·}} पाठान्तराणि ॥ पुटसङ्ख्या. सूनसहचा. २. अवतारिकायां-ब्रह्मणः शास्त्रप्रमाणकत्वं प्रसाध्य प्र. धानादेस्वातन्त्र्येण शास्त्रप्रमाणकत्वं निराकरोति-ईक्षतेनी- शब्दमित्यादिनाध्यायपरिसमाप्तिपर्यन्तेन सूत्रसन्दर्भण। २२. उच्यते इत्यनन्तरं न सूर्यचन्द्रादिव्यतिरिक्तं लौकिकं तेज इत्यर्थः । २५. आदौ- -हापुण्डरीकस्याल्पत्वात् पुण्डरीकावच्छिन्नब्रह्मणः अ. गुष्ठपरिमाणवत्त्वमुपपन्नमित्यर्थः । कुतः ? मनुष्याधिकारत्वात. ३४. हखाभ्यां परिमण्डलाम्यां महत् परमावपेक्षया अधिकप रिमाणविशिष्टं दीर्घ च व्यणुकं यथा जायते, एवं ज्ञानानन्दरू- पात् ब्रह्मणः जडं दुःखात्मकं च जगदुत्पद्यत इत्यर्थः । ४३. १३. स परमेश्वर एव तदभिध्यानात् तत्तदाकाशात्मनावतिष्ठमान. एवं करवाणीत्यभिध्यानात् आलोचनात् वाय्वादिविकारं सृजति। कुता तलिजात् तस्य ब्रह्मण: आकाशाद्याकारत्वलिङ्गादित्यर्थः। ४५. २०. स्वात्मना नीवेन सह उत्तरयोः स्वर्गनरकयोस्सम्बन्धो वक्तव्यः। अन्यथा वर्गनरकमोगासम्भवादित्यर्थः । ९. अवतारिकायां- वायुर्वी वायुनिष्ठचलनकियावा प्राण इति केचनवदन्ति, तन्मतं निराकरोति- तस्य जीवस्य नित्यत्वात् इन्द्रियव्यापारजन्यसुखादिफलमोक्तृ- वाच जीवस्प इन्द्रियप्रेरणे सातव्यं, सूर्यादिदेवतानां तु नी. वकृतपुण्यपापानुसारेण समीचीनविषयेषु दुष्टविषयेषु वा इन्द्रि- यप्रेरकत्वमिति न स्वातन्त्र्यमित्यर्थः । उभाभ्यामित्यर्थ इत्यनन्तरं-वेदान्तिमते सूक्ष्मावस्थापनद- पिक्षीरादिद्रव्याणामेवादृष्टशब्दवाच्यत्वेनाहानामपि द्रव्य त्वात् देवशरीराकारेण परिणामसम्मवतीति भावः । अन्ते--- अनिष्टानां दुस्वप्नानामपि दर्शनादिति भावः । भेदध्वंसोत्पत्तिरिति वाच्यमित्यनन्तरम् -- अन्योन्याश्र. यात् । तया हि अत्यन्तामेदो नाम भेदध्वंससहरनाभेदः तयाच मेदध्वंसे उत्पन्ने मेवध्वंसविशिष्टामेदविषयकप्रमोत्पत्तिः मेद- ध्यतविशिष्टामेदविषयकप्रमोत्पत्त्यनन्तरं गेदवासोत्पत्तिरिति । २२. आदौ- तैत्तिरीयकशासायां भूयमाणानां मियशिरस्त्या. दिगुणानां शाखान्तरेप्पप्राप्तिः अनुपसंहार एव । युतः ! उपचापपयो हि भेदे. ५२. معه ·शिवाभ्यां नमः ॥ शुद्धाशुद्धपतिका ॥ पुटसहया पशिसङ्ख्या १ १२ ७ अशुद्धम् श्रुती पत पुप मन्त्रण कतः यस्त्वे १२ शुन्दम् श्रुतेः पम पुरुष मन्त्रे कुतः यःपुनरे पयत्व एप अष्ट १४ . ܘܐ पय . १४ एपत अनुष्ठपर्य वेव १७ २० श्चमसजर्षमुनि छागा शाचे o १९ २२ २५ विव ऊर्जयुध्नश्चमस अग मादि योवा स्मृति णिक योगा उत्त णेऽपि पिन प्रपञ्चाका . . २१ २० ३. शति णिकत्व योगि उपप णोऽपि मिनव प्रका गुणाः स्यसतरम वनरक ४१ २२ स्यम नरक ज्योतिरादिवत् तेजोर २ ११ त ·(२) दशे . ६७ २२ ६ १४ . H २४ २७ . ३ . ७२ १२ २८ ६ १२ २४ २६ म ৩৬ एकादशे व्यावग व्यग सदे तद्दे पर्यन्ता पर्वता मूत्वा मवती जनुपान्ध पान्थ उत्पात उत्पाताना नम नाम भावे मावेऽपि चन्द्र चन्द्रप्रतिबिम्ब त्मनः त्मानं मायाविशिष्टजीवस्य मायाविशिष्टस्य नामिः नादिमिः समिधो समिदादि विना सजा सजा विजा साध्यत्व विना विनाब्रह्मस्वरूपनिश्चयासम्भवात् तन्तु तन्त्र मिति मस्ति सद स्यात् गुणे गुण यता यका यवा यवनामादि शत्र शत्रु पुण्यपाप पुण्य वत्वा वाक्यव साक शाक होत्रं होत्रस्य दृष्टित्वादि दृष्टि काला क्लप्तकाला . 0 . . २२ २३ . o ७ . २५ ७ २ ६ . ८८ २० ६ २९ ·अथ सूत्रवृत्तिः Sisxmms जिज्ञासाधिकरणम् ॥१॥ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥१॥ 'शान्नो दान्त' इत्यादिश्रुतेः 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य' इत्यादिश्रुतेश्व अथ साधनचतुष्टयसम्पयनन्ताम् अतः अधिकारस्य सम्पूर्णत्वात् बहानज्ञासा कर्तव्या ब्रह्मविचारः कर्तव्य इत्यर्थ ॥ १॥ जन्माधाधिकरणम् ॥२॥ जिज्ञास्यस्य ब्रह्मणो लक्षणमाह- जन्माघस्य यतः ॥२॥ 'यतो वा इमानि मूतानि जायन्त' इत्यादिश्रुतौ अस्प प्रपञ्चस्य जन्मादि यतः कारणात् भवति , तत् ब्रह्मत्यर्थः । जगजन्मस्थितिलयकारणत्वं ब्रह्मणो लक्ष. णमुक्तं भवति ॥२॥ शास्त्रयोनिस्वाधिकरणम् ॥ ३ ॥ लक्षणमुक्त्वा प्रमाणमाह- शास्त्रयोनित्वात् ॥३॥ 'त त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामी' त्यादिश्रुत्या शास्त्रप्रमाणकत्वात् ब्रह्म- ण अमामाणिकत्वं नास्तीत्यर्थः ॥ ३॥ समन्वयाधिकरणम् ॥ ४ ॥ शास्त्रप्रमाणकवे हेतुं वदन्नेन अनुमानादिप्रमाणकत्वं निराकरोति- तच समन्वयात् ॥४॥ तन ब्रह्म शास्त्रप्रमाणकं, कुतः ? समन्वयात् 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति श्रुत्या उपक्रमोपसंहारादिलिग च सर्वेषां वेदान्ताना ब्रह्मण्येव तात्पर्यनिर्णयादित्यर्थः । ?

·भद्वैतमारी।
.
तुशब्देन अनुमानादिप्रमाणकत्व निरस्यति । 'नावेदविन्मनुते त बृहन्त
में । नेपा नण मतिरापनेया' इत्यादिश्रुत्या अनुमानादिप्रमाणकत्वस्य निरस्त
स्वात् । 'न नभुणहते' इत्यादिश्रुत्या प्रत्यक्षादिप्रमाणकत्वस्य च निरस्तावेन
परिशेषात् शास्त्रप्रमाणकत्वं ब्रह्मणो निश्चीयत इत्यर्थः ॥ ४ ॥
बसणः शास्त्रप्रमाणकवं प्रसाध्य प्रधानम्य स्वातन्त्र्येण जगाकारणत्व
निराकरोति 'ईक्षते शब्दमित्यादिना 'श्रुतत्वाधे'त्येवमन्तेन सूत्रसन्दर्मेण-
--
ईक्षत्यधिकरणम् ॥५॥
ईक्षते शब्दम् ॥५॥
अशब्द शब्दाप्रतिपाद्यं प्रधान जगत्कारणं न भवति । कुत ईक्षते 'तदै
क्षते'ति श्रुतौ नगत्कारणस्य इक्षितृत्वश्रवणात् नरस्य प्रधानस्य ईशितृत्वासम्भवा.
दित्यर्थः ॥ ५॥
भप्तेनोरिव प्रधानस्यापि गौणमीक्षण सम्मवतीत्याशङ्कय निराकरोति-
गौणचेन्नात्मशब्दात् ॥६॥
ईक्षतिशब्दो गौण इति चेन्न । आत्मशब्दात 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्य
सभास्मेति श्रुतौ नगरकारणे आत्मशब्दप्रयोगात् मुख्यमेवेक्षण न गौणमित्यर्थ । । ।
अझैव भगत्कारणमित्यत्र हेत्वन्तरमाह-
तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥७॥
'तस्य तावदेव चिर'मिति श्रुतौ जगाकारणध्याननिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ज.
डप्रधानध्यानेन मोक्षासम्मवादित्यर्थ ॥ ७ ॥
स्थूलारुन्धतीन्यायेन प्रथम प्रधानध्यान कृत्वा पश्चात ब्रह्मध्यान कुर्वतो मोक्षो
मविष्यतीत्याशङ्कय निराकरोति-
हेयत्वावचनाच ॥८॥
हेयत्वस्य निषेधस्य अवचनात् अनुक्तरित्यर्थ । न प्रधानध्यानान्मोक्ष इति
निषेधाकथनात् स्यूलारुन्धतीन्यायेनापि न मधानस्यावकाश इत्यर्थ ॥८॥

·प्र०ये प्रथमः पादः] सूत्रवृत्तिः । ब्रह्मणो नगरकारणत्वे हेत्वन्तरमाह- खाप्ययात् ॥९॥ 'सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवतीति श्रुतौ सुषुप्तिकाले सर्वेपामन्तःकरण- विशिष्टानां जीवानां स्वाधिष्ठाने लयश्रवणाजडप्रधान चेतनानां जीवानां लयासम्भ. वात् ब्रहीय जगत्कारणमित्यर्थः ॥९॥ हेत्वन्तरमाह- गतिसामान्यात् ॥१०॥ गतिः तात्पर्य, सर्वेषां वेदान्नानां ब्रह्माणि तात्पर्यसाम्यादित्यर्थः ॥ १० ॥ श्रुतत्वाच ॥११॥ 'यम्मर्वज्ञस्सर्ववित्' इत्यादिश्रुतौ जगत्कारणस्य सर्वज्ञत्वभवणाच्च बौव जगत्कारणानित्ययः ॥१९॥ आनन्दमयाधिकरणम् ॥६॥ आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥१२॥ 'अन्योऽन्तर आत्मानन्दमय' इति श्रुतौ आनन्दमय परमात्मैव, न जीवः। कुतः । अभ्यासात् आनन्दशब्दस्य बहुश्रुतिषु ब्रह्मण्येव प्रयोगदर्शनादित्यर्थ. ॥१२॥ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ १३ ॥ मयमत्ययस्य मृगयो घट इत्यादौ विकारवाचकत्वानिर्विकारस्य ब्रह्म णः आनन्दविकारत्याप्तम्भवाव आनन्दमयः न परमात्मेति चेन्न । प्राचुर्यार्थेऽ. कि 'अन्नमयो यज्ञ' इत्यादौ मयट्प्रत्ययविधानात् आनन्दप्रचुरत्वस्य ब्रह्मण्यपि संम्मवादित्यर्थः ॥ १३॥ तद्धतुव्यपदेशाच ॥१४॥ 'को होवान्यात् कः प्राण्यात्' इति श्रुनी सकलनीवानन्दहेतुत्वस्य व्यपदेशा- दपि आनन्दमयः परमात्मेत्यर्थ, ॥१४॥ मानवर्णिकमेव च गीयते ॥१५॥ 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ति मन्त्रे ब्राह्मण उपक्रान्तत्वादपि आनन्दमयो ब्रहीत्यर्थः १५ ·५ अद्वैतमन्नरी । - सिन्दान्तमुक्त्वा पूर्वपक्षं निराकरोति- नेतरोऽनुपपत्तेः ॥१६॥ आनन्दमयः इतर नोवो न भवति । कुतः? अनुपपत्तेः आनन्दप्रचरत्वा- विधर्माणां जीवेऽनुपपत्तेरियपः ॥१६॥ भेदव्यपदेशाच ॥१७॥ 'अन्योऽन्तर आत्मानन्दमय' इति श्रुतौ आनन्दमयस्य जीवादेदव्यपदे- शाच आनन्दमयो न जीव इत्यर्थः । ननु, 'अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः' इत्यादिवाक्ये. पु विद्यमानानाम् अन्यशब्दानां जीवान्यत्वप्रतिपादकत्वाभावात् 'अन्योऽन्तर आ. स्मानन्दमय' इति वाक्यस्थस्य अन्पशव्दम्य कथं जीवान्यत्वप्रतिपादकत्वमिति चेन्न । आनन्दमपाइन्यस्य ब्रह्ममलयामनुक्तत्वेन आनन्दमयशब्दस्य 'ब्रह्म- विदामोति पर'मिति उपक्रान्तब्रह्मपतिपादकत्वे निश्चिते सति अनत्यान्यशब्द. स्य जीवान्यत्वप्रतिपादकत्वनिश्चयादिति भावः ॥१७॥ आनन्दमयः प्रधानमन्त्वित्याशङ्कयाह- कामाच नानुमानापेक्षा ॥१८॥ 'सोऽकामयते 'ति श्रुतौ आनन्दमयस्य कामयितृत्वश्रवणाज्जडस्य प्र. धानम्येच्छासम्मवात अनुमानस्य अनुमानप्रतिपाद्यस्य प्रधानस्यापेक्षा आशा न कर्तव्येत्यर्थः ॥१८॥ आनन्दमयः प्रधानं न भवतीत्यत्र हेत्वन्तरमाह- अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॥ १९ ॥ अस्मिन्नानन्दमये आसक्तचित्तस्यास्य मुमुक्षोः तद्योगं तदभेदं शास्ति प्र.. तिपादयति 'यदा ह्येष एतस्मिन्नदृश्य' इत्यादिश्रुतिः । ततश्चेतनस्य जीवस्य जडप्रधानामेदासम्भवादानन्दमयः परमात्मेत्यर्थः ॥१९॥ अन्तरधिकरणम् ॥७॥ अन्तस्तद्धमोपदेशात् ॥ २० ॥ 'अप य एपोऽन्तरादित्य' इति श्रुतौ अन्तः आदित्यमण्डलान्तर्वर्ती हिरण्मयः ·प्र.ये प्रथमः पादः] सूत्रवृत्तिः । पुरुषः परमात्मा , न सूर्यः । कुतः ? तहर्मोपदेशात् अपहतपाप्मत्वादिब्रह्मधर्मो. पदेशादित्यर्थः ॥२०॥ भेदव्यपदेशाचान्यः ॥ २१ ॥ 'य आदित्ये तिष्ठनिति श्रुती आदित्यपरमात्मनोः नियम्यनियामकभावनव. जान्नियामकः परमात्मैव आदित्यमण्डले अभिव्यक्तः अस्मिन् वाक्ये प्रतिपा. क्त इत्यर्थः ॥ २१॥ आकाशाधिकरणम् ॥८॥ आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ २२ ॥ 'अस्य लोकस्य का गति'रिति श्रुतौ आकाशः परमात्मा, न भूताकाशः । कुतः तडिगात सर्वभूतोत्पत्तिलयहेतुत्वादिबालिङ्गादित्यर्थः ॥ २२ ॥ प्राणाधिकरणम् ॥९॥ अत एव माणः ।।२३।। 'प्रस्तोतर्या देयते 'ति श्रुतौ प्राणः परमात्मा, न प्राणवायुः । कुतः ! अत एव सर्वभूतोत्पत्तिलयहेतुत्वादिब्रह्मलिङ्गादेवेत्यर्थः ॥ २३ ॥ ज्योतिरधिकरणम् ॥१०॥ ज्योतिधरणाभिधानात् ॥२४॥ 'अप यदतः परो दिवो ज्योतिप्यित' इति श्रुती ज्योतिः परमात्मा, न सू- यदिज्योतिः । कुतः ? चरणाभिधानान् 'पादोऽस्य विश्वा भूतानी' ति पूर्ववाक्ये ब्रह्मणः पादत्रयामिवानात् तस्यैव ब्रह्मणः |लोकसम्बन्धेन ज्योतिविये प्र. त्यभिज्ञायमानत्वादित्यर्थः ॥ २४ ॥ पूर्ववाक्ये पादत्रयनत्त्वं गायत्र्या एरोक्तं, न ब्रह्मण इत्याशङ्कय निरा. करोति-- छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोऽर्पणनिगदात्तथाहि दर्शनम् ॥२५॥ 'गायत्री वा इदं सर्व भूत'मिति श्रुतौ गायव्याख्यच्छन्दसः उपकान्तत्वात् पादत्रयवत्तमपि मायया एवोक्तं, न तु ब्रह्मण इति चेन्न । तथा गायप. वच्छिन्ने ब्रह्मणि चेतोऽर्पणस्य चित्तप्रक्षेपस्य निगदात कथनात् पादनयवत्वं ब- ·६ भद्वतमारी। उपपन्न. हाण एवोक्तम् । तपा हिं दर्शनम् आदित्यमण्डलादिशुद्धस्थलेषु परमात्मनः अ भिव्यक्तिः अन्पत्राप्युक्ता । तद्वत् गायव्यभिव्यक्तं वल उपास्यमित्यर्थः ॥२५|| भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥ २६ ॥ भूतादीनां पादानाम अवयवानां व्यपदेशस्य ब्रह्मण्येवोपपत्ते. त्वाच एवं गायत्रीशब्देन गायव्यवच्छिन्नं नवाच्यत इत्यर्थः । 'गायत्री वा इदं सर्वमिति वाक्पे गायत्र्याः पञ्चमहाभूनादिसकलमपश्चात्मकत्वमुक्तम् । तचं गायत्र्यपच्छिन्नस्य ब्रह्मण एव सम्पपति, न केवलगायच्या इति भावः ॥२॥ उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् ॥२७॥ 'त्रिपादस्यामृतं दिवी' ति गायत्रीवाक्ये त्रिपाब्रह्मणः ब्रह्माण्डान्तति- त्वमुक्तम् । 'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिदीप्यत' इति ज्योतिक्येि तु त्रिपा. ब्रह्मणः ब्रह्माण्डादुपरि अवस्थानमुक्तम् । तपाचोपदेशमेदात् उपदेशयो. गाय. श्रीवाक्यज्योतिक्यियोः मेदान- परस्परविरुद्वार्थकत्वात् - नेति चेन्न प्रामाण्य ना- स्तीति चेन्न । उभयस्मिन्वाक्यद्वयेऽपि अविरोधात् विरोधाभावात् । दिवीति सप्त- मीविभक्तः लक्षणया पञ्चमीविभक्त्यर्थबोधकत्वादिति भावः ॥२७॥ इन्द्रप्राणाधिकरणम् ॥११॥ प्राणस्तथानुगमात् ॥२८॥ 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्म' ति श्रुतौ माणः परमात्मा , न प्राणायुः । कुतः ? तथानुगमात 'प्राण एव प्रज्ञात्मा आनन्दोऽजरोऽमृत' इति वाक्ये ब्रह्मालिकाभि- धानादित्यर्थः ॥ २८ ॥ न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन् ॥२९॥ वक्तुरिन्द्रस्यात्मोपदेशात् शरीरोपदेशादिन्द्रशरीरमेव उपास्यमिति चेन्न । अध्यात्तसम्बन्धमा आनन्दामृतत्वाद्यध्यात्मलिङ्गबाहुल्यमस्मिन् वाक्ये उपलम्प- ते, न तु वजहस्तत्वादिकमिन्द्रशरीरलिङ्गम् । अत इन्द्रशरीरमध्यवर्ती परमात्मैव उपास्य इत्यर्थ ॥२९॥ इन्द्रस्य देहातिरिक्तात्मज्ञानामावात् नोपदेष्टुत्वमित्याशक्कयाह-

·प्र.ये मथमः पादः]
सूत्रवृत्तिः ।
७
शास्त्रदृष्टया तूपदेशो वामदेववत् ॥३०॥
इन्द्रस्यापि शुकवामदेवादिवत् शास्त्रनायब्रह्मसाक्षात्कारवत्त्वात उपदेश
उपपद्यत इत्यर्थः ॥३०॥
जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नो-
पासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात् ॥ ३१ ॥
'न वाचं विजिज्ञासीत । वक्तारं विद्यात् प्राण एवं प्रज्ञात्मा इदं शरीरं
परिगृह्मोत्थापयती' ति श्रुतौ भीनमुरूगप्राणलिङ्गानामपि विद्यमानत्वान ब्रहो-
पासनामात्रपरमिति चेन्न । इष्टापत्तः । कुत ? उपासात्रैविध्यात प्राणनीवन
ह्मविषयकोपासनात्रयस्याङ्गीलतत्वात् इह तद्योगात् अस्मिन् वाक्ये उपासना-
त्रयस्य स्थूलारुन्धतीन्यायेन निर्गुणब्रह्मज्ञानसाधनत्वेन उपयुक्तत्वादित्यर्थः ॥३१॥
इति सूत्रवृत्ती प्रथमाध्यायस्य
प्रथमः पाद' ॥
अथ
प्रथमाध्यायस्य
द्वितीयः पादः ।
सर्वत्र प्रसिद्ध्यधिकरणम् ॥१॥
सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्.॥१॥
'मनोमयः माणशरीर' इति वाक्ये परमात्मा उपास्यः । कुत? 'सर्व
ग्वविदं ब्रह्मेतिवाक्ये सर्वत्र प्रसिद्धस्य ब्रह्मणः उपक्रान्तत्वादित्यर्थः ॥१॥
विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ॥२॥
विवक्षितानां सत्यसङ्कल्पादीनां गुणानां ब्रह्मण्येवोपपरित्यर्थः ॥२॥

·८ अद्वैतमञ्जरी। .. अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥३॥ शारीरः जीवः नोपास्यः । कुतः१ अनुपपत्तेः सत्यसकल्पादिधर्माणां जोवे अनुपपत्तेरित्यर्पः ॥३॥ कर्मकर्तृव्यपदेशाच ॥४॥ उपास्योपासकभावव्यपदेशाच न जीव उपास्य इत्यर्थः ॥ ४ ॥ शब्दविशेषात् ॥५॥ ब्रह्मशब्दप्रयोगादित्यर्थः ॥५॥ स्मृतेश्च ॥६॥ 'यं यं वापि स्मरन् भाव'मिति स्मृतेरित्यर्थः ॥६॥ अर्भकौंकस्त्वात् तद्यपदेशाच नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ॥७॥ 'एष त आत्मान्तर्दृदय' इति श्रुतौ अल्पपुण्डरीकस्थानकत्वात् तद्यपदेशादणुत्व. व्यपदेशाच्च न परमात्मा उपास्य इति चेन्न । निचाय्यत्वादणुत्वेन ध्यातुं शक्यत्वात् व्यापकस्य ब्रह्मणो ध्यातुमशक्यत्वाच्च । व्योमवत यथा व्यापकत्याकाशस्य सूचीर- ध्रादौ अणुत्वम्, एवं ब्रह्मणोऽपि हरपुण्डरीके अणुत्वं ध्यानार्थमुक्तमित्यर्थः ॥ ७ ॥ सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ॥८॥ ब्रह्मणोऽपि हापुण्डरीकावस्थानानीकारे जीववत् सुखदुःखभोगप्रसङ्ग इ ति चेन्न । वैशेप्यात् जीवस्य पुण्यपापकर्तृत्वात् सुखदुःखमोग., ईश्वरस्य तु पुण्यपापकत्वाभावात् न भोग इत्यर्थ ॥८॥ अत्तधिकरणम् ॥२॥ अत्ता चराचरग्रहणात् ॥९॥ 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे मत्रत ओदन' इत्यादिश्रुतौ अत्ता संहा प न जीव । कुत ? चराचरग्रहणात् चराचरसंहर्तृत्वादित्यर्थ ॥९॥ प्रकरणाच ॥१०॥ 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादिति श्रुतौ ब्रह्मण. पृटत्वादित्यर्थः ॥ १०॥' . . रमात्मा,

·प्रये द्वितीयः पादः]
मूत्रवृत्तिः ।
.
गुहाधिकरणम् ॥३॥
गुहां प्रविष्टावात्मानौं हि तदर्शनात् ॥११॥
'प्रतं पिबन्ताविति श्रुतौ गुहां प्रविष्टौ जीवपरमात्मानौ न बुद्धिजीवी ।
कुतः तदर्शनात् 'द्वा सुपर्णे 'त्यादिश्रुतौ नीवपरमात्मप्रतिपादनदर्शनादित्यर्थः ११॥
विशेपणाच ॥१२॥
'ब्रह्मविदो वदन्ती'त्युत्तरवाक्ये परमात्मप्रतिपादनादित्यर्थः ॥१२॥
अन्तराधिकरणम् ॥४॥.
अन्तर उपपत्तेः ॥१३॥
अथ य एपोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यत' इत्यादिश्रुतौ अन्तरः असिमः
ध्यवर्ती परमात्मा, न जीवः । कुतः ? उपपत्तेः अमृतत्वादिधर्माणां ब्रह्मण्येवोपप-
तेरित्यर्थः ॥ १३॥
स्थानादिव्यपदेशाच ॥१॥
आदित्यमण्डलहत्पुण्डरीकादिशुद्धस्थानेषु बलोपासनस्य आदिपदात् तद.
मस्प च अन्यत्र उपदिष्टवादक्षिमण्डलस्यापि शुद्धस्थानत्वात्तत्र बलोपासनं युक्तः
मित्यर्थः ॥ १४ ॥
सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥१५॥
'प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति पूर्ववाक्ये सुखस्वरूपस्य ब्रह्मणः अमि-
धानात् अक्षिमण्डलमध्यवर्त्यपि ब्राँवेत्यर्थः ॥ १५ ॥
श्रुतोपनिपत्कगयभिधानाच ॥ १६ ॥
श्रुतोपनिषत्कानां श्रुतवेदान्तशास्त्राणामुपासकानां या गतिः देवयानमार्गः, तस्याः
'तेऽपिममिसम्मयन्ती'त्युत्तरवाक्ये अभिधानाच अक्षिमध्यवर्ती परमात्मेत्यर्थः ।
सिद्धान्तमुक्त्वा पूर्वपक्षं दूपयति-
अनवस्थितरसम्भवाच नेतरः॥१७॥
अनवस्थितेः प्रतिविम्बस्य सर्वथा अक्षिण्यनवस्थितत्वात् असम्भवाय अमृ.
तस्वादिधर्माणां प्रतिबिम्बे असम्मवाच नेतर: मतिबिम्बो न भवतीत्यर्थः ॥१७॥

·अद्वैतमञ्जरी ।
.
अन्तर्याम्यधिकरणम् ॥ ५ ॥
अन्तर्याम्यधिदेवादिपु .तद्धर्मव्यपदेशात् ॥१८॥
'यः पृथिव्यां तिष्ठ'नित्यादिश्रुतौ अधिदेवादिपु पधिव्यादिषय अन्तर्यामी उ-
कास परमात्मा । कुतः ? तन्दर्मव्यपदेशात् 'एप त आत्मान्तर्याम्यमृत' इत्युत्तरवाक्ये
ब्रह्मधर्मव्यपदशादित्यर्थः ॥ १८ ॥
न च स्मार्तमतद्धर्माभिलापात् ॥ १९॥
स्मात प्रधानम् अन्तर्यामी न भवति। कुतः १ अवद्धर्मामिलापात् त्रिगुणत्वादीनां
प्रधानधर्माणाम् . अभिलांपामावादित्यर्थः ॥ १९ ॥
शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥ २० ॥
शारीरः जीवोऽपि अन्तर्यामी न भवति । कुतः उमयेऽपि काण्वा माध्यन्दिना-
श्व एन नीवं भेदेन अन्तर्यामिभिन्नतया अघीयते अध्ययनं कुर्वन्तीत्यर्थः । 'यभा-
स्मनि तिष्ठनात्मानमन्तरो यमयतीति श्रुतौ जीवस्य परमात्मनियन्यत्वप्रतिपादनात्
जीवानां सर्वेषां नियन्ता परमात्मैव , न जीव इत्यर्थः ॥ २० ॥
अदृश्यत्वाधिकरणम् ॥ ६ ॥
अदृश्यत्वादिगुणको धमोक्तेः ।। २१॥
यत्तदद्वेश्य'मित्यादिश्रुतौ यः अदृश्यत्वादिगुणकः उक्तः , स परमात्मा ।
कुतः : धर्मोक्तेः धर्माणां सर्वज्ञत्वादीनाम् उक्तवादित्यर्थः ॥ २१ ॥
विशेपणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥ २२ ॥
'दिच्यो ह्यमूर्तः पुरुष' इति श्रुतौ अमाणलादिविशेषणात् 'अक्षरात् परतः
पर' इति अक्षरात् प्रधानात् मेदव्यपदेशाच्च अदृश्यत्वादिगणकः परमात्मैव, नेतरौ
प्रधाननीवा न मवत इत्यर्थः ॥ २२ ॥
रूपोपन्यासाच ॥२६॥
'अग्निी पक्षपी चन्द्रसूर्यो' इत्यत्र श्रुतौ मूर्धादिरूपोपन्यासाच्च परमात्मैवेत्य.'
थः ॥२३॥
वैश्वानराधिकरणम् ॥७॥
वैश्वानरस्साधारणशब्दविशेषात् ॥२४॥

·प्र०ये द्वितीयः पादः ]
सूत्रवृत्तिः ।
११
वैश्वानरः परमात्मा । साधारणशब्दानां मध्ये विशेषशब्दात को न आत्मा
किं ब्रह्मेति श्रुतौ ब्रह्मशब्दप्रयोगादित्यर्थः ॥ २४ ॥
स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥२५॥
'यस्याग्निराम्य'मित्यादिश्रुतौ प्रतिपाद्यमान विश्वरूपत्वम् अनुमानं परब-.
ललिङ्गमित्यर्थः ॥२५॥
शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच नेति चेन्न तथा दृष्टयु..
पदेशादसम्भवात्पुपमपि चैनमधीयते ॥२६॥
वैश्वानरशब्दादिभ्यः अन्तः प्रतिष्ठानाञ्च स यो हैतमग्नि वैश्वानरं पुरुष पु.
रुपेऽन्तः प्रतिष्ठित वेदेति श्रुतौ शरीरान्तःप्रतिष्ठितत्वव्यपदेशाच्च वैश्वानरः परमा.
स्मा न भवति, किं तु जाठराग्निरिति चेत्, न । तथा जाठराग्न्यवच्छिन्नब्रह्मणि ह-
प्युपदेशात् ध्यानोपदेशात् असम्भवात् घुमूर्णत्वादीनां केवलजाठराग्नौ अप्तम्भवात् ।
पुरुषमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः एन वैश्वानरं पुरुषमधीयते पुरुष वदन्ति ‘स यो
हैतमग्निमिति श्रुतोववेत्यर्थः ॥ २६ ॥
अत एव न देवता भूतं च ॥ २७ ॥
अत एव घुमूर्धत्वादिधर्माणाम् असम्भवादेव भूतं, बाह्याग्निदेवता अग्न्यभि-
मानिनी देवता च वैश्वानरशब्दार्थो न भवति, किं तु जाठरान्यवच्छिन्नः परमात्म-
व वैश्वानरशब्दार्य इत्यर्थः ॥ २७ ॥
साक्षादप्यविरोधं जेमिनिः ॥२८॥
साक्षात् जाठराग्न्यवच्छिन्नात्मलक्षणां विनैव जाठराग्न्यनवच्छिन्ने केवल वलण्यपि
वैश्वानरशब्दस्य अविरोधं विरोधामावं जैमिनिमन्यते । विश्वश्वासौ नरश्च विश्वनरः,
विश्वामिन्नः नरः परमात्मा। विश्वनर एव वैश्वानरः । साथै तद्धितप्रत्यय राक्षसवाय.
सादिशब्दवत् । तथा च प्रपञ्चामिन्ने ब्रह्मणि वैश्वानरशब्दस्य योगव्युत्पत्त्या प्र.
वृत्तिसम्भवात् वैश्वानरशब्देन व्यापकः परमात्मैवोच्यत इति भावः । अनिशब्दोऽ-
पि अग्रं नयतीति व्युत्पत्या श्रेष्ठत्ववाचक इति भावः ॥ २८॥
व्यापकस्य परमात्मनः प्रादेशमात्रपरिमाणवत्त्वमसङ्गतमित्याशङ्कयाह-
अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥२९॥

·hanal
FAIR परमामा प्रोमा शरीरं || उपमानां प्रत्यायो
भनीयः ॥२५॥
अनुस्मृतेर्वादरिः ॥३०॥
व्यापाय परमात्मनो ज्यानुमाया प्रशिगाशरविशिष्टतया ध्या-
सरप इत्यर्थः ।। १०॥
सम्पनेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ॥३१॥
सम्पः भूपावाचायमापनपान मादेशमारयमित्यर्णः ॥ ३१ ॥
आमनन्ति चनमस्मिन् ॥ ३२॥
एनं परमारमानम् अस्मिन् भूमागे मागाला उपाध्यमामनन्ति । अतः प्रादे.
समाजपरिमाणात्तमुपपसमित्यर्थः ॥ ३२ ॥
इति सती प्रथमायायम्य
द्वितीयः पादः।
.
॥ प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः॥
शुभ्वायधिकरणम् ॥ १ ॥
युभवायायतनं स्वशब्दात् ॥१॥
'यस्मिन् द्यौः पिवीति शुतो धम्वादिप्रपञ्चाय आयतनम् अधिष्ठान
बहीव । कुतः ? खशब्दात् आत्मशन्दप्रयोगादित्यर्थः ॥ १ ॥
मुक्कोपसृप्यन्यपदेशात् ॥२॥
'यदा सर्व प्रमुच्यन्त' इति श्रुतौ तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्त' इत्यादि-
श्रुतौ न मुक्तैः रागद्वेषादिविनिमुक्कैः उपमृप्यत्वव्यपदेशात् प्राप्यत्वन्यपदे.
शाच घुम्वाद्यायतनं ब्राझैवेत्यर्थः ॥२॥

·प्रये तृतीयः पाद]
सूत्रवृत्ति ।
नानुमानमतच्छन्दात् ॥३॥
अनुमान प्रधान गुम्वाद्यायतन न भवति । अतच्छन्दात् मधानप्रतिपा-
दकत्रिगुणादिशब्दामावादित्यर्थ ॥३॥
प्राणभृच ॥४॥
प्राणभृज्जीवोऽपि द्युम्वाद्यायतन न भवति । नीवस्य प्रपञ्चाधिष्ठानत्वा-
सम्मवादित्यर्थ ॥४॥
भेदव्यपदेशाच ॥५॥
'तमेवैकं जानथ' इति श्रुतौ ज्ञातुज्ञेयभावव्यपदेशादित्यर्थ ॥ ५॥
प्रकरणात् ॥६॥
'स ब्रह्मविद्या सर्व विद्याप्रतिष्ठामिति ब्रह्माकरणादित्यर्थ ॥६॥
स्थित्यदनाभ्यां च ॥७॥
'हा सुपर्णे' ति मन्त्रेण ब्राह्मण साक्षितया अवस्थान, जीवस्य कर्मफल
भोक्तृत्व च श्रूयते । अत शुभ्वाद्यायतन ब्रह्मेत्यर्थ ॥७॥
भूमाधिकरणम् ॥२॥
भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् ॥८॥
'भूमा वेव विजिज्ञासितव्यो, भूमान भगवो विजिज्ञास' इत्यादिश्रुती
भूमा परमात्मा । कत सरसादात् जीवात् अधि उपरि उपदेशादित्यर्थ ॥८॥
धर्मोपपत्तेश्च ॥९॥
सुखरूपत्वामतत्त्वादिधर्मोपपत्तश्च भूमा ब्रह्मैव, न भूताकाश इत्यर्थ ॥९॥
अक्षराधिकरणम् ॥३॥
अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥१०॥
'कस्मिन् खल्वाकाश ओत प्रोत' इन्यादिभुतो अक्षर ब्रह्म । कुत 2 अम्ब
रान्तधृते अम्बरान्तस्य प्रपञ्चस्य धृते धारणादित्यर्थ । ओंकारस्य तु प्रपञ्चधार-
कत्व न सम्भवतीत्यर्थः ॥१०॥
सा च प्रशासनात् ॥११॥

·अद्वैतमञ्जरी । - सा च परा देवता । कुतः ? प्रशासनात् एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासन इतिश्रुतौ आनाग्रहणात् । न च नडस्य ओंकारस्याज्ञा सम्भवतीत्यर्थः ॥११॥ तहिं अक्षरं प्रधानम् अस्वित्याशङ्कयाह- अन्यभावव्यावृत्तेश्च ॥१२॥ प्रधानमावव्यावृत्ते प्रधानम् अक्षरं न भवति । जडस्प प्रधानस्य प्रशा- सनासम्मवादित्यर्थः ॥१२॥ ईक्षतिकर्माधिकरणम् ॥४॥ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः ॥१३॥ 'यस्त्वेतमि'त्यादिश्रुतौ परं पुरुषमभिध्यायीते'त्यज परः परमात्मैव, न हिरण्य- गर्मः । कुतः ? पुरुषमीक्षत' इति वाक्यशेपे साक्षात्कारविषयव्यपेदशादित्यर्थः ॥१३॥ दहराधिकरणम् ॥५॥ दहर उत्तरेभ्यः॥१४॥ 'अथ यदिदमस्मिन्नि' नि श्रुतौ दहराकाश' परमात्मैव, न भूताकाशः। कुतः ? उत्तरेभ्यः 'एष त आत्मा अपहतपाप्मे ' ति श्रुती सत्यसङ्कल्पादिलि- जानां विद्यमानत्वादित्यर्थ. ॥ १४ ॥ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च ॥१५॥ 'इमाः प्रना अहरहर्गच्छन्त्य' इति श्रुतौ सर्वेषा जीवानां सुपुप्तिकाले दहराकाशे लयश्रवणात् ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक इति योगव्युत्पत्त्या ब्रह्मलोक- शब्दस्य परब्रह्मवाचकत्याच दहराकाशः परमात्मेत्यर्थः । तथा हि दृष्टं लिङ्ग च 'सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवती ' ति श्रुतौ सर्वेषां जीवानां सुषुप्तिकाले ब्र. मणि अवस्थानं दृष्टम् । तदपि लिङ्गं ज्ञापकमित्यर्थः ॥१५॥ धृतेश्च महिनोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ॥ 'एप सेतुर्विधरण' इति श्रुतौ धृतिरूपमहिम्नः अस्मिन् वाक्ये अत्य दहराकाशस्य उपलब्धेश्च दहराकाशः परमात्मैव , न भूताकाशः । नडत्य वर्णा- श्रममर्यादाविधारकत्वासम्मवादित्यर्थः ॥ १६ ॥ प्रसिद्धेश्च ॥१७॥ + ·म०ले तृतीयः पादः] सूत्रवृत्तिः । - . यदेप आकाश आनन्दो न स्यादि ' त्यादिश्रुतौ आकाशशब्दस्य ब- मणि प्रसिद्धत्वादित्यर्थः ॥ १७ ॥ इतरपरामर्शात् स इति चेन्नासम्भवात् ॥१८॥ इतरपरामर्शात् 'अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुर' इति भूतौ ब्रह्मशब्देन इ- तरस्य जीवस्य लक्षणया परामर्शात प्रतिपादनात् दहराकाशोऽपि जीव इति चेत् , न । असम्भवात् सत्यसङ्कल्लादिधर्माणां नीवे असम्भवादित्यर्थः ॥ १८ ॥ उत्तराधिकरणम् ॥ ६ ॥ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ १९ ॥ उत्तराञ्चेत् ‘स एष सम्प्रसाद' इत्युत्तरवाक्ये सम्प्रसादशब्देन जीवप्रति. पादनात् दहराकाशशब्देनापि जीव एव प्रतिपाद्यत इति चेत् , न । आविर्भूत. स्वरूपः मुक्त नीव. प्रतिपाद्यते । मुक्तजीवश्च परमात्मैवेत्यर्थः ॥ १९॥ . मुक्तजीवस्य ब्रह्मत्वेन जीवत्वामावात् सम्प्रसादशब्दप्रयोगोऽनुपपन्न इ. त्याशङ्कयाह- अन्यार्थश्च परामर्शः ॥२०॥ जीवपरामर्शः अन्यार्थः ब्रहामेदप्रतिपादनार्थ इत्यर्थः ॥२०॥ अल्पश्रुतिरिति चेत्तदुक्तम् ॥२१॥ दहरशब्देन अल्पपरिमाणवत्त्वश्रवणात् व्यापकस्य ब्रह्मणः अल्पपरिमा- णासम्मवादहराकाशो जीव इति चेत् , तदुक्तम् उपासनार्थम् अल्पपरिमाणमुक्त- मिति पूर्वमेवोक्तमित्यर्थः ॥ २१ ॥ अनुरुत्यधिकरणम् ॥७॥ अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२॥ 'न तन सूर्यो भाति न चन्द्रतारकमि' ति श्रुतौ तम्य सूर्यचन्द्रादिप्रपञ्चस्य अनुरुतेः परमात्मानमनुसृत्य मानात् 'तस्य भासा सर्वमिदं विमाती' ति श्रुतौ त- चन्देन परमात्मैवोच्यते सूर्यचन्द्रादिव्यतिरिक्तमलौकिकं तेन इत्यर्थः ॥२२॥ अपि च स्मयते ॥२३॥ 'न तद्भासयते सूर्य' इति स्मृतौ च सूर्यचन्द्राद्यप्रकाश्यत्वं परमात्मन. प्रति. पाद्यत इत्यर्थः ॥२३॥ .

·अद्वैतमजरो । प्रमिताधिकरणम् ॥८॥ शब्दादेव प्रमितः ॥२४॥ 'ईशानो भूतभव्यस्ये' ति श्रुतो ईशानशब्दप्रयोगादेव अङ्गुष्ठपर्वमात्र परमात्मा प्रमित निश्चित , न जीप इत्यर्थ ॥२४॥ ध्यापकस्य ब्रह्मण अगुष्ठपरिमाणवत्त्वमसङ्गतमित्याशङ्कयाह- हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥२५॥ शास्त्रस्य उपासनाकाण्डस्य ज्ञान काण्डस्य च मनुप्याधिकारित्वात् मनुष्या णा च मन्दबुद्धितया व्यापकब्रह्मोपासनायाम अधिकारासम्मवादित्यर्य ॥२५॥ देवताधिकरणम् ॥९॥ मनुष्याधिकारत्वकथनात् देवानामधिकारो नास्तीति शङ्का निराकरोति- तदुपर्यपि बादरायणस्संभवात् ॥२६॥ 'तद्योयो देवानामि' त्यादिश्रुते तदुपरि तेषा मनुष्याणामुपरि वर्गलोके स्थिताना देवानामधिकारोऽस्तीति वादरायणो मन्यते । कुत ? सम्भवात् तेषामपि ब्रह्मलोककामनावत्त्वेन मुमुक्षुत्वेन च ब्रह्मविद्यायामधिकारसम्भवादित्यर्थ । ननु, चतु. र्यन्तशब्दानामेव देवतात्वात् शब्दानामचेतनत्वात् कय बहाविद्यायामधिकार इति चेत्, न । चतुर्थ्यन्तशब्दवाच्याना विग्रहवतीना देवताना पुराणादिपु प्रतिपा दितत्वेन ब्रह्मविद्यायामधिकारसम्मवादित्यर्थ ॥२६॥ विग्रहवदेवताङ्गीकारे बाधकमाशङ्कय निराकरोति- विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ॥२७॥ एकस्मिन् दिने क्रियमाणेषु अनेकेषु यागेषु एकस्येन्द्रस्य गमनासम्मवात् कर्मानुष्ठानविरोध इति चेत्, न । अनेकप्रतिपत्ते योगिनामिव देवतानामपि योगम- भावात् अनेकशरीरधारणस्य पुराणादिषु प्रतिपादितत्वादित्यर्थ ॥२०॥ इन्द्रादिदेवाना विग्रहवत्त्वाङ्गोकार विग्रहाणामनित्यत्वात् तत्प्रतिपादकवेद. स्याप्यनित्यत्व स्यादिति शङ्कते शब्द' इति चेन्नात प्रभवात् प्रत्यक्षा- नुमानाभ्याम् ॥२८॥ शब्दे वेदे नित्यत्वविरोध इति चेत्, न । अत प्रमवात् अत वेदार ·म.ये तृतीयः पादः] सूत्रवृत्तिः । . देवादिप्रपञ्चस्य प्रभवादुत्पत्तेरित्यर्थः । प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रुतिस्मृतिभ्यामित्य- र्थः ॥२८॥ ? अत एव च नित्यत्वम् ।।२९५ अत एव देवतादिप्रपञ्चं प्रति कारणत्वादेव वेदस्य नित्यत्वमित्यर्थः॥२९॥ इन्द्राणां प्रतिकल्पं विभिन्न नामरूपवत्यादिस्य कथं तत्प्रतिपादकत्वमित्याश- का परिहरति- समाननामरूपत्वाचावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्च ॥३०॥ समाननामरूपत्वात् सर्वपामिन्द्राणां सर्वेषु कस्पेषु समाननामरूपत्वात आ- वृत्तावपि इन्द्रपरम्परायामङ्गोक्रियमाणायामपि अविरोधः वेदस्य इन्द्रप्रतिपादक- स्वविरोधो नास्ति । कुतः ? दर्शनात् श्रुतेः स्मृतेश्चेत्यर्थः । एवम् अग्निवायुवरु- गादिपु द्रष्टव्यम् ॥३०॥ मध्वादिष्वसम्भवादनधिकार जैमिनिः ॥३१॥ 'असो वा आदित्यो देवमधु' इत्यादिश्रुतौ मध्वादिषु मादित्यमण्डलप्रा. प्तिफलकेपु मधुविद्यादिषु देवानामधिकारासम्मवात् ब्रह्मविद्यायामप्यनधिकारं जैमिनिमन्यत इत्यर्थः ॥ ३१॥ ज्योतिपि भावाच ॥३२॥ नक्षत्रमण्डविव लोके इन्द्रादिशब्दप्रयोगामण्डलानामचेतनत्वाच्च ना. धिकार इत्यर्थः ॥३२॥ भावं तु वादरायणोऽस्ति हि ॥३३॥ मधुविद्यादिपु अधिकारामावेऽपि ब्रह्मविद्यायामधिकार बादरायणो मन्य- ते । अस्ति हि मण्डलामिमानिनी मण्डलातिरिक्ता विग्रहवती नानादेवता अ. स्ति, पुराणेषु प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ॥३६॥ अपशूद्राधिकरणम् ॥ १०॥ 'अहहारे त्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्त्विति श्रुतौ शूद्रशब्दप्रयोगात् ३

·अद्वैतमजरी।
शूदाणामपि ब्रह्मविद्यायामधिकारोऽस्तीति शतां परिहरति-
शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणा-
त् सूच्यते हि ॥३४॥
अस्य जानश्रुतेः तदनादरश्रवणात्तेषां हंसानाम् अनादरवचन श्रवणात
शुगुत्पन्ना । तदाद्रवणात् तया शुचा वप्तमीपं प्रति आगमनात् सूच्यते
शूदशब्देन जानश्रुतिः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ॥ ३५ ॥
क्षत्रियत्वगतेश्रोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥३५॥
उत्तरत्र उत्तरवाक्ये चैत्ररथाख्येन क्षत्रियेण सहपागत् लिङ्गात् जान-
श्रुतेरपि क्षत्रियत्वगनेः क्षत्रियत्वनिश्चयादित्यर्थः ॥३१॥
संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच ॥ ३६ ॥
बह्मक्षत्रियवैश्यानामेव श्रुतिषु उपनयनाध्ययनादिसंस्कारविधानात् शू-
द्वाणां च तदमावामिलापाच शूद्रस्य न ब्रह्मविद्यायामाधिकार इत्यर्थः ॥३६॥
तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥ ३७॥
शूदत्वामावनिश्चये सति ज्ञानिनां ब्रह्मवियोपदेशे प्रवृत्तिदर्शनाच न शूद्र
स्याधिकार इत्यर्थः ॥३॥
श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्च ॥३८॥
वेदश्रवणवेदाध्ययनवेदार्थज्ञानप्रतिषेधाच शूद्राणां न प्रावियाधिकार इ.
त्यर्थः ॥ ३८॥
कम्पनाधिकरणम्
कम्पनात् ॥ ३९॥
यदिदं किं च जगत्सर्वमिति वाक्ये माणशब्देन ब्रलोच्यते, न माण-
वायुः । कुतः । सर्वस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्माज्ञया कम्पनादित्यर्थः ॥ ३९ ॥
ज्योतिर्दर्शनाधिकरणम् ॥ १२ ॥
ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ४०॥

·प्र०ये तृतीयः पादः]
सूत्रवृत्तिः ।
१९
-
.
.
'एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरादिति श्रुतौ ज्योतिश्शन्देन ब्रह्मोच्यते , न
तु सूर्यादिज्योतिः । कुतः १ दर्शनात् 'तं देवा ज्योतिषां ज्योतिरिति श्रुतौ
ज्योतिश्शन्दस्य ब्रह्माणि प्रयोगदर्शनादित्यर्थः ॥ ४० ॥
अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाधिकरणम् ॥ १३ ॥
आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥११॥
'आकाशो ह वै नामरूपयोनिहिते' ति श्रुतौ आकाशः परमात्मा, न
तु भूताकाशः । कुतः? अर्थानां पदार्थानाम् अन्तरत्वव्यपदेशात् नामरूपात्म-
कसकलप्रपञ्चान्तर्यामित्वव्यपदेशादित्यर्थः ॥ ११ ॥
सुपुप्त्युस्मान्त्यधिकरणम् ॥ १४ ॥
सुपुप्युलान्त्यो देन ॥४२॥
कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमय' इति श्रुतौ मुक्तनीवः प्रतिपाद्यते
न तु बद्धजीवः । कुतः सुषुप्त्यवस्थायाम् उत्कान्त्यवस्थायां च जीवनसामेदस्य
द्विवार प्रतिपादितत्वादित्यर्थः ॥ ४२ ॥
पत्यादिशब्देभ्यः ॥४३॥
'सर्वस्य वशी सर्वस्येशान' इत्युत्तरश्श्रुतौ ईशानादिशब्दप्रयोगादपि
मुक्तनीवपरमिदं वाक्यमित्यर्थः ॥ ४३ ॥
इति सूत्रवृत्ती
प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
.
-
अथ
॥ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।।
आनुमानिकाधिकरणम् ॥१॥
आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपक-
विन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ॥१॥

·अद्वैतमञ्जरी ।
.
'इन्द्रियेभ्यः परा यर्था' इत्यादिश्रुतौ एकेषां शाखायाम् भानुमानिकमपि म
धानमपि अव्यक्तशब्देन प्रतिपाद्यत इति चेत, न । शरीरमेव रूपकविन्यस्त र
थस्वेन निरूपितं, तस्य गृहोतेः ग्रहणादित्यर्थः ॥ १॥
स्थूलशरीरस्य व्यक्तत्वात् कथम् अव्यक्तशब्देन महणमित्याशङ्कयाह-
सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ॥२॥
सूक्ष्म लिङ्गशरीरम् अव्यक्त शब्देन गृह्यते । कुतः ? तदर्हत्त्वात् लिङ्ग
शरीरस्य अव्यक्तशब्दार्थत्वादित्यर्थः ॥२॥
तदधीनत्वादर्थवत् ॥३॥
तदधीनत्वात् स्थूलशरीरस्य लिङ्गशरीराधीनत्वात् स्थूलशरीरमपि अर्थ-
वत् अव्यक्तशब्देन अर्थाद्गृह्यत इत्यर्थः ॥ ३ ॥
ज्ञेयत्वावचनाच ॥४॥
ज्ञेयत्वस्य अवचनात् अनुक्तेश्च न प्रधानमव्यक्तशब्दवाच्यमित्यर्थः ।।४।।
वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥५॥
वदतीति चेन्न 'अशब्दमस्पर्शमिति वाक्यं प्रधानस्य ज्ञेयत्वं वदतीति
चेत्, न । प्राज्ञः परमात्मा अस्मिन्वाक्ये प्रतिपाद्यते । कुतः ? प्रकरणात् ब्रह्मप्र.
करणादित्यर्थः ॥५॥
त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च ॥६॥
'स त्वमग्निमित्यादिश्रुते 'तं दुर्दशं गुहाहितमि 'त्यादिश्रुतेश्च 'येयं प्रेते
विचिकित्से 'ति श्रुतेश्च त्रयाणामग्निजीवपरमात्मनाम् उपन्यासः प्रतिवचनं, त्र-
याणामेव प्रश्नश्च । प्रधानस्य प्रभप्रतिवचने न स्त इत्यर्थ ॥६॥
महदच ॥७॥
महच्छब्दस्य जीववाचकत्ववेदव्यक्तशब्दस्यापि शरीरवाचकत्वमित्यर्थः ॥७॥
चमसाधिकरणम् ॥२॥
चमसवदविशेषात् ॥८॥
चमसवत् 'अर्याग्निल उर्ध्वयुध्नश्चमत्त' इति वाक्यवत् अविशेषात् सन्दि.
ग्धार्यकत्वात् 'अजामेकामिति वाक्यं न प्रधाननिश्चायकमित्यर्थः ॥८॥

