·अथ चन्द्रकीर्तिटीकोपेतसारस्वतविपयानुक्रमणिका । विषयाः पृष्ठाडाः .... or .... .... .... .... .... .... .... २४ ... .... .... .... ... ४० .... .... ६८ .... .... संज्ञामकिया स्वरसन्धिः प्रकृतिभावः व्यञ्जनसन्धिः विसर्गसन्धिः- खरान्ताः पुंलिङ्गाः स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः स्वरान्ता नपुंसकलिगाः इसान्ताः पुंलिङ्गाः ६सान्ताः खोलिङ्गाः इसान्ता नपुंसकलिङ्गाः युष्मदस्मत्मक्रिया . अन्पयानि मीमत्पयाः पारकप्रक्रिया समासप्रक्रिया तादतक्रिया १०९ ११५ १२० .... • . ... २४२ .... १८८ इति ।

·श्रीः॥ अथ चन्द्रकीर्तिटीकोपेतं सारस्वतं, प्रारभ्यते। अथ संज्ञाप्रक्रिया १. श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः॥ प्रणम्य परमात्मानं बालधीवृद्धिसिद्धये ॥ सारस्वतीमृजु कुर्वे प्रक्रियां नातिविस्तराम् ॥ १॥ नमोस्तु सर्वकल्याणपद्मकाननभास्वते। जगत्रितयनाथाय पराय परमात्मने ॥२॥ नमः श्रीगुरवेचारुबुद्धये दत्तसिद्धये । मतिप्रदानशीलायै सरस्वत्यै नमोनमः ॥२॥ अथ श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यः श्रीमदनुभूतिस्वरूपो निश्शेषविनघाल- शान्त्यर्थ सत्स्वपि देवेष्वपरेष्वैदिकामुष्मिकफललिप्मुम्तांश्च फलद्वयदानक्षमानपास्थ भगवन्नमस्कृतिपूर्वकं सारस्वती प्रकियां चिकीर्षुः सरस्वतीदसवर आदावेव प्रस्तावना फाट-याम्मेवादि । मौतरमा सामानापर्व व्यायालेश पररभरते-भर माती भावे । णम् ( आदेः ष्णः नः) नम् प्रपूर्वः । (समासे क्य) इति क्यप्पत्ययः । स्वरहीनं परेण संयोज्यम् (मादेश्च तथा तौ सुनमाम् ) इति नकारस्य णकारः । प्रयमैकवचनं सिः। (अव्ययाविभक्तेलक) इति सिलोपः। प्रणम्येति सिद्धम् अग्रे-परमात्मानम् । परा प्रकृष्टा मा लक्ष्मीः कान्ति; यस्य स परमः । यदा पो. व्याख्या ॥ (तत्रादौ मंथहेतुरच्यते ) । एवं किल श्रूयते, एकदाऽनुभूतिस्वरूगचायो विद्वगोष्टया "पुरु' इत्युक्तवान् , तदा तैरशुदोय प्रयोग इत्युग्हसितः । अनेनौत नेयम् । शुद्ध एव । तरुता यद्येव ताई तत्साधनं दर्शय । अनेनोक्तं श्वो दर्शयिष्यामति । इत्युक्त्वा स्यगृहमागत्य सरस्वत्युगमन चक्रे । तदादराने सा देवी प्रत्यक्षीभूयाऽनुभूनिस्वरूपाचार्य वरं वृणीष्वेति बगाद । तदा मोयमपूरे व्याकरण वो । सा स्वहारात्सूत्रसप्तशतीं दत्वाऽन्तर्दघे । तां लन्या हर्षितः सन् वदेव तदारपया प्रय चकाराय च श्वस्तने दिने विद्वद्गोष्टयां दर्शयामास । पुनरयमेव प्रयः स्वरिष्येभ्यो दर्शित अयस्या वमल्सत्वं च दृष्ट्वा तैश्च स्वीकृत:-इति किंवदंती । प्रथकत्ताऽनुभूतिस्वरूपाचार्यः प्रारिप्सितस्य प्रशस्य निर्विभपरिसमाप्तये शिष्टाचारपरिपालनाय च स्वंटदैवतनमस्कारलक्षणं मंगलमाचरन् सरस्वतीकृतकि- याया मजुकरणं प्रतिजानी । अहं सारस्वता प्रक्रियां ऋजु कु इत्यन्वयः । कु इत्यनेनामित कर्तृपदं लम्यते 'अस्मद्युतमः' इत्युक्तः । अहं कुर्व इति याक्येन कांपेक्ष्यते करातेः सकर्मकत्वात् । प्रक्रियामिति कर्म, प्रक्रियते प्रकृतिप्रत्ययादिविभागेन व्युत्गगते शन्दा अनयोत प्रक्रिया तां प्रकृति- प्रत्ययरिमागकमित्यर्थः । अहं प्रक्रियां कुर्वे एवमुक्तो अस्यामप्रामाण्यमायात कृतकरगन् । तसगरे- हाराय प्रक्रिया विपिनटि । कयना प्रक्रियां, सारस्वतीम् । सरतीति सर: पूर: तदियते यस्याः मा सरस्वती । अथवा लियते प्राप्यते विवक्षितार्योऽनति सरः शानं तद्धिने यस्याः मा सरस्वती शानरूपिणी प्रसिदा । सरस्वत्या प्रणीतानि सारस्वतानि सूनाणि एव ठारस्वताान विद्यन्ने यस्या सा सारस्वती वा सारस्वतीम् । सरस्वतीपणादसूत्रसबंधिनीमित्यर्थः । अथवा सरस्वत्या प्रभावा सास्ती ·(२) सारस्वतं- [ सज्ञा- योगिभिर्मीयते ज्ञायते इति परमः । यद्दा परान् शत्रून् रागद्वेषादीन् मिनाति हिन- स्तीति परमः । यद्दा मानं माः ज्ञानम् । परं प्रकृष्टं मा ज्ञानं यस्य स परमः । अत सातत्यगमने । अतति सातत्येन गच्छति तांस्तान् भावानिति आत्मा। मनिणा त्ययः। मनिणोणित्त्वात् (अत उपधायाः)इति वृद्धिः। परमश्वासावात्मा च परमात्मा ( इसेपस्सेल्लोपः । नानो नो लोपशधौ) २ तं परमात्मानम् ॥२-१ । परमात्मन् अम् (नोपधाया) इति दीर्घः। म इत्यस्य त्मा।१-१ स्वरहीनं० (मोऽनुस्वारः) परमात्मा- नमिति सिद्धम् ॥ अग्रे-बालधीवृद्धिसिद्धिः। कल्वल कामधेनौ । वल-चलंति दीव्यं. ति गृहेष्विति वालाः । यदा वलंति चलन्ति दुर्बोधार्थादिति बालाः ( ज्वलादेर्णः) णप्रत्ययः (अत उपधायाः) इति वृद्धिः । व इत्यस्य वा । स्वरहीनं० । अग्रे-ध्यै चिंतायाम् । ध्यै-ध्यायवे इति धीः (क्किप) इति विप् प्रत्ययः । ध्यायतेः किपि संप्रसारणं ध्यै इत्यस्य धीः विपः सर्वापहारी लोपः इति विब्लोपः। धीः इति सिद्धम् । अग्रे-वृधु वर्द्धने । वर्द्धनं वृद्धिः। (क्तिः) इति क्तिप्रत्ययः । ति (तयोद्धः) इति तिस्थाने धिः (झबे जबाः) इति धस्य दः। स्वरहीनं परेण संयोज्यम् । अग्रे पिधू शास्त्रे मांगल्ये च । पिध् (आदे ष्णः नः) सिध सेधनं सिद्धिः। क्तिमत्य- यादिकं प्राग्वत् । अत्र-शब्दापशब्दाऽनभिज्ञा वाला न तु स्तनधयाः । यदि वा । अधीतान्यशास्त्रा अप्यनभ्यस्तशब्दशास्वा वालाः । सर्वशास्त्रेषु शब्दशास्त्रं श्यानम् । यतः।"अनधीत्य शब्दशास्त्रं योऽन्यच्छास्त्रं समीहते मूढः।सोहे' पदानि गणयति निशि तमसि जले चिरगतस्य॥१॥तथा च-"अङ्गीकृतं कोटिमित चशास्त्रं नाङ्गीकृतं व्याकरणं च येतान शोभते तस्य मुखारविन्दं सिन्दूरविन्दुविधवाललाटे"॥शाइति वचनानाधियो ताम् । सरखतीकृतामित्यर्थ । गौरवलाघवयोमध्ये लाघवमिष्टमित्युक्ते । सुगम व्यारयान प्रशस्त यद्यर्थी तर न सभवति । अर्धा तरेऽस्तु । ननु सरस्वतीकृता प्रक्रियास्ति चेत्तवान करणे क प्रयल इति चेत् तबाह । अनुमिति । यत्र तन स्थिताना सूत्राणा प्रयोगार्थमेकन लेखनम् ऋनुकरणम् । प्रयोगानुपरस्त्रक्रमाम् । एवं च सरलामित्यर्थ । अनेन सरस्वतीकृतप्रक्रियाया दुर्बोधत्व सूचितम् । निर्विवारिसमाप्तय मगलमाचरति । प्रथादौ प्रथमध्ये प्रथान्त मगल्माचरणीयमिति शिष्टाचारात् तत्र मगल कि नाम तदाह । "वदन गुरुदेवाना ग्रहशाविजिार्चनम् । शुभद्रव्यावलोकश्च मगल परि- चक्षते ॥ इति । किमर्थ मगल क्रियते कविना ? चिननिवारणाय । शिष्टेनिनिवारणाय मगल रियते इति सदाचारात् । तथोचम् । "नित्य पथ्याशिना पुसा हितस्थाननिवासिनाम् । मगला. चरता विविनिपातो न विद्यत ॥" कादम्बयांदो मगले पृतेपि न तत्सरिसमाप्ति घादेन न त वा तत्प्रर्णतसमाप्तिध दृष्टा, अतो मगल न सदिति चेन्न । प्राचनसरकार विना किमपि न समवति । अतो बौद्धन पूर्वज मनि मगल वृत तेनात्र भगलेऽश्तेपि विनवारणमभवत् । प्राचीनसरकारामायाद. पवित्रत्तनाचरितत्वारकादंबर्यादीना न सिदिनाता, अतो मगल सदेव । तदेवाह परमात्मान प्रण- भ्येति । पिरतति पर माया रम्या आत्मा जीवन मारमा लक्ष्मीपतिरित्यथं । परथाडी मात्मा पर- मस्मा तम् । अथवा पर पूर्ण. निरपेक्ष एवमतो मारमा लक्ष्मीपतिस्तम् । अय मावः । कविभिर्विन- निवारणकं मया छानसूक्यो नित्यभिध्यते । अतोयमपि परराम्देन पालकत्वसर्वशत्वोपदर्शितः ।

·प्रक्रिया ] चंद्रकीर्तिसमेतम् । वृद्धिः धीवृद्धिः । तेषां बालानां या धीवृद्धिर्बुद्धिवृद्धियुत्पत्तिस्तस्याः सिद्धिः वालधीवृदिसिदिस्तस्पै वालधीवृद्धिसिद्धपे । चतुथ्यकवचनम् । डे ए (दिति) दि इत्यस्य द्धे (ए अय्) सर० । बालधीवृद्धिसिद्धये । अग्रे-सरस्वती । स गती। स (वचादेरम् ) गुणः । स्वरहीनं० । सर: प्रसरणं मुखेमुखे अस्त्यस्या, इति (मांतोपवादत्विनौ ) इति अस्त्यर्थं वतुः । (शितः ) इतीम् । वरहीनं । ततः सरस्वत्या प्रणीतानि सूत्राणि सारस्वतानि । ततः सारस्ववेभ्यः सूत्रेभ्यो जाता सारस्वती (कारका क्रियायुक्ते ). अण्प्रत्ययः । अ (आदिस्वरस्य णिति वृद्धिः) इति वृद्धिः। स इत्यस्य सा (यस्य लोपः) ईकारलोपः । स्वरहीनं० (व्रण ईए) इति ईप्रत्ययः । स्वरहीनं० २-१ अम् ( अम्शसोरस्य ) अलोपः । सरस्वत्या प्रणीतानि यानि सूत्राणि इति युक्त्या (वृद्धाच्छः) ( यस्य लोपः ) इति पाणिनीयस्य छप्रत्ययस्य सम्भवः । छस्य ईयादेशः । तदा सारस्वतीया इति भवति । तेन सरस्वत्या प्रणीता या सा सारस्वती तां सारस्वतीम् ॥ अग्रे-ऋजु २-१ अम् ( अम्शसोरस्य ) इति अकारस्य लोपः ( मोऽनुस्वारः ) ऋजुम् । (वौर्गुणात् ) इति विकल्पेन ईप् । तेन स्त्रीलिंगेपि ऋज्वी, ऋजुः इति रूपद्वयं स्यात् ।। डुकृञ् करणे । कृ आत्मनेपदे वर्तमानोत्तमपुरुपैकवचनम् ए (तनादेरुप ) उप्प्रत्ययः, उ, गुणः, कर । स्वरहीनं०।करु (टित्यदुः) क इत्यस्य कु: ( उ वम् । रहायपो दिः)जलतुंविका० । स्वरहीनं० । कुर्वे इति सिद्धम् । अग्रे-प्रक्रियाम् । पुनः डुकृञ् करणे । कृ प्रपूर्वः प्रक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते साध्यन्ते शन्दा अनयेति प्रक्रिया (सदोणादयः ) इति अग्रत्ययः (अपकि) कृ इत्यस्य क्रि ( नुपातोः ) इय, क्रिय । स्वरहीन क्रिय (आवतः स्त्रिपाम् ) ( सवणे दीर्घः०) तांप्रक्रियाम् (अम्श-, मात्मा परमात्मा परमात्माशब्दो भक्ष्याच्छादनपूर्वकः त तयाभूतम् । अथया । परा अनुम्पा मा येषां ते परमा ये विरतास्तेपामात्मा मनो यस्मिन्स परमात्मा तम् । परमेषु आत्मा यस्येति वा पटीबहुमोहिणा परमपुरुषार्थत्व सूचितम् सप्तमीबहुमीहिणा कृपालुत्व च।मथवा परेरकृष्टः सर्वतो विरलैयोगिमिर्मीयते प्राप्यते इति परमः । "नाम्नि च" इति डः । अततीति आत्मा सर्थग इत्यर्थः । परमश्वासो मारमा च परमात्मा त परमात्मानम् इति वा छेदः । आत्मानं प्रणम्य प्रक्षेण नत्या । कायवाट्मनोभिनमनं प्रकर्षः मंगलवाचकः । 'मात्मा जीवे सुते देहे खमारे परमात्मनि' इति कोशात् । एणु कतममात्मानं प्रणमति चेत्तत्राहा परमिति परं पूर्ण वयाभूतमात्मान व्यापकमित्यर्थः।तथा च । वेदान्तसारे-"मराई संचिदानन्दमवाड्मनसगोचरम्।आत्मानमखिलाघारमाश्रयेऽभीष्टसिद्धये" इति।तथामृतं ब्रौशननु गुरुग- शादीन् विहाय कय परमात्मानं प्रणम्येत्युक्तम् सत्यम् परमात्मनि नमस्कृते सर्व एव नमस्कृताः स्युः सर्वान्तयामित्वात् । तथा चोक्तम् । मागव चतुर्यस्कंधे-'ययातरोमल' इति । ननु "अधिकारी च संधो विषयश्च प्रयोजनम् । अवश्यमेर वतन्यं शानादौ तु चतुष्टयम् ।" इति प्रथप्रामाण्याय चतु. ध्यमपेक्षणीयम् । आचार्यः तत्करणे किं प्रयोजनम् | "प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोपि प्रवर्तते" इति न्यायात् । तत्र चतुष्टयं वदन् सप्रयोजनमाह | पालधीवृदिसिद्धये इति वाला भनीतव्या माः ·(४) सारस्वतं- [संज्ञा- सोरस्य । मोऽनुस्वारः) कृ (स्त्रियां यजां भावे । कृजो वा रिङ्) क्रिया कृत्या । अथवा क्रियादयः शान्ता निपात्याः। अथवा डुकृञ् करणे । कृ, ततः ( कृत्रः श च ) कृत्रो भावादी श: स्यात् (क्यप् च) स्त्रियां शित्त्वात् भावे यक, रिङादेशः, प्रपूर्वः, प्रक्रिया तां प्रक्रियाम् २-१ ( अम्शसो० । मोऽनुस्वारः)॥ ततः अग्रे- स्ट विस्तारे । स्तृ विपूर्वः विस्तरतीति विस्तरः (पचिनंदिग्रहादेरयुणि निः) इति अप्रत्ययःमतांतरे (मदाम् ) इति अप्रत्ययः । गुणः, विस्तरः। (स्वरहीनं० । अतिपूर्वः । अतिविस्तरः । निषेधार्थे नत्रपूर्वः । न विद्यते अतिविस्तरः शब्दबा- हुल्यं यस्यां सा नातिविस्तरा तो नातिविस्तरामित्यत्र नाकादिवत् ( अन् स्वरे) अनेन नजो अनादेशप्रतिषेधः । यद्वा केचित्तु बहुव्रीही नो अनादेशमेव नेच्छन्ति अथवा न इति पृथगेव पदम् । ततः ( सवर्णे दीर्घः०) (आवतः स्त्रियाम् ) इति आप्प्रत्ययः ( सवर्णे )२-१ अम् ( अम्शसोरस्य । मोऽनुस्वारः ) इति प्रथम श्लोकस्य साधना ॥ अथ व्याख्या । प्रणम्य १ परमात्मानं २ वालधीवृद्धिसिद्धये३ सारस्वती ४ऋजुं कुर्वे ६ प्रक्रियां ७ नातिविस्तराम्८एवम् अस्मिन् श्लोके अष्टौ पदानि सति । अथा. न्वयः-अहमनुभूतिस्वरूपाचार्यः सारस्वती प्रक्रियाम् ऋजु सरलां कुर्वे विदधे । लोक- प्रसिद्धशब्दव्युत्पादनार्थमीपद्रचयामीत्यर्थः । कुर्वे इत्यत्र पठनपाठनादुत्पन्नस्य पुण्य रूपफलस्य कर्तृगामित्वादात्मनेपदप्रयोगोयुक्त एवाकिनामधेयां प्रक्रियाम् ?सारस्वती सरस्वतीप्रणीतसूत्रसंबंधिनीमित्यर्थः। ननुशास्त्रादौ मङ्गलाचरणं विना शास्त्रसमाप्तिन स्यादत आहाकिं कृत्वा परमात्मानं परमेश्वरं प्रणम्य ।प्रकर्षेणमनोवाकायैर्नवा परमा. त्मनि नमस्कृते सर्वेपि देवा नमस्कृताः स्युः। यथोक्तंभागवते-"यया तरोर्मूलनिषेचनेन तृप्यति तत्स्कंधभुजोपशाखामाणोपहाराच्च यथेन्द्रियाणां तथैव सर्वाईणमच्युतेज्या" इतितथाच प्रशब्दस्य मांगलिकार्यत्वादादी प्रयोगः।तयाच"प्रशब्दश्चायशब्दश्वदावेती ब्रह्मणः पुरा। कण्ठं भित्ता विनिर्यातौ तस्मान्मांगलिकावुभा ॥१॥ ननु"प्रयोजनम- नुद्दिश्य न मन्दोपि प्रवर्तते"अतोत्र प्रक्रियाऋजुकरणे किं प्रयोजनमित्यतआह। क्स्यै तेपामेव शब्दाऽपशब्दज्ञानाभावात् । न तु स्तनाः । धियो वृद्धिः धीवृद्धिः बुद्धिवृद्धिः बालेभ्यो धौद्धिः बालधीवृद्धिरिति तादर्थे चतुतित्पुरुषः । बालाना धीवृद्धिारति न षष्ठीतत्पुरुषः कार्यः । बालानामज्ञानिनां धीवुद्धिः अज्ञानधीः तस्या वृद्धिरिति दुषणात्-बालधीवृद्धिश्चासौ सिद्धिश्च बालधी- वृद्धिमिद्धिस्तस्ये । बालधीवृदेः सिद्धिरिति तत्पुरुपो न कार्यः । कुतः । तस्य क्रियाभिसंबधादुभयप्रधानो पलवानिति नियमात् । अन वृद्धिसिद्धिशन्दी मगलवाचकौ । अत एवाय अथः सिद्धिकरः । अन वाला अधिकारिणः । सन्दो विषयः । तस्य ज्ञान प्रयोजनम् । सरस्वतीकृतत्वात्स एव सवधः । अत- एवाऽग्रामाण्यशका-निरस्ता ॥१॥ १ कारश्चाथशम्दश्च'-इत्यन्यत्र पाउ:। स एव साधुः बहुस्थडेपु तथैव दृष्टत्वाद ।

·प्रक्रिया चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (५) • वालधीवृद्धिसिद्धये । सत्स्वपि महाभाष्यांदिपु तेषां गहनत्वेन वालानां सम्यगम- बोधात् । स्वल्पबुदीन जनांस्तेषु चानादरान् संभाव्येमा प्रक्रियाम् । अवैयाकरणजन- चुदिवईननिष्पत्त्ययं कुर्वे इत्यर्थः। चिकीर्पितायामपि प्रक्रियायां वक्रत्व करणे भूपांसो जना निरादरा वोमूयंत तन्निरासार्थमाह । ऋजुमिति । सरलामित्यर्थः। सरस्वतीदत्त- सूत्राणां क्रममुत्सृज्य प्रयोगसाधनार्थ यत्र तत्रास्थितानां सूत्राणामनुक्रममेलनेन ऋजु सरलां कुर्वे इत्यर्थः । ननु भो ऋजुमित्येव कथं कृतम् ऋज्वीमिति कयं न स्यात् । तत्रोच्यते । (वौर्गुणात्) इत्यनेन सूत्रेण वा ईपप्रत्ययः । द्वे रूपे ऋजुम् ऋजामिति भवतः। परं छंदोभंगभिया नोचार्यते । ऋजुरापि प्रक्रिया विस्तरवाहुल्यादध्यतुमशक्या मत आह । नातिविस्तराम् । विस्तरः शब्दवाहुल्यं तेन रहितां स्वल्पग्रंयां प्रवुरा- मित्यर्थः। एतावता सर्वाण्यपि सूत्राण्यादापोदाहरणमाघनार्य वालव्युत्पत्त्ययंच दीपि- काकल्पामिमां प्रकियां कुर्वे इति भावः । अत्र वालधीवृद्धिः प्रयोजनम् १॥ शब्दा विपयाः २ । अधिकारिणो वालाः ३ । प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः संबंधः ४ । इति मथमश्लोकस्य व्याख्या ॥१॥ ननु विस्तरः कयं निरस्तः इत्याशंकानिवारकं स्वगर्वापहारकं च द्वितीयश्लोकमाह। इन्द्रादयोऽपि यस्यान्तं न ययुश्शब्दवारिधेः ।। प्रक्रियां तस्य कृत्स्सस्य क्षमो वक्तुं नरः कथम् ॥ २॥ इन्द्रादयोऽपीति॥ अथैतस्य साधना । इदि परमैश्वयें। इन्दति ईष्टे इतीद्रः(नमादेर.) इद् अये रमत्ययः (इदितो०) इति नुमागमः । इ अग्रेन नश्चापदान्ते झसे )नकार- स्याऽनुस्वारः। स्वरहीनं०।अग्रे-डुदाञ् दाने । दा आइपूर्वः। आदीयत इत्यादि (नकी) इति किंमत्ययः । इ (आतोऽनपि) इत्याकारलोपः । स्वर० (सवर्णे) इन्द्र आदिर्येपां ते इन्द्रादयः १-३ । जस् अस् (ए ओ जति) दि इत्यस्य दे (ए अय् ) स्वरहीनं० (स्रोवि०) इन्द्रादयः । (अतोऽत्युः)। उ ओ। (एदोतोऽतः)अलोपः । अग्रे-अपि १-१ (अव्ययात्०) सिलोपः । यद् स्य ६-१ (त्यदादेष्टेर:०)इति यद इत्यस्य य (डस्स्प) अग्रे-अन्त २-१अम् (अम्शसोरस्य) (मोनु०) अग्रे-न १-१ (अव्यया) अग्रे-या प्रापणे । या परोक्षभूतपथमपुरुपवहुवचनम् । उस (द्विश्च ) द्वित्वं यया उस इति स्थिते (इस्वः) पूर्वयास्थाने य (आतोनपि) इत्याकारलोपः । स्वर० (स्रोवि०) अग्रे-शप आक्रोशे । शप् । शपति आक्रोशति जिहामिति शब्दः। उणादिषु दप्रत्ययः (चपा अवे जवाः) पस्य वःसर० । अग्रे-डुवान धारणपोषणयोः। धावारिपूर्व वारिधीयते यत्र स पारिधिः (नड्डी) इति किमत्ययः। (आतोनपि) इत्याकारलोपः। स्वर । शब्शानां वारिधिः शब्दवारिधिः। यहा । शब्दा एव वारीणि धीयन्ते अस्मि. निति शब्दवारिथिः ६-१ (डिति)विस्थाने धे (डस्प) इत्यकारलोपः 'सोवि०) अग्रे-प्रक्रिया २-१ (अम्शसोरस्य) अग्रे-तद् ६-१ (त्यदादेप्टे०)-(डस्स्य) ·. . (४) सारस्वतं- [संज्ञा- सोरस्य । मोऽनुस्वारः) कृ (स्त्रियां यजां भावे । कृलो वा रिडू) क्रिया कृत्या। अथवा क्रियादयः शान्ता निपात्याः। अथवा डुकृञ् करणे । कृ, ततः ( कृतः श च ) कृञो भावादी शः स्यात् (क्यप् च) स्त्रियां शित्वात् भावे यक, रिङादेशः, प्रपूर्वः, प्रक्रिया तां प्रक्रियाम् २-१ ( अम्शसो० । मोऽनुस्वारः)॥ ततः अग्रे- स्तृ विस्तारे । स्तु विपूर्वः विस्तरतीति विस्तरः (पचिनंदिग्रहादेश्युणि निः) इति अमत्ययः । मतांतरे ( मदाम् ) इति अप्रत्ययः । गुणः, विस्तरः। (स्वरहीनं० । अतिपूर्वः । अतिविस्तरः। निषेधार्थे नजपूर्वः । न विद्यते अतिविस्तरः शब्दवा- हुल्यं यस्यां सा नातिविस्तरा तां नातिविस्तरामित्यत्र नाकादिवत् ( अन् स्वरे) अनेन नो अनादेशप्रतिषेधः । यदा केचित्तु बहुव्रीही नो अनादेशमेव नेच्छन्ति अथवा न इति पृथगेव पदम् । ततः (सवणे दीर्घः०) (आवतः खियाम् ) इति आप्पत्ययः ( सवर्णे०)२-१ अम् ( अम्शसोरस्य । मोऽनुस्वारः ) इति प्रथम- श्लोकस्य साधना ॥ अथ व्याख्या । प्रणम्य १ परमात्मानं २ बालधीवृद्धिसिद्धये३ सारस्वती ऋजुं ५कुर्वे ६ प्रक्रियां ७ नातिविस्तराम्टएवम् अस्मिन् श्लोके अष्टौ पदानि सात । अथा। न्वयः-अहमनुभूतिस्वरूपाचार्यः सारस्वती प्रक्रियाम् ऋजु सरलां कुर्वे विदधे। लोक- प्रसिद्धशब्दव्युत्पादनार्थमीपद्रचयामीत्यर्थः । कुर्वे इत्यत्र पठनपाठनादुत्पन्नस्य पुण्य रूपफलस्य कर्तृगामित्वादात्मनेपदप्रयोगोयुक्त एवाकिनामधेयां प्रक्रियाम् ?सारस्वती सरस्वतीप्रणीतसूत्रसंबंधिनीमित्यर्थः। ननु शास्त्रादौ मङ्गलाचरणं विना शास्त्रसमाप्तिर्न स्यादत आहाकिं कृत्वा?परमात्मानं परमेश्वरं प्रणम्य ।प्रकर्षण मनोवाकायैर्नत्वा परमा- त्मनिनमस्कृते सर्वेपि देवा नमस्कृताः स्युः। यथोक्तंभागवते-"यथा तरोर्मूलनिषेचनेन तृप्यति तत्स्कंधभुजोपशाखाप्राणोपहाराच्च यथेन्द्रियाणां तथैव सर्वाईणमच्युतेज्या" इतिीतथाच मशब्दस्य मांगलिकार्थत्वादादौ प्रयोगातथाच"शब्दश्चाथशब्दश्चदावेती ब्रह्मणः पुरा। कण्ठं भित्ता विनिर्यातौ तस्मान्मांगलिकावुभा"॥१॥ ननु"प्रयोजनम- नुद्दिश्य न मन्दोपि प्रवर्तते"अतोत्र प्रक्रियाऋजुकरणे किं प्रयोजनमित्यतआह। कस्यै तेषामेव शब्दाऽपशब्दज्ञानाभावात् । न तु रतनगः । धियो वृद्धि: धीवृद्धिः घुद्धिवृद्धिः बालेभ्यो धीवृद्धिः बालधीवृद्धिरिति तादर्थे चतुतित्पुरुषः । बालानां धीवृद्धिरिति न षष्ठीतत्पुरुषः कार्यः । वारानामज्ञानिनां धीवुद्धिः अज्ञानधीः तस्या वृद्धिरिति दुषणात्-बालधीवृद्धिश्चासौ सिद्धिश्च बालधी- वृद्धिसिद्धिस्तस्यै । बालधीवृद्धः सिद्धिरिति तत्पुरुषो न कार्यः। कुलः । तस्य क्रियाभिसंबधादुभयप्रधानो बलवानिति नियमात् । अत्र वृद्धिसिद्भिशब्दो मगलवाचकौ । अत एवायं प्रथः सिद्धिकरः । अन वाला आधकारिणः । सन्दो विषयः। तस्य ज्ञान प्रयोजनम् । सरस्वतीकृतत्वात्स एव सबधः । अत. एवाऽप्रामाण्यशका-निरस्ता ॥१॥ १ कारश्चाथशन्दश्च'-इत्यन्यत्र पाठः। स एव साधुः बहुस्थलेषु तथैव दृष्टवान् ।

·प्रक्रिया] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । वालधीवृद्धिसिदये । सत्स्वपि महाभाष्यांदिपु तेषां गहनत्वेन बालानां सम्यगम- बोधात् ।स्वल्पबुद्धीन जनांस्तेपु चानादरान संभाव्यमा प्रक्रियाम् । अवैयाकरणजन- बुद्धिवर्द्धननिष्पत्त्यर्थ कुर्वे इत्यर्थः। चिकीर्पितायामपि प्रक्रियायां वक्रत्वकरणे भूपांसो जना निरादरा वोमूयंत तन्निरासार्थमाह । ऋजुमिति । सरलामित्यर्थः। सरस्वतीदव- सूत्राणां क्रममुत्सृज्य प्रयोगसाधनार्थ यत्र तत्रस्थितानां सूत्राणामनुक्रममेलनेन ऋजु सरलां कुर्वे इत्यर्थः । ननु भो ऋजुमित्येव कथं कृतम् ऋग्वीमिति कयं न स्यात् । तत्रोच्यते । (चौगुणात्) इत्पनेन सूत्रेण वा ईपप्रत्ययः। दे रूपे ऋजुम् ऋज्वीमिति भवतः। परं छंदोभंगभिया नोच्चार्यते। ऋजुरपि प्रक्रिया विस्तरवाहुल्पादयतुमशक्या मत आह । नातिविस्तराम् । विस्तरः शब्दवाहुल्यं तेन रहितां स्वल्पग्रंयां प्रचुसर्या- मित्यर्थः। एतावता सर्वाण्यपि सूत्राण्यादायोदाहरणमाधनाथ वालव्युत्पत्त्यर्यच दीपि- काकल्पामिमां प्रकियां कुर्वे इति भावः । अत्र वालधीवृद्धिः प्रयोजनम् ११ शब्दा विषयाः २ । अधिकारिणो वालाः ३। प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः संबंधः ४ । इति मथमश्लोकस्य व्याख्या ॥१॥ ननु विस्तरः कथं निरस्तः इत्याशंकानिवारक स्वगर्वापहारकं च द्वितीयश्लोकमाहा इन्द्रादयोऽपि यस्यान्तं न ययुश्शब्दवारिधेः ।। प्रक्रियां वस्य कृत्स्नस्य क्षमो वक्तुं नरः कथम् ॥ २॥ इन्द्रादयोऽपीति॥अथैतस्य साधना। इदि परमैश्वर्ये । इन्दति ईष्टे इतीदः(नमादेरस) इद् अग्रे प्रत्ययः (इदितो०) इति नुमागमः ।इ अग्रेन नश्चापदान्ते झसे )नकार- स्याऽनुस्वारः। स्वरहीनं०।अग्रे-डुदाञ्दाने । दाआङ्पूर्वः। आदीयत इत्यादि (नदी) इति किंमत्ययः । इ (आतोऽनपि) इत्याकारलोपः । स्वर० (सवर्णे०) इन्द्र आदिउँपां ते इन्द्रादयः १-३ । जस् अस् (ए ओ जति) दि इत्यस्य दे (ए अय) स्वरहीनं० (स्रोवि०) इन्द्रादयः । (अतोऽत्युः)। उ ओ। (एदोतोऽतः)अलोपः । अग्रे-अपि १-१ (अव्ययात्०) सिलोपः । यद् स्य ६-१ (त्यदादेप्टेरः० )इति यदइत्यस्य य (डस्य) अग्रे-अन्त २-१अम् (अम्शसोरस्य) (मोनु) अग्रे-न १-१ (अव्यया) अग्रे-या प्रापणे । या परोक्षभूतप्रथमपुरुषबहुवचनम् । उस (विश्व) द्वित्वं यया उस इति स्थिते (इस्वः) पूर्वयास्थाने य (आतोनपि) इत्याकारलोपः । स्वर० (सोवि०) अग्रे-शप् आक्रोशे । शप् । शपति आक्रोशति जिहामिति शब्दः। उणादिषु दप्रत्ययः (चपा अवे जवाः) पस्य वः। स्व२० । अग्रे-डुधाञ धारणपोपणयोः। धा वारिपूर्वः वारिधीयते यत्र स वारिधिः (नदी) इति किमत्ययः। इ (आतोनापि) इत्याकारलोपः। स्वर० । शब्दानां वारिधिः शब्दवारिधिः। यद्वा । शब्दा एव वारीणि धीयन्ते अस्मि. निति शब्दवारिविः ६-१ (डिति ) विस्थाने धे (उस्य) इत्यकारलोपः सोषि०) अग्रे-प्रक्रिया २-१ (अम्शसोरस्य) अग्रे-तद् ६-१ (त्यदादेष्टे०)-(टस्स्य) ·) सारस्वतं- [सज्ञा- अग्रे-कृत्स्न ६-१ (डस्स्य) अने-क्षम् सामर्थे । क्षम् । क्षमते इति क्षमः (पचि- नंदि०) इति अप्रत्ययः । स्वर० । १-१। (गो०) अग्रे-वच परिभापणे । वच (तुम् तदायां भविष्यति) इति तुम्प्रत्ययः (चोः कुः) स्वर० १-१ (अव्य० अग्रे-नृ विक्षेपे । नृ ।त्रियते विक्षिप्यते कामादिभिरिति नरः। सरादेः अप्रत्ययः । गुणः । नरः। स्वर०॥ १-१ । (स्रोवि०) अग्रे-किं ३-१ (टाना०) आ। (तत्रादि- गणो विभक्त्यर्थं निपात्यते ) इति विभक्तिसहितस्य क्म् िइत्यस्य कथं निपातः । इति द्वितीयश्लोकसानिका ॥ अथ व्याख्या । इन्द्रादयोपीति । अस्मिलोके चतुर्दश पदानि सन्ति तान्याह । इन्द्रादयः १ अपि २ यस्य ३ अन्तम् ४ न ५ ययुः ६ शब्दवारिधे ७ प्रक्रियाम् ८ वस्य ९कृत्स्नस्य १० क्षमः ११ वक्तुम् १२ नरः १३ कथम् १४ । अथान्वयः-स्द्रा- दयो देवाः । अपिशब्दात व्यासवाल्मीक्यादय ऋषयोपि। अथवा इन्द्रादयोष्टौ महा- व्याकरणकर्तारोपि यस्य शब्दवारिधेः शब्दसमुद्रस्य व्याकरणस्य अन्तं पारं न ययुः न प्रापुः । तस्य कृत्स्नस्य समग्रस्य शब्दुवारिधेः प्रक्रियांशब्दव्युत्पादन विधां वक्तुं नरः मलक्षणो मनुष्य कसं क्षमः कथं समर्थो भवति अपि तुन समर्थों भवति । अतः कार- णात्संक्षेपतः कथयामीत्यर्थः । इन्द्र आदिउँपा ते इन्द्रादयः। यतः । “इन्द्र १ श्चन्द्रः २ काशकृत्स्नाऽ ३ पिशली ४ शाकटायनः ५ । पाणिन्य ६ मर ७ जैनेन्द्रा ८ जयन्त्यष्टौ हि शाब्दिकाः" ॥ २ ॥ इति ॥ वत्र वावत्संज्ञा संव्यवहाराय संगृह्यते ॥ । अथ प्रथमं संज्ञाप्रक्रियायां विवक्षितायां संज्ञाव्याख्यानसूचिका फकिकामाह । तत्र तावत्संज्ञेति ॥ तत्र तस्यां सारस्वतीप्रक्रियायां तावदादौ प्रथममेव समानस्वरादीनां संज्ञा नाम मया संगृह्यते । कस्मै प्रयोजनाय संव्यवहाराय सम्यकशास्त्रव्यवहाराय । शास्त्रे हि संज्ञां विना न सम्यगबुध्यते । यथा किल लोकेपि श्रूयते। अयं राजा, अपममा- त्या, अयं देवदत्तः, अयं यज्ञदत्तः इत्यादि । तथात्रापि समानादिसंज्ञा शास्त्रव्यवहा- राय संगृह्यते इति भावः ॥ अइउऋल समानाः॥ अनेन प्रत्पाहारग्रहणाय वर्णाः परिगण्यन्ते तेषां समानसंज्ञा च विधीयते ॥ तंत्र मातृकायांप्रथमं पठितत्वात प्रथम स्वराणामेव संज्ञामा । सूत्रम् । (अइउन ल समानाः) अश्व इश्च उश्च अश्व लश्च अइउऋल. १-३ साङ्केतिकत्वाजसलोपः। यत:-" सूने विभक्तिःवास्ति वृत्तौ यत्रोपलभ्यते । एकदित्वबहुत्वादि तत्साकेति- कमुच्यते ॥१॥" समानाः । समानं तुल्यं मानं परिमाणं येषां ते समानाः । १-३ १ भदउ भल समाना इति षटपद सज्ञासूत्रम् । तथाहि-"सज्ञा च परिभाषा च विधि- नियम एव च । प्रतिषेधोऽधिकारश्च पड्धि सूवलक्षणम्"।

·प्रक्रिया : . " चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (सवणेस्रोवि०)यदा । अ इ उ ऋल इति प्रत्येक प्रयमैकवचनान्तानि सांकेति कानि पञ्चैव भिन्नानि पदानि । समाना इति प्रथमावहुवचनान्तम् । एवं पट्पदमिदं सूत्रम् । पट्पदत्वमेव युक्तम्।यतः। संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोतानित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥” इति । यद्यपि 'अइकौ च मत्वर्थे'इत्यादी समासेपि संधिर्न, तयाप्यसार्वत्रिकोयं विधिरिति । कचित्त। एकाविति संधिरेव दृश्यते एतत्सूत्र कार्यदयविधायकं वर्णपरिगणनानिरूपकं समानसंज्ञानिरूपकं चेत्पर्यः । तदेवाह । अनेनेति ।अनेन उक्तवक्ष्यमाणसूत्रसमुच्चयेन प्रत्याहारग्रहणाय वर्णाः अक्ष- राणि परिसामस्त्येन भण्यन्ते संख्याक्रियन्ते परिपाट्या प्रकाश्यते।च पुनस्तेषां पूर्वो- क्तानाम् अइउऋल अक्षराणां समानसंज्ञा समानहाते नाम विधीयते क्रियते।अथवा । अभिधीयते कथ्यते । ननु पंचानामकारादीनां न्यासवैसादृश्ये कयं समानसंज्ञा संजाघटीत्पत्रोच्यते । एकमात्रत्वेन समानत्वमेतेषाम् ।। नैतेषु सूत्रेषु सन्धिरनुसन्धेयोऽविवक्षिवत्वात् । "विवक्षितस्तु संधिभवतीति नियमात ॥ ननु अइउल इत्यादिपु सूत्रेषु संधिः कथं न कृतस्तत्राह । नैतेष्विात ॥ एतेषु उक्तवक्ष्यमाणेषु सूत्रेषु संधिर्नानुसन्धेयान कर्तव्यः कस्मात् अविवक्षितत्वात् । वक्त. मिष्टो विवक्षितःायदा वक्तुमिच्छाविवक्षा विवक्षा जाताअस्येति विवक्षितःन विवक्षितः अविवक्षितः तस्य भावोऽविवक्षितत्वं तस्मादविवक्षितत्वात् वक्तुमवांछितत्वात् । हेत्वन्तरमाह । विवक्षितस्तु । तु पुनः विवक्षित एव संधिर्भवति न अविवक्षित इति नियमात् । गुर्वाम्नायनिश्चयात् । यत्र संघौ कृते कार्यभ्रंशो भवति सोऽविवक्षितः संधिर्यथा । अहउऋल इत्यस्य ल इति स्यात् । यत्रच संधी कृते कार्यमिद्धि- भवति स विवक्षितः संधिः । यया-इंच ऊच एच खे । इत्यादिषु न निषेधः ॥ लौकिकप्रयोगनिष्पत्तये समयमात्रत्वाच्च ।। हेतुमाह । लौकिक इति । लोक्यन्ते विलोक्यन्ते शब्दाऽपशब्दा अनेनेति लोको व्याकरणम् । लोके भवा लौकिकाः अनादिसिद्धास्ते च ते प्रयोगाश्च लौकिकमयो. गास्तेषां निष्पत्तिः सिदिः लौकिकप्रयोगनिष्पत्तिस्तस्यै लौकिकप्रयोगनिष्यत्तये । समयमात्रत्वात् सूचनामात्रकृतत्वात् विभक्त्यादिसंकेतरूपत्वाच्छास्त्रस्येति संधिर्न कृतः । च-शब्दो हेत्वंतरसूचकः । अत्र केप्याहुः । लोके भवाः लौकिका वाला- स्तेषां प्रयोगनिष्पत्तिस्तस्यै सूचनमेवोक्तमत्रास्ताति भावः । अस्य व्याकरणस्य संकेतरूपत्वात् । विभक्त्यनुपलभेपि ययानुसारेण सांकेतिकं पदं व्यवहर्त्तव्यम् । कृते हि संधिकार्य अल इति पदं भवति, तत्पाठे मन्दबुद्धयो जनाः सायासा: संजायन्ते यकारादीनां च स्वरसंज्ञाप्रसक्तिर्भवति अतोत्र संधिर्न कृतः ।।

·(८) सारस्वतं- [संज्ञा- ह्रस्वदीर्घप्लुतभेदाः सवर्णाः॥ एतेषां हम्बदीर्घप्लुतभेदाः परस्परं सवर्णा भण्यन्ते ॥ अयैतान्न भिन्नतया विवृण्वन्नाह । हस्वेति । हमति हीयते दीर्घापेक्षया इति हस्वः । दिदृणाति विदारयत्युच्चार्यमाणो मुखमिति दीर्घः । प्लवते लंघते हस्वदी- धाविति प्लुतः। ततो ह्रस्वाश्च दर्घाश्च प्लुताश्च हस्वदीर्घप्लुतास्ते च ते भेदाश्च हस्वदीर्घप्लुतभेदाः १-३ सदृशाः वर्णाः सवर्णाः । (स्रोवि० । सवर्णे ) एतेषां समानानां हस्वदीर्घप्लुतभेदाः परस्परमन्यान्यं स्वजातीयेन सवर्णाः भण्यन्ते कथ्य- न्ते । यथा-अ१ हस्वः । आ २ दीर्घः । आ ३ प्लुतः । इ १ हस्वः ।ई २ दीर्घः। ई ३ प्लुतः । उ १ हस्वः । ऊ२ दीर्घः । ऊ ३ प्लुतः । ऋ१ हस्वः। ऋ२ दीर्घः । ऋ३ प्लुतः। ल १ हसः। ल ३ प्लतः । एतेषां समानामेव सवर्णत्वं न तु सन्ध्यक्षराणाम् । तेन हरे अग्रे-ए इत्यत्र (सवणे) इति न भवति । लोकाच्छेपस्य सिद्धिः॥ इति वक्ष्यति ॥ ननु सरस्वतीदत्तसूत्रेष्वनुक्तं हस्वादीनां लक्षणं कुतो ज्ञायते इत्यत आह । सूत्रम्। (लोकाच्छेपस्य सिद्धिः ) त्रिपदमिदं सूत्रम् ।लोकात् ५-१, शेपस्य ६-१ सिद्धिः १-१॥ शंषस्य इह व्याकरणेऽनुक्तस्य सिद्धिनिष्पत्तिोकादन्यव्याकरणात् ज्ञेया । लोकाद्गुरुपारंपर्यादा अवगन्तव्येति शेपः । अस्य अन्यस्यान्ते इति पदं वक्ष्यात कथयिष्यति ॥ ततो लोकत एव ह्रस्वादिसंज्ञा ज्ञातव्या ॥ एकमात्रो ह्रस्वः द्विमानो दीर्घः त्रिमात्रः प्लुतः व्यअनं चाईमात्रकम् ॥ ततस्तस्मात्कारणाल्लोकतोऽन्यव्याकरणादेव हस्वादिसंज्ञा ज्ञातव्या । तथाहि तदेव लोकोक्तमेव हस्वादीनां लक्षणमाह । एकद्वित्रिमात्रा हवदीर्वप्लुताः । एकमात्रेति । एकमात्रा उच्चारणकालो यस्य स एकमात्रो हस्व उच्यते । "मात्रा कालविशेष: स्यात्" । अक्षिस्पन्दनप्रमाणः कालो मात्रा । मात्रे उच्चारणकालो यस्य स द्विमात्रो दर्षिः। तिम्रो मात्रा उच्चारणकालो यस्य स त्रिमात्रः प्लुतः । अर्द्धमा- वाया भवम् अर्दमात्रक व्यंजनमुच्यते । केचित्तु व्यञ्जनं चाईमात्रकमिति बोचरंति । व्यंजनस्य मात्राऽनधिकारित्वात् ।। यतः-"चाषो वदत्येकमात्रं दिमात्रं वायसो वदेत् ॥ त्रिमात्रं च शिखी चूयानकुलश्चाईमात्रकमिति ॥" एपामन्येप्युदात्तादिभेदाः सन्ति । उचैरुपलायमान उदात्तः। नीचै- रनुदात्तः । समवृत्त्या स्वरितः । साऽनुनासिको निरनुनासिकश्वं ॥ किमेतावन्त एव भेदा इत्याशंक्याह । एपामित्यादि।एषां समानानां हस्वादिभेदा.

·प्रक्रिया ] चन्द्रकोर्तिसमेतम् । (९) भिन्नानामप्यन्येऽपि लोकगम्या उदात्तादिभेदाः। उदाचः १,अनुदात्त: २, स्वरितः३ इति त्रयो भेदास्सन्ति । उदात्तादीनां लक्षणमाह । उच्चरित्यादि । वेदपाठकरण- न्यासे उचैः स्थाने उपलभ्यमानः प्राप्यमाण उच्चार्यमाणो वा उदातः प्रोच्यते । नीचः स्थाने उच्चार्यमाणोऽनुदात्तः । नोच्चै नीचैरिति समवृत्त्या स्वरेण उच्चार्य- माणो वर्णः स्वरितः । उदाचादीनां तु प्रयोजनं वेदेष्वेव । अत्र तु प्रसङ्गवशादुक्तम् । मुखनासिकाभ्यां कृत्वा उच्चार्यमाणो वर्णः सानुनासिकातदिपगतो निरनुनासिका निर्गता नासिका उच्चारणकाले यस्मात्स निरनुनासिकः । किन्तु केवलं मुखेनैवो- चार्यमाणो वर्ण इत्यर्थः । सानुनासिको निरनुनासिकश्चेति पदं कचिन्न दृश्यतेऽपि । अनयोरत्र लक्षणस्यानुक्तत्वात् । अथ समाहृत्याह । यथा। पंच समानाः । हस्व- दीर्घप्लुतभेदात् पञ्चदश १५ । तेप्युदात्तानुदात्तस्वरितभेदात् पंचचत्वारिंशत् ४५ भवंति । ते च सानुनासिकनिरनुनासिकभेदान्नवति ९० भेदाः समानानाम् ।। एऐओऔ संध्यक्षराणि॥एपां ह्रस्वा न सन्ति ॥ उभये स्वराः॥ अकारादयः पंच चत्वार एकारादयश्च उभये स्वरा उच्यन्ते ॥ सूत्रम् (एऐओऔ सन्ध्यक्षराणि ) द्विपदमिदं सूत्रम् । एऐओऔ १-३ साले- तिकत्वात् जस्लोपः । यद्वा ए १-१ ऐ १-१ ओ १-१ औ १-१ सांकेतिकानि चत्वारि पदानि । एवं पंचपदम् । संधावक्षराणि सन्ध्यक्षराणि। यथा समानानामेव संधिना कृत्वा एषां निष्पत्तिः । यथा-आकारेकारयोगे एकारः । अकारैकारयोगे ऐकारः। अकारोकारयोगे ओकारः। अकरौकारयोगे औकारः । यदा समानानां व्यञ्जनानां संघौ मध्ये वर्चत इति संध्यक्षराणि । इति संध्यक्षरसिद्धिः। संध्यक्षर १-३ (जसूशसोः शिः) इ (नुमयमः ) इकारात्पूर्व नुमागमः (नोपधायाः) रस्थाने रा (पुन्नों णो०) स्वर० ए,ऐ,ओ,औ, एतानि चत्वार्यक्षराणि संध्यक्षरसंज्ञकानि भवति । ततश्च एषां संध्यक्षराणां इस्वभेदा न भवंति एकमात्रकाभावात् । दीर्घप्लुता भवति । परसवर्णत्वं न । एतेषां सन्ध्यक्षराणामष्टचत्वारिंशद्भेदा भवति । यथा- चतुसिंध्यक्षराणां दीर्घप्लुतभेदात् अष्ट । तेषां चाहानांप्रत्येकम् उदाता १. नुदात्त २ स्वरित ३ भेदाच्चतुर्विंशतिः २४ । तेषां च सानुनासिकनिरनुनासिक दादष्टचत्वारिंशदिति ४८ ॥ अथ समानसंध्पक्षराणामिति मिलितानां संज्ञामाह । सूत्रम् । (उभये स्वराः) विपदमिदं सूत्रम् । उभौ प्रकारौ अवयवी येषां ते उभये। उभय १-३ (जसी । आइए) स्वराः स्वयमनाभितत्वेन राजन्ते शोभन्ते इति स्वरा: १-३ (सवर्णे। स्रोवि०) अकारादयः पञ्च अ इ उ ऋल । चत्वार एकारादयश्च ए ऐ ओ और एते उमये मिलिता: नवसंख्याः स्वरा उच्यन्ते कथ्यन्वे । चकागत् समानानां हस्वदीर्घमेदमिलनेन चतुर्दश स्वरा भवन्ति । यया-अा इई उऊ ऋक लल ·सारस्वतं- [संज्ञा- एऐ ओऔ । केचित्तु अकारादयः पंच । उभये उभयप्रकाराः हस्वदीर्घा इति, चत्वार एकारादपश्च स्वरा उच्यन्ते इति व्याकुवैति । परं तत्सूत्राऽनुसारतः । यदा उभये इत्यनेन अकारादय एव उभयप्रकारा गृह्यन्ते तदा चत्वार एकारादय इति सूत्रे कुतः प्राप्यते ॥ अवर्जा नामिनः ॥ अवर्णवर्जाः स्वरा नामिन उच्यन्ते । अथैष्वेव विपेशमाह । सूत्रम्(अवर्जा) द्विपदं सूत्रम् । अम् अवर्ण वर्जयन्तीत्य- वर्जा:१-३ ( सवर्णे स्रो०) नामिन् १-३ स्वर० (सोवि०) अवर्णवर्जाः अकारा- काररहिताः स्वराः इई उऊ ऋ लल एऐ ओऔ एते नामिन उच्यन्ते । नमनं नामः सोस्त्येष्विति नामिनः । अवर्णों नामीनोच्यते ।लिपिन्यासे तस्य सरलत्वात्। अनुकान्तास्वायत्स्वराः अथ प्रत्याहारजिग्राहयिपया व्यञ्जनान्य- . नुकामति ॥ अथ स्वरोपसंहारमाह । अनुकान्ता इत्यादि ॥ तावदादौ स्वरा अनुक्रान्ताः अनुक्रमेण कथिताः ॥ अथ व्यअनान्याह । व्यज्यन्ते मक्टीक्रियन्ते अर्थाः प्रत्या- हारा वा एभिरिति व्यंजनानि । कया। ग्राहयितुमिच्छा जिग्राहायपा प्रति कार्य- कार्यमाहियन्ते आनीयन्ते इति प्रत्याहाराः अबादयस्तेषां प्रत्याहाराणां जिग्राह- पिपा मत्पाहारजिग्राहयिपा तया प्रत्याहारजिग्राइयिंपया कृत्वा व्यञ्जनान्यनुक्रामति अनुक्रमेण कथयति ।। हयवरल ॥ ञणनङम ॥झढधधमा जडद्गब ॥खफछठथ ।। चटतकप ॥ शपस । आयंताभ्याम् ॥ प्रत्याहारं जिघृक्षता आय- न्ताभ्यामेते वर्णा माह्याः। आदिव!न्त्येन सह गृह्यमाणस्तन्नामा प्रत्या- हारः । तथाहि । अकारो बकारेण सह गृह्यमाणोऽवप्रत्याहारः ।। कानि तानि व्यञ्जनानि । सूत्रम् । इश्व यश्च वश्च यावत्सश्च इति इंदः १-३ सांके तिकम् । ह य यावदाद्यताम्यां द्विपदम् । आदिश्च अन्तश्च अद्यतौ ताभ्याम् ३-२ (अद्भि) अथवा ५-२ । यद्वा हयवरलेति त्रयस्त्रिंशदपि प्रथमैकवचनान्तानि सांके- तिकानि पदानि । आद्यन्ताभ्यां तृतीयाद्विवचनान्तम् । एवं चतुस्त्रिंशत्पदं सूत्रम् । कोचित्तु आयन्ताभ्यामित्येकपद सूत्रं पृथक मन्यो । क ख ग घ ङ इति क्रमं विहाय इपरलेति क्रमः प्रत्याहारग्रहणार्य कृतः। प्रतिकार्यमाहियते इति प्रत्याहारस्तं प्रत्याहारं जिवृक्षता ग्रहीतुमिच्छता छात्रेण पुरुपेण वा आद्यन्ताभ्यां कृत्वा माय. न्तवर्णाभ्यां सह एते हकारादयः सकारपर्यन्ता वर्णास्त्रयस्त्रिंशद्धसा ग्राह्याः । प्रत्या- हारं व्यञ्जयन्नाह । आदिवर्णः आदौ वर्णः आदिवर्णः सोऽयमन्तःस्थेन वर्णेन अक्षरेणं + ·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम्। सह गृह्यमाणः उच्चार्यमाणो वा अवप्रत्याहारादिस्तन्नामा प्रत्याहार उच्यते । तदेव आयंतकं वर्णात्मकमेव नाम यस्य स तन्नामा अकार इत्यादि सुगमं न वरम् ॥ सच अइउलएऐओऔहयवरलनणनडमझडधधभजडदगब इत्येता- वत्संख्याकः संपयते । चटवकप ' इति चपप्रत्याहारः । जडदगव इति जबप्रत्याहारः । झडयघम इति झभप्रत्याहारः॥ स च अवप्रत्याहारः । इत्येतावत्संख्याक इति । इत्यमुना प्रकारेण एतावता एकोनत्रिंशद्वर्णप्रमाणा संख्या यावत्संपद्यते भवति । आकारादिसवर्णग्रहणातु चतु- त्रिंशद्वर्णप्रमाणसंख्या यस्य सः। एवं चटतका इति पञ्चभिरक्षरै चपमत्याहारो भवति । आद्यन्तयोश्चकारपकारग्रहणेन चपः। एवं जडद्गव इत्यत्र जकारवकार• योर्महणेन जयः । एवं झडपघभ इत्याद्यन्तयोझकारभकारयोग्रहणेन शभः ॥ एवं यत्रयत्र येनयेन प्रत्याहारेण कृत्यं सस तत्रतत्र ग्राह्यः॥ [संख्यानियमस्तु नास्ति ] ॥ एवममुना प्रकारेण यत्रयत्रोदाहरणे येनयेन प्रत्याहारेण सह कृत्यं कार्य भवति सस प्रत्याहारस्तत्रतत्रोदाहरणे ग्राह्यमासंख्यानियमस्तु नास्ति । प्रत्याहाराणां संख्या- नियमो नास्ति । यतः इयंव एवं प्रत्याहाराः सन्तीति केप्याहुः। नियम व्यावत. यितुमाह । संख्येति । अयमर्यः । न नियमः अनियमः संख्याया अनियमः संख्या- नियमः।प्रत्याहाराणां संख्यापाःअनियमो नास्ति । किं तर्हि नियम एव । कथम् । आह-यतः । "हसो १ झवो २ जब ३ श्चैव यप ४ श्चाव ५ इल ६ थपः ७॥ अमोट झमः ९ खसः १० मोक्तो झस ११ श्च छत १२ इरितः ॥१॥ यमो १३ हब १४ खप १५ श्योक्तो डवश्च १६ ढभ १७ इष्यते ॥ रसो १८ वसः १९ दासः २० ख्यातो झप २१ श्वाब २२ उदाहृतः ॥ २ ॥ ऊ २३ उच्यते ततः प्राह: मत्याहारा उदीरिताः ॥ सौत्रा एते स्फुटं ज्ञेयास्तथा चान्ये यथामति ॥३॥"पदिपा "भ वलत एकैकस्माद्दाम्पा मः स्यात्पवौ चतुर्व्यः स्तः ।। सः पइभ्यः स्यादित्यं प्रत्याहारास्तु विंशतितेपाः" ॥ झभ १ अब २ इल ३ छत ४ यम ५ अम ६ यप ७ झप ८ खप ९ चप १० अव ११ हब १२ जब १३ झव १४ हस १५ वस १६ रस १७ शस १८ खस १९ शस २० एवमेते विंशतिः प्रत्याहाराः ॥ इसा व्यञ्जनानि॥ हकारादयस्सकारान्ता वर्णा हसा व्यअनानि भव- न्ति । स्वरहीनं व्यञ्जनम् । तेप्वकारः सुखोच्चारणार्थत्वादिसंज्ञकः ॥ . .

·(१२) सारस्वतं- [संबा- अथ हसानां संज्ञामाह । सूत्रम् (हसा व्यञ्जनानि ) इस१-३ (सवर्णेस्रोः०) व्यंज्यन्ते प्रकटीक्रियन्ते अर्था यस्तानि व्यन्ननानि । अथवा। विगतमन्ननं स्वरलक्षणं येभ्यस्तानि १-३ जसू (जस्शसोः शिः । नुमयमः । नोपधायाः) स्वर०ाहकार मकाराभ्यां सकार यावत्त्रयस्त्रिंशदक्षराणि हसाः इससंज्ञानि मोच्यते । द्वितीयनान्नि व्यञ्जनानि प्रोच्यन्ते । व्यंजनलक्षणमाह । स्वरहीनं व्यंजनं यत्स्वरहीनं तव्यंजनं यत्स्वरेभ्यो हीनं रहित्तम् । पहा स्वरेभ्यो हीन व्यतिरिक्तम् । यहा ! स्वरत्वहीनमपरं यदक्षरं तद व्यञ्जनसंज्ञं कथ्यते । ननु हकारादयः सस्वराः वर्णाः कथं व्यतनसंज्ञाः इत्याह । तेषु व्यञ्जनेषु अकारः सुखोच्चारणार्थत्वात्, सुखेनोच्चारणमेव अर्थः प्रयो- जनं यस्य सः सुखाच्चारणार्थस्तस्य भावः सुखोचारणार्थत्वं तस्मात् इत्संज्ञकः ॥ कार्यायेत् ॥ प्रत्ययायतिरिक्तः कस्मैचित्काव्योच्चार्यमाणो वर्ण इत्संज्ञो भवति ॥ यस्येत्संज्ञा तस्य लोपः। वर्णादर्शनं लोपः। वर्णविरोधी लोपश् ॥ इल्लक्षणमाह । (कार्यायेत्) द्विपदं सूत्रम् । कार्याय ४-१ ( 3 अक् । ए अय् । सवर्णे ) रखर० । इत् एति गच्छति इत् १-१ ( हसेपः०) पदद्वयेन संधिः (अ इ ए)॥प्रत्ययादीति॥आदिशब्दात्मत्ययागमोपदशादेशेभ्यः अति रक्तोऽधिका, प्रत्ययादतिरिक्तः अप्पत्पयादिः, आगमातिरिक्तो नुडागमादिः, उपदेशः शिष्या- ख्यारूपः हयवरलेत्यादिः, आदेशः 'पुसोऽसुड़' इत्यादिरूपः, एषु कस्मैचित्कार्या- योचार्यमाणो वर्ण इत्संज्ञकोऽनुबंधसंज्ञो भवति इति ॥ कृत्यमाह । यस्येत्संज्ञा तस्य लोपः क्रियते । उच्चरितप्रध्वंसिनो ह्यनुबंधा इति ॥ लोपलक्षणमाह । वर्णानामक्षरा- णामदर्शनमविलोकनं प्रध्वंसाभावो लोप उच्यते । वर्णानां विरोधः संधिकार्यवर्जनं यस्मिन्स लोप एव लोपश कथ्यते । एक वर्ण विनाशयति अन्यस्योत्पत्ति प्रतिबन्ना- तीति लोप । तत्कार्यम् लोपशि पुनर्न संधिः। यथा । वे आगता इत्यादि । मित्रवदागमः। शत्रुवदादेशः ॥ स्वरानन्तरिता हसाः संयोगः।। कुचुटुतुपु वर्गाः ।। उकारः पश्चवर्णपरिग्रहणार्थः ।। आगच्छतीति आगमः। आगमो मित्रवत् । यथा मित्रं मित्रस्य समीप आगत्योपविशति तथागमोऽप्यायाति । यथा 'न: सक् छते' सगादिः । आदेशः शववत् । यथा शत्रुः शत्रु विनाश्य तत्स्थाने तिष्ठति तथा आदेशोपि आदेशिनं विनाश्य तस्य स्थाने भवति । शसः । सकारस्य नकारादेशवत ।। भय संयोगसंज्ञामाइ । 'स्वरानन्तरिताः' इति ॥ 'स्वरानंत०' त्रिपदमिदं सूत्रम् । अन्तरं जातं येषांते अन्तरिताः न अन्तरिताः अनन्तरिताः स्वरैरनंतरिताः स्वरान- न्तरिताः इंशा हसा व्यञ्जनवर्णाः संयोगसंज्ञा उच्यते । अत्र बहुवचन जात्यभि- ·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१३) प्रायेण । तेन दयाराप हसपोः संयोगः संयोगसंज्ञा स्यात् । यद्वा हसौ च हसाश्च इसा एकशेपः समासः । संयोगकाय तु (संयोगान्तस्य लोपः) इत्यादि । वर्गसंज्ञा- माह । कुचुटुतुपु इति 'कुचु०' द्विपदमिदं सूत्रम् । कुश्च चुश्च टुश्च तुश्च पुश्च कुचु- तुपु १-३ सांकेतिकम् । वर्गाः १-३ (सवणे । बोवि.) एते पश्च वर्गसंज्ञका भवन्ति । तत्कार्यम् (स्तोः श्रुभिः श्रुः । टुभिः ष्टुः । कुप्पोः क पी वा) इत्यादि। उकारे हेतुमाह । उकार इति ॥ स्वरेषु पञ्चमी मात्रा उकारः तेन 'कु' इत्युक्त कख- गवङ । चु' इत्युक्ते चछजझञ । 'टु' इत्युक्ते टठडढण । 'तु' इत्युक्ते तयदधन । 'पु' इत्युक्ते पफवभम ! इत्येतानि पञ्चपञ्चाक्षराणि गृह्यन्ते ॥ अरेदो नामिनो गुणः ॥ नामिनः स्थानिका अर् एत् ओत एते गुणसंज्ञका भवन्ति ॥ आरैऔ वृद्धिः ॥ आ आर् ऐ औ एते वृद्धिसंज्ञका भवन्ति ।। अथ गुणसंज्ञामाह । अरेदो॰इत्यादि|अरच एच ओश्च एपांसमादार: अरेदो१-३ साङ्केतिकम् । अत्र तपरकरणमसंदेहाथम् । नामिनः ६-१ स्वर० (सो० । हवे । र ओ) गुणः १-१ (स्रो०) यया अर् १-१ एन १-१ ओ १-१ नामिनः ६-१ गुणः १-१ इति पञ्चपदं वा सूत्रम् । नामिस्यानिका नामिना स्याने जाताः ऋका- रस्प ऋकारस्य च अर । इकारस्य ईकारस्य च ए। उकारस्य ऊकारस्य च ओ। एते च त्रयो गुणसंज्ञका भवन्ति । लकारस्तु सावयाग्राह्यः, तेन लकारस्य अल गुणः । तत्कार्याणि (गणः। उपधाया लघोः) इत्यादीनि ॥ अथ वृद्धिसंज्ञामाह । (औरैऔ०) इति ॥ आश्च आर च ऐश्च औश्च एपां समाहारः आरैऔ १-३ साङ्केतिकत्वाद्विभक्तिलोपः। वृद्धिः १-१ (स्रोवि०) अथवा । आ १-१ आर १-१ऐ १-१ औ १-१ वृद्धिः१-१ एवं पञ्चपदं सूत्रम् । अकारस्य आ वृदिः । ऋवर्णस्य आर वृद्धिः । इवर्णस्य एकारस्य च ऐ वृद्धिः । उवर्णस्य ओकारस्य च भी वृद्धिः । एते चत्वारो वृद्धिसंज्ञका उच्यन्ते । ऋकारलकारयोः सावदेिव लकार- स्याल वृद्धिः । तत्कार्याणि (आदिस्वरस्प णिति वृद्धिः । धातोर्नामिनः । अत उपधायाः) इत्यादीनि ॥ अन्त्यस्वरादिष्टिः॥ अन्त्यो यः स्वरस्तदादिवर्णष्टिसंज्ञको भवति । अन्त्यात्पूर्व उपधा ।। अन्त्यावर्णमात्रात्पूर्वो यो वर्णः स उपचासंज्ञको भवति ।। अय टिसंज्ञामाह । अन्त्यस्वरादिः १-१ रिः १-१ द्विपदम् । अन्ते भवः अन्त्यः अन्त्यो योऽसौ स्वरः अन्त्यस्वरः स आदौ यस्य सोन्त्यस्वरादिः १-१ (स्रो०) टि- १-१ (स्रो०) मध्ये (विसर्जनीयस्य सः। तृभिः टुः) स्वर० । अन्यो यः स्वर- स्तदादिवर्णः स अन्त्यस्वर एव आदौ यस्य सोऽन्त्यस्वरादिस्तेन सहैव अन्त्यस्वराः .

·- (१४) सारस्वतं- [ सज्ञा- दारभ्य वर्णष्टिसंज्ञो भवति । अथवा । अन्त्यः स्वरस्तदादिवर्णश्च सोन्त्यस्वर एव आदौ यस्य सोऽपि वर्णष्टिसंज्ञको भवति । स्वरान्तशब्दस्य अन्तिमः स्वर एव टिसंज्ञः । हसान्तशब्दस्य अन्त्यो हसस्तत्पाश्चात्यः स्वरश्च दावपि टिसंज्ञको इत्यर्थः । तत्कार्य तु (डिति टे) इत्यादि । यथा अचिंत्यमहिमा हरौ सखा । अयोपधा. संज्ञामाह । सूत्रम् । अन्त्य ५-१ ( डसिरत् । सवर्णे) पूर्व १-१ (स्रोवि०) उपधा १-१ (आपः) त्रिपदम् । अन्त्यावर्णमात्रात् केवलादनत्यादक्षरात्पूर्वो यो वर्णः स उपधासंज्ञको भवति । तत्कार्याणि । (नोपधायाः। अत उपधायाः) इत्यादीनि राजनशब्दवत् ।। असंयोगादिपरो ह्रस्वो लघुः। विसर्गाऽनुस्वारसंयोगपरो दीर्घश्चगुरुः।। अथ लघुसंज्ञामाह । असंयोगादीति । असंयोगादपः संयोगविसर्गाऽनुस्वाराः परे अग्रस्था यस्मात्स संयोगादिपरः न संयोगादिपरः असंयोगादिपरः एवंभूतो हस्वो वर्णो लघुरुच्यते । तथा चोक्तं प्राकृतच्छन्दोग्रंथे-"पिछुडी लहु अंकुडउ, केवल वन्न उ जोय । ए तीनउ लघु जानिये, अवर सवे गुरु होय" ।। १॥ यथा । क कि कु तथा अ इ उ ऋ ल एतेपामग्रे विसर्गानुस्वारसंयोगा न भवन्ति तदा एतेपा लघु- सज्ञा । अथ गुरुसंज्ञामाह । विसर्गानुस्वार इति । विसर्गानुस्वारसंयोगाः परे अमे वर्तमाना यस्मात्स विसर्गाऽनुस्वारसंयोगपरः । विसर्गपरो यथा । अनुस्वारपरः अम् । संयोगपरो यथा अस्य । एवंभूतो हस्खोऽपि गुरुः पुनःर्घश्च । आईज का की कू रूपः स्वभावादेव गुरुरुच्यते ॥ वर्णग्रहणे सवर्णग्रहणं कारग्रहणे केवलग्रहणम् । तप- रकरणं तावन्मात्रार्थम् ॥ मुखनासिकावचनोऽनुना- सिकः।। मुखनासिकाच्यामुच्चार्यमाणो वर्णोऽनुनासिकः ॥ इति संज्ञाप्रक्रिया। मुखनासिकाम्यामिति रूढिपदम् अन्यथा द्विवचनान्तं न संभवति । यथोक्तं प्रक्रि- याकौमुद्याम् । द्वंद्वश्व प्राणितृर्यसेनागानाम् । एषा बंद एकवत्साध्यः । एकवचनातो भवतीत्यर्थः । प्राण्य) दन्तौष्ठम्, मुखनासिकम् । तांगे मार्दङ्गिकपाणविकम् । से- नाङ्गे रथिकाश्वारोहम् इति वचनात् मुखनासिकाभ्या द्वाभ्यामुच्चार्यमाणो वर्णोऽनुना- सिकसंज्ञ उच्यते । अणनडम अनुनासिका इति।मुखादनु पश्चात् नासिकास्पृशन्तीत्य- नुनासिकाः चतुर्दश स्वराः १४, त्रपत्रिशदयअनानि३३,अनुस्वारः १, विसर्गः १, जिह्वामूलीयः१, उपध्मानीयः १, प्लुतश्च १ एवं द्विपञ्चाशदक्षराणि ५२ । एतेषामष्टौ स्थानानि संति तान्याहामकुहविसर्जनीयानां कण्ठः११ इचुपशानां तालु २ । ऋटुर- पाणां मुर्दा ३ । लतुलसाना दन्ताः ४। उपूपध्मानीपानामोष्ठौ ५। जिह्वामूलीयस्प . , ·प्रकिया] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । जिह्वामूलम् ६ । अनुस्वारस्य नासिका ७। एदैतोः कण्ठतालु ८ । ओदौतोः कण्ठोष्ठम् ९ । वकारस्य दन्तोष्ठम् १० । आ ई ऊ ऋ ल प्लुताश्च एते एतेषां सवर्णग्रहणेनैव गृह्यन्ते । यवरलैणनङमैश्च संयुक्तस्य इस्पोरः स्थानम् । यतः- "अष्टौस्थानानि वर्णानामुरः १ कण्ठः २ शिर ३ स्तथा ॥ जिह्वामूलं च ४ दन्ताश्च ५ नासिको ६ ठौ ७ च तालु ८ च"॥ इति संज्ञाप्रक्रिया संज्ञाधिकारः ॥ "प्रकि- यात्वधिकारोऽय"इति हेमसूरिसाअयवा-"प्रक्रियानुत्पादने स्यादधिकारप्रकारयोः"॥ अथ स्वरसन्धिः २. अधुना स्वरसन्धिरभिधीयते । अनेति संज्ञाकयनानन्तरं स्वरसंधिरभिधीयते कथ्यते । अक्षराणामन्योन्यं संघानं मेंलनं संधिः । तत्राप्यादौ स्वरमंधिः स्वराणां सन्धिः स्वरसंधिः। ननु सति अकारे इकारसंधिः आदावे कथं प्रतिपादितः। तत्रोच्यते । इकारः सावित्रीरूपः शक्तिरूपः । सा च सर्वजगत्सृष्टिकी तस्मात्पूर्व प्रतिपादितः ॥ इयं स्वरे ॥ इवर्णो यत्वमापद्यते स्वरे परे ॥ दवि आनय इति स्थिते । द य आनय इति तावद्भवति । सूत्रम् । (इयं०) इ १-१सांकेतिकम् यं २-१ (अम्शसो० । मोनु०) स्वरे ७ -१ ( अ इ ए ) सिद्धम् । यद्वा इश्च ईश्च इ १-१ (नपुंसकस्य ) इति हसः (नपुंमकात्स्यमोटुकू) वर्णग्रहणे सवर्णग्रहणमिति वचनात् इवर्ण इकार-ईकाररूपो यत्वं यकारमापद्यते प्रामोति स्वरे परे। हस्वदीर्घष्ठत्तभेदा इति अकारस्य स्वरत्वे आकारस्यापि स्वरत्वं सिद्धमेव । दधि अग्रे आनय (इयं स्वरे ) अनेन सूत्रेण इकारस्य यकारः। दध्य आनय इति जातम् । ननु दधि आनयेत्यत्र (नामिनः खो) इति नुमागमः कथं न क्रियते तत्राह । (नामिनः स्वरे ) इति तु स्यादि- विभक्तिसप्तकस्वरे परे भवति न त्वन्यत्र । तर्हि ( यस्य लोपः ) कथं न क्रियते तत्राह ( यस्य लोपः) इति हु ईपि नदिने कृते स्वरे यकारे च परे सानि भवति न वन्यत्र । दधू यू आनयेत्यत्र ( संयोगान्तस्य लोपः) इत्यस्य प्राप्ती (असिद बहिरंगमन्तरंगे) इति यलोपनिषेधः । यद्वा (संयोगान्तस्य लोपः) इति स्वाभावि- कसंयोगान्तविषयः । प्रक्रियायां तु ( संयोगान्तस्य०) इति लोपे प्राप्ते ( यणः प्रतिषेधो वाच्यः)॥ हसेऽई हसः॥ स्वरात्परो रेफहकारवर्जितो हसो हसे परे द्विर्भवति ॥ इति धकारस्य द्वित्वम् । कृत्यान्तरमाह। सूत्रम् ( हसे०) त्रिपदम् । हसे ७-१ (अइ ए )र चहच इन ह यत्र स अई १-१ ( हसेपा० ) हस १-१ स ( स्रो०) इसे अई ( एदो- ·(१६) सारस्वतं- [स्वर- तोतः) अकारलोपः । स्वरहीन । सिद्धम् ॥ स्वरात् हस्वस्वरात्परोऽने वर्तमानो रेफहकारवर्जितोऽन्यो हसो हसप्रत्याहारसंबंधी वर्णो इसे परे सति दिर्भवति । इयो- वो द्वित्वम् । एकस्य द्वौ भवत इत्यर्थः । इति धकारस्य दित्वम् । द्वित्वे कृते पुनदित्वं न भवति अनवस्थादोपप्रसगात् । द्वित्वविधानाहावेव शिष्येते इति दधू, घ्य् आनय इति जातम् ।। झबे जबाः॥ झतानां झब परे जवा भवन्ति ॥ इति पूर्वधकारस्य दकारः । वयो वर्येण सवर्ण इति वचनात [यथासंख्यं वा वक्तव्यम् ](स्वरहीनं परेण संयोज्यम्) दयानय इति सिद्धम् ।। सूत्रम् ( झबे०)७-१ ( अ इ ए) जवाः १-३ (सवणे । स्रो०) वृत्तिः सुगमा । अत्र सूत्रे झसानामिति पदम् ( खसे चपा झसानाम् ) इति सूत्रादनुवर्तते । अन्यत्राप्यनुवृत्तिः सरस्वतीदत्तसूत्रपाठक्रमादवगन्तव्याअन तु मयान कथयिष्यते । अनेन सूत्रेण पूर्वधकारस्प दकारः । ननु झसास्त्रयोविंशतिः जवाः पञ्चैव तेन यथा- संख्यमिति धकारस्य दकार एव कथं क्रियते तत्राह । सवर्णत्वात् धकारस्य दकारो भवति । ननु धकारदकारयोः सावर्ण्य कथमित्याह । वग्यो वर्येण सवर्ण इति । वर्गे भवो वपों वर्णः वग्येण स्ववर्गान्ततिना अक्षरेण सह सवर्णो भवाते इति सवर्णत्वात् घस्य दः । यदा यथासंख्य शढध जडदेत्यनेनापि धस्य दः । अत्र तु सवर्णत्वात यथासंख्यमित्युभयत्रापि घस्य दकारो भवति । परम् अग्निमथ् भ्यामित्यत्र. सवर्ण- त्वादेव थकारस्य दकारो भवति न तु यथासंख्यम् । स्वरेण हीनं रहितं यदक्षर तत्परेण अग्रस्थितेन स्वरेण वर्णेन सह संयोज्यम् । ददयानय इति सिद्धम् । एवं स्वरित अस्तु-स्वस्त्यस्तु । हरि अनुभवः-हर्यानुभवः ।। गौरी अब गौर्यत्र । अर्ह-इतिविशेपणान्न रेफस्य द्वित्वं किंतु । रहाद्यपो द्विः ॥ स्वरपूर्वाद्रेफाइकाराच्च् परो यपो द्विर्भवति ।। (जलतुम्बिकान्यायेन रेफस्योर्ध्वगमनम् ) स्वर इत्यनुवर्तते ॥ इकारोदाहरणमाख्याय ईकारोदाहरणमाह । गौरी अग्रे अत्र (इयं स्वरे ) गौर्य अत्र इति जातम् । ततः अई इति सूत्रोक्तविशेपणात् रेफहकारयोदित्ववर्जनादत्र रेफस्य द्वित न भवति । ततः किं कर्तव्यमित्याह । सूत्रम् ( रहाध० ) रश्च इश्च अनयोः समाहार रह तस्मात् रह ५-१ (ङसिरत् । सवर्णे ) यप१-१ म (स्रो०)द्वित्रिभ्यां सुन् । स्रो० ) द्विम् १-१ (अव्ययाविभक्तलकू) इति लोपः (चपा अबे जवाः ) सधिः । यपः अग्रे द्विः । अत्र ( हवे। उ ओ) सिद्धम् । स्वरः पूर्व आदौ यस्य स स्वरपूर्वः तस्मात् स्वरात्परस्माद्रेफात हकाराञ्चपरोऽग्रस्यो. पपो द्विभवति । इति यकारस्य द्वित्वम् । (जलतु०) यया तुवी. जलस्योपरि ·सन्धिः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१७) तिष्ठति तथा रेफोपि वर्णस्योपरि गच्छति नत्वधः । स्वर० । गौयंत्र इति सिद्धम् । केचित्तु (न दीर्वादाचार्याणाम्) इति दीर्घस्वरस्थादेफात्परस्प यपस्य द्वित्वं नेच्छन्ति तन्मते गौर्यत्र इति सिध्यति । एवं नदी एपा नयेपा। इतोऽये स्वरसंधि यावत्सर्वेष्वपि सूत्रेषु 'स्वरे' इति पदमनुवर्तते अन्वागच्छाते । अनुक्तमपि ज्ञेयमित्यर्थः। यया (इयं स्वरे) इत्यत्र स्वरे इति पदं तथा (उ वम् ) इत्या- दिष्वपि प्राग्वत् ज्ञेयम् ॥ एवमन्यत्रापि यत्र न सूत्राक्षः कार्यसिद्धिस्वत्र सर्वत्र सूत्रांतरास- दांतरानुवृनिर्ज्ञातव्या । ग्रंथभूयस्त्वभयानास्माभिलिख्यते ॥ एवममुना प्रकारेण अन्यप्रयोगेष्वपि यत्र केवलसूत्राक्षरः कार्यसिदिन भवति वत्र प्रयोगे सूत्रांतरादन्यमूत्रात्पदांतरस्य अन्यपदस्यानुवृत्तिज्ञेया । ग्रंयस्प शास्त्रस्य मूयस्त्वभयात् भूयसो भावो भूयस्त्वं ग्रंयस्य भूयस्त्वं तदेव भयं ग्रंयभूयस्त्वमयं तस्मात् ग्रंयभूपस्त्वभयात् प्राचुर्यभयात् सूत्रसूत्रे तत्तत्पदमस्माभिर्न लिख्यते । केचित्तु आभिः सरस्वतीभिर्न लिख्यते स्म इवि व्यावति । शेपं सुगमम् ॥ उ वम् ॥ उवर्णों वत्वमापयते सरे परे । ( हसेऽई हसः । झभे जवाः) मधु अत्र मद्धत्र । सूत्रम् । (उ०) उ१-१ । सांके० । यद्वा । उश्च उश्च उ १-२३ (नपुंसकस्य) इति हस्तः (नपुंसका० ) वम् २-१ (अम्शसो० ) तपरकरणं विना कारग्रहणं च विना वर्ण एवं गृह्यते तेन न इत्युक्ते उवर्णः उकारो (क) काररूपो वत्वं वकारं प्रामोति स्वरे परे । मधु अग्रे अत्र । अत्र (उ वम् ) इति उकारस्प जकारस्य च चकारः ( इसे हमः) इति धकारस्य द्विवम् । (झये जराः) इति पूर्वधकारस्य दकारः। सर० । मद्धत्र इति सिद्धम् । मयु सादमत्र वर्त्तते । एवं वधू आसनम् बहासनम् ॥ ऋ रम् ॥ प्रवर्णो रत्वमा पचते स्तरे परे। पितृ अर्थः पिचर्यः । ल लम् ।। लुवर्णो ठत्वमापयते स्वरे परे । ट अनुबंधः लनुवन्धः। ए अय् ॥ एकारोऽ(अ) य् भवति स्वरे परे। ने अनम् नपनम् । ओ अव् ॥ओकारोऽ (अ)व भवति सरे परे । भो अवि भवति। सूत्रम् । १-१ म सांकेतिकत्वात् स्लोपः। म् २-१ (अम्दामो०) वर्णस्य रकारो भवति स्वरे परे । पितृ अग्रे अर्थः (क रम् । इसे हमः ) स्वा० । पिप्रयः। सुनम् । ल १-१ सांकेतिकम् । लम् २-२ ( यशसो:०) लवर्णस्य सकारो भवति स्वरे परे । र भये अनुवंकः (ल लम् ) स्वर० । नुवंय: । ललकारो- ·. .. (१८) सारस्वतं- [स्वर- ऽनुबंधः इत्संज्ञो यस्य धातोः स लनुबंध उच्यते । एवम् ल अग्रे आकृतिः लाकृतिः। ल इत् लित् । सूत्रम् । ए १-१ । सांके० । अय १-१ (हसेप:०) एकारस्य अय् भवति स्वरे परे । णीञ् प्रापणे । णी (आदेः ष्णः नः)नी (भावे युट् । युवोरनाकौ ) इति युस्थाने अनः । गुणः । ने अन (ए अय् ) अनेन एकारस्य अय भवति । स्वर० । (अतोऽम् । अम्श०) नयनम् इति सिद्धम् । सूत्रम् । ओ १-१ । सांके । अव १-१ ( इसेपः०) व्याख्या सुगमा । भो अग्रे अति (ओ अ ) स्वर । भवति । इति सिद्धम् ॥ [गवादेरवर्णागमोऽक्षादौ वक्तव्यः ] गो अक्षः गवाक्षः । गो इंद्रः गर्वेदः। गो अजिनम् गवाजिनम् । प्रऊदः प्रौढः।प्रऊढिःप्रौढिः। स्व ईरमस्वैरम् ।स्व ईरिणी स्वरिणी। अक्ष ऊहिनी अक्षौहिणी सेना।। गो आदिर्यस्य स गवादिस्तस्य गवादेः ६-१ (डिति । उस्य । स्रोविसर्गः) गवादेः अवर्णस्य आगमः अवर्णागमः १-१ (स्रो०) अक्ष आदिर्यस्य सः अक्षा- दिस्तस्मिन् अक्षादौ ७-१ (डेरौ डित् )डित्त्वाहिलोपः । स्वर० । वक्तव्यः १-१ (स्रो०) सिद्धम् । अत्र अकारागमे एव रूपसिद्धिः।वर्णग्रहणं तु चित्यम् । यद्वा । अश्चासौ वर्णश्च अवर्णः। अकारवर्ण एव इत्यर्थः । गो अक्षः । अवर्णागमः (ओ अ ) स्वर० (सवणे.) गवाक्षः । गो इंदः । अवर्णागमः (ओ स्वर० (अ इ ए) गोः पृथ्व्या इन्द्रः गवेन्द्रः। गो अजिनम् (गवादेवर्णा- गमः०) (ओ अव ) स्वर० (सवर्णे०) गवाजिनं गोचर्म। प्र अग्रे ऊढः । अव- र्णागमस्य वैयर्थ्यात् न ( सवणे दीर्घः सह) इति ।किंतु (उ ओ) (ओ औ औ) प्रौढः । एवं प्र ऊढिः मौदिः । स्व अग्रे ईरम् । अवर्णागमः (अइए। ए ऐ ऐ) रम् । एवं स्व ईरिणी स्वैरिणी । अक्ष अग्रे ऊहिनी अवर्णागमः (उओ। ओ औ औ) अक्षौहिणी। सेनाविशेपः । “सा सेनाक्षौहिणी नाम खागाष्टकादेकै २१८७० गंजैःरथै २१८७०श्चै भिहयौखिनः६५६१० पंचनैश्च पदातिभिः ३२८०५०" इति ॥ [वचित्स्वरवयकारः] यथाऽध्वपरिमाणे । गो यूतिः गव्यूतिः । अन्यत्र गवां मिश्रीभावे गोयूतिः॥ सूत्रम् । क्वचित्प्रयोगान्तरे यकारः स्वरबदवसेयः । वरेण तुल्यः स्वरखत् । स्वरे परेसति यत्कार्य भवति तत् यकारे परेपिभवतीत्यर्थः। यथा अध्वपरिमाणे मार्गप्रमाणे ) १ वृत्तिः इति पाठः । २ "अयुव च नागात्रिगुणा रथाश्च लईक्योधा दशलक्षवाजिनः । पदाति- ख्याः षट्विंशकोट्यश्चाक्षौहिणी तां मुनयो वदन्ति" इति बन्यत्राशौहिणीलक्षणं दृश्यते ॥

·सन्धिः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१९) वाच्ये सात गो अग्रे यूतिः अत्र यकारस्य स्वरवत्त्वात् (ओ अ ) स्वर० । गन्यूतिः क्रोशेद्वयम् । अन्यत्र तु मार्गप्रमाणाभावे गवां मिश्रीभावः एकीभावः समूहीभवनम् । गोयूतिरित्येव तिष्ठति । सिद्धम् ।' एवं पितृ अग्रे यम् पित्र्य- मित्यापि ज्ञेयम् ॥ ऐ आय् ॥ ऐकार आय भवति स्वरे परे । नै अकः नायकः ॥ औ आव ॥ औकार आव भवति स्वरे परे । तौ इह ताविह ।। सूत्रम् । ऐ १-१॥ सांके० । आय् १-१ । (हसेपः०) ऐकारः आय माति स्वरे परे । नै अग्रे अकः । (ऐ आय) स्वर० । नायकः । सूत्रम् । औ १-१। सांके० । आव १-१ इसे०) औकारः आव भवति स्वरे परे। तो अग्रे इह । (औं आव् ) स्वर० । ताविहेति सिद्धम् ॥ बोर्लोपश् वा पदांते ॥ पदांते स्थितानामयादीनां यकारवकार- योर्लोपश् वो भवति । ते आगताः त आगताः वयागताः । तस्मै एतव तस्मा एतत् तस्मायेतत् । पटो इह पट इह पटविह ॥ तो इमौ ता इमौ वाविमौ । (खोलापश् वा पदांते ) इति सूत्रम् । य च व् च खो तयोः खोः ६-२ । स्वर० । (स्रो०) लोप१-१ । (हसेपः०) वा ३-१(अव्यया०) पदांवे७-१ (अइए) सिद्धम् । पदांते । आदिगब्दात (ए अय । ऐ आय । ओ अव । श्री आव) एभिः सूत्रैर्जातानामयादीनां सम्बन्धिनोर्यकारवकारयोर्वा लोप भवति । ते अग्रे आगताः। उभयत्रापि (ए अय् ) एकत्र यकारलोपः। अन्यम् । स्वर० ते आगताः तयागताः त आगताः। पटो इह पटविद पर इह । (ओ अव) पं प्राग्वत् । एवं तस्मै आसनम् तस्मापासनं तस्मा आसनम् । तस्मै इदम् तस्मापिदम तस्मा इदम् । असी इंदुः असाविदुः असा इंदुः । ती इमी ताविमी ता इमा॥ लोपशि पुनर्न संधिः। छंदसि तु भवति । हेससे इति हेसख इति हेमखेति॥ ननु त मागताः अत्र (सवणे)। तथा पटइहेत्पत्र (अ..ए) इति संधिः कथं न क्रियते तबाह । लोपशीति । लोपनि कृते पुनः पूर्वापरवर्णपोमियोरटन. स्वरूपः संधिः कार्यातरसंघानं च न भवति । यया त मागताः । राजभ्याम् अष (अदि) इति आ न भवति । नयुक्तमनित्यमिति कापि लोपशि पवेपि संधिः भवति । पदा । छंदसि तु भवतीति तुशन्दाद कुप्रचित् लौकिकोदाहरणेपि लोपशि कृते संधिर्भवति । यया दामोदरः राजाश्वः पंचामिः दंटिपु इत्यादिपु कार्यान्तरसं. १'गम्यूविन्नी श्रीगन स्पमरः । २ सरोदरपरारपिट ..॥

·.. घ सारस्वतं- [स्वर- लागल ईपा लागलीपा । अद्य अग्रे ओम् अद्योम् । शक अंधुः शकंधुः । कुल अटा कुलटा । सीमन् अंतः सीमंतः । पतत् अंजलिः पतंजलिः । सार अंगः सारंगः । इत्यादयोपि तथैव ज्ञेयाः । सूत्रम् (उ ओ) उ १-१ साके० । ओ ७-१ साके० । वृत्तिः कंठया । तब उदकम् तवोदकम् । गंगा उदकम् गंगोदकम् । सूत्रम् (ऋ अर) ऋ७-१ । साके० । अर १-१। (हसेप:०) अर्थो वृत्तितो ज्ञेय.। तब अग्रे ऋद्धिः (ऋ अर) [ जलतुंबिकान्यायेन रेफस्योर्ध्वगमनम् ] तदि। इति सिद्धम् ॥ [कचिदार् ] अवर्ण ऋवणे परे सह क्वचिदार भवति । ऋण ऋणम् । ऋणार्णम् । प्र ऋणम् प्रार्णम् । वसन ऋणम् । वसनार्णम् । वत्स ऋणम् वत्सार्णम् । वत्सतर ऋणम् वत्सतरार्णम् । कंवल ऋणम् कंबलार्णम् । दश ऋणम् दशार्णम् ॥ [ ऋते च तृनीया समासेऽपि] शीतेन ऋतः शीतात । दुःखेन ऋतः दुःखार्तः। तृतीयेति किम् । परम ऋतः परमतः ।। कचित् ७-१ (अव्यया०) आर १-१ ( इसेपः । चपा अबे०) वृत्तरों ज्ञेयः । क्वचित् प्रयोगातरे अवर्ण ऋवर्ण परे सति सह उभयोोंगेन आर भवति । ऋण ऋणम् (कचिदार । रहाद्यपो दिः) स्वर० । जलतुंबिका० । ऋणार्णम् । एवं ऋतशब्दे परे तृतीयासमासेपि आर् स्यात् । शीतातः । दुःखातः । वसनार्णम् कंवलार्णम् । दशार्णम् । दत्सतरार्णम् । प्रार्णम् ।। ल अल् । अवर्ण लवणे परे सह अल् भवति । तव लकारः । तबल्कारः॥ [ ऋलवर्णयोमिथः सावर्ण्य वा वक्तव्यम् । ] [ग्लयोः सावर्ण्य वा वक्तव्यम् ।] होतृ लकारः होतृकारः होत्लकारः। परि अंकः पर्य्यकः पल्यंकः ॥ (ल. अल) ल७-१ । सांके० । अल् १-१ ( हसेप:०) वृत्तयों ज्ञेयः । तब अग्रे लकारः । (ल अलू । रहाय०)। स्वर०ातवलकारः । नन्वत्र लकारोस्ति रकारो नास्ति (रहायपो दिः) इति कथं लगति तनाह । रलयोरिति । रकारलकारयोः साव- ये सदृशत्वं वक्तव्यम् । तेन (रहाद्यपो दि.) इति ककारस्य द्वित्वेतवल्कार इति सिद्धम् । रकारलकारयो. उपचारात् वाग्रहणादा । वेदे ऋकारलकारयोरपि सावर्ण्य वक्तव्यम्। १ रत्नौद. पाट । २ वृची इ० पा०।३ वा शेयम् इ० पा० ॥ .

·सन्धिः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (२३) होल्लकारः। (सवर्ण०) होतकारः । अत्र ऋलवर्णयोरसवर्णत्वेनापि रलयोरित्य- नेन सावर्ण्यम् । “ऋलवर्णस्थानिनोः प्रायः सावय रलयोभवेत् । तथा वेदे सव- णत्वं स्याहकारलकारयोः" । परि अग्रे अंकः पयर्यकः । एवम् पलि भने अंका पल्यकः । उभयत्रापि (इ यं स्वरे । रहायपो दिः) स्वर० । सिद्धम् ॥ ए ऐ ऐ॥अवर्ण एकारे ऐकारे च परे सह ऐकारो भवति । तब एपा तवैया । तव ऐश्वर्यम् तवैश्वर्यम् ॥ ओ औ औ ॥ अवर्ण ओकारे औकारे च परे सह औकारो भवति । तव ओदनम् तवी- दनम् । तव औन्नत्यम् तवौन्नत्यम् ॥ सूत्रम् । ( ए ऐ ऐ) ए ७-१ । सांके । ऐ७-१ । सांके०ऐ १-१ । सांके। वृत्तिः कंठ्या । उदाहरणम् । तब अग्रे एपा । ( ए ऐ ऐ) तवैषा । तब अग्रे ऐश्व- र्यम् (ए ऐऐ) तवैश्वर्यम् । इति सिद्धम् । सूत्रम् । ओ ७-१ । सांके० । औ ७-१ औ १-१ सांके० । वृत्तिः कंठ्या । उदारणम् । तव ओदनम् (ओ ओ औ) तबौदनम् । तव अग्रे औनत्यम् तदौन्नत्यम् । गंगा अग्रे भोवः गंगौवः ॥ ओष्ठोत्सोवौं समासे ] अवर्णस्य ओष्ठोवोः परयोर्वा सह ओ भवति समासे सति । विंब ओष्ठः विबोष्ठः विौष्ठः । स्थूल ओतुः स्थूलो- तुः स्थूलौतुः । समासे इति किम् । तबौष्ठः ॥ इति स्वरसंधिः । ओष्ठश्च ओतुश्च ओष्ठोतू तयोः ओष्ठोत्तोः ७-२(उपम् ) स्वर० । वा ३-१ (अन्य०) ओ १-१ । सांके० ( ओ मौ औ ) समासे ७-१। अवर्णस्य ओष्ठौत्वोः शब्दयोः परयोः ओष्ठोत्तोः ओकारेण सह वा अकारस्य ओकारो भवति समासे सति । पक्षे ( ओ औ औ) यदा (ओष्ठोत्तोर्वा ) इति तदा ओष्टोत्तो परयोः अवर्णस्य वा लोपो भवतीति व्याख्या। विब अग्रे ओष्ठः । विवाकारा- वोष्ठौ यस्य स विवोठः विबौष्ठः । स्त्री चेत् विबोष्टी विवौष्ठी वा । अनेन एकत्र अकारलोपः । स्वर० । द्वितीये (ओ औ औ) तयैव स्थूलश्चासावोतुश्च स्थूलोतुः स्थूलौतुर्वा । स्थूलमार्जार इत्ययः । समास इति किम् । हे छात्र ओष्ट पश्य छात्रीष्टं पश्येत्येकमेव रूपम् । एवं तबौष्ठः।। इति स्वरसंधिः। १ पक्षे होतृकारः होतृलकारः वर्गविश्लेष कृत्वा होत्सलकार इति जातम् (सलोमिय: सावये वा वक्तव्यम् ) प्रस्थाने लः (तोर्लिल:) तस्य स्थाने ला | ऋलोमियः सावण्य वाच्यम् । लरथाने र (सव०) स्वरहीनं. १ होल्लकारः । इति मिदम् ॥"रलयोर्दलयोथा एश्योरवयोस्तथा । यई. स्येषां च सावर्ण्यमलकारविदो जनाः ॥"

·[प्रकृति- (२४) सारस्वतं- अथ प्रकृतिभावः ३. अथ प्रकृतिभाव उच्यते । नामी॥ आदसोऽमी शब्दः संधि नपा- मोति । अमी आदित्याः । अमी अश्वाः। अदस इति किम् । अमो रोगस्तद्वान् अमी असो अम्यसौ ॥ अथ स्वरसंधिकथनादनंतरं प्रकृतिभाव उच्यते । प्रकृतेर्भावः भवनं सत्ता इति, प्रकृतिपथारस्थितस्वरूपस्य भावो अवस्थिातर्वा प्रकृतिभावः । संधियोग्या अपि स्वराः केचित्प्रकृतिस्था एव तिष्ठति तस्मात्प्रकृतिभाव उच्यते । संधिमंभवेपि प्रकृतिस्था एव ये तिष्ठति ते प्रगृह्या उच्यते । तत्रादिमं सूत्रम् (नामी) न १-१ (अव्य० ) अदम् १-३ (त्वदादेः०) सकारलोपः (जसी । दस्य मः । अइ ए। एरी बहुत्वे ) एकारस्य इकारः । अमी १-१ । सांके । (सवर्णे) नामीति सिद्धम् । असशब्दस्य जसि योऽनीशब्दो निष्पन्नः सः संधि न प्रामोति । अमीशब्देन रोगवानापे उच्यते तन्निरासार्थमदर इति पद प्रयुक्तम् । तेत्र संधिः । अमी आदित्याः (इ यं स्वरे ) इति सूत्रप्राप्तावपि संधिप्रतिषेधः । एवम् अमी ओष्ठाः । सन्धिप्रतिषेधः । एवममी एडकाः सिद्धा एवं गृह्यते । पर द्विवचने द्विवचनम् । अमी अश्वाः । अदस इति किम् । अपी असौ अम्यसौ ॥ खे द्वित्वे ॥ई च ऊ च ए च य्वे । ईकारांत ऊकारांत एकारांतश्च शब्दो द्वित्वे वर्तमानः सधिं न पामोति। [ मणीवादिवजम् ] अग्नी अत्र । पटू अत्र । माले आनय । मणीवादौ तु संधिर्भवति । मणी इव मणीव । दंपती इव दंपतीव । जंपती इव जातीव । रोदसी इव रोदसीव ।। सूत्रम् । (वे०)ई च ऊ च ए च वे १-१॥ सांके। द्वित्वे ७-१ (अ इ ए) इति (खे द्वित्वे) सिद्धम् । ईकार ऊकार एकाराः त्रयः सिद्धा एव गृह्यते । परं द्विवचने द्विवचनांतः सन् ईकारांत-उकारान्त-एकारान्तश्च शन्दः संवि न पामोति इत्यर्थः । मणीवादयो न निषिद्धाः । मणी इव इत्यादीन शब्दान् वर्जयित्वा । मण्यादीनां तु द्विवचने इंकारांतत्वेपि संधिर्भवति । अग्नी १-२ । (औ यू सिवर्णे०) अग्नी अत्र। द्वित्वात्तु (इयं स्वरे ) इति यत्वनिपेधः । एवं पटू अत्र वत्वनिषेधः । माला २-२ (औरी) इति ईकारः (अ इ ए) माले अग्र आनयाअत्र(ए अय्) १ तत्र अस्मिान्दै अमी इति रूपे ( इय स्वरे) इत्यनेन साधरित्यर्थः । २ व्याकरणान्तरे मणी इव इत्यादिरूण स्पितिरेव नास्ति । किन्तु हवशन्दसदशरूपार्थको वशन्दस्तत्रतत्र बोभ्यः । तेन मणीव इत्येव स्थितिः । अस्या स्थिती च सधेः प्राप्तिरेव नास्ति । तत. मणीवादिवजम् । इति वातिक त्वनावश्यकम् ।।

·.. मावः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । निषेधः । एवं हरी एतौ । विष्णू इमौ । गंगे अमू । कुले असू इत्यादि । मणीवा- दिवमिति किम् । मणी इव, दंपती इव, रोदसी इव, इति सर्वत्र सवर्णे द्वित्वेऽपि मणीवादिनिषिद्धत्वात्संधिः कार्यः॥ औ निपातः॥ आकार-ओकारनिपातः एकस्वरश्च संधि नपामोति।। सूत्रम् ( औ निपातः) आ १-१। सौके० ( अव्य०) ओ १-१ । सांके० (अव्य०) निपात्यते सिद्ध एव इति निपातः १-१ । (स्रो०) ननु एकस्वर- श्रेति पदं सूत्रे नास्ति वृत्तौ कुतो लभ्यते तदर्थमाकारादारभ्य ओकारं यावत् औ इति प्रत्याहारमंगीकुर्वतीति केचित् । औं १-१। सकि० । आकार-ओकार- एकस्वरा अत्र निपाता एवं गृह्यते, आङ्-उपसर्गवर्जिताः। वाक्ये स्मरणेच यो निपातरूप आ इत्यक्षरं स संधि न प्राप्नोति ॥ "ओत्तमैरेक्ष्यसे न त्वमामृतादेन्द्रतोखिलैः । आ एवं सर्ववेदार्था आ एवं सद्दचो हरेः॥१॥ ईपदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः। एतमा डिन्तं विद्याद्वाक्यस्मरणयोरडिन्न् ॥ २॥" आ एवं किल मन्यसे।नो अत्र स्थातव्यम्।अ अपेहिाइ इंद्रपश्य । उउत्तिष्ठ॥ तथा । ओकारः "आहो अहो उताहो च नो हो हो अयो अमी। भोभोयु. ताश्च ओदंता निपाताश्चाष्टया स्मृताः" " भोभो इत्यादिषु निपातरूपः ओकारः सोपि संधिं न प्रामोति । नो अत्र । अहो ईशाः । अथो एवम् । है हे इत्येतयोरपि प्रगृह्यत्वमिति केचित् । हे अंध। हे ईश । तथा एकस्वरः एक एव स्वरः एकस्वरः । यदा केवलः स्वरमात्र एष न तु इसयुक्तो यया मादात् इत्यादिवत् । यद्वा एक- स्वरः । सदृशस्वरः अकार-इकार-उकाराणां निपातरूपाणां यः कश्चिदादौ भवति तादृश एव स्वरः अग्रेपि भवति तदा संधि न प्रामोति । यथा । अ अपेहि । इ इंद्रं पश्य । उ उत्तिष्ठ । अ इति निर्भर्त्सने । अपेहि दूरीकुरु । इ इति संयोधने विस्मये वा । इ इंद्रं पश्य । उ इति संवोधने रोपोक्ती वा । उ उत्तिष्ठ । आग्रहणा- दाइ-उपसर्गेण सह संधिर्भवति । उदाहरणं कंठचम् । अत्राकारानपातस्तु डिदादि- द्भेदतो द्विधा । तत्र यः स्याद् डिस एव संधि मामोति न त्वडिन्त्" । "ईपदर्ये क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः। एतमातं डिन्तं विद्याद्वाक्यस्मरणयोरडिन्त्" ।। आईपद उत्तमाः ओत्तमाः तैः इतीपदयें आडा सह संधिः। आ ईक्ष्यसे एक्ष्यसे । आ इहि पहीत्यादौ क्रियायोगे आङा सह संधिः । आ अमृतात् आमृतात् अमृतं मोक्षं मर्यादीकृत्य इति मयांदायाम् । आ इंद्रतः ऐंद्रतः । इंद्रमभिव्याप्य इति अभिविधौ च अडा सह संधिः । मर्यादा सीमा,अभिविधिः अभिव्याप्तः,मर्यादा च अभिविधिश्च मर्यादाभिविधिः तस्मिन्सवापि दो विभापयैकवचनांतःस्पात् । (एक्त्वे ·(२६) सारस्वतं- [व्यजन- द्विगुददौ । इति नपुंसकत्वम् । अनित्यमागमानुशासनम् । इति (नामिनः स्वरे ) इति नुमागमो न । किंतु (डेरौ डित् ) तथा आइति आक्षेपे । आ एवं किल मन्यसे । आ इति वाक्ये । आ एवमीश्वरखचनमिति स्मरणे । स्मरणीयमित्यर्थः । अनाड़ आकारः संधि न प्राप्नोति ॥ प्लुतः ॥ प्लुतैः संधिं न प्रामोति । देवदत्त ३ एहि । दूरादाबाने टेः प्लुतः ॥ दूरादाबाने गाने रोदने विचारे च गम्यमाने टेः प्लुतो भवति ॥ इति प्रतिभावः। सूत्रम् (प्लुतः) १-१ (स्रो०) यत्र प्लुतस्तत्र संधिर्न भवति । भो देवदत्त ३ एहि "को एषा प्रस्तुतागी प्रचलितनयना इसलीला ब्रजन्ती द्वौ पादौ कुकुमाद्रों कनकविरचितौ नूपुरौ शब्दयन्ती । इत्यं मार्गे गता सा बहुकुसुमलताबद्धवेणी स्वनंती ताबूलं वामहस्ते मदननिवसिता गुह्यशाला विवेश ॥१॥" अत्र विचारे टे. प्लुतत्व तेन सधिन । कचित्तु संधिः । कचित्तु (प्लुतोनितौ) इति सूत्रं पठति तेन प्लुतोपि इति शब्दे परे सधि न प्रामोति । यथा हा तात इति हा तातेति । देवदत्ते- त्यादौ संधिर्भवति । प्लुतलक्षणमाह । सूत्रम् । (दूरादाबाने०) दूरात ५-१। (डसिरत् । सवर्णे) आह्वाने७-१ (अ इ ए) टि ६-१ (ङिति । डस्य) इत्यकारलाप । (स्रो०) प्लुतः १-१ (स्रो० ) वृत्तिः कठया । प्लुतस्तु उच्चारणमान एव नतु लिखनरूपः । इति प्लुतलक्षणम् । इति प्रकृतिभावः ॥ अथ व्यञ्जनसंधिः ४. अथ व्यञ्जनकार्यमुच्यते । चपा अबे जबाः॥ पदांते वर्च- मानाश्चपा जबा भवत्यबे परे । पट् अत्र पडत्र वाक् यथा वाग्यथा। अच् अताः अजताः । तत् एतत् वदेतत् । ककुप् ऐंद्री ककुवैद्री ।। अथ प्रकृतिभावकथनानतर व्यंजनकार्यमुच्यते व्यंजनाना सधिः कथ्यते इत्यर्थः । सूत्रम् (चपा अवे जवाः) चकारपकाराभ्या गृह्यमाणाः वर्णाश्चपाः । चप १-३ (सवर्ण । स्रो०) अकारवकाराभ्या गृह्यमाणः प्रत्याहारः अवस्तस्मिन् अबे ७-१( अ इ ए) जकारबकाराभ्या गृह्यमाणा वर्णा जबा। जब १-३ (स्रो० । सवणे) सिद्धम् । चपा जवा अवे, इति वक्तव्ये चपा अवे जबा इत्युक्तं तेन कचित्पदातं विनापि जवा भवति यया सद्गुरुर्भवदीयः इत्यादि । तथा कचिन्न भवति । यथा वैवस्वतः । सरस्वान् । मरुत्वान् । तडित्वान् । वाचालः वाचाटः। इत्यादी न । अथवा असमासे साक्षादेव पदाते समासादौ त्वंतर्वर्तिनी विभ- १प्तथ इति शठ । २ का एषा इत्यत्र कपात सधिप्राप्तौ प्लुतत्वान्न सधिरित्यर्थ ।।

·सन्धिः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (२७) क्तिमाश्रित्य पदांते इति वाच्यम् । पदांते स्थिताः चपा जया भवति । चटत- कपानां क्रमेण ज १ ड २ द३ ग ४ वा ५ भवंति अवे परे । षट् अग्रे अत्र । वाक् अग्रे यथा । उभयत्रापि । (चपा अवे जबाः ) इत्यनेन डकारगकारौ भवतः । यथा । टस्य डा। कस्य गः । स्वर। पडत्र । वाग्यथा । एवंम् अच् अंता: मजताः । हरित अश्वः हरिदश्वः । ककुप एपा ककुयेपा । इति सिद्धम् । दिश अंबरः । दिश् अंतः । अत्र पदांतताप्रपणात् ( दिशाम् ) इति कः । पश्चात् (चपा अबे जवाः ) दिगंवरः । दिगंतः । वाच ईशः । अत्रापि पदांतताश्रयणात् (चोः कुः ) पश्चात् ( चपा अवै जवाः) वागीशः । अवे परे इति किम् । वाक्पूतः । पट्कुर्वति ॥ जमे जमा वा ॥ पदांते वर्तमानाश्चपा अमे परे अमा वा भवंति। वाक् मात्रम् वाङ्मात्रम् वाग्मात्रम् । पट् मम पण्मम पड्मम । [ मयटि नित्यं वाच्यम् ] चित् मयम् चिन्मयम् । वाक् मयम् वाइन्मयम् । चपाच्छःशः॥चपादुत्तरस्य शकारस्य छो वा भवति अवे परे । वाक् शूरः वाक्छूरः । वाक्शूरः ।। सूत्रम् । (अमे जमा वा ) अकारमकाराभ्यां गृह्यमाणः प्रत्याहारो बमस्तस्मिन् नमे ७-१ ( अ इ ए) कारमकाराभ्यां गृह्यमाणा वर्णाः अमाः । बम १-३ (सवर्णे । स्रो०) वा ३-१ (अव्य०) (आदवे लोपश् चपानां नमप्रत्याहारे परेवा विकल्पेन अमा भवंति । च १ २ त ३ क ४ पा ५ नां क्रमेण च १ण २न ३ ङ ४ मा ५ भवति । वाग्रहणात्पक्षे जवा अपि भवति । वामात्रम् वाग- मात्रम् । एकत्र ङः । अन्यत्र गः । स्वर० । पट अग्रे मम । एकत्र णः । अन्यत्र डः । पण्मम पड्मम । स्वर० । तत् नयनम् तन्नयनम तद्नयनम् । अप् मय: अम्मयः माटे प्रत्यये परे तु नित्यमेव जमाः स्युः। यथा चिन्मयम, वाड्मयम् । अन न विकल्पः । तथा च वाग्रहणादेव कचिजवस्यापि जमाः स्युः । पया मृद्- मयः।मृन्मयः । सूत्रम् (चपाच्छ: शः) चप ५-१(डसिर । सवणे०) चपात् अप्रै छः (स्तोः श्चुभिः श्चुः) इति तकारस्य चः । स्वर० । छ १-१। (स्रो । विसर्जनीयस्प सः । स्तोः श्चुभिः चुः) स्वर। श६-१ | स्वर० (स्रो०) सिद्धम् । चपादुत्तरस्प शकारस्य छः छकारो भवति वा विकल्पेन । पाक अग्रे शूरः । अनेन शकारस्य छकारः । स्वर० । वाक्टरः पक्षे वाकशूरः । इति सिद्धम् । उःशा इति विपरीतग्रहणात् वाक् श्च्योततीत्यादी छत्वं न स्यात् ।। हो झभाचपादुत्तरस्य इकारस्य झभा वा भवंतियवर्गगश्चपस्तद्वर्गग- चतुर्थो भवति।वाक् हरिः वाग्परिःवारहरिः।तत् हविः तद्धविःतहविः॥

·(२८) सारस्वतम्- [व्यञ्जन- सूत्रम् । (हो झभाः)ह ६-१ । स्वर० (स्रो०) झभ १-३ (सवर्णे । स्रो०) यस्य वर्गस्य सबंधी चपो हकारात्पूर्व भवति तस्य वर्गस्य चतुर्याक्षरं हकारस्थाने भवति । यथा ककारात्परस्य हस्य घः । चकारात्परस्प हस्य झः। टकारात्परस्य हस्य ढः। तकारात्परस्य हस्य धः । पकारात्परस्य हस्य भः “यदर्गस्य चपः पूर्व हकारात्किल दृश्यते । हस्य स्याने भवेवर्णस्तद्वर्गस्य चतुर्थकः" ॥१॥ वर्गचतुर्थों हस्य सवर्ण इति । वाग्रहणात्वचिन्न चपादनुत्तरस्यापि हस्य झभा भवति । यथा समिध् होमः समिद्धोमः । हकारस्य धः ( झवे जवाः) इति सिद्धम् । यदा कचि- दनवसानेऽप्यवसानता ग्राह्या । तेन ( पावसाने ) इति धकारस्य तकारः । पश्चात् (हो झभाः) इत्यादि । एवं तत् हितः तद्धितः । तत् अग्रे हविः। (हो झभाः) इति हकारस्य धकारः । पश्चात् (चपा अबे जबाः) तस्य दः (स्वर०) तदविः । तत् घृतम् इत्यर्थः। वाक् अग्रे हरिः । इस्य घः पूर्ववत् (चपा अबे जबाः) इति स्य गः । वाग्धरिः । वाचा कृत्वा हरिः सिंहः इति सिद्धम् । अच अग्रे हलौ अज्झलौ । पट अग्रे इलानि पड्ढलानि । ककुयू अग्रे हासः ककुब्भासः ॥ स्तोः श्चुभिः श्चुः ॥ स्तोः सकारस्य तवर्गस्य च शकारेण चवर्गेण च योगे शकारचवर्गों यथासंख्येन भवतः। सकारस्य शकारः तवर्गस्य चवर्गः । कस् चरति कश्चरति । कस् शूरः कशङ्करः । तत् चित्रम् तच्चित्रम् । तत् शास्त्रम् तच्छासम् ।। सूत्रम् । (स्तोः श्चुभिः श्चुः) स च तुश्च स्तुः तस्य स्तोः ६-१। (डिति । डस्य ) इत्यकारलोपः । (स्रो० ) श्च चवश्च श्रवस्तैः श्चुभिः ३-३। (स्रो०) श् च चुश्च इचुः १-१ (स्रो०) अत्र ( एकत्वे द्विगुदद्वौ ) इति नपुसकलिंग युज्यते । पर छदोवत् सूत्राणीति छादसत्वात् पुंल्लिगत्वम् । श्चुभिरित्यन बहुवचनमय- थासख्येन योगज्ञापकं तेन सकारस्य शकारचवर्गयोगे पूर्वतः परतः उभयनापि सवधे सति शकारः स्यात् । तवर्गस्य शकारचवर्गयोगे चवर्गः स्यात् । कस चरति । कम अग्रे शूरः । उभयनापि शकारः । स्वर० । कश्चरति । क्श्शूरः । तत् चित्रम् । तस्य च । स्वर० । तचिनम् । तत् श्रवणम् । तत् शास्त्रम् । उभयत्रापि तस्य च। (चपाच्छ, शः) क्स् छादयति कश्छादयति । अत्र सकारस्य शकारः । स्वर० । सत् अग्रे झंझा (स्तोःश्चुभिः चुः) इति तस्य चः (चपाअवे जबाः) चस्य जः। स्वर० । सज्झंझा ॥ न शात् ॥ शकारादुत्तरस्य तवर्गस्य चुत्वं न भवति । प्रश् नः। प्रश्नः । विश् नः विश्नः ॥ टुभिः ष्टुः ॥ स्तोः सकारतवर्गयोः पकाग्टवयां १ उमयथापत्यवि पाठ ॥

·सन्धिः] - चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (२९) योगेष्टुर्भवति । सकारस्य पकारः तवर्गस्य टवर्गः । कस् पष्ठः कप्पष्ठः । कस् टीकते कष्टीकते । तत् टीकते तट्टीकते ॥ सूत्रम् । (न शात्) न १-१ । (अव्य०) श ५-१ ङसिरत् (सवणे) शकारादुत्तरस्य तवर्गस्य चुत्वं चवों न भवति । प्रश् अग्रे नः । विश अग्रे नः । रूपद्रयेपि चवर्गस्य निषेधः । किंतु । स्वर० । प्रश्नः । पृच्छनं प्रश्नः । विश्नः विश- तीति विश्नः । विच्छ गतौ विच्छन विश्नः । सूत्रम् (टुभिः ष्टुः) प् च दुश्च स्वस्तै. टुमिः ३-३॥ च टुश्च धुः १-१ (स्रो०) ष्टुभिरित्यत्रापि बहुवचनमययासंख्य- योगसूचकम् । स्तोः सकारतवर्गयोः पकारटवर्गयोगे पकारटवर्गों यथासंख्यं भवत इत्यर्थः । सकारस्य पकारः । तवर्गस्य स्वर्गः । कस् अग्रे पष्ठः, कस् अने टीकते, उभयत्रापि सस्य पः । स्वर० । कपष्ठः । कष्टीकते । कः समर्यो भवतीत्यर्थः। टीक गतो सामथ्र्षे च । तत् अये टीकते अनेन तस्य टः । स्वर० । तट्टीकते । विद् अग्रे ठलः । पूर्व (खसे चपा० ) तठः (टभिः०) विठ्ठलः ॥ तोलि लः॥ तवर्गस्य लकारे परे ठकारो भवति । तत् लुनावि वल्लु- नाति । भवान् लिखवि भवाँल्लिखति ॥ [ अन्तस्था विप्रभेदाः] रेफजिता यवला: सानुनासिका निरनुनासिकाश्च । तत्र सानुना- सिक एव नकारस्य लकारो भवति ॥ सूत्रम् । (तोल लः) तु ६-१ (डिति)तु इत्यस्य तो (डस्प । स्रो०) वोः अमे ल ७-१। स्वर० । (नामिनो :)जलनुम्बि० ।लि।ल १-१ (स्रो०) वर्गस्य उदाहरणम् । तत् अग्रे लुनाति । अनेन तस्य लकारः। सर० । तल्ल. नाति । भवान् अग्रे लिखाते । (तोलि लः)। इति नस्य लो हो । अन्तस्या दिमभेदाः । उच्चारणकाले जिताया अन्त तिष्टंतीति अन्तस्याः। अयवा वर्गाणामंते सिनरत अन्तस्याः । ते के यरलवानेच दिसका कयंभूताः । रोग रकारेपण यमिता शेषा यवला इत्यर्थः । कयं द्विषोदा इत्याह । सानुनामिका निरनुनासि- काश्च । तर तथदधानां स्थाने लकारो निरनुनासिको भवति नक रस्य सानुनासि- कत्वान कारस्थाने लकारोपि सानुनासिक एव भवति । तेन पूर्ववकारस्पोपरि भदो नुस्वारो भवति । स्वर० । भवॉलिसतीति सिटम् ।। न पि ॥ पकारे परे तवर्गस्य टुत्वं न भवति । भवान् पष्टः भवा- न्पष्ठः ॥ टोरंत्यात् ॥पदांते वर्चमानाट्टवर्गात्परस्प स्वोटर्न भवति ।. पद नरः पइनरः पण्नरः। पद सीदंवि पढ़सीदंति ॥

·(३०) सारस्वतं- [व्यञ्जन- सूत्रम् । (न षि ) न १-१ (अव्य०)। प्७-१। स्वर० । पकारे परे तव- र्गस्य टवर्गों न भवति । भवान् पष्ठः । अत्रानेन (टुभिः ष्टुः) इति प्राप्तस्य टवर्गस्य निषेधः । किन्तु स्वर० । प्रकृतिभाव एव । सूत्रम् ( टोरंत्यात् ) टु ५-१ (डिति) टु इत्यस्य टो। (डस्य ) इत्यकारलोपः (स्रो०) टोः अग्रे अंत्य (नामिनो :) सर० । अन्त्य ५-१ ( ङसिरत् । सवर्ण दीर्घः० ) पदांते वर्तमानो यः स्वर्गस्त- स्मादुत्तरयोः परयोः सकारतवर्गयोः पकारटवर्गों न भवतः । परम् । नाम्नव- तिनगरीवर्जम् । उदाहरणम् । पटू अग्रे नरः । अत्र टुत्वनिषेधः । ततः ( अमे जमा वा ) च-ट ज-ण । स्वर० । पण्नरः । पक्षे पड्नरः । ना नरौ नरः इति बहु- वचनम् । पटू अग्रे सीदति । अत्र पत्वनिपेधः । नाम्नवतिनगरीवर्जनात् । पण्णाम् । पण्णवतिः । पण्णगर्यः । अत्र ( टोरंत्यात् ) इति सूत्रं न लगति । किन्तु (हुभिः ष्टः) इति भवति । स्वर० ॥ नः सक् छते ॥ नांतस्य पदस्य छते परे सगागमो भवति । [टिकि. तावाद्यन्तयोर्वक्तव्यौ ] टित्त्वादादौ कित्त्वादते । राजन् चित्रम् राज- श्चित्रम् । भवान् तनोति भवांस्तनोति ॥ सूत्रम् । न ६-१ । स्वर० । (स्रो० ) सक १-१ । ( हसेप:० ) छत ७-१ । ( अ इ ए) त्रिपदम् । नांतस्य नकारांतस्य पदस्य छते छठथचटतत्वलक्षणे प्रत्या- हारे सकू इत्यागमो भवति । ककारः स्थाननियमार्थः। तमेवाह (टिकिती० )। टू इत् यस्यासौ टित क् इत् यस्यासौ किन टिच्च किच्च दिकितौ टिकितावागमौ क्रमेण आयंतयोर्विपये भवतः। टिव आदौ किन अते इत्यर्थः । अत्र कित्त्वात् अन्ते । राजन् अग्रे चित्रम् । भवान् अग्रे तनोति । उभयत्रापि सगागमः। अकार उच्चारणार्थः । एकत्र (स्तोः श्चुभिः० ) इति सस्य सः । उभयत्रापि । स्वर० । 'यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेनैव गृह्यते' इति आगमांतं पदमित्यपदांतत्वान्नका- रस्य (नश्चापदांते झसे ) इत्यनुस्वारः ॥ शे चक् वा ॥ नातस्य पदस्य शे परे वा चगागमो भवति भवा- नशूरः भवाञ्छूरःभवाञ्च्शूरः भवाञ्शूरः॥झ्नो स्वादिः स्वरे॥ ङकारणकारनकारा हस्वादुत्तरा विर्भवन्ति स्वरे परे पदांते । प्रत्यङ् इदम् प्रत्यद्धिदम् । सुगण इह सुगणिइ । राजन् इह राजनिह ॥ सूनम् । (शे चग्वा ) श ७-१। (अइए) चकू १-१। (इसे०) वा १-१ । अव्य० । नांतस्य इति । नकारांतस्य पदस्य शे शकारे परे वा विकल्पेन चश्-आगम: स्यात् । भवान् भने शूरः ३ । अत्र (चपाच्छाशः) इति सूत्रस्य ·सन्धिः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । विकल्पेन प्राप्त्यर्य रूपये चगागमः । च पदत्रयेऽपि (स्तोः श्चुमिः श्चुः) नस्य जः। प्रयमरूपे (चपाच्छ: शः) शस्य छः सर्वत्र । स्वर० । भवाञ्च्छूर:-भवा- उच्शूरः-भवाशूरः। तृतीयरूपे चगागमाभावे भवाशूरः । सूत्रम् (ट्नो ह०) ङ् च ण च न च पन् १-३ । स्वर० (स्रो०) अग्रेहस्वात् ५-१ । पूर्वम् (हवे। उ ओ) दि.१-१ (अव्य० । चपा अबे जवाः ) सर०१७-१ ( इ ए) सिद्धम् । हस्वादुत्तराः परा ये डकारणकारनकारास्ते द्विर्भावमापद्यते दो भवत इत्यर्थः स्वरे परे पदांते विषये । भत्र पुनः स्वरग्रहणं विभक्तिस्वरनिषेधार्थम् । प्रत्यङ्ग अग्रे इदम् । गण संख्याने सुपूर्वः। सुलु गणयतीति सुगण शिवन्तः। सुगण अग्रे इह । राजन अग्रे इह । सर्वत्रापि द्वित्वम् । स्वर०। प्रत्यड्डिदम् । सुगण्णिह । राजनिह ।। छः ॥ ह्रस्वादुत्तरश्छकारो विर्भवति ॥ खसे चपा झसानाम् ॥ असानां खसे परे चपा भवंति । तव छत्रम् तवच्छत्रम् । [ कचि- दीर्वादपि वक्तव्यः ] ही छः ह्रीच्छः । म्ले छः म्लेच्छः ॥ सूत्रम् । छ १-१ (स्रो०) एकपदम् । वृत्तिः कंठया । उदाहरणम् । तव अग्ने छत्रम् । अनेन छस्य द्वित्वम् । तब छ छत्रमिति स्थिते । सूत्रम् ( खसे चपा झसा. नाम् ) खस ७-१ (भइ ए)चप१-३(सवणे० स्रो०)झस ६-३ ( नुडाम: नामी) इति दीर्वः स्वरः । सिद्धम् । झसानां चपाः भवंति खसे परे । अत्र यया- संख्यगणनात् छस्य तकारः संभवति । परं वयो वर्येण सवर्ण इति वचनात् चकार एव क्रियते । स्वर० । तव छत्रमिति सिद्धम् । पक्षांतरमाह । दीर्घादित्यादि । कचित् कस्मिश्चिस्याने दीर्घादुत्तरोऽपि छकारो विर्भवति । यथा म्ले अग्रे छः । ही अमेछः । रूपदयेप्यनेन द्वित्वे विहिते प्राग्वत् । (खसे चः) स्वर० । म्लेच्छः । म्लेच्छ अव्यक्ते शन्दे । म्लेच्छयतीत म्लेच्छः । अथवा म्ले गानविनामे । म्लायते इति म्लेच्छः । होच्छः । हीच्छ लजायाम् । हीच्छतीति होच्छः। एवम् आच्छा- दयति । हीच्छति । ऐच्छत् । माच्छिदत् । स्त्रीच्छाया । इत्यादी दीर्घात्परस्य छस्प दित्वम् ।। मोऽनुस्वारः॥ मकारस्पानुस्वारो भवति हसे परे पदांवे । वम् हसति तं हसति । पदुम् वृथा पहुं वृथा ॥ सूत्रम् ( मोऽनु०)म् ६-१ । स्वर० । (स्रो०)मः। अग्रे अनुस्वारः १-१ । (स) मध्ये (अतोऽत्युः । उ ओ। एदोतोऽतः) मकारस्य इसे परे पदांते सत्य नुस्वारो भवति । उदाहरणम् । तम् अग्रे इसति । पटुम् अग्रे वृया । उभपनाप्यनु स्वारः । तं इसति। पटुं वृया । पदांत इति किम् । गम्यते इत्यादी अनुस्वारो न । नश्चापदाते झसे ॥ नकारस्य मकारस्य चापदांवे वर्तमानस्सानु- स्वारो भववि झसे परे । यशान् सि यशांसि । पुम् भ्याम् पुंग्याम् ।। .

·(३२) सारस्वतं- [व्यअन- सूत्रम् । (नश्चापदा०)न ६-१ । स्वर० । (स्रो०) अये। च १-१। (अन्य० । विसर्जनीय० । स्वोः श्चु०) सस्य शः । स्वर । अग्रे अपदांते ७-१ (अ इ ए। सवर्णे०) झस ७-१ । (अइए) सिद्धम् । चकारः पूर्वोक्तस्य (मोऽनुस्वारः ) इत्यतो म इत्यस्पानुकर्पणार्यः । तेन उभयोरप्यपदांते पदमध्ये वर्त- मानयो कारमकारयोर्शसे परे अनुस्वारो भवति । यशस् १-३ (जश्शसांः शिः। नुमयमः ) मिदंत्यात्स्वरात्परो०। (न्सम्महतो.) ततो यशान् अग्रेसि । पुम् अग्रे भ्याम् । उभयत्राप्यनुस्वारः । यशांसि । पुंभ्याम् । एवं पयान् अग्रे सि पयासि ॥ यमा यपेऽस्य ॥ अपदान्ते वर्तमानस्याऽनुस्वारस्य यमा भवंति यपे परे । अस्य यपस्य सवर्णाः । अंकितः अङ्कितः । अंजनम् अञ्जनम् । मंडनम् मण्डनम् ॥ वो ॥ पदान्ते वर्तमानस्याऽनुस्वा- रस्य अमा वा नवन्ति यपेपरे । तं करोति तङ्करोति । तं तनोवि वन्तनोति [ यवलपरे यवला वा ] अनुस्वारस्य यालपरे तु सानु- नासिका एप यवला वा भवंति । संयन्ता सय्यन्ता । ये लोकं पॅल्लोकम् । संवत्सरः सवत्सरः॥"स्वरे मः॥ अनुस्वारस्य मका- रादेशो भवति स्वरे परे । अस्माकं इह अस्माकमिह । शं अस्ति शमस्ति । सुख एति सुखमेति ।" [७ छंदसि । ] छंदस्यनुस्वारो कारमापद्यते शपसहरेफेषु परतः। है साहसः ॥ इति व्यंजनसधिः। सुत्रम् (यमा यपे०) यम १-३(सवर्णे । स्र०) यमाः। अग्रे यपे ७-१ (अ इ ए) प्राक् (आदवे०) विसर्गलोपः। अग्रे इदम् ६-१ (त्यद देष्टरः स्यादौ । दस्य मः । डस्स्य । स्भ्यः ) इदमः स्थाने अ (एदोतोतः) अपदाते अनुवा- रस्प यमा भवंति यपप्रत्याहारे परे । सूत्रम् (वा) ३-१ (अव्य०) पदान्ते अनु- स्वारस्य यमा भवति यपप्रत्याहारे परे । कयमित्याह । अस्य अग्रे वर्तमानस्य पपस्य सवर्णा एव यमा भवति । अनुस्वारस्य सानुनासिक्यात् ये सानुगसिका पमाः त एव भवंति । वाँ वर्येण सवर्ण इति वचन त् । वग्ये अक्षरे परे तब- गस्य पंचमाक्षरं भवति । अन्यत्र यादृशो यपोऽग्रेभाति तादृश एक १ (नोपधाया )-इति पाद पुस्तकातरे दृश्यते-पर सात 'यरन् स इ' इयस्मिन्नुदाहरणे दी विधातुमप्राप्तस्तस्य सुत्रस्याप्रायजनिक एव 'यशन स्' इत्यस्य सकारातवाद्युक्तोऽयमत्र 'सम्म- हवो घौ दीर्घ शौच' इति पाठ इति सुधियो विदाकुर्वतु । २ पदा तविषयमद भिन्न सूत्रम् । ३ अरदातविषयमिदमेतावमात्र सूत्रम् !

