·No text on this page.

·वैयाकरणभूषणसारः
श्रीकौण्ड -भट्ट-विरचितः ।
-
कलिकाता-संस्कृतिविद्यामन्दिराध्यक्षण
श्रीतारानाथ तर्कवाचस्पतिभट्टाचार्येण
संस्कृत:।
तीयसस्करणम् ।
CALCUTTA.
PRINTED AT THE NARAYAN PRESS.
1894.

·প্রকাশক-জীবানন্দবিদ্যাসাগর বি, এ
২ নং রমানাথ মজুমদাবের ষ্ট্রীট কলিকাতা ।
প্রিন্টর—রসিকলাল পাল
৭৫ নং কটন স্ট্রীট কলিকাত।

·वैयाकरणभूषणसारः। श्रौलक्ष्मीरमणं नौमि गौरीरमणरूपिणम् । स्कोटरूपं यतः सर्व जगदेतद्विवर्त्तते ॥ अशेषफलदातारं भवाब्धितरणे तरिम् । शेषाशेषार्थलाभार्थं प्रार्थये शेषभूषणम् ॥ पाणिन्यादिमुनीन् प्रणम्य पितरं रङ्गोजिभट्टाभिधम् हैतध्वान्तनिवारणादिफलिकां मुभाववाग्देवताम् । ढुण्टि गौतमजैमिनीयवचनव्याख्याटभिर्दूषितान् सिद्धान्तानुपपत्तिभिः प्रकटये तेषां वचो दूषये ॥ प्रारिप्सितप्रतिबन्धकव्यूहोपशमनाय कृतं श्रौपतञ्जलि- स्मरणरूपं मङ्गलं शिष्यशिक्षार्थं निबध्नन् चिकौर्षितं प्रति- जानौते । फणिभाषितभाष्याब्धेः शब्दकौस्तुभ उद्धृतः । तत्र निर्णीत एवार्थ: संक्षेपेणेह कथ्यते ॥१॥ उद्धृत इत्यत्र अस्माभिरिति शेषः । भाष्याधेः शब्दको- स्तुभ उद्धृत इत्युक्तिस्तु शब्दकौस्तुभोक्तानामर्थानामाधुनि- कोलेक्षितत्वनिरासाय। अन्यथा तन्मलकस्यास्य स्थाप्याधुनिकोप्रेक्षितसारत्वापत्तौ पाणिनीयानामनुपादेय- तत्र निर्णीत इत्युक्तिरितोऽप्यधिकं जिज्ञासुभिः शब्दकौस्तुभे द्रष्टव्यमिति ध्वनयितुम् ॥ १ ॥ तापत्तेः।

·वैयाकरणभूषणसारे प्रतिज्ञातमाह। फलव्यापारयोर्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः । फले प्रधानं व्यापारस्तिर्थस्तु विशेषणम् ॥२॥ धातुरित्यत्र स्मृत इति वचनविपरिणामेनान्वयः । फलं विक्लित्यादि, व्यापारस्तु भावनाभिधा साध्यत्वेनाभिधीय- माना किया। उक्तञ्च वाक्यपदीये। यावसिद्धमसिइं वा साध्यत्वेनाभिधीयते । आश्चितकमरूपत्वात् सा क्रियेत्यभिधीयते इति ॥ न च साध्यत्वेनाभिधाने मानाभावः, पचति, पाकः, करोति, कृतिरित्यादौ धात्वर्थावगमाविशेषेऽपि क्रियान्तरा- काङ्गानाकाइयोर्दर्शनस्यैव मानत्वात् । तथा च क्रिया- न्तराकाशानुस्थापकतावच्छेदकरूपं साध्यत्वम् तद्रूपवत्त्वम- सत्वभूतत्वम् एतदेवादाय। असत्वभूतीभावश्च तिपदैरभिधीयते । इति वाक्यपदीयमिति द्रष्टव्यम् । अयञ्च व्यापार: फूत्कारलाधःसन्तापनत्वयत्नत्वादि-तत्तद्रूपेण वाचः । पचतौ- त्यादौ तत्तत्प्रकारकबोधस्यानुभवसिद्धत्वात् । न च नानार्थ- तापत्तिः, तदादिन्यायेन बुद्धिविशेषादेः शक्यतावच्छेदकाना- मनुगमकस्य सत्त्वात् । आख्याते क्रियकलव्यवस्थापि अवच्छे- दकवुद्धिविशेषैक्यमादायैव । उक्तञ्च वाक्यपदीये। गुणभूतैरवयवैः समूहः क्रमजन्मनाम् । बुद्धया प्रकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यत इति ॥ धात्वर्थं निरूप्य तिर्थमाह ह(आश्रये विति)। फलाश्रये ·धात्वर्थनिर्णयः । ५ न च सूत्रे व्यापाराश्रये चेत्यर्थः । फलाश्रयः कम, व्यापाराश्रयः कर्ता। तत्र फलव्यापारयोर्धातुलभ्यत्वात् न तिङस्तदंशे शक्तिरन्यलभ्यत्वात् । शक्यतावच्छेदकं चाश्रयत्वं तत्तच्छक्ति- विशेषरूपमिति सुबर्थनिर्णये वक्ष्यते । ननु अनयोराख्याता- थवे किं मानम् प्रतीतेलक्षणया, आक्षेपात् प्रथमान्तपदादा सम्भवादिति चेत् अनोचते । 'लः कर्मणि च भावे चाकर्मभ्य इति" । सूवमेव मानम् । अत्र हि चकारात् “कर्त्तरि कदिति" सूत्रोक्तं कर्तरीत्यनुष्यते बोधकतारूपां तिबादिशक्ति तत् स्थानित्वेन कल्पिते लकारे प्रकल्पा लकाराः कर्मणि कतरि चानेन विधीयन्ते नकारविसर्गादिनिष्ठां कर्मकर- णादिबोधकशतिमादाय शसादिविधानवत् । कर्तृकर्मपदे कटत्वकमवपरे तथा च कर्तृत्वं कृतिः, कर्म- त्वञ्च फलमेवार्थोऽस्त्विति शझ्यम्, फलव्यापारयोर्धातुलभ्य- त्वेन लकारस्य पुनस्तत्र शक्तिबाल्पनाऽयोगात् । अथ दर्शना- तरीयरीत्या व्यापारस्य धात्वर्थत्वाभावात्तत्र लकारविधिः स्यादिति चेत्तहि कृतामपि कर्तृकर्मादिवाचित्वं न सिध्येत् । "कर्तरि कदिति" च, “ल: कर्मणि" इत्यनेन तुल्ययोग- क्षेमम् । अपि च मीमांसकानां कृतामिवाख्यातानामपि कर्तृवाचित्वमस्तु भावनाया एव आक्षेपण कदादिवत्प्रतीति- सम्भवे वाच्यत्वं मास्तु । तथा सति प्राधान्यं तस्या न स्यादिति चेन्न घटमानयेत्यादावाक्षिप्तव्यतोरपि प्राधान्यव- दुपपत्तेः। पचतीत्यादौ पाकं करोतीति भावनाया विव- रणदर्शनावाच्यत्वमिति चेत् पाकानुकूलव्यापारवतः कर्तु- ·६ वैयाकरणभूषणसार रपि विवरणविषयत्वा विशेषात् । न च कर्तुविवरणं तात्य- य्यार्थविवरणं पाकं करोतीति अशब्दार्थकर्मत्वविवरणवत् इतरेतरबन्दे समुच्चयांशविवरणवहा न तदर्थनिर्णायकमिति वाच्यम् भावनायामपि तुल्यत्वात् । किञ्च पचति देवदत्त इत्यत्र अभेदान्वयदर्शनात् तदनुरोधेन कर्वांच्यत्वमावश्यकम् पत्ता देवदत्त इतिवत् । न च अभेदबोधे समान विभक्ति कत्वं नियामकम् तच्च तत्र नास्तीति वाच्यम् सोमेन यजेत स्तोक, पचति, राजपुरुष इत्यादावपि अभेदबोधानापत्तेः। न च लक्षणया कत्तुरुतत्वात् सामानाधिकरण्य पिङ्गाच्यादि- यौगिकानामपि द्रव्यवाचित्वानापत्तेः । एवं वैश्वदेवोत्यादि- तद्धितानामपि । “अनेक मन्यपदार्थ” “सास्य देवता" इत्य- नुशासनेन पिङ्गे अक्षिणो यस्याः, विश्वे देवा देवता अस्था इति विग्रहदर्शनात् प्रधानषष्ठयर्थे एव अनुशासनलाभात् । तथा च "अरुणया पिङ्गाक्ष्यै कहायन्या सोमं क्रोणातौति" ट्रव्यानुतोरारुण्यस्य स्ववाक्योपात्तद्रव्य एवान्वय- प्रतिपादकारुणाधिकरणोच्छेदापत्तिः । साधकमलयुक्तः सामानाधिकरण्यस्योतारोत्योपपत्तरिति अपञ्चितं विस्तरेण वृहदैया करणभूषणे । (तिङः) इति बोधकतारूपा शक्तिस्तिथे वेत्यभिप्रेत्येदम् । पदार्थ निरूप्य वाक्याथं निरूपयति (फले) इत्यादि। विलित्यादि फलं प्रति (तिङर्थः) कर्ट कर्मसंख्याकाला: । तन कट कर्मणो फलव्या- पारयोर्विशेषणे, संख्या कटप्रत्यये कतरि, कर्मप्रत्यये कर्मणि, समानप्रत्ययोपात्तत्वात्। तथा च आख्यातार्थसंख्याप्रकारक- बोधं प्रत्याख्यातजन्य कर्टकर्मोपस्थितिहेतुरिति कार्यकारण- वाक्य द्रव्यवाचकत्व- - ·धात्वर्थनिर्णयः । भावः फलितः नैयायिकादौनामाख्यातार्थसंख्यायाः प्रथमा- न्तार्थे एवान्वयादाख्यातार्थसंख्याप्रकारकबोधे प्रथमान्तपदज- न्योपस्थितिहेतुरिति कार्यकारणभावो वाच्यः सोऽपि चन्द्र इव मुखं दृश्यते, देवदत्तो भुत्वा व्रजतीत्यादौ चन्द्रलार्थयोः पाख्यातार्थानन्वयादितराविशेषणवघटित इत्यतिगौरवम् । इदमपि कट कर्मणीराख्यातार्थत्वे मानमिति स्पष्ट भूषणे । कालस्तु व्यापार विशेषणम् । तथा हि “वर्तमाने लट्” इत्यत्र अधिकाराद्धातोरिति लब्धम् तच्च धात्व) वदप्राधान्या- झापारमेव ग्राहयतीति तवैव तदन्वयः । न च संख्यावकट- कर्मणोरेवान्वयः शयः, अतीतभावनाके कर्तरि पचतौल्या- पत्ते: अपाक्षौदित्यनापत्तेश्च पाकानारम्भदशायां कसत्त्वे पक्ष्य तौत्य नापत्तेश्च । नापि फले तदन्वयः फलानुत्पत्तिद- शायां व्यापारसत्ते पचतीत्यनापतेः पक्ष्यतीत्यापत्तश्च इत्यवधेयम्। न चामवातजड़ीकृतकलेवरस्य उत्थानानुकूल- यत्नसत्त्वात् उत्तिष्ठतौति प्रयोगापत्तिः,परयत्नस्याज्ञानादप्रयो- गात्। किञ्चिच्चेष्टादिनावगतौ चाय मुत्तिष्ठति शत्यभावात् फन्लन्तु न जायत इति लोकप्रतीतरिष्टत्वात् । एवञ्च तिङ विशेषणमेव भावनैव प्रधानम् । यद्यपि प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः प्रत्ययार्थस्यैव प्राधान्यमन्यत्र दृष्टं,तथापि भावप्रधानमाख्यात सत्वप्रधानानि नामानौति” निरुता वादिसूनादिस्थक्रिया- प्राधान्यबोधकभाष्याच धात्वर्थभावनाप्राधान्यम् अध्यवसौ- यते। अपि च आख्यातार्थप्राधान्ये तस्य देवदत्तादिभिः सम- मभेदान्वयात् प्रथमान्तस्य प्राधान्यापत्तिः । मृगो धावतीत्यत्न भाष्यसि कवाक्यता न स्यात् प्रथमान्त- तथाच पश्य ·वैयाकरणभूषणसारे मृगस्य धावनक्रियाविशेष्यस्य दृशिक्रियायां कर्मवापत्ती हितीयापत्तः। न चैवम् प्रथमासामानाधिकरण्यात् शव- प्रसङ्गः। एवमपि हितौयाया दुरत्वेन पश्य मृग इत्यादिवाक्य- स्यैव असम्भवापत्त:। न च पश्येत्यत्र तमिति कर्माध्याहार्यम् वाक्यभेदप्रसङ्गात् उत्कटधावनक्रियाविशेषस्यैव दर्शनकर्म- तया अन्वयस्य प्रतिपिपादयिषितत्वात् अध्याहारे अनन्वया- पत्तेश्च । एवञ्च भावनाप्रकारकबोधे प्रथमान्तपदजन्योप- स्थिति: कारणमिति नैयायिकोत नादरणीयम् किन्तु पाख्यातार्थकर्टप्रकार कारकबोधेधातुजन्योपस्थितिर्भावनावाव- च्छिन्नविषयतया कारणमिति कार्यकारणभावो द्रष्टव्यः । भावनाप्रकारकबोधं प्रति तु ज्जन्योपस्थितिवत् धात्वर्थ- भावनोपस्थितिरपि हेतुः । पश्य मृगो धावति, पचति भवतीत्याद्यनुरोधादिति दिक् । इत्यञ्च पचतीत्यत्र एका- अयिका पाकानुकूला भावना, पचते इत्यत्र एकायिका या विल्लित्तिस्तदनुकूला भावनेति बोधः। देवदत्तादि- पदप्रयोगे तु आख्यातार्थकादिभिस्तदर्थस्य अभेदान्वयः । घटो नश्यतीत्यत्रापि घटाभिन्नाश्रयको नाशानुकूलो व्यापार इति बोधः । स च व्यापारः प्रतियोगित्वविशिष्टनाशसाम- ग्रीसमवधानम् । अतएव तस्यां सत्यां नश्यति, तदत्यये मष्टः, तद्भावित्वे नयतीति प्रयोगः। देवदत्तो जानाती- च्छतोत्यादौ च देवदत्ताभिन्नाशयको ज्ञानेच्छाद्यनुकूलो वर्तमानो व्यापार इति बोधः स चान्तत श्राश्रयतैवेति रौत्योह्यम् ॥ २॥ ननु पाख्यातस्य कर्ट कर्मशताले पचतीत्यत्र उभयबोधा- ·ভালঘনিষায়। पत्तिः कर्ट मानबोधवत् कर्ममात्रस्यापि बोधापत्तिरित्व त- स्तात्पर्य ग्राहकमाह। फलव्यापारयोस्तव फले तङ्यचिणादयः । व्यापारे शश्नमाद्यास्तद् द्योतयन्त्याश्रयान्वयम् ॥३॥ तडादयः फले पाश्रयान्वयं द्योतयन्ति फलान्वय्याश्र- यस्य कर्मत्वात्तद्द्योतकाः कर्मद्योतकाः व्यापारान्वय्याश्रयस्य कट त्वात्तद्योतकाः कर्ट द्योतका इति समुदायार्थः । (द्योत- यन्ति) तात्पर्य ग्राहयन्ति ॥ ३ ॥ नन्वेवं “क्रमादमुनारद इत्यबोधि स" इत्यादौ पच्यते अोदनः स्वयमेवेत्यादौ च व्यभिचारः। कर्मणः कर्टवविव- क्षायां कर्तरि लकार सति कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रिय” इत्यति- देशेन यगात्मनेपदचिचिण्वदिटामतिदेशाद्यगादिसत्त्वेऽपि कर्तुरेव बोधायापार एवाश्रयान्वयाच्च। अबोधीत्यत्रापि बुध्यतेः कर्तरि लुङ् तस्य दीपजने ति चिण"चिणोलुगिति' तस्य लुक् इति साधनादित्याशङ्कायामाह । उत्सर्गोऽयं कर्मकर्त्तविषयादौ विपर्ययात् । तस्माद्यथोचितं जेयं द्योतकत्व यथागमम् ॥४॥ ( कर्मक विषयादौ ) पच्यते ओदनः स्वयमेवेत्यादौ अन ह्येकोदनाभिन्नाश्रयक: पाकानुकूलो व्यापार इति बोधः। क्रमादित्यादिपदग्राह्यम् अत्र सामान्य विशेषज्ञान- पूर्वक एकनारदविषयक ज्ञानानुकूल: कृष्णाभिन्नाश्रयकोs- तोतो व्यापार इति बोधः । (यथोचितमिति) सकर्मकधातु- ·वैयाकरणभूषणसारे समभिव्याहतभावसाधारणविधिविधेय चिणयगादिकर्मद्यो- तकमिति भावः ॥ ४ ॥ एवं तिङाद्यन्ते भावनाया अवाच्यत्वं वदतः प्राभाकरा- दौन प्रति सूचौकटाहन्यायेन सोपपत्तिकं वाक्यार्थमुपवयं (फलन्यापारयोरिति) प्रतिज्ञातं धातोापारवाचित व्यव- स्थापयति । व्यापारो भावना सैवोत्पादना सैव च क्रिया। कृञोऽकर्मकतापत्तेन हि यत्नोऽर्थ इष्यते ॥ ५॥ पचति पाकमुत्पादयति पाकानुकूला भावना तादृश्यु. त्यादनेत्यादिविवरणादिवियमाणस्यापि तहाचकतेति भावः । व्यापारपदं फूत्कारादौनामयत्नानामपि फूत्कारत्वादिरूपेण वाचतां ध्वनयितुमुक्तम् अतएव पचतीत्यत्र अधःसन्तापनल. फत्कारत्वचुल्लुपरिधारणत्वयत्नत्वादिभिर्बोधः सर्वसिद्धः । न चैवमेषां शक्यतावच्छेदकले गौरवापत्या कृतित्वमेव तद- वच्छेदकं वाच्यम् रथो गच्छति जानातीत्यादौ च व्यापार- वादिप्रकारकबोधो लक्षणयेति नैयायिकरौतिः साध्वी, शक्यतावच्छेदकत्वस्यापि लक्ष्यतावच्छेदकत्ववद् गुरुणि सम्भ- वात् तयोर्वैषम्ये वौजाभावात्। न च पचति पाकं करोतीति यत्नार्थकरोतिना विवरणाद्यन एवाख्यातार्थ इति वाच्यम् । रथो गमनं करोति वौजादिना पङ्गुरः कृत इति दर्शनात् सजो यत्नार्थक ताया असिद्धेः। किञ्च भावनाया अवा- च्यत्वे घटं भावयतीत्यत्रेव घटो भवतीत्यत्रापि द्वितीया स्यात् न चान घटस्य कट वेन तत्संजया कर्मसंज्ञाया बाधान हिती- येति वाच्यम् अनुगतकट त्वस्य त्वन्मते दुर्वचत्वेन घटस्थाक- ·धात्वर्थनिर्णयः । ११ टं वात् । कत्याश्रयत्वस्य कारकचक्र प्रयोक्तृत्वस्य वा घटा- दावभावात् । धात्वर्थानुकूलव्यापाराश्रयत्वस्य च कारक- मानातिव्यापकत्वात्। अपि च भावनाया अवाच्यत्वे धातूनां सकर्मकत्वाकर्मकत्व विभाग उच्छिन्नः स्यात् । स्वार्थ फल- व्यधिकरणव्यापारवाचिव स्वार्थव्यापारव्यधिकरणफलवाच- कत्व वा सकर्मक भावनाया वाच्यत्वमन्तरेणासम्भव । अन्यतमत्वं तत्त्वमिति चेत् न एकस्यैवार्थभेदेन अकर्मकत्वसक- मकत्वदर्शनात् तदेतदभिसन्धाय प्राह (कज) इति । अयं भावः व्यापारावाच्यत्वपचे फलमात्रमर्थ इति फलितम् । तथा च करोतीत्यादौ यत्नप्रतीतेस्तन्मात्र वाच्यमभ्युपेयम् । तथा च यती प्रयत्न इतिवत् फलस्थानीय यत्नवाचकत्वाविशेषादकर्म- कतापत्तिः उक्तरीत्या दुवरिति । तथा च (नहि यत्नः) इत्यत्र फलस्थानीयवेनेति शेषः । (कजः) इति धातुमात्रोपलक्षणं सर्वेषामपि अकर्मकता सकर्मकता वा स्यादिति भावः । अथवा (व्यापारो भावना) इत्यर्द्धन व्यापारस्य वाच्यत्वं प्रसाध्य फलांशस्यापि तत्साधयन् नैयायिकाभ्युपगतं जानाति कजादेः केवलज्ञानयत्नादि क्रियामानवाचित्वं दूषयति (कञः) इति । अयं भावः फलांशस्य अवाच्यत्वे व्यापार एव धात्वर्थः स्यात् । तथा च स्वार्थफलव्यधिकरणव्यापारवाचित्वादिरूपसकर्म- कत्वोच्छेदापत्तिः । न च आदौ सकर्मकत्वव्यवहारो भात इति नैयायिकोतं युक्तम् । व्यवहारस्य भातलेऽपि कर्मणि लकारासम्भवात्। न हि तौरे गङ्गापदस्थ भात त्वेऽपि तेन सानादिकार्य कत्तुं शक्यम् । एवञ्च (नहि यत्न) इत्यल प्रत्नमात्रमित्यर्थः ॥ ५॥ ।

