप्राय इति कवभिप्राय कियाफल इति पाणिनिसूत्र कतारमभिप्रति प्राप्रीतीति व्य त्याच्या कनिष्ठ क्रियाफ न इति तदर्थः । अत्र तु कुरङ्ग क्षणायो का तदभावादित्यर्थः । पादपूरणमात्र प्रयोजनमिति निरर्थक लक्षण कृतं तव पादपूरणपदस्य छन्दीमङ्ग- वारण प्रयोजन कतया व्याख्यातत्वादव बहुवचनात्मनेपदयी: पादपुरणार्थवाभावेऽपि निरर्थकता। न च दृशामित्यत्र दृशारिति करणेऽपि छन्दसी भङ्गाभावेन कथं सर्दाप प्रयोजनमिति वाच्यम् । सन्तापितानामित्यत्र तहिशेषणे तङ्गवारणार्थत्वात् सन्ता- पितयोः इति करण ताङ्गात् यहा त व पादपूरणातिरिक्रप्रयोजनराहित्यमर्थः । तथा चाव निष्प यी जनत्वेऽपि तदस्त्व व । पदै कदशगतमवाचक माह । चापाचार्य इति। दिग्विजये जामदग्न्य प्रति रावणस्यीक्तिरियम् । विपुर- विजयी विलक्षणधनु:शिक्षया विपुरजेता महशस्तव चापाचाय: ममापि जेता कात. वीर्य स्वया विजयो विजितः शम्ब व्यस्त उदधिस्तव सदन निवासस्थानं कश्यपाय पृथिवौं दत्त्वा शस्वभौषितात् समुद्राद् गृहौतस्थानत्वात् भरियं हन्तकारीऽतिथी कश्यप- मुनी दत्त्वा हन्तकारम्यातिथिदानमन्त्रत्व न तत्सम्बन्धादव देया भरव तत्पदेन लक्षिता तवोत्कर्ष हंतुभूतमेतच्चतुष्ट यमस्त्य व किन्लित्यर्थ किमुशब्द: किन्तु रेणुकाया नव मातुः कण्ठबाधां कण्ठ छेदं कृतवता तव परशुना सह बस्यो मम चन्द्रहास: बड़ी लजा कार्यकारिणा म्पानीचित्यात् । पति । षवाचक इति न च लक्षणा घस्तु इति वाच्यम्। प्रनिर्दिष्ट कालकाः ·सप्तमः उल्लासः । २२८ अतिपलवमतिपरिमितवणं लघुतरमुदाहरति शठः । परमार्थतः स हृदयं वहति पुन: कालकूटटितमिव ॥ [ब्रीड़ा०] पत्र पेलवशब्दः । यः पृयते सुरमरिन्मुखतीर्थसार्थ- मानेन शास्त्रपरिशोलनकोलनेन । सौजन्यमान्यनिरूजितमूर्जितानाम् मोऽयं हशोः पतति कस्यचिदव पुसः ॥ [जुगु.] अत्र पृयशब्दः ।। प्रत्ययाम्तिाप का भवतीनि लाकरगीत म्याद शक्तिमम गोजस्य सत्वन वाचकत्वादेव न च ताहव्याकरण | मुशासनमत्त्वं न कथमतीतकाल शकिनास्नि पनि वायम्। व कालिक क्रियार्थधातुभ्य एव तादृशा: प्रत्यया भवतीय व तदर्थात् न त चय एव कालाम्नेषामधः श्रत एवातीतार्थ कवाभावपि तदर्थे तस्य साधुत्व न न च्युतसंस्कृतित्वम् । न चाव प्रत्ययेक देशरूपस्थावाचकत्वादिवानुनाथत इत्याप्यामने पदस्य प्रत्ययस्य व्युतम कृतित्वात् पदै कदशदोषवीचिता न तु पददीषतति वाच्यम् । विशेषार्थ कंधाविशेष शिक्षा नैव तथा न प्रक्रतिप्रत्ययात्मकपददीषत्वम्यैव तव न्याय्य- त्वात्। पदक देश वाडामोन्नत्वमाह । पतिपिल मिति। पेल कवलं लघुतरं शौनतरं स शठन्तु परमाती इदय कालकूटर्घाटतमिव बहतीयन्वयः । पति। पाद्यत्रमादयस्थापन पदपर्व न मुष्क वीध कवावाड़ाजनकत्वम् । पदैकदेश मुगुप्साशीलत्वमाह । यः पूयत इत्यादि। सोऽयं जनः कस्यचिदैन अर्थात् पुण्यवती दृशो: पति न न सर्वस्य । यो हि जन: सरसरित्प्रभृतितीर्थममूहबानन पून पृती भवति भास्त्राणां धर्मशास्त्राण परिशीलनस्त्र व्यवसायस्य कोलममाभ्यामन साजन्यस्य पज्य तात्म कमान्धस्य च निज म य नाशः तया अजितानाम् जलानाम-यूर्जित बरूखदपः । पति पूर्य कदः। पदैकदेशेऽमङ्गलानौलत्वमाह। २० ·२३० काव्यप्रकाश विनयप्रणयैककेतनं सततं योऽभवदङ्ग ! तादृशः । कथमद्य स तत्त्वदीक्षतां तदभिप्रेतपदं समागतः ॥ [ अमङ्ग ८ अत्र प्रतशब्दः। कस्मिन् कर्मणि सामर्थ्यमस्य नोत्तपतेतराम् । अयं साधुचरस्तस्मादञ्जलिबध्यतामिह ॥ अत्र किं पूर्व माधुरुत साधुषु चरतौति सन्देहः । किमुच्यतेऽस्य भूपालमौलिमालामहामणेः । सुदुर्लभं वचोवाणैस्तेजो यस्य विभाव्यते ॥ [नया०] अत्र वचःशब्देन गौःशब्दो लक्ष्यते। अत्र खलु न केवलं विमति। अङ्ग। सम्बोधने । यस्तादृश: प्रसिद्धः विमयस्य वामतरूपमणयम्य च सततमेककेतनमकायोऽभवत्कथं मम्भमे स जनोऽव तत्त्वदीक्षतां तात्त्विक व्रतित्व समागतः कीदृश तस्यैवाभिप्रेत वाञ्छित पदं व्यवसायम्। पदैकदेशसन्दिग्धत्त्व- माह। कस्मिन्निति अस्य जनस्य सामर्थ्य कम्मिन् कर्मणि नीत्तपते नीबुध्यते तस्मादयं साधुचर इह जनेऽञ्जलि ध्यताम् । प्रवेति। भूतपूर्ववत्तेरवाडिति चरट्प्रत्ययश्वरधातु बैंति सन्देह इत्यर्थः । पदैकदेशे नेयार्थत्वमाह । किमुच्यत इति । नृपाणां मौलिस्थाया मालाया महामणिभूतस्यास्य किं चरितमुच्यते न किमपि वाग्गीचरमित्यर्थः । यस्थ तेजी वचीवाणे गौवाणैरपि सदुर्लभमित्यर्थः । न च गौःशब्दार्थवाणरित्यथात् रेफहयवदभ्रमरशम्दार्थत्व न भमरस्य हिरफशब्दार्थवत् परन्तु तत्र कढिरव तु न रूढ़िः न वा प्रयोजममिति मेयार्थता इयमेव लचितलक्षणोच्यते। केचित्तु गौःशब्द एव लक्षणा तस्य च खार्थे लक्षणा इत्यमव लचितलनणारीतिमाहम्तव । लक्षितगीःशब्दस्यान्वयबीधापत्तेस्तदीय- म्वार्थ लक्षणानुपपत्तेश्च । म च कथमवेशलक्षणा गी:शब्दार्थस्य वाक्यस्य बच:- शब्दं न शक्य व उपस्थापनसम्भवादिति वाच्यम्। गौ:पदपरिहत्या पदान्तरण पति।

·सप्तमः उल्लासः। २३१ पूर्वपदं. यावदुत्तरपदमपि पर्यायपरिवर्त्तनं न क्षमते। जल- ध्यादावुत्तरपदमेव, वड़वानलादौ पूर्वपदमेव । एवञ्च तदर्थोपस्थापने वाण पदममभिव्याहारस्य प्रतिबन्धकत्वात् प्रतम्तमय गी:पदार्थत्व - नैवीपस्थापकता तथावं तु लक्षणव । अथ विधामत्यत्व विणापदशन्द क देशपद- शब्दापरिहत्त्या धामपदं विश्णुशब्दममभिव्याहारात् स्थानत्वं न कपण स्थानावाचकम् । अतोऽव तचापि पदशब्दार्थ न लाँचतलगाया कथं तव वाचकतति चेन्न। पदशब्दार्थच न तब बोधक सम्बन्धित दवाभावेन सम्बन्धाकाला- शून्यत्वं न तदर्थ पाका श्राको शव नापस्थित इव विगोर नन्वगात् स्थान नीप- स्थित तु घम्य विक्रमस्य विगकमणीयस्थाने तव साकाइ न भवत्वं व विwit- रन्वय इति न तव पदशब्दार्थवन लक्षणा। प्रगत गौशदायव नीपस्थापितम्य वाक्यस्य वाण कार्यकारित्वाभवत्य व वाण पदार्थे माकाइतयाऽभेदान्वयबोधः । सर्वव पूर्वपदस्य परिवत्यक्षमत्व लक्षितलक्षणा नेयार्थी परपदस्थ परिवत्यक्षमत्वे त प्रायशीऽवाचकतेति बोध्यम् । न च वचःशब्दस्य वाक्ये क्तिमत्त्वेन शक्तिभमा- भावेऽपि पप्रतिबद्धशक्तिभमस्यैव वाचकलक्षणे प्रवशितत्वादवावाचकतैव स्यात्र लक्षणा अप्रतिबद्धत्वाप्रवेशे विदधदित्यस्यावाचकतानुपपवेरिति वाच्यम्। गौर्वाण- शब्द एवं शनिग्राहक कोषग्राहितशतिकले न वाणपदपूर्ववर्तिनि वच:शब्दामोरेवान- पस्थित्या भमीनयनाभावात् विददित्यव तु धाधातुग्रहीता तिरुपतिष्ठत एव व्युपसर्गेण तु तदन्वयबोधस्यैव प्रतिबन्धः । न च समासपदैकदेशत्वाविषेऽपि वचीवाणरित्यव पदैकदंशदोषता विष्णुधामन्यव वाक्यदोषता कुत इति वाच्यम् । नव तद्दीषवत् पदान्तरसाहचर्य्यात्। उत्तरपदमपौति । तेन गौ:शर इत्यपि न भवति वचःशर इति तु न मुतराम् । उत्तरपदमवेति। पर्यायपरिवर्तनं न चमत इत्यान्वयः । বুঝায়? तेन जलाशय इत्यादिपदाजलाधिकरणत्व नैव बीधी न समुद्रत्वे नेति बोध्यम्। जलधिपदमा उपसर्गविशिष्ट जलनिधिपरमेवेति बोध्यम् । पूर्वपदमवेति तेमावानल ति न तहाचकम् । ननु पप्रयुक्तत्वासमर्थवावाचकत्व- भयार्थवरूपा दोषाः शक्यतावच्छे करूपेण बोधयितुमसमर्थत्व न एकरूपेणेव सरल- यितु शक्यास्तत्कय मेष पृथग्भावेन प्रदर्शनमित्यत आह ।

·२३२ काव्यप्रकाशे यद्यपि असमर्थस्यैव अप्रयुक्तादयः केचन भेदाः तथापि अन्येरलङ्कारकारैविभागेन दर्शिता इति, भेदप्रदर्शनेनोदाहर्तव्या इति च विभज्योताः । प्रतिकूलवर्णमुपहत- लुप्तविसर्ग विसन्धि हतवृत्तम् । न्यूनाधिककथितपदम् पतत्प्रकर्ष समाप्तपुनरात्तम् ॥ ५ ॥ अन्तिरैकवाचकम् अभवन्मतयोगमनभिहितवाच्यम् । अपदस्थपदसमास सङ्कीर्ण गर्भितं प्रसिद्दिहतम् ॥ ६ ॥ भग्नप्रक्रममक्रमम् अमतपरार्थं च वाक्यमेव तथा । यद्यपीति । वाक्यमारदीषानाह। प्रतिक्लति । उपहतविसर्ग लुधविसर्गच ति दीषयम् । न्यूमपदमधिक पदे कथितपदा ति दोषवयम् । अपदस्थपदमपदस्थसमासचे ति दोषडयम् । तहिपरीत- तत्त्वमवेति। तब सविरोधिगुणव्यञ्जकवर्णत्वमित्यर्थः । वर्षपदश्चात समासस्याप्युपल- चणं तेन प्रकतरसविरोधिगणव्यञ्जकसमासोऽपि प्रतिक्लवर्णो बोध्य: । दूषकतावौज- साम्यात् सदाहरिष्यते च यमेव विरोधश्च । माधुजीयौं गुणयोरेव पती माधुर्य व्यनका वर्षा: समासी वा वीरबीभमरौद्ररसेषु श्रीजीगणव्यञ्जक वर्णाः समासी वा एङ्गार. शान्तरसेषु प्रतिकूला बोध्याः । एवञ्च नौरसेषु हास्यभयानका तरसेषु च पद्य क देश माननिष्ठत्व च श्रुतिक टुत्व दोषः । प्रतिकूलवर्णत्वन्तु समस्तवाक्य व्यापकत्वं समार ·सप्तमः उल्लासः । २३३ रसानुगुणत्व' वर्णानां वक्ष्यते, तहिपरीतं प्रतिकूलवणं यथा शृङ्गारे, प्रकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णमाकण्ठ कलकण्ठि ! माम्। कम्ब कण्ठया: क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुहर ॥ रोद्रे यथा, देशः सोऽयमरातिशोणितजलेर्यस्मिन् इदाः पूरिताः, क्षत्रादेव तथाविध: परिभवम्तातस्य केशग्रहः । तान्ये वाहितशस्वघम्मर गुरूण्यस्वाणि भावन्ति मे, यद्रामण कृतं, तदव कुहा द्रोणात्मजः क्रोधन: ॥ करुणमान्नवौरवोद्रबीभत्सरमध्व व दीपः पोरादिवयं कोमल वलपि दोष ५ इयोविशेषः । भकुण्ठेति। कोकिले कम्ब कण्ठयाः सौन्दर्य हे तर वाव विशिष्ट कण्यास्तम्या : कछे मां क्षयां करु मम क ग तमुहर अपनय तस्याः ममी तथा कुरु यथा सा मां कण्ठ करीतीति तान्पय्यार्थः । मां कीदृशम् पाकण्ठमका खया उत्कए । पूर्णम् । अतः मङ्गाररसायपद्यरूयताकास्य व्यापका: Wङ्गारत सिमाधुर्य गुणव्या- काष्ट वयाः टादिः शषी बत्तिय गम्फ उद्धत श्रीजसौति वक्ष्यमाणत्वात् । प्रान- कूलसमासात्मकं प्रतिकूलवणं रादरम दर्शयति । रौद्र इति। देशः सोध्यमित्यादिकं पाण्डवेषु क्रइयाशाघाम उक्तिरियम । रामेण परशरामण यांनहतशत्रुशोणितजालई दपूर गारूपं कर्म कृतं द्रोणात्मजीऽ. स्थामाऽपि अद्य क्रांधनः सन् तत् करुन पिचक्रीया पिटमम्बन्धीपन्यास: रामस्थ तथा करणे या सामग्री ममापि सास्तीति दर्शयति दशः सोऽमिति । कुरुक्षवरूपा देश: ततस्य के शग्रहणरूपः तथाविध: परिभत्री ममाचीत्यर्थः। रामतातस्य नम दग्नरपि कालवीय्यांजनेन केशग्रहणं कृतं मम तातम्य मृतस्य द्रोणस्यापि पृष्ट घुमेन के शान् गृहीतः शिरश्किन्नमित्यर्थः । परशुरामय धान्यम्वाणि ममापि सान्येव रामेण मपिवे नेन च मह्य दत्तत्वात् कहगान हितानां शस्त्रस्य धका- राणि खादकानि गुरुषि महान्ति भाखराणि चत्यर्थः।

·२३४ काव्यप्रकाश अत्र हि विकटवर्णत्व दीर्घसमासत्व चोचितम् । यथा प्रागप्राप्तनिशुम्भशाम्भवधनुर्दै धाविधाविर्भवत्- क्रोधप्रेरितभीमभार्गवभुजस्तम्भापबिद्धः क्षणात् । उज्ज्वालः परशु भवत्वशिथिलस्त्वत्कण्ठपोठातिथि- र्येनानेन जगन्स खण्डपरशु देवो हर: ख्याप्यते ॥ यत्र तु न क्रोधस्तत्र चतुर्थपादाभिधाने तथैव शब्दप्रयोगः । उपहत उत्वं प्राप्तो लुप्तो वा विसर्गो यत्र तत् । धौरो विनीतो निपुणो वराकारो पोऽत्र स: । यस्य भृत्या बलोसिता भक्ता बद्धिप्रभाविताः ॥ पवेति। . ओजीगणव्यञ्जक विकटवौचित्यमावप्रदर्शनमिदं न तु तदकरणा- दव प्रतिकूलवर्णता तदिपरोतानां माधुर्यव्यञ्जकानां खवर्गान्त्यम् ईकानां कादौनाम- भावात् । किन्तु अदीर्घसमासस्य मायव्य न कस्य करणादेवात्र प्रतिकूलवर्णता वर्ग- पदस्य समासस्याप्यपलक्ष कत्वात् तदक्ष्यति अत्ति मध्यत्ति वा माधुर्य्य घटना तथति। रीने विकटवणदीधसमासी क्व दृष्टावित्यवाह । यति । प्रागप्राप्नत्यादिकं रामचन्द्र प्रति कुपितभार्गात: । मम उज्वाल: परवरशिथिल: सन् त्वल्कण्ठपौठऽतिथिभवतु पीठापनशनस्यातिधेरौचित्यापीठ- रूपणम् । कौटश: निशुम्भ आमदनं प्रागप्राप्ततत्क याम्भव धनुस्तस्य त्वत्- कृतथा ई धाविधा भङ्गन हिप्रकारता तथा आविर्भवता क्रोधेन प्रेरिती यी भौमी भार्गवस्य न भुजस्तम्भम्तनापविद्धश्चालित: क्षणात् ततक्षणात् यनानन परशुना देवी हरी त्सु खण्डपरशु: ख्याप्यते पूर्व महर्ग स्थितः सन्न रिपुखण्ड क पासो- दतः खण्डयतीति खण्डः तादृशः परशु यम्य ति व्युत्पत्त्या खण्डपर गरिति महशस्य योगाढ़ नामत्यर्थः । अत्र पूर्वपादयं जईतार कथुनी वणा: पूवार्ड च दीर्घसमास: चतुर्थपादे तु रोदरसाभावान तथात्वमित्याह । यत्र विति। महेशनामकथनरूपे तब क्रोधाभावात्। उपहसविसर्गलुप्त- विसर्गरूपं दोषडयमेक वाक्येन व्या चष्ट । उपहत इति। लुमविसर्गता घोषवति लीप एव बीध्या खरे परे तु विधि- ·सप्तमः उल्लासः । २३५ विसन्धिः सन्धेवैरूप्यं, विश्लेषोऽश्लीलत्वं कष्टत्वञ्च । पाद्यं यथा राजन् ! विभान्ति भवतश्चरितानि तानि इन्दोर्युतिं दधति यानि रमातलेऽन्तः ॥ धोदोबले अतितते उचितानुवृत्ती पातन्वती विजयसम्पदमत्य भातः ॥ यथा वा, तत उदित उदारहारहाग्द्यि तिरुञ्चरुदयाचलादिवेन्दुः । निजवंश उदात्तकान्तंकान्निवत मक्तामणिवच्चकास्त्यनर्म: ॥ मध्यप्रवेशी पक्ष्यते उपहतिलीपावपि कमाई हुश: पलितादव दोषी बीया बन्ध शैथिल्य कारित्वस्य दीषतावोजस्य तदैव मत्वात् नादृशभव इयोर कमुदाहरणमई- हरीनाह। धौर इति । यस्य रामी भृत्या बन्नी मिनीत्वादिविशिष्टा अब लोक स एव नृपी धौरवादिविशिष्ट इत्यर्थः । बोई प्रभाविताः बुद्धिप्रभावबन्न: अन्त्य । इच । श्रव पूर्वाई उपहतिः पराई विमगलीपः । विधिदीषमाह। विशब्दोऽत्र वैरूप्यार्थड: वैरुप्याथ कः वैरुप्यञ्च विधा भवतीत्याह विश्लेष इत्यादि विष: सन्धिगहिम्। विश्लेषभाह। राजनिति । हे राजन् ! भवतस्तानि चरितानि विभान्नि यानि अन्तः रसा सल भूतलमध्ये वैशद्यादिन्दाधु तिं दपति तथा भवती घादाबन विजयसम्पदमत्य भातः। कीदृशे उचितानुवृत्ती आतन्वी चितवमाग मारवती कचित्त एषु भात इति पाठस्तदा च विजयसम्पदभातन्वती न्यन्वयः। उचितानहत्ती इति तु धौदोबलविशेषणं बहुव्रीहिवशाज्ञाषितपुस्कत्वम् । तानि इन्दोगितात्र स्वर ऐच्छिक सन्धिवशानिषः परार्द्ध तु विकदिवचनस्य प्रकृतिवाववादिप्र. तल उदित इति। तत: ला कागतगुणाप अयमुदिती 'न् मुका- रूपमणि वच्च कास्ति उच्च दयाचलाददित इन्दुक तस्य इन्दीय श्लिष्ट विशेषगा. माह उदारति । उदारहारबद्दारहारं च हारिणी दा नियस्य निजवंश निजकुल निजीत्पादकवणौ च उदात्ता उइटा कान्ता कमनांबा व कान्ति यस वणी मुनी- ·काव्यप्रकाथे संहितां न करोमीति स्वेच्छया सक्कदपि दोषः, प्राधा- दिहेतुकवे त्वसकृत् । वेगादुण्डीय गगने चलण्डामरचेष्टितः । अयमुत्तपते पत्री ततोऽत्रैव रुचिङ्गुरु । अत्रसन्धावश्लीलता। उर्व्यसावत्र तर्वाली मर्वन्ते चार्ववस्थितिः । मात्रर्जु युज्यते गन्तु शिरो नमय तम्मनाक् ॥ [स० शु०क०] हतं लक्षणानुसरणेऽप्यश्रव्यम् अप्राप्तगुरुभावान्तलघु, रसा- ननुगुणञ्च वृत्तं यत्र, तत् हतत्तं, क्रमेणोदाहरणम्, पादात् अनोऽतिपूज्योऽमूथ मूल्य पूजाविधावर्घ इति कोषः । ततः खार्थिक सद्धि मञ् बहुव्रीहिः । भव विसर्मलोपे सन्धिमिषेधाविश्लेष: विश्लेषे च बन्ध मैथिल्यकारित्व दोषतावीज तब व दर्शितोदाहरणानुसारिण विशेषमाह । संहितामिति। संहिता सन्धिः नचैव' च्युतसंस्कृतित्वमिति वाच्यम्। स्वर- सन्धेरिछाविकल्पम्य व्याकरणानुशिष्टत्वात् एवञ्च पूर्वा. सतत्व ऽपि दोषः प्रर प्रकतिवडावः भादिपादात् विसर्गनीपसन्धिनिषेधः । अनौलसन्धावुदाहर्तव्य जुममात्रौड़ानीलसन्धी एकत्र वीदाहरति । बेगादिति । अयं पक्षी वेमादुडडोय गगने चलन् उत्तपते उत्तापं ग्रहाति डामर- सुट चेष्टितं यस्य तादृशः ततस्त झादव व माचं दिक्षो कुर्वित्यर्थः । अवापवंश विधया दौर्धाकारपूरीषवोधकस्य च लण्डामरेत्यव लण्डाशब्दस्य रुचिङ्गुर्विस्यत्र च बीन्यन्तव_वयविशेषवीधकस्य चिङ्गशब्दस्य सन्धावत्यत्त्याऽयोगमन्धिता। एक- भमङ्गलानीलसन्धितापि भगऽसौ ध्रुवमित्यादावूह्यं कष्टसन्धिमा । उर्वसाविति । असावुर्वी महती साली तक श्रेणी चार्ववस्थिति: शोभभावस्थाना पत्र मरुभूमरन्ते तिष्ठत्यतीऽत्र ऋजु पनमभारं यथा स्यात्तथा गन्तुम युज्यते तत्तमात् साम्प्रतं शिरी मनागल्प' नमय। अव सन्धौ श्रुतिकटुवर्णोत्पादः । तत्तमुदाह इतपदार्थ विविध वृषन् हत्तपदार्थ समर्थयति हसमिति। अप्राप्तगुरुभावोऽन्तलघु यति विग्रहः हत्तं छन्दः अन्तखघोर्गुर- भावाप्राप्तिव बन्धगादीकरवरूपगुरुका-चमत्व बोध्यम् ।

·सप्तम: उल्लास:। २६७ ममतममृतं कः सन्देहो मधुन्यपि नान्यथा, मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसबरसं फलम् । सक्दपि पुनर्मध्यस्थः सन् रसान्तविज्जनो वदतु, यदिहान्यत् स्वादु स्याप्रियारदनच्छदात् ॥ अत्र यदिहान्यत् खादु स्यात् इत्यश्रव्यम्। यथा वा, जो परिहरिउ तौर मणम्पि ण सुन्दरत्तणगुणेण । अह णबर जस्म दोसो पडिबच्छनिम्मि पड़िबमो॥ अत्र हितोयटतोयगणौ मकारभकारी विकसितसहकारभारहारि-परिमलपुजितगुञ्जितबिरफः । ....mmm अमतममतमिति । हितीयामतपदमत्र मधुरार्थक मान्यथेत्यपि तु तथैव प्रसन्न रसं विमलद्रव रसान्तरवित् रसतरभेदविनमो मध्यस्थः सन् सकदपि वदत्विस्यन्वयः । प्रियाया वदनच्छदादीमादन्यबस्तु यदि खाद स्यात्तहदवित्यर्थः। अमृतादेमधुरत्व - ऽपि तत्तुल्य खादुत्व' नास्तीति भावः । पवेति हा शब्द पदमध्ये यतिरव्या पदान्ते सा शोभा वमति पदमध्ये त्यजति चेति छन्दसि यतिनियमात् । नचैव लक्षणानुसरणमेव नास्तीति वाच्यम्। पुनस्तत्रैवासी वरविहितसन्धिः अयति तामिति तल्लक्षणस्यावान्य- शब्दकारसन्धौ सत्त्वात् पत्रव्यता बनुभवगम्या दुस्य जैवेतिभावात्। लक्षणानुसरणे- ऽपीत्य पिकाराचन्दीलक्षणभङ्ग तु सुतरामेव दोषी बीयः । पार्यायां गणविशेष- यसानिध्यातमश्रव्यत्वमाह। जी परिहरिउमिति। यः परिहर्तुं तीयते मनागपि न सन्दरत्वगुणेन । पथ केवलं यस्य दोषः प्रतिपक्षरपि प्रतिपन्न : ॥ इति संस्कृतम् । तीर्यते पार्यते सन्दरत्व गुणेन हेतुना मनागल्पमपि यः परिहनु म पार्यते रवन्वयः। अथ समुचये यस्य दोषोऽपि कैवलं प्रतिपचरेव प्रतिपनी मायाभिः । प्राकने वरवरी कैवले । अवति इरिउमिति दितीयगणोन्मगुरु: सकार- परिभाषितः। तौरई रति हतीयगणी भकारपरिभाषित पादिगुरुः पनयी: सानिध्येऽययम्। पप्रातगुरुभावान्तलघुत्तमदाहरति ।

·२३८ काव्यप्रकाश नवकिसलयचारचामरश्री हरति मुनरपि मानसं वसन्तः ॥ पत्र हारिशब्दः, हारिप्रमुदितसौरभेति पाठो युक्तः । यथा वा, अन्यास्ता गुणरत्नरोहणभुवो धन्या मृदन्यैव सा, सम्भाराः खलु तेऽन्य एव, विधिना यैरेषं सृष्टो युवा। श्रीमत्कान्तिजुषां हिषां करतलात्, स्त्रीणां नितम्बस्थलात् दृष्टे यत्र पतन्ति मूढ़मनसामस्त्राणि वस्त्राणि च ॥ अत्र वस्त्राण्यपीति पाठे लघुरपि गुरुतां भजते। [२] पाठ- विकसितेति । वसन्ती मुनेरपि मानसं हरति यती विकसितस्य सहकार- पुष्पभारस्य हारिणा मनीहरीण परिमलेन विमर्दोत्यगन्धेन पुचितगुञ्जिताः पुष्टशब्दा- हिरफा यत्र तादृशः नवकिसलयरूपम्य चारुचामरस्य श्रीयंत्र तादृशः । परिष्कारेण दीषं प्रकाशयति अति । अब पुष्पितायाकन्दसि प्रथमपादान्तलघी- गुरुत्वेऽपि संयुक्त वर्गपूर्वत्वाभावे बन्धगाढत्वरूपगुरुकार्यकारित्व मासि । भत्र परिष्क तपाठ हारिप्रमुदितसौरभगुञ्चितहिरेफ इति श्रीकपादनत्र च सहकारभार हारिणी मनोहराः प्रमुदिताः सौरभ गुनिताश हिरेफा यति बहुब्रीहिः। शार्दूलविक्रीड़ितमन्दस्य प्याह । पन्याता इति। रबरीहणभूः पर्वतविशेषः प्रसिद्ध एव गुणरवरोहणभुवस्तु ता पन्या एव सा मृदप्यन्येव धन्या एवं ते खल सम्भारा अन्य एव यैः सम्भारेरेष युवा विधिना सृष्टः । पव च यदीयगणरनयन्मृत्सहितैरिति पूरयित्वा व्याख्ये यमन्यथा ता पत्थन सा इत्यत्र च घपदार्थाकाङ्गाऽनिहात्तिप्रसङ्गात् यरित्यमेव सकखत परामों तुरीणभुवा तस्य सृष्टत्वबाधादनम्बयापतेः। यस्मिन् दृष्ट विषा करतलादत्राषि खोया नितम्बस्थलाहरवाणि च पतन्ति । कोदशा मूढममा मनसि भयेन विषा कामी न च स्त्रीणां मीर: तथा श्रीमता कान्तिजुषाख हिषां औरचर्य स्खोवाच पौवन बिया कान्ति: श्रीमत्ताधीना स्त्रीणान्तु सौप्यमेव न तु दिषां श्रीमत्व स्त्रीणां कान्तिमत्तेबेति विभागः समासनिबडयोविभज्यान्वयस्था- ध्या त्पनखात्। भवति। शार्दूलविक्रीड़ितचन्दसि पादान्तखधोर्मुखत्वेऽपि संयोगात्परत्वे ·सप्तमः उसासः। २३८ हा टप! हा बुध ! हा कविबन्धो! विप्रसहस्रसमाश्रय देव ।। मुग्धविदग्धसभान्तररत्न ! बासि गतः क वयञ्च तवैते [३] हास्यरसव्याकमेतहत्तम्। न्यूनपदं यथा, तथाभूतां दृष्ट्वा पसदसि पाञ्चालतनयां, वने व्याधैः साई सुचिरमुषितं वल्कलधरैः । विराटस्यावास स्थितमनुचितारम्भनिभृतम्, गुरुः खेदं खिबे मयि भजति नाद्यापि कुरुषु ॥ अत्रास्माभिरिति, 'खिन्ने' इत्यस्मात् पूर्वमिमिति च । अधिकं यथा, स्फटिकातिनिर्मल: प्रकामं प्रतिसंक्रान्तनिशातशास्त्रतत्त्वः । .. सत्येव बरगाढ़तारुपगुरु कार्यकारित्वमतस्तथैव पाठ तथाव दर्शयति वनाव पीति। रसाननुगुणवत्तमदाहरति । हा नृपति। भव सर्वच हाशब्दः खेदे। मुग्धाया विदग्धसभाया अन्तरे मध्ये है रवभूत ! त्वक गतोऽसि तवते वयं केत्यर्थः, दोधकमिदं छन्दः करुविरोधि- हास्यरसव्यञ्चकमित्याहार्वति। न्यूनपदत्वदीषमाह। न्यूमेति। न्यूनस्य पदस्थार्थेन सहान्वये तात्पर्ये सति तदुपादानेन तदन्वय- निर्वाह च सत्यनुपपत्त्युत्पादकवाक्यत्व तत्त्व वक्ष्यमाणसाकाशदीषेऽन्यान्वयित्वभमा- देव प्रयुक्तत्वेन न्यूनपदार्थान्वये तात्पर्यविरहः वक्ष्यमाणेऽनभिमतवाच्ये न्यूनख पदस्थोपादानेऽपि न तदन्वयनिर्वाहोऽतदृहयादस्य पृथक्त्वम् । तथाभूतामिति। व्याख्यासपूर्वमिदम् । वल्कलधरान्तराणां । बमवासदर्शनस्य खेदानौचित्य ऽनुपयोगिले- नामाभिरित्यवं व गात्पर्य न्यूनस्यामाभिरित्यस्योपादाने च तव तदयान्वयनिवांश: खिनः इतौतिदर्शितदुःखहेतूना गुरुप्रयोज्यतया रन्थमित्यनेनाप्रदर्शने सद्दर्शनात् खेदामौचित्यबोधनानुपपत्तः तवापि वा तात्पय्यात्तदध्याहारादेव समन्वयनिर्वा- च। अधिकपरत्वदोषमाह। अधिकता पौनसत्यभावेऽप्युक्तपदार्थानतिरिक्षार्थपर्यवसायकपदवहाकाव पति।

·२४. काव्यप्रकाश अविरुद्धसमर्थितोक्तियुक्तः प्रतिममास्तमयोदयः स कोऽपि ॥ अत्राततिशब्दः। यथा वा, इदमनुचितमकमच पुसां, यदिह जरास्वपि मान्मथा विकाराः । यदपि च न कृतं नितबिनौनां स्तनपतनावधि जीवितं रतं वा । अब कृतमिति कृतं प्रत्यु त प्रक्रमभङ्गमावहति । तथाच, न कुरङ्गलोचनानानामितिपाठे निराकाचव प्रतीतिः । तत्व वक्ष्यमाण पुनरुतात्वदोषे तु कथितार्थस्य पुनःकथनं न तु कथितार्थस्यैव भन्ना पर्यवसायकत्व वक्ष्यमाणापुष्टार्थत्वदीषे तु विशेषणस्य प्रकतार्थप्रकर्षकारित्वाभाव. मार्च न तूतपदार्थस्यैव पर्यवसानम् । स्फटिकति । स कोऽप्यनिर्वचनीयः प्रकामं यथेष्ट प्रतिसंक्रान्त प्रविष्ट निशातस्य निर्मलस्य शास्त्रस्य तत्व यत्र तादृशः प्रति- संक्रमे हतुगर्भ विशेषणमाह। स्फटिकस्य प्राकृति: शरीरं यतस्तइनिर्मल इत्यर्थः । अविरुद्ध यथा स्यात्तथा समर्थिता उक्त : युक्ति: येन तादृशः तथा प्रतिमझाना स्वप्रतिकूल नौराणामस्तमयो मरणं यमातादृशः तथा पदयः रिपौ नियः न बस- भयस्योदयो यत्र ल्यकमेव पदं तदा उदयपदस्थाधिक्यापत्तेः। पवाकतिपदेनापि स्फटिकस्य व पर्यवसानं नाधिक्याथस्यार्थः । चक्रवर्ती तु पालतिरवयवस्योगरूपसंस्थानविशेषस्तव मलासत्वात् नर्मल्यस्या- भावासत्पदाधिक्यमित्याह तन्न। तदाऽन्वयासम्भवरूपस्य भवन्मतयोगदोषवापत्तेः। प्रभातवाताहतिकम्पिताकतिरित्यादावालतिशब्द स्य शरीरबोधकत्वाच संस्थाने कम्पबाधात्। इदमनुचितमिति मान्मथविकारस्थानौचित्येऽपि स यदि धर्मा - विरोधी स्यात्तदा यौवन इव जराखण्य चित इत्यत पाह। पक्रमति। शैशवे विद्या यौवने विषयासः वाईके धर्मचर्या प्रति यः क्रमस्तहिकर इत्यर्थः । रत्थं पुरुषधर्म निन्दित्वा स्त्रीधर्म निन्दति यदपि पति। निम्बिनीमा स्तनपतनीत्तराधिकं यजीवितं रत वा न लतमर्थाद्विधावा तदप्यतु चितमित्यर्थः लतं व्यर्थमधिमिति यावत् । मान्मथी विकार इत्यनेन पुरुषधर्म- निन्दानन्तरं स्वीधर्मनिन्दैवाकाहिता न तु स्त्रीधर्मम्म तु स्त्रीधर्मम्य विधिवतत्वनिन्देत्यतः .

·सप्तमः उमासः। २४१ कथितपदं यथा, अधिकरतलतल्प कल्पितखापलौला परिमिलननिमौलत्याण्डिमा गण्डपाली। सुतनु ! कथय कस्य व्यञ्जयत्ययसैव मारनग्पतिलौलायौवराज्याभिषेकम् ॥ अत्र लीलेति। पतत्प्रकर्ष यथा, कः कः कुत्र न घुर्धरायितघुरो घोगरी धुरेच्छूकर: कः कः कं कमलाकरं विकमलं कत करी नोद्यतः । स्त्रीधर्मस्य विधिकतत्वनिन्दयापि भन्या स्त्रीधर्मनिन्दापर्यवसानादाधिक्यम्। निति धर्मनिन्दोपक्रमे यदपिचैत्यनेन स्त्रीधर्मनिन्दासमुच्चयस्यैवाकास्तित्वान्न तु तस्य विधिक्ततत्वमिन्दाममुभयस्येत्याकातिक्रमभङ्गः निराकाझा निरुद्देगा। कथित- पददोषमाह। कथितपदमिति। कषितपदमव वक्तः तात्पर्य ग्राहकाभावे सतीति बोध्यम् । तन विहितानुवादलाटानुप्रासाद या हतिः । अधिकरत लैति। करतले गण्ड तत्वा चिन्तयन्तों प्रति कस्यचिदुक्तिरियम् । हे सुतनु ! तब गण्डपाली गण्डदेशः कस्य जनस्य स्परनरपतिलौलायौवराज्याभि- षेक व्यञ्जयति अञ्जसा तत्व नैव तत्कथय । पार्दशवर्भिसर्वलीकत्वात् सारी नरपनि- स्तस्य कामिन्यु गजमनं लीलाकौतुक क्रिया तां योऽन्यः करीति स तत्प्रतिनिधीमत- सदीये यौवराज्य ऽभिषिक्तः कस्य ताशाभिषिकं व्यञ्जयति कैन त्वमानष्ट त्यर्थः । गण्डपालौ कौशी अधिकरतलतल्प करतलहप तल्पं कल्पिता स्वापरुपा लीला यया ताशी तथा परिमिषन करतल व घर्षण सेन मिमीलन् पाहिमा पान त्व यस्खा: तादृशी विरहपाण्डी गण्डे करतलघर्षणात् रजिमोदयेन पालिमनिमौल- मात् । पति उभयच विलासपार्थस्य कलोलापदेनेवीको तात्पर्य ग्राहकाभावात् साविध्याभावादनुमासस्थाप्यभावात् । पतप्रकर्षमिति बहुश भारुढस्य प्रकर्षस्य प्रसाद प्रधानादिव पतनं तत्त्वम् अल्लारीहणे तु चमूलादिव पतनं न दोषः । कः कति। यत: सिंद्यां नेहन यो विलासः क्रीड़ा तेम बहवसति: पर्यटन- ..

·२४२ काव्यप्रकाश के के कानि वनान्यरण्यमहिषा नोन्मूलयेयुयंत: सिंहोनेहविलासबद्धवसतिः पक्षाननो वर्तते। समाप्तपुनरात्तं यथा, कोडारः स्मरकामुकस्य, सुरतक्रीड़ापिकीनां रव:, भधारो रतिमञ्जरीमधुलिहां, लोलाचकोरीध्वनिः । सन्धाः कञ्चुलिकापसारणभुजाक्षेपस्वलकण- काण: प्रेम तनोतु वो नववयोलास्वाय वेणुवनः । रहितः पचाननः सिंही वर्तते अतस्तबध्याः पशवी भयाभावेन के कं स्वखव्यापार न कार्यले पति पादबयार्थः। घुर्धरायिता घुघुरशब्द कारिणी घुरौ मासिका तया घोरी पुरेत् पर्यटेत् । अवानुप्रासप्रकर्षपादत्रयारूढस्य चतुर्थपादे पातः । शुबरादीनां चपलतारूपव्यभिचारिभावप्रकर्षस्य विघातीऽनुप्रासप्रकर्षपातादती मुख्यार्थ इति । समाति। क्रियाकर्मभावेन समाप्तेऽपि वाक्य कस्यापि विशेषस्थानाधायक- विशेषणान्वथाई विशेष्यात्तिस्तत्त्वन् । कार इति। मानिनौसम्भोगार्थं कस्यचित् कञ्चित् प्रत्याशीरुतिरियम् । तन्वयाः कलिकायाः स्तमपिधानपुटकस्यापसारणे यस्तस्या निषेधार्थ भुनक्षेपसत्र स्खलता काणानां काण: शब्दी वो युष्माकं प्रेम तनीतु युभाभि: कचुलिकाप- सारण तन्वया भुजक्षेपः क्रियतामित्यर्थः । काणे रुसकाण्याह के झार इति । कार्मुका: स्कालनेऽव्यतमन्दस्यानुकरण क्रडार इति सम्भावितोऽयमहीपकः शब्दः सुरती- दीपनार्थ पोषितामा पिकौना रवः उत्तरोत्तरं प्रकाशमानत्वातिरेव मनरौ तत्प्र- कामकाना मधुलिहां जारः। उहीपकत्वेन तत्प्रकाशकता लीलार्थपीषितामा चकोरीगा अनि: बथा नवरयसी लास्याय बंशीखनः इत्यव तनोतु इत्यन्त बाक्समाप्तिः । कामापतया विशेषणस्य देवखनस्यान्वयार्थ तबतख काणख विशे. बस्वात्ति:नच तइपणे कस्यापि विशेषस्थाधानम् उद्दीपकाना बइनामवं रूपयेण: पिस्पेषणमायामक कनविशेष पाकाकाभावात्। एवखीपमालतविशेषस्या- धानार्थम् विश्व विमान्देल्यादौ पलाकाया पाहतो न दोषः । तथा पद्यापि समयप जनयति भासः प्रमाणाधिक प्रत्या पथुनमनमामलामाय प्रमाणा- ·सप्तमः उमासः। २४३ हितोयागतकवाचकशेषप्रघमाचं यथा । ममृणचरणवातं गम्यता, भूः सदर्भा, विरचय सिचयान्त मूर्तीि, धर्मः कठोरः । तदिति जनकपुत्रो लोचनैरवपूर्णे: पथि पथिकबधभिः शिक्षिता वोक्षिता च ॥ धिसत्वविशेषणे हेमपन्नवविभंगसंम्तरान माऽन्वत् सरतमर्दनक्षमामित्यव मुरत मर्दनक्षमत्वलाभाय तविशेषणदाने तब विशेष्याहत्तौ न दोषः। पद्धान्त र कवाचक पदार्थ विहत्या न तद्दीषमाह । हितीयेति। प्रथमार्खादन्तर द्वितीयाई तहतमेकं वाचकमेकं पदं शेष समा- पकं यख प्रथमाईवाक्यस्येत्यर्थः। एकपदात् पदयस्य द्वितीयाईगतत्वे दोषो मातो. बत कविसम्प्रदायानादृतत्वज्ञानादत्र रसापकर्षों हि दोषतावीज सच तथाव नास्तौति भावः। সন্তুষি। অল্পী সলিখুশিমুদুলীনীঘিনা গুনি যিনি च शिक्षणीयान्याइ मसणेति । यती भूः सदी तत्तस्मादल्पचरणपातं यथा स्यात्तथा गम्यतां तथा यती धर्म पातपः कठोरत तस्मात् सिचयस्य वस्त्रस्थान्त मूर्ध्नि विर- चयेति शिचितेत्यर्थः। भव तत्पदं प्रथमाईवाक्ययोः यत्तहटितयो: समापकम् । चव हितीयारंगतस्य सदस्य यत्पदाक्षेपेणान्वयाभिप्रायेणेदमुदाहरवं दत्तं यदि तु तदिति। तदेतशिवितेत्यन्वयः तदाब नायं दोषः । तदा च उदाहरणान्तर- मन्वेष्टव्यं यथा। तस्याः कुची मदनभूपनिधानकुम्भी तद्रक्षणाय तनुलीमलता भुजगी। नागर्ति तो मखमणीभिरवीर्ययित्वा केनापि तो परमभाग्यवताद्य- खब्धाविति । पव हि जागति हितीयागतम् एतां ध्रुव नखमपौभिरिति पठनीयम् । पच चक्रवर्ती पर्वपदं विच्छेदपर तेन जगाम सुन्दरी नारौ कुन यस्ण दिन निशेत्या कुनमित्य स्थ द्वितीयविच्छेदगतत्वेऽपि दोष इति तत्र कविसम्प्र- दायविरीधस्स तब सत्त्व प्रमाणाभावात् तथात्वेऽपि तपिरोधसत्वे व मुग्धाथि ! विमेव साधुखिकया धसे मनीशरिष लोमित्यभिधायिनीयवापि यन्यकता दोषः प्रदत लीमियख वितीयविदगतत्वात् ।

·२४४ काव्यप्रकाश अभवन् मतः षष्ट: योग: सम्बन्धः यत्र, तत् यथा, येषां तास्त्रिदशेभदानसरित: पौताः प्रतापोभभि- लीलापानभुवश्च नन्दनंतरच्छायासु ये: कल्पिताः । येषां हुवतयः कृतामरपतिक्षोभा: क्षपाचारिणाम, किन्तैस्तत्परितोषकारि विहितं किञ्चित् प्रवादोचितम् ॥ अत्र “गुणानाञ्च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात् स्यात्” इत्य- कानयन यच्छब्दनिर्देश्यानामर्थानां परस्परमसमन्वयेन यैरि- अभवन्मतयोगदोष तन्मजाव्युत्पत्तिदर्शनेनाह अभवन्निति । असम्भवन् पुष्ट- योगव वाच्यपदार्थयो: वाच्यत्र्यायोश बोध्यः । असम्भवश्च उपात्तपदस्य विभक्ति- व्यत्ययं विनाऽन्वये निराकाइले समासासमासयोरन्वये निराकाइवं वाच्य व्यायी- विवक्षितान्वयस्याप्रतीयमानत्वं च बोध्यः । पत्र विभक्तिव्यत्ययं विना उपासपदस्थ निराकाइत्वे उदाहरति येषामिति लकादाहकतपरिषराक्षसमिन्दोक्तिरियम् । येषां चपाचारिणां प्रतापीमभिरित्यन्वयः । त: क्षपाचारिभिः प्रवादीचित खखख्यात्य चितं किं तस्य रावणस्य परितोषकारि कर्म विहितमित्यन्वयः । अव येषां हुइतय इत्यत्र व क्षपाचारिणामित्यस्यान्वयी न तु तत्पूर्वपठिते ये रि- त्यत्र भिनविभकिकयोरभेदान्वये निराकाइवादित्यन्वयोऽभवन्मतयोगं परीना- संबादेन दर्शयितु परीकवाक्यमाह। गुणानामिति। गणानां विशेषणानां परार्थवाहिशेष्यतो भिनविभक्तिकवन परार्थत्वादर्थभेदादसम्बन्धीभेदान्वयाभावः समत्वात् समविभन्नित्वातु सम्बन्धः स्यादिति यदुत मतं तमयेन तन्मतानुसारयेत्यर्थः । विशेष्याप्रतीतिरिति । विशेष- पदले नाभिमतस्य चपाचारिवामित्यस्य षष्यन्तत्वादित्यर्थः । मनु विशेष्यविशेषषयी- रेवाभेदान्वये समानविभनिकतामियमी न तु विशेषणानां परम्परान्वये सथाच यछन्दवयनिर्देश्यानामर्थानामेव परस्पर समन्बयोऽस्तु न तु चपाचारिखामियब त्यत पाहा यशब्दति । विशेषतामा विशेष्यमारव परस्परसमन्वयो न तु सावादिति। तेषा परस्परसमन्वये च सतीत्यर्थः । न च विभक्तिमत्वासादयोऽस्विति वाच्यम्। चैव- ·सप्तमः उमासः। २४५ त्वत्र विशेष्यस्याप्रतीतिरिति । क्षपाचारिभिरिति पाठे युज्यते समन्वयः। यथावा, त्वमेवंसौन्दर्य्या, सच रुचिरतायाः परिचितः, कलानां सौमानं परमिह युवामेव भजथः । अपि इन्द दिध्या तदिति सुभगे ! संवदति वाम्, अतः शेषं यत् स्याज्जितमिह तदानीं गुणितया ॥ मेवी गती देवदत्तश्चेत्य वेव प्रथममन्वितन्य व पवादन्वया) त्यत्ययदर्शनात् न पथादन्वितन्य प्रथममन्वयार्थ न हि देवदत्तवमैवौं च गताविति भवति । वाशिभगिति पाहि इति न च तथापि येषामित्यत्र विशेष्याप्रतौतितादवमिति वाच्यम् । तैरित्यत्र देवदत्ते विभक्ति व्यत्यय नान्वय इवावापि विभक्ति व्यत्यय नान्वयः म्यादिति वाच्यम्। प्रथमवाक्य स्थपदार्थ प्रथममन्वयबोधे सति पश्चादुक्लपदार्थ व्यायनान्वयः सम्भवत्येव । यया दांतस्थले जनितान्वयबोधचरमवाक्यस्थपदम्य तु प्रथमोक्तपदाथांन्वयार्थ व्यत्ययासम्भवात्। हि चैवमैत्री गतो देवदत्त इत्य में गत इत्यस्य व्यत्ययेन चे वमै वयोरन्वयः मम्भवति । अतोऽव यैरित्यु का येषा हातय इति पश्चादक जानितान्वयबोधवाक्यस्थस्य चपाचारिणामित्वस्थ व्यस्थ यासम्भक पव। योग्यताविरहादभवन्मतयोगमाह । यथा वा त्वममिति । योग्य वरेण परिणीतां सन्दरौं प्रात: तदुभयप्रशंमा. वामिदम् । एवं सौन्दर्य यग्यां त्वताशी स तव पतिश्च मचिरतायाः सौन्दर्यस्य परिचित: सम्बन्धी कलानां विदग्धचातुरोषां सीमानं पर्यन्त पराकाष्ठां पर केव- लम् रह जगति युवामेव भजथी नान्यः । परंशब्द वकारयोः सम्भ देनान्यतरवयश्य- मिति न्यायादवयर्थ स्थण्डिल एय केवल इतिवत् । अपि सम्भावनायां तस्माद युवधी- इन्द दिष्ट्या भाग्य म संवदति संवादं गछति मिथो योग्यता लमत इति यावत् । अतः परस्परयोग्यप्राप्तेः शेष: पश्चात् यत् स्यात् पर्थात् प्रेमानुबन्धर बत् स्यात् संदानी गणितया जितं गणिताया एव तत्र जय उत्कर्ष इत्यर्थः । प्रव यत् स्यादित्यव यच्छब्दार्थ: प्रेमामधः पर्यवसित: तदानींशब्दार्थस्तु काखः, यत्तदर्थयोर कर्मिवीधकतानियमात् तयोरमेदान्वयी मतयोगः स रत ·२४६ काव्यप्रकाश पत्र यदित्यत्र तदिति, तदानौमित्यत्र यदेति वचनं नास्ति । चेत् स्यादिति युक्ताः पाठः । यथा वा, सङ्घामाङ्गणमागतेन भवता चाप समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यसमासादितम् । कोदण्डेन शराः, शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलम्, तेन त्वं, भवता च कीर्तिरतुला कौल च लोकचयम् । अव आकर्णनक्रियाकर्मत्वे कोदण्ड शरानित्यादि- योग्यताविरहादभवविति दोषः स्फुट एव तत्र चोकयत्ततदानौंशब्दार्थयोरन्वयं विना वखान्वययोग्यपदार्थान्वये सत्ययं दोषी न खात् तदेव तु पदं नोमित्याह । पत्र ति। नाम्तीति तत्सत्त्वं तु यद्यदा स्यात् तदानीं तव गणितया जित- मिति। खखान्वययोग्यपदार्थे तयोरन्वयानायं दोषः स्यादिति भावः । न चैत्र न्यूनपरत्वमेवेति वाच्यम् । यत् म्यादित्य त्यनन्तरं सदानौमिति समभिव्याहारात तवैव तद्योगस्य मतत्वावधारणात् तमरपि त्वया प्राप्तत्व न समस्तभूमण्डलस्य त्वया प्रातत्वात कौर्तिरत्र भूमण्डलप्राप्तिलम्बधनवितरणात् न तु भूमण्डलप्राप्तिख्यातिरेव कीर्ति: शौर्याधीनकर्मणा ख्यातः प्रतापरूपत्वादेव । पत्र येन येन यदयत् समासादितं तत् तदाकर्पयेत्य के किं किमाकर्ण यामीति वा केन लेन किं किमामादितमिति वा पाकादायां पराद्धोत्थानं वाच्यम्। हितीयाकाङ्क्षायां पराोल्याने प्रकृतं दीर्ष दाखन् प्रथमाकाक्षायां तदुत्यानं व्यावर्तयति प्रवाकर्णनेति । किं किमाकर्णया- मौत्याकाणायाँ कोदण्डादौनाम् भाकर्णनकर्मणां हितौयान्तपदनिर्देश्यतापत्ते- रित्यर्थः । इत्यादौति प्राप्तमित्य ग्रेऽन्वयः अथ येन येन यदयामासादितमिति । वासार्थ एवाकयेत्यस्य कर्म वाच्च तहाक्यार्थप्रविष्टपदार्थकथनमावन्तु कोदण्हे. नेत्यादिकमित्यु चते तवाह वाक्यार्थस्येति यदुतवाक्यार्थः कर्म तदा तत्प्रविष्टपदार्थानां प्रथमान्नपदेनैव कथनौचित्यमित्यर्थः। यथा, ब्रहत्या मुरापानं स्लेयं गर्वक्षनागमः । महान्नि पातकान्याहुः संसर्गशापि तेः सह ॥ इत्थव पाहुः । त्यस्य कर्मषि महान्ति पातकानौति। वाक्यार्थे प्रविष्टानां पातकाना बघ. हत्य त्यादिप्रथमानपदेन वथनम्। पथ येन येन यदयदिति हतीयान्तमषमान्त- ·सप्तमः उमासः । २४७ वाक्यार्थस्य कर्मत्वे कोदण्ड: शरा इति प्राप्तम्। न च यच्छब्दार्थस्तहिशेषणं वा कोदण्डादि। न च केन केनेत्या- दिप्रयः। यथा वा, “चापाचार्यस्त्रिपुरविजयौ” इत्यादौ भार्गवस्य निन्दायां तात्पर्य, कतवतेति परशौ सा प्रतीयते। कतव- त इति तु पाठे मतयोगो भवति । यथा वा, चत्वारो वयमृत्विजः, स भगवान् कर्मोपदेष्टा हरिः, सङ्ग्रामाध्वरदीक्षितो नरपतिः, पत्नी ग्रहीतवता। यत्पदानामर्था एव कीदगईनेत्यादिटतौयान्नप्रथमान्तपदार्था इत्युच्यते तबार न च यब्दार्थ पति कीदण्डादौत्यग्रेऽन्वयः कीदण्डत्वादिरूपेण यच्छब्दादप्रतीतस्तेषा तदर्थत्वाभावादित्यर्थः । अथ यच्छब्दार्था विशेषणानि कोदण्डादयस्तु तेषां विशष्या इत्य च्यते तबाह हिशेषणं वेति य पदार्थविशेषण वत्यर्थः । बहुव्रीहिणा कोदण्डार्विशेष्यता बोध्या तदा च बहुवचनान्तशरपदार्थस्य यद्यदित्य कवचनान्नपदार्थम्य च विशेष्यविशेषणभावानुपपत्तिरिति भावः । एवञ्च केन कैन कि किमासादितमिति प्रश्न एव राज उत्थानं वाच्य तवाहन च कैनेस्या- दौति । प्रादिना किं किमासादितमित्य तत्पर्यन्त प्रश्नशरीरं बोध्यम् । तथा सक्रियप्रने कोदण्डेनेत्याद्युत्तरेऽपि भासादितमिति कियाया अनुषङ्गेणान्वयी वाच्यः स च म सम्भवति शरा इति बहुवचनान्त पदार्थे पासादितमिस्र्थ कवचनान्त पदार्यान्वयासम्भवादिति भावः । न च चैवमैवी गती देवदत्तश्चेत्यादाविव व्यत्य. येनान्वयः स्यादिति वाच्यम् । सत्र चकारस्ये वात्र व्यस्थयग्राहकाकाहीत्यापका- भावात् न चान्वयानुपपत्तिरवाव तदुस्थापिकेति वाच्यम्। तदा देवदत्तो गछति चैवमेवावित्यवाण्याकाहीस्थानप्रसङ्गात् चैवमेवौ चेत्यु नौ तु चकार एव तदुत्यापक प्रति भावः । वाच्यार्थव्यङ्गयार्थयोर्मतयोगस्याप्यसम्भवमुदाहरति । यथा वा, चापाचार्य प्रति व्याख्यातमिदं पदेकदेशावाचके। परशी सेति । परशोरव निम्धकर्मकारित्वकथनादिति भावः । सथाच भार्गवे मिन्दायोगी मती. प्रतीयमानत्वादेव न सम्भवतीति भावः। समासासमासयोरन्वये निराकाइतमा- भवन्मतयोगमा ·२४८ काव्यप्रकाश कौरव्याः पशवः, प्रियापरिभवले शोपशान्तिः फलम्, राजन्योपनिमन्त्रणाय रसति स्थीतं यशोदुन्दुभिः ॥ असाध्वरशब्दः समासे गुणीभूत इति न तदर्थः सर्वैः संयु- ज्यते। यथा वा, जाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसकेसरालीकराल: प्रत्यपालतकाभाप्रसरकिसलयो म मजीरभृङ्गः ॥ भर्तन ल्यानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी- सम्भ ताम्भोजशोभां विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्याः । यथा वा चत्वारो वयमिति । रणथल दुन्दुभिशब्दस्य हैती: भीमेन पृष्टे सह- देवस्थीक्तिरियम्। सामरूपी राजम्याध्वरी भविष्यति तच राजन्यानो राज्ञामुप. निमन्त्रणाय यश:प्रकाशको दुन्दभिः स्फीतसुद्धतं यथा स्यात्तथा रसतीत्यर्थः तवावरे सामयौं दर्शयति । चत्वार इति। वयं भीमाद्याश्चत्वारो भातरः पनी द्रौपदी व्रतमकस्त्र कवेणी- धरणं प्रियापरिभवी ट्रीपद्या: केशाकर्षणवम्वाकर्षण रूपः । पति। गुणीभूतः समामैकदेशत्वात् न च चैवस्य दासभायें न्यादौ समासैक- दश दासे कचं चैवस्थान्वय इति वाच्यम् । समासे विशेषणीभूतस्य दासस्यासमासर्थ खविशेषणीभूतं चैत्र प्रति विशेष्यभावनान्वयस्य व्युत्पत्तिसिहत्वात् असमासस्थविशेष्या- न्तर प्रति तस्य विशेषणभावनवान्वबम्याव्य त्पन्नत्वात् न हि चैत्रग्र पुषश्चेत्य को ममासे ग्राइविशेषणीभूतस्य चैवस्य पुत्रेऽपि विशेषणतयाऽन्वयः सम्भवति तहदवापि समासे दीक्षितविशेषणीभूतस्याध्वरशब्दार्थस्य ऋविगादी विशेषणतयाऽन्वयासम्भव एवेति बोध्यम्। ससम्बन्विकपदार्थस्य सम्बन्धिविशेष एवान्वयोऽन्यब तु मतीसाव. सम्भवन्नेव भवतीति दर्शयति यथा । जहाकार ति। व्याख्यातमिद प्राक् । अयादि निजखादिशब्दार्थाना प्रधानक्रियान्वयिन्येयान्वयस्य व्युत्पनत्वात् नयति क्रियान्वयिदलपादनीयमित्यर्थः । तेनानुन्नास्यावश्यवकाव्यस्याध्याहारासम्भवादध्याहारणाऽप्यप्रतिपादनीयत्व एवायं दाष: अतोऽध्याहारच प्रतिपादनीयार्थान्य नपदादस्य भेदः ।

·सप्तमः उमासः । २४८ पत्र दण्ड पाहगता निज मनुः प्रतीयते. भवान्या: सम्बन्धि- नौतु विवक्षिता। अवश्य वताव्यममुक्तं यत्र, यथा, अप्राक्षतस्य चरितातिशयैश्च दृष्टै रत्यङ्ग तेरपहृतस्य तथापि नास्था । कोऽप्येष वौरशिशुकाकतिरप्रमय- माहात्मासारसमुदायमयः पदार्थः । अत्र अपहृतोऽस्मोत्यपढ़तत्वस्य विधिर्वाच्यः । तथापीत्यस्य हितोयवाक्यगतत्व नैवोपपत्तः। यथा वा, एषोऽहमद्रितनयामुखपद्मजन्मा प्राप्तः सुबासुरमनोरथदूरवर्ती । पप्रारुतस्येति। ततधनुर्भङ्ग रामऽतिमानुषपत्तित्वादनिर्वचनीय पुरुषत्व' सम्मा- वयती जनकस्मोक्तिरियम्। चकारोऽवाप्यर्थे दृष्ट चरितातिशयरपहतम्य प्राक्त- स्थापि मम दशरथपुर गौ व एतत् कृतमित्यास्था तथापि नेत्यर्थः । लाई पास्थाभावात किं सम्भाव्यसौत्यवाह कोऽपीति वीर शिशुकारुति: कोऽप्येष पदार्थः अप्रमेयोऽनुपमी यी माहात्मासाराणां समुदायस्तन्मयस्तत्वकपः । पव पूर्ववाक्यस्य यद्यपि कारा न्ययोग्यत्व एव तथापिकारवत्युनि: सम्भवतीत्यत: पूर्ववाक्य यद्यपिकारान्वय- योग्यायश्च वसाव्य तडाक्यस्य षष्क्ष्यन्तत्वे तु निराकाववाभावन सदोग्यता नास्ति पत: पूर्वबाक्यनिराकानमवश्य वाचमिन्यत पाइ। पवेति। पपातत्व' विषेयं तोऽयोति क्रियमाण एक निराकानता खादित्यर्थः। विधिविधेयत्व' तदाचाप्राकृतादामपि प्रथमेव वाचति बोध्यम। इधातोरवापपूर्वत्वाभावेऽपि अर्थवशादपहतस्येषु कम् । पष षष्टान्तपदसत्त्वं प्रथमान्तकर्यन्वययोग्यस्यात्रौत्यस्याध्याहारासम्भवादनभिहितवाच्यत्व' न न्यूनपदत्वम् । मन्वत षष्ठानवाको तथापीत्यस्य मिराकाङ्गतयाऽखयासम्भवादभवन्मतबीगदीपो. ऽपि सम्भवन्य तमासगीर्थमुदाहरति यथा वा। एपीऽहमिति । स्वप्ने नितम् उषाऽनिरुजयीः समागमाय पार्वत्या मामाव- निपादितस्य कस्यापि पुरुषख तकर्मनिष्पाद्यागतस्योतिरियम्। पनिरुधन सा ·काव्यप्रकारी खप्रेऽनिरुवघटनाधिगताभिरूप- लक्ष्मीफलामसुरराजसुतां विधाय ॥ पत्र मनोरथानामपि दूरवर्तीत्यप्यर्थो वाच्यः। यथा वा, त्वयि निबद्धरते: प्रियवादिन: प्रणयभङ्गपरानुखचेतसः । कमपराधलवं मम पश्यसि ? त्यजसि मानिनि ! दासजनं यतः। अत्र अपराधस्य लवमपोति वाच्यम् । अस्थानस्थपदं यथा, घटनया प्राप्तमाभिकप्य लक्ष्याः सौन्दर्य श्रियः फलं यथा असुरराजस्य वाणस्य सुता- मुषां स्वप्ने तादृशौं विधाय एषोऽहं प्राप्त भागतः । कीदृशः पद्रितनयाया मुखपमा- जन्म यस्य तादृशः दाम्पत्य घटनाया विधिकार्यत्वात्ततुल्यताप्रनिपादनाय पनजन्मे- स्युक्त तथा सुरासुराणा मन एव शौघगामित्वाद्रथस्सहरवत्तौं गुप्त कार्यकारित्वात् सरा- सरैमनसापि न जात इत्यर्थः । पति। सर्वेन्द्रियागीचरत्व एव गुप्त कार्यकारित्वप्राप्तिः स्यादत इन्द्रिया. तरसमुच्चयायापिकारीऽवश्यवक्तव्य इत्यर्थः । इदमुपलक्षणं सुरासुराणामपौत्यपि वाच्यम्। अन्यथा मनुष्येन्द्रियागोचरत्वाखाभात् पत्र समासमध्येऽपिकाराध्याहारा- सम्भवात् प्रकत एव दोषी न बनपदता पतीऽसमासेनापिकार प्रवेश्यावश्यवक्तव्य दर्शयति। मनोरथानामपौति। प्रपचयति यथा त्वनि निबद्धेति । प्रथयो वात्मखम् पपराषलवम् अपराधस्य कथम् । पोति। अपराधीयस्थ लभागसमभयाय तथा वाचत्वात् न चापराधलवमपी- स्य वमवापिकाराध्यहारः सम्भवत्येव रव्यतोऽव न्यूमपरत्व मेवेति वाचम्। पप- राधख समासकदेशत्व ऽपिकारण सदीयस्थ सभागसमुच्याप्रत्यायमात् वस्वन्तर- ममुख्यसैव तथाले प्रतीते: पतएव षष्यन्तनया दर्शयति पवापराधस्य खबमपौति । पखानखेति खार्थानपयिन्या खवाक्यौयक्रियया भिन्नवाक्यौयपदिन वा खार्यान्वय व्यवंधानाभाये सबयुवामपतितेन पदान्तरीचरपासितानियमरहितेन पदेन विशिष्ट यहाक्व तत्त्वम्। बिष्ट खानन्वयिया सवाकौयक्रियया सौगर्भि- तयीत भिजवावीयपदिन व्यवधानामतामयीरतिप्रसाः। चक्रमदीप पखाक- पवितं पर पदान्तरीतरपाखिवानियमवदिति नचाप्यतिमाः ।

·सप्तमः उमासः। २५१ प्रियेण सहाय्य विपक्षसविधौ उपाहितां वक्षसि पौवरस्तने । मजन काचिहिजहौ जलापिलाम्, वसन्ति हि प्रेमणि गुणा न वस्तुनि । पत्र काचिन विमहाविति वाचम्। यथा वा, लग्न: कलिकचग्रहनाथजटालम्बन निद्रान्तरे मुद्रा शितिकन्धरेन्दुशकलेनान्त:कपोलखलम् । पार्वत्या नखलक्ष्मशक्षितसखीनमस्मितवीड़या प्रोन्मृष्टः करपलवन कुटिलातानच्छविः पातु वः ॥ प्रियेति। जलक्रीड़ावर्णनमिदं समाथ्य प्रियेण विपचस्व सपवीजनस्य सन्निधौ पौवरतने वचसि उपाहिता दत्ता जलाविलामपि काचिन विमहावित्यन्वयः । अत्यागे विपचेत्यादिकं हेतुः तदेव समर्थयति वसन्ति हौति प्रेमसव गुपय हात्तद- सत्त्वं च तदग्रहाइस्तुहरपि गुणस्य प्रेमबत्तितयाऽध्यासादिदमुक्तम् । पवेति। विजशावित्य तदन्वयिनी मार्थस्य तत्मविधी पाकास्तिस्य काचि- दिति एतत्पूर्व समभिव्याहतत्वात् न काचिदिति बमजननादनाकाक्तिस्थान- स्थता पक्रमदोषस्य तु पदान्तरोत्तरपातभियतपदघटितवादिती भेदः । ननु सपणे खार्थामन्वयीत्यादिप्रवेशी निष्फलः इदन्तु बरं किष्टत्वीदाहरणमेवा- लियती व्यवधानाभावेप्यस्थामस्थपदव दितीयं दर्शयति । खम ति। मिनिकन्धरस्य महेशस्य इन्दुशकरीन चन्द्र खईन निद्रासी निद्रा- कालेऽन्तःकपीलस्थलं कपीलस्थलस्य मध्ये लपोर्पिती मुद्रारः खपि पावत्यः मोटो वः पातु । मुद्रातः कीदृशः कुटिला पातामा च वियंस्य पार्वत्था प्रोन्माज- मरतुमार। नखल ति। शक्तिस्यस्यर्थे इत। तथा च मखलाशाविधि टाना सखीनामाहाविना नबितेन या पार्वत्या बीड़ा तयेत्यर्थः। बहुमीडिया- पाबतीविषणं वा हेतुगर्भमिदं कुटिलाताबवित्वेन नखसमशता पार्वत्य व कपोले नवलपतमिति कला सखीना नबितं भविष्यतीति वीडीपाद- भयान प्रोन्मानं बम बन्नभूतकारितार्थम् इन्दुमकीन कीडशेन केयी यः पार्वती- ·२५२ काव्यप्रकाशे अत्र नखलक्ष्म त्यत: पूर्व कुटिलाताम्मे ति वाच्यम्। प्रस्था- नखसमासं यथा, अद्यापि स्तनभेलदुर्गविषमे सौमन्तिनौनां दि स्थातुं वाञ्छति मान एष धिगिति क्रोधादिवालोहितः । प्राद्यदूरतरप्रसारितकरः कर्षत्यसौ तत्क्षणात् फुलक रवकोशनिःसरदलिश्रेणीकपाणं शशी ॥ अत्र क्रुद्धस्योत्तौ समासो न कृतः, कवेरुतौ तु क्तः । मङ्गीण यत्र वाक्यान्तरस्य पदानि वाक्यान्तरमनुप्रवि- शन्ति । यथा, कृत: कचग्रहम् न प्रथया अटया लम्बन ललाटात् लम्बमामेन पत: कपीलप्राप्तया चिहार्पणम् । भवेति । नखलक्ष्म शङ्का तावत् कुटिलातामच्छवित्वज्ञानादेव भवतीति तदर्थ प्रातनिर्देश एवाकाजिस इति भावः । पस्थामस्थेति । यव पद्य यदव्यचकी यः समासस्तव पद्ये तानकस्थान- परिहारण तममासकरणं सत्त्वम् । पद्यापीत्यादि सध्यायां चक्रवर्णमिदं उद्यनुः ट्रच्छन् शशौ फुल्लतः कोषात्रिःसरनी अलिण्य व पाण: खजस कर्षति कीषोऽसी कुद्मले पाव दियखड्गपिधामके इति कोषान् । कुद्मल एव दिव्यखड़ गपिधानमिति श्लिष्टरूपकम् । शशौ कीदृशः दूरतरे प्रसारित: करी रश्मिरेव करी इस्त: दूरतर प्रसारिततत्क: खड़गकर्षणेऽपि स्तस्य दूरप्रसारणात् खड़गकर्षणे हेतुमाइ। अद्यापौति । स्तनशैलरूपं दुर्गमाश्चित्य मम शत्रु सौमन्तिनीनां हृदि मानी. उन्धदा तावत् तिष्ठतु अद्यापि अधुना ममीदयकालेऽपि तत्र सातु वाञ्छति तमामा धिक इत्यतः क्रोधादिवालोहितः कर्षतीत्यर्थः । पवेति । समासो दौर्घसमास: तस्य क्रीधस्थायिभावकरीदरसनिष्ठीजीगुण- व्यञ्जकत्वेन क्रोधव्यमकवाक्यमेव तस्य स्थान न कविवाक्यमित्यर्थः । धिक्पर्यन्त कुइस्य चन्द्रस्योक्तिः । पत्र कृतस्य समासस्यवास्थानपाते कवेरसमीचीनवलकत्वज्ञान- जमनाद्रसप्रकर्षविघातकले मार्य दीष; तादृशः समासासखे तु भायं दोषः। किन्तु ·सप्तमः उमासः। २५३ किमिति न पश्यसि कोपं पादगतं बहुगुणं ग्रहाणेमम् । मनु मुञ्च हृदयनाथं कण्ठे मनसस्तमोरूपम् ॥ अत्र पादगतं बहुगुणं हृदयनाथं किमिति न पश्यसि, इमं कण्ठे रहाण, मनसस्तमोरूप कोपं मुञ्चेति । एकवाक्य- तायान्तु क्लिष्टमिति भेदः । गर्भितं, यत्र वाक्यस्य मध्ये वाक्यान्तरमनुप्रविशति । यथा, परापकारनिरतैर्दुर्जनः सह सङ्गतिः । वदामि भवतस्तत्त्व न विधया कदाचन ।। अत्र हतीयपादो वाक्यान्तरमध्ये प्रविष्टः । यथा वा, लग्नं रागावताझ्या सुदृढ़मिह ययैवासियध्यारिकण्ठे, मातङ्गानामपोहोपरि परपुरुषर्या च दृष्टा पतन्ती। तत्सतोऽयं न किञ्चिगणयति, विदितं तेऽस्तु, तेनास्मि दत्ता भृत्येभ्यः, श्रीनियोगादितुमिव गतेत्यम्बुधिं यस्य कीर्तिः ॥ प्रतिकूलवर्णव वर्णपदस्य तब समासस्थाप्य पलक्षणत्व मादीर्घसमासस्यापि रौट्रे प्रतिकूलवर्णनात् सझोणमिति एकवाक्यान्तरान्यवाक्यौयपदमवेशे सङ्कीर्णता अन्ध- वाक्यस्य व प्रवेश तु वक्ष्यमाणं गर्भितत्वमिति भेदः । किमित्यादिकं हमावेव व्यायातम् । ननु क्लिष्टमेवेदमित्यत पाह एकवाक्य- सायामिति। गर्भितमिति। समीदस्य भेद उक्त एव । उभय व विवक्षितार्थस्य विल- खन प्रतीति दर्दोषताबीजम् । परापकारति । दुर्जनैः सह सङ्गति: कदापि भवता न विधेया रदं तत्त्व भवतः स्थाने बदामौत्यन्वयः । पल्लवयति । यथा बा खनमित्यादि। यस्य राज्ञ: कौतिः स्त्रीलिङ्गशब्दार्थत्वात् स्खौले- नाध्यासितयोः श्रियो नियोगादिति गदितुमिवाम्बुधि श्रीपितरं गता समुद्र- पर्यन्तगामिनी यस्य कीर्तिरिति भावः । किं गदितुमित्यवाह लग्नमिति स्त्रीलिङ्ग- शब्दार्थत्वात् स्वीत्सेनाध्यासिवया यया असियट्या इह जगति परिकण्ठ एव सुदृढ़ बर्ष कोदण्या रामो धिररशिमैव रागोऽनुरागस्तदाबताना या च र जगति २२ ·२५४ काव्यप्रकाश अत्र विदितं तेऽस्त्विति, एतत्कृतं प्रत्यु त लक्ष्मीस्ततोऽप- सरतीति विरुधमतिक्तत् । मौरादिषु रणितप्राय; पक्षिषु च कूजितप्रभृति, स्तनितमणितादि सुरत, मेघादिषु गर्जितप्रमुखम् ॥ इति प्रसिद्धिमतिक्रान्तं, यथा, मातङ्गानां हस्तिनामेव मातङ्गानां शिशानामुपरि पतन्ती परपुरुषैः शत्रुधुरुरेक साधितायोग्यप्रक्लष्ट पुरुषह टा तस्यां दशिलव्यभिचारायामसियष्टिरूपायो माथि कायां सतीऽयं राजा किञ्चिदकार्थमन्यस्मिन् मम प्रदानरूपमकायं न गति तेन तगणनरूपेण हेतुमा भृत्य भ्यी दत्तास्मि इति ते विदितमम्विति गदितुमिवेत्यर्थः । अथ चासियष्टिहम्त: किश्चिदपि शवोबलं न गणयति तेन दृप्तत्वात् भृत्या अपि श्रीमन्तः कृता प्रति व्याजन्तुतिः। न च रागावताझ्या परिकहलग्नक धनेऽरिक गह- लग्नात् प्रागेव रागावतत्वधीः कथमुपपद्यतामिति वाच्यम्। प्रथमखमीत्तरलग्ने तदुपपत्तेः । पवेति। कृतमिति गर्भितं कृतमित्यर्थः । न च गगायतीत्यन्तमक वाक्य तेनामीत्यपरं वाक्यं तन्मध्ये पतितं विदितं तेऽस्विति कथं गतिमिति वाच्यम् । सेनेत्यनेन नगणनपरामर्शात एकवाक्यतापनत्वात् यदि च तेन राजा दत्तास्मि इत्यर्थः तथापि पूर्वोतकर्तु: परामर्शदेकवाक्यतेवेति भावात् । मनु दृढ़प्रत्यायन गर्भितं न दोष इति खयमेव वक्ष्यते प्रकृतेऽपि पितः साक्षौकरशे दृढ़प्रत्यायनमभिप्रेतमेव तव गर्भ दोष रवि पतीऽत्र दृढ़प्रत्यायनाभिप्रायकत्व प्रत्युत दीषान्तरापादकत्व- मवेत्याह। प्रत्युतति। दृढ़प्रत्यायनार्थं तदुपादाने विरुद्धमतिकदेव स्यादिव्यर्थः। कक्ष्य. माण: प्रकाशितविषवमतिलदिति भावः । उक्तविरुद्धमक्षिकद्दोषस्वच न बीयः । पदायसमभिव्याहारवशाहाद्वारूपविकामतिकारित्व सदवसामात् पस तु धाश्यार्वपर्थ्यालोचनया विकद्धार्थस्य मानसीधविषयत्वात् पालोचनया विलम्ब एक सहाधस्य भानमत्व प्रमाणं प्रमितिहतदोषं दर्शयितुम् भादौ प्रसिद्धिं दर्शयति मनोरेति शब्दसामान्यवाचकस्यापि पदस्य सम्बन्धिविशेषशब्द एव प्रसिद्धिरित्याह। मनाति। मनारादिषु सम्बन्धिषु यः शब्दस्तस्मिन् रचितप्राय पदम् प्रसिद्ध ·सप्तम: उल्लास:। ६५५ महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तक- प्रचण्डवनगर्जितप्रतिस्तानकारी मुहुः । रवः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसौकन्दरः कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः ।। अत्र रवो मण्डकादिष प्रसिद्धो न तु उक्तविशेषणके सिंह नादे। भग्न: प्रक्रम: प्रस्तावः यत्र यथा, नार्थ निशाया नियते नियोगात् अस्तं गते हन्त निशाऽपि याना कुलाङ्गनानां हि दशानुरूपं नातः परं भद्रतरं समस्ति । मित्यर्थः। प्रायपदं प्रभृत्य यं तेन शिवितादिपरिग्रहः एवमुत्तरचापि एवञ्च रव. पदमपि दुर्घलमम्बन्धिशब्द एक प्रसिमित्यभिप्रत्य वीराणां सिंहनाद प्रसिधतिक्रान्त एवशब्द अधति। महाप्रलये ति। रगस्थ से सिंहनादं श्रुत्वा मीमम्योतिरियम्। महता प्रलय- काखीममारलेन क्षुभितानां पुष्करावर्तकनामधेयानां महामेघाना प्रचण्डानि धनानि च यानि गर्जितानि तेषां प्रतिसतानामनुकारी सदृशी रव: पुरः समरीदधेः कुतोऽध मुह भवतीत्यर्थः । द्यावापृथिव्योरसराल रोदसी स्थगित पाादितः तादृशः कन्दरी येन तादृशः पूर्वमभूतोऽभूतपूर्व: मण्ड कादिषु सम्बन्धिषु उक्त विशे- पणे महाप्रलय इत्यादिविशेषणविशिष्ट । भग्रप्रकममाह। भति। प्रस्तावः प्रकरणोचिती निर्देशः बनेकेषु वक्रव्येषु प्रथममेकधि के खदुत्तरवताबख यादृशे बुभुत्मा जायते तत तथानिर्देश प्रकमभङ्ग इत्यर्थः । प्रकान्तकपणेवानिर्देश तास रति ममः कार्य: । वक्ष्यमाणे महीभूत इत्यादौ प्रक्राम- আলীবঘিনিষ হয় না। माथे निशाया इति नियते- रदृष्टख नियोगात् पादेशात् निशाया नाथे चन्द्रस गते सवि इन्त खेद निशापि यतोऽसमित्यनुसङ्गः। तद्यार्थान्तरं न्यस्वति । कुलाननामामिति । दशा वधष्य- दमा नासःपर नाथानुगमनापर भद्रतरं समति नालीत्यर्थः। पब निशाया अस्त- गमनं निशापीत्यपिना समुचीयते पत: प्रक्रान्तगमधातुनैव निर्देश बुभुत्सा नीत्या- दिता पातुभेदेनेतकपने पापाततः पूर्वोत्तरूपभेदावमासेन तवस्त भुसाऽनिहले या धातुमा विदेशात प्राममा इत्यर्थः ।

·२५4 काव्यप्रकाश अव गतेति प्रक्रान्ते यातेति प्रकृतेः । गता निशाऽपौंति तु युक्ताम्। ननु नैक पदं हिःप्रयोज्यं प्रायेण, इत्यन्यत्र कथित- पदं दुष्टमिति चेहैवोतं. तत्वाथमकस्य पदस्य हिःप्रयोगः ? उच्यते, उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यव्यतिरितो विषय एकपदप्रयोगनि- षेधस्य तहति विषये प्रत्य त तस्यैव पदस्य सर्वनामो वा प्रयोग विना दोषः । तथाहि, उदेति सविता ताम्रस्ताब एवास्तमेति च । सम्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥ अन रक्त एवास्तमतीति यदि क्रियेत, तदा पदान्तरप्राप्ति- पादितः स एवार्थोऽर्थान्तरतयेव प्रतिभासमान: प्रतीति स्थग- यति । यथा वा, यशोऽधिगन्तु', सुखलिप्सया वा, मनुष्यसङ्ख्यामतिवर्तितु वा। निरुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्म केवासमुपैति सिधिः । पन्यति। वामन इत्यर्थः। दुहेव प्रकृतग्रन्थ एव । उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यति यः प्रथम निर्दिष्टः स उद्देश्यः स एव प्रतिनिर्देश्यतया यव बभुमितक्षधतिरिक्त इत्यर्थः । तथाचावापि गमनमुद्दिष्ट प्रतिभिर्देश्य तथाचापिना जनितवुभुत्माकं वहातिरिक्त एव विषय: कथितपदनिषेधस्येति दर्शितम्। तहतौति उहश्यप्रति- निर्देश्खत्ववतीत्यर्थः । दोष इति पापाततोऽर्थान्तरतावभासरूप रत्यर्थः। अयं भावः न सीऽस्ति प्रत्ययो लीके यव शब्दी न भासते इति नियमाचब्देनीपस्थाप्य- "मानीऽर्थः । शब्द विशिष्ट एव भासते पतः शब्दभेदेनीपादाने तब्दविशिष्ट भासमाने विभिन्नशब्दरूपविशेषणभेदाझे दावभास इति। सर्वनाबापि पूर्वोपाल शब्दविशिष्टभासनान भदावभास इत्याह सर्वनामो वैति । उदतीति। पत्र महतामकरूपतत्यु क्या प्रथमीकरूपेण प्रतिनिर्देश्यत्वे बुभुक्षा। प्रतीति स्थगयतीति विलम्बयतीत्यर्थः । प्रक्रान्तप्रत्ययप्रक्रमभङ्गामाह। यशोऽधिममिति। यशीऽधिगन्तु निरुत्म कानामुल्कलारहिताना अथव सदर्थममियीयमाजी सोधमाना जनानाम् पर लपी: समुत्सबीकटितव पति ·सप्तमः उमासः। २५७ पत्र प्रत्ययस्य । सुखमौहित वेति युक्तः पाठः । ते हिमालयमामन्त्रा पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम् । सिहं चास्सै निवेद्यार्थं तहिसृष्टाः खमुद्ययुः ॥ अत्र सर्वनाम्नः। अनेन विसृष्टा इति तु वाच्यम् । महीभूतः पुत्रवतोऽपि दृष्टिस्तस्मिन्नपत्ये न जगाम टप्तिम् । अंनन्तपुष्पस्य मधोहि चूते हिरेफमाला सविशेषसङ्गा ॥ अत्र पर्यायस्य । महोभृतोऽपत्यवतोऽयोति युक्ताम् । इच्छासु स्ववि. एवं मुखलिसयापि निरुत्सकानामिव्यन्वयः तथा मनुष्यमध्यगणनामतिवर्तितु- मतिक्रमितुमतिमनुष्यतां प्राप्त निरुत्सकानामिन्यन्वयः । पति । तुम्प्रत्ययलधक्रमस्य सन्प्रत्ययनिर्देशन भङ्ग इत्यर्थः । कल्पयोधकेन वाकारण तत्तहिषयेच्छास रायरूपेणैव बुभुत्साजननात् । सर्वनामप्रकृते: क्रमभंगमाह। ते हिमालयति। ते पार्वतीपरिणयघटनार्थ हिमालयसन्निहित प्रस्थापिताः सप्तर्षयः अस्मै शूलिने सिद्धम निवेद्येत्यन्वयः । पत्र निवेदनसम्प्रदास्यैव उद्देश्य- प्रतिनिर्देश्यत्वादिदं पदेन प्रथमनिर्दिष्टस्य तस्य तेनैव पदैन निर्देश बुभुसोत्पादान तच्छन्दन निर्देश तत्क्रमभङ्गः । सामान्य वस्तुनिर्देश सदीयविशेष यव बुभुत्मा तवापि सविशेषानिर्देश ताङ्गमाह। महौभत इति । पुखवतोऽपि महोभृती हिमालयख दृष्टिनस्मिन् पार्वतीकपे- ऽपत्ये दिक्षा विछेदं न जगाम तव प्रतिवस्त पमामाह पमन्नेति प्रसापुष्पस्थापि मधीर्वसन्तस्य हिरफमाला चूने पाचपुष्पं सविशेषसङ्गा विशिष्यासका यत इत्यर्थः । अवेति। सामान्यविशेषप्रकाराभ्यामप्ये कार्यकाने कशब्दवमन पर्य्यायपदार्थ- तथाच पुववत् इत्यनेन पुत्वसामान्ये निर्दिष्ट संहिशेषरूपस्य तत्पर्यायस्य पुष विशेषस्यैव निर्देशे बुभुन्सोदयात्तापनपत्य इति निर्देशात्तहा इत्यर्थः। पर्य भावः पगनमापक मधीभूते इति दृष्टान्ते पुण्यसामान्धसत्त्वेऽपि तविशेषे चूते भासक्ति- कधनात् सामान्यसवेऽपि विशेषे पासक्ति' निर्देष्ट बुभुसा जाताऽतो दाटीनेऽपि पुचसामान्य निर्दिश्य पञ्चविशेषे पासयनिर्देशासह इत्यर्थः । एवच पुनसामा- .