·तृ०ये तृतीयः पादः]
सूत्रवृत्तिः ।
इंदं तच्छरीरमिति वाक्यं यथा चमसवाक्यस्यास्य निश्चायकम, एवं 'यदग्ने रो-
हित रूप मिति छान्दोग्यवाक्यम् भानावाक्यस्यार्थनिश्चायकमित्याह-
ज्योतिरुपमा तु तथा ह्यधीयत एके ॥९॥
'यदग्ने रोहितं रूप'मित्यादिश्रुतौ ज्योतिरुपनमा तेनोऽवनात्मिका अवा-
"न्तरप्रकृतिः अनाशब्देन प्रतिपाद्यते ।.एके शाखिनः तथा लोहित शुक्लकृष्णरूपव.
त्वं तेनोऽबन्नानामघीयत इत्यर्थः ॥९॥
अजाशब्दस्य जन्मरहितवस्तुवाचकत्वात् तेनोऽबन्नात्मिकायाः अवान्तरप्रकृतेः
जन्मवत्त्वात् कथमजाशब्देन तेनोऽवन्नग्रहणमित्याशङ्कयाह-
कल्पनोपदेशाच मध्वादिवदविरोधः ॥१०॥
कल्पनोपदेशात् सादृश्योपदेशात् अविरोधः अनाशयस्य विरोधो नास्तीत्य.
थः। मध्वादिवत् 'असौ वा आदित्यो देवमधु' इत्यत्र यथा आदित्यस्य मधुसादृश्यमु.
च्यते, एवमवान्तरमकतेरपि छागतादृश्यमुच्यते । छागाया अपि कस्याश्चिप्लोहित-
शुकृष्णरूपयत्त्वात् खसशप्रजावत्त्वाञ्चेत्यर्थः ॥१०॥
संख्योपसंग्रहाधिकरणम् ॥४॥
न सङ्ख्योपसङ्ग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच ॥११॥
सङ्लयोपसमाहात् पञ्चविंशतितक्याश्रवणात् पञ्चविंशतितत्त्वानि श्रुतिप्रति-
पाद्यानोति चेत् , न । कुतः ? नानाभावात् लोके पञ्चविंशतिससयाविशिष्टानां
पदार्थानां बहूनां सत्वात् अतिरेकाच आकाशस्य पञ्चविंशतिसङ्ख्यामहिमूतत्वेन
पाईशतितत्तप्रसङ्गादित्यर्थः ॥ ११ ॥
'यस्मिन् पञ्च पञ्चजना' इति वाक्यार्थविशेषनिर्णायक 'प्राणस्य प्रा.
णमिति वाक्यशेषमाह-
प्राणादयो वाक्यशेषात् ॥ १२ ॥
'स्युः पुमांसः पञ्चजना' इति निखण्डुवचनेने पञ्चजनशब्दस्य पुरुपवा-
चकत्वात् पुरुषसम्बन्धिनः 'प्राणस्य प्राणमुत वापश्चक्षुरिति वाक्यस्थाः ल.
क्षणया पञ्चजनशब्देन प्रतिपाद्यन्त इत्यर्थः ॥ १२ ॥
ज्योतिपैकेपामसत्पन्ने ॥१३॥

·२२ अतिपक्षरी। एकेषां कावादीनाम् अन्ने अन्नशब्दे असति सति ज्योतिषा सह पर प्राणादयो ग्रहीतव्या इत्यर्थः । 'तं देवा ज्योतिषां ज्योतिरिति श्रुतौ सूर्यादि- ज्योतिषः कथितत्वादित्यर्थः ॥१३॥ कारणत्वाधिकरणम् ॥५॥ 'आत्मन आकाशस्सम्भूत' इति श्रुतौ आकाशमात्र त्यैव ब्रह्मनन्यत्वप्रतिपाद नात् बह्मणः पञ्चमहाभूतकारणत्वमनुपपन्नमित्याशङ्कयाह- कारणत्वेन चाकाशादिषु यथा व्यपदिष्टोक्तेः ॥१४॥ 'एतस्माज्जायते प्राण' इत्यादिश्रुतिषु आकाशादिषु पञ्चमहाभूतेषु बहार णः साक्षात्कारणत्वेन प्रतिपादितत्वात् 'आकाशाद्वायुरि'त्यत्रापि आकाशादिशः दैः आकाशाधवच्छिन्नबह्मण एव कारणत्वमुच्यत इति न विरोध इत्यर्थः ॥१४॥ समाकर्षात् ॥१५॥ आकाशादिशब्दैरपि आकाशावच्छिन्नब्रह्मण एव लक्षणया प्रतिपादनात. न विरोध इत्यर्थः ॥१९॥ जगद्वाचित्वाधिकरणम् ॥ ६ ॥ जगदाचित्वात् ॥१६॥ 'यो वा बालाके' इति श्रुतौ एतच्छन्दस्य जगद्वाचकत्वात् जगत्कारण- त्वेन ब्रह्मैवास्मिन् वाक्ये प्रतिपाद्यते, न हिरण्यगर्म इत्यर्थः ॥१६॥ जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्तद्याख्यातम् ॥१७॥ तद्यथा खैः श्रेष्ठी मुक्ते' इत्यादिश्रुती जीवमुख्यप्राणलिङ्गानामपि वि. द्यमानत्वात् न ब्रह्मोपासनामात्रपरमिति चेत्, तयाख्यातं जीवमुख्यमाणब्रह्मविष. यकमुपातनात्रयं भविष्यतीति 'प्राणस्तथानुगमादित्यधिकरणे व्याख्यातमि. त्यर्थः ॥१७॥ अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्याम- पि चैवमेके ॥१८॥ अन्याथै ब्रह्मप्रतिपादनार्थ स्थूलारुन्धतीन्यायेन प्रश्नमतिवचनाम्यां जीव-

·[ये चतुर्भः पादः]
सूत्रवृत्तिः ।
"
तुख्यप्राणौ प्रतिपादितावपीति नैमिनिः, अन्ये वृद्धाश्च वदन्तीत्यर्थः ॥१८॥
वाक्यान्वयाधिकरणम् ॥७॥
वाक्यान्वयात् ॥१९॥
'आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेन इदं सर्व विदितं भव-
तीति आत्मज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिपादकवाक्यस्य ब्रह्मण्येव अन्वयानुपपन्नत्वात्
'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य' इति वाक्यं ब्रह्मपरमेव , न जीवपरमित्यर्थः ॥१९॥
जीवानामनादित्वेन ब्रह्मजन्यत्वाभावात् ब्रह्मज्ञानेन जीवज्ञानमनुपपनमि.
ति आशङ्कय मतत्रयमाह-
प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः ॥ २०॥
प्रतिज्ञा ब्रह्मज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिजैव सिद्धेः जीवानामुत्पत्तेलिङ्ग ज्ञाप.
कमित्यर्थः । जीवानामपि पञ्चमहाभूतवत् ब्रह्मनन्यत्वात् कार्यकारणोर्मेंदामे-
दानीकारात बहाविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिपादकवाक्यमुपपन्नमिति मेदामेदवादी
आश्मरथ्यो मन्यत इत्यर्थः ॥२०॥
संसारदशायां जीवनपणोर्मेदः, मोक्षदशायाममेदः कालेभेदेन इति
मेदामेदवादिनो मतमाह-
उत्क्रमिष्यत एवम्भावादित्यौडलोमिः ॥२१॥
उत्क्रमिप्यतः देहाद्यमिमानं त्यजतः मुक्तजीवस्य एवम्भावात् ब्रह्मामि-
नस्वात ब्रह्मज्ञानेन सर्वविज्ञानम् उपपद्यत इति औडलोमिमन्यत इत्यर्थः ॥२१॥
सर्वदा अत्यन्तामेदवादिमतमाह-
अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॥२२॥
अवस्पितेः सर्वदा निम्नप्रतिविम्बमावेन जीवब्रह्मणोरत्यन्तामेदावस्थानात
भेदस्य च मिथ्यात्वात् ब्रह्मज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपपन्नामिति मुख्यसिद्धान्ती काश.
कृत्स्तो मन्यत इत्यर्थः ॥२२॥
परमाण्वादयः प्रपञ्चस्य उपादानकारणम् , ईश्वरस्तु निमित्तकारणमात्र
मिति नैयायिकादयो वदनि । तन्मतं निराकरोति-
प्ररुत्यधिकरणम् ॥६॥
प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २३ ॥

·२१ भद्रतमारी। वक्ष प्रकृतिः उपादानकारणं, चकारानिमित्तकारणं च । कुतः! प्रतिज्ञा- ष्टान्तयोरनुपरोधात् प्रामाण्यादित्यर्थः । 'उत तमादेशमप्राक्ष्य इति प्रतिज्ञाश्रुति. । 'मृत्तिकेत्येव सत्यमिति दृष्टान्तश्रुतिः। उमयप्रामाण्यनिर्वाहार्य निमित्तत्वमुपादा- नत्वं च ब्रह्मणो वक्तव्यमित्यर्थः ॥ २३ ॥ अभिध्योपदेशाच ॥२४॥ 'सोऽकामयते'ति श्रुतौ इच्छोपदेशात् ब्रह्मणः स्वविषयकसङ्कल्पोपदेशा दुपादानकारणत्वं निमित्तकारणत्वं च वक्तव्यमित्यर्थः ॥ २४ ॥ साक्षाचोभयानानात् ॥ २५॥ 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्त ' इत्यादिश्रुतौ ब्रह्मण्येव सृष्टिमलया. नानात् निमित्तत्वमुपादानत्वं च वक्तव्यमित्यर्थः ॥२५॥ आत्मकृतेः परिणामात् ॥२६॥ 'तदात्मानं स्वयमकुरुत' इत्यादिश्रुतौ आत्मकृतेः परमात्मविषयक प्रयत्नात अपश्चस्य परिणामात् निमित्तकारणत्वमुपादानकारणत्वं च वक्तव्यमित्यर्थः ॥२६॥ योनिश्च हि गीयते ॥२७॥ 'यद्धृतयोनि परिपश्यन्ति धीरा' इति श्रुतौ योनिशब्दश्रवणानुपादान- कारणत्वमपि ब्रह्मणो वक्तव्यमित्यर्थः ।। २७ ।। एतेन सर्वे व्याख्याताव्याख्याताः ॥ २८॥ एतेन प्रपञ्चस्यामिन्ननिमित्तोपादानकत्वव्यवस्थापनेन सर्वमेदवादा व्या- ख्याताः निराकता इत्यर्थः ॥ २८ ॥ इति सूत्रवृत्तौ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ अध्यायश्च सम्पूर्णः ॥ .

·॥ श्रीः॥ अथ ॥ द्वितीयाध्यायः प्रारभ्यते ॥ . , स्मृत्यधिकरणम् ॥ १॥ स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवका- शदोपप्रसङ्गात् ॥१॥ प्रधानस्य जगत्कारणत्वानगीकारे स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्गः साडया- दिस्मृतीनाम् अप्रामाण्यदोपप्रसङ्ग इति चेत्, न । ब्रह्मणो जगत्कारणत्वान- गीकारे अन्यस्मृतीनां मन्वादिस्मृतीनाम् अप्रामाण्यदोपमसङ्गात् । न च विनिग. मकाभावः । श्रुतिमूलकत्वेन मन्वादिस्मृतीनां प्रबलत्वान् , साझ्यादिस्मृतीनां तु स्मृतिविरुद्धार्थत्वेन दुर्बलत्वात् अप्रामाण्यमित्यर्थः ॥ १ ॥ अस्तु वा प्रधानं जगत्कारणम् । वेदान्तिभिरपि मायायाः जगत्कारणत्वा- झीकारात् । स्वातन्त्र्यास्वातन्त्र्यमात्र एव वादिनां विवादात् । महदहङ्कारप- स्वतन्मात्रादिकं तु अप्रामाणिकमित्याह- इतरेपां चानुपलब्धेः ॥२॥ इतरेषां महदहङ्कारादीनाम् अनुपलब्धेः श्रुती अप्रतिपादितत्यादप्रामाणि- कमित्यर्थः ॥२॥ योगप्रत्युक्त्यधिकरणम् ॥२॥ ईश्वरामेरितस्य जडस्य प्रधानस्य स्वातन्त्र्येण जगदुपादानकारणत्ववादिनां साहयानां मतं निराकृत्य ईश्वरप्रेरितस्य जडस्य प्रधानस्य जगदुपादानकार- णत्ववादिना योगाना मतं निराकरोति-- एतेन योगः प्रत्युक्तः॥३॥ एनेन सासयस्मृतिनिराकरणेन योगस्मृतिरपि प्रत्युक्ता निरस्तेत्यर्थ ॥३॥ नविलक्षणत्वाधिकरणम् ॥३॥ पूर्वपक्ष-- न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥४॥ अम्य बहाण विलक्षणत्वात् ज्ञानात्मकतया जडप्रपञ्चविलक्षणत्वात् जग कारणत्वं न सम्पवति । तथात्व च विलक्षणत्वं च 'नित्य विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति शब्दान्निश्चीयत इत्यर्थ ॥ ४ ॥ P

·अद्वैतमन्नरी ।
-
'तत्तेज ऐसत ता आप ऐक्षन्ते त्यादिश्रुतिपु पञ्चमहाभूतानामपि चेतनत्वं प्रती.
यते । तथा च प्रपञ्चब्रमणोः विलक्षणत्यमांसद्धमित्याशङ्कयाह-
अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ ५॥
विशेषानुगतिभ्यां श्रुतिस्मृतिभ्यां पञ्चमहामृताभिमानिदेवतानामेव ईक्षणादि-
व्यापार उच्यते, न जडानां च महाभूतानामित्यर्थः ॥ ५ ॥
सिद्धान्तः-
दृश्यते तु ॥६॥
अचेतनस्य गोमयस्य चेतनवृश्चिकोत्पत्तिहेतुत्वं लोके दृश्यते । चेतनस्य उ.
र्णनाभः अचेतनतन्नुकाणत्वं दृश्यते। तद्वचेतनस्य ब्रह्मणः अचेतनप्रपञ्चं प्रति कार-
णत्वमुपपद्यत इत्यर्थः ॥६॥
असदिति चेन्न प्रतिषेधमानत्वात् ॥७॥
'असद्वा इदमग्र आसीदि' ति श्रुतौ सृष्टेः पूर्व प्रपञ्चस्य अत्यत्तासत्त्वप्रति.
पादनात् शशशृङ्गतुल्यस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्मजन्यत्वं न सम्भवतीति चेत् , न। प्रतिषेध-
मात्रत्वात् स्थूलावस्थाप्रतिषेधमात्रत्वात् प्रलयसमयेऽपि सूक्ष्मरूपेण प्रपञ्चस्य ब्रह्मणि
सत्त्वात् उत्पत्तिरुपपद्यत इत्यर्थः ॥७॥
पूर्वपक्षः--
अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॥८
अपीतौ प्रलयकाले तद्वत्प्रप्तशात् प्रपञ्चस्य ब्रह्मणि एकीभूतस्वादसमञ्जसं
पुनरुत्पत्तिः न सम्भवतीत्यर्थः ॥८॥
सिद्धान्तः-
न तु दृष्टान्तभावात् ॥९॥
मण्डूकशरीराणां प्रथिव्यामेकीभूतानां गया वर्षाकाले पुनरुत्पत्तिः, तद्वत्
ब्रह्मणि एकीभूतस्य संस्काररूपेण विद्यमानस्य प्रपञ्चस्योत्पत्तिः सम्भवतीत्यर्थः ।।९।।
स्पक्षदोपाच ॥१०॥
प्रधानं जगत्कारणमिति मतेऽपि अयं दोषः तुल्यः । प्रलयकाले प्रपञ्चस्य
सघाम एकोमूतत्वादित्यर्थः ॥१०॥

·द्वि०ये प्रथमः पादः ] सूत्रवृत्तिः । २७ तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमितिदेवमप्यविमोक्षप्रसङ्गः११ तर्काणामनुमानानाम् अप्रतिष्ठानात् व्यभिचारादिदोपदुष्टत्वेन अप्रमाणत्वात् असदनुमानसिहं मधानं जगत्कारणं न भवति । पूर्वपक्षी मध्ये शङ्कते. अन्य- भानुमेपमिति अन्यया व्यभिचारादिदोषरहितत्वेन सावधानरस्मामिः प्र. घानमनुमेयमिनि चेत् , सिद्धान्ती दूपयत्ति-एवमप्यविमोक्षप्रसङ्गः नैयायिकादिभिः परमाणूनां जगत्कारणत्वव्यवस्थापनात् प्रधानमेव जगत्कारणमिति निश्चयासम्भवात् प्रकृतिपुरुषविवेकामावात् मोक्षो न स्यादित्यर्थः ॥११॥ शिष्टापरिग्रहाधिकरणम् ॥ ४॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ १२ ॥ एनेन जडप्रधानकारणवादिनिराकरणेन शिष्टैर्मन्वादिभिः अपरिगृहीताः जडपरमाण्यादिकारणवादिनोऽपि व्याख्याता निराळता इत्यर्थः ।। १२ ॥ भोक्त्रापत्त्यधिकरणम् ।। ५ ॥ भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत् स्याल्लोकवत् ॥ १३ ॥ वेदान्तिमने ब्रह्मणः मोक्त्रापत्तेः भोक्त्रभेदाङ्गीकारात् अविमागश्चेत ब. मणो नित्यमुक्तत्वं, नीवानां बढ़त्वमिति विभागो न स्यादिति चेत् , न । स्या- लोकवत् यथा लोके मलिनदर्पणादौ प्रतिविम्बितमुखस्य मलिनत्वं , बिम्बमुखस्य स्वच्छत्वम् , एवं मलिनान्तःकरणेषु प्रतिविम्बितानां जीवानां वद्वत्वं , बिम्बभू- तस्य ब्रह्मणः मुक्तत्वं च उपपद्यत इत्यर्थः ॥ १३ ॥ आरम्भणाधिकरणम् ॥ ६ ॥ जीवब्रह्मणोरभेदेऽपि प्रपञ्चवहाणोः परस्परं भिन्नत्वात् उमणः अद्वि- तीयत्वं न स्यादित्याशङ्कां निराकरोति- तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ १४ ॥ तदनन्यत्वं तयोः प्रपञ्चब्रह्मणोः अनन्यत्वम् अङ्गीकर्तव्यम् । कुतः ? आरम्मणशब्दादिम्यः “वाचारम्भणं विकारो नामभेयमि' त्यादिश्रुतौ सर्वस्य :- पञ्चस्य ब्रह्माणि अध्यस्तत्वप्रतिपादन दधिष्ठानाध्यस्तयोमैदाभावादित्यर्थः ।। १५॥ भावे चोपलब्धेः॥१५॥ ब्रह्मणः मावे सति प्रपञ्चम्य उपलब्धेः ब्रह्मचैतन्येनैव प्रपञ्चस्य प्रकाश-

·२८
अद्वैतमञ्जरी ।
मानत्वात् दृश्ययोः सम्बन्धानिरूपणात् ब्रह्माभिन्नत्वं प्रपञ्चस्य स्वीकर्तव्यमि-
त्यर्थः ॥ १५ ॥
सत्त्वाच्चावरस्य ॥१६॥
अवरस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्मण्येव सर्वदा सत्त्वाच्च ब्रह्माभिन्नत्वं मपश्चगा
डीकर्तव्यमित्यर्थः ॥ १६ ॥
असद्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेपात् ॥१७॥
असव्यपदेशात् 'असद्वा इदमग्र आसी'दिति श्रुतौ सृष्टेः पूर्व प्रपञ्चस्य
असत्त्वव्यपदेशात् नेति चेत् प्रपञ्चत्य सहिा सत्त्वं नास्तीति चेत्, न ।
मन्तिरेण सूक्ष्मत्वरूपधर्मान्तरविशिष्टत्वमात्रेण असत्त्वव्यपदेशः। कुतः? वाक्यशे-
पात् 'तो वै सदनायते' ति श्रुतौ सृष्टयनन्तरं स्थूलावस्थाभिधानादित्यर्थः ।
'असद्रा इदमय आसीदि ति श्रुतेरयमर्थः-अग्रे सृष्टः प्राक् इदं जगदसदासीत
सूक्ष्मावस्थापनम् आसीत् । ततः सृष्टयनन्तरं सदनायत स्थूलावस्थाविशिष्टमा.
सीदित्यर्थः ॥१७॥
युक्तेश्शब्दान्तराच्च ॥१८॥
अत्यन्तासतः शशशृङ्गतुल्यस्य प्रपञ्चस्प उत्पत्तिः न सम्भवतीति युके
शब्दान्तरान् ‘सरेव सोम्येदमन आसोदितिश्रुत्यन्तराच प्रपञ्चस्य प्रलयप्तमगे.
ऽपि सूक्ष्मरूपेण सत्त्वमङ्गीकर्तव्यमित्यर्थः ॥ १८ ॥
पटवञ्च ॥१९॥
यथा पटस्प कदाचित् सङ्कुचितावस्था, कदाचिद्विकासावस्था च, एवं प्र.
पञ्चस्यापि प्रलयकाले सूक्ष्माषस्था, सृष्टिकाले स्थलावस्था चाद्गीकर्तव्येय. ॥१९॥
यथा च प्राणादिः ॥२०॥
यथा योगीश्वराणां प्राणायामादिना यायुनिरोधकाले यायोम्मानितस्यम् ,
इतरकालेषु नवद्वारेषु वायोः सधार, तहत् प्रपञ्चस्यापि कालमैदेन सकोग.
विकासोहीकर्तव्यावित्यर्थः ॥२०॥
इतररूपपदेशाधिकरणम् ॥३॥
पूर्वपक्षः- इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोपप्रसक्तिः ॥२१॥

·द्वि०ये प्रथमः पादः ]
सूत्रवृत्तिः ।
२९
इतरस्य बह्मणः व्यपदेशात् जीवाभेदव्यपदेशात् हिताकरणादिदोषप्रसक्तिः हि-
तानामिष्टसाधनानां स्वरचन्दनाशनामकरणम् असम्पादनम् भादिशब्देनानिटसाध-
नानां व्याघ्रसादीनां सम्पादनमुच्यते , एतादृशदोषमसत्तिः वेदान्तिमते स्या
दित्यर्थः । अयं भावः-'तत्त्वमसि अहं ब्रह्मास्मी'त्यादिश्रुतिभिः सकलजीवानां ब-
ह्यामिन्नत्वप्रतिपादनात् जीवानां यदिष्टसाधनमनिष्टसाधनं च, तत्सर्व ब्रह्मण एव
इष्टानिष्टसाधनमकीकर्तव्यम् । तथा च इष्टप्रपञ्चमात्रनिर्मातृत्वमेव स्वतन्त्रस्य ब-
ह्मणः उपपन्नम्, अनिष्टप्रपञ्चनिर्मातृत्वमनुपपन्नमित्यर्थः ॥ २१ ॥
सिद्धान्तः--
अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॥२२॥
ब्रह्मस्वरूपं जीवेभ्यः अधिक भिन्नमेव ब्रह्मसाक्षात्कारेण देहाद्यमिमान.
निवृत्तिपर्यन्तम् । 'द्वा सुपर्ने'त्यादिश्रुतिपु जीवब्रह्मणोर्मेदव्यपदेशादित्यर्थः । तथा च
जीवानामेव इष्टानिष्टसाधनं जगत्
न तु ब्रह्मण इति इष्टानिष्टप्रपञ्चनिर्मातृत्वं
नमण उपपन्नमित्यर्थः ॥२२॥
ज्ञानानन्दखभावस्य एकरूपस्य ब्रह्मणः इष्टानिष्टरूपविचित्रप्रपञ्चनिर्माता
त्वमनुपपन्नमित्याशङ्कयाह-
अश्मादिवच तदनुपपत्तिः ॥२३॥
अश्मादिदृष्टान्तेन तदनुपपत्तिः पूर्वोक्तदूषणानुपपत्तिरित्यर्थः । यथा मृदू-
पायां पृथिव्यां वनवैडूर्येन्द्रनीलादयो मणयः, व्यर्थपाषाणाश्च जायन्ते , तथा आ.
नन्दरूपात् ब्रह्मणः इष्टानिष्टात्मकविचित्रप्रपश्मे जायत इत्यर्थः ॥ २३ ॥
उपसंहाराधिकरणम् ॥८॥
उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि ॥२४॥
उपादानकारणस्य मृदादेः दण्डचक्राकुलालादिनिमित्तकारणामाम् उपसंहारे
गेलने सति घटादिजनकत्वदर्शनानिमित्तकारणरहितस्य केवलस्य ब्रह्मणः प्रपशो.
पादानकारणत्वं न सम्भवतीति चेन्न । क्षीरवत् यथा क्षीरस्य निमित्तकारणरहि-
तस्यापि दधिजनकत्यम् , एवं ब्रह्मणोऽपि प्रपञ्चजनकत्वमुपपन्नमित्यर्थः । न च त.
क्रादिसम्पर्कात् क्षीरस्य दधिरूपेण परिणाम इति वाच्यम् । अन्नापि मायासं-
पर्कात् ब्रह्मणः प्रपञ्चरूपेण परिणामसम्मवादिति भावः ॥ २४ ॥
देवादिवदपि लोके ॥२५॥

·अद्वैतमञ्जरी ।
,
.
लोके देवासुरादीनामपि युद्धकालेषु मायावलात् गजतुरगादिचतुरङ्गबलनि
तृित्वं दृष्ट, किमु वक्तव्यम् अनन्तमापाविशिष्टस्य ब्रह्मण इत्यर्थः ॥ २५ ॥
पूर्वपक्षः-
कृत्स्नप्रसनत्यधिकरणम् ॥९॥
कृत्स्नप्रसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोपोवा ॥२६॥
वेदान्तिमते ब्रह्म निरवयवं , सावयवं वा, निरवयवं चेत् कृत्स्नप्रसक्तिः क.
स्तस्य सकलस्य ब्रह्मणः प्रसक्तिः प्रपञ्चरूपेण परिणामप्रसङ्गः। तथा च प्रपञ्चका
ले ब्रह्मणः अभावात् प्रपञ्चाधिष्ठानत्वं प्रपञ्चमासकत्वं च ब्रह्मणो न स्यादित्यर्थः ।
सावयवं चेत् , निरवयवत्वशब्दकोपः निरवयवत्वप्रतिपादकानां 'निष्कलं निस्क्रिय
शान्तमित्यादिशब्दाना कोपः अप्रामाण्यं स्यादित्यर्थः ॥ २६ ॥
सिद्वान्तः-
श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २७॥
ब्रह्मणः शब्दमूलत्वात् शब्दप्रमाणकत्वात श्रुतेः श्रुतिबलात् ब्रह्मणः निरवय-
वत्वं, कृत्स्नस्य ब्रह्मण प्रपञ्चरूपेण परिणामित्वं, प्रपञ्चाधिष्ठानत्वं, प्रपञ्चभासकत्वं
च, सर्वमझीकर्तव्यमित्यर्थः । अस्मिन्मते मायाशबलितस्य ब्रह्मणः प्रपञ्चं प्रति विवतो.
पादानत्वाङ्गीकारात् न कोऽपि विरोध इत्यर्थः ॥ २७ ॥
आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॥ २८ ॥
निरवयवे जीवात्मनि मायावशादेवविधाः जाग्रत्प्रपञ्चतुल्याः खमकाले वि
चित्राः प्रपञ्चा दृष्टाः, एवं निरवयवेऽपि परमात्मनि मायावशात् विचित्राः प्रपन्याः
उत्पन्ना इत्यर्थः ॥२८॥
स्वपक्षदोपाच्च ।।२९॥
प्रधानं जगत्कारणमिति मतेऽपि प्रधानस्य नावन्निरवयवावात् वापक्षोक्त.
दोषाः प्रधानपक्षेऽपि समाना इत्यर्थः ॥१२॥
सपिताधिकरण ॥: ॥
वलणः मायाविशिरत्वे प्रमाणमाह-
सवोपेता च तदर्शनात् ॥३०॥
परा देवता सोपता सर्वमायावीशष्टा। पुतः तदर्शनात 'इन्दो मायाभिः
प्ररूप
ईयते' इति श्रुती बक्षणः मायाविशिष्टत्वदर्शनादित्यः ॥ ३० ॥

·द्विःये प्रथमः पादः) सूत्रवृत्तिः । . .. विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥३१॥ मायाविशिष्टत्वेऽपि विकरणत्वात् शरीरेन्द्रियादिसाधनरहितत्वात् नेति चेत् प्रपञ्चकारणत्वं न सम्भवतीति चेन्न । तदुक्तं साधनरहितस्यापि क्षीरस्य यथा तक्रस मौत दधिरूपेण परिणाम', एवं साधनरहितस्यापि ब्रह्मणः मायासम्पकात् प्रप- वाकारेण परिणामः सम्भवतीति पूर्वमेव परिहार उक्त इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ प्रयोजनवत्वाधिकरणम् ॥११॥ पूर्वपक्षः-न प्रयोजनवत्त्वात् ॥३२॥ बह्मणः प्रपञ्चकारणत्वं न सम्भवति । कुतः प्रयोजनवत्त्वात घटादिकर्तृ- णा कुलालादीनां लोके प्रयोजनवत्त्वदर्शनात अवाप्तसकलकामस्य आनन्दधनस्य ब्रह्मणः प्रपञ्चनिर्माणेन प्रयोजनाभावात् 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तत' इति न्यायात न ब्रह्मण. प्रपञ्चकारणत्वमिति भावः ॥ २२॥ सिद्धान्त - लोकवत्तु लीला कैवल्यम् ॥३३॥ अवाप्तसकलकामस्य आनन्दघनस्यापि ब्रह्मण कदाचित् प्रपञ्चनिर्माणे लीला कुतूहलं , कदाचित् कैवल्यं केवलस्वरूपेणावस्थानं च उपपद्यते । लोकवत् यथा लो. के राज्ञां सकलैश्वर्यसम्पन्नानामपि कदाचित कुतूहलवशात् किञ्चित्कार्यनिर्मा- गं, कदाचित् तूप्णीमवस्थान, तद्वदित्यर्थः । तथा च अवाप्तसकलकामस्य ब्रह्मणः कु- तूहलवशात् सृष्टिकाले प्रपञ्चनिर्माणे प्रवृत्तिः, प्रलयसमये तूष्णीमवस्थानं च उपप यत इति भावः। वैषम्यनघुण्याधिकरणम् ॥१२॥ ईश्वरः काश्चिदरिद्वान सुनति, कांश्चिदैश्वर्ययुक्तान् सृजति । तथा च पक्ष. पातनिर्दयत्वादिदोपप्रसङ्ग इत्याशङ्कय निराकरोति- वैपम्यनैपुण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति ॥३४॥ ईश्वरस्य वैषम्पनैर्गुण्ये पक्षपातनिर्दयत्ते उभे अपि न स्त । कुत ? सापेक्षत्वात ईश्वरस्प जीवकृतपुण्यपापसापेक्षत्वात् । तथा हि दर्शयति-'पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा मवति पाप• पापेन ति श्रुति ऐश्वर्यादे पुण्यपापाधीनत्वं प्रतिपादयतीत्यर्थः । मध्यकालीनसृष्टौ ईश्वरस्य पुण्यपापसापेक्षत्वमस्तु नाम । आधकालीनसृष्टी तु पुष्पपापापेक्षत्वं नोपपद्यते । सृष्टेः पूर्व पुण्यपापयोरभावादित्याशङ्कय निराकरोति N ·२ अद्वैतमञ्जरी । न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ॥३५॥ सृष्टेः पुर्व कर्म नास्ति । कुतः? अविभागात सर्वस्यापि प्रपञ्चस्य प्रलयकाले नष्टत्वेन कर्मणेऽपि नष्टत्वादिति चेन्न । अनादित्वात् सृष्टिप्रलयपरम्पराया अना. दित्वात् पूर्वसृष्टौ कृतानां कर्मणां प्रलयकालेऽपि संस्कारात्मना विद्यमानत्वादाद्यस. टावपि ईश्वरस्य पुण्यपापसापेक्षत्वमुपपत्रमिति भावः ॥ ३५ ॥ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॥३६॥ . सृष्टिप्रलयपरम्पराया अनादित्वमुपपद्यते युक्तियुक्तं भवति । संस्काररूपे. णाविद्यमानस्य अत्यन्तासतः अभिन्नप्रपञ्चस्य उत्पत्त्ययोगात् । तथा श्रुतावपि अ. नादित्वमुपलभ्यते-'धाता यथापूर्वमकरूपय'दिति श्रुती पूर्वशब्देन प्रलयात्पूर्वमपि सृष्टिसद्भावस्य सूचितत्वादित्यर्थः । तथा च आद्यसृष्टौ मध्यसृष्टौ अन्तसृष्टौ न ई. श्वरः विवर्तीपादानम् । पूर्वावस्थानाशेन अवस्थान्तरं परिणामः । यथा दुग्धस्य दधि- भावः : पूर्वरूपानुपमर्दनेन अवस्थान्तरं विवर्तः । यथा शुक्के रजतमावः । तस्य जीवकृतपुण्यपापानुसारेण विचित्रप्रजानिर्मातृत्वमुपपन्नमिति भावः ॥३६॥ सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम् ॥१३॥ बह्मणो निर्गुणत्वेन .सर्वज्ञत्वप्तत्यसङ्कल्पत्वसर्वनियन्तृत्वादिधर्माणामसम्मवाद कथं जगत्कारणत्वमित्याशङ्कयाह- सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥३७॥ मायाविशिष्टस्य ब्रह्मणः मिथ्याभूतानां सर्वज्ञत्वादिधर्माणां सम्मवाज्जगरका रणत्वं ब्रह्मणः उपपन्नमिति भावः ॥३७॥ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ अथ ॥ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ रचनानुपपत्यधिकरणम् ॥१॥ रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥ १ ॥ अनुमानम् अनुमानषेयं प्रधानं जगतारणं न भवति । एतः ! रगना ·द्विव्ये द्वितीयः पादः] सुत्रवृत्तिः । नुपपत्तेः सृष्टयनुकूलक्षानराहतस्य महस्य प्रधानस्य प्रपञ्चति टानुपातेरि- त्यर्थः ॥१॥ प्रवृत्तेश्च ॥२॥ जडत्य प्रधानस्य प्रवृत्तेः प्रयत्नस्य अनुपपत्तेश्च प्रधानं जगत्कारणं न मातीत्यर्थः । इदमुपलक्षणं जडत्य प्रधानस्य इच्छानुपपत्तेरिति द्रष्टव्यम् ॥ २॥ पयोऽम्बुवच्चेत्तत्रापि ॥३॥ पयसः क्षीरस्य स्तनेषु विद्यमानस्य यथा वातन्त्र्येण बहिनिर्गमनं, यंथी अम्बुनः जलस्य नद्यां वातव्येण चलनं, तद्वत् जडस्यापि प्रधानस्य स्वातन्त्र्ये- ण महदहङ्कारादिप्रपञ्चकारणत्वमुपपन्नमिति चेत्, न । तत्रापि क्षीरगलयोरपि ईश्व. रस्य प्रेरकत्वेन स्वातन्त्र्याभावादित्यर्थः ॥ ३॥ व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् ॥४॥ सायमते व्यतिरेकानवस्थितेः प्रधानव्यतिरिक्तस्य प्रेरकस्य ब्रह्मणः अनव. स्थितेः अविद्यमानत्वात् अनपेक्षत्वात् प्रधानस्य स्वातन्त्र्यात् सर्वकालेष्वपि प्रपञ्च- भृष्टिस्यात् । तथाच कदापि प्रलयो न स्यादिति भावः । ब्रह्मणस्तु कालज्ञानवत्त्वा- त कदाचिन प्रपञ्चसृष्टिहेतुत्वं, कदाचित् तृप्णीमवस्थानं च उपपद्यते । ज- उप्रघानस्य तु कालज्ञानाभावात् अन्वसन्ध्यावन्दनन्यायेन सर्वदा प्रपश्च. जनकल स्यादिति भावः ॥ ४ ॥ अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत् ॥५॥ यथा गवामदरे विद्यमानं तृणं क्षौराकारेण स्वयमेव परिणमते, एवं प्र. धानमपि महदहङ्कारादिनपञ्चरूपेण परिणगत इति चेत्, न । तृणस्यापि स्वात. व्येण परिणामो नास्ति । कुतःअन्यत्राभावात् अनर्हामुदरे विद्यमानतृणस्य क्षी- राकारेण परिणामाभावात् । यदि तृणस्य स्वातन्त्र्पेण सीरपरिणामः, तहि सर्वप- शूनाम् उदरेऽपि विद्यमानं तृणं क्षीराकारेण परिणमेत । तस्मादीश्वरप्रेरणेनेत तृणस्य क्षीरपरिणाम इति भावः ॥५॥ जस्य स्वातन्त्र्पेण परिणाममभ्युपेत्य दूषणान्तरमाह- अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥६॥ अभ्युपगमेऽपि भंडस्य स्वातन्त्र्येण परिणामाङ्गीकारेऽपि नस्य प्रधानस्य मपञ्चनिर्माणे अर्थाभावात भागमोक्षादिप्रयोजनाभावान् प्रपञ्चगनकत्वमनुपपन्नमित्य- थः । प्रयोजनरहितस्यापि ब्रह्मणः लीलया प्रपञ्चनिर्मातृत्वमुपपनं , न जहस्य - ·अद्वैतमञ्जरी 1 वतीत्यर्थ. इतरयो प्रधानस्य । लीलासम्भवादिति भाव. ॥॥ पुरुपाश्मवदिति चेत्तथापि ॥७॥ यथा पुरुषाणां जीवाना सन्निधानादिन्द्रियाणा विषयेषु व्यापार , यथा वा अश्मनाम् अयस्कान्तमणीनां सन्निधानात् शरीरे विद्यमानाना कफांना बहिनिर्गम- नम, एवं ब्रह्मसन्निधानात् प्रधानस्यापि महदादिप्रपञ्चाकारेण परिणामो भविष्यती- ति चेत्, न । तथाप्यस्मन्मतप्रवेशापत्तिः साङ्ख्यमते अपसिद्धान्तस्स्यादित्यर्थ ॥७॥ अङ्गित्वानुपपत्तेश्च ॥८॥ प्रलयकाले समप्राधान्येन विद्यमानाना सत्त्वरजस्तमोगुणानाम् ईश्वरप्रेरण विना परस्परम् अङ्गाङ्गिभावानुपपत्तेश्च सात्त्विकराजसतामसप्रपञ्चसृष्टि. न सम्भ- ॥८॥ गुणत्रयमपि समप्रधानतया गानुमीयते, कि तु सात्विकसृष्टौ सत्त्वगुणस्य प्राधान्यम्, इतरयोरुपसर्जनत्वम् , एनं राजससृष्टौ रजोगुणस्य प्राधान्यम्, रुपसन्नत्वं, एवं तमस्सृष्टौ तमोगुणस्याङ्गित्वम्, इतरयोरङ्गत्वमिति, एवं प्रपञ्चा- कारेण कालभेदेन नानाविधस्यमावविशिष्टमेव प्रधानमनुमीयत इत्याशङ्कय निराक रोति - अन्यथानुमितो च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥९॥ अन्यथा नानास्वभावविशिष्टतया प्रधानत्यानुमितौ अङ्गीकृतायामपि नस्य नशक्तिवियोगात् ज्ञानशक्त्यभावात् कालविशेपपरिज्ञानाभावात् सर्वक्ष प्रपञ्चनन· करवं स्यादिति पूर्वोक्तदोषस्तदवस्थ 'इति भाव ॥९॥ विप्रतिपेधाचासमञ्जसम् ॥ १० ॥ विप्रतिषेधात् सकलवेदान्तविरुद्धत्वादपि सासगमतमसमन्जसम् अनुपप- अमित्यर्थः ॥ १०॥ महद्दीर्घाधिकरणम् ॥२॥ साहसमतं निराकृत्य वैशेषिकनैयायिकमतं निराकरोति- महद्दर्धिवद्धा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॥११॥ 'कारणगुणा हि कार्यगुणानारमन्त' इति न्यायात् ज्ञानानन्दात्मकमलनन्यस्य प्रपयस्यापि ज्ञानानन्दरूपत्व म्यादिति नेत । दूलपरिमण्डलाम्यां दागुपरमाणुम्या महत् परमावपेक्षया अधिकपरिमाणविशिष्टं हमणुकं यथा,यपाया हस्परिमाणोगे. तत्यादीपरिमाणरहितम्या इयणकेभ्यः दीपरिमाणोपेताणुपरिमाणरहित म्यणु .

·द्विये द्वितीयः पादः]
पत्रवृत्ति ।
जायते, एवं नानानन्दरूपात् बह्मणनई दुःखात्मकं च नगदुत्पद्यत इत्यर्थः ।११।
अतस्तदभाषाधिकरणम् ॥ ३ ।।
परमाणुप्रतिबन्या स्वमतदूपणं परिहत्य परमतं खण्डयति-
उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥१२॥
ईश्वरम्य वा जीवानां वा परमाणुप्रेरकत्वम् उभयथापि पक्षद्वयेऽपि परमाणूना
कर्म चलनं न सम्भवति। नीवेश्वरयोरुभयोरपि निरवयवत्वेन निरवयवानां निश्ययवैः पं.
रमाणुभिः सह संयोगमम्बन्धामावादसम्बन्धयोनीवेश्वरयो. प्रेरकत्वासम्भवात् । अत.
स्तदभावः अतः चलनासम्भवात् तदभावः परमाणूनां परस्परसंयोगाभाव. । तथा च
द्वयणुकत्र्यणुकादिफलोत्पत्तिर्न सम्भवतीति भावः ॥ १२॥
समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः ॥१३॥
कि च नैयायिकमते तन्नुपथ्योः समवायाङ्गीकारात् साम्यात समवायसम्बन्ध
स्यापि संयोगसम्बन्धतुल्यत्वात् वटपटसंयोगस्य यथा सम्बन्धान्तरमशीलतम्, एवं
तन्तुपटसमवायस्यापि द्वितीय सम्बन्धान्तर वक्तव्यम् । द्वितीयसम्बन्धस्यापि तृती.
यसम्बन्धान्तरं वक्तव्यम्, एवं तृतीयस्यापि चतुर्थं सम्बन्धान्तर वक्तव्गम् । तथाच
अनवस्थिते अनवस्थाप्रसङ्गात् नैयायिकमतमसगतमित्यर्थः ॥ १३ ॥
नित्यमेव च भावात् ॥१४॥
कि च परमाणूना नित्य सर्वदा मावात् विद्यमानत्वात् प्रलयकालेऽपि साष्टि-
प्रसङ्गः। न च ईश्वरप्रेरणवशात कदानिदेव सृष्टि , न सर्वदेति वाच्यम् । निरवयव-
स्येश्वरम्य निरवयवै परमाणुभिः सह सयोगसम्बन्धाभावेन प्रेरकत्वमेव न सम्भव.
तीति पूर्वमेवोक्तत्वादिति भावः ॥ १४ ॥
रूपादिमत्त्वाच विपर्ययो दर्शनात् ॥१५॥
किं च नैयायिकमन पृथिव्यतेजोवायुपरमाणूना रूपरसगन्धस्पर्शविशिष्टत्वागी-
कारात् विपर्यय अनित्यत्वसावयवत्वादिदोपप्रसङ्गरस्यात् । कुत दर्शनात् रूपादिम-
ता घटादीनाम् अनित्यत्वसावयवत्वदर्शनादित्यर्थः । तथा च परमाणूनामनित्यत्वात्
यणकादिप्रपञ्चकारणत्वं न सम्भवतीति भाव ॥१५॥
उभयथा च दोपात् ॥१६॥
कि च परमाणूना सावयवत्वमङ्गीक्रियते वा, निरवयवत्वमङ्गीक्रियते वा।
उभयथापि पक्षद्वयेऽपि दोपात् तावयवत्वपक्षे अनित्यवादिदोपप्रसद्गान् ,
नि.
रवयवत्वे परमाणूना परम्पर सयोगासम्भवेन ट्यणुकादिप्रपश्चोत्पत्त्यसम्मान-
यापिक्मतमसहतमित्यर्थ ॥ १६ ॥

·हिन्ये द्वितीयः पादः]
मूत्रवृत्तिः ।
-
दूपयति---असति प्रतिज्ञोपरोधः कारणे असति सति कार्यमुत्पद्यते नेत, प्रतिज्ञो-
परोपः सर्व कार्य सकारणकपिति बौद्धप्रतिज्ञायाः उपरोध' अप्रामाण्यं म्यात ।
द्वितीय पक्षं दूपयति-योगपधमन्यथा । अन्गथा सर्व कार्य सकारणकं नेत्, यो.
गपा कार्यकारणयोरेककालीनत्वं स्यात् । तथा च सर्व क्षणिकमिति प्रतिज्ञा.
याः अप्रामाण्यं स्यादित्यर्थः ॥ २१ ॥
बौद्धमते पदार्थानामुत्पत्ति ग्वण्डयित्वा पदार्थानां नाशमपि खण्डयति--
प्रतिसङ्ख्याप्रतिसङ्ख्यानिरोधाप्राप्तिरविच्छेदात् ॥२२॥
प्रतिसत यानिरोधो नाम पापाणप्रक्षेपादिना बुद्धिपूर्वकः घटपटादिभौति-
कपदार्थनाशः, अग्नतिसड्सयानिरीभो नाम कालवशात् स्वत एव पृथिव्यादिम.
हाभूतानां नाशः । तयोः प्रतिसङ्खयाप्रतिसञ्चानिरोधयो. अप्राप्ति अनुपप.
त्तिः । कुतः१ अविच्छेदात् बौद्धमते पूर्वपूर्वपरमानामुत्तरोत्तरपरमाणून् प्रति
वातन्त्र्येण कारणत्वाङ्गीकारात् जडानां परमाणूनां कालविशेषपरिज्ञानाभावात्
परमाणुसन्तानानां कदापि विच्छेदानुपपत्तिरित्यर्थः । तथा च बौद्धगते साष्टिप्न-
लयो उभावप्यनुपपन्नावित्यर्थः ॥ २२ ॥
उभयथा च दोपात् ॥२३॥
किं च घटपटादिपरमाणुसन्तानानां कश्चित् कालं स्थिरत्वं वा, क्षणिकत्वं
वा, उमयथापि पक्षद्वयेऽपि दोपात स्थिरत्वपक्षे अपसिद्धान्तः । बौद्धमते स्पिर-
पदार्थानङ्गीकागत् । क्षणिकत्वपक्षे तु घटादीनां नलाहरणाधिकार्यकारित्वं न स्या.
त् । तस्मादुभयथापि दोपात् बौद्धमनमप्तगतमित्यर्थः । ननु बौद्धमते परमाणूनामे-
व क्षणिकरत्वं, परमाणुसन्तानरूपाणां घटपटादीनां तु स्थिरत्वमेव । तथा च नलाह-
रणादिकार्यकारित्वं घटादीनामुपपन्नमिति चेत् , तर्हि परमाण्वपेक्षया परमाणसन्ताना-
नां भिन्नत्यागीकारे घटपटादिपदार्यानां घणुकादिकमेण परमाणुजन्यत्वमेवागीक-
तव्यम् । तथा च नैयायिकमतप्रवेशापत्ति बौद्धानाम् अपसिद्धान्तस्यादिति
माव: ॥२३॥
बौद्धाभिमत भूतचतुष्टयस्य परमाणुपुञ्गरूपत्वं निराकृत्य आकाशम्य शू.
न्यत्वं बौद्वाभिमतं निराकरोति--
आकाशे चाविशेषात् ॥२४॥
आकाशेऽपि सर्वेषां नीवानाम् अस्तित्वप्रतोते. अविशेषात् तुल्यत्वात् भूत-
चतुष्टयंस्य प्रत्यक्षपरमाणुपुनरूपत्ववत् आकाशस्थापि अतीन्द्रियपरमाणुपुञ्जरूप.
त्वमेवाझीकर्तव्यम् । तथा च शून्यत्वाङ्गीकारः अनुपपन्न इति भावः ॥२४॥

·अद्वैतमचरी । पराभिमतानि पञ्चमहाभूतानि खण्डयित्वा इदानी क्षणिकनानसन्तानरूपत्व जीवाना खण्यति- अनुस्मृतेथ ॥२५॥ पूर्वदिनेषु अनुभूताना पदार्थानामुत्तरदिनेषु मनुस्मृते जीवाना नित्यत्वा हीकर्तव्यम् । ज्ञानसन्तानरूपत्वाङ्गीकारे पूर्वदिनमानीयसन्तानाना सुप्तिकाले नष्टत्वेन स्मर्तृत्वासम्भवात् । न चोत्तरदिनेषु उत्पन्नाना ज्ञानसन्तानाना स्मर्तृत्व भविष्यतीति वाच्यम् । अन्येनानुभूतपदार्थाना अन्येन स्मरणाप्तम्भवादिति भाव ॥२५॥ बौद्धमते उत्तरदिनीयज्ञानसन्तानानाम् उत्पत्तिरपि न सम्भवतीत्याह- नासतोऽदृष्टत्वात् ॥२६॥ असत सुप्तिकालेषु नष्टत्वात् पूर्वपूर्वज्ञानसन्तानात् उत्तरोत्तरज्ञानप्त न्तानानाम् उत्पत्तिर्न सम्भवति । कुन ? अदृष्यत्वात् नएमृत्पिण्डादीना घटादि जनकत्वदर्शनाभावादित्यर्थ ॥२६॥ नष्टपदार्थस्यापि कार्यजनक्त्वाङ्गीकारे वाधकमाह-- उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥२७॥ एक्सति नष्टस्यापि कार्यजनकत्वे सति उदासीनाना निर्यापाराणामपि जीवाना सकलकार्यमिडिस्स्यादित्यर्थ ॥ ७ ॥ उपलव्ध्यधिकरणम् ॥५॥ विज्ञानवादी बौद्ध ज्ञानान्येव सत्यानि, पञ्चमहाभूतप्रभृनयस्तु अर्था अ सन्त एवेति वदति । तन्मत निराकरोनि--- नाभाव उपलब्धेः ॥२८॥ पञ्चमहाभूतात्मकस्य अर्थमपञ्चस्य अप्तत नाम शशशृङ्गवत् शून्यत्व था, स्वाप्रपञ्चवत् मिथ्यात्व वा । आद्याक्ष निराकरोति-नामाव पञ्चमहाभूता स्मकस्य अर्थपञ्चस्य अभाव शू-पत्व न सम्भवति । कुन ? उपलब्धे प्रत्यक्ष प्रमाणेनार्थमपञ्चम्योपलध्यमानत्वात । शशशृङ्गवत् शन्यवाङ्गीकारे प्रत्यक्षोप लधिन म्यादित्यर्थ ॥२८॥ द्वितीयपन निराकरोति- वैधाच न स्वमादिवत् ॥ २८॥ म्यमादिवत् स्वममपञ्चदृष्टान्तेन जाग्रत्प्रपञ्चत्य मिथ्यात्व पातु न शक्य ते । क्त । मन् वमनपचनाप्रमञ्चयो वैरपण्याय विद्यमानत्वात् । म्य