·वैयाकरणभूषणसारे अतएवाह। किन्तूत्पादनमेवातः कर्मवत्स्यात् यगाद्यपि । कर्मकर्तर्यन्यथा तु न भवेत् तदृशेरिव ॥ ६ ॥ ( उत्पादनम् ) उत्पत्तिरूपफलसहितं यत्नादि अनर्थ इत्यर्थः । फलस्य वाचले युक्त्यन्तरमाह (अत:इत्यादि)। यत: कत्रो यत्नमानमर्थो नेष्यते (अत: कर्मवत्स्यादिति) पदेन कर्म- वल्कर्मणा तुल्यक्रिय इति सूत्र लक्ष्यते। अयमर्थः यत एव अस्योत्पादनार्थकता अतः पचते ओदनः स्वयमेवेतिवत् क्रियते घटः स्वयमेवेति यगादयोऽप्युपपद्यन्ते । अन्यथा यत्नस्य कर्म- निष्ठत्वाभावात्तन्न स्यात् दृशिवत् । यथा दृश्यते घट: स्वय- मेवेति न दर्शनस्य घटाहत्तित्वात् तथा यनस्यापोति, तथा प्रयोगानापत्तरिति ॥ ६ ॥ नन्वेवं सजादेरिव जानातीत्यादेरपि विषयावच्छिन्ना- वरणभङ्गादिफलवाचित्वमावश्यकम् अन्यथा सकर्मकता- नापत्त: तथा च ज्ञायते घट: स्वयमेवेति किन्न स्यात् । एवं ग्रामो गम्यते स्वयमेवेत्याद्यपोत्याशङ्कां मनसिलत्याह। निर्वत्यै च विकाव्ये च कर्मवद्भाव इष्यते । न तु प्राप्ये कर्मणोति सिद्धान्तो हि व्यवस्थितः ॥७॥ ईप्सितं कर्म त्रिविधं निर्वयं विकायं प्राप्यञ्च । तत्र पाद्ययोः कर्मवद्भावो, मान्ये, प्राप्यत्व क्रियाकृतविशे- षानुपलभ्यमानत्वमिति अनिये बहाते । न द्ययं घटः केनचिदृष्टो ग्रामोऽयं चिड़त इति धाका कर्मदर्श- ·अतएव धात्वर्थनिर्णयः । १३ नेन अवगन्तुम्। घटं करोतीति निर्वत्यै', सोमं सुनोतीति विकायें च, तज्ज्ञातुं शक्यमिति न तप्राप्यम्। तथा च घटादेदृश्यादौ प्राप्यकर्मत्वानोक्तातिप्रसङ्ग इति भावः । धातूनां फलावाचकत्वेत्यजिगम्योः पOयतापत्तिः क्रियावाचकत्वा- विशेषात् फलस्योपलक्षणत्वेऽपि एकक्रियाया एव पूर्वदेश विभा- गोत्तरदेशसंयोगजनकत्वादुक्तदोषतादवख्यमित्यपि वदन्ति । तस्मादावश्यकं सकर्मकाणां फलवाचकत्वम् अकर्मकाणान्तु तनिर्विवादमेव भू सत्तायामित्याद्यनुशासनाच्च । "हार्थः पचिरिति” भाष्य सङ्गच्छत इति दिक् ॥७॥ एवं सिध्यतु फलव्यापारयोर्वाच्यत्वम् किन्तु आख्यातवाच्यैव सा भावना न धातोः, प्राधान्येन प्रतीयमानव्यापारस्य धात्व- यंताया: "प्रकृतिप्रत्यययोः प्रत्ययार्थप्राधान्यमिति” न्याय- विरुद्धत्वात् “तदागमे हि दृश्यत इति” न्यायविरुद्धात्वाच्च । एवञ्च वयुक्ताख्यातार्थव्यापारव्यधिकरणफलवाचकत्व सकर्म- कत्वम्, पाख्यातार्थव्यापाराश्रयत्वञ्च कत्व वाच्यमित्यादि वदन्त मीमांसकम्मन्यं प्रत्याह । तस्माल्करोतिर्धातोः स्याद्याख्यानं न त्वसौ तिडा। पक्ववान् कृतवान् पाकं किं कृतं पक्वमित्यपि ॥८ (तस्मात् ) अभिप्रायस्थ हेतोः स चेस्थम् । धात्वर्थवे ग्रामो गमनवानिति प्रतीत्यापत्तिः संयोगाश्रय- त्वात्। फलानुत्पाददशायां व्यापारसत्त्वे पाको भवतीत्यना- पत्तिः, व्यापारविगमे फलसत्त्व पाको विद्यत इत्यापत्तिश्च । यत्तु भावप्रत्ययस्य घनादेरनुकूलव्यापारवाचकत्वान्न अनुपपत्ति- रिति तन काख्यातवत् “कर्तरि कदि” त्यत एव तद्विधान- लाभे भावे विधायकानुशासनवैयापत्तेस्तहिरोधापत्तेश्च । फलमावस्य २ ·१४ वैयाकरणभूषणसार अथ व्यापारीऽपि धात्वर्थ इत्यभ्युपेयमिति चेत्तहि धातुत एव सकलव्यापारलाभसम्भवेनाख्यातस्य पृथशक्तिकल्पने गौरव- मिति। पचतीत्यस्य पाकं करोतीति विवरणात्मा ( करोति- र्धातो: ) एव (व्याख्यान) विवरणम् अतस्तदपि नाख्यातार्थत्व- साधकमिति भावः मीमांसको बाधकमुधरन् तन्मतं दूषयति न तु इत्यादिना। नासो तिङ व्याख्यानम् पक्कवानित्यादाव- नन्वयापत्तेः । अयं भावः । 'प्रकतिप्रत्ययौ सहाथै ब्रूतस्तयोः प्रत्ययार्थप्राधान्यम्" इत्यस्य हि विशेष्यतया प्रकृत्यर्थप्रकार- कबोधं प्रति तटुत्तरप्रत्ययजन्योपस्थिति: हेतुरिति कार्य कर- रणभावः फलितः। तथा च पकवानित्यत्र पाकः कर्मकारक, तवतुप्रत्ययार्थः कर्ट कारकम् । तयोश्वारुणाधिकरणरीत्या वक्ष्यमाणास्मद्रीत्या चान्वयामम्भव इति प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः अन्वयनियमस्यैवाभावे क ? प्राधान्यबोधक उक्त कार्यकारण- भावः। सम्बन्धमावमुक्ताञ्च श्रुत्या धात्वर्थभावयोः । तदेकांशनिवेशे तु व्यापारोऽस्या न विद्यते इति ॥ भट्टपादोतरीत्या सम्बन्धसामान्येन कारकाणामन्वयः शयः, योग्यताविरहात् अन्व यप्रयोजकरूपवत्त्वस्य तत्त्वात् । क्रियान्वयित्वमेव हि कारकान्वयितावच्छेदकमिति वक्ष्यते । तदेतदाविष्कत्तुं विवरणेन धात्वर्थतवत्वर्थयोः कर्मत्वकर्ट वे दर्शयति कृतवान् पाकमिति। वस्तुत: प्रत्ययार्थः प्रधान- मित्यस्य यः प्रधानं स प्रत्ययार्थ एवेति वा, यः प्रत्ययार्थः स प्रधानमेवेति वा नार्थः अजा अखा छागौत्यत्र स्त्रौप्रत्ययार्थे स्त्रौत्वस्यैव प्राधान्यापत्तेः छाग्यादेरनापत्तेश्च । किन्तु उत्सर्गो- ऽयम् विशेषत्वादिना बोधस्तु तथा व्युत्पत्त्यनुरोधात् । अतएव नैयायिकानां प्रथमान्तविशेष्यक एव बोधः। लक्षणायाम् ·গনন । धावर्धनिर्णयः। आलङ्कारिकाणां शक्यतावच्छेदकप्रकारक एव बोधो न नैया- यिकादौनाम्। घटः कर्मत्वमित्यादौ विपर्ययेणापि व्युत्य- बानां नैयायिकनव्यादीनां बोधो न तव्युत्पत्तिरहितानाम् अन्येषां तत् निराकाङ्मेवेत्यादिकं सङ्गच्छते । “प्रधानप्रत्ययार्थवचनमर्थस्य अन्य प्रमाणत्वात्” इत्याह भगवान् पाणिनिः । प्रधानं प्रत्वयार्थ इति वचनं नेत्यनुवत्त्वं न कार्यम् अर्थस्य अर्थावबोधस्य अन्यप्रमाणत्वात् व्युत्पत्त्यनुसारित्वादिति हि तदर्थः। एवं सत्यपि नियामकापेक्षणे "भाव प्रधानमा- ख्यात मिति वचनमेव ग्राह्यतामिति सुधौभिरूह्यम् । “तदागमे हौति न्यायोविवरणञ्चातिव्याप्तमित्याह (किं कृतं पक्कमिति)। कजा विवरणं प्रतीति पक्कमित्यनापौति, तत्रापि भावना वाचा स्यादिति भावः। नन्वस्तु तिङ इव कृतामपि भावना वाच्येत्यत आह अपौति। तथा च उभयसाधारण्येन तत्- प्रतीते: उभयसाधारणो धातुरेव वाचक इति भावः । द्रौल्या प्रत्ययार्थत्वात् प्राधान्यापत्तिश्चेति द्रष्टव्यम् ॥८॥ व्यापारस्य धात्वर्थत्वे साधकान्तरमाह। किं कायं पचनीयं चेत्यादि दृष्टं हि कृत्सपि । किञ्च क्रियावाचकतां विना धातुत्वमेव न ॥६॥ कार्यमित्यत्र "ऋहलोण्यदिति" कर्मणि ण्यत् पचनीय- मित्यादौ चानीयर् आदिना ज्योतिष्टोमयाजी इत्यादौ करणे उपपदे कर्तरि णिनिः। एते च क्रियायोगमन्तरेणासन्त- स्तहाच्यतां बोधयन्ति विना क्रिया कारकत्वासम्भवेन तहा- चकप्रत्ययस्यापि असम्भवात् । न च गम्यमानक्रियामादाय कारकयोग इति भाट्टरौतियुक्ता पाख्यातेऽपि तथापत्तौ तत्रापि भावनाया वाचत्वासियापत्तेः। अथ लिङ्गसंख्या- भव- ·६ वैयाकरणभूषणसार न्वयानुरोधात् कत्तुंर्वाच्यत्वम् भावश्यकमिति तेन आक्षेपाद्धा- वनान्वयः स्यादिति मतम् तहि संख्यान्वयोपपत्तये आख्याते- ऽपि कर्ता वाचः स्यात्। पकवानित्यादौ कालकारका- न्वयानुरोधाद्भावनाया अपि वाच्यत्वस्य आवश्यकत्वाञ्च इति भावः। अपिना हेवन्तरसमुचयः तथा हि नखैभित्रो नख- भिन्नः हरिणा बातो हरित्रात इत्यादौ “कर्तृकरणे कृता बहुलमिति" समासो न स्यात् पुरुषो राज्ञो भाया देवदत्तस्य इतिवदसामर्थ्यात्। न च अध्याहृतक्रियाहारा सामर्थ्य वाच्यं दध्योदनः गुडधाना इत्यादिवत्, अन्यथा तत्रापि" अनेन व्यञ्जनं भक्ष्येण मिश्रीकरण मिति समासो न स्यादिति वाच्यम्। तत्र विध्यानर्थक्यादगत्या तथाखौकारेऽपि हरिकतमित्यादौ साक्षादात्वर्थान्वयेन उपपद्यमानस्य कर्तृकरण इत्यस्य आक्षे- पेण परम्परासम्बन्धे प्रवृत्त्ययोगात् । न च एकस्यां क्रियायाम अन्वयित्वमेव सामर्थमिति शक्यम्, असूय॑म्पश्येत्यादेः प्रस- मर्थसमासत्वानापत्तेः। इष्टापत्तौ कतः सर्वोमृत्तिकयेत्यत्र कृतसर्वमृत्तिक इत्यायत्तेः । न चात्र समासविधायकाभावः, (सह सुपा) इत्यस्य सत्त्वात् अन्यथा असमर्थसमासोऽपि विधा- यकाभावान्त्र स्यादिति। किञ्च भावनायास्तिर्थत्वे भाव- यति घटमितिवत् भवति घटमित्यपि स्यात् धात्वर्थफलाश्रय- त्वरूपकर्मत्वसत्त्वात् न च श्राख्यातार्थव्यापाराश्रयत्वेन कर्तृ- वात् तत्संज्ञया कर्मसंज्ञाया बाधान्न हितौयेति वाच्यम् आख्यातार्थव्यापाराश्रयत्वस्य कर्तृत्वे पाचयति देवदत्तो विष्णु- मित्रेणेत्यत्र विष्णुमित्रस्य अकर्तृतापत्तौ टतोयानापत्तेः ग्राम गमयति देवदत्तो विष्णुमित्रमित्यत्र विष्णुमित्रस्य अकर्तृता पत्तेः ग्रामस्य गमिकर्मतानापत्तेश्च । तथा च ग्रामाय गमयति देवदत्तो विष्णुमित्रमित्यपि न स्यात्। “गत्यर्थकर्मणि हितोया- ·- धात्वर्थनिर्णयः । चतुर्थी चेष्टायामनध्वनीति” गत्यर्थ कर्मण्येव चतुर्थीविधा- नात् । एतेन णिजन्ते आख्यातार्थ उभयम् तदाश्रयत्वाद् देव- दत्तयज्ञदत्तयोः कर्तृतत्यपास्तम्। किञ्च तस्मिन् प्रयोग आख्यातत्वस्य आवश्यकत्वेन आख्यातशून्ये देवदत्तः पतत्यादी देवदत्तस्य अकर्तृतापत्तेरिति दिक्। सूत्रानुपपत्तिमपि मानवेन प्रदर्शयन् उतार्थस्य खोत्प्रेक्षितत्वं निरस्थति (किञ्चेति ) धातुसंज्ञाविधायकम् (भूवादयो धातव) इति सूत्रम्। तत्र भूश्च वाश्चेति इन्दः । श्रादिशब्दयोर्व्यवस्था- प्रकारवाचिनोरेकशेषः । ततो भूवौ आदी येषां ते भूवादयः । तथा च भूप्रभृतयो वा सदृशा धातव इत्यर्थः। तच्च क्रिया- बाचकत्वेन, तथा च क्रियावाचकत्वे सति स्वादिगणपठितत्वं धातुत्व पर्यवसन्नम्। अत्र क्रियावारित्वमानोती वर्ज- नादिरूपक्रियावाचके हि रुग् नानेवादावतिव्यातिरिति स्वादिगणपठितत्वमुलम् ॥ ८ ॥ तावन्मात्रीतौ चाह। सर्वनामाव्ययादीनां यावादीनां प्रसङ्गतः । न हि तत्याठमात्रेण युक्तमित्याकरे स्फुटम् ॥१०॥ गणपठितत्वमानोलो सर्वनामाव्ययानामपि धातुल्वं स्यात् । तथा च याः पश्यतीत्यादौ, आतोधातोः” इति आकार- लोयापत्तिः। ननु लक्षणप्रतिपदोक्तायोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रह- णान्न सर्वनाम्नां ग्रहणं तस्य लाक्षणिकत्वात् इत्यत आह वेत्यादि। अव्यये वा इत्यादावतिप्रसङ्गः। तादृशस्यैव गणे- ऽपि पाठेन निर्णयासम्भवात्। तथा च विकल्पार्थको वातौति प्रयोगः स्यादिति भावः। न च गतिगन्धानार्थनिर्देशो निया-

·Re
च अन्य-
१८
वैयाकरणभूषणसार
मकः, तस्यार्थानादेशनादिति भाष्यपयालोचनया आधुनिक-
त्वलाभात् ॥१०॥
ननु अस्तु क्रियावाचकवे सति गणपठितत्वधातुत्वं
किया च धात्वर्थ एव न व्यापार इत्याशङ्का समाधत्ते ।
धात्वर्थत्वं क्रियात्वञ्चेद्धातुत्वञ्च क्रियार्थता ।
अन्योन्यसंश्रयः स्पष्टस्तस्मादस्तु यथाकरम् ॥११॥
यदि क्रियात्व धात्वर्थत्वमेव तर्हि धातुत्वग्रहे तदर्थत्व-
रूपक्रियावग्रहः क्रियालग्रहे च तदवच्छिन्नवाचकत्व-
घटितधातुल ग्रह इत्यन्योन्याश्रय इति ग्रहपदं पूरयित्वा
व्याख्येयम्। यथाश्रुतं च अन्यान्याश्रयस्योत्पत्तौ ग्रह
वाऽप्रतिबन्धकलाभ्युपगमेनासङ्गत्वायत्तः ।
तमत्व धातुत्वं भूवादय इत्यस्य वैयापत्तरित्यभिप्रेत्याह
( अस्त्विति) व्यापारसन्तानः क्रिया तहाचकले सति गण-
पठित्वमित्यर्थः। ननु सत्तादीन् फलांशानन्यतमत्वेन
प्रादाय तवाचकले सति
गणपठितत्वलक्षणमुच्यताम् ।
धात्वर्थत्वात् तेषां क्रियाशब्देन व्यवहारो भाष्यादौ कृतोऽपि
उत्पत्यत इति चेन्न अन्यतममध्ये विकल्यस्यापि विकल्पय-
तौति प्रयोगानुसारात् प्रवेशावश्यकलेन तदर्थके वेत्यव्यये
उक्तरीत्या गणपठितत्वसत्त्वेनातिव्याप्तरिति ॥ ११ ॥
ननु अस्यैव धातुले अस्तीत्यादी क्रियाप्रतीत्यभावा-
दस्त्यादीनां तहाचकानामधातुवप्रसङ्ग इत्यत आह ।
अस्त्यादावपि धम्यंशे भाव्येऽस्त्येव हि भावना ।
अन्यत्वाशेषभावात्तु सा तथा न प्रकाशते ॥ १२ ॥

·धावर्थनिर्णयः। १८ ( अस्त्यादौ ) अस् भुवोत्यादौ (धम्यंशे ) धर्मिभागे (भाव्ये ) भाव्यत्वेन विवक्षिते । (अस्त्वेव) प्रतीयत एव । अयमर्थः स ततो गतो न वेति प्रश्ने महता यत्नेन अस्तौति प्रयोगे सत्तारूपफलानुकूला भावना प्रतीयत एव उत्पत्त्यादि- बोधने तु सुतरां “रोहितोलोहितादासीडुन्धुस्तस्य सुतो- ऽभवदित्यादि" दर्शनात् । किञ्च अन भावनाविरहे लड़ादिव्यवस्था न स्यात् तस्या एव वर्तमानत्वादिविवक्षायां लड्विधानात् । "क्रियाभदाय कालन्तु संख्या सर्वस्य भेदिकति" वाक्यपदीयादिति। ननु एवमस्तीत्या स्पष्ट कुतो न बुद्धात इत्यत आह ( अन्धोति ) ( अशेषभावात् ) भाव- नायाः फलसमानाधिकरणत्वात् । फलसामानाधिकरण्यं तत् स्पष्टले दोष इति भावः । नन्वेवं किं करोतोति प्रश्ने पचतीत्युत्तरस्येव अस्तीत्युत्तरमपि स्यादिति चेत् इष्टापत्त: आसन्न विनाशं कञ्चिदुद्दिश्य कि करोतीति प्रश्न अस्तीत्युत्तरस्य सर्वसम्मतत्वात् । इतरत्न तु सुस्थतया निश्चिते किं करोतीति प्रशः पाकादिविशेष- गोचर एवेत्यवधारणादस्तीति नोत्तरमिति ॥ १२ ॥ ननु भावनायाः फलनियतत्वात् फलाश्रयस्य कर्मत्वात् सर्वेषां क्रियावाचकत्वे सकर्मकतापत्तिरित्यत आह । तथा च भावनायाः फलव्यापारयोरेकनिष्ठतायामकर्मकः धातुस्तयोर्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः ॥ १३ ॥ (एकनिष्ठतायाम्) एकमाननिष्ठतायाम् भिन्द्राधिकरणा- ·Preeta वैयाकरणभूषणसारे वृत्तितायामिति यावत् तेन गम्यादौ फलस्य कत्तुनिष्ठत्वेऽपि नातिव्याप्तिः। (अकर्मकः) यथा स्वादिः (तयोः)(फल व्यापारयोः) आश्रयमेदे (सकर्मकः) इत्यर्थः । उक्तञ्च वाक्यपदीये। मात्मानसात्मना विचदस्तीति व्यपदिश्यते। अन्तर्भावाच तेनासौ कर्मणा न सकर्मक इति ॥ (विश्वदिति) खधारणानुकूलो व्यापारोऽनापि गम्यत इति भावः । ( तेन कर्मणा ) सकर्मकत्वन्तु ( न अन्तर्भावात् ) फलांशेन सामानाधिकरण्यसत्त्वादित्यर्थः (आत्मानमिति) जानाति इच्छतोत्यादौ च हावात्मानौ शरीरात्मा अन्तरात्मा तत्र अन्तरात्मा तत्कर्म करोति येन शरौरामा सुखदुःखे अनुभवतीति “कर्मवत् कर्मणे”ति सूत्रीयभाष्योत्तरीत्या भिन्ना- धिकरण निष्ठतामादाय सकर्मकत्वमवधेयम् ॥ १३ ॥ ननु असत्वभूतक्रियाया धात्वर्थत्वे पाक इत्यत्रापि तत्- प्रत्ययापत्तिः। न चेष्टापत्तिः वदभिहितो भावो द्रव्यवत् प्रकाशात इति भाप्यविरोदित्यत आह। আগ্রাম দায়কা মাঘলসনা। प्रकल्यिता यथा शास्लेस धादिष्वपि क्रमः॥१४॥ (आख्यात शब्द) पश्य गोधावतीत्यादौ। (भागाभ्याम्) तिङन्ताभ्याम् प्रकतिप्रत्ययभागाभ्यामिति विवरणकारोक्तम् अपव्याख्यानम् पचतीत्यत्रापि भागहयसत्त्वात् (साध्यसाधन- रूपता) यथाक्रमं ग्राह्या। साध्यत्वं क्रियान्तराकाहानु- स्थापकरूपवत्तम्। साधनवं कारकत्व न अन्वयित्वम् । (स घजादिष्वपौति) प्रकृत्या, साध्यावस्था। प्रत्ययेन साधना- वस्था। इयान्विशेषः । घनाद्युपस्थाप्या लिङ्गसंख्यान्वयिनी कारकत्वान्वयिनी च आख्यातान्तोपात्ता तु नैवम् । तथापि ·धावनिर्णयः। कारकलेन अन्वयित्वमात्रेण दृष्टान्तदान्ति कतेत्यवधेयम्। न च घजन्ते धातुना तथाभिधाने मानाभावः, ओदनस्य पाक इति कर्मषष्ट्या मानत्वात्। न च अध्याहृततिङन्त- क्रियान्वयात् षष्ठी “कर्तृ कर्मणोः कृतौति” कदन्तेन योग एव तविधानात् "न लोकाव्ययनिष्ठाखलथं नामिति” लादेश- योगे षष्ठीनिषेधाच। एवं रीत्या काठैः पाक इत्यादावपि इष्टमेव, एवं फलांशोऽपि धातुना असत्वावस्थापन एवोच्यते । अतएव स्तोकं पचतौतिवत् स्तोकं पाक इत्युपपद्यते इति ॥१४ एतदेव स्पष्टयति। साध्यत्वेन क्रिया तत्र धातुरूपनिवन्धना सिहभावस्तु यस्तस्याः स धादिनिबन्धनः ॥१५॥ न च घजादिभिः सिद्धत्वेमाभिधाने मानाभावः, पाक इत्युक्ते भवति नष्टो वेत्याकाझोत्थापनस्यैव मानत्वात् धातूप- स्थाप्यायां तदसम्भवस्य उक्तत्वात् स्तोकः पाकः इत्यनापत्तेश्च । तस्माद्धात्वर्थान्वये स्तोकादिशब्देभ्यो हितौया घनाथान्वये प्रथमा पुंलिङ्गता चेति तत्सिद्धये घजादेः शक्तिरुपया। एतेन घजादौनां प्रयोगसाधुत्तामात्रमिति नैयायिकनव्योक्तमपा- स्तम्। न च घजन्तशक्त्युपस्थाप्यान्वये स्तोकः पाक इति भवतीति वाच्यम्। घजन्तानुपूाः शक्यतावच्छेदकत्वे गौर- वादनुशासनाच धजादेरेव तथाशक्ति कल्पनादिति दिक् । एवञ्च घशक्त्यभिप्रायेण कृदभिहित इति भाष्यमतो न तहिरोध इति भावः ॥ १५॥ ननु कारकाणां भावनान्वयनियम एव पाक इत्यत्रापि कर्मषष्ठानुसारेण भावनाया वाच्यत्व सिध्येत् स एव कुत इत्याशङ्कांसमाधत्ते।

·वैयाकरणभूषणसारे सम्बोधनान्तं कृत्वोऽर्थाः कारकं प्रथमो वतिः । धातुसम्बन्धाधिकारनिष्पन्नमसमस्त नञ् ॥१६॥ सम्बोधनान्तस्य क्रियायामन्वयः । त्वं ब्रूहि देवदत्ते. त्यादौ निघातानुरोधात् “समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदा- देशा" इत्यनेन समानवाक्य एव तन्नियमात् । उक्त हि वाक्य पदीये। सम्बोधनपदं यच्च तत् क्रियाया विशेषणम् । ब्रजानि देवदत्तेति निघातोऽत्र तथासतौति । पति भवति देवदत्तेत्यादौ तु सूत्रभाष्यादिरौत्यैकवाक्य- तासत्वात् स्थादेव निघातः । “तिङतिङ इति सूत्रेऽपि तिङन्तानामपि एकवाक्यताखौकारात्। एक तिवाक्यमिति वदतां वार्तिककाराणां मते परं न। वस्तुत: एकतिविशे- व्यकं वाक्य मिति तदभिप्रायस्य हेलाराजीयादौ वैयाकरणभूष- णेऽस्माभिश्च प्रतिपादितत्वात् तन्मतेऽपि भवत्येव इत्यवधेयम् । (कृत्वोऽर्थाः ) "क्रियाभ्यावृत्तिगणने कत्वमुच्” इति क्रिया- योग तत्साधुत्वीतो: क्रियाया अभ्यावृत्ति: पुन: पुन: जन्म । तस्मिन् द्योत्ये इति तदर्थात् । । (कारकम्) कारके इत्यधिकृत्य तेषां व्युत्यादनात्। कारकशब्दो हि क्रियापर: करोति कर्ट कर्मादिव्यपदेशानिति व्युत्पत्तेः । तथा च अग्रिमेषु अपादानादिसंज्ञाविधिषु क्रियार्थ ककारकशब्दानुवृत्त्या क्रिया- न्वयिनामेव संक्षेति भाथे स्पष्टम् (प्रथमो वतिः ) “तेन तुल्यं क्रिया चेहतिः" इति विहितः तत्र यत्तुल्यं सा क्रिया चेदिति उक्तत्वात्। (धातुसम्बन्धाधिकार) "धातुसम्बन्धे प्रत्यया" इत्यधिकृत्य तेषां विधानात् । (असमस्त नञ्) समासायोग्यः प्रसज्यप्रतिषेधोयो नजित्यर्थः। उत्तरपदार्थान्वयेऽपि समास- ·विशेषः। । धात्वर्थनिर्णयः । २३ विकल्पेन पक्षे असमस्तत्वात् यथाश्रुतग्रहणायोगात् । न च असमस्तनञः क्रियान्वये मानाभावः न वं पचसि न युवा पचथः चैत्रो न पचति घटो न जायते इत्यादौ क्रियाया एव निषेधप्रतीतः। अतएव विद्यमानेऽपि घटे तथा प्रयोगः । तथा च घटो नास्तीत्यचाम्यस्तित्वाभाव एव बोध्यते। न हि घटोन जायते। नास्तौति अनयोर्धात्वर्थभेदमन्तरेण अस्ति तथा च भूतले न घट इत्यत्राप्यस्तौति अध्याहा- य॑म् । प्रकारतासम्बन्धेन नबविशेष्यकबोधे धातुजन्यभाव- नोपस्थिते: हेतुत्वस्थ क्ल तत्वात् । शेषं नञर्थनिर्णये वक्ष्यते ॥१६ तथा यस्य च भावेन षष्ठी चेत्युदितं दयम् । साधुत्वमष्टकस्यास्य क्रिययैवावधार्यताम् ॥१७॥ "यस्य च भावेन भावलक्षणम्" इत्यत्र भावनार्थकभाव- शब्देन तद्योगै साधुत्वाख्यानलाभात् “षष्ठौ चानादर" इति तदग्रिमसूत्रेऽपि चकाराद्भावेनेत्यप्यन्वेतीत्यर्थः (साधुत्वमिति) तत्वरूपन्तु वक्ष्यते (क्रिययैवेति) अयं भावः । भूवादि- सूत्रादिषु प्राय: क्रियाशब्देन भावनाव्यपदेशात् तत्र तस्स साङ्केतिको शक्तिः फलांशे काचिकः क्रियत इति यौगिकः प्रयोगः। तथा च संज्ञाशब्दस्य अनपेक्षप्रवृत्तत्वेन बलवत्त्वात् भावनान्वय एव साधुता लभ्यते । अतएव संज्ञाशब्दप्राबल्यात् रथन्तरम् उत्तराग्रन्थपठित ऋखे व गेयम् न तु वेदे तत् उत्तर पव्यमानऋविति नवमे निर्णीतम्। किञ्च फलांशोऽपि भावनायां विशेषणं कारकाण्यपि कचित् तथाभूतानौति । “गुणानाञ्च परार्थत्वात् असम्बन्धः समत्वात् स्यादिति” न्यायेन सर्वे सेवका राजानमिव भावनायामेव परस्परनिरपेक्षाखि अन्त्रियन्ति। न हि भिक्षु कोऽपि भिक्षुकान्तरं याचितुमर्हति ·एवञ्च २४ वैयाकरणभूषणसारे सत्यन्यस्मिन् अभिक्षुक इति न्यायेन अपि फलं त्यत्वा भाव- नायामेवान्वियन्तीति मौमांसका अपि मन्यन्ते। विशेष्यतया कारकादिप्रकारकबोधं प्रति धातुजन्यभावनोप- स्थितिः हेतुरिति कार्यकारणभावस्य लुप्तत्वात् यत्रापि पक्ता पाक इत्यादी भावना गुणभूता तत्रापि लप्कार्यकारणभावा- नुरोधात् तस्यामेव अन्वय इत्यवसीयते इत्यादि भूषणे प्रप- चितम् । केचित् तु भूतले घटः देवदत्तो घटमित्यादावन्वयबो- धाकाहानिहत्त्योः अदर्शनात् न तातिरेकेण साधुत्वलाम इत्याहुः ॥ १७॥ स्वयमुपपत्तिमाह। यदि पक्षे पिबत्यर्थः कारकञ्च नञादिषु । अन्वेति त्यज्यतां तर्हि चतुर्थ्या स्मृहिकल्पना ॥१८ पर्वतोवह्निमान् धूमात् महानसवत् भूतले न घटः । भूतले घट इत्यादिपदात् एवम् आदिषु अनुशासनविरोधेऽपि यदि साधुत्वम् अन्वयश्च अभ्युपेयते तहि चतुर्थ्या स्पृहिकल्पनापि त्यज्यतामित्यर्थः । अनुशासनानुरोधतौल्ये अईजरतीयम् अयुक्ती- मिति भावः ॥ १८॥ एवं कर्तादौ विहितानामिन्यादौनां क्रिययैवान्वय इत्याह । अविग्रहा गतादिस्था यथा ग्रामादिकर्मभिः । क्रिया सम्बध्यते तदत्कृतपूर्व्यादिषु स्थिता ॥ १६ ॥ न विविध ग्रहोग्रहणं यस्याः सा अविग्रहा गुणीभूतेति यावत्। तथा च ग्रामं गत इत्यत्र यथा तप्रत्ययार्थे गुणो- भूतापि क्रिया प्रामादिकर्मभिः सम्बध्यते तथा क्तपूर्वी कट- मित्यत्नापि गुणभूता इत्यादिभिरित्यर्थः । न च वृत्तिमावे समुदायशो वक्ष्यमाणत्वात् तत्रान्तर्गता भावना पदार्थैकदेश ·धात्वर्थनिर्णयः। २५ इति कथं तत्रान्वय इति वाच्यम् नित्य सापेक्षेषु एकदेशेऽपि “देवदत्तस्य गुरुकुलं” “चैत्रस्य नप्ते”त्यादाविवान्वयाभ्युप- गमात् । एवं भोक्तुं पाकः भुत्ता पाक इत्यपि द्रष्टव्यम् ॥१८॥ अतिप्रसङ्गमाशय समाधत्ते । कृत्वोऽर्थाः क्तातुमुन्वत्स्युरिति चेत्सन्ति हि क्वचित्। अतिप्रसङ्गोनोद्भाव्योऽभिधानस्य समाश्रयात् ॥२०॥ भोक्तुं पाक: भुत्वा पाक इत्यादो “तुमुण्ण्वुलो क्रियायां क्रियार्थायाम् “समानकर्ट कयोः पूर्वकाल” इति क्रियावाच को- पपदे क्रिययोः पूर्वोत्तरकाले विधीयमाना अपि तुमुन्नादयो गुणभूतां तामादाय यथा जायन्ते तथा कृत्वोऽर्थाः अपि स्युः । एक: पाक इत्यत्र “एकस्य सकच्च" हो पाको त्रयश्चत्वार इत्यत्न "हित्रिचतुर्थ्यः सुच्”। पञ्चेत्यत्र कृत्वसुच् स्यात्। तथा च सकत्याक: हिः त्रिश्चतुः पाक इत्याद्यापत्तिरिति चेदिष्टापत्तिः हिर्वचनमित्यादिदर्शनात् । अतिप्रसङ्गस्तु अनभिधानान्नेत्याह । अतौति। “न हि वचिन्तिपरः प्रयुज्यब” इत्याद्यभियुक्तोक्त- रौत्या समाधेियमिति भावः । केचित् तु “क्रियाभ्यावृत्तिगणन" इत्यत्र क्रियाग्रहणं व्यर्थं तस्या एवाभ्यावृत्तिसम्भवेन सामर्थ्यात् तल्लाभात् । तथा च साध्यमावस्वभावक्रियालाभाय तदिति वाच्यम् न च पाक इत्यादी तादृशौति नातिप्रसङ्गः। हिर्वचन- मिति च दिःप्रयोगो द्विवचनमिति व्युत्पत्त्या “हिर्वचनेऽचौति ज्ञापकं वा आश्रित्योपपादनौयमित्याहुः ॥ २० ॥ ननु सिद्धान्ते बोधकतारूपा शक्तिराख्यातशतिग्रहवतां वाधादावश्यको इति धातोरेव भावना वाच्या न आख्यातस्येति कथं निर्णय इत्याशशां समाधत्ते। । । my