·२५८ काव्यप्रकाध अत्र सत्यपि पुत्र कन्यारूपेऽप्यपत्ये बेहोऽभूदिति केचित् समर्थयन्ते । विपदोऽभिभवन्त्यविक्रम रहयत्यापदुपेतमायतिः । नियता लघुता निरायतेरगरीयाब पदं न्टपश्रियः ॥ अत्रोपसर्गस्य पर्यायस्य च। तदभिभवः कुरुते निरायति लघुतां भजते निरायतिः, लघुतावाव पदं नृपश्रियः इति युक्तम् । न्योपक्रमे तहिशेषपुवानिर्देशे क्रमभङ्गः। कन्यावर्णने च पुविशेषो निर्देष्टुमशक्य एवेत्युभयथापि दोषादपक्रममेवान्यथा रचयति । महीभृतोऽपत्यवतोऽपीति अव चोपा- देयसामान्ये सत्यप्युपादयविशेषे भासक्तिरेवाव परार्द्धन दर्शिता न तु पुष्यत्वेन सामान्यविशेषभावः । तथाच पूर्वाद्धऽप्युपादेयसामान्यस्य पुवसामान्यस्य सत्वे - ऽप्य पादयविशेष पासक्तिनिर्देश एव बुभुत्मा तत उदीयत इत्यत उपादेयविशेष कन्यापत्ये दृगासक्ति निर्देशात्तबुभुत्साविच्छेदी जायत एवेति समर्थयमानानां केषा- नियाख्यानमाह। पत्र सत्यपौति। पुर्व उपादेयसामान्ये कन्यारूपापत्यं उपादयविशेष। समौचौनत्वाञ्चदं न दूषितम्। उपसर्गविशेषीपक्रमे तदुपसर्गेणैव निर्देष्ट नाम- विशेषीपक्रमे तनाव निर्देष्ट च बुभुत्सायामन्यथानिर्देशे क्रमभङ्गमाह । विपद इति। भविक्रमं जनं विपदोऽभिभवन्ति तादृशापदपेतं जनमायति- रुत्तराभीष्टफलं कर्ट रहयति त्यजति । ततश तदातिशून्य ख लघुता नियता तत. गरीयांस्तादृशलघुन पश्रियी भाजनं न नाश्रय इत्यर्थः । पान तथात्वे किं स्थादित्याकाझ्या पूर्वनिर्दिष्टख विपदादः प्रतिभिर्देशता सब च तमेव शदन निर्देश्य एव प्रतिनिर्देश्यताप्रतीतिरुक्त व । उपसर्गभेदेन लघु पायताक्रमभङ्ग रति बोध्यम् । पर्यायस्योपात्तत्वादेव सर्ववाख्यानीतक रुप- कामे नियतेत्यादौ तानियनेत्यत्र तथाकर्ट कमेव पाठं रचयति बधुतामिति एवच बघुनामागित्यवापि नृपथियो न पदं भवतीत्यध्याहारादाख्यातीक एवं कर्ता बचीकीन नाममयः। प्रतदीपपरिहार एष तात्पर्य्यात् तथाभिमव व्यव बन्दीमा कतः। एकवचनीपक्रमे ताजमार।

·सप्तमः उल्लासः। २५८ काचित्कीर्ण रजोभिर्दिवमनुविदधौ मन्दवन्दुलक्ष्मीः, अशोकाः काचिदन्तर्दिश इव दधिरे दाहमुद्धान्तसत्त्वाः । धेमुर्वात्या इवान्याः, प्रतिपदमंपरा भूमिवत्कम्पमानाः प्रस्थाने पार्थिवानामशिवमिति पुरोभावि नार्यः शशंसुः ॥ अत्र वचनस्य । काश्चित्कौर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधुर्मन्द- वोन्दुशोभा निःश्रीका इति, कम्पमाना इत्यत्र कम्यमापुरिति च पठनीयम्। काचिदिति । युद्धे पतिष्यतां राना यात्राकाने विश्लेषदम्बामदीयनानी. क्रियास अमङ्गलवारीपेण वर्णनमिदं भूमिपानां प्रस्थान यात्रायां पुरीभावि अशिवं नार्यः इत्यनेन खक्रियाप्रदर्शनखरूपण शशंसुः । तत्र का नारी कथं शशंसेत्यवाह काचिदिति । दुःखातलपातन रजाकीर्णा काचिनारी अर्थाद्रजःकोणां दिवमनुविदधौ स्वसदृशौं चकार। कीदृशौ मन्दवके न्दु लक्ष्मीः मन्द न्दुौकाया रजाकीर्णाया दिवी यात्रायाममङ्गलत्वं न खावस्थया तत्करणं काशिच दुःखादशीका दाहं दधिरे दिश इव। कीदृश्य उमान्तसत्त्वाः सत्त्वानि प्राणाः प्राणिनय नार्य उद्भ्रान्तप्राणा: दिश उद्धान्तप्राणि का: याबायां दिग्दाहस्य प्राण्युदभ्रमस्य चाम- गलत्वात् अन्याश्व दुःखाहात्या इव में मः यात्रायां वात्याधमस्याप्यमङ्गलवात् अप. राश भूमिवत् कम्पमामा वभूरिति शेषः । यावायां भुकम्पस्याप्यमङ्गलवात् सर्वया एव खावस्थयाऽशिवं शशंसुरित्यर्थः । पति। मार्योऽशिवं शशंसरित्युक्ती का नारौ कथं शमित्य कायायामकैक- माध्यवस्थाया बुभुत्सितत्वेन काचिदित्य पक्रमे काचिदित्यन बहुवचनासह इत्यर्थः । बत एकाः का मायः कथं शशंमरित्य वाकानामुत्थाप्य उपकम एव बहुवचनान्त पाठ रचयति काशिदिति। बहुवचने लमौरिस्थसम्मबाच्छीभा इति कृतं समय शीमा पत्रीका प्रति विसर्गलीपे बन्धर्शथिल्य स्थादती मिश्रीका इति कृतं कम्प... माना इव्यव च क्रियानिर्देशभावान् साकाङ्गता परिहरति कम्पमापुरिति । पाखातीकारकाक्रममनमाड ·२६० काव्यप्रकाश गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शृङ्गै हुस्ताड़ितम्, छायाबद्धकदम्बकं मृगकुल रोमन्यमभ्यस्यतु । विथधैः क्रियतां वराहपतिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले, विश्रान्ति लभतामिदञ्च शिथिलज्याबन्धमस्मनुः ॥ अत्र कारकस्य । विश्रब्धा रचयन्तु शूकरवरा मुस्ताक्षति- मित्यदुष्टम् । अकलिततपस्तेजीवीर्यप्रथिनि यशोनिधा- ववितथमदामाते रोषा नावभिधावति । अभिनवधनुविद्यादर्पक्षमाय च कर्मणे स्फुरति रभसात्याणिः पादोपसङ्घहणाय च ॥ अत्र क्रमस्य, पादोपसङ्घहणायेति पूर्व वाच्यम् । एबमन्य- वाप्यनुसतव्यम् । अविद्यमानः क्रमो यत्र यथा, गाहन्तामिति । शकुन्तलादर्शनात् तहतमनसो दुःमन्नस्य मृगयानिहत्तये सेनापतेरयमादेश: सर्वे पशवोऽटा खग्छन्द विहरन्विति समुदायार्थः। कदम्बक समूह: रोमन्थी हनुचलन भुक्तजौणताय तस्थाचरणमभ्यासः विश्वधैः प्राप्तानासैः । पवेति । कारकस्य पाख्यातीतकर्ट कारकस्य विधः क्रियतामित्यवीका- कर्मकारकनिर्देशाङ्का इत्यर्थः । के के किं किं कुर्वन्तीत्याकाङ्कायो गाहन्तामिति कर्ट कारकीच्या निशेशात्। निर्दिष्टकममङ्गमात्र। अकलितेति। कृतशाम्भवधनुर्भङ्गस्य रामस्य रोषादागत परपरामं श्रुत्वा खयं परिभाषनमिदम् । पकलिनेन अनिर्वचनीयन तपस्तेजसा वीर्येण च प्रथिमा पृथुत्व यस्य तादृशे मुनी परशरामेऽविततर्थनामोधन मदेनाभाते उहप्ते रोषादभि- धावति संति मम पाणिः अभिनवधनुर्विद्याधीमदर्पचमाय कर्मणेऽर्थाद युद्धाय पदीपसाणाय च स्मरतीत्यर्थः । पवेति । पादयस्य प्रमथोतसपस एवीचितबाह युद्धस्य च पितीयोक्लवीयों- चितत्वात्तथैव कमो बुभुक्षित इति भावः । पक्रमदीपदामक्रमपदार्थमा।

·सप्तमः उल्लास:। २६१ इयं गतं सम्प्रति शोचनीयता समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कॉन्तिमती कलावतः, त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी॥ अत्र वंशब्दानन्तरं चकारो युक्तः । यथा वा, शक्तिर्निस्त्रिंशजेयं तव भुजयुगले नाथ ! दोषाकरश्री. वकी, पाखें तथेषा प्रतिवमति महाकुटिनौ खजयष्टिः । प्राज्ञयं सर्वगा ते विलसति च पुनः किं मया वृद्धया ते, प्रोच्थेवेत्य', प्रकोपाच्छशिकरसितया यस्य कोा प्रयातम् ॥ अत्र इत्यं प्रोच्येवेति न्याय्यम् । तथा, लग्नं रागावताये. त्यादौ इति श्रीनियोगादिति वाच्यम् ॥ पविद्यमान इति। खपूर्ववर्तिपदार्थनिष्ठस्वार्थान्वयबोधकतानियमवतां चादि- पदानां तत्पदीतरपातितारूप: क्रमसदसत्यमित्यर्थः । इयं गतमित्यादि स्पष्टम् । पवेति। स्वबोध्यस्य समुच्चयस्य त्व शब्दार्थ एव बोधयितुमौचित्याञ्चकारस्य तदुत्तरपातितानियमात् । शक्तिरित्यादि स्त्रीलिङ्ग शब्दार्थत्वात् स्त्रीले नाध्यासितया यख शशिकरसितया का प्रकोपादित्थं प्रीयेव प्रयातं किं प्रीच्येत्यवाह । शक्तिरिति। स्त्रीलिङ्ग शब्दनिर्देवानां सर्वासां स्त्रीले नाध्यासात् सबायिकाया: कौः कोपईतु तासाम् प्रसन्नारीत्वप्रदर्शकं प्रत्येक विशेषणमाह निस्त्रिशति । निस्त्रिंशः खड्गः निर्गतस्विंशस्त्रिंशत्सयापूरको जनी येभ्यस्ते पुरुषाश्च निस्त्रिंशा जनशित् पुरुषाः तथाच खड़ ग जनविशत् पुरुषाः खड़ गजन्या शक्तिः सामर्थ्य- मेवीनविंशत् पुरुषजन्या व्यभिचारिण्याः पुत्री स्त्री हे नाथ ! सा ते तक भुनयुगल तथा वो दोषाकरस्य चन्द्रव औरेव दोषाणामाकारभूता औः तथा महाकदिनी पतिपयलेदनशीला एषा खड़ गयष्टिरेव महाकुहिनी व्यभिचारदूतो पार्थे पतिवसति तथा सर्वगा सर्वोपरिवर्तिनी तवाई व सर्वगामिनी स्त्री तव पुरती विलसति मया बडया प्रौढ़येव जरत्या भया किम् त्वं प्रोच्यवेत्यर्थः । पनि। इत्वमिति । पदस्य उडया ते इत्य चपरामर्शकत्वात्तदुत्वरपातिताक्रम- .

·२६२ काव्यप्रकाश अमतः प्रतविरुद्धः परार्थो यत्र, यथा, राममन्मथशरण ताड़िता दुःसहन हृदये निशाचरी । गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा ॥ अत्र प्रकृते रसे विरुद्धस्य शृङ्गारस्य व्यनकोऽपरोऽर्थः । अर्थदोषानाह, अर्थोऽपुष्टः कष्टोव्याहतपुनरुक्तदुष्क मग्राम्याः ॥७॥ सन्दिग्धो निर्हतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्च । अनवीकृतः सनियमाऽनियमविशेषाविशेषपरि- वृत्ताः ॥८॥ साकासोऽपदयुक्तः सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः। विध्यनुवादायुक्तस्त्यक्तपुनःखीकृतोऽनौलः ॥ ६ ॥ स्थान वकारीत्तरं पातादमत्त्वम् । लग्रमित्यादि प्राग् व्याख्यातम् । पत्रवि भृत्य भ्य इत्य सपरामर्शकस्येतिकारस्य तदुत्तरपासितापक्रमस्यासस्वमव गदितमित्यस्थी. नरपासात्। अमतपरार्थदीषमुदाह तत्संज्ञार्थमाह पमत इति । प्रकृतस्य रसस्य विरुडी विरोधिरसव्यञ्जक: परार्थः प्रततरसानुपयुक्तोऽर्थः। राममन्मथेति सा निशाचरी राचसी ताड़कैव निशाचरौ पभिसारिका राम एवाभिरामी मन्मथसख दुःसहन मरण हृदये ताड़िता सती गन्धवता रूधिरेणैव गन्धयुक्तरसाचन्दनेनीक्षिता च सती जीवितेशम्य स्वप्राणनाथस्य उपनायकस्य वमतिमालयं जगामत्यर्थः अव ति प्रतते रुधिरसेकाभिव्य तो बीभन्म ऽपरो बीभत्मानुपयुक्ती रामादावारीपितमन्मथादि- कपः । न च वक्ष्यमाणेन प्रतिकूल विभावादियहरूपरसदीषण सहावाभेद इति वाचम्। परार्थ इत्यस्यैव भेदकत्वात् नव प्रकृतरसीपयुक्तस्यैव विभावादिरूपार्थस्य प्रतिकूलत्वात् भवतु प्रकृतरसानुपयुक्तस्य मन्मथादः । पर्थोऽपुष्ट स्वादि। प्रसिद्धिविधी विद्याविहति दोषयं सनियम- परिवलोऽनियमपरिहत्तो विशेषपरिवत्तीविशेषपरिचयति दोषचतुष्टय ·सप्तमः उमासः। २६३ दुष्ट इति सम्बध्यते। क्रमेणोदाहरणम् । अतिविततगगनसरणिप्रसरणपरिमुक्तविश्रमानन्दः । मरुदुल्लासितसौरभकमलाकरहासकद्रविर्जयति ॥ अत्र अतिविततत्वादयोऽनुपादानेऽपि प्रतिपाद्यमानमर्थ न बाधन्त इत्यपुष्टाः न त्वमङ्गता: पुनरुता वा। सदा मध्ये यासामियममृतनिष्यन्दसरसा सरखत्युहामा वहति बहुमार्गा परिमलम् । प्रसादं ता एता धनपरिचिता: केन महताम् महाकाव्यव्याम्नि स्फुरितमधुरा यान्तु रुचयः ॥ अत्र यासां कविरुचोनां मध्ये सुकुमारविचित्रमध्यमात्मक- त्रिमार्गा भारतौ चमकारं वहति, ता: गम्भीरकाव्यपरिचि- विध्य युक्तोऽनुवादायुक्तति दोषदयम् । अपुष्ट सुदाहरति अतिषिततेति विशेष्यस्य उत्कषानाधाय कविशेषणवत्त्व तत्वम् । रविजयति कौशः अतिविस्तीणीयां गगन. सरणावाकाशपथे प्रसरणे चलने परिमुकी विधान्य धीनानन्दो येन तादृश: तथा भरता उन्नामितसौरभाणां कमलाकराणां हासकी। अति। प्रतिपाद्यमान रवेलत्कर्षम् । म चातिविस्तीर्णपथगमनेऽपि विश्रान्त भावेन लभ्यमानमेवीत्कर्षमनुपादीयमानासे याषन्ने एवंति वाच्यम् । सदातनले न प्रसिद्ध रविप्रसरणे विश्रान्तित्यागमा गैव तवाभादतिवितलगमनमरण्य नपादानपि सहवाधात् पदीर्घपथेऽपि सदा प्रसरणे विधान्तिसम्भवेन समाभिनवीकषात् । पति- विततत्वादय इत्यत्रासदगुणसं विज्ञानबद्रोहिणा कमलाकरे मगदुल्लासितसौरभ- विशेषणम्यै वापुटार्थत्व' मरुदादिपदार्थवयापेक्षया च बहुवचनमिति केचित् । कष्टमर्थमाए। सदेति । पासत्यादिसत्त्वेऽपि कबोध्यार्थव तत्व लक्षणावशाच कष्टयोध्यता नेयार्थ बकष्टषोध्यतेति भेदः । सुकुमारविचिवमध्यमात्मकरोतिभन्महाकाव्यविषयी बीच जनेच्छानां मेधादित्यप्रभाणाच.. प्रसादनीपायभावमार्थकमिदं पद्यम् । बोडजमेच्छा प्रसादनञ्च तदिविषय काव्य करणेनैवेति तदुपायचिन्ता भादित्य- ·२६४ काव्यप्रकाशे ताः कथमितरकाव्यवत् प्रसन्ना भवन्तु, यासामादित्यप्रभाणां मध्ये त्रिपथगा वहति ता मेघपरिचिताः कथं प्रसवा भवन्ती- ति सपार्थः । जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं, जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥ प्रभा प्रसादनञ्च मेघापमारणेनैवेति तदुपायचिन्ता अस्य कियतौं व्याख्यां कुरुते । पति । मध्य इति विषयतायामित्यर्थः । सरखती कवित्वरूपा चमत्कारमिति परिमलपदार्थः श्रीमति । अमृतस्यन्देनेव सररीत्यर्थः । उद्दामा शब्दार्था- डम्बरणीङ्गटा घनपरिचित ति व्याचष्ट गम्भीरति महतां कालिदासादौनो यन्महा- काव्य सर्गबन्धप्रबन्धः स एव विस्तीर्णत्वाधीमेव तहत्ति विविश्लोकात्मकगम्भीरकाव्य- विषया इत्यर्थः इतरकाव्यवदिति सप्तम्यन्ताहतिः । इतरकाव्यविषया वेत्यर्थः । पादित्यप्रभाषचं व्याचष्टे यासामिति प्रमाणामपि रुचिपदार्थत्वात् तन्मध्ये विपथ- गा चाकाशगङ्गा रविरश्मिवेष्टिततत्वात्तस्याः। पत्रापि बहतीत्यव परिमसमिति बोध्यम् । तस्य च कमलादिसौरभमित्यर्थः । अब पक्षेऽमृतनिष्यन्दी जलप्रवार तेन सरसा सिग्धा सरस्वती भूमावागत्य सरीवर विशिष्टा उहामा वेगवती मेधपरिचिता इति महतां महाकाव्यतुल्य व्योनि मेघच्छमा इत्यर्थः । व्याहतमाह। जगतीति। निन्दायामेव तात्पर्यसत्त्वं निन्दितस्यैव पुरष्कारयनकार्थत्व तत्व तथाच निन्दाया एव व्याहतत्वमित्यर्थः निन्दामुखस्तुतिरूपव्याजीती तु स्तुतावेव तात्पर्य न निन्दायाम् । मालत्यां माधवस्याना लेखोऽयं नवेन्दुकलादयते ते खभावती मधुरा मनीशा भावाः पदाथों जगति जयिन सत्कर्षवन्तः चन्ऽपिये मनी मदयन्ति तेऽपि सन्त्येव न तु मत्नौतिजनका रत्यर्थः। वर्ड कस्तव प्रीति- कारीत्यवाह मम विति । इयं मालतीरूपा विलोचने चन्द्रिका यनयन विषयं याता प्राप्ता अखिन जन्मनि स एवैको मम महोत्सव प्रत्यर्थः। विषयमिति भावप्रधानी निदेश: विषयवामित्वर्थः ।

·सप्तमः उमासः। . अवेन्दुकलादयो यं प्रति पस्पशप्राया: स एव चन्द्रिका- त्वमुत्कर्षार्थ मारोपयतीति व्याहतत्वम् । अतमनुममित्यादि अत्रार्जुनाजनेति भवद्भिरिति चोतो मभोमकिरीटिना- मिति किरीटिपदार्थः पुनरुतः यथा वा, अस्त्रज्वालावलौढ़प्रतिबलजलधरन्तगैर्वायमाणे मेनानाथे स्थितेऽस्मिन्मम पितरि, गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम् । कर्णालं सम्भमेण व्रज रुप ! समरं मच हार्दिक्य ! शङ्काम्, ताते चापहितीये वहति रमाथुर को मयत्यावकाशः ॥ अत्र चतुथपादवाक्याथः पुनरुताः । श्रचलि। यंहाधवं प्रति पम्पशा: तुकाः स एन माधव: चन्द्रिका वमिति। आदिपद नभ्य वाचन्द्रिकायाः उ कानात रूपकाधिकरण रुप्यमा गनि ठोत्कर्ष- लाभायैव रूप क क रणात् । एवं तुलन्यापान पुरस्कृतस्य निन्दायनकाय चमपि तत्त्वं बाध्यं यथा । देवि ! त्वन्मुग्वपक्ष जे न शशिन: शोभा तिरस्मारिणा । पश्यानि विनिर्जितानि सहमा गन्ति विच्छायताम् ॥ इत्यत्र मुचे पङ्गनरूपणात् परम्कतस पाजस्य निर्जितन्वेन निन्दायमा पुरस्कार- व्याघातिका पुनरुनामुदाहरति कतमनुकतमिति । अर्जुनार्जुनति । वेगौसंहारे एतत् श्लोकात् पूर्व सम्बोधनं भय कुन्दन च सम्बो- थितस्योपण्यापनातदर्थ ककिरोटिशब्द नाच तस्य पुनरुकिरित्यर्थः । अस्व ज्वालति । पानायमानानि कुरुमैन्यानि परावयितुमवश्वान उति- रियम्। सर्वधन्वौश्वराणां गुरो मम पितरि द्रोणेऽस्मिन् सेनानाथे स्थित सतो व्यन्वयः । मम पितरि कीर्श अमञ्चालयाजवलौढ़' यत् पविपक्षबलं तदेव जलधिप्तह- सरोनिलायमाने जन्नधिशोषकत्वादीवानलम्य । पवेति । इदमापाततः वस्तुतस्तु पूर्वनीक एवैतदुदाहरणं न तव्य न भेतन्य. मितिवदाश्वासने पौनरत्यवादीषत्वात्। दुष्क ममाह ।

·काव्यप्रकारी
भूपालरत्न ! निर्दैन्यप्रदानप्रसृतोत्सव !।
विवाणय तुरङ्ग मे मातङ्ग वा मदालसम् ॥ (दुष्क०)
पत्र मातङ्गस्य प्रानिर्देशो युक्तः ।
खपिति यावदयं निकटे जन:, खपिमि तावदह किमपैति ते ।
तदपि साम्प्रतमाहर कुर्परं त्वरितमूरुमुदञ्चय कुञ्चितम् ॥ (ग्रा.)
एषोऽविदग्धः । मात्सर्यमुत्सायेत्यादि,
अव प्रकरणाद्यभावे
शान्तशृङ्गार्यन्यतराभिधान
तु निश्चयः।
सन्देहः
भूपालति। पाकाङ्गितक्रमविलकनेनीक्तपदार्थत्व तत्त्व निर्दैन्येति । निर्गतं
दैवं यस्मात् तथा प्रदाने प्रसृत: ख्यात उत्सवी यस्य हे तादृश ! विशालय देहि।
पति । बहुमूल्य याचनोत्तरमेव तत्प्राप्तासम्भावनायां पल्पमूखयाचनमिति
क्रमस्याकाङ्गितत्वात् । याम्यमाह ।
खपितौति। सप्तनवीदायां शय्यायां मुषुमीः प्रत्य तिरियम । पयं सखोजन
लव निकटे यावत् खपिति तावदहमप्यव खपिमि । तव किमपैति एतत्मनिधी
रतिकदर्शनहपापायाभावात् तत्सम्पादयि ! भीः : साम्प्रतं कुपर कफीचिमाहर संहरा
कफीबिना शय्या नाच्छादयेत्यर्थः। स्यात् कफीणिन्तु कुर्पर इत्यमरः । कपकमिति
बचित्पाठस्तदा चपमेव रूपक शरीरमित्यर्थः ।
अविदग्ध इति
तथाच अविदग्धकथितार्थत्वादयं ग्राम्यः इनिभौराहि.
व्यात्। सन्दिग्धमर्थमाह।
मात्सर्यमिति। शब्दानिश्चितेऽपि बीडुः संशयजनकोऽर्थः सन्दिग्ध इति
सन्दिग्धपददीषे तु पद एव सन्देहः । अव वक्तसंशयः किं पदवाच्य एव वाक्या-
निश्चितस्ततच निशितेन तत्म गयेन तदीयतात्पर्य संशयजननादख एकतर सेवन
एवं निश्चय इति। तविषये बचनयाऽवगते किं भूधरनितम्ब सेवनेऽस्य निश्चय
इत्यौचित्यावर्जितसंशयो भवति यदि तु तत्तापर्यग्राहकं प्रकरणादिकं तिष्ठति
तदा तदीयतापर्यग्रहादेव एकतरसवने मानसी निश्चयः स्यादिस्वाहा
पवि। पन्चतराभिधानिऽन्धतरत्वेन निवितत्वाभिधाने तथालेन निश्चये

·सप्तमः उल्लासः। २६७ ग्रहीतं येनासौः परिभवभयानोचितमपि, प्रभावाद्यम्याभूब खलु क्व कश्चित्रं विषयः । परित्यक्तं तेन त्वमसि सुतशोकाने तु भयात्, विमोक्ष्ये शस्त्र ! त्वामहमपि, यतः स्वस्ति भवते । अव शस्त्रमोचने हेतु नोंपात्तः । इदन्त केनोक्तं कथय कमलातङ्गवदने ! यदेतस्मिन् हेम्नः कटकमिति धरमे खलु धियम् । इदं तदंदःमाधाक्रमणपरमास्त्र स्मृतिभुवा तव प्रोत्या चक्र करकमलमूले विनिहितम् ॥ अत्र कामस्य चक्र लोकेऽप्रसिद्धम् । यथा वा, तत्तात्ययस्य मुग्रहत्वात् एवञ्च व निथ यम्य व्ययत्वासदेव गुणीभूतव्य ये शान्त- मङ्गार्यन्वतरनिश यस्य व्य हात्वमुक्तम् । निर्हेतुमाह । ग्टहीतमिति । हेवभिधाने श्राकानीत्यापकसत्त्वेऽनभिहितहेतुकार्थत्व तत्त्वम् । कर्णेन सह विवादेऽस्त्र त्य तं शस्त्र सम्बोध्याश्वत्थान उकिरियम्। हे शस्त्र ! त्वं येन मम पित्रा नीचितमपि ब्राह्मण जात्यनुचितमपि परिभवभयात् द्रुपदात् परिभव- भौत्या ग्रहीतमासीः यस्य मम पितुः प्रभावात्तत्र न विषयस्वत्पम्यनाश्रयो न खल कश्चिदत् तेन भम पिवा व सुतशी कात् मन्मरण वाया शीकात्परित्यक न तु भयात्परित्यक तस्मादहमपि त्वां यतो विमीक्ष्य ऽती भवत स्वस्ति तत इति पाठस्त सुगमार्थ एव । पत्र ति। चितौयशस्वमोचनमश्चत्यानः शस्त्रत्यागः अन च पितुः शस्त्रमीचने हेतुकथनमेव द्वितीयशस्त्रमीचने हेत्वभिधानाकाकीस्थापकं प्रसिद्धिविरुङमाइ । इदन्त इति। कविलोके यादृशौ प्रसिरिस्तविरुद्धत्व' तत्त्व कमलस्यातही यस्मात् हे वादृशवदने ! यदेतस्मिन् है: कटकमिति धियं खलु धर्म इदं ते तव स्थाने केनीत तत्कथय तल्किमिदमित्थवाह । इदं स्मृतिभुवा कामन दुःसाधनजन- स्याक्रमपाय परमास्त्र चक्र तव करकमलमूले प्रोत्या विनिहितम् । पर्वति। लोके कविलोके अन्यलोके प्रसिद्धाभावस्य दोषत्वाभावात्। पनव- अति यथा वा।

·२१८ काव्यप्रकाश उपपरिसरं गोदावा: परित्यजताध्वगा: ! सरणिमपरो मार्गस्तावद्भवद्भिपिहेक्ष्यताम् । इह हि विहितो रक्ताशोकः कयापि हताशया चरणनलिनन्यासोदञ्चनवामुरकञ्चकः ॥ पादाघातनाशोकस्य पुष्योहम: कविषु प्रसिद्धो न पुनरगु- रोहमः। सुसितवसनालङ्कारायां कदाचन कौमुदी महसि सुदृशि स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूहिधुः । . तदनु भवतः कीर्ति: कैनाप्यगोयत येन सा प्रियग्रहमगान्मुक्ताशङ्का, क नासि शुभप्रदः ।। उपपरिसरमिति। है अध्वगा:। गीदावा: परिसरस्थ तौरस्य समाप सरणिं परित्यजत इह देश भवहिरन्या मार्ग दुच्यतां हि यादिह सरणी रक्ता- शोकः कयापि हताम्या पापिष्ठया दिव्यस्त्रिया चरणमलिनन्यासेन उदअदुगनबा- कररूप कञ्चकं यस्य ताशी विहित: दिव्य स्त्रीपादवातनाशोकस्य कविभि: पुष्यि. तत्ववर्णनात् तथाविध तद्दनन स्वीविरहिणी युष्माकं कामोद्दीप्ता सङ्गट स्यादिति भावः । भवति । पुष्पोद्गम एव प्रसिडी न त्वगुरोगम इत्यर्थः । न च कुसुमं तत- दोहदम्त्व या यदशीकोऽयमुदौरयिष्यतीति । कालिदासन गर्भस्य वर्णनात् कलिकां विमा पुष्पासम्भवाचाङ्गुरस्योगमः कविषु प्रसिद्ध एवेति वाच्यम् उद्दीपककथना - दत्र नवाङ रपदस्य पल्लवनवाझुरपरत्वादेव पथि पथि शुकचचूचारुबालाराणा मित्यत्र एकच सादृश्यात् पल्लवारस्यैव उद्दीपकत्वलाभात् कलि कारूपाडुराणां नवत्व नातिसूचात्वावगमात्तशायामुद्दीपकत्वाभावात् तथाच कामिनीपादधातन पल्लवा रोगमे कविप्रसिद्ध नात्ये वेत्यर्थः । कविप्रसिद्धिविरुद्धमपि वर्णनीयमवेत्याह। सुसितेति। कौमुदौ चन्द्रिका तद्रूपे महसि तेजसि सति सुसितवसनालङ्का- रायर्या सुशि समयनायामभिसारिकायो कदाचन खरं याच्या सत्या विधुरस गतो. ऽभूत् तषाच शनवस्वालबारायातमसा पभिसारमाधे उपस्थिते तदनु भवतः कीर्तिः ·सप्तमः उल्लासः। २६८ दृष्टम्। अत्रामूर्ताऽपि कौतिः ज्योत्सावत् प्रकाशरूपा कथिति लोकविरुद्धमपि कविप्रसिद्धन सदा मात्वा निशीथिन्यां सकलं वासर बुधः । नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च शृणोति च ॥ (वि.वि.) ग्रहोपरागादिकं विना रात्रौ सानं धर्मशास्त्रेण विरुद्धम् । अनन्यसदृशं यस्य बलं बाह्वोः समीक्ष्यते । पाहुण्यानुमृतिस्तस्य सत्य सा निष्पयोजना । एतत् अर्थशास्त्रण विधाय दूर केयरमनङ्गाङ्गदमङ्गना। बभार कान्तेन कृतां करजोल्लेखमालिकाम् । पत्र, केयूरपदे नख क्षतं न विहितमिति, एतत् कामशास्त्रल। अष्टाङ्गयोगपरिशीलनकीलनेन दुःसाधसिद्धिसविधं विदधहिदूर। कमापि जनेमागीयत येम गानेन कौत्य व चन्द्र वत्समीनाशात् सा मुनाशङ्का मती प्रिमरहसगात् अस्यार्थस्य समर्थ कमर्थान्तरं न्यस्यति क नासीति सर्वदैवेत्यर्थः । विद्या- विरुद्ध वक्तव्यं धर्मविद्याविरुद्धमाह। सदेति। ग्रहोपरागं विनति दिवाकरकरः पूतं दिवा सानं प्रशस्त अप्रशस्तं निशि बरनं राहीरन्यच दर्शनादिति पराशरवचनात् । नीतिशास्त्रविरुद्ध साह। पमन्येति । षड़गवं मन्त्रणा तदनुसूति तदनुसरणं एतदर्थशास्त्र णेति । अर्थ- शास्त्र नीतिशास्त्र तेभेदं विरुद्धमित्ययः । बाहुबलषाड्गुण्ययोर्मिलितयीरव काय्ये- सापकत्वस्य नीतिशास्त्रीतत्वात्। कामशास्वविरुद्धमाह। विधायेति । दमिति करजोखमालिकाविशेषणम् । अवेति । नखवतस्य स्थानान्याह । वात्सायनः । नखक्षतस्य स्थानानि कची बनतथा गलः। पार्टी अधनमूकच तनगण्डललाटिका इति। योगशास्त्रविरुद्धमाह।

·काव्यप्रकाश प्रासादयवभिमतामधुना विवेक- ख्यातिं समाधिधनमौलिमणिविमुक्तः ॥ अत्र, विवेकख्यातिस्ततः सम्प्रज्ञातसमाधिः, पवादसम्म- ज्ञातस्ततो मुक्तिनं तु विवेकख्यातो, एतत् योगशास्त्रेण। एवं विद्यान्तरैरपि विरुद्धमुदाहाय॑म् । प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्ततः किम्, दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । सन्तर्पिता: प्रणयिनी विभवैस्ततः किम्, कल्प स्थितं तनुभृतां तनुभिस्तत: किम् ॥ अत्र तत: किमिति न नवीकृतम् । तत्तु यथा, यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतं, यदि न गौरवमद्रिषु किं ततः । लवणमम्ब सदैव महोदधेः, प्रततिरेव मतामविषादिता ॥ -- पष्टाङ्गीति। समाधिधनानां मौलिमणिः यश नियमश्चैवमासनं प्राणसं यमः । प्रत्याहारो धारणा च ध्यानञ्चैव समाधियुक् । तामि कथितान्यष्टी योगाङ्गानि मनीषिभिरित्य ताटायोगस्य यरिशीलनमनु लय कोलमेमाम्यासेन दुःसा- धनेऽवश्याकर्षणे मीहनादीनां सिद्धौनां योग पर पाया सविध सानिध्य दूर विदधत् पधुना विमुक्त: किं कुर्वन् अभिमतां विव्यातिं समाधिविशेषमासा- दयन्। समाधीनां प्रामं दर्शयत्यति । तथान की म. स्त्रोतक्रमविरीधादिद्याविरु- इत्वमन । एवमिति वैद्यकादिविद्याविक हति: । अनवीलतमाहा प्राप्ता इति। उद्देश्यप्रतिनिर्देश वामा मात्र बहुशः प्रत्यायसै कस्यैवार्थस्य भौभदन नवीकरणरहितार्थत्व तत्त्वम् : पवितणाहरस्थाधानमा दूषकमा बीजम् । सर्वव तत: किमित्य स्मात्पर मुख्यपयोगितमानं यदि न स्वादिति शेषः । मनु कोशकर नवीकरणं खादित्य वाह ! तत्तु यथेति। विषादिता विषादराहित्य सता प्रतिरेव खाभाविक नवौपाधिकी सब प्रतिवसूपमामाह । अयं गौरव' गुरुत्वम् अत्र स्वाभाविकत्व स्खे व बहु बोचव विमः . एवं सिवः स३३ प्रतिरक्षेति भोजन में नोति । . सनियमपरितमा।..

·सप्तमः उसासः। यत्रानुलिखिताख्यमेव निखिलं निर्माणमेतहिधः, उत्कर्षप्रतियोगिकल्पनमपि.न्यक्कारकोटिः परा। याता: प्राणभृतां मनोरथगतीला यत्सम्पदः, तस्याभासमणीकताश्मसु मणेरश्मत्वमेवोचितम् ॥ अत्र, छायामात्रमणीकप्ताश्मसु मणेस्तस्याश्मयोचितेति सनियमत्व वाच्यम् । वनाम्भोजं सरखत्यधिवसति सदा. शोण एवाधरस्त, बाहुः काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपटुर्दक्षिणस्त समुद्रः । यति। सनियमनायव्यवच्छेदेन वनाव्यतिथा कथितार्थत्व' तत्वम् । तन्य पथाञ्चिन्तामणेराभासमणिकताश्मसु शीभया मणिकशिलास मध्ये गणन इति दोषः। अश्मत्व शिलात्वमेवीचितं न तु मणित्व निकटमध्य गण्यत्वे निकष्टसाधा- रणधर्मे गौव निर्देश मुचितत्वात् यत्र मणौ विधेरैतनिखिलं निर्माणं विधे: निमाय- माणाखिल गुणा इत्यर्थः । अनुल्लिखिताख्य खखनामोल खागोचर इत्यर्थः । उत्- कर्षप्रतियोगी अमुकापेक्षयाऽमुक उत्कृष्ट इत्यपेक्षाबुद्धिविषयः सर्वोत्कृष्ट म्य प्रत्ये के प्रति तथा कल्पनस्य न्यकारत्वात् कोटि: काष्ठा तथा यत्सम्पदः प्राणिना मनीरथाविषया पपि जाता इत्यर्थः । पत्र सर्वगुणमध्ये भाभास: शोभाये कगुण: अतः सर्वगुणवन्तो भणयोऽपि आभासमशिकता भवन्त्य व तन्मध्यमत्वमेवेति म युज्यते प्रती गुणान्तरव्यवच्छेदेनैव वनाव्यमित्यतस्तथैव पाठ रचयति । छायामा ति। छायामावति पाठकरणे तस्वस्यस्य प्रक्षेपं कुरुते तस्याशत- वैति । . यद्ययव मणिततेत्यभूततावार्थकचि प्रत्ययमहिम्मेव मोरेवाभासवशान्म. विवे लम्चे गुणान्नरव्यात्ति: लभ्यते इतीदमदाहरणं न प्रकते सम्भवति तथानि खोलिजमणि शब्दाभिप्रायेणैव इदमुदाहतं न चूिपत्ययाभिप्रायक ध्रु वा सिविलवता पाया जायते नहील्ये वास्वोदाहरण द्रष्टव्य नीतिव्यवदाय बलमाववतामिति समियमय वाताव्यत्वात्। अमियमपरिहत्तमाह। बवामीणमिति। खरखती बान्देवतब सरखती नदी सा तव वनाम्नीनमधि- बति तथा सदा बधरः भीषीऽरुष एक भीषी नदः समुद्रमुद्राविशेषयुती. दक्षिषो ·२७२ काव्यप्रकाश वाहिन्यः पार्खमेताः क्षणमपि भवतो नैव मुञ्चत्यभौक्षणम् खच्छे ऽन्तर्मानसेऽस्मिन् कथमवनिपते ! तेऽम्बू पानाभिलाषः । अत्र शोण एवेति नियमो न वाच्यः । श्यामा श्यामलिमानमानयत भोः ! सान्द्र मसोकूर्चकैः, मन्त्र तन्त्रमथ प्रयुज्य हरत खेतोत्पलानां श्रियम् । चन्द्रचूर्णयत क्षणाच कणश: कृत्वा शिलापट्टके, येन द्रष्ट महं क्षमे दश दिशस्तहकमुद्राङ्गिताः ॥ अत्र ज्योत्स्नौमिति श्यामाविशेषो वाच्यः । कल्लोलवेलितहषत्परुषप्रहारैः रत्नान्यमूनि मकरालय ! मावमंस्थाः । . पवेति। बाहुः सादृश्यात् काकुतस्थस्य रामचन्द्रम्य वौर्य स्म तिकरण पटः स एव दहिसः समुद्रः सागर: सेतुबन्धाद्रामवीर्य स्मारक: तथाच ता वाहिन्यः सेना एव वाहिन्यो नद्यः भौक्षण सततं भवत: पश्यं क्षणमपि नैव मुञ्चन्ति तथा स्वछेकुटिले मानसे मनस्य च मानसे सरोवर,न्तः सति कथम् अम्बन्तरपानाभिलाष इत्यर्थः । अनियम नाम्बुसत्तायां दयितव्यायामेवकारणान्यव्यवच्छेदानी. चिस्यात् नचायोगव्यवनोदकोऽयमेव कार इति वाच्यम्। विशेष्योत्तरवात्ययकारस्य तथा व्युत्पत्यभावात् । विशेषपरिवत्तमाह। श्यामामिति । विशिष्ट वक्त व्यत्वं सामान्यन कथितार्थत्व तत्त्वम्। उर्वशी- विरादुन्मत्तस्य पुरुरवस उक्तिरियम्। भोः । मख्यः । श्यामा राति सान्दैमसौ- कुर्चकैमसौचूर्णैः श्यामलिमानं श्यामलत्वमानयत प्रापयत तथा मन्त्र तन्त्रमौषधञ्च प्रयुज्य वेतीत्यलानां स्मितं विकाश हरत तथा शिलापट्ट के कृत्वा चन्द्रं कणशचूर्णयत येनैवविधकरणेन तम्या उर्वश्या वण मुद्राङ्किता: चिह्निता दश दिशोऽहं द्रष्ट, हमे एवंविधाकरणे तु एभिरुद्दीपकैरन्धी कृतोऽहं द्रष्ट' न शक्त इति भावः । पति। स्यामाविशेषो राविधिशेष: तमखिन्या: म्यामीकरणाभावात् । प्रवि- शेषपरिहत्तमाह। कमोति। सामान्ये वक्तव्ये विशेष्य कथितार्थब तखम्। हेमकराव्य- ·सप्तमः उल्लासः। २७३ कि कौस्तुभेन विहितो भवतो न नाम याजाग्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि ॥ अव, एकेन किं न विहितो भवतः स नामति सामान्य वाच्यम्। अर्थित्वे प्रकटीकतेऽपि न फलप्राप्ति: प्रभोः, प्रत्य त द्रुह्यन् दाशरथिविरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया । उत्कर्षच परस्य, मानयशमोवि श्रमनं चात्मनः. स्त्रीरत्नञ्च जगत्पतिर्दशमखो देवः कथं मृष्यते ? ॥ अत्र स्त्रीरत्नमुपेक्षितुमित्याकाइति । नहि परस्येत्य नन सम्बन्धो योग्यः । कले तर वल्लितानां दृशदां परुषैः पहारैरमुनि रमानि मारवमं स्थाः मायमानय यती भवत: स्थाने एरुषोत्तमोऽपि किं याच जया प्रमारितकर: कोम्भन न विहितोऽपि तु विहित एव । तथाच रत्तस्योपकारकत्वात कथं तदवमानमिति पत्र रत्न सामान्यावमानन निषेधे रत्नसामान्य म्यैवोपकारकत्व बक्तव्य न विशेषस्य की जभस्य अत: पाठ' पगवतयति । एकैनेति। एकैनापौत्यर्थः पिना रवान्तरस मुभयनाभाव तद्दीषताट वात् । भावः। साकासाह। अथित्व इति । उपासपदार्थाम्वयित्वबम प्रयुक्त म्याई स्थानुपातपदाथान्न यकाङ्गत्व' सत्वम्। न्यूनपदे तु तथा भ्रमाभावादि विशेषणम् । धनुर्भङ्ग रामणव मौता परिणतव्येनि निश्तेि मीषयाचनस्य राघणटू तस्य शौकन्नस्य वाक्यमिदम् । घलान्नेत समर्थस्य रावणस्य प्रभीरर्थिव प्रकटीकतेऽपि न सौतापरिमायरूपफलप्राप्ति: प्रत्यत विपरीते तया वाच्यमानया कन्यया सुबाहु सुलेशादिराचसबधात्तस्य द्रुह्यन् ट्रीहकारी दाशरथिः युक्तः तस्मात् परस्य शबीककर्षश्च यात्मनी मानयशसीमंशमञ्च देवी दश रुखी जगत्पतिः कथं मृष्यते न हेटौत्यर्थः पत्र समुशयार्थकच कारवयवशात् पूर्वोत कर्म हयस्ये व स्त्रीरवस्थापि कथं मृष्यत इत्यवान्वयित्वधम उन्नीयते वस्तुतस्तु तत्र नान्द यः। ईष हनुमत्व एव कथं न हेटौ.

·काव्यप्रकाश प्राज्ञा शक्रशिखामणिप्रणयिनी, शास्त्राणि चक्षुर्नवम्, भक्तिभूतपतौ पिनाकिनि, पदं लङ्कति दिव्या पुरी। उत्पत्ति? हिंणान्वये च, तदहो ! के दृग्वरो लभ्यते । स्थाञ्चेदेष न रावणः, कनु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः ॥ अत्र स्यादेष न रावण इत्यत एव समाधम् । न्य किसम्भवात् स्त्रीरत्नस्य त्वनुरागपात्रत्वेन पहेतुत्वभावात् अतस्तदुपेक्षायामवं ईषान्वयी योग्य इत्यत पाह पत्र ति। मनु परस्य स्त्रीरबं ईषयोग्यमित्यत पाई नहौति। बालन इत्यनेन व्यवधानादासत्त्वभावादिति भावः । न योग्यी नीचितः । 'चक्रवत्तौ तु भाकातिपदाध्याहारेऽपि विवक्षितान्वयानिर्वाह एव साकाइत्व तथाचावीपक्षिमित्यस्याध्याहार बोरबञ्चीपेक्षितुमित्यन्वये चकारबलात् परीत्कर्ष- समानयशीचशयोरपि उपेक्षितमित्यत्र वान्वयापत्ती विवक्षिता सिद्धिः। परीस्कर्षस्व- मानयशीभशयोरेव द ध्यत्वान्न तदुपेक्षाया इति साकाइत्वमित्याह तन्न। स्त्रीरव- ञ्चेति चकारात् पूर्वमुपेक्षितुमित्यस्याध्याहार स्त्रौरवमुपेक्षितु त्यर्थे स्वौरवीपेक्षायां परोत्कर्षखमानयशीभशयोग्यवेषान्वये विवक्षितसिद्ध : ईटुशलक्षणकरणेऽनभिहित- वाच्यभेदापत्तेश्च । अपदयुक्तमाह । पाति। अयुक्त स्थाने समापितपद्यार्थत्व तत्त्व पदं हि स्थानं युक्तत्व हि पद्यार्थसमापनम् । सौतां परिणतु प्रहितदूतस्य रावणस्य प्रशंसापूर्वस्यागाय शतानन्दस्य वाक्य मिदम् । तस्य रावणस्याज्ञा शकशिखामणे: प्रणयिनी सहचरी प्रकण शिखायां मणिवत्तदाज्ञा च ध्रियत इत्यर्थः। • शास्वाण्येव नवं नवीनं विधि- निर्मितभिन्नं चत्तः भूतानां प्राणिनां पत्यो पिनाकिनि महेश भक्तिः लति लानांनी दिल्यापुरी पदं वसतिस्थानं द्रुहिणस्य ब्रह्मणोऽन्वये कुरसे उत्पभिः यही तत्सम्मान दरवरी लभ्यते यद्यष रावणी लोकानामातरावजनकी रावणनाम- मारितदौर्जन्यो वा न स्यात् पतस्तथात्वानासौ वरो ग्राह्य इति भावः । तादृश- भानागुणवतस्तस्य तमेव दोषसम्भवमुपपादयति कनु पुनरिति । भवति । समाप्य पद्यमिति शेष: कनु पुनरित्यादेस्तदत्याग एवीपयोगित्वन तदुला पद्यसमापनानौचित्यादिति भावः । भव रावणविषयाभूयाया अपकर्षों दीषतावीजम् । सहचरमिनमाह।

·सत्तमः उसातः। श्रुतेन बुधिव्यसनेन मूर्खता, मदेन नारी, सलिलेन निम्नगा। निशा शशाङ्कन, धृतिः समाधिना, मयेन चालयिते नरेन्द्रता । अत्र श्रुतादिभिरुत्वष्टः सहचरितैर्व्य सममूर्खतयोनिकष्ट- योभिन्नत्वम् । लग्न रागावताझ्ये त्यत्र विदितं तेऽस्त्वित्वनन श्रीस्तस्माद- पसरतीति विरुद्ध प्रकाश्यते । प्रयत्नपरिबोधित: स्तुतिभिरद्य शेषे निशा- मकेशवमपाण्डव भुवनमद्य नि:सोमकम् । श्रुनेनेति । उत्तमीचितधर्मेणानेकेषामुक्तमानां प्रशंमायामनुत्तमोचित पानुत्तमस्यापि प्रशंसनं तत्वम् । अतं वेदः व्यसनमकार्य तिः धैर्य समाधि- र्यकत्वानात्वावधानं तेन यहादौ दह्यमाने प्रतिकारसम्भवे तब धैर्यन कार्यम् अप्रतिकार्ये पुवास्मिरणादौ तुर्थ कर्तव्यमेवेत्येवं समाधिमेत्यर्थः । भवति । सहचरैरेकवानिर्दिष्ट: भिनत्वमनुचितत्वम् श्रुतबुधादिमहिषय- भावप्रकर्षविषातीऽव दीषतावीजम् । प्रकाशितविकखमाछ। लग्रमिति । प्रकाशिती व्यतितः प्रकतोपत्रीकेन विमहोऽर्थों येन वाक्यात ताशार्थत्व तत्त्वम्। पनुचितार्थे पशुतापदस्यैवार्थस्तथा न तु वाक्यार्थः । तथा कुविन्द इत्यादी वाक्यानुचितार्थे तिचभारतभुव इत्यादी वाक्यगतविरुद्धमतिकनि चानेकार्थपदघटितवाक्यात्वाहाक्यमेव विरोधिव्याकंन वाक्यार्थः न च मान्यां व्या- नायामर्थस्थापि शब्दसहकारितया व्यञ्जकत्वात् पाक्यार्थोऽपि नव व्यत्रक रति वाचम् खातपणवार्थ स्थात्र व्यञ्जकताया विवक्षितत्वान्न तु महकारिताबाद- प्राथाचेन लपमित्यादिकं व्याख्यातं गर्मितदोष। श्रीस्तयादिति राजीऽपचारख विदितं तेऽस्वित्यनेन हड़प्रत्यायनातदपचारप्रतिक्रियाचिकीर्षावगमात् । विध्य- अतमाह। प्रयब मि। क्योर्विधयत्व ऽपि कचिदेके विधेयमुहिग्य वापर विधातुमई विषय ·काव्यप्रकाश इयं परिसमाप्यते रणकथाऽद्य दोःशालिनाम्, अपैतु रिपुकाननातिगुरुरद्य भारो भुवः । अत्र शयित: प्रयत्न न बोध्यसे इति विधेयम् । यथा वा, वाताहारतया जगहिषधरेरावास्य निःशेषितम्, ते ग्रस्ता: पुनरभ्रतोयकणिकातीव्रतैर्वहिभिः । तेऽपि क्रूरचमूरुचमवसने!ताः क्षयं लुब्धकः, दम्भस्य स्फु रितं विदबपि जनो जालमो गुणानौहते ॥ ताया निराकाइतारूपापर्याप्पिरपि तवे वीचिता तथात्वविपय्यांसाविधेयतापाषा- युक्रत्व तत्त्वम् । तदयुक्तत्व ग्रहश्व क्वचिद्योग्यताबलात् कचित्त ग्राइकविशेषणग्राहित- तात्पर्य्यात् विधयाविमर्ष त वियतैव न प्रतीयते न तु विपर्यासाविधेयतापाता- युक्तात्वं यत् । तत्र योग्यताबलग्टहीततदयुक्तत्व उदाहरति । प्रयवयरिबाधित इत्यादिकुरुपाञ्चाल पौषणानां नाशाय दुर्योधनस्थानेऽश्वत्थाम्नः प्रति यम्। शेष इति भावष्यत्सामीप्य वर्तमाना । तथाच है दुर्योधन ! अद्य निशां व्याप्य शयिष्यसे स्तुतिभि: प्रयत्न परिबोधितस्य इत्यर्थः । सीमका: पाञ्चाला: रणकथा रणप्रसङ्ग: दी:शालिनां वौगणाम् अपेतु अपगच्छतु नृपा एव काननम् । अत्रे ति। युचि नया निद्रा तदुत्तरं प्रबोधश्च हयमपि नास्तीत्यत पाश्वासने अयमपि विधेयं तव निद्रितस्य व प्रबोधात् विधेयता पर्याप्तिम्त वाख्यातेन का युका तहिपर्य येणात्र निशात् विध्य युक्त ता न च निद्रायमध्यवर्शिप्रबोध एवाय मुक्त: स च तदुत्तर निद्रायामनुवाद्य इति वाच्यम्। स्तुतिभि: प्रथबपरिबोधितत्व- वशाव नाशाधौनमुखनिद्रायां लम्चायां तदुसरं निद्रान्तरकथनानुपयोगात् तदुत्तर मपि स्तुतिभिः प्रबोधनकशनौचित्यापाताच प्रद्य शेष इत्य तया तथात्वव्याघाताच । अर्थान्तरन्यासटहोततात्पर्याया विधेयतात्पय्याप्तरप्ययुक्तत्वमाह । वाताहारति। নিমঘাথা নানাভানা বজলসৰিৰ নলখা जगदेव नि:शेषितं तेषां दम्भाधीमतादृशकर्मण: फलमाह । ते ग्रता इति। ने विषधरास्त इत्यर्थः नियमतीऽधतीयकषिकाभक्ष बहिषां लीसिहमतस्ततीत्रततं दम्भीपयामि तथा ब्रतवधिरित्यर्थः । तेषामपि ताइश- कर्मणः फलमाह नेऽचौति । ते बाईप: क्रूर कठिनं चमूत्री मगा लुब्धक व्याधे- .

·सप्तमः उसासः । पत्र वाताहारादिवयं व्युत्क्रमेण वाच्यम् । अरे रामाहस्ताभरण ! भंसलवेणिशरण ! स्मारकोड़ानोड़ाशमन ! विरहिप्राणदमन !। सरोहंसोत्तम ! प्रचलदल नीलोत्पल ! सखे ! सखेदोऽहं, मोहं नथय, कथय केन्दुवदना ? ॥ तथाच तेषामपि चर्मधरणं बर्हिप्रतारकतया दम्भोपयोगि तेषां तत्कर्म फलमप्य वं रीत्या बोध्यमिति भावः। कथं तैरव दम्भीपयोमिक मामफलदर्शनेऽपि क्रियत इति अर्थान्तरन्यासन तथाकरणं समर्थयवि दम्भस्येवि। वावाहारादिकर्मभिराचरितमा दम्मस्य स्फुरितं फलं वर्डिग्रासादिरूपं विदन्नपि जनी विषधरादिरन्यजनो वा दाम्भिको दम्भीपयोगिकमास्य व गुयानोहते मुसतया चेष्टते यतो नान्यो निकृष्टः इत्यर्थः प्रवेति। वाताहारादिवये वाताहारामतीयकणिकावतचर्मधरणरूपवतवये- पाश्वासनरूपव्युत्क्रमेण निर्दिष्टविधेयतापर्याप्ति परावर्त्य वाच्यमित्यर्थः । जगन्निःशेषचाय बात पाहत: सदयसनायाम कणिकाव्रतं कृतं तान् चयितु क र चमूमचर्मवसनं कृतमित्व वरूपतया वाताहारादौ विधेयता पर्यापणीया इत्यर्थः । कथमेव वाच्यमितिचेदान्तरन्यास गुणानीदने इत्य त्या आख्यातेन दम्भीप: योगिगुणचेष्टायां विधेयतापर्याप्ती तात्पर्यस्य याहितत्वादिति भावः । कारादिकरणानाच दम्भोपयोगिगुणचेष्टारूपत्वात्। केचित्तु वाताहारादिव्रतामा क्रमशी न्यूनं न्यूनतरवतत्वन न्यूनतरादिक्रमेण व वाचमिति ग्रन्थकता दर्शितं गुरु गुरुवरवताना लघुव्रतादिक्रमेणेव करवीयत्वादिति व्याचक्षते तन्न। तधीत दुष्क- मदीषष्पत्व में प्रकतीदाहरणतया ग्रन्थकता तत्मदर्शमस्थानौचित्यात् बघुव्रतादि- क्रमव करवीयत्वेऽप्य तौ तथाक्रमनियमाभावास। भित्रक कव्रतेषु. तथाक्रमा- भावाच पनुवादायुक्तमाह। पर इति। प्रातविषेयस्य यधर्मविशिष्टानुवादः प्रतिकूलतादृशधर्म स्वानुवाद्य- 'विशेषवत्व तत्त्वम्। उर्वशीहसबष्ट नौलीत्यसमाखीव पुरुरवसस्तमम्बोधने- मोतिरियम्। परे ति सानुमयसम्बोधने । रामा प्रकृते उर्वशी भसखा बमरा: मवारन्ददायित्वात् तेषां शरण ! अरक्रीडाया या बौड़ा बद्दीपकत्वाचमन ! उत्पन- २४ वाता- ·काव्यप्रकारी पत्र विरहिप्राणदमनेति नानुवायम् । लम्न रागाहतायेत्यादि, अव विदितं तेऽस्त्वत्य पसंहतोऽपि तेनेत्यादिना पुनरु- पात्तः।। हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्धस्य विवरैषिणः । यथाऽशु जायते पातो न तथा पुनरवतिः ॥ अव पुव्यन्जनस्थापि प्रतीतिः । तलचारिणां सरोवरहंसानाम् उपरिस्थितत्वातदुत्तंस ! शिरोभूषण ! सखे ! नौली- पल ! बन्दुवदना उर्वशी क इति कथय तत्कथनाच मम मी प्रथय यतः सखेदी- ऽहमित्यन्वयः । पव बौड़ाशमनान्तसम्बोधनवयेण सरीईसीसेति सम्बोधनेन च परोपकारित्व प्रचलदले ति सम्बोधनेन खीपकारीपयोगिजीवित्व सम्भावितम् । पति । विरहिप्रापदमनस्य विरहिमोहनधनप्रार्थमायामयोग्यत्वमिति भावात् त्यत: पुनः खौलतमाह। लग्रमिति। क्रियाकर्माद्युत्या उपसंहजेऽपि वाक्यार्थे उतनातीयकारकस्व पुन- पादानरूपं खौकतत्व मखम्। दधाति शोभा शशभनभसल इत्यव तु ममतल त्यधिकरणस्य उनकारकजातीयत्वाभावात्र दोषः। समालपुनराचे तु विशेषषा- न्वयार्थ विशेष्यानुषको नैसलचणाकान्त प्रति बोध्यम् । तेनेत्यादिनेति। कर्मकार- काणां खमित्यादिगषयतीत्यन्तानामतत्वे तेमायोत्यादः कर्मकारकख पुनः खीकारः निराकाइलमत्र दोषतावीजम् । पनीलार्थमाह। हन्तुमेवेति । पनीलार्थव्यचकवाक्यार्थत्वतख शब्दाौले तु पनेकार्यपदसैब व्याजः खहितीयार्थी चीख इति । इन्तुमेव शत्रून् प्रहर्तुमेव एवकारानीतिप्रतिव्यव- दः । पक्षे सरतमहारं कतुं सबस्य विवेचनारहितस्य पचे गवतारस्तिस्य विवर भवी रिहाई पो योनिविवर पात: शवलाई कीनिग्रहः नीतियन्यत्वात् पंचे सुरताले गमभावः। उति:शत्रुवाधकत्वम् पनवभावश्च । परेरामा यादी सखेदी- समिति गर्भित सखेदोऽहमित्यव सरी। इत्ववाचाव्यात मात्सर्यमुसाव्य न्यादी अतिकटुवा बतार्थ तदादमियत पार। यति। बदानीसदीषाको प्रतिप्रसव बताये पुनरुतत्वाधिकपदलहीपी प्रतिप्रसूते। ।

·सप्तमः उमासः। २७८ यत्र को दोष: प्रदर्शितस्तत्र दोषान्तराण्यपि सन्ति तथापि तेषां तत्राप्रकतत्वाप्रकाशनं न कृतम् । कवितंसादिपदे कर्यादिध्वनिनिर्मितिः । सन्निधानादिबोधार्थम्, अवतंसादोनि कर्णाद्याभरणान्चेवोयन्ते, तब कर्णादि- शब्दाः कर्णादिस्थितिप्रतिपत्तये, यथा, अस्याः कर्णावतंसेन जितं सर्व विभूषणम् । तथैव शोभतेऽत्यर्थमस्याः श्रवणकुण्डलम् ॥ अपूर्वमधुरामोदप्रमोदितदिशस्ततः । पाययु मुखराः शिरःशेखरशालिनः ॥ पत्र कर्णश्रवणशिरःशब्दाः सविधानप्रतीत्यर्थाः । कर्णावतंसादौनि। ध्वनिः शब्दः निर्मितिः प्रयोगः व्याचष्टे पवतंसादौनि पवतंसपदस्य कर्णभूषवत्व नैवीपस्थापकत्वात् करपदप्रयोगे कर्षकर्णभूषणमित्यर्थ पुनरुतत्व' पादिपदात् कुलशेखरादिपरियाः कुलशेखरपदहयक्ष श्रवणशिर:- स्थितियोग्यसंस्खानविशेषव्याकुलत्वशेखरखजातिविशेषेणैव शक्यतावरेदके- मीपस्थापकमतलब अवशिरस्पदप्रयोगे ययपि पीमकाय नाति शक्यतावचेदक- शरीर अवशिरसीरप्रवेशात् नवापि अवशिरःपदयोरधिकपदत्वव्यचकसंस्थान- जानादेव अवभिररसम्बन्धित्वखाभात् तत्पयोगे सहीषायं परिहरति कर्णादि- स्थितिप्रतिपत्तयति। तथाच कर्षादिशब्दासष कर्णादिस्थितपरतया लाषिका रति भावः । प्रयोजनामावऽपि दिहतुकीयं लक्षणेत्यग्रे वक्ष्यते । मचावतंसपदखापि कर्णखितभूषवमाचिस्तात् सैव पुनरतिरिति वाचम् । कर्मयोग्यभूषणबाचित्ला- देव तख। चक्रावती तु कथितिः बर्षपदव्यरत्यार तन। व्यबोधख शब्दयोपीचरकालीनत्वेन वर्षगदख बाषिकबामा प्रादवीधे पुनरानु- बारात् । पर्यावतंसपद अवलखपदीदाहरति । पखाः सर्वावतंसनेति सिवायतसमित्यर्थः । एवं अवसित इखपमित्यर्थः। शिरशिरपद- ·२८. काव्यप्रकार विदीर्णाभिमुखारातिकराले सङ्गरान्तरे। धनुाकिणचिड्रेन दोणा विस्फूर्जितं तव । अत्र धनुःशब्द पारूढत्वावगतये। अन्यत्र तु, ज्यावधनिस्पन्दमुजेन यस्य विनिखसहकपरम्परेण । कारागृहे निजितवासवेन. लड़ेश्वरेणोषितमाप्रसादात् । इत्यत्र केवलो ज्याशब्दः। प्राणखरपरिष्वङ्गविधमप्रतिपत्तिभिः । मुताहारेण लसता हसतौव स्वनइयम् । मुढाहरति अपूर्वेति शिरःशेखरशालिनी जना पाययुरियन्वयः। मधुरामोदः शेख रस्थपुष्पा बोध्यः भृङ्गमुखरत्वमपि तत एव । धनुषाशब्दमप्यु दाहरति । विदीर्णेति । विदीर्णः शरमिर्भिता येऽभिमुखारातयत: कराले व्याप्त इत्यर्थः । दोणा हस्तेन विस्फ र्जितं दिदीपे.। प्रवेति। ज्याशब्दस्य धनुःस्थितियोग्यसंस्थानविशेषव्याजातिविशेपेन श्का- तापदकैनोपस्थापकत्वात्तदृव्यञ्जकसंस्थान ज्ञान एवं धनुःस्थितियोग्यतालाभ इत्यती धनु:पदस्याधिक्य धनुरागढ़लघण्या परितमित्यर्थः। तादृशलवण्येव सार- লগ্র হয় সামলামা জন অসুর্নিাঘ ধান্ধাবলম্বি हस्तस्य सङ्गरे प्राशस्त्यालाभात् यव तु धनुराकढ़त्व प्रतिपादनेन प्राशस्थलामे तात्पर्य मास्ति तब तदर्थ न धनुःशब्दीपादानमिन्याह। पचव विति। यस्य कावीयोर्जुनस्य कागटई पाप्रसादात् प्रसादपर्यन्त लडे परेशोषितमित्ययः। विनिशसती वक्षपरम्परा या इति वियः। निषिटभुजवादव वीरत्वलाभ ति भावः। पद । ज्यावधज्याघाति पाठश्यम् । यदि च धनुरागदावप्रतिपादनेऽपि तात्पर्य নতুন बतरबादपि तहाभ रत्यपि बोध्यम् । पत्र सारा स्थाधनालये হলীল গালবধি কাহায় শিয়া ৱিীখলিনি बोध्यम् । एता अवयक हार ति कौषाबुक्ताहारपद मुक्काशब्दस्यापि यौनकाय- सुपरति । पारनरति । पावरस्य नियस परिबोन या विद्यम विवासन प्रतिपयः ·सप्तमः उसासः। २८९ पत्र मुस्तानामन्यरवामिश्रितत्वबोधमाय मुताशब्दः । सौन्दर्यप्तम्पत्, तारुण्यं यस्यास्त, ते च विन्धमाः । षट्पदान् पुष्पमालेव कानाकर्षति सा सखे !॥ अवोत्कष्टपुष्यविषथे पुष्पशष्दः, निरुपपदी हि मालाशब्द: पुष्यसजमेवाभिधत्ते। स्थितेष्वेतत्समर्थनम् ॥ १० ॥ न खलु कर्णावतंसादिवब्बधनकाचीत्यादि क्रियते । जगाद मधुरां वाचं विशदाक्षरशालिनीम् ॥ प्रातयताभि लसदा शोभमानेन मुनाहारण तस्याः स्तनदयं सती वेत्यन्वयः मुक्ताहार एव हास इति भावः ज्ञापकत्वे तु तृतीयः । प्रवेति। तथाचान्वरवामिश्रितमुक्ताय देयकेणेत्यर्थः । पुष्पमालाशब्द ऽपि पौनरुत्यमुहरति। सौन्दर्येति । यथासारुण्यं ते ते विधमा सौन्दर्यसम्पत् सा काम् नाकर्षनि षटपदान् पुष्पमालेवा भवति। मोलाशब्दस्य पुष्पसकेन रूपेख बोधकत्वात् पुष्पमालत्यत्र पुष्य- पुष्पगिति बीघे पौनकर पुष्पशब्दस्वीनारसे लक्षणया परिहतमित्यर्थः । उत्कृष्ट - पुषधिये प्रति मालाशब्दाकदेशी यत् पुण्यमुत्लष्ट' सद्धिये इत्यर्थः । नतु पुष्प पदमुत्कष्टपुष्प एवं खाषिकं सदा पौनसत्यतादवख्यात् । निरुपपदः पुष्प शब्दीपपदरहितः पुषसजमेव न तु उत्कृष्ट सममित्य वकारार्थः सीपपदत्वेऽपि पुषखम्बाचित्यानपायात् । नम्वेवमपिया सबिडितलचखया मधनकाधादि. शब्दा पपि प्रयुज्यसामिप्यत पार सितेविति। वास्थितेवियर्थः पचभाष तु मशी सचमेति व्यावष्ट । म सखिति। वागनुकूल क्रियोल मेवे कहतासायभिधानवाचिनी गदधातो- रेव वागनुकूलत्वलाम। अगाद कामित्वच चहाचमित्यख पौनकाय सदपि वागम. कुखत्वांशमपहाय तक्रियायामिव गदधातो संवषया परिक्षार्थमिति मनसिजन्य तत्कौगरवमया परिसरनि सन्मर्स एषति अगादिति। म. युनानिति करे वसापशवचरम पैमूचे वचनं हकीदर यव जगाद वा गिरिरामवी- ·२८२ काव्यप्रकाये इत्यादी क्रियाविशेषणत्वेऽपि विवक्षितार्थप्रतीतिसिहौ, गतार्थस्थापि विशेषस्थ विशेषणदानार्थ कचित्मयोगः कार्य:" इति न युक्ताम् । युतले वा, चरणवपरित्राणरहिताभ्यामपि द्रुतम् । पादाभ्यां दूरमध्वानं व्रजवेष न खिद्यते । इत्यु दाहायम्। ख्यातेऽर्थ नि:तोरदुष्टता- यथा, चन्द्रं गता पद्मगुणान भुतो, पद्माश्रिता चान्द्रमसौमभिख्याम् । उमामुखन्तु प्रतिपद्य लोला विसंचयां प्रौतिमवाय ललौः । पत्र रात्रौ पत्रस्य सङ्कोच: दिवा चन्द्रमसब निष्पभवं लोकप्रसिद्धमिति न भुतो इति हेतुं नापेक्षते । त्यादी च विशेषणदान विनापि तत्प्रयोगात् विशेषणदानेऽपि पीनाण्यानुजा वार्षति भावः। विशेष्यखानुपादाने मधुरत्व विशेषणं कथं देयमित्यचार किया विशेषचनेति । मधुराक्षरशालौति क्रियाविशेषणविधयैव तदुपपत्तिरित्यर्थः । तत् किमन्यती लभ्यख विशेष्यख विशेषणदामार्थ कापि नीपादानमित्यवाह। युगले वैति। पौनरूल्याभावे यच योग्यतावशात् विशेष्यलाभः सम्भवति तबंब विशेषषदानार्थ गतार्थविशेष्यस्थीपादानमिति उदयन नाशस्थलमदाहरति । परवति। चरण पादुका तत्करपन कटकवेधतः सपरिवान हीनाभ्यामपीत्यर्थः। पब जनयोग्यतयैव पादलाभी न तु पौनयमनीव विप्रेषणस चरपत्याद ओपनार्थ पादाभ्यामिव्यस्य देयत्वादिदमेव तपोदाहाय- मित्यर्थः। पन च क्रियाविशेषषमपीवशात् कषु सम्भवतीति बोध्यम् । स्थात ति। तर कत्लेन ख्याते प्रत्यर्थः एकचापि स्वाभावाशीला चला लचीबन्द्र मता सती रानी मुद्रितामा पानी गुखाब भुक्तान सदगुणैः शोभिता भवति एवं पमाश्रिता सती दिवा निभचन्द्रसम्बन्धिीमभिस्था प्रोमा न भुङको तवा नीधिता भवतीत्यर्थः । सिंचयां चन्द्रपनोभयविषयाम् मास उभयगुरु सजादिविमाषः।

·ससम: उमासः। २८१ ऽनुकरणे तु सर्वेषाम् । सर्वेषां श्रुतिकटुप्रभृतीनां दोषाणाम, यथा, मगचक्षुषमद्राक्षमित्यादि कथयत्ययम्। पश्यैष च गवित्याह सुवामाणं यजेति च । वाद्यौचित्यबशाद् दोषोऽपि गुणः क्वचित् क्वचिन्नोभौ ॥११॥ वक्तृप्रतिपाद्यव्यायवाचप्रकरणादीनां महिना. दोषोऽपि कचिहणः कचिव दोषो न गुणः । तत्र वैयाकरणादौ वारि प्रतिपाये च, रौद्रादौ च रसे व्यङ्ये कष्टत्वगुणः क्रमेणोदा. अनुकरपेविति। सर्वेषामेव दोषाणामदीषत्वमित्यर्थः परवाक्यानुकारकवाक्य- तदर्थयोरनुकार्यवाक्यतदर्थदीरैरलिप्तस्य न्याय्यस्वादिति भावः । तब श्रुतिकटुवचुत- संस्कृतित्वाप्रयुतात्ववडाक्यानुकरणे उदाहरति । मगचक्षुषमिति। पूर्वाई शुविकटुत्वख वतीयपाद निर्विभन्यन्तस्य नाब. तसंसतित्वस्य चतुर्थपादे स्वामपदाप्रयुक्तासादोषत्वम्। इति शब्दस्य लिङ्गा- गीव्यतिपरामर्शकत्वादव च्युतसंस्खतित्वप्रसक्तिः शब्दमावपरामर्भकले तु तस निरर्थकत्वेन लिङ्गालामावानिर्विभत्यन्तस्य परामर्शेऽपि न शुनसंस्कृतित्व यथा प्रत्यक्षीपजीवकवादित्य वरन्दैकदेशमावपरामर्श प्रत्यक्षाविति । ववादीति। व्याचष्टे वतप्रतिपाये ति व्यापदमन रसरूपन्यवपरं न प साचातकार्य सिद्धान्निवस रसस्य कथं न्यनत्वमिति वाचम् । मन्तरमेव साक्षात्कार्यवस्य सितासितत्वात् । अतएव रसादिश्वमेरबत्यकामव्याव- परिभाषाप्युपपद्यते। वैयाकरणादाविति पादिपदाचार्किकपरिया। बथा- करवत्वधन व्याकरणगावभाटत्वमा सोऽध्येष्ट वेदानियादी तामहिकारवत श्रुतिकटुब्रदोषीदारषत्वानुपपत्तेः किन्तु खवैयाकरषता विस्थापयिषया बारी- वर्षः । प्रतिपाद्ये वाडषिमापयिषाविषय व्यर्थः । कारख अतिबटनम् । व्यमा ·काव्यप्रकार्य ॥ दौधौववोट्समः कश्चिद गुणवयोरभाजनम् । विपप्रत्ययनिभः कश्चिदयत्र संविहिते न ते ॥ यदा त्वामहमद्राक्ष शब्दविद्याविशारदम् । उपाध्यायं तदास्मा समस्याक्ष सम्पदम् ॥ अन्त्रप्रोतहकपालनलकक्रूरकणत्कङ्कण- प्रायप्रेक्तिभूरिभूषणरवैराघोषयन्त्यम्बरम् । पीतच्छर्दितरलकर्दमधनप्राधारधोरोलसद- व्यालोलस्तनभारभैरववपुर्दोहतं धावति॥ दौधीववौडिति। कश्चित् पुरुष: गुणो विद्यादिः व्याकरणविहितः कार्य- विशेषस्य हद्धिः सम्पत् व्याकरणविहिती गुणबाधक कार्यविशेषश दौधौववीधातीय गुणनिषेधात्तहाधिका वृद्धिरपि नास्ति । एवमिडागमस्थापि धाती विकरणत्वान्न गुण- बद्धो स्वसनिहितजनस्थापि गुणद्धिप्रतिरोधकः कश्चित् किप्प्रत्ययेनोपमीयते क्लिप्प्रत्ययेति। यत्र पुरुष या किप्प्रत्यये च सनिहिते सति ते गुणबद्धी सत्- सविहितस्य पुरुषस्य धातोर्वा न स इत्यर्थः । यावावेन गुणस्य तथारिकाया होश विप्यभवात्। अब बेबीट्समेति विप्प्रत्ययेति च श्रुतिकटुत्वस्य गुणत्व तादृश- पदोपादानात् तब वैयाकरत्वचिख्यापयिषालाभेनीदेश्यनिर्वाहकत्वात् एवमुत्तरतापि बोध्यम् । वैयाकरणे प्रतिपाद्य श्रुति कटुत्वस्य गुणत्वमाह। यदा त्यामिति । पदाच इष्टवानयि शब्दविद्या व्याकरणम् । पार्ष स्मृतवानधि सम्मदं हर्षम् पस्या सृष्टवानबि। पत्र प्रतिपाद्यस्य शब्दविद्याविशारदत्वात्तस्य वैयाकरणत्व निश्चितं वन तूपाध्यायान्तरपाया सम्पदस्पर्शियन पूर्वोपाध्याय खेन च पध्येबज्ञापनाच गादपैयाकरणत्वमिति म वैयाकरणवतकीदाहरणमिन्य- संहारः। रसरूपव्ययमहिमा श्रुतिकटी गुंगत्वमाह। पन्चमोतनि। प्राकरणिकी ताड़का पोचतं यथा स्यात्तथा धावति। कीदृशी पर नाड़िकया प्रीतर्य धित परः कपालः मलकैच इस्लास्थिभिः क्रूर कानि यानि करवायाषि प्रेक्षितानि पखानि भूरीणि च भूषणानि तेषां बरबरमाचीवची अब्दापयनी सषा प्रथमं पोतं तवदित वान्न मद्ररूप कर्दमं तख वाचार निविडसेमीरा सा सता व्यालिन समभारंग ·सप्तमः उमासः। २८५ वायवशायथा, मातङ्गा: ! किमु वलितः, किमकलैराड़म्बरैर्जम्बु काः ! सारङ्गाः ! महिषा: !मदं व्रजत किं ! शून्येषु शूरा न के। कोपाटोपसमुनटोत्कटमटाकोटेरिभारः पुनः मिन्धुध्वानिनि हुङ्गते स्फ रति यत् तहर्जितं गर्जितम् ॥ अत्र सिंहे वाच्ये परषा: शब्दाः। प्रकरणवशाद्यथा, रक्ताशोक ! कृशोदरी व नु गता त्यत्वानुरक्त जनम् ? नो दृष्टे ति मुधेव चालयमि किं वातावधृतं शिरः ? । उत्कण्ठाघटमानषट्पदधटासङ्घदष्टच्छद- स्तत्यादाहतिमन्तरेण भवत: पुष्योगमोऽयं कुतः ? ॥ अत्र शिरोविधूननेन कुपितस्य वचप्ति । . भैरववपुरित्यर्थः । पत्र पादवयत्र्य यी बीभत्सरमश्वतर्थपादव्ययश्च वौरी रम: श्रीजी. गुणयन्ननादुभयस्यैवानुगुणा: कटु वी इति तस्य गुणत्वम् । मातङ्गा इत्यादि। वल्गितरित्यादौ सगर्जितैरिति शेषः। तदैव पराईगर्जित- विशेषप्रशंसालभ्यस्योन्यार्जितानर्थक्यस्योपपत्तेः । इभार: सिंहस्य सिन्धीरेव प्रतिध्वान- पति हुनाले यङ्गर्जित स्फुरति तदेव गर्जितं प्रशस्तगर्जितमित्यर्थः । इभा: कौशस्य कीपाटीपेन क्रोधसरमेण समुजटा उत्कटा भीषणा शटाकीटियस्य तादृशस्य पम्य सिंहविषयभावव नित्वात्र व्ययमहिमा परुषा वर्षा इत्यरा पाह। सिंह वाच्य इति । रक्ताशीकेति । सन्मत्तस्य पुरुरवस उतिरियम् । नु भी रक्ताशीक! कशीदगै डवंशी मामनुरक जनं स्यबा लगता रक्ताशो केति । अनुरक्तत्वशीकनाशकत्व सूचकं सम्बोधनं तस वायुकम्पमानशिरीदर्शनात् पुनराह वातनाइतमेव वास- ग्याध्यभिभूतं शिरी न दृष्ट तिचकं चालयसि किं मुधा व्यर्थमित्यर्थः कृत स्त्यवाह तथा: पादावि मन्तरेण भवतोऽयं पुष्पीगमः कुतः कीदृशः उत्कया घटमान या षट्पदानां घटा समूहतया साढेन परस्परधर्षणे दष्ट कदी यस्ख नाराय: मकरन्दाप्राया कदमपि दशन्तीति भावः । पति। शिरीविषनमव्यये उत्करछेत्याधुक्या प्रकरणवशता। छापिनी भावीत्य दातुंमाह कचिदिति.।

·२८० काव्यप्रकाश कचिनौरसे न गुणो न दोषः, यथा, शीघ्राणाधिपाणीन् णिभिरपघनैर्घधराव्यक्तधोषान् दौर्धानातानघौधैः पुनरपि घटयत्ये क उल्लाघयन् यः । घमांशोस्तस्य वोऽन्तर्हिगुणघनणानिध्ननिर्विघ्नहत्ते- दत्तार्धाः सिद्धिसङ्घ विदधतु घणयः शीघ्रमहोविघातम् । अप्रयुक्त निहतार्थी श्लेषादावदुष्टौ यथा, येन ध्वस्तमनोभवेन वलिजित्काय: पुरास्त्रोक्तो यचोहत्तभुजङ्गहारबलयोगङ्गाञ्च योऽधारयत् । श्रुतिकटुत्व न गुणो न दोष इत्यर्थः । शीर्णनाणेति । यी धांशुरेकः स्वतुणहितीयरहितः शीर्षघाणाडिपाणीन् कुष्ठरोगविशीर्णनासिकापादपाणीन् जनानुमाघयन् गदानिर्गसान् कुर्वन् पुनरपि घटयति घाणाधिपाणिभि यॊजयति। कीदृशान् व्रणिभिः पतविशिष्टैरपधने: মুৰীৰিছি মাহৰ ঘৰহ্মা অমীলালৰীযুৱষ্ট বীমাল্লা चिरकाल प्राप्ताम् तस्य धर्मांशी ईषयी रश्मयो वः शीघ्रमेहसां पापानां विधातं विदधतु कुर्वन्वित्यर्थः। तस्य कौशस्य हिगुणा देवतासरापेक्षया हिगुणा याऽन्तर्गता घमणा सततकपा सविता तदायत्ता निर्वित्रा च बत्तिर्यस्य तादृशस्यं । उल्लाघी मिर्गती गदादिति कारस्थ करुणा धणेति गभसिविष्णय इतिचंही दुरित दुष्कृतमिति चामरः । एषयः कीदृशाः सिरसमूहनभसि दलार्धाः । सूर्यविषयभाववनिरयमती नौरसत्वात् त्वदीयोजीगुराव्यञ्जकता नास्तीत्यती न गुप: न च भावत्तिगुणानगीकारे भावध्वनौ सगुणवघटितकाव्यलक्षणाव्याने: तब माधुर्याजीकारे च तन्मार्थबोधप्रतिबन्धकत्वादेव दोष इति वाच्यम् । पशव्यापकत्व एवं प्रतिकूलवर्षतया तत्प्रतिबन्धात् न तु प्रादेशिकत्व बनुमासस्थान अतिदुःखदायकत्वमपि नातीति सरफाणां वनो श्रुतिकटुत्व' न दोष इति भावः । अप्रयुक्नोति इदमपि मीभावियखोदाहरणम् । येन प्रक्षेति। त्वां सवंदः सर्वदाता माधयः सर्वदा उमापव: पार्वतीपतिय पायात् । मायः बौडमः पपत्रषु या बीबरमा सम निवासकारी चिनिवास ·सप्तमः उमासः। २८७ यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यञ्च नामामराः, पायास स्वयमन्धकक्षयकरस्वां सर्वदोमाधवः ॥ पत्र माधवपक्षे शशिमदन्धकक्षयशब्दावप्रयुतानिहताौँ । अनौल कचिहणः, यथा, सुरतारम्भगोष्ठयाम्, (हाथैः पदैः पिशनयेच रहस्यवस्तु” इति कामशास्त्रस्थितौ) करिहस्तेन सम्बाध प्रविश्यान्सर्विलोड़िते । उपसर्पन ध्वजः पुसः साधनान्तर्विराजते ॥ (बौड़ा.) गयीरित्यस्य रूपं पन्धकासुरस्य खयं हन्ता येन माधवेन अभवन अनुत्पतिनाऽनः शकट वस बलिजिलिनामासुरजना खकाय: पुरा स्वीकृती नारौलतोऽभूता हरणे मोहिनीरूपधारणात् । पच ध्वस्तमनीभवेन कामारिणा येन बलिजितो विधी. कायः पुरस्य त्रिपुरासरस्थ भाशाय पस्त्रीकतस्त्रिपुरदाहे विणी: शररूपत्वात् । यश्व माधवः उहत्तस्य दुई तस्य भुनङ्गस्य सर्पकपाघासुरस्य इन्ता रवस्य शब्दरूपब्रह्मवी लयो लीनता यत्र नादृशः पचे यशोहत्तभुजङ्गखरूपाहारबलयः यश्च माधवीऽर्ग गोवईनाचलं वराहमूर्त्या गां पृथ्वौच्चाधारयत्पचे गङ्गाम्। यस्य माधवस्य नाम शशिमथो राहीः शिरीहर इति स्तुत्यममरा पाहुः पक्षे यस्य शिरः शिमत् चन्द्र- युक्त हर इति स्तुत्य नाम च भमरा पाहुः । पचे ति। शशिमकुन्दस्य राहावप्रयुक्तत्वम् अन्धकचयकर इति समासवशादेक एष शब्द इत्यती दिवचनम्। समासपदैकदेशपदध्यञ्च निहतार्थम् बन्धकासुर नाशे चाधकचयशब्दयीः प्रसिद्धः। सुरतारम्भे ति सुरतस्यारम्भी यस्यां तादृशगीयां वनयामित्यर्थः । पिशनयेत् सूचयेत् रहस्यवस्तु गोप्य हतं कामशास्त्रस्य स्थिती नियम सतीत्यर्थः।। करिहनेति। सम्बाचे पाहते साधनख सैन्यस्य अन्तर्मध्ये प्रविश्य उपसर्पन चलन् पु चमः पताका विराजतु । कौहरी करिणा इसेम विलोड़िते विधा ते षषष अषशादमौलार्थ एव यमनया प्रतिपाद्यः यथा साधनस्य स्त्रीला गुयार- खान:प्रविश्य उपसर्पन पुंसां वजी लिक विरागते कीडशे बालिकायालाहमान वन समाधे सचिते वदुषसर्पणीपायमार करित नेति। तन्धनामिक बुक मध्यमा स्वाद पति यदि। करिहसः समाख्यातः कामशास्त्रविशारदरित्यनेन परि.