·मन्धिः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । क्रियते । यया कवर्गे परे कारः । चवर्गे परे जः । टबर्गे परे णः । तवर्गे परे नः। पवर्गे परे मः। यंवलेपु परेपु यवला एव स्युः । उदाहरणानि । अंकिता अदितः । इत्यादि । तं अग्रे करोति । तं अग्रे तनोति । ककारे परे अनुस्वारस्य डः। तकारे परे अनुस्वारस्य नः । स्वर० । तङ्करोति। तन्ततोति । सं अग्रे यंता । अत्रानुस्वारस्य यः अग्रे च ( अंतस्था द्विप्रभेदाः) इति सानुनासिकत्वात् सस्य उपरि अर्दचन्द्राकारो विदुः । सयंता । एवं संवत्सरः सवत्सरः पुंलिंगः पुंलिंगः। अत्र केचित् (स्वरे मः) अनुस्वारस्य मकारो भवति स्वरे परे । इति सूत्रं पठन्ति । परं स्वरे परे पूर्वम् (मोऽनुस्वारः) एव न भवति । किंतु स्वरहीनमेव स्यात् । कृष्णो माम् अवतु कृष्णो मामवतु । जिनम् ईडे जिनमोडे । शम् अस्ति शमस्ति । अस्माकम् इह अस्माकमिह । (ट्रणोः कक टक् वा) डकारणकारयोः शपसेपु पोपु क्रमेण कक् टक् आगमौ वा स्तः । प्राङ् पष्ठः । प्राइशष्ठः । लिन सु लिइक्षु । सुगण पठः सुगणपष्ठः(छंदसि ) अनुस्वारः ॐकारमापद्यते शप- सहरेफेपु परत: छंदसि वेदे । ह स ह सः। सुर्ची पत् सुची ५ पत् । वयं साम वय : साम । सं हिता स ५ हिता । तं रविःत र रविः । इति चतुर्यसंध्यनुसारेण व्यंजनसंगिरेवावचूरिलेशतो लिखितः । इति व्यंजनसंधिः ॥ अथ विसर्गसन्धिः। अब विसर्गसंधिनिगद्यते । विसर्जनीयस्य सः ॥ विसर्जनीयस्य सकारो भवति खसे परे । कः तनोति कस्तनोति ॥ [शसे वा] विसर्जनीयस्य शसे परे शपसा वा भवंति । कः शेते कश्शेते । कः पहः कप्पंढः । कः साधुः कस्साधुः ।। अयेति । व्यंजनकार्यकयनानंतरं विसर्गाणां संधिनिंगद्यते कथ्यते । दो विंदू विसर्गः । सूत्रम् (विसर्जनीयस्य सः) विसर्जनीय ६-१। (टस्स्प) अग्रे । से १-१ । ( सो०) सिद्धम् । विसर्जनीयस्य सकाररकारोत्पन्नस्य कृष्णसर्पचक्षुरा- पारविद्वयरूपस्य खसे परे सकारो भवति । श्लोको यया-"शृंगवद्वालवत्सस्य कुमारीस्तनयुग्मवत् । नेत्रवत्कृष्णसर्पस्य स विसर्ग इति स्मृतः" ॥ उदाहरणम् । १ पस्मिश्चित्पुस्तके 'परल्यु' इति पाठः । २ करिमविपुस्तके 'पुंलिंग.' इत्यस्योत्तरे 'सरमते ' इति पाटो दृश्यते । परतु रेफे परेऽनुनासिविधान वैदिकायोगेधे याहुन्या य ननु पशु । अतएर अप्रै (छदसि ) इति सूत्रस्य त रविः व रविः । इत्युदाहरण सँगन्छेत । ३ पुस्तकान्तरे तु बाहुलकभेदव्यार यानानंतरं वैदिकप्रयोग पाख्यानापमरे (ससहरो पन्दास अनु- स्वारस्य कारो वा वचम्पः) ति यातिकमुस्त्या हस: हंसः इत्सुदारणदयमुमन्परत सते। राम नामयाहारस्य महणं समवम् ।

·(३४) सारस्वतं- [विसर्ग- का अग्रे तनोति । अनेन विसर्गस्य सकारः। स्वर० । कस्तनोति [शसे वा] द्विपदमिदम् । विसर्जनीयस्य शसेपु परेपु शपसा एव वा भवंति । पक्षे विसर्जनीय एव तिष्ठति । का शेते कश्शेते । का पंढः कष्पढः । कः साधुः कस्साधुः ॥ कुप्वोः ४ क४ पौ वा ॥ विसर्जनीयस्य कवर्गपवर्गसंबंधिनि खसे परेक पौ वा भवतः । कपाबुच्चारणाौँ । कः करोति क करोति । कः खनति कखनति । कः पचति कर पचति । कः फलति क फलति ॥ [वाचस्पत्यादयः संज्ञाशब्दा निपाता- साधवः । ] वाचस्पतिः । बृहस्पतिः । कारस्करः । पारस्करः । राजंस्तुदम् । हरिः चन्द्रः हरिश्चंद्रः । [तबृहतोः करपत्योश्चौर- देवतयोः सुट्वलोपश्च । ] वत् करः वस्करः । बृहत् पतिः बृहस्पतिः ।। पुनर्विशेषमाह । सूत्रम् । ( कुप्वोः एक पौ वा ) कुश्च पुश्च कुपू तयोः कुप्वोः ६-२। (उ वम् ) स्वर० । (स्रो०) अग्रे ४ कश्चः पश्चक. पौ १-२ (ओ औ औ) वा ३-१ ( अव्य० )विर्जनीयस्य कवर्गपवर्गसंबंधिनि कखपफरूपे खसे परे ५ क पौ जिह्वामूलीयोपध्मानीयसंज्ञो यथासंख्यं वा भवतः । पक्षे विस- जनीय एव तिष्ठति । अयमर्थः। कखयोः परयोः कः । पफयोः परयोः पः। कपी ककारपकारावुच्चारणाौँ अन्ययोच्चरितुमशक्यत्वात् । अतो वज्राकारगजकुंभाकारों तिष्ठतः । का अग्रे करोति । अत्र विसर्गः । क करोति । कः अग्रे पचति कर पचति । एवं क, खनति । क फलति । वाचस्पत्यादयः संज्ञाशब्दाः संज्ञावाचकाः कस्यापि नामप्रतिपादकाः शब्दाः तेऽपि निपातनात्साधवः निपातसिद्धा एव ज्ञेयाः। यथा । वाचस्पतिः । अत्र (कुप्वोः क, पौवा) इत्यस्य प्राप्तावपि विसर्जनीयस्य सकार एव निपात्यते । एवं भास्करः। श्रेयस्करः। श्रेयस्कामः । अयस्कांतः।अयस्कुंभः । अयस्पात्रम् । तमस्कांडः। दिवस्पतिः । नमस्कारः । अहस्कारः। बृहस्पतिः । तस्करः । शास्त्रांतरे त्वित्यं दृश्यते प्रक्रियाकौमुद्याम् । तबृहतो करपत्योश्चौरदेव- तयोः सुडागमस्तलोपश्च । तत् अग्रे करः । अनेन सुडागमः । तलोपः । तस्करः । बृहत् अग्रे पतिः । सकारागमः । तलोपः । बृहस्पतिः । चकारात् हरिश्चंद्रः । मस्करः । मस्करी । परिव्राजकवेण्वोः । कांस्कान् । कस्कः । कस्कादयः । एवम- श्वत्यकपित्यदधित्यादिषु स्याधातोः सस्य तः। इत्यादयः साधवः सिद्धा एव ज्ञेयाः । यल्लक्षणैर्नोपपन्नं तत्सर्व निपातात्सिद्धमेवेति लक्षणसूत्रमंतगण लोकप्रमिष्ट्र- रूपोचारणं निपातनम् ॥

·सन्धिः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (३५) रोऽरात्रिषु ।। अह्नो विसर्जनीयस्य पदांते रो भवति राज्यादि- वर्जितेपु परतः । अहः पतिः अहर्पतिः । अहः गणः अहर्गणः । अरात्रिप्धिति विशेषणात् । अहः रात्रः अहोरात्रः । अहः रूपम् अहोरूपम् । अहः रथंतरम् अहोरथंतरम् ।। सूत्रम् । (रोजगत्रिपु) र १-१ (स्रो०) मध्ये । (हवे । उ ओ। स्रो०)र अग्रे अरात्रि । (अतोन्त्युः। उ ओ। एदोऽतोतः) न रात्रयः अराजयस्तेषु मरासि ७-३ । (किलात्पः स० ) अहन्शब्दसंबंधिनो विसर्जनीयस्य पदांते रो भवति राज्यादिवर्जितेपु राम्यादिभिन्नेषु शब्देषु परेपु सत्सु । रकारादिरात्रिरूपरयंतरादिय- जितेष्वित्यर्थः । उदाहरणम् । अहन् अग्ने पतिः। अहन अग्रे गणः (अ) इति सूत्रेण उभयत्रापि नस्य सः । (स्रो०) अनेन सूत्रेण विसर्गस्य । (रहा- द्यपो द्विः) जलतुम्बि० । अहो दिवसस्य पतिः अहर्पतिः । अहां गणः अहर्गण! अत्रांततिनी विभक्तिमाश्रित्य पदांतत्वं ग्राह्यम् । अरात्रिप्विति विशेषणात् । राज्या दिवर्जनात्किम् । अहन अग्रे रात्रः ( अहः) इति नस्य सः। अरात्रिग्विति कथनान रनिषेधः । ततो (हये। उ ओ) अहोरात्रः। एवम् । अहोरूपम् । प्रशस्त्रम् अहः अहोरूपम् । “अहोरथंतरं साम श्रेष्ठं साम रथतरम"। अहोरयंतरम् । पदांस इति किम् । अहोभ्याम् ॥ अतोऽत्युः॥अकारात्परस्य विसर्जनीयस्य उकारो भवत्यति परतः । कः अर्थः कोऽर्थः ॥ हवे॥अकारात परस्य विसर्जनीयस्य उकारो भवति हवे परे। कः गतः को गतः । देवः याति देवो याति । मनः रथः मनोरथः॥ सूत्रम् ( अन्त्युः) अ५-१ | स्वर० (सोमतः। अग्रे अत् -१ स्वर मध्ये (अतोन्युः। उ ओ । एदोतोऽतः) अग्रेर १-१ (स्रो०)पाव (इयं स्वरे ) स्वर० । सिद्धिः। वृत्तिः कण्ठयां । अति परतः अकार एव परे इत्यर्वः। तपरकरणं तावन्मात्रग्रहणार्यमुभयत्रापि सवर्णनिषेधार्यम् । उदाहरणम् । कः अड़े अर्थः । अनेन उकारः । (उओ । एदोतोऽतः ) कोऽयः। सूत्रम् (हवे ) ७-१ (मइए) वृत्तिः सुगमा। उदाहरणम् । गतः। अत्र अकारात्परस्य विसर्जनीयस्प हये परे उकारः । ततः (उमओ) को गतः । देवः पाति (इये । उ यो देवो पाति। मनः रयः (हये । उ मो) मनोरयः॥ १ अरवि सूत्रादव अहः' इत्तस्साऽनुति: प्रियते। २ मसिदा राति पाठोऽन्यत्र पुरराके ·[विसर्ग- (३६) सारस्वतं- आदबे लोपश् ॥ अवर्णात्परस्य विसर्जनीयस्य लोपश् भवत्यवे परे । देवाः अत्र देवा अत्र । वाताः वाताः वावा वाताः ।। सूत्रम् ( आदवे० ) अ५-१ (ङसिरत् । सवर्णे) आव। अब७-२(अह ए) मध्ये (चपा अवे जबाः ) लोपश १-१ ( हसे०) यदि वा अश्च आ च आ५-१डसि (नपुंसकस्य)इति हस्वः (ङसिरद ) अवर्णात् अकार-आकाररूपादु- चरस्य विसर्जनीयस्य लोपश भवति अबे परे । उदा० । देवाः अग्रे अत्र । वाताः अग्रे वाताः । उभयत्रापि विसर्गलोपः । देवा अत्र । वाता वाताः । एवं का इह । क इह ॥ स्वरे यत्वं वा ॥ अवर्णात्परस्य विसर्जनीयस्य स्वरे परे यत्वं वा भवति । देवाः अत्र देवायत्र देवा अत्र ।। पुनर्विशेपमाह । सूत्रम् (खरे यत्वं वा) स्वरे ७-१ ( अ इ ए) यत्वं १-१ । (अतोऽम् । अम्शसो० । मोनु०) वा ३-१(अव्य० ) वृत्तिः कंठ्या । वाय- हणात्पक्षे ( आदवे लोपश् ) देवाः अग्रे अत्र । एकत्र यत्वम् । स्वर० । देवायत्र । अन्यत्र लोपश् । देवा अत्र ।। भोसः ॥ भोस् भगोस् अघोस् इत्येतस्य विसर्जनीयस्य लोपश् भवत्यये परे। भोः एहि भो एहि । भगोः नमस्ते भगो नमस्ते । अघोः याहि अघो याहि ॥ सूत्रम् ( भोसः ) भोस ६-१ । स्वर० (स्रो०)जातीयग्रहणेन तज्जातीयग्रहणम् । यहाँ भोस इत्यत्र आद्यतग्रहणेन प्रत्याहारः सूचितस्तेन भोः भगोः अधो इत्येत- स्पदत्रयसंबंधिनः विसर्जनीयस्यावे परे लोपश् भवति । उदा० । भोः अग्रे एहि- आगच्छ । भगोः अग्रे नमस्ते हे भगवन् ते तुभ्यं नमः । अघोः अग्रे याहि-हे अघोः हे पाप याहि गच्छ । सर्वत्र (भोसः ) इति सूत्रेण विसर्गलोपश् योवास्वरे। भो एहि । भोयेहि ॥ नामिनोरः॥ नामिनः परस्य विसर्जनीयस्य रेफोभवत्यये परे। अमिः अब अमिरत्र । बटुः यजते बटुर्यजते । [ रेफप्रकृतिकस्य खपे वा ।।] रेफाज्जातस्य विसर्जनीयस्य रेफो वा भवति सपे परे ।गीः पतिःगीपतिः गी पतिः । धूः पतिः धूर्पतिःधू. पतिः॥' सूत्रम् (नामिनो :) नामिन् ५-११ स्वर० । (स्रो०) अग्रे १-१ (स्रो०। १ वाता: वांति वाता वांति इत्यन्यस्मिन्पुस्तके । २ भोस इति षष्टी न तु पचमी ततः परस्य विसर्गस्याऽभावात् । ३ यदि वैत्यपि पाठः। ४ पटुः यजते पटुयजते । इत्यपि पाठः ।।

·सन्धिः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (३७) इंवे। उ ओ)नामिनः अवर्णवर्जस्वरात् परस्य विसर्जनीयस्प अये परे रेफो भवति । उदा० । अग्निः अग्रे अत्र । अनेन सूत्रेण रेफः । स्वरः । अग्निरत्र ।वटुः अग्रे यजते (नामिनो रः) इति रेफः (रहायपो द्विः ) जलतुं० । वटुर्यजते । बटुवाह्मणो यजते यज्ञं करोति । एवं वटुरत्र वर्तते । सूत्रम् (रेफ०) रेफप्रकृत्या उत्पन्नो वा रेफ एव प्रकृतिमूलकारणं यस्य रेफप्रकृतिकस्तस्य ६-१ ( उस्स्प) खप ७-१ (ब ए) वा ३-१ । (अव्य० ) रेफैप्रकृतिकस्य विसर्जनीयस्प वा रेफो भवति सपे परे। उदा० । गिर अग्रे पतिः ( बोर्वि इसे ) गि इत्यस्प गी । (स्रो०) गी: (रेफप्र० ) अनेन एकत्र रेफा (रहाद्य०) जल अन्यत्र (कुप्वोः ५ का पोवा) गीपतिः गीः पतिः गीः पतिः । एवं रूपत्रयम् । एवं धूपतिः पूः पतिः धूः पतिः । इत्यादि। ॥ रेफसंबंधिनो विसर्जनीयस्य रेफो भवत्यये परे । प्रातः अत्र पावरत्र । अंतः गतः अंतर्गतः ॥ रि लोपो दीर्घश्च ॥ रेफस्य रेफे परे लोपो भवति पूर्वस्य च दीर्घः । पुनः रमते पुना रमते । शुक्तिः रूप्यात्मना भाति शुक्ती रूप्पात्मना भाति ।। सूत्रम् ()र ६-१। स्वर० (स्रो०) रेफसंबंधिनो रेफाजातस्य विसर्जनी- यस्य रेफो भवति अवमत्याहारे परे । उदा०। प्रातर् अग्रे अत्र । अंतर अग्रे गतः । उभयत्रापि (स्रो०) ततः ( :)इत्यनेन पुनरापरेफः । सर० । प्रातरत्रागंतव्यम् । अंतर्गतः । एवं सः गतः सर्गतः । पुनः आगतः पुनरागतः । सूत्रम् (रि०) र ७-१ ! स्वर० । लोपः १-१ । (स्रो०) अये दीर्घः । पूर्व (हये । उ ओ) दीर्घ १-१ (स्रो०) दीर्घः । अग्रे च १-१ (अव्य०) माक् (विसर्जनीयस्य सः । स्तोः श्चुभिः श्चुः) सिद्धम् । सूत्रं चतुष्पदम् । रेफेति वृत्तिः सुगमा । पुनः अग्रे रमते (1) इति रेफ: (रि लोपो०) इति ग्लोपः। पूर्वस्य च दीर्घः । न इत्यस्य ना। शुक्तिः अये रूपात्मना भाति । (नामिनो । रि लोपो०) पूर्वस्य च दीर्घः । शुक्ती रूप्यात्मना भाति । शुक्तिः रजताकारेण भासते इत्यर्थः। एवं हरी गजते । शंभू रमते ॥ संपादसे ॥सरान्दादेपराब्दाच्च परस्प विसर्जनीयस्य लोपम् भवति हसे परे । सः चरवि स चरति । एपः हमति एप हसति ।। सूत्रम् (सेपा०) स च एप च रोपं तस्मात्सपाद ५-21 (सिग्द । सवर्ण०) इसे ७-१(अइए)मध्ये (हो सभाः। चपा अमे०) अन समारो फूते पदे. तदोहसे इति समवेपि (संपादसे ) इति यत् सयं कृतं ततः वः एतः मकः एपकः। नमः असः इत्यादी से परे विसर्गलोपनमामिनिवारणायमित्यर्थः। चित्पुनराः। १२सामावरसेपन्या पाठः ।

·(३८) सारस्वतं- [ विसर्ग स इति पृथक्पदं पंचम्येकवचनांतं साकेतिकम् । एपारपंचभ्येकवचनम् । हसे सप्तम्यतम्। स एपाद इत्यत्र ( आदबे लोपश् ) इति विसर्गलोपशं विधाय पश्चात् (ए ऐ ऐ)। सैपादिवि संहिता- सैप दाशरथी रामः सैप राजा युधिष्ठिरः ॥ सैप कणों महात्यागी सैप भीमो महाबलः ॥ १ ॥ इत्यादौ पादपूरणे संध्यर्था ज्ञेया । यदुक्तं लौकिकायेह तवेदे बहुलं भवेत् ॥ सेमां भुम्याददे सोपामित्यादीनामदुष्टता ॥ २ ॥ नन्वत्र लोपशि कृते पुनः संधिः कथं कृतः इत्यो वक्ष्यति । संपादिति संहितेत्या- दिना । तद् एतद् उभयनापि । १-१ (त्यदादेष्टेरः स्यादौ) इति दलोपः । (तः) इत्युभयनापि तस्य सः। एस इत्यन (किलात्पः स: । स्रो०) तदेतदोनिष्पन्नाभ्यां स-एपशव्दाभ्याम् इत्यर्थः।शेपं कंठयम् । उदा० । सः अग्रे चरति । एषः अग्रे हसति । उभयनापि (सैपादसे ) इति विसर्गलोपश् (सेपासे) इति सूत्रे ऋजुतया कर्त्तव्ये सैपादिति सूत्रमध्ये या अघटमाना अकारैकारयोः (ए ऐ ऐ) इति संहिता संधिर्द- सिंता सा स-एपशब्दयोः 'सैप दाशरथी रामः' इत्यादि अष्टाक्षरात्मपाद- पूरणार्थम् । लोपशि कृतेपि यः ( ए ऐ ऐ ) इति संधिर्भवति तज्ज्ञापनार्थमित्यर्थः । श्लोकः । सप०'स अग्रे एपः (आदवे लोपश । ए ऐ ऐ ) इति संधिर्भवति । एव- मपरपादरयेऽपि । स एपः दाशरथिः। दशरथस्यापत्यं दाशरथिः दशरथपुनो रामो वर्तते । स एष युधिष्ठिरो राजा युधि संग्रामे स्थिरः युधिष्ठिरः (किलापः सः कृतस्य ) इति पत्वम् (एभिः ष्टुः) स एप कर्णः राजा महात्यागी महादानी वर्तते । स एप भीमो भीमपाडवः महावली अतिबलिष्ठो वर्तते इत्यादि । अर्थः सुगमः ॥ ॥१॥ इत्यादी पादपरणे संध्या । पादपूरणे यः संधिः स एव अर्थः प्रयोजन यस्याः सा । पुनः वैदिकप्रयोगविशेपमाह । यदुक्तम् । यत्सूनमिहास्मिन् शास्त्रे लौकिकाय प्रय गाय व्याकरणप्रसिद्धोदाहरणसाधनायोक्तं सूत्रादि तद्वेदे छंदसि बदुर मन्यया भवति अनिश्चितं विभजनतया भवेत् । कचिद्भवति कचिन्न भवतीत्यर्थः । उदाहरणम् । सः नये इमाम् । ( आदवे लोपश् । अइए) भूमिः अग्रे आददे छादसत्वात्कंचिन्नामिनोप्यये विसर्गलोपए। ततः (इयं स्वरे) भूम्याददे । सः अमे उपाम् (आवे रोपश् । उ ओ) इत्यादीनामार्पपयोगाणा वैदिक्प्रयोगाणा- मदुष्टता न दोप इत्यर्थः । स इमा भृमिमपुनात् मूमेश्च रसमाददे ततः स उपां गामानयामास ॥२॥ कचित्प्रवृत्तिः कचिदप्रवृत्तिः कचिद्विभापा क्वचिदन्यदेव ।। १ (नागिना प) नामिन परस्य विसनीयस्य लापो भवति धचिो परे । भूमि आदद पीजम् भूम्यादीमा १० पा।

·सन्धि:] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । विधेर्विधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं वाहुलकं वदंति ॥ ३ ॥ वाहुलकं कतिषेत्याह । कचिदिति । कचित्प्रयोगे अनुक्तस्यापि प्रवृत्तिः अप्रतस्य असंभवतः सूत्रस्य प्रापणं प्रवृत्तिः प्राप्तिः। यथा लोपशि पुनर्न संधिरिति निपिद्ध- वैपि ( अ इ ए) इति संधेः प्राप्तिः । कचित्प्रयोगान्तरे उक्तस्याप्यमवृत्तिः । कार्य- तस्यापि सूत्रस्य निषेधः । यया भूमिः अग्रे-आददे इत्यत्र (नामिनो रः) इत्यस्य अप्राप्तिः । कचिद्विभाषा विकल्पः । यथा वेदे । देवैः देवेभिः । गवेशः-गवशः । कचिद् अन्यदेवोक्तम् अन्यदेव भवति । एवममुना प्रकारेण विधेयांकरणसूत्रस्य विधानं करणं बहुधा बहुप्रकारं समीक्ष्य दृष्ट्वा वाहुलकं वैदिकायोगं चतुर्विधं वदंति कथयति । बुधा इत्यव्याहारः । वैदिकं चतुर्थोक्तम् ॥ ३॥ वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च दो चापरौ वर्णविकारनाशौ। धावोस्तदर्थाविशयेन योगस्तदुच्यते पंचविधं निरुक्तम् ॥ ४ ॥ अथ लौकिकमयोगः कतिया भवतीत्याह । 'वर्णा०' । एको वर्णागमः । च पुनर्वर्णविपर्ययः । पूर्वोचारितस्य स्थाने परवर्णाचारणम् परवर्णस्य स्याने पूर्ववणों- धारणं वर्णविपर्ययः । पुनविपरी भेदी, की तो वर्णविकारवर्णनाशी पूर्वावस्या- परित्यागेन अवस्यांतरापादनं विकारः । सर्वथा लोपो नाशः । वर्णानामक्षराणां विकारनाशी वर्णविकारनाशी । पंचमश्च भेदः धातोः ताभ्यां वर्णविकारवर्णनामाभ्यां कृत्वा पुनर्धातोरातिशयेन च कृत्वा धातोर्योऽर्यातिगयः अधिकता कश्चिद्धि- शेपो या अर्थातिशयस्तेन च यो भवति स योग इति नाम्ना पञ्चमो भेदः । वत्तस्मानिरुक्तं निश्चयेन उक्तोऽयों पस्य तन्निरुक्तं व्याकरणोदाहरणम् ॥ ४॥ वर्णागमो गवेंद्रादौ सिंह वर्णविपर्ययः । पोडशादी विकारः स्याद्वर्णनाशः पृपोदरे ॥ ५॥ पंचविधमुच्यते तानेव पंच व्यंजपति । अय लौकिका प्रयोगः कति । भवती त्याह । 'वर्णा' । गन्द्रादी नांगमः । गवादेरवर्णागमोक्षादाविति । एवं हम् हिंसागत्योः । इन अ प्रत्ययः सकारागमः । दिस इति सिंहे वर्णविपर्ययो भवति । पया हिसि दिसायाम् । ( मी घनः) इति अप्रत्ययः। दिम इति स्थिते नि- स्तीति विग्रहे ततः दिस इति शब्दे हस्प स्याने सः सस्प स्थाने एवं वर्णपिए. येयः । सिंह इति सिद्धम् । पोडमादी यया । पद च दश च इति विग्रहे पण दा अब ( पप उदो दः) पस्प रः दस्प ड् इति वर्णविकारः। ततः ( उ ओ) पोडदा इति विकारोदाहरणम् । गृहः अग्रे आत्मा । संयुननः अग्रे आनुाव। कुरवः अमे आत्महितम् इत्यादिपु वर्णविकारम् आकारस्य सकारं वियाय (अतोत्युः । उ ओ । एदोतोऽतः) गूहोमा। यंधुजनोजहाव टवारमादितम् । पोदरे वर्णनागः । पया पृषत् अमे-उदरः । तकारस्य नामो लोगः (50 १०प-पुस्टान्दारे।

·(४०) सारस्वतं- [स्वरान्ताः- पृषोदरः। पंति विदवा उदरे यस्य स पृपोदरः मृगः । अथवा पृषन्मृगस्तस्यो- दमिव उदरं यस्य से पृषोदरः ॥५॥ वर्णनाशविकाराभ्यां धावोरतिशयेन यः॥ योगः स उच्यते प्राज्ञैर्म- यूरनमरादिषु ।। ६ ॥ इति विसर्गसंधिः समाप्तः॥ 'वर्णनाशेति ।' वर्णस्य अक्षरस्प नाशविकाराभ्यां कृत्वा धातोः अतिशयेन अर्थविशेपण कृत्वा यः उत्पद्यते सः प्राज्ञैः पंडितैर्योग इत्युच्यते । क मयूरभ्रमरा- दिषु । मयूरः भ्रमरः इत्यायुदाहरणेष्वित्यर्थः । यथा 'रु शब्दे' रुरु एकत्र महीपूर्वः अन्यत्र भ्रमन्पूर्वः । मद्यामतिशयेन रौति जल्पतीति मयूरः । भ्रमन् सन् अतिश- येन रौतीति भ्रमरः। (नानि च ) इति डः प्रत्ययः । डिवाहिलोपः । रवर० । एकत्र विकारः हीस्थाने यू । अन्यत्र वर्णनाशः नकारस्य नाशः लोपः । मयूर। भ्रमरः । इति सिद्धम् । अन्येषां मते तु एते पंचापि पृपोदरादिभेदा एव ॥ ६ ॥ इति विसर्गसंधिः। अथ स्वरान्ताः पुंलिंगाः६। अथ विभक्तिर्विभाव्यते । सा द्विधा स्यादिस्त्यादिश्च । विभक्त्यंत पदम् ॥ तत्र स्यादिविभक्तिर्नानो योज्यते ॥ अविभक्ति नाम॥ विभक्तिरहितं धातुवर्जितं चार्थवच्छब्दरूपं नामोच्यते । कतदिवसमा- साश्च प्रातिपदिकसंज्ञका इति केचित ॥ अथेति पंचसंधिकथनानंतरं विभक्तिर्विभाव्यते कथ्यते । विभज्यंते पृथक क्रियते कर्टकदियो यया सा विभक्तिः। साविभक्तिबिधा दिमकारा । एका स्यादिः। सि औ जस् इत्यादिका । अपरा त्यादिः । तिप् तस् अंति इत्यादिका । विभक्तेः प्रयोजन- माह । सूत्रम् (विभक्त्यंतं पदम्) विभक्तिरंते यस्य तत् विभक्त्यंतम् । यस्यान्ते विभ- क्तिस्तत्पदमुच्यते । तत्र विभक्तिद्वयमध्ये स्यादिविभक्तिर्नान्नोऽग्रे योज्यते स्थाप्यते दीयते । त्यादिभिक्तिर्धातोरग्रे योज्यते स्याप्यते।नामलक्षणमाह । सूत्रम् (अविभक्ति नाम) नास्ति विभक्तिर्यस्प तत् अविभक्ति १-१ (नपुंसका०) सेर्लोपः । नामन् १-१ (नपुंसका० । नानो नो०) नस्य लोपः सिद्धम् । द्विपदम् । विभक्त्या रहितं पातोः भ्यादेः पृयाभृतम अयंयुक्तं शन्दरूपमकारादिवर्णरूपं तन्नाम उच्यते । शन्दरूपं नामेत्युक्ते पदस्पापि नामसंज्ञा स्याचन्निवारणार्थम् अविभक्ति इति । तथा सवि घातावतिव्याप्तिस्तन्निवारणार्य धातुवर्जमिति । तया सति निरर्थकस्प टम् इत्यादिधनेनामत्वं तन्निवारणार्यम् अयंवदिति । इंगूलक्षणं नामोच्यते । च पुनः कृतदिवसमासाः सविभक्तिका अपि नामसंतकाः स्युः । केचिदित्याहुः । कृतः १ भगो-पाट। २एस इति पाठः पुरन्दरे ।

·। लिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (४१) तृतीयवृत्तिप्रत्ययाः । तदंताः शब्दाः धातवः तद्धितांताः समासाश्च नामसंज्ञका भवंति इति । केचिदिति पाणिन्याचार्या इति वदति । एते सर्वोप प्रातिपदिक- संज्ञकाः नामसंज्ञका उच्यते तन्मते प्रातिपदिकम् इति नामपर्यायः॥ तस्मात् ।। सि औ जसू । अम् ओ शस् । टा भ्यां भिस् । डेभ्यां भ्यम् । इमि भ्यांभ्यम् । ङस् ओस् आमाङिओस् सुप् ॥ तस्मान्नाम्नः पराः स्यादयः सप्त विभक्तयो भवंति ॥ वत्रा- प्यर्थमात्रैकत्वविवक्षायां प्रथमैकवचनम् । सि । देव सि इवि स्थिते । इकार उच्चारणार्थः । स्रोविसर्गः ॥ सकाररेफयोर्विसर्जनीयादेशो भवत्यथातो रसे पदांते च । देवः। द्वित्वविवक्षायाम् औ (ओ औ औ) देवौ । बहुत्वविवक्षायां प्रथमावहुवचने जसू । जकारस्येत्संज्ञा । इत्संज्ञायां तस्य लोपः। प्रयोजनं च जसीवि विशेषणार्थः । देव असु इति स्थिते । दीर्घविसर्गौ । देवाः ॥ सूत्रम् ( तस्माद्यावत्सुप्) । तद्५-१। (त्यदादेष्टर:०) दलोपः (टसिरत् । मतः) इति (स्मडागमः । सवर्णे)सिश्च औश्च जस् च यावत्मप्च १-३॥सकि। यहातस्मादिति पंचम्येकवचनांतम अग्रेसि औजस् इत्येकविंशतिराप सांकेतिकमय- मेकवचनांतानि पदानि । एवं दाविशतिपदं सूत्रम् । अष्टपदमित्याप केचित् । मुए इत्यत्र पकारः । पाणिनीयानां सुमीजस् इति प्रयमकवचनस्यापि म इति संज्ञा तस्माद्भदज्ञापनार्यः सुप्पत्याहारार्थश्च । अत्र तु सुखोचारणार्य एव तस्मात्पूर्वोक्ता- नाम्नः पराः एताःपूर्वोक्ताः स्यादयः सप्त विभक्तयोभवन्ति । तत्र सि औजम् प्रथमा। यम् भी शस् द्वितीया२ । टाभ्यां भिम् तृतीया ३ । हे भ्यां भ्यम् चतुर्थी ४॥ डसि भ्यां भ्यम् पंचमी ५ । स् ओस् आम पष्टी पाटिओम् मुप सप्तमीणाएक- कस्या विभक्तेस्त्रीणित्रीणि वचनानि एकवचनाद्ववचनवदुवचनसंज्ञानि भवति । तत्रापि नाम्नि सप्तमु विभक्तिषु वा अर्थमात्रस्पैकत्वविवक्षायाम् अर्थमात्रस्य घटपगदेरेकस्प वनुमिच्छा क्रियते यत्र तत्र प्रयमकवचनं सिदीयते । तत्र प्रयमं देव-दादादिषु क्रीडा- याम् । दीव्यतीति देवः । (पचिनं दिग्रहादेः०) इति अप्रत्ययः।गुणादेव इति जातम् । ततः देव सि इति स्थिते सति इकार रचारणायः। (सेडधिः । सेरा) इति सूत्रे विशेषणार्यश्च इत्संज्ञत्वात् इकारलोपः । देव म् इति स्थिते सूत्रम (खो०) स्चर च सौ तयोः स्रोः ६-२ । स्वर० । विसर्गः १-१ (स्रो०) द्विपदं मध्ये (नामिनो०) सकारस्य रेफस्य च विसों भवति अधातोः नाम्नः मन्दस्य १ गबननन.पा.१२ शिरममित्यत्र परिणामित्यपत्र ।

·(४२) सारस्वतं- [स्वरान्ताः- रसे परे चकारात्पदांते तु धातुनानोः उभयोरपि नाम्नः सकाररेफयो रसे परे पदाते च विसर्गादेशः । चकारात्पदांत धातोरपि सकाररेफयोर्विसर्गादेशःाययाअचका अविभा। रसे परे धातोन । यथा आस्ते विति इत्यादौ । अनेन विसर्गः । देवः इति सिद्धम्। द्वित्वविवक्षायाम् । औ । द्वयोर्वक्तुमिच्छा यत्र क्रियते तत्र द्विवचनम् । यथा देवश्च देवश्चेत्येकशेपे । सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ । इति देव औ इति स्थिते ।(ओ औ औ) देवौ । एवं देवश्च देवश्च देवश्चेति वहनामुक्तौ प्रथमावहुवचनम् १-३ । जस् । जकारो जसीति सूत्रविशेपणार्यः । अन्यथा असीत्युच्यमाने शसू डम्संबंधि- नोऽप्यस इकारः स्यात् । जकारः इत्संज्ञका । देव असू (सवणे । स्रो०)देवाः ॥ [ अकाराज्जसोऽसुक्वचिद्वक्तव्यः ] देवासः । ब्राह्मणासः ।। द्वितीयैकवचने देव अम् इति स्थिते । अम्शसोरस्य॥ समाना- दुत्तरयोरम्शसोरकारस्य लोपो भवति अधावोः । देवम् । देवौ । बहुवचने देव शस् इति स्थिते । शकारः शसीति विशेपणार्थः॥ विशेपमाह (अकाराजसोऽसुक् कचिद्वक्तव्यः ) कचित्प्रयोगांतरे अकारात्परस्य जसः अमु आगमो भवनि छंदसि वेदविषये । देव जस । अनेन अमुक आगमः । कियादते । स्वर० (स्रो० । सवर्णे ) देवासः । कर्मकत्वविवक्षायां द्वितीयैकवचने देव अम् । सूत्रम् ।(अम्श०)अम् च शस्त्र अम्शसी तयोः अम्शसो अम्शस६-२। स्वर० (स्रो०) अ६-१ (डस्स्य । नामिनो रः)सिद्धम् । द्विपदम् । समानात्परस्प अम्गमसंबंधिनः अकारस्य लोपो भवति अधातोः अधिवंतात शब्दादित्यर्थः । अनेन अकाग्लोपः।देवम् । दैवी पूर्ववत् । द्वितीयावहुवचने शस् शकारः शसीति विशे- पणार्यः इत्संज्ञका उच्चारणमात्रः अस लिख्यते । अम्शसोरित्यकारलोपः ॥ सो नः पुंसः ॥ पुंल्लिंगात्समानादुतरस्य शसः सकारस्य नकारा- देशो भवति ॥शसि । शसि परे पूर्वस्य स्वरस्य दीर्घो भवतिायदादे- शस्तद्भवति नतु वर्णमात्रविधौ । देवान । तृतीयैकवचने देव टा इति स्थिते । टकारोनुबंधष्टेनेति विशेपणार्थः।। सूत्रम् (सो०) स ६-शस्वर०(स्रो०)न१-(स्रो०)पुस ५-१स्व०(स्रो०)पुंलिंगे वर्तमानातलमानादुत्तरस्वामतः शसः सकारस्य नकारादेशो भवति । सूत्रम् । १सयो-१० पा.१२ पदार. पा०1३ कायार्थ -इत्यन्यस्मिन्पुरतः पाठः ॥ ।

·.. पुंलिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम्। (४३) (शसि) शम ७-१ स्वर । सिद्धमेकपदम् । पूर्वहस्वस्य दीर्घो भवति शसि परे । बदादेशस्तद्वद्भवति । नतु वर्णमात्रविधाविति न्यायात् । पूर्वस्य दीर्घः। देवान् । कर्तृकरणयोः एकत्वविवक्षायां तृतीयैकवचने देव टा इति स्थिते सति टकारोऽनुबंधः। उच्चरितमध्वंसिनो ह्यनुबंधा इति टकारस्य लोपः । टेन इति सूत्रार्थश्च । आ इति स्थिते ॥ टेन ॥ अकारात्परष्टा इन भवति । देवेन ॥ अदि ॥ अकारस्य आकारादेशोभवति भकारे परे । देवाभ्याम् । देव भिम् इति स्थिते। भ्यः ॥ अकारात्परस्य भिसो भकारस्य अकारादेशो भवति (अ इ ए) देव एस् इति स्थिते (एऐ ऐ) वृद्धिविसर्जनीयौ । देवैः । [अकारः भिसि छंदस्येकारो वा वक्तव्यः] देवेभिः । कर्णेभिः ।। सूत्रम् (टेन ) टा १-१ । सांके० । इन १-१ । सांके० । अकारांतशब्दात्परत: टावभक्तेः इनादेशो भवति सस्वर एव भवतीति (अ इ ए ) देवेन । देव भ्याम् । सूत्रम् ( अधि) अद् १-१ ( हसे:०) भ७-१ स्वर० । (श अवे जवाः । वाऽऽसु) इति सूत्रादाकारस्यानुवृत्तिः । केचित्तु ( आदि) इति पठंति तन्मते आ अत् मि इति त्रीणि पदानि । अकारस्थ स्पादिविभक्तिसंबधिभकारे परे आकारो भवति । देवाभ्यामिति सिद्धम्। तृतीयाबहुवचने देव भिस् इति स्थिते । सूत्रम् (भ्यः) अथवा (म्भ्यः) भ मि । त्रिपदम् । ६-१। सांके० । भि६-१। सांके० । अ.१-१ ( स्रो० । झबे जवाः) इति । भस्य वः (इ यं स्वरे ) स्वर० । इति सूत्रसाधना । वृत्तिः कंठया । देशैकग्रहणेन देशिग्रहणम् । तेन मि इत्युक्ते भिसो । ग्रहणं पूर्व भकारेकारौ विश्लेप्य वियोज्य इकारात्पूर्व भकारं विधाय पश्चात् भस्य : (अ इ ए । ए ऐ ऐ । स्रो०) देवैरिति सिद्धम् । अत्र तु भिस् एस् इत्येवं सूत्रकरणं युक्तम् । अकारस्य भिसि परे छंदसि वैदिकोदाहरणविषये एकारो वा वक्तव्यः । देवेभिः कर्णीभरिति वैदिकप्रयोगः ॥ चतुर्येकवचने देव के इति स्थिते । डकारो किकार्थः सर्वत्र । डे अक्॥ अकारात्परस्य डे इत्येतस्य अगागमो भवति । कित्त्वादंते (ए अय् ) दीर्घः । देवाय। देवान्याम् पूर्ववत् । चतुर्थीबहुवचने देव यिस् इति स्थिते । एस्भि बहुत्वे ॥ अकारस्य एत्वं भवति सकारे १ 'डे अक्' इत्याकारकमेव सूतं समतम् ।

·- (४४) सारस्वतं- [स्वरान्ता अकारे च परे बहुत्वे सति । देवेन्यः। पंचम्येकवचने देव सि इति स्थिते ॥ ङसिरत् ॥ अकारात्परो ङसिरद्भवति दीर्घः । देवात् । देवान्याम् । देवेश्यः । पष्ठ्येकवचने देव ङस् इति स्थिते । ङस् स्य ॥ अकारत्परो ङस् स्यो भवति । देवस्य ।। संप्रदानक्त्वविवक्षायां चतुथ्यकवचने देव डे इति स्थिते । डकारो डित्का' यार्थ इत्संज्ञकश्च । सर्वन डेडसिडडिपु इत्यर्थः । सूत्रम् (डे अक्) डे ६-१ सांके- तिक्म् । (डस्य) इत्यकारलोपः ( स्रो० ) अक् १-१ ( हसेप:०) सिद्धम् । अकारा- त्परस्प डे इत्येतस्य अगागमो भवति । कित्त्वादते । (ए अय् । सवर्णे०) स्वर० । देवाय । ४-२ (अद्भि) देवाभ्याम् । ४-३ देव भ्यस् इति स्थिते । सूत्रम् । (ए स्भि बहुत्वे ) ए १-१ । सांके० स् च भ् च स्भ् तस्मिन् स्भि७-१ । स्वर० । बहुत्वे ७-१ (अ इ ए) अकारस्य एत्वम् एकारो भवति बहुवचने सति सकारभ- कारादौ विभक्तावित्ययः देवेभ्यः । अपादानैकत्वविवक्षायां पंचम्येक्वचने देव अस् इति स्थिते । सूत्रम् (डसिरत् ) डसि १ -१। (स्रो०) अत् १-१ । (सेपा० । नामिनो०) सिद्धम् । अकारात् उत्तरो यो डसिः सः अत् भवति (सवणे०) देवात् । पंचमीद्विवचने (अद्रि) देवाभ्याम् । बहुवचने देवेभ्यः (ए स्भि बहुत्वे । स्रो०) संवैधैकत्वविवक्षायाम् ६-१ देव अस् । सूत्रम् (उस्स्य ) डस् १-१ ( हसे०) स्य १-१। सां० । अकारादित्यादिवोत्तः कंठ्या। देवस्य । ६-२ देव ओस् इविसति ।। ओसि ॥ अकारस्य ओसि परे एवं भवति (ए अय् ) देवयोः । नुडामः ॥ समानात्परस्यामो नुडागमो भवति । टित्त्वादादौ। उकार उच्चारणार्थः ।। नामि ॥ नामि परे पूर्वस्य दीपों भवति । देवा- "नाम् । सप्तम्येकवचने देव ङि इति स्थिते (अइ ए) देवे । (ओसि ) देवयोः पूर्ववत । सप्तमीबहुवचने देव सुप् इति स्थिते पकारस्पेसंज्ञायां लोपः (ए स्भि बहुत्वे ) इत्येकारः। (किलात्पः सः कृतस्य ) कवर्गादिलाच्च प्रत्याहारादुत्तरस्य केनचित्सूत्रेण रुवस्य सकारस्य पकारादेशो भवति । देवेषु ।। सूत्रम् (ओसि) ओस् ७-११ स्वर। अकारस्य ओसि परे एत्वम् एकारोभवति । (ए अय्) स्वर० । (स्रो०) देवयोः। ६-३ देव आम । स्वम् । (नुद०) नुद् १-२ (सेपः०)आम ६-१ खर० (सोपचपाअवे०) सिद्धम् । पुंसि समानात्हस्वात ·. पुल्लिङ्गाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् ।। (४५) समानाद दीवात्तु आवता ईकारांतेषु नित्यस्त्रीलिंगे वर्तमानेष्विति व्याख्येयम् । समानात परस्य आमः पष्ठीबहुवचनस्येति व्याख्येयम् । अन्यथा (आम्डे) इत्याम् (स्त्रियांवोः) इत्याम् (आमौ) इत्यप्याम् (किमोव्ययात्०) इत्याम् (कासादिमत्ययां- तात्० ) इत्याम् वर्तते तत्राप्तिव्याप्तिः स्यात्तेन पष्ठीबहुवचनस्यामो नुडागमो भवति । अधातोरेवेत्यनुवर्तितव्यम् । तेन अधातोः अकिवंताच्छब्दात् । टिवादादौ । उकार सच्चारणार्थः । इति न इत्यागमः । आमो नुट् इति कर्त्तव्ये नुडाम इति विपरीत- करणं नुटो नित्यत्वसूचकम् । तेन स्त्रीणां वारीणामित्यत्र (नुडामः) इत्येव स्यात् (नामिनः स्वरे) इति न भवति । सूत्रम् (नामि ) नुसहितः आम नाम् तस्मिन् नामि ७-१ । स्वर० । सिद्धम् । नुडागमसहिते आमि परे पूर्वस्य दीर्घा भवति इति दीर्घः । स्वर० । देवानाम् । आधारकत्व विवक्षायाम् ७-१ देव ङि ( अ इ ए) देवे । ७-२ पष्टीद्विवचनवत् । देव देव देवेत्येकशेपे ७-३ देव सु इति स्थिते ए स्भि बहुत्वे ) ततः । सूत्रम् (किलात्पः सः कृतस्य) कुश्च इलश्च किलं तस्माद (५-१ (सिरत् । सवर्णे० ) प १-१ स (स्रो०) स् ६-२ । स्वर० (स्रो०) कृत ६-१ (ङस् स्य) चतुप्पदं सूत्रं सिद्धम् । वृत्तिः कंठ्या । न वरम् । केन- चित्सूत्रेण कृतस्यैव सकारस्य पकारो भवति न त्वकृतस्य साभाविकस्य अंते स्थितस्यापि सस्य पत्वं न भवति । यथा हरिस्तत्रेत्यादौ न पत्वम् । तथा नुमविस- ईतरेपि पत्वम् यथा हवींपि । हविः । इत्यादि । पूर्व हविस-शब्दोस्ति इत्यर्थः । अत्र सः यः इति कर्तव्ये यत्यः सः इति विपरीतत्वेन कृतं तत् कचित् किलं विनापि सस्य पत्वज्ञापनार्यम् । यया अवष्टंभः । अष्टः । अभ्यपुणोद इत्यादि । देवेष्विति सिद्धम् ।। आमंत्रणे सिद्धिः ॥ आमंत्रणमाभिमुखीकरणं तस्मिन्नर्थे विहितः सिदिसंज्ञो भवति ॥ संवोधनमाह । (आमंत्रणे०) मामंध्यते आहूयते पुरुपोऽनेनेत्यामंत्रणं तस्मिन ७-१ (अइ ए) मि १-१ । (स्रो०) धि १-१ । (स्रो०)। ( रहायपो दिः) पूवम् (नामिनो :)जलतुंवि० । त्रिपदं सूत्रमिदं सिद्धम् । आमत्रणमिति कोयः । आभिमुखीकरणम् । अनभिमुखः आसमन्तात्मकारेण अभिमुखः क्रियते अनेनेति आभिमुखीकरणम् । तस्मिन्नये विहितः कृतो यः सिः मयमैकवचनरूपः स घिसंज्ञो भवति । उदाहरणम् । देव १-१ स् ॥ १ ग्रहणम् इति पुस्तकान्तरे पाठो दृश्यते । २ देवे च देवे च देवे च-दायकत्वेत्यादन्यस्मिन्पुस्तके। ३शिलः इत्यपि पाठः।

·(४६) सारस्वतं- [स्वरान्ताः-- समाना लोपोऽधातोः ॥ समानादुत्तरस्य धेोपो भवत्यधातोः ॥ धिसंज्ञायां कि कार्य तदाह । सूत्रम् (समाना०) समान ५-१। (डसिरत् । सवर्णे) धि ६-१ (डिति । डस्य) इत्यकारलोपः ( झबे जवाः) तस्य दः । स्वर० । लोपः १-१ (स्रो। नामिनो :) जलतुं० । अधातोः न धातुरधातु स्तस्मात् । अधातु ५-१। डिति । डस्य) इत्यकारलोपः । (अतोऽत्युः । उ ओ। एदोतोऽतः) चतुष्पदं सिद्धम् । समानादुत्तरस्य लोपो भवति । अत्र समा- नादिति हस्वसमानात्परस्पति व्याख्येयम् । अन्यथा । हे हाहाः । हे हूहू: । हे वातप्रमीः । इत्यादौ विरुध्यति । अधातोः अकिवंतात् शब्दात् । अकिवंतोऽधातुरु- पत्ते फिवंतश्च शब्दो धातुरित्यभिप्रायः । अनेन धिलोपः ।। [ आभिमुख्याभिव्यक्तये हे शब्दस्य प्राक् प्रयोगः ] हे देव । हे देवौ । हे देवाः। एवं घटपटस्तंभकुंभादयोऽप्यकारांताः पुंलिङ्गाः ॥ पूर्व हेशब्दः एतद्धेतुः । अभिमुखस्प भावः आभिमुख्यं संमुखत्वं तस्याभिव्य- क्तये प्रकटीकरणाय देशब्दः प्राक् आदी प्रयुज्यते इत्यर्थः । हे देव । द्विवचने (मओ औ औ) हे देवौ । बहुवचने देव अग्रे जस् इति स्थिते जकारस्यत्संज्ञायां लोपः । देव अस । ( सवर्णे । स्रो०) हे देवाः। अन्यानपि शब्दानाह ( एवं घटपटादयः) एवं कंठयम् । अत्र काव्येन विभक्त्यर्थं दर्शयति । "वृक्षस्तिष्ठति कानने कुमुमिते वृक्षं लता संश्रिता वृक्षणाभिहतो गजो निपतितो वृक्षाय देयं जलम् । वृक्षादानय मंजरी कुसुमितां वृक्षस्य शाखोन्नता वृक्षे नीडमिदं कृतं शकु- निना हे वृक्ष कि पश्यसि ॥ १॥ वीरः सर्वसुरासुरेद्रमहितो वीरं बुधाः संश्रिता वीरेणाभिहतः स्वकर्मनिचयो वीराय नित्यं नमः। वीरातीमिदं प्रवृत्तमतुलं वीरस्प घोर तपो. वीरे श्रीधृतिकार्तिकांतिनिचयः श्रीवार भद्रं दिश. ॥ २ ॥ शिष्यः कुरुते पृच्छां बहुना विनयेन तत्त्ववोधाय । आगत्य निजस्थानाधर्माचा- यस्प पादांते" ॥ ३ ॥ इत्यादि । अकारांवानामपि सर्वादीनां तु विशेषः । सर्प विश्व उभ उभय अन्य अन्यवर इवर डवर डतम कतर कवम सम १ एपन "रामो राजमणिः सदा विजयते गर्म रमे मजे रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय दरमे नमः रामानास्ति परापर्ण परतरं रामस्य दामोऽस्म्यह रामे चित्तस्यः सदा भनु मे मोराम मा पार" ॥१॥ पादयःोका पदसविमचिएचकाः सति।

·पुंलिगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (४७) सिम नेम एक पूर्व पर अवर दक्षिण उत्तर अपर अधर स्व अंवर त्यद् तद् यद् एतद् इदम् अदस् दि किम् त्वत् भवतु युष्मद् अस्मद् । एते सर्वादयस्त्रिलिंगाः ॥ पुनर्विशेपमाह । अकारान्तानामिति । यद्याप सदियोकारांतास्तथापि सर्वा- दीनां विशेषो देवशब्दात्कश्चिद्भदोस्ति के ते सर्वादय इत्याह । सर्व विश्व यावदस्मद्। विश्वशब्दस्य सकलार्यवाचकत्वे सर्वादित्वं, न तु जगवाचकत्वे । जगदाचकत्वे तु कुल- शब्दवत् । समः अतुल्यायः किंतु सर्वार्थवाचकः । तुल्यार्यत्वे तु राज्ञः समाय इत्यत्र न सर्वादित्वम् । सिमः समग्रार्यवाचकः । नमः खंडवाचकः । पूर्वादीनां तु व्यवस्थायाः मेव सर्वादित्वम् । स्वाभिधेयापेक्षावधिनियमो व्यवस्थेति विकल्पः । स्वस्याभिधेयो यो दिग्देशकालस्वभावस्तमपेक्षते तेनैवापेक्ष्यते इति स्वाभिषेपापेक्षा ईदृशो योवधेर्म- दाया नियमोऽवश्यंभावोऽवधिभावादभ्रंशो व्यवस्था उच्यते । दक्षिणशब्दस्य प्रावीण्ये शृंगारनायकवाचकत्वेन सर्वादिकार्यम् । अन्यत्र दक्षिणदिग्देशवाच्यत्वे सर्वादित्वम् । उत्तरशब्दस्य उत्तरदिग्देशवाच्यते सर्वादित्वं प्रतिवाक्ये तु न सर्वा- दिकार्यम् । अधरस्य हीनार्थत्वे सर्वादित्वं न त्वोष्ठवाचकत्वे । स्वशब्दस्य ज्ञातिधना- न्याचित्वे ज्ञातिधनायवर्जम् । किंतु आत्मा आत्मीयार्ये वाच्ये सर्वादित्वम्। ज्ञाता- वात्मनि चात्मीये धने स्वाख्या प्रवर्तते" इति स्वाज्ञातयः स्वानि द्रव्याणि इत्यत्र सर्वादित्वं न अन्यत्र तु स्वस्मै रोचते स्वे पुत्राः स्वस्मै पुत्राय देहि। अत्र सर्वशब्दवत् । अंतरशब्दस्य वहियोंगे उपसंव्याने च सर्वादित्वं नान्यत्र यतः"मध्ये छिद्रे विशेपेच व्यवधाने बहियुजि । उपसंव्यानने प्राज्ञाः पडयमंतरं विदुः"॥ १ ॥अंतरस्मै गृह या नगरवाह्याय चांडालादिगृहायेत्ययः । पुरि तु न भवति अंतराये पुरे कुप्यति। चांडालादिवाह्यपुर्य इत्यर्थः । वस्त्रांतरेणापिहितं वस्त्रमुपसव्यानम् । " अंतरीयं निव- सनमुपसंव्यानमित्यपि" सत्रार्थे अंतरे अंतरा वा शाटका: अंतरस्मै शाटकाय वस्त्रांवरेण वृताय शाटकायेत्यर्थः। यतः। "सोदिः सर्वनामाख्यो न चेगीणोध्यवाभिया । पूर्वादिष व्यवस्थायां समोऽतुल्येऽत्तरोऽपुरि ॥ परिधाने पहियोगे स्वोऽर्थज्ञात्पन्यवाच्यपि" ॥ उभशब्दस्य त्वच्छब्दस्य भवच्छन्दस्य द्विशब्दस्य च तृतीयासमासे तया हेत्वर्थे सर्वादेः सवां विभक्तयो भवति । तदर्थम् ( अव्ययात्सर्वनाम्नष्टेः प्रागकच् ) इति अकचपत्य- यायं च सर्वादिमध्ये ग्रहणम् ।यथा उभी हेतू । उभाभ्यां हेतुम्याम् ।उभयोः हेलो। सदमेतुः । त्वतं हेतुम् । त्तता हेतुना । त्वते हेतवे । दी हेतू । दाम्पां हेतुम्याम् । दयोहत्वोः। भवान हेतुः भांत हेतुम् । भवता हेतुना । इत्यादि । तया अज्ञाती उभी उभका । एवं दकी । भवकन् । भवकन्ती । भवकन्तः । त्वकद इत्यादि । त्यच्छन्दः ·(४८) सारस्वतं- [स्वरा-ता प्रायश्छंइस्येव । एते सर्वादय उच्यते कथ्यते । त्रिलिगाः लिगत्रयधारणः पुंल्लिंग- स्त्रीलिंगनपुंसकलिंगाः॥ तत्र पुंल्लिंगत्वे रूपं नेयम् । सर्वः। सवौं ।सर्व जस् इति स्थिते । जसी। सर्वादेरकारांवात्परो जस् ईर्भवति । ( अ इ ए) सर्वे । सर्वम् । सौं । सर्वान् । ( अम्शसोरस्य । सो नः पुंसः । शसि) पूर्वस्य दीर्घः । तृतीयैकवचने सर्व इन इति स्थिते । पुनों णोऽनंते ॥ पकाररेफकवर्णेयः परस्य नकारस्य णकारादेशो भवति अंते स्थिव- स्य न भवति सर्वानित्यादौ । अवकुप्वंतरेपि ॥ अवप्रत्याहारण कवर्गेण पवर्गेण च मध्ये व्यवधानेऽपि भवति नान्येन। सर्वेण । सर्वा- क्याम् । (अद्भि) इत्यात्वम् । सर्वैः ।। तर पुंलिंगे रूपमाह । सर्व । स गतौ । वप्रत्ययः। सरति प्रसरतीति सर्व १-१ (स्रो०) सर्वः । सर्व १-२।(ओ औ औ ) सौं । वहुत्वे विशेषकृत्यमाह। सूनम् (जसी) जस १-१ । साके० । ई १-१ । सा० । वृत्तिः सुबोधा । (गुरुः शिव सर्वस्य ) इति गुरुत्वात् सर्वस्य जसः ई. भवति । प्रक्रियाया तु (जसः शी)शित्त्वा- त्सर्वस्य । न वरम् । अकारातग्रहणं भवच्छन्दनिषेधसूचकम् । अनेन ई (अ इ ए) सर्वे । द्वितीयाया देववत् । तृतीयैकवचने सर्व आ ( टेन ) इति इनादेशे कृते (अ इ ए) ततः । सूत्रम् (पु! णोऽनते ) प् च र च ऋश्च फू तस्मात् पृ:५-१॥ (मतो ड उः) स च डित डिवाहिलोप । स्वर० । न १-१(सोनामिनो र) जल० । ण १-१ (स्रो०। हवे । उ ओ) अनंतः न अंतो अनंतस्तस्मिन् अनते ७-१ (अ इ ए । अतोऽत्यु. । उ ओ । एदो०) सिद्धम् । पाठसिदा वृत्ति । अंते पदाते स्थितस्य व्यंजनस्प नकारस्य णकारोन भवतीत्यर्थः । नन्वन रेफस्याये नकारोनास्ति किंतु मध्ये वकारेकारी स्तः तत्कथं नकारस्य णकारः स्यादित्याह । सूत्रम्। (अवकु- पत० ) अवश्च कुश्च पुश्च अवकृपयः तैरंतरमवकुप्वन्तरं तस्मिन् ७-१ (अइए) अपि १-१ (अव्य० । एदो०)सिद्धम् । अवप्रत्याहारस्यातरेक्वर्गस्यातरे पवर्गस्यातरे अपिगन्दात् जिह्वामूलीयोपध्मानीयानुस्वारनुमविसर्गाणामपि व्यवधाने अंतरे णत्वं वक्तव्यम् । सर्वेण । सम्पाम् ( अद्)ि सर्वेः (न्यः। अइए। ए ऐ ऐस्रो०)। चतुर्येकवचने सर्व ए इवि स्थिते । सर्वादेः स्मद ।। सर्वादेरका- रांवात्सरस्प चतुर्येकवचनस्य स्मडागमो भवति । टकारः १ टेपर-रवि पाट ।

·पुंलिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (४९) स्थाननियमार्थः ( ए ऐ ऐ ) सर्वस्मै । सर्वाश्याम् । सर्वेयः । पञ्च- म्येकवचने सर्व अत इति स्थिते । अतः ॥ सर्वादेरकारान्तात्परस्यातः स्मडागमो भवति । सर्वस्नात् । सर्वायाम् । सर्वेश्यः । पष्ठ्येकवच- ने सर्व अस इति स्थिते (हम् स्य ) सर्वस्य । सव ओस् इति स्थिते (ओसि । ए अय् ) सर्वयोः । पष्ठीबहुवचने सर्व आम् इति स्थिते । सुडामः॥सर्वादेरवर्णान्तात् परस्यामः सुडागमो भवति (ए स्भि बहुत्वे ) अकारस्य एत्वं भवति । (किलात्पः सः कृतस्य ) सस्य पत्तम् । सर्वेपाम् । सप्तम्येकवचने सर्व ङि इति स्थिते । डि स्मिन् ॥ सर्वा- देरकारांतात्परो डिस्मिन्भवति । सर्वस्मिन् । ( ओसि ) अकारस्य एत्वम् ( ए अय् ) सर्वयोः । सप्तमीवहुवचने सर्व सु इति स्थिने । (ए स्भि बहुत्वे ) अकारस्य एत्वम् । ( किलात्पः सः कृतस्य ) इति पत्वम् । सर्वेषु । ( आभिमुख्याभिव्यक्तये हेशब्दस्य प्राक्प्रयोगः) हे सर्व । हे सर्वां । हे सर्वे ॥ चतुर्थ्य कवचने सर्व अग्रे ए । सूत्रम् ( सर्गदेः०) मर्वः आदिर्यस्य सः मर्वादि. स्तस्मात्सर्वादेः पंचम्पेकवचनम् ५-१ (दिति । टस्य ) अग्रे स्मट १-१ । (हसे०) सिद्धम् । अनेन स्मद-आगमः सस्वर एव । टित्तादादी। (ए ऐसे) सर्वस्म । सर्वाभ्याम् । सर्वेभ्यः । मयं ५-१ । सर्व अस (डमिरत) ततः सर्व अत्- इति स्थिते । सूत्रम् । अत् ६-१ । स्वर०। (स्रो० ) अकागंतात्मतः द्रा- स्परस्य टसिस्थाने जातस्प अद इत्यस्य स्मडागमो भवति । इत्यनेन समागमः (सवणे०) सर्वस्मात् । द्वित्वे यात्व च देववत् । ६.१ (टस्स्य ) यस्य । ६-२ सर्व ओम् ( ओसि । ए अय् ) स्व० । (स्रो०) सर्वयोः। ६-३ सर्व आमति स्थिते । सूत्रम् । (मुडामः) मुटु १-१। (० ) आम ६-१ स्वर० (मा। चपा अवै० ) सर्वादः परस्यामः मुडागमो भवति । इति मुट । रिचादादी । उकार उच्चारणार्यः । ततः (एस्मि । बिलात्पः सः० ) स्वर० 1 (मांडामाः) म. पाम् । ७-१ सर्व दि इति स्थिते । सूनम् ( हि स्मिन् ) 1ि-21 मकि । स्मिन् १-१ (से० ) सदिगिने अनेन दि हिमन-मादयः । मयाम्मन् । इति सिद्धम् । ७-२( मोसि । ए अय् ) 1() गर्वपाः ।। ४ ·- (५०) -सारस्वतं- [स्वरान्ता (एस्भि० । किला०) सर्वेषु । पदव्यप्रक्रिया देववत् सिम्बोधने ( समानोद्ध- लापोऽधातोः) हे सर्व । हे सर्वी । हे सर्वे । प्रथमावत ।। एवं विश्वादीनामेकशन्दपर्यतानां रूपं ज्ञेयम् । डतरडतमौ प्रत्ययौ ततस्तदंताः शब्दा ग्राह्याः । पूर्वः । पूर्वी । पूर्व जम् इति स्थिते [ पूर्वादीनां तु नवानां जप्त ईकारो वा वक्तव्यः] पूर्वे-पूर्वाः । इत्यादि । [ङसियोः स्मास्मिनौ वा वक्तव्यौ ] पूर्वस्मात-पू- त् ि। पूर्वान्याम् । पूर्वेयः । (उस्स्य) पूर्वस्य( ओसि ) पूर्वयोः (सुडामः ) पूर्वेपाम् ( डि स्मिन् ) पूर्वस्मिन्-पूर्वे । पूर्वयोः । पूर्वेषु । हे पूर्व । हे पूर्वो । हे पूर्वाः-हे पूर्वे । परः । परौ (जसी) परे-पराः। परम् । परौ । परान् । परेण । पराभ्याम् । परैः । परस्मै-पराय । पराग्याम् । परेन्यः । परस्मात-परात् । परा- पिाम् । परेत्यः । परस्य । परयोः । परेपाम् । परस्मिन्-परे । परयोः। परेषु । हे पर । हे परौ । हे परे-हे पराः॥ एवं सर्वशन्दरीत्या विश्वादीनामकशब्दपर्यताना शब्दानां रूपमवसेयम् । इत- रडतमी, यतः प्रत्ययो तद्वितोद्भवी अतस्तदताः कतरकतमादिशब्दा ग्राह्याः। अन्य- तरस्य पृथग्रहणेन अन्यतमस्य प्रतिषेधः । अन्यत्सर्ववत् । विशेपमाह । तु पुनः पूर्वादीनां नवाना शब्दानां जस ईकारो वा वक्तव्यः । वा सर्ववज्ञसीत्यर्थः । अन्यत्र पक्षे देववत् । पूर्वे-पूर्वाः । परे-पगः । इत्यादि ! पुनः पूर्वादीनां नवानां डसिश्च 'हिश्च उसिडी तयोः डसिडचोविषय स्मातस्मिनी आदेशी वा वक्तव्पी । पंचम्या एकवचने एकर सर्ववत् एकत्र देववत् । पूर्वस्मात्-पूर्वात् । पूर्वस्मिन्-पूर्व । अन्यन सर्ववत् । पूर्वः । पूर्वो । पूर्व-पूर्वाः । पूर्वम् । पूर्वी । पूर्वान् । पूर्वेण । पूर्वाभ्याम् । पूर्वः । पूर्वस्म-पूर्वाप । पूर्वाभ्याम् । पूर्वेभ्यः । पूर्वस्मात्- पूर्वात् । पूर्वाभ्याम् । पूर्वेभ्यः । पूर्वस्य । पूर्वयोः । पूर्वपाम् । पूर्वस्मिन्-पूर्वे । पूर्वयोः । पूर्वेषु । हे पूर्व । हे पूर्वी । पूर्व-पूर्वाः । एवं परादयो योध्याः॥ प्रयमः। प्रथमी। प्रथम जस् इति स्थिते [प्रेयमचरमवयड. १(परमात मनमाना जीरो या बदम्यः) पन्यायपासाटोपते ।

·पॅरिङ्गाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । यडल्पाईकतिपयनेमानां जसी वा ] प्रथमे-प्रथमाः । चरमे- चरमाः। शेपं देववत् । नेमे-नेमाः। शेपं सर्ववत् । तयायही प्रत्ययौ ततस्तदंताः शब्दा ग्राह्याः [तीयस्य सर्ववद्रूपं डिन्त्सु वा वक्तव्यम् ] द्वितीयस्मै-द्वितीयाय । द्वितीयान्याम् । द्वितीयायः । द्वितीयस्मात-द्वितीयात् । द्वितीयस्मिन्-द्वितीये । द्वितीययोः। द्वितीयेषु । हे द्वितीय । हे द्वितीयौ । हे द्वितीयाः। एवं तृतीयः ।। प्रथमचरमेति सुकरम् । प्रथमचरमाल्पाईकतिपयानां केवलं जसि विकल्पः । शेष देववत् । तयट्अयप्रत्ययान्तानां द्वयद्वितयादीनां जसि रूपढ़यम् । शेष देववत् । नेमशब्दस्य जसि विकल्पः । शेपं सर्ववत् । नेमानामिति रूपं यत् दृश्यते तत् 'इंटे सर्वादित्वं वा' इति न्यायात् सिध्यति । जसि प्रयमे-प्रयमाः। चरमे-चरमाः । शेष देववत् । तयायडौ प्रत्ययौ ततस्तदंताः शब्दा ग्राह्याः। द्वितये-द्वितयाः । द्वये-दयाः । शेपं देवशब्दवत् । उभयशब्दस्य अयट्प्रत्ययांतत्वेपि सर्वादिपाठाजसि न विकल्पः। किंतु सर्ववत् तीयस्पेति तीयपत्ययांतस्य द्वितीयतृतीयशब्दयुग्मस्प असर्वादित्वेपि डित्सु वचनेषु विकल्पेन सर्ववद्रूपम् । डित्यु टेडसिडिपु वा सर्ववत्तमित्यर्थः । द्वितीयस्मै-द्वितीयाय । द्वितीयस्मात्-द्वितीयात् । द्वितीयस्मिन्-द्वितीये । शेष देववत् । एव तृतीयः ॥ उभशब्दो नित्यं द्विवचनांतः। उभौ । उभौ । उभाज्याम् उभा- भ्याम् । उभाज्याम् । उभयोः। उभयोः। हे उभौं । उभयशब्दस्य द्विवचनामावादेकवचनबहुवचने भवतः । उभयः । उभये । उभयम् । उभयान् । उभयेन । उभयैः । उभयस्मै । उभयेत्यः । इत्यादि । उभशब्दो दिसंख्यावाचकत्वान्नित्यं द्विवचनांतः । १-२।२-२ (ओ औ औ) ३-२ । ४-२।५-२ (अद्भि) ६-२ । ७-२ (ओसि । ए अय् ) स्वर० । (स्रो०) सिद्धम् । उभयशब्दस्प द्विवचनाभावः । दिवचनांतप्रयोगदर्शनाभावात् इति केचित् । “सर्वादिः सर्वनामाख्यो न चेद्रोणोऽयवाभिधा । पूर्वादिश्च व्यव- स्थायां समोऽतुल्योन्तरोऽपुरि ॥ परिधाने वहियोगे स्वोऽर्थशात्यन्यवाच्यापि"। यथा- उभयः । उभये । इत्यादि । इति सर्वादयः ।। १ उभयशब्दस्य द्विवचन नास्तीति कैयटः । अस्तीति हरदत्तः । इति महोजिदीक्षितविरचित- सिद्धान्तकौमुद्याम् ।

·सारस्वतं- [स्वरान्ता.- अकारांवः पुंल्लिंगो मासशब्दः[मासस्याल्लोपो वा] मासशब्दस्याका- रस्य लोपो वा भवति सर्वासु विभक्तिपु परतः॥माः-मासः । मासौ- मासौ । मासः-मासाः।मासम्-मासम् । मासौ-मासौ । मासः- मासान् । माता-मासेन । माझ्याम्-मासान्याम् । माभिः- मासैः । मासे-मासाय । माझ्याम्-मासाभ्याम् । माझ्य:- मासेश्यः। मासः-मासात् । माझ्याम्-मासाभ्याम् । माश्यः- मासेभ्यः । मासः-मासस्य । मासोः-मासयोः । मासाम्-मासा- नाम् । मासि-मासे । मासोः-मासयोः । मास्सु-मासेषु ॥ मोसशन्दे विशेषमाह । (मास०) मास ६-१ (डस्थ) अतः अकारस्य लोपः। अल्लोपः १-१ (स्रो० । सवर्ण०) वा ३-१। (अव्य० । हये। उ ओं) विपदम् । मासशब्दस्याकारस्य लोपो भवति वा विकल्पेन शसादौ स्वरे परे । नजीरभक्तिपु परत इत्येके । एतदेव संमतम् । यतः अपितं परमतं स्वमतमेवेति । अनेन सप्तस्वपि विभक्तिष्वकारलोपः । सौ चालोपे कृते ( हसे० । स्रो०) स्वरादी तु । स्वा० । भकारादी (स्रो० । आदवे लोपश् ) ७-३ सुपि (स्रो० । विमर्ज०) स्वा० । ए हसान्तसाधनम् । स्वरान्तप्रक्रिया देवशब्दवत् । माः । मासी । मासः । मासम् । मासी । मास: मासा । माभ्याम् । माभिः । मासे । माभ्याम् । माभ्यः। सासः। माभ्याम् । माभ्यः । मासः।मासाः मासाम् । मासि । मासोः।मास्म । हे माः। हे मासी । हे मामःलतुलसानां दंता इति स्थानसपर्णत्वात् (झने जवाः) प्रति सकारस्य दकारः स्यात् । माद्भ्याम् । माद्भिः । मासु । इत्यपि केचित् । नमग्लोपपक्षे साधनम् । पक्षे देवशब्दवत् । मासः । मासौ। मासाः। इत्यादि। 'निर्जशब्दस्य स्वरादौ विकल्पेन जरस आदेशः । निर्जरः । निर्जरसी-निर्जरी। निर्जरमा-निर्जराः । निर्मरसम्-निर्जरम् । इत्यादि । एवम्-अकारांतप्रक्रिया ॥ आकारांतः पुडिंगः सोमपाशब्दः । सोमपाः । सोमपौ । सोमपाः । मधातोरिति विशेपणादेलोंपो नास्ति । हे सोमपाः हे ।सोमपौ । हे सोमपाः । सोमपाम् । सोमपौ । सोमपा शस् इति स्थिते । आतो धातोर्लोपः॥ धातुसंवधिन आकारस्य लोपोभवति शसादौ स्वरे। सोमपः ।सोमपा। सोमपाभ्याम् । सोमपाभिः । सोमपे । सोमपा- १मापसदस्य इस्पन्पत्र पाठः।

·चन्द्रकीर्तिसमेतम्। क्याम् । सोमपास्यः । सोमपः । सोमपाभ्याम् । सोमपान्यः । सोमपः। सोमपोः । सोमपाम् । सोमपि । सोमपोः । सोमपास । एवं कीलालपाशंखध्माप्रभृतयः॥ अथ आकारांतप्रक्रियामाह । तत्र आकारांतः पुंल्लिंगः पुमेव पुमानव लिंग विवक्षित यस्य सः पुल्लिंगः सोमपाशब्दः । पा पाने । पा सोमपूर्वः (विप)इति विप् प्रत्ययः। विपः सर्वापहारी लोपः । नामत्वात्स्यादयः । किंवंतत्वादातुत्वं न जहाति शब्दत्वं च प्रतिपद्यते १-१ (स्रो०) १-२। ( ओ औ औ) १-३ । ( सवर्णे । स्रो०) सोमपाः । धौ धातुत्वाद्धेलोपो न । किंतु (स्रो०)हे सोमपाः । हे सोमपौहि सोमपाः। २-१ । ( सवर्ण दीर्घः सह ) सोमपाम् । २-२ (ओ औ औ) सोमपी । द्वितीया- बहुवचने । सोमपा अस् इति स्थिते । सूत्रम्(आतो०)आत् ६-१शस्वर०(स्रो०) धातु ६-१(डिति । डस्य । स्रो। हवे० । उ ओ) लोपः १-१। (सो० । नामिनो र:) जल० । सूत्रं सिद्धम् । वृत्तिः सुकरा । अनेन शसादौ स्वरादौ अकारलोपः। (स्रो०) सकारस्य विसर्गः। सोमपः । आमि । स्वर० ( मोनु०) हसादावविशेष सोमपासु । अत्र किलाभावाद (किलात्पः सः०) इति न भवति । एवं कलालपा- शंखध्मा-विश्वपा-प्रभृतयो ज्ञेयाः।कीलालं रुधिरं पिवतीति कीलालपाःराक्षसः।आफा. रांतो हाहाशब्दस्तस्य च अकिवंतत्वाधातुसंज्ञा न अतस्तस्य साधना भिन्च । हाहा। १-१ (स्रो०) हाहौ?-२।(ओ औ औ) हाहाः१-३१२-१(अम्श०)हादौ २-२। हाहान२-३ । आकारांतत्वाच्छसो नस्वाभावः इत्येके । हाहाहाहा ३-१(सवणे०)। हाहा पाम् ३-२ । हाहाभिः ३-३ । हाहै ४-१ ( ए ऐ ऐ)। हाहाभ्याम् ४-२ । हाहाभ्यः ४-३ । हाहाः५-२(सवर्णे स्रो०)। हाहाभ्याम् ५-२ । हाहाभ्यः -३॥ हाहाः ६-१ । हाहौः ६-२ । ( ओ औ औं । स्रो०) । हाहाम् ६-३ पॅटिंगस्य दीर्घसमानत्वान्नुडाममो न किंतु ( सवर्णे०)७-१ (अइ ए ) हाहे । हाही -२ । हाहासु ७-३ । संवोधनं प्रथमावत् ।। इकरांच: हिंगो हरिशब्दः । प्रथमैकवचने हरिः औ यूइका- रातादुकारांताचार औकारो यू आपद्यते ईऊ भवतः। हरी । ए ओ जसिइकारांतस्य उकारांतस्य च जसि परे एकार ओकारवभवति। हरयः । धौ ॥ इकारान्तस्योकारांतस्य च धिविषये एकार ओका- रश्च भवति ।। (समानाकोपोऽधातोः) हे हरे । हे हरी । हे हरयः। हारम् । हरी । हरीन् । १ लिवन्ताश्च विजन्ताश्च विदन्तश्च तथैव ये । ते धानुस न जति नामवं प्रानुनि च ॥

·(५४) सारस्वतं- [स्वरान्ताः- इकारांतसाधनमाह । इकारांतो हरिशब्दः दशार्थवाचकः । यतः । “अमर्कटम- डूकविष्णुवासवबायकातुरंगसिंहशीतांशुयमाश्च हग्योदश॥'हज हरणे ह(इखखिोडाव इमत्ययः । (गुणः ) स्वर० । १-? हरिम् (स्रो०)। सूत्रम् (औ यू ) औ१-१ सांके० यू इश्च उश्च यू २-२। सकि० । इकारांतात्परस्य औ इत्यस्य ई उका- रांतात्परस्य च ऊ इत्यर्थः । अनेन औस्थाने ई । ( सवर्णे ) सूत्रम् (ए ओजसि) ए १-१ । सांके० । ओ १-१ । सांके० । जस् ७-१ । स्वर० । सिद्धम् । इकारस्य जसि परे एकारः उकारस्य च ओकारः । अनेन ए (ए अयू) स्वर० । (स्रो०) संवोधने । सूत्रम् (धौ) धि७-१(डेरी डित् ) डिवाहिलोपः । एकपदम् । धौ घिविपये इकारस्य एकारः उकारस्य ओकारः (समाना लोपोऽधातोः) इति धेोपे कृते धौ इति एकारः “सप्पै नष्टे सर्पवृष्टिर्न याति" इति न्यायादिलोपेऽपि धिविषयो न याति । हे हरे । हे हरी । (औ यू )हे हरयः ( ए ओ जसि । ए अय् ) स्वर० । (सो०)२-१ (अम्शसो०) अकारस्य लोपः । २-२ (औ यू । सवर्णे )२-३ (अम्शसो० । सो नः पुंसः । शसि ) इति दीर्घः। हरीन् । टानाऽस्त्रियाम् ॥इकारांतादुकारांताच्च पहा नाभवति अत्रिया- म् । हरिणा । हरियाम् । हरिभिः । हरि के इति स्थितोडिनि॥ इकारोकारांतस्य च डिति परे एकार ओकारश्च भवति । हरये । हरियाम् । हरिरायः । हरि इसि इति स्थिते । डस्य ॥ एदोद्भया परस्य इसिडन्सोरकारस्प लोपो भवति । हरेः । हरिभ्याम् । हार- यः । हरेः। हो।हरीणाम् । हरि डि- इति स्थितोडेरी डित॥ इदुद्यामुत्तरस्य डेग भवति स च डिवाडिति टेः॥ डिति परे टेलों- पो भवति।हरोहर्यो।हरिपु।एवमग्निगिरिरविकविप्रभृतयः पुंल्लिंगाः॥ ३-१ सनम् (टानाऽस्त्रियाम् ) टा १-१सांके० । ना १-२ । सांके० । न स्वी अस्त्री तस्याम ७-१ । (स्त्रियां योः) इति टेः आम् (स्त्रीभ्रुवोः) स्वर० । (सवर्णे) सिदं मिपदम् । इकारांतात् उकारांताच शब्दात्परो यष्टा इति विभक्तिवचन- १ मिमोरप रवि चिरकः पाठी हस्पते । परतु स पाठ एतहीकाकारेण चन्द्रकीर्तिना चि मतामिमायणाभिमतः । एत्र गप्रस्प पचपन्तपरन्तकारान्तीकारान्तरादानां च साधना र पटरंपच उपन्याप्त. पृतोपते । पचित्पुरतान्टरे 'सिम्सोरस्प' इति गोपन्पामो मनिम्मतभिप्रायति बोरा | प्रसादटीकाकारहवागदेघरगरि । ट्रय गरगटोऽमिशी पम्।

·पॅलिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (५५). रूपस्तस्य स्थाने ना इति भवति पुंल्लिंगे नपुंसकलिंगे च । स्त्रीलिंगे तु न भवति । अनेन टा इत्यस्य ना (रुनौ०) हसादावविशेषः । सूत्रम् (डिति ) ङ् इत् अनु- बन्धो यस्य स डित् तस्मिन् डिति ७-१ । स्वर । एकपदम् । इकारांतस्य डेड- सिङडिप्लेकारः उकारस्य ओकारः अनेन ४-१ रिइत्यस्य रे । (ए अय)स्वा० । हरये । ५-१।६-१ (डिति ) इत्यनेन एकारे कृते । सूत्रम् । (उस्य) डकारेण उपलक्षितः अडः तस्य केचित्तु ( टसिङमोरस्य ) एवं सूत्रं पठति तचिन्त्यम् । एकारीकाराभ्यां परस्य पंचमीपष्टयेकवचनसंबंधिनोऽकारस्य लोपो भवति । अनेन अकारलोपः (स्रो०)६-२ (इ यं स्वरे । रहाद्यपा० ) जल० । स्वर० । ६-३ (नुडामः । नामि । प्हों०) स्वर०१७-१सूत्रम् (डंगै डित् ) डि६-१(डिति । उन्स्य । स्रो०) औ १-१ । सांके० । (नामिनो :)डित् १-१ ( हमे०) सिद्धं त्रिपदम् । इकारोकाराभ्यां परस्य सप्तम्येकवचनस्य टि इत्यस्य अं भवति स च डित्संज्ञकः । डिप्रयोजनमाह । सूत्रम् । (डिति टेः) ट् इद यस्य स डित् । तस्मिन् ७-१ । स्वर० । टि ६ १(टिति । टस्य । स्रो०) वृत्तिः कंठ्या। डकार इत् याति यस्य तस्मिन् आदेशे तस्यां विभक्ती प्रत्यय च प टेपो भवति । इति डिवाहिलोपः । स्वर । केचित् (डिति) इत्येकारे कृते यदादेशस्तबद्भस्तीरते न्यायाव डेरौकारमिच्छति । हौं ।इति निदम् । दिक्ष ने पूर्ववत् । ७-३(10) एवं हरिशब्दवत् अग्न्यादयोपि शब्दा ज्ञेयाः । आन-राव-काव-कॉप-गिरि-न- सरि-कलि-आधि-निधि-संधि-विधि-ग्रंथि-अंजलि-ध्वनि-दुंदुभि-प्रभृतयः॥ उकारांताश्च विष्णुवायुभानुप्रभृतयः पुंलिंगा एतैरेव सूत्रैः सिद्धयांत । उकारांतः पुंल्लिंगो भानुशब्दः वस्य हरिवत्प्रक्रिया । भानुः । भानू । भानवः । भानुम् । भान् । भानून् । भानुना । भानुषाम् । भानुभिः । भानवे । भानुभ्याम् ।मानुत्यः । भानोः। भानुभ्याम् । भानुभ्यः । भानोः। भान्योः । भाननाम् । भानौ। भान्योः । भानुपु । हे भानो । हे भानू । हे भानवः ।। उकारान्ताश्च वेणुविष्णुवायुभान्वादयोप्येतैरेव सूत्रः सिध्यति । भानुशब्दस्य (औ यू) इत्यनेन औ इत्यस्य ऊ (सवर्णे०) भानू । भानु जस् (ए ओ जमि। ओ अबू) भानवः । धौ च (समाना लोपो०) इति उकारस्य ओकारः । ३-१ (टा नाऽस्त्रियाम् ) ङित्सु ४-१ (डिति) इति उकारस्यौकारः (ओ अ ) 1५-१। ६-१ (ङिति ) इत्येकारे कृने (डस्य) इत्यकारलोपः । ७-१ डी (डेरी डित् ) ओसि ( उ वम् ) सुपि (किला.) उकारांतः पुंलिंगः तितउशब्द: चालनीवाचकः।

·सारस्वतं- [स्वरांता:- । तिनउ वितऊ । तितकः । (ए ओजसि । ओ अ । ) तितउम् । तितऊ। तित- उन् । तितउना । तिनउभ्याम् । तितभिः। तितवे । तितउभ्याम् । तितउभ्यः । तितोः। नितउभ्याम् । तितउभ्यः । तितोः । तितोः । तितऊनाम् । तितौ । तितवोः तितरपु । हे तितो । हे तितऊ । हे तितवः ॥ सखिशब्दस्य भेदः । सेोऽधेः ॥ सखिशब्दात्परस्य सेरधेट भवति स च डित् । डिवाहिलोपः । सखा । अधोरेति विशेपणा- देवारी भिविपये । हे सखे । हे सखायौ । हे मखायः। ऐसख्युः।। सखि गन्दस्यैकारादेशो भवति पंचसु परेप । पष्ठीनिर्दिष्टस्यादेश- स्तदास्य ज्ञेयः । आयादेशः । सखायो। [द्विवचनस्यावा वा छमि ] मखाया । यखाय. । सखायम् । सखायौ । सखीन् ॥ इकारांगस्यापि सखिशब्दस्य हरिश पेक्षया भेदो विशेषोस्ति तमाह । पण दाने । सनोति ददातीति सखा मनेई खिप्रत्ययः। डिवाहिलोपः। सखि इति जातम् । अग्रे मि । सूत्रम् (सेवि) सि ६-१(डिति । डस्य । स्रो०) डा १-१ सांके० (नपिना) जलन चिः अविरतस्य अधेः ६-१ (डिनि । डस्य । स्रो। सवर्णे) अपदम्। सखिशब्दसंबंधिना धिवातस्य मेर्डा भवति । अनेन सेः आडिवा- हिलेपः। (डिति टे) स्वरे० । गे धेगिति सूत्रमध्ये अधेरिति पदग्रहणाद घिविपये डा आदेशो न भति ऐकागदेगश्च न भवति किंतु (समानादेलोपोऽधातोः ) इति घिलोप विधाय पश्चात् (धौ )हाते सूत्रेण एकार एव भवति । हे सखे इति सिद्धम् । १-२ सूत्रम् ( ऐ सख्युः) ऐ १-१ सांके० । सखि ६-१ (ऋ । इयं स्वरे) स्वर० । (मतो ङ उः) टिलोप. । स्वर० (खा०) द्विपदम् (सेडाँधेः) इति सुरादगिति पदम् (ऐ सख्युः । इत्यत्राप्याकर्षणीयम् । तेन सखिशब्दस्य धिव- जितपु पचसु स्यादिपु वचनेषु पंरपु एकारादशो भवति । शत्रुवदादेश इति वचनाद सर्वस्यापि न कथमकारः । तत्रोच्यते । (पष्ठी०) पट्या विभक्त्या निर्दिष्टः कयित उच्चरितः सूनमध्ये यः शब्दस्तस्य प्राप्त आदेशः तस्य शब्दस्यांतस्य भवति । न तु सर्वस्प । पया (ऐ सख्युः) इत्यत्र सखिशब्दस्प पष्टीनिदिष्टत्वात्सखिशब्दस्प प्राप्त ऐकागदेशः सखिशन्दस्यांतो यः इकारस्तस्य भवति । ननु पंचस्थिति ग्रहणात् सा परेप्पेकारादेशः कयं न क्रियते तत्राह । सो परे तु ऐकरादेशे कृतेऽप्य कृतेऽपि ढादेशस्य नित्यत्वात् डा-आदेश एवं स्यात् न त्वैकारः ॥ अथवा (ऐ सरव्युः ) इति सूत्रे विपरीतकरणात्सी परे ऐकारो न कचित् औकारा- दिपु चतुपु पोषु इत्येवास्ति । स्थानत्वाच्छून्यत्वात्पयस्विति पदम् । आदे. १ पटप निस्सि-रस्पप्यायर पाठः । २पश्या. पति-पचिपाटः।

·पुर्टिगा:] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । शस्तु चतुर्वेद । अनेन इकारम्य ऐकारः । (ऐ आय ) स्वर। एवम् । १-३। २-१२-२। एतेष्वपि ज्ञेयम् । ( द्विवचनस्य औ आ वा छंदसि ) द्विवचनस्प प्रयमाद्विवचनस्य औ इत्यस्य छन्दास वेदे वा आ भवति । ससाया । सखायः । सखायम् । सखायौ । सखीन् ।। सखि या इति स्थिते । सरिखपत्योरीक् ॥ ससिपतिशब्दयोरीगागमो भवति टाडे डिपु परतः । दीर्घत्वान्ना न भवति । सख्या । आगमजम- नित्यमिति न्यायात् । सखिना । पतिना । सखिायाम् । सखिभिः । सख्ये । सखिभ्याम् । सखियः । सखि कति इति स्थिते । ऋ । सखिपतिशब्दयोगागमो भवति इसिडसोरकारे परे । मख्य अस् इति स्थिते । ऋतो ङ उः ॥ ऋकारांतात्सरस्य कसिङसोरकारस्य उकारो भवति स च डित् । (डिति टेः)॥ मन्युः। सखि- क्याम् । सखियः । मरुयुः । सख्योः । सखीनाम् । सप्तम्- कवचने (डेरौ डित् ) इत्योकारे कते (ससिपत्योरी) इति ईगा. गमः । सख्यौ । सख्योः । (किलात्पः सः कृतस्य ) इति पत्वम् । .. सखिपु ॥ तृतीयादौ विशेषमाह । सूत्रम् ( सखिपत्योरीझ ) सखिश्च पतिश्च सखिपती वयोः सखिपत्योः ६-२ (इ य स्वरे ) स्वर० ( स्रो०) ई०१-१ ( हम० । ना- मिनो०) द्विपदम् । सखिपतिशब्दयोः टाङडिपु ईगागमा भवति । कित्तादंते । दीर्घत्वान्ना न भवति । ततो दीर्घः । ईकारांतत्वात् (टा नाऽस्त्रियाम् ) इति सूत्रेण टास्याने ना न भवति किंतु ( सवर्णे। इयं० ) सख्या पत्या इति सिद्धम् । पुन- रागमनमनित्यम् । आगमाजातम् आगमजं कार्यमनित्यं वचिन्नभवतीति न्यायात कचिदीकारागमो न भवति तेन छन्दसि सेखिना पतिना इति रूपं भवति । तत्र (टानाऽस्त्रियाम् ) ४-१ ईगागमः ( सवर्णे । इ यं०) स्वर० । सख्ये । ५-१ । ६-१। विशेपमाह । सूत्रम् (ऋड्डे) ऋ० १-१ ( हसे० ) डकारेण उपलक्षिता अः ङः तस्मिन् ले ७-१ ( अइए) अथवा (अमे जमावा)(ऋडङ) सिद्धम सखिपतिशब्दयोगागमो भाति उसिडसोर्डकारे परे (इ यं० ) सख्य अस इति स्थिवे सति सूत्रम् (ऋतो डउः) ऋनः ५-१ । स्वर० (स्रो०) डकारेण उप- १ सिना वानरेन्द्रेण दग्धा लका महापुरी । प्रमदा शीलसपना वृदेन पनिना यथा ॥ इत्यादि छान्दसमयोगेषु इंगागमामानो योद्धव्यः ।

·.. सारस्वतं- [ स्वरान्ता:- लक्षितो अड: तस्य ६-१। सांके० । उः १-१(स्रो० ) त्रिपदं सूत्रं सिद्धम् । ऋकारां० । वृत्तिः कंठ्या । अनेनोभयत्राप्यकारस्योकारः स च उकारो डित्संज्ञकः कल्प्यः। डिवाहिलोपः (डितिटे) स्व० (स्रो०)६-२ (इयं स्व० । स्रो०)६-३ नुडागमः ( नामि ) स्व० । ७-१ (डेरौ डित् ) इत्यौकारे कृते डिवाहिलोपे च कृते यदादेशस्तद्वद्भवतीति न्यायात् एकदेशविकृतमनन्यवद्भवतीति न्यायाच॥(सखि- पत्योरीक ) इति ईगागमः (इयं०) शेषं हरिवत् । एवं सखिशब्दसाधनम् ॥ पतिशब्दस्य प्रथमाद्वितीययोः हरिशब्दवत्मक्रिया । तृतीयादौ तु सखिशब्दवत्प्रक्रिया । पतिः (औयू ) पती । ( ए ओ जसि ) पतयः । पतिम् । पती । पतीन् (सो नः पुंसः ) (सखिपत्यो- रीक्) पत्या । पतिभ्याम् । पतिभिः । पत्ये । पतिभ्याम् । पतिभ्यः। (अङ् रे । ऋतो ङ उः ) स च डित् । पत्युः । पतिभ्याम् । पतिभ्यः । [ पतिरसमास एव सखिशब्दवद्वक्तव्यः ] ततः समासां- तस्य नादयो भवति । प्रजापतिना । प्रजापतये इत्यादि ।। पतिशब्दस्य साधनमाह । पा रक्षणे । (पातेः कित् ) इति इतिः (आतोनपि) पातीति पतिः । पतिशब्दस्य प्रथमाद्वितीययोः प्रक्रिया साधना हरिशब्दवत् । तृतायादो तु सामान्येन सखिशब्दवत् । पत्या। पत्ये । पत्युः । पत्यौ । तत्रापि विशेष- माद । असमामः समासरहित एव पतिः शब्दः सखिशब्दवत् साध्यः टादौ स्वरे । समासांस्य च पतिशब्दस्य नादयो भवति ( टा नाऽत्रिपाम् । (डिति । ङस्य । डेरी डित् ) इत्यादिसूत्राणि भवति । यथा प्रजानां पतिः प्रजापतिः इति तत्पुरुष- समासे कृते द्वितीयां यावदविशेपः । तृतीयादौ तु (टा नाऽस्त्रियाम् ) इत्यादिसू- प्रसमुच्चयेन हरिव्दवत्सायनेत्यर्थः । प्रजापतिना । प्रजापातभ्याम् । प्रजापतिभिः । प्रजापतये । प्रजापतेः । प्रजापतेः । प्रजापती इति। धौ । हे प्रजापते ( समानाद्धे. लोपाऽधातोः) हे प्रजापती ( औ यू ) हे प्रजापतयः (र ओ जसि ) मिद्धम् ॥ द्विशब्दी नित्यं द्विवचनांतः । वि औ इति स्थिते । त्यदादेप्टेरः स्यादौ ॥त्यदादेप्टेरकारी भवति स्यादौ परे । दौ । दौ । द्वान्याम् । दायाम् । द्वान्याम् । योः । द्वयोः । त्यदादीनां धेरमावः ॥ दिगमो दिसंख्यावाचस्त्वात नित्यं द्विवचनांत एव । द्विवचनम् अंते यस्य स र राति पाठोऽन्यत्र ।

·पुलिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (५९) द्विवचनांतः । द्वि-१-२ । २-२ । ३-२१४-२।५-२॥ ६-२ । ७-२।सूत्रम् (त्यदादेष्टरः० ) त्यद् आदिर्यस्य स त्यदादिस्तस्य त्पदादेः ६-१(डिति।ड मस्प। स्रो०) टि६-१ प्रागत् (विसर्जनी० । टुभिः ष्टुः ) स्वर० । अ १-१( सोना- मिनो०) स्व० । स्यादि७-१ (डेरी डित् ) डिवाहिलोपः । स्वर० । चतुष्पदम्। त्यत् तद् यद् एतद् अदस् इदम् द्वि किम् युप्मद् अस्मद्-एते त्यदादयः । त्यदादेः शब्दम्य टः ( अंत्यस्वरादिष्टेिः) इति संज्ञाप्रक्रियोक्तलक्षणायाः टेः स्यादी विभक्ती परतः अकारो भवति । अनेन द्वि इत्यस्य सर्वत्र, रूपये १-२ । २-२ (ओ औ औ) ततो रूपये ३-२४-२।५-२ । ( अद्भि) ६-२ । ७-२ ओसि (ए अय् ) स्वर० । (स्रो० ) त्यदादीनां संबोधनाभावः । निदोऽयं द्विशब्दः ॥ त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनांतः । त्रि जस् इति स्थिते ( ए ओ जसि) इतोकारे कते अयादेशः । त्रयः ( सोनः पंसः ) चीन् । त्रिभिः । त्रिभ्यः । त्रियः । त्रि आम् इति स्थिते । त्रेरयम् ।। त्रिशब्दस्य अयइं. आदेगो भवति नामि परे [डिन्दंतस्य वक्तव्यः ] त्रयाणाम् । किलात्पः सः रुतस्य) इति पत्वम् । त्रिपु ।। इकागतः त्रिशन्दस्त्रि संख्यावाचक्त्वान्नित्यं वहुवचनान्तः। बहुवचनमेव अंते यस्प सः । १-३ त्रि अस् इति स्थिते ( ए ओ जमि । ए अय्) स्वर० (स्रो०) त्रयः इाते मिद्धम् । मांस ( अम्शमो० । सो नः घुमः ) त्रीन् । त्रिभिः । त्रिभ्यः।आमि विशेषः । पूर्वम् (नुडामः ) ततः । सूत्रम् (१०) त्रि ६-१ । डिति । टस्य । स्रो० ) अयद् १-२( हमेपः । नामिनो रः ) मिद्रम् । यदु पचनान्तस्यै काचनस्था- पनार्थम् । त्रिशब्दस्यति । त्रिशब्दस्य अयड इत्यादेशो भवति । नुदमाहिते आमि परे डिव ट मत आंदशः अंतस्य भवतीति वचनात् । इक रस्येत्यर्थः । नन्वन पश्या निर्दिष्टस्यत्यनेन नांनस्यादेशमाती पुनडिदंतस्पेति किमयमुक्तं नवाह । (गुरुः शिच मवस्य ' इत्यनेन पटीनिर्दिष्टस्येत्यस्य बांधः । अपइ इति । वहक्षात्वेन गुरु- देशस्तन मस्पर भ्यति तन्निवारणार्य डिदेतस्पेति। डित् टकारेत् यः आदेशःमः गुरुरपि अंतस्पन भवति । इकारस्य अय् इत्यादेशः(नामि )इति दीयः (पुनी णो०) स्वर० । मासस्य बहुवचनातोपि प्रेरित्येकाच शब्दनिर्देशात् । मया प्रेरित्ये. कवचन निर्देशात अममामांत व एव अयम आदेगः । समासांतवतु न। यया प्रिया- सपो यांत मिपत्रयः। सपां रिपत्रीणाम् । एवम । अविकातासोनिति अतिका- न्ताखयो यस्ते इ ते अतिश्यस्तसाम् अतिषीणाम् इत्यादी न अपद-आदेशः । ७-३ (फिलात्ताम:) प्रयः ।। १भ:-1143.।

·[ स्वरांन्ता:- .. (६०) सारस्वतं- कति शब्दो नित्यं बहुवचनांतत्रिपु लिङ्गेपु सरूपः । कति जस् इति स्थिते ।डतेः।। संख्यार्थडत्यन्वान्नाम्नः परयोर्जश्शसोलुक् भवति । कति । कति । कतिभिः । कतिव्यः। कतिायः कतीनाम् । कतिषु ॥ का संख्या येषां ते कति । किम्शब्दात् डतिप्रत्ययः । (शेपा निपात्या कत्यादयः इति सिद्धस्य कतिझब्दस्य वहुवचनांतस्यापि जश्शसोदिशेपमाह । सूत्रम् (डते .) ५-१ संख्यावाचकात् डत्यन्तानाम्नः परयोर्जश्शसोर्लक् भवति । अनेन अश्शप्तोर्लोपः कर्तव्यः । (लुकि न तन्निमित्तम् ) इति लुकि कृते सति यस्य लुक् क्रियते स एव निमित्तं कारण यस्य ईदृशं यत्कार्य तन्न भवति । तेन ( ए ओ जसि । शसि ) इति दीर्घत्वं न भवति । शेषं सुगमम् । कतिशब्दस्य संबोधनाभावः । एवं कनिसाहचर्यात यतिततिशब्दाभ्यां परयोजश्शसोलुंग्यक्तव्य: 'यति ते नाग शीर्षाणि तति ते नाग वेदनाः' । इत्युदाहरणम् । कतिशब्दस्य त्रिप्वपि लिंगेपु सदृशरूपाणि । इकारांता उक्ताः ॥ ईकारांतः पुंल्लिंगः सुश्रीशब्दः।सुश्रीः।सुश्री औ इति स्थितेाय्बोर्धा- तोरियुवा स्वरे॥धातोरीकारोकारयोरियुवौ भवतः स्वरे परे ।सुश्रियौ। मुश्रियः । हे सुश्रीः।हे सुश्रियौ । हे सुश्रियः । सुश्रियम् ।सुश्रीयौ । सुश्रियः । सुप्रिया । सुश्रीयाम् । सुश्रीभिः । सुश्रीयोसुश्रिीयाम्। सुश्रीयः । सुश्रियः। सुश्रीभ्याम् । सुश्रीयः । सुश्रियः ।सुश्रियोः। सुश्रियाम् । सुश्रियि । सुश्रियोः । सुश्रीपु ॥ ईकारांतानाह । इंकारांतः पुंल्लिगः सुश्रीशब्दः । श्रिज सेवायाम् । सुपूर्वः । कि- पूप्रत्ययः । (प्रच्छादेर्दीर्घता ) इति दीर्घः । किपः सर्वापहारी लोपः । सुजुश्रयत्ये- नमिति सुधीः । कितत्वाद्धातुत्वं न जहाति शब्दत्वं च प्रतिपद्यते इति स्यादयः । १-१ । (स्रो० ) द्विवचने । सूत्रम् ( वोर्धातोः०) इति । ई च च वी तयोः। ६-२। (इयं० । र वम्० ) स्वर० ( सोधि)। धातु ६-१(डिति। डस्यास्रो इयुत् १-२ । स्वर० (नामिनो ः) स्वर ७-१ ( अ इ ए ) चतुष्पदम् । धातोरी- कारस्य स्वरे परे इय् ऊकारस्प स्वरे परे उव (इ यं स्वरे) इति सूत्रात् स्वरे इत्यनुव- चा सत्यां पुनः स्वग्रहणं स्वरकातिरव्यावृत्त्पर्यम् । (अम्शसारस्य । नुडामः) इति निषेधार्थ विभक्तिर्वाजतस्वरनिषचार्य च । ततो विभक्तिस्वर एव ग्राह्यः । तेन श्री अर्थम् भ्यर्यमित्यादी न इय किंतु ( इयं स्वरे ) इति यत्वम् । अनेन स्वरादी दूर । स्वर । हसादावविशेषः । मुपि (फिलात्पः०) संबोधने धातुत्वादिलोपोन कित(स्रो०) सुधीः । हे मुधियी । हे सुध्रियः ॥

·पुंलिङ्गाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (६१), तथैव सुधीशब्दः । सुष्छु ध्यायतीति सुधीः । ( बो(तोरियुवौ स्वरे) सुधियो । सुधियः। हे सुधीः। सुधियम् ।सुधियौ । सुधियः। सुधिया । सुधीयाम् । सुधीमिः । सुधिये । सुधीभ्याम् । सुधी- ग्यः । सुधियः । सुधील्याम् । सुधीयः । सुधियः । सुषियोः । सुधियाम् । सुधियि । सुधियोः । सुधीषु ॥ एवमूकारांवः पुल्लिंगः स्वयंभूशब्दः । स्वयं भवतीति स्वयंभूः । स्वयंभुवौ । स्वयंभुवः । हे स्वयंभूः । स्वयंभुवम् । स्वयंभुवौ । स्वयंभुवः । स्वयं- भुवा । स्वयंभून्याम् । स्वयंभूभिः । स्वयंभवे । स्वयंभूपाम् । स्वयंभूयः । स्वयंभुवः । स्वयंभृत्याम् । स्वयंभूयः । स्वयंभुवः । स्वयंभुवोः । स्वयंभुवाम् । स्वयंभुवि । स्वयंभुवोः । सयंभूपु ॥ एवं सुधीशब्दाऊकारांतः स्वयंभूशब्दोऽप्येवमेव । एवमूकारांतो लशब्दालन्छेदने इत्यस्माद्वातोः । लः । लुबौ । लुवः इत्यादि । सेनानीशब्दस्पाविशेपो हसादौ स्वरादौ तु विशेषः। सेनां नयति इति सेनानीः । सेनानी औ इति स्थिते । य्वौ वा धातोरवयवसंयोगः पूर्वो यस्मादीकारादूकाराच नास्ति तदंतस्यानेस्वरस्वकारस्योका- रस्य च यकारवकारौ भवतः सरे परे । वर्षाभूपुन व्यतिरिक्तभूग- ब्दसुधीशब्दी वर्जयित्वा । वाग्रहणादियं विवक्षा । सेनान्यौ । सेनान्यः । हे सेनानीः । हे सेनान्यौ । हे सेनान्यः । तेनान्यम् । सेनान्यो । सेनान्यः । इत्यादि [सेनान्यादीनां वामो नुड् वक्तव्यः] सेनानीनाम्-सेनान्याम् । सेनानी डि इति स्थिते । आम्॥ नीराब्दादुत्तरस्प डेरामादेशो भवति । सेनान्याम् । सेनान्योः। सेनानीपु । एवं यामणीमभृतयः ऊकारांताच यवलूप्रभृतयः ।। णी प्रापणे ( आदेः प्णः स्नः) नी सेनापूर्वः । सेनां नयति इति सेनानी: विप्रत्यपानः । सेनानीशब्दस्यकागतयातोरपि इसादी अविशेषः । स्वरादी तु ·सारस्वतं- [स्वरान्ताः- विशेपस्तमेव सूत्रधारेण व्याख्याति (वो_तोग्युिवी खरे) अनेन (इयं स्वरे । उ वम् ) इत्येतयो यो जातः । सेनानीशब्दस्येकारांतत्वे (योतिो:०) इत्यस्य वाधनार्थ (स्वी वा) इति सूत्रं पठयते । य च व् च स्त्री १-२ । पा ३-१ ( अध्ए० ) यस्मात् ईकारात् उकाराच पूर्वः आदी वर्तमानो धातोः अवयवसंयोगः सुश्रीयवक्रीवत यक्षरादिसंयोगो नास्ति तदंतस्प स एव धात्वषयवसंयोगपूर्वकत्वर- हितः ईकार ऊकारो वा अंते यस्य स तदंतस्तस्य पुनः अनेकस्वरस्य द्वित्रिस्वरस- हितस्य शब्दस्य संबंधिनः ईकारस्य यकारः उकारस्य च वकारः । ननु णी प्रापणे अयं धातुः एकस्वरः कयमनेकस्वरत्वम् । उच्यते । कारकपूर्वस्पापि किवं- तग्रहणेन ग्रहणादने कस्वरत्वम् । अत्र वाशब्दो व्यवस्थावाचको न तु विकल्पार्थस्तेन वर्षाभूपुनर्भून्भूदृग्भूकारभूकागभूकरभूएभ्योऽतिरिक्तो अन्यो यो भूशब्दः स्वयं- । भृकमलभूनाभिभूअंगभूशरभूआत्मभूमनोभूमतिभूप्रभृतिकस्तस्य संभवे सत्यपि (खो वा ) इति न भवति । कितु ( वोर्धातोरियुवी स्वरे ) इति भाति । यथा सुधीशब्दस्यापि संभवे सत्यपि (स्यौ वा ) इति न भवति किं तु ( बोर्धातोरि- युवी स्वरे ) इत्येव भवति । अत एतौ वर्जयित्वा अपर ईकारोकारयोः पूर्वोक्तल- क्षणार्यकारवकारी भवतः । वाग्रहणादियं विवक्षा ज्ञेया । कुतः । निपातानामने- कार्थत्वात् । धातोः संयोगपूर्वकत्वे सुप्रिया यवक्रियौ कटावी इत्यादौ न यकारख- कारी किंतु इयुगाचेच । एकस्वरे तु नीः । निया । धीः । थियो । लूः । छुवौ । भूः । भुवा । भुवः । इत्यादौ न यकारवकारी । बहुव्रीहिसमासे अनेकरवरस्यापि इयुवी भवतः । यया । सुधीः । सुधियौ । सुधियः। कुधीः। कुधिपो । परम- वियों इत्यादि । धात्ववयवसयागपूर्वकत्वे एव यकारवकारौ न भवतः । तेन उन्नीः । इत्यादी स्वभाविकधात्ववयवसंयोगपूर्वकत्वाभावात् यत्वं भवति । वर्षाभूपुनर्भूभृदृग्भूकारभूकाराभूकरभूइत्यत्र भूशब्दस्य च क्त्वम् । अन्यत्र उवेव वाशब्दस्य व्यवस्थावाचकत्वात् इयं विवक्षा लभ्यते । अनेन स्वरादी सर्वत्र यकारः। स्वर० । आमि विशेषः । सेनान्यादीनां शब्दानामामः पष्ठीबहुवचनस्य वा नुडागमो वक्तव्यः । अनेन एकत्र ( नुडामः) स्वर० । अन्यत्र (खी वा) इति पकारः । स्वर० 10-१ सूत्रम् । ( आम्टेः) आम् १-१ (हसे०) दि६-१ (डिति । उस्य । मो०) केपिनु आम्हेनियश्चेत्यं सूत्रं पठति तन्मतमसाघीयः । नीदान्दामोत्तरस्प टेः सप्तम्पेकाचनस्याम् भवति अनेनामि कृते (खी वा) इति यकारः (स्वर०) धातुत्वा लोपो न । शेपं सुकरम ॥ एवं ग्रामणी-अग्रणी-प्रधी-शब्दप्रभृतपोऽपीकारांता धातुशब्दाः ज्ञेयाः । १ मगरपेत्र । पपद्वारपन्यत्र । - उन्न्यो । उन्न्यः ·पुल्लिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । ऊकारांताश्च यवलूखलपून्भूदृग्भूकाराभूकारभूकरभूवर्षाभूपुनर्भूप्रभृतयोऽप्येवम् । परं सप्तम्येकवचने नीशब्दाभावात् डेराम् न भवति तेन यवल्वि पुनधि वर्षाम्धि इति रूपम् ।वासु भवतीति वर्षाभूः मण्डूकः । यवान् लुनातीति यबलूः । खलं पुनातीति खलपूः । पुनर्भवतीति पुनर्भूः ब्रह्मा । हेक् स्त्री। दृशा भवतीति दृग्भूः सर्पः । यदा । दृशः भवतीति दृग्भूः मयूरः । हन् हिंसन् भवतीति हन्भूः कीटः । कारायां भवतीति काराभूः । कारे कारेण वा भवतीति काग्भूः-राजदेयो भागः । एते किप- प्रत्ययांताः । ईकारान्तो वातप्रमीशब्द:-मृगविशेषः । वातप्रमी १-१ (स्रो०) वातममी । वातप्रम्यौ । धातुत्वाभावात् (खौ वा ) इति न। किंतु ( इ यं स्वरे ) वातमम्यः । वातप्रमीम् । वातप्रम्यौ । वातप्रमीन् । वातप्रम्या । वातप्रमीभ्याम् । वातममीभिः । वातप्रम्ये । वातप्रम्पः । वातप्रम्यः। वातप्रम्याम् । ७-१(सवणे.) वातप्रमी । वातप्रम्योः । वातप्रमीपु । हे वातममीः। "अमि वातप्रमी रूपं शसि वातप्रमीनिति । डौ तु वातप्रमी रूपमेवं देवयजीरपि" ॥ १॥ एवम् अतिलक्ष्मीः। पायः पपीः । एवम् ऊकारान्तो हूहूशब्दः । हूहूः । हौ । हूतः । स्वरे परे सर्वत्र (उ वम् ) । अमि-तूहुम् । हूतौ । शास-तूहुन् । आमि-हूहाम् । ङौ । हूति ॥ कारांतः पुंल्लिंगः पितृशब्दः । सेरा ॥ ऋकारांतात्परस्य सेरा भवति स च डित । डित्त्वाहिलोपः । पिता । पंचसु ॥ ऋका- रोऽर् भवति पंचसु स्यादिपु परेपु । पितरौ। पितरः । धेर॥नका- रांतात्परस्य.धेरर् भवति । स च डित् । डित्त्वाहिलोपः ।हे पितः। हे पितरा । हे पिवरः । पितरम् । पितरौ । पितॄन् । पित्रा । पितृ- क्याम् । पितृभिः । पित्रे । पितृभ्याम् । पितृायः । (ऋतो ङ उः) पितुः । पितृभ्याम् । पितृभ्यः । पितुः । पित्रोः । पितॄणाम् । ङौ। ऋकारस्यार भवति डनै परे । पितार । पित्रोः । पितृपु । एवं जामातृवानादयः ॥ ऋकारांतानाह । ऋकारांतः पितृशब्दः । पा रक्षणे । उणादिका प्रत्ययः। अका- रस्य चेकारः । पाति रक्षतीति पिता । पितृशब्दो निपातसिद्धो न तृप्रत्ययातः । यतः । “पिता माता ननांदा ना सव्येष्टुभ्रातृयातरः । जामाता दुहिता देवनातृनेता १ हवा-इति पाठः एकत्र । धृती-इति चान्यत्र । हति-इति परत्र । अत्र आशयो ज्ञायते । २ पयः पपी:-इति पाठः। ३ अत्र ( ऋ अर् ) इति पूर्वस्तात् ( अर्) इत्यनुवर्तते-सूत्र विदमेकपदमेव ।

·(६४) सारस्वतं- [स्वरान्ताः- इमे दश" ॥ १ ॥ पितृ १-१ । सूत्रम् (सेरा) से: ६-१ (डिति । टस्य । स्रो० ) आ १-१ । सांके० (नामिनो र: ) ऋकारान्ता इति । ऋकारा- तात्परस्य सः आ इत्यादेशः स च आ डिसंज्ञकः । डिसाहिलोपः । स्वर० । पिता । सूत्रम् (पंचसु)। पंचन्७-(नाम्नो नो०) एकपदम् । स्यादिपु पंचसु वचनेषु परेषु ऋकारोर भवात । स्थानशून्याय सेरपि ग्रहणम् । सिविषये तु (सेरा ) इत्याकारणाप्तौ (पचसु ) इत्यरमाप्तौ च विशेषत्वान्नत्यत्वाच्च (सेरा) एव भवति । केचित्तु प्रथमम् (पंचमु) इत्यरं विधाय ततो यदादेशस्तद्वन्द्वति इति न्यायात् (सेरा) इति सः आ कुर्वति ततष्टिलोपः । स्वर० । पिता । पितृ १-२ । १-३ अनेन अर । स्वर० (स्रो०) शेष मुकरम् । धौ कृत्यमाह । सूत्रम् । (धेरर ) घि ६-१ (डिति । डस्प । स्रो०) अर १-१ ( हमेप:०) मध्ये (नामिनो २ः) ऋकागं० इति धेः अर आदेशो भवति । स च डित् । डिवाहिलोपः । स्वर० । शेष सुगमम् । हे पिनः । २-३ ( अम्झ० । सा नः पंसः । शसि ) तृतीयायां चतुर्था चक्त्वे (ऋ रम् ) ( इसई हसः ) स्वर । हसादावविशेषः ५-१६-१ (मनो ड उः । डिति टेः ) इति टेर्लोपः। स्व० (स्रो०) ६-२ । ७-२ (ऋ रम् ) स्वर० । ६-३ (नुडामः । नामि । मो०)७-१ । सूत्रम् (टौ)डि ७-१ (टरी०) टिलोपः । स्वर । एकपःम् । तेने अर् । (स्वर०)-३ (धिला.) एवं जामातृभ्रानादयः शब्दाः साध्याः । ज माता । जामातगै । जामातरः । भ्राता । भ्रातरौ । भ्रातरः । देवा । देवरौ । देव । इत्यादे । सव्येष्ठा । सव्येष्ठरौ । सव्यष्ठरः । "पव्यष्टा सूतसारथी" ।। एवं नृशब्दः । (सेरा ) ना। नरौ । नरः । हे नः । हे नगे। हे नरः । नरम् । नरौ । नृन् । ब्रा । नृत्याम् । नृभिः। वे । नाराम् । नायः । नुः । नृायाम् । नृत्यः । नुः । ब्रोः । [नुर्वा नामि दीर्घः]नृशब्दस्य नामि वा दीर्यो भवति।नृणाम्-नृणामानार। नोः। नृपू । कर्तृशब्दस्य पचसु बिशेपः । स्तुरार ॥ सका- रतृप्रत्ययमम्बधिन कारस्या र भवति पञ्चसु परपु । वार सि इति स्थिते ( यदादेशस्तबद्भवति ) (मेरा) डिवाडिलोपः कर्ता । कतारी । कर्तारः । हे कर्तः । कतारम् । कर्ता- 1 कर्तृन् । पूर्ववत्मक्रिया । एवं :नप्तृहोतृप्रशास्तृपोतृउदातृप्रभृतयः ॥ नृगन्दोपि पितृगन्दवत् :ना । नग नरः हे नः । हेनरी । हे नरः । नरम नरो । नन । या । नभ्याम । नृभिः । वे । नृभ्याम् । नृभ्यः। नुः । नृभ्याम् । १ने-201.।

·- पुल्लिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । नृभ्यः । नुः । ब्रोः । आमि विशेपमाह । (नुर्वा० ) इति । न ६-१(ऋतो ट उ) वा ३-१ ( अव्यया०) मध्ये (नामिनो रः) नाम् ७-१ स्वर० । दीर्य १-१ (स्रो० ) सिद्धम् । नृशब्दस्य नामि परे दीर्घो वा भवति । नृणाम्-नृणाम् । नरि । त्रोः । नूपु । इति सिद्धम् । माता ननांदा याता दुहिता स्त्रीलिंगे ज्ञेयाः । डुकृञ् करणे ( तृवुणी ) इति तृप्रत्यये गुणः । ( रहाद्य० ) स्वर० । कर्तु । करोतीति कर्ता । कर्तृशब्दस्य पंचमु विशेपस्तमेवाह । सूत्रम् (स्तुरार) स् च तश्च स्तू तस्य स्तुः ६-१( ऋतो ङ उः) टिलोपः (स्रो०) आर १-२(हसे। नामिनो रः) सिद्धम् । सकारसंबंधिनः सिसहितस्य ऋकारस्प सकारोपलक्षितस्य ऋकारस्येत्यर्थः । तृप्रत्ययसंबंधिनः इति ( तृवुणी ) इत्यादिकृत्सूत्रोत्पन्नतृमत्ययस्य च मकारस्य स्यादिपु पंचसु परेपु आर भवति । सकारसंबंधी ऋकारः। स्वसशब्दोऽप्पेवम् । तेन प्रिपत्तिसशब्दादी आर न स्यात् । प्रियतिता । प्रियतिस्रो प्रिपतिस्रः । इत्यादि । अनेन द्वितीयाद्विवचनान्तं यायेत् आर । तत्र प्रथमैकवचने कर्तार स् इति स्थिते । ऋकारासंभो कयं सेराकारस्तत्राह (यदा० ) यो यस्या- देशः स तददेव भवतीत्यर्थः । ऋकारस्य आर् आदेशः स ऋकारवत् ज्ञेयः । ततः (सेरा) टेलोपः सर्वत्र । (स्वर०) संबोवन (स्तुरार) ततः (धेरर) टिलोपः। स्वर० । (स्रो०) हे कर्त्तः। शेष सुकरम् । शसि (अम्शसोरस्य । सो नः पुंसः ) शसि (तृतीयादी पितृशब्दवत् ) यया ३-१ (ऋ रम् ) स्वर० । क; । कर्तृ- भ्याम् । कर्तृभिः । ४-१ (ऋ रम् ) स्वर० । कत्रे । कर्तृभ्याम् । कर्तृभ्यः । ५-१ (ऋतो ङ उ.) स च डित् डिवाहिलोपः स्वर०। कर्तुः। कर्तृभ्याम् । कर्तृभ्यः। कर्तुः । कोः (ऋ रम् ) स्वर० । कर्तृणाम् ( नुडामः । नामि) ७-१ (ङग)। स्वर० । कर्तरि । कोंः (ऋ रम् ) कपु (किला० ) एवं नप्तृहत्वष्टक्षत्तृहो- प्रशास्तृपोत्पभृतयोपि तथा अन्ये पि तृप्रत्ययान्ता अवसेयाः। तृप्रत्ययस्यार्यवतो ग्रहणेन ननादानामव्युत्पन्नानां संज्ञाशब्दानां ग्रहणं न भात्यतस्तेषां पृथगुपादा- नम् । अर्थरतो ,ग्रहणेनानर्यकस्येति ज्ञापकात् । व्युत्पत्तिपक्षे तु तृग्रहणेनैव सिद्धे नवादिग्रहणे नियमार्यम् । सिद्धे सत्यारंभी नियमायोते ॥ उकारांतस्पापि कोटुशब्दस्य विशेषः । [ उकारांतस्यापि कोष्टुशब्द- स्य पंचस्वधिपु तृप्रत्ययांतस्येव रूपं वक्तव्यम् ] कोष्टा । कौटारौ । क्रोष्टारः । अविग्विति विरोपगात् । हे कोप्टो । हे कोष्टारौ । हे कोटारः । कोष्टारम् ।कोटारौ । शसि परे तृप्रत्ययान्तवापाभावात् । कोष्टच । [ तृतीयादौ स्वरादौ तृप्रत्ययांतता वा वक्तव्या ] क्रोष्ट्रा- कोष्टुना । कोटायाम् । कोष्टुभिः । कोष्ट्रे-कोप्टवे । कोष्टायाम् । ५ ·(६६) सारस्वतं- [सरान्ताः- कोष्टयः । कोट:-कोप्टोकोष्ठत्याम् । कोष्टयः कोष्टु:-को- टोः । कोष्योः- क्रोधोः । [ कतारुतप्रसंगी यो विधिः स नित्यः] [नित्यानित्ययोर्मध्ये नित्यविधिर्बलवान् ] इति प्रथम नुडागमे कते हमादित्वात्तृवद्भावो नास्ति । क्रोटूनाम् । कोष्टार-क्रोष्टौ । कोष्ट्रोः- कोहोः । कोटपु ॥ कुश् आहाने । तुम्प्रत्ययः गुणः(छशपराजादेः पाष्टुभिः ष्टुः) क्रोष्ट इति जातम्। उका० । यद्यपि क्रोष्टशब्द उकारांतस्तयापि तस्य अधिपु धिवर्जितेपु पंचसु वचनेषु तृप्रत्ययांतस्येव रूपं तृप्रत्ययांतत्वं कर्तव्यम् । ततः (स्तुरार) इति आरादिकमित्यर्थः । ततः पंचसु कर्तृवत् । सौ ( स्तुरार । सेरा) धौ तु भानुवत् । द्वित्ववहुत्वयोः कर्तृवत् (स्तुरार ) स्वर०ाशसि विपये तृप्रत्ययः विद्यतेऽस्येति स प्रत्ययवान् तस्य भावः। यद्वा । तृप्रत्ययेन तुल्यं तृप्रत्ययवत् तस्य भावः तृप्रत्ययवद्भावस्तस्य अभावस्तृम- त्ययवद्भावाभावस्तस्मात् । क्रोष्टन् । इति भानुवत्साध्यः । तृतीया आदिर्यस्य स तृतीयादिः तस्मिस्तृतीयादी किविशिष्टे तृतीयादी स्वरादौतमत्ययांतो वा विकल्पेन- भवति । एकत्र पक्षे कर्तृवत् । द्वितीये पक्षे भानुवत् साध्यः । तु तृतीयादी हसादी त्वविषेशः । स्वरादो च तृप्रत्ययांतता । उकारस्य वा सकार इत्यर्थः। ऋत्वे कर्तृ- वत् । उत्वे भानुवत् आमि तु विगेपः । क्रोष्ट आम् इत्यत्र (नुडामः ) इति नुडा- गमप्राप्ती (तृतीयादी स्वरादी वा) इति तृप्रत्ययांतवद्भावस्य च प्राप्ती नुडागम एव स्यादित्याह । आमि तु नुदागमे कृते हसादित्वातृवद्भावस्तृप्रत्ययांतत्वं नास्ति न भवति । अत्राह परः । ननु यथा उकारांतत्वे क्रोष्ट्रनामिति रूपस्य सिद्धिर्भवति तथा पूर्वं तृप्रत्ययभाव विधाय पश्चान्नुडागमः क्रियताम् । तत्रोच्यते (कृता०) कार्यान्तरे कृतेपि अकृतेषि प्रसंग: प्रयोगमाप्तिरस्यातीति कृनाकृतप्रसंगी एवंभृतो यो विधिः स नित्यः । नित्यानित्यपोनित्यो विधिः वलवानिति । एवमभि- प्रायः तृप्रत्ययाभारे कृतेप्यकृतेपि नुडागमो नित्यः स्यादेव तदागमे च इसादित्वं सिष्टमेव । अतः स्वरांतत्वाभावादा प्रत्ययांतत्वं न, किंतु क्रोष्टनामित्येकमेव रूपम (नुडामः । नामि ) सप्तम्येकवचने (तृतीयादी स्वरादी वा) इत्येकत्र तृम- त्यये कृते (टी) इत्या । (स्वर०) क्रोष्टरि । द्वितीयपक्षे उकारांतत्वात् । (डेरी दिव) टिलोपः । सर० । कोटी । शेपं मुकरम् । संबोधने अधिधिति विशेष- णात् । (समानाडेलोपो०) पोहे कोप्टो । हे मोटारी । हे मोटारः ॥ निरम भरिपथ नित्यानियो तयोः निपानियपोमप्ये यो नित्यो विधिः स पटयान् । यता. गरिर भपति मानेरि मषति र निन्यः अतः कारणात् मोदनां भवति । २ यह. पिम्-विपाठः।

·धुलिगाः चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (६७) अकारान्ता लवर्णीता एकारांताश्चाप्रसिद्धाः। ऐकारान्तः पुंल्लिंगः सुरैशब्दः ।रै स्भि ।। रैशब्दस्पाकारादेशो भवति सकारभकारादौ विभक्तौ परतः । मुराः । स्वरादौ सर्वत्रायादेशः । सुरायो। सुरायः । हे सुराः । हे सुरायौ। हे सुरायः । सुरायम् । सुरायौ। सुरायः। सुराया। सुराज्याम् । सुराभिः इत्यादि । एवं रै शब्दः ।। अकारांतानुक्त्वा अन्यानाह । ऋकारांता लवर्णाता एकारांताश्च शब्दा अप्र- सिद्धा अमतीताः क्वचित् प्रयोगे न दृश्यन्ते क्वचित्प्रयोगे दृश्यन्ते(डे अक्) इत्यादी। ऐकागंतः सुरैशब्दः। सूत्रम् (रै स्भि)रै ६-१ । सांके० । स च भू च स्भ तस्मिन् स्भि । ७-१ । स्वर० । रैशब्दस्य विभक्तिसंबंधिनि सकारे भकारे च परे आकारो भवति । पष्ठीनिर्दिष्टस्येति अंतस्य ।१-१(स्रो०)सुष्टु शोभनोरा द्रव्यं यस्येति सुराः। स्वरादी तु (ऐ आय) स्वर। समानाभावात् (अम्शसोरस्य । सो नः पुंसः) नुडागमश्च भवति ॥ ओकारांतः पुंल्लिंगो गोशब्दः । ओरौ ॥ ओकारस्यौकारादेशो भवति पंचसु परेषु । गौः । गावौ । गावः । हे गौः । हे गावौ । हे गावः । आम्शसि ॥ ओकारस्यात्वं भवति अमि शसि च परे । गाम् । गावौ । गाः। गया । गोन्याम् । गोभिः । गवे गोव्याम्। गोत्यः । (डन्स्य) इत्यकारलोपः । गोः। गोश्याम् । गोत्यः । गोः । गवोः । गवाम् ।[ श्रुतौ गोरामः ] श्रुतौ गोशब्दा- स्परस्यामो नुडागमो भवति । गोनाम् । गवि । गवोः । गोपु । एवं सुद्योशब्दः । औकारांतः पुंल्लिंगो ग्लौशब्दस्यस्य हसादाव- विशेषः स्वरादावादेशः । ग्लौः । ग्लावौ । ग्लावः । ग्लायम् । ग्लायौ । ग्लावः । ग्लावा । ग्लोयामित्यादि ॥ ॥ इति स्वरान्ताः पुंल्लिंगाः ॥ ओकारांतः पुंल्लिंगो गोशब्दः दशार्थवाचकः । यतः "दिग्दृष्टिदीधितिस्वर्गवघ्र- चाग्बाणवारिपु । भूमी पशौ च गोशब्दो विद्वद्भिर्दशधा मतः" ॥१॥ दशस्वर्थेषु गोशब्दः पुंस्त्रीलिंगे ज्ञेय इति हेमाचार्या आहुः । व्याडिरप्येवमेवाह । गौडस्तु “स्वर्गे रश्मौ च वज्रेचवलीवर्दे च गौः पुमान् । स्त्री सौरभेय्यां दिग्बाणहवाग्भूष्वप्नुभून्निं १ (गोर्नुट्टा छन्दसि ) इति केषांचिन्मते सूनम् ।

·(६८) सारस्वतं- [स्वरान्ताः- च॥" इति विशेपमाह । गम्ल गतौ। गम् । गच्छतीति गौः वृषभः । गमे - प्रत्ययः। डिवाहिलोपः। स्वर०गो इति जातम् । गोशब्दस्य पंचसु विशेषः ।सूत्रम्। (ओरी) ओ ६-१ (डस्य) इत्यकारलोपः (स्रो०) औ १-१ । सांके० । (नामिनो स) ओकारांतशब्दसंबंधिनि ओकारस्प औकारादेशो भवति पंचसु परेपु । अम् विषये तु (आम्शसि) इति विशेपकथनातू अम्वजितेषु पंचसु द्वितीयाहित्वं याव- दौकारः १-१ (स्रो०)१-२(औ आव) खर० । अमि तु विशेषासूत्रम्(आम्श०) मा १-१ । सांके० । अम् चं शस् च अम्शस् तस्मिन् ७-१ खर०। (सवणे) ओकारस्यामि शसि च परे आकारो भाति (सवर्णे०) द्वित्वे ( औ आव ) वहुवे आकारे कृते । (सवर्णे । स्रो०) यदादेशस्तद्वद्भवतीति ओकारस्यासमानत्वान्न (सो नः पुंसः ) इति शसो नकारः । टादौ स्वरादी (ओ अवू ) हसादावविशेषः । पंच- मीपष्ठयेकवचने (टस्य) इति सूत्रेण अकारलोपः (स्रो०) केचित्तु आमि (ऋगन्ते गोराम् ) इति सूत्रान्तरेण नुडागममप्याहुः । छंदसि । गोनाम् । गवाम् । शेष सुग- मम् । एवं द्योशब्दः। स्त्रीलिंगे तु गौणत्वे सुद्योशब्दा सुष्टु शोभना द्यौः स्वगौ यस्य स सुद्यौः इन्द्रः (ओरी) सुद्यौः । सुद्यावौ । सुद्यावः । सुद्याम् । सुद्यावौ। सुद्याः । सुवा । सुयुभ्याम् । मुद्युभिरित्यादि । हे सुद्यौः । इत्यादि। औकारांतः पल्लिंगो म्लौशब्दः चंद्रार्थः । ग्लै हर्षक्षये । ग्लायति कृष्णपक्षे इति ग्लौः । औणादिको डी प्रत्ययः (डिति टे) सर० । ग्लौ इति जातम् । तस्य सादौ अविशेषः । स्वरादौ सर्वत्र (औ आव ) ग्लीः । ग्लायौ । ग्लावः ।। इति स्वरांतलिंगसाधनम् ॥ अथ स्वरान्ताः स्त्रीलिंगाः ७. अथ स्वरांवाः सीलिंगाः प्रदान्ते । तत्र आकारांतो गंगाशब्दः । आवतः स्त्रियाम् ॥अकारान्तास्त्रियां वर्तमानादाप्पत्ययो भवति। तस्प नामसंज्ञायां स्यादयः । प्रथमैकवचने सि । आपः॥ आवं- तात्परस्य सेलोपो भवति । गंगा ।ओरी॥ आवन्तासर औ ईकार- मापयते। गंगे । गंगाः। धिरी आवात्परोधिरीभवति । हे गंगे। हे गंगे। हे गंगाः।[अंबादीनां धौ ह्रस्वः ] आवंतानां अंबा- दीनां धौ परे तस्त्रो भवति । हे अंब । हे अकाहे अष्ट[असंयुक्ता- नां ढलकवतीनां प्रतिपेयी वाच्यः] हे अंबाले । हे अंबाडे । १दितासादियचनम्-ति पाटः ।२ तावन्त इति पाठः । अयाने "आवत: त्रियाम्" इति पून धारपदे । ३ कारो भावि रवि पाठः।

·स्त्रीलिङ्गाः] चंद्रकीर्तिप्तमेतम् । (६९) हे अंबिके । इत्यादौ ह्रस्वो न भवति । गंगाम् । गंगे । गंगाः । पुंस इति विशेपणास्त्रियां शसि सकारस्य नकारो न भवति । दौसोरे ॥ आवंतस्य टौसोः परयोरेत्वं भवति । अयादेशः। गंगया। गंगान्याम् । गंगाभिः। डितां यट् ॥ आवंतात्परेपां हा- सि डस् ङि इत्येतेपां यडागमो भवति । टकारः स्थाननियमार्थः । गंगायै । गंगाभ्याम् । गंगाभ्यः । गंगायाः। गंगाभ्याम् । गंगाभ्यः। गंगायाः। गंगयोः । [आवन्तादीवन्वादामो नक्तव्यः] गंगानाम् । आम्॥ आबन्तात्परस्य डेरामादेशो भवति । इत्याम् । गंगायाम् । गंगयोः । गंगासु । एवं श्रद्धाखट्वामेधामालामहि- लाशालादोलाप्रभृतयः॥ अथ स्वरांतस्त्रीलिंगसाधनमुच्यते ॥ अकारांतःशब्दः स्त्रीलिंगे नास्ति । तत्रा वंतो गंगाशब्दः । १-१ सूत्रम् । (आपः ) आप ५-१ । स्वर० (स्रो०) (आवतः स्त्रियाम् ) इति सूत्रेण यः आष्प्रत्ययः कृतस्तदंताच्छब्दात्परस्य सेलोपो भवति । अनेन सिलोपः द्वित्वे । सूत्रम् । (औरी) औ१-११-१सांकेतिकम् । आवंतादिति वृत्तिः कण्ठया न वरम् । औकार ईत्वम् आपद्यते प्रामोति । अनेन औस्थाने ई (अ इ ए) बहुत्वे ( सवर्ण । स्रो०)घौ तु । सूत्रम् ( घिरी)घि १-१ (सो०) ई १-१ (स्रो० । नामिनो) (घिरी ) इति दीर्घमीकारं पठति तत्समीचीनम् । यतः (औ) इत्यस्मिन्सूत्रे दीर्घकारानुवृत्ति गृहति । ततो जरसीति रूपं सावति। आवंता० । अनेन विस्थाने इ. (अ इ ए) अंबादीनां धिविषये विशेषमाह । अंवादीनां धी हस्खो भवति । ततः(समानादेर्लो०) हे अब । हे अंवे । हे अंवाः। एवम् । है अक । हे अल्ल । हे अत्त । एते त्रयः एकार्थाः । गृहमध्यस्थवृद्धस्त्रीवाचकाः । अवादीनां शब्दानां द्विस्वराणामेव धौ हस्वता । अत एव ( असंयुक्तानां डलकर नीनां प्रतिषेधो वाच्यः) इति वार्तिकम् । तेन हे अंबाडे । हे अंबाले । हे विके। इत्यादी न हस्वः। द्वितीयैकवचने ( अम्झ० ) द्वित्वे प्रयमावत् । शसि ( अम्श० । सो०) पॉलंगाभावात् । (सो नः पुंसः ) इति न भवति । ३-१ सूत्रम् । (टोसोरे) वाच ओस् च टीमो तयोः टोसो ७-२ । स्व० (म्रो०) ए १-१ । सांके. (न मिनो० ) सिद्ध द्विपदं सूत्रम् । आप्प्रत्ययांतस्प टा इति तृतीये कवचने ओस् इति पष्ठीसप्तमीद्विवचने परे ए भवति । पष्ठीनिर्दिष्टस्पोते अंतस्य । अनेन (ए अय्) स्वर० । इसादी तु अविशेषः ४-१ सूत्रम् (डितां य० ) ट् इत् यंपां ते दिता तेषां डिताम् ६-३ । स्वर० (मोनु०) यद १-१ । (हसे० ) द्विपदम् । आवं० ।

·(७०) सारस्वतं- [सराता आप्प्रत्ययांताच्छन्दात् परेपाम् अग्रे वर्तमानानां डितां हे डसि डस् डि इत्येतेषां वचनानां यट आगमो भवति सस्वर एव । टिवादादौ । अनेन यंडागमः सखर एवेति । टिश्चात् यट् आदौ ( ए ऐ ऐ ) पंचमीषष्ठ्येकवचने यडागमे कृते (स. पणे । स्रो०) ६-२ (टौसोरे । ए अय्) स्वर० (स्रो०) बहुत्वे नुडागमः (स्वर०) ७-१ (आम्डे :) ततो यदादेशस्तबद्भवतीति न्यायात् यडागमः । ख० । शेपं सुकरम् । एवं श्रद्धादयोपि ज्ञेयाः ॥ आवन्तः सर्वाशब्दः । सर्वा । सर्वे । सर्वाः । हे सर्वे । हे सर्वे । हे सर्वाः । सर्वाम् । सर्वे । सर्वाः । सर्वया । सर्वान्याम् । सर्वाभिः । सर्वादीनां तु कित्सु विशेषः। यटोऽच्च ॥ आवतात्सर्वादेः परस्य यटः सुडागमो भवति पूर्वस्य चापोऽकारो भवति । सर्वस्यै । सर्वा- भ्याम् । सर्वात्यः । सर्वस्याः । सर्वान्याम् । सर्वान्यः । सर्वस्याः । सर्वयोः । सर्वासाम् । सर्वस्याम् । सर्वयोः । सर्पासु ॥ आरंतः सर्वाशब्दः । तस्य तृतीयां यावत् गंगाशब्दवत् । सर्वा । सवै । सर्वाः । सर्वाम् । सर्वे । सर्वाः । सर्वया । सर्वाभ्याम् । सर्वाभिः । डित्सु द्विचनेषु विशेषः (डितां यट् ) इति यडागमे कृते । सूत्रम् । ( यटो०) यद् ६-१।स्वर (स्रो०) अत् १-१ ( हसे० । अतोऽत्युः । उ ओ। एदोतोऽतः) च १-१ (अन्य० । स्तोः श्चु ) विपदम् । आवंतात् अनेन यटः सुटागमः । टित्त्वादादौ । पूर्वस्य चापः आपप्रत्ययाकारस्य अकारो भवति ।४-१ । स्वर० ( ए ऐ ऐ ) सर्वस्यै ।५- १६-१ (डितां.) (यटोच्च ) आकारस्प अकारः । स्वर० (सपणे । स्रो०) ७-१ ( आम्डे.) आमि कृते (डितां यद् । यटोच ) स्वर० (सवणे०) ६-२। ७-२ ओसि ( टोसोरे । ए अय् ) स्वर० । (स्रो०)६-३ (सुडामः) स्वरः । सोचने तु गंगावत् । एवमानंताः सर्वादयोऽन्येपि विश्वादयः । विश्वा अन्या अन्यतरा इतरा कतरा कतमा समा सिमा नेमा एका पूर्वा परा दक्षिणा उत्तरा अपरा अधरा स्वा अंतरा । उभपशब्दस्य तु ईप्रत्ययः । उभयो । उभय्यो। उमस्यः । नदीगब्दवत् । द्वितीयातृतीयाशब्दयोर्डित्सु वा सादित्वम् ४-१ । द्विती यस्य-द्वितीयाये । ५-१। ६-१ द्वितीयस्याः-द्वितीयायाः । ७-१ द्वितीयस्याम्- दितीयायाम । द्विगन्दस्य तु त्यदादेटेरित्यकारे कृते ( आरतः स्त्रियाम् ) ततो गंगागदद्विवचनवत्साध्यः । दे । दे । दाभ्याम । दाभ्याम् । दाम्पाम् । द्वयोः । दयोः । एवम् । उभे । उभे ॥ आगरांतो पराशन्दः । [जरायाः स्वरादी जरम् वा वक्तव्यः] ·स्त्रीलिङ्गाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (७१) जरा । जरसौ-जरे ।जरसः-जराः।हे जरे।हे जरसौ-हे जरोहे जरसः हे जराः। जरसम्-जराम्। जरसौ-जरे । जरसः-जराः। जरसा-जरया जराज्याम् । जराभिः । जरसे-जरायै । जराज्याम् । जरायः । जरसः-जरायाः। जराायाम् । जरायः। जरसः-जरायाः।जरसोः- जरयोः।जरसाम्-जराणाम्।जरसि-जरायाम्।जरसोः-जरयोः। जरासु ।। आवंतस्यापि जराशब्दस्य विशेषः । [ जराया:० ] इति । जराशब्दस्य स्वगदी विभक्तौ जरस् वा वक्तव्यः। स्वरे परे विकल्पेन जरस आदेशः कर्तव्यः। (गुरुः शिच्च सर्वस्य वक्तव्यः) साधनम् । स्वरादौ एकस्मिन्पक्षे गंगावत् । द्वितीयपक्षे जरसआदे- शे कृते । स्वर० । शेपं सुगमम् । जरा । जरसौ-जरे । जरस:-जराः । इत्यादि । सोमपाक्षीरपादयस्तु आपत्ययांता न किंतु आकारांताः फियंताः। अतस्तेषां साधना रूपाणि च पुंलिंगवत् ॥ इकारान्तस्य स्त्रीलिंगस्य बुद्धिशब्दस्य प्रथमाद्वितीययोहरिवत्प्रक्रि- या । बुद्धिः । बुद्धी । बुद्धयः । हे वुद्धे । हे बुद्धी। हे बुद्धयः।बुद्धिम्। बुद्धी।बुद्धीः। स्त्रीत्वाच्छसो नत्वाभावः। बुद्धया।बुद्धिायाम्।बुद्धिभिः। इदुद्भयाम्॥ स्त्रियां वर्तमानास्यामिकारोकाराभ्यां परेपां हितां वच- नानां वा अडागमो भवति। बुद्धयै-बुद्धये। बुद्धियाम्। बुद्धियः । बुद्धयाः। बुद्धेः। बुद्धिायाम् । बुद्धियः । बुद्ध्या-बुद्धेः। बुद्धयोः। बुद्दीनाम् । स्त्रियां योः॥ इश्च उश्च युः-तस्मादिवर्णातादुवर्णावाच स्त्रियां वर्तमानात्परस्य राम् भवति । बुद्धयाम् । अडागमाभावे आमोऽप्यभावः । बुद्धौ। बुद्धयोः । बुद्धिपु । एवं मतिभूतिधृतिरुचि- कृतिसिद्धिशांतिभांतिआलिशक्ति-प्रभृतयः ।। इकारांतो बुद्धिशब्दस्तरय दितियादिवचनं यावद हरिशब्दवत्प्रक्रिया (औ यू । ए ओ जसि) इत्यादि । शशि ( अम्झ० । शसि ) इति दीर्घः। (मो०) स्त्रीलिं- गत्वान्नत्वाभावः (सो नः पुंसः) इति सूत्रेण नकारो न । तृतीयेश्वचने अखिया- मिति केयनाद (टा नाऽस्त्रियाम् ) इत्यस्य प्रतिपेषः । किन्तु (इयं स्वरे ) स्वर० । १वचनादिति पाठः।

·. (७२) सारस्वतं- [स्वरान्ता- डित्सु रूपद्वयम् । एकत्र हरिवत् (डिति । डस्य । डेरौ डिव ) इत्यादिसूनाणि । अन्यन सूत्रम् ( इदुनयाम ) इच उच्च इदुतौ ताभ्याम इदुद्भ्याम् ५-२। सिद्ध मेक्पदम्। स्त्रियाम् । अन नित्य स्त्रिया वर्तमानाम्यामिकाराकाराभ्यामिति व्याख्ये यम् । तेन शुचिशब्दोऽनियतलिंगोऽतो हरिदत् ज्ञेयः न तु विकल्पः । अनेन ४-१ । ५-१।६-१।७-१ । वा अडागमः 1 टिवादादौ (इ यं०) ४-१ (ए ऐ ऐ) ५-१६-१। (इ यं०) स्वर० (सवर्ण०) (स्रो०) पक्षे हरिवत् । ७-१ सूत्रम् । (बिया यो.) खो ७-१ (सिया यो.। स्त्रीभुवो.) स्वर० । इश्च उश्च युस्तस्मात् यो. ५-१(डिति । टस्य । स्रो० ) द्विपदम् । स्त्रीलिंगे वर्तमानात् इवर्णातात् उव णांताच्च शब्दात्परस्प ट.आम् आदेशोभवति। चाग्रहणानदीवघूजव्वादीनामापेढेराम् । अट्साहचर्यात् यस्मिन्पक्षे अडागमस्त डेः आम् भवति । अत एवाग्रे वक्ष्यति अडागमाभाचे आमोऽप्यभाव इति । अनेन डे. आम् (इदुदभ्याम्) इति वा अडा गम. (इ य०) स्वर० (सवणे०) ७-३ (चिला) शेपं मुगमम । सबोधने हरिवत् (समानाद्धेलापोऽधातोः। चौ) एव मतिभूतिधृतिरुचिऋद्धिवृद्धिसिद्धि- कातिगातिक्षातिनाभिप्रभृतयोऽपि इकाराता शब्दा एतरेव सून. सिध्यति ।। एरं धेनुरज्जुप्रकृतयोऽपकारांता एतैरेव सूत्रः सिध्यति । धेनुः । धेनू । धेनवः । हे पेनो । धेश् । येनू । धेनूः । धेन्वा । धेनु- भ्याम् । नुभि । धेन्वै धेनपे । धेनुायाम्।धेनुयः । धेन्वाः-भेनोः । धेनुायाम् । पेनत्यः । धेन्वाः-धेनोः। धेन्वोः । ननाम् । धेन्वाम्-धेनौ । धेन्वोः । धेषु ॥ एवमुराराता धेनुर जुतनुचंचुपभृतयोऽपि शेप · ॥ ईकारांतः स्त्रीलिंगो नदीशब्दः । हमेपः सेलोपः॥मातादीनंताच परस्य लोपो भवति । नदी । नयौ। नयः । धो द्वस्वः ॥ ईरापर्णपोरधातोः नियां धौ परे हरवो भवति । हे नदि । हे नयो। हे नयः । नदीम । नयौ। नदी । नया। नदीच्याम् । नदीभिः । टिनामद मियामीकारांवादकारांताच हितां वचना- नामडागमो भवति । नथै । नदीयाम् । नदीयः । नयाः । . १४ गतमाापपरपाट ।

·झीलिङ्गाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (७३) नदीभ्याम् । नदीभ्यः । नगाः। नयोः । नदीनाम् । नयाम् ।नयोः। नदी। एवं गौरीसरस्वतीब्रह्माणीकुमारीकिशोरीकलभीप्रभृतयः ॥ इंकारांतो नदीशब्दः। सूत्रम् । (हसेपः०) हसश्च ईएच हसेप् तस्मात् हसेपः५-३॥ स्वर० । (स्रो०) सि ६-२ (डिति । तस्य । स्रो०) लोप: १-१ (म्रो० । नामिनो०) जलतुं० । त्रिपदम् । हसांतात् व्यंजनांताच्छब्दात्परस्य ईप्पत्ययांताच शब्दात्परस्य सेलोंपो भवति । हसांतात्तु अग्रे हसांतपुंलिंगे भावेष्यति। अत्र तु ईवंतात् । नदी १-१ (सि ) अनेन सिलोपः । द्वितयत्वयोः (इ यं स्वरे) सर० । घी तु । सूत्रम् । (धी ह०) धि ७-21 (टेरी डिस्) टेलपः । स्वर० । हस्तः १-१ (स्रो०) द्विपदम् । इवणवर्णयोः । अधातोगिति धातुवर्जगन्दस्य अस्विंतस्पेत्यर्थः। अत्र अनियुताः इंकारोकारांवा नित्यत्रीलिंगाः शब्दाः स्त्रीशब्दश्च एतत्संबंधिनोरी इव- गोवर्णयोरिति व्याख्येयम् । आयुरता । इति किम् । हे श्रीः। हे भूः। हे भूः शेपं कंटबम् । अत्र वर्णग्रहण हस्ते कृते (घी) इति सूत्रस्य प्राप्तिनिपेच थम् । अनेन हस्वः (समानादेलोप:०) हे नदि । हे नधी । हे नद्यः।२-१ अमि (अम्मासो०) नदीम । २-२ (इयं०) स्वर निधी । २-३ गामि (अम्ग । स्रो०) नदीः । ३-१ टा (इयं०) स्वर० । ४-१ सूत्रम (दितामद ) द इत् येषां ते दित- स्तेषां दिताम । ६-३ स्वर० । अद। १-१ (६०) द्विपदम । खियामिति नित्यं स्त्रीलिंगे वर्तमानाभ्याम् ईकारोकाराभ्यां परेपा टिनां दे टसि टम् हि इत्येतेपाम अडागमो भवति । अनेन अडागमः (इयं स्वरे । ए ऐ ऐ)५-१६-१ । अडा. गमः (इयं स्वरे) स्वर०। (सरणं० 1 स्रो०) ६-२१७-२ (इयं स्वरे) सरा ६-३ (नुडामः ।) स्वर०।६-१ (मियां योटितामद। पं.) ७-३ (फिलात्रः सः०) एवं नदीगन्दरद गौरीसरस्वतीमत्याणीकुमारीनागमारी गी. मभृतयः एतरेव सूत्रः साध्याः ॥ लक्ष्मीगन्दस्य ईवंतत्वाभावात्मेलेंपो नास्ति। लक्ष्मीः । लक्ष्म्यो । लक्ष्म्याहे रक्षिन । शेपं नदीरतु । गीगदम्प वनस्वामिल रहे। ऽस्ति । सी । स्त्रीधयोः ॥ सीगन्दस्य भूगन्दस्प घसरे परे इयुवी भवतः । नियो। खियः । हे मि । वामासि॥ ग्रीगन्दस्य अमि गमि च परे वा डर भाति । नियम-ग्रीम् । गियी । नियः-योः । मिया । त्रीयाम् । ग्रीभिः । यि । जीवाम् । गीयः । ग्रीयाः । मीयाम । ग्रीन्यः। नियाः। नियोः। योगान्। मिपाम् । वियोः । ग्री॥ १- मी:-ear:::

·(७४) सारस्वतं- [स्वरान्ता ईकारांतो लक्ष्मीशब्दस्तस्य ईवंबत्वाभावात् ईप्रत्ययांतत्वाभावात (हसेपः सेलोपः) इति सेलोपो नास्ति न भवति । यतः (लक्षेरी मुट् च ) इति सूत्रेण ईकारांतत्वात् । ततः १-१ (स्रो०) लक्ष्मीः । लक्ष्म्यौ । लक्ष्म्यः । ( इयं स्वरे) स्वर०(स्रोवि० )। संबोधने हे लक्ष्मि । (धौ हस्वः । समानादे०) चतुर्थ्यादी (डितामट्) सप्तम्याम् । (स्त्रियां योः ) इत्यादि । शेपं नदीतुल्यम् । यतः 1 " अवीलक्ष्मीतरीतंत्रीतंद्रीधीही. श्रियां पुरः। भीशब्दाच न सेर्लोपः स्त्रीलिंगे स्यात्कदाचन"॥ अवीः ऋतुमती स्त्री लक्ष्मीः प्रसिद्धा । तरीनाः । तंत्री वीणा । तंद्रीः निद्रा । धीः बुद्धिः । ही लज्जा। श्री लक्ष्मीः। भीर्भयम्। स्त्रीशब्दस्य ईवंतत्वात् ईप्पत्ययांतत्वाद सेलोपोऽस्ति हसेपः सेलोपो भवति । ट्यै धातुः स्त्यै धातुश्च शब्दसंघातयोः (स्त्यायतेः स्रीत्वे ड्रट) इति रप्रत्ययः । डिस्वाहिलोपः (संयोगांतस्य) इति यकारलोपः। स्वर० । ततः टित्वात (टितः ) इतीप् १-१( इसेपः०) द्वित्वे । स्त्रीशब्दस्य भूशब्दस्य च अकि वंतत्वेन अधातुत्वात् (योर्धातोः०) इति इय् न स्यात् । तेन सूत्रांतरमाह (स्त्रीभुवोः) स्त्री च भ्रुश्च स्त्रीभुवौ तयोः स्त्रीभ्रुवोः ६-२ । स्वर० । स्त्रीशब्दस्य भूशब्दस्य च स्वरे परे इयुवौं भवतः । स्त्रीशब्दस्य इय् भूशब्दस्य उत् । अनेन इयू । पष्ठीनिर्दिष्टस्पेत्यं- तस्य इय् । स्वर० । वहुत्वेऽप्येवम् २-१। सूत्रम् (वाम्शसि ) वा ३-१ (अव्य०) अम् च शस् च अमशस् तस्मिन् अम्शसि ७-१ । स्वर० ( सवर्ण०) दिपदम् । अमि शसि च परे वा विकल्पेन इयुवौ भवतः । अत्र स्त्रीशब्द एव संभाव्यते भ्रश- ब्दस्प 5 इति रूपस्यादृश्यमानत्वात् । उद्ग्रहणं तु संबंवैक्यात् । अनेन एकत्र इय् । स्वर० । अन्यत्र (अम्शसोरस्य ) स्त्रियम्-स्त्र म् । द्वित्वे प्रयमाद्वित्ववत् । स्त्रियो । शसि परे (वाम्शसि ) स्वर० ( स्रो०) अन्यत्र (अम्शसो०) स्त्रियः-स्त्रीः। ३-? (स्त्रीभ्रुवोः) स्वर० । स्त्रिया । स्त्रीभ्याम् । स्त्रीभिः। शेषं चतुर्थ्यादौ नदीवत् । अस्या- यमर्थः । डेडसिडडिपु डितामट् कृत्वा इय् कर्तव्य इत्ययः । स्खी ४-१ . (डिता. मटू । स्त्रीभ्रुवोः) स्वर० (ए ऐ ऐ) स्त्रियै । स्त्रीभ्याम । स्रीभ्यः । स्त्री ५-१ डसि (डितामट् । स्त्रीभ्रुवोः) स्वर० (सवणे। स्रो०) खियाः । स्त्रीभ्याम् । स्त्रीभ्यः। स्त्री ६-१ डम् (डितामद स्त्रीभ्रुपोः)स्वर० (सवणें । स्रो०)स्त्रियाः । स्त्री ६-२ ओस् (स्त्रीभ्रुवोः) स्वर० (स्रो०) खियोः । स्त्री ६-३ आम् (नुडामः । रुन्तॊ०) स्वर० । स्त्रीणाम् । स्त्रीणाम् अत्र (बीभ्रुवोः । नुडामः) इत्युभयोः प्राप्तौ विशेषत्वात् (नुडामः ) इति नुडागम एव भवति । स्त्री ७-१ डि (डितामट् । स्त्रियां योः) इत्याम् (स्त्रीभ्रोः ) स्वर० ( सवर्णे०) खियाम । वी ७-२ । ओम् (स्त्रीभ्रुवोः) स्वर० (स्त्रियां योः) स्त्रियोः। वी ७-३ सुप् (किलात्पः०) स्त्रीपु । हेखि । (धौ हस्वः । समानादे० ) हे स्त्रियौ। हे बियः॥ श्रीराब्दस्य भेदः । ईकारान्तःश्रीशब्दः श्रयन्त जना यामिति श्री। श्रीःभियौ।त्रियः।श्रियम् । श्रियौ। श्रियः श्रिया।श्रीन्याम्। श्रीभिः।

·स्त्रीलिङ्गाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (७५) वेयुवः । इयुवंतात स्त्रियां वर्तमानावा हितां वचनानामडागमो भवति । स्त्रियास्तु नित्यम् । श्रियै-श्रिये । श्रीश्याम् । श्रीयः । श्रियाः--श्रियः । श्रीभ्याम् । श्रीश्यः । श्रियाः-श्रियः । थियो। [श्यादीनां व मो नुड् वक्तव्यः ] श्रियाम्-श्रीणाम् । श्रियाम्- भियि । उनै परे अडागमाभावे आमोऽप्यभावः । श्रियोः । श्रीपु । एवं ह्रीधीप्रभृतयोऽप्यनीयताः । एवं भूशब्दो चूशब्दश्च । वधूकरभी- रूकुरुकच्छूकंडूजचादीनां तु नदीशब्दवद्रूपं जेयम् । वधूः । वध्यौ । वध्यः । हे वधु । इत्यादि । अथ श्रीशब्दः। श्री १०१ स ( स्रो०) धीः । श्री१-२ औ (खोर्षातो.) स्वर० । श्रियौ । श्रियः । २-१ अम् (खोर्यातो.० ) स्वर० । श्रियम् । श्रियो । श्रियः । श्रिया । श्रीभ्याम् । श्रीमिः । चतुर्थ्यादी श्रीगब्दस्य विशेषमाह । सूत्रम् । (वेयुवः ) वा ३-१ (अव्य०) इय् च उत् च इयुत् तस्मात् इयुकः ५-१ स्वर० । मध्ये ( अ इ ए) नित्यं स्त्रियां वर्तमानात् इयंतात् उवन्ताच शब्दात्परेपा डितां वचनानां विकल्पेन अडागमः स्यात् न तु स्त्रीशब्दस्य । यतः कालापके स्वी नदीवत् । तथा च हैमे (वेयुवोः अस्त्रियाम् ) इति पूर्वम् (खोर्धातोः । वेयुपः) इति अनेन एकत्र अडागमः ( खोर्षातोः०) स्वर० (ए ऐ ऐ) अन्यत्र (खोर्यातोः०) स्वर० । ५-१ । ६-१ पूर्वम् (बोर्धातोः०) एकत्र (वेयुः) इति अडागमः (बोर्धातोः०) स्वर० (सवणें । स्रो० ) पक्षे। ५-१।६-१ (खोर्धातो:०) स्वर० (स्रो०) ६-२७-२ । (खोर्धातो:०) इत्यनेन इय । स्वर० (स्रो०) यादीनां श्रीधीभीप्रभृतीनामामः पष्टीबदचनस्य वा नट् वक्तव्यः । अनेन नट् आगमः (प्नॊ०) स्वर० । श्रीणाम् । अन्यत्र इय् ।स्वर० । प्रियाम् । ७-१ रूपद्रयम् । एकत्र (स्त्रियां योः) इति टेः आम् ( बोर्धातो:०) इति ज्य। पदादेशस्तद्वद्वतीति (वेयुवः ) इत्यागमः । स्वर० ( सवर्णे० ) अन्यत्र (खोर्यातो.) स्वर० । श्रियाम-धियि । ननु अडागमस्य अभावपि टे आम् कर्य न भवतीत्याह । अटागमाभावे आमोऽप्यभावः । यत्र प्रयोगे अटागमो न भवति तत्र आमाप न भवति टेः आम् न भवतीत्ययः । शेप मुंगमम् । पी। धातुत्वा- देर्लोपो न हसता च न । किंतु (म्रो०) हे श्रीः। द्वित्वे बहुत्वे (खोदतोः०) इति इय् । हे श्रियो । हे श्रियः । एवं घीहीभीमभृतयोऽपि स्त्रीलिंगाः अनीताः १ पटाम्र.पा.॥ . - ·। (७६) सारस्वतं- [स्वरान्ता ईमत्ययरहिताः शब्दाः साव्याः । सुधीसुश्रीसेनानीग्रामण्यादयः पुंल्लिगवत् । (वेयुवः) इत्यत्र नित्यं स्त्रियामित्युक्तत्वात् । स्त्रीवाचकत्वेपि सुधिये मुधिये इत्यादी न विकल्पः । एवमकारातो भूशब्दः । भूः । १-१ (स्रो०) १-२ (वोर्धातोः०) भुवौ । भुवः । २-१ (योर्धातो ० ) भुवम् । भुवी । भुवः। भुवा । भूभ्याम् । भूभिः । भुवै-भुवोभूभ्याम् । भूभ्यः। भुवाः-भुवः।भूशब्दस्य तुभ्रमचरन औणादिको डूप्रत्ययः । डकारष्टिलोपार्थःभ्रमति चलतीति भ्रूः इति (अकिवंतत्वात अधातुत्वाच्च ( खोर्यातोरियुवा स्वरे) इति न भवति । किंतु( स्त्रीभुवोः) इति सूत्रेण उवादेशः। भू,। भुवो । भुवः । भुवम् । भुवौ ।भुवः । भ्रुवा। भ्रूभ्याम् । भूभिः । (वेयुवः । स्त्रीभुयोः ) भूवै-भूरे । भ्रूभ्याम् । भूभ्यः । भ्रवाः-भुवः । भूभ्याम् । भ्रूभ्यः । भ्रुवाः भुवः । भुवोः । भ्वाम-भ्रूणाम् । सप्तम्येक्वचने भ्रवाम् । इति रूपसिद्धी (स्त्रीभ्रवोः । वेयुवः । स्त्रिया पोः ) भुवि इति सिद्धम् । भ्रवोः। भूपु । इयुवंत. त्वादौ न हस्वता । हे भ्रूः । यद्वा । धौ परे तु सुभूशब्दः स्त्रीवदिति केचित् । तेन हस्तः । हे सुभ्रः। सुभृशब्दस्य धौ वा हस्वता तेन हे सुभ्र इत्यपि । वजवृश्वश्रूशब्दा दीना नदीशब्दवत्प्रक्रिया । पर सिविपये ( स्रो० ) वधूः । वध्वौ ( उ धम् ) वध्वः। वधूम (अम्शसोः०) वध्वौ । वधूः। ववा। वधूभ्याम् । वधूभिः (डितामटू । वध्वं । यध्वाः (स्त्रिया योः । डितामटू । उ वम् ) वध्वाम् । हे वधु । एव चमूत नजदूकडूकच्छूयवागूदिधिपूकदूचंचूकधूकरभोरूमभृतयः । स्वयंभूप्रमुखास्तु पुंवत् ॥ कारान्तस्य मातृशब्दस्य पितृशब्दवत्प्रक्रिया । मातृ सि इति स्थिते (सेरा) आत्तम् (डिति टेः ) माता । मातृ औ इति स्थिते (पंचसु ) मातरौ । मातरः ।(धेरर) हे मातः । हे मातरौ । हे मातरः। मातरम् । मातरौ । शसि (शसि) इति दीर्घत्वम् । मातृः । माना । मातृत्याम् । मातृभिः। मात्रे । मातृायाम्। मातृयः (कतो उः) इति उकारः । मातुः । मातृप्याम् । मातृत्यः । मातुः। मानोः । मातृणाम् (डो ) अर् । मातरि । मानोः । मातृपु । समृशब्दस्तु कर्तृसन्दात । स्त्रीलिंगत्वान्नत्वाभावो पिशेपः ॥ प्रकाराते स्त्रीलिंगे मातशब्दस्य पितृशब्दवत्मरिया (मेरा । पचमोइत्यर् नवरम् । शासि दी एय भवति । पर स्त्रीलिंगत्तात् (सो न. पुसः ) इति नव न भवति । १रदय-र.पा.।

·. । स्त्रीलिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (७७) (घी) (धेर) एवं पितृष्वसमावषमृदुदितृयातननान्दशब्दाः । स्वसशब्दस्तु कर्तृश- ब्दवत् । (स्तुरार । सेरा) शसि स्त्रीलिङ्गत्वानवाभावः (सोनः पुंसः) इति न भवति । इति विशेषः । स्वसः। तृतीयादी स्वरादी (ऋ रम् ) स्वर० । उसिङसोपिये (ऋतो दः) डिविषये (टी) इत्यर् । हे स्वसः (धेर) एवं ननादृाब्दः ॥ ऐकारांतः स्त्रीलिंगो रैशब्दः । तस्य सुरैशब्दवत्प्रक्रिया। रै सि इवि स्थिते (रेस्भि।) इत्यात्वम् । राः। औ इति स्थिते । स्वरादौ सर्वत्रायादेशः । रायौं । रायः । इत्यादि । गोशब्दः पूर्व- वत । नौराब्दस्य ग्लौशब्दवत् प्रक्रिया ।। ॥ इति स्वरांवाः स्त्रीलिंगाः॥ शब्दः सुरेशब्दवत् । राः। (रैस्भि) रायो । रायः । इत्यादि । दशब्दः पुंस्त्री- लिंगे वर्तते । तयामरकोशे " अर्यरविभवा आप" इति पुंलिंगे एव उक्तः । अत्र तु स्त्रीलिंगे एव उक्तस्तचिन्त्यम् । गोशब्दः पुंवत् । (ओरी) गी। गावी । गावः। (आम्शसि ) गाम् । गावी । गाः। गवा । गोभ्याम् । गोभिः । इत्यादि । अत्रापि गोशब्दो दशार्यवाची। एवं द्योशब्दोपि। नौशन्दो ग्लाशब्दवत् । नौः । नावी। नाकः ।। इति स्वरांतस्त्रीलिंगसाधनम् । अथ स्वरांता नपुंसकलिंगाः ८. अथ स्वरांता नपुंसकलिंगाः प्रदश्यते । वत्राऽकारांतो नपुंसकलिंगः कुलशब्दः। तस्य प्रथमाद्वितीयैकवचने । अतोऽम् ॥ अकारां- तानपुंसकलिंगात्परयोः स्वमोरम् भवत्ययौ । अमोम्यहणं लुग्- व्यावृत्त्यर्थम् । (अम्शसोरस्य ) इत्यकारलोपः । कुलम् २ । हे कुल । ईमौ । नपुंसकलिंगात्पर औ ईकारमापद्यते (अइए ) कुले २ । जश्शसोः शिः॥ नपुंसकलिंगालरयोश्शसोः शिर्भ- चति । शकारः सर्वादेशार्थः [गुमः शिच सर्वस्य वक्तव्यः ] पष्ठया निर्दिष्टस्येत्यस्पापवादः ।। अय स्वगंतनपुंसकलिंगसायनम् । तत्र अकागंतः कुलशब्दः । तस्य प्रयमाहिती- यस्वचने । सूत्रम् । (अतीम् ) अब ५-१ सर० (स्रो०) तम्मत्पपांतं वा। अम् १-१ (इसे० ) मध्ये (अतोऽत्युः। उ ओ। एदो०) द्विपदम । यागंताद नपुंसकलिंगात्परयोः स्पमोः सि यम् इत्येतयोग्म माति । यी धेग्म न भवती. त्पर्यः । ननु स्यमा क्रियताम, कि अमइत्याग्नाणेन । रात्पम् । अजरसमित्या- ·(७८) सारस्वतं- [स्रान्ताः- दिसाधनार्थम् । अमोऽम्फरणे हेतुमाह । अमोऽग्रहण लुग्व्यावृत्यर्थम् । अम् इति अमस्थाने पुनर्यत अमकरणं तत् (नपुंसकात्स्यमोलक) इति सूत्रनिषेधार्थम् । अय- मय: । अकारात्परयोः स्यमोलुंग भवतीति भावः। अनेन स्यमोरम् । (अम्शसोरस्य) २-२।२-२ सूत्रम् (ईमौ) ईम्-२-१( अम्श) औ १-१ सांके। स्वर० । द्विपदम् । नपुंसकलिगात्पर औ ईकारमापद्यते प्रामोति । दीर्घ ईकारस्तु वारिणी दधिनी इत्यादिरूपसिद्धचर्यः । अनेन भौस्याने ईकारः (अ इ ए) १-३।२-३ सूत्रम (जश्शसोः शिः) जस् च शस् च जश्शसौ तयोर्जशशसोः ६-२ स्वर० (खो०) शि १-१ (स्रो०) द्विपदम् । नपुंसकलिंगात्परयोः जश्शसोः शिर्भवति। गिरिति शकारः सर्वादेशार्थः । तेन सर्वस्य जसः शसश्च इर्भवति न त्वंतस्य। तमेवाह गुरुः शिच्चेति । शकार इत् यस्य स शिदादेशः [ गुरुः शिच सर्वस्य वक्तव्यः ] गुरुः आदेशः च पुनः शित् शकारेत आदेशः सर्वस्यैव भवति । गुरुनैकाक्षरः (त्रेयट) इत्यादिकः । तथा शित् शकारेञ्च यः आदेशः स सर्वस्य आदेशिनः स्थाने भवति न त्वंतस्य । अनेन (जश्शसोः शिः) इति शि आदेशः सर्वस्य जस: स्थाने भाति ।। नुमयमः॥ नपुंसकलिंगस्य नुमागमो भवति शौ परे । यमप्रत्या- हारांतस्य न भवति मिदंत्यात्स्वरात्परो वक्तव्यः]उकार उच्चारणार्थः। मकारः स्थाननियमार्थः। नोपंधायाः ॥ नांवस्योपधाया दीर्घा भवति शो परे धिवजितेपु पंचसु परेपु नामि च । कुलानि २ । कुलेन । शेपं पुटिंगंवत् । एवं मूलफलपत्रपुष्पकुण्डकुटुम्बादयः ॥ सत्रम् (नुमयमः ) नुम् १-२ (हमे०) न यम् अयम् तस्य अयमः ६-१ । स्वर० (स्रो०) द्विपदम् । नपुंसकस्य नुमागमो भवति शौ परे । यमप्रत्याहारोंऽते यस्प दाब्दस्य तस्य नुमागमो न भवति । यया । अहानि चत्वारि इत्यादी । मित् मकारेत् प्रत्ययः आगमश्च अंत्यात्स्वरात्परो वक्तव्यः । उकार उच्चारणार्यः । अनेन नुमागमः ।न् । सूनम (नोपधायाः ) नस्योपधा नोपधा तस्याः नोपधायाः ६-१ (टितां यत् । सवर्ण । स्रो०) नांतस्प शब्दस्य उपधायाः 'अंत्पात्पूर्व उपचा' इति संज्ञासंधिकथितलक्षणाया दीपो भवति नपंसके शो परे पुल्लिंग धिज-. तेषु पंचसु वचनेषु नामि च नुदसहिते आमि पर च । यया । पञ्चानाम् । अनेन उपवाया दीर्यः । कुलानि । घी (समानाघोंपोऽधातोः) हे कुल । द्विवचने (ईमी । अ इ ए) हे कुले । बहुवचने । (जश्शासोः शिः । नुमयमः नोपधायाः) (नौरपायाः) पत्र संदसि तु भवतीवि नियमात्मभिः । छोरत्मप्राणि भवतीति वचनात् ।. राज पाठः पर्यम् । वत: पनि । रवि । २ देशवत्-२०पा।

·नपुसकलिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (७९) हे कुलानि । शेपं देवशब्दवत् । एवं कुलशब्दवत् मूलफलजलपत्रपुप्पकुंडकुटुंबज्ञा- नधनरत्नादयः गन्दाः साध्याः ॥ सर्यादीनामकारांवानामन्यादिपंचशब्दव्यतिरिक्तानां प्रथमाद्वितीययोः कुलराब्दवत्प्रक्रिया । सर्वम् ।सर्वे । सर्वाणि २ । शेपं तु पूर्ववद्रूपम् । वत्रापि अन्पादेविशेपमाह । श्वन्यादेः ॥ अन्यादेर्गणात्परयोः स्यमोःतुर्भवति ॥ सर्वादयापि नपुंसकलिंगे प्रयमायां द्वितीयायां च कुलशब्दवत् । सर्वम्।मोमर्वा- णि । पुनरपि । सर्वम् । सर्वे । सर्वाणि । तृतीयादी तु पुल्लिंगवत् । परम् अन्यादीनां प्रथमाहितीयेकवचने विशेषमाह । सूत्रम् (श्त्वन्यादेः) ३तु १-१। सांके० । अन्य आदिर्यस्याची अन्यादिस्तस्मात् ५-१ (डिति । टस्य) इत्यकारटोपः (यो । उ वम् ) स्वर०ाद्विपदम् । अन्यादेः।अन्य । अन्यतर। इतर । कतर । कतमा इत्यन्यादेर्ग- णान्नपुंसकलिंगे वर्तमानात्परयोः स्यमोः इतु इत्पादेशो भवति ।। शकारः सर्वादेशार्थः । उकार उच्चारणार्थः । (वावसाने । इति पक्षे दत्वमपि भवति । अन्यत्-अन्यत् । अन्ये । अन्यानि । पुनस्तथैव च । अन्यतरत-अन्यतरद् । अन्यवरे । अन्यवराणि ।इवरव-इवरद। कतरत-करतद् । कतमत्-कतमद् शब्दाः।शेपं सर्वधवाएते चान्यादयः॥ शकारः सर्वादेगार्यः (गुरुः शिच्च सर्वस्य वक्तव्यः ) इति न्यायात् । उकार उच्चार• णार्थः । अनेन से स्थाने अमस्याने च त् इत्यादेशः । द्विव बहुत्वयोः कुलशब्दवत् । हे अन्यत् । तृतीयादौ सर्वादिवत् । एवम् अन्यतरत् । इतरत् । कतरत् ।कतमत् । एते. ऽपि शब्दाः साध्याः । (जरायाः जरस् वा) इति वा जरस् नास्ति जरा यस्य तत्। अजरसम-अजरम् । अजरसी-अजरे। अजरांसि-अजराणि । शेपं पुंवत् । अत्र यद्यपि क्रमेण पूर्वम् आकागंतः सोमपाशब्दः । तदने इकारांवा अस्थि दपि समाथि असि वारिशब्दास्तहदेव तदने ईकारांता ग्रामण्यादयस्तदेव रकारांवा मध्यादय- म्तने ऊकारान्ता यवल्वादयस्तदने ऋकारांताः कर्टममुखास्तदने ऐकारांतः अति- प्रथमादयः पुरस्त् । अयमन् । प्रथम प्रथमानि । अकारांतो नपुंसलिंगः सोमरासदा सोमरासि शंत स्थिते (नपुंसकरप) नपुटकस्य हस्खो भावि पानु रिमनिट परतः । (मान) सोमा । सोमः । सोमानि । छोमर । कुलवन् । पति पादः ।

·- (८०) सारस्वतं- [स्वरान्ता शब्दः तद्ग्रे ओकारांत उपगोशब्दः तदने औकारांतः अतिनौशब्दः । इति क्रमो युज्यते । परमत्र केपुचित्पुस्तकेषु क्रमवपरीत्येन लिखितानि संति ।। इकारांवोऽस्थिशब्दः। नपुंसकात्स्यमो क्॥ नपुंसकलिंगात्परयोः स्यमो ग्भवति।अस्थि[म्घृणां नपुंसके धौ वा गुणो वक्तव्यः] इश्च उश्च ऋश्च बरस्तेपाम् इ उ क इत्येतेपां नपुंसके धौ वा गुणो भवति। हे अस्थे हे अस्थिा हेअस्थिनी।उक्तं हि। 'संबोधने तूशनसस्विरूपं सान्तं तथा नांतमथाप्पदंतम्।माध्यंदिनिर्वष्टि गुणं विगंते नपुंसके व्याघपदां वरिष्ठः"॥ इति । नामिनः स्वरे ॥ नाम्यन्तस्य नपुंसकलिंगस्य नुभागमो भवति विभक्तिस्वरे परे ( ईमौ ) अस्थिनी । अस्थीनि । अस्थि । अस्थिनी। अस्थीनि। अच्चास्नांशंसादौ। अस्थ्यादीनां नुमागमो भवति इकारस्य चाकारोभवति शसादौ स्वरे परे।अल्लोपः स्वरेऽम्बयुक्ताच्छसादौ ॥ नांतस्योपधाया अकारस्य लोपो भवति शसादौ स्वरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च मकारवकारांतसंयो- गादुत्तरस्य न भवति । अस्मा । अस्थिायाम् । अस्थिभिः। अस्। अस्थिायाम् । अस्थिायः । अस्भः । अस्थिायाम् । अस्थिायः। अस्मः । अस्टनोः । अस्माम् वेङयोः ॥ नांतस्य नाम्नः ईङयोः परयोर्वा अकारस्य लोपो भवति । अस्थिन-अस्थनि । अस्योः । अस्थिपु । एवं दधिसस्थ्यक्षिशब्दाः।इकारान्तो नपुंसकलिंगो वारि- शब्दः । वारि । वारिणी । वारीणि । इत्यादि ॥ इकारांतो नपुंसकलिंगः अस्थिशब्दः । स्पमोविपये। सूत्रम् । (नपुं०) नपुं- १ मृ-इति पाटोस्ति परतु-तेपामिति बहुपचनानुसारेण सोऽशुद्ध एव-परः इति प्य इत्यस्य याचन समीचीनमस्ति । यद्वा । इति भवरण बोदव्यम् । २ अन हि महामुदेववृत्तपसाद. काममन्धिवे पुस्तकऽरि" अचारप्नाम् " इति सूत्र पठित्वा । शमादी अस्म्यादीना नुमागमो भवति फारस्य चाकारो भयति मादीसरे परे शत पृतिः ना दृश्यते । प्रछाटीमाया च तदपाख्याय. गरे। सम्भादिमित्याहीशान पहुनीलामरणात् शर्म विहाय यदावियर्थः । तदुपादान च पोरं 'इत्पादायटरपर्यम् । ल्यायुक्तम् ।

·नपुसकलिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (८१) सक ५-१ (उसिरत् । सवर्णे०) सिश्च अम् च स्यमौतयोः स्यमोः६-२ । स्वर० (स्रो०) लुक १-१ (इसेपः० । नामिनो :) त्रिपदम् । अवांतर्जानपुंमक- लिंगात्परयोः स्यमोटु भवति । अनेन स्यमोलुक । घी विशेपमाह । (वृणाम् ) इश्च उश्च ऋश्च य्वरः तेषां स्वृणाम् । इकार-उकार-ऋकाराणां स्थाने नमक- लिंगविपये घी वा गुणो वक्तव्यः । (नपुंसकात् स्यमोटुक ) इति घिलोपे विहित इकारस्य एकारो गुणः । हे शब्दस्य प्राक्प्रयोगः । अत्र शिष्टसंमतिमाह । उक्तं च वृद्धः। संवोधने० इति । तु इत्यवधारणे । माध्यंदिनिराचार्यः उगनसः उगनम्- शब्दस्य संबोधने आमंत्रणे सिविषये त्रिलप रूपत्रयं वष्टि अभिलपति वाञ्छति वा कययति । किं तत् त्रिरूपम् । सांतं सकागतम यया-उशनम् ( हसेपः । सो०) दे दशनः । तथा नांतं नकारांतम्-उगनन् । तया अतम अकारांतम-हे उद्यान इति । तु पुनः । इगते इकारोकारकारांते नपुंमके घिविषये विक्ल्पेन गुणं वष्टि कथयति । यतः प्रक्रियाकौमुद्याम् । इउण् ऋलक एते इकसंज्ञाः । यया-हे अस्थे- हे अस्थि । हे वारे-हे वारि । हे मघो-हे मधु । हे कर्तः-हे कर्तृ । स्थंभूतो माध्यं. दिनिः । व्याघ्रपदा व्याघ्रपदगोत्रीयविप्राणांमध्ये वरिष्ठो गरिष्ठः श्रेष्ठः।१-२२-२ (ईमौ) इति औस्थाने ई । सूत्रम् । (नामिनः०) नामिनः ६-१ । स्वर० (स्रो०) स्वर०७-२(अइए) विपदम । नाम्यंनस्य नपुंसकलिंगस्य नुमागमो भवति स्वरे परे । अत्र विभक्तिसंबंध्येव स्वरो ग्राह्यः । तेन दधि नयेत्यन न नुम् । अनेन नुमागमः । सर० । वटुत्वे कुलवत् (जश्शसोः शिः। नुमयमः । नोप०) दीर्ववे इकारस्य ईकारः । तृतीयादी हसादी अविगेपः । स्वरादी। सूत्रम् (अञ्चास्थ्नां शसादी ) अत् १-१ ( हसे०) च १-१ । अव्य (स्तोःश्च०) स्वर० । अस्थि ६-३ (अचास्न०) इति नुमागमः इकारस्थ अकारः (अल्लोपः स्वरे०) म्वर० । मध्ये ( सवणे ) त्रिपदम् । शस आदियस्यासो असादिः तस्मिन् ७-१ (डेरी डित् ) टिलोपः । स्वर० । कचित्त 'टादी' इति पाठः । तत्र टा आदिपस्प स आदिः । असोध्यतः अर्याद दिः । यद्वा गोपालवे मियास्नः शुन- कान, मियदन्नश्च पुरुपान् । इत्यादिप्रयोगसिद्धयर्य गसो ग्रहणं युक्तम् । अस्थ्या- दीनाम् अस्थि-दधि-सक्यि-अक्षिशब्दानां शसादी स्वरे परे नुमागमो भवति इकारस्य च अकारः । अनेन स्वरादी सर्वत्र नुम इकारस्य च अकारः (नामिनः स्वरे ) इत्यनेन एव चेन्नुम् क्रियते तदा इकाराभावे जाते निमित्तामा नमिति- कस्याप्यभावः इति नुम्लोप: स्यादतः ( अचास्थ्नाम् ) इति नुम्करणं पुनरुक्तये न । सूनम् ( अल्लोपः स्वरे०) अतः अकारस्य लोपः अल्लोपः १-१ (स्रो०) स्वर०७-१ (अ इ ए) अम्वयुक्तः म् च वश्च म्वौ वाभ्यां युक्तः संयोगः मयुक्तः न म्वयुक्तः अम्वयुक्तः तस्मात् ५-१ (टपिरत् । सवर्णे०) पश्चात् (एदोतोऽनः) ६ ·(८२) सारस्वतं- [स्वरान्ता दास् आदियस्य स शसादिः तस्मिन् ७-१ (डेरी डित् ) टिलोपः (चपाच्छ: शः) सन सिद्धं चतुष्पदम् । अन तु टादी स्वरे परे एव अफारस्य लोपो भवति । शासग्रहणं तु प्रियास्थ्नः शुनकान् पश्य, तथा राज्ञ इत्यादिप्रयोगसिद्धयर्थ नातस्प नागतस्योपघायाः उपवाभूतस्य अकारस्य लोपो भवति शसादौ स्वरे । मकाग्व- कारसंयोगादुत्तरस्याकारस्य लोपो न भवति । यथा आत्मनः । आत्मना । यया च । यज्जनः । यज्वना । अनेन स्वरादी अकारस्य लोपः। स्वर० । अस्थ्ना । अस्थिभ्याम् । अस्थिभिः । अस्थ्ने । डी अल्लोपविशेपमाह । (वेडयो ) वाई-१ (अव्यया०) ईश्च डिश्च ईडी तयोः ७-२ । (इ यं स्वरे ) स्वर० (स्रो०) पश्चात् (अ इ ए) द्विपदं सूत्रम् । नातस्य नकारातस्य शब्दस्य ईति औस्याने जाते ईकारे परेडी सप्तम्येकवचने परे च वा अकारस्य लोपो भवति । ईकारे परे तु । अही-अहनी । इत्यादी ज्ञेयम् । डो परे अनेन वा अलोपः । अस्थ्नि-अस्थानि । एव दवि-सक्यि-अक्षिगब्दाः । दवि। दधिनी। दधीनि । पुनरपि । दवि । दधिनी। दीनि । दना । दधिभ्याम् । दधिभिः। दनि-दधनि । एवं सक्थिशब्दः ऊरु. वाची । सक्यि, सक्थिनी, सक्यीनि २ । अक्षिशब्दो नेवाची । अक्षि, अक्षिणी, अशीणि २ । अक्षणा । पक्षिभ्याम् । अक्षिभिः । इत्यादि ॥ नपुंसकस्य ॥ नपुंसकस्य ह्रस्वो भवति ( नपुंसकात्स्यमोर्लस् ) ग्रामणि कुलम् । स्वरादौ (नामिनः स्वरे ) इति नुमागमः।(ईमौ) ग्रामणिनी । मामणीनि। (नामिनः स्वरे) हे ग्रामणे हे ग्रामणि । टादायुक्तपुंस्कं पुंवरा ॥ उत्तपुंस्कं नाम्यंत नपुंसकलिगं दादी स्वरे परे पुंबदा भवति ॥ " एक एव हि यः शेन्दत्रिपु लिंगेपु वर्तते । एकमेवार्थमाख्याति पुनपुंस्कं तदुच्यते" ॥१॥ततः याम- ण्या-ग्रामणिना । ग्रामणिन्याम् । ग्रामणिभिः। ग्रामण्ये ग्रामणिने । ग्रामणिायामामामणिभ्यःयामण्यः-यामणिनः।ग्रामणिभ्याम्।ग्राम- गिायः । यामण्यः-ग्रामणिनः । ग्रामण्योः ग्रामणिनोः।[ नुमवस्या- मि दीर्घः] ग्रामगीनामायामण्याम मामणिनियामण्योः-ग्रामणिनोः। प्रमाणिपुासोमपमा कुलम्। मोमपे । सोमपानि । पुनरपि । सोमपम् । सोमपे । मोमपानिामोमपेनामोमपाल्याम् मोमपेः।इत्यादि पूर्ववत।। १ भर परेशो मनियापरणारे विधायिरमात्पर्य ।

·नपुसकलिंगाः ]. चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (८३) , ईकारांतो ग्रामणीशब्दः । सूत्रम् (नपुंसकस्प) नपुंसक ६-१ (डस्प) हस्व १-१(स्रो) नपुंसकीलगे वर्तमानस्य दीर्घस्वरांतस्य शब्दस्य सर्व विभक्तिपु हस्तो भवति । ग्रामणी १-१ । २-१ अनेन सर्वत्र हस्वः। ई इत्यस्य इ ( नपुंसका- स्यमोलक) १-२ । २-२ । हस्वः (ईमौ । नामिनः स्वरे ) स्वर० । १-३ २-३ हस्वः (नामिनः स्वरे । नोपधायाः) तृतीयादी हसत्वे कृते हसादौ अविगेपः स्वरादी तु विशेषः । श्लोकः । 'एक०।' यः कश्चित् एक एव शब्दः आप्प्रत्यया- दिरहितः सन् त्रिपु लिगेपु पुंस्त्रीनपुंसकेपु वर्तते । एकमेव अर्थम् आख्याति पक्ति एकार्थवावक एव भवति तदापितपुंस्कम-उक्तपुंस्कमुच्यते । ततः कि कर्तव्यमि- त्याह (टादायुक्तपस्कं पुंवदा ) टादौ ७-१ ( डेरौ डित् ) उक्तपुंस्कम् १-१। धुंवत् १-१ । वा ३-१(अव्यया०) उक्तः पुमान् पुंल्लिंगो येन तदुक्तस्कम् ।अर्थ- रूपाभ्यां तुल्याकारो यः शब्दः पुंसि नपुंसके च वर्तमानः सः उक्तपुंस्कः । तथाक- स्थित निर्दिष्टपेल्लिंगम् एवंभूतं नाम्यंत नपुंसक ादी स्वरादौ विभक्तौ परतः पुंवद्धा भवति । नपुंसकलिंगेपि वा पॅलिंगवत् स्यात् । विकल्पेन पुल्लिंगवद्रूपाणि स्युः। अनेन तृतीयादौ स्वरादौ वा हस्वः । पक्षे पुल्लिंगवत्वात् हस्वाभावे सेनानीशब्दवत् (वौ वा ) इति यकारः । हस्वत्वे (नामिनः स्वरे ) इति नुमागमः । ग्रामण्या- ग्रामणिना । ग्रामणिभ्याम् । ग्रामणिभिः । ग्रामण्ये-ग्रामणिने । ग्रामणिभ्याम् । ग्रामणिभ्यः । ग्रामण्यः । पंचद्भावो न (स्वौ बा) ग्रामणिनः ।आमि कृते (नामिनः स्वरे) विकल्प पल्लिगवद्रूपाणि स्युः । आमि पंवद्भावे एकस्मिन्पक्षे (वौ वा) ग्रामण्य म । द्वितीयपक्षे (सेनान्यादीनां वामो नुट्० ) इति नटि कृते (नामि) इति दीर्घत्वम् । ग्रामणीनाम् । नपुंसकपक्षे ( नामिनः स्वरे ) इति नुमि कृते (नुडा- गमः) इति सूत्रेण नुटोऽभावे कृते (नामि ) इति दीर्घत्वं न संभवति तेन नुमं- तस्यामि दीर्घः । पक्षद्वयेऽपि ग्रामणीनाम्, इत्येव रूपसिद्धिः । परम् (मुडामः) इति नटो नित्यत्वात् ( नामिनः स्वरे ) इति न भवति । ततो नुमंतस्यामि दीर्व इत्यपि व्यर्थमेव पुनश्चित्यम् । उक्तं च हैमव्याकरणे । ( अनामस्वरे नोंतः) माम्यं- तस्य नपुंसकस्य संबंधिनि आमूजिते स्यादौ स्वरे परे नातो भवति । अनामिति किम् । वारीणाम् । कर्तृणाम् । वपूणाम् । एषु नुमागमाभावे नामि सनि (दीर्घो- नाम्पतिश्चतस्) इत्यादिना दीर्घः सिद्धः । ग्रामण्या (आम्डेः । वौ वा ) ग्राम- णिनि । ग्रामण्योः-ग्रामणिनोः । ग्रामणिपु । एवं सुनि कुलम् । तेन सुत्रिणा- मुश्रिया । सुधिणे-सुश्रिये । एवं पटुने-पटवे । इत्यादि । एवं सेनानिसुधियक्लु- खलपुप्रमुखाः । आकारांतः सोमपाशब्दस्तस्य (नपुंसकस्य) इति सूत्रेण हस्वे कृते । प्रथमाद्वितीययोः कुलशब्दवत् । ( अतोम् ) सोमपम् १-१ । १-२ सोमपे (ईमौ)१-३ (जइशसोः शिः । नुमयमः। नोपधाया. ) सोमपानि । पुनरपि ।

·(८४) सारस्वतं- [स्वरान्ता.- द्वितीयायाम् । सोमपम्। सोमपे । सोमपानि । टादौ ( नपुंसकस्य ) इति हस्ते कृते (टेन । अ इ ए) सोमपेन । सोमपाभ्याम् (अद्भि) सोमपैः (भ्यः) । सोमः पाय । सोमपाभ्याम् । सोमपेभ्यः । सोमपात् । सोमपाभ्याम् । सोमपेभ्यः । सोम- पस्थ । सोमपयोः । सोमपानाम् । सोमपे। सोमपयोः। सोमपेपु । संबोधने (नपु- सकस्य ) इति हस्ते कृते कुलशब्दवत् साधना । (समानार्लोपोऽधातोः) सोम- पाशब्दस्य उक्तपुंस्त्वपि नाम्यन्तत्वाऽभावात् तृतीयादौ स्वरादौ वा पुंवत् रूपाणि न भवंति । इकारांतो वारिशब्दः। प्रथमाद्वितीययोः अस्थिशब्दवत् । वारि, वारिणी, वारीणि २ । तृतीयादौ (नामिनः स्वरे) इति नुमागमः । (रुन्नौ०) वर० । वारिणा । वारिभ्याम् । वारिभिः ३ । वारिणे। वारिभ्याम् । वारिभ्यः ४ । वारिणः। वारिभ्याम् । वारिभ्यः ५। वारिणः । वारिणोः। आमि (नुडामः) इति नुद (नामि ) इति दीर्घः। वारीणाम् ६ । वारिणि । वारिणोः । वारिपु ७ । संवोधने (वृणां नपुंसके धौ वा गुणः ) हे वारि-हे वारे । इत्यादि । शेषं सुगमम् । ऐका- रांता सुरैशब्दः अतिरैशब्दश्च ( नपुंसक्स्य ) इति ह्रस्वे कृते वारिशब्दवत् । [ हस्ता- देशे संध्यक्षराणामिकारोकारौ च वक्तव्यौ] सुष्ठ रा धनम् यस्य तत् सुरि । सुरि, सुरिणी, सुरीणि २ । सुरिणा-सुराया । सुरिभ्याम् । सुरिभिः । इत्यादि । एवं सुछु नीर्यस्य तत् । सुनु, सुनुनी, सुनूनि २ । सुनुना-सुनावा । सुनुने-सुनावे । इत्यादि। उकारांतो मधुशब्दः । मधु, मधुनी, मधूनि २ । इत्यादि । तस्यापि स्वरे नुमागमः॥ उकारांतो मधुशब्दः । स च चैत्रमासवाची वसंतवाची मधुदैत्यवाची वा पुल्लिगे भवति । क्षीद्रमद्यमकरंदवाची तु नपुंसकलिगे भवति । अत एवार्थभेदादुक्तपुंस्क न् । किंतु तस्य वारिशब्दवत् साधना । "पीलवृक्षः फलं पीलु पीलुने न तु पीलवे ।। वृक्षे निमित्तं पीलत्वं तज्जत्वं तत्फले पुनः" ॥ एवम् उकारांतो दस्तुशब्दः । वस्तु, वस्तुनी, वस्तूनि २ । एवं वास्तु, वास्तुनी, वास्तूनि २ । अंबु, अंबुनी, अंनि २। सानु, सानुनी, सानूनि २ । जानु, जानुनी, जानूनि २ । ऊकारांतः खलपूशब्दः। (नपुंसकस्य)इति हस्वः । खलपु, खलपुनी, खलपूनि २ । इत्यादिमधुशब्दवत् ॥ अकारांतः कर्तृशब्दः (नपुंसकात्स्यमोर्लक् ) कर्तृ (ईमौ । प्रुनों०) कर्तृणी, कर्तृणि २। कर्तृणा । (करम् ) कळ । कर्तृभ्याम् । कर्तृभिः। कर्तृणे-कर्ने । कर्तृयाम् । कर्तृत्यः । (ऋतोड उः ) स च डित (डिति टेः) कर्तुः--कर्तृणः । कर्तृयाम्। कर्तृभ्यः।कर्तुः-- कर्तृणः । कोंः-कर्तृणोः । कर्तृणाम् । कर्तरि-कर्तृणि । कत्रों:- कर्तृणोः । कर्तृषु । हे कर्तः हे कर्तृ । हे कर्तृणी । हे कर्तृणि ।

·नपुंमकडिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (८५) ऐकारान्तः । अतिरैशब्दः। रायमविक्रांतं कुलमिति विग्रहो( संध्य- क्षराणामिदुतौ ह्रस्वादेशः) इति ह्रस्वत्वं च । अतिरि, अतिरिणी, अतिरीणि शेपं वारिशब्दवत् । ओकारांतो नपुंसकलिंगः उपगो- शब्दः । उपगता गावो यस्य तत् । उपगु । उपगुनी । उपगूनि । शेपं मधुशब्दवत् । औकारांतः अतिनौशब्दः । नावमतिकांतं यजलं तत् । अतिनु, अतिनुनी, अतिननि २ । शेप पूर्ववत् ॥ इति स्वरांताः नपुंसकलिंगाः ॥ इति स्वरांताः समाप्ताः ॥ कर्तृशब्दस्य प्रयमाद्वितीययोः अस्थिशब्दवत् साधना । कर्तृ, कर्तृणी, फर्तृणिः । तृतीयादी स्वरादौ उक्तपुंस्कत्वात् रूपद्वयम् । तत्र एकत्र पुंवत् । तत्र (ऋ रम्)अन्यत्र (नामिनः स्वरे) इति नुमागमः । कर्ता-कर्तृणा ३-१ क-कर्तृणे ४-२ कर्तु:- कर्तृणः ५-१ । कर्तुः-कर्तृणः ६-१। आमि (नुडामः ) इति नुटू (नामि ) इति दीर्यः । कर्तृणाम् । कर्तरि-कर्तृणि ७-१ । धौ वा । गुणः अर। हे कर्तः -हेकर्तृ । शेष कंठयम् । ऐकारांतः अतिरैशब्दः । (नपुंसकस्य ) इति हस्ते कृते इकारे वारि- शब्दवत् । ओकारांतः उपगोशब्दः । उपमोर्हस्वत्वे । उपगु, उपगुनी, उपगूनि २ । पुल्लिंगपक्षे उपगवा इत्यादि । औकारांतः अतिनौशब्दः । अतिनु । अतिनुनी। अवि- नूनि २ । इत्यादि स्वयमूह्यम् ॥ इति स्वसंतनपुंसकलिंगसाधनम् ।। अथ हसांताः पुंल्लिंगाः ९. अथ हसांताः पुंल्लिंगाः प्रदर्श्यन्ते । तत्र हकारांतोऽनडुशब्दः । नामसंज्ञायां स्यादयः [ पंचस्वनडुह आमागमो वक्तव्यः ] सावनडुहः ॥ अनडुहशब्दस्य सौ परे नुमागमो भवति । संयोगां- तस्य लोपः॥संयोगांवस्य रसे पदांते च लोपोभवति सभिन्नस्य रान। (हसेपः सेोपः । उ वम् ) इति वत्वम् । लोपविधिसामर्थ्यान्न दत्वम् । अनड्वान् । अनड्वाही । अनड्डाहः । धावम् ॥ अनशब्दस्य धौ परे अमागमो भवति । हे अनन् । हे अमड्लाहौ । हे अनड्डाहः । अनड्वाहम् । अनचाहौ । अनडुहः ।

·(८६) सारस्वतं- [ हसाता:- अनडुहा । वसां रसे ॥ वसु ख्रस् ध्वंस भंस् अनडुह इत्येतेपा दो भवति रसे पदांते च । अनडुझ्याम् । अनडुद्भिः। अनडुहे । अनडुद्भयाम् । अनडुद्भयः । अनडुहः । अनडुद्भयाम् । अनदुद्भयः। अनडुहः ।अनडुहोः । अनडहाम् । अनडुहि । अनडुहोः । (खसे. चपा झसानाम् ) अनडुत्सु ॥ अथ हसांतपुंलिंगसाधनं किंचिदुच्यते । तत्र प्रथम हातान् दर्शयति । अत्र हका- रांतः अनडुड्शब्दः । तस्य नामसंज्ञायां सत्यां स्यादयो विभक्तयो दीयते । ततः (पंचस्वनडह आमागमो वक्तव्यः) अनडुशब्दस्य स्यादिपु पंचसु वचनेषु परेषु शौ च आम आगमो भवति । केचित्तु ( अनडुहश्च ) इति सूत्रेण (चतुरनडुहोराम्शौच) झते च सूत्रेण आमागममिच्छंति स्त्रीलिंगे च विकल्पेनामागममिच्छति । अन हाही-अनदुही । इति । अनेन पंचसु आम् (मिदंत्यात्स्वरात्परो वक्तव्यः) इति डु अग्रे आ ( उ वम् ) स्वर। अनड्वाह् सि इति स्थिते। सूत्रम् (सावनडुहः) सि७-१ (डेरीडित् ) टिलोपः । स्वर० । अनडहः ६-१ । स्वर० । (स्रो०) पश्चात् (औ आद् ) सिद्धम् । वृत्तिः कंठया । अनेन सौ परे नुमागमः । हस्य पूर्वम् (हसेपः०) सूत्रम् ( संयोगांतस्य लोपः) सयोगस्य अंतः सयोगांतस्तस्य संयोगांतस्य ६-१ (डस्य) लोपः १-१ (स्रो०) संयोगाक्षरस्य योऽतः संयुक्तानामक्षराणां योऽत्यो वर्णस्तस्य लोपो भवति रसे पदांते च ।चकाराद्रकारात् अग्रे संयोगांतस्य लोपो न भवति । यया उरी-ऊर्ग । ऊर्जी । उर्जः । अनेन सौ परे हकारस्य लोपः। अनवान् इति सिद्धम् । अत्र नुविधानसामर्थ्यादेव (वसां रसे) इति दत्वं न भवति । यदा कृतेपि. दकारे संयोगांतस्य लोपान रूपभेदः । अनः शकटं वहतीति अनड्वान वृषभः। (वहे. किवनसो डश्च ) इति ( यजा यवराणाम् ) इति संप्रसारणं वस्य उः । स्वरादौ । स्वर० । धी तु । सूत्रम् ( धावम ) धि ७-१ (डेरी डित् ) टिलोपः । स्वरहनि । अम् १-१ (हसे० ) पश्चात् (औ) (आव् ) स्वर० । अनडुशब्दस्य धौ परे अमागमो भवति । आमोपरादः अनेन अम [ मिदंत्या० ] (सावनडुहः) इति नुम (इसे० । संयोगांतस्य लोपः) द्वित्वबहुत्वयोरामागमः ( उ वम् ) स्वर०॥ द्वितीयादौ स्वरादी। स्वर० । हसादा । सूत्रम् (वसां रसे ) वस् ६-३ । स्वर० ! रस ७-१ ( अ इ ए ) सिद्धम् । वसामिति बहुवचननिर्देशात् वसादयः वसू इति पम् प्रत्पपस्य वस् (विदेर्वसुः) इत्यपि वस । स्रम्, ध्वम्, अयः पतने । अनडुशब्दो गोवृषभवाची। एतेषां रसे पदाते च दत्वं भवति ।

·पुल्लिङ्गा ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (८७) [ पष्ठीनिर्दिष्टस्यादेशोंऽतस्य भवति ] अनेन हस्य दः । भकारादौ । स्वर० । सुपि (खसे चपा० ) दस्य तः । स्वर० । अनडुत्सु । सिद्धोऽनडुशब्दः । संस्. ध्वंसोस्तु सकारांतावसरे । उपासत् । उपास्रसौ । उपास्रसः । उपास्रयाम् । एवं पर्णध्वत् । पर्णध्वसौ॥ गोदुहशब्दस्य भेदः ।। दादेघः । दादे वोर्हकारस्य पत्वं भवति धातोझसे परे नाम्नश्च रसे पदांते च । गोदुइ सि इवि स्थिते । आदिजबानां झभांतस्य झभाः स्वोः ॥ धातो:भांतस्यादौ वर्तमानानां जवानां झभा भवंति सकारे ध्वशब्दे च परे नाम्नश्च रसे पदाते च । वावसाने ॥ अवसाने वर्तमानानां झसानां जया भवति चपा वा । गोधुक्-गोधुग् । गोदुहौ । गोदुहः । हे गोधुक् हे गोधुन्। हे गोदुहौ। हे गोदुहः। गोदुहम्। गोदुहौ । गोदुहः । गोदुहा। भकारादौ (दादेर्घः )इति पत्वे आदिजवस्य दकारस्य झभे धकारे च कते (झबे जवाः) गोरगयाम् । गोधुग्भिः । गोदुहे । गोधु: भ्याम् । गोधुगयः । गोदुहः। गोधुगयाम् । गोधुग्न्यः । गोदुहः। गोदुहोः । गोदुहाम् । गोदुहि । गोदुहोः।गोधुक् सु इति स्थिते । (खसे चपा झसानाम् ) इति कत्वम् । (किलात्पः सः कृतस्य ) इति पत्वम् । कपसंयोगे क्षः । गोधुक्षु ॥ हकारांतत्वेपि अनड्डुहशब्दापेक्षया गोदुहशब्दस्य भेदः कश्चिदिशेपोस्ति । गां दोग्धीति गोवुक । दुहु प्रपूरणे । गोपूर्व: क्विपूप्रत्ययांतः । सूत्रम् ( दादेः) दकार: आदिर्यस्य स दादिस्तस्य दादेः ६-१ (डिति । डस्य ।स्रो०)घ १-१ (स्रो० ॥ नामि०) जल० । सिद्ध द्विपदम् । दादरिति दकारादेतोईकारस्य चत्वं भवति आख्याते झसे पो नाम्नस्तद्विकारस्य रसे परे अथवा पदांतविपये। अनेन भका- रादौ सुपि च हस्प घः । सूत्रम् ( आदिज०) आदौ वर्तमाना जया आदिजवा- स्तेषाम् आदिजवानाम् ६-३ (नुडामः । नामिनः०) स्वर० (मोनु०) झभा अंते यस्य स झभांतस्तस्य ६-१ (उस्स्य) झभाः १-३ । ( सवर्णे। स्रो०) स घ ध्व् च स्वी तयोः स्वोः ७-२ । स्वर० (स्रो०) चतुष्पदमिदं सूत्रम् । झभांतस्य धातोः आदौ वर्तमानानां जवानां शभा भवति । जडदगवाना क्रमेण झवधधभा भवंति सकारे चे च परे आख्याते आत्मनेपदे से ध्वे ध्वसंबंधिनि सकारे वशब्दे च परे नाम्नश्च रसे पदाते च । केचित्तु जमतीति जप । जभौ। जभा इत्यादी प्रयोगे ·(८८) सारस्वतं- [हसान्ता- जकारस्य झकारासंभवात् आदिजवानां ढमांतस्य ढभाः स्वोः इत्येवं सूत्रं पठति । अनेन या रसप्रत्याहारस्तत्र दस्य धः । सूत्रम् (बावसाने) वा ३-१ (अन्य) अवसान ७-१ ( अ इ ए । सवर्णे) सिद्ध द्विपदम् (विरामोऽवसानम् ) अग्रे वर्णानामभावो अवसानं तस्मिन् अवसाने अंते वर्तमानानां झभाना जवा भवंति पक्षे विकल्पेन चपा भवति । अनेन सौ धौ च रूपदयं विधाय ( हसे पा से:०) इति सिलोपे कृते एकत्र घस्य कः । अन्यत्र गः । स्वगदौ । स्वर० । भकारादी विभक्ती तु (दादेवः) इति घत्वे कृते (आदिजबाना०) इति दस्य धः (झबेजबाः) घस्य गः (स्वर०) सुपि ( दादेर्घः । आदिजवानां । खसे चपा झसानाम् । (किला- त्पः सः कृतस्प ) इति पत्वम् ( कपसंयोगे क्षः) ककारपकारसंयोगे क्षो भवति । गोधुक्षु इति सिद्धम् ॥ मधुलिहशब्दस्य विशेषः । हो ढः॥ धावोर्हकारस्य ढत्वं भवति धातोझसे परे नाम्नश्च रसे पदांते च । (वावसाने ) इति ढकारस्य डकारटकारी । मधुलिट्-मधुलिड् । मधुलिहौ । मधुलिहः । हे मधु- लिट्-हे मधुलिड् । हे मधुलिहौ । हे मधुलिहः । मधुलिहम् । मधु- लिहौ । मधुलिहः । मधुलिहा । मधुलिड्याम् । मधुलिभिः । इत्यादि । तुरासाहूशब्दस्य भेदः । सहेः पः साढि ॥ सादिरूपे सहेर्धातोः सकारस्य पकारादेशो भवति । त्वर सहतीति तुरा- पाट्-तुरापाड् । इत्यादि। लिहू आस्वादने । मधुपूर्व किप्रत्ययान्तः । मधु मकरंदं पुष्परसं लेढीति मधु. लिट् भ्रमरः । मधुलिशब्दस्य रसे पदाते च विशेषः। सूनम् । (हो ढः)ह ६-१। स्वर० ( स्रो० । हवे । उ ओ) ढः १-१ (स्रो०) सिद्धम् । धातुसंबंधिनो हका- रस्य झसे परे ढत्वं भवति नाम्नश्च नामत्वं प्राप्तस्य रसे परे पदाते च । उभयो: १-१ । रूपदयम् । उभयत्रापि इस्य ढः (इसे ! बावसाने ) एकत्र : अन्पत्र डः । स्वगदा । स्वर० । भारादौ (हो ढः ) इति ढत्वे (झभेजवाः) ढस्य डा। स्वर० । सुपि ( हो ढः । खसे च०) ढस्य टः । स्वर० । मधुलिदसु इत्यत्र कचि. दपदान्तेपि पातताश्रयणीयति न्यायात टोरत्यादिति सूत्रेण सस्प पत्वाभावः । एवं तुरापाद-पृतनापाद्-दव्यवाद-प्रष्ठवाड्-भारवाट्प्रभृतयः ।। मित्रहशब्दस्य भेदः । हहादीनां घत्वढत्वे वा ] हादीनां धातूनां घवढत्वे वा भवतः धातोसे परे नाम्नश्च रसे पदांते च । मिनध्रुव मित्रधुम् । मित्रध्रुट्-मित्र ड् । मित्रहौ । मित्रहः ।

·पुंलिङ्गाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (८९) धावप्येवम् । मित्रहम् । मित्रद्रुहौ । मिनद्रुहः । मित्रगुहा । (झवे जवाः ) मित्रधुगन्याम्-मित्रध्रुायाम् । मित्रधुक्षु-मित्रध्रुट्सु इत्यादि । एवं तत्त्वमुहादयः ॥ हकारांतानामपि लुहादीनां वाक्यांतरे विशेपमाह । (हादीनां घत्वदत्वे वा) दुहादीनामिति द्रुमुहस्नु इस्तिहां रसे पदांते च धत्वदत्वे वा भवतः । विकल्पेन घले कृते । द्वितीयपक्षे ढवं भवति । द्रुह् जिघांसायाम् । मुह वैचित्ये । स्नुइ उद्गि- रणे क्षरणे । स्निह प्रीती उद्गिरणे च । णश् अदर्शने । एते गुहादयः । अत्र द्रुहो दकारादित्वात् (दादेषः) इति प्राप्तस्य धत्वस्य विकल्पः । अन्येषां तु अप्राप्तस्य घत्वस्य विकल्पः इत्यर्थः । मित्राय द्रुह्यतीति मित्रद्रुह् । सर्वत्रापि १-१ रूपये (दादेवः) इति घः। रूपये च (होढः) इति ढः (आदिजवानां० ) इति सर्वत्र द्रुस्थाने ध्रु (हसेपा० । पावसाने) घस्य ययासंख्यं कगौ। ढस्य च टडौ मिग्रध्रुक-मित्रधुग्-मित्रध्रुट्-मित्रध्रुड् ४ । एवं सिविपये रूपचतुष्टयम् । मित्र- द्रुहौ । मित्रद्रुहः । भकारादौ सुपि च रूपद्वयम् । तत्र एकत्र घत्वे कृते अन्यत्र ढत्वे कृते (आदिजवानां०) इति टु इत्यस्य व भकारादौ ( झवे जवाः) घस्य गः ढस्य च डा। मित्रग्भ्याम्-मित्रहुड्भ्याम् । मित्रधुग्भिः-मित्रधुभिः । सुपि च (खसे च०) इति घस्य कः । ढस्य च टः । कत्वे (किला०) (कपसंयोगे क्षः) मित्रभुक्षु । टत्वे । सर० । मित्रवुदसु । धौ सिवत् । एवं तत्त्वमुहपुत्रनिक्षीरस्नु- होपि साध्याः । तत्वं प्रति मुह्यतीति तत्वमुट। हांतानां साधनमतत् । यकारव. कारांता अप्रसिद्धाः॥ रेफांतश्चतुर्शब्दो नित्यं बहुवचनांतः। चतुसम्शौच॥चतुर्-शब्दस्य आमागगो भवति विवर्जितेपु पंचनु परेपुशौ च [ मिदंत्यात्स्वरात्परो वक्तव्यः] चत्वारः । चतुरः। चतुर्भिः। चतुर्यः२।रः संख्याया। रेफांतसंख्यायाः परस्यामो नुडागमो भवति । णत्वं द्वित्वं च । चतु- र्णाम् । चतुर्प ॥ रांतानाह । रेफांतश्चतुशब्दो नित्यं बहुवचनांतः । १-३ सूत्रम् । (चतुग०) चतुर् ६-१ । सांके० आम् १-१ ( इसे०) शि ७-१ (डेरौ०) टिलोपः। च १-१ (अन्य ) चतुर्० ॥ पंचमुग्रहणं समासांतत्वसूचकम् । यथा प्रियाश्चत्वारो यस्यासौ प्रियचत्वाः । प्रिपच वारी । प्रियचत्वारः । हे प्रियचत्वाः । इत्यादि ज्ञेयम्। अन्यथा बहुत्ते पंचस्विति पदं न संभवति। शौ चेति पदकथनेन नपुंसके (जश्शमोः शिः) इति शो परेऽपि आम् भागमो भवतीत्यर्थः । (मिदंत्यात्स्वरात्परो वक्तव्यः) ·सारस्वत- [हसाता । । रकारा पूर्वम् । आ ( उ वम् ) स्वर० (स्रो०) ३-३ । ४-३ । ५-३ जल० । ६-३ । सूत्रम् (२. सख्यायाः) र ५-१। स्वर० (स्रो०) संख्या ५-१ । (दिता यद । सवर्णे०) रेफातो यः सख्यावाची चतुशब्दस्तस्मात्परस्पामो मुडागमः स्यात् । अनेन नुट् (रुना० । रहाद्यपो०) जलतु० । चतुर्णामिति सिदम् । ७-३ (किला) जल । चतुर्यु (दोपाम् ) इति सूत्रेण कृतस्यैव रेफस्य सप्तमीबहुवचने परे विसर्गो नान्यस्येति वक्तव्यम् । अतः चतुवित्पत्र न विसर्गः। (चतुरनडुहोरम् संबुद्धौ )हे प्रियचत्वः।लङणाता अप्रसिद्धाः ॥ नकारांतो राजनशब्दः (नोपधायाः) इति पंचसु दीर्घः । नाम्नो नो लोपशधौ ॥ नानो नकारस्यानागमजस्य लोपश् भवति रसे पदांते चाधौ । चकारात्वचित् नानो नकारस्य लोपश् न भवति । सुष्टु हिनस्ति पापमिति सुहिन । राजा । राजानौ। राजानः । अधा- विति विशेषणात् । हे राजन् । हे राजानौ । हे राजानः।राजानम्। राजानौ । (अल्लोपः स्वरेऽम्वयुक्ताच्छसादौ । स्तोः श्चभिःश्चुः) इति चुत्वे नकारस्य अकारः । [जजोर्जः ] जकारत्रकारयोः संयोगे ज्ञ इत्यक्षरं भवति । राज्ञः। राज्ञा । योगानामुभयतः संबन्धः लोपशि पुनर्न संधिरिति नियमात् (अद्भि) इत्यात्वं न भवति । राजायाम् । राजभिः राज्ञे। राजायाम् । राजायः।राज्ञः । राज- भ्याम् । राजायः । राज्ञः । राज्ञोः । राज्ञाम् । राज्ञि ( वेडयोः) राजनि । राज्ञोः । राजसु । अधाविति विशेषणात् । हे राजन् । हे राजानौ । हे राजानः । एवं यन्मन्-आत्मन्-सुधर्मनप्रभृतयः।यज्वा। यज्यानौ । यज्यानः । यज्वानम् । यज्वानौ। अम्बयुक्तादिति विशे- पणात अल्हापो नास्ति । यज्वनः । यज्वना । इत्यादि । नातानाह । नकारातो राजनशब्दः । तस्य पंचसु वचनेषु (नोपधायाः) इति सत्रण दी। राजू दीप्ती । राजते इति राजा ( राजादेरन् ) १-१ स् । सूनम् (नानो० ) नामन् ६-१ (अलोप. स्वरे) स्वर० (स्रो०) न् ६-१ । स्वर (स्रो०) पश्चात् ( हो । उ ओ) लोपर १-१ ( इसे०) पश्चात् । (हवे । उ ओ) न धि' भविस्तस्मिन् अवी ७-१ (डेरी) टिलोपः । पश्चात् (स्वर०) ।

·हिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (९१) चतुष्पदम् । नाम्न इति शब्दस्य संबंधिनो नंकारस्य लोपशु वर्णविरोधरूपो भवति । परम अनागमजस्य शब्दान्तर्भूतस्यैव परं केनापि सूत्रेणागतस्य नस्य लोप न भवति रसे परे पदांते च । चकाराव सुहिन । महिसौ । मुहिंसः। प्रशान् इत्यादौ नकारस्य लोपो न धौ च लोपश् न भवति । अनेन सी नस्य लोपः । राजा । राजानौ ।। राजानः । अवौ इति विशेषणात् धौ नस्य लोपश् न । हे राजन् । राजानम् । राजानौ । इति । शसि (अल्लोपः स्वरे०) इत्यकारलोपः (स्तोः चुभिः श्चुः ) इति चुत्वे चवर्ग क्रियमाणे नकारस्य कारः । ततः ( जजोः) जश्च जश्च जजी तयोः जजोः जकारअकारयोोंगे ज्ञो भवतीत्यर्यः । अनेन जजयोगे ज्ञः । स्वर० (सो०) दाविषयेऽप्येवम् । भकारादौ (नाम्नो नो लोपशधी ) ततः लोपशि पुनर्न संधिरिति कारणात् (अद्भि) इति सूत्रेण आकारो न भवति । राजभ्याम् । गजभिः । राज्ञे । डी (वेड्योः) सुपि (नाम्नो०) एवं यज्मन्-आत्मन-सुधमेन्-सुपर्वन्-प्रभृत- योोप साध्याः। परं शसादौ अम्वयुक्तादिति विशेषणात् मकारवकारयुक्तत्वात अल्लोपो नास्ति (अल्लोपः स्वरे०) इति न भवति । तेन यज्वनः । यज्वना इत्यादि । उक्षन्मूर्द्धन्शब्दी तु राजन्वत् ॥ श्वन युवन् मघवन् शब्दानां पंचसु राजन्शब्दवत्प्रक्रिया शसादौ तु विशेषः । श्वादेः ॥ श्वादेर्वकार उत्वं प्रामोति शसादौ स्वरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च। तद्धिते स्वरे तु न भवति । अत्र नियामकं पाणीनीयं सूत्रम् (श्वयुवमघोनामतद्धिते) तेन माघवनमिति । शुनः । शुनां । श्वायाम् । श्वभिः । इत्यादि । युवनशब्दे तु वकारस्योत्वे कृते (सवर्णे दीर्घः सह ) यूनः । यूना । युवायाम् । युवभिारत्यादि । मघोनः । मघोना । मघवस्यामित्यादि । श्वन युवन् मघवन् शब्दाः पंचसु राजन्वत्साध्याः । श्वा कुक्कुरताची । युवा तरुणवाची । मघवा द्रवाची। इत्येतेषां शब्दानां पंचसु स्यादिपु वचनेषु राजन्- शब्दवत्ताधना । शसादौ तु विशेषस्तमेवाह । सूत्रम् ( श्वादेः ) श्वा आदिर्यस्य स श्वादिस्तस्य श्वादेः ६-१ (डिति । डस्य । स्रो०) श्वादोरिति श्वन्-युवन्-मयान- शब्दसंबंधिवकारः उत्वमुकारभावं मामोतीति भावः । शसादौ स्वरे परे तद्धिते प्रत्यये ईपि ईकारे च । ईपि प्रत्यये परे तु शुनी यूनी मघोनी इति भवति । वकारेण सहितोऽकारः इति सस्वरस्यापि वकारस्य स्थाने उकारः (स्वर०) शसादी सर्वत्र १ अन वसोर्व उरित्यस्मात्सूत्रात् 'म उ.' इत्यनुवृत्तेहेंतो: 'वादे.' इत्येव सूरम् ।

·। सारस्वतं- [हसांता:- उकारः। भकारादी सुपि च (नाम्नो नो०) संवोधने राजन् शब्दवत् । श्वा । श्वानौ। श्वानः । वानम् । श्वानी (वादेः) शुनः । शुना । श्वभ्याम् । श्वभिः । इत्यादि। युवा । युगनौ । युवानः । युवानम् । युवानौ । युवनशब्दस्य शसादौ स्वरे (श्वादेः) इति उत्ले कृते ( सवर्णे० ) मघवन्शब्दे उकारे कृते (उ ओ) यूनः । यूना। मनोनः । मघोना । मववभ्याम् । मघवभिरित्यादिरूपाणि ज्ञेयानि । तकारान्तम- घवच्छन्दस्य तु मघवान् । मववन्तौ । मघवन्तः । मघवन्तम् । मघवन्तौ । मघवतः। मघवता । मयवद्भ्याम् । मधवद्भिः । इत्यादिरूपाणि ॥ पथिनशब्दस्य भेदः।इतोऽत्पंचसु ॥ पंचसु स्यादिषु परेपु पथ्यादी- नामिकारस्याकारादेशो भवतिथिो नुट्॥पथ्यादीनांथकारस्य नुडा- गमो भवति पंचसु स्यादिषु परेषु । पन्थन् सि इति स्थिते।आ सौ॥ पथ्यादीनांटेरात्वं भवति सौ परे। पंथाःपिंथानौ । पंथानः । आत्व- विधानान्न सेलोपः । हे पंथाः । पंथानम् । पंथानौ । पथां टेः॥ पथ्यादीनां टेलीपो भवति शसादौ स्वरे परे। पथः । पथा । पथि- क्याम् । पथिभिरित्यादि । एवं मथिन्कभुक्षिन्शब्दौ । पयिनशब्दस्प भेदः । सूत्रम् ( इतोऽत्वसु) ६-१। स० (स्रो०) अत् २-१ । (इसे० । अतोऽत्युः । उ ओ०। एदो०) पंचन् ७-३ (नाम्नो०) सिद्धम् । स्पादिपु पंचमु वचनेषु पोपु पथ्यादीनां पथिनमथिन्ऋभुक्षिन्शब्दाना- मिकारस्य अकारी भवति । अनेन सिऔजस्अम्औवचनेषु थि इत्यस्य था। सूत्रम् (थो नु) थः ६-१ स्वर० (स्रो०) नुट् १-१ ( इसे० । हये । उ ओ) पथ्यादीनां पयिन्मथिन्शब्दयोः थकारस्य पंचसु वचनेषु नुडागमो टिस्वादादी थस्य पूर्वम् । पन्यन सि इति स्थिते सति सूत्रम् ( आ सी) आ १-१ (सकि० ) सि ५-१ (टेरौ०) टिलोपः । स्वरसिद्धम् । पथ्यादीनां टेः सौ परे आत्यं भवति अनेन सौ न्-सहितस्प य इत्यस्य था। टेरात्वकग्णादेव सेर्लोपो न किंतु (म्रो निश्चापदाते.) पंयाः मार्गः। संयोधनेऽप्येवमेव । हे पंथाः । अग्रे द्वितीपादित्वं यावत् ( नोपघायाः ) इति दीघः । स्वर० । शसादी विशेपः । पथिन् ३-३ । सनम् । (पयां टेः) स्वर०। ( मोनु० ) टि ६-१ ( दिति । टस्य । स्रो०) पयिनमथिन्क भिन्शब्दानां टेलोपो भवति सादी स्वरे परे । अनेन शमादी स्वरे टेः इन इत्यस्य लोपः । स्वर० । भकारादी (नाम्नो०) सुपि (नाम्नो० ) नकारस्य लोपशि कृते ( पिला०) ए मायनमभुक्षिनगन्दी ओपी । मंया:-मपनदंडः। प्रभुक्षा:-दन्द्रः । ऋमुक्षाणी । ऋभुक्षाणः। हे ऋभु- ·7 पुल्लिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । क्षाः । ऋभुक्षाणम् । ऋभुक्षाणो । ऋभुक्षः । ऋभुक्षा । (पयां टे) ऋभुतिभ्याम् । ऋभुक्षिभिः (नाम्नो०) ऋभुक्षे । इत्यादि । दंडिन्शब्दस्य भेदः । इनां शौ सौ॥ इन्हन पन्अर्य्यमन्इत्येतेपां शौ सौ चाधौ परे उपधाया दीवों भवति । नलोपसिलोपौ । दंडी। दंनिडौ। दंडिनः । हे दंडिन् । हे दंडिनौ । हे दंडिनः । दंडिनम् । दंडिनौ । दडिनः । दंडिना । दंडिल्याम् । डिभिः । इत्यादि । एवं ब्रह्महन्शब्दः। ब्रह्महा । ब्रह्महणौ। ब्रहणः । हे ब्रह्महन् । हे ब्रह्म- हणौ।हे ब्रह्महणब्रह्महणम्।ब्रह्महणौ।शसादौ तु अल्लोपनाह नोच्ने॥ हतेधीतोर्हकारस्य धकारो भवति अव्यवधाने नकारे व्यवधाने णिति च परे।घसंयोगो णत्वनिषेधार्थः।ब्रह्मनः । ब्रह्मना। ब्रह्महायाम्। ब्रह्म- हभिः । इत्यादि । अर्यम्णः । अर्यम्णा । अर्यमायामित्यादि । पूपा। पुपणौ । पूपणः । हे पूपन् ।हे पूपणौ । हे पृपणः । पूपणम्। पूपणौ । पूपन्शब्दस्य शसादौ स्वरे परे वा टेर्लोपः। पृष्णः।पूष्णा । पूपाया- म् । पूपभिः । पूष्णे [ हौटिलोपो वा वक्तव्यः ] पूष्णि-पूपणि । पूष्णोः । पूपसु ॥ दंडिनशब्दस्य भेदः । सूत्रम् । ( इनां शौ सौ ) इन् ६-३ । स्वर० ( मोनु) शि ७-१ (डेरौ० ) शि ७-१ (डेरौ०) सिद्धम् । इन्प्रत्ययान्तः इनित्युपलक्षण- त्वादिन्प्रत्ययांतोपि । हन्धातुः ब्रह्मभूणवृत्राद्युपपदपूर्वः किप्प्रत्ययांतः । पूपन् सूर्य- वाची । अर्यमन सूर्यवाची । इत्येतेषां शो नपुंसके जश्शसोः स्थाने जाते सौ च पुल्लिंगे प्रथमैकवचने विजिले परे दीर्घा मवति (नोपवाया: ) इत्यनेन सिद्धी सत्पां (इनां० ) इति सौ परे एव दीर्घः स्यानतु पंचस्विति नियमार्थमुक्तम् । अनेन सी दीः (हसेपा० । नानो०) स्वगदी सर्वत्र । स्वर० । रसे च ( नानो०) सुपि (किला ) धौ अधाविति विशेषणान्न लोपशुदीरों । हे दंडिन् । शेपं सुकरम् । ब्रह्मनशब्दो दंडिन्शब्दवत् । ब्रह्महा (अवकुफ्तरेपि) इति णत्वम् । ब्रह्महणौ । ब्रह्म हणः । ब्रह्महणम् । ब्रह्महणौ । शसादौ तु ( अल्लोपः स्वरे ) इत्यल्लोपे कृते । सूत्रम्। (हनो ने ) हन् ६-१। स्वर० (स्रो०) घ १-१ (हवे । उ ओ)न ७-१ (अ इए) सिद्धं त्रिपदम। हन्तेरिति । हन् इत्यस्य धातोः संबंधिनो हकारस्य घत्वं ·• (९४) सारस्वतं- [ हसान्ता:- भवति नकारे परे तया त्रिति णिति च परे । अनेन हस्य घः। स्वर० । हस्य यत्त्वे कृते घसंयोगः (प्नॊ० ) इति णत्वनिषेधार्यः। तरकारपूर्वस्मैव सति णत्वनिमित्ते णत्वं न तु व्यंजनपूर्वस्य इति वचनात् घकारनकारयोगे जाते सति (पुन्नों णोनंते ) इति नस्य णत्वप्रतिषेधः । स्वर । रसे परे (नाम्नो०) ङौ तु (वेड्योः) ब्रह्मग्नि- ब्रह्माणि । धौ दंडिन्वत् । हे ब्रह्महन् । एवं पूपन्-अर्यमन्-शब्दौ । अत्र शसादौ ( अल्लोपः स्वरे० ) इत्यल्लोपे कृते (पुर्नो) स्वरे० । हसादौ (नाम्नो०) शेष कंठचम् । पूषा । पूपणौ । पूषणः । पूषणम् । पूपणौ । पूष्णः । पूष्णा । पूपभ्याम् । पूषभिरित्यादि ७-१ डौ तु (वेडयोः) पूष्णि- पूपणि । एवम् अर्यमा। अर्यमणी अर्यमणः। अर्यमणम्। अर्यमणो । अर्यम्णः । अर्यम्णा। अर्यमभ्याम् । अर्यमाभः। अर्यमणि-अयंम्णि । अर्यम्णोः । अर्यमसु । इत्यादि । संख्याशब्दाः पंचनप्रभृतयो बहुवचनांतास्त्रिपु लिंगेपु सरूपाः । पंचवू जम् इति स्थिते । जश्शसोलुक् ॥ पकारनकारांतसंख्यायाः परयो- श्शसोलुंग्भवति। [लुकि न तन्निमित्तम् ] लुकि सति वनिमित्तं कार्य न स्यात् । तेन (नोपधायाः) इति दीर्घत्वं न । पंच । पंचभिः। पंचायः २। प्णः॥ पकारनकारांतसंख्यायाः परस्यामो नुडागमो भवति । ( नोपधायाः ) इति दीर्घत्वम् । ( नानो नो लोपराधी) पंचानाम् । पंचसु । एवं मतननयन्दशनप्रभृतयः ।। संख्यावाचकाः शब्दाः पंचनप्रभृतयो बहुवचनांतात्रिपु लिंगेपु सदृशरूपाः। जति भामि च सूत्रम् (जश्शसोर्मुक्) जम् च शम् च जश्गसौ तयोर्जश्शसोः ६-२।१२० (स्रो०) लुक १-१ (हसे० । नामि०) वृत्तिः कंठया । अनेन जश्शस इत्येतयो- लुक । प्रत्यपलोपे प्रत्यपलक्षणं न यातीति न्यायात् (नोपवायाः) इनि सूत्रेण दीर्घत्वमाप्ती निषेधहेतुमाह । छुकि न तनिमित्तम् । इति टुकि कृते तन्निमित्त कार्य न भाति स एव निमित्तं कारणं यस्प तत्तनिमित्तम् । यथा (नोपवायाः) इति सूत्रेण दीपत्तमातापि न दीर्घता ताई दीर्घ विहाय टुक कार्यः इत्यत्रोच्यते । कृनाकृतप्र- संगी यो विधिः स नित्य इति अभावरूपं तु न भवत्येव । तेन (नाम्नो नो लोपायी) • इति भवत्येव । ३-३१४-३।५-३ (नानो०) मामि । सूत्रम् (प्णः) चन् चष्णू तस्मात् प्णः५-१। स्वर०। पकारनकारांतसंख्यायाः संख्यावाचिनः शब्दात्परः यः आम वस्प नुहागमो भाति । अनेन न् आगमः (नोपयायाः) इति दीः (नामो०) मुषि ( नानो० ) एवं समन्नबन्दान्प्रभृतयोपि अष्टादगन्यावत्साध्याः ॥ - .

·मुल्लिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (९५) अष्टन्शब्दस्य भेदः। अष्टनो डौ वा ॥ अष्टन्शब्दात्परयोर्जस्श- सोर्वा डौ भवति । डित्त्वाडिलोपः। अष्टौ-अष्ट । अष्टौ-अष्ट । वासु॥ वा आ'आसु । अष्टनशब्दस्य आसु परासु विभक्तिपु वा टेरात्वं भवति । अष्टभिः-अष्टाभिः । अष्टयः--अष्टायः २ । अष्टानाम् । अष्टसु-अष्टासु ॥ अष्टन्शब्दस्य भेदः । सूत्रम् ( अष्टनो डी वा ) अष्टन् ६-१ । स्वर० ( स्रो०) डौ १-१। सांके० (हवे । उ मओ) वा ३-१ (अव्य० ) सिद्धमिदं सूत्रम् । अष्टनशब्दात्परयोजश्शसोर्वा विकल्पेन डी भवति । गुरुत्वात्सर्वस्प जसो हौ जसि शसि च रूपद्वयम् । अनेन एकत्र डौ औ डिवाहिलोपः । स्वर० 1 अन्यत्र जश्श- सोलुक् ( नाम्नो०) तृतीयादिवहुत्वेपि रूपद्रयम् । सूत्रम् (वासु) वा ३-१ (अव्य०) आ १-१। सांके० । इदम् ७-३ (त्यदा० । स्भ्यः। आक्तः त्रियाम् । सवर्णे०) त्रिपदम् । अष्टन्निति । अष्टनशब्दस्य आसु तृतीयादिपु विभक्तिः परासु सतीपु वा आत्वम् आकारो भवति । अनेन ३-३ । ४-३। ६-३ । वा आकारः । उभयत्रापि (ष्णः ) इति नुट् । तृतीयरूपे ( नोपधायाः) इति दीर्घः । (नाम्नो०) पक्षद्वयोपि एकत्र अकारे कृते अन्यत्र (नाम्रो०) पक्षयोपे सदृशं रूपम् ।। मकारांत इदम्शब्दः । इदमोऽयं पुंसि ॥ इदम्शब्दस्य पुसि विपये अयमादेशो भयति सिसहितस्य । अयम् । इदम् औ इति स्थिते । द्विवचनादौ ( त्यदादेष्टेरः स्यादौ ) इत्यकारः। इद औ इति स्थिते । दस्यःमः॥ त्यदादीनां दकारस्य मत्वं भवति स्यादौ परे । हमौ । इमे । सर्वादित्वात (जसी ) इतीकारः । त्यदादीनां धेरभावः । इमम् । इमौ । इमान् । [ इदमेतदोरन्वादेशे द्वितीया टौरस्वेनो वा वक्तव्यः । उक्तस्य पुनर्भापणमन्वादेशः। यथा-अनेन बालेन व्याकरणमधीवमेनं छन्दोऽध्यापय । एनम् । एनौ। एनान् । अन टोसो।इदमोऽनादेशो भवति टौसोः परयोः। (टेन) अनेन- एनेन । स्भ्यः।।इदमः सकारे भकारे च परे अकारो भवति कस्नस्य। (अदि) इत्यात्वम् । आभ्याम् । भिस् भिस् ॥ इदमदसोर्मिस् भिसेव भवति न भकारस्याकारः।(एस्भि बहुत्वे) एभिः । अस्मै। आयाम् । एज्यः। अस्मात् । आन्याम् । एज्यः । अस्य ।

·(९६) सारस्वतं- [ हसान्ता:- अनयोः । एनयोः । एपाम् । अस्मिन् । अनयोः-एनयोः । एषु । किम्-शब्दस्य ( त्यदादेप्टेरः०)इत्यकारे कृते सर्वशब्दवद्रूपं ज्ञेयम् । कः। कौ। के। कम् । कौ । कान् । केन । काभ्याम् । के। कस्मै । काभ्याम् । केन्यः । कस्मात् । काभ्याम् । केन्यः । कस्य । कयोः । केपाम् । कस्मिन् । कयोः । केषु ॥ मकारांतानाह । मकारांत इदम्शब्दः । सौ सूत्रम् ( इमोऽयं० ) इदम् ६-१ । स्वर० ( स्रो०) अयम् १-१ ( हसे० । अतोत्युः । उ ओ । एदो०) पुस ७-१। स्वर० । सिद्धम् । इदमशब्दस्प पुंसि विपये पुल्लिगे एव सौ प्रथमैकवचने परे अयम् इत्यादेशो भवति । गुरुत्वात्सर्वस्य । अनेन सौ परे अयम् । मांतकरणसा. मर्यादेव (त्यदादेष्टेरः स्यादौ ) इति न भवति । अन्यथा अय इत्येवावक्ष्यत् । अनेन अपम् इत्यादेशः (इसे० ) केचित्तु सिसहितस्यैव अयमित्यादेशमिच्छति । विवचनादौ तु (त्पदादेष्टेरः० ) इत्यकारे कृते सूत्रम् (दस्य मः) द६-१ (डस्स्य) म १-१ (स्रो० ) त्यदादीनां दकारस्य असंयुक्तस्प स्यादौ सर्वविभक्तौ परे मत्वं भवति अनेन सर्वविभक्तिषु मकारः । १-२ (ओ औ औ) १-३ (जसी । अ इए) २-१ (अम्श०) २-२ (ओ औ औ)२-३ (अम्श० । सो नः पुंसः । शसि ) ३-१ सूत्रम् ( अन टोसोः) अन १-१ । सांके । टा च ओस् व टीसौ तयोः टोसो:७-२ । स्वर० (स्रो०) इदम्शब्दस्य टा इति तृतीयैकवचने ओसि पष्ठी- सप्तमीद्विवचने परे अन इत्यादेशो भवति अनेन टावचने परे अन आदेशः । (टेन । अइ ए) अग्रे द्वित्वे सूत्रम् (स्भ्यः) स् च भू च स्भ तस्मिन् ७-१ । स्व० । अ १-१ (स्रो०) पश्चात् (इ यं स्व० ) स्व० । विपदम् । इदम्शब्दस्य सकारे भकारे च परे अकारो भदति कृत्स्तस्य समग्रस्योत्यर्थः । न त्वंतस्य । अनेन तृतीयाचतु- थपंचमीदित्वे इदमोऽकारः ( अद्भि) इत्यात्यम् ३-३ । ४-३।५-३ । (स्भ्यः) इत्यकारः । ततो भिसि सूत्रम् (भिस् भिसू ) भिस् १-१ (इसे०) मिस १-१ (इसे०) द्विपदम् । इदम्अदसंबंधी यो भिस स भिस् एव भवति । अत्र भिसो भिसूकरणम् (स्भ्यः) इति सूत्रेण अकारनिषेधार्थम् । एतदेवाह । न भकारस्यासर इति । ( ए स्भि बहुत्वे ) परं कात्ययसहितयोर्न ततः इमकैः। अमुकैः। एवं चतुर्थीपंचमीयत्वेपि ४-१ । ( सर्वादेः स्मद् । स्यः। ए ऐ ऐ)५-१(डसिरत् । अतः । स्भ्यः । सवर्णे०) ६-१ (डस् स्य ६-२७-२) अन टोसोः । ओसि । ए अय्) स्वर० । आमि (सुडामः । स्भ्यः । ए स्भि पहुवे । किला०) स्वर० । ७-१ (डि स्मिन् । स्भ्यः । ए स्मि । किला०) स्यदादित्वात्संबोधनाभावः। "इदमः प्रत्यक्षभवे समीपतरवत्ति चैतदो रूपम् । अदसस्तु विप्रकृष्टे तदिति परोक्षे विजानीयात्" । किमशब्दस्प (त्पदादेप्टेरः० ) इत्यनेन अकारे कृते । सर्वशब्दव- - ·पुंलिङ्गाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (९७) प्रक्रिया । त्यदादित्वादेरभावः (संवोधनाभावः) इत्यादयो मांताः शब्दा झेयाः। झधवभांता अप्रसिद्धाः॥ धकारांतस्तत्त्वबुधशब्दः । तस्य रसे पदांते वकारस्य ( आदिजवा- नां० ) इति भकारः । (वावसाने ) तत्त्वभुद्- तत्त्वभुत् । तत्त्वबुधौ। तत्त्वबुधः । हे वत्त्वभुव-हे तत्त्वभुम् ।तत्त्वबुधम् । तत्त्वबुधौतित्त्वयु- धः । तत्त्ववुधा । तत्त्वभुयाम् । तत्त्वभुद्भिः । इत्यादि । धकारांतानाह । धकारांतः तत्त्वशब्दस्तस्य रसे पदांते च (आदिजवानां झभांतस्य झभाः स्वोः) इति वकारस्य भकार. ! सौ धौ च सिलोप कृते (वाद- साने ) इति धकारस्य दकारतकारौ । स्वरादौ । स्वर० । भकारादौ (झवे जवाः) स्वर० । सुपि ( खसे चपा झसानाम् ) धस्य तः । स्वर० । एवं मर्मा विधु ॥ जकारांतः सम्राजशब्दाछशपराजादेः पः॥ छकारांतस्य शका- रांतस्य पकारांतस्य च राज्य जुमुज्मृजावाजादेश्च पकारो भवति धातोझसे परे नाम्नश्च रसे पदांते च ।पस्य पत्वं डत्वनिपेधार्थम् । पो डः॥ पकारस्य डत्वं भवति धावोझसे परे नाम्नच रसे पदांते च । (वावसाने ) इतिटकारः डकारश्च । सम्राट्-सम्राइ ।सम्राजो। सम्राजः । हे समाट्-हे सम्राट् । सम्राजम् । सम्राजी । सम्राजः । सम्राजा । सम्राझ्याम् । साम्राभिः । इत्यादि । एवं विराजादयः॥ अय जांताः । तत्र जकारांतः सम्राजशब्दः । तस्य स्वरादौ । स्वर० । रसे पदांते च विशेपः । सूत्रम् (छशपराजादेः ५:) छश्च शश्च पश्च राजादिश्च छशप- राजादिः तस्य ६-१ (डिति । टस्य । स्रो०) । प १-१ (स्रो०) सिद्धम् । छकारांतस्य तत्वमाछादेः शकारांतस्य विशादेः पकारांतस्य द्विप् इत्यादेः तथा राजयजसज़मृजभ्राजादेश्च पकारो भवति । (पष्ठीनिर्दिष्टस्य०) इत्यंत्यस्य । धातो- झसे परे नाम्नश्च रसे पदांते च उभयोः । आदिशब्दात् वश्चूभ्रस्परिव्राजांग्रहणम् । पकारपत्वकरणं डत्वनिषेधार्थम् । पस्य पत्वे कृते (पो डा) इति डकारो न भवति । यत्तु पस्य पत्वं डत्वनिषेधार्थमिति तदपि द्वेष्टीत्यादावेव नतु सर्वत्र । यथा द्विपधातो. स्त्यादौ द्वेष्टीत्यादिरूपम् । यद्दा छशपति ग्रहणं व्ययमिति केचित् । प्रयोगदर्शना- भावात् । यत्तु पस्य पत्वं डत्वनिषेधार्यामिति तदापि व्यर्थम् । द्विद-ट्रिड । द्विपी। ७ ·- (९८) सारस्वतं- [ हसान्ता द्विपः । अझैट् इत्यादौ पस्य पत्वेऽपि इत्वस्य दर्शनात् । तथा देष्टोत्यादावपि पस्य पत्व न किंतु वेवलम् (टुभः टु.)। अनेन रसे पदाते च पस्य डः। ततः सूत्रम् (पोड:) प्६-१। स्व० (स्रो०) ड १-१ (स्रो०) सिद्धम् । पकारस्य डकारो भवति धातोईसे परे नाम्नश्च रसे पदावे च । केचित्तु (वावसाने ) इत्यनेनैव पका- रस्य ऋटुरपा मूर्द्धन्या इति स्थानसवणी मूर्द्धन्यौ टकारडकारौ स्यातामिति । तथा भ्या भिम इत्यादौ च (झबे जवाः) अनेन डलं स्यादतः (पो डा) इति सूत्रं व्यर्थमिति वदन्ति तचित्यम् । अनेन सौ धौ च (हसे०) इति सिलोपे कृते पस्य डा ( पावसाने ) डस्प वा टः [ समो मस्य राशब्दे परे अनुस्वाराभावो वक्तव्यः] सम्राट्-सम्राइ । भकारादौ पस्य डत्वे कृते । स्वर० । सुपि डत्वे कृते (खसे०) स्वर० । सम्राट्सु । कचित् हसादौ विभक्तौ अपदातेऽपि पदातताश्रयणीयति (टोरं- त्यात् ) इति ष्टुत्वाभावः। शेषं कठयम् । एवं विराजादयः। विराट्-विराडू । विराजौ। विराजः । राट्-राडू । राजौ । राजः। एवं देवान् यजतीति देवेद-देवेइ । देवेजौ। देवेजः । विश्वमृद्-विश्वमुड़ । विश्वसृजौ । विश्वसृजः। परिमृट्-परिमृड। परिमृजौ। परिमृजः । विभ्राद-विभ्राट् । विभ्राजौ । विभ्राजः । एवं परिवाद-परिवाइ । परि- नाजौ । परिम्राजः । तरुवृट्-तरुवृड् । तरुवृश्चौ । तरुवृश्चः । याभट्ट-यवभृड्। यव- भृजी । यवभृजः । इत्यादि । अन्येऽपि । भूमुक् यलिभुरु हुतभुक वणिक् भिपक अश्वयुमभृतयोपे जातास्तत्र (चो कुः ) एवम् ऋत्विक् (दिशाम्) इति कुत्वम् । ऋतुपु ऋतुं वा यजतीति ऋत्विक् । ऋत्विजौ । ऋत्विजः । डान्ता अप्रसिद्धाः ॥ दकारांताः त्यतयद्एतदशब्दाः । एतेषां (त्यदादेष्टेरः स्यादौ) इत्यकारे कते सर्वत्र सर्वशब्दवत् रूपं ज्ञेयम् । तः। त्यदादेस्तकारस्य सौ परे सत्वं भवति । स्यः । त्यो । त्ये । त्यम् । त्यौ । त्यान् । त्येन । त्याच्याम्। त्यैः । त्यस्मै । इत्यादि । सः । वौ। ते । यः। यौ । ये । एपः । पत्वम् । एतौ । एते । एवम्-एनमाएतौ-एनौ । एवान्-एनान् ।एतेन-एनेन । एवाभ्याम् । एतैः । एक्योः-एनयोः। ऐतेपाम् । एतस्मिन् । एतयोः-एनयोः । एतेषु ॥ दकारातास्त्यदादपः शन्दास्पाम् (त्यदादेटेरः स्पादौ ) इत्यकारे कृते सर्वत्र सर्वशन्दयत् । सौ तु विशेषः । सूत्रम् (तः) स्त् ६-१ (स्रो०) त्यदादेस्तकार- १ 'रत्येप 'सूर्य' सकारानुषचनात् ।

·चन्द्रकीर्तिसमेतम् । स्येति वृत्तिः सुगमा । अनेन सौ तस्य सः । शेषं सर्ववत् । न वरम् । धेरभाषः । स्थः । त्यौ । त्ये । एवं तद्यद्एतद्शब्दाः। एतच्छब्दस्य सर्वत्र टेरत्वे कृते सौ च (तः) इति तस्य सत्वे च कृते । (किला स्रो०) एपः । एतौ । एते । द्वितीयायां टौसोश्च विशेषः । एतद् इति एतद्शब्दस्य अन्वादेशे सति । उक्तस्य पुनः कथन- मन्वादेश उच्यते । यथा । एप राजा याति एनं पश्य । एष पठति एनं व्याकरण पाठय अथैनं वेदमध्यापयेत्यन्यादेशः । तस्मिंश्च वाच्यमाने द्वितीयाटौस्मु द्वितीयायां बचनपेपि टा इति तृतीयैकवचने ओसि पष्ठीसप्तमीद्विवचने वा विकल्पेन एनादेश- स्तकारस्य वा नकार इत्यर्थः । अनेनोक्तवचनेषु वा एनादेशः । एतम्-एनम् । एतौ- एनौ । एतान्-एनान् । एतेन-एनेन। एतयोः-एनयोः । शेषं सुकरम् । इति दांताः। अन्येपि बलभिदिविपद्सर्वविद्वेदविद्युहृद्मभृतयः । गबखफांता अप्रसिद्धाः ॥ छकारांतस्तत्त्वप्रा शब्दः । तत्त्वप्राट्-तत्त्वप्राङ् । तत्त्वप्राछौ । तत्त्व- प्राछः । इत्यादि । छकारांतः तत्त्वप्रा शब्दः । व्याकरणांतरे तु (छोः शूडनुनासिके व ) इति छस्य शत्व विधाय ततः (छशपराजादेः पः) इति पत्वे कृते (पो डः। वावसाने) सम्राइवत् तत्त्वप्रादशब्दः । शेष सुकरम् । छांतोऽयम् ॥ थकारांतः अग्निमथ्शब्दः । वस्य (वावमाने) चपा जबाश्चाअग्निमत् अग्निमद् । संबोधनेऽप्येवम् । अग्निमथौ । अमिमथः । अनिमथम् । अग्निमयौ । अग्निमथः । अग्निमथा । अनिमझ्याम् । इत्यादि ।। थकारांतोऽग्निमयशब्दस्तस्य सौ धौ वा सिलोपे कृते (वावसाने ) इति (पम्पों बग्र्येण सवर्णः) इति वचनात् थकारस्य वा तकारदकारौ । भकारादौ (झवे जवाः) थस्य दः। स्वर० । सुपि (खसे च०) थस्य तः। स्वरादौ । स्वर० एवं थांताः॥ चकारांतः प्रत्यच्शब्दः [अंचेः पंचसु नुमागमो वक्तव्यः ] प्रत्यन्- च सि इति स्थिते (स्तोःश्चुभिःश्चुः)इति चुत्वेन जकारः। संयोगा- न्तस्य लोपः । चोः कुः॥ चवर्गस्य कवर्गादेशो भवविधातोइसे परे नाम्नश्च रसे पदांते च यथासंख्येन । प्रत्यङ् । प्रत्यञ्चौ । प्रत्यञ्चः। प्रत्यञ्चम् । प्रत्यञ्चौ । अंचेरलोपो दीर्घश्च ॥ अंचतेर्षातोरकारस्य लोपो भवति पूर्वस्य च दीर्घः शसादौ स्वरे परे तदिते प्रत्यये ईपि ·.. (१००) सारस्वतं- [हसान्ताः- ईकारे च । निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः । प्रतीचः । प्रतीचा। प्रत्यक्याम्। प्रत्यग्भिः । एवम् तिर्यचप्रभृतयः। तिर्यङ् । तिर्यश्चौ । तिर्यश्चः। तिर्यञ्चम् । तियञ्चौ । तिरश्चादयः॥तिरश्चादयो निपात्यंते शसादौ स्वरे परे तद्धिते ईपि ईकारेच । विरश्चः । तिरथा । तिर्य- म्याम् । तियेग्भिः । तिर्यक्षु । एवम् उदङ् । उदश्चौ । उदञ्चः । उदश्चम् । उदञ्चौ। उदच्शब्दस्य उदीच निपात्यते शसादौ स्वरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च । उदीचः उदीचा। समीचः । समीचा ॥ चकारांतः प्रत्यचशब्दः । अञ्चु गतिपूजनयोः अंच प्रतिपूर्वः किप्प्रत्ययः [प्रति पूर्वस्य अपूजार्थस्याञ्चते लोपो वक्तव्यः ] यद्वा नो लोपः (इ यं० ) स्वर० । किपः सर्वापहारी लोपः । प्रत्यच् इति सिद्धम् । तस्य पंचसु विशेषः (अंचेः पंचसु० )इति अंचुगतिपूजनयोरित्यस्य धातोः पुंल्लिंगे स्यादिपु पंचसु वचनेषु परेषु नुम इत्यागमो भवति । प्रत्यन् च इति स्थिते (स्तोः श्चुभिः श्चुः) इति नस्य ज् (हसे०) इति सेलापः (संयोगांतस्प०) इति चोपः । सूत्रम् (चोः कुः) चु ६-१ (डिति । डस्य ) इत्यकारलोपः (स्रो०) कु १-१ (स्रो०) सिद्धम् । चवर्गरय० । वृत्तिः सुगमा । न वरम् । यथासंख्येनेति ययाक्रमेण चस्य का छस्य सः जस्य गः झस्य घः जस्य डा इत्यर्थः। अनेन जस्य छ । प्रत्यङ्ग । केचित्त्वत्र (स्नो चुभिः इचुः) इति न आद्रियंते । यतः (संयोगान्तस्य०) इति चलोपे कृते निमित्ताभावे नैमि- त्तिकस्पाप्यभावः । इति पुनर्भकारस्य नकार एव । ततः (चोः कुः) इत्यपि न भवति किंतु प्रत्यन् इति सिध्यति । द्विवचनादौ नुमागमे कृते (नश्चापदा०) स्वर० । प्रत्यंची। यहा। प्रत्यञ्ची । प्रत्यञ्चः। प्रत्यञ्चम् । प्रत्यञ्चौ। शसादौ तु विशेषः। सूत्रम (अंचेरलो०) अंचि ५-१ (डिति । टस्य) इत्यलोपः (स्रो०) अस्य अकारस्य लुक अनुक?-१ । (हसे कानामिनो०) दीर्घः १-१(सो०)च १-१ (अन्य० । विसर्ज। सोः०)यंचतेदांतोः शसादी स्वरे परे तद्वितसंबंधिनि प्रत्यये इंपि प्रत्यये च (ईमौ) इति सत्रेण कृते ईकारे च परेअकारस्य लोपोभवति पूर्वस्य च दीयों भवति । तद्धिते प्रतीचीनः । मतीच्यः । ईपि प्रतीची । ईकारे प्रतीची । प्रत्यंचि । अत्र तु शसादी स्वरे अनेन प्रति अच् इति विश्लेपे कृते अकारलोपः । इति ति इत्यस्य दीर्घः ती। भकारादी (चोः कुः) इति ककारे कृते (झये जवाः) कस्य गः । स्वर । मुपि (चौः कुः । फिलात्तः सः। कपसंपोगे क्षः) शेष कंठवमा पूजार्थस्य तु अंचते.

·19781 (१०१) पुंलिङ्गाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । नलोपो न तेन प्रत्यङ् । प्रत्पञ्चौ. । प्रत्यञ्चः । प्रत्यञ्चम् । प्रत्यञ्ची। प्रत्यञ्चः । प्रत्यञ्चा । प्रत्यग्भ्याम् । प्रत्यग्भिः । प्रत्यञ्चे । इत्यादि। एवं प्राङ् । पांचौ । प्रांचः। पांचम् । प्राचौ । प्रांचः । प्रांचा । प्राङ्भ्याम् । प्राभिः । प्राधे । प्राङ्भ्याम् । प्राङ्पः । गत्पर्थस्य तु शसादौ । प्रायः ग्राचा । तिर्यचूउदचशब्दयोः पंचसु प्रत्य- चशब्दवत् । शसादौ तु विशेषः । सूत्रम् (तिरश्चादयः ) तिरश्श आदिउँपां ते तिर- श्चादयः १-३ (ए ओ जसि । ए अय् ) स्वर० (स्रो०) तिरश्चादय इति । तिर्य- चउदसध्यचसम्यच्शब्दानां यथाक्रमं तिरश्च् उदीच सधीच समोच् इत्यादेशा निपात्यते शसादौ स्वरे तद्धिते प्रत्यये ईपि ईकारे च । तद्धिते यया तिरश्चीनः ईपि तिरश्ची । ईकारे तिरश्ची । तिचि । अनेन शसादौ स्वरे परे तिर्यचशब्दस्य तिरश्च । उदशब्दस्य उदीच । स्वर० । भकारादौ (चोः कुः। झवे जबाः) सुपि च (चोः कुः । फिला० ) इत्यादि । प्रत्यच् इत्यादयश्चांताः । टकारांता अप्रसिद्धाः॥ तकारांवो मरुतशब्दः (वावसाने ) मरुतू-मरुद् । मरुतौ । मरुतः। • मरुतम् । मरुवा । मरुतः। मरुता । मरुद्भयाम् । मरुद्भिः । इत्यादि। एवममिचित्मभृतयः । अग्निचित्-अग्निचिद । अनिचितौ । अग्नि- चितः। इत्यादि ॥ तकारांतो मरुतशब्दस्तस्य सौ धौ च सिलोपे कृते ( वारसाने ) तकारस्य वा दकारः । भकारादी (झबे जवाः) तस्य दास्वर०ा स्वरादौ (सुपि च )स्वर । एवम् अग्निचित्प्रभृतयोऽपि साध्याः । अनि चिनोति इंधनैर्वर्द्धयतीति अग्निचित् ॥ वकारांत उकारानुबन्धो महत्-शब्दः। वितो नुम् ।। उकारानु- बंधस्य प्रकारानुबन्धस्य च नुमागमो भवति पुंसि विपये पंचसु परेपु । न्सम्महतोऽधी दीर्घः शौ च ।। न्सतस्य अपशब्दस्य महतशब्दस्य च दीपों भवति पंचसु विजितेषु शौ च परे। महान् । महांती। महातः । हे महन् । महातौ । महतः । महता। महद्याम् । महद्भिः । इत्यादि ॥ तकारांत उकारानुबंधो महच्छन्दस्तस्य पंचसु विशेषः। मह पूजायाम् (द्रुहिम- हिपृपिभ्यः शतृ) एभ्यः शतृप्रत्ययो भवति । ऋकारानुवंधित्वं तु चित्यम्।मह्यते इति महत् । कार्यार्थमुच्चरितस्य वर्णस्पानुबंधः इति संज्ञा । यया-उच्चरितमध्वंसिनो ह्यनुबंधाः । सूत्रम् (वितः०) उश्च ऋश्च वृदृ इत् यस्य स पित् वस्य विना-15 स्वर० (स्रो०) नुम् १-१ (इसे० । हो । उ ओ) सिद्धम् । उमिनबंधस्य ·(१०२) सारस्वतं- [ हसान्ता व तुमत्ययादेः ऋकारानुवन्धस्य शतप्रत्ययादेः नुमागमो भवति पुंसि पुंल्लिंगे पंचमु वचनेषु परेषु शौ च इति नपुंसके जश्शसोः स्याने जाते शौ परे । अनेन पंचसु स्वादिपु तकारात् पूर्व न । सूत्रम् (न्सम्महतोऽधौ दीर्वः शौ च ) स् च अप् च महच्च न्सम्महत्तस्य ६-१। स्वर० । सम् अग्रे महत् (अमे जमा वा) पत्य मः। स्वरन धिः अधिस्तस्मिन् अधौ ७-१ (डेरी०) टिलोपः। स्व० (अतो० । उ भो । एदो०) दीर्घ १-१ ( स्रो०) शि ७-१ (डेरौ०) टिलोपः । स्वर० । च १-१ (अव्य०) पंचपदम् । संतस्योत सुहिनुमशब्दं विहाय नुमागमसहितसका- रांतस्य तया अपशब्दस्य जलवाचिनो नित्यं बहुवचनांतभ्य तथा महवशब्दस्य उकारानुववस्य पुंसि पंचसु वचनेषु धिवाजतेपु नपुंसके शौ च दीर्घो भवति । हस्व- दीर्घप्लुता विधीयमानाः स्वरस्थाने भवतीति सादीनां व्यंजनसन्निकृष्टस्य स्वरस्य दोघों भवतीत्यर्थः । अपशब्दो बहुत एव । तनं असमासांतस्य जसि दीप नान्यत्र । समासांतस्य पंचस्वेव इयं विवक्षा । तया शोभना आपो यन स स्वाप देशः । स्वाप्-स्वाव । स्वापौ । स्वापः । स्वापम् । स्वापी । इति नपुंसके शौ स्वापि। सरांसि । इति भनेन धिवर्जितेषु पंचसु दीर्घः । धौ तु नुमागम एव न दीर्घः । (इसे । संयोगांतस्प० ) इति सौ धौ च तकारस्य लोपः। शेपेषु (नश्चापदति ससे ) शसादौ । स्वर० । भकारादी (झवे जबाः) स्वर० । शेपं सुगमम् ।। उकारानुबंधो भवच्छन्दः। अत्वसोः सौ॥ अत्वंतस्यासन्तस्य च दीपों भवति विवर्जिते सौ च परे । भवान् । भवती । भवंतः। हे भवन् । भवन्तम् । भवंतौ । भवतः। भवता । भवद्भ्याम् । भवद्भिरित्यादि । ऋकरानुबन्धः पचतृशब्दः । तस्य नुमागम एवं न दीयों भवति । पचन् । पचंतौ । पचंतः। पचंतम् । पचंतौ । पचतः । पचवा । पचयामित्यादि । एवम् ऋकारानुबन्धो भवदशन्दः ॥ उकारानुबंधो भवत्शब्दः । मा दौती । भातेर्डवतुः । यतः 'भातेस्तु भवतुः परः । मवान् पूज्ये युष्मदर्थे । इति । तस्य पंचसु (वितो नुम् ) इति नुमागमः । सूत्रम् । ( अत्वसोः सौ) अतुश्च अस् च अत्वसी तयोः अवसोः ६-२। स्व० (स्रो०)सि. ७-२(दरी०)सिदम् । अवंतस्येति उकारानुबंधस्प असंतस्पेति नुमागमरदितस्पा- तस्प शब्दस्य धिवजिते सो परे दीपों भवति। अनेन सादीयों भवति नधी विजित इति विशेषणात् धी (इसे० । संयो०) हे भवन् । पक्षे हे भोः । अन्यन (नश्चा५०) सरादी । स्वर० । भकारादी (झने जनाः)शेष मुकरम् । एवम् अष्टीवरचक्रीवत् कमी- पगन्दाःकारानुसन्धो भवनशब्दः भू। (शदशानी तिवकिपायाम) इति गद- ·पुल्लिङ्गाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१०३) प्रत्ययः (अकर्तरि । गुणः । ओ अव् ) सर० । भवत् (सुपि च) इति तस्य (वितो नुम् ) इति नुमागमे कृते एव स्यात् । परम् अत्वंताभावात् ( अत्वसोः सौ) इति दीर्घत्वं न । शेष मुगमम् । एवं पचत् शब्दोपिरित् ऋकारानुवंय इत्ययः । एवम् अन्येपि शतृप्रत्ययांता ऋकारानुबंधा ज्ञेया इति तांताः । कपांता अमसिद्धाः ।। शकारांतो विश्राब्दः (छशपराजादेः पः) इति पत्वम् (पोडः)इति डत्वं च ( वावसाने ) चपा जबाश्च । विद्-विट् । विशौ । विशः। इत्यादिपकारन्तः पप्शब्दः नित्यं बहुवचनांतत्रिपु सरूपः (जश्शमो- लुक्। पो डः। (वावमाने)पट्-पड्। पभिः। पयः२।(णः) इति नुट् । पड् नाम् इति स्थिते । डणः ॥ संख्यासंबंधिनो कारस्य णत्वं भवति नामि परे। पण्णाम् । पट मुक्विचिदपदान्तेऽपि पदांतता- श्रयणीया ] दोपाम् ॥ दोमजुप्आशिप्हविष्प्रभृतीनां पकारस्य रेफो भवति रसे परे पदांते च । दोः । दोपौ । दोपः । दोपम् । दोपौ । [शसादौ स्वरे परे नांतता वा वक्तव्या ] दोणः-दोषः। दोप्णा-दोपा । दोर्याम् । दोभिः । दोणे दोपे । दोर्याम् । दोर्यः । दोष्णः-दोषः । दोर्याम् । दोर्यः। दोष्णः-दोषः । दोप्णोः-दोपोः।दोग्णाम्-दोपाम्। दोष्णि-दोपि । दोष्णोः-दोपोः । दो' । सजूः । सजुपौ। सजुपः । सजुपम् । सजुपौ । सनुपः । [सजुपाशिपो रसे पदांते च दीर्घो वक्तव्यः ] ॥ शकरांतो विश्शन्दस्तस्य (छपरा० ) इति पत्वे कृते (पो डा। बावसाने) स्वरादी । स्वर० । सुपि (खसे च०) सम्राजशब्दवत् । विट्-रिड् । विशी। विशः इत्यादीनि रूपाणि । विद-मनुष्यो धेश्यश्च । इत्यादयः शांत: । पकागंत: पपशब्दो नित्यं बहुवचनांतारपु लिंगेपु सहारूपः (जगमोलुरु । पोडः । वाव- साने ) पद-पड़ । पुनरांप पट-गड् । भकारादी (पो डः) इति डवे कृते । स्वर० । आमि (प्णः) इति नुहागमः (पो डा) इति डराम् । पड़ नाम इति स्थिते सति सूत्रम् (इ णः) ड६-१ ( सांके.) १-१ (इसे०)- ६-१ (स्रो०) संख्या० । वृत्तिः कंठया । अनेन नामि पो डकारस्प णकार: (मिः छुः ) स्वर० । सुपि (पो डः । ससे च.) ततः टकारसकारयागे (मिःटः) इति माती ( टोरंत्यात् ) इति सूत्रेग (टुभिः टः) इति सस्प पानिपेयः । ननु अन पदांतताभावात् टोरंत्पादिात सूर्य कयं संभावि तनाह छचिदिति । पचित्त. ।

·(१०४) सारस्वतं- [हसान्ताः- योगांतरे अपदांतेपि पदांतता आश्रयणीया ग्रहणीया वक्तव्येति भावः । दोपशब्दो भुजार्थवावकस्तस्य भेदः । सूत्रम् । दोप ६-३ । स्वर० । एकपदमिदं सूत्रम् । दोए- सजुआशिष्हविष्ायुप्सपिप्रधनुपूज्योतिप्प्रभृतिशब्दानां पकारस्थ रसे परे पदांत च रेफो भवति सकारस्थाने जातस्य पकारस्येति व्याख्येयम् । अनेन रसे पदाते च रेफः । सौ धौ च ( हसे० । स्रो०) द्विवचनादौ । स्वर० । दोः। दोपौ। दोपः । दोपम् । दोपौ । शसादौ तु विशेषः [ शसादौ स्वरे परे नांतता वा वक्तव्या] अस्पार्थः। दोपशब्दस्य शसादौ स्वरे परे नांतत्वं भवति वा विकल्पेन अंते नका- रागमो भवतीत्यर्थः । दोपू न इति स्थिते (रुन्नों) स्वर० । दोष्णः-दोपः । दोणा। दोपा । भकारादौ (दोपाम् ) जल । दोभ्याम् । दोमिः । यदा (दोपाम् । रहाद्यपो । झवे जवाः) स्वर० । दोभ्याम् । दोभिरित्यादि । केचित्तु शप्तादा- वनंतता वा वक्तव्या इत्येवं पठति । स्वरे इति पदं न पठति । तन्मते स्वरादी हसादौ च सर्वत्र विकल्पेन अन्-आगमे कृते स्वरादी (अल्लोपः स्वरे । प्रुन्नों) स्वर० । द्वितीयपक्षे केवलम् । स्वर। दोपणः-दोपः । दोष्णा-दोपा । भका- रादौ एकत्र अन्-आगमे कृते । स्वर० (नानो०) दोपभ्याम् । द्वितीये (दोपाम्) जल० । दोभ्याम् । एवं दोपभिः-दोभिः । दोपे । स्वर० । दोपणे । शसादावनंतता। सर० । ततः अल्लोपः । सर० (फों०) स्वर० दोपभ्याम्-दोाम् । दोपभ्या- दोपः । दोष्णः-दोपः । दोपभ्याम्-दोभ्याम् । दोपभ्या-दोर्यः । दोष्णः- दोपः । दोगोः-दोपोः । दोष्णाम्-दोपाम् (चेङयोः) दोष्णि-दोपणि-दोपि। दोष्णोः-दोषोः । मुपि अनंतवे कृते (नाम्नो०) दोपसु । पक्षे ( दोपाम् ) इति रत्वे (किला०) दोपु । केचित्त ( दोपाम् । स्रो० । विसर्ज०) दोप्पु इत्पपि साध- यति । केचित्तु दोःपु इत्यपि पठंति ततो यथासंभवं साध्या। दोपशब्द: पुंक्लीवलिंगः क्लीवे तु । दोः। दोपी । दोपि । जुपी प्रीतिसेवनयोः । जोपणं जुट मिलनं प्रीतिः सह तेन वर्तते इति समित्रम् [ सजुपाशिपो रसे पाते च दीयों वक्तव्यः] इति केचिन्नेच्छंति (दोपाम् ) इति रत्वं विधाय (खोवि हसे ) इत्य. नेनैव सिद्धत्वात् । इति पांताः ॥ सकारांतः पुंस्शब्दः । पुंसोऽसुङ्॥ पुंस्शब्दस्प पंचसु परेपु असु- डादेशो भवति । डकारोंत्यादेशार्थः । उकारो नुविधानार्थः (स्वरे मः ) पुम्स् सि इति स्थिते (विवो नुम् ) इति नुमागमः (सम्महतोऽधौ दीर्घः शौ च ) ( संयोगांतस्य लोपः) (हसे.) इति सेर्लोपः सयोगांतस्य लोपः । पुमान् । पुमांसौ । पुमांसः। हे पुमन् । पुमांसम् । पुमांसौ । पुंसः । पुमा । स्याम् । मुभिः ॥

·पुंलिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम्। (१०५). सकारांतः पुंसशब्दः । पुनातीति पुमान् (पुनाते: सुप नुम् च ) इति सुप्पत्ययो नुमागमश्च । प्रादेहस्वः । अथवा (पातेर्तुमुरिमन् ) इति इम्प्रत्ययः । डिवा- हिलोपः । पुम्स्शब्दस्य पंचसु विशेषः । सूत्रम् (पुंसोऽसुडू ) पुंम् ६-१ स्वर० (स्रो०) असुङ् १-१ ( हसे० । अतोत्युः । उ ओ। एदो०) पुम्स्शब्दस्य पंचसु स्यादिषु परेपु असुङ् इत्ययमादेशो भवति । डकारोंत्यादेशार्थः । उकार उच्चार- णार्थः । अनेनांत्यस्य सकारस्य अस इत्यादेशः। पुम्स् इति स्थिते (वितो नुम् ) इति नुमागमः । पंचमु (न्सम्महतः० ) इति धिवर्जमन्यत्र दीर्घः । सी घी च (इसे०) इति मिलोपः। (संयोगांतस्प०) इति सलोपः । अग्रे द्वितीयाद्वित्वं यावत् (नश्चा० ) स्व० । पुमान् । पुमांप्तौ । पुमांसः । हे पुमन् । हे पुमांसी । हे पुमांसः । पुमांसम् । पुमांसी । शमादौ ( नश्वा० ) स्वापुंसः । पुंमा । भकारादी (संयोगांतस्प० । नश्चा०) एवं सुपि ( सयोगां० नश्चा०) पुंसु ॥ असंभवे पुंसः कक्सौ॥असंभवेर्थे वाचे सति पुंस्शब्दस्य कगा- गमो भवति सुपि परे । (स्कोरायोश्च ) इति सकारलोपः । कपसं- योगे क्षः। क्षु । एवम् विद्वान् । विद्वांसौ । विद्वांसः । हे विद्वन् । विद्वांसम् । विद्वांसौ । वसोर्व उः॥ वसोःसंबंधी वकार उत्वं प्रामो- ति शसादौ स्वरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च । विदुपः । विदुंपा। (वसां रसे ) विद्याम् । विद्वद्भिः । विद्वत्सु । इत्यादि । अथ रूपांतरं साधयति । असंभवे वैदिकप्रयोगे । असंभवो नाम वेदांतकवेद्यस्या त्मनो बहुत्वाऽसंभवः । न विद्यते आत्मनो ब्रह्मणो बहुत्वसंभको यनासी अमंभवः । कुतः । “एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म । नेह नानास्ति किंचन" इति वेदांतशास्त्रेण वेचस्प ज्ञेयस्य आत्मनो बहुत्वाऽसंभवः । अयवा नास्ति संभवो बुद्धेः सूनादेभ यत्र सोऽस- भवस्तस्मिन् वाच्ये सति पुंस्शब्दस्य सौ इति मुपि परे कगागमो भवति । अनेन घुम् अग्रे कक । कित्त्वादन्ते (स्कोरायोश्च ) इति सलोपः (फिला०) कपमंयोगे क्षः । पुंक्षु । इति सिद्धम् । परमपुझपे पुंशु वैदिकप्रयोगोयं लौकिकेपु पुझपेपु पुस । विद्वम्शब्दस्य पंचमु पुंसवन (वितो नुम् । सम्महतो धी दीर्घः० । संयोग) विद्वान् । विद्वांसी । विद्वांसः । हे विद्वन् । विद्वांसम् । विद्वांसी । गसादौ तु विशेषः । सूत्रम् ( वसोर्व उः) वमु ६-१ (दिति । टस्प । मो०) व ?-? (सो। नामि०) जल । उ १-१॥ (आद०) वमोरिति फमुकानी णमेवट ( विदेशी वमुः) इत्यादिसूनोत्पन्नो यो यमुमत्ययस्तस्य संबंधी वकारः सस्वरः उत्तं प्रामोति गमादी खरे तद्धिते यप्रत्यये परे इपि ईकारे च परे । तद्धिते वैदप्यम् । इपि च ।

·। सारस्वतं- [हसान्ता:- विदु । अत्र अनेन शसादौ सरे परे सर्वत्र व इत्यस्य दुः (किला०) स्व० । हसादी (वसां रसे) इति सस्य दत्वे कृते । भकारादौ । स्वर० । सुपि (खसे०) दस्य तः। स्वर० । एवं तस्थिवस्शब्दः । तस्थौ इति तस्थिवान् । छा गतिनिवृत्तौ । ( आदेः प्णः स्तः) स्था कसु-प्रत्ययः वस् च णबेवत् । तेन द्वित्वं हस्वः (शसात् खपाः) इति पूर्वसस्य लोपः । (झपानां जवचपाः) इति थस्य तः । (स्थामी) इति आका- रस्य इकारः । तस्थिवस् इति जातम् । स्पादिः तस्थिवान् । तस्थिवांसौ । तस्यि- वांसः । तस्थिवांसम् । तस्थिवांसौ । शसादौ स्वरे परे ( व सोई उ. ) इति वस्य उले कृते निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः इति इकारस्य आकार एव । ततः (आतोऽनपि ) इत्याकारलोपः । स्वर० (किला० ) तस्थुषः । तस्थुषा । तस्थि- वयामित्यादि । एवं गतः इति जग्मिवान् । जग्मिवांसौ । जग्मिवांसः । जग्मि- वांसम् । जग्मिवांसो (गमा स्वरे ) जग्मुषः । जग्मुपा । जग्मिवद्यामित्यादि। अथवा जगन्वमशब्दः । गम् वस्प्रत्ययः। द्वित्वम् (मो नो धातोः)जगामेति जग. न्वात् । शसादौ स्वरे निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः इति नकारस्य मकार एव । (गमा स्वरे) जग्मुपः । जग्मुपा । जगन्वद्भवाम् । जगन्वद्भिरित्यादि । एवं पेचि- वान् । पेचिवांसौ । पचिवांसः। पेचिवांसम् । पेचिवांसौ । पेचुपः । पेचुपा । पेचि. वद्याम् । पेचिवद्भिरित्यादि । उपासंस्पर्णध्वंसादीनां तु रसे पदाते व (वसां रसे) इति दत्वम् स्वरादौ । स्वर । उपासत् (द) । उपास्रसौ । उपास्रसः। उपाससम् । उपास्रसौ । उपास्रसः । उपाससा । उपासद्याम् । उपासद्भिः। उपासत्सु । एवं पर्णध्वत् । पर्णध्वसी । पर्णध्वसः । इत्पादि। सुवचसूशब्दे तु ( अत्वसोः सौ) इति दीर्घः । सुवचाः । सुवचसौ। सुवचसः। हे सुवचः । सुवचसम् । सुवचसौ । सुवचसः । सुवचसा (सोविसर्गः । हबे) उत्वम् (उ ओ) सुवचोयाम् । सुवचोभिः । इत्यादि । एवं चन्द्रमसूशब्दः । चन्द्रमाः। चन्द्रमसौ । चन्द्रमसः। हे चन्द्रमः । चन्द्रमसम् । चन्द्रमोन्याम् । चन्द्रमस्सु । इत्पादि ।। सकारांतः मुवचरशब्दः । वच परिभापणे । सुपूर्वः (वचादेरम) स्वर० । नाम. त्वात्स्पादयः । ततः । सी परे (अत्वसोः सी) इति दी: (हसे० । स्रो०) धी (इसेप: । स्रो०) हे सुवचः । स्वरादी सर्वत्र मुपि च स० । भकारादी (स्रो० । स्थे । उ भो) शेपं सुगमम् । एवं चंद्रमराब्दः ।चंद्रमाः। चंद्रमसी। चंद्रमसः । हे चंद्रमः । चंद्रमोभ्याम् । चंद्रमस्मु ! एवं वेघाः । दुर्मेधाः । इत्यादि । एवं प्रचेत. सजायदम्य धासुमनस सुनेनविडोजरमभृतयः साध्याः ॥

·। पुडिंगा:] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१०७) उशनसूशब्दस्य विशेषः । उशनसाम् ॥ उशनम् पुरुदंसस अनेहन् इत्येतेपां सेरधेट भवति । डकारटिलोपार्थः । उशना । उशनसौ । उशनसः । उशनसम् । उशनसौ । उशनसः [ उशनसो धौ सांतता नांतता अदंतवा च वक्तव्या] हे उशनः हे उशनन्-हे उशन हे उशनसौ । हे उशनसः ।। उशनसादीनां सौ विशेषः । सूत्रम (उशनसाम्)उशनम् ६-३ । स्व० । उसनम पुरुदंसम् अनेदम इत्येतेपा शब्दानां धिवर्जितस्य सेर्डा भवति। अनेन सेडा। डकाराह- लोपार्थः (डिति टेः) इति टिलोपः। स्वर० । शेष द्विवादी मुवचम्वत् । उगनसी । घौ विशेपमाह । [ उशनसो धौ. ] इति उशनमगन्दस्य विविषय नान्वता अंत्यम- कारस्य नकारः अदंतता अकारांतता च सकारस्य लोपो भवतीत्यर्थः । चकारात तृतीये तु सांत एवं तिष्ठतीति धौ रूपत्रयम् । यतः संबोधने तूशनसस्त्रिरूपम्" इति । एकत्र (इसे० । स्रो० ) द्वितीयरूपे सस्य नः ( हसे०) तृतीये तु अदंतता वक्तव्येति सलोपः (समाना० ) इति धेर्लोपः । हे उशन:- हे उशनन्-हे उगन इति ज्ञेयम् । उगनस् भ्याम् । इत्यत्र (स्रो० । इये । उ यो) उगनोभ्याम् । उसनो- मिरित्यादि । उशना शुक्रः । एवं पुरुदंसस्-अनेहस्प्रभृतयः। पुरुदमा। पुरुदममी। पुरुदंससः। पुरुदंमा इंद्रः। अनेहा । अनेहसौ। अनेहसः । इत्यादि । अनेहा कालः वर्षमासादनादिः ॥ अदम्शब्दस्य भेदः (त्यदादेष्टेरः स्पादौ ) इति सर्वत्रालारः। अदम् सिइति स्थिते । सो सः॥सौपरे अदसो दकारः सो भवति।सेरो॥ अदसः सेरीकारादेशो भवति । असौ । द्विवचने अद औ इति स्थिते दस्य मः ।मादू ।। उथ अश्च ऊ । अदसो मकारात्सरस्प हस्वस्य हस्व उकारो भवति दीर्घस्य च दीर्घ ऊकारो भवति । अमू । बहुव- चने सर्वादित्वाद (जसी।अ इ ए)अमे इति स्थिते । परी बहुत्वे ॥ बहुत्वे सत्यदस एकारस्य ईकारादेशो भवति।अमी । अम् । अमू। असून् । तृतीपादौ म उसे च रुते (टानानियाम्)अमुनाद्विवचने ( मदि) इत्यात्वं पश्चादूकारः ।। अमूस्याम् । अमीभिः अमुमै । अमूल्याम् । अमीभ्यः । अमुप्मात् । अत्याम् ।अमीर: अमुप्य। ओसि एवे लते अपादेशे च रते पचाटुकारः । अयोः । अमी- ·(१८८) सारस्वतं- [ हसा-ता:- पाम् । अमुस्मिन् । अमुयोः । अमीषु । (सामान्ये अदसः कः स्यादि- वञ्च ) अमुकः । अमुकौ । अमुके। पुंल्लिंगे सर्ववत ॥ ॥ इति हसांत- पुल्लिंगप्रक्रिया ॥ अदस्शब्दस्य सकारांतस्यापि विशेषः । तस्य (त्यदादेप्टेर:०) सर्वत्राकारे कृते अद सि इति स्थिते । सूत्रम् (सौ सः) सि ७-१ (डेरौ०) टिलोपः। स १-१ (स्रो०) अदसो दकारस्य सौ परे सो भवति । अनेन दस्य सः । अस इति स्थिते सूनम् । सि ६-१ (डिति । डस्य । स्रो०) औ १-१। साके० (नामिनो र) स्वर। अदसः सवधिनः से औकारो भवति । अनेन सिस्थाने औ (ओ औ औ) असी इति सिद्धम् । द्विवचनादौ (त्पदादेष्टेः० ) इति सर्वत्राकारे कृते (दस्य मः) अम और इति स्थिते (ओ औ औं) सूत्रम् । (मादू) म ५-१ (डसिरत्। सवर्णे०) उश्च उश्च ऊ १-१शसाके० (चपा अवे०) सिद्धम् । अदसो मकारात्परस्य हस्वस्य स्वरस्य हस्व उकारो भवति दीर्घस्य च दीर्घ उकारो भवति । अनेन अमौ इत्यस्य ओकारस्य दीवत्वादूकारः । अन पूर्व विभक्तिकार्य पश्चात् (मादू)। टास्थाने तु पूर्व (मादू) पश्चाद्विभक्तिकायमिति विवेकः ।। अमू । वहुवचने सर्वादित्वात (जप्ती । अ इ ए) अमे इति स्थिते । सूत्रम् । ( एरी० ) ए ६-१ (स्रो०) ई १-१ । साके० ( नामि० ) स्व० । बहुत्वे ७-१ (अ इ ए) बहुत्वे बहुवचने सति अदसशब्दस्य मकारात्परस्प एकारस्य ईकारो भवति । अनेन एकारस्य ईकारः । अमी । मकारात्परस्येति चेन्न व्याक्रियते तदा । अमुकः । अमुकौ । अमुके । इति न सिद्धयति । अमि (अम्शामादू०) इति अकारस्य उकारः । अमुम् इति सिद्धम्। द्विवचनं प्रयमाद्विवचनवत् । बहुत्वे ( अम्श० । सोनः पुंस.। शसि । माद)। अमृन् इति सिद्धम् । टाविपये (माद) अस्य सः । अमु । ततः (टा नास्त्रियाम् ) अमुना । द्विवचने (अदि ) इत्यात्वम् । पश्चात (मादू ) इत्याकारस्य दीर्घत्वा- दूकारः। अमूभ्यामिति सिद्धम् । एवं चतुर्योपचमीद्वित्वऽपि तृतायावहुवचने (भिय- भिस् ) इति वचनात् (ए स्भि बहुत्वे । एरी बहुत्वे ) अमीभिः । एव ४-३ । ५-३ चतुर्येक्वचने ( सर्वादिः स्मद । मादू । पिला । ए ऐ ऐ) अमुष्मै । पचम्येकव- चने (मिगत् । अतः) इति स्मडागमः (सवर्णे 1 माद् । पिला०) अमुष्माद पष्टयेरवचने (इस्प । माद । विग०) अमुष्प ६-२ । ७-२ । ओसि अका ग्स्य एकारः (ए अय । मादू) स्वर० । अमुपो. आमि (मुडामः। एस्भिा एरी वात्वे । पिला० ) अमीपाम। ७-१ (डि स्मिन । माद । विला०) अमुष्मिन्। मुपि (प स्मि० । एरी पहरवे । पिग) अमीपु । त्यदादित्वादरभाव' । संगाधनं न भव- तीत्ययं । पुनविगेपमाह । सामान्य इति सामान्येऽथे विपश्यने अज्ञानाद्यये अदम्- ·पुलिंगाः चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१०९) शब्दस्य का प्रत्ययो भवति । स च स्यादिवत् ज्ञेयः । स्यादौ परे सति यत्कार्य भवति तत्कार्य कमत्यये परेमवतात्पर्यः । तेन (स्पदा० । दस्य मः। माद) इति भवति । स्यादिवच्चेति चकारात्मयमकवचने असकी इत्यपि रूपमपि भवति । पुसि स्त्रियां च अदसः कमत्ययः । स्पादिवत्वात् (त्यदादेष्टेरः स्यादी । दस्प मः । माद) अमुक इति सिद्धम् । ततः स्पादयः । प्रक्रिया सर्वशब्दवत् ॥ इति इसांतपुंलिंगसाधनम् । अथ हसांताः स्त्रीलिंगाः १०. हकारांव उपानशब्दः । नहो धः ॥ नहीं हकारस्य धकारादेशो भवति धातोझसे परे नाम्नश्च रमे पदांते च ( वावसाने ) इति तत्वं दत्वं च । उपान-उपानद् । उपानहौ । उपानहः । हे उपानत- हे उपानट् । हे उपानही । हे उपानहः । उपानहम् । उपानही । उपानहः । उपानहा । उपानद्याम् । उपानद्भिः । इत्यादि। अय हसांतस्त्रीलिंगे किंचिच्छब्दसायनं लिख्यते । हकारांतः उपानहन्दः पाद- प्राणार्यवाचकः । तस्य स्वरादी । सर० ( हो दः ) इति तत्वप्राप्ती तदपादाय रसे पदाते च विशेपमाह । सूत्रम् । (नहो०) न ६-१ । स्वर० (स्रो० । हये । उ ओ)घ १-१ (स्रो०) सिद्धम् । वृत्तिः कंठ्या । अनेन रसे पदांते च इस्य धः । सीधी च धत्वे कृते ( इसे० । पावसाने ) धकारस्प वा तकारदकारी । भकारादी। (नहो धः । झये ज०) घस्प दः । सर० । मुपि (नहो धः । ससे०) धम्य तः। स्वादो कंटयम् । गोधामभृतयः पुंलिंगवत् ज्ञेयाः। उष्णिा-उष्णिम् । इणिदी। रणिः । उत् ऊध्वं नियति क्षातीति वा राष्णिक-पवागृः (दिशाम) इति क्वम् । इति हताः। यकारांता अप्रसिद्धाः ॥ वकारांतो दिवशब्दः । दिव औ ॥ दिगम्दस्य औकारादेगी भवति सौ परे । द्यौः । दिवी । दिवः। दिव् अम् इति स्थिन । वामि ॥ दियो वकारस्य अमि पर या आ भवति। याम्-दिवम्। दिवौ । दिवः। दिवा (क रसे) दिवो वकारस्य उकारो भवति रम परे । यायाम् । युभिः । दिवे । गायाम् । प्रायः । इत्यादि ।। चकागंनो दिवगन्दा मर्ग-माकागावाचकः । तम्य नामगजायां म्पादयः । दिसम् इति स्थिते । मूत्रम् । दिए ६-१ । सर० (40) औ?-१ मांस ·स:० (१२०) सारस्वतं- [हसान्ता (माद०) अत्र 'आ सी' हति सूनात् 'सी' इत्यनुवर्तते । दिव इति पष्ठया निर्दिष्टत्वा- दिवगन्दमविनो वकारस्य औकारोभवति सौ परे । अनेन सौधौ च वस्य औकारः (द य०) स्व० (स्रो०) द्यौः । एवं हे द्यौः । वर्णविधौ नेदमिति यदादेशस्तद्वद्ग- चतीति सिलोपो न । द्विले वहुवे च । स्व० । अमि विशेषः। सूत्रम् (वामि) वा ३-१ (अव्य०) अम् ७-१ । स्वर० (सवर्णे) आ १-१ । साके० (इ यं०) विपदम् । दिवो वकारस्य अमि परे वा आत्वं भवति । अनेन अमविषये वकारस्य आकारः ( इयं स्वरे) स्वर० । चाम्-पक्षे दिवम् । अग्रे स्वरादी सर्वत्र । स्वर० । इसादौ तु विशेपः । सूत्रम् । उ १-१ सांके० । रसे ७-१( अ इ ए) दिवो वका- रस्प रसे परे उकारो भवति । यद्रा (ऊ रसे) उ १-१ । उ ७-१ । रसे ७-१। इति निपदं सूनं पठति । तेन रसे परे उवर्णपि परे कारो भवति । यया धुपितः दिपि अपितः धूपितः । एवं दिवम् उर्जाति आच्छादयतीति चूर्णत् । अनेन भका- रादी मुपि च वस्य उकारः (इयं स्वरे ) सुपि (ऊ रसे) ततः (किलापः ) इति वांताः ॥ रकारांतश्चतुर्राब्दी नित्यं बहुवचनान्तः । त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृवत्॥स्त्रियां वर्तमानयोनिचतुर्शब्दयोस्तिस चतस इत्ये- तावादेशौ भवतः स्यादौ विभक्तौ परतः कारच कारवत । ततः (स्तुरार ) इत्यादिसूत्रैः कदंतशब्दकार्य न भवति । किं तु (क रम् ) भवति । तिसः । विस्रः । चतनः । चतनः । तिसृभिः । चतसृभिः । तिमृत्यः २। चतसृत्यः २ । न तिसृ चतसृनामि दीर्घत्वम् ॥ तिसृचतसृ इत्येतयोर्षो न भवति नामि परे छंदसि वा । तिमृणाम् । चवसृणाम् । छन्दसि तु वा भवति । तिमृणाम् । चतसृणाम् । तिसृप । चतसृपु ॥ फांतचतुरगन्दो नित्यं पहुवचनांतस्तस्य व स्त्रियां विशेषः । सूत्रम् (निच०) त्रिय चतुश घिचतुरी तयोः ६-२ । स्वरे० (स्रो०)सी ७-१ (वियां योः) मीभुतः । (दिवामट) स्व० ( स०) तिम् च चतम् च विमचतम १-२ सां. ० । ऋवत् १-१ (अव्य० । सवर्णे०) सिमिदं सूपम् । सिपां वर्तमानी यी प्रिनग्गन्दी तयोम्तिश्चतम् इत्येतावदेशी प्रमात् भवतः । त्रिगन्दस्प विमृ चतु- रगन्दस्य चवम कारश खत् सारेण तुल्यो लेपः । उनी दीवाजसि (म्नुगर) इति सूत्रेण आर न भवति (पंचमु) इत्पर । गसि (अम्म०) इत्य.

·स्त्रीलिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१११) कारलोपो न । सप्तस्वपि वहुवचनेषु त्रिशब्दस्य तिस आदेशः चतुरशब्दस्य चतम् । जसि शसि च (मरम्) स्वर० (स्रो०) आमि नुडागमे कृते विशेषः । सूत्रम् । न १-१ (अव्य०) नाम् ७-१ । स्व० । दीर्घः १-१ (स्रो०) तिस चतस ६-२॥ सांके० । छंदसि ७-११ वा ३-१ विसृचतसृ इत्येतयोरिति । स्त्रीलिंगे वर्तमानयो. स्त्रिचतुशब्दयोर्नामि परे दी! न भवति । छंदसि तु वा भवति । वेदे तु तिस- णाम-तिसृणाम् । चतसृणाम्-चतसृणाम् । इति द्वे रूपे भवतः। अन्यथा तिसणाम् । चतसृणामित्येव । सुपि (किला०)॥ गि शब्दस्य भेदः। य्वोर्वि हसे ॥धातोरिकारोकारयोर्दी| भवति रेफवकारयोर्हसपरयोः पदान्ते च । गीः। गिरौ । गिरः। हे गी। गिरम् । गिरौ । गिरः। गिरा । गीाम् । गीर्भिः । गीर्घ । पूः। पुरौ । पुरः । हे पूः । धूः । धुरौ । धुरः । हे धूः । धकारांतः समि- शब्दः ( वावसाने ) समित्-समिद् । समिधौ । समिधः। हे समि- तु-हे समिद् । समिधम् । समिधौ । समिधः। समिधा । समि- झ्याम् इत्यादि । भकारांवः ककुभशब्दः ( वावसाने ) ककुप्- ककुन् । ककुभौ । ककुभः । ककुभम् । ककुभौ । ककुभः । ककुभा। ककुयाम् । हे ककुप्-हे ककुन् । इत्यादि ॥ रेफांतो गिरशब्दः गिरत्यनयेति गीः । गीर्वाणी सरस्वती चगृ निगरणे । किप्प- त्ययः । किपः सपिहारी लोपः (ऋत इर) इति गिर इति जातम् । तस्य स्वरादी मर्वत्र । स्व० । हसादौ तु विशेषः । सूत्रम् (वो०) इश्च उश्च वी तयोः यो: ६-२ (इ यं० । उवम् )। स०( स्रो०) र च व् च तस्मिन् वि ७-स्वा पश्चात् (नामि० 1 रिलोपो दीर्घः०) हसे ७-१ (अइए) धातुसंबंधिनोरिकारोकारयो- दीपो भवति रेफवकारयोः परयोः सतोः । किविशिष्टयोः रेफवकारयोः हसपरयोः हसः परी अग्रे वर्तमानो याभ्यां तो इसपरी तयोः। अनेन इसादी दीर्वःगि इत्यस्य गी (हसे० । स्रो०) गीः। गिरौ । गिरः । हे गीः । गीभ्याम् । गीभिः । गीर्यः २। गीर्षु इत्यादिरूपमवसेयम् । शेपं कण्ठयम् । एवं पुरधुरादयः । उका- रस्य दीर्घत्वे ऊकारः। शेष गिर-शब्दवत् । । पुरी । पुरः। पुरम् । पुरी। पुरः । पुरा । पूभ्याम् । पृभिः । इत्यादि । एवम् । पूः। धुरी। धुरः। इत्यादि । धकारांतः समिधान्दः इंधनार्थवाचकः । तस्प सी घी च (इसे०) इति सिलोपे कृते (वावसाने) घस्य वा तकारदकारी । समित्-समिद । भकारादी (भषे जवाः) धस्य दः । स्व० मुपि (खसे०) घस्पतः । स्व० । समित्सु । शेष सुकरम् । एवं वीरुष क्षुध कुध शन्दाः । भकारांतः ककुभशन्दः दिग्यारकस्तस्य समिशब्दवत् प्रक्रिया । न वरम् (वावसाने ) इति जयत्वे वः चपत्ते तु पः।

·(११२) सारस्वतं- [हसान्ताः- ककुप्-ककुब् । ककुभ्याम् । (झवे जवाः ) ककुप्सु ( खसे०) इत्यादि । जका- रांतः सशब्दः पुष्पमालावाचकः । (दिशाम् ) इति कत्वम् । सक्-स्रम् । सनौ। स्वजः । एवम् । रुक-रुग् । रुजौ। रुजः। भकारादौ (झबे जवाः) सम्भ्याम् । स्रग्भिः । सुपि (दिशाम् ) इति कत्वम् (खसे० । किला०) (कप०) सक्षु । दकारांताः शरद् विसंपआपद्विपद्परिषद्प्रतिपद्संसमुप्रभृतयः॥ दकारांताः त्यत्तद्यद्एन शब्दाः (तः) (त्यदादेष्टेरः स्यादौ ) इति सर्वत्राकारः( आवतः स्त्रियाम्) पकारः सिलोपार्थः ( सवर्णे दीर्घः सह ) इति दीर्घे कृते स्त्रीलिंगसर्वशन्दस्येव रूपं ज्ञेयम्।स्यो। त्ये । त्याः। त्याम् । त्ये । त्याः । त्यया । त्याच्याम् । त्याभिः। त्यस्यै । त्याभ्याम् । त्यात्यः । इत्यादि । सा । ते। ताः । या।ये। याः । एपा । एते । एताः । अन्वादेशोएताम्-एनाम् । एते-एने। एताः-एनाः। एतया-एनया । एतयोः-एनयोः । एवं किम् । का । के । काः।इयं स्त्रियाम् । इदम् शब्दस्य स्त्रियामियं भवति सौ परे सिसहितस्य । इयम् । इमे । इमाः । इमाम्-एनाम् । इमे । इमाः । अनया । आश्याम् । आभिः । अस्यै । आन्याम् । आभ्यः । अस्याः । आत्याम् । आध्यः । अस्याः । अनयोः । आसाम् । अस्याम् । अनयोः । आसु ॥ त्पदादीनां विशेषः । दकारांतास्त्यत्तद्यद्एतद्शब्दास्तेषाम् (त्यदादेप्टे० ) इत्य- फारे कृते (आवतः स्त्रियाम् ) इति सूत्रेण आप्पत्ययः । आपू इति पकारः (आपः) इति सूत्रेण सिलोपार्थः। ततः ( सवर्णे) इति दी कृते सिविपये (तः) इति तस्य सः । साधना सर्वशब्दवत् । स्या । त्ये । त्याः । एवं तद् । सा (आपः) ते (और) ता: (सवर्णे । स्रो०) ताम् (सवर्णे) ते (औरी) ता. ( सवर्ण सो) तया (टोसोरे। ए अय्) ताभ्याम् । तामिः । तस्यै (डितां यट् । यटोच) इति सुट्पूर्वस्य आपः अकारः । स्वर० ( ए ऐ ऐ) ताभ्याम् । ताभ्यः । तस्याः ५-१ (डितां यट् । यटोच) इति सुद६-१1 डितां यद । यटो) तयोः (टीसोरे। ए अय ) स्वर० । तासाम् (सुडामः) स्वरः। तस्याम् (आम्डे । डितां यद् । यटोच्च ) स्वर० । तयोः। तासु । त्यदादित्वात्संबोधनाभावः । एवम् या । ये । याः। एतद्शब्दस्प एनादेशादिकं पुंक्त् (तः । पिला०) एपा। एते । एताः [ इदमेतदोरन्वादेशे द्वितीयाटी- स्पेनो पा वक्तव्यः ] एताम-एनाम् । एते-एने । एताः-एनाः। एतया-एनया । पसन्दम्प प्रापरतन्ट दस्व प्रयोगो भवति । 'सच पचामात्' इत्यानिपत्गु प्रयोगोपल्मान् ।

·. स्त्रीलिंगाः ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (११३) एतयो:-एनयोः । इति विशेषः । इत्यादि ज्ञेयम् । एवं मकारांतः किमशन्दोपि सर्वाशब्दवद (त्यदादेष्टेरः स्यादी)(आवतः स्त्रियाम् )का । के । काः । इदम्शब्दस्स सौ विशेषः । इदम् १-१ सूनम् । इयम् १-१ ( हसे० ) स्त्री ७-१ (खिया यो। स्त्रीभ्रुवोः । डिता यद् ) स्वर० (संवर्ग ) द्विपदम् । इदम् शब्दस्य स्त्रीलिंगे सौ परे इयम् आदेशो भवति गुरुत्वात्सर्वस्य । अनेन । इयम् ( हसे०) इयम् । इमे । इमाः । अग्रे द्वितीयावहुत्व यावत् । त्यदादेष्टरत्वे कृने (दस्प मः) इति मत्ते कृते (आवतः बियाम् । साणे०) गंगाशब्दवत् । तृतीमादी ( त्यहादेष्टेः० ) इति सर्वन अकारः टाविषये ओसि च (अनटो०) इति अनादेशे कृते(आवतः स्त्रियाम् । रोसोरे। ए अय् ) स्व० । अनया। अनयोः। भकारादी सुपि च ( सभ्यः ) इति अकारे कृते (आवतः स्त्रियाम् ) आभ्य म् । आभिः। डेडसिड साडपु(आवतः स्त्रियाम् । डिता यट् । यटोच्च । स्भ्यः ) अस्यै । अस्याः । सप्तम्पेकवचने (आगतः स्त्रियाम् । आम् डे. । डिता यट । यटोच्च । स्भ्यः ) स्वरहीन० । अस्थाम् । आमि (सुडामः । स्यः । आवतः०) स्व० । आसाम् । शेपं सुगमम् ॥ चकारांतः सचान्दः (चोः कुः) इति कत्वम् । वर-वम् । त्वचौ । वचः । त्वचम् । त्वचौ । त्वचः । त्वचा । त्वम्याम् । त्वभिः । त्वा । इत्यादि । एवम् ऋच्वाप्रभृतयः ॥ चकारांतस्त्वचशब्दस्तस्य रसे पदाते च (चोः कः) इति चस्प का सीधी च (हमे०) इति सिलोपे कृने चस्य क्त्वे कृते (पावसाने ) इति वा कस्य गकारः । पक्षे ककार एव तिष्ठति । स त्वम् । हेवक हे त्वम् । भकारादी तु कवे कृते (झवे जनाः) क्स्य गः । स्व० । त्यग्भ्याम् । त्वाम्भरित्यादि । सुपि ( चोः कुः । कि० ) कपसंयोगे । त्वक्षु । स्वरादी सर्वत्र । स्वर० । त्वची। त्वचः । इत्य दि। एवम् रुचवाच्शुचमभृतयाऽपि चमाराता ज्ञयाः।-ऋग् । मची ।। वाक-वाम् । वायी । वाचः । इत्यादि । शुरु-शुग । शुची। शुचः । तकारांता योपिद सरित् तडित् विद्युत् प्रभृतयः ॥ पकारातोऽपशब्दो नित्यं बहुपचनांत ।अप् जसइवि स्थिते(सम्मह- तः०) इति दीः ।आपः । द्वितीयानहुपचने पंचस्विति विशेपणाव न दीपः । अपः । भि दपाम् ।। अमादीनां भकारे परे दत्वं भवति। अद्भिः। अद्यः २ । अपाम । अप्सु ।। पकारांतः अपशब्दो नित्यं घावयमांतः नित्यं बोरिंगे । अप् अम् इति स्थिते सति (नसम्महतः०) इति दीर्यः । सर० (मो०) यापः । मसि पर इति विशेषणान दीर्वः स्नुि । स्तर०(मो.) अपः । भकारादी विगेपः । सूत्रम् ( भि दपाम) म् ७-११ स्वर०६१-१ (से० ) अ-३ विपदम । अगदीना. ८ ·- (११४) सारस्वतं- [ हसान्ता मित्युक्तः पाठः । किंतु अपशब्दस्य अपशब्दसंबधिनः पकारस्य स्यादौ भकारे परे दकारो भवति । सूत्रे अपामिति बहुवचनं अपशब्दस्य बहुवचनातत्वे ज्ञाप- कम् । अनेन पस्य दः।अद्भिः। अद्यः आम सुपिच । स्व० अपाम् । अप्सु ॥ चकारांवो दिशशब्दः । दिशाम्॥दिश् दृश् स्पृश् मृश् इत्यादीनां रसे पदाते च कुत्वं भवति । दिक्-दिग् । दिशौ। दिशः । दिशम्। दिशौ। दिशः । दिशा । दिग्भ्याम् । दिक्षु । इत्यादि । पकारांतः विपशब्दः । ( पो डः ) इति उत्तम् ( वावसाने ) इति टकारः । विट्-विड् । त्विषो । विपाहे विट्-हे त्विात्विपम् । विपी। विपः। विपा। त्विक्यामित्यादि । आशिपशब्दः सजपशब्दवत् । आशीः। आशिपौ। आशिपः। इत्यादि । स्त्रीलिंगस्य अदसूशब्दस्य सौ न विशेषः । द्विवचनादौ तु टेरत्वे मत्वे च रुते अनन्तरम्(आ- वतः स्त्रियाम् ) इत्या दीर्घत्व विभक्तिकार्यम् । पथात(माद् )इवि हस्वस्य ह्रस्व उकारः दीर्घस्य दीर्घ ऊकारश्च । असौ । अमू । अमूः। अमूम् । अमू । अमूः । अमुया । अमूरयाम् । अमूभिः । अमुष्य। अमूभ्याम्।अमूायः अमुप्याः।अमूक्याम्।अमूस्यः।अमुप्याः।अमुयोः। अमूपाम् । अमुप्याम्।अमुयोः।अमूपु(सामान्ये अदसः कः०)अमुका। अमुके । अमुकाः । इत्यादि स्त्रीलिंगे सर्वाशब्दवद्रूपं ज्ञेयम् ॥ इति हसांवाः स्त्रीलिंगाः। शकारातो दिशशब्दस्तस्य रसे पदाते च विशेषः । सूत्रम् । विश् ६-३। स्वर० (सो०) दिगृहस्पृशमृशावधृप्तउष्णिअंचयुकुञ्चअमृज् इत्यादीनां शकरस्प अन्नस्य च रसे पदाते च कुत्वमित्यर्थः । शेष कंठयम् । अनेन रसे पदाते च शस्य क. । तत. ( वावसाने ) दिक्-दिग् । हे दिक्-हे दिग् । दिशौ । दिशः । दिग्भ्पाम् ( दिशाम् ।झने जवा. ) दिक्षु (दिशाम् ) इति फत्वम् (फि०) कपस० । एवम् । हर-हर । दृशौ । दृशः। मर्मस्पृरु-मर्मस्पृग् । मर्मस्पृशी । मर्मस्पृशः । ऋत्विक-ऋत्विम् । ऋत्विजी।ऋत्विजः। इत्यादि । पका रातस्त्विपशब्दस्तस्य रसे पदावे (पोटः) इति उत्तम् । सौ धौ च (इसे० । वाव- साने ) कारटकागे। विद-विद् । हे विट्-ई लिइ । भकारादी (पोड: ) १ अप धो दरित्परमा वाचायचो पवार याम्' स्पेका मनम् । ।

·स्त्रीलिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (११५) स्वर० । विड्भ्यामित्यादि । सुपि । (पो डा। खसे चपा०) डस्य टः । स्वर० । विटसु । एवं प्रावृप विग्रुप् रुप तप शब्दाः। आशिषशब्दः सजुपशब्दवत् ज्ञेयः । (दोषाम् ) इति पस्य । (सजुपाशियो रसे पदाते च दीर्घः) खो० । आशीः। स्वरादी । सर० । आशिषौ आशिपः। आशिपम् । आशिपौ । आशिपः(दोषाम्) सजुपाशिपो रसे पदांते च दीर्घः । जल० । आशीाम् । आशीषु । (स्रो०) इत्यादि ज्ञेयम् । सकारांतस्य स्त्रीलिंगम्य अदमशब्दस्य सौ विशेषो न सिविषये । यथा पुलिंगे रूप तयैवात्रापि (त्यदादेष्टेः० ) इत्यकारः (आवतः स्त्रियाम् । मी सः । सेरौ । ओ औ औ) असाविति सिद्धम् । द्विवचनादौ सर्वत्र टेरत्वे कृते (दस्य मः) ततः (आवतः स्त्रियाम्) इत्यापि कृते स्त्रीलिंगे सर्वाशब्दवत् विभ. क्तिकार्ये कृते (औरी । अ इ ए) पश्चात् (मादू) इति हस्वस्य स्वरस्य हस्व उकारः दीर्घस्य स्वरस्य दीर्घ जकारः। अमूः । ( सवर्णे) मादू । स्रो०) अमूम् । अमू । अमूः । अमुया (टोसोरे ) अमूभ्याम् । अमूभिः। (मादू) अमुष्य (डितां यद् । यटोच्च ) इति पूर्वस्यापोऽकारः (मादू । कि०) स्वर० ( ए ऐ ऐ) अमूभ्याम् । (मादू) अमृभ्यः (मादू) अमुष्याः। अमूभ्याम् । अमूभ्यः । अमुष्याः । अमुयोः (टोसोरे । ए अय् ) स्वर० (मादू ) अमूपाम् । (सुदामः । मादू । कि०) स्वरहीनं० । अमुष्याम् ( आम्डे । डितां यदु । यटोच्च ) पूर्वस्य चापोऽकारः (माद । किला० ) स्व० । अमुपोः (टोसोरे) अमूपु (माहू । किला ) सामान्येऽर्थे वाच्ये सति अदम्शब्दात्कः प्रत्ययो भवति । अमृका । अमुके । अमुकाः । इत्याद्या ज्ञेयाः ।सुमनस् अप्सरस् भास् सुवचस्मभृतयो ज्ञेयाः।। इति हसांतस्त्रीलिंगसाधनम् । अथ हसांता नपुंसकलिंगाः ११. अथ हसान्तानपुंसकलिंगाः पदान्ते। रेफांवो वाशब्दः(नपुंसक स्यमोर्लक् ) वाः, वारी, वारि २। अयम इति विशेपणात नुम् न भवति । वारा । पार्याम् । वाभिः । वाऍ । इत्यादि । चतुर्शन्दो नित्य बहुवचनांतः (चतुराशौ च) इत्याम् । चत्वारि२ । इत्यादि । अथ हसांतनपुंमके किंचित्साधनमुच्यते । अथ मुख्यवृत्या हकारांतः शब्दो नास्ति । गौणत्वे तु सुठु अनड्डान् यस्य तत् स्वनडुहास्वनडुङ् १-१(नपुंसकात्स्यमो- लक् । वसां रसे । वावसाने ) स्वनडुत्-स्वनडुछ । स्वनडुही । वनवाहि (चतुर- नडुहोराम् शौ च) इत्याम् । पुनराप । वनडुत-स्वनडुद् । वनडुही । स्वसहाहि । एवम् । गोधुक्-गोधुर । गोदुही। गोइंहि । अनुपानत्-अनुपानइ । अनुपानही । अनुपानहि इत्यादि । अथ रेफ़ांतो कारशब्दस्तस्प (नपुंसकारस्पमार्टक स्रो०) ·[हसान्ता- सारस्वतं- - वा। हे वाः। द्वित्वे तु (ईमो) स्व० । वारी । हे वारी । जसि शसि च (जश्शसोः शिः) इति शौ कृते अयम इति विशेषणात् यमप्रत्याहारातस्य नुमागमनिषेधान्नु- मागमो न भवति । तेन ख० । वारि । हे वारि । पुनरपि द्वितीयायाम् । वाः । वारी । वारि । तृतीयादौ स्वरादौ । स्व० । वारा । हसादौ तु । जल । वाया॑म् । सुपि (किला०) जलवाएं । इत्यादयः। चतुर्शब्दस्य बहुवचनातस्य (जश्शसोः शिः) इतीकारे कृते (चतुराम् शौ च ) इत्याम् (उ वम् ) स्व० । चत्वारि २। चतुभिः । चतुर्याचतुर्व्यः। आमि (रः संख्यायाः) इति नुडागमः (हों। रहाय- पो०) स्वर० । चतुर्णाम् । सुपि (किला० ) चतुर्पु । शेषं कंठ्यम् । गौणत्वे तु पियाश्चत्वारः पुरुपा यस्य तत् । प्रियचतुः । प्रियचतुरी। प्रियचत्वारि । प्रिया: चतस्रः स्त्रियो यस्य तत्-प्रियचवस । प्रियचतसृणी। प्रियचतसृणि ।। नकारांतः अहन्शब्दः । अहः॥ अहन्शब्दस्य नकारस्य विस- देशो भवति रसे पदांते च (स्रोविसर्गः ) अहः ( ईमौ।वेडयोः) अह्नी-अहनी, अहानि २ । अह्ना । अहोन्याम् । अहोभिः।अहे। अहोन्याम् । अहोत्यः ।अह्नः अहोत्याम् । अहोत्यः।अह्नः अहो। अह्नाम् । अह्नि अहनि । अह्नोः । अहःसु । ब्रह्मनशब्दस्य रसे पदांते च नस्य लोपः । ब्रह्म,ब्रह्मणी, ब्रह्माणि २ । ब्रह्मणा । ब्रह्म- क्याम् इत्यादि [संबुद्धौ नपुंसके वा नलोपो वाच्यः । ] एवं चर्मन् वर्मन् पर्वन प्रभृतयः॥ नकारांतः अहनशब्दः । सूत्रम् । अहन् ६-१ (अलोपः स्वरे०) सन(स्रो०) अह प्रकाशगत्योः । अहातीति अहः । अन्नताइन्शब्दस्य सवधिनो नकारस्य सकारो भवति पष्टीनिर्दिष्टत्वादत्यस्य रसे पदाते च। अनेन सौ चौ च अमि च (नपुसका रस्पमोटुंझ) इति स्यमोर्लोपे कृते (अहः) इति नकारस्य सकारे कृते (स्रो०) अहः २ । हे अहः। द्विवचने तु (ईमी) इतीकारे कृते ( वेडयोः) इति वा अकारोपः। स्वर० । अही-अहनी २। जसगमविपये तु (जसोः गिः । नोप- घायाः) स्वर० । अहानि २ । यमप्रत्याहारातत्यान्न नुम् स्वरादी सर्वन (अलोपः स्वरे) इति अलोपः । अहा। अद्दे । इत्यादि। भकागदी (अहः ) इति नकारस्य सकारः (स्रो०। हरे । उ ओ) अहोभ्याम । महोभिरित्यादि । डिवचने (खेडचोः) इति वा (अरोपःस्वरे०) अद्वि-अहनि । मुपि ( अतः) इति स.। स्व०ा अहस्सु । ब्रह्मन्ग दम्प (नपुंसकात्स्यमोलुंछ) इति सौ अमि च टप्ते मति ( नानो०) इत्यधाविति विशेषणात्धी नस्य लोपो न भवति । ब्रह्म । हे ब्रह्मन् । क्षेमेंद्राचायस्तु-संयो. १ भय सामिग 'इवि सत्रात् 'पिसम इयरय पदायाऽनुवर्तन नाते 'अन एतार मा मव मत्रम् । ।

·नपुसकलिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (११७) धनपि वा नकारलोपमिच्छति । तेन हे ब्रह्म इत्यपि स्यात् । प्रक्रियाकौमुद्यां च (संबुद्धौ वा नपुंसकानां नलोपो वाच्यः) इति द्विवचने तु (ईमौ) इति ईकारे कृते अम्बयुक्तादिति विशेषणादल्लोपनिषेधः । स्वर० । ब्रह्मणी, बहुत्वे (जश्शसा: शिः। नोपधायाः । ।० ) स्व० । ब्रह्माणि २ । अग्रे स्वरादी सर्वत्र (प्रुनों०) स्व० । ब्रह्मणा । रसे परे च ( नानो०) ब्रह्मभ्याम् । ब्रह्मसु । एवं चर्मन्कर्मन्- वर्मन् गर्मन्नर्मन्पर्वन्प्रभृतयः (अल्लोपः स्वरे० ) इत्यकारलोपानहींः । दामन्सामन्- नामन्लोमन्व्योमन्मेमन् वामनहेमन्मभृतयोऽपि नाताः शन्दाः साध्याः । नाम, नामनी, नामानि २। एव दंडिन्- दंडि, दंडिनी, दंडीनि २॥ नांताददंताच्छंदसि डिश्योर्वा लोपः। [छन्दस्यागमजानागमजयो- लोपालोपी च वक्तव्यौ ] परमे व्योमन् । सर्वा भूतानि । पुनर्विशेपमाह । ( नाता० ) छंदसि वेदे नांतात् नकारांतात् अदंतात् मकारां- तात् शब्दात्परयोनपुंसकलिंगसंबंधिनोडिंश्योर्वा लोपः । कि सप्तम्येकवचनम् । शि (जश्शसोः शिः) इति एतयोर्वा बहुलं लोपो भवति । यथा परमे७-१ । व्योमन्७-१ उभयत्रापि ७-१ । डि एकत्र ( अ इ ए ) अन्यत्र डिलोपः। छांदसिकत्वाद (नाम्नो नो०) इत्यपि न भवति । अथवा ( छंदस्यागमजानागमजयो काग्यो- लोपालोपौ कचिद्वक्तव्यौ ) इति । सर्व १-३ । भूत १-३ । उभयत्र प्रयमाबहुवचने (जश्शसोः शिः । नुमयमः । नोपधायाः । प्रुनो) स्वर० । ततः शिलोप: छांदसिकत्वात् (नाम्नो नो लोशपवौ ) इति नकारस्यापि लोपो भवति । यद्वा निमि- त्ताभाव नैमित्तिकस्याप्यभावः छांदसिकत्वादेव दीर्घतं तु न निवर्त्तते । भून १-३ (जश्शसो० । नुम० । नोप०) स्वर० । परमे प्रकृष्टे व्योमन् आकाशे सर्वा भूतानि सर्वाणि भूतानि वर्तते इत्यर्थः । यथा परमे व्योमन् इत्यत्रडिलोपः। सर्वाणि भूतानि इत्यत्र नुमसहितशिलोपः। परमे व्योमन् सर्वा भूतानि इति छांदसिकम योगः । असक्-मसम् । असृजी । अमंजि (दिशाम् ) इति कत्वम् ।। दकारांतास्त्यदादयः शब्दाः । त्यदादीनां स्यमोलकि कृते टेरत्वं न भवति स्यादाविति विशेषणात् । द्विवचनादौ टेरत्वे कते सर्वशब्दवद्रूपं ज्ञेयम् । त्यत-त्पद्, त्ये, त्यानि २ । तत्-तद्, ते, तानि २ । यत्-पद् , ये, यानि २ । [नपुंसके एतदोऽन्वादशे अनि एनदिति बक्तव्यम् ] एतत-एतद्, एते, एतानि२ । एनत(द )एनोएनानि । किम्, के, कानि २ । इदम्, इमे, इमानि २ । तृतीयादी सर्वत्र पुंवत् ॥ -- -- ·. (१९८) सारस्वतं- [ हसान्ता.- अथ दकारांतास्त्यदादयः । तेषां त्यदादीनां स्यमोलुंकि कृते टेरत्वं न भवति । स्यादौ विभक्तौ परे एव भवति न तु लुकि कृते इति विशेषणात् लुकि न तन्निमि- तमिति । अत एव (तः ) इति सत्यमपि न भवति । तत् । द्विवचनादी (त्यदा- दे० । ईमौ । अ इ ए) त्ये, त्यानि २ । तत् (त्यदादे० । जश्श० । नुमा नोप०) स्व० । तृतीयादी सर्वत्र ( त्पदादेष्टे० । टेन ) तेन । ताभ्याम् ( आदि ) तैः (अ इ ए । ए ऐ ऐ ) तस्मै ( सर्वादः स्मद् । ए ऐ ऐ) ताभ्याम् (अद्भि) तेभ्यः (ए स्मि० ) तस्मात् ( डसिग्त् ) इति स्मडागमः ( सवर्णे०) ताभ्याम् । (अदि) तेभ्यः (ए स्भि० ) तस्य (डस्स्य) तयोः (ओसि । ए अय् ) तेपाम् (सुडामः । ए स्भि० । फिला०) स्व० । तस्मिन् (डि स्मिन् ) तयोः ( ओसि । ए अयू ) तेपु (कि०) त्यदादीनां घेरभावः । एवम् । एतत्-ए। । एते। एतानि । द्वितीयायाम् [ एतदोन्वादेशे०] इत्यस्य प्राप्ती अमि विषये वक्तव्ये विशेषमा: [ नपुंसके एतदोऽन्वादेशे अमि एनदिति वक्तव्यम् ] एतत् (द) एनत् (द्) । एते-एने । एतानि-एनानि । शेषं पुवत् । केचित्तु इदमशब्दस्याप्य. न्धादेशे नपुंमके अमि एनदितीच्छंति । मकारांतः किमशब्दस्तस्य (नपुंसवात्स्य- मोर्ड ) इति लुकि कृते त्यदादेप्टेरत्वं न । किंतु ( मोनु० ) अन्यन तु त्यदादेप्टे- रत्वे कृते नपुंमके सर्वशब्दवत् । रिम्, के, कानि २ । एवम् । इदम्, इमे, इमानि २ । तृतीयादी सर्वत्र पुंवत् पुलिंगवत् ।। चकारांवः प्रत्यच्शब्दः (चोः कुः) प्रत्यक्२ (अञ्चेग्लोपो दीर्घश्च) प्रतीची २ । प्रत्यञ्चि २ । तकारांतः जगत्शन्दः । जगत (द्), नगती, जगति २। महतशब्दे तु सम्महत इति विशेषणात सिवि- पये दीर्घत्वम् । महत् (द ), महती, महांति २ । इत्यादि । चकागतः प्रत्यशब्दः (नपुंमकात्स्यमोटु । चोः कुः । वावसाने ) प्रत्यर प्रत्यग २ । द्विवचने (ईमी । अश्वेग्लुग्दीपंच) स्वर० । प्रतीची २ । बहुत्वे (जम्श० । नुम० । नश्वा०) मत्यश्चि२ । अनाकारस्योपधाभावात् ( नोपधायाः) इति न दीर्घत्वम् । अग्रे तृतीयादी पुंवत् । एवम स्वरादी (अञ्चरलोपो दीर्घश्च) भकारादी (ची कुः । झरे जनाः) प्रतीचा । प्रत्यग्भ्याम् । प्रत्यग्भिरित्यादि । सुपि (चोः कुः । मिला) कप० । प्रत्यक्षु । एवम् । तिर्यक् (ग), तिरश्ची, विधि २ । अन्वर (ग), अनूची, अन्वश्चि २ । गवास (ग), गोची, ग्वाधि २। गामंचतीति गोअर (नो लोपः। गादेवांगमः । ओ अ ) गवार (म्)। गार ी (अभालोपो० ) निमित्ताभारे नमित्तिरस्याप्यभावः । इत्यवर्णागमः स्पापि रोपः ( मो अब ) इत्पस्पापि निषेधः । गोची। गवान् अग (जासोः ·- नपुसकलिंगाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (११९) शिः। नुमयमः) इत्यादि । तकारांतो जगदशब्दस्तम्य स्यमोलकि । जगत् (द)२॥ द्वित्वे (ईमौ)स्वर जगती २। बहुत्वे (जश्शा। नुमानश्वाप० )जगांत२ । शेष कंठचम्। एवं यकृत (द ) यकृती। यकृति ।शकृत(द्)। शकृती। शकृति । महत्श- ब्दोऽप्येवम् । न वरम् । शौ विषये (न्सम्महतोधौ दीर्व:०) इाते दीर्घत्वम् । महत (द), महती, महांति २ । महता । महद्भयामित्यादि । पुंवत् ।। सकारांताः पयसतेजस्वचसुप्रभृतयः । पयः, पयसी, पयांसि २। पयसा । पयोयाम् । पयोभिः । इत्यादि । अदसूशब्दस्य स्यमोलकि कृते (स्रोर्विसर्गः) द्विवचनादौ टेरत्वे कते मत्वोत्वे । अदः,अमू, अमूनि २ । शेपं पूर्ववत् । इति हसांता नपुंसकलिंगाः ॥ इति हसांताः समाताः। सकागंतः पयसशब्दः । पयः पानीयं दुग्यवा। स्यमो कि कृते (स्रो०) पयः २॥ द्वित्वे (ईमौ) स्वर० पयसी २ । बहुत्वे (जश्शसोः शिः। नुमयमः । सम्महतः०) इति दीर्घः । पयासि २ । तृतीयादौ स्वरादौ । स्वर० । भकारामौ (स्रो० हवे । उ ओ) पयसा । पयोभ्याम् । पयोभिरित्यादि । एवं तेजस वचस् मइस यशस् वयस् शिरस् तपस् मनस् तमस् अभस् नभस् एनस् स स् वासस् रजस् छंदसूअनस् अयस स्रोतस् रक्षस् श्रेयम् उपस् वर्चस् मेदस् शेफस् श्रवस् अर्चर तरस रहस् ऊधस् याद आगस् एषस् ओक्स् प्रभृतयः। ह वप्शब्दो हविर्द्रव्यवाची (दोपाम् । नपुंस० । स्रो०) हविः, हविषी, (ईमौ) स्वर० । हवींषि २ । (जयशसा शिः। नुम० । सम्महतो धौ दीर्घः०) इति दीर्वे कृते नाम सकार एवास्तीति सन्त- त्वम् ततो नुम् । विसर्गव्यवधानेपि पत्वम् । हविपा । भ्याभिस्भ्यस्मविपये(दोपाम्) जल । हविाम् । हविर्भिः । हविः । एवम् । अर्चिः । अचिंपी। अाषि । ज्योतिः । ज्योतिपी । ज्योतीपि । रोचः। रोचपी । रोचीपि । आयुः। आयुपी । आयूंपि । वपुः । वपुषी । वपूपि । जनुः । जनुपी । जनपि । चक्षुः । चक्षुषी । चचूंषि । यजुः । यजुपी। यजूं प । सपिः । सर्पिपी । सीपि । धनुः । धनुपी । धनूंषि । इत्यादि । अदरशन्दस्य प्रथमाद्वितीययोर्विशेषः । तत्रैकवचने (नपुंगका. स्यमोलक) इति लुकि कृत सति त्यदाष्टरत्वं न भवति । किंतु (स्रो०) अदः २। द्वित्वे (त्यदादेष्टेः० । दस्य मः । ईमौ । अ इ ए । माद) एकारस्य ऊकार: अमू २। अमुनी इति तु छांदस रूपम् । उक्त च भागवते । अमुनी भगद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते । उभे अपि न गृहति मायारष्टे विपश्चितः" ॥१॥ इति । बहुत्वे (त्यदादे० । दस्य मः। जश्शसा: । नुम० । नोपधायाः । मादु) आका- रस्य उकारः । अमूनि २ । तृतीयादौ सर्वत्र पुंवत् । ३-१ (त्यदादेप्टेर:० । माद । टा नास्त्रियाम् ) अमुना । ३-२ (त्यदादे । आन् । मादू) अमूभ्याम् । ३-३ (भिस् भिम् । ए स्मि० । एरी व०) अर्माभिः । ४-१ (त्यदा० । दस्य मः। " ·(१२०) सारस्वतं- [युष्मदस्मत्- सर्वादेः स्मट् । मादू । विला० । ए ऐ ऐ ) अमुष्मै । ४-२ ( अद्भ। मादू) अमू- भ्याम् । ४-३ (ए स्मि । परी०) अमीभ्यः । ५-१ (त्यदा। दस्य मः। अतः । माटू । किला०) अमुष्मात् । ५-२ ( अद्भि। मादू० ) अमूभ्याम् । ५-३ (९ स्भि० । एग०) अमीभ्यः । ६-१ (त्यदा० । डम्स्य । दस्य मः । माद। किला०) अमुष्य । ६-२ (ओसि । ए अय् । मादू) अमुयोः। ६-३ (त्यदान दस्य मः । सुडामः । एस्भि। एरी। विला०) अमीपाम् । ७-१ (त्यदा० । दस्प मः । डि स्मिन । मादू । किला०) अमुष्मिन् । ७-२ (त्यदा० ।दस्य मः। ओसि । ए अय ) स्व० (मादू ) अमुयोः । ७-३ (पस्भि० । एरी० । किला०) अमीषु ॥ ॥ इति इसावनपुंसकलिंगसाधनम् ।। इति पइलिगाः समाप्ताः। अथ युष्मदस्मत्प्रक्रिया १२. अथ युष्मदस्मदोः स्वरूपं निरूप्यते । तयोश्च वायलिंगत्वात्रिष्वपि लिंगेषु समान रूपम् । त्वमहं सिना ॥ युष्मदस्मदोः सिसहितयोः त्वम्-अहम्' इत्येतावादेशौ भवतः यथासंख्येन । त्वम् अहम् । युवा वौ द्विवचने। युष्मदस्मदोर्दिवचने परे युव आव इत्येताबादेशौ भवतः।। अति संज्ञासंधिस्वरातहसांतलिंगनयसाधनानतरं युष्मदस्मदोः युष्मच अस्मन्च युस्मदस्मदी तयाः स्वरूपं मुख्यस्वरूपमेव निरूप्यत, न तु गौणत्वविशेषादिक मित्यर्थः । अत्राह परः । ननु यया सर्वादयो लिंगत्रये माधितास्तथा एतावपि कथं न साधिती तत्रोत्तरमाह । तयोर्युष्मदस्मच्छन्दयोर्वाचि वचने वाग्व्यवहारकाले अलिंगत्वात् स्वविपये लिंगोद्योतक्त्वाभावात् त्रिष्वपि पुंस्त्रीनपुंसकलिंगपु समानं सदृशमेव रूपम् । यया त्रिषु लिंगेपु-सा जनः, सर्वा जगती, सर्वं जगत् इत्यादिरूप- भेदो दृश्यते न तत्तयोः । यया-त्वं देवः, त्वं देवी, त्वं ब्रह्म इत्यादौ न कोपि रूप- भेदः । अतः माइ न साधितावित्यर्थः। अथवा वाच्पमिति नामशब्दरूपम् अभि. धेय विशेष्यपदमित्यर्थः। तस्येव हिंगं विद्यते ययोस्तौ वायलिंगी। यदि वा वाच्यस्य पुरुपस्त्रीकुलादेटिंगमेव लिंग योरिति वबीहिः । यदुक्तम् । वाच्य. मित्युच्यते मेचं तहिंगं भजते तु यः। विशेषणत्वमापन्नो वाच्यलिंगः स उच्यते ॥१॥ इति । अनपोः साधनमुच्यते । प्रथमैकवचने सूत्रम् । त्वं च अह च लमहम १-२ । साक० । सि ३-१ (टा नास्त्रियाम् ) युष्मद । वृत्ति कंठया । युष्मदः सिना महत्तम् इत्यादेशः । अस्मदश्च सिना सह अहम् इत्यादेशः। द्विवचने-युष्मद मी अस्मद् औ इति स्थिते सति । सूत्रम् (युवावी०) युवश्च आवश्च युवावी १-२॥ (ओ औ ओ) दिवचने। ७-१(अइए) युष्मद् । युष्मदः सर्वविभक्ति द्विवचने परे युव-आदेशः अस्मदश्श आव इत्यर्थः । युव आव औ इति स्थिते ॥

·प्रक्रिया] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१२१) आमौ ॥युप्मदस्मद्भ्यां पर औ आम् भवति । युवाम् । आवाम् । यूयंवयं जसा ॥ जसा सहितयोर्युप्मदस्मदोयम् वयम् इत्येतावा- देशौ भवतः । यूयम् । वयम् । त्वन्मदेकत्वे । युष्मदस्मदोः त्वद् मद् इत्येवावादेशौ भवतः एकत्वे गम्यमाने आम्स्भौ॥ युप्मदस्म- दोप्टेरात्वं भवति अमि सकारे भिसि च परे । त्याम् । माम्।युवाम्। आवाम् । त्यदादेप्टेरत्वे कते (शसि ) इति दीर्घत्वम् [शसो नो वक्तव्यः ] युप्मान् । अस्मान् ॥ सूत्रम् । आम् १-१ (हमे०) औ १-१ । सांके। स्वर० । सिद्धम् । युष्मद- स्मद्यां परः औ आम् भवति । यदादेशस्तददिति । ननु आम् किमिति क्रियते अमेव कयं न क्रियते । मात्रालाघवमपि पुत्रोत्सवं मन्यते वैपाकरणा इति । सत्यम् । आमि कृते ( अम्शसोरस्य) इत्यलोपः स्यादिति आमेव युक्तः अनेन ओ इत्यस्य आम् ( सब गें०) युवाम् । आवाम् । इति सिद्धम् । बहुत्वे युष्मद् अम् अस्मद् अस् इति स्थिते । सूत्रम् ( यूयंवयं० ) यूयं च वयं च यूयंवयम् १-१ । सांके० । जम् ३-१ । स्वर० । सिद्धम् । जसा० । अनेन जस्तहितस्य युष्मदो यूयम् इत्यादेशः अस्मदश्च वयम् इत्यादेशः । यूयम् । वयम् । आमि । सूत्रम् (सन्मद् ) त्वच्च मच्च त्वन्मद् १-२ । सांके । एकस्य भाव एकत्वं तस्मिन्नेकत्वे ७-१ ( अ इ ए) त्वन्मद् । अग्रे एकत्वे । स्वर० । सिद्धम् । अग्रे वृत्तिः कंठया। एकवचने एकार्य- वाचित्रे वा युष्मदस्त्वद् अस्मदो मद् आदेशः । त्वद अम् मद् अम् इति स्थिते । सूत्रम् । आ १-१। सांके० । अम् च शस् च भिस् च अम्स्भि । देशकग्रहणेन देशी- यग्रहणम् । तस्मिन् अम्म्भी ७-१ (डेरौ०) टिलोपः । स्व० । आ अग्रे अम्स्भी (सवर्णे) युष्मद । अनेन त्वत् इत्यस्य त्वा मत् इत्यस्य मा (अम्श) त्वाम् । माम् । द्विवचने तु प्राग्वत् । शमि युष्मद् अस् अस्मद् अस् इति स्थिते । त्यदा. देटेरकारे कृते ( अम्श०) इत्यकारलोपः (शसि ) इति दीर्घः। वायलिंगत्वा. केवलं पुंल्लिंगत्वाभावात् (सो नः पुंसः) इति सूत्रण सकारस्य नकारो न भवति तेन विशेपमाह [ शसो नो वक्तव्यः] शसं: सकारस्प नकारो भवतीत्यर्थः। युन- दस्मदोरेवेति विशेषः । (शसि) युष्मान् । अस्मान् । इति सिद्धम् ॥ वन्मदादेशे च रुते । ए टाउयोगयुष्मदस्मदोप्टरेत्वं भवति टा डि. इत्येतयोः परयोः । अयादेशः । त्वया । मया । युवाभ्याम् । आवा क्याम् । युष्माभिः । अस्माभिः । तुभ्यं मह्यं ङया । डन्या सहि- तयोः युप्मदस्मदोः तुभ्यम् मह्यम् एवावादेशौ भवतः। तुज्यम्।मह्यम्।

·(१२२) सारस्वतं- [युष्मदस्मत्- युवाभ्याम् । आवाभ्याम् । भ्यस्भ्यम् ॥ युप्मदस्मदोः परोत्यस शयं भवति । शकारो भकारादित्वव्यावृत्त्यर्थः।तेनात्वैत्वे न भवतः। युप्मभ्यम् । अस्मभ्यम् । ङसिभ्यसोः श्तुः ॥ पंचम्या ङसि- यसोःशुर्भवति ॥ तृतीयकाचने वन्मदादेशे च कृते त्यदादेष्टेरकारः। त्व आ म आ इति स्थिते सूत्रम् । ए १-१ । सांके० 1 टाड्याः। टा च डिश्च टाङी तयोः ७-२।(इयं०) सर० । सिद्वमिदं सूत्रम् । युष्मः । वृत्तिः कंध्या। आदेशिवत् आदेशोऽपि भवति इति न्यायात् । अनेन ययाक्रमं वे मे ( ए अय् ) स्वर० । त्वया मया इति रूप- इप सिद्धम् । द्विवचने भ्याम् ( युवावौ विश्व) युव ( अद्भि) युवाभ्याम् । आव (अद्भि) आवाभ्याम् । एवं चतुर्थीपंचमीद्वित्वेऽपि । भिसि (आम्स्भौ) इति टेराकारः । युप्माभिः । अस्माभिः । चतुर्थेकवचने सूत्रम् (तुभ्यंमा०) तुभ्यं च मह्यं च तुभ्यं मह्यम् । १-२ । सांके | डे ३-१(ए अय् ) स्व. सिद्धम् । वृत्तिः सुबोधा । अनेन यथाक्रमं डेसहितयोः युष्मदस्मदोः तुभ्यम् मह्यम् आदेशौ भवतः । तुभ्यम् । मह्यम् । चतुर्थ्या वहुत्वे सूत्रम् । भ्यस् १-१। सांके० । ३भ्यम्१-१ (हसे०) युष्मदस्मच्छब्दाभ्यां परं यच्चतुर्थीबहुवचनं तस्य कृत्स्तस्यापि भ्यं भवति । भ्पमादेशस्य गुरुत्वात्सर्वस्य प्राप्तौ शकारग्रहणं किमर्थमित्याह । शकारो भका. रादित्वनिपधकः । उच्चारणमात्रः । शकारो भकारादित्वव्यावृत्यर्थः । भकार एवं आदियस्य स भकारादिस्तस्य भावो भकारादित्वं तस्य व्यावृत्त्यर्थः निषेधार्थः । भ्य म् इत्येवं चेत्क्रियतां तदा ( अनि । ए स्भि०) एतयोः सूत्रयोः प्राप्तिर्भवति भकारपरत्व त् । अतस्तन्निवारणार्थ इभ्यम् इति क्रियते । तेन (अदि ) इत्यात्वं (ए स्भि०) इति एत्वं च न भवति । अनन चतुर्थ वहुवचनस्य इभ्यम् (त्यदादे०) युष्मभ्यम् ! अस्मभ्यम् । पंचम्येकवचन त्वन्मदादेशे कृते त्वत् अम् मत् अस इति स्थिते । सूत्रम्-डसिश्च भ्यस् च डसिभ्यसो तयोः ६-२ । स्व० । (स्रो०) श्तु १-१ (स्रो०) पंचम्याः एकवचनस्य बहुवचनस्य च ३तु इत्यादेशो भवति अनेन उसिस्थाने इतुर्भवति ।। शकारः सर्वादेशार्थः । उकार उच्चारणार्थः। त्ववामन । युवान्याम्। आवाभ्याम् । युप्मत् । अस्मत् । तव मम ङसा ।। डसा सहि- तयोर्युष्मदस्मदोः तव मम इत्येतावादेशी भवतः तिव ममायुक्योः । आवयोः । सर्वादित्वात्सुट् । सामाकम् ।। युष्मदस्मदोः परः साम् आकम् भवति । युप्माकम् । अस्माकम् । त्वयि । मयि । युवयोः । आवयोः । दुप्मासु । अस्मासु ॥ ..