·२६
वैयाकरणभूषणसार
भेद्यभेदकसम्बन्धीपाधिभेदनिबन्धनम् ।
साधुत्वं तदभावेऽपि बोधो नेह निवार्यते ॥२॥
भेद्यं विशेष्यं भेदकं विशेषणं तयोर्य: सम्बन्धस्तस्य यो भेदः
तन्निवन्धनं साधुखम् ।
अयमर्थः । স্যানি: মুহ
साधुत्वपरा तत्रैवावच्छेदकतया कल्याधर्मस्य शक्तित्वं वदतां
मौमांसकानां पुनः शतत्व साधुत्वमित्येकमेवेति तत् रीत्या
विचार साधुत्वनिर्णय एव शक्तिनिर्णय उच्यते। अतिरिक्त-
शक्तिवादेऽपि पाख्यातानामसाधुता भावनायां स्यादेव तथा
च चतुर्थ्यर्थे तृतीयाप्रयोगवद्धात्वर्थभावनायाम् पाख्यातप्रयोग
यज्ञ कर्मण्यसाधुशब्दप्रयोगात् “नानृतं वदे दिति निषेधो-
लङ्कनप्रयुक्तं प्रायश्चित्तं दर्शनान्द गयव्युत्पत्तिमतां स्यादिति।
ननु वन्मते नानृतमिति निषेधः क्रत्वर्थ एव न सिध्येत्
आख्यातेन कर्तुः उक्तत्वात् श्रुत्या पुरुषार्थ एव स्यात् प्रकर-
गणाद्धि त्वर्थता तच्च श्रुतिविरोधे बाध्यत इति चेन्न तिर्थस्तु
विशेषणमित्यनेन परिहतत्वात् न हि गुणभूतः कर्ता निषेध
वाङ्गत्वेन ग्रहौतुमन्नम्। भावना तु प्रधानं तं ग्रहीतुं सम-
थेति प्रकरणात् क्रत्वर्थतेव। अस्तु वा क्रतुयुक्तपुरुषधर्मः
अनुष्ठाने विशेषाभावात् “जञ्जन्यमानो न ब्रूयान्मयि दक्षक्रतू"
इति वाक्योक्तामन्वविधिवत् इत्यादि भूषणे प्रपञ्चितम् । ननु
आस्थातस्य भावनायाम् असाधुत्व ततस्तहोधो न स्यात्
माधुत्वज्ञानस्य शब्दबोध हेतुत्वादित्यत आह बोध इति असा-
धुत्वेऽपि साधुत्वन्धमात् बोधोऽस्तु नाम अपवंशवत् । असा-
धुलन्तु स्यादेवेति भावः । वस्तुत: साधुत्वज्ञानं न हेतुस्तहा-
तिरेकनिर्णयोऽपि न प्रतिबन्धक इत्यसाधुः अनुमानेन इत्यत्र
वक्ष्यामः ॥ २१॥

·लकारार्थनिर्णयः । रङ्गाजिभट्टपुत्रेण कोण्डभट्टेन निर्मिते । पूर्णो भूषणसारेऽस्मिन् धात्वाख्यातार्थनिर्णयः ॥ इति वैयाकरणभूषणसारे धात्वर्थाख्यातसामान्यार्थयो- निरूपणम् । प्रत्येक दशल काराणामर्थ निरूपयति । वर्तमाने परोक्षे श्वोभाविन्यर्थ भविष्यति । विध्यादौ प्रार्थनादौ च क्रमात् जेया लड़ादयः ॥२२ लडादयष्टित: षट क्रमेणार्थेषु द्रष्टव्याः। तथा हि वर्त- मानेऽर्थे लट्, “वर्तमाने लडि"ति सूत्रात् । प्रारब्धापरि- समाप्तत्व भूतभविष्थभिन्नत्व वा वर्तमानत्वम् । पचतीत्यादा- वधिश्रयणाद्यधाश्रयणान्ते मध्ये तदस्तीति भवति लट प्रयोगः। आत्मास्ति पर्वता: सन्तोत्यादी तत्तकालिकोनां क्रियाणाम् अनित्यत्वात् तहिशिष्टस्य उत्पत्त्यादिकमादाय वर्तमानत्वमूह्यम् । उक्तञ्च भाष्ये “इह भूतभविष्यदर्त- मानानां राज्ञां क्रिया: तिष्ठतेरधिकरपामिति । परतो भिद्यते सर्वमात्मा तु न विकम्पते । पर्वतादिस्थितिस्तस्मात्पररूपण भिद्यत इति । वाक्यपदीये च। एवं “तम आसीत्” “तुच्छेनाव- पिहितं यदासीत्। “अहमेक: प्रथममासं वामि च भवि- प्यामि” च इत्यादिश्रुतयोऽपि योज्याः। तच्च वर्तमानत्वादि लड़ादिभिर्योत्यते। क्रियासामान्यवाचकस्य तहिशिष्टे लक्ष- णायां लडादेस्तात्पर्य ग्राहकत्वेनोपयोगात्। अन्वयव्यति- रेकाभ्यां तद्रूपं लड़ादिवाच्यमेव। अन्यथा प्रत्ययानां वाचक- बविलोपापंत्तिरित्यपि पक्षान्तरम् ।

·- अन्यथा पश्य वैयाकरणभूषणसारे लिडर्थमाह परोक्षे इति। “परोक्षे लडिति" सूत्रात् । कालस्तावदद्यतनानद्यतनभेदेन विविधः विविधोऽपि भूत- भविष्यद्रूपः। तत्र अनद्यतने भूते परोक्षे लिडित्यर्थः । तेन अद्यतने भूते अनद्यतने भविष्यति भूतेऽपि अपरोक्षे च न लिट प्रयोग: स्यात् । परीक्षत्वञ्च साक्षात्करोमि इत्येतादृश- विषयताशालिज्ञानविषयत्वम्। न च "क्रिया नामयमत्य- न्तापरिदृष्टा पूर्वापरौभूतावयवा न शक्या पिण्डीभूता निदर्श- यितु"मिति भाष्यात्तस्या अतौन्द्रियत्वेन परोक्षे इत्यव्यावर्तक- मिति शक्यम् पिण्डौभूताया निदर्शयितुमशक्यत्वेऽपि अवयवशः साक्षात्करोमौति प्रतोतिविषयत्वसम्भवात् । मृगोधावतीत्यत्र तस्या दर्शनकर्मता न स्यादिति प्रतिभाति । व्यापाराविष्टानां क्रियानुकूल साधनानामेवात्र पारोच्यं विव- क्षितमतो नोक्तदोषः । अयं पपाचेत्याद्यनुरोधायापाराविष्टा- नामित्यपि वदन्ति। कथं तर्हि "व्यातेने किरणावलौमुदयन्" इति स्वक्रियायाः स्वप्रत्यक्षत्वादिति चेत् । असङ्गतमेव । व्यासङ्गादिना स्वव्यापारस्य परोक्षत्वोपपादनेऽपि अनद्यत- नातीतत्वयोरभावेन तदर्थ कलिड़सम्भवात् । लुइर्थमाह । खोभाविनौति । अनद्यतने भाविनीत्यर्थः । "अनद्यतने लुड़िति” सूत्रात् यथा खोभवितेत्यादौ । लड़र्थमाह भविष्यतीति । भविष्यत्सामान्ये इत्यर्थः टट् शेष च इति सूत्रात् । यथा घटो भविष्यतीत्यादी। तत्त्वञ्च वर्तमानप्रागभावप्रतियोगिसमयोत्पत्तिमत्त्वम् । लेटोऽर्थमाह विध्यादाविति । “लिङ\ लेडिति" सूत्रात् । लिङर्थश्च विध्यादिरिति वक्ष्यते । लोडर्थमाह । प्रार्थनेति। आदिना विध्याद्याशिषो ग्राह्यन्ते । "आशिषि लिङ् लोटौ” “लोट् चे ति सूत्राभ्यां तथावगमात् । ।

·। कारार्थनिर्णयः । यथा भवतु ते, शिवप्रसाद इत्यादौ। एतयोरो लिङर्थ एव बयाणां समानार्थत्वादिति तबिर्णयेनैव निर्णयः ॥ २२॥ लडादिक्रमेण ङितामर्थमाह। योभूते प्रेरणादौ च भूतमात्रे लडादयः । सत्यां क्रियातिपत्तौ च भूतेभाविनि लुङ स्मृतः॥२३ लङर्थमाह ! ह्योभूत इति । अनद्यतने भूत इत्यर्थः “अन- द्यतने लङिति” सूत्रात्। यथास्य पुत्रोऽभवदित्यादि । लिर्थमाह प्रेरणादाविति। “विधिनिमन्त्रणामन्त्रणा- धौष्टसंप्रश्नप्रार्थनेपु लिङिति सूत्रात्। (विधि:) प्रेरणं भृत्या- देनिकष्टस्य प्रवर्तनम् । निमन्त्रणम्) नियोगकरणम् । भाव- श्य के प्रेरणेत्यर्थः । (आमन्त्रणम्) कामचारानुज्ञा । (अधोष्टम्) सत्कारपूर्वको व्यापारः। एतच्चतुष्टयानुगतप्रवर्तनात्वेन वाच्यता लाघवात् । उक्ताच, अस्ति प्रवर्तनारूपमनुरूपं चतुर्ध्वपि । तत्रैव लिङ् विधातव्यः किं भेदस्य विवक्षया। न्यायव्युत्पादनार्थं वा प्रपञ्चार्थ मथापि वा। विध्यादौनामुपादानं चतुर्णामादितः कृतमिति । प्रवर्तनात्वञ्च प्रवृत्तिजनकज्ञानविषयतावच्छेदकत्वं तच्च इष्टसाधनत्वस्य अस्तौति तदेव विध्यर्थः । यद्यपि एतत् कृति- साध्यत्वस्यापि तद्भानस्यापि प्रवर्तकत्वात् तथापि यागादौ सर्वत्र तल्लोकत एव गम्यत इत्यन्य लभ्यत्वान्न तच्छक्यम् । बल- वदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानञ्च न हेतुः हेषाभावेन अन्य थासिद्ध- त्वात्। श्रास्तिककामुकस्य नरकसाधनताज्ञानदशायामपि उत्कटेच्छया हेषाभावदशायां प्रहत्तेर्व्यभिचाराच। तस्मादिष्ट- साधनत्वमेव प्रवर्तना। उक्तञ्च सण्डनमित्रैः ।

·বয়াৰমুৱাই पुंसां नेष्टाभ्युपायत्वात नियाखन्यः प्रवर्तकः । प्रवृत्तिहेतुं धर्मच प्रवदन्ति प्रवत नामिति । प्रपञ्चितं च एतदैवाभरणभूषणे । श्रादिना “हेतुहेतुमती- লিভ মিমি ভূি লী” তনিম্না নুনুমানা- গ্রী হন । “মী লীগের ব্যানুয়াল মুনল ব্যানানি” অর্থ ভলা। সুলান গুলি । মূনা :1 জুন ভুতিত্বে “ভিলি” হুজ। ত্ব ল ল ব দান- যমিলে সুম। নন্দ মিলিমিলিলি হিমাল চছি সুই সুতালুনি মন্ত্রী। রুল মুসলিমীনী - ভিন্ন। আজ বা অন্য আত্মতুলুন সন্ত্রাৰ ভুনি লা: । স্মর্থন না। # শ্রী মিমি: । অহল ললল । ভিজি: সুমন জানান। ও ভীৱিঞ্জি: সুনী শি। বল না । বললান্ত লড়। না- যায় । কিন্তু বাহ্মিাস্ত্র নিন্দায়বেল- মীভিজ্ঞ। ফলন পূণ অভ ল নিম্নলিন লাভ। মল এ লজ্জায় ভিন্ন। তার মনি অলি হ দুনি : { ভেঙে না। ভবিষকি কি সুনিয়লি গলি- লি: না মালা। (মুন মিলি) লুক্কা মন মুভি। “জিলিসিন ভূক্ত জিনিসালিনি” মূলা। ভিলিন্সি ইস্লাভি। যা জুলছি- নৈলি ক্লিনজার নিত্যন্। অল্প সালিম্ফন্ স্বীল- नपददिलादी। ভর্কিন নায়ক্রস লালু স্কুল- যাৰামৰমৰ অনামিক্সায়নিক লুলাৰা- মাৰ বুনি মলীন মুনি বীপ্তা দুস্। সুখ·my सुवर्थनिर्णयः । निर्देश उपलक्षणम् । अर्थान्तरेऽपि बहुशो विधानदर्शनात् । प्रसिद्धत्वादेष्वेवार्थेषु शमिरन्चन लक्षणेति मतान्तरोत्या चोत्रम् एतेषां क्रमनियामकश्चानुबन्धक्रम एव । अतएव पञ्चमो लकार इत्यनेन मौमांसकैलेंट व्यवङ्गियत इति दिक् ॥२३॥ इति वैयाकरणभूषणसार लकारविशेषार्थनिरूपणम् । सुवर्थमाह। आग्रयोऽवधिमहेश्वः सम्बन्धः शतिरिव बा। यथायथं विभत्यय: "सुमां का मंति"भाष्यतः ॥२४ विनौयाचनीयामप्तलोनामाशयोऽर्थः। तथा हि “कर्मणि दिनीया" तश्च “कत्ौमिततम्” क्रियाजन्य फाल्दात्रय इत्यर्थः क्रियाजन्य फलवलेन कार्य मा एक कारोशिततमत्वात्। “तथा युक्तञ्चानीप्सित मित्यादिगाचवमव युक्तम् । ईप्सितानी. हिसयो: शाब्दयोथे साजालावेल संज्ञायामेव तदुपयोगी न तु बाच्च कोटी तलाशः। तथा च प्रियायाः फलस्य च धातु- नेव दामादल व्य नव झालाय एवार्थः । तत्त्वञ्च अखण्ड शक्ति- रूपमबच्चेदान्। श्रोदः पचतीत्यत्र विहिवाश्रयत्वात् कर्मता । घटं सगेतीत्यलोत्पत्याशयलात् उत्यत्तेधात्वर्थत्वात् । जानातौ त्यत्र आवरमा नाङ्गमज्ञाधावफलाश्रयत्वात्। अतो- तानागतादिननसलेऽपि ब्रानजन्यस्य तस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा यथा पूर्व न जानामौत्यायत्तेः । अतीतादेराश्यता च विश्यतया ज्ञानाश्यता नैयायिकानामिव सत्कार्यवाद- सिद्धान्तामा उपपद्यते इति । उत्ताच तिरोभावाम्बु पाले भावानां जैव नास्तिता। लब्धनाने तिरोभावे नश्यतीति प्रतीयत इति ।

·। वैयाकरणभूषणसारे मनु चैत्री ग्रामं गच्छतीत्यत्र ग्रामस्येव चैत्रस्थापि क्रिया- नन्यग्रामसंयोगरूपफलाश्रयत्वात् कर्मतापत्तौ चैत्रं चैत्रो गच्छतीत्यापत्तिः। प्रयागतः काशीं गच्छति चैत्रे प्रयागं गच्छतीत्यापत्तिश्च क्रियाजन्यसंयोगस्य काश्यामिव विभागस्य प्रयागेऽपि सत्त्वादिति चेन्न ग्रामस्येव चैत्रस्थापि फलाश्रयत्वे- ऽपि तदीयकर्ट संज्ञया कर्मसंज्ञया बाधेन चैत्रश्चैत्रमिति प्रयोगासम्भवात् । द्वितीयोत्पत्ती संज्ञाया एव नियामकत्वात् । अन्यथा गमयति कृष्णं गोकुलमित्यवेव पाचयति कृष्णेनेत्य- वापि कृष्णपदाहितौयापत्तेः । शाब्दबोधश्चै त्रमित्यत्र स्वादिति चेन्न तथा व्यत्पन्नानामिष्टापत्तेः । उच्यतां वा प्रकारतासम्ब- धेन धात्वर्थफलविशेष्यकबोधं प्रति धात्वर्थव्यापारानधिकर- णाश्रयोपस्थितिहेतुरिति कार्यकारणभावान्तरम् । সন্ধন चैत्रस्य व्यापारानधिकरणलाभावान्न दोषः। प्रयागस्य कर्म- त्वन्तु सम्भावितमपि न, समभिव्याहतधात्वर्थफलशालि- त्वस्यैव क्रियाजन्येत्यनेन विवक्षणस्य उत्तप्रायत्वात् । नैया- यिकास्तु श्राद्यदोषवारणाय परसमवेतत्वम् हितोयदोषवार- णाय धात्वर्थतावच्छेदकत्वं फले विशेषणं द्वितीयावाच्यमिति उपाददते परसमवेतत्वधात्वर्थक्रियाया मन्वेति तथैव कार्य- कारणभावान्तरकल्पनात्। परत्वमपि हितोयया स्वप्रकत्या- पेक्षया बोध्यते। तथा च चैत्रस्तण्डुलं पचति इत्यादी तण्डुलान्यसमवेतव्यापारजन्य धात्वर्थतावच्छेदकविक्लित्तिशा- लित्वात्तण्डुलानां कर्मता। शाब्दबोधस्तु तण्डुलसमवेतधात्वर्थ- तावच्छेदक-विलित्त्यनुकूलतण्डुलान्यसमवेत-क्रियाजनककृति- मांश्चैत्र इत्याहुः। तन्न रोचयामहे परसमवेतत्वादेगौरवणावाच्य- वात् । अतिप्रसङ्गः किं हितौयायाः शाब्दबोधस्य वा । नाद्यः । तावहाच्यताकथनेऽपि तत्तादवख्यात् गमयति कृष्णं गोकुल- ·सुबर्थनिर्णयः । मितिवत् पाचयति कृष्ण गोप इत्यापत्तेः तण्डुलं पचति चैत्र इतिवत्तण्डुलं पच्यते स्वयमेवेत्यापत्तेश्च विलित्त्यनुकूलतगड़- लान्यसमवेताग्निसंयोगरूपधात्वर्थाश्रयत्वात्। शाब्दबोधाति- प्रसङ्गोऽपि उक्तरीत्यैव निरस्तः । परसमवेतत्वस्य शक्यत्वेऽपि परत्वस्य परसमवेतत्वस्य च इष्टान्वयलाभायानेकशः कार्य- कारणभावाभ्युपगमे गौरवतरत्वादिति स्पष्टं भूषणे। एतच्च सप्तविधम् । निर्वयंञ्च विकार्यञ्च प्राप्यञ्चति विधा मतम् । तच्चेप्सिततमं कर्म चतुर्दान्यत्तु कल्पितम् ॥ औदामौन्येन यत्प्राप्तं यच्च कारनौप्सितम् । संज्ञान्तरैरनाख्यातं यद्यच्चाप्यन्यपूर्वकमिति वाक्यपदीयात् । यदसज्जायते यहा जन्मना यत्यकाशते । तन्नित्यं विकार्यन्तु द्विधा कर्म व्यवस्थितम् । प्रकत्युच्छेदसम्भूतं किञ्चित्काष्ठादिभस्मवत् । किञ्चिद्गुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारवत् । क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धियल न गम्यते ॥ दर्शनादनुमानाहा तत्पाप्यमिति कथ्यत इति च तत्रैव उत्तम्। घटं करोतीत्याद्यम् । काष्ठ भस्म करोतीति, सुवर्ण कुण्डलं करोतौति च द्वितीयम्। घटं पश्यतीत्युदासोनम् । विषं भुङ्क्तो इति हेथम् । मां दोन्धौति संज्ञान्तरैरनाख्यातम् । क्रूरमभिक्रुध्यतीत्यन्यपूर्वकम् । कट तौयाया आश्रयोऽर्थः। “तथा हि खतन्त्रः कर्ता" खातन्नाञ्च धात्वर्थव्यापाराश्रयत्वम्। धातुनोतक्रिये नित्यं कार के कर्ट तेष्यत इति ।

·वैयाकरणभूषणसारे वाक्यपदीयात् । अतएव । यदा यदौयो व्यापारो धातुनाभिधीयते तदा स कर्त्तति स्थाली पचत्यग्निः पचति एवांसि पचन्ति तण्डुलः पचते खयमेवेत्यादि सङ्गच्छते। नन्वेवं “कर्मकट व्यपदेशाचेति" "सूत्रे" मनोमयः प्राणशरीर इति वाक्य स्थमनोमयस्य जीवले वाक्यशेषे तस्य “एतमित: प्रत्याभिशम्भवितास्मोति" प्राप्ति- कर्मवकट त्वथपदेशो विरुद्ध इति भगवता व्यासेन निर्णीतं कषं सङ्गच्छताम्। उच्यते जौवस्यैव ज्ञेयत्वे प्राप्तिकर्मत्वमपि कर्ट वञ्च तस्य आख्यातेनोक्तम्। न च एकस्य एकदा संज्ञाहयं युक्तम् कर्ट संज्ञाया बाधात् । तथा चैतमिति द्वितीया न स्यात्। कर्मकर्ट तायाञ्च यगाद्यापत्तिरिति शब्द- विरोधहारा भवति स भेदहेतुः । एवञ्च व्यापारांशस्य धातु- लभ्यत्वात् प्राश्रयमात्र हतीयार्थः । कारकचक्रप्रयोक्तृत्वं बलाश्रयत्वं वा दण्डः करोतौल्यवाव्याप्तम् । अयञ्च त्रिविधः । शुद्धः प्रयोजको हेतुः कर्मकर्ता च । मया हरिः सेव्यते। कार्यते हरिणा। गमयति कृष्णं गोकुलम्। मदभिन्ना- श्रयको हरिकर्मकसेवनानुकूलो व्यापारः। इय॑भिन्नाश्रयक उत्पादनानुकूलो व्यापारः। गोकुल कर्मकगमनानुकूल कृष्णा- श्रयकव्यापारानुकूलो व्यापार इति शाब्दबोधाः। करणती- यायास्तु आश्रयव्यापारी वाच्यो। तथा हि "साधकतम करणम्”। तमवर्थः प्रकर्षः स च अव्यवधानेन फलजनक- व्यापारवत्ता। तादृशव्यापारवत् कारणञ्च करणम्। उताच वाक्यपदीये। क्रियायाः परिनिष्पत्तिर्ययापारादनन्तरम् । विवक्ष्यते यदा यत्र करणं तत्तदा स्मृतम् । वस्तुतस्तदनिर्देश्यं न हि वस्तु व्यवस्थितम् ।