·२८८ काव्यप्रकाश शमकथासु, उत्तानोच्छूनमण्डकपाटितोदरसबिभे। लदिनि स्त्रीब्रणे सक्तिरसमेः कस्य जायते ॥ (जुगु०) निर्वाणवैरदहनाः प्रशमादरीणाम् नन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह माधवेन । रतप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाच खस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः । अत्र भाव्यमङ्गलसूचकम् । सन्दिग्धमपि वाच्यमहिन्ना क्वचित्रियतार्थप्रतोतिक्तत्त्वेन व्याजस्तुतिपर्यवसायित्वं गुणः, भाषितेनाङ्गलिवयेण विलोड़िते प्रास्फालिते । बौड़ानीलार्थस्यैवाबी श्यत्वादगुण- त्वम् । शमकथासु शान्त्यर्थ कथासु । उत्तानेति। पाटितं दारितं स्त्रीणां वसङ्गमेव व्रणाकारत्वाद्रण: सक्तिरासन: नुगुप्सालोलार्थस्यैवाबोहेश्यत्वाद गुणत्वम् । निर्वाणेति । नटस्येयं कुरुगाममनलमूचफोक्तिः पापाततः कुरुपाण्डवयी- रप्याशीः। वैरदहनो वैरितारूपोऽग्निः परीणां कौरवाणां प्रशमाच्छान्त्यवलम्बनात् कुरुराजमुता दुर्योधनादय: स्वस्था: सस्था भवन्तु वकारवानयं सकारः कौशाः रक्षा अनुरक्ता प्रसाधिता भायत्तौ कता भूर्भूलोको यस्तादृशाः क्षतविग्रहास्यक्त- युद्धाः । पवेति। कुरूणां भाविनीऽमनालस्य सूचनमित्यर्थः तथाहि परीणां प्रशमा- मरणात् तथा रतन धिरेण प्रसाधिता भू यः क्षता वियहाः शरीराणि येषां ते कुरराजसताः खस्थाः खर्गस्था भवन्विति । अधीषपरे सकार स्वःशब्दस्य विसर्ग- लीपः । धमलानौलस्यैवावीद्देश्यत्वादगुषत्वम्। सन्दिग्धमपौति सन्देहमननयोग्य- पदमपीत्यर्थः। वाच्यमहियोति । प्रत्येकखान्वयिविभिन्न वाध्यमहिने त्यर्थः । नियतार्थेति। एकैकवाच्थे सन्देहकोटीभूतयोः खार्थयीः प्रतीतिकारिले इत्यर्थः । पतएव सन्देशफलाभावात् सन्दिग्धपदमन सन्दयोग्यपरतया व्याख्यातापवं कषिधाजस्ततिः पर्यवस्थतीत्याह व्यानस्तुतीति । मन सर्व व व्याजस्तुति सूर्यवसायित्वम्।

·सप्तमः उमासः। २८ यथा, पृथुकार्तवरपावं भूषितनि:शेषपरिजन देव ! । विलसत्कारेणुगहनं सम्प्रति सममवियोः सदनम् ॥ प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोले सत्यप्रतीतं गुणः, यथा, आत्मारामा विहितरतयो निर्विकल्प समाधी, ज्ञानोदेकाविघटितमनोग्रन्थय: सत्त्वनिष्ठाः । संवीक्षन्ते कमपि तमसां ज्योतिषां वा परस्तात, तं मोहान्धः कथमयममुवेत्ति देवं पुराणम् ॥ पृथुकाति। नौप हा हरितकपिशं कैशरईरुद: पाविर्भूतप्रथममुकुलाः कन्दलौधानुककम् । दग्धारण्येष्वधिकसुरभि गन्धमाघ्राव चीाः सारास्ते जललवमुच: सूचयिष्यन्ति मार्गम् ॥ इत्यत्र सारङ्गपदस्य भङ्ग हरियादिरूपनियतार्थप्रतीतिकारित्वेऽपि व्याजसति. पर्यवसायित्वाभावात् मुखत्वञ्च सन्दहयोग्यपदमापि खार्थव्यस्थ विभिन्नान्वय. निश्चयजमनात् । राशि दरिद्रस्यीनिारयम्। हे देव ! सव मम चावयोः सदनं रटई समं तव पृथूनि कालखरस्य सुवर्णस्य पावाणि यव तादृश सदन ममत पृथकानां शिफ्ना धार्तत्वादाखरस्य पात्र तव भूषिता पलङ्गता नि:शेषपरिजना यव ताहणं मम तु भुवि उषिताः सुप्ता नि:शेषपरिजना यत्र तादृशं तब विलसन्तीभिः करेसभि तिनीमिर्गहनं ब्यानं मम तु विले गर्ने सल्काः कुत्सितं सन्ती मूषिका पिपीलिकादयस्तेषां रणभिर्गहममपरिष्क, नत्वात् कुमायां कः । पव निष्टपदा. नामर्थडयष विभिनान्वयिधन्वयनिश्चयादगुणता राशय व्यानस्तुतिः पर्यवस्थति। शत्वे विले गुबत्वच प्रतिपाद्यस्य तदर्थ एव शीघ्रप्रतीतेः । पामारामा प्रति। दुर्योधनेन कण बन्धु प्रयतिसमिति श्रुत्वा भीमस्योक्ति- रियम् । निर्विकासादनि समाधी विहिसरतधी अभा यं कमपि अनिर्वचनीय बौच मीमाधोऽयं दुर्योधमतमम पुरावं देवं कथं वैत्ति यं कीडश' वममा ज्योतिषां बापरसात् बहिर्भूतं तमासहकारिणा इन्द्रियेच ज्योतिःसहकारिता २५ ·काव्यप्रकाथै षड़धिकदशनाडीचक्रमध्यस्थि तात्मा हृदि विनिहितरूपः सिद्धिदस्तहिदां यः । अविचलितमनोभिः साधकै मग्यमाण: स जयति परिणः शक्तिभिः शक्तिनाथः । अधमप्रकृत्य तिषु प्राग्यो गुणः, यथा, फुलुक्करं कलमकूरणिहं वहन्ति जे सिन्धुवारविड़वा महबल्लहा दे । जे गालिदस्म महिसीदहिणोसरिच्छा:: दे किञ्च मुद्द विप्रलपसूणपुजा । अन, कलमकूरमहिसौदहिशब्दा ग्राम्या अपि विदूषकोक्तौ। इन्द्रियेण वाऽग्राह्यत्वात् ध्यानैकगम्यत्वात् समाधौ विहितरतयः कीदृशाः प्रामा रामाः पात्मन्येव रमन्तः तमोग्रन्थिरज्ञानवासना ज्ञानस्य तत्वज्ञानस्ख उमका- दुम्हीधाहिघटिततत्काः सवनिष्ठाः सात्त्विकाः । भवात्मारामादिपदानि, योग- शास्त्र एव प्रतीतानि प्रतिपाद्यः सहदेवश्च तज्ञः । खयं परामर्शी बतुरेव मच तदर्थज्ञातैवेति तस्याप्रतीतपदं विलक्षणप्रतीतिकारित्वाद गुण इत्यर्थः । षधिकै ति। मालतीमाधवे कपाल कुण्डलायाः शिवस्तुतिरियम् । स शनि- नाथी महेश जयति। कीदृशः शक्तिभिः पार्वतीमूर्तिभिः परिणद्धी वेष्टित: तहिदा तं जानतां योगिनां षड़धिकदशनाडीचक्रस्य इडापिङ्गस्लादिषोड़शनाड़ीचक्रस्व मध्ये स्थितात्मा सन् हृदि विनिहितरूप: हृदा एवं ध्ये यः मन् सिडिदाता अविचलितमनोभिः स्थिरचित्तैः साधकर्म ग्यमाणी ध्यानेन ग्रहीत वेश्चमानः। पत्र षड़ाधिकादिपदानामप्रतीतत्वेऽपि स्वयं परामर्शाद मुणत्वम् । अधमेति। अधमताप्रकाशमस्यैवोद्देश्यत्वाद गुणत्वम् । पुष्पीकर कलमभक्तसमं वहन्ति ये सिन्ध वारविटपा मम बल्लभायो। ने गालितस्य महिषीदनः सदृशाः ते कि मुग्धविचकिल्लप्रसूनपुखाः । इति संस्कतम्। ये सिन्ध वारविटपाः शालिमकसम पुष्पोत्कर वहन्ति ते मम बल्लभाः किश्चये मथितस्य महिपादनः सदृशास्त सुन्दरमनिकापुष्यपुखा अपि मम मलमा इत्यर्थः । कचिदिति पदन्यूनताया एव यच भावप्रीषकत्व तत्यर्थः ।

·सप्तमः उल्लास:। २८१ न्यूनपद कचिद्गुणो, यथा, माढालिङ्गनवामनीवतकुचप्रोभित्ररोमोगमा सान्द्रहरसातिरेकविगलच्क्रीमवितम्बाम्बरा। मा मा मानद ! माति मामलमिति क्षामाक्षरीलापिनी मुप्ता किंनु! मृता नु किं ! मनसि किं लौना! विलीना नु किम् ! ॥ कचिव गुणो न दोषः, यथा, तिष्ठेलोपवशात् प्रभावपिहिता? दोघे न मा कुष्यति, खर्गायोत्पतिता भवत् ? मथि पुनीवार्द्र मस्या मनः । तां हां विबुधद्विषोऽपि न च मे शक्ताः पुरोवर्तिनीम्. सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातति कोऽयं विधिः ॥ गाति । सख्यो राबिवत्त कथयत: सख्युनिरियम् । चखमित्यस्य पौड़येवि शेषः । है मानद ! मां मा मा इत्यलं पौड़येत्यन्वयः इति चामस्थाल्य - स्यादरम्योलापिनी प्रिया भावातिशयेन निष्पन्दत्वात् किं नु सुप्ता निट्रिता निद्रितत्वे स्पन्दः स्थादित्यत पाहता विति। मृतवन्तर्गता न स्यादित माह मनसौति । तथाऽपि स्खलिता स्थादित्यत पाह विलीनेति। प्रसवलनलयधोरवेत्यर्थः कीदृशौ सत्येवं भूतेमवाह गाढे ति। माढाविनखर्वितकूचामौ प्रोशिनरीमोगमा चेनि विग्रहः म तु कुच एव रोमोगमः कविभिस्तयाऽवर्णनात् । तथा सान्द्रण निविड़ेन खेहरसातिरेकेण विगखत् श्रीमती नितम्बादम्बरं यस्यास्तादृशी । अब पीड़ये वि। वक्त मसामयख भावातिशयसूचकस्य व्यञ्चकं न्यूनपदमिति गुणत्वम् । कचिदिति। न्यूनपदत्व' न मुणी न दोष इत्यर्थः । विष्ठ दिति। उन्मत्तस्य पुरूरवसी वितर्कोतिरियम्। प्रभावेण दैव्या शक्या मा उर्वशी पिहिताऽदृश्या सिष्ठे दिति। विवयं निषिध्यति दीर्घमिति एवमुत्तर- वितऽपि मयि पुनरियनेन निषेधः तो ह मित्यच तु निषेध एवासुराहरणतर्क मचकः में पुरीवर्जिनी सेत्यन्धयः हिपधारमैवेत्यर्थः । अगोचरमगीचरत्व बाता प्राप्ता विधि: प्रकार: उत्तराप्रतिपत्तिः पुरःप्रतिपत्तिविरुद्धविषया बोध्या घट. प्रतिपत्त्युत्तरायाः पटाविपत्ते घंटप्रतिपत्त्यचाधकलात् । कचिदगुण इति यचाधिक्य- बभादेव ताशपद खचणा यष वीसितवादव विशेषार्थव्यबना तवेत्यर्थः ।

·२५२ काव्यप्रकाश पत्र पिहितेत्यतोऽनन्तरं नैतवत इत्ये तैयूं नै: पदै विशे- पविधेरकरणाव गुणः उत्तरा प्रतिपत्तिः पूर्वी प्रतिपत्तिं बाध- त इति न दोषः । अधिकपदं वाचिगुणः, यथा, यहचनाहितमतिबहु चाटुगर्भम् कार्योमुखः खलजनः कतकं ब्रवीति । तत्साधवो न, न विदन्ति, विदन्ति, किन्तु, कर्तुं तथा प्रणयमस्य न पारयन्ति । अत्र, विदन्तौति द्वितीयमन्ययोगव्यवच्छेदपरम् । यथा वा, वद वद ! जितः स शत्रु: ? न हतो जल्पच तव तवास्नौति । चित्र चित्रम् ! अरोदौडाहेति परं मृते पुत्र । इत्येवमादौ हर्षभयादियुक्तो वतारि। कथितपदं कचिगुणः, (जाटानुप्रासे, अर्थान्तरसंक्रमित- वाथे, विहितस्यानुवाद्यत्वे च) क्रमेणोदाहरणम्, सितकरकरुचिरविमा विभाकराकारधरणिधरकीर्तिः । पौरुषकमला, कमला सापि तवैवास्ति नान्यस्य ॥ (लाटा.) याचनेति । वञ्चने प्रसारणे पाहितमतिर्दचमति: खकार्योन्मुखः खलजमी का चाटुगर्भ तक विमं यद ब्रवीति साधवी जनातन न विदन्ति अपि तु विदन्ति किन्तु तस्य प्रणयं हथा कर्तुं न पारयन्तीत्यर्थः पन्ययोगति। साधुभ्यो- ऽन्यतिबेदनयोगव्यवछेदपरमित्यर्थः । तथाच विशेष्यसावकारार्थे लचरीत्यतन नेति। निषेधदयाच्चायोगव्यवच्छेदलाभ साधव एच विदन्त्येव प्रत्यर्थः पय॑वस्यति । बीशायामकपदाधिक्यं परिहरति । बदबदति। नितारातौ सेनापती वदवदति रामः पूषा जित इत्यादिक सेनापतवापर तव तवायोति जल्पम् शत्रुन इत इत्यर्थः। चिव चिवमिति राज्ञ उक्ति: परी दौहित्यादि सेनापतेः शवन इतस्तत्पुव एव इत: अवच साहित्यरीदी- दित्यर्थः। पब वीसितपदाना बहुव्यनाय एवं बाधाः दयतु बनायो या। पवि। बाटानुप्रासः पदारापास: सचाये वक्ष्यमाणः। सितवारीति। विभाकराकार! सूर्यतुम! बरविधर, पची ·सप्तमः उल्लासः । २८३ ताला जाअन्ति गुणाः, जाला दे सहिपएहिं घेण्यन्ति । रहकिरणाणुग्गहिपाई होन्ति कमलाई कमलाई ॥ (अर्था०) जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणम्, गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते । गुणप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते, जनानुरागप्रभवा हि सम्पदः ॥ (वि० अ०) पतत्प्रकर्षमपि कचिगु णः, यथा, उदाहते [२३४पृ०] प्राग- प्राप्त त्यादौ॥ ममाप्तपुनरात्तं वचिब गुणो न दोषः, यत्र न विशेषणमावदानार्थं पुनग्रहणम्, अपि तु वाक्यान्तरमेव क्रियते यथाऽत्रैव प्रागप्राप्त त्यादौ ॥ अपदस्थसमासो क्वचिहु णः, यथा, उदाहृते [२८५पृ०] रत्ताशोकेत्यादी ॥ गर्भितं तथैव यथा, पालक ! सितकरस्य चन्द्रस्य करवद्रुचिरविभा कीर्तिस्तवैवाति नान्यस्य तथा सा प्रसिद्धा कमलापि तवैव पौरुषकमला पौरुषमवाधिष्ठानं कमलं यस्यास्तादृशौ वो लौरन्यस्य पौरुषाधिष्ठावी लक्ष्मोस्तु तवैवेत्यर्थः । अवानुप्रासादायकत्वादेव कथितपदं गुणः । अथान्तरसंक्रमितवाच्य तदाह । ताला इति। तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयग्र धन्ते। रविकिरणानुग्रहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ॥ इति संस्कृतम् । अव दितीयकमलपदमुत्कष्टपरतयाऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्य तादृशार्थबोधकलादेव गुणः । विहितानुवादे त्वाह । जितेन्ट्रियल मिति। अव विनयादयो विहितानुवाद्यास्तव च कथितपदनीता. वेव मार्थान्तरावभास इति प्रामुकत्वाद गुण त्वम्। कचिद गुण इति यव तादृश- प्रकर्षोऽमनुगुणः प्रागप्राप्तेस्थादौ हि गुरुस्मरणे क्रोधाभावादुडतवर्णानुप्रासप्रकर्षस्था- ननुगुणत्वात्तत्पाती गुणः । न घुनग्रहणमिति। मन पुनर्गहणाभावे समामपुन. रातताप्रसक्तिरेव नास्तीत्यत आह । योति। वाक्यान्तरेणैव पुनरानता भानुका या व्यर्थः प्रामानियादी कि येनानेनेयमेन बाक्यान्तरेण परशोः पुनरावं मानुषण। उदाहते तायोके- ·२८४ काव्यप्रकाश होमि अवहस्थिभरेहो हिरासी पर विषधरहिमोबि । सिविणेबि तुमम्मि पुणो पत्तिहि भत्तिं ण पसुमरामि ॥ अत्र, प्रतोहीति मध्ये, दृढ़प्रत्ययोत्पादनाय ॥ एवमन्यदपि लक्ष्यामःच्यम् । व्यभिचारिरसस्थायि भावानां शब्दवाच्यता कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः ॥ १२ ॥ प्रतिकूलविभावादि ग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः । अकाण्डे प्रथनच्छेदी अङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥१३॥ अङ्गिनोऽननुसन्धान, प्रकृतीनां विपर्ययः । अनङ्गस्याभिधानञ्च रसे दोषाः स्युरोदृशाः ॥१४॥ ल्यादाविति तब शिरीविधूननेन कुपितस्य वचसि दौर्घसमासम्यानुगुणत्वात् न च तत्कथमपदस्थतेति वाच्यम् । शारीयपद्यस्थत्वात्। तथैवेति कचिदरमा इत्यर्थः । होमियरति । भवाम्यपहस्तितरेखो निराशीऽथ विवेकरहितीऽपि। खप्रेऽपि त्वयि पुन: प्रतीहि भक्तिन प्रमरिष्यामि ॥ इति संस्कृतम् । कामं प्रति तमस्य वसन्तस्थीतिरियम् । अपहस्तितरखी दूरीकतमर्यादः निरशीऽनर्गल: भद्राभद्रविवेकशून्यया भवामीत्यर्थः । त्वयि मतित पुनः खोऽपि न प्रबरिष्यामि एतत् प्रतीहि इत्यर्थः । ममरिष्यामीत्यर्थे पसुमरामौति मातीप- कारात् परीशकारीपरि मकारः बृधातीः स्वामीव्यस्य च सिमीति रूपम् । पति। बर्य भावः। यदि वाक्वार्थप्रतीत्यनन्तरं दृढ़प्रत्यायनं क्रियते तदा सबिष्कर्ष वायाप्रतीते तित्व न तच दार्थोत्पादनासम्भवात् ढ़पतीयनन्तरस्य चाशब्दत्वात् पतः शाब्दमतीवावजातायामेव दृढ़तदुत्पादनमुचितमिति मध्ये सत्क- व्य नवमादी तक व्यमिति वाचम् । कतिपयपदाओपस्थितावेव पीध्यः अव पापिषोदयात् न वदामि भववालमित्यपि प्रत्यायनमत सत्कर्ष तब ·सप्तमः उसासः। २८५ खशब्दोपादानं व्यभिचारिणो यथा, सबौड़ा दयितानने, सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे, सवासा भुजगे, सविनायरसा चन्द्रमृतस्यन्दिनि । से जासुताव वनविधौ, दीना कपालोदरे, पार्वत्या नवसङ्गमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः ॥ अब ब्रीड़ादीनाम्, व्यानमा दयितानने, मुकुलिता मात- चर्माम्बरे, सोकाम्या भुजगे निमेषरहिता चन्द्रमृतस्यन्दि- नि। भीलद्भः सुरसिन्धुदर्शनविधी, नाना कपालोदरे त्यादि तु युताम् । गर्मितत्वदोष उक्त इति वाच्यम् तत्र दुर्जनसङ्गतित्यागस्य सार्वलौकिक प्रसिद्धत्व न तन्मताते हूँ दत्वस्यायबसिद्धत्व न तब तत्करबानौचित्याप्रकते तु त्वयि भक्तिप्रमरणा. भावस्य तदुनिमावलभ्यत्व म दृढ़प्रत्ययस्थान्यतोऽनुपपत्तेः एवं खीयजनस्थाकार्यकारित्व- शरणादेव क्रीधाविर्भावाददृढ़प्रतीतिरुत्पद्यत इति तत्रापि तदर्थं न गर्भितकरण- मित्यती लग्न' रागाहतावत्यवापि तथावदोषः । रसदोषान् सूचर्यात व्यभिचारोति व्यभिचारी व्यभिचारिभावः । बाच्यता खवाचकशब्द नीपादानम् । सत्रौड़ेति । नवसङ्गमः प्रथमपतिदर्शन पार्वत्यास्तत्प्रणयिनी तव नियुक्ता दृष्टि : शिवायास्तु काहशी दयितख महेशस्थानने विषये सबौड़ा नवीढ़ावात् मालाचर्म: रुपेयी विषये सकरखा इतं मातङ्ग' प्रति कारुण्यवती भुजगे विषये भासवतो चमवस्यन्दिनि चन्द्र विषये विस्मयात्मकरसवती एतादृशमहारवस्य चर्माम्बरवती- ऽसम्भवात्मा सपबीत्वबुधा कपालोदर विषये दैन्यवती एतादृशामलभूषण एव मन खामीति बुद्धमा हैन्धम् । यद्याप करणविजययी व्यं भिचारिभावमध्ये गमनं नालि तथापि कारणापक्षकार्याचि सहकारीषि यानि ध्यान रत्यादे रित्य नैव प्राप्ती यत्स्थायिन इबुपादान नद्रव्यादौना रसासरे व्यभिचारिभावत्वज्ञापनार्थमत एव सार कोष- शासावपि व्यभिचारिमावावेवव्यावहारिकाः। वदन करणपदार्थः भोली विजयव बेति।

·२८६ काव्यप्रका रसस्य खशब्देन शृङ्गारादिशब्देन वा वाच्यत्वम्, क्रमेणो- दाहरणम्, तामनङ्गजयमङ्गलश्रियं किञ्चिदुश्चभुजमूललोकिताम् । नेत्रयोः सातवतोऽस्य गोचर काप्यजायताको निरन्तरः ॥ आलोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्ता- व्यक्तानुरागसुभगामभिरामरूपाम् । पश्यैष बाल्यमतित्य विवर्तमानः शृङ्गारसीमनि तरङ्गितमातनोति ॥ पावत्याः पत्यालीकनव्यङ्ग्य सङ्गारे व्यभिचारिभावे वेति। तदभिप्रायेणेदमुक्तमिति प्राचौनाः । वस्तुतस्त्वन ङ्गार तयोरनुपयुक्तत्वन तथावाभावात्तानपहायैवान प्रकृतोदाहरण तेति युक्तम्। ईत्विासूयालको व्यभिचारिभाव एवेति बोध्यम् । पाठं परावर्तयति व्यानम्रति नमत्व वीड़या मुकुलनं शोकस्य उल्कम्पस्वासस्य निर्नि- मेषत्व' विस्मयस्य 5 निमीलनमौाया म्लानिर्दैन्यस्थानुभावा इति तदुपादानेनैव तयञ्जनमुचितमित्यर्थः । तामन ति। तां नेत्रयी र्गोचर कतवतीऽस्य निरन्तरी निविड़ः कोऽपि रसीऽजायत तां कीदृशौं किञ्चिदुसभुजमूलावच्छेदनावलीकितामित्यर्थः। तथास्वं भुजमूलदर्शनेन कामोद्दीप्तिः । नन्वेतत्काव्यश्रवणजन्यी रस: श्रीनिष्ठ एव ज्ञान- सम्बन्धेन श्रीनिष्ठस्य नायकरत्यारव रसत्वस्य सिद्धान्तितत्वात् मायकस्तु नैत- काव्यश्रोता किन्तु नायिकादर्शनजन्यरतिमानेव सथाच तस्य रतिरजायतेत्येवार्थः । ततश्च स्थायिभावस्यैव शब्दवाच्यत्व लक्षणीयत्व वा न रसस्य तस्य तु तत्तकाव्यस्थ- शब्देन वाच्यता न सम्भवत्ये वेत्य क गुणीभूतव्यश्व रसादिलक्षणवर्थः खप्रेऽपि न वाच्य इत्यनेन सत्य रसादिशब्द: स्थायिभावस्थीपादान एवाब रसस्य खशब्दवाच्यता- दोष इत्यु तो स्थायिभावस्य पृथगुपादानं पुनरुक्तिरेवेति वाच्यम् । स्थायिभावस्यैक रसवाचकशब्द न खबाचकशब्दन वा उपादानमित्याशयेन दोषयकथनात् । भालोक्य ति। बाल्यमतिहत्य/विवर्तमान एव पुमान् पभिरामरूपां नायिका मवलोक्य झारख सीमनि पार्थे तरणितं गतागतमातनोति एतत्पश्य कोही ·सप्तमः उमासः। २८७ सायिनो यथा, सम्हारे प्रहरणैः प्रहाराणां परस्परम् । ठणकारैः श्रुतिगतैरुत्साहस्तस्य कोऽप्यभूत् । प्रोत्साहस्य । कर्पूरधूलिधवलद्युतिपूरधौत- दिमण्डले शिशिररोचिषि तस्य यूनः । लौलाशिरोशनिवेशविशेषकृप्ति- व्यक्तस्तनोतिरभूवयनावनों सा ।। भवोद्दीपनालम्बनरूपाः शृङ्गारयोग्या पिभावा अनुभाव- पर्यवसायिनः स्थिता इति कष्टकल्पना । परिहरति रतिं, मतिं लुनौते, स्खलति भृशं, परिवर्त्तते च भूयः । इति वत विषमा दशांऽस्य देहम् परिभवति प्रसभं, किमत्र कुर्मः ॥ कीमखकपीलसलऽभिषित नाभिषेकेश व्यक्ती घोऽनुरागतेन मुभगामित्यर्थः । अभि- पित ति भावे तः। कपीलावलीकनेनानुरागव्यक्तिभावात् । सम्पहार इति । युद्ध इत्यर्थः। प्रारणैरस्वैः परस्परं प्रहाराणामिन्यन्वयः । अमुभावस्य कष्टकल्पनया व्यक्तिमाह। कर्पू रेति। शिशिररीचिषि चन्द्र सति सा नायिका तस्य यूनी मयमावनी नयमविषयतायाम् भूदित्यर्थः । चन्द्र कीदृशे करिधूलिवत् धवलद्युतिपूरण धौतदिङमण्डले सा कोशी लीलया शिरसि एकनिवेशस्य विशेषल भिव्य कक्षनी- अति: तदर्थं इस्तीत्क्षेपेण सनोब्रतिदर्शनात् । पव तस्य चान्सएरित्वान्यतर- मित्रायकाभावेन अनुभावस्थ चतुःप्रसारणख करकल्पनया व्यतिमाह। परिहरतीति। पच सर्वाखेव क्रियासु पयं का बोध्यः । रतिं विहारगृहां परिहरति त्यजति सुनीते नाशयति इति विषमा दश पस्य देई परिभवतीत्यन्वयः प्रसभ वलात् । प्रयवप्रतिपाय इति प्रकरणानुसन्धानमेवाच यमः पाच विभावा- ·२८८ काव्यप्रकाये अत्र, रतिपरिहारादीनामनुभावानां करुणादावपि सम्भ- वात्कामिनीरूपो विभावो यवतः प्रतिपाद्यः । प्रसाद वत्तख, प्रकटय मुर्द, सन्त्यज रुषम्, प्रिये ! शुष्यन्त्यगन्यमृतमिव ते सिञ्चतु वचः । निदानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखम्, न मुग्धे । प्रत्येतु प्रभवति गत: कालहरिणः ॥ अत्र, शृङ्गार प्रतिकूलस्य शान्तस्यानित्यताप्रकाशनरूपी विभावस्तत्प्रकाशितो निर्वेदश्च व्यभिचारी उपात्तः । णिहुअरमणम्मि लोप्रणपहम्मि पड़िए गुरुप्रणमज्झम्मि । सअलपरिहारहिमा बणगमणं एब्ब महच्छदि बह ॥ दीनां प्रतिकूलमात्रौयत्वाभावान्न प्रतिकूलविभावादिग्रहदोषप्रसक्तिः सन्मात्रीयत्व एवं सथात्वस्य व्यक्तीभविष्यत्त्वात् । प्रतिकूलविभावस्थायिभावव्यभिचारिणां ग्रहमकवैव दर्शयति। प्रसाद इति पुष्यन्ति शीर्ष लभमानानि पजानि कर्मभूतानि अमृतमिव ते बच: कर्ट सिञ्चतु इत्यन्वयः । प्रत्ये तु' प्रत्यागन्तुम् । अदि। कालोऽव जीवनकालः सदनित्यतया जीवनस्यैवानिष्यत्व कालस्य नित्यत्वात् तथाच खजीवनानित्यत्वप्रकाशनरूपः शान्तमात्रस्य विभाव इत्यर्थः। एवं सत्प्रकाशितो निर्वेदोऽपि शान्तिमाचीयः । न च निर्वेदः कथं शन्तस्य व्यभिचारी उक्तस्तदीयस्थायिभावत्वादेव तस्येति वाच्यम्। प्रकृते सार उपात्ती व्यभिचारि- निर्वेदः प्रतिकूलशान्तरसीय इत्येव तदर्थात् प्रतिकूखविभावादीत्यादिपदेन सदीय- स्थायिभावस्थाप्युक्तत्वात् यौवनानित्यत्वप्रकाशनन्तु में शासमावौयं जरतोऽपि काम- सत्वात् पतएव त्यजत मानमसं तव वियहनपुनरेति गतं चतुरं वय इति रघाव दुष्टम्। प्रतिकूखानुभावबहमुदाहरति। बिहुपरमपम्मेति । निभतरमणे खीचनपथं पतिते गुरुजनमध्ये । सकलपरिहारक्या वनगमनमेव महति बधरिति ॥ संजतम् । निभतरमणे उपनायक महति रच्छति ।

·सप्तमः उवासः। पत्र सकलंपरिहारवनगमने शान्तानुभावौ। इन्धनाधा- भयनव्याजनोपभोगार्थ वनगमनं चेत् न दोषः । दीप्तिः पुन: पुनर्यथा कुमारसम्भव रतिविलापे। अकाण्डे प्रथनं यथा, वेणीसंहारे द्वितीयऽऽनेकवीरसं- क्षये प्रहत्ते, भानुमत्या सह दुर्योधनस्य शृङ्गारवर्णनम् । अकाण्डे छेदो यथा, वीरचरिते द्वितीयेऽङ्क कहाणमोच- नाय गच्छामौति राघवस्योती। अङ्गस्याप्रधानस्यातिविस्तरेण वर्णनं यथा, हयग्रीवबधे हयग्रीवस्य । अङ्गितोऽननुसन्धानं यथा, रत्नावस्यां चतुर्थेऽके वाचव्यागमने सागरिकाया विस्मृतिः। प्रकृतयो दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याच, वोररौद्रशृङ्गा- अति। बनगमने इत्यत्र तत्पूर्वकवनगमने इत्यर्थः । वनगमनमावस्य शान्ता- नुभाववाभावात् शान्तानुभावो शान्तमावानुभावौ राजार बलझाराद्यपरिहारण परिहार्यसाकल्याभावात् वनगमनस्य सकलपरिहारपूर्वकत्वाभावे तु न दोष इत्याह इन्धनादीति पादिना फलपुष्पादिपरिग्रह: उपभीगार्थमिति तादृशवनगमनस्य फलं दर्शितं तादृशवनगमने तु लब्धे उपभोगलाभ इति भावः । न तूपभोगार्थतापि शादौति बोध्यम् । दौप्तिमहीधनं रतिविलापेष्विति । विललाप विकीर्णमूह जेत्युपक्रम्य धारा- वाहिक करुणरसे प्रवर्तितेऽपि पुनर्मधीरागमने तमवेक्ष्य रुरीद सा भृश' सन- सम्बाधमुरीजघान चेति तदुद्दोधनं कृतं तव च पिष्टपेषणन्याय एव दोषतावीजम् । अनेकेति। खपुचलमणप्रभृत्यनेकेत्यर्थः। अप्रधानस्येति प्रतिनायकस्येत्यर्थः न च वंशवीर्यश्रुतादीनि वर्णयित्वा रिपोरपि । तज्जयाबायकोत्कर्षकथनञ्च चिनीति दण्ड निविरोध इति वाच्यम् । तस्यातिविस्तरेण वर्णनाभावपरत्वात् पति- विस्तरेण वर्णने तु तत्रैव नायकवुड्डादयेन पणिनोऽननुसन्धानदीषापः। वाचव्या- गमने पति सागरिकाया एव पिढग्टहादागतः कञ्चको वाचव्यः । प्रकृतिविपर्याय वहुँ प्रकलौराहा ·काव्यप्रकाशे रशान्तरसप्रधाना धीरोदात्तधौरोहतधीरललितधीरप्रशान्ताः उत्तमाधममध्यमाच तत्र रतिहासशोको तानि पदिष्योत्त- मप्रकृतिवत् दिव्येष्वपि, किन्तु रतिः सम्भोगशृङ्गाररूपा उत्त- मदेवताविषया न वर्णनीया, तहर्णनं हि पित्रीः सम्भोगवर्णन- मिवात्यन्तमनुचितम् । क्रोधं प्रभो ! संहर संहरीति यावहिरः खे मरुतां चरन्ति । तावस वहि भवनत्रजन्मा भस्मावशेष मदनं चकार । प्रकतय इति। प्रकृतिविशेषा पूत्यर्थः । तानाइ दिव्या इति दिव्या इन्द्रादयः अदिव्या मानुषा दुष्मन्तमाधववत्मराजादयः दिव्यादिव्या देवमानुषाः श्रौलपरामा- दयः। वौरति एते वय एव वौरादिरसप्राधान्यन चतुर्विधा इत्यर्थः । तथाच ते हादशांसतत्तद्रसप्राधान्येन तेषां न परिभाषा पाह धीरोदाचेति । अविकत्यनः क्षमावानतिगम्भौरी महासत्वः । स्याविगूढमानी धीरोदात्ती दृढव्रत: कथित इति तसाचवम् । मायापरः प्रचण्डवपलोऽहारभूयिष्ठः । पात्मनापानिरती धौधौरीडतः कथितः ॥ इति । धौरीद्धतलक्षणम् । निशिन्तीमदुरनिश कलापरी धौरखखितः स्यादिति । धौरललितलक्षणम्। सामान्यगुणैर्भूयान् हिजादिको धीरप्रशाम्तः स्यादिति। धौरप्रशासखवषम् । एते हादशेष समादिविविधा रत्यार। उत्तमति। तेन ट्विनायकाः । तषा वर्षनीयानौचित्वरूप विपर्ययं वक्तुं वर्णनीयौचित्य दयति रतिहासति दिव्येवपीति वर्षनीयामीति शेषः । अत्यन्त. मिति अनुचितमिति तेन तहरीन प्रकृतिविपर्य यः एवञ्च वाकै पिडि पचिपसम करकिमय एत्यादिक विधवी परए रत्यादिक व विपर्याय एवेति बोध्यम् । क्रोधं प्रभो इति। मकता देवानाम्। यादवदानमिति। पपदानं मूल- भूतपुराणादिप्रसिद्ध प्रसि बोकप्रसिद्धम् ।

·सप्तमः उल्लासः। ३०१ इत्युक्तवत् भकुव्यादिविकारवर्जितः क्रोध: सद्यःफलदः खर्गपातालगगनसमुद्रोल्लङ्घनाद्युत्साहव दिव्येष्वेव । अदिव्येषु तु यावदवदानं प्रसिद्धमुचितं वा, तावदेवोपनिबद्दव्यम्, अधि- कन्तु निबध्यमानमसत्यप्रतिभासेन, नायकवर्तितव्यं, न प्रति- नायकवत्, इत्युपदेशे न पर्यवस्येत्। दिव्यादिव्येषु उभयथापि। एवमुक्तस्यौचित्यस्य दिव्यादीनामिव धीरोदात्तादीनामप्यन्य- थावर्णनं विपर्ययः । तत्रभवन् भगवनित्युत्तमन, न अधर्मन, मुनिप्रभृतो, न राजादौ, भट्टारकेति नोत्तर्मन राजादौ प्रकृति- विपर्ययापत्ते वाच्यम् ! एवं देशकालवयोजात्यादीनां वेष- व्यवहारादिकमुचितमेवोपनिबद्धव्यम् । अनङ्गस्य रसानुपकारकस्य वर्णनं यथा, कर्पूरमञ्जयां नायिकया स्वात्मना च कृतं वसन्तवर्णनमनादृत्य वन्दिवर्णितस्य राजा प्रशंसनम् । ईदृशाः' इति नायिकापादप्रहारादिना नायककोपादि- वर्णनम् । इत्युपर्दश इति । काव्यादरनुपदेशस्य रामादिरतित्वादि प्रागेवीतत्वात् काव्यन्तु प्रौढ़ीतिभिन्न बोध्यम्। भाषाविपर्ययोऽपि प्रकृतिविपर्याय एवेति। वक्तं भाषा- विशेषण सम्बोधनकई नियमनमाह। तवभवविति। तया भाषया सम्बोधन- नियमानियमतयेवेति सुनौति न राजादावित्यादिना प्रभुमावपरिग्रहः। आलि- शिवतत्रभवानित्यत्र तु म सम्बोधनमित्यतीऽदोषः । वाच्यमिति इति वाच्यमिति ध न वायमित्युभयवान्वयः । एवं देशति। दिवि मानुषभाषा देशानुचिता एक ऋतुधर्मस्य त्वन्तर वर्णनं कालानुचितं जरत्या, कामवर्णनं क्योऽनुचितं विप्रस्थ शूद्रसेवादिवर्णन जात्यनुचित विधवायाः मिन्दूरादिवर्णनं वेशानुचितम् पदाक्षिणा- त्यानां मातुलकन्यापरिणयो देशव्यवहारानुचितः । अनास्थाभिधानं व्याचष्टे अनङ्गायेति। वन्दिवर्णितस्येति खस्येति शेषः । पनौचित्यादिति प्रकृतिविपर्ययरूपानीचित्वादित्यर्थः। तदाभासा पनौचित्यमय- ·३०२ काव्यप्रकाश उता हि ध्वनिकता, अनौचित्यादृते नान्यत् रणभङ्गस्य कारणम्। औचित्योपनिबन्धस्तु स्सस्योपनिषत्परति ॥ इदानीं क्वचिददोषा अयेते, इत्युच्यन्ते, न दोषः स्वपदेनोत्तावपि सञ्चारिणः क्वचित् । यथा, औत्सुक्येन कतत्वरा, सहभुवा व्यावर्त्तमाना हिया, तैस्तैबन्धुबधूजनस्य वचनै र्नीताभिमुख्य पुनः । दृष्ट्वाने वरमात्तसाध्वसरसा, गौरी नवे सङ्गमे संरोहत्य लका हरेण सहता निष्टा, शिवायास्तु वः ॥ अत्रौत्सु क्यशब्द इव तदनुभावो न तथाप्रतीतितत् । अत- एव “दूरादुमुकम्” (८) पृ० इत्यादी बीड़ाप्रमाद्यनुभावानां विवलितत्वादीनामिवोत्सुकलानुभावस्य सहसा प्रसरणादि- रूपस्य तथा प्रतिपत्तिकारित्वाभावादुत्म कमिति कृतम् । सञ्चादिविरुद्धस्य बाध्यस्योक्ति गुणावहा ॥१५॥ सिता इत्यु तमनौचित्यन्तु नास्य विषय इत्यवधेयम् । उपनिषत् मूलभूतवेदः । सञ्चारिणी व्यभिचारिणः। कचिदिति यत्र तदनुभावीऽन्यसाधारवास्तव व्यर्थः । श्रौत्सुक्ये नेति। नवे सङ्गमे प्रथमदिनसमागमे हसता हरेण निष्टा पतएव संरीहत्य लका गौरी वः शिवायास्तु । कीदृशी नदग्टहागमने प्रथममौत्सुक्येन कतत्वरा ततश्च सहभुवा साइजिकया क्रिया व्यावर्तमाना तसच सरित्यादि तसचाग्रे वरं स्वामिनं हा पातत्यादि। प्रवेति। तदनुभावस्वराकरणरूपः न तथेति नौत्सक्यमावप्रतीतिलदित्यर्थः । मागचनाभीत्यापि त्वराकरणसम्भवादिति भावः। प्रतिकूलविभावादिग्रह प्रति- प्रमूने। मचादिरिति । पादिना पमुभावविभावपरियाः। विरुद्धरसीयानामेषा ·सप्तमः उलासः । बाध्यस्योक्ति: न, न परं दोषः, यावलक्तरसपरिपोषकत् । यथा, काकार्य, शशलक्ष्मण: क.च कुलम् (१०५पृ०)-इत्यादी, अत्र, वितर्कादिषु उगतेष्वपि चिन्तायामेव विश्रान्तिरिति प्रशतरसपरिपोषः। (पाण्डु क्षामं वदनं, हृदयं सरसं, तवालसञ्च वपुः । आवेदयति नितान्त क्षेत्रियरोगं सखि ! हृदन्त: ॥ इत्यादौ साधारणत्वं पाण्डुतादीनामिति न विरुद्धम् ।) सत्यं मनोरमा रामा:, सत्य रम्या विभूतयः । किन्तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् ॥ (विरु०वि०) इत्यत्राद्यमई बाध्यत्वेनैवोक्तम् । जीवितादपि अधिक- मपाङ्गभङ्गस्यास्थिरत्वमिति प्रसिद्धभङ्गुरोपमानतयोपात्तं शान्त- मेव पुष्णाति ; न पुनः शृङ्गारस्यात्र प्रतौतिस्तदङ्गाप्रतिपत्त:। बाध्यत्व नीतिरित्यर्थः । तदाह बाध्यत्व नीतिरिति काकार्यमिति । अव वितादिधु शान्तरसौष्वित्यर्थः । विरुइस्योत्तरभावस्य पूर्वभावबाधकत्वात् भावसन्धौ त्वव- छदर्भदेन स्थित्या तुलबलत्वात् न बाध्यबाधकभावः । ननु विरुद्धरसौयविभा- वाद: बांध्यत्व नानुक्तावपि कथं रसहतिः । कचिनोपलभ्यत इति दर्शयन्नाह पाण्ड क्षाममिति । मालती प्रति लवनि काया तिरियम् । हे सखि ! तव पाण्ड साम बदनादिकं कर्ट तव हृदन्तनितान्त क्षेवियरोगमावेदयति पस्मिन् क्षेत्र शरीरे- चिकित्यरोगः । तामंदौणं सरसं सखेदं साधारणं करणविप्रलम्भयीः । न विमा- त्वमिति प्रतिक्लमाबीयत्वाभावादिति भावः । म मुविरुद्धरसमावीयस्यापि विभा- वख कचिदनुभूयमाने प्रातिकूल्याभावे किं वीजमिति दर्शयबाह । सत्यमिति व शान्तरसलिकूलस्य सङ्गारस्य कामविभूतिमत्तागनापार- भजन्य पालम्बनीद्दीपनविभावः। समाधत्ते । अति। किन्विव्यनेन कामादौमामकिश्चित्करत्वबोधनादबाध्यत्वं प्रतीयते बाध्यत्वेनानुसावा अपि मत्तानापामा व प्रातिकूल्ये वीजमाह नौवितादपीति ।

·३०४ काव्यप्रकाश न तु विनेयोन्मुखीकरणमत्र परिहारः, शान्तशृङ्गारयो नैरन्त- यस्याभावात्, नापि काव्यशोभाकरणम्, रसान्तरादनुप्रासमा- नाहा तथाभावात्। आश्रयैक्ये विरुद्धो यः, स कार्यो भिन्नसंश्रयः । रसान्तरेणान्तरितः, नैरन्तर्येण यो रसः ॥ १६ ॥ वीरभयानकयोरकाश्रयत्वेन विरोध इति प्रतिपक्षगतत्वेन भयानको निवेशयितव्यः । शान्तशृङ्गारयोस्तु नैरन्तयण विरोध इति रसान्तरमन्तरे कार्यम् । यथा नागानन्दे, शान्तस्य जीमूतवाहनस्य, अहो गीतम् ! अहो वादित्रम् ! इत्यद्भुतम- न्तनिवेश्य मलयवतीं प्रति शृङ्गारो निबद्धः। न परं प्रबन्ध, यावदेकस्मिन्नपि वाक्ये रसान्तरव्यवधिना विरोधो निवर्तते । यथा, प्रसिद्धभङ्ग रञ्च तदुपमानच ति विग्रहः तत्तयोपातमित्यर्थः । शान्तमवेति उपमाने- नोपमेयप्रकर्षस्यैव बोधनात् जीवितस्यातिलोलत्वे लवे तेन शान्तरसपोषणात्। एवञ्च विभावयीरुपमानीपमेयभावेन रसयोरप्य पमानीपमेयभावग्रहौतेरग्रे व्यक्ती- भविष्यत्त्वात् साम्य नाथ विवक्षित इति कारिकया यत् प्रतिप्रसविष्यते सहिषयादोष- त्वमाचं दर्शितम् । न पुनरिति अनुपमानङ्गारप्रतिपादनेन तेषामुन्मुखीकरणं न पुनरव दोषपरिहार इत्यर्थः । नैरन्तयमव्यवधानं तस्य च खातन्त्रणाभावादित्यर्थः । ननु शोभनीयस्य तस्य कथं शोभाकरवमिव्यत पाह अनुप्रासादति रमाकामरम्याङ्ग- नापाङ्गभङ्ग इति अनुप्रासः । इदानौं कवीनुपदिशति । पाश्रयैक्ये इति । कयोश्चिद्रसयोरकाश्रयत्व नास्ति कयोश्चित्तु नैरन्तयमेव मास्ति सवाद्यम्योपनिबन्धप्रकारमाह पूर्वार्द्धन अन्यस्य तु पराईन। साविमची तो दर्शयति वीरति शान्तेति पतमन्ननिवेश्येति । अङ्ग तरसस्थायिभाववियपदार्थ- मन्तर्निवेत्यर्थः। सर्व वाब रसपदस्यागुतादिपदस्य च स्थायिभावपरत्वे व वक्ष्यमाणत्वात्। म परमिति प्रवन्धे माटक एकलिन् वाक्य खुलकरुपै।

·सप्तमः उल्लासः। भूरेणु दिग्धान्, नवपारिजातमालारजोवासितबाहमध्याः । गाढ़ शिवाभिः परिरभ्यमाणान्, सुराङ्गनानिष्टभुजान्तरालाः ।। सशोणितै: क्रव्यभुजा स्फ रतिः पचे खगानामुपवीज्यमानान् । संवोजिताश्चन्दनवारिसेकैः सुगन्धिभिः कल्पलतादुकूलैः । विमानपर्यशतले निषमाः कूतूहलाविष्टतया तदानीम् । निर्दिश्यमानान् ललनाङ्गुलोभि र्वीराः स्वदेहान् पतितानपश्यन्॥ अत्र, बोभमशृङ्गारयोरन्तर्वीररसो निवेशितः । स्मर्यमाणो विरुदोऽपि, साम्यनाथ विवक्षित: । अङ्गिन्यङ्गत्वमाप्तौ यौ, तौ न दुष्टौ परस्परम् ॥१७॥ अयं स रसनोकर्षी पौनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नौवीविसंसनः करः ॥ एतत् भूरिश्रवसः समरभुवि पतितं हस्तमालोक्य तहधू- रभिदधौ ; अत्र पूर्वावस्थास्मरणम् शृङ्गाराङ्गमपि करुणं परि- पोषयति। भुरेगिवति। युद्ध पतिता वीरा देवत्व प्राप्य विमानपर्यतले निषसाः सन्ती सलमानामसरसाम् अङ्गालीमिर्निर्दिष्टान्, नश्यमानदेहान्, भूमिपतिताम् कुतूहला- विष्टतया अपश्यनित्यन्वयः । तव सर्व प्रथमान्त वौरा इत्यस्य सर्व हितीयान्तं खदेहानि- त्यस्य विशेष क्रव्यभुजा खगानां सशोषितः पचरुपवीज्यमानानित्यन्वयः। पति बीररसः शूरार्थः वीरशब्दम लब इत्यर्थः । वितरसहयख प्रबन्धातिरितोऽप्युप-- निबन्धप्रकारमाह। स्त्रयमाण इति। न दुष्टावियव व्यत्ययात्र दुष्ट इत्यन्वयः। अयं स तिः। बन सकारः अर्यमाव: करपय विधीऽपि न दृष्टः। पद्यपि राजारोऽत्र व्यज्यमान एक तथाप्यतीतस्य व्यवस अर्यमाणपूर्वावस्थासम्म स्थात् पर्थमाणत्वमुताम्। साम्येन विवक्षितस्यादुष्टत्वमार ·काव्यप्रकाशे दन्तै: क्षतानि, करजैव विपाटितानि, प्रोशिबसान्द्रपुलके भवतः शरीरे। दत्तानि रतामनसा मृगराजबध्वा जातस्फूहैर्मुनिभिरप्यवलोकितानि ॥ अत्र कामुकस्य दन्तक्षतादौनि यथा चमत्कारकारीणि तथा जिनस्य । यथा वा, परः शृङ्गारी तदवलोकनात् सस्पृहः तहत् एतट्टशो मुनय इति साम्यविवक्षा। क्रामन्त्यः क्षतकोमलाङ्गलिगलद्रत: संदर्भाः स्थलो: पादैः, पातितयावकैरिव ; पतहाष्यम्ब धौताननाः । दन्नः क्षतानीति। प्रसूय स्वात्य नियमौ सिंह्यां तपरिवत्त वाङ्ग दत्तवते तनखदन्तचतागाय जिनाय कस्यचिदुक्तिरियम् । रक्तमनसा निविष्टचित्तया मृगराजबध्वा दत्तानि दन्तक्षतानि करजै नखै विपाटितानि च प्रोभिन्सान्द्रपुलके भवत: शरीरै जातम्है मुनिभिरप्यवलोकितानीत्यन्वयः । पुलकः परपरिवाण हान् वशरीरव्ययेनापि परपरिवायकत्वदर्शनादतादृशानां मुनीनां सस्पृहता अपि शब्दादन्येषां सुतराम्। अत्र जिनगाव स्थ सिंहीदत्तदन्तनखक्षतदर्शिमुनिनिष्ठः शान्त उपमेयः श्रेषवशादनुरक्त वधूदत्त कामुकगावस्थदन्तनखक्षतदर्शिकामुकान्तरनिष्ठ: Vङ्गार उप- मानं तयो विभावयोरुपमानीपर्मयभावप्रदर्शनमुखेन तयोरपि तथात्व दर्शयति अति। दन्तक्षतादीनीत्यत्र अनुरनचित्तबधूदत्तानीत्यपि बोध्यम् । साम्यविव- क्षति। तत्साम्यविवक्षया ताशयोः शान्त शङ्कारयोरपि तथात्व बोध्यम् । च किमर्थमन साम्यविवक्षया दोषीधार: ङ्गारिकामुकशान्तमुनिरूपाश्रया- दादेव विरोधाभावादिति वाच्यम्। एतदुभयज्ञातरि एतहतरि एव उभय- स्थापि सम्भवात् परकीयरतिनिर्वेदज्ञातर्यपि तदुभयोत्पत्तिसम्मवात्। अद्भिन्य- नत्वमाषयी विरुइयोरप्यदुष्टत्वमाह । क्रामन्त्य इति। राश: सीतुरुमिरियम्। त्वचुनार्योऽङ्गनां दावाग्नि परिती भमन्ति पलायनपराः। सबीन्प्रेचते पुनरपौति पुनरपि जायमानविवाहा बेत्यर्थः । तद्वन्मेवाघटकानि विशेषशायाह कामक्य इति । सदर्भाः स्थलीः पादः कामन्यः ·सप्तमः उसासः। भौता भर्ट करावलम्बितकरास्वच्छत्र नार्योऽधुना दावाग्निं परितो भ्रमन्ति पुनरप्युद्यहिवाहा इव ॥ [१] अत्र, चाटुके राजविषया रति: प्रतीयते, तत्र करुण इव शृङ्गारोऽप्यङ्गमिति तयोर्न विरोधः, यथा एहि गच्छ ; पतोत्तिष्ठ ; वद, मौनं समाचर। एवमाशाग्रहग्रस्त क्रीड़न्ति धनिनोऽर्थिभिः ॥ अत्र, एहोति कोड़न्ति, गच्छेति क्रीड़न्तीति क्रीड़नाफ- क्षयोरागमनगमनयोंने विरोधः । क्षिप्तो हस्तावलग्न:, प्रसभमभिहतोऽप्याददानोऽशकान्तम् रहून् केशेष्वपास्तवरणनिपतितो नैक्षितः सम्भमेण । आलिङ्गन् योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्यलाभिः, कामौवा पराध: स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः ॥ [२] याव- वनान्तस्य दर्भमयत्वात् विवाहऽपि वह्निप्रदक्षिणे श्रास्तृतदर्भमयस्थत्याक्रमणात् विवाहे पादस्य सालक्त कद्रवत्वात् तदुत्प्रेक्षते गलद्रक्तः पतितयावकैरिवेति । कमलक्तकं विवाहेऽपि धूमादश्रुनिर्गमादाह पतबाष्याम्विति । दावाग्निचमचे ताशावस्थाप्राप्या दुःखाडापाम्बुपात: विवाहऽपि वह्निप्रदक्षिणे भर्ट करावलम्बित- करत्वादाह भर्ट करेति दावाग्निश्चमणे तु खतोऽक्षमत्वात् भट करावलम्बितकरत्वं विवाहनावाद्यमानत्वेन भवती भयं दावाग्रिममणे तु त्वक्सी वह्नितश्च भयमाह भीता इति । पति। चाटुको राजस्तोता करुण इवेति तासां शीच्यावस्थाज्ञानाबिवाह- कालीनावस्थाज्ञानाञ्च पनयी नैरन्तयेच विरुद्धयोरपि राजविषयभावाङ्गयीरदुष्टत्व भावाङ्गता , शीच्यावस्थाया राजप्रयोज्यत्नाविवाहकालौनावस्थायाश्च तत्स्थानीय- त्वात् नत्रयीः करुणसङ्गारयोग ततस्थानीयत्वात् ताञ्चयो: करुणरङ्गारयोरपि तत्प्रयोज्यत्वात् । अत्रैवैकक्रियायोर्विक क्रिययोरम्य दुष्टत्व दृष्टान्तयति । यथा एहि प्रति। क्रीड़ाहि सुखविशेषः तदुत्पादकत्वादनुमन्यमानानामहीत्यादि- क्रियाणामङ्गता । मैरन्तर्येश विडयीरणिनि साचात्परम्पराभ्यामङ्गत्वमुदाहरविः। क्षिप्त इति । विपुरदास प्रसिद्धः भाम्भवः शरापिर्वो दुरित दातु। कीदृशः ·काव्यप्रकाश इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य करुणोऽङ्गम, तस्य तु शृङ्गारः; तथापि न करणे विश्रान्तिरिति तस्याङ्गतैव । अथ वा प्राक् यथा कामुक पाचरति सा, तथा शराग्निरिति शृङ्गा- रपोषितेन करुणेन मुख्य एवार्थ उपोचल्यते। उक्तं हि, 'गुण: कृतात्मसंस्कारः प्रधान प्रतिपद्यते । प्रधानस्योपकारी हि तथा भूयसि वर्तते।' इति । इति । आद्रोपराधः भासन्नापराधः कामौव शराग्निकामिनी विशेषणान्यह। क्षिप्त हस्तावलग्नयोहि যায়ি कामिनीई योरपि साश्रु नेत्रोत्पलाभिस्त्रिपुरयुवतिभिः क्षेपात् भयात् क्रोधाचाच एवमं अकस्यान्तमाददान: शरानिः कामौ च इति प्रसभं सहसाऽभिहितः केशेषु ग्रनप्यपातः कामिनः के शग्रहणं चुम्बनार्थ चरणनिपतितस्याग्निः सम्भमेण भयेनानिरीक्षणं कामिनस्तु सम्भमेणादरेणेक्षणाभावः । अति। प्रभावातिशयोऽत्र नदिषयी वक्तुरविशयिती भावस्त्रिपुरस्त्रीविडम्ब- नेन भावस्यातिशयितत्वात् । करुण इति तासां शोच्यावस्थाज्ञातरि वारि करणः स च विपुररिपुप्रयोज्यत्वात् तहिषयभावस्य प्रकर्षकले नाङ्ग तस्य चेति उपमानेन वक्त निष्ठएङ्गारण उपमेयकरुणप्रकर्षणात् विशान्तिः प्रकर्षणपथ्याप्तिः करुणप्रकर्षणहारा भावस्यापि प्रकर्षणात् पूर्वीदाहरणादस्यायं विशेषी यदव शङ्गारण करणप्रकर्षणं करुणेन भावप्रकर्षणमिति करुण: साक्षादण एङ्गारः परम्पराग क्रामन्त्य इत्यादि पूर्वोदाहरणे तु करुणस्थानीयत्वन करुणस्येव. एङ्गारस्य साचादेव भावाङ्गत्वमिति । तस्याङ्गतैवेति । शङ्कारागिनीऽपि करुणस्याङ्गतैवेत्यर्थः । इत्यं पदैः सकलपदार्थोपस्थिती खल. कपीसन्यायेन विशेष्ये विशेषणं तत्रापिच विशेषणान्सरमिति शक्तिबोधसाधबोधेऽपीयं रौतिरिय कम्। इदानीं विशिष्ट स्य बशिध्यमिति प्रथम एङ्गारविशिष्टकरणबीघलतः करणविशिष्टभावबोध इति वक्त माह अथवेति। विशिष्ट वैशिष्ट्यबोधख ईदृशरौतिहयात् तथा शरापिरिति अनेन प्रथम प्रारौपम्यत्व करणस्य दर्शितम् । मुख्य एवेति विपुररिपुविषयभाव एवेत्यर्थः । पीपल्यते प्रवथत बनेन च शशारविशिष्टकरुणवैशिध्य भावस्थ दर्शित- मिति विशिष्टसशिव्यमिति रीत्या विशिष्टवैशिष्ट्यबोधो दर्भितः । गुष इदि। गुणी विशेषणं खख विशेषणेन तोपकारः सन् प्रधान पार्थ ।

·अष्टमः उल्लासः। ३०८ प्राक् ( उ०) प्रतिपादितरूपस्य रसस्य रसान्तरेण न विरोधः, नाप्याङ्गिभावो भवति, इति रसशब्द नात्र स्थायि- भाव उपलक्ष्यते। इति काव्यप्रकाशे दोषदर्शनी नाम सप्तम उन्मासः । अष्टमः उल्लासः । एवं दोषानुबा गुणालङ्कारविवेकमाह, ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्य्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुमाः ॥ १ ॥ न्तिकविशष्य प्रतिपद्यते अन्वेति । तथा इति तादृशान्वित: मन्नेव इति प्रधानस्य भयस्युपकार वर्तत इति एवञ्चेदृशं काव्यमपराङ्गमैवेति बोध्यम् । मनु वीररस- स्थायिभावीमाहभयस्थायिभावभीत्यायोरेवाश्रयैकये विरोध: करुणस्थायिभाव. शोकङ्गारस्थायिभावरत्यायोरेव च नैरन्तर्येण विरोधस्तयोरव भिन्नसंश्रयत्वरसान्त रितत्वादिकथनमुचितम् । रसस्तु ज्ञावसामाजिकनिष्ठ एव सामाजिके तु सकलरम व तस्य कर्थ भिवसं श्रयत्वादिकमुपदिष्टमित्यत पाह प्रागिति । स्थायिभाव पवति तथाच बहुषु स्थानेष्व व रसशब्देन स्थायिभावएवीच्यते इति दर्शितं तथाच रसम्य शब्दवाच्यत्व यदुक्त सवापि स्थायिभाव पररसशब्द इत्युक्त व्याख्यातञ्चेद तव । इति सप्तमी दोषः प्रतिविम्बः। दोषेण परिभ्यन्ते चक्षुष्मन्तोऽपि मानवाः । पादर्शस्य गुणेन स्युस्ते सदर्थ विलीकिनः ॥ काव्यलक्षणोतक्रमेण दोषनिरूपणानन्तरं गुणे निरूपणीय भ्रान्तपरम्परयैव गुणालङ्कारयो र्मेदव्यवहारी वस्तुतभेद पति ये अवते मतं निराक तयोभद' साधयितुमाह एवमिति विवेक पृथग्भावम् । तव गुणसामान्यलक्षणमाह। ये रसखेति। पणिनः पराङ्गतामनापन्नस्य रसस्य ये उत्कर्षहितवी धर्मा ·३१० काव्यप्रकाश पात्मन एव हि यथा शौर्यादयः, नाकारस्य ; तथा, रसस्यैव माधुर्यादयो गुणाः, न वर्णानाम् । कचित्तु शौ-- दिसमुपचितस्याकारमहत्त्वादेर्दर्शनात् 'आकार एवास्य शूरः' इत्यादे व्यवहारादन्यत्राशूरेऽपि वितताकृतित्वमावेण 'शूरः' इति, कापि शूरेऽपि मूर्तिलाघवमात्रेण 'अशूरः' इति अवि- श्रान्तप्रतीतयो यथा व्यवहरन्ति, तहम्मधुरादिव्यञ्चकमकुमा- रादिवर्णानांमधुरादिव्यवहारप्रहत्तेरमधुरादिरसाङ्गानां वर्णानां सौकुमार्यादिमात्रेण माधुर्यादि, मधुरादिरसोपकरणानां तेषामसौकुमार्यादेरमाधुर्यादि रसपर्यन्त विश्रान्तप्रतीति- बन्ध्या व्यवहरन्ति। अतएव माधुर्य्यादयो रसधर्माः समुचितै- वर्त्तव्य ज्यन्ते, न तु वर्णमात्राश्रयाः । यथैषां व्यञ्जकत्व, तथो- दाहरिष्यते । वक्ष्यमाणा माधुयोजःप्रसादाख्या गुणाः स्युरित्यर्थः। उत्कर्षहेतुता च साक्षा- देवेति बोध्यन् । तेन परम्परया तहेतुतया वक्ष्यमाणस्थालङ्कारस्य व्यवच्छेदः । ते चाचलस्थितयी रसे सति पवथ सन्तस्तत्तद्रसत्वव्यापका इत्यर्थः । प्रसादस्तु रसत्व- म्यैव व्यापक: व्यञ्जकसत्त्वं ग्टह्यन्ते सदसत्वे तु म रह्यन्त इति तु विशेषः । पराङ्ग- रसे त्वरह्यमाणत्वान तव गुणखौकार इत्यतोऽङ्गिन इत्य नम्। गुणा वर्णधर्मा एवेति केषाबिदावहारी भान्तपरम्परयति दर्शयति । पात्मन एवहौति । नाकारस्य न शरीरस्य शौर्यादीनां शरीरधर्मलेन भान्त- व्यवहारबदगुणानामपि वर्णधर्मत्वेन भान्तानामेव व्यवहार इति दयितुमाह वचित्विति। पस्यात्मनः शूर तीव्यस्थ व्यवहरन्तीत्यग्रेऽन्वयः इत्य' शूरत्वव्यवहार प्रति शरीरमहत्त्वस्यान्वयं दायित्वा तातिरकेय बद्यवहारव्यतिरेकमाइ कापीति पविधान्त यथार्थेऽतिष्ठन्ती प्रतीतिर्येषां तादृशाः । इत्य' दृष्टान्त धमवोर्स दर्शयित्वा दान्ति गुणेऽपि तदर्शयति तथा मधुरादीति अमरीत्यादौ तमोध्यम् । माधुर्यव्यवहारप्रहरिति अमेति बोध्यम्। पमधुरादौति पौरादिरसोयकाव्य- स्थानामित्यर्थः । मधुरादौति व्यवहरन्तीत्यन्वयः । अयं धममूलको थमी दर्भितः .