·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (.१२३ ). शकारः सर्वादेशार्थः । उकार उच्चारणार्थः । त् इति स्थिते (त्यदादे० ) त्वत् (इ) मत् (द) युवाभ्याम् । आवाभ्याम् । बहुत्वे भ्यसस्थाने व ( त्यदादे० ) युष्मत् (द्) अस्मत् (इ) पष्ठ्येकवचने सूत्रम् तव च मम च तस्मम १-२ (सांके० ) डस् ३-१ । स्व० । ङसा० । अनेन डस्सहितस्य युष्मदस्तव अस्मदो मम इत्यादेशः । तव । मम । आसि विषये युव आव आदेशे कृते (ओसि। ए अय् ) स्व० । युवयोः । आवयोः। एवं सप्तमीविवनशप आमि ( त्यदादेः । सुडामः) स्व० । युष्म साम् । अस्म साम् इति स्थिते । सूत्रम् । साम् १-१(हसे०) आकम् १-१ (हसे० ) स्वायुष्मदस्मद्भ्यां परस्य सुटसहितस्य आम् आकम इत्यादेशो भवति अनेन आकम् ( सवर्णे ) युष्माकम् । अस्माकम् । सुट्स- हितस्यामः आकमादेशविधानम् ( ए स्भि बहुत्वे ) इत्येकारनिवृत्यर्थ नत्वाम्भा. विति आकारस्य निवृत्यर्यम्।। कृते तस्मिन्न रूपविपर्ययः स्यादिति । सप्तम्येकव- चने (त्यन्मदकत्वे । त्यदादे । ए टाड्यो । ए अय् ) स्वर त्वयि । मयि । युवयोः । आवयोः । सुपि (आम्भौ ) युष्मासु । अस्मासु । त्यदादित्वात्स. बोधनाभावः । तथा समासांतत्वे प्राधान्ये च युष्मदस्मदोः सिजसूडेङस्सु एव एते पूर्वोक्ताः। त्वम् अहं यूयं वयं तुभ्यं मह्यं तव मम आदेशाः स्युः नान्यत्र । अन्यत्र तु सिजसडेड सूवर्जितेषु सप्तदशवचनेषु एकवचने एकस्यातिकमे त्वमौ द्वयोरतिक्रमे युवावी बहूनामतिकमे युष्मास्मौ । यथा त्वाम् अतिक्रांतः अतित्वम् । अतित्याम।अतियूपम अतित्वाम् ।२-१ । अतित्वामु२-२।अतित्वान् २-३।अतित्वया । अतित्वाभ्याम् । अतित्वाभिः । अतितुभ्यम् । अतित्वाभ्याम् । अतितुभ्यम् । अतित्वत् । अति- त्वाभ्याम् । अतित्वत् । अतितव । अतित्वयोः । अतित्याकम् । अतित्व पाम् । अतित्वयि । अतित्वयोः । अतित्वासु । एव युवाम् अतिक्रांतः अतित्वम् १-१। अतियुवाम् १-२ । अतियूयम् १-३ । अतियुवाम् २-१। अतियुवाम् २-२। अतियुवान २-३ । अतियुवया ३-१ । एवं युष्मान् अतिक्रांतः अतित्वम् । अतियुष्माम् । अतियूयम् । अतियुष्माम् २-१ । अतियुष्माम २-२ । अति- युष्मान् । उक्तं च प्रक्रियाकीमुद्याम् “सुजसूडेङस्म परत आदेशाः स्युः सदैव ते । त्वाही यूयवयौ तुभ्यमयी तवममावपि॥" यथा प्रियस्त्वं प्रियो यु मिया यूयं वा यस्य प्रियत्वम् । एवं प्रियोऽअहम् प्रियी आवाम् प्रिया वयं वा यस्य समियाम । एवं जसि प्रिययूयम् । मियवपम् । विपये मियतुभ्यम् । प्रियमह्यम् । डसि प्रिय- तव प्रियमम । तथा त्वाम् अतिक्रांत इति विग्रहे अतित्वम् । माम् अतिक्रांत इति अत्यहम् । इत्यत्रापि सिजम्डेडस्सु प्राग्वत् एवादेशाः स्युः । तथा द्विवचने युवा- वादेशौ न भवतः । यथा अतित्वम् १-१ अत्यहम् १-१ अतित्याम् १-२ अति- माम् १-२ अतियूयम् १-३ अतिवयम् १-३ अतित्वाम् २-१ अतिमाम् २-२ द्वित्वेऽपि । अतित्वाम् २-२ अतिमाम् २-२ अतिवान् २-३ अतिमान २-३ अतित्वया३-१ अतिमया३-१अतित्वाभ्याम् ३-२ अतिमाभ्याम्३-२ ओतत्वाभिः.

·(१२४) सारस्वतं- [युष्मदस्मत्- ३-३ अतिमाभिः ३-३ अतितुभ्यम् ४-१ अतिमह्यम् ४-१ अतित्वाभ्याम्४-२ अतिमाभ्याम् २-३अतितुभ्यम्४-३ अतिमभ्यमू४-३शतित्वत् ५-१अतिम -१ अतित्वाभ्याम् ५-२ अतिमाभ्याम् ५--२ अतित्तत् ५-३ अतिमत् ५-३ अति- तब ६-१ अतिमम ६-१ अतित्वयोः ६-२ अतिमयोः ६-२ अतिवाक्म् ६-३ अतिमाकम् ६-३ केचित्तु अतित्वयाम्६-३अतिमयामिति वदति ।अतित्वयि ७-१ अतिमयि ७-१ अतित्वयोः ७-२ अतिमयोः ७-२ अतित्वासु ७-३ यत्ति- मासु ७-३ । एवं युवाम् आवां वा अतिक्रांत इत्यत्रापि सिजसइंडस्सु प्राग्वत् अतित्वम् । अत्यहम् । अतियुवाम् । अत्यावाम् । अतियूयम् । अतिवयम् । आति- युवाम् । अत्यावाम् । द्विववनेऽपि । आतियुवाम् । अत्यावाम् । अतियुवान् । अत्यावान् । अतियुवया । अत्यावया। आताभ्याम् । अत्यावाभ्याम् । इत्यादि। एवं युष्मान् अस्मान्वा अतिक्रांत इत्यत्रापि मिजस्डेडस्सु प्राग्वत् । आतित्वम् । अत्यहम् । अतियुष्माम् । अत्यस्माम् । अतियूयम् । अतिवयम् । अतियुष्माम् । अत्यस्माम् । अतियुष्मान् । अत्यस्मान् । अतियुष्मया । अत्यस्मया । इत्यादि । एवं परमत्वम् । परमाहम् । परमयूयम् । परमवयम् । परमतुभ्यम् । परममह्यम् । परमतव । परममम । इत्यादि लोकाशेयम् ॥ इति युष्मदस्मत्सावनम् । अथानयोरादेशविशेषविधिनिरूप्यते । युष्मदस्मदोः पष्ठीचतुर्थीद्वितीयाभिस्तेमेवांनौवस्नसौ ॥ युप्मदस्मदोर्यथासंख्येनामो आदेशा भवति । तत्रैकवचनेन सह ते मे भवतः । द्विवचनेन वां नौ बहुवचनेन वस्नसौ ॥ पुनर्विशेषमाह । अथेति । अथ युष्मदस्मच्छब्दयोः साधनानंतरं कश्चित् आदे. शस्य विशेषः आदेशविशेपस्तस्य विधिः । आदेशाः पूर्व कथिता अयमादे- शविशेषविधिः कथ्यते इत्यध्याहारः । सूत्रम्। युष्मदस्मदोः६-२ षष्ठीचतुर्थीद्विती- याभिः३-श्तेमे-शसांके यांनी १-शसांकावनसौ १-२ स्व० । पचपदमिदं सूत्रम् । (युष्मः ।) युष्मदस्माः षष्ठीचतुर्थी द्वितीयानामेकवचनश्चिबहुवचनेषु क्रमेण अमी अग्रे वक्ष्यमाणा तेमेवांनौवस्नाआदेशा भवति । अयं भावः । पष्ठी- चतुथ्येकवचनेन सह युष्मदस्ते अस्मदश्च मे आदेशः । द्वितीयक्वचनस्य त्वा मा इति विशेपविधान त् ते मे न भवतः । ६-२ । ४-२ । २-२ । युष्मदो वाम अस्मदश्च नौ आदेशः। ६-३।४-३ । २-३ । युष्मदो वस् अस्मदश्च नम् आदेशः । द्वितीयाचतुर्थीपष्ठ ति वक्तव्ये व्युत्क्रमेण पष्ठींचतुर्थीद्वितीयाभिरित्युक्तः त्वात् कचित्वया मयेत्यस्मिन्नर्थे ते मे भवतः इत्यपि सूचितमाथा!"श्रुतं ते निखिलं पार्थ-" इत्यादिप्रयोगेपु । तया च । "कया वृत्त्या वर्तितं वश्चरद्भिः क्षिति- मंडलम्" । तथा च रघुकाव्यो"गेये किं न विनीतौ वाम्" इत्याद प्रयमाद्विव- चनोप वाम् इत्यादेशार्यम् । केचित्तु वामित्यव्ययं मन्यते । “विपर्ययविधानेन ·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेनम् । (१२५) नियमो नेष्यते बुधैः । अतो विभक्तिवन्यासु भवंति वस्नसादयः" ॥ यदा पठी- चतुर्योत्र पष्ठयाः अल्पस्वरत्वात् पूर्व निपातः । द्वितीयापेक्षया चतुर्थ्याश्वाल्पस्वर- त्वात्पूर्वनिपातः । इति इंदः ॥ उक्तं च । "स्वामी ते स समायातः स्वामी में सांप्रतं गतः।। नमस्ते भगवन्भूयो देहि मे मोक्षमव्ययम् ॥ १ ॥ स्वामी वां स जहासांच्चैदृष्ट्वा नौ दानयाचनाम् ॥ राजा वां दास्यते दानं ज्ञानं नौ मधुसूदनः ॥ २ ॥ देवो वामवताद्विष्णुर्नरकानौ जनार्दनः ॥ स्वामी वो बलवावाजा स्वामी नोऽसौ जनार्दनः॥३॥ नमो वो ब्रह्मविज्ञत्यो ज्ञानं नो दीयतां धनम् ।। सानंदान्यः प्रपश्यामः पश्यामो नः सुदुखिनः ॥ ४ ॥" स्वामामा॥ अमासहितयोयुष्मदस्मदोः त्वा मा इत्येवावादेशी भवतः । "पश्यामि त्वा मदालीढं पश्य मा मदभेदकम् ॥ पश्यामि त्वा जगत्पुज्यं पश्य मा जगतांपतिम्"। तत्रोदाहरणानि श्लोकैव्यंञजयति । यथा-स्वामी। स ते तव स्वामी समायातः मे मम स्वामी सांगतं गतः अत्र स्वामित्वे षष्ठी तस्या एकत्वे ते मे इत्यादेशौ दर्शितौ । चतुर्थंकवचने दर्शयति ॥ नमस्ते । भगो ज्ञानमस्यास्तीति भगवान् तस्यामंत्रणं हे भगवन्भूयः पुनरपि वारंवारं ते तुभ्यं नमः । अत्र नमःशब्दयोगे चतुर्थी । तत्र युष्मदस्ते आदेशः। मे मह्यम् अक्षयं मोक्षं देहि प्रयच्छ । अत्र दानार्थे चतुर्थी । अस्मदो मे आदेश एक्वचनत्वात् ॥ १॥ द्विवचनत्वात् द्विवचनादेशं दर्शयति । स्वामी वां । स वां युक्योः स्वामी उच्चैरतिशयेन जहास अहसत् । किं कृत्वा । नौ आवयोनियाचनां दानपीडां दृष्ट्वा । अत्र पष्ठीद्विवचने युष्मदो वाम् अस्मदो नौ आदेशः । अथ चतुर्थीद्विवचने । वां युवाभ्यां राजा भूपतिर्दानं दास्यते । मधुसूदनः कृष्णः नी आवाभ्यां ज्ञानं तत्वाववोधं दास्यते । अत्र चतुर्थीद्विवचनम् ॥ २ ॥ द्वितीयाद्विवचने । देवो वां० । वां युवां विष्णुर्देवः अवतात् पातु । जनार्दनः कृष्णः नौ आवां नाकाद्रक्षतु । अत्र द्वितीयाद्विवचनम् । वहुत्वे दर्शयति । स्वामी वो वो युष्माकं स्वामी राजा वलवान् बलयुक्तः । नः अस्माकम् असौ जनार्दनः कृष्णः स्वामी ॥ ३ ॥ पष्ठीबहुत्वे रूपमिदम् । नमोवः । युष्मदो वस् अस्मदो नस् । ४-३ वो युष्मभ्यं नमः । किविशिष्टेभ्यो वः ब्रह्मविज्ञेभ्यः ब्रह्म विशेपेण जानंतीति ब्रह्मविज्ञास्तेभ्यो ब्रह्मविज्ञेभ्यः । ज्ञानज्ञातृभ्य इत्यर्थः । नः अस्मभ्यं ज्ञानधनं ज्ञानमेव धनं भवद्भिः दीयताम् । चतुर्थीवहुत्वे रूपमिदम् । २-३ । सानंदान वायुप्मान् वर्ष सानंदान् सह आनंदेन वर्चमानान्प्रपश्यामः । नः अस्मान् सुदुःसिनो दुःखयुक्ताव .

·सारस्वतं- [ अथा- पश्यामः । पश्य त्वं नः सुखान्वितान' इति पाठः। द्वितीयाबहुवचने रूपमिदम्॥४॥ अमि विशेषमाह । सूत्रम् । त्वामा १-२ साके० । अम् ३-१। स्वर० । ( सवर्णे०) द्विपदम् । अमा० । युष्मदः अमसहितस्य त्वा अस्मदश्च मा आदेशः । अबादाहरणम् । पश्यामि त्वा । त्वा त्वाम् अहं मदालीढं मदव्याप्त गर्वयुक्त पश्यामि । मा मा मदभेदकं मदोत्तारकं पश्य ।। नादौ ।। पादादौ वर्तमानयोयुष्मदस्मदोनेंते आदेशा भवंति । "तब ये शत्रवो राजन्मम तेऽप्यतिशत्रवः ।। तव मित्राणि यानि स्युर्मम मित्राणि तान्यपि ॥ ३ ॥ रुद्रो विश्वेश्वरो देवो युष्माकं कुलदेवता ॥ स एव नाथो भगवानस्माकं पापनाशनः ॥ २॥" पादादाविति किम् । "पांनु वो नरसिंहस्य नखलांगलकोटयः ।। हिरण्यकशिपोर्वक्षःक्षेत्रासृक्कर्दमारुणाः ॥ ३ ॥" पुनरादेशनिषेधमाह । सूनम् । न १-१ (अव्य०) आदि ७-१(डेरौ०)टिलोपः। पश्चात् । स्व० । सिद्धम् । पादः श्लोकचतुर्थाशस्तस्यादौ तेमेवानीवस्नस् इत्येते आदेशा न भवंति । अनोदाहरणम् । “तव ये शनवो राजन्मम तेऽप्यतिशनवः । तब मिनाणि यानि स्युर्मम मित्राणि तान्यपि ॥ युष्माक भगवान्देवश्चास्माकं पापनाशनः" । अन पादादित्वात् ते मे आदेशौ का नः आदेशौ च न जाती । संवोधनमामंत्रणं तदंतं यत्पद तदपि वस्नसादय आदेशाः प्रायो बाहुल्येन न भवति । यथा । राजन् मम इत्युदाहरणम् । अथवा 'हे देव तव दासोऽस्मि देव तुभ्य नमो नमः ।' पादादाविति किम् । पादादावेव एतेपामादेशाना निषेधो न तु प दमध्ये । तनोदाहरणम्। श्लोकः-पातु वो । नरसिदस्य नरसिंहावतारस्य विष्णोः नखलागलकोटयः नखा एव रागला हलास्तेपा कोटयः अग्रभागाः वो युग्मत्र पर माल्तु ' कायस्ता मास्टलकोटय हिरण्यकशिपोरेमानो दरयस्थ यदक्षो हदयं तदेव क्षेत्र तर योऽसौ असूनो रुधिरस्य कर्दमः पंरस्तेन अरुणा आरताः एवविधा नरसिंहरूपधारिणो विष्णोर्नखरूपहलानभागाः पो रक्षतु इत्यर्यः । पातु व इत्यन पादायभावान प्रतिषेधः ॥ इति युष्मदस्मदादेशविशेपविधिः । इति युप्मदस्मत्मकिया। अथाव्ययानि। चादिभिश्च ॥ चादिभिः पंचभिरपि योगे नैते आदेशा भवंति। "आवयोर्यवयोश्चेशो वेशो हेशस्तथैव च ॥

·ऽव्ययानि] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१२७) अहेश आवयोरेवं हरिमामेव रक्षतु ॥" चादिनिपातः ॥ चादिगणो निपातसंज्ञको भवति । च वा ह अह एव इह एवम् नूनम् पृथक् विना नाना स्वस्ति अस्ति दोपा मृपा मिथ्या मियम् वृथा अथ अथो यस् वर उच्चैम् नीचैम् स्वर् अंतर प्रातर पुन, भूयम् आहोस्थित उत स्वित् सह ऋते अन्वरेण अंतरा नमस् अलम् कृतम्।अ-मा-नो-नाः प्रतिपेधे। ईपत् किल खलु वै आरात् दूरात भृशम् यत् ववस्वराश्च। इत्येवमादिगणो निपातसंज्ञो भवति।तत्रादिविभक्त्यर्थे।।निपात्यते। तस्मिन्निति वत्र । यस्मिन्निति यत्र । कस्मिन्निवि कुत्र-कुह छ । अस्मिन्निति अत्र । तस्मिन्काले तदा । यस्मिन्काले यदा । कस्मि- काले कदा।अन्यस्मिन्काले अन्यदातेन प्रकारेण तथाक्न प्रकारेण कथम्। अनेन प्रकारेण इत्थम् । तस्मादिति ततः । कुतः । अतः । इतः । यतः । सार्वविभक्तिकस्तस् इत्येके । पूर्वस्मिन्निति पुरस्तात । परम्तात् । परस्मिन्निति–परेण । आहिच दूरे ॥ दूरेऽर्थेवाच्चे सति आहिच् प्रत्ययो भवति । दक्षिणाहि वसति चांडालाः ।। पुननिषेधांतरमाह । सूत्रम् (चादिभिः) च आदिउँपां ते चादयस्तश्चादिभिः ३-३ (स्रो०) च १-१ ( अप० । विमर्जस्तोः श्चुभिः श्चुः) मिमिदम् । चादिभिरपि सह योगे। च वा ह अह एव एतेषां पंचानामव्ययानां योगेऽपि समीपतित्वे सति एते तेमेवांनीवसूनसूरूपाः आदेशाः मापो न भवति । पया "तब मम च समागमस्तदासीत्तव मम या न किमप्यमाध्यमस्ति । जब ममाह मह- नास्ति सख्यं न तव ममाह कचिद्भवेद्वियोगः" || सदा तवैव भक्तोम्मि । "भवतु तब ममैव तर्वदा सन्निपानम्" । इत्यादि देवचनादावपि प्रपोगवनाच ज्ञेयम् । अय चादिनिपातानाह । सूत्रम् । वादिः १-१ (स्रो०) निपतन्यनेपपिति नि- पात: ?-१ (स्रो०) मिदम् । च, वा, १ इत्यारभ्य यावत्म्बराच इत्येवमादिगंगो निपातसंसो भवति । एते निपाता उच्यते ॥ भयंतेषां विधिविग्णं लिरयते । च पुनरथं समुच्चपादिपु च । वा विकल्लायें उपमानार्थ च । ह यह इति टी रोदापा पादपूरणार्थी च। मह इत्यपि सेदे आय च । एक निश्चयायें अवधारणे आपम्पे वा । एवम् अमुना प्रसारण अंगीकरणे च प्रोक्तम्मरणे च उपमायां च । नूनम निधये । पृया मिनायें । विना अभावायें बनायें च । नाना पहमकारवाची । स्वस्ति फल्पाणायें । अस्ति सत्तायें। दोपा रान्ययें। मृपा मिथ्या पती दी अग- त्पार्यो । मियम् परस्सगयें । अय अयो एवा मानंदपाय मंगलारंभपोय मयांवर.

·(१२८) सारस्वतं- [अथा- क्यने च । ह्यस्-शब्दो गतदिनायें । श्वस् आगामिदिनार्थे । उच्चैम् उच्चत्ववाचकः अतिशयार्थचक्श्च एवम् उच्चकैरपि । एवं नीचैः नीचकै चत्वार्थः अल्पार्थश्च हीनत्वार्थश्च । स्वर स्वर्गार्थः । अंतर मध्ये । प्रातः प्रभाते । पुनर् भूयस् एतौ हौ पान पुन्य द्वितीयवारार्थे । आहोस्वित् वितर्के संबोधने च । उत अथवार्थे । स्वित् इत्यपि वितर्क । सह सहार्थे । मते विनार्थे । अंतरेण विनार्थे । अंतरा मध्येर्थे । नमस् नमस्कारे । अलम् भूपाया निवारणे च पर्याप्ते सामध्ये च । कृतम् निवारणे पूरणार्थे च । अमानोनाः इमे चत्वारः प्रतिषेधार्थे च । ईपत् स्तोकार्थे इत्यर्थः । किल खलु वै एते त्रयोपि निश्चयार्थे स्मरणार्थ च । आरात् निकटार्थे दुराऽयै च । दूरात् दूगर्ये च । भृशम् अत्यर्थे । यत् यस्मात्कारणात् । तत् तस्मात्कारणात् । स्वराश्च अ आ इ ई उ ऊ ऋ ल ल ए ऐ ओ औ एते निपाताः । एते चतु देश स्वरा अपि अर्यातरवाचक्ते निपातसज्ञका भवंति । तत्र अ संबोधने निर्भ सने च । आ वाक्यस्मरणे च । इ सवोधने । ई दुःखचिंतने च । उ रोपोक्ती निवारणे च । ऊ प्रश्ने निश्चये रोपे च । ऋकारलकारी क्षोभवावको लोभाचको च । लाभो दोपवृद्धिः । विश्रामवाचको वा । ए संवोधने । ऐ आश्चर्य । ओ अनु नये । ओ भवत्यर्थे । अम् अंगीकारे । अ: भये आश्चर्य च । इत्यादिगणो निपात सज्ञो भवति । जादिशब्दादन्येऽपि ज्ञेपाः । सह साकं साधं सना अमा एते सहार्थे । कञ्चित् इष्टपरिप्रश्ने । अयि अये एतौ दो कोमलामनणे । ननु निश्चये वितक च । नु वितर्के । नक्त रातिवाचक स्यात् । अनेकात्यपर्याया. । अनेकातार्थवाचका इत्यर्थः । इति समाप्त्यर्थे । नाम इति कोमलामत्रणे । मन्ये इति वित विचारणे च । एतेषु च केचिद्वाचका'। केचित्सूवाः । तत्र वाचकाः पृयगादयः। ते ह्ययं वदति सूचकाश्चादयः ते किल सचयत्यत. सूचका उच्यते । "कप्यपा द्योतका. कैपि पाचकाः केप्यनर्यकाः ॥ यागमा इव केपि स्यु' सभृयार्थस्य साधका." ॥१॥ अथ विभक्त्यर्यसूचकान्निपातानाह । तनादिविभक्त्यर्थे निपात्यते । तन सप्तम्यर्थ यथा ७-१ तस्मिन्नित्यस्यार्थे तरति निपात । एवम् तयोः तेषु तस्या तयोः तासु एतेष्वपि तति निपात । सप्तम्यर्षे वर्तमानात्तच्छन्दात् नमत्ययः दलोपश्च । एक सप्तम्पर्षे वर्तमानापच्छमात् प्रत्ययो दोषा यस्मिनित्यस्य या विमाना त् मत्ययः । किमः कुआदेशश्च । कुन । एव सप्तम्यर्थ मिशब्दात अमत्यय. आदेश' (उ वम)स्वर०। । कस्मिनित्यस्य कुन कुह छ । एवम द्वि भवत् युष्म दस्मावर्जयित्वा सर्वादिगणाव सप्तम्पर्यन इति भवति । सर्वन उभयत्र अन्यत्र एकत्र पूर्वम परम इत्यादि । तस्मिन्कार तदा । यस्मिन्काले यदा । कस्मिन्काले क्दा । एवम् एकदा सर्वदा । पसे सर्वस्य सासदा। अन्पदा । तेन प्रकारेण तया। येन प्रसा- रेण यया ।केन प्रसारण क्यम । अनेन प्रकारेण इत्यम् ।मण प्रकारेण सर्वथा । एवम अन्यथा इवरयाअपरया। तममत्पयातानाह । पचम्यर्यतम्। कस्मादित्यर्थे कुत। अस्मादित्यर्ये इतः । अमुष्मादित्यर्थ अमुतः । एवम् ग्रामतः । लोक्तः । सर्वतः । (मा०) एवं आचार्या इत्याह । तम्मत्यपः साविमतिकः सर्वविभक्तिपु भवति ·ऽन्ययानि] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१२९) सर्वासां विभक्तीनामये भवतीत्यर्थः । स्वमते तु.पंचम्यर्थे एव अयम् इति भावः । अपम् इति अतः । क इति कुतः । पार्चे इति पार्थतः । पूर्वस्यामिति पूर्वतः । एवं सर्वतः । इतः । इत्यादयोनसेयाः । पूर्वस्मिन्निति पुरस्तात् पूर्वस्मिन्काले देशे व पूर्वस्यां दिशि वेत्यर्थः । तथा च कालापके । पूर्वशब्दात दिग्देशकालात्सप्तमी. पञ्चमीप्रयमांतात् अस्तातिः । पूर्वस्य पुर इति निपातः अनद्यतने काले । एवम् अधः इति अधस्तात् अघः एवम् उपरिष्टात्-उपरि इत्यर्थः । परस्मिन्निति परस्मिन् देशे काले । परस्यां दिशि वेति परेण । दक्षिणस्यां दिशि दूरे दक्षिणाहि चांडाला: वसति । दक्षिणस्यां दिशि दूरे वसतीत्यर्थः । एवम् उत्तराहि वसंति कौरवाः । उत्त- रस्पां दिशि दूरे वसंतीत्यर्थः ॥ [किमः सामान्ये चिदादिः ] कश्चित् कौचित् काचित केचित् कश्चन क्वचित वचन । [ तदधीनकाय॑योर्वा सात् ] राजाधीनं राजसात् । भस्मसात् [ ऊर्यरर्यगीकरणे ] ऊरीकत्य । उररीकृत्य । सद्यआदिः काले ॥ निपात्यते । सद्यः भय । सपदि । अधुना । इदानीम् । सांभवम् । संप्रति । आशु । शोधम् । अदिति । तूर्णम् । पूर्वेद्यः । परेयुः । यहि । तर्हि ॥ (किमः सामा० ) त्रिपु लिंगेपु सिद्धादेव किमशब्दात् सामान्ये अज्ञातार्थ, अनिर्धारणेऽथ सप्तमु विभक्तिपु चिदादिरिति । चित्वनप्रत्ययौ भवतः । सार्वविभि- क्तिकात्पुरत इति भावः । अज्ञातः कः कश्चित् । कौचित् । केचित् । किचित । कुत्र. चित् । कचित् । कश्चन । काचन । किंचन । कचन । एवं सप्तस्वपि विभक्तिपु । पुन: निपातांतरमाह । ( तदधीन०) इति । यद्यस्याधीनमायत्तं तत्तदधीनम् । कृत्स्नस्य समग्रस्य भावः कास्न्य समग्रत्वम् तदधीनं च कात्स्न्यं च तदधीनकात्स्न्य तयोः । ततः एतयोरथै नाम्नः पुरतः सात्मत्ययो निपात्यते । राजन् भस्मन् । राज्ञः अयानं राजसात् । सर्व भस्म भवति इति भस्मसात् (तदधीनकात्स्पयो:०) इति साय. त्ययः। (नानो०) राजसात् भस्मसात् । सात्प्रत्ययस्य पत्वं नेच्छति । यथा अग्नि- सात (ऊर्यु०) अंगीकरणेऽये उरीउरीशब्दो निपात्यते । ऊरीकृत्य । उरीकृत्य । अंगीकृत्येत्यर्थः । उरीकृतम् उररीकरोति (सद्य आदिः काले) निपात्पते । अयें कालविशेषे सद्यादिनिपात्यते । सद्यस्तकालम् । अद्य सांप्रतदिने । सपदि गोत्रम् । अधुना, इदानीम् । एतौ वर्चमानक्षणार्य । अक्षिपश्नावच्छिन्नकालः क्षगः । एवम् संमात सांप्रतमपि। झटिति आशु शीघ्रम् तूर्णम् एते चन्दा मोत्याः । पूर्व स्मित् इति पूर्वदिवसे । पूर्वेद्युरिवि गतदिवसायाच्या पट्टा दिनांवरखावा यहि-यदि । तहि-तदा । कहि-कदा । आदिमदार पद पनि पनका अपरेद्युः अन्येयुः उत्तरेयुः उभयंयुः इत्यादयश ·यथा। (१३०) सारस्वतं- [अथा- प्रादिरुपसर्गः ॥ प्र परा अप सम् अनु अव निर दुर वि आइनि अधि अपि अति सु उत् अभि प्रति पार उप अत् अंतर्गदुः आविः। अयं गण उपसर्गसंज्ञकः ॥ सूत्रम् । (मादिः०) आदिर्यस्य स मादिः १-१(स्रो०) उपसृज्यते धातोः सीप क्रियते इत्युपसर्गः १-१ (स्रो०) प्रादिः अग्रे उपसर्गः (नामि०) द्विपदं सिद्धं सूत्रम् । प्र-आरभ्य यावत्-आविः । प्र१ परा २ अप ३ सम् ४ अनु ५ अव ६ निर् ७ दुर् ८ वि ९ आङ् १० नि ११ आधि १२ आपि १३ अति १४ मु १५ उत् १६ अभि १७ प्रति १८ परि १९ उप २०॥ अत्र अभियुक्तोक्तिः । प्रपरापसमन्ववनिर्दुरभिव्यधिसूदतिानः प्रतिपर्यपयः । उप आडिति विंशतिरेप सखे उपसर्गगणः कथितः कविना" ॥१॥ अयं प्रादिः आवि:पर्य- यसानो गणः उपसर्गसंज्ञकः । तत्र प्रशब्दः प्रकर्थिः । यया प्रणम्य । प्रबादः । "प्रादिकर्माण दीर्घ च सामर्थ्य भृशसंभवे। वियोगशुद्धिशक्तीच्छाशांतिपूजाग्यदर्शने" ॥१॥ आदिकर्मणि प्रारब्धम् प्रकृतम् । आयामे प्रलंभः । तामध्ये प्रभुः। भृशा) प्रतपति । संभवे प्रभवति । प्रीणने प्रतुष्यति । गमने प्रयाति । प्रतिष्ठते । प्रविशति । इच्छायां प्रार्थयते । शांती प्रशांतः । मुख्य प्रवरः । अवलोकने प्रपश्यति । शुद्धी प्रसन्नाः आपः । प्रसद्रियः । प्रीती प्रसीदति राजा । पूजायां प्रांजलिः । प्रहः । तत्परे पितामहात्परः प्रपितामहः । एवं प्रपौत्रः । प्रशिष्य इत्याद्यर्थेषु प्र इत्युपसर्गों नेयः ॥ १॥ परा-इति विपरीतार्थे पराजयार्थे विमुखायें दुःखार्थे दूरीकरणे च । यथा-पराजितः । पराभूतः । पराकृतः । पराइमुखः । परावृतः । पराक्रमः । परा- मर्शः । २ । अप-मसत्यार्यविकारवर्जनस्तेनकर्पणादौ । यथा-अपकर्षति । अप- चरति । अपशब्दः । अपनयति । पृजायाम् अपचितिः । निहवे अपनानीते । अप- लापः । अपकृतः । अपहरति । ३ । सम-संभवसम्यक् प्रकारादौ । यथा संभवति। मिलने संगच्छति । समवाये संकरः । एवं संधिः । संकेतः । संस्कृतः। संशयः। संरंभः । संवृतमाशाअनु-अनुज्ञापश्चाद्भावादी सादृश्याऽभिमुख्यहीनसामीप्यवीप्सादी पश्चात्सादृश्ययोरनु । अनुजानाति । अनुवदति । अनुगच्छति । अनुकरोति । अनु. हरति । वत्सा मातरमनुधावन्ति । अन्वर्जुनं पोधारः । अनुमेघम् । अनुगृहम् । अनुः ग्रहः । अनुगयः । अनुबंधः । अनुकुलः । ५। अव-अवज्ञावलंपनज्ञानगुद्धि- व्याप्त्यादी । अवगणयति । अवजानाति । यष्टिमवष्टम्य तिष्ठति। अवगताऽय:। अव. दातम् । अवकीर्णः।६। निनिश्चयगमनातिशयनिर्णयादी निर्णयति। निर्गतः निरु पमा निप्पन्नःनिश्चयः। निमंतिवम् दुरिति दुष्टे दासक्ष्टाचदुर्जनदुष्करमा दुरंभमादुपादुगंपिटावि इति नानार्यवियोगविदीर्णवपम्पवैमनस्पविगेपणाययों विविध मावियुक्त विदारिता विकटाविमनाविराजते। विशेषणादी यथाविशिनष्टि । विरूपाविरोमा विस्मित विपणा विकृतः। विमुखः। नियः ।। आदति' ·ऽव्ययानि चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१३१) मर्यादाभिविधिईपत्समंतात्आशंसनोपदेशआगमादौ । यतः । आड़ "सीमायाम- भिविधी क्रियायोगेपदर्ययोः ॥ आप्तमुद्रक्षितीशानाम् । आजन्मशुद्धानाम् । आग- च्छति । आरोहति । आशास्ते । आलभते । आलिंगते । आरभते । आदत्ते । आताम्रा । आसन्नः । आसादितः । आशयः । १० । नि-निरन्तरनिक्षेपणादौ । निपीय । निहितम् । निक्षिपति।दर्शने निध्यायतिनिशामयते । निवर्तते । निष्णातः । निपुगः । निद्रव्यः । निहितः । निकरः। नियुक्तानिमन्त्रणमा निकटमानिपातः । नि- योगः।११। अधि-इति अध्ययनाधीनाधिपत्याधिकाधिष्ठानादौ । यया अधीतः । अधीनः । अधिगुणः । अधिपतिः । अधितिष्ठति । अधिरोहति । स्मरणे मातुर. ध्येति । अधिकृतो ग्रामे अध्याहारः। १२ । अपि-आच्छादनादौ । अपिदधाति । यतः। "आप संभावनाप्रश्नशंकागर्हासमुच्चये।" अपिहित द्वारम् । अपिनदः। अपित्ति । अपि ते कुशलम् । किमपि । अपि च भवान् सावध सेवते । इन्द्रा दयोऽपि ।१३। अति-अतिशयादौ ।"अतिशब्दाप्रशंसायां प्रकर्षे लंघनेऽप्यति" । यया-अतिरथः । अतितप्तम् । अतिक्रामति । अतिशेते । पूजितो राजा अतिराजा। अतिगः । भृशार्थे अतिसारः । अतिरिक्तम् । अतीतम् । १४ । सु-इति पूजाप्रशं. सनातिशयसुखशोभनशुभादौ । सुसाधुः । सुरूपः । सुतप्तम् । सुस्वरम् । सुकरः सुगन्धः । सुपूजितो राजा सुराजा । सुगौः । सुकृतम् । सूक्तम्। १५। उत्-पावलले ऊकियोकपदिौ । “उत्-प्राबल्ये वियोगे च प्रकाशे चोर्ध्वकर्मणि" ॥ उन्मा. दना । उत्तिष्ठति शयनात् । उन्मीलितम् । उद्गच्छति । उदयति । उत्पन्नः । उच्छ- रति । उत्कर्षति । उत्सुकः । उन्मत्तः। उत्सृष्टः । उत्सवः । उत्साहः । १६ । अभि-अभिवादनेच्छारूपसम्मुखपराभवादौ । यथा-अभिवन्दवे गुरुं नमस्करो. तीत्यर्थः । अभिवादयति द्विजो द्विजम् । अभीष्टम् । अभीप्सितम् । अभिरूपः । अभिगच्छति । अभिभवति । अभिजातः । अभियेहि । अभ्यासः। अभितः अमि- प्रायः । १७ । प्रति-प्रतिष्ठाप्रतिज्ञासादृश्यांगीकारग्रहणाभिमुख्यसमीपहिंसामति- पेधादौ । यया-"प्रति प्रतिनिधी वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः" । प्रतिष्ठा । प्रति- जानीते । प्रतिमः । प्रतिपन्नम् । प्रतिसूर्यम् । प्रतिशुरुम । प्रतिग्रामम् । प्रतिीपद्धम् । प्रत्यादिष्टम् । प्रतिदानम् । प्रतिक्रिया । प्रतीकारः । प्रत्युत्तरम् । प्रतिलोगम् । प्रतिकूलम् । प्रतिपत्तिः । प्रत्ययः । प्रत्यक्षम् । वृक्षं प्रति । १८ परि-सामस्त्यदो. पकथनालिगनपरिभवादौ । परिभ्रमति । परिलापयति । परीवादः । परिरिप्सते । परिष्वंगः । परिभूतः । परिचरति गुरुम् । परिगर्तेभ्यः । परिभवति । परिच्छेनुम् । परिधत्ते । परिधानम् । परिपत् । परिधिः । पर्यकः । परिणामः । परिवारः । परिसरः । १९ । उप-इति समीपव्याप्तोपरमप्रतिक्रियाऽध्ययनपुष्टयादौ । उपवि- ठते । उपकुम्भम् । उपरतः । उपवासः । एधोदकस्योपस्कुरुते।उपस्कृतः । उपेक्षा। उपपन्नं रहति । उपकरः । उपांशु । उपमा । उपालंभः । उपाध्यायः । उपनयः1 ·(१३२) सारस्वतं- [अथा- उपमारः। उपचारः । उपहारः । उपज्ञा । उपमा । उपदेशः । २० । श्रत्- श्रद्धायामास्तिक्यबुद्धी च । श्रद्धत्ते । २१ । अन्तर्मध्ये तिरोधाने च । अन्त- विशतु । अन्तर्दधे । २२। प्रादुः-प्राकट्ये । आविः-प्राकट्ये । आविः करोति । आविर्भवति । २३ । अन्ये अर्थाः शास्त्रांतरेभ्यो ज्ञेयाः । अयं प्रादिर्गणः उपसर्ग- संतकः । एवेपि वाधकानुवर्त्तकविशेपनिरर्थकभेदाचतुर्धा । यतः "धात्वर्थ वाधते कश्चित्कश्चित्तमनुवर्तते ॥ तमेव विशिनष्टचन्योऽनर्थकोऽन्यः प्रयुज्यते" ॥१॥ यथा-पराजयते । वितरति । "उपसर्गेण धात्वर्थो दलादन्यत्र नीयते" इति वच- नात् तमुपसर्गमनुवर्तते । यथा-विजयते । विशिनष्टि । विशेपयति । यया प्रभवति । निरर्थकस्तु अशोभनार्थः । यथा-प्रलोकते ॥ प्राग्धातोः ॥ उपसर्गाः धातोः प्राक् प्रयोक्तव्याः ॥ अर्थतेषां प्रयोजनमाह । सूत्रम् । प्राज्ञ १-१ ( अव्य०) धातु ६-१ (डिति । डस्य । स्रो०) सिद्धम् । उपसर्गा धातोः भादेः क्रियायोगे प्राक् पूर्वम् आदी प्रयोक्तव्याः । यथा प्रभवतीत्यादि । तव्ययम् ॥ तदिदं चादिशब्दरूपमव्ययसंज्ञं भवति क्त्वायंतं च । क्वा । क्यपू । तुम् ।णम् । चि । डा । धा । वत् । आम्।रुत्वम्। शमासु ॥अव्ययाद्विभक्तेढुंकू॥अव्यपात्परस्या विभक्तेलुंग भवति न शब्द्धनिर्देशे । अव्ययानां न च लिंगादिनियमः । उक्तं च सहशं विपु लिंगेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्यति तद- व्ययम्" ॥१॥ उक्तान्यलिंगान्यव्ययानि ।। अप चादीनां प्रादीनां च संज्ञामाह । सूत्रम् । तद् १-१ (नपुंसकात्स्यमो०) अव्ययम् न व्येति न क्षय यातीत्यव्ययम् । १-१ (अतोम् । अम्श० ) पथाव! स्वर० 1 द्विपदम् । तदिदं पूर्वोक्तं चापि चवाहेत्यारभ्य आविःपर्यन्तं यत् शब्दरूपं तत् अव्ययसंझं भवति । च पुनः क्त्वा इति (पूर्वकाले क्त्वा ) इति सूत्रोत्पन्न: पत्ता आदी यस्य स क्त्वादिः( भुवो भावे क्य) इति सूत्रोत्पन्नस्यपत्ययं यार । सः अन्ते यस्प तत् क्त्वायतम ! क्त्वातुम्क्यप्वाकृत्वस्णमस्तुआमशमसुमत्ययातः मदः सोपि अम्पप संज्ञक इत्पर्यः। यया-कृत्वा । दत्वा । कर्तुमामोक्तुमाप्रणम्य । मणिपत्य । द्विधा । त्रिधा । चतुर्था । चतुष्फत्वः । सप्तकृत्वः । कारंकारम् । पायं- पायम् । घटवत् । पट्यत् । बहुमः । द्विः । त्रिः । इत्यादि । ततः किं कार्यमि- त्पाद । सूत्रम् । अव्पप ५-१(टसिरत् । सवर्ण० ) विभक्ति ६-१ (डिति । दस्प । चपा अये०) म १-१ (इसे । नामि०) सिद्ध त्रिपदम् । अव्य: पापरा या विभक्तिस्तस्या सम्भवति । तत्रापि विशेषः । न तु शब्दनिदो तु परं सदनिदो विभक्तेदक न भवति गन्दस्वरूपत्वेन प्रतिपादन गन्दनिर्देशः । अव्य- ·ऽव्ययानि ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१३३) यस्य नामग्रहणं न तु तदर्थवाचकत्वमित्यर्थः । यया अवाप्योरुपसर्गयोरिति । तथा द्वितीयवृत्तौ ( क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्च । समवप्रविभ्यः स्थः। उद्विभ्यां तपः ) इत्यादौ शब्दनिर्देशत्वादव्ययात्परस्या अपि विभक्तेन लुक् । च पुनः अव्ययानां लिंगादिनियमो नास्ति लिंगविभक्तिवचनभेदो न । उक्तं च शास्त्रांतरे-सदृशं० । पत्रिपु लिंगेपु पुंस्त्रीनपुंसकेषु सदृशं समानरूपम् च पुनः सर्वासु प्रयमाद्वितीयादिषु सप्तम्यतासु विभक्तिपु सदृशं समानरूपम् सर्वेषु च एकत्वद्वित्ववहुत्वेषु सदृशं समानरूपम् यन्न व्येति व्ययं न याति रूपांतरं न भजति तदव्ययम् इत्युच्यते । अध्ययोपसंहारमग्रेतनसूत्रसंबंधच व्याचिकीर्षुः फकि- कामाह । उक्ता० । अव्ययानि उक्तानि कथितानि किंभूतानि अव्ययानि अलि- गानि पुंरुपादिगिभेदरहितानि ॥ इत्यव्ययानि । अथ स्त्रीप्रत्ययाः १४. अधुना लिंगविशेषविजिज्ञापयिपया स्त्रीप्रत्ययाः प्रस्तूयंते ( आवतः स्त्रियाम् )। जाया माया मेधा श्रद्धा धारा इत्यादि । [अजादेचा- प् वक्तव्यः ] अजा एडका कोकिला बाला शूद्रा गणिका । अत्र काप्यतः ॥ कापि इ अतः । स्त्रियां कापि परे पूर्वस्य अकारस्य इकारो भवति । कारिका । पाचिका। पाठिका । "वष्टि भागुरिरल्लो- एमवाप्योरुपसर्गयोः।आपं चैव हसांतानां यथा वाचा निशा दिशा।" अवगाहः-वगाहः । अपिधानम्-पिधानम्। ह्वस्वो वास्त्रियां कापि परे तरादौ च पूर्वस्य ह्रस्वोवा भवति।वेणिका-वेणीकानिदिका-न- दीका।श्रेयसितरा-श्रेयसीतरा। श्रेयसितमा-श्रेयसीतमा। नौकादौ ह्रस्वो न भवति । वाग्रहणादेव इयं विवक्षा । निश्चयेन पतंत्यनेके- प्पथेविति निपातानामनेकार्थत्वात् ।। अधुना वक्ष्यमाणसूत्रैलिंगविशेपविजिज्ञापयिषया लिंगरूपो विशेपस्तस्य विशेषेण ज्ञापयितुमिच्छया स्त्रीलिंगभेदज्ञापनाय स्त्रीप्रत्ययाः खत्वसूचकाः स्त्रीलिंगज्ञापका ये प्रत्ययास्ते प्रस्तूयंते प्रारभ्यते इत्यर्थः । सूत्रम् । (आवतः०) आए १-१ (हसे०) अत् ५-१ स्वर० । (स्रो । चपा०)स्वी ७-१ (स्त्रियां योः। स्त्रीभ्रुवोः । वेयुवः।) खं० । सिद्धम् । त्रिपदम् । अकारांत स्त्रियां वर्तमान स्त्रीलिंगत्वेन निर्दिष्टं विवक्षितं टित् पित् नदादिवर्जितं यन्नाम तस्मात्पुरतः आप्रत्ययो भवति । पकारः सिलो- पार्थः । उदाहरणम् । जाया माया मेवा श्रद्धा धारा । अनेन आप्रत्ययः । सर्वत्र ·(सवणे) १-१(आपः) इति सेलोपः । अग्रे गंगावत् । पुनर्विशेषमाह । आनतः स्त्रियामित्याप्सिद्धी पुनरजादेरिति (जातेरयोपयात् ) इतीपो निषेधार्य पठ्यते । अजादेरिति । अजादेः शब्दगणाजातिवाचित्वेपि आप्पत्ययो भवति । पया । अजा एडका कोकिला वाला शूद्रा गणिका । अत्र शूद्रा आभीरजातिः । एवम् अश्वा चटका मूपिकावलाका मा इत्यजादयः । अजादेरित्याप् (सवणे०) [ प्रथमवयोवाचिनः अत ईए वक्तव्यः ] सूत्रम् । काप् ककारेण सहित आप कार तस्मिन् कापि ७-१ अग्रे इ १-१ (साके०) अग्रे अतः ६-१ । स्व०। (स्रो०) कापि अग्रे इ (सवर्णे) अग्रे अत. (इ यं स्वरे) स्वर० । त्रिपदं सिद्धम् । स्त्रिया- मिति स्त्रीलिंगे कसहिते आएप्रत्यये परे अकारस्य इकारो भवति । उदाहरणं च इकन करणे । कृ । डुपचप् पाके । पच् । पठ व्यक्तायां वाचि । पछ । करोतीति कारकः । पचतीति पाचक. । पठतीति पाठकः (तृवुणौ ) इति वुण प्रत्ययः । कृधातोः (नामिनः) इति वृद्धिः कृ इत्यस्य कार । पच् पर इत्यत्र (अंत उप. धायाः) इति प इत्यस्य पा(युवोरनाको ) इति वु इत्यस्य अकादेशः । .स्व० ॥ कारकः । पाचकः । पाठक इति सिद्धम् । ततः ( आरतः स्त्रियाम् । सवर्ण०) ततः ( काप्यतः ) इत्यनेन अकारस्य इकारोभवति । १-१ स् (आपः ) इति सेर्लो- पः। कारिका पाचिका पाठिका इति रूपरयम् । “कारिका तु स्वल्पवृत्ती वहो- रर्यस्य सूचिका" एवम यान्यप्यवसेयानि । वाटिका । शाटिका । कन्यायाः कापि परे हस्वतैव न विकारः कन्यका इत्यादि । कचिन भवत्यपि । यथा बहुपरिवा- भला । बहुपाठका । अथ आपमत्ययाधिकारे व्यंजनेभ्योपि तत्कारणसूचकं श्लोर- माह । वष्टि भागुरिराचार्यः अतोऽकारस्य लोपं वष्टि अभिलपति वांछति ।क्यो। अब अपि इत्येतयोईयोरुपसर्गयोः यया पिदयाति मुखम् । आपिधानम्-पिधानम् । अवगाहः-वगाहः । विमलगिरिखतंतः विमलगिरिर्वतसः । तोयनिधी अवगाह्य- तोपनिधी वगाह्येत्यादयः । च पुनः एव अवधारणे । केपाचित् हसातानां व्यंजनातानां गन्दानामपि आपन आप्प्रत्यय वष्टि । ययेत्युदाहरणोपन्यासे । वाच निश् दिश् । सर्वन आपप्रत्ययः । स्व० । १-१ ( आप. इति श्लोकव्याख्या । सीमन् शब्दस्य वा आपटिलोपश्च । सीमा । “अज्ञाते कुत्सिते चैव संज्ञायामनुकंपने । तयुक्तनी तापप्परपे हरवे स्वार्थ च कः स्मृतः" । अज्ञाते-अनुकः । कुत्सिते-अश्वकः । संता- पाम-देवदत्तकः । तयुक्तनीती-गुडेन चाना गुडधानकाः । अल्पे-अपं तैलं तेल. कम् । हस्वत्वे-हस्वा वृक्षाः वृक्षकाः । च पुनः स्वार्थेपि चौर एव चारकः । अय पायधिकारात् कापि परे अन्पकृत्यमाह । सरम ( हस्वो वा) हस्स १-१( सो०) वा १-१ (अव्य० । हवे । उ ओ) द्विपदम् । वियामित्यादिवृत्तिः सुगमा । न वरम् । तगदाविति तरतमी तदितप्रत्यया (तरतमेयस्विष्टाः मक)इति सूत्पनी उदा०विणी, नदी। वेण्येव देणी-वेणिका वा। नयेव नदीका नदिशा वा(वार्यपि) इति कमत्यपः। यदा । हस्खा वेणी वेणीका वेणिकावा । हस्वा नदी नर्द का नदिका ·प्रत्ययाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । वा । हस्ताकप्रत्ययः सर्वत्र । (आवतः स्त्रियाम् ) इत्यापू । अनेन सूत्रेण एकत्र वेणी इत्येतस्य वेणि । नदी इत्यस्य नदि । सर्वत्र १-१ स्( आपः ) "सेतौ च वरणे वेणी नदीकाहे कचौचपे"। अग्रे श्रेयसी २ । अतिशयेन श्रेयसी यतीतरा श्रेयसिवरा वा । (तरतमेयस्विष्ठाः०) इति तरप्रत्ययः ।(हावो वा ) इति सी इत्यस्य वा सि । एवं श्रेयसीतमा, श्रेयसितमा । प्रयोगांतरे हस्तनिषेधमाह । नौकादौ तु हस्वो न भवति । हस्वा नौनौका । इत्यादौ शब्दे तु का इति पदं न भवति । एवं सुरैका सुग्लोका द्यौः । एवमन्येपि यथासंभवमवसेयाः । कुतो हस्व- निषेध इत्याह । वाग्रहणादेवेति । सुगमम् । अत्राह परः । ननु विकल्पसूचको वा- शब्दः कथं निषेधार्थ सूचयति तत्राह । निपातानामनेकार्यत्वात् । निपतति निश्च- येन नितरां वा पतांत प्रवर्तते अनेकेषु बहुवर्थेविति निपाताः। यथा चशंब्दः पुनरर्ये समुच्चयाय च । एवं वाशब्दो विकल्पार्थे निषेधार्थे चेति । कुत्रचिद्विकल्पं कुत्रचिन्निपेधं सूचयतीति न दोषः ।। त्रण ईप ॥ नकारांवाहकारांतादण्णंताच स्त्रियामीप्पत्ययो भवति। दंडिनी। दंतिनी । कारणी।मालिनी [ ईपि राज्ञोऽहोपो वक्तव्यः] राज्ञी । शुनी । की । ही । औपगवी । यस्य लोपः ॥ इश्च अश्च यं तस्य इवोवर्णयोलीपो भवति तद्धितयस्वरयोरीपि च परे ॥ स्त्रीप्रत्ययाधिकारादाप्पत्ययमुक्ता ईप्रत्ययमाह । सूत्रम् (व्रण) न च ऋ च अण् च व्रण तस्मात् व्रणः ५-१ स्व० (ऋ रम् ) स्व०। (स्रो०) ईपू१-१ ( इसे० ) द्विपदम् । नकारांता इन्प्रत्ययान्तादयः ऋकारांतास्तृप्रत्ययांतादयः अण्णंता औपगवादयः एतेभ्यः शब्दभ्यः स्त्रियां स्त्रीलिंगे ईप् प्रत्ययो भवति । उदा० । दंड-दंत-कर-माला । दंडोऽस्त्यस्या इति दंडिनी। दंती स्तः अस्या इति दतिनी । करः शुंढा अस्त्यस्या इति करिणी । माला अस्ति अस्या इति मालिनी (मांतोपवात्० ) इति इन्प्रत्ययः । (यस्य लोपः ) इति अवर्णलोपः। स्व० । अग्रे (व्रण ईप) इति सूत्रेण ईप्रत्ययः । स्वर० । १-१ ( इसे० ) करिणी इत्यत्र (रुन्नों) इति सूत्रेण नस्य णः । एवं राजन् अग्रे ईमत्ययः [ ईपि० ] ईपि प्रत्यये परे राज्ञो राजनशब्दसंबंधिनोऽकारस्य लोपो वक्तव्यः । अनेन उपधाया अकारस्य लोपः (स्तोः श्चुभिः श्चुः) इति नस्य जः[जलोः] स्व० । राज्ञी। अन्येपि । श्वन (व्रण ईप । श्वादेः) स्व० । शुनी-मघोनी-इत्यादयो नाताः । युवनशब्दस्य तु युवतिरिति वक्ष्यति । ओण अपनये ( अन्येभ्योऽपि दृश्यते ) इति वन (विड्वनोरनुनासिकः स्यात् ) इति णस्य अकारः। अवावा । विधवा स्त्री (वनोर च) वन्नन्तास्त्रियां डीपू स्यात् रश्चान्तादेशः । अतिवीवरी । शर्वरी । अथ ऋकारांताः । ह हरणे । डुकृञ् करणे । हरतीति हों। करोतीति की।

·[स्त्री- (१३६) सारस्वतं- शीले तृन्प्रत्ययः गुणः करः हरः (रहाद्य० ) जल० ! ऋकारांतत्वात् (त्रण ईए) इतीए (क रम् ) स्व० । अथ अण्णंत उपगुः । उपगोरपत्यं औपगवी । (अप- त्येऽण् । आदिस्वरस्य णिति वृद्धिः) उ इत्यस्य औ (वो व्यस्वरे ) इति उका- रस्य अन् । स्व० । अण्णंतत्वादीप् । औपगवई इति स्थिते । सूत्रम् (यस्य लोपः) इ अ। इश्च अश्च यं तस्य यस्य ६-१ (डस्स्य) लोपः १-१ (स्रो०) सिद्धम् । यद्रा इश्व ई च ई (मवणे) अश्व आ च आ (सवर्णे) ततः ईश्च आश्च या ६-१ (नपुंमकस्य० ) इति हस्वः । (उस्स्य ) लोपः १-१ (स्रो०) इवर्णस्य अव- र्णस्य च इाते इकारस्य ईकारस्य च अकारस्य च आकारस्य च लोपो भवति । वृत्तिः कंठ्या । न घरम् । यस्पेत्ति इवर्णस्य अवर्णस्य च लोपो भवति ईीि प्रत्यये परे तद्विते स्वरे परे यकारे च परे। अनेन वकारस्य अलोपः । व० । औप- गवीति सिद्धम् । अण्णंताच्चेति चकारात्पंचादीनां नकारांतत्वेपि स्वस्रादिशब्दा- नाम् ऋकारांतत्वेऽपि ईप न स्यात् । पंच सप्त वसा दुहिता ननांदा माता याता तिस्रः चतस्रः इत्यादि । शिनः ॥पकारटकारउकारककारानुबंधात् स्त्रियामीप्प्रत्ययो भ- वति । प् वराकी । न कुरुचरी । उ गोमती । अपचन्ती । इत्यादि । सूत्रम् । (द्वितः ) प् च द च उश्च ऋश्च व ते इतो यस्य स ष्ट्रित् तस्मात् वितः ५-१ अस मध्ये (उ वम् । ऋ रम् ) स्व० (स्रो०)। इत् इति पदं शका- रादिपु प्रत्येक योज्यम् । तेन पकारानुबंधाः पाकप्रत्ययांतादयः । टकाराऽनुबन्धाः टप्रत्ययानादयः, उकारानुबंधाः मत्वन्तादयः, ऋकारानुबंधाः शत्प्रत्ययांतादयः,तत एभ्यः स्त्रियामीणत्ययो भवति । पानुवंधमाह । वर निवारणे । वर (पाकोकणः) इति पाकमत्ययः । पकारस्येत्संज्ञावाल्लोपः। आक। स्व० । पकारानुवंयत्वाद (पितः ) अनेन ईप्प्रत्ययः ( यस्य लोपः ) ख० ( हसे०) टानुबंधो यथा । चर गतिभक्षणयोः।चर कुरुपूर्वः । कुरुपु देशेषु चरतीति कुरुचरी। (अटौ) इति टम. त्यूयः । टकार इत् । अ इति । स्व० ईप्पत्ययादिकं प्राग्वत् । उकारानुबंधो यथा- गौरस्या अस्तीति गोमती । अस्त्यर्थे मतुः। मत् । उकारानुसंधत्गदीप्रत्ययः । शेष प्राग्यत् । ऋकारानुवंधो यथा-डुपचा पाके। पच् । पठ व्यक्तायां वाचि । पट (शतृशानी ) इति शतप्रत्ययः । ऋकारः शकारश्च इव ( अप कर्तरि ) इति अप- प्रत्ययः । स्वर० (अदे) इत्यापयत्याकारस्य लोपः । स्वर० । ऋकारानुवंचत्वादीपा त्ययः (अप्यपोरान्नित्यम् ) इति नुमागमः(नश्चा० ) स्व० । शेष प्राग्वत् (विता) इति केवलात् धातोन भवति । तेन प्रपूर लजायाम प्रपा । क्षमूप् सहने क्षमा । धेट पाने इत्यस्य तु ईए भवति । स्तनंघयी ॥ नदादेगा नदादेगणात्वियामीप्यत्ययो भवति । नदी।गौरी गौतमी।।

·प्रत्यया.] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । सूत्रम् । ( नदादेः) नद आदिर्यस्य स नदादिस्तस्मात् ५-१ (डिति) इति इकारस्प एकारः । (डस्प) इत्यकारलोपः (स्रो०) नदादियोसौ गणस्तस्मात्त्री- लिंगे ईप्प्रत्ययो भवति । नद गौर गौतम । अनेन ईप्रत्ययः (यस्य लोपः) स्वा नदादिराकृतिगणो द्रष्टव्यः । यथा-नर्तकी तैपी पौपी मत्सी अनही अनडाही मातामही पितामही महिषी सूकरी आगस्ती त्रिदशी ।। इंद्रादेरानीप् ॥ इंद्रादेर्गणास्त्रियामानीप्प्रत्ययो भवति । इंद्रवरुण- भवशवरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्याणामानीप्प्रत्ययो भवति। इन्द्राणी। भवानी । [ मातुलोपाध्याय क्षत्रियाचार्यसर्याद्वा]मातुली- मातुलानी । उपाध्यायी-उपाध्यायानी। क्षत्रियी-क्षत्रियाणी। आचार्य-आचार्यानी। [हिमारण्ययोराधिक्ये. आनीप्प्रत्ययो भवति ] महद्धिमम्-हिमानी । महदरण्यम्-अरण्यानी ।। सूत्रम् । इंद्रादि ५-१ (डिति । डस्य । स्रो०) आनीप् १-१ ( हसे०) पश्चात् (नामिनो र) १० । केचित्तु इंद्राद्रेः आन ईपू इति त्रिपद मन्यते मन्मते इंद्रादेः ईप्रत्ययः आन् आगमश्चेति । इंद्रादेर्गणात् स्त्रियाम आनीप्यत्ययो भवति । इंद्रभवशर्वमृडवरुणब्रह्मरुद्र । अनेन सूत्रेण आनीप्प्रत्ययो भवति । यथासंभवं नकारस्य णकारः ( यस्य०) इद्रस्य स्त्री इंद्राणी । स्व० । (हसे०) मातुल श्च उपाध्यायश्च क्षत्रियश्च आचार्यश्च सूर्यश्च मातुलोपाध्यायक्षत्रियाचार्यसूर्यम् तस्मात् एतस्मा च्छब्दपंचकाद्वा आनीप्पत्ययो भवति । आचार्यक्षत्रियाभ्या तु स्वार्थ एव वा आनी । मातुल २ एकर आनीप, अन्यत्र ईपू (यस्य०) शेपं सुरम् । एवं व उपाध्याय २ एकर आनीप् प्रत्ययः, अन्यत्र (पुंयोगे च) इति ईप । उपाध्यायानी-उपा- ध्यायी। एवं क्षत्रियसूर्ययोः (रुन्नौर ) भवति । (आचार्यादणत्वम् ) इति । आचार्यानी- आचार्या । क्षत्रियाणी-शनिया । सूर्याणी-सूर्या । अर्याणी-अर्या । पयोगे तु ईपू । एवं क्षत्रियी। अर्यो । उपाध्यायी । स्वयव्याख्यात्री तु उपाध्याया अत्र आप [ हिमारण्ययोर्महत्त्वे आनीप् ] महत् हिमं हिमानी । महत् अरण्यम् अरण्यानी [ यवनशब्दालिप्यामानी ] यवनना तुरुष्काणां लिपिर्यवनानी (यवा- होपे वा आनीप् ) दुष्टो यवो यवानी ॥ [ईप्समाहारे गुणश्च ] त्रयी। पुयोगे च ॥ पुंयोगे च स्त्रियामीपू प्रत्ययो भवति । शूद्री । गणकी ।। (ईप्समाहारे गुणश्च) समाहार. एकीभावस्तत्रार्थ ईप्रत्ययो भवति । नामिनो गुणश्च । त्रयाणां समाहारस्त्रयी समाहारत्वात् ई । इकारस्प च एकारो गुणः । (ए अय् ) स्व० । (हसे०) केचित्तु (ईसमाहार गुणश्च ) इति न मन्यते । तन्मते ·(१३८) सारस्वतं- [स्त्री- " (तयायडौ संख्यायाम् ) इति विशब्दादयटि कृते (यस्य०) इतीकारलोपः। टित्त्वात् (ष्ट्रिवता ) इतीपू । पुनः (यस्य लोप.) स्व० । त्रयः अवयवा अस्या इति नयी । सूत्रम् (पुंयोगे च ) पुमान् पुरुपः तस्य योगे च ईप्रत्ययो भवति । ग्रद गणक । शुद्रस्य भार्या शुद्री । जात्या या काचिद्भवतु परं शूद्रस्य पुरुषस्य स्त्रीत्वात् शद्री। गणस्य भार्या गणकी । ईप्यत्ययः ( यस्य०) शेप सुगमम् ॥ जातेग्योपधात् ॥जातिवाचिनो यकारोपधादकारांतात स्त्रियामी- प्प्रत्ययो भवति । मेपी।सूकरी । हंसी । कुक्कुटी । ब्राह्मणी । अय. कारोपधग्रहणात् । क्षत्रिपा । वैश्या ।। सूत्रम् (जाते.) जाति ५-१(डिति) इति इकारस्य एकारः (डस्य ) इत्यका- रलोपः (स्रो०) योकारः उपधा यस्य स योपधा न योपथः अयोपधः तस्मात् । ५-१ ( डसिरत् । सवर्णे०) पश्चात् (नामिनो ः) स्व० । सिद्धम् । जातिम- पादिकानाम् ताम् वक्तीत जातिवावी तस्मात् । स जातिवाची शब्दो यकारो- पोपि स्यादत आह । अयकारोपधादिति । यकारोपयवर्जितादित्यर्थः । यकारो- पघवनिता अपरेपि स्वराः स्युरत आह अकारातादिति । सुगमम् । जातिलक्षणमाह। आकृत्ग्रिहणा जातिलिंगाना च न सर्वभाषासकृदाख्यातनिह्या गोन च चरण: सह" इति । थाकृतिः आकारग्रहणं व्यंजकं यस्याः सा । च पुनः लिंगाना सर्व भाक् न । सर्वलिंगानि न भजते इत्यर्थः । यया ब्राह्मणः । पुप्ति स्त्रिया च पुनः सक- दुपदिष्टा सती निर्माह्या निश्चेतुं शक्या सा जातिः । अपत्यप्रत्ययातस्य चरणसंज्ञा । गोनम् गोरमपत्यमत्यपातः शब्दोऽपि जातिः । चरणः अपत्यैः सह गोनं जाति- रुच्यते । यदा नित्या एका अनेक्समवेता सामान्यरूपा जाति.। यदि नित्या न तर्हि पिंडे नष्टे सेव नस्याते । यद्येका न तर्हि अनेकेषप्येका जातिर्न स्यात् । यद्यनेकसमवेता न हि यस्मिपिण्डे उक्ता तस्मिन्नटे अन्यतरे पिंडे न प्रतीयते इति । तस्माजा- तिवाचकशब्दादीप्पत्ययो भवति । उदा० । मेपसूकरईसकुक्कुटब्राह्मण । अनेन जातिवादीप्पत्ययो भवति । (यस्य०) १-१ (हसे ) शेप सुगमम । मेपस्य जाति: मेपी । क्षत्रिया । वेश्या। अत्र जातिवाचिनोऽपि यकारोपयत्वादीप्रतिषेधः। ततः आप्पत्ययः ।मत्स्पमनुष्यहयगवयाना यकारोपधत्वेऽपि ईव् निषेधो न । मत्स्य ईपत्यय. (यस्य०) यरोपश्च । स्व० । मत्सी इत्यादि । जातेः किम् । मुंडा । अकारातात्विम् । गीः॥ (प्रथमरयोगाचिनोऽत ईवक्तव्यः) कुमारी । किशोरी । कलभी इत्यादयः । प्रथमवयोग्रहणात् । वृद्धा । स्थविरा । इत्यादौन ई। अग्रहणात् । शिशुः ।।

·प्रययाः चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१३९) (प्रथम) कालकृता शरीरावस्था क्यः प्रयमवयो वाल्यं तदक्तीत्येवंशीलाद- कारांताच्छब्दादीप्पत्ययो भवतीत्यर्थः । कुमारकिशोरकलभ । अनेन ईप्पत्ययः (यस्य०) स्व० । १-१ ( हसे०) वृद्धा । स्यविरा । अत्र प्रयमवयोवर्जितत्वादाप- प्रत्यय एव न त्वी । इयं स्त्री शिशुः । अत्र प्रथमवयोवाचित्वे सत्यपि अकारांतत्वा- भावात् ईप्रत्ययनिषेधः १-१ (स्रो०)। स्वांगादा ॥ स्वांगयाचिनो वा स्त्रियामीप्प्रत्ययो भवति । "सांगं स्यादवन्मूर्त प्राणिस्थमविकारजम् । तत्र दृष्टमतत्स्थं चेत स्थितं वच्च ताहशि" । १ ॥ सुमुखी। मृगाक्षी । तन्वंगी । वाग्रहणात् । पद्मवदना । कमलनयना । इत्यादौ न ई ॥ सूत्रम् (स्वांगादा ) स्वं स्वकीयमंगं स्वांगं तद्वाची शब्दोपि स्वांग इत्युच्यते । यदा सुष्टु शोभनमंगं स्वंगं स्वंगमेव स्वांगम् । यहा मुटु शोभनम् आसमंतात् अंग स्वांगम् । स्वस्य प्राणिनो वा अंगं स्वांगं तस्मात् ५-१ (टसिरत् । सवर्ण० ) वा ३-१ ( अव्य० । चपा अवे०) स्व० । सिद्धं स्वांगमिति । "प्राणिस्यमद्रवन्मृत स्वांगं स्वादविकारजम । तन दृष्टपत्तरस्थं चेत् स्थितं तच्च तारशि" । प्राणिस्थं चेतनशरीरे वर्तमानम् पुनः अद्रात प्रस्वेदादिरहितम् पुनर्मूतम् आकारसहितम् । पुनः अविकारज शोफादिविकाररहितम् तव स्वांगम् उच्यते । पुनः पूर्वं तत्र प्राणिनि दृष्टं पश्चात् यदि अतत्स्थम् अप्राणिस्यं भवति तदपि वा स्वागम् । च पुनः तद्वत प्राणिवत् तादृशि प्राणिसदृशे अप्राणिन्यपि स्थितं भवति तदपि वा स्वांगम् । यत्तु अमाणिस्थं द्रवरूपम् अमूर्तम् अरूप विकाराजातं तत्स्वागं न । यथा सुमुखा शाला । अत्र अमाणिस्यत्वात् ईम् न । बहुस्सेदा । अत्र द्रवत्वात् ईम् न । सुज्ञाना । अत्र अमूर्त्तत्वात् ने । बहुशोफा । अत्र विकारजत्वात् नेप् । मुकेशी सुकेशा वा रथ्या । प्राणिस्थस्प अमाणिनि दृष्टत्वात् । वाग्रहणादेवात्र वा ईम् । सुस्तनी सुस्तना वा प्रतिमा । प्राणिवत प्राणिसदृशे स्थिततात् । इत्यादी विकल्पेनेप । वांगं मुख- कर्णादि तद्वाचिनः शब्दात् स्त्रियाम् ईप्पत्ययो भवति । वाशब्दः प्रयोगातरे निषे. धार्थी न विकल्पार्थः । सुमुख मृगाक्ष तन्वंग । सुष्ठु मुखं यस्याः सा सुमुखी । मृगवत् अक्षिी यस्याः सा मृगाक्षी । अथवा मृगस्य अक्षिणी इव अक्षिणी यस्याः सा मृगाक्षी । तनु कृशम् अंगं यस्या. सा तन्वंगी (स्वांगादा) इतीप (यस्य०) स्वर०। ( हसे०) वाशब्दस्य निषेधार्थत्वात् पद्मवदना कमलनपना किसलयकरा सुजरना इत्यादौ ईप्प्रत्ययो न भवति ॥ १ अतस्थ तत्र दृष्ट च तेन चेत्तत्तथा युतम्-इत्यन्यत्र पाठ । स एव महाजिदीक्षितकृतसिद्धात- कौमुद्या दृश्यते । २ कमलवदना-३० प० ।

·[स्त्री- .. (१८०) सारस्वतं- [कदिकारादत्तेरीमा वक्तव्यः ] अंगुलिः-अंगुली ! धूलिः धूली । आजिः-आजी । अक्तरिति विशेषणात् । कतिः। भूतिः । ऐच मन्वादेः ॥ मन्वादेर्गणास्त्रियामीप्पत्ययो भवति ऐकारादेशश्च॥ मनायी । आदिशब्दात अग्नेर्भार्या स्वधा अग्नायी।कुसितस्य भार्या कुसितायी पूतकतर्भार्या पूतकतायी।अन्यथा पूताः कतबो यस्याः सा पूतक्रतुः । चकारात् [मनोरौ वा ] मनावी मनायी मनुः । वृपाकपायी ॥ (कृदिकारा०) कृतः इकारः कृदिकारस्तस्मात् । कृदिकारात् । कृदिति तृती यवृत्तिप्रत्ययोत्पन्नो योऽसौ इकारस्तस्मात् ईप्पत्ययो वा भवति । किंविशिष्टात कृदि- कारात् अक्तेः क्तिमत्ययजितादिकारादित्यर्थः । उदा०। आगि रगि लगि गत्यर्थाः। अग (ध्वादेरुलिः) इति उलिप्रत्यय. (इदितः०) इति नुमागमः। (नश्चा०) ख० । अंगुलिः । धूञ् कपने । धू (ध्वादेरुलिः) इति उणादित्वादुलिमत्ययः (सवण) लिः । अज गतौ क्षेपणे च । अन । उणादौ इण्मत्ययः । णित्त्वात (अत उपधायाः) इति वृद्धिः । स्वर० । आजि. । अनेन वा ईप्पत्ययः । ।यस्य. लो०) स्व० । १-१ ( हसे० ) अन्यत्र १-१ (स्रो०) अक्तरिति किम् । डुकृन करणे । कृ । मनु ज्ञाने । मन् भू सत्ताया भू (क्तिः) इति क्तिप्रत्यय. ति । मन् इत्यत्र (लोपस्त्वनुदात्ततनाम् ) इति नलोप । अक्तरिति विशेपणादीप्रत्ययनिषेधः । सूनम । ऐ १-१ । साके० । च १-१ ( अव्य०) मनुगदिर्यस्य स मन्वादिस्त स्मात् ५-१ डिति । डस्य० । (स्रो० ) मन्वादेरित्यादिवृत्तिः सुकरा । अंत्यस्वरस्य च ऐकारादशो भवति । उदा० । मनु वृषाकपि । मनोार्या मनायी । वृपस्य धर्मस्य आसमंतात् कं फल पिवतीति वृपाकापस्तस्य वृपाकपेः भार्या वृपापायी । उकारेकारयोश्च अंत्पस्वरस्य वा ऐकारः (ऐ आस् ) स्व० । (हसे० ) "वृपाकपायी श्रीगौर्यो."इत्यमरः । चकारात् मनुशब्दसंबधिनः उकार- स्योकारो वा भवति । ततः (ो आव्) स्वर० । मनावी । एवम् अग्नायी। पूत- मतापी । कृमितायी । कुसिद पिस्तस्य भार्या सिदायी कुमीदो वृद्धिीवक- स्तस्य भार्या कुसीदापी । पूता. प्रतवो येन स पृतकतुस्तस्य स्त्री पृतकतायी ।। पत्ल्यादयः । पल्यादयः शब्दाः ईप्प्रत्ययाताः निपातासा- धवः । (समानकीरपिंडपुत्राचातृदासेन्यो बहुव्रीहौ पत्यु देश ई च ) पत्नी । समानः पतिरस्याः सा सपत्नी । एकः पति- रस्पाः सा एकपत्नी । वीरः पतिर्यस्याः सा वीरपली । पिंडः ·: प्रत्ययाः] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१४१ पतिर्यस्याः सा पिण्डपत्नी । एवम् । पुत्रपली । नातृपत्नी । दास- पत्नी। इत्यादि ॥ अंतर्षली । सखी । अशिश्वी। अर्धजरती । युवती । प्रतीची। प्राची । समीची। उदीची। इत्यादयः।दारशब्दो नित्यं बहुवचनांतः पुंल्लिंगः । दाराः । दारान । इत्यादि । सूत्रम् ( पत्न्यादयः) पत्नी आदिउँपां ते पल्यादयः १-३ जम्( ए ओ जसि । ए अय) स्व० । (स्रो०) पल्यादयः शब्दाः ईप्रत्ययांता निपात्यन्ते । न वरम् । पली भार्या । अन्तर्वनी गुर्विणी । नारी स्त्री । सखी प्रसिद्धा । पतिपत्नी जीव- दर्तृका । अशिधी अमसूता स्त्री । अर्धजरती अर्थवृद्धा स्त्री। युवती स्त्री । प्राची पूर्वी दिक । प्रतीची पश्चिमा दिक् ।एवमन्प्यूह्याप्तपत्नीएकपली वीरपत्नी इत्यादयः ईपप्रत्ययांता निपातसिद्धा इत्यर्थः । कुशी लोहविकारः । कामुकी वृपस्यंती। मैथु- नेच्छावतीति यावत् । कवरी केशवेशीइत्यादयोऽपि निपात्यन्ते । तया उदीची मत्सी मानुपी अगस्ती पाणिगृहीती असिनी पलिकी पितामही स्थली कुण्डी गोणी कवरी नारी नागी कुशी कामुकी इत्यादयः पल्यादिपु ज्ञेयाः । अकारांतो दारशब्दो नित्यं बहुवचनांतः पुंल्लिंगे कलत्रयाची तस्मात् आप्पत्ययः ईप्पत्ययोऽपि न भवतीति । किंतु । दाराः । दारान् । दारः । दारेभ्यः । दारेभ्यः । दाराणाम् । दारेषु । देव- शब्दस्य बहुवचनवत्साध्यः । वोर्गुणात् ॥ उकारांतागुणवाचिनो वा स्त्रियामीप्पत्ययो भवति । "सत्वे निविशतेऽपैति पृथग्जाविपु दृश्यते । आधेयथाक्रियाजच सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः" ॥१॥ पट्वी-पटुः। मृदी-मृदुः । तन्वी-तनुः। ऋज्वी-ऋजुः ॥ सूत्रम् (वी० ) वा १-१(अव्य०) उ५-१ (दिति । डस्य ) इत्यकारलोपः (सो। ओ औ औ) अग्रे गुण ५-१ (सिरत् । सवर्ण । नामि ) जल । गुणा रूपादपश्चतुर्विंशतिः । “सत्त्वे निविशतेऽपैति पृयग्जातिषु दृश्यते । आधेय- याक्रियाजश्व सोऽमत्त्वप्रकृतिर्गुणः" ॥ १॥ बुधः स गुणः उच्यते । स का। यः सत्ते द्रव्ये एव निविशते वर्तते इत्यर्थः। पुनस्तस्मात् द्रव्यात् अपति याति । च पुनः पृथग्जातिषु द्रव्यत्वावांतरजातिपु दृश्यते । च पुनः आधेयः उत्पाद्यः । यथा कस्तूरिकासंयोगाद्ववगंधः। पुनः अक्रियाजः अनुत्पायः । यया आमाबाद महत्वादि । पुनः असत्त्वप्रकृतिः यद्रव्यस्वभावः स गुणस्तवाची उकारांची यः गदस्तस्मालियां सीलिंगे या ईपत्ययो भवति पट्टी-पटुः । अनेन वा ईपत्ययः (उवम् ) स्वर० (हमे०) अन्यत्र (स्रो०) एवम । मृट्टी-मृदः । तन्वी-तनुः । हिंगः इति पाटोऽन्य । मोरि यायः ।

·(१४२)
सारस्वतं-
[ कारक-
चड़ी-बहुः । ऋज्वी ऋजुः । लवी-उषुः । वाग्रहणादेव खरुः पांडः इत्यादौ नेपू ।
गुणग्रहणात् । धेनुः रज्जुः अणुः इत्पादौ नेपू ।।
उत ऊः ॥ उकरांतान्मनुष्यजातेः स्त्रियामूप्रत्ययो वा भवति ।
पंगूः-पंगुः । वामोरूः-वामोरुः ॥
सूत्रम् (उत ऊः) उत् ५-१ स्व० (स्रो०) ऊ १-१ (स्रो०) मध्ये(आदवे)
वृत्तिः कंठ्या । न वरम् । गुणवाचिनोऽगुणवाचिनोऽपि मनुष्यजातिवाचिन
उकारान्तात्त्रिपाम् ऊमत्ययो वा भाति । उदागअनेन उपत्ययः ( सवर्णे) १-१
(सो०) पंगूः-पंगुः । एवं वामोरूः । ऊप्रत्ययः ( सवर्णे० ) करभोरूः।
पुरुषश्चेत् पंगुः । स्त्री चेत् पंगूः ॥
यून स्तिः ॥ युवनशब्दात् स्त्रियां तिप्रत्ययो भवति । (नानो नो
लोप०)। युवतिः । एत्यो नामत्वात्स्यादयः। आवतात ( आपः)
इति सेलोपः । ईबन्तात् ( हसेपः सेोपः) पूर्ववत्यक्रिया ॥
इति खीमत्ययाः समाप्ताः ॥
(यूनस्तिः) युवनशब्दात तिप्रत्ययो भवति स्त्रियाम् । ईनिषेधः । युवन् अग्रे
तिप्रत्ययः (नाम्नो०) (स्रो०) पक्षे पत्न्यादिपु पागत् युक्ती इत्यपि । एवं स्त्री
प्रत्यपा ज्ञेयाः । अथ तेपां विभक्तिकार्यमाह । एभ्य इति॥एभ्यः पूर्वोक्तस्त्रीमत्पतिभ्यः
शब्देभ्यः (अविभक्ति नाम) इति सूत्रोक्तलक्षणनामत्वात्स्यादयो विभक्तयो दीयन्ते ।
तत आवन्तात् आप्पत्ययांतात् ( आपः) इति सूत्रेण सिलोपः। ईवंतात् (हसेपः
सेलोपः) इति सिलोपः। तत्र आवंताः गंगागन्दवत्साध्याः । ईवंताः नदीशब्द
बत् । इकारोकारांता बुद्धिरज्जुवत् । ऊकारांता वधूवत् ।
' इति स्वीप्रत्ययाः समाप्ताः ॥
अथ कारकप्रक्रिया १५.
अथ विभक्त्यों निरूप्यते । लिंगाथे प्रथमा ॥ धातुप्रत्ययाति-
रिक्तमर्थवच्छब्दरूपं लिंगं तस्यैवार्थ सन्मात्रे प्रथमा विभक्तिर्भवति ।
लिंगादयोऽपि प्रथमार्था इति केचित् । वत्सद्ब्रह्म ।
रविरिय राजते राजा रोपाकुमारी रोरूयते ॥
चोभुज्यते भुवं भूपालः भागास्वां रामलक्ष्मणौ ।।१।।
मनसिवचसिकाये पुण्यपीयूपपूर्णाग्निभुवनमपकारश्रेणिभिःप्रीणयंतः।।
परगुणपरमाणूपर्वतीरुत्य नित्यं निजहदि विकसंवः संति संवः
कियंतः ॥२॥

·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१४३) कुमाराः शेरते स्वैरं रोख्यंते च नारकाः ॥ जेगीयंते च गीवज्ञा मेनियंते रुजा जिताः ॥ ३॥ एवं ये पुल्लिंगादयः स्त्रीप्रत्ययांता उक्तास्ते विभक्तिमंतग न शब्दतां प्राप्नुवंतीति विभक्तिकार्यसंबंधमाह । अथेति । संज्ञासंधिकार्यस्वरांतहसांतलिंगत्रयप्रक्रियायुष्मद- स्पत्तीमत्ययकयनानतरं विभक्तीनां कर्तृत्वादिसूचि कानां प्रयमादीनाम् अाऽभि- धेयो निलप्यते तत्र प्रयमाविभक्तेः कार्यमाह । सूत्रम् (लिंगा०) लिंगायें लिंगस्य अर्या लिंगार्यस्तास्मन् ७-१ ( अ इ ए) प्रयना १-१ (यापः) सिद्ध सूत्रम् । लिंग्यन्ते चियंते तायते पुंस्त्रीनपुंसकतया शब्दा अनेनेति लिंगम् । तत् किंविशि- टम् । धातुपत्ययातिरिक्तमिति । धानुः भ्वादिः, प्रत्ययाः कृदादयस्तेभ्योऽतिरिक्तम् अधिकम् अन्यत् पृयक यत् पुंस्त्रीनपुंसकलिंगभेदज्ञापकं तल्लिंगम् । “नामैव लिंगम्" इति कौमाराः "संस्त्यानप्रसवी लिंगम्" इति महाभाष्पकारः। संस्त्यानं स्त्रीत्वम् । प्रसः उपचयः । क्रमादुपचयापचयस्थितिरूपो वस्तुधर्मः । उपचये यया । हरिः रविः । अपचये यया । गंगा शाला। कचिदुपचयाभावः। यथा-कुलम् । ज्ञानम् । तस्य लिंगस्य एवार्थे अभिधेये सन्माने सत्तामा विद्यमानमात्रे वाच्यमाने प्रयमा- सि भी जस-रूपा विभक्तिर्भवति । लिंगादयोपि प्रथमार्य इति मतांतरवाचकं पई लिंगम् । पुल्लिगस्त्रीलिंगनपुंसकलिंगम् । आदिशब्दात्परिमाणवचनप्रभृतयः । प्रय- मेव अर्यो येषां ते प्रयमाः । लिंगवचनपरिमाणानां त्रयाणामप्यर्ये प्रयमा विम- क्तिर्भवतीत्यर्थः । यया-देवः श्री ज्ञानम् । खारी द्रोणः आढकम् । एकः द्वौ बहवः इति ! उदा० । तत्सब्रह्म । तदिति ज्ञानदृष्टिगोचरम् । सदिति वर्तमानं अविनाशि प्रधानं वा । एवं विषं ब्रह्म ज्ञानस्वरूपं परब्रह्म वर्तते । तत्तद्रा इति त्रिवपि स्थानेषु नपुंसकलिंगस्य प्रयमाया उदाहरणम् । रविरिष० । राजा राजते क इस 1: इव सूर्य इव । राजा अत्र पुल्लिंगे प्रयमैकवचने उदाहरणम् ! पुनः कुमारी रोख्यते । अतिशयेन रोदिति कस्माद्रोपात् । कुमारी अत्र स्त्रीलिंगे प्रयम काच- नोदाहरणम् । भूपालो राजा भुवं पृथ्वी वोभुज्यते अतिगर्यन पालयतीत्यर्थः । भूपाल अत्रापि पुंलिंगे प्रथमैकवचनोदाहरणम् । रामलक्ष्मणी प्राक्पूर्वम् आस्ताम् अभूताम् । रामलक्ष्मणौ इति पुल्लिंगे प्रयमाद्विवचनस्पोदाहरणम् ।। संतः सजनाः कियंतः संति पुनः श्लोकेन उदाहरति । कुमाराः० । कुमाराः बालकाः सौर स्वेच्छया शेरते । तु पुनः नारकाः नरकस्या जना रोस्यंते अतिमयेन फूकु. वति । पाठांतरे तु रोरुपते कुमारिकाः इति । गीतज्ञा जेगीयंते अत्ययं गायति । रुमा रोगेण जिता प्रस्ताः पुरुपा मेनियंते अतिगयेन नियंते । संतः कुमाराः नार- का गीतज्ञाः रुना जिताः । अत्र सर्वत्रापि पुटिंगे प्रथमाबहुवचनस्पोदाहरणानि ।। आमंत्रणे च ॥ अभिमुखीकरणपि प्रथमा विभक्तिर्भवति ॥ १गाता:-ति पाठः।२च.इडि पाठः।

·(१४४) सारस्वतं- [कारक- मां समुद्धर गोविंद प्रसीद परमेश्वर ॥ कुमारौ स्वैरमासाथां क्षमध्वं भोस्तपस्विनः।। १ ॥ सूत्रम् । (आमंत्रणे च) आमंत्र्यते आहूयते पुरुपोऽनेनेति आमंत्रणं संवोधनं तस्मिन् ७-१ ( अ इ ए)च १-१ (अव्य०) आमंत्रणम् अभिमुखीकरण- मित्यादि सुगमम् । उदा० श्लोकेन । मां समुदर० । व्याख्या। हे गोविंद त्वं मां समुद्धर । भवसमुद्रादिति गम्यम् । हे परमेश्वर त्वं प्रसीद प्रसन्नो भव । हे कुमारी युवां स्वैरं स्वेच्छया सुखेन आसायाम् उपविशतम् । भोस्तपस्विनो यूयं क्षमध्वं क्षमा कुरुध्वम् । अत्र गोविंद १-१ परमेश्वर १-१कुमारौ १-२ तपस्विनः १-३ इत्यत्र यथाक्रमं प्रथमाया एकद्विवहुवचनानि ॥ भोस् भगोस अघोम् ॥ एते शब्दा भवद्भगवदघवतां स्थाने निपात्यते धिविपये। क्षमस्व भी दुराराध्य भगोस्तुण्यं नमोऽस्तु ते ।। अधीप्य भो महाप्राज्ञ घातयाघोः स्वघस्मरम् ॥ १ ॥ भोस् १-३ । स० (स्रो०) एकस्य ग्रहणे तज्जातीयान्यशब्दस्य ग्रहणमिति न्यायागोस इत्यनेन भोः भगोः अघोः इति त्रयाणामपि ग्रहणम् । सूत्रपाठे तु भोस भगोस् अघोस् इत्येवंरूपं सूतं दृश्यते । तेन भवन्नित्यत्य भोस् इति निपातः । भगवन्नित्यस्य भगोस् इति निपातः । अबवन्नित्यस्य अघोस् इति निपातः । यतः भवद्भगवद्मवतां भोस् भगोस् अघोस् एते शब्दा वा निपात्यते धौ विपये । संवो. धने इत्यर्थः । भोः इत्यामन्त्रणे । भगोः इति पूज्यामंत्रणे । अघोः इति पापजन वाचि संबोधनविपये । एते शब्दा निपात्यते । उदा० । भो दुगराध्य दुःखेन आराध्यते सेव्यते इति दुराराध्यस्तस्पामंत्रणे भो दुराराध्य त्वं क्षमस्व क्षमां कुरु । न विद्यते स्तुतिर्वचनगोचरा यस्य सः अस्तुतिस्तस्यामंत्रणे हे अस्तुते वचनागोचर स्तपनातीत इति संवोधनपदम । यद्वा न स्तीति अन्य कंचन इति अस्तुत् तस्मै अस्तुते तुभ्यम् इति चतुर्थ्यतम् । एवंविध हे भगोः हे भगवन तुभ्यं नमः । अथवा "भगोस्तुभ्यं नमोनमः" इति पाठे मुगमम् । भो महामाज्ञ महांश्चासौ प्राज्ञश्च महा- प्राज्ञस्तस्यामंत्रणे भो महामाज्ञ त्वम् अधीन । हे अयोः पापिष्ठ स्ववस्मरं स्वभक्षक अर्यात् स्वपापं कालं वा घातय विनाशयेति इलोकार्यः ।। शेपाः कार्य कर्तृसाधनयोर्दानपाने विश्लेपावधी संबंध आधा- रभावयोः ॥ शेपा विभक्तयो द्वितीयाया एप्वर्थप भवंति। "कर्ता कर्म च करणं मप्रदानं तथैव च । अपादानाऽधिकरणमित्याहुः कारकाणि पट्" । कार्ये कर्मकारके उत्पाये आप्ये संस्कायें विकार्ये ·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१४५) च द्वितीया विभक्तिर्भवति । कटं करोति कारूको रूपं पश्यति चाक्षुपः ।। राज्यं प्रामोति धर्मिष्ठः सोमं सुनोति सोमपाः ॥१॥ इत्थं प्रथमार्थमुक्त्वा इदानी द्वितीयादिशेपविभक्त्पर्यसूचकं सूत्रमाद (पा) इति । शेपाः १-३ (सवर्ण । स्रो०) कार्य क्रियते यतत्कार्य तस्मिम् ७-१ (अ इ ए ) कर्तृसाधनयोः । करोतीति का । साध्यते छिदादिक्रिया अनेनेति साधनम् । कर्ता च साधनं च कर्तृसाधने तयोः ७-२ (ओसि । ए अय् ) स्व० । दानार्थ पात्रं दानपात्रं तस्मिन् ७-१(अ इ ए ) पश्चात् ( नामि० ) जल० । अग्रे विश्लेपारधी विश्लेये विश्लेपं प्रति वा अवधिराश्रयः विश्लेपावधिः तस्मिन्७-१ (डेरी) टिलोपः । स्व० । अग्रे संवध्यते भृत्यस्वाम्यादिरनेनेति संबंधस्त- स्मिन् ७-१ (अइए) आधारभावयोः आध्रियते स्थाप्यते वस्तु यत्र स आधारः। भूयते क्रियालक्षणतया अनेनेति भावः । ततः आधारश्च भावश्च आधारभावी तयोः७-२ (ओसि । ए अय् ) स्व०। (स्रो०) पश्चात् (ए अय् । बोर्लोपश्) सिद्धं सूत्रं सप्तपदम् । शेपाः प्रथमा उक्ता अतः शेपा द्वितीयाद्याः पद विभक्तय इत्यादिवृत्तिः। तत्र कार्य द्वितीया । कर्तृसाधनयोस्तृतीया । दानपात्रे चतुर्थी। विश्लेपावधौ पंचमी । संबंधे पष्ठी । आधारभावयोः सप्तमी । इति संक्षेपार्यः । अथ विस्तरार्थः । कार्य इत्यादि । कार्य द्वितीया विभक्तिर्भवतीति योगः । कार्ये इति कोऽर्थः कर्मकारके क्रियते यत्तत् कर्म नाम यत्कारकं कर्म तस्मिन्कर्तुः कर्म- तापन्ने वस्तुनीत्यर्थः । यहा कार्य कर्म तत्कारकमज्ञत्वात्कारकं कर्म कारकं पठी विना अन्या विभक्तयः कारकसंज्ञकाः। क्रियाहेतुः कारकम् । पाठयास्तु क्रियाहेतु- त्वाभावेन कारकसंज्ञा न । यतः "कर्ता १ कर्म २ च करणं ३ संप्रदानं ४ तथैव च । अपादाना ५ धिकरणे ६ इत्याहुः कारकाणि पद" ॥ १ ॥ इति तस्मिन्कर्म- कारके कथंभूते इत्याह । उत्पाद्ये १ आप्ये २ संस्कार्ये ३ विकार्ये च ४ एवं चतु- विधे । तत्र उत्पाद्यते यन्नवीनं क्रियते तदुत्पाद्यम् । यदाप्यते सिद्धमेव प्राप्यते तदाप्यम् । संस्क्रियते इति संस्कार्यम् । संस्कारो नाम कश्चिदतिशयस्तदई संस्का- र्यम्। संस्कारो द्विधा । गुणाधानं मलापकों वा । पूर्वजन्मकृतः शुभाशुभो वा संस्कारः तस्माद्भवं संस्कार्यम् । सिद्धमेव रूपं पश्यतीति गुणाधानम् । यहा रूप- मिति चक्षुर्याह्यत्वादाप्यमिति केचित् । राज्यमिति राज्ञः संस्कारात् संस्कार्यम् । विकार्ये इति विक्रियते अवस्थांतरं भजते इति विकार्य तस्मिन् विकार्ये ततः एवं चतुर्विधेऽपि कर्मकारके द्वितीया विभक्तिर्भवति । उदा० । कटमित्यादिश्लोकः । कारूकः पुमान् कटं करोतीत्यत्र कटस्य उत्पाद्यकार्यत्वात् द्वितीयांतत्वम् । एवं चाक्षुषो नेत्रवान् जनो रूपं पश्यतीति रूपम् आप्यं कर्म तत्र द्वितीया । केचित्त १० ·(१४६) सारस्वतं- [कारक- रूपस्य नेनेंद्रियेण स्थापने संस्कायें द्वितीया । अतिमिठः पुमान राज्यं प्राप्नोति । अन राज्य संस्कार्य तत्र द्वितीया केचित्तु राज्यम् आप्यमिति । सोमम् अमृत- वल्लीरस पिवतीति सोमपाः ब्राह्मणः सोमम् अमृतवल्ली सुनोति खंडयति इत्यर्थः। अन सोमस्यामृतवल्ल्याः खंडनरूपो विकारस्तत्र द्वितीया । अवस्थान्तरापा- दनं विकार इति ॥ अभिसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिपु त्रिषु ॥ द्वितीयानेडितांतेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते ॥ १ ॥ अभितो ग्राम नदी वहति । सर्वतो ग्राम वनानि सति । धिग्देवद- तम् । उपर्युपरि ग्राम मेवाः पतन्ति ।अधोधो वृक्षं यातिाअध्यधि व्या, मृगाः पतन्ति । समया ग्रामम् । निकपा ग्रामम् । प्रति यामम्।अनुग्रामम्। कालाध्वनोनैरतर्येऽपि]मासमधीते । कोश पर्वतः।। एवं द्वितीयार्थमाख्यायाधुना तदधिकारात्पुनर्वृत्तिकारः उपपद्वितीयार्थमाह । अभिसर्वतसोरित्यादिः इलोकः । तस् च तस् च तसौ अभिश्च सर्वश्च अभिसर्वो ताभ्यां सहितो तसो अभिसर्वतसौ अभितस्सर्वतसावित्यर्यः । अथवा इवांते श्रूय: माणः शब्दः प्रत्येक संवध्यते इति तयोरर्थयोगे पष्ठ्यर्ये द्वितीया विभक्तिः कार्या प्रयोक्तव्या। पुधिगिति धिगयपि धिक्छन्दयोगेऽपि द्वितीया कार्या प्रयोक्तव्या ॥ घिनिर्भत्सननिदयो। पुनस्त्रिपु उपर्यादिपु इति उपरि अधः अधि इत्येवं त्रिष्वव्य- येपु प्रयुज्यमानेषु द्वितीया विधेया। कथंभूतेषु उपर्यादिषु आनेडितांतेपु । आने डितमिति दिनिर्मापणं तदंते येषां ते आमेडितांताः । द्विवाग्मुच्चरिता इत्यर्थः । पया उपर्युपरि-अवोधा-अध्यधिरूपास्तेपु । तत इति अभितस्सर्वतसादिव्यतिरिक्ते अन्यत्र उपपदयोगेपि शन्दायें द्वितीया दृश्यते रूढिवशादिति तनोदाहरणमाइ । मभितो ग्रामम् ग्रामग्रामम् अभितः अमितोग्रामम् अनेन द्वितीया । अभितो ग्राममिति ग्रामस्य समीपे चतुर्दिनु वा नदी वहात । एवं सर्वतो ग्राम वनानि दृश्यते । ग्रामस्य सर्वतः चतुर्दिक्षु वनानीत्यर्यः । एवं समया ग्राम तीर्य वर्तते । ग्रामस्य समीपे इत्यर्थः । निकपा ग्रामं निहतः शत्रुः । ग्रामस्य समीपे इत्यर्थः । चिदेवदत्तमित्या पियोगे द्विवीपा। "धिक तां च तं च मदनं च इमां च मां च" उपर्युगरि ग्रामं पक्षिणो गच्छंति । उपयुपरि ग्राम मेयो वर्षति । ग्रामस्य उपरि इत्ययः । अपायो ग्राम निधानं दृश्यते । ग्रामस्य अप इत्ययः । अध्यधि ग्राम तापसासिष्ठति । ग्रामग्रामे इत्यर्थः । एवमन विष्वानेडितांतेषु द्वितीया । 'ततोs. पत्रापि दृश्यते' इति वचनात् उभयतः परितः समया निकपा प्रति ·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१४७) अनु एषां योगेऽपि द्वितीया । समया ग्रामं तीर्य वर्तते । ग्रामस्य समीपे तीर्यम् । निकपा ग्रामं शत्रुनिहतः । ग्रामस्य निकपा समीप इत्यर्थः । अनुग्रामं ग्रामस्य अनु पश्चात्सीमा वर्तते । एवं ग्रामग्राम प्रति प्रतिग्रामं जिनालयाः संति । हा स्वामि- नम् । इत्यादि । कालावनोरितीयं फकिका । अंतरेण रहितत्वं नरैतर्य तस्मिन् नैरतर्ये वाच्यमाने । तथा कालो दिवसमासादिः । अध्ना मार्गः क्रोशयोजनादि- स्तत एतयोविपये द्वितीया कार्या नैरतर्ये कालवाचकशब्दात् । अवाचकशब्दाच नैरंतर्ये निरंतरार्थे द्वितीया भवतीत्यर्थः । तत्रोदाहरणम् । काले । मासं यावत् निरंतरम् अधीते पठति । अत्र नरैतर्ये द्वितीया । अन्यया मामस्य द्विरपीते मासे वा दशदिवसानधीते इति भवति । एवं मार्गे क्रोशं पर्वतः । क्रोशं याव- निरंतरं पर्वत इत्यर्थः । क्रोशप्रमाणलंब इत्यर्थः। अन्यथा क्रोशस्यैकभागे पर्वत इति द्वितीयार्थः । अन्यत्रापीति ग्रहणात् अंतर्घाममुपग्राममित्यादयः शब्दा ज्ञेयाः। इति द्वितीयार्थः ॥२॥ [कैरि प्रधाने क्रियाश्रये साधने च ] प्रधाने करि क्रिया- सिद्धयुपकारके करणेथें तृतीयाविभक्तिर्भवति । भिन्नः शरेण रामेण रावणो लोकरावणः ।। कराग्रेण विदीर्णोपि वानरैयुद्धयते पुनः ॥ १ ॥ अथ तृायार्थसूचकं कसावनयोरिति पदं व्याचिख्यासुराह । (कर्तरि०)इति। कतरि कर्तुर्विपये तृतीयाविभक्तिर्भवति । कषुक्तौ इति शेषः । कथंभूने कर्तरि । प्रवाने मुख्यक्रियायाः आश्रये मुख्यवृत्त्या कार्यस्य कारके च उत्पादके ईदृशे करि तृतीया वा च पुनः साधनेपि तृतीया । कयंभूते साधने । क्रियासिद्ध उपका. रके कार्यस्य साहाय्यकारके पुनः करणनामकारके साधनेऽपि तृतीया । यः प्रधान- भूतः सन् क्रियायाः आश्रयभूतः स्वातंत्र्येण कियां कार्य कर्तुं प्रवृत्तः म फो तस्यार्थे तृतीया भवति । च पुनः क्रियासिद्धरुपकारके करणे प्रष्टकारणभूते साथ- नेपि तृतीया भवति । करोतीति कर्ता । सकर्ता उच्यते इत्याह । क्रियाश्रयः क्रियायाः कार्यस्प आश्रयः क्रियाश्रयः क्रियाया आश्रयोभधानोपि भवति पटोत्पत्ती तुरीये. मादिवचनाह । प्रधान इति । सकलकारकप्रयोत्तृत्वे सति इतरकारकाप्रयोज्यत्वमत्र प्रधानत्वं तस्मिन् । किविशिष्टे साधने । क्रियासिद्धपकारके क्रियायाः सिद्धम् उपकरोतीति क्रियासिद्धयुपकारकम् । क्रियासिद्धेःसाहाय्यदायकभेदनादिक्रियासिदी उपसंनिहितत्वेन कारकं तस्मिन् । पुनः कीदृशे साधने । करणे । साधकतम करणं प्रियासिद्धे । प्रकृष्टंकारणम् । यदा करणं नाम कारक तस्मिन् । एवं कर्वसाधनपोयो. रर्थे तृतीया भवति । उदाहरणम् । भिन्नः गरेण• इत्यादिः श्लोकः । रामेण गवणो क्रिया परोतीति कत्ता स स्वतंत्रः प्रयोनक. कर्मकता चेति भेदात्रिविध.' इति लरी रिकापाम् ।

·(१९८) सारस्वतं- [कारक- भिन्नः । केन कृत्वा शरेण । रामेण इति कर्तरि तृतीया । गरेणेति साधने तृतीया। कयंभूतो रावणः लोकरावणः लोकान् रावयति कंदयति इति लोकरावणः । उदा. हरणांतरमाह ! तया रावणो वानरैः कराग्रेण नखेन विदीर्णोऽपि विदारितोपि पुनः पुनरपि युध्यते । अत्र वानरैरिति कर्तृपदम् । कराणेति साधनपदम् । उभय- त्रापि तृतीया । कराणेत्यत्र जावावेकवचनम् । पुनस्तृतीयाथै विनासहेत्यादिना अग्रे वक्ष्यति । इति तृतीयाः ॥ ३ ॥ दानपात्रे संप्रदानकारके चतुर्थी] दानपात्रे संप्रदानकारके चतुर्थी विभक्तिर्भवति । सम्यक् श्रेयोबुद्धया प्रदीयते यस्मै तत्संप्रदानम् । ददाति दण्डं पुरुपो महीपतेर्न चातिभक्तिर्न च दानकामना । यद्दीयते वासनया सुपात्र वत्सम्नदान कथितं मुनीन्द्रः ।। वेदविदे गां ददाति । अन्यत्र राज्ञो दण्डं ददाति । रजकस्य वस्त्रं ददाति । इति चतुर्थी । अथ चतुचर्यमाद (दानपात्रे०)। इति । दीयते इति दानं दानाय पात्रं दान- पात्रम् । दत्तवस्तुनः स्वामी भवतीति यावत् । तस्मिन् दानपात्रे । कीदृशे । संप्र- दाननामकारके । सम्यक श्रेयोबुद्धया यस्मै प्रदीयते तत् संप्रदानम् । यस्मै दत्ते सति आमुमिकफलप्राप्तिर्भवति तत्संपदानमुच्यते । संप्रदानं च तत्कारकं च संप्र- दानकारकम् । तस्मिन् । यदुक्तम् “ददाति दंडं पुरुषो महीपतेर्न चात्र भक्तिर्न च दानकामना ॥ यद्दीयते वासनया सुपात्र तत्संप्रदान कथित मुनीन्द्रः" ॥ १॥ तत्रोदाहरणम् । वेदं वेतीति वेदवित् तस्मै वेदविदे वेदज्ञाय ब्राह्मणाय कश्चित्पुरुषो गां ददाति इत्यन वेदवित्वे सति दानपात्रत्वं संगतमेव । एवं साघवे अन्न प्रति- लाभयति । अन्यया दानपात्राभावे रातो दंडं ददाति इत्यत्र चतुथ्यभावः ॥ इति चतुथ्ययः ॥ ४ ॥ [विश्लेपावधावपादानकारके पंचमी] विश्लेपो विभागस्तत्र योऽ- वधिश्चलतया अचलतया वा विवक्षितस्तत्रापादाने पंचमी ॥ धाव- तोऽश्वादपतत् । भूभृतोऽवतरति गंगा । इति पञ्चमी ।। अय पंचम्पयं व्याचिरयामः ( विश्वपावर्षा० ) इति पदं व्याकरोति । अवाटपतद् इत्पत्र । विशेष इति कोयंः । विभागो विरहः पृथग्भावः । युद्धमा सम्पेग वा एकाध्यात् पृयग्मपनमित्पर्यः । तत्र विश्लेपे पोजधिराश्रयो यस्मात् १ दान विपिप-प्रनिगमत-प्रेरकन-मनुमत पेत । सानि च प्रमादे गीत च "परन दौडाकालि । देशे गले पपा च ददान राया स्मृतम्" इतर ने विगम्भिर पन् ·चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१४९) विभागो जायते स चलतया अश्वकरभादिभावेन अचलतया वा पर्वतशिखरादि. भावेन विवक्षितो वतुमिष्टः वाञ्छितः तत्र विश्लेपावधावपादाननामकारके अपादीयते पृयक्क्रियते यस्मात्तदपादानम् अपादानं च तत्कारकं च अपादानकारक तस्मिन् पंचमीविभक्तिर्भवति । तत्रोदाहरणम् । कश्चित्पुरुपो धावतोऽश्वादपतदित्यन अप- तदिति विश्लेषः। अश्वादिति तस्य अवधिः आश्रयः। धावत इत्यश्वस्य चलन- क्रियाकारित्वान्चलतया विवक्षितावधित्वम् । एवं भूभृतः पर्वताद्नंगा पुरुपो वा अव- तरतीत्यत्र अवतरणात्मको विश्लेषः भूभृत इति स्थिरावधिः एवमन्येऽप्यवसेयाः ॥ इति पञ्चम्यर्थः ॥ ५॥ संबंधे पष्ठी। संबंधिनोर्मध्ये योऽप्रधानस्तत्र पष्ठी। भेद्यभेद्यकयोः श्लिष्टः संबंधोऽन्योन्यमुच्यते ॥ द्विष्ठो यद्यपि संबंधः पष्ठयुत्पत्तिस्तु भेदकात् ।। एकक्रियातः परस्पराऽपेक्षारूपः संबंधः । राज्ञः स पुरुपो ज्ञेयः पित्रोरेतत्मपूजनम् ॥ गुरूणां वचनं पथ्यं कवीनां रसवद्वचः ।। १ ॥ अथ पष्चर्यमाह । संबंध इति । संपध्यते सजनादिरनेनेति संबंधो जन्यजन- कादिः। स्वस्वामित्वादिः । यथालिंगार्थकारकव्यतिरिक्तः स्वस्वामित्वादिलक्षण: संबंधः । स चोभयनिष्ठश्च भवति तस्मिन्नय पष्ठीविभक्तिभवति । यतः । “भयभेद: कयोः श्लिष्टः संबंधोऽन्योन्यमिप्यते ॥ द्विष्ठो यद्यपि संबंधः पष्ठ युत्पत्तिस्तु भेदकाव ॥२॥ भेद्यं विशेष्यमित्याहु दकं च विशेषणम् ॥ प्रधानं च विशेष्यं स्यादप्रधानं विशेषणम्" ॥ १॥ उदाहरणं श्लोकेनाह । राज्ञः । इति । स पुमान् गज्ञो राज- संबंधी ज्ञेय इत्ये स्वामिसेवकसंबंधः। एतत्समीपतरवति प्रपूजनं पूजनोपकरणं पूजासामग्री पित्रोरिति । मता च पिता च पितरी तयोः पिटमातृसंबंधि । गुरूणां गुरुसंवधि वचनं जाडयभरविमुक्तानां पथ्यवत् पथ्यतुल्यं हितकारकम् । तथ्यमिति या पाठः । कवीनां वचो वचनं रससंयुक्तं मिष्टम् । एवमन्येऽप्यूह्याः । इति पृष्टयः६ [आधारे सप्तमी ] आधारोऽधिकरणम् । तत् पडिधम् । औप- श्लेपिकम् १ सामीपिकम् २ अभिव्यापकम् ३ वैषयिकम् ४ नैमि- त्तिकम् ५ औपचारिकम ६ चेति । कटे शेते कुमारोऽसौ वटे गावः सुशेरते । तिलेपु विद्यते बैलं हृदि ब्रह्मामृतं परम् ॥ १ ॥ युद्ध संनयते धीरोंगुल्यो करिणां शतम् । १ सपः । सामान्यरोगात् मियः । इविवारिकापाम् ।

·(१५०) सारस्वतं- [कारक- [ भावः क्रियालक्षणं तत्रापि सप्तमी ] प्रसिद्धक्रिययाऽप्रसिद्ध कियाबोधनं भावः । वर्पति देवे चौर आयातः। पतत्यं- शुमालिनि पतितोऽरातिः । काले शरदि पुष्यन्ति सप्तच्छदाः॥ आधारभावयोरिति पदं व्याचिख्यासुः प्रथमम् आधारं प्रकटयन्नाह ( आधारे सप्तमी) इति सुगमार्थः । आध्रियते स्थाप्यते पदमकारा क्रिया अस्मिन्नित्याधारः क्रियाश्रयस्य तुः क्रियाया आश्रयस्तव सप्तमी विभक्तिर्भवति । आधाराधिकरणे एकपर्याये। आधारशब्देन अधिकरणमेवोच्यते । अतः अधिकरणस्याधारस्य भेटा- नाद । पविधमिति । अधिक्रियते आधार तया सदधिकरणम् । गुणानां गुणिवत् तत् पविधमिति पडिति । पसंख्याका विधाः प्रकारा यस्य तत् पड्विधं पोढे- त्यर्थः । तानेव पभेदानाह । औपश्लेषिकमित्यादि । उप सामीप्येन श्लेषणं संघ- हनम् उपश्लेपः । एक्देशमानसंयोगो वा उपलेपः । यथा-कटे शेते । कटस्येकदेशे इत्पर्यस्तेन निवृत्तमोपलेपिकम् ॥ १॥ सामीपिकमिति । समीपेन निवृत्तं सामी- पिकं यदाधेयसमीपमात्रेण क्रियाहेतुः । यथा वटे बदसमीपे गावः सुशेरते । गंगायां घोपः । गंगासमीपे घोषो व्रजं गोकुलं वर्तते इति ॥ २ ॥ अभि समंताव्यामोती- त्यभिव्यापक्म् । आधेयेन समस्तावयवसंयोगोऽभिव्यापकः । अपृथग्भूतयोराधारा- धेपयोर्यः सकलावयासंबंधः सोऽभिव्यापकः यथा तैलं तिलेषु ॥३॥ विषये भवं वैपचिवम् अन्यत्र संभवो या विषयः। स यथा । नभसि तारकाः। आकाशे वायुः। हदि ब्रह्मेत्यादि हदि विपये ब्रह्म एवं परं प्रकृष्टं अमृतम् अस्ति । नहि सर्वाधारस्य परमाणो हृदयमाधारो भवितुमर्हति । विषयमानम् ॥ ४॥ निमित्तेन भवं नाम- त्तिपम् । यथा युद्ध युद्धनिमित्तमित्यादि ॥ ५॥ अविद्यमानस्यारोपणमुराचारः । उपचारे भवम् भौपचारिकम् ॥ ६॥ एवं पडविधेप्पधिकरणे सप्तमीविभक्तिर्भवतीति शेषः । अथ सार्घश्लोरेन पडप्याधारभेदोदाहरणान्याहू । कटे शेते इत्यादि । असी कमाः कटे शेते इति कटमुपश्लिष्प शेते इत्यत्र औपलेपिकमधिकरणम् । अत्र मपनक्रियाश्रयः कर्ता कुमारस्तदाधारः क्टस्तत्रोपले गावो धेनवः वटे इति वटसमीपे शेरते शयनं कुर्वते इति । सामीपिकाधिकरणम् । नहि घटस्योपरि गावः मरते फिनु समीपे । एवं गंगायां घोषः। गंगासमीपे घोषः । गोकुलम् ॥ तिरेषु सलं वियते । तिलवभिन्याप्य सर्वत्र स्थितमित्यर्थः। अभिव्यापकमेतदिति । दाति । हदिपिये मत परमममृतमित्येतत् वैषयिकाधिररणम् । युद्ध युद्धानमित्त धीरः संनयते सनाई परिदधाति इति नमित्तिकमधिकरणम्। अंगुल्पग्रण प्रददर्यमानमा इत्यर्थः। परिणां हस्तिनां गतमित्युपचारमाप्रत्वादीपचारिक ननु साक्षादर्तमानमिति॥ इत्वमापारमारण्यायेदानी भावपदस्यार्यमाद (भावः क्रियालक्षणम् ) इति । निया. गमनस्यानात्यानादिका तस्या यहाणं चिदं स भाव इति कथ्यते । प्रसिदक्रियपा अमसिदकिपाया रक्षणं योधनं मावः इति तमापति तस्मिन्नयापि सप्तमीविभ ·प्रक्रिया चन्द्रकीर्तिसमेतम् । क्तिर्भवात॥ उदा देवे मेवेवति चौरस्तस्करः आयातः पागतः । अत्र मेघवर्षणरूपा प्रसिद्धा क्रिया तया चौरागमनरूपा अमेसिद्धक्रिया ललिता। देवे मेरे वर्पतीति प्रसिद्धेन मेववर्षणेन अप्रसिद्धं चौरागमनं लक्ष्यते इति तत्र सप्तमी"राज्ञि मेघे सुरे देवः" इति कोशः । एवम् अंशुमालिनि सूर्ये पतति अस्तं गच्छति सति अरातिः शत्रुः पतित इति । युद्धार्यमागत्य पतित इत्यर्थः । यदा पतितो मृत इत्यर्थः । अत्र प्रसिद्धन सूर्यस्यास्तमनेन अमसिद्धं शनोः पतनं लक्ष्यते । एवं गुगे धर्ममुपदिगति सति शिष्यः आगत इत्येवमादयोऽवसेयाः। एवं द्वितीयादिविभक्तीनामः ।। अथोपपदविभक्त्यर्थो निरूप्यते।विनासहनमऋतेनिर्धारणस्वा- भ्यादिभिश्च॥ एतैरपि योगे द्वितीयाया विभक्तयो भवंति । विनादि- योगे द्वितीया। विनापापं सर्व फलति।"विना वातं विना वर्ष विद्युतः पतनं विना ॥ विना हस्तिरुतं दोपं केनेमो पातितौ टुमौ" ॥ १ ॥ अंवरेणाक्षिणी किं जीवितेनाअंतरा त्वां मांहरि रित्यादिपदाग्राह्यम्। [ सहादियोगे तृतीया । ] सह सदृश साकं समं सार्धमित्यादियोगे तृतीपाविभक्तिर्भवति । सह शिष्येणागवो गुरुः । सदृशश्चैत्रो मैत्रेण । साकं नयनान्यां लक्ष्णा दंताः । समं चन्द्रेणोदितो गुरुः । साध धनिभिर्धतः साधुः । [ नम आदियोगे चतुर्थी ] नमःस्वस्तिस्वाहास्व- धाऽलंबपड्योगे चतुर्थी । नमो नारायणाय । स्वस्ति राज्ञे । सोमाय स्वाहा । पितृयः स्वधा । अलं महो महाय । पहिंद्राय । [क्त आदियोग पञ्चमी ] ऋते नानान्न मुक्तिः। अन्यो गृहाविहारः । ऋतेयोगे द्वितीयापि । ज्ञानमृते । विनायोगेपि तृतीया । ज्ञानेन विना । दिग्योगे पञ्चमी । पूर्वो ग्रीष्मामंतः । [निरिणे पष्ठीम- सम्यौ । ] निर्धारणं कियागुणजातिभिः समुदायात पृथकरणं तत्र पष्ठी मतमी च । क्रियापराणां भगदाराधकः श्रेष्ठः । क्रियापरेषु या । गवां रुष्णा गौः संपन्नक्षीरा गोपु या । एतेषां क्षत्रियः शूर- समः एतेपुवा ॥ अय पुनस्तासामुपपदविभक्तीनामान मकारांवरेणा६ । मुत्रम (विना २ गह ३ नम ४ ते ५ निघांग्ण ६ साम्पादि ७ भित्र) ततो पिना महत्यादिपदाम्प १'मामा'!

·(१५२) सारस्वतं- [ कारक- द्वंद्वः । ते आदौ येपां ते तथा तैः ३-३ (स्रो०) च १-१ (अव्य०) सिद्ध सूत्रम् । एतैविनादिभिरपि शब्दयोंगे सति द्वितीयाद्या पद विभक्तयः पदस्वप्यर्येषु यथाक्रम भवति । इदोन्ते श्रूयमागं पदं प्रत्येक्माभिसंवध्यत इति आदिशब्दो विना- दिपु प्रत्येकं योज्यः । विनादिवाचके शब्दे प्रयुज्यमाने द्वितीयाविभक्तिर्भवतीति विनादियोगे द्वितीया । सहादियोगे तृतीया । नम आदियोगे चतुर्थी । ऋत आदि- योगे पंचमी । निरिणाद्यर्थे पष्ठी। स्वाम्याद्यर्थे सप्तमी । तत्रोदाहरणेन द्वितीयां व्यंजयति । विना पापमिति । पापं विना । पापाभावेन सर्वमपि धर्मकृत्यादिफल- मावहति सफलं भवति । एवमत्र विनार्थे वाच्यमाने विनाशब्दयोगे पापमिति द्वितीया। चकारात्पापेन विना पापादिना इति तृतीयापंचम्यावपि । यया वृद्धत्वं जरसा विना। अक्षिणी इति । नेप्रे अंतरेण विना जीवितेन जीवनेन किम् । न किमपीति भावः । अक्षिणी इदमत्र द्वितीयाद्विवचनं नपुंमकांतम् । अंतरेत्यादि । त्वां माम् अंतरा मध्ये विचाले मधु क्षीद्रं मयं वा वर्त्तते । अथवा यया भीम इत्युक्ते भीमसेनः । भामा इत्युक्ते सत्यभामा । यया मधुः इत्युक्ते मधुसूदनः । कृष्णः त्वां माम् अंतरा मध्ये विगले वर्त्तते । त्वामिति युष्मदस्मदोदितीयैकवचनांतत्वम् । आदिशब्दादंतरेण अंतरा इत्यर्यद्वयेऽपि द्वितीयाविभक्तिर्भवति । एतदवाह । इत्यादिपदावाह्यमिति इत्युगहरणद्वयम् । आदिपदादिनादियोगे द्वितीयेत्यादिशब्दाग्राह्यमेवेयमिति भावः। इति द्वितीयार्थः ॥ २ ॥ अथ तृतीया । तत्र द्रव्यगुणक्रियाभिस्तुल्ययोग्यतायां विद्यमानायां सहाथे तृतीयाविभक्तिर्भवति इति वृद्धाम्नाय: णेति । गुरुः शिष्येण सह आगतः । अन आगमनक्रियया शिष्यशब्दस्य गुरुणा तुल्यये ग्यतायां सत्यां तृतीयांतत्वम् । सह पुत्रेण पिता धनी । इत्यर धनद्रव्येण तुल्पयोग्यत्वे पुत्रस्य तृतीयांततम् । सहशचनो मैत्रेण ! चैत्रनामा कश्चित्पुरुपः मत्रेण मंत्रनाम्ना पुरुपेण सदृशः तुल्यः । साकं नयनाभ्यामिति । नयनाभ्यां साकं सहिता दंता श्लक्ष्णा मनोज्ञाः। अत्र गुणेन तुल्यस्वे तृतीया । एवम् आदिशब्दात्साधुः पुरुषः धानभिः धनवद्भिः पुरुषः सार्द्ध धृतो गृहीतः । बद्ध इत्यर्थः । पारणार्थालंयोगे तृतीया। समर्थाथालंयोग चतुर्थी इत्पर्यः । एतावता अलम् । अलं विवादेन । धम्मण अर्यः । गुडन मिश्रः । शस्त्रेण कलहः । कर्मणा विना । पुण्येन हीनः इत्या. दिशब्दात् अबसेयाः । प्रक्रियामते तु तुल्यायें तृतीयापष्ठयो स्तः । कृष्णेन कृष्णस्य वा तुल्यः । यदुक्तं रघुकाव्ये "धृतेश्च धीरः सदृशीर्यपत्त सः" । इति तृतीया ॥ ३ ॥ थप चतुर्थी व्याचटे । नम आदियोगे चतुयौं। [नमः स्वस्ति स्वाहा स्वधा अरम वपद एतपामव्ययानां योगे चतुर्थी वक्तव्या ] इति सुगमम् । तत्र नमः नमसारायः । स्वस्ति इति कल्याणवाचकमव्ययम् । स्वाहा इति शेमावमरे मन्त्रा वसाने असग्दयोचारणं हय्यवस्तुपाचक्म । स्वधा इति पिकल्प्यम् । अलमिति मारत: भरमााभिरपपत्र । । सह शिष्ये ·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१५३) सामार्थ । वपद होतव्य वस्तु । नमो नारायणायोते नमः नमस्कारार्थे । सस्ति राजे । राजे नृपाय स्वस्ति कल्याणं भवतु अन स्वस्त्यर्थे । सोमाय चन्द्राय स्वाहा । पितृभ्यः स्वधा । तत्संतानकल्पितं वस्तु । अलामेति । मल्लो मल्लाय अलम् समर्थः । इन्द्राय वपद् होतव्यं वस्तु । इत्यादिपर्येषु चतुर्थी । बृहट्टीकासु च अन्यान्यप्युदाहरणानि दृश्यन्ते तानि त्वन ग्रन्यगौरवभपान्न व्याख्यायन्ते ॥ ४॥ 'अथ पंचमी । ऋते इति । ज्ञानात् ऋते विना मुक्तिन भवतीति शेषः । अत्र ऋते. शब्दयोगे पंचमी ज्ञानादन । आदिशब्दात् गृहादन्यो विहारः विचरणम् । विना- पृयग्योगेशपे पंचमी । विना कामात् । पृथक् ग्रामात् । एवं भिन्नो । ग्रामात इतरो ग्रामात् ।मार ग्रामात् । दक्षिणाहि ग्रामात् । गृहादहिः आरात् ग्रामादित्यादि॥५॥ अय पष्ठ्यर्थसूचकं निर्धारणं व्याचष्टे । निर्धारणमिति । निध्रियते पृयविक्रयते अनेनेति निर्धारणम् । काभिः क्रिया १ गुण २ जातिभिः ३ । क्रिया करणा. त्मिका गमनस्यानादिका । गुणो रूपादिः । जातिळह्मणादिः । ततः क्रिपा च गुणश्च जातिश्चेत्यादिना इंदस्ततस्ताभिः कृत्वा यत्समुदायात बहूनां समूहात् पृथकारणम् एकस्य तन्निर्धारणमुच्यते तत्र पष्ठीविभक्तिर्भवति । तनोदाहरणम् । क्रियासु पराः क्रियापराः क्रियासु निष्ठाः तत्परा इत्यर्थः । तेपां मध्ये यो भगव- तश्चिदानन्दस्य आराधकः स एव श्रेष्ठः प्रशस्तः । अन सामान्यक्रियापरेषु भगव- दाराधकत्वरूपया क्रियया पृथकरणे परशब्दस्य पष्ठी। गवां धेनूनां मध्ये या कृष्णा 1 सा संपन्नक्षीरा बहुदुग्धा । अन गोशब्दस्य कृष्णत्वगुणेन निर्धारणे पष्ठी । एतेषां क्षत्रियः शूरतम इति । एतेषां सर्वजातीयानां पुरुपाणां मध्ये क्षत्रियोः अतिशयेन शूरः शूरतमः । अन जात्या निर्दारणे पठी । व्याकरणांतरमते तु निरिणे पष्ठीसप्तम्पी दे भपि भवतः ॥ स्वाम्यादिभिश्च । स्याम्यादियोगे पष्ठीसतम्यौ भवतः । गवां स्वामी गोपु स्वामी । गवामधिपतिः गोप्वधिपतिः । कर्तृकार्ययोरक्तादी कृति पष्टी॥ कर्तरि कार्ये च पष्ठी विभक्तिर्भववि कादिवर्जिते रुदंते शन्दे प्रयुज्यमाने । व्यासस्य रुतिः । भारतस्य श्रवणम् ॥ ( स्वाम्पा० ) स्वाम्पादियोगे पष्ठीसप्तम्या भवतः । गवां स्वामी गोपु स्वामी । एवं गवामधिपतिः गोपधिपतिरित्तदापि शेपम् । सामीधराधिप तिदायादसातिप्रतिभृमसूतआयुक्तकुशलमभुगन्दयोगे पष्टीसप्तम्पी भवतः । पुनः पष्ठयाँतरमाह । सूत्रम् (करंकार्ययो:०) इति । कर्ता च कार्य च वर्डका तपाः ७-२ (ओसि० । ए अय् ) स्वर० ( स्रो० ) अमे अक्तादिः क्तमत्यपः आदियस्प सः क्तादिन तादिरतादिः तस्मिन् ७-१ (३०) दिलोपः पश्चाद ·. (१५४) सारस्वतं- [कारक- (नामि०) स्व० । कृत् ७-१ स्व० । अग्रे पष्ठी पगां संख्यापूरणी पष्ठी १-१ (हसे० ) सिद्धम् । कर्तरीति । प्रागुक्तलक्षणे प्रवाने क्रियाश्रये अर्थे तथा कार्य कर्मणि चार्थे पष्ठीविभक्तिर्भवति व सति कृति इति कृदंत इति कृत् तृतीयावृत्ति- प्रोक्तः प्रत्ययसमूहः सोऽते यस्य स कृदन्तस्तस्मिन्कृदंते शब्दे प्रयुज्यमाने वाच्य- माने सतीति भावः । कयंभूते कृदन्ते शब्दे क्तादिवजिते क्तमत्ययादिरहिते । तादी- त्यादिशब्दात् क्तक्तवत्ईपदुःसुषु खल्शतृशानौ कसुकानौ पूर्वकाले क्त्वा समासे क्यतुम् इष्णु स्नु कु इत्य दिकृत्मत्ययांतान् विहाय अन्धेपु कृत्प्रत्ययांतेपु पोपु सत्सु इत्यर्थः। तत्रोदा० । व्यासस्य कृतिः । व्यासेन क्रियते स्म इति । अत्र व्यासः कृतेः का ततः कृतिरिति कृत्प्रत्ययांते शब्दे प्रयुज्यमाने व्यासस्येति कतरि पष्ठी । एवं भारतस्य प्रवणम् भारतं शृणोत्तीति श्रवणमिति युक्ते कृदंते प्रयुक्त भारतस्येति कर्मणि पष्ठी। अत्रोभयत्रापि कृयोगलक्षणा पष्ठी । अक्तादाविति किम् । त्वया कृत्तम् । ग्राम प्राप्तः । अत्र यथाक्रमं कर्तरि कर्मणि च तृतीया द्वितीया क्तमत्ययां: तत्वात् पष्ठी न । आदिशब्दात् शतृशानकसुकानइष्णुस्नुक्नुक्त्वातुमुक्यप्इत्याय तेषपिशव्देषु परेपु पष्ठी न भवति । किंतु द्वितीयैव ग्रामं गच्छन् । अन्न पचमानः । अन्नं पेचिवान् । शुभं चक्राणः । देवं दिक्षुः । आत्मानमलंकरिष्णुः । दैत्यान घातुरः । दानवान् जिष्णुः । देवं नत्वा । गुरुं प्रणम्य । कार्य कर्तुम् । ग्राम गंतुम् उत्कंटितः इत्यादीन्युदाहरणान्यवसेयानि । द्विपेः शतुर्वा पष्ठी । मुरस्य मुरं वा द्विपन् । [ स्मरतौ च कार्ये ] स्मरतौ धातौ प्रयुज्यमाने कर्मणि पष्ठी भवति । मातुः स्मरति मातरं स्मरति ।। किंच (स्मरती च कार्ये ) स्मरतावर्थे स्मरणायें स्मृन् स्मरणे धातुयोगे कार्य कर्मणि विपये पष्ठीविभक्तिर्भवति । उदा० । पुनः मातुः स्मरति । मातुः स्मर्त्तव्य पष्टी चकाराहितीयापि । कापि भवति । मातरं स्मरति । तृप्त्यर्थानां करणे वा पष्ठी। फलैः फलानां वा तृप्तः । अद्भिः अपां वा तृतः । [देतो तृतीया पंचमी च वक्तव्या] अनित्यः शब्दः कृतकत्वेन कत- कत्तात वा॥ (हेतीइतिाहेती साधके तृतीयापवम्यो भवतः इह किल प्रतिज्ञा १ हेतु २ दृष्टांत टिपनप ४निगमन ५ भेदादनुमानरप पंचावयवाः । तत्र पक्षवचनं प्रतिज्ञा प्रतिज्ञा स्थापको इंतुः। यया पर्वतोऽयं यद्विमान् क्स्मात् धूमवत्वात् । अयं पर्वतो वद्धिमान इति प्रतिमा सा च घूमवत्वेन हेतुना स्याप्यते इति । वन [ देती० ] इति । द्विवी- पानुमानावपये तृतीया पंचमी च भवति । तपोदाहरणम् । अनित्यः शन्दः इति ·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१५५) प्रतिज्ञा १ । केन कस्मादा कृतकत्वेन कृतकत्वादेति हेतुस्तत्र तृतीया विकल्पेन तु पंचम्या वा प्रयोगः । हेतुत्वादिति २। प्रस्तावाच्छेपा अपि त्रयोऽवयवाः व्यज्यंते ते चामी । योयः कृतकसस आनित्यः यथा घट इति दृष्टांतः ३ । कृतकोय. मित्युपनयः ४ । तस्मादनित्यश्चायमिति निगमनम् ५॥ [ भयहेतौ पंचमी ] चौरादिभेति । व्याघात्रस्यति । विद्युत्साता- चकितः [पष्ठी हेतुप्रयोगे च ] कस्य हेतोरियं कन्या ॥ (भय०) इति । भयहेतौ भयस्य कारणे पंचमी भयस्य हेतुः यः पशुपुरुषा- दिजनितः कारणवर्गस्तस्मिन्नर्ये पंचमीविभक्तिर्भवति । चौराद्रिभेति । व्याघ्रात्र- स्यति । विद्युत्पाताच्चकितः । अत्र भयहेतौ भयोत्पादकार्थे पंचमी (पष्टी हेतु- प्रयोगे च ) हेतुशब्दस्य प्रयोगे हेतुः इति शब्दे प्रयुज्यमाने पष्ठी भवति । कस्य हेतोरियं कन्या। कस्य निमित्तमित्यर्थः। चकारात्सादेः हेतुप्रयोगे तृतीयापष्टयौ स्तः । केन हेतुना कस्य हेतोः । निमित्तकारणे हेत्वर्थप्रयोगे सर्वादेः सर्वा विभक्तयो भवति । को हेतुः । कं हेतुं वसति । केन हेतुना । कस्मै हेतवे । कस्मात् हेतोः । कस्य हेतोः । कस्मिन् हेतौ । इत्यादि । [इत्थंभावे तृतीया] शिप्यं पुत्रेण पश्यति । पश्यति संसारमसा- रेण । पुष्करिणी नद्या पश्यति । (इत्यंभावे तृतीया) इति । असारयमिति इत्यभावस्तस्मिन्नर्थे तृतीया विभ- क्तिर्भवति । उदा० । गुरुः शिष्यं पुत्रेण पश्यति । पुत्रसदृशं पश्यति पुत्रमिति भावः । यद्वा अयं प्रकारः इत्यं तस्य भावः इत्यंभावः । सामान्यस्य भेदको विशेष: प्रकारः किंचित्प्रकारांतरं प्राप्तः इत्यंभावः । यथा मनुष्यसामान्यभेदको विशेषः शिष्यत्वं तल्लक्षणं पुत्र इति न भवति किं तु सद्गतस्नेहः पुत्रशब्देनोच्यते इति । आचार्यः शिष्यं पुत्रेण पश्यति पुत्रमिव पश्यतीत्यर्थः । एवं साधुः संसारमसारेणे- त्यपि ज्ञेयम् । साधुः संसारं असारमिव पश्यति असारतया पश्यति इत्यर्थः ।। [येनांगविकारः । येन विकतेनांगेनौगिनो विकारो लक्ष्यते वस्मा- दङ्गात्तृतीया विभक्तिर्भवति ॥ देवदत्तः अक्ष्णा काणः । पादेन खञ्जः । कर्णेन बधिरः । शिरसा सल्वाटः । करेण कुणिः ।। (येनां० ) यत् ३-१ (त्यदा० । टेन । अइए) अंगविकारः अंगं विक्रि- यते अनेनेत्यंगविकारः १-१ (स्रो०) पश्चात् ( सवर्णे०) सिद्धं द्विपदम् । येन विकृतेनांगेन अक्ष्यादिना अंगिनः शरीरिणोंऽगविकारः शरीरविकृतिर्लक्ष्यते ज्ञायते तस्मादिकृतादंगात् तृतीया विभक्तिर्भवतीति । तत्र विकृतत्वं द्विविधं न्यूनत्वेन ? आधिक्येन २ चेति न्यूनत्वं व्याचष्टे । अक्ष्णा नेत्रेण काणः । पार्दन सनः।

·सारस्वतं- [काकर- शिरसा मस्तकेन खल्वाटः । केशरहितः इत्ययः । करेण कुणिः न्यूनत्वविकृतरि- दमुटाहरणचतुष्टयम् ! एवं मुखेन त्रिलोचनः । वपुषा चतुर्भुजः । इत्येतदुदाहरणढय- माधिक्यविकृती ज्ञेयम् । अथ पंचम्या अांतरमाह ।। [जनिकर्तुः प्रकृतिः ।] जायमानस्य कार्यस्योपादानमपादानसंज्ञ भवति । तत्रापादाने पंचमी । “यस्मात्मजाः प्रजायते तद्ब्रह्मेति विदुर्वधाः। [ आङगठियोगे च ] आडादियोगे लिंगापंचमी भवति । आपाटलिपुत्रादृष्टो देवः ॥ (जनिकर्तुः०) जनेर्जन्मनः कर्ता जानकर्ता क्रियापदस्य कर्ता उत्पद्यमान- वस्तुनननकर्ता तस्य ६-१ (स्तो उ:) अस्य उः । डिवाटिलोपः । स्व० । प्रकृति १-१ (स्रो०) सिद्धम् (जनिकर्तुः प्रकृतिग्पादानम् ) इत्य वा । अथ वृत्तिः । जनिक रिति कोर्यः । जायमानस्य जायमानमुत्पद्यमानं यत्कायें तस्य प्रकृतिः उपादानं मूलकारणं तदपादानसंज्ञं भवति तनापादाने पचमीविभक्तिर्मवतीति शेषः । अर्थाजनेर्दावोजनिक्रियायाः जननं जनिरुद्भवः इति जनेरुत्पत्तियः कर्ता स जाय. मानः सन्काय भवति तस्य प्रकृतिः कारणं तदुपादानं तत्र पवमी । उदा० “यस्मा- स्मजाः प्रजायते तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते" । प्रजायते इति जनिगरातुः क्रियापदम् । प्रजा इति जनिक्र्तृपदं जायमानकार्यत्वात्तस्प प्रकृतिर्यच्छन्दनिर्दिष्टं ब्रह्म ततो यस्मा- दिति मूलकारणत्वात्मकृतिपदात्पंचमी आहुपसर्गादियोगेपि पंचमी । आदिश- ब्दात् आडू अपपरियोगे । आइ उपसा मार्यादायाम् अभिविधी च वर्तते । तर तेन विनेति मयांदा तेन सहेत्यभिविधिरिति भेदः । तत्रोदाहरणम्-आपाटलिपुना• दिति पाटलिपुत्रं नगरं मर्यादीकृत्य तस्माद अभिव्पाप्य देवो मेवः वृष्ट इत्यर्थः। पर्यपाभ्या वर्जने पंचमी । अपपरी वर्जनायें। परि निगतेभ्यो देवो वृष्टः । अप विगतभ्यो वृष्टो देवः । निगर्तदेशान् वर्जयित्वा वृष्ट इत्यर्थः । “शाज्ञ मेये सुरे दोः" इत्पनेकार्यः । विद्यास्वीकारे आरयातुः पंचमीस्यात् । उपाध्यायादधीते ।। [ तादर्थ चतुर्थी च वक्तव्या] संयमाय श्रुतं धत्ते नरो धर्माय संयमम् ॥ धर्म मोक्षाय मेधावी धनं दानाय भुत्य ॥३॥ अय पुनश्चतुर्थीमाह । तादये इति । सः अर्यो यस्य तत्तदर्य तस्य भावः ताद: थ्यम् । परा स एव अर्थस्तदर्थस्तस्य भावस्तादर्यम । यद्वा तस्म कार्याय इदं कारणं तदर्यम् तस्य भावस्वादय तस्मिंस्तादथ्ये अर्ये वाच्यमाने चतुर्थी विभ- तिर्भवति । तत्रोदाहरणधीकैन । संयमायेतिानरो मनुष्यः श्रुतं शास्त्रं धत्तं धारयति १८वभिधीयायपि पाटः।

·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१५७) कस्मै संयमाय संयमाचीमत्यर्थः । धर्माय धर्मार्थ संयम धत्ते । मेघावी बुद्धिमान मोक्षाय मोक्षाय धर्म धत्ते । नरो दानाय दानार्य तथा भुक्तये भोगाय धनं धत्ते । अत्र संयमादिभ्यस्तादर्थे चतुर्थी ।। [ क्रुध्यादियोगे च । ] क्रूराय क्रुध्यति । विप्रायद्रुह्यति । पुत्राय कुप्यति । गुणवते असूयति ॥ क्रुध्यादिधातुयोगेपि चतुर्थी । ऋषि द्रुहि ईया असूया इलाए हुङ् स्था शप धारि स्पृदि एते क्रुध्यादयः । कुराय ऋध्यति । मित्राय द्रुह्यति । क्रूरं प्रति क्रोध: इत्यस्मिन्नर्थे क्रुधवातुयोगे ऋरायेत्यत्र चतुर्थी। आदिशब्दात् मित्राय द्रुह्यतीति गुणवते पुरुषाय असूयतीत्यादिरोपवाचकधातुयोगेपि चतुर्थी । पुत्राय कुप्यति । दुष्टायर्यतीत्येवमादयः । गुणेषु दोपारोपोऽसूया । परसंपत्त्यसहनम् ईया इति भेदः । [सोपसर्गयोश्च अधदुहोयाँगे चतुर्थीप्रतिषेधो वक्तव्यः] रमभिध्यति । मित्रमभिद्रुह्यति । चकारात् श्लाघशप्रस्थाञ्स्पृहादीनां रुच्यर्थानां च तृप्यमा- णात चतुर्थीति सूचितम् । भगवत्ते इलावते । मदनाय शपते । मित्राप तिष्ठति । पल्यै धारयति भूषणानि पतिः । कृष्णाय स्पृहयति गोपी । क्षुधिताय रोचते अन्नम् । इत्यादि ज्ञेयम् । लोकानां शुभाशुभसूचको भूतादिविकार उत्पातस्तत्रापि चतुर्थी । वाताप कपिला विद्युत् । वातोत्पातज्ञापिका इत्यर्थः । तुमंतलोपे चतुर्थी । फलेभ्यो याति । फलान्याहतु यातीत्यर्थः । तुमर्थाच्च भाववचनात् । यागाय याति । यष्टुं यातीत्यर्थः । मन्यतेः कर्मण्यनादरे वा चतुर्थी । न त्वां तृणाय मन्य इत्यर्थः । कर्मणि द्वितीयाचतुथ्यौँ। गत्यर्यकर्मणि द्वितीयाचतुथ्यौं बजाय व्रजति व वा ॥ [क्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे पंचमी च वक्तव्या]हात्प्रेक्षते हH- मारुह्य प्रेक्षते इत्यर्थः । आसनावदति आसने उपविश्य वदतीत्यर्थः। [निमित्ताकर्मयोगे सप्तमी च वक्तव्या ] चर्मगि द्वीपिनं हंति दंतयोर्हति कुंजरम् ॥ केशेषु चमरी हंति सीनि पुष्कलको हतः ॥ १ ॥ [विपये च । ] त चतुरः [ पष्ठीसप्तम्यौ चानादरे। ] बहूनां कोशतां गतश्चौरः । बहुप्वसाधुपु निवारयत्स्वपि स्वयमार्यों याति साधुमार्गेण ॥ बहुपु साधुपु निवारयत्स्वपि स्वयमनार्यों यात्यसाधु- मार्गेण ॥ मातापित्रो रुदवोः प्रव्रजति पुत्रः ।। [क्यब्लोपे०] इति । क्यवर्थो वाच्यमानाक्यपश्च अप्रयोगस क्यब्लोपस्तस्मि- १'वदत्स्वपि' इत्यपि पाठः । - ·सारस्वतं- [कारक- वर्य पंचमी वक्तव्या । यतः "क्यवर्थों दृश्यते यत्र क्यवंतं न प्रयुज्यते । स एव क्यलोपः स्यादिति प्रोक्तं मनीपिभिः" ॥ १॥ [ क्यन्लोपे कर्मण्यधिकरणे च पंचमी वक्तव्या] उदा० । हात्मेक्षते इति । कोर्थः। हर्म्य गृहमारुह्य प्रेक्षते पश्य- तीत्यर्थः । अत्र आरुह्येति क्यप्पत्यपति पदं तस्य लोपे हादिति पंचमी । एवम आसनात् वदति आसने उपविश्य वदतीत्यर्थः । सप्तमीमाह । निमित्तादिति । निमित्तं नाम पंचमोधिकरणभेदस्तस्मानिमित्तात् । यद्वा निमित्तात्मयोजनवाचिनः शब्दात्कायोगे सति सप्तमी वक्तव्या । तत्रोदा० । चणि चर्मणीति । चर्मनि- मित्तं द्वीपिनं चित्रकं हंति विनाशयति । दंतयोर्दन्तीनमित्तं कुंजरं हस्तिनं हति । केशेषु केशनिमित्तं चमरी गां इति । सीम्नि सीमायां सीमानिमिचं केनापि पुरुपेण पुष्कलको नामाक्षुद्रनामाधिपतिः हतो मारितः । पुष्कलकः कीलको वा हतः निखातः । कील: पुष्कलकः शिवः ॥ "पुष्कलकः स्याद्धमृगः सीमा तन्नाभि- रुच्यते" । कस्तूरिकानिमित्तं गंधमृगो हत इति भावार्थः । (विपये च ) इति । विषये विषयायें ग्राह्यायें वाच्यमाने सप्तमी विभक्तिर्भवति । उदा० । तर्के तर्कवि- पये चतुरो निपुणः ॥ अन तर्कः क्रियाश्रयत्वाभावान्नाधिकरणं ततो विपये सप्तमी। पष्ठी । अनादरे क्रियमाणे साते पष्ठी सप्तमी च भवति । तत्रोदा० । बहूनां जनानां कोशतां सतां फूत्कार कुर्वतां सतां स चौरो गतः। वहून् जनानाशतोवज्ञाय अना- हत्येत्यर्थः । यहष्वनार्येषु निषेधयत्स्वपि साधुमार्गेण याति साधुः । बहुपु साधषु निवारंयत्सु सत्स्वपि निषेधयत्स्वपि अनार्योऽसाधुः सयमात्मना असाधुमार्गेण असमीचीनमार्गेण अधर्ममार्गेण दुराचारे याति । वहुपु साधुजनेप्वनादरं कृत्वा प्रगतीत्पर्यः । एवं मातापिनो रुदतोः सतोः प्रजति पुत्रः इत्यपि ज्ञेयम् । माता पिनोः अनादरं कृत्वा दीक्षां गृह्णाति इत्यर्थः । इन्नते कर्मण्यपि सप्तमी । अधीती च्याकरणे ॥ अन्योक्ते प्रथमा।यदिदं कार्याद्यन्येनाख्यातेन रुता चोक्तं भवति तदा प्रथमा प्रयोक्तम्या । घटः क्रियते । पटः कार्यः ।। सूत्रम् (अन्योक्ते) अन्येनोक्तं अन्योक्तं तस्मिन् ७-१ (अइए) प्रथमा १-२(आपः०) इति सेलोपः। सिहं सूत्रं द्विपदम । अन्पोक्त इति पदं व्याचरे पदिति । यत् इदं कार्यादि कर्म कारस्म, अन्येनेति कोऽर्थः अन्येन कोक्तिमावो- तिसंध्याख्यातेन द्वितीयवृत्युक्तस्वनिप्पन्नेन यझमत्ययान्तपातुरूपेण कृता कृद तप्रत्यपेन तृतीयवृत्तिप्रत्ययसाधितगन्देन चगन्दात्समासेन तदितेन च सह यक्त मति यद उच्यते सदा तस्मिन्कमणि प्रयमा विभक्तिभवति । अर्थात यत्र तृती. पांतः पर्ता तत्र कर्मणि भयमा भवतीति भावः । उदा०। कुंमकारेण घटः क्रियते । इत्पर घटस्प कार्यत्वात्कियते इत्यारुपातोक्कन्वेन मणि प्रयमा । एवं कारण फट: कार्पः । इत्पन नोक्त्वात् धर्मणि प्रयमा ॥

·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम्। [ छन्दसि स्यादिः सर्वत्र ] दना जुहोति । पुनंतु ब्रह्मणस्पतिः । वजवीविरेजुः ।। ॥ इति कारकप्रक्रिया ॥ छन्दसि कारकनियममाह । (छंद०)छंदसि वेदविपर्यस्यादिविभक्तिः सर्वन सबै- वर्येषु व्यत्ययेन भवति।सर्वा विभक्तयः सर्वविभक्तीनामर्थे भवतीत्यर्थः। तनापत्वान्न विभक्तीनियम इत्यर्थः । उदा० । दना जुहोतीति । दवि जुहोतीति द्वितीयासंभवे छांदसवात् द्वितीयास्थाने तृतीया। ब्रह्मणस्पतिः पुनंतु । ब्राह्मणाः ब्रह्मणस्पति प्रक्षालयंतु इति द्वितीयायें प्रथमा । यद्वा एवं ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्मा पुनंतु अत्रैकवचन- संभवे बहुवचनम् । उक्तं च भागतते दशमस्कंधे पंचमाध्याये कृष्णजन्माधिकारे "नंदालयं सवलया बजतीविरेजुः" इति । एवमन्यान्यपि छांदुसोदाहरणान्यव- सेयानि । ग्रंथगौरखभयान लिख्यते । अथ विभक्तीनां कांश्चिदर्थान समाहृत्याह । सामान्यलिंगवचनपरिमाणकर्तृसंवोधनान्योक्तेषु प्रथमा । तृतीयांत करि सति कर्मणि प्रयमा १ स्यात् इत्यर्थः । कर्मण्यभितः सर्वतः उभयतः परितः प्रति समया निकपा हा अनु धिग उपर्युपरि अधोधः अध्यधि विना अंतरेणांतरा स्मरति काला- ध्वनोनरंतर्ये शत शान वसु कान इष्णु स्नु क्त्वा तुम् क्या-योगे क्रियाविशेषणे च द्वितीया २। कर्तृसाधनयोः सह सदृशं साकं साई विना इत्थं तद्भावे येनागविकार- वारणार्यालंयोगनिषेधार्यकृतादियोगहेतुतुल्यार्यादिषु तृतीया ३ । दानपात्रे नमः स्वस्तिस्वादास्वधावपदतादर्थ्यध्यादिरुच्यादिधातुयोगसमर्थार्थालंयोगेपु वलिर- क्षितहितशब्दयोगोत्पातज्ञापितेषु चतुर्थी ४ । विश्लेपावधौ ऋते अन्यादिविना पृथक भिन्ने नरप्रभृत्यारभ्य बहिःशब्दयोगहत्वर्थजनिकर्तृमर्यादाडादियोगक्यब्लोपभयोतुवि- द्याख्यातृप्रभृत्यर्थेषु पंचमी ५। संबंधनिग्णिस्वामित्वकर्तृकार्यस्मरणार्थपातुहेतु- शब्दप्रयोगतुल्यार्थानादरादिपु पष्ठी ६ । आधारभावस्वामित्वनिमित्तविषयानादरा- धीत्यादिष्वर्थेपु सप्तमी ७ । छंदसि सर्वा विभक्तयः सर्वेष्वर्थेपु व्यत्ययेन च भवति । जातावेकवचन बहुवचनवद्भवति । एको द्वौ वास्मदो विशेपणे वहुवद्भवतः। गुरौ च एको द्वौ बहुवद्भवतः इत्यादि नेयम् । ययात्र देशे प्रचुरो यवो विद्यते तया अहम आवाम् एतयोरर्थे व्यमिति भवति । तया एकस्मिन्नपि गुरौ एते गुरव इति बहुवचनं भवति ॥ इति कारकप्रक्रियाविवरणं संक्षेपतः समाप्तम् ॥ अथ समासप्रक्रिया १६. अथार्थवद्विभक्तिविशिष्टानां पदानां समासो निरुप्यते । समासश्चान्वये नानाम् ॥ नानामन्वययोग्यत्वे सत्येव समासो भवति चशब्दानदिवोपि भवति । ततो भार्या पुरुपस्येत्यादौ न भवति ।

·(१६०) सारस्वतं- [समास- अथ समासप्रारंभः। यत्र प्रथम परिभापामाह । अथार्थेत्यादि । अथ व्याख्या। अथेति कारककथनानंतर समासो निरूप्यते स्थाप्यते इति संबंधः। तत्र समसनम् अनेकेषां पदानामेकपदमित्यादि यसक्षेपणं स समासो निरूप्यते कथ्यते । केपा पदानां स्यादिविभक्तपंतानाम् । एवविधानां पदानां समासो निरूप्यते कथ्यते इति योगः । कथंभूताना पदाना अर्थवदित्यादि । अर्थः प्रथमादीना लिंगादिः स आसा. मस्तीति अर्थवत्यः ताश्चता विभक्त्यश्च अर्थवद्विभक्तयः ताभिर्विशिष्टानि युक्तानि अर्थवद्विभक्तिविशिष्टानि तथा तेपाम् । यद्वा अर्थवंति च तानि विभक्तिविशिष्टानि च अर्थ वद्विभक्तिविशिष्टानि तेपाम् । अथ समासस्य याथातथ्यमाह । सूत्रम्(समास:०) समास १-१ (स्रो०) च १-१ (अव्य०) पश्चात् (विसर्ज० । स्तोः श्चभिःच) स्व० । अन्वयेति पदानामर्थमित्यन्वयरतस्मिन् ७-१ (अइ ए) पश्चात् (सवणे०) नामन् ६-३ ( अलोपः स्वरे) सिद्धं सूत्रम् । नाम्नामन्वयेत्यादिवृत्तिः सुगमा कंटया । परमन नामशब्देन पदमेर विवक्षितम् । अन्यथा अविभक्ति नामेत्युक्त (समासप्रत्यपयोः०) इति सूत्रं व्यर्थ स्यादिति द्विवचनस्य वह्वातःपातित्वात् द्वयोरपि नाम्नोः समासः स्यात् । यदा नाम्नी च नामानि च नामानि तेपा नानाम् एक्शेपः समामः । तेन द्वयो नोर्वहूना च नाम्ना समासो भवति । न वरम् । अन्व- ययोग्यत्वे सत्येवेति परस्परमानुगमनमन्वयः । वाधकममाणाभावो योग्यता पत्र नाना पदाना शब्दाना अन्वययोग्यत्वं संभवति तत्रैव समासो भवाति नान्यनेति भावः । चशब्दात्तद्धितोपि। तद्धितप्रत्ययसंबंधिविग्रहोऽप्यन्वययोग्यत्वे सत्यैव भवति। तत् इति तस्मात्कारणात् भार्या पुरुपस्येत्यादौ विपरीतान्वये समासो न भवति । यथा-देवदत्तस्य भार्या पुरुपस्प वस्त्रमित्यत्र चतुर्णा पदानां मध्यात् आदिमम नंतिम च पदं शब्दं विहाय मध्यस्थशब्दद्वयग्रहणादन्वययोग्यत्वं नास्ति ततः समायो न भवति । अन्वयायोग्यत्वात् । पुरुषस्य भार्येत्यादौ तु भवति । सच पड्विधः।अव्ययीभावस्तत्पुरुपो बंदोबहुव्रीहिः कर्मधारयो द्विगुश्चे- ति । तत्र पूर्वपदप्रधानोब्ययीभावः। द्विगुतत्पुरुपौ परपदण्यालोदिंद- कर्मधारयौ चोभयपदप्रधानौ । बहुव्रीहिरन्यपदप्रधानः तस्य क्रिया- भिसंधादुभयपदप्रधानो बलवान् ॥ जय समासः कतिविध इति नामभिस्तन्नेदानाद । स चेति । स समासः पडिया पट्मकारः पदसंख्याक इत्पर्यः । तत्रायःअव्ययीभावो द्वितीयस्तत्पुरुपस्तृतीयो द्वंद- चतुथों बहुमीहिः पंचमः कर्मधारयः पठो द्विगुरिति । एव समासः पविधो ज्ञेयः । सामन समासेपु पदाना प्राधान्यमाह । पूर्वप्रदमधानः अव्ययीभावः । पूर्वपदमन्यय परपदमनव्ययं तद्वोन अनव्ययस्य अव्ययमवनम् अव्ययीभाव.1 हिगुतत्पुरुपौ समानी परपदमपानी पूर्वोत्तरयोः पदयोर्मध्ये यत्परम् अग्रेततं पदं तस्यायः म्यानो ययोस्ती ·प्रक्रिया] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१६१) बंदकर्मधारयोचोभयपदप्रधानौ उभे पूर्वापरे पदे प्रधाने मुख्ये ययोस्ती। बहुव्रीहिरन्यप- दमधानः । पूर्वोत्तराभ्पा पदाभ्याम् अन्यत्किचिदाहः स्थितं पदं प्रधानं यस्मिन् सः। कस्मात् । तस्य क्रियाभिसंबंधात् । अस्य व्याख्या यया। तस्य क्रियाभिसंबंधादिति पदं सर्वत्रापि योज्यते तत्रतत्र तस्यतस्प पदस्प क्रियाभिः सह अभिसंबंधात् कियायां मुख्याधिकारित्वात् क्रियायोगित्वेन प्राधान्यादित्यर्थः। अव्ययीभावः पूर्वपदमधानो यथा अधिस्त्रि वियं स्त्रियां वा अधिकृत्य भवतीत्यत्र पूर्वपदस्य अधिशब्दस्य क्रियायां मुख्यत्वात् अव्ययीभावः पूर्वपदप्रधानः । तथा तस्य अग्रेतनपदस्य क्रियाभिसंबंधाद द्विगुस्तत्पुरुपश्च एतौ धौ परपदप्रधानौ । यया पंचानां गवां समाहारः पंचगु इत्पत्र पंचनशब्दस्य संख्याभूतस्य विशेषणत्वं गोशब्दस्प विशेष्यत्वं विशेष्यविशेषणयोर्विशे- ष्पस्य मुख्यत्वमिति गोशब्दस्य परपदस्य द्विगुसमासे प्रधानत्वम् । यथा ग्राम प्राप्त स्तथा पुरं गृहं धनं सुखं प्राप्त इत्यादिपु पूर्वपदस्य परावृत्तिमद्विग्रहत्वात्परपदस्य च परावृत्त्यसहत्वात्तत्पुरुषे परपदस्य प्राधान्यम् । एवं द्विगुतत्पुरुपयोः परपदस्य क्रिया- भिसंबंधात् द्विगुतत्पुरुषौ परपदप्रधानौ । तथा इंटे कर्मधारये च उभयपदयोः क्रिया- भिसंबंघाइंदकर्मधारयौ उभयपदमधानौ । यथा अग्निश्च सोमश्च अग्नीपोमो वर्तेते इत्यादिपु परपदस्य द्वपस्यापि क्रियायाम अधिकारित्वाइंटे उभयपदयोः प्राधान्यम् । तथा कर्मधारये नीलं च तदुत्पलं चेत्यत्र विशेषणविशेष्पयोरेकार्थनिष्ठत्वादन्योन्या- अपभूतत्वाच्च पदवपस्प प्राधान्यम् । बहुव्रीही चान्यपदस्प प्राधान्पम् । यया बहु धनं यस्येत्यत्र बहुधनस्य वस्तुभूतत्वं यच्छब्दस्य तु स्वामित्वमिति अन्यपदस्य प्राधान्यं तस्यान्यपदस्य क्रियाभिसंबंधादिति । अथ पलावलत्वमाह । उभयपदप्रधानो बलवानिति समासदयस्य संभवे या उभयपदधानः समासः स वलवान्भवति । यथा निपादस्थपतिरित्यत्र निपादानां स्थपतिरित्यत्र तत्पुरुपे क्रियमाणे परपद- प्रधानत्वम् । तथा निपादश्चासौ स्थपतिश्चेति कर्मधारये क्रियमाणे उभयपदपधा- नत्वम् । ततोऽत्र कर्मधारय एवोभयपदप्रधानतादलवान् । अतोत्र बलवत्त्वाकर्मः धारय एवं स्याद न तु तत्पुरुषः॥ ऐकपद्यमैकस्वयमेकविभक्तिकत्वं च समासप्रयोजनम् । अधि स्त्री इति स्थिते स्त्रीशब्दात् द्वितीयैकवचनम् अम् ( स्त्रीभुवोः )खियमधिकृत्य भवतीति विमहे अन्वययोग्यार्थसमर्पकः पदसमुदायो वियहो वाक्य- मिति यावत [रुते समासे अव्ययस्य पूर्वनिपावो वक्तव्यः ] ॥ ननु विभक्तान्येव पदानि प्रयोक्तव्यानि कि समासेनेत्यतः समासस्य प्रयोजनमाह। ऐकपद्यमैकस्वर्यमेकविभक्तिकत्वं च समासप्रयोजनमिति । अनेकेषां पदानामेकपद- ·(१६२) सारस्वतं- [समास- मिति तस्य भाव ऐकपद्यं वहूनि पदानि द्वे वा पदे उच्चार्य विभक्तिलोपं कृत्वा समा • सत्वात् या विभक्तिः क्रियते तस्यां कृतायामकपदभावो भवति तदैकपद्यम् । यह एकशेपः । द्वे त्रीणि वा पदान्युच्चार्य एकं पदमवशिष्यते दैकपद्यम् । देवश्च देवश् देवश्च देवाः । तथा अनेकेषां स्वराणामेकस्बरस्तस्य भावः ऐकस्वर्यम् । यथा स्त्रिय मविकृत्य भवतीति विभागोचारणे प्रपत्नगौरवं स्यात् समासे तु कृते उच्चारणप्रयत्ने लाघवं स्यात् । इदमेकं प्रयोजनम् ऐकपद्यात् झवणादौ गत्वमपि प्रयोजनम् । तथ वैदिकप्रक्रियामसिद्धोदात्तादिस्वराणाम् ऐकस्वयं च प्रयोजनम् । अनेकासां विभक्ती नामेकविभक्तिः तस्या भावः एकविभक्तिकत्वं समासस्य प्रयोजनमिति । यथा शशा- कुशाश्च पलाशाश्व इत्यत्र । समासकरणे पदत्रयम् । विभक्तिलोपानंतरं त्रयाणामपि पदानामेकपदम् तथा समासे किचित्पदमुदात्तस्वरेणोच्चार्यते किंचिदनुदात्तस्वरेण किंचित्स्वरितपदेनोचार्यते । ततः समासे कृते एकस्वरेणैवोच्चारणम् । तथा विभक्ति त्रयस्याप्येकपदत्वे एकैव विभक्तिरित्येकविभक्तिकत्वमिति समासेन तत्त्रयं साध्पत इत्यर्थः । यतः “विभक्ति प्यते यत्र तदर्थस्तु प्रतीयते॥ऐकपद्य पदानां च स समासो- ऽभिधीयते॥१॥ अथ पूर्वमुद्दिष्टत्वाव्ययीभावोदाहरणमाह ॥अधि स्त्री इति ताव लिख्यते । अनाधिरुपसर्गोऽधिकृत्वेत्यर्थस्य वाचकः । स्वपदैरन्यपदैर्वा कथनं विग्रह- स्तेनाव्ययीभावस्प स्वपदविग्रहत्वात् अधिशब्दो नोच्चार्यते किंतु तदर्थवाचकोधि- त्येति शब्दोऽलिखित एवाग्रे उच्चार्यते अतः केवलस्त्रीशब्दस्याये द्वितीयापा एकवचनम् अम प्रदीयते (स्त्रीभुवोः ) इति (वाम्शसि ) इति वा इयू। स्व० । स्त्रियमिति सिद्धम् । ततः स्त्रियमधिकृत्पति विग्रहो भवतिायदा स्त्रियाम् अधिकृत्य इति सप्तमी। अधिरुपसर्गः सप्तम्यर्थ इति । अथ विग्रहपदस्यार्थमाह । अन्वयेति । परस्परसापे- क्षपदकाय भावोऽन्ययस्तस्यान्वयस्य योग्यो योऽसावर्यस्तस्य समर्पका प्रापका सम- यको वा दृढकरः यः पदसमुदायः पदसमूहः स विग्रहस्तस्यापरं नाम वाक्यमित्यर्थः। समासार्थबोधवाक्यं विग्रह इति वा । ततोऽधिस्त्रियमितिपदं स्त्रियमधिकृत्य भव- तीति कृते विग्रहे यदा खियमधिकृत्य उच्चार्य कृते विग्रहे अव्ययस्य पूर्वनिपातः कार्यः। अन्यच्च यत्प्रतिपदं प्रधानं तस्य पदस्प सर्वन समासे पूर्वनिपातो वक्तव्य इति । पूर्वेव्ययेऽव्ययीभावः ॥ अव्यये पूर्वपदे सति योऽम्वयः सोव्ययी. भावसंतकः समासो भवति । समाससंज्ञायाम् ।समासप्रत्यययोः॥ समासे वर्तमानाया विभक्तः प्रत्यये च परे लम्भवति । इत्यमो लुरु । निमिनाभावे नैमिनिकस्याप्यभावः । नामसंज्ञायां स्यादि- विभक्तिः । अधिन्नी मि इति स्थिते । स नपुंसकम् ।। सोव्ययी.