·सुवर्थनिर्णयः । स्थाल्या पच्चत इत्येषा विवक्षा दृश्यते यत इति। विवक्ष्यत इत्यनेन सकदने केषां तदभावाद्वितीयासप्तम्या- देरवकाशं सूचयति । न चैवं “कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्" इति उत्तरमीमांसाधिकरणे "शक्तिविपर्ययादिति” सूत्रेण अन्त:- करणस्य कर्ट वे करणशक्ति विपर्यायापत्तिरता न युज्ये- तेति वाच्यम् । तदेतेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादा- वेति” श्रुत्यन्तरे करणतयास्य क्ल,प्तकट तां प्रकल्पा शक्तिवि- पर्ययापत्तिनिष्यमाणा कल्पतेत्यभिप्रायात्। वस्तुतस्तु अभ्युच्चयमात्रमेतदिति “यथा च तक्षोभयथा, इत्यधिकरणे, भाष्य एव स्पष्टम् । इत्यादि प्रपञ्चितं भूषणे। सप्तम्या अपि आश्रयोऽर्थः । "सप्तम्यधिकरणे च” इत्यधिकरणे सप्तमी। तच्च “आधारोऽधिकरणमिति सूत्रात् श्राधारः । तच्च प्राश्रय- त्वम् । तत्र श्राश्रयांशः शक्यः तत्त्वमवच्छेदकम् । न च आश्र- यत्वमात्रेण कर्मकट करणानामाधारसंज्ञा स्यात्। स्यादेव यदि ताभिरस्या न बाध: स्यात् । “कार के” इत्यधिक्षत्य विहित- सप्तम्याः क्रियाश्रय इत्येवं यद्यपि तात्पर्य तथापि अन कट- कर्महारा तदाश्रयत्व मस्त्येव स्थाल्या ल्यादेर्भूतलकटादेश्चेति स्थाल्या पचति भूतले वसति कटे शेते इत्यादि उपपदाते। उत्ताञ्च वाक्यपदीये। कट कर्मव्यवहितामसाक्षाद्वारयत् क्रियाम् । उपकुर्वत् क्रिया सिद्धी शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम् ॥ एतच्च त्रिविधम् । औपश्लेषिकं वैषयिकम् अभिव्यापकञ्च । कटे शेते, गुरौ वसति, मोक्षे इच्छास्ति। तिलेषु तैलमिति । एतच "संहितायामिति” सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । अवधि: पञ्चम्यर्थः। अपादाने पञ्चमी। तच्च “ध्रुवम- प्रायेऽपादान मिति सूत्रात् (अपायः) विश्लेषजन कक्रिया तच ·। वेयाकरणभूषणसारे अवधिभूतमपादानमित्यर्थकादवधि भूतमिति भावः । उक्तञ्च वाक्य पदौये। अपाये यदुदासीनं चलं वा यदि वाऽचलम् । ध्रुवमेवाऽतदावेशात्तदपादानमुच्यते । पततो ध्रुव एवाखो यस्मादश्वात्यतत्यसो। तस्याप्यश्वस्य पतने कुड्यादि ध्रुवमुच्यते । उभावप्यध्रुवौ मेषौ यद्यत्युभयकर्मजे । विभाग प्रविभतो तु क्रिये तत्र व्यवस्थिते । मेषान्तरक्रियापेक्षमवधित्वं पृथक् पृथक् । मेषयोः खक्रियापेक्ष कर्ट त्वञ्च पृथक् पृथक् इति। अस्थार्थः (अपाये) विश्लेषहेतुक्रियायाम् (उदासौनम्) अनाश्रयः । (अत- दावेशात्) तत् क्रियानाश्रयत्वात्। एवञ्च विश्लेषहेतुक्रिया- नाश्रयत्वे सति विश्लेषाश्रयत्वं फलितम् । वृक्षात्पर्ण पततीत्यत्र पर्णस्य तदारणाय सत्यन्तम् । धावतोऽखात्यततीत्यत्र अश्वस्य क्रियाश्रयत्वात् विश्लेषहेतु इति। कुद्यात्य ततोऽखात् पततो- त्यत्र अश्वस्य विश्लेषजनकक्रियाश्रयत्वेऽपि तन्त्र विरुद्धमित्याह यस्मादश्वादिति । तहिश्लेषहेतुक्रियानाश्रयले सतौति विशेष- गौमिति भावः। एवमनिष्ठक्रियानाश्रयत्वात् कुड्यादे- रपि ध्रुवत्वमित्याह तस्यापोति। उभय कर्मविभागस्थले विभागस्यैक्यात् तत् विश्लेषजनकक्रियानाश्रयत्वाभावात् पर- स्परान्मेषावपसरत इति न स्यादित्याशय समाधत्ते उभा- वपौति। मेषान्तर इति । यथा निश्चलमेषादपसरद्वितीय- मेषस्थले निश्चलमेषस्य अपरमेषक्रियाम् आदाय ध्रुवत्वम् तथानापि विभागैक्येऽपि क्रियामेदादेकक्रियामादाय परस्य ध्रुवत्वमिति । तथा च विश्लेषाश्रयत्वे सति तज्जनक तत्क्रिया- नाश्यत्व तक्रियायामपादानत्वं वाच्यम् । क्रिया चान ·सुबर्थनिर्णयः। धात्वों न तु स्पन्दः । तेन वृक्ष कामेजविभागवति वस्त्रे वृक्षा- इस्त्रं पततीति सङ्गच्छते। वस्तुतो नैतावत्पञ्चम्या वाच्यम् । किन्तु अवधलक्षणमात्र हितीयार्थोक्तरीत्या प्रयोगातिप्रमङ्ग- स्थासम्भवेन वायकोटौ प्रवेशस्य गौरवणासम्भवादिति तु प्रतिभाति। न च एवमपि वृक्षात् स्पन्दत इति स्यादिति शक्यम् अासनाञ्चलित: राज्याचलित इतिवदिष्टत्वात्। एतेन पञ्चमौजन्यापादानत्वबोधे सकर्मकधातुजन्योपस्थितेर्हेतुत्व- मिति समाधानाभासोऽप्यपास्तः । न च एवमपि वृक्षात्यज- तोति टुवीरम् कर्मसंज्ञया अपादान संज्ञाया बाधेन पञ्चम्य- सम्भवात्। नमात् कृते तथा प्रयोग यदि बोधाभावोऽनु- भवसिद्धस्तहि पञ्चमोजन्यापादानत्वबोधे त्य ज्यादिभिन्न- धातुजन्यबुद्धेर्हेतुत्व' वाच्यम्। बलाहकाहिद्योतत इत्यादौ निःसृत्ये त्यध्या डाव्यम् । रूपं रमात् पृथगित्य न तु बुद्धिपरि- कल्पितमपादानव द्रष्टव्यम् । पृथग्विनेति पञ्चमी वा । इदञ्च निर्दियविषयं किञ्चिदुपात्तविषयं तथा । अपेक्षितक्रियञ्चेति विधाऽपादानमुच्यत इति । वाक्यपदीयातिविधम् । यत्र साक्षादातुना गतिनिर्दिश्यते तनिर्दिष्टविषयम्। यथा अश्वात्पतति। यत्न धावन्तरार्थानं स्वार्थ धातुराह तदुपात्तविषयम् । यथा बलाहकादिद्योतते । निःसरणाने विद्योतने युतिवर्तते । अपेक्षिता क्रिया यत्र तदन्त्यम् । यथा कुतो भवान् ? पाटलिपुत्रात् । अवागमन- मथमध्याहत्यान्वयः कार्यः । उद्देश्यश्चतुयर्थः तथा हि "सम्प्रदाने चतुर्थी” तञ्च "कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानमिति” सूत्रात् (कर्मणा) करण- भूतेन ( यमभिप्रैति ) ई सति तत् कारकं सम्प्रदानमित्यर्थका- दुद्देश्यः । इदमेव शेषित्वम् । तदुद्देश्य केच्छाविषयत्वञ्च शेष- ।

·वैयाकरणभूषण सारे त्वमित्येव पूर्वत न्चे निरूपितम् । अतएव “प्रासनवमत्रा- वरुणाय दण्ड प्रदानमित्यधिकरणे क्रौते सोमे मैत्रावरुणाय दण्ड प्रयच्छतौति विहितं दण्डदानं न प्रतिपत्तिः किन्तु चतुर्थी श्रुत्यार्थ कर्मेति तत्र निर्णीतम्। रज काय वस्त्र ददा- तोत्यपि खण्डि कोपाध्यायः शिष्याय चपेटं ददातौति भाष्यो- दाहरणादिष्टमेव । बत्तिकारस्तु “सम्यक् प्रदीयते यस्मै तत्सम्प्रदानम्" इत्यन्वर्थसंज्ञया खखत्वनिवृत्तिपर्यन्तमर्थ वर्णयन्तो रजकस्य वस्तमित्येवाहुः । 6. अनिराकरणात्कर्तुत्यागाङ्गकर्मणेप्सितम् । प्रेरणानुमतिभ्याञ्च लभते सम्प्रदानतामिति ॥ वाक्यपदीयाचिविधम् । सूर्याय अर्ध ददतौल्याद्यं, नान सूर्यः प्रार्थयते न अनुमन्यते न निराकरोति। प्रेरकम्, विप्राय गां ददाति। अनुमन्त, उपाध्यायाय गां ददाति । अत्र सर्वत्र प्रकतिप्रत्ययार्थयोरभेदः संमग: विभक्तीनां धर्मि- वाचकत्वात् । धर्मवाचकले कर्मणि द्वितीयेलि" सूत्रखर सभापत्तेः कर्मार्थक कतद्धितादौ तथादर्शनाच हितौयार्थ- कबहुव्रीहौ प्राप्तोदक इत्यादी धर्मिवाचकतालाभाच्च । अपां कर्मादयोऽप्यर्थाः संख्या चैव तथा तिडामिति । भाष्याचेति दिक् । आश्रयस्यापि प्रकृत्वैव लाभान्न विभ- लिवाच्यता। किन्वाश्रयत्वमानं वाच्यम् । तदेव च तादा- मेवनावच्छेदकम् । करण तौयायाश्च व्यापारोऽपि। पञ्चम्या विभागमाचं, चतुर्था उद्देश्यल्लमात्रम् अतएवाकाधिकरणा- मपि न विरुध्यत इत्य'भप्रेत्याह शक्तिरेव वेति। षमामपौति शेषः। “शेषे षष्ठी"ति सूनात् तस्याः सम्बन्धमात्र वाच्यम् कारकषष्ठवास्तु शक्तिरे वेत्य ह्यम् । “सप्तमीपञ्चम्यो कारकमध्य" ·सुबर्थनिर्णयः । তুমি সুন্ন সনি: জাম্বিনি বা নাই মলা। স্ত্র देवदत्तस्य गोब्राह्मणाय गेहाङ्गाया हस्तेन मया दौयत इत्यत्र देवदत्तसम्बन्धिना या गौस्तदभिन्नाश्रयकत्यागानुलो ब्राह्म- णोद्देश्यको गनिष्ठविभागजनको गङ्गा गधिकरणको हस्त- करणको मन्त्रिठो व्यापार इति बोधः यथायथम् उक्त प्रकारेण । अन मानमुपदर्शयन् घटं जानातीत्यादो हितोयाया विषय- तायां लक्षति बह्वाकुलं वदतो नयायिकाहौन् प्रत्याह सुपा कर्मे सनौति । अयं भावः । सुपा कर्मादयोऽप्यर्थाः संख्या चैव तथा तिङाम् । प्रसिद्धा नियमस्तव नियमः प्रकृतेषु चेति । वातिकतनाथाभ्यां कर्मादेवाचतायास्तनियमस्य च लासः। तथा हि “खोजसमौट्” “कर्मणि हितौया" "धक- योईि वचनेकवचन" इत्यादेः, “ल: कर्मणि च” “तिप् तम् झि" "तान्येकवचनहिवचन" त्यादीकवाक्यतया कर्मादेस्त- सख्यायाश्च वाच्यता लभ्यते। तथा तन्नियमच विविधो लभ्यते। हितोया कमण्येव तौया करणे एवेत्येवमादिरनियमः। कमणि हितोयंव, करणे तौयवेत्यव शब्दनियमश्च । उभयथापि सिनियमविरुद्ध लक्षणादिकमसाधुत्वप्रयोजक- मिति यज्ञ कमर्माण “नानृत वदति निषेधविषयो भवत्ये वेति खच्या लक्षणापि विमतावप्रयोजिकेव अतएव "विभतो न लक्षण"त्यादिनैयायिकद्धानां व्यवहार इति दिक ॥ २० ॥ - इति वैया करणभूषणसार सुबर्धनिर्णयः ।

·४० वैयाकरणभूषणसार नामार्थानाइ। एक विकं लिकञ्चाथ चतुष्कं पञ्चकं तथा । नामाथी बूति सर्वेऽमी पक्षा: शास्त्रे निरूपिताः॥२५ एक जाति: लाघवेन तस्या एव वाच्यतोचित्यात् अनेक- व्यक्तौनां वाच्यत्वे गौरवात्। न च व्यक्तौनामपि प्रत्येकमेक- वाहिनिगमनाविरहः। एवं हि एकस्वामेव व्यक्तौ शक्त्यभ्युप- गमे व्यक्त्यन्तरे लक्षणायां स्वसमवेताश्रयत्वं संमर्ग इति गौर- वम्। जात्या तु सहाश्रयत्वमेव संसर्ग इति लाघवम्। किञ्च विशिष्टवाच्यत्वमपेक्ष्य नाहीतविशेषणन्यायाज्जातिरव वाच्येति युक्ताम्। व्यक्तिबोधस्तु लक्षणया एवञ्च तत्र विभक्त्या- न्वयोऽभ्युपपद्यते इति दिक् । यहा केवलव्यक्तिरेवैकशब्दार्थः केवलव्यक्तिपक्षण ग्रहणस्यैकशेषस्य चारम्भेगा तस्यापि शास्त्र- सिद्धत्वात्। युक्त चैतत्। व्यवहारेण व्यक्तावेव तत् ग्रह- णात्। सम्बन्धितावच्छेदकजातरेक्याच्छतिरिकैवेति न गौरव- न चैवं घटत्वमपि वाच्य स्थाच्छक्यतावच्छेदकत्वात् तथा च न अट हौतविशेषणन्यायात् तदेव वाच्यमस्त्विति शङ्कयम् अकारणत्वेऽपि कारणतावच्छेदकत्ववदलक्ष्यत्वेऽपि लक्ष्यतावच्छेदकत्ववत् तथापि सम्भवात् । उत्ताञ्च आनन्त्येऽपि हि भावानामेकं कृत्वोपलक्षणम् । शब्दः सुकरसम्बन्धी न च व्यभिचरिष्यतीति । वस्तुतस्तु "न ह्याकतिपदार्थस्य द्रव्यं न पदार्थ” इति भाष्याहिशिष्ट वाच्यम् । एकमित्यस्य चायमभिप्रायः शक्ति- ज्ञान विषयतयावच्छेदिका जातिरकैव विशिष्टबोधे घटत्वांशे अन्य प्रकारक घटत्वशतिज्ञानत्वेन हेतु. तेति कार्यकारणभाव इत्यादि प्रपञ्चितं भूषणे । तदेतदभि- मपि। না ৪ ঘৰ- ·লামাঞ্জলি। ४१ प्रेत्याह विकमिति। जातिव्यक्ती इत्यर्थः पूर्वपक्षविरोधपरी- हार: पूर्ववत्। त्रिमिति । जातिव्यक्तिलिङ्गानौत्यर्थः । सत्वरजस्तमोगुणानां साम्यावस्था नपुंसकत्वम्। आधिक्यं मुस्त्वम् । अपचयः स्त्रोल तत्तच्छन्दनिष्ठं वाचम्। तमेव विरुधर्ममादाय तटादिशब्दा भियन्ते। केषाञ्चिदने कलिङ्ग- लव्यवहारस्तु समानानुपूर्वोकल्वेन शब्दानामभेदारोपात् । एवञ्च पदापदे पुंस्त्वमेव । व्यक्ति पदे स्त्रीत्वमेव । वस्तुपदे नपस काल मेवेति सर्वत्रैवायं पढायः, इयं व्यक्तिः। इदं वस्विति व्यवहारः तटस्तटौ स्टमिति चोपपद्यते । तच लिङ्गमर्थ- परिच्छ ढकत्वेन अञ्चतौति पनादिशब्दोक्तं “पशुना स्तोति" पशनल्यादिविधिर्न छाग्यादौनङ्गत्वेन प्रयोजयतौति विभावनी- यम्। न च व्यत्यादिशब्दोतल्लिङ्गस्येव पश्यादिशब्दोवस्यापि माधारण्यं शङ्काम व्यक्तिशब्दस्य नित्य स्त्रीलिङ्गत्वेन तथासम्भवे- ऽपि पशुशब्दस्य नित्यपुंलिङ्गले प्रमाणाभावात्। “पखान- पायुं गुहाचरन्तम्। “पखे नृभ्यो यथा गवे' इत्यादिवेद- दर्शनाच मौमांसायां चतुर्थ पशुना यजेते त्यत्रै कलपुस्त्वयोवि- बक्षितलान्न अनेक पशुभिः पशुस्त्रिया वा याग इति प्रतिपादि- तत्वाच । वस्तुतस्तु विशेषविध्यभावे उप्रत्ययान्तानां पुत्वस्य व्याकरणे निर्णीतत्वादमाप्येऽपि जसादिषु छन्दसि नावचन"- मिति नामावाभाव इत्यु तो: पशशब्दस्य नित्यपुस्त्वनिर्णयात् । प्रकते "छागौवा मन्तवर्यादिति" न्यायेनैव निर्णयः। मन्लवणे हि “छागस्थ वपाया मेदस” इति श्रूयते । तत्र छागस्यति छाग्यामसम्भावितमिति भवति ततः पुस्त्वनिर्णय इति विस्तरेण प्रपञ्चितं भूषणे। (चतुष्कम् ) संख्यासहितं त्रिक- मित्यर्थः। (पञ्चकम्) कारकसहितं चतुष्कमित्यर्थः । ननु अन्वयव्यतिरेकाच्या प्रत्ययस्यैव तहाच्यम् तत एव लिङ्गादौ- ·- वैयाकरणभूषणसार नामुपस्थिती प्रकृतिवाच्चले मानाभावादिति चेत्सत्यम् प्रत्ययवर्जिते दधि पश्येत्यादी प्रत्ययमजानतोऽपि बोधात् प्रकृतेरव वाचकाल कल्पाते। लिङ्गानुशासनस्य प्रकतेरेव दर्शनाचेति। अतएव एषु पचेषु न निबन्धः प्रत्ययस्यैव वाच- कताया युतात्वात्। द्योतिका बाचिका वा स्युढिवादीनां विभक्तय इति । वाक्य पदीयेऽपि पक्ष यस्य व्यत्पादनात्। शास्त्रे इति बहुषु स्थलेषु व्युत्पादनं व्यञ्जयितुम् । प्राधान्यं तु सरूप- सूत्रादौ व्यक्तम् ॥ २५॥ शब्दस्तावच्छाब्दबोधे भासते। न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके य: शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञानं स शब्देन भासते ।। इत्याद्यनुर्भावकोतोः। विशु सञ्चारयेत्यादावर्थोचारणा- सम्भवेन विना शब्दविषयं शाब्दबाधासङ्गतिशेति सोऽपि प्रातिपदिकार्थः । न च लक्षणया निर्वाहः । निरूढ़लक्ष- णायाः शत्यातिरेकात् जबगड़शमुञ्चारयेत्यादी शक्याग्रहेण शक्यसम्बन्धरूपलक्षणाया अग्रहाच्च अज्ञातायाश्च वृत्तेरनुप- योगात्। गाङ्गमुच्चार येत्यादिनानाशब्दानुशरणे साधुतासम्म- तिमत्तेस्तेषां शत्यभावेन परनये लक्षणाया असम्भवाचे त्यनि- प्रेत्य पाढ़ापि कांचप्रातिपदिकार्थ इत्याह । शब्दोऽपि यदि भेदेन विवक्षा सात्तदा तथा । नो चेच्छ्रोत्रादिभिः सिद्धोऽप्यसावर्थेऽवभासते ॥२६॥ -- यद्यनु कार्यानुकरणयोर्मेदविवक्षा तदा शब्दोऽपि प्राति- पदिकार्थः। यदि न भेदविवक्षा तदा श्रोत्रादिभिरुपस्थितो- ऽपि अर्थवद्भासते। अपिईतौ। उपस्थितत्वाभासत इत्यर्थः ।

·লাম্নাঞ্জলি। अयं भावः अनु कादयान कर गायोऽनु कार्यम्य पदानुपस्विन- त्वात् तत्मियेधानिक पेया। अभेद प्रत्य ने विण्यन्या हेतुत्वात् स्वप्रत्यक्षरूपां पटजन्धीपस्थितिमादाय भाज्ञोपविषयतोप- पतिविति। यद्यपि अतिप्रमङ्गवारगाय बन्चिजन्यपदोप- स्थितिरेव हेतुस्तथापि अनाश्रय नया वृत्तिस का कटा म खानानु- पपत्तिः। লিৰ নানান শ্রল ভোলমন লে शाब्दबोधविषयल्व कल्पात इत्यनवधम् सम्बन्ध स्व उभयनिक- प्यत्वात् पदार्थस्येव नधिकत्वेन वक्ष्यापि जान सम्भवाचेति । उताच वाक्य पदौये। ग्राह्यत्वं ग्राहकालच देशको नसो यथा। तथैव सर्वशब्दानामिने अथगरमी इति ! विषयलमनादृत्य शब्द नार्थः प्रकाश्यत इति वेति ॥ २६ ॥ प्रसङ्गादनुकाव्यानुकरण योर मैदपने माधनाइ ! अतएव गवित्याह भू सत्तावासिलोभम् । न प्रातिपदिकं नापि पदं साधु तु तत् स्मृतम् ॥ ३७ गवित्ययमाह "भू"सत्तायामित्येवमादयो यतोऽनुकरचा- शब्दा अनुकार्यान्न भिन्ते अतस्तेषामर्थवत्त्वाभावात् “अथ- वदधातु”रित्याद्यप्रवृत्ती न प्रातिपटिकत्वम् नापि पदत्वम् । अथ च साधुत्वमित्युपपद्यते। अन्यथा “प्रत्यय:” “परश्च" “अपद न प्रयुञ्जौत"ति निपिधादिन्तवनात् असाधुतापन्ति- रित्यर्थः ॥ २७॥ इति वैयाकरणभूषणसारे नामानिणयः । GRANumAsatta समासान् विभजते। सुपां सुपातिङा नाम्ना धातुनाथ तिङतिङा ।

·वैयाकरणभूषणसार सुबन्तेनेति च ज्ञेयः समास: षड्विधो वुधैः ॥२८॥ (सपा सुपा) पदइयमपि सुबन्तम् । राजपुरुष इत्यादिः । (सुपा तिडा)। पूर्वपदं सुबन्तमुत्तरं तिङन्तम् । पर्यभूषयत् । गतिमतोदात्तवता तिडापि समास” इति वार्तिकासमासः । ( सुपां नाना) कुम्भकार इत्यादि। “उपपदमतिङि"ति समासः । स च “गतिकारकोपपदानां द्भिः समासवचनं प्राक सुबुत्यत्तेरिति” परिभाषया भवति सुबुत्पत्तेः प्राक् । अत्रो- लरपदे सुबुत्पत्तेः प्रागित्यर्थः । अन्यथा चमकौतोत्यादी न लोपानापत्तेः । (सुपां धातुना) उत्तरपदं धातुमात्रं न तिङ- न्तम् । कटप्रः आयतस्तुः । "किबुचिप्रच्छयायतस्तुकटप्रूजु- श्रीणां दीर्घश्चेति वार्त्तिकात्।” 'तिडां तिङा' पिबतखादता। पचतमुज्जतत्यादि। “आख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्ये” इति मयूरव्यसकाद्यन्तर्गणसूत्रात् । "तिडां सुबन्तेन” पूर्वपदं तिङन्तमुत्तरं सुबन्तम्। जहिस्तम्बः । “जहिकर्मणा बहुल- माभीक्ष्णेष कर्त्तारञ्चाभिदधातौति” मयूरव्यं सकाद्यन्तर्गण- सूत्रात्। अयं षड्विधोऽपि समास: “सह सुपा” इत्यत्र योगविभागेन भाष्ये व्युत्पादितः स्पष्टः शब्दकौस्तुभादौ ॥२८॥ स्वयं भाष्यादिसिद्धतद्भदं व्युत्पाद्य प्राचीनवैयाकरणोक्ल- विभागस्याव्यात्यादिभिस्तल्लक्षणस्य प्रायिकत्वं दर्शयति । । समासस्तु चतुर्द्धति प्रायो वादस्तथापरः । योऽयं पूर्वपदार्थादिप्राधान्यविषयः स च । भूतपूर्व्यात्सोऽपि रेखागवयादिवदास्थितः ॥२६॥ चतुर्धा अव्ययीभावतत्युरुषहन्दबहुव्रीहिभेदात् । अयं प्रायो वादः। भूतपूर्वः इन्भूः आयतस्तुः वागर्थाविवेत्याय- ·समासनिर्णयः । संग्रहात् । तथा पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावः। उत्तरपदार्थ- प्रधानस्तत्पुरुषः । उभयपदार्थ प्रधानो इन्दः । अन्यपदार्थ- प्रधानो बहुव्रीहिरियादिलक्षणमपि प्रायिकम्। उन्मत्तगङ्गं सूपप्रति अईपिप्पली हिवाः कुशपलाशमित्यादौ परस्पर- व्यभिचारात् । तथा हि उन्मत्तगङ्गमित्यव्ययीभावे पूर्वपदार्थ- प्राधान्याभावादव्याप्तिः अन्य पदार्थ प्राधान्याहहुव्रीहिलक्षणा- तिव्याप्तिश्च । “अन्यपदार्थे च सज्ञायामिति" समासात् । सूपप्रतीत्यव्ययीभावे उत्तरपदार्थ प्राधान्यात्तत्पुरुषलक्षणाति- व्याप्तिरव्ययीभावाव्याप्तिश्च । “सूपः प्रतिना मानार्थ” इति समासः। अईपिप्पलौति तत्पुरुप पूर्वपदार्थप्राधान्यसत्त्वा- दव्ययीभावातिव्याप्तिस्तत्पुरुषाव्याप्तिश्च । “अह नपुंसकमिति" समासात्। एवं पूर्व काय इत्यादो द्रष्टव्यम्। हिना इति बहुब्रौहावुभयपदार्थप्राधान्यात् इन्दातिव्याप्ति: बहुव्रौद्ध- व्याप्तिश्च । यश कुशपलाश मित्यादिहन्द समाहारान्य पदार्थ प्राधान्याद् बहुव्रीहतिव्याप्तिईन्हाव्याप्तिश्च स्यादिति भावः । सिद्धान्ते त्वव्ययोभावाधिकारपठितत्वमव्ययीभावत्वमित्यादि द्रष्टव्यम् । असम्भवश्चैषामित्याह । भौतादित्यादि । रेखा- गवयादिनिष्ठलाङ्गलादेर्वास्तवपश्खलक्षण ववदेतेषामपिन समा- सलक्षणत्वम् । बोधकता तु तहदेव स्यादिति भावः ॥ २८ ॥ ननु पूर्वपदार्थप्राधान्यादि समासे सुवचम् । "समर्थः पदविधिरिति” सूत्रे भाष्यकारैरनेकधोक्तेष्वपि पक्षेषु जहत्वार्थाजहत्वार्थ पक्षयोरेवेकार्थीभावव्यपेक्षारूपयोः पर्य- वसानं लभ्यते। तत्र अजहत्वार्थ पक्षे उक्तव्यवस्था नासम्भ- विनीत्याशङ्कां मनसिकत्याह । । तथा हि जहत्खाऽजहत्खार्थे वे वृत्ती ते पुनखिधा।

·वैयाकरणभूषणसार भेदः संसर्ग उभयं वेति वाच्य व्यवस्थितम् ॥३०॥ जहति पदानि स्वार्थ यस्यां सा जहत्वार्था। पदे वर्य बढ़त्तौ पदानामानर्थ कशमित्यर्थः । अयं भाव:, समास- शत्य व राजविशिष्ट पुरुषभानसम्भवे न राजपुरुषपदयोरपि पुन- स्तबोधकत्व कल्पाम् वृषभयावकादिण्देषु वृषादिपदानामिव । अन्यथा राजपदेन विग्रहवाक्य इव राज्ञः स्वातन्त्रणोप- स्थितिमत्त्वावस्य गगन: पुरुष इत्यवेव ऋदस्य राजपुरुष इत्यस्यापि आपत्तेरिति । अजहदिति न जइति पदानि स्वार्थ यस्यां सा अजहत्वार्था । अयमभिप्रायः राजपुरुषादि- समासादो नातिरिक्ता शक्तिः कल्प काभावात् लप्तराजादि- पदादेवार्थोपस्थितिसम्भवे तत्कल्प नस्य बौरवपराहतत्वाच्च । कृप्तशक्तित्यागोऽप्यप्रामाणिकः कल्पात । तथा चाकाङ्गादि- वशात् क्ल,प्त शत्य व विशिष्टार्थबोधः । अयमेव व्यपेक्षापक्षी मतान्तरत्वेन भाष्यकारैरुक्तः । न चात्र मते समासे ऋद्धस्येति विशेषणान्वयापत्तिः। “सविशेषणानां वृत्तिन वृत्तस्य वा विशेषणयोगो नेति" वार्त्तिकात् । तथा चैतन्मतवादिनां पूर्वोत्तरपदार्थसत्त्वात्पूर्वपदार्थप्रधान इत्यादिव्यवस्था सूपपदेति भावः। प्रमगाह त्तिभेदमपि निरूपयति। ते पुनरिति । हे अपि हत्ती त्रिविधे वाचवैविध्यात्। वाच्यमेवाह। भेद इत्यादि। भेदः अन्योन्याभावः । तथा च राजपुरुष इत्यादा- बराजकोयभिन्न इति बोधः । अस्य अवाच्यत्वं च राजपुरुषः सुन्दर इतिवदाजपुरुषो देवदत्तस्य चेत्यपि स्यात्। वाच्यत्व लहिरोधात्रै प्रयोग इति भावः । राजसम्बन्धवानित्येव शाब्द- भान भेदस्तु उत्तरकालमुपतिष्ठत इत्याशयेनाह संसर्ग इति । विनिगमनाविरहादन्यखामिकऽपि राजयुरुष इत्यादिप्रयोगा- ·समासनिर्णयः । पत्तिञ्च मनसिकृत्योभयं वाचमित्याह । डमयं वेति। तथा च अराजकोयभिन्नो राजसम्बन्धवांचायमिति बोधः ॥ ३० ॥ व्यपेक्षावादस्यैव युक्तिभाथविरुद्धत्वात् तन्मूल कः पूर्वपदार्थ प्रधान इत्यादि उत्सर्गोऽप्ययुक्तः । किन्तु रेखागवयन्यायेन उत्सोऽपि परम्परयैव बोधक इत्याशयेन समाधत्ते। । समास स्वन्तु भिन्नैव शक्तिः पझजशब्दवत् । वहनां वृत्तिधर्माणां वचनैरव साधने । स्यान्महगौरवं तस्मादेकार्थीभाव आश्रित: ॥३१॥ समाम इनि वृत्तिमात्रोपलक्षणम्। “ममर्थः पदविधि- रि"त्यत्र पदमुद्दिश्य यो विधीयते समानादिः स समर्थः विग्रहवाक्याभिधानशक्तः सन् साधुरि ति सूत्रार्थस्य भाथा- लाभात्। पदोद्देश्य कविधित्वञ्च कतद्धितसमामैकोषसना- द्यन्तधातुरूपासु पञ्चखपि वृत्तिषु अस्त्येव। विशिष्टशत्यखी- कर्ट णां मते दूषण शहिसाधकमेवेत्याशयेनाह पङ्कजशब्द- वदिति। पङ्कजनिक रपि योगादेवोपस्थितौ तत्न अपि समुदायशक्लिन सिध्येत्। न च पझल्वरूपेणोपस्थितये सा कल्पात इति वाच्यम् चित्रग्वादिपदेऽपि स्वामिलेन उप- स्थितये तत्कल्पनावश्यकत्वात् । लक्षणवैव तथोपस्थितिरिति चेत् पङ्कजपदेऽपि सा सुवचा। एवं रय कारपदेऽपि तथा च “वर्षासु रथ कारोऽग्निमादधीत" इत्यत्र अपि विना लक्षणां लप्तयोगेन ब्राह्वागादिविषयतयैवोपपत्ती तकल्पनां कृत्वा जातिविशेष स्याधिकारित्वं प्रकल्पापूर्वकल्पनमयुक्तं स्वादिति साधकान्तरमाह बहनामिति वृत्तेधर्मा विशेषण- लिङ्ग संस्थाद्ययोगादयस्तेषां वचनैरेव साधने गौरवमित्यर्थः । । ट भावः।