·अष्टमः उल्लासः। ३११ उपकुर्वन्ति तं सन्त येऽङ्गहारेण जातुचित् । हारादिवदलङ्कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः ॥ २ ॥ ये वाचकवायलक्षणाङ्गातिशयमुखेन मुख्य रसं सम्भवि- नमुपकुर्वन्ति, ते कण्ठाद्यङ्गानामुत्कर्षाधानबारेण शरीरि- णोऽपि उपकारका हारादय इवालङ्काराः; यत्र तु नास्ति रसस्तत्रोक्तिवैचित्रामात्रपर्यवसायिनः ; कचित्त सन्तमपि नोपकुर्वन्ति । यथाक्रममुदाहरणानि, अपसारय घनसारं, कुरु हारं दूर एव; किं कमलैः । अलमलमालि! मृणालैः, इति वदति दिवानिशं बाला ॥ इत्यादी वाचकमुखेन, इल्य माधुर्यव्यवहार वर्णसौकुमार्यस्यान्वयं दर्शयित्वा तद्यतिरेकेण तद्यवहार- व्यतिरकं दर्शयति मधुरादिरसीपकरणानामिति रसपर्यन्तेति । गुणवैशिष्ट्य न रसविशेषप्रतीतिशून्या इत्यर्थः । अतएवेति। व्यवहर्तृणां चान्तत्वादेवेत्यर्थः । न तु वर्णमाबेति। श्रव मावपदं खरूपमात्रपरं वर्णाश्रयत्वमावस्यैव खण्डनीयत्वात् । इत्यं गुणसामान्यस्य रसतित्वमुना शब्दतदर्थवत्तीनामलद्धाराणां तनित्व वक्त माह। उपकुर्वन्तीति । सन्त स्फुटस्थितं सर्वथा नीरसख सगुणत्वाभावेन काव्यत्वा- भावात्। व्यापट ये इति अङ्गहारणेत्यस्य विवरणवाच्यवाचकति मुख्य सर्वा- पेचयाऽधिकाखाद्य सन्तमित्यस्य विवरणं सम्भविनमिति स्फुटसम्भविनमित्यर्थः । कचित् स्फुटतंदसम्भवे कस्सीपकारका अलद्वारा इत्यवाह यव विति स्फुटी नाली- त्यर्थः। जातचिदित्यनेन क्वचिदुपकारकत्वाभावोऽपौत्य तं तदाह कचित्विति । तब प्रथम सततस्थीपकारकत्व शब्दतदर्थालङ्कारयोः नोकइये दर्शयति । पपसारयति। मनीराग इति च घमसारं कर्पूरम् । वाचकमुखेनेति वाचकः सदसदलशारीऽत्रानुप्रासः तेन शब्दमुपकस्य शब्दीपस्थाप्यार्थबारा रसोप- कारात्।

·३१२ काव्यप्रकाश मनोरागस्तीव' विषमिव विसर्पत्यविरतम्, प्रमाथी निधूमं ज्वलति विधुतः पावक इव । हिनस्ति प्रत्यङ्गं ज्वर इव गरीयानित इतः, न मां वातुं तात: प्रभवति, न चाम्बा, न भवती॥ इत्यादौ वाच्यमुखेन अलङ्कारौ रसमुपकुरुतः । चित्त विदि, ण खिद्ददि सा गुणेसुम् मेज्जासु लोटदि, विसपुदि दिम्भु हेसुम् । बोलम्मि बदि, पबदि कब्बबन्ध, धाणे ण तु तुद्ददि चिरं तरुणी तरहौ ॥ इत्यादी बाचकमेव, मित्रे कापि गते, सरोरुहवन बद्धानने ताम्यति, क्रन्दत्सु भमरेषु, वीक्ष्य दयितासन्न पुरः सारसम् । ॥ मनीराग इति। लवङ्गिका प्रति मालत्या उक्तिरियम्। प्रमाथी मनः- प्रमथनशोली माधवविषयो मनोरागोऽविरतं तीव्र विमिव विमर्पति तथा निर्धू मी विधुती वातचलितः पावक इव ज्वलति तथा गरीयान् ज्वर इव प्रत्यङ्ग हिनस्तौति विभिवधर्मा मालोपमा इत इतस्त्रातु तातादिकं न प्रभवतीत्यर्थः । इत इत त्यति. विषाद वौसा। विधुतचन्द्रापावको ज्वलतोवेत्यु त्प्रेक्षा वा। अलङ्काराविति श्लोक- इयोक्तशब्दार्थालङ्कारावित्यर्थः । क्लचित्तु सन्तमपि नोपकुर्वन्तीत्यत्रीदाहरति । चित्ते इति । चिसे विघटिते न खिद्यति सा गुणेषु शय्यायां लुठति विसर्पति दिङ्मुखेषु । वाक्ये वर्तते प्रवर्तते काव्यबन्धे ध्याने न तु व्यति चिरं तरुणी प्रगल्भंति ॥संस्कृतम् । गुणेषु न खिद्यति तव गुणभावनायाम् । खेदं न भजतीत्यर्थः । दिङ्मुखेषु विसर्पणमुदममात् वाक्ये वर्तते कमप्युपदेशं ग्रह्णाति पतएवास्म दुपदिष्ट त्वदिषये काव्यबर्ष प्रवर्तते च व्यति पौणा भवति। प्रगल्भायां तरी देशौ । मेवेति वर्गानुपासस्य सङ्गारप्रतिकूलत्वेन वाचकमात्रीपकारकत्वात् । मिव इति। सन्ध्याकालीनचक्रवाक क्रियावर्णनमिदम्। वियोगिना उप- खितषियोगेन चक्रवाकेण विसलता मयाललता नाखादिता नोमिता केवलं वाचक- ·अष्टमः उल्लासः। ३१३ उप- चक्रान वियोगिना विसलता नाखादिता नोज्झिता, कण्ठे केवलमर्मलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः । इत्यादी वाचमेव, न तु रसम् अत्र विसलता न जीवं रोडुं क्षमेति प्रवताननुगुणोपमा ॥ एष एव च गुणालङ्कारप्रविभागः । एवञ्च 'समवायत्त्या शौर्यादयः, संयोगवृत्त्या तु हारादय इत्यस्तु गुणालङ्काराणां भेदः, प्रोज:प्रभृतीनामनुप्रासोपमादीनाञ्चोभयेषामपि सम- वायवृत्त्या स्थितिरिति गड्डलिकाप्रवाहणेषां भेदः' इत्यभि- धानमसत्। यदप्युक्तां, काव्यशोभायाः कर्तारी धर्मा गुणा- निर्गश्ती जीवस्यार्गलेव व निहिंता कदैयं कृतमित्यवाह मिव इति । स्थिता वियोगस्य दुःखीद्दीप्तिस्विधा भवति इष्टवियोगिदर्शनात् सहन्ध ना क्रन्दनात् इष्टसंसर्गिदर्शनाचेति। तवेष्टवियोगिदर्शनादाह मिव इति। मिव सूर्यों एवं मित्र बन्धौ काप्यलभ्य वाती देशे गते सति तहन्धी सरोरुहवने बद्धानने ताम्यति सति पाननमव पुष्पमेव इष्टवियोगिबन्धु क्रन्दनादाह क्रन्दखिति पत्र गुजिते इष्ट संसर्गिदर्शनादाह वीक्ष्य ति। सारसौं सारसस्त्रौं दयितेन भासन्त्रां युवामित्यर्थः । न तु रसमिति वियोगिनो जीवनरक्षणप्रयवानौचित्य न सदुत्प्रेचाया विप्रलम्भानुपकारकत्वादिति भावः । नन्वत्र मास्तु जीवनरक्षणप्रयबोत्- प्रेक्षा यया विप्रलम्मानुपकारः किन्तु पुरानिर्गकतो जीवस्य प्राणिनी याऽर्गला निर्गमनविरोधिका हारपिधानकाष्ठरूपा कैवलं सेव निहितेत्य.पर्मवेयमाता- मिस्थत पाहा पोति। यदि जीवनरोधकत्वेन साधम्र्येणेयमुपमा स्यात्तदा उपमेयायां विसबतायां तबास्तोत्याह न समेति न समर्थेत्यर्थः । प्राणियोधकत्वस्य भेषा- जीवनबीषकत्वस्य वा ववाभावात् पत: प्रकृतं जीवबोधकत्व' साधर्म्यमननुगुणम- सम्पादक यस्था यमुपमा तादृशौ इत्यतीऽच नोपमेयत्यर्थः । यदि च दीर्घत्वादि. साध पेयमुपमा स्यातदा जीवस्य त्यादि वैयर्यमेव स्थादिति। स्फुटत्वादेव नोक- मिति भावः। वर्गलामाधीपमयैव दीर्घत्वादिलाभात् । चक्रवर्ती तु पत्र विसं खते- वेति या उपमा सा प्रकमस्य जीवबोधकवस्थानमुगुणाऽमनुक्ला लतीपमया कीमलत्व. लाभिन तस्या जीववीधनासामर्थ्यादिति व्यापटे तक। तत्कघनख प्रकलानुपयोगात् क्रन्दनाध्यासः ·३१४ काव्यप्रकाथे स्तदतिशय हेतवस्त्वलक्षाराः' इति ; तदपि न युक्ती, यतः, किं समस्तैर्गुणैः काव्यव्यवहारः, उत कतिपयैः, यदि समस्तैः, तत्कथमसमस्तगुणा गौड़ी पाञ्चाली च रीतिः काव्यस्यामा ? अथ कतिपयैः ततः, अद्रावत्र प्रज्वलत्यग्निरुच्चैः, प्राज्यः प्रोद्यबुल्लसत्येष धूमः । इत्यादावोजःप्रभृतिषु गुणेषु सत्सु काव्यव्यवहारप्राप्तिः । खर्गप्राप्तिरनेनैव देहेन वरवर्णिनी। नावता प्रकृतरसानुपकारकत्वालाभात् विसमेव लौति रूपकसम्मवे उपमाया एवाभावाच किच उपमायां न ापमानगतं सर्वमेव धर्ममुपमेये प्रतीयते चन्द्र इव मुखमित्यादौ कलङ्गित्वादरपि प्रतीत्यापत्ते: तत्कथं कोमलत्वप्राप्तिः। इत्यं गुणा নিষ্ঠা আলজাৰা মুননিস্তা ঘামায় নীলা নি यवस्थापितेऽयमेव गुणालङ्कारयोर्भेद इत्याह एष एव चेति विभागी भेदः । केचित्त दृष्टान्तयोः शौर्यहाराद्योगुणालङ्कारयोः खाश्रये सम्बन्धभेदाभेद उचित एव काव्यौयगुणालङ्कारयोस्तु खाश्रयस्थ तनिष्ठसम्बन्धस्य च भेदाभावीद एव किन्तु भान्तपरम्परयैव भेदव्यवहार इत्याहुस्तेषां तदभिधानमसदियाह एवति। समयवायत्रत्त्य ति। समवायोऽत्र स्वरूपसम्बन्ध एव स्थितिवणेष्व व गडडलिका- ज्ञातप्रवाहागमस्थानी धारावाहिकप्रवृत्ती नदीविशेष इति केचित् मेषयूथैरनु- गम्यमामा मेषोत्यन्ये तध्यायन भानपरम्परयैव भेदी व्यवडियत इति तेषामभिधान- मसदित्यर्थः । गुणालङ्कारयोर्लक्षणभेदाझेद इति कैश्चिदुक्त दूषयितुमाह यदप्युक्त- मिति। काव्यशोभाया इत्यव काव्यव्यवहारप्रयोजिकायाः शोभाया इत्यर्थः । पन्यथा- ऽग्रे वितळ काव्यस्यैव दूषयिष्यमाणस्य व्यवहारस्थासङ्गत्यापतेः । गुणाव तन्मते श्रेष- प्रसादादयो दश गुणा दखुशतनामागी बोध्याः। काव्यस्थाले ति रौमिरामा काव्य- स्थेति वामनानात्वात् । पोजःप्रतिष्षिति पोमोऽव परषवर्णविन्यासः प्रति पदा- नार्थव्यक्तिरूपगुणपरिग्रहःबहुत्वन्वविवचितं काव्यव्यवहारापत्तिरिति नचाष्टापति- रिति वाच्यम्। गोरपत्य वखीवों घासमत्ति मुखन स रतिवत् खरूपकपनमात्र- रूपत्वेन सर्वथा नौरसखास्य काव्यवानजीकारात् स्वरूपकथनमावत्वेन बधिभूम- विषयभावखाप्यभावाच। इत्यमतिव्यानिसकाऽव्याप्तिमा ·अष्टमः उसासः। ३१५ अस्था रदच्छदरसो न्यकरोतितरां सुधाम् ॥ इत्यादौ विशेषोतिव्यतिरेको गुणनिरपेक्षौ काव्यव्यवहा- रस्य प्रवर्तकौ। माधुर्योजःप्रसादाख्यास्त्रयस्तेन पुनर्दश । एषां क्रमेण लक्षणमाह, आह्वादकत्वं माधुर्य शृङ्गारे द्रुतिकारणम् ॥३॥ शृङ्गारे (अर्थात् ) सम्भोगे, द्रुतिर्गलितत्वमिव अव्यत्व पुनरोज:प्रसादयोरपि । करुणे विप्रलम्भे तच्छान्त चातिशयान्वितम् । अत्यन्तद्रुतिहेतुत्वात्। खर्गेति। वरदर्णिनी पुसोऽनेनैव देहेन स्वर्गप्राप्तिः प्राप्यमाणः खर्ग: तथा रद सदस्य पोष्ठस्य रसः सा न्यकरीतितरां विशेषोतिरित हेहरूपकारणसत्त्वेऽपि खर्गप्राप्ताभावरूपस्य फलस्याभावः खर्गप्राप्तिः कारणत्वफलव चीन योगक्षेमसाधा. रणे बोध्ये व्यतिरेकच उपमानौमूतसुधापेक्षया उपमेयस्य रदच्छदरसस्याधिक्य रूपः गुणनिरपेक्षाविति तदुक्तक गुणस्थाप्यवाभावादिति भावः । पाहादकत्वमिति। पाहादजनकतावछेदको धर्म इत्यर्थः । पारादीनां रस्यादिहपस्थायिभावी हि खस्य रसरूपतापरिणामकत्वेन रसरूपाहादजनकगर्ज Uदिरागहत्तिरिव तहत्तिमाधुर्यरूपी धर्मविशेषस्तचनकतावदक: परिणाम- वशेन रसस्यापि स्थायिभावाभिन्नत्वेन स्थायिभावत: माधुर्यस्य रसहत्तित्व नानप- पन्न दुतिकारममिति तेन धर्मेण मनसो गलितत्वप्रायरूपा द्रुतिजन्यते इत्यर्थः । अर्थात् सभीगे इति करुणविप्रलम्भादावत्यन्तद्रुतिहेतुत्वस्य वक्ष्यमाणवात् दुति- सामान्यकारणवसम्भोगमावे इत्यर्थः । केचित्तु काव्यस्य सुश्रव्यत्वमेव लक्षणमारः सस्था व्यावकत्वमित्याह अव्यत्व पुनरिति श्रीजाप्रसादयोः सतीरपि काव्यस्य सप्रव्यखमखीव्यर्थः । करण पति। तमाधुर्यम् पतिश्यान्वितत्वच फखातिशयादित्या अत्यन्नति श्रीजोगुणवषयमा।

·काव्यप्रकाशे दीप्तप्रात्मविस्तृतेर्हेतुरोजो वीररसस्थिति ॥ ४ ॥ चित्तस्य विस्ताररूपदीप्तत्वजनकमोजः । बीभत्सरौद्ररसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण च । वरात् बीभत्से, ततो रौद्रे सातिशयमोजः । शुष्कन्धनाग्निवत् खच्छजलवत्सहसैव यः ॥५॥ व्याप्नोत्यन्यत्प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः । अन्यदिति व्याप्यमिह चित्तम् । सर्वत्रेति सर्वेषु रसेषु, सर्वासु रचनासु च गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता ॥६॥ दीप्तग्राम ति। घामात्र मनोदीप्तिरूपाया ममोविस्तृतरित्यर्थः । दीभित्र कटुवर्षश्रुतिजन्यदुःखसम्मिन्न: सुखविशेष: सैवामनी मनसो विस्तृतिस्तहेतुरित्यर्थः एवमेव व्याचष्ट। चित्तस्येति। रसनिष्ठ नौजसा मनसा च रसाद्विवमेव साह सुख जन्धत इत्यर्थः । सातिशयमिति दीप्तिकपफलातिशयात् । प्रसादगुणलक्षणमा शुष्कन्धनेति। चन्यदिति ग्राधादन्यत् ग्राहकं चित्तमित्यर्थः । यी गण: सहसा तद्याप्रीति खायरसव्यञकार्थेम सह चिन खविषयकं करीतीत्यर्थः । सहसा व्याप्तो दृष्टानमाह। शुष्कन्धनेति। खछे पालशालशून्ये देशे अलवदित्यर्थः। सर्वत्र ति सप्तम्या पाश्रयत्व व्ययत्ववार्थ इत्याह सर्वेष्विति सर्वरसाश्रया सर्वजातीयरचनाम्ययश्चेत्यर्थः । नास्य रसविशेषात्तित्वनियमो मापि रचनाविशेषव्ययत्वनियमः किन्तु यदसीयम्य यद्रचनाविशिष्टस्य च काव्यस्य सहसार्थप्रत्ययस्तद्रसबत्तितःचमाव्यपवायमित्यर्थः । नव गुणानां रसहत्तित्वे काव्यानित्वाभावात् स गुणाविति काव्यखवणव्याघात इत्यतपा। गुणवत्यति। परम्पराहत्य त्यर्थः। परम्पराः पत्तित्वाभावेऽपि तथाब- ·अष्टम: उमासः । ३१७ गुणहत्त्वा उपचारेण, तेषां गुणानाम्, प्राकार शौर्यस्येव । कुतस्त्रय एव, न दश ? इत्याह, केचिदन्तर्भवन्त्येषु, दोषल्यांगात्परे श्रिताः । अन्ये भजन्ति दोषत्व कुत्रचित्, न ततो दश ॥७॥ बहनामपि पदानामेकपदवासनात्मा यः श्लेषः, यश्चारी- हावरोहक्रमरूपः समाधिः, या च विकटवलक्षणा उदारता, यश्चौजोमिश्रितशैथिल्यात्मा प्रमादः ; तेषामोजसि अन्तर्भाव: पृथक्पदत्वरूपं माधुय्यं भया साक्षादुपात्तम् । प्रसादेनार्थ- व्यक्ति होता मार्गाभेदरूपा समता कचिद्दोषः, तथाहि, मातङ्गाः किमु वलिातै:-[२८५पृ.] इत्यादौ, मिहाभिधान मरणमार्गत्यागो गुणः। कष्टत्वग्राम्यत्वयोर्दुष्टताभिधानात्त निराकरणनापारुष्यरूपं सौकुमार्यम्, औज्ज्वल्यरूपा कान्तिश्च खोकृता। एवं न दश शब्दगुणाः । मुपचारादित्या उपचारणेति । न दशेति प्राचीनीतदशगुणा नेत्यर्थः। कुचित स्थाने अन्ये गुणा दोषत्व' भजन्तीत्यन्वयः । दशगुमाश्च । श्लेष: प्रसाद: समता माधुर्थ सुकुमारता । अर्थव्य तिरुदारत्वमीजःकान्तिसमाधय इति । तब श्लेष समाध्य दारताप्रसादानामोजस्यतर्भावमाह बहनामिति। समासवशादित्यर्थः । तथाच दीर्घसमास एव परिभाषितः । पारोहावरीहयोरिति गाढ़वर्णरुपक्रमीपसंहारयोरित्यर्थः । विकटत्वमुपक्रमीप- संहारराहित्य न गाढवर्ण घटना श्रीजीमिथितेति गाढवर्णमिश्रितस्यर्थः । तथाच शैथिमिश्रणमा विकटवाद: तेषामीजसीति मयाप्य तेरीजीगुणस्य व्यवस्वाङ्गग- सारादेकनिन् व्यङ्ग्य गुणत्वकल्पनापेक्षया बहनां व्यञ्जकानां गुणत्वकल्पने गौरव. मिति भावः। तथाच तेषामुदाहरणमीजीगुणोदाहरणमेवेत्येवमन्तांव: एवमयेऽपि पृथक्पदवंमसमास: मोति पत्तिमध्यत्तिवेति । माधुर्यव्यञ्चकतयाऽसमासस्थ मयापि वक्ष्यमाणत्वात् प्रतिपदेन पृथक्पदत्वस्मीतिरेव भङ्गिः। भव्ये भजन्ति ·काव्यप्रकाश पदार्थ वाक्यरचनं, वाक्यार्थे च पदाभिधा। प्रौढ़िाससमासौ च, साभिप्रायत्वमस्य च ॥ इति या प्रौदिः, ओज इत्युताम् तत् वैचित्रामात्र न गुणः, तदभावेऽपि काव्यव्यवहारप्रवृत्तेः। अपुष्टार्थवाधिकपदत्वा- नवीकृतत्वामङ्गलरूपानीलग्राम्याणां निराकरणेन च साभि- प्रायत्वरूपमोजः, अर्थवैमल्यात्मा प्रसादः, उतिवैचित्रारूप माधुर्य्यम्, अपारुष्यरूपं सौकुमार्यम्, अग्राम्यत्वरूपा उदा. रता च खौकता। अभिधास्यमानखभावोत्यलङ्कारेण रस- ध्वनिगुणीभूतव्ययाभ्यां च वस्तुस्वभावस्फुटत्वरूपा अर्थव्यक्तिः, दीप्तरसत्वरूपा कान्तिथ खौकता। क्रमकौटिल्यानुस्वणवी- पपत्तियोगरूपघटनात्मा मेषोऽपि विचित्रत्वमात्रम्। अवैष- म्यखरूपा समता दोषाभावमावन पुनर्गुणः, कः खल्वनुम्म- दोषत्वमिति दर्शयति मार्गेति सपक्रमोपसंहारयोर्मणैकमार्गता समासता गाढव- स्तधावन्तु समाधिरित्यनयोर्मेदः। ममृणमागें त्यागो गुण इति दीषाभाव इत्यर्थः । तदत्याग प्रकतिविपर्ययदीषः स्यादित्यती दोषत्वभजनम् । एवञ्च कस्यैव गुणव दोषत्वभजनकथनादन्ये इत्यच बहुत्वमविवक्षितं बोध्यम् । दोषत्यागात् परे श्रिता इति दर्शयति कष्टत्वे ति भोज्ज्वल्यमग्राम्यता। एतद्दशनामानी विभिन्न लक्षणा अर्थगुणा अपि नाङ्गीकर्तव्या इत्याह । पदार्थ इति । चन्द्र इति वक्तव्ये नयनसमुत्य ज्योतिरवेरिति पदार्थे वाक्यरचना कान्तार्थिनी निशि सङ्केतं गच्छन्तीति वक्तव्य भिसारिकैति वाक्यार्थे पदाभिधानम् नायं पण्डित इति वक्तव्ये नायं व्याकरणं अतिमलद्वार तक मौमांसाश्च वेनीति व्यासः नायं पण्डित इति समासः मिलितमैतचतुष्टयं प्रौढिरित्वर्षः। एतचित्रामावमिति तथाच वैचिवामलकार इति लचणादलङ्गार एवायमित्यर्थः । तडावेऽपीति यद्यपि गुणान्तरात्तव काव्यव्यवहार इति वक्तुं शक्य तथापि गुणान्तरस्थ काव्यव्यवहार- प्रयोजकत्वमेतदावेऽप्यति पस्य तु तथात्वन गुलान्तरासव इत्यन्यथासिबमित्य- भिप्रायः। पन्धविधस्यौजसः प्रसादमाधुर्यसौकमार्थीदारतानाच यथासछी पक्ष- दोषत्यागेनैव स्वीकार इत्याह पपुष्टार्थत्वे ति तदयोगात् साभिमायवरूपख बोजसः ·अष्टमः उल्लासः। ३२८ त्तोऽन्यस्य प्रस्तावेऽन्यदभिदध्यात्। अर्थस्यायोनेरन्यच्छाया- योनेर्वा यदि न भवति दर्शनं तत्कथ' काव्यम्, इत्यर्थ दृष्टिरूपः समाधिरपि गुण: । तेन नार्थगुणा वाच्याः, वाचा वक्तव्याः। प्रोताः शब्दगुणाश्च ये। वर्णाः समासो रचना तेषां व्यञ्चकतामिताः ॥८॥ के कस्य ? इत्याह, खौकार: अर्थ वैमल्यमधिकपदेनाकलषीकरणम् पधिकपदत्वत्यागात् तत्स्वीकार. उनिवैचित्र बहुश: प्रतिपादनीयस्यार्थस्य भीभेदन नवीकरणम् अनवीक़तत्व त्यागात् तत्खौकारः अपारुष्यममङ्गलाभावः । अमङ्गलाशीलत्वत्यागात् तत्वीकार ग्राम्यत्व त्यागादयाम्यतारूपाथा उदारतायाः स्वीकारः । अभिधास्येति रसध्वनीरसगणी. भूतव्य झाञ्चेत्यु भयव रसपदार्थान्वयः। रसगुणीभूतव्यङ्ग्यञ्चापराङ्गरूपं ताभ्यामित्यर्थः । अमेति । कमः क्रियापरम्पराकौटिल वैदग्धाव्यञ्जिका रचना अनुत्वगत्व प्रसिद्ध वर्णनम् उपपत्तियोगः सहेतुकत्वमेतचतुष्टयमित्यनेन घटनाप इत्यर्थः तदु- दाहरणञ्च। दृष्ट कासनसंस्थिते प्रियतमे पथादुपेत्यादरा- देकस्या मयने पिधाय विहितक्रीड़ानुबन्धछलः । ईषाक्रितकन्धरः सपुलक: प्रेमीलसन्मानसा- मन्तहाँसलसल्कपोलफलका धूर्तोऽपरां चुम्बतौति ॥ पत्र हि बान्ताख्यातान्तक्रियापरम्परा पुसी वैदग्धाचिका रथमा च पयञ्चार्थों लोकप्रसिद्धः परस्याचुम्बने एकस्था भयमपिधानं हेतुश्चेति । विचित्रत्व- मात्रमिति तथाचायमलजार एव न गुष इति भावः। अवैषम्य प्रक्रमभङ्गा- भाव: स च प्रक्रमभङ्गः दोषत्यागेर सौतन इत्याह दीवाभावैति । प्रक्षावन्धीपकर्म बन्यदिति। भावाचितप्रकारादन्यदिव्यर्थः । समाधिगुणा- सीकारवीजमा पर्यस्खेति। सबीसहितमतहपचिवुकास्यविनारजकमित्यादि- ·काव्यप्रकाश मूर्ध्नि वर्गान्त्यगाः स्पर्शा पटवर्गाः, रणी लघू । अत्तिमध्यवृत्तिर्वा माधुये घटना तथा ॥६॥ टठडढवर्जिताः कादयो मान्ताः शिरसि निजवर्गान्त्ययुक्ताः, तथा रेफणकारी हखान्तरिताविति वर्णाः; समासाभावो मध्यमः ममासो वेति समास: ; 'तथा' माधुर्यवती पदान्त- रयोगेन रचना माधुर्य्यस्य व्यञ्जिका। उदाहरणम्, अनङ्गरङ्गप्रतिम तदङ्ग भङ्गीभिरङ्गीकतमानताझ्याः । कुर्वन्ति यूनां सहसा यथै ताः स्वान्तानि शान्तापरचिन्तनानि ॥ प्वयोनिरर्थः निजनयनप्रतिविम्ब रम्ब नि बहुश: प्रतारिता कापि नौलोत्पन्न ऽपि विमृशति करमर्पयितु कुसुमलावीत्यादिरन्यछायायोनिरर्थः अन्यैरपि नारी- नयनस्योत्पलसादृश्य वर्णनात्। वाच्या इत्यस्य शक्या इत्यर्थक त्वधर्म निरस्थति वतन्या इति प्रोक्ता इति माधुर्योजःप्रसादा इत्यर्थः । तेषां शन्दगुणत्वपरम्परयल्यु के. मेव इता: प्राप्ताः । मूनोति। सवर्गान्य वर्ण मू वच्छेदेन गछन्त इत्यर्थः। खवर्मान्तमूर्धान इति यावत्कादयो मान्ता: स्पर्शास्तं यद्येवंविधा इत्यर्थः । अचाटवर्ग पर्युदस्यति । अटवर्गा इति। इखान्तणकारस्यापर्युदसनीयत्वेन सत्सङ्ग हाय उपयंसता खान्ताविति सम्यक् पाठः। रुखान्तरिताविति पाठ अन्त्यखरेख पूर्वव्यञ्जनव्यव- धानात् स एवार्थः समास इति समासप्रतियोगिक न समासामावस्यापि समासत्वे - नीपचये दमुक्तम् । घटना तथेत्यच तथापदं सहन् व्याचष्टे तथा माधुर्यवतीति मूर्धि वर्गेत्यायुक्तमधुरवर्षवतीत्यर्थः । पदान्तरयोगे सन्धौ यद्यपि वर्णत्वेन तस्थापि सङ्गह: सम्भवति तथापि सन्धावपि तादृशा वर्णा उत्पाद्या इत्येवं कन्युपदेशपरमिद- मिति बोध्यम्। माधुयें इत्याव सप्तम्यर्थी व्याकता इत्याह व्यन्निका इति । पनङ्ग मि। पनङ्गस्थ रजस्थलप्रतिमम् पानतावासद भनीभिरजरुतं कुत एतजातमित्यवाह कुर्वनीति। यत इत्यर्थे यथेति यत एता भधी यूना खान्नानि चित्तानि शान्तमपरचित ये नामानि कुर्वन्ति पत इत्यर्थः । पन ·अष्टमः उमासः। ३२१ योग आघटतीयाभ्यामन्त्ययोः, रेण, तुल्ययोः । टादिः, शषौ, वृत्तिदैय, गुम्फ उद्दत ओजसि॥१० वर्गप्रथमतीयाभ्यामन्ययोः (हितीयचतुर्थ योः), रैफेण अध उपरि उभयत्र वा यस्य कस्यचित् तुल्ययोः तेन तस्यैव सम्बन्धः, टवर्गोऽर्थात् णकारवर्ज:, शकारषकारी, दीर्घ- समासः, विकटा सङ्घटना प्रोजसः । उदाहरणम्, मूर्धामु. हत्तवत्तेत्यादि [२०४पृ० ] श्रुतिमात्रण शब्दात्तु येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारण: समग्राणां, स प्रसादो गुणो मतः ॥११॥ समग्राणां रसानां सङ्घटनानाञ्च उदाहरणम्, सङ्गारीयपद्य गकारालकाराश्च स्ववर्गान्यम् नी माधुर्यव्यमका: प्रतिमन्नति। दङ्गम्भ ति सन्धावपि तादृशौ वर्णी। पीजीगुणव्यञ्जकान्याह । योग इति । अन्ययोरिति खस्यान्त्ययीरित्यर्थः गुम्फी घटना उद्धत एतादृश- वर्णवान्। तद्धितीयचतुर्थयोरिति। तथाचाोन द्वितीयस्य वतीयेण चतुर्थस्य योग इत्यर्थः। पव चाद्यत्ववतीयत्व भित्रवर्गसाधारण बोध्ये तेन भिन्नवगायन भिनवर्गदितीयस्य भिन्नवर्गटतीयस्य भिन्नचतुर्थेन योगोऽपि बोध्यः। नकारवजनेन सकारण नयोगः तुल्ययोरित्यवाप्य वं बोध्यम् । तेन कच कछगजग्झनादयोऽपि व्यनका बीध्याः अतएवीदाहरणे रतासंसक्तीति । उभय एवेति दुग्रोहा गा, पा मुहुर्घातमा कमित्यादौ तेन तस्य वेति पाद्यस्य पायेन हतीयस्य हतीयन भिन्न- वर्गसाधारणेम योग इत्यर्थः। कारवर्ज इति। लघुणकारवर्ज इत्यर्थः । विकटा एतादृशोदतवर्णवती घटनासन्धिरित्यर्थः मूनामित्यादौति व्याख्यातमिट दोषीमारी। पब मूर्धामिति । -गलट्रत्यादिषु रेफयोग: इत्तकत्येति । रसंसकसि च पायस्थ पाधी योगी नगन ति तीयेन बतौययेति खयमूद्यम्। प्रसादगण- व्यचकापाड अतिमावेगेति। स पूर्वोक्तप्रसादी गुणस्तेषां समयापां साधारण- साहः समय इत्यर्थः। कैषां समयाणां व्यसा इत्यवाह बतिमावेणेति । या ·३२२ काव्यप्रकाश परिबान पौनस्तनजघनसादुभयतः, तनोमध्यस्यान्तःपरिमिलनमप्राप्य हरितम् । इदं व्यस्तन्यास मथभुजलताक्षेपबलनै:, कशायाः सन्तापं वदति विसिनीपत्रशयनम् ॥ यद्यपि गुणपरतन्त्रा: सङ्घटनादयस्तथापि, वक्तृवाच्यप्रबन्धानामौचित्येन क्वचित् क्वचित् । रचना वृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीष्यते ॥१२॥ कचिहाच्यप्रबन्धानपेक्षया वक्त्रौचित्यादेव रचनादयः। यथा, मन्यायस्तार्णवाम्भः तिकुहरचलन्मन्दरध्वानधौरः, कोणाघातेषु गर्जप्रलयघनघटान्योन्यसङ्घट्टचण्डः । कृष्णाक्रोधाग्रदूत: कुरुकुलनिधनोत्यातनिर्घातवातः, केनास्मिन् सिंहनादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताड़ितोऽसौ ? रसे यादृशे समासे यादृश्यो घटनायाञ्च सत्यां श्रुतमावशब्दादर्थप्रत्ययी भवेत् तादृश- रससमासघटनास्तानिका इत्यर्थः । मावपदाहिलम्बव्यवच्छेदः तथाच फलपरिचया एव तद्यनका इत्युक्त रसानामिति पाश्रितत्व व्यङ्ग्यत्वच षष्ठयर्थ: पाश्या व्यञ्जकाच रसा इत्यर्थः एवञ्च स्वरूपमतिप्रसाद सति शीघ्रीऽर्थबोधस्तती रसबोधस्ततः प्रसाद- बीधरति सिडाति । परिम्नानमिति। उभयव शिरवरणावच्छिनाई दये न्यनत्वे सनसनः उत्ता- नत्वे जघनसङ्गः तनीमध्यस्य परिमिलनघर्षणमप्राप्य पन्त ईरितमित्यन्वयः । शीघ्रप्रतीतार्थरसघटनाव्यङ्ग्यः प्रसादः । गुणपरतन्त्रा इति यद्यपि सदगुणव्यञ्च- भार्थमेव सत्नहटनादय इत्यर्थः । अन्यथात्व तत्सदगुणव्यञ्जनार्थता विनाप्य पादेयत्व तव मिलिसववादिषयौचित्यममं निरस्य न व्याचष्टे कचिदिति । मन्था यस्लेति । रणस्थले दुन्दुभिशब्द शुखा भीमस्येयं प्रका। दुदुभिरब दुन्दुभि- शब्द: केन ताड़ित: ताड़नाजनितविशेषणानां शब्दविशेष्यकत्व एबीपपत्तेः कीहशः शब्द: मन्चमायस्त प्राप्तायासं यदर्णवाम्भलेन भुतं व्याप्तं कहर गुहा यस्य तारस्य धरती मन्दरख ध्वानवडीर इत्यर्थः । तथा कोणी वादनदहः तदीयाघातेषु ·प्रमः उल्लासः। अन हि न वायं क्रोधादिव्यञ्जकम, अभिनयार्थच काव्य- मिति तप्रतिकूला उडता रचनादयः, वसा चात्र भीमसेनः । क्वचितप्रबन्धानपेक्षया वायौचित्यादेव रचनादयः । यथा, प्रौढ़च्छेदानुरूपोच्छलनरयभवलं हिकेयोपघात- वासाकष्टाखतिर्यग्बलितरविरथेमारणेनेच्यमाणम् । कुर्वत्काकुत्स्थवीर्यस्तुतिमिव मरुतां कन्धरारधभाजाम भाङ्कारैर्भीतमेतविपतति वियतः कुम्भकर्णोत्तमाङ्गम् ॥ कचिहत्तृवाच्यानपेक्षाः प्रबन्धीचिता एव ते, तथाहि, आख्यायिकायां शृङ्गारेऽपि न मसणवर्णादयः, कथायां रौद्रऽपि सत्स गर्जन्या: प्रलयधनघटाया अन्योन्यसाहनेव चण्ड इत्यर्थः ईदृशं चण्डल' कोणाघातकाले इत्यर्थः यहा । ढकाशतसहस्राणि मेरोशतशतानि च । एकदा यव ताड्यन्ते कोणाघातः स उच्यते ॥ इति परिभाषायां यवेत्यस्य यनिमित्तमित्यर्थकत्वन एकदा ढक्कादिताड़नजन्या: शब्दा: कोणाघातानेषु मध्ये गर्जदित्यादिवत् चमड़ इत्यर्थः । कीणाघातघटकशब्दानां मध्ये ऽयं तादृशचण्ड इत्यर्थः । कणा द्रौपदी तत्कोधप्रवर्तकत्वात्तदग्रदूत इत्यर्थः । करकुलनिधनार्थमुत्पातरूपनिर्धातसहितवात इत्यर्थः । पथात् सिंहनादस्य यत्- प्रतिरसितं प्रतिध्वनिस्तत्तुल्यः । अभिनेयार्थञ्च इति वेणीसंहारनाटकरूपमित्यर्थः । तबच रौद्रऽपि न दीर्घसमासादय इति नियमस्य वक्ष्यमाणत्वान दौचित्य तथा च वनौचित्यमावादव दीर्घसमासादय इत्याह वाचावेति तस्य धीरोद्धत. त्वाभदौचित्यम्। प्रौढरेदेति । एतत् कुम्भकर्षस्थ उत्तमान शिरी वियती मिपतति कोश कन्दरा गौमा सदीयरधभामा मरुतां भाडाः झामित्यव्यक्तशब्दभौम नवोत्प्रेक्षते कुर्वदिति काकुस्थी रामः तस्य स्तुतिं कुर्वदिवेत्यर्थः पुनः कीदृशम् अरुणेन सूर्य- मारथिमा ईक्ष्यमाणं कौशेनारणेन सैहिकेयी राहुस्तेन उपघातलवासाकष्ट - रतिया पलिवी रविरथी येन वादशेम तकिरसि राहुभमेण तुरगामालष्य - ·३२४ काव्यप्रकाश . नात्यन्तमुक्ताः, नाटकादौ रौद्रऽपि न दीर्घसमासादयः । एवमन्यदप्यौचित्यमनुसतव्यम् । इति काव्यप्रकाशे गुणालङ्कारभेदनियतगुणनिर्णयो नाम अष्टमः उल्लासः.॥ नवमः उल्लासः । गुणविवेचने कतेऽलङ्काराः प्राप्तावसराः, इति सम्पति शब्दालङ्कारानाह, यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथाऽन्येन योज्यते । श्लेषेण काका वा, जेया सा वक्रोक्तिस्तथा विधा ॥ १॥ तथेति श्लेषवक्रोक्तिः, काकुवक्रोशिश्च । तत्र पदभङ्गलेषेण यथा, रविरथीऽरुणेन तिर्यग्बखित इत्यर्थः । मनु पततः शिरसी रविसानिध्याभावात् कथं राहपधातवास इत्यत उत्तमाङ्गविशेषणमाह प्रौढ़े ति। प्रौढस्य तौबवेग- मनकस्य छेदस्थानुरूपं यदुच्छलनमूईगमनं तदीयरयेण मिलत्मविहितोऽभवत् । चाख्यायिककथा प्राचीनप्रबन्धविशेषी नाटकादावित्यादिपदांबाटिकापरिग्रहः ।. इति अष्टमी गुणप्रतिविम्बः । प्राप्तावसराः प्राप्तसमयाः सगुणावनलमृती इति काव्यलक्षणोतक्रमादाकाली- दयादुपीहात एव तु पब सङ्गति विसरः शब्दालारानिति शब्दार्थावित्यु नावा- चधैव क्रमः। यदुतामिति। अन्यथा अन्वाभिप्राय यहाक्पसकामधेन अनेन उतावाक्य वेष सवाक्यकाका वाऽन्यथाऽम्बाभिमायक योग्यते योजनया प्रत्याय्यते प्रत्यर्थः । बन्यदीयं ·नवमः उसासः। ३२५ नारीणामनुकूलमाचरसि चेन्नानासि, कश्चेतनो वामानां प्रियमादधाति, हितकत्रैवाबलानां भवान् । युक्त किं हितकर्तनं ननु बलाभांवप्रसिद्धात्मन: ? सामयं भवतः पुरन्दरमतच्छेदं विधातुं कुतः ॥ अभनषेण यथा, अहो ! केनेशी बुद्धिरणा तव निर्मिता ?। त्रिगुणा श्रूयते बुद्धि नंतु दारुमयी कचित् ॥ काका यथा, गुरुजनपरतन्त्रतया दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम् । अलिकुलकोकिललिते नैष्यति सखि ! सुरभिसमयेऽसौ । . प्रत्युत्तरं प्रथमवत वाक्यवस्थ खवाक्यस्थकाकीर्वा साहाय्यात् प्रथमवता क्य- स्थान्याभिप्रायकत्वप्रतीतिकदित्यर्थः । तथा विधा तादृशी विधा व्याचष्टे षवति मोपच सभङ्गोऽभनव सवाद्यमुदाहरति । नारीणामिति । परिहसतीशक्तिप्रयुक्ती इमे सव स्त्रीयामनुकूलमाचरामीत्य के. नीती परिख तदन्यः प्रशंसति नारीखामिति नानासि विज्ञोऽसि स्वीणामित्यभि. प्रायकमिदं प्रथमवाक्य मारोगामित्यव षवशादरीणां मेत्यभिप्रायकत्या खमत्व- परेशान्यो योजना प्रन्याययति कश्चेतन इति एतदुत्तरस्य वामानां शत्र गामिन्यर्थ- कत्वात् पूर्ववाकोऽरीणां नेति योजनालाम: एवं सर्वव एतहाक्यमेव पुनः पूर्ववक्ता बामानां स्खौणामित्यभिप्रायकतया प्रत्याययन् तमनुमोदते हितकदिति पवाबला बी. हितमिष्टं कत् कर्ता एतहाश्वमेव पुनरन्थी बलशून्याभिप्रायकतया योजयन् तं पृच्छति। युन किमिति। बनेन वाक्येन पूर्ववार्य हातीच्छेदने इत्यभिप्रायकरायाः प्रतीतिः । इदमेव वाक्य बखख बलासरस्थाभावी यमात् तादृशानामिन्द्राला हितस्व मतस्य नेत्यभिप्रायकतया पूर्ववका पुनर्योजयंतमधिक्षिपति सामर्थमिति बन हितगदख मतार्थकत्व हिमती सर्वे मत्यर्था मत्वर्था इत्यनुशासनातीध्यम् । पही कनेति। दारया कठिना विगुणा ति प्रत्युत्तरम् पख मते दारचेति हतीवाववादिशुशनयाधीमा प्रत्यर्थः । अराजनपरिति । पब गुरबान मोषितपविधीचनाभिप्रायकं पूर्षियाया: २८ ·३२६ काव्यप्रकाश वर्णसाम्यमनुप्रासः, खरवसादृश्येऽपि व्यञ्जनसदृश्यत्वं वर्णसाम्यम् । रसाबनु- गतः प्रकटो न्यासोऽनुप्रासः । छकत्तिगतो विधा। छेकाः विदग्धाः, वृत्तिनियतवर्णगतो रसविषयो ब्यापारः, गत इति छेकानुप्रासो अत्यनुप्रासश्च । किं तयोः स्वरूपम् ? इत्याह, सोऽनेकस्य सकृत्पूर्वः, अनेकस्य अर्थात् व्यञ्जनस्य, सकदेकवारं सादृश्यं छेकानु- प्रासः। उदाहरणम्, सखी तु खवाक्यकाका तडाक्यं कामाकुलवन विषादाभिप्रायकतया पराईखवाक्यं न योजयन्ती आश्वासयति अलिकुलेति नैष्यति अपित्व यति पत्र शिरशालनेन सह कता काकुः । अनुप्रासालद्धारमाह। वर्णेति। खरसादृश्यमुत्कर्षायैव चित्तईसादृश्येऽपौत्यर्थः । यथा कुपित- कपिकपोलकोड़तामः शशाङ्क इत्यव कचित्तु खरसादृश्यमपेक्षचीयमेव यथा धूत- चूतप्रसून इत्यव पतः कचित् खरवैसादृश्येऽपौत्येवार्थः। संज्ञाव्युत्पत्तिमाह। रसादीति । कत्तिगत इसि गतः सम्बन्धी तथाच दकानां विदग्धानां मन्बन्धी वनुर्वेदग्धामावप्रत्यायक इत्यर्थः। तेन रसादिसम्बन्धित्वव्यानिः म्फटरसादिरहितरूपे नौरसे बीय स्फुटरसादिसत्त्वे तु अतिसम्बन्धी इत्तिह रसोपकारिका खस्य स्थितिः तत्सम्बन्धी तहान रसविषय इति खायशब्दप्रकर्षबीन सहारा रसोपकारकत्वाद्रसनिष्ठगुणव्यचकवर्णघटितत्वाञ्च गत इत्युत्कीर्ण वहशत् संजासिद्धिमाशा ऐकेति। मदिति सहदपीत्यर्थः । बहुशस्त सुतरामिति भावः पूर्वकानु वतोरणेति। प्रातचन्द्रवर्षनमिदं परिचामः परिचौरः अथ अन्द. मन्देनि। गडपासुतेति च मयुक्तानेकवर्षसहर कामधामकामिनीत्वस्यता- कमलखन एवं ततोऽपरिचन्दमन्द मन्दुरसुन्दर ति कर अयुतानका प्रासः।

·नवमः उमासः। ततोऽरुणपरिष्यन्दमन्दीतयपुः शशी। द, कामपरिचामकामिनीगण्डपाण्डताम् । एकस्याप्यसकृत्परः ॥ २॥ एकस्य, अपिशब्दादनकस्य व्यञ्चनस्य हिबहुकलो वा सादृश्यम् वृत्त्यनुप्रासः। तत्र। माधुर्य व्यञ्चकर्वणरुपनागरिकोच्यते । ओजःप्रकाशकैस्तैस्तु परुषा, उभयत्रापि प्रागुदाहृतम् [३२०,३२१ पृ०1] कोमला परैः ॥ ३ ॥ परैः शेषैः, तामेव केचित् ग्राम्येति वदन्ति । उदाहरणम्, अपसारय घनसार, कुरु.हारं दूर एव, किं कमलैः । अलमलमालि ! मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाता । केषाञ्चिदेता.वैदर्भीप्रमुखा रौतयो मताः । एतास्तिस्रो वृत्तयः वामनादीनां मते वैदर्भी गौड़ी पाचा- ल्याख्या रीतयो मताः । - व नामप्यसत्त्व बोध्यम् । प्रातचन्द्रवर्णनाश न स्मटरसभावादिरित्यती न इत्यनुप्रासः किन्तु वक्त वैदग्धामावव्यञ्जनाच्छेकानुप्रासः । एकस्यापीति। परी वृत्त्यनुप्रासः अपिशब्दादिति तथाच काव्यख मुटरस- वश्वं एकखानकख वाऽसकत्व वृत्त्यनुप्रासल' किन्वनेकस्य सकरखे रसाप- कारकत्वात् सरसकाव्येऽपि न उभ्यानुप्रासत्व किन्तु कानुप्रासत्वमेव एकस्य सत्त्वे तु मानुपासत्वमिति निष्कर्षः। धूतचूतस्यत्र तु खरसा स्थान कत्वम् उभयति । पगार व्यादिकसपमागरिकायां मूर्धामियादिबाव परषायामुदाहतमित्यर्थः पप- सारयवादि। बम हाइसारसत्वेन रेफस्य सत्वाभावान माधुर्यव्यचकत्व वेदों मौड़ी.

·३२५ काव्यप्रकाश शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्य मावतः ॥४॥ शब्दगतोऽनुप्रासः, शब्दार्थ योरभेदेऽप्यन्वयमात्रभेदात्, लाटजनवलमत्वाच लाटानुप्रासः । एष पदानुप्रास इत्यन्ये । पदानां सः, स इति लाटानुप्रासः । उदाहरणम्, यस्य न सविधे दयिता, दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य च सविधे दयिता, दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । पदस्थापि, अपिशब्देन स इति समुच्चीयते। उदाहरणम्, वदनं वरवर्णिन्यास्तस्याः सत्यं सुधाकरः । सुधाकरः क नु पुनः कलङ्कविकलो भवेत् ॥ हत्तावन्यत्र, तत्र वा । नामः स वृत्त्यवृत्त्योश्च, येति तेनोपनागरिकानुप्रासी वैदर्भीरीति: परुषानुप्रासी गौड़ीया कोसखानुप्रासः पाचाली। इत्थ वर्णानुप्रासस्य प्रभेदमुना शब्दानुप्रासमाह। छान्दस्विति। शब्दः पदं पदनिष्पाद्य इत्यर्थः तात्पर्येति। तात्पर्य विषयान्वय- मावाभिदेऽपौत्यर्थः। मावषदात् पदार्थभेदव्यवच्छेदः पदार्थभेदे यमकत्वात् शब्दा- धयोरिति शब्दयोरर्थयोश्चेत्यर्थः शब्दः पदम्। पदामामनेकपदानां यस्य नेति । पत्र पूर्वार्दै तापकत्वात् तुहिनदीधितिरपि दवदहनः परा. तु दवदहनोऽपि दुःखाजनकलेन तुहिनदीधितिरिति तात्पर्यविषयस्य उद्देश्यविषयमावेनान्वयस्थ भेदः पदार्थामानवभेदः यस्य व्यायमेकपदानामयमनुप्रासः। पदस्थापीति एकपद- स्थापीत्यर्य: पपिशब्द नेति । च पदस्थापीत्यपिशब्देन पदानास्पीत्येवमेव सगुनमुचित ग तु भित्रविभवनख स इत्यनेति वाचम् । पपि शब्दाने नेत्वात् नवाच पदखेति षस्यनावाच्या सति सभ्यत इत्यर्थः । पदमिति। का पूर्वा बदले सभापर पयित्वा पुनस वावरत सुधाकरः ·नवमः उमासः। ३२८ एकस्मिन् समासे, भित्रे वा समासे, समासासमासयो नाम्नः प्रातिपदिकस्य, न तु पदस्य, सारूप्यम्। उदाहरणम् । सितकरकररुचिरविभा विभाकरांकार ! धरणिधर ! कौतिः । पौरुषकमला कमला सापि तवैवास्ति नान्यस्य । तदेवं पञ्चधा मतः ॥५॥ अर्थ सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः । यमकम् समरसमरसोऽयमित्यादावेकेषामर्थवत्त्वे अन्येषामनर्थ- कत्वे भिवार्थानामिति न युज्यते वक्तुम्, इति अर्थे सतीत्युक्तम् । सेति सरो रस इत्यादिवलक्षण्य न तेनैव क्रमेण स्थिता। कन्विति । प्रस्था वदनं तावत् कलङ्गशून्य सुधाकरः कनु कलङ्कन विकल: शून्यो भवैदिस्यर्थः तथाच तत्कथमयं सुधाकर इति संशयः । यहा कलङ्कन विकली निकृष्टः सुधाकरः पुनः कनु भवेत् पस्या मुखे रुपणेऽस्य दूरपराहतिरेव भवेदिव्यर्थः । सुधाकररूपैकपदमाचानुप्रास: । इत्य विभत्यन्तस्य पदत्वन पदघटितं डिविधं पदानुप्रासमका समासपदैकदेशघटितं तं विविधमाह इत्ताविति । इतिः समासः तब वैविध्यमन्यत्रेति क्रमेणोक्तमप्य दाहरिष्यमाणं श्रीकस्य क्रमेण व्याचष्ट एकबिबिति । समासासमासयीरिति इत्यवयोव्यस्य व्याख्या न तु पदस्पति विमलयतरूपपदस्य नेत्यर्थः । तस्य पूर्वोक्त विध्यान्तर्गतत्वात् । सितकरीति। व्याख्यावमिति प्राक् किन्तु पौरुषमेव कमलमधिष्ठानपन' यस्या प्रति यत् पूर्व व्याख्यातं ताशार्थानभिप्रायेणेदमुदाहृतम् कमला कमलशम्दयोरर्थयो- भंदन तदंश यमकस्यैव प्रसन्तो: किन्तु पौरुषलौरव लक्ष्मीर्वरिष्ठा व्याभिप्रायेणेद- सदाइममिति मन्तबम्। पञ्षेवि पदानां पदस्य एकसमासे भिन्नसमासे समासा. समासवीरव्ये पषव्यर्थः। यमकावधारमाह। बर्षे सतीति। मतमासवारणाय अर्थभिनानामिबवश्य वाच्यम्। सशसमर- तैबतीयादिषु निरर्थकयोमरते मरते इति यमकिवभामयीरव्याप्तमवी सीनि । असर गिरायाधीन सममिति भावः। तचाप निरर्यकानाम समयभित्रा- ·काव्यप्रकाश पादतहागबत्ति तट्यात्यनेकताम् ॥६॥ प्रथमो द्वितीयादौ [३] हितोयस्तृतीयादौ [२] बतोयबतु- धैं [१], प्रथमस्त्रिषु [१], पपीति सप्त। प्रथमो हितीये, बतौ- यचतुर्थे , प्रथमचतुर्थे, हितोयस्तृतीये इति । तदेवं पादर्ज नवभेदम् । प्रवित्तिः, नोकाहतिथेति हे। विधा विभक्त पादे प्रथमपादादिभागः पूर्ववत् हितौयादिपादादिभागेषु, पन्तभागोऽन्तभागेविति विंशतिभेदाः, श्लोकान्तरे हि नासौ भागात्तिः । विखण्डे त्रिंशत्, चतुःखण्डे चत्वारिंशत्। प्रथ- मपादादिगतान्या दिभागो हितोयपादादिगते आद्यार्धा- दिभाग यम्यते, इत्याद्यन्वथैतानुसरणेनानेकर्मदम्, अन्तादिकम्, पाद्यन्तिकम्, तत्समुञ्चयः, मध्यादिकम्, श्रादिमध्यम्, अन्त- मध्य मध्यान्तिकं तेषां समुच्चयः । तथा तस्मिवेव पादे पाद्या- माच सा पुनः श्रुतिरिति सक्षपदयं पर्यवसितम् उभयानुगमस्तु एकार्थभिवाना- मित्य बोध्यः । व्याचष्ट समीति । पभौतत्वेन समसमरतुल्यरस इत्यर्थः एकति समरसपदैकदेशसभरपदमत्र निरर्थकम् इदमपखवणं हयी निरर्थकत्वं सतीत्वपि बोध्यम् । इत्यादिवलदस्य नेति इत्यादिती वैलक्षण्येनेत्यर्थः । पादतहाग इति। तत्यमके पादत्ति नहागहत्ति चेत्यर्थः । तख पादहरका- दविधत्व दर्शयति प्रथम इति। प्रथमः पाद इत्यर्थः। हितीयादाविति पावत इत्यर्थः । हितीये तीये चतुर्थे वेत्यर्थः । तथा चेदं वयं हितोयस्तृतीयादाविति हितीयस्थ प्रथम पात्तिस्तु प्रथमस्य हितीये पात्तिकपैवेति पूर्वगवनाप्रविष्टवान्न गपिता एवमुत्तर- वापि प्रथमस्तिषपौति पदचतुष्टयं सममित्यर्थः । प्रथमो हितीये तीवचतुर्षे इत्य- नयी मिलन बोध्यम् एवमुचरवापि। पहित्तिरिति प्रथमस्य ववीय हितोयस चतुर्थे प्राइचिम्पमिदमित्वतः पादाइतिः खोकाइत्तिनु पूर्वनोकोवपादचतुष्टय- सब पुनराइनिरपेबदमपि पाहात्तिस्य प्रत्यमेवादधा पादात्तिमुखा भाषा- इचिमा पिधेति। पादस दिषा विभवाले एकपादीयादिभागवायपादीयादिभाग ·नवमः उसासः। दिभागानां मध्यादिभागेषु, अनियते च स्थाने आत्तिरिति प्रभूततमभेदम् । तदेतत्काव्यान्तर्गड़भूतम् इति नास्य भेदल- क्षणम् कृतम्। दिनावमुदायिते, सवारोभरणोमायमाराध्य विधुशेखरम् । सवारीभरणोऽमायस्ततस्त्वं पृथिवीं जय ॥ [ए.पा.मा.] विनाऽयमनो नयताऽसुखादिना विना यमनोनयता सुखादिना। महाजनोऽदीयत मानमादरम् महाजनोदी यतमानसादरम् ॥ [भई० भा०] तथा एकपादौयान्त्यभागे पादयममरीत्या यमने एकादश है गुस्थेन हाविंशतित्व- प्रसक्तावाह मोकान्तरे हौति पत उक्त विंशतिरिति । पादस्य विखण्डादित्वे भाग प्रत्य व रौथा दशहानेकत्वमित्याह विखण्ड इत्यादि । एवं सजातीयभागस्य सजा तीयभागेष्वाहसिमुकाविनातीयभागेष्वावच्याप्यनेकत्वमित्याह प्रथमपादादौसि । बन्द चतानुसारोषो नामान्याह पन्त्यादिकमिति । अन्त्यस्यादौ यमनेऽन्त्यादिकम् बाध- स्थाश्वयमने चाचासिकम् उभयसत्त्वं तत्समुच्चय इत्येवंरीतिः सर्वव । इत्य' भिन्न- पाद यमनमुका एक पाद एकभागस्थान्धभागे यमनमा तथा तमिवैति भागानियमनाप्य कदेश यमनमाह पमियते चेति इदच भिन्नाभिन्नपादसाधारण बोध्यम्। गडु विषमयन्यिः । सवारीति । व विधुशेखरमाराध्य पाराध्य देवादिकोऽव राषिः ततोऽनन्तर त्व पृथिवीं जय विधुशेखरं कीदृशं सती नारीभिर्ति पालयतीति सबारीभरणा तादृशी- मुमा थाति यः पवीत्वेन प्राप्रीति नाहशम् पातोऽनुपसर्गात् वः । त्व' कौशः सन्त्रा पसवा परीक्षामिभाइसिनी यखाचारमी रखी यख तामः चमावी मायायुद्ध- रहितीपटी वा पव प्रथमपादख वृतीयपाद यमनम्। विमाऽयमिति। मतं जटायुष हा राम प्रति सजनीतिरियम्। पर्य विना विपुषः पुपची जटायु: एमोऽपरा विना यमन परमत्वर्थ मानसात् पदीयन पहचान पबमधनमनःसंयोगः अतोऽमार्यतत्यर्थः । अमन कौशन मयता ·काव्यप्रकाये म त्वारम्भरतोऽवश्यमबलम् विततारवम् । मर्वदा रणमानषीदवानलसमस्थितः। मत्वारम्भरतोऽवश्यमवलम्बिततारवम् । मर्वदारणमानैषी दवानलसमस्थितः ॥ [लो० प्रा०] अनन्तमहिमव्याप्तविश्खाम् वेधा न वेद याम् । या च मातेव भजते प्रणते मानवे दयाम् ॥ [अन्त भा० प्रा०] यदानतोऽयदानतो नयात्ययं न यात्ययम्।। ॥ यावत् तबी खपुर प्रापयता पमुखादिना प्राणखादनशीलन सुखादिना सुखसत्कारणैः नन- यता होनं कुर्वता विना कीदृश: महाजन: तथा। महाजनीदी भजपणे नुद- प्रेरणे इत्ये ताभ्यां महाक्षेपकक्षेपौत्यर्थः। महापहर्तुरपि प्रहति दनक्रियाया विशेषणमाह यतमानेति। खरक्षणपरहिंसाथै यतमानस्य साद- मवसाद राति ददाति सादृशनीदनशील इत्यर्थः । अव प्रथमी द्वितीय वतीय- चतुर्थे पाहत्तः। शोकात्तिमुदाहरति । सत्त्वारम्भ ति। प्रबन्ध राजान्तरवर्णनानन्तरं भरतराजवर्णनमिदं स तु भरती राजा अवश्य ववश्यतामप्राप्त परिम् परिसमूहम् अवलं माशितबखं विततारवं विस्तृतार्तरवं सर्वदा भरणं त्यतरणच्च अवलम्बिततारवम् बाधिततमत्वम् श्रानैषीत् प्रापयामास सैन्यविक्रममाशादिपूर्वकं वमतरतले प्रेषयामासेत्यर्थः । राजा कोहर: पलसं यथा स्यात् तथा अवान् अगच्छन् पणे सत्वरगामौत्यर्थः । वा गतिमधनयी रित्यस्य रूपमिदं तथाऽस्थितः शव णामस्थितक्षक: उप्रत्ययान्तस्य तबतेकप मिदं पुन: कौशः पवश्य नियतम् । सत्वार साविककर्मणो यादरारम्भ रत: न केवलं शत्रुमाराचामसिक इत्यर्थः। पत्र सवति। पषीदरादित्वात्तलीपस्तेन यमकमनुख तथा सर्वेषां दारणी हदयविदारणी यो मान: खाधिक्यात् सर्वपूज्यत्व' सदिच्छ: दावामयसम- स्थित परदारकत्वमोल यस्य तादृशः। भागाइत्तिमुदाहरति बननेति । यदागत इति च बुम्मकं सामर्थात् दुर्गा मरामि यो वेधा पपि न वेद न जानाति यतीऽनन्त- महिमष्याविळ बांच प्रपते मानभातेव दयां भजते तथा। यदानसी यस्खामामतः संसारी बनी न.वस नीतेरत्ययं विप्रर्वन यानि ·नवमः उशासः। शिवे हितां शिवेहितां स्मरामिता स्मरामि ताम् ॥ युग्मकम्] सर खति प्रसादं मे, स्थितिं चित्तसरखति। सरखति ! कुरु क्षेत्र कुरुक्षेत्र-मरखति ।। ससार माकन्दर्पण कन्दर्पण स सारसा। शरववाना विधामा नाविभ्राणा शरववा। मधुपराजि पराजित मानिनौ- जनमन: सुमनः सुरभित्रियम् । अकृत वारित वारिजविघ्नवम् म्फुटित ताम्र-तताम्रवनं जगत् ॥ मम भयदानत: शुभावहविधिदानात् प्रय: शुभावही विधिरिति कोषः। तां कौशौँ सारेच अमिता प्राप्ताम् श्रमगत्यर्थस्य रूपमिदम् पतएव शिव महेशे ईहितं काम. चेटा यस्यालाहौँ तथा शिवे कल्याणेऽस्माकं हितामनुकूलाम् । अनाद्यश्री हितीयपादान्यभागस्य चतुर्थपादान्त्यभागे यम द्वितीयमीके तु तव तवैव पार्ट बाद्यान्तिकम्। सरखतीति। पत्र पराई स्त्रमाद्य सरखतौति सम्बोधर्म है सरखति ! खति- प्रसादशीभनमतिप्रसादं मे मह्यं सर गच्छ तथा है क्षेव! कुरुचव ! सरखति मकरौरामककुरुक्षेवस्थसरखतीनामनदि ! चित्तसरखति चित्तमागर स्थितिं कुरु नद्याः सागरगामित्वौचित्यात् । सरखान् सामरीऽर्थव इति कोषः । भवाद्यन्तिकयीरन्त्यादिकयीश समुनयः । स सारसाकमिति। नवा नवीना शरत्कन्दर्परुपेण दर्पण माकं सह ससार जागता समारसा सपना सारसं सरसौदामिति कोषः। मवाना नवम् पन: शाकटं धन वाहसी बर्वापगमे शकटमा: विभागा बीनां पक्षिय भाष: शब्दी बयां ताशी तदानी पक्षिशब्दबासात् तथा शरं शरकाई नाविभाग पविभाणा न अपि नु विभाव तदानीं शरकाहीहमान्। पवान्यादिकाद्याग्निकयोः समुच्चयः । मधुपति। पर्यावसनकालीनं बमत् श्रियम् पमत जगत्कीदृशं मधुपराज्या भमरथा पराजितं मानिनीजमाना मनी यव नाहरी मधुपये रखा सहीपक ·३३४ काव्यप्रकाश एवं वैचित्रासहस्रः स्थितमन्यदुबेयम् । वाच्यभेदेन भिन्ना ग्रत् युगपड़ाषणस्मशः। विष्यन्ति शब्दाः, श्लेषोऽसावक्षरादिभिरष्टधा ॥७॥ 'प्रर्थ भेदेन शब्दभेद इति दर्शने काव्यमार्गे खरो न गण्य- ते, इति च नये वाच्यभेदेन भिन्ना अपि शब्दा यत् युगपदुचा- रणेन निर्थान्त भिन्नं स्वरूपमपावते, स वेषः। स च वर्ष- पद-लिङ्ग भाषा-प्रकृति-प्रत्यय-विभति-वचनानां भेदादष्टधा। क्रमेणोदाहरणम्, अलङ्कारः शङ्काकर-नरकपालं, परिजनो विशीर्णाङ्गो भृङ्गो, वसु च वृष एको बहुवयाः । अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरोर, विधी वक्र मूट्टि स्थितवति वयं के पुनरमौ॥ [वर्ण०] वात् तथा सुमनीभिः पुष्षः सुरभिगन्धि तथा वारिती वारिजानां शिशिराधौनी विप्लवो विपद यव तादृशं तथा ततं विस्तृत तायञ्च यव नादृशम् । भत्ता नियंत भागे सव सर्व व पाद मध्ययमकसमुच्चयः। नेपालङ्कारमाह। वाच्यभेदेनेति। तत्तावेवास्य प्रस्फटा व्याख्या । पर्धभेदेनेति। नैयायिकमत एव एकस्य शब्दस्यानेऽर्थादर्शनविशेषे यावन्ती- धास्तावन्त एव शब्दाः एकेनैव प्रयवे नोचार्यन्ते एकप्रयवीशार्यदीपाच भेदाग्रह इति मतं दर्शितमनेन। नन्वर्थभेदे उदातादिखरी भिद्यते तथाच खरभेदानुकूल- प्रयवभेदमदशा दग्रहः खादित्यत माह काव्यमार्गे इति भिन्न खरूपमिति इयं निष्यन्लौस्थस्य व्याख्या खभेदं न याइयन्तीत्यर्थः सनेष इति सामने षषमेव पालबार प्रत्यर्थ: पक्षवादिभिरिति व्यापारस चेति तब पदयीरकवर्ष कन- बैरुपये ऽपि व्याकरणक्षत कार्यवशादकरप्यम् । वर्षषसमदाहरति । पलकार रबि । वो कुटिले विधी चन्द्र मूर्धि खितवति सति सर्वामरतुरी: खासी महेशवापि यमवस्था वयम् घमी पुन विधी भाग्य को प्रतिदूरी मूर्धि थितववि के। सर्वथैव नामावखापानियोग्या इत्यर्थः। विधाविति शब्द क्या- ·नवमः उखासः। ३३५ पृथुकात खरपात्रं भूषितनि:शेषपरिजनं देव ।। विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयोः सदनम् ॥ [पद.] भक्तिप्रदविलोकनप्रणयिनी नीलोत्पलस्पहिनी ध्यानालम्बनतां समाधिनिरतै तेहितप्राप्तये। लावण्य कमहानिधीरसिकतां लक्ष्मौहशोस्तन्वती युमाकं कुरुतां भवार्त्तिशमनं नेत्र तनुवा हर: ॥ [लिङ्ग.] एवं वचनलेषोऽपि। विधुभाग्ययोरकत्वाध्यासादिदमुपपादनीयं स्थाणीरवस्थामबार पलकार इति । शाऽचित्वशडा भृङ्गिनामा विशौर्णाङ्गश्च कश्चित् परिजन: गतवया वृद्ध एकी द्वषय वसु धनमित्यवस्था। भव विधुविधिशब्दान्त्यस्वरूपैकवर्णभेदीप्यैक-दप्यम् । पदश्लेषमाइ पृथुलेति न्यूनाधिकवर्णकयो: पदयोरभेदेऽपि मिलमाईकरूप्य वखम् । पृथु केति । व्याख्यातमिदं दोषोलासे । पत्र पृथुपृथुकादिपदामा न्यूनाधिक- वर्णकानां भेदेऽपि एकरूप्य मिलनात्। लिङ्गवचनशेषयोरेकमुदाहरणमाह । भनौति । विभिनलिजयीविभित्रैकद्यादिवचनयोश्चैकरूप्य तवयम्। भक्ति प्रति । हरर्ने नेवस्य तस्य तनुर्वी युभाकं भवार्निशमन कुमतां पञ्चम्या: परमेपदहिवचने पात्मनेपदैकवचने च रूपमिदम् । नेत्रयोसनीष विशेषणान्याह भकिपडति । प्रही नमः नेवपचे तत्कर्मकविलोकने तनुपचे तु तत्कई कविलोकने प्रणयिनी वत्सला च मौलति। नेवपचे पाकारस्य वर्णस्य च तनुपक्षे तु वर्षखैव साम्यात् । ध्यानेति । नेत्रपचे समाधिमिरतर्योगिभिर्ध्यानालम्बनता घेयतां हितस्य प्राप्तये नीते तनुपये तु तरीहितस्य प्राप्तये तथा ता नीता अवयीस्तनीस ध्ये बलात् महानिधिमाश्रयी महानिधिर्महायच रेफे विसर्गस्थानीयस्य रेफस्य खोपे दीर्घः सचौडपी रसिकतां सवती तन्वानाच उभयस्यैव लममा र्षेश दयमानत्वात् । पब च महानिधि रति विना सर्ववव नपुंसकत्रीलिङ्गयोर ककय विवचनैक- बचनामयोरकरुप्यन्तु सर्वदेव तदाह एष एव चेति पाच महानिधि इत्यव करतामियन चलिषरहिती वचषः परितमाम चावदित्य व बचतग. रहिती विशेष ववधेयम् । भाषाषमाए।

·काव्यप्रकाश महदेसुरसन्धमा तमवसमासमागमाहरणे। हरबहुसरणं तं चित्तमोहमवसरउ मे सहसा । [भाषा• अयं सर्वाणि शास्त्राणि दि जेषु च वक्ष्यति । सामर्थ्य कदमित्राणां मित्राणाञ्च पात्मजः ॥ [प्रकति०] महदे इति। अर्थभेदेऽपि संस्कृतप्राकतयोर्भाषयोरैकरूप्य तत्वं भाषासमावेश न नार्थभेदः । महदे पव संस्कृतप्रातयोविभिन्नपदविछेदः तथाहि संस्कतपत्रे महद इति सरसन्धमिति में इति तमिति श्रव इति समासङ्गमिति भागमाहरण इति हरीति बहुशरणमिति समिति। चित्तमोहमिति प्रसवे इति सहसति । च पदविछेदः । तदर्थस्तु है उमे! हे महदे ! उत्सवदावि ! पागमस्य वेदस्खाहरणे स्वायत्तीकरणे तं प्रसिद्ध समासन मे मम व रच जनयेति यावत् । समासङ्ग कीदृशं सुरसन्ध सुरान् सन्धत्ते खसंसर्गिणः कमने इत्यत: कः सुरगणसहचरत्व- कारकमित्यर्थः । तथा तं प्रसिद्ध चित्तमोहमृत्युकालरूपेऽवसर सहसा हर पपनय कीदृशं बहुशरणं निषिद्धबहुविषयगामिनम्। प्राकृतपः पदविकेदस्तु मह इति देस इति रसमिति धमें प्रति समवसमिति भासमिति गमागमा ति हर इति को इति हरब इति शरसमिति समिति चित्तमोइमिति अवसरत इति में इति सहसति च । सदीयं संस्खातं यथा- मम देहि रसं धर्मे बमीवशामाशां गमागमाङ्गरसः । ! शरणं त्वचित्तमीडीऽपसरतु मे सहरीति तदर्थश्च यथा हे हरवधु ! मम धर्मे रसं दैहि गमागमात् संसारात् तमीव. सामाशां नीऽथा हर त्वमे भरणं चित्तमोही मेऽपसरतु पसायता सहसा शोधमिति । सहसापदं भाषासमावेशः सर्वमयदर्थभदाहापापः। प्रतिषमाह। षयमिति। प्रत्ययको प्रतिभेदऽप्यकाम्ब नवं रामपुर्व नाते ज्योतिर्विद उतिरियम् । पयं नृपात्मनः सर्वाणि शास्त्रापि दि बस्यति पवा धातुः मधु पण्डित वस्यति चपच बधातुः प्रववत उमय का सवाऽयममिवाची निकालाच सामन्यात् एकम बनीदने पवन पुत्र पर प्रजवलेकः । प्रत्यषषमाह।

·नवमः उमासः। रजनिरमपमौलेः पादपत्रावलोक- क्षणसमयपरातापूर्वसम्पसहमः । प्रमथनिवहमध्ये जातचित् खंब्रसादात् अहमुचितरुचिः स्थाबन्दिता सा तथा मे ॥ [प्रत्यय०] सर्वखं हर सर्वस्य, त्वं भवच्छेदतत्परः । नयोपकारसांमुख्यमायासि तनुवर्तनम् ॥ [विभक्तिः भेदाभावाव्यकृत्यादर्भेदोऽपि नवमो भवेत् । । रजनौति । प्रलय को पाख्यातकत्ततिप्रत्ययभेदेऽप्य कल्प्य सत्त्वम्। महेश गणमध्ये तिष्ठासी: कस्यचिदुक्तिरियम् । वह तत्प्रसादात् महेशप्रसादात् मातु कदाचित् प्रमथनिवहमध्ये उचितरुचिर्योग्यदीप्तिः स्यां। पई कीदृशः मन्दिता पानन्दकर्ता तथा रननिरमणमौले महेशस्य पादपावलीकनरूपस्य वचस्य उत्सवस्य समये पराप्त प्राप्तमपूर्वसम्पत्महलं येन तादृशः सहसमिति पाठे तु स्यामिति क्रियाविशेषणं तथा सा प्रसिबा नन्दिता नन्दिमामगणाधिपता में स्यात् प्रवासधातुरेकः यात् यामप्रत्यययोर्भेद: सन्धावकरूप्य तथा निन्दितेत्यत्र नदधातु- रेक: सत्प्रत्ययाचडितप्रत्ययस्खाव्यवहितीत्तरप्रत्ययस्य च भेदपि एकरूप्य विभक्ति श्लेषमाह। सर्वसमिति । सपत्तिविभक्रिभेदेऽपि नामधातीरैकरूप्य तत्त्व सर्वसमिति शिवं प्रति भनस्य पुत्र प्रति दस्थीतिरियम् । भक्तपते है हर ! त्व सर्वस्य सर्वखं भवख संसारस्य छेदतत्परः मयोपकारयोः साम्मुख्य प्राप्ति यस्यात् तादर्श सनुवर्तन मरौरस्थितिमायासि पागच्छसि। दस्युपचे त्व सर्वख हर छेदतत्परो भव उप- कारसामु ख्यमय चपनय तरिमुखी भवेत्यर्थः । पायासि परायासदायकं चन स्थिति तनु विसारय । पख हर भव नय प्रायासि इत्यव लुप्रसुस्विभ: पाया- मोति विना सर्वचलुमाख्यातविभक्तिच पायासौत्यवासुप्तायातविभक्रिय रूपं वंकमा मेदामावादिति। प्रत्यादरियव प्रभतिवाचक एवादिशब्दः नेम क्रमपरवा. भाव तत्प्रभवयीपरादयोऽपि भवन्तीत्यवीऽपरादरिबर्थः । बचरादे दखा- भाषादसावादिवर्षः। २८ ·३३६ काव्यप्रकाशे नवमोऽपौत्यपिभिवक्रमः । उदाहरणम्, योऽसतत्परगोत्राणां पक्षच्छेदक्षणक्षमः । शतकोटिदतां बिनहिबुधेन्द्रः स राजते। पत्र प्रकरणादिनियमाभावात् दावप्यौँ वायौ। ननु खरितादिगुणभेदात् भिवप्रयत्नोचार्याणां, तदभा- वादभिवप्रयत्नोचार्याणाच शब्दानां शब्दानां बन्धेऽलङ्कारान्तरप्रति- भोत्पत्तिहेतुः शब्दश्लेषोऽर्थश्लेष ति दिविधोऽप्यर्थालङ्कारमध्ये गणितोऽन्यैरिति कथमयं शब्दालङ्कारः? । उच्यते, इह दोषगुणा- लङ्काराणां शब्दार्थगतत्वेन यो विभाग:, स: अन्वयव्यतिरेका- भ्यामेव व्यवतिष्ठते, तथाहि कष्टत्वादिगाढ़त्वाद्यनुप्रासादय: व्यर्थत्वादिप्रौव्याद्य पमादयस्तद्भावतदभावानुविधायित्वादेव श- ब्दार्थगतत्वेन व्यवस्थाप्यन्ते । ---------- नवमीऽपौति । स च समानवर्णकाखण्डपदरूपः । योऽसलदिति। यो राजा इन्द्रश्च परगोत्राणां शत्रुकुलानां प्रकष्टगोवा प्रक्लष्टाचलानाञ्च पक्षस्य सहायस्य पतत्रस्य च छैद क्षणात् क्षमः शतस्य कोटेच दाता शतकोटिना वज्रेण खडकताच विधत् स विधानां परिहतानां देवानाच इन्द्रः प्रभुः स रानते इत्यर्थः । पाव शतकोटिदतामित्य'शे पदषः सर्वत्र अन्यचाखण्डपदै नवमषः। नन्वे- कार्यस्य प्रकरणनियन्वितत्वेऽपरार्थे व्यखमैव तयाचीशासकालकरवालल्यादि बदु- पमाध्यविरवायं न श्रेषालझार इत्यस पाहपति। ननु समन श्रेषः शब्दषः वव भङ्गन विभिन्नप्रायवीयरितयी: खरभेदक भिवयोः निष्टत्वात् अभङ्गशब्दस्तु एकप्रयबोचार्य एक एव न विष्टस्सदमे दादा एवासी तथा एतदश्चयमपि पर्यावहारावरं तत्पतिभोपमिलबजावीरको हेतुः ज्ञापनो यस वादृश इत्यर्थः । पालकारातरशानाय पति का साम। भवधिक वारंवारविखनार्यः प्रदोषोऽर्षश्रेषशेति भिन्नाभिन्न प्रयवीचार्यो माया ·नवमः उखासः। इयच्च पनवातानभावत्करविराजिता। (इत्यमरः शब्दषः) प्रभातसभ्य वाखापफललुब्धेहितप्रदा ॥ (इति सभङ्गः शब्द शेषश्च) इति हावपि शब्दकसमाश्रयाविति इयोरपि शब्दे श्रेषत्व- मुपंपळ, न त्वाद्यस्यार्थश्लेषत्वम् । अर्थश्ने षस्य तु स विषयः, यत्र शब्दपरिवर्त्तनेऽपि न श्लेषत्वखण्डना, यथा, स्तोकेनोबतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम् । अहो सुसदृशौ वृत्तिस्तुलाकोटे: खलस्य च ॥ त्या3:। बोध्यम्। इदं परीकमयालद्वार नौजमयुक्त' किन्वन्वयन्यतिरेकानुविधानमेव वीजमिन्याह उन्यते। इत्यादि कष्टहवं श्रुति कटुत्वं तदादिः शब्ददीषः गाढ़त्वमुतवर्णविन्यासम्तदादिः शब्दगुण: परोत: अनुप्रासादिः शन्दालबारः तथा व्यर्थत्वमपुष्टार्थत्व तदादिरर्थ- दोष: प्रौढत्व पदार्थे वाकारचनेत्यायु कचतुर्विधपौढिरूपौजोगुणः परोक्त सदादि- रर्थगणः उपमादिरालङ्कारः तनावैति। तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वादित्यर्थः । एवश्वाभङ्गश्लेषत्व'ऽपि अथालजारज्ञानज्ञाप्यत्वेऽपि च शब्दान्वयव्यतिरेकानुविक्ष- यित्वात् शब्दालझार एव श्लेष इति साधयितुमुदाहरति यति । स्वयम् ति क्वचि पत्र प्रबन्धगम्या पार्वतीविशेष्या पागतेति शेषः। कोशी प्रभातसन्यो । उभयसाधारण लिष्ट विशेषणमाइ पल्लवेति । पल्लववदातामण भाखता दीप्यमानेन करेस विराजिता पावतो । सध्या तु पल्लवेष्वासामे व भाखस: मूर्यस्य करेण विरा- पत्राद्ध भाव छब्दकरशब्दयोरभनव नार्थ षस्तरुतः । तथाऽखापे सुखेनालन्ये दुराप फले लुब्धानामौहितस्य वाञ्छितस्त्र प्रदावी पार्वतौ । सन्ध्या तु अखापे खापस्य मिद्राया पभावे फले लुब्धे जने हितस्य नागरणस्य प्रदायो । प्रवाई असापत्यव भङ्गाच्छन्दनेषतः । शष्टान्वयव्यतिरेकानुविधानातु योरपि शब्दवासबारत्वमाह योरपौति । नव वमर्थानडारीद प्रत्यत पार पर्थ- अषस्य खेति। स्सीकनेति। तुला मामतुला तथा: कोटेरयभागस प्रवीत्रतिशब्दखाने उछायीत्यतनादिशब्दामामधोगतिशब्दस्थामन धनपतनादिशब्दानास दामना अषत्वज्ञानिः त्यमियत्यादौ पूर्वाभिमानपत्वं नार्थ षत्वम् । तदुत निषिध्य जिता।

·३४. काव्यप्रकाश न च यमुपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः, अपि तु अषप्र- तिभोत्पत्तिहेतुरुपमा। तथाहि यथा, कमलमिव मुख मनो- चमेतकचतितरामित्यादौ गुणसाम्ये, क्रियासाम्ये उभयसाम्ये वा उपमा, तथा, सकलकलं पुरमेतज्जातं सम्प्रति सुधांशुविम्ब- मिवेत्यादिशब्दमावसाम्येऽपि सा युक्तीव । तथाधु बद्रटेन स्फुटमर्थालझारावेतावुपमासमुच्चयौ किन्तु प्राश्रित्य शब्दमात्र सामान्यम्, इहापि सम्भवत इति। न च कमलमिव मुख- मित्यादिः साधारणधर्मप्रयोगशून्य उपमाविषय .इति वक्त युक्ताम्, पूर्णोपमाया निर्विषयत्वापत्तः । मित्यर्थः । शब्दश्शेषत्वे साधिते उपमाज्ञानज्ञ यत्व नार्थ षत्वमपि तदुक्त खण्ड्यति मचाय- सपमेति। अयम् स्यश्चेत्यादी षो न चोपमाज्ञानज्ञाप्य: किन्तु श्रेषज्ञानज्ञाप्यवीपमा वस्था पपिविति। वेषाधीनमुभयवाचकशब्दखरूपसाधय॑ज्ञानं तेन चीपमाचाम- उभयवाचकै कशब्दोऽपि साधयं भवतीति साधयितुमाह तथा हौति बचति दीप्यते गुणसाम्य इति मनीनत्वमन गुणः कचन क्रिया विषयावशादेन उभयेन वा साम्य' दृष्टान्तयित्वा शब्दसाम्य दृष्टान्तयति तथा सकलकसमिति । सकला कला यस्य चन्द्रविम्ब सादृशं पुरन्तु कलकलशब्दसहितं च सभयवाचक- शब्दोऽपि साधयं भवतीत्यत्रार्थ रुद्रटोन' प्रमाणयति । तथा धुक्रमिति हापि शब्दालबारमध्येऽपि उपमासमुच्चयो सम्भवत इत्यर्थः। तबीपमाणे सकलकस- मित्यादिदर्शितमेव समुच्चये तु तवाधर च रागोऽभूदधुना हृदये च मे इति बोध्यम् । पव हि रक्तिमानुरागयो: मिष्ट रागपदमेव साधर्म्यम् । ननु मनोजल कथनच व्यक्तिभेदेन कमलमुखयोः विभिन्नाधक साधर्म्य मुभयोरिति तदभयवाचकं मभी- जादिपदमेव साधम्य शब्दसाधर्म्य च ष एवालबारः उपमा तु तत्र नालकार: किन्तु बषघटकतयैवीपपनेः उपमालद्वारस्तु अनुपाचमनोगत्वादिक कमलमिव मुखमियादादेव खत: उपमानेषयोरेका समावेश एव मासि कथं श्रेषज्ञान- शाप्ये वीपमेस्याशते न चेति पूर्णापमावा इति। उपमानोपमेयसाधारणधर्म- वादीनां चतुर्थामुपादाने पूर्णापमा साधारणधर्मानुपादाम एव उपमाखीकार । मबिधिलापचिरित्यर्थः । तथाच तनिर्विषयत्वापत्तिमीत्या साधारणपोपादानेऽपि ·नवमः उसासः । ३४१ देव ! त्वमेव पातालमाशानां त्वं निबन्धनम् । त्वं चामरमर मिरेको लोकत्रयात्मकः ।। इत्यादिः श्रेषस्य चोपमाद्यलङ्कारविविक्तोऽस्ति विषय इति, इयोर्योग सङ्कर एव। उपपत्तिपालोचने तु उपमाया एवा- यं युक्तो विषयः, अन्यथा विषयापहार एव पूर्णोपमायाः स्यात् । उपमा स्वीका- मनोजत्वादिनाऽनगमैन मनोज्ञत्वादीनां साधर्म्यत्व' भविष्यति तथा चानुपात्तसाधान्तरण कलकलमिल्यादौ लिष्टशब्द एव साधर्म्य' तथाच मेषज्ञान- ज्ञाप्य वीपमा श्लेषन्तु तव नालङ्कार इति साधितम् । मनु कचित्माधये ज्ञाते सपमा ज्ञायते कचिदिवादिना उपमायां ज्ञातायां तदुपपदैकतया साधय ज्ञायत इत्य- विनिगमना तथाच कथम् इयश्चेत्यादी नियतोषज्ञानज्ञाप्यत्वमुपमाया इति चेदुप माया अविनिगमनाया इयरवालङ्कारत्वमस्तु श्लषस्य शब्दस्य उपमा त्वर्थस्यालङ्कारी- ऽस्तु तथाच इयच त्यादी हावेवालङ्कारौ सतामिति मृदयेन श्लेषस्थापि खतोऽलङ्का- रत्व' साधयितुमुपमा प्रसौण श्लेष दर्शयति । देव ! त्वमेवेति। है देव! लोकत्रयात्मकः पातालादिक्रमेण दर्शयति पल- मत्यर्थ पाता पालक: एवं श्लेषात् पाताललोकः तथा पाशानामर्थिप्रत्याशानां त्व निबन्धनमूलं श्लेषादाशानां दिशा निबन्धनं ज्ञापकः भौक इत्यर्थः । पृथिव्यामेव भमतः मूर्यस्योदयेन दिनिबन्धमात् खर्गपातालयोनित्य प्रकाशन सूर्योदया- भावाहिनिबन्धनाभावात् तथात्वम् । चामरमरुतां चामरौयवायूनां भूमिराश्रयः चामरवीज्यमानत्वात् श्रेषादमराणां मरगणानाञ्च त्व भूमिराश्रयः खर्गलोकश्शेत्यर्थः त्वचेति चकारस्थाश्रयश्चेत्य वमन्वयात् । इत्यादिः शब्दश्ने षस्य चेति । उपमा मौणम्येति शेषः। चकारादुपमाया अपि शासकीयः कमलमिव मुखं मनोजमित्यादिरेव विषय इति भूचितम् । मनोजलाद मनीशवादिनाऽनुगमेन साधर्म्यात् तथाच पृथसिद्धयोः शब्दाथांलकारयोरनयो: यश्चेत्यादी सीरीत्वमेवास्तु तथाप्यक्ष ममैव षस्व शष्टान्वयव्यतिरेकानुविधाभात् शब्दावहारत्वमित्यभिप्रायेणाह। योर्योग ति। मनु योरप्यलकारयी यीोंगे बन्धमाष: सकराबहार एवीपयते म तकस्याबहारत्व तथाच कमलमिव हुखं मनीशमित्यव वेषासौर्णपूर्णोपमासत्त्वेऽपि पूपिमायाः श्रेषः सही विषयाप- ·३४२ काव्यप्रकाश न च, प्रविन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्लावस्यविन्दुके त्यादी विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतुः शेषः, अपि तु श्रेषप्रतिभोत्पत्तिहेतु- विरोधः, नवार्थहयप्रतिपादकः शब्दश्लेषः, हितीयार्थस्य प्रति- भातमात्रस्य प्ररोहाभावात्। न च विरोधाभास इव विरोधः, मेषाभास: श्लेषः, तदेवमादिषु वाक्येषु श्रेषप्रतिभोत्पत्तिहेतु- रलङ्कारान्तरमेव । तथा च, हार एव स्थादित्यत पा उपपत्तीति। पूर्पोपमायाः षसङ्कीर्मविषयानपहार एवोपपत्तिः बन्यथेति। श्रेषसोणे इयश्चेत्यादौ च सङ्खरापत्त्या पूर्णापमानौ- कार इत्यर्थः । विषयापहारः षसङ्कीर्ण विषयस्यापहार: तदसद्धीर्णस्तु कमलमिव मुखं मनोमित्यादिरेव विषयोऽतीत्यवधेयम् । न च षसनीपूर्णीपमास्वीकार सैषानुपपत्ति: सकरालङ्कारम्य वीपपत्तेरिति बा श्लेषस्थीपमाघटक त्वेनालङ्कारत्वाभावात् महरालङ्कारानुपपत्तेरिति भाव: । मनु लषसोर्णीपमानिविषयत्वापत्या मास्तु उपमालङ्कारसङ्करस्थर षोऽलङ्कारः किन्तु षघटिता पूर्णोपमैवास्तु। षस्वालङ्कारान्तरसमावेश न तदानकारज्ञानज्ञाप्यः Jष एवार्थालद्धारीऽग्तु अलङ्कारान्तरन्तु तद्ग्राहकतीपात्तमस्तु न त्वलकार- सर्यवतम्तदपि खण्डयति न चांविन्दुमन्दरीति । अन प्रतिविम्बित इन्दुरविन्दुस्तहत सन्दरी गलन् ला वविन्दुर्यम्यास्तादशी च रीमकृपदृश्यमानस्य दीप्यमानत्वस्य विन्हा- कारत्व न विन्दुत्वाध्यासः अवाविन्हित्यत्र विन्दुशून्यस्त्वम् । पलभ्योऽर्थः तमादाय विरोधः स च भेषनामजय एव न तु विरोधज्ञान- जय: स्यादि जय: शिष्ट शब्दार्थ: शब्दानुभवविषयः स्थात् तस्याविहभावबाधात तदनुभव एव नेत्यर्थः । प्ररीहीऽनुभव: मन्वेवं कधमव श्रेषज्ञानज्ञाप्योऽपि विरीध- सखानुभवाभावादित्याभासरूपविरोधस्वयीयते तहत् मयापि भाभासरूरः षी- इलारो बाश्वः स एव विरीधामासज्ञानमाय: म त्वर्था लकार: स्थादित्ववाहन च विरोधाभास इवेति । भाभासरूपस्य विरोधस्य निधिवत्वानुभावात् सर्वेरेव विरोधा- भासोऽलहारतया पगम्यते सचिवानिर्वाहकतयैव भेष उपादौयते ताहश- श्रेषस्तु पाभासरूपी न केचिदखारतयाऽभ्युपगम्यते पती वैचिवावाभावादिस्वधः । एवष षस्य विरीधज्ञानज्ञाप्यत्वं खलिते पलकारान्तरसोर्णस्थ खेऽपि तदार- ·नवमः उमासः। ३४३ सहशमुक्तामणिः । [१] नाल्पः कविरिव स्वल्पनीको देव ! महान् भवान् । [२] अनुरागवती सध्या दिवसस्तत्पुरःसरः । अहो दैवगतिविना तथापि न समागमः ॥ [३] प्रादाय चापमचलं, कत्वाऽहोनं गुणं विषमदृष्टिः । यश्चित्रमच्युतशरो लक्ष्यममाझौवमस्ती ॥ [४] घटकतयैव श्रेषत्वाभास उपादीयते अलद्वारान्तरमेवालङ्कारी न शष इत्यत पार तस्मादेवमादिष्विति । अत्र चालडारमित्यस्य विशेषतया श्रेषप्रतिभोत्पनिहतरिति यदुक्त यद यथोतं बहुव्रीहिणा अनुपपत्र पुंलिबानुपपत्ते: तत्परुर्ष तु भूषज्ञानज्ञाय- त्वरूपोऽधों न घटते प्रतीऽत्र हत्विति पाठमेव कल्पयति चक्रवर्ती। वादपाठम्त म कापि पुस्तके दृश्यते इत्यतीऽव हेतुपदको हेत: कारणं किं वैत्यवे व कायपरमेव तथा अलङ्कारान्तरपदमपि बलद्धारान्तरजानपरं तथा चालकारान्तरजामं पति- भीत्पत्तिजन्यमित्यर्थः तथाव तत्य कविणापि विवक्षितार्थसिद्धिः तथाखच परम्परित- रूपकालङ्कारिऽपि दर्शयति । सर्वशति । सहशः सत्कुलमेव सहेगा: सव मुक्तामणे: वंशेऽपि मुक्तीपत्नः पद परम्परितरूपकम् एकदंशविवर्तीति परीकनारा खोतं परम्परितरूपकर्मवीर भाल्पः कविरिति श्रीकः। पद्य यशव पन्यकवे: खल्पग्रीक: पद्य तव तु न खल्प यश इत्यर्थः । पवषव्यतिरेकः। अनुरागति। सन्ध्यवं सा दिवमस्य अनु पश्चाद्रागवतो रतिमवती दिवसस्तु तस्या: पुरःसर: पूर्ववर्ती षादनुरक्तनायिका सरनायक- लाभ: तथाग्यसमागमे विसायादाह। पही इति। पत्र भषसमासोक्तिः। पादायेति। तस्मै विषमदृष्टये हराय नम: यो विषमदृष्टिः पचखं हिमालयं चापमादाय बहीनं सर्पराज वासकिं गुणं कृत्वा अन्य ती विष: शरी यस्य तादृशः सन् लक्ष्य विपुररूपं शरव्यमभासीत् वम इति चिद पुराणसिडीऽयमर्थः । पवनेषात् पखमहीनं चापमादाय गुपञ्च होमं विन खात्या विषमष्टिरखलिक भरी बसयममाहीदिति अपविरोषः ।