·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । भावः समासो नपुंसकलिंगो भवति नपुंसकत्वाद्धस्वत्वम् । अधिनि । अव्ययीभावात् ॥अव्ययीभावात्परस्या विभक्तेलुग्भवति।अधिस्त्रि गृहकार्यमारायमविक्रांतम्-अतिरि कुलम्।नावमविकांतम्-अतिनु जलम् । [ हस्वादेशे सन्ध्यक्षराणामिकारोकारौ च वक्तव्यौ ] ॥ अथाव्ययीभावस्य लक्षणमाह । पूर्व ७-१(अ इ ए) अव्यय ७-१ ( अ इ ए) अव्ययीभावः १-१ (स्रो०) अकारद्वयस्यापि ( एदो०) इति लोपः। त्रिप- दमिदं सूत्रम् । अव्यये पूर्वपदे सति प्राधान्येन पूर्वपदवर्तिनि सति योऽन्वयः सोऽ- रुपयीमावसंतकः समासो भवति । अत्र अधि इत्युपसर्गस्य ( तदव्ययम् ) इति सूत्रेण अव्ययसंज्ञा । ततोऽव्यये पूर्वपदे अस्यान्वयस्य अव्ययीभाव इति समा- ससंज्ञा । ततः समाससंज्ञायां सिद्धायां किं कृत्यमिति सूत्रेणाह (समास० ) इति । समासप्रत्यययोः समासश्च प्रत्ययश्च समासप्रत्ययौ तयोः समासमत्यययोः७-२ (ओसि ) इति अकारस्यैकारः ( ए अय् ) स्वर० । (स्रो०) समासे अव्ययी- भावादौ वर्तमानाया विभक्तेस्तथा प्रत्यये कृत्तद्धितलक्षणे परे च विभक्तेलुंग्भवति । समासे वर्तमानत्वं प्रस्तुतमेव । तद्धितप्रत्यये परे यथा उपगोरपत्यमत्र पष्ठीलोपः । कृत्प्रत्यये यया कुंभं करोतीत्यत्र द्वितीयावर्तमानार्थयोर्लोपः । इति सूत्रेण अमो लुरु । ततो निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभाव इति वचनात् द्वयोरपि निषेधः । स्त्रीशब्दः प्रकृत एव तिष्ठति । अधिस्त्री । इति जातम् । ततः (कृत्तद्धितसमासाश्च) इति समासस्य नामसंज्ञा । अग्रे नामत्वात्स्यादयः इति सामान्येन १-१ म् । अधिस्त्री म् इति स्थिते लिङ्गव्यवस्था सूत्रेणाह (स नपुंसकम् ) इति । तद्१-१ (त्यदादेः । तः) इति तस्य सः ( स्रो०) नपुंसक १-१ (अतोम् । अमूशसो- स्य । सैपादसे ) इति विसर्गलोपः । द्विपदमिदं सूत्रम् । सोव्ययीभावो नपुंसक- लिंगो भरतीति नपुंसकलिंगता । ततो नपुंसकत्वात् (नपुंसकस्य० ) इति सूत्रेण हस्वत्वमेव नान्पत्सेरमादिकार्यम् । ( नपुसकात्स्यमोटुक् ) इति मूत्रेण स्यमोलकि प्राप्ते सर्वविभक्तिलुगर्थ सूत्रांतरमाह ( अव्य० ) अध्ययीभाव ५-१ ( ङसिरत् । सवर्णे ) अन्यीभावसमासात्परस्याः सर्वस्या अपि विभक्तेलुंग्भवति । न शब्दनिर्दिष्ट इति सर्वविभक्तीनां लुगेन । न तु (अतोऽम् । औरी । जशसो: शिः) इत्यादिसूत्र प्राप्तिः इति से क । अधिस्त्रि इति सिद्धम् । स्त्रियमधिकृत्य आश्रित्येत्यर्थः । इदं गृहकार्य स्वीसामिकं त्याचारमित्यर्थः । स्त्रिया अधिकारे भवति । सप्तस्वपि विभक्तियु सर्ववचनेषु अधिम्नि ईदृशमेव रूपं स्यात् । एवं हरौ अधिकृत्य प्रवृत्ता कया अधिहरि । एवंम् अतिरै अतिनी इत्यत्र २-१ अम् मतो रायमतिकांतम्-नावमतिकांतमिति विग्रहे कृते अव्ययीभावः समासः । ततः । समासप्रत्यययोः ) इति विभक्तिलोपः । निमित्ताभले नैमित्तिकस्याप्यभाव - ·(१६४) सारस्वतं- [समास- इत्यमभावे (ऐ आय ) इत्येतस्याप्यभावः । ततो नपुंसकत्वाद्ध्वरत्वं क्रियत इति हस्वकरणविधिमाह [ हस्वादेशे० ] इति । सन्ध्यक्षराणामेकारैकारादीनाम् पऐओभी एतेषा हस्वादेशे क्रियमाणे सति एकारकारयोरिकारः ओकारीकारयोः उकारादेशः इति अतिरै इत्यत्र ऐकारस्य इकारः । अतिनी इत्यत्र औकारस्य उकारः । ततः १-१ (अव्ययीभावाद ) इति सेर्लोपः । अतिरि इति सिद्धम् । एतत्करम् अतिरि । द्रव्यपूर्णमित्यर्थः । एवम् एतज्जलम् अतिनु । नावापि तरी. तुमशक्यमित्यर्थः । अन्ये त्वत्राव्ययीभावं नेच्छंति । किंतु । अत्यादयः क्रांताधयें द्वितीयया सह समस्पते समासश्च तत्पुरुषो भवति इति तत्पुरुपसमासामेच्छति । अत्र तु अव्ययीभावस्तचित्यम् । एवम् उपनदि उपबन्धु उपकर्तृ अभ्यग्नि प्रत्यभि साग्नि अनुगिरि अनुवनम् अनुज्येष्ठम् प्रत्यक्षम् परोक्षम् समक्षम् । नाय निद्राकाल इति अतिनिद्रम् । पारेमध्येशब्दौ पठ्या वा समस्येते सोऽव्ययीभावः । एदंतत चानयोनिपात्यते। पारे गंगायाः पारगंगम्। मध्ये गंगाया मध्येगंगम् । समुद्रस्प मध्ये मध्येसमुद्रम् । पक्षे गंगापारमित्यादि लोकात ज्ञेयम् । ततः उक्त प्रक्रियाकौमुद्याम् । (अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्यूद्धचर्याभावात्ययासंप्रतिशब्दमादुर्भावपश्चाद्यथा नुपूर्वयोगपद्यसादृश्यसंपत्तिसाकल्यांतवचनेपु) इति । विभक्ती-हरौ अधि प्रवृत्ता कया इत्यधिहरि । समीपे-कुम्भस्य समीपमुपकुम्भम् । समृद्वी-मद्राणा देशाना समृद्धिः सुपद्रम् । ऋद्धेळपगमो व्वृद्धिः । यवनानाम् ऋनिर्गमा दुर्यवनम् । अर्थाभावे-मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकम् । अत्यये-अतीतानि हिमानि अवि हिमम् । संप्रति नासौ निद्राकाल इति अतिनिद्रम् । शब्दप्रादुर्भावे-इतिहरि। हरिशद प्रकाश इत्यः । पश्चात्-विष्णोः पश्चादनुविष्णु । आनुपूर्ये-ज्येष्ठंज्येष्ठम् अनु क्राम्य अनुज्पेष्ठम् । योगपद्ये-चक्रेण युगपदेहि इति सचक्रम् । सादृश्ये-सदृशः सरया इति ससरिस । संपत्ती-क्षत्राणां संपत्तिः सक्षत्रम् । साक्ल्पे-तृणेन सकरम् अत्ति इति सतृणम् । अन्तवचने-अनियंथपर्यतम् अर्थाते इति सामि ।। यथाऽसादृश्ये ॥ यथाशब्दोऽसादृश्ये वर्तमानः समस्यते । शक्ति- मनतिकम्य करोतीति यथाशक्ति । पुनरप्पयोमारसंभवमाह । ययाशब्दः सादृश्यार्थे असादृश्यार्थे वा वर्तते तत्र सादृश्पायें उपमायें ययागन्देन सह समायोन भवतीत्यर्थः । यदा योग्यता १ वीप्सा २ पदार्थानतिवृत्ति ३ सादृश्याने ४ इति यथागदस्य चत्वारोऽस्तित्र सादृश्या विहायान्येष्वर्येषु वर्तमानस्य ययागन्दस्यान्वितेन पदेन सह समासो भवतीत्यर्यः। वाधाभावो योग्यता । पदार्थाना व्याप्तुमिच्छावीमा उदाहरणम् । ययारूपं चेष्टते। रूपस्य योग्यं पयास्पम इति योग्यता राययावृद्धं प्रणमति येमे वृद्धास्तास्वान् यया मर्म मणमवि इति पयादमिति वीप्सा । शक्तिमनतिकम्य क्गेतीति पर्या ·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम्। (१६५) शक्ति । एवं सूत्रम् अनतिक्रम्येति यथासूत्रम्। इति पदार्यानतिवृत्तिः ३ । साइये तुन समासः । यथा विष्णुस्तया शिवः । ययाशक्ति । शक्ति २-१ अम् (अम्श० ) अग्रे अनतिक्रम्येति उच्चारणमात्रं तमनुमृत्येत्यर्थः । अनतिक्रम्य अनुल्लंप्येत्यर्थः। पूर्व यथाशब्दः। असादृश्यार्थत्वात्समासः स चाव्ययीभाव इति समाससंज्ञायां विभक्तेरमो लोपः नामसंज्ञायां स्यादिविभक्तिः १-१ अव्ययीभावादिति सेलोपः। यथाशक्ति शक्त्यनुसारेण करोतीत्यर्थः। सादृश्ये यया विष्णुस्तया शिवः । अत्र न समासः। एतच्चाव्ययीभावादिति सूत्रं सामान्यसूचकम् ॥ अतोऽमनतः ॥ अकारांतादव्ययीभावात्सरस्या विभक्तरम् भवति / अतं वर्जयित्वा । कुंभस्य समीपे उपकुंभं वर्तते । उपकुंभं पश्य ॥ / अयाऽकारांतात्परतो विभक्तीनां विशेषमाह । ( अतोऽमनतः ) भत् ५-१ । स्व० (स्रो०) अम् १-१(हसे० ) न अत् अनत् तस्मात् अनतः५-१ । स्व० (स्रो०) पश्चात् (अतोत्युः । उओ। एदो०) मकारस्य अकारेण सह । स्व० । त्रिपदमिदं सूत्रम् । अकारांतो योव्ययीभावस्तस्मात् परस्याः सर्वस्या विभक्तेः सप्तानामपि विभक्तीनाम् समादेशो भवति । परम् अतमिति। पंचम्या अत्-आदेशं त्यक्त्वा। अत-आदेशग्रहणा- दादेशिनंङसि वयित्वेत्यर्थः। पंचम्याअम् न भवतीति तात्पर्थिः। अत्रोदाहरणम् । कुम्भस्प समीपमिति विग्रहे कुंभ ६-१ (ङरस्य) कुम्भस्य इति सिद्धम् । समी- पार्थे उप इति पूर्वमुपसर्गरूपमव्ययम् । उपशब्देन समीपार्यस्योक्तत्वादुक्तार्यानाम- प्रयोग इति समीपशब्दस्याप्रयोजनम् । ततोऽव्ययीभावसमाससंज्ञा ( समासमत्य- ययोः) इति पष्ठीलोपः । उपकुंभ इति समासपदस्य नामसंज्ञा । तत्र (लिंगायें प्रयमा) इति १-१ ( अतोऽमनतः ) इति सेरम् ( अम्शमो० ) प्रयमायाम् । उप- कुंभं वर्तते इति । अग्रे उपकुंभशब्दात् द्वितीयायाः सप्तमीपर्यंता विभक्तयो ययार्य योज्पाः । तत्र द्वितीयायामुपकुंभं पश्य ॥ वा टाड्योः॥ आकारांवादव्ययीभावात्परयोष्टाडिः इत्येतयोर्वा अम् भवति । उपकुंभेन कवम् उपकुंभकतम् । उपकुंभे देहि । उप- कुंभादानय । अनत इति विशेषणासंचम्या अम् न भवति । उप. कुंभं देशः । उपकुंभे निधेहि । उपकुंभ निधेहि ।। सूत्रम् ( वा टाइयोः) इति । वा ३-१ (अव्य०) टा च डिश्च टाडी तयोः ६-२ (३०) स्व० । विपदमिदं सूत्रम् । टा टि इत्येवयोवंचनयोर्वा अम भवति । उप कुंग द्विस्थाने उमपत्रापि ३-१ या एकत्र अम् आदेशः । अन्पत्र वाशन्दस्प बहुलार्थवाटुर न किनु (टेन । मप) उपकुंभेन वा कनां कृतम् । कुंभस्प समीपेन कृतमित्पर्यः । चतुय्पा तु उपकुंभं देहि कुंभस्प समीपाप देहि ·(१६६) सारस्वतं- [समास- । इत्यर्थः । पंचम्याम् । अनत इति विशेषणात्पंचम्या अम् न भवति । अतः उप- कुंभाव कुंभस्य समीपादानय । पष्ठयाम् उपकुंभं देशः। कुंभसंबंधिनः समीपस्य देशः प्रदेश इत्यर्थः । सप्तम्यां तु (वा टाडयोः ) इति विकल्पेन अम् । पक्षे (अइए) उपकुंभम् उपकुंभे । डी इति रूपदयम् । कुंभस्य समीपे निधेहि स्थापयेत्ययः । अवधारणार्थे यावति च ॥ अवधारणार्थे यावच्छब्दे प्रयुज्यमाने सति योऽन्वयः सोऽव्ययीभावसंज्ञकः समासो भवति । यावन्य- मत्राणि संभवंति तावदो ब्राह्मणानामन्त्रयस्वेति यावदमत्रमामंत्र- यस्व । मक्षिकाणामभावो वर्तत इति निर्मक्षिकं वने वर्तते ॥ पुनरव्ययीभावं वक्तव्यरूपया फकिया निरूपयति । न केवलम् अव्यये पूर्वपदे एवाव्ययीभावः । किंववधारणार्थ यावच्छब्देपि पूर्वपदे सति अव्ययीभावः अव धारणार्थे परिमाणे यावच्छब्दः ततोऽबधारणेऽर्थे यावच्छदे पूर्वपदे प्रयुज्यमाने योन्पो विग्रहः सोऽव्ययीभावसंज्ञकः समासो भवति । च शब्दादभावापि अव्ययपूर्वकत्वे अव्ययीभावः समासः इति समाससंज्ञायाम् यावद १-३ (जश्नसोः । नुमय० । नश्वा०)स्व० । अग्रे अमन १-३ (जश्शसो० । नुम। नोप० । नों) स्व० । यावंति यावत्संख्याकान्यमत्राणि पानाणि भाजनानि संभवति तावतस्तावत्सरयाकान ब्राह्मणान् आमंत्रयस्थ भोजनार्य निमंत्रयस्वेति विग्रहं कृत्वा पदवयेऽपि (समासमत्यययोः) इति विमक्तिलोपः । यावत् अमन इति स्थित्ते प्राह्मणानित्पन विशेपस्थ द्वितीयाहुवचनांतत्वात् द्वितीयानटुवचनं शम् (अतोऽमनतः ) इति शसः अम-आदेशः ( अम्श। चपा० ) तस्य दः । याव- दमनमिति पानसरस्यथा बाह्मणानामंत्रयस्वेत्यर्थः । तया मक्षिका ६-३ (नुडामः । मनों०) स्व० । मक्षिकाणाममावः इति विग्रहे अभावार्थे पूर्व निरः प्रयोगः। अनामावपि अव्यपीभावसमासः (समासमत्यययोः) इति षष्ठीलोपः । नामसं- ज्ञाया स्यादिः १-१ अव्ययीभावस्य नपुंसकलिंगत्वात् (नपुंमकस्य०) इति हस्व. त्वम् ( अतोऽमनतः ) इति सेरम् ( अम्गा०। मोनु०) निमंक्षिकं वर्तते । अमे निमंसिकं पश्य निर्मक्षिकं कृतमित्यादीनि द्वितीयादिपदाहरणानि यानि ॥ ॥ इत्यल्पपीमावः समासः॥ अमादौ तत्पुरुपः।। द्वितीयायते पूर्वपदे सति योन्ययः स वत्पुरुप- संतकाममासोभवति । ग्राम मातो ग्राममानः । दारेण च्छिन्नं दार- च्छिन्नम्। यूपाय दार पदास । योभयं वृषभयम् । राजः पुष्पी ·.. प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१६७) राजपुरुषः । अक्षेपु शौंडः अक्षशौंडः॥ [ कचिदमायंतस्य पर- त्वम् ] आहिवामिः । भूतपूर्वः ॥ अथ तत्पुरुषसमासमाह । सूत्रम् (अमादौ०) इति । अमू आदिर्यस्पाः सा अमादिः तस्या अमादौ ७-१ (डेरौ०) डिवाहिलोपः । अग्रे तत्पुरुषः १-१ (स्रो०) अमादावित्यत्र जातावेकवचनम् । तेन अमाद्या द्वितीयाद्याः सप्तमीपर्यता: पविभक्तयो ग्राह्या इति । यस्य पदस्यांते द्वितीयाद्या विभक्तयो भवंति तस्मिन्पदे पूर्वपदे सति योन्वयो विग्रहः स तत्पुरुषसंज्ञका समासो भवति । अत्रान्वयशब्दे- नान्वयप्रतिपादको विग्रहो ग्राह्यः । तत्र प्रथम द्वितीयांतस्य पूर्वपदस्पोदाहरणम् । ग्राम २-१ भम् ( अम्शसो० । मोनु०) प्राप्त १-१ (स्रो०) ग्राम प्राप्त इति द्वितीयांते पूर्वपदे तत्पुरुषः (समासप्रत्यययोः) अमस्योोपः । नामसंज्ञायाम् । १-१ (स्रो०) ग्रामप्राप्तः इति सिद्धम् । अत्र द्वितीयातत्पुरुपः । दानशब्दात् साधने तृतीया ३-१ (टे न । अ इ ए । रुनौ०) छिन्न १-१ ( अतोम् । अम्शसोरस्य । मोनु०) दात्रेण छिन्नमिति । साधने तृतीयांते पूर्वपदे तत्पुरुषः।- पूर्ववद्विभक्तिलोपः । पुनरपि नामसंज्ञायां स्यादिः १-१ ( अतोऽम् । अम्श० । दात्रेण च्छिन्नमिति दानाच्छिन्नं क्षेत्रम् इति । अत्र तृतीयातत्पुरुषः । एवं यूपाय यज्ञस्तंमाय दारु काष्ठं यूप ४-१ (डे अझ् । ए अयू । सवर्णे)स्वर । तादयें चतुर्थी यूपाय दारु यूपदारु काष्ठं १-१ (नपुंसकात्स्प० ) इति लुछ । (समासमत्यययोः) इति विभक्तिलोपः । अत्र चतुर्थीसत्पुरुषः । वृक ५-३ भ्यस् (ए स्भि बहुवे) भय १-१ (अतोम् ) भयहेतौ पंचमी इति ५-३ । वृकेभ्यो भयमिति विग्रह (समासमत्यययोः) इति विभक्तिलोपादि पूर्ववत् । ततस्तत्पुरु- पस्य परपदमधानत्वात् । भपशब्द: क्लीयलिंगः १-१ (अतोऽम् । अम्श०1) अत्र पंचमीतत्पुरुषः । तया राज्ञः पुरुप इत्पत्र राजन्शन्दात् संबंधे पठी । राजन ६-१ ( अल्लोप:०) स्वर० (स्तोःश्चुभिः इचुः) जमोर्तः । स्व० । अग्रे पुरुषः १-१ (स्रो०) राज्ञः पुरुप इति विग्रह (समासमत्यययोः) इति विभक्तलोपः। (नाम्नो नो लोपराधी) इति राजन् इत्यत्र नकारलोपः । ततो नामसंज्ञायां स्यादिः १-१ (स्रो०) अत्र पष्ठीतत्पुरुषः । अक्ष ७-३ मुप् (ए स्भि० । फिला०) अग्रे शौडः १-१ (स्रो०) अक्षेपु पाशकेपु. शौडश्चतुरः। अत्र विषयायें सप्तमी (समासप्रत्ययपोः) १-१ (स्रो०) पक्षशीड इति सिद्धम् । सांमतं विशेषमाह (चिदमायन्तस्य) इति । तत्पुरुषसमासे वर्तमानस्प द्वितीयादिविभक्त्यंतस्प प्रथमांतस्य च पूर्वपदस्य परत्वमिति उत्तरपदत्वम् अग्रेववित्वं भवति कचियपोगां. सरे नतु सर्वप्रेत्यर्थः । उदाहरणमाइ । अमिपदात् ७-१ (टेरी०) डित्त्वाहिलोपः। स्व० । थादितः १-१ (स्रो०) मनी आहित इति विग्रहे तत्पुरुपसमासे विभक्ति- लोपे कृते अग्निपदमाहितपदस्पाने प्रयुज्यते (सवर्णे । स्रो०) आहितामिरिति ·(१६८) सारस्वतं- [समास- मग्निविपये तत्पर इत्यर्थः । एवं पूर्वस्मिन्काले भूत इति विग्रह सप्तमीमयमयोलापे (कचिदमायंतस्य परत्वम् ) इति भूत इति पदस्याग्रे पूर्व इति पदं लिख्यते १-१ (स्रो०) भूतपूर्व इति सिध्यति । कचिदित्युक्तत्वात् अग्न्याहित इत्यपि भवति । [ समासे क्वचिदैकपद्यं णत्वहेतुः ।] शरवणम् । आम्रवणम् । त्रिण- यनः । [ पानस्य वा ] सुराणां पानं सुरापाणं-सुरापानम् ॥ अथ समासे पुनः ऐकपद्यस्य कार्यातरमाह । (समासे क्वचिदैकपद्यं णत्व- हेतुः) समासविपये कचित्मयोगे पूर्वपदस्थात् पकाररेफमवर्णरूपानिमित्तादुत्तर- पदस्थनकारस्य णत्वकरणे ऐकपा हेतुः कारणं भवतीत्यर्थः । यथा आम्राणां वनम् आम्रवणम् शरणां धनं शरवणमित्युभयत्रापि पष्ठीतत्पुरुपसमासः। (समा- समत्यययोः ) इति विभक्तलोपः । एकपदत्वे (!) इति पूर्वपदस्थात् व्यव- हितरेफानिमित्तादुत्तरपदवनसंवधिनोपि नस्य णत्वम् १-१ ( अतोऽम् । अम्श०) अत्र णत्वसंभवः । एवं शरवणम् । प्लक्षवणम् । खदिरवणम् । तथा त्रीणि नयनानि यस्य स त्रिनयन इत्यन कचिदिति कथनादेकपदेपि न णत्वम् । केचित्तु त्रिणयनः । अत्रापि विकल्पेन णत्वमिच्छंति णत्वप्रसंगाद्रयोहेरुदाहरणमिदम् । (पानस्य चा) इति । पानसंबंधिनो नकारस्य वा णत्व भवति । सुरायाः पानं सुरापाणं- सुरापानम् इति विकल्पेन णत्वम् । एवं क्षीरपानं-क्षीरपाणम । क्वचिदिति शब्दप्रयो- गानुसारेण णत्वे नित्यत्वं विकल्पोऽपवादश्च ज्ञेयः । प्रवणम् । अंतर्वणम् । पूर्वाह्नः । अपराह्नः । खुरणाः। खुरणसः शूर्पणखा । इत्यादी नित्यं णत्वम् । दूविनं- र्यावणम् । गिरिनदी-गिरिणदी । चक्रानितंबा-चक्रणितंबा । इत्यादी विक्स्पेन णत्यम् । इंद्रवाना हरिभामिनी प्रिययूना परिपक्कानि । इत्यादी ऐक्पद्यात्याप्तस्यापि णत्वस्याऽपवादः। एवं लौकिकमयोगवशाज्ञयम् ॥ नजि ॥ नत्रि पूर्वपदे सति योन्वयः स तत्पुरुपसंज्ञकः समासो भवति । न ब्राह्मणोऽब्राह्मणः ॥ ना ॥ समासे सवि नमोकारा- देशो भवति नाकादिवर्जम् ॥ मथ पुनस्तत्पुरुपं सनेणाह । सूत्रम् । नञ् ७-१ स्व० । एफपदमिदं सूनम् । यत्र नम इति निषेधवाचकम-पयं पूर्वपदं भवति स नाम्नामन्ययो विग्रास्तत्पुरुषः समासो भवति । न १-१ (अध्य०) सिलोपः। ब्राह्मण १-१ (स्रो०)न प्राह्मण इति स्थिते । सूनम् । न ६-१ (अय्य०) अग्रे। अ१-१ । सांके । पश्चात् (संपोगां । सवणे दीयः सद्द ) ना इति सिदं दिपदं सूत्रम् । समासे सति नः सकारादेशो भाति तत्रापि नाकादीन्वयित्वा । नास्ति अकं दुख पस्मिन् स नाकः नागः नमुचिः नसं नस नपुंसक नकुलः नगः नका नभ्राद नागत्य नारायः नाचिकेतः नापितः नमेकैः ननांदा नमस्तान नारंगः नास्तिक ·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१६९) नमः नभागः नपानवेदा नातिविस्तरा इत्यादयः शब्दा नाकादी द्रष्टव्याः । एषु नमोऽकारादेशो न भवति । अनेन नकारस्पाकारः । अब्राह्मण १-१ (स्रो०) अब्राह्मणः । ब्राह्मणादन्य इत्यर्थः॥ अन्स्वरे। समासे सवि नमोऽनादेशो भवति स्वरे परे । अश्वाद- न्योऽनश्वः । धर्माविरुद्धः अधर्मः । ग्रहणाभावः अग्रहणम् । तदन्यतविरुदतदभावेषु नञ् वर्तते ।। सूत्रम् । अन् १-१ (हसे०) स्वर० ७-१। (अइए) समासे कृते सति नन् इत्यस्याव्ययस्य अन्यविरुद्धाभाववाचिनः स्वरे परे अन्-आदेशो भवति । अत्रापि नाकादिवमिति योज्यम् । तदुदाहरणमाह । अश्व ५-१ (डमिरद । सवणे) अन्य १-१ (स्रो०) धर्म ५-१ (सिरत् । सवर्णे) विरुद्ध १-१ (स्रो०) ग्रहण ६-१ ( उसस्य ) अभाव १-१ (स्रो०) अन्धादन्यः धाद्विरुद्धः ग्रहणस्पाभाव इति विग्रहानपम् । विष्वपि पूर्व नप्रयोगः । उक्तानामप्रयोग इति अन्पविरुद्धाभावानां लोपः ( समासमत्यययोः) इति पंचमीपष्टीलोपः अन्ध- शब्दे परे स्वरपरत्वात् ( अन् स्वरे ) इति ननोऽनादेशः । स्व० । पोदाहरणद्वये प्राक् स्वरत्वाभावे (ना) इति सूत्रेण नजः केवलोऽकारादेशः १-१ सर्वत्र उदाहर- णद्वयं पुंलिंगे तृतीयं नपुंसकेन्वर्येषु न प्रयुज्यत इत्याइ (तदन्य०) इति । तस्मा- दन्यस्तदन्यः। तस्माविरुद्धस्तविरुद्धः । तस्याभावस्तदभावनाएषु अर्येषु नत्र प्रवर्तते । नगदः पूर्व प्रयुज्यत इति भावः । तदन्य इति अम्बादन्यः । तद्विद्ध इति धाद्विरदः । तदभाव इति ग्रहणस्याभावः । एप्वर्येषु उपमर्गरूपो न भवति । तस्मिन्ननि पूर्वपदे तत्पुरुषसमासो भवतीत्ययः ।। ॥ इति तत्पुरुषः ॥ चा) द्वंद्वः ॥ समुच्चयान्याचयेतरेतरयोगसमाहाराभार्थाः। यत्रे- गुरुं च भजस्वेति प्रत्येकमेकक्रियासंबंधे समुच्चये समामो नास्ति। वटो भिक्षामट गां चानयेवि कमेण कियायसंबंधेन्वाचये च समासो नास्ति । परसरमसंबंधात । इतरेतरयोगे समाहारे च चार्थ द्वंद्वः समासो भवति ॥ सांप्रत टंटममासो निरूप्यते । (चार्ये टंटः) चस्प मयंचायः तस्मिन् ७-१ (माइए)टंटः १-१ (सो०) टिपदमिदं सूत्रम् । अयतत्सूयं प्याचियामु- थापांन पार्येषु समाससंभागभां चाह । समुचयः१ भन्वाचयः २ रबरः योगः ३ ममाार ४ थेति चत्लारणाः। तप कमंटपस्य एकक्रियानिट ममु- घयः १ मंटपेपि प्रत्येकं झिपाटपेन संयंघोन्यायपा२पदायेन संपंपो नास्तीति दर्शयति । स ईभर गुणं च मनसेत्पर फर्मदपम्पकनिपानिष्टत्व समुपप समासो ·(१७०) सारस्वतं- [समास- नास्ति । अत्र चकारो भजनक्रियाया ईश्वरेण गुरुणा च संबंधं द्योतयति । इति एकक्रियाभिसंबंधश्वार्थस्तस्मिन् । तथा हे वटो भिक्षामट गां चानयेति अटनक्रि- याया भिक्षा कर्म । आनयनक्रियायाः गौः कर्म । अत्र चकारः एकस्य यो आन यने च क्रियादये संर्वधं द्योतयति । एवमेकस्य कर्तुः कर्मद्वयसंबंधेऽन्याचपेच चायें समासो नास्ति । कुतः परस्परमसंबंधात् । अन्वययोग्यत्वाऽमावत् । नाम्नामन्वय योग्यतायामेव समासविधानात् । अत्र क्रियानिरोधात् नाम्नां परस्परसंबंधाभावात् समासो नास्तीत्यर्यः । यतः ईश्वरस्य गुरोश्च युगपद्भजनेऽसंबंधातथान्याचये भिक्षा- टनस्य गवामानयनस्य च परस्परमसंबंधात् समासो नास्ति इतरेतरयोगे समाहार च चार्थे संबंधसंभवात् द्वंद्वः समासो भवति । अन्योन्यं सापेक्षं द्वयोर्योगः एकक्रिया- भिसंबंधः स इतरेतरयोगः वहूनां समुदायः समाहारः ॥ [इंद्वेऽल्पस्वरप्रधानेकारोकारांतानां पूर्वनिपातो वक्तव्यः।] पटुन गुप्तश्च पटगुप्तौ । उक्तार्थानामप्रयोगः । अमिश्व मारुतश्च अमिमा- रुतौ । भोक्ता च भोग्यश्च भोकृभोग्यौ । धवश्च सदिरश्च धवख- दिरौ । स्त्री च पुरुपश्च स्त्रीपुरुपौ ।। अय द्वंदसमासे पदानां समानत्वात् कः शब्दः पूर्व प्रयोज्यः कः पश्चात् प्रयोज्य इत्याशंक्याह ॥ [ वैदेऽल्पस्वर० ] इति । वैदे द्वंद्वसमासे प्रस्तावादितरेतरयोगे यद- ल्पस्वरं पदं समस्वरं वा पदं समस्वरे वा यत्मधानं पदं तथा इकारांतम् उकारांतं यत्पदं भवति तस्य पूर्वनिपातः प्रास्मयोगः कर्तव्यः । परं बहुप्यनियमः । अथ उकारांतोदाहरणमाह । पटु १-१ (स्रो०) च १-१ ( अव्य० । विसर्ज। स्तोः इचु०) गुप्त १-१ (स्रो०)च १-१ (अव्य० । विसर्ज० । स्तो:०) पटुश्च गुप्त- श्वेत्या समस्वरत्वेपि उकारांतस्य पूर्वनिपातः (समासम०) इति पयमाया: सि. लोपः । ततः उक्तानामप्रयोगः उक्ता अर्था यस्ते उक्ताश्चिकारादयस्तेपाममयो- गोऽभावो लोप इत्यर्थः । इति चकारलोपः । पढगुप्त इति स्थिो नामसंज्ञायां स्पादिः । इतरेतरपागात् प्रयमाद्विवचनम् (ओ औ औ) पटुगुप्ती कार्य कुरुत्त इत्युक्ती पटुः सहायो गुप्तस्य गुप्तः सहायः पटोरिति गम्यते इत्यन्योन्यापेक्षास्ति । एक्स्याभाव तन्न क्रिपते । एवमन्पनापि ज्ञेयम् । पटुगुप्ती इत्यन पटुशन्दस्य उका. रांतत्वात्पूर्वनिपातः । पर गुप्तपटुः इति न भवति एवमेव अमिश्च मारुतश्चेति अग्नि- मन्दस्याल्पस्वरत्वादिकारांतत्वात्पूर्व प्रयोगः पूर्ववद्विमक्तेश्चकारस्य च लोपः। ततः १-२ ( ओ ओ औ ) क्या भोक्तृ १-१ (स्तुरार) भोक्ता । यदादेशस्तबह- वति इति न्यापात् (सेरा ) डिसाटिलोपः । इत्पारोपः । स्व० । च १-१ (अव्य० ) भोग्य १-१ (सो०) च १-१ (अव्य० ) पश्चात (विस० । स्तोः श्यु. ) भोक्ता च भोग्यश्चेति विग्रहे भोक्त: प्रधान- .

·५ प्रक्रिया] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१७१ भूतत्वाद्भोक्तशब्दस्य प्रथमं प्रयोगः । । भोक्ता पुरुषः । भोग्यः विपयादिः । भोक्त भोग्यस्य स्वामित्वात् प्रधानत्वम् । ततः प्रामद्विभत्त्यादिलोपः । भोक्तृभोग्य १-२ (ओ औ औ) एवं धवश्च खदिरश्च धवखदिरौ । इत्यत्र धवशब्दस्याल्पस्वरत्वा त्मथम प्रयोगः । स्त्री च पुरुषश्च स्त्रीपुरुषौ । अत्र पुरुपस्य प्रधानत्वपि अल्पस्वर- त्वात्स्त्रीशब्दस्य पूर्वनिपातः ।। [ देवताईवे पूर्वपदस्य वा दीर्घो वक्तव्यः ] अनीपोमौ । इंद्राबृह- सती [अग्लादेः सोमादीनां पत्वं वकव्यम् । ] यत्र द्वित्वं बहुत्वं च स द्वंद्व इतरेतरः। समाहारः स विज्ञेयो यत्रैकत्वं नपुंसकम् ॥ १ ॥ [ इतरेतरयोगे दिवचनं च एकवद्भावो वा समाहारे वक्तव्यः] शशाश्च कुशाच पलाशाश्च शशकुशपलाशाः-शशकुशपलाशम् । [अन्यादीनां विभक्तिलोपे कृते पूर्वत्य सगागमो वक्तव्यः ] अन्यश्च अन्यश्च अन्योन्यम् । परश्च परश्च परस्परम् ॥ अथ द्वंद्व एव विशेपमाह [ देवतावे० ] इति । देवतावाचकशब्दभवे द्वंद्व समा पूर्वपदसबंधिनोऽन्त्यस्वरस्य वा दीर्घा वक्तव्यः । इति वाग्रहणात्प्रयोगांतरे न भव त्यपि । अथ देवतार्थोदाहरणमाह । अग्निश्च सोनश्चेति विग्रहे विभक्तिलोपे उक्तार्या. नामप्रयोगे च अग्निसोम इति स्थिते देवताटे इति अग्निशब्दस्य इस्वरस्य दीर्घ ईकारः। द्वयोरपि देवत्वात् । अग्नीसोम इति स्थिते [ अग्न्यादेः सोमादीनां०] इत्यादि । आन्यादेदीर्वाणामंत्यात्परेषां सोमादीनामाद्यसकारस्य पकारो भवति । (किला० ) इत्यस्य सूत्रस्य न प्राप्तिः । सकारस्य अकृतत्वात् ॥ अग्नोसोम १-२ (ओ औ औ) अग्नीपोमो इति सिद्धम् । अत्र इकारांतस्य पूर्वलम् अग्न्यादेरित्या दिशब्दात् अमिष्टोमः आनष्टत् ज्योतिष्टोमा अयष्टोमः अंगुलिपंग: भीरुष्ठानं मातृप्वसा पितृष्वसा इत्यादी पत्वम् । एवम् इंद्रश्च वृहस्पतिश्चेत्यत्र इंद्रशब्दस्याल्पवरत्वात् पूर्वनिपातः । विभक्तिलोपे उक्तार्थानामप्रयोगे च देवताटे इति इंद्रस्य दीर्घः। १-२ (औ यू) इतीकारः (सवणे०) इंद्राहस्पती । एवं सूर्याचंद्रमसौ मित्रावरुणो । उदा- हरणान्युक्त्वा अग्न्यादरित वक्तव्यं दृश्यते तच्च प्रागैव व्याख्यातम् । सांपतमिवरे. तरयोगदंदस्य वचननियममाह। इतरेतरयोगेद्विवचनमिति । इतरेतरयोगे इन्द्र द्विवचनं भवति पदद्वयात्मक्त्वात् । लिंगनियमस्तु उभयपदप्रधानत्वपि उत्तरपदरिंगमयोगो भवति । सांप्रतं समाहारंदविशेपमाह [एकवद्भावो वा समाहारे वक्तव्यः ] समाहारे दंदे पदानां समासे कृते एकवद्भाव एक्वचनं वाभवति पक्षे बहुवचनं भवति। [एक्वझायो ·(१७२) सारस्वतं- [समास- वा समाहारे वक्तव्यः ] इत्यत्र समुदायार्थप्राधान्यविवक्षायामेकवचनम् । अवयवार्थ- प्राधान्यविवक्षायां पदे बहुवचनमपि भवति । वाग्रहणात् एकमिव एकवत् एकवचनं तस्य भावः । पक्षे पदानां समाहारत्वात् । बहुत्वाद्रहुवचनमपि निपातानामनेकार्य- त्वात् । वाग्रहणादेव क्वचिदितरेतरयोगेप्येकवद्भावो भवतीति विशेषः। द्वित्वमतंत्र. मिति वचनादा । समाहारोदाहरणं यया । शश १-३ (सव० । स्रो०)च १-१ (अव्य०) एवं कुश १-३ ( सव० । स्रो०)च १-१ ( अव्य. ) पलाश १-३ ( सव० । स्रो०) च १-१ (अव्य०) शशाश्च कुशाश्च पाशाश्च इति विग्रहे अन पदयाधिकपदात्मक्त्वात्समाहारदः (समासमत्पययोः) इति विभक्तिलोपे उक्तानां च प्रपोगे शशकुशपलाशस्थाने एकत्र समाहारवहुत्वम् १--३ । पलाश- शब्दस वृक्षवाचित्वात् । पुल्लिंगत्वम् १-३ (सवर्णे । स्रो०) द्वितीयरूपे (एक- वद्भावोवा) इत्येक्वचनम् १-१ । सत्यपि पुंस्त्वे (एक्त्वे दिगुदन्दौ) इति वक्ष्यमाण- सत्रेण क्लीवलिंगता ( अतोऽम् । अम्शसोः।) सापतम् इतरेतरयोगेपि एकव- दावोदाहरणमाह । अन्यश्च अन्यश्च इति विग्रहे तथा परश्च परश्चेति विग्रह (समा. सप्रत्यययोः ) इति उभयत्रापि विमक्तिलोपे उक्तार्थानां चाप्रयोगे अन्यअन्य इति परपर इति स्थिते सति अन्यादीनां शब्दानां समासे वर्तमानानां पूर्वपदवर्तिनां सगागम इति सकार आगमो वक्तव्य इति आदिभूतयोरन्यपरशब्दयोः सगागमः कित्तादते । अन्यस इति स्थिवे (स्रो० । अतोत्युः । उ ओ। एदो०) अन्योन्य १-१ (अतोऽम् ) अन पदांतताश्रयणीया (स्रो० । एदो०) तयोः अप्रधान- मूतत्वात् (श्त्वन्यादेः ) इत्यपि न भवति । अन्योन्य इति सिद्धम् । पर अग्रे पर मध्ये सकारागमः । स्व० । परस्पर इत्यर वाचस्पत्यादित्वान्न विसर्गोपध्मानीय. कार्यम् (ख०) परस्परम् । उभयनापि पूर्वोक्तवाशब्देन एक्वद्भाव इति १-१ (एक्वे द्विगुदद्रौ) इति ब्लीयत्तात् ( अतोऽम् । अश० । मोनु० ) अन्योन्यं परस्परमिति सिद्धम् । एवमादिशब्देन हरिश्चन्द्रादीन्युदाहरणानि । अन्योन्यादयः सहादिमध्ये पटिता इत्यनेन तेषाम् एकशेपो नेप्यते । केचित्तु अन्योन्यमित्यन अन्यश्च अन्यश्चेत्पेकशेपात्समासं नेच्छंति किंतु (कर्मव्यतिहारेऽन्यादीनां द्वित्वं वक्तव्यं समासवञ्च बहुलम् ) तन पूर्वपदे प्रयमैकवचनम् उत्तरपदे द्वितीय कवचनम् इति । अन्योन्यं परस्परं नमंति साधवः । क्षेमेंद्राचार्यस्तु (अन्यादीनां विभक्तिः तोपे सय कर्मव्यतिहारे वक्तव्यः) कर्मव्यतिहाराभावे तु अन्यश्च अन्यश्च अन्पी इत्येकशेपसमासः इति व्याख्याति । प्रक्रिपाकौमुद्यां तु कर्मव्यावहारे सर्वनाम्नो दे स्तः समासवञ्च बहुलम् । यदा तु समासवत्तदा प्रथमैकवचनं पूर्वपदस्य द्विती- पापेश्वचनांतत्वं परपदस्य । अन्योन्यं विप्रा नमति अन्योन्येन कृतं अन्योन्यस्मै ददाति मन्पोन्मस्मात् गृहांत अन्योन्यस्य अन्योन्यस्मिन् । एवं परस्परम् ॥

·। प्रक्रिया] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । / (१७३) एकत्वे द्विगुदद्वौ।। एकत्वे वर्तमानौ द्विगुददौ नपुंसकलिंगौ भवतः॥ सांप्रत लिंगविशेपमाह॥(एकत्वै० )इत्यादि सूत्रम् ।। एकस्य भावः एकत्वं तस्मिन् ७-१ (अ इ ए) द्विगुश्च इंदश्च द्विगुददौ १-२ ( ओ औ औ) द्विपदं सूत्रम् एकत्वे इति । एकवचने वर्तमानौ द्विगुदद्वसमासौ नपुंसकलिंगी भवतः । तत्र द्विगु- समासे नित्यमेकत्वमेव । तत्र आकारांतान्नित्यमीपत्ययस्तत्र स्त्रीलिंगलमेव । अकारां- तवर्जितानां तु नपुंसकलिंगत्वमेव । वैदे तु इतरेतरयोगे द्विवचनमेव । पक्षे कुत्रचिदे- कवचनमपि । तत्र यत्रैकवचनं तत्र नपुंसकलिंगमेव । द्विवचन बहुवचनं तु यथासंभव त्रिष्वपि लिंगेपु भवतीति भावः॥ संख्यापूर्वो द्विगुः।। संख्यापूर्वः समासो द्विगुर्निगद्यते । समाहारेऽ- त इए द्विगुः ॥ समाहारेऽर्थे द्विगुः समासो भवति ततोऽकारांता- दीप्प्रत्ययो भवति । दशानां ग्रामाणां समाहारो दशयामी । अका- रान्तो द्विगुः स्त्रियां भाप्यते । पंचामयः समाहृवा इति पंचामि । पचानां गवां समाहारः पंचगु ! नपुंसकत्वाद्धस्वत्वम् । त्रिफलेति रूढितः। द्वंदस्पकत्वे नपुंसकत्वं पूर्व दर्शितम् । अथ क्रमाभावेपि प्रस्तुतत्वादिगुलक्षणमाइ । स्त्रम् । (संख्यापूर्व:०) संख्या द्वित्रिचतुरादिका पूर्वा पूर्वपदवर्तिनी यस्य स संख्यापूर्वः १-१ (स्रो०) द्विगुः १-१ (स्रो०) संख्यावाची शब्दो यत्र पूर्वपदे भवति अग्रे समाहारवाचकत्वं च भवति स द्विगुरिति समासो भवति। तदेव सूत्रेणाह स्त्रम् । ( समाहारेऽत ईप द्विगुः) समाहार ७-१ (अ इ ए) अत् ५-१। स्व० (स्रो० । एदो०) अतः अग्रे ई १-१ । पश्चात् ( आदवे०) अग्रे द्विगु: १-१ (स्रो०) चतुप्पदमिदं सूत्रम् । समाहारेथे एकत्र करणेये द्विगुः समासो भवति । यत्र पूर्वपदे संख्यावाचि पदं भवति तच्च समाहारार्थवाचकमेकीकरणार्थसूचकं च पद भवति । स द्विगुः समास इत्यर्थः । तत इति तस्माद्विगुसमासात् आकारांतादईप्प- त्ययो भवति पात्रादिवर्जमायद्यपि दिवसमासस्य प्राकू क्लीवलिंगत्वं प्रतिपादित तथा- पि आकारांतात्परत ईप्प्रत्यये कृते स्वीत्वमेव । तत्र हि अवजिटलां कोयलिंगंता । उदा० । दशन् ६-३ (प्णः) इति नुडागमः। दशन् नाम् (मोपचापाः)इति शका. रस्याकारस्य दीर्यः (नाम्नो०) स्व०। (मोनु० ) ग्राम ६-३ (नुडामः । नामि ) इति दीर्घः (फनो । मोनु०) दशानां ग्रामाणां समाहार इति विग्रहे अत्र दश इति संख्यापूर्वपदं समाहारवाचकम् । अतो द्विगुसमाससंज्ञायामुमपत्रापि (समासमत्यप- ..

·(१७४) सारस्वतं- [ समास- योः) इति आमो लोपः। दशन ग्राम इति स्थिते ततः अकारांतत्वादीप् ( यस्य लोपः) स्व० । दशग्रामी १-१ (हसे० ) एवं त्रिलोकी पंचमूली । पंचन् १-३ जासोलुंछ । ( नानो०) अग्नि १-३ ( ए ओ जसि । ए अय्) स्व० ( स्रो०) पंचाग्नयः समाहृता एकत्र कृता इति विग्रहे विभक्तिलोपे ( नानो० । सवर्णे) पचाग्नि । अन अदतत्वाभावान्न ईम् । ततः समाहारस्पैकत्वात् ( एकत्वे द्विगुदद्वौ) इति वा क्लीयत्वे १-१ (नपुंसकात्स्यमोल ) पञ्चाग्नि इति सिद्धम् । तथा पंचानां गवां समाहार इति विग्रहे (समासप्रत्यययो.) इति उभयत्रापि आमो लोपः । पंचन् गो १-१ (नाम्नो । नपुंसकस्य०) इति हस्तः । ओकारस्य उकारः (हस्वादेशे सन्ध्यक्षः । नपुसकात्स्यमो०) अत्राप्यकारांतवर्जितत्वान्ने । पंचगु इति सिद्धम् । त्रि ६-३ (नुडामः । रयानों) स्व०। (मोनु०) फल ६-३ (नुडामः । नामिनः । मोनु०) अग्रे समाहार इति पदम् । त्रयाणां फलानां समाहारः इति विग्रहे (समासमत्यय०) उक्तार्थानां । (आवतः त्रि.1 आप.) त्रिफला नितु निफला इत्यत्र संख्यापूर्वकत्वेपि द्विगुसमासे फालशब्दस्प अकारांतादीप्रत्ययः किं न कियते इत्याशंकायामाह । त्रिफला इति पदं रूढितो लोकमसिद्धितः सिद्धम् । "लक्षणोपपन्नस्य प्रयोगस्य कथंचन ॥ बहुशिष्टाहतत्वं हि रूढिरित्यभिधीयते" । न तु नियतरक्षणोपपन्नम् इति । द्विगुसमासस्य । पानादिवर्जितत्वात् पंचानां पानाणा समाहारः पंचपानम् । नयाणां भुवनानां समाहारस्त्रिभुवनम् । एवं चतुर्युगं चतुष्पथम् इत्यादावकारांतत्वेऽपि ईप् न भवति । निलोकं निलोकी । अन विकल्पन ई५ ॥ इति द्विगुसमासः ॥॥ बहुव्रीहिरन्याथें ॥ अन्यपदार्थप्रधानो यः समासः स बहुवी. हिसंज्ञको भवति । बहु धनं यस्य स बहुधनः । अस्ति धनं यस्य सः अस्तिधनः तस्य प्रधानत्यैकदेशो विशेषणवया यत्र ज्ञायते स वगुणसंविज्ञानः । छंची कर्णो यस्य स लंबकर्णः । सा बहुचीहिममासं निरूपयति । सूत्रम् (बहुव्रीहिरन्यार्थे ) बहुव्रीहि १-१ (स्रो०) असाथै अन्यस्य अर्थः अन्यायस्तस्मिन्छ-१(अइए)पश्चात् (नामिनी र छिपदमिदं सूरमेासमासमध्यतिपदापेक्षया अन्यपदस्पर वाद्यपदस्यैवार्थः प्रधानो यस्य अर्थात् अन्यदेव पदंप्रमानं यत्र सबनीहिसंज्ञकासमासोभवति। बहु१-१(घुमा०) धन १-१ ( अतोम् । अम्दामोनु०) बहुप्रयुरं धनं यस्य इति विग्रहे अरसमा. सस्थी यापनगदी ताभ्या यस्पेति पदम् अन्यत्पदं प्रधानं ततो नहुनोहिममासः । समामसंज्ञायामुभयनापि विभतिलोपः। यस्पेत्यस्योक्तार्यानामप्रपोगा।व धन इति ·प्रक्रिया] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१७५) स्थिते बहुव्रीहेर्वाच्यलिंगता। इवि बहुवीदेम्पपदप्रधानत्वात्परलिंगस्य नरशब्दस्य पुल्लिंगत्वात् पुंस्त्वे १-१ (स्रो० ) वहुधनः इति सिद्धम् । एवमस्तीत्येव धनं यस्य सोऽस्तिधनः । यदि वा अस्तीत्यव्ययं सत्तार्थवाचकम् ततोऽस्ति विद्यमानं धनं यस्येत्यस्तिधनः १-१ (स्रो०) अस्त्यर्थे वहुव्रीहिः। एवं तपोधनः । सधनः । द्वितीयाधतान्यपदेषु प्रधानेपु बहुव्रीहिर्भवति यथा प्राप्तो राजा यं स प्राप्तराजा । उढा कन्या येन स उढकन्यः । दत्तं वस्त्रं यस्मै स दत्तवस्त्रः। उधृतः शल्यो यस्माचदुद्धृतशल्यं क्षतम् । वीतो गतो रागो यस्मात्स वीतरागः । धामणो लोका यस्मिन्स धमिलोको ग्रामः । इत्यादि । इह बहुव्रीहिद्विधा । तद्गुणसंविज्ञानोऽतद्गुणसंविज्ञानश्च बहुव्रीहिसमासः । तस्य लक्षणं ग्रन्थकार एवाह । तस्येति । तस्य प्रधानभूतस्य पुरुपादेः एकदेशोऽवयवभूता हस्तपा- दादयो यत्र विशेषणतया विशेषणत्वेन ज्ञायते स तद्गुणसंविज्ञानो बानीहिः । तस्योदाहरणम् । लंबो कर्णी यस्य स लंचकर्ण इत्यत्र कर्ण इति नरस्य एकदेशः स एव समस्यमानविशेष्यभूतस्य नगदेविशेषणत्वेन ज्ञातोऽतस्तद्गुणसंविज्ञानो वहुव्रीहिः । चिना गावो यस्य स चित्रगुः । दीर्घकायः । अत्र कायस्य नरादेश्व ऐक्यत्वात् । एवं दीर्घग्रीवो महाभुज इत्यादयस्त्वतद्गुणसंविज्ञाने शब्दाः॥ [ बहुव्रीहौ विशेषणसप्तम्यंतयोः पूर्वनिपातो वक्तव्यः ] चक्रपाणिः ॥ नतु लवकर्ण इत्युदाहरणे लंव इत्यत्र अन्यपदार्थप्रधानत्वात्पदसाम्ये कर्ण इत्यन अन्यपदार्थप्रधानत्वात्पदसाम्ये कर्णलंव इति कथं न प्रयुज्यते इत्याह । ( बहु- बीहौ०) इति । बहुव्रीहिसासे यदिशेपणीभूतं पदं भवति यच्च सप्तम्यंतं पदं भवति एतयोः पदयोः पूर्वनिपातः प्रथम प्रयोगो भवति । बहुव्रीहिरुपलक्षणत्वा- कर्मधारयेऽपि विशेपणस्यैव पूर्वनिपातो भवति । रक्तलतेत्यादी संबंधं सत् व्याव- तकं विशेषणम् । “विशेष्यं तु प्रधानं स्यात स्वार्थस्यैव प्रकाशनात्" । यया लंग- कर्ण दीर्घग्रीव इत्यादि । सप्तम्यत तया । ब्रह्मणि योनिरस्प स ब्रह्मयोनिः । अप्सु योनिरस्येत्यप्सुयोनिः । भाले लोचनं यस्य भाललोचनः । भुवने कीतिर्यस्य स भुवनकीर्तिः। पद्मं नाभी यस्य स पद्मनाभः (टाडकाः ) इति दमत्ययः । चन्द्र मौलिः । शलपाणिः । चक्रपाणिः । कपिधजः इत्यादी सप्तम्यंतं पदम् ।। [नदुःसुभ्यः प्रजामेधयोरसुग्वक्तव्यः] अप्रजाः। सुप्रजाः । सुमेधाः। दुर्मेधाः । [ धर्मादन् ] सुठु धर्मों यस्य स सुधर्मा । रूपपती भार्या यस्य स रूपबद्भार्यः ॥ मुमु प्रजा यस्येति विग्रहे तया दुष्टा मेघा यस्पेति विग्रहे विमक्तिलोपः । मुमना दुर्मेधा इति स्थिते ( नदुःसुभ्यः प्रनामेषयोः०) इति वहुनीही नसुदुरपूर्वयोः ·सारस्वतं- [समास- प्रजामेयाशब्दपोरन्यायें वर्तमानयोः असुर आगमो भवति । कित्त्वादंते । उकार उच्चारणार्थः । सुमजाः । सुमनसौ। सुप्रजसः । दुर्मेधाः ।दुर्मेधयो । दुर्मेधसः। एवम् अप्रजाः । अमेथाः । कचिदन्यत्रापि । मन्दमेघाः । अल्पमेधाः । तथा (धर्मादन) अन्यायें वर्तमानाधर्मशब्दादन आगमो भवति । बहुव्रीहरुदाहरणम् । सुष्टु शोभनी धर्मों यस्येति विग्रहे सुधर्म इति स्थिते ततोऽनेन अन (यस्य लोपः) स्व०। १-१ (नोपवायाः। इसे० । नाम्नो०) सुधर्मा इति सिद्धम् । राजनशब्दवत् । न वरम् । शसादी मकारांतसंयुक्तत्त्वात् (अल्लोपः स्वरे ) इति न भवति (धनुपश्च ) धनु पशब्दस्य अन् आदशो भवति बहुव्रीहौ । शाङ्गं धनुर्यस्य स शार्ङ्गधन्वा एवं पुष्पधन्वा । इत्यादि । रूपवती भार्या यस्य इति विग्रहे विभक्तिलोपेऽवशिष्टं रूपवतीभार्या इति ॥ अन्यार्थे ॥ स्त्रीलिंगस्यान्याथें वर्तमानस्य परस्य हस्खो भवति । पुंवद्वा ॥ समासे सति समानाधिकरणे पूर्वस्य स्त्रीशब्दस्य पुंवदा भवति । पुंबद्भावादीपो निवृत्तिः॥वाग्रहणात् कल्याणीप्रिय इत्यादौ न भवति । कल्याणी प्रिया यस्यासी कल्याणीप्रिय इति भवति ॥ सूत्रम् ( अन्यार्थे) अन्यार्थ ७-१ (अइए) एकपदम् । स्त्रीलिंगस्य स्त्रीम- त्ययातस्य शब्दस्य अन्पार्थे परार्थे वर्तमानस्य हस्खो भवति । उत्तरपदस्य इति शेपः । अन्यया पूर्वपदे रूपवती इत्यादी प्रसंगः । अतो भार्याशब्दस्य हस्वः । रूपवतीमार्य इति स्थिते । सूत्रम् । पुंवत् १-१ ( अव्य० ) वा ३-१ ( अव्य०) पश्चात (चपा अमे०) तस्य दुः । स्व० । द्विपम् । समासे सति समानाधिक- रणानाम् एकविभक्तयंतानां विशेषणविशेष्यभावेन एकार्यनिष्ठत्वं समानाधिकर- णत्वं तस्मिन् वर्तमानस्य पूर्वस्य पूर्वपदभूतस्य उक्तपुंस्कस्य स्त्रीलिंगस्य पुंवत् रूप भवति । अनेन पुंबगावात् रूपातीत्या वर्तमानस्य इंपो निवृत्तिरतो रूपवदार्य इति स्थिते (चपा अ०) स्व०११-१ (स्रो०) रूपवनार्यः इति सिद्धम् । न हि पुंवदावे केवलम् ईपो निवृत्तिः किंतु कचिदापोऽपि निवृत्तिः । शोमनभार्यः । दीर्घ- जयः। रक्तलतेत्यादि । अयं वा शन्दो व्यवस्थितविकल्पं द्योतपतीत्याह । वा ग्रहणात् कल्याणीमिय इत्यादी पुंबद्भावो न भवति । कल्पाणी प्रिपा पस्पति विग्रहे समानाधिकरणे उक्तपुंस्कस्प कल्याणीशब्दस्य न पद्भावः । आदिशब्दात वामोरूभार्यः पंचमीमिप इत्यादी न पुंवद्भावः । मनोज्ञा मुभगा क्षांता चपला वामा वामना सचिवा स्यामा पारा तनया ब्राह्मणी दत्ता रसिका मयिली इत्यादयः शम्दाः कल्याण्यादिषु नेपाः । तया श्येन इवापरतीति श्येनापते स्पेनी इवाचरतीति श्येनापते । श्येनी इत्यत्र इंपो निवृत्तिः। श्येना इत्या- ·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१७७) दो यडि । पंडितां मन्यते पंडितमानिनी । पट्ट्या भावः पटुवा पटुत्वम् । अल्पं देहि अल्पशः अल्पतरा अल्पतमा अनुकूलदेश्या अनुकूलदेशीया पंडिता पदी अल्पा अनुकूला इत्यादी सर्वत्र पुंवगावः । प्रयोगानुसारेण पुंवद्भावो दर्शनीयः । अन्याय वर्तमानस्येत्युक्तत्वात् । न केवलं बहुव्रीहाविति भावः । तेन ताशस्तरतमदेश्यदेशीयेषु प्रत्ययेषु परेप्वपि भवति । शुभ्राः रूप्या इत्यादी न । वाग्रहणादेवेति ज्ञातव्यम् ॥ गोः ।। गोशब्दस्यान्यार्थे वर्तमानस्य ह्रस्वो भवति।पंच गावो यस्य स पंचगुः ॥ सूत्रम् । गो ६-१ (डस्य ) इत्यकारलोपः (स्रो०) एकपदम् । अन्याय परा- थे वर्तमानाय सतः गोशब्दस्य हस्खो भवति । गोशब्दस्य पुस्त्रीलिंगत्वे विशेपसूचक- मिदं सूत्रम् । पंचन् १-३ (जश्शसोलुक) गो १-३ (ओरौ । औ बाद ) स्व० (स्रो० । नानी०) पंच गावो यस्य इति विग्रहे वाबीहिसमासः (समासपत्यययो) उभयत्रापि जस्लोपः। पंचन गो इति स्थिते पूर्व (नानो० । गोः) इत्यनेन सूत्रेण हस्वत्वे ओकारस्य उकारः १-१ (स्रो०) पंचगुरिति सिद्धम् ।। [संख्यासुव्याघ्रादिपूर्वस्य पादशब्दस्याऽलोपो वक्तव्यः] सहस्रं पादाः यस्य स सहस्रपात-सहस्रपाद् । शोभनौ पादौ यस्य स सुपात् । व्याघस्य पादौ इव पादौ यस्य स व्याघ्रपात् । द्वौ पादौ यस्य स द्विपाट । द्विपादौ । द्विपादः । द्विपादम् । क्षिादौ [शसादौ स्वरे परे पदादेशश्च वक्तव्यः ] विपदः । द्विपदा । दिपाश्यामित्यादि। पुनर्विशेषमाह [संख्यासु०] इत्यादि । संख्या एकट्यादिका उद्वारका गन्दः तया सु इत्यव्ययं शोभनार्यवाचकम् । व्याघ्रादपः शब्दा उपमात्वं माताः एते पूर्व आदी वर्तमानाः यस्य पादशब्दस्य तत्संबंधिनोऽकारस्य लोपो वक्तव्यः । वमोदी सर्वविभक्तिःपु परतः । सहस्र १-१ (स्रो०) ( अतोऽम् अम्म० । मोनु०) पाद १-३ ( सवर्णे । स्रो०) सदस्रं पादा यस्य इति विग्रह शोभनी १-२ पादी १-२ पस्प सः। तया व्याघ्र ६-१ (टस्य ) पाद १-२ (ओ औ औ) इव १-१ (अव्य०) पाद १-२ ( ओ पी पी ) व्याघ्रस्प पादाविप पादी यस्येति विग्रह प्रपम् । सर्वनापि यानीहिसमासे ( समासम० ) इति विमक्ति- लोपः । सहस्रपाद शोमनपाद पात्रपाद इति स्थिते । दिवाये ( सहादेः सादिः) इति शोभनस्प मु आदेशः । व्याप्रेत्यादी ( वैयविकरण्ये याचाही इत्पादिना मध्यमपदभूतपादशब्दस्य लोपः । सर्वत्र [ संख्यागु-यापदः । rer ·" (१७८) सारस्वतं- [समास- इत्यादिना दकारमध्यस्याऽकारलोपः १-१ ( हसे० । वावसाने) दस्य तः। सहस्रपात् । सुपात् । व्याघ्रपात् । सहस्रपादौ । सहस्रपादः । सहस्रपादम् । सहस्रपादौ । द्वौ पादौ यस्य स द्विपात द्विपाद् । दिपादौ । द्विपाद । दिपादम् । द्विपादौ । शसादौ विशेपमाह । [शसादौ स्वरे परे पादशब्दस्य पदादेशो वक्तव्य.] अनेन शसादौ स्वरादी विभक्तौ परे पद् इति आदेशः। चकारादन्यत्रापि नपुंसके स्त्रीलिंगे ईपि परे तद्धिते च पद् आदेशः । कुंभपदी शतपदी सहस्रपदी एकपदी द्विपदी स्त्री । नदादित्वादीप् । विपदोऽपत्य द्वैपदः इत्यादी पदादेशः। प्रकृते द्विपदः । द्विपदा । द्विपाझ्यामित्यादिशब्दाः । सहस्रपदः । सहस्रपदा । सहस्रपाद्याम् । सहस्रपाभिः । भ्याम् भिस् इत्यादौ स्वरादित्वाभावान्न पदादेश [ संख्यासुव्याघ्रादि ] इत्यादिशब्दात्कचिदन्पनापि पादशब्दस्याकारोपः । गूढपात् । अपात् ॥ टाडकाः॥ समासे सति ट अ ड क इत्येते प्रत्यया भवति । "टश्च तत्पुरुपे ज्ञेयो ह्यकारो द्वन्द्व एव च । डकारश्च बहुवीही ककारोऽनियमो मतः ॥ अचित्यो महिमा यस्यासावचिंत्यमहिमः। नो वा । नांतस्य पदस्य टेलोपो वा भवति यकारे स्वरे च परे । वाग्रहणात्वचिन्न भवति किंतु उपधालोपश्च । अहो मध्यं मध्याह्नः। कवीनां राजा कविराजः।टकारानुबंध ईबर्थः। कविराजी । राज्ञां पू: राजपुरम् । वाश्च मनश्च वाड्मनसे । दक्षिणस्यां दिशि पंथाः दक्षिणापथः । अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रः ॥ द्वौ वा त्रयो वा वित्राः । बहवो राजानो यस्यां सा यहुराजा नगरी । अत्र टिलोपे कृते ( आवतः खियाम् ) बहवः कर्तारो यस्य स बहुकर्तृकः॥ अथ सर्वसमाससाधारणान्प्रत्ययानाह । सूत्रम् ( टाउका.) टश्च अश्च डश्च कश्च टाडका:१-३(सवर्णे।स्रो०)सिद्धम् एकपदम्। समासे सति वहुरीही तत्पुरुपे दवे टभ ड क एते चत्वारः प्रत्यया भवति । यथासभ पार्थः । अक र. क्कारश्च ययास्थित एव । तत्र प्रथम १-१ ( स्रो०) महिमन् १-१ (नोपवायाः। हो) अचिंत्यो महिमा य येति विग्रहे बहुग्रीहिसमासे इत्यो ति स्थिते (टाडका.) इति टमत्यय. अनसूनम् । स्पेनी ३ F१ (अव्य०) द्विपदम् । नकारातस्य पदस्य टेरॉपो : १ ·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१७९) भवति यकारे स्वरे च परे । यया राज्यम् । तथा स्वरे इति प्रस्तुतमेव । ततो महिमन इत्यत्र अकारनकारयोर्लोपः । स्वर० १-१ (स्रो०) वित्यमहिमः इति सिद्धम् । परं न बहुसंमतोयं प्रयोगः । किंतु अचिंत्यमहिमा इत्येव संमतः । वाय- णात्कचिट्टोपो न भवति । च पुनः यत्र टेलोपो न भवति तत्र उपवाया लोपों भवति । तस्योदाहरणं यथा अइन् ६-१ ( अल्लोप: स्वरे०) स्व० (स्रो०) मध्य 2-१ (अतोऽम् । हये । उ ओ) अहो मध्यमिति विग्रहे पष्ठीतत्पुरुषसमास: (समासप्रत्यययोः) इति विमक्किलोपे अहन मध्य इति स्थिते । कचिदमायंतस्प पोत्वमिति । मध्य अहन् इति स्थिते ( सवर्णे० ) वाग्रहणादुपधाया लोपः । सर० । १-१ (स्रो०) मध्याह्नः। एवं सायाः । टप्रत्यये तु तत्पुरुषः। कवीनां ६-३ गुजा १-१ इति विग्रहे तत्पुरुपे विभक्तिलोपे कविराजन् प्रत्ययः (नो वा) इति टिलोपः । स्वर० (स्रो० ) कविराजः । तथा टकारानुबंध ईवर्य ईप्रत्ययार्थस्ततः (वितः) इतीघ (यस्प लोपः) स०।१-१ ( हसे०) कविराजी । एवं महा. राजः । राज्ञां ६-३ पू: १-१ तत्पुरुषे (समासप्रत्यययोः) इति विभक्तिलोपः। गजन पुर इति स्थिते अत्र अमत्ययः । स्व० १-१ ( अतोऽम् । सवर्णे) राज- अम् । पू. शब्दस्प अदंतत्त्वे नपुंसकत्वात् वाच (चोः कुः । इसेप० । स्रो०) च १-१ अव्य० । मनस् नपुंसकत्वम् (नपुंसकात्स्पमोलक स्रो०) च ( अव्य०) चाक् च मनश्च इति विग्रहे इंद्रसमासे विभक्तिलोपः (चो कुः) चस्य कः । वाक्- मनस् (जमे जमा वा ) कस्प ङः (टाडकाः ) इति अप्रत्ययः। स्व० । १-१ (ईमौ । अ इ ए ) वाङ्मनसे इति सिद्धम् । दक्षिणा ७-१ (आम्टे) इति राम् । (डिगं पट । यसोच ) इति सक् आगमः पूर्वाकारस्प च अकारः । स्व० ( सवणे ) पथिन् १-१ (इतोत्पंचमु । थो नुह) पन्यन ( मा सौ । नचा पदांते० । स्रो०) दक्षिणस्यां पंयाः इति विग्रहे तत्पुरुपे (समासम०) इति विभ- क्तिलोपे पथिन् अप्रत्यपः (नोवा) इति टिलोपः इन्लोपः । स्वर० । १-१ (स्रो०) दक्षिणापयः इवि सिद्धम् । केचित्चत्र डमत्ययमेवेच्छति । महन् १-१ (दसे० । अतः । सो०) च १-१ (अव्य० । विसर्ज। स्तोः इचु. ) रानि १-१ (सो०)च १-१ (अव्य०) अहश्च रात्रिश्चेति विग्रहे दंदे ( समासमत्य- प्रयोः) अहन रात्रि' इति स्थिते (अः । सो० ) राम्पादिवजितत्वात् न रेफर किनु (हये । उ ओ। टाडकाः) इति इप्रत्ययः । टिवाहिलोपः। स०११-१ (मो०) अहोरात्रः इति सिद्धम् । दि १-२ (त्या । यो भी मी) वि १-३ (ए मो जसि । ए अय् ) स० (स्रो०) हीच प्रपश्च इति विग्रहे द्वन्दे विभक्ति- लोपः (टाडकाः) इति उमत्यपः। टिनोपः।व०॥ १-३ (सवर्ण । मो०) दिया। पेनन् ?-३ अस (जश्शसोईर । नाम्नो०) पा १-१ (जश्मनोः । पो ।

·(१८०) सारस्वतं- [ समास- वावसाने) डस्य टापंच च पट्च इति विग्रहे द्वंद्वे विभक्तिलोपेपंच पप ( टाडकाः) इति डप्रत्ययः । डिवाहिलोपः । स्व०।१-३ ( सवर्णे० । स्रो० । नाम्नो०) पंचपाः । एवम् एकश्च द्वौ च एकदाः । वहु १-३ ( ए ओ जसि । ओ अ ) ख० (स्रो०) राजन् १-३ ( नोपधायाः) स्व० (स्रो०) पश्चात् ( हवे । उ ओ) बहवो राजानो यस्यामिति विग्रहे बहुव्रीहौ विभक्तिलोपे ( टाडकाः) इति डप्रत्ययः टिलोपः । स्व० । अत्र टिलोपे कृते ( आवतः स्त्रियाम् ) इत्याप् ( सवर्णे) १-१ (आपः ) इति सेलोपः । बहुराजा एपा नगरी । बहवः कर्तारो यस्य बहुकर्तृकः । वहु १-३ पूर्ववत् । कर्तृ १-३ (स्तुरार) स्व० । (स्रो०) वह कारो यस्य इति विग्रहे बहुव्रीहिसमासे विभक्तिलोपे बहुकर्तृकः । (टाडकाः) इति कपत्ययः ( स्रो०) बहुकर्तृकः प्रासाद ग्रंथो वा । अवातुस्त्रीलिंगेकारांतोकारां; तत्रकारांतेभ्यः उरश्शब्दाच नित्य एव कप्रत्यय इति ज्ञातव्यम् । सपत्नीकः । प्रिय सीमंतिनीकः । सवधूकः फलितजंबूकः आरामः । नदीमातृको देशः । जीवत्पि- तृकः । व्यूहोरस्कः । नतु सपली सवधूः जीवत्पिता व्यूढोरा इत्यादिप्रयोगा अर्हाः। एवमन्येपि प्रयोगाः । मैत्रस्य सखा मैत्रसखः । कंकणस्रज मांसत्वचं वात्विषं छत्रोपानहं द्विनावं द्विखारं ग्रामतक्षः पूर्वरात्रः अपररात्रः पुण्यरात्रः कृष्णभूम पांडुभूमः द्विभूमः । उपदशा: । आसन्नविंशाः । वहुदातकः । बहुलक्ष्मीकः । इत्या. दयो यथासंभवं ज्ञेयाः॥ ॥ इति बहुव्रीहिसमासः ॥ कर्मधारयस्तुल्यार्थे ॥पदद्वये तुल्यार्थे एकार्थनिष्ठे सति कर्मचा- रयसंज्ञकः समासो भवति । नीलं च तदुत्पलं च नीलोत्पलम् । रक्ता चासौ लता चेति रक्तलता। पुमांश्चासौ कोकिलथेति पुंस्को- किलः । पुस्ख्यातः [ पुंसः अवपरे खपे संयोगांतस्यालोपो बक्त- व्यः ] नाम्नश्च कृतासमासः प्रादेरुपसर्गस्य नाम्नश्च कृदंतेन सह समासस्वत्पुरुपो भवति । प्रकर्षण वादः प्रवादः । कुंभं करोतीति कुंभकारः। अपकष्टो वादः अपवादः । सहादेः सादिः॥ समासे सति सहादीनां सादिर्भवति ॥ पुत्रेण सह वर्तते इति सपुत्रः । सह संविरसां सधिसमितिरयः। सहस्य सधिः । सध्यङ् । समः समिः । सम्यङ् । तिरसस्तिरिः । तिर्यई ॥ सांप्रतं कर्मधारयं निरूपयति ॥ सूत्रम् (कर्मधारयस्तुल्यार्थे ) कर्मधारयः १-१ (स्रो०) तुल्यः सदृश अर्थादेक एव अर्थोऽभिधेयो वाच्यं प्रयोजनं यस्य स तुल्या।

·प्रक्रिया चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१८१) तस्मिन् ७-१ (अइए) पदव्य इति पूर्वपद उत्तरपदे चैकार्यनिष्ठे एकार्य- संबंधपदवये एकवस्तुवाचके सति योऽन्वयः स कर्मधारयनामा समासो भवति । एकस्मिन्नये निष्ठा स्थप प्रवृत्तिर्वा यस्प तत् एकार्यनिष्ठं तस्मिन् । उदागनीठं१-१ (अवोऽम् । अम्झ० । मोनु०) च १-१(अव्य०) तद् १-१ (नपुंमकात्स्पन वावताने ) उत्पलं १-१ (अतोऽम् । अम्श०) च १-१(अव्य०) एकार्यताद्योतनाय चकारस्तच्छन्दश्च अथवा असोशब्दः आनीयते । नीलं च तदुत्पलं च इति विग्रहे अत्र नील शब्दो विशेपणभूतः उत्सलशब्दश्च विशेष्यभूतः नीलं चेवि विशेषणत्वाद पूर्वनिपातः । गुणद्रव्ययोराधाराधेयसंबंधित्वात् एकार्यनिष्ठत्वम् । ततः कर्मधारय- समासः (समासप्रत्ययपोः) इति विभक्तिलोपः । उक्तार्यानामप्रयोगः । नील- उत्पल इति स्थिते ( उ ओ) १-१ ( अतोऽम् । अम्श०) नीलोत्पलम् । रक्ता वासौ लता च इति विग्रहे । रक्ता १-१ (आपः) च १-१(अव्य०) अदस १-१ (त्पदा० । सौ सः । सेरौ । ओ औ०) लता १-१ (आपः) च १-२ अव्य०) ततः समाससंज्ञा माम विभक्तिलोपश्च । रक्तलता (पुंवदा) इति 'बद्भावादीपो निवृत्तिः । पूर्वपदस्य रक्ता इत्यस्य रक्त ततो रक्तलताशब्दात् मयमे- फवचने (आपः ) पुसशब्दात् प्रथमैकवचने पुंस् १-१ (पुंसोऽमुङ) सकारस्प अम (वितो नुम् ) पुमन्स (न्तम्महतोऽधी० ) इति दीर्घः (इसे० । संयोगां- तस्प०) इति सलोपः । पुमान् । च १-१ (अव्य०) पश्चात् (नः सर उते) इति सकारागमः (स्तोः श्चुभिः । नचाप०) अदर १-१ (त्यदा० । सो सः। सेरी । ओ औ औ) पश्चात् (सवर्णे) कोकिल १-१ (स्रो०) च १-२ (अव्य०) पुमांश्चासी कोक्लिश्चेति विग्रहे पूर्ववत्कर्मधारयः समासः विभक्ति. लोपा । तत उक्तार्थानामप्रयोगः पुम्स्कोकिल इति स्थिते । ननु (संयोगांतस्य०) इति सकारलोपोऽत्र क्रियतां तनाह (पुंसः अवपरे सपे०) इति । पुम्मन्दस्प भवप्रत्याहारपरे खरप्रत्पाहारे परे अलोपो भवति संयोगांतस्प सकारम्य अलोपो भवति । न लोपः अलोपः । तेन लोपो न भवतीत्पर्यः । ततो (नचा०) स० । पुस्कोकिल इति सिद्धम् । एवं परमश्वासी ईश्वरश्च परमेश्वरः । एवं महेश्वरः । महावीरः । महादेवः । पुनः विशेपमाह । सूत्रम् (नाम्नश्च कृता०) नामन् ६-१ (अल्लोपः स्वरे ) ख० । (स्रोवि०) च १-१ ( अव्य०) पश्चात् (विमनं० स्तोः श्चु०) कृद ३-१ । १० । समासः १-१ (स्रो०) चनुपाई सूत्रम् । मादेरुपतर्गस्प तया नाम्नश्च धातोः प्रार प्रयुक्तस्य कृदन्वेन कृत्मत्ययांतमन्देन सह स्पुरुपसंतकः समासो भवति । चकारात सहादयो गतिसंजराथ ग्राखाः । अयो- दाहरणम् । वद व्यक्तायां वाचि। बदमपूर्वः । प्रवदनं प्रमाद । प्रकृष्टो वादः प्रवादः (घञ् भावे) इति घश्मत्यपः । नित्वात् ( अत उपधायाः) इति पृद्धिः । स० (सो०) प्रबादः १-१ अप्र मोपसर्गस्प फूदीन तत्तुरूपः। तया दृत्र करणे ।। ऊंभपूर्वः कुंभ अये २-१ अम (अम्म० । मोनु०) (वयंमाने विए । धनादेश) ·(१८२) सारस्वतं- [ समास- उ गुणः । कर उ इति स्थिते उकारस्य गुणः ओ । स्वर० । कुंभं करोतीति विरहे पश्चात् ( कार्येण् । समासप्रत्यययोः) उभयत्रापि विभक्तिलोपः । कुंभ कृ अ इति स्थिते णित्त्वादृद्धिः । कार । स्व० १-१ (स्रो०) अत्र कुंभशब्दस्य कृदंतेन सह तत्पुरुषः कुंभकारः। सूत्रम् (सहादेः०) सह आदिर्यस्य स सहादिस्तस्य ६-१ (टिति । डस्य ) इत्यकारलोपः (स्रो०) सादिः स आदौ यस्य त सादिः १-१ (स्रो०) द्विपदम् । समासे कृते सति सहादीनां सह सम् तिरम् इत्यादीनां पूर्व पदानां क्रमेण समि सध्रि तिरि इत्यादय आदेशा भवंति । आदिशब्दादन्येप्या- देशा यथासंभवं भवंतीति भावः ॥ तत्रोदाहरणम् । सह १-१ (अव्य०) पुत्र ३-१ (टेन । अइए । प्रु।०) सह पुत्रेण पत्र (नाम्नश्च) इति चशब्दात्त त्पुरुषः । प्रक्रियामते तु बहुव्रीहिः । (तेन सहेतितुल्ययोगे) तुल्ययोगे सहेत्येत- तृतीयांतेन समस्यते स बहुव्रीहिः । विभाक्तिलोपे सहस्य स आदेशः १-१ (स्रो०) आदिशब्दात्समानस्यापि सो भवतीति सूचितम् । तेन ज्योतिर्जनपदपिंडवंधुलो. हितनाभिवेणीरात्रिगंधकुक्षिब्रह्मचारितीर्थ्यपत्नीपक्षेपु समानशब्दस्य स आदेशः। समान ज्योतिर्यस्य स सज्योतिः । सजनपदः सपिंडः सवंधु: सलोहितः सनाभि सवेणी सरात्रिः सगंधः सकुक्षिः सब्रह्मचारी सतीर्थ्यः समाना पत्नी सपत्नी सपाः समानपक्षः । रूपादिपु विकल्पेन समानशब्दस्य स आदेशः । समान रूपं यस्य स सरूपः समानरूप इति वा। सवर्णः समानवर्णः सजातीयः समानजातीयः सगोत्रः समानगोत्र संस्थानं समानस्थानं सबर्मा समानधर्मा सवयाः समानक्या: सनामा समाननामा इति ययाप्रयोगमूहनीयाः । अंचु गतिपूजनयोः अंच सहपूर्वः सह १-१ (अव्य०) अंच तिप् (अप् कर्तरि ) इति अप् । सह अंचतीति विग्रहे कूदतेन किप्पत्ययेन तत्पुरुषसमासः । (किए ) इति किम् । किपः सर्वापहारी लोपः । अंच इत्यत्र ( नो लोपः) इति नकारादेशरूपस्य अनुस्वारस्य लोपः (सहादेः सादिः) इति सदस्य सध्रि-आदेशः (इ यं०) सध्यच् १-१ (अंचेः पंचसु नुम् ) इति नुमागमः (स्तोः श्चु०) नस्य ञ् (हसे० । संयोगांतस्य०) इति । चटोपे (चौः कुः ) जस्य इ । सध्यड् अग्रे प्रत्यच्शब्दवत् । एवं सम्पूर्वः अंच समः समि आदेशः अग्रे किप्प्रत्ययादिकं पूर्ववत् । सम्यगश्चति सम्यक प्रका• रेण अश्वतीति सम्पङ् । एवं तिरम्पर्वः अञ्च तिरसः तिरि आदेशः (इ यं स्वरे) तिर्यक् । द्वितीयाद्वित्वं यावत प्रत्पच्चत् । शसादी स्वरे तु तिरश्चादय आदेशा निपात्यंते उदरशन्दस्य उदीच इति निपातः शसादी स्वरे इति । तिरश्चः । विरथा । पूर्ववत् । एवं विप्वर सर्वतः अञ्चतीति विषयड् (सहादेः सादिः) इति विष्व- स्थाने हिप्बाद-आदेशः । देवम् अञ्चतीति देवघड (सहादेः सादिः) इदि देवस्य देवदि-आदेशः । अमुम् अश्वतीति अदद्रयट् । अमुम इत्यस्प अददि- आदेश इत्यादयो यथासंभवं ज्ञेयाः ।। . .

·प्रक्रिया ] .. चन्द्रकीर्तिसमेतम् । ( १८३) को कत् ॥कुशब्दस्य कुत्सितेपदर्थयोः वर्तमानस्य तत्पुरुपे कदादे- शो भवति । कुत्सिवम् अन्नं कृदन्नम् । [ईपदर्थे कोः का कव कदुष्णे] कोष्णं-कवोष्णं-कदुष्णम् । कालवणम् [पुरुषे वा ] कापु- रुपः कुपुरुषः [पथ्यक्षयोः] कोः कादेशः स्यात् । कुपथः । कापथः । कक्षः । काक्षः। ईपदर्थे च । ईपज्जलं काजलम् । दधो- डेढौ स्याताम् ।पभिः अधिका दश पोडश । पद्भिः प्रकारः पोटा। संख्यायाः प्रकारे धा [ पप उत्वं दतृदशधासूत्तरपदादेः टुत्वं च वा भवतीति वक्तव्यम् ] पोढा । पड्धा । पट दंता यस्य सः पोडन । पप् दन्त इति स्थिते दतस्य दतृ । क इत् । पस्य उत्वम् । दस्य डः । (वितो नुम् ) पोडन् । बृहच्छब्दस्य सुडागमेतलोपश्च । वृहतां पतिः बृहस्पतिः । महच्छब्दस्य टेराकारः समानाधिकरणे । महा- देवः । महेश्वरः। योश्च भूमिश्च द्यावाभूमी । योशब्दस्य यावा- देशः। जायाया जंभावो दंभावो निपात्यते । दंपती-जंपती । क्वचित् जायापती । आकतिगणोयम् ।। (कुत्सितेपदर्थयो को कुशब्दस्य कदादयो वक्तव्याः) कु १-१ ( अव्य०) अन्न १-१ (अतोऽम् ) कुत्सितमन्नम् इति विग्रहे अत्र व्याकरणांतरमते तु तत्पु. रुपः। स्वमते तु कर्मधारयः । कुशब्दस्प कत् (चपा अमे०) तस्य दः । स्वर० । कदन १-१ (अतोऽम् । अम्श० ।) एवं कदरानं कदध्या सर्वन कुपूर्वः । कुर-१ (अव्य०) उष्ण १-१ (अतोऽम् ) ईपदर्य उष्णशदे परे कोः कु इत्पस्य कद का कर एते घ्यः आदेशा भवति । कु इंपदुष्गामेति विग्रहे एकत्र कत् । द्वितीये का तृतीये कर । कदुष्णम् । कोणम् । कयोष्ण १-१ । सर्वत्र सुलगन्दवत् । लवणः कुपूर्वः । कुईपल्लवणमिति विग्रहे ईपदयें कोः का । कालवणम् (पुरुपे वा) पुरुपशब्दे परे कु इत्यस्य वा कादेशो भवति । कृत्सितः पुरुषः कुपुरुषः । कापु- रुपः । एवं कत्तृण कद्रयः कदा कदवा कापयः काक्षः कानिः कदानिः इत्या. दयः प्रयोगानुमारेण सेयाः । पपदशन् उभयनापि १-३ ( जश्न । पोडः। पावसाने । समासमत्पपयोः । (भिःः) दस्य डा ( सहादे० ) इत्यनेन ५ इत्यस्य उ: पोडशन् । १-३ (जश्श । नाम्नो०) पइभिरधिका दा पोटरा । १(कोः कादि ) इत्यन्यत्र पुस्तके पाठः । २ परिचित ।

·(१८४) सारस्वतं- [समास- यदा पद च दश चेति विग्रहे विभक्तिलोपे (सहादेः सादिः) इति पकारस्योकारो दस्य डः । इति वर्णविकारो जातः । यदि वा पोडशानां संख्यापूरणः पोडशः (एकादशादिः) डिवाडिलोपः । स्वर० । १-१ देवशब्दवत् पट् दंता अस्य स पोडन् । ( दंतस्य दत) इति पूर्व दतस्य दतृ इति मादेशः । मकारो नुमागमार्थः । ततः (टुभिः ष्टुः ) दस्य डः । पपः । पोडन् १-१ स् (वितो नुम् । हमे० । सयोगात० । पो डा) यहा (सहादेः सादि ) इति पस्य उ: (टाडकाः) इति डप्रत्ययः । टिलोपः । स्वर० (स्रो० । पो डा) या पद ददा तीति पोड: (नाम्नः०) इति डप्रत्ययः विभक्तिलोप. (सहादेः सादिः ) इति पस्य उत्वम् । दस्य डः (उ ओ । पो डा) तथा पपू-संख्यायाः प्रकारे धाम- त्ययः। पभिः प्रकारैः पोढा । यदा पद धा प्रकारा यस्य पेढा (टुभिः ष्टुः) इति धस्य ढः ( सहादेः सादिः) इति पोढा इत्यव्ययम् । तथोक्तम् [पष उत्वं ददशधासूत्तरपदादेः छुत्वं च धासु वेति वक्तव्यम् ] इति । वृहतां पतिः बृह पतिः बृहस्पतिः अत्र ( सहादेः सादिः) इति तकारस्य सकारः केचिदत्र बृहस्पति रिति न पठति । वाचस्पत्यादिषु साधितत्वात् । अथवा वृहत्याः पतिः बृहता पतिः बृहस्पतिः (तहादेः सादिः) अनेन बृहत्ती इत्पस्य बृहम आदेशः । ईश्वरश्च अत्र (सहादेः सादिः ) इति महच्छब्दस्य महा इत्यादेशः (अ इ ए) महेश्वरः । महादेवः । महामाया । महात्मा । धौभूमि ( औरी) द्यौश्च भूमिश्च धावाभूमी। अत्र (सहादेः० ) इति यौ इत्यस्य द्यावा इत्यादेशः । ततः १-२ (औ यू ) ई ( सवर्णे०) एवं दयितापति जायापतिः । दयिता च पतिश्च दंपती । जाया च पतिश्च जंपती । दयिताजाययोः क्रमेण दम् जम् इत्येतावादेशी भवतः । उभयत्रापि १-२ ( औ यू । सवर्णे०) दंपती २। दंपतीभ्याम् ३। दंपत्योः २। एवं जंपती । प्रक्रियामते तु जायाया जंभावदंभावौ वा निपात्यौ। ननु स्वच्छंद- मादेशाः कथं क्रियते इत्याशंकायामाह । आकृतिगणोयमायादृशी आकृतिः आकारः प्रयोगस्य दृश्यते लादृश एक प्रपोगो निपात्पते ताश एकादेशः क्रियते अस्मि गणे इति आकृतिगण क गते । लक्ष्यानुसारेण सूत्रस्य प्रवृत्तिः । सिद्ध शब्दाका- रमुपलभ्य तदनुसारेणादेशविधानमित्यर्थः॥ अलुक्वचित् ॥ क्वचित्समासे रुदन्ते वद्धितेऽपि विभक्तेर- रलुग्भवति । कृच्छ्रान्मुक्तः । स्तोकान्मुक्तः । अप्पु योनिरस्येति अप्मुयोनिः । उरसि लोमानि यस्यासौ उरसिलोमा । हृदि स्पृरा. वीति हृदिस्पृक् । कंठे कालो यस्यासौ कंठेकालः । वाचोयुक्तिः । दिशोदंडः । पश्यतोहरः । वनेचर इत्यादि । [समानाधिकरणे महाश्चासौ ·प्रक्रिया] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१८५) शाकपार्थिवादीनां मध्यमपदलोगो वक्तव्यः1] शाकप्रियःपार्थिवः शाकपार्थिवः । देवपूजको ब्राह्मणो देवब्राह्मणः ॥ पुनर्विशेपमाह । सूत्रम् । अलुक् १-१ (हसे०) कचित् १-१ (अन्य) कचिदिति । समासे कृदंते तद्धितमत्ययपि परे पूर्वपदविभक्तेरल लोपो न भवती:- त्यर्थः । तद्धितमत्यये यया । आमुष्यायगः । इत्यादी विभक्तरलुक् । समासे तु दर्शयति । कृच्छ्र५-१(ङसिरत् । सबर्गे) मुक्त १-१ (स्रो० । अमे जमा वा) तस्य नः । कृच्छ्रान्मुक्त इति विग्रहे अत्र तत्पुरुषसमासः । अत्र पूर्वपदविभक्ते- रलुक् । उतरपदविभक्तस्तु (समासप्रत्यययोः) इति लुक् । पुनः १-१ (स्रो०) कृच्छा मुक्तः कृच्छ्रान्मुक्तः इति । एवं स्वोकान्मुक्तः । तथा अप्सुयोनिः । अप ७-३ । स्व०।योनि १-१ (स्रो०) अप्पु पानीयेषु योनियंस्पेति बहुमोदिः । अत्र सप्तमीवहुवचनस्य अलुक केवलमुत्तरपदस्य सेठेक्। उरस् ७-१ । स्व० । लोमन् १-३ (जश्शसोः । नोपधायाः । नानो०) स्व० । उरसि लोमानि यस्येति विग्रहे पूर्वपदसप्तम्या अलुरु उत्तरपदस्य जसो लुक् । पुनः १-१ (नोप० । हमे । नाम्नो०) उरसिलोमा । एवं हद ७-१ स्व० । स्पृश संस्पर्शने हृवपूर्वः हदि स्पृग- तीति विग्रहे रत्पुरुपसमासः । फिप-प्रत्ययः किपः सर्वापहारी लोपः १-१ (दिशाम ) इति शस्प का (हसेपः०) अत्र कचिदिति वचनात् कृदन्तेऽपि हदि इति सप्तम्या विभक्तरलुछ । एवं कंठे ७-१ फालः १-१ । वाचो ६-१ युक्तिः १-१॥ दिशो ६-१ दंडः १-१ । पश्यतो ६-१ हरः १-२ । दास्याः ६-१ पुषः १-१ । एतेषु ययासंभवं विभक्तेरलुक् । कंठे इत्यत्र सप्तमी अन्यत्र पष्ठी । एवं स्वरमः । कर्णेजपः । युधिष्ठिरः । ( अग्न्यादे:०) इति पत्वम् । आत्मनेपदम् । परस्मैपदम् । देवानांप्रियः दिवस्पतिः वास्तोप्पतिः इत्यादावलुछ। एकविभक्तपंतानां पदानां विहे. पणविशेप्पभारेन एकार्यनिष्ठवं समानाधिकरणम् । तत्र वर्तमानानां गाकपाया- दीनां शब्दानां मध्यमपदस्प दपोः पदयोमध्यातिनः परस्प लोपो वक्तव्यः । केचित्तु उत्तरपदलोप इति पठंति ते पूर्वपदाव उत्तरपदस्य लोपमिति व्याचक्षते । अयवा प्रयमसमासापेक्षया उत्तरपदस्पेति व्पारस्पति पर शाकमिपपार्थिवादीनामि- त्योपस्पापि पदस्पानिरूपितत्वाचन्न संमतम् । पुनधित्यम् । माकमिपपाथिा इति स्थिते । शाक: मियो यस्य स गारमियः शारमियवासी पापियोति विग्रहे अन एकविभक्तिकत्वेन समानाधिकरणम् । ततो मध्यम पदस्य मिपसन्दस्य लोपः । नाकपापित इति स्थिते १-१ (स्रो०) तया देर पृनको सामगः देवान्पू. जपतीति देवपूनकः । देवपूजस्थासी बामणपति विग्रहे पूर्ववदिमक्तिलीप मध्यम पदस्प पूजरस्प लोपः । देवघामणः १-१ (सो०) पावत् ॥

·(१८६) सारस्वतं- [समास- आदेश्च द्वंद्वे ॥ इंवे समासे पूर्वपदस्य लोपो भवति । चकार- ग्रहणादिकल्पेन । माता च पिता च पितरौ । शिष्यमाणो लुप्य- मानार्थाभिधायी । श्वश्रूश्च श्वशुरश्च श्वशुरौ । दुहिता च पुत्रश्च पुत्रौ । पुनराह सूत्रम् ( आदेश्च वैदे ) इति । आदि ६-१ च १-१ । दव ७-१ त्रिपदमिदं सूत्रम् । आदिशब्दस्य अजहलिंगत्वात् पदविशेषणत्वेपि पुंस्त्वम् । द्वंद्वे इंद्रसमासे इतरेतरयोगे आदिपदस्य लोपो भवति । चकारात् कुत्रचिन्न तु सर्वत्र । मातृ १-१ ( सेरा० ) डिवाहिलोपः । ऋल्लोपः । स्व० । च १-१ ( अव्य०) पिट १-१ पूर्ववत् (स्रो०) च १-१ (अव्यः) माता च पिता च इति विग्रहे बंदसमासे (समासप्रत्यययोः ) इति विभक्तिलोपे उक्तार्यानामिति चलोपे मातृपित (आदेश्च द्वव ) इति मावशब्दस्य लोपः । इतरे- तरयोगे द्विवचनम् । १-१ (पंचसु ) इति अर् । स्व० । पितरौ । एवं श्वश्रूश्वशुरौ । श्वश्रूश्च श्वशुरश्च इति विग्रहे विभक्तिलोपे (आदेश्च ईवे ) इति श्वश्रूपदलोपः। श्वशुर १-२ ( ओ औ औ ) एवं दुहितृपुत्रौ दुहिता च पुत्रश्चेति विग्रहे विभक्तिलोपे आदिभूतस्य दुहितशब्दस्य लोपः । पुत्र १-२ । (ओ औ औ) चकारो वहुलार्थस्तेन कुत्रचिन्न तु सर्वत्र । यथा धवखदिरौ इत्यादौ लोपो न । चकारात्पक्षे मातापितरौ श्वश्रूश्वशुरौ इत्यपि भवति ॥ [ ऋता इंद्वे ] ईवे समासे पूर्वपदस्य ऋकारस्य वाकारो वक्तव्यः । माता च पिता च मातापितरौ ॥ पुनर्विशेपमाह (ऋतां०) इति । अत् ६-३ । स्व० बंटे ७-१ (अ इ ए) ऋतामिति । प्रकारांतशब्दानां वे पूर्व पत्पदं तत्संबंधिनः ऋकारस्य आकारो वा भवति । माता च पिता च अत्र विभक्तिलोपे मातशब्दस्य कारस्य आ। माता- पितृ १-२ (पंचसु ) स० मातापितरौ । एवं पितापुत्री दुहितापुत्री होतापो- तारी। इत्यादि । पक्षे पूर्वपदलोपे पितरौ । वामहणादेव मातरपितरावित्यपि ॥ [ईवे सर्वादित्वं वा] इंटे समासे सर्वादित्वं वा भवति । वर्णाश्च आश्रमाच इतरे च वर्णाश्रमेतरे वर्णाश्रमेवराः । वैयधिकरण्ये बहु- बीही मध्यमपदलोपच । कुमुदस्य गंध इव गंधो यस्य सः कुमुद- गंधिः । (उपमानाच) उपमानात्परस्य गंधराब्दस्याकारस्येकारी भवति 1 हंसस्य गमनमिव गमनं यस्याः सा हंसगमना ।

·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१८७) (द्वन्दे सर्वोदित्वं वा) द्वन्दे समासे सर्वादीनां शब्दानां सर्वादित्वं सर्वादिकार्यवा भवति । भवति वा न भवतीत्यर्थः । उदा० । वर्णाश्रमेतरे वर्णाश्रमेतराः । द्विस्याने। वर्णा ब्राह्मणादयः । आश्रमा ब्रह्मवर्यादयः । इतरे शूद्रवृपलादयः । ततो वर्णाश्च आश्रमाश्च इतरे च समाहारद्वन्दस्ततो विभक्तिलोपे उभयत्रापि १-३ एकत्र सर्वादित्वात् (जसी । अ इ ए) आदौ (सवर्णे) आश्रम अग्रे इतर (अ इए)यत्र सर्वादित्वं न तत्र १-३(सवर्णे । सो०) वैयाधिकरण्ये इति भिन्नविभत्त्यंतानां पदानां भिन्नानिष्टत्वं वैयधिकरण्यम् । यदा भिन्नविभत्त्यंतत्वे सति भिन्नार्थप्रतिपादकद्वाग एकस्मिन्नर्थे वृत्तिय॑धिकरणं तस्य भावो वैयधिकरण्यं तस्मिन् वर्तमाने सति बहुव्रीहि- समासे मध्यमपदलोपो वक्तव्यः । कुमुद ६-१ (डस्स्य) गंध १-१ (स्रो०) इव १-१ (अव्य०) गंध १-१ (स्रो०) कुमुदस्य गंध इव गंधो यस्येति विग्रहे अत्र कुमुदस्येति षष्ठवंतम् । शेषाणि प्रयमांतानि (समासप्रत्यययोः) इति विभक्तिलोपे ( उक्तार्थानां०) इति इव लोपे कुमुदगंधगंध इति स्थिते अन मध्यमपदस्य गंधस्य लोपः । पश्चान्मध्यमपदलोपश्चेति चकारावादः इप्रत्ययः ( यस्य लोपः) स्व० । १-१। (स्रो०) कुमुदगंधिः । तयैव हंसस्प ६-१(डस्य)गमन १-१(अतोऽम् । अम्श० । ) इव १-१ (अव्य०) गमनम् १-१ पूर्ववत् । हंसस्य गमनमिव गमनं यस्या इति विग्रहे वहुव्रीहिः समास० )उक्तार्थानामप्रयोगःहिंसगमनगमन इति स्थिते मध्यमपदस्य गमनस्य लोपः । पश्चात् ( आवतः स्त्रियाम्) १-१ ( आपः) हंसग- मना । समासश्चतुर्दा । नित्य १ अनित्य २ लुकू ३ अलुक् ४ भेदात् ॥ दिकसंख्ये संज्ञायाम्॥दिग्वाचकसंख्यावाचकशब्दी संज्ञायां विपये परपदतुल्यार्थे समस्येते स समासस्तत्पुरुपो भवति ।अविग्रहो नित्य- समासः । अन्यस्त्वस्वपदविग्रहोऽपि । दक्षिणामिः सप्तयामाः ॥ इति समासप्रक्रिया समाप्ता। अथ नित्यसमासमाह (दिक्संख्ये०) इति । दिकसंख्ये १-२ संज्ञायाम् ७-१ दिमाकं संख्यावाचकं च पदं संज्ञायां वाच्यमानायां सुल्पायन एकायन उत्पादन सह अविग्रहं विग्रहरहितं समस्यते समासश्च तत्पुरुषो भवति । तत्र समासश्च नित्यो भवति । अथ नित्यानित्यसमासस्वरूपमाह । अविग्रहो नित्यसमासः । यो नित्यसमासः स विग्रहरहितः असमस्यमान पदविग्रहो भवति । परपदविग्रहोऽप्यपिशब्दात् खपदविग्रहो भवति । अस्वपदविग्रहो यया । स्त्रियमधिकृत्य अत्राधिकृत्यति परपदेन विग्रहः । न वस्तपदतादस्वपदम् । अथवा बहु धनं यस्य सः अत्र यस्येति परपदेन विग्रहोपि भवति । अस्त- पदविग्रहो पथा । अश्वादन्य इत्यप्यस्वपदविग्रहातथा ग्राम प्राप्तः इत्यादी स्वाभ्यां विग्रहः मध्यवर्तिभ्यां पदाभ्यां विग्रहः । अथ नित्यसमासोदाहरणम् । यया ।

·(१८८) सारस्वतं- [तद्वित- दक्षिणानिरिति अग्निभेदः । 'दक्षिणाग्निपित्याहवनीयो त्रयोऽग्नयः' इति दिग्याची दक्षिणाशब्दः । एकार्येन अग्निना परपदेन समस्यते समासश्च तत्पुरुषः । नित्यत्वा- द्विग्रहो न क्रियते । तथा सप्तग्रामाइत्यत्र सप्तनशब्दः संख्यावाचकः एकार्थेन ग्राम- पदेन समसितः अत्र विग्रह विनापि नित्यस्ता पुरुषसमासः । नित्यं पदद्वयात्मक- त्वात्ससमासरूपमेव पदमित्यर्यः । दक्षिणाग्निरिति । अग्निभेदनामवाची शब्दः सप्त- ग्रामा इति । "पूर्वेऽव्ययेऽव्ययीभावोऽपादौ तत्पुरुषः स्मृतः । चकारबहुलो इन्द: सख्यापूर्वी द्विगुः स्मृतः ॥१॥ यस्य येन बहुव्रीहिः स चासौ कर्मधारयः । इति किंचित्ममासाना पण्णा लक्षणमीरितम्" ॥२॥ इति चंद्रकीतिविरचिताया सुनोधिकाया समासदीपिका समाप्ता । अथ तद्धितप्रक्रिया १७. अथ वदितो निरूप्यते । अपत्येऽण् ॥ नाम्नोऽपत्येर्थेऽण्प्रत्ययो भवति। उपगोरपत्यमिति वाक्ये उपगोः अण् इति स्थिते (समास- प्रत्यययोः) इति पष्ठीलोपः । णकारो वृद्धयर्थः। आदिस्वरस्य णिति वृद्धिः॥ स्वराणां मधे य आदिस्वरस्तस्य वृद्धिर्भवति निति णिति च वद्धिते परतः । उकारस्थ औकारो वृद्धिः॥ अय तद्धिती निरूप्यते । अथेति । समासकयनानंतरं तदितस्तद्धितसतक प्र त्ययो निरूप्यते कथ्यत इत्यर्थः । तस्मै समामाय हितः यदि वा तेभ्यः पूर्वोक्तेभ्यः नामादिभ्य अर्थातरप्रकाशनेन हिवस्तद्धितः स निरूप्यते कथ्यत इत्यर्थः यद्यपि तद्धि- तसंज्ञकाः प्रत्ययावहः संति तथापि जात्यभिप्रायेणैक्ववनम्। सूत्रम् । (अपत्ये०) न पतति पिता यस्मात्तदपत्य तस्मिन् अपत्ये७ १(अइए)अण १ १(हसेनानो०)इति अपत्ये पुनपानादिसताने शिष्यमशिष्यादिसंताने वावाच्ये सति नाम्न. अण प्रत्ययो भवति । अनापि नामशब्देन पदमेव विवक्षितम्। अन्यया अविभक्ति नामेत्युच्यमाने उपगोरिति पष्ठयतात् अण् प्रत्ययो न स्यात् । यहा उपगुशब्दात्मयमम् अण् प्रत्य- पः। ततः पष्ठी दत्ता विग्रहः कार्यः । उदा० । उपगुशब्दात् अपत्येथे अण्प्रत्ययः। ततः उपगु ६-१ (डिति । टस्प ) इत्पकारलोप (स्रो०) उपगोरपत्यमिति वाक्ये विग्रहे सति तढिवेपि पिग्रहो अन्वययोग्यत्वे सत्या भवति । तेन ववमुपगोरनेत्यादी न उपगुनान्नः तापमस्यापत्यं संतानः पुत्रादिरिति विग्रहे कृते । (समासमत्यययोः) इनि विभक्लिोपे उक्तार्थानामिति अपत्पशन्दे लते रपगु अणु इति स्थिते णकारी पृद्धययं । वयंश्च । वृदिग्णे सूत्रम् । (आदिस्वर०) आदिवासी स्वर आदि खस्वस्य ६-१ ( टस्म्य )णिति ञ् च ण च की वी इती यस्य स रिणव ·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१८९) तस्मिन् णिति ७-१ स्व० । वृद्धि १-१ (स्रो०) त्रिपदमिदं सूत्रम् । स्वराणां तद्धितमत्यांतपदसंघांधनां सर्वस्वराणां मध्ये यः थादिस्वरस्तस्य णिति जिवि णिति च तद्धिते प्रत्यये परे वृद्धिर्भवति । अनेन उकारस्य औकारो वृद्धिः (रै औ वृद्धिः) इत्युक्तत्वात् । औपगुम् इति स्थिते ॥ वोऽव्यस्वरे ॥ उकारस्य ओकारस्य चाव् भवति यकारे स्वरे च परे । औपगवः । वासिष्ठः । गौतमः ।। सूत्रम् । उश्च ओश्च वो। वो ६-२ (सांके०) अव् १-१ ( इसे०) यश्च स्वरश्च यस्वरं तस्मिन् ७-१ (अ इ ए) त्रिपदं सूत्रम् । अंत्यस्य उवर्णस्य ओकारस्य च अव् भवति तद्धितसंबंधियकारे स्वरे च परे । उकारस्य अन् । गव । स्व. श्रीपगव (कृतदितसमासाश्च) इति नामसंज्ञायाम् १-१ (स्रो०) उपगु- नाम कश्चिन्मुनिस्तस्य अपत्यम् औपगवः । स्त्री अपत्यं चेत्तर्हि औपगवी । एवं वसिष्ठस्यापत्यं वासिष्ठः । अण्प्रत्ययः । अत्र वकारस्थिताकारस्यादिस्वरस्प वृद्धि- राकारः (यस्य०) स्व० । एवं गोतमस्यापत्यं गौतम इत्यत्राणनिमित्ता वृद्धिः । ओकारस्प औकारः १-१ (स्रो०) सर्वत्र तद्धिते विकल्पानुवृत्तिया इति स्वायं- भुव इत्यादी अवादेशो न ॥ ऋउरणि ॥ ऋकारस्य ठर् भवति अणि परे [पपो णो वाच्यो मातरि ] पाण्मातुरः । योर्मात्रोरपत्यं द्वैमातुरः ।। सूत्रम् । ऋ६-१ (सांके०) उर १-१ (हसे०) अण् ७-१ स्व० । अण्. प्रत्यये परे मातृशब्दसंबंधिन कारस्य उर् भवति । पर मात् । पप्६-३ (प्णः) इति नुद् (पो डः । टुभिः टुः) स्व० (मोनु०) मातृ ६-३ (नुडामः । नामि) पण्णां मातृणामपत्यमिति विग्रहे अयवा पद च ताः मातरवेति विमरे (समास- प्रत्यपयोः) इति विभक्तिलोपः । पप् मातृ इति स्थिते (आदिस्वरस्य०) इति वृद्धिः (पोड: । पावसाने ) डस्य टः (अमेजमा वा) टस्य णः। यदा (पपोणो वाच्यो मातरि) इति केचित् । यथा (पचिजवानामपि मा एटव्याः) इति केचित् (ऋ उरणि) इति उर । स्व० (स्रो०) पाण्मातुरः कार्तिकेय इत्यर्थः । एवं द्वयोः मात्रोरपत्पमिति विग्रहे उभयत्रापि द्वि ६-२ (त्यदादे: । यायतः । टीसोरे । ए मस) स्व । मात ६-२ (ऋ रम् । स्रो० । अपत्येश्य) णित्ता- वृद्धिः । दि इत्यस्पदै (ऋ उरणि) इति र । स्व० १-१ (स्रो०) मातुः गणेशः । एवं भाद्रमातुरः । दापि सतीमुतवाचकी । "सत्पास्तु तनपे पाग्मा तुरबद्नाद्रमातुरः" । इत्पादि अणंताः । अन्यत्रापि अण्मत्पयो भवति । य: "रागानक्षत्रयोगाच समूहात्सास्य देवता । तद्वेत्त्यावे तस्पेदमेवमादिप्पणिभ्यते, ॥ १॥ रागाद्यया । कुंकुमेन रक्तं वयं कोंकृमम् । नक्षत्रयोगात् । पुष्पेग युक्त .

·(१९०) सारस्वतं- [तद्धित- काला पोपः। समूहात् । नराणां समूहो नारम् । स्त्रीणां समूहः स्त्रैणम् । सास्य देवतार्थे । इन्द्रो देवतास्येति ऐद्रम् । तद्देत्ति वा अधीते इत्यस्यार्थे । व्याकरणम. धोते वेद वा वैयाकरणः । तस्पेदमित्यस्यार्थे । देवदत्तस्येदं देवदत्तम् । सुवर्णस्येदं सौपर्णम् । इत्याद्यर्येष्वप्पण्प्रत्ययः स्यात् । तद्ने यथास्थाने साधयिष्यति ॥ अत इननृपेः ॥ अकारांतान्नान्नोऽनृपिशब्दादपत्येर्थे इप्रत्ययो भवति ( यस्य लोपः ) देवदत्तस्यापत्यं दैवदत्तिः। श्रीधरस्थापत्यं औधारः । दशरथस्यापत्यं दाशरथिः । पुरंदरस्यापत्यं पौरंदारः । रावणस्यापत्यं रावणिः॥ अय अपत्यार्थे प्रत्ययातरमाह । सूत्रम् । अत् ५-१ ख० (स्रो०) इञ् १-१ (हसे० ) पश्चात (आदवे० ) अनृषिः न ऋषिः अनृषिः तस्मात् ५-१ (डिति) इनीकारस्य एकारः (डस्प) इत्यकारलोपः (स्रो०) पूर्व स्व० । त्रिपदम् । ऋषि वाचकदान्दवजितादारातानाम्नोऽपत्येय इञ् प्रत्ययो भवति अणोऽपवादः । अत्र बकारो वृद्धयर्थः । उदा० । देवदत्तस्यापत्यम् इअमत्ययः अकारो वृद्धयर्थः । देव दत्त (आदिस्वरस्य० ) इति वृद्धिः ।दै (यस्य लोप) स्व० १-१ (स्रो०) देवदत्तिः । एष श्रीधरस्यापत्यं त्रैधरिः । अत्र इज्प्रत्यये श्री इत्यस्य झै इति वृद्धिः। तया दशस्यस्पापत्यं दाशरथिः अन वृद्धिकार्ये दस्थ दा । पुरंदरस्थापत्यं पौरंदरिः । अन उकारस्प भोकारो वृद्धिः। एवं रावणिः [वाहादेश्च ] वाद्वादेस्तु अकारात- त्वाऽभावपि इन् वक्तव्य । वाहविः । द्वापरिः । आग्निः । शाम्मिः । सर्वत्र तद्धिते विकल्पानुवृत्तिरस्त्येव तेन वासुदेवः। शैवः । वैदेहः । इत्यादौ इञ् न स्यात् । [ज्यासवरुडमुवानिपानिवचंडारादतस्य वाऽका ] एभ्योऽपत्ये इञ् तद्योगे चैपामतस्प अझ आदेश । वैयासकिः । वारुडकिः । सौघातकिः । नैपादकिः । ववकि।चाडार किः॥ ण्यायनणेयण्णीया गर्गनडात्रिस्त्रीपितृष्णस्रादेः ॥ गर्गादेर्नडा- देरख्यादेः स्त्रीलिंगापितृवस्रादेश्च ण्य आयन एयण णीय इत्येते प्रत्यया भांति अपत्येऽर्थे । गर्गस्यापत्यं गार्ग्यः। वत्सस्यापत्य वात्स्पः । नडस्यापत्यं नाडायनः । चरस्यापत्यं चारायणः । अमु- प्पापत्यम् आमुप्पायणः । अत्रेरपत्यम् आत्रेयः । करपत्यं कापेयः । गंगाया अपत्यं गांगेयः । मह्या अपत्यं माहेयः। पैतृ- १ प्वयीपः । मातृप्वतीयः ।। सूत्रम् (ण्यापनपण्गीया० ) पश्च आयनण च एयण च णीयच पापनणे- ·" प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१९१) यण्णीयाः । १-३ ( सवर्णे०) गर्गश्च नडश्च अत्रिश्च स्त्री च पितृवसा च गर्ग- नडात्रिवीपितृष्वसारस्ते आदौ यस्य स गर्गनडावित्रीपितृप्षनादिस्तस्मात् ५-१ (डिति । डस्य ) इत्यकारलोपः (स्रो०) द्विपदमिदं सूत्रम् । इंद्राते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकं संवध्यत इत्यादिशब्दस्य प्रत्येकं योगस्वेनापत्येर्ये गर्गादेयः । नडादेरायनण। अध्यादेः स्त्रीलिंगाच एयण् । पितृष्वनादेः णीयः । सर्वत्र णकारो वृद्धयर्यः । प्पणीययोवृद्धचर्यमादी प्रयुक्तो णकारोऽणंतत्वनिराससूचकः । अणंतत्याभावादी- निपेधः । गर्ग। वत्स । गर्गस्यापत्यं वत्सस्यापत्यमिति विग्रहे ण्यण । णित्वाद् वृद्धिः । गार्ग वात्स (यस्य लोपः) उभयत्रापि स्व० (स्रो०) गायः । वात्स्यः। रुयपत्यं चेत् गार्या । वात्स्या। नडस्यापत्यं नाडायनः । आयनण् प्रत्ययः णित्त्वा- दृद्धिः (यस्य लोपः) । स्व० १-१ एवं चरस्यापत्यं चारायणः । त्रियां नाडा- यनी । चारायणी । अदस् ६-१ (त्यदा० । दस्य मः । डस्प । मादू । कि० ) अमुष्यापत्यमिति विग्रहे आयनणप्रत्ययः णिवादृद्धिः । आ (अलुक कचित् ) इति पष्ठ्या विभक्तेन लोपः। (यस्य लोपः) स० । १-१ (स्रो०) आमुप्पा- यणः । अस्यार्थः। " स्यादामुष्यायणो मुख्यपुत्रः प्रख्यातपुनका । इति । अरपत्यम् आत्रेयः । एयणप्रत्ययः आदिवृद्धिः (यस्य०) स्व० १-१ (स्रो०) एवं करपत्य कापयः। अणंतत्वादीए । आत्रेयी । कापेपी । गंगायाः अपत्यं गांगेयः । मह्याः अपत्यं माहेयः । एवं वैनतेयः । सैहिकेयः । कावेयः । पितुः स्वसा पितृष्वसा । मातुः स्वसा मातृवसा [ मातृपितृभ्यां स्वसुः सकारस्य पत्वं वक्तव्यम् ] पितृप्वर ६-१ (ऋतो ट उ.) डिवाहिलोपः। अमे अपत्य १-२ (अतोऽम् ) पितृष्वमुरपत्यं पैतृष्वस्रीयः । एवं मातृवतीयः । उभयत्रापि णीयः प्रत्ययः । पिशब्दस्य इकारस्प ऐकारो वृद्धिः । मातृशब्दे न वृदिः । वृद्धेरेव सदा. वात् । एवं स्वसुरपत्यं स्वस्रीयः । अन (णितो पा) इति विकल्पान वृद्धिः ।। लुबहुत्वे क्वचित् ॥ अपत्येथे उत्पन्नस्य प्रत्ययस्य बहुत्ते सति कचिदृप्यनृपिविपये लगभवति । गर्माः । वमिष्ठाः। अत्रयः । विदेहाः।। अय स्यादी विषये तदितमत्ययांतानां वहुवचने साधनविधिमाह । दर १-१ (इसे०) यात्व ७-१ (अइए) कचिद १-१ ( अव्य०) विपदम । अपत्यय उत्पन्नम्प अणादेःमत्ययस्य बहुवचने सति पचिदिति मपिवाचकमन्दविपये अनृपि- वाचकविपये वा सुम्भाति न वियाम् । तर ण्यमत्यपस्य यया । गाग्र्यः । गायर्यो । यावचने गार्य अस् इति स्थिते (लुम्मात्रे०) इति प्यमत्ययस्प ढक । निमिचा- भावे नमित्तिकस्याप्यभाव इति वृदरभावः । गर्ग अम इति स्थिते (सरणे समो०) गाः । अमेपि गाग्र्यम् । गाग्पों। गान् । गाग्यणा गापम्पाम् । गर्गा एवं सत्र १गरः। २ रा।

·[तद्धित- (१९२) सारस्वतं- वहुवचने ण्यत्ययलुक् । एवं वासिष्ठः । वासिष्ठौ । वहुवचने वसिष्ठ १-३ अत्र अणो लोपः । निमित्ताभावे० इति वृद्धेरप्यमावः । वसिष्ठ अस् (सव० । स्रो०) वसिष्ठाः। आत्रेय १-१ एयण लोपः। अत्रि अस् (एओ ज०। ए अय) स्व० (स्रो०) जात्रेयः । जात्रेयौ । अनयः । आत्रेयम् । आत्रेयौ । अत्रीन इत्यादिरूपाणि । वैदेह १-३ अणो रोपः । वृद्धेरप्यभावः । विदेह अस् (सव० । स्रो०) विदेहाः। एवं राववः । राघवा । रघकः॥ देवतेदमर्थे ॥ देवतार्थे इदमर्थे चोक्ताः प्रत्यया भवति । इंद्रो देवताऽस्येति ऐं हविः । सोमो देवतास्येति सौम्यम् । देवदत्तार्थ- मिदं वनं देवदत्तम् ॥ सनम् । (देवतेदमर्थ) देवता च इदं च देवतेदमा तयोरों देवतेदमर्थस्तास्मिन् ७-१ । (यइए) एकपदमिद सूत्रम् । देवता स्वामित्वेन अधिष्ठापकः तस्याथें । इदमयति । अस्येदं वस्तु अस्मिन्नपि उक्ता अणादयः प्रत्यया भवति । इंद्रो देवता- ऽस्येति वाक्ये अत्र देवतार्थे अण् प्रत्ययः । णित्त्वाद् वृद्धिः । ऐंद्र (यस्य०) स्व० १-२ (अतोऽम् । अम्श०) ऐंद्रं हविः । इंद्रार्थे कल्पित घृतमित्यर्थः । सोमो देवता अस्येति वाक्ये अत्र देवतार्थे प्यप्रत्यय. (आदिस्वरस्य०) इति वृद्धिः । सो (यस्प०) स्व० १-१ कुलशब्दवत्सौम्यम् देवदत्तार्थमिदम् अन इदमथै अण् । वृद्धिः । देवदत्तम् । (यस्प०) स्व०। १-१ कुलशब्दवत् । एवम् आग्नेयम् वायव्यम् पिनम् । इति देवतार्थे । अय इदमर्थे नद्या अय नादेयः । इत्यादि। देवतेदमा इत्युक्तेपि सिद्धी अर्थग्रहणादन्यत्राप्ययं च उत्ताः प्रत्यया भवति । यया उदुंद- राणि संत्यस्मिन्देशे औदुवरो देशः । एव वादरः इत्यादि ज्ञेयम् ॥ क्वचिद्दयोः ॥ पूर्वपदोत्तरपदयोः कचिवृद्धिर्भवति । आमिमारुतं कर्म । सुहृदो भावः सौहार्दम् । [अत्र भावे अग् वक्तव्यः] ॥ अय वृदिविशेपमाह । कचित् १-१ (अव्य०) दि १-२ (त्यदा० । ओसि । ए अय् ) स्व०। (स्रो० ) पूर्व (चपा अ०) बचिदिति कचित्प्रयोगातरे पूर्वपढादेः स्वरस्प उत्तरपदादेः स्वरस्प च द्वयोरपि वृद्धिर्भवति । यया अनिमरुत् अग्निश्च मरुञ्च यनिमरुती तयोरिदं कर्म । इदमर्थेऽए । यदा [कर्मण्यप्यण वक्तव्यः ] ( पचिद्दयो. ) इति अनिरुतोरुभयोरप्याद्यस्वरस्य वृद्धि । स्व० । १-१ कुरशब्दवत् । आनिमारुतम् एतत्कर्म । सुहृद । मु शोभन हद हदय यस्य स मुहद सरदो भावः [ मन भावेण वक्तव्यः] पश्चात् ( कवि- ६योः ) इनि मुद् इत्पर उकारमारयोरपि वृदिः । साहार्द (रहाय०) जर० । स्व० । १-२ पुरन्दवत् । सौहार्दम् । [ अन भावेऽण वक्तव्यः ] ·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१९३) इति वक्तव्यवलादनुक्तेऽपि अण् । एवं सुभगस्य भावः सौभाग्यम् । एवं परस्त्रिया अपत्यं पारणेयः॥ णितो वा।। उक्ताः प्रत्यया विपयांतरे णितो वा भवंति।अजो गौ- यस्यासौ अजगुः शिवः। तस्येदं धनुराजगवम्-अजगवंवा। कुमुदस्य गंध इव गंधोऽस्येति कुमुदगंधिः । तस्यापत्यं स्त्री कौमुदगंध्या । ( आवतः स्त्रियाम्) इत्याप्प्रत्ययः । श्वशुरस्यायं ग्रामः श्वाशुर्यः। विष्णोरिदं वैष्णवम् । गव्यम् । कुल्यम् [ चतुरश्चलोपः]चतुर्शब्द- स्य चकारलोपो भवति ण्यणीययोः परतः । तुर्यः । तुरीयः। [अ- न्यस्य दक् ] अन्यराब्दस्प दक् आगमो भवति ईयप्रत्यये परतः । अन्यदीयम् । अर्धजरतीयम् ॥ अय प्रयोगानुसारेण वृद्धेरभावमाह । सूत्रम् । णित् १-३ स्वर० (स्रो०) वा ३-१ (अव्य० । हवे । उ ओ।) उक्ता अगादयः प्रत्यया विषयांतरे कार्यातरे अर्थांतरे वा णितो णकारानुबंधा णि-संज्ञका वा भवति । वा भवंतीत्यत्र वाशब्दो व्यवस्थावाचकः । वहुलार्थकः । तेन एतेषु परेवादिस्वरस्य कचिन्नित्यं वृद्धिः । कचिवृद्धेग्भावोऽपीत्यर्थः । कचिद्विकल्पः । उदा० । अजगुः अजोऽजन्मा गौ- पभो यस्य स अजगुः शिवः (गोः) इति गोशब्दस्प हस्वः । अजगुः । विस्थाने। अजगोरिदं धनुः । अन इदमर्येऽण् । उभयत्रापि । एकत्र वृद्धिः । आ। अन्यत्र न वृद्धिः। (वोव्यस्वरे ) अन् । स्वर० । १-१ कुलवत् । आजगवमनगवं वा धनुः । अत्र वा वृद्धिः । कुमुदस्य गंध इव गंधो यस्य स कुमुदगंधिः वयधि- करण्ये बहुव्रीही मध्यमपदलोपः ( गन्धादेरिः । यस्य०) स्व० । कुमुदगन्धि. स्वस्थापत्यमिति वाक्पे ( ण्यायनणेयण्णीयाः० ) इति अपत्येर्ये ण्यः। अना- द्यस्योकारस्य नित्यं वृद्धिः। को । (यस्य०) स्व०१-१ स्त्रीत्वात् (आवतः स्त्रियाम् ) इत्याप । अत्र नित्यं वृद्धिः । कौमुदगंध्या । एवं श्वशुरस्यायमिति वाक्ये इदमयें ण्यमत्ययः । वृद्धिः ( यस्य०) स्वर० । १-१ श्वाशुर्यो ग्रामः । विष्णु । विष्णो- रिदमिति वाक्ये अणमत्ययः । पृद्धिः । व (वोव्यस्वरे ) स०। १-१ कुडवत् । केचित् विष्णोः स्वरूपं वैप्यामिति पठंति इदमर्थस्य पूर्व प्रणीतत्वादिप्योरिद- मिति न पठति । एवं गोरिदं घृतादि गव्यम् । इदमर्थे ण्यमत्ययः (वोव्य. ) गध्यम् । कुलवत् । कुले भवं कुल्पम् (मारकात्०) इति ण्यप्रत्ययः । य । अत्र प्रयोगद्दये वृद्धेरभावः ( पस्य० ) युष्मद अस्मद् । तवेदं ममेदामिति विग्रहे इदमये णीयः (वन्मदेकत्वे ) त्वत् मत् । पचिदपदांतेपि पदांतताश्रयणाद ·सारस्वतं- [ तद्धित- (चपा अ०) स्व० १-१ (अतोऽम् ) तवेदं त्वदीयम् । ममेदं मदीयम् । अत्रापि न वृद्धिः। एवं तस्येद-तदीयम् । यस्येदं-यदीयम् । एतस्येदं-एतदीयम् । अत्रे णीयप्रत्ययो न णित् । (चतुरश्चलोपश्च') इति । चतुरशब्दसंबंधिनश्चकारस्प लोपो भवति ण्यणीयप्रत्यययोः परयोः । इत्यनेनोभयत्रापि चलोपः । चतुर्णा संख्यापूरणः अयं सुर्यः तुरीयः । अत्र पूरणार्थस्य इदमर्यातःपातित्वात् इदमर्थे ण्यणीयप्रत्यययोः अत्रापि न णित्वम् । (अन्यस्य दक् ) अन्यशब्दस्य णीय- प्रत्पये परे दगागमो भवति । ककार: स्थाननियमार्थः । अकार उच्चारणार्थः। अन्यः । अन्यस्पेदमिति विग्रहे इदमर्थे णीयप्रत्ययः । ईय । दगागमः । स्व० । अन्यदीयम् । अन्यत्रापि दगागममिच्छति । अन्यदर्थः । अन्यद्रागः । अन्य- दाशीः । अन्यदुत्सुकः । अन्यद्धविः । अन्यदाशाः । अन्यदास्थाः । इत्यादि अर्दजरती । अर्द्धजरत्याः अर्द्धवृद्धायाः स्त्रियाः इदं वस्त्रादि अर्द्धजरतीयम् । इदमर्थे णीयप्रत्ययः (यस्य०) स्व० १-१ कुलपत् । गव्यमित्यारभ्योक्तमयोगेपु न वृद्धिः ॥ कारकाक्रियायुक्त कारकादप्येते प्रत्ययाभवंति क्रियायुक्ते कर्त- रि कर्मणि चाभिधेये । कुंकुमेन रक्त वस्त्रं कौंकुमम् । कौसुंभम् । मथुराया आगतस्तत्र जावो वा माथुरः। ग्रामे भवो ग्राम्यः। धुरं यहतीति धुर्यः-धौरेयः ॥ सूनम् । कारक ५-१(डसिरत् । सवर्णे.) क्रियायुक्त क्रियया युक्तं क्रिया- युक्त तस्मिन् ७-१ ( अहए ) द्विपदम् । कारकात् कर्तृकर्मकरणसंप्रदानापा- दानाधारलक्षणादपि एतेष्णादयः प्रत्यया भवंति क्रियासहित कर्तरि कर्मणि च वाच्ये सति । पद कार काणि संति । ततः कारकेभ्यः इति वक्तव्ये कारकादित्ये- कवचनं जात्यभिप्रायेण । कुंकुम ३-१ (टेन । अ इ ए ) कुंकुमेन रक्तं वस्त्र मिति विग्रहे अन कुंकुमेनेत्पन करणं कारकम् । तया रंजनरूपक्रियासहित वस्त्रं कर्म । सञ्चामाभिधेयम् । अतोऽणू ( समासप्रत्यययोः ) इति तृतीयालोपः। उक्तार्थानाममयोगः । णित्वात् वृद्धिः (यस्य०) कौमम् । कुसुमेन रक्तं वस्त्र कौमुंभम् । मांजिष्ठम् मयुरा ५-१ (डितों यत् । सवर्णे०) मथुराया भागत- स्तन जातो वा इति वाक्पे अत्र अपादानं कारकम् (विश्लेपावधौ०) इति पंचमी । आगमनक्रियायुक्तो नरः कर्ता अभिधेयस्ततोऽणू प्रत्ययः । ( आदिस्वायस्प०) स्व० । माधुरम् । एवं मामे भयो ग्राम्यः । यर भवनक्रियायुक्त कर्तरि अभिधेपे ग्रामे इत्यधिकरणकारकात् पमत्ययः । (यस्य०) स्व० । १-१ (सो०)।धुर २-१ हिस्थाने धुरं बहतीति धुर्को धारेयो वा । एकत्र ण्यत्ययः । तत्र याग्रहणान्न पृदिः । अन्यत्र एपण । तन वृदिः पौ। स्व० । उभयत्रापि १-१ घुर्पः ( योनि ६.) इति ( तदितपकारे नेति वक्तव्यम् ) तेन धुर्पः इत्पत्र ·प्रक्रिया] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । दीर्घत्वाभावः । प्रक्रियामते तु (नभकुर्छराम् ) इति दीर्घत्वनिषेधः । धौरेयः । अत्र वहन क्रियाश्रये कर्तरि अभिधेये धुरमिति कर्मकारकात् एयण् प्रत्ययः । एवम् मात्मने हितः आत्मनीनः । विश्वजनाय हितः विश्वजनीनः । अत्र संमदानकारका- दक्ष्यमाणः ईनमत्ययः॥ केनेयेकाः॥क इन इय इक इत्येते प्रत्यया भवंति भवायर्थेपुराणि- त्वं चैपां वैकल्पिकम् । कर्णाटे भवः कार्णाटक:-कर्णाटको वा। ग्रामादागतस्तत्र जातो वा । ग्रामीणः । सधीचीनः । समीचीनः। तिरश्चीनः । [यलोपश्च ] क्वचिद्यकारलोपो भवति । कन्याया जातः कानीनः । पुष्येण युक्ता पौर्णमासी पौपी । पौप्यां भवः पौषीणः। [इयो वा] क्षत्त्रात् भवः क्षत्रियः-शात्त्रः।शुको देवतास्येति शुकि- यम् । इंद्रस्य इदं इंद्रियम् । अक्षर्दीव्यतीत्याक्षिकः । शाब्दिकः । वेदे भवा वैदिकी स्तुतिः ऋक् वा । तार्किकः ॥ सूत्रम् (केनेयेकाः) कश्चईनश्च इयश्च इकश्च केनेयेकाः १-३ ( सवर्णे। स्रो०) एकपदम् (नाम्नो०) भवाद्यर्येषु उत्पन्नागताद्यर्थेषु इदमर्ये च वाच्ये सति क ईन इय इक एते चत्वारः प्रत्यया भवति । णिसं चैपामिति । एषां कादीनां प्रत्यया- नामणिचपि वैकल्पिक णित्वं व्यवस्थितविकल्पेन णिवं भवति (णितो वा) इत्युक्तत्वात् । तेन कचित्प्रयोगे विकल्पेन वृदिः । कचिनित्यं वृद्धिः । कचित्सर्व- थापि वृद्धिर्न भवतीति भावार्थः । कर्णाटे कर्णाटदेशे भवः कार्णाटक:-कर्णाटको था । उभयत्रापि कमत्ययः । एकत्र वृद्धिः। अन्यत्र न वृद्धिः। १-१ (सो०) अत्र भवार्ये कप्रत्ययः । ग्राम । ग्रामादागतस्तत्र जातो या ग्रामीणः । आदिशब्दाद अत्र आगमार्थे ईनप्रत्ययः । (यस्य० । फन्नी)। १-१ सध्यर । सध्पङ् । एवं सधीचीनः । अथवा सधीचि भरः सधीचीनः अत्र स्वायें ईनमत्ययः । भगायें वा इनः । वविश्लेपे सध्रि अन् (अंचेदीर्घश्च) इति अलोपः । इकारस्य चई दीर्घः । स्व० । १-१ एवं सम्यङ्। एवं समीचीनः । यहा । समीचि भवः समी. चीनः । सम्यन् ईनप्रत्ययः । (अंचेदविच ) समीच । स्व०॥ १-१ प्रयोगद्यपि वैकल्पिकत्वान्न वृद्धिः। एवं तिरश्चि भवस्तिरश्चीनः । तियंच इनमत्ययः (तिरश्चादयः) इति तिरश् आदेगः । स्व०१-१ (स्रो०) पलोपश्च । सद्धितमत्यये परे नानामु. पपाभूतस्प पकारस्य लोपो भवति । कन्यार-१ कम्पापां भवः कानीनः । प्रत्ययः कल्पितणिताइ वृद्धिः (यस्स० ) यलोपश्च । अनेन यकारलोपः। कानीनः १-१ ।

·(१९६) सारस्वतं- [तद्धित- ननु कन्यायाः कयमपत्यं संभवति । नैवम् । देवतामुनिमाहात्म्यात् कन्याया अपत्य घटते । कानीनो द्वैपायनमुनिः । एवं पुष्या । पृष्येण युक्ता रानिः पौर्णमासी वा पोपी । अत्र (कारका० ) इति अण् । वृद्धिः । पो (यस्य०) यलोपश्च । स्व० (त्रण ईपू ) पुनः ( यस्य० ) स्व० । १-१ ( हसे०) पौपी । यकारलोपप्रसंगादि- वेदमुदाहरणम् । अन्यत्रापि यलोपमाह। “मत्स्यस्य यस्य स्वीकारे ईपि वाऽगस्त्य- सूर्ययोः । तिष्यपुष्ययोनक्षने अणि यस्य विभंजना" ॥ मत्सी। अगस्त्यस्यायम् आगस्तीयः । अगस्त्यस्येयं दिक आगस्ती । सूर्यस्यायं सौर्यः । तत्र भवः सोरीयः सौर्यस्येयं दिक सौरी । तिष्पेण युक्तः कालस्तैपः । पुष्येण युक्तः कालः पौषः । इत्यादि । क्षतात्महाराह नायते इति क्षत्रम् । क्षत्राद्भवः क्षत्रस्यापत्यं वा क्षत्रियः । अन इय (यस्य०) स्व० । १-१ ( अतोऽम् ) पक्षेऽण् । क्षात्रः। एवं शुक्राद्भवं शुक्रियम् । यहा शुमो देवता अस्येति वा शुक्रियम् । तया इंद्राद्भवमिंद्रियम् । तथा इंद्रस्यात्मनः प्रत्यक्षजानकारणम् इंद्रियम् । क्षत्रियम् । शुक्रियम् । अत्र प्रयोगन- योप विक्ल्पनात्सर्वयापि न वृद्धिः। अक्षः पाशीव्यति आक्षिकः । अन (कारका ) इति कीडनार्य इकमत्ययः । भवादित्याद्वा णित्वं चैपाम् । इति णित्वं वृद्धिश्च ( यस्य०) स्व० । १-१ (स्रो०) शब्दमधीते वेत्ति वा शाब्दिकः । वेदे भवा वैदिकी स्तुतिः ऋक् वा । इक्मत्यये (इकण ) इति णित्वाश्रयणादर्ण- तत्वे (व्रण ई । यस्य०) १-१ ( हसे०) वैदिकी । एवं शास्त्रेण जयतीति शामिकः । धनुपा जयतीति धानुष्कः । भवता प्रोक्तं भवतः इदं वा भावत्कम् ॥ त्यतनी ॥ किमादेरयार्भवाद्यर्थे च त्यतनौ प्रत्ययौ भवतः। कुत्र- भवः कुत्रत्यः पुतस्त्यः ततस्त्यः।अयभवः अद्यतनःह्योभवः स्तनः। भोभरः श्यम्तनः।मदाभवः सदावनः । सनातनः [दक्षिणापश्चात्पु- रमस्त्पण वक्तव्यः ] दाक्षिणात्यः । पाश्चात्त्यः । पौरस्त्यः ॥ सूत्रम् (स्पतनी) त्पश्च तनश्च त्यतनी १-२ (ओ औ औ) एकपदम् । स्मिादग्यादेश्शेति । रिमादेर्भवाद्यर्ये त्यमत्ययो भाति तयैव अद्यादेस्तनः । अद्या. चव्यपसादचयांत् क्मिादिरप्यायपं गृयते । भाद्यये इत्पत्र आदिशन्दादागतम हमा गृयते । कुनयः उनत्यः । अत्र विमोऽव्ययाहो अर्थे त्यत्ययः एवं तत्र भव इति सप्रायः । तदोपयात् । अत्र भरः अत्यः। इत्पर इमो अययम् । तया पतो भाः उन आगती वा युनस्यः । अमा सहभो नमात्यः । इद भव इहत्यः। प्रत्यादिपम् । अपभः अद्यतनः । मन अचादेर्भवायें तनप्रत्ययः । यो गत. दिन भवा ह्यन्तनः। भयागामिदिन भवतीतिश्वस्तनागदाभरः महातनः । राना निर- ·प्रक्रिया] चन्द्रकीर्तिसमेतम्। . (१९७) तरं भवतीति सनातनः । एवं दोपातनम् । सायंतनम् । चिरंतनम् । पुरातनम् । प्राक्तनम् । इत्यादि । [ दक्षिणापश्चात्पुरसरत्यण वक्तव्यः ] दाक्षिणात्यः । पाश्चा- स्यः । पौरस्त्यः ॥ स्वार्थेपि ॥ उक्ताः वक्ष्यमाणाश्च प्रत्ययाः स्वार्थेपि भवति । देवदत्त एव देवदत्तकः । चत्वार एव वर्णाश्चातुर्वर्ण्यम् । चोर एव चौरः । (भागरूपनामायो धेयः ) भागधेयम् । रूपधेयम् । नामधेयम् ।। सूत्रम् (स्वार्थेऽपि ) स्वस्य अर्यः स्वार्थस्तस्मिन् ७-१ ( अ इ ए ) अपि १-१ (अव्य०) पूर्वोक्ता अणादयः केनेयेकाश्च प्रत्ययाः स्वार्थे अपत्याद्यवजितेपि मूलार्थे एव भवति । देवदत्त एव देवदत्तकः । अत्र स्वार्थे कः । चतुर्वर्णाः । चत्वार एव वर्णा इति वाक्ये ण्यमत्ययः वृद्धिः । जल० ( यस्य लोपः) स्व० । १-२॥ कुलवत् । चातुर्वर्ण्यम् । चोर एव चौरः । स्वार्थे अण् ( यस्य० ) वृद्धिः । द्वितीय एव द्वैतीयिकः । तृतीय एव तातीयिका । त्रयो लोका एव त्रैलोक्यम् ॥ [ अणीनयोर्युप्मदस्मदोस्वयकादिः ] अण् च ईनच अणीनौ नरोः परतः युष्मदस्मदोः यथासंख्येन तवकममको आदेशौ भवतः एकवे ववकममको । द्वित्वबहुत्वयोर्युप्माकास्माकौ । तव इदं वावकम्।मम इदं मामकम् । तावकीनः। मामकीनः । यौमाकः । आस्माकः। योमाकीणः । आस्माकीनः॥ [ अणीनयो:० ] इत्यादि वक्तव्यरूपम् । युष्मदस्मादित्येतयोः अण्मत्यये ईन- प्रत्यये च परे तबकादिरादेशो भवति । आदिशब्दाद्दिवचन बहुवचनयोविपये युष्म- दस्मदोर्युष्माकास्माको आदेशी भवतः । तत्र युष्मद एकत्वे अणीनयोः परयोस्तव- कादेशः । द्विवे बहुत्वे च युष्मान आमदश्च पकवे ममकादेशः। द्वित्ले बटुत्वे च अस्माकः । युष्मद् अस्मद् । तवाय तायकः । ममायं मामकाः । उभयत्रापि इदमर्ये अण् । एकस्य तवकः । द्वितीयस्य ममकः। णित्वाद ( आदिस्वरस्य० ) इति वृदिः (यस्य लोपः) १-१ (स्रो०) पुनः युष्मद् अस्मद् । तवायं तापकीनः । ममायं मामकीनः । भवाद्ययें इति । मादिशब्दात् इदमऽपि ईनप्रत्ययः वृद्धिश्च ( यस्य०) स्व० । सिद्धम् । युष्मद् अस्मद् । युवयोः युष्माकं वा क्षयं योष्माकीणः । आवयोः अस्माकं वा अयम् आस्माकीनः । द्वाभ्यामण । द्वाभ्यामीनः । युप्मदो युष्माका आदेशः । अस्मदश्च भस्माफः । वृद्धिः। योप्माकः । आस्माका सन (पस्य०) योमाकीण इत्यत्र अयमत्याहारकार्गपरगांवग्यान (प्नों)।