·द्विव्ये द्वितीयः पादः]
मूत्रवृत्ति ।
मनपञ्चस्य उत्थानानन्तरं प्रत्यक्षेण वाध्यमानत्वात् मिथ्यात्वमुपपन्नम् । जाग्राम
पश्वस्य तु बाधादर्शनात् मिथ्यात्वं नोपपद्यत इत्यर्थः । न न 'यत्र त्वस्य सर्वमा:
तौवाभूदिति श्रुत्या जाग्रत्तपश्वस्यापि ब्रह्मनानेन बाध्यत्वं प्रतिपाद्यत इति वाच्य.
म् । बौद्धमते श्रुतीनां प्रामाण्यानङ्गीकारात, अङ्गीकारे वा अस्मन्मतप्रवेशापत्ति-
रिति भावः ॥२९॥
न केवलं वाध्यत्वाभावादेव प्रपञ्चस्य मिथ्यावाभावः, कि तु अधिष्ठानामा-
वादपि प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वाभाव इत्याह-
न भावोऽनुपलब्धेः ॥ ३०॥
बौद्धमते पारमार्थिकस्य प्रपञ्चाधिष्ठानस्य मावः विद्यमानत्वं नास्ति । कुतः ।
अनुपलब्धेः पारमार्थिकाधिष्ठानरोधकप्रमाणामारादित्यर्थः । न च वेदान्ता एव पा.
रमाधिकाधिष्ठानबोधका इति वाच्यम् । बौद्धमते वेशान्तानां प्रामाण्यानहोकारादि-
निभावः॥३०॥
बौद्धमतेऽपि तत्तदर्थविषयकज्ञानान्येव रत्तदर्थानामधिष्ठानं भविष्यतीत्याशङ्कयाह-
क्षणिकत्वाच ॥३१॥
बौद्धमते ज्ञानानां प्रतिक्षणं विनाश्यत्वात् अनेकत्याच प्रपञ्चाधिष्ठानत्वं नो.
पपद्यते । यदि सर्वेषां ज्ञानानाम् एकत्वं नित्यत्वं वाङ्गीक्रियते, तहिं तदेव ब्रह्मस्व-
रूपम् । तथा चास्मन्मतप्रवेशापत्तिरित्यर्थः ॥ ३१ ॥
विज्ञानवादिमतं निराकृत्य ज्ञानानामर्थानां च सर्वेषामपि शून्यत्वमिति ज्ञा.
नार्योमयात्मकस्य प्रपञ्चस्य शून्यत्ववादिनो मतं निराकरोति-
सर्वथानुपपत्तेश्च ॥३२॥
सर्वशून्यत्ववादिमतस्य प्रत्यक्षानुमानश्रुतिस्मृत्यादिसकलप्रमाणविरुद्धत्वात्तन्म-
लमत्यन्तमसद्तमित्यर्थः ॥ ३२ ॥
एकस्मिन्नसम्मवाधिकरणम् ॥ ६ ।।
बौद्धमतं निराकृत्य क्षपणकमतं निराकरोति-
नैकस्मिन्नसम्भवात् ॥३३॥
'सपणकाः प्रपञ्चस्य सत्त्वमसत्त्वं सदसदात्मकत्वं सदसद्भिन्नत्वं च अङ्गीकु-
पन्ति । तन्न युक्तम् । कुतः? एकस्मिन् प्रपञ्चे सदसत्वादीनां वास्तवानां विरुद्धध-
मर्माणामसम्मवादित्यर्थः । मिथ्याभूतधर्माङ्गीकारे इष्टापत्तिरिति भावः ।। ३३ ।।
सपणकाः जीवानां शरीरतुस्पपरिमाणवत्त्रम् अङ्गोकुर्वन्ति । तदपि निराकरोति----
एवं चात्माऽकात्य॑म् ॥३४॥

·अहतमारी। M एक्सति जीवाना शरीरसमानपरिमाणवत्त्वे सनि आनाकाम्यम् आत्मना जीवानाम् अकास्न्य कास्नशरीरख्यापित्वं न स्यात् । मशकादिशरीरवर्तिना सूक्ष्म- जीवाना कर्मवशात् मनादिशरीरप्राप्ती सत्या गनादिशरीरव्यापित्वं न स्यात् । जी. वस्य स्वल्पत्वात् । तथा गनादिशरीरवतिना स्थलनीवाना कर्मवशात् मशकादिश रीरप्राप्तौ सत्या मशकादिशरीरव्यापित्व न स्यात् । मशकादिशरीरम्य खल्पवे न अवकाशाभावादिति भाव ॥ ३४ ॥ तूलपिण्डवत् नीवानामपि सावयवत्वाहीकारान् मशकादिशरीरेषु समुचितत्व, गजादिशरीरेपु विकासावस्था च भविष्यतीत्याशङ्काय निराकरोति- न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॥३५॥ पर्यायात् शरीरकमेण सोचविकासाङ्गीकारात अविरोध गनतरगमश कादिशरीरेषु प्रवेशविरोधो नास्तीति चेत् , न । तथापि जीवना सावयवत्वेन दि कारित्वविनाशित्वादिदोपप्रसङ्गादित्यर्थ ॥३५॥ अन्त्यावस्थितेशोभयनित्यत्वादविशेपः ॥३६॥ अन्त्यावस्थिते अन्त्यकाले मोक्षकाले अवस्थिते सोनविकासरहितत या एकरूपेणावस्थानात तदृष्टान्तेन उभयनित्यत्वादाद्यमध्यमकाल्योरपि नित्य स्वात् सङ्कोचविकासरहितत्वात् अनित्यत्वादिदोषप्रसक्तिर्नास्ति चेत्, नहि अविश प अस्मन्मताद्विशेषो नास्ति । तथा च अम्ममतप्रवेशापत्तिरित्यर्थ ॥३६॥ पाशुपताधिकरणम् ॥७॥ नैयायिकमतवैशेपिकमतानुसारिण तटम्धेश्वरवादिन जीवभिन्नेश्वरसद्भावे अनुमान प्रमाण बदन्ति, तन्मत निराकरोति- पत्युरसामञ्जस्यात् ॥ ३७॥ पत्यु वमिन्नेश्वरस्य असामञ्जस्यात अप्रामाणिकत्वादित्यर्थ । न च अ इकरादिवं सकर्तृक, कार्यत्वात्, घटवदित्यनुमानमेव प्रमाणमिति वाच्यम् । एत स्यानुमानम्य कर्तृमात्रसाधकरवेन सर्वनेश्वरसाधक-वामावादिति भाव ॥३७॥ सम्बन्धानुपपत्तेश्च ॥३८॥ नैयायिकमते परमाणूना निरवयवत्वादीश्वरस्यामि निरवयवत्वात् परमा पूना ईश्वरम्य च सयोगसम्बन्धानुपपने परमाणुप्रेरकत्वमीश्वरस्य न सम्भवति । तथा च ईश्वराप्रेरिताना जडानां परमाणूनां घणकपणुकादिप्रपश्चात्पादकल्प न सम्भवतीति भाव . -

·द्विव्ये द्वितीयः पादः]
सूत्रवृत्तिः ।
अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥ ३९॥.
किं च तन्मते परमाणूनामतीन्द्रियत्वेन ईश्वरस्य परमाणुविषयक्साक्षात्कारा-
सम्मवात् अविष्ठानानुपपत्तेः परमाणुमरकरवानुपपत्तेश्च वाणुकादिमपञ्चोत्पत्तिः न
सम्मपतीति भावः। न च परमाणन: जीवानामेवाप्रत्यक्षाः, ईश्वरस्य तु प्रत्यक्षा इति
वाच्यम् । अयोग्यपदार्थस्य सर्वान् मत्यप्ययोग्यत्वादिति भावः । ब्रह्मणस्तु श्व.
तिमूलकत्वात् सर्वप्रपञ्चविषयकापरोक्षज्ञानवत्त्वमुपपन्नामिति भावः ॥ ३९ ॥
करणवचेन्न भोगादिभ्यः ॥४०॥
यथा नीवाः अप्रत्यक्षाण्यपि इन्द्रियाणि प्रेरयन्ति, एवमीश्वरोऽपि अप्रत्य-
क्षान् परमाणून् मेरविप्यतीति चेन्न । भोगादिभ्य. तथापि .विषयभोगार्थ जीवा-
नामिन्द्रियप्रेरकत्वमुपपन्नम् । अशररिस्य ईश्वरस्य तु परमाणुजन्यप्रपञ्चेन भोगा-
भावात् परमाणुप्रेरकत्वं न सम्भवतीत्यर्थः ॥४०॥
अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा ॥४१||
किं च तन्मते ईश्वरः सावयवों वा, निरवयवो वा । सावयवत्वे अन्तवत्त्वं
नाशवत्त्वं स्यात् , निरवयवन्वे प्रपञ्चेश्वरयोः संयोगसम्बन्धाभावात् असर्वज्ञता स.
ज्ञत्वामावप्रसा इत्यर्थः ॥४१॥
पाश्चरानाधिकरणम् ॥८॥
पाश्चरात्रमतानुसारिणः जीवानां ब्रह्मणः सकाशात् उत्पत्ति जीवेम्यः अ.
न्तःकरणानामुत्पत्ति च वदन्ति । तन्मत निराकरोति-
उत्पत्त्यसम्भवात् ॥४२॥
जीवानां ब्रह्मण. सकाशात् उत्पत्पसम्भवादित्यर्थः । जीवानां ब्रह्मन्यत्वे
पञ्चपहाभूनवत् विनाशप्रसङ्गात् मोक्षो न म्यादिति भावः ।। ४२।।
न च कर्तुः करणम् ॥४३॥
कर्तुः जीवात करणम् अन्तःकरणं च नोत्पते ! किश्चि जम्प जीवस्य अ-
न्तःकरणनिर्माणसामाभावात् । 'एतस्माज्ञायते प्राण' इति श्रुतौ अन्त,करणादी-
मां ब्रह्मानन्यत्वप्रतिपादनाचेति मार ॥४३॥
विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः॥४४॥
जीवानां विज्ञानानन्दरूपत्वं नित्यत्व ब्रह्माभिन्नत्वं त्र अङ्गीक्रियत इति चेत्,
तहिं तदप्रतिषेधः तम्य मतम्य प्रतिषेध निराप्त अस्मामिन क्रियते 1 अगनमतप्र.
वेशापत्तरित्यर्थ, ॥ ॥

·अद्वैतमक्षरी। - विप्रतिषेधाच ॥४५॥ सकलेदान्तविरुद्वत्वाच नीवाना पसिरझोकतुं न शक्यते । 'तत्वमसि भ हं बलास्मि' इत्यादिश्रुतिमि भाववह्मणोरमेदमातपादनादिति भाव ॥३५॥ इति सूत्रवृत्तो द्वितीयाध्यायस्य छितीय पाद । अथ ॥ द्वितीयाध्यायस्थ तृतीय. पादः ॥ वियदधिकरणम् ॥१॥ पूर्वपक्षमूत्राणि । न वियदश्रुतेः ॥१॥ वियत् आकाश नोत्पद्यते। अश्नुते छान्दोग्ये उपत्यश्रवणादित्यर्थ ॥२॥ अस्ति तु ॥२॥ तैत्तिरीयकश्रुतौ उत्पत्तिरस्तीति चेत् , श्रुन्योविरोध ॥२॥ पूर्वपक्षी स्वनले विरोध परिहरति-- गौण्यसम्भवात् ॥३॥ उत्सत्तितिर्गोणी । असम्भव त् निरक्यवस्य उत्पत्त्याप्तम्भवादित्यर्थ ॥३॥ शब्दाच ॥४॥ आकाशवत् सर्वगतश्व नित्य ' इति श्रुतौ नित्यशब्दाच आकाशस्य उ स्पतिर्न सम्भवतीत्यर्थ ॥ ४ ॥ स्याचैकस्यापि ब्रह्मशब्दवत् ॥५॥ 'भामन आकाशसम्भूत' इति श्रुतौ एकम्य सम्भूतशब्दस्य गौणत्व स्यात् । ब्रह्मशब्दवत् 'अन्न ब्रह्मेति श्रुतौ ब्रह्मशब्दवदित्यर्थ ॥५॥ सिद्धान्तसूत्रे- प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छन्देभ्यः ॥६॥ आकाशादिप्रपञ्चस्य सर्वस्य अ०यतिरेषात् बहाभिनित्नात् प्रतिज्ञाहानि येनाश्रुत श्रुत भवति' इति प्रतिक्षाया अहानिर्भवति । आकाशस्य नित्यत्वे -

·द्वि ये तृतीय माद
सूत्रवृत्तिः ।
तु ब्रह्ममिनलात् प्रतिक्षायाः हानि. स्यादित्यर्थ ॥६॥
यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् ॥ ७ ॥
विभागः विभक्तः ब्रह्मप्रतियोगिकमियाभूतभेदवान् प्रपञ्चः सर्वोऽपि वि-
कारः बहामन्य एवं । लोकवत् फेनतरङ्गादौना समुद्रमन्यत्ववदित्यर्थः ॥ ७ ॥
मातरिश्वाधिकरणम् ॥२॥
एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥८॥.
एतेनाकाशस्योत्पत्तिमातिपादनेन मातरिश्वा वायुाख्यातः ब्रह्मजन्यत्वेन
व्याख्यात इत्यर्थ ॥६॥
असम्पवाधिकरणम् ॥३॥
आकाशक्त् ब्रह्मणोऽपि केनचित् कारणेन उत्पत्तिरस्त्वित्याशङ्कयाह-
असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॥९॥
सत ब्रह्मणः असम्मवः उत्पत्तिर्न सम्भवति । कुत ? अनुपपत्तेः । ब्रह्म-
ण कारणान्तराभावेन उत्पत्यसम्भवादित्यर्थः ॥९॥
तेनोऽधिकरणम् ॥४॥
तेजोऽतस्तथा ह्याह ॥१०॥
अतः वाय्ववच्छिन्नब्रह्मण तेन उत्पद्यते । तथाह्याह 'बायोरनि' रिति श्रु-
तिरित्यर्थः ॥१०॥
अवधिकरणम् ॥५॥
आपः ॥११॥
तेनोऽवच्छिन्नब्रह्मण आपो जायन्त इत्यर्थः ॥११॥
एथिव्यधिकरणम् ॥६॥
पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ॥१२॥
'ता अन्नमसनन्ते ति श्रुतौ अन्नशब्देन पृथिवी प्रतिपाद्यते । अधिकारात
महाभूतमकरणात् रूपात् 'पकृष्ण तदन्नत्येति श्रुतौ कृष्णरूपश्रवणात् शब्दान्त-
रात् 'अन्य. पृथिवी ति श्रुतौ पृथिवीशब्दश्रवणादित्यर्थ ॥१२॥
तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात्सः ॥१३॥
स ईश्वर. साक्षादेव सर्वकार्यकर्ता । कृत ' तलिज्ञान तस्येश्वरस्यान्तयामि-
स्वलिङ्गात् तदभि-यानात् ईश्वरेक्षणादेव भूतेषु श्रुतेक्षणोपपरित्यर्थः ॥ १३॥

·आदतमारी। । विपर्ययाधिकरणम् ॥८॥ विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च ॥१॥ अतः महिनमात् विपर्ययेण व्यत्यापन कमः प्रत्यकमा उपपद्यत इत्यर्थः ।। १४॥ अन्तरातिनानाधिकरणम् ॥९॥ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तलिङ्गा दिति चेन्नाविशेषात् ॥१५॥ अन्तरा बलाकाशयोमध्ये विज्ञानमनमी इन्द्रियान्तःकरणे उत्पद्यते क्र. मेण । तल्लिनात् 'एतस्माज्जायते प्राण' इति श्रुती माणादिसृष्टयनन्तरं पञ्चमहा- भूतसृष्टिप्रतिपादनादिति नेन्न । अविशेषात् तस्याश्रुतेः उत्पत्तिमानप्रतिपादक लेन क्रमप्रतिपादकत्याभावात् । तथा ने प्राणेन्द्रियान्तःकरणानां मौतिकत्वात पचमहाभूतोत्पत्त्यनन्तरमेवोत्पत्तिरित्यर्थः ॥३५॥ चराचरव्यपाश्रयाधिकरण ॥१०॥ 'जातो देवदत्तो, मृतो देवदत्त' इति लोकव्यवहारात् नीवस्यापि उत्पत्तिरस्ती. ति शङ्कां निगकरोति- चराचख्यपाश्रयस्तु स्यात्तद्यपदेशो भाक्त- स्तद्भावभावित्वात् ॥१६॥ तपदेशः जातो देवदत्त इति व्यवहार भारः गौण चराचरशरीरविषयकः । तदावमादित्वात् तप्ताय पिण्डवत् शरीरनीवयोः ऐक्या यासापनत्वादित्यर्थः :१६॥ आत्माधिकरण ॥ ११ ॥ पञ्चमहाभूतानामिव जीवानामपि सृष्टयादौ उत्पत्तिरस्तीति गङ्गां निराकरोति- नात्माऽश्रुतेनित्यत्वाच ताभ्यः ॥१८॥ आत्मा नीवः नोत्पद्यते । अश्रुतेः सृष्टि श्रुतिषु जीवानामुत्पत्तेर श्रवणात् , प्राय त आकाशवत् सर्वगत नित्य ' इत्यादिभ्यः ताभ्यः श्रुतिम्य नित्यत्वश्रवणाचे त्यर्थः ॥१७॥ नाधिकरणम् ॥ १२॥. ज्ञोऽत एव ॥१८॥ अत एवं नित्यत्वादेव जा सत्यज्ञानलरूप इत्यर्थ ॥१८॥ उत्सान्त्यधिकरणम् ॥ १३॥ .

·दिल्ये तृतीय पाद]
सूत्रवृत्ति ।
पूर्वपक्षसूत्राणि-- उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥१९॥
उत्क्रान्तिदेहात बहिर्गमन, गति स्वर्गनरकलोकगमन, आगति पुण्यपा-
पफलभोगानन्तर भूलोक प्रत्यागमनम् । एतासा श्रवणात् जीव अणरेव, वि.
भत्त्रे गमनासम्भवादित्यर्थ ॥१९॥
उमान्तिदेहानिर्गमो न भवति, कि तु शरीरस्वामित्वनिवृत्तिरिति केचित् ।
तदगीकृत्याप्यणत्वमाह---
स्वात्मना चोत्तरयोः ॥२०॥
उत्तरयोर्गत्यागत्यो स्वात्मना कर्ता सम्बन्धात् अणुत्वमावश्यकमित्यर्थ ।।
नाणुरतच्छुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॥२१॥
जीव अणुर्न भवति । अतच्छुते 'आकाशवत् सर्वगतश्च नित्य ' इति श्रुती
विभुत्वश्रवणादिति चेन्न । इतराधिकारात् तम्यास्श्रुते परमात्मप्रकरणस्यत्वादि-
त्यर्थ ॥२१॥
स्वशब्दोन्मानाभ्यां च ॥२२॥
खशब्दान् अणुशब्दात उन्मानात् पालाग्रममानपरिमाणवत्त्वाञ्च जीव
अणुरित्पर्य ॥२३॥
अविरोधश्चन्दनवत् ॥२३॥
यथा चन्दनस्यैकस्मिन् प्रदेशे स्थितस्य सकलदेहव्यापिशैत्यजनकत्व
ग, एव जीवस्य एकस्मिन् प्रदेशे स्थितस्यापि सर्वाङ्गव्यापिसुखदु खननकत्वमुप
पद्यत इत्यर्य ॥२३॥
चन्दनस्य एकस्मिन् प्रदेशे अवस्थान प्रत्यक्षहए, जीवस्य कस्मिन्प्रदेशे अवस्था
नमित्यपेक्षाया स्थानविशेषमाह-
अवस्थितिवेशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमावृदि हि ॥२४॥
अवस्थितिवैशेप्यात् चन्दनस्य प्रदेशविशेपे अवस्थानस्य प्रत्यक्षसिद्वत्वादि
ति चेन्न । ढदि हरपुण्डरीके अभ्युपगमात् एप आत्मा हदीति शुतो प्रतिपादित
वादित्यर्थ ॥२४॥
गुणादा लोकवत् ॥२५॥
या के दीपस्य गृहप्रदेशवर्तित्वेऽपि दापगुणम्य प्रमाया सकलगृह
व्यापित्वम् , एव जीवस्य दरपुण्डरीकप्रदेशेऽवस्थानेऽपि जीवगुणम्य सुखदु खादे
सकलशरीरख्यापित्यमुपपद्यन इत्या ॥२५॥

·अद्वितमारी । व्यतिरेको गन्धवत् ॥२६॥ यथा गन्धस्य वृक्षपुष्पं विनापि यायुयशादन्यत्र गमनम् , एवं सुस्तादेः जीवं विनापि सकलदेहत्यापित्वमुपपद्यत इत्यर्थः ॥ २६ ॥ तधा च दर्शयति ॥२७॥ हृदयायतनत्वमात्मनो विधाय तस्यैव आलोमम्य आनखानेभ्य ' इति चैतन्येन गुणेन समस्तशरीरव्यापित्वं दर्शयतीत्यर्षः ॥ २७ ॥ जीवब्रह्मणोरभेदात् ब्रह्मणी विमुत्वात् जीवस्यापि विमुत्वमित्याशक्का नि- राकरोति- पृथउपदेशात् ॥२८॥ द्वा सुपणे' त्यादिश्रुती जीवयापोः भेदव्यपदेशात् अभेदो नास्ती- त्यर्थ. ॥ २८॥ सिडान्तसूत्राणि- तद्गुणसारत्वात्तु तद्यपदेशः प्राज्ञवत् ॥२९॥ तस्य अन्तःकरणस्य गुण' अणुपरिमाणकर्तृत्वभोक्तृत्वादयः, तत्सारत्वात् तद्विशिष्टत्वात जीवस्य तव्यपदेश. अणुत्वव्यपदेशः । प्राज्ञपत् परमात्मवत् यथा. परमात्मन उपासनार्थमणुत्वव्यपदेश', तद्वदित्यर्थः ॥ २९ ।। यावदात्मभावित्वाच न दोपस्तदर्शनात् ॥३०॥ यावदात्ममावित्वात् आत्मसाक्षात्कारपर्यन्तमन्तःकरणस्य सुषुप्तिकालेप्व- पि सूक्ष्मरूपेण विद्यमानत्वात् न दोषः सुपुप्त्यनन्तरमपि पुनरुत्यानमुपपद्यत इत्यर्थः । अन्त करणस्य ब्रह्मसाक्षात्कारपर्यन्तमवस्थानाङ्गोकारोऽसङ्गतः । प्रतिदिन मपि सुषुप्तिकालेऽन्त करणस्य अतिषु विनाशप्रतिपादनादित्याशङ्कयाह- पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोभिव्यक्तियोगात् ॥३१॥ अस्यान्त करणस्य सुपुप्त्यादिकम्प्लेष्वपि सूक्ष्मरूपेण निद्यमानस्य जायदा- दिकालेषु अभिव्यक्तियोगात स्थलावस्थाङ्गीकारात् । तथा च सुपुप्त्यादिकालेषु अ. न्त करणस्य सूक्ष्मावस्थाविशिष्टत्वेन घटपटादिविषयकज्ञानजननासमत्वमात्रेण श्रुति- पु विनाशित्वप्रतिपादनम् । पुस्त्ववन् यथा पुस्त्वस्य प्रजननेन्द्रिपस्य बाल्यावस्थाया सूक्ष्मरूपेण विद्यमानस्य यौवनावस्थायामभिव्यक्ति. पुत्रोत्पादनसामध्यं, तद्व- दित्यर्थ ॥३॥ - -

·दिये तृतीय. पाद )
सूत्रवृत्ति ।
सर्वदा अन्त करणय सूक्ष्मावस्था वा, स्थूलावस्था का भवत्वित्याशङ्कयाह-
नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतर-
नियमो वान्यथा ॥३२॥
• अन्यथा अन्त करणस्य सर्वदा स्थूलत्वे नित्योपलब्धिप्रसङ्ग सर्वदा घटप-
टायुपलब्धिप्रसङ्ग । सर्वदा सूक्ष्मत्वे नित्यानुपलब्धिप्रसङ्ग कदाचित् घटपटायु.
पनधिर्न स्यात् । तस्मादन्यतरनियम कदाचित् स्थूलावस्था, कदाचित् सूक्ष्माव.
स्था च अङ्गीकर्तव्येत्यर्थ ॥३२॥
कधिकरणम् ॥१४॥
बुद्धि की, पुरुष पुण्यपापफलभोक्तेति सावयमत निराकरोति-
कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥३३॥
जीव एवं कर्ता 'ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो यमेतति शास्त्रस्यार्थवत्त्वात् प्र
माणत्वात् बुद्धे कर्मकर्तृत्वे जीवस्य नरकभोगासम्भवादित्यर्थ ॥ ३३ ॥
विहारोपदेशात् ॥३४॥
जीवस्य वर्गनरकृसञ्चारोपदेशाच पुण्यपापकर्तृत्वमङ्गीकर्तव्यमित्यर्थ ॥२४॥
उयादानात् ॥३५॥
मरणानन्तर देवशरीरनारकशरीरपरिग्रहाच जीवस्य पुण्यपापकर्तृत्वमङ्गी.
कर्तव्यमित्यर्थ ॥३५॥
व्यपदेशाच क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः ॥३६॥
'अनुमन्ता घोदा विज्ञातेति श्रुतौ क्रियाया कर्तृत्वव्यपदेशाच जीवस्य क
र्तृत्वमङ्गीकर्तव्यम् । न चेत् जीवस्य कर्तृत्व नास्ति चेत् , निर्देशस्य विपर्यय स्यात्
कर्तृत्वप्रतिपादकवाक्यस्यामामाण्य स्यादित्यर्थ ॥ ३६॥
जीवस्य कर्तृत्वाङ्गीकारे सुपुप्त्यादिकालेप्वपि कर्तृत्व स्यादित्याशट्दा निराक-
रोति-
उपलब्धिवदनियमः॥३७॥
सासयमते जीवस्य ज्ञानस्वरूपत्वेऽपि यथा सुषुप्तिकाले घटपटाद्युपलब्धत्व
नास्ति, तद्वजीवस्य कर्तृत्वमिति मतेऽपि कदाचिदेव कर्तृत्व, न सर्वदैवेत्यर्थ ॥ ३७॥
शक्तिविपर्ययात् ॥३८॥
बुद्धे कर्तृत्वाहीकारे शक्तिविपर्ययात करणशक्त्यमावप्रसङ्गाच न बुद्धे कर्तृः.
स्वमित्यर्थ ॥३८॥

·अद्वतमसारी । मत निराकरोति- + समाध्यभावाच ॥३९॥ जीवस्य पुण्यपापकर्तृत्वाभावे समाध्यमावात् श्रवणमनननिदिध्यासनकर्तृत्व स्याप्यभावात् जीवस्य मोक्षो न स्यादित्यर्थ । न च बुद्धेरेव मोक्ष इति वाच्यम् । बुद्धेर्मोक्षकाले नष्टत्वेन मोशसम्मवादिति भाव ॥३९॥ तक्षाधिकरणम् ॥१५॥ सालयमत निराकृत्य सामाविककर्तृत्ववादिना नैयायिकाना यथा च तक्षोभयथा ॥४०॥ यथा तक्षणव्यापारकर्ता उभयधा उभयरूपेण तिष्ठति, कदाचिद्वामीटक्कादि. साधनविशिष्टस्सन् दारूणि तक्षन् लेशमनुभवति, टकादिरहितस्सन् निर्व्यापार मु- खमनुभवति, एव जीवोऽपि जायत्स्वप्तकालयो देहायभिमानविशियसन लौकिकवै- दिकव्यापारान् कुर्वन् दु खमनुभवति, सुषुप्तिकाले तु देहायभिमानामावात् देहेन्द्रिय व्यापाररहितस्मन् सुखमनुभवति । तस्माजीवम्य औपाधिकमेव कर्तृत्व, न स्वाभावि. कमित्यर्थ ॥४॥ पराधिकरणम् ॥६१॥ परात्तु तच्छ्रुतेः ॥४१॥ तत् जीवस्य पुण्यपापकर्तृत्व परान् परमात्मप्रेरणात् भवति । कृत ' श्रुते 'एप ह्येव साधु कर्म कारयती'त्यादिश्रुतेरित्यर्थ ॥४॥ ईश्वरस्य स्वतन्त्रत्वात् कर्मानपेक्ष्यापि फलदातृत्वगस्तीति शक्का निराकरोति- कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिपिद्धावैयादिभ्यः ॥४२॥ ईश्वर जीवकतकर्मापेक्षस्सन् जीवाना सुख दुखं च ददाति विहिताना प्रतिपिद्धाना च कर्मणाम् अवैयदिभ्य अवैय यार्थमित्यर्थ । अन्यथा विधिनि- पेषशास्त्रस्याप्रामाण्य स्यादित्यर्थ ॥४२॥ अशाधिवरणम् ॥१७॥ नैयायिकादय जीवब्रह्मणो भेद वदन्ति, त-मत निराकरोति- अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके ॥१३॥ नानाव्यपदेशात् 'द्वा सुपर्णे'त्यादिश्रुतौ जीवघह्मणोर्मेदव्यपदेशात् अन्यथा चापि 'तत्वमप्ती'त्यादिश्रुतो अमेदस्यापि व्यपदेशात् जीवा बह्मण अशा । मेवप्रतिमा दकश्रुते स्पष्टत्वात् तामपेक्ष्य अमेदप्रतिपादिका श्रुतिमाह-दाशकितवादित्वम ·दिव्ये तृतीयः पादः] सूत्रवृत्तिः । धीयत एके,एके शाखिनः ब्रमणः दाशक्तिवादित्वं जीवाभेदम् अधीयते वदन्ति-'बस दाशा बा दासा ब्रीवमे कितथा' इत्यादिश्रुतिप्वित्यर्थः । न च भेदाभेदयोः विरोध इति वाच्यम् । विम्वप्रतिबिम्बयोरिव भेदस्य मिथ्यात्वात् । ननु, 'द्वा सुपण त्यादिश्रुति- प्रतिपादितस्य भेदस्य मिथ्यात्वमनुपपन्नमिति चेन्न । फलवदज्ञातेऽर्थे श्रुतस्तात्पर्यम्। न च जीवब्रह्मभेदानुभवात् किञ्चित्फलमनुभूयते । भेदज्ञानिनां तापत्रयस्यैव सर्वानु. भवसिद्वत्वात् । नापि भेदस्याज्ञातत्वम् । पामराणामपि जीववाहभेदस्यानुभूयमानत्वात् जीवब्रह्माभेदज्ञानात् तापत्रयनिवृत्तिरूपफलस्यानुभूयमानत्वात् अभेदस्य पामरैरज्ञा- तत्वाच अभेद एवं श्रुतीनां तात्पर्यमिति भेदस्य मिथ्यात्वाद अभेदस्य सत्यत्वाच्च विरोधाभावादिति भावः ॥४३॥ मन्त्रवर्णाच ॥४४॥ 'एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायांश्च पुरुषः पादोऽस्य विश्वा भूतानीति मन्त्रात् विश्वा भूतानि अस्य पादः अंश इत्यर्थः ॥ ४४ ॥ अपि च स्मयते ॥४५॥ 'ममैवांशो जीवलोक' इति स्मृतौ जीवानां ब्रह्मांशत्वं स्मर्यत इत्यर्थः ॥ ४५ ॥ तन्तूनां पङ्कादिस्पर्शे सति पटस्यापि पङ्कस्पर्शवत् अंशानां जीवानां सुखदुः- खभयशोकादिसंस्पर्श सति अंशिनः परमात्मनोऽपि सुखदुःखादिसंपर्शः स्या- दित्याशङ्कयाह- प्रकाशादिवन्नेवं परः ॥१६॥ परः परमात्मा एवं न भवति जीववत सुखदुःखादिमान्न भवति । प्रकाशा.. दिवत् यथा गृहान्तर्वती सूर्यप्रकाशः जालकाशुपाधिवशात् हूखत्वदीयत्ववर्तुलत्वा- दिविनितधर्मवान् भवति , गृहात् बहिःप्रदेशे विद्यमानस्तु सूर्यप्रकाशः स्वच्छ. एन तिष्ठति, यथा वा घटादिपदार्थान्तती आकाशः इखत्वदीयवादिधर्मवान् भवति, बटाहिःप्रदेशे विद्यमानम्तु आकाशः स्वच्छ एव, एवं देहान्तति जीवनैतन्यं देहामिमानवशात सुखदुःखादिविशिष्टं भाति , देहात बहिविद्यमान तु बहानैतन्यं देहाभिमानरहितत्वात् भयशोकरहितं सत् स्वच्छ तिष्ठती. ति भावः ॥ ४६॥ स्मरन्ति च ॥४७॥ 'यथा सर्वगतं सौदम्यादाकाशं नोपलिप्यते' इति स्मृती ब्रह्मणः भयोका. दिरहित स्मरन्तीत्यर्थः ।। १७ !! , ·५० भद्वैतमारी। - अनुज्ञापरिहारो देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवत् ॥४८॥ अनुज्ञापरिहारौ विधिनिपेवावपि देहसम्बन्धात् ज्योतिरादियत् दहामिमा- 'नवशात् नीवानामेव, न तु देहाभिमानरहितबसणः । ज्योतिरादियत सूर्यप्रका- शादिपूर्वोक्त दृष्टान्तरित्यर्थः ॥१८॥ वेशान्तिमते जीवानां परस्परमभिन्नत्वात् एकस्य जीवस्य सुश सति सर्वेषां जीवानां मुखं स्यात् , एकस्य जीवस्य दुःखे सति सर्वेषा नीवानां दुःखं स्यात । तथा च के- पांचिद्दारिद्रयं, केपांचिदैश्वर्यं न स्यादित्याशङ्कयाह-- असन्ततेश्चाव्यतिकरः ॥४९॥ असन्ततः अविभुत्वात् बहानानपर्यन्तं देहोपाधिभेदेन जीवानां परिच्छि नत्वात् भिन्नत्वाच अव्यतिकरः सुखदुःखादीनामसार्यमित्यर्थः ॥४९॥ आभास एव च ॥५०॥ वदान्तिमते मीयः आमासः ब्रह्मणः प्रतिविम्बः । न च जीयानामन्त.क. रणेपु प्रतिविम्मितचैतन्यरूपाणामन्तःकरणमेदेन मिन्नत्वात् परिच्छिन्नत्वाच सुख- दुःखादिसायं नास्तीत्यर्थः ॥ १० ॥ स्वमतं प्रसाध्य परमतं दूपयति- अदृष्टानियमात् ॥५१॥ नैयायिकमते जीवाना विभुत्वेन सर्वेषां जीवानां सर्वशरीरेप विद्यमानत्वा- स् भदृष्टानियमात् अदृष्टानां पुण्यपापानाम् अनियमात् नियमाभावात् केपांचित् दारिद्रय, केपाचिदैश्वर्यमिति व्यवस्था न स्यादित्यर्थः ॥ ११ ॥ अभिसन्ध्यादिष्वपि चैवम् ॥५२॥ अभिप्तन्ध्यादिपु रागद्वेषादिप्वपि एवमनियमः । तथा च केपांचित् जी. वानां रागवत्त्वं, केपांचिहेषवत्त्वमिति व्यवस्था न स्यादित्यर्थः ॥ १२ ॥ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥५३॥ प्रदेशादेहायुपाधिवशेन परिच्छिन्नत्वाज्जीवानां सुखदुःखादिव्यवस्था उ. पपद्यत इति चेन्न । अन्तर्भावादस्मन्मतप्रवेशापत्तेः । नैयायिकानामपसिद्धान्तप्र. सड इत्यथ. ॥ ५३॥ इति सूत्रवृत्ती द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः।

·अर्थ ॥ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ प्राणोत्सत्यधिकरणम् ॥१॥ तथा प्राणाः ॥१॥ तथा पञ्चमहाभूतवत् प्राणाः इन्द्रियाण्यपि ब्रह्मणः उत्पद्यन्ते । एत- स्माज्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि चे' तिश्रुतौ इन्द्रियाणामुत्पत्तिश्रवणादित्यर्थः॥१॥ गौण्यसम्भवात् ॥२॥ इन्द्रियाणां नित्यत्वात् उत्पत्तिशुतिौणीति चेन्न । असम्भवात् गौणत्वा- सम्भवात् । ब्रहाविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञासियर्थ मुख्यमेव इन्द्रियाणामपि आमजन्यत्वं वक्तव्यमित्यर्थः ॥२॥ तत्माक्छ्रुतेश्च ॥३॥ तेषां पञ्चमहाभूतानां प्राक् आदौ इन्द्रियाणामुत्पत्ति श्रवणाच इन्द्रियाणामु. त्पत्तिः मुख्यैव । अन्यथा पञ्चमहाभूतानामपि उत्पत्तिौणी स्यादित्यर्थ, ॥३॥ तत्पूर्वकत्वादाचः ॥४॥ 'अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमय, प्राणस्तेजोमयी वागि' ति श्रुतौ वा. च' वागिन्द्रियस्य तत्पूर्वकत्वात् तेनोज-यत्वाभिधानात् तेनोदृष्टान्तेन सर्वेपामिन्द्रि- याणां ययायोग्यं महाभूतमन्यत्वं वक्तव्यमिति अनित्यत्वमिन्द्रियाणामित्यर्थः ॥ ४ ॥ इन्द्रियाणां सहयानिर्णयं करोति- पूर्वपक्ष:- सप्तगतविशेपितत्वाच ॥५॥ इन्द्रियाणि सप्त । कुतः ? 'सप्त प्राणा प्रभवन्ति तस्मादिति श्रुतौ स. प्तानामिन्द्रियाणां गतः परलोकगमनम्य विशेषितत्वादुक्तत्वादित्यर्थः । चक्षुश्श्रोत्रत्व ग्निह्वाघ्राणज्ञानेन्द्रियाणि पश्च । वागिन्द्रियमेकम्, अन्तःकरणमेकम, एतानि सप्ते. न्द्रियाणि ॥५॥ सिद्धान्त-- हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ॥६॥ हस्तादयः पाणिपादपायूपस्थान्यपि जीवे स्थिते सति जीवेन सह शरीरे. तिष्ठन्ति ! जीवे लोकान्तर गते सति जीवेन सह लोकान्तरं गच्छन्ति । 'तमुत्क्राम तं प्राणोऽभूत्कामति प्राणमनूनामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्तीति श्रुतौ सर्ने

·अद्वैतमनरी ।
पामिन्द्रियाणां जीनेन सह परलोकगमनश्रवणात् । अतः अस्मात् कारणात् नै-
वं सप्तेन्द्रियाणि, किं तु दशेन्द्रियाणीत्यर्थः । एकमेवान्तःकरणं संशयात्मकत्वा
न्मन इत्युच्यते , निश्चयात्मकत्वात् बुद्धिः, अभिमानात्मकत्वादहङ्कार इत्युच्यते,
स्मरणात्मकत्वाच्चित्तमित्युच्यते । तथा न न सङ्ख्याधिक्यमिति गावः ॥६॥.
अणवश्च ॥७॥
इन्द्रियाणि अणवः सूक्ष्माणि अप्रत्यक्षाणीत्यर्थः ॥ ७ ॥
श्रेष्ठश्च ॥८॥
श्रेष्ठः
मुख्यः प्राणश्च ब्रह्मजन्यः। 'एतस्माज्जायने प्राण' इतिश्रुतौ तस्यापि
जन्यत्वादित्यर्थः ॥८॥
वायुर्वा, वागादिकरणक्रिया वा प्राण इति केचन वदन्ति, तेन्मतं निराकरोति--
न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥९॥
वायुक्रिये प्राणो न भवतः । कुतः ? प्रथमुपदेशात् "एतस्माज्जायते प्रा.
ज" इति श्रुतौ यायुप्राणयोः पृथगुत्पत्तिव्यपदेशादित्यर्थः ॥९॥
वायुप्राणयोर्मेदाङ्गीकारे प्राणः केनोत्पन्न इत्याकाक्षायामाह-
चक्षुरादिवतु तत्सहशिष्टयादिभ्यः ॥१०॥
चक्षुरादि चक्षुरादीन्द्रियाणि यथा महाभूतगन्यानि, तद्वत् प्राणः मुख्यवायु:
जन्यः कश्चन पदार्थः । कुतः ? तसहशिष्ट्यादिभ्यः तैश्चक्षुरादिभिः प्राणज्य
संहशिष्टिः सहपाठः, तदादिभ्यः हेतृभ्य इत्यर्थः । सर्वासु श्रुतिपु चक्षुरादीनामि.
न्द्रियाणा सन्निधौ प्राणस्य पठितत्वात् इन्द्रियसाहचर्यात् चक्षुरादिवत् प्राणो-
ऽपि भौतिक इति भावः ॥ १०॥
यथा ज्ञानन्द्रियाणां रूपरसगन्धरपर्शादयः पञ्च विषयाः, यथा कर्मेन्द्रिया-
णां फक्तव्यादातव्यावगन्तव्यविसनवितव्यानन्दयितव्याः पञ्च विषयाः, एवं प्राण-
स्थापि इन्द्रियत्वात् कश्चन विषयो वक्तव्य इत्याशङ्कय निराकरोति--
अकरणत्वाच्च न दोपस्तथा हि दर्शयति ॥११॥
प्राणायाारणत्वात् अनिन्द्रियत्वात् न दोपः निपयाभावप्रयुक्तदोषो ना-
नि । तहिं प्राणाय व्यत्वमेव स्मादित्याशववाह तथा हि दर्शयति । 'प्राण ए:
प्रक्षात्मा इस शरीरं परिगृहोत्थापगनीति निः प्राणम्य' शरीरोस्थापकत्वरूपं
भागीनां शंगनि । तथा न न नयां प्राण येत्यर्थः ॥११॥
पानी प्राणाय निर्णय गति-
पमतिमनोवद्यपदिश्यते ॥ १२ ॥

·द्विव्ये नतुर्थः पादः] सूत्रवृत्तिः । एक एव माणः पञ्चवृत्तिः पञ्चव्यापारवान् सन् व्यपदिश्यते प्राणापानादिशब्दैः पञ्चधा व्यवहियते । मनोनत् यथा एकमेव गनः मनोबुझ्यहङ्कारचित्तभेदेन चतुर्थी व्यवलियते, तद्वदित्यर्थः ॥ १२॥ श्रेष्ठाणुत्साधिकरणम् ॥६॥ अणुश्च ॥१३॥ अयं मुख्यप्राणोऽपि अणु. सौम्यपरिमाणवान् । इन्द्रियवदित्यर्थः ।। १३ ।। ज्योतिराद्यधिष्ठानाधिकरणम् ॥ ७ ॥ ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् ॥१४॥ तानि नागादीनीन्द्रियाणि ज्योतिरादीनामान्यादीनामधिष्ठान निवासस्थानानि । कुतः तदामननात् 'अग्निवारभूत्वा मुखं माविश'दिति श्रुती तासां सूर्यादिदेवता. नाम् आमननात् मुखादिस्थानेषु प्रवेशकपनादित्यर्थः ॥ १४ ॥ प्राणवता शब्दात् ॥१५॥ माणवता जीवेन सह सूर्यादिदेवतानामिन्द्रिगोरकत्वं, न स्वातन्त्र्येण { कुतः ? शब्दात् इन्द्रियाभिमानिदेवतानां भीवरूतकानुसारेणैव इन्द्रियप्रेरकत्वश्रुतिवलादि- त्यर्थः ॥१५॥ तस्य च नित्यत्वात् ॥ १६॥ तस्य जीवस्य नित्यत्वात प्राणनित्यसम्बन्धवान जीव एव भोत्यर्थः ॥१६॥ इन्द्रियाधिकरणम् ॥ ८॥ सर्वदा इन्द्रियव्यापारजन्यमुखदुःखात्मकफलपोक्तृत्वात नविस्यैव इन्द्रियमेर- गा। तत्र केचित् प्राणात्पृथक् इन्द्रियाण्येव न सन्ति । कथं जीवस्य इन्दियप्रेरणे- ति वदन्ति । तन्मतं निराकरोति- त इन्द्रियाणि तद्यपदेशादन्यत्र.श्रेष्ठात् ॥१७ ।। श्रेष्ठादन्यत्र मुख्य प्राण वर्गयित्वा ते चक्षुरादय एव इन्द्रियाणि । कुतः ? सहयपदेशात् चक्षुरादीनामेव सर्वासु श्रुतिषु इन्द्रियत्वेन व्यपदेशादित्यर्थः ॥ १७ ॥ भेदश्रुतेः॥१८॥ 'एतस्मान्जायते प्राण' इति श्रुतौ इन्द्रियाणां प्राणस्य च पृथगुत्पत्ति श्रवणाच प्राणस्य नेन्द्रिग्रेप्कतर्भाव इत्यर्थ. ।। १८॥

·अद्वैतमञ्जरी। . वैलक्षण्याच ॥१९॥ अनेकेषु मन्त्रवर्णेषु प्राणेन्द्रिययोर्मेदव्यपदेशात् न प्राणस्येन्द्रियत्वमित्यर्थः ११९॥ संज्ञामूसिक्लप्त्यधिकरणम् ॥९॥ पचमहाभूतमात्रकर्तृत्वं परमात्मनः, चराचरशरीरकर्तृत्वं तु हिरण्यगर्मस्थैवेति केचन वदन्ति । तन्मतं निराकरोति- संज्ञामूर्तिक्लूप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् ॥२०॥ त्रिवृत्कुर्वतः त्रिवृत्करणकर्तुः परमात्मनः सकाशादेव सज्ञामूर्तिक्लप्ति. नाम- रूपात्मकचराचरशरीरसृष्टिर्भवति । कुतः १ उपदेशात् सेयं देवतैक्षतेति श्रुतौ पर- मात्मन एव नामरूपात्मकशरीरसृष्टिकर्तृत्वोपदेशादित्यर्थः । सूत्रधार इव परमात्मैव हिरण्यगर्भशरीरे स्थित्वा चराचरशरीरनिर्माण करोतीति भावः ॥ १० ॥ त्रिवृत्करणमफारमुपपादयति- मांसादिभोमं यथाशब्दमितरयोश्च ॥ २१॥ मांसादिकं भौम भूमिजन्यम् इतरयो अप्तेजसोरपि कार्य यथाशब्दं शब्दा. नुसारेण ज्ञातव्यमित्यर्थ । अपां कार्य लोहितादिकं, तेजस' कार्यमस्थ्यादिकमिति भाव ! केचिद्वायुकार्यन्य प्राणम्य विद्यमानत्वात् आकाशकार्यस्य अवकाशप्रदा. नादेश्च सत्वात् पाञ्चभौतिकत्वं शरीराणां वदन्ति । तदप्यर्धादुक्तमिति भावः ॥२१॥ शरीराणा पाश्चभौतिकवाङ्गीकारे लोके पार्थिवत्वव्यवहारः कथमित्याशङ्कयाह- वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः ॥२२॥ वैशेष्यात् पृथ्वीकार्पस्य मातादेः आधिक्यात् तद्बाद पामराणा पार्थिवत्वर व्यवहार इत्यर्थः । तद्वादस्तद्वाद इति द्विरुक्ति अध्यायपरिसमाप्तिद्योतनार्था ।२२।। इति सूत्रवृत्ती हितीयाध्यायस्य चतुर्थः पाद ॥ अध्यायश्व समाप्तः ॥

·अध ॥ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् ॥ १॥ मुकृतिनां दुलतिनां च स्वर्गनरकगमनागमनमायबहुक्लेशवत्वात् स्वी. दिलोकेभ्यो विरज्य मोक्षार्थ ब्रह्मज्ञानमेव सम्पादनीयमिति वक्तुं प्रथमं मुकृतिनां वर्गलोकगमनागमनमकार दर्शयति- तदन्तरपतिपत्तौ रंहति सम्परिवक्तःप्र. ननिरूपणाभ्याम् ॥१॥ तदन्तरप्रतिपत्तौ लोकान्तरमाप्तिसमये लिङ्गशरीरपरिवेष्टितो जीवः अ- स्मिन् लोके अनौ हुतैः अहएशन्दवाच्यै' समित्पुरोधाशदधिक्षीरसोमरसवरुद- भांज्यप्रभृतिभिः द्रव्यैः सूक्ष्मरूपैः सम्परिप्वक्तः परिवेष्टितस्सन् धूमादिमार्गेण स्वर्गलोक रहनि गच्छति । कृत ? प्रश्नप्रतिवचनाम्यां 'वेत्थ यथा पञ्चम्यामा. हुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति प्रश्नः, 'इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुपचसो भवन्तीति प्रतिवचनम्, उमाभ्यामित्यर्थ. 1 अन्याः श्रुतेरयमर्थः----पञ्चम्यामाहुती योपिद्रूपे पञ्चमे अग्नौ हुता आप. दधिक्षीराज्यमभृतयः होमद्रव्यरूपाः पुरुपव. चप्तः गर्भस्थपिण्डाकारेण परिणता. यथा भवन्ति , तथा वेत्थ जानासि किम् इति केनचित् प्रश्ने कते, 'इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ती' ति प्र. त्युत्तरम् । अस्यायमर्थ:-अस्मिन् लोके यजमानेन अनौ हुतानि समित्पुरोडाशा. ज्यदधिक्षीरप्रभृतीनि द्रव्याणि सूक्ष्मरूपाणि भूत्वा लिङ्गशरीरविशिष्टेन यजमानेन सह धूमादिमार्गेण आतिवाहिकः धुलोकाख्येऽग्नौ हूयन्ते हुतानि । तानि देवशरी. ररूपेण परिणमन्ते । तच्च देवशरीरं कश्चित् कालं स्वर्गलोके भोगान् भुक्त्वा पु. ज्यपापक्षयानन्तरं नवनीतवत् द्रवीभूतं भवति । तच द्रवीभूतं शरीरम् आति- वाहिकैः देवैः पर्जन्याख्ये अग्नौ हूपते । तच्च अलरूपेण परिणमते । तय नलं पृथिव्याख्ये अग्नौ आतिवाहिकैः हूयते । तच्च ओषधिद्वारा व्रीहि- यवादिधान्यरूपेण परिणमते । तच्च धान्यम अन्नद्वारा पुरुषरूपे अग्नौ हूयते । त- शानं रेतोरूपेण परिणमते । तञ्च रेतः योपिद्रूपेऽग्नौ हूयते । तच्च रेतः गर्भस्यश- रोराकारेण परिणमत इति गुपर्जन्यपृथिवीपुरुपयोपिद्रूपपञ्चाग्निक्रमेण गर्मोत्पत्तिरि. स्यर्थः ॥ १ ॥ ..