·३४४ काव्यप्रकाश इत्यादावेकदेशविवत्तिरूपक-भेषव्यतिरेक-समासोति-वि- धित्वमुचितम् न तु श्रेषत्वम् । शब्दषः इति चोयते, अर्थालङ्कारमध्ये च लक्ष्यते इति कोऽयं नय: । किञ्च वैचित्रामलङ्कार इति, य एव कविप्रति- भारम्भगोचरस्तवैव विचित्रता, इति सैवालङ्कारभूमिः । अर्थमुखप्रेक्षितत्वमेतेषां शब्दानामिति चेत् अनुप्रासादीना- मपि तथैवेति तेऽप्यर्थालङ्काराः किं नोच्यन्ते? रसादिव्यचक- खरूपवाच्यविशेषसव्यपेक्षत्वेऽपि ह्यनुप्रासादीनामलङ्कारता। शब्दगुणदोषाणामप्यर्थापक्षयैव गुणदोषता। अर्थगुणदोषाल- काराणां शब्दापेक्षयैव व्यवस्थितिरिति तेऽपि शब्दगतत्वेनो- च्यन्ताम् । विधौ वक्र मूर्होत्यादौ च वर्णादिने षे एकप्रयत्नोचार्य त्वे- ऽर्थश्लेषत्वं शब्दभेदेऽपि प्रसज्यतामित्येववमादि स्वयं विचार्यम्। दचिव यत्र वर्णानां खड्गाद्याकृतिहेतुता ॥८॥ इत्यादाविति। उकोदाहरणेषु यथासंख्य मिदमलद्धारचतुष्टयं एकदेशविवत्ति- रूपकं परम्परितकपकं शेषेति व्यतिरेकादिवयान्वितं तथाच षव्यतिरक' श्लेष- समासीतिः षविरोधत्वञ्चेति जयं नयो मतं ननूपाधिभेदाटुभयमुच्यते इत्यत माह प्रतिभासंरम्भः प्रतिभापय्याप्तिः । অলঙ্কামুৰিৰলঙ্কান্নাত্ত বিদ; অন্য किञ्चेति । श्रेषघटिते सर्व वालद्धार एव विचित्रतेति स एवालङ्कार इति भावः । नन अनुप्रासस्यार्थापेक्षेव नारनौत्यवाह रसादौति । इत्यनुनासस्य रसनिष्ठ गुणरूपार्थ- व्यनकत्व लाटानुप्रासस्य तु वाच्यार्थबोधकवादित्यर्थापेक्षः एवञ्चार्थापेचा विचार्यत्व गषदोषादायप्य वमेव व्यवस्था स्थादित्याह शब्दगुणदीषेति । एकप्रयबोचाय्यत्वेऽर्थ- श्रेषत्व यदुक सदपि वर्ष षेऽतिव्याप्तमिन्याह। विधाविति। पखवारसामान्धस्यैव चिचत्वेऽपि चिचसंज्ञकमलबार विशेषमा सञ्चिवमिति खड़ गाद्याक्रतीति खड़ गाकारादौत्यर्थः तेन कस्याप्यनाकर सर्वती- भद्रादी नाव्याप्तिः। तव खड़गवन्धमाह।

·नवमः उसासः। ३४५ सनिवेशविशषण यत्र न्यस्ता वर्णाः खनसुरजपद्माद्याकार- मुन्नासयन्ति, तचित्र काव्यम् । । कष्टं काव्यमेतदिति दिन्नाव प्रदर्श्यते। उदाहरणम्, मारारिशकरामभमुखैरासाररंहसा। सारारबस्तवा, नित्यं तदातिहरणक्षमा । माता नतानां, सट्टः श्रियां बाधितम्भसमा । मान्याथ, सीमा रामाणां, शं में दिश्यादुमादिमा । (खडबन्धः) ------ -- मारारोति। श्रीकपयेनाधान्वयी बधश ट्रिजा इति पाठभदादट्रिना वा तादृशौ उमा में मम मं कल्याचं दिश्यात् धादिशतु कीदृशः मारारि: कामारि: महेशः शक्र इन्द्रः रामा दाशरप्यादिरामवयं इभमुखी गणेशस्तरासाररंहसा कमाव- टिरित्यासारं यथा स्यात्तथा नित्यमारवस्तवा यतन्तेषामासिंहरणक्षमा या पातिः पौड़ा नतानामाश्रितानो माता त्रियां शोभामा साट्टो यचक्षस्थानं शोभावाइमात् बाधिसः सम्ममो भयं यया साहसी मान्या पथ समुचये रामाणां स्त्रीया सीमा आधिक्य काठा- पन्ना। पब मुष्ट रुपय॑धः शाखाइयवान् खड़ गी लेख्यः तवीपरि शाखाचतुष्पथ- मध्ये प्राथमिकमाकारी लेख्यः खड़ मवाने च रारौत्यादय उपयंपरिक्रमेण चतुर्दश वर्णाः खडू गोपरि साकारसदन्तिमः ततस्तमेव साकारमारभ्य खङ्ग गदधिणे रार. स्वादयश्चतुर्दशवर्ण: चान्ता लेख्या: । चतुष्पथमध्य गो माकारस्तदन्तिमः सतम्तमेव माकारमारण्य पड़ गदचिवशाखायो तेत्यादयः सप्तवर्ण: खड़ गवामशाखायाञ्च श्रियामित्यादयः सप्तवर्णश्चतुपथमध्यगी माकारतदनिमः सततमेव माकारमारभ्य अधीऽध:कमिव बायसी प्रति यो वर्षा मुष्टौ लेख्या: । अधश्चतुष्पकमध्ये च माकार- सदन्तिमः सनसमेव माकारमारभ्य खड़गदधिषशाखायो रामाणां शमिति चत्वारी मर्शः वामशाखाबाच मे दिखा रति चलारी वर्षाः चतुष्पषमध्यगी माकारसद- निमः सती सुटेरपासबके दिमा रतिौ वीं। एष खड्गबन्धः ।

·काव्यप्रका
सरला बहुलारम्मतरलालिबलारवा।
वारलाबहुलामन्दकरलाबहुलामथा।
(मुरजबन्धः)
इ.६
FINI
तीनतानमः
पक्रा
4 1
sind, 2
CERIDIN
मुरजबन्धमाह शरलेति । अत्र प्रबन्धगम्या शरत् विशेष्या । शरत् कौहशी सरला
सरकाहीहमवती लाः श्रादाने तथा बहुलारम्भाणां तरलामामलिवलानामारवी
यस्या तादृशी वारला इंस्यस्ता बहुला यस्यां एतादृशी अमन्दाः परचक्राक्रमणे
सीद्योगा: करं राजग्राह्यभागं ग्रहन्तीति करला राजानी यस्यां ताहशी बहुले
कृपापोऽध्यमला। पत्र पादचतुष्टयं पङ्क्तिचतुष्टयम लेख्य षटमुरजास्तवीत्पन्ना
द्रष्टव्याः। अव मुरजषट्कोत्पत्तिदर्शितरखया बोध्या।
ब
उ
ला
म्भ
लि
ब
र
वा
व
ला
मन
ला

·नवमः उक्षासः ।
३४७
भासते प्रतिभासार ! रसाभाता हताविभा।
भावितात्मा, शभा वादे, देवाभा वत ते सभा ॥
(पद्मबन्धः)
पद्मबन्धमाह भासत इति । है प्रतिभासार! क्त हर्षे तव सभा भासते
दौम्यते। कीदृशी देवाभा देवतुल्यदीप्तिः रसाभाता रसैरामाता दीप्ता हताविभा
अविभा विभाविरहः हततका विभावतीत्यर्थः । भावितात्मा प्रतिबडिः बाला
यन्नी तिबुईि रिति कोषः । वादे उद्ग्राह शुभा। प्रवाष्टदिक्षु वितताष्टदलं पा
लख्य तव कर्णिकायामाधी भाकारी लख्य तती दर निगमप्रवेशरौत्या ही हो
वर्णी लख्यौ किन्तु दिग्दलषु निर्गमः प्रविश्व तव च प्राध्यदल श्रादौ निर्गमः
श्रीकान्तप्रवेश: दक्षिणोत्तरदलयी: निर्गत्ये व प्रवेशः पशिमदल तु प्रनिश्चैव निर्गमः
भाग्न यवायव्यदलयी: प्रवेश एव नैऋतेशानधोस्तु निर्गम एव अस्य संस्थान
लिहिलेव दयंत यथा ।
SH
वार्यावदिक
देशानविटिक
(मा
वात
aah
तावि
सते
पूर्वदिक
हर
मार
प्रति
आयपनिस्कि
दति दिक
BE

·काव्यप्रकाश रसासार!रसा सारसायताच!तायसा। सातावात ! तवासासा रक्षतस्वस्त्वतक्षर! । (सर्वतोभद्रम) सम्भविनोऽप्यन्ये प्रभेदाः शतिमात्रप्रकाशका न तु काव्य- रूपतां दधतीति न प्रदर्श्यन्ते । पुनरुतवदाभासो विभिन्नाकारशव्दगा। एकार्थतेव, र सा सा र सा सा र सा य य ता च च ता य सा मा ता वा त त वा ता सा र च त. स्व स्व त सर्वतोभद्रवन्धमाह रसासारेति । हे रसासार ! भूमौ मुख्य ! है सारसाय- ताक्ष ! पनदौलीचन ! है सातावास ! साते सुख पवात ! वातवद. चञ्चल ! हे भलीलुपेति यावत् पतक्षर ! अनल्पद ! तत्वक्षतन करणे राणा- हाने इत्यनयोकपं तव तु रसा पृथ्वी अतासाऽनुतना बस्तु तुशब्दी रामानरव्यव- छेद। सारसं सरसोरहमिति शर्मसातमुखानि चेति कोषौ । तसुदस उपताप पति धातुः । रसा कौशी चतायसा चल पाय उपचयी येन सतायत स्थति अन्तं प्राप- यति तादृशौ पीऽन्त कर्मणि इति धातुः । तव कौशस्य रचतः पालयतः । पङ्क्तिचतुष्टयेन लिखनम् धनुलोमविखीमाभ्यामपर्याधी वर्षक्रमेव पध सपरिक्रमेय च पाठः । पुनरुतावदामासालजारमाह। पुनरुनोति। विभिनाकारशब्दमामिनी एकार्थतेवेत्यर्थः । स च शब्दस्या- खहार इत्यर्थः । मुखे पापाततः शब्दस्य प्रति व्याचष्टे सच शब्दस्पेनि परिवति । अवनितलतिलकी भवान् सदाऽनल्या परनमनराहित्येन मातितरा सबीवनः परषि- स्तनुरगपादात: रथादिरहितोऽपि सन् सहसाऽरिवपदा हा बस वाहमरोर खमेव सहसा विघातकत्वात् तवा खिरतरायाममः पर्वतः । तब दारीर- स्तसारचिदानव्यानपदानि पुनवसमावाति ·नवमः उक्षासः। ३४८ भिवरूपसार्थकानर्थकशब्दनिष्ठमेकार्थत्वेन मुखे भासन पुनरुतावदाभासः। सच, शब्दस्य, सभङ्गाभङ्गरूपकेवलशब्दनिष्ठः। उदाहरणम्, अरिबधदेहशरीरः, सहसा रथिसूततुरगपादातः । भाति सदानत्यागः स्थिरतायामवनितलतिलकः । चकासत्यनारामाः कौतुकानन्दहेतवः । तस्य राज्ञः सुमनसो विबुधा: पार्श्ववर्तिनः ॥ तथा शब्दार्थयोरयम् ॥ ८ ॥ उदाहरणम्, तनुवपुरन्योऽसौ करिकुचररुधिररतखरनखरः । तेजोधाम महाप्रथुमनसामिन्द्रो हरिर्जिष्णुः । समगामङ्गशब्द यीः दायित्वाऽभङ्गशब्देऽपि दर्शयति । चकासतीति । तस्य राज्ञः पावं वर्तिनो विबुधाः पण्डितायकासति दीप्यन्त । कौशाः अनने पारमन्ति तादृशाः मुखित्वादप्रवासिन इत्यर्थः । कौतुकस्य प्रहेलिकाधूतादेरानन्दम्य च तवः सुमनसः जीभनचित्ताः । पवाजन्नारामा. कौतुकानन्दसुमनीविबुधपदानि पुनरूतप्रायाणि। शब्दमात्रमतमेनमुखा शब्दतदर्ष- गलमनमाह। तथा शब्दार्थयोंरिति । तवपुरिति। पसौ हरिः सिंह: तनुवपुरल्पशरीरीऽपि तेजीधाम सेन- सामात्रयः। कोदशः महापधुमनसां तेज:प्रफुखचित्तामा बन्यी विखवा बन्दः प्रभुः नियशीलः करिनाराका इसियानां बधिरण रक: शोष: खरः प्रचको सारी यस साइशः।

·काव्यपका पवे कस्मिन् पदे परिवर्तिते नालङ्कार इति शब्दात्रयः, पपरमिंस्तु परिवर्तितेऽपि स न हीयते इत्यनिष्ठ पत्युभया- सहारोग्यम्। इति काव्यप्रकाशे शब्दालङ्कारनिर्णयो नाम नवमः उमासः॥ दशमः उल्लासः। पर्थालागनाह, साधर्म्य मुपमा भेदे, उपमानोपमेययोरेव न कार्यकारणादिकयोः साधम्र्य भवतीति तयोरव समानधर्मेण सम्बन्ध उपमा। भेदप्रहप- मनन्वयव्यवच्छेदाय। पवविविति। सनुकुन्धररक्तधामहरिजिशुपदामि परिहत्त्वचमावि बपुरादि- पदानि तु परिवत्तिचमावि यद्यपि परि बध है हेल्थादावपि शरौरादिपदागि परिहनियमापौत्यविशेषस्तथापि दानत्यागपदधीरकस्यापि परितस्यचमत्वातदंश एम अब्दमावावकारीदाहरणं तदिवि मन्तब्यम् । इति. नवमः अदालसारमविवियः । साधर्म्य मिति। भेद ति। उपमानोपमेययीभदसखे त्वः। उपमानोपमेयवाभच साधर्म्य पदार्थवखादिति व्याप। उपमानीपमेयधीरवेति। न कार्यकारण्योरिदिपमानीपमेयत्वेनाविरचित मोरिति शेषः। उपमानीपमयले विचितबीख कार्यकारणधीरपि भा. पीपमा वा पुर्व सभखामखानुरुष भवानीची भवतः पितष या बाधिक खि मातरित्यव परमार साधब पदार्थमाज बारव समापि ·दशमः उल्लासः। २५१ पूर्णा लुप्ता च, उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमाप्रतिपादकानामुपादाने पूर्णा, एकस्य इयोस्त्रयाणां वा लोपें लुप्ता। साऽग्रिमा। श्रोत्यार्थी च भवेद्वाक्ये समासे तद्धिते तथा ॥१॥ अग्रिमा पूर्णा। यथेवादिशब्दा.यत्परास्तस्यैवोपमानताप्रतीतिरिति यद्य- प्युपमानविशेषणान्ये ते, तथापि शब्दतिमहिमा श्रुत्य व षष्ठीवत्सम्बन्ध प्रतिपादयन्ती तसावे यौली उपमा। चन्द र मुखमित्यादी चन्द्रप्रतियोगिकसादृश्याचयो मुखमित्य व हि प्रतीतिमा पचन्द प्रतियोगिकसादृश्यस्य शब्दार्थत्वेऽपि चन्द्रनिष्ठं यत् सादृश्यप्रतियोगिल' सेवीपमा साघवात् न तु साहश्यांशीऽपौत्यभिप्रायेण सम्बन्धपर्यन्तानुघावन एतचा उपमायाः श्रौतार्थत्व विभागेन व्यकोभविष्यति । मच सादृश्यमेव इवशब्दार्थः प्रतियोगितांशः सम्बन्धमयोदयब लम्ब पति बाम्। अध्ययानामन्विताभिधायित्वबादिमामा मत चन्द्रप्रतियोगिविधि- साहसव वादिशब्दवाचत्वात् । एतच्चाये व्यकीविधति तथा च समा. जैन धर्मेष तयारव सम्बन्ध इति भान्वय: किन्तु तयोरव समानेन धर्मेच प माननिष्ठसाहण्य प्रतियोगितार्थः सम्बन्ध रुपमा प्रत्यवार्थः । बनम्बयेति । निव- बिनीव रस्यादावपमानीपमययोरमेऽनन्वयनामालहारो वक्ष्यते तद्यावर्तनाये- पस्या विध्यमार पूर्ण लुमा पैति लोप इति। पनुपादान इत्यर्थः । साऽियमति सूवैकदेशपूर्णानुप्रयोरगिमीका पूर्ण इत्यर्थः। पूर्णव दिपि. न्यार श्रोत्यार्थीति । श्रोती शब्दवाच्या पायौं तु शब्दवाच्यत्वेऽपि पर्यश- भ्यातिविशेष सा बाकसमासतदितगामित्वमेदात् पदविन्या भवेशाय इत्यादि। बबीतीं यास्यति । शविन्यादि। यधैववादी पाठः। पादिशब्दाशब्दपरियाः सचिन योग सामना पाठविनि। न पिरः सदा बामदापरिषज्ञापनपत्र ·काव्यप्रकाश तथैव "तत्र तस्यैव” [११११६ पा. मू०] इत्यनेनेवार्थे विहितस्य वरुपादाने। अन्यथा प्रवादयोऽव्ययशम्दा यत्परा यत्परभावेनैव खार्यान्वयानुभावका इत्यर्थः न तु यत्परा इनि नियमः यथा शब्दे तथा नियमाभावात् यथा चन्द्रमथा मुखमित्येवमपि प्रवी- गा। अन्वयस्य तु चन्द्रप्रतियोगिकसाहश्याश्रयत्वरूपस्य चन्द्रपरभावेनैव बोधका: उपमाने चन्द्र या सादृश्यप्रतियोगिता सैवीपमानता उपमा घेति तयोरभेदादुप- मानांप्रतीतिरित्यवीपमाप्रतीतिरित्य वार्थः उपमायाः श्रौतत्वसाधने उपमानतापतौतिकथनानुपयोगात् प्रतीतिरितीत्यस्य तत्संगावे श्रौतीत्ययेऽन्वयः । मनु तस्यैवीपमानताप्रतीतिरित्य त्याऽन्यस्वीपमानता न प्रतीयत इत्येवाओं लम्पते तञ्च कथमुपमायाः श्रौतत्वसाधकं तुल्यादिपदीपादाने यवार्थत्वमुपमाया वक्ष्यते तवाप्यन्यस्योपमाप्रतीत्यभावेनाविशेषादिति चेन तस्योपमाप्रतीतिरवेत्येव- मैंवकारयोजनया उपमाप्रती त्ययोगव्यवच्छेदलाभात् सुखादिपदीपादाने च उपमा- प्रतीत्ययोगोऽप्यये दर्शयिष्यते। तथा च यच्छब्दीपादानेऽर्थान्वयबाधीपस्थिति विना वैधतौल्यवश्यम्भावरूपो यत्प्रतीत्ययोगव्यवछेदः सोऽर्थतहाच्य एवेति व्याप्तिप्रदर्शन- मनेन कृत्वा उपमायाः शब्दवाच्यत्व बाधितम्। अथान्तरबाधीपस्थित्या लक्ष्यार्थ- प्रतीत्यवीगष्यवछेदै सत्यपि तु लल्यार्थों न वायः। अव चन्द्र व मुखमित्यव चन्द्रनिष्ठाया: सादृश्यप्रतियोगिताकपाया उपमाया इवादिशब्दवाच्यत्व साधयितु वाक्यमध्य एवानुपपत्तिमुहाव्य समाधातुमाइ यद्यपौति। एते वादयी यद्य प्युप- मानविशेषणानि उपमानान्वितार्थका इत्यर्थः । यथाशु तेत्विवाद्यर्थस सादृश्यस्थीप- मानचन्द्रादिप्रतियोगिकवादुपमानविशेष्यत्वेन सहीविशेषणत्वासम्भवात् उपमान विशेष येषामिति बहुव्रौहौ तूपमानविशेषणा एते इत्येवं निर्देशस्यैवापत्तः। वथा च विशेषणविशेष्ययोश्चन्द्रसादृश्ययी र्मामार्थयोर्भेद नान्वयी बीडुमेव न शक्यते पित्यत्र प्रथमासत्त्वोऽपि प्रकारीभूतविभत्यानुपस्थित: भेदन नामार्थसीरचयबोधे त्र प्रकारीभूतविभव्यर्थोपस्थितेतचत्वादिति यद्यपीत्वासार्थः । समापते तथापीति। चन्ट्रय साडण्यमित्वव षष्ठीविभन्यौँया प्रतियोगिता सा चन्द्र त्या वायव्यय: मोचत रत्यतः प्रकारीभूतविभयर्थबोधक वादिशब्दादिरस्य वेति शम्दशकी- खादरः । शब्द वायव्ययशब्दस्य किरभिषामा प्रतिसहिमा बदनावर मावशीब चन्द्रमा साम्यमित्यय बहीववाहण्यपतियोगिनाई सम्बन्धमिवाइयः ।

·दशम: उनासः। तेन तुलान् मुखभित्यादावुपमेय व, तत्तुख्यमस्येत्यादी घोपमान एव, इञ्च तच तुल्यमित्युभयत्रापि तुख्यादिशब्दा- . प्रतिपादयतीत्यतस्तवावे श्रीतीत्यर्थः सम्प्रतिपादने च तत्सहावे प्रतीत्य योगव्यव- दो हेतुर्दशितः। एवमेव घटी नेत्यादावपि घटप्रतियोगिकाभाव एव अर्थ इत्यान्विताभिधानरिहास । नैयायिकान्तु निपातितानिरिकनामार्थयो मैदान्वय- बोध एव प्रकारामतर्योपस्थितनतत्वमतोऽव तदुपस्थिति विनाप्यन्वयबोध इत्याहुः । मौमांस समता नगाधिन पालद्वारिकाम्तु तसे न किमान तापेक्षा- बाजमिति वाच्यम्। निभाताम्ययातिारतावशेषणदानगीरवमेव । पन्धध यदि सादृश्य प्रतियोगिनापतियोगि तन नादिनभीर्वाच्छ स्यातां तदा चन्द्रस्य सादृश्यं चन्द्रस्य साम्य' चन्द्रस्य सदृशचन्द्रस्य मन इत्यादय इव चन्द्रस्येव मुखमित्या. दयोऽपि प्रयोगाः स्युः एव घटस्वाभाव लादय इव घटस्य म इत्यादयोऽपि प्रयोगा: स्थः । वादिनबादीनां सारस्य नावभभावमा प्रति च वाचकत्वं साहश्यादिपर्द- रभावादिपदश्च समानाथत्व न ततः 'पल्यालाभन साहश्यादिपदयोग इव इवादि- पदयोगेऽपि षष्ठीप्रसक्तः। दूवाद: पयर्षवाचकत्वं तु युक्त एव तव पायप्रयोगः । पव्ययशब्दानां व्युत्पनिलक्षण्यातयोग पकी न भवनौति देव व्युत्पत्य तरकल्पने गारवमिति रडपम्। एवञ्चाव्ययपदानामवान्विताभिधायित्व' गानव्य यतुल्यादि- पदामामिति स्थिते वाच्य एव वाक्यार्थ इति त्वन्विताभिधानवादिन इति यन् प्रागन तन्मीमांसकै कशिनामेव ममिति बोध्यम् । इवार्यकर वरुपादानेऽपि सपमा श्रौतीत्याह तथैवेति सव तस्ये वेति पाणिनि सूत्र ततखेव धर्म पति तदर्थ: सप्तम्यन्नात् षड्यन्ताहा विहितस्य बसेरुपादाने तहत् वायुपादानवदिस्यर्थः तथाच तदुपादानेऽपि श्रोतीत्यर्थः तुल्याद्यनव्ययपदानान्तु न वाया रुपमा तत्सहार्व सादृश्यप्रतियोगितारूपाया उपमायाः प्रतीत्ययोगस्यापि सत्त्वादिति दर्शयति तेन तुल्यमितौति । उपमेय एव तुयादिपदामा विश्वान्तिरिस्थपिमऽम्बयः । एक मपरइयेऽपि बोहव्यम् । विश्वान्ति विशेष्यतया प्रतीतिः। विशेष्यता चीपमयस्यैव भवतीत्ववोऽपरवीपमामता प्रतीतिरिति भझ्या उतम्। तथाच तुलादिपदीपादाने उपमेयसाप्रतीतेरव्यवस्थितत्वमुखेनीपमामताप्रतीतरव्यवस्थितत्वमेव दर्शितम्। बय- पत्र उपमेय एव उपमेयता उपमान एव च उपमानव प्रतीयते बचापि चम्बर- ।

·३५४ काव्यप्रकाश ना विधान्तिरिति साम्यपालोचनया तुल्यताप्रतीतिरिति साधर्म्यस्थार्थत्वात्तुल्यादिपदोपादाने प्रार्थी, तहत्, “तेन तुल्यम् क्रिया चेत् वतिः" [५।१।११५ पा० सू०] इत्यनेन विहितस्य वते: स्थिती। 'इवेन नित्यसमासो विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकतिखरत्वं च' इति नित्यसमासे वशब्दयोग समासगा। क्रमेणोदाह- रणम्, स्वप्रेऽपि समरेषु त्वां विजयीन मुञ्चति । प्रभावप्रभवं कान्त स्वाधीनपतिका यथा ॥ [वा० श्री.] 3 स्थितत्वप्रदर्शनार्थमिदं दर्शितम्। तसुल्यमस्येतीति तच्चन्द्रविम्ब पद्म वाऽस्य मुखम्ब तुल्यमित्यर्थः । नचेशप्रयोगे चन्द्रविम्बमुपमेयमेव तत्कथमुपमाने उपमेयता- प्रतीतिरित्य नमिति वाच्यम्। प्रसिया यव तवैव उपमानतायां तात्पर्य तवा- प्य व प्रयोग इति भावात् । इदचे ति इदं हमस्थ पद्म तच्च मार्यमाणं तस्या मुख- मित्यर्थः । एवञ्चोपर्मयतायाः प्रतीत्य व्यवस्थाप्रदर्शनेनैव उपमानताघाः कचिदुप- माने क्वचिदुपमये क्वचित्त न क्वापि प्रतीतिरिति दर्शयता तुल्यादिपदीपादाने उभा. प्रतीत्ययोगोऽपि दर्शितः । इन्धुपमा तात्पय्यालोचनंगम्यैव न वाच्या इत्याह साम्थपथ्यां- लोचनवेति साम्य समानेन धर्मण सम्बन्ध: साइव प्रतियोगितारूपा उपमा तस्याः पालोचनयैव तदनुयागिन्यामतुल्यतायाः प्रतीतिरित्यतः साधर्मस्य समानेन धर्मग सह सम्बन्धरूपाया उपमाया प्रार्थवादित्यर्थः । एवं तुल्यार्थ कवत्य पादानेऽपि 'पार्थोत्याह तदिति तेम तुल्यमिति पाणिनिसूत्वम् । तेन विहितस्य वते: स्थिती उपादाने पि. तहत्तुल्यादिपदीपादानवदार्थोत्यर्थः। प्रत्ययेन सह समासाभावात् श्रोत्या: समासगामित्व दर्शयति वेनेति इदं पाणिनितूवं पूर्वपदति पसमासकाने य उदात्तादिम्बर: स समासकालऽपि ताहशस्वरत्वनेत्यर्थः । क्रमणेति श्रोत्यार्यो- क्गिदिवबगामित्वक्रमेणेत्यर्थः । खप्रेऽपौति। खपी निद्रा निद्रितापि जयश्रीस्वामालिञ्चति षष्ठीत्यर्थः । चक्र- बतौ तु खपी निद्रादशायां विषयानुभव: स च राध एव स्वादशायामपि राका खविजयथियं पश्यतीत्यर्थ इत्याच वन লিঙ্কগুৰি বাঙময়মন।

·दशमः उल्लासः। ३५५ चकितहरिणलोललोचनाया: क्रुधि तरुणारुणतारहारकान्ति । सरमिजमिदमाननञ्च तस्याः सममिति चेतमि मम्मदं विधत्ते ॥ [वा. आ.] अत्यायतैर्नियमकारिभिरुद्धतानाम्, दिव्यैः प्रभाभिरनपायमयैरुपायैः । शौरि जरिव चतुर्भिरदः मदा यो लक्ष्मीविलासभव भुवनं बभार म० श्री.] तावता गज उत्कषनाभात। स्वाधीनेनि बाधीनतेन पत्युरयवामित्व दशितम् । तन सा अथा निद्रितापि कान्तन मन्तीत्यर्थः प्रभावः पौरुषं तस्य प्रभवं जमकं राजानं कान्तन्तु प्रकृष्टभ्यानुरागम्य प्रभवम् । अत्र सथा शब्दं न मह ममामाभावा- डाक्यगा योती उपमेयादिचाया पानानात पूना विजयधीम्याधौनपतिकयो- रुपमयीपमानयीरमीचनं माधय राजकानयीरुपयोपमानयो: प्रभावप्रभवत्वम् । वाक्यगामार्थी घूणीमाह। चर्चाकति। कधि क्रीध तथा आननम् इदं हस्तम्यर कसरसिजन मममिति अर्थात् मम चेमि ममद बिंधने मुखपद्माई बीपि विशेषणमाह तरुयोति तरुणस्यामपस्य मीमारथेगिव तारा उज्ज्वलाहारिणी कान्तिस्य मुखं ताहणं सरसिजन्तु तरणमर्येण तादृशकान्तिकम् अत्र समशब्दाडाक्यगा भार्थी पूर्णा। समासे वाक्यगां श्रौती पूर्ण माह । प्रत्यायतैरिति । यो राजा चतुर्भि: सामदानविधिभेदर.पैरूपायरदी भवन सदा यभार पालयामास । शारिविषाश्चतुर्भि (रिव उपायभजयोर्विशेषणान्याह प्रत्यायद्वित्यादि उपायानां सततानुष्ठानमेवायतत्व भुजानामाजानुलम्बितत्वम् खडसानामुहलानां जनानाम् असुराणाञ्च नियमः शान्तिः उपायानामनुष्ठानप्रकर्ष एव प्रभा भुजानान्तु कातिस्लाभिदिव्यमत्कष्ट , चित्र; प्रभाभिरिति क्वचित्पाठः पनपायी विनाभावः। तन्मयैस्तविशिष्टः लचीः सम्पत् करस्था लची: च सया विखासतवा विलासच बस्य भवनैरुत्पादकैः । पव इवेन नित्यसमासान् समा- सगा श्रौती पूर्वा। समासगामार्थों पूर्णमाइ।

·স্বাসায় अवितथमनोरथपथप्रथनेषु प्रगुणगरिमगौतथीः। सुरतरूमशः स भवान् 'अभिलपणीयः क्षितोखरी न कस्य ॥ [स० प्रा०] गाम्भीर्य गरिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुजङ्गवत् । [त. श्री.] दुरालोकः स समरे निदाघाम्बररवत [त० प्रा०] खाधीनपतिका कान्त भजमाना यथा लोकोत्तरचमत्का- रभूः, तथा, जयश्रीस्व दासवनेनेत्यादिना प्रतीयमानन विना यद्यपि नो विना, वैचत्राञ्चालङ्कारः, तथापि न ध्वनिगु- पीभूतव्ययव्यवहारः, न खलु व्यङ्ग्यसंस्पर्श परामर्शदव चार- साप्रतीतिः, अपि तु वाच्यवेचित्रापतिमासादेव। रसादिस्तु ध्ययोऽर्थोऽलङ्कारागारञ्च सर्वनाव्यभिचारीत्यगायत्वैव मद- लङ्कारा उदाहता: । तहितखेन तु उदानियमाणा विरस- तामावहन्तीति पूर्वापरविरुद्धाभिधानीमांत न चोदनीयम् ॥ पवितति । स प्रसिद्धः चिती शुरी भवान् वास्यार्थिनी न पभिलषणीय कौरभः पवितथस्य मनीरथश्य यय विषय प्रधने तजनानेषु सत्स प्रकटन गुण-गरिमार्थिभिरेव गौतीः सुरसरः कल्पतरुत्समतवाप्य ताविशेषण- कत्वात् । धव समासम्बसदृशपदात् समासगा पाएँ पूर्णा सद्धिते पौतीमार्थी पूर्णमाह। गाम्भीर्येति । गङ्गाया भुजङ्गस्य कामकस्य समुद्रस्यैव सत्य यस्य गाम्भीर्य- मरिमा स राजा समरे दुरालीको निदाचौथेन अम्बररबन सूर्येण तुल्यः। पत्र पूर्वाइँ पध्यन्तादिवार्थे वतिवति सद्धिते श्रौती गाझीयारिमा साधारसधर्म इति पूर्ण परातु तुलार्थे वतिवति सहित भार्थी पूर्णा। सालझारस्थ चिवस्वामित्र- बचणे चाव्यङ्गलस्थीतवादब व्यवसवेन कथनिदं चित्रमित्याबरते। साधीनेति प्रतीयमानेति । ताशव्यञ्च न विनेत्यर्थः । न हि मोवजाति- गामिवन्य को वैचित्राविशेषानुमव इति सावः । वैचिवाचावकार इति तथा ·दशमः उन्नासः। तहत् धर्मस्य लोपे स्यात्, न श्रीतो तद्धिते पुनः । धर्मः साधारण: तहिते कल्पवादों चार्येव । तेन पञ्च। उदाहरणम्, धन्यस्यानन्यमामाम्यसौजन्योत्कर्षशालिन: करणीयं बचथे तः ! सव्य तस्यामृतं यथा । [वा. श्री.] - -..--- । नाशचिवारुपालङ्कारध्वनिरेवायमिन्याशार्थः समाधते तथापौति। न वाहता उनुभयते तेनैव व्यवहार इत्यहावाधीपमालङ्कारवशादेव चारुताप्रतीत्या तादृशः व्यवहार इत्यर्थः। नन्द एङ्गारानुभवादपि चारुता प्रतीयत इत्यादिरसध्वनिरंव किमयं न स्यादित्यत पाह रसादौति तदपेक्षयाऽप्यन वाच्चीपमेयैव चारुताधिक्य- प्रतीतिरिति भावः। इत्यगणयित्व वैति व्यङ्ग्यमत्वममणयित्व वेत्यर्थः। व्यासत्त्व: मात्र न ध्वनिवप्रयोग के किन्तु चामता प्रयोजकपुरम्फूतिकडत्वमेव सत्प्रयीनक- मिति भावः । तदलङ्काराः काव्यालङ्काराः पूर्वापरेति पूर्वमव्यवमित्यु क्रमिदानौं स व्यहमदातमित्येवं विरुहाभिधाम नाशक नौयमित्यर्थः । स्फुटव्य राहित्य- खेव सत्र व्याख्यातस्वादिति भावः । रत्यं षड् विधी पूर्णाबा जनविंशतिविधा लुप्ता वक्तुमादी पञ्चविधां धर्मलुप्तामाई। सहदिति। श्रोस्यार्थी: पूर्ण योर्वाकादिचयगामित्ववदित्यर्थः । एवञ्च तत् षड्विधत्वप्रसनावाहन श्रौतीति न तु पुनस विते श्रौतीत्यर्थः। धर्मनायो धर्मि- निष्ठसम्बन्धबोधिकायाः षष्ठयाः सप्तम्या वाऽभावन नती विहित इवार्थे पति नं सम्भवति इत्यतसद्धितान्तरे कल्पप्प्रत्ययादौ न श्रौतौस्याह तद्धिते कल्पवादाविति पाणिनिमत प्रकारानुबन्ध: कल्पपप्रत्ययः पादिना तुलार्थकवतेरपि परिग्रहः । वय वारा धर्मलुप्ता श्रीतीमाह। धन्यख ति। चेतः ! पमतमिव सस्य वच: बरगीयं सत्यमवश्य तस्य कौशस्य धन्यस्य अनन्यसाधारण यत्नौजन्यं तदुत्कर्ष खिनः । अम मधुरत्व धों लुनः कारखीयन्तु बमते वाधान साधारणं यथाशब्द न सह समासामाशाहाकाना पोती। बाकागा धर्मलुकामार्थी माछ। -- ·काव्यप्रकाश पावाष्टकरवालोऽसौ सम्पराये परिभमन् । प्रत्यर्थिसेनया दृष्टः कृतान्तन समः प्रभुः ॥ [वा० प्रा०] करवाल वाचारः [स. श्री.] तस्य वागमतोपमा। [स.पा.] विषकल्प मनो वेसि, [प्र.पा.] यदि जीवसि तत्सखे!॥ उपमानानुपादाने वाक्यगाऽथ समासगा ॥२॥ [२]. समलकरणपरिवौसामसिरिविवरणं ण सरसकम्बया । दौसा मह वा णितमा सरिसं अंसंसमेत्तण। । चामटेति। सम्पराये युद्दे पर नारकत्वधर्मों लुप्त: दृष्टत्वमतीन्द्रिये बताने धाव साधारणम् पसमासे समपदादा कागा पाौँ। समासे तीमाचौँ तरिते बार्मिकवैध धर्ममतामा। करवाल वति। है सखे ! यदि जीवसि तत्तदा दर्द मि तकिमिन्यात परवाल वति प्रवेधेन नित्यसमासगा श्रौती छेदकत्व धर्मों लुप्तः बागमति पर समासमा पार्यों मधुरत्व धर्मो लतः विषयमिति पद तरित पार्थी तापक धर्मों लतः एव विषवदिति करणासायंकवतापि बोध्यम् । इति धर्मसुमाः पष। विविधामुपमानलतामाह । उपमानति। वाशशब्देनीपमानीपादाने तदुत्तरवर्तिमा वादिना उप- मामता प्रत्याययितु पकाते ताशशब्देनोपमानानुपादाने रपर्थः । तेन बम- मापदेनीपादानेऽप्यनुपादानमेव तदुतरमिवारसम्भवात् । सपीति। सकलकरणपरिविधामग्री वितरण सरसकाव्यस। इथवा निशा महशमंशांशमा खेति ॥ संखतम् । सालबरपरिविवामी: सर्वेन्द्रियमीतता तहितर तापवमर. मातापि सरसकाव्यस्य सदन इयते मापवा निम्वरः।

·दशमः उसासः। ३५ कन्बोत्या कब्बसममिति सरिसमित्यत्र च गुणमिति पाठे एव समासगा। वादेलोपे समासे सा कर्माधारक्यचि क्यति । कर्मकीमुलि वाशब्द उपमाद्योतक इति वादेरुपमाप्रतिपादकस्य सोपे षट्, समासेन कर्मणोऽधिकरणाचोत्पन्नेन काचा, कर्तुः क्या कर्मकर्करुपपदयोणंमुला च भवेत्। उदाहरणम्, तत: कुमुदनाथन कामिनोगण्डपाण्ड़ना। नत्रानन्देन चन्द्रण माहेन्द्रो दिगलखता ॥ [हयो: स.] पदं तुनगुणपरं नापि किश्चिन्यूनगशीपमेयपरं तदधिय गुणोपमानदर्शनासबा- बनानिवत्या सरसकाव्यप्रशंसानुपपत्तेः किपमानपरमेव तथा प समासकार स्वीपमान न दृश्यते इत्यर्थलाभेन सरसकाव्यमनुपमेयमेव भवति तथा च सदर- पदेनीपमानीपादानेऽपि नीनारूपेण तदुपादानं तदुतरमिवाधसम्मवात् । न वमब सहयवदस्तीपमानपरत्वे सादस्वार्थकपदाभावादिलुप्तत्वप्रविरिति उपमानत्वस्यैव सादृश्यप्रतियोगित्वरूपत्वेन तदर्थक सहयपदस्य व सत्त्वात् नवं साखप्रतियोगितारूपीपमाऽभिवखोपमानवस्य सहयपदादेव लाम उपमाया: श्रोत खादिति पाथम् । उपमानस्य विशेषभूताया एक प्रतियोगिताया अपमान- बामहापदिन प्रतिपादने तु पदार्थवाव दकविधया उपमानविशेषणवादेव सहर पदख उपमाने लाचषिकत्वेन बीतत्वाभावाच भव सकलेत्यादिकमुभयधर्मः सह- पदेन सह समासखाभावाहाकामा चार्थों काव्योत्यव समपदप्रचेपे सध्यपदपौनक परिहरति सरिसमित्यति। रथुपमानलुप्त है। परविधामिवादिलुनामा। वादेरिति। षट्कं व्याकुरते समासति । पाणिनिमते काठ काटने कलाप- मत विनायो। कर्मकर्षोरिति वर्मपि करि वा उपपद व्यर्थः पाणिनिमी मुल् कलापमते भम् । ततः समदति। पब ममेव पाचनवि.समासेति ·काव्यप्रकाशे तथा, असितभुजगभीषणासिनो रुहरुहिकाहिचित्तधूर्षभावः । पुलकिततनुरुल्कपोलकान्तिः प्रतिभटविक्रमदर्शनेऽयमासीत् ॥ [बहना स.] पौर सुतीयति जनं, समरान्तरेऽसौ [क० क्यच् ] अन्तःपुरोयति विचित्रचरित्रचञ्चुः । [अ० क्यच् ] नारीयते समरसौम्नि कृपाणपाणेः [क्य] पालोक्य तस्य चरितानि सपत्नसेना॥ मृधे निदाघघमांशुदर्श पश्यन्ति तं परे। [कर्म णमुल् ] स पुन: पार्थसञ्चारं सञ्चरत्यवनीपतिः ॥ कर्ट • णमुल्] एतद्- हिलोप क्विपसमासगा |॥ ३॥ [२] असितव्यादिरासौदित्यर्थः । कहरूहिका उत्साहपरम्परा क्या माहिती जनितशिलघुगभावी यस्येति विग्रहः उगता कपोले कान्तिरांकीतिमा यस सामः पवासितभुजग उपमानं भीषणव धर्मः पसिपवमुपमयं विभिः समासे वादिलीपः। क्यज्ये क्याङि चैकमदाहरणमा । पौरमिति। सौ राजा पोरं जनं सुतमिवाच रति. समरान्तरेऽन्तःपुर व पाचरति निर्भयत्वात् पानयोः कर्माधाराभ्यां क्यचू तथा समरसौनि कृपाणपातख 'चरितान्यालोक्य सपत्रमेना नारीयले नारीवाचरति भौरुत्वात् पच कर्तुः काङ प्राचार क्या । क्यर्थ: साधर्म्यम् स्वादिस्तु लुप्तः न तु एवार्थविशिष्ट एवाचार- क्यच् क्या डर्थ. सदर्थेऽननुशासनात्। बमुल्यमेवैवोदाहरति । मधे ति। पर शबषः तं मधे युद्धे निदाघधर्माशकर्मकदर्शनेनेव पश्यन्ति अब कस्युपपद पमुल् स पुनरवनीपतिः पार्थसञ्चारमर्जुनकर्ट कसधारणेव मो सबरति पत्र कर्तर्युपपद पमुस्। इति वादिलुप्माः षट् । एकमेकलुमास्त्रयोदन । पञ्चविधा दिलुमा विवक्षुरादौ धर्मेवादिसुमा विविधा ·दशमः उसासः। ३११ एतयोर्धर्मवाद्योः। उदाहरणम्, सविता विधवति, विवरपि सवितरति, तथा दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिनानि च सुखदुःखवशीकते मनसि॥ परिपन्थिमनोराज्यशतेरपि दुराक्रमः । सम्परायप्रवृत्तोऽसौ राजले राजकुञ्जर: । धर्मापमानयोलीये वृत्ती वाक्ये च दृश्यते । [किपी [स] [२] मा एलरिलोपेति। मध्याकमुषमानं विहायाव तापयवसात पूर्वापरीकायो में वादारवैतत्पदेन परामर्शतसाचष्टे धर्मवाद्योरिवि नुप्ता या पाय: हिप्परिभाषा क्रिप्गा समासगा चेत्यर्थः । सबितेति । अव मुखदुवति इन तयोः साहिखे किन्तु सापयवानयो बंशीकरणकक्रियाम्बयरूपसाहित्य एव तथा च मुखेन दुःखेन बोलते मनमी- खेवार्थ: तब मुखवौकी ममसि सवितेति दिनन्तीति च विधवति विरिया परति दिनन्ति दिनामीव पाचरनौति सतीपात् प्रकाशमयत्वं मीपखम्बमानस्वात् दुःखवशीलते मनसि तु विपरपौसि यामिनयनोति च सवितरति मविते वापरति तापकत्वात् यामिनयन्ति यामिन्ध वाचरनि तमीमयत्वं नोपलभ्यमानत्वात् पवा- चाररूपधर्मवाचकास्साये रिवादेव लोपः । समासगामा। परिपन्योति। मनीराज्य ममीरयस सम्परायं युद्धम् । विति समास वादे बलवत्वधर्मस्य च लोपः। न चाव राजा एक कुवर विपक- मेव नीपमवेनि बाथम्। उपमाभिप्रायेणैवोदाइतत्वात अशाधक बरिहाय राजा चन्द्रमा रत्युदाहायं चन्द्रऽपि परिपन्योत्यादरम्बयंगोभयधमलामावात् । अव हिnिt डिलुमामा। धर्मोपमानयोरिति । हची समासे एपमानतोपर पूर्ववमशादिपदेगीपमानी पादान योध्यः । स खन्नेति ·२६२ काव्यप्रकाश टुण्डुसन्तो मरिहिसि कण्ठअकलिभाई के प्राइवणाई। मालइकुसुममरिच्छ भमर ! भमन्तो ए पाबिहिसि ॥ कुसुमेण सममिति पाठे वाक्यगा। क्वचि वाद्युपमेयासे, [२]] पासे निरास। परातिविक्रमालोकविकाखरविलोचनः । कपालोदग्रदोर्दण्डः स सहस्रायुधीयति ॥ भवात्मा उपमेयः । त्रिलोपे च समासगा ॥ ४ ॥ [१] बयाणाम् इवादिधर्मापमानानाम्। उदाहरणम्, तरुणिमनि कतावलोकना ललितविलास विलब्धविग्रहा। स्मरशरविमराचितान्तरा मृगनयना हरति मुनर्मनः ॥ टुण्ड नायमानी मरिष्यसि कण्टक कलितानि केतकौवनानि । मालतीकुसमसश धमर । भमपि न प्रासासि ॥ इति । कैसकौवमानि प्राप्येति शेषः । टुण्ट नित्यव्यकशब्दानुकरणम्। पवापि. माललोकसमत पाधिक्यलाभाय सहशपदमुपमानपरमेव सथाव चोपमामानु- पादानमिवायलीपन पूर्ववर्दव बोध्यः सौरभच धर्मों लुप्तः। एकविधामन्यां हिलुप्ताभाह क्यचीति। परातौति । स राजा परातीत्यादिना कपारीत्यादिना च विशिष्टः सन् सहस्रायुधौचमि सहस्रायुधमिवात्मानं मन्यत इत्यर्थः । नदाद प्रवामा उपमेय पति स च लुम इत्युपमेयस्व वादेश लोपः। इति रिलुप्ताः पञ्च । विलुमामेक- विधामाहा विलाप चदि। तरुणिमनोति मगमयमा सुनेरपि मनीरति जयते वीरशै तरुणिमनि तारुख सति कृतावलीकना पयांत यनि ललितविकासन विशेषेष प्रामशरीरा बारशरख बिसरख पातेनाचितमनस्का पत्र मगनयन मिव नयन यखा ·दगमः उसासः । .. प्रत्र सप्तम्यपमानेत्यादिना यदा समासलोपो भवतः, सदोदाहरणम्। क्रूरस्थ आचारस्यायःशूलतयाऽध्यवसायात्, पयःशूलेना- विच्छतोत्यायःशूलिकः इत्यतिशयोक्तिः न तु क्रूराचारोपमेय- सेक्षणाधर्मेवादीनां लोपे विसोपेयमुपमा । एवमेकोनविंशतिनुप्ता: पूर्णाभिः सह पञ्चविंशतिः । 'प्रनयेनेव राज्य श्री दैन्यनव मनखिता। मम्लो साथं विषादन. निनोद हिमाम्भसा ।। इत्यभित्रे साधारण धर्म, ज्योत्स्र व नयदानन्दः सुरव मदकारणम् । प्रभुतेव समावष्टसर्वलोका निम्बिनी॥ इति भित्रे च तस्मिन्, एकस्यैव बहपमानोपादान मालोपमा यथोत्तरमुपमेयस्योपमानत्वे, पूर्ववदभिवभिवधर्मत्वे प्रव इति समामे सप्तम्य पमामलोपः । पूर्वपदप्रति वरत्वो ति पाणिनिमवण उप- मानौतनयमपदलीप एवं देय चानवादिधर्मस्येवादेर्लोप इति चिलता। च कलापमते मगपदव सनयने लाचणिकं न तु विसीप इत्यती मवर्मदं सूचयवार यति बनाते व्यर्थः । पा मगमय मेत्यब विलीपाभावपक्षेपायःक्षिक प्रत्यक्ष दिलीप कैंपिछड़सव चातिशयोतिरेवाखखारी नीपमत्याह । क रखेति। प्रयः गलनेति कराचारपेचायः शूल नेत्यर्थः । पतिश्योकि- रिति उपमानेनायःशुलिन कराचारसायकसानरूपा पव विलोपोपमा निरस्थति नविति एबमे कोनेति एकलुप्मास्त्रयोदश हिलमाः पञ्च विलुप्ता पैलेति (१९) मवे मालीपारसमीपमयोविंशेधानुक बौम का विविधा मालीपना रस- मीपमाचार। पनवेति। पब मा उपमेया इस्य भित्र इति सामिस्पैकधर्मस्व सर्वोप- मानसाधारणत्वात्। ज्योतवं वेति। नयमानन्दतनिका ससारीपा लवमा पत्र प्रत्यपमान ·२५४ काव्यप्रकाये पनवरतवनकवितरण- जललवतकरतरङ्गितार्थिततेः । भसितिरिव मति मतिरिव चेष्टा चेष्टे व कीर्तिरतिविमला। [अभि.प.] मतिरिव मूर्ति मधुरा, मूर्तिरिव सभा प्रभावचिता। सस्य सभेव जयत्रीः शक्या जेतुं नृपस्य न परेषाम्। [भि.ध.) इत्यादिका 'रसमोपमा च" न लक्षिता, एवंविधवैचिवा- सहससम्भवात्, उतभेदानतिक्रमाच्च । उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे। अनन्वयः, उपमानान्तरसम्बन्धाभावोऽनम्बयः। उदाहरणम्, नयमानन्दलादयी विभिना धर्मा ति माखा तुम बघितेय वयः। रसनीपमा. मा यथीनरमिति पूर्वोपमायां यदपमेवम् उत्तरोपमाया तस्यीपमान इत्यर्थः । जनवरतेति। तस मणितिरिव मतिरतिविमलेत्येवमुत्तरोत्तरमन्बयः । कोरस पनवरतं कनकवितरचा श्वाना खाना बन करीन तरमिताकारमा चर्षिततयो यख तारख । पानिधिमणत्व प्रत्युपमानमभित्री धर्मः । मनिरपेति। प्रभावश पिता प्रभवाऽवचितेति बोध्यम् । जयश्रीतु परषा न शक्या एव । मखचितेति विशेष्ये गलचितेवर्षः। पिसाप . समासमेत्ववानुनमालीपमासमयपरेल चकारे तु सचितवेति भावः । पतएवा भाला तु पूर्ववदिति भावीपमा तुखतया भाखापर्क सूत्र व सच्यते पबचा मालीपमावा इत्तिकद्दर्शितत्व न तत्तुल्यतया सूचकता कथनासभवान् वा- भेदेति पूर्वोपमायामेवातर्भावात् । पनम्बयालजारमाह। उपमानेति। एकवासने प्रत्यनेम दर्धितरसनोपमाया दयिष्यमाचीपमानोप- मयमोष यानिमन नाकाडयगामित्वात्तदहयख उपमानान्तरति पखवारशामा- নননননি শবৰষণিনি বাঘা হাবি पीध्यम् ।

·दशमः उमासः। २६५ म केवलं भाति नितान्तकान्ति नितम्बिनी सेव नितम्बिनीव । यावदिलासायुधलास्यवासा तहिलासा इव तसिलासाः । विपास उपमेयोपमा तयोः ॥ ५ ॥ तयोरुपमानोपमेययोः, परिहत्तिः अर्थात् वाफ्यहये, इन- रोपमानव्यवच्छेदपरा उपमेयेनोपमा इति उपमेयोपमा । उदाहरणम्, कमलेव मतिर्मतिरिव कमला, तमुरिव विभा, विभेव तनः । धरणीव तितिरिव धरणी सततं विभाति वत यस्य । सम्भावनमधोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् । ममेन उपमानेन। उदाहरणम्, न केवलमिति। मिलान्तकान्ति निगम्बिनी नवन मे निम्बिनौय भाभि पितु अनुभसाप्ताहिलामा प्रतिष्ठिम्मासा वेत्यर्थः । विलामा: कोदशा: बिला.. सायुधस कामस्य लासाना बोलानां वासा पापया अपि वित्यर्थ यायदिति। २५ भेदमदारीप दवावाभेदे मेदारीपस्तन स्वार्थ उपपद्यते। उपमेयीपमानटार- माइ। विषयांम ति। परिसिरिनि पूर्ववायीपातीपमानत्योपमयायी: परबाको बपरीत्यमित्यर्थः। वाक्यात विमा सदमम्मवादा पांदिव। कमबति विभातीति सर्यवान्वयः । स एव च सव साधारयो धर्म: प्रेक्षालद्वारमाह सम्भावनमिति । सवाहाच उत्कटकीटिकः संशय: सभाधनं प्ररूतस्योपर्मयस्य समानापमानन प्रहतशत विविध प्रकृतस्य कारणं काय प्रस- मेव च पबच प्रकसकारणममन प्रकतकारणम्य प्रकमकायममम त प्रतकार्यस्य प्रहानसमग मरुतस्य च सम्भावनमित्यर्थः । तव प्रकतकारमासमेन प्रातकारगान सम्भावनमाह उन्म पमिति । जातिधेरी ममत्वज्ञानीयस्व गौत्यर्थः । स्वभावे वन- बार्थः तस्येन्दोः सौन्दयंदाऽनया मायिकया चक्रकान्या प्रसभं बलात् क्षति मौत इति षांति मन्ये इत्यर्थः । भव पादयोः पद्मनना पत प्रत तत्कारमच पादयोः पातुख्यमोभाजनकः पुषिः तत्समन इस मन्य सम्भावन पद्मना:

·काव्यप्रकाश उकोष यो मम न सहते जातिवैरी मिशायाम एन्दोरिन्दीवरदलशा तस्य सौन्दर्यदर्पः । नीत:शान्ति प्रसभमनया कत्रकान्वेति वर्षात लग्नां मन्ये ललिततनु ! ते पादयोः पालनीम् । लिम्पतीव तमोऽङ्गानि, वर्षतौवाचन नभः । इत्यादी व्याप- नादिलेपनादिरूपतया सम्भावितम् । स सन्द हस्तु भेदोती तदनुक्तौ च संशयः ॥ ६ ॥ भेदोलौ यथा, : ? प्रय मार्तण्डः किं ? म खलु तुरगैः सप्तभिरित:, कशानुः किं ? सर्वाः प्रसरति दिशो नैष नियतम् । कृतान्तः किं ? साक्षान्महिषवहनोऽसाविति चिरम् समालोक्याजो त्वां विदधति विकल्पान् प्रतिमटा: । पादपतनकारित्व न समता। प्रकृतसमेन प्रकृतसम्माच ममाह लिम्पतीदेति पक्ष नमसोऽङ्गव्यापनं प्रकृतं तत्ममेमः लपेन सम्मावितम् पाच्छादकत्व' लेपव्यापनयो: साम्य हितौये तु तमसीधासम्बन्धः प्रकृतसममेनाञ्जनवर्षोन सम्भावित: भूतलम्म नौलत्वदर्शकत्व हयो: साम्यम् । कार्योत्प्रेक्षायान्तु निष्टलचुमि में धैः सवितु: तख चोभयोः। वर्षिणवी दिगाभोगाः प्रतापमेव रीचिता ॥ सत्य दाहरणम् । पत्र हि मदिंगाभीगरोचनस्य कायं जगदीज्वल्य तत्समेन प्रतापन सम्भावितं रोचनान्यत्वे न.धर्मेण सम्मता। सम्बन्धेिऽसंशयालडारावाइस सन्देश तिःभहोता: विति संशयानन्तरं सद्याककधर्मोनावित्यर्थः । प्रयमिसि । त्वामानी समालोक्य प्रतिभटाः चुवीराषिरमिति: विकलान्, विदधति विकल्पानाह. पयलिमिति.स खलिति । व्यावर्तकधर्म: रती गतः युको वा. अमावरिति सर्वा इत्यादिसधावतंकी धर्म: एष शानुः ? सा दिशीः न. प्रसरति. वायुभिभुदिमावप्रसारित्वात्: ज्यन्तु सदिकप्रसारी न. सं इत्यर्थः । बनान्त:. विमिति, पब महिषपाहम बावर्तकम्। . पण न्यायकोच्या संशयित:

·दशमः उल्लासः। मेंदोलावित्यनेन न केवलमयं निषयगर्भो, यावविषया- तोऽपि सन्देहः खोकतः । यथा, इन्दुः किं १ क कला ? सरसिजमेतत् किमम्बु, कुत्र गतम् ।। ललितसविलासवचनैर्मुखमिति हरिणाक्षि ! निश्चित परत: । किन्तु निषयगर्भ व नाव निधयः प्रतीयमान इति उपे- क्षिती भट्टोटेन। तदनुक्तौ यथा, अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूश्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः ? शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो ? मामो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यामजड़: कथं नु विषयव्याहत्तकौतूहलो निर्मातु प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुरायो मुनिः ? ॥ तपकमभेदा य उपमानोपमेययोः । अतिसाम्यात् अनपहतभेदयोः अभेदः । निषयी व्यय: स चावाच्यत्वादस्पष्टत्वं न गतीभूतस्तथा च सगर्भोऽयमिव वाय. निययान्तीऽप्ययमलार: खोकत इत्यादीकावितीनिमिययान्ती वाच्चभियान्न इत्यर्थः - इन्दुः किमिति । नव निश्चितमित्यनेनीको नियय इति शेषः। सदि प्रामाणिकन भहोटेन कथमुपखित इत्यवाह। किन्विति। म प्रतीयमानी न व्याः तथा त्वत्र व वैचिवद्यानुभव इति तेषा भावः । भेदकधर्मानुकौ तु संशयालकारमाह तदनुक्काबिलि । पस्या इति। भीः अस्याः सृजनविधी व ईतक्यामि किं चन्द्रः प्रजापति. बष्टा पभूत् यतः कान्तिप्रदः कान्निमवादेव तत्पदव सम्भाव्येदमुन सारैकरम इति मदनपुपाकरमासयो योरपि विशेषणं मदनश्चैत्रमासी वा कि मष्टोत्यर्थः । मनु विधिरेव कथं नास्याः सष्टेत्यवाह वेदेति निर्मननशीली यत: पुरायो नौगों कतु स मास इत्यर्थः। पत्र विष निर्माहत्वब्याडतिरपि संशयिमत्यती व्याव- धर्मस्वानियात् संशयानुहनिरिबती नस सन्दः। रूपकालमारमा। नपकमिति।. उपमानाभित्रवेनीपमेयखाहार्यमियय इत्यर्थः ।

·काव्यप्रकाश समस्तवस्तुविषयम्, श्रीता आरोपिता यदा ॥७॥ पारोपविषया इव प्रारोप्यमाणा यदा शब्दोपात्ताः तदा समस्तानि वस्तूनि विषयोऽस्येति समस्तवस्तुविषयम्। पारो- पिता इति बहुवचनमविवक्षितम्। यथा, ज्योत्नाभरमच्छुरणधवला बिधती तारकास्थी- न्यन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिकीयम्। हौपादहीपं भ्रमति दधती चन्द्रमुद्राकपाले न्यस्त सिद्धाञ्चनपरिमलं लाञ्छनस्य छलेन । पत्र पादत्रये अन्तर्धानव्यसनरसिकत्वमारोपितधर्म एवेति रूपकपरिग्रहे साधकमस्तीति तसङ्कराशङ्का न कार्या। आपकीभयनिर्देश सति समस्तवन्तुविषयनाम भवैदित्यार समस्त ति श्रोता: पदी पाताः । भारोपिता रम्य पारीपादादिति च नारीपवन्तावारीप्यमाणारोपविषयी हावपि तनीको बहवचनन्तु विवक्षितमित्याह पारीपविषया इवत्यादि। ज्योत चतिवं राविरेक कापालिकी कपाललधारिणो योगिमो पतधानन्यसनरसिका समो हीपात् होपं धर्मात पन्तमानमरग्यच सदये व्यसन व्यापारः मम्मानग्रीमाह दधतीति चन्द्राम के मुद्राकपाले भिक्षापाचे लाकमन्य छलन व्यन सिहासमय परि. मन हीदं दधती सिाचनमशाल कारकमञ्जनं तस्याः कापालिकवोपयुक्रविर्णपष. हयमाह। ज्योति विक्षतोतिष ज्योतनाम कमायालेन धबता तारकायोनि दघनौति च कापालिका भवास्थिधारणात् नम राव: कापालिको वा बनवा भोवतारका अस्थीनोव चन्द्री मुद्रा पपादमिवेति च पुरुषव्याघ्रादिसमासेनापमा- सकार एवार्य नपकमित्यवाद। पति। पारोपिताया: कापालिका एवान्तधांनबसनरसिकाव धर्मों मत्ववेतनयोः कापालिक्युपमितयो रारिति रितीयपादे कपकसिती तरसात् प्रथमवतीयपादयोरपि रूपकसिपिरित्यर्थः। पिताया, कापावियां भवाल्व ·दशमः उसासः। श्रौता पार्थाश्च ते यस्मिन्नेकदेशविवर्ति तत् । केचिदारोप्यमाणा शन्दोपासाः, केचिदर्थशामर्यादयसेयाः प्रत्येकदेशविवर्तनात् एकदेशविवति । यथा, जा रणंत उरए करे कुणता मण्डलग्गल । रससंमुही वि सहसा परंमुही होइ रिडसेणा । प्रत रणस्यान्तःपुरत्वमारोग्यमाणं शब्दोपात्तं, मण्डलाय- लताया नायिकात्व, रिपुसेनायाश्च प्रतिनायिकाखम् पचे- सामर्थात् अवमीयते इत्येकदेशे विशेषेण वर्तनात् एकदेश- विवर्ति। साङ्गमेतत्, उक्तहिमेदं सावयवम् ॥ ज्योत्साया पस्थितुल्यतारका कपाल ख मुद्रातुन्ध चन्दस्य च बाधात् । एक्देश विवरिपकमाह। होता इति। पादिभावापनेपने शेषु रूपकेषु कचिदप्यमाणाः भब्दोपाला: कचिदप्यमाणा पर्यवसालभ्या इत्यर्थः पब चाङ्गाङ्गिभावापमानकापकाभिप्राय केचिदिति । इत्तो बहुवचनं यदि व कमेव पकं तवापि तु अन्यायान् कृप्यमामाया धंदे इदं बोध्य यथा गुणसिव रित्सव दप्यमाणं गुणस्य जलनमार्यम् । बर्षकि यस्य रणान्त:पुर करे कुवंती मण्डतायतताम् । रससम्म ख्यपि सहमा पराङ्मुखी भवति रिपुसेना । गस्य रणान्तापुरे करे कुवती मण्डलायलताया नायिकाया पन्नापुरे करगहना दिपुसेनायाः परमाधिकायाः महाररससभ या अपि स्वमया पराड्मम्वत्वम् । एकदर पहाडिकपकायाः परप्यरूपकयोकदयो बाध्यः । सन गमि. बित्यस्यैकदेशोऽपि पीध्यः। विवर्तन शाश्त्वम् सजिभेदामति ममतवनविषय मेकदेशविवनि च रत्यक हिमेद मुनीदाहरणहये माझमक्यवविशिटमित्यर्थः । पत्र पी धर्मः श्रीकाये कुपितकापालिसमापुरथी भादिनायिकाप्रतिनायिका- रूपकरपयवस्वात् उदाहरणान्तरे त्वना निरबपि भारती याह।

·काव्यप्रकाश निरन्तु शुद्धम्, यथा, कुरङ्गोवाङ्गानि स्तिमिसयति गौतमिषु यत्. सखीं कान्तोदन्तं श्रुतमपि पुनः प्रश्शयति यत् । अनिद्रं यच्चान्तः खपिति, तदहो वेद्याभिनवाम् प्रवृत्तोऽस्याः सेतहदि मनसिज: प्रेमलतिकाम् ॥ माला तु पूर्ववत् ॥८॥ मालोपमायामिवैकस्मिन् बहव आरोपिताः । यथा, सौन्दर्यस्य तरङ्गिणो, तरुणिमोकर्षस्य हर्षोगमः, कान्तः कार्मणकर्म, नमरहसामुल्लासनावासभूः । विद्या वक्रगिरां, विधेरनवधिप्रावीण्यसाक्षाक्रिया, वाणा: पञ्चशिलीमुखस्य, ललनाचूड़ामणि: सा प्रिया ॥ निरङ्गन्विति। निरजन्विदं हयं पुद्धमित्यर्थः। मत्व तदायभित्र तीयह गुहमित्यर्थः। तव शुई समलवस्तुविषयमुदाहरति । करोति। पही विस्मये तत्तस्यात् अहं वेंनि जानामि चस्सा अदि मायक- विषय प्रेमरूपां लतिका मन मनसिज: प्रहत्तः यद्यस्मादियं गौवध्वनिषु अर्थानायक- विषय भङ्गामि स्तिमितयति निश्चलायति कान्तस्योदन्त वातां श्रुतमपि पुनर्यत् प्रति पनिमिति निद्रां विमाथि भावनयान्तर्निद्रातीत्यर्थः । यहा पन्तः यहाभ्यन्तरेऽभिद्र' निद्रारहितं खपिति ते प्रत्यर्थः विरहात्। पच कम्यकपके प्रति प्रति समम्तवस्तुविषयं म तु सार तदनपालवादिरूपलाभात् गजमेव एकदेश- विवर्तिनः पइस्य गुणसिन्धुरित्यादिकमेवोदाहरणम्। मावारूपकमा । माला विति। पूर्ववदिति विलापे व समास इत्याब चकारसमुचितमाली पमावदिन्यर्थः। सौन्दर्य स्पति। हम उड़ती : हिस्तिभावस्थात् सामंचकर्म मूलका कान्तिजनकत्वात् नमरहसा रहस्यनर्ममा राजदन्तादिसमासात् पूर्वनिपातः । पका गिरा जानका विद्या प्रावीण्य प्रकर्षः तस्य साचाक्रिया यस्मा तामी मा.