·(१९८) सारस्वतं- [तद्धित- वत्तुल्ये ॥ तुल्ये सादृश्यार्थे वत्प्रत्ययो भवति ।चंद्रेण तुल्यं चंद्रवन्मु- खम् । घटेन तुल्यं घटवत् उदरम् । पटवत् कम्बलम् ॥ सूत्रम् । वत् १-१ (हसे०) तुल्य ७-१ सहशत्वस्यार्थे उपमानार्थे वाच्ये वत्मत्ययो भवति । चंद्र । चंद्रेण तुल्यं सदृशं चंद्रवत् । वत्प्रत्ययः । (क्त्वाद्यंत वा ) इति वत्मत्ययांतस्य अव्ययसंज्ञा । ततः १-१ (अव्य०) एवं घटेन तुल्यं घटवत् । (सार्वविभक्तिकादव ) इत्येके । यथा-घटवत् वेणुकरंडे तिष्ठति किं निर्मलं नीरम् । अत्र घटवत् पटवत् इति सप्तम्यंतादत् । गिरिखत्तुंगो गजः । इत्यादौ गुण- तुल्यत्वेऽपि वत् । राजेव वर्तते राजवत् । देवमिव भवंतं पश्यामि इति देववत् । राज्ञेव व्यवहृतमनेन राजवत् । ब्राह्मणायेव देवदत्ताय ददाति ब्राह्मणवत् । पर्वतादिव आसनादवरोहति पर्वतवत् । ब्राह्मणस्येव वृत्तमस्येति ब्राह्मणवत् । मथुरायामिव पाटलिपुत्रे प्रासादाः मथुरावत् । एवं यथाप्रयोगं ज्ञेयम् ॥ भावे तत्वयणः॥शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं भावः तस्मिन्भावे तत्व यण् इत्येते प्रत्यया भवंति । ब्राह्मणस्य भावो ब्राह्मणता । तांतस्य नित्यं स्त्रीलिंगत्वादसमाहारे ता च । [त्रेर्गुणश्च ] त्रेता । जनवा । तयणौ नपुंसकलिंगौ भवतः। बाह्मणत्वम् । बाह्मण्यम् । सुमनसोभावः सौम- नस्यम् । सौभाग्यम् । विदुषो भावः वैदुष्यम् [ कर्मण्यपि यण् वक्तव्यः]बाह्मणस्य कर्म बाह्मण्यम्।राज्ञ इदं कर्म राज्यम्-राजन्यम्। नो वा॥ नांतस्य टेलोपो भवति यकारे स्वरे च परे । इति टिलोपः ॥ सूत्रम् । भावे ७-१ (अइए) तत्वयण तश्च त्वश्च यण च तत्वयण १-३ स्व०। (स्रो०) अथ सूत्रं व्याचिख्यासुः प्रथमं भावशब्दं व्याचष्टे । शब्दस्य प्रवृत्तिनि: मित्तं भावः । येन शब्दस्य प्रवृत्तिः प्रवर्त्तनं संपद्यते भवति तत्प्रवृत्तिनिमित्तम् । ततो पच्छब्दस्य ब्राह्मणादेः प्रवृत्तेः कारणं स एव भावः। जातिद्रव्यगुणक्रियाभिः शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं भाव इत्युच्यते तस्मिन् भावेर्थे त त्वयण् इत्येते त्रयः प्रत्यया भवति । उदासाह्मणस्य भाव इति विग्रहे अत्र ग्राह्मण इति जातिरूपशब्दस्य यो भावो यज- नादिक्रियानिष्टत्वलक्षणः स ब्राह्मणशब्दप्रवृचिनिमित्तमतस्तमत्ययः । अत्र तप्रत्ययांतं नाम स्त्रीलिंगम् । त्व पण इत्येतदंतं नपुंसकलिंगं तत्र तांतस्य नित्यं स्त्रीलिंगे वर्तमान त्वात् (आवतः खियाम्) इत्याए । स्त्रीलिंगाधिकाराद पुनविशेपं वक्तव्येनाह [ समा. हारे वाच] समाहारेथीप तामत्ययो भवति । चदशब्दाचस्मिन् परे प्रेर्गुणः । तामत्या ·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (१९९) यांतश्च आवंत इत्यर्थः । क्वचित्तु (समाहारेतश्च) इति पश्चात् (आवतः स्त्रियाम् ) त्रि-त्रयाणां समाहारस्त्रेता । अत्र तामत्यये कृते त्रेर्गुणः । १-१ (आपः )सेलोपः। जन-जनानां समाहारो जनता । एवं यणप्रत्यये ब्राह्मणस्य भावो ब्राह्मण्यम् १-२ ( अतोऽम् ) सुमनस-सुमनसो भावः सौमनस्यम् । द्रव्यम् । अत्र यण् वृद्धिः। सौ । स्व०।१-१ (अतोम् ) सुभग-सुभगस्य भावः सौभाग्यम् । अत्र गुणः । अत्र यणप्रत्यये (क्वचिद्वयोः) इति मुभग इत्युभयोईयोवृद्धिः ( यस्प०) स्व० । (अतोम) विदर-विदुषो भावो वैदुष्यम् । अत्रक्रिया यण वृद्धिः । वै (वसोई उ.) स्व० (किला० ) संस्य पः। स्व० । कुलवत् एवं विद्वत्ता । विद्वत्तम् । ( वसा रसे । खसे च०) स्व० । सर्वत्र तद्धितविकललानुवृत्तिः । तेन यूनो भावो यौवनम्- रमणीयस्य भावो रमणीयकम्-रामणीयकम् । वृद्धस्य भावो वाईकम् । चपलस्य भावश्चापलम् । इत्यादी अण्प्रत्ययोपि भवति । (कर्मण्यपि०)कर्मायपि यणप्रत्ययो वक्तव्यः । ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मण्यम् । सुगमम् । राजन-रात इदं कर्म राज्यम् । राजन्यं च । उभयत्रापि कर्मणि यण् एकत्र (नो वा ) इति टिलोपः। राज् । स्व० । अन्यत्र न टिलोपः। स्व० । उभयत्रापि १-१ कुलवत् । जातावपि यण। राज्ञो जातीयः राजनीयः । अपिशब्दाद मुनेः मौनम् । कर्मणि साधुः कर्मण्यः । सभायां साधुः सभ्यः । यशसे हितं यशस्यम् ॥ लोहितादेर्डिदिमन् ॥ लोहितादेर्भावेर्थे इमन्प्रत्ययो भवति स च डित् । डिवादिलोपालोहितिमा।अणोर्भावः अणिमा। लघो वो लघिमा । महतो भावो महिमा । ऋ र इमनि॥ ऋकारस्य रेफो भववि इमनि परे । प्रथिमा । बहोर्भाव इति विग्रहे । वहोलोपो भू च वहोः ॥ बहोरुत्तरपामिमनादीनामिकारस्य लोपो भवति । बहोः स्थाने भू चादेशः । भूमा ॥ सूत्रम । (लोहितादे०) लोहित आदिर्यस्य स लोहितादिस्तस्मात् ५-१ (डिति । डस्य ) इत्यलोपः (स्रो०) डिदिमन् १-१ (सेपः०) लोहितादेनांनो भावेऽर्थे इमन्मत्ययो भवति स च डिसंज्ञकः । परम् (अनेकस्वरात् डिदिति वक्त- व्यम्) तेन भूमा इत्पत्र एकस्वरे टिलोपो न । उदा०। लोहितस्य रक्तस्य भाव इति विग्रहे इमन्मत्ययः डित्त्वाहिलोपः (डिति टेः) स्व०। १-१ (नोपधायाः । इसे० । नानो०) एवम् अणार्भावः अणिमा। तया लयोमायो लरिमा। एवं महतो भावो महिमा । राजन्मन्दवत् । ऋ६-१ (सांके०) र १-१ इमनि ७-१ पृथुमृदुदृढकृशइत्यादीनां नानाम् आदेर्मकारस्य इमनि प्रत्यये परे र आदेशो भवति । पृथु-पृयोर्भाव इति विग्रहे अनेन ऋस्थाने र । टिलोपः । पूर्ववत् प्रयिमा।

·(२००) सारस्वतं- [तद्धित- एवं मृदोर्भावो म्रदिमा । दृढस्य भावो द्रढिमा । कृशस्य भावः कुशिमा । हसादेलंघोश्च ऋकारस्पेति व्याख्येयम् । तेन कृष्णिमा | ऋजिमा इत्यादौ रकारो न भवति । सर्वत्र तद्धिते विक्ल्पानुवृत्तिरिति । लोहितता । लोहितत्वम् । लौहि- त्यम् । अशुता । अणुत्वम् । लघुता । लघुत्वम् 1 पृथुता । पृथुत्वम् । मृदुता। मृदुत्वम् । कृशता । कृशत्वम् । दृढता । दृढत्वम् । इत्यादि भवति । सूत्रम् । बहु५-१ (डिति । डस्य) इति अलोपः (स्रो०) लोपः १-१ पश्चात् (नामिनो०) भू १-१ (सांके० ) पश्चात् ( हवे । उओ) च १-१ (अव्य०) बहु ६-१ (डिति । इस्प) इत्पकारलोपः ( स्रो० ) पंचपदम् । बहुशब्दात्परेपाभिमन्प्रत्ययादीनां संबंधिन इकारस्य लोपो भवति वहुशब्दस्य च भू इत्ययमादेशो भवति । अन इमनादीनामिति आदिशब्दात् इमन् इष्ठ ईयस् इत्येते प्रत्यया गृह्यन्ते । यद्यपि ईयर-ईकारोऽस्ति कारग्रहणेन केबलग्रहणमिति न्यायस्तथापि भू चादेश इत्यत्र चकारान दोपः । केचित्तु इमनादीनामादेोपो भवतीत्येवं व्याख्यति । अन्ये तु इमनादीनामिवर्णस्य लोपमिति व्याख्यति । बहु । वहोर्भाव इति विग्रहे लोहिता- दित्त्वा डिदिमन् । एकस्वरत्वादृरलोपः (वहोलोपो०) इति इकारलोपः । वहीभू- आदेशः । पूर्ववत् । सि (नोपवा० । हसे । नानो०) भूमा ।। अस्त्यथें मतुः॥ नानो मतुःप्रत्ययो भवति अस्यास्मिन्यास्तीति एतस्मिन्नर्थे । उकारो नुमीविधानार्थः ( विवो नुम् ) गोमान् । गोमती । श्रीमान् । श्रीमती ।अइको च मत्वर्थे । मत्वर्थे अइको प्रत्ययौ भवतः । वैजयंती पताकाअस्य अस्मिन वा वैजयंतः प्रासादः। माया विद्यते अस्य अस्मिन् वा मायिकः ।। सूत्रम् । ( अस्प०) अस्तेदातोरर्थोऽस्त्यर्यस्तस्मिन् ७-१ (अइए) मतु १-२ (स्रो० ) अस्यास्ति स्वेन अस्ति अस्मिन्त्रिपये वा इदमस्ति इत्येतस्मिन्नर्य तदितानाम्नो मतुमत्ययो भवति । अत्र मतप्रत्यये उकारः (वितो नुम) इति नुमाधानार्थस्तथा (चित्तः ) इति इंविधानार्थश्च 1 गौरस्यास्तीति द्वितीये स्त्रीविशेपणे गौरस्यास्तीति उभयत्रापि मतुः । मत् । आये १-१ (नितो नुम् ) मनत् (अत्वसोः सी दीर्घः) मानत् (हसे। संयोगां० ) गोमान् । द्वितीये (ट्रितः ) इति ईपू । स्व० ! १-१ (इसे० ) गोमती । नपुंसकलिंगे तु गोमत् । एवं श्रीमान् । श्रीमती । नित्ययोगातिशयप्रशस्तादिविशिष्ट अस्त्यर्ये मतुरिति केचित् । तन्मते नित्यं धीरस्त्यस्पेति श्रीमान् । अतिशयिता प्रीतिरस्यास्तीति मीतिमान् । प्रगस्ता धीरस्त्यस्यति धीमान् । किंच सूत्रम् ( अइको च मत्यर्थे ) मक्ष इक्श्च अइको १-२ मतोः अर्थो मत्वर्थस्तस्मिन् मत्वयं ७-१ यद्यपि समासे संधिनिश्चयेन स्याचयाप्यन स्पष्टार्थत्वात् (अइकी० ) इत्यत्र संधिर्न ·1978/ (२०१) प्रक्रिया] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । कृतः । कचित्तु ( एकौ च मत्वर्थे ) इत्येर दृश्यते । मत्वर्थे इति मतुप्पत्ययार्ये अर्थात् अस्त्यर्थ एव नाम्नः अइको इत्येतो प्रत्ययौ भवतः । वैजयंती नाम पताका ध्वजो विद्यते अस्मिन् प्रासादे इति विग्रहे अप्रत्ययः (यस्य०) इवि इलोपः स०। १-१ (स्रो०) वैजयंतः प्रासादः। तथामाया। माया अस्त्यस्यति मायिकः पूर्ववत् इकप्रत्ययः (यस्य०) स्व० । मायिकः। क्वचिदप्रत्ययो णिदपि । प्रज्ञा अस्या- स्तीति प्राज्ञः। श्रद्धा अस्यास्तीति श्रादः ॥ मांतोपधादत्विनौ । मकारांतान्मकारोपधादकारांतादकारोपधाच वत्विनौ प्रत्ययौ भवतोऽस्त्यर्थे । धनवान्। धनी छत्री। दंडीपद्धती भूमिः । किंवान् । शमी। (तडिदादित्यश्च ) तडिदादिश्यः शब्देयो वतुप्रत्ययो भवति । तडित्वान ।। सूत्रम् [मांतोपधात् ] मश्च अश्च मा। अत्र (सवणे०) अंतश्च उपवा , अंतोपधे मौ अंतोपर्व यस्य स मांतोपवस्वस्मात् ५-१ पुनः पूर्वम् ( सवर्णे० ) अग्रे वत्विन् । वतुश्च इन् च वत्विनौ १-२ स्व० । पूर्वम् (चपा अबे जवाः ) द्विपदमि- दम् । मकारांतान्मकारोपवाञ्च तथा अकारांतादकारोपधाच्च । यहा अपणांतात् अप- गोपधाच्च नाम्नोऽस्त्यर्थे वतु इन् एतौ द्वौ प्रत्ययो भवतः । इन्मत्ययस्तु अकारांता- देव भवत्यस्त्यर्थे । प्रथम मांतोदाहरणम् । किम् । किमस्यास्तीति वाक्ये अत्र चतुः । वत् । कचित्पदांतताश्रयणात् ( मोनु०) १-१ ( बितो नु० । अत्वसोः । इसे० । संयो०) किंवान् । लक्ष्मी । लक्ष्मीरस्थास्तीति लक्ष्मीवान् । अत्र मका. रोपधात् वतुः । (नाम्न्यादिभ्यः ) इति ममान् भूमिमान इत्यादी मांतो- पपवेपि न बतुप्रत्ययः । किंतु मतुप्रत्ययः । एवं शम । शमोऽस्यास्तीति हामी । अत्र मझारोपपत्वात् अकारांतत्वाच्च इन् । एवं भानि नक्षत्राणि संत्यस्येति भान् चंद्रः । यदा भानि नक्षत्राणि संत्यस्मिन् इति भगन् आकाशः । यम अकारांतात वतुः । एवं मालावान् । दयागन् । अत्र आकारांतात् वतुः । धनच्छत्रदंडाः । धन- मस्यास्तीति धनी । छत्रमस्यास्तीति छत्री । दंडोस्यास्तीति दंडी । पपु सर्वत्र इन् अकारांतेभ्यः (यस्य० ) स्व । विष्वपि १-१ (इनां शो सौ) इति दीर्घः। (इसे० । नाम्नो०) दृपद् । दृपदः सत्यस्यामिति दृपद्धती । अकारोपवत्वाहतुः । उकारानुसंधत्वात् (प्ठितः) इति ईपू (कचिदती दीर्यः) क्वचितुमत्यये परे दीर्घ- त्वमपि भवति । यया अमरावती । पद्मावती । मृगावती । पुष्करावती । कुसुमा- वती । भोगावती । अहावती । पुष्पावती । कचिन्मतुप्रत्ययेपि दीर्घत्वम् । यथा । हनूमान् । सांमतं मांतोपरत्वं विनापि वतुमत्ययं वक्तव्पनाह (तडिदादि- ·(२०२) सारस्वतं- [तद्धित- भ्यश्च ) इति । तडिदादिभ्यो मांतोपवत्वरहितेभ्योपि वतुप्रत्ययो भवति । चकारात् तडित् इत्यत्र चपस्य जवत्वं न भवति । तडिदस्यास्मिन्यास्तीति तडित्वान् । एवं विद्युत् अस्यास्मिन वास्तीति विद्युत्वान् । उभयत्रापि चतुप्रत्ययो भवति । पूर्ववत् । एवं सरस्वान् । मरुत्वान् । समिध्वान् । चकारात् राजन्वान् । राजन्वती सौराज्ये । उदधौ उदन्यान् । एतौ निपात्यौ। तथा चूडासिमादेश्च लप्रत्ययः । चूडाऽस्त्यस्येति चूडालः । सिमलः । मांसलः । अंसलः । इत्यादि । ऐश्वर्य स्वश- ब्दादामिन् । स्वम् ऐश्वर्यमस्त्यस्येति स्वामी ।। [ एतत्कियत्तद्भयः परिमाणे वतुः] यत्तदोरा॥यत्तच्छन्दयोराभवति । [किमःकिर्यश्च ] किंशब्दस्य किरादेशो भवति वतौ परे । चकारात प्रत्ययस्य वकारस्य यकारादेशो भवति । यावान् । तावान्।कियान । आइश्चैतदो वा॥वतुमत्यये परे एतच्छब्दस्य आ इश् इत्येतावादशौ भवतः।गुरुः शिश्चेति शित्त्वात्कृत्स्नस्य आइति गुरुस्तथापि चकाराद- तस्यैव टेराकारादेशो भवति न कत्नस्यायस्मिन्पक्षे इशादेशस्तस्मिन् पक्षे प्रत्ययस्य वकारस्य यकारादेशो भवति । एतावान्।इपान[तुंदा- दरिलः ] तुंदादेरिलप्रत्ययो भवति अस्त्यर्थे । तुंदिलः[औन्नत्ये दंता- दुरः ] दंतुरः। (स्याम्याद्यर्थे)स्वामी[गंधादरिः] सुगंधिः। आमगंधिः। [ श्रद्धादेलःश्रद्धागणाल्लुप्रत्ययो भवति।श्रद्धा अस्यास्तीति श्रद्धा- लुः । कृपालुः । [अस्मायामेधास्त्रगयोऽस्यर्थे विनिर्वक्तव्यः]तपस्वी । मायावी।मेधावी । स्रग्बी । [वाचो म्मिनिः] वाग्मी[आलाटौ कुत्सि- तभापिणि] वाचालः।वाचाटः[ईपदपरिसमाप्ती कल्पदेश्यदेशीयाः] ईपदपरिसमाप्तः सर्वज्ञः सर्वज्ञकल्पः । पटुदेश्यः । कविदेशीयः । [प्रशंसायां रूपः ] प्रशस्तो वैयाकरणो वैयाकरणरूपः। [पाशः कुत्सायाम् ] कुत्सितो वैयाकरणो चैयाकरणपाशः [ भूतपूर्वे चर] दृष्टचरः । दृष्टचरी । [ प्राचुर्यविकारप्राधान्यादिपु मयर ] अन्नं प्रचुरं यस्मिन्नन्नमयो यज्ञः मृन्मयो घटः । स्त्रीमयोजाल्मः । अमृत- मयचंद्रः। विदधीते वेद वेत्यत्राण वक्तव्यः] व्याकरणमधीते वेद वेति पाकरणः । शोभनोऽवः स्वतः तं वेदेति सौवश्वः ॥

·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (एतत्कि०) इत्यादि । एतद् किम् यद् तद् इत्येतेभ्यः शन्देभ्यः परिमाणेऽथे वतुपत्ययो भवति । उकार उच्चारणार्थः । नुमीविधानार्थः । यद् । तद् । यत् परिमाणमस्य यावान् । तत्परिमाणमस्प तावान् । परिमाणे वतुः ( यत्तदोरा ) यद् तद् इत्येतयोप्टेराकारो भवति परिमाणेथे वतौ परे इत्यर्थः । यावत् । तावत् । उभयनापि १-१ (वितो नु० । अत्वसो० । हसे 1 संयो०) इति लोपः। सिद्धम् । स्त्रीलिंगात् यावती । नपुंसके यावत् । किम् । किं परिमाणमस्येति कियान ( एतत्कि० ) इत्यादिना वतुप्रत्ययः (किमः किर्यश्च ) वतुमत्यये परे किम्शब्दस्य कि इत्यादेशः कृत्स्तस्य भवति वत्तोर्वकारस्य च यकारो भवति । अनेन किमः किः वस्य च यः । चकारात् गुरुः शिवेति । गुरुत्वं विनापि सर्वस्य किरादेशः १-१ पूर्ववत् । एतत् ६-२ उभयत्रापि वतुप्रत्ययः (आइश्चैतदोवा). वतुमत्यये परे एतच्छब्दस्य आ इश् इत्येतावादेशौ भवतः । (गुरुः शिच० ) इति न्यायात् कृत्स्नस्य आ इति गुरुस्तथापि चकारग्रहणादंतस्यैव टेराकारादेशो न कृत्स्नस्य । इश् इति शित् (गुरुः शिव० ) इति शित्त्वात्सर्वस्प एतद् इत्यस्यादेशः वाग्रहणात् यत्र इशादेशः तत्र वकारस्य यकारः अन्यत्र न । एतावत् इयान १-१ पूर्ववत् (ब्रितो । हसे० । संयो० ) एतावान-इयान् । ( तुंदादेरिलः ) तुंदादेःशब्दावस्त्यर्थे इलप्रत्ययो भवति । तुंदमस्यास्तीति तुंदिलः । इलप्रत्ययः (यस्य०) स्व० । १-१ । एवम् उदरिलः । फेनिलः ( औन्नत्ये दंतादुरः) दंतशब्दात् औन्नत्ये उच्चत्वे अर्थे उरप्रत्ययो भवति । उन्नता उचा दंताः अस्पेति दंतुरः । (श्रद्धादे ः ) श्रद्धादेर्नाम्नोस्त्यर्थे लुप्रत्ययो भवति । श्रद्धा दया कृपा । श्रद्धा अस्यास्तीति श्रद्धालुः । दया अस्यास्तीति दयालुः । कृपा अस्यास्तीति कृपालुः । सर्वत्र लुप्रत्ययः १-१ (स्रो०) (अस्मायामधा० ) इत्यादि । अस् इति (बचादेरस् ) इत्युणादिसूत्रोक्तोऽस्प्रत्ययस्तदंतान्नाम्नः पुनः मायामेधास्रज- शब्देभ्यश्च अस्त्यर्थे विनिः प्रत्ययो वक्तव्यः । इकार उच्चारणार्थः। तपस् । तप संतापे इत्यस्याऽसंतस्य रूपम् । विन् । तपोऽस्यास्तीति तपस्थी । दंडिनशब्दवत् । १-१ ( इनां शौ सौ । हसे। नानो०) एवं यशस्वी । वं मायाऽस्यास्तीति मायावी । मेधा बुद्धिरस्त्यस्येति मेधावी । स्रक मालाऽस्यास्तीति स्रवीति । (दिशाम् ) इति कत्वम् ।सन इत्यत्र अंतर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य पदातताश्रयणाद (चोः कुः)जस्प गः । १-१ सिः। पूर्ववत् । ( वाचो ग्मिनिः) वाचशब्दात रिमनिः प्रत्ययो भवति अस्त्यर्थे । गकारानुबंधः मैकारत्वनिपेधार्थः । तेन (अमे त्रमा वा) इति न भवति । वाच । प्रशस्ता वागस्यास्तीति वाग्मी । ग्मिन्प्रत्ययः (चोः कुः) पदातताश्रयणात् । (चपा० ) कस्य गः । स्व० । इंडिन्शब्दवत् । गोरपि अस्त्यर्थे ग्मिनिः । गावो विद्यतेऽस्येति गोमी। (आलाटी कुत्सितभा- १जमत्वप्रतिषेधार्थ ।

·(२०४) सारस्वतं- [तद्धित- पिणि) आलश्च आटश्च आलाटौ । १-२ वहुभाषिणीत्येके । कुत्सितंभापत इत्येवंशी- लः कुत्सितभापी तस्मिन् अभिधेये वाच्शब्दाद आल आट इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः। वाच । कुत्सिता वागस्येति वाचालः । वाचारः । एकत्र आलः। अन्यत्र आटः । (स्व०) १-१ (स्रो०) ईपदपरिसमाप्ती कल्पदेश्पदेशीयाः । स्तोकमात्रमपरिस- माती अपरिपूर्णत्वे किंचिन्न्यूनत्ते वाच्ये नाम्नः कल्प देश्य देशयि इत्येते अपः प्रत्यया भवति । सर्वज्ञ पटु कवि । ईपदपरिसमाप्तः अपरिपूर्णः सर्वज्ञः सर्पज्ञ- क्ल्पः । ईपदपरिसमाप्तः पटुः पटुदेश्यः । पटुदेशीयः । ईपदपरिसमाप्तः कविः कविदेशीयः । त्रिपु क्रमेण क्ल्पदेश्यदेशीयप्रत्ययाः । ( प्रशंसायां रूपः) प्रशंसायां श्लाघायां वाच्यमानायां रूपप्रत्ययो भवति । वैयाकरणः । प्रशस्तो चेयाकरणो व्याकरणस्य पाठी वैयाकरणरूपः । केचिदन कुत्सायां पाशः इत्यपि पठीत । तन्मते कुत्सितः पापंड पापंडपाशः। एवं भिपक्पाशः । इत्युदाहरणम् (भूतपूर्व चर) पूर्व भूत इति दर्शनादिक्रियया तत्समयात्माविषयीभूतो भूतपूर्वः तस्मिन्नये चरदमत्ययो भवति । दृष्ट । पूर्व दृष्ट इति विग्रहे अत्र दर्शनक्रियाया 'वर्तमानकालात्मागपि दृष्टत्वात् स्मृतिज्ञानेन विषयीभूतत्वात् भूतपूर्वोऽतश्वरद । उभ यत्रापि टकारः ईवर्यः । एकर पुसि देवदत् । अन्यत्रापि टिसादीप् (ष्ट्रितः यस्प०) स्व० । नदीवत् (प्राचुर्यविकारप्राधान्यादिपु मयट) प्रचुरस्य भावः पाचु. यम् । विकारोऽवस्यांतरापादनम् । प्राधान्यं मुख्यत्वं तया आदिशब्दान्निवर्तन- सरूपपुरीपाक्यवेषु व एष्वर्थपु नाम्नो मपद मत्ययो भवति । उदाहरणानि । गन्न १-१ अन्न प्रचुरं अस्त्यस्मिन्निति अन्नमयो यज्ञः । अत्र प्राचुर्येर्थे मयट् । टिसादीपू । अन्नमयी स्थाली । मृद् ६-१ मृदो विकारो मृन्मयः। अत्र विकारे मयद । ( वावसाने ) दस्य तः (नमे जमा०) तस्य नः । सर० । यद्वा (कचि- जनानामपि जमा ष्टव्याः) इति दस्य नः । स्व० । मृन्मयो घटः । स्त्री प्रधाना- स्येति स्वीमयो जाल्मः मूर्खः अविचार्यकारी इत्पर्यः । अमृतेन निवृत्तोऽमृतमेव स्वरूपं यस्य वा सोऽमृतमयश्चंद्रः । अत्र निर्वर्तनार्थे मयर । गोः पुरुप गोमयम् । गरस्याऽवयवाः शरमयाः वाणाः । (तदधीते०) इत्यादि । तच्छास्त्रादि । तच्छास्त्र मधीते पठति तदेव जानाति वा इत्येतस्मिन्नर्थे अण् प्रत्ययो वक्तव्यः । उदाह० । व्यारण २-१ व्याकरणमवीते पठति अथा वेद जानाति वैयाकरणः । स्वश्व २-१ सुशोभनोऽधः स्वश्वस्तं वेदेति गौवधः पुरुषः । व्याकरण २ स्वश्च २ । एस्त्राध्ययनज्ञानाय । अन्यत्र वेदैत्यर्येण । णकारी वृद्धयर्थः।। न संघिय्योयट च॥संधिजी मी संधिवौ वयोः संधिजयोर्यकार- यकारयोः सनंधिनः परम्य वृदिर्न भरतिकिंतु वयोयुडागमो भवति। इद् उट् इत्येवावागमो भवतः । वर्णपिश्पं रुला यकारात्पूमि- ·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (२०५) कारः। वकारात्पूर्वमुकारः । स्वरहीनं परेण संयोज्यम् । पश्चात् (आदिस्वरस्य णिति वृद्धिः ) वैयाकरणः । सौवश्वः ॥ नन्वत्र स्वपदे वृद्धिराकारः क्रियतां तत्राह सूत्रम् ।न १-१ (अव्य०) संघियोः एतस्य समासो वृत्तावेव विहितः यथा संधिजौ यो संविखौ तयोः सवियोः ६-२ स्वा(स्रो०) इट् च उद् च युद् १-१ (हसे०) च १-१(अव्य०) पूर्वम् (नामिनो- र)जलाचतुष्पदम् । संधिजातयोर्यकारवकारयोः संबंधिनः स्वरस्य वृद्धिर्न भवति । अत्र खोः इत्यत्र वि आङ् उपसर्गयोोंगे संधिजो यकारस्तत्संबंधी स्वरश्च आकार: स च वृद्धिरूप एव । अतो न तस्य वृद्धिकार्य किंतु वोर्यकारवकारयोर्युडागमः तत्संबंधी वर आकारः स च वृद्धिरूपः । एतस्य णित्वादृद्धिसंभवेपि प्रस्तुतसूत्रेण वृद्धिनिषेधः । किंतु य्वोर्यकारखकारयोर्युडागमो भवति । युडागमः इति कोऽर्थः । तदेव विवृणोति । इट् उट् इत्येतावागमौ भवतः । टिवादादौ । ननु कथं संश्लि- टस्य यकारस्य वकारस्य च इद उट् इत्येतो आगमौ भवत इत्याह । व्य् आस इति वर्णविश्लेषवियोजनामसंयोगेनोचारणं कृत्वा यकारात्पूर्वमिकारः कर्तव्यः । वकारा- त्पूर्व मुकारः कर्तव्यः । स्व० ।वियास इति जातम् । पश्चात् (आदिस्वरस्प णिति०) इति वृद्धिः । वैयासः (यस्य० ) स० (स्रो० ) वैयाकरणः । सौवश्वः । इति सिद्धयति । अन्यः । अत्राप्यर्थे स्वस्ति आह इति सौवस्तिका । द्वारे नियुक्त इति दौवारिकः । एवम् ऐतिहासिकः । पौराणिकः । स्वस्येदं सौवम् । त्रिपक्षस्येदं त्रैप- क्षम् । व्यर्थस्य भावो वैयर्यम् । इत्यादि । (इतो जातार्थे ) लज्जा जाता अस्य लज्जितः । पंडितः । तृपितः ।। (इतो जातार्थे ) इतः १-१जातार्थे ७-१ जातार्थे उत्पन्नार्थे इतप्रत्ययो भवति। उदा० । लज्जा जातास्येति लज्जितः । जावार्थे इतप्रत्ययः (यस्य०) स्व० (स्रो०) एवं पुष्पितः फालतो वा वृक्षः । तारकितं नमः । पुलकितः। कंदलितः । कंटकितः । क्षुधितः॥ तरतमेयस्विष्टाः प्रकर्पे ॥ अतिशयेर्थे तर तम ईयसु इष्ठ इत्येते प्रत्यया भवति ॥ अतिशयेन कृष्णः कृष्णतरः। कृष्णतमः।शुक्लतमः [ईयस्विष्ठौ डिताविति वक्तव्यौ ]( डिविटेर्लोपः) उकारो नुमीब्धि- धानार्थः । (नसम्महतो धौ दीर्घः०) अविशयेन लघुः लघीयान् । पापीयानालघीयसी।पापीयसीलषिष्ठः। पापिष्ठः।(गुर्वादरिष्ठेमन्नीयस्सु गगदिष्टयलोपश्च) गुरु प्रिय स्थिर स्फिर उरु बहुल वृद्ध दीर्घ प्रश- स्य वाढ युवन अल्प स्थूल दूर अंतिकानां क्रमेण गर प्रस्थ स्फवर ..

·(२०६) सारस्वतं- [तद्धित- बंहि ज्या द्राय श्र साध यव कन स्थव दव नेद एते आदेशा भवंति। अतिशयेन गुरुगरीयान् गरीयसी गरिष्ठः । गुरोर्भावः गरिमा । प्रेष्ठः प्रेयान । स्थविष्ठः स्थवीयानाईलोपो ज्याशब्दादीयसः ॥ज्या- शब्दादुत्तरस्य ईयस्प्रत्ययस्य ईकारस्य लोपो भवति । ज्यायान ज्पेष्ठः । अतिशयेन दीर्घो दाधीयान् द्राविष्ठः । अतिशयेन प्रशस्यः श्रेयान् श्रेष्ठः । ( बहोरिष्ठेयि ) भूयिष्ठः भूयान् ॥ सूत्रम् । तरश्च तमश्च ईयसुश्च इष्ठश्च तरतमेयस्विष्ठाः १-३ (सव० । स्रो०) प्रकर्ष ७-१ ( अ इ ए) प्रकर्षे अतिशयाथै नाम्नस्तर तम इयसु इष्ठ इत्येते चत्वारः प्रत्यया भवति । इष्टः प्रत्ययः ठांतः । कृष्ण २ अतिशयेन कृष्णः श्यामः कृष्णतरः कृष्णतमः। एकर तरप्रत्ययः । एकन तमप्रत्ययः । १-१ (स्रो० ) एवं शुक्लतरः। शुलतमः [ ईयस्विष्ठौ० ] इति ईयसु इष्ट इत्येतौ प्रत्ययौ डिसंज्ञौ वक्तव्यौ । लघु ०३ । अतिशयेन लघुर्लघीयान् । अतिशयेन लघुः स्त्री लघीयसी । अतिशयेन लघुल- विष्टः । सूतदये ईयः । तृतीये इष्ट. । [ ईयस्विष्ठौ डितो०] इति डिवाटुकार- लोपः। स्व० । आये १-१ उकारानुवंधत्वात् (वितो नुम्) इति नुमागमः। (न्सम्म हतोइसे०। संयोगां० ) द्वितीये (वित.) स०।१-१ (हसे०) लघीयती । तृतीये इष्टप्रत्ययः । डिवाहिलोपः । स्व० । १-१ (सो०)लविष्ठः । पाप ३ ।अत्र पापशब्दः पापयुक्तस्य नरस्य वाचको न पापस्य । यतः पापशब्दस्य व्याकरणातरेषु इन्मति. पेधोऽस्तीति यया। (नो पापदरिद्राभ्यामिन् । छंदसि तु भवति) अतः अतिशयेन पापः पापवान्पुरुषः इति पापीयान् । स्त्री चेत् पापीयसी । उभयनापि ईयम् । डित्वाहिलोपः । स्व० । आये १-१ लघीयस्वद । द्वितीये (शितः ) इति ईपू । पुनः अतिशपेन पापः पापिष्ठः पापवान् पुरुषः । इष्ठमत्ययः । विवाहिलोपः । स्व० । १-१ (स्रो०) पापिष्ठः ( गुदिरिष्ठेमन्नीयस्सु गरादिष्टयलोपश्च ) गुर्वादेः दशन्दस्प इष्ट इमन् ईयम इत्येतेषु गर इत्यादय आदेशा भवंति । गुरु १ मिप २ स्थिर ३ स्थल ४ प्रशस्य ५ वृद्ध ६ दर ७ बहुल ८ दूर ९ अंतिकाला १० नां ११ कमेण गर १२ स्य ३ स्थव ४ ५५ ज्या ६ द्रात ७ वंह ८ दव ९ नेइ १० कनाः ११ एते आदेगा भवति । टेश्च अलोप इति । रोपो न भवतीत्यर्थः । गुरु ३ । एकत्र ईयस् अन्यत्र इष्ट । तृतीये भावेथे लोहि ताडिदिमन् सर्वत्र । गुरु इत्यस्य गर । अत्र ( इयस्विष्टा० ) इति हितोपि निषेधायनानं रोपः । अतिशपेन गुरुगरीपाद गरिष्ठः । तृतीये गुरो भांगो गरिमा । इमन् ।वन-१रानन्-गन्दयामी चेत् गरीयसी। पियरगति- .

·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (२०७) शयेन प्रियः प्रेयान्-प्रेष्ठः। ईयम् इष्ठ । उभयत्रापि (गुर्वादेः०) इत्यादिना प्रिय- स्य प्र इति आदेशः ( अ इ ए) स्त्री चेत्प्रेयसी। एवं स्थिर इत्यस्य स्थः । अति. शयेन स्थिरः स्थेयान्-स्येष्ठः । स्थेयसी । स्थिरस्य भावः स्थमा । स्थूलस्य स्थव । अतिशयेन स्थूलः स्थवीयान्-स्थविष्ठः । प्रशस्यस्य श्रादेशः । अतिशयेन प्रशस्यः श्रेयान्-श्रेष्ठः । श्रेयसी । वृद्ध २ अतिशयेन वृद्धो न्यायान्-ज्येष्ठः । स्त्री चेत् ज्यायसी । वृद्धस्य ज्या आदेशः । एकत्र (ईलोपो ज्याशब्दादीयसः । वहोश्च) ज्याशब्दात् बहुशब्दाच्च परस्य ईयसः प्रत्ययस्य ईकारस्य लोपो वक्तव्यः । १-१ (वितो नु० । सम्महतो धौ० । हसे० । संयो०) अन्यत्र इष्टप्रत्ययः (आइए) दीर्यः । अतिशयेन दी? द्राधीयान् । द्राषिष्ठः । द्राधीयसी । दीर्घस्य द्वाघ आदेशः । अतिशयेन बहुल: वंहीयान् । वंहिष्ठः । वहीयसी । अतिशयेन दूरः दवी- यान-दविष्ठः । स्त्री चेद्दवीयसी । अतिशयेन अंतिकः नेदीयान-नेदिष्ठः । नेदीयसी । अतिशयेन लघुः लधियान्-लघीष्ठः । लघीयसी । युवा अल्पो वा कनीयान्-कनिष्ठः। कीयसी । पाणिनीये तु ( युवाऽल्पयोः कनन्यतरस्याम् ) अतिशयेन युवा अल्पो. वा कनीयान् कनिष्ठः । पक्षे यविष्ठः अल्पिष्ठः (अंतिकवाढयोनदसाधौ ) अतिशयेन अंतिकः नेदीयान-नेदिष्ठः । अतिशयेन वाढः साधीयान-साधिष्टः । गुरु ? स्फिर २ वृद्ध ३ तृप्राणां ४ क्रमेण गर १ स्फ२ वर्ष ३ त्रपः ४ स्युः (विन्मतोला) विनो मतुपश्च लुक् स्यात् इष्टेयसोः परयोः । अंतिशयेन स्रग्बी स्रजिष्ठः-सजीयान अतिशयेन त्वग्वान् त्वचिष्ठः-त्वचीयान् । एवमन्येपि यथासंभवं ज्ञेयाः । क्वचित्तु स्थूठ १ दूर २ युवन् ३ ह्रस्व ४ क्षिप्र ५ क्षुद्राणाम् ६ अंत्या यरलवाः सस्रा एव लोप्याः। पूर्वस्य च गुणः इष्ठेयसोः परयोः । स्थविष्ठः-स्यवीयान् । दविष्ठः३यविष्ठः३ द्वस्वस्य गुणासंभवः हसिष्ठः २ क्षेपिष्ठः । वहु । अतिशयेन बहुभूपान्।अत्र ईयस्प्रत्यये (बहोर्लोपो० } इत्यादिना भूआदेशः । चकारात( इमनादीनां०) इति बहुवचनत्वात ईकारस्य लोपः । अथवा (वहोश्च) इति कथनादीकारलोपः । पुनः बहु इष्टप्रत्ययः (वहोलोपा० ) इति उकारलोपः । वहांश्च भू-आदेशः । ततो (वहोरिष्ठे थिः) बहुश- ब्दात् इष्ठप्रत्यये परे चिर्भवति । इति इकारस्वरस्य यकारागमो भवति । उक्तं च प्रक्रियायाम् ( इष्ठस्य इद ब ) अत्र वहोर्मू आदेशो यदादेशस्तद्वद्भवति इति बहुवत् । तथा इष्टस्य इकारे लुप्तेपि एक्देशविकृतममन्यवद्भवतीति न्यायात् न विरुद्धम्।भूयिष्ठः। अत्र केचिद्बहुगन्दादिष्टसंबंधिनः इकारस्यापि इत्येव व्याचक्षते । ठदसंगतम् । इकार- लोपस्य प्रधानत्वात् । भूइत्यादेशस्तु इकारलोपाहते दुःसाधः पुनश्चिन्त्यम् ॥ [किमोऽव्ययादाख्यावाच्च तरतमयोराम् वक्तव्यः] कुतस्तरां परमा- णवः । कुतस्वमा नेपां प्रारंभकतम् । उच्चैस्वरां गायति । पचति- ·.. उच्चैनी- (२०८) सारस्वतं- [तद्धित- तराम् । पचतितमाम् । [ अव्ययसर्वनाम्नामक प्राक्टेः ]उच्चकैः। यकः । सकः । सर्वकः ॥ [किमोऽव्ययात्० ] इति । किम् इति अव्ययरूपाकिमः किम्-शब्दसंबंधिनोऽ- व्ययात् अन्यस्मादपि उच्चैमइत्यादिकाव्ययात् आख्यातसिद्धात् भ्वादिरूपाद्भवति पचतीत्यादिरूपात् स्वार्थे अतिशयार्थे वा तरतमप्रत्ययौ भवतः । तस्मात्पुरतः आप- त्ययो भवति । उदा० । कुत इति तत्रादिगणः । किमः पंचम्यंतस्य निपातरूपम- व्ययं तस्मात्तरप्रत्ययस्तमप्रत्ययश्च । उभयत्रापि आम् । कुतस्तरों परमाणवः । मादु- र्भवतीत्यध्याहारः । तथा तेपा परमाणूना कुतस्तमामारंभकत्वं परमाणुद्वययोगेन व्यणुका[त्पादकत्वं कुतः कुतोमूलोत्पत्तिरित्यर्थः । उच्चैस्तरा गायति इत्यव्ययम् । केचित्तु फेवलाकिम एव प्रत्ययात्तरतमयोराम् इति व्याचक्षते । चशब्दात् चैरव्यययोरपीति । तथा डुपचा पाके । पत् तिप् ( अप् कर्तरि ) स्व० । पचति । अमे स्वार्थे तरस्तमश्च तस्माच्च आम् । पचतितराम् पचवितमाम् । एवं पठ व्यक्ताया वाचि । पठ पूर्ववत् । पठतितमाम् । एतदाख्यातिकम् ॥ परिमाणे दनादयः ॥ परिमाणेऽर्थे दघ्नट् द्वयसट मात्रट् इत्येते प्रत्यया भवति । जानुदघ्नं जलम् । शिरोदयसम् । पुरुषमात्र[द्वयो- पहूनां चैकस्य निर्धारणे किमादित्यो डतरडतमौ वक्तव्यौ ] कतरो भवतोः काण्वः । कतमो भवतां तांत्रिकः । भवतोर्यतरस्तार्किकस्त- तर उगृहातु [ संख्येयविशेपावधारणे द्वित्रियां तीयः ] द्वितीयः । [ः संप्रसारणम्]तृतीयः । (पट्चतुरोः स्थट्)पष्ठः। चतुर्थः[पंचाट्] पंचमः । सप्तमः । अष्टमः । नवमः। [एकादशाईट ] एकादशः ।। (परिमाणे दनादयः ) इति । उर्धप्रमाणार्थे दन्नद इयसद मानद इत्येते त्रयः प्रत्यया भवति । वक्त यमानमेतदुदाहरणम् । जानु । जानु परिमाणमस्य जानुदनम् । अत्र परिमाणे दनदमत्ययः । जानुपरिमितं जलमित्यर्थः । तथा पुरुप 1 पुरुपःप्रमा मस्येति पुरुपमानम् । तथा गिरम् । शिरः परिमाणमस्य शिरोदयसमाटकारानुबंध- त्वात् (नाः) इतीपू । तेन अरुदयसी । उरुदनी । शिरोदयसी । गजपतिद्वयसी। इत्यादि । द्वयोर्वहूना कस्य निर्धारणे किमादिभ्यो डतरउतमी वक्तव्या । व्यारया। पोमध्यात् यहूना मध्याव एक्स्य निर्धारणे पृथकरणे जात्यादिपरिप्रश्ने च किमादि- भ्यः यिचन्दयो डितो तरतमीभवत इत्यर्थः । किम् । वहूनां द्वयोर्या मध्ये क इति 1 ·प्रक्रिया] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (२०९) कतरः । कतमः । अत्र निर्धारणं पृथकरणं तस्यार्थे डतरः । डिवाहिलोपः। स्व० । कतरो भवतोः काण्वः क इति कतरः । भवतोयोर्मध्ये काय: कथगोत्रीयः काण्यवंशीयः कः । तथा किम् । डतमः । पूर्ववत् । कतमो भवतां मध्ये तांत्रिक शास्त्रविदित्यर्थः । सैद्धांतिकस्तु तांत्रिकः । यद् तद् उभयत्रापि डतरः टिलोपः। स्व० ( संवर्णे ) ( स्रो० ) भवतोईयोर्मध्ये यतरस्तार्किकस्ततर उद्गृहातु ब्रवीतु इति भावः । चकारात एकशब्दात् अन्यशब्दादपि डतरडतमौ वक्तव्यौ । एकतरः । एकतमः । अन्यतरः । अन्यतमः । ( संख्येय० ) इति । संख्यातुं योग्यः सख्येयः। द्वयोस्त्रयाणां या मध्ये योत्या संख्येयो गणनायां प्रस्तुतः संख्यापू- रणस्तस्य विशेषेण अवधारणे अयं कथित इत्यस्मिन्नर्थे परिच्छेदे द्वित्रिशब्दाभ्यां तीयप्रत्ययो भवति । [ त्रेः संप्रसारणं च वक्तव्यम् ] त्रिशब्दस्य संप्रसार- णम् । रेफस्य ऋकारः । द्वित्रि । द्वयोः संख्यापूग्णो द्वितीयः । एक- स्पापेक्षयाऽपरः सरूपेयः तस्य विशेषेण परिच्छेदः क्रियत इति दिशब्दात्ती- थप्रत्ययः । अन्यत्र तु त्रयाणां संख्यापरणत्वेन विशेषावधारणे तत्रापि तीयः तस्मिश्च परे संप्रसारणम् । यकारस्य सस्वरस्य संप्रसारणमिकारः । वकारस्य उकारः । रेफस्य ऋकारः सस्वरस्य च । दीर्घस्वरयुक्तस्य च दीर्धकारादिरिति संप्रसारणं वक्तव्यम् । अत्र त्रिशब्दे रेफस्य ऋकारः। द्वितीयः । तृतीयः । (पद- चतुरोस्थद) इति पण चतुर इत्येतयोः संख्येयविशेषावधारणे संख्यापूरणेये थद प्रत्ययो भवति । पप् । पण्णां संख्यापूरणः पाठः । यद प्रत्ययः (टुभिः टुः) थस्य ठः । स्व० । १-१ (स्रो०) चतुर्णा संख्यापूरणश्चतुर्थः । थट्मत्ययः । जल० । टिवादीप् । पष्ठी। चतुर्थी । चतुर्णा संख्यापूरणः तुर्यः तुरीयः इति पूर्वमेवोक्तम् (पंचादेर्मद) पंचादेर्नानो दशपर्यतात्संख्येयविशेषावधारणे मदमत्ययो भवति । पंचानां संख्यापूरणः पंचमः । मद प्रत्ययः (नाम्नो०) पंचमः । एवं सप्तमः । अष्टमः । नवमः । दशमः । इति (एकादशादेर्डः) टकारानुवं- धत्वमत्राप्यनुवर्तनीयम् । एकादशन इत्यादेः अष्टादश पावत्संख्यय विशेषावधारणे संख्यापूरणेऽर्थे डः प्रत्ययो भवति । विकल्पेन मदमत्ययोऽपीति केचित् । एकादशन् एकादशानां संख्यापूरण एकादशः । उप्रत्ययः अत्र डिवाहिलोपः । स्व० । १-१(स्रो० । सहादेः सादिः) इति एकस्य । एका इत्यादेशः । प्रक्रियामते तु (आत्महत:०)इति योगविभागादात्वम् । देवशब्दवत् । एकत्वात् । प्राय एकवचनमेव । एवं द्वादशः । त्रयोदशः (वित्र्यष्टानां द्वात्रयोष्टाः ) इति विशब्दस्य वा इत्यादेशः। अष्टन् इत्यस्य अष्टा इत्यादेश। चतुर्दशः। पंचदशः । पोडशः (सहादेः सादिः) इति पस्य उः दस्य डा। (उ ओ) सप्तदशः । अष्टादशः। एकोनविंशतिः । अत्र उप्रत्यये कृते निपातनात् तिसहितस्य टेरकारस्य लोपः । १० । एकोनविंशतितमः । तथा स्त्रीत्वे विंशतितमी इत्यपि भवति । द्वितीये डा प्रत्ययः । "डानुबंध- त्यस्वरादेोपस्तेविंशतरोप" इत्यनेन सह टिलोपः । पूर्व ति इत्यस्य लोपः। १७ ·(२१०) सारस्वतं- [तद्धित- पश्चाट्टेलोपः । स्व० । विशः । तथा प्रक्रियायाम् ( तिविंशडिति ) विशतिश- ब्दस्य तेः लोप: स्यात् डिति परे । यद्वा केचित्तु टिलोपे कृते पुनः (हलादे रीपादौ ) इति टिलोपमिच्छन्ति । केचित्तु टिलोपे कृते (सहादेः सादिः) इति विशति इत्यस्य विश इत्यादेशमिच्छति । केचित्तु वाग्रहणादेव ( पवादेर्म:) इति मप्रत्ययमपीच्छति । तन्मते विशतितमः इत्यपि स्यात् । एवं एकविशतितमः एक- विशः। द्वाविंशतितमः द्वाविंशः । त्रयोविंशतितमः त्रयोविंशः। द्वात्रिंशत्तमः द्वात्रिंशः । त्रयस्त्रिशत्तमः प्रयस्त्रिंशः । चत्वारिंशत्तमः चत्वारिंशः । पंचाशत्तम पंचाशः। एवं पष्टितमः । एकपष्टिः । इत्यादि ज्ञेयम् । अत्र ग्रन्यांतरेप्वेतानि वक्तव्यानि संति । दिव्यष्टानां द्वाप्रयोष्टा भवंति (माक् शतादनशीतेर्वा ) शतात् प्राक् शत यावत् अनशीतेः अशीतिशब्दं वर्जयित्वान्यत्र यन द्वित्रिअष्टशब्दाः संति तत्र क्रमेण द्वा त्रयः अष्टा एते आदेशा भवति । यथा । द्वादशः। त्रयोदशः अष्टादशः ( चत्वारिंशदादी वा) चत्वारिशदादिषु शब्देपु परेपु द्विव्यष्टानां द्वात्रयोष्टा वा भवंति। द्विचत्वारिंशत् । वाचत्वारिंशत् । विचत्वारिंशत् त्रयश्चतारिशत् । अष्टवत्वा- रिंशत् अष्टाचत्वारिंशत् । द्विपंचाशत् द्वापंचाशत् । त्रिपंचाशत् त्रयःपंचाशत् । अष्टपंचाशत् अष्टापंचाशत् । एवं द्विपष्टिः द्वापष्टिः । द्विसप्ततिःद्वासप्ततिः । द्विनवतिः द्वानवतिः। अनशीतिरिति विशेषणात् यशीतिः दयशीतितमः । यशीतिः । अष्टाशीति । अत्र द्वात्रयोटा न भवंति । शतादेनित्यं तम प्रत्ययः स्यात् । शत- तमः । एकादशादेरधिकार्थात् सप्तम्यर्थं शते सहस्त्रे च डप्रत्ययः । एकादश अधिका यस्मिन् तत एकादशशतम् । एवं द्वादश त्रयोदश एकविशतिशतम् इत्यादि ज्ञेयम् । शतादेरित्यादिशब्दात् शततमः। एकशततमः।मासतम. ! अर्धमासतमः । संवत्सर तमः इत्यादि ज्ञेयम् । शतादीनि संख्योपयोगानि लोकादवगंतव्यानि ॥ [ कतिकतिपयाभ्यां थः] कतिथः । कतिपयथः। संख्यायाः प्रकारे धा] विधा। त्रिधा । चतुर्धा । पञ्चधा । [गुणोऽण् च ] देधात्रिधा। वैधम् । वैधम् [ क्रियाया आवृत्तौ कत्यस पंचकत्वः। सप्तकत्वः। [द्वित्रिर्या सुः] द्विरुक्तम् । विरुक्तम् [ बहादेःशम् ] बहुशः। शतशः। [ तयायडौ संख्याया अश्यवार्थे ] द्वितयम् । त्रितयम् । दयम् । त्रयम् ॥ [शेपा निपात्याः कत्यादयः ]का संस्था येषां ते ।। इति वद्धितप्रक्रिया संपूर्णा ॥ इति श्रीमदनुभूतिस्वरूपाचार्यरुतसारस्वतस्य प्रथमा वृत्तिः संपूर्णा ॥ कति ॥

·प्रक्रिया ] चन्द्रकीर्तिसमेतम् । (२११ (संख्यायाः प्रकारे धा) संख्यावाचिनो नाम्नः प्रकारेर्ये धाप्रत्ययो भवति । दिन- कार इति । द्वौ प्रकारौ अस्येति वा दिया । त्रिया । चतुर्या । पंचधा । पोढा इत्यादि । (गुणोऽण् च ) धाप्रत्यये परे द्वित्रिशब्दयोगुणोभवति अणू च वा भवति इकारस्थ ए गुगः । देवा । त्रेया। १-१ (क्त्वाद्यंतं च ) इति । (अव्ययाविभक्ते- छु) तथा धाप्रत्ययात्स्वार्येऽण् प्रत्ययो भवति । णकारो वृद्धयर्थः । द्विधा । त्रिवा। उभयत्रापि अण वृद्धिः ( यस्य लोपः) गाय-याद्यण् इति नपुंसके १-१ (अतोम्) द्वैधम् । त्रैवम् (क्रियाया आवृत्तौ कृत्वस् ) कियायाश्चलनगमनकरणादिकाया आवृत्तौ तत्संख्यापरावृत्तेन पौनःपुन्ये वारंवारा पंचसप्तादिसंख्यायाः कृत्वम् इति प्रत्ययो भवति । पंचन् । पंच वारान् इति पंचन् कृत्वम्प्रत्ययः (नाम्नो०) प्रथमैकव- चनं सि (अव्य० । स्रो०) पंचकृत्वः । सप्तकृत्वः । त्रिः सप्तकृत्वः। कतिकृत्वः । इत्यादीन्युदाहरणानि (द्वित्रिभ्यां सुः) द्वित्रिशब्दाभ्यां क्रियाया आवृत्तौ सुम- त्ययो भवति । उकार उच्चारणार्थः । द्वौ वारौ इति द्विः। त्रीन्वारान् इति निः। सुप्रत्यये कृते १-१ ( अग० । स्रो०) अग्रे उक्तमिति (नामिनो ः) स्व० । एवं र्भुिक्ते । द्वौ वारौ इत्यर्थः । त्रिरधीते । त्रिः । त्रीन् वारान् अधीते पठतीत्यर्थः । चतुः स्वपिति इत्यपि क्वचित् दृश्यते [ एकस्य सुप्रत्ययसहितस्य सकृदादेशो वक्त- व्यः ] सकृत् एकबारम् । (वहादेः शम्) वद्वादेर्नाम्नो वारंवारार्थे संख्यायां वा शम् प्रत्ययो भवति । बहु । बहून् वारान् इति वहुशः । अथवा बहवः एव बहुशः। कोटि: संख्या येषां ते कोटिशः । शस् प्रत्पयः (अव्प०) एवं शतशः । सहस्रशः । लक्षशः। कोटिशः । अनेकशः। भूरिशः । गणशः । कतिशः इत्यादीनि ( तयायडौ संख्या- यामवयवाणे ) अवयवार्थे संख्यायां वाच्यमानायां तयट् अयद इत्येतो प्रत्ययौ भवतः । तत्र तयट संख्याचिनः शब्दात् संभवति अपट् द्वित्रिशब्दाभ्यामेव । द्वि त्रि । उभयन तयद । क्लीवे द्वितयं त्रितयं चतुष्टयम् । अयडित्यत्र डकारप्टिलोपार्थः। इति वित्यम् । दौ अवयवौ पस्य समुदायस्प तत् द्वितयम् । यद्वा हावेर दयम् । त्रय एव त्रयम् । त्रयोजयवा यस्येति त्रयम् । एवं द्वयम् द्वित्रि । अयद प्रत्ययः (यस्य०) स्व० । १-१ (अतोऽम् ) स्त्रीलिंगे द्वितयी । त्रितयी। चतुष्टयी । इयी। त्रयी [ उभयशब्दादप्पयर वक्तव्यः ] उभी अवयवो अस्पेत्युभयः । टिसादुभयो । (यस्य लोपः) (अले शमीकुटीशुंडा-पोरः) अल्पार्थे लघ्वर्थे वाच्ये शमी कुटी झुंडा इति त्रिभ्यः शन्देभ्यः रप्रत्ययो भवति । अल्ला शमी शमीरः । अल्पा कुटी कुटीरः । अलमा शुंडा शुंडारः (स्त्रीपुंसोर्नणनणी) स्त्रीपुंसो शब्दयोः क्रमेण ननणी प्रत्ययो भवतः अपत्याद्यर्थे । णकारो वृद्धयर्थः । स्त्रीषु भवः स्त्रिया अपत्यं स्त्रीणां समूहो वा स्त्रैणम्। पुंसि भवः पुंसोऽपत्यं पुंसां समूहो वा पोस्नम् । तत्र स्त्रैण- ..

·(२१२) सारस्वतं- [तद्धितप्रक्रिया ] मित्यत्र नण् । णित्वात् वृद्धिः (!) तथा पुंसः स्नण्प्रत्ययः । णित्त्वादिः । पौस्तम् (संयोगांतस्य० )इति सलोपः । १-१। क्लीवे ( अतोऽम् । अम्श०) अयो. पसंहारमाह । (शेपा निपात्याः कत्यादयः) इति । शेषाः अत्र व्याकरणेऽनुक्ता ग्रन्यांतरेषु च उदाहृताः शब्दः कति कतिपय कतिथ कतिपयथ याते तति अन्येपि विंशत् त्रिंशत् चत्वारिंशत् पंचायत पष्टि सप्तति अशीति नवति शत इत्पादयः शब्दाः निपात्याः निपातसिद्धाः प्रयोगानुसारेण साध्याः ॥ ॥ इति चन्द्रकीर्ति- विरचितायां सुबोधिकायां तद्धितदीपिका ॥ मुवोधिकायां क्लुप्तायां सूरिश्रीचन्द्रकीतिभिः ।। स्यादीनां प्रक्रिया पूर्णा बभूवेत्यं मनोहरा ॥१॥ तेपामेव हि सच्छिष्यो हर्षकोत्योहपाठकः ॥ लिखनोपक्रम चास्याः प्रपेदे प्रीतमानसः ॥२॥ इति श्रीनागपुरीयतपागच्छाऽधिराजमहारफश्रीचन्द्रकीर्तितीरकृतायो सारस्पतटीकायां प्रयमा वृत्तिः सम्पूर्णा ।। १ पीर्तिस्तपोधनःपा. इति सबन्द्रकीर्ति-सारस्वतस्य प्रयमा वृतिः । समाप्ता. पुस्तफमिलनेका टिकाना-खेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीवेङ्कटेश्वर" ( स्टीम् ) यन्त्रालय, सेतवाडी-बबई.

·॥ श्रीः॥
सारस्वतोत्तरार्द्धम्।
(चन्द्रकीर्तिः)
नागपुरनगरस्थतपागच्छाऽपिराभट्टारकश्रीचन्द्रकीर्तिमरि
विरचितया मुबोधिका ( चन्द्रकीर्ति)
नाम्न्या टीकया समतम् ।
शास्त्रिभिः संशोधितं च.
तच्च
क्षेमराज श्रीकृष्णदास
इत्यनेन
मुम्बय्यां
म्बरोये "श्रीवेटेश्वर" मुद्रणाडये मुद्रयि वा प्रकाशिनम् ।
संवन् १९६६, शके १८३१
१८६७ सममनाब्दिक २५ तमगजनियममनुस्य राजपट्टाम्दी
वृनोऽय अन्य।

·बिदुपामभ्यर्थना अत्रास्माकं मुद्रणालय ऋग्वेदादयो वेदा उपनिपदो वेदा- न्तग्रन्था महाभारतादीतिहासाः श्रीमद्भागवतादिमहा- पुराणोपपुराणानिधर्मशास्त्र-कर्मकाण्ड-व्याकरण न्याय-योग-सांख्य-मीमांसादिशास्त्रीयग्रन्थाः काव्य-नाटक-चम्पू-प्रहसन व्यायोग सट्ट- काऽऽख्यायिकादिग्रंथाः सहस्रनामाद्य- नेकस्तोत्रग्रन्थाश्च विविधभाषाग्रन्था- श्व सीसकोत्तममहल्लध्वक्षरैर्मनोहरं मुद्रिताम्ते योग्यमूल्येन क्रय्याः सन्ति । तांश्च ग्राहका यथापुस्तकसूची- पत्रंमृल्यप्रेपणे- न प्रामुयुः। पुस्तक मिल्नेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीवकटेश्वर" स्टीम्-प्रेम, बचई Larakha ·॥ श्रीः॥ सारस्वतपनियोत्तरार्धमू- चन्द्रकीर्तिटीकोपेतम्। (द्वितीयात्तिः) श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ अथ भ्वादयः लक्ष्मीनृसिंहौ प्रणिपत्य काश्यां बुधांश्च पद्माकरभट्टमुख्यान् ॥ सारस्वतीयां चतिवादिवृत्ति कमाल्लिखेयं गणपप्रसादात् ॥ १ ॥ सारस्वती सदा भक्तवांछितार्थविधायिनीम ॥ सद्वाग्विलाससंदोहदोहां कामदुघामिव ॥ १॥ नत्वा नागपुरीयाइतपोगणविभूपणम् ॥ श्रीराजरत्नसूरि चाख्यातव्याख्या विधीयते ॥२॥ अय ग्रन्थकारः मंगलपूर्वाणि मंगलमध्यानि मंगलांतानि शास्त्राणीति वचनाद मंगलं विधाय ग्रंथारंभं प्रतिजानीते ।। अथाख्यातप्रत्यया निरूप्यंते॥ (धातोः) वक्ष्यमाणाः प्रत्यया धातोर्जेयाः । अथाख्यातेत्यादि । अयेति संज्ञासंधिविभक्तियुष्मदस्मप्रित्ययकारकममाँ सततिलक्षणाधिकाराष्टककथनानंतरम् आख्यातं नाम व्याकरणस्य नरमोधिकार स्तस्य प्रत्यया निरूप्यंते कथ्यते । आख्यायंते कथ्यते अर्थात् निप्पायन्ते भ्वादीनां रूपाणिं येन तदाख्यातम् । अयवा आख्याति आचाते कापारमित्याख्याताः । प्रतीयते ज्ञायतेों येभ्यस्ते प्रत्ययाः।आग्न्यातसंतसाः प्रत्ययाः भारयातप्रत्ययाः। तत्र प्रयममधिकारसूत्रम् । (धातोः)घातोगित पंचम्येकवचनान्तं पदम् वक्ष्यमाणा इति । वक्ष्यन्ते कययिष्यन्ते ये ते वक्ष्यमाणाः। अनःपरं पे रक्ष्यते प्रत्ययास्ते धानोरे- वाये झेपा न नाम्नः । यत्र प्रत्यपगब्देन मायो विभक्तयो ज्ञेयाः । तदधिकाराबाद- यापि प्रत्यया धातोव नेयाः । तांश्च ययाधिकार मंयकदेव वक्ष्यति ॥ यय कोसी धातुरित्यत आह- ·२ (२१८) सारस्वतचन्द्रकीता- (भ्वादिः) भूसत्तायामित्यादिशब्दो धातुसंज्ञो भवति । स च त्रिविधः । आत्मनेपदी परस्मैपद्युभयपदी चेति ॥ सूत्रम् ( भ्वादिः) भूः आदिर्यस्यासौ भ्वादिः १-१ (स्रो० ) भूधातुः सत्ताया विद्यमानार्थे वर्त्तते इत्येवमादिर्यः शब्दोवर्णसमुदायात्मको धातुपाठेऽभिहितः स धातु- संज्ञो भवति । विभक्तिप्रत्ययरहितः केवलो भ्वादिर्धातुसंज्ञो भवति । तत्कमश्च धातु पाठादवगन्तव्यः । इह ग्रन्थगौरवभयान्न लिख्यते । दधात्यर्थमिति धातुः । स चेति। स पातुस्त्रिविधः । तिस्रो विधाः प्रकारा यस्य स त्रिविधः पदभेदात्रिप्रकारः । आत्म नेपदम् अष्टादशसु वक्ष्यमाणेपु विभक्तिवचनेषु अत्यनववचनात्मकं विद्यते यस्य स आमनेपदी ए वृद्धावित्यादिः१॥ तथा परस्मैपद वक्ष्यमाणवचनेपु आद्यं नववच नात्मकं विद्यते यस्य स परस्मैपदी भू सत्तायामित्यादिः २ ॥ तथा उभये परस्मैपदा- त्मनेपदे विद्यते यस्य स उभयपदी । पचति करोतीत्यादिः ३ ॥ यद्यपि निविशादे- रिति सूत्रेण केपाचिधातूना पदविपर्ययो भवति, तथाप्यत्र स्वभावेन पदत्रयेण त्रिवि धत्वमुक्तम् ॥ अथ प्रथममात्मनेपद येभ्यो भवति तान् दर्शयति- (आदनुदात्तङितः) अनुदात्तेतो डितश्च धातोरात् । इत्या- त्मनेपदं भवति ॥ सूत्रम् (आदनुदात्तेति )। आत् १-१ ( हसेपः) अनुदात्तश्च ड् च अनुदात्तडौ तो इतौ यस्य सोऽनुदात्तडित् तस्मात् अनुदात्तडितः ५-१ । द्विपद सूत्रम् । अनुदात्तेत इति धातुपाठे योऽभिहितः धातुः स अनुदात्तत्संज्ञकः कल्पितः । एध् वृद्धौ इत्या- दिक । तथा डित् डकारानुबन्धः शीट् स्वमे इत्यादिकः ततोऽनुदात्तेतो डितश्च धातोः आत् इति शब्देन आत्मनेपदं भवतीत्यर्थः ॥ (जित्स्वरितेत उभे) जितः स्वरितेतश्च धातोरुमे। इत्यात्मने- पदपरस्मैपदे भवतः ॥ आत्मगामि चेत्फलमात्मनेपदं परगा- मि चेत्परस्मैपदं प्रयोक्तव्यम् । अन्वर्थत्वात् ॥ अथोमयपदिना लक्षणमाह-सूत्रम् (जित्स्वरितेत इत्यादि) अकार इत्यस्य स जित यश्च स्वरितेत्संज्ञको धातुपाठेउक्तः। त्रिच्च स्वरितेच्च जित्स्वरितेत् तस्मात् जित्स्व- रितेतः५-१ उभे १-२ (ईमौ । अइए) द्विपदं सूत्रम्। जितो धातोर्डदान दाने डुकृञ् करणे वृञ् वरणे इत्यादेः प्रसिद्धात्तथा स्वारितेत इति यस्य धातोर्धातुपाठे स्वारितेत इति सज्ञा कल्पितास्ति तस्मात् डुपचा पाके इत्यादेर्धातुपाठोक्तात् धातुगणात् । उभे इति । आत्मनेपदपरस्मैपदे । अपि भवतः ॥ अय ग्रन्थकार एवोभयपदिना धातूना पदप्रयोगशिक्षामाह-आत्मगामि चेदिति । चेद्यादि उभयपदिना धातुना क्रियायाः .

·म्वादय. (२१९) 'फलम् आत्मगामि भवति तदात्मनेपदं प्रयोज्यम् । यथा आत्मार्थ पचते । परार्थ 'पचति । तया च । यथा “जगतः पितरौ वन्दे" इत्यत्र वन्दनलक्षणक्रियायाः फल- स्यात्मगामित्वात्कालिदासकविर्वन्दे इत्यत्रात्मनेपदं प्रयुक्तवान् । तथा यद्यपि "सार- स्वातीमृनुं कुर्वे इत्यत्र पटनस्य परगामित्वात्परस्मैपदं युज्यते । तथापि तत्पाटनादु- त्पन्नं पुण्यलक्षणं फलं कर्तृगाम्यवेत्यवधार्यात्मनेपदं प्रयुक्तम् । परगामीति। यदि क्रियायाः फलं परगामि भवति । तदोभायनां धातूनां परस्मैपदं भवति । यया प्रक्रि- याकीमुद्याम् । कुर्म इत्यत्र करोतेर्धातोः परस्मैपदं ग्रन्यस्य शिष्यानुशिष्यपठनपा- ठनलक्षणस्य फलस्य परगामित्वात्प्रयुक्तम् । एवमन्यदाप यथासम्भवमृह्यम् ॥ एत- त्पवयस्य प्रयोजनं कुत इत्यत आह-अन्वर्थादिति । आत्मने परस्मै इति द्वयोर्ना- मोरनुगतार्थत्वात् । यादृशं नाम तादृश एवार्थः । यथा आत्मनिमिचमात्मनेपदं पर- निमित्तं परस्मैपदमित्यर्थः । तस्मात् इदं त्वात्मगामीत्यादिपप्रयोगकयनमुभयपदि- नामेवावगन्तव्यं नान्येपाम् । असार्वत्रिकश्चायं विधिः ॥ (परतोऽन्यत्) पूर्वोक्तनिमित्तविधुरादन्यस्माद्धातोः परस्मैपदं भवति । इति परस्मैपदम् ॥ अय परस्मैपदप्रयोगमाह-सूत्रम् (परतोऽन्यत्) परतः ६-१ तस्मत्ययान्तम्, अन्यत् १-१ अन्यगव्दस्य नपुंसकलिङ्गपदप्रयोगः (श्त्वन्यादेः) द्विपदमिदं सूत्रम् । पृर्वोक्तत्यादि । पूर्वोक्तानि यानि सूत्रद्वयोक्तनिमित्तानि तत्रानुवन्धरहिताच थातोः परस्मै पदं भवति । स च धातुपाठात् ज्ञेयः॥ (नव पम् ) तिवादीनामष्टादशसंख्याकानामाद्यानि नवव- चनानि परस्मेपदसंज्ञानि भवंति (पराण्यात्)पराणि नववच- नान्यात्मनेपदानि भवंति ॥ अय विभक्तिपु परस्मैपदात्मनेपदयोर्वचनसंख्यामाद-गरम (ना) १-(जश- सोर्टक) पम् १-१ द्विपदं सूत्रम् । तिवादीनामिति। वर्तमानविधिमंभावनागी:- प्रेरणानयतनपरोक्षार्याशीरर्थश्वस्तनार्थभविष्यक्रियातिपत्तिभृतीयलक्षणानां दा विभ- तीनां यान्यष्टादगाऽष्टादग वचनानि वेपांमध्ये आयानि नयाचनानि परस्मैपदसंज्ञानि भवांत तानि परस्मपदिभ्यो धातुभ्यः प्रयुज्यते । पगणि तिनादीनामेव पगणि नवरचनेभ्य उत्तराणि ते आते अन्ते इत्यादीनि नव वचनानि आत्मनेपदगंजानि भवन्ति । तयान केचित्पुस्तकेषु पगण्यात् इति सूत्रं दृश्यते तत्र पगणि १-३ आ?-१दिपदम् । पराणि नववचनानि आत्मनेपदसंज्ञानि भवनानि गृत्तिः मुगमा ॥ (वर्तमाने तिप् तम् अन्ति सिप थस् थ मिप् वम् मस्ते आते अन्ते से आथे ध्वे ए वहे महे)।

·(२१८) सारस्वतचन्द्रकीता- (भ्वादिः) भूसत्तायामित्यादिशब्दो धातुसंज्ञो भवति । स च त्रिविधः । आत्मनेपदी परस्मैपद्युभयपदी चेति ॥ सूत्रम् (भ्वादिः) भूः आदिर्यस्यासौ भ्वादिः १-१ (स्रो० ) भूधातुः सत्ताया विद्यमानार्थे वर्त्तते इत्येवमादिर्यः शब्दोवर्णसमुदायात्मको धातुपाठेऽभिहितः स धातु- सज्ञो भवति । विभक्तिप्रत्ययरहितः केवलो भ्वादिर्धातुसंज्ञो भवति । तत्क्रमश्च धातु पाठादवगन्तव्यः । इह ग्रन्थगौरवभयान लिख्यते । दधात्यर्थमिति धातुः । स चेति। स धातुत्रिविध । तिस्रो विवाः प्रकारा यस्य स त्रिविधः पदभेदात्रिप्रकारः । आत्म नेपदम् अष्टादशसु वक्ष्यमाणेपु विभक्तिवचनेषु अत्यनववचनात्मक विद्यते यस्य स आत्मनेपदी एथ् वृद्धावित्यादिः १॥ तथा परस्मैपद वक्ष्यमाणवचनेषु आद्य नववच नात्मक विद्यते यस्य स परस्मैपदी भू सत्तायामित्यादिः२ ॥ तथा उभये परस्मैपदा त्मनेपदे विद्यते यस्य स उभयपदी । पचति करोतीत्यादिः ३ ॥ यद्यपि निविशादे रिति सूत्रेण केपाचिद्धातूना पदविपर्ययो भवति, तथाप्यत्र स्वभावेन पदत्रयेण त्रिवि धत्वमुक्तम् ॥ अथ प्रथममात्मनेपदं येभ्यो भवति तान् दर्शयति- (आदनुदात्तडितः) अनुदात्तेतो डितश्च धातोरात् । इत्या- त्मनेपदं भवति ॥ सूत्रम् (आदनुदात्तेति)। आत् १-१ ( हसेपः) अनुदात्तश्च द् च अनुदातडौती इतौ यस्य सोऽनुदात्तडित् तस्मात् अनुदात्तडितः ५-१ । विपद सूत्रम् । अनुदात्तेत इति वातुपाठे योऽभिहितः धातुः स अनुदात्तेत्सज्ञकः कल्पितः । एथ् वृद्धौ इत्या - दिक । तथा डित् डकारानुवन्धः शीट् स्वमे इत्यादिकः ततोऽनुदात्तेतो डितश्च धातोः आत् इति शब्देन आत्मनेपद भक्तीत्यर्थः ॥ (मित्स्वरितेत उभे) जितः स्वरितेतश्च धातोरुभे। इत्यात्मने- पदपरस्मैपदे भवतः ॥आत्मगामि चेत्फलमात्मनेपदं परगा- मि चेत्परस्मैपदं प्रयोक्तव्यम् । अन्वर्थत्वात् ।। अयोभयपदिना लक्षणमाह-सूत्रम् (जित्स्वरितेत इत्यादि) अकार इत्यस्य स जित यश्च स्वरितेत्सज्ञको धातुपाठेउक्तः। जिच्च स्वरितेच्च जित्स्वरितेत् तस्मात् जित्स्व- रितेतः५-१ उभे १-२ (ईमौ । अइए) द्विपद सूत्रम्। जितो धातोर्डदाञ् दाने डुकृत करणे वृञ् वरणे इत्यादेः प्रसिद्धात्तथास्वरितेत इति यस्य धातोर्धातुपाठे स्वरितेत इति सज्ञा कल्पितास्ति तस्मात् डुपचय पाके इत्यादेातुपाठोक्तात् धातुगणात् । उभे इति । जात्मनेपदपरस्मैपदे वे अपि भवतः ॥ बय यन्यकार एवोभयपदिना धातूना पदप्रयोगशिक्षामाह-आत्मगामि चेदिति । द्याद उभयपदिना धातुना क्रियायाः ·३ भ्वादयः। फलम् आत्मगामि भवति तदात्मनेपदं प्रयोज्यम् । यथा आत्मायें पचते । पराय पचति । तथा च । यया "जगतः पितरौ वन्दे" इत्यत्र वन्दनलक्षणक्रियायाः फल- स्यात्मगामित्वात्कालिदासकविर्वन्दे इत्यत्रात्मनेपदं प्रयुक्तवान् । तथा यद्यपि “सार- स्वातीमृगँ कुर्खे इत्यत्र पठनस्य परगामित्वात्परस्मैपदं युज्यते । तथापि तत्पाटनादु- त्पन्नं पुण्यलक्षणं फलं कर्तृगाम्यवेत्यवधार्यात्मनेपदं प्रयुक्तम् । परगामीति। यदि क्रियायाः फलं परगामि भवति । तदोभयिनां धातूनां परस्मैपदं भवति । यया प्रकि- याकीमुद्याम् । कुर्म इत्यत्र करोतेर्धातोः परस्मैपदं ग्रन्यस्य शिष्यानुशिष्यपठनपा- टनलक्षणस्य फलस्य परगामित्वात्मयुक्तम् । एवमन्यदाप ययासम्भवमूद्यम् ॥ एत- त्पवयस्य प्रयोजनं कुत इत्यत आह-अन्वादिति । आत्मने परस्मै इनि दयो - नोरनुगतार्यत्वात् । यादृशं नाम तादृश एवार्थः । यया आत्मनिमिचमात्मनेपदं पर- निमित्तं परस्मैपदमित्यर्थः । तस्मात् इदं त्वात्मगामीत्यादिपदप्रयोगायनमुभयपदि- नामेवावगन्तव्यं नान्येपाम् । असार्वत्रिकश्चायं विधिः ॥ (परतोऽन्यत्) पूर्वोक्तनिमित्तविधुरादन्यस्माद्धातोः परस्मैपदं भवति । इति परस्मैपदम् ॥ जय परस्मैपदप्रयोगमाह-सूत्रम् (परतोन्यत् ) परतः ६-१ तस्प्रत्ययान्तम, अन्यत् १-१ अन्यशब्दस्य नपुंसकलिङ्गपदमयोगः (श्त्वन्यादेः) द्विपदमिदं स्तम् । पृवाक्तत्यादि । पूर्वोक्तानि यानि सूत्रद्वयोक्तनिमित्तानि तनानुसन्धहिताच धातोः परस्मै पदं भवति । म च धातुपाठात् ज्ञेयः ।। (नव पम् ) तिवादीनामष्टादशसंख्याकानामाद्यानि नवव- चनानि परस्मैपदसंज्ञानि भवंति (पराण्यात्)पराणि नववच- नान्यात्मनेपदानि भवंति ॥ अय विभक्तिपु परस्मैपदात्मनेपदयोर्वचनसंख्यामाह-मृतम (नव ) १-३(जश्य- मोटु ) पम् १-१ द्विपदं सूत्रम् । तिवादीनामिति । वर्तमान विधिसंभावनाशी:- प्रेग्णानयतनपरोक्षाांगीर्थवस्तनार्थभविष्यत्कियातिपंत्तिभृतार्यलक्षणानां दा विभ- तीनां यान्यष्टादमाटादश वचनानि तेपांमध्ये आधानि नपचनानि परस्मैपदसंज्ञानि भाति तानि परम्मपदिभ्यो धातुभ्यः प्रयुज्यते । पराणि तिगदीनामेव पराणि नववचनेभ्य उत्तराणि ते आते अन्ते इत्यादीनि नव वचनानि आत्मनेपदमज्ञानि भवन्ति । तयार केचित्पुस्तकेषु पगण्यात् इति सूत्रं दृश्यते तत्र पगणि ?-३ आद१-२दिपदम् । पगणि नववचनानि आत्मनेपदसंज्ञानि भवतीति वृत्तिः मुगमा ।। (वर्तमाने तिप् तम् अन्ति सिप थम् थ मिप वम् मस्ते आते अन्ते से आथे ध्वे ए वहे महे)।

·। (२१८) सारस्वतचन्द्रकी?- (भ्वादिः ) भूसत्तायामित्यादिशब्दो धातुसंज्ञो भवति । स च त्रिविधः । आत्मनेपदी परस्मैपद्युभयपदी चेति ॥ . सूत्रम् (भ्वादिः) भूः आदिर्यस्यासौ भ्वादिः १-१ (स्रो०) भूधातुः सत्तायां विद्यमानार्थे वर्त्तते इत्येवमादिर्यः शब्दो वर्णसमुदायात्मको धातुपाठेऽभिहितः स धातु- संज्ञो भवति । विभक्तिप्रत्ययरहितः केवलो भ्वादिर्धातुसंज्ञो भवति । तत्क्रमश्च धातु- पाठादवगन्तव्यः । इह ग्रन्थगौरवभयान लिख्यते । दधात्यर्थमिति धातुः। स चेति। स धातुस्त्रिविकः । तिस्रो विधाः प्रकारा यस्य स त्रिविधः पदभेदात्रिप्रकारः । आत्म नेपदम् अष्टादशसु वक्ष्यमाणेषु विभक्तिवचनेषु अंत्यनववचनात्मकं विद्यते यस्य स आत्मनेपदी एथ् वृद्धावित्यादिः १॥ तथा परस्मैपदं वक्ष्यमाणवचनेषु आद्यं नववच- नात्मकं विद्यते यस्य स परस्मैपदी भू सत्तायामित्यादिः२॥ तथा उभये परस्मैपदा- त्मनेपदे विद्यते यस्य स उभयपदी । पचति करोतीत्यादिः ३ ॥ यद्यपि निविशादे- रिति सूत्रेण केपांचिद्धातूनां पदविपर्ययो भवति, तथाप्यत्र स्वभावेन पदत्रयेण त्रिवि- धत्वमुक्तम् ॥ अथ प्रथममात्मनेपदं येभ्यो भवति तान् दर्शयति- (आदनुदात्तङितः ) अनुदात्तेतो ङितश्च धातोरात् । इत्या- त्मनेपदं भवति ॥ सूत्रम् (आदनुदात्तेति)। आत् १-१ ( हसेपः) अनुदात्तश्च ड् च अनुदातडौ तो इतौ यस्य सोऽनुदात्तडित् तस्मात् अनुदात्तडितः ५-१ । द्विपदं सूत्रम् । अनुदात्तेत इति धातुपाठे योऽभिहितः धातुः स अनुदात्तेत्संज्ञकः कल्पितः । एथ् वृद्धौ इत्या- दिकः । तथा डित् डकारानुबन्धः शीट् स्वमे इत्यादिकः ततोऽनुदात्तेतो डितश्च धातोः आत् इति शब्देन आत्मनेपदं भवतीत्यर्थः ॥ .( भित्स्वरितेत उभे) जितः स्वरितेतश्च धातोरुभे। इत्यात्मने- पदपरस्मैपदे भवतः ॥ आत्मगामि चेत्फलमात्मनेपदं परगा- मि चेत्परस्मैपदं प्रयोक्तव्यम् । अन्वर्थत्वात् ॥ अयोभयपदिनां लक्षणमाह-सूत्रम् (जित्स्वरितेत इत्यादि) ञकार इत्यस्य स जित यश्च स्वरितेत्संज्ञको धातुपाठेउक्तः। विच्च स्वरितेच जित्स्वरितेत् तस्मात् जित्स्व- रितेतः५-१ उभे १-२ (ईमौ । अइए) द्विपदं सूत्रम् । जितो धातोर्डदाञ् दाने डुकृत करणे वृञ् वरणे इत्यादेः प्रसिद्धात्तथा स्वारतेत इति यस्य धातोर्धातुपाठे स्वरितेत इति संज्ञा कल्पितास्ति तस्मात् डुपचा पाके इत्यादेर्धातुपाठोक्तात् धातुगणात् । उभे इति । आत्मनेपदपरस्मैपदे दे अपि भवतः ॥ अय ग्रन्थकार एवोभयपदिनां धातूनां पदप्रयोगशिक्षामाह-आत्मगामि चेदिति । चबाद उभयपदिनां धातूनां क्रियायाः ·नारम्प टनगणि ते आते अन्ते इत्यादीनि नव वचनानि यात्मनेपदगंशानि मानि । नयात्र पेचिपुस्तरुपु पगण्यात् इति सूत्रं दृश्यते तत्र पगणि :- माद-दिग्दन । पगणि नववचनानि आत्मनेपदसंज्ञानि भयंतीनि पतिका ३ भ्वादयः। (२१९) फलम आत्मगामि भवति तदात्मनेपदं प्रयोज्यम् । यया आत्मार्थ पचते । परार्थ पचति । तया च । यया "जगतः पितरी बन्दें" इत्यत्र वन्दनलक्षणक्रियायाः फल- स्यात्मगामित्वात्कालिदामकविन्दे इत्यत्रात्मनेपदं प्रयुक्तवान् । तया यद्यपि “सार- स्वातीमृनुं कुल इत्यत्र पटनस्य परंगामित्वात्परस्मैपदं युज्यते । तथापि तत्पाठनादु- -स्पन्नं पुग्पलक्षणं फलं कर्तृगाम्येवेत्यवधार्यात्मनेपदं प्रयुक्तम् । परगामीति। चेद्यदि क्रियायाः फलं पग्गामि भाति । तदोभयिनां धातूनां परस्मैपदं भवति । यथा प्रक्रि- याकीमुद्याम् । कुर्म इत्यत्र करोतेर्धातोः परस्मैपदं अन्यस्य शिष्यानुशिष्यपठनपा- टनरक्षणस्य फलस्य परगामित्वात्मयुक्तम् । एवमन्यदपि यथासम्भवमूह्यम् ॥ एत- सट्टयस्प प्रपोजनं कुन इत्यत आह-अन्वर्थादिति । आत्मने परस्मै इति द्वयोर्ना- म्रोग्नुगतार्यन्वात् । यादृशं नाम तादृश एवार्थः । यया आत्मनिमित्तमात्मनेपदं पर- निमित्तं परस्मैपदमित्यर्थः । तस्मात् इदं त्वात्मगामीत्यादिपदप्रयोगकथनमुभयपदि- नामेवापगन्तव्यं नान्येपाम् । असार्वत्रिकश्चायं विधिः ।। (परतोऽन्यत्) पूर्वोक्तनिमित्तविधुरादन्यस्माद्धातोः परस्मैपदं भवति । इति परस्मैपदम् ॥ अय परस्मैपदप्रयोगमाह-सूत्रम् (परतोऽन्यत् ) परतः ६-१ तस्मत्ययान्तम्, अन्यत् १-१ अन्यगन्दस्य नपुंसकलिङ्गपदप्रयोगः (श्त्वन्यादेः) दिपदमिदं सूत्रम् । पद्यक्तित्यादि । पोक्तानि यानि सूत्रयोक्तनिमित्तानि तत्रानुबन्धरहिताच धानोः परम पदं भाति । म च धातुपाठात् ज्ञेयः ।। (नव पम् ) तिवादीनामष्टादशसंख्याकानामायानि नवव- चनानि परस्मेपदसंज्ञानि भवंति (पराण्यात्)पराणि नववच- नान्यात्मनेपदानि भवंति ॥ भय रिभक्तिषु परस्मैपदात्मनेपदयोर्वचनसंख्यामाह-सूत्रम् (नव ) १-३(जश्श- गोदक) पम् १-१ टिपदं सत्रम् । तियादीनामिति । वर्तमान विधिसंभावनाशी:- प्रणानयतनागेशीयांगीर्यधस्तनार्थमविष्यक्रियातिपत्तिभृतार्यलक्षणानां दश विभू- चीनां पान्पटादमाटादा वचनानि तेषां मध्ये आयानि नवाचनानि परस्मैपदसंज्ञानि भांति तानि परम्मादिम्यो धातुभ्यः प्रयुज्यते । पणि तिवादीनामेव पराणि (पनमाने तिः तम् अन्ति सिप थम् थ मिप वन, अन्ते मे आये ध्वे ए वहे महे)।

·४ (२२०) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- प्रारब्धोपरिसमाप्तश्च वर्तमानः तस्मिन्नभिधेये तिबादयः प्रत्य- या भवन्ति । अस्य तिबादेः पाणिनीयानां लडिति संज्ञा ॥ अथारख्यातविभक्तीना मध्ये सर्ववैयाकरणसमयप्रतिपालनार्थ वर्तमानविभक्तिमयो- गसूत्रमाह-(वर्तमाने तिप् तस् अन्ति सिप् थस् थ मिप् वस् मस् परस्मैपदानि । ते आते अन्ते से आथे ध्वे ए वहे महे) एतानि आत्मनेपदानि । सर्वाण्यप्येतानि । प्रथमैकवचनान्तानि साङ्केतिकानि । एवमेकोनविंशतिपदं सूत्रम् । अथ वृत्तिकारो वर्त- मान इति पदं व्याचष्टे-प्रारब्धेति । कश्चित्कालः क्रियायाः प्रथमक्षणे एव लग्नः स प्रारब्धः स यावत् अपरिसमाप्तः अपरिपूर्णस्तावद्वर्त्तमान इत्युच्यते । प्रारब्धापरिस- माप्तक्रियोपलक्षितः कालो कर्तुापारो वा वर्तमानस्तस्मिन् उक्तलक्षणे वर्तमाने कालेऽभिधेये वाच्यमाने सति धातोस्तिवादयो महेपर्यन्ता अष्टादश प्रत्यया विभक्ति- लक्षणा भवति, प्रयुज्यन्ते इत्यर्थः । तत्र तिबादयो मस्पर्य्यताः परस्मैपदसंज्ञाः । ते- आदयो महेपर्यंता आत्मनेपदसंज्ञाः । अथ प्रथान्तरे एतेषामेवाष्टादशवचनाना सज्ञा- न्तरमाह-अस्यति । पाणिनीयानाम् आचार्याणाम्-पाणिन्युक्तग्रन्थपाठिना वा मते अस्य तिवादेरष्टादशसख्यस्य प्रत्ययगणस्य लट् इति सज्ञा ज्ञेया । वर्तमाने लट् १, विध्यर्थादिपु लिड् २, आशी प्रेरणयोर्लोट् ३, अनद्यतने लड् ४, परोक्षे लिद् ५, आशिपि लिड् ६, श्वस्तने लुट् ७, भविष्यति लट् ८, क्रियातिपत्तौ लड् ९, भूते लुड् १० इति दश लकाराः॥ (नानि च युष्मदि चास्मदि च भार्गः ) नामादिपूपपदेषु प्राप्तेषु सत्सु त्रिभिर्भागैरेते प्रत्यया भवन्ति । ते च त्रयो भागा यथाक्रमं प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञा भवन्ति । नाम्नि प्रयुज्यमाने च शब्दादप्रयुज्यमानेऽपि प्रथमपुरुपः । युष्मदि मध्यमः । तथैकारमयुत्तमः ॥ भू सत्तायाम् । एतेषामेव प्रत्ययाना त्रित्रिवचनविभागभेदेन पुरुषसज्ञामाह-सूत्रम् ( नाम्नि च युष्माद च अस्मादि च भागैः) सप्तपदं सूनम् । नामादिष्विति । देवः । देवी । देवाः । अथवा । सः। ती । ते । इति नाम । त्वम् । युवाम् । यूयम् । इति युष्मद् । अहम् । आवाम् । वयम् । इति अस्मद् । नोमयुष्मदस्मलक्षणेषु पदेषु उपपदेषु समीपे प्रयुज्यमानेषु परस्मैपदिनामात्मनेपदिना च प्रत्येक त्रिभिर्भागेश्छेदैः कृत्वा एते उक्ता वक्ष्यमाणाश्च प्रत्यया भवन्ति । तत्र । तिप् १ तस २ अन्ति ३, इति परस्मैपदे, ते १, आते २, अन्ते ३, इत्यात्मनेपदे प्रथमपुरुषसज्ञा ॥ १॥ सिप् १, २, थ३, ।

·म्वादयः। (२२१) से १, आये २, ध्वे ३ इति परस्मैपदात्मनेपदयोर्मध्यमपुरुषसंज्ञा २ ॥ मिप् १ वस् २ मस् ३ इति परस्मैपदे । ए १ वहे २ महे ३ इति आत्मनेपदे उत्तमपुरपसंज्ञा ३ ॥ अथ नामादिषु प्रथमादिपुरुषप्रयोगशिक्षामाह-नानाति । नाम्नि सामान्यलक्षणे प्रयुज्यमाने उच्यमाने चशब्दादप्रयुज्यमानेपि प्रथमपुरुपो भवति । युष्मदस्मदोश्च प्रयोगे प्रयोगे मध्यमपुरुषोत्तमपुरुपौ भवतः । ते च त्रयो भागाः यथाक्रमं प्रयमम- ध्यमोत्तमसंज्ञा भवन्ति । तेपां ग्रन्येपूदाहरणानि प्रदर्श्यन्ते। प्रयुज्यमाने यथा। चम्पू- कथायाम्-"जयति गिरिसुतायाः कामसंतापवाहिन्युरसि रसनिपेकव्वान्दनश्चन्द्र- मौलेः" इति । यदि वा-'तं संतः श्रोतुमईन्ति' । तथा प्रयुज्यमाने यथा रत्नमाला- याम्-"शिशिरपूर्वमृतुत्रयमुत्तरं ह्ययनमाहुरहश्च तदामरम्" । इत्यत्र बुधा इत्यप्रयुज्यमानेऽपि नाम्नि आहुरिति प्रथमपुरुषप्रयोगः। तथा युष्माद प्रयुज्यमाने प्रयुज्यमानेऽपि मध्यमपुरुपः । यथा कुमारसंभवे-"स्वं पितृणामपि पिता देवानामपि देवता ॥ परतोपि परश्चासि विधाता वेधसामपि ॥ १॥” इति प्रयु- ज्यमाने मध्यमपुरुषप्रयोगः । अस्मदि प्रयुज्यमानेऽपयुज्यमानेऽप्युत्तमपुरुपः । प्रयु- ज्यमाने यथा । “तमहमिह निमित्तं विश्वजन्मात्ययानामनुमितमभिवंदे भग्रहैः काल- मीगम्" । अप्रयुज्यमाने यथा । 'मंदः कवियशः प्रार्यो गमिष्याम्युपहास्यताम्' इत्यादि ॥ (कर्तरि पं च ) परस्मैपदं कर्तरि भवति । चकारादात्मनेपदम- पि। तत्र भूइत्येतस्मात्परस्मैपदिनोऽबिकरणात्कर्तरि तिवादयो योज्यन्ते । तत्रैकत्वविवक्षायां प्रथमपुरुपैकवचने भू तिए इति स्थिते। पकारः पित्कार्यार्थः। अथ परस्मैपदप्रयोगशिक्षामाह-(कर्नार पंच) त्रिपदम् । पम इति परस्मैपदं तिप् तस् अन्ति इत्यादिनवलक्षणं कर्तरि कर्चुक्तावेव भवति । न केवलं परस्मैपदं किंतु आत्मने पदमपि कषुक्ती भवति । अयं भावः परस्मैपदिनां धातृनां कंतरि परस्मैपदं भवति । आत्मनेपदिनामात्मनेपदं भवति । उभयपदिनां तु उभे अपि आत्मनेपदपर- स्मैपदे भवतः । यथा 'जयंति सन्तः' इति परस्मैपदम् । तदनु च विजयन्ते' इत्या- त्मनेपदम् । 'सारस्पतीमृणु कुर्वे' इत्यत्र करोतेर्धातोरात्मनेपदम् । ' प्रक्रियाकीमुर्दी कुर्मः' इति परस्मैपदम् । एवमन्यत्राप्यह्यम् । कोक्ती तु आत्मनेपदमेव भवति । अत्र प्रथमं यदुत्तं भ्वादिरिति सूत्रेण भूइत्यादीनां धातुमंज्ञा प्रतिपादिना तेन भूषा- तोर्दशानामाप लकाराणां प्रयोगं चिकीर्षुः प्रथमं वर्तमानार्यविभक्तिमयोगं दर्शयति- तत्रेति। तेषु परस्मैपद्यात्मनेपद्युभयपदलक्षणेषु धातुषु भूमत्तायामित्यादिधातुरुदात्त- स्वात्परस्मैपदी वर्तते । म चारविकरणो भवति । विक्रियनेवस्थान्तरं भनने धातुग्नें- ·(२२२) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- नति विकरणम् । यथा प्रकृतिप्रत्ययार्थाभिधानेन सहापो विकरणम् । यहा । प्रकृति- प्रत्ययांतःपाती गणविभागकारका प्रत्ययो विकरणं स चापकर्तरीत्याद्याख्यातोक्तः प्रत्ययस्तद्विकरणमुच्यते । अब विकरणं यस्यासौ अब्धिकरणस्तस्मात्परस्मैपदिनोब्धि- करणाच तिनादयः परस्मैपदार्था नव प्रत्यया योज्यन्ते । इह हि धातवो दशवा । तत्राधिकरणा भ्वादयः १, लुग्विकरणा अदादयः २, लुम्विकरणा अपि द्विरुक्ता ह्वा- दयः ३, यविकरणा दिवादयः ४, नुविकरणाः स्वादयः ५, नविकरणा रुधादयः६, उविविकरणास्तनादयः ७, अविकरणास्तुदादयः ८, नाविकरणाः ऋयादयः ९ स्वार्थेऽयंताश्चरादयः १० । तेषु भूधातुरविकरणस्तस्मात्तिवादयः प्रयोज्यन्ते । भृसत्तायाम् । अयं धातुः ‘सत्तायां विद्यमानार्थे भवनार्थे परस्मैपदी' (परतोऽन्यत् ) सूत्रात् । अकर्मकोऽयम् । भृड् प्राप्तौ आत्मनेपदी। सकर्मकोऽयम् । द्वयोर्धात्वो रूपाणि निगद्यन्ते । तत्रादौ परस्मैपदिनो रूपाणि कथ्यन्ते । पश्चादात्मनेपदिनः । भूधातो. स्तिवादयो नव विभक्तयो भवन्ति । भूप्रथमपुरुपैकवचनं तिप् । अत्र पकारः पित्का- यर्थिः, पित्कार्य च ।(अपित्तादिर्डित् । अवादावीप्पित्तित्स्मिा ओरो ) इत्यादि ।तदर्थोंs यं पकारः। भू ति इति स्थिते । (अप कर्तरि) धातोरप्प्रत्ययो भवति कर्तरि विहितेषु त्यादि- पु चतुर्पु दिप्पर्यन्तेषु परतः । पकारो विकरणभेदज्ञापनार्थों गुणार्थश्च । प्रकृतिप्रत्ययान्तः पतति यः प्रत्ययः स विकरणः । सूत्रम् । (अप्)१-१(कर्तरि ) ७-१ विपदम् । वातोरिति भ्वादेर्धातोः प्रत्यया- न्ताच धातोः कर्तरि अप्प्रत्ययो भवति । तिवादिपु दिवाद्यन्तेषु चतुर्पु वर्तमानार्थ- विधिसंभावनाशी प्रेरणार्थानद्यतनार्थलक्षितेषु चतुर्पु प्रत्ययगणेपु परेषु सत्सु अप्रत्ययोभवतीत्यर्थः । अप् इत्यन पकारो विकरणभेदज्ञापनार्थः । यतोवापप्रत्य- योऽवशिष्यते ( तुदादेरः) इत्यत्राप्यकारोऽवशिष्यते । इत्थं अप्प्रत्ययस्यान्तरं न लक्ष्यते । अतः प्रत्ययभेदज्ञापनार्थमयं पकारः । पित्कार्यार्थश्च । भू अति इति स्थिते । (गुणः) धातोरन्त्यभृतस्य नामिनो गुणो भवति । अवादेशः भवति । व्यर्थविवक्षायां तस् । सूत्रम् (गुणः) १-१(स्रो०) धातोः धातुसंवधिनोऽन्त्यभृतस्य नामिनः इवी- वर्णसवर्णाना गुणः संज्ञासध्युक्तो भवति । कचित्पिति परे इति दृश्यते तदनि- यतम् । पितं विनापि विभराचरतुरित्यादौ गुणस्य दृश्यमानत्वात् । भो अति इति ·भ्वादयः। (२२३) स्थिते । अवादेशश्चेति (ओ अ) स्वरहीनं० । भवति इति सिद्धम् । व्यर्थविवक्षायां द्वयोर्वाच्यमानयोः सतोः प्रथमपुरुषदिवघ्नं तस् । भू तस् । (अकर्न० ) भूअ तम् इति स्थिते (गुणः) (अपित्तादिर्डित् ) पकारेतादिकं च विहायान्यः प्रत्ययो डित्संज्ञो भवति । अन्य इति किम् । इडामायवर्जितो दश- लकारान्तःपाती ङित् । आदिशब्दात्सीसिग्रहणम् ॥ ननु अप्प्रत्ययं विनापि गुणः क्रियतां तदर्थ सूत्रमाह-(अपित्तादि इत् यस्यासौ पित्त आदिर्यस्यासौतादिः पिच्च तादिश्च पित्तादी ताभ्यामन्योऽपित्तादिः१-१ड् इत् यस्यासी डित् १-१ द्विपदम् । पकारानुवन्धं तिप उप प्रत्ययादिकम् । ता । ताग। तारस् । इत्यादिश्वस्तनार्यप्रत्ययं च विहाय त्यक्त्वा योऽन्यः प्रत्ययः स डकारानु- बन्धं विनापि आरल्याते डिसंज्ञो भवति । पकारेतं तादिकं चेति आदिशब्दा सिरयोहणम् । तेन भूतार्थे सिप्रत्यये परे अवतिष्ट अदर्शयत् इत्यादौ गुण. । तथा आशिपि सीष्टप्रत्यये परे चेपीष्ट स्तोसीटेत्यादौ गुणः ।। (कित्यद्यसि) किति डिति च परे धातोर्गुणो भवति व्यसं वर्जयित्वा । कृतद्विवचनस्य उसि परे तु गुणो भवति । ततो ङित्त्वात्तसि गुणप्रतिपेधेऽप्रत्ययनिमित्तो गुणो भवत्येव ( स्रोविसर्गः ) भवतः । वह्वर्थविवक्षायां भव अन्ति इति स्थिते (अदे) अकारस्य लोपो भवति अकारे एकारे च परे। अदे इत्यत्र अकारैकारौ तिवादिप्रत्ययस्येत्यर्थः । भवन्ति । भवसि । भवथः । भवथ । अय डित्प्रयोजनमाह-सूत्रम् (हित्यद्वयसि ) कच दच क्डौ तौ इती यस्य स द्वित् तस्मिन् किति ७-१ विरिति द्विरुक्तो धातुः । द्वेः द्विरुक्तस्य धातोः उस व्युम् तस्मादन्योदयम् । तस्मिन् अद्युसि ७-१ द्विपदं सूत्रम् । किति पिति व्यतिरिक्त णवादी यक्प्रत्ययादौ च डिति तादिवर्जिते प्रत्यये यइप्रत्ययादी च परे धातो - मिनो गुणो न भवति । तनापि विशेपमाह-समित्यादि । द्विरुक्तस्य धातोः उस द्वयम् तं हसं वर्जयित्वाऽन्यन गुणो न भवतीत्पर्यः । कृतविचनादिति अप्प्र- त्ययस्यलुकि कृते भ्वादेर्धातोद्विरुक्तात्कृतद्धित्वात्परस्य योऽस्थाने उसादेशो विहितः तस्मिन्परे सति डिन्वेपि गुणो भवतीत्यर्थः। ततोत्र प्रस्तुने भूघाती तस्य हित्त्वात्तमि परे गुणप्रतिपेपि अप्मत्ययानिमित्तो गुणो भवत्येव । गुणे कृते (नो अब् ) स्व० ·(२२४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- (स्रो०) भवतः इति सिद्धम् । वर्थानां बहूनां वक्तुमिच्छा यन क्रियते तत्र बहुव- चने भू अन्ति इति स्थिते (अकर्तः । गुणः । ओ अव) (स्वर०) भव अंति इति जातम् । सूत्रम् । अच्च एञ्च अदे तस्मिन् ७-१ सांके । अकारस्य त्यादिप्रत्ययस्थे अकारे एकारे च परे लोपो भवति । अनेन वमध्यस्थितस्याऽप्प्रत्ययसंबंधिनोऽका- रस्य लोपः । स्वर० । भवन्ति इति प्रथमपुरुपस्य वचनत्रयसाधनम् । एवं भवसि । भवथः । भवथ । इति मध्यमपुरुषे वचनत्रयसाधना ! उत्तमपुरुपवचनत्रयेपि अप्प- त्यये नामिनो गुणे च कृते (ओ अ ) स्व० । भवमि । भवः। भवमः। इति स्थिते- (मोरा ) अकारस्य आत्वं भवति वकारे मकारे च परे । भवामि भवावः भवामः । स राजा धार्मिको भवति । त्वं साधु भवसि । अहमात्मविद्भवामि । इत्यादि प्रयोक्तव्यम् । सूत्रम् । व्च म्च मौ तयोमोः ७-२ आ १-१ साके० । प्रत्ययसंवन्धिनो- कारस्य तिवादेर्वकारे मकारे च परे आत्वं भवति । आनेनाऽपोकारस्य आकारः। भवामि । भवावः । भवामः । इति सिद्धम् । अय ग्रंथकारः उक्तिमयोगमाह- स राजा धाम्मिको भवति । अत्र राजा इति कर्तृपदम् । भवतीति क्रियापदम् । धातोः कर्मनिरपेक्षत्वात् अकर्मकत्वं धार्मिक इति विशेषणपदम् । एवं तौ राजा- नौ धामिको भवतः । ते राजानो धामिका भवन्ति । त्वं साधुभवसि । युवां साधू भपथः। यूयं साधवो भवथ । अहम् आत्मविद्भवामि । आवाम् आत्मविदौ भवावः । वयम् आत्मविदो भवामः । इत्यादि उक्तिवाक्यं प्रयोज्यम् ॥ (अव्यवधानाच पुरुपविशेषः) यस्य क्रियापदेन व्यवधानं नास्ति ततः पुरुपविशेपः । अत्र व्यवधानं सूत्रस्थं ग्रामुन तु वाक्यस्थम् । सूत्रक्रमेण पुरुपप्रयोगो भवति । साधू स च त्वं च भवथः । अहं, त्वं स च पण्डिता भवामः । भूङ् प्राप्ती आत्मनेपदी । तस्मात्तेप्रभृतीनि नव वचनानि प्रयो। ज्यानि । अवगुणावः । भवते । अथ पुरुपभेदमाह-नामयुष्मदस्मदा योस्त्रयाणां वा युगपत् प्रयोगे कस्य पुरुपस्य नियापदं भवतीत्यत आह-, सूत्रम् (जव्यवधानाचेति) अव्यवधानात पुरुपविशेषः । अव्यवधानाच्च पुरुपक्रियाभिः सहाऽव्यवधानादन्तरराहित्यात् प्रथममध्यमोत्तमानां क्रमेण पुरुषविशेषः, चकारात् क्रियाभिर्व्यवधानादन्तरसाहित्यात् उत्तममध्यमप्रय- माना व्युरमेण पुरुपविशेपः मध्यमप्रथमयोर्मध्यमः, उत्तममभ्यमयोरुत्तमः । उत्तम- ·भ्वादयः। (२२५) मध्यमप्रथमपूत्तमः। एवं सर्वलकारेषु ज्ञेयम् । स च वं च भवथः, इति क्रमव्युक्र- मेण पुरुपविशेपः। अहं स च भवावः । अहं च त्वं च भवाव । अहं च त्वं च स च भवामः । इति व्युक्रमोऽप्येवमेव ज्ञातव्यः ॥ १ ॥ ( अव्यवधानात् अंतररहितात क्रियायाः सामीप्यात् पुरुपविशेषः प्रयोक्तव्यः) प्रथमपुरुषमध्यमपुरुषोत्तमपुरुषाणां विशेपः स्यात् । अयमर्थः । नामयुष्मदस्मदा पुरुपत्रयाणां मध्ये द्वयोम्बयाणां वा युग पत्प्रयोगे सति यक्रियायाः समीपस्थं पदं तस्यैव पदस्य पुरुषो भवनि । तस्यैव पुरुषस्य क्रियापदं प्रयोज्यम् । यथा साधू स च त्वंभवथः इति । अत्र स च त्वं च इत्यत्र युष्मदः क्रियासमीपवर्तित्वात् क्रियाया मध्यमपुरुषः । नामयुष्मदोः प्रयोगात् द्विवचनम् । स च त्वं च साधू भवतः । अत्र नाम्नः क्रियायाः समीपत्तित्वात्प्रथमपुरुपदिवच. नस्य प्रयोगः । एवं स च त्वं च अहं च साधवो भवामः इत्याद्यपि ज्ञेयम् । व्याकरणान्तरे तु युगपद्धचने परः पुरुषाणाम् अन्यच्च द्वययोगे त्रययोगे च पराश्रय- मेव वचनं न तु क्रियायाः सामीप्येऽप्यादिमपुरुपवचनम, इति वर्तमाने साधना । भूङ् प्राप्तौ । डिवादात्मनेपदी । तस्माद्धातोः तेप्रभृतीनि नव वचनानि प्रयोज्यानि । (अप् कर्तरि । गुणः । ओ अ ) भवते । भू आने इति स्थिते । .(अप् कर्तरि । गुणः। ओ अ ) भवू आते इति स्थिते । (आदाथ इ. ) अकारात्परस्यात्-आथ्संवन्धिन आकारस्य इकारो भवति । भवेते, भवन्ते । भवसे, भवेथे, भवध्वे । (अदे) भवे, भवावहे,भवामहे । स श्रियं भवते ॥ इ.) आत् ५-२ (सांके० ) यात् च आय् च आदाय् तस्य आदायः ६-१ इ. १-१ (खो०) आदी (सव० ) मध्ये (आदवे लोपश ) त्रिपद सूत्रम् । अकारात्परस्य आहे आये आताम् आयाम् इति वर्तमाना आशी प्रेरणा नद्यतनमयमपुरुपमध्यमपुरुपद्विवचनस्याकारस्य इकारादेगो भवति । अनेन आते इत्याफारस्य इकारः (अइए) भवेते । भू अन्ते इति स्थिते (अप् कर्तरि । गुणः । ओ अबू । (अदे) भवन्ते । भवसे । भू आये इति स्थिते (अप कतीर गुणः । ओ अन् । बादाय इ.) अनेन आकारस्य इकारः (अइ ए) भवेथे । भवध्वे । भू.ए इति स्थिते (अप् कर्तरि । गुणः । ओ अ । अदे) भवे । (मोरा )भवावहे भवामहे । म पुरुषः श्रियं लक्ष्मी भवते । इति उदाहरणम् । (विधिसंभावनयोः यात् याताम् युस् यास् यातम् यात याम् याव याम ईत ईयाताम् ईरन् ईथास ईयाथाम् ईध्वम् ईय ईवहि ईमहि) विधिः कर्तव्यार्थोपदेशः । संभावनं कल्पनमूहस्तत्र . - - सूत्रम् ।

·- (२२६) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- यादादयः प्रत्यया भवन्ति । लिङिति चैपां संज्ञा पाणिनी यानाम्॥ अथ द्वितीयलकारमाह-(विधिसंभावनयोः०) इत्यादि सूत्रम् । विधिश्च संभावनं च विधिसंभावने तयोविविसंभावनयोः ७-२ । शेपाण्यष्टादशापि पदानि प्रथमैकवचना- न्तानि, एवमेकोनविंशतिपदं सूत्रम् । अथ विधिसंभावनयोरिति पदं व्याचष्टे । विधिरि त्यादि । कर्त्तव्यः कर्तुं योग्यो योऽर्थःतस्योपदेशः शिक्षा स कर्त्तव्यार्थोपदेशः।अथवा:- ज्ञातस्य वस्तुनो ज्ञापनं विधिः । कर्त्तव्यार्थीपदेशो यथा । विमो वेदमधीते । अज्ञात- ज्ञापनं प्रातःकृत्यादिशिक्षारूपम् । सर्वोऽप्ययं विधिः । तथा संभावनं कल्पनं विचार- णमुच्यते । तस्य पर्यायान्तरम् । ऊह इति वितर्क इत्यर्थः। ततो विधौ संभावने च यादादयोऽष्टादश प्रत्ययाः । परस्मैपदात्मनेपदभेदेन भवन्ति । एपां यादादीनाम- ष्टादशानां पाणिनीयव्याकरणपाठकानां मते लिड इति संज्ञा । तत्र प्रथमपुरुपै- कवचने भृयात् इति स्थिते (अकर्त०) (गुण:०)(ओ अव्) (स्वरही० ) भव यात् इति स्थिते । (या) अकारात्परो या इर्भवति । (अइए ) भवेत् । भ- वेताम् । सूनम् (या) १-१ (सांके. ) अकारात्परो विधिसंभावनसंबंधी प्रत्यय- स्य यो या इति वर्णः स इभवति । अनेन या इत्यस्य इकारः (अइ ए) भवेत् । अग्रे प्रथमपुरुपबहुवचनोत्तमपुरुपेकवचनं वर्जयित्वा सर्वन या इत्यस्य इकारः (अइए) भवेताम् । बहुवचने भव युम् इति स्थिते । (युस इद्) अकारात्परस्य युस इडागमो भवति । भवेयुः। भवः । भवेतम् । भवेत। मृतम् (युस०)६-१ इट १-१ द्विपदं सूत्रम् । अकारात्परस्य युम् इत्येतस्य वचनस्य इडागमो भवति । टिवादादी (अइए)भोयुः । भवः। भवेतम् । भवेत । सर्लन (या०) इतीकारः उत्तमपुरपक्वचने भव याम् इति स्थिते । (यामियम्) अकारात्परो यामियं भवति । भवेयम् । भवेव । भवेम । शिप्यो गुरुशुश्रूपको भवेदिति विधिः । भवेदसी वेदपारगो ब्राह्मणत्वादिति संभावनम् । भवेत । भवेयाताम् । भवेरन् । भवेथाः। भवेयाथाम् । भवेध्वम् । भवेय । भवेवहि । भवेमहि । अहं हरिभक्तिं भवेय॥

·भ्वादयः। (२२७) सूत्रम् याम् ६-१ इयम् १-१ अकारात्परस्य याम् इति वचनस्य इयम् इत्यादेशो भवति । गुरुत्वात्सर्वस्यादेशः (अ इ ए) भवेयम् । द्वित्ववहुत्वयोः (या० ) इतीकारः । भवेव, भवेम । इति सिद्धम् ।अयोदाहरणमाह-शिष्यो गुरुमुक्ष- पको भवेदिति विविः अत्र शिष्यस्य गुरुशुश्रूपारूपाकव्यायः अस्योपदेशो विधिः । शिष्येण गुरुशुश्रूषा कर्त्तव्येत्युपदिश्यते । ततोच विधौ यादादयः । तयासौ ब्राह्मणो ब्राह्मणत्वावेदपारगो भवेत् इति । संभावने संभवेऽर्थे यादादयः प्रत्ययाः स्युः । ब्राह्म- णत्वेन वेदपारगत्वं संभाव्यते इत्यर्थः। एवमन्यान्यप्युदाहरणानि ज्ञेयानि । तथात्म- नेपदिनो भृड्यांतोरीतादीनि नव वचनानि प्रयोज्यानि । भू ईत इति स्थिते ( अप्- कर्तरि । गुणः । ओ अ ) (स्वरहीनम् ) (अ इ ए) भवेत । भवेयाताम् । भवरन् । अन्यानि रूपाणि मूले सन्ति । तानि अनेनैव प्रकारेण साध्यानि । अहं हरि- भक्ति भवेयेत्युदाहरणम् । समाप्तोऽयं लिङ्लकारः ।। (आशी प्रेरणयोः तुप् ताम् अन्तु हि तम् त आनिए आव आमए, ताम् आताम् अन्ताम् स्व आथाम् ध्वम् ऐए आवहेए आमहेप् ) अप्राप्तप्रार्थनमाशीः परस्येष्टार्थाशंसनं वा प्रेरणं प्रवर्तनं तत्र तुवादयः प्रत्यया भवन्ति । एपा संज्ञा लोट् । अथ लोट्लकारः कथ्यते । सूत्रम् । (आशी प्रेरणयोः०)माशीश्व प्रेरणंचआशी:- प्रेरणे तयोः आशी मेरणयोः ७-२ शेपाणि तुवादीनि आमहेप्पर्यन्तान्यष्टादश पदानि प्रथमैकवचनान्तानि साङ्केतिकानि एवमेकोनविंशतिपदं सूत्रम् । आशिपं प्रेरणं च व्या- चष्टे । अमातस्य वस्तुनः स्वयं प्रार्थनं मे इदं वस्तु भवतु इत्याशीः । परस्यान्यजन- स्य वा इष्टाशंसनं वाञ्छितार्यकयनं वा आशीरुच्यते। तथा 'हे सौम्येदं कार्य कुरु' इति यत्प्रवर्त्तनं तदेव प्रेरणम् । तत्र आशिपि मेरणे च तुवादय आमहैप्पर्यन्ता अष्टा- दश मत्ययाः परस्मैपदात्मनेपदभेदेन भवन्ति । एपांच तुवादीनां पाणिनीयमते लोद इति संता कथ्यते । तत्र परस्मैपदिनो भूधातोरतुवादयो नव प्रत्यया भवति । भू तुप इति स्थिते । (अप् कर्तरि । गुणः । ओ अ ) (स्वरहीनं०) पकारः पित्कार्यार्थः। भवतु भूतुप् इति स्थिते । (तुह्मोस्तातङ्ङाशिपि वा वक्तव्यः) भवतु भवतात, भव- ताम्, भवन्तु। सूत्रम् (तुह्यो०) तुश्च हिश्च तुही तयोः तुह्यो । आगी प्रेरणे तुप् हि इत्येतयो- वचनयोरागियर्य वाच्यमाने तातडू इत्यादेशो वा भवति । डकारो डिरकाार्यः ।

·(२२८) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- १२ गुणनिषेधार्थस्तनुतादित्यादौ । न त्वन्त्यादेशार्थः। अत्र तु अप्प्रत्ययनिमित्तो गुणो भरत्येव । अकार उच्चारणार्थः । गुस्त्वात्सर्वस्य तात् इति, तेन प्रथमपुरुपैकवचने रूप- दयम् । अनेन सूनेण भूतात् इति जाते (अप्करि । गुणः । ओ अ ) (स्वरहीनं०) भवतात् । भवताम् । भव अन्तु इति स्थिते (अटे) अनेनाकारस्य लोपः । भवन्तु । मध्यमपुरुपैकवचने ।भव हि इति स्थिते । (अतः) अकारात्परस्य हेर्लुग्भवति । न तु तातङ । तातङि- ति ङित्करणं गुणवृद्धिप्रतिपेधार्थ न त्वन्त्यादेशार्थम् । भव, भवतात् । भवतम् । भवत । भवानि । भवाव । भवाम। आयु- प्मान् भवतु भवान् । अध्ययनायोद्यतोभव सौम्य ! भवताम् । भवेताम् । भवन्ताम् । भवस्व । भवेथाम् । भवध्वम् । भवै । भवावहै । भवामहै। हरि भजस्व त्वम् ॥ सनम् (नतः)५-१ अकारादुत्तरस्य हि इति वचनस्य लुग्भवति । नतु तातडः। बनेन हेलृक् । भव इति सिद्धम् । द्वितीयरूपै तुह्योरिति तातडादेशः । भवतात् । भवतम भवत । उत्तमपुरुपवचननयेऽपि (सवर्णे) भवानि । भवाव । भवाम । अथोदा- हरणम् । भवान् आयुष्मान् भवतु दीर्घायुभवतु इत्यागीः । भवन्तौ आयुष्मन्तौ भाताम् । भवन्त आयुष्मन्तो भवन्तु । अत्र यद्यपि भवच्छन्दो युष्मद्राची तथापि सामान्येन नामरूपत्वात्प्रथमपुरुषप्रयोगः । हे सौम्य त्वम् अध्ययनाय पठनाय उद्यतः सावधानो भव । अत्र प्रेरणे मध्यमपुरुपैकवचनप्रयोगः । एवमन्यद प्युदाहरणं ज्ञेयम् । तयात्मनेपदिनो भृड्धातोस्तामादयो नव प्रत्यया भवन्ति । भू ताम् इति स्थिते (अप्कार । गुणः । ओ अ ) (स्वरहीनं०) भवताम भव आताम् इति स्थिते । (आदाथ इ.) अनेनाकारस्य इकारः । भवेताम् (अटे) भव- न्ताम् । भवस्व । (आदाथ इ.) भवेथाम् । भवध्वम् (ए ऐऐ) भवै (सवणे दीर्घः) भवावहै । भवामह । हरि भजस्व त्वम्, इत्युदाहरणम् । (अनद्यतनेऽतीते दिप ताम् अन् सिप तम् त अमिप् व म, तन् आताम् अन्त थाम् आथाम् ध्वम् ई वहि महि) अतीताया रामद्वयादर्वाग्यावदागामिन्याः प्रथमयामद्वयं सोऽयतनम्ततोऽन्योनद्यतनस्तस्मिन्ननद्यतनेऽनीते काले दि- वादयः प्रत्यया भवन्ति । एपां संज्ञा लट् ॥

·१३ भ्वादयः। (२२९ दि सि मि इत्येतेपामिकार उच्चारणार्थः । तनो नकार इण्तन्य कर्तरीति विशेपणार्थः। (वावसाने) इति दकारस्य तकारः । अय लड्लकारः कथ्यते । मूत्रम् ( अनद्यतने० इत्यादि ) अद्यभवोऽद्यतनस्त- दन्योऽनद्यतनः । तस्मिन् (अनद्यतने )७-१ (अतीते) ७-१ अग्रे दिवादीन्य- टादश पदानि। प्रथमैकवचनान्तानि साङ्केतिकानि । एवं विशतिपदं सूत्रम् । अथ वृत्तिकारोऽनद्यतनेन्तीते इति पदं व्याचष्टे । अतीताया इति वर्तमानदिनात् प्राक् अतीताया गताया रात्रेः अन्त्ययामव्यात् अकि वर्तमानदिनं संयोज्य यावत् आगा- मिन्या आसन्नवर्तिन्या रातः प्रथममहरद्वयं सोऽष्टप्रहरप्रमाणः कालोऽद्यतन इत्युच्यते । गतराने पश्चिममहरद्वयं सकलो दिवसः आगामिन्या राने पूर्व प्रहरद्वयं सोऽद्यतनः। ततोन्यः कालोऽनद्यतनः । स च अनद्यतनो द्विधा अतीताऽनागतभेदात् । तनातीते गतेऽनद्यतने काले वाच्यमाने सति धातोः दिवादयो महिपर्यन्ताः परस्मैपदात्म- नेपदभेदेनाष्टादश प्रत्यया भवन्ति । एषां चाष्टादशानां पाणिनीयमते रड इति संज्ञा अनद्यतने लड् इति । दिसिमीत्यादि, तत्र दिप् सिप् अमिप् इत्येतेपां पकारः पित्कार्यार्थः । इकार उच्चरणार्यः । तेन ट् स् अम् इत्येव शिष्यते । आत्मनेपदे तन् इति वचनस्य नकारः इण तन्यकर्तरीति सूत्राथः। परस्मैपदिनोभूधातोर्दिवादयो- नव प्रत्ययाः भवन्ति । भू दिप् इति स्थिते ( अप्फर्तार । गुणः । ओ बू) (स्वरहीनमु० ) प्रथमपुरुषैकवचने (वावसाने ) अनेन दस्य तः। भवत् इति जाते । (दिवादावद ) दिवादौ परे धातोरडागमो भवति । अभवत् । अभवताम् । अभवन् । अभवः। अभवतम् । अभवत । अभ- वम् । अभवाव । अभवाम । ह्योऽभवत्त्वत्पुत्रः। अभवत । अभ- वेताम् । अभवन्त । अभवथाः । अभवेथाम् । अभवध्वम् । अभवे । अभवावहि । अभवामहि । स राज्यमभवत ।। सूत्रम् (दिनादावद्) दिप् आदिर्यस्यासी दिवादिः-तस्मिन् दिनादा-१ अद १-१ मध्ये (मी आव् ) द्विपदम् दिवादी प्रत्यये परे सति धातोः अद् इत्यागमों भवति टिवादादी । अभवत्-अभवद् । अभवताम । वहुवचने । अदे इत्यकारलोपः (स्वर०) अभवन् । मध्यमपुपैरचने ( सो०) अभवः । अभवतम् । अभात । उत्तमपुरुपैकवचने (अदे) इत्यकारलोपः(स्वर०) अभवम् । द्वित्वत्वयोः(मारा) अभवाव । अभवाम । अयोदाह या अतीतदिने पूर्वेयुः तव पुत्रोऽभवत् । एवं सः ·(२३०) सारस्वतचन्द्रकीर्तो- तव पुत्रावभवताम् । ह्यः तव पुत्रा अभवन् । ह्यस्त्वं अभवः । ह्यो युवामभवतम् । ह्यो यूयमभवत । ह्योहमभवम् । यः आवामभवाव । ह्यो वयमभवाम । इत्यादी- न्युदाहरणानि योज्यानि । तथात्मनेपदिनो भूड्धातोस्तनादयो नव प्रत्यया भवन्ति । भूतन् इति स्थिते । (अर करि) (गुणः) ( ओ अ ) (दिवादावद ) तनों नकारः ( इण् त० ) अभवत (आदाथइः )(अइए) (अभवेताम् ) अभव- न्तः अभवथा। अभवेयाम् । अभवध्वम् (अ इ ए) अभवे । अभवावहि । अभवामहि । स पुरुषो राज्यमभवत ॥ इत्युदाहरणम् ॥ समाप्तोऽयं चतुर्यो लकारः॥४॥ (परोक्षे णए अतुम् उस् थप अथुस् अ ण व म ए आते इरे से आथे वे ए वहे महे)॥धातोः परोक्षेऽतीते काले णवादयः प्रत्यया भवन्ति । एपां संज्ञा लिट् । जय णवादिविभक्तिपट्कं कर्तरि कर्चुक्तौ प्रणीयते-प्रदर्श्यते इत्यर्थः । सूत्रम (परोक्षे )७-१ अक्षेभ्यः परोऽगोचरः परोक्षस्तस्मिन् परोक्षे । कचिदमाद्यन्तस्य परत्वमिति परशब्दस्यादौ प्रयोगः। अक्षशब्दस्य परत्वम् । परःशब्दोऽत्र सान्तो निपातो गृह्यते । परार्थवाचको न परशब्दः यथा अलुक् क्वचित् । प्रक्रियामते तु पार- स्करादित्वात् सुडागमः । णवादीन्यष्टादशापि पदानि साङ्केतिकमयमैकवचनान्तानि । एवमेकोनविंशतिपद सूत्रम् । परोक्षे इन्द्रियागोचरे अतीते गते काले णवादयोऽष्टादश प्रत्ययाः । परस्मैपदात्मनेपदभेदेन भवन्ति । एपा पाणिनीयमते लिद इति सना । (णादिः कित्) अपिण्णादिः किद्भवति। (णादिः कित् ) अपित् णादिः कित् भवति । कित्त्वात् गुणाभावः। अय भूधातोः परस्मैपदप्रक्रिया प्रदश्यते ॥ भू णप् इति स्थिते-णो वृद्धयर्थः। पकारोऽपित्कार्यार्थ। भूम इति स्थिते । (द्विश्च) णवादिसंयोगे धातोर्विचनम् । सूत्रम्-(दिश्च) १-१ अव्ययं च द्विपद णनादिसंयोगे सति धातोद्विवचनं द्वित्वं भवति । (सस्वरादिरिधिः ) सस्वरायोऽवयवोऽद्विरुक्तो द्विर्भवति । भू भू णए इति स्थिते । णकारो वृद्ध्यर्थः । पकारः पि- कार्यार्थः। सूत्रम् ( सस्वरादिरदिः) ॥ त्रिपदं सूतम् । सस्वरः अद्विरुका आद्यावयवः दिर्भवति मूभू अ इति स्थिते ॥ com ·२५ . भ्वादयः। (२३१) (आभ्वोर्णादौ) आ अश्व भूश्च अभ्वौ तयोः पूर्वस्याकारस्य भूशब्दस्य च आकारो भवति णादौ सति । (ह्रस्वः) पूर्वसं- वन्धिनो दीर्घस्य ह्रस्वो भवति । सूत्रम् (आभ्वोर्णादी) ॥ आ १-१ अश्व भूश्च अभ्वी तयोः । अभ्वोः ६-२ ण आदिर्यस्यासौ णादिः तस्मिन् णादौ ७-१ आदौ (सवणे दीर्घः सह ) द्वितीये। (नामिनोरः) त्रिपदं सूत्रम् । णादौ परे द्वित्वे कृते सति पूर्वस्य द्विरुक्तरूपस्य अका- रस्य तथा भूधातुसंवन्धिन उकारस्य च आकारादेशो भवति । यद्यप्यासेत्यादी- आकारकरणं विनैव सिद्धिस्तथापि व्यानशे आनन आनर्च इत्यादिसिद्धयर्थमाकार- त्वमिति पूर्वस्य भू इत्येतस्य भा । भा भू अ इति जाते ॥ सूत्रम् (हस्वः) १-१ एकपदम् पूर्वसम्बन्धिनः दीर्वस्य हस्खो भवति पूर्वस्य हस्वः । (झपानां जबचपाः) पूर्वसंबधिनां झपानां जवाश्चपाश्च भवन्ति । झढधघभानां जडदगवा भवंति। खफछठथानां चटतकपा भवन्ति ॥ (झपानां जवचपाः) झपानां ६-३ । जवाश्च चपाउच जयचपाः १-३ पूर्वस- म्बन्धिनां झपानां जवाः भवन्ति । झन्धघभानांजडदगवा भवन्ति खफछठथानांचटत- कपा भवन्ति इत्यनेन सूत्रेण भकारस्य वकारो जातः । पुनश्च बभू अइति जाते । (भुवो बुक् ) भुवो वुगागमो भवति णादौ स्वरे परे । बभूव । वभूवतुः। बभूवुः। सूत्रम् (भुवः) ६-१ (चुक्) १-१ भूधातोः णवादी स्वरे परे बुगागमो भवति कित्त्वादन्ते उकार उच्चारणार्थः । वुग्विधानसामर्थ्यादेव गुणवृद्धी न भवतः (स्वरहीनं०)वभूव । वभूव तुः। वभूवुः । वमृत् थ इति स्थिते । (कादेर्णादेः) डुकृञ् करणे । सु गतो। डुभृञ् धारणपोपण- योः । वृञ् संवरणे ।दु गतौ । श्रु श्रवणे । स्नु प्रस्रवणे । टुञ् स्तुतौ । कृमृभृवृद्धशस्नुस्तु इत्येतस्मात्परस्य वसादे- देर्गणस्येद् न भवत्यन्यस्माद्भवतीति नियमादनिटोऽपीडाग- मः । यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ब्रहणेन गृह्यन्ते इति न्यायादिटो ऽपि णवाद्यन्तत्वेन थपि बुक् । वभूविथ । बभूवथुः । बभूव । ।

·(२३२) सारस्वतचन्द्रकीती- बभूव । बभूविव । बभूविम । बलिर्बलवान बभूव । बभूवे बभू- वाते । बभूविरे । वभूविपे । बभूवाथे। सूत्रम्-कादेः कृ आदिर्यस्यासौ क्रादिस्तस्मात् कादेः ५-१(णादेः) ६-१ द्विपदं सूत्रम् । डुकृत करणे । स गती । डुभृञ् वारणपोपणयोः। वृञ् वरणे। द्रु गतौ । शु श्रवणे । एञ् स्तुतौ । इत्येतेभ्यो धातुभ्यः परस्य । वसमत्याहारादेर्णादिगणस्य । वसमत्याहारः आदौ यस्य स क्स्प्रत्याहारादिस्तस्य वस्प्रत्याहारादेः । थप व म। से ध्वे वहे महे । इति प्रत्ययस्येडागमो न भवति । यथा चकर्थ । ससर्थ । बभर्थ । दुद्रो थ। शुश्रोथ । तुष्टोय । इत्यादी इडागमो न भवति । अन्यस्माद्धातोस्तु इडागमो भवति । यतो निषेधः प्राप्तिपूर्वको भवतीति । एभ्यो धातुभ्य इडनिपेऽन्यस्मा- दातोः इद् भवतीति नियमः । इति भूधातोः णवादिषु स्वरादिव्यतिरिक्तेपु थकारव- कारमकारेपु इडागमो भवति (स्वर०) नभृविथ । वभूवथुः । बभूव । बभूव । वभू- विव । बभूविम । बलिनलिराजा वलवान् वभूव । एवं रामलक्ष्मणौ वलवन्तौ बभू- वतुः। पाण्डवा वरवन्तो बभूवुः । त्वं बलवान् बभूविय । इत्युदाहरणम् । इति लिट्लकारस्य परस्मैपदम् । जथात्मनेपदं लिख्यते । बभूवे । बभूवाते । वभूविरे। वभूविपे । बभूवाथे । एतेषु रूपेषु पूर्वोक्तसूत्रेणेव सिद्धिः ।। वभृविध्वे इति जाते सति, (नामिनोऽचतुर्णा धो ढः) नाम्यन्ताद्धातोरुत्तरस्य तिवादिच- नुष्कव्यतिरिक्तस्य लिङो लुइलिटोश्व धस्य ढो भवति । अत्र (सेटो हलादेति वक्तव्यम् ) वभूविध्वे-वभूविट्वे । बभूवे। बभूविवहे बभूविमहे । रामोराज्यं वभूवे ॥ सूत्रम् (नामिनोऽचतुर्णा यो ढः ) नाम अस्यास्तीति नामा तस्य नामिनः ५-१ । अचतुर्णाम् ६-३ 11:६-१। ढः १-१ । नामी अन्ते यस्य सः नाम्य- न्तः तस्मात् नाम्यन्तात् वातोरुत्तरस्य तिवादिचतुष्कव्यतिरिक्तस्य लिडो लुइलिटो घस्य ढकारो भवति । अनेन सूत्रेण चकारस्य ढकारो जातः । अत्र अस्मिन् भने (सेटो हलाहेति वक्तव्यम्) अस्याः-इटा सह वर्तमानः सेट तस्मात् सेटः ५-१ लात् वा भवति इति विकल्पेन धस्य ढो भवति । अतो वभृविघ्वे-वभूविट्वे । इति रूपदयं जातम । बभूवे । वभृविवहे । वभृषिमहे ॥ रामो राज्यं वभवे ।। भूपातोर्टि- कारः समाप्तिमगमत् ।। एव पञ्च रकाग उक्ताः॥

·वादयः। (२३३) (आशिपि, यात् यास्ताम् यासुस् यास् यास्तम् यास्त यासम् यास्त्र यास्म सीट सीयास्ताम् सीरन् सीप्टास् सीयास्थाम् सीध्वम् सीय सीवहि सीमहि ) धातोराशिपि यादादयो भव- न्ति । एपां संज्ञा लिङ्॥ अय पष्ठो लकारःप्रारभ्यते ॥ सूत्रम् (आशिपि०) ७-१ । अग्रे यादादीन्यष्टादश पदानि प्रयमैकवचनान्तानि साङ्केतिकानि । एकोनविंशतिपदं सूत्रम् ॥ धातोः केवला- यामाशिपि अप्राप्तमार्थनालक्षणायां परस्पेष्टार्यशंसनलक्षणायां वाच्यमानायां यादा- दयोऽष्टादश प्रत्ययाः परस्मैपदात्मनेपदभेदेन भवन्ति । पाणिनीयानां मते एषां संज्ञा लिङ् । भूधातोः परस्मैपदित्वात् नव यादादयः प्रत्यया भवन्ति । (आशीर्वादादेः पं किदिति वक्तव्यम् ) ततो गुणाभावः । भूया- त् । भूयास्ताम् । भूयासुः। भूयाः । भूयास्तम् । भूयास्त। भूयासम् । भूयास्व । भूयास्म । स श्रीमान् भूयात् । भू सीट इति स्थिते ॥ सूत्रम् ( आशीर्यादादीरति ) आशीर्यादादेः पं परस्मैपदं कित् भवति इति वक्तव्यम् । कित्वात् गुणाभावः। भूयात् । भूयास्ताम् । भूयासुः। भूयाः। भूयास्तम् । भूयास्त । भूयासम् । भूयास्व । भूयास्म ॥ स पुरुपः श्रीमान् लक्ष्मीवान् भूयात् । इत्युदाहरणम् । एवं तौ श्रीमन्तो भूयास्ताम् । ते श्रीमन्तो भूयासुः ॥ भृङ्क प्राप्ती इति धातोरात्मनेपदित्वात् सीष्टादयो नव प्रत्यया भवन्ति । भू सीष्ट इति स्थिते । (गुणः) भो सीष्ट इति जाते। (सिसतासीस्यपामिद)धातोः परेपां सि-स-ता-सी-स्यप्-इत्ये तेपामिडागमो भवति । गुणावादेशौ । पत्वम् । भविपीट । भविपीयास्ताम् । भविपरिन् । भविपीष्ठाः । भविपीयास्थाम् । भविपीध्वम् । सीव्यवधानेऽपि ढत्वम् । भविपीद्वम् । भवि- पीय । भविपीवहि । भविपीमहि । त्वं हरिभक्तिं भविपीठाः। सूत्रम् (सिसतासीस्यपामिद ) सिश्च सश्च ता च सीश्च स्यप् च सिसतामीस्पपः तेपाम । सिसतासीस्पपाम् ६-३ । इद १-१॥ द्विपदं सूत्रम् । सिः (भूते सिः) स इति, इच्छार्यः सः। तादिः,वस्तनार्यष्टादनको गणः । सी,मोष्ट सीयास्तामित्यादिः। आशीरयात्मनेपदे नवको गणः। स्यप, भविष्यत् क्रियातिपत्योः। धातोः परेपाम् इत्ये-

·(२३४)
सारस्वतचन्द्रकी?-
तेषां प्रत्ययानामिडागमो भवति । टिवादादौ । अत्र प्रथमं सीष्टादिकस्याडित्त्वाद्
गुणं विधाय तत इडागमः । अथवा इडागमे कृतेऽपि टिवे सति डिवाभावात् गुण-
करणे न दोपः (ओ अत् । किलात्० ) भविपीष्ट । भविपीयास्ताम् । भविपीरन् ।
भविपीष्ठाः। भविपीयास्याम् । भविपीध्वम् । सीव्यवधानेऽपि ढत्वं भवेत् । भविषीद्वम्।
भविपीय । भविपीवहि । भविपीमहि । त्वं हरिभक्ति भविपीष्ठा इत्युदाहरणम् ।
इत्यात्मनेपदिनो रूपाणि । समाप्तिमगमत्पष्ठो लकारः ॥ ६ ॥
अथ सप्तमो लकारःप्रारभ्यते ।
(श्वस्तने,ता तारौ तारस् तासि तास्थस् तास्थ तास्मि तास्वम्
तास्मस्, ता तारी तारस् तासे तासाथे ताध्वे ताहे तास्वहे
तास्महे) व आगतेऽह्नि भाविन्यर्थे तादयो भवन्ति । एपां
संज्ञा लुट् ॥
इड्गुणावः। भविता। भवितारौ । भवितारः। भवितासि। भवि-
तास्थः । भवितास्थ। भवितास्मि । भवितास्वः । भवितास्मः ।
श्वस्ते हरिः प्रत्यक्षो भविता । भविता । भवितारौ । भवितारः।
भवितासे । भवितासाथे। भविताध्वे । भविताहे । भवितास्वहे।
भवितास्महे । श्वो हरिं भवितासे ॥
(वस्तने०) वो भवः श्वस्तनस्तस्मिन् श्वस्तने । ७-१। ता। तारी । तारम् ।
इत्याद्यष्टादश पदानि साङ्केतिकानि प्रथमैकवचनान्तानि । इत्येकोनविंशतिपदं स्त्रम्।
धातोः इव आगामिदिने भाविनि कालेऽथै तादयोऽष्टादश प्रत्ययाः परस्मैपदात्मनेपद-
भेदेन भवन्ति । एषां पाणिनीयानां मते लुदसंज्ञा । प्रथमं परस्मैपदिनो धातो रूपाणि।
भूता इति स्थिते । (गुणः) सूत्रम् (सिसतासीस्यपामिद्) इत्यनेन सूत्रेण इद् ।
(ओ अब )। भविता। भवितारी । भवितारः। भवितासि । भवितास्थः । भवितास्था
भवितास्मि । भवितास्वः। भवितास्मः । श्वः प्रातःकाले तव हरिः प्रत्यक्षो भविता ।
अयात्मनेपदिनो भूइ धातो रूपाणि पृक्तेिनैव सूत्रेण साधितव्यानि । भविता । भवि-
तारी । भवितारः । भवितासे । भवितासाये। भविताये-भविता । भविताहे । भवि-
तास्वहे । भवितास्महे । इति रूपाणि । श्वो हार भविता इत्युदाहरणम् । एतेपामुदाह
रणानि विस्तरभपान लिसितानि । उदकारोऽयं समाप्ति माप्तः ॥ ममाधोऽयं
सतमो सकारः॥७॥

·भ्वादयः। (२३५) अथाष्टमो लकार प्रारभ्यते । (त्यादौ भविष्यति स्यए) धातोभविष्यति काले.स्यप् प्रत्य- यो भवति तिवादिष्वष्टादशसु परेषु । अस्य संज्ञा लट् । भवि- प्यति । भविष्यतः । भविष्यन्ति । भविष्यसि । भविष्यथः । भविष्यथ । भविष्यामि। भविष्यावः। भविष्यामः। कल्कि- मप्रवर्तको भविष्यति । भविष्यते । भविष्यते । भविष्यन्ते । भविष्यसे । भविष्येथे । भविष्यध्वे । भविष्ये । भविष्यावहे । भविष्यामहे । सावर्णी राज्यं भविष्यते । सूत्रम् (त्यादी भविष्यति स्यप् ) । त्यादौ ७-१ । भविष्यति ७-१ । स्यपू २-१। त्रिपदं सूत्रम् । भविष्यति इति भविष्यन् तस्मिन् भविष्यति काले धातोः तिवाद्यष्टादशसु परस्मैपदात्मनेपदवचनेषु परेपु स्यम् प्रत्ययो भवति । पकारः ‘पित्कार्यार्थः । पाणिनीयानां मते अस्य लट् इति संज्ञा । भू तिप् इति स्थिते । '(त्यादी भविष्यति स्यप ) अनेन सूत्रेण स्यप् प्रत्ययः। (सिसतासीस्यपा०) अनेन सूत्रेणेद (गुणः) इति सूत्रेण गुणः (ओ अव् ) इति सूत्रेण अव (किलाद०) इति सूत्रेण सकारस्य पकारः पूर्वोक्तेन सूत्रेण भविष्यति इति रूपं सिद्धम् । अत्रान्यानि सूत्राणि पूर्वोक्तानि ज्ञेयानि । भविष्यति । भविष्यतः । भविष्यन्ति । भविष्यसि । भविष्ययः। भविष्यय । भविष्यामि । भविष्यावः । भविष्यामः । कल्किर्नामे- श्वरस्यावतारो धर्मप्रवर्तको भविष्यात इत्युदाहरणम् । इति परस्मैपदिनो रूपाणि कथितानि । अयात्मनेपदिनो रूपाणि कथ्यन्ते । प्रोक्तेनैव सूत्रेणात्मनेपदिनोऽपि 'रूपाणि सिद्धयन्ति । भविष्यते । भविष्यते । भविष्यन्ते । भविष्यमे । भविष्यथे । भविष्यध्वे । भविष्ये । भविष्यावहे । भविष्यामहे । सावणिर्मनू राज्यं भविष्यते । इत्यु- दाहरणम् । इत्यात्मनेपदिनो रूपाणि । समाप्तोऽयं ललकारः । समाप्ति प्राप्तोऽय- मष्टमो लकारः॥८॥ अयनरमो लकारो निगद्यते। (.स्या क्रियातिक्रमे )। धातोः क्रियाया अतिक्रमे कुतश्चिद्रेगु- ण्यादनिप्पत्ती सत्यां दिवादिपरः स्यप्प्रत्ययो भवति । भवि- प्येऽर्थे क्वचिद्भूतेऽपि । अस्य संज्ञा लङ् । अडागमः। अभ- विष्यत्-अभविष्यद। अभविष्यताम् । अभविष्यन्।अभविष्यः।

·२० • (२३६) सारस्वतचन्द्रकीतौं- अभविष्यतम् । अभविष्यत । अभविष्यम् । अभविष्याव । अभविष्याम । यदि सुवृष्टिः सुराज्यं चाभविष्यत्तदा सुभिक्षम- भविष्यत् । अभविष्यत । अभविष्येताम् । अभविष्यन्त । अभविष्यथाः। अभविष्येथाम् । अभविष्यध्वम् । अभविष्ये। अभविष्यावहि । अभविष्यामहि । यद्यभविष्यत द्रव्यं भवांस्तदा रम्यमभविष्यत् ॥ सूत्रम् (स्या क्रियातिकमे ) । द्विपदं सूत्रम् । स्यप् । १-१ । क्रियातिकमे । ७-१ । क्रियाया अतिक्रमोऽभवनं क्रियातिकमः तस्मिन् क्रियातिक्रमे क्रियायाः कर्तृव्यापाररूपाया धात्वर्थलक्षणायाः कार्यस्य वातिकमे कुतश्चित्कारणात् अनि- प्पत्ती असिद्धौ सत्यां धातोर्दिवादिपु विभक्तिषु परतः स्यप् प्रत्ययो भवति ॥ पाणिनीयानां मते एपां लड् इति संज्ञा । भृ दिए इति स्थिते । अनेन सूत्रेण स्पप- प्रत्ययः। (सिसतासीस्यपाम्) । अनेन सूत्रेणेडागमः। (गुणः) इत्यनेन सूत्रेण गुणः- (ओ अव ) । इति सूत्रेणावू । (किलात्० ) इति सूत्रेण सकारस्य पकारः । (वाव- साने ) अनेन तकारस्य दकारो भवति । ( दिवादावद०) इति सूत्रेणाडागमो भवति (स्वरहीनं० ) अभविष्यत् । अभविष्यताम् । अभविष्यन् । ( अदे) इति सूत्रेणाका- रस्य लोपः कार्यः प्रथमपुरुपस्य बहुवचने । अभविष्यः । अभविष्यतम् । अभविष्यत। (अदे) अभविष्यम् । (मोरा)। अभविष्याव । अभविष्याम । अथोदाहरणम् । यदि सुवृष्टिः सुराज्यं च अभविष्यत् तदा सुभिक्षमभविष्यत् । इति परस्मैपदिनो भूधातो रूपाणि । अथात्मने नो भूधातो रूपाणि कथ्यन्ते । तेपामनेनैव सूत्रेण सिद्धिः । अभविष्यत । अभविष्येताम् । अभविष्यन्त । अभविष्यथाः। अभविष्ये- याम । अभविष्यध्वम् । अभविष्ये । अभविष्यावहि । अभविष्यामहि । यद्यभवि- प्यत द्रव्यं भवांस्तदा रम्यमभविष्यत् । समाप्तिं गतो नवमोऽयं लड् लकारः । अस्ये तराण्युदाहरणानि न दर्शितानि विस्तरभयात् ।। अय दशमो लकारः प्रारभ्यते । (भूते सिः )धातोर्भूतमात्रे काले सिः प्रत्ययो भवति । दिवा- दिपरः । अस्य संज्ञा लुङ् । इकारः सेरिति विशेपणार्थः । अभूम् त् इति स्थिते। सनम (भृते) ७-१ (मिः)।१-१ धातोमँतमाने तत्कालोत्पन्नमात्रे अतीते कारेऽयं मिमत्ययो भवति दिवादी परे । इकारः सेिित विशेपणार्यःमस्प पाणिनी- + ·२१ भ्वादयः। ( २३७ यानां मते लुङ् इति संज्ञा । भू दिप् इति स्थिते । (भूते सिः)। अनेन सूत्रेण मिप्र- त्ययः । इकारः सेः। (दिवादाव) अनेनाडागमः (वावसाने ) अनेन दकारस्य तकारः। पूर्वोक्तसूत्रः अभूम् त् इति जातम् । (दादेः पे ) परस्मैपदे परे अपित्दाधास्थेणभूपिबतिभ्यः परस्य सेलोपो भवति । तत्र सूत्रम् (दादेः५-१॥ पे ७-१) पित् दा घा, स्था इण् भृ, पा पाने इत्येते भ्यः परस्य भूतार्थस्य सेर्लोपो भवति परस्मैपदाविपये । (शाछासाघ्राधेटो वेति वक्तव्यम् )। (भुवः सिलोपोलुग्वाच्यः) (लुकि न तनिमित्तम् )। लुकि सति तन्निमित्तं कार्य न स्यात् । तेन गुणेड्वृद्धयो न । अभूत् । अभूताम् । सूत्रम् (शाछेति)। गाछा साघ्रा धेद एभ्यो धातुभ्यः मिलोपो वा भवति इति वक्तव्यम् । (भुवः)। ६-१ । इदं सूत्रमस्ति । भूधातोः सिलोपो लुग् वाच्यः । लुकि न तन्निमित्तम् । तेन गुणेइवृद्धयो न भवन्ति । अभूत् । अभृताम् । बहुवचने अभू अन् इति स्थिते । (भुवः सिलोपे स्वरे बुग्वक्तव्यः)। अभूवन् । अभूः । अभू- तम् । अभूत । अभूवम् । अभूव । अभूम । अभूद् वृष्टिः । आ- त्मनेपदे । सिः इइ गुणावो पत्वम् टुत्वम् अद । अभविष्ट । अभविपाताम् । मूत्रम् (भुवः)५-१ भूधातोः सिलोपे कृते मति स्वरे परे आमि अनि च युगा- गमो भवति । ककारो गुणप्रतिपेधार्यः । स्थाननियमार्यश्च । उकार उचारणार्यः। इति अनि वकारागमः ‘स्वरहीनम् ' अमूवन् । अभृः । अमृतम् । अभूत । अभवम् । अभूव । अभूम । इति परस्मैपदिनो मृघातो रूपाणि । अभृत् वृष्टिरित्युद्दाहरणम । अयात्मनेपदिनो भू-धातो रूपाणि कथ्यन्ते । आत्मनेपदे मिः इद, गुणावी पत्वं त्वम् अद् एते भान्ति । अभविष्ट । अभविपाताम । अभविष् अन्त इति स्यिने । (आतोऽन्तोऽदनतः) आत आत्मनेपदस्यान्त इत्येतस्या- द्भवति अकारादुत्तरस्य न भवति । अभविपत । अभविष्टाः । अभविपाथाम् ।

·(२३८) सारस्वतचन्द्रकीतौं- सूत्रम् (आतोऽन्तोऽदनतः) आतः। ६-१ । अंतः । १-१ । अत् । १-१। अत् अकारः न अत् अनत् तस्मात् अनतः ।५-१। आये पदवये (अतोऽत्युः । उ ओ। एदो०)। तृतीये (चपा अबे जवाः) चतुष्पदं सूत्रम् । आत्मनेपदसंबन्धिनः प्रथ- मपुस्पनहुवचनस्य अन्ते इत्यस्यात् भवति । अन्ते इत्यस्याते इति भवति अन्ताम् इत्यस्याताम अन्त इत्यस्यातो भवतीति भावः । परम् अकारादुत्तरस्य न भवति । अनेनान्ते इत्यस्याते कृते । 'स्वरहीनम् । अभविपत । अभविष्ठाः । अभविषाथाम् । अभविस् ध्वम् इति स्थिते। (ध्वे च सेर्लोपः) ध्वे परे सेर्लोपो भवति । वा सस्य द इति केचित् । अभविध्वम्-अभविद्वम् । अभविपि । अभविष्वहि । अभविष्महि । देवदत्तो राज्यमभविष्ट ॥ सूत्रम् (ध्ये च सेर्लोपः ) ध्वे । ७-१ । च अव्ययम् । सेः । ६-१। लोपः। १-१ । ध्वे परे सति सेलोपो भवति । अभविध्वम् । वा सस्य दकारो भवति । इति केचित्केपांचिदाचार्याणां मतेन सकारस्य दकारो भवति । 'स्वरहीनम्' । अभवि- ध्वम्-अभविवम् । अभविपि । अभविष्वहि । अभविष्महि । इत्यात्मनेपदिनो रूपाणि । देवदत्तो राज्यमभविष्टेत्युदाहरणम ॥ (माङि लुडेव वक्तव्यः)। सर्वलकारापवादः । सूत्रम् (माडि ) माडि प्रयुज्यमाने लुडुलकार एव वक्तव्यः । सर्वरकारापवादो भवति । ( मेऽटः ) माशब्दे प्रयुज्यमाने अटो लोपो भवति । मा हर्य- भक्तो भवान् भूत् । मुनम ( मेन्टः) इदं सूनमस्ति । मे ७-१ । अटः ६-१। द्विपदम् : निपे- धार्थमाशब्दे प्रयुज्यमाने दिवादिनिमित्तोत्पन्नस्याटोऽडागमस्य लोपो भवति । जनेन मृणाटो लोपो भवति । मा र्यभक्तो भवान् भृत् । इत्यादिप्रयोगसिद्धिः । (स्मयोगे भूतार्थता वक्तव्या)। सूत्रम् (स्मयोगे भृतार्थता वक्तव्या) स्पष्टमिदं सूत्रम् द्वितीय सूत्रम्- (मास्मयोगे लङ्च)।मा स्म भवत । मा स्म भूत् । चिती संज्ञाने । ईकार ईदित्कार्यार्थः । पूर्ववत्तिवादयः (अप कर्तरि) रामम् (मास्मयोगे रइच) स्पष्टम् । च पुनः मा स्म इत्येतयोः द्वयोः योगे रइ. एकागे भरतीत्यर्थः । मा स्म भवत् । इत्युदाहरणम् । द्वितीयमुनस्य । मा स्म ·भ्वादयः। (२३९) भूत् । इत्युदाहरणम् । प्रथमसूत्रस्यास्ति इति भू सत्तायाम् इत्यस्य भूङ् प्राप्ती इत्यस्य च रूपाणि दर्शितानि । तत्र भूधातुः परस्मैपदी ज्ञातव्यः (परतोऽन्यत् ) इति सूत्रात् । भूधातुरात्मनेपदी ज्ञातव्यः डिन्त्त्वात् । परस्मैपदिनः परस्मैपदानि भव- न्ति । आत्मने पदिन आत्मनेपदानि भवन्तीति ज्ञातव्यम् । अत्र बहुस्यले संधिर्न कृतः । बालानां सुखेन वोधकरत्वात् । समाप्तोऽयं दशमो लकारो लुट् ॥ १० ॥ इति द्वयोर्धात्वो रूपाणि ॥ अथ भ्वादिगणः प्रारभ्यते । तत्रादी परस्मैपदप्रक्रिया कथ्यते 'चिती संज्ञाने' ईकार ईदित्कार्यार्थः। पूर्ववत् तिवादयो भवन्ति (अ करि ) अनेनाए । चित् अप तिप् इति जाते । (उपधाया लघोः) धातोरुपधाया लघोर्नामिनो गुणो भवति । चेतति । चेततः।चेतन्ति । १। चेतेत् । चेतेताम् । चेतेयुः।२। चेततु-चेततात् । चेतताम् । चेतन्तु । ३। अचेतत् । अचे- तताम् । अचेतन् । ४ । द्वित्वम् ॥ चिचेत । कित्त्वाद्गुणा- भावः। चिचिततुः । चिचितुः । चिचेतिथ । चिचितथुः । चि- चित । चिचेत । चिचितिव। चिचितिम ।। कित्त्वाद्गुणाभावः। चित्यात् । चित्यास्ताम् । चित्यासुः । ६। चेतिता । चेति- तारौ । चेतितारः।७। चेतिप्यति । चेतिष्यतः । चेतिप्य- न्ति । ८ । अचेतिप्यत् । अचेतिप्यताम् । अचेतिप्यन् ।९। चित सित् इति स्थिते । (सिसता०) इतीद । मूत्रम् (उपधाया लयोः) उपधायाः ६-१ ल्योः ६-१ द्विपदं सनम् । धातोरुपधाभृनस्य ल्योनामिनः दिजिते प्रत्यये परे गुणो भवनि । पकारः पित्कार्यायः 'स्वर' लद । चेतति। चेनतः । चेतन्दि । चेतनि । चेयः। नय। चेतामि । चेतावः । चनामः । लिइ । चनेत् । चेतेताम् । चैतेयुः । चेनेः । चने- तम् । चनेत । चेतेयम् । चैतेव । चैतेम । लोद । चेतनु-चेततात् । चेतनाम् । चेतन्तु । चेन-चेततात् । चेतनम् । चनत । नानि । चेनाव । चेताम । लङ् । अचेत् । अचेतताम् । नयेनन् । अतः । अचेततम् । अयेत । अयेतम् । अचे- तार । ननाम । लिद । ( विश्व । स म्बगदिहिरदिः) चि चित् णा इति स्थिते । णकारपकागविती (गुणः) 'स्वरहीनं चिचेन । फिवाहणाभावः । चिचिननः । चिचितः । चिनिय । चिचितयुः । चिचित । चित। चिचितिक । चिचितिम । लिः । चियात् । चिन्याताम् । चित्यामुः । चिन्याः । चिन्या.