·अद्वैतमजरी। व्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ॥२॥ समित्पुरोडाशादीना पावित्वं, दधिक्षीरादीनामाप्यत्वं, घृतस्य तैनसत्वमि- त्येवंरूपेण होमद्रव्याणां यात्मकत्वात् त्रिपदार्थत्वात् 'आपः पुरुषवचसो भवन्ती'त्ये. तदनुपपन्नमिति चेन्न । भूयस्त्वात् होमद्रव्याणां मध्ये अपां बाहुल्यमात्रेण अछ. ब्दप्रयोगः । तथा चाप्छब्दस्य पार्थिवाप्यतैजसद्रव्याणामुपलक्षणत्वान्न विरोध इति मावः ॥२॥ प्राणगतेश्च ॥ ३॥ 'तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽभूत्क्रामति प्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ती'. ति श्रुतौ प्राणानामिन्द्रियाणां जीवेन सह धूमादिमार्गेण स्वर्गलोकगमनश्रवणाच होमद्रव्याणामपि जीवेन सह गमनमगीकर्तव्यमित्यर्थः ॥ ३ ॥ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥ ४॥ 'अग्नि वागप्येति सूर्य चक्षुरप्येति मनश्चन्द्रमप्येनी'त्यादिश्रुतौ मरणकाले न्द्रियाणा तदभिमानिदेवतासु लयश्रवणात् इन्द्रियाणा जीवेन सह स्वर्गलोकप्राप्ति रनुपपन्नेति चेन्न । 'तमुनामन्त प्राणोऽभूत्क्रामती'त्यादिमहश्रुतिविरोधेन अन्याद्यभि- मानिदेवतासु लयप्रतिपादक श्रृते. माक्तत्वात गौणत्वात् अप्रमाणत्वादित्यर्थः॥ ४ ॥ प्रथमे श्रवणादिति चेन्न ता एव हयुपपत्तेः॥५॥ 'अस्मिन्नेतस्मिन्ननौ देवा श्रद्दा जुह्रतीति श्रुतौ धुलोकाख्ये प्रथमेऽनौ श्रद्वाया एव हूयमानत्वश्रयणात् दधिक्षीरादीना द्युलोकाख्येऽग्नौ हूयमानत्वमसङ्ग- तमिति चेन्न । ता एव श्रद्धापूर्वकं हुता. दधिक्षीरादिरूपा. आप एक श्रद्धाशब्देन लक्षणया प्रतिपाद्यन्ते । कुत. दधिक्षीरादीनामेन होतव्यत्वस्य उपपन्नत्वात् श्र खाया निराकाराया होतव्यत्वानुपपत्तेरित्यर्थः ॥५॥ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥६॥ कर्मिणामेव स्वर्गलोकगमनम्य अश्नुतत्वात् तेसह होतव्यद्रव्याणां गमन सु- तरामनुपपन्नमिति चेन । इष्टादिकारिणा धूमादिमार्गेण स्वर्गलोकगमनस्य ' ते धृमम- मितम्भवन्ति धूमानात्रि राज्या अपरपसम् अपरपक्षादक्षिणायनम्' इत्यादिप श्र. लिए प्रतीने प्रतिपाद्यमानत्वादित्यर्थ. ॥६॥ अनु कर्मिणा वर्गलोकगमन , तेषां स्वर्गलोके भोगो न सम्भवति । 'तं देवा भक्षयन्ती' ति श्रुती स्वर्गलोकगमनानन्तरमव कर्मिणा देवमगत्तप्रवणात व्याघ्रादिभिरित देवमसिनाना कर्मिणा भोगासम्मवादित्याशवाह---- ·तृ-ये प्रथमः पादः] सूत्रवृत्तिः ५७ - भाक्तं वानात्मवित्त्वात्तथाहि दर्शयति ॥७॥ 'तद्देवानामन्नमि' त्यादिश्रुतौ कर्मिणां देवभृत्यत्वमात्रेण देवभक्ष्यत्वं भाक्तं गौणम् । कुतः ? अनामवित्त्वात् कर्मिणाम् आत्मज्ञानरहितत्वात् । तथा हि दर्शयति आत्मज्ञानरहितानां देवभूत्यत्वम् विथ योऽन्या देवतामुपास्त' इति श्रुतिः दर्शयतीत्यर्थः । अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते अन्योऽसावन्योऽहमस्मोति न स वेद यथा पशुः एवं स देवानामि 'ति श्रुतेरयम: :-यः अन्याम् आत्म. व्यतिरिक्तन्द्रादिदेवतां यज्ञादिकर्मभिः उपास्ते पूजयति , असौ इन्द्रादिः मत्तो- ऽन्यः अहं च इन्द्रादेरन्य इति भेदबुद्ध्या यः इन्द्रादीन् पूनयति, सः तत्वं न वेद । यथा पशुः कर्पन कर्पकाणां कृप्यादिनोपकरोति, एवं कर्मठोऽपि इह- लोके इन्द्रादीनां हविःप्रदान कुर्वन परलोकेऽपि परिचयाँ कुर्वन् पशुवदुपकरो. ति । तथा च देवपशुत्वमात्रेण कर्मिणां देवभक्ष्यत्वं, न व्याघ्रादिवत कर्मि- णां मांसरुधिरादिकं देवाः मक्षयन्तीति । तेपाम् अमृतमक्षकत्वेन मासमक्षकत्वामा. वादिति भावः ॥ ७ ॥ कृतात्ययाधिकरणम् ॥२॥ एवं सुरुतिनां स्वर्गलोकगमनं, तत्र भोगं च प्रतिपाद्य पुनरागमनप्र. कार दर्शयति- कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च ॥८॥ कृतात्यये स्वर्णोद्देशेन कृतस्य पुण्यस्य अत्यये नाशे सति यथा येन मा. गैण स्वर्गलोकं प्रति इतं गमन, तेन मार्गेण वा, अनेवं मार्गान्तरेण वा । मार्गान्त- रेणेत्येतदनास्थया उक्तम् । तेनैव मार्गेणेति सिद्धान्तः । अनुशयवान् भुक्ता- वशिष्टसञ्चितकर्मवान् . भूलोकमागच्छति । आगत्य च सञ्चितकर्मानुप्तारेण रमणी- यां योनि वा , कुत्सितयोनि वा प्राप्नोति । कुतः ! दृष्टस्मृतिभ्यां श्रुतिस्मृतिम्या- मित्यर्थः । यथेतमाकाशम् आकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वा अभ्रं भवति अभ्रं भूत्वा मेघो मनि मेघो भूत्वा मवर्षति' अाकाशवायुधूमादिश- ब्दा: लोकपरा इत्यर्थः । त इह व्रीहियवा ओपधिवनस्पतयः तिलमाषा इति जायन्ते ततो दुष्प्रपतरं ततो रमणीयचरणा रमणीयां योनिमापद्यन्ते बाह्मणयो- नि वा सनिययोनि वा कपूयचरणाः कपूगां योनिमापद्यन्ते श्वयोनि सूकरयो. नि वा चण्डालयोनि का' इति श्रुतिः, 'क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्तीति स्मृनिः, ताभ्यामित्यर्थः ।। , ·तये प्रथमः पादः] मूत्रवृत्तिः । ५९ प्रथमं नरकं प्रति गमनं कश्चित्कालं नरकलोके दु.खानुभवानन्तरं , पुनरागमनं घे. येवंविधारोहावरोहौ अङ्गीकर्तव्यो । कुतः ? तद्दतिदर्शनात् 'वैवस्वतं सगमनं ज. नानामि त्यादिश्रुतौ पापिनी यमलोकगमन श्रवणादित्यर्थः । तथाच पापिनां नरक लोकगमनश्रवणात् स्वर्गलोकगमनप्रसक्तेरेवाभावात् 'चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्नी ति श्रुतौ सर्वशब्दस्य सुकृतिमात्रे सङ्कोच कर्तव्य इति भावः । संयमने वनुभूयेत्यत्र •तुल्यमत्यगेन क्रमो न विवक्षित इति द्रष्टव्यम् ॥१३॥ स्मरन्ति च ॥१४॥ स्मृतिकारां अपि दुष्कृतिनां नरकलोकप्राप्ति प्रतिपादयन्तीत्यर्थः ॥ १४ ॥ अपि च सप्त ॥१५॥ किश्च सप्त प्रधाननरकाणि पापिनां निवासस्थलानि स्मृति प्रतिपाद्यन्त इ. त्यर्थः ॥१५॥ एकस्य यमस्य कथं सप्तनरकाधिपत्यमित्याशङ्कयाह- तत्रापि च तदयापारादविरोधः ॥ १६॥ . तत्रापि सप्तनरकेप्वपि तव्यापारात्तम्य यमस्य व्यापारादधिकारिपुरुपद्वा- रा आज्ञाया अप्रतिहतत्वादविरोध । यमस्य सप्तनरकाधिपत्ये विरोधो नास्तीत्यर्थः।। इदं तु प्रसगादुक्तं , न प्रकृतोपयुक्तमित्ति द्रष्टव्यम् ॥ १६ ॥ पापिनां देवयानपितृयाणमार्गेण गमनप्रतिपेधादपि न स्वर्गलोकप्राप्तिरित्याह-- विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ।।१७।। विद्याकर्मणोरुपासनाकर्गसम्बन्धिनोः देवयानपितृयाणमार्गयोरेव ब्रह्मलोक- स्वर्गलोकप्राप्तिसाधनत्वेन प्रकतत्वात सर्नाम् श्रुतिषु प्रतिपादितत्वात् तयोश्च मा. गयोः अर्थतयोः पथोर्न कतरेण च' इति श्रुत्या पापिना प्रतिपेधादपि न पापिनां स्वर्गलोकप्राप्तिसक्तिरित्यर्थः । एतयोर्दैनयानपितृयाणयोर्मध्ये कतरेणान्यतरेणा- पि मार्गेण पापिनां गमनं नास्तीत्यर्थः ॥ १७ ॥ पाणिनां मार्गान्तरभवणादपि न धूमादिमार्गेण वर्गलोकगमनमित्याह- न तृतीये तथोपलब्धेः ॥१८॥ देवयानपितृयाणमागापेक्षया तृतीयमार्गे गच्छता पापिनां स्वर्गलोकमा- 'प्तिः नास्ति । कुत ? तथोपलब्धे 'जायस्व म्रियस्वेति तृतीय स्थानमिति श्रुतौ पापिना तृतीयमार्गस्य प्रतिपादितत्वादिस्यय । श्रुतेरयमर्थ --मार्गमध्येs. वि यमदताना आधाभि. जायस्व नियस्व पुनर्जन्ममरणभूयिष्ठ तृतीय स्थान तृ- ·. अद्वैतमञ्जरी । , तीयो मार्गः पापिनामित्यर्थः । मार्गमध्येऽपि यातनाशरीरधारिणं पापिन पुरुष यमदूताः बाधन्ते , तथा बायया पुनःपुनः मरणं, पुनःपुनः जन्म चं पापिनां पुराणेषु प्रसिहमिति भावः । 'जायस्व नियखे' त्यत्रं क्रियासमभिहारे लोद- प्रत्ययः ॥ १८॥ स्मयतेऽपि च लोके ॥१९॥ लोकेऽपि पापिनां नरकलोकप्राप्तिः स्मयते , पामरैरपि व्यवहियते इ. त्यर्थः । तथा च लोकव्यवहारबलादपि पापिनां न खर्गलोकमाप्तिरित्यर्थः ॥ १९ ॥ दर्शनाच ॥२०॥ केपाञ्चित् पापिना इहैव लोके उद्भिजस्वेदनादिनिकृष्टजन्मदर्शनादपि न पापिनां वर्गलोकमाप्तिरिति भावः ॥ २० ॥ ननु स्वेदनान्येव न सन्ति । तेषां भूतानां त्रीण्येव बीनानि भवन्ति अण्डनं जरायुजमुद्भिज्जं चेति त्रिविधानामेव भूतानां प्रतिपादितत्वादित्याशङ्कगाह- तृतीयशब्दावरोधस्संशोकजस्य ॥२१॥ संशोकजस्य खेदमस्यापि तृतीषशब्दावरोधः वृक्षलतापर्यन्तादि. वाचकेन तृतीयशब्देन उद्भिजशब्देन अवरोधः अनहलक्षणया सङ्ग्रह इ. त्यर्थः । भूतानां चातुर्विध्यमपि प्रसङ्गाढक्तं, न प्रकृतोपयुक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥२१॥ तत्सामाव्यापत्त्यधिकरणम् ॥४॥ इयता सूत्रसन्दर्भण केपाश्चित् पापिनां तृतीयमार्गेण नरकलोकगमन केषां चिदिदैव लोके स्थावरादिरूपेण उत्पत्ति च प्रातिपाद्य इदानी स्वर्गलोकात् पुनरा. गमनप्रकारं प्रपञ्चयति । 'यथेतमाकाशमाकाशाद्वायु वायुभूत्वा धूमो भूत्वे'. त्यादिश्रुतेः स्वर्गलोकात् पुनरागतानामिष्टादिकारिणां आकाशवायुधूमानमेधादि- लोकेषु पान्थानामिव अवस्थानमात्रं वा, तेषु लोकेषु मोगोऽप्यस्ति वा इति संशये सति निर्णयमाह- तत्साभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ॥२२॥ आगच्छतां कर्मिणां तत्ताभाव्यापत्तिः तेषु आकाशलोकवायुलोकादिषु सामाव्यापत्तिः सम्बन्धप्राप्तिरेव , न भोग| कुत. ८ उपपत्तेः क्षीणसुरुताना तेपा सम्बन्धमात्रस्यैव उपपन्नस्वात् भोगस्यानुपपन्नत्वादित्यर्थः । इदमुपलक्षणं तेषां योनिप्राप्तिपर्यन्तं स्थूलंशरीरामावादपि लिगशरीरमानविशिष्टानां तेषां मा. गंमध्ये न भोगसामर्थ्यमिति द्रष्टव्यम् ॥२२॥ - द

·तृव्ये प्रथमः पादः]
सूत्रवृत्तिः ।
नातिचिराधिकरणम् ॥५॥
आकांशादिलोकप्ववस्थानमपि एकैकस्मिन् लोके एकैदिनमात्रमेव , न व
हुसंवत्सरकालमित्याह-
नातिचिरेण विशेषात् ॥२३॥
नातिचिरेण शीघ्रकालेनैव आकाशादिलोकेभ्यो भूलोकं प्रत्यागमनम् ।
कुतः ? विशेपान " ततो वै खलु दुनिष्प्रपतरमिति श्रुतौ ब्रीहियवाद्योपधिसम्ब-
न्धानन्तरं कालविलम्धश्रवणेन आकाशादिलोकेपु अविलम्बस्य अर्थात् गम्यमा-
नवादित्यर्थः । श्रुतेरयमर्थः-ततः व्रीहि यतायोपधिसम्बन्धानन्तरं कर्मिणां दुनि.
प्रपतरं दुःखन निर्गमनं कोलविलम्बेन अन्नद्वारा पुरुपसंवन्ध इत्यर्थः । अह-
रमारभ्य धान्यनिप्पत्तिपर्यन्तं विलम्बः , धान्यनिप्पत्यनन्तरमपि कुमूलादिप्रक्षेपे-
ण किश्चित्कालविलम्ब इति भावः ॥२३॥
अन्याधिष्ठिताधिकरणम् ॥६॥
नीहियवादिष्वपि बहुकालमवस्थानमानमेव कर्मिणां, न भोग इत्याह--
अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात् ॥ २९॥
अन्यैः प्रोहियवाद्यौपध्यभिमानिमि वान्तरैराधिष्ठिते सहलते ग्रीहियवादौ कर्मि-
जो बहुकालमवस्थानमात्रमेव , न भोगः । कुतः ? पूर्ववदमिलापात् पूर्वेप्वाकाशा.
दिलोकेष्विव ब्रीहियवादिप्वपि सम्बन्धमात्रस्यैव ‘त इह ब्रीहियवा' इति श्रुती
कथितत्वात् । तथा च बोयिवादिस्थावरदेहाभिमानिनां जीवानामेय वातातपव-
पीदिजन्यमुखदुःखानुमवः, न तु जनुपान्धतुल्यानां कर्मिणामिति भावः ॥ २४ ॥
अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥२५॥
ज्योतिष्टोमादिकं वैदिककर्माशुद्धं पशुहिंसामांसभक्षणादिजन्यपापसांमश्रम ।
तथाच पुण्यपापमेलनरूपत्वात् यज्ञादिकर्मणां पुण्यांशफलस्य स्वर्गलोके भुक्तत्वेऽ.
पि पापांशफलस्य स्वर्गलोके अभुक्तत्वात् स्वर्गात् पुनरागमनकाले व्रीहियवादिस्था.
वरशरीरेषु पशुहिंसादिजन्यपापफलमोगानन्तरं सञ्चितकर्मान्तरवशेन कर्मिणां यो-
निप्राप्तिरिति चेन्न । शब्दात् 'वायव्यं श्वेतमालमेते त्यादिश्रुतिचोदितत्वेन प.
शुहिंसादीनां पापजनकत्वाभावात् । तथाच जीवान्तराधिष्ठितेषु नीहियवादिपु क-
र्मिणां सम्बन्धमात्रमेव, न भोग इति भावः ॥२५॥
रेतस्सिग्योगोऽथ ॥२६॥
अध ब्रोहियवादिसम्बन्धानन्तरं धान्यसम्बन्धिनां कर्मिणां अन्नद्वारेण रेत-
स्सियोगः रेतस्मित्रा पुरुषेण योगसम्बन्धः पुरुषस्य कुक्षी प्रवेश इत्यर्थः ॥२६॥

·अद्वैतमञ्जरी । योनेशरीरम् ॥२७॥ पुरुषकुक्षिस्थाना कर्मिणा रेतोद्वारा योने सम्बन्धात् योपित्कुक्षौ शरीर मुत्पद्यते गर्भो भवतीत्यर्थ 1 कर्मिणा गमनागमनादिबहुक्लेशवत्वात् स्वर्गनरकसाध. नानि पुण्यपापानि परित्यज्य निरन्तर बहाविचार एव कर्तव्य इति सर्वस्यास्य पा दस्य तात्पर्यमिति भाव ॥२७॥ इति सूत्रवृत्तौ तृतीयाध्यायस्य प्रथम पाद् ॥ अथ ॥ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ सन्ध्याधिकरणम् ॥ १॥ निष्प्रपञ्चस्य निर्धर्मकम्य निर्गुणस्य जीवस्य निष्प्रपञ्चनिर्धर्मकनिर्गुण ब्रह्मा- भेदकपनाय जीवसम्बन्धिनीना स्वप्नसुषुप्तिनाग्रन्मूछीवस्थाना चतसृणामपि मिथ्या- त्व साधयितु प्रथम पूर्वपक्षमाह- पूर्वपक्ष - सन्ध्ये सृष्टिराह हि ॥ १॥ सन्ध्ये स्वप्नावस्थाया सृष्टि स्वममपञ्चसृष्टि पारमार्थिकी । कुत ? आह हि 'न तत्र रपा न रपयोगा न पन्धानो भवन्ति अथ रमान् रथयोगान् पथस्सनत' इति श्रुति स्वप्नप्रपञ्चपिम् आह हि प्रतिपादयति खलु । तथा च श्रुतिप्रतिपादितत्वात स्वप्नमपश्यस्य सत्यत्व पक्तव्यम् । तथा च स्वप्नमपञ्चदृष्टान्तेन जाग्रामपञ्चस्य मि. प्यालानुमान पेदान्तिनामनुपपन्नमिति भाव ॥१॥ स्वप्नप्रपञ्चस्य सत्यत्वे हेत्वन्तरमाह- निर्मातारं चेके पुत्रादयश्च ॥२॥ एके शाम्विन 'पत्रतत्स्वप्नया चरति काम काम पुरुषो निर्मिमाण' इति श्रुती ·तृ०ये द्वितीय. पाद.] सूत्रवृत्ति । जीव स्वेच्छानुसारेण स्वप्नप्रपश्चस्य निर्मातार प्रतिपादयन्ति । तथा च कर्तरिच्छा. नुसारेण उत्पाद्यमानत्वादपि स्वप्तकालीना पुत्रमिनकलत्रादय पदार्था. सत्या ए- वाङ्गीकर्तव्या । मिथ्यात्वाङ्गीकारे कनिच्छाधीनत्वानुपपत्ते । न हि मिथ्याभूतस्य शुक्तिरजतरज्नुसादे कत्रिच्छाधीनत्व लोके दृष्टमित्यर्थ । तथा च जीव- स्य स्वप्नप्रपञ्चकर्तृत्वेन स्वप्नप्रपञ्च प्रति उपादानकारणत्वेन च सप्रपञ्चत्वात् नि- प्मपञ्चबहाभिनत्वमप्यनुपपन्नमिति भाव ॥२॥ सिद्धान्त -मायामानं तु कात्स्येनानभिव्यक्तखरूपत्वात् ॥३॥ स्वामकालीन जगत् मायामात्र मिथ्याभूतम् । कुत ' कान्येन उपादाननिमि- सकारणमेलनेन अनभिव्यक्तस्वरूपत्वात् अनुत्पन्नस्वरूपत्वात् वासीटङ्कतक्षकदारु प्रभृतिसामग्री विनाप्युत्पाद्यमानत्वात् स्वप्तकालीनस्य रयादिप्रपक्षस्य शुक्तिर- जतादिवत् मिथ्यात्वमेव वक्तव्यमित्यर्थ । यच्चोक्त 'अथ स्थान रथयोगान् प. थस्सृजत' इति श्रुतिप्रतिपाद्यत्वात् स्वप्नप्रपञ्चस्य सत्यत्वमिति, तन्न । न हि श्रु- तिप्रतिपाद्यत्वमात्रेण सत्यत्वम् । ग्रावठवनादेरपि सत्यत्वप्रसङ्गात् । कि तु ता- त्पर्येण श्रुतिप्रतिपाद्यस्यैव सत्यत्वा । न च स्वप्नप्रपञ्चस्य तात्पर्येण प्रतिपाद्य त्वमस्ति । 'न तत्र रथा' इति पूर्ववाक्ये पारमार्थिकरथादीना प्रतिपिन्द्रत्वात् । यत्रोक्त 'काम कामं पुरुषो निर्मिमाण ' इति श्रुत्या कत्रिच्छाधीनत्वप्रतिपादनात स्वमप्रपञ्चस्य सत्यत्वमिति, तदपि अनुपपन्नम्। लोकानुभवविरोधेन कस्या अपि श्रुते स्वार्थतात्पर्याभावात् । न हि लोके जीवेच्छानुसारेण स्वप्नाप्रपञ्चा जायन्ते ॥ ३॥ सूचकन हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः॥४॥ स्वप्न सूचक भविष्यदिष्टानिष्टयो । कुत ' श्रुते 'पुरुपं कृष्ण कृष्ण दन्त पश्यति स एनं हन्ती' त्यादिश्रुतिबलात् । तद्विद स्वप्नाध्यायविदश्च स्व मप्रपञ्च भविष्यदिशानिष्टसूचकम् आचलते वदन्ति । तथा च भविष्यदिष्टानिष्ट सूचरत्वादपि स्वमनपञ्चस्य मिथ्यात्वमङ्गीकर्तव्यम् । भविष्यदिष्टानिष्टसूचकाना गन्धर्वनगरादीना उत्पातनायेण मिथ्यात्वस्य लोकमसिद्धत्वादिति भान । तथा च स्वमप्रपञ्चदृष्टान्तेन जाग्रत्मपश्चस्य मिथ्यात्वानुमान निमपञ्चस्य जीवस्य निष्प्रपञ्चब्रह्मामिन्नत्व च उभयमध्युपपन्नमिति भाव । स्वमावस्थाया मिथ्या स्वप्समर्थनेन सुपप्तिनाग्रन्मूविस्थानमपि स्वभावस्थादृष्टान्तेन मिथ्यात्वमर्थात् सिहमिति द्रष्टव्यम् ॥४] जीवब्रह्मणोरभेदानीकारे जीवस्य आमन्दादिरूपस्य सर्वदा किमर्थं न भासत इत्याशङ्कयाह .

·४ अद्वैतमञ्जरी । पराभिध्यानानु तिरोहितं ततो ह्यस्य वन्धविपर्ययौं ॥५|| पराभिध्यानात् परेषां देहेन्द्रियान्तःकरणानां अभिध्यानादैक्याध्यासादस्य जी- वस्य शुद्धबुन्दज्ञानानन्दादिस्वरूपत्वं तिरोहित आवृतम् । ततः आवृतत्वाद्धेतोः अ. स्य नीवस्य बन्धविपर्ययो कर्तृत्वभोक्तृत्वादिवन्धः, नाहमीश्वर इति भ्रमश्च उमाव- प्युपपन्नावित्यर्थः ॥५॥ एवं जीवत्वमपि देहत्याध्यासाधीनमित्याह- देहयोगादा सोपि. ॥६॥ परमार्थतो ज्ञानानन्दस्वभावस्य जीवस्य सोऽपि जीवभावोऽपि देहयोगात् दे- हैक्याध्यासादित्यर्थः । सूत्रद्वयमपि प्रसङ्गादागतं, न प्रकृतोपयुक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥ तदभावाधिकरणम् ॥ २॥ एवं जीवस्य स्वप्नावस्थां विचार्य सुषुप्त्यवम्यां विचारयति- तदभावो नाडीषु तच्छ्रुतेरात्मनि च ॥७॥ जाग्रदेवस्थायां स्वप्नावस्थाया च देहाद्यमिमानविशिष्टो जीवः सुपुप्त्यव- स्थायां तदभावस्सन् तम्य देहाभिमानस्य अभावो यस्य सः देहायभिमानरहित- स्सन् नाडीषु च आत्मनि च परमात्मनि च चकारात हृत्पुण्डरीके च शेते नाडीह स्पुण्डरीकादिप्राकारमवेशनद्वारा दरपुण्डरीकावच्छिन्नब्रह्मरूपे प्रासादे जीवाख्यो राना शेत इत्यर्थः । कुतः ' तच्छ्रुतेः 'आसु तदा नाडीपु सुप्तो भवति नाडीम्य. प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते पुरीततः प्रत्यक्स्प्य शेते सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह' इति श्रुतौ नाडीपुरीतहारा जीवस्य पुरीतदवच्छिन्ने ब्रह्मणि सुपुप्तिद- शाणं शयनश्रवणादित्यर्थः । 'आनु तदा नाडीपु सुप्तो भवतीति श्रुतेरयमर्थः-जी- वायो.राजा नागदवास्याया स्वप्नावस्थायां जायत्मपञ्चस्वप्नप्रपञ्चास्ययोः स्वराष्ट्रयों सञ्चारं कृत्वा शरीराख्यं स्वपुरं प्रविश्य तदनन्तरं नाडीः प्रविशति । नाडीम्यो नि. र्गत्य उत्पुण्डरीकं प्रविशति । हृत्पुण्डरीकान्निर्गत्य हृत्पुण्डरीकावच्छिन्नब्रह्मरूपे प्रासादे शेत इत्यर्थः ॥..॥ सुपुप्त्यवस्था निरूप्य जाग्रदयस्यां निरूपयति- अतः प्रबोधोऽस्मात् ॥६॥ अतस्सुपुप्त्यवस्थासमाप्त्यनन्तरं हत्पुण्डरीकावच्छिन्ने ब्रह्मणि.शयागे. नो. पः प्रमोघः प्रकष्टो घोषः अभिमानो यस्य सः , शरीरायभिमानविशिष्टस्सन अ. स्मात् तत्पुण्डरीकावच्छिन्नबालक्षणात् मासादादुत्थाय नागस्प्रपञ्चास्यराष्ट्रदर्शना- ·तृव्ये द्वितीयः पादः] गूत्रवृत्तिः । - य इत्पुण्डरीकनाडोनाकारद्वारा शरीराख्यात् पुरात् बहिनिर्गच्छतीत्यर्थः । 'स यदा प्रतिबुध्यते यथानेज्वलतः सर्वी दिशो विष्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मा. दात्मनः सर्वे प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोका' इति श्रुतिरेवास्मिन्नर्थे प्रमाणमिति भावः ॥ ८॥ कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ॥३॥ पूर्वदिनीया एव जीवा. सुपुप्तिदशायां · सूक्ष्मावस्थापनान्तःकरणविशिष्टतया हृत्पुण्डरीकावच्छिन्ने ब्रहाणि विलीनास्सन्तः उत्तरदिनेषु स्थूलावस्थापन्नान्तःकर- णविशिष्टतया अभिव्यक्ता भवन्ति वा, उत पूर्वदिनीयान्तःकरणविशिष्टानां जी- वानां सर्वात्मना सुपुप्त्यवस्थायां ब्रह्मण्यात्यन्तिकलये सति अमिनवान्तःकरण- विशिष्टा अभिनवा जीवाः उत्पद्यन्ने वा इति संशये सति निर्णयमाह- स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥९॥ यस्तु पूर्वदिनीयो जीव ‘सुपुप्त्यवस्थायां हृत्पुण्डरीकावच्छिन्नब्रह्मणि लीन, स एव उत्तरदिने स्थूलान्त करणविशिष्टतया अभिव्यक्तो भवति। कुत.? कर्मानुस्मृ. तिशब्दविधिम्यः पूर्वदिने कृतस्य लौकिकस्य वैदिकस्य च कर्मणः अस्मिन्दिने स्मरणात 'त इह व्याघ्रो वा सिहो वा' इतिशब्दात् 'ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो यजेत' इत्यादिविधिवाक्याच एतेभ्यो हेतुभ्य इत्यर्थः । प्रतिदिन गिन्नभिन्न नीवाङ्गीकारे अन्यस्य ज्योतिष्टोमे कर्तृत्वम् , अन्यस्य खर्गमोक्तृत्वमिति स्वर्गकामस्य ज्योतिष्टो- मविधायक वाक्यमप्रमाणं स्यादित्यर्थः । 'त इह व्याघ्रो वा सिंहो वे त्यारम्य य. अद्भवन्तीति वाक्यमप्यममाण स्यात् । तस्य वाक्यस्य पूर्वदिनीयानामेव नीवाना सुपु- प्तिकाले सूक्ष्मरूपान्त करणविशिष्टानामुत्तरदिनेषु स्थूलावस्थान्तःकरणविशिष्टतया अभिव्यक्तिप्रतिपादकत्वादिति भावः । पूर्वदिने अनुभूतस्य कर्मणः अस्मिन्दिने स्मरणं न स्यात् । अन्येनानुभूतस्य अन्येन स्मरणासम्मवादिति भावः ॥९॥ मुग्धाधिकरणम् ॥ ४॥ जाग्रदयस्थां निरूप्य मूविस्था निरूपयति- मुग्धेऽर्धसम्पत्तिः परिशेपात् ॥१०॥ मुग्धे मूविस्थाया हत्पुण्डरीकावच्छिन्ने ब्रमणि देहायभिमानविशिष्टस्य जीवम्य अर्धसम्पत्तिः अर्धलयः, न तु सुषुप्त्यवस्थायामिव सर्वात्मना अभिमानलयः। मृठितस्य बाह्यपदार्थज्ञानामावेऽपि आन्तरदु खानुसन्धानस्य विद्यमानत्वेन देहाद्यमि- मानस्यापि लेशतोऽङ्गीकार्यत्वात् । तथा च परिशेषात् भागृत्स्वमसुपुप्त्यवस्थासु अ- न्तर्मावासम्भवात् मूविस्या अवस्थात्रयात् भिन्नैवाहीकर्तव्येत्यर्थः ॥ १० ॥ ९ ·अद्वैतमञ्जरी । उभयलिङ्गाधिकरणम् ॥ ५॥ इयता सूत्रसन्दर्भेण त्वंपदार्थस्य निअपञ्चत्वं प्रप्ताध्य इदानी तत्पदार्थस्य निष्प्रपञ्चत्वं साधयति- न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॥११॥ केचित ब्रह्मणः निर्गुणत्वं सगुणत्वं च उभयमपि स्वाभाविक वास्तवं चेति वदन्ति । अन्ये तु निर्गुणत्वं स्वामाविकं वास्तवं च, सगुणत्वं तु औपाधिकमपि वा- स्तवमेव । उपाधीनां प्रथिव्यादीनां सत्यत्वादिति वदन्ति । आद्यमतं निराकरोति- परस्य परमात्मनः उभयलिङ्गं भावप्रधानो निर्देशः, उभयलिङ्गत्वम् उभयस्वभाव- कत्वं स्वाभाविकप्तगुणत्वं स्वाभाविकनिर्गुणत्वं च न सम्भवति । नकारस्य अत्राप्य. न्वयः । स्वाभाविकसगुणत्वनिर्गुणत्वयोरेकर विरोधादिति भावः । द्वितीयमतं निरा. करोति-न स्थानत इति । स्थानतः पृथिव्याधुपाधितोऽपि पृथिव्यादिपञ्चमहाभूता- वच्छिन्नस्य परमात्मनः वास्तवं सगुणत्वं न सम्भवति । पृथिव्याधुपाधीनां मिथ्या- त्वेन पृथिव्यभिन्ने ब्रह्मणि तत्प्रयुक्तसगुणत्वस्यापि मिथ्यात्वादिति भाव । पृथिव्या- धुपाधीनां मिथ्यात्वे प्रमाणमाह--सर्वम हि सर्वेष्वपि वेदान्तेषु 'नेह नानास्ती'त्या- दिश्रुतिभिः पृथिव्यादिप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ॥ ११ ॥ न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतवचनात् ॥१२॥ भेदात् सगुणत्वप्रतिपादनात् 'सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरस' इत्यादि- वाक्यान ब्रह्मणः सगुणत्वमेव वास्तवं, न निर्गुणत्वमिति चेन्न । प्रत्येकं सर्वास्वपि शाखासु अतद्वचनात 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययमि' त्यादिवाक्यैः निर्गुणत्वस्य मति- पादितत्वात निर्गुणत्वमेव वास्तव, सगुणत्वं तु मिथ्याभूतमित्यर्थः ॥ १२ ॥ अपि चैवमेके ॥१३॥ किं न एके शाखिनः 'अस्थूलमनण्वस्वमदीर्घमलोहित'मित्यादिश्रतिषु एवं निर्गुणत्वमेव प्रतिपादयन्तीत्यर्थः ॥ १३ ॥ सगुणत्वप्रतिपादकनिर्गुणत्वप्रतिपादकवाक्ययोर्मध्ये कस्य प्रावल्पं, कस्य दौ- चल्यमित्याशङ्कायामाह- अरूपवदेव हि तत्मधानत्वात् ॥१४॥ वस अरूपपदेव निर्गुणमेव । कुतः । तत्प्रधानत्वात् सर्वेषां वेदान्तानां उपझपोपसंहारादिलिने निर्गुणब्रह्मण्येव तात्पर्यवत्वादित्यर्थः । तथाच निर्गुणत्वप्र- निपादकवाक्यानामेव स्वाथै तात्पर्यवत्वात् मावल्य , सगुणत्वप्रतिपादकवाक्याना ·तुल्ये द्वितीयः पादः] सूत्रवृत्तिः । - तु वा तात्पर्यामावात् दुर्बलत्वमित्यर्थः ॥१४॥ यदि सगुणत्वं मिथ्याभूतं, तहिं ब्रह्मलोकप्राप्त्यादिफलोद्देशेन सत्यसक- ल्पस्वादिगुणविशिष्टयाविषयकोपासनाविधायकानां दहरशाण्डिल्योपकोसलवैश्वा- नरादिवाक्यसन्दर्भणामप्रामाण्यं स्यात् । मिथ्याभूतगुणविशिष्टब्रह्मोपासनया बम लोकप्राप्त्यादिफलननकत्वासम्मवादित्याशङ्कयाह- प्रकाशवनावैयर्थ्यम् ॥१५॥ यथा गवाक्षमध्यगतस्य सूर्यप्रकाशस्य औपाधिकहूरखत्वदीर्वत्ववर्तुलत्यादिमि- च्याभूतधर्मविशिष्टत्यापि अन्धकारशीतादिनिवर्तनसामयम्, एवं एधिव्यायुपाधि- प्रयुक्तमिथ्याभूतसर्पगन्धत्वसर्वरसत्वगुणविशिष्टब्रह्मविषयकोपासनाया अपि 'याड- शो यक्षः, सादृशो वलिरि' नि न्यायेन मिथ्याभूतवाललोकावाप्त्यादिफलमननसाम. यसम्मवात अवैयर्य सगुणोपासनाविधायकवाक्यानामप्रामाण्यं नास्तीत्यर्थः ॥१५॥ एवं सगुणोपासनावाक्यानामप्रामाण्यं परिहत्य निर्गुणत्वे ममाणान्तरमाह-- आह च तन्मात्रम् ॥१३॥ तन्मात्रं चैतन्यमानं चैतन्यैकस्वभावम् आह च 'कास्नः प्रज्ञानधन एवे'. ति श्रुतिः ॥ १६॥ दर्शयति चाथो अपि स्मयते ॥१७॥ • 'निष्कलं निष्क्रिय शान्तमि' त्यादिश्रुतिर्बह्मणो निर्गुणत्व दर्शयति प्र. तिपादयति । अथो तथा स्मयते- 'अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते' इत्यादिस्मृतिप्वपि निर्गुणत्वमेव प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ॥ १७ ॥ सगुणत्वस्य मिथ्यात्वे प्रमाणान्तरमाह- अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ॥१८॥ यतः कारणात् ब्रह्मण. पृथिव्याधुपाधिप्रयुक्तं मिथ्याभूत सगुणत्यम् । अ- त एवं यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वान्' 'एकथा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्र- वदित्यादिश्रुतिस्मृतिषु सूर्यकादिवत् सूर्यचन्द्रप्रतिविम्ववदित्युपमा दृष्टान्त उ. पपन्न इत्यर्थः । गया जलादौ प्रतिबिमचन्द्र सूर्य च मलनिष्ठाः इखत्वदीर्घ- स्वचलत्याधोदेशस्थत्वादय. धर्मा. आरोप्यन्ते , एवं एथिव्यादिपञ्चमहाभूतलक्ष- णोपानिपु प्रतिविम्बिते परमात्मनि पृथिव्यादिवर्णा सर्वगन्धत्वसर्वरसत्वसर्वरूपत्व- सर्वस्पर्शत्वसर्वशब्दत्वादयः परमात्मन्यारोप्यन्ते । ततश्वारोपितत्वात् सर्वगन्धवा- दिधर्माः मिथ्याभूगा एव , न वास्तवा इत्यर्थः ॥१८॥ .

·६८ अद्वैतमञ्जरी । दृष्टान्तदाष्टान्तिकयोधयं शङ्कते- पूर्वपक्ष:- अम्बुवदग्रहणातु न तथात्वम् ॥१९॥ अम्बुवत् जलवत् पृथिव्याद्युपाधीनां स्वच्छतया अधिकस्वच्छत्वेन प्रतीय- मानत्वाभावात् नथात्वं एथिव्याद्यपाधिषु प्रतिविम्बितत्वं ब्रह्मणो न घटत इत्यर्थः ॥ १९ ॥ सिद्धान्त:---- वृद्धिहासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ॥२९॥ परमात्मनः अखच्छेपु पृथिव्याद्युपाधिपु प्रतिविम्बितत्वाभावे पृथिव्याधु पाधीनाम् अन्तः मध्ये भावात् अधिष्ठानत्वेन भासकत्वेन च विद्यमानत्वात् गृधि- व्याद्युपाधिमयुक्तमिध्याभूतदीर्घत्वहरखत्यसर्पगन्धत्वसर्वरसत्यादिधर्ममाक्त्वं धर्माश्र- यत्वं प्रथिव्याधुपाध्यवच्छिन्न परमात्मन्यारोप्यते , एनसति एतावन्मात्रेण उ. भयसामञ्जस्यात् उभयोस्सूर्यचन्द्रदृष्टान्तयोः सामञ्जस्यात् उपपन्नत्वान्न दृष्टान्तः दान्तिकवैपन्यमित्यर्थः ॥ २० ॥ तथा च गौणमतिबिम्बत्वमेव ब्रह्मणः , न मुख्यप्रतिबिम्बत्वमिति भावः । अन्तःकरणाद्यपाधिपु मुख्यप्रतिविम्वत्वमपि सम्भवतीत्याह-- दर्शनाच ॥२१॥ ब्रह्मादिपिपीलिकान्तसकलनीवान्तःकरणानाम् अतिस्वच्छत्वस्य लोके दर्शनात अन्तःकरणेषु प्रतिविम्बिते ब्रह्मणि सत्यकामत्वसत्यसङ्कल्पत्वादिमिथ्याभूतधर्मारोप सम्भवाच्च सूर्यचन्द्रयोरिव मुख्यप्रतिबिम्बत्वमपि ब्रह्मणः सम्भवतीति भावः ॥२१॥ प्रततावत्त्वाधिकरणम् ॥ ६॥ 'अथाते आदेशो नेति नेतीति श्रुतावविशेपेण प्रपञ्चब्राह्मणोरुभयोरपि प्रतिपे- ध्यमानत्वात प्रपञ्चब्रह्मणोरुभयोरपि मिथ्यात्वमङ्गीकर्तव्यम् । तथा च मिथ्याभूतस्य बक्षणः मिथ्यामूतमपञ्चाधिष्ठानत्वमनुपपन्नमिति शन्यवादिनो वदन्ति, तन्मतं निरा. क्रोति- प्रकृततात्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॥२२॥ 'अधात आदेशो नेतिनेती ति श्रुतिः प्रस्तैतावत्त्वं 'द्वेवार ब्रह्मणो रूपे' इति पूर्ववााये प्रकृतं प्रतिपादितं एतावत्वम एतावन्मानं मूर्तीमृतीत्मकप्रपशमात्र प्रतिषेधति ग परमात्मनः । फुतः ? ततः प्रपञ्चप्रतिपेघानन्तरं भूपः सत्यस्य सत्य'मित्युत्तरवाक्य सपपचमहाभूतात्मकप्रपञ्चाधिष्ठानस्य ब्राह्मणः सत्यत्वं पारमार्षिकत्वं ब्रवीति प्रति ·तुल्ये द्वितीयः पादः ] सूत्रवृत्तिः । पादयतीत्यर्थः । तथा च पारमार्थिकस्य ब्रह्मणः मिथ्याभूतप्रपञ्चाधिष्ठानत्वमुपपन्नमि- त्यर्थः। वे वाव ब्रह्मणो रूपे' इति श्रुतेरयार्थ:-परमार्थतः अरूपस्य ब्रह्मणः मिथ्याभूते द्वे रूपे स्तः । मूर्त एपिव्यप्तेजासि, अमूर्त वाय्वाकाशौ । अधान आदेशो नेति नेति अथ मूर्तामूत्मिकप्रपञ्चस्वरूपकपनानन्तरं प्रपश्चाधिष्ठानस्य व्रपणः आदे. शः उपदेशः क्रियते । उपदेशमेवाह-~- नेति नेति इंदं सत्यं न भवति इदं सत्यं न भवतीत्येवंरूपेण सर्वस्य प्रपञ्चस्य सत्यत्वनिषेधे तति मिथ्याभूतप्रपञ्चस्य सत्यमधिष्ठानमङ्गीकर्तव्यम् । तदेव ब्रह्मत्यर्थः । तदेव स्पष्टयति सत्यस्य सत्यं सत् एपित्यप्तेजासि, त्यत् वाख्वाकाशौ । सत्यद्रूपस्य प्रपश्चस्य अधिधानभूतं पस्तु सत्यं पारमार्थिकमित्यर्थः ॥२२॥ यदि प्रपञ्चाधिष्ठानं सत्यं बहाडोक्रियते तहिं सत्यवह्मणः वि त्वेन स र्वत्र विद्यमानत्वात् सर्वेषां जीवानां मनमा गृह्यतेत्याशङ्कयाह- तदव्यक्तमाह हि ॥२३॥ तत् ब्रह्म अव्यक्तम् अविद्यावृतत्वात् सर्वेषां जीवानां मनसा अग्राह्यम् । कुतः ? आह हि 'नोहारेण प्रावृता' इत्यादिश्रुतिः बसणः अविद्यावृत्ति प्रतिपादय- तीत्यर्थः ॥२३॥ लाई केप मनसा बह्म गृह्यत इत्याशङ्कायामाह- अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥२४॥ बससाक्षात्कारेण अविद्यावरणे नष्टे सति अनाहतं चसखरूपं शुद्धान्त:- करणेन ज्ञानिनः संराधने ध्यानकाले साक्षात्कुर्वन्ति । कुतः प्रत्यक्षानुमाना. म्यां श्रुतिस्मृतिम्पामित्यर्थः । ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः दृश्यते त्व. प्रया बुधा' इत्यादिश्रुतिः , 'यं विनिद्रा नितन्वासाः सन्तुष्टाः संयतेन्द्रियाः । ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानाः तस्मै योगात्मने नमः ॥ इति स्मृतिः, ताम्यामित्यर्थः । 'यन्मनसा न मनुत' इत्यादिश्रुतिषु अविशुम्हान्तःकरणग्राह्यत्वं ब्रह्मगः प्रति. विध्यते 'ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ! दृश्यते स्वग्रशया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिमिपरित्यादिश्रुतिषु विशुद्धान्त करण- ग्राह्यलं प्रतिपाद्यत इति नानयोः श्रुत्योः विरोध इति भावः ॥ २४ ॥ एवं जीवब्रह्मणोः त्वंपदार्थतत्पदार्ययोः निष्प्रपञ्चवं प्रतिपाद्य इदानीमुभयो रभेदं प्रतिपादयति-~- प्रकाशादिवचावैशेष्यं प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् ॥२५॥ प्रकाशादिवत् गवाक्षद्वयावच्छिन्नमूर्यप्रकाशयोरिव जीवब्राह्मणोरपि परमा. - ?

·७० . अद्वैतमारी। र्धतः अवैशेष्यम् अमेद एवाझीकर्तव्यः । प्रकाशश्च नासमीश्वर इति भेद. प्रतिभासका कर्मणि उपाधी सनि गायाजिशरीरस्थउशरीरलक्षणोपाधिनयमगु- तमिथ्याभूतविभेदविषयक इत्यर्थः । कुनः ? अभ्यासात् 'तत्त्वमसि अहं प्र. मास्मी'त्य मेदयोधकबहुश्रुतियलादित्यर्थः ॥२५॥ अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम् ॥२६॥ अतः नोवबालाभेवतालात्कारेण जीवेश्वरोपाधिभूतयोः लिङ्गशरीरमायगोः निवृत्त्यनन्तरं शुद्धो जायः शुद्धेनानन्तेन ब्रह्मणा अमिनो भवति । मिथ्याभूतमपि मेई परित्यज्यात्यन्तामेदं प्राप्नोतीत्यर्थः । तत्र प्रमाणमाह-तथादि लिनं तथा बलः साक्षात्कारानन्तर जीववरणोरत्यन्ताभेदे 'बाल वेद बौन भवतीति 'बालविदाप्नोति परं यथोदकं शुद्ध शुन्द्वमासिक्त तादृगेव मवति एवं मुनेविमानत आत्मा भवति गौतम' इत्यादिवाक्यमेव लिङ्गं ज्ञापकमित्यर्थः ॥२६॥ मोक्षपर्यन्तं जीवनहाणोस्तिवी भेदामेदौ, जीवब्रह्माभेदसाक्षात्कारेण वास्त. वभेदे नष्टे सति मोक्षकाले जीवब्रहणोरत्यन्तामेद इति केचन वर्णयन्ति, तन्मतं नि- राकर्तु प्रथम पूर्वपक्षमाह - पूर्वपक्षसूत्रम्- उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् ॥२७॥ उमयव्यपदेशात् 'द्वा सुपर्णे ' त्यादिश्रुतिपु भेदव्यपदेशात् तत्त्व 'मसोत्यादिश्रुतिषु अभेदव्यपदेशात् जीवब्रह्मणोर्मेंदामेदायङ्गीकर्तव्यौ । अहिकुण्डल. वत् । यथा कुण्डलीभूतसर्पस्य दीर्घाभूतसर्पस्य च सर्पत्वेन एकत्वेऽपि यथा हूस्खत्वदी- त्विरूपविरुद्धपरिमाणवत्वात् भेदाभेदावद्गीक्रियेते , एवं जीवब्रह्मणोरपि चित्वेन एकत्वेऽपि अणुत्वविभुत्वरूपविरुद्धपरिमाणवत्त्वात्मेदामेदावङ्गीकर्तव्यावित्यर्थः।२७ पर्वपक्षे दृष्टान्तान्तरमाह- प्रकाशाश्रयवद्धा तेजस्त्वात् ॥२८॥ यथा सूर्यप्रमाया प्रमाश्रयसूर्यमण्डलस्य च तेनस्त्वात तेजस्त्वेन अविशेपेड- पि व्यापकत्वपरिच्छिन्नत्वरूपविरु द्वपरिमाणवत्त्वात भेदामेदावद्भीकतो, एवं जीव. बाणोरपि विरुद्धपरिमाणवत्त्वात् भेदामेदावङ्गीकर्तव्यावियर्थः । इदमुपलक्षणम् । संकुनितविस्तृतपटादिबहुदृष्टान्तानुरोधेनापि नीववह्मणोर्मेदाभेदावडीकर्तव्यावित्यर्थः। सिद्धान्तमूत्रम्--- पूर्ववदा ॥२९॥ पूर्वसूत्रोफगवाक्षद्वयावच्छिन्नमूर्यप्रकाशदृष्टान्तेन जीवब्रह्मणौरभेद एव वा- स्तव, मेदस्तु मिथ्याभूत एव । अणुत्वविभुत्वपरिमाणयोरुभयोरपि लिङ्गशरीरगा- योपाधिमाकत्येना मध्याभूतत्वेन वास्तवमेदप्रयोनकाभावादित्यर्थः । कुण्डलीभूतदी-

·तृ०ये द्वितीयः पादः]
सूत्रवृत्तिः ।
अतः
परमात्मन.
घीभूतसद्विदृष्टान्तेषु सर्वेष्वपि अभेद एव वास्तवः, भेदस्तु मिथ्याभूत एव । वास्तव
यो दामेदयोस्सहावस्थानस्य विरुद्धत्वादिति भावः ॥२९॥
प्रतिपेधाच ॥३०॥
'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टे'त्यादिषु श्रुतियु भोवब्रह्मणोदस्य प्रतियिहरवादपि
मिथ्याभूत एव जीववक्षणोंर्भेदः, न वास्तव इत्यर्थः
न्यो भिन्नः द्रष्टा जीवा नास्ति । जीवब्रह्मणोपास्तव मान्यता नास्तीत्यर्थः । इदमु.
पलक्षणम् । पारमार्थिकभेदाभेदवादिमते भेदज्ञानस्यापि ममात्वात् अभेदप्रमाया, म.
मितवास्तवभेदनिवर्तकत्वं न सम्भवति । प्रमायाः भ्रमविषयीभूतपदार्थमात्रनिवर्तकत्वे
न ममाविषयीभूतपदार्थनिवर्तकत्वस्य लोक अदर्शनात् । कि च भेदाभेदयोः औपाधि.
कारवेन परस्परविरोधाभावादपि अभेदज्ञानस्य भेरज्ञाननियर्तकत्वमनुपपन्नम् । न च
जीवब्रह्मणोरत्यन्तामविषयकप्रमोत्पत्त्या भेदध्वंसोत्पत्तिरिति वाच्यम् । मेदविरोधि
त्वविशिष्टामदविषयकामोत्पत्त्यनन्तरं भेदध्वसोत्पत्तेरिति ॥३०॥
एवं भेदाभेदवादिनो मटभास्करस्य मतं निराकस अत्यन्तभेदवादिनां नैया
यिकाना मतं निराकरोति-
सेतून्मानाधिकरणम् ||७॥
पूर्वपक्षः-परमतस्सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ॥३१॥
ब्रह्म अतः जीवात् पर भिन्नम् । कुत.. सेतून्मानसम्बन्धमेदव्यपदेशे.
भ्यः हेतुभ्यः । एप सेतुविवरण: एपा लोकानामसम्भेदायेति श्रुतौ जीवब्रह्मणोनिय-
म्यनियामकमावरूपसेतुत्वस्य व्यपदेशात् । उन्मानव्यपदेशात् 'वालाग्रशतभागस्य
शतधा कल्पितस्य च । आकाशवत्सर्वगतश्च नित्य' इत्यादिश्रुतिपु जीवनमणोः अ-
णुत्वविभुत्वरूपविरुद्वपरिमाणश्रवणात् सम्बन्धव्यपदेशात् 'सना सोन्य तदा स-
म्पन्नो भवतीति सदो ब्रह्मणि सम्बन्धनषणात्. भेदश्रवणात् 'द्वा सुपर्णे'त्यादिनु-
तिपु भेदव्यपदेशाच जीवेश्वरयोर्मेद एवाङ्गीकर्तव्य इत्यर्थः ॥ ३१ ॥
सेतुव्यपदेशस्य परिहारमाह----
सामान्यात्तु ॥३२॥
यथा लोके सेतूना केदारमर्यादाव्यवस्थापकत्वम्, एवं ब्रह्मणोऽपि वर्णाश्रम-
मर्यादाव्यवस्थापकत्वेन सामान्यात् सेतुसादृश्यात् सेतुत्वमुक्कं , तच्च ब्रह्मसाक्षा-
स्कारपर्यन्तं जीवबह्मणोमिथ्याभूतभेदाङ्गीकारात् तमादाय उपपन्नमिति भावः॥१२॥
उन्मानव्यपदेशस्य परिहारमाह--
बुद्ध्यर्थः पादवत् ॥३३॥

·०२
भद्वैतमञ्जरी।
जीवब्रह्मणोरणुत्वविभुत्वव्यपदेशः बुद्ध्यर्थः तत्पदापरवपदार्थविवेकार्थः ।
पादवत् यथा 'पादोऽस्य विश्वा भूतानी' ति श्रुतौ बपाण्डमध्यवर्तिनो जीवचैत.
न्यस्य एकपादत्वं, ब्रह्माण्डात् बहिः विद्यमानस्य ब्रह्मचैतन्यस्य त्रिपादत्वं च त्वं.
पदार्थतत्पदार्यविवेकार्थमुक्तं, तद्वदित्यर्थः । तत्त्वंपदार्पयोरभेदज्ञानस्य तत्त्वंपदार्थ-
ज्ञानं विना असम्भवात् । तत्त्वंपदार्थज्ञानार्थ स्थलारुन्धतीन्यायेन अन्तःकरणवि-
शिष्टस्य जीवस्याणत्वं, मायाविशिष्टनीवस्य व्रमणः विभुत्वं चोक्तं, न तु तत्र श्रुः
तेस्तात्पर्यम् । अणुपरिमाणविभुपरिमाणयोः मिथ्यात्वेन तत्र श्रुतेस्तात्सर्यानुपपत्ते-
रिति भावः ॥ ३३ ॥
सम्बन्धमेदव्यपदेशयोरुमयोः परिहारमाह-
स्थानविशेपात् प्रकाशादिवत् ॥ ३४॥
स्थानविशेषात् ब्रह्मणः मायोपाधिविशिष्टत्वात् जीवस्य सुपुस्तिकालेऽपि
सूक्ष्मान्तःकरणविशिष्टत्वात् 'विशिष्टयोमिथ्याभेदस्य बससाक्षात्कारपर्यन्तं विद्य-
मानत्वान् ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति' इति सम्बन्धव्यपदेशः, द्वा सुपर्णेत्यादि-
भेदव्यपदेशश्च उपपोते इत्यर्थः । प्रकाशादिवत् यथा गवाक्षद्वय अन्तर्वतिसूर्यप्र•
काशयोः औपाधिकभेदः, कदाचित् परस्परसम्बन्धश्च, तद्वदित्यर्थः । आत्मा एकः,
विभुत्वात् । कालवदाकाशादिवदित्यनुमानाच आत्मन एकत्वम् । तथा च जीवा-
त्मपरमात्मनोरभेद इत्यर्थः ॥ ३४ ॥
उपपत्तेश्च ॥३५॥
वस्तुद्वयासत्वात् एकत्वशुतेश्च मिथ्यासम्बन्धमिध्यामेदयोरुपपन्नत्वादि-
त्यर्थः ॥३५॥
मुख्यावेव सम्बन्भमेदौ किं न स्यातामित्यत आह-
तथान्यप्रतिषेधात् ॥३६॥
'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टे' त्यादिश्रुतौ जीवब्रह्मणोरन्यत्वप्रतिषेधात् भेदमति-
पेधादपि जीवब्रह्मणोरभेद इत्यर्थः ॥ ३६ ॥
अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥३७॥
अनेन जीवब्रह्मणोः मेदनिषेधेन प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वप्रतिपादनेन आयामश-
व्दादिभ्यः आयामो नाम सर्वात्मकत्वं, तत्प्रतिपादकेभ्यः सर्वं खल्विदं ब्रह्म ए:
कमेवाद्वितीयम् ऐतदास्यमिदं सर्वमि' त्यादिशब्देभ्यश्च ब्राह्मणः सर्वगतत्वं सर्वा:
स्मकत्वम् अद्वितीयस्वं च सिद्धमित्यर्थः ॥ ३७॥