·दशमः उल्लास:। ! नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः । तत् परम्परितं श्लिष्टे वाचकै भेदभाजि वा॥६॥ यथा, विहन्मानसहंस ! रिकमलासङ्कोचदीप्तद्युते ! दुर्गामार्गणनीललोहित ! समित्स्वीकारवैखानर !। मत्यप्रौतिविधानदक्ष ! विजय प्रागभावभीम ! प्रभो! सामाज्यं वरवीर ! वत्सरशतं वैरिचमुच्चेः शियाः [वि०प०मा०] पत्र मानसमेव मानमम्, कमलाया: सोच एव कमला- नामसङ्कोचः, दुर्गाणां मार्गणमव दुर्गाया मार्गणं, समितां खोकार एव समिधा स्वौकानः, सत्ये प्रौतिरव सत्यामप्रीतिः, विजयः परपराभव एन विजयः अर्जुन: एधमारोपनिमित्तो हंसादेरारोपः । रूपकं नास्नि पद च सौन्दय्यस्य त्यत्र आलस्यात्वादक देशवित्ति पड सर्वमन्यत् समावस्तुविषयं एमालास्वरूपम् । परम्परितरूपकमाह । नियतेति। नियतं प्रततं प्ररूतरूपकनिर्वाष्टकं यदाकतापकं मिष्टर प्यरूपकी. भयवाचके पृथगुभयवाचक वा शब्द दृश्यते तदहिविध परम्परतरूपमित्यः। नव .शिशब्द उदाहरति । विमानसेति। प्रभी इत्यन्त स सम्बोधनम् एव वरवीरति च है नाश ! उम: सामाज्य वैरि विरिश्मणो वत्सरशतं क्रियाः कुऱ्या इत्यर्थः । क्रिया इत्याशिषि रूपं सम्बोधनगणार्थस्तु बनावेव स्पष्टः । तब दोनद्युतिः मूर्य: तब तात्पर्य- वमात् समासावरुडयोरपि विरिपदार्थयोत्यागेनैव मानससरसः कमलाना- मसङ्कीचस्य च शिष्टपदादुपस्थिती नदृपणं दुर्गाणाममार्गगमिति दुर्ग विनैव बीड त्वात् सम्यामप्रीतिरिति तबिवा दक्षेच यजे महशस्य निन्दितत्वात् विजयोऽर्जन इति विजयापरनामकत्वाचस्य तथाच परपराभवस्य प्राग्भाव: पूर्ववनिता कार- पता सेवार्जु नात् पूर्वजन्म तब भीमसेनस्तार्जुनज्येष्ठत्वात् । एवमादीति एव- माघारीप निमिनमुपायो यस प्रकति सार्दारीपस्ताम इत्यर्थः। मनसि ईसय ·काव्यप्रकाये यद्यपि शब्दार्थालक्षारोऽयमित्य तो वच्यते च, तथापि प्रसिद्धानुरोधादवोत्राः, एकदेशविवर्ति हौदमव्यरभिधीयते । भेदभाजि यथा, पालानं जयकुश्नरस्य दृषदा सेतु विपहारिधः पूर्वादिः करवालचण्डमहसो, लोशोपधानं त्रियः । सट्टामामृतसागरप्रमथमक्रीड़ाविधी मन्दरो, राजन् ! राजति वीरवैरिवनितावैधव्यदस्ते भुनः पनी०प०मा०] पत्र जयादे मित्रशब्दवाचस्य कुन्नरत्वाधारोप भुजस्व पालानत्वाद्यारोपो युज्यते । "अलौकिकमहालोकप्रकाशितजगचय !। स्तूयते देव ! महशमुक्तारत्न न के भवान् ॥ [नि०प०के०] कमलाया: सडोचे सूर्यस्य दुर्गाणाममार्गी नीललोहितस्य समितो युद्धानां खौकारे शामरस्य सत्य प्रौतिविधाने दक्षामापतेः शमिता स्वीकार वैवानरस्य परपराभवे भीमसेनम्ब भ वापसचापि तव तव तेषामुत्कटप्रसिशिवाधान सापयविषयप्रसिद्ध महाधी बीध्यः। पवीक ति पलहारमध्ये उरत्यर्थः । प्रसिद्धि दयवि एकदेशेति । एकदेश: प्रकृतसादौरूम्यमायस्तारमाशि विवक्षिपर्याप्ततात्पर्य क- मित्यर्थः । चालानमिति। हे रामन्। है वीर ! वरिवनितावैधव्यदरी भुजी राजति भु प्यानास पालाममिति पालानं बधमतमः विपदारितारकी सदा सेतुः चणमासः मूर्यास उपधानं शिरःस्थापमतूलराभिः पत्र हरूपकमेव न पर- म्परितं भित्रशब्दवाच्यस्येति कप्यापरवाचकमदभेदात् युज्यत इवि नयादी कुछ- राबारीपं विना नयादराखानसम्बन्धानुपपरित्वर्थः । विद्याविरमांचकहये माता- परम्परितइयमा अलौकिदि। बिरवीति च प्रत वापकीपायरुपकाबाममेकर्व माला- অবির বিশালৰাবাৰালৰািহী ও গন্ধয়াৰণৰ सत्तापकीपायकपकाचा केकत्वमेव उपायता च साचात्परम्परामा विवचिता तब माचादुपायनिक विष्ट पदाहरति वीकिकति। सः सत्कुलमेव सदेपाः ·दशमः उमासः। ३०१ निरवधि च निराश्रय घस्ख स्थितमनिवर्तितकौतुकप्रपञ्चम् । प्रथम इह भवान् स कूर्ममूर्ति- जयति चतुर्दशलोकलिकन्दः ॥ [ अनि०प०के० ] इति च प्रमालारुपकमपि परम्परितं द्रष्टव्यम् ॥ किसलयकरैलतानां, करकमलैः कामिनां मनो जयसि। नलिनोनां कमलमुखैः, मुखेन्दुभि घोषितां मदनः । इत्यादिरशनारूपकं न वैचित्रावदिलिन सक्षितम् ॥ है देव । तब मुक्तार वं भवान् के स्तूयते पत्र प्रक्तमुक्तारवरूपक साधकमेकं कुम्ने वारूप एवम् अलौकिक इत्यपि सम्बोधनान्तरं बलौकिकोऽन्यली कसाधारयो यो महान्दोकी महाष्टिपातः स एकालौकिकमहाज्यीतिन प्रकाशितजगञ्चयः पत्र जगत्पदं मुमामरिहतजगत्परं महाज्योतिषा सस्य व प्रकाशनात् जगत्रय इति स विमर्गपाठस्तु प्रामादिक एव ।मुक्तार लिङ्गभेदात्तदनन्यये परम्परितमालात्वानुपपत्तेः । पत्र कुल मुजारव बापादाजि तद्रूपणं बाधितमित्यतः सत्कुले सद्दे खारीप एकस्तदु- पाय: । दृष्टिपाते ज्योतिरारोपोऽपरस्त दुपायः । ज्योतिविना मुक्तारीपस्याचमत्कारित्वान् वंशलोकपदे निष्ट वाचके । भिन्नवाचके तु साक्षात्परम्पराभ्यामुपाययो मालामाल । निरवधीति। भवानि मगति स प्रसिदः कूर्ममूर्ति जयति कौमः चतुर्दश- लीका एव उपयधीभावेन दीर्घत्वालि लता तस्याः कन्दी मूलं पालनेन यजेन च उडरपरक्षणाद्राज पाधारत्वेन कूर्ममूनेच मूलत्वात् प्रतिलो के एकैककूप वत्तलोक- धरणात् साचात्परम्पराभ्यामेककूमणैव वा यस कूर्ममूतिरूपस्य भवत: स्थितं स्थितिनिरवधिराजत्वपदे स्थितः पिपितामहादिक्रमेणाधिशून्यत्वात् कूर्ममूर्षि स्थितिम्तु विस्तारावधिशून्या तथा पनिवर्णित: कोतुकस्य नृत्यगौतथूलप्रहेलिकादेः प्रपची यव राज खितं तार कूर्ममूर्नेस्तु पनिवर्चितकौतुकः प्रपञ्ची वनितारी यव तादृशम् धन कोतुकं पिबयः । बिरामयं परीपष्टभरहितं राजः स्थितं कूर्ममूचे म्वाधाररहितम्। पर राति पूर्मम् पर्व प्रवतं तच लोकाश्रयत्व नैवीपपयते इत्वतक्षायितु मूसाकस्य बन्दस कपर्व साचातपाय: बीकामाष बदाभावात् नेषु बहारीपचमपरः परम्परया तपाय इति साचात्परम्पराभ्यामनेकीपायापक. ३२ ·३७४ काव्यप्रकाश प्रकृतं यनिषिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपङ्गुतिः । उपमेयमसत्यं कृत्वोपमानं सत्यतया यत् स्थाप्यते, सा त्वपहुतिः । उदाहरणम्, अवाप्तः प्रागल्भ्यं परिणतरुचः शैलतनये ! कलो नैवायं विलसति शशाङ्गस्य वपुषि। अमुष्णेयं मन्ये विगलदमृतस्यन्दशिशिरे रतिधान्ता शेते रजनिरमणी गाढ़मुरसि ॥ [ वा अप. نه इत्थं वा, वत सखि ! कियदेतत्पश्य वैरं स्मरस्य, प्रियविरहकशेऽस्मिन् रागिलोके तथाहि । उपवनसहकारोझासिङ्गच्छलेन प्रतिविशिखमनेनोदृङ्कितं कालकूटन् ॥ [प्र.अप. ] माला कूममूयोरीपे कन्दारीपस्तव च वलयारोप उपाय इति परम्परामालापक मिति ज्यायाम् पाठः । मालारुपकमपौति कचित्याठे परम्परितमपि मालारुपक- मित्येवमपिकारयोजना। रशनारुपकानुनिवौज वक्तं तद्दर्शयनि किशखयेति एतैरतैः कामिमां मानी जयति कैः कैरित्यवार किशलयेति एषामुद्दीपकत्वादत- नयः करकमलेरित्यवापि योषितामित्यस्यान्वयः । पर किशलयेषु करा: करेषु कमलानि तेषु मुखानि तेषु इन्दवी रसनारील्या रूपिताः । अपात्यलसारमा । प्रकसमिति। स्थाप्यन इत्यत्र तत्स्थाने इति बोध्यम् । एवच निषेधपूर्वकत्व मेव रूपकादस्य भेदः । अवाप्त इति । पूर्णचन्द्र कलर डटा पार्वतों प्रति महशतीनिरियम्। जैड- तनये ! परिणतरचः पूर्णद्यीतस्य, शशारख वपुषि प्रागल्भ्यमवाप्नी, दशमानोऽयं पदार्थो नैव कलरी विखसति तत्कीऽयमित्ववार। पमुश्चेति पर मचे घमुष चन्द्रस्य रजनिरूपा रमणीयममुष्योरसि रतित्राता सती माट' शेते तदुभयने हेतुमा विमदिति शिशिर शीतल। निषधस्यान्यथाप्रत्यायनेऽप्यार। इत्यं वेति बत सखीनि। वन पेदे पश्व प्रियविरहालिन् बामियोके

·दशमः उसासः।
३७५
अत्र हिन सभृङ्गाणि सहकाराणि, अपितु सकालकूटाः
शरा इति प्रतीतिः एवं वा,
अमुभिजावण्यामृतसरसि नूनं मृगदृशः
स्मरः शर्वरः पृथुनधनभागे निपतितः ।
यदाकाराणां प्रशमपिशुना नाभिकुहरे
शिखा धूमस्येयं परिणमति रोमावलिवपुः ॥ [ प्र.अप०]
अव न रोमावलिः, धूमशिखेयमिति प्रतिपत्तिः । एवमियं
भयन्तरैरप्यूमा
श्रेषः स वाक्ये एकस्मिन् यवानेकार्थता भवेत्॥१०
एकार्थप्रतिपादकानामेव शब्दानां यत्रानेकोऽर्थः, स श्लेषः
उदाहरणम् ।
बति।
भरख कियहरं विखचणमेव वैरमित्यर्थः । यत उपवनसहकारपुष्पेषु शामिना
भडाण लेन तत् पुषरूपं विशिख प्रति भनेन मरण कालकूटमुक्तिं दत्त्वम् ।
भव छलपदात् मानिषेधपतौतिरित्याह।
पन्यथापि निषेधप्रतीतावाह।
एवं वैति पमुप्रिनिति। मगदृशोऽमुस्मिन् लावण्यरूपा मृतस्य सरसि पृथु-
मघनभागे भर्वेण महेशेन पुष्टो दग्धः चलदवस्थ एव निपतितः यस्य अङ्गानारामां
प्रशमस्य पिशमा मूचिका इयं धूमस्य शिखा नाभिरूपे कुहरे गलें रीमावलिरूपं वपः
परिवमति नरीन बलदवाराणं निर्वाणे भूमीगमात् जघने निर्वाणे प नाभि
पिनेर तहमीनमः। एवमिति ।
यदस्य यावास बसोवत रजः स्फुरत्प्रसापानलधूममधिम ।
तदेव मत्वा मतितं सुधाम्बुधौ दधाति पीभवदाता विधी।
इत्यव एवकागदाभिषेधप्रतीतिः । अर्थश्लेषामडारमा।
श्रेषः सरति। एकथिवर्थे वाच्यं सति लपवावशादन्यान्वितार्थासारव यवा-
नेवार्यता भवेदित्यर्थः । एकस्मिन् विशेष्ये वाच्यार्थोऽस्मिन् विशेष्ये तु सत्यार्थी-
इन्वतीत्यर्थः । यद्यपि सोकनीतिमायातीव्ये वास्सोदाहरण नथापि सोसम्या

·काव्यप्रकाये उदयमयते, दिनालिन् निराकुरुतेतराम, नयति निधनं निद्रामुद्रां, प्रवर्त्तयति क्रियाः । रचयतितरां खैराचारप्रवर्तनकर्तनम् वत वत लसत्तेजःपुचो विभाति विभाकरः । अत्राभिधाया अनियन्त्रणात् हावयर्कभूषौ कायो। परोक्तिर्मेदकैः श्लिष्टः समासोक्तिः, प्रकतार्थप्रतिपादकवाकोन शिष्टविशेषणमाहात्मात् न तु विशेष्यस्य सामर्थ्यादपि यत् अप्रक्तस्यार्थस्थाभिधानं, सा समा- सेन सङ्घ पेणार्थहयकथनात समासोतिः । उदाहरणम्, लहिऊण तुम्म वाहुपफस जीए स कोवि उल्लासो जअलच्छो तुह विरहे ण इ मला दुब्बलाणं सा दन्धदप्युदाहरति उदयमयते इति विभाकरनामा राजा पूर्यश्च विभाति उभयविशे- पखान्याह। उदयमिति। उदयमुबतिमुदयगिरिषः पयते प्राप्नोति दिश्यानां दिशा मालिवं दैन्यमन्धकारञ्च निद्रा विष्पन्दता मिव च तद्रूपां मुद्रा परिपाटौं सचि चर्मोखनय क्रियाः प्रसभव्यवहारान् पालीक साध्यसमा क्रियाश खैराचार: शास्त्री- मानेन यथेष्टाचार: चौराभिसारिकाकियाश तेन: शेयं ज्योतिश्च। भव विशेष्य- येऽन्विता वाच्यलक्ष्यायाः खयमवधेयाः । मनु प्रकरणशादेकार्थबोधेबाथै व्यस- नैव न लचसा इत्यत उपमाध्यमिरवायमित्यता। पति समासीक्यबहारमा परीकिरप्रकतव्यञ्जनं भेदक विशेषणः शिष्ट वाचव्ययीभयान्वितः नवनेका रेव एवच्चीपमाध्वनावतिप्रसतावास न तु विशेष्यति। उमाबादौ तु विशेष्यं देवपदमप्या भयार्थकम् अभिधानमव व्यञ्जनं संशाव्युत्पत्तिमा समासेनेति । जति। बधा तव वारस्य यस्याः स कोऽय खासः । नयवास्तव विरतन खलूज्वला दुर्बखाना सा पति संजतम् ।

·दशमः उसासः। ३७७. अत्र जयलक्ष्मीशब्दस्य केवलं कान्तावाचकत्वं नास्ति । निदर्शना। अभवन् वस्तुसम्बन्ध उपमापरिकल्पकः ॥ ११ ॥ निदर्शनं दृष्टान्तकरणम्। उदाहरणम्, क सूर्यप्रभवो वंशः, क चाल्पविषया मतिः । तितोषुर्द स्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥ [ वा०नि० । अत्र उडुपेन सागरतरणमित्र , समात्या सूर्यवंशवर्णनमि- त्य पमायां पर्यवस्यति । यथा वा. उदयति विततो+रश्मिरजी अहिमरुचौ, हिमधानि याति चास्तम् । वहति गिरिरयं विलम्बिधगहा- हयपरिवारितवारणेन्द्रलोलाम् ॥ [प.नि. ] अत्र कथमन्यस्य लीलामन्यो वहतीति तसदृशौमित्युप- मायां पर्यवसानम् । देवाहवलजितं नृपतिं प्रति कस्यचिदुक्तिरियम् । भव निकष्ट इस्तगताया उत्तम नाय कविरहिण्या नायिकाया: प्रतीति डिस्पर्शलाभााभयान्वितविषयसामर्थ्यान्। अवीपमां निरस्थति अनि । निदर्शनालबारमाह भवनिति बाधितोऽन्वय इत्यर्थः । उपमापरिकल्पमच्छ कचिबनाया कचिद्यानति बोध्यम् । निदर्शन मिति। तथाच अन्यर्थेऽप्रत्ययान्तमिदर्भनपदमिति वाच्यम् । तदंश इष्टत्वादेव तनिदानव रघुवंशवर्णनसागरतरणयोरुपमानोपमेयभावक मानव प्रकृतोदाहरणत्वात्। रूपकासकोर्णमप्युदाहरति । यथा वा सदयतीति। गातःकाले रैवतकगिरिवर्णनमिदम् । अहिमची सूर्य उद यति हिमधानि चन्द्र चाम्त' याति सतीत्यन्वयः विततेत्युभयविशेषणं गिरिः रैवतक: परिवारिती वैष्टित: अब लोलान्यक्तिमदात् वह रसीलालपणत्यर्थः ! निदर्शनामपि पकसडोमिाह। माना।

·काव्यप्रकाश . दीयां तितौर्षति तरङ्गवतीभुजङ्गम्, आदातुमिच्छति करे हरिणाझविम्बम् । मेरु लिलद्धयिषति ध्रुवमेष देव ! यस्ते गुणान् गदितुमुद्यममातनोति ॥ इत्यादी मालारूपाप्येषा द्रष्टव्या ॥ स्वखहेत्वन्वयस्योक्तिः क्रिययैव च साऽपरा । क्रिययैव स्वखरूपखकारणयोः सम्बन्धो यदवगम्यते, सा अपरा निदर्शना। यथा, उन्नतं पदमवाप्य यो लघुः, हेलयैव स पतेदिति ब्रुवन् । शैलशखरगतो दृषत्कणचारुमारुतधुतः पतत्यधः ॥ अत्र पातक्रियया पतनस्य, लाघवे सति उखनपदप्राप्ति- रूपस्य च सम्बन्ध: ख्याप्यते । अप्रस्तुतप्रशंसा सा, या सैव प्रस्तुताश्रया ॥ १२ ॥ दीभ्यामिति । तरङ्गवत्या नद्या मुजङ्ग कागकं समुद्र' है देव ! यस्त गुणान ईदतुमुद्यममातनीति स एवमवं कुरुते इत्यर्थः । नत्करणच बाधितमती दीर्थ्यां सागरतितीर्णादिरिव गुणगणनाद्यम इत्य पमाकल्पनं व्यञ्जनया। विङन्त च न रूपकमिति तदसकरः । पन्यविधां निदर्शनामाह। वख ति। ख कार्य खहेतुम्त त्कारणं तयोः कार्यकारणभावरूपवान्वयस्थ कार्यरूपक्रिययैवोक्तिः प्रत्यायनमित्यर्थः । उन्नतमिति। थी जनी लघुः स उव्रतं पदमवाप्य हेलयैव पयवेनैव पदिन्य ब्रुवन् प्रतिपादयन् शैलशेखरगती दृशकणी मारुतधुन: सन् चाधः प्रसतीत्यर्थः । अव ति। पतनस्य कार्यस्य लाघवे सति उन्नतपदप्राप्तिरूपस्य सत्कारमस्य च सम्बन्ध: कार्यकारणभावरूपः पातक्रियया स्याप्यत इत्यर्थ: पप्रस्तुतप्रसाकथनं सब तनामिकैव प्रस्तुनाया प्रस्तुतव्यश्चिका पाप: प्रत्यायनम् । अस्थालबारस्य पत्राच्यापदेशसभा बस्याः पञ्चविधत्वमाह।

·दशमः उलासः । ३७८ अप्राकरगिएकस्याभिधानन प्राकरणिकस्यापोऽप्रस्तुत- प्रशंसा। कार्ये निमित्त सामान्ये विशेष प्रस्तुते सति । तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा ॥ १३ ॥ तदन्यस्य कारणादः : क्रमेणोदाहरणम्, याता: किं न मिलन्ति सुन्दरि ! पुनश्चिन्ता त्वया मत्कृत नो कार्या, नितरां कशामि फाशयत्येवं सवास्पे ययि। लज्जामन्थरतारकेण निurnोना शुणा चक्षुषा दृष्ट्वा मां, हसितन भाविभरणो मातम्तया भूचितः ॥ अत्र प्रस्थानात् किमति निनोऽमीति कार्य पृष्ट कारमा - मभिहितम् । राजन् ! राजसुता न पाठयति मां, देव्योऽपि तूरणी स्थिताः, कुजे : भोजय मां, कुमारसचिव नांद्यापि किं भुज्यते ? । इत्थं नाथ ! शुकस्तवारिभवन मुक्तोऽध्वग: पञ्चरात् चित्रस्थानवलोक्य शून्यवलभावकैकमाभाषते ॥ कार्य इति। कारणार ति कार्य प्रस्तुते कारणस्य का प्रस्तुत काम सामान्ये प्रस्तुत विशेषस्य विशेष प्रस्तुते मामान्यस्य तुल्य प्रस्तुत धाराभि धानमित्यर्थः। तत्र काय प्रस्तुत कारणाभिधानमाह। याता इति। प्रस्थानानिहत्तोऽसौति पृच्छन्त प्रति प्रस्थानती नितम्याति- रियम् । सवास्पे मयि एवं कथयति सति निपगदेव पौतं संहतम, धन ताणन चक्षुषा मां दृष्टा तथा मत्प्रियया हसिलेनैव भाविमरणे उत्साही मरण पावण का चिन्ताकरणाशासात हसितेन सूचित इत्यर्थः । भवति किमितौति । निहोरेव प्रश्न: न तु तत्कारणस्य तत्कायस्थ ।। तत्कारपमिति मरणोत्साहसूचनरूपं निहत्तिकारणमित्यर्थः । कारण प्रस्तुत कार्यकथनमाह। रानविति। शवजयीयतं रामानं प्रति शव पलायने प्रतिपाद्य तन्मबिय- ·३८०. काव्यप्रकाशे अत्र प्रस्थानोद्यतं भवन्तं जात्वा सहसैव त्वदरयः पलाय्य गता इति कारणे प्रस्तुते कार्यमुक्ताम् । एतत् तस्य मुखात् कियत् कमलिनी पत्र कर्ण वारिणों यन्मुतामणिरित्यमस्त स जड़: शृण्वन्यदस्मादपि । . अङ्गस्यग्रलधुक्रियाप्रविलयिन्यादीयमाने शनै: कुत्रोडोथ गतो ममत्यनुदिनं निद्राति नातः शुचा ॥ अनास्थाने जड़ानां ममखसम्भावना.. भवतीति सामान्ये प्रस्तुते विशेष: कथितः । सुहधूवाष्पजलप्रमार्जनम् करोति वैरप्रतियातनेन यः । स्लत्कार्यकथनमिदम् । तारिभब नेऽवगैः पारान्मुनी राजगुको राजपोषित शुकः शून्य वडभी चिवस्थामवलोक्य एकै कर्मवमाभाषत इत्यर्थः। शून्य पुरमध्ये वर्म- प्रवत्या ध्वमैः एकमोचनं चिवस्थ कमालोक्य किं किभाभाषत इत्यवाइ राम- विति। कुना भीजनियुक्का काचित् । कुमारति तत्काले सस्यापि भीजन नियमात् अति। कार्य पलायनस्य शुक्षाभाषणरूपम् । सामान्ये प्रस्तुते विशेषाभिधानमाह। एतत्तस्येति। जड़सामान्धप्रस्तावे नविशेषस्य कृत्य कस्खचिमुखात् अ त्वा कथयन्त प्रति तदधिकमपि तत्क्लत्य जानत: कस्यचितिरियम् । जड़: कमलिनीपः । वारिणः कथं : यन्मनामपिरित्यमस्त एकत् कथयतम्नस्य मुखादेतत्कियत् श्रुतमिति शेषः । अमादन्यदपि तत्कय पण स जड़ः तस्मिन् वारिण: कणे धरणार्थ प्रयत्नयाऽङ्ग ल्यग्रल क्रियया. भादीयमाने सत्वक प्रविल-: यिनि सति स मुकामणि मम स्थानादुखडीच कुव इत्थान: पवा निशि निद्रां माप्रीतीत्यर्थ: पवेति। बड़सामाग्यवेवास्थाने महत्वसम्भावना भवतीस्थेचं गड़सामान्य प्रसाव: विशेषस्तादृशजड़विशेषः। विशेष प्रस्तुते सामान्याभिधानमा समदिति। श्रीमन हन्तु', कालयवनमुहेजयनतन्यन्निर , अतिरिया। ।

·दशमः उमासः। स एव पूज्यः, स पुमान्, स नीतिमान्, सुजोवनं तस्य, स भाजन त्रियः । अब कणं निहत्य नरकासुरबधूनां यदि दुःखं प्रथमयमि तत् त्वमेव साध्य इति विशेष प्रकृते सामान्यममिहितम् । तुल्ये प्रस्तुते तुख्याभिधाने त्रयः प्रकारा: मेषः, स्मा- सोक्तिः, सादृश्यमान वा तुल्यात् तुल्यस्य धाक्षेपे हेतुः ! क्रमेणोदाहरणम्, पुस्त्वादपि प्रविचनेत् यदि. यद्यधोऽपि यायात्, यदि प्रणयनै न महानपि स्यात् । अभ्युद्धरत्तदपि विखमितीहशीयम् केनापि दिक प्रकटिता पुरुषोत्तमेन ॥ [ है.] श्रीकार्थः स्पष्ट एक प्रतियातनं निर्यातमम् । पत्र योक्तभाहनने वैरनिर्वासना धन्यतया प्रस्तुते धन्यविशषे कालयवने यतयां सामान्य मुकमित्याह । पत्र तिष इति । पप्रकतवाचक शब्दोष इत्यर्थः। समासोकिरिति समा सोक्तिछायेत्यर्थः पकनकधमेनवा प्रकृतप्रत्यायनादेत परीत्यटिताया: समा- सोनेरसम्भवात् शायैव तवाया च प्रताबितविशेषण वादाहश्यमामिति । मापदादुभयाचितविशेषावधवच्छेदः श्लेष सदुदाहरनि। पुस्वादपति। सपनापचतं राज्यमुह कधि वृषमुझे अब सम्म अविक्रि रियम्। पुस्खात् पुरुषभावात् यदि प्रविचलत् स्त्री यदि भवेदित्यर्थः । तथाऽध: पाताखमपि यदि यायात् मथा प्रणयने याचने याचननिमित्तं यदि महान स्यात् सर्वः स्यात्तदपि वि संसारमुरदितीदृशीयं दिक् पर्व प्रकार: केनाम्यनिर्वच नौयेन पुरुषोत्तमन सर्वपुरुष न मारायगोन प्रकटिता दर्मिता अमरापहतं বিষন্বত नारायण मोहिनीपस्त्रीत्वप्राप्त: असतं বিশ্ব । बराहमू पातालगमनात् बलिदत्यापहतं विमुद्धः पादत्रयभूमियाचन निमित्त समनमा खर्वत्वप्राः । অ অঙ্কনলাম তিমি- मशात् प्रतराजप्रत्यायनं तथापि पुंस्तात् पौरुषात् यदि प्रविचलत् यदि अधी गौचत्वमपि यायात् याचननिमित्तं यदि महिमशून्योऽपि स्वात् तदपि वयं सपवा- ·३६२ काव्यप्रकाश येनास्वभ्युदितेन चन्द्र ! गमितः क्लान्तिं, रवी तत्र ते युज्येत प्रतिकर्तुमेव, न पुनस्तस्यैव पादग्रहः । होणेनैतदनुष्ठितं यदि, तत: किं लज्जसे नो मनाक् ? प्रस्त्वेवं जड़धामता तु भवतो यहयोनि विस्फूर्जसे ॥ [सहे.] भादाय वारि परितः मरितां मुखेभ्यः, किं तावदर्जितमनेन दुरर्णवेन । क्षारोकतच, वड़वादहने हुतञ्च पातालकुक्षिकुहरे विनिवेशितञ्च । [सा है.] पहृतं विनमय डरेदित्ययं प्रकार: केनाप्यन्येन पुरुषष्ठम प्रकटित: तपाच भवतापि ताशभावन स्वराज्यमुछियतामिति भावः । म चाव समासोक्तिछाया- पीखि वाच्यम्। विशेष्यवाचक पुरुषोत्तमपदस्याप्यत्र लिष्टत्वं न तछायाया पभावान् नाप्युपमाध्वमित्व प्रक्तस्यै वाव व्यत्वादप्रकृतीपमान एव तत्त्वात् । समासोनि- मायामाहा यैनासोति । है चन्द्र ! पन्य दितेन येन रविणा कान्ति' गमितोऽसि तव रखी ते. प्रतिकतु मेव युज्येत म पुनस्तस्यैव पादाना रश्मोनामेव चरणानां ग्रहः कणपसे चन्द्रस्य मूर्यरश्मिप्रवेशात् यदि वीणेन स्वया एतदनुष्ठितं तत् किं मनामपि मी लजसे इदमप्यस्तु प्रीम्नि विस्फुलसे निर्लजया दौप्यसे इदन्तु तक जड़- धामता शौसतेजकतैव वाच्यतासम्बन्ध म जड़पदाश्रयता। पव शव पदसैषिनी निलंब्बतया देदीप्यमानस्य पुरुषस्याप्रकतचन्द्रवर्णनात् प्रतीति: सब चोभयाम्बिता- भ्यु दयादिविशेषणाविशेष्यचन्द्र पदस्थानिष्टत्वाच समासोकिछावा हेतुः पादयहां तुशेष एव। सादृश्यमाचे वाह। भादायेति। दुरर्णवेन दुई नार्थवेन पत्र सर्वस्थालष्टधनस्य पसायिनः पुंस: प्रतीतिस्तव च बारिग्रहलादरणव एवान्बयान समासोक्तिकाया हेतुः किन्तु तदाचिन पानटोपादेय वस्तुकवरूपविशेषणवत्वमेव । सादस्यमा व्यधन कविताचार्थे ब्वयार्थाभदानारीपात् कचिहाचार्थे व्यचार्या दारीपात् चितु विशेषषविशेषांशत्रयतदारीपादित्या इयश्चेति। नव तदभेदानारोपे वययादा- येत्यादिकमेवीदाहरवं तथापि सौखभ्यादन्यदप्युदाहरति । परत

·दशमः उमासः।
३८३
श्यञ्च काचित् वाच्चे प्रतीयमानार्थानध्यारोपणेव भवति।
यथा,
अब्धेरम्भःस्थगितभुवनाभोगपातालंकुक्षेः
पोतोपाया इह हि बहवो लडनेऽपि क्षमन्ते ।
पाहो ! रिक्तः कथमपि भवेदेष दैवात्. तदानीम्
को नाम स्यादवटकुहरालोकनेऽप्यस्य कल्पः ॥
काचिदध्यारोपणेव । यथा,
कस्त्व भोः ? कथयामि देवहतकं मां विद्धि शाकोटकम्,
वैराग्यादिव वक्षि ! साधु विदितं, कस्मादिदं कथ्यते ।
वामनान वटस्तमध्वगजन: सर्वात्मना सेवते,
न च्छायापि परोपकारकरणी मार्गस्थितस्यापि म॥
कचित्तु अंशेष्वध्यारोपेण । यथा,
बञ्चेरिति
श्रमसा नलन स्थगितावाच्छादिती भुवनाभोगपातालकुची
यन तादृश स्याचे लङ्ग नेऽपि इह लोके पोतीपायात् बद्रौकीपायात् बहवी ननाः
क्षमन्तं पाही पक्षान्तर प्रयमष दैवात् कथमपि रिक्तो जलशून्यी भवेत् तदा नाम
सम्भावमायाम् पम्यावटकहरस्य गतं गुहाया पाली कमेऽपि कः कल्यः समर्थः म्यान
पत्र सम्पकाखऽधिगम्यी विपत्कालेऽष्यश्च पुरुष: सादृश्यमावाद्यवः वार्च समुद्र
तस्य च लाभादारीपः । वाचार्थे व्ययामेदारीपे वाह।
काचिदिति। पथिकशाकोटकयोक्तिप्रव्य ती इमे तत्र ।
कवं भी रति। पथिकस्य कथायामित्यादि शाबोटकमित्यम्त शाकीटकम्स
वचीत्यन्त पथिकख साधु विदितमिति शाकीटकस्य कमादिति पथिक स्व इद
मिव्यादि सर्व शाकोटकस्योक्ति: न छायापति भूतावासत्वात् । पत्र दिस रनधा-
र्थिकः पुरुषः साम्यव्यासः शाकीटकेऽभेदनारीप्यते तदारोपं विमा शाकीट कम्य
बतृत्वाप्रतीतः नच व्यासप्रत्यायको वाथार्थः। प्रतीतम्यवारीपेशेव च प्रया.
यक त्यधीवात्रय इति वाच्यम् । भादी उक्तिमत्य विमहिमा मनुष्यत्वे प्रतीतम्य
बवास वायाकोटके भारोपे दिमकत्वादिमा पेच पश्चाधवनेऽन्योन्याश्वा-
भावात्।

·३८४ काव्यप्रकाये सोऽपूर्वो रसनाविपर्ययविधिस्तत्कर्णयोबापलम, दृष्टिः सा मदविस्मृतवपरदिक् किं भूयसीकोन वा। सर्व विस्मृतवानसि अमर है ! यहारणोऽद्याप्य सौ :शून्यकरो निषेष्यत इति भ्रात: ! क एष ग्रहः ? ॥ अत्र रसनाविपर्यासः शून्यकरत्वञ्च समरस्यासेवने न हेतुः, कर्णचापलन्तु हेतुः, मदः प्रत्यु त सेवने निमित्तम् ॥ निगौर्याध्यवसानन्तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं, यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ॥१३॥ कार्यकारणयोर्यश्च पौर्षापर्यविपर्यायः । विज्ञ यातिशयोक्तिः सा, उपमाननान्तनिंगीर्णस्य उपमेयस्य यदध्यवसानं सैका। यथा, 'कमलभनभसि कमले च कुवलये तानि कमकलतिकायाम् । मा च सुकुमारसुभगैत्य त्यातपरम्परा केयम् । सोऽपूर्व इति । अग्निशापाहा वनस्य रसनापराहत्ते: मदन विस्मृत खपरप्रकारा अस्य दिक। बव कर्णचापलाशमात्रे ममरस्य वारणसेवनानौचित्योतिसम्मवा- नईशे पापुरुषो चमरवारमयी भारीप्य ते धन्यवांशे तु ममरस्य धारणसेवनामी- चित्यो कानुपपने स्तदंश सेवकसेव्यपुरुषी धमरवारणयोरारीप्यते तव रसमाविपर्या- यांग दर्मखः कर्मचापला । कर्णकथास्तपरायाही दृश्य शेऽविवेचकः शून्य करत्वांश निधन: पुरुषो वारो सेवकपुरुषश्च भमर पारोप्यते। चतुर्विधमतिश्योगवलकार- माह। निमौर्य ति। सव निगोर्यादिरूपामेकामतिश्योक्ति व्याचट। उपमानेनेति। सपमान परपदार्थ: उपमेयं प्रकसपदार्थः। तत्रोपमानान्त निंगर तदुमिममिव उपमेयख लाभे खशब्द नानुतिः । कमलमनाभसीति। कुवलये नौबीपवरयं तानि बामपनीलोत्पलश्यानि ।

·दशमः उमासः। ३८५ पत्र मुखादि कमलादिरूपतया अध्यवसितम् । यच्च तदेवान्यत्वेनाध्यवसीयते, सा अपरा। यथा, ममं लउहत्तण पसब्ब प कार वत्तणछापा। सामा सामसपनावणी रेहबिपण हो। 'यद्यर्थस्य' यदिशब्देन चेच्छब्देन वा उत्तौ यत् कल्पनम् पर्थात् असम्भविनोऽर्थस्य, सा हतीया। यथा, राकायामकलङ्कवेदमृतांशो भवेहपुः । तस्या मुखं तदा साम्यपराभवमवाप्नुयात् ॥ कारगस्य शीघ्रकारितां वक्त कार्यस्य पूर्वमुन्नी चतुर्थी । यथा. श्रदयमधिष्ठितमादी मालव्या: कुसुमचापवाणेन । चरम रमणीवल्लभ ! लोचनविषयं त्वया भजता । चवीपमामीभूतकमलादकको यो पात खादेतददन प्रीति: सान्यायशे तु विरीधाखबार एव। प्रस्तुतस्यादिहितीयामतिशयोनि व्यापट यति। पमिति । अन्यल्लावण्यमन्येव कापि वनचाया। स्यामा सामान्यप्रजापते रखवच न भवतीति ॥ संस्कृतम् । सतहत्तर लादण्ये देशी वतिनमति बम प्ररोग श्यामा शीतवारी भवे. एका गौच मुखशीतला। सर्वावयवशीभाचा सा श्यामा परिकीर्तिता इति परिभाषिती नायिकाविषः । रेखा शिस्य पच लावस्थादी सदनयत्वे माध्यासः । तीवामतियोशिमाह। यार्थखेति। राका पीरमासौ तबासनाशीमन्द्रस्य वपुर्यदिपकसर भव- दित्यर्थः। साम्ब' वसमानाकरसर्च स एव पराभवः । कार्यवारपयोरियादि चतुर्थीमतिश्योनिमार। कारबखेति पूर्वमुको पूर्वोत्यवतमीजी भजी पूर्णत्वम् । सदयमित्यादि। पाणिमिवे रागनि इत्या शिरियम् । मालख्यामालवराज- पुवा बीचमविषयं तसा खीचनविषयतां भवता खया परम इदयमाधिष्ठितमिन्द- बरः । अव राजानं हा माची कामवादिया जातायतीराचा तदीव- ३३ ·काव्यप्रकाये प्रतिवस्तुपमा तु सा ॥ १५ ॥ सामान्यस्य हिरेकस्य.यत्र वाक्यहये स्थितिः । माधारणी धर्म उपमेयवाक्य, उपमानवाको च कथित- पदस्य दुष्टतयाऽभिहितत्वात् शब्दभेदेन यत् उपादौयते, मा वस्तुनो वाक्वार्थस्योपमानत्वात् प्रतिवस्तुपमा। यथा, देवोभाव गमिता परिवारपदं कथं भजत्येषा। न खलु परिभोगयोग्यं दैवतरूपाङ्कितं रत्नम् ॥ यदि दहत्यनलोऽत्र किमडतम् यदि च गौरवमद्रिषु किं सत: । लवणमम्बु सदैव महोदधेः, प्रततिरेव सतामविषादिता ॥ इत्यादि मालाप्रतिवस्तूपमा द्रष्टव्या। एवमन्यवापि अनु- मर्त्तव्यम्। दृष्टान्तः पुनरेतेषां सर्वेषां प्रतिदिम्बनम् ॥१६॥ उदयाधिष्ठाकारणं कामयाबीन हृदयाधिष्ठान कार्य सधी: पौर्वापर्यविपर्ययय- चोपनवमीकि धितार्थाप्यहायजानं जनर्यात कारयस्य भोधकारित्व नहासम् । अब चक्ररत्तो कार्यकारवायी: समकालत्वं नीनापि पौर्वापयविपर्य वाध्यमसहार: सममेव समाकान गिरदगामिना । म सिंडासमं पितामहला महोषिताम। पलाया तन। समकालीन्यत्तिकत्वं धुमीति चासिं तनुते । कीर्तिमन्या. दाविध समुचयाबारब बक्ष्य माणत्वात् । प्रतिवस्तूपमासदारमा। प्रतिवमिति सामान्य साधारस्य हिचा ददन वाक्यास उपमानाकास्य । दंदीभामिनि । यीभाव प्राभानी द्रौपदी श्रीचतां पासमानामिय मुक्ति देवी कताभिषिका परिवारपदं परिचारिकाव्यवसायं परिभीम उपभीग; णा सदुपयोगः देवतका देशमातिमा तदहितं माल्यादितम्। अब दयी उपमेया समुपमानं तबीय परीपभोगायोग्यत्वं साधये तर कमब्यादि।

·इनमः उमासः। ३८७ एतेषां साधारणधर्मादीनां होऽन्तः निखयो यत्र स त्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवम्वलितम् । पालोकशि हिमांशोर्विकसति कुसुम कुमुहत्या: । एष साधम्र्येण । वैधम्मेण तु सवाहवे साहसकर्मधर्मस: कर पानातिकमानिनोषतः । भटाः परेषां विशरारतामगु: दधत्यवात स्थिरता हि पांशवः । सकृत्तिस्तुं धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम् । सैव क्रियासु बह्रौंषु कारकस्येति दोपकम् ॥१७ बलियादिशब्दभेदनीपापम्। भाखापामिमामा दृष्टान्त रति। एतेषां सर्वेषा साधारणधर्मोपमेयीपमानाना प्रतिविमान प्रविधानमेव गम्यत्वम् । त्वयि दर एवेति । मिवाति ज्वाबाब भवति तब दृष्टान्तमार। पालोके होति। पाखी के दर्शने हिमांमो हष्ट सतीत्यर्थः । कुमुदतीमायि- कामा हिमशिनायकख कनुहं ममम उपमानं निवांबविकासी भागाभागस्पो नापातही मन:कमदयोः साधम्बया भासत ववश मनःकमुदयोनायिकाकुमु- बासष्टयामावहिमांशीवपमेयोपमानभावी नापातती भासते प्रविधानन तु निवाबविकासाभ्यो बबी: कौतत्वेग खच सर्वषामेवोपमानभाव: प्रमीयत पति भवति प्रतिविम्बनम्। प्रविषल पमायान्तु उपभोगयोग्यत्वमविकाइमपाताभ्या प्रदायामापावत एक प्रतीयत रखतो न तब विधानगम्यनम् । एष साधम्य पनि। दचितीदारो: बीततारपतया पर्यवसितन सापवायमसार: प्रदर्शितः वैषम्य चायं भवतीत्यारबंध चेति सदुदाहरति । संवा इति सासवर्मा शर्म बस ताइवस नवाये युद्ध परेषा समां मटा दौरा विशराबता दिशि विधिमत्वममः प्रापु: तब उसासमा दयामि। এ ৱিাৰিমৰাৰ প্ৰভ ভি বাযুলাবিবিয়ানা গৰিধানৰ बमा स्वत: पापभटबोरपमानीपमेयभावप्रतिविधनम् । दोपकासारमा मअदिति। पिपादान प्रताप्रमानाबनासपमानोपमेयानो धर्मश साधा- ·३८८ काव्यप्रकाश प्राकरणिकाप्राकरणिकानाम् पर्थात् उपमानोपमेयानां धर्म: क्रियादिः, एकवारमेव यदुपादयते, तत् एकमस्येव समस्तवाक्यदीपनात् दीपकम्। यथा, किरणाणं धणं णापाणं फणमणी केसराई सौहाणम् । कुनबालि पाणं पत्य का कुतो छिप्पन्ति अमुभाणं । कारकस्य च बहीषु क्रियासु सकहत्तिर्दीपकम् । यथा, खिद्यति कूणति वेनति विचलति, निमिषति विलोकयति तिर्यक् । अन्तनन्दति चुम्बितुमिच्छति नवपरिणया बधूः शयने ॥ मालादीपकमाद्यञ्चेद् यथोत्तरगुणावहम् । पूर्वेण पूर्वेण वस्तुना उत्तरमुत्तरं चेदुपक्रियते, तत् माला- दीपकम् । यथा, रणधर्मस्व समदुपादानमित्ययः । पवोपमाप्रतिपादकवायनुपादाने समास सतौति बोध्यम् । तेन पइ यावादनं मुखं चन्द्रमुखोत्यव च नातिव्याप्तिः । जिषणापति। कपणानां धनं नागानां फलमषिः केशरशिखा: सिंहानाम् । कुलपालिकामा स्तमाः कुतः सखने मतानाम् ॥ इति संस्कृतम् । चमतानां मरबमप्राप्तानाम्। तव कपनमुपमेयं नागफलमखादय उप- मामानि पशय महत्व साधम्र्य सजदुपात्तम् एवं लपवादोनामप्य मतत्वम्। सैव क्रियाखिति बहोषु क्रियामु कारकख सैव सात्तिरेवेत्यर्थः तदुदाहरति । खिधतोति। यति साचति वेनति कम्पते विचलति शय्याको परिभवति निमिषति पधुर्मुद्रयति विखोक्यतोत्यादिवयं किञ्चिदुनियौवनात् पाए बनो क्रियास बभूः कई कारकमेकम् । मालादोपकालद्वारमाह । मालेति। पायमित्व पायायमित्यर्थः पाव प्रथमोपात्तं वस्तु ययुत्तरख गुवावा मुत्तरस्य क्रियाजनकमित्यर्थः। उपकारो जिक्रियाजननम् ।

·दशमः उल्लासः । मड्ढामाङ्गणमागर्तन भवता चापे समारोपिते, देवाकर्णय येन येन सहमा यत् यत् समासादितम् । कोदराडेन शराः, शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलम्, तेन त्वं भवता च कौतिरतुला, कीर्त्या च लोकत्रयम् ॥ नियताना सकृधर्मः सा पुनस्तुल्ययोगिता ॥१८॥ नियतानां प्राकरणिकानामव, अप्राकरणिकानामेव वा । क्रमेणोदाहरणम्. पागड़ नासं वदनं, हां मरमं. बालसञ्च वपः । आवेदयनि नितान्त क्षत्रिशरीगंभखि ! ह दन्त: प्रा कुमुहक पलनोलनोरजालिललितविलासजुषो शो: पुर: का। अमृतममृतरश्मिरम्ब जना प्रतिहतमकपद तवाननस्य ॥ अप्रा.] महामाइगति। अबान काटगह रूपवम्तमा उत्तरेषां शराणां माम्म व्या- मादनशिवाजननं एवं शमिर इत्यादि गतिः । अचानवमाधोगदोष. हाथ डितोधनमापति: श्रा का क्रियानपादानासदीय कमाकागांतर या साद सामादनाव यस्य निगवाधवात् । लायोगितालद्वारमाह। निपतानामिति । प्राकलकत्वं नवामाकरणिकर्वमनवा नियमानामित्यथः । तन प्राकरणिकाप्राकरणि कामियगी दीपकमव पधबात। पागढ़ क्षाममिति। मालती प्रति लगिनाया बहिरियम्। शाम हो तव पाण्डु नामवदनादिकं कार तत्र इदन्त: क्षेवियराममन्त्रि शरीरे चिकिमयरोगमावदयति नापति मरमस्वटद्रवम । अव प्रहातमागत:- विप्रन्नम्भानुभावत्वेन प्रकतानां पागड़ लामबदनादोनाम् आवदधतीय कमियान्वयः । 'कमुदकम नति। कामदादीनामाग्निः यो ललितविलाम जुन्या gr: पर' का निकटे वेत्ययः । अमाप्रततानामत्र कमदादोनां का इत्ये कधमांन्वयः । पम् मिति तदामनस्य उसमागोवारणी एकच्यवसायमतादिकं प्रतिहतम प्रयक- नया वहिक तम्। पनाप्य प्रफतामामेव ममतादीनां प्रसिहतमिन्ध कक्रियान्वयः । व्यतिरेकालद्वारमार। मखि ·३८. काव्यप्रकाश उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः । अन्यस्योपमेयस्य व्यतिरेक प्राधिक्यम् । क्षीणः क्षीणोऽपि शशी भूयोभूयोऽभिवईते सत्यम् । विरम प्रसौद सुन्दरि ! यौवनमनिवर्ति यातन्तु । इत्यादावुपमानस्थोपमयादाधिक्यमिति यकेनतिदुःखम् तदयुक्ताम् अत्र यौवनगतास्थैर्याधिक्य हि विवक्षितम् । हेत्वोरुतावनुतीनां वये, साम्ये निवेदिते ॥१६॥ शब्दार्थाभ्यामथालिप्ते, निष्टे तहतिरष्टधा । व्यतिरेकस्य हेतुः उपमेयगतमुत्कर्षनिमित्तम्, उपमानगत- मपकर्षकारणं, तयोईयोरुतिः, एकतरस्य योर्वा अनुतिरित्य- नुक्तित्रयम् एतद्भदचतुष्टयमुपमानोपमेयभावे शब्देन प्रति- पादिते आर्थेन च क्रमेणोताश्चत्वार एव भेदाः, पाक्षिप्ते उपमानादिति । उपमानादन्यस्योपमेयस्य व्यतिरेक पाधिक्यमित्यर्थः। स एवं व्यतिरेकनामैव स दूत्यर्थः । क्षौषः चौण इस्थादापमानस्य चन्द्रस्य उपमेययौवना- पक्ष्या भाधिक्य धमादुपमेयापेचया उपमानस्याधिक्ये ऽप्ययमलङ्कार इति केषाच्चि- मतं निराकरीति। क्षीण इति विरमेति । मानाहिरमत्यर्थः । यातं गतं यौवमन्तु अनिवौत्यर्थः । अव चन्द्रस्यीपमानस्य पुनः पुनई या पतादृशानुपमेयाद्यौवनादाधिक्यमिति तेषा भमः । वस्तुतस्तूपमेयस्य यौवमस्यैवाधिक्यमवापि घटयति प्रवेति विवचितम् पवा- स्थ यं तच्च पुनः पुनह डिमचन्द्रमपेक्ष्यामिवर्तिनी यौवनस्यैवाधियमित्यर्थः । विगुणाष्टरूपं चतुर्विशतिप्रभेदत्वमा। हत्वीरिति । सपमानेऽपकर्षस्य उपमेये उत्कर्षस्य यो हेतू ज्ञापको तयोबी- रप्य तिरेकतरस्सामुक्ति ई योयुगपदमुनिश इत्यमुक्तित्रयं तचतुष्टयस एकैकभिन् माम्य समानधर्मसम्बन्धरूपे पीपये शब्द नार्थेन वा निवेदिते प्रतिपादिते रयर्थः । जपमालकारोक्तरीत्या उपमाया: बीतत्व पार्थत्वे वा स्यर्थः। पथ समश्ये उप. मानोपमेयभाव पाषितच इत्यर्थः । इत्यं तुयोकालिनयाभ्यां चतुर्विधनीष- ·दशमः उमासः। ३८१ .] चौपम्ये तावन्त एव, एवं हादय। एते ऽपि भवन्तीति चतुर्विंशति भेदाः। क्रमेणोदाहरणम्, असिमावसहायस्य प्रभूतारिपराभवे । अन्यतुच्छजनस्येव न सायोऽस्य महावृतः॥[पञ.शा. भनेव तुच्छेति महाकृतरित्यनयोः पर्यायेण युगपहाऽनुपा- दानेऽन्यत् भेदत्रयम्, एवमन्य वपि द्रष्टव्यम् । प्रवेवशब्दस्य सद्भावाच्छाब्दमौपम्यम् । असिमावसहायोऽपि प्रभूतारिपराभवे । नवान्यतुच्छजनवमगोऽयं महातिः ॥ [प्रश्न प्रा. पत्र तुख्यार्थे वतिरित्याधमौपम्यम् । इयं सुनयना दासोचततामरमश्रिया। ] मानीपमेयभावस्थ श्रौतत्वार्यत्वाचित स्वैगखे हादशविधत्वमुक्तम् पतएव बादश न घडपि भवन्तीत्वतस्वि गुमाष्टरूपचतुर्विंशतिरित्याह घिरटति सत्तस्मात् श्रेष: कचित्माधीश चिच्च व्यतिरेक प्रतियोग्य थे बीध्यः । एवमेव व्याचष्टे व्यतिरेक- म्ये ति एकतरस्येति बननानुक्तिदयमुक्त इयीरनुक्ति कैयनुक्तिवयं कमी लाविति इत्थं युकी मात्यां क्रमेण चत्वारपवार इत्यर्थः । चत्वार इत्यव वौसार्थस्य विवक्षित त्वात् तेनाष्टावित्यथैः सावन्त इति चत्वार इत्यर्थः तेन हादशकमेणेति हेतु- इयोक्यनुमित्वयक्रमेय शब्दायाचितौपम्यक्रमेयोत्यर्थः । पसिमावेति। प्रभूतानामरौला पराभवे कृते सतीत्यर्थ: अयो गर्वः । अब पन्धत छजन उपमान राजा उपमेयः उत्कर्षनिकर्षह त्वी महातित्वछतयो- कतिः इवकाराच साम्यं श्रौतम् । अत्र वानुक्तिवयं दर्शयति । पति एवमिति एवं रोत्या बाझुपम्याधिमा- पव्ययीः अवस्थलीयधीय हेयोन्यदाहरषमेव दातव्य तस्यैवानुक्रिययममित्यर्थः । हत्वोमनावार्थीपग्यमाला सिमावति। एवमिति पत्र साधारवधर्मविधेयकत्वाभावात्तनिष्ठसम्बन्ध- बोधिकायाः षयाः सप्तम्या वाऽसभवेन तदन्ताद वरमुत्पत्या वार्षे बतेरभावादर्ष- मेवोपवम् पत्रिवधवाचापि पूर्ववीध्वम् । हिलोवतावाचिौपम्ये उदाहरति ।

·३८२ काव्यप्रकाश अाननेनाकलनेन जयतीन्दु कलङ्गिनम् ॥ [भने पाक्षि.] अवादितुल्यादिपदविरहेण आक्षिप्तवोपमा। जितेन्द्रियतया सम्यग्विद्यासुद्धनिषेविणः । अतिगाढ़गुणस्थास्य नाअवङ्गरा गुणा: ॥ ने मा०] अवार्थे वतिः, गुणशब्द: निष्टः, शाब्दमौपम्यम् । अखण्डमण्डल: रोमान् पश्यैष पृथिवीपतिः । न निशाकरवज्जातु कलावैकल्यमागतः । [नेपा०] अत्र तुल्यार्थे वतिः, कलाशब्दः लिष्टः । मालाप्रतिवस्तू- पमावमालाव्यतिरकोऽपि सम्भवति, तस्यापि भेदा एवमूह्याः- दिमाशोदायिते, यथा, । इमिति। दामौकता तामरमस्य पद्मास्य वीर्यन ताहानाकलनानन काल निमिन्दमयं सुनयना जयतीत्य यः । यिनि बहनीही भामित 'स्वत्वात् पुण्याव: अवाक लङ्गित्व यो दोरुक्ति: अनित्रयमवापि पवहाध्यम् । एतान् द्वादश श्रेषेऽप्याह। जितेन्द्रियति । सग्य विद्यावद्धिनिषेवित्वं जितेन्द्रियत्व हेतुः जिन- न्द्रिय बालिगाइगुणत्व तुः भरा नवराः । अवार्थ इति। पश्य लादल्यन नात् गपशद इति श्रवपचे गुणन्तुः परुष- पशे विनयादिः गणवत्त्वक.पसा चम्या शेत्र मेष: गणगतातिगाढ़त्वमा रवं उत्कर्ष- निकपईतू हत्व नक्तित्रय पूर्वाध्यम् । वीरतार्थीपम्ये नवे पाह। अाज मले ति। मण्डलं राज्य विम्वच कला देदा चन्द्रपीड़गांशश्च । तुल्याय इति धर्म विशेष्य कवाभावात् धष्ठातात दनुत्पत्त्या तेन तुल्यमित्यर्थे तदुत्पत्तेः विष्ट इति कलावत्वसाधांश मष: कलाव कल्याखण्ड मण्डलवक्त्वे निकर्षों कर्षे हेतू तयो- रमुक्तिवयमेवमूधम्। इन्धमार्थीपन्य' समाप्य तपय मालानम्भवं हा तददी- इfमाह। पति मालायतिरेकी पौति पार्थोपन्यमालाव्यतिरकोऽपीत्यर्थः । मवोदाहरपक्रम: व्युत्क्रमलिखमन्तु क्वचित्पुम्त के हेयमेव पार्थोपम्य समाप्य व सम्माखाया दर्शयितुमौचित्यात् ।

·दशमः उमासः। ३८३ ॥ हरवन विषादृष्टि हरिवव विभो ! विधूतं वितत उषः । रविश्व चातिदुःसह कस्तापितभूः कदाचिदति ॥ पत्र तुस्वार्थे वतिः, विषमादयशब्दाः निष्टाः। प्रा०मा०] नित्योदितप्रतापेन बियामामौलितप्रभः । भाखतानेन भूपेन भाखानेष विनिर्जितः ॥ [नेपाक्षि.] पत्र प्राक्षिप्तवोपमा, भावतेति निष्टः। यथा वा खच्छात्मतागुणसमुबासितेन्दुविम्बम् विम्बप्रभाधरमवत्रिमद्यगन्धम् । यूनामतोव पिवतां रजनोषु यत्र हणां जहार मधु नाननमङ्गनानाम् ॥ [ने पाक्षि.] हरवदिति। विषमष्टिरयुग्मदृष्टिस्त्रिलोचनः त्वन तादृशः सानुरागं विना रागतरूपविषमदृष्टिविरहात् विभा इति सम्बोधनं हरि: कम्पितहषासुरः त्व सादृशी न विततस्य विस्तृतस्य हषस्य सुक्तम्य त्वयाऽचालितत्वात् रधि महकर- तापितभूतख: वन ताहयो दुःसहन करेण राजयाचभागेन त्वया भूमिष्ठ- सीकस्यातापितत्वात् । पत्र व्यतिरेकप्रतियोगिविषमादा थे शवः । पत्र निकहतीविषमष्टिवस्थ बषादेरभावः सकर्ष हेतु तु समदृष्टि वमनुक्त तदुतौ तु हेतुइयाक्ति: निकर्ष- हवनुपादानन्तु पर न सम्भवति तदा षासम्भवात् एवमिति पनया हेतुयी- नयनुनिषयरोत्या। श्रेषे हेतुडयोकावाक्षिप्तोपम्ये पाह। नित्योदितेति। भाखता दोप्य मानेमानेन भूपेन भाखान् रविरेत्र निति रस्यर्थः । मिर्जये हेतुमा वियामेति। पत्र हेतुइयोकि: एवं आतीयस्येति पृथ- गपादाने उभयत्रोपादाने भाखपदस्योभयवोपात्तत्वात् शिष्ट पदमन्यचे कर्व के प्रयुज्यते तथाच साशंदपि प्रभेदान्तरसम्भवो बोध्यः । खछात्मतागुवति। यत्र पुरे रजनौषु पतीव पिवतां यूनां तो मधु कवं बहार घामानामाननन्तु कवं न नहार युवानो मधुपाने विषा वभूत्वाना. परपान त्वर्थः । मध्यानमयोयोर्षिभेषणापार खच्छामति । खइखभावता- मुखेन मधुमेन्दुपतिवियोमासः पानमन्तु खचखमावतागुणेनीशसिन्दुमडब.

·काव्यप्रकाश प्रवेवादीनां तुवादीनाच पदानामभावेऽपि बिष्टविशेष- गाक्षिप्त वोपमा प्रतीयते। एवं जातीयका: मिटोशियोग्यस्थ पदव पृथक् उपादानेऽन्येऽपि भेदाः सम्भवन्ति, तेऽपि पनयैव दिशा द्रष्टव्याः । निषेधो वक्तमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्मया ॥२०॥ वक्ष्यमाणोताविषयः स पापो द्विधा मतः । विवक्षितस्य प्राकरणिकत्वादनुपमर्जनीयकायस्य अशक्य बतष्यत्वमतिप्रसिदत्व वा विशेषं व निषेधो निषेध इव यः, स वक्ष्यमाणविषय उत्तविषयति विधा पापः । क्रमेणोदा- हरणम्, ए ! एहि किं बिकौए बि कए चिकिब ! भणामि प्रलमह वा। पविपारिपकज्जारम- पारिणी मरउ ण भणियाम् ॥ [4. प. स्वमिति कपकम्। विवम्बेन्दुप्रतिविम्बस्व प्रभाधारि मधु पानमन्तु बिचपन मोडम माविमत्याधु भयव समानम् । बोलि। उपमानमध्वाननयी.। बब यट्पभोगे विरसत्यापिरसत्वे निका- स्कर्षों हेतू पनकी बदस्योरुकावुभयोति: एकतरमावीलावतुनिस्यम्। पापा. TTCANI निषेध इति। वमिष्टम्यास्थामुनस्यैव वा विशेषाभिलिया किनिषष इत्यर्थः । सदाइ वक्ष्यमायोति वनुमिष्टताया यौनमार अनुपसर्जनीय कार्य नि अनुपचनीयप्रतिपादनस्वधः । निषेधवीजभूता विशेषाभिधिमा म्याप पोति निषेध वेति तत्पतिपादनखानुपचापीयन निषेधे तात्पर्याभावात् । बक्ष्य मावनिषेधमदाहरति । ए एडीति। र ! एजिकिमपि वस्या अपिलाने निथप ! भवामि पक्षमता। अविचारितकारशकारिकी वियता नपिखामि।वि।

·दशमः उशासः। ३८५ ज्योतमा मौलिकदाम चन्दनरमः शीतांशकान्तद्रवः कपूर कदली मृणालवलयान्यभोजिनौ पलवाः । अन्तर्मानसमास्त्वया प्रभवता तस्याः स्फलिङ्गोत्कर- व्यापाराय भवन्ति हन्त ! किमनेनोक्तोन न ब्रूमहे । उ० प्रति०] क्रियायाः प्रतिषेधे पि फलव्यक्तिर्विभावना ॥२१॥ हेतुरूपक्रियाया निषेधेऽपि तत्फलप्रकाशनं विभावना । यथा. कुसुमितलताभिरहताप्यधत्त रुजमलिकुलेरदष्टापि । परिवत्तते स्म नलिनोलहरीभिरलोलिताप्यात सा॥ विशेषोक्तिरखण्डेषु कारगोषु फलावचः । मिलितेष्वपि कारणेषु कार्यस्थाकथनं विशेषोक्ति:, अनुक्का- धिमा। इति प्राकने मापसम्बोधने विचाग्तिकार्य त्वयि प्रेमान न्यास्थ य्या- विचारण प्रेमानुबन्धकरणम् । पत्र विरहया सस्था मरणस्थाधका वक्तव्यत्वाभि. सतभिषेधमार। मधीत्वति। गौतांशकान्तः चा इति विषाद पन्तानसं मानसस्यान: प्रभ. बता सता त्वया करणभूतेन एतं गीतमादय तस्याः स्वसिगोत्करस्य व्यापाराय दाहाय भवनीत्यर्थः । पर स्वाक्षापवस्वस्वातिप्रसिहत्वाभिधिमा। विभावना- " क्रियाया इति। पवापदीपावलं गमिन्यादेः सनहाय क्रियापदं कारण- भावपरम् पाए सीसामलादी इत्यव भिलाषकारणस्य रतिपूर्वकाल स्वाभावि. प्ययमबहारः प्राम्हर्जितः । मिलनेति । सा विरहिणी कुसुमितलताभिः दुःखमयत ताभिरा. लापिल कारपस्य मनस्य प्रतिषेधः अलिकुल: परिवर्तन सरदष्टांप पव कारण देशममा प्रतिषेधः । नलिमौसम्बन्धिमीभिलहरीभिरधूर्णत ताभिरलोनि- तापि मान्दोलितापिपा कारस्यान्ट्री बनख प्रतिषेधः। विषीरखामा विषाकिरिति समिति पपडिमा विभावमायामिवानिषि कारणे ·१८६ काव्यप्रकाये निमित्ता, उतनिभित्ता पचियनिमित्ता च। क्रमेणोदाइ- रणम्, निद्रानिवृत्तावुदिदे युरवे सखोजने हारपदं पराप्ते। श्लथोकतानेषरसे भुजङ्ग चचाल नालिङ्गनतोऽजना सा । [पनु नि.] कपूर इव दग्धोऽपि शतिमान् यो जने जने । नमोऽस्त्ववायवीर्य्याय तस्मै मकरकेतवे। स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः । हरतापि तनुं यस्य शम्भु ना न बलं कृतम् ॥ [भचि.नि.] यथासङ्ग्यं क्रमेणैव क्रमिकाणां समन्वयः ॥२२॥ वित्यर्थः । बहुवचनचावाविवक्षितबहुव एककारणीतावपि दृष्टवाहक्ष्यमाणत्वास । फलावच रति फलाभाववच इस्येव योजना फलाभावकथनमिव्यर्थः । उत्तावपि कार्यस्खाकथनमित्यव कार्यस्वाभावकथनमित्येवार्थः । पन्यथाऽनुक्ताफलकै सर्व- वातिप्रसङ्गापते. उदाहरणेष्वभावप्रतियोगितया फलकथनादव्यायापत्तेख। पनुभ- निमित्तेति पनुनाचिन्त्यनिमित्तेत्यर्थः पचिन्त्यस्य तु सतरामनुक्ति: निमित्तच फला- भावश्य। निति। भुनः कामुकः पच निद्रानिहत्यादीनि कारणानि समानि पालिजनतश्लनस्य फलस्थाभावः कषित: तबिमित्तच रागातिशयक्षियोऽप्यनुतः । सक्रनिमित्तामा कर्पूर स्वेति। दग्धोऽपि यो मकरकेतु जने जन शक्तिमान् दन्यः कपूर इन दन्यस्यापि करिख गन्धरसहपाशक्तिमत्त्वात् तब मकरकेतवे नमोऽस्वित्यर्थः । पत्र दाई कारणं तत्फलस्य शल्यभावस्थाभावः। शनिमखमुक्त तबिमित्तमवायवीर्यव- मुखम् पर्व ककारलीजावयुदाहतत्वात् कारणेवियत्र बहुत्वविवचा बोध्या एबहुचर- बापिपचिनयमिमित्ता। स एकति। बोधिनमनि जयतीत्यन्वयः। तर तत्पवन बच- परबखामा निमित्ताचियम्। बवामयाबरमा। + ·दशम: उल्लास:। ३८० यथा, एकस्त्रिधा वससि चेतसि चित्रमत्र देव ! हिषाञ्च विदुषाश्च भृगौशाच्च । तापञ्च सम्मदभरञ्च रतिञ्च पुष्णन् शौर्योमणा च विनयेन च लोलया च ॥ सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते। यत्र सोऽर्थान्तरन्यासः साधम्बोदरेण वा ॥२३॥ साधर्म्य व वेषम्य वा सामान्य विशेषेण यसमर्थत विशेषो वा सामान्येन, सोऽर्यान्तरन्यासः । क्रमणोदाहरणम, निजदोषाहतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम् । पश्यति पित्तोपहत: शशिशुभ्र शङ्कमपि पोतम् ॥ [सा.सा.वि.] ययासमिति। सामेण प्रथमदितीयादिक्रमेण क्रमिकाणं सत्कर्मचैव परेषा- गम्य तानाम्। एक इति। देव । अव सीके उदं चित किन्सदिन्यवाह। एक रति एकस्व हिषां पासि शोर्योमणा तापं तन्वन् विदुषां तमि विनयेन सम्मदरसे तन्वन् मगीयां पेसि लोखधा रसिध्ध तन्वन एवं विधा वससि पन यथोशाकमै व क्रमिकालातन कमेयर कर्मकरण' घेतःसम्बग्विना दिलादीनामन्वयः । पर्या- सरन्यासालारमाइ। सामाचं वेति। पन्धन सामान्य प्रतियोगिमा इतरण देवम्येण समयते सत्यले प्रतिपाद्यते साधम्य धये समर्थनौयसमर्थकयोः । तथाच किषिर्म- पचया उसस्य सामा यस्य तत्सर्भवता विपण तबमबनाया: सत्ययन प्रति पादनम् एवं रोबा विषमापि सामान्धेन तथा प्रतिपादन तत्वमिनः। तर चीनसामान्यस तत्साधता विशेष समर्थनमा । निभदौति। एवमारीऽवाप्यर्य नथाचासिसन्दरमपि वस्तु मिजदीपाडत- बनानां स्थान विपरीत भाति तवान्तर पति पतीति। विपरीवदानधर्मवतया मत दोषातमनतासामा दोषवत्वसाधम्यवसा ३४ ·बायप्रकाये सुसिंतवसनालबारायां कदाचन कौमुदी महसि सुट्टशि खैर यान्त्यां गतोऽस्तमभूमिधुः । सदनु भवतः कीर्ति: नाप्यगौयत, येन सा प्रियग्रहमगान्मताशा, क नासि शुभप्रदः । [सा.वि.सा.] गुशानामेव दौरात्मात् धुरि धुर्यो नियुज्यते। पसनातकिणस्कन्धः सुखं खपिति गौडि [.सा.वि.] अहो हि मे बलपराधमायुषा, यदप्रियं वाच्चमिदं मयेदृशम् । त एव धन्याः सुहृदः पराभवम् जगत्यहव हिये क्षयं गताः॥ वै०वि०मा०] पीतवदर्शना पित्तीपहतेन विशेषेण समर्थित दोषवहिशेवख पित्तीपातखपमान तत्मामान्यमेवभूतमिति सत्यप्रतीते: उतरूपस्य विशेषस्य तसाधयं बता सामान समर्थनमाह। ससितेति व्याख्यातमिदम्। दोषीमासे पत्र राजदीयमामसुखाधिकरणतया उतरख राषिरुपकालविशेषस्य सद्दीयमानसुखाधिकरणतया बनासीत्यनेनीक्रेन सखाधिकरणत्वसाधर्म्यषता कालसामान्येम समर्थन सर्वदा सुखदारलेन राबौ सुख- दाटव सत्यमिति प्रतीते: यपोनस्य सामान्यस्य सधयंवता विशेष समधनमार। गुणानामिति । धुर्थी भारवहनसमर्थी जनो धुरि भारवाने नियुज्यते तय गुणानामव दोरामात् दुःखमयोजकत्वमव दौरामा तवार्थान्तरं न्यस्थति पसबातेति पसमाती किचौ व्रणचित्रे यव तारश: स्कन्धः सन् मुख बहनदुःखारहित बना स्थानथा.खपितीत्यर्थः। पब धुरि नियुज्यमानत्वधर्मवनया सतख प्रापिसामानस्थ पुप्यत्वविरोध्यात्मकगडिलरूपवेधर्ववता गडिना मना समर्थनं मो. रि नियोया- भावाधीनसुखखापिन: गस्त्विविधर्मिवी यमाविसामान्यख धुरि नियोबः सब प्रति प्रतीतः। यथील विशेषस तरपर्म बता सामान समर्थनमाक अभिमन्बुमरवानाम परिवती रिक विवादोतिरिवम् । सवानिदम् । व बस्यमावामियोन सम्परामववव ·दंगमः सहारा ३९८ विरोध: सोऽविरोधेऽपि पित्वेन यवचः । वस्तुबत्तेन पविरोधेऽपि विषयोरिष यदभिधामं स विरोधः। जातिचतुर्भिर्जात्याविरुवा स्थाइगुणखिभिः २४ क्रिया हाभ्यामपि द्रव्य ट्रव्येवेति त दश । अभिनवनलिमोकिसलय- मृणालवलयादि दवदहनराधिः । सुभग! कुरणदृशोऽस्याः विधिवशतस्वडियोगपविपाते । [जा.मा.] गिरयोऽप्यनुवतियुजो मादप्यचलोऽधयोऽप्यगधीराः । . सम्बते वामाचबत्वबत्तया प्रतिपादिती वा विशेषवरंधर्वधन्यववना मनसामा- বল বলবি অৱগৰামৰ অল খেলৰ গিৰি নৰ- प्रतीतः। विरोधालजारमा। विरीधरति विरोधी विरीधामासः घरची बसीलि: विरोपि विड- वेगोचमानोऽथ त्यर्थः । बस्तात्तेनेति वस्तुगव्या वर्षः। तस्य मातिपकिया- व्यविरोधेन दविषत्वमा जातिवदभिरिति। नाबार्थ चतुर्भिरियन्वयः। विभिशादिभिः गया विवाद्रबाबाम्। बोचरस्म पूर्वपूर्वेस विरो, चित: येन सापस गिरीषले वापि बम विरोधपत्वेन व प्रचन्मयनीयवेक दनानौचित्यान् । पलाते वा सह विरोधमा पनिवेति। सुभग ! विषियमवरियोनल परिपात उपस्थित परत. सनीखा अभिनवत्यादिकं दवदानराशिः। पर अधिनौरवादिनातीनी दवा सा विरोधमा दानवसारीपनाचलेमावासबवादविरोष: नवाब पवमेवेवि वाचम् । पविनोदमादिबोतवारा उपदानामेण पित: तब प्रतिमासाद। बात विरोधमा । विरपीपीवि। बाविविवाविषयमंबानमहाभारतमेव चीन मेषिकीत ·काव्यप्रकारी विषभराप्यतिमधुर्नरनाथ तवान्तिक नियतम् [बा.गु.) येषां कण्डपरिग्रहप्रणयिता सम्प्राप्य धाराधरः तोरणः सोऽप्यनुरज्यते च कमपि नेहं पराप्रोति च । तेषां सङ्गाररममतामनसां राज्ञां त्वया भूपते ! पांशूनां पंटले: प्रशाधनविधिर्निवत्यैते कौतुकम् ॥ [जा०कि.] सजति च जगदिदमवति च संहरति च हेलयैव यो नियतम् । पवतरवयत: शफरो जनार्दन: सोऽपि चित्रमिदम् । [जादू एव है मरनाथ! यान्तिक गिय्यं दयोऽपि नियतमुनयाधमात्रवन्न प्रत्यर्थः । त्वं गियां दिलीय प्रत्यायाधिनित्ययः । सवतियोता शोर्यसम्पविद्यावत्व बत तबाधिकमिन्य यः। गाधी धमगाधव मुधोरत्वञ्च लघु व ममहत्वं त्वमाखापेचया- महत्वबतीथर्थः। पत्र गिरिचादिनानन्यायभाये गये विरोधमानम् उन. व्याधभावस्यारोप्यमाणवेन न विरोधः। जाने क्रियाविरोधमाध। येषामिति । भूप! येको राज्ञो कपरियहरूप्रणयितां सम्प्राय स प्रसिसोजी धारावर खड्गी नरज्यो रुधिररको भपति कमपि से धिर- तिमितव प्रायोति सरपरसकमनसां तेषां राजा त्वया पाशूना पटले: प्रमाविधिविधान निरूपा तोदं को कमित्यर्थः । कौतुकच अषलथार्थ- मादायेव । तथाहि यस कालोपत्रस्यापि पनुरागिता समेहता च निम्बास- सानो तेषामभुरागः सहोचितम्यवहारस्वीचियेन पापभिः प्रसाधनान कौतुक- मित्यर्थः । विताना भूमिपान पनि वात्। पत राजवनाते: पापसाधन- क्रियया पिरोधमा मतानां तथात्वेन चाविरोषः। पत्र परुख गुवातीष विरोधः। मानव्यविरोधमा सजतीति। यव ट्रष्ये माग्यसमरसव द्रव्यख बात्यादिना वादामोन विरोधी पीयः। यो जनार्दगो हलयैव पयमेव इदं जगत् बुजवि रयादिमीरयासरत: शफर: प्रोष्ठीमाप इत्यर्थः । अफराकार शिव- হাজার মালিকানা : বিনি বি বি- ·दशमः उजासः। ४.१ सन्ततं मुसलसता बहुतररहकर्मघरनया टपते ।। हिजपतीनां कठिना: सति भवति करा सरोजसुकुमाराः ॥ [गु.गु.] पेशलमपि खलवचनं दहतितरां मानसं सुतत्वविदाम् । परुषमपि सुजनवाक्यं मलयजरसवप्रमोदयति ॥ [गु०क्रि०) क्रौञ्चादिरहामदृषढ़ोऽयं यन्मार्गणानर्गलशातपाते। प्रभूत्रवाम्भोजदलाभिजातः, म भार्गवः सत्यमपूर्वसर्गः ॥ [गुरु] परिच्छेदातीत: मकलवचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिननुभवपथं यो न गतवान् । मन्यत्व मोक्रत्वात् । पर्व कमित्व न. जमानत्व न जातिरती द्रव्य गव मना- दनेन सह तादात्मेन शफरत्वजातविरोधमानम् उपमानीपमेयभावान रूपक इसरस्य नानाधरौरपरियहाबाविरीषः । गुणस्य गुणविरोधमाह। सम्मतसि। सन्मनेत्यादि हेतुभिः पूर्व कठिना हिजपनौना करा: वर्तमाने भवति त्वयि राजि सरोमसुकुमारा: त्वया पामर्थदानाद दासीभिरेव कर्मकराणातत्यबौना करकाठियोपशमात् सीकुमार्यम् । अव कठिनत्वसकु- मारत्व गुणयोर्विरोधंभान कालभैदान विरीधः । गुणस्य कियाविरोधमाह। पशलमपीति। तत्त्वसुतत्वयी: पर्यायः तत्त्वविदामिव्यर्थः। पेथलं कीमलम पेशवत्वगुणदाइक्रिययोः परुषत्वगुणप्रमोदन किययोच विरोधमान दुर्जन- सजनवचनस्वभावासाविरोधः। गुण्य द्रव्यविरोधमाह । क्रोधाद्विरिति। बनर्गली निराबायः। । सातम्छेदनं ययात् यन्मार्गबानो तादृशे पाते सति सौ क्रोचाट्रिमवाम्भोजदलवदभिनात: कोमलोऽभूत्मन्य स भार्गवी विषेरपूर्वसर्ग: विखसखसष्टिः पातशात इति पाठे यमार्गबानामनगख- पाताचीनशासनिमित्तं नवामीत्यादिरर्थः । पव कोच्चाद्रित्वमेकव्यक्तिमान- इपिलात् न जाति: पन: क्रौचाद्रिया द्रव्येव साभिमानत्वगुषस विरोधमान बभिजावत्वखारीपाच विरीषः। क्रियायाः बियाविरोधमा ·४०२ काव्यप्रकाश ॥ विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकारः कोऽप्यन्तर्जड़यति च तापञ्च कुरुते ॥ [कि क्रि॰] प्रयं वारामको निलयं इति रत्नाकर इति वितोऽस्माभिस्तष्णातरलितमनोभिर्जलनिधिः । क एवं जानौते निजकरपुटीकोटरगतम् चणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापास्यति मुनिः ॥ [क्रि..] समदमतङ्गज मदजल- निस्यन्दतरङ्गिणीपरिष्वङ्गात् । क्षितितिलक ! त्वयि तटजुषि शङ्करचूड़ापगापि कालिन्दी । [द्र०ट्र० । परिच्छेदेति । व्याख्यातमिदं प्राक्। अव जड़मवापनक्रिययोरेक विकारे विरोधभानं विकारविशेषखभावान विरोधः। क्रियाया द्रव्यविरोधमाह। पयं वारामिति। मयं निविरामकी मिलय इति रवाकर इतिच जावा राणा तरलितमनोभिरख्याभिः श्रित: टगा च वारिषु पिपासा रबषुप लिसा निजेत्यादिकं ताम्यदित्यादिकञ्च पान क्रियाविशेषणं करपुटी करकोषः सैव कोटरं गतः मुनिरगस्य:। पत्र जलनिवे व्यस्य कर्मतासम्बन्धेन पानकियया विरीषभानं मुनिप्रभावादविरोधः । न च जलनिधीमामनेकत्वानतिजलनिधित्व जातिरवेति वाच्यम्। समुद्रत्वस्य तथालेऽपि योगार्थर्धाटतस्य जलनिधित्वखावधात्वात् गिरयोऽप्य मुतियुज इत्यात तु जातिगुणविरोधीदाहरणत्वमय इत्यायशमपहा चैव पधित्वस्यामातित्वात् । ट्रव्यस्य ट्रव्यविरोधमाह। समदति। हे तितिपाखक ! त्वयि बटजुषि सति श्यामलानो इतिमदलखामा मिस्यन्दी धारा सैव तरणिौ तसङ्गात् गङ्गापि कालिन्दीपर्थः स्यामत्वात् । पत्र गङ्गायमुनयीद्रव्ययीस्तादात्मान विरोधमानम् पारीपान विरोषः । स्वामत्वारीपादपिकारच विरीधस्फीरणाश म पवम्। पदापि होताखक- बन्दाबनेकात्तित्वऽपि भारचूड़ापमाल , आविः महावीर वायान् । अभावीन्यवरारमा।

·दशमः उल्लासः। खभावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वक्रियारूपवर्णनम् ॥२५॥ खयोस्वदेकाययोः। रूपं वर्णः संस्थानञ्च । उदाहरणम्, पचादको प्रसार्य विकनतिविततं दायित्वाङ्गमुच्चैः, पासज्यामुग्नकण्ठो मुखमुरसि सटां धूलिधूनां विधूय । घासग्रासाभिलाषादनवरतचलत्प्रोथतुण्डस्तुरङ्गो मन्द शब्दायमानो विलिखति शयनास्थितः क्षमा खुरेण ॥ [क्रि.] व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्वा रुढिरन्यथा । व्याजरूपा व्याजेन वा स्तुतिः । क्रमणो हाहाम्, हित्वा त्वामुपरोधशून्यमनसा मन्य न मालि: पर:, लज्जामजनमन्तरेण न रसामन्यत्र मन्दृश्यते । यस्त्यागं तनुतेतरां मुखगतरत्याश्रितायाः श्रियः, प्राप्य त्यागकतावमाननमपि त्वय्येव यस्याः स्थितिः ॥ [स्तु.] खमावेति। डिम्भः शिशुः पादिना प्रष्ट ज्ञानरहितः पश्वादिपरिग्रहः खपद खीयमावपरतया व्याचष्टे खयोरिति। खमावीयवी: कियायपधीरित्यर्थ: रूपपदं ज्याचष्ट रूपमिति सव पशक्रियावर्णनामाह। पश्चादिति । शयनादुथि समतुरङ्गः खुरण मा विलिखति किं लव त्यवाह पवादिति। विकं पृष्ठवंशाधरम् बङ्गवातिविततं यथा स्यात्तथा दायित्वा इत्येवं चकारार्थों बीध्यः पृष्ठवंशाधरे विकमिति कोषः । पाभग्रकल: ससि सुखमास- व्ययम्बयः प्रोथतुण्डावीष्ठाघरी हेषाऽशब्दः । श्रय क्रियावर्ग:मं वर्णसंस्थानयो स्वचवानुसन्धेयम् । व्याजस्तुत्यसकारमाह। व्याजति। मुखे पापाततः पन्यथा पढिसहिपरीता पर्याप्तिः मनु निन्दा- हमेव स्ततिभवत्य व निम्टाव्याजेन स्तुतिः स्तुतिमुखेन निन्दा तु खतिव्याजनिन्देव साकर्ष म्यानस्तुतिरित्यत उभयसन हाय विधा समासमाइ। ब्याजापति। स्तुतिमुखेन निन्दा व्यानरूपा स्तुतिः पन्धान ब्याबेन स्तुति रिबर्थः। मिन्दामुखन स्तुतिमाह। हिना खामिति। पई मन्ये खां डिवाना विना उपरीषयमनसा निरप- ·४.४ काव्यप्रकाशे है लाजितबोधिसत्व ! वचसां किं विस्तरैतीयधे ! नास्ति त्वत्सदृशः परः पररहताधाने ग्रहौतव्रतः। वष्यत्यान्यजनोपकारघटनावैमुख्यलब्धायशो- भारप्रोडहने करोषि कपया साहायकं यमरोः। [नि.] सा सहोक्तिः सहार्थस्य बलादेकं विवाचकम् ॥२६ एकार्थाभिधायकमपि सहार्थबलात् यद् उभयस्यावगमकं सा सहोक्तिः। यथा, सह दिअमणिसाहिं दौहरा सासदण्डाः, मह मणिबलएहिं वाप्पधारा गलन्ति । तुह सुहय ! विओए तो उव्वेषणोए सह अतणुलदाए दुब्बला जीविदासा ॥ ! गधचित्तानो मौलिः श्रेष्ठो न परस्वमेव ताहश इत्यर्थः । एवं लजाया मजनं विलयी निर्लज्जत्व रमा लन्मों विना नान्यत्र सन्दृश्यते तस्या एवातिनिर्लज्जत्व- मित्यर्थः । यस्व मुखशतैरेवाथिताया: श्रियात्यागं तनुतेतरी तथा त्यागक्रतापमाननं प्राध्यापि त्वय्यद यस्था रमाया: स्थितिरित्यर्थः । पव निरूपरोधत्व न राज्ञी निन्दा राज्ञी लक्ष्मौदावापरिच्छिन्नं श्रीमत्वपथ्यांना स्तुतिः। स्तुतिमुखेन निन्दामाह। हं हलति । बोधिमत्त्व बुद्धिमत्प्राणी है हलाजिततत्क! है तीयधे ! वचसा विनरः किं सजिप्तमेव वच्मौत्यर्थः । परहितस्याधाने जनने रहौतव्रतस्त्वमश: परी जनी मास्ति त्वमेव तादृश इत्यर्थः । यद्यस्मात् ष्यतां पान्यजनामा पिपासीप- शमनरूपोपकारघटनायां यई मुख्य तव लवस्यायशीभारस्य प्रोषहने मरी निर्जल- देशभ्य साहायकं सहायता रुपया करोषि निजलवन मनभूम्या चारजलवन যা স্ব মাথাব্যাথানালা বন্ধী স্কলাল মাঝামাপ্তি बहनात् सहायता। पब स्तुस्वपरा उपकारकमिन्दा पर्याप्तिः । सही त्य- हारमाह मा सहोक्तिरिति । एकाभिधायकमिसि शाब्दव्युत्पत्तिबलादकार्य एवं खान्वयानुभावकमिबर्थः। सह दिसेल ·दशमः उमासः। 8.५ भासदहादिगत दीर्घत्वादि मान्दम, विषाविमादिमतं तु सहार्थसामर्थात् प्रतिपद्यते। विनोक्तिः सा विनान्येन, यवान्यः सन्न, नेतरः । कचिदशोभन:, कचिच्छोभनः । क्रमेणोदाहरणम्, परुचिनिशया विना शशी शशिना सापि विना महत्तमः । उभयेन विना मनोभवत्फ रितं नैव चकास्ति कामिनोः । [भ] मुगलोचनया विना विचित्रव्यवहारप्रतिभाप्रभाप्रगल:। अमृतधतिसुन्दराशयोऽयं सुहृदा तेन विना नरेन्द्र सूनुः ॥ शो] परिवृत्तिविनिमयो योऽर्थानां स्यात्समासमैः ॥२७॥ परिवत्तिरलङ्कारः उदाहरणम्, लतानामतामामुदितकुसुमानां मरुदयम् मतं लास्य दत्त्वा यति भृशमामोदमसमम् । सह दिापनिमामि : शासदण्डाः सह मणिवलांचवारा सन्ति । सब सुभग : वियोगे तसा उपचा: सह तनुलतया दुवंला गोविता) रति संझसन् । दोधासस्य दण्डाकारवन दगड यम् । शाद शदव्य त्पत्तिसि समाविमस्य पदार्थयोः कर्वा ख्यात पट पदार्थयोशानदान्वर य य पत्तिमि इत्वादियर्थः । विनात्यबहारमा । बिनीतिरिति। अन्येन विनान्यः सन् न शोभनो न बनशोभन इन्धर्षः। एवमन्येन विनान्यः इतरोशीभनी म शोभन इत्यर्थः । तदाचिदशोभन पवेति। रस्यादि इयम्। परिनि। महत्तमो महाधिकाररूपा चव चन्द्रादिरसीमन यः । मुगलोचनयनि। पयं नरेन्द्रामुः मगलीचनया विनय विचिकव्यवहार प्रतिभाप्रभाप्रमाः तदासानु म सादृश इत्यर्थः । तवा सेनाबादसदुपदेशन सजदा विनैव बनतेस्थादिः । तदा सजगत मेताहम स्थः । परिव्यवहारमा परितभिरिति। बतानामिति। बताना खाने प्रत्यर्थः मतं बतानामेव समतंबाख इत्वम्