·वैयाकरणभूषणसारे अयं भाव: विशिष्ट शक्त्यखौकारे राज्ञः पुरुष इत्यनेव राज- पुरुष इत्यत्रापि स्याविशेषणायन्वयः राजपदेन स्वतन्त्रोप- स्थितिसत्त्वात् । विसापावचनञ्च समासनियमवारणाय कार्य- मिति। ननु सविशेषणानामिति” वचनान्न विशेषणाद्य- वयः विभाषावचनञ्च कतमेवेत्याशङ्का समाधत्ते वचनैरवेति। न्यायसिद्धमेव सूत्रम्। व्यपेक्षाविवक्षायां वाक्यस्य एकार्थी- भावे समासस्येति स्वभावत एव प्रयोगनियमसम्भवात्। सवि- शेषणेत्यपि विशिष्टशतो राज्ञः पदार्थैकदेशतयान्वयासम्भवात् न्यायसिद्धमिति भावः । अतएव व्यपेक्षापक्षमुद्भाव्य अथै- तस्मिन् व्यपेक्षायां सामर्थे योऽसावेकार्थीभावकतो विशेषः स वक्तव्य इति भाष्यकारेण दूषणमप्युक्तम् ॥ ३१ ॥ तथा धवखदिरो, निष्कौशास्बिर्गोरथो कृतघटो गुड़- धाना: केशचूडः सुवर्णालङ्कारो हिदशा: सप्तपर्ण इत्यादावि तरेतरयोगादिक्रान्तयुक्तपूर्णमित्रसवातविकारसुच्प्रत्ययलोपो, वोप्साद्यर्थो वाचनिको वाय इत्यतिगौरवं स्यादिति। दूषणा- न्तरमाह। चकारादिनिषेधोऽथ बहुव्युत्पत्तिभञ्जनम् । कर्तव्यं ते न्यायमिदं त्वस्माकं तदिति स्थितिः ॥३२ आदिना घनश्यामः हंसगमन इत्यादाविवादौनां पूर्वो- तानाञ्च संग्रहः। दूषणान्तरमाह। बहुव्युत्पत्तिमञ्जन- अयमाश यः चित्रगुरित्यत्र स्वाम्यादिप्रतीतिरनुभव- न च तत्र लक्षणा प्राप्तोदको ग्राम इत्यादौ तदसम्भ- वात्। प्राप्ति कनभिन्न मुदकमित्यादिबोधोत्तरं तत्सम्बन्धि- ग्रामलक्षणायामप्थुदक कट कप्राप्तिकर्मग्राम इत्यालामात् । प्राति। सप्रत्ययस्यैव कर्वर्थकस्य कर्मणि लक्षणेति चेत्तईि मिति। सिद्धा।

·समासशक्तिनिर्णयः । समानाधिकरणप्रातिपदिकार्थयोरभेदान्वयव्युत्पत्तेरुदका भि- बप्राप्तिकर्मेति स्यात्। अन्यथा समानाधिकरणप्रातिपदि- कार्थयोरभेदान्वयव्युत्पत्तिभङ्गापत्तेः प्राप्तेर्धात्वर्थतया करीता- सम्बन्धेन भेदेनोदकस्य तत्रान्वयासम्भवाच्च । अन्यथा देवदत्तः पच्चत इत्यत्र कर्ट तासम्बन्धेन देवदत्तस्यान्वयसम्भवेनानन्वया- नापत्तेः । अथोदकाभिन्न कर्तृका प्राप्तिरिति बोधोत्तरं तत्सम्ब- धिग्रामो लक्ष्यत इति चेन्न प्राप्लेधीत्वर्थतया कार्यकर्तारं प्रति विशेष्यताया असम्भावात्। प्रकृतिप्रत्यययोः प्रत्ययार्थप्राधान्य- मिति व्यत्पत्तेः । प्राप्तपदे प्राप्तेविशेष्यत्वे तस्या एव नामार्थ- लेनोदकेन सममभेदान्वयापत्तेश्च । एवं मूढ़रथः उपहृतपशुः उद्धृतोदना बहुपाचिकेत्यादावपि द्रष्टव्यम् । अत्र हि रथ- कर्मक कवहनकर्ता, पशुकर्मकोपहरणोद्देश्यः, प्रोदनकर्मकोड- रणावधिः बहुपाकक-धिकरणमिति बोधाभ्युपगमात्। अति- रिक्तशक्तिपक्षे च घटत्वविशिष्टे घटपदस्येवोदककर्तृकप्राप्ति- कर्मवविशिष्ट प्राप्तोदक इत्यादिसमुदायशक्त्यव निर्वाह इति । भावः ॥ ३२॥ साधकान्तरमाह। अषष्ठार्थबहुव्रीही व्युत्पत्त्यन्तरकल्पना । कृप्तत्यागश्चास्ति तव तत्किं शक्तिं न कल्पयेः ॥३३ अयं भाव: चित्रगुरित्यादिषु चिनगवस्खाम्यादिप्रतीतिर्न विना शक्तिमुपपद्यते। न च तत्र लक्षणा सा हि न चित्रपदे चित्रखामी गौरिति बोधापत्तेः नापि गोपदे गोस्वामी चित्र इत्यन्वयबोधापत्तेः। गवादिमात्रस्य लक्ष्यैकदेशवेन तत्र चित्रादेरन्वयायोगात्। न च चित्राभिन्ना गौरिति शतपस्था- प्ययोरन्वयबोधोत्तरं तादृशगवखामौ गोपदेन लक्ष्यते इति ५ ·वैयाकरणभूषणसारे वाचम् । गोपदस्य चित्रपदस्य वा विनिगमनाविरहेण लक्ष- कत्वासम्भवात्। न च गोपदे साक्षात् सम्बन्ध एव विनिग- मक इति वाच्यम्। एवमपि प्राप्तोदकः कृतविश्व इत्याय- षष्ठार्थबहुव्रीहौ विनिगमकाप्राप्तः। यौगिकानां कर्ताद्यर्थक- तया साक्षासम्बन्धाविशेषात् । न च पदइये लक्षणेति नैयायिकोतां युक्तम् बोधावृत्तिप्रसङ्गात् न च परस्परं तात्य- व्यग्राहकवादेकस्यैवैकदा लक्षणा न इयोरिति न बोधावृत्ति- रिति वाच्यम् एवमपि विनिगमनाविरहतादवस्थ्य न लक्ष- णाया असम्भवात् । न च चरमपदे एव सा प्रत्ययार्यान्वयानु- रोधात् प्रत्ययानां सन्निहित पदार्थगतस्वार्थबोधकलव्युत्पत्तेरिति वाच्यम् एवं हि बहुव्रौह्यसम्भवापत्ते: “अनेकमन्यपदार्थ" इत्यने- कसुबन्तानामन्यपदार्थप्रतिपादकले तविधानात् । किञ्च एवं सति घटादिपदेष्वपि चरमवणे एव वाचकताकल्पना स्यात् पूर्व- वर्णानां तात्पर्य ग्राहकवनोपयोगसम्भवात्। एवं सति चरमवर्ण मानश्रवणऽर्थबोधापत्तिरिति चेदनापि उदक पदमात्र श्रवणा- दर्थप्रत्ययापत्तिस्तुल्येत्यन्यत्र विस्तरः । एवञ्च अषष्ठयर्थबहु- ब्रोही ( व्युत्पत्यन्तरकल्पना) उत्ताशक्ते अगत्या शक्त्यन्तर- कल्पनेत्यर्थः (क्लप्तत्यागः) इत्यस्य लातशत्योपपत्तिरिति व्युत्य- त्तित्यागश्च (तवास्ति) (तत्किम्) सर्वत्र समासे शक्ति न कल्प- येरिति वाक्यार्थः। यत्तु व्यपेक्षावादिनो नैयायिकमौमांस- कदायः न समासे शक्तिः राजपुरुष इत्यादौ गजपदादेः सम्वन्धिलक्षणयैव राजसम्बन्ध्यभिन्नः पुरुष इति बोधोपपत्तेः । अतएव राज्ञः पदार्थकदेशतवा न तत्र शोभनस्येत्यादि- विशेषणान्वयः । न वा घनश्यामो निष्कोशाम्बिोरथ इत्यादी इवादिप्रयोगापत्तिः उतार्थतया इव क्रान्तादिपदप्रयोगा- सम्भवात्। न वा “विभाषेति” सूत्रावश्यकत्वम् लक्षणया ।

·। মামনিলি:। राजसम्बन्ध्यभिन्न इति वुबोधयिषायां समासस्य, राजसम्बन्ध- वानिति वुबोधयिषायां विग्रस्येन्यादिप्रयोगनियमसम्भवात्। नापि पनजपदप्रतिद्वन्दी शक्तिमाधिका तनावयवशक्तिमजा- नतोऽपि बोधात् । न च शत्यग्रहे लक्षणया तेभ्यो विशि- टार्थ प्रत्ययः सम्भवति। अतएव राजादिपदशक्त्यग्रहे राज- पुरुषश्चित्रगुरित्यादौ न बोधः । न च चित्रगुरित्यादी लक्षणा- सम्भवेऽप्यषष्ठार्थबहुब्रोही लक्षणाया असम्भव: बहुव्युत्पत्ति- भञ्जनापत्तेरिति वाच्यम् प्राप्तोटक इत्यादावुदकपदे एव लक्षणाखौकारात् । पूर्वपदस्य यौगिकत्वेन तल्लक्षणाया धातु- प्रत्ययतदर्थ ज्ञानमाध्यतया विलम्बितत्वात् । प्रत्ययानां सन्नि- हितपदार्थगतस्त्रार्थ बोधकत्वव्युत्पत्त्यनुरोधाच्च । घटादिपदे चातिरिका शक्तिः कल्पामाना विशिष्ट कल्पाते। विशिष्टस्यैव सङ्केतितत्वात् । बोधकत्वस्यापि प्रत्येक वर्णप्वसत्त्वात्। प्रकृते चात्यन्तसन्निधानेन प्रत्ययार्थान्वयसोनभ्यायोत्तरपदे एव सा कल्पात इति विशेषः खोकतञ्च घटादिपदेष्वपि चरमवर्णस्यैव वाचकत्वं मौमांस कम्मन्चरित्याहुः । अनोच्यते। समासे शत्य- खौकारे तस्य प्रातिपदिकसंज्ञादिकं न स्यात् अर्थवत्त्वा- भावात् “अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकमि त्यस्याप्रवृत्तः । न च "कत्तद्धितसमासा"श्चेत्यत्र समामग्रहणात् सा, तस्य नियमायतया भाथमिद्धताया वैयाकरणभूषणे स्पष्टं प्रति- पादितत्वात्। समासवाक्ये शक्त्यमावेन शक्यसम्बन्धरूप- लक्षणाया अप्यसम्भवेन लाक्षणि कार्यवत्त्वस्याप्यसम्भवात् । अथ तिप्तभि इत्यारस्य योरामुबिति तिप्प्रत्याहारो भाष्य- सिहः तमादायातिप्प्रातिपदिकमित्येव सूत्रताम् कृतमर्थ- वदादिसूत्रदयेन। समासग्रहणञ्च नियमार्थ मस्तु तथा च सुपतिङन्तभिन्नप्रातिपदिकमित्यर्थात्समासस्यापिसा स्पादिति ·५२ वैयाकरणभूषणसार चेत् तथापि प्रत्येक वर्णेषु संज्ञावारणायार्थवत्त्वावश्यकत्वेन समासाव्याप्तितादवस्थ्यमेव । तथा च प्रातिपदिकसंज्ञारूप कार्यमेवार्थवत्त्वमनुमापयति धूम इव वह्निम् । किञ्चैवं चित्र- गुमानयेत्यादौ कर्मवाद्यनन्वयापत्तिः प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वि- तस्वार्थबोधकत्वव्युत्पत्तेः विशिष्टोत्तरमेव प्रत्ययोत्यत्तेर्विशिष्ट- स्यैव प्रकृतित्वात् । यत्तु सन्निहितपदार्थगत स्वार्थबोधकत्व- व्युत्पत्तिरेव कल्पात इति तन्त्र उपकुम्भं अईपिप्पली त्यादौ पूर्व- पदार्थे विभत्त्यर्थान्वयेन व्यभिचारात् । न च तन अपि सन्त्रि- धान मेव आनुशासनि कसन्निधेर्विवक्षितत्वात् तथा च यत्य- दोत्तरं यानुशिष्टा सा तदर्थगतं स्वार्थ बोधयति । समामैच समस्यमानपदोत्तरमेवानुशासनमिति वाच्यम्। अर्थवत्सूत्रेण विशिष्टस्यैव विभत्यनुशासनात्। স্মঘ সানায় দ্বি- त्यर्थान्वय इत्येव कल्पात इति चेत् तहि पङ्कजमानय दण्डिनं पश्य शूलिनं पूजयेत्यादौ पसन्दण्डशूलेषु आनयनदर्शन पूजनादे- रन्वयप्रसङ्गात् अघटमानयेत्यत्र घटेऽप्यानयनान्वयापत्तेश्च । न च दण्डादौनां विशेषणतया न तत्र आनयनाद्यन्वयः । पाकानौल: धर्मात्सुखौ इत्यादौ पाकधर्मादिहेतुताया रूप. सुखादावनन्वयप्रसङ्गात् । यच्च प्रकत्यर्थलं तज्जन्यज्ञानविषय- त्वमात्र तच्चावाविरुद्धमिति तन्न घटं पश्येत्यत्र घटपदात् सम- वायेनोपस्थिताकाशवारणाय वृत्त्या प्रकृत्यर्थत्वस्यावश्यक त्वात् । अथ प्रत्ययप्राग्वर्तिपदजन्योपस्थितिविशेष्यत्व प्रक्त्यर्थत्वमिति चेन्न गामानयति कृष्णो दण्डे ने त्यत्र कृष्णे तौयार्थान्वय प्रस- अथ समस्यमानपदार्थबोधकत्व समासोत्तरविभक्त: कल्पात इति चेन्न अल तकल्पनां लप्तव्युत्पत्तित्यागञ्चापेक्ष्य समुदायशक्ति कल्पनस्यैव युक्तत्वादिति दिक्। अपि च समासे विशिष्ट शक्त्यखौकारे राजपुरुषश्चित्रगुः नौलोत्पल- ङ्गात्। ।

·५३ नाद्यः समासशक्तिनिर्णयः । मित्यादी सवत्रानन्धयप्रमः। राजपदादेः सम्बन्धिनि लक्ष- शायामपि तण्डुलः पचतोत्यादौ वादि मंस व तण्डुलाः पाकादावन्वयवारणाय प्रातिपदिकार्थप्रकारकबोधं प्रति विभ- तिजन्योपस्थितर्हेतुताया अावस्यकत्वात् पुरुषादेम्तयावा- भावात्। तण्डल: शुम इत्यादौ च प्रातिपदिकार्यकप्रथमार्थ तण्डुलादेस्तस्य च शो अभेदेनैवान्वयः। शुभ्नेगा तण्डुले- नेत्यादौ च विशेषाविभक्तिरभेदार्थी पापको वाज्यय इति नातिप्राप्तङ्गः। तथा च समाने परस्परमन्वयासम्भवादा- वश्यकैव समुदायस्व तादृशे विशिष्टाय शक्तिः । किञ्च गजपुरुष इत्यादेः मरवन्धिनि सम्बन्ध वा लक्षणा। राङ्गः पुरुन इति विवरणविरोधात् समानार्य कवाय स्वैव विग्रहत्वात् । अन्यथा तसाच्चति निणयो न स्यात् । राजसम्वन्धरूपः पुल्प इनि बोधप्रसङ्गात् विरुद्धविमतिर- हितप्रातिपदिकार्थयोरभेदाच यत्यत्तेवित्यादि प्रपञ्चितं वैया- करणभूषणे। अतएव “वषट्शात्तः प्रथमाज” इत्यात न अक्ष- मुद्दिश्य प्रायम्वविधानं गुलाम् एशप्रसरत्वमापतेरिति हतीये "अङ्गैः खिष्टकतं यजतो"त्यनाजानुवादेन न लिखविधान युतम् एकप्रसरत्वभङ्गायत्तेरिति दशम इनिरूपितं सङ्गच्छति । सङ्गच्छते चाकणाधिकारगारमः । अन्यथा “अरुणया एका- हायन्या पिङ्गाल्या मोसं कोणातौल्यवाखपदवदितरयोरपि एकलादिगुणमानवाच कतया अमूर्तत्वात् क्रोणातौ करण- वासम्भवस्य तुल्यवादारुण्यस्य व वादानेद शाया असना- वादिति प्रपञ्चितं भूषण। तस्मात्समायशक्षिपक्षो जैमिनी- यैरवश्याभ्यु पेय इत्यास्तां विस्तरः ॥ ३३ ॥ राजपुरुष इत्यादी राजा चासौ पुरुषश्चेत्येव विग्रहः । चित्रगुरित्यादौ च चित्राणां गवामयमित्येव समानार्यानु- ·५४ वैयाकरणभूषणसार रोधात् । यद्यपि प्रथमान्तानामेव बहुव्रीहिरिति शेषो बहु- बौहिरिति सूत्रालभ्यते इति प्रथमान्तं पक्षे वाक्यं चित्रा गावो यस्येत्येवं सम्भवत्येव। षष्ठीति समासविधानाद्राजः पुरुष इति च पक्षे वाक्यम् । तथापि तस्य न विग्रहत्वम् भिन्ना- थत्वात् किन्ततस्यैवेति मौमांसकाः । तान् प्रसङ्गानिरस्यति । आख्यातं तद्वितकृतोर्यत्किञ्चिदुपदर्शकम् । गणप्रधानभावादी तत्र दृष्टो विपर्ययः ॥ ३४ ॥ तद्धितकतोयंत्किञ्चिदर्थबोधकं विवरणमाख्यातं तत्र विष- येयो दृष्टः । तथा हि। पाक्षिकः कुम्भकार इत्यनाक्षकरणक- व्यापाराश्रयः कुम्भोत्पत्त्यनुकूल व्यापाराश्रय इति बोधः । अर्दीव्यति कुम्भ करोतीत्यत्राक्षकरणिका देवनानुकूला भावना कुम्भोत्पत्त्यनुकूला भावनेति बोधः। प्रत्यये कार- काणामाख्याते च भावनायाः प्राधान्यं वदतो मौमांसकस्य अपोति गुणप्रधानभावांशव्यत्यासो न विवरणत्वबाधक इति नान पाक्षिकस्य चित्रागावो यस्येत्यादेविग्रहले बाधक मस्तीति । भावः ॥ ३४॥ नन्वस्तूतरोत्या सर्वत्र समासे शक्तिरस्तु च तथा विग्रह- स्तथापि षष्ठीतत्पुरुषकर्मधारययोः शक्तिमत्त्वाविशेषात्रि- पादस्थपत्यधिकरणसिद्धान्तसिदिन स्यात् इत्यत आह । पर्यवस्थच्छाब्दबोधाविदूरप्राक्क्षणस्थिवे । शक्तिग्रहेऽन्तरङ्गत्ववहिरङ्गत्वचिन्तनम् ॥ ३५ ॥ पथ्यवस्यंश्चासौ शाब्दबोधश्च तस्मादविदूरश्चासौ प्राक्- क्षणच। तदानीन्तनलाघवमादायाधिकरणाविरोध इत्यर्थः । अयं भावः निषादस्थपतिपदं समासशक्तिपचे निषादरूपे ·शक्तिनिर्णयः। निषादानाञ्च स्थपती निषादस्वामिके पुरुषान्तरे चेत्येवं सर्वत्र शक्तवान्नानार्थकम् । तथा च "नानार्थे तात्ययाहिशे- धावगति रिति न्यायेन तत्कल्पनायां पदहये पूर्वोपस्थितार्थे एवोपस्थित्यादिलाघवात् तत्कल्पनमिति। परेषामपि सति तात्पर्य्य षष्ठी प्रवेशयेतिवलक्षणाया दुर्वारत्वात् तात्पर्य्यमेव कल्पाकोटी अवशिष्यत इति दिक् ॥ ३५ ॥ इति वैयाकरणभूषणसारे समासशक्तिनिरूपणम् । -- शक्तिप्रसङ्गादस्याः स्वरूपमाह। इन्द्रियाणां स्खविषयेष्वनादिर्योग्यता यथा । अनादिरथैः शब्दानां सम्बन्धी योग्यता तथा ॥३६॥ इन्द्रियाणां चक्षुरादीनां स्वविषये चाक्षुषादिषु घटादिषु यथानादिर्योग्यता तदीयचाक्षुषादिकारणता तथा शब्दाना- मपि अर्थैः मह तबोधकारणव योग्यता सैव शतिरित्यर्थः । ननु न बोध कारणत्वमनादिभूतं शतिः आधुनिकदेवदत्तादि- पदे तदभावात् अन्यथा पित्रादिसङ्केताज्ञानेऽपि अन्वयबोधप्रसङ्गः लाक्षणिकातिव्याप्तेश्चेति सङ्केतज्ञानमपि हेतुर्वायः । तथा च आवश्यकत्वात् स एव शक्तिरस्तु स च आधुनिके पित्रादे- गंवादौ चेश्वरस्यति चेत् अत्रोचते सङ्केतो न खरूपेण हेतुः अग्टहौतशक्तिकादर्थ बोधप्रसङ्गात् । नापि सामान्यतो ज्ञातः प्रमेयत्वादिना तज्ज्ञानेऽपि बोधप्रसङ्गात्। नापि सङ्केतत्वेन तज्ज्ञानं हेतुः गवादिपदेषु ईखरादेः सङ्केतलेन तज्ज्ञान- शून्यानां लौकिकमीमांसकादौनां तदर्थबोधजनकत्वग्रहवता- मेव बोधेन व्यभिचारात्। न चार्थधौजनकतावच्छेदकत्वेन तज्ज्ञानं हेतुः ततोऽपि लाघवेन अर्थबोधजनकलेनैव हेतु- ·Guy वैयाकरणभूषण सारे तायामस्मत्यक्षसिद्धेः। न च आधुनिक देवदत्तादौ सङ्केत- ज्ञानादेव बोधनास्य व्यभिचारः। लेनापौद पदमेनमार्थ बोधयतु इति इच्छाग्रहे पदे तदर्थ बोधकलस्य अवगाहनेन व्यभिचाराभावात्। न च स्वातन्त्रण बोधकताज्ञानं कारणं वाच्यम् अन्यथा नेदं तद्दोजन कमिति जानतोऽस्माच्छब्दादय- मर्थो बुद्धोऽनेनेति जानतस्तद्ग्रहापत्तेरिति वाचं नेदं तदौ- जनकमिति ग्रहवतो बाधेन पदे परग्रहं जानतोऽपि तद्ग्रहा- सम्भवात्। अन्यथा सान्तिज्ञस्यापि मान्तत्वापत्तेरिति इदञ्च अर्थधोजनकत्वं पित्रादिसङ्केतवानात् ग्टह्यते अतस्तज- ज्ञानात्यूर्व न बोधः । नापि लाक्षणिकोच्छेदापत्तिरिष्टत्वात् शक्तिग्राहकव्यवहारस्य मुख्य लक्ष्यमाधारण्यात्। किञ्च प्रत्य- क्षादिजन्योपस्थितेः शाब्दबोधानङ्गत्वात् शाब्दबोधं प्रति शक्तिजन्योपस्थितेलक्षणाजन्योपस्थितेच कारखं वाच्यम् । तथा च कार्यकारणभावदयकल्प ने गौरवं स्यात् । अस्माकं पुनः शतिजन्योपस्थितत्वेनैव हेतुतेति लाघवम्। अपि च लक्षणात्तिखौकारे कार्यकारणभावस्य प्रत्येक व्यभिचारः । शक्तिजन्योपस्थितिं विनापि लक्षणाजन्योपस्थितित: शाब्द- बोधात्। न च अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन तत्तदुपस्थिति- मत्त्व कार्य तावच्छेदकं तत्तदुपस्थितित्वञ्च कारणतावच्छे- दकम् अनन्तकार्य कारणभावप्रसङ्गात् । किञ्च पदार्थोप- स्थितिं प्रत्यपि शक्ति ज्ञानले न लक्षणाज्ञानले न च हेतुतेति व्यभिचारो गौरवच्च प्राग्वदेव द्रष्टव्यम् । न चेदं पदमेतदर्थ- বীরূলিনি মলিন্ধাত্মা গান্ধলসি নন- भेदेनानेक कार्यकारणभावकल्पने गौरवम् तथापि समानम् परस्सरव्यभिचारवारणायाव्यवहितोत्तरत्वघटितसेच सुतरा- मिति वाच्यम्, शक्तिनमानुरोधेन तत्तत्यदतत्तदर्थभेदेन कार्य- ·५७ शक्तिनिर्णयः। कारणभावानन्त्यस्य तवापि माम्यात् । लक्षणाकार्यकारण- भावकल्पनागौरवं परं तवातिरिच्यते। अथ वृत्तिजन्योप- स्थितत्वेनैव शाब्दबोधहेतुता वृत्तिज्ञानत्वेन च पदार्थोपस्थिति- कारण तेत्येवं मया वाच्यमिति चेन्न शक्तिलक्षणान्यतरत्वस्य शाब्दबोधहेतुपदार्थोपस्थित्यनुकून पदपदार्थसम्बन्धवस्य वा वृत्तित्वस्य कारणतावच्छेदकलात् शक्तिस्वमपेक्ष्य गौरवात् शाब्दबोधहेतुतावच्छेदक पदार्थोपस्थितिहेतुकृत्तेर ज्ञाने सइटि- तकार्यकारणभावग्रहस्थासम्भवात् । अथ ममापि शक्तिज्ञान- लेनैव हेतुता शक्यसम्बन्धरूपलक्षगायां शतोरपि प्रवेशादिति चेन्न। शक्तिज्ञानपदार्थोपस्थित्योः कार्यकारणभावे समान- विषयत्वस्य आवश्यकत्वात् । अन्यथा गङ्गातौरयोः सम्बन्धा- ग्रहवतो गङ्गापदशक्ति जानतोऽपि गङ्गायां घोष इति वाक्या- तौरबोधप्रसङ्गः शक्तिज्ञानस्य हेतोः सत्त्वात्। अपि च घट- मानयेति वाक्यं हस्तिनञ्च स्मरतो घटपदादिभ्यो घटाटे: गजाधस्तिपकस्य च समूहालम्बनम्मरणवतो घटानयनवदस्ति- पकस्यापि शाब्दबोधापत्तिः समूहाल म्वनरूपायां पदार्थो- पस्थिती पदजन्य व सत्त्वात्। तथा च विषयतया शाब्दबोधं प्रति तदंशविषयकवृत्तिजन्योपस्थितिहेतुरिति वाच्यम् एवञ्च लक्षणाया अपि शक्तिज्ञानत्वेन हेतुत्वमसम्भवौति । एतेन शक्तिप्रयोज्यैवोपस्थितिहेतुरिति न लक्षणाज्ञाने काय कारणा- भावान्तरं ममापौति परास्तम् प्रयोज्यत्वस्य अतिप्रसतस्य दुर्वचत्वाञ्चेत्यादि विस्तरेण प्रपञ्चितं भूषणे ॥ ३६ ॥ नन्वेवं भाष्यादितो बोधदर्शनाद्बोधकतारूपा शक्ति- स्तत्रापि स्यात् तथा च साधुतापि स्यात् । शक्तित्वस्यैव साधुताया व्याकरणाधिकरणे प्रतिपादनादित्याशङ्कां हिधा समाधत्ते।