·तृव्ये द्वितीयः पादः] सूत्रवृत्तिः । ७३ ? फलाधिकरणम् ॥८॥ इयता सूत्रसन्दर्भण ब्रह्मस्वरूपं विचार्य इदानी कर्मण एव फलप्रदातृत्व, नेश्वरस्येति निरीश्वरवादिनो मीमांसका वदन्ति । तन्मतं निराकरोति- फलमत उपपत्तेः ॥३८॥ अतः कर्ममिराराधितादीश्वरादेवं जीवानां फलमुत्पद्यते । न तु केवलकर्मणः । कुतः ? उपपत्तेः चैतन्यस्यैव ईश्वरस्य फलजनकत्वस्य उपपन्नत्वात् जडस्य क. मणः स्वातन्त्र्येण फलजनकत्वानुपपत्तरित्यर्थः ॥३८॥ श्रुतत्वाच ॥३९॥ 'कर्माध्यक्षसर्वभूताधिवास' इति श्रुतौ ईश्वरस्य फलदातृत्वप्रवणाच्च कर्म- सहकत ईश्वर एव फलप्रदातेत्यर्थः ॥३९॥ पूर्वपक्ष:- धर्म जैमिनिरत एव ॥४०॥ जैमिनिस्तु धर्ममेव स्वातन्त्र्येण फलमदातारं मन्यते । कुतः? अत एव 'ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो यते' त्यादिश्रुतिषु कर्मणां स्वातन्त्र्येण फलताध. नत्वश्रवणादेवेत्यर्थः ॥४०॥ सिद्धान्तः- पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥४१॥ बादरायणस्तु पूर्व पूर्वसूत्रोक्तं कर्मसहरूतमीश्वरमेव फलमदातारं मन्यते । कुतः ? हेतुव्यपदेशात् 'एप एव साघुकर्म कारयति । एष एव असाधुकर्म का: रयती'त्यादिश्रुतिपु ईश्वरस्यैव सत्कर्मणि दुष्कर्मणि च जीवान् प्रति प्रेरकत्व- व्यपदेशादित्यर्थः । तथा च जीवानामीश्वरप्रेरणानुसारेणैव सुलतनुष्कृतयोः प्रवृ. त्तिः, न स्वातन्त्र्येण । तथा च ईश्वरस्यैव तत्तत्कर्मानुसारेण फलप्रदातृत्वं, न तु केवलकर्मणामित्यर्थः ॥४१॥ सूत्रवृत्ती तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पाद ॥

·अथ ॥ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ - सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् ॥ १॥ सगुणवलोपासनानामपि चित्तशुद्धिद्वारा वा ब्रह्मलोकमाप्तिद्वारा वा नि- गुणब्रह्मसाक्षात्कार प्रति साधनत्वात् अस्मिन् पादे सगुणबहोपासनाखरूप वि. . चारयति- सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॥१॥ सर्ववेदान्तप्रत्ययं सर्वशाखाप्रतिपाद्यं दहरोपासनमेकमेव । एवं सर्वशाखा- प्रतिपाद्यं वैश्वानरोपासनमपि एकमेव । एवं शाण्डिल्योपासनमन्येकमेव । एवमु- पकोसलोपासनमप्येकमेव । कुतः ? चोदनाद्यविशेषात् चौद्यन्ते विधीयन्त इति व्युत्पत्त्या चोदनाशब्देन अग्निहोत्रादीनि कर्माण्युच्यन्ते । तथा च पोदनाद्यवि- शेपात् सगुणवझोपासनानामपि चोदनाभिः अग्निहोत्रादिकर्मभिः सह अविशेषा. त तुल्यत्वादित्यर्थः । तथा च सर्वशाखाप्रतिपाद्यम् अग्निहोत्राख्यं कर्म यथा एक- मेव , यथा ज्योतिष्टोमाख्यं कर्म एकमेव , यथा वानपेयाख्यं कर्म तिपाद्यमेकमेव , एवं सर्वशाखाप्रतिपाद्यं सजातीयोपासनमेकमेवेत्यर्थः ॥ १॥ शाखाभेदेन गुणभेदस्य श्रूयमाणत्वात् नानाशाखागतानां सनातीयोपासनानां ऐक्यमनुषपन्ननित्याशङ्कय निराकरोति- भेदान्नेति चेन्नकस्यामपि ॥२॥ मेदात् शाखामेदेन गुणमेदस्य श्रूयमाणत्वात् नेति चेत् नानाशाखागतानां सजातीयोपासनानाम् ऐक्यं नास्ति , किं तु मिन्नत्वमेवेति चेन्न । एकस्यामपि शा- खायाम् एकस्या एवोपासनायाः अध्यायभेदेन गुणभेदश्रवणेऽपि यथाध्यायद्वयगता- याः सनातीयोपासनायाः ऐक्यमेवाङ्गीक्रियते , एवं नानाशाखागतानां सनाती- योपासनानाम् ऐक्यमङ्गीक्रियते ॥ २ ॥ तहिं 'उपसंहारोऽर्यामेदादिति वक्ष्यमाणसूत्रोक्तन्यायेन जातीयोपासनाप्रकरणप्रतिपाद्यानां सत्यसङ्कल्पत्वसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिगुणानां मेल. नरूपः उपसंहारः उपासनानां निगेंतव्यः । एवंस्थितेसति एकैकस्य पुरुषस्य सकलशाखांध्ययनस्याशक्यत्वात् कथं सकलप्रतिपाद्यगृणमेलननिर्णय इत्याशङ्का निराकरोति- सकलशाखान सकलशाखागतस- ·तृ०ये तृतीयः पादः ] सूत्रवृतिः । ७५ स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधिकाराच सववच तन्नियमः ॥३॥ खात्य अभ्यायः स्वाध्यायः इति व्युत्पत्त्या स्वाध्यायशब्देन स्वशाखा उ. च्यते । तथा च स्वाध्यायस्य स्वशासाया एव तथात्वेन अध्येतव्यत्वेन समाचारे 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य' इति अध्ययनविधिप्रकरणे अधिकारात् प्रतिपादितत्वात् एकै- कस्य पुरुषत्य सफलशासाध्ययनाभावेऽपि न दोप इत्यर्थः । तर्हि सकलशाखा- गतसमातीयोपासनाप्रकरणप्रतिपाद्यगुणमेलननिश्चयः कथमित्याशङ्कयाह --- सवाञ्च तन्नियमः सववत् यज्ञाभवत् तन्नियमः तेपां नानाशाखाप्रतिपाद्यानां सत्यसङ्कल्पा- दिगुणानां नियमः निश्चयः उपपद्यत इत्यर्थः । युधा फर्मानुष्ठातृणां सकलशाखा- ध्ययनाभावेऽपि सकलशाखाध्यतृभिः महापभिः कृतात कल्पसूत्रादिग्रन्थात् नाना- शाखागतानाम् अग्रिहोत्रादिकङ्गिानां मेलननिश्चयः, एव मुपासकानां सकलशाखा. ध्ययनामावेऽपि सकलशाखाध्येतृभिः शङ्कराचार्यादिभिर्महात्मभिः कृतात् माया. दिग्रन्यात सकलशाखागतानां सत्यसङ्कल्पत्वादिगुणानां मेलननिश्चयः उपपन्न इति भावः ॥३॥ दर्शयति च ॥ मन्वादिस्मृतिरपि स्वशाखाध्ययनमेव आवश्यक दर्शयति प्रतिपादयति , न तु सकल शाखाध्ययनामित्यर्थः ॥४॥ उपसंहाराधिकरणम् ॥२॥ नानाशाखागतानां सजातीयोपासनानाम् ऐक्यप्रतिपादनफलमाह- उपसंहारोऽर्थाभेदादिधिशेपवत् समाने च ॥ ५॥ नानाशाखामतिपाद्यसनातीयोपासनाप्रकरणप्रतिपाद्यानां सत्यसङ्कल्पत्यादिशु- णानां समाने नानाशाखाप्रतिपाद्यसजातीयोपासने उपसंहारः कर्तव्यः मेलन क. तिव्यमित्यर्थः । कुतः ? अर्थाभेदात् नानाशाखागतसकलगुणविशिष्टसनातीयोपा- मनायाः अबस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिलक्षणस्य फलस्य अभेदात् एकत्यादित्यर्थः । तथा च नमलोकमाप्तिलक्षणकफलस्य साधनोभूतानां नानाशाखाप्रतिपायसमाती- योपासनासम्बन्धिना सत्यमङ्कल्पत्वादिगुणानां मेलनरूपः उपसंहारः कर्तव्यः । वि. विशेषवत् यथा विधिशेषाणामग्रिहोत्रादिधर्माणां तदेवैकमग्रिहोत्रादिक कर्म सर्व- वेत्यर्धाभेदात् उपसंहारः , एवमन्यत्रापीति भावः । यद्यप्यस्मिन् सूत्रे गुणोपसं. हारकथनान्तरम् एकैकस्य पुरुषस्य नानाशाखाध्ययनासम्भवात् कथ नानाशाखा- - -

·अद्वैतमवारी ।
.
गुणोपसंहार इति शङ्का पश्चात् परिहर्तव्या, तथाप्युत्तरसूत्रे वक्ष्यमाणं गुणोपसंहार
सिद्धवत्कृत्य सकलशाखाध्ययनाभावात् गुणोपसंहारो न सम्मततीति शङ्का पूर्वमे.
म परिसतेति न कोऽपि दोष इति भावः ॥ ५ ॥
अन्यथायाधिकरणम् ॥३
'भेदान्नेति चेन्नैकस्यामपी' ति सूत्रे गुणभेदात् सनातीयोपासनानां भिन्न
शाखागतानां मेद आशङ्कय निराकृतः । इदानीमुपासीतेति शब्दानां प्रति.
शाखं भिन्नत्वात् भिन्नशाखागतानां सजातीयोपासनानां भेदः अङ्गीकर्तव्य इत्या-
शङ्कय निराकरोति-
अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ॥६॥
शब्दात् उपासीतेति शब्दानां प्रतिशाख मिन्नत्वात् अन्ययात्वं भिन्न-
शाखागतानां सजातीयोपासनानां भिन्नत्वमेवाङ्गीकर्तव्यम् । 'समिधो यजति तनूनपातं
यनती'त्यादिपु पञ्चप्रयाजविधायकवाक्येषु यजतिशब्दानां मिन्नत्वेन यागभेदा-
गीकारादिति चेन्न । अविशेषात् शब्दभेदे विद्यमानेऽपि गुणाविशेषात् समिधो
यतीत्यादिषु वाक्येप्वपि समिधो देवतामेदादेव यागभेदः, न तु यजतिशब्दानां
मित्रत्वमान्नण । तथा च सजातीयोपासनासु पूर्वोकरीत्या गुणभेदाभावात् भि.
नशाखागतानां सजातीयोपासनानां न मेद इत्यर्थः ॥ ६ ॥
तहि एकशाखागतानां भिन्नशाखागतानां च ब्रह्मलोकमाप्तिरूपैकफलसा-
धनानां दहरशाण्डिल्योपकोसलवैश्वानरप्रभृतीनां विजातीयोपासनानामप्यैक्यमशी-
क्रियतामित्याशङ्कयाह-
न या प्रकरणभेदात्परोवरीयस्त्वादिवत् ॥७॥
न वा विजातीयोपासनानां ऐक्यं नास्त्येव । कुतः? 'अध यदतः परो दिवो ज्यो.
तिर्दीप्यते अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुपो दृश्यते अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे
दहरं पुण्डरीक वेइम' इत्यादिश्रुतिषु प्रकरणभेदद्योतकैरथशब्दादिभिर्विजातीयोपा.
सनानाम् अन्योन्यनिरपेक्षतया प्रत्येकं ब्रहालोकमाप्तिसाधनत्वबोधकत्वात् विनाती-
योपासनानाम् एकशाखागतानां भिन्नशाखागतानां च मेद एवाङ्गीकर्तव्य इत्यर्थः ।
तत्र दृष्टान्तमाह-परोवरीयस्त्वादिवत् यथा अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमवान-
पेयादीनां पूर्वपूर्वापेक्षया उत्तरोत्तरमुत्सृष्टानामेकस्वर्गफलसाधनानामपि प्रकरणभेद-
द्योतकेन अपचन्दादिना अन्योन्यनिरपेक्षतया प्रत्येक स्वर्गलोकमाप्तिसाधनत्वबोध
नात् भेदः अङ्गीक्रियते, एवमेकफलसाधनानामपि विजातीयोपासनानां भेद एवा-
नीकर्तव्य इति भावः ॥ ७ ॥

·तृ ये तृतीयः पादः] सूत्रवृत्तिः । ७७ संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि ॥८॥ संज्ञातः भिन्नभिन्नसंज्ञावलात् तदुक्तम् अग्निहोत्रादिकर्मणां परस्परमिन्नत्व. मिति चेत्, तहि दहरशाण्डिल्यादिविजातीयोपासनानां तदपि भिन्नभिन्नसंज्ञकत्व. मपि अस्त्येव । तथा च नामभेदात् अग्निहोत्रादीनां विजातीयकर्मणां मेदस्याडी. कारात् विनातीयोपासनानामपि नामभेदात् भेदः अङ्गीकर्तव्य इति भावः ॥८॥ व्याप्त्यधिकरणम् ॥४॥ अस्तु मिन्नशाखागतानां सजातीयोपासनानाम् ऐक्यं, तथापि नानाशाखागता- नां गुणानामुपसंहारो न कर्तः । यथाशक्त्यनानुष्ठानेन सन्ध्यावन्दनादिनित्यक- र्मानुष्ठातृणां ब्रह्मलोकप्रामिवत् उपासकानामपि स्वस्वशाखागतगुणविशिष्टब्रह्मोपास- नामात्रेण वह्मलोकप्राप्तिसम्भवादित्याशङ्कयाह- व्याप्तेश्च समञ्जसम् ॥१॥ व्याप्तेः नानाशासागतगुणमेलनात् उपासनं समञ्जसं वालोके अधिकभोगसम्पा- दकं भवति । स्वस्वशासागतगुणनिशिष्टब्रह्मोपासकानां तु स्वल्पभोग इति भावः ॥९॥ सर्वाभेदायिकरणम् ॥६॥ 'उपतहारोऽर्थाभेदादिति सूत्रे उपक्रान्तं गुणोपसंहारमुपसंहरति- सर्वाभेदादन्यत्मे ॥१०॥ सर्याभेदात् सजातीयोपासनानां सर्वासु शाखा अभिन्नत्वात् एकस्यां शा- खायां श्रूयमाणाः इमे गुणाः अन्यत्र शाखान्तरेऽप्युपसंहर्तव्या इत्यर्थः ॥१०॥ आनन्दाद्यधिकरणम् ॥६॥ एवं सगुणवोपासनासु मिन्नशाखागतगुणोपसंहारमुक्त्वा निर्गुणविद्याया- . मपि गुणोपसंहारमाह- आनन्दादयः प्रधानस्य ॥११॥ एकैकशाखायां शूगमाणानन्दत्वशुद्धत्वबुद्धत्वमुक्तत्वादयः ब्रह्मस्वरूपभूताः गुणाः सर्वासु शाखामु निर्गुणविद्यायामुपसंहर्तव्याः । कुतः ? प्रधानस्य ज्ञेयस्य निर्गुण- ब्रह्मणः सर्वास्वपि शाखामु एकत्वादित्यर्थः । अत्र सर्वशाखागतानां निर्गुणब्रह्मवि- द्यानां विजातीयत्वेन सजातीयनिर्गुणविद्याया. प्रसक्त्यमावाद निर्गुणब्रह्मविद्यायां भेदाभेद चिन्ता न कतेति द्रष्टव्यम् ॥११॥ 'तस्य प्रियमेव शिरः मोदो दक्षिणः पक्ष' इत्यादिश्रुतौ तैत्तिरीयशाखायां श्रुताः प्रियशिरस्त्वादयो गुणाः शाखान्तरस्थायां निर्गुणविद्ययाम् उपसंहर्तव्या पा, उत नोपसंहर्तव्या वा इति संशये सति निर्णयं करोति- ·७८ अद्वैतमञ्जरी । प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥१२॥ गुणबाहुल्यार्थ खलु गुणोपसंहारः कर्तव्यः । तथा च गुणानामुपनयः बा. हुल्यं, गुणानामपचयः अल्पत्वम्, एवंविधौ गुणोपचयापचयो हि भेद उपाध्ये सगुणे बहाण्येव सम्भवतः, न तु निर्गणे बामणि । गुणानामेवासम्भवेन गुणवाहुल्यस्य सुतरा- मसम्भवादित्यर्थः । तयां पानन्दमयस्य परमात्मनः ज्ञानाय स्थूलारुन्धतन्पिायेन आ- नन्दमयकोशधर्माः प्रि पशिरस्त्यादयः प्रतिपादिताः, न तु ब्रह्मवर्मतया प्रतिपादिता इति भावः । न च निर्गुणे ब्रह्मणि आनन्दत्वादिगुणानामप्यभावात् पूर्वसूत्रे आन- न्दत्वादिगुणोपसंहारकथनमप्यसङ्गतमिति वाच्यम् । बलस्वरूपभूतेषु आनन्दत्वा- दिपु गुणत्वस्य उपचरितत्वादिति भावः ॥ १२ ॥ ननु, ब्रह्मस्वरूपभूताः आनन्दत्वादिगुणा अपि सर्वासु शाखामु नोपसंहर्त- व्याः। एकैकशाखाप्रतिपादितब्रह्मस्वरूपज्ञानमात्रेणैव मोक्षसम्भवादित्याशङ्कयाह- इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥१३॥ इतरेऽपि प्रियशिरस्त्वादिगुणेभ्यो व्यक्तिरिक्ताः आनन्दत्वादयो गुणाः ब- मस्वरूपभूताः सर्वाम् शाखासु उपसंहर्तव्याः । कुतः ? अर्थप्तामान्यात अर्थस्य मोक्षरूपप्रयोजनस्य सामान्यात् सर्वास्वपि शाखामु ब्रह्मस्वरूपनिश्चयसत्त्वप्रतिपाद- नस्य तुल्यवादित्यर्थः । तथाचानन्दत्वशुद्धत्वबुहत्वादिविषयकसकलसंशयनिवृत्ति विना ब्रह्मस्वरूपनिश्चयार्थम् आनन्दत्वादिगुणनातमुपसंहर्तव्यमिति भावः ॥१३॥ आध्यानाधिकरणम् || 'इन्द्रियेभ्यः परा यर्था अग्पश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुदिर्बुद्धेरात्मा महान् परः । महतः परमव्यक्तं अन्यत्कात् पुरुषः परः । पुरुपान्न परं किश्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः' इति श्रुतौ अर्थमनोबुद्धिजीवशरीराणामुत्तरोत्तरमुत्कृष्टत्वप्रति- पादनपूर्वकं पुरुषशब्दवाच्यस्य परमात्मनः सर्वोत्कृष्टत्वमुक्तम् । तत्तु अर्थादीनाम् उत्तरोत्तरमुल्लष्टत्वे श्रुतेस्तात्पर्यमिति वा, न वेति संशये सति निर्णगं करोति- आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥१४॥ आध्यानाय सर्वोत्कृष्टपरमात्मनः निश्चयाय अर्थादीनामुत्तरोत्तरमुत्कृष्टत्व- मुच्यते, न तु तत्र तात्पर्य । कुन् ? प्रयोजनाभावात् अर्यादीनाम उत्कृष्टत्वज्ञानेन फलाभावात् । तया च मोक्षसाधनीभूतज्ञानविषयस्य परमात्मनः निश्चयार्थमेव स्थूला- रुन्धतीन्यायेन भर्यादीनामुल्लष्टत्वमुक्त, न तु तत्र तात्पर्यमित्यर्थः ॥१४॥ आत्मशब्दाच ॥१५॥ 'एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशत' इत्युत्तरवाक्ये परमात्मनः दुर्विज्ञेयत्व- ·तृण्ये तृतीयः पादः] सूत्रवृत्तिः । प्रतिपादनादपि परमात्मन्येय. 'इन्द्रियेभ्यः परा ह्या' इति श्रुतेस्तात्पर्यमिति भावः । आत्मगृहीत्यधिकरणम् ॥८॥ 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयमिति छान्दोग्यश्रुतौ सच्छन्देन सत्ताजानिः प्रतिपाद्यते,उन परमात्मा प्रतिपाद्यत इति संशये सति निर्णयं करोति-- आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥१६॥ इतरवत यथा 'आत्मा का इदमेक एवान आसीदिति ऋग्वेदश्रुतौ आ. स्मशब्देन परमात्मा प्रतिपाद्यते , तथा 'सदेव सोम्येदगन आसीदिति छा- न्दोग्यश्रुतौ सच्छन्देन आत्मनः परमात्मनः गृहीनिः प्रतिपादनमङ्गीकर्तव्यम् । कुतः ? उत्तरात् 'सदेव सोभ्येदपन आतीदेकमेवाद्वितीयमि । ति उत्तरवाक्ये प्रलयतमये सर्वप्रपञ्चाभिन्नत्वस्य अद्वितीयत्वस्य प्रतिपादितत्वात् । न हि सत्ता- जातेः सर्वप्रपञ्चामिन्नत्वम् अद्वितीयत्वं वा सम्भवति । तस्याः प्रपश्चं प्रति उपादान- कारणत्वाभावात् । तथा च प्रपञ्चोपादानकारणं ब्रह्मैव सच्छब्देन प्रतिपाद्यत इति भावः ॥ १६ ॥ सच्छन्दस्य सत्ताजातिप्रतिपादकत्वासम्मवेऽपि प्रधानप्रतिपादकत्वमस्त्वि- त्याशङ्कय निराकरोति- अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ॥१७॥ प्रधानस्यापि प्रपनं प्रति उपादानकारणत्वेन अन्वयात प्रपञ्चाभिन्नत्वाद्वि- तीयत्वयोः प्रधानेऽप्युपपन्नत्वात् सच्छब्देन प्रधानमेवोच्यत इति चेन्न । ब. खैव सच्छब्दप्रतिपाद्यं सन् । कुतः । अवधारणात् 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इति श्रुतौ सच्छन्दवाच्यस्य परमात्मत्वप्रतिपाद. नपूर्वकं सकलजीवाभिन्नत्वप्रतिपादनेन सच्छन्दवाच्यस्य चेतनत्वनिश्चयादित्यर्थः । न हि जडस्य प्रधानस्य परमात्मत्वं जीवामिन्नत्वं वा सम्भवतीति मावः ॥१७॥ कार्याख्यानाधिकरणम् ॥९॥ उपकोसलविद्याप्रकरणे विधमान आहवनीयगार्हपत्यदक्षिणाग्निविषयक उ- पासनात्रयं हिरण्यगर्मोपासनं चेत्युपासनचतुष्टयमपि चित्तशुद्धिद्वारा सगुणब्रह्मो- पासनाई वा, वातन्त्र्येण फलान्तरसाधनं वा । एवं सर्वास्खपि उपनिपत्सु सगुण- ब्रह्मोपासनासन्निधौ विद्यमानानि ब्रह्मव्यतिरिक्तपदार्थविषयकाणि प्राणाशुपास. नानि सगुणब्रह्मोपासनाङ्गानि , स्वातन्त्र्येण फलान्तरसाधनानि वा । एवं भूमवि- द्याप्रकरणे विद्यमानानि नामाद्युपासनानि भूमाख्यसगुणवोपासमाङ्गानि वा, - । - -

·८०
-
अद्वैतमञ्जरी।
स्वातन्त्र्येण फलान्तरसाधनानि वा । एवं वैश्वानरप्रकरणे विद्यमानानि वैश्वानर.
स्यैकैकावयवविषयकोपासनानि वैश्वानरोपासनाङ्गानि वा , न वा । एवं तत्तदुपा•
सनाप्रकरणेषु विद्यमानानि वलव्यतिरिक्तपदार्थविषयकाणि उपासनानि तत्तास-
गुणवझोपासनाङ्गानि वा, वातव्येण फलान्तरसाधनानि वा इति संशये सति
तन्निर्णयं करोति-
कार्याख्यानादपूर्वम् ॥१८॥
तत्तत्सगुणे ब्रामोपासनासन्निधौ पिहितानि अग्नित्रयजीवमुख्यमाणनामा-
दिविषयकाणि उपासनानि प्रकरणयलात् तत्तत्सगुणब्रामोपासनाङ्गान्येव , न तु
स्वातन्त्र्येण फलान्तरसाधनानि । तथा च कार्याख्यानात् कार्याणां कर्तव्यानां
जीवमुख्यमाणादिविषयकाणाम् अनोपासनानाम् आख्यानादनुष्ठानादेव साङ्गान् स.
गुणवोपासनात अपूर्वमदृष्टम् उत्पद्यते, न तु अझोपासनारहितात् केवलसगुण-
वलोपासनादित्यर्थः । सगुणवलोपासनाङ्गत्वेन. अनुष्ठितात् प्राणायपासनात् क्षुः
ट्रफलमपि अर्णदुत्पद्यते 1 तथा चामोपासनासन्निधौ विद्यमानानां फलश्रुतीनां
ब्रह्मलोकप्राप्तावेव महातात्पर्य, क्षुद्रफलेषु तु भवान्तरतात्पर्यमिति भावः ॥ १८ ॥
समानाधिकरणम् ॥ १० ॥
समान एवं चाभेदात् ॥१९॥
एवञ्चसति साङ्गस्यैव सगुणवलोपासनत्य अदृष्टजनकत्वे सति बृहदार-
ण्यकशाखाविहिते समाने सनातीये उपकोसलनामके सगुणब्रह्मोपासने च्छान्दोग्य.
शाखागतम् उपकोसलविद्याभूतम् उपासनाचतुष्टयं उपसंहर्तव्यम् । कुतः १ अ.
मेदात् शाखाद्वयेऽपि उपकोसलविद्यायाः एकत्वादित्यर्थः ॥ १९॥
सम्बन्धाधिकरणम् ॥ ११ ॥
उपकोसलविद्यायामुक्तन्यायं वैश्वानरादिविद्यास्वप्यतिदिशति-
सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ॥॥
अन्यत्र प्रतर्दनवैश्वानरसूमविद्यादिष्वपि एवं जीवमुख्यवैश्वानरावयवनामादि-
विषयसाझोपासनासहकृतात् सगुणवलोपासनात् अदृष्टोत्पत्तिः, न तु केवलप्सगुण-
ब्रह्मोपासनात् । कुतः - सम्बन्धात् अङ्गाडिनोरविनामावस्सम्बन्धः । अङ्गं विना
अनिमात्रस्य अदृष्टजनकत्वासम्भवादित्यर्थः । तथा च छान्दोग्यशाखायां शूयमाणा-
नि अझोपासनानि बृहदारण्यकशाखान्तर्गतामु सनातीयोपासनासु उपसंहर्तव्यानी.
2
त मावः ॥२०॥

·तये तृतीयः पादः] मूत्रवृत्तिः । ८१ - उपकोसलसन्निधौ विहितमुपासनाचतुष्टयं विजातीयेषु वैश्वानरायुपासनेषु भोपसंहर्तव्यमित्याह- न वा विशेपात् ॥२१॥ अग्नित्रयहिरण्यगर्भविपयम् उपासनाचतुष्टयं विजातीयेषु वैश्वानरायुपास- नेषु नोपसंहर्तव्यम् । कुतः विशेषात् उपासनाचतुष्टयस्य प्रकरणबलेन उपको- सलोपासनाङ्गत्वेन भिन्नप्रकरणायवैश्वानराधुपासनाङ्गत्वाभावादित्यर्थः ॥ २१ ॥ एवं जीवमुख्यप्राणवैश्वानरैकावयवाविषयकाणि अङ्गोपासनानि विजातीयोपा. सनेषु नोपसंहर्तव्यानीत्याह- दर्शयति च ॥२२॥ 'अथ य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मय. पुरुषो दृश्यते । अब य एपोऽन्तर- क्षिणि पुरुषो दृश्यते । अथ यदत. परो दियो ज्योतिदीप्यते । अथ यदिदम- स्मिन् यापुरे दहरं पुण्डरीक वेश्म' इत्यादिपु श्रुतिपु अथशब्द एव प्रकरण- भेदं सूचयति । तथा न तदुपासनाप्रकरणे विहितानि उपासनानि सन्निहितसगु- णब्रह्मोपासनामानं प्रत्यङ्गानि, न तु व्यवहितविजातीयोपासनाङ्गानीति भावः ।२२१ सम्भृत्यधिकरणम् ॥१२॥ ब्रह्मज्येष्ठा वीर्या सम्भृतानि ब्रह्माने ज्येष्ठं दिवसाततान ब्रह्मा भूतानां प्र. थमं तु जज्ञे तेनार्हनि ब्रह्मणा स्पर्धित क' इत्यस्या खिलसहिताया वीर्यसम्भृतियु- लोकव्यापकत्वसकलभूतकारणत्वादयो बहवो गुणा. प्रतिपादिता । उपासीतेत्ति विधिवाक्य , फल च न श्रुतं, एवस्थितेसति खिलसहिताप्रतिपादिताना सर्वेषां गुणाना दहरशाण्डिल्यादिषु सर्वयु सगुणोपासनेषु उपसहार कर्तव्यो वा, उत- उपासीतेति विधि वालोकप्राप्तिरूपं फलञ्चाध्यादृत्य खिलसहिताप्रतिपादितप्तकलगु- विशिष्ब्रह्मोपासन खाकन्व्येण ब्रह्मलोकमाप्तिसाधनमित्यङ्गीकर्तव्य वा इति संश. ये सति निर्णय करोति-- सम्भृतिाव्याप्यपि चातः ॥२३॥ अत एव मिन्नप्रकरणम्यत्वात् व्यवहितत्वाच सम्भृत्तिाव्याप्त्यादिगुणवि- शिष्टब्रह्मोपासनमपि स्वात-व्येण ब्रह्मलोकप्राप्तिसाधनम् । तथा च सम्भूतियव्या. प्त्यादिगुणाना भिन्नप्रकरणम्यव्यवहितदहरवैश्वानरायुपासना उपमहारो न क- तव्य इत्यर्थ ॥२२॥ पुरुषविद्याधिकरणम् ११३॥ 'तस्यैवं विदुषो यज्ञस्यामा यजमान श्रद्धा पत्नी त्यादिश्रुतौ उपासक्रग क.

·अद्वैतमरी। रचरणाद्यवयवेषु मसिद्धज्योतिष्टोमादृष्टिरूपो मानसज्योतिष्टोमो विहितः । कि मानसज्योतिष्टोमस्य कर्मकाण्इज्योतिष्टोमागत्वम् , उत स्वातन्त्र्येण ब्रह्मलोकप्रा. प्तिसाधनत्वमिति संशये निर्णय करोनि- पुरुपविद्यायामिव चेतरेपामनाम्नानात् ॥२४॥ इतरेषामुपासकानां करचरणावश्यवेषु कलिताना समित्कुशपुरोडाशादी- नां मानसानामङ्गानां पुरुषविद्यायामिव मानसज्योतिटोम इव कर्मकाण्डस्यक्रियाम- ये ज्योतिष्टोमे अनाम्नानादविहितत्वादित्यर्थः । तथा च मानसज्योतिष्टोमक्रि- यामयज्योतिष्टोमयोः परस्परविलक्षणाझविशिष्टत्वात् मनःकल्पिताङ्गविशिष्टस्य मानसज्योतिष्टोमस्य वास्तवाङ्गविशिष्टक्रियामपज्योतिष्टोमाङ्गत्वमनुपपनम् । कि तु स्वातन्त्र्येण ब्रह्मलोकमाप्तिसाधनत्वमित्यर्थः ॥ २४ ॥ वेधाद्यधिकरणम् ॥११॥ हे आभिचारिकदेवते मच्छनोस्सर्वमङ्गं प्रविध्य विदारय, विशेषतश्च हृत्पुण्डरीकं प्रविध्य पीडय, धमनीः नाडीश्च मवृज्य पीडय, शिरश्च अभिप्रज्य छेदय, मच्छ- देहस्त्रिधा भयो गवत्विति श्रुत्यर्थः । 'सर्व प्रविध्य हृदयं प्रविध्य धमनीः प्रवृज्य शिरोऽभिप्रवृज्य त्रेधा त्रिपृक्त' इत्यादीनां उपनिपन्मध्यपठितानां शत्रुमरणो. देशेन आभिचारिकदेवताप्रार्थनपराणां मन्त्राणां सगुणब्रह्मोपास्नाङ्गत्वं वा, कर्मका- ण्डस्थश्येनयागाद्यामिनारिककर्माङ्गत्वं वेति सन्देहे सति निर्णय करोति- वेधाद्यर्थभेदात् ॥२५॥ वेधादीनां शत्रुपीडादीनाम् अर्थानां फलाना मेदात् सगुणब्रह्मोपासने अस. म्बन्धात् एतेषा मन्त्राणां सगुणब्रह्मोपाप्तनाङ्गत्वं नास्तीत्यर्थः । 'सर्व खल्विदं ब्रह्मे'. ति श्रुतौ शान्तस्यैव सगुणब्रह्मोपासनायामधिकारस्य प्रतिपादितत्वेन शत्रुमरणका मस्य ब्रह्मविद्यायामधिकारासम्भवात् शत्रुमरणफलकस्य अस्य मन्त्रस्य सगुणवमो. पासनाङ्गत्वासम्भवात् कर्मकाण्डश्येनयागाङ्गत्वमङ्गीकर्तव्यमिति भाव ॥२१॥ हान्यधिकरणम् ॥१५॥ उपास्यसम्बन्धिगुणोपसहारमुक्त्या उपासकानाम् अवान्तरफलोपसंहारमप्याह- हानो तूपायनशब्दशेपत्वात्कुशाच्छन्द- स्स्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् ॥२६॥ 'अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुखात् प्रमुच्य । धूत्वा शरीर मरन कृतात्मा बहालोकममिसम्भवामी' ति सामशाखाया श्रुतौ सगुणब्रह्मोपासकानां ·तृण्ये तृतीय पाद' सूत्रवृत्तिः । मरणानन्तरं सुकृतकृतत्यागमात्र मुक्तम् । 'मुस्तदुष्कृते विधूनुने नस्य पुत्रा दाय. मुपयन्ति सुहृदः साधुरुत्या द्विपन्त. पापकृत्यामिति शालान्तरीयश्रुतौ तु उपा- सकानां सुस्तदुप्कृतत्यागानन्तरम् उपासकमित्राणाम् उपासकद्वेपिणाच सुकृतदु. प्कृतस्वीकार उक्तः । एतस्थितेसति हानी सुकृतदुप्तत्यागरूपहानमात्रप्रतिपादक- श्रुतौ उपासकमुहवाम उपासकद्वेषिणां च मुस्तदुष्कृतस्वीकाररूपम् उपायनम् उ- पसंहर्तव्यम् । कुन ? उपायनशब्दशेपत्तात् तत् सुकृतदुप्कृते विधनुत' इति श्रु- तो हानप्रतिपादकस्य विधूननशब्दस्य उपायनप्रतिपादकशब्दसाहचर्यादित्यर्थः । तत्र धान्नमाह-कुशाच्छन्दस्स्तुत्युपगानवत्। यथा हि एकस्यां शाखायां सहपठि- ताना काहाना कुशाच्छन्दस्स्तुत्युपगानानां मध्ये अन्यस्या शाखायाम् एकैकस्या- इस्य अनणे सति अन्येषामझानामुपसहार, तहदित्यर्थ । तदुक्तम् एकैकाङ्ग. पणे सति अन्येपामगानाम् उपसंहरणं पूर्वमीमासायामुक्तमित्यर्थ ॥२६॥ साम्परायाधिकरणम् ॥ १६॥ उपासकानां सुस्तदुप्ठतक्षयस्य कालनिर्णयं करोति- साम्पराये तर्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये ॥२७॥ साम्पराये ब्रह्मलोकप्राप्तिहेतुभूतदेवयानमार्गमध्ये विरमानद्यतिकमानन्तरम् उपासकाना सुकृतदुष्कृतक्षयो भवति । कुत ? तर्तव्याभावात् विरजानदीतरणा- नन्तरं तर्तव्यस्य नद्यन्तरस्याभावादित्यर्थ । विरजानदीतरणानन्तर सुकृतदुप्कृत- क्षय इत्यत्र प्रमाणमाह--नथा ह्यन्ये । अन्ये शातिन सिआगच्छति विरजां नदी ता मनतवात्येति त सुस्तदुप्कृते विधनुत' इति श्रुतौ विरजानदीतरणानन्तर मुर- तप्तक्षय प्रतिपादयन्तीत्यर्थ ॥२७॥ 'अश्व इव रोमाणि विभूय पाप'मिति श्रुती पापस्यैव क्षय उक्त , न तु पु. यस्पेत्याशङ्कगाह-- छन्दत उभयाविरोधात् ॥२८॥ छन्दत' इच्छात विवक्षाबलादित्यर्थ । अनहलक्षणया पापशब्देन पुण्यम- पि प्रतिपाद्यते । कुत - उमयाविरोधात पुण्यपापोभयविनाशमतिपादकश्रुत्यन्तर- विरोधपरिहारार्थमित्यर्थ ॥२८॥ गत्यर्थवत्ताधिकरणम् ॥१७॥ पुण्यमानस्य क्षयानगोकारे वाचकमप्याह--- गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोधः ॥२९॥ उभयथा उमयो पुण्यपापयो विनाशाङ्गीकारे मति गते अचिरादिमार्गेण ·अद्वतमारी। . ब्रह्मलोकगमनस्य अर्थवत्त्वं सफलस्वं भवति । अन्यया पुण्यस्य क्षयानीकारे ब्रह्मलोके कश्चित्कालगुपासनाफलभोगानन्तरं पुण्यपापफलभोगार्थ स्वर्गलोकं प्रति पुनरावृत्तरवश्यमझीकर्तव्यत्वात् विरोधस्स्यात् एतेन प्रतिपद्यमानाः इमं मा- नवमावत नावर्तन्त' इति श्रुतेरप्रामाण्यं स्यादित्यर्थः ॥ २९॥ पुण्यस्यापि क्षयाझोकारे ब्रह्मलोकं गतानामुपासकानां भोगो न स्यादित्या- शङ्कयाह- उपपन्नस्तलक्षणार्थीपलब्धलॉकवत् ॥३०॥ ब्रह्मलोकं गतानां भोग उपपन्नः । कुतः ? तलक्षणार्धापलब्धेः तलक्षणानां तज्जन्यानां सगुणवोपासनाजन्यानामर्थानां भोगानामुपलव्धेः श्रुतिषु प्रतिपादित स्वादित्यर्थः । लोकवत् लोकेऽपि देवतोपास्ति कुर्वतां पुरुषाणाम् ऐश्वर्यादिप्राप्ति. श्यते । तद्वत् ब्रह्मलोकगतानां सगुणवोपासकानां भोगप्राप्तिरुपपद्यत इत्यर्थः ।३।। अनियमाधिकरणम् ॥१८॥ सगुणवलोपासकानां मध्ये केपांचित् ब्रह्मलोकप्राप्तिरस्ति, केपांचित् नास्तीत्येवंविधः नियमः अङ्गीक्रियते , उत सर्वेषामपि सगुणब्रह्मोपासकानां ब्रह्म- लोकमाप्तिरित्येवंविधः अनियमोऽशीक्रियते या इति संशये सति निर्णय करोति- अनियमस्सवेंपामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ॥३१॥ सर्वेपामहंग्रहोपासकानां ब्रह्मलोकप्राप्तौ अनियमः । अहंग्रहोपासका. नां मध्ये केपाचित् ब्रह्मलोकप्राप्तिः, केपानिन नास्तीत्येवंविधस्य नियमस्याभाव एव अविरोध विरोधरहित. प्रामाणिक इत्यर्थः । कुतः १ शब्दानुमानाभ्यां बहु- श्रुतिस्मृतिभ्यां दहरशाण्डिल्गोपकोसलवैश्वानराद्यहंग्रहोपासनापराणां सर्वेषामपि ब्रह्मलोकप्राप्तेः प्रतिपादितत्वादित्यर्थ ॥३१॥ आधिकारिकाधिकरणम् ॥१९॥ आदित्य चन्द्रनक्षत्रादीनां ग्रहाणां वरुणकुबेरेन्द्रप्रभृतीनामष्टदिक्पालकाना च वर्तमानदेहपातानन्तर मुक्तिर्वा, उत देहान्तरप्राप्तिरस्ति वा इति संशये सति निर्णय करोति- यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥३२॥ आधिकारिकाणा परब्रह्मणा आमहाप्रलयमधिकार कुर्वतां पूर्वस्मिन् जन्म नि सगुणब्रह्मोपासकानामस्मिन् जन्मनि निर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारक्तां जीवन्मुक्ताना सूर्यचन्द्रनक्षत्रादीनां यावदधिकारमधिकारसमाप्निपर्यन्तमेव अवस्थिति. देहधा रणं, स्वस्खाधिकारपरिसमाप्त्यनन्तरं लिङ्गशरीरनाशपूर्वक ब्रह्मण्येकरूपभाव वि ·तृव्ये तृतीयः पादः मूत्रवृत्तिः । ८६ , देहकैवल्यमेव , न तु देहान्तरमाप्तिरित्यर्थः ॥ ३२ ॥ अक्षरध्यधिकरणम् ॥२०॥ मसङ्गादाधिकारिकपुरुषाणां वर्तमानदेहपतनानन्तरं विदेहकैवल्यं मसाध्ये. दानी प्रस्तुतामेव चिन्तां करोति--- अक्षरधियां खवरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौ. पसदवत्तदुक्तम् ॥३३॥ 'अनियमः सर्वेषामिति सूने सगुणब्रहोपासकानां सर्वेषामपि ब्रह्मलोकमा- प्तिरित्युक्तम् । असरधियां निर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारवतो तु अवरोधः परलोकगमनप्र- तिबन्धः । परलोकगमनामाव एताहीकर्तव्यः । कुतः सामान्यतद्भावाम्यां नि. गुणरह्मसाक्षात्कारवतां सर्वेषामपि लिङ्गशरीरनाशस्य समानत्वात् तद्भावात व मण्पेकीभावाचेत्यर्थः । औपसदवत् यथा चौपसदानां यज्ञादिकर्तृणां सर्वेषां स्वर्ग- लोकप्राप्तिः तद्वत् , निर्गुणब्रहप्ताक्षात्कारवतां सर्वेषामपि लिङ्गशरीरनाशस्य व्या- पकब्रह्मण्येकीभावस्य च तुल्यत्वात् परलोकगगनमनुपपन्नमित्यर्थः । तत्र प्रमाण- माह-तदुत्त 'न तस्य प्राणा उन्नामन्ति अनैव सावलीयन्ते ब्रह्म वेद ब्राँव मवती 'स्वादिषु श्रुतिपु निर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारवता लिगशरीरनाशपूर्वक बौक्य मतिपादितमित्यर्थः ॥३३॥ इयदामननाधिकरणम् ॥२१॥ 'द्वा सुपर्णा सयुमा सखायेति श्रुतौ सुपर्णशब्देन पक्षिणी उच्यत वा, उत जीवपरमात्मनो उच्यते वा इति संशये सति निर्णयं करोति- इयदामननात् ॥६४॥ सुपर्णशब्देन नीवपरमात्मानौ उच्यते । कुत ' इयदामननान् । इय. चायाः द्वित्वसङ्ख्यायाः आमननात् कथितत्त्रादित्यर्थः । प्रायेण उपनिषत्सु जी. वब्रह्मणोरेव द्वित्वासयानिर्देशात् 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाइत्ती 'ति वाक्यशेपे भो- क्तृत्वामोनतृत्वरूपविरुद्वधर्मनिर्देशाच्च सुपर्णशब्देन लक्षणया जीवपरमात्मानी प्रतिपायेते इति भावः ॥ ३४ ॥ अन्तराधिकरणम् ॥ २२।। बृहदारण्यके 'यत्साक्षादपरोक्षात् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरम्तन्मे व्याचक्ष' इति उ. पस्तिना प्रश्नः कृत.! तदनन्तरं 'यसाक्षाद परोक्षात् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तामे याचव' इति कहोलकेन प्रश्नः कृतः । तत्र वाक्यद्वयेऽपि ब्रह्मशब्दात्मशब्दा

·अद्वैतमञ्जरी।
?
म्यां जीवभिन्नपरमात्मा प्रतिपाद्यते , उत जीवामिन्नः परमात्मा प्रतिपाद्यते
इति संशये.सति निर्णयं करोति-
अन्तरा भूतग्रामवत् स्वात्मनः ॥३५॥
स्वात्मनः स्वाभिन्नस्य सकलनीवाभिन्नत्य परमात्मनः अन्तरा सकलभूता.
ना हद यमध्ये अवस्थितत्वमुच्यते, न तु नीवभिन्नस्य परमात्मनः । कुतः ? भूतग्रामवत्
भूतग्रामवत्वादित्यर्थः । ‘एको देवसर्वभूतेषु गूढः' इति श्रुतौ सकलजीवामिन्नस्य परमा
न्मनः सकलभूतहृदयान्तर्वतित्वप्रतिपादनात् तदनुसारेण यत् साक्षादपरोक्षात ब्रह्मति
प्रश्नद्वयेऽपि जीवाभिन्नस्यैव परमात्मनात्सकलभूतदयान्तर्वतित्वमुच्यत इत्यर्थः ॥३५
ननु ब्रह्मसाक्षात्कारवतामुपस्तिकहोलकादीनामूपीणां लोकोपकारार्थ खलु प्रश्नः ।
तथा न एकेनैव प्रश्न लोकोपकारस्य सिद्धत्वात् प्रश्नद्वयं व्यर्थमिति प्रासङ्गि-
किं शङ्कामाशङ्कय निराकरोति-
अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशान्तरवत् ॥३६॥
अन्यथा पाटन्यभेदं विना भेदानुपपत्तिः प्रश्नमेदानुपपत्तिः लोके दृष्टा ।
तथा च प्रकृतेऽपि मष्टव्यस्य जीवनलाभेदस्य प्रश्नद्वयेऽपि एकत्वात् प्रश्नद्वयं
व्यर्थमिति चेत् , उपदेशान्तरवदुपपत्तेः । यथा श्वेतकेतुना 'भूय एव मा भगवान्
विज्ञापयत्विति नववारं प्रश्ने कृते उद्दालकेन तत्वमसीति नववारमुत्तरं दत्तम् ।
एवमत्रापि उपस्तिकहोलकाम्या प्रश्नहये कृत साकल्येन उत्तरद्वयं दत्तमिति
न विरोधः । जीवब्रह्माभेदस्य अत्यन्तं दुर्विज्ञेयत्वेन बुद्धिशोधनार्थ बहुप्रश्नानां
बहुवचनानां च सफलत्वादिति भावः ॥ २६ ॥
व्यतिहाराधिकरणम् ॥ २३ ॥
अहमहोपासकानां सत्यसङ्कल्पादिगुणविशिष्टं ब्रह्मास्मीत्येवंरूपेण जीवस्य
ब्रह्मामेदमात्रं ध्यातव्यं वा, उत अहं ब्रह्मास्मि ब्रह्माहमस्मीत्येवरूपेण सगुणब्राह्मनी-
वयोः परस्पराभेदो ध्यातव्योना इति संशये सति निर्णयं करोति-
व्यतिहारो विशिंपन्ति हीतरवत् ॥३७॥
सगुणब्रह्मजीवयोः व्यतिहारः परस्पराभेद एव ध्यातव्यः । कुतः ? विशिंपन्ति
त्वं वा अहमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वमसी' त्यादिश्रुतयः परस्परमभेदं ध्यातव्यं
विशिपन्ति प्रतिपादयन्ति खलु । सत्र दृष्टान्तमाह-इतरवत् त्वं ब्रह्मासि अहं ब्र.
हास्मीत्यादिवाक्यवदित्यर्पः । यथा त्वं ब्रह्मासि 'अहंब्रह्मास्मी' तिवाक्यं निर्गुणवा.
जीवयोः परस्परामेदं ध्यातव्यं प्रतिपादयति , एवं 'वं वा अहमस्मी' त्यादिवाक्यं स.
गुणब्रह्मनीवयोः परस्परामेदमेव ध्यातव्यं प्रतिपादयतीत्यर्थः ॥३७॥

·तृ०ये तृतीयः पादः] सूत्रवृत्तिः । सत्यायधिकरणम् ॥२४॥ 'उपसंहारोऽयीभेदादिति सूत्रे सामान्यतः सनातीयोपासनानां भिन्नशाखाग- तानां गुणानामुपसंहार उक्तः । इदानी तु तमेव गुणोपसंहारं सूत्रद्वयेन उपासना. द्वये विशिष्य प्रतिपादयति- सैव हि सत्यादयः ॥३८॥ छान्दोग्यशाखायां बृहदारण्यकशाखायां च पिहिता शाण्डिल्यविद्या सैव एकैच । तथा च सत्यादयः सत्यसङ्कल्पत्वादयः गुणाः एकैकस्यां शाखायां भूयमा. णाः शालायेऽप्युपसंहर्तव्या इत्यर्थः ॥३८॥ कामाघधिकरणम् ॥२१॥ कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः॥३९॥ इतरत्र छान्दोग्यशासायांतत्र च वृहदारण्यकशाखायां च 'श्रूयमाणा दहर- विद्यापि एकैव । कुतः? आयतनादिम्पः उपास्यस्य दहराकाशस्य ढत्पुण्डरीकस्था- नसत्यसङ्कल्पादिलिङ्गानां शाखाद्वयेऽपि तुल्यत्लादित्यर्थः । तथा च कामादि एकै- कस्यां शाखायां श्रूयमाणं सत्यकामत्वादिगुणजात शाखाद्वयेऽप्युपसंहर्तव्यमित्यर्थः। अलोपाधिकरणम् ॥२६॥ 'हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन' इति श्रुती वैश्वानरोपासकानां प्राणा- ग्निहोत्रं एकादशीप्रभृतिष, उपवासदिनेष्वपि कर्तव्य वा, उत भोजनदिनेष्वेव कर्तव्यं वा इति संशये सति निर्णय कर्तुं प्रथमं पूर्वपक्षमाह- आदरादलोपः ॥४०॥ वैश्वानरोपासकानां प्राणाग्निहोत्रं एकादशीप्रभृतिषु दिनेषु अलोपः अनुठानलोपो न कर्तव्यः । कुत.. आदरात आदरार्थ वैश्वानरोपातनायाः साइत्व- सिद्यर्थमित्यर्थः । तथा च एकादश्यादिदिनेष्वपि किश्चिदन्नं पक्त्वा वैश्वानरोपास- केन पञ्चप्राणाहुतिमात्रं कर्तव्यमित्यर्थः ।। ४०॥ सिद्धान्त:-~उपस्थितेऽतस्तद्वचनात् ॥११॥ उपस्थिते मोजने प्रसक्ते सति अतः भोननार्थ पक्कादनात तत् प्राणाग्नि- होत्रं कर्तव्यम् । कुतः १ वचनात् 'तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छत्तदोमीय मिति भोजनाएं पक्कस्यैवान्नस्य प्राणाग्निहोत्रसाधनत्वप्रतिपादनादित्यर्थः । तथा च उपवासदिनेषु प्राणामिहोन्नार्थ पाको न कर्तव्य इति भावः । न च वैश्वानरोपासकानाम् अन्येषांच विशेषो न स्यादिति वाच्यम्। हृदयादिषु गार्हपत्यादिदृष्टरेव विशेषत्वादिति भावः।४।।