·बायप्रकाश
सतावधानामा! हशमादाय सहसा
ददाखाधिवाधिभमिादितमीहव्यतिकरम् ॥
पब, प्रथमेऽई समेन समस्य, हितीये उत्तमेन न्यूनम ।
नानाविधप्रहरणैप। सम्पहार
खौमत्व दारुचनिनादवत: प्रहारान् ।
हप्तारिवौरविसरेच वसुन्धर्षयम्
निर्विप्रसन्चपरिरमविधिवितीर्ण ।
पत्र न्यूनेनोत्तमस्य।
प्रत्यक्षा व यगावाः क्रियन्ते भूतभाविनः ।
तहाविकम्,
भूताव भाविनवेति बन्दः। भावः कवेरभिप्रायोऽस्तौति-
भाविकम् । उदाहरणम्,
पासौदञ्जनमवेति पश्यामि तव लोचने ।
भाविभूषणसभारा साक्षात्कुर्वे तवातिम् ।
--
चममं समान्तररहिवम् प्रत्युत्तममित्यर्थः । हुशमादायेति पपये खमानवात
पाधि मानसी व्यथा।
पवेति । बाखामोक्यो पादेयत्वेन साम्बम् उत्तमेनेति उपादेयत्वेन गुत्तमा
यत्व माध्यादयो बनाः ।
नानाविति। अप! सम्प्रहार युगे तब हमारिबोराणा विसरेष समूहन
दारपनिनादवती नावाविषमहर: महारान सोमस्य दयं बसम्परा तुच विली
कोशी निर्गतोऽपामखदा सा विप्रबन्धी विधीमी यख ताहमपरिरविधिः
सम्बन्धविधान बस्थामारी स्वया सातडियोमोन भविष्यतीबर्थः ।
अनुपादेवल न्यूमाः। भाविकाबधारमा ।
प्रत्यारोति। वियले प्रदन प्रतिपादन करभिप्राय तिवावल
শীঘলয়ৰীৰৰসিদয় ।

·दपमः उसासः। पवाचे भूतस्थ, हितीये भाविनो दर्शनम् । काव्यलितोक्यपदार्थता ॥ २८ ॥ वाक्यार्थता यथा, वपुःप्रादुर्भावादनुमितमिदं जन्मनि पुरा पुरारे न प्रायः कचिदपि भवन्तं प्रणतवान् । नमन्मुखः सम्प्रत्यहमतनुरग्रेऽप्यनतिभाक, महेश ! क्षन्तव्य तदिदमपराधयमपि । पनेकपदार्थता यथा, प्रयसखोसलौलपरिहासरसाधिगते- संलितशिरोरपुष्पहननैरपि तायति यत। वपुषि बधाय तब तव शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड वैष भुजः । पासीदिति । पचमाभावपि सम्बन्धशीभाया दृश्यमानत्वात् भाविभूषणेनि सवार: प्रोमा भूषषजन्या भोभारमा नहाविता साक्षात्कार । काव्यखिबालबारमाह। वायलिमिति। अयमेव काव्यतु वारशीच्यते वाकोति वाकार्थता पदार्यतारेत्यर्थः। क्रियान्वयन समाप्त वाक्य क्रियासाका कारकपदन्तु पदम् । आपुरिति ।. 'पुरारी ! प्राय उत्प्रेक्षायाम् पई कचिदपि जन्मनि भवन न प्रपतवान वपुषः प्रादुर्भागादिदममितं यदि हि प्रयतवान् तदा वपुःप्राभादी के स्वातत्वादिति भावः। सम्पति च ममदेवमुनाः सहमतचरमरीरीज्ये भावि- पाचनतिमा मते; शरीरमाध्यत्वात् नदिदं पूर्वापरकालयोरनममादपराध- इसमपिर मां बनन्यम् । स च शान्तिकरपताजता जानविषयवसवाप- राष:। बस पापरुषापरापाभावात् पमममनवपरापरतुरेवेति व्याख्यास्यते। पब प्रभवनिति पनतिभानिति च क्रियाइयेन समाप्त वाक्यइयं मदर्थव पगमनमाराध- ग्यतः। पदार्थताया दयितम्या पदस्थानेले बत्वमेदन देषिध्यादा पन: अनि पोति प्रषीरपन चुमुपमिसशस्त्रो भावतों बलादालच में प्रति माथिरियम् । प्रमितीला स्पोनो सौखपरिहासरीमाधिमः सामजिक ·४०८ काव्यप्रकाश एकपदार्थता यथा, भस्मोजूनन ! भद्रमस्तु भवते रुद्राक्षमाले ! शुभम्, हा ! सोपानपरम्परां गिरिसुताकान्तालयाल तिम् । अद्याराधनतोषितेन विभुना युभमपOसुखा- लोकोच्छदिनि मोचनामनि महामोह निधौयाम। एषु अपराधहये पूर्वापरजानोरनमनं भुजपात शस्त्रोप- नेपः महामोहे सुखालोकोच्छेदित्वच. यथाक्रममुक्तरूपो हेतुः । पायोक्तं विना वाच्यवाचलेन यडचः । वाचवाचकभावयतिरितोनावगमनव्यापारण यत् प्रत्या- । शिरोषपुष्पहनरपि यता यति तव वपुषि बवाय शत्रमुपक्षिरतम्लव शिरमि पाकसिकयमदण्ड इन ममेष रजः पतत्विलान्वयः । पव वपुषि बधाय तव शस्त्र- सुपतिपत इति कारक पदानि क्रियासाकाइवे मावाक्यमने केषां पामों सुज. पाते हेतुः। एकपदे तु समारीकपदार्थ नेत्यर्थः मसीह लनगि। शिवसेवधा पासन मुक्रमावस्यीक्रिरियम् । गाये भसमा साधूलीकरणं भमोडूननं है तादृश ! सवाय भद्रमानु रति लागोकिः । एव- मपरदयेऽपि हा शोचामि गिरिसनाकान्तस्य महेशवालयेलातिभूता सोपान- परम्पररी निश्रेणीम् एषा त्यागे हेतुमाह पद्यति। पाराधनतोषिोन विभुना मई- भेन मीचनामनि मोक्षसंज्ञके महामो वयं निधोयाम पायामहत्यर्थः। मीचख महामोहत्व कुत इन्यवाह युभदिति । भाकं भकी लनादीनां सपर्याऽनुशासन बन्धखस्यालोकोऽनुभवलदु छेदिनीत्यर्थः । मोचविशेषणमिदम्प मीचख महामोडले सपय्यारुपालीकोई दल समासे पदार्थों हेतुः दर्मितीदाहरणक्ये जनकशाप हेतून् दधति एष्विति। पूर्वधये जनकी भतः भयो लनेस्यव । पापक: भौचस्य महामोहताया पलीकत्वेन तजनकत्वासम्भवात् तापनि बाक्यविविधपदेवापदार्थप रबर्थः । पर्यायी व्यवहारमा। पर्यायीकमिति। व्यावष्ट वाचवावति पवगमनव्यापारी यना या इन्या विवरण यत्मन्यायममिति यस प्रत्यायमित्यर्थः । यायकारवीकारण ·दशमः उल्लासः। ४०८ यनं तत् पर्यायेण भयन्तरेण कथनात् पर्यायोक्तम् । उदा- यं प्रेक्ष्य चिररूढापि निवासप्रीतिरुकिता। मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरेः ॥ अत्र ऐरावणशको मदमानमुक्तौ जाताविति व्यङ्ग्यमपि शब्देनोच्यते तेन यदेवोच्यते, तदेव व्यङ्ग्य, यथा तु व्यङ्ग्य न तथोथते. यथा गवि शुक्ने चलति दृष्टे, गौ: शुलश्चलतीति विकल्पः, यदेव दृष्टं तदेव विकल्पयति, न तु यथा दृष्टं तथा, यतोऽभिवासंसृष्टत्वेन दृष्टम्, भेदसंसर्गाभ्यां विकल्पयति । भव हि वाच्यवाचकभावाभावम्तादृशप्रकारण अतात्पर्य्यात् प्रकारान्तरेण तस्यैव व्यञ्चनया प्रत्यायनमित्यर्थः । वनानेकार्थशष्टस्य प्रकरणवारितहितीयार्थे व्यङ्गनातिव्याप्तिः तोकप्रकारेणेव व्यसत्वात् संज्ञाव्युत्पत्तिमाह। तत्वांयेणेति । यं प्रेक्ष्य ति। यं राजानं प्रेक्ष्य ऐरावणस्य मुखे मदन हरेरिन्द्रस्य हृदये मानेनाभिमानेन चिररूढापि निवासपीतिरुभिता वासेन मदशोषात् पराजित- वे नाभिमामत्यागाच पव मदमानयोः प्रेक्षणाभावात् प्रौत्यभावाच उक्त कारकप्रका- रथ तात्पर्याभावाडाच्यानामेव मदमाने वारणहरीणां कारकाम्तरप्रकारण व्यग्रता दर्शयति। पत्र रावणशकाविति । न प्रीतिकर्मकता मदमानकर कता च किन्तु ऐरावणशक्र कर्ट कता मदमामकता च मदमामी मुक्तौ यस्यामित्वर्थात् अधिहिशेषणस्यापि परनिपातात् न तु मदमानाभ्यां मुनावित्यर्थ। तदा तयोः प्रेक्षणानुपपत्तेः ततः कारकान्तरेण तेषां व्यत्रमाव्यामपौति भयन्तरं विभिन्न- कारकतया प्रत्यायन एवमेकभिनेक विषये उत्तरशामासमानप्रकारकं पूर्वज्ञान- सबा तत्र दृष्टान्तयति यथा मवौति । दृ निर्विकल्प न गृहीतविकल्पः स- विकल्पकज्ञानं यंदेवेति । सामान्यीत्या नपुंसकत्व य एव गौ दृष्टी निर्विकलान रहीत इत्यर्थः। विकल्पयति सविकल्पकन ग्रहाति न तु यथा दृष्टमिति । यथा प्रत्ययार्थः प्रकारी विवधित: निर्विकल्पस्य निच कारकत्वात् किन्तु या निय कारक ज्ञानेन रातमित्यर्थः। निर्विकल्पकग्रहोलस्थः सविकसकेन या ·४१० काव्यप्रकाश उदात्तं वस्तुनः सम्पत्, सम्पत् समृधियोगः । . यथा, मुक्ताः केलिविसूत्रहारगंलिताः सम्मार्जनौभिहताः प्रातः प्राङ्गणसोम्नि मन्यरचलहालाकिलाक्षारुणाः । दूरादाडिमवीजशशितधियः कर्षन्ति केलीशुकाः यहिहद्भवनेषु भोजनृपतेस्तत् त्यागलौलायितम् ॥ महतां चोपलक्षणम् ॥ २६ ॥ उपलक्षणमङ्गभावः। अर्थादुपलक्षणीयेऽर्थे । उदाहरणम्, तदिदमरण्य यस्मिन् दशरथवचनानुपालनव्यसनौ । विशदयित्वा दर्शयति अभिनासंसृष्टव नेति । यथाय तार्थो न घटते निर्विकल्प कैनाभिन्नासं सृष्टत्वाग्रहात् किन्तु अभिनेत्यत्र नार्थको शब्दः प्रापसार गए चामृष्टल नादृष्टमित्यर्थः । अशब्दस्य दृष्टमित्यवान्वयात् तथाच निर्विकल्न भिन्नत्वनासंमृष्टत्वम चाग्रहीतमित्यर्थः भदसंसर्गाभ्यामिति विशेषणविशषभदी sपि विशिष्टज्ञानविषय इति मतेनेदं संसर्गमावं ग्टद्यते इति तु सर्वमतसिद्ध सदा मैदपदं विशेषणपरम् । उदात्तात्रकारमाह। उदात्तमिति। वस्तुसमृद्धियोगव्यनकोऽर्थः मुन्ना इति विहदभवनेषु केली विमूवात् छिन्न वात् हारात् मलिता मुक्काः प्रात: प्राङ्गणसीम्दि सम्माजनीभिः हृता: पतितानन्तरच मन्थरमशीन चलन्तौना बालानां नवयौवनानाम् अङि- लानाभिररुणाः ततश्च एकारुणत्व न दाडिमवीजवन शङ्गितविषयः के लौशुका यत्कर्षन्ति तहोजनृपनेत्यागलौलायितं लोलवेत्यर्थः। तेन बहुमुनादानात् मुक्तानामौदृशोऽनादर इत्यर्थः । अनावशया। विदुषाश्च मुक्तासमृद्वियनको- ज्यमर्थः । पन्यविधमुदात्तालङ्कारमाह । महताच्चेति । महतामिति कर्तरि षष्ठी महाजनकर्ट कमुपलक्षणं प्रकर्ष तपोभाव इत्यर्थः । तथाच खसम्बन्धन महता प्रकष्टोक्तोऽर्थ इत्यर्थः तदिदमरस्यमिति । परण्य दण्डकाह्वयं व्यसनं व्यापारः रक्षासि खरदूषणा- दयः । पब महापुरषरामसम्बन्धात् प्रकार त्वेन व्ययोऽरथरूपोऽर्थः। पन वीर- ·दशमः उल्लासः। . निंवतन् बाहुसहायश्चकार रक्षः क्षयं रामः ॥ नं चात्र वोरो रसः तस्येहाङ्गत्वात् । . तमिछिहतावकश्मिन् यशान्यत्तत्करं भवेत् । समुच्चयोऽसौ तस्य प्रस्तुतस्य कार्यस्य एकस्मिन् साधक स्थिते साधका- तराणि यन मम्भवन्ति, स समुच्चयः। उदाहरणम्, दुराः स्मरमागणाः, प्रियतमो दूर, मनोऽत्युत्सकम्, गाढ़म् प्रेम, नवं वयोऽतिकठिनाः प्राणा:, कुलं निर्मलम् । स्त्रीत्व धैयविरोधि, मन्मथसुत्कालः कृतान्तोऽक्षमी, नो सख्यश्वतुराः, कथं नु विरहः सोढ़व्य इत्थ शठः ॥ अत्र विरहामहत्वं स्मरमार्गणा एव कुर्वन्ति, तदुपरि प्रिय- समदूरस्थित्यादि उपात्तम् । एष एव समुच्चयः सद्योगेऽस- योगे संदमयोगे च पर्यवस्यतौति न पृथक् लक्ष्यते। तथाहि सध्वमित्वमाशयते नचावति । पगत्वात् उदातालङ्कारत्वघटक खौयस्थायि- भावाश्रयरामव्यवधानाङ्गत्वादित्यर्थः । वौरोत्साहन हि रामप्रकर्षस्तन सम्बन्धे- नारण्या कधः रसपदस्य स्थाथिभावपरत्वात् प्रकर्षकस्य च रसत्वाभावात् व्यवधानेन प्रकर्षकत्वास नापराङ्गत्वम्। समुन्शयालङ्कारमाह । तमिडीति । प्रस्तुतस्वेति प्रस्तुत कार्यस्येत्यर्थः । दुर्वारा इति। इत्यम् असहत्वान कहतुसत्वात् दुःखदायित्वेन शठः खली विरहः कथं सोढव्य: तान् हेतून् दर्शयति दुर्वारा इति तत्मत्वेऽपि पतिसानिध्ये भरमार्गणाः सीदव्या एवेत्यत आह प्रियतम इति । तमिर्तुमेव चेष्टतामित्यत पाह अतिकठिना इति तर्हि विषभक्षणादिना मियतां व्यभिचारी वा क्रियतामियत पाह कुलमिति आत्महत्यया व्यभिचारण वा कुलकलाः स्वादित्यर्थः । तर्षि ध्यमेवालम्बातामित्यवाह स्त्रीत्वमिति कालविशेष स्त्रीणामपि धेयं स्यादित्यवार मनोति वसन्त इत्यर्थः । देवानुकूले सर्वमिदमकिचित्करमिथवाड तान्न इति ·४१२ काव्यप्रकाश कुलममलिनं भद्रा मूर्तिमतिः श्रुतशालिनी, भुजबलमल, स्फीता लक्ष्मोः, प्रभुत्वमखण्डितम् । प्रकतिसुभगा घेते भावाः, अमौभिरयं जनो व्रजति सुतरां दपं, राजन् ! त एव तवाङ्गशाः ॥ प्रत्र सतां योगः। उत्तोदाहरण त्वसतां योगः । शशौ दिवसधूसरो, गलितयौवना कामिनी, सरो विगतवारिजं, मुखमनक्षरं वाकृतः । प्रभुधनपरायणः, सततदर्गतः सज्जनो, टपाङ्गणगत: खलो मनसि सप्त शख्यानि मे ॥ মন মমিনি সুদৰ মত্ত মালীনি মীমনামীম नयोगः । स त्वन्यो युगपद्या गुणक्रियाः ॥ ३० ॥ कतान्ती देव कृतान्तो यमसिद्धान्तदैवाकुशल कर्मम्विति कोषः । पक्षम: चमारहिती नित्यमुद्देजक इत्यर्थः। सखौप्रयुक्तीपचार विरहदुःखमुपशमय इत्यवाह नो मख्य इति। सयोग इति साधकाना सतां शीभमानां मिश्रितानां तेषाञ्च योग इत्यर्थः । कुलममलिनमिति । पर्थ संसारी यो जनः दर्पमाडार पडशा पहारनिवा रकाः। पब सतामिति। उपादेयत्वात् उनीदाहरणं दुर्वारा इत्यादिकं तेषामसत्त्व दुःखदायकत्वेमानुपादेयत्वात् । सदसद्योगे स्वाह शशौति । गलितयौवनायां कामिनौत्व विधेयम् अमक्षरं विद्यारहितं प्रभौ धनपरायणत्व विधेयं सबने समतदुर्गतत्व विधयं नृपाङ्गगते सलत्व विधेयं शोभमाशीभनेति खदोषेण शोधावस्था पशीभनाः देवदोषण शोधावस्थास्तु शोभना पत्र गलितयौवना कामिनी धनपरायणः प्रभु पाइयगतः खलश खदी- देश शीच्यवान जीभना: पब तु देवदीषण शीथाः भीमनाः। पवविधसमुच्चया बसगरमा सबब ति। पन्यः ससमय व्यर्थः। युगपदिन्येककालनिर्वब प्रतीयान ·दशमः उल्लासः। ४१३ गुणो च क्रिये च, ग गकिये च गुणक्रिया: । क्रमेणोदाहरणम्, विदलितपकलारिकुलम् तव बलमिदमभवदाशु विमलञ्च । प्रखलमुखानि नराधिप ! मलिनानि च तानि जातानि ॥ [गु गु०] अयमेकपदे तया बियोग: • प्रियथा चोपनतः सुदुःमहो में । नववारिधरोदयादहीभि- भवितव्यञ्च निगतपत्वरम्य : । [क्रि.क्रि.) कलुषञ्च तवाहितेष्वकमात् मितपत्ररुहमोदरथि चक्षुः । पतितञ्च महीपतीन्द्र ! तेषाम् वपुषि प्रस्फटमापदां कटाक्षः ॥ [गु० क्रि॰] इत्यर्थः। गौ ति युगपत्ताबोधक यीश्वकारयोः गुण हयान्वितत्व गुणयो यौंगपद्य क्रियाच्यान्वितत्वं क्रिययो: गुणभियान्वितत्व गणयो योगपद्य क्रियायान्वितत्वं किययो: गुणक्रियान्वितावे च तवी योगपद्यम् । विदलितति । पत्र बिमन्नत्वयी योगपदा' चकारयस्य तदन्वितत्वात् न भवन जमनक्रिययोः । कियाइयवौगपद्यमाह। प्रयभक इति । अयं प्रियया मह एकपदे एककालरूपे स्थाने वियोग इत्यन्वयः । निरातपत्वं नातपराहित्य न रम्य भवितव्यं भूतमित्यर्थः । अवाचकत्वदीषन्तु भवाम्य व अत्र भवितव्यञ्चीपनतं चेत्यन्वयः । क्रियायाः समुच्चयम्य विवक्षितत्वात् तथाच क्रिया. हयान्वितचकाराभ्यां तदृदयस्यैव योगपद्य एकपर्द इत्यनेनापि तहाँधनन्तु सरोदे- नान्यतरवेयर्थनिवि न्यायान् युगपत्प्रयोगवाहुल्यं हि सम्भेद: बावितिवत् गणक्रिया: योगपद्यमाह। कलुषञ्चेति । अहितेषु शवधु विषयेषु श्रि इति बहुव्रीही नपुसकत्वात् हुम्वः अव कानुष्यगणपातक्रिषयी योगपद्य तदन्वितत्वाञ्चकारयोः । अव योगपद्य एक- देशविवचा मातीत्याह ।

·४१४ काव्यप्रकाशे धुनोनि चासिं तनुते च कीर्तिम् इत्यादेः, कपाणपाणिच भवान् रणक्षितौ ससाधुवादाच सुराः सुरालये इत्यादेश्च दर्श- नात्.व्यधिकरणे इति, एकस्मिन् देशे इति च न वाच्यम् । एक क्रमेणानेकस्मिन् पर्यायः एकं वस्तु क्रमेणानेकस्मिन् भवति क्रियते वा स पयायः । क्रमगोदाहरणम् नन्वाश्रयस्थितिरियं तव कालकूट ! कैनोत्तरोत्तरविशिष्टपदोपदिष्टा। प्रागर्गवस्य हृदये, वृषलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽधुना वससि वाचि पुन: खलानाम् ॥ [भ०] यथा वा, विम्बोष्ठ एव रागस्ते तन्वि ! पूर्वमट्टश्यत । धुनोति चंति । पर्ययालङ्कारमाह। एकमिति । भवति कियंत वति परेण करणे क्रियत इति अतथात्वं न भव- तीति। नन्वाश्रयेति । ननु भी: कालकर : तव उत्तरोत्तरविशिष्ट पद। उत्तरोत्तरीक्षपदा आश्रयस्थितिः कैनोपदिष्टा यतः प्राक अर्णवस्य हृदयेऽथानन्तरं षलक्ष्मण: कण्ठ ऽधुना पुन: खल्लानां वाचि वसतीत्यर्थ: । हृदयात् कण्ठे क ण्ठात् मुखम्थित्या बाच उनीसत्वात् कलिकाल एव खलमत्त्वादधनेन्य कम् भव कर्मणाने कत्र स्थितः पारणा- क्रियमाण चाभावाङ्गवनमाव तापकत्व नारोपानारीपाभ्यामकस्य स्थितिमुक्ता विष्ट कपदार्थत्व न एकतयाऽध्यामितम्याप्याह । विम्बोष्ट एवेति। रागो निभाउनुरागश्च शेषाद कतयारुशासितः । भवापि परकियमागत्वं नानुक्या भवनमाम् । परक्रियासाध्यत्वं उदाहरति श्रोशीबन्ध इति अन्या गावामा गणविनिमय एकन स्वस्थान्येन ग्रहणकपी विनिमयी यौवनन कम्पित: सहायर्यात श्रीगोवन्ध इति। बन्द: संस्थानं संस्थानविशिष्टा श्रीगीत्यर्थः । यौवने श्रीगौस्थ ल्यात् मध्यभागणान्न पयामिति योवने ईसकुचरगत्यवलम्बनात् ·दशमः उल्लासः । ४१५ अधुना हृदयेऽप्येष मृगशावाक्षि ! लक्ष्यते ॥ [भ.] रागस्य वस्तुतो भेदेऽप्ये कतयाऽध्यवसितत्वादकत्वमविरु- पम् । श्रोणीबन्धस्त्यजति तनुतां सेवते मध्यभागः पयां मुक्तास्तरलगतयः संश्रिता लोचनाभ्याम् । धत्ते वक्ष: कुचसांचवतावितोयञ्च वक्त्रम् तगात्राणां गुणविनिमयः कल्पिती यावर्नन [क्रि.] तत्ताणं मिरिमहोअरदारणाहरणाअभकरमं । विंबाहर पियामाणिवेतयं कुमवागा। [क्रि" अन्य ततोऽन्यथा । अनेकमकस्मिन् क्रोग भवति क्रियते वा मोऽन्यः । क्रम णोदाहरणम्, नयनतारल्याच वत्त इति वक्षस: कुचमचियत्व कचर्माहतीयत्व तद यह गाद हितीयत्वयोगी लयन तर्दव हि अमितीयत्वमा फर्ट धत्तं इयणः । यद्यपि वक्षसा स्वाधयदितीयराहिलाम्यक योग: आधन तु म्हचकितावाहित्यधरण- मित्यती न निनिमयो न बकस्यानिकब यितिम थाप्यातीयवाद पादोट शा. द्वितीयत्वस्यैकत्वाव्यासान्नानपपत्ति: पूर्वमा के गगत्यस्व । अव भावमामान्यगण- विनिमयस्य परक्रियमाणात्वी कीव गाबविशेष भागाीबन्धादीनां गणश्य तथा लाभ सामान्यस्य परक्रियमाणोति विनापि विशिष्य व तथात्वमुदाहरति । तत्तागति ॥ तत्तेषां श्रीसहोदररबाहरणे हृदयम करसम् । विम्बावर प्रियाया निषेशितं कुसमवाणति ॥ संततम् । श्रोसहोदररबममृतं कौस्तुभश्च तदाकर्षण द्यतानां पाम सुराणाम् एकरसं मोहिनीरूपप्रियाया विम्बाधर कुसुयवागेन निवेशितमित्यर्थः रनाहरणमुपेक्ष्य प्तगतहदया वभूवरित्यर्थः । अन्धविधं पायनाह । अन्धस्ततोऽन्यथा इति। ततोऽन्यथा विपरीत इत्यर्थः। वपरीत्यमेव व्याचष्ट पने कमिति। पवापि कर्मण इति पूर्वोतमनुषञ्चमीयम् ।

·४१६ काव्यप्रकाश मधुरिमरुचिरं वच: खलानाम् अमृतमहो प्रथमं पृथु न्यनक्ति । अथ कथयति मोहहेतुमन्त- गतमिव हालाहलं विषं तदेव ॥ [भ.] तह नतभित्ति, मन्दिरमिदं लब्धावकाशं दिवः मा धेनुरती, नदन्ति करिणामेता घनाभा घटाः । म क्षद्रो मुशलवनिः, कलमिदं मङ्गोतकं योषिताम् आश्चय्यं दिवमैहि जोऽयमियती भूमि समारोपितः ॥ [क्रि) .. मरिमति। खन्नानां वच: कर्ट प्रथमं पृथु अमृतं व्यनकि यतो मधुरिम्णा मापर्यण कविरम् अवानन्तरं मीहहतम्त देव वच: खलस्यान्तर्गत हालाहलसंजक विष यनतीत्यन्वयः । अवेकवेव खलऽमृतविषयी: पाक्रियमाणत्वानुनमा भवन- मावम्। परिक्रियमाणसे त्वाह । तद्गैहमिति। दग्ट्रिदामोदरम्य सम्पत्तिं दृष्ट्वा कमानिीिरियम् । . अव नलभित्ति गई जान नटम शलध्वनीनां दारिद्राकालौनानां सारणं तत्स्थाने मन्दिादोनान्व नभधमान व नतभित्ति नौचपिगिड़क दिवो लम्बावकाशं स्वर्गप्रविष्ट- चड़ मुशलध्वनः पटत्वमवहत्य दोचल्यादव हलव्याल्पत्वाच इयतों भूमि इयतोमवस्था दिवमैरर्थात् कतिपयैः ममारोपितोऽर्थात विधावा । पर नतभित्तिमन्दिगदीना- मनकषामे कव दिजे स्वामित्वसम्बन्धन विधाचा क्रियमाणत्वम् आरोपित इति कर्माण प्रत्ययेन कत्त विधातुरापात् । पत्र पय्यांवइंध परिवस्यलारत्व प्रति निवारयति । अवति। पायजयभदादकस्ये त्यस्य विभिन्नोऽन्वधः । तथाहि परिहत्त्यन्लङ्गारे एकस्य धर्मिण: किश्चिदम्तु हाने किञ्चिदन्तु उपादानम् एकं कमेन्यादि। पांय तु नैकस्य धर्मिण तथात्व तवं केन धर्मिग्पाउणवादिना त्यतस्य विशेष स्थान्येन धर्मिया वषल समादिना ग्रहणान तथाच तपई एकस्य धर्मिण इत्यर्थः । पन्यस्तत इत्यादि- पर्याय तु एकस्य धर्मस्य हानमेव नतपादानम् अन्यम्य धर्मस्वीपादानमेव न तु हाने परिवृत्ती तु एकम्य धर्मस्य एकेन धर्मिणा हाममन्ये न धर्मिणोऽप्रदानमित्यतीत तथा विवक्षणान परिवत्तित्वमित्यर्थः । अनुमानासकारमाह । .

·दशमः उल्लासः । ४१७ अनुमानं तदुक्त यत्साध्यसाधनयोर्वचः ॥ ३१ ॥ पक्षधर्मान्वयव्यतिरैकित्वेन त्रिरूपो हेतुः साधनं, धर्मिणि प्रयोगव्यवच्छेदो व्यापकस्य, साध्यत्वम् । यथा, यौता लहगैचलाचलदृशो व्यापायन्ति च वम्, यत् तत्रैव पतन्ति सन्ततममौ मर्मस्पृशो मार्गणाः । तश्चक्रीकतचापमञ्चितशरप्रेहकरः क्रोधनो धावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं सदासां स्मरः ॥ माध्यसाधनयोः पौर्वापर्य विकल्प न किञ्चिचिवामिति न तथा दर्शितम्। विशेषणैर्यत्माकूक्तिः परिकरस्तु सः । अर्थाविशेष्यस्य । उदाहरणम्, अनुमानमिति पचधर्मति। इन्दात्परस्थ भावप्रत्ययस्य सर्वत्रान्वयः। तेन पच्च धर्मसेनान्वयव्यतिरीकित्व न च त्रिरूप इत्यर्थः । धर्मिणौति हेतुरूपधर्मवतीत्यर्थः । प्रयोगव्यवछेदस्तविठाभावाप्रतियोगित्व व्यापकस्य ति तेनाव्यापकत्व यत्र सायत तव नेदशं साध्यत्वमित्यर्थः । तवानुमानाभास इति भावः । यवता इति । एतास्तर वच्चञ्चलोपान्तमयना यत्र दिशि भुवं व्यापारयन्ति बत्र व दिशि यदमी मर्मस्पृशीऽर्थान्मदनम्य मार्गणाः सन्ततमविरतं पतन्ति सत्तखा- दास शासनधरः चाज्ञाकारी सारीऽयत एव धावति। कौश: चक्रौलतचापं यथा स्वात्तथाऽश्चितशरचालितवाण: प्रेत्करी वईमानपाणिः क्रोधमश्चात् पव दिक्पक्षः उकाविशेषाविशिष्ट सरधावनवत्वं साध्य मर्मस्पर्ध- शरपात: साधन प्रयोगस्व वम् असा भ्र व्यापारविशिष्टादिक उक्तविशेषण विशिष्ट भरधावनवतो तदीयमर्मस्पृङ्मार्गणपातात् परेषु मर्मस्पृक्त्वविशेषणात् श्रीधन- वायविशिष्टन स्मरण शरपातमेन व्यभिचार: पौर्वापर्यविपर्ययः कचित् साध्य- खापि माइनिर्देशः। परिकरालद्धारमाह। विशेषरिति। साकूतविशेष्यप्रकर्षे साभिप्राय: अहिशेष्यस्येति। प्रकर्षा- भावरिति श्रेषः। कामि।

·४१८ काव्यप्रकाश महौजसी मानधना धनाश्चिता धनु त: संयति लब्धकीर्तयः । न संहतास्तस्य न भेदवृत्तयः प्रियाणि वाञ्छन्त्यमुभिः समोहितुम् ॥ यद्यप्यपुष्टार्थस्य दोषतांभिधानात्तनिराकरणेन पुष्टार्थ- स्वीकारः कृतः तथाष्येकनिष्ठलेन बहूनां विशेषणानामेवमुप- न्याने वैचित्रामित्यलकारमध्ये गणित: । व्याजोक्ति छद्मन निन्नवस्तुरूपनिंगूहनम् ॥ ३२ ॥ निगूढ़मपि वस्तुनो रूपं कथमपि प्रभिन्न केनापि व्यप- देशेन यदपवते, सा व्याजोक्तिः । न चैषा अपंङ्गतिः, प्रक साप्रकतोभयनिष्ठस्य साम्यश्यहासम्भवात् । उदाहरणम्, शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तोपगूढल्लम- द्रोमाञ्चादिविसंष्ठलाखिल विधिव्यामङ्गभङ्गाकुल: । महौ मस इति । युधिष्ठिर चरवाक्यमिदम् । तस्य दुर्योधनस्य धनुभूती वीरा असुभि: प्राण रपि तस्य प्रियाणि समोहित घटयितु वाञ्छन्ति प्राणव्ययेनापि तस्य प्रियाणि कमिन्नीत्यर्थः । तषां युद्धेऽकिञ्चित्करत्व निरस्थति महौजस इति मानधनत्वेन रणादपलायित्व धनाचितवन तत्कायर्यानुपेक्षकत्व संयतीत्यादिमा रण कतकर्मत्वं न संहता इत्यनेन एकस्य कार्य करणे सामध्ये न भेदत्यादिना परस्परवमन्येन कार्यविघातकवाभाव: सूचितः । तेन धनुर्भतां प्रकर्षः तथाप्येक इति विशेषणरित्यव बहुत्वस्य विवक्षितत्वादिति भावः । व्याजीकालङ्कारमाह। व्याजोक्तिरिति । व्याच निगूढमपौति उभिन पदसामयानिगूढत्व सामः प्रभिन्न कैमापौति छानेयस्य व्याख्या साम्यस्थाभावादिति साम्यमूलकेऽपशव एवापर त्व- लकारात् । शैनन्द्रति। उपगूढे त्यत्र भावे का: तथाच शैलेन्द्र प्रतिपाद्यमानाया उत्- सय दीयमानाया गिरिजाया इस्तस्योपगढ़ न ईषत्स्पर्शन उल्लसता रोमाश्चादिना रीमाक्षवेपथुभ्यां विसंतुलस्य অ্যালিলাঙ্কিৰিবল্পাদ্যালয় ·दशमः उल्लासः । ४१८ पा: शैत्य तुहिनाचलस्य करयोरिलूचिवान्, सस्मितम् शैलान्तःपुरमारमण्डलगणे ष्टोऽवताहः शिवः ॥ अत्र पुलकवेपथू साविकरूपतया प्रसूती शैत्यकारणतया प्रकाशितत्वादपलपितखरूपौ व्याजोक्ति प्रयोजयतः । किञ्चित्पष्टमपृष्टं वा कथितं यत्पकल्पते । तादृगन्यव्यपोहाय परिसया तु सा स्मृता ॥३३॥ प्रमाणान्तरावगतमपि वस्तु शब्देन प्रतिपादितं प्रयोजना- न्तराभावात् मदृशवस्त्वन्तरव्यवच्छेदाय यत् पर्यवस्थति, सा- भवे परिमसमा अत्र च कथनं प्रश्नपूर्वकं तदन्यथा च परिदृष्टं, तथा उभयत्र व्यपोह्यमानस्य प्रतीयमानता वायत्वं चेति च- त्वारो भेदाः । क्रमणोदाहरणम्, किमासव्यं पुसां ? सविधमनवा द्युमरितः, किमकान्त ध्येयं ? चरणयुगलं कौस्तुभभृतः । भावितथा सम्भावितन भङ्गनाकुल: शिवी वीऽवतात् । सोश: तुहिनवतोऽचलम्य करथी: शैत्यम् श्रा: ! आश्चयमिन्यूचिवान् सन् सस्मितं यथा स्यात्तथा शलान्तःपुरंग सत् स्त्रीगणेन गौय्यादिमाटमण्ड सन खौधगणेश दृष्टः बीमाञ्चादि इत्यादिपदंप्राप्त- त्वादाह। वेपथू इति। सात्त्विकतयति सत्त्वगुणो देनैव कामभावात्। परि- सङ्गधालङ्कारमाह। किनिदिति। कथितं यत् ताहगन्यव्यपोहाय प्रकल्पत इत्यर्थः तत्कल्पन- बौजमाद। प्रमाणान्तरति। उदाहरणेषु दृष्टत्वात् मृवानुक्कमपि प्रभदायमाह तपोभय वापीति चत्वार इति प्रश्रपरिसमायोधीय पीच्चमानवाच्यत्वावाच्यत्वाभ्यां बैगुण्य न चतुष्टम् । किमासेव्यमिति । किमित्यादिः प्रश्रः सविधमिव्याधुत्तरं धुसरितः सविध साविध्वं तटम् । पव यगातटसेवनस्य पुराणादित एव प्राप्तत्वादन्यासेषने ·४२. काव्यप्रकाश किमाराध्यं ? पुण्यं, किमभिलवणीयच ? करुणा, यदासत्या चेतो निरवधि विमुक्तौ प्रभवति ॥ [प्र०प्र०] किं भूषणं ? सुदृढ़मत्र यशो, न रत्नम् किं कार्यमायचरितं सुकतं, न दोषः । किं चक्षुरप्रतिहतं धिषणा, न नेत्रम्, जानाति कस्त्वदपरः सदसद्विवेकम् ॥ [प्र.वा] कौटिल्य कचनिचये करचरणाधरदलेषु रागस्ते । काठिन्य कुचयुगले तरलत्वं नयनयोर्वप्तति [अ०प्र०] भक्तिर्भवे, न विभवे, व्यसनं शास्त्र , न युवतिकामास्त्रे । चिन्ता यशमि, न वपुषि प्रायः परिदृश्यते महताम् ॥[१०वा. यथोत्तरं चेत् पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुता। तदा कारगामाला स्यात् पर्याप्तिः किमेकानि एकान्ते मरणसमये अवापि तथैव पाति: एबमुत्तरहये- ऽपि एषु हेतुमाह बन्दा मतति निरवधिमुकिरात्यन्ति की मुक्तिः सालीवा दिव्या वत्ता मुक्तिरित्ययः कानाव्यपीह: व्ययः । वाचव्यपीद्यमाह। किम्भूषणमितिः 'न गोधी वाच्यः पार्थं वसिष्ठादिभिचरितमाचरितं विं कर्म काये कत्तव्य मुन्न नहाविरुदमित्याद्य त्तरं न दोषा: चाण्डाखौगमनादिदोषाः पत्र दोषी व्यपोहा न्यः । अप्रतिइतं व्यवधामेऽपि ग्राहकं कौशं चरिति प्रश्न: उत्तरमाह धिपति धिणा बुद्धिः नेव' व्यपीह्य वाच्यम्। जामातीति नद- पर इति पाठ विषयाताऽपर इत्यर्थः । त्वदपर इति पाठे तु उत्तरपरितुष्टख प्रष्ट रुत्तरयिप्रशंसावाक्यमिदम। अप्रत्रपरिसक्यां गतौयमानव्यपोयामाह। कौटिल्यमिति। करादावेव रागी न हदीत्यर्थः तथाच कौटिस्थादिदीषा- मवैव दवे न सन्ति मयि तु यथापि नानुराग इत्यर्थः। मानिनों प्रतीयमुभिः । अब हदयं व्यपीहा ब्राम् । वायव्यपीयामप्रत्रपरिमायामाह। भक्तिरिति। भर्व महंथ युतिरपे कामस्यास्त्र इत्यर्थः । जब विभवादी बपोशा वाधा। कारामासालारमा।

·दशमः उम्सासः। ४२१ उत्तरम् उत्तरं प्रति यथोत्तरम् । उदाहरणम्, जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणम्, गुणप्रकर्षों विनयादवाप्यते। गुणप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते, जनानुरागप्रभवा हि सम्पदः ॥ हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदतो हेतुः इति हेत्व- लङ्कारो न लक्षित: आयु, तमित्यादिरूपो ह्येष न भूषणतां कदाचिदहति वैचित्रवाभावात्। अविरलकमलविकासः सकलालिमदच कोकिलानन्दः । रम्योऽयमति सम्पति लोकोत्कण्ठाकरः कालः ॥ इत्यत्र काव्यरूपतां कोमलानुप्रासमहिनव समाखासि- धुन पुनर्हेत्वलङ्कारकल्पनयेति पूर्वोक्तकाव्यलिङ्गमेव हेतुः । -- यथोत्तरञ्चेदिति । मालादीपके पूर्वपूर्वस्थार्थव उत्तरोत्तरक्रिया प्रति हेत. खेऽपि सर्वेषामकक्रियान्वयः पत्र तु न तथेति भेदः । जितेन्द्रियत्वमिति। स्पष्टोऽर्थः कारणमालापदन स्मारितस्य हेत्वसहार. स्थानुकवीन' वक्त माह । हेतुमतेति । हेबुमता कार्येण सहाभेदेन हेतोरभिधानमित्यर्थः । न भूषणतां मालजारतां तदुदाहरणमाड। पविरलेति। अविरलकमलविकासादिभिः वाय: सह कारणख वसन्त- कालस्याभेदेनाभिधानं परमते खमते तु कमलविकासादिहेतुरित्यर्थः । पायुएं- मित्यादाविव सारोपा लक्षणा इदमप्य पक्षणमेव अविरल: कमलविकासी यति बहुव्रीहिणापि विवधितासिया नायं हेत्वलकार इति मन्तव्यम् । नन्वव निर्दिष्टी नं कषिदलद्वारोऽस्ति वैचिवामबहार इति सामान्यलक्षणाक्रान्ती वैधिवाविशेषोऽपि कचिदिह नास्ति तत्कथमिदं काव्यमिण्यत पाह। कीमलति। माधुर्योज:प्रकाशकभिवानी सकाराणमनुप्रासोऽव कोमलान- प्रासः कोमखापरिग्युतत्वात् समाश्वासिपुः कीमलानुप्राससवादवाव ·४२३ काव्यप्रकाथे क्रियया तु परस्परम् ॥ ३४ ॥ वस्तुनोर्जननेऽन्योन्यम्, अर्थयोरेकक्रियामुखेन परस्परं कारणत्वे सति अन्योन्य- नामा अलङ्कारः। उदाहरणम्, इंसाणं सरोहिं सिरी सारिन्ज अह सराणं हंसेहिं । अमोस विष एए अप्पाण णवर गरुपन्ति ॥ अत्र उभयेषामपि परस्परजनकता मियः श्रीसारतासम्या- दमदारेण । उत्तरश्रुतिमाचतः । प्रश्नस्योन्नयनं यत्र क्रियते, तव वा सति ॥ ३५ ॥ असकृद् यदसम्भाव्यमुत्तरं स्यात्तदुत्तरम् । सन्महिनेत्य क तदसवऽपि प्रधानतयावस्थित्य व सालङ्गारत्व प्रागनमत्र बोध्यम् । J अन्योन्यसंन कमलहारमाह । क्रियया विति व्याचष्ट अवादिति। एक जातीययो: परस्परक्रिययी: परस्परेण जननात परस्परेण जमीपचार इत्यय:। इंसाणमिति। इसानां सरोभिः यो: सायं तेऽथ भरमा हसैः । अन्योन्यमिव एते श्रात्मानं केवलं गरयन्तौति ॥ संस्कृतम्। सार्यते सारा क्रियते सारशचात् सक्रियते इत्यर्थे मामकारिते सति तत: कर्मण्याख्यासं पथ समुचये सरसामपि यौ: हंसः सारा क्रियते इत्यर्थः। सवरशब्दः कैवले देशी गरयन्ति गुरु कुर्वन्ति गुरुशब्दाकरीत्यर्थे नामकारिते सति प्रियस्थिर- यादिना गरादेशे रूपमिदम् । श्रीसारताकरणक्रियाजमनदारा परस्परस्य परस्परीण जननं दर्शयति विविधमुत्तरालकारमाह। उत्तरनि। उत्तरपदार्थ व्याचक्षायी व्याचष्ट प्रतिवचनेति पूर्दवाक्य प्रत्र- वाक्यम्। बाणिपए इति । मोति।

·दशमः उजासः। ४२३ प्रतिवचनोपलम्भादेव पूर्ववाक्यं यत्र कल्पाते, तदेकं ताव- दुत्तरम्। उदाहरणम्, वाणिप्रत्र! हस्थिदन्ता कुतो अवाणं वग्धकत्तीभ । जाव लुलिपालप्रमही घरम्मि परिसकर सोणहा । हस्तिदन्तव्याघ्र कत्तीमामहमर्थी, ता: मूल्येन प्रयच्छति- के तुर्वचनम् अमुना वाक्येन समुबीयते। नचैतत् काव्यलिङ्गम् उत्तरस्य ताटूप्यानुपपत्तेः । न हि प्रश्नस्य प्रतिवचनं जनको हेतुः, नापौदमनुमानम्, एकधर्मिनिष्ठतया माध्यमाधनयोर- निर्देशादित्यलङ्कारान्तरमेवोत्तर साधीयः । प्रश्नादनन्तरं लोकातिक्रान्तगोचरतया यत् प्रसभाव्यरूपं प्रतिवचनं स्यात् तत् अपरमुत्तरम्। अनयोस सकदुपादाने वाणिजिक ! हस्तिदन्ताः कुतोऽखाकं व्याघ्रकत्सयम । बावन्न लिताखक मुखी रहे परिच क्वति सुषेति ॥ संस्थानम् । परिष्व क्वति दीप्यते स्मषा पुचः हस्तिव्याघमारकः मम पुचताब ममासक्ती इत्यादिमारणाथं न गतीति भावार्थः । पचीनीयमानं प्रवाका दर्शयति। हस्तिदन्त वि। पर्थीत्यनन्तरं ता: किं सन्नौति वाक्य शेषः । तदैव. प्रत्ररूपता ग्यात् ताप्य जनकत्वरूप हेतुत्व सदेव दर्शयति न हि प्रत्रस्य ति.। न च जनक. हत्त्वाभावेऽपि ज्ञापकहतुत्वादेश हेत्वलकार: स्यात् कथमन्यथा भमोड समित्यादौ महामीहत्वज्ञापकस्य सपासुखालीकच्छेदित्वस्व हेत्वलडारव प्राग्दर्शितमिति वाच्यम्। ज्ञापकहती हेत्वलकारत्वेऽपि उनीयमानपत्रातिरिक. ज्ञाप्य प्रत्यं व सथात्वात् उन्नौयमग्नपत्रस्य ज्ञाप्यत्वे हेतूत्तरालमारत्व नैवाघ्रातत्वातन हेत्वलबार- त्वमिति भावात् जाप्यस्य निर्देश्यमानत्वं तु प्रथाप्रसाधारणमेव हेवलकारत्वम् । पागतोऽसि यतस्मात् किं कायं तव विद्यते । इत्यत्र निर्दिष्ट प्रमज्ञापकस्यानमनस्याप्यत एव हवलमारत्वमेव प्रत्रस्य निर्दिश्य मानत्वात् एसधौ पक्ष: प्रखरे तु प्रत्रस्य तु धर्मों को वा प्रतिवचन ·०२४. काव्यप्रकाशे ? न चारताप्रतीतिरित्यसवदित्युक्तम्। उदाहरणम्, का विसमा ? देब्बगई, किं दुलहं ? जं जनो गुणग्गाहो। किं सोक्ख ? सुकलत्तं, किं दुःखं ? जं खतो लोगो ॥ प्रश्नपरिसङ्घयायामन्यव्यपोह एव तात्पर्यम्, इह तु वाच्य एव विश्रान्तिरित्यनयोविवेकः। कुतोऽपि लचित: सूमोऽप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश्यते ३६ धर्मेण केनचियत्र तत् सूक्ष्म परिचक्षते । कुतोऽपि आकारादिङ्गिताहा . सूक्ष्मस्तीक्ष्यमतिसंवेद्यः । उदाहरणम्, वक्त्रस्यन्दिखेदविन्दुप्रबन्ध हवा भिवं कुङ्कम कापि कण्ठे। पुस्त्वं तन्वया व्यनयन्ती वयस्था मित्रत्वा याणी खङ्गलेखां लिखख [मा०] भेदः । तव वा सतौन्यादिहितीयमुत्तरालङ्कारं व्याचष्ट प्रधानन्तरमिति । पसम्भाव्य- तार्या हेतुमाह लीकातीति सूबे सादित्यस्य प्रश्नोत्तरयोयोरप्यत्वयमभिप्रेय व्यावष्ट अनयोरिति प्रश्नोत्तरयोरित्यर्थः का विधमेति। का विषमा देवमति: किं लग्धव्यं जनी गुणयाही। किं सौख्य सकखन कि यह खली लोक इति। संस्कृतम् । सौख्य सुखोपयुक्त दुहम यखभावम्। प्रश्रपरिसधातोऽस्य भेदमा प्रवेवि चव सहदयानामनुभव एव प्रमाणम् । मूभालजारमाह। कुतोऽपीति कैमचिइति प्रकाश्यत इत्यन्वयः कुतोऽपीत्य स्वार्थमाह। पाकारादिति। प्राकारात् गावचिहात् इङ्गितं किया। बवास्यन्दीति। कथापि विपरीसरतो ततायो तस्याः कर खेदविधाकृत कुम दृहा तथा पपिहले क्यापि लिखितायाः खलखाया: पुरुषायित. पिकाया वर्णममिदम। प्रतरती उत्तानाया नायिकाया व गलितख दाना ·दशमः उमासः। ४२५ प्रवाकतिमालोक्य कयापि वितर्कितं पुरुषायितम् असि- लतालेखनन वैदग्धादभिव्यक्तिमुपनीतं, पुंसामेव कपाणपा- णिता, योग्यत्वात्। यथा वा सङ्केतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया। ईषनेतापिताकूतं लौलापानिमीलितम् ॥ [इ.] अत्र जिज्ञासित: सङ्कतकाल: कयाचिदिङ्गितमात्रेण वि- दितो निशासमयशंसिना कमलनिमौलनेन लीलया प्रति- पादितः । उत्तरोत्तरमुत्कर्षो भवेत् सारः परावधिः ॥ ३० ॥ परः पर्यन्तभाग: अवधिर्यस्य धाराधिरोहितया तवैवो. त्कर्षस्य विश्रान्त:। उदाहरणम्, राज्य मारं वसुधा वसुधायां पुरं, पुरे सौधम् । मौधे तल्प, तल्पे वराङ्गनाऽनङ्गसर्वस्वम् । सारा- पृष्ठ एक गमनं तद्गमनन्तु विपरीनरतावेति वकस्यन्दोल्यादरयमभिप्रायः । भिन्नं हिधा- कृतं पुंस्वं पुरुषोचितक्रियाकारित्व न पुरुषत्व वयस्या सखौ सित्वा हसित्वा भवेति । पालतिं कण्ठे कुङ्कुमभेदम् । इङ्गितेन तर्केण दर्शयति सङ्गेत कालेति। सातव्य सङ्केतकाले मनो यस्य विटं धूर्तमुपनायकं तादृशं ज्ञात्वा इत्यर्थः । हसता नेवेषार्पित ज्ञापितमाकूतं भावी यव तादृशं यथा स्यात्तथा लीलेत्यादि । पवे बि। इङ्गितमवाशाब्दमपि नायिकाक्रिययैवाचितम् । लबारमाह। उत्तरोत्तरमिति। परावधि: नीकसमापनपर्यन्तः। तदेव वैधिवानुभव इति भावः। राज्येति। पनजन्सर्वख वराङ्गाना सारमियन्वयः सारधन्दी जहजिलो- निविच बोध्यः । तत्कि' विभुवनसारा नाराधिता भवतेत्यागमे नजिङ्गः मन्यव सप्तमी नाधिकरणार्थे राज्यख वसुधाधिकरणलानुपपत्तेः प्रधिकरणनिर्देशा- मुपयोग निर्धारणसममीले तु पाधाराययोः पुरसौषयोः सौधतल्पयोतल्पवराङ्ग- ·४२६ काव्यप्रकाश भिन्न देशत्याऽत्यन्तं कार्यकारणभूतयोः । युगमहर्मयोर्यत्र ख्यांति: सा स्थादसङ्गतिः ॥३८॥ इह यद्देशं कारणं, तद्देशमेव कार्यमुत्पद्यमानं दृष्टम्, यथा धूमादि, यत्र हेतुफलरूपयोरपि धर्मयोः केनाप्यतिशयेन नानादेशतया युगपदवभासनं सा तयोः स्वभावोपपन्नपरस्पर- मङ्गतित्यागादसङ्गतिः । उदाहरणम्, जस्म अबो तस्म अवेणा भणद जो तं अलि। दन्तक्व कबोले बहए बेअणा सबत्तीणं ॥ एषा च विरोधबाधिनी न विरोध: भित्राधारतयैव हयो- रिह विरोधितायाः प्रतिभासात्, विरोधे तु विरोधित्वमेकाश. यनिष्ठमनुक्तमपि पर्यावमितम्, अपवादविषयपरिहारणोत्स- गस्य व्यवस्थितः, तथा चैवं निदर्शितम् । नयी: सामान्यविशषभावाभावानिहारणानुपपत्ति: । न हि घटेषु पट: सुन्दर इति भवति । उच्यते राज्य राजवविषये यद्यइ तु तव वसुधासारं वसुधायां यद्य इन्तु तत्र परं सारमित्यादिरीत्या या इन्तु तव त्यध्याहारादन्वयः । तथाच राज्य इत्यव विषय मतमी वसुधायामित्यादिवधिकरणसामी। अध्याहृते तव त्यव निरिणसप्तमीति बोध्यम् । असङ्गत्यलङ्कारमाह। भित्रदेशतयेति । एक व देशऽवच्छेदभेदन भित्रदेशताव्यावर्तनायात्यन्त मिति नेन दष्टी भुजङ्गेन पदेऽक्षिण पूर्णते इत्यत्र वास्तवकथनेनातिव्याप्तिः । सव देशस्यै क- त्वात् केनाप्यतिशयी नातिव्योमेति शेषः । संज्ञाव्युत्पत्तिमा सा तयोरिति ! जम य इति। यस्यैव प्रशस्तस्यैव वेदना भणति तदलीकं जनः । दन्तक्षतं कपीले बध्वाः वेदना सपनीनामिति । संजतम्। वेदना इति। हितोयाबहुवचनान्त भणतीत्यस्य कर्मपदम् । अवसपनी- नामौकिपीऽतिशयो व्यवः । पच विरोधालारत्वप्रसनि निरस्थति एपेति। बाधिनी बाधिका एकाश्रयत्व एव भिनाश्रयत्वेऽपि विरोधप्रयतिरिति भावः ।

·दशम: उसासः। समाधिः सुकरं कार्य कारणान्तरयोगतः । माधनान्तरोपकतेन का तदलशेन कार्यम् आरब्ध समा धोयते, स समाधिर्नाम। उदाहरणम्, मानमस्या निराकत्तुं पादयोर्मे पतिष्यतः । उपकाराय दिक्ष्य दमुदीण धनगर्जितम् ॥ समं योगातया योगो यदि सम्भावितः क्वचित् ३६ इदमनयोः साध्यमिति योग्यतया सम्बन्धस्य नियतविषय- मध्यवमानं चेत्तदा समम् । तत् मद्यगिऽसद्योग च । हरणम्, धातुः शिल्पातिशयनिकपम्धान मेमा मृशाको, रूपे देवोऽप्ययमनुपमो दत्तपा:: म्यरस्व जातं देवात् मदृशमनयोः मतं यत. तदेतत् शृङ्गारस्योपनतमधुना राज्यमकतिपत्रम् . ( स०] उदा. अनुक्रमपीति एकाश्यत्व एव विरोधी न भिन्नाथ यो दयनकमपौत्यर्थः । अपवादेति विशेषविधिरपवाद: सामान्यविधिकत्सर्ग: अयमन गीतपन्यायः सर्वम्मिन्नेव विरोधीदाहरण एकाश्रय एव विरोधी दशित इत्यर्थः । समाध्यल- तथा चैवेति गरमाह। समाधिरिति । मानमस्या इति अब माननिराकरणं कार्य पादपतनेन सदारब्धं घनगर्जितेन मकरं तस्योद्दीपकत्व न मानभङ्ग हेतुत्वात । समसंजक । . मलङ्कारमाह। सममिति। सद्योम इति उत्तमयीयोंगे योग्यतासम्भावनमित्यर्थः एव. मपरवापि। धातुरिति । निकषस्थान परीचाखानम् पयं देव एतस्या भर्ता राना रूपे विषये कारस्थोपरि दत्तपादी दत्तपत्री वा पाठभेदात् पर' पवावलम्बनं बराधिक- रूप इत्यर्थः। यदयस्मादमयोरेतत् सङ्कतं योगो देवानातं तनम्मात् साररसस्य ·४२८ काव्यप्रकाये चित्र चित्रवत वत महञ्चित्रमेतहिचित्रम् । जातो दैवादुचितरचना संविधाता विधाता। यन्त्रिवानां परिणतफलस्फोतिरास्नादनीया, यञ्चतस्याः कवलनकलाकोविदः काकलोकः ॥ [प्रस०] क्वचिट्यदतिवैधान्न श्लेषो घटनामियात् । कर्तुः क्रियाफलावाप्ति नैवानर्थश्च यद्भवेत् ॥४०॥ गुणक्रियाभ्यां कार्य्यस्य कारणस्य गुणक्रिये । क्रामेणा च विरुद्धे यत् स एष विषमो मतः ॥३१॥ हयोरत्यन्तविलक्षणतया यत् अनुपपद्यमानतयेव योग: प्र- तीयते [१], यच्च किञ्चिदारभमाणः कर्ता क्रियायाः प्रणाशात् न केवलमभीष्टं यत् फलं न लभेत, यावदप्रार्थितमप्यनर्थ विषयमासादयेत् [२], तथा सत्यपि कार्यस्य कारणरूपानु- कार यत् तयो गुणौ क्रिये च परस्परविरुडतां व्रजतः [३---४] म विपर्ययात्मा चतूरूपो विषमः । क्रमेणोदाहरणम्, एकातपत्र राजत्वमधुना उपमतमित्यर्थः योग्याश्रयं प्राप्येवि भावः । भस- द्योगवाह। चित्रमिति। पतिविस्मयेऽतिहर्षे च वीसितं प्रथमचरखं फौतिः रसः। कखा, चातुरौ। घर्विध विषमालकारमा। कचिदिति। मेषी योग: घटनामुपपद्यमामता गुणकिये विष इति क्रमेय विषम रति चान्वयः । सब प्रथमं विषमं व्याच योरिति पनुपपद्यमानतयाऽनु-. चिततया वड्यप्रयोगे इदं बोध्य कर्नु: क्रियेत्यादि व्याचष्टे पवेति। क्रियायाः प्रणाशादिति उद्देश्यफलाजमममेकाव प्रणाशः। फलामवाप्तौ क्रियाध्वंसखाडेतत्वात विसराय तदपाले उदाहरणे च तहबोध्यम् । गुणक्रियाभ्यामित्यादिकं व्यापर सत्यपीति। पकारः साहायं कार्यस्थ बार- गुणादिसावले नियते सतीत्यर्थः। यथापि समवायिकारचमुचायतवार व ·दशमः उलासः। ४२८ शिरीषादपि मृहङ्गो केयमायतालोचना। अयं कच कुकूलाग्निकर्कशो मदनानल: ॥ [२] सिंहिकासुतसन्चस्त: शश: शीतांशुमाश्रितः । जग्रसे साश्रयं तत्र तमन्यः सिंहिकासुतः [२] सद्यः करस्पर्शमवाप्य चित्रं । रणे रणे यस्यं कपाणलेखा । तमालनीला शरदिन्दुपाण्डु, यशस्त्रिलोक्यामरणं प्रसूते ॥ [३] प्रानन्दममन्दमिमं कुवलयदललोचने ! ददामि त्वम्। विरहस्त्वयैव जनितस्तापयतितरां शरीरं मे ॥ [8] अवानन्ददानं शरीरतापेन विरुध्यते। एवं, कार्यस्य तथापि कविमाऽन्यवापि तथाव सम्भाव्य सयो गुकियाविधी वयत इत्यर्थः। एतदप्य दाहरणे बोध्यम् ।. शिरीषादपीति। काक तु सा प्रव नायिकामदनाग्न्यीर्योगोऽनुचिततयैव कदयेन प्रतिपादितः। कर्तः क्रियेत्यादिकमुदाहरति । सिंहिका सिंहौ तत्सत: सिंह: पयः सिंहिकाया रामातु: सुती राह: साश्रयमाश्रयचन्दसहितं शीतांशी शशदर्शनात् सिंत्रासादिकमवासवपि सम्भा- वितं बोध्यम् । शीतांश्वाश्रयणं क्रिया सिंहिकासुताचाणं फलं क्रियायास्तदजनन- पात् प्रणाशात् बदनाप्तिरायचन्द्रग्रामोऽधिकोऽमर्थः। कार्यकारणयो गुण- विरोधमा । सद्य इति। पाय: खड्गः लेखाकारत्वाखा तमालवत् नौलापि मा प्रति- रमो यस्य करस्पर्शमवाप्य शरदिन्नित्यादिकं यशः सद्यः प्रसूते इत्यन्वयः । पत्र कारणस्य खड़गस्य गुणो नीलिमा खड़ गकार्यस्य यशसो गुणः पाण्डत्व विक तादृप्रकाश कारणयी गुणानुवारस्तु सम्भावित एव न तु वास्तवः। तयोः क्रियाविरोधमाह। पानन्दमिति। कुवलयेत्यादिकं सम्बोधनम् पत्र कारवस्य नायिकाया: काय- मानन्ददानं क्रिया नायिकाकार्यस्य विरहस्य सापनं क्रियाविरुद्धा तदाह । पवेति। इस्य निमित्तकारण्योः क्रियाविरोधमुदात्य अवयवावयत्वे कारब- कार्ययोः क्रियाविरोधमुदाहरति।

·४३० काव्यप्रकाये विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे गुगक्षये। मदविभ्रमासकलया पपे पुन: स पुरस्त्रियैकतमयैकया दृशा ॥ इत्यादावपि विषमत्वं यथायोगमवगन्तव्यम् । महतोर्यन्महीयांसावाश्रिताश्रययोः क्रमात । आश्रयायिणौ स्यातां तनुत्वेऽप्यधिकन्तु तत् ४२ आश्रितमाधेयम् आश्रयस्तदाधरः तयोर्महतोरपि विषये सदपेक्षया तनू अप्याश्रयायिणौ प्रस्तुतवस्तुप्रकर्षविवक्षया यथाक्रम यत् अधिकतरतां व्रजतः, तदिदं हिविधम् अधिक नाम क्रमेणोदाहरणम्, अहो विशालं भूपाल ! भुवनवितयोदरम् । माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदत्र ते ॥[पाश्रत०] इत्यर्थः । एवं विपुलनति ! सागरशयस्य सागरशयनविशिष्ट स्य वाम्य विपुलेम कुक्षिणा उदरेण युगक्षये भुवनानि पपिरे पौतानि । स रुग्णा: पुमरकतमया पुरस्बियामक- लया कटाक्षरुपया पकया हशा पपे पौत: एकया नायिकमा कटाक्षेण सर्वाङ्गीनं दृष्ट भव कतिरक्यव: कारणम् पश्यविनः सागरशयस्याभिन्नः श्रौतषण: कार्य: । कारणम्य कक्ष: क्रिया भुवनपानं कार्यस्य श्रीकणस्य क्रिया तु कमतासम्ब धेन कटाक्षेण पानं हिरुड भुवमपादकतिमतः । कटाक्षेप पेयताया विरुद्धत्व नेवा- भासात यथायोगं यथासम्भवं विलक्षण कार्याणां यत्र येन सम्बन्धन विरोधः संम्म- वति तादृविरोध एवालडार रत्यर्थः। अधिकसंजकमलद्वारमाह। महतीरिति। महतोराश्रितात्रययोराश्रयाषिणी तनुवऽपि बमडीयांसो बर्षमावशात् स्याता तयथासका विविधोऽपिकसंशकोखबार इत्यर्थः । तनुभवम्यावस्थाश्रितापेचया महत्वमार। अहो विशावमिति। माति अवकाशं लभते। पव यशीराशिराप्रिती ·दशमः उमासः। ४३१. युगान्तकालप्रतिसंहतात्मनी जगन्ति यस्यां सविकाशमासत । तनौ ममुस्तत्र न कैटभहिष. स्तपोधनाभ्यागमसम्भवा मुदः । [आश्रित.] प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकतुं तिरस्किया । या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्यनौकं तदुच्यते ॥ ४३ ॥ न्यकतिपरमपि विपक्षं साक्षाविरसितुमशन केनापि यत्, तमेव प्रतिपक्षमुत्कर्षयितु तदाश्रितस्य तिरस्करणं तत् अनौकप्रतिनिधितुल्यत्वात् प्रत्यनोकमभिधीयते। यथाऽनीक अभियोज्ये तत्प्रतिनिधिभूतमपरं मूढ़तया केनचिदभियुज्यत तथेह प्रतियोगिनि विजेये तदीयोऽन्या विजीयत इत्यर्थः । उदाहरणम् महत्व न कविमा विवक्षित: सदपेचया तनोभुवनावितयोदरख महत्वम् । तनु- मृतस्थापितस्याश्रयापेक्षया महत्त्वमाह। युगान्त तिा यस्थ कैटभरिपोर्विषो यम्यां सनी अगन्ति मविकाशमयन्वय- मासत तस्यां तपोधनस्य नारदस्याभ्यागमसम्भवा मुदी न ममुः नावकाशं लेभिरे इत्यर्थः । कैटभरिपोः कीदृशस्य . युगान्तकाले प्रतिसंहताः खीदरे प्रवेशिता पात्मान: प्राणिनी येन तादृशस्य तनुइयभदऽपि कैटभरिपुसम्बन्धित्व नैकत्वाध्यासाद- यस्थातवे ति नानुपपन्नम् प्रवाश्यतनु महती सदपेचया तन्वीमा मुर्दा महत्त्व वर्णितम्। प्रस्थनीकालद्वारमाह । मतिपचमिति । . प्रतिपच प्रविका तिरस्कर्तुं शक न केनापि या तत्सम्ब विनोऽन्यस्य तिरक्रिया बस्य प्रतिपक्षस्य व सबै पर्यवस्खनि मा प्रन्यनौ कनामा- लहार इत्यर्थः। व्याचष्टे इदं प्रतिकरणवीजं दर्शितम्। संज्ञाव्युत्पत्तिमा मदनीकैमि प्रतिनिधितुल्यता यायति यति । बक तौति।

·४३२ काव्यप्रकाये त्वं विनिर्जितमनोभवरूपः, सा च सुन्दर ! भवत्यनुरता । पञ्चभि युगपदेव शरस्तां तापयत्यनुशयादिव कामः । यथावा, . यस्य किञ्चिदपक मक्षम: कायनिग्रहगृहीतविग्रहः । कान्तवक्त्रसदृशाकृतिं कृतौ राहुरिन्दुमधुनापि बाधते ॥ इन्द्रोरत्र तदीयता सम्बन्धिसम्बन्धात् ॥ समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यत् निगूद्यते । निजेनागन्तुना वापि तन्मीलितमिति स्मृतम् ४४ सहजम् आगन्तुकं वा किमपि साधारणं यत् लक्षणं, तद्- हारेण यत्, किञ्चित्क नचिहस्तु वस्तुस्थित्यैव बलौयस्तया तिरो- धीयते तत् मौलितमिति विधा स्मरन्ति । क्रमेण उदाहरणम् अपाङ्गतरले दृशौ, मधुरवक्रवर्णा गिरो विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखम् । व विनिर्जितेति । विनिर्जितो मनोभवरूपी येन व तादृशः मा चेति भववि त्वधि भने न तस्यातदीयत्व दर्शितम् । अतः पञ्चभिरित्यादि अनुशवात् क्रोधजात् दुःखात् । यस्य किञ्चिदिति। विना पुरा राहीः शिरश्छिन्नमतस्तादृशकायभिग्रहण रहौतमत्सरी राइ विणवरूपस्य यस्य श्रीकृष्णस्य किचिदपक मक्षमः स न तस्य कमनीयवसदृशमिन्दुमधुनापि बाधते रत्यर्षः। मात्सर्योऽपि च मन्सर इति कोषः । सम्बन्धिसम्बन्धादिति श्रीकणस्य सम्बन्धि हक तत्मादृश्यास्पसम्बन्धादित्यर्थ: रिविधं मौभिताबजारमाह। निगृह्यनानख यल्लम चित्र सत्समेन निगूहकस लमणा मिजेना- गन्तुकैन वा वस्तु यविगृह्यते सविगूहममेव निजागन्तुकवभेदात् हिविधी मौखिताख- पार इत्यर्थः। तब निनलजाक्षमाछ। चपाति। मगहशः पनवे पर्थात् यौवने सति खती बौखयापार तरख- ·दशमः उल्लासः । ७३३ इति स्फुरितमङ्गके मृगदृश: स्वतो लीलया सदन न मदोदयः कतपदोऽपि संलक्ष्यते ॥ [स०] अत्र दृक्तरलतार्दिकमङ्गस्य स्वाभाविकं साधारणञ्च मदोदयेन तत्राप्येतस्य दर्शनात् । ये कन्दरासु निवसन्ति मदा हिमाद्रे- स्त्वत्यातशङ्किसधियो विवशा विषस्ते । अप्यङ्गमुत्पुलकमुहहतां मकम्पम् तेषामहो वत भियां न बुधोऽप्यभिज्ञः ॥ [प्रा०] अत्र तु मामात् अमितम्य त्यस्थागन्तुकत्वात् तत्य भ- वयोरपि कम्पपलकयोस्ताद्रूप्यं ममानता च, भयेष्वपि तयो रुघलक्षितत्वात् । स्थाप्यतेऽपोह्यत वापि यथापूर्व परम्परम् । विशेषगातया यत्र वस्तु, मेकावली हिधा ॥ ४५ ॥ पूर्व पूर्व प्रति यथोत्तरस्य वस्तुनो वीप्सया विशेषणभावेन यत् स्थापनं निषेधो वा सम्भवति सा द्विधा बुधैः एकावली भण्यते। कमेगोदाहरणम्, त्वादिकं यत् म्फुरितं तत्तस्मात् मदीदयो मदिरापानाधोनीऽव मत्ततीदयः कृतपदी. ऽपि न लक्ष्यते दूत्यर्थ: । श्रागन कलन्माणमाह । ये कन्दरास्विति । ये तव विषम्वभिपातशायुक्तधियः सन्त: सदः हिमा : कन्दराम निवसन्ति उद्गतपुलकं. मकम्पञ्चाङ्गमुद्दहतामपि तेषां भियामभिज्ञी बधः पण्डितोऽपि नेत्यर्थः । वत खेदे हिमसम्बन्धेनापि पुल कादिसम्भवादिति भावः । नन्द कम्पपुलकयोम्सद नित्वात् कथममागन्नकत्वमित्यत आह पति। सामध्य हिमाद्रिपदलभ्यहिमस्यावसितस्य प्राप्तस्य ताप्यमागन्तुकत्वम् । एकावल्यलङ्गारमाह। स्थाप्यते इति । यथापूर्वं पूर्व पूर्व वस्तु नियतं परं परं वस्तु विशेषणतया स्थाप्यते पपीयने वा सवृत्त्यभावप्रतियोगितया निर्दिश्यते वेत्यर्थः ।

·४३४ काव्यप्रकाश पुराणि यस्यां सवराङ्गनानि वराङ्गना रूपपुरस्कृताङ्गयः । रूपं समुन्मौलितसदिलासम्, अस्त्रं विलासा कुसुमायुधस्य ॥ [स्था०] न तज्जलं, यव सुचारुपयजम्, न पङ्कजं तत्, यदलोनषट्पदम् । न षट्पदोऽसौ, कलगुञ्जितो न यः, न गुञ्चितं तत्, न जहार यन्मनः ॥ [नि.] पूर्वत्र, पुराणां वराङ्गनाः, तासाम् अङ्गविशेषणमुखेन- रूपं, तस्थ विलासाः तेषामप्यस्त्रमित्यमुना क्रमेण विशेषणं विधीयते। उत्तरत्र प्रतिषेधेऽप्येवं योज्यम् । यथानुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सदृशे स्मृतिः । स्मरणम् यः पदार्थः केनचिदाकारेण नियतः यदा कदाचित् अनु- भूतोऽभूत् स कालान्तरे स्मृतिप्रतिबोधाधायिनि तत्समाने पुराणोति । यस्यां नगर्यां पुराणि वराङ्गनासहितानि वराजमाच रुपेत्यादिः एवमपरवापि पत्र पुरादिषु वराङ्गनादिकं विशेषणतया स्थापितम् । न तज्जलमिति। शरत्कालवणममिदम् । अव सुचारुपजवाभाववन्तमुद्दिश्य तदीयजखवाभावी विधेयः पूर्वनिर्दिष्टः । तद्वत्तेरभावस्य प्रतियोगितया सुचारुपन- त्वमुक्तं सुचारुपयनत्वच सुचारु पङ्कजं यति बहुव्रीहिणा सुचारुपजमेव विशे. वामपोहितम् । एवमुत्तरवापि। मनु वराङ्गनानां विशेषणं न रूपं किन्त्वनामव तयाच ममुन्मौलितेत्यादिकं कथं पूर्वनिर्दिष्टविशेषणतया स्थापितम् अविशेषणे पे एन विशेषवया स्थापितवादित्यती रूपस्थापि परम्परया विशेषणबसुपपादयति दामामिति। मरपालद्वारमाह।

·दशमः उमासः। ४३५ वस्तुनि दृष्टे सति यत्, तथैव स्मर्यते, तत् भवेत् स्मरणम्। उदाहरणम्, निम्ननाभिकुहरेषु यदम्भः सावितं चलदृशां लहरोभिः । नद्भवेः कुहुरुतेः सुरनार्य: स्मारिताः मुरतकण्ठरुतानाम् ॥ यथावा, कर जुप्रगहि प्रजमोपात्यनमुहविणिवेसिपाहरपुडस्म । समरिअपञ्चजसम्म णमह कण हम रोमञ्चम् ॥ भ्रान्तिमान् अन्यसंवित् तत्तुल्यदर्शने ॥ ४६ ॥ तदिति अन्यत् अंप्राकरणिकं निर्दिश्यते तेन समानम् अर्थादिह प्राकरणिकम् ाीयते, तस्य तथाविधस्य दृष्टी सत्यां यत्, अप्राकरणिकतया संवेदनम् स भान्तिमान्, न चेष रूपकं प्रथमातिशयोक्ति र्वा तत्र वस्तुतो भ्रमस्याभावात् इह यथानुभवमिति। सत्तावेवास्य स्पष्टा व्याख्या स्मृतिप्रबोधः उहोध: तथैवेति पूर्वानुभूतरूपेणे वेत्यर्थः। निम्नेति। अप्सरसां जलक्रीडावर्णनमिदं चलदृशां नारीणां निम्ननाभिगुहाम्थ - लहरी भिस्तर यंदम्मः प्लावितं प्रवेशितं कुहकहत्यव्य करते: सुरनार्यः सुरतक गट- कतानि स्मारिताः । स्मृत्यर्थ कर्मणि षष्ठी। सुरनार्यश्च कारितान्तात कर्मणि न प्रत्यय- नीताः। करनुएति । करयुगरहोतयशोदास्तनमुख विनिवेशिताधरपुटस्य । संस्मृत पाञ्चजन्यस्य नमत कृष्णस्य रोमाञ्चमिति । संस्कृतम् । भान्तिमदलङ्कारमाह। মালিলালিনি। पन्यसदृशख प्राकरणिकस्य दर्शने सति यदन्यत्वे न संव- दनमित्यर्थः । एवमेव व्याख्यातु तत्तय त्यत्र तत्पदार्थ व्याचष्टे तदितीति । तथा- विधस्य प्राकरणिकस्य तुखास्य मतदिति प्राकरणिकख मुखस्य पप्राकरणिकचन्द्र. तुल्यत्वेन संवेदनाद्पकत्वप्रसक्तिः। ननु रूपके प्राकरणिकस्य सखस्य शाब्दत्वमत्र त न तथेति भेद इस्थत श्राइ प्रथमेति कमलमनम्भसोत्यादौ मुखाबुक्तिरूपनिगरच- ·४३६ काव्यप्रकाश च अर्थानुगमनेन संज्ञायाः प्रवृत्तेः तस्य स्पष्टमेव प्रतिपन्नत्वात् उदाहरणम्, कपाले मार्जारः पय इति करान् लेदि शशिन:, तरुच्छिद्रप्रोतान् विसमिति करी सङ्कलयति । रतान्त तल्पस्थान् हरति वनिताऽप्यं शुकमिति, प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो! विप्लवति । आक्षेप उपमानस्य, प्रतीपमुपमेयता। तस्यैव यदि वा कल्पाा तिरस्कारनिबन्धनम् ॥४७ अस्य धुरं सुतरामुपमयमेव वोढुं प्रौढ़मिति कैमर्थन यत् उपमानमाक्षिप्यते, यदपि, तस्यैवोपमानतया प्रसिद्धस्योपमा- नान्तरविवक्षयाऽनादरार्थमुपमेयभावः कल्पाते, तत् उपमय- स्योपमानप्रतिकूलवर्तित्वात् उभयरूपं प्रतीपम्। क्रमेणोदा हरणम्, लावण्योकमि मप्रतापगरिमण्यग्रेसर त्यागिनाम्, देव ! त्वय्यवनोभरक्षमभुजे निष्पादित वेधसा। . रूपा प्रथमातिशयोक्तिरित्यर्थः । वस्तुती बम ति आहार्यज्ञानविषयत्वासस्ये त्यर्थः । अथांनुगमनेनेति विषयतासम्बन्धेन भान्तिविशिष्ट इत्येवमर्थावगमः । बाधावतारात पूर्व भमः बाधकालीनन्त्वाहार्यं तच्च भमप्रमाभिन्न हतीयज्ञानमेकैति तमिद्धान्तः । कपाल इति । ब्रही प्रभामत्तश्चन्द्र इदं जगत् विप्लवयति । तद्दयति कपाल इति कपाले स्थालोकर्परे पय इति दुग्धमिति । बरुछिद्र तरूपवान्तरालं तेन प्रोतान् प्रविष्टान् करानित्यन्वयः । विसं मृणालं सकलयवि महाति वनिता च ना. बोध्या। विविध प्रतीपालबारमाह। भावप इति। आक्षेपी विफलतयाऽधिपः तस्य उपमानस्य उपमेयता यदि वा कल्पमा इत्यन्वयः। कैमर्थन किमर्थतया वैयर्येन संज्ञाव्युत्पत्तिमा बदुप मयस्यति ।

·देशमः उल्लासः। ४३७ इन्दुः किं घटितः किमेष विहितः पूषा, किमुत्यादितम् चिन्तारत्नमदो, मुधैव किममौ सृष्टाः कुलक्ष्माभृतः ॥ [प्रा०] ए ! एहि दाव सुंदरि ! कम दाऊण सुणसु बणिज्ज। तुह्म मुहेण किमोअरि ! चंदो उअमिज्जद जणेण ॥ [अनि.] अत्र मुखेनोपमीयमानस्य शशिनः स्वल्पतरगुणत्वात् उपमित्यनिष्यत्त्या बणिज्जमिति वचनीयपदाभिव्यङ्गयस्तिर- स्कारः। क्वचित्तु निष्पवैवोपमितिक्रिया अनादरनिबन्धनम् । ॥ यथा, गर्वमसंवाह्यमिमं लोचनयुगलेन किं वहसि मुग्धे । मन्तोदृशानि दिशि दिशि मरःसु ननु नोलनलिनानि ॥ (नि. इहोपमेयोकरणमेव उत्पलानामनादरः । अनयैव रीत्या यत् असामान्य गुणयोगात्, न उपमानभावमपि अनुभूतपूर्व रवख उपमान- ! लावण्यीकमोति । है देव ! लावण्यादिविशेषणचतुरयविशिष्टे त्वयि बंधस। निष्पादित इन्दादिचतुष्टयनिष्पादनं वयेति पूर्वापरार्थिः । तवैव लावण्यवत्त्वादिन्दा वयध्यम् एवं तवेव मनप्रतापगरिमवत्त्वात् पूणः सूर्यस्य तवैव त्यागाधिक्यासिता तव भजस्य बावनीभरतमत्वात् कुलमाभतां वैयद्यमित्यर्थ: । स्वीपमेयताकल्पनमाह। ए एहौति । ए ! एहि तावत् सुन्दरि ! कर्ण दत्त्वा शण वचनोयम् । तव मुखेन तशीदरि ! चन्द्र उपमौयते जनेन इति ॥ संस्कृतम् । ए इति। प्राकृतमाक्षेपसम्बोधने । वचनौयं परिवादम् । चन्द्रस्तव मुरवस्थ उपमानं न भवतु तस्य वन्मुखीपमेयताऽपि त्वन्मुखम्य परिवाद इत्यर्थः । अव लि वचनीयपदाभिव्यग्यतया उपमित्यनिष्पत्या इत्यन्वयः । गर्वमिति। 'असंवाह्य संवोढुमयोग्य लोचनयुगलेन गर्व किं वहमीत्यन्वयः । सन्तीदृशानीति । इदं लोचनयुगलमिव दृश्यन्ते यानि इत्यथै नौलनलिनानामुप. मामानामुपमयताकल्प तेषां तिरस्कारनिवन्धनं नौलादिपदीपपदपद्मवाचकपटान! मेवीपलबोधकरमती नलिनपदस्थापि तथात्वम्। उपमितिम्तु वचनीयपदाभावा. .