·वैयाकरणभूषण सारे असाधुरनुमानेन वाचकः कैश्चिदिष्यते । वाचकत्वाविशेषे वा नियमः पुण्यपापयोः ॥३०॥ - ( असाधुः अनुमानेन ) साधुशब्दमनुमाय वाचक: बोधक: कैश्विदिष्यते। तथा च तिसिवत्तेषां साधुस्मरण एवोपयोगो न तु साक्षात् तहाच कलमतो न साधुत्वमिति भावः। उक्त हि वाक्यपदीये। ते साधुष्वनुमानेन प्रत्ययोत्यत्तिहेतवः । तादात्मामुपगम्येव शब्दार्थस्य प्रकाशकाः । न शिष्टैरनुगम्यन्ते पाया इव साधवः । न यतः स्मृतिशास्त्रेण तस्मात्साक्षादवाचकाः । अम्बाम्बेति यथा बाल: शिक्षमाणः प्रभाषते अव्यक्ता तहिदां तेन व्यक्त भवति निर्णयः एवं साधी प्रयोक्तव्ये योऽपत्रंशः प्रयुज्यते । तेन साधुव्यवहितः कश्चिदर्थोऽभिधीयते इति नन्वपम्नशानां साक्षादवाचकवे किं मानम् शक्तिकल्पक- व्यवहारादेस्तुत्यत्वादिति चेत्तत्तद्दे शभेदभिन्नेषु तेषु तेषु शक्ति- कल्पने गौरवात्। न च पर्यायतुल्यता शङ्ख्या तेषां सर्वदेशेषु एकत्वादिनिगमनाविरहेण सर्वत्र शक्ति कल्पना न हि अप- स्वशे तथा, अन्यथा भाषाणां पर्यायतया गणनापत्ते: एवञ्च शक्तत्वमेवास्तु साधुत्वमिति नैयायिकमौमांसकादीनां मतेनैव द्रष्टव्यम्। इदानों खमतमाह। वाचकत्वाविशेष वेति । अयं भावः। अपनशानामशतावे ततो बोध एव न स्यात् । न च साधुस्मरणात् ततो बोध: तानविदुषां पाम- गणामपि बोधात् तेषां साधोरबोधाच्च। न च शक्तिनमात् तेभ्यो बोधः । बोधकत्वस्यावाधेन तहस्यानमत्वात्। ईश्व- ।

·शक्तिनिर्णयः। ५४ रेच्छा शक्तिरिति मतेऽपि सन्मानविषयिण्यास्तस्या बाधा- भावात् । शक्तः पदपदार्थविशेषघटिताया नमासम्भवाञ्चेति । उक्तञ्च वाक्यपदीये। पारम्पर्य्यादपनशा विगुणेष्वभिधाटषु । प्रसिद्धिमागता येन तेषां साधुरवाचकः । देवी वाग्वावकौर्णेयमशक्तीरभिधाटभिः । अनित्यदर्शिनान्वस्मिन्वादे बुद्धिविपर्यय इति । (अवाचकः) अबोधकः (बुद्धिविपर्ययः ) एते एव वाचका नान्ये इति विपर्यय इत्यर्थः। किञ्च विनिगमनाविरहाद्भा- षायामपि शक्तिः । न च तासां नानात्वं दोषः। संस्कृतवन्म- हाराष्ट्रभाषायाः सर्वत्र एकत्वेन प्रत्येकं विनिगमनाविरहताद- वख्यात्। किञ्च भानुपूर्वो पदेऽवच्छेदिका सा च पर्यायेष्विव भाषायामप्यन्यान्यैवेति कस्तयोविशेष इति विभाव्यं सूरिभिः । तथा च संस्कृतवद्भाषाया: सर्वत्र कत्वेन प्रत्येक शब्दाः शता न च पर्यायतया भाषाणां गणनापत्ति: साधूनामेव कोषादौ विभागाभिधानात्। नन्वेवं साधुता तेषां स्यादि- त्यत आह। नियम इति । पुण्यजननबोधनाय साधूनां साधु- भिर्भाषितव्यमिति विधिः पापजननबोधनाय नासाधुभि- रिति निषेधः। तथा च पुण्यजननयोग्यत्वं साधुत्वम् । पाप- जननयोग्यत्वमसाधुत्वम्। जनकतावच्छेदिका च जातिः। तज्ज्ञापकञ्च कोषादिव्याकरणादि च। एवमेव च राजसूयादेब्राह्मणे फलाजनकल्लवद्वादिशब्दानां नाश्वादौ साधुत्वमिति सङ्गच्छते। आधुनिकदेवदत्तादिनाम्नामपि वाक्षरमित्यादिभाष्येण व्युत्पादित्वात् साधुत्वम् । एवञ्च य; शब्दो यत्रार्ये व्याकरणे व्युत्यादितः स तत्र साधुरिति पर्याव- सितम्। गौणानां गणे व्युत्पादनात् तत्पुरस्कारेण प्रवृत्ती एव। तत्र ।

·६
६०
वैयाकरणभूषणसारे
साधुत्वमेव । आधुनिकलाक्षणिकानान्वसाधुत्व मिष्टमेव । अत-
एव ब्राह्मणाय देहीत्यर्थे ब्राह्मणं देहोत्यादिकं लक्षणयापि
न साधु इत्यादि विस्तरेण प्रपञ्चितं भूषणे ॥ ३७ ॥
अतिरिक्त शत ग्रहोपायमाह ।
सम्बन्धिशब्द सम्बन्धो योग्यतां प्रति योग्यता
समयाद्योग्यतासंबिन्मातापित्वादियोग्यवत् ॥३८॥
(सम्बन्धः) विषयः ( योग्यतां प्रति योग्यता) सम्बन्धि-
शब्दं प्रति योग्यताविषय इति समयात् योग्यतासं वित् शक्ति-
अहः घटपदमन योग्यमेतत्सम्बन्धौति व्यवहारासा ग्राह्य-
त्यर्थः ॥ ३८॥
इति वैयाकरणभूषणसारे शक्ति निर्णयः ।
Ramanth
नार्थमाह।
नसमासे चापरस्य प्राधान्यात्सर्वनामता।
आरोपितत्वं नञद्योत्वं नद्यसोऽप्यतिसर्ववत् ॥३६
नसमासे अपरस्य उत्तरपदार्थस्य प्राधान्यात् सर्वनामता
सिध्यतौति शेषः । अतएव आरोपितत्वमेव नद्योत्यमित्य-
भ्युपेयमिति शेषः। अयं भावः असर्व इत्यादावारोपितः सर्व
इत्यर्थे सर्वशब्दस्य प्राधान्यावाधात्सर्वनामता सिद्यति।
अन्यथा अतिसर्व इत्यनेव सा न स्यात् । घटो नास्तीत्यादाव-
भावविषयकबोधे तस्य विशेष्यताया एव दर्शनात्। अस्मद्रौत्या
च स आर्थो बोधो मानसः तथा चासर्वस्मै इत्याद्यसिद्धिप्रसङ्ग
इति। अत्र चारोपितत्वमारोपविषयत्वम् आरोपमानमर्थो
विषयत्व संसर्ग इति निष्कर्षः । द्योत्यत्वोक्तिनिपातानां
द्योतकत्वमभिप्रेत्य ॥ ३८ ॥

·नअर्थनिर्णयः । घटो नास्ति अव्राह्मण इत्यादावारोप बोधस्य सर्वानुभववित्- घल्वात्यनान्तरमाह। अभावो वा तदर्थोऽस्तु भाष्यस्य हि तदाशयात् । विशेषणं विशेष्यो वा न्यायतस्त्ववधाय्यताम् ॥४० तदर्थो नजथः । अर्थपदं द्योत्यवाच्यत्वपक्षयोः साधारण्येन कीर्तनाय। भाष्यस्येति। तथा च नञ् सूत्रे महाभाष्यम् । निवृत्त पदार्थक इति। निवृत्त पढार्थी यस्य नपुंसके भाव का इति क्तः अभावार्थक इत्यर्थः। यत्तु निवृत्तः पदार्थो यस्मि- नित्यर्थः सादृश्यादिना अध्यारोपितवाहण्याः क्षत्रियादयोऽर्था यस्येत्यर्थ इति कैयटः। तन्न आरोपितब्राह्मण्यस्य क्षत्रिया- देरनवाच्यत्वात् । अन्यथा सादृश्यादेरपि वाच्यतापत्तेः। यत्तु तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। अप्राशस्त्यं विरोधश्च नार्थाः षट् प्रकीर्तिताः ॥ इति पठित्वा अब्राह्मगा: अपापम् अनखः अनुदरा कन्या अपशवो वा अन्ये गोऽश्वेभ्यः अधर्म इत्युदाहरन्ति तत्त्वार्यिकार्थ- मभिप्रेत्येलि समष्टमन्यत्र। विशेषणमिति प्रतियोगिनीति शेषः । तथा च मर्वपदे सर्वनाममज्ञा। “अनेकमन्य पदार्थे” "सेव्यते- उन कयासन्न तापाशया" इत्याढावेकशब्दार्थ प्राधान्यादेकवचन- नियमः। अब्राह्मण इत्यादावुत्तरपदार्थ प्राधान्यात् तत्पुरुष- त्वम् । अव भवसि अनहं भवामौत्यादौ पुरुषवचनादिव्य- वस्था चोयपद्यत अन्वन्या त्वदभावो मदभाव इतिवदभावांश युष्मदस्मदोः अन्वयेन युष्मत्सामानाधिकररयस्य तिवमत्त्वात् पुरुषव्यवस्था न स्यात् । अस्म न्मते च भेदप्रतियोगित्वदभि- नायिका भवनक्रियेत्यन्वयात्मामानाधिकरण्यं नानुपपन्न- मिति भावः.। विशेष्यो वेति प्रतियोगिनीति शेषः। अयं ·६ वैयाकरणभूषणसारे भावः। गौणत्वेऽपि नसमासे "एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ् समासे हलौति” ज्ञापकात्सर्वनामसंज्ञा नानुपपन्ना। शिव इत्यत्र सुलोपवारणायानञ् समास इति हि विशेषणम् । न च तत्र तच्छब्दस्य सर्वनामतास्ति गौणत्वात्। अकोरि- त्य कञ् व्यावृत्त्या सर्वनामोरेव तव ग्रहणलाभात् तथा चानञ् समास इति ज्ञापकं सुवचम्। अनेकमन्यपदार्थे इत्यादावेकवचनं विशेष्थानुरोधात् । “सुबामन्विते पराङ्गवत्- स्वरे” इत्यतोऽनुवर्तमानसुग्रहणात् विशेष्यमेकवचनान्तमेव । किञ्च अनेकशब्दात् हिवचनोपादाने बहनां, बहुवचनोपादाने हयोः बहुव्रीहिर्न सिध्येदित्युभयसंग्रहायैकवचनं जात्यभिप्रा- यमौत्सर्गिक वा सेव्यतेऽने कयेत्यत्रापि बोषयेति विशेष्यानु- रोधात्प्रत्येक सेवनान्वयबोधनाय चैकवचनं न तूत्तरपदार्थ- प्राधान्य प्रयुक्तम् । अतएव पतन्त्य नेके जलधेरिवोर्मय इत्या- दिकमपि सूपपादम्। अवं भवसौत्यादी युष्मदस्मद्भिन्ने लक्षणा नञ् द्योतकः तथा च भिन्नेन युष्मदर्थेन तिङः सामा- नाधिकरण्यात्पुरुषव्यवस्था। ল্পিৰামিন্যাস্পায়া মন- क्रियेति शाब्दबोधः। एवं न त्वं पचसि इत्यत्र त्वदभिन्नाश्रय- कपाकानुकूलभावनाभावः । घटो नास्तीत्यत्र घटाभिन्नाश्रय कास्तित्वभाव इति रीत्या बोध: असमस्त नजः क्रियायामेवा- त्वयात् । स चाभावोऽत्यन्ताभावत्वान्योन्याभाववादिरूपेण शक्यः तत्तद्रूपेण बोधादित्याद्यन्यत्र विस्तरः ॥ ४० ॥ इति वैयाकरणभूषणसारे नजर्थनिर्णयः । प्रादयो द्योतकाश्चादयो वाचका इति नैयायिकमतमयुक्तम् वैषज्ये वीजाभावादिति ध्वनयन् निपातानां द्योतकत्व समर्थ- यते ।

·निपातार्थनिर्णयः । द्योतकाः प्रादयो येन निपाताश्चादयस्तथा । उपास्यते हरिहरी लकारी दृश्यते यथा ॥ ४१ ॥ येन हेतुना प्रादयो द्योतकास्तेनैव हेतुना चादयो निपाता स्तथा द्योतका इत्यर्थः। अयं भावः। ईश्वरमनुभवतीत्या- दावनुभवादि. प्रतीयमानो न धात्वर्थः भवतीत्यत्राप्यापत्तेः । नोपसर्गार्थः तथा सत्यप्रकृत्यर्थतया तत्राख्यातार्थानन्वयापत्तेः प्रत्ययानां प्रकृत्वान्वितस्वार्थबोधकत्वव्युत्पत्तेः अनुगच्छतो- त्यादी अनुभावादिप्रत्ययापत्तेश्च । न विशिष्टार्थ: गौरवात् । तथा च धातोरेव विद्यमानत्वादि वाचकस्यास्तु लक्षणा उप- सर्गस्तात्पर्य ग्राहक इत्यस्तु । तथा च तात्पर्यग्राहकत्वमेव द्योतकत्वमिति। तच चादिष्वपि तुल्यम् चैत्रमिव पश्यती- त्यादौ सादृश्य विशिष्टं चैत्रपदलच्यम् इवशब्दस्तात्पर्य ग्राहक इत्यस्य मुवचत्वादिति। स्वयं युक्त्यन्तरमाइ। उपास्येते इति । अत्र युपासना किम् उपसर्थः विशिष्टस्य धातुमात्रस्य वा। नाद्यः तथा सति खार्थफलव्यधिकरणव्यापारवाचकत्व- रूपसकर्मकत्वस्यास्धातोः उपासनारूपफलवाचकत्वाभावा- दनापत्तेस्ततः कर्मणि लकारो न स्यात् । न हितोय: गौरवात् । तौये त्वागतं द्योतकवतात्पर्य्यग्राहकत्वलाभात् इति भावः । दृश्यते इत्यत्र कर्मणौति शेषः ॥ ४१॥ तच्चादिष अपि तुल्यमित्याह । तथान्यत्र निपातेऽपि लकारः कर्मवाचकः । विशेषणाद्ययोगोऽपि प्रादिवच्चादिके समः ॥४२॥ ( अन्यत्र ) साक्षाक्रियते अलङ्गियते उरीक्रियते शिव इत्यादी अनापि धातोस्तत्तदर्थे कमणि लकारसिद्धार्थ तत् ·६ वैयाकरणभूषण सारे तर्ववाचकल वायमित्य पसर्गवत् द्योतकत्वममौषामयो- त्यर्थः । यद्यपि कृधातोः सकर्मक त्वमस्त्येव तथाप्येषु अर्थेष सकर्मकता न स्यात् । अन्यथा वायुवि कुरुते सैन्धवाविकुर्वत इत्यत्र श्रपि स्यादिति भावः । अथ उपासनासाक्षात्कारादि. निपातोऽर्थोऽस्तु साक्षात्प्रत्यक्ष तुल्ययोः” इति कोषस्वरमात् तद- नुललो ब्यापार एव धात्वर्थोऽस्तु स्वस्त्रयुक्तनिपातान्यतवार्थफल- व्यधिकरणव्यापारवत्त्व सकर्मकत्वमपि सुवचमिति दृष्टान्त- दार्टान्तिकावयुक्ताविति नेदं मावक मिति चेन्न। नामार्थधा- त्वर्थयोर्भेदेन साक्षादन्वयासम्भवन निपातधात्वर्थयोः अन्वया- सम्भवात्। अन्यथा तण्डुलः पचतौत्यत्रापि कर्मतया तण्ड- लानां धात्वर्थेऽन्वयापत्तेरिति । किञ्च प्रादीनां वाचकल्ले भूयान् प्रकर्षः कीदृशो निश्चय इतिवत् भूयान् प्र, कौटुशो निरित्यपि स्यात्। असान्मते प्रादेरनर्थकत्वान्न तदन्वय इत्यत एव द्योतकता तेषां स्यादिति। साधकान्तरमभिप्रेत्याइ। विशेषणेति। शोभन: समुच्चयो द्रष्टव्य इतिवत् शोभनश्च द्रव्य इत्यस्यापत्तेस्तुल्यसमाधेियत्वादिति भावः । अपि च निपातानां वाचकत्वे प्रातिपदिकार्थयोविना षष्ठयाटिक भेटेन अन्वयासम्भवः । अन्यथा राजा पुरुष इत्यस्य राजमम्बन्धी पुरुष इत्यप्यापत्तेरित्यभिप्रेत्याह आदौति। धवखदिग्योः समुच्चय इतिवत् धवस्य च खदिरस्य च इत्येव स्यात् इति भावः ॥ ४२ ॥ ननु प्रातिपदिकार्थयोः अभेदान्वयबोधे विभक्ति जन्योप- स्थितिः हेतुरिति कार्यकारणभावो निपातातिरिक्त विषय एवेति नोक्तदोष इत्याशझ्याह । पदार्थः सदृशान्वेति विभागेन कदाचन ।

·६ निपातार्थनिर्णयः। निपतितरसोचे प्रमाणं किं विभावय ॥ ४३ ॥ (सदृशा) सदृशेन समानाधिकरगोनेति यावत्। (अन्वेति) अभेदेनेति शेषः। (विभागेन) अनहोन। असमानाधिकरणे- नेति यावत्। अयमयः समानाधिकरणाप्रातिपदिकार्ययोः अभेदान्वयव्युत्पत्तिनिश तातिरिक्त विषय इति कल्पने माना- भावो गौरवञ्च। अस्माकं नियातानां द्यातकत्वादन्वय एव गास्तोति नायं दोपः प्रतएव घटो नास्तोत्यादौ वटपदं तत् प्रतियोगिके लाक्षणिकमिति नैयायिकाः ॥ ४३ ॥ अपि च निपातानां वाचकवे काव्यादावन्वयो न स्यादिति साधकान्तरमाह। शरैमसे रिवोदीच्यान् उहरिष्यन् रमानिव । इत्यादावन्वयो न स्यात्मपाञ्च व ततः ॥४॥ अत्र उस्रसदृशैः शरैः रसमदृशानुदीच्यानुहरिप्यन्नित्यर्थः । अयं च उन्नादिशब्दानां तत्सहभपरत्वे इवशब्दस्य द्योतक वे सन- च्छते। अन्यथा प्रत्ययानां प्रत्यान्वित लायबोधकरवञ्चन- त्तिविरोधः। तथा हि। उन्नौरिति करण रतौया। च उस्रोऽत्र कर गम् इवार्थ महशस्य करणत्वेऽपि तस्य करणत्व नानेन बोधयितुं शक्यम् अप्रत्ययत्वात् । च असत्वार्थकतया तदुत्तरतौयाया असम्भवात् । सम्भवे वा श्रवणप्रसङ्गात् । उसपदोत्तरतीयानन्वयनसशाखेत्याइ । सुपां चेति। सुपा श्रवणञ्चेत्यर्थः । चकारादुखपदोत्तरटतीवान- न्वयः समुच्चीयते इत्यादावित्यादिपदात् “वागर्याविव सस्कृती पार्वतोपरमेश्वरौ वन्दे” इत्यत्र वागर्थयोवन्दिकर्मलाभावात् तदुत्तरहितोयाया अनन्वयः इवार्थस्य कर्मवान्वकोषासम्भ- वञ्च संग्टह्यते। यदि च विशेषणविभक्तिरभेदायी साधुत्व- ड्वादन्य

·६
ব্ৰয়াৰ মুখৰ
मानार्था वा तदापि इवशब्दस्य वाचकलेऽनन्वय एव उन्न-
सदृशभराणां समानाधिकरणपदोपस्थाप्यतया भेदेनान्वयायो-
गात्। बाधादभेदेनापि न सः न घुसा भिन्नसदृशाभिन्नः
शर इत्यर्थी द्रष्टव्यः॥४४॥
ननु वन्मते अब्राह्मण इत्यादौ तत्पुरुषलक्षणाव्यास्यापत्तिः
पूर्वपदस्यानर्थकत्वेनैवोत्तरपदार्थप्राधान्याभावात् उपसर्गस्याथे-
वत्त्वाभावेन प्रातिपदिकवाभावाहिभक्तिश्च ततो न स्यादित्यत
रोव।
नज समासे चापरस्य द्योत्यं प्रत्येव मुख्यता।
द्योलमेवार्थमादाय जायन्ते नामतः सुपः ॥४५॥
नञ् समासादौ या उत्तरपदप्रधानता साघोत्यमर्थमादा-
तमेवार्थमादायार्थवत्त्वात् प्रातिपदिकत्वमित्यर्थः ।
वस्तुतः अव्ययादापसुप इति ज्ञापका सुबुत्पत्तिः। “निपात-
यानर्थकस्येति" वार्त्तिकाहा प्रातिपदिकत्वम्। “कत्तद्धित-
समासाच इत्यनुक्त समुच्चयार्थकचकारेण निपातानां संग्रह
इति वा बोध्यम्। तस्मात् युक्तां निपातानां द्योतकत्वम् ।
उन्नाञ्च अक्कत्यधिकरणवात्तिके।
चतुर्विधे पदे चान विविधस्यार्थनिर्णयः !
क्रियते संशयीत्यत्तेनोंपसर्गनिपातयोः ॥
तयोराभिधाने हि व्यापारो नैव विद्यते।
यदर्थद्योतको तौ तु वाचकः स विचार्य्यत इति ।
उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यः प्रतीयते ।
प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवदिति।
अन उपसर्गपदं निपातोपलक्षणम् । धातुपदं पदान्तर-
स्येति बोध्यम् ॥ ४५ ॥