·अद्वैतमारी। - तनिर्धारणानियमाधिकरणम् ॥ २७ ॥ प्रसङ्गात् प्राणाग्निहोत्रं विचार्य इदानीमगावबन्दोपासनानामाज्यसमित्पुरोडा- शादीनामिव कर्माङ्गत्वम्, उत स्वातन्त्र्येण फलान्तरसाधनत्वमिति संशये सति निर्णयं करोति- तनिर्धारणानियमस्तदृष्टेः पृथग्ध्यप्रतिवन्धः फलम् ॥ ४२ ॥ तेषु कर्मानेषु उद्गीथाहवनीययूपादिषु यानि निर्धारणानि बाटित्वादि- रूपाणि अह्नावबन्दोपासनाज्ञानानि, तेषामनियमः कर्मानुष्ठानकाले अनुष्ठाननियमा. भावः । अङ्गत्वाद्यभाव एवानीकर्तव्यः । कुतः ! तदृष्टेः तेपामगावबद्धोपासनाना- नरहितानामपि ऋत्विनां कर्मानुष्ठानदर्शनादित्यर्थः । अद्भावबद्धोपासनानां कर्माह- स्वाभावे स्वातन्त्र्येण फलान्तरसाधनत्वं वक्तव्यम् । किं तत् फलमित्याकाक्षायामा ह-पृथर यमतिबन्धः फलं एथक् कर्मफलात् स्वर्गानिनः अप्रतिबन्धः स्वर्गादिफल- प्रतिबन्धकपापनिवृत्तिरेव अङ्गावबन्दोपासनानां फलमङ्गीक्रियत इत्यर्थः । न चात्र प्रमाणामावः । 'यदेव विद्यया करोति अद्वयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवती'. ति श्रुतै। अङ्गावब होपासनादिविशिष्टस्य कर्मणः वीर्यवत्तरत्वप्रतिपादनात् । अङ्गाव- बदोपासनाविशिष्टस्य कर्मणः वीर्यवत्तरत्वं नाम प्रतिबन्धकपापानां नष्टत्वादव्यवहि- तभविष्यजन्मन्येव स्वर्गप्राप्तिसम्पादकत्वम् । अङ्गावर होपासनारहितस्य तु कर्मणः फलप्रतिबन्धकभूतानां प्रबलपापानां विद्यमानत्वात् प्रबलपापानां मोगेन क्षयानन्तर द्विवनन्मावसाने स्वर्गमाप्तिसम्पादकस्वमिति विलम्बेन स्वर्गप्राप्तिहेतुत्वादवी. यवत्तरत्वमिति भावः ॥४२॥ प्रदानाधिकरणम् ॥२८॥ यस्य स्वर्गादिफलप्राप्तिपतिबन्धकपापमेव नास्ति, तस्य पुरुषस्य अगाव. बहोपासनं व्यर्थं स्यादित्याशङ्कयाह- प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥ ४३ ॥ प्रकृष्टं दानं यस्य तत् प्रदानम् । यथा यथोक्तदक्षिणापेक्षया अधिकद- क्षिणाविशिष्टस्य कर्मण बहुकाल स्वर्गलोकमोगसम्पादकत्वम्, एवम् अद्भावबद्धो. पासनासहितस्य पूर्वमेव फलप्रतिबन्धकपापरहितस्य कर्मणः बहुकालं स्वर्गभोग- फलसाधनत्व युक्त्या निश्चीयत इत्यर्थ । तदुक्तम् अधिकदक्षिणाविशिष्टम्य यागस्य बहुकालं स्वर्गलोकसम्पादकत्व पूर्वमीमासायामुक्तमित्यर्थ । कालस्य बहुत्वं नाम कालापेक्षया द्विगुणत्वमिति भावः ॥ ४३ ।।

·८९ तृ०ये तृतीयः पादः] सूत्रवृत्तिः । - लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् ॥ २९॥ 'पदनिशसहस्राण्यात्मनोऽग्नीनर्कान्मनोमयान्मनश्चितान्वेद' इत्याद्यनिचयन- प्रकरणस्थायां श्रुतावुपासकस्य शतसंवत्सरपरिमितायुपः संवत्सरावयवभूतेषु पति- शन्सहसपरिमितेषु दिनेषु मध्ये एकैकास्मिन् दिने उत्पद्यमानामु मनोवृत्तिरूपासु इष्टकासु एकैकाग्निचयनदृष्टौ मरणपर्यन्तं कृतायां सत्याम् उपासकस्य ब्रह्मलोकप्रा. प्तिर्भवतीत्युक्तम् । तत्र इदं मानसाग्निचयनं कर्मकाण्डपिहितस्य इष्टकामयस्यानि- चयनस्य अहं वा, उत खातव्येण ब्रह्मलोकप्राप्तिसाधनं वा इति संशये सति निर्णयं करोति- लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि वलीयस्तदपि ॥४४॥ इदं मानसाग्निचयनं स्वातन्त्र्येण ब्रह्मलोकप्राप्तिसाधनमेव । कुतः १ लि. गभूयस्त्वात् ब्रह्मलोकप्राप्तिफलकत्वेन मरणपर्यन्तानुष्ठेयत्वादिरूपाणां लिङ्गानां बहूनां विद्यमानत्वात् । तलिङ्गं वलीयः प्रकरणापेक्षया बलवत्तरं खलु । तदपि बलवत्तरत्वमपि पूर्वमीमांसायामेव प्रतिपादितमित्यर्थः । 'पट्त्रिंशन्सहताण्यात्मनों- ऽग्नीनन्मिनोगयान् मनश्चितान्वेद'त्यादिश्रुतेरयमर्थः-~-मनुष्याणां शतसंवत्सरपरि- मितमायुः । तत्र एकैकसंवत्सरस्य पष्टयुत्तरशतत्रयपरिमितानि दिनानि । एवंप्र. कारेण संवत्सरशतस्यापि पत्रिशत्सहस्तदिनानि भवन्ति । तथा च पतिशन्सह- स्त्रदिनानां मध्ये एककस्मिन् दिने अहोरात्राभ्यामुत्पद्यमानामु मनोवृत्तिपु एकै- काग्निचयनदृष्टिः कर्तव्या । तथा च पर्तिशत्सहस्रससयाविशिष्टानात्मनः स्वस्य मनश्चितान् मनोवृत्तिभिः सम्पादितान् अर्कान् सूर्यसदृशान् सूर्यवत् शीघ्रफलम- दान् मनोमयान् मानसान् अग्नीन् अग्निचयनप्रकारान् यः वेद मरणपर्यन्तं उ- पासीत, स ब्रह्मलोकं प्राप्नोतीत्यर्थः ।। ४४ ॥ पूर्वपक्षसूत्रम् -- पूर्वविकल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रियामानसवत् ॥१५॥ मानसाग्निचयनस्य पूर्वविकल्प पूर्वस्मिन् कर्मकाण्डविहिते इष्टकामया. ग्निचयने विकल्पः अनुष्ठाननियमोऽङ्गीकर्तव्यः । इटकामयानिचयनाङ्गत्वमगी- कर्तव्यमित्यर्थः । कुतः ! प्रकरणात मानसाग्निचयनस्य इष्टकामयाग्निचयनप्रकरण- पठितत्वादित्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह-क्रियामानसवत् द्वादशाहरूपक्रियागभूत- मानससोमग्रहवदित्यर्थः । द्वादशाहनकरणस्थया 'अनया त्वा पात्रेण समुद्र रसया सोगं संगृह्णामी' तिश्रुत्या विहितस्य मानससोमग्रहस्य प्रकरणबलात् यथा द्वादशा- त्वमङ्गीकृतम्, एवं मानसाग्निचयनस्य प्रकरणबलादग्निचयनाङ्गत्वमझीकर्तव्यमि- -- १२ ·अद्वैतमारी। - त्यर्थः । तथा च अङ्गालिनोरेकफलत्वात् अशिनः अग्निचयनस्य यत् फलं वर्ग- लोकप्राप्तिरूप, तदेवाशस्य मानसानिचयनयापि फलमित्यगीकर्तव्यम् । न तु स्वातन्येण ब्रह्मलोकमाप्तिरिति भावः ॥४१॥ अतिदेशाच ॥१६॥ अग्निचयनमिति नाम्नः उमयत्रापि तुल्यत्वेन अतिदेशात् नामप्ताम्यादपि मानताग्निचयनस्य इष्टकामयाग्निचयनाङ्गत्वमङ्गीकर्तव्यमित्यर्थः ॥ ४६ ॥ सूत्रद्वषेन पूर्वपक्षनुकता सिद्धान्तमाह- विद्येव तु निर्धारणात् ॥ १७ ॥ मानसाग्निचयनं विद्यैव ब्रह्मलोकप्राप्तिहेतुभूता स्वतन्त्रोपासनैव । कुतः ! निर्धारणात् विद्यया हैवं विपश्चितो भवन्ती' ति श्रुतौ विद्याशब्देन स्वतन्त्रो- पासनात्वनिश्चयादित्यर्थः ॥ ४० ॥ दर्शनाच ॥४८॥ इष्टकामयाग्निचयनानुष्ठानमकुर्वतोऽपि ब्रह्मलोकप्राप्न्युद्देशेन मानसाग्निच- यनानुष्ठानदर्शनादपि मानसाग्निचयनस्यं न प्रसिद्धाग्निचयनाङ्गत्वम् । कि तु स्वातन्त्र्येण ब्रह्मलोकप्राप्तिसाधनत्वमित्यर्थः ॥ १८ ॥ यचोक्तं प्रकरणबलात् मानसाग्निचयनस्य इष्टकाग्निचयनाङ्गत्वमिति , त. स्य परिहारमाह- श्रुत्यादिवलीयस्त्वाचन वाधः॥१९॥ श्रुतिलिङ्गवाक्यानां प्रकरणापेक्षया बलीयस्त्वात अधिकबलवत्त्वात् प्रक- रणेन श्रुतिलिङ्गयो धो नास्ति । किं तु श्रुतिलिङ्काम्यामेव प्रकरणस्य बाध इत्यर्थः ॥ ४९॥ अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववदृष्टश्च तदुक्तम् ।।५०॥ इष्टकाग्निचयनागसदृशानां मानसानां समित्कुशपुरोडाशाज्यप्रभृतीनां अ- नुबन्धानामङ्गानामुपदेशादिभ्यः हेतुभ्यः मानसाग्निचयनाख्यः कर्मविशेपो दृष्टः स्वातन्त्र्येण बहालोकप्राप्तिलक्षणफलसाधनतया निश्चितः । साङ्गस्य मानसस्य कर्म- णः स्वातन्त्र्येण फलसाधनत्वे दृष्टान्तमाह-प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववत् प्रज्ञान्तरस्य 'त. स्यैवं विदुषो यज्ञस्यात्मा यजमानश्श्रद्धा पत्नी' त्यादिश्रुतिप्रतिपादितस्य साङ्गस्य मा. नसज्योतिष्टोमस्य यथा पृथक्त्व स्वातन्त्र्येण ब्रह्मलोकप्राप्तिासाधनत्वं,तद्वन्मानसस्या- ग्निचयनस्यापि स्वातन्त्र्येण ब्रह्मलोकप्राप्तिसाधनत्वमुपपन्नमित्यर्थः । तदुक्तं सत् मान.

·तृण्ये तृतीय पाद] सूनवृत्ति । सज्योतिष्टोमस्य स्वातन्त्र्येण फलसाधनत्व 'पुरुषविद्यायामिव चेतरेपामनाम्ना- नादि' तिसूने उक्त प्रतिपादितमित्यर्थ ॥१०॥ ययोक्तमिष्टकाग्निचयनमानसाग्निचयनयोरेग्निचयनमिति नामसाम्यादुभयो सादृश्य प्रतीयते । तच्च सादृश्यमुभयोरङ्गाङ्गिभावेन मिलित्वा एकस्वर्गजनकत्वरूप मेव वक्तव्यम् । अन्यस्य सादृश्यस्य प्रस्तेऽसम्मवादिति, तस्य परिहारमाह न सामान्यादप्युपलब्धेर्मुलुवन्न हि लोकापत्तिः ॥५१॥ सामान्यात् नामसाम्गादपि इष्टकाग्निचयनमानसाग्निचयनयो सादृश्यं नाडी- कर्तव्यम् । कृत ' उपलब्धे सादृश्यं विनापि नामसामान्यस्य लोके उपलभ्यमान- स्वात् । तत्र दृष्टान्तमाह--मृत्युक्त् यथा मृत्युसादृश्य विनापि कस्यचित् पुरुषस्य मृत्यरयमिति नामसादृश्य दृश्यते, तथा कृष्णोऽय रामोऽयमित्यादिकमपि द्रष्टव्यम् । लौकिकदृष्टान्तमुक्त्वा वैदिकदृष्टान्तमप्याह-न हि लोकापत्ति लोकस्य स्वर्गलो. कस्यापत्ति अग्निसादृश्यप्राप्तिास्ति खलु । 'असौ वाव लोको गौतमाग्निरिति श्रुतौ स्वर्गलोकस्य अग्निरिति नामधेय श्रुत्या प्रतिपादितम् । तत्र यथा अग्निवर्ग लोकयो सादृश्याभावेऽपि नामसाम्य श्रुत्या प्रतिपादितम्, एवम् इष्टकाग्निचयनमा- नसाग्निचयनयो सादृश्याभावेऽपि नामसाम्यमुपपद्यत इत्यर्थ । वस्तुतस्तु इष्टका ग्निचयनमानसाग्निचयनयोरङ्गानिभावेन एकफलसाधनत्वरूपसादृश्याभावेऽपि स मानाजवत्त्वरूपसादृश्यमादायापि नामसाभ्यमुपपन्नमिति द्रष्टव्यम् ॥५१॥ ननु यदि मानसाग्निचयन स्वातन्त्र्येण ब्रह्मलोकमाप्तिसाधन स्वतन्त्रोपासनं, तर्हि मानसाग्निचयन मानसज्योतिगमवत् उपनिषत्स्वेव पठितव्यम् । तथा च कर्मकाण्डस्यष्टकाग्निचयनसन्निधौ पठितत्वमसङ्गतमित्याशङ्कायामाह-- परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्त्वनुवन्धः ॥५२॥ इष्टकाग्निचयनमानसाग्निचयनयोरुभयोरपि शब्दस्य नाम्ना ताद्विध्य सा म्यमस्ति । नथा च उभयो नामसामान्यात् भूयस्त्वात् परस्परसदृशानबाहुल्या च मानताग्निचयनस्य परेण कर्मकाण्डम्थेन इष्टकामयेनाग्निचयनेनानुव-ध इष्ट काग्निचयनप्सन्निधौ पठितत्वमुपपन्नमित्यर्थ ॥१२॥ शरीरेभावाधिकरणम् ॥ एवमुपासनाम्वरूपं विचार्य प्रसङ्गात् सगुणोपास गम कर्तार देहादिव्यतिरि क्तजीवात्मानम् इदानी विचारयितु प्रथम पूर्वपक्षमाह-- एक आत्मनश्शरीरे भावात् ।। ५३ ॥ एके लोकायतिकादय भात्मन जीवस्य शरीरे भन्तर्भाव वदन्ति । भीवस्य ·अद्वैतगारी । शरीराभिन्नत्वं वदन्तीत्यर्थः । कुतः ? भावात् शरीरधर्माणां स्थूलत्वशत्यादीनां जीवात्मनि प्रतीतेरित्यर्थः ॥ ५३॥ सिद्वान्तः- व्यतिरेकस्तद्धावाभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ॥ ५४॥ उपलब्धिवत् उपलब्धेः आत्मनश्च यथा परम्परम मेदः, एवं शरीरात्मनोरभे- दः न तु नास्येव, किं तु व्यतिरेका भेद एवाङ्गीकर्तव्यः । कुतः १ तद्भावामायित्वा- त् तस्य शरीरस्य मरणानन्तरम् इह लोके भावेऽपि नीवस्य अभावित्वात् अवि- द्यमानत्वात् स्वर्गलोकनरकलोकादिपरलोकगमनादित्यर्थः । न च मरणानन्तरं जीवस्य स्वर्गलोकगमने प्रमाणं नास्तीति वाच्यम् । श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणाना. मेव प्रमाणत्वादिति मावः ॥ ५ ॥ अगावचाराधिकरणम् । एवं प्रासङ्गिकी चिन्तां सुत्रद्वयन परिसमाप्य प्रस्तुतामेव निन्तां करोति- अङ्गाववद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥५५॥ नानाशांखासु विहिता अद्भावबद्धोपासनाः .प्रतिवेदं प्रतिशाख व्यवस्थि- ताः न भवन्ति । स्पशाखाविहितास उपासनासु स्वेपामेवाधिकार इति नियमो नास्ति । किं तु सर्वशाखाविहितासु अगावडोपासनामु सर्वेपामपि शाखिनाम- धिकारोऽस्तीत्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । अहनोपासनासु प्रतीकोपासनासु च सर्वशा- खाविहितासु सर्वेषामपि शाखिनामधिकारोऽस्तीति द्रष्टव्यम् ॥ ५६ ॥ तत्र दृष्टान्तमाह- मन्त्रादिवद्वाविरोधः॥५६॥ यथा शाखान्तरविहितेषु मन्त्रसमित्कुशपुरोडाशप्रभूतिपु कशिपु शाखा न्तरस्थानामपि कर्मिणामधिकार , एव शाखान्तरविहितासु उपासनासु शाखान्तर- स्थानामप्यधिकारागीकारे अविरोध' विरोधो नास्तीत्यर्थः ॥१६॥ भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् ॥ छान्दोग्ये 'नाम ब्रह्मेत्युपासीत, नाचं ब्रह्मेत्युपासीत. मनो ब्रह्मेत्युपासीते' त्या- दीनि बहूनि प्रतीकोपासनानि विधाय तदनन्तर 'भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्यो भूमानं भगवो विनिज्ञासे गत्र नान्यत् पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा अथ यत्रान्यत् पश्यत्यन्यच्छृणोति अन्पट्टिनानाति तदरपमिति श्रुती भूमाख्यत्र लोपासना च विहिता । तत्र किं सर्वासामुपासनाना समप्राधान्यम्, उत भूमापा सनाया एव प्राधान्यम, इतरासा तु तदङ्गत्व वा इतितशये सति निर्णय करोति- भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति ॥५७।। ।

·तृ०ये तृतीयः पादः] सूत्रवृत्तिः । भूम्नः भूमाख्यवाहोपासनस्यैव ज्यायस्त्वं प्रधानत्वं भूमोपासनाशमेव वाक्यात्य महातात्पर्य, नामाशुपासनानां तु ब्रह्मोपासनां प्रति अङ्गत्वेन उपसर्जनत्यम्। तथा च नामायुपासनासु अवान्तरतात्पर्यम् । ऋतुवन यथा अङ्गिनः ज्योतिष्टोमादिकतोः प्रधानत्वं, अङ्गानां तु समित्कुशादीनार उपसर्जनाव,तद्वदित्यर्थः । तत्र प्रमाणमाह- तथाहि दर्शयति 'अथ यत्रान्यत् पश्यति अन्यवृणोति अन्यदिनानाति तदल्प- मिति श्रुतिः नामाद्युपासनानां अल्पत्वमुपसर्जनत्वं प्रतिपादयत्तीत्यर्थः ।। ५७ ॥ ननु नामाद्युपासनासु वाक्यस्य अवान्तरतात्पर्यमपि नास्ति । 'नाम ब्रह्मत्यु. पासीतेति वाक्यसन्दर्भस्य सर्वस्यापि स्थूलारुन्धतीन्यायेन ब्रह्मोपासनायामेष तात्पर्यात् । तथा च नामापासनानां कथं ब्रह्मोपासनाङ्गत्वमित्याशङ्कयाह- नानाशब्दादिभेदात् ॥ ५८॥ नानाविधानि भनेकानि नामाधुपासनान्यपि अङ्गीकर्तव्यानि । कुतः ? श. ब्दादिभेदात् ' नाम ब्रहो' त्युपासीत, वाचं ब्रह्मेत्युपासीत, मनो ब्रह्मेत्युपासीते त्या- दिवाक्येषु उपास्तिशब्दानां बहूनां श्रूयमाणत्वात् नामाद्युपास्तीनां फलमेदव- पणाच नामावपासनास्वपि अवान्तरतात्पर्यमङ्गीकर्तव्यमित्यर्थः ॥५८ ॥ विकल्पाधिकरणम् ॥ ३४ ॥ विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ॥५९॥ दहरशाण्डिल्योपकोसलवैश्वानरप्रभृतीनां ब्रह्मलोकप्राप्तिफलकानां अहङ्गा- होपासनानां विकल्पः अनुष्टानविकल्प. अङ्गीकर्तव्यः, न तु समुच्चपः । एतामु उपासनासु मध्ये एकेन पुरुषेणैकैवोपासना मरणपर्यन्तं कर्तव्या, न तु द्वे, तिस्त्रः, चत- खो वा, उपासनाः कर्तव्या इत्यर्थः । कुतः ? अविशिष्टफलत्वात् अहमहोपासनानां सर्वासामपि तुल्यफलकवादित्यर्थः ॥१९॥ काम्याधिकरणम् |॥३५॥ काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयरन वा पूर्वहेलभावात् ॥६॥ काम्याः आदित्यमण्डलनाममनःप्रभृतिषु जडपदार्थेषु ब्रह्मदृष्टिरूपाः ऐ. श्वर्यादिभिन्नभिन्नफलसाधनीभूताः प्रतीकोपासनाः ययाकाम यथेच्छ समुच्चीयेरन्न वा, एतासां प्रतीकोपासनानां समुच्चयो वा, विकल्पो वेति अनियम एवाङ्गीकर्तव्य इत्यर्थः । कुतः ? पूर्वोकहेत्वमाचात् पूर्वोक्तस्य तुल्यफलकत्वरूपस्य हेतोः अन्नामावादित्यर्थः । यथाश्रयमानाधिकरणम् ॥ ३३ ॥ अगावबद्धोपासनानामपि प्रतोकापासनानापिय अनियमं वक्तुं प्रथम सूत्रचतुष्टये न पूर्वपक्षमाह- ·अद्वितमारी । पूर्वपक्षः-अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥६१॥ अज्ञेषु उद्गीपारपनीषगपतेदिप्रभृतिषु बहादृष्टिग्रपेषु महामहोपासनेषु यपाश्रयमावः यथाश्रयणां वलयारोपं प्रति अधिष्ठानमूतीनामुहीमादीनामानां समुच्चयः, एवं तदानितानाम अनावचन्होपासनानामपि समुया इत्यतः ॥६॥ अहानां वा कथं समुचयः, समुययमोयाप्रमाणाभावादित्याशवागार- शिष्टेश्च ॥ ६२॥ कर्मकाण्डश्रुतिपु अगाना समुद्ययम्य शिष्टेः शासनादित्यर्थः ॥ ६२।। समुचये लिगमाह-समाहारात् ॥ ६३॥ 'येदान्तरोदितस्य वेदान्तरे समाहाराजानां समुघप. ॥६३ ॥ अस्त्वद्वानां समुचपः तपापि ममाश्रितानामुपासनानां कथं समुघग इत्याशकचाह- गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥६॥ अनावबद्दोपासनानामपि 'यदेव विधवा करोती' ति श्रुत्या कमशिवाय प्रतिपादितत्वेन गुणमाधारण्यश्रवणादनसाम्यमतिपादनादझानामिन अगावत्र- होपासनानामपि समुच्चय इत्यर्थ. ॥ ६४ ॥ सिद्धान्त -न वा तत्सहभावाश्रुतेः ॥६५॥ नपा अगाववद्वोपासनानां समुच्चयनियमो नास्त्येष । कुतः तत्सह भावाश्रुतेः तासाम अगाववद्योपासनाना सहभावस्य समुच्चयम्य अश्रवणादि. त्यर्थः । 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति श्रुतौ अनावनोपासनाना कर्माहत्वं न प्रतिपाद्यते । 'तनिर्धारणानियमस्त टेः प्रथाध्यप्रतिबन्धः फलमि' ति सूत्रे कर्माङ्गत्वस्य निरस्तत्वात् । किं तु अगा- वाहोपासनापूर्वकं कर्मानुष्ठाने कते सति स्वर्गादिफलोत्पत्तिप्रतिवन्धकपापाना नि. वृत्त्या शीघ्रमेव फलोत्पत्तिर्मवतीत्येतावन्मात्रमेव 'यदेव विद्यया करोती' ति श्रु. त्या प्रतिपाद्यते । तथा च अङ्गायब होपासनानामपि प्रतीकोपाप्तनानामिव समुचयो वा, विकल्पो वेत्यनियम इति भाव ॥६५॥ दर्शनाच ॥६६॥ एकदा व्यङ्गावबद्धोपासनापरिज्ञानवता सर्वात्मना अद्भावबद्वोपासनापरिज्ञानर हिताना च ऋत्विना कर्मानुष्ठातृत्वदर्शनादपि अनावबद्दोपासनाना कर्माहत्व, न वा समुच्चय इत्यर्थ । न च अनावबद्धोपासनाना काङ्गत्वाभावे फलप्रतिवन्धक्पापर- १ 'कल्पसूत्रादिप्रन्थेष्वपि अहाना मेल्नरूपस समाहारस्य प्रतिपादितत्वादित्यर्थ ॥६३॥' इति पुस्तकान्तरपाठ ।

·तुं ये चतुर्थः पादः]
सूत्रवृत्तिः । ..
हितानां पुरुषाणाम् अद्भावबद्धोपासनानुष्ठानवैययं स्यादिति वाच्यम् । अनारदो-
पासनातहरुतकर्मानुष्ठानवता बहुकालखर्गभोगस्य 'प्रदानवदेव तदुक्तमिति सूत्रे
प्रतिपादितत्वादिति भावः ॥६६॥
इति सूत्रवृत्ती तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
अथ
तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥
पुरुषार्थाधिकरणम् ॥१॥
कालान्तरभाविपारलौकिकस्वर्गादिफल भोगयोग्यस्य देहेन्द्रियान्तःकरण-
व्यतिरिक्तस्य नित्यस्यात्मनो ज्ञान विना कालान्तरमाविलोकान्तरमाविस्वर्गा-
दिफलमोगसाधनेषु बहुवित्तव्ययायाससाध्येषु कर्मसु प्रेक्षावतां प्रवृत्त्यसम्म-
वात देहादिव्यतिरिक्तात्मज्ञानस्य ज्योतिष्टोमादिसकलकर्मानुष्ठानाङ्गत्वं वक्तव्यम् ।
तथा च अनाजिनोरेकफलसाधनत्वात् अङ्गिनां कर्मणां यत् फलं स्वर्गादिकं, त.
देव अस्य देहादिव्यतिरिक्तात्मज्ञानस्यापि फलमित्यहीकर्तव्यम् । तथा च क-
मानुष्ठानास्य देहादिष्यतिरिकात्मज्ञानस्य स्वातन्त्र्येण मोसलक्षणकलान्तरसाध-
नवासम्भवात् उत्तरमीमांसारम्भो व्यर्थ इति पूर्वमीमांसका वदन्ति । तन्मतं नि:
राकर्तुं प्रथमं सिद्धान्तमाह-
पुरुषार्थोऽतशब्दादिति वादरायणः ॥१॥
अतः ब्रह्मसालास्कारात् पुरुषार्थः मोक्षोऽस्तीति वादरायणो मन्यते । कु.
तः शब्दात् 'तरति शोकमात्मविदित्यादिश्रुतेरित्यर्थः ॥१॥
पूर्वपक्षः-
शेपत्वात् पुरुपार्थवादो यथान्येविति जैमिनिः ॥२॥
शेषत्वादेहादिव्यतिरिक्तात्मविषयकज्ञानस्य कर्माङ्गत्वेन ज्ञानविप.
यीभूतस्यात्मनोऽपि कर्माहत्वात् 'तरति शोकमात्मवि'दित्यादिवाक्यं पुरुपार्थवादः
पुरुषस्य देहादिव्यतिरिक्तस्य आत्मनः अर्थवादः स्तावकः आत्मज्ञानस्तुतिद्वारा आत्म-
स्तृतिपरमित्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाइ~~यथा अन्येषु अन्येषां द्रव्यदेवताकर्मरूपा-
णामझानां यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोति, वायु क्षेपिष्ठा
देवता यत प्रयानान्याना इज्यन्ते वर्म वा एतद्यज्ञस्य क्रियते' इत्यादिवाक्यं यथा
स्तुतिपरं, तददित्यर्थः ॥२॥

·अद्वैतमनरी ।
आत्मज्ञानस्य स्वातन्त्र्येण मोक्षसाघनत्याभावे हेत्यन्तरमाह-
आचारदर्शनात् ॥ ३॥
आत्मसाक्षात्कारवतां जनकादीनामपि आचारदर्शनात् कर्मानुष्ठानदर्शनात
आत्मज्ञानस्य कर्मागत्वमेव, न स्वातन्त्र्येण मोक्षसाधनत्यमित्यर्थः ॥ ३ ॥
॥४॥
'यदेव विद्यया करोति श्रद्वयोपनिपदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति श्रुतौ वि-
द्याशब्दवाच्यस्य आत्मज्ञानस्य कर्मानुष्ठानाङ्गत्वनवणादपि आत्मज्ञानम्य न वा.
तन्त्र्येण मोक्षसाधनत्वमित्यर्थः । यत् कर्म विद्यया देहातिरिक्तात्मज्ञानेन श्रद्धया
आस्तिक्येन च उपनिषदा इन्द्रादिध्यानेन सहकृतासन् करोति, तदेव कर्म
वीर्यवत्तरम् अविलम्बेन स्वर्गादिफलजनकमित्यर्थ ॥४॥
समन्वारम्भणात् ॥५॥
'त विद्याकर्मणी समन्वारमेते पूर्वप्रज्ञा चेति श्रुतौ आत्मज्ञानकर्मणोः सम-
न्वारम्भणात् जीवेन सह परलोकगमनश्रवणादपि आत्मज्ञानस्य स्वातन्त्र्येण मोक्ष-
साधनत्वं न सम्भवति । मोक्षसाधनत्वाङ्गीकारे इहैव लोके मोक्षनननसमर्थत्वेन पर.
लोकगमनस्य व्यर्थत्वादित्यर्थः । त परलोकं गच्छन्त कर्मिण विद्याकर्मणी आत्मज्ञा-
नकर्मणी, समन्यारभेते सम्यगनुसृत्य गच्छत , पूर्वप्रज्ञा पूर्वजन्मन्यभ्यस्ता स्त्रक्च-
दनादिविषयभोगवासना च गच्छतीति श्रुत्यर्थ ॥५॥
तदतो विधानात् ॥६॥
'य एन विद्वान् यजत' इति श्रुतौ आत्मज्ञानवत. कर्मविधानादपि आ.
स्मज्ञानं कर्मानमेव, न स्वातन्त्र्येण मोक्षसाधनमित्यर्थः । यः पुरुषः विद्वान् टे-
हादिव्यतिरिक्तात्मज्ञानवान् सन् यजते याग करोति, तस्य कर्म शीघ्रमेव फलजनक-
मिति श्रुत्यर्थ ॥६॥
नियमाञ्च ॥७॥
'कुर्वन्नेवेह कर्माणि निजीविपेच्छत समा' इति श्रुतौ मरणपर्यन्तं ज्ञानिना•
मज्ञामिना च कर्मानुष्ठानस्य आवश्यकत्वश्रवणादपि आत्मज्ञानस्य खातन्त्र्येण
मोससाघनत्वं न सम्भवति । गोक्षसाधनत्वाझीकारे आत्मज्ञानोत्पत्त्यनन्तर कर्मा-
नुष्ठानस्य व्यर्थत्वादित्यर्थ ॥७॥
सिद्धान्तसूत्रम्-
अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् ॥८॥

·तृ ये चतुर्थः पादः] सूत्रवृत्तिः । ९७ ? देहेन्द्रियान्तःकरणव्यतिरिक्तस्यात्मनः तत्त्वमसि अहं ब्रह्मास्मीति वाक्यैः अधिकोपदेशात् अधिकस्य ब्रह्माभेदस्योपदेशात तत्त्वमस्यादिवाक्यनन्यं जीवन- लाभेदविषयकं ज्ञानं बादरायणस्य मते एवं मोक्षसाधनं , न तु देहादिव्यतिरि. तात्मज्ञानमात्रम् । कुतः ? तद्दर्शनात् 'बम वेद व्रमेव भवति बापिदामोति परमि. त्यादिश्रुति जीवब्रह्माभेदज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वश्रवणादित्यर्थः । ब्रह्म वेद वलेव मय- ती'त्यादिबहुवाक्यानुसारेण 'तरति शोकमात्मविदिति वाक्येऽपि आत्मशब्देन ब्र. हाभिन्नो नीव एवोच्यते । तथा च देहादिव्यतिरिकात्मज्ञानमात्रस्य कर्मानुष्ठाना • गत्वेऽपि जीवब्रह्माभेदज्ञानस्य कर्मानुष्ठानाङ्गत्वाभावात् स्वातन्त्र्येण मोक्षरूपफलान्त- रसाधनत्वमुपपन्नमिति भावः ॥ ८॥ यञ्चोक्त ज्ञानिना जनकादीनामपि कर्मानुष्ठानदर्शनात आत्मज्ञान न मोक्षसाधनमिति, तन परिहारमाह- तुल्यं तु दर्शनम् ॥९॥ ज्ञानिनां शुकादौना सकलकर्मानुष्ठानपरित्यागेन तृष्णामवस्थानमपि दृष्ट- म् । तथा च लिङ्गदर्शनं मतहणेऽपि तुल्यम् । एवंस्थितेसति बहूना ज्ञानिनां क. मर्मानुष्ठानपरित्यागस्य दृष्टत्वात जनकाद्यनुसारेण केपाञ्चिन ज्ञानिना कर्मानुष्ठान कु. तूहलार्थं वा, लोकशिक्षार्थ वा, भविष्यतीति न तावन्मात्रेण जीवनझामेदज्ञानस्य कर्माङ्गत्वमिति भावः ॥९॥ यञ्चोक्त 'यदेव विद्यया करोती' श्रुत्या ज्ञानस्य कर्मागत्वं मतिपा- यत इति , नस्य परिहारमाह- असार्वत्रिकी ॥१०॥ ब्रह्मलोकप्राप्तिहेतुभूतदहरशाण्डिल्यवैश्वानरोपकोसलादिसगुणब्रह्मवि . द्या मोक्षसाधनीभूतनिर्गुणब्रह्मविद्या च सार्वत्रिकी सकला इयं विद्याश- देन नोच्यने , कि तूगीधादिषु कशिपु ब्रह्मदृष्टिरूपा या अङ्गावबद्धोपासना, सा 'यदेव विद्यया करोती ति श्रुतौ विद्याशब्देनोच्यते । तथा चालावबद्दोपास- नाया एव कर्माहत्वं, न सगुणब्रह्मोपाप्सनाया , न वा निर्गुणब्रह्मज्ञानस्येत्यर्थ ॥१०॥ योक्तं तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चे' ति श्रुतौ आत्मज्ञानकर्मणोरङ्गा हिमादेन मिलितयो स्वर्गलोकप्राप्तिसाधनत्वप्रतिपादनात आत्मज्ञानस्य स्वात ध्येण मोक्षसाधनत्व न सम्भवतीति, तस्य परिहारमाह- विभागशतवत् ॥ ११ ॥ 'त विद्याकर्मणी' इति श्रुतौ विद्याशब्देन निर्गुणवह्मज्ञान नोच्यते ।नि- १३

·अद्वतमजरी।
.
गुणवायनानिनामाइन टिशरीरनाशपूर्वकम ट बमण्यमीमागस्य अनिषु प्रति-
पास्तित्वेन परलोकगमनमसतरभावान किंतु विद्याशब्देन सगुणवझोपास-
मेयोच्यते । एगितेतति विद्याकर्मणी समन्वारमो' इति श्रुती विभागो
निश्चीयते । कर्म ! तं देवगानमार्गग बजलो गच्छन्तं सगुणब्रह्मोपासक विद्या
सगुणयहोपासना समन्यारभने अनुमृत्य गच्छति, सं धूमादिमागंग स्वर्ग लोक ग.
च्छन्त कर्मिणं ज्योतियोमादिरूपं कर्म समाचारमते अनुसृत्य गच्छनी, त्येवंवि.
भागो निश्चीयते । शतयन योः घालणयोः शतं पणा दातव्या लौकिकवाक्ये
एकस्य चालणस्य पणशत्पणा दातव्याः, अन्यस्य ग्राह्मणस्य पञ्चाशत्पणा,
दातव्या इति विमागो गया निश्चीयते, तहदित्यर्थ. 1 सगुणमझोपासनाकर्मणोः
स्वातव्येण प्रत्येक बहान्टोकरवर्गलोकप्राप्तिसाधनत्येन नलप्तत्वात उपयोमिलित्वा
स्वर्गलोकमाप्ति मति, बललोकमाप्ति प्रति वा साधनत्यासम्मयात विभाग एव श्रुत्यर्थ
इति निश्चीयत इति माय । ननु, 'तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते' तं स्वर्गलोकं गच्छन्तं
कर्मिणं विद्याकर्मणी विद्याशब्देन कर्मानभूत देहादिव्यतिरिक्तात्मज्ञानमुच्यते ।
कर्मशब्देन तदाकम् अग्निहोत्रादिकमुच्यते । उभे अपि समन्वारभेते अनुसृत्य ग
च्छत इत्येवं श्रुत्यर्थोऽस्त्विति चेत्, इष्टापत्तेः । देहादिव्यतिरिक्तात्मज्ञानमानस्य
अस्माभिरपि कहत्त्वाहीकारात् जीवब्रह्माभेदज्ञानस्य कमीङ्गत्वनिराकरण
एवास्माकमाग्रहः । तथा चास्माकमविरोधिनः अर्धाः अस्याश्श्श्रुतेः शतमुच्यन्ता,
तथापि नास्माकमनिष्टमिति भावः ॥ ११ ॥
पच्चोतं 'य एवं विद्वान् यजत' इति श्रुती देहादिव्यतिरिक्तात्मज्ञानवतः
कर्माधिकारश्रवणात् आत्मज्ञान कर्मानुष्ठानाङ्गमिति, तस्य परिहारमाह-
अध्ययनमात्रवतः ॥१२॥
इदमुपलक्षणम् । सागवेदाध्ययनवतः कर्मकाण्डप्रतिपाद्यसाझकर्मज्ञानवतः तर्क
शास्त्रप्रतिपाद्यदेहादिपतिरिक्तात्मज्ञानवतश्च कर्मानुष्ठाने अधिकारः, न तु उ.
पनिषत्मतिपाद्यनीवग्रहाभेदज्ञानवत इत्यर्थः। तथा च य एवं विद्वान् यनत' इतिश्रु
तौ विद्वच्छब्देन कर्मकाण्डप्रतिपाद्यार्थज्ञानवान् तर्कशास्त्रप्रतिपाद्यदेहादिव्यति
रिक्तात्मज्ञानवांश्च कर्मानुष्ठानाधिकारीत्युच्यते । न तु ज्ञानकाण्डप्रतिपाद्यनीवय
हामेदज्ञानवान् । नीववसामेदज्ञानस्य कर्मानुष्ठानानुपयोगित्वादिति भाव ॥१२॥
यचोक्तं 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छतं समाः' इति श्रुतौ ब्रह्मज्ञानवता
ब्रह्मज्ञानरहितानां च सर्वेषामपि मरणपर्यन्तं कर्मानुष्ठानस्यावश्यकत्वप्रतिपादनात
ब्रह्मज्ञानं स्वातन्त्र्येण मोक्षसाधनं नास्तीति, तस्य परिहारमाह -
नाविशेपात् ॥१३॥

·तृष्ये चतुर्थ पाद.] सूत्रवृत्तिः । 'कुर्वन्नेवेह कर्माणीति वाक्यं जीवनलाभेवज्ञानरहितदेहाभिमानपुरुपति यकम् । कुत । अविशेषात् एतस्य वास्यस्य सामान्यवचनत्यादित्यर्थः । अयं भाव'-कुर्वन्नेवेह कर्माणीति वायं ज्ञानिविषयकं वा, अज्ञानिविषयकं वा इति स- न्हे प्राप्ते सति इदं वाक्या अज्ञानिविषयकमेवेति निश्चीयते । मानिना ज्ञानोत्परयु. नरक्षण एवं मोक्षप्रतिपादकबहुश्रुत्यनुसारेण ज्ञानोत्तरकालं कर्मानुष्ठानम्य व्यर्थत्वेन मरणपर्यन्त कर्मानुष्ठानप्रतिपादकस्य अस्य पाक्यस्य भज्ञानिविषयकत्वस्यैव उचि- तत्वात् 'कर्मवलोभमभ्रष्ट तं त्यजेदन्त्य न यथे' ति स्मृतौ महाज्ञानरहितानां कर्मा- नुष्ठानपरित्यागे सति पातित्यश्रवणादिति भावः ॥१३॥ कुर्वन्नेवेह कर्माणीति वाक्यस्य ज्ञानिविषयकत्वमङ्गीकृत्यापि परिहारान्तरमाह-- स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॥१४॥ ज्ञानिनामपि मरणपर्यन्त कर्मानुष्ठानमावश्यक, किमु वक्तव्यमज्ञानिना- मित्येवरूपेण कर्मप्रशंसार्थमनुमति ज्ञानिना कर्मानुष्ठानस्य आवश्यकत्वप्रतिपादनं, न तु स्वार्थे तात्पर्यमित्यर्थ ॥१४॥ अम्य वाक्यस्य परिहारान्तरमाह- कामकारेण चैके ॥१५॥ एके शाबिन 'किमी वयमध्येप्याम किमी वय यक्ष्यामः कि प्रजया करिष्यामो येपान्नोऽयमात्मे ते श्रुनो आत्मज्ञानवता सकलकर्मानुष्ठान परित्यज्य कामकारेण स्वेच्छया तूप्णीमवम्यानं प्रतिपादयन्ति । तथा च किमर्या वयमध्यप्याम' इति नुत्यन्तरविरोधादपि 'कुर्वन्नेह कर्माणी' ति वाक्य अज्ञानिविषयक वा, कर्मन- शंसापर वा अङ्गीकर्तव्यमिति भाव ॥१५॥ जीवब्रह्माभेदज्ञानम्य कर्मानुष्ठानानुपयोगित्वात् कर्माहत नास्तीत्युक्तम् । इदानी तु जीवब्रह्माभेदविषयकसाक्षात्कारस्य सकलकर्मनाशकत्वादपि जीवब्रह्मा- भेदविषयकमपरोक्षजान न कर्माद्गमित्याह- उपमर्द च ॥१६॥ जीवनलाभेदविषयकमपरोक्षज्ञानं सकलकर्मणामुपगई नाशकम् । 'भिद्यते हृदयगन्धिचिन्ते सर्वसशया । झीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे । ज्ञानाग्निम्सर्वकर्माणि मम्ममाकुरुने तये' त्यादिश्रुतिस्मृतिपु ब्राप्ताक्षात्कारम्य सक- लकर्मनाशकत्वप्रतिपादनादित्यर्थ । तथा च ब्रह्मसासात्कारस्य कर्मनाशकत्वादपि न कर्माहत्वमिति भाव । न च यमसाक्षात्कारस्य सकल कर्मनाशकत्वेन कर्मानु- धानाङ्गतामावेऽपि श्रवणोत्तरकालीनम्य श्रुतवेदान्तशब्दमन्याय जीवब्रह्माभेदवि- ·अद्वैतमनरी। पयकस्य परोक्षज्ञानस्य कर्मानुष्ठानाङ्गत्व मविप्पतीति वाच्यम् । जीवनमामेदविप यकशाब्दज्ञाने सति जीवनिष्ठाना कर्तृत्वमोक्तृत्तकिमिग्याविषर्माणा मीनेन कि. यमाणानाम् अग्निहोरादिकर्मणा जीवन भुज्यमानानां स्वर्गादिफलाना न मिया- स्वनिश्चयात् ईश्वरगतानामपि सर्वज्ञलसर्वेश्वरत्वसनियन्तृत्वसर्वनगत्कारणत्व- सर्वकर्मफल दातृत्वादिधर्माणा चमि यास्वनिश्चयान् जीवनलाभेदविषयकस्य शाब्द- परोक्षनानम्यापि कर्मानुष्ठानविरोधित्वेन कर्मानुष्ठानाइ मनुपिन्नमिति भाव ॥१६॥ जीवनाविषयकस्य ज्ञानस्य कर्मानुष्ठानागत्वामावे हेवन्तरमाह- ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि ॥१७॥ शब्द वेदे 'इम लोकममुं च लोकं परित्यज्यात्मानमन्विच्छन् । य एते पुण्यलोका भवन्ति । ब्रह्मसम्थोऽमृतत्वमेति सन्यस्य श्रवण कुर्यादि' त्यादि- श्रुतौ ऊर्भरेतस्सु च अ-वरेतसा सन्यासिना श्रवणमनननिदिध्यासनररूपा ब्रह्मविद्या विहिता । तथा च सन्यासिना अग्निहोनादिकर्मानुष्ठानासम्भवात् सन्याम्प- धिकारिकस्य ब्रह्मज्ञानस्य कर्मानुष्ठानाङ्गलमनुपपन्नमिति भाव ॥१७॥ परामर्शाधिकरण ॥२॥ सन्न्यासाश्रमस्येवाप्रामाणिकत्यात् सन्यासिना श्रवणमनननिदिध्यासनरूपा या ब्रह्मविद्यायामधिकार इत्येतदनुपपन्नमिनि पूर्वपक्षमाह- परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥१८॥ 'ब्रह्मचार्याचार्यकुलेवासी प्रथम , यज्ञो दानमध्ययनमिति द्वितीय , तप इ. ति तृतीय' त्रय एने पुण्यलोका भवन्ति ब्रह्मसस्थोऽमृतत्वमेतीति । ब्रह्मचारीत्यने. न ब्रह्मचर्याश्रम उच्यते । यज्ञदानाध्ययनशब्दै त्रितयप्रधानको गृहस्थाश्रम उ च्यते । तपशब्देन तप प्रधानको वानप्रस्थाश्रम उच्यते । एते त्रयो ब्रह्मचारिश हस्थवानप्रस्था पुण्यलोकभाजो भवन्ति । बलसंस्थ निरन्तर ब्रह्मविचारपर सन्न्याप्ती तु श्रवणमननाद्यनुष्ठानद्वारा अमृतत्व मोक्ष प्रामोतीति श्रुत्यर्थ । एव- स्थितेसति 'ब्रह्मसस्थोऽमृत वमेतीति वाक्य परामर्शम् अन्धपरम्परान्यायप्राप्तन्नमसि इसन्न्यासम्य अनुवादक जेमिनिर्मन्यते । कुत ! अचोदना खलु विधायकलिड् लोट्तव्यप्रययादिक आस्मन् वाक्ये नास्ति खलु । न केवलमम्मिन् वाक्ये लिहा धभावमात्रं, कि तु 'वीरहा वा एप देवाना योऽग्निमुद्वाप्सयत' इति वाल्यान्तरम ग्निहोत्रादिकर्मत्यागात्मक सन्न्यास अपवरति प्रतिपेरतीत्यर्थ ॥ १८ ॥ सिद्धा-नसूत्रम्- अनुष्ठेयं बादरायणस्साम्यश्रुतेः ॥१९॥ चादरायणन्तु सन्यामाश्रममनुष्ठेय प्रामाणिक मन्यते । कुत र साम्य- ,

·तृ ये नतुर्पः पाद]
श्रुने 'बाचार्याचार्यकुलेवासी प्रथम' इस्यादिषु आश्चमचतुष्टयविधायकेषु न.
तुर्वपि वास्येपु लिडादिप्रत्ययाभावस्य तुल्पवादित्यर्थ । तथा च सन्यासाश्रम-
स्यामामाणिकत्वाङ्गीकारे बमोदीना त्रयाणामप्याश्रमाणामप्रामाणिकत्वं स्पादिति
भाव ।.तथा चानुवादरूपवास्यप्रतिपादितानामपि चतुर्णामप्याश्रमाणा प्रामाणिक-
स्वमगीकर्तव्यमिति भाव ॥ १९॥
परिहारान्तरमाह-विधिर्वा धारणवत् ॥२०॥
धारणवत् 'पिज्येऽग्रिहोने अधस्तात् समिध घारयन्ननुद्रवेत् । दैवेऽमि
होने उपरि हि देवेभ्य समिर धारयती' वाक्ये यथा रिड्प्रत्यय अध्या
हियते, एव 'ब्रह्मचार्याचार्यकुलेवासो प्रथम' इत्यादिषु चतुर्यपि वाक्येयु विधि
तव्यमत्यय अ याहर्तव्य इत्यर्थ ॥ २० ॥
स्तुतिमात्राधिकरणम् ॥ ३॥
ब्रह्मविद्यास्तावकतया अर्थवादत्वेनापि 'ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेती' ति नानय-
स्य प्रामाण्यसम्मवान् अस्मिन् वाक्ये तव्यप्रत्ययाध्याहारो व्यर्थ इत्याशय
निराकरोति-
स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥२१॥
उपादानात् ब्रह्मविद्याप्रकरणे अन्य वाक्यस्य पठितस्वात् 'वलसस्थो
अमृतत्वमेती' ति वाक्य स्तुतिमात्र श्रवणमननाभ्यासशीलानाम् अग्निहोत्रादिस-
कलकर्मत्यागेऽपि न दोष इत्येवरूपेण ब्रह्मविद्यामशसार्थमिदं वाक्य, न सन्या-
सतात्पर्थकमिति चेन्न । अपूर्ववान सन्न्यासस्य प्रमाणान्तरेण अज्ञातत्वात् नि.
त्यनैमित्तिककाभ्यकर्मानुष्ठानविक्षेपराहित्यसम्पादकतया श्रवणायनुकूलत्येन सफ
लत्वाच्च फलपत्यज्ञातेऽर्थे श्रुतस्तात्पर्यमङ्गीकर्तव्यमित्यर्थ ॥२१॥
भावशब्दाच ॥२२॥
'यदहरेव विरजेचदहरेव प्रवनेत् सन्न्यस्य श्रवण कुर्यात् इम लोकम-
मुच लोक परित्यज्यात्मानमन्विच्छ' दित्यादिवश्रुतिषु मावशब्दात् विधायक
लिडादिशब्दस्य विद्यमानस्वादपि सन्न्यासभ्य प्रामाणिकत्वमित्यर्थ ॥२२॥
पारिवाधिकरणः ॥४॥
इतया सूत्रसन्दर्भेण सन्गासम्य ब्रह्मविद्यानुकूलत्वं मसाध्य इदानी उप-
निषामध्यगताना याज्ञवल्यमैत्रेणीसवादशाकल्यगार्गीप्तवादप्रतर्दनेन्द्रसवादरू.
पाणाम उपाख्यानानामपि वसविधानुकूलत्व वक्तु पूर्वपक्षमाशङ्कय निराकरोति
पारिलवार्था इति चेन्न विशेपितत्वात् ॥२३॥