·(२४०) सारस्वतचन्द्रकीतौ- २४ . स्तम् । चित्यास्त । चित्यासम् । चित्यास्व । चित्यास्म । लुट् । चेतिता । चेतितारौ । चेतितारः । चेतितासि । चेतितास्थः । चेतितास्थ । चेतितास्मि । चेतितास्वः । चेतितास्मः । लट् । चेतिष्यति । चेतिष्यतः । चेतिष्यन्ति । चेति- ष्यसि । चीतष्यथः । चेतिष्यथ । चेतिष्यामि । चेतिष्यावः । चेतिष्यामः । लड् । अचेतिष्यत् । अचेतिष्यताम् । अचेतिष्यन् । अचेतिष्यः । अचेतिष्यतम् । अचेतिष्यत । अचेतिष्यम् । अचेतिण्याव । अचेतिष्याम । लड् । चित् सि दिए इति स्थिते (सिसता० ) अनेन इट् । चित् इद् सि दिप इति जाते । ( सेः ) विद्यमानात्सिशब्दात्परयोर्दिस्योरीडागमो भवति ॥ (इट ईटि) इट उत्तरस्य सेलोपो भवति ईटि परे। अचेतीत् । अचेतिष्टाम् । सूत्रम् (सेः) ।५-१। सिशब्दात् परयोदिस्योरीडागमो भवति । अनेनेट तदा-चित् इद् सि ईट दिप् इति जातम् । तत्र सूत्रम् ( इट ईटि)। इटः। ५-१। ईटि । ७-१ । इट् उत्तरस्य सेरीटि परे लोपो भवति । इति दिस्योर्विषये सिलोपः। अनेन सूत्रेण सिलोपः कार्यः । तदा चित् इद् ईट् दिप इति जाते । टकारः टिका- र्यार्थः । दि सि मि । पकारः पित्कार्यार्थः । तदा-चित् इ ईट् इति स्थिते (गुणः । सवणे०) 'स्वरहीनं०' 'दिवादावट् । वावसाने ) एभिः पूर्वोक्तः सूत्रैः अचेतीत् इति रूपं सिद्धं भवति । अचेतीत् । अचेतिष्टाम । अचेति सि अन् इति स्थिते । (स्याविदः) विद्यमानात्सेराकान्ताद्विदश्चोत्तरस्यान उस् भव- ति । अचेतिपुः । अचेतीः। अचेतिष्टम् । अचेतिष्ट । अचेति- पम् । अचेतिष्व । अचेतिष्म । च्युतिर आसेचने । इरनुबन्ध ईरितो वेति विशेपणार्थः।उच्चरितप्रध्वंसोह्यनुबन्धः । च्योतति । च्योतेत् । च्योततु । अच्योतत् । च्युत् णा द्वित्वम् । मूत्रम् ( स्याविदः) । ५-१ । एकपदं सूत्रम् । सेः भूतार्थोत्पन्नात् आकारा- न्तात् दा इत्यादेः विद् ज्ञाने इन्यस्माद्धातोश्च परस्य अन उस् भवति । अनेनान उम् जातः 'स्वरहीन.' 'सोविसर्गः) अचेतिपुः । अचेतीः । अचेतिष्टम् । अचेतिष्ट । अचेतिपम् । अचेतिष्व । अचेतिष्म । समाप्ति प्राप्तोऽयं धातुः । 'च्युतिर आसेचने इह अनुबन्धोऽस्ति (इरितो वा) इति सूत्रस्य विशेषणार्थः । उच्चरितमध्वस्तो ह्य- नुवन्धो भवति । पूर्ववत् तिवादयः(उपधाया लघोः) अनेन गुणः लट् । च्योतति । प्योततः । च्योतन्ति । लिड् । च्योतेत्। च्योतेताम । च्योतेयुः । लोट् । च्योततु- -- १ ·२५ भ्वादयः। (२४१) च्योततात् । च्योतताम् । च्योतन्तु । लङ् । अच्योतत् । अच्योतताम् । अच्योतन् । सुगमत्वात् । एतेषां विवेचनं न कृतम्। लिट् । च्युत् णप् इति स्थिते । (द्विश्व) च्युत् च्युत् णप् इति जाते। (पूर्वस्य हसादिःशेपः) पूर्वस्यादिहसः शिप्यते अन्योलुप्यते। च्युच्योत । चुच्युततुः । चुच्युतुः । चुच्योतिथ । चुच्युतथुः । चुच्युत । चुच्योत।चुच्युतिवा चुच्युतिम । च्युत्यात् ।च्योतिता। च्योतिष्यति । अच्योतिष्यत् । अच्योतीत् । अच्योतिष्टाम् । अच्योतिषुः । अच्योतीः । अच्योतिष्टम् । अच्योतिष्ट । अच्योतिपम् । अच्योतिष । अच्योतिष्म । सूत्रम् (पूर्वस्य हसादिः शेपः।। पूर्वस्य । ६-१ । हसयोर्हसानां वा संयुक्ताना- मुतासंयुक्तानामादिः । १-१ । हसादिः शेपः । अथवा हस इति पृथक्पदं सांके- तिकं प्रयमैकवचनान्तम् । द्विवंचने कृते सति पूर्वरूपस्य संयोगे सति आदिमो हसः शिष्यते रक्ष्यतेऽन्यो द्वितीयो लुप्यते । अनेन यकारतकारयोर्लोपः कार्यः । तदा च्यु च्युत् णप् । इति जाते । (गुणः । उपधाया लघोः।) 'स्वरहीनं० ।' णकारः । पकारः । च्युन्योत । धुच्युततुः । चुच्युतुः । चुच्योतिथ । चुच्युतथुः । चुच्युत । अच्योत । चुच्युतिव । चच्युतिम । लिङ् । च्युत्याचा च्युत्यास्तामाच्युत्यासुःालद। च्योतिता । च्योतितारौ । च्योतितारः । लद् । च्योतिप्यात । ज्योतिप्यतः । ज्योतिष्यन्ति । लङ् । अच्योतिष्यत् । अच्योतिष्यताम् । अच्योतिष्यन् । लुट् । अंच्योतीत् । अच्योतिष्टाम् । अच्योतिपुः। अस्य धातोर्खडकारे सेरपवादो डप्रत्ययो विकल्पेन भवति । तद्विधायकं सूत्रम् । (इरितो वा)। इरितो धातोर्वा ङः प्रत्ययो भवति दिवादिपरः परस्मैपदे । सेरपवादः । डकारो गुणप्रतिपेधार्थः । अच्युतत् । अच्युतताम्। अच्युतन्। अच्युतः अच्युततम्। अच्युतताअच्यु- तम् । अच्युतावा अच्युताम । श्युतिर क्षरणे । श्योतति। श्यो- तेत्। श्योतत। अश्थ्योतत्। द्वित्वम् । (इरितोवा) इर इत् यस्य स इरित् तस्मात् इरितः । ५-१ । द्विपदं मृत्रम । च्युतिर । रुधिर ! भिदिर छिदिर । दृगिर । रुदिर । स्कन्दिर इत्यादिरिनुप- न्यात् धातोभूनेऽर्थे दिवादी परे वा मत्ययो भवति । ढकारी गुणमतिप- ·(२४२) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- धार्थः । डप्रत्ययोऽयं परस्मैपदे भवेन्मूल उक्तत्वात् यस्मिन्पले डप्रत्ययस्तस्मिन्पक्षे सेरभावः । अनेन डप्रत्ययः । (दिवादावद) 'स्वरहीनं०' अच्युतत् । अच्युतताम्। अच्युतन् । अच्युतः। अच्युततम् । अच्युतत । अच्युतम् । अच्युताव । अच्युताम । समाप्तोऽयं वातुः । इच्युतिर क्षरणे। पूर्ववत् तिवाढयो भवन्ति । लट् । इच्योतति । ३च्योततः। इच्योतन्ति । लिड् । इच्योतेत् । उच्योतेताम् । श्च्यातेयुः। लोट् । इच्योततु । इच्योतात् । ३च्योतताम्। श्च्योतन्तु । लड् । अश्च्योतत्। अश्च्योतताम्। अश्च्योतन्। लिट् । (द्विश्च) ३च्युत् श्च्युत् णप् इति स्थिते । (शसात् खपाः)। द्विवंचने कृते यत्पूर्वरूपं तस्य शसादुत्तराः खपाः शिष्यन्ते न शसाः । इति चकारशेपः। चुश्च्योत। चुच्यु- ततुः । चुश्च्युतुः । युत्यात्-श्योतिता ॥ श्योतिष्यति । अश्श्योतिष्यत् । अश्व्युतत्-अश्च्योतीत् ॥ मन्थ विलोडने । मन्थति । मन्थेत् । मन्थतु । अमन्थत् । ममन्थ । (शसात् खपाः)। शसात् । ५-१ । खपाः १-३ द्विपदं सूत्रम् । संयोगपूर्वस्य धातोत्वेि कृते सति यत्पूर्वरूपं द्वित्वसंबन्धि तस्य शसखपसंयोगे सति शसादुत्तरा अग्रे वर्तमानाः खपाः शिष्यन्ते रक्ष्यन्ते न शसाः । आदौ वर्तमानाः शसा लुप्यन्त इत्यर्थः। अनेन शकारस्य लोपः कार्यः। पुनः पूर्वस्य हसादिः शेषः इति सूत्रेण तका- रस्य लोप कार्यः। ( गुणः।) 'स्वरहीनं०' चुश्च्योत । चुश्च्युततुः। चुश्च्युतः। चुश्च्यो- तिथाचुश्च्युतथुः। चुश्च्युत । चुश्च्योत। श्च्युतिव । चुश्च्युतिम। मधु चुश्च्योतैत्यु- दाहरणम् । लिड् । ३च्युत्यात् । ३च्युत्यास्ताम् । इच्युत्यासुः। लुट् । इच्योतिताइच्योति- तारौ । च्योतितारा लद । इच्योतिष्यति । ३च्योतिष्यतः। श्च्योतिष्यन्ति । लड्। अश्च्योतिष्यत् । अश्च्योतिष्यताम् । अश्च्योतिष्यन् । लुड्। अस्मिल्लकारे साधन तु पूर्ववत् । अश्च्योतीत् । अश्च्योतिष्टाम् । अश्च्योतिपुः। समाप्तोऽयं धातुः। मन्थ विलो- डने । ल्ट् । मन्यति । मन्थतः । मन्यन्ति । लिट् । मन्येत् । मन्येताम् । मन्थेयुः। लोट् । मन्थतु-मन्यतात् । मन्यताम् । मन्थन्तु । लड् । अमन्यत् । अमन्यताम् । अमन्थन् । लिट् । ममन्थ । ममन्य् अतुम् इति स्थिते । (नो लोपः) धातोरुपधाभूतस्य नकारस्य लोपो भवति किति डिति च परे । इत्युपधानकारलोपे प्राप्ते। सूत्रम् (नो रोपः) नः । ६-१। लोपः । १-१ । द्विपदं सूत्रम् । धातोरुपधाभू- तस्य नकारस्य अर्थात् नकारस्थानीयानुस्वारस्य किति डिति च परे लोपो भवति ।

·म्वादयः। (२४३) अत्र लोपाधिकारे नकारस्यादेशरूपस्यानुस्वारस्य लोपः । अनेन सूत्रेण नकारस्य लोपे प्राप्ते सति । (ऋसंयोगाण्णादेराकित्त्वं वाच्यम् )। तेन नलोपाभावः। मम- न्थतुः। ममन्युः । ममन्थिथ । ममन्थथुः । ममन्थ । ममन्थ । ममन्थिव । ममन्थिम । (मसंयोगात्) इदं वात्तिकम् । ऋश्च संयोगश्च संयोगं तस्मात् ऋसंयोगात् । ५-१। ण आदिर्यस्य स णादिः तस्य णादेः । कितो भावः कित्वं न कित्वम् अकि- त्वम् । १-१ । वाच्यम् । १-१ । ऋकारान्तात् संयोगान्तात् धातोश्च णादेरकिवं वाच्यम् । अस्य धातोः संयोगत्वात् । अनेन सूत्रेण नकारस्य लोपाभावो भवति । 'स्वरहीन' । 'स्रोविसर्गः'। ममन्यतुः । ममन्युः । वार्तिकम् । (केचित्संयोगादेति वक्तव्यम् )। ममन्यतुः। ममन्युः। नलोपः। मथ्यात्।मन्थिता।मन्थिप्यति।अमन्थिप्यत् । अमन्थीत्। अम- न्थिष्टाम्।अमन्थिपुः । पुथि लुथि माथि कुथि हिंसासंकेशनयोः । केचिदार्याः संयोगात् धातोर्णादेः कित्त्वं वा वक्तव्यमिति वदन्ति । अनेन णार्वि- कल्पेन फित्त्वम्, तदा-ममन्यतुः ममन्युः। ईदृशानि रूपाणि भवन्ति । लिदान लोप मथ्यात् । मथ्यास्ताम् । मथ्यासुः। लुट् । मन्यिता । मन्यितारी । मन्यिताराद। मन्यिष्यति । मन्यिप्यतः । मन्यिप्यन्ति । ल । अमन्यिप्यत् । अमन्यिप्यताम् । अमन्यिष्यन् । लुङ् । अमन्यीत् । अमन्यिष्टाम् । अमन्यिपुः । ममाप्तोऽयं धातुःपुयि लुथि मथि कुथि एते पातयो हिमामंझेशनयोः प्रवर्तन्ते । (इदितो नुम् ) इदितो धातोर्नुमागमो भवति।कुन्थति।कुन्थेत्। कुन्यतु । अकुन्थन । द्वित्वम् । मृतम (इदितो नुम् ) । इत् इत् यस्य स इदित् तस्मात् इदितः।५-१ नुम् । ५-१ । द्विपदं सूत्रम् । इदितो धानोर्दनस्वपि लकारेषु नुमागमो भाति । मित् तिवादयः । इदितो नुम् । मित्वात् ।। नश्चापदान्ते । लट् । कुन्यति । लिद फुत्येत् । लोट् । कुन्यतु । सद् । अन्यत् । लिद । कुन्य णः इति स्यिते । (दिश)। पून्य हमादिःोपः । कुफुन्य णप् इनि जाते। (कुहोश्चः)। पूर्वसंबन्धिनोः कवर्गहकारयोश्चत्वं भवति । वर्ग- चतुर्थो हस्य सवर्गः । चुकुन्थ । चुकुन्थतुः। चुकुन्थुः । चुकु- ·२८ (२४४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- न्थिथ । चुकुन्थथुः । चुकुन्थ ।चुकुन्थ। चुकुन्थिव । चुकुन्थिम। लघूपधत्वाभावान गुणः। सूत्रम् (कुहोश्चुः)। कुश्च ह च कुही तयोः कुहोः ६-२ चुः १-१ विपदं सूत्रम् । द्वित्वे कृते सति पूर्वसम्बन्धिनोदित्वसंवन्धिनोः कवर्गहकारयोश्चवर्गादेशो भवति । ननु कवर्गस्य चवर्गों यथासङ्ख्यं भवति पर हकारस्य चवर्गत्वं कथं क्रियते-अत्रोच्यते- मातृकापाठे, शपसह इत्यत्र हकारस्य चतुर्थस्थानवर्तित्वात् हकारस्य चत्वे झकारो भवति । अथवा-वर्गचतुर्थो हस्य सवर्ण इति वचनात् चवर्गमध्ये हस्य सवर्णो झो भवति । अनेन कवर्गस्य चवर्गो भवति । 'स्वरहीनं० । चुकुन्थ । चुकुन्थतुः। नुकुन्थुः। लिड् । (नो लोपः) इति सूत्रेण नकारस्य लोपे प्राप्ते सति । (इदितो नलोपाभावोवाच्यः ) कुन्थ्यात् । कुन्थिता । कुन्थि- प्यति । अकुन्थिष्यत् । अकुन्धीत्।अकुन्थिष्टाम् । अकुन्थिषुः। पिधु गत्याम् । उकार उच्चारणार्थः। वार्तिकम् (इदितः ) इदितो धातोः किति डिति च परे नलोपस्याभावो वाच्यः। कुन्थ्यात् । लघूपधत्वाभावात् गुणाभावो भवति । लुट् । कुन्थिता ।लट्। कुन्थिष्यात । लड् । अकुन्थिष्यत्। लुड् । अकुन्थीत् । पुथि लुथि मथि इति त्रयाणां धातूनां सुग- मत्वाद्रूपाणि न लिखित्तानि । पिधु गत्याम । उकार उच्चारणार्थः । (आदेः प्णः स्नः) पोपदेशस्य णोपदेशस्य च धातोरादौ वर्त- मानयोः पकारणकारयोः सकारनकारौ भवतः । 'सेक्सृप्स स्तृसृजस्तृस्त्यान्ये दन्याजन्तमादयः॥ एकाचः पोपदेशाः प्वस्विस्वस्वजस्वपस्मिङः॥ सेकृ गतौ । सृप्ल गतौ । सृ गतौ । स्तु आच्छादने । सृज् विसर्गे। स्तृ आछादने । स्त्यै प्ये शब्दसंघातयोः। एभ्योऽन्ये दन्त्याजन्तसादयः। एकाचः पोपदेशा दन्त्याजन्तसादयः । दन्ते भवः दन्त्यः दन्त्यश्च अच दन्त्याचौ तौ अन्तौ यस्य स दन्त्याजन्तः स चासौ सञ्च दन्त्याजन्तसः स आदिउँपां ते दन्त्याजन्तसादयः । दन्त्यः केवलदन्त्यः नतु दन्तोष्टजोऽपि । प्वप्कादीनां पृथग्ग्रहणात् । प्वप्क् गतौ । त्रिविदा गात्रप्रक्षरणे । स्वद् आस्वादने। स्वफ़े ·२९ भ्वादयः। - (२४५) परिष्वङ्गे । भिष्वा शये । स्मिङ् ईपद्धसने । एते पोपदेशाः ॥ णोपदेशास्त्वननाटिनानानन्द्नकनूनतः ॥ नई गतौ । नट नर्तने । नाथ नाथ याञोपतापैश्वर्याशीप्षु । टुनदि समृद्धौ । नक नाशने । नृ नये । नृती गात्रविक्षेपे । एभ्योऽन्ये णोपदेशाः। नकारजावनुस्वारपञ्चमौ झलि धातुषु ॥ सकारजःशकारश्चे पासवर्गस्तवर्गजः॥१॥ सूत्रम् (आदेः ष्णः नः) । आदेः ६-१ष्णः ६-१ नः १-१ पः उपदेशे यस्य स पोपदेशः । ण उपदेशे यस्य स णोपदेशः । पोपदेशस्य णोपदेशस्य च धातो- रादौ वर्तमानयोः पकारणकारयोः सकारनकारौ भवतः । यथासल्यम्। पोपदेशस्य णोपदेशस्य च धातोर्लक्षणं मूलोक्तमेव ज्ञेयम् । अस्या विस्तरभयान्न लिखितम (नामधातुप्यैष्वष्कष्टिवां पः) सो नेति वाच्यम् । गुणः । सेधति । निपूर्वः । तथा च पत्वनिषेधर्फ सूत्रम् ( नामधातुरिति ) नामधातुष्टयैष्वष्काष्टवाम् ६-३ पकारस्य सकारो न भवति इति वाच्यम् (गुणः) लट् । सेवति । यदा निपूर्वोऽयं धातुः स्यात् तदा कीदृशं रूपं कार्यम् । (प्रादेश्च तथा तौ सुनमाम् ) । प्रादेरुपसर्गात्परेपां स्वादीनां नमादीनां च धातूनां सकारनकारयोस्तौ पूर्वभाविनावेव पकारणकारौ भवतः पत्वणत्वनिमित्ते सति । निषेधति । सेधेत् । सेधतु । अव्यवधानेऽपि पत्वम् । न्यपेधत् । द्वित्व- व्यवधानेऽपि पत्वम् । निपिपेध । सिपिधतुः। सिपिधुः । सिपे- धिथ । सिध्यात् । सेधिता। सेधिष्यति। असेधिप्यत् । असे- धीत्। असेधिष्टाम्। असेधिपुः। पिधू शास्त्रे माङ्गल्ये च । उकार इविकल्पार्थः। सेधति । सेधेत् । सेधतु । असेधत् । सिपेध । सिध्यात्। तदर्थ सूत्रम् (प्रादेश्च तथा तौ सुनमाम् ) । मआदिर्यस्य स प्रादिः तस्य प्रादेः ५-१ च तथा तौ १-२ सुनमाम ६-३ पञ्चपदं सूत्रम् । मादेरुपसर्गात्परपा .

·३० (२४६) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- स्वादीनां पुत्र अभिपवे, पोन्तकर्मणि, ठुञ् स्तुतौ, ष्टुभ् स्तम्भेभे, पिञ् वन्धने, पन्न संगे, ध्वञ परिष्वङ्गे. इत्यादीनां नमादीनां च णम् प्रहत्वशब्देच णी प्रापणे, टुनादि समृद्धी, णिदि कुत्सायाम्, इत्यादीनां धातृनां यो सकारनकारौ तयोःक्रमेण ती पूर्वभा- विनी एव पूर्वावस्थायां वर्तमानौ पकारणकारौ एव भवतः । तथा तेष्वेवेत्यादि । तथेति सूत्रोक्तं पदं तस्यार्थः । तेष्वेव निमित्तेष्विाति । अत्राय भावः । सकारस्य पकारनिमितानि कवर्गेलक्षणानि । नकारस्य णत्वनिमित्तानि पकाररेफऋवर्णाः । अवमत्याहारकवर्गपवर्गव्यवधानानि च ततो यद्यपसर्गान्ते कवर्गस्येत्प्रत्याहारस्य च योगो भवति तदा तस्मात्परस्य सकारस्य पकारो भवति । यदा चोपसर्गे पकाररेफ- ऋवर्णानामन्यतमो भवति नकारस्य वा प्रत्याहारकवर्गपवर्गान्तरं च भवति तदानका रस्य णकारो भवति । अत्रोपसर्ग इत्मत्याहारोऽस्ति तेन सेधतेः सकारस्य पकारो भवति । निषेधति । लिङ् । सेधेत् । लोट् । सेधतु । लङ् । अव्यवधानेऽपि पत्वं भवति न्यपेयत इति प्रयोगदर्शनात् । यदा निपूर्वस्तदा न्यपेधत् । तदभावे असेधत् । लिट् । द्वित्वव्यवधानेऽपि पत्वं नास्ति व्याख्यानेन प्रयोजनं तदभावेऽपि प्रयोगसिद्धेः। निपिपेध । निपूर्व सति । तदभावे सिपेध । लिड् । सिध्यात् । लुट् । सेधिता। लट् । सेधिष्यति । लङ् । असेधिष्यत् । लुङ् । असेधीत् । समाप्तोऽयं धातुः । पियू शास्त्रे माङ्गल्ये च । उकार इड्विकल्पार्थः । (आदेः ष्णः स्न) पूर्ववत् तिवादयः । सेधति । सेवेत् । सेधतु । असेधत् । लिट् । सिपेध । सिध्यात् । सिधू ता इति स्थिते । (उदितो वा)। ऊदितो धातोः परस्य वसादेरिड्डा भवति । सूत्रम् (अदितो वा) ऊत् इत् यस्य स ऊदित् तस्मात् ऊदितः ५.-१ वा ऊदितो धातोः परस्य वसादेः प्रत्ययस्य वा इडागमो भवति । (स्वृसूतिसूयतिधूधादीनामिड्या वक्तव्यः) । स्वृ शब्दोपता- पयोः । पूञ् प्राणिगर्भविमोचने । पूङ् प्रसवे । धूञ् कम्पने । रधू हिंसायाम् । नश् अदर्शने । तृप् प्रीणने । दृप् हर्पविमो- चनयोः। द्रुङ् जिघांसायाम्। मुह वैचित्त्ये। ष्णुह् उद्दिरणे। स्निह् प्रीतौ । एते रधादयः । सेधिता। पक्षे । द्वितीयं सूत्रम् ( स्वसूति० ) स्वसूतिसूयतिधूज इत्यादीनां धातूनां वा इडागमो वक्तव्यः । वसादेः। प्रत्ययस्यैवेति शेपः । धातवस्तु मूले दर्शिताः । अनेन सूत्रेण वा इद् । सेधिता। सिधु ता इति स्थिते । (तथोधः) । दधाति विना झभान्ताद्धातोः परयोस्तकारथका- रयोर्धकारादेशो भवति । झबे जवाः । सेद्धा । सेधिष्यति-से- - ·भ्वादयः। (२४७) स्यति । असेधिष्यत्-असेत्स्यत् । असेधीत् । असेधिष्टाम् असेधिपुः । इडभावे । सूत्रम् (तयोधः) तश्च श्च तथो तयोः तयोः ६-२ यः १-१ द्विपदं सूत्रम् । दधाति वर्जयित्वा झभान्तात् धातोः परयोस्तकारथकारयोर्धकारादेशो भवति सुगम मिदं सूत्रम् । अस्याधिकं व्याख्यानं नास्ति । अनेन तकारस्य धकारः ( झवे जवाः) प्रथमधकारस्य दकारः। 'स्वरहीनम्०' (गुणः ) सेद्धा । सेद्धारी । सेद्धारः । सेद्धासि । सेद्धास्थः। सेद्धास्थ । सेद्धास्मि । सेरास्वः । सेद्धास्मः । लद । सेधि प्यति-सेत्स्यति । ( खसे चपा झसानाम् ) लङ् । असघिष्यत् । असेत्स्यत् । लुङ् असेधीत् । असेषिष्टाम् । असेधिषुः । इडभावे अ सि सि ईद दिप् इति स्थिते ।। (अनिटो नामिवतः ) नामिवतोऽनिटो धातोः परस्मैपदे परे सिप्रत्यये वृद्धिर्भवति । चपत्वम् । सेः। असत्सीत्। असैद्धाम (प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणं कार्यं भवति )। मूत्रम् (अनिटो नामिवतः) अनिदो नामिवतः नास्ति इट् यस्य सः अनिद तस्यानिटः ६-१ नामी अस्यास्ति इति नामिवान् तस्य नामिवतः ६.-१ द्विपदं सूत्रम् । नामिवतो नाम्युपधस्य (नैकस्वरादनुदात्तात् ) इति सूत्रेणोक्तात् अनिटो धातोः सम्बन्धिनो नामिनः परस्मैपदविपये सिप्रत्यये परे वृद्धिर्भवति । अनेन वृद्धिः । परं पूर्ववत् ( खसे०) असेत्सीत् । असैथ् सि ताम् इति स्थिते ॥ (झसात्) झसादुत्तरस्य सेर्लोपो भवति झसे परे । असेत्सुः । असैत्सीः। असेद्धम् । असैद्ध । असत्सम्। असेत्स्वा असेत्स्म । खद स्थैर्य हिंसायां च । खदति । खदेत् । खदतु । अखदत् । मृत्रम् ( झसात्) ५.-१ एकपदं सूत्रम् । झसादुत्तरस्य सेर्लोपो झसे परे भवति । अनेन सेर्लोपः कार्यः (प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणं कार्य भवति) इति न्यायात् । वृद्धि- र्भवति (तयोवाझवे जवाः) 'स्वरहीनं०' असेदाम् । असत्सुः । असेत्सीः। असैद्धम् । असद्ध । असत्सम् । असत्स्व । असेत्स्म । खद् स्थैर्य हिंसायां च । पूर्ववत । तिवा- दयः । खदति । खदेत्। खदतु । अवदत् । खद् सद् णप् इनि स्थिते 'पूर्वस्य हसादिः शेपः।ख खद् णप् इति जाते ॥ (अत उपधायाः) धातोरुपधाया अकारस्य वृद्धिर्भवति जिति णिति च परे ।चुत्वम् । चखाद । चखदतुः। चखदुः। चखदिथ चखदथुः। चखद। । । N ·(२४८) सारस्वतचन्द्रकीतौं- ३२ सूत्रम् ( अत उपधायाः) अतः ६-१ उपधायाः ६-१ धातोरुपधाया अका- रस्य वृद्धिर्भवति जिति णिति च परे ।( कुहोश्शुः)। चखाद । चखदतुः । चखदुः। चखादथ । चखदथुः चखद । (णबुत्तमो वा णिद्वक्तव्यः) चखाद-चरखद। चखदिव। चखदि- म । खद्यात् । खदिता । खदिष्यति । अखदिष्यत् । (णलुत्तमो०) उत्तमो णल वा णित् वक्तव्यः । तेन वृद्धविकल्पो भवति । चखाद-चखद् । चखदिव । चखदिम । खद्यात् । खदिता । खदिष्यति । असदि- प्यत् । अखदीत् इति स्थिते । (णित्पे ) परस्मैपदे परे सिणिद्भवति । (अत उपधायाः) इति वृद्धिः। अखादीत् । अखादिष्टाम् । अखादिषुः । सूत्रम् ( णित्पे ) ण इत् यस्य स णित् १-१ पे ७-१ द्विपदं सूत्रम् । पे परस्मै- पदे परे सिणित् भवति । अनेन सेर्णित्वात् (अत उपधायाः) इति सूत्रेण वृद्धिः। अखादीत् । अखादिष्टाम् । अखादिपुः । वृद्धिविकल्पकरम् । (हसादेर्लघ्वकारोवृधस्य वा वृद्धिः सेटि सो वाच्या)अखदीत् । गद व्यक्तायां वाचि । गदति । सूत्रम् ( हसादेः० ) हस आदिर्यस्य स हसादिस्तस्य हसादेः । लघुश्चासौ अका- रश्च लध्वकारः लध्वकार उपधायां यस्य स लघ्वकारोपधस्तस्य लघ्वकारोपधस्य हसादेर्लघ्वकारोपधस्य च धातोर्वा वृद्धिः सेटि सौ वाच्या। अनेन वृद्धिविकल्पो भवति। अखदीत् । अखदिष्टाम् । अखदिपः। सुगमोऽयं धातुः समाप्तः। गद् व्यक्तायां वाचि । गदति । (उपसर्गस्थ-निमित्तानेर्गदादौ णत्वं वाच्यम् ) गद्-नद्-पत् पद-स्था-अपित्-दा-धा, मा-सो-हन्-या-वा-द्रा-प्सा- वप्-वड्-चि-शम्-दिह-एते गदादयः। गद् व्यक्तायां वाचि । णद् अव्यक्ते शब्दे । पत्ल पतने । पद गतौ। प्ठा गतिनिवृत्तौ । डुदाञ् दाने । डुधाञ् धारणपोपणयोः। माङ् माने। पोऽन्तक- मणि । हन् हिंसागत्योः। या प्रापणे। वा गतिगन्धनयोः। द्रा कुत्सायां गतौ च । प्सा भक्षणे । टुवए वीजतन्तुसन्ताने । वह प्रापणे । चिञ् चयने । शम् उपशमे । दिह उपचये । प्रणि- गदति। गदेतागदतु।अगदता(कुहोश्चुःोजगादजगदतुःजगदुः।

·भ्वादयः। (२४९) जगदिय । जगदथुः । जगद । गद्यात् । गदिता । गदिष्यति । अगदिप्यंत् । अगादीत-अगदीत् । रद् विलेखने । रदति। रदेत् । रदतु । अरदत् । रराद् । ( उपसर्गस्थनिमित्तात् ) उपसर्गस्थनिमित्तात् नेर्गदादी णत्वं वाच्यम् । गदाद- यस्तु मूले उक्ताः सन्ति । त एव ज्ञातव्याः। अतोऽनेन नफारस्य णकारो भवति । प्रणिगदति । गदेव । गदतु । अगदत् ( कुहोश्चः ) अनेन गकारस्व जकारः ( अत उपधायाः) जगाद । जगदतुः । जगदुः। गद्यात् । गदिता । गदिष्यति । अगदि- प्यत् । अगादीत् । हसादेः। अगदीत् । रद् विलेसने । रदति । रदेत् । रदतु । अर- दत् । रगद । रट् अतुस् इति स्थिते । (लोपः पचां कित्ये चास्य)। पचादीनां लिख्यनादेशादीनां किति णादौ सति पूर्वस्य लोपः । असंयुक्तहसयोर्मध्यस्थस्याकारस्यै- कारः । रेदतुः । रेदुः सूत्रम (लोपः पचा कित्ये चास्य ) लोपः १-१ पचां ६-३ किति ७-१ ए १-१ च अ० अस्य ६-१ पदपदमिदं सूत्रम् । येषां धातूनां द्विवचनस्य (कुहोश्चः । झपानां जबचपाः) इति जवादिरादेशो न भवति तेषां पचादीनां पच्सदृशानां पत् पद् चल चर तन् मन इत्यादीनां पूर्वस्य द्वित्वस्य किति णादौ सति लोपो भवति । एक एव हमो यस्य सः। यद्रा एकश्च एकश्च एको एको असंयुक्तो केवली संयोगर- हिती पूर्वापरी हसी यस्य स एकहसस्तस्य एकहसस्य । असंयुक्तहसमध्यस्यस्याका- रस्य च एकारौ भवति । मूले तु न संयुक्ती असंयुक्तो असंयुक्तौ च ती.हसौ च असं- युक्तहमी तयोरसंयुक्तहसयोः । पूर्वव्याख्यानं चन्द्रिकानुसारेण, इदं तु मूलानुसारेण; चकारात् उक्तनिमित्ताभावेऽपि तु फल्-भज्-त्रप्-सथ्-ग्रन्य-दम्भानामेत्वपूर्वलोपा भवतः। तथा जप भ्रम् त्रस् फण राज् भ्राश् भ्राजू भ्लाश् सन् राथ् एतेपां विक- ल्पेन एत्वपूर्वलोपौ भवतः इति सूत्रम् । अनेन पूर्वरकारस्य लोपश्च धातोरकारस्यैकारो भवति । 'स्वरहीन' रेदतुः । रेदुः । र रट् थप् इति स्थिते । (सिसता०) अनेनेद। ररद्इ थप इति जाते। (सेटि थपि एत्वपूर्वलोपो वक्तव्यों) रेदिय । रेदथुः । रेद । ररा- द-रदारोदिव ।रोदिम । स्यात् । रदिता। रदिष्यति अरदिप्य- त् । अरादीत् । अरादिष्टाम् । अरादिपुः। अरदीत्॥ण अव्य- ते शब्दे ।(आदेः प्णः स्नः) नदति । नदेत् । नदतु । अन- ·(२००) सारस्वतचन्द्रकीतों- दत् । प्रपूर्वः (प्रादेश्व) इति णत्वम् । प्रणदति । गदादित्वात् प्रणिनदति । ननाद । नेदतुः। नेदुः । नेदिय । नेदधुः । नेद । ननाद-ननद । नेदिव। नेदिम । नद्यात् । नदिता । नदिष्यति। अनदिष्यत् । अनादीत् । अनादिष्टाम् । अनादिषुः । अन- दीत्। अनदिष्टाम् ॥ अर्द गतो याचने च । अर्दति । अर्देत् । अर्दतु । आर्दत् । द्वित्वे कृते ( आम्वोर्णादौ० ) आ अर्द इति स्थिते। (सेरि थपि)। वार्तिकम् । सेटि थपि परे एत्वपूर्वरोपौ वक्तव्यो। अनेनैत्वपूर्व- लोपी स्तः 'स्वरहीनं०' गेदिय । रेदथुः । रेद । रराद-ररद । रेटिव । रेदिम । लिड्। रद्यात् । रदिता । रदिष्यति । जरदिष्यत् । अरादीत् । हसादेः अरदीत् ॥ समासोऽ यम् ॥ णद् अव्यक्ते शब्दे । पूर्ववत् तिवादयः । (आदेः ष्णः सः) नदति । अन्यानि रूपाणि सुगमत्वान्न रिषितानि । लिदकारे (लोपः पचा कित्ये चास्य ) जनेनेत्व पूर्वलोपी कार्यो । ननाद । नेदतुः । यदा प्रपूर्वोऽय धातुस्तदा (प्रादेश्व० ) अनेन सूनेण नकारस्य णकारः । प्रणदति इति रूप भवति । प्रपूर्वत्वे सति यदा निपूर्वः स्यात् तदा गदादित्वात् नेर्णत्व भवति । प्रणिनदति । इति रूपं सिद्ध भवतिानद्यात् । नदिता । नदिष्यति । अनदिष्यत् । अनादीत् । हसादेः । अनदीत् । सोऽनादीत इत्युदाहरणम् ॥ अ गती याचने च । अईति । अत् । अईतु । आईत् । लका रस्य रूपे ( स्वरादेः परः) अनेन वक्ष्यमाणेन सूत्रेण द्वितीयोऽडागमो भवति । अई णप इति स्थिते । द्वित्वम् । द्वित्वे कृते सति । आभ्योर्णादी इति सण पूर्व स्पाकारस्यामागे भवति । तदा ना अर्द गरिति जाते । ( नुगशाम् ) अश्नोतर्ककारादिधातूनां संयोगान्ताकागदि- धातृनां च पूनस्य नुगागमो भवति णादो सति । आनद । आनर्दतुः। आनर्दुः। आनर्दिथ । आनर्दथः। आनर्द। आनर्द । आनर्दिव । आनर्दिम । अर्यात् । अर्दिता । अदिष्यति । आदिप्यत् । आर्दीत् । आर्दिष्टाम् । आदिपुः।। इदि परमेश्वर्य । इन्दति । इन्देत् । इन्दतु । मृधम (नुगगाम) नुरु जह व्याप्ती । नञ्च अर्थ अई इस्पाइनिा मानना द्विारे हो गति पवादी परे पृस्य दिवाय नुगागमो अगाम६-३ ·म्वादयः। (२५१) भवति । ककारः स्थानविध्यर्थः। कित्त्वादन्ते । उकार उच्चारणार्थः । जनेन मुत्रेण द्वयोर्मध्ये नुगागमो भवति । 'स्वरहीनं । जानई। जानईतुः । आनईः । सर्वाणि रूपाणि मृले सन्ति । अर्थात् । आता। बर्दिष्यति । ( स्वरादेः ) आहिष्यत् । जार्दीत् । इदि परम-वर्ये । पूर्ववत् तिवादयः। (इदितो नुम ) इति अनेन नुम् । इन्दति । इन्देत् ॥ इन्दतु । ऐन्दत् इति जाते। (स्वरादेः) स्वरादेर्धातोद्वितीयोऽडागमो भवति दिवादो परे। (अ इ ए) (ए ऐ ऐ) ऐन्दत् । इन्द् णए इति स्थिते । (स्वरादेः) म्वर आर्यिस्य स स्वगदिः तस्य स्वगदेः ६-१ स्वगदेर्धातोद्धिती- योडागमो भवति । जनेन द्वितीयोण्डागमः ( ए ऐ ऐ ऐन्दत् । ऐन्दताम् । ऐन्टन् । ऐन्दः । ऐन्दतम् । ऐन्दत । ऐन्दम् । ऐन्दाव । ऐन्दाम । अस्य पातोलिल्का बिग- पोऽस्ति । इन्द् णम् इति स्थिते । (कासादिप्रत्ययादाम् क्रमभूपरः ) । काम आस् दय् अय् नाम्यादिगुरुमद्धात्वनेकस्वरधातुभ्यः प्रत्ययान्ताच णवादो परे आम् प्रत्ययो भवति । स च क्रस्भूपरः प्रयोक्तव्यः । दीप्तो। आस उपवेशने। दय् दानगतिहिंसादाने।इन । एते कासादयः।

·३६ (२८२) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- (विद् दरिद्रा कास् काश जागृ उप एभ्यो वाम् ) विद् ज्ञाने। दरिद्रा दुर्गतौ । काश् विकचने । जाय निद्राक्षये । उप दाहे । एते विदादयः। इन्दां कृ णः इति स्थिते कृ इत्येतस्य द्वित्वम् । सूत्रम् । (विद् दरिद्रा०) विद दरिद्रा कास् काशू जागृ उप् एभ्यो वाम् प्रत्ययो भवति । इन्द जाम् कृ णविति जाते। 'स्वरहीनम् ' । इन्दाम् कू णविति जाते (द्विश्च )। कृ इत्यस्य द्वित्वम् । इन्दाम् कृ कृणविति जाते । (रः) पूर्वसंवन्धिन ऋकारस्याकारो भवति । चुत्वम् । सूत्रम् (रः) । ऋ६-१ साकेतिकम् । अः १-१ । द्विपदं सूत्रम् । द्वित्वे कृते सति पूर्वसंवन्धिन नाकारस्य अकारादेशो भवति । अनेन स्कारस्याकारः । तदा इन्दाम् क कृ णप् इति जाते । (कुहोशुः)। अनेन सूत्रेण ककारस्य चकारः। तदा इन्दाम् च कृ ण' इति स्थिते । (धातोर्नामिनः ) धातोरन्त्यभूतस्य नामिनो वृद्धिर्भवति मिति णिति च परे । इन्दाञ्चकार। इन्दाञ्चक्रतुः। इन्दाञ्चकुः । क्रादि- त्वान्नेट् । इन्दाञ्चकर्थ । इन्दाञ्चकथुः । इन्दाञ्चक । इन्दाञ्चकार इन्दाञ्चकर। इन्दाञ्चकृवइन्दाञ्चकृम।इन्दामासोइन्दामासतः) इन्दामासुः । इन्दामासिथ । इन्दाम्बभूव । इन्यात् । इन्दिता। इन्दिष्यति । (स्वरादेः०) । ऐन्दिष्यत् । ऐन्दीत् । ऐन्दिष्टाम् ऐन्दिपुः । ऐन्दी। ऐन्दिएम् । ऐन्दिष्ट । ऐन्दिपम् । ऐन्दिष्व । ऐन्दिप्म ॥ णिदि कुत्सायाम् । निन्दति । सूत्रम् (धातोर्नामिनः) वातोः ६-१ नामिनः ६-१ द्विपद सूत्रम् । धातोः अन्त्यभृतस्य नामिनः निति णिति च प्रत्यये परे वृद्धिर्भवति । जनेन वृद्धिस्तटा इन्दाम् च आर् णम् इति जाते (नश्चापदान्ते) 'स्वरहीनम् ' तदा इन्दाञ्चकार इति रूप सिद्ध भाति । एवमन्यान्यपि रूपाणि सिद्धयन्ति । किति णादी गुणवृद्धी न भवतः । किं तु (रः) इत्यस्य सूनस्य प्राप्तिः । इन्दाञ्चकार । इन्दाश्चातुः । इन्दा धः । (कादेर्णादेः) इति सौ कृपातोरिनिषेधात् इडागमो न भाति पित्त्वात् गुणो भवति । इन्दाचार्य । इन्दाश्चमथुः । इन्दाधक । इन्दाञ्चकार ( णउत्तम ) इति गूण वा णित् तेन वा वृद्धिर्भवति । इन्दाचार । इत्पन गुणो भवत्येर वा। इन्दाभार । इन्दाथकृम । यदा अम्धातोरनुपयोगस्तदा इन्दाम अर पर इति स्थिते दित्यगृप्रेण अकारस्य द्विभावः । (नाम्योणांदी) सवर्णः। * ·म्वाइयः। 'स्वरहीनं.' इन्दामास । इन्द्रामामनः । इन्दामामुः । इन्दामामिय । यदा मृषा- तोग्नुपयोगस्तदा इन्द्राम् भू णः इति जाने । ( नश्वापदा०) पुनश्च यर इनि रूपं यया मिद्धं भवति तयैव रूपं कार्यम् । इन्दाम्बभूव । इन्द्यात् । टन्दिता । इन्दि- प्यति । (स्वराः) ऐन्दिप्यत् । ऐन्दीत् ।। णिदि कुमायां पूर्ववत् । 'ददितो नुम' निन्दति । यदाय धानुः प्रपूर्वः स्यात् तदा मनिन्दनि इति स्थिते ।। (निसनिक्षनिन्दामुपसर्गाण्णवं वा वाच्यम् ) प्रणिन्दति । प्रनिन्दति । निन्देव । निन्दतु। अनिन्दत। निनिन्दा निन्याद निन्दिप्यति । अनिन्दिप्यत् । अनिन्दीदा णिचुम्बने । प्रणि क्षति । निक्षेत निक्षतु । अनिक्षत् । निनिक्षा नित्यात्। निति ता। निक्षिप्यति । अनिक्षिप्यत् । अनिक्षीत ॥ रख गतो । ओखति।ओखेत्। ओखतु। ओखत् । द्वित्वे उपधागुणे च कृते । सत्रम (निमनिझनिन्दामु०) । निमनिक्षनिन्दा चानृनामुपमर्गात् उसमर्गस्यनि- मिचात् णत्वं वा वाच्यम् । अनेन णत्वम् । प्रणिन्दान । प्रनिन्दनि । निन्देत् । निन्दनु । अनिन्दत् । अत्र (उपवाया लयोः) दनि मृत्रस्य प्रामिरेख नाम्नि । उपधाया- मिकाराभावात् । निनिन्द । निन्दद्यात् । निन्दिता । निन्दिप्यति । अनिन्दिप्यत् । अनिन्दीत् । अस्य रूपाणि मूले मन्ति तथापि लिग्विनानि । किन चुम्बने । निक्षति। (निमनिमनिंदामु०)। अनेन मूत्रेण णत्वम् । प्रणितति । अन्यानि रूपाणि सुगम- त्वान्न लिखितानि ॥ उख गतौ । गुणः । ओखनि । ओखेत् । ओखतु । आँखत् । अत्र (स्वगः ) इत्यनेन मुत्रेण विनीयोग्टागमो भवति । उग्व् णम् इनि स्थिते । (द्विश्च । गुणः) उभोरख णप् इति जाने । (असवर्णे स्वरे पूर्वकारोकारयोरियुवो वक्तव्यो ) खोख । (सवर्षे दीर्वः) उ.खतुः । लसुः । बोलिथ। उस्याव । ओ- खिता। ओखिप्यति । औखिप्यत् । ओखीत् ॥ अञ्च गति- पूजनयोः। अञ्चति (नुगशाम्) आनचा आनञ्चतुः। आनञ्चुः । मृत्रम (अमवर्ण स्वरे०) बमवणं स्वरे परे मति पूर्वयोः इकागेकाग्योः इयुवी ययातंरव्येन वक्तव्यो । अनेन सूत्रेण उकास्य व जातः । स्वरहीन' योग्ख । अमवर्णस्वगभावानो । (मवर्णीयः मह ) । इखनुः । उरखः । बोखिय। उख्यात् । ओन्विता । ओरिवप्यनि । (स्वगः) श्रीविष्यत् । श्रीखीत् ॥ बन्नु .

·(२५८.) सारस्वतचन्द्रकी- गतिपूजनयोः । नश्चति । अञ्चेत् । अञ्चनु ( स्वरादेः) आश्चत् । अ अञ्च ण इति जाते (आभ्वोर्णादौ । नुगगाम् ) 'स्वरहीनं०' जानञ्च । आनञ्चनुः । जानञ्चः । प्रजायाम । (पूजायामञ्चेनलोपाभावो वाच्यः ) अञ्च्यात् । गतौ तु अ- च्यात् । अञ्चिता। अञ्चिष्यति। आञ्चिष्यत् । आञ्चीत् । आछि आयामे । आञ्छति । आनाञ्छ । (आच्छतेर्नुग्वेति केचित)। आञ्छ । आल्छ्यात् । आन्छिता। आञ्छिप्यति । आञ्छिप्यत् । आञ्छीत् ॥ दुर्गा कौटिल्ये । (य्वो वि हसे) इति दीर्घः । हूर्छति (कुहोश्शुः ) । वर्गचतुर्थों हस्य सवर्णः । - ( झपानां जबचपाः) जुहर्छ । अर्चीत् ॥ वज गतौ । वति । वजेत् । वजतु अवजत। ( पृजायामश्चेर्वातोनकारस्य रोपाभावो वाच्यः) । अध्यात् । गतो तु (नो लोपः) इति सूत्रेण नकारस्य लोपो भवति । च्यात् । अश्चिता । अन्यानि मुग मानि । पश्चिष्यति (स्वरादेः) आञ्चिप्यत् । आञ्चीत् । नाछि मायाम (इदितो नुम् । नाञ्छति । मान्छेत् । आञ्छतु । (स्वरादेः) नाञ्छत् ।जा आञ्छ णप् इति जाते । (नुगशाम )। अनेन नुक् 'स्वरहीनं०' जानाञ्छ । आनान्तुः। जानाञ्छुः । मान्छनेर्धातोर्नुगगामिति सूनेण विहितो नुग वा भवतीति केचिदा चार्या वदन्ति । तदा (विश्व)। सवर्णदीर्वः। आञ्छ । जान्छतुः । नाञ्छः । आञ्च्यात् । जान्छिता । नान्डिप्यति । (स्वरादेः) आन्छिष्यत् । जान्छीत ॥ दुर्जा कीरिल्ये । पूर्ववत् तिवादयः। हुई तिप् इति स्थिते । (यो वि हसे) अनेन दीर्वः। 'स्वरहीनं०' । हूर्छति । हूछेत् । हूर्च्छनु । नहर्च्छत् । 'हु दुर्छ णप' इति स्थिते ( कुहोशः) वर्गचनुर्यो हस्य सवर्णः । जनेन हकारस्य झारो भवति (झपाना जपचपाः ) जनेन झपारस्य जकारः। (यो वि हसे ) अनेन दीर्घः 'स्वर- हीन.' जुहूच्छं । जुहू नुः । जुहूच्र्छः । इच्छर्यात् । हूञ्छिता । हूच्छिष्यति । अच्छष्यत् । गीत् ॥ वज गती । पूर्ववत् । वति । वजेत् । वजनु । अर जत् । व वज् णप इति जाते । रोपः पचा कित्ये चास्य । अनेन मृण णवपूर्ण लोपे प्राप्ते सति । (शमददवादिगुणभृताकाराणां नेत्वपूर्वलोपो वक्तव्यो) । शसु हिंमायाम । दद दाने । शशास । शशसतुः । ददाद । दददतुः ।

·म्वादयः। (२५५) ववाज । ववजतुः। ववजुः । ववजिथ । अवाजीत-अवजीत् । व्रज गतौ । ब्रजति । ब्रजेत् । बजतु । अव्रजत् । वनाज । वन- जतुः। वव्रजुः । व्रज्यात । बजिता। ब्रजिष्यति। अत्रजिष्यत् । (शस्० ) शस्-दद्-वादिगुणभूताकाराणां किति णनादौ परे णत्वपूर्वलोपी न वक्तव्यौ । अनेनास्यैत्वपूर्वलोपनिषेधः। किन्तु (जत उपधायाः) अनेन सूत्रेण वृद्धिः। ववाज । ववजतुः । ववजुः । ववजिथ । वज्यात् । वजिता । वजिष्यति । अवजिष्यत् । अवाजीत् । हसादेः। नवजीत् । वन गतौ । नजति । अन्यानि सुगमानि । लड् लकारे वृद्धिविकल्प। (वदिवज्योः सौ नित्यं वृद्धिः) अनाजीत् । अज् गतौ क्षेपणे च । अजति । अजेत् । अजतु । आजत् । सूत्रम् ( वदिवज्योः०) वदिवज्योर्धात्वोः सौ परे नित्यं वृद्धिर्भवति । अनेनास्य वृद्धिविकल्पाभावः। अनाजीत । अञ् गतौ क्षेपणे च । अजति । अजेत् । अजतु । स्वगदेबाजत्। (अजेरार्धधातुके वी वक्तव्यः, वसादौ वा) एतच्च विभक्तिच- तुष्टयं सार्वधातुकं परमार्धधातुकसंज्ञं पाणिनीयानाम् । द्वित्वम् । वृद्धिः । विवाय । सूत्रम् ( अजेरार्धधातुके० ) बजेर्धातोरावधातुके विषये वी वक्तव्यो वमादौ परे वा भवति । सार्वधातुकार्धधातुकयोर्लक्षणं मूले उक्तम् । अनेन वीरादेशः । वी णप् इति स्थिते । ( द्विश्च । हस्वः) वि वी णविति जाते । धातोर्नामिनः । अनेन सूत्रेण वृद्धिर्भवति । स्वरहीनं० ' । विवाय । वि वी अतुस् इति स्थिते । (नुधातोः) विकरणस्य नोर्धातोश्चेव!वर्णयोरियुयो भवतः स्परे परे। अनेकस्परस्यासंयोगपूर्वस्य तु य्यो । विव्यतुः । विव्युः । सूत्रम् ( नुधातोः ) । नुश्च धातुश्च नुवातुस्तस्य नुवातोः ६-१ सादेर्नुरिति स्वादेरुत्पन्नस्य नु इति विकरणस्य तथा धातोरिति । इवर्णान्तोवर्णान्तधातोः संबं- न्विन इवर्णस्य उवर्णस्य इयुवौ भवतः । इवर्णस्य इय् उवर्णस्य उछ । अनापि विशेप- माह-अनेके यादि । तु पुनः । अनेकस्वरः संयोगपूर्वरहितश्च यो धातुर्भवति तत्सं- वन्धिनाग्विर्णोवर्णयोर्यकारवकारावेव भवतः । एवभूतस्य नुविकरणसंवन्धिन उवर्ण- स्थापि यत्वम् । तु गन्दात् कचिदेकस्वरस्यापि यकारः। यथा वदन्ति कचिदनेकरव ·४० (२५६) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- रस्यापि इय् । यथा-ईयतुः। (वोर्धातोः )वौ वा) इति सूत्रद्वयन केवलस्य ईकारस्य च ऊकारस्य इयादिकार्यम् । अत्र तु नुधातोरित्यनेन सूत्रेण सर्वत्र इवर्णस्य उवर्णस्य च इयादिकार्य भवति । इति विशेषः । अनेन सूत्रेणानेकस्वरस्यासंयोगपूर्वस्यास्येका- रस्य यकारो भवति । विव्यतुः। विव्युः (गुणः) विवयिथ । (स्वरान्तानित्यानिटःस्थपो वेट्) विवयिथ-विवेथ । आजिथ। विव्यथुः। विव्य। विवाय-विवय । विव्यिव-आजिव । विव्यिम- आजिम । वीयात् । (स्वरांतात्०) स्वरांतात् नित्यानिटो धातोः थपो वा इट् भवति । अनेनास्य वेद भवति (गुणः ) विवेथ । विव्यथुः । विव्य । विवाय । विवय । विव्यिव । विव्यिम । चीयात् । अज् ता इति स्थिते । अजेरार्धधातुके । अनेन वीरादेशः । तदा वी ता इति स्थिते। ( नैकस्वरादनुदात्तात् ) । एकस्वराद्धातोर्धातुपाठेऽनुदात्त इत्येवं पठितादिडागमो न भवति । सूत्रम् (नैकस्वरादनुदात्तात् ) न (अ०) एक एव स्वरो यस्य स नैकस्वरस्तस्मात् नैकस्वरात् ५-१ अनुदात्तात् ५-१ त्रिपदं सूत्रम् । यो धातुः एकस्वरात्मकः धातु- पाठेऽनुदात्त इति संज्ञका कथितस्तस्मात् परेषां पूर्वोक्तानां सिसतासीस्यपाम इडागमो न भवति । उदात्ताः सेट् एष्टव्याः। तथाऽनुदात्ताअनिद् एष्टव्याः। अनुदात्ता धातको धातुपाठात् ज्ञेयाः। अत्रानिदकारिकास्ति । तस्याः श्लोकाः सन्ति । अथानिदकारिकाश्लोकाः। अनिद स्वरान्तो भवतीति दृश्यतामिमांस्तु सेटः प्रवदन्ति तद्विदः ॥ अदन्तमृदन्तमृतां च वृबृजौ विडीङिवर्णेष्वथ शीभित्रावपि ॥ ॥ गणस्थमूदन्तमुतां च रुस्नुवो क्षुवं तथोोंतिमथो युणुक्ष्णुवः ॥ इति स्वरान्ता निपुणेः समुच्चि- तास्ततो हसान्तानपि सन्निबोधत ॥ २ ॥ शकिस्तु कान्ते- प्वनिडेक इप्यते घसिश्च सान्तेषु वसिः प्रसारणी ॥ रभिश्च भान्तेवथ मैथुने यभिस्ततस्तृतीयो लभिरेव नेतरे ॥ ३ ॥ यमिञमान्तप्वनिडेक इप्यते रमिर्दिवादावपि पन्यते मनि ॥

·भ्वादयः। (२५७) नमिश्चतुर्थों हनिरेव पञ्चमो गमिस्तु पष्ठः प्रतिपेधवाचिनाम् ॥ ॥ ४॥ दिहिर्दुहिमेंहतिरोहती वहिर्नहिस्तु पष्टो दहतिस्तथा लिहिः ॥ इमेऽनिटोऽयाविह मुक्तसंशया गणेषु हान्ताः प्रवि- भज्य कीर्तिताः ॥५॥ दिशि हशि दंशिमथो मृशिं स्पृर्शि रिशि रुशिं कोशतिमहमं विशिम् ॥लिशिं च शान्ताननिटः पुराणगाः पठन्ति पाटेषु दशैव नेतरान् ॥६॥रुधिः सराधि- युधिबन्धिसाधयः क्रुधिः क्षुधिः शुध्यतिबुध्यती व्यधिः ॥ इमे तु धान्ता दश चानिटो मतास्ततः परं सिध्यतिरेव नेतरे।। ॥७॥ शिपिं पिपि शुष्यति पुष्यती त्विपि विपि लिपि तुष्यति- दुष्यती द्विपिम् ॥ इमान्दशैवोपदिशन्त्यनिदिधौ गणेषु पान्ता- कृपिकर्पती तथा॥ ८॥ तपिं तिपिं चापिमथो वपि स्वपि लिपि लुपि तृष्यतिप्यती सृपिम् ॥ स्वरेण नीचेन शपिं छुपि क्षिपि प्रतीहि पान्तान् पठितांस्त्रयोदश ॥९॥ अदि हदि स्क- न्दिभिदिच्छिदिक्षुदीन् शदि सदिं स्विद्यतिपद्यतिखिदीन् ॥ नुदिं तुदि विद्यविनत्तिवपि प्रतीहि दान्तान् दश पञ्च चा- निटः ॥ १० ॥ पचिं वचिं विचिरिचिरन्त्रिपृच्छतीनिर्जि सिचिं मुचिभजिभञ्जिभृजतीन् । त्यहिं यजि युजिरुजिसन्धि- मज्जतीन भुजि स्वजि सृजिमृजि विद्धयनिटूस्वरान् ॥ ११॥ इत्यनिट्काकारिश्लोकाः। वेता-अजिता । वेष्यति-अजिष्यति । आजिष्यत्-अवेष्यत् आजीत् । (धातोर्नामिनः) (सेः) अवैपीत् । ष्टुत्वम् । अवै- टाम् । अवैषुः॥ क्षि क्षये। क्षयति । क्षयेत् । क्षयतु । अक्षयत् । चिक्षाय (नुधातोः)। चिक्षियतुः । तथा चाकारान्ताः सर्वेऽप्यनिटो दरिद्रावर्जम् । भूसत्तायाम्।रु शब्दै। तु प्रस्रवणे। क्ष्णु तेजने । शीड स्वप्ने । युमिश्रणे। णु शब्दे। टुक्षु शब्दोटु ओग्वीर गतिवृद्धयोगडी ·४२ (२५८) सारस्वतचन्द्रकीर्तो- विहायसा गतो। श्रि सेवायाम् । वृत्र संभक्तौ । वृञ् संवरणे । इत्येतदर्जम् अन्ये इवर्णोवर्णान्ताः धातवोऽनिटो ज्ञेयाः । टुओधीर गतिवृद्धयोः । श्रि सेवायाम् । एतौ दो वर्जयित्वा इकारान्ताः सर्वेऽप्यनिटः । ईकारान्तेषु शीड् स्वमे । डीड् विहा- यमा गतौ । एतौ हौ वर्जयित्वान्ये सर्वेऽप्यनिटः । उकारान्तेषु यु रु स्नु णु क्ष्णु टुक्षु उण्ड् एतान् सप्त धातून् वर्नयित्वान्ये सर्वेऽप्यनिटः । उकारान्ताः सर्वेऽपि सेटः । न कोपि अनिट् । नकारान्तेषु वृड् वरणे । वृञ् संभक्तौ । जागृ निद्राक्षये । एतान् त्री धातॄन् वर्जयित्वाऽन्ये सर्वेऽप्यनिटः । एकारान्ताः पडेवानिटः।ऐकारान्ताः सर्वे- ऽप्यनिटः । ओकारान्ताः पञ्चैवानिटः । औकारान्तो धातुः कोऽपि नास्ति । अय व्यञ्जनान्ता कथ्यन्ते । तथानानिदत्वाधिकारात्कातंत्रसूत्राणि लिख्यन्ते । शकेः कात नेद । पचि वचि सिचि विचि वमुचेश्चात् । प्रच्छेः छात् । युजि रुजि भुनि भन्नि त्यजि भ्राजि याज मस्जि सजि निजि विजिर वंजेर्जात्। अदि तुदि नदि क्षदि स्विदि स्वद्यात विन्दति छिदि भिदि हदि सदि पाद खिदेर्दात् । राधि रुधि कृधि क्षुधि वन्धि माधि शुध्यति वुध्याति युधि वधि व्यधेर्धात् । हनिमन्यते त् । आपि तपि तिपि स्वपि वाप क्षिपि छपि लुपि लिपि स्पेः पात् । यभिरभिलभिभ्यो भेभ्यः । यमि रमि मनि नाम गमेर्मात् । गिशि रुशि ऋशि लिशि विशि दिशि दृशि स्पृशि मृशि दैनः नात् । विपि पुष्यति कृपि लिष्यति दिपि रिपि विपि मिपि सिपि सुपि शुपि तुपि दुपेः पात् । वसि बसेः सात् । दहि दिहि दुहि मिहि मुहि रुहि लिहि नहि वहे- हात् । च गहि गुहेः सने एभ्यो धातुभ्यः सिसतासीस्यपामिद इति सूत्रेण इडागमो न भवनि । अन सर्वत्र कात् अस्य पदस्य ककारात् इत्यर्थः कार्यः । इति धातवोऽनिटः । एतेपामा धातुपाठायगन्तव्याः। अनेन सूत्रेण च व्याख्यानेन वीरादेगस्य इइनि- पेधो भवति । गुणः। वेता। नजिता । वेष्यति । मजिष्यति । सरादेः। आजिण्यत् । भोप्यत् । भाजीत् । नाजिष्टाम् । आजिपुः (धातोामिनः) वैषीत् । ष्टुत्वम् । औष्टाम । नवपुः ॥ तिक्षये। पूर्वपत् तिवादयः । गुणः । क्षयति । क्षयेत् । क्षयतु । अक्षयत् । क्षिणप् इति स्थिते ( द्विश्च ) क्षि क्षि ण इति जाते (शसात् सपाः) अनेन मवेण कारः शेपः (कुहोशुः ) चिक्षिणपिति जाते ( धातो मिनः) जनेन वृद्धिः 'स्वरहीनम०' चिक्षाय (नुधातोः ) चिक्षियतुः । चिक्षियः । नियात् इनि जाते ॥ (ये) अनपि यकारे परे पूर्वस्य दीपों भवीत । क्षीयात्। क्षेता। क्षेप्यति । अभेप्यत् । (धातोर्नामिनः) अभेपीत् । अभेष्टाम् अभेपुः॥ कटे वावरणयो। कटति। कटेत् । कटतु । अकटत् । चकाट।

·भ्वादयः। (२५९) सूत्रम् (ये)७-१ एकपदं मूत्रम् । अनाप यकारे परे सति पूर्वस्य स्वरस्य दीपों भवति । अनेन दीर्घः । झीयात् । क्षेता । क्षेप्यति । अक्षेष्यत् (धातोर्नामिनः ) अझै- पीत् । अझैप्टाम् । अझैपुः । कटे वावरणयोः। कटति । लिट्लकारे (होश्चः ) । (अत उपधायाः अनेन वृद्धिः । चकाट । चकटतुः। चकटुः । कट्यात् । कदिता । कटिष्यति । अकटिष्यत् । पूर्वोक्तसूत्रः । म कद इसि ईद दिए इति जाते । (हयन्तक्षणश्वसिजागृहसादिवर्ज सेटि सौ वृद्धिः ) हसादयः एकारेतः। अकटीत् । अकटिष्टाम् । अकटिपः॥ गुपू रक्षणे। सूत्रम् । (यन्त०) ह्यन्तक्षणश्वसिजागृहसादिवर्ज सेटि सी परे वृद्धिर्भवति । अत्र हमादय एकारतो ज्ञातव्याः। अनेन वृद्धिनिषेधः (इट ईटि । सवणे दीर्घः सह ) अकटीत।। गुपू रक्षणे । ऊकार उदितो वा इति कार्यार्थः । (आयः) गुप्धूविच्छिपणिपनिभ्यः स्वार्थे आयः प्रत्ययो भवति । अनपि वा। उपधायाशुणः । सूत्रम् (आयः) १-१ एकपदं सूत्रम् । गुप्विच्छिपणिपनिभ्यो धातुभ्यः स्वार्थ आयः प्रत्ययो भाति । अनपि वा भवति । गुप् आय इति स्थिते ( उपधाया लघोः) 'स्वर०' गोपाय इति जाते । (स धातुः ) यादिप्रत्ययान्तः शब्दो धातुसंज्ञो भवति । धातुत्वात्तिवादयः । गोपायति । गोपायेत् । गोपायतु। अगो- पायत् ( कासादिप्रत्ययादाम् ) । गोपायाञ्चकार । गोपाया- मास । गोपायाम्बभूव । जुगोप । सूत्रम् (स धातुः। सः १-१ धातुः १-१ यादिप्रत्ययान्तः शब्दो थातुसंज्ञो भवति । सुगमम् । धातुत्वात् तिवादयः । गोपाय तिप् इति जाते (अप् कर्तरि ) गोपाय अप तिप् इति जाते (अदे) 'स्वर गोपायति । गोपायेत् । गोपायतु । अगोपायत् । गोपाय णप् इति स्त्यिते ( कामादिमत्ययादाम्० ) अनेन सूत्रेण आम् प्रत्ययो भवति । तदा गोपाय आम् कृणप इति जाते ( सवर्णदीर्घः सह ) गोपा- याम् कृणप इति जाते (द्विश्च । २ः । कुहोरचुः । धातोनामिन' । नश्वापदान्ते झमे ) 'स्वरहीनं०' गोपायाञ्चकार गोपायामास । गोपायाम्बभूव । अनपि वा इत्युक्तत्वात् वाऽऽयप्रत्ययो भवति । मायप्रत्ययाभावे आममत्ययाभावो भवति । गुप् णविति स्थिते (द्विश्च । कुहोश्चः) अनेन गकारस्य जकारो भवति । ( उपधाया लयोः ) अनेन गुणो भवति । 'स्वग्हीनं' जुगोप । जुगुपतुः । जुगुषुः । 'गोपाय यात्' इति स्थिते।

·४४ मारस्वतचन्द्रकीतौं- (यतः) यकारस्याकारस्य च लोपो भवत्यनपि । गोपाय्यात्- गुप्यात् । गोपायिता-गोपिता (उदितो वा)। गोप्ता । गोपा- यिष्यिति-गोपिष्यति-गोप्स्यति ।अगोपायिष्यत्--अगोपिष्यत् अगोप्स्यत् । अगोपायीत-अगोपीत् ( अनिटो नामिवतः) अगौप्सीत् (झसात् ) अगौप्ताम् । एवं धूपू सन्तापे । धूपायति धूपायाञ्चकार। धूपायामास । धूपायाम्बभूव । दुधूप । दी? पधत्वान गुणः॥ तपसन्तापे । तपति। तपेत् । तपतु । अतपत्। तताप । तेपतुः । तेपुः । तेपिथ । सूत्रम् (यतः) य् च अत् च यत् तस्य यतः ६-१ यकारस्य च अकारस्य अनपि पये लोपो भवति । अनेनाकारस्य लोपः। गोपाय्यात् । आयाभावे सति गुप्यात् । स्य धातोः (अदितो वा) अनेन सूत्रेणेड्विकल्पो भवति । अनपि आयप्रत्ययस्यापि कल्पोऽस्ति । गोपायिता । गोपिता (उदितो वा) गोप्ता । अन्यानि रूपाणि मूले कान्यतो न लिखितानि (अनिटो नामिवतः ) अनेन वृद्धिर्भवति । अगौप्सीत् । साप्तोऽयं धातुः । धूप संतापे (जायः ) अनेन सूत्रेणास्यापि आयः प्रत्ययः । पधत्वान्न गुणः । धूपायति । धूपायाञ्चकार । धूपायामास । धूपायाम्बभूव । याभावे । दुधूप । अन्यानि रूपाणि सुगमानि तप संतापे । पूर्ववत् तिवादयः । ति । तपेत् । तपतु । अतपत् (अत उपधायाः) । अनेन वृद्धिः । तताप (लोपः कित्ये चास्य) अनेनैत्वपूर्वलोपौ भवतः । तेपतुः । तेपुः । तेपिय । (अत्वतो नित्यानिटःस्थपो वेद) ततप्थ । तप्यात् । तप्ता। तप्स्यति । अतप्स्यत् । अताप्सीत् । क्रमु पादविक्षेपे ॥ सूत्रम् (अत्वत०)। अत्वतो नित्यानिटो धातोः थपो वा इड् भवति । अनेनास्य इद । ततप्य । तप्यात् । तप्ता । तप्तारी । तप्तारः । तप्स्यति। अतप्स्यत् (णित्पे) न सूत्रेण सेर्णित्त्वात् (अत उपधायाः) अनेन सूत्रेण वृद्धिः । अताप्सीत् (झसा) ताप्ताम् । अताप्मुः । क्रमु पादविक्षेपे । (क्रमभ्रमुत्रसिटिलपभ्राशुभ्लाशो वा यः प्रत्ययो वक्तव्यः) चतुर्पु । काम्यति । (मु भ्रमु त्रसि उटि रप भ्रा०) एभ्यो वा यः प्रत्ययो चतु' रमारेषु परेपु । । गमोऽध्यायः।

·४५ भ्वादयः। (२६१) (क्रमः पे चतुर्यु दीर्घता वक्तव्या) कामति । काम्येत् । कामेत् क्राम्यतु । कामतु । अक्राम्यत् । अक्रामत् । चक्राम । क्रम्यात् । क्रमिता । ऋमिष्यति । अक्रमिष्यत् । अक्रमीत् ॥ यम उपरमे। द्वितीयं सूत्रम् (क्रम:०) क्रमुधातोः परस्मैपदे चतुर्पु परेषु दीर्घता वक्तव्या। अनेन दीर्षः। प्रथममृत्रेण यप्रत्ययः । द्वितीयेन दीर्घता भवति । काम्यति । यमत्य- याभावे । कामति । एवमन्यान्यपि रूपाणि ज्ञेयानि । लिलकारे (अत उपधायाः) अनेन सूत्रेण वृद्धिः (रः । कुहोश्चः ) चक्राम । चक्रमतुः । चक्रमुः । क्रम्यात् । क्रमिता । अन्यानि रूपाणि मूले उक्तानि सन्ति । (णित्पे )। इति णित्त्वात् । (अतर०) । अनेन वृद्धिमाप्तौ ( यन्तक्षण) । इत्यनेन सूत्रेण वृद्धेरभावः । अक्रमीत् । अक्रमिष्टाम् । अक्रमिपुः ॥ यम उपरमे । (गमां छः) गम्यमइपूणां छो भवत्यपि । यच्छति । यच्छेत् । यच्छतु । अयच्छत् । ययाम । येमतुः येमुः। येमिथ-ययन्थ । यम्यात् । यन्ता । यस्यति । अयंस्यत् । (गमां छः) इदं सूत्रमस्ति ।गमा ६-३ छः १-१ गम् यम् इपूणां धातूनां छकारादेशो भवति तिवादिषु चतुर्यु लकारेषु परेषु । यम् अप् तिप् इति स्थिते । अनेन मकारस्य छकारः । कुतोऽयमादेशो मकारस्य भवति तत्राह- (पष्ठीति ) अनेन नियमसूत्रेण मकारस्यवादेशो भवति । तदा यच्छ् अप तिप् इति जाते 'स्वरही- नं०' (छः। खसेचपाझसानाम् ) यच्छति । यच्छेत् । यच्छतु । अयच्छतु । अत उपधायाः)। ययाम । य यम् अस् इति स्थिते (लोपः पचा कित्ये चास्य) अनेनैत्वपूर्वलोपौ भवतः । येमतुः। येमुः । येमिय (अत्वतः ) अनेन वा इट् । इडभावे एत्वपूर्वलोपाभावः । सेटि थपीप्युक्तत्वात् । ययन्थ । यम्यात् ( नश्वा०)। यन्ता । यंस्यति । अयंस्यत् । अयम सि ईद दिए' इति स्थिते ॥ (आदन्तानां यमिरमिनमानां सेरिट सक् च पे वक्तव्यौ) अयं- सीत् । अयंसियाम् । अयंसिषुः । णम प्रहत्वे शब्दे च । नमति । नमेत् । नमतु । अनमत् । ननाम । नेमतुः । नमुः। नेमिथ- ननन्थ । नम्यात् । नन्ता । नस्यति । अनस्यत् । अनंसीत अनंसिष्टाम् । अनंसिपुः । गम्ल गतौ । लकारो लदि- कायार्थः। गच्छति । गच्छेत् । गच्छतु । अगच्छत् । लगाम ।

·(२६२) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- सूत्रम् (आदन्तानाम्०) आदन्तानां यमिरमिनमीनां सेरिदचैतेपां धातूनां सगा- गम एतौ द्वौ परस्मैपदे वक्तव्यौ । अनेनास्पेट्सको भवतः । तदा अयम् सक् इट् सि ईद दिप् इति स्थिते ककारः टकारश्वेतौ । (इट ईटि । सवर्णे ) दिसिमि । पकारः। 'स्वरहीनं०' (वावसाने । हयन्त० ) अनेन वृद्धेरभावो भवति (न श्वापदान्ते) अनेन मकारस्यानुस्वारो भवति । अयंसीत् । अयंसिष्टाम् । अयंसिपुः । समाप्तोऽयम् ॥णम प्रदत्वे शब्दे च । पूर्ववत् तिवादयः (आदेः ष्णः.स्नः) अनेन णकारस्य नकारो भवति । नमात । लिट्लकारे (अत उपधायाः) ननाम (लोपः०) नेमतुः नेमुः। नेमिय । (अत्वतः) ननन्थ । अन्येषां लकाराणां रूपाणि मूले उक्तानि । लुङ् लकारे (आदन्तानाम् ) अनेनेट्सको भवतः। (हयन्त० ) अनेन वृदेरभावः । अनंसीत् । अनंसिष्टाम् । अनंसिपुः । अयं धातुरनिद । गम्ल गतौ । ऋकारो लदित्कार्यार्थः । गम् अप तिप् इति स्थिते (गमां छः ) अनेन मकारस्य छकारः ‘स्वरः०' (छः । खसे०) गच्छति । गम् णः इति स्थिते ( द्विश्च । पूर्व ! कुहोश्चः । अत उपधायाः) जगाम । जगम् अतुम् इति स्थिते । (गमां स्वरे) गम् हन् जन् खन् घम् एतेपामुपधाया लोपो भवति कित्यङे स्वरे । जग्मतुः । जग्मुः । जगमिथ-जगन्थ । गम्यात् । गन्ता। सूत्रम् (गमा स्वरे ) गमां ६-३ (स्वरे )७-१ गम् हन् जन् खन् घस् एतेषां धातूनां किति च डिति स्वरे परे उपधाया लोपो भवति अड़े स्वरे । अनेनोपधाया लोपो भवति । स्वर० 'जग्मतुः । जग्मुः। जगमिय (अत्व० । नश्वा०) जगन्य । अन्यानि मूले सन्ति । तथापि लिखामि । गन्ता । गम् स्पप् तिप् इति स्थिते ॥ (हन्नृतः स्यपः)। हन्तेर्ऋकारान्तात्स्यप इडागमो भवति । गमेश्च पे। गमिष्यति। अगमिष्यत् । सूत्रम् (हन्नृतः स्पपः ) हन् च ऋत् न् हन्नृत् तस्मात् हन्नृतः५-१ स्यपः ६-? इन्तेकारान्तात् धातोः स्पप इडागमो भवति गमेश्च परस्मैपदे । अनेनेद । गमि प्यति । अगमिप्यत् ॥ (लित्युपादेः) । लितो धातोः पुपादेद्यतादेश्च ङप्रत्ययो भवति दिवादो परस्मैपदे । सेरपवादः । अङे अत्युक्तेनोंपधा- लोपः । अगमत् । अगमताम् ॥ अगमन् ॥ इपु इच्छायाम् । ( ।

·१२) . इच्छति । इच्छेत् । इच्छतु । ऐच्छत् । इयेप । ईपतुः । ईपुः । इयेपिथ । इष्यात्। सूत्रम् (लित्पुपादेड:) ल लकारः इत् यस्यासी लित् पुप् आदिर्यस्यासो पुपादिः। लिच्च पुपादिश्च लित्पुपादिः तस्मात् लित्पुपादेः ५-१ : १-१ द्विपदं सूत्रम् । लितो धातोः पुपादेर्युतादेश्च भूतार्थ उप्रत्ययो भवति दिवादी परे सति सेरपवादो भवति । गम् ङ दिए इति जाते । (गमा स्वरे) । अनेनोपधाया लोपे प्राप्ते ङ इत्युक्तत्वान्नोपधाया लोपः । डकारो गुणप्रतिषेधार्थः 'स्वर०' । अगमत् ॥ इपु इच्छायाम् । पूर्ववत् तिवादयः। (गमां छः)। अनेन पस्य छः । (छः । खसे० । 'स्वर०' इच्छति । लिट्लकारे । इ इप णप् इति स्थिते ( उपधाया लबोः) अनेन गुणः (असवणे ) अनेनेय् 'स्वर' इयेष । ( सवर्ण०) ईपतुः। ईपुः । इयेपिथ । इष्यात् । इप् ता इति स्थिते । (इघुसहलुभारपरुपामनपि तस्येवा वक्तव्यः) । एपिता-एटा। एपिण्यति । ऐपिष्यत । ऐपीत् । ऐपिष्टाम् । ऐपिपुः ॥ त्रिफला विशरणे । फलति । फलेत् । फलतु । अफलत् । पफाल । आदेशादित्वेनैत्वपूर्वलोपनिपेधे प्राप्ते । सूत्रम् ( इघुसह० ) । इपुश्च सहश्च लुभश्च रिपश्च रुप् च इपुसहलुभरिपरुपः तेपाम इपुसहलुभरिपरुपां धातूनामनपि विपये तादिप्रत्ययस्येड़ वा वक्तव्यः । अनेन वेद । गुणः। एपिता । इंडभावे गुणः (ष्टुभिः प्ठः) एष्टा । एपिष्यति । (स्वरादेः)। अनेन द्वितीयोऽद । ऐपिष्यत् । ऐपीत् ॥ त्रिफला विशरणे । पूर्ववत् तिवादयः । फलति । लिट्लकारे । (अत उपधायाः) अनेन वृद्धिः (झपानाम् ) अनेन फस्य पः।। पफाल । प फल अतुस् इति स्थिते । आदेशादित्वेनैवपूर्वलोपनिषेधे प्राप्ते । (तृफलभजत्रपां किति णादौ सेटि थपि चैत्वपूर्वलोपौ वक्त- व्यौ)। फेलतुः। फेलुः। फेलिथ। फल्यात। फलिता। फलिप्य- ति । अफलिप्यत् । लघ्वकारोपधत्वेन वृद्धिविकल्पे प्राप्ते । सूत्रम् (तृफल०)। तृफलभनत्रपां धातूनां किति णादौ परेच सेटि थपि परे एत्वपूर्वलोपौ वक्तव्यौ । अनेनास्यैत्वपूर्वलोपौ । फेलतुः । फेलिय । अन्यानि मूले सन्ति । लुड्लकारे (हसादेः) अनेन वृद्धिविकल्पे प्राप्ते । (लरान्तस्याकारस्य सौ नित्यं वृद्धिाच्या )। अफालीत् ॥ जि जये । जयति । जयेत् । जयतु । अजयत् । ।

·४८ है (२६४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- सूत्रम् (लरान्तस्या०)। धातोरकारस्य सौ परे नित्यं वृद्धिर्वाच्या । अनेन नित्यवृद्धिः । अफालीत् ॥ जि जये । गुणः ।.जयति । लिट्लकारे । जि जि णप् इति स्थिते । (सपरोक्षयोगिः)। सप्रत्यये परोक्षे च जि.जय इति धातो- गिरादेशो भवति। जिगाय। जिग्यतुः। जिग्युः। जिगयिथाजिगे- था जीयात्। जेता। जेष्यति।अजेष्यत्। अजैपीत्। अजैप्टाम्। अजेपुः ॥ कृप विलेखने । (उपधाया लघोः) कर्पति । कर्पेत् । कर्पत अकर्पत् । चकर्प । चकृपतुः । चकृपुः । चकर्पिथ । कृष्यात् । गुणे कृते। सूत्रम् (संपरोक्षयोगिः) सश्च परोक्षश्च सपरोक्षी तयोः सपरोक्षयोः ७-२ जेः ६-१ गिः १-१ त्रिपदं सूत्रम् । समत्यये च परोक्षे णवादौ परे सति नि जय इति धातोगिरादेशो भवति । अनेन गिरादेशः । ( विश्च । धातो. । कुहो- :)। अनेन गकारस्य जकारः। जिगाय । (नुधातोः) अनेन यकारः। जिग्यतुः । (ये) जीयात् । जेता । अनिटोऽनेन वृद्धिः । अजेपीत् । कृप् विलेखने । पूर्ववत् । (उपधायाः) । कर्षति । लिट्लकारे । द्विश्वरः । (कुहोश्चुः । उपधायाः) 'स्वर०' चर्प । चक्रपतुः चिकर्पिय । कृष्यात् । कृप् ता इति स्थिते । ( उपधायाः) क् अरप् ता इति जातम् । (रारो झसे शाम् ) । दृशुसृजकृप्मृश्तृप्पसृपांझसे परे अरो रो भवति। रार इति तन्त्रोपात्तम् । तेन राआरः र अरः। सके- दुचरितमनेकोपकारकं तन्त्रम् । ष्टुत्वम् । कटा । तत्र सूत्रम् (रारो झसे हमाम् ) र १-१ अरः ६-१ झसे ७-१ मां ६-३ (हने। उओ) दृशादीनां दृश् स्पृहा मृशु सृज कृप् मृा दृप् तृप् इत्यादीनां धातूनां संगन्धिनोऽर इत्येतस्यावयवस्य झसे परे र इत्यादेशो भाति । सस्वर एवादेशो भाति । तत्र द्रष्टव्य इत्यादी रस्यैव दर्शनात् (अरोरो भवति ) अर इति निर्देशात् हमादीनां गुणोऽपि मृचितस्तेन पूर्व गुणं विधाय पश्चात् रफारः कार्यः । इत्यभिः मायः । ग र इति तन्त्रोपात्तम् । तेन रा आरः र अरः । मकदुचरितमेनेकोपकारक तन्त्रम् । अनेन नरः जातः । तदा क, र ५ ता इति जाते 'स्वग्हीनं' (अभिः४ः) महा।

·४९. स्वादयः। (२६५) ३ (कृपादीनां रो वा वक्तव्यः ),कष्ट । (रारो झसे दृशाम् ) तथा च मूत्रम् (कृपादीनाम्० ) कप स्पृश् मृत् तृप् दृप् एतेपा घातूनां रः अरो वा भवति । जनेन विकल्पः । क । कृप स्यप् इति स्थिते (गुणः। रारो झसे०) 'स्वाहीनं तदा कप स्यप् इति जातम् । ( पढोः कः से ) धातोः पकारढकारयोः कत्वं भवति सकारे परे (किलात्पः सः कृतस्य)(कपसंयोगे मः)। कक्ष्य- ति कयति । अक्रक्ष्यत्-अकमंत् । अकाभीत् । (अनिटो नामिवतः) अकासेत् । तन मूत्रम् ( पढोः कः से ) पश्च ढ च पढो तयोः पढोः ६-२ कः १-१ से ७-१ त्रिपद सूत्रम् । वातुसंवन्धिनो. पकारढकारयो. क्त्वं भवति सकारे परे त्या- दावेवाय विविः। तेन मधुलिमु इत्यादी ककारो न भवेत् । अनेन पैकारस्य ककारः। (विला । कपसंयोगे क्षः ) 'स्वरहीनम्०' ऋक्ष्यति । विकल्पेन अरो रोन भवति । कयति । लुड्लकारे । अफ्रक्ष्यत् । जकीत् । अकृप सि ईट् दिप इति स्थिते ( अनिटो । रारो झसे )। 'स्वरहीनं०' जाप सि ईद दिप् इति जातम् नकाप सि ईट् दिप् इति जाते । (पढोः कः से)। अनेन पस्य कः । (किला। कपस० । ) स्वरहीनं०' नकाक्षीत् । नाष्टाम् । जनाथु । काराभावे अकार्षीत् । अकाम् । अकार्युः। (कृपादीनां वा सिर्वक्तव्यः)। कृप स्पृश् मृप् तृप् दृप् एते कृपादयः तत्पक्षे। सूत्रम् (कृपादीना०) यातूना भूते सिः इति सूत्रेण विहितः सिप्रत्ययो वा भवति । सेरभावपक्षे। (हशपान्तात्सा) हकारान्तात् शकारान्तात् पकारान्ताच नाम्युपधादविद्यमानेटो दिवादौ परे सक्प्रत्ययो भवति दृशं वर्जयित्वा । सेरपवादः। अकृक्षत्। अकृक्षताम् । अकृक्षन् । रुप हिंसायाम् ( उपधाया लघोः) रोपति। रोपेत् । रोपतु । अरो-' पत् । रुरोप। रुरुपतुः । रुरुधुः । रुरोपिथ । रुष्यात् । रोपिता । रोष्टा । रोपिप्यति । अरोपिप्यत् । अरोपीत् । उप् दाहे। ओपति । ओपत् । ओपतु । औपत् ।

·८० (२६६) सारस्वतचन्द्रकीतों- इदं मूत्रम् (हशपान्तात्सा)। हश्च शश्च पश्च हशपाः ते जन्ते यस्य स हशपा- न्तस्तम्मान रशपान्तात् ५-१ । सक् १-१ । हकारान्तात् दुइ लिह इत्यादेः शका गन्तात् दृशि वयित्वा विशादेः पकारान्तात् कृपादे म्युपबाट अविद्यमानेटो धातो तेथे दिवादौ परे से स्थाने समत्ययो भवति । ककारो गुणनिषेधार्थः । स्थाननियमार्थश्च । तदा अकृप् स दिप् इति जाते । (पढोः कः से।। पिला० । कपसयो० ।) 'स्वरहीनं.' अकृक्षत् । अकृक्षताम् । अकृक्षन् । संकमत्ययस्य सकारः सस्वर एव तिष्ठति । रुप हिंसायाम् । पूर्ववत् तिवादयः ( उपधाया लघोः) रोपति । लिट्लकारे । रुरोप । रुष्यात् । रोपिता। (इपुसह० ) अनेनेविकल्प। (शुभिः ष्टः ) रोष्टा । अन्यानि मूले सन्ति ॥ उप दाहे । पूर्ववत् । ओपति (स्वरादेः) औपत् । उय् णपू इति स्थिते । (उपविद्जागृणामाम्बा वक्तव्यः)ओपांचकार-उवोपा उवोपिथ। उप्यात्। ओपिता। ओपिप्यति। औपिण्यत्। औपीत्॥ मिह सेचने । मेहति। मेहेत् । मेहतु। अमेहत । मिमेह । मिमिहतुः। मिमिहुः । मिमेहिथ । मियात् ( होढः ) (तथोधः) टुत्वम् । सूत्रम् (उपविद्जागृणामाम्या वक्तव्यः) ओपाञ्चकार । आमभावे-उवोष। उपतुं । उवोपिय । जन्यानि सति ॥ मिह सेचने (उपधायाः) मेहति । लिट् । मिमेह । मिह्यात् । मिद् ता इति स्थिते । (होटः) तदा मिद ता इति जाते (तयोधः) । मिद धा इति जाते (भिः ४ः) मिद् ढा इति जाते। (ढि ढो लोपो दीर्वश्व) ढकारस्य ढकारे परे लोपो भवति पूर्वस्य च दीर्घः । मेढा । मेक्ष्यति । अमेक्ष्यत् । (हशपान्तात् सक् । होढः। पढोः कः से) अमिक्षत् । अमिक्षताम् । अमि- क्षन् । दह भस्मीकरणे । दहति । दहेत् । दहतु । अदहत् । ददाह । देहतुः । देहः । देहिथ-ददग्ध । दह्यात् । दग्धा। (दादेधः। आदिजवानां झभान्तस्य झभाश्चस्वोग खसे चपा०। 'किलात्पःसः कृतस्य । कपसंयोगेक्षः) वक्ष्यति । अधक्ष्यत् अधानीत् ( झसात् ) अदाग्धाम् । अधाशुः ॥ ग्ले म्ले हर्प- क्षये। आयादेशः । ग्लायति । ग्लायेत् । ग्लायतु । अग्लायत ।

·- ५१ भ्वादयः। (२६७) (हि ढो लोपो) मी ढा इति जाते गुणः । वात्र ढिढोलोपो दीर्घश्व इति सूत्र- प्रातः प्रागुपधाया लघोः । अनेन गुणः कार्य: । मेढा । मेढारी । मेढारः। मिह स्यप् तिप् इति स्थिते । (होढः । पढोः कः से । किला । कपसंयोगे० । उपधाया लयोः ) मेक्ष्यति । अमेक्ष्यत् । (हशपान्तात् सक् ) मिद् स दिप इति जाते ( होटः । पढो का से। किलात् । कपसं०) 'स्वरहीनम् ' अमिक्षत् ॥ दह भस्मीकरणे। दहति । (अत उपधायाः) । ददाह । ( लोपः पचाम्० ) । देहतुः । देहिय । (अत्वतो०) अनेने विकल्पः । तदा दइ थप् इति स्थिते । (दादेः) अनेन हस्य घः ( तयोर्धः) अनेन थस्य धः । (झवे जवाः) अनेन घस्य गः । दग्धः । दह्यात् । दग्या । इदमपि.. रूपं पूर्वोक्तसूत्रः सिध्यति । दह स्यप् तिप् इति स्थिते । (दादेर्घः) अनेन हस्य घः ( आदिजवानां० ) अनेन दस्य धः (खसे चपा झसानाम् ) अनेन वस्य कः (किलात् । कपसंयोगे० ) पक्ष्यति अधक्ष्यत् । दह सि इद् दिप् इति स्थिते । दिवादौ । ( दादेः)। (आदिजवानाम् । खसे०। (किलात्०। कपसं०) 'स्वरहीन' अत उपाधायाः ) अधाक्षीत् । (झसात् ) अदाग्धाम् । अधाक्षुः । समाप्तोऽ- यम् ॥ ग्लै म्लै हर्पक्षये। पूर्ववत् तिवादयः (ऐ आर ) ग्लायति । लिट्लकारे ग्ले णप् इति स्थिते ॥ (सन्ध्यक्षराणामा) सन्ध्यक्षराणां धातूनामात्वं भवति अनपि विपये । णः । (द्विश्च ह्रस्वः) पूर्वस्य हसादिः शेपः । 'कुहोश्चः। सूत्रम् (संध्यक्षराणामा) संध्यक्षराणां ६-३ आ १-१ (सांकेतिकम् ) द्विपदम् मंध्यक्षरान्तानां धातूनाम् अन्त्यस्वरस्थानपिविषये कर्तरि तिवादिचतुर्गणवर्जितस्थले आकारो भवति । अनेन ग्ले इत्यस्य ग्ला जातः । तदा ग्ला णप् इति जाते (विश्व स्वः ) ग्ल ग्ला णप् इति स्थिते (पूर्वस्य हसादिः) अनेन गकारोऽवशिष्टः (कुहोश्चः) जग्ला णप् इति जाते। ( आतो ण डौ) आकारान्ताद्धातोः परोणप् डौ भवति । टिलोपः। जग्लो। सूत्रम् (आतो ण डौ) आतः ५-१ णप् १-१ डौ १-१(सांके० ) त्रिपदम् । आकारान्ताद्धातोः परो यः प्रथमपुरुपेच उत्तमपुरुषे णप् डी भवति डकारष्टिलोपार्थः। डित्करणं विनापि रूपसिद्धौ यत् डौ इति डिस्करणं तत् (आतोयुझ) इति युगागम- निषेधार्थम् । कृतेऽपि युगागमे दिलोपः स्यादेव । अनेन णप् डी जातः । डित्त्वात् टिलोपः 'स्वरहीनम् ' जग्लौ । जग्ला अतुस् इति जाते। .

·(२६८) मारस्वतचन्द्रकीर्ती- (आतोऽनपि) धातोराकारस्य लोपो भवति अनपि किति डिति स्वरे सेटि थपि च । जग्लतुः। जग्लुः । जग्लिथ- जग्लाथ । जैग्लथुः । जग्ल । जग्लौं । जग्लिव जग्लिम । सूत्रम् ( अतोन्नपि ) आतः ६-१न अप अनप् तस्मिन् अनाप । यत्राप् करि इत्यादि विकरणं न भवति तस्य विभक्तौ परतः तस्या एव किति डिति च स्वरे परे इटि च धातोरेकारस्य लोपो भवति । अत्रणवादी अनप् तत्रापि तं विना सर्वोऽपि' प्रत्ययः कित् । तत्रानेनाकारस्य लोपो भवति । जग्लतुः । अन्यानि मूले सन्ति ग्लायात् इति स्थिते। (संयोगादेरादन्तस्य किति यादादावेकारो वा वक्तव्यः ) ग्लायात्-ग्लेयात् । ग्लाता। ग्लास्यति।अग्लास्यत्। अग्ला- सीत् । अग्लासिष्टाम् । अग्लासिपुः॥ गैरे के शव्दे । गायति । गायेत् । गायतु । अगायत् । जगौ । जगतुः । जगुः। सूत्रम् ( संयोगादेरिति ) संयोगादेः आदन्तस्य धातोः किति यादौ परे एकारो वा वक्तव्यः । षष्ठीनिर्दि० । अनेन नियमसूत्रेण अन्तस्यैव) भवति । ग्लायात्- ग्लेयात् । अग्लासि ईद दिप् इति स्थिते (आदन्तानाम् ) तदा अग्लास् इद् सि ईट दिए इति जाते (इट ईटि । सवर्ण)। 'स्वरहीनम् ' अग्लासीत् । गैरै कै शब्दे। गायति अन्यानि रूपाणि मूले सन्ति । आशिपि लिङ्लकारे विशेषः । गायात् इति स्थिते । ( दादेरे ) अपिदाधामागेहापिक्सोस्थानामाकारस्यैकारो भवति आशीर्यादादौ परस्मैपदे परे । गेयात् ।गाता। गास्यति। अगास्यत् । अंगासीत्। अगासिटाम्। अगासिपुः। एचे शब्द- संघातयोः । सत्वनिषेधः । ध्यायति । प्यायेत् । प्रयायतु । अश्यायत् ( सन्ध्यक्षराणामा। शसात्खपाः) 'पट्टवर्गस्तवर्ग जः' इति पकारे गते तकार एव। तथ्यो। ट्यायात्-ट्येयात । टयाता। यास्यति । अष्टयास्यताअश्यासीत ॥ देए शोधने। दायति। दायेत्। दायतु । अदायत्। ददो । पित्त्वादेकाराभावः । दायात् । दाता। दास्यति। अदास्यत्। अदासीत् । अदासिष्टाम अदासिपुः । पित्त्वात्मिलोपाभावः । इत्यादि । धेट पाने ।

·भ्वादयः। टईवर्थः । धयति । धयेत् । धयतु । अधयत् । दधौ । धेयात् । धाता धास्यति । अधास्यत् । वा सिलोपः । अधासीत् । अधासिष्टाम् । अधासिपुः। अधात् । अधाताम् (स्याविदः) सूत्रम् (दादेरे) दादेः ६-१ ए १-१ अपिहा-चा-मा-ग-दाक-पिनति- सो-स्थानाम् आकारस्य एकारो भवति यादाः परस्मैपदे परे । गेयात् । अन्यानि रूपाणि पूर्ववत् साध्यानि वैयाकरणैः ॥ष्टये शब्दसंघातयोः (नामधातुः) अनेनास्य सत्वनिषेधः (ऐ आय)ट्यायति। लिट्लकारे। ट्यै णप् इति स्थिते (संध्यक्षगणां०) ट्या णप् इति जाते । (द्विश्च) ( शसात् ) (पूर्वस्य) पट्टिवर्गस्तवर्गजः' इति-पकारे गते तकार एव शेपः । तष्ट्या णप इति जाते (आतोणप् डी)। 'स्वरहीन तष्ट्यौ। अत्वतो नित्यानिटश्च धातोः स्थपो वेद भवति । तष्टियथ । तष्टयाथ (संयोगादेः) ट्यायात्-ट्येयात् । अन्यानि मृले सन्ति । तेषां साधनं मुगमम् । पूर्ववातुवत । दे शोधने । पकारो धातुभेदज्ञापनार्थः । पूर्ववत् तिवादयः (ऐ आय) टायति । ददौ । पित्त्वात् । (दादेरे ) अनेन एकारो न भवति । दायात् ( आदन्तानाम। ) अदासीत् । पित्त्वात् ( दादेः पे ) अनेन सिलोपो न भवति । धेट पाने । ट ईमर्थः (एजय) धयति । लिट्लकारे ( संध्यक्षराणां । द्विश्च । हस्वः । झपानाम । जातो णए डी) दधौ । (दादेरे ) धेयात् । अवासीत् (शाच्छा० ) अनेन वा सिलोपः । भवात् । जवाताम् । अधा जन् इति जाते । (स्याविदः) अधा उम इंति जाते। (उस्यालोपः) उसि परे धातोराकारस्य लोपो भवति । अधुः (धेटः सेरङ् धातोदित्वं वेति केचित) (आतोऽ. नपि) अदधत् । अदधताम्। अदधन् । शिर प्रेक्षणे । सूत्रम् (उस्यालोपः) उसि ७-१ आ६-१ मांक । लोपः १-१ उसि परे सति धातोराफारस्य लोपो भाति । अनेनाकारस्य लोपः। युः । धेटः सेः स्याने जद धातोदित्वं वा भवति इति केचिदाचार्या वदन्ति । जनेना द्वित्वे भवतः। अधा धा नह दिप्' इति जाते (हस्वः । झपानां । आतोनपि)। 'म्बरहीनं०' नदधत ।। दृगिर प्रेक्षणे । पूर्ववत् तिवादयः। इर् अनुसन्यः (इग्तिो वा ) इति सनस्थविशे. पार्थः । हा जप तिप् इति जाते । (दृशादेः पश्यादिः) दृशादेर्धातोः पश्यादिरादेशो भवति चतुर्प परेपु । हश् ऋ सृ शद् सद् पाना मा. स्था मा दाण् एते दृशादयः । पश्य ऋच्छ धोशीय सीद पिर जिन धम तिष्ट ·८४ (२७०) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- मन यच्छ एते पश्यादयः । पश्यति। पश्येत् । पश्यतु । अपश्यत् । ददर्श । ददृशतुः । ददृशुः (सृजिदृशोस्थपो वेद ददर्शिथ (गुणः । रारो झसे दृशाम् ) पत्वम् । ष्टुत्वम् । दद्रष्ट । ददृशथुः । ददृश । ददर्श । ददृशिव । ददृशिम । दृश्यात् । द्रष्टा द्रक्ष्यति । अद्रक्ष्यत् । (अत उपधायाः )। अद्राक्षीत् । (असात् ।) ष्टुत्वम् । अद्राष्टाम् । अद्राक्षुः । पक्षे (इरितो वा) (दृशादे गुणः)। अदर्शत् । अदर्शताम्।अदर्शन ॥ गतौ । ऋच्छादेशः । ऋच्छति। ऋच्छेत् । ऋच्छतु । आर्च्छत् (रः)। पश्चात् (क्र अर)। वृद्धिः । आर। आरतुः । आरुः । सूत्रम् (दृशादेः पश्यादिः)। दृश् आदिर्यस्यासौ शादिस्तस्य दृशादेः ६-१ पञ्य आदिर्यस्यासो पश्यादिः १-१। दृशादेर्धातोस्तिवादौ विभक्तिचतुष्टये परे पश्य इत्यादिः आदेशोभवति । अनेन पश्यादेशः। पश्य अप् तिप् इति जाते(अदे) 'स्वरही- नं०' पश्यति । लिट्लकारे । (उपधायाः) अनेन गुणः । ददर्श । ददृशतुः । ददृशुः । ददर्शिय । सृजिशोरिति सजिशोर्धात्वोः थपो वा इद् भवति । अनेनास्य थपि वा इद भवति । इडभावे । ददृश् थप् इति जाते । (गुणः । उपधाया स्यो। रारो झसे दृशाम् । ) अनेन अरोरः जातः । (छशपराजादेः) ठुत्वम् । दद्रष्ठ । (रारो झसे०) द्रष्टा । (अत उपधायाः) अद्राक्षीत् । ( झसात् ) अद्राष्टाम् । अस्य इरितो वानेन टप- त्ययो भवति । तदा अदृश् ड दिप् इति जाते (दृशादेः) दृशादेर्धातोर्डकारे परे गुणो भवति । अनेन गुणः ।डकारो डित्कार्यार्य. 'स्वर' अदर्शत् । स गती । (गादेः) अनेन ऋच्छादेशः ( अदे) ऋच्छति । चतुणी लकाराणां रूपाणि सन्ति । मुगमत्वात व्याख्यानं न कृतम । ' णप्' इति स्थिते (विश्च । रः) मणप् इति जाते (म अर) अरणप् इाते जाते (जत उपवायाः)जनेन वृद्धिः । आर ( गुणोत । सवणे)भारतुः। जारः। (अत्यतिव्ययतीनांथपो नित्यमिट्) आरिथा आरथः । आर। आर। आरिव । आरिम । सूत्रम (अत्यति०) अत्यतिव्ययतीना धातना थपो नित्यमिद भाति (अत्वतो०) अस्प विकल्पस्यायमपरादः । जाग्यि । ऋयात् इति स्थिते । (गुणोतिसंयोगायोः) अतः संयोगादेर्भदन्तस्य च गुणो भ- .

·भ्वादयः। (२७१) वति यकि यङि किति णादावाशीर्यादादो च । अर्यात्। अर्ता । (हनृतः स्यपः) अरिप्यति । आरिप्यत । सूत्रम् (गुणोर्तिसंयोगाद्योः) अतिश्च संयोगादिश्च अतिसंयोगादी तयोः अतिसंयो- गाद्योः । ऋगतानित्यस्य धातोः संयोगादेब्रदन्तस्य च ऋकारस्य गुणो भवति ।। यकि यङि किति णादी आगीर्यादादा च । अनेनारतुः इति रूपं सिद्धं भवति । गुणोड नेन तदा अयात् (गुणः) अर्ता (हनृतः स्यपः ) अनेनास्येदं (गुणः) अरिष्यति । (स्वरादेः)। आरिप्यत । ( सर्तिशास्त्यतिभ्यो डोलुङि सेरपवादः) (लित्पुपादेर्डः) आरत् । आरताम् । आरन् । (अर्तेर्वा ङ सेरपवादो लुङी- ति केचित् ) आपत् ॥ स गतौ । धावादेशः। धावति । शीघ्र- गतावेव धावादेशः। सरति । ससार । सस्रतुः । समुः । क्रादि- त्वात् । ससी सखथुः। सत्र । ससार-ससर । समृव । समृम । सूत्रम् (सतिशास्त्यतिभ्यो डो लुङि सेरपवादः) सति शास्ति अर्ति एभ्यो धातुभ्यो. डप्रत्ययो भवति सेरपवादः। अनेनास्य ङः । (मादेः । स्वरादेः) आरत् । ( अतः), अधातोर्वा डप्रत्ययो भवति । लुडि सेरपवादः । इति केचिदाचार्या वदन्ति । तेपां मते (सेः) (स्वरादेः) आर्पोत् इति रूपं सिद्धं भवति ।। स गतौ । धावादेशः। धावति । शीघ्रगतावेव धावादेशः । तदभावे । सरति । लिदलकारे । ससार । थपि. क्रादित्वान्ने । ससर्थ । म यात् इति स्थिते । (यादादौ )। ऋकारस्य रिङादेशो भवति यादादी परस्मैपदे परे। ङका व्यवधानार्थः । तेन ये इति न दीर्वः । त्रिया- त् । सती। सरियति । असरिष्यत् । पुपादित्वात्ङः । असरद असरताम् । असरन् । शद्ल शातने । सूत्रम (यादादी ) यादादा ७-१ एकपदं सूत्रम् । आगीरथ यादादा परे धातो. कारस्य रिङ् इत्यादेशः परस्मैपदे एव । अत्रापि डकारो ये इति सूत्रेण निहितदी- घनिषेधार्थः । नियात् । मर्ता। (हनृतः स्यपः ) सरिष्यति । असरिष्यत (पुपादि०) अनेन डः (दृशादेः) अमरत् ॥ गइल गातने । गीयादेशः । (शीयादेशे आत्मनेपदं वाच्यम् )शीयते । शीयेत। शीयताम्। अशीयत । शशाद (लोपः पचाम् )शेदतुःशेदुः। शेदिथ-श- ·(२७२) सारस्वतचन्द्रकीता- ५६ शत्थ।शयात्।शत्ता । शत्स्यति। अशत्स्यत् । लुदित्वात्ङः । अशदत् ।'पद्लविशरणगत्यवसादनेषु । सत्वम् । सीदादेशः। सीदति । ससाद । सेदतुः । सेदुः । सेदिथ-ससत्थ । सद्यात् । सत्ता । सत्स्यति । असत्स्यत । असदत् । निपूर्वः। न्यपदत्॥ पा पाने पिवादेशः । पिवति । पिवेत् । पिवतु। अपिबत् । पपौ । पपतुः। पपुः । पपिथ-पपाथ । (दादेरे) पेयात् । पाता। पास्यति । अपास्यत् । (दादेः पे) अपात् ॥ध्रा गन्धोपादाने । जिनादेशः। जिघ्रति । जिप्रेत् । जिघ्रतु। अजिप्रत् । जौ। जन- तुः। जः। जत्रिथ-जनाथ । प्रायात्-प्रेयात् । प्राता । प्रास्य- ति । अप्रास्यत् । अघ्रासीत् । अप्रात् । ध्मा शब्दाग्निसंयोग- योः। धमादेशः । धमति । धमेत् । धमतु । अधमत् । दध्मौ । ध्मायात् । ध्मेयात् । ध्माता । ध्मास्यति । अध्मास्यत् । अध्मासीत् ॥ टा गतिनिवृत्तौ । ( आदेः प्णः स्नः ) सकारे जाते निमित्ताभावेन ठस्य थः । तिष्टादेशः । तिष्ठति । तिप्टेत् । तिष्टतु । अतिप्टत् । (शसात्खपाः ) तस्थौ । तस्थतुः । तस्थः । स्थेयाव-स्थायात् । स्थाता।स्थास्यति । अस्थास्यत् । निपूर्वः । पत्वम् । न्यष्टात् ॥ ना अभ्यासे । मनादेशः । मन- ति । मनेत् । मननु ।अमनत् । मनो। मम्नतुः। मम्नुः। मम्नि- थ-मनाथ । नायात्--मेयात् । नाता । नास्यति । अनास्य- त् । अनासीत् ॥ दाण दाने । यच्छादेशः। यच्छति । यच्छेत। यच्छतु । अयच्छत् । ददौ । ददतः । ददुः । (दादेरे ) देयात दाता । दास्यति। अदास्यत् । अदात् ।। दृ कोटिल्ये । हरति । हरेत् । हरतु । अह्वरत् । जह्वार । ( गुणोतिसंयोगायोः)। जह्वरतुः । जहरुः। मृगम (ग्रीपादेगे) शीयाटेगो ने मनि आत्मनेपदं वारयम् । अनेनास्याम- नेपदत्यम । गीयते । रिदयारे (मत उपधायाः) शगाट (लोपः पचाम )ोदनुः ·भ्वादयः। (२७३) असतः०) अनेन वा इद् । शेदिय । (खसे चपा झसानाम् ) गगत्थ । शद्यात् । (ससे चपा झपानाम् ) शत्ता । अन्यानि मूले सन्ति ( लित्पुपादेर्डः ) अनेनास्य लदित्त्वात डः । अशदत् । पद्ल विशरणगत्यवसादनेषु । सत्वम् । सीदादेशः । सीदति । ससाद (लोपः० ) सेदतुः । ( अत्त्वतः ) सेदिय । ( ससे चपा० ), ससत्य । ( खसे०)। सत्ता । अन्यानि सन्ति । लुड्लकारे । (लित्पुपादेर्डः)। असदत् । अयं चातुर्यदा निपूर्वो भवति तदा । (प्रादेश्व) । अनेन पत्वम् । न्यप- दत् । पा पाने । पिवादेशः । पिवति । लिट्लकारे 'पा णप्' इति स्थिते । (द्विश्च । -हस्वः । आतो णम् डौ) पपौ (आतोन्नपि ) । पपतुः । ( अत्वतो०)। पपिथ-पपाथ ( दादेरे ) पेयात् । ( दादेः पे ) अनेन सेलोपो भवति । अपात् । अपाताम् । अपुः (आतोनपि) इत्यनेनाकारस्य लोपः । ब्रा गन्धोपादाने । जियादेशः । जिवति । घ्रा णप् इति स्थिते । 'विश्च । द्वस्वः । रः । झपानाम् । कुहोश्चः । आतो णप् डो)। जघौ । (अत्वतः)। जघ्रिथ-जघ्राथ । (संयोगादेः)। प्रायात्-नेयात् । (आदन्तानाम् ) अघ्रासीत् । ( गाच्छासा० ) अनेन वा सेर्लोपः । अचात् । टा गतिनिवृत्तौ । ( आदेः ष्णः स्नः) अनेन पस्य सः । 'निमित्ता- भावे० । अनेन न्यायेन ठस्य यः । दृशादेः । तिष्ठादेशः । तिष्ठति । 'स्था णप्' इति स्थिते (द्विश्च । ह्रस्वा शसात् । झपानाम० ) सवर्णत्वात् । (आतो णप०)। तस्थौ । (दादेरे।) स्यात्-स्थायात् । लुड्लकारे । निपूर्वोभ्यम् । (दादेः पे) अनेन सेलो- पो भवति । ( प्रादेश्च ) न्यष्ठात् । ना अभ्यासे । मनादेशः । पूर्ववत् तिवादयः (अदे) मनति । (पूर्वस्य०)। मनी । ( अत्वतः ) मनिय-मम्नाथ । ( संयो. गादेः) म्नायात्-नेयात् । अन्यानि मूले सन्ति । लुड्लकारे। ( आदन्तानाम “अन्नासीत् । दाण् दाने । (दृशादेः) अनेन यच्छादेशः । यच्छति । दा णप् इति स्थिते - (विश्व । हस्वः । आतो णप् डौ) ददौ (आतोऽनपि ) ददतुः ( अत्वनः ) ददिय- ददाथ । (दादेरे ) देयात् । लुड्लकारे (दादेः पे)। अनेन सेलोपो भवति । अदात् ।। 'ढ कौटिल्ये । कुटिलस्य भावः कौटिल्यं तस्मिन् कौटिल्ये । ( गुणः ) । हरति । इढ णम् इति स्थिते ( द्विश्च । रः। पूर्वस्य । कुहोइन धातोर्नामिनः ) अनेन वृद्धिः जद्वार (गुणोर्तिसंयोगायोः)। अनेन किति णवादौ गुणः । जहरतुः । (ऋदन्तस्य थपो नेद) जह्वर्थ। जह्वरथुः। जबर। जह्वार।जह्वर। जह्वरिव । जह्वरिम । हर्यात् । हृर्ता । (हनृतः स्यपः ) हरि- प्यति । अह्वरिष्यत् । वृद्धिः । अह्वापीत् । अह्वार्टीम् ॥ स्क- न्दिर गतिशोपणयोः। स्कन्दति । स्कन्देत् । स्कन्दतु । अस्कन्दत् । चस्कन्द । चस्कन्दतुः । चस्कन्दुः। चस्कन्दिथ। - ॥

·८८ - (२७४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- सूनम् (ऋदन्तस्य०) ऋदन्तस्य धातोः थप इड् न भवति । जवर्थ । हर्यात् । हर्ता । ( हनृत.)। हरिष्यति । अहरिष्यत् ( णित्पे ) । अनेन णित्त्वात् वृद्धिः । अबार्षीत् । स्कन्दिर गतिशोपणयोः । इर अनुवन्धः (इरितो वा) इति सूत्रस्य विशे- पणार्यः। स्कन्दति । रिट्रकारे । स्कन्द णप् इति स्थिते ( द्विश्च । शसात् । पूर्वस्य । दोश्चः ) चस्कन्द । (संयोगात ) अनेनाकित्त्वात् ( नो लोपः ) इति सूत्रेणानु- स्वारस्य लोपो न भवति । चस्कन्दतुः । ( अञ्चतः) अनेनास्य वेद । चस्कन्दिथ । इडभावे चस्कन्द थप् इति स्थिते । (हसात्परस्य झसस्य लोपो वा सवर्णे झसे) चस्कन्थ । (नो लोपः) स्कद्यात्। स्कन्ता । स्कन्त्स्यति।अस्कन्त्स्यत्।' सूत्रम् (हसात्) हसात् परस्य सवर्ण झसे परे लोपो वाच्यः । अनेन दस्य लोपः चस्कन्य (नो लेपः ) स्कद्यान ( हसात् ) स्कन्ता ( खसे चपा झसानाम, सन्त्स्यति । अस्क्न्स्यत् । (सावनिटो नित्यं वृद्धिः ) णित्त्वविधानसामदिनुपधाभू- तस्याप्यतो वृद्धिः । अस्कान्त्सीत् ( इरितो वा ) अस्क- दत् ॥ तृ प्लवनतरणयोः। तरति । तरेत् । तरतु । अतरत् । कित्त्वाभावाद्गुणः (ऋसंयोगादेर्णादेरकित्त्वं वाच्यम् ) ( तृफ- लभजत्रपाम् इत्येत्वपूर्वलोपो) ततार । तेरतुः । तेरुः। तेरिथ । सनम् ( सावनिटः०) सौ परे सति जनिटो पातोनित्य वृद्धिर्भवति । अस्य धातो वृद्धिप्राप्तिरेव नास्ति तमाह णित्त्वविधानसामर्थ्यात् । ननुपधाभृतस्यातोकार वृद्धि. (खसे चपा झमानाम् ) जस्कान्सीत् (इरितो वा ) अनेनास्य वा डप्रत्ययो भवति । ( नो लोप ) जस्कदत् ॥ तृ प्लवनतरणयोः (गुण.) तरति । अन्यानि मूले नन्ति । लिट्लकारे । ततार (झमयोगात् ) अनेनाकित्वाद् गुणः । (तृफलभजन पाम् ) अनेनास्येत्वपूर्वलोपी भवतः । तेरतुः । तृ यादिति स्थिते। (ऋत इर) ऋकारस्य इर् भवति किति ङिति च परे । (खो वि हसे)तीर्यात । सूत्रम् (ऋन इर) मतः ६-१ इर् 2-7 कारस्य किति डिति च परे इम भवति (वो र्वि हमे)नेन दी। तीर्यात् । 'तर इद ता' इति स्थिते । (ईटो ग्रहाम)ग्रहादीनामिट ईकारोभवति नतुणादोतरीता-तरि- ·भ्वादयः। (२७५) ता। तरीष्यति-तरिष्यति । अतरीष्यत्-अतरिष्यत् । अतारीत्। अतारिष्टाम् । अतारिषुः। सूत्रम् (ईटो ग्रहाम् ?ई १-१ इटः ६-१ ग्रहाम् ६-३ । ग्रहादीनां धातूनामिट ईकारो भवति न तु णादौ । वृइ वृञ् ऋदन्तानां वा भवति । अनेनास्येट ईकारो भवति । तरीता। तरिता। जन्यानि मूले सन्ति । अतारीत् । अतारिष्टाम् । अतारिपुः । अत्रेट ईकारे प्राप्ते। (वृद्धिहेतौ साविटो न दीपों वाच्यः)। र रागे। उभयपदी । । सूत्रम् (वृद्धिहेतौ० ) वृद्धिहेतौ सौ परे इटो दीर्घो न वाच्यः । अनेन लुड्लकारे 'दीर्घाभावः । रज रागे । उभयपदी। ( अपि रञ्जदंशपञ्जष्वनाम् ) एपामनुस्वारस्य लोपो भव- । त्यपि परे । रजति।रजते। रजेत्। रजेत । रजतु। रजताम् । अर- जत् । अजरत । ररञ्ज । ररनतुः । ररञ्जः । ररभिथररथ । ररञ्जथः । ररन्ज । ररले । रज्यात् । रङ्क्षीष्ट । रङ्क्ता । रक्ष्यति । रक्ष्यते । अरझ्यत् । अरक्ष्यत ।अराङ्क्षीत् । (चोः कुः । खसे चपा० ) पत्वम् । अराङ्क्ताम् । अरासः। अरङ्क्त । अरङ्क्षाताम् । अरश्त । देश दशने । दशति । दशेत् । दशतु । अदशत् । ददंश । ददंशतुः । ददंशुः । दुदं- शिथ-ददंष्ट । ददंशथः । दश्यात् । ष्टुत्वम् । दंष्टा । दक्ष्यति । २. 'अदक्ष्यत् । ( णित्पे) णित्त्वादृद्धिः । ( पढोः कः से) अदा- क्षीत् ॥ पन सङ्गे । सजति । सजेत् । सजतु । असजत् । ससञ्ज । ससञ्जिथ-ससङ्क्थ । सज्यात् । सता सङ्ख्यति । असङ्ख्यत् । असाङ्क्षीत् । असाताम् । असाः । कित रोगापनयने संशय च। सूत्रम् (आपि रनदंशपचवताम् ) आप ७-१ । रजदंशपअप्वचा ६-३ रन दंशपज़नष्वज् एपा धातूनामनुस्वारस्य लोपो भवति अपि परे । अनेनास्यानुस्वा- ग्स्य लोपो भवति । रजति । रजते । अन्यानि मूले लिखितानि सन्ति । लिलकारे । ररभाकित्वादनुस्वारस्य लोपो न भवति । ररजतुः ( अत्वतः ) ररजिथ-ररञ्ज प्य इति स्थिते । (चोः ः)। (ससे चपा झसानाम ) ररड्यय । जात्मनेपदे ।

·(२७६) 'सारस्वतचन्द्रकीता- गरजे। (नो लोपः ) रज्यात् (चोः कुः । खसे चपा झसानाम् ) रक्षीष्ट । अरा- डक्षीत् । (झसात् । चोः कः । खसे)। अराक्ताम् । अराडभुः । आत्मनेपदे । अग्क्त । अरक्षाताम् । अरडक्षत ।। दंश दशने । (अपिरजदंश० ) अनेनास्यापि लोपो भवत्यनुस्वारस्य । दशति । दंश । ददंशतुः। (अत्वतः) दंशिथ । इडभावे। ददंश् थप् इति जाते । (छशपराजादेः पः) अनेन पकारः। (टुभिः ष्टुः ) ददंष्ठ । (नो लोपः) । दश्यात् । दंष्टा । (पढोः कः से) दक्ष्यति । (णित्पे ) अनेन वृद्धिः। (पढोः कः से )। अदाक्षीत् । पञ्ज सड्गे। (आदेः ष्णः स्नः) अनेन पस्य सः । पूर्ववत्तिवादयः । सजति । लिट्लकारे । ससञ्ज । (अत्वतः) अनेनास्य वेट् । मस- जिष्ठ । इडभावे। ससङ्ग्थप् इति जाते (चोः कुः । ससे चपा झसानाम्) ससक्य । (नो लोपः)। सज्यात् । सञ् ता इति स्थिते । (चोः कुः । खसे चपा झसानाम्) 'म्बरहीनं०' । सक्ता । सङ्ग् स्यप् तिप् इति स्थिते । (चोः कुः । खसे । पढोः कः से । किलात् । कपसंयोगे०) सक्ष्यात । असइक्ष्यत् । (सावनिटः)। असाक्षीत् । (झसात् ) असाइक्ताम् । असाइक्षुः । कित् रोगापनयने संशये च । (गुब्भ्यः ) गुए तिज् कित् मान् वध्दान् शान् एभ्यः स्वार्थ सः प्रत्ययो भवति । धातोश्च द्वित्वम् । (कुहोश्चुः)। गुपतिज्- किझ्यः क्रमानिन्दाक्षमारोगापनयनपु सः। तेन गोपति । तेज ति । केतति । स धातुः। गुवादिभ्यः सस्येण्नेष्यते । (गुभ्यः) गुब्भ्यः ५-३ गुप् तिज़ कित् मान् बन्ध दान् शान् इत्यादिभ्यो धातुभ्यः स्वार्थे धात्वय एव इगय विनैव दशस्वपि लकारेपु कृति च सप्रत्ययो भवति। तत्मन्नियोगे (द्विश्च ) अनिर्दिष्टाः प्रत्ययाः स्वार्थ एव भवन्ति । गुप्-तिज-किद्भवः क्रमात् । निन्दाक्षमारोगापनयनेषु सः प्रत्ययो भवति तेन । गोपति । तेजति । केतति । इत्यत्र पूर्वोक्तमनेण सप्रत्ययो धातोः द्वित्वं च भवति । तदा कित् स इति जाते (चोः कुः) अनेन कस्य चः। चिकित् स इति जाते । ( मिसता० ) जनेनेटि प्राप्ते । गुनादिभ्यो धातुभ्यःसस्य इट् न इप्यते आचार्यः। जनेन इइनिषेधः । ( उपधाया लयोः) अनेन गुणे प्राप्ते। (नानिटि से ) इवजिते सप्रत्यये परे धातोर्गुणो न भवति । तिए । चिकित्सति । चिकित्सेत् । चिकित्सतु । अचिकित्सत् । चिकित्साञ्चकार । चिकित्सामास । चिकित्साम्बभूव । चिकि- त्स्यात् । चिकित्सा । चिकित्सिप्यति । अचिकित्सिप्यत् । अचिकित्सीताअचिकित्सिप्टाम्॥पत्ल पतने पतति। पतेतापत- - ·६१ भ्वादयः। (२७७) तु। अपतत् । पपात। पेततुः। पेतुः। पत्यात् । पतिता। पति- प्यति । अपतिष्यत् (लित्पुरुपादेऊः रु । सूत्रम् (नानिटि से ) ना १-१ अनिटि ७-१ से ७-१ इड्वजिते सप्रत्यये परे धातोर्गुणो न भवति । अनेन गुणाभावः । चिकित्स इति जाते (स धातुः) अनेन धातुत्वात् तिवादयः । चिकित्स तिप् इति स्थिते । (अप् करि । अदे) चिकि- त्तति । अन्यानि मूले सन्ति । लिट् लकारे (कामादिप्रत्ययादाम् ) चिकित्साञ्चकार। अन्ये द्वे मूले स्तः। चिकित्स्यात् । लुङ् लकारे।अचिकित्सीत् । अचिकित्सिष्टाम् । पत्ल पतने । पूर्ववत् तिवादयः । पतति । लिट् लकारे । (अत उपधायाः) पपात । (लोपः पचा कित्ये) पेततुः । पतिता । लुङ् लकारे 'लित्पुपादेः' अनेन ङः प्रत्ययो भवति । अपत् ड दिप इति जाते। (पते पुगागमो वाच्यः) अपप्तत् ॥ भ्रमु चलने। सूत्रम् । (पते. ० ) पतेर्धातोः डप्रत्यये परे पुगागमो वाच्यः कित्त्वादन्ते । 'स्वर- हीन अपतत् । अपप्तताम् ॥ भ्रमु चलने। ( शमां दीर्घः) शमादीनां दीपों भवति यकारे परे । शम् दम् क्लमु श्रम् भ्रम् क्षम् क्रम् मद् एते शमादयः । भ्राम्यति- भ्रमति । भ्राम्येत्-भ्रमेत् । भ्राम्यतु-भ्रमतु । अभ्राम्यत्-अभ्र- मत् । बभ्राम। सूत्रम् (शमां दीर्घः) शमां ६-३ दीर्घः १-१ द्विपदं सूत्रम् । शमादीनां धातूनां दी? भवति यकारे परे । शमादयो मूले उक्ताः । भ्रम तिप् इति स्थिते (क्रमुभ्रम्०) अनेन यः प्रत्ययः । भ्रम य तिप् इति जाते (शमां दीर्घः) अनेन दीर्घः । भ्राम्यति । यप्रत्ययाभावे दीर्घाभावः । भ्रमति । अन्यानि मूले सन्ति । लिट्लकारे । (अत उपधायाः) अनेन वृद्धिः ( अपानाम्० ) वभ्राम । (फणादीनामेत्वपूर्वलोपौ वा वाच्यौ) फणतिजिराजी च भ्राशिभ्लाशी स्यमिस्वनी। भ्रमित्रसी जीर्यतिश्च दशैते तु फणादयः॥ भ्रमतुः-चभ्रमतुः। भ्रमुः-वभ्रमः । भ्रमिथ-वभ्रमिथ । भ्रम्यात् । भ्रमिता । भ्रमिप्यति । अभ्रमिष्यत् । अभ्रमीत् ॥ टुवम् उ- द्विरणे । टु इत्संज्ञकः । वमति । वमेत् । वमतु । अवमत् । ववामा .

·। (२७८) सारस्वतचन्द्रकोती. ६२ (फणादीनां०) फणादीनाम् एत्वपूर्वलोपौ वा वक्तव्यो । अनेनास्य वा एत्वपूर्व- लोपी । भ्रमतुः-वभ्रमतुः । भ्रमिथ-बभ्रमिथ। फणादयः श्लोकेनोक्ता भ्रम्यात् । भ्रमिता । लुड्लकारे अभ्रमीत् । टुवम् उद्गिरणे। टु इत्संज्ञकः । वमति । लिट्लकारे (शस्ददवादि०) अनेन निषेधे प्राप्ते । ( वम एत्वपूर्वलोपौ वा वाच्यौ) वेमतुः-बक्मतुः। वेमुः-ववमुः। वम्यात् । वमिता। वमिष्यति । अवमिष्यत् । अवमीत्।। फण गतो। फणति । फणेत् । फणतु । अफणत्। पफाण । फेणतुः । फेणुः । फण्यात् । फणिता । फणिष्यति । अफणिष्यत् । अफाणीत्-अफणीत्॥ वन स्यमु शब्दे । स्वनति । स्वनेत् । स्वनतु । अस्वनत् । सस्वान । स्वेनतुः । स्वेनुः । स्वन्यात् । स्वनिता । स्वनिष्यति । अस्वनिष्यत् । अस्वानीत्-अस्व- नीत् ॥ वस निवासे। वसति । वसेत् । वसतु । अवसत् ।वस् णए इति स्थिते । द्वित्वम् । सूत्रम् (वमः०) वमधातोरेत्वपूर्वलोपी वा वक्तव्यौ । अनेनास्य वा एत्वपूर्वलोपी। यवाम । वेमतुः-चवमतुः । यमिता । लुङ्लकारे अवमीत्॥ फण् गतौ । फणति । लि- कारे (अत उपधायाः । झपानाम् ) पफाण (फणादीनाम् ) अनेन वा एत्वपूर्व- लोपी भवतः । फेणतुः-पफणतुः। पफणिय-फेणिय। फणिता । फणीत् ॥ स्वन स्यमु शन्दे । स्वनति । स्पमति । सस्वान । सस्याम । स्वनिता । स्पमिता । स्वा- नीत्-अवनीत् । ( हसादेः) अनेन या वृद्धिः। नस्पामीन-अस्यमीत् । यस निरासे। यमति । यस् णप् इति स्थिते ( द्विश्च ) ववम् णप् इति जाते। (णवादो पूर्वस्य ) णवादो परे यजादीनां ग्रहादीनां च पूर्व- स्य संग्रसारणं भवति । यकारवकाररेफाणामिकारोकार- कारा भवन्ति । सस्वरस्य संप्रसारणं दीर्घस्य दीर्घा द्वस्वस्य ह्रस्वः। मनम (णवादी०) ७-१ पूर्वस्य ६-१ यनादीनां यन् वच् स्वप् वा देन ·भ भ्वादयः। (२७९) वप् वद् वसां श्वयतेहादीनां ग्रह ज्या व्येन् द्वेन्व्य वा व्यच् प्रच्छ व्रश्चभ्रस्जादीनां चधातूनां पूर्वस्य द्वित्वस्य णवादौ परे संप्रसारणं भवति । यकारवकाररेफाणाम् इका- रोकारऋकारा भवन्ति । सस्वरस्याक्षरस्य संप्रसारणं भवति । हम्वस्याक्षरस्य हस्वः । दीर्घस्याक्षरस्य दीर्घः। ग्रहिावयी व्यधिर्वष्टिविचतिवृश्चतिस्तथा। पृच्छति(जतिश्चैव नवते तु ग्रहादयः॥ पूर्ववकारस्योत्वे ( अत उपधायाः) उवाम । उवम् अतुम् इति स्थिते। ग्रहादयः श्लोकेनोक्ताः सन्ति । जनेन पूर्वस्य वकारस्य मंप्रसारणं जातम । हस्व- त्वात् हस्वः । अनेन सूत्रेण पूर्वस्य वकारस्य उकारः। तदा उवम् णप् इति जाते । (अत उपधायाः) स्वरहीनं ' उवास । ववस् अतुस् इति स्थिते । णनादौ पूर्वस्य जनेन पूर्वस्य संप्रसारणम् । उवम् अतुम इति जाते। ( यजां यवराणां य्वृतः संप्रसारणं किति) यजादीनां संग्रसा- रणं भवति किति परे। सूत्रम् ( यजां यवराणां स्वृतः संप्रसारणं किति)। यजा ६-३ यवराणां ६-३ इश्च उश्च ऋच वृतः १-३ संप्रसारणं १-१ किति ७-१ पंचपदं सूत्रम् । ग्रहादीनां तु किति डिति च परे सप्रसारणं भवति । यजादीनां तु केवले किति परे एव संप्रसारणं भवति । जत एव पृथक् सूत्रकरणम् । यत्तु स्वब्ब्येनोर्यडि संप्रसा- ग्णं तत्र प्रक्रियाया पृथक् सूत्रमस्ति । स्वपिस्वमिव्येजा यडि । अथवा स्वब्येहया ग्रहादिमध्ये यद् ग्रहणं तत् यटि प्रत्यये संप्रसारणार्थ नान्यत्र । यजादीना धातना यकारवकारयोः किति परे संप्रसारणं भवति । यवराणामित्यत्र रकारग्रहणं ग्रहा- विडिति । इति संप्रसारणस्नेनुवृत्त्यर्थ ज्ञेयम् । यकारवकाररेफाणाम् इकारोकारऋ- कारा भवन्ति । सस्वरस्य संप्रसारणं भवति । हस्वस्य हस्वः । दीर्घस्य दीर्घः।जनेन द्वितीयस्य वकारस्य संप्रसारणं भवति । यजिर्वपिर्वहिश्चैव वेभव्येनौ ह्वयतिः स्वपिः । वद्वसी श्वयतिर्वक्तिरेकादश यजादयः॥ (सवणे दीर्घः सह)। यजादयस्तु मूले श्लोकेनोक्ताः । उउम् नतुस् इति स्थिते । (घसादेःपः)। घप्तिशासिवमीनां सस्य पो भवति पत्ननिमित्ते ·(२८०) मारस्वतचन्द्रकीती- ६४ सति । उपतुः। उधुः। उवासिथ । संप्रसारणम् । उवस्था पत्वम् उप्यात् । वस्ता। सूत्रम् (घसादेः यः) घस् आदिर्यस्य सः बसादिः तस्य घसादेः ६-१ । पः १-१ किलात्परस्य । घस्ल अदने शास् अनुशिष्टौ वस् निवासे इत्येतेपां धातूनां सकारस्य पकारो भवति । अत्र (किलात्० ) इति सूत्रस्य प्राप्तिरेख नास्ति तस्मात सूत्रं कृतम् । अनेन सस्य पः। 'स्वरहीनं ऊपतुः। ऊपुः। (अवतः)। उपसिथ । स्वस्थ ( यजाम् । घसादेः) उष्यात् । वस्ता । वस् स्यप तिप् इति स्थिते । (सस्तोऽनपि) सकारस्य तकारो भवति अनपि सकारे परे । वत्स्यति । अवत्स्यत् । वृद्धिः । अवात्सीत् (झसात् ) प्रत्यय- लोपे प्रत्ययलक्षणमिति न्यायात् । अवात्ताम् । अवात्सुः ॥ वद व्यक्तायां वाचि । वदति । वदेत् । वदतु । अवदत् । उवाद । ऊदतुः । उदुः । उवदिथ । उद्यात् । वदिता । वदिष्यति । अवदिष्यत् । अवादीत् ॥ टुओश्वीर गतिवृद्धयोः । टुकारो- कारौ कार्यार्थों । इर इत्संज्ञकः। श्वयति । श्वयेत् । श्वयतु । अश्वयत् । सूत्रम् ( सस्तोऽनपि ) सः ६-१ तः १-१ अनपि ७-१ त्रिपदं सूत्रमा धातोः सकारस्यानपि विपये णवादिविभक्तिपढ़-विषये सकारे परे तकारो भवति । अनेन सफारस्य तकारो भवति । वत्स्यति । अवत्स्यत् ( सावनिदो नित्यम्) अनेन वृद्धिः। अवात्सीत् ( झसात् सस्तोऽनपि) प्रत्ययलोपे०' इति न्यायात वृद्धिः। असत्ताम् । अवात्सुः। वद व्यक्तायां वाचि । वदति । लिट्लकारे ( णनादी) अनेन संप्रसारणम् । (जन उपधायाः) अनेन वृद्धिः। उवाद ( यजाम् ) ऊदतुः । जदुः। उपदिय । 'मंप्रमारणम' । उद्यात् । बदिता । लुइलको । (पदिनज्योः०) इत्यनेन नित्यं वृद्धिः । अवादीत् ॥ टुओचीर् गतिवृद्धयोः । टुकारीकाग कार्यार्थी। इर इत्मंतकः । पूर्ववत् तिनादयः (गुणः। ए अय) श्वयति । लिट्लकारे । श्वयतेर्णादौ प्रथमं संप्रसारणं वा वक्तव्यम् । ततो द्वित्वम् । शुशान । शुशुवतुः । शुशवः ।शुशविथ । संप्रसारणाभावपक्षे ·६५ म्वादयः। (२८१) शिवाय । शिश्वियतुः शिश्वियुः। शिश्वयिथ । संप्रसारणम् (ये) शुयात् । श्वयिता । श्वयिष्यति । अश्वयिष्यत् । सत्रम (श्वयतेः) बयतेर्धातोर्णादौ परे प्रथमं संप्रसारणं वा वाच्यम् । अनेनास्य प्रर्व संप्रसारणं ततो द्वित्वम । शुशु णप् इति जाते (धातोामिनः) अनेन वृद्धिः। शुशाव । शुशु अतुस् इति जाते। (नुवातोः) अनेन वकारे प्राप्ते । ( नानप्योः)। अनेन वक्ष्यमाणेन सूत्रेण तन्निपेयः। कितु इय् एव भवति । शुशुवतुः । शुशविथ । संप्रसारणाभावपक्षे (धातो मिनः )। शिवाय । (नुवातोः)। शिश्वियतुः (गुणः)। शिश्वयिथ । संप्रसारणम । (ये ) शूयात् । श्वयिता । श्वयिष्यति । अचयिष्यत् । अश्वि इसि ईद दिप् इति जाते । णित्पे । अनेन सेर्णित्वात् वृद्धेः प्राप्तौ । (श्वयतेः सौ वृद्धयभावो वाच्यः) अश्वयीत् । अश्वयिष्टाम् । अश्वयिषुः (इरितो वा) सूत्रम् ( श्यतेः०) वयतेर्वातोः सौ परे वृद्धयभावो वाच्यः । अनेन तनिषेधः (गुणः । इट ईटि) इत्यादिसूनेः अश्वयीत् इति रूपं सिद्धं भवति । जस्यरितो वानेन वा डप्रत्ययो भवति । तदा अश्वि ड् दिप् इति जाते। (श्वयतेरिलोपो डे वक्तव्यः)अश्वत् । सूत्रम् (श्वयतेः ) श्वयतेर्धातोर्डप्रत्यये परे इकारस्य लोपो वक्तव्यः। अनेनेकारस्य लोपो । भवति । अवत् । अवताम् । भवन् । (श्वयते द्वित्वं वा) अशिश्वियत् इत्यादि। ॥ इति भ्वादिषु परस्मैपदिनः॥ सूत्रम् (वयतेः०) वयतेातोः डप्रत्यये परे द्वित्वं वा भवति पूर्वस्य (नुवातो: अशिश्चियत् । शिश्चियताम् । शिश्चियन् । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि॥ ॥इति भ्वादिगणस्य परस्मैपदिनः कथिताः ।। अथ भ्वादिष्वात्मनेपदिनः।।।।एधवृद्धौ।अकार आत्मने पदार्थः। ततः पराणि तिबादिवचनानि (अप्कतरि)एधते(अइए) एधते धर्मादेधतेऽदो राज्यम् । विधिसम्भावनयोरित्यादीनि नव वचनानि । एघेत । साधुर्जनां धर्मत एधेत । एधताम् । ऐधत । ( कासादिप्रत्ययादाम् ) एघाञ्चके । आम्प्रत्ययो यस्माद्विहितः स चेदात्मनेपदी तर्हि अनुप्रयुक्तकृत आत्मने- ।

·(२८२) सारस्वतचन्द्रकीत- पदं भ्वसो त्मनेपदम् । एधामास । एधाम्बभूव । विधानसा- मादस्ते भावो न । इट् । एधिपीए । एधिता । एधिष्यते। ऐधिष्यत । ऐधिष्ट । ऐधिपाताम् ॥ ईक्ष दर्शनाङ्कनयोः । ईक्षते । इक्षेत । ईक्षताम् । ऐक्षत । ईक्षाञ्चके । ईक्षिपीष्ट । ईक्षिता। ईक्षिष्यते । ऐशिष्यत । ऐशिष्ट ॥ दद दाने । ददते । ददेत । ददताम् । अद्दत । (शशददवा० ) इति नैत्वपूर्वलोपौ । दददे । दददाते । दददिरे। ददिपीट । ददिता। ददिष्यते । अद- दिष्यत । अददिष्ट ॥वष्क गतौ । (नामधातु०) अनेन सत्वा- भावः। प्वष्कते । प्वप्केत । प्वष्कताम् । अवष्कता पप्वक। प्वकिपीष्ट । वष्किता। प्वष्किप्यते। अष्वष्किप्यत ।अष्व- ष्किष्ट । अष्वकिपाताम् ॥ ऋज गतौ स्थैर्ये स्पर्शे च ( उप- धाया लघोः) अर्जते । अर्जेत । अर्जताम् । आर्जत । (नुग- शाम् ) (आभ्वोर्णादौ)आनृजे । अर्जिपोष्ट। अर्जिता ।अर्जि- प्यते । आर्जिष्यत । आर्जिप्ट ॥ प्वज परिष्वंगे। स- त्वम् (अपिरञ्जदंशपञ्जष्वनाम् ) स्वजते । स्वजेत । स्वज- ताम् । अस्वजत । सस्वजे । सस्वजाते । सस्वनिरे । अथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते। एध वृद्धौ । एध अयं धातुर्वृद्धयर्थे । एध इत्यत्राकारो नुदात्तस्ततोऽयं धातुरनुदात्तेत् । तेनात्मनेपदी । तदेव ग्रन्थकार आह-अकार आत्मने- पदार्थः। तत्तस्मात्कारणाद्विभक्तिचतुष्टयेऽपि पराणि ते आते अन्ते । तथाईत ईयाताम् ईरन् । ताम् आताम् अन्ताम् । तन् आताम् अन्त । इत्यादीनि नववचनानि योज्यानि तर वर्तमानात्मनेपदिनः लिख्यन्ते । अपादिप्रयोगः । अकर्तरीत्यादिकार्य पूर्ववत् । सर्वन(अपत) स्वर० एषते।एवं द्विवचने एव आते इति स्थिते। (अप्क-रिक आदाय) एघेते। बहुवचने (नदे) इत्यकारलोपः। स्वर०'। एधन्ते। एषसे। द्विवचने । (आदाथइः) इतीकारः (अ इ ए) एधेथे । एधध्ये । उत्तमपुरुपैकवचने (अदे)। एधे । द्वित्वय- हुत्वे (मोरा)। एघावहे । एधामहे । अयोदाह । धर्मादिति । अदःसमीपवर्ति , राज्यं धम्मति एधते वर्द्धते । इति वर्तमानप्रक्रिया ॥ विधिसंभावनयोः इत्यादीनि नववचनानि योज्यानि । सर्वत्र (अप्कतरि) 'स्वर०य इ ए) । एधेत । एधेयाताम् एथेग्न इत्यादीनि रूपाणि । साधुः शोभनोजनो मनुष्योधर्मतो धर्मात् एघेत वदंत ।

·भ्वादयः। (२८३) इति विधिः । आशी प्रेरणयोः ताम् आताम् अन्ताम् इत्यादयो नव प्रत्ययाः।(अप्क- रि)। आताम् आयाम् इत्यत्र (आदाथ इः।बाइए) अन्तामित्यत्र (अदे) 'स्वर- हीनं० मध्यमपुरुपद्विवचने । (आदाय इ।अइए) एकत्वद्वित्वयोरविशेषः।उत्तमपुरुपै- कवचने ( ए ऐ ऐ)। एथे। द्वित्वबहुत्वयोः। (सवणे०) एधताम् । एघेताम् इत्यादीनि उदाहरणानि ज्ञेयानि । तवायुरेधताम् । अथानद्यतने एषधातोस्तनादीनि नव वचनानि योज्यानि सर्वत्र (अकर्तरि । (दिवादावद् ) अनेन प्राक् अडागमः। (स्वरादेः)। अनेन द्वितीयोऽडागमो भवति । (सवर्णे)। (ए ऐ ऐ)। ऐधत (आदाथ इ । अइए) ऐथे- ताम् ( अदे ) ऐधन्त इत्यादिरूपाणि ज्ञेयानि, अत्र यद्यपि द्वितीयाडागमं विनापि ' रूपसिद्धिर्भवति तथापि ऐक्षत इत्यादिरूपसिद्ध्यर्थ सूत्रस्यास्य प्रयोगः। (कासादिप त्ययादाम् ) अनेनाम् । एवाञ्चके । आम् प्रत्ययो यस्माद्धातोविहितः स धातुश्चेत् आत्मनेपदी तर्हि अनुप्रयुक्तस्य कृधातोरात्मनेपदं भवति । भ्वमोर्धात्वोरात्मनेपदं न भवति । अनेन व्याख्यानेन भ्वसोर्यदानुप्रयोगस्तदात्मनेपदिनोऽपि धातोः परस्मैपदं भवति । एधामास ।एषाम्बभूव । अनुप्रयोगविधानसामर्थ्यादस्तेर्धातो भावो न भवति एधिपीष्ट । अन्यानि मूले सन्ति । पूर्वोक्तैरेव सूत्रैः मिध्यन्ति । लुडलंकारे । एथ् सि' तन् इति जाते (सिसता०) अनेनेद (दिवादावट् । स्वरादेः) ऐधिस तन् इति जाते (किलात्० एभिः ष्टुः) ऐधिष्ट । ऐधिपाताम् । ऐधिपत ।। ईक्ष दर्शनाङ्कनयोः । ईक्षधा- तुर्दर्शनार्थ अङ्कनार्थे वा । अकनं परीक्षणम् । अत्राप्यकार आत्मनेपदार्थः । तेन . विभक्तिचतुष्टयेपि आत्मनेपदानि प्रयोज्यानि । सर्वत्र चतुर्लकारेकर्तरि-अनेनाप्प- त्ययो भवति । एवतिवत् प्रक्रिया । लघूपधत्वाभावात् गुणो न भवति । ईक्षते । ईक्षेत । ईक्षताम् । (दिवादावदोस्वरादेः । अइ ए ए ऐ ऐ) ऐशत । ( कासादिन)ईक्षाञ्चको ईक्षामास । ईक्षाम्बभूव । ईक्षिपीष्ट । ईशिता । अन्यानि मूले लिखितानि तानि मुग- मान्येवातो व्याख्यानं न कृतम् । लुङ्लकारे । ऐशिष्ट । ऐक्षिपाताम् । ऐक्षिपत ॥ दद दाने । अत्राप्यकार आत्मनेपदार्थः । ददते । ददेत । ददतान । अददत । ( लोपः ) अनत्वपूर्वलोपे प्राप्ते (शसददवादि०)अनेन तन्निपेयः हे । ददिपीष्ट । ददिता लुड्। यददिष्ट । अददिपालाम । अददिपत्त । मुगमोऽयं पातुः५ प्वक गलौं । नाम- धातुः । अनेन सत्वाभावः । प्वकते । (पूर्वस्य हसादिः) पप्वके । पष्वप्काते । पप्पष्किरे । प्वकिपीष्ट । बष्किता । लुड्लकारे । अवष्किष्ट । अप्वप्किपाताम् । अपष्किपत ॥ ऋज् गतौ स्थैर्ये स्पर्श चा अकार आत्मनेपदार्थः । पूर्ववत् तिवादयः (उपवायाः) । अनेन गुणः । अर्जते । अर्जेत । अर्जताम (स्वरादेः) आर्जत । ऋज ण इति स्थिते (द्विश्च । ।नुगशाम् ) अनेन पूर्वस्य नुमागमो भवति । (आभ्वो- दौ) 'स्वरहीन' आन्ने । आनृजाते । आनृजिरे । अर्जिपीष्ट । अर्जिता (स्वरादेः) आजिष्ट । आजिपाताम् । आर्जिपत ॥ प्वन परिप्वने । (आदेशः सः) अनेन ·(२८४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- सत्वम् ( अपि रञ्ज०) । अनेनानुस्वारस्य लोपः । स्वजते । स्वजेत । स्वजताम् । अस्व- जत । (विश्व ) सस्वळे । सस्वचाते । सस्वाचिरे । (स्वजतेर्णादौ वा कित्त्वम् ) सस्वजे । सस्वजाते । सस्वजिरे। (चोः कुः । खसे चपा०) पत्वम् (कपसंयोगे क्षः) स्वङ्क्षीष्ट । स्वङ्क्ता । स्वक्ष्यते। अस्वथ्यता (झसात) अस्वक्ताअस्व- झाताम् । अस्वझत । अस्वकृथाःत्रिपूप्लज्जायाम् । ऊ- कारपकारी कार्यार्थौ । त्रपते । त्रपेत । त्रपताम् । अत्रपत । (तृफलभजत्रपाम् ) इत्येत्वपूर्वलोपौ । त्रेपे । पाते । पिरे । (उदितो वा ) त्रपिपीट-त्रप्सीष्ट । त्रपिता-प्ता । त्रपिप्यते- त्रप्स्यते । अत्रपिष्यत । अत्रप्स्यत । अत्रपिष्ट । अत्रपिपाताम् । अवपिपत । अत्रप्त ॥ तिज निशाने क्षमायां च । (गुन्भ्यः)। तितिक्षते। तितिक्षेत । तितिक्षताम् । अतितिक्षत । तितिक्षा- ञ्चके । तितिक्षाम्बभूव। तितिक्षामास । तितिक्षिपीट । तितिक्षि- ता। तितिक्षिप्यते। अतितिशिष्यत-अतितिशिष्ट ॥ गुप गोप- नकुत्सनयोः । जुगुप्सते। जुगुप्सेत । जुगुप्सताम् । अजुगुप्सत । जुगुप्साञ्चके । जुगुप्साम्बभूव । जुगुप्सामास । जुगुप्सिपीष्ट । जुगुप्सिता । जुगुप्सिप्यते । अजुगुप्सिष्यत । अजुगुप्सिष्ट ॥ मान विचारणे । द्वित्वम् (ह्रस्वः)। सूत्रम् ( स्वजतेः० ) स्वजतेर्धातोर्णादी वा कित्वं वाच्यम् । कित्तानो रोपः। अनेनैवानुस्वारस्य रोपो भवति । सस्बजे । सस्वजाते । सस्वजिरे । स्वज सीट इति स्थिते । (चो कुः) अनेन जकारस्य गकारः (खसे०) अनेन गस्य कः (किरा) अनेन सस्य प. (कपमं०) स्वदशीष्ट (चोः कुः । खसे० ) अनेन गस्प कः 'स्वर- हीनम्०' स्वक्ता । स्वाक्ष्यते । अस्वइत्यत । ( झमात् ) । अनेन सेलोपः। 'अस्सदक्त ॥ पृष् लजायाम । उकाग्पकारी कायार्यो । पूर्ववत्त जादयः । त्रपते । लिंदरकारे । वरप णम् इति स्थिते ( नृपलभननपाम ) अनत्वपलोपी भवतः । प्रेपे। पाते । नेपिरे । अस्य धातोस्दितोवाननेइविकल्पो भवति । नपिपीट-चप्पी- टाटसर पारे । अपिष्ट । इडभावे । ( झमा० ) अनेन मेलोप भाति तदा । अप्रत । अनप्मानाम् । नवप्मत । तिइ निगाने क्षमायां च । निशानं तीणीकर- ·- म्वादयः। (२८५४ णम् । इति सिद्धांतकौमुद्यामुक्तम् (गुरुभ्यः) अनेन स्वार्थे सप्रत्ययो भवति दातो- द्वित्वं च । तितिज स अपू ते इति जाते । (चो कुः) अनेन जस्य गः । (खसे चपा० ) । अनेन गस्य कः (किलात् । कपसं• । अदे) अनेनाकारस्य लोपो भवति ‘स्वरहीनं तितिक्षते । तितिक्षेत । तितिक्षताम् । अतितिक्षत । लिलकारे ( कासादिप्रत्ययादाम्० ) अनेनाम्प्रत्ययो भवति । तितिक्षाञ्चके । अनेन व्याख्या- नेन भ्वसौरनुप्रयोगे सति आत्मनेपदं न भवति । तेन तितिक्षाम्बभूव । तितिक्षामास। अन्यानि मूले सन्ति-तानि सुगमान्येव । लुड्लकारे अतितिक्षिष्ट ॥ गुप गोपनकुत्स- सनयोः ( गुभ्यः )। अनेनास्य धातोराप सप्रत्ययो भवति । धातोद्रित्वं च । तदा गुगुप् स इति जाते । (कुहोचः ) अनेन गस्य जः । जुगुप् स इति जाते । (स यातुः) अनेन धातुत्वात् तआदयः प्रत्यया भवन्ति । तदा जुगुप्सते इति जाते। (अप् कर्तरि । अदे)। जुगुप्सते। लिट्लकारे। जुगुप्सांचक्रे । जुगुप्सामास । जुगुप्सां, बभूव । लुड्लकारे अजुगुप्सिष्ट अजुगुप्सिपाताम्। अजुगुप्सिपत अन्येषां लकाराणां रूपाणि मूले सन्ति तस्मात् न लिखितानि ॥ मान विचारणे। अकार इत् आत्मनेपढा- थः (गुब्भ्यः ) अनेन स द्वित्वे भवतः । (हस्वः) 'म मान् स' इति जाते । (यः से) पूर्वस्याकारस्येकारो भवति से परे । सूत्रम् (यः से) इ १-१ अः ६-१ से ७-१ धातोः पूर्वस्य अकारस्य इकागे भवति सप्रत्यये परे । अनेनाकारस्य इकारः । तदा । मिमान् स इति जाते ।। (मानादीनां पूर्वस्य दीर्घो वक्तव्यः) मीमांसते । मीमांसेत । मीमांसताम् । अमीमांसत । मीमांसाञ्चके । मीमांसामासामी- मांसाम्बभूव । मीमांसिपीष्ट । मीमांसिता। मीमांसिष्यते । अमी. मांसिष्यत-अमीमांसिष्ट । वध निन्दायाम् (आदिजबानाम् ) बीभत्सते। वीभत्सेत । वीभत्सताम् । अवीभत्सत । वीभत्सा- ञ्चके । बीभत्सिपीष्ट । बीभत्सिता । वीभत्सष्यते । अवीभत्सिप्यत । अबीभत्सिष्ट ॥ पण व्यवहारे स्तुतौ च । पन च। (आयः) पणायते । पणायेत । पणायताम् । अपणायत । पणायाञ्चके । आयाभावपक्षे । पेणोपणाते । पेणिरे । पणायि-। पीट-पणिपीट । पणायिता-पणिता। पणायिष्यते-पशिष्यते।। अपणायिष्यत-अपणिष्यताअपणायिष्ट-अपणिष्ट । एवं पन च।कमु कान्तो।