·६ । । । লিনাঞ্জলি। ननु अन्वयव्यतिरेकाभ्यां निपातानां तदर्थवाचकत्वमेव युक्तम् बोधकतारूपशतोरबाधात्। किञ्च उक्तरीत्या पचती- त्यादौ धातोरेव कर्तुविशिष्टभावनायां लक्षणास्तु तात्पर्य- ग्राहकलमात्रं तिङादेः स्यादित्यरचेः पशान्तरमाह। निपातानां वाचकत्वमन्वयव्यतिरेकयोः । युक्तं वा न तु तद्युक्तं परेषां मतमेव नः ॥४६॥ एवं धात्वर्थप्रातिपदिकार्ययोर्भेदेनान्वयबोधो न व्युत्पन्न इति निपातातिरिक्तविषयं, समानाधिकरण प्रातिपदिकार्थयो: अभेटेनान्वय इत्यपि तन अगत्या कल्पनीयमिति भावः । न विति। नैयायिकोक्तं प्रादिचाद्योर्वेषयमित्यर्थः। यत्तु सर्वेषां निपातानां वाचकल्वेऽवत् सूत्रेणैव तेषां प्रातिपदि- कल्वसम्भवात् "निपातस्यानर्थकम्येति” विधियर्थम्। सर्वेषां द्योतकत्वे चानर्थकस्येति व्यर्थम्। तथा च केचिद्योतकाः चिहाचका इत्यस्यु पेयमिति तन्न एवं हि पादयो द्योतका: प्रादयो वाचका इति वैपरीत्यावारणात्। सर्वधानर्थ कानां पादपूरणमानार्थसुपात्तानां संग्रहाय वार्तिकारम्भस्य कीय- टादी स्पष्टत्वात् तस्य प्रत्याख्यातत्वाञ्च। परेषामिति बहु- वचनं मीमांसकसंग्रहाय। केवलक्षशब्दात् समुच्याबोधा- चकारश्रवणे तदोधाञ्चकार एव तहाचको न द्योतकः। किञ्च द्योतकवे पदान्तराणां तत्र शक्तिः कल्पया चकारादेवी- तकलशक्तिश्च कल्येति गौरवं स्वादिति हि समुच्चयाधि- करणे स्थितम् तदपि न युतामिति भावः। तथा हि अन्वय- व्यतिरेको तात्पर्य्य ग्राहकलेनाभ्युपयुक्तौ घटादिपदानामेव समुचिते लक्षणा तात्पर्य ग्राहकः प्रकरणादिवञ्चादिरिति खीकारान्न शक्तिदयकल्पनापि। अस्माकं लक्षणामहद- ·वैयाकरणभूषण सारे शायां वोधात् तत्कार्यकारणभाव आवश्यकः एवं शतिग्रह स्यापोति पक्षहयेऽपि कल्पान्तराभावेन गौरवाभावादुमय- मपि युक्तमित्य भिमतम् । अतएव स वाचको विशेषाणां सम्भवात् द्योतकोऽपि वेति । वाक्यपदीयं सङ्गच्छते। दर्शनान्तररीत्या वाचकत्वमेव द्योतकत्वमेव वेति नियमस्तु न युक्ता इति ध्वनयबाह मत्तमेव न इति ॥ ४६॥ पर्यवसितमुपसंहरना। निपातत्वं परेषां यत्तदस्माकमिति स्थितिः । व्यापकत्वाच्छततायास्त्ववच्छेदकमिष्यते ॥४७॥ परेषां यन्निपातलम् असत्त्वार्थकत्वे मति चादिगणपठि- तत्व शक्ति सम्बन्धन निपातपदवत्तञ्चोपाधि तिर्वा तदे. वास्माकमपि। परन्तु सामान्य धर्म प्रमाणानां पक्षपाता. च्छताता द्योतकता वा तदवच्छेदेनैव कल्याति नैयायिकीत प्रादिचाद्योवैषम्यमयुक्त मित्यर्थः। ( व्यापकत्वात् ) मामान्य खात्। शक्तताया इत्युपलक्षणं द्योतकताया वेत्यपि द्रष्ट- व्यम् ।। ४७॥ इति वैयाकरणभूषणसार निपातानों द्योतकत्वादिनिए यः । 4 sonmoments भावप्रत्ययार्थमाह। कृत्तचितसमासभ्यो मतभेदनिबन्धनम् । त्वतलोरर्थकथनं टौकायां हरिणा कृतम् ॥४८॥ 'कत्तद्धितसमासेभ्यः सम्बन्धाभिधानं भावप्रत्ययेनान्यत्न रूब्य भिन्नरूपाव्यभिचरितसम्बन्धेभ्यः” इति वार्तिकवचने मीमांसकादौनां नममपाकुर्वन्नाह टोकायामिति भर्तृ- ·६ समामादौ স্ত্র भावप्रत्ययार्थनिर्णयः । हरिणा महामायटोकायामित्यर्थः । लतलोरिति भाव- प्रत्ययमानोपलक्षणम् । अयमर्थः । कल्पामाना राजादिसम्बन्धविशिष्टे कल्पात इत्यताम् । च तदुत्तरभाव प्रत्ययः सम्बन्ध वदतीत्यर्थः । एतदपि भेदः संसर्ग उभयं वेल्यतोष भेद पक्षे न सम्भवतीत्यत प्राह मत- मेटेति पक्षभेटेनेत्यर्थः । एवञ्च राजपुरुषत्वम् औपगवत्व पता त्वम् इत्यादौ स्वखामिभावसम्बन्धः । अपत्यापत्यवत्सम्बन्धः क्रियाकारकभावसम्बन्ध इत्यन्वयबोधः। ओयगवादावयभि- चरितसम्बन्धे तु अर्थान्तरवृत्तिस्तद्धित उदाहार्य: । दामो- दरत्वं कृष्ण मर्पमित्यादौ जातिविशेषगा बोधादाच अन्योति रूढेरभिन्नरूपादयभिचरितमम्बन्धेभ्यश्चान्ये ल्व वैः । रूढ़िलता। हितोयं यथा शुलत्वम् अत्र तदस्यास्त्यम्मिन् वेति “मतुपो गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्ट" इति लुप्तत्वात् तद्धितान्तत्वेऽग्नि घटः शुक्ल इत्यभेदप्रत्ययाहू णस्यैव प्रकारत्वेन भानं जायते तौये सतो भावः सत्तेति अत्र जातादेव प्रत्यय इति दिक् ॥ ४८॥ दण्डोत्यादौ प्रकतेत्यर्थविशिष्टट्रय मात्रवाच कला तड़ित- स्येति वदन्त मौमांमकमान्यं प्रत्याह। । अनाईजरतीयं स्यात् दर्शनान्तरगामिनाम् । सिद्धान्ते तु स्थितं पक्षदयं त्वादिपु तच्छुगा ॥४६॥ (अन) भावप्रत्ययविषये। तथा हि दामोदरत्वं घटत्व- मित्यादौ भावप्रत्ययस्य सम्बन्धानभिधायकवेन मीमांमकानां दण्डित्वमित्यादिष्वपि तदभिधानं न स्यात् । प्रकतिजन्य- बोधे प्रकार: प्रकृत्यर्थसमवेतो हि तदुत्तरभावप्रत्ययेन अभि- अन्यथा घटत्वमित्यत्र द्रव्यत्वादेदण्डित्वमित्यादी धीयते ।

·वैयाकरणभूषणसार दण्डादेच तदुत्तरभावप्रत्ययवाचतापत्तेः । न च त्वन्मते दण्डोत्यादिबोधे सम्बन्धः प्रकारः। यत्तु यदा वसमवेतोऽत्र वायो नास्ति गुणोऽपरः । तदा गत्यन्तराभावात्सम्बन्धो वाच्य आश्रित इति ॥ तन्त्र इत्यादेः सम्बन्धवाचकत्वेनोपपत्तावगत्यभावात् । प्रपञ्जितं चैतदादावेव वैयाकरणभूषणे ननु तवापोदं वैषम्यं कथमित्यत आह सिद्धान्ते विति ॥ ४६॥ तो पक्षावाह। प्रयोगोपाधिमाश्रित्य प्रकृत्यर्थे प्रकारताम् । धर्ममानं वाच्यमिति यहा शब्दपरा अमी ॥ जायन्ते तज्जन्यबोधप्रकारे भावसंजिते ॥५०॥ प्रयोग उपाधि निमित्तं प्रकृत्यर्थे प्रकारताम् प्रकारतया भासमानं धर्म वाच्यतया आश्रित्य त्वादयो जायन्ते प्रकृति- जन्यबोधप्रकारस्त्वाद्यर्थ इति यावत् । ननु घटत्वमित्यत्र प्रकारत्वात् तदुत्तरभावप्रत्ययेन घटत्वत्वस्यापि वाच्यता स्यात् इत्यनेष्टा पत्तिमाह धर्ममात्रमिति न त्वत्र लघुगुरुविचार इत्यभिप्रायः तत्तातिविशिष्टब्रह्मसत्ताया एव घटवघटत्व- त्वादिरूपत्वात्। सम्बन्धिभेदात्सत्तैव भिद्यमाना गवादिषु । जातिरित्युच्यते तस्यां सर्वे शब्दा व्यवस्थिताः ॥ तां प्रातिपदिकार्थञ्च धात्वर्थच प्रचक्षते। मा नित्या सा महानात्मा तामाहुस्त्वतलादय ॥ इति वाक्यपदीयात् । उक्तञ्च तस्य भावस्त्वतलाविति सूत्रे वार्तिककारैः “यस्य गुणस्य भावाद्रव्ये शब्दनिवेशस्तदभि- धाने वतलाविति” । (यस्य गुणस्य) विशेषणतया भासमा- ·वादिभावप्रत्ययार्थनिर्णयः । नस्य (भावात्) पाश्रयत्वात् (द्रव्ये) विशेष्ये (शब्दनिवेश:) शब्द- प्रवृत्तिः तस्मिन् वाच्ये त्वतलावित्यर्थः । तथा च रूपादि- शब्देभ्यो जातो, शुक्लाणुदीर्घमहदादिभ्यो गुणे, पाचकादि- शब्देभ्यः क्रियायां, घटादिशब्देभ्यो जाती, प्रत्ययः रूपादि- शब्दानां जातिप्रकारकबोधजनकत्वात् । पाचकादिशब्दानां क्रियाप्रकारकबोधजनकवे तस्यां प्रत्ययः। संसर्गप्रकारक- बोधजनकत्वमिति मते च संसर्गे इति व्यवस्था सूपपादेति भावः। तत्र जातिवाचकानां व्यक्तय एव शक्यतावच्छेदिकाः। तथा च घटत्वमित्यत्र घटवृत्तिरसाधारणोधर्म इत्यादि द्रष्ट- व्यम्। पक्षान्तरमाह यहेति “यहा सर्वे भावाः खेन अर्थन भवन्ति स तेषा भावः” इति वार्त्तिकोतो यहा शब्दस्तत्सूचन- प्रयोजनकोऽपि (भवन्ति) वाचकत्वेन प्रवर्तन्ते इति भावाः शब्दाः (खेन रूपेण अर्थेन) (भवन्ति) प्रवर्तन्ते अतः ( स तेषां भाव: ) प्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः । अयं भावः। अर्थवच्छब्दो- ऽपि द्रव्ये प्रकार: हरिहरनलेवाकुयुधिष्ठिरवशिष्ठादिशब्देश्य- स्तत् तत् वाचः कश्चिदासौदितिशब्दप्रकारकबोधस्य सर्वसिद्ध- त्वात् । अन्यथा वनौषधिवर्गादेर्नागरिकान् प्रत्यबोधकत्वा- पत्तेः । एवमेव अप्रसिद्धार्थकपदेषु अनुभवः सर्वसिद्धः न तु घटा- दिपदेषु इव तत्तज्जात्यादिरूपेण । तथा च उभयमवच्छेदकम् । यस्य तथा शक्तिग्रहस्तस्य जात्यादिरूपेणैवोपस्थितिः। पद- प्रकारकः शक्ति ग्रहस्तु विशिष्य नापेक्षितः किन्तु इदं पदं क्वचित् वृत्त साधुपदत्वादित्यादिरूप एव अपेक्ष्यते इति विशिष्याग्रहौत- शक्तिकेभ्यस्तथैव बोधः। तथा च शब्दोऽपि वप्रत्ययार्थ इति प्रपञ्चितं भूषणे ॥५०॥ इति वैयाकरणभूषणसारे त्वादिभावप्रत्ययार्थविचारः ।

·७२ वैयाकरणभूषणसारे साख्य देवतेत्यत्न देवताविशिष्टं देयं प्रत्ययार्थः । ऐन्द्रं वैश्व- देवो इत्यादी इन्द्रादेवतात्वोपस्थापकान्तराभावात् तेन रूपेण उपस्थितये शक्ति कल्पनावश्यकत्वात् । अतएव आमिक्षां देवतायुक्तां वदत्येवैष तद्धितः । आमिक्षापदसान्निध्यात्तस्यैव विषयार्पणमिति। केवलाद्देवतावाचौ तद्धितोऽग्ने समुच्चरन् । नान्ययुक्तोऽग्निदेवत्यं प्रतिपादयितुं क्षमः । इति च मीमांसकैरप्युक्तमित्याशयेनाह । प्रत्ययार्थस्यैकदेशे प्रकृल्यर्थो विशेषगाम् । अभेदश्चात संसर्ग आग्नेयादावियं स्थितिः । देवतायां प्रदेये च खण्डश: शक्तिरस्तु वा ॥ ५१ ॥ (एकदेशे) देवतारूपे। तच्च विशेषणमदेनेत्याह अभेद- ननु देवतायाः प्रत्ययार्थैकदेशत्वान्न प्रत्यर्थस्य तत्र अभेदेनाप्यन्वय इत्याशये नाह देवतायामिति । तथा च पदा- थैकदेशव नास्तीति भावः ॥ ५१ ॥ ननु अग्न्यादिदेवस्य प्रकृत्यैव लाभान्न तत्र शक्तिः कल्पना ল হু ৰনালীঘিন । ৰূন সজ্জন যায় না उपस्थितिसम्भवात् । उपसगाणां द्योतकलनये प्रजपतो त्यत्र प्रकष्टजपवदित्यभिप्रेत्याह। श्चेति । प्रदेय एव वा शक्ति: प्रकृतेऽस्त्वस्तु लक्षणा। देवतायां निरूटेति सर्व पक्षा अमौ स्थिताः॥५२॥ न चैन्द्रं दधौत्यादौ द्रव्यस्य पदान्तराल्लामात् कुतः पुनः प्रत्ययस्य तत्र शक्तिः कल्पात इति वाच्यम् पदान्तराश्रवणेऽपि तत्यतीते: ऐन्द्रं दधीति सामानाधिकरण्याच्च। अन्यथाख्यात- ·अभेदकत्वसंख्यानिर्णयः। यापि कर्ट कर्मवाचित्वं न स्यात्। मीमांसकानां पुन: प्रत्ययस्य देवतात्वमेवार्थोऽस्तु । द्रव्यं पदान्तराल्लभ्यत एवेति पाख्यातस्य कर्तृवहाच्यत्वं मास्त्विति कुतो न शक्यते वक्त मिति दिक् । देवतायां देवतावरूपेण निरूढ़े ति अनुपपत्तिज्ञानापूर्वकत्व. अनादिप्रयोगावच्छिन्नत्वं वा तत्त्वमिति भावः ।। ५२ ।। अनयैव रौत्यान्यवाप्यवधेयमित्याह । क्रीडायां णस्तदस्यास्तौल्यादावषैव दिइ रमृता । वस्तुतो निवेति नावातीव प्रयत्यते ॥ ५३ ॥ 'तदस्यां प्रहरणमिति क्रीड़ायां ण" इत्यत्र प्रहरणवि- शिष्टा क्रीड़ा प्रहरण कौड़े क्रीडामात्र वार्थः। श्रादिना "सोऽस्य निवास: *सास्मिन् पौर्णमासौति “तदस्थास्यस्मिन् इति मतुम्” इत्यादिकं संग्रद्यते। वृत्रिमात्रेऽतिरिक्तशत 'ममर्थः पदविधि"रिति सूत्राल्लाभादुक्तो विचार: शास्त्रा- न्तरैः सह तद्रौत्सवोतः प्रारोपितप्रकतिप्रत्ययार्थमादाय वा । वस्तुतो विविष्टशक्तवार्थोपस्थितिरित्याह वस्तुत इति ॥ ५ ॥ इति वैयाकरणभूषणसारे देवताप्रत्ययार्थनिर्णयः । वृत्तिप्रसङ्गात् तत्राभेदैकत्वसंख्या प्रतीयत इति सिद्धान्त दृष्टान्तेनोपधादयति। अमेदैकत्वसंख्याया वृत्ती भानमिति स्थितिः । कपिञ्जलालम्भवाक्ये त्रित्वं न्यायाधघोच्यते ॥५४॥ संख्याविशेषाणामविभागेन मत्त्वम् अभेदैकत्वसंख्या। उत्ताच वाक्य पदोये। यथोषधिरसाः सर्वे मधुन्याहितशतयः ।

·वैयाकरणभूषणसार अविभागेन वर्तन्ते संख्यां तां तादृशीं विदुरिति। परि- त्य विशेषं वा संख्यासामान्यं तत् । भेदानां वा परित्यागास ख्यात्मा स तथाविधः । व्यापाराज्जातिभागस्य भेदापोहेन वर्तते अग्टहीतविशेषेण यथा रूपेण रूपवान् । प्रख्यायते न शलादि भेदापोहस्तु गम्यते इति । अस्याः वृत्तौ समासादौ भानं न्यार्यासमिति शेषः । इति मतस्थितियाकरणानाम्। अयं भावः । श्रयं भावः। राजपुरूष इत्यादौ राज्ञी राज्ञोः राज्ञां वायं पुरुष इति जिज्ञासा जायते । विशेषजिन्नासायां सामान्यरूपेण तत्त्तौति: शब्दादावश्यको अतस्तस्यां शक्तिरिति । तस्या एकत्वेन प्रतीतो न्यायमाह कपिजलेति। बहुत्वगणनायां बित्वस्यैव प्रथमोपस्थितत्वात् तद्रूपेणैव भानवदेकत्वस्य, सर्वतः प्रथमोपस्थितत्वमस्तौति वस्तुतस्तु जिज्ञासैव नानुभवसिद्धा। तथावे वा ज्ञानेच्छयोः समानप्रकारकबेन हेतुहेतुमद्भावात् तत्तद्रूपेणैव वाच्यता स्यादिति ध्येयम् ॥ ५४ ॥ इति वैयाकरणभूषणसारे अभेदै कत्वसंख्यानिरूपणम् । भावः। संख्याप्रसङ्गादुद्देश्यविधेययो: संख्याविवक्षाविवक्षे निरू- पयति। लक्ष्यानुरोधात्संख्यायास्तन्त्रातचे मते यतः । पश्वेकत्वादिहेतूनामाश्रयण मनाकरम् ॥ ५५ ॥ ग्रहं संमार्टीत्यत्रोद्देश्य ग्रहगतमेकत्वमविवक्षितमितिवन्ना- स्माकमुद्देश्यविशेषणाविवक्षानियमः धातोरित्येकत्वस्य विव- चितत्वात्।

·संख्याविवक्षानिर्णयः । उत्योत ममस्तभ्यो धातुभ्यः प्रत्ययो यडि । तदा सर्वेविशिष्यत इन्दोत्पन्नसुबर्धवदिति । शब्दान्तराधिकरणे भयादैरभिधानाच। “आईधातु- कस्येलादे”रित्यत्रानुवाद्याईधातुविशेषणस्य बलादित्वस्य विवक्षितत्वाच्च । एवं पशुना यजेन इतिवत् विवेयविशेषणं विवक्षितम्, इपि न “रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च द" इत्यत्र नकारयविधानानापत्तेः। तथा च भिन्न इत्यत्र नका- रहयलामो न स्यात् ।” “प्राङ्ग गा” इत्यले कत्वविवक्ष येवोप- पत्तौ एक: पूर्वपग्योरित्येकग्रहणवैयापत्तेचेति भावः । शब्दाथ स्तु सख्याया लक्ष्यानुरोधात् तन्त्रातब्वे यतोमते अतः पश्वे कत्वाधिकरणोक्त हेतू नामाश्रयणं नान्मसिदान्तसिद्धमिति । प्रादिना ग्रहैकल पग्रहः ॥ ५५ ॥ ननु विधेयविशेषणविवक्षा प्रावश्यकी। अन्यथा अन- न्तनकाराद्यापत्तेः। एक: पूर्वपरयोरित्यत्रैकग्रहणञ्च स्थानि- भेदादिवार गायेत्यभिप्रेत्याह । विधेये भेटकं तन्त्रमन्यतो नियमो न हि। ग्रहैकत्वादिहेतूनामाश्रय गमनाकरम् ॥ ६ ॥ (भेद कम्) विशेषणम् (तन्त्रम्) विवक्षितम् विधेयविशेषणं विवक्षितमित्यस्तु तथाप्यन्यत: अनुवाद्यस्य नियमो न हि कचित् तन्वं कचिन्नेत्यर्थः। ग्रहकत्वादी अकवादी यो हेतु: वाक्या- भेदादिस्तस्य अबाश्रयगा मनाकरम् । एकत्वविशिष्ट धातु बलादित्वविशिष्टमाईधातु कञ्चोद्दिश्य प्रत्ययेड़ागम गमादेविधि- सम्भवादिति भावः ॥ ५ ॥ नन्वेवं भिन्न इत्यत्र नकारद्वय लाभो न स्यादित्यत बाह रदाभ्यां वाक्य भेदन नकारद्वयलामतः । ।