·भद्वतमन्जरी। a पारिलो नाम अश्वमेधानभूनकर्मनिशेपः । तम्मिन कर्मणि ज्योतिष्टोमा- दिसकलकर्मानभूताः मन्ताः पठनीयाः । एवस्थितेसति याज्ञवलपमैत्रेयादि- संवादरूपाः कथाप्रबन्धा अपि पारिष्ठवार्थाः कर्मकाण्डस्यपारिप्लास्गकर्माङ्ग. भूता इति चेन्न । विशेषितत्वात् कर्मकाण्डस्थाः सकलकर्माद्भूता मन्तः पारि. प्लवे पठितव्या इति विशिप्योक्तावादित्यर्थः । तथा च ज्ञानकाण्डस्थानाम् उपा- रूपानानां कर्मकाण्डस्यपारिप्लवकर्माङ्गत्वमसतिर्नाम्तीति भावः ।। २३ ।। तहि उपाख्यानानां वैययमेव स्यादित्याशङ्कयाह- तथा चैकवाक्यतोपबन्धात् ॥२४॥ तपासति उपाख्यानानां पारिप्लवाङ्गत्वामाचे सति एकवाक्यतोपबन्धात् बाविद्यामकरणफठितानाम् उपाख्यानानां बाप्रतिपादकवाक्यैस्सह एकवाक्यतया उपबन्धात सम्बन्धात् ब्रह्मविद्यागत्वमित्यर्थः । उपाख्यानपूर्वकं ब्रह्मप्रतिपादने कृते सति मन्दबुहानामपि सुलमतया ब्रह्मज्ञानमुत्पद्यत इति तदर्थ ब्रह्ममतिपादकेषु वेदान्तेषु उपाख्यानान्युक्तानीति भावः ॥ २४ ॥ अग्नीन्धनाधिकरणम् ॥५॥ सूत्रद्वयेन प्रासङ्गिकी चिन्तां कृत्वा प्रस्तुतामेव चिन्तां करोति- अत एव चामीन्धनाद्यनपेक्षा ॥२५॥ यतः श्रवणमनननिदिध्यासनरूपा ब्रह्मविद्या सन्यास्यधिकारिका, एवाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा अग्न्याधानाग्निहोत्रादिकर्मणां ब्रह्मसाक्षात्कार प्रति साक्षा- दपेक्षा नास्ति । ब्रह्मसाक्षात्करं प्रति साक्षात् साधनत्वं नास्तीत्यर्थः ॥२५॥ सर्वापेक्षाधिकरणम् ॥६॥ 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्रामणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाश- केने ' त्यादिश्रुते. यज्ञादीनां ब्रहासाक्षात्कार प्रति साधनत्वबोधिकाया. अप्रामाण्यं स्यादित्याशङ्कयाह-- सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥२६॥ यज्ञादिश्रुते 'यज्ञेन दानेन तपसानाशकेने ' तिश्रुतिबलात् सर्वापक्षा स वैषां कर्मणां ब्रह्मसाक्षात्कारं प्रनि अपेक्षा परम्परया साधनत्वमङ्गीक्रियते । अश्व. वन् अश्वस्य यथा गमनक्रियशपरम्परया ग्रानप्राप्ति प्रति साधनत्वं, तद्वदित्यर्थः । तथा च 'तमेत वेदानुवचनेने ' त्यादिश्रुते चित्तशुद्धिवैराग्यप्तन्न्यासश्रवणमनननि. दिध्यासनादिपरम्परया यज्ञादिकर्मणां ब्रह्मसाक्षात्कार प्रति साधनत्वबोधकत्वात् अमामागं नास्तीति भावः ॥ २१ ॥ अत ·तृ०ये चतुः पादः] सूत्रवृत्तिः । - एवं ब्रह्मसाक्षात्कार प्रति बहिरजसाधनानि यज्ञादिकर्माणि प्रतिपाद्य इदानी ततोऽप्यन्तरङ्गसाधनानि शमदमादीनि प्रतिपादयति- शमदमाधुपेतः स्यात्तथापि तु तदिधेस्तदङ्गतया तेपामवश्यानुप्ठेयत्वात् ॥ २७॥ तथापि सन्न्यासिना बताक्षात्कार प्रति बहिरङ्गसाधनभूताग्निहोत्रादि. कर्मानुष्ठानमतक्त्यमावेऽपि सन्न्यासी शमदमायुपतस्त्यात शमदमादिविशिष्टी भवेत् । कुतः ? तबगतया, ब्रह्मसाक्षात्कार प्रति साक्षात्साधननया तद्विधस्तपां शमदमादीनां 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुस्श्रद्धापित्तो भूत्वात्मन्गेवात्मानं पश्ये. दिति वाक्येन विहितत्वाद्धेतोः तेषां शमदमादीनां ब्रह्माप्ताक्षात्कार प्रति अन्तरङ्ग- साधनानामपश्यमनुष्ठेयत्वान् सन्यासिनामप्यवश्यं संपादनीयत्वादित्यर्थः ॥२७॥ सर्वान्नानुमत्यधिकरणम् ॥७॥ 'अथ परिबाडेकशाटीपरिहितो मुण्डोदरपायरण्यनित्यो मिक्षा) ग्राम प्रविशेत् आसायम्प्रदक्षिणेनाविचिकित्सन् सार्ववणिकं भैसचर्यमभिशस्तपतिस्वर्नमयज्ञोपवीती शौचकामनिष्ठमेकं वैणवं दण्डमाइत्ते सखे मा गोपायनि श्रुतौ निष्कम्पं सन्न्यासिनां ब्रह्मक्षत्रियवैश्य शूद्रगृहेषु मिक्षाचरणयुक्तं, तच्चापत्कालविषयकमित्याह-- सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् ॥२८॥ सार्ववणिक मैक्षचर्यमिति श्रुती सर्वानानुमतिः सर्ववर्णानां गृहेषु अन्नम. क्षणानुज्ञा अस्मिन् युगे प्राणात्यये प्राणसङ्कटकाल एष, न तु खस्थावस्थायाम् । कुतः ? नदर्शनात् महात्मनां माणसङ्कटसमय एव अमक्ष्यमक्षणदर्शनादित्यः ॥२८॥ अवाधाच ॥२९॥ भक्ष्याभक्ष्यविभागबोधकश्रुतीनामबाधात् अवाधार्थनपि प्राणसङ्कटसमग एव अमक्ष्यमक्षणमिति भावः ॥ २९॥ अपि च स्मर्यते ॥३०॥ अपि च स्मृनिष्वपि भक्ष्याभक्ष्यविभागः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ॥ ३० ॥ शब्दवातोऽकामकारे ॥३१॥ यतस्सर्वान्नानुमतिः प्राणसङ्कटविषया, अत एव शब्दः उपस्तिश्चानायणः इभ्ये- न सामि खान्तिान् कुल्मापांश्चखाद, जलपानं तु उच्छिष्टदोपान रुतवान्, कारणं चा- त्रोवाच-'नवा अहमनीविष्यमिमानखादन कामो म उदपान'मिति अतिः अकाम कारे अबस्थावस्थायामेव उपस्तिनामकऋपेः अभक्ष्यभक्षणे प्रवृत्ति दर्शयति । तथा ·अद्वैतमञ्जरी । च चतुमच्याश्रमिणां माणसङ्कटसमय एव अभक्ष्यभक्षणम, अभोज्यगृहमोजनं च न खस्थावस्थायामिति भावः । इदं कलियुगविषयकं, युगान्तरेषु तु सन्यासिनां च. तुर्पु वर्णेषु गृहस्थादीनां त्रिषु वर्गेषु च भोमनकरणेऽपि न दोषः । तथाविधाचारस्य विद्यमानत्वादिति द्रष्टव्यम् ॥ ३१॥ आश्रमकर्माधिकरणम् ॥८॥ सन्यासिनो ब्रह्मसाक्षात्कारं प्रति अन्तरङ्गसाधनं शमदमादिकमनुष्यमित्यु- कवा बहिरङ्गसाधनमपि किश्चिदनुष्ठेयमस्तोत्याह- विहितत्वाचाश्रमकर्मापि ॥३२॥ आश्रमकर्मापि स्नानशौचभिक्षाटनादिरूपं वहिरङ्गसाधनमपि सन्याप्तिनां कर्तव्यम् । कुतः : विहितत्वात् विवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रहः शुचिरद्रोही मैक्षान्नो ब्रह्मभूयाय भवति । पुत्रेपणायाश्च वित्तेषणायाश्च लोकेषणायाश्च व्युत्थायाथ भि. क्षाचर्य चरन्ति । अध परिबाडेकशाटीपरािहत' इत्यादिश्रुतिपु सन्न्याप्तिनामपि भि- खाटनादीनाम् आश्रमधर्माणां विहितत्वादित्यर्थः ॥३२॥ न केवलं विहितत्वमात्रेण सन्न्यासिनामाश्रमधर्मानुष्ठानं, किंतु चित्तशुद्धि- द्वारा ब्रह्मसाक्षात्कारं प्रति साधनवादपीत्याह- सहकारित्वेन च ॥३३॥ भिक्षाटनाद्याश्रमकर्मानुष्ठानस्य चित्तशुद्धिद्वारा ब्रह्मसाक्षात्कार प्रति सहका- रित्वेन साधनत्वेन हेतुनापि सन्न्यासिनां भिक्षाटनादिकर्म अवश्य कर्तव्यमित्यर्थः ।। इयता सूत्रसन्दर्भण सन्यासिनां धर्मान् प्रतिपाद्य इदानी 'मूवरेतस्सु च श दे ही ति सूत्रे उपक्रान्तमूवरेतसां ब्रह्मविद्याधिकारित्वमुपसंहरति- सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥३४॥ सर्वथापि सर्वश्रुतिस्मृतिपर्यालोचनयापि त एव ऊर्ध्वरेनस एव श्रवणमनननिदि- ध्यासनरूपायां यह्मविद्यायामधिकारिणः । सर्वथापीत्यतत्पदं स्वयमेव व्याचष्टे-- उभयलिङ्गादिति । उभयलिङ्गात् श्रुतिस्मृतिरूपात् ज्ञापकादित्यर्थः ।। ३४ ।। सम्न्यासिनामेव ब्रह्मविद्याधिकार इत्यत्र हेत्वन्तरमाह- अनभिभवं च दर्शयति ॥३५॥ 'यन्न सन्तं न चासन्तं नाश्रुतं न बहुश्रुतम् । न सुवृत्तं न दुर्वृत्तं वेद कश्चन स द्विजः । तुल्यानन्दास्तुतिमौनी सन्तुष्टो येनकेनचित्' इत्यादिस्मृतिः अनभिभवं -- ·तु ये चतुर्धः पादः] सूत्रवृत्तिः। मानावमानादिराहित्यं ब्रह्मसाक्षात्कारसाधनं दर्शयति । तच मानावमानादिराहित्य प्रा. येण सन्न्यासिनामेव सम्भवति, न गृहस्थानों पुत्रदाराद्यमिमानवताम् । तस्मादपि सन्यासिनामेव ब्रह्मविद्याधिकार इति भावः।। ३१॥ तदृष्टयधिकरणम् ॥ ९॥ एवं सन्यासिनामेव ब्रह्मविद्याधिकार प्रसाध्य इदानीं विधुराणामपि अ. ग्निहोत्रादिकर्मानुष्ठाने विक्षेपामावात् ब्रह्मचर्यवत्त्वाच्च सल्याप्तितुल्यत्वात् नेपामपि ब्रह्मविद्यायामधिकारमाह-- अन्तरा चापि तु तदृष्टेः ॥ ३६॥ दैवात पत्नीवियोगे सति अन्तरा गृहस्थाश्रमसन्न्यासाश्रमयोः मध्ये विद्यमानानामना.. अमिणां विधुराणामपि श्रवणमनननिदिध्यासनरूपायां ब्रह्मविद्यायामधिकारोऽस्ति । कुतः तदृष्टे, अनामिणामपि नहूनां लोके महासाक्षात्कारवत्त्वदर्शनादित्यर्थः ॥३६॥ अपि च स्मर्यते ॥३७॥ अपि च अनामिणामपि बहूनां ब्रह्मसाक्षात्कारवत्वं. मन्वादिस्मृतिषु प्रति. पाद्यत इत्यर्थः ॥३७॥ अनानमिणां ज्ञानसाघनीभूतकर्मानुष्ठानाभावाद कपं ज्ञानोत्पत्तिरित्याशङ्कयाह- विशेपानुग्रहश्च ॥३॥ अनामिभिरनुष्ठिताना विशेषाणां स्नानसन्ध्यानपादीनामनुग्रहः ज्ञानानु. ग्राहकत्वमुपपन्नमित्यर्थः ॥३८॥ अनाथमिकर्मापेक्षया आश्रमिकर्मणामाधिक्यमाह- अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच ॥३९॥ अत: अनाश्रमिकृतकर्मापेक्षया इतरत् आनमित्त कर्म ज्यायः श्रेष्ठम् । अविलम्नेन ज्ञानसाधकमित्यर्थः ॥३९॥ तद्भूताधिकरणम् ||१०} अनाश्रमिणा विधुराणा श्रवणमनननिदिध्याप्सनरूपायां ब्रह्मविद्यायाम् अ. विकारं प्रतिपाय इदानीं सन्न्यासाश्रम प्राप्य त परित्यज्य पुनर्गृहस्थाश्रम प्राप्ता- नाम आश्रमभ्रशमन्योत्कृष्टपापविशिष्टानामाश्रमभ्रष्टाना ब्रह्मविद्यायामधिकारो ना. स्तीति वक्तुम् आश्रमभ्रशस्य शास्त्रप्रतिपिद्धत्वेन पापजनकत्वमाह- तद्भुतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमातद्रूपाभावेभ्यः ४० तद्भूतस्य सन्न्यासाश्रमं प्राप्तस्य अतभाव सन्यासाश्रमात श. शास्त्र- ..

·अद्वैतमलरी। " ' . विहितो न भवति । प्रत्युत शास्त्रप्रतिषिद्ध एव । कुतः ? नियमातद्रूपामावेभ्यः नियमेभ्यः सन्न्यासाश्रमप्राप्त्यनन्तरं मरणपर्यन्तं सन्यासाश्रमेणैव स्थातव्यं, पुनः न निवर्तितव्यमिति नियमप्रतिपादकेभ्यो मन्वादिवचनेभ्यः, अतद्रूपामावेम्यः अतद्रू- पाणां नियमाप्रतिपादकानां वचनानाम् अभावेभ्यश्च हेतृभ्यः आश्रमभ्रंशः शास्त्रप्र- तिषिद्ध इत्यर्थः । सन्यासाश्रमं प्राप्तस्य सन्न्यासाश्रम एवं मरणपर्यन्तममिरुचि- यस्योत्पन्ना, तस्य सन्न्यासाश्रमेणैव भवस्थानम् । यस्य तु गृहस्थाश्रमेऽभिरुचि- रुत्पन्ना, तस्य सन्यासाश्रमं परित्यज्य पुनर्गृहस्थाश्रमेणावस्थानमित्येवंविधानि यमप्रतिपादकानि वचनानि गन्वादिस्मृतिषु कुत्रापि न सन्तीति भावः ॥४०॥ आधिकारिकाधिकरणम् ॥११॥ सन्न्यासाश्रमात् भ्रष्टानां कश्चित् कालं गृहस्थाश्रमे स्थितानां पश्चात्तापे सति आश्रमभ्रंशजन्यपापस्य प्रायश्चित्तमस्ति वा, न वेति संशये सति प्रायश्चित्तमस्तीति वक्तुं प्रथमं पूर्वपक्षमाह- • न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् ॥११॥ आधिकारिकाणां सन्न्यासाश्रम एव तिछता सन्न्यासाश्रमविहितकर्मानुष्ठान कुर्वतां प्रमादात् सकृद्ब्रह्मचर्यादिभ्रंशवनां यत् प्रायश्चित्तम् अनेकमृत्तिकास्नानं अ. नेकसहस्तप्रणवजपप्राणायामादिरूपं मन्वादिस्मृतिषु विहितं, तदपि प्रायश्चित्तमन- धिकारिणाम् आश्रमभ्रष्टानां नास्ति । कुत : पतनानुमानात् । 'प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुध्येत् स आत्महे' तिस्मृतावाश्रमभ्रष्टानां पतितत्वप्रतिपादनात् पति- तानां तदयोगात् तस्य प्रायश्चित्तस्यायोगात् अनुपपन्नत्वादित्यर्थः ॥ ४ ॥ सिद्धान्तसूत्रम्- उपपूर्वमपि वेके भावमशनवत्तदुक्तम् ॥४२॥ अशनवत् ब्राह्मणानां शूद्रादिगृहेषु बहुकालं भोजनजन्यपापवदानमभ्रंश- जन्यं पापमपि उपपूर्वमेव उपपातकमेव । तथा च एके मन्वादयः आश्रमभ्रंशजन्य- पापस्य मावं मायश्चित्तसद्भावं वदन्ति । तदुक्त तच मायश्चित्तं भूप्रदक्षिणसकल- तीर्थस्नानादिरूपं मन्वादिस्मृतिप्वेवोक्तमित्यर्थः ॥४२॥ बहिरधिकरणम् ॥१२॥ आश्रमभ्रष्टाना. प्रायश्चित्तेन आश्रमभ्रशजन्यपापस्य नष्टत्वेन परिशुन्द्वानां परलोकप्राप्त्यमावेऽपि ब्रह्मविद्यायामधिकारो नास्तीत्याह- वहिस्तुभयथापि स्मृतेराचाराच ॥४॥ आश्रमभ्रष्टाना कृतमायश्चित्तानाम् अरूतप्रायश्चित्तानां च उभयविधानाम. 2 ·तृ ये चतुर्थः पादः सूत्रवृत्तिः । पिबहिष्कारः कर्तव्यः प्रायश्चित्तकरणानन्तरमपि तेषां वेदान्तशास्त्रं गुरुभिर्न पाठनीयं, शिष्टैरपि तेषां निकटे वेदान्तश्रवणं न कर्तव्य, सहश्रोतभिरपि तैासह एकगुरुनिकटे वेदान्तश्रवणं न कर्तव्यम्।तरसह पशिमोननादिकमपि न कर्तव्यमित्यर्थः । कुतः ? स्मृतेः बहुस्मृतीनां विद्यमानत्वात, आचारात् शिष्टाचाराचेत्यर्थः कृतप्रायश्रित्तानां तु मर- णपर्यन्तं सन्न्यासाश्रममनुतिष्ठतां जन्मान्तरे श्रवणाद्यनुष्ठानेन ब्रह्मसाक्षात्कार इति भावः।इदं सर्व विविदिषासन्यासविषयकम् । विद्वत्सन्न्यासिनां तु बह्मसाक्षात्कारवाहि- ना सवहत्यादिमहापातकानामपि दायित्वात् प्रायश्चित्तापेक्षा नास्तीति द्रष्टव्यम्।।४३॥ स्वाम्यधिकरणम् ॥१३॥ उदगीधाहवनीययूपादिपु कर्माङ्गेषु ब्रह्मदृष्टिरूपाणि अङ्गावबद्धोपासनानि यममानस्य वा अनुष्ठेयानि, उत ऋत्विना वा अनुष्ठेयानीति संदेहे सति निर्णयं क. नु प्रथम पूर्वपक्षमाह- वामिनः फलश्रुतेरियात्रेयः ॥४४॥ अङ्गावबद्धोपासनानि स्वामिनः यजमानस्य अनुष्ठेपानीति आनेयो मन्यते । कुतः? फलश्रुतेः यजमानम्य फलश्नवणादित्यर्थः । तथा च यजमानस्य अंडा- चवद्धोपासनानन्यफलभोक्तृत्वात् अङ्गामहोपासनानि यनमानेनैव कर्तव्यानीत्यर्थः ।। सिद्धान्त -- आखिज्यमित्यौडलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥४५॥ अङ्गाववोपासनम्, आत्विज्यम् ऋत्विनामनुछेयमित्यौडुलोमिमन्यते । कुतः ! तस्मै साङ्गकर्मानुष्ठानाय दक्षिणादिना ऋत्यिकपरिक्रीयते खलु । तथाच परिक्रोत. स्विम्मिः सतानि कर्माणि यथा यजमानस्य फलजन कानि, एवमझा- वोपासनान्यपि ऋत्विरिभरनुष्ठितानि यजमानस्य फलगनकानीत्यर्थः ॥ ४५ ॥ अगावबद्दोपासनाया ऋविजामपि फलश्रवणाच अगावचन्दो- पासनानि प्रशस्विगनु यानीत्याह- श्रुतेश्च ॥४६॥ 'आत्मने वा यजमानाय वा य काम कामयते, ते काममागायतीति श्रुती ऋत्विग्यभमानयोरुभयोरपि अङ्गावबन्दोपासनाजन्यफलश्रवणादपि ऋत्विनामनुष्ठे यानि अगावबहोपासनानीत्यर्थः । आत्मने स्वस्मै यजमानाय वा यं काम का- मयते विक्, त काममदिश्य आगायति उद्गीथे ब्रह्मदृष्टिपूर्वक उद्गीयगान क. रोतीति श्रुत्यर्थः । सूत्रनयमपि प्रसङ्गादागतं न प्रकृतोपयुक्तमिति द्रष्टव्यम् १४६॥

·अद्वैतमतरी। . सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम् ॥ १४ ॥ . 'सर्वापेक्षा च यज्ञादिरश्ववदिति सूत्रे सन्न्यासाश्रमात् पूर्वमनुष्ठेयानि बलसाक्षात्कार मति परम्परया साधनत्वेन बहिरङ्गसाधनानि यज्ञादिकर्माणि प्र. तिपाद्य सन्यासाश्रमानन्तरमनुष्ठेपानि वलसाक्षात्कार प्रति साक्षात्साघनत्वेन अन्तरङ्गसाधनानि शमदमादीन्यपि 'शमदमाद्युपेतस्यादि 'तिसूत्रे प्रतिपाद्य इदा- नी ततोऽप्यन्तरङ्गसाधनानि श्रवणमनननिदिध्यासनानि प्रतिपादयति- सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॥४७॥ विध्यादिवत् विध्यादौ कर्मकाण्डे यथा गृहस्थाश्रमवतः अग्निहोत्रादीनि ब. हुनि कर्माणि स्वर्गादिफलोद्देशेन विहितानि, एवं तद्वतः संन्यासाश्रमवतः पुरुषस्य 'तस्मात् बाहाणः पाण्डित्यं निर्विद्य'ति ज्ञानकाण्डस्थश्रुतौ सहकार्यन्तरविधिः शमद- माद्यपेक्षया सहकार्यन्तराणां अवणमनननिदिध्यासनानां ब्रह्मसाक्षात्कारोदेशेन वि घिरङ्गीकर्तव्यः । तत्र त्रयाणां मध्ये श्रवणमनने सर्वेषामपि ब्रह्मसाक्षात्कारकामानां बहुकालमनुष्ठातव्ये । तृतीयं निदिध्यासनं तु पक्षेण कालविकल्पेन अनुष्ठेयम् । ये. षां श्रवणमननानन्तरमपि वाहाणत्वात्रियत्वादिवर्णाभिमानः , ब्रह्मचारित्वगृहस्थ. त्वाद्याश्रमाभिमानः, नातिकुलाद्यपिमानः, स्थूलोऽहं कशोऽहं कर्ताहं भोक्ताहमित्ये. वंविधा देहाद्यभिमानो दृढो वर्तते, तेषां बहुकालं निदिध्यासनं कर्तव्यम् । येषां तु अतिशुद्धान्तःकरणानां देहाभिमानः श्रवणमननाभ्यामेव शिथिलीभूतः, तेषां स्वरूप कालनिदिध्यासनेनैव साक्षात्कारोत्पत्तेः बहुकालं निदिध्यासनं न कर्तव्यमित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । अत्यन्तविशुद्धान्तःकरणानामत्यन्तेश्वरानुग्रहवतां श्रवणमनने अपि खल्पकालमेव अनुष्ठातव्ये , अन्येषां तु बहुकालमनुष्ठातव्ये इति श्रवणमनननिदि. ध्यासनानां त्रयाणामपि पुरुषभेदेन कालविकल्प इति द्रष्टव्यम् । 'तस्मात् बाह्मणः पाण्डित्यं निर्विये ति श्रुतेरयमर्षः-तस्मात् बाहाणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत्, बाल्यं च पाण्डित्यं च निविद्याथ मुनिरमौनं च मौनं च निर्विद्याथ बाह्मण' इति । सर्व. कर्माणि सन्यस्य साधनचतुष्टयानन्तरं पाण्डित्यं श्रवणं निर्षिध कृत्या बाल्येन श्रवणन. न्यज्ञानस्य बलसम्पादकेन दार्चसम्पादकेन मननेन तिष्ठासेत् मननं कुर्वन् स्थातुमि- च्छेत् , नाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्य मननं श्रवणं च कृत्वा अथ मुनिः मौनशीलः नि- दिध्यासनशीलो भवेत, एवम् अमौनं मौनात निदिध्यासनादन्यत् श्रवणमननद्वयं, मौनं निदिध्यासनं च लब्ध्वा अथ ब्राह्मणः ब्रह्मसाक्षात्कारवान्. मुख्यवाह्मणो भवेदित्य- धः॥४७॥ 'भमिसमावृत्य कुडम्बे शुचौ देशे यावजीवं स्वाध्यायमधीयोति श्रुती ·३.ये चतुर्धे पाद] सूत्रवृत्ति । - , ब्रह्मचर्याश्रममुपक्रम्य गृहस्थाश्रमस्य उपसहतत्वात् ब्रह्मचर्यगृहस्थाश्चमी द्वावेव मामाणिको, सन्यासाश्रमम्त्वप्रामाणिक । तथा च गृहस्थानामेव अग्निहोत्रादिक- मसु श्रवणमननादिषु च अधिकार न सन्यासिनामित्याशङ्कयाह- कृत्स्नभावातु गृहिणोपसंहारः ॥४॥ कृत्स्नमावात् कृत्स्नाना सकलाश्रमधर्माणाम् इन्द्रियनिग्रहतपोब्रह्मचर्यादीना भावात गृहस्थाश्रमे विद्यमानत्वात् तावन्मात्रेण गृहिणा गृहस्थाश्रमिणा उपसहार कृत न तु सन्यासाश्रमव्यवच्छेदाभिप्रायेण । सन्न्यासाश्नमविधायकाना बहुश्रुतिवाक्या ना विद्यमानत्वात् । तथा च गृहस्थाना नित्यनैमित्तिककाम्यकर्मानुष्ठानपूर्वकत्वेन श्रवणमनननिदिध्यासनानुष्ठानेऽवकाशाभावान् सन्न्यासिनामेव श्रवणादावधिकार । तथा च कर्मकाण्डविहितेषु अग्निहोत्रादिकर्मसु ज्ञानकाण्डविहितेषु श्रवणमनना- दिपु च अधिकारभेद एवाङ्गीकर्तव्य इति माव । यद्यपि 'अनुष्ठेयं बादरायणस्सा. म्यश्रुते' रिति सूत्र एव सन्न्यासाश्रम स्थापित , तथापि श्रवणादौ अधिकारिचित्ता- प्रसङ्गात् 'कत्स्नमावात्तु गृहिणोपसहार' इति सूत्रे सन्न्यासाश्रमो दृढीकृत इति न पौनरुक्त्यमिति दृष्टव्यम् । अमिसमावृत्य स्वाध्यायाध्ययनपरिसमाप्त्यनन्तर गुरुगृहानिर्गत्य स्वगृह गत्वा कुटुम्ने गृहस्थाश्रमे स्थित्वा अविरक्तश्रेत् शुद्धस्थले यावज्जीव ब्रह्मयज्ञस्वाध्यायाध्ययन कुर्यात् , विरक्तश्चेत् कश्चित्कालं गृहस्थाश्रमे स्थित्वा पश्चात् सन्यासाश्रम स्वीकृत्य श्रवणमननादिकं कर्यादित्यर्थ । तथा च या- वज्जीवमित्यतेदविरक्तविषयकमिति द्रष्टव्यम् ॥४॥ तर्हि प्रमचर्यगार्हस्थ्यसान्यासाश्रमास्त्रयोऽपि प्रामाणिका भवन्तु नाम । वानप्रस्थाश्रमस्तु अप्रमाणिक एव । वानप्रस्थाश्रमासाधारणस्य कस्यचिनु- ठेयस्याभावादित्याशङ्कयाह- मौनवदितरेपामप्युपदेशात् ॥४९॥ मौनवत् मौनप्रधानकाना सन्न्यासिनामप्ताधारणश्रवणमननादिविधानवत् इ तरेषा वानप्रस्थानामप्यपदेशात् उपवासप्रधानस्य कायक्लेशहेतभूतस्य आश्रमा- न्तरासाधारणस्य तपस श्रुतिस्मृत्यादिषु पिहित यादित्यर्थ । तथा च ब्रह्मचारिणा यथेष्टमोजनपूर्वक स्वाध्यायाध्ययनमसाधारणो धर्म । गृहस्थानामपि यथोचित मोननपूर्वकमग्निहोत्रादिकर्मानुष्ठानमसाधारणो धर्म । सन्यासिनामपि यथोचि तमोजनपूर्वकं श्रवणमननाद्यनृष्टानमसाधारणो धर्म । वानप्रस्थाना तु प्रायश उपवासप्रधानक शरीरशोषणहेतुभूत पंञ्चाग्निमध्यावस्थानरूप तपश्चरणमसाधार- णो धर्म तया च स्वाध्यायाध्ययनाग्निहोत्रादिकर्मानुष्ठानकृच्चान्द्रायणादि ·अद्वैतगारी । तपश्चरणवेदान्तश्रवणरूपेषु चतुर्पु असाधारणधर्मेषु चतुर्णामाश्रमिणाम् अधिकार इति भावः ॥४९॥ अनाविप्कुर्वदधिकरणम् ॥ १५॥ 'नाल्येन तिष्ठासे दिति श्रुतौ बाल्पशब्देन ब्रह्मज्ञानस्य दाळरूपनलसम्पा. कं मननमुच्यत इति 'सहकार्यन्तरविधि'रिति पूर्वसूत्रे उक्तम् । इदानी बालसादृश्य पाल्पमिति पाल्पशब्दस्यान्तरमप्याह- अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥५०॥". कृतसन्यासो ब्राह्मणः पाण्डित्यं अवणमननोमयरूपं पाण्डित्य निर्विद्य स. पाय बाल्येन बालसहशतथा तिष्ठेदिति श्रुतेरर्थः । अस्मिन्नर्थे बाल्यशब्दस्यार्थमा- ह-अनाविस्कुर्वन् बालकवत् स्वस्य ज्ञानवैराग्यादिकं लोकानामंप्रकटयन् डम्म. दीहङ्कारादिरहितस्सन् रुतश्रवणमननः सन्यासी सर्वदा ब्राध्यानं कुर्वन् तिठे. 'दित्यर्थः । कुतः ? भन्वयात् उम्भदोहङ्कारादिराहित्यस्य ध्यान प्रति सावनत्वे. नान्वितत्वादित्यर्थः ॥१०॥ ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिबन्ध इत्यधिकरणम् ॥१६॥. एवं ब्रह्मसाक्षात्कारस्य अन्तरङ्गसाधनानि बहिरङ्गसाधनानि च निरूप्य इ. दानीमस्मिन् जन्मनि कृतप्रवणमनननिदिध्यासनस्य पुरुषस्य अस्मिन्नेव जन्मनि ब्रह्मसाक्षात्कारोत्पत्तिर्वा जन्मान्तरे वेति संशये सति निर्णयं करोति- ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिवन्धे तदर्शनात् ॥५१॥ अप्रस्तुतप्रतिवन्धे प्रस्तुतानां श्रवणमनननिदिध्यासनानां दृढदेहाभिमान- लक्षणे प्रतिबन्धके असति सति ऐहिकं ज्ञानमस्मिन्नेव जन्मनि ब्रह्मसाक्षात्कार उ- त्पद्यते । दृढदेहामिमानलक्षणप्रतिबन्धके सति तु जन्मान्तरे.पुनरपि श्रवणमनन· निदिध्यासनानुष्ठानानन्तरं ब्रह्मसाक्षात्कार उत्पद्यत इत्यर्थः । कुतः १ तदर्शनात् 'अनेकजन्मसंसिन्दुस्ततो याति परां गति'मित्यादिस्मृतिवाक्येषु प्रबलदेहाभिमानवताम. नेकनन्मसु श्रवणमननाद्यनुष्ठानेन साक्षात्कारवत्त्वप्रतिपादनादित्यर्थः । तथा च वि. शुद्धान्तःकरणामां स्वल्पदेहाभिमानवतामोश्वरानुग्रहवताम् एक नन्मानुछितश्रवणमन- नादिभिरेव ब्रह्मसाक्षात्कारोदयः, अन्येषां तु बहुजन्मानुष्ठितश्रवणमननादिषिः साक्षात्कारोत्पत्तिरिति भावः ॥११॥ मुक्तिफलानियमाधिकरणम् ॥१७॥ ब्रह्मसाक्षात्कारे उक्तन्याय गोक्षेऽप्यतिदिशति- एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः ॥५२॥ .

·चव्ये प्रथमः पादः] सूत्रवृत्तिः । मसाक्षात्कारवत् मुक्तिफलस्यापि मोक्षरूपफलस्याप्यनियमः अस्मिन्नेव जन्मनि मोक्षोदय इति नियमो नास्त्येव । किं तु ईश्वरानुग्रहवतां कृतश्रवणमनन· निदिध्यासनानां पुरुषाणामस्मिन्नेव जन्मनि मोक्षादयः, अन्येषां तु जन्मान्तरे मो- क्षोदय इत्येवंविधो नियमोऽहीकर्तव्यः । कुतः ? तदवस्थावधृतेः तदवस्थाया मोक्षा- वस्थायाः अवधृतेः 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती' त्यादिश्रुतिपु मोक्षावस्थायाः ब्रह्मसा- क्षात्कारोत्तरकालीनावानिश्चयादित्यर्थः । तथाच यस्मिन् भन्मनि ब्रह्मसाक्षात्कारो. त्पत्तिः, तस्मिन् जन्मनि ब्रह्मभावलक्षणस्य मोक्षस्योत्पत्तिरिति भावः । ब्रह्ममावस्य उत्पत्तिनम विस्मृतकण्ठामरणस्येव अविद्यावृतस्य ब्रह्ममावस्य जीवब्रह्माभेदविषय- कसाक्षात्कारेण अविद्यानिवृत्तौ सत्याममिव्यक्तिरिति भावः ॥१२॥ इति सूत्रवृत्तौ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थ पादः ॥ अथ ॥ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ आवृत्त्यधिकरणम् ॥१॥ आवृत्तिरसकूदुपदेशात् ॥१॥ ब्रह्मविषयक श्रवणमनननिदिध्यासनानामसकृत् अनेकवारम् आवृत्तिः कर्त- व्या अभ्यासः कर्तव्यः । कुतः ? उपदेशात् 'आसुप्तेरामृतेः कालं नवदान्त- चिन्तया । तचिन्तनं तत्कथनान्योन्य तत्मबोधनम् । तबुद्धयस्तदात्मानस्तान- छास्तत्परायणाः । दिनदिने च वेदान्तश्रवणान् भक्तिसंयुत्तात् । मुरुशुश्पया लब्धात इच्छाशीतिफल लभेत् ।' इत्यादिस्मृतिषु निरन्तरं ब्रह्मविचारस्य क. तिव्यस्तोपदेशादित्यर्थ. ॥ १॥ लिङ्गाच ॥२॥ सुवर्णरत्नमुक्ताविट्ठमादितारतम्यपरिक्षान स्यबहुकालं विचारसा यत्वदर्शनात नदृष्टान्सेन बहातानस्यापि बहुकालविचारमाध्यत्वमगीकर्तव्यमित्यर्थः ॥२॥ आत्मेत्यधिकरणम् ॥२॥ निर्गुणश्रवणायानि निरुप्य सगुणध्यानस्वरूपं निरूपयति- आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राह्यन्ति च ॥३॥ उपासनानि विविधानि---अग्रहोपासनानि, प्रतीकोपासनानि, अङ्गा- वोपासनानि च । तत्राहग्रहोपासनानि दहरशाण्डिल्यवैश्वानरोपकोसलविद्या- ·भीतमझरी । दीनि । तन्न जीवस्य सगुणब्रह्मणश्चाभेदानुसन्धानम् अहं ग्रहोपासनेत्युच्यते । नडेषु कर्मानङ्गेपु नामादिपदार्थेषु प्रमादिपक्षार्थदृष्टिः प्रतीकोपासना । जडेषु क. दिपु उद्गीथादिपदापु ब्रह्मादिपदार्थदृष्टिः अङ्गायनहोपासना । एवंस्थितेस- ति दहरवैश्वानरागृपाप्सनेषु परमात्मा आत्मेति ध्यातव्यः जीवामिन्न इत्येव ध्यातव्य इति वृद्धाः उपगच्छन्ति अनीकुर्वन्ति, ग्राहपन्ति च 'वं वा अहमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वमसी' त्यादिश्रुतयः जीवानां सगुणयह्मणश्च अभेदध्यानमेव प्रतिपादयन्तीत्यर्थः । तथा च 'वैश्वानरोऽहं, दहराकाशोऽहं, अक्षिपुरुषोऽहं, मा. रूपोऽहमित्येवंरूपेणैव सगुणब्रह्मोपासनानि कर्तव्यानीति भावः ॥ ३॥ न प्रतीकाधिकरणम् ॥३॥ न प्रतीके न हि सः ॥४॥ प्रतीके 'नाम बझेत्युपासीत, मनो ब्रह्मेत्युपाप्तीत, आदित्यं ब्रह्मेत्युपासी'ते' त्यादिपु प्रतीकोपासनेषु न भीवब्रह्माभेदध्यानं कर्तव्यम् । कुतः? न हि सः जी. वब्रह्मामेदध्यानोपदेशः नन न हि नास्ति खलु, नामादिब्रह्मणोरेवामेदध्यानस्य तत्रोपदिष्टत्वाइ नामब्रह्मामेदध्यानमेव तत्र कर्तव्यं, न जीवब्रह्मामेदध्यानमित्य- र्थः । न च ब्रह्माभिन्ननामाहमस्मि, ब्रह्माभिन्नादित्यमण्डलममस्मि, बहामिन्नमनोs. हमस्मीत्येनं ध्यान कर्तव्यम् । तथाविधविधेरप्यभावात् अविहितकरणस्य निष्फ- लत्वात् । तस्माद्विध्यनुसारेण जडानां नामादीनां ब्रह्मणश्चाभेदानुसन्धानमेव क. तव्यमिति भावः ॥४॥ ब्रह्मदृष्टयधिकरणम् ॥ ४॥ आदित्यमण्डलनाममनआदिपु अधिष्ठानेपु ब्रह्मत्वमारोप्य ध्यान कर्त व्यं वा, ब्रह्मणि अधिष्ठाने नामस्वादित्यमण्डल वमनस्त्वादीनि भारोप्य ध्यान कर्त. व्यं वा इति संशये प्रति निणयं करोति- ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॥५॥ निकृष्टेषु आदित्यमण्डलनामादिषु उत्कृष्टब्रह्मदृष्टिः कर्तव्या । कुतः ! उ- स्कर्षात् फलाधिक्यादित्यर्थः । लोकेऽपि निकृष्टेषु उत्कृष्टदृष्टिः फलाधिक्याय मवति, उत्कृष्टे निकृष्टदृष्टिस्तु फलाधिक्याय न भवति, प्रत्युत अनायैव भवतीति भावः । आदित्यादिमत्यधिकरणम् ॥५॥ आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥६॥ 'उद्गीथ बले'त्युपासीत, आहवनीयं ब्रह्मेत्युपासीत, वेदि ब्रह्मेत्युपासीत, आदित्य यूपमित्युपासीने त्यादिषु अगावबद्धोपासनेषु आदित्याविमतयश्च आदित्य- A ·चये प्रथमः पादः] सूत्रवृत्तिः । . ब्रह्मादिदृष्टयोऽपि अङ्गे वचनव्यत्ययः छान्दसः अ वित्यर्थः । तथा च अङ्गेषु भाहवनीयादिषु कर्तव्याः । कुतः ! उपपचेः निकपूछष्टबुद्धिः फलाधिक्याय भ. वनौति पूर्वक्तियुक्तरित्यर्थः ॥६॥ आसीनाधिकरणम् ॥६॥ इदानों ध्यानसाधनानि आसनादीनि निरूपयति- आसीनस्सम्भवात् ॥७॥ मुखासने आसीनस्सन् ध्यानं कुर्यान् । कुतः सम्भवात् आसीनस्यैव शि- कायसम्मवादित्यर्थः ॥७॥ ध्यानाच || ध्यानशब्दार्थपर्यालोचनादपि आसीनेनैव ध्यानं कर्तव्यम् । प्रपञ्चविषयक प्र- त्ययतिरस्कारेण ब्रहाविपयकप्रत्ययप्रवाहीकरणं हि ध्यानशब्दार्थः । एवंविधध्यान शयानस्य न सम्मवति । निद्रया पीडितत्वात् । तिष्ठतोऽपि न सम्भवति । पादवे दनया पीडितत्वात् । गच्छतोऽपि न सम्भवति । कण्टकादिना पीडितत्वात् । तस्मात् आसीनस्यैव ध्यानमित्यर्थः ॥८॥ अचलत्वं चापेक्ष्य ॥९॥ अचलत्वं निश्चलत्वं च अपेक्ष्य उद्दिश्य आसीन एव ध्यानं कुर्यादित्यर्थः ॥९॥ स्मरन्ति च ॥१०॥ 'शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मन' इत्यादिस्मृतयोऽपि आसीनस्यैव ध्यानं प्रतिपादयन्तीत्यर्थः ॥१०॥ यत्रैकाग्रताधिकरणम् ||७|| कस्मिन् देशे ध्यानं कर्तव्यमित्याकाक्षायामाह- यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ॥११॥ नदीतीरदेवालयपुण्यक्षेत्रामाणां मध्ये यत्र यस्मिन् देशे मनस एकाग्रता मसन्नता, तन्न ध्यान कर्तव्यम् । कुत ! अविशेपात शुद्धान्तःकरणस्य सर्वत्रापि मनः- प्रसादस्य तुल्यत्वादित्यर्थ ॥११॥ आमायणाधिकरणम् ॥८॥ कति संवत्सराणि ध्यानं कर्तव्यमित्याकाक्षायामाह- आपायणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॥ १२ ॥ आमायणात् मरणपर्यन्तं ध्यानं कर्तव्यम् । कुतः । तत्रापि मरणकालेऽपि ह. एं 'पं यं वापि स्मरन् भाव'मित्यादिस्मृतिपु ध्यानं प्रतिपादितमित्यर्थः ॥ १२ ॥ - ·११४ अद्वैतमझरी। .. तदधिगमाधिकरणम् ॥९॥ सगुणध्यानस्वरूपं विचार्य पुनरपि निर्गुणस्वरूप विचारयति । कर्माणि च. तुर्विधानि-सश्चितानि, भारब्धानि, अतीतानि, आगामीनि च । तत्र पूर्वजन्मसु कृ. तानि मषिप्यदेहनननयोग्यानि स्वर्गादिफलोदेशेन कृतानि कर्माणि सचितानि, म. हता प्रयासेन श्रवणमनननिदिध्यासनसाक्षात्कारादिसकलमोससाधनसम्पादकवन- मानशरीरारम्भकाणि पूर्वमन्मकृतानि कर्माणि प्रारब्धानि, बहसाक्षात्कारोत्पत्तेः पूर्वमस्मिन् जन्मनि जन्मान्तरे वा ब्रह्मसाक्षात्कारोद्देशेन कृतानि कर्माणि अतीतानि, ब्रह्मसाक्षात्कारोत्पत्यनन्तरमस्मिन् नन्मनि कतानि आगामीनि । तत्र चतुर्विधेषु क मसु मध्ये सचितानां भविष्यदेहपरम्परारूपफलमनुत्पाद्यैव नाशम्, आगामिनां च देहाभिमानरहितेन कृतत्वात फलजननासामर्थ्य च प्रथम प्रतिपादयति- तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशौ तद्यपदेशात् ॥ १३॥ तदधिगमे तस्य वह्मणः अधिगमे साक्षात्कारे सति उत्तरपूर्वाघयोः आगा- मिसञ्चितपापयोरछेपविनाशौ भवतः । आगामिपापस्यासंस्पर्श., सञ्चितपापस्य विना- शश्न भवति । कुतः ? तद्यपदेशात् 'तद्यथा पुष्करपलाश आपो न लिप्यन्ते, तद्यथे- पीकातूलमग्नी प्रोतं प्रदूयेत' 'यथैधाप्ति समिद्धोऽनिभस्मसात्कुरुतेऽर्जन ।' इत्या. दिश्रुतिस्मृनिपु आगामिप्सञ्चितकर्मणारश्लेषविनाशव्यपदेशादित्यर्थः ॥ १३ ॥ इतराश्लेषाधिकरण ॥१०॥ पापस्याश्लेपविनाशौ प्रतिपाद्य पुण्यस्याश्लेषविनाशौ प्रतिपादयति- इतरस्याप्येवमसंश्लेपः पाते तु ॥१४॥ पाते ब्रह्मसाक्षात्कारेण देहाभिमाननाशे सति इतरस्य ब्रह्मज्ञानोत्तरकालीन- पुण्यस्यासंश्लेषः असंस्पर्शी भवति । इदमुपलक्षणम् । सञ्चितपुण्यस्प नाश इत्यपि द्रष्टव्यम् ॥१४॥ अनारब्धकार्याधिकरणम् ॥ ११ ॥ वर्तमानदेहजनकयोः प्रारब्भपुण्यपापयोस्तु ज्ञानान्नाशो नास्तीत्याह- अनारब्धकायें एव तु पूर्वे तदवधेः ॥१५॥ अनारब्धकार्ये अनुत्पादितवर्तमानशरीरे एव पुण्यपापे नश्यत. , न तु वर्त- मानशरीरारम्मके । कुतः तदवधेः ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरमपि प्रारब्धकर्मनाशपर्य: न्त शरीरावस्थानस्य 'तस्य तावदेव चिरमित्यादिश्रुतिषु प्रतिपादितत्वादित्ययः । तस्य तावदेव चिरमित्यादिश्रुतेरयमर्थः तस्य ब्रह्मसाक्षात्कारवतो जीवन्मुक्तस्य ता. वदेव चिरंतावानव विदेहकैवल्यस्य विलम्बः, यावन्न विमोत्ये यावत कर्म- ·- ܕܫܪܗ नये प्रथमः पादः] सूत्रवृत्तिः । भिर्ने विमुच्यते अथ सम्पत्स्टे अथ प्रारब्धकर्मनाशानन्तरं सम्पत्स्ये विदेहकैवल्यं प्राप्नोतीत्यर्थः ।। १५॥ - अमिहोत्राधिकरणम् ॥१२॥ एवगत तस्य ज्ञानसाधनामिहोत्रादेरपि ब्रह्मज्ञानेन नाशो नास्तीत्याह- अमिहोत्रादि तु तत्कार्यायव तदर्शनात् ॥ १६ ॥ ज्ञानोद्देशेन कृतम् अग्निहोत्रादिकं तत्कार्याय ज्ञानरूपकार्याय मरति । कु- तः १ तदर्शनात् 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ती'त्यादिश्रुतिपु अग्निहोत्रा- दीनां परम्परया ज्ञानसाधनवप्रतिपादनात् । तथा चाग्रिहोत्रादीनां बहाज्ञानसाध- नत्वेन बमज्ञानं प्रत्युपजीव्यात ब्रह्मज्ञाननाश्यत्वं नास्तीति भावः । यद्यपि क- र्मणां फलनाश्यत्वात् फलमूतेन ब्रह्मज्ञानेन नाशोऽस्त्येव, तथापि फलत्वेन रूपेणैव ब्रह्मज्ञानस्य कर्मनाशकत्यं, न तु ज्ञानवेन रूपेणेति भावः ॥ १६ ॥ ज्ञानसाधनाग्निहोत्रादेः ज्ञानेन नाशाभावे कस्य कर्मणः ज्ञाननाश्यत्वमित्या- काक्षायां सञ्चितकर्मण एव नाश इति पूर्वोक्त मारयात- अतोऽन्यापि होकेपामुभयोः ॥१७॥ अतः ज्ञानसाधनामिहोत्रादेः अन्या स्वर्गादिफलोद्देशेन पूर्नजन्मसु कता या अग्निहोत्रादिकिया, सा ब्रह्मज्ञानेन नश्यति । एकेपामाचार्याणां मते उभयो मिनि- बादरायणयोश्च मत इत्यर्थ. ॥१७॥ अथवा 'तमेत वेदानुवचनेनेति त्या सर्वेषां कर्मणां ज्ञानसाधनत्वेन बोधि- तस्वाद ज्ञानासाधनीभूतं कर्मताप्रसिद्धम् । तथा च तदधिंगम' इति सूत्रं निर्विषयक- मित्याशङ्कयाह- अतोऽन्यापि ह्येकपामुभयोः ॥१७॥ एकपा काण्वानां शाखायो ज्ञानसाधनत्वेन विहितात् अतः अग्निहोत्रादेः अन्या वर्गसाधनीमूता अग्निहोत्रादिक्रिया उपयो: जैमिनिबादरायणयोसम्मतास्ति, सा बमज्ञानेन नश्यतीति तदधिगम' इति सूबे प्रतिपाद्यते । तथा च सूत्रस्य निर्विषय. त्वं नास्तीत्यर्थः । यद्यपि ज्ञानसाधनीभूताग्निहोत्रादिकं स्वर्गादिसाधनीभूताग्निहोत्रा- दिकं च एकमेव, तथापि ज्ञानोदेशेन कृतं सत् ज्ञानसाधनं, स्वर्णोद्देशेन एतं सत् स्वर्गसाधनं च भवति । तथा च ज्ञानसाधनलवर्गसाधनस्वरूपविशेपणमेदात् विशि- कर्मभेदमगीरुत्य ज्ञानसाधनीभूताग्निहोत्रादे. स्वर्गसाधनीभूताग्निहोत्रादेश्च भेदव्य- पदेश उपपन्न इति भावः ॥१७॥ यदेवाधिकरणम् ॥ १३॥ .

·अद्वितमञ्जरी। यदेव विद्ययेति हि ॥१८॥ यत् कर्म विद्यया अगावबन्द्रोपासनया सहस्तं , तदेव की अस्मिन् जन्मनि ब्रह्मज्ञानसाधनम् । 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीं- यवत्तरं मवती' ति उपासनासहकृतस्यैव कर्मणः अविलम्वेन ब्रह्मज्ञानसाधनत्वप• तिपादनादित्यर्थः । उद्गीथाहवनीयादिकहिषु व्यहाष्टिपूर्वकम् अनुष्ठितानि अ- होत्रादिकर्माणि अस्मिन्नेव जन्मनि ब्रह्मज्ञानं जनयन्ति । उपासनारहितानि तु कणि कालविलम्बेन जन्मपरम्परया ब्रह्मज्ञान ननकानीत्यर्थः ॥१८॥ मोगाधिकरणम् ॥ १४ ॥ प्रारब्धयोः पुण्यपापयोः कदा नाश इत्याकाक्षायामाह- भोगेन वितरे क्षपयित्वा सम्पद्यते ॥१९॥ भोगेन सुखदु.खानुभवेन इतरे वर्तमानशरीरजनके प्रारब्धे पुण्यपाप क्षपयि- त्वा नायित्वा सम्पद्यते विदेहकैवल्यं प्राप्नोतीत्यर्थः ॥१९॥ इति सूत्रवृत्ती चतुर्थाध्यायस्थ प्रथम पाद । अथ ॥ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ वाक्सम्पत्यधिकरणम् ॥१॥ मुमूर्पूणामवस्था द्विविधा-मरणावस्था, उत्क्रान्त्यवस्था च : तत्र मरणान- न्तरं सगुणवलोपाप्तकानाम् अचिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकप्राप्तिः , सुकृतिनां तु धूमा- दिमार्गेण वर्गलोकमाप्तिः , पापात्मनां तु तृतीयमार्गेण नरकलोकप्राप्तिः , निर्गु• णबह्मसाक्षात्कारक्तां तु अत्रैव ब्रह्मणि लय इति क्तुं प्रथम सर्वसाधारणां मरणा- वस्था निरूपयति-- वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच ॥१॥ वाक् वागिन्द्रियं मनप्ति सम्बध्यते । कुतः । दर्शनात् लोके ममूर्षणावा- न्यापारनाशानन्तरमपि मनोव्यापारस्य दर्शनात, शब्दाच 'अस्य प्रयतो जीवस्य वामनसि सम्पद्यते मन प्राणे प्राणोऽध्यक्षे अध्यक्षस्तेजसि तेज परस्यां देवताया- मिति श्रुतौ वामिन्द्रियस्य मनसि सम्बन्धप्रतिपादनाचेत्यर्थः ॥ १॥ अत एव च सर्वाण्यनु ॥२॥ 'प्रस्य सोम्यपुरपस्य प्रयतो वाइमनसि सम्पद्यने मन पाणे माणस्तेजसि तेज परस्या देवतायामिति माध्यौदाहतच्चान्दोग्यश्रुतिपाठ दृभ्यते १ ·चल्ये द्वितीयः पादः] सूत्रवृत्तिः। अत एव वाक्छब्दस्य सन्द्रियोपलक्षकत्वेन शब्दादर्शनाच सर्वाणीन्द्रिया. वाचमनुसृत्य मनप्ति सम्मध्यन्त इत्यर्थः ॥ २ ॥ मनसम्पत्त्यधिकरणम् ॥ २॥ तन्मनःप्राण उत्तरात् ॥३॥ तन्मनः प्राणे सम्बध्यते । कुतः ? उत्तरात मनः प्राण'इत्युत्तरवाक्यादित्यर्थः॥३॥ प्राणसम्पत्त्यधिकरणम् ॥ ३॥ सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॥ ४॥ समाणः अध्यक्ष जीवे सम्बध्यते । कुतः तदुपगमादिभ्यः हेतुभ्यः 'तमु क्रामन्तं प्राणोऽभूत्रामति भाणमनूकामन्तं सर्वे प्राणा अनुल्लामन्तीति श्रुतौ प्रा. णादोनों जीवानुगामित्वप्रतिपादनात् जीवेन सह परलोकगमनश्रवणादित्यर्थः ॥४॥ भूतेषु तच्छ्रुतैः ॥५॥ स पाध्यक्षः भूतेषु पञ्चमहाभूतेषु सम्बध्यते । कुतः ? तच्छुतेः 'अध्यक्षस्ते. जसीति श्रुतेस्तेजश्शब्दस्य पञ्चमहाभूतोपलसकत्वादिति भावः ॥ ६ ॥ तेजश्शब्दस्य पञ्चमहाभूतोपलक्षकत्वं क्थमित्याशङ्कयाह-~ नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॥६॥ एकस्मिन्नेव तेजास जीवस्य सम्बन्धं श्रुतिस्मृती न दर्शयतः न प्रतिपादयतः, किंतु पञ्चमहाभूतेषु । तथा च बहुश्रुतिस्मृत्यनुरोधेन तेनापदं पञ्चमहाभूतोपलक्षणा- मित्यर्थः ॥६॥ आमृत्युपकमाधिकरणम् ॥ ४४ समाना चामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य ॥७॥ लिङ्गशरीरान्तर्गतानां भूतेन्द्रियमनामाणनीवानां हृत्सुण्डरीके परस्परमेलन- रूपा इयं मरणावस्था आमृत्युपक्रमात् मृत्युपक्रम वयित्वा समाना निर्गुणमा. साक्षात्कारक्तां सगुणवलोपासकानां कर्मिणां च तुल्या । मृत्युपत्रामो नाम हत्पु- ण्डरीकस्थस्य पञ्चमहाभूतप्राणेन्द्रियमनःप्रभृतिचतुरङ्गबलपरिवृतस्य जीवाख्यस्य रा. तः स्वर्गनरकब्रह्मलोकादिराष्ट्रदर्शनार्थ नाडीद्वारा देहाख्यान्तःपुरात् बहिनिर्गमन. रूपा उत्क्रान्तिः । एतामुत्कान्ति विना जीवस्य इन्द्रियादिसकलपरिवारमेलनरूपा मरणावस्था ज्ञानिनामपि तुल्येत्यर्थः । तत्पुण्डरीके मिलितं ज्ञानिनां लिङ्गशरीरं कु. अगच्छत्तीत्याकाङ्क्षायामाह- अमृतत्वं चानुपोप्य ज्ञानिना लिङ्गशरीरमनुपोप्य लोकान्तरमगला हत्पुटरीकाच्छिन्ने ब्रह्मण्येव अमृतत्वं मोक्षमात्यन्तिकनाशं प्रा.