·४३८ काव्यप्रकारी सहते, तस्य तत्कल्पनायामपि भवति प्रतीपमिति प्रत्येतव्यम् । यथा, अहमेव गुरु : सुदारुणानाम् इति हालाहल ! तात! मा स्म दृष्यः । ननु सन्ति भवादृशानि भूयो भुवनेऽस्मिन् वचनानि दुर्जनानाम् ॥ अत्र, हालाहलस्योपमानत्वमसम्भाव्यम् एवोपनिबदम् । प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया । ऐकात्मा बध्यते योगात् तत्मायान्यमिति स्म तम्४८ अतादृशमपि तादृशतया. विवक्षितुं यत् अप्रस्तुतार्थन मम्पृक्तमपरित्यक्तानिजगुणमेव तदेकात्मतया निबद्यते तत् समानगुणनिबन्धनात् सामान्यम् । उदाहरणम्, निष्पन्न । उपमानमधिक्षिप्य यव तस्य उपमानता कल्पाते तवापि तस्वाधिवेपवणात तिरम्करिणायमलङ्कार इत्याह अनयति । तथाच तस्य उपमयता कल्पना इत्यप- लक्षणम् उपमानस्य तिरस्कारमा ऽयमलङ्कार इत्यर्थः । यदसामान्ये नि । असा- मान्यस्य असाधारणस्य योगादय उपमानभावम्त यन्न सहते इत्यर्थः । तदसहनच्चा- पवशादिति बोध्यम् । तस्य तत्कल्पनायां उपमानताकल्पनायाम् । अहमवति। हैं हालाहाल ! तात ! अहमवेत्यादि तत्वा हप्यो मास्म दपं मा कुर्वित्यर्थः दर्पाकरणे हेतुमाह नन्विति । भवदिव दृश्यन्ते यानि तानि भवा- दृशानि भवदपमेयानीत्यर्थः । अव ति। असम्भाव्य दर्पकरपनिषेधरूपादधिक्षेपात् । सामान्यसंज्ञकमल- झारमाह। प्रस्तुतस्य ति। प्रस्तुतस्य प्रकृतस्य अन्ये नाप्रकृतेन सहकात्मामभेदी बध्यत एकात्मता बन्धश्च भेदेनानुपलभ्यमानतया पर्यवसित एव बीयः । रूपके ऽचे काम नाबवसत्त्वासहारणायाह बीमादिति। सम्पृक्तमिति तस्यैव व्याख्या इत्यर्थः । .

·दशमः उल्लास: । ४३८ मलयजरसविलिप्ततनवो नवहारलताविभूषिताः सिततरदन्तपत्रकृतवतरुचो रुचिरामलांशुकाः । शशभृति विततधानि धवलयति धरामविभाव्यतां गताः । प्रियवसतिं प्रयान्ति सुखमेव निरस्तभियोऽभिसारिकाः ॥ अत्र प्रस्तुततदन्ययोः अन्यूनानतिरिक्ततया निबद्धं धवल- त्वमेकात्मताहेतुः, अत एव पृथग्भावेन न तयोः उपलक्षणम् । यथावा वेत्रत्वचा तुल्यरुचां बधनां कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि। भृङ्गाः महेलं यदि नापतिष्यन् को वेदयिष्यन्नवचम्पकानि ॥ अत्र निमित्तान्तरनितापि नानात्वप्रतीतिः प्रथमप्रति- पन्नमभेदं न व्यदसितुमुत्महतं प्रतीतत्वात्तस्य, प्रतीतश्च बाधा योगात्। वक्ष्यमाणतदगणालङ्कार वारणाय पूरयित्वा व्याचष्टे अपरित्यतीति तद गुणे तु निज गुणल्यागः । संज्ञाव्युत्पत्तिमाह समानति । मलयजेति । शशति चन्द्रे धरा धवलयति सति अविभाज्यताम् अपरिचयता गता अभिसारिका निरस्त लोकपरिचयत्वभियः सत्य: प्रियवसतिं मुखभव प्रयाली- त्यन्वयः । अपरिचयत्वं हेतुमर्भविशेषणमाह । मलयजेत्यादि। दन्तपब हम्तिदन्तरुतभूषाविशेषः । एतादृशश्वेताभरणादपरि चे यता तशादेकात्मताबन्ध: पर्यवम्यति। देवत्वचेति। प्राच्यदेश वेचविशेषी गौरवक् तदीयत्वचा तुल्यका बधूनां कोयतो गण्डतलागतानि नवचम्पकानि कश्चम्पकत्व नावेदयिष्यत् यदि सहन सखौलं भङ्गा नापतिष्यन् क्रोधात् दष्ट गण्डेऽपि पतनमम्भवात् सहेलमिला महड चम्पकयोवर्ण साम्यादपरिचयः । अवापि भेदेन परिचयत्वाभावादेकात्मता पर्यवसानम् । अति। निमिमान्तर भृङ्गपात: व्य दमितुम् अप्रतीति कत्तुं बाधायोगान भरतौ तिकरणत्वायोगात् पुनः प्रतीत्यनननरूपीऽप्रामाण्य ज्ञानरूपी वा बाधस्तु ·४४० काव्यप्रकाये विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः । एकात्मा युगपत्तिरेकस्यानकगोचरा ॥ ४६ ॥ अन्यत् प्रकुर्वतः कार्यमशक्यान्यस्य वस्तुनः । तथैव करणं चेति विशेषस्त्रिविधः स्म तः ॥५०॥ प्रसिद्धाधारपरिहारेण यत्, आधेयस्य विशिष्टा स्थितिः अभिधीयते, स प्रथमो विशेषः । उदाहरणम् दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येषाम् । रमयन्ति जगन्ति गिरः कथमिह कवयो न ते वन्द्या: ॥ एकमपि वस्तु यत् एकेनेव स्वभावेन युगपदनेकत्र वर्तत. स द्वितीयः । उदाहरणम् सा वसई तुह्म हिपए, सा चेअ अकोस मा अवगी । अह्मारिमाणं सुन्दर ! प्रोग्रामो कधं घाबाणं ॥ यदपि किद्रिभसेनारममाण स्तन यन नाशक्यमपि कार्यान्तरमारभते, सोऽपरो विशेषः । उदाहरगा अस्त्ये व तथाच पूर्व तादृशप्रतिकशादेवाय मलद्वार इति भावः । विविध . -- विषान्लङ्गारमाह । विनेति । वृत्तावेवास्य म्पष्टा व्याख्या ! दिवमपीति । दिवमुपयातानामपि येषां कमोनामनल्प गणगणा गिरः आकल्पं रमयन्ति ते कवयः कथमिव न वन्द्या इत्यर्थ: अव कतासम्बन्ध नाधारा: कवयः । हितीयं विशेषं व्याचष्ट एकमपोति एकात्मा इत्यस्य विवरणमके नवति । सा वसई इति। सा वसति तव हृदये मा चेवाचिषु सा च वचनेषु । अमाहशोमा मुन्दर ! अवकाशः कथं पापामामिति ॥ संस्कृतम् । पवदयाधन केषु विषयितासम्बन्धन एकस्या नायिकाया इतिः । तौर ·दशम: उल्लासः । म्फ रदद् तरूपमुत्प्रतापज्वलनं त्वां सृजताऽनवद्य विद्यम् । विविना सहज नबो मनोभूर्भुवि सत्य सविता वृहस्पतिश्च ॥ यथा वा, ग्रहि गो सचिवः सखो मिथः प्रियशिष्या ललित कलाविधौ । करुणाविमुखेन मृत्य ना हरता त्वां वद किं न मे हृतम् ॥ सर्वत्र एवंविधविषयेऽतिशयोक्तिरेव प्राणत्वेन अवतिष्ठत. तां विना प्रार्यणालङ्गारवायोगात् अत एवोक्तम्, सैषा सर्वत्र वक्रोक्तिः, अनयाऽर्थो विभाव्यते । यत्नोऽस्यां कविना कार्य:, कोऽलङ्कारोऽनया विना इति । स्वमुत्म ज्य गुणं योगादत्युज्ज्वल गुणस्य यत् । वस्तु तद्गुणतामेति, भण्यते, स तु तद्गुणः ॥५१ विशेषं व्याचष्टे यदपि चति । आरभते जनयति स्फुरदिति । स्फुरदित्वादिविशेषण वविशिष्ट त्वां सृजता विधिना सत्य भुवि मनीभवादिवयं सर्ज। म्फ रदित्यादि विशेषणान्म नोभवस्य उत्प्रतापल्यादिविशेषणात् सवितुः अनत्र द्य त्यादिविशेषणात्, बहम्पति: मजनं नव इति विष्व व सङ्गमनीयं त्वमंत्र भनि नवमेतत् वयमित्यर्थः। भावसजनमदाहृत्य प्रभावजनमदाहरति । ग्रहिणीति। इन्दुमतीमरणेऽजबिलापोऽयम् । मिथो रहमि नलिन कलाविधी सुरत केली त्वां हरता निष्करुणेन विधिना मम किं न हृतं तइद। महिणीत्यादिचतुष्क हतं तच्चतुष्कमेव मम सर्वसमिति भावः । अतस्तव हरणादन्य.. वयहरणम् । ननु पूर्वश्लीकेन वस्तुती मनीभवादिसजन परशोके च न वस्तुतः मधि- वादिहरणम् एव पूर्वोक्तालारिष्वपि यद्यदुक्त तत्तत्र वास्तवमित्यत आह मनव मिति उतावक्ष्यमाणेष्वित्यर्थः । पतिशयोतिराहाय्यारीपीतिः प्रायरोति। यथा- सादिकतिपयालारान् विनेत्यर्थः । वकोतिराहाय्यारोपीकि विभाव्यते वैचिवारूपेण विशेषेण भाव्यते प्रतीयत इत्यर्थः । तदगुणालङ्कारमाह। खमुत्सृज्ये ति। तदगपताम् उज्वल गुणोयगुणवत्ता त्याचष्ट वस्तु विरक- मैति ।

·४४३ काव्यप्रकाश वस्तु तिरस्कृतनिजरूपं केनापि समीपगतेन प्रगुणतया स्वगुणसम्पदोपरक्तं तत्पतिभासमेव यत् समासादयति, स तद्- गुणः, (तस्य अप्रकतस्य गुणोऽवास्तौति)। उदाहरणम्, विभिन्नवर्णा गरुड़ाग्रजेन सूर्यस्य रथ्या: परितः स्फुरत्या । रत्ने: पुनयंत्र रुचा रुचं स्वामानिन्यिर वंशकरोरनौलैः ॥ अत्र रवितुरगापेक्ष या गरुड़ाग्रजस्य, तदपेक्षया च हरि- न्मणीनां प्रगुणवर्णता। परगुणाननुहारस्तस्य, तत् स्यादतद्गुणः । यदि तु तदोयम् वर्ण सम्भवन्त्यामपि योग्यतायाम् इदं न्यूनगुणं न रह्नौयात्, स भवेदतद्गुणो नाम । हरणम्, धवलोऽमि जहवि सुन्दर ! तजवि तुए मक रंजिहि । राप्रपूरिए वि हिअए सुहा! हितो ण रत्तोऽसि ॥ उदा. निति। वस्तुतः समुत्सृजनाभावात्तिरस्कार एव समुत्सृजनमिति भावः । तिर- स्कार हेतुमाह योगादिति तहिवरणं केनापीत्यादि। विभिनवी इति। यव गिरौ मूर्यस्य रथ्या रचतुरगाः स्वभावती हरिहणी अपि गरुड़ाग्रजे नारुणेन विभिनवर्या परुशौकताः वंशकरौरैर्देशाङ्गैरिव नौले, रबैः परितः स्फ रत्या रचा स्वां रनोयां लीला रुचमानिन्धिर प्रापिता इत्यर्थः । श्रत तहगुणहयं गायति पचेति । अतदगुणालङ्कारमाह। तटूपत्ति कचित्पाठः । अस्य ति प्रकृतस्य स्यर्थः । तत् स्यालदा स्यात् परगुणान- हारः परस्य खतः सिद्ध एव किं तब बैंचिवामित्यतपूरयित्वा व्याचष्टे सम्भवन्त्या- मपौति। धवलीऽसीति । धवलोऽसि यपपि.सुन्दर ! तथापि त्वया मम रचितं इदयम् । रागपूरितेऽपि हृदये सुभग ! निहिती न रतोऽसौति ॥ संहतम् । धवली विसदस्वभावः बैप्रद्यात् शेषवशाल अनगुण: विरोधालारः मौरपर या पव पवलपदं रचितरपदहयनपि भेषवशानुरकाशीणपरम्। मम पूर्वाई - ·दशम: उल्लासः। ४४३ --- अनातिरक्तेनापि मनसा संयुक्तो न रतातामुपगत इति अतहणः । किञ्च तदिति अप्रकृतम्, अस्येति च प्रकृतमत्र निर्दिश्यते, तेन यत्, अप्रकृतस्य रूपं प्रक्कतेन कुतोऽपि निमित्तात् न अनुविधीयते, सोऽतद्गुण इत्यपि प्रतिपत्तव्यम् । यथा, गाङ्गमम्ब, सितमम्बु, यामुनं कज्जलाभमुभयन मज्जतः । राजहंस ! तव सैव शुभ्रता चीयते न च नचापचीयते । यदयथा सरधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा ॥ ५२ ॥ तथैव यदिधौयेतं, स व्याघात इति स्म तः । येनोपायेन यत् एकेनोपंकल्पितं, तस्यान्ये न जिगोषुतया तदुपायकर्मव यत् अन्यथाकरणं, म खसाधितवस्तुव्याहति- हेतुत्वात् व्याघातः । उदाहरणम्, खयं योगेन रञ्जकत्वधवलत्वगुणयोरेकत्र नायके विरोधाभास: पराई तु तद्गुण: तं ग्राहयति। अति। सदगुणालबारे अमलतस्य गुणग्रहणं प्रकते नेत्युक्तम् अतहगणे त प्रताप्रकृतत्वनियमो नास्तीत्यत: प्रकृतहये तदुदाहत्य प्रकृतेनाप्रकतगुणाग्रहोऽप्यय- मलङ्कार :ति बनुमाह। किञ्चेति । तदितीति तट्टपेत्यत्र तत्पदमप्रकृतपरमपि अस्य त्यत्र दंपदन्तु प्रकत- परमेवेत्यर्थः । तथाच प्रकृतनाप्रलतगुणागहगो उदाहरति । गाङ्गमिति। गाङ्ग गङ्गाया अम्बु सितं यामुनं यमुमाया अम्बु, कज्जलाभ- मित्यर्थः । अव यामुनाम्बुपेक्षया राजहंसः प्रकृतः सम्बोध्यत्वात् यद्यप्यत्र अप्रस्तुत प्रशंसायो खसविहितपरजनगुणाग्रही जन एवं प्रकृत: तथापि सम्बोध्यत्व नाम्बु- दयापेच्या राजहंसस्थापेक्षिक प्रलतत्व न तु सम्बोध्यलमात्रादेव प्रकतत्व सदा येनास्याच दितेन चन्द्र गमितः कान्तिमिन्यादौ सम्बोध्यस्य चन्दस्य प्रकतत्वापत्त्या अप्रस्तुतप्रशंसोदाहरषत्वानुपपत्तेः श्रत पापेक्षिकमेव प्रततत्वम् अप्रतस्थापि राज- हंसस्य सम्बोध्यत्वात् परगुणाग्राहिलखभाववाव निमित्तम् । व्याघातालकारमाइ। यद्यथेति । यथा येनीपायेन साधितं यास्तु पपरेस तथैव तेनीपायेनैव तद- ·४४४ काव्यप्रकाशे दृशा दग्ध मनमिजं जीवयन्ति दृशैव याः । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ता: स्तुमो वामलोचनाः ॥ मैषा संमृष्टिरेतेषां भेदेन यदिह स्थितिः ॥५३॥ एतेषां समनन्तरमेवोक्तखरूपाणां यथासम्भवमन्योन्य- निरपेक्षतया यत् एकत्र शब्दभाग एव, अर्थविषय एव, उभय- वापि वा अवस्थानं मा एकार्थसमवायस्वभावा संसृष्टिः । तव शब्दालङ्कारमंसृष्टिः यथा, बदनसौरभलोभपरिभ्रमभ्रमरसम्भ मसम्भृतशोभया। चलितया विदधे कलमेखला कलकलोऽलकलोलशाऽन्यया ॥ अर्थालङ्कारसंसृष्टिस्तु, लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः । [उत्.] असन्न रुषसेवेव दृष्टि निष्फलतां गता ॥ [उप.] न्यथा विधीयत इत्यर्थ: एवमेव व्याचष्ट येनेति संज्ञानुत्पत्तिमाह साधितति । दृशा दग्धमिति हशेब कटाक्षणैव पुंसां तत एव कामोद्दीधात् अव दृगपार्य नैव साधितस्य दाहम्य दृगुपायनैव जौवनादन्यथा करणं न केवलमतावता जयोऽपि न विरूपाक्षस्य तस्य वामलोचनत्ववशादपि जयः । वामं सुन्दरम्। उक्तालङ्काराणा- मन्योन्ययोगाधीनालङ्कारानाह सैषेति भेदनेति व्याचष्ट अन्धोन्यनिरपेक्षतयेति वक्ष्य- माणविविधसरे हि अधीन्यसापेक्षता तद्राहित्ये नेत्यर्थः । यथासम्भवं संसृष्टि वितणीति एकत्र शब्दभाग इत्यादि । समवायः सम्बन्धः । वदनसौरभति नायिका न्तरक्रियावर्गनान्तरं भमरव्याकुलिताया अन्य स्था नायिकाया वर्णनमिदम् । चलि. तयाऽन्यया नायिकया कली गभीरी मेखला कलकलीऽव्यक्ततादृशशब्दी विदधे ! कोण्या वदनमारमाधौनलीभेन परिभमती भ्रमरात् सम्भमेण भयेन सम्मता जनिता शोभा यस्थास्तादृश्या तथा अल के लोलशा अलके धमरभमेण तव दृगली. लत्वम् । अत्र पूर्वाई भकारस्थ रतीयचरणे च लकारस्यानुप्रासः चतुर्थ चरणे च बमकं परस्परनिरपेक्षं विविधसङ्करासम्भवात् । निम्यतीति । अत्र श्लोकइये अलङ्कारहयसंमृष्टि' खतन्त्र छत्वात् व्युत्क्रमेयाइ !

·रथमः उमासः। ४४५.. पूर्वत्र परस्परनिरपेक्षौ यमकानुप्रासौ संसृष्टि प्रयोजयतः ; उत्तरत्व तु तथाविधे उपमोयने । शब्दार्थालङ्कारयोस्तु मंसृष्टिः, सो णस्थि एस्य गामे जो एवं महमहत्तलाअसम् । तरुणाणं हिअलुडि परिसकन्तीं णिवारेछ । अत्रानुप्रासो रूपकञ्चान्योन्यानपेक्षे, संसर्गश्च तयोरेकत्र वाक्ये छन्दसि वा समवेतत्वात् । अविवान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गित्वन्तु सङ्करः । एते एव यत्रात्मनि अनासादितखतन्वभावा: परस्परम अनुग्राद्यानुग्राहकतां दधति स एषां सङ्कीर्यमाणस्वरूपत्वात् सङ्करः। उदाहरणम्, आत्ते सौमन्तरत्न मरकतिनि, हृते हेमताटङ्कपत्रे लुप्तायां मेखलायां झटिति मणि-तुलाकोटियुग्मे ग्रहोते। पूर्ववे ति। तथाविधपरस्परनिरपेक्षे । शब्दतदर्थालङ्कारयोः संमृष्टि' दर्शयति सो पत्योति। स नास्ति अव याम ब एनां मह महीयमानलावण्याम । तरुणानां दयलुण्ठाकौं परिष्वक्वन्ती निवारयति ॥ इति संस्कृतम् ।। प्रौढ़यौवनाया: कस्खाशिदुपभोगेन दर्पमिवारकमन्विष्यतः कस्यचिकिरियम । महामहति उत्सवीत्मवायमाने इत्यर्थः । परिष्वकन्ती दौप्यमानां निवारयति यौवन- दादिति शेषः। अवेतिथि एत्येति महमहति चानुप्रास: लुण्ठाकोरपकच्च मंसगात्मकस्य संमृष्टिपदस्थार्थमत्रु दर्यात संसर्गति लिम्पतीन्यव वाक्य भेदात्तादृश संसगोनुपपनेराह छन्दसि वेति छन्दः पद्यम् । अलहाराणामाजिभावरूप मनु ग्राद्यानुग्राहकत्व सरमाह। अविश्रान्तीति। विश्रान्ति: वासन्तामानि तदभावजुषाम् अखतन्त्रात्मना. मिवर्यः । सहर इत्यत्र एक इति शेषः । सडरान्तरस्य वक्ष्यमापत्वात् । पाते इति । है राजन् ! भरखे इत्वरीणां पर्यटन्नौना बदरिमगदृशां पूर्वा- ३८ ·१४६ काव्यप्रकाश भावः। शोणं विम्बोष्ठकान्या, त्वदरिमृगशामित्वरीणामरण्ये, राजन् ! गुनाफलानां सज. इति शवरा नैव हारं हरन्ति[इयोः] अथ तद्गुणमपेक्ष्य भान्तिमता प्रादुर्भूतं, तदाश्रयेण च तद्गुणः सचेतसां प्रभूतचमत्कं तिनिमित्तमित्यनयोरङ्गाङ्गि- यथा वा, जटाभाभिर्भाभिः करकृतकलाक्षवलयो वियोगिव्यापत्तेरिव कलितवैराग्यविशदः । परिप्रेझत्तारापरिकर-कपालाति-तले शशी भस्मापाण्डु: पिटवन इव योनि चरति। [बहु०] उपमा रूपकम् उत्यक्षा श्लेषश्चेति चत्वारोऽत्र पूर्ववत् अङ्गाङ्गितया प्रतीयन्त। कलङ्क एवाक्षवलयमितिरूपकपरि- ग्रहे करतत्वमेव साधकप्रमाणतां प्रतिपद्यते, अस्य हि रूप- डोक्तसमस्ताखडार ते सत्यपि हारं मुकावेयकं शवरा: किराता नैव हरन्ति अg. रणे हेतुमाह गुजेति तादृशभमे हेतुमाह शोणमिति पूर्वा पाते ग्टहीते ताटङ्का- पत्र कर्णभूषाविशेष: मरकतिमोत्यस्य पूर्वापरयो ईयोरप्यन्वयः। मषितुलाकोटि- मणियुक्तनपुरः। पत्रेति। सदगुणमिति हारण विम्बोष्ठगुणशोषत्वग्रहपपलदगुणालजार तज्ज्ञानाधीनत्वात् मुक्ताफलधान्तिमदखङ्गारस्य तदपेक्षाप्रादुर्भूतं वातं सदाश्रयेण चंति एतादृशमान्य जमने तादृशतदगुषस्य विदग्धजनचमत्कातिनिमित्तत्वाभावात्। अलङ्कारसहरमाह। अटाभाभिरिति। शशी व्योनि चरति पिटरने श्मशान व व्योमश्मशानयो- विशेषणमाह । परिवम् धसन् तारापरिकरः कपालानौव तेनाडितं तवं वरूप यम्य व्योमि तथाभूते माने तु परिप्रेक्षन् तारापरिकर व यानि कपालानि नगमिततले एवं व्योमः स्मशानतुख्यत्वे उको तचारिणः शशिमलवारियोगित्व याम् । पत: शशिनसदुपयोगिविशेषणाबाह बटाभाभिरिति बटातुखाभिर्भाभि- विशिष्ट इत्यर्थः। विशेषणे हतीया । योगिनोऽपि नटावचात् नया नटातुख्य- ·देशमः उखासः। ४४७ कत्वे तिरोहितकलङ्गरूपम् अक्षवलयमेव मुख्यतया अवगम्यते, तस्यैव च करग्रहणयोग्यतायां सार्वत्रिकी प्रसिदिः, श्लेषच्छा- यया तु कलस्य करधार पम् अंसदेव प्रत्यासत्या उपचर्य योज्यते, शशा न केवल कलङ्कस्य मूत्यैव उद्दहनात् कल- कोऽक्षवलयमिवेति तु उपमायां कलङ्कस्य उत्कटतया प्रति- पत्तिः, नचास्य करकृतत्वं तत्त्वतोऽस्तीति मुख्येऽप्युपचार एव शरणं स्यात् । एवंरूपच सङ्करः शब्दालङ्कारयोरपि परि- दृश्यते । यथा, रमीना जटाव व्यश्वकरी रश्मिरेव करो इस्त: तेन एतकलङ्क रुपाक्षबलयः योगिनोऽप्य सवलयधारित्वात् । तथा कलिनेन प्राधेन वैराग्य या उदयकालौनरतिम शून्यत्व नैव विषयवैराग्येण विशद: शुभ एव विशदी निष्यापः योगिनीऽपि विषय बैराग्यण निष्पापत्वात् । विषयवैराग्यस्य हेतुमुत्प्रेक्षते वियोमीति उद्दीपकत्वाचन्द्र ण वियोमिव्यापादनात् पापोत्पत्य व वैराग्योत्पत्तरित्यर्थः । भोव भापाडुरेव भरम- नैवापाड : योगिनोऽपि भन्मना पापाण्डत्वात् सर्वमिदं शशिनी योमित्वेन व्यय त्वात् । पति जटाभाभिरित्यव पिटवन इत्यव तारापरिकरीत्यादी चीपमा शशिनि च व्यरूपकं करे हस्तस्य कलङ्गेऽक्षबलयस्य रक्रिमशून्यत्वे विषयवरा. ग्यस्य निर्मले निष्पापस्य च रूपकं बैराग्य हेतुले न वियोगिव्यापले विशदपदार्थः । निष्पापत्वहेतुत्वं न वैराग्यस्य चन्द्रनिष्ठापाण्डत्व हेतुबन भस्मनश्चीत्प्रेचा रश्मि- इस्तयोः करपदस्य रक्तिमशून्यत्वविषयवैराग्ययी वैराग्यपदण्य निर्मलखनियापयी- विशदपदस्य च श्रेष: एषामलकाराणामेकानुरीधित्वमपरस्ये त्यतोऽजातिभावः । मनु बलायवलय इत्यव कखडीऽक्षवलयमिवेत्युपमा समासस्यापि सम्भवाढूपकीप- मयो: सन्देहसार एवायं तत्कथं तदंशेऽनुगाहकत्वसकर त्या पार कसर एवैति पति कपणाधिकरणखापलपितप्रायव निरीधानं सख्यतयेति धरणक्रियान्वयि तया मुख्यता ननु रश्मौ रूपितेन इस्तेनाचवलयधरणप्रतीतिरपि करध्रियमाण कलऽचवलयरूपणादेव कलरस्य करध्रियमाणत्वन्न, बाधितर्मवेत्यत पाह शेष- छायया विति। अन्यानधारनिर्वाहकख श्रेषस्य नेपालद्वारवाभावाच्छायाप्रत्यासच्या इति इस्तवाचककरपदवाघरसिसामानाधिकारण्यवरस्य इस्तेन सह प्रत्या- ..

·४४८ काव्यप्रकाश राजति तटीयमभिहत दानव-रासाऽतिपाति-साराव नदा । गजता च यूथमविरत-दानवरा साइतिपातिसारा वनदा । पत्र यमकमनुलोमप्रतिलोमश्च चित्रभेद: परस्परापेक्षे। एकस्य च ग्रह न्यायदोषाभावादनिश्चयः ॥५४॥ पादहयगत लेन । मंत्तिः सया उपचर्य धारोप्य असदेव धरणं कलङ्क योज्यते इत्यर्थः। तथाच कल इन्स्य हस्तध्रियमाणत्वाचन पितस्याचवस्खयस्य तेम धरणमुपपनम् । নৱ সমাজৰ रश्मिनैव कलङ्कस्य धरणमस्ति सत्कथमुपचार इयंत पाह शशाङ्क नेति । मूच्या मगर ननु कलङ्गेऽक्षवलवरूपणादेवोकप्रत्यासत्या उपचार काल्पनं तथाचैवमुपचार- परीहाराय कलऽक्षबलयोपमैवान्तु इत्याशय तथापि नीपचारपरिहार रति समा. धत्ते कलङ्गोऽक्षवलयमिवेतौति उत्कटतया धरणान्वयितया नन्त्रस्येव तदन्वयितया बोध इत्यत प्राह नचास्येति मुख्येऽपौति भाव: । तद्धितान्त मुख्यत्वेऽपौत्यर्थः । उप. चार उक्त प्रत्यासच्या हस्तधरणोपचार एव इत्यर्थः । नचैवमुभयथाप्युपाचारण उपमारुपकयोः सैव सन्देहसकरापत्तिरिति वाच्यम् । अतवलयस्य हस्तन धरणस्य सार्वलौकिकपसिया रश्मौ हस्तस्य कलपवलयम्य रूपकमेव पुर- स्फूर्तिकं नोपमेति भावस्य प्रागेव दर्शितत्वात्। एवंविधोऽनुग्राह्यानुयाहकरूपः । राजतीति। इयं तटी राजति नत्मम्बन्धित्व नात्र नदस्य कथनानदस्यैव वटी बोध्या। तटी कौशी पभिहती नाशिती दानवानां रासः कौड़ा यव सारशी अभिहतिश्च पराई स्वरसागजयूथकर्ट का बोध्या। पुनः कीदृशौ पतिपाती तीव्र वेगः साराव पारावयुको नदी यस्यास्तादृशौ पनेन सटौ नदस्येति व्यकम् पारावच कल्लोलस्य जलपक्षिणा बोध्यः । तथा सा प्रसिद्धा गजता गजसमूहोऽत्र यूथं खपालनौयगजयूथम् प्रतिपाति पतिशयं पाचयति यतः सारख प्रधामस्थ अवनख पालनस्य दात्री तव्यां गनयूधसत्त्वात् तेनैव दानवरासाभिनति बोध्या । गजता कौशी अविरतेन दानेन मदमलेन बरा श्रेष्ठा प्रमत्तत्वात् । प्रत ति। दारु इत्यादिकं हितीयचतुर्थचरणयं यमकम् उभयचे व प्रति- लीमपाठः । एकघटकैकवर्णपरावृत्त्या परस्य भङ्गः इत्यतः परस्परमनुयाः । सारयोः सन्देसहरमाह।

·दशमः उखासः। ४४८ इयोबहूनां वा अलङ्काराणाम् एकत्र समावेशेऽपि विरो- धात् न यत्र युगपदवस्थानं, नचैकतरस्य परिग्रहे साधकं, तदितरस्य परिहार बाधकमस्ति, येननंतर एव परिरह्येत, स निश्चयाभावरूपो द्वितीयः सञ्जरः, समुच्चयेन सङ्करस्यैवाने पात्। उदाहरणम्, जह गम्भीरो जह रमणणिबभरो जह अणिम्मलच्छात्रो। तह किं चिहिणा एमो सरसबाणिो जहणिही ण कियो । अत्र, समुद्र प्रस्तुते विशेषणमाम्यादप्रस्तुतार्थप्रतीत: किमसौ समासोक्तिः, किम् अब्धेरप्रस्तुतस्य सुखेन, कस्यापि तत्समगुणतया प्रस्तुतस्य प्रतीतः इयमप्रस्तुतप्रशंसा इति सन्देहः। यथा वा, एकति। न्याय: साधकप्रमाणम् एकस्याप्यलझारस्य परस्परविरुइस्य यह सदभावादनिश्चयः सन्द हरूपोऽपरः सङ्कर इत्यर्थः व्याचष्ट योरिति । ननु हय. मेव ग्रह्यतामिन्यवाह विरोधादिति । समुच्चयनेति । एकस्य चेति चवारस्या- निश्चयश्चेत्यन्वयेन सरस्वैष समुचितत्वादिस्यर्थः । अह गम्भौर इति यथा गम्मौरी यथा रनिर्भरी यथा च निर्मलछायः । तथा किं विधिना एष सरसपानौयी जलनिधि न कृतः ॥ इति संस्कतम । अप्रस्तुतार्थप्रतीतेरिति । समुद्रस प्रकसत्वे धौरी धनवान् स्वच्छ स्वभावी लोकानपभोग्यखौयवस्तुबै नादाता : पुरुषो अवाप्रकृतः न च सरसपानीयत्वस्य पुरुषसम्भवात् कथं विशेषणसाम्थमिति वाच्यम्। तेनाचिप्तस्स परीपभीग्यवस्तु मत्वस्य उभयचान्वयात् समासीतिरिति। प्रस्तुतकयनेनाप्रसप्रतीते: समासोनि- ब्रात् कोयन्तरं दर्शयति किमन्धेरिति । समगुखता गाम्भीर्यादिरूपा प्रस्तुत- ·४५० काव्यप्रकाश नयनानन्ददायीन्दोर्विविम्वमेतत् प्रसीदति । अधुना विनिरुद्धाशमविशीर्णमिदं तमः ॥ अत्र किं कामस्योहोपक: कालो वर्त्तते इति भयन्तरण अभिधानात् पयायोक्तम्, उत वदनस्येन्दुविम्वतया अध्यवसा- नात् अतिशयोक्तिः, किं वा एतदिति वक्त्र निर्दिश्य तद्रूपारी पवशात् रूपकं, अथवा तयोः समुञ्चयविवक्षायां दीपकम् अथवा तुल्ययोगिता, किमु प्रदोषसमये विशेषणसाम्यादान- नस्यावगतौ समासोक्तिः, समासोक्तिः, आहोखित आहोखित् मुखनैर्मल्यप्रस्तावात् अप्रस्तुतप्रशंसा ? इति बहूनां सन्देहादयमेव सङ्करः । यत्र तु न्यायदोषयोरन्यतरस्यावतारः, तत्र एकतरस्थ निश्चयात् न संशयः। न्यायश्चं साधकत्वम् अनुकूलता :दोषोऽपि बाधकत्वं प्रतिकूलता। तत्र अथनन प्रतीतेरेवाप्रस्तुतप्रशंसात्वात् समासीत्य प्रस्तुतप्रशंसयोग्ते नात्र भदात् । श्रने कालङ्कारमन्द हमाह। यथा वा नयनानन्द ति। नयनानन्टदायि एतत् इन्दोविम्ब प्रसीदति प्रमन्नं भवति निरुद्धाशं निरुद्धदिक तमोऽधनापि अविशीर्णमिति काकुः । पायोक्नमिति अधना पर्दनाधिकरणता भया वाच्यम्य वर्तमानकालस्य कर्ट त्वविशेषणत्वममा व्या- त्वात् उत वदमस्येति एतत्पदेनापि इन्दुविम्बस्यैव निर्देश प्राननस्य केनापि पदे- नानुबया कमलमनम्भसीत्यादिवदतिशयोक्तिरित्यर्थः । एतत्पदन वनिर्देशे त कपकमित्याह किमेतदितीति । एतत्पचये निरुद्धामित्यव निरुडकामुकप्रत्याश- मित्यर्थः । तमश्च तमोगुणजः क्रोध: अथर्वतयोरिति एतत्यक्षे चार्थः पूरणीयः । तथाच इन्दोविम्ब मेतन्मुखच्चेति समुच्चयविवक्षायामित्यर्थः। दोपकमिति प्रत. मुखाप्रकतेन्दुविम्बयो: प्रसादरूपैक क्रियान्वयम्पमित्यर्थः । अधवैति 'योरपि मलतत्वे तुल्ययोगितादीपकतुल्ययोगितयोरियानेव हि भेदः । किम प्रदोषेति प्रदोषवर्णने चन्द्रस्य प्रकतत्वे म तर्णनादप्रकतय मुखस्यापि प्रसादरूपविशेषण- साम्यात् प्रतीत्या समासोकिरित्यर्थः । मुखय प्रस्तुतत्वे तु अप्रस्तुतप्रशंसा सदाह ·दशमः उल्लासः। ३५१ मौभाग्य वितनोति वशशिनो ज्योत्स्नेव हासद्युतिः । इत्यत्र मुख्यतया अवगम्यमाना हासद्युतिर्वत्र एवानु- कूल्य' भजते इत्युपमाया: साधकं, शशिनि तु न तथा प्रति- कूलेति रूपकं प्रति तस्य अबाधकता। वन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशुरभ्युद्यत: इत्यत्रापरत्वमिन्दोरनुगुणं न तु वतस्य प्रतिकूलमिति. रूपकस्य साधकता प्रतिपद्यते, न तूपमाया बाधकताम् । व्यर्थः। -- पाहोखिदिति । अही पक्षान्तर तदितर्क अयम वति सन्देह एव सङ्कर इत्यर्थः । निश्चयस्तु न सङ्गर इत्याह यविति। एकस्य साधक मेवा परम्प बाधकमित्यता उभयोपादानानौचित्यादाह माधकलमनकलतेति । एकस्य साधकमपरस्य बाधक न भवति साधकत्वांश औल्कय्यरूपा अनुकुलता एवमेकस्य बाधकमप्यपरस्य साधक न भवति किन्तु बाधकत्वांशे औत्कच्यरूपा प्रतिकूलतेत्यर्थः । सांभाग्यमिति। ज्योत्माबल्या हामद्य तिर्वशशिनः सौभाग्य वितमीत अब वक्त शशीव वक्रमेन शशौति च उपमारूपकयो: सन्देह हासद्य त. रुपमायामानुकूल्यमित्याह व मुख्यतयति। ज्योत्स्नेवेत्युपमावशात् सादृश्यविशेष तया इत्यर्थः । तादृश हासहा नववा एद उपमा समासाधीनविशेष्यताकत्ल कपमान . क्वं भमत इत्यर्थः । रूपकं प्रति तु तस्थानकान्त बाधक त्वमित्याह शशिनि विति कपकाधीनविशेष्यताके शशिनि तु इत्यर्थः । वाभिनव न प्रतीयमाने शिन्यांप वधर्महासद्य ते: परम्परया प्रतीति सम्भवादित्यर्थः किन्हें साक्षात् सम्बन्धन व त हासा तेः पुरःस्फूर्तिकत्वेन रूपकापक्षया उपमायामा मुकूल्यमित्यर्थः । उपमाया मानुकूलं दर्शयित्वा रूपके पानुकूल्यं दर्शयति । वक्त न्दाविति । अव तहथेति शेषः । अव वक्रमेव इन्दुरिति रूप्यमाणतया विशेष्यस्य इन्दीरपरत्वमनुगुणमित्याह अपरत्वमिति । अयमपर पण्डित इस्व की पण्डिसान्तरापेक्ष्यैवापरत्वप्रतीति पर्यथा तथाऽपरः शीतांशरित्यक्तावपि वात्म- केन्दपचयैवापरत्वप्रतीति नविन्दतुल्यवक्वापेक्षय त्यर्थः। वमिन्दुरिवेत्य पमायानन तस्यानैकान्त प्रातिकूल्यमित्याह न तु वक्रस्येति। उपमाव शाहिशेष्यस्य वस्थेत्यर्थः । वापरत्वस्खापौन्दोरबापादित्यर्थः । इदानौं बाधकलौत्कय्य दर्भयति ।

·काव्यप्रकाश राजनारायणं लक्ष्मीस्वामालिङ्गति निर्भरम् । इत्यत्र पुनरालिङ्गनमुपमां निरस्यति सदृशं प्रति परप्रेय- सीपयुक्तास्यालिङ्गनस्थासम्भवात् । पादाम्ब जं भवतु नो विजयाय मञ्ज- मञ्जीरशिजितमनोहरमम्बिकायाः । इत्यव मौरशिञ्चितम् अम्बजे प्रतिकूलम्, असम्भवा- दिति रूपकस्य बाधकं, न तु पादेऽनुकूलमित्युपमायाः साधक- मभिधीयते, विध्युपमर्दिनो बाधकस्य तदपेक्षयोत्कटत्वेन प्रतिपत्तेः। एवमन्यत्रापि सुधीभिः परीक्ष्यम्। स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्थालङ्कृतिहयम् । व्यवस्थित उप- - राजनारायणमिति। लमो नारायणस्य प्रेयसी राजरूप नारायणं त्वां निर्भर- माभितीत्यर्थः। राजा नारायण दूवेल्थ पमासमासे मारायणसादृश त्वामा. लिङ्गतीत्य पमायामालिङ्गनम प्रतिकूलोल्कम्यमित्याह इत्यव पुनरिति । माया निरासे हेतुमाह सदृशं प्रतीति वम सदशं प्रतीत्यर्थ: पातिव्रत्येन प्रेयस्या प्रयुक्तस्यैत्यर्थः । अतोऽव रूप कानुकूल्यसत्त्वेऽपि सदपेचया उपमाप्रतिकूलस्य पुरः- स्फ तिकत्वेन तदौत्कश्वमित्यर्थः कपकपातिकूल्योत्कटत्व दर्शयति । पादाम्ब जमिति । अस्विकायाः पादाम्बुजं अम्बुजतुल्यः पादो वी विजयाय भवन कीदृशं मनु मचौरशिञ्जितेन मनोहरम् अब जे प्रतिकूलमिति पाद एवाम्ब नमिति रूपकवशाविशेष्यतया लऽम्बजे इत्यर्थः । पसम्भवादिति पम्बु न मचौर- बाधादित्यर्थः। अत्र उपमायामानुकूल्यापेच्या रूपणे सति कपोऽप्यानुकूलौत्कय्य स्थादिति वाच्यम्। उपमासमाससम्भवेऽनुपात्तस्य कप्यस्य व्यञ्जनया बुद्धानारोहा. दिति प्रागेव उल्लास्य कालकरवालमहाम्ब वाहमित्यादि व्याख्यावसरे प्रतिपादित जब रबान्तरए इत्यादी मुखसिन्धु रित्यादौ चोपमासमासासम्मवादेव नायिका प्रतिमाथिकाजनानां रुप्याची व्यन्जनया बोधः। विध्युपमर्दिन इति उनयुक्त्या रूपकविध्य पमदिन इत्यर्थः। अबझारयोरकबोधयोध्यत्वरूपं सहरमाह।

·दशमः उमासः। ४५३ अभित्र एव पदे स्फुटतया यत् उभावपि शब्दार्थालङ्कारी व्यवस्था समासादयतः सोऽप्यपर: सङ्करः । उदाहरणम्, स्पष्टोलसकिरण-केसर-सूर्यविम्व- विस्तीर्णकर्णिकमथी दिवसारविन्दम् । निष्टाष्टदिगदलकलापमुषावतार- बहान्धकारमधुपाबलि सञ्चु कोच ॥ अत्रैकपदानुप्रविष्टौ रूपकानुप्रासौ। तेनासौ त्रिरूपः परिकीर्तितः ॥ ५५ ॥ तदयमनुग्राह्यानुग्राहकतया, सन्देहेन, एकपदप्रतिपा. द्यतया च व्यवस्थितत्वात् विप्रकारएव मङ्गरो व्याकृतः । प्रका. गन्तरेण तु न शक्यो व्याकर्त्तम्, प्रानन्त्यात् तत्प्रभेदानामिति प्रतिपादिताः शब्दार्थोभयगतत्वेन वैविध्यजुषोऽलङ्काराः । कुतः पुनरेष नियमो यदेतेषां तुल्येऽपि काव्यशोभातिश.. यहेतुत्वे कश्चिदलङ्कारः शब्दस्य, कश्चिदर्थस्य कश्चिञ्चोभयस्य ? इति चेत् । उक्तम् [३३८ पृ.] अव यथा काव्य दोपगुणा- स्फुटमिति । एकत्र विषये बोधक शब्दरूपे व्यवस्थां परस्परभदन स्थितिम् । स्पष्टीलसदिति । सन्ध्यावर्णनमिदम् । अथ अनन्तरं दिवसरूपम् परविन्द सस कोच सङ्कुचितं बभूव । कीदृशं स्पष्ट' यथा स्यात्तथा उनसन्त: किरणा एव के शरा यस्यां तादृशौ सूर्यविम्बरुपा विस्तीर्णा कर्णिका यव तादृशं किरणा: केशरा: सूर्य . विम्बञ्च कपिका इत्यर्थ। पुनः कीदृशं शिष्ट: परस्पर संमष्टोऽष्टदिगात्मकी दल- कलापी यव तादृश तथा उषातार प्रातःप्रहत्तो गुहासु बहान्धकारा एव मधुपाव लिच यत्र तादृशम्। अवे ति। प्रथमपादे किरणेषु केशराणां रूपकं संयुक्ता षकारटकारयोलका रस्य चानुप्रासः। चतुर्थपादेऽन्धकार मधुपावलिरूपकं धकारानुप्रासः । एफपदः प्रतिपाद्यतयेति प्रतिपत्तिरबानुपासाश श्रौती रूपकांश च भाब्दी। शब्दार्थोंभ येति ·काव्यप्रकाये लङ्काराणां शब्दार्थोभयगतत्वेन व्यवस्थायामन्वयवतिरेकविव प्रभवतः, निमित्तान्तरस्याभावात् ततश्च योऽलङ्कारो यदीया- न्वयव्यतिरेकावनुविधत्ते, स तदलङ्कारो व्यपस्थाप्यते इति, एवञ्च यथा पुनरुतावदाभासः परम्परितरूपकं चोभयोर्भावा- भावानुविधायितया उभयालङ्कारी, तथा शब्दहेतुकार्थान्तर- न्यासप्रभृतयोऽपि द्रष्टव्याः, अर्थस्य तु तत्र वैचित्राम् उत्कटतया प्रतिभासते इति वाचालङ्कारमध्ये वस्तुस्थितिमनपेक्ष्य व लक्षिताः। योऽलङ्गारो यदाश्रितः स तदलङ्कार इत्यपि कल्पनायाम् अन्वयव्यतिरेकावव समाश्रयितव्यो, तदाश्रयण- मन्तरेण विशिष्टस्याश्रयायिभावस्थाभावादित्यलङ्काराणां यथो- नानिमित्त एव परस्परव्यतिरेको ज्यायान् । एषां दोषा यथायोगं सम्भवन्तोऽपि केचन । उक्त ष्वन्तर्भवन्तीति न पृथक् प्रतिपादिताः ॥५६॥ तथा हि अनुप्रासस्य प्रसिद्धाभावो वैफल्य वृत्तिविरोध इति ये वयो दोषाः ते प्रसिद्धिविरुद्धताम, अपुष्टार्थत्वम्, प्रति- कूलवर्णताञ्च यथाक्रमं न व्यतिक्रामन्ति, तत्स्वभावत्वात् । क्रमेणोदाहरणम्. ! शब्दतदर्थतदुभयमतत्व नेत्यर्थः । क: पुनरिबादि प्रश्रीचरे स्पष्टार्थके शब्दहेतु- कार्यान्तरेति। चणदासा वक्षणदावनमधर्म व्यसनमव्यसनम् । बत दौर ! तव हिषना पराङ्मुख त्वयि परामुखं सर्वम् । इत्यादिक तादृश बोध्यम् पलङ्काराणां शब्दार्थगतत्वेन स्थिती परोन निया- मकमपि पखादुकनियामक एवान्तर्भवतीत्या योऽखजार इति। अलाराणामपि डोषसम्भवेऽपि दोषोल्लासीलदोषष्वेव तेषामन्तर्भाव इत्याह एषां दोषा इति उका- महाराणों केषाञ्चिदित्यर्थः । प्रसिद्धाभाव प्रति अनुप्रासितपदार्थयो विवचिते- ·दशमः उल्लासः। चक्री चकारपक्ति हरिरपि च हरीन्, धूर्जटिवू जान्तान् अचं नक्षत्रनाथोऽरुणमपि वरुण:, कूवरायं कुवरः । रंहः सः सुराणां जगदुपक्कतये नित्ययुक्तस्य यस्य स्तौति प्रीतिप्रसबोऽन्वहमहिमरचेः सोऽवतात् स्यन्दनो वः ॥ अत्र कर्ट कर्मप्रतिनियमन स्तुति: अनुप्रासानुरोधेनैव कता, न पुराणेतिहासादिषु तथाप्रतीतेति प्रसिद्धिविरोधः । भण तरुणि !. रमणमन्दिरम् आनन्दस्यन्दिसुन्दरेन्दमुखि !। यदि सल्लोलोलापिनि ! गच्छमि तत् किं त्वदीयं मे ॥ अनणरणन्मणिमेखलम् अविरतशिचानमञ्चमखोरम् । परिसरणमरुणचरणे ! रणरणकमकारणं कुरुते ॥ न्वये क्वापि शास्त्रे लीके वा प्रसिहाभाव इत्यर्थः। वैफल्यम् अनुप्रासार्थदत्तविशे. षणानां वनृविशेषतात्पय्यांविषयत्वेन विशेष्यप्रकर्षाधानराहित्यमित्यर्थः । वृत्तिविरोध इति पनुप्रासघटकवर्णानां रसविशेषरतिकाव्ये स्थित्यनौचित्यमित्यर्थः । चक्रीति । अहिमरुच: मूर्यस्य स स्यन्दनी वी शुष्मानवतात् । जगदुपातये नित्य तरगै युंक्तस्य योजितस्य यस्य स्यन्दनस्य चक्रारपति चक्राग्रभागश्रेणी चक्रौ विषणु: प्रीतिप्रसन्नः सन् स्तौति एवं सर्वत्र व प्रौतिप्रसनः सन् स्तोतीत्यन्वयः । हरिरिन्द्री हरौनवान् धूर्वजान्तान् सम्मुखध्वनप्रान्तान् : स्त्रौ लोवे यानमुखमिति कोषः । धूर्ध्वजायानिति क्वचित्पाठः । तव चायशब्दस्य पुंलिङ्गत्व न दृष्टचरं नक्षत्र- माधवन्द्रीऽप्यकं चक्र कुवेरोऽपि कूवराम कूवराय' युगन्धर इति कोषः । सुराणा सङ्क: समूहोऽपि रंही वेगम् । अब प्रसिद्धिविरोध दर्शवि। प्रति। वैफल्यमुदाहरविव भण तरुणीति! रमणग्रहपथमनासद्य व्याकुलामभिसारिकां प्रति कस्या श्चित् स्त्रिया उकिरियम्। अभिसारिकायाः पुरुषान्तरेण समं सलौलोनापाभावात तं हा तस्याः पलायनादेव । तरपौत्यानन्द त्यादि सझौलेत्यादि च सम्बोधनवयं है तादृशि ! पर्जन्मर्थितवर्मना यदि रमपमन्दिरं गच्छसि तत्तदा त्वदीयं किं वस्तु : मम स्यात् नप किं मल दायसीति पर्यवसितार्थः ।

·काव्यप्रकाश अत्र वाच्या विचिन्त्यमानं न किञ्चिदपि चारुत्व प्रती- यते इत्यपुष्टार्थतवानुमासस्य वैफल्यम् । अकुण्ठात्कण्ठयेति [२३३] अव शृङ्गारे परुषवर्णाडम्वरः पूर्वोत्तरीत्या विरुध्यते इति परुषानुप्रासोऽत्र प्रतिकूलवर्णतैव वृत्तिविरोधः । यमकस्य पादत्रयगतत्वेन यमनमप्रयुक्तात्वं दोषः । भुजङ्गमस्येव मणि: सदभाः, ग्राहावकीर्णेव नदी सदम्भाः । दुरन्ततां निर्णयतोऽपि जन्तोः कर्षन्ति चेतः प्रसभं सदभा: ॥ उपमायाम्, उपमानस्य जाति-प्रमाण-गतन्यूनत्वम्, अधि- तथा. .. भावः । अव ववाः स्त्रिया: स्त्रियां रत्यभावाइम प्रदर्शनवेतनप्रार्थनेऽनुप्रयोगाच्च नमो न्दर्यबोधकानेकसम्बोधनवैफल्यम् । अन्यदप्याह अनारणदिति हे अरुण ! चरणे तव परिसरण गमनमर्थात् मां रणरण कं कामचिन्तामकारणं कुरुते इत्यर्थः । चिन्ता रणरणन्तु तदिति कोषः । चिन्ता च कामचिन्ता। परिसरणं कोदशं अनगा श्रनल्प रणन्ती शब्दायमाना मणिमेखला यव अविरतं शिनानं शब्दायमानं मन मौरञ्च यत्र तादृशम् । अवंति कामचिन्ताजननस्य निष्फलवकथनाइराग्य वतः पुरुषस्यमुक्तिस्तत्र तम्यां बाधबोधकतचरणतगमनविशेषणवयर्थमिति निविरोधमुदाहरति अक गठीत कण्ठयेति व्याख्यातमिदं प्रति कुलवर्णदोषीदार गम्। भुजङ्गमस्येति मदम्मा दम्म युक्ता जना: खौयदुरन्ततां निर्णयतोऽपि नन्ती- अंतः प्रमुख चापाततः कर्षन्ति तव दृष्टान्तमाह। भुअङ्गमस्यैवेति। तदीयमयिः कीदृशः सम्भाः विद्यमानपानीयः मणि- दर्पणादीमामन्तर्गतखच्कृतवाम्भ: सस्त्र मणेर्भुजङ्गमसम्बन्धात् दुरन्ततासदभम्वेन आपाततशेतःकर्षणं दृष्टान्तान्तरमाह बाहेति ! सदम्मा हिमजला पातशेतः कर्षणं ग्राहावकीर्णत्वन दुरन्तता। अपमायामिति उपमेयजास्यपचया उप- माननातेरतिनिकट त्वमन्य त्तमत्व वेत्यर्थः । एवमुपमेयपरिमाणापेक्षया उपमान- परिमाणस्यात्यल्पत्वमत्यधिकत्वं वैत्यर्थः । अनुचितार्थत्वमिति यद्यपि पूर्वलिखितीच्या उकश्लोकस्य निन्दाव्यञ्जकत्वमेवानुचितार्थत्वमिति पर्यापितं तथापि दोषान्तरलह- णाकासत्वे सति औचित्याभाव एव तत्मामान्यलक्षणमित्यभिप्रायेणेदसतधर्माययत्वे - ·दशम: उखासः । ४५७ कता वा तादृशो अनुचितार्थत्व दोषः, धर्माश्रये तु न्यूनाधि- कत्वे यथाक्रमं होनपदबमधिकपदत्वच न व्यभिचरतः । क्रमेणोदाहरणम्, चाण्डालैरिव युष्माभिः साहसं परमं कतम् । [जा॰न्यू० वष्टिस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति । [प्र०यू०] अयं पद्मासनासौनश्चक्रवाको विराजते। युगादो भगवान् वेधा विनिर्मिमुरिव प्रजाः [जा प.] पातालमिव बे नाभिः, स्तनौ क्षितिधरोपमौ । वे गोदण्ड: पुनरयं कालिन्दीपातसबिभः ॥ [प्र.प.] अत्र चाण्डालादिभिरुपमानैः प्रस्तुतोऽर्थोऽत्यर्थमेव कद- थितः इत्यनुचितार्थता। म मुनि छितो मौजा कृष्णाजिनपटं वहन् । व्यराजनीलजीमूतभागाविष्ट इवांशमान् ॥ धन्यू.] अवीपमानस्य मौजीस्थानीयस्तडिलक्षणो धर्मः केनापि पदेन न प्रतिपादित इति होनपदत्वम् । स पीतवासाः प्रग्टहीतशा; मनोजभौमं वपुराप कष्णः । विति धर्मी विशेषणम् उपमेयं निर्दिष्ट विशेषणापेक्षया उपमानस्य विप्रेषणं न्यून- मधिकचे त्यर्थः ।, प्रवीपमानजानेनिष्टत्वमुदाहरति चारहालैरेवेति । युभाभि ब्रामणः। उपमानपरिमाणाधिक्यमाह पातालमिवेति। सनाविति । अद्यापि सनशैखेत्यादौ तु कपकमेव नोपमा तवाचाहार्य्यारोपितस्यादुष्टत्वात्र दोष एवं माभिदेयादावपि बीदव्य कालिन्द्रौप्रवास:। उपमानस्य विशेषषयूनता- मुदाहरति । स मुमिरिति । मुनि रदी विरेचे मौनया मेखलया खाति: चित्रितः मानिकप पट वइंच तत्र दृष्टान्नमा नौलेति। नौलमेघस्य भाग एकदिशः मानिष्ट: मुग्धोऽगमान् सूर्य इव । चव ति। जणाजिनखाने तु मधैकदेश एवेति भावः । उपमानस्य विशे. समाधिस्वमुदाहरति।

·४५८ काव्यप्रकाश शतदेन्द्रायुधवाविशायां संमृज्यमान: शशिनव मेघः॥ [ध.] अनोपमेयस्य शलादेरनिर्देशे शशिनो ग्रहणतिरिच्यते इत्यधिकपदत्वम् ! लिङ्गवचनभेदोऽपि उपमानपमेययोः साधारणं चेत् धर्ममन्य- रूपं कुर्यात्, तदा एकतरस्यैव तधर्मममन्वयावगते: सविशेषण- स्यैव तस्योपमानत्वमुपमेयत्वं वा प्रतीयमानेन धर्मेण प्रतीयते इति प्रकान्तस्यार्थस्य स्फुटमनिर्बाहादस्य भग्नप्रक्रमरूपत्वम् । यथा. चिन्तारत्नमित्र युतोऽपि करतो धिक् मन्दभाग्यस्य मे । लिभे. शक्तयो भक्षिता देव शुद्धाः कुलबधूरिव । [व.भे०] यत्र तु नानात्वेऽपि लिङ्गवचनयोः, सामान्याभिधायिपदं स पौगवासा इति। सकणी मनी भौमन वपुराप । कीदृशः पौतवासाः बनेन मनोज्ञ प्रयहीतशासंघकधन्वा च बनेन भीमं शतदा विद्युत इन्द्रायुध अक्रधनुः । अति पौतवासः स्थाने शतदा शाधनः स्थाने इन्द्रायुधं शङ्का. भिर्देशात् मशिसंसोऽतिरिचते इत्यर्थः । म लिवचने भित्र न होनाधि- कतापि वा। उपमा भूषणायालं योरेगी , धीमतामिति दण्डिना बीड़या- मुगसबैसिंजयचमभेदी दीप इति पर्यापितं तव तदुहेगकारणं दर्शयंस्तमत्त्वे नदी भयपक्रमदोषाम्सर्गत एवेस्थाह। लिति। लिङ्गवचनभेद साधारणधर्मस्तावदुपमानोपमेयगोरक सरस्य मम- खिातयव निर्दिष्टो भवति अत: सति लिङ्गवचमभेद यदि साधारणधर्म मन्यरूप- मेकतरस्वान्वययोग्य कुर्यातदा स धर्मों यदन्वययोग्यम्तव व तधर्मान्वयावगमा- सहम विशिष्टस्यैव उपमेयत्वमुपमामत्व' वा प्रतीयमानेन व्यन धर्मान्तरमेव प्रतीयत इत्वत उपकानधर्मष उपमादपथार्थस्य स्फटमनिर्वाहादख भयप्रक्रमत्व मित्यर्थः तब खिामेदं उदाहरति चिन्तारबमिवेति। अत्र यतिधर्मगोप. क्रान्ना उपमा न निर्वहति च नेति स्त्रीलिजनिर्दिष्ट स्योपमेयायां नायिकायावा नगी न तु रखे उपमाने वचनन्तु समानम्। बषममेदे उदाहरति अब राति बचननिर्दिष्टस्य कुलबवामेकबजनपदार्थेनन .

·दशमः उल्लासः । ४५८ स्वरूपभेदं नापद्यते, न तत्र एतदूषणावतारः, उभयथापि अस्य अनुगमक्षमस्वभावत्वात् । • यथा, गुणेरनर्धेः प्रथितो रवैरिव महार्णवः । सहे शोऽसहशोऽन्याभि: स्त्रीभिर्मधुरतामतः । दधते स्म परी शोभा तदीया विभ्रमा इव कालपुरुषविध्यादिभेदेऽपि न तथा प्रतीतिरस्खलितरूप नया विश्रान्तिमासादयतीत्यमावपि भग्नप्रक्रमसयेव व्याप्तः यथा, अतिथिं नाम काकुत्स्थात् पुत्रमाप कुमुहती। पश्चिमात् यामिनीयामात् प्रसादमिव चेतना । मान् लिङ्ग समानम्। रत्थमुझे गकारणं दर्शयित्वाऽनुहेगकारणमाह या विति । तब लिङ्गभेदं दर्शयति । गुणरिनि। पच गणशब्दः पालिकाः रवशब्दी नधुंसकलिङ्गः परिभय व समानं वचनन्तु समानमेव बचनभेदे सद्दयति सहेग रति तस्या वेशस्तदीया विभमा व परा शोभा दधते का। पव दधत इति दधधानोरकवचमबर- बचनयोः समानं वेशविधमा विषयमा पन्याभिरिति। अन्याभिः स्त्रीभि- रमशः असाधारण इत्यर्थः पन्थासां स्त्रीचामताशवशबिभमा न सन्तीत्यर्थः । पवासदृश रति क्विप्ठ प्रत्ययाभ्यां साधितयोः सदृशमशपदयोर्वचमइये समानता तथा मधुरतया भूत: पूरित: मधुरता विधता पत्र भत्रः लमत्ययक्तिप्प्रत्य- यान्तत्वेन वचनश्ये समानता लिइन्तु समानम्। ईश विषयेऽनुहवेगः । चनुदवेग- कारवान्तरमपि दहिमा दर्शितमनुसन्धे यम् । कालपुरुषेति। कालोऽसीतवनमानादिः पुरुषा नाम यमदन योग्याः प्रथम- मध्यमीत्तमाः विधिरप्रवत्तप्रवर्तनात्मकः सप्तम्यादि: उपमानोपमेययोस दे इत्यर्थः म त प्रतीतिरस्खलिता इत्यनेमाम्याम्पदोषत्व' चितं विभिनतनिर्देशापेचमा अभिवतबिदेशीऽत्युत्तम स्वर तात्पर्यम् पतएव कार्य प्रायशो विभिन्तनिदेश एव न बिगीचत पतन कालभेदे उदाहरति । अतिथिमिति । काकुस्सात् कुशात् कुसस्तो तम्पवौ पथिमात् शेषप्रहरात् तत्र निद्राघूर्वाभावात् में पुनरापेति । पव यद्यप्यतीतप्रारपि चेतमायामन्बयः ·४६० काव्यप्रकाये पत्र चेतना प्रसादमाप्रोति न पुरा पापेति कालभेदः । प्रत्यग्रमजनविशेषविविकमूर्तिः कौसुम्भरागरुचिरस्फुग्दंशकान्ता। विधाजसे मकरकेतनमचयन्ती बालप्रबालविटपप्रभवा लव ॥ पत्र, लता विभाजते नतु विधाजसे इति सम्बोध्यमान- निष्ठस्य : परभागस्य असम्बोध्यमानविषयतया व्यत्यामात् पुरुषभेदः । गनेव प्रवहतु ते सदेव कौर्त्तिरित्यादौ च गका प्रवहति न तु प्रवहतु इति अग्रवृत्तप्रवर्तनात्मनो विधेः। एवजातीय- कस्य चान्यस्यार्थस्य उपमानगतस्यासम्भवाविध्यादिभेदः । भवत्य व सथापिकालिकमानव विवचिसत्वादतीतत्वेन तात्पर्याभावादन्वयः : बर्तमानमाह मित्यमहत्तामिका सम्भवत्येव कालवये प्रति भावः । पुरुषभेदमुडा- हरति प्रत्ययेति। प्रशीके मदनपूजाप्रसका नातां वासवदत्ता प्रति राज किरियम्। मकरकेतनं कामदेवमर्चयकी में विभाजसे बालप्रथालविटपप्रभवा लतेव विटपविशिष्टा इक्षाकारा: प्रबालपुच्छा: समुद्र वर्तन्ते तडिटपे सम्भाविता लतेव इत्यभूतीपमा तयोविशेषमाह। प्रत्यति। प्रत्यग्रेण सत्कालोनेन मञ्चनविशेषेव मानविषेश विवितमूर्ति- निर्षितामूर्ति सिवदत्ता लतानु प्रत्यय तत्कालमचनविशेषात् जवाधीभावात् विविक्तमूर्तियितशरोरा तथा कौसुम्भरागे रुचिर: फरकखानी पस्या रात्री ताहशी खसानु कौसभरागवत् रुचिर करताना रश्मिना बाना कम- नीया तथा मपरकेतनं कामदेवमर्चयती राजौताहशीलतापि मकरवत समुद्र- मचंयनी खशीभया पूनिसं कुर्वतो विधिभेदमुनाहरति । गई वेति। विधेरिति भेद इति श्रेषः । एवंजातीयखेति मान्धातबार पुषी भविष्यति कव व ददासि मारव त्वं चिरीय न्यादिषु काय पुरविधिभेदा द्रष्टव्या वर्षः। स दीपल बचिचिोपतानास स्थाय- यितुमाते।

·देशमः उल्लासः। ४६१ ननु समानम् उच्चारितं प्रतीयमानं धर्मान्तरम् उपादाय पर्यवसितायाम् उपमायाम् उपमेयस्य प्रकृतधर्माभिसम्बन्धाब कश्चित् कालभेदोऽस्ति । यत्रापि उपात्तेनैव सामान्यधर्मेण उपमा अवगम्यते, यथा, युधिष्ठिर इवायं सत्यं वदतीति, तत्र युधिष्ठिर इव सत्यवादी अयं सत्यं वदतौति प्रतिपत्स्यामहे । सत्यवादी सत्यं वदतौति- च न पौनरुक्त्यम् आशङ्खनीयम्, रेपोषं पुष्णातौतिवत् युधिष्ठिर इव सत्यवदनेन सत्यवाद्यमित्यर्थावगमात्। सत्यमेवैतत्, किन्तु स्थितेषु प्रयोगेषु समर्थनमिदं नतु सर्वथा निरवद्यम, प्रस्तुतवस्तुप्रतोतिविघातात् इति, सचेतस एवात्र प्रमाणम् । ननु ममानमिति। समान साधारणं धमनियमचरितं वा प्रतीयमानव्यमा वा उपादाय पर्यवसितायामुपमायामित्यर्थः उपमेयस्यैवत्वर्थः । प्रततधर्म उपमा- मानितकालादिरूपः । मनु यस भित्रकालादि केनैव धर्मेण उपमायां तात्पर्य लव का गतिरित्यवाह। अचापीति । उपासमवेति भिन्नकालादिकेनेति शेषः । तादृश स्थलं दर्शयांत यथा युधिष्ठिर इति यव वर्तमान सत्यवदनस्य युधिष्ठिर बाधेऽपि तेनैव धर्म- णोपमाया तात्पर्थात् समाधत्ते नवापीति । अब पौनरक्रयाशझा निरयति सत्यवादी सत्यमिति । युधिष्ठिर इव सत्यवदनेनेति युधिष्ठिरसत्यवदन लसत्यवदन- शिक्षिती मृत्यतीत्यवेव कर विशेषणस्य तदीयशिक्षाक्रियायां हेतुलाव- गमात् पापाततः पुनमकतया प्रतीतस्य विधेयं प्रति हेतुदृष्टान्तमाह रैपोषनिति रा धन सत्करणकपीषणेम पुषणातीत्यर्थः । अवापाततः पुनरूततया प्रतीतस मन्त- धात्वथ स्य धनकरणकपोषणस्य यथा पोषासामान्य हेतुता तथा युधिष्ठिरसत्य- 'बदमतुल्यसत्यवदनस्य सत्यवदनसीमावं हेतुत्वात् विशेषसिमा सामान्यसिद्धेसा हेतुतायाः सार्वत्रिकन्नात् विशेषं विना सामान्य सिद्ध मस्या हुतुतायाः साविक - सिद्धत्वात् इत्य सर्ववैध पमन्तधात्वर्थस्यानुप्रयुज्यमानधात्वर्थे हेतुल प्रदर्शित- मित्यवधातव्यम्। नैवमित्यनुका सत्यमेतदिन्यु काऽस्य समाधामस्यादृष्यत्व प्रतिपादित किन्वापानत: प्रतीतिमान्थयमावमित्याह किन्तु स्थितेष्विति प्रयोगबाहुल्य न स्थित बापासत: प्रतीतिमान्धर्यसाधिण पाट्रियले सबैसस एवेति । . नेत्यर्थः। 1 • वित्यवः ।

·४६२ काव्यप्रकाश वस्यतः । प्रसादृश्यासम्भवावपि उपमायाम् अनुचितार्थतायामेव पर्य यथा, ग्रथामि काव्यशशिनं विततार्थरश्मिम्, प्रिसा.] पत्र काव्यस्य शशिना प्रर्थानाञ्च रश्मिभिः साधम्य कुत्रापि न प्रतीतमित्यनुचितार्थत्वम् । निष्यतरास्यादिव सस्य दीप्ताः शरा धनुर्मण्डलमध्यभाजः ! आन्वयमाना इव वारिधारा दिनाईभाज: परिवेशिनोऽर्कात् ॥ [प्रस०] अत्रापि ज्वलन्त्योऽम्बुधाराः सूर्यमण्डलात् निष्यतन्यो न. सम्भवन्तीत्युपनिबध्यमानोऽर्थोऽनौचित्यमेव पुष्णाति। उत्प्रेक्षायामपि, सम्भावनं ध्रुवेवादय एव शब्दा वक्त सहन्त, न यथाशब्दोऽपि, केवलस्य अस्य साधर्म्यमेव प्रतिपाद असादृश्येति। असादृश्य सायविरहः असभव अपमानस्यासम्भवितम्य भीकत्वम् अनुचितार्थतायामिति अनुचितार्थत्वसामान्य लक्षणस्य उपमानजात्यादि न्यूनाधिकत्वप्रदर्शने दर्शितत्वस्थाबापि सत्त्वात् । यथामोनि। काव्य शोष पर्था रश्मय इवेति समासः । काकस्यापि सादृश्य- मुलकत्वात्तत्राप्ययं दोष इत्यभिप्रायः । अव काव्यशशिनीरधरमयीय उपमायाममा दृश्य पाहयति पति पसम्भवमुदाहरति । निष्प तुरिति। पाकर्षकष्टाइनुषो बोरेग मुच्यमानानां वाचनां बर्खनमिदम् । दीपाः शरास्तस्य वीरस्य पास्यादिव निष्पतुः । पास्या कोशात् धनुर्मग्इ लमध्यभानः धनुष पाकर्णकर्ष पास्यस्य तथात्वात् तब दृष्टान्तमा जाज्वल्य ति परिवैशिनी मध्याहाकति जाज्वल्यमामा वारिधारा वेत्यर्थः । धनुर्म खस्थाने परिवेश: नधाव भूमीपमति वाच्यम् । सम्भावनयापि प्रसिरिसम्भव एव तथात्वादिति व्याख्याते महाकाडोरनाल इत्यादिशोकन्यायावसरे। उत्मेचाया दोषमा । उनचायामपौति। कैवलखामेति समाससमेत्यर्षः। समासे तु माथ- ·दशमः उल्लासः। ४(६ यितु प-मत्वात, तस्य चास्यामविवक्षितत्वादिति तवाशक्ति रस्थावाचकत्वं दोषः। यथा,. उद्ययो दौधिकागर्भात् मुकुल मेचकोत्पलम् । नारोलोचनचातुर्थशासधुचितं यथा ॥ उपेक्षितमपि तात्त्विकेन रूपेण परिवर्जितत्वात् निरुपा- ख्यप्रख्यं तत्समर्थनाय यदर्थान्तरन्यासोपादानं, सत् प्रालेख्य- मिव गगनतलेऽत्यन्तमममीचौनमिति निर्विषयसमेतस्य अनुचितार्थतैवं दोषः । दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लौने दिवाभीतमिवान्धकारम् । क्षुद्रेऽपि नून शरणं प्रपने ममत्वमुच्चैः शिरसा सवीव ॥ प्रवाचेतनस्य तमसो दिवाकरात् वाम एव न सम्भवतीति कुत एव तत्प्रयोजितमद्रिणा परित्राणं, सम्भावितेन तु रूपेण यथा, बधिकत्वमप्यस्य नास्तीति भावः। यथा यथासम्भवं यथायोगं यथोचितं बचाख यथासमय यथानामगोवस्ये त्यादिषु । •उम्रयाविति। मेधकोपल मिति नजितान् प्रत्ययान्त मेचवोत्पलीयमित्यर्थ: चातुर्यशका चातुर्यपात: खपराजयशक्षा। उत्प्रेषिताणे यांतरन्यासोऽप्यता बचणाकान्तत्व मानुचितार्थत्वे एव निवेशित इत्याह । उत्प्रेचितमपोति। तात्विकेन याथार्थेन उपाख्या संत्रा निरुपाय का विशेषरहितमलोकं यास्वन्तर सतय तत्समर्थनाय तत्सत्यत्वप्रतिपादनाय पालख्य चिधलखा। दिवाकरादिति। यो हिमालयः गुहासु लोनमध कारं दिवा दिवसे दिया बराद्रचति तचीतप्रेक्ष्यते • भौतमिवेति। इत्युत्प्रेरितभीततमोरच सवयन प्रतिपादयितुमतिर बस्थति नेपोति न केवलं शरणापत्रे महति अन एव सः- शिरसा विभूत्वाानसशिरसामुच्चशिखरावाच रक्षणप्रयोजक ममत्वम् अपि तु पीव्यर्थः । पत्र वक्ष्यमापशरणागतसामा चेन बत्यमाणविशेषस्य तमसः समर्थनम् । मनु यवलीकार्थसमर्थनायार्थान्तरन्यासीऽनुचितताकथं मुसितवसना- बारायामिबन गीयमानकीर्त्या वस्तुतीऽप्रकाशिकयाम्बभिसारिकया निःम प्रिय- . पनि।

·काव्यप्रकाश प्रतिभासमानस्यास्य न काचिदनुपपत्तिरवतरतीति व्यर्थ एव तत्समर्थनायां यनः। साधारविशेषणवशादेव समासोक्तिर- नुलमप्युपमानविशेष प्रकाशयतीति तस्यात्र पुनरुपादाने प्रयोजनाभावात् पनुपादेयत्वं यत् तत् अपुष्टार्थत्वं पुनरुक्षता वा दोषः। यथा, स्मृति तिग्मरुचौ ककुभ: करै- दयितयेव विजृम्भिततापया। पतनुमानपरिग्रहया स्थितम् रुचिरया चिरयापि दिनश्रिया ॥ राहगमनमुखमलीकं भणासौत्यनेन समर्थितमित्यत पाह सम्भावित नेति। तब fe नीत्प्रेक्षा किन्तु पलीकमपि कौा सुखेन प्रियरहगमनं प्रौढाक्तिवशाबिशिसमत- मामुपपत्त्यवतारै ततिरासीऽर्थान्तरन्यासन लतः। प्रकले तूत प्रेक्षायामसम्भावितर्मद भौततमसी रक्षणमलोक त्वं नैव प्रतिभासमानमप्रौढीतिमि इत्व नाहार्यज्ञानस्याप्य विषयमर्थान्तरन्यासनिरसनीयानुपपत्तिस्तव नावसरतोये शार्थ: समामोक्तिलभ्या- थस्य शब्देन कथनमपुष्टार्थत्वं पुनमक्तदोषे वाऽभिनिविणत इत्याह साधारणति । प्रकतसाधारणविशेषणवादनुक्कमप्य पमानविशेष समासोक्ति: प्रकाशयतीत्यतस्तस्या- नुक्त स्थीपमानस्य शब्द न पुनः प्रतिपादने प्रयोजनाभावादनुपादयतायां सत्यां यत्त. दुपादानं तदवापुष्टार्थत्व पुनमक्तत्व वा दोष इत्यर्थः । विशेषणपदसवापुष्टार्थत्व समासोक्तिलभ्यार्थस्य तु विशेष्यत्व मापुष्टर्थवाभावात्तन्न सम्भवतीत्यस पाह पुनरुत वा इति। स्पृशतीति । दीर्घतरदिवसौवर्णमामिदम्। सिग्मरुचौ मूर्ये करैः रश्मिभिः ककुभो दिश: स्पृशति सति चिरया दौर्घयापि दिनप्रिया पनीरकल्पस्य मानस परिग्रही यस्या स्ताहश्या स्थितम् । अतनुमा पना न यो मानः क्रोधस्तत्परिगच्या दयितयेव दिन श्रीदयितयी ईयोरपि विशेषणान्तरइयमाह विजृम्भितेति सचिरयति च चड कराधीनी दिनश्रियः मानाधीन दयितायाम्साप: मेधशिशिराद्यभाषा- जौनश्रियः सौन्दा दयिताया रुधिरता। पत्र करपदने षात् पापिनाऽन्य नायिका स्पर्शिनं खनायकं हटा मानिन्बाः खनायिकायाः समासोक्तिवशात् प्रतीति-

·दशमः उमास:।
अंत्र तिग्भरुचेः ककुभाष यथा सशविशेषणवर्शन व्यक्तिः
विशेषपरिग्रहेण च नायंकता माथिकात्वेनं व्यक्तिः; सर्धा
ग्रोमदिवसथियोऽपि प्रतिनायिकात्वं भविष्यतीति किं दयि-
सयेति खशब्दोपादानेन। मेषोपमायास्तु स विषयः, यत्र
उपमानस्यीपादानमन्तरेण साधारणेष्वपि विशेषणेपुँ म तथा
प्रतीतिः, यथा,
खयञ्च पल्लवाताभाखकरविराजिता ।
प्रभातमध्य वाखापफललुधेहितप्रदा॥ इति।
पप्रस्तुतप्रशंमायामपि उपमेयम् प्रनयैव रौत्या प्रतीसं में
पुन: प्रयोगेण कदर्थता नेयम् । यथा,
पाहतेषु विहङ्गमेषु मशकी नायान् पुरो वायते,
मध्येवारिधि वा वसंस्तृणमणिर्धत्ते मणीनां रुचम् ।
म्नव च तोग्मरुचे नीयकत्वस्थ ककुभी प्रतिनायिकात्वस्य च यथा समासोक्तिवशात्
प्रतीतिस्तथा दिनश्रियोऽपि मानिनौनायिकास्वंग प्रतीतिसम्भवै दयितमवैति
यदुक तत् पुनकनादीष पत्याह।
पवे ति। सदृशविशेषणमुभयसाधारंगधर्म: त तिम्मनचिनायकयो: कर
सायनायिकास्पर्शित्व ककुपतिनायिकयो मायक करस्पृश्यमानत्व दिन श्रीनायि-
कयोस्तु तह नविभिततापत्वमतनुमानपरियहर्ष रुचिरत्वञ्चायक्तिविशेषः । शब्द न्य
स्त्रोपुंलिङ्ग तच तिग्मचिनायकयो: पुंलिङ्गम् पन्यासों स्त्रीलिङ्ग मन्वियं श्रेषीय.
मैवास्तु न समासोक्तिरित्यत पाह षोपमायाविति ।
खम्वेदिकं व्याख्यातं प्राक।
पव प्रभाससध्यापर्दवाषमाप्रतीति: ।
समासोको यथा प्राकरणिकस्य शदवाद्यत्वे पुनक्ति शिसा तथा पप्रमनुमप्रशं.
सायामपि प्रांकरणिकस्य
व शब्दवाच्यता पुनतिरिवा
पप्रस्तुतप्रशंसायामपौति । पाइलेविति । सामान्य निकृष्ट मर्म धिक यतोऽतम
भद्राभट्रहितचित्तम पनामष्टम् पपरिभावितं तवं भद्राभद्रं येग ताशमातर
ती यम्य साह प्रभुमिव । सामान्बसावेतवं दर्शयति ।
पाइनेविति। विहामेषु विडायमा गच्छन्म, पाइनेषु सत्स. विहायोगामि

·काव्यप्रकाश खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितु मध्येऽपि तेजस्विनाम् धिक् सामान्यमचेतसं.प्रभुमिवानामृष्टतवान्तरम् ॥ अत्र, अचेतनस्य प्रभोरप्रस्तुविशिष्टसामान्यहारण अभि- यतो न युक्तमेव पुनः कथनम् । तदेतेऽलङ्कारदोषाः यथासम विनोऽन्येऽप्येवश्चातीयकाः पूर्वोत्तयैव दोषजान्या पन्त विता म पृथक् प्रतिपादनमहन्तीति सम्पूर्णमिदं काव्यलक्षणम् । इति काव्यप्रकाशेऽर्थालङ्कारनिर्णयो नाम दशम उसासः। उल्लास: समाप्तचायं श्रीमम्मटभहक्कतः काव्य प्रकापः । त्वन मशकः अपि पुरः पायान् नागकन्न वाध्यते पवार पोतु पागपति इत्येवम् भागमनम् एव विधयं बोध्यम् न तु वारण तस्या: चेत:कत्यत्वाभावात् तथा तृणमर्सि: मणिम्थलाकर्षक: पन्यमूल्यमणिः महामूल्यमणौनां कर्च धने यतो मध्येवारिधि वारिधर्मध्यो वासवान् वारिधिमध्यवासंसाम्यात्तव स्थितमहाममधिसचिधरणं मध्य वां धरि वा वसग्निति कंचिपाठः। तद च धूः स्त्रो लौवे याममुखंमिति कीषात् भूरि यानस्य मुख वा तस्य मध्ये वा वसनित्यर्थः। यानशीभाकारित्वासाम्या महामूल्यमणिधारण तथा नविना मूथ्यादीनां मध्येऽर्थाङ्गणमायां प्रचलित गन्नु खद्योतीऽपि न कम्पले न विर्भति गच्छत्ये वेत्यर्थः । অন ভিয়াৰিমাৰি शादेव मामान्यानामचेतस्वम् । चव अर्चतसः प्रभीमकायप्रस्तुतकथनांदे प्राप्तिसम्भव शन्द वाच्यत्वं पुनरुक्तिवेत्या। भवाचेतस ति। पप्रस्तुता पागमनाद्यनुचितकारिणी मशकादयः । इदानी- मषां दाषा यथायोगमिति कारिकाथे मुपसंहत्य दर्शयति तदेते इति । इति काव्यप्रकाश दशमीबासः । पण्डितकलशतिना वि, ए, उपाधिधारिणा श्रीजीवानन्दविद्यासागरभाषायें श्रीमहंगरन्यायाबजारका व्याख्यामवलम्बा सरखिता व्याख्या समाना। : समाप्तवार्य यन्वः।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.