·७० (२८०) सारस्वतचन्द्रकीतों- सूत्रम् (मानादीनाम् ० ) मान् वध् दाम् शान् इत्येतेपा धातूनां पूर्वस्य सप्रत्यये परे दीपों वक्तव्यः। अनेन पूर्वस्येकारस्य दीर्घः ( स वातु.। अप्करि । नश्चापदान्ते) मीमासते। लिट्लकारे । मीमासाञ्चके । लुड्लकारे।अमीमासिष्ट इत्यादीनि रूपाणि पूर्वोक्तैरव सूत्रैः सिध्यन्ति । पिष्टपेपणैः कि प्रयोजनम् ॥ वध निन्दायाम् । अकार उभयपदार्थ (गुब्भ्यः) (आदिजवानाम् ) से । (मानादीनाम्) । ( स धातुः । अप्करि । अदे । खसेचपा०) वीभत्सते । लिलकारे। वीभत्साञ्चके। अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे । अबीभत्सिष्ट ॥ पण व्यवहारे स्तुतौ च । (आय.)। अनेना- स्य आय प्रत्ययो भवति (स पातुः। अकर्तरि । सवर्णे दीर्घः सह) पणायते । पणा येत । पणायताम् । अपणायत । पणायाचके । आयप्रत्ययोऽनापि वा भवति । सूत्रोक्त- त्वात् । आयाभावपक्षे । (लोपः पचाम्० ) अनेनास्यैत्वपूर्वलोपौ । पेणे । पेणाते । पेणिरे । पणाय इट् सीष्ट इति जाते । ( यतः) 'स्वरहीनं०( किलात् ) पणायिषीष्ट । आयाभावपक्षे पणिपीष्ट । पणायिता । पणिता । लुङ्लकारे । अपणायिष्ट। अपणिष्ट । एवं पनवातोरपि रूपाणि ज्ञेयानि ॥ कमु कान्तौ । कान्तिरत्र इच्छा । उकार इत् आत्मनेपदार्थः। (कमेः स्वार्थे निःप्रत्ययो वक्तव्यः) अनपि तु वा वृद्धिः । (सधातुः ) अव्गुणौ । अयादेशः। कामयते । कामयेतोकाम- यताम् । अकामयत। कामयाञ्चक्रे-चकमे । कामयिपीट-कमि पीष्ट । कामयिता-कमिता । कामयिष्यते-कमिष्यते । अका- मयिष्यत-अकमिष्यत । अकामि तन् इति स्थिते । सू० (कमेः) कमेातो. स्वाथे जि प्रत्ययो वक्तव्यः । अनपि तु वा वक्तव्य.। कम् नि इति जाते । (अत उपवायाः) अनेन वृद्धिः । ( स धातुः) अकारो जित्का यार्थः। (अकर्तरि । गुण । एअय) कामयते । कामयेत । कामयताम् । अकामयत । कामयाञ्चके । अरभावपक्षे । चकमे । कामयिपीष्ट कमिपीष्ट । कामायिता-कमिता। अन्यानि मूरे सन्ति । लुड्रकारे । कामि तन् इति स्थिते । (ओरङ् द्विश्च) ज्यन्ताद्धातोर्भूतेऽर्थे अड्प्रत्ययो भवति दिवादो परतः सेरपवादः धातोश्च द्वित्वम् । मृ• (जेरड् द्विश्च) इद सूत्रम् । जेः१-१ ज १-१ द्विः १-१ च १-१ चतुःपद सृतम् । निमत्ययान्तादातो तमानेतीते काले सिविषये दिवादौ परे अमत्ययो भाते । मेरपवादो बातो. द्वित्वं भवति । चकारात् श्रिबुद्रुभ्यो जिप्रत्ययाभावेऽपि अड् द्वित्व च।

·है भ्वादयः। (२८७) (ः ) इडागमवर्जिते अनपि विपये लोपो भवति । (ह्रस्वः)। सू० (जे) जेः ६-१ इडागमजिते अनपि विपये निमत्ययस्य लोपो भवति । तदा ।भ का काम इति स्थिते । (हस्वः । कुहोशुः ) तदा । अचकाम् तन् इति जाते (अङि लघौ हस्व उपधायाः )अङि सत्युपधाया ह्रस्वो भवति पूर्वसंवन्धिनोऽकारस्येकारोभवति लघुनि धात्वक्षरे परे। सूत्रम् (अडि लघौ हस्व उपधायाः) अडि ७-१ लघौ ७-१ हस्वः १-१ उप- धायाः ६-१ अङि प्रत्यये सति धातोः लघी परे पूर्वसंवन्धिनोऽकारस्य इकारो भवति । दीर्घादेर्धातोरुपधाया हस्खोऽपि भवति । अनेन अकारस्य इकारः। उपधाया हस्वः तदा अचिकम् अह तन् । इति जाते। लघोर्दीर्घः ) अङि सति हसादेर्लघोः पूर्वस्य दीपों भवति लघुनि धात्वक्षरे परे । अचीकमत । अचीकमेताम् । अचीक- मन्त । ओरभावपक्षे। सूत्रम् ( लयोीर्घः) लयोः ६-११दीर्वः १-१। अङि सति हसादेलंघोः पूर्वस्प दीर्थो भवति लघुनि धात्वक्षरे परे सति । अनेनेकारस्य दीर्घः अङ् तनोर्डकारा- नकारलोपः। 'स्वरहीनं.' अचीकमत । अचीकमेताम । अचीकमन्त । जेरभावपक्षे । (कमेरद्वित्वे वाच्ये)ज्यन्तत्वाभावान दीर्चेकारी। अच- कमत । अय गतौ । अयते, अयेत, अयताम्, आयत । मूत्रम् ( कमेः ) कमेर्धातोरड्प्रत्ययद्वित्वे वाच्ये । अनेनाइप्रत्ययः। द्वित्वं च भवति । व्यन्तत्वाभावात् नदीकारा। अचकमत । अचकमेताम् । अवकमन्त । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञेयानि समय गती । विद तादयः प्रत्यया भवति । अयते। यदायं धातुः पगपूर्वः स्यात्तदा वक्ष्यमाणेन मुत्रेण लत्वं भात ॥ (परापूर्व अयताइपसर्गरेफस्य लत्वं वाच्यम् ) पलायते । पला- येत । पलायताम् । अपलायत । अयाञ्चके । अयामास । अयाम्बभूव । अयिपीट । अयिता। आयिप्यते । आयिप्यत । आयिष्ट । आयिपाताम् । आयिपत । आयित्वम्-आयिध्वम् ।। दय दानगतिहिंसादानेषु । दयते । अयतिवत्प्रक्रिया ॥ घट ·७२ (२८८) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- चेष्टायाम् । घटते । घटेत । घटताम् । अघटत । (कुहोश्चुः ) जवटे । घटिपीष्ट । घटिता । वटिप्यते । अघटिप्यत । अघ- टिष्ट ॥ ईह चेष्टायाम् । ईहते । ईहेत । ईहताम् । ऐहत । ईहा- ञ्चके । ईहिपीष्ट । ईहिता । इहिप्यते । ऐहिष्यत । ऐहिष्ट ॥ काशुङ् दीप्तो। काशते। काशेत । काशताम् । अकाशत (वि ददरिद्रा० ) काशांचके-चकाशे । काशिपीष्ट । काशिता । काशिष्यते । अकाशिष्यत । अकाशिष्ट ॥ कामृ शब्दकुत्सा- याम् । कासते । कासेत । कासताम् । अकासत । कासाञ्- चक्रे चकासे । कासिपीट । कासिता । कासिप्यते । अका- सिप्यत । अकासिष्ट॥ पे सेवने । सत्वम् । सेवते । सेवेत । सेवताम् । असेवत । सिपेवे। सिपेवाते। सेविपीट । सेविता । सेविप्यते । असेविप्यत । असेविष्ट ॥ गाङ् गतो । सवर्णे- दीर्चे कृते । आकारत्वादातोऽन्तोदनतः । गाते । गाते ।। गाते । गेत । गाताम् । अगात । जगे । जगाते । जगिरे। गासीट । गाता । गास्यते। अगास्यत । अगास्त । अगासाः ताम् ॥ रुङ्गतो भापणे च। (गुणः) खते । खेत । खताम् । अरवत । अवेताम् । अनेकस्वरत्वादसंयोगपूर्वत्वाचोकारस्य वत्वे प्राप्त । मुत्रम (परापूर्व अयती०) अयता धाती परे उपमगरफम्य लत्वं वाच्यम् । अनेन रकारस्य लकारः । तदा पलायते इति रूपं सिद्धम् । लिदलकारे। (कासादिप्रत्य- यादाम ) अनेनाम् प्रत्ययो भवति । अयाश्चके ।हे मूले नः। अयिपीष्ट । नुट्रल- करे। आयिष्टादय दानगनिहिमादानेषु । अस्यापि धातोग्यतिवत् म्पाणिनेयानि।। घट चेटायाम् । पूर्ववत् तत्रादयः । बटने । लिलकारे । (कुहोग्नः) । अनेन यस्य सः। जघटे । जघटाते । जयटिरे । बटिपीष्ट । दुइलकारे । अयटिष्ट । ईद चेष्टायाम् । दीयोपपत्वात न गुणः। इहने । नुहटकारे । (स्वरादेः ) ऐन । लिटलकारे । (सानादि०) अनेनास्पाम । इहायके । इहिपीष्ट । लुइटकारे । पहिष्ट । कागुइ दोती । उकाट काग इनी। कागते। लिदलकारे । (बिग्दिा) अननाम्प वाम ·७३ भ्वादयः। (२८९) प्रत्ययो भवति । काशाञ्चके । आनभावे (कुहोश्चुः । ह्रस्वः) चकागे। काशिपीष्ट । लुड्लकारे। अकाशिष्ट । काम गब्दकुत्सायाम । मकार इत् । पूर्ववत् तादयः । कासते । लिट्लकारे । (कासादिप्रत्ययाठाम ) अनेन नित्ये माते (विददरिद्रा० )अनेन वा भवति । कासाञ्चके । आमभावे । चकासे । कासिपी । कासिता । लुड्लकारे । अकासिष्ट ॥ पे सेवने । (आदेः ष्णः सः) अनेन सत्वम् । ऋकार इत् । सेवते । लिट्लकारे । मिपेवे । सिपेवाते। सिपेविगे । सेविपीष्ट । लुट्लकारे। अमेविष्ट । गाड् गतौ । डकार आत्मनेपदार्थः । पूर्ववत् तादयः (मवणे )। गाते । गाते । आकारान्तत्वात् । (आतोऽन्तोदनतः) अनेन अन्ते इत्यस्य अते भवति । (मवणे) गाते । गासे । गाथे । इत्यादीनि । (अ इ ए) गेत । गाताम । गाताम् । गाताम्। अगात । अगाताम् । अगात । गा णप् इति स्थिते।(द्विश्च। हस्वः। कुहोश्चः। आतोऽ- नपि ) जगे। जगाते । जगिरे । गासीष्ट । गाता । गास्यते । लुड्लकारे । अगास्त । अगासाताम् । अगासत || रुड् गती भाषणे च। पूर्ववत् तादयः । (गुणः)। रवते । लिट्लकारे। (नुवातोः) । अनेनानेकस्वरासंयोगपूर्वत्वात् वकारे प्राप्ते । ( नानप्योर्वः ) अनपि विपये धातोरुवर्णस्य वत्वं न भवति । तत उल् ( नुधातोः)। रुरुवे । रुरुवाते । रुरुविरे । रविपीष्ट । रविता । रविष्यते । अरविष्यत् । अरविष्ट ॥ देङ् पालने । दयते । दयेत । दयताम् । अदयत । सुनम् (नानप्योर्वः) न (अ०) अनपि ७-१ ओः ६-१ कः ?--१ तिपादिचतु- टयस्याप्पत्ययो भवति नान्यविभक्तिगणस्य ततो विभक्तिचतुष्टयवर्जितो विभक्ति- गणोऽनप् कथ्यते, ततोऽनप्संवन्धिनि स्वरे परे धातोरुवर्णस्य वत्वं न भवति । किंतु उवेव भवति । अनेनो भवति । रुरुवे । रुरुवाते । रुरुविरे । रविषीष्ट । रविता । टुङ्लकारे । अरविष्ट । अरविपाताम् । अरविपत ।। देट पालने । डकार आत्मनेप- दार्थः । दयते । लिलकारे । ( दयतेादौ दिग्यादेशो द्वित्वाभावश्च वक्तव्यः ) दिग्ये । (संध्यक्षराणामा०)। दासीप्ट । दाता। दास्यते । अदास्यत । सूत्रम् (दयते:०) दयतेर्धातोर्णादौ परे सति दिग्यादेशो भवति । द्वित्वाभावश्च) वक्तव्यः । (आतोऽनपि)। दिग्ये । दिग्याते । दिग्यिो । (संन्यक्षगणामा०) दासीष्ट । दाता । दास्यते । अदास्यत । अदासि तन् इति स्थिते । अपिदाधास्थामित्त्वं सेर्डित्वमात्मनेपदे वाच्यम् । डिवान गुणः।

·७४ (२९०) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- सूत्रम् (जपिहाधास्थाम०) अपिद्दाधास्थां धातूनां इत्त्वं सेर्डित्वं च आत्मनेपदे वाच्यम् । 'पष्ठीनिर्दि' डित्त्वात् गुणाभावो भवति । तदा अदि सि तन् इति जाते। (लोपो ह्रस्वाज्झसे ) ह्रस्वादुत्तरस्य सेलोपो भवति झसे परे। अदित । अदिपाताम् । अदिपत ॥ डीङ् विहायसा गतौ । डयते । डयेत । डयताम् । अडयत ( नुधातोः )डिड्ये । डयि- पीष्ट । डयिता । डयिष्यते । अडयिष्यत । अडयिष्ट । दैङ् त्रैङ् पालने । दायते । दायेत । दायताम् । अदायत । सूत्रम् (लोपो हस्वाज्झसे ) लोपः १-१ हस्वात् ५-१ झसे ७-१ द्वस्वादुत्त- रस्य सेलीपो भवति झसे परे । अनेन सेलोपो भवति । अदित । अदिपाताम् । अदिपत ॥ डी विहायसा गती। डकारः सर्वत्रान्मनेपदार्थों ज्ञातव्यः । (गुणः)। डयते । डयेत । लिङ्लकारे । नुधातोरनेन इय् भवति । डिडये । डिडयाते । डिडियरे । (गुणः) । डयिपीष्ट । अन्यानि मूले सन्ति । लुड्लकारे । अडयिष्ट । अडयिपाताम् । अडयिपत ॥ दैड् त्रैड् पालने । पूर्ववत् तआदयः। (ऐ आय )। दायते । त्रायते । लिङ्लकारे । (देडो णादौ दिग्यादेशो द्वित्वाभावश्च ) दिग्ये । दासीप्ट । (अपिदाधास्थामि० । लोपो ह्रस्वाज्झसे) अदित । तत्रे । अवास्त ॥ द्युतङ्योतने । ( उपधाया लघोः) । द्योतते । बो- तेत । द्योतताम् । अद्योतत । सूत्रम्-(देड:०) दैडो धातोर्णादौ परे सति दिग्यादेशो द्वित्वाभावश्च भवति । (आतोन्नपि ) दिग्ये । दिग्याते । दिग्यिो । ( संध्यक्षराणा०)। दासीष्ट । लुइल- कारे । (अपिट्टाधा० । लोपो हस्वा० ) अदित । अदिपाताम् । अदिपत ।। - धातोलिदलकारे ( मध्यक्षगणामा० ) अनेनाकारः । (द्विश्च । हस्वः । पूर्वस्य। जातोऽनपि ) जनेनाकाग्लोपः । तते । तत्राते । तत्रिरे । अस्य धातोर्खइलकारे (मंध्यारा) अवास्त । अनासाताम् । अवासत ॥ द्युतद् द्योतने । अकार उच्चा- ग्णार्यः । डकार जात्मनेपदार्यः ( उपधायाः ) अनेन गुणो भवत्यस्य । द्योतते । अन्यानि मूले मन्ति । द्युत् ण इति स्थिते । (विश्व) द्यु द्युत् ण इति जाते। (द्युतेः पूर्वस्य संप्रसारणं वक्तव्यं णादो परे) दिद्यते । योति- पीष्ट । योतिता ! योतिप्यते । अयोतिप्यत । अयोतिष्ट ।

·भ्वादयः। । सूत्रम् (युतेः०) युतेर्धातोः पूर्वस्य संप्रसारण वक्तव्यं णवादौ परे सति । अने- नास्य पूर्वस्य संमसारणम् 'स्वरहीनम् ' दियते । दिद्युताते । दिद्युतिरे । द्योतिषीष्ट । द्योतिता। लुड्रकारे । अद्योतिष्ट । धुतादिभ्यो लुङि वा परस्मैपदं वाच्यम् । (लित्पुपादेर्डः)। अद्युतत् ॥ वृतुङ् वर्तने । वर्तते । वर्तते । वर्तन्ते । वर्तेत । वर्त- ताम् । अवर्तत । ववृते । वर्तिपीष्ट । वर्तिता । वर्तिप्यते । अवतिष्यत । सूत्रम् ( ातादिभ्यः ) द्युतादिभ्यो लुडि वा परस्मैपद वाच्यम् । जनेनास्य टुटि वा परस्मैपद भवति । तदा (रित्पुपादेर्डः) । अनेन डः। डित्त्वात् गुणाभावः । अद्युतत् । अद्युतताम् । अद्युतन् ॥ वृतु वर्तने । उकार उच्चारणार्थः । वर्त्तते । लिङ्लकारे (द्विश्च ।रः ।ववृत्ते) वर्तिपीष्ट । वर्तिता । वर्तिप्यते।अवतिष्यत् । (वृतादिभ्यः स्यप्स्योर्वा पं पेनिट्वं च ) वृतु वृधु शृधु स्यन्दू कृपू एते वृतादयः । वयति । अवय॑त् । अवतिष्ट । परस्मै- पदपक्षे ( लित्पुपादेऊः ) अवृतत् ॥ वृधुङ् वृद्धौ । वर्धते । वर्धेत । वर्धताम् । अवर्धत । ववृधे । वधिपीट । वर्धिता । वधि- प्यते । अवधिष्यत । वय॑ति । अवय॑त् । अवर्धिष्ट । अवृ- धत् ॥ शृधुङ् पर्दने । शर्धते । शर्धेत । शर्यताम् । अशर्धत । शशृधे । शर्षिपोष्ट । शर्धिता । शर्धिष्यते । अशर्धिष्यत । अशर्धिष्ट । शय॑ति ।अशय॑त् । अशृधत् ॥स्यन्दूप्रस्रवणे। स्यन्दते । स्यन्देत । स्यन्दताम् । अस्यन्दत । सस्यन्दे उदितो वा । स्यन्दिपीष्ट-स्यन्त्सीष्ट । स्यन्दिता-स्यन्ता । स्यन्दिष्यते-स्यन्त्स्यते । स्यन्स्यति । अस्यन्दिष्यत । अस्य- न्स्यत । अस्यन्त्स्यत् । अस्यन्दिष्ट । अस्यन्त । पक्षे । अस्यदत् ॥ कृपू सामर्थ्ये । (गुणः)। सूत्रम् (वृतादिभ्यः०) वृतादिभ्यो वातुभ्यः स्यप्स्योः परतो वा पं परस्मैपद- मनिद्वं च वाच्यम् । वृतादयस्तु मूले उक्ताः । (गुणः) । वय॑ति । अवय॑त् ।

·(२९२) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- लुडलकारे । अवर्तिष्ट । परस्मैपदपक्षे । (लित्पुपादेर्डः) । अनेनास्य डः। अवृतत् ॥ वृधुड् । (उपधाया लघोः)। वर्द्धते । लिङ्लकारे । ववृधे । वद्धिपीष्ट । अस्य धातो- रपि पूर्वधातुवत् रूपाणि साध्यानि । शृट् पर्दने । पर्दनं गुदरवः। शर्यते । अयमपि तद्वत् । न किचिद्विशेषः ॥ स्यन्दू प्रसवणे । ऊकार इविकल्पार्थः । स्यन्दते । लिड् लकारे द्वित्वम् । (पूर्वस्य०) सस्यन्दे । सस्यन्दान्ते । सस्यन्दिरे । अस्य धातोरूदितो वा । अनेनेड्विकल्पो भवति । स्यन्दिपीष्ट । इडभावपक्षे (खसे चपा झसानाम् )। अनेन दस्य तः। स्यन्त्सीष्ट । स्यन्दिता-स्यन्ता। स्यन्दिष्यते । इडभावपक्षे। (खसे०) स्यन्त्स्यते । अस्यन्दिष्यत-अस्यन्त्स्यत । अस्यन्दिष्ट । इडभावे अस्यन्त परस्मैपद- पक्षे ।(लित्पुपादेर्डः) (नो लोपः) । अनेन अनुस्वारस्य लोपो भवति । अस्यदत।कृपू सामर्थ्ये । पूर्ववत् तादयः (उपधायाः)। (कृपो रो लः) कृपो रेफस्य लो भवति ऋकारस्य लकारो भवति । कल्पते । कल्पेत । कल्पताम् । अकल्पत । चक्लपे। कल्पिपीट । इडभावपक्षे । सूत्रम् (कृपो रोलः)। कृपः ६-१ र ६-१ लः १-१ कृपो वातो रेफस्य ल- कारो भवति स्कारस्य लकारो भवति । जनेन रस्य लः । कल्पते । लिङ्लकारे(कृपो रोलः) अनेन ऋकारस्य लकारः । चक्लपे। कल्पिपीष्ट । अस्यापि अदित्त्वा- दिड्विकल्पो भवति । तदा क्लप्सीष्ट इति जाते । (उपधाया लघोः ) अनेन गुणे प्राप्ते सति । (सिस्योः ) उपधाया गुणो न भवति सिस्योरनिटोः परतः । कुप्सीष्ट । कल्पिता-कल्ता । कल्पिष्यते-कल्प्स्यते । कल्प्स्यति । अकल्पिप्यत-अकल्प्स्यत । अकल्प्स्यत् । अकल्पिष्ट । अकृप्त । अक्लप्साताम् । अकुप्सत । अक्लपत् । व्यथ दुःखसंचलनयोः।व्यथते।व्यथेत । व्यथताम् । अव्यथत। सूत्रम् (सिस्योः) सिश्च सीश्च सिस्यो तयोः सिस्योः ६-२ । सिस्योरनिटो: परत उपधाया गुणो न भवति । अनेन गुणाभावः। (कृपो गेलः) ।क्लप्सीष्ट । कल्पिता । क्ल्ता । कल्पिप्यते । कल्प्स्यते । अकल्पिष्यत । नवलप्म्यन । परस्मै- पदपते । कल्प्स्यति । अकल्प्स्यत् । अकल्पिष्ट । लिपुपादेर्डः। कृपोगेलः) अक्ल पत् । अक्लपताम् । अक्लपत् । समाप्तोऽयं धातुः । व्यय दुःसभयचलनयोः। अकार आत्मनेपदार्यः । व्ययते । m ·७७ भ्वादयः। (२९३) (व्यथतेर्णादौ पूर्वस्य संप्रसारणं वक्तव्यम्) विव्यथे । व्यथि- पीष्ट । व्यथिता । व्यथिष्यते । अव्यथिष्यत । अव्यथिष्ट ॥रमु क्रीडायाम् । रमते । रमेत । रमताम् । अरमत । सूत्रम् ( व्यथतेर्धातोर्णादौ परे पूर्वस्य संप्रसारणं वक्तव्यम् ) । इदं मूले सूत्रमस्ति अनेनास्य धाती: मंप्रसारणं भवति । विव्यथे। विव्यथाते । रिव्यथिरे । व्यथिपोष्ट । व्यथिता । लुङ्लकारे । अव्यथिष्ट । रमु क्रीडायाम् । रमते। रमेत.] रमताम्। अरमत। (व्याङ्पर्युपेभ्यो रमः पम् ) विरमति । आरमति । परिरमति । उपरमति । रेमे। रंसीष्ट । रन्ता । रंस्यते । अरंस्थत । अरंस्त। अरंसाताम् । अरंसत । विपूर्वः। (आदन्तानाम् ) इतीद सकौ । व्यरंसीत् । व्यरंसियाम् ॥ जित्वरा संभ्रमे । जि आ इतौ । त्वरते । त्वरेत । त्वरताम् । अत्वरत । तत्वरे । त्वरि- पीट । त्वरिता। त्वरिष्यते । अत्वरिष्यत । अत्वरिष्ट । अत्व- रिदम्-अत्वरिध्वम् ।। पह मर्पणे । सहते। सहेत । सहताम् । असहत । सेहे ।'सहिपीष्ट । सहिता ।(इषुसह०) । इति वेट (होढः । तथोर्धः) ष्टुत्वम् । ढलोपः । सूत्रम् (व्याड्पर्युपेभ्यः ) । वि आड् परि उप एभ्य उपसर्गेभ्यो रमधातोः पं परस्मैपदं भवति । विरमति । आरमति । परिरमति । उपरमति । लिङ्लकारे । लोपः पचाम्० ) अनेनैत्वपूर्वलोपौ भवतः । रेमे । रेमाते । रेमिरे। (नश्चापदान्ते झसे )। अनेन मकारस्यानुस्वारो भवति । रंसीष्ट । रन्ता। लुट्लकारे। अरंस्त । अरंसाताम् । अरंसत । यदायं धातुर्विपूर्वः स्यात्-तदात्मनेपदं भवति । ( आदन्तानाम् ) अनेन परस्मैपदे सति इट्सको भवतः । व्यरम् म् इट सि ईट् दिप् इति स्थिते । ( इट ईटि) (सवणे.) 'स्वरहीनम्' ।(नश्वापदान्ते । वावसाने ) व्यरंसीत् । व्यरंसिष्टाम् । व्य- रंसिपुः । जित्वरा संभ्रमे । जि आ इतौ । पूर्ववत् तआदयः । त्वरते । लिङ्लकारे (द्वि- श्च। पूर्वस्य हसादिः शेषः) तत्वरे । तत्वराते । तत्वरिरे । त्वरिपीष्ट । लुङ्लकारे अत्वरिष्ट । अत्वरिपाताम् । अत्वरिपत ॥ पह मर्पणे (आदेःष्णः स्नः)अनेन सत्वम् । सहते । लिङ्लकारे। (लोपः पचाम) अनेनैत्वपूर्वलोपौ । सेहे । सेहाते । सेहिरे । सहि- पोष्ट । सहिता । (इपुसह ) अनेनास्य वा इट् भवति । इडभावपक्षे सह ता इति स्थिते (होढः) अनेन हस्यः ढः । (तथोधः) अनेन तस्य धः । (भिः ष्टुः । दि ढो लोपो दीर्घश्च) तदा सा ढा इति जाते। - ·७८ । (२९४) मारस्वतचन्द्रकीता- ( सहिवहोरोदवर्णस्य ) सहिवहोरवर्णस्योकारादेशो भवति ढलोपनिमित्ते डकारे परे । सोढा । सहिष्यते । असहिप्यत । असहिष्ट। ॥ इति भ्वादिप्वात्मनेपदिनः ॥ मूत्रम् (सहितहोरोदवर्णस्य )। सहिश्च वह च सहिवही तयोः महितहोः६-२जोत् १-१जवर्णस्य ६-१ सहिवहोर्धात्वोग्वर्णस्य ओकारो भवति टलोपनिमित्ते ढकारे परे। जनेन लोकारः । सोहा। मोटारो । सोढारः। सहिप्यते । सहिष्यत । जसहिष्ट। पमहिपाताम् । महिपत ॥ ॥ इति भ्वादिगणस्यात्मनेपढिनः समाप्ताः ।। अथोभयपदिनः।। ।। राज दीप्तौ । ऋकार ऋदित्कार्यार्थः। राज- ति । राजते । राजेन् । राजेत । राजतु । राजताम् । अराजत् । अराजत । रराज । फणादित्वादेत्वपूर्वलोपो। रेजतुः-रराजतुः। रेजुः-रराजुः । रेजे । राजे । राज्यात् । राजिपीष्ट । राजिता । गजिता । राजिप्यति । राजिष्यते।अराजिष्यत् । अराजिप्यत। अराजीत् । अराजिष्ट ॥ खन खनने । खनति । खनते। खनेत्। खनेत । खननु । खनताम् । अखनत् । अखनत । चखान । (गमां स्वरे)। चस्नतुः । चस्नुः । चस्ने । खन्यात् । जय भ्वादिगणस्योभयपढिनः क्थ्यन्ते । रातृ टीप्तौ । उभयपदिनो धातोस्तिवाद- यस्त नादयश्च प्रत्यया भवन्तिाद्वयोः परयोः सतोरप् कर्तरािसनेन अप प्रत्ययो भवति। प्रकार ऋदित्कार्यायः । गजात । राजते । लिङ्लकारे (फणादीनाम) जनेनास्य वा एत्वपूर्वलोपी । ग्गज । रेजतुः । ग्गजतु. । रेजिय । रगजिथ । आत्मनेपदे । रेजे। पत्नपूर्वरोपाभावे । ग्गजे। गल्यात् । रानिपोष्ट । राजिता गजिता ।न्यानि। मूले सन्ति तानि मुगमानि पृक्तिरेव सौः मिद्धयन्ति । टडकारे । अगजीत् । जगनियामानगनिपु । जगनिष्ट नगनिपाताम् । नरानिपत सन ।। खनने अकार उभयपदार्य सनति सनते । लिदरकारे।(जत उपवायाः)जनेन वृद्धिः । (कुहोशु) चसान चरसन नतुम् इनि जाने (गमा स्वरे)ननेनोपचाया लोपो भवति ।(म्बरहीन) चरने । सन्यात् । (जनसनसना हिति ये आकारो वा वक्तव्यः) खायात् । खनि- पीए । सनिता। खनिता खनिप्यति । खनिप्यते । अखनि- ·प्यत् । अखनिष्यत । अखानीत् । अखनीत् । अखनिष्ट॥ हृञ् हरणे । हरति । हरते । हरेत् । हरेत । हरतु । हरताम् । अहरत । जहार । जह्नतः।जहरुः। सूत्रम् (जनखनसनाम्०)। जन खन सन एतेषां धातूनां किति यकारे परे आकारो वा वक्तव्यः । (पष्ठीनिर्दि०) खायात् । खनिपीष्ट । खनिता । वनिता । लुड्लकारे (हसादेः) अनेनास्य वा वृद्धिः । अखांनी-अखनीत् । अखनिष्ट । अखनिपाताम् । अखनिषत॥ हर हरणे । अकार उभयपदार्थः (गुणः)। हरति । हरते । लिङ्लकारे। (धातोामिनः) । अनेन वृद्धिः। (कहोश्चुः) जहार । जहतुः । (ऋदन्तस्य थपो नेद ) जहर्थ । जहे (यादादौ )द्वियात् । सूत्रम् (ऋदन्तस्य) ऋदन्तस्य धातोस्थप इद् न भवति । गुणः । जहर्थ । जहे। (यादादी)। अनेन ऋकारस्य रिडादेशः । हियात् । हृमीष्ट इति जाते । (गुणः)। अनेन गुणे प्राप्ते। (उः) ऋकारस्य गुणो न भवति सिस्योरनिटोः परतः । हसीष्ट । हर्ता । (हनतः स्यपः) । हरिष्यति । हरिष्यते। अहरि- प्यत् । अहरिप्यत । अहापीत् । (लोपोह्रस्वाज्झसे )। अहत। अहपाताम् । अहपत ॥ गुहू संवरणे । सूत्रम्-(उः):६-१ अनिटोः सिस्योः परतः ऋकारस्य गृणो न भवति (अनेन गुणनिषेधः) हसीष्ट । (गुणः) हर्ता । (हनृतः स्यपः) अनेन स्यपि इद् भवति । (गुणः)। हरिष्यति , हरिष्यते । लुङ्लकारे । वृद्धिः । अहापीत् । (लोपो हस्वाज्झसे)। अनेन सेर्लोपो भवति । अहन । अहृपाताम् । अहृपत्।। गहू संवरणे । ऊकार इविविक पार्थः। पूर्ववत् तिवादयस्तादयश्च प्रत्यया भवन्ति । (गुहेरुपधाया ऊद्गुणहेतौ स्वरे ) गृहति गृहते । जुगृह । जुगुह- तुः । जुमूहिथ-जुगोड । जुगुहिपे-जुधुक्षे । जुगुहिध्ये-जुगु- हिड्वे-जुघ्वे-गृहिपीट-घुशीष्ट । गृहिता-गोढा । गृहिष्यति । घोक्ष्यति । (गुहेः) इदं मृत्रमस्ति । गुहेर्धातोरुपधाया ऊत् स्याद् गुणहेतौ स्वरे परे । अने- नास्पोपधाया जत् । गृहति । गृहते । अन्यानि मूले सन्ति तानि सुगमान्येवानेनैव क्रमेण साध्यानि । लिङ्लकारे जुगृह । जुगुहतुः । जुगुहुः । जुगृहे । जुगृहिथ । (ऊदितो वा) अनेनास्येदविकल्पः । गुहरिति सूत्रे 'स्वरादी' इति वक्तव्यं तेन हलादी गुणनि- ·(२९६) सारस्वतचन्द्रकीर्तो- मित्ते प्रत्यये परे उत् न भवति कितु गुणो भवति । जुगुइ थप् इति स्थिते गुण । जुगोह थप इति जाते । (होटः । तथोर्धः । ढिढो लोपो ) जुगोढ । जात्मनेपदे । जुगुहे । जुगृहाते । जुगुहिरे (उदितो वा) जगुहिपे । इडभावे जगह से इति जाते (हो दः । आदिजवानाम् ) जुघुद से इति जाते ( पढोः कः से ) अनेन ढस्य का। (किलात् । कपसंयोगे क्ष.) जुघुक्षे । जुगूहिषे । इडभावे । (होढः)। ( झवे जवाः)। जुघट्वे । गुह्यात् (गुहेः) (सिसता०) गूहिपीष्ट । इडभावे । ( होढः । आदिजबानाम्। पढोः कः से। विलात्। कप०) घुक्षीष्ट । गृहिता । इडभावे (गुणः उपधाया लघोः) अनेन सूत्रेण भवति । (होढः । तथोषः। ढिढो०)। गोढा । आत्म नेपदे । गृहिता-गोढा । गहिष्यति । इडभावे । ( उपधायाः । हो ढः । आदिजवा- नाम । पढोः कः से । क्विलात् । कपसं० ) घोक्ष्यति । गृहिष्यते-घोक्ष्यते । अP- हिष्यत्-अधोक्ष्यत् । अगूहिष्यत् । अघोक्ष्यत । लुड्लकारे । अगृहीत् । इडभावे । (हशपान्ता० ) अनेन सक्प्रत्ययो भवति । अधुक्षत् । आत्मनेपदे । अगूहिष्ट । इडभावे । अगुह सक् तन् इति स्थिते । ( होढः) । (आदिजवानाम् ) । अधुढ़ स् क् तन् इति जाते। (दुहदिहलिहगुहभ्यः सको लुग्वा वकारतकारयोराति) अगूढे । अघुक्षत। सूत्रम् ( दुइदिहलिहगृहभ्यः० ) दुइ दिह लिह गुह् एभ्यो वातुभ्यः सको वा लुगू भवति वकारतकारयोराति आत्मने पदे धकारे परेऽपि भवति । अनेन सको वा लुक् (ढि ढो लोपो दीर्घश्च) अगूढ । लुगभावे अगूढ सक् तन् इति जाते (पढीः कः से। किलात् । कपसंयोगे क्षः ) अधुक्षत । अघुथ आताम् इत्यत्र । ( आदाय इः)। अनेन आकारस्य इकारे प्राप्ते। (आतिसकोऽकारलोपः स्वरे) अधुक्षाताम्। अघक्षन्त। अगढाः अपक्षथा अधुक्षाथाम् । अगूद्धम्-अध्क्षध्वम् । अपशि-अगह- हि-अक्षावहि । अगुह्महि-अघक्षामहि ॥दान आर्जवे (गुम्भ्यः) (यः से)(मानादीनां पूर्वस्य दी? वक्तव्यः)दीदांसति। दीदासते। दीदांसेत् । दीदांसेत । दीदांसतु । दीदांसताम् । अदीदांसत् । अदीदांसत । दीदासाञ्चकार । दीदांसाञ्चके। दीदांसामास । दीदांसाम्बभूव । दीदांस्यातादीदांसिपीष्ट । दीदांसिता २। दीदां सिप्यति । दीदांसिप्यते । अदीदांसिप्यत-अदीदांसिप्यत ।

·८१ म्वादयः। (२९७) अदीदांसीत्-अदीदांसिष्टाशान तेजने शीशांसति-शीशांसते। दानवत् ॥ भज सेवायाम् । भजति । भजते। भजेत् । भजेत । भजतु । भजताम् । अभजत् । अभजत । वमाज । (तृफल- भज)।इत्येत्वपूर्वलोपौ। भेजतुः । भेजुः । भेजिथ-चभक्थ । भेजे । भेजाते । भेजिरे। भज्यात् । भक्षीट । भक्ता । भक्ता। भक्ष्यति । भक्ष्यते । अभक्ष्यत् । अभक्ष्यत । अभाशीत् अभा- ताम् । अभाक्षुः। अभक्त । अभक्षाताम्। अभक्षत।।डुपचप्पाके । डुकारपकारी कार्यार्थों ! पचति । पवते । पचेत् । पचेत । पचतु । पचताम् । अपचत् । अपचत । पपाच । पेचतुः । पेचुः । पेचे । पच्यात् । पक्षीष्ट । पक्का । पक्तापक्ष्यति । पक्ष्यते। अपक्ष्यत् । अपक्ष्यत । अपाक्षीत् । अपक्त । अपक्षाताम् । अपक्षत।अञ्चु गतो याचने चाआञ्चीत् ॥ व्यय गतौ। वव्यये । अव्ययीत् ॥ श्रिज्ञ सेवायाम् । (गुणः) । श्रयति । श्रयते । शि- श्राय । शिथियतुः ।शिश्रिये । श्रीयात् । श्रयिपीट । श्रयिता। श्रयिता। श्रयिष्यति। श्रयिष्यते।अश्रयिष्यत् । अश्रयिष्यत । सूत्रम्-(आति०)आति आत्मनेपदे सकः अकारस्य लोपो भवति स्वरे परे । अनेन अकारस्य लोपः। अधुक्षाताम् । अधुक्षत । अगूढाः। अधुक्षया। अक्षायाम् । अगृवम् । अधुक्षध्वम् । अघुक्षि । अगुवहि-अघुक्षावहि । अधुक्षामहि ॥ दान आर्जवे (गुब्भ्यः । यः से । मानादीनाम् । स धातुः । नश्चापदान्ते ) दीदांसति । दीदांसते । अन्यानि मूले सन्ति । दीदांसाञ्चकार । दीदांसाञ्चक्रे । हे मले स्तः । (अस्यायतः) दीदास्यात् । दीदांसिपीष्ट । अन्यानि मूले सन्ति । तानि पूर्वोक्तरेव सूत्रः सिद्धयन्ति। शान तेजने । (गुभ्यः ) गीशांसति । शीशांसते । दानवत् ॥ भज सेवायाम् । भजति । भजते । लिदलकारे । (अत उपधायाः )वभाज । (तृफलभज०) अनेनैत्वपूर्वलोपौ भवतः। भेजतुः। भेजे । भेजाते । (चोः कुः । खसे पढोः का से किलात् । कपसं० ) भक्षीष्ट । भक्ता । लुड्लकारे । (सावनिटः ) अभाक्षीत् । (झसात्) । अभाक्ताम् अभक्त । अभक्षाताम् ॥ डुपचप पाके । डुकारपकारी कार्यार्थो । पचति । पचते । लिट्लकारे। (लोपः पचाम् अत उपधायाः। पपाच । पेचतुः। पेचे । पेचाते । पच्यात् । पच सीष्ट इति स्थिते (चोः कु। किलात्कपसं- ·(२९८) सारस्वतचन्द्रकीः- योगे क्षः)। पक्षीष्ट । ( चौः कः) पक्ता । लुट्लकारे। (सापनिटः )। अपासीत् । (शसात् ) अपाक्ताम् । आत्मनेपदे । अपक्त । अपक्षाताम् । अञ्च गतौ याचने च । अञ्चति । अञ्चते । लिदलकारे । आनञ्च । जानच्चे (नो लोपः) ॥ अच्यात् । अड्- क्षीष्ट । अता । लुड्लकारे। आञ्चीत्। आट्क्त ॥ श्रिञ् सेवायाम् । पूर्ववत् तिंगा- दयस्तादयश्च-(अप कौर । गुणः। एअय् )। श्रयति । श्रयते । लिलकारे (विश्च । पूर्वस्य । धातो मिनः) अनेन वृद्धिः। शिवाय । (नुधातोः)। मिश्रियतुः । गि.. श्रिये । श्रीयात् । श्रयिपीष्ट । श्रयिता । अन्यानि मूले सन्ति । लुड्लकारे । (श्रितुवां सेरङ् धातोद्वित्वं च) अशिश्रियत् । अशिश्रियत॥ विप् दीप्तो। त्वेषति । वेपते । तित्वेप । तित्विपे । विप्यात्। विशीष्ट । त्वेष्टा । त्वेक्ष्यति । त्वेक्ष्यते । अत्वेक्ष्यत् । अत्वे- क्ष्यत । (हशपान्तात्सक् ) अविनत । सूत्रम् (खुश्रिढुवाम् ) सु श्रिद्रु एतेपां धातूनां मेरड् प्रत्ययो भवति धातोदित्वं च भवति । अशिधियत् । अशिश्रियत ॥ विप् दीप्ती । (उपधाया लघोः) अनेन गुणः । त्वेपति । वेपते । अन्यानि मुगमानि । लिट्लकारे। (उपधायाः । पूर्वम्य) तित्वेप । तित्विपतुः । आत्मनेपदे । तित्विपे । तिलिपाते । त्विष्यात् ।(पढोः कः से ) विशीष्ट ( उपधायाः । टुभिः ष्टुः ) त्वेष्टा । अन्यानि मुले सन्ति । लुइलकारे । (हापान्तात्सक) जनेन सक् प्रत्ययो भवति ( पढोः कः से। किलात् । कपसंयोगे क्षः) अत्विक्षत् । जत्विक्षतान् । अत्विक्षन् । आत्मनेपदे अत्विक्षन । अत्विक्ष आताम् इति जाते (आदाय इ.) अनेन आकारस्य इकारे प्राप्ते। ( सस्यात्मनेपदे स्वरे टिलोपो वाच्यः ) अकारलोपे कृते (आतोऽन्तोदनतः) अत्विक्षाताम् । आविक्षत ॥ यज देवपूजा- संगतिकरणदानेपु । यजति । यजते । यजेत् । यजेत । यजतु । यजताम् । अयजत् । अयजत । (णदो पूर्वस्य) इयाज । (यजां यवराणां य्वृतः संप्रसारणम् ) ईजतुः । ईजुः । इय- जिथ-इयष्ट । ईजे। इज्यात् । यशीष्ट । यष्टा । यष्टा । यक्ष्यति। यक्ष्यते । अयक्ष्यत् । अयक्ष्यत । अयाशीत् । अयाप्टाम् । अयाभुः। अयष्ट। अयक्षाताम् । अयशत । अयष्टाः। अयशा- थाम् ।

·भ्वादयः। (२९९) सूत्रम् (सस्य०) सस्य आत्मनेपदे स्वरे परे सति टेलोपोवाच्यः अनेन अकारस्य लापः 'स्वरहीन' अत्विक्षाताम् (आतोन्तोदनतः) अत्विक्षत । समातोऽयं धातुः । यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु । यजति । यजते । अन्यानि मूले सन्ति । लिलकारे। यत् णप् इति स्थिते । (विश्व । णवादी पूर्वस्य) अनेन संप्रसारणम् । (जत उप- थायाः) । इयाज । य य अतुस् इति जाते । (णवादौ पूर्वस्य । यजां यवराणाम् । सवर्णे ) ईजतुः । ईजुः । इयजिय । ( अत्वतो नित्यानिटः.) अनेनास्य वाइडू भवति । इयज् थप् इति जाते । (छशपराजादेः पः) अनेन जस्य पः (टुभिः ष्टुः) इयष्ट आत्मनेपदे । द्वाभ्यां सूत्राभ्यां संमसारणं भवति । ईजे । ईजाते । ईजिरे। (यजाम् ) । इस्यात् । (छपराजादेः पः। पढोः कः से। किलात । कपसंयोगे०) यक्षीष्ट । (छपराजादेः पः। टुभिः टुः) यष्टा । अन्यानि लिखितानि सन्ति तस्मान्न लिखितानि मया । तानि पूर्वोक्तरेव सूत्रैः सिध्यन्ति । लुट् लकारे । (साव- 'निटः ) अनेन वृदिः । अयाक्षीत् । ( झसात्) अयाष्टाम् । अयाशुः । आत्मनेपदे । (झंसात् ) अनेन सेर्लोपः। (टुभिः ष्टुः) अयष्ट । अयक्षाताम । अयक्षत । अयत् । स्ध्वं इति जाते। (ध्वे च सेर्लोपः) पत्वम् । (झवे जवाः) । टुत्वम् । अयङ्- दम् । अयति । अयक्ष्वहि । अयक्ष्महि ॥ टुवप्- वीजतन्तुस- न्ताने । टु इत् । वपति । वपेत् । उवाप । ऊपतुः । ऊपुः । स्वपिथ-उवप्थ । ऊपे । उप्यात् । वप्सीप्ट । वप्ता । वप्स्यति । वप्स्यते । अवप्स्यत् । अवप्स्यत । अवाप्सीत् । अवप्त ॥ वह प्रापणे । वहति । वहते । उवाह । उहतुः । उहुः । उवहिथ (होढः। तथोधः) हुत्वम् । ढलोपः । (सहिवहोरोदवर्णस्य)। उवोट । उह्यात् । वक्षीष्ट । बोढा । वक्ष्यति । वक्ष्यते । अवक्ष्यत् । अवक्ष्यत । अवाक्षीत् । अवोढाम् । अवोढ । अव- क्षाताम् । अवक्षत ।। वेञ् तन्तुसन्ताने । वयति । वयते । (ध्वे च सेलीपः) अनेन सेर्लोपः (छगपराजादेः पः। पोडः । अनेन पस्य ढः । तृत्वम् । अयड्वम् । टु वा वीजतन्तुमन्ताने । टु इत् । वपति । वपते । लिट्लकारे । (णवादी० ) अनेन संप्रसारणम् । (अत उपधायाः) उवाप । द्वे संप्रसारणे भवतः अत्र । ( सवर्णे० ) ऊपतुः । (अत्वतः) । उपिय । इडभावे । उपप्य । उपे । ऊपाते ·। (३००) सारस्वतचन्द्रकीतौ- ऊपिरे (यजाम०) उप्यात् । वप्सीष्ट । वप्ता । अन्यानि मूले सन्ति । लुड्लकारे। (सावनिटः) । अवाप्सीत् । ( झसात्) अवाप्ताम् । अवाप्सुः । आत्मनेपदे । अवप्त । अवप्साताम् । अवप्सत ॥ वह प्रापणे । वहति । वहते । लिट्लकारे ( णवादौ पूर्वस्य अत उपधायाः)। उवाह । (यजाम्०) उहतुः। ऊहुः । उवाहिथ । (अत्वतः) । उवह थप हति जाते । ( हो ढः) । अनेन हस्य ढः । (तथोधः) अनेन थस्य धः । ष्टुत्वम् । ढलोपः। ( सहिवहोरोदवर्णस्य) उवोढ । ऊहे । ऊहाते । ऊहिरे ( यजाम् ) उह्यात् । (होढः।तथोधः) टुत्वम् । ढलोपः ( सहिवहोरोदवर्णस्य ) वोढा । वोढा (पढोः कः से) वक्ष्यति । वक्ष्यते । अन्यानि सन्ति मूले । लुड्लकारे ( सावनिटः) अवाक्षीत् । अवो- ढाम् । अवाः। अवोढ । अवक्षाताम् । अवक्षत ॥ वेज तन्तुसंताने । अकार उभयपदार्थः वयात । वयते । लिट्लकारे । (वेजो णादौ संप्रसारणाभावो वाच्यः) ( सन्ध्यक्षराणामा) वा । वादित्वान्नत्वपूर्वलोपौ । ववतुः । वः । ववे । सूत्रम् (वेज०) वेजो धातोर्णवादी परे संप्रसारणाभावो वाच्यः । अनेनास्य संप्रसारणनिषेधो भवति (संध्यक्षराणामा। द्विश्च । आतो णप् डौ) ववौ (लोपः पचाम्) अनत्वपूर्वलोपी प्राप्तौ (शसददवादि) अनेन तन्निपेधः (आतोऽनपि ) ववतुः । वः । आत्मनेपदे । ववे । ववाते । वविरे । (वेञो वय् णादौ वा वक्तव्यः) उवाय । मृत्रम् (वेजो धातोर्णवादी परे वय वाच्यः) क्य् णप् इति स्थिते (द्विश्च । णवादी पूर्वस्य । अत उपधायाः ) उवाय । वय अतुम् । इति स्थिते । णवादी । (ग्रहां किति च ) ग्रहादीनां संप्रसारणं स्यात् किति ङिति च परे । इति संप्रसारणम् । यकारस्य संप्रसारणनिपेधः । ऊयतुः । उयुः । उवयिथः। ऊयथुः। उयोउयाते । ऊयिरे । सूनम-(ग्रहां०) ग्रहां ६-३ डिति ७-१ च ?--१ त्रिपदं० । ग्रह उपादाने । ज्या वयोहानी । वे तन्तुसंताने । हेन् स्पर्षायां गदे च । व्यय् ताडने । वदा कान्ती। व्यच व्यक्तीकरणे । प्रच्छ ज्ञाप्मायां । भ्रस्जू पाके । प्रश्च छेदने । इत्येतेषां सम्बन्धिनां यकारवकाररेफाणां किति डिति च परे संप्रसारणं भवति । यकारस्य इकारः। वकारस्य उकामः । रेफस्य ऋकारः। लकारस्य लकारः । (संप्रमारणम्) अनेन द्वितीयं संममारणम् । यकारस्य संममारणनिपेथो वाच्यः। पत्र । उयतुज्युः। स्वपिय । आत्मनेपदे । उये । उयाते । ऊपिरे।

·भ्वादयः। 1998/ ( वयो यस्य किति णादौ वो वा वक्तव्यः) ऊवतुः। ऊचुः । ऊवे । ऊयात् । वासीप्ट । वाता । वाता । वास्यति । वास्यते । अवास्यत् । अवास्यत । अवासीत् । ( आदन्तानाम् ) इति इट्सको। अवासिष्टाम् । अवास्तव्येञ् संवरणे । व्ययति । व्ययते । सूत्रम्-(वयः० ) वयो यस्य कितिणादौ परे वकारो वा वक्तव्यः । तदा । उवाया ऊवतुः। ऊचुः आत्मनेपदे उवे । ऊवाते ऊविरे । (ग्रहां विति च ) ऊयात् । (स- न्ध्यक्षराणामा) वासीष्ट । वाता । वाता । अन्यानि मूले सन्ति । लुड्लकारे ।(आद न्तानाम् ) अवासीत् । अवासिष्टाम् । अवासिपुः । अवास्त । अवासाताम् । अवा- सत ॥ व्यञ् संवरणे । व्ययति । व्ययते । लिट्लकारे। (व्येत्रो णादौ नात्वम् ) विव्याय । विव्यतुः। विव्युः । सूत्रम् (व्येञः०) व्येसो धातोर्णवादी परे संध्यक्षराणामा अनेन सूत्रेण आत्वं न भवति व्यञ् णम् इति स्थिते । (द्विश्च। णवादौ पूर्वस्य ) अनेन संप्रसारणं तदा । विव्ये णप् इति जाते । (धातोर्नामिनः) विव्याय। विव्यतुः । विव्युः। (अत्यर्तिव्ययतीनां थपो नित्यमिट्) विव्ययिथ । विव्ये । वीयात । व्यासीप्ट । व्याता । व्याता । व्यास्यति । व्यास्यते । अव्यास्यत् । अव्यास्यत । अव्यासीत्।अव्यास्त । ह्वेञ् स्पर्धा- यां शब्दे च । ह्वयति । ह्वयते । (अत्यति० ) विव्ययिय । विव्ये । वीयात् । (सन्ध्यक्षराणामा) व्यासीप्ट । व्याता । व्याता । अन्यानि मूले सन्ति । अव्यासीत् । अव्यास्त ॥ द्वेन स्पर्धायाम् । द्वयति । द्वयते । लिट्लकारे। (अद्विरुक्तस्य ह्वयतेः संप्रसारणं वक्तव्यम्) जुहाव । जुहुवतुः। जुहुवुः । जुहविथ-जुहोथ । जुहुवे । जुहुवाते । जुहुविरे । हूयात्। बासीष्ट । ह्वाता । ह्वाता । हास्यति । ह्वास्यते। अह्वास्यत् । अहास्यत। सूत्रम्-अद्विरुक्तस्य० अद्विरुक्तस्प हयतेर्धातोः संप्रसारणं वक्तव्यम ( विश्च । धातो मिनः) जुहाव । जुहुवतुः । जुहुवुः । जुहविथ-जुहोय । जुहुवे । जुहुवाते । जुहुविरे ( संप्रसारणम् ) ह्यात् । द्वासीष्ट । अन्यानि मूले सन्ति । लुलकारे । अहासीत् । '1996) ·८६ (३०२) ., सारस्वतचन्द्रकीता- (अस्यतिवक्तिख्यातिलिपिसिचिह्वयतीनां सेडों वा वाच्यः) अह्वत । अह्वेताम्। अह्वन्ताअह्वास्त।अह्वासाताम् । अह्वासत।। ऋत जुगुप्सायां कृपायां च । सूनम ( अस्यति वक्तिख्याति०) अस्यति वक्ति ख्याति लिपि सिचि यति एतेषा धातूनां सेडों वा वाच्यः (आतोऽनपि ) अद्वत् । अद्वत । अह्वेताम् । महन्त । अदास्त । मत जुगुप्साया कृपाया च । (ऋतेरीयङ् स्वार्थेऽनपि तु वा ) ऋतीयते । ऋतीयाञ्चके । आनर्त । ऋतीयिष्यते । आतीत् । आर्तीयिष्ट । इति भ्वादि- पूभयपदिनः ॥ ॥ इत्यविकरणा भ्वादयो धातवः ॥ समाप्तोऽयं भ्वादिनामकः प्रथमो गणः ॥ सूत्रम् (ऋतेः०) ऋतेर्धातोरीयड्प्रत्ययो भवति स्वार्थ । अनपि तु वा भाति । ऋतीयते । ऋतीयाञ्चके । ईयड्भावे ।आनत । ऋतीयिष्यते । आर्तीत । नातीपिष्ट। इति भ्वादिगणस्योभयपदिनः ॥ ॥ इत्यविकरणा भ्वादयो धातवः ॥ समाप्तोऽयंभ्वादिगणः। - अथ अदादिपु परस्मै पदिनः । इदानी लुम्विकरणाददादेर्गणात्करि तिवादयो वर्ण्यन्ते ॥ अद् भक्षणे । अए। । इदानी लम्विकरणाददादेर्गणात् कर्तरि तिवादयो योज्यन्ते । मद् भक्षणे । पूर्व- वत् तिवादयः।(जप्तरि)। (अदादेर्लुक् ) अदादेर्गणादुत्पन्नस्यापो लुग्भवति (खसे चपा झसानाम् ) अत्ति । अत्तः। अदन्ति । अत्सि । अत्यः। अत्था अमिाअवः अमः।अद्यात् । अत्तु । अत्तात् । अत्ताम्।अदन्तु। मृतम् (नदादेलु) नदादेः ५-१ लुक् १-१ विपदं० । अदादेातुगणादुत्पन्नो योऽप्मत्यय. तन्य दुग्भाति । अनेन सर्वापो लुक् तन (वर्तमाने तिए तर अन्ति, ' मिप्यार) इत्येतेषु (समे चपा०) इति दस्य तसारः । अति । पत्तः । मदन्ति पया । । नचात् । नत्ताम् । अन्तु । जद् हि इति स्थिते ।

·८७ । अदादयः। (३०३) (झसादिः) झसादुत्तरस्य हेधिर्भवति । अद्धि-अत्तात् । अत्तम् । अत्त । अदानि । अदाव । अदाम । सूत्रम् ( झसादिः) झसात् ५-२ धिः १-१ है. ६-१ झसादुत्तरस्य हि इति वचनस्य धिरित्यादेशो भवति । तातडादेशे कृते तु न भवति 'स्वर' अद्धि अत्तात् । अत्तम् । अत्त । उत्तमपुरुपे सर्वत्र 'स्वर' अदानि । अदाव । अदाम । अन- द्यतने प्रत्ययलुकि कृते (दिवादावट्यस्वरादेः०) इत्यडागमद्वये च कृते उभ- यत्रापि। (सब०)। ( अदो दिस्योरडागमो वक्तव्यः ) आदत् । आदः । जबास (गमां स्वरे । खसे चपा। घसादेः पः).क्षः जक्षतुः। जक्षुः। जघसिथ । पक्षे । आद । आदतुः। आदुः। आदिथ । अद्यात् । अत्ता। अत्स्यति । आत्स्यत् । सू०-(अदादिस्पोरिति ) अदो धातोः परयोर्दिप सिए इत्येतयोः अडागमो भवति । अनेनाडागमः टिवादादौ 'स्वर' (वावसाने ) आदत् । तकागदी । (खसे०)। आत्ताम् । आदन् । आदः, आत्तम, आत्त । आदम् । आर । आम । अद् णप् इति स्थिते। (सिसयोः ) अनयोः परयोरदधातोर्षस्लआदेशो भवति । सूत्रम (सिमयोः ) मिसयोः परतः अदधातीर्घस्ल इत्यादेशो भवति । णगादी वा भवति । लकारः लुटित्कार्यार्थः। घम् णप् इति स्थिते (द्विश्च । कुहोश्शुः । झपानां जवचपाः। अत उपधायाः) जवास । जवम् अतुम् इति स्थिते ( गमां वो अनेनोप- धाया लोपः (खसे० ) अनेन घस्य कः (घसादेः यः) अनेन पत्वम्। (कपसंयोगे०) जातुः । जः । जबमिथ । पक्षे । आद । आदनुः। आदुः । अद्यात । (खसे०), अत्ता । अन्यानि सन्ति मूले । लुट्लकारे ।(सिसयोः)। (लदित्वाद) अधसत्। अघसताम्। अघसनाप्सा भक्षणे । प्साति । प्सातः। प्सान्ति । प्सायात् । प्सायाताम् । प्सायुः। प्सातु-सातात् । प्साताम् । प्सान्तु । अप्सात् । अप्साताम्। (लदित्साद ) अवसत् । अघसताम् । अयसन्। प्मा भक्षणे। प्नानि । प्मातः। प्सान्ति । अन्यानि मूले मन्ति तानि मुगमान्येव। लुट्लकारे।अप्मात । अप्माताम्। अमा अन् इति स्यिते। ।

·८८ (३०४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- ( आदन्तविद्दिषामन उस् वा वक्तव्यः ) ( उस्यालोपः)। अप्सुः-अप्सान् । पप्सौ । पप्सतुः । पप्सुः । पप्सिथ- पप्साथ । प्सायात् । प्सेयात्-प्साता । प्सास्यति । अप्सा स्यत् । ( आदन्तानाम् ) इतीदसकौ । अप्सासीत् । अप्सासिष्टाम् ॥ मा माने । माति । मायात् । मातु । अमात् । अमाताम् । अमुः-अमान् । ममौ । (दादेरे )।- मेयात् । माता । मास्यति । अमास्यत् । अमासीत् ॥ या प्रापणे । याति । यायात् । यातु । अयात् । अयाताम् । अयुः ॥ अयान् । ययौ । यायात् । याता । यास्यति । अया- स्यत् । अयासीत् ॥ वा गतिगन्धनयोः । वाति यातिवत् ॥ रा दाने । तद्वत् ॥ ला दानग्रहणयोः। लाति । ललौ । तद्वत्।। द्रा कुत्सायां गतौ च । द्राति । दद्रौ । द्रायात्-द्रेयात् । दाता दास्यति । अदास्यत् । अद्रासीत् ॥ ख्या प्रकथने । ख्याति । ख्यायात् । ख्यातु । अख्यात् । चख्यो। ख्यायात-ख्ययात् । ख्याता । ख्यास्यति । अख्यास्यत् । पुपादित्वात् ङः । (आतोऽनपि ) अख्यत् ॥ पा रक्षणे । पाति। पायात् । पातु। अपात् । पपी । पाता। पास्यति । अपास्यत् । अपासीत् ॥ भा दीप्तो । भाति । वभो । अभासीत् ॥ प्णा शोचे । स्नाति। सम्रो । नायात्-स्नेयात् । अनासीत् ॥ वश् कान्तौ । (छशप- राजादेः पः ) इति पत्वम् । ष्टुत्वम् । वष्टि (ग्रहां डिति च) उप्टः। दशन्ति । पत्वम् । (पढोः कः से )भः । वनि । उष्ठः। रप्ट । वश्मिाउश्वः। उश्मः। उश्यात् । उश्याताम् । स्युः।वष्टु- रप्टात् । उप्टाम् । उशन्तु । (असाहिः ।झवे जवाः) टुत्वम् । उड़ि-उष्टात् । उप्टम् । उष्ट । वशानि । वशाव । वशाम । (नादन्नविडिपाम) नादन्तः विद् द्विप् पनेपा धानूनाम् जन उम् वा वक्त- न्यः । ( उम्यालोपः) गप्पुः । नमात् (दिश। पूर्वम्प हमाहिः । नानो ण ·अदादयः। (३०५) - डी) पप्सी । पप्सतुः। (अत्वतः ) पप्सिथ । पप्साय (संयोगादेः०) प्सायात् । प्सेयात्-प्साता । लुड्लकारे (आदन्तानाम् ) अमासीत् ॥ मा माने । माति । लिट्लकार । ममौ । (दादेरः) मेयात् । माता । ( आदन्तानाम ) अमासीत् । अमासिष्ट । अमासिष्टाम् । अमासिपुः। समाप्तोऽयम् ॥ या प्रापणे । याति । ययौ । अयासीत् ।। वा गतिगन्धनयोः । वाति । अयं धातुतिवत् जेयः । न कश्चित् विशेषः॥ रा दाने । राति । अयमपि तद्वत्॥ला दानग्रहणयोः। लाति । लली। अला- सीत् ॥ द्रा कुत्सायां गतौ च । द्राति । (२) । दद्रौ । ८ संयोगादेः) द्रायात्- द्रेयात् । अद्रासीत् ।। ख्या प्रकयने । ख्याति (कुहोश्चः। झपानाम ) चख्यो (संयो- गादेः ) ख्यायात् । ख्येयात् । अस्य धातोललकारे । पुपादित्वात् (लित्पुपादेर्डः। आतोन्नपि ) अनेनाकारस्य लोपः । अख्यत् । अख्यताम् । अख्यन् ॥ भा दीप्तौ । भाति । ( झपानां० ) वभौ । अभासीत् । अभासिष्टाम । अभासिपुः । मुगमत्वात् धातूनाम् एतेषां व्याख्यानं न कृतम् ॥ वश कान्तौ । कान्तिरिच्छा । पूर्ववत् तिबा- दयः । (अदाटेलक् ) अनेन सर्वत्र अपो लुग् भवति । वश् ति इति जाते (छाप०) अनेन शस्य पः। (शुभिः टुः ) । अनेन तस्य टः । वष्टि । वग तम् इति जाते । (ग्रहां कृिति च)। अनेन संप्रसारणम् । (छशप०) टुत्वम् । उष्टः । उगन्ति । वश सिप् इति स्थिते (छशप० पढोः कः से । किलात् । कपसंयोगे क्षः) वक्षि। उश्यात् । लोट्लकारे । वष्टु । वश हि इति जाते (संप्रसारणम् । झसादिहः ) शस्य पत्वम् । (पो डा) रहि । उष्टात् । वशानि । वशाव । वशाम । वश् दिपइति स्थिते । पत्वम् । वय् दिप् इति जाते । (पो डः)। (दिस्योर्हसात् ) हसादुत्तरयोर्दिसिपोर्लोपो भवति । पत्वम् । (पो डः। वावसाने ) अवट्-अवड् । संप्रसारणम् । अडागमः। (उ ओ ओ औ औ) औष्टाम् । औशन् । अवट्-अवड् । औ. एम् । औष्ट । अवशम् । औश्व । औश्म । उवाश । उशिव । उशिम।उश्यात्। उश्यास्तामा उश्यासुः। वशिता । वशिष्यति। अवशिष्यत् । अवाशीत् ॥ हन् हिंसागत्योः । हन्ति । सूत्रम् (दिस्योहंसात् ) दिश्च सिश्च दिसी तयोः दिस्योः ६-२ हसात् १-१ हसादुत्तरौ यो दिसिपी तयोर्लोपो भवति । अनेनास्य क्यो धातोर्दिस्योर्लोपो भवति । (वावसाने ) अनेन टस्य टः । अवद्-अवड् । वश् ताम् इति स्थिते । (ग्रहा- विति च) अनेन संप्रसारणम् । पत्वम् ष्टुत्वम अडागम (उओ। ओऔ औ) औष्टाम । औशन् । अन्यानि मूले सन्ति । वश णप इति स्थिते (विश्च णवाटौ पूर्वस्य अत ·(३०६) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- उपधायाः । उवाग ( ग्रहां विति०) अनेन द्वितीयं संप्रसारणम् । जशतुः । ऊशुः । उवशिथ-संप्रसारणम् ॥ उश्यात् । लुड्लकारे । (हसादेः) अनेन वा वृद्धिः । अवा- शीत् । अवशीत् । हन् हिसागत्योः। पूर्व तिवादयः (नश्चापदान्ते झसे ) अनेन नस्यानुस्वारः । हन्ति । हन् तर इति स्थिते । (लोपस्त्वनुदात्ततनाम् ) अनुदात्तानां तनादीनां च अमस्य लोपो भवति किति डिति झसे परे । तुशब्दात्कचिज्झसेऽपि क्यप्प्रत्ययादौ ञमस्य लोपः। रमियमिनमी हन्तिरनुदात्ता गमिर्मनिः । तनुः क्षण क्षिण ऋणुकृण वनुर्वमुस्तनादयः॥ हतः । (गमां स्वरे । हनोघ्ने ) नन्ति । हंसि । हथः । हथ । हन्मि । हन्वः । हन्मः । हन्यात् । हन्याताम् । हन्युः । हन्तु- हतात् । हताम् । घ्नन्तु । मृतम् (लोपस्त्वनुदात्ततनाम) लोप १-१ अनुदात्तश्च तनश्च अनुदात्ततनः । तेपामनुदात्ततनाम ६-३ अनुदात्तानां धातुपाठोक्तानामनिटां हन्-गम्-नम्-गन्यत्या दीनां तथा तनाटीना तन् मन्-चन-पण-क्षिण-क्षण-पृण-ऋण-इत्यादीना धातूनां जमस्य लोपो भवति किति डिति च झसे परे । तुशब्दात्कचिदझसेऽपि क्यप्रत्य- यादी जमस्य लोपो भवति । अनेन नकारस्य लोपः। हतः । हन् जन्ति इति स्थिते (नए कौर । अदादेर्नुस्) । अनेनापो लुम्भवति । हन् अन्ति इति जाते (गमा स्वरे) अनेनोपधाया लोपः । हन् जन्ति इति जाते (हनो ने)ननेन हस्य यः । 'स्वरहीनम' नन्ति । इंसि । यः ।ह्य । हन्मि । हन्यः । हामः । हन्यात् । हन्याताम् । हन्युः लोदलकारे । हन्तु ( तुह्योः०) हतात् । हताम (गमा स्वरेनोने) स्वरहीनं प्रन्तु इन् हि इति स्थिते। (जींधिशाधि ) हन्ते हिशब्दोऽस्तरेधिशब्दःशास्तेः शाधि- शब्दो निपात्यते हिविपये । जहि । हतात् । हतम् । हत । हनानि । हनान । हनाम । अहन् । अहताम् । अन्नन् । अहन् । अहतम । अहत । अहनम् । अहन्य । अहन्म । ( हनो ने) वृद्धिः । जघान । जनतः । जघ्नुः । - - ·अदादयः .(३०७) सूत्रम् (जह्येविशाधि ) जहिश्च एविश्व शाधिश्च जोविशाधि १-१ हिविपये हन इत्यस्य जहि, अस् इत्यस्य एघि, शास् इत्यस्य शाधि एते आदेशा भवन्ति । हिसहितानामेतेषां धातूना निपाता भवन्तीति ज्ञातव्यम् । अनेन हिसहितस्य हन्तेर्धा- तोरयमादेशः। जहि । हतात् । हतम् । हत । हनानि । हनाव । हनाम । हन् दिए इति स्थिते । (दिस्योहंसात् ) अनेन दिपो लोपो भवति । (दिवादाव) अनेना- डागमः । अहन् । (लोपस्त्वनुदात्ततनाम् ) अनेन नस्य लोपः । अहताम् । (गमा स्वरे । हनोने) अनन् । अहन् । अहतम् । अहत । अहनम् । अहन्व । अहन्म । हन् णप् इति स्थिते ( द्विश्च । पूर्वस्य हसादिः । कुहोश्चः । हनोन्ने । अत उपधायाः) अनेन वृद्धिः॥ जधान । हन् अतुस् इति स्थिते (गमा स्वरे । हनोने) जन्नतुः। जन्नुः। हन् थस् इति स्थिते । (विश्व)। (द्विरुक्तस्य हन्तेस्थपि घत्वं वाच्यम्) जघनिथ-जघन्थ । जघ्रथुः । जघ्न । जघान-जधन । जन्निव । जनिम । सूत्रम् (दिरुक्तस्य ) द्विरुक्तस्य हन्तेर्धातोस्थपि घत्वं वाच्यम् । जनेन घत्वम् । (कादेः) जघनिथ । (अत्वतः । नश्वापदान्ते) जघन्थ । जन्न । अन्यानि मूले सन्ति हन यात् इति स्थिते । ( हन्तेः स्याशीर्यादादौ वधादेशो वक्तव्यः) वध्यात् । वध्या- स्ताम् । बध्यासुः । हन्ता। हन्तारौ । हन्तारः । (हनृतः स्यपः)। हनिष्यति । हनिप्यतः। हनिष्यन्ति । अहनिष्यत् । अहनिष्यताम् । अहनिष्यन् । सूत्रम् (हन्तेः) हन्तेर्वातोः स्याशीर्यादादौ परे सति वधादेशो वक्तव्यः । अनेन वधादेशः (यतः) वध्यात् । वध्यास्ताम् । वध्यासुः । लुट्लकारे (नश्चापदान्ते) हन्ता । हन्तारौ । हन्तारः ( हनृतः स्यपः) अनेन स्यपि इट् भवति । हनिष्यति । अहनिष्यत् । हन् दिप् इति स्थिते (भूते सिः) 'हन सि दिप्' इति जाते । जनेन वधादेशः । तदा व सि दिप् इति जाते ( यतः। सिसतासीस्यपाम् । सेः। णित्पे) अनेन सेर्णित्त्वात् वृद्धौ प्राप्तायाम् । (जनिवध्योर्न वृद्धिः) वधादेशे कृते इट् । अवधीत् । अवधि- प्टाम् । अवधिपुः । अवधीः । अवधिष्टम् । अवधिष्ट ॥ यु- मिश्रणे। (गुणः)।

·(३०८) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- सूत्रम् (जनिवध्योः०)जनिवध्योर्धात्वोवृद्धिर्न भवति अनेन वृद्धिनिषेधः (इट इंटि) अवधीत् । अवविष्टाम् । अवधिपुः ॥ यु मिश्रणे । पूर्ववत्तिवादयः (अदाटे टुक्) अनेन लुग भवति । यु तिप् इति स्थित । (ओरौ ) उकारस्याद्विरुक्तस्य औकारादेशो भवति पिति त्स्मि अबादौ विपये । यौति । युतः (नुधातोः) युवन्ति । यौपि । युथः। युथ । यौमि । युवः । युमः । युयात् । यौतु-युतात् । युताम् । युवन्तु । यहि-युतात् । युतम् । युत । यवानि । यवाव। यवाम । अयोत्। अयुताम्। अयुवन् । अयोः। अयुतम्। अयुत । अयवम् । अयुव । अयुम (धातोर्नामिनः) युयाव । (नान- प्योर्वः) युयुवतुः । युयुवुः । युयविथ । युयुवथुः । यूयात् । यविता। यविष्यति । अयविष्यत । अयावीत् । अयाविष्टाम् । अयाविषुः ॥ तु गतिवृद्धिहिसासु । सूत्रम् (ओरौ) ओः६-१ औ १-१ जविरक्तस्य उकारस्य ओकारादेशो भवति पिति स्मि परे । जवादी विपये । अनेनोकारस्यौकारः। यौति । युतः (नुधातोः) युवन्ति । युयात् । योतु । युतात् । युताम् । युवन्तु । युहि । युतात् । युतम् । युत । यवानि । यवाव । यवाम । अयौत् । अयुताम् । अयुवन् । अयोः । अयुतम् । अयुत अयवम् । नयुव । अयुम । यु णप् । इति स्थिते ( विश्च । धातोर्नामिन. ) अनेन वृद्धि । युयाव । यु अतुम् इति स्थिते (द्विश्च । नुधातोः । नानप्योर्वः) युयुवतु. युयुयुः । युयविथ (ये) ययात् (गुण । सिसतासीस्यपाम् । ओ अ ) यविता । लुइटकारे (णिपे । वातो मिनः) नयावीत् । अयाविष्टाम् । अयाविपुः॥ तु गति- वृद्धिहिंसामु । पूर्ववत्तिवादयः (अढादेर्लुक् । जोरी) तोति । (तुरुस्तुभ्यो द्विरुक्तेभ्यो हसादीनां चतुर्णामीडा ) तौति- तवीति । तुतः-तुबीतः । तुवन्ति । तोपि-तवीपि । तुथः-- तुबीथः । तुथ-तुवीथ । तोमि-तवीमि । तुयात्-तुवी- यात् । तोतु-तवीतु । तुतात्-तुबीतात् । तुताम्-तुबीताम् । तुबन्तु । तुहि-तुबीहि । अतोत्-अतवीत् । तुताव । तोता। तोप्यति । अतोप्यत् । अतोपीत् ॥रु शन्दे । रोति-रवीति । रुतः-रुबीतः। रुवन्तिारोपि-वीपि। स्यात्-रुवीयावारातु- ·। अदादयः। रखी। रुतात्-रुवीतात् । अरौत्-अरवीत् । अरुताम् । अरु- विताम् । अरुवन् । अरोः-अरवीः । रुराव । रुरुवतुः । रुरुवुः । रुरविथ । रूयात् । रविता । रविष्यति । अरविष्यत् । अरावीत् ॥ दुगतौ । भौवादिकः । दवति । दुयात् । दवतु । अदुवत् । दुदाव । दूयात् । दोता । दोप्यति । अदोप्यत् । अदौपीत् । अदौप्टाम् । अदौपुः॥ णु स्तुतौ (आदेः प्णः स्नः) नौति नुतः। नुवन्ति । नुवाव। नूयातानवितानविष्यतिाअनवि- प्यताअनावीत्।।टुक्षु शब्दे । इत्।शौति। क्षुतः। क्षुवन्तिा यात् क्षौतु । अक्षौत् । चुनाव । चुक्षुवतुः । चुक्षुवुः । स्यात् । क्षविता। क्षविष्यति । अक्षविष्यत् । अक्षावीत् ॥ क्ष्णु तेजने ।क्ष्णौति । क्ष्णुतः । क्ष्णुवन्ति । क्ष्णुयात् । क्ष्णोतु । अक्ष्णौत् । चुक्ष्णाव । क्ष्णूयात् । क्ष्णविता । क्षणविष्यति । अक्षणविष्यत् । अक्षणावीत् ॥ष्णु प्रस्रवणे । लौति। नुयात् । स्नोतु । अस्नोत्। मुस्नाव । स्नुयात् । सविता । त्रविष्यति । अस्त्रविष्यत् । अनावीत् ॥ इण् गतौ । (गुणः)। एति । इतः। सूत्रम् (तुरुस्तुभ्यः०) तु गतिवृद्धिहिंसासु ॥रु शब्दे। टुन्स्तुती । अद्विरुक्तेभ्य एभ्यो हसादीनां चतुर्णामीड् वा भवाते (गुणः। ओ अ ) ताति । नुतः (नुधातोः) तुर्वातः । तुवन्ति । तुयात्-तुवीयात् । तुयाताम्-तुवीयाताम् । तुयुः-तुवीयुः । लोदलकारे । तौतु-तवीनु । तुतात्-तुवीतात् । तुताम्-तुबीताम् । तुवन्नु । तुहि-तुवीहि । तुतात्-तुगीतात् ।तुतम्-तुरीतम् । तुत-तुवीत । तवानि । तवाव । तवामा लङ्लकारे । अतीत्-अतवीत् । अनुवीताम् । अनुवन् ।प्रती-प्रतवीः। अतुतम- अतुवीतम् । अतुत-अतुवीत । यतवम् । अतुव-अतुवीय । अतुम-अतुवीम । लिट्- लकारे (द्विश्च । धातो मिनः) अनेन वृद्धिः । तुताव । तुतु अतुस् इति जाते (नुधातोः नानप्योर्वः) आभ्यामुर् भवति । तुवतुः। तुतुयुः । तुतविथ । (ये) तयात् । तोता । लु- इन्टकारे(अनिटो नाभिवतः) अनेन वृद्धिः । नतीपात् । अताष्टाम । अतीपुः । अतीपीः । अतीष्टम् । अतोष्ट । अनीपम् । अतीप्त । अताप्म । रु गदे। पूर्ववचिना- दयः (बदादेक) अनेन तिनादिचनुर्पु लकारेषु अपो लुग् भवति । अस्य धानो. रापि रूपाणि तुधातुवत् जेयानि । (तुमस्तुभ्यः) अनेन सूत्रण हमादीनां प्रत्ययानां ·सारस्वतचन्द्रकीर्ती- ९४ वा ईइ भवत्यस्य (ओरौ) अनेन अबादी विषये। पितित्त्मिपरे उकारस्य औकारः । गैति-रवीति। रुयात्-रुवीयात् । रौतु-वीतु । अरौत्-अरवीत् । लिलकारे । (धातोनामिनः) अनेन प्रथमपुरुषस्यैकवचने वृद्धिः । रुराव (नुधातोः) रुस्वतुः । (गुणः) रुरविथ । (ये) अनेन पूर्वस्य दीर्घः । स्यात् (गुणः) रविता । लुट्लकारे। जरावीत् । अराविष्टाम् । अराविपुः ॥ दुगतो ! अयं धातु,दिका अप् करि । अने- नाप्पत्ययो भवति । तस्यादादेलृक् । अनेनं सूत्रेण लुगू न भवति । भ्वादित्वात् (गुणः) दवति । अन्यानि मूले सन्ति तानि सुगमान्येवातो व्याख्यानस्यानावश्यकत्वम्। लिद- लकारे (धातोर्नामिनः) जनेन वृद्धिर्णित्प्रत्यये परे । दुदाव । (नुधातोः) दुदुवतुः। (गुणः) दुदविय । (ये) । अनेन दीर्घा दूयात् । (गुणः) दोता । लुङ्लकारे। (अनिटो नामिवतः)। अनेन वृद्धिः। अदीपीत् । अदौष्टाम् । अदौपुः॥ णु स्तुतौ ।(आदेः प्णः सः) अनेन णस्य नः । ( अप् कर्तरि । अदादेर्लक् ) अनेन तस्यापो लुग् भवति । (मोरी ) अनेनोकारस्यौकारानौति । लिङ्लकारे । नुनाव । नुनुवतुः । नुनुः । (ये) अनेन दीर्घः । नूयात् । (गुणः)। नविता । लुड्लकारे । ( अनिटो नामिवतः)। अनावीत् ॥ टच गदे । टु इत् । ( अप् कर्तरि । अदादेर्लुक् )। ओरौ । क्षौति । क्षुतः। लिङ्लकारे (द्विश्च । पूर्वस्य० । कुहोश्चः । धातोनामिनः) चुक्षाव (नु- पातोः) चुचवतुः । (ये) अनेन पूर्वस्य दीर्घः। भूयात् । (सिसता० । गुणः । ओ जम्) क्षविता । अन्यानि मूले सन्ति । लुट्लकारे । (णित्पे) । अनेन सैणित्त्वात् वृद्धिः । अक्षावीत् ॥ क्ष्णु तेजने । अयमपि क्षुधातुवत् ज्ञातव्यः । णाति । लिड्स- कारे ( द्विश्च । पूर्वस्य । कुहोश्चुः । धातोनामिनः ) अनेन वृद्धिः । चक्ष्णाव (नुधातोः) चुणुवतुः (गुणः) चक्षणविय । (ये) क्ष्णूयात् । (गुणः । सिसता०) क्षणविता। लुड्लकारे । (धातोनामिनः)। जनेन वृद्धिः अक्षणावीत् । अक्षणाविष्टाम् । अक्षणा- विपुः । क्ष्णु प्रस्रवणे । (आदेः ष्णः नः) । अनेन पस्य सः । पूर्ववत् । तिवा- दयः (अदादेल । ओरौ) अनेन उकारस्पीकारः। स्नोति । लिङ्लकारे । मुस्नाव । (नुवातोः) मुस्नुवतुः (गुणः) मुस्नविय । (ये) स्नूयात् ( गुणः । सिसता० । योमर) सविता । लुड्लकारे । अस्तावीत् ॥ इण् गतौ । णकार इण् इति सूत्रस्य विशेषणार्थः । पूर्ववत् तिनादयः (बदादेर्लुम् । गुणः) पति । इतः । इ अन्ति इनि स्थिते । (इणः किति स्वरे यो वक्तव्यः) यन्ति । एपि । इथः । इथ। एमि । इवः । इमः। इयात् । इयाताम् । इयुः । एतु-इतात् । इताम् । यन्तु । इहि-इतात् । इतम् । इत । अयानि । अयाव । अयाम। अडागमद्वयम् । ऐत् । ऐताम् । आयन् । ऐः । ऐतस्!

·२४ (३१०) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- वा ईइ भवत्यस्य (ओरौ) जनेन अवादी विषये । पितिस्मिपरे उकारस्य औकारः । रौति-रवीति। रुयात्-रुवीयात् । रौतु-खीतु । अरौत्-अखीत् । लिट्लकारे । (धातोनामिनः) अनेन प्रथमपुरुपस्यैकवचने वृद्धिः । रुराव (नुधातोः) रुरुवतुः । (गुणः) रुरविथ । (ये) अनेन पूर्वस्य दर्षिः । रूयात् (गुणः) रविता । लुड्लकारे। अरावीत् । अराविष्टाम् । अराविपुः ॥ दुगतौ । अयं धातुदिकाअप करि । अने- नाप्पत्ययो भवति । तस्यादादेलृक् । अनेन सूत्रेण लुग् न भवति । भ्वादित्वात् (गुणः) दवति । अन्यानि मूले सन्ति तानि सुगमान्येवातो व्याख्यानस्यानावश्यकत्वम्। लिट्- लकारे (धातो मिनः) अनेन वृद्धिर्णित्प्रत्यये परे । दुदाव । (नुधातोः) दुदुवतुः। (गुणः) दुदविथ । (ये) । अनेन दीर्घः। दूयात् । (गुणः) दोता । लुङ्लकारे । (आनिटो नामिवतः)। अनेन वृद्धिः। अदौपीत् । अदौष्टाम् । अदौपुः।। णु स्तुतौ । (आदेः ष्णः स्वः) अनेन णस्य नः । ( अप् कर्तरि । अदादेलक् ) अनेन तस्यापो लुग् भवति । (ओरी) अनेनोकारस्यौकारः।नौति । लिड्लकारे । नुनाव । नुनुवतुः । नुनुवुः । (ये) अनेन दीर्घ । नूयात् । (गुणः)। नविता । लुड्लकारे । ( अनिटो नामिवतः)। जनावीत् ॥ टुक्षु शब्दे । टु इत् । (अप् कर्तरि । अदादेर्लुक् )। ओरौ । क्षौति । क्षुतः। लिङ्लकारे (विश्व । पूर्वस्य० । कुहोश्चः । धातोामिनः ) चुक्षाव (नु- धातोः) चुक्षुवतुः। (ये ) अनेन पूर्वस्य दीर्घः। भूयात् । (सिसता०। गुणः । ओ अ) क्षविता । अन्यानि मूले सन्ति । लुड्लकारे । (णित्पे)। अनेन सेर्णित्वात् वृद्धिः । अक्षावीत् ॥ क्ष्णु तेजने । अयमपि शुधातुक्त् ज्ञातव्यः । क्ष्णौति । लिड्ल- कारे ( द्विश्च । पूर्वस्य । कुहोश्चुः । धातोनामिनः)अनेन वृद्धिः। चुक्ष्णाव (नुवातोः) चुक्ष्णुवतुः (गुणः) चुक्ष्णविथ । (ये) क्ष्णूयात् । (गुणः । सिसता०) क्ष्णविता। उड्लकारे । (वातोनामिनः) । अनेन वृद्धिः। अक्षणावीत् । अक्षणाविष्टाम् । अक्ष्णा- विपुः ॥णु प्रस्रवणे । (आदेः ष्णः स्नः) । अनेन पस्य सः । पूर्ववत् । तिवा- दयः (अदादेर्लुक् । ओरौ) अनेन उकारस्यौकारः। स्नौति । लिङ्लकारे। सुस्नाव। (नुवातोः) सुस्नुवतुः (गुणः) सुस्नविथ । (ये) स्नूयात् ( गुणः । सिसता० । ओअव् ) नविता । लुड्लकारे । अस्नावीत् ॥ इण् गतौ । णकार इण् इति सूत्रस्य विशेषणार्थः । पूर्ववत् तिवादयः (अदादेर्लुक् । गुणः) एति । इतः । इ अन्ति इति स्थिते । (इणः किति स्वरे यो वक्तव्यः) यन्ति । एषि । इथः । इथ। एमि । इवः । इमः। इयात् । इयाताम् । इयुः । एतु-इतात् । इताम् । यन्तु । इहि-इतात् । इतम् । इत । अयानि । अयाव । अयाम। अडागमद्वयम् । ऐत् । ऐताम् । आयन् । ऐः। ऐतम्।

·अदादयः॥ । ९५ (३११) ऐत । आयम् । ऐव । ऐम. । द्वित्वम् वृद्धिः । पूर्वस्य इया- देशः। इयाय। सूत्रम् ( इणः० ) इणो धातो ङिति स्वरे परे सति यकारो वक्तव्यः । अनेनेका- रस्य यकारः 'स्वरहीनम्' यन्ति । एपि। अस्मिन् रूपे (किलात्०) अनेन पत्वं भवति । इथः । इथ । एमि । इवः । इमः । इयात् । ऐत् । इहि (गुणः ) अयानि । लङ्लकारे (गुणः) अडागमद्वयं भवति ( ए ऐ ऐ) पुनः (एऐऐऐत (अइए। ए ऐ ऐ) ऐताम्। अडागमद्वयम्-(सवर्णे० । अइ ए) आयन । ऐः। ऐतम् । ऐत । आयम् । इत्यत्र गुणो भवति । इ.णः इति स्थिते (विश्व । धातोामिनः । असवर्ण) अनेन पूर्वस्य इय् । 'स्वरहीनं०' इयाम् । इ इ अतुस् इति जाते ( नुधातोः) इय अतुम् इति जाते । (इणः किति णादौ पूर्वस्य दी| वक्तव्यः ) ईयतुः । ईयुः । इययिथ-इयेथ । ईयथुः । ईय । इयाय-इयय । ईयिव । ईयिम। (ये ) ईयात् । ईयास्ताम् । ईयासुः । एता । एष्यति । ऐप्यत् । (दादेः पे)। सूत्रम् (इणः०) इणो धातोः किति णादौ परे पूर्वस्य दीर्घो वक्तव्यः । अनेन इकारस्य दीर्घः। ईयतुः। ईयुः (गुणः । असवः । ऐ अय् । कादेर्णादेः) । इययिथ । (अत्वतः) इयेथ । ईयथुः । ईय । इयाय (णबुत्तमः । गुणः ) इयय । ईयिव । ईयिम (ये)अनेन पूर्वस्य दीर्घः। ईयात् । (गुणः) एता। अन्यानि मुले सन्ति।लड्- लकारे । अडागमदयम् । ऐष्यत् । लङ्लकारे इ सि दिप इति जाते (दादेः पे) अनेन सेर्लोपो भवति । इ दिप् इति जाते । (इणिकोः सिलोपे गा वक्तव्यः) अगात् । अगाताम् । अगुः।। इक् स्मरणे । इडिकावध्युपसर्गतो न व्यभिचरतः। अध्येति । अधीतः । अधियन्ति । अधीयात्। अध्येतु । अध्येत् । अध्य- ताम् । अध्यायन् । अधीयाय । अधीयात् । अध्येता । अध्ये- ष्यति । अध्यैष्यत् । अध्यगात् । इण्वत् ॥ विद् ज्ञाने ( उप- धाया लघोः) वेत्ति । वित्तः । विदन्ति । वेत्सि । वित्यः । वित्थ । वेनि । विद्धः। विद्मः। सूत्रम् (इणिकोः०) इणिकोर्धात्वोः सिलोपे कृते सति गा इत्यादेशो वक्तव्यः । गुरुत्वात्सर्वस्यादेशः। (दिवादावर ) भगात् । अगाताम् । अगुः । अस्मिनरूपे ·(३१२) सारस्वतचन्दकीर्ती- (आतोनापि) अनेनाकारस्य लोपो भवति । अगाः। अगातम् । अगात । जगाम् ।। अगाव । अगाम॥ इक् स्मरणे । ककारे इणिकोरिति सूत्रस्य विशेषणार्थः। अधिपूर्वोऽयं नित्यम् । इडिको थातृ अध्युपसर्गतो न व्यभिचरतः (गुणः। इयं वरे) अध्येति । (सवणे दीर्घः) अवीतः । अधियन्ति । इण्यदिग् इति वक्तव्यम् । अनेन इणोयानि कार्याणि भवन्ति तानि कार्याणि इकोऽपि भवन्ति । लिड्लकारे जधीयाय । अधी- यतुः । अध्येता । (गुणः) अध्येष्यति । लुड्लकारे (दादेः पे। इणिकोः ) अध्य- गात् । अध्यगाताम् । (आतोऽनपि) अध्यगुः। विद् ज्ञाने। पूर्ववत् तिवादयः (अदा- देर्लुक । उपधायाः लघोः) अनेन गुणः (खसे चपा झसानाम् ) अनेन दस्य तः । वेत्ति । (खसे चपाः) इदं सूत्रं खसे परे सर्वत्र मानोति । वित्तः। विदन्ति । अन्यानि मूले सन्ति । (विदो नवानां त्यादीनां णवादिर्नवको वा) विद उत्तरेप तिवा- दीनां नवानां णबादिर्नवको वा भवति । वेद। विदतुः । विदुः । वेत्थ । विदथः । विद । वेद । विद्ध । विद्म । विद्यात् । वेतु- वित्तात् । वित्ताम् । विदन्तु । (झसादिः)। विद्धि-वित्तात्। वित्तम् । वित्त । वेदानि। वेदाव । वेदाम । (दिस्योर्हसात्) अवेत्-अवेद् । अवित्ताम् । (अन उस् वा)। अविद- न्-अविदुः। सूत्रम् (विदो नवानां त्यादीनां णवादिर्नवकोवा) विदः५-१ नवानां६-३ त्यादीनां ६-३ णवादिः १-१ नवकः१-१ वा अव्ययम्। पट्पदं सूत्रवर्त्तते ॥ विद ज्ञाने इत्य- स्मात्परेषां तिवादीनां नवानां वचनानां णवादिर्नवकं वा भवति । अनेन तिवा- दीनां णवादयो भवन्ति । णप् अतुस् इत्यादीनि नव वचनानि वा भवन्ति तिवाद्यर्थे एव । तदा विदू णम् इति जाते ( विश्च ) अनेन द्वित्वे प्राप्ते यदादेश इति न्यायेन द्वित्वं न भवति कितु । अप् कर्तरि । अनेनाप् प्रत्ययो भवति । तस्यादादेलुंग । अनेन लुम् भवति ( उपधाया लघोः) अनेन गुणः । वेद । विद- तुः । विदुः ( उपधायाः। खसे०) वेत्थ । अन्यान्यस्य लकारस्य रूपाणि मूले सन्ति । विद्यात् । विद्याताम् । लोड्लकारे । वेत्त । मध्यमपुरुपस्यैकवचने । ( झसा- दिर्हे) जनेन हम्य धः। 'स्वरहीनं०' विद्धिा अन्यानि सान्त । विद दिप् इति स्थिते- (उपधायाः० 1 दिस्योर्हसात् ) अनेन दिप्सिपोर्लोपः ( दिवादावट । वावसाने) अवेत् । अवेद-खसे० (अवित्ताम् । (आदन्तविद्विपाम्०) जनेन वा अन उम् ·4 . अदादयः । (३१३) भवति । अविदत् । अविदुः । अविद् सिप इति जाते। (दिस्योः०) अनेन सिपो लोपः। 'अविद्' इति जाते। (उपधायाः)। (दः सः) दकारस्य वा सकारो भवति सिविपये । अवेः- अवेत् । अवित्तम् । अवित्त । अवेदम् । अविद्ध । अविद्म । विवेद । विविदतुः । विविदुः । विवेदिथ। पक्षे । सूत्रम् (दः सः) दः६-१ सः १-१ दकारस्य सिविपये वा सकारो भवति । अनेन दस्य सः (स्रोविसर्गः) अवेः । सस्याभावे । अवेत् । अन्यानि सन्ति । लिट्- लकारे। (उपधायाः) विवेद । विविदतुः । विवेदिय । ( विद्दरिद्रा) अनेनास्य वा आम्प्रत्ययः । आमि परे सति । ( उपधायाः) अनेन गुणे माप्ते । (आमि विदेन गुणः ) विदाञ्चकार । विदामास । विदाम्ब- भूव । विद्यात् । विद्यास्ताम् । वेदिता । वेदिष्यति । अवेदिष्यत् अवेदीत् । अवेदिष्टाम् । अवेदिषुः ॥ अस् भुवि । अस्ति । सूत्रम् (आमि०) आमि परे सति विदेातोगुणो न भवति । अनेन गुणनिषेधः। साधनं तु पूर्वत् । विदाञ्चकार । विदामास । विदाम्बभूव । विद्यात् । विद्यास्ताम् । वेदिता । अन्यानि मूले सन्ति । लुड्लकारे । (उपधाया लयोः) । अनेन गुणः । अन्यनु पूर्ववत् । अवेदीत् । अवेदिष्टाम् । अवेदिपुः॥ अम् भुवि । भू सत्तायाम् । अर्या- दयं धातुः सत्तायां वर्तते इत्यर्थः । पूर्ववत् तिवादयः । (अदादेर्लुक्) अनेन लुक् । अस्ति । अस् तम् इति जाते । (नमसोऽस्य ) नम इत्येतस्य विकरणस्यास् भुवीति धातोश्चा- कारस्य लोपो भवति ङिति परे । स्तः। सन्ति । सूत्रम् (नमसोऽस्य ) नम् च अस् च नमम् तस्य नमसः ६-१ । अस्य ६-१ विपदं सत्रम् । नम इत्येतस्य रुधादिगणोत्पन्नविकरणस्य अस मुवि इति धातोश्च संव- न्धिनोऽकारस्य डिति विभक्तौ परतो लोपो भवति । अनेन अकारस्य लोपः । स्तः । (नमसोऽस्य ) सन्ति अस् सिप् इति स्थिते । (सि सः) अस्तेः सकारस्य लोपो भवति सकारे परे । सिस इत्यत्र अस्तेः सलोपः सकारमाने न तु पिति । तेन व्यतिसे। असि । स्थः । स्थ। अस्मि। स्वः। स्मः। स्यात् । स्याताम् । .

·। (३१४) सारस्वतचन्द्रकीतौं- स्यः । अस्तु-स्तात् । स्ताम् ।सन्तु । (जोधिशाधि ) एघि- स्तात् । स्तम् । स्त । असानि । असाव । असाम । सूत्रम् (सि सः) अस्तेः सकारस्य लोपो भवति सकारे परे अनेन सकारस्य लोपे प्राप्ते सि सः इत्यत्र अस्तेः सलोपः सकारमात्रे न तु पित्येव । तेन 'व्यतिसे' इति रूपं सिद्धं भवति । अनेनात्र सलोपः असि । अन्यानि मूले सन्ति (नमसोस्य) स्यात् । स्याताम् । स्युः। स्याः स्यातम् । स्यात । स्याम् । स्याव । स्याम । अस्तु- स्तात् । स्ताम् । सन्तु । (जयधिशाधि ) एपि । स्तात् । अन्यानि सन्ति । 'अस् दिप्' इति स्थिते। (अस्तेरीट् ) अस्तेः परयोर्दिस्योरीडागमो भवति । आसीत् । सूत्रम् ( अस्तेरीट् ) अस्तेः ६-१ ईट् १-१ अस्तेर्धातोः परयोदिप्सिपो- रीडागमो भवति । टित्त्वादादौ । (दिवादावट् । स्वरादेः ) आसीत् । अस् ताम् इति जाते। लोपागमयोर्मध्ये आगमविधिर्वलवान् ) आस्ताम् । आसन् । आसीः। आस्तम् । आस्त । आसम् । आस्व । आस्म । (लोपागमयोमध्ये आगमविधिर्वलवान् ) तेन प्रथममडागमद्वयं भवति । पश्चात् (नमसोऽस्य ) अनेन अकारस्य लोपो भवति । बास्ताम् । आसन् । आसीः । अन्यानि सन्ति मूले । (अस्तेरनपि भू वक्तव्यः) बभूव ।। मृजप शुद्धौ। सूत्रम्-(अस्तेर्धातोरनपि भू वक्तव्यः ) गुरुत्वात् सर्वस्यादेशः । तेनास्य धातो रनपि भूधातुवत् रूपाणि ज्ञेयानि । बभूव । बभूवतुः । बभूवुः । इत्यादीनि ॥ मृ- जु शुद्धौ । उकारविकल्पार्थः । पूर्ववत् तिवादयः । ( अदादे क् )। 'मृज् तिए' इति जाते। (मृजेर्गुणनिमित्ते प्रत्यये परे वृद्धिाच्या किति ङिति स्वरे वा) पत्वम् । ष्टुत्वम्। सूत्रम (मृजे:०) मृजेर्धातोर्गुणनिमित्ते प्रत्यये परे वृद्धिर्भवति किति डिति स्वरे चा भवति । अनेन वृद्धिः (छशपराजादेः पः) अनेन पत्वम् (टुभिः ठः) नत्र(संयो- गान्तस्य लोपः) अनेन यकारस्य लोपे प्राप्ते । (रात्सस्य) रेफादुत्तरस्य सस्यैव लोपः स्यान्न त्वन्यस्य । मार्टि । मृष्टः । मृजन्ति-मार्जन्ति । मानि । मृष्ठः । मृष्ठ । - ·अदादयः। (३१५) मामि । मृज्वः । मृज्मः । मृज्यात् । माटुं-मृष्टात् । मृष्टाम् । मृजन्तु-मार्जन्तु । मृहि-मृष्टात् । मृष्टम् । मृष्ट । मार्जानि । मार्जाव । मार्जाम। अमाई-अमा-अमृष्टाम् । अमृजन् । अमार्जन् । अमाई-अमाई । अमृष्टम् । अमृष्ट । अमार्जम् । अमृज्य । अमृज्म । ममार्ज । ममृजतुः-ममार्जतुः । ममृजः- ममार्जुः । ममार्जिथ-ममार्ट । ममृजथुः-ममा थुः । मृज्यात् । मार्जिता-मार्टा। मार्जिष्यति-मायति । अमार्जिप्यत्-अमा- मंत् । अमार्जीत् । अमार्जिप्टाम् । अमार्जिपुः । अमार्सीत् । अमायाम् । अमाझुः॥ वच् परिभापणे । वक्ति । वक्तः । सूत्रम् (रात्सस्य) रात् ५-१ सस्य ६-२ रेफादुत्तरस्य सकारस्यैव लोपो भवति नान्यस्य । अनेन पकारस्य लोपो न भवति । माटि । मृष्टः । मृजन्तिा (मृजे.) अनेन वा वृद्धिः । मार्जन्ति । 'मृज सिप्' इति स्थिते (मृजः । छापराजादेः । पढोः कः से । किलात्० । कपसंयोगेशः) माक्षि । मृष्ठः । अन्यानि मुले सन्ति । मृज्यात् । माटुं-मृष्टात् । मृष्टाम् । मृजन्तु-मार्जन्तु । 'मृज् हि' इति स्थिते (झसा- दिहः छशप पोडः) टुत्वम् । मृइदि अन्यानि मूले सन्ति । लिलकारे मृजेः०) अनेन वृद्धिः । ममा । ममृजतुः । ममृजः । ममार्जिय । (ऊदितो वा ) अनेन इड्- विकल्पे सति (मृजे: । छशप०) धुत्वम् । ममार्ट । ममृजयुः। ममृज । ममार्ज। ममा । ममृजिव । ममृजिम । मृज्यात् । मृज्यास्ताम् । मृज्यामुः । अस्य धातोरू- दित्तादिद् वा भवति ( मृजेः) माजिता । इडभावे वृद्धिः (उशप०) टुत्वम् । मार्टा । माजिष्यति । 'मृ स्या तिप्' इति स्थिते (मृजे: । छशप० । पढोः कः से । किला । कपसंपोगे क्षः) मायति । अभाजिम्पत् । नमाय । अमाीत् । जमाजिष्टाम् । मार्जिपुः । इडभावे-जमादि ( झसात् । छगप०) एत्वम् । अमाम् । अमाईः । नमाझैः। जमार्टम् । नमार्ट । अमार्शम् । अमाल । अमा- धर्म। समाप्तोऽयं धातुः॥ वच परिभापणे । पूर्ववत् तिवादयः (नदादेर्लुक । चोः कु.) अनेन चकारस्य ककारो भवति । वक्ति । वक्तः। (नहि वचिरन्तिपरः प्रयोक्तव्यः किन्तु वदन्तीत्युच्चारणीयम् ) वदन्ति । वक्षि । वक्थः । वक्थ । वच्मि । बच्चः । वच्मः। वच्यात् । वक्त-वक्तात् । वक्ताम् । वग्धि-वक्तात् । वक्तम् ।।

·(३१६) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- वक्त । अवक-अवम् । अवक्ताम् । अवचन् । अवक्-अवम् । अवक्तम् । अवक्त । अवचम् । अवच्च । अवच्म । (णबादौ पूर्वस्य) उवाच (यजां यवराणां य्वृतः संप्रसारणम् ) ऊचतुः। ऊचुः । उवचिथ-उवक्थ । उच्यात् । वक्ता । वक्ष्यति । अव- क्ष्यत् । इति ( अस्यतिवक्ति) इति । सूत्रम् (नहि वचिरन्तिपरः प्रयोक्तव्यः किंतु वदन्तीत्युच्चारणीयम् ) वदन्ति । 'वच् सिप्' इति स्थिते (चोः कुः । किलात् । कपसं० ) वक्षि ( चोः कुः ) वक्थः । वक्थ । अन्यानि मूले सन्ति । वच्यात् । वच्याताम् । वच्युः । वक्तु । वक्तात् (नहि वचि० ) वदन्तु । 'वच हि' इति स्थिते ( झसाद्धिहः। चोः कः । झवे जबाः) वग्धि । लङ्लकारे ( चोः कुः। दिस्योर्हसात् ) अनेन सेर्लोपो भवति । ( वावसाने ) अवक्-- अवग् । अन्यानि मूले सन्ति । (द्विश्च । पूर्वस्य० । णवादौ पूर्वस्य ) अनेन संमसार- .णम् (अंत उपधायाः) उवाच (यजां० ) अनेन द्वितीयं संप्रसारणम् ( सवर्णे ) ऊचतुः। ऊचुः । उवचिथ (अत्वतःचोः कः) उवक्थ (चोः कः) वक्ता ( चोः कुः। किलात् । कपसंयोगे क्षः) वक्ष्यति । अवक्ष्यत् । 'वच् सि दिए' इति स्थिते। (अस्यति वक्ति) अनेन सेडों भवति । 'वच् दिप्' इति जाते। (वचेरुमागमो वक्तव्यः)(उओ) अवोचत् । अबोचताम् । अवोचन ।। रुदिर अश्रुविमोचने । सूत्रम् (२०) प्रत्यये परे सति वचेर्धातोः उमागमो भवति । (भिदन्त्यात उओ। दिवादावद०) अवोचत् । अवोचताम् । अवोचन् ॥ रुदिर अवविमोचने । इर् अनुबन्धः (इरितो वा) इत्यस्य सूत्रस्य विशेपणार्थः । तिवादयः ( अदादेर्लुक् )) इत्येतत्सर्व पूर्ववत् (उपधाया लघोः) अनेन गुणः । (रुदादेश्चतुणा बसादेः) रुदादेः परेषां तिबादिचतुणां मध्ये हकारवसादेः प्रत्ययस्येट् भवति । रोदितिः स्वपितिश्चैव श्वसितिः प्राणितिस्तथा। जक्षितिश्चैव विज्ञेयो रुदादिपञ्चको गणः ॥३॥ : रोदिति । रुदितः। रुदन्ति । रोदिपि । रुदिथः । रुदिथ । रोदि- मि । रुदिवः। रुदिमः । रुद्यात् । रोदितु-रुदितात् । रुदिताम् ।

·१०१ अदादयः। (३१७) रुदन्तु । रुदिहि-रुदितात् । रुदितम् । रुदित । रोदानि । रोदाव । रोदाम । सूत्रम् (रुदादेश्चतुर्णा वसादेः) रुदादेः५-१ चतुर्णाम् ६-३ इ च वस् च दसौ ती आदी यस्य स सादिः तस्य सादेः ६-१ त्रिपदं सूत्रम् । रुदादेः परस्य चतुणी तिवादीनां संवन्धिनो हकारादेवस्प्रत्याहारादेश्च प्रत्ययस्य इडागमो भवति । टित्वादादौ । अनेन स्वरादिरहिते प्रत्यये परे इडागमो भवति । रुदादयस्तु मूले श्लोकेनोक्ताः। रोदिति । रुदितः। रुदन्ति । अन्यानि मूले सन्ति । रुद्यात् । रुद्या- ताम् । रोदितु । रुदिहि । लङ्लकारे॥ (रुदादेर्दिस्योरीडटौ च वक्तव्यौ) अरोदीत्-अरोदत् । रुरोद । रुरुदतुः। रुद्यात् । रोदिता। रोदिप्यति । अरोदिप्यत् । अरोदी- त् (इरितो वा) अरुदत् ॥ त्रिप्वर शये । त्रि इत् । स्व- पिति । स्वप्यात्। स्वपितु-स्वपितात् । अस्वपीत्-अस्वपत् । संप्रसारणम् । सुप्वाप । सुषुपतुः। सुपुपुः । सुष्वपिथ-सुप्वप्थ । सुप्यात् । स्वप्ता । स्वप्स्यति । अस्वप्स्यत् । अस्वाप्सीत् । 'अस्वाप्ताम् । अस्वाप्सुः। श्वस् प्राणने । श्वसिति । श्वस्यात् । श्वसितु । अश्वसीत् । अश्वसत् । अश्वसिताम् । अश्वसन । शश्वास । शश्वसतुः। शश्वसुः । श्वस्यात् । श्वसिता| श्व- सिष्यति । अश्वसिष्यत् (यन्तक्षणेति वृद्ध्यभावः) अश्व- सीत् ।। अन प्राणने। सूत्रम् (रुदादेः०) रुदादेर्धातोः परयोदिप्सिपोरीडटी च वक्तव्यो । इडपत्रादोऽयम् । अरोदीत् । अरोदन (उपधायाः) रुरोद । रुरुदतुः। रुरोदिय । रुद्यात् । रुद्यास्ताम् । रुद्यासुः । रोदिता । अन्यानि मूले सन्ति । अरोदीत् ( इरितो वा ) अनेनास्य वाङ्- प्रत्ययो भवति । अरुदत् । अरूदताम् । अरुदन् । अत्र डित्त्वात् गुणाभावः॥ निष्वम् शयने । पूर्ववत् सर्व भवति । नि इत् (आदेः ष्णः नः) अनेन सत्वम् । ( रुदादेश्च- तुर्णाम् ) अनेनास्यापि इट् । स्वपिति ! ललकारे ( रुदादेर्दिस्योः० ) अस्वपीत् । अस्वपत् । लिलकारे ( द्विश्च । णवादौ पूर्वस्य ) अनेन संप्रसारणम् । (किलास्। अत उपधाया) मुप्वाप ( यजां०) अनेन द्वितीयं संप्रसारणम् । मपुपतुः।(अत्वतः) सुष्वपिय । मुष्वप्य । संप्रसारणम् । मुप्यात्। मुप्यास्ताम् । स्वप्ता । लुड्लकारे (माव:

·(३१८) सारस्वतचन्द्रकीर्तो- निटः) अनेन नित्यं वृद्धिः । अस्वाप्सीत् । झसात् । अनेन सेलोपः। अस्वाप्ताम् । अस्वाप्सु । स्वस् पाणने । अयमपि पूर्ववत् । बसिति । लड्लकारे दिसिपोरीडटो भवतः । अश्वसीत् । अश्वसत् । लिटलकारे (द्विश्च । पूर्वस्य०। अत उपधायाः) अनेन वृद्धिः । शश्वास । शश्वसतुः । शश्वसिथ (अत्वतः) शश्वत्थ । श्वस्यात् । श्वसिता। अन्येषां रूपाणि मूले सन्ति । लुइलकारे ( यन्तक्षण ) अनेन वृद्ध्यभावः । अचसीत् । अश्वसिष्ठाम् । अश्वसिपुः ॥ अन प्राणने । पूर्ववत्सर्वम् । जनिति । यदायं धातुः प्रपूर्वस्तदा। (अनिति ) प्रपूर्वः । उपसर्गस्थानिमित्तादनितेर्नस्य णत्वं वाच्यम् । प्राणिति । अन्यात् । अनितु । आनीत् । आनत् । आन । आनतुः। आनुः । अन्यात। अनिष्यति । आनिष्यत् । आनीत् । आनिष्टाम् । आनिषुः ॥जक्ष भक्षह सनयोः। जाक्षि- ति। जक्षितः। सूत्रम् ( अनिति ) उपसर्गस्थानिमित्तादनितेर्नस्य णत्व वाच्यम् । अनेन नकार- स्यास्य णकारो नवति ( सवर्णे ) पाणिति । लड्लकारे । रुदादेः ( स्वरादेः) जानी-आनत् । लिट्लकारे (द्विश्च । सवर्णे०)आन। आनतुः। आनुः । अन्यात् । अन्यास्ताम् । जन्यासु. । अनिता । जन्यानि मूले सन्ति । लुड्लकारे । स्वरादेः परः । अनेन द्वितीयोऽडागमो भवति । जानीत् । आनिष्टाम् । आनिपुः॥ जक्ष भक्षह- सनयोः । पूर्ववत् सर्व भवति । जक्षिति । जक्षितः । जम् जन्ति इति स्थिते । (जक्षादेरन्तोऽदन उस् ) जक्षजागृदरिद्राशास्चकासृभ्यः परस्य अन्त अत् अन उस् भवति । जक्षति । जक्षिपि । जक्ष्यात् । जक्षितु । अजक्षीत्-अजक्षत् । जजक्ष । जक्ष्यात् । जक्षिता। जक्षिष्यति-अजशिष्यत् । अजक्षीत्॥ जागृ निद्राक्षये। जागर्ति । जागृतः । जाग्रति । जागर्पि । जागृयात् । जागर्तु-जागृतात् । जागृताम् । जाग्रतु । जागृहि-जागृतात् । जागृतम् । जागृत । जागराणि । जागराव । जागराम (गुणः । दिस्योहंसात् । स्रोविसर्गः )अजागः । अजागृताम् । सूत्रम् (जक्षादेरन्तोदन उस्) जक्षादेः ५-१ अन्तः ६-१ नत् १-१ जना ६-१ उस् १-१ पञ्चपदं सूत्रम् । जक्षजागृदरिद्राशास्चकासभ्यः परस्य जन्तः अद - - ·१०३ अदादयः। (3१९) भवति अन उस् भवति । जनादयः केनचिदाचार्येण गणिताः श्लोकेन “जाले जाए दरिदाति चकास्ति शास्तिरेख च । दीधीक वेवीच विज्ञेयो जक्षादिः सप्तको गगः ॥" अनेन अन्ति इत्यस्य अतिः । जक्षति । जल्यात् । जक्षितु-जक्षितात् । जक्षिताम् ( जक्षादेः० ) जक्षतु । जक्षिहि ( रुदादेदिस्योः०) अजक्षीत्-अज- क्षत् । अक्षिताम् । अजः । लिङ्लकारे (विश्व । पूर्वस्य हसादिः शेपः) जजक्ष। जजानुः । जज ः । जनक्षिय । जल्यात् । जदयास्ताम् । जक्षिता । लुङ्- लकारे । अनक्षीत । अजशिष्टाम । अजक्षिपुः ॥ जागृ निद्राक्षये । पूर्ववत् तिनादयः (अदादेलृक् । गुणः ) अनेन गुणो भवति । जागर्ति । जागृतः । (करम् । जक्षादेः०) जाग्रति । जागर्षि । अत्र (किलात्० ) अनेन पत्वम् । जागृथः । जागृय । जागर्मि । जागृवः । जागृमः । जागृयात् । जागृयाताम् । जागृयुः । जागर्तु । अन्यानि मूले सन्ति । जागृ दिप् इति स्थिते । गुणः । (दिस्योहंसात् ) अनेन दिपो लोपो भवति । (स्रोविसर्गादिवादावद ) अनागः । अजागृताम् । जागृ अन् इति स्थिते (जक्षादेः०) जनेन अन उस् । (उसि जागर्तेर्धातोगुणो वक्तव्यः ) अजागरुः । अजागः । अजागृतम् ।अजागृत । अजागरम् । अजागृव । अजागृम । जजागार। सूनम् ( उसि०) उसि परे सति जागर्तर्धातोर्गुणो वक्तव्यः । अनेन गुणः । अनागरुः । अजागः । नागृतम् । नजागृत । अन्यानि सन्ति मूले । लिङ्लकारे (द्विश्च । मस्वरादिः । हस्वः। धातोर्नामिनः) बनेन वृद्धिः। जजागार । (जागर्तेः किति गुणो वक्तव्यः)जजागरतुः।जजागरुः । जजा- गरिथ । जजागरथुः । जजागर । जजागार-जजागर । जजा- गरिव । जजागरिम (विद्०) इति पक्षे आम् । जागराञ्च- कार । जागरामास । जागराम्बभूव । जागर्यात् । जागरिता। जागरिप्यति । अजागरिप्यत् ।(हयन्तक्षण) इति न वृद्धिः। अजागरीत् ॥ दरिद्रा दुर्गतो । दरिद्राति। सूरम् (जागर्तः० ) जागतधातोः किति प्रत्यये परे गुणो वक्तव्यः जिनेन गुणः। जजागरतुः। नन्यानि मूले सन्ति । (विद दरिद्रा) जनेन मूनेणास्य वा नाम् प्रत्ययो भवति । गुणः । जागगयकार । अन्ये हे मूले स्तः। (जागतः) नेन (गुगः ) जागर्यात् । जागांस्ताम् । नागयांमुः (गुणः) जागरिता । न्यानि नूले मन्ति ।

·. (३२२) सारस्वतचन्द्रकीतों- लोपः (दिवादावद) शात् । दिपि परे । रूपे भवतः । वाग्रहणात् । अशात्- अशाः । अन्यानि सन्ति । लिङ्लकारे ( द्विश्च । पूर्वस्य । हस्तः ) शशास । शसा- सतुः । शसासिथ । शासिता । शासिष्यति । लुड्लकारे (लित्पुपादेर्डः ) अनेन डप्रत्ययो भवति ( शासेरिः) अनेनाकारस्येकारो भवति (वसादेः पः) अनेन सस्य पः। (दिवादावद ) अशिपत् । अशिषताम् । अशिपुः॥ चकास दीप्तौ । ऋकार इत् । प्रत्ययलुगादि सर्व पूर्ववत् । चकास्ति । प्रथमपुरुपस्य बहुवचने ( जक्षादेः० ) अनेन सूत्रेण अन्तः अत् अन उस् भवति । चकासति । चकास्यात् । चकास्तु । अस्य लका- रस्य मध्यमपुरुषस्यैकवचने ( झसादिः) अनेन हेधिः । चकास् धि इति जाते। (धौ सलोपो वाच्यः) चकाधि-चकास्तात् । चकास्तम् । चकास्त । अचकात् । अचकास्ताम् । अचकासुः।अचकात्- अचकाः (कासादिप्रत्ययादाम् )चकासाञ्चकार । चकास्यात्। चकासिता । चकासिष्यति । अचकासिष्यत् । अचकासीत्। अचकासिष्टाम् । अचकासिषु ।। ॥ इत्यदादिपु परस्मैपदिनः।। सूत्रम् (धौ०) धिप्रत्यये परे सति सकारस्य लोपो भवति । अनेन सकारस्य लोपः । चकाधि । लड्लकारे । चकास् दिप् इति स्थिते (दिपि० सस्य तः) अनेन सस्य तः (दिस्योर्हसात् । दिवादावट ) अचकात् । अस्य प्रथमपुरुपस्य बहुवचने ( जक्षादेः०)। अनेन जन उस् । अचकासुः । अन्यानि मूले सन्ति ( कासादिप्रत्य यादाम् ) अनेनास्य धातोराम्प्रत्ययो भवति । चकासाञ्चकार । चकासामास । चकासाम्बभूव । चकास्यात् । चकास्यास्ताम् । चकास्यासुः। (सिसता०) अनेनेट् । चकासिता।अन्यानि मूले सन्ति । लुड्लकारे ।अचकासीत्॥ ॥इत्यदादिगणे परस्मै- पदिनः कथिताः॥ अथात्मनेपदिनः।।चक्षिा व्यक्तायां वाचि। इकार उच्चारणार्थः। डकार आत्मनेपदार्थः (स्कोरायोश्च) हुत्वम् । चट्टे । चक्षाते (आतोऽन्तोदनतः) चक्षते ( पढोः कः से ) चक्षे । चक्षाथे। चड्वे । चक्षे । चक्ष्वहे । चक्ष्महे । चक्षीत । चष्टाम् । अचष्ट । अचक्षाताम् । अचक्षत। अथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते।।।चक्षिड् व्यक्तायां वाचि । इकार उच्चारणार्थः। डकार जात्मनेपदार्थः । तनादयः प्रत्यया भवन्ति ( न कर्तार अदादेर्लुक् ) अनेनापो लुम्भवति तदा चक्षते इति जाते (स्कोरायोश्च) जनेन ककारस्य लोपः (टुभिः ·१०७ अदादयः। (३२३) । एः) चष्टे । चक्षाते (आतोन्ताऽदनतः) अनेन अन्तः अत् । चक्षते। चश् से इतेि जाते (स्कोरायोश्च) अनेन कस्य लोपः (पढोः कः से ) अनेन पस्य कः (किलात्। कपसंयोगे क्षः) चक्षे । चन् ध्वे इति जाते (स्कोराद्योश्च। पोडः) चड्ड्झे । अन्यानि मुगमानि । चक्षीत । चक्षीयाताम् । चक्षीरन् । चष्टाम् । चक्षाताम् । चक्षताम् (स्को- रायोश्च) टुत्वम् । चष्ठाः। अन्यानि तु मुगमान्येव तथापि लिखामि । चक्षाथाम् । चढ्दम् । च: । चक्षावहै । चक्षामहै । अचष्ट । अचक्षताम् । अचक्षत । अचष्ठाः । अचशाथाम् । अचड्ढ्वम् । अचति । अचश्वहि । अचमाह । चश् णप् इति स्थिते । (चक्षिङोऽनपि ख्याक्शानो णादौ वा वक्तव्यौ ) चख्यौ । चख्यतुः । चख्युः । चक्शी । चक्शतुः । चक्शुः । चचक्षे । ख्यायात्-ख्येयात्। क्शायात्-कशेयात् । ख्यासीष्ट-क्शा- सीष्ट । ख्याता २ । क्शाता २। ख्यास्यति । ख्यास्यते । क्शास्यति । क्शास्यते । अख्यास्यत् । अख्यास्यत । अक्शा- स्यत् । अक्शास्यत । पुपादित्वान्ङः । अख्यत् । सूत्रम्-(चक्षिङः०) चक्षिवातोरनाप विपये ख्याशाजी वक्तव्यी णादौ वा वक्तव्यो। गुरुत्वात्सर्वस्यादेशः नकार उभयपदार्थः। ख्या णप् इति जाते ( द्विश्च । पूर्वस्य हसादिः । कुहोश्चः। झपानाम् । आतो णप डौ) चल्यो (आतोऽनपि) चख्यतुः चख्युः। (अत्वतः) चख्यिय-चख्याथ । चख्ये । चख्याते । चख्यिरे । क्शाना- कृते देशे (दिश्च पूर्वस्य । हस्वः। कुहोश्चः। आतोणप्डौ) चक्शी (आतोऽनपि)चातुः (अत्वतः) चक्दिाथ । चक्शे। चक्शाथ । चक्शाते । चशिरे । एतयोः प्रत्यययोवि- कल्पः। तदा चम् णप् इति स्थिते (द्विश्वापूर्वस्य)चचक्षे। चचक्षाते । चचक्षिरे (संयो- गादेरादन्तस्य) ख्यायात्-रख्पेयात्-क्शायात् । क्शेयात् । अन्यानि मूले सन्ति । सर्वत्र विकल्पेन ख्याञ्क्शानो भवतः । अत एकस्मिल्लकारे द्विधा रूपाणि भवन्ति । लुइ- लकारे (लित्पुपादेडः । दिवादावट् । आतोऽनाप ) अख्यत् । अख्यताम् । अख्यन् । आत्मनेपदे । (अस्यतिवक्तिख्यातीनामात्मनेपदे सो वाच्यः) अख्यत । अक्शासीत् । अक्शास्ताम्।।ईड् स्तुतौ (खसे चपा झसानाम्) ईट्टे । ईडाते । ईडते। सूत्रम् (अस्यति.) अस्यतिवक्तिख्यातीनां धातनामात्मनेपदे सेडों वाच्यः। अनेन सेईः (आतोन्नपि ) अस्यत । अख्येताम् । नस्यन्त । क्शानादेमे सति- ·(३२४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- लुङ्लकारे (आदन्तानाम०) अनेनेदसकौ भवतः । अक्शासीत् । अक्शासिष्टाम् । अक्शासिपुः। अक्शास्त । अक्शासाताम् । अक्शासत । अकशास्थाः । अक्शासा- थाम् । अक्शाध्वम् ॥ ई स्तुतौ । पूर्ववत् तिवादयः (अदादेलृक् ) इड् ते इति जाते । (खसे चपा शसानाम् ) अनेन डकारस्य टकारः (टुभिः ष्टुः) ईट्टे । ईडाले (आतोन्तोदनतः) ईडते ।ई से इति स्थिते । (ईडीशोः सध्धयोरिक्तव्यः) ईडिपे । ईडाथे। ईडिये । ईडे। ईडहे । ईन । ईडीत । ईट्टाम् । ऐट्ट। सूत्रम्-(ईडीशोः०) ईडीशोर्धात्वोः सध्वयोः प्रत्यययोरिड् वक्तव्यः। अनेनेट् । (किलात्) ईडिपे। ईडाथे। ईड्वे इति जाते पूर्वोक्तेनैव सूत्रेण इट् । ईडिध्वे ।अन्यानि मूले सन्ति । लिङ्लकारे। ईडीत । ईडीयाताम् । ईडीरन् । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्या- नि।लोड्लकारे। ईटाम् । ईडाताम् । ईडताम् (ईडीशोः०) अनेनेट् (किलात्) ईडिष्य। ईडाथान। ईडिध्वम् । लघूपधत्वाभावान्न गुणः। ईडै । ईडावहै। ईडामहै। ललकारे। ईई तन् इति जाते (खमे चपा टुभिः ष्टुः। दिवादावद् । स्वरादेः परः। अइए। एऐऐ) ऐ । ऐडाताम् । ऐडत । ऐटाः। ऐडाथाम् । ऐड् ध्वमिति जाते (ईडीशोः०) अनेनेटि प्राप्ते सति । (लङो ध्वस्य नेट) ऐड्वम् । ईडाचक्र । ईडिपीष्ट । ईडिता। ईडिष्यते । ऐडिष्यत । ऐडिप्ट ॥ ईश ऐश्वर्ये । ईष्टे । ईशिपे । ईशीत । ईष्टाम् । ऐट । ईशाञ्चके । ईशिपीष्ट । ईशिता । ईशिष्यते । ऐशिष्यत । ऐशिष्ट ॥ आस् उपवेशने । आस्ते । आसीत । आस्ताम् । आस्त। कासादित्वादाम् । आसाञ्चके । आसिपीष्ट आसिता। आसिष्यते। आसिष्यत । आसिष्टावम् आच्छदने। वस्ते। वसीत ! अवसिष्ट। पूमाणिगर्भविमोचने। ( आदेः ष्णः स्त्रः) सूते । सुवीत । सूताम् । सूत्रम् (लड:०)लङ्लकारस्य ध्वप्रत्ययस्य इन भवति, अनेन तनिषेक: (भिः टुः) ऐड्ड्वम् (कासादिमत्ययादाम् ) अनेन आम् प्रत्ययः। अन्यत् साधनं पूर्ववत् । ईडाञ्चके । अन्यानि सुगमानि । ईडिपीष्ट । अन्यानि मूले सन्ति चन्ये- पाम् । लुडूलकारे (भूते सिः। सिसता० । किलात्० । टुभिः षुः ) दो अडागमौ (अइए। ए ऐ ऐ) ऐडिष्ट । ऐडिपाताम् । ऐडिपत । अन्यानि सुगमानि ।। ईश ऐश्वये। (उशप०) अनेन शकारस्य पकारः (टुभिः छुः ) ईष्टे । ईशाते। ईशते । (ईडीशोः०) बनेनेर् (किलात्०) ईगिपे । ईशाये। ईशिवे । ईशे। ईश्वहे । ईश्महे । ईशीताईशी ·अदादयः। (३२५) याताम् । ईशीरन् । लोट्लकारे ईटाम् । ईशाताम् ! इशताम् । (ईडीशोः०) अनेनेट (किलात्०) ईशिष्व । ईशायाम् । ईशिध्वम् । दीर्घोपधत्वान्न गुणः। ईशै । ईशावहै। ईशामहै । लङ्लकारे । अडागमद्वयं भवति । अन्यत् साधनं तु पूर्ववत् । ऐष्ट । ऐशा- ताम् । ऐशत । ऐठाः । ऐशायाम् । ( लडो ध्वस्य०) अनेन सूत्रेण इनिपेधः। (छशप० । टुभिः ष्टुः ) ऐड्वम् । लिङ्लकारे। (कासादिप्रत्ययादांम् ) ईशाञ्चके । ईशामास । ईशाम्बभूव (सिसता०) ईशिपीष्ट । अत्र किलादनेन पत्वम् । लुङ्लकारे अडागमद्वयम् । ऐशिष्ट । ऐशपाताम् । ऐशिपत॥ सुगमोऽयं धातुः। आस् उपवेशने। (अकर्तरि । अदादेर्लुक्) आस्ते । आसाते । आसते । अत्र ( आतोन्तोदनतः ) अनेन अन्तःअत् । आसीत । आसीयाताम् । आसीरन् । आस्ताम् । आसाताम् । (आतोऽन्तोऽदनतः) आसताम् । आस्त । आसाताम् आसत । ( कासादिप्रत्यया- दाम् ) आसाञ्चके । आसामास । साम्बभूव । (सिसता०) अनेनेट् । आसिपीष्ट । अन्येषां सन्ति मूले रूपाणि तानि सुगमान्येव अतो व्याख्यानं न कृतम् । लुङ्लकारे छौ अडौ (सवर्णे) आसिष्ट । आसिपाताम् ।आसिपत। यस् आच्छादने (अप् कर्तरि। अदादेर्लुक ) इत्यादि सर्व पूर्ववत् । तादयः प्रत्यया भवन्ति । वस्ते।वसाते । वसते । वसीत । वसीयाताम् । वसीरन् । वस्ताम् । वसाताम् । वसताम् । आतोन्तोऽदनतः । अनेन अन्तः अत् । पूर्वरूपम् । वस्ताम् । वसाताम् । वसताम् । अन्यानि मुगमानि । लिट्लकारे (द्विश्च । पूर्वस्य हसादिः । लोपः पचां कित्ये चास्य) अनेन मृत्रेण एत्वपूर्वलोपो प्राप्तौ वादित्वान्न भवत एत्वपूर्वलोपौ । ववसे । ववसाते । ववसिरे (कादेर्णादेः) अनेनेट् (किलात्० ) ववसिपे । अन्यानि सुगमानि ( सिसता० ) अनेनेट (किलात्० ) वसिपीष्ट । वसिता । वसिष्यति । अवसिष्यत् । लुङ्लकारे । अवसिष्ट । अवसिपाताम् । अवसिपत । अत्र । (आतोऽन्तोऽदनतः) अनेन अन्तः अत् भवति । अन्यानि सुगमानि ॥ पृङ् प्राणिगर्भविमोचने । पूर्ववत् सर्वम् ( आदेः ष्णः नः) अनेन पस्य सः। सूते (नुधातोः) अनेन उव् । मुवाते ( आतोऽन्तोऽद नतः) सुवते (किलात्० ) सूपे । सुवाये । सुध्वे । सुवे । सूवहे । सूमहे (नुधातोः) सुवीत । मुवीयाताम् । मुवीरन् । सूताम् (नुधातोः) सुवाताम् ( आतोन्तोद०) मुवताम् (किलात्०) सृष्व । सुवाथाम् । सूध्वम् । सू ऐप् इति जाते (गुणः) अनेन गुणे प्राप्ते। (सूतेः पिति गुणाभावो वाच्यः) सुवै । सुवावहै । सुवामहे । असूत । सुषुवे (स्वरति० ) इति वेट् । सविपीट-सोपीष्ट । सविता-सोता। सविष्यते-सोष्यते । असविष्यत-असोष्यत । असविष्ट-असोष्ट ॥ शीङ् स्वप्ने ।

·(३२६) सारस्वतचन्द्रकीतों- सूत्रम् (सूतेः०) सूतेर्धातोः पिति प्रत्यये परे गुणस्य अभावो वाच्यः । कि तु (नुधातोः) अनेन उव् भवति । सुवै । सुवावहै । सुवामहै । ललकारे । असूत । असुवाताम् (जातोऽन्तो०) असुवत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । लिट्लकारे (द्विश्च । सस्वरादिः । किलात् । नुधातोः) सुपुवे । मुषुबाते । सुयुविरे । इत्या- दीन (स्वरतिसूयति० ) अनेनास्य धातोरिडविकल्पः (सिसता० । गुणः । ओ अ ) सविपीष्ट । इडभावे गुणः । सोपीष्ट । अन्येपा लकाराणां द्वे रूपे मूले स्तः। लुदलकारे (सिसत्ता० ) अनेनेट् । पूर्व (भूते सिः) अनेन सिमत्ययः (किलात्०) ष्टुत्वम् ( दिवादावद्) असविष्ट । असविपाताम् । असविपत । इडभावे । असो- ट । असोपाताम् । असोपत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि ॥ शीड् स्वमे । डकार आत्मनेपदार्थः। (शीङ) सर्वत्र गुणो भवत्यपि विपये । शेते । शयाते। सूत्रम् (शीड:०) शीडो धातोः सर्वत्र अपि विपये गुणो भवति । अनेनास्य धातोः सर्वन गुणो भवति । शेते (एअय) शयाते । गुणे कृते । मे अन्ते इति जाते (आतोड न्तोऽदनतः)शे अते इति जाते । (शीडोऽतो रुट् ) शीङः परस्यादित्येतस्य रुडागमो भवति। शेरते । शीत । शेताम् । शयाताम् । शेरताम् । अशेत अश- याताम् । अशेरत । शिष्ये । शिष्याते । शयिपीए । शयिता। शयिप्यते । अशयिष्यत । अयशिष्ट ॥ इङ् अध्ययने । अधि- पूर्वः । अधीते । अधीयाते । अधीयते । अवीयीत । अधीताम्। अधीयाताम् । अधीयताम् । अध्यैत। इयादेशे कृते पश्चा- दडागमद्वयम् । अध्येयाताम् । अध्ययत। सूत्रम्-(शीडोऽतोरुर) शीडः ५-१ अतः ६-१ रुट ?--१ । शीडधातोः परस्य अद इत्येतस्य रुडागमो भवति । टित्वादादौ । टकारष्टित्कार्यः । उकार उच्चार- णार्थः। शेरते । शेपे । शयाथे । शेधे। इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । तानि मुगमान्येव । शयीत । शयीयाताम् । शपीरन् । शेताम् । शयाताम् (शीडोतो रुद) अनेन रुद । दोरताम् । नशेत । नशयाताम् । रुडागमः । नगेरत । अन्यानि मुग- मानि । लिलकारे (द्विश्च । सस्वरादिः । हस्तः । नुधातोः) अनेन यकारः शिश्य। शिश्याते । शिश्पिरे। अन्यानि मुगमानि ( गुणः । एनयू) शयिपीष्ट । अत्र (फिलात्) अनेन समारस्प पकारो भवति । लुबलकारे अशपिष्ट । अशपिपा- ·१११ अदादयः। (३२७) ताम् । अशयिपत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि॥ इड् अध्ययने । अयं धातुर्नि- त्यमधिपूर्वः । डकार आत्मनेपदार्थः ( सवर्णे दीर्घः सह ) अधीते । अधिइ आते इति जाते (नुधातोः ) अनेन इय् ( सवर्णे ) अधीयाते । अधीयते । अधीपे । (किलातू) अनेन पकारः। अधीयाथे । अधीध्वे । अधीये । अधीवहे । अधीमहे । अधीयीत । अधीयीयाताम् । अधीयीरन् । लोलंकारे । अर्धाताम् । अधीयाताम् । अधीयताम् । लुड्लकारे । अघि इ तन् इति जाते (दिवादावट् । स्वरादेः ) अनेन द्वितीयोऽडागमः (अइए। ए ऐऐ। इ यं स्वरे) अध्यैत । इयादेशे कृते पश्चादडागम- दयम् । अध्ययाताम् । अध्यैयत । अध्यथाः । अन्यानि सुगमानि । पूर्वोक्तरेव सत्रः सिध्यति । लिट्लकारे। अधि इ णप् इति स्थिते । ( इङो णादौ गा वक्तव्यः ) अधिजगे। अध्येपीष्ट । अध्येता। अध्येष्यते । अध्यष्यत। सूत्रम्-(ईड:०) ईडो धातोर्णादौ परे गा इत्यादेशो वक्तव्यः । गुरुत्वात्सर्वादेशः। अधि गा णप् इति जाते (विश्व । हस्वः। कुहोश्चः । आतोऽनपि) अनेन आकारस्य लोपो भवति । अधिजगे। अधिजगाते । अधिजगिरे । इत्यादीनि । अध्येपीष्ट । अध्येता । अध्येष्यते । अडागमद्वयम् । अध्यष्यत । अध्यष्यताम् । अध्यष्यन्त । इत्यादीनि । (इङो वा गीसौ लङि च तत्परस्य प्रत्ययस्य ङित्त्वं वाच्यम्) डित्त्वाद्गुणो न । अध्यगीष्यत । अध्यगीष्येताम् । अध्यगीष्य- न्त । अध्यष्यत-अध्यगीष्ट । अध्यगीपाताम् । अध्यगीपत। अध्यैप्ट। अध्यैपाताम् । अध्यैपत॥ ॥इत्यदादिष्वात्मनेपदिनः।। सूत्रम्-(ईडो०) इड्धातोर्वा गी इत्यादेशो भवति सौ परे च लडि विपये तस्मात्परस्य प्रत्ययस्य डिवं वाच्यम् । अनेन गी इत्यादेशः। डिवाद् गुणाभावो भवति । अध्यगीष्यत । अध्यगीष्येताम् । अध्यगीप्यन्त । लुड्लकारे (ईडो वा) अनेन गीरादेशः (भूते सिः। किलात्० ) ष्टुत्वम् । अध्यगीष्ट । अध्यगीपाताम् । अध्यगीपत । अन्यानि सुगमानि । गीरादेशाभावे अडागमद्वयम् (गुणः । ए ऐ ऐ। इयं स्वरे) अध्यैष्ट । अध्यैपाताम् । अध्यैपत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि ॥ इत्यात्मनेपदिनः समाप्ताः॥ अथोभयपदिनःप्रदश्यते । द्विप अप्रीतो। अकार उभयपदार्थः । द्वेष्टि । द्विष्टे । द्विप्यात् । द्विपीत । द्वेष्टु । द्विष्टात् । द्विष्टाम् । अद्वेद-अद्वेड् । अद्विष्टाम् ।

·(३२८) सारस्वतचन्द्रकीती- ११२ . अद्विपुः-अद्विपन् । अद्विष्ट । दिद्वेप । दिद्विषे । द्विष्यात् । दिक्षीष्ट । देष्टा । वेश्यति । द्वेक्ष्यते । अद्वेक्ष्यत् । अद्वेक्ष्यत । (हशपान्तात्सक ) अद्विक्षत् । अद्विक्षताम् । अद्विक्षत। अथोभयपदिनः प्रदर्श्यन्ते ॥ ॥ द्विप अप्रीतौ । अकार उभयपदार्थः। तिवादयस्त- आदयश्च प्रत्यया भवन्ति (अप् कर्तरि ) अनेन चतुर्यु लकारेपु अप्प्रत्ययो भवति (अदादेर्लुक्) अनेन तस्य लुगू भवति । द्विष् तिम् । इति जाते (गुणः ष्टुभिः ष्टुः ) देष्टि । द्विष्टः। द्विपन्ति । द्विप् सिए इति स्थिते ( गुणः । पढोः कः से ) अनेन पम्य कः (किलात् । कपसंयोगे०) देक्षि । द्विष्ठः। द्विष्ठ । इष्मि । विष्वः । विष्मः । द्विष्टे । द्विपाते । विपते । द्विष्यात् । द्विष्याताम् । विष्युः। द्विषीत । द्विपीयाताम् । द्विपीरन् । टेष्टु-दिष्टात् । द्विष्टाम् । द्विसन्तु । द्विप् हि इति जाते (साद्धिः । पौडः) टुवम् । दिदि-द्दिष्टात् । षाणि । देषाव । द्वेषाम । द्विष्टाम् । द्विपाताम । दिपताम् । इत्यादीनि । द्विषु दिप इति जाते ( गुणः । षोडः । दिस्योहंसात् । वावसाने । दिवादावद् ) अनेन पूर्वमडागमः । अदेद- अटेड् । अद्विष्टाम् ( आदन्तविद्विषाम् ० ) अनेन वा अन उस् भवति । अद्विपुः । अद्विपन् । अन्यानि सुगमानि । आत्मनेपदे । अविष्ट । अद्विपाताम् । अद्विपत । विष्णए इति स्थिते ( द्विश्च । पूर्वस्य० । उपधाया लघोः) अनेन गुणः। दिद्वेष । दिद्विपतुः । दिद्विपुः । दिवेपिथ । दिद्विषे । दिद्विपाते । दिद्विपिरे । द्विष्यात(सिस्योः०) अनेन गुणनिषेधः ( पढोः कः से। किला० । कपसंयोगे०) दिक्षीष्ट । टेष्टा ( उप- धाया लघोः) अनेन गुणः । देष्टा । अन्येषां लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लुड्ल- कारे (हशपान्तात् सक्) अनेन सक्मत्ययो भवति । कित्त्वाद् गुणाभावः ( पढोः कः से । किलात् । कपसं०) अद्विक्षत् । अद्विक्षताम् । अद्विक्षन् । आत्मनेपदेशप सक्मत्ययो भवति । अदिक्षत । ( सस्यात्मनेपदे स्वरे टिलोपो वाच्यः ) अद्विक्षाताम् । अद्वि- क्षत ॥ दुइ प्रपूरणे (दादेर्घः ) दोग्धि । दुग्धः । दुहन्ति । धोशि। दुग्धः।दुग्ध । दोसि । दुह्वः । दुह्मः । दुग्धे । दुह्यात् । दुहीत । दोग्धु। सुनम् (आत्मनेपदे स्वरे टिलोपो वाच्यः) अनेन टेलोपः । अदिक्षाताम् । आदि- सत! अदिक्षयाः । अदिक्षायाम् । अन्यानि सुगमानि ॥ दुह प्रपूरणे। अकार उभय- पदार्यः । दुइ तिप् इति जाते (दादेवः) अनेन हस्य घः (उपधाया लघोः) अनेन ·११३ अदादयः। सर्वत्र गुणनिमित्ते प्रत्यये परे गुणो भवति । दोह तिप् इति जाते (तथोध झवेजबा.) दोन्धि । दुग्धः । दुहन्ति । दुइ सिप् इति जाते (दादेर्घः। आदिजवानाम् । उप- धायाः । खसे चपा० किलात् । कपसंयोगे क्षः) धोक्षि । अन्यानि मूले सन्ति । दुग्धे । दुहाते । दुहते । अत्र (आतोऽन्तोऽदनतः ) अनेन अन्तःजत् । दुद्यात् दुह्याताम् । दुह्युः । दुहीत । दुहीयाताम् । दुहीरन् । दोग्धु-दुग्धात् । दुग्वाम् । दुहन्तु। (हकारस्य कचिज्झस्भावो वाच्यः) दुग्धि । दुग्धाम् । अधोक्-अधोग् । अदुग्धाम् । अदुहन् । अग्दुध । दुदोह । दुदुहे । दुह्यात् । धुक्षीष्ट । दोग्धा । दोग्धा । धोक्ष्यति । धोक्ष्यते । अधोक्ष्यत् । अधोक्ष्यत । अधुक्षत् । अधुक्षत । सूत्रम् (हकारस्य कचित् स्थाने झम्भावो वाच्यः) अनेन हकारो झम्वत् ज्ञातव्यः (दादेर्घः ) अनेन घत्वम् (झसादिहः। झवे जवाः) दुग्वि-दुग्यात् । दुग्धम् । दुग्ध (उपधायाः) दोहानि । दोहाव । दोहाम । दुग्धाम् । दुहाताम् । दुहताम् । दुह् स्व । इति जाते ( दादेषः। आदिजवानाम् । खसे चपा झसानाम्। किलात् । कपसंयोगे० ) धुत्व । दुहाथाम् । धुग्ध्वम् । दोहै । दोहावहै । दोहामहै। 'दुइ दिप' इति जाते ( दादेर्घः । गुणः । दिस्योहंसात् । नादिजवानाम् । वावसाने । दिवादा- वट् ) अधोक्-अधोग् । अदुग्धाम् । अदुहन् । अधोक्-अयोर । अदुम्वम् । अदु- ग्ध । (गुणः) अदोहम् । अदुव । अदुह्म । अदुग्व । अदुहाताम् । अदुहत । अदुग्धाः । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञेयानि । लिट्लकारे (द्विश्च । पूर्वस्य । उपधाया लघोः ) दुदोह । दुदुहतुः । दुदुहुः (उपधाया लघोः) दुदोहिथ । इत्यादीनि आत्म- नेपदे । दुदुहे । दुदुहाते । दुदुहिरे । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि वैयाकरणः।दुह्यात्। दुह्यास्ताम् । दुह्यासुः । दुइ सीष्ट इति स्थिते (दिस्योः० ) अनेन गुणनिषेधः (दादेर्घः। जादिजवानाम् । खसे चपा० । किलात् । कपसंयोगे०) युक्षीष्ट । दुह ता इति स्थिते । धत्वम् ( गुणः । तथोधः । झवे जवाः) दोग्या । दोग्धा। दुइ स्यप् तिप् इति जाते । घत्वम् (गुणः। आदिजवानाम । खसेचपा० । पत्वम् । कपसंयोगे क्षः) घोक्ष्यति । योक्ष्यते । अयोक्ष्यत् । अवोक्ष्यत । लुड्लकारे (हशपान्तात् सक्) अनेन सक् प्रत्ययो भवति । सिविषये किवाद गुणाभावः । चत्वम् धत्वम् । कत्वम् (किलात् । कपसंयोगे क्षः ) अधुक्षत् । अधुक्षताम् । अधुक्षन् । आत्मनेपदे अधुक्षत । (दुइदिइलिगुहूभ्यः सको लुग्वा वकारतवर्गयोराति) अदुग्ध । अधुक्षाताम् । अधुक्षत । अदुग्धाः-अधुक्षथाः। अधुक्षाथाम् ।

·सारसतचन्द्रकीता- ११४ अधुरध्वम्। अधुक्षध्वम् । अधुक्षावहि-अदुबहि । अधुक्षामहि ॥ दिह उपचये । देग्धि । तद्वत् ॥ लिह आस्वादने । (होढः) लेढि । तद्वत् ॥ ष्टुञ् स्तुतौ (आदेः ष्णः नः । ओरौ ) स्तौति- स्तुवीति।स्तुतः-स्तुवीतास्तुवन्ति । स्तुते-स्तुबीते । स्तुयात- स्तुवीयात् । स्तौतु-स्तुवीतु । स्तुतात्-स्तुवीतात् । स्तुताम्- स्तुवीताम् । स्तुवन्तु । स्तुहि-स्तुतात् । स्तुवीहि-स्तुबीतात् । अस्तीत् । अस्तवीत्-अस्तुताम् । अस्तवीताम् । अस्तुवन् । अस्तुताअस्तुबीत । तुष्टाव । तुष्टुवतुः । तुष्टुवुः । क्रादित्वान्नेट् । तुष्टोथ । तुष्टुवथुः । तुष्टुव । तुष्टाव । तुष्टुव । तुष्टुम । तुष्टुवे । स्तूयात् । स्तोपीष्ट । स्तोता । स्तोता । स्तोष्यति । स्तोष्यते । अस्तोष्यत् । अस्तोष्यत । सूत्रम्-( दुदिलिगुहूभ्यः ) अनेन सको लुक् । ' अह तन् ' इति जाते घत्वम् । (तयोधः । शवे जवाः ) अदुग्ध ( सस्यात्मने० ) जनेन टिलोपः । अधुक्षाताम् । अधुलत । थकारे परेपि सको लुग् भवति । विकल्पेनैव लुकि सति । 'अदुइ यात्' इति जाते । घत्वम् (तयोः । झये जवाः ) अदुग्वाः । अधुसथाः। नाथाम् । धे परेऽपि सको लुक् । अदुग्वम् । अधुक्षञ्चम् । अधुक्षि । अधुक्षावाह । अधुक्षामहि । समाप्तोऽयं धातुः ॥ दिह उपचये । अयं धातुः पूर्ववत् ॥ लिह आस्वादने । आस्वाद- नमीपदक्षणम् । पूर्ववत् प्रत्यया भवन्ति (जदादेलृक् ) लिह तिप् इति जाते (होटः। तयोर्धः) तृत्वम् (उपधायाः। दि ढोलोपो दीर्वश्च) लेदि । लीढः। लिहन्ति । जात्म- नेपदे। लीडे । लिहाते। लिहते । लिह्यात् । लिहीत । लोट्लकारे । लेदु । लीदाद । लीडाम् । लिहन्तु । लिट् हि इति स्थिते। अब इस्परत्वाभावात ( होड: ) अनेन ·११५ अदादयः। (३३१) इति स्थिते (सिस्योः०) अनेन गुणाभावः ( होढः। पढोः का से। फिलात्क। कप०) लिक्षीष्ट । लिझीयास्ताम् । लिक्षीरन् । लिन् ता इति स्थिते (होढः । उपधाया लयोः । तयोधः) टुत्वम् (हि दो लोपः) लेढा । आत्मनेपदेपि । लेढा । लेढारी। लेढारः । ललकारे । लि स्यप् तिप् इति स्थिते । ढत्वम् (गुणः) कत्वम् । पत्वम्। (कपसंयोगे०) लेक्ष्यति । लेक्ष्यते । अलेक्ष्यत् । अलेक्ष्यत । लुङ्लकारे (हशपान्ता- त्सक) किला गुणाभावः। अन्यत् साधनं पूर्ववत् । अलिक्षत् । अलिक्षताम् । अलिक्षन्। आत्मनेपदे । अलिक्षत । ( दुहदिहलिह० ) अनेन सको लुक् । अन्यत्साधनं पूर्ववत् । अलीह (सस्यात्मने०) अलिक्षाताम् । अलिक्षत। साध्योऽयं धातु धातुवत् ॥ टुन स्तुतीकार उभयपदार्यः (आदेः प्णः सः। ओरौतुरुस्तुभ्यः अनेन ईट् । यत्र ईट् भवति तत्र गुणः । स्तौति (ओ अ ) स्तवानि । स्तुतः । स्तवीतः (नुधातोः) स्तुवन्ति । इत्यादीनि । स्तुते । स्तुवर्तते । स्तुवाते । स्तुवते । स्तुयात् । स्तुवीयात् । स्तुयाताम् । स्तुवीयाताम् । स्तुयुः । स्तुवीयुः । लोदलकारे । स्तीतु । स्तवीतु । स्तुतात । स्तुवीतात् । स्तुवन्तु । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । स्तुताम् । स्तुवी- ताम् । स्तुवाताम् । स्तुवताम् । लङ्लकारे । अस्तीत् । अस्तवीत् । अस्तुताम् । अस्तवीताम् ( नुधातोः) अस्तुवन् । अस्तुत। अस्तुवीत । अस्तुयाताम् ( आतोन्तो०) अस्तुवत । इत्यादीनि । लिट्लकारे (द्विश्च । शसात् खपाः) अनेन तकारः शेपः । पत्वम् (धातोनामिनः) अनेन वृद्धिः । तुष्टाव । (नुधातोः ) तुटवतुः । तुष्टयः । मादित्वात् अस्य धातोः स्यपि इडागमो न भवति ( गुणः) तुष्टोथ । अन्यानि मूले सन्ति । तुष्टुवे । तुष्टुवाते । तुष्टुविरे । अन्यानि मुगमानि (ये) अनेन पूर्वस्य दीर्घः। स्तूयात् (गुणः) पत्वम् । स्तोपीष्ट । स्तोता । स्तोता । लुङ्लकारे। (स्तुसुधूनां पे सेरिट वक्तव्यः) अस्तावीत् । अस्तोष्ट ॥ बञ् व्यक्तायां वाचि। सूत्रम् (स्तुमुघूजाम् ) स्तुमुधूनां धातूनां परस्मैपदे सिप्रत्ययस्य इड् वक्तव्यः। (धातो मिनः) अनेन वृद्धिः । अस्तावीत् । अस्ताविष्टाम् । अस्ताविपुः । इत्यादीनि अस्तोष्ट। अस्तोपाताम् । अस्तोपत्त । बेज् व्यक्तायां वाचि । जकारः सर्वत्र उभयप- ' दार्थः । अप्प्रत्ययो भवति । तस्य लुग् भवति । (अवादावीप्पिति स्मि) अब ईकारः प्रत्ययो भवति तकारस- कारमकारादौ पिति परे अवादौ विपये । ब्रवीति । ब्रूतः । ब्रुव- न्ति । ब्रवीपि । बेथः॥ .

·सारस्वतचन्द्रकीर्ती- ११६ सूत्रम् (जबादावीप्पिति स्मि) अवादौ ७-१ ईप् १-१ पिति ७-१ च स् चम् त्स्म् तस्मिन् स्मि ७-१ चतुःपदं सूत्रम् । यद्वा द्चत् च स् च म् च रस्म् तस्मिन् स्मि ( खसेचपा०) अनेन दस्य तः । तेन दकारे परेशपि ईप् प्रत्ययः । ब्रूधातो- स्तकारसकारमकारादौ पिति परे ईप् प्रत्ययो भवति अवादौ विषये। अत्राविषये इत्येव वक्तव्ये आदिशब्दश्चिन्त्यः । यदा अप् आदिः प्रथमो यस्य सः अवादिः अब्लुक् इत्यर्थः । तस्मिन्नवादी अपो लुकि कृते सति इत्यर्थः। अनेनेकारः प्रत्ययो भवति (गुणः। ओ अव् ) ब्रवीति । अतः(नुधातोः) ब्रुवन्ति । पत्वम् । अवापि । ब्रूथः (अब आहश्च पञ्चानाम् ) व उत्तरेषां तिबादीनां पञ्चानां णबा दयः पञ्चादेशा भवन्ति । अव आहश्चादेशो भवति । आह । आहतुः। आहुः। सूत्रम्-(ब्रुव आहश्च पञ्चानाम् )आहः १-१ च अव्ययम् । पञ्चानाम् ६-३ बज्- धातोरुत्तरेषा तिवादीना पश्चाना णवादयः पञ्चादेशा भवन्ति । बुवो धातोराहश्च आदेशो भवति । यदादेशः । अनेन न द्वित्वम् । आह । आहतुः । आहुः । जाह (तस्थे ) आहो हकारस्य तकारादेशो भवति थे परे । आत्थ । आहथः । ब्रूथ । ब्रवीमि । ब्रूवः । बूमः।ब्रूयात् । ब्रवीत । ब्रवीतु ब्रूताम् । अब्रवीत् । अबूत। सूत्रम् ( तस्थे) आहादेशस्य हकारस्य तकारादेशो भवति थकारे परे । अनेन हस्य तः । आत्थ । आहथुः । ब्रूथ ( गुणः) ब्रवीमि । ब्रूवः।मः । ब्रूते । बुवाते ।। (आतोऽन्तो०) ब्रुवते । इत्यादीनि । ब्रूयात् (नुधातोः) ब्रुवीत । ब्रवीतु । ब्रूतात् । ब्रुताम् (नुधातोः) ब्रुवन्तु । बुताम् । वाताम् । ब्रुवताम् ( दिवादावद् ) अब- चीत् । अताम् । अब्रुवन् । जनुत । अब्रुवाताम् । अत्रुवत । इत्यादीनि रूपाणि पूर्वसूत्ररेव सिध्यन्ति । (वो वचिः) जुवो वचिरादेशो भवति अनपि विपये । इकार इत् । उवाच । ऊचे । अवोचत् । अवोचत । शेपस्य पूर्ववत्प्र. क्रिया ॥ ऊर्गुञ् आच्छादने। सूत्रम् (ब्रुवो वचिः) ब्रुवो धातोर्वचिरादेशो भवति अनपि विषये । इकार इत् । अनेन बचादेशः । वच् णप् इति जाते ( विश्च । पूर्वस्य ) णवादो पूर्वस्य ) जनेन संप्रसारणम् (जत