·अद्वैतमञ्जरी।
,
मोतीत्यर्थः । जीवस्तु ब्रह्मामेदं प्राप्नोतीति भावः । तथा न तेजः परस्यां देवताया-
मिति श्रुतिः ज्ञानिमात्रविपया , ततः पूर्वा श्रुतिस्तुपासककर्मिज्ञानिसाधारणेति भावः।
तदापीत्यधिकरणम् ॥१॥
ननु, 'तेनः परस्यां देवताया मिति अतिरपि पूर्वश्रुतिवत् सर्वसाधारणा
भवतु, बाधकामावादित्याशङ्कयाह-
तदापीतेस्संसारव्यपदेशात् ॥८॥
तत् लिङ्गशरीरम् भापीतेः आमोक्षात् ब्रह्मसाक्षात्कारपर्यन्तं तिष्ठति ।
कुतः । संसारख्यपदेशात् उपासकानां कर्मिणां च वनरकब्रह्मलोकादिसञ्चारोप-
देशादित्यर्थः । तथा च तेज, परस्यां देवतायामिति श्रुतेन्यिज्ञानिसाधारणत्वे क
मकाण्डोपसनाकाण्डयोरमामाण्यप्रसङ्गात् 'तेनः परस्यां देवतायामिति श्रुतेजानि-
मात्र विषयत्वमेवाङ्गीकर्तव्यमिति भावः ॥८॥
यदि लिङ्गशरीरं मरणकाले शरीराबहिनिर्गच्छति, तर्हि मृतारीरसमीप.
वर्तिनां सर्वेषां कथं न दृश्यत इत्याशङ्कयाह-
सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः ॥९॥
लिङ्गशरीरं सूक्ष्मम् इन्द्रियामाचं प्रमाणतः परिमाणतोऽपि सूक्ष्मम् ।
कुतः ? तथोपलव्धेः श्रुतिषु लिङ्गशरीरस्य अतीन्द्रियत्वप्रतिपादनादित्यर्थः ॥९॥
लिङ्गशरीरस्य स्थूलशरीरात् बहिनिर्गमने लिङ्गमाह-
नोपमर्दैनातः ॥१०॥
अतः लिङ्गशरीरस्य मरणानन्तरं स्थूलशरीरात् बहिनिर्गमनादेव उपमर्दैन
पीडासापनेन दहनादिना स्थूलशरीरस्य पीडा नास्तीत्यर्थः ॥१०॥
लिङ्गान्तरमाह--- अस्यैव चोपपत्तरेष ऊष्मा ॥११॥
अस्य लिङ्गशरीरस्य उपपत्तेः सम्बन्धादेव जीवनावस्थायां स्थूलशरीरस्य
एष ऊष्मा उप्णस्पर्शः सर्वेषामुपलभ्यते । मरणानन्तरं तु शैत्योपलम्मात् लिङ्गश-
रीरनिर्गमनमनुमीयत इत्यर्थः ।। ११॥
उत्क्रान्तिप्रतिषेधाधिकरणम् ॥६॥
एतावत्पर्यन्तं निर्गुणब्रह्मज्ञानरहितानां जीवानां लिङ्गशरीरनिर्गमनं प्रप्ताध्य
इदानीं निर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारवतो लिङ्गशरीरनिर्गमनाभाव वक्तुं प्रथमं पूर्वपक्ष-
..
माह-
प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ॥१२॥

·११९ चाये द्वितीयः पादः] सूत्रवृत्तिः त्यर्थः । अयं भाव:- 'न तस्मात् प्राणा उत्क्रासन्तोति श्रुत्या उत्क्रमणप्रतिषेधात् ज्ञानिनां लि- . शरीरानर्गमनं नास्तीति चेन्न । शारीरात् तस्याश्श्रुतेश्शारीराज्जीवाद्विना इन्दि- याणां स्वातन्त्र्येण गमननिषेधप्रतिपादकतया सर्वात्मना गमननिषेधपरत्वामावादि. :--'न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्तीति श्रुतेरयमर्थः-तस्माद- मसाक्षात्कारविशिष्टात् जीवाद्विना प्राणाः इन्द्रियाणि नोनामन्ति, किंतु जीवेन सहैव उत्क्रामन्ति । तथाचास्याः श्रुतेः स्वातन्त्र्येण निर्गमनामावप्रतिपादकत्वेन जीवविशिष्टलिङ्गशरीरनिर्गमनाभावप्रतिपादकत्वाभावादनया श्रुत्या ज्ञानिना लिङ्ग- शरीरनिर्गमनाभावो न सिध्यतीति पूर्वपक्ष्याशयः ॥ सिद्धान्तः- स्पष्टो टेकेपाम् ॥१३॥ एकेषां काण्वानां शाखायां 'न तस्य प्राणा उकामन्ति भत्रैव समवलीयन्त' इति श्रुतौ स्वातन्त्र्येण पारतन्त्र्येण च सर्वथापि ज्ञानिनां लिङ्गशरीरनिर्गमनामावः सष्टः । तथा च 'न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्ती ति माध्यंदिनशाखायामपि तस्मा- दिति पञ्चम्यन्तपदस्य लक्षणया पष्ठ्यर्थप्रतिपादकत्वमेव वक्तव्यम् । अन्यथा अज्ञा. निनामपि नीवं विना सातव्येण लिङ्गशरीरनिर्गमनाभावेन अप्रसक्तमतिपेषादिति मावः ॥१३॥ स्मर्यते च ॥१॥ भगवद्गीतादिस्मृतिप्वपि ज्ञानिनां लिङ्गशरीरनिर्गमनामावः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ॥ २४ ॥ ॥ लयाधिकरणम् ॥ ७॥ तहि ज्ञानिनां लिङ्गशरीरं कुत्र गच्छतीत्याकाक्षायामाह- तानि परे तथाह्याह ॥१५॥ तानि ज्ञानियां भूतेन्द्रियप्राणान्तःकरणानि परे परमात्मनि लीयन्ते । कुतः? तथाह्याह - 'इमाः पोडशकलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति मिद्य- ते हृदयग्रन्थिः तपा विद्वान्नागरूपाद्विमुक्तः यदा सर्वे प्रमुच्यन्त' इत्यादिश्रुतयः बह्मज्ञानिसम्बन्धिनां दशेन्द्रियाणां पञ्चप्राणानां मनसश्च परमात्मनि लयं प्र. तिपादयन्तीत्यर्थः । यद्यपि 'समाना चामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोप्य' इति सूत्रे शामिना लिङ्गशरीरस्य नसणि लय उक्तः, तथापि 'तानि परे तथासाहेति सूत्रे वक्ष्यमाण एवार्थः सुखबोधार्थम् आकृप्य पूर्वमुक्त इति न पौनरुक्त्यमिति भावः ॥११॥ अधिमागाधिकरणम् ॥८॥ सच लिङ्गशरीरनाशः सुपुप्त्युत्मान्तिप्रलयादिकालेष्विव स्थूलावस्थानाशमा.

·औद्वतमजरी।
त्रं न भवति, किंतु आत्यन्तिकनाश इत्याह---
अविभागो वचनात् ॥१६॥
अविभागः ज्ञानिनां लिङ्गशरीरस्य आत्यन्तिकनाशः अङ्गीकर्तव्यः । कु-
तः: वचनात् 'अविद्यायाः परं पारं तारयसी' ति श्रुतौ ब्रह्मसाक्षात्कारेण अवि.
द्यानिवृत्तिनवणात् अविद्यानन्यस्य लिङ्गशरीरस्य आत्यन्तिकनाश एवाङ्गीकर्त-
व्य इत्यर्थः ॥ १६ ॥
तदोकोऽग्राधिकरणम् ॥९॥
इतया सूत्रसन्दर्भण ज्ञानिनां लिङ्गशरीरनिर्गमनाभावमुक्त्वा सगुणोपासकानां
लिङ्गशरीरनिर्गमनमकारं दर्शयति-
तदोकोऽप्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्धारो विद्यासामर्थ्यात्तच्छेष.
गत्यनुस्मृतियोगाच हार्दानुगृहीतश्शताधिकया॥१७॥
तदोकोऽप्रज्वलनं तस्य जीवस्य प्राणेन्द्रियादिपरिवृतस्य ओकः स्थानं ह-
त्पुण्डरीकं तस्य अग्रज्वलनं भवति अग्रस्य ऊर्श्वभागस्य विकासो भवति, तत्प.
काशितद्वारः तेन विकासेन प्रदर्शितदेवयानमार्गस्सन्नुपासका सुषुम्नानाडीद्वा-
रा देहात वहिनिर्गच्छतोति उत्तरेण सम्बन्धः। दृत्पुण्डरीकस्य ऊर्ध्वप्रदेशविकासे
हेतुद्वयमाह-विद्यासामर्थ्यात् सगुणवोपासनासामर्थात् तच्छेषगत्यनुस्मृतियो-
गात् तस्याः सगुणबलोपासनायाः शेषभूतयाभूतया गत्यनुस्मृत्या देवयानमार्ग-
चिन्तया योगात् सम्बन्धाच्च तदोकोऽयज्वलनं भवतीति पूर्वेणान्वयः । तत्प्रकाशि-
तद्वारस्सन् उपासकः हार्दानुगृहीत. हत्पुण्डरीकस्येन सगुणब्रह्मणा अनुगृहीतः
मेरितस्सन् शताधिकया शतसङ्ख्याकाभ्यः प्रधाननाडीभ्यः अधिकया अतिरि-
कया एकशततम्या सुषुम्नानाध्या देहात् बहिर्निर्गच्छतीत्यर्थः । 'शतं चैका च
हृदयस्य नाड्यस्ताप्सां मूर्धानमभिनिस्सृतका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्व-
ड्डन्या उत्क्रमणे भवन्तीति श्रुतिबलादिति माव. । अस्याश्श्रुतेरयमर्थः- हृत्पु-
पडरीकसम्बन्धियो नाड्य एकोत्तरशतं भवन्ति । तासां मध्ये एका सुपुम्नाख्या
नाडी मूर्धानममिनिस्सता ब्रह्मरन्धपर्यन्तं व्याप्ता । तया द्वारा ऊर्ध्वमायन् देहात्
वहिनिगच्छन् उपासकः अमृतत्वं ब्रह्मलोकाख्यं गौणममृतत्वं प्राप्नोति, विप्वक
हत्पुण्डरीकस्य चतसृषु दिक्ष विद्यमानाः अन्या नाड्यः कर्मिणामुत्क्रमणे द्वारा
णि मवन्नीत्यर्थः । मुरुतिनां दुप्कृतिना च धूमादिमार्गेण तृतीयमार्गेण च वर्ग-
नरका प्तिः रंहतिपा केति नात्रीच्यत इति भावः ॥१७॥

·पये द्वितीयः पादः] रम्यधिकरणम् ॥ १०॥ रश्म्यनुसारी ॥१८॥ सुषुम्नानाड्या देहात् बहिनिर्गतः उपासकः रम्यनुसारी नाडीसंसृष्ट- सूर्यकिरणावलम्बी सन् किरणद्वारेण बालोकं गच्छतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ निशिनेति चेन्न सम्बन्धस्य यावदेहभाविवादर्शयति च ।१९। दिवा मृतस्य उपासकस्य रश्मिद्वारा सूर्यलोकमाप्तिरस्तु । रात्रौ मृतस्य उपाप्तकस्य नाडीसंसृष्टरश्म्यभावात् रमिद्वारेण बालोकसम्बन्धो न सम्भवतीति चेन्न । सम्बन्धस्य रश्मिनाडीसम्बन्धस्य यावदेहभावित्वात् दिवा च रात्रौ च र. स्मिनाडीसम्बन्धस्य .विद्यमानत्वात् । दर्शयति च 'आसु नाडीपु रश्मयः सन्तता' इति श्रुतिः सर्वकालेष्वपि रश्मिनाडीसम्बन्धं प्रतिपादयतीत्यर्थः । सूर्यमण्डलस्य मेरुव्यवधानेन प्रत्यक्षयोग्यस्थूलकिरणाभावेऽपि अतीन्द्रियाः सूक्ष्मकिरणाः रात्राव- पि सन्त्येव । अन्यथा प्रौदमकाले रात्रिषु तापवेदादिकं न स्यादिति भावः ॥१९॥ ॥ अयनाधिकरणम् ॥ ११॥ अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे ॥२०॥ यतः कारणाद्रात्रौ मृतस्य उपासकस्य ब्रह्मलोकासम्बन्धः उक्त. दक्षिणे अयने । इदमुपलक्षणं कृष्णपक्षे च मृतस्य उपासकस्य सूर्यकिरणद्वारा अ. चिरादिमागेंण ब्रह्मलोकमाप्तिरस्तीत्यर्थः ।। २० ॥ ननु , अमिज्योतिरहस्शकप्पण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्तिः बहा ब्रह्मविदो जनाः । धूमो रात्रिस्तथा कृष्णप्पण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं उयोतियोगी राप्य निवर्तत' इति भगवद्गीतास्मृतिः उत्तरायणदक्षिणा- यनयोः मृतानामेव उपासकानां कर्मिणां च बालोकवर्गलोकादिप्राप्ति दर्शयति । तथा च कथं दक्षिणायनकृष्णपक्षराव्यादिकालेषु मृत्तानामुपासकानां नालोक- प्राप्तिरुच्यत इत्याशङ्कयाह- योगिनः प्रति च स्मयते स्माते चैते ॥२१॥ स्माः स्मृत्युक्त एते उत्तरायणदक्षिणायने इत्येतदुभयं योगिनः मति प्राणा, यामादियोगाम्यासतस्परान् प्रति उच्यत इति स्मयते प्रतिपाद्यते , न तु सगुणव. झोपासकान कर्मठांश्च प्रति । तथा च योगाभ्यासपराणां दक्षिणायने मृतिश्चेत, ख. गलोकमाप्तिा, उत्तरायणे मृतिश्चेत्, यसलोकप्राप्तिः , नान्यथा । उपासकानां क- मिणां च यदाकदाचिन्मृतानामपि चाह्मलोकमाप्तिः स्वर्गलोकप्राप्तिश्च सम्भवती. ति मायः । वस्तुतस्तु भगवद्गीतास्मृतौ विद्यमानानां अहश्शब्दरात्रिशब्दशुक्लकृष्ण अत एवं ।

·अद्वैतमारी। दक्षिणायनोत्तरायणशब्दानां श्रुतिस्थाहरादिशब्दानामिव लोकपरत्वेन कालपरत्वा. मावात् अस्यास्स्मृतेः उपासककर्मिपरत्वेऽपि न कोऽपि विरोध इति भावः ॥२१॥ इति सूत्रवृत्ती चतुर्थाध्यायस्य द्वितीय पादः अथ ॥ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। अचिरायधिकरणम् ॥१॥ उपासकाना उत्क्रान्तिमकारं कालानियमं च प्रतिपाद्य इदानीमचिरादिमार्ग- स्वरूपं निरूपयति- अचिरादिना तत्प्रथितः ॥१॥ उपासकः अचिरादिना मार्गेण ब्रह्मलोकं गच्छति । कुतः? तत्प्रपिते. तस्य अचिरादिमार्गस्य 'तेऽषिमभिसम्भवन्ती' ति छान्दोग्यश्रुतौ प्रसिद्धत्वा- दित्यर्थः ॥ १॥ वाय्वधिकरणम् ॥२॥ बृहदारण्यकश्रुतौ ‘स वायुलोकं स वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोक. मि' ति वायुलोकवरुणलोकादयश्चत्वारः उक्ताः । तेषां कुत्र प्रवेश इत्याकाक्षा• पामाह- वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥२॥ अब्दात् संवत्सरलोकादुपरि वायुलोकं प्रवेशयेत् । कुत 2 अविशेषवि. शेषाम्यां ‘स वायुलोकमित्यविशेषवचनात् सामान्यवचनात् वायुलोकस्य कुत्र चित् प्रवेशः कर्तव्यः । तत्र वाग्वादित्ययोः परस्परं सम्बन्ध रूपविशेषात् संव. सरादित्ययोर्मध्ये वायोनिवेश इति निश्चीयत इत्यर्थः । स वायुलोक ' मिति श्रुतेर्लोकमात्रप्रतिपादकत्वेन क्रमप्रतिपादकत्वाभावात् अविशेपवचनत्वमिति द्रष्ट- व्यम् ॥ २॥ तटिदधिकरणम् ॥३॥ तटितोऽधिवरुणस्सम्बन्धात् ॥३॥ तटितः विद्युलोकात् उपरि वरुणलोकः प्रवेशनीयः । कुत.सम्बन्धा- .

·चम्ये हनीयः पादः] सूत्रवृत्तिः। १२३ त् विद्युहरुणयोः परस्परं सम्बन्धादित्यर्थः । इन्द्रप्रजापतिलोकयोस्तु 'अवशि- शानामन्ते निवेश' इनि न्यायेन वरुणलोकानन्तरमिन्द्रलोकः, तदनन्तरं प्रजापति- लोक इति भावः ॥३॥ आतिवाहिकाधिकरणम् ॥ ४॥ आतिवाहिकास्तल्लिङ्गात् ॥४॥ एनेपु आर्चरादिलोकेषु पूर्वपूर्वलोकस्पाः देवाः उत्तरोत्तरलोकप्राप्तिपर्यन्त- मुपासकानाम् अतिवाहिकाः सहायभूताः नेतारः अङ्गीकर्तव्याः । कुतः ? त. लिङ्गात् ‘स एनान् ब्रह्म ममयती'ति श्रुतौ विद्युलोकमाप्त्यनन्तरम् अमानवपुरु- पस्य नेतृत्वप्रतिपादनरूपाहिद्वात् तदृष्टान्तेन पूर्वलोकेप्वपि नेतार अङ्गीक- तच्या इत्यर्थः ॥ ४॥ उभयव्यामोहात्तत्सिद्धेः॥५॥ उपाप्तकसम्बन्धिनाम् उभयेषां ज्ञानेन्द्रियाणां कर्मेन्द्रियाणां च व्यामोहा- त ब्रह्मलोकप्राप्तिपर्यन्तं स्थूलशरीराभावेन ज्ञानेन्द्रियाणां मार्गपरिज्ञानसामर्थ्या- मावात् कर्मेन्द्रियाणां चलनसामाभावाच तसिद्धेः तैरातिवाहिकर्दवैरेव सि. हेः गमनस्यावश्यं वक्तव्यत्वादित्यर्थः ॥५॥ वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ॥६॥ ततः विद्युलोकमाप्त्यनन्तरं वैतेनैव ब्रह्मलोकात् विलोकं प्रत्यागतेन अमानवपुरुषेणैव नीयमानाः उपासकाः ब्रह्मलोकं गच्छन्ति । कुतः ! तच्छुतेः 'ततस्तत्पुरुषोऽमानव एत्येति श्रुतौ विद्युल्लोकमान्त्यनन्तरम् अमानवपुरुषस्य ने- तृत्वश्रवणात् उपासकानां वरुणेन्द्रप्रजापतिलोकेषु चन्तरापेक्षाया अमावादि- त्यर्थः ॥ ६ ॥ - कार्याधिकरणम् ॥ ५ ॥ इयता सूत्रसन्दर्भण अचिरादिमार्गखरूप विचार्य इदानीं 'स एनान् बस गमयतीति वारयस्थब्रह्मशब्दार्थ विचारयति-- प्रथम सिद्धान्तमाह चतुर्मि- सून कार्य वादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥७॥ कार्य यो ब्रह्माण विदधाति पूर्वमिति अतौ परवलजन्यत्वेन प्रतिपाद- मानं हिरण्यगर्भाल्य ब्रह्मलोकस्थलीलाशरीरविशिष्ट कार्य बह सगुणब्रह्मोपास फान प्राप्यमिति बादरिर्मन्यते । कुत । अस्य उपासकस्य गत्युपपत्तेः परि.

·१२४ अद्वैतमञ्जरी । च्छिन्नहिरण्यगर्भप्राप्त्यर्थं अचिरादिमार्गेण गमनस्य उपपन्नत्वात् । परब्रह्मणस्तु आकाशवत् सर्वत्र परिपूर्णत्वेन परब्रह्मप्राप्त्यर्थ अचिरादिमार्गेण गमनस्य व्य. धत्वादित्यर्थः ॥ ७ ॥ विशेषितत्वाच ॥८॥ 'स एनान् ब्रह्मलोकान् गमयति यस्मिन् सरण्यौ द्वौ समुद्रौ यस्मिन्नैर- मदीयं सरः यस्मिन्नश्वत्थः सोमसवनः यस्मिन्नपराजिता पू. ब्रह्मणः प्रभुविमितं हि- रण्मयं वेश्म तन्ते प्राप्नुवन्ती'त्यादिश्रुत्यन्तरेषु उपासकानां ब्रह्मलोकमाप्तेः वि. शिप्योक्तत्वात् 'स एनान् ब्रह्म गमयतो ति श्रुतावपि बमशब्देन ब्रह्मलोकस्यं हि- रण्यगर्माख्यं कार्य ब्रसव उपासकानां प्राप्यमित्यर्थः । हिरण्यगर्भप्राप्ति म हिरण्यग- भेमोगसढशसकलभोगानुभवविशिष्टतया हिरण्यगर्भसन्निधौ अवस्थानम् ॥८॥ परब्रह्मणि मुख्यस्य ब्रह्मशब्दस्य हिरण्यगर्भ कथं प्रयोग इत्याशङ्कयाह- सामीप्यात्तु तद्यपदेशः ॥९॥ सामीप्यात् हिरण्यगर्भस्य प्रथम परब्रह्मजन्यत्वेन असाधारणसम्बन्धात् त. द्यपदेशः लक्षणया ब्रह्मशब्दप्रयोग |॥९॥ बह्मलोक प्राप्तानाम् उपासकानां कदा मुक्तिरित्याकाक्षायामाह- कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात् ॥१०॥ कार्यात्यये महाप्रलयसपये कार्यस्य बललोकस्य अत्यये नाशे सति तद- ध्यक्षेण ब्रह्मलोकाध्यक्षेण हिरण्यगर्भेण सह अतः परं हिरण्यगर्भादपि उत्कृष्टं पर- ब्रह्म उपासकाः प्राप्नुवन्ति । कुतः ? अभिधानात् 'ते बालोके तु परान्तकाले परामृतात् परिमुच्यन्तीति श्रुतेः ॥ १० ॥ स्मृतेश्च ॥ ११॥ 'बह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे । परम्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदमिति स्मृतेश्रेत्यर्थः ॥ ११ ॥ चतुर्मिः सूत्रैः प्रथमं सिद्धान्तमुक्त्वा पश्चात् सूत्रत्रयेण पूर्वपक्षमाह- परं जैमिनिमुख्यत्वात् ॥१२॥ 'स एनान् बहा गमयती'त्यन बहाशब्देन परमीयोच्यते इति मिनिर्म- न्यते । कृतः ! मुख्यत्वात् ब्रह्मशब्दस्य परब्रह्मण्येव मुख्यत्वात् मुस्प सम्मपति गौणस्यान्याय्यत्वादित्यर्थः ॥ १२ ॥ दर्शनाच ॥१३॥ !

·चल्ये तृतीय पादः] सूत्रवृत्तिः । १२५ 'ब्रह्मविधामोति परमि' त्यादिश्रुति' ब्रह्मशब्दस्य परब्रह्माणि प्रयोगदर्श नाश्चेत्यर्थः ॥१३॥ पूर्वपक्षी स्वपक्ष प्रसाध्य सिद्धान्त दूपयति- न च कायें प्रतिपत्त्यभिसन्धिः ॥१४॥ ‘स एनान् ब्रह्मलोकान् गमयती ' ति श्रुत्यन्तरबलादपि कार्ये हिरगर्भे प्र- तिपत्त्यभिप्सन्धिः प्राप्त्याशा न कर्तव्या । ब्रह्मलोकादिशन्दाग सर्वेषामपि ल तणया परब्रह्मप्रतिपादकत्वसम्मवादिति माव ॥ १४ ॥ अनेकपाम् । ऐरंमदीयाश्वत्यहिरण्मयवेश्मब्रह्मलोकादिशब्दानां परब्रह्मणि लक्षणा कल्पनापेक्षया एकस्यैव ब्रह्मशब्दस्य हिरण्यगर्भलक्षकत्वाङ्गीकारे लाघवात् व्या पकस्य ब्रह्मण अव प्राप्तु शक्यत्वेन तत्प्राप्त्यर्थमुपासकानामचिरादिमार्गेण ग- मनवैयात् बादरिमतमेव समीचीन, न तु मिनिमतमिति भाव ॥ १४ ॥ अप्रतीकालम्बनाधिकरणम् ॥६॥ अहंग्रहोपासकाना प्रतीकोपासकानाच सर्वेपामपि ब्रह्मलोकप्राप्तिरिति के चिद्वदन्ति । तन्मत निराकरोति- अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा दोपात्तत्क्रतुश्च ॥१५॥ अप्रतीकालम्बनान् प्रतीकोपासकमिन्नान् अहंग्रहोपासकानेव अमानवपु- रुपः ब्रह्मलोकं नयतीति बादरायणो गन्यते । कुत ' उभयथा अहग्रहोपासकान् प्रतीकोपासकाश्च उभयविधानपि ब्रह्मलोकं प्रापयतीत्यङ्गीकारे दोपात बहुप्रथा- सप्ताध्याहङ्कहोपासनानुष्ठानवैयर्यरूपात् दोपादित्यर्थ । कि च तत्क्रतुश्च ' य. था क्रतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति तपेत प्रेत्य भवतीति तत्मतुश्रुतिरपि अहन- होपासकस्यैव वालोकप्राप्ति दर्शयति । इसमुपलक्षण 'यंय वापि स्मरन् मा. व स्यजत्यन्त कलेवरमिति स्मृतिरपि द्रव्या । अय माव ---मनोमयत्वमारूप- स्वप्तत्यसङ्कल्पवाद्यनेकगुणविशिष्टं बवाहमम्मीत्येवविधानि जीवब्रह्मामेदध्यान- रूपाणि दहरशाण्डिल्योपकोसलपैश्वानरविद्यादीनि अहमहोपासनानि सत्यसङ्क- स्पत्यादिबहुगुणज्ञानपाध्यत्वात् बहप्रयाससाध्यानि । 'नाम ब्रह्मेत्युपासीत मनो ब- होत्युपासीत आदित्य बहोत्युपासीत ' इत्येवंविधानि जडेषु नामादिपु बहार टिरूपाणि प्रतीकोपासनानि तु बहुगुणज्ञानाधीनत्वाभावात् स्वल्पायाससाध्यानि । तस्मात् अहग्रहोपासकानामेव ब्रह्मलोकप्राप्ति , प्रतीकोपासकाना तु बालोका- दधस्तनमहलेकादिप्राप्तिरेवेति भान ! किञ्च 'यथावतुरस्मिन् लोके पुरुषोभ ·अद्वेतमञ्जरी। वती'ति तत्क्रतुश्रुतिरपि भ्रमरकीटन्यायेन सत्यसङ्कल्पत्वादिविशिष्टं सगुणप्रवाह मस्मीति ब्रह्मामेदध्यानवताम् अहंग्रहोपासकानामेव सगुणब्रह्मप्राप्ति दर्शयति न'तु जडेषु नामादिषु ब्रह्मदृष्टिमतां प्रतीकोपासकानामिति भावः ॥ १५ ॥ विशेषं च दर्शयति ॥१६॥ 'ये चारण्ये श्रद्धा सत्यमित्युपासते ते ब्रह्मलोकममिसम्पद्यन्त' इति श्रुतिर- पि सत्यब्रह्मोपाप्तकानामेव ब्रह्मलोकप्राप्ति दर्शयति, न तु मिथ्याभूतनामादिषु ब्रह्मदृष्टि कुर्वतां प्रतीकोपासकानामित्यर्थः ॥ १६ ॥ इति सूत्रवृत्तौ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ ॥ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ सम्पद्याविर्भावाधिकरणम् ॥ १॥ सगुणब्रह्मोपाप्तकानामचिरादिमार्गेण हिरण्यगर्भप्राप्तिमुक्त्वा इदानी नि. गुणमझज्ञानिनामत्रैव परब्रह्मप्राप्तिमाह- सम्पद्याविर्भावस्स्वेन शब्दात् ॥१॥ हत्पुण्डरीके भूतेन्द्रियान्त करणादिमिलितः जीवः लिङ्गशरीरनाशानन्तरं तर.. त्पुण्डरीके सर्वत्र च परिपूर्ण ब्रह्म सम्पद्य प्राप्य स्वेन रूपेण नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस- त्यज्ञानानन्दादिस्वरूपेण आविर्मावः अविर्भूतो मावः खरूपं यस्य सः अ. भिव्यक्तस्वरूपवान् भवति । कुतः । शब्दात् एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरी- सात समुत्थाय परंज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणामिनिप्पद्यत' इति श्रुतेरित्यर्थः ॥१॥ 'अस्माच्छरीरात् समुत्थायेति वाक्ये ज्ञानिनामपि शरीरात् बहिनिर्गमनस्य प्रतीयमानत्वात् कथं लिङ्गशरीरनाशपूर्वकं हृत्पुण्डरीकावच्छिन्नब्रह्मप्राप्तिरित्या. शङ्कयाह- मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥२॥ अस्माच्छरीरात् समुत्यायेत्यत्र शरीरे विद्यमानेऽपि शरीराभिमानविनिमु. तः शुन्हनीवः उच्यते । कुतः ? प्रतिज्ञानात् 'स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत' इति उत्तरवाक्ये स्वरूपाभिव्यक्तिकथनादित्यर्थः ॥२॥ ननु, ‘पर ज्योनिरुपसम्पति वाक्ये ज्योतिश्शब्देन आदित्यमण्डलम ·कन्ये चतुर्थः पादः] सूतिः । - तु च्यते । तथा च क्षानिनामपि उपासकानामिव सूर्यलोकद्वारा प्रत्यलोकमाप्तिरेव , न पत्रैव लिङ्गशरीरनाशपूर्वक व्यापकवनप्राप्तिरित्याशङ्कयाह- आत्मा प्रकरणात् ॥ ३ ॥ ज्योतिश्शब्देन परमात्मेवाच्यते, न त्वादित्यमण्डलम् । कुवः ! प्रकरणात् 'य आत्मा अपहतपाप्मा तमावां विविदिपावहै' इति पूर्ववास्ये इन्द्रविरोचनाभ्यां हिरण्यगर्भ प्रति परमात्मनः पृष्टत्वादित्यर्थः ॥ ३॥ अविभागाधिकरणम् ॥२॥ "ज्योतिरुपसम्पद्येति वाक्ये ज्ञानिनां वससम्बन्ध एवं प्रतिपाद्यते , न ब- क्यमित्याशङ्कयाह- अविभागेन दृष्टत्वात् ॥४॥ अविभागेन ब्रह्मामिन्नतयैव ज्ञानिनामवस्थान, न ब्रह्मसम्बन्धितथा कुतः ? धत्वात् ब्रह्म वेद ब्रह्मैव माती त्यादिश्रुतिष ज्ञानिनां वहाभेदप्रतिमा दनादित्यर्थः ॥ ४॥ ज्योतिरशब्दस्य प्रकरणवलात् ब्रह्मप्रतिपादकत्वेऽपि वक्ष्यमाणयुक्त्या ल হযথা বেকিয়ানুগৰয়ংকর ক্রয় । तथा च ज्ञानिनामपि ब्रह्मलोकहिरण्यगर्भप्राप्तिरेव , न तु व्यापकवामाप्तिरिति पूर्वपतमाह- वाहमाधिकरणम् ॥३॥ ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ॥५॥ निर्गुणब्रह्मज्ञानिनोऽपि सगुणोपासकवत् ब्राझं निर्गुणबलसम्बन्धित हिरण्यगर्माख्यं सत्यलोकस्यं प्राप्नुवन्तीति जैमिनिर्मन्यते । पूर्वस्मिन् पादे सगु. ब्रह्मोपासकानामपि व्यापकवलमाप्ति. शङ्किता । अस्मिन् पादे ज्ञानिनामपि हिरण्यगर्भमाप्तिः शङ्कयत इति भेदः । कुतः ! उपन्यासादिभ्यः 'गक्षन् कीडन र ममाण इत्यादिवाक्येभ्यः ज्ञानिनाममि भक्षणादिव्यापारमातिपादनात् । निर्गु. जनाभेदाङ्गीकारे नक्षणादिव्यापारासम्मवात् निर्गुण ब्रह्मज्ञानजन्यसगुणहिरण्य. गर्मावाप्तिरेव परं ज्योतिरूपसम्पति वाक्ये लक्षणया प्रतिपाद्यत्यज्ञोकर्तव्य- मिति मावः । न च हिरण्यगर्भमाप्तिपशे स्वेन रूपेणामिनिष्पयत इति वाक्यमस- इतमिति वाच्यम् । स्पेन स्वकीयेन रूपेण शरीरेण हिरण्यगर्मशरीरसदृशशरी- रेण विशिष्टस्सन् हिरण्यगर्भसमीपे अमिनिप्पद्यते प्रकाशत इत्येवंरूपेण हिरण्य- गर्भसारूप्यमातपादकतया 'स्वेन रूपेणामिनिप्पद्यत इति याक्यस्य मामाग्योप- ·अद्वैतमञ्जरी। पत्तेः । तथा च ज्ञानिनामुपासकानां च सर्वेषामपि ब्रह्मलोकप्राप्तिरेव मुक्तिः, न परब्रहामेदरूपेति भावः ॥ ५ ॥ सिद्धान्तमाह--चितितन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडलोमिः॥६॥ निर्गुणब्रह्माभेदध्यानपराणां ज्ञानिनां चितितन्मात्रेण शुद्धचैतन्यमात्रस्व- रूपनिर्गुणब्रह्मरूपेणावस्थानमित्यौडुलोमिर्मन्यते । कुतः । तदात्मकत्वात् तस्मि- नेव आत्मा अन्तःकरणं येषां ते तदात्मकत्वात् सर्वदा शुद्धचैतन्यध्यानपरत्वादि- त्यर्थः। तथा च 'यथाक्रतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति' । 'ययं वापि स्मरन् भा- वमित्यादिश्रुतिस्मृत्यनुसारेण व्यापकशुद्धचैतन्यध्यानपराणां शुद्धचैतन्यात्मकव्याप कनिर्गुणब्रसरूपेणैवावस्थानमगीर्तव्यं, न ब्रह्मलोकप्राप्तिरिति भावः ॥६॥ ज्ञानिनां शुद्धचैतन्यरूपनिर्गुणबौक्याङ्गीकारे जक्षणादिव्यापारप्रतिपादकवा- क्यस्य का गतिरित्याशङ्कयाह- एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं बादरायणः ॥७॥ एवमप्युपन्यासान् “ यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् आत्मानं चेद्विजानीयादयम- स्मीति पूरुषः, आत्मक्रीड आत्मरतिरात्मकामः आत्मलामान्न परं विद्यत' इ. त्यादिश्रुतिपु ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरं जक्षणादिसकलव्यापारामावस्यापि प्रतिपा. दितत्वात् मोक्षकाले नक्षणादिव्यापारप्रतिपादकानां बहूनां वाक्यानां जक्षणादि. व्यापारामावप्रतिपादकानां बहूनां वाक्यानां च परस्परविरोधात् अप्रामाण्ये माप्ते अविरोधं विरोधामा नादरायणो मन्यते । कुतः ? पूर्वभावात् ब्रह्मसाक्षात्कारात् पूर्वमुपासकानां, मानुपदेवगन्धर्वेन्द्रप्रभृतीनां जक्षणादिव्यापारजन्यानां सकल- विषयानन्दानां नित्ये ब्रह्मानन्दे मावात् अन्तर्भावात् तावन्मोत्रेण जक्षणादिव्या. पारस्य मोक्षकाले उक्तत्वेन स्वार्थे तात्पर्याभावादित्यर्थः । न च जन्यानां विषया- नन्दानां नित्ये ब्रह्मानन्दे अन्तर्माव एवानुपपन्न इति वाच्यम् । स्वरूपानन्दस्य- प सक्चन्दनादिविषयसम्पर्कनन्यान्तःकरणपचिपु प्रतिविम्बितस्य विषयानन्द- शन्देन व्यवाहियमाणत्वेन स्वरूपानन्दविषयानन्दयो दामावात् अन्तःकरण- त्तिनिष्ठनन्यत्वविनाशिवधर्मयोः वृत्तिप्रतिविम्चन स्वरूपानन्दे आरोप्यमाणत्वात् वि. पपनारतम्पेन वृत्तितारतम्पात् वृत्तितारतम्पन वृत्तिप्रतिविम्बितस्वरूपानन्दे तार• तम्यमतीतरम्पयासिद्धत्वादिनि भाषः ॥७॥ सकरपाधिकरणम् ॥४॥ इयता मूत्रमन्दर्भग निर्गुणवलसाक्षाकारवतां शुरनन्यारमाध्यापकयात. रूपेणावस्मानं प्रशिपाय इदानी सगुणग्रहोपातकानां वाला गतानां भोगमा दर्शयनि- ·चन्ये चतुर्थः पादः] सूत्रवृत्तिः । सङ्कल्पादेव तु तच्छ्रुतेः ॥८॥ उपासकानां सङ्कल्पादेव लक्वन्दनयनितादिसकलविषयप्राप्तिर्भवति । कुतः । तच्छुतः 'सङ्कल्पादेवास्य पितरस्समुत्तिष्ठन्ति सङ्कल्पादेवास्य सर्वे देवा गन्ध- वा विद्याधराश्च समुत्तिष्ठन्तीति श्रुतौ पितृदेवगन्धर्वादीनां भृत्यवत् परिचारकत्व- श्रवमादित्यर्थः ॥ ८॥ अत एव चानन्याधिपतिः ॥९॥ अत एव सङ्कल्पमात्राधीनसकलविषयमोगवत्त्वादेव उपासकः अनन्याधिप- तिः न विद्यते अन्यः अधिपतिर्यस्य, सः अनन्याधिपतिः अन्यनियम्यो न भवति, किं तु स्वतन्त्र इत्यर्थः ॥९॥ वादर्यधिकरणम् ॥५॥ अभावं वादरिंराह ह्येवम् ॥१०॥ लिङ्गशरीरमात्रविशिष्टानामुपासकानां स्थूलशरीरस्याभावं बादरिर्मन्यते । कुतः ? आह ह्येवं 'मनसैवैतान कामान् पश्यन् रमत' इति श्रुतिः स्थूलशरी- रामावमुपासकानां प्रतिपादयतीत्यर्थः ॥ १० ॥ भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥ ११ ॥ नैमिनिस्तु स्थूलशरीरस्य मावं मन्यते । कुतः ? विकल्पागननात् ब्रह्मलो- कं गतानामुपासकानां बहु अत्तिषु विकल्पस्य मोगस्य आमननात् स्थूलशरीररहि- तानां लिङ्गशरीरमात्र विशिष्टानां भोगासम्भवादित्यर्थः । 'मनसैवैतान् कामानि'. ति वाक्यस्थस्य. एनकारस्य अयोगव्यवच्छेदकत्वेन अन्ययोगव्यवच्छेदप्रतिपाद- करवामावादिति भावः ॥ ११ ॥ एवकारस्य अन्ययोगव्यवच्छेदकत्वमङ्गीकृत्यापि परिहारमाह-- दादशाहवदुभयविधं वादरायणोऽतः ॥१२॥ अतः ‘मनसैवैतानि ति श्रुतिस्पैवकारबलात् भोगान्यथानुपपत्तिरूपार्थीप- त्तिप्रमाणाच उभयविधत्वं कदाचिलिशरीरमात्र विशिष्टत्वं, कदाचित स्थूलशरी- रविशिष्टत्वमिति कालभेदेन उमयविधत्वं उपासकानां अमोघसङ्कल्पानां सङ्कल्पा- नुसारेण उपपन्नमिति वादरायणो मन्यते । द्वादशाहवत यथा द्वादशाहस्य प्रमा- णवलात् सत्रत्वं आहीनत्वं च प्रयोगभेदेनाही क्रियते, तद्वदित्यर्थः ॥२१ ।। स्थूलशरीराभावकाले कथं भोग इत्याशङ्कयाह- ·अद्वैतमारी। तन्वभावे सन्ध्यवदुपपत्तेः ॥१३॥ तन्यमाने स्थूलशरीराभावकाले सन्ध्यवत् स्वप्नावस्थायामिव उपपनेः प्रा- तिमासिकमोगोपपत्तेरित्यर्थः ॥ १३॥ भावे जाग्रदत् ॥१४॥ भावे स्थूलशरीरस्य सद्भावे जाग्रत जायदवस्थायामिव व्यावहारिकमो- गोपपत्तेरित्यर्थः ॥ १४ ॥ प्रदीपाधिकरणम् ॥ ६॥ उपासकानामुपासनासामर्थ्यात् योगिनामिव कायव्यूहनिर्माणेन अनेकशरी- रेप, युगपत् मोगमाह- प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥१५॥ उपासकस्प ब्रह्मलोकस्थत्य खेच्छया निर्मितेषु अनेकशरीरेषु युगपदेव आवेशः प्रवेशः अभिमानः अङ्गीकर्तव्यः । प्रदीपवत् यथा एकस्य प्रदीपस्य ते. लासिक्तासु सहस्त्रसङ्ख्याकासु वर्तिषु युगपत् प्रवेशस्तद्वदित्यर्थः । तथा हि दर्श- यति-स एकघा भवति द्विधा मवति निघा मवती' त्यादिश्रुतिः उपासकानां ___ सङ्कल्पमात्रेणैव अनेकशरीरनिर्मातृत्वं दर्शयतीत्यर्थः ॥१५॥ सगुणब्रह्मोपासकानामचिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकमाप्त्यनन्तरक्षण एव व्यापकनि- गुणब्रह्माभेदं प्राप्तानां कथं कायव्यूहनिर्माणं, कथं वा भोग इत्याशङ्कयाह-- खाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥१६॥ वाप्ययः सुषुप्त्यवस्था, सम्पत्ति: मोक्षावस्था, मपुप्त्यवस्थामोक्षावस्थयोर्म- ध्ये अन्यतरापेक्षम् अन्यतरावस्थासम्बन्ध्येव जीवानां ब्रह्माभिनत्वं अतिषु आवि- प्कृतं प्रतिपादितमित्यर्थः । तथा च उपासकानां ब्रह्मलोकप्राप्त्यनन्तरमेव न व्याप- कब्रह्मक्यम् । श्रुतिषु तथा अप्रतिपादनात देहाद्यमिमाननिवृत्तिकालप्वेव जीवानां बझामेदप्रतिपादनात् ब्रह्मलोकप्राप्तिमात्रेण देहाद्यभिमाननिवृत्तेरमावाच । किं तु कचित्काल ब्रह्मलोकस्थमोगानन्तर क्रमेण ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरं हिरण्यगर्भण सह व्यापकब्रह्मैक्यरूपा मुक्तिरिति भाव ॥ १६ ॥ जगव्यापाराधिकरणम् ॥७॥ उपासकाना खेच्छया कायव्यूहनिर्मातृत्वाहीकारे देवगन्धर्वमनुष्यपशुप- क्ष्यादिशरीरस्तष्कृत्वमप्युपासकाना स्थादित्याशङ्कयाह- ·चव्ये चतुर्थः पादः] सूत्रवृत्तिः जगद्यापारवज प्रकरणादसन्निहितत्वाच ॥१७॥ जगण्यापारवन देवगन्धर्यादिशरीरजगन्सटिव्यापार ययित्वा खमोगसा- घनीभूतकायव्यूहादिनिर्माणसामर्थ्यमात्रमेव उपासकानाम् । देवगन्धर्वादिशरीरस- टिव्यापारस्तु हिरण्यगर्मस्यैव । कुतः ! प्रकरणात् हिरण्यगर्भमकरणेप्वेव हिरण्य. गर्मस्य देवादिशरीरस्त्रहत्वप्रतिपादनात् कुत्राप्युपासनाप्रकरणेषु उपासकानां स्वश. रीरव्यतिरिक्तदेवादिशरीरस्त्रष्टुत्वाप्रतिपादनादित्यर्थः । किं च असन्निहितत्वाध 'हिरण्यगर्भस्समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत' 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वमित्यादिश्रुतिषु देवासुरादिसकलभूनोत्पत्तेः पूर्वमेव हिरण्यगर्भस्य साक्षात्पर- बानन्यत्वप्रतिपादनेन परब्रह्म प्रति सन्निहितत्वात् अन्तरङ्गत्वात् देवासुरभूतो. तपिशाचादिसकलभूतनिर्माणसामर्थ्यमस्ति । उपासकानां तु मन्वायनेफभूतपरम्पर- थी हिरण्यगर्भजन्यत्वेन साक्षात्परब्रह्मजन्यत्वाभावेन असन्निहितत्वात् परमात्मानं प्रति अन्तरङ्गस्वाभावाच्च देवादिभूतनिर्माणसामर्थ्य नास्तीत्यर्थः ॥१७॥ उपासकानागिव हिरण्यगर्भस्यापि देवादिभूतस्त्रष्टत्वं नास्ति । पुरुषसूक्ते प. रमाणन एव देवाविभूतस्त्रदृत्वप्रतिपादनादित्याशय निराकरोति- प्रत्यक्षोपदेशान्नेति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः ॥१०॥ प्रत्यक्षोपदेशात् 'तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये' इत्यादिश्रुतिपु परमात्मन एव देवादिसकलस्वत्वस्य साक्षादुपदिष्टत्वात् नेति चेत् हिरण्यगर्भ- स्य देवादिभूतसदृत्वं नास्तीति चेत्, न । आधिकारिकमण्टलस्योक्तेः आधिकारि. कस्य परब्रह्माज्ञावशवर्तिन मण्डलस्थस्य ब्रह्माण्डमण्डलाभिमानिनः विराटपुरुपना- मकस्य ब्रह्मलोकेऽपि चतुर्मखलीलाविग्रह धृत्वा विद्यमानस्य हिरण्यगर्भस्य उक्तः पुरुषसूक्के देवादिभूतस्त्रहत्वप्रतिपादनात् न परमात्मनः साक्षात् देवासुरादिभूतस्त्र- पृत्वं, किंतु हिरण्यगर्भद्वारवेत्यर्थ ॥१८॥ तर्हि पुरुपसूक्के प्रतिपाद्यस्य हिरण्यगर्भस्यैव देवासुरादिभौतिकसकलशरी- रस्सत्ययत् पञ्चमहाभूतस्त्रहत्वस्यापि सम्भवात् हिरण्यगर्भ एव परब्रह्मस्थानाभि- पित्तो गवत, तदतिरिक्त पर ब्रह्म किमर्थमगीकर्तव्यमित्याशङ्कयाह- विकारावति च तथा हि स्थितिमाह ॥१९॥ विकारावर्ति विकारासंस्पृष्टं ब्रह्माण्डमध्ये विद्यमानमपि ब्रह्माण्डाभिमानर- हित हिरण्यगर्भातिरिक्त परं ब्रहाङ्गीकर्तव्यम् । कुतः । तथा हि स्थितिमाह- - ·अद्वैतमलरी। 'पादोऽस्य विश्वाभूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति पुरुपसूक्तस्थश्रुतिरेष हिर. ण्यगर्मातिरिक्तस्य परब्रह्मणः अवस्थानं प्रतिपादयतीत्यर्थः । 'पादोऽस्य विश्वा मूतानीति श्रुतेरयमर्थ:--अस्य परब्रह्माणः सर्वाणि भूतानि चतुर्मुसादिपिपीलिका- न्तसकर शरीराणि प्रविश्य सकलशरीरेषु विद्यमानं सकल शरीराभिमानविशिष्टं स. क्लभूतसम्बन्धि मुखदुःखहर्षशोकभयादिसमन्वितं विराट्पुरुपचैतन्यमेकः पादः ए. कोऽशः, दिवि ब्रह्माण्डमध्ये विद्यमानमपि ब्रह्माण्डान्ततिप्तकलशरीराभिमानरहि- तम् अमृतं मरणमयशोकादिरहितं शुद्धचैतन्यं त्रिपात् अंशत्रयवदित्यर्थः ॥१९॥ हिरण्यगर्मातिरिकपरब्रह्मसद्भावे पुरुषसूक्तातिरिकं प्रमाणान्तरमप्याह- दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥२०॥ प्रत्यक्षानुमाने 'द्वे ब्रह्मणी वेदितव्य परच्चापरञ्च'द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ' इति श्रुतिस्मृती हिरण्यगर्भातिरिक्तं परबल दर्शयतः प्रतिपा- दयत इत्यर्थः । तथा च परब्रह्मण एव पञ्चमहाभूतस्लष्टत्व, हिरण्यगर्भस्य तु पर- ब्रह्मणः आक्षया चराचरसकलभौतिकशरीरत्रहत्वमिति भावः ॥ २० ॥ एवं प्रसङ्गादागत परबाहिरण्यगर्मयोर्भेदविचार परिसमाप्य प्रस्तुते उपासका- नां देवासुरादिशरीरलष्कृत्याभावे हेत्वन्तरमाह- भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच ॥२१॥ हिरण्यगर्मस्य यादृशो भोगः, तादृशो मोगः उपासकानामप्यस्तानि भोग- मात्रसादृश्यस्यैव अतिषु प्रतिपादितत्वात् सर्वात्मना हिरण्यगर्भसादृश्यस्य अप्रनि. पादितत्वाच अस्मादपि लिङ्गात् ज्ञापकात् नोपासकानां देवाविशरीरस्तट्टत्वमित्य- र्थः । इदमुपलक्षणं उपासकानां स्वातन्न्येण देवासुरादिभौतिकशरीरलष्टत्वाङ्गीकारे परस्परकलहप्रसङ्गात हिरण्यगर्भाज्ञावशवर्तित्वेनैव उपासकाना स्रष्टुत्वं वक्तव्यम्। तथा च आवश्यकत्वात् लारवाच एकस्यैव हिरण्यगर्मस्य भौतिकशरीरस्त्रसृत्व- मङ्गीकर्तव्यं, नानेकेपामुपासकानामिति भावः ॥२१॥ वालोकं गतानां सर्वेषामपि ब्रह्मणा सह मुक्तिर्वा, उत केपाश्चित् ब्रह्मणा सह मुक्तिः, केपांचित कश्चित्कालं भोगानन्तरं भूलोकादिषु पुनरावृत्तिर्या इति संशये प्राप्त निर्णयं करोति-~- अनावृत्तिशब्दादनावृत्तिश्शब्दात् ॥२२॥ ब्रह्मलोकं गतानां सर्वेषामुपासकानाम् अनावृत्तिः भूलोकादिषु पुनरावृत्त्य ·१०ये चतुर्थः पादः ] सूत्रवृत्तिः। भाव एवाहीकर्तव्यः । कुतः । शब्दात एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावत ना. वर्तन्त इति श्रुतेरित्यर्थः । अनावृत्तिशब्दस्य द्विरुक्तिरध्यायपरिसमाहिद्योतनार्या । न च गहाशन्तनुचक्रवर्तिप्रभृतीनां ब्रह्मलोकवासिनामपि हिरण्यगर्भशापयशात् मुलोकं प्रत्याशत्तिः पुराणादिपु प्रतिपाद्यत इति वाच्यम् । बालोकवासिमिः कै. चिदपि रागद्वेषादिकं न कर्तव्यमिति ब्रह्मलोकवासिनां शिक्षा हिरण्यगर्भण शापे कृते सति तं शाप कश्चित्कालं भूलोक अनुभूय पुन' ब्राह्मलोकं गतानां शन्तनुचक्र वर्तिप्रभृतीनां ब्रह्मणा सह मुक्तः तेष्वेव पुराणेषु प्रतिपादितत्वेन विरोधाभावा- दिति भावः ॥ २२ ॥ इति सूत्रवृत्ती चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थ पाद ॥ ॥ अध्यायश्च सम्पूर्णः ॥ 24.01. AL १॥ भी॥ सूत्रवृत्ति "समाप्ता॥