·S वैयाकरणभूषण सारे नतिनैवास्ति तन्त्रले विधेये भेदकस्य तु ॥५७ ॥ चकारसचितं "निष्ठातस्य नः, पूर्वस्य दकारस्य च ना इति वाक्यभेदमादाय नकारहयलाभ इत्यर्थः ॥ ५७ ॥ इति वैयाकरणभूषणसारे संख्याविवक्षानिर्णयः । "पव्यय- बाप्रत्ययादेरथै निरूपयति । अव्ययकृत इत्युक्तेः प्रकृत्यर्थे तुमादयः । समानकर्टकत्वादि द्योत्यमेषामिति स्थितिः॥५८॥ तुमादयः तुमुन्नादयः (प्रकत्यर्थे) भावे। मादिना बादेः संग्रहः। भावे इत्यत्र मानमाह भव्यय कृत इति । रुतोभावे” इति वार्त्तिकादित्यर्थः । ननु “समानकर्तृकयो: पूर्वकाले" इत्यादिसूचाणां का गतिस्तत्राह समानकर कत्वा- दौति । अयं भावः भोक्तं पचति भुक्का व्रजतीत्यादावेक- वाक्यता सर्वसिद्धा भोजनपाकक्रिययोः विशेषणविशेष्यभाव- मन्तरणानुपपन्ना अन्यथा भुत व्रजतोत्यादावग्येकवाक्यता- पत्तेः। तथा च तयोः विशेषणविशेष्यमावनिरूपकः मंसर्गों जन्यत्वं सामानाधिकरणं, पूर्वोत्तरभावो व्याप्यत्वञ्च इत्यादि अनेकविधः । तथा च भोक्तुं पचति भुक्ता दप्तः इत्यादी भोजन- जनिका पाकक्रिया, भोजमजन्या तिरिति बोधः। अतएव जलपानानन्तर्यस्य हप्तौ सत्त्वेऽपि पौत्वा प्त इति न प्रयोगः। सामानाधिकरण्यस्यापि संसर्गत्वेनार्थात्समानकट कत्वमपि लब्धम् । भुक्का व्रजतोत्यादौ पूर्वोत्तरभावः सामानाधिकरण्यञ्च संसर्ग इति भोजनसमानाधिकरणा तदुत्तरकालिको व्रजन- क्रियेति बोधः। अधौत्य तिष्ठति, मुखं व्यादाय स्वपितौल्या- ·লি:। दावध्ययनव्यादानयोरमादकाले भप्रयोगात् यदा यदा अस्य स्थितिः खापश्च तदा तदा अध्ययनं मुखव्यादानशेति कालविशे- धावच्छिनच्याप्यत्वबोधावायलं सामानाधिकरण्यञ्च संसर्गः । एवञ्चान्यलभ्यत्वाब सूत्रात् तेषां वाच्यत्वलाभ इति युक्तमव्यय- कतो भाव इति । एवञ्च प्रत्यर्थक्रिययोः संसर्गे तात्पर्यग्राइ- कत्वरूपं द्योतकावं बादौनाम् । । अतएव “समानकट कयो- रिति” मूत्रे खशब्देनोपात्तत्वात् नेति भाथप्रतीकमादाय पौा- पर्यकाले द्योत्ये त्वादिविधीयते न तु विषये इति भाव इति कैयटः। यत्तु समानकर्ट कयोरिति सूत्रासमानकर्ट कत्व खावायम् अन्यधौदनं पत्ताहं भोक्ष्ये इत्यत्र मयेति तौया- प्रसङ्गः। न च पाख्यातेन कत्तुरभिधानान्न सेति वाच्यम् भोजन- क्रियाकर्तुरभिधानेऽपि पाकक्रियाकत्तुस्तदभावात् अनभिहिते भवतौति पर्युदासाश्रयणात् । अतएव प्रासादे वास्ते इत्यत्र प्रसादनक्रियाधिकरणस्य अभिधानेऽप्यस्तिक्रियाधिकरणस्थान- भिधानात् सप्तमौति भाथे स्पष्टम्। तस्मात् त्वाप्रत्ययस्य कर्ट वाचिवमावश्यकमिति तब सूत्रात् तस्य वाचत्वाला भात् । समानकळ कयोः क्रिययो: पूर्वकाले वा इत्येव तद- र्थात् अन्यथा समान कर्तरीत्येव सूत्रन्यासः स्यात्। तीया- पाटनन्तु आख्यातार्थक्रियायाः प्रधानभूताया: कर्तुरभिधानात् प्रधानानुरोधेन गुणे कार्यप्रहत्तेनं सन्भवति । पदौये॥ प्रधानेतरयोयन द्रव्यस्य क्रिययोः पृथक् । शक्तिर्गुणाश्रया तत्र प्रधानमनुरुध्यते । प्रधानविषया शक्तिः प्रत्ययेनाभिधीयते। यथा गुणे तथा तहदनुक्तापि प्रतीयते इति। किञ्च अन्यथा कर्मणोऽपि क्वार्थतापत्तिः पत्नोदनो मया उक्तञ्च वाक्य- ·वैयाकरणभूषण सारे भुज्यत इत्यत्र द्वितीयाया: प्रकारान्तरेणावारणादिल्यास्ता विस्तरः ॥ ५८॥ इति वैयाकरणभूषणसारे नाद्यर्थनिर्णयः । pmomtammanaaneeta सिद्धान्तनिष्कर्षमाह। वाक्यस्फोटोऽतिनिष्कर्षे तिष्ठतौति मतस्थितिः । साधुशन्देऽन्तर्गता हि बोधका न तु तत् स्मृताः॥५६॥ यद्यपि वर्णस्फोट: पदस्मोटो वाक्यस्फोटः अखबापट- वाक्यस्फोटौ वर्णपदवाक्य भेदेन त्रयो जातिस्फोटा इत्यष्टौ पक्षा: सिद्धान्त सिद्धा इति वाक्यग्रहण मनीकं दुरर्थकञ्च तथापि वाक्यस्फोटातिरिक्तानामन्येषामप्यवास्तवत्वबोधनाय तदुपा- दानम्, एतदेव ध्वनयति अतिनिष्कर्ष इति। (मतस्थिति:) वैयाकरणानां महाभाष्यकारादौनाम् । तत्र क्रमेण सर्वान् तान् निरूपयन् वर्णस्फोटं प्रथममाह साधुशब्दे इति। साधु- शब्दान्तर्गता वाचका न वेति विप्रतिपत्तिः। विधिकोटि- रन्येषां, नेति वैयाकरणानां साधुशब्दे पचति राम इत्यादि- प्रयुज्यमानेऽन्तर्गतास्तिविसर्गादय एव ( बोधकाः ) वाचकाः तेषामेव शतावस्य प्राग्व्यवस्थापितत्वात् । स्मृताः लादयः खादयश्चेत्यर्थः ॥ ५॥ ये तु प्रयोगान्तर्गतास्तिविसर्गादयो न वाचका: तेषां बहुत्वेन शक्त्यानन्त्यापत्तेः एधाञ्चक्रे ब्रह्मत्यादावादेशलुगा- देरभावरूपस्य बोधकत्वासम्भवाच्च। किन्तु तैः स्मृता लकाराः खादयश्च वाचकाः लत्वस्य जातिरूपतया शतातावच्छेदकलौ- चित्यात् अव्यभिचाराच्च आदेशानां भिन्नतया परस्परव्यभि- चारित्वात् “लः कर्मणौ” त्याद्यनुशासनानुगुण्याञ्च । न धादे- ·इत्यर्थः । । वर्णस्फोटनिरूपणम् । शेषु अर्थवत्ताबोधकमनुशासनमुपलभामहै इत्याहुः । तान् खसाधकयुक्ति भिनिराचष्टे। व्यवस्थितेयं वहृतेस्तद्धे तुन्यायतस्तथा । किञ्चाख्यातेन शवादोलडेव स्मायते यदि। कथं कर्तुरवाच्यत्ववाच्यत्वे तद्दिभावथ ॥ ६० ॥ व्यवस्थानुरोधाप्रयोगान्तर्गता एव वाचका न तु ते: स्मृता तथा हि पचतोत्यादी लकारमविदुषां बोधान्न तस्य वाचकत्वम्। न च तेषां तिङनु यति त्रमाबोधः, तस्य चमत्वे मानाभावात् श्रादेशिनामपि तत्तईयाकरण: खेच्या मित्रानामभ्युपगमात् कः शक्तः को नेति व्यवस्थानापत्तेश्च । सर्वेषां शतात्वे गौरवं व्यभिचारशास्त्येव । धादेशानां प्रयो. गान्तर्गततया नियतत्वाद् युक्त तेषां शतकम । तयाचादेशि- स्मरण कल्पना नेति लाघवम् । स्तावच्छक्तिनाह केषु मुख्यः । स च यमागः तिङादिषु एवेति त एव वाचका इत्यर्थः। किञ्च तहेतुन्यायत इति । लकारस्य बोधकत्वे, मु.ल इत्यतोऽपि बोध: स्यात् । জীবনীনি সমমিথ্যস্থায়ী জামিন না গানঃ- कवादस्तु ताशसमभिव्याहारस्यैव वाचकत्वशतिः ! अन्यथा लकारस्य वाचकत्व समभिव्या हारस्य कारण त्वञ्चत्युभयं कल्पा- मिति गौरवं स्यात्। तथा च तादृशसमभिव्याहारः सम- भिव्याहृता वर्णा वैत्यत्र विनिगमकाभावात्ययोगान्तर्गता वर्णा वाचका इति रियतौति भावः। सति च ल कारस्यैव वाच- कले कत्तिकोः कर्तृभावनावादकत्वव्यवस्था त्वत्मिदा न स्थादित्याइ किञ्चेति आदेशानां वाचकले तिङ्लेन भाव- नायां, भानजादिना कर्तरि शक्तिरित्युपपद्यते विभाग इति साधकान्तरसाई व्यवहार तादृश- ·अन्यथा वैयाकरणभूषणसार भावः। न च शानजादौ सतिलंकारार्थः प्राश्रयः शानजथं इत्यस्तु “कर्तरि कत्" इत्यनुशासनादिति शक्यम् स्थान्यर्थेन निराकाइतया शान जादौ कर्तरीत्यस्याप्रवृत्तेः । घजादावपि प्रवर्तत ॥ ६ ॥ देवदत्तः पचमान इत्यादिसामानाधिकरण्यानुरोधाच्छा- नचः कर्ता वाच्यः स्यादित्याशयाह। तरबाद्यन्ततिवस्ति नामता हात्खिव स्फुटा। नामार्थयोरभेदोऽपि तस्मात्तुल्योऽवधार्यताम् ॥६१ पचतितरां मैनः पचतिकल्पं मैत्र इत्यादिषु नामार्थत्वाभ- दान्वययोः सम्भव एवेति कर्तृवाचकता स्यादिति भावः । च पचतिकल्पमित्यत्र सामानाधिकरण्यानुरोधात् कर्तरि लक्षणा, पचमान इत्यनाप्यापत्तेरिति। लः कर्मणौत्यनुशा- सनञ्च लाघवाय कल्पिते लकार कादिवाचित्वं कल्पितमा- दायेत्युक्तम् ॥ ६१॥ इति वर्णस्फोटनिरूपणम् । ranbeamtaemamasutra अथादेशा वाचकाचेत्यदस्फोटस्तत: स्फुटः । एवमादेशानां वाचकवे सिद्ध पदस्फोटोऽपि सिद्ध एवं त्याह अथेत्यादि। (आदेशाः ) तिव्विसर्गादयः । अयं आव:। समभिव्याहृतवर्णानां वाचकवे सिद्ध ताशवर्णस- म भिव्याहाररूपपदस्य वाचकता सिध्यति प्रतिवर्णमर्थ स्मरण- स्यानुभवविरुद्धत्वात् प्रत्येकवर्णानामर्थवले प्रातिपदिकत्वा पत्तो “नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य” इत्यादिभिघनं ववमित्यादौ नलोपाद्यापत्तेश्च । एतन, चरमवर्ण एव वाचकत्वशक्तिः ·८१ स्फोटनिरूपणम् । शक्तव्यासज्यवृत्तिले मानाभावात् पूर्वपृर्ववानुभवजन्य- संस्काराशरमेणार्थधौजनने सहकारिण इति न तन्मात्रीच्चा- रगादयधोरिति वर्णस्फोटवादिनां मतान्तरस्य दूषणायो- ताम्। रामोऽस्तौति वक्तव्ये रा इत्यनन्तरं घटिकोत्तरम- कारोच्चारणेऽर्थबोधापत्त्या तादृशानुपूर्व्या एव शक्ततावच्छेद- कलौचित्यादिति दिक् ॥ ६१ ॥ सुप्तिङन्तं पदमिति परिभाषिकपदस्य वाचकत्वखोक- र्तृणां मतमाह। घटेनेत्यादिषु न हि प्रकृत्यादिभिदा स्थिता। वनसादाविवेहापि सम्प्रमोहो हि दृश्यते ॥३२॥ घटेनेत्यादौ घटे इति प्रकतिर्नेति प्रत्यय: घट इति प्रक- तिरेनेति प्रत्यय इति विभागस्य सर्वे मर्वपदादेशा इति" खौकारे विशिष्ट प्रकतिप्रत्यययोर्जाना सम्भवान्न वाचकत्व- मित्यर्थः। वैयाकरणविभागः सुज्ञेय इत्यतो दृष्टान्तव्याजे- नाह वस्त्रसादाविति। 'बहुवचनस्य वस्नसाविति” ममु- दायस्याटेशविधानान्नाव तहिभागः सम्भवतीत्यर्थः ॥ ६२ ॥ सुप्तिङन्तचयरूपवाक्यस्यापि तदाह। हरेऽवेत्यादि दृष्ट्वा च वाक्यस्फोटं विनिश्चिनु ॥६३॥ अर्थ विशिष्य मम्बन्धाग्रहगां चेत्सम पदे ॥ लक्षणादधुना चेत्तत्पदेऽर्थेऽप्यस्तु तत् तथा ॥६४॥ हरेऽव विष्णोऽवेत्यादौ पदयोः “एडः पदान्तादती”त्येका- देश सति न तहिभाव: सुजानः । तथा च प्रत्येक पदाज्ञान- ऽपि समुदायशक्ति ज्ञानाच्छाब्दबोधात्समुदायेऽप्यावश्यिका शक्तिः एवञ्च प्रकृतिप्रत्ययेषु विशिष्याज्ञायमानेष्वपि समुदाय- ·८२ বহ ক্ষ বস্তুর व्युत्पत्त्या धोधातास्य अप्रिय कैव शक्तिदिति भावः। वस्तुतः पदैः पदार्थबोध महाश्येन वाक्यार्थबोध इति पदार्थशक्तिः पदेष्विव वाक्यार्थशाक्ये ऽभ्युपेयेति पद रफोटवाक्यस्फोटौ व्यवस्थितौ। अन्यथा घट: कमलमानयनं हातिरित्यादौ तादृशव्युत्पत्तिरहित स्यापि बोध प्रसङ्गः । घटमानवेत्यत्र व पदार्थानामुपस्थिती, सत्यपि तात्पर्य ज्ञाने बोधाभावाच्च । तत्र व घटकर्म मानयनमिति बोधे घटार्थ कप्रातिपदिकोत्तर- कर्मत्ववाचकालले स्तनो धातोस्तत आख्यातस्य समभि- व्याहारः कारमा मिति काय्य कारणभावज्ञानवतो बोधात्तज- धानमपि हेतु दिति चेताह सिद्धो वाक्यस्कोटः। घटादि- पदार्थबोधे बांधकातारूपपदशक्ति ज्ञान कार्यकारणभावस्यैव विशिष्टवाक्यार्थबाधे पदसभियाहाररूपवाक्यनिष्ठबोध- कतारूपवाक्य विज्ञान स्यापि हेतुत्वकल्प नात् अर्थोपस्यापक- ज्ञानविषयशब्दांत ज्ञानकारगा त्वस्यैव शक्तित्वात् । युक्त चैतत् विषयतासम्बन्धेन शाब्दबाधमान हत्तिज्ञानस्य लाघ- वेन हेतुत्वांसद्धेः। विवेचितञ्च तङ्कषण । ननु वाक्यार्थस्य अपूर्वलात् कथ तत्र शक्ति ग्रह इत्याशझ्याह अर्थ इति वाक्य- स्येति शेषः । वाक्यस्य वाक्यार्थ विशिष्य शत्यग्रहणनेताह पदेऽपि समम् । पदे एवावयांश शक्तिरिति पक्षेऽपि तद्ग्रहा- सम्भवस्तुल्य इत्यर्थः । यदि च पदशक्तिः पदार्थाशे ज्ञाता अन्व- यांश अज्ञातोपयुज्यत इति कुजशांत बादः तदा ममापि वाक्य- शक्तिरजाते वोपयुज्यत इति वादाभ्युपगम स्तुल्य इति भावः । ननु वृद्ध्व व्यवहारं पश्यता मनसा पदार्यवहाक्यार्थे ऽपि तद्ग्रह इति चेत्तुल्यमित्याह लक्षणादिति । तयतेऽनेनति लक्षणं मनस्तस्मात्, अपिपदं पदोत्तर बोध्यम्। पदेऽपि लक्षणात्तन हञ्चेत स्तु वाक्य पोति शेषः। वस्तुतस्तु समु- . लक्ष्यते ·स्फोटनिरूपणम् । दितार्थे विशिष्ट वाक्यस्य व प्रथमं तद्ग्रहः। प्रतापोहापाभ्यां पर प्रत्येक तटुयह इति बोध्यम् ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ इयमेव गौमांस कानां वेदान्तै कादेशिनां अतिरित्याह। सर्वव जिवाचार्यो लक्ष्य एवेति ये विदुः । भाट्टारतेऽपौत्य नवाजवाया ग्रह गतिम् ॥६५॥ भाटा इति तदनुवाविनां वाचस्पतिकात्मतरुप्रभृतौना- मुबलक्षणम् । स्पष्टमन्यत् । नजुक्त पक्षइयमनुषपन्नम् उत्पत्ते- रलियो कदा अमन्धवेज वर्षसमूहरूष पद जानासम्भवात् । तथा च सुतरां तमूहरूपवाक्य ज्ञानाम अव इति चेन्न उत्तरवर्णप्रयनसमये अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेनोपस्थितपूर्व- মুন অন নয়া নতুন জা নিমিমিন- वत्त्व' तम्मिज् सुग्रहनिति तादृशानुपूर्वी वटित पदत्वस्य व वाक्यत्वस्य सुग्रहखात्॥६५॥ इदानीमखण्ड पक्षमाह। पदे न बी विरान्त बई ध्वजयवा न च । वाक्यात्पदानामत्यन्तं प्रविधिको न कश्चन ॥६६॥ पदे पचतोत्यादी न वी: नातो वर्णसमूहः पदमिति भावः। दृष्टान्तव्याजेनाइ वर्णेविति। एकारी कारऋका- रादिवसेंधु अवयवा: प्रतीयमाना अपि यथा नेत्यर्थः । शाचित् इवेटो व पाठः। एवं वाक्येऽप्याइ, वाक्यादिति, पदा- नामनि वाश्यादिवेको भेदो नास्तीत्यर्थः । अयं भावः । वाक्यं पदं चाखण्ड मेव न तु वर्णममूहः, अनन्तवर्ण कल्पने माना- भावात्। तत्तदोत्यादकत्वेनाभिमतवायुसंयोगनिष्ठं तत्त- हुजनकताया कञ्जकताया वावच्छेदकं वैजात्यमादायैव ·वैयाकरणभूषणसारे ककारी गकार इत्यादिप्रतीति वैलक्षण्य सम्भवात्। स्पष्ट हि आमत्यां "तारवादि,वायुनिष्ठ वर्णेष्वारोप्यत" इत्युक्ती देवता- धिकरणे । नचैवं वायुसंयोग एव वाचकोऽपि किंन? स्यादिति वाच्यम् प्रत्यक्षोपलम्यमानककारादेरेव वाचकत्वस्यानुभव- सिद्धत्वात्। तथा च वाचकवानुपपत्त्या तदेवेदं पदं तदे- वेदं वाक्यं सोऽयं गकार इति प्रतीत्या च स्फोटोऽखण्ड: सिध्यति। एतेन गौरित्यादौ गकारोकारविसर्गादिव्यति- रेकेण स्फोटाननुभवात् श्रूयमाणवर्णानामेव वाचकत्वमस्ती- त्यपास्तम् तेषां स्फोटातिरितवाभावात्। यत्तु वर्णानां प्रत्येकं वाचकले प्रत्येकादर्थबोधापत्तिः। समुदायस्य तु क्रमवतामाशुतरोत्पन्नानां तथैवाभिव्यक्तानां वा ज्ञानमस- भाव्यमेव। पूर्वपूर्ववर्णानुभवसंस्कारसहकारेणैकदा समू- हालम्बनरूपसकल ज्ञानसम्भवस्तु सरोरसः जराराजनदो- दोनादिसाधारण इत्यति प्रसङ्ग इति स्फोट एव अखण्डो नादाभिव्यङ्ग्यो वाचक इति कैयटः। तत्तुच्छम् पदज्ञानसम्भ- वस्य उपपादितत्वात्। वर्णानां प्रत्येक व्यञ्जकत्व, समुदि- तानां वेत्यादिविकल्पग्रासाच्च। ननु त्वन्मतेऽप्येष दोषः तत्त- हर्णोत्पादकत्वेनाभिमतवायुसंयोगानां प्रत्येक व्यञ्जकत्व, समु- दितानां वेति विकल्पस्य सद्भावादिति चेत्, उचते प्रत्ये क- मेव संयोगा अभिव्यञ्जका: परन्तु केचित् गत्वन केचिदो- खन केचिहिसर्गव नेत्यनेकैः प्रकारैः । अतएव वर्णानां तदतिरेकाखौकागेऽप्युपपद्यते । एवञ्चाव्यवहितोत्तरत्वस- म्बन्धेन घवत्त्व टकारे ग्राह्यते, एतादृशपदज्ञानकारणताया अविवादात् परं तु अव्यवहितोत्तरत्वं स्वज्ञानाधिकरणक्षणो- त्पत्तिकज्ञानविषयत्व वाच्यम् । ज्ञानविषयत्वरूपानुपूर्वीत्यादिनैयायिकवद्धानां अतएव घज्ञानानन्तरट- व्यवहारः।

·स्फोटनिरूपणम् । ८५ अन्यथा तत्प- एवञ्च न कश्चिद्दोषः। एतेन पयायस्थलेषु एक एव स्फोटो- नाना वा । नाद्यः घटपटे एव स्टहीतशक्तिकस्य कलशादेबोध- प्रसङ्गात्। न च तत्पय्यायाभिव्यक्त शक्तिग्रहस्तत्माय- श्रवणेऽर्थधौहेतुरिति वाच्यम् एवं सति प्रतिपय्यायं शतिग्र- हावश्यम्भावेन तत्तत्पांयगतशतिग्रहहेतुताया उचितत्वात्। तथा सति शक्तिग्रहत्वेनैव हेतुत्वे लाघवात्। ायाभिव्यक्तगतमलिग्रहत्वेन तत्त्वे गौरवात्। न द्वितीयः अनन्त पदानां तेषां शक्तिचापेच्य कप्तवर्णषु एव शक्ति कल्पनस्य लघुत्वादिति परिमन्नोक्तामपास्तम्। पर्यायेषु अनेकशक्ति- खोकारस्य सर्वमिद्दत्वात् नदवच्छेद कानुयाः प्रागुपपादना- दिति दिक्। शब्दकौस्तुभे तु वर्णमालायां पदमिति प्रती- तेर्वर्णातिरिक्त एव स्फोट: अन्यथा कपालातिरिक्तघटाद्यमि- विप्रसङ्गश्चेति प्रतिपादितम् ॥ ६६ ॥ नन्वेवं शास्त्राप्रामाण्य प्रमङ्गः पदस्याखण्डत्वात् । शास्त्रस्य प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां पदव्युत्पादनमानार्थवादित्याशङ्कां समाधत्ते। पञ्चकोषादिवत्तस्मात् कल्पनैषा समाश्रिता । उपेयप्रतिपत्त्यर्था, उपाया अव्यवस्थिताः ॥६७ ॥ उपेयप्रतिपत्त्यर्था इत्यन्तेनान्वयः । अयं भावः यथा भृगुवल्लयां, "भृगुवै वारुणिवरुणं ब्रह्म पृष्टवान्, स उवाच अन्नमिति” तस्योत्पत्त्यादिकं बुड्डा पृष्ट प्राणमनोविज्ञानान- न्दात्मकपञ्चकोषोत्तरं "ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठति" ज्ञेयं ब्रह्म प्रतिपादितं तत कोषपञ्चकव्युत्पादनं शुहब्रह्मबोधनाय । यथा वा आनन्दवल्लोस्वपञ्चकोषव्युत्पादनं वास्तवशुद्धब्रह्मबोध- नाय। एवं प्रकृतिप्रत्ययादिव्युत्पादनं वास्तवस्फोटव्युत्मा- ·उपाय- वैयाकरणभूषणसारे दनायैवेति। ननु प्रत्यक्षस्य स्फोटस्य श्रवणादितोऽपि बोध- सम्भवान शास्त्रं तदुपाय इत्यत आह उपाया इति । स्योपायान्तरादूषकत्वात्। तथा च व्याकरणाभ्यासजन्यज्ञाने वैजात्यं कल्पाते मन्त्रजन्यमिवार्थस्मरणे, वेदान्तजन्यमिव ब्रह्मज्ञाने, तस्य च ज्ञानस्य यज्ञादौनामन्त:करणशुद्धाविव शरीरादिशुद्धावुपयोग: साक्षात्परम्परया वा वर्गमोक्षादि- हेतुत्वञ्च। तदुक्तं वाक्यपदीये। तहारमपवर्गस्य वामलानां चिकित्सितम् । पवित्रं सर्वविद्यानामधिविद्य प्रकाशते॥ इदमाद्यं पदस्थानं सिविलोपानपर्वणाम् । इयं सा मोक्षमाणामजिह्मा राजपद्धतिः । अवातौतविपर्यासः केवलमनुपश्यतीति ॥ न च अलौकया प्रकृतिप्रत्यय कल्पनया कथं वास्तवम्फोट- बोधः तस्या अलौकत्वासिद्धेवक्ष्यमाणत्वात्। एवं रेखाग- वयन्याय आदिना रह्यते ॥ ६७ ॥ ननु स्फोटस्य वर्णजातौनाञ्च नित्यतया ककार उत्पन्न इति न स्यात्। वायुसंयोगनिष्ठजातेः स्फोटे भाने कादिप्रती- तौनां चमत्वापत्तेश्चेत्यत आह । कल्पितानामुपाधित्वं खीकृतं हि परैरपि । खरदैाद्यपि ह्यन्ये वर्णेभ्योऽन्यस्य मन्वते ॥६॥ खौकारस्थलमाह स्वरदैाद्यपौति। आदिनोत्पत्ति- विनाशसंग्रहः। उदात्तत्वादि न वर्णनिष्ठम् तस्यैकत्वात् नित्यत्वाच्च तस्य स एवायमिति प्रत्यभिज्ञानात् । न च गवा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदाभावस्तहिषयः व्यत्यशाभेदस्यापि भासमानस्य विना बाधकं त्यागायोगात्। न चोत्पत्तिप्रती- ·। स्फोटनिरूपणम् । तिर्बाधिका प्रागसत्त्व सत्त्वरूपाया उत्पत्तेवणेषु अनुभववि- रुदत्वात्। अतएव वर्ष मुञ्चारयतौनि प्रत्ययो न तूत्यादय- तौति प्रत्ययो व्यवहारश्च। उच्चरितत्वच ताल्चोष्ठसंयोगादि- जन्याभिव्यक्तिविशिष्टत्वम् । किञ्च व्यञ्ज कध्वनिनिष्ठोत्यच्यादेः परम्परया वर्णनिष्ठत्व विषयत्वेनाप्य पपत्तेर्न सातिरिक्तवर्णसा- धिका । परम्परया वर्णनिष्ठत्वाभ्युपगमाञ्च न धमत्वम्। साक्षा- सम्बन्धांश भ्रम इति अवशिष्यते। तदपि सोऽयमित्यत्र व्यत्यमे- दांशे तव चमत्ववत्तुल्यम् । परन्तु ममातिरिक्तवर्णतत्यागभाव- ध्वंसकल्पना नेति लाघवमतिरिच्यते । न च वर्णस्थले ध्वनि- सत्त्व मानाभावः तदुत्पाद कशङ्खाद्यभावेन तदसम्भवश्चेति वाचं ककाराद्यच्चारणस्थले तत्तत्स्थानस्य जिह्वाया ईषदन्तरपाते वर्णानुत्यत्तेश्च दर्शनाज्जिह्वाभिघातजवायुकण्ठसंयोगादेवनि- जनकत्वकल्पनात् तस्य च वर्णोत्पत्तिस्थलेऽपि सत्त्वात्तवैव प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पना निष्पामाणिको स्यादिति गौरवं विपरौतम्। एवं परस्परविरोधादुदात्तत्वानुदात्तत्व - इखत्वदीर्घत्वादिकमपि न वर्णनिष्ठ युक्तमिति तेषामभि- एवञ्च उत्पत्त्यादिप्रतीतीनां परेषामपि समान इति प्रतिवन्धवोत्तरमिति भावः ॥ ६७ 8 इत्थं पञ्चव्यक्ति स्फोटाः। जातिस्फोटमाह। शक्यत्व व शक्तले जातेलांघवमोक्ष्यताम् । औपाधिको वा भेदोऽस्तु वर्णानां तारमन्दवत्॥६८॥ अयं भावः। वर्णस्तावदावश्यकाः उक्तरीत्या च सोऽयं गकार इतिवदु योऽयं गकारः श्रुतः सोऽयं इकार इत्यपि स्थात् गकारोऽयं न हकार इत्यनापत्तेश किञ्च स्फोटे गत्वाद्यभ्युपेयं न वा। आद्ये तदेव गकारोऽस्तु प्रायः। तत्पमात्वस्य च निर्वाह: स्फोटस्यैकत्वात् ·। वर्णाः । वाचका: वैयाकरणभूषणखारे वर्णनित्यतावादिभिरतिरिक्तगत्वाननौकारात्। तथा जाति- रिक्त स्फोटकल्पन एव गौरवम्। अन्त्ये गकारादिप्रतीतिवि- रोधः। वायुसंयोगवृत्ति ध्वनिवृत्ति वा वैजात्यमारोग्य तथा प्रत्यय इति चेन्न प्रतौतेविना बाधकं चमत्वासम्भवात् अस्तु वा वायुसंयोग एव गकारोऽपि तस्यातीन्द्रियत्वं दोष इति चेदर्मवदुपपत्तेरिति कृतं स्फोटेन तस्मात्मन्येव परन्तु न गौरवात्। प्रात्यधि- कर सन्यायेन जातेरेव वाच्यत्ववहाचकत्वस्यापि युक्त त्वाच्च । इदं हरिपदमित्यनुगतप्रतीत्या हर्युपस्थितित्वाव- च्छेदेन हरिपदज्ञानत्वेन हेतुत्वात् तदवच्छेदकतया च जाति विशेषस्यावश्यकल्पात्वात्। न च वर्णानुपूर्यैव प्रतीत्यवच्छे- दकत्वयोनिर्वाहः घटवटत्वादेरपि संयोगविशिष्ट मृदा आका- रादिभिश्चान्यथामिद्यापत्तेः । तस्मात्सा जातिरेव वाचिका तादात्मनावच्छेदिका चेति। ननु सरीरस इत्यादी जात्योः सत्त्वादर्थभेदबोधो न स्यादित्यत आह औपाधिको वेति। वा त्वर्थे उपाधिरानुपूर्वी सैव जातिविशेषाभिव्यञ्जिकेति भेदः कारणीभूतज्ञानस्येति न अतिप्रसङ्गा इति भावः। उपाधि- प्रयुक्त ज्ञानवैलक्षण्ये दृष्टान्तमाह वर्णनामिति ॥ ६८ ॥ ननु जाते: प्रत्येकं वर्णेषु अपि सत्त्वात् प्रत्येकादर्थबोध: स्थादित्यत आह। अनेकव्यक्त्यभिव्यङ्ग्या जातिः स्फोट इति स्मृता। कैश्चिातय एवास्या ध्वनित्वेन प्रकल्पिताः ॥६६॥ अनेकाभिर्वर्ण व्यक्तिभिरभिव्यङ्गैव जातिः स्फोट इति स्मृता योगार्थतया बोधिकेति यावत्। एतेन स्फोटस्य नित्यत्वात् सर्वार्थबोधापत्तिरित्यपास्तम्। अयं भावः यद्यपि वर्षस्फोट- ·स्फोटनिरूपणम् । पक्षे कथितदोषोऽस्ति तथापि पदवाक्यपक्षयोन, तत्र तस्या व्यासज्यवृत्तित्वस्य धर्मिग्राहकमानसिद्धत्वादिति कैश्चिात- योध्वनय एव ध्वनिवर्ण योर्भेदाभावादित्यभ्युपेयन्ते इति शेषार्थः। उक्तं हि काव्यप्रकाशे “बुधैवैयाकरणैः प्रधानीभूत- स्फोटरूपव्यङ्गययनकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृत" इति ॥ ६॥ ननु का सा जातिस्तत्राह। सत्यासत्यौ तु यो भागी प्रतिभावं व्यवस्थिती। सत्यं यत्तत्र सा जातिरसत्या व्यक्तयो मताः ॥७॥ (प्रतिभावम् ) प्रतिपदार्थम्। सत्यांशो जाति: असत्या व्यक्तयः। तत्तव्यक्तिविशिष्टं ब्रह्मैव जातिरिति भावः । उक्तञ्च कैयटेन “असत्योपाध्यवच्छिन्न ब्रह्मतत्त्व द्रव्यशब्दवाच्यमित्यर्थ इति' । “ब्रह्मतत्वमेव शब्दस्वरूपतया भातौति" च । कथं तहि ब्रह्मदर्शने च गोत्वादिजातरप्यसत्वादनित्यत्वम्, आत्म- वैदं सर्वमिति श्रुतिवचनादिति कैयट: सङ्गच्छताम् ? अविद्या प्राविधिको धर्मविशेषो वेति पक्षान्तरमादाय इति द्रष्टव्यम् ॥ ७॥ तमेव सत्यांशं स्पष्टयति । इत्थं निष्कृष्यमाणं यच्छब्दतत्त्वं निरञ्जनम् । ब्रह्मैवेत्यक्षरं प्राहुस्तस्मै पूर्णात्मने नमः ॥ ७१ ॥ अयं भाव: “नामरूपे व्याकरवाणौति" श्रुतिसिद्धा इयो सृष्टिः तत्र रूपस्येव नानोऽपि तदेव तत्वम्। प्रक्रियांशस्व- विद्याविजम्भणमात्रम् । उक्तञ्च वाक्यपदीये।

·वैयाकरवभूवयसारे शास्त्रेषु प्रक्रियाभेदरवियैवोपवीते। বলা খাখালামনাকি জয় আনলিনি। ब्रद्भवेत्यनेन वायं पुरुषः स्वयं ज्योति:" "तमेव भान्स- मनुभाति सर्व "तस्य भासा सर्वमिदं विभातौति शुनिसिह खपरप्रकाशत्व सूचयति। स्फटत्यर्थोऽस्मादिति स्फोट इति यौगिकस्मोटशब्दाभिधेयत्व सूचयति। निर्विघ्नप्रचयावान्ते मालं स्तुतिरूपमा। पूर्णात्मने इत्यादिना ॥ ७१। अशेषफलदातारमपि सर्वेश्वरं गुरुम् । স্বীয় ঘাঘ মুমই ময়মুম । इति चौमत्वदवाक्यप्रमाणपारावारपारोणधुरोणरङ्गोजिभ- हात्मजकोण्डमक्वते वैयाकरणभूषणसारे स्फोटबादः । समाप्तोऽयं अन्य। वैयाकरणसिद्धान्तो वले भङ्गमुपेयिवान् । अन्योऽयं मुद्रितो भूयः श्रौतारानाथशर्मखा। 2.

·No text on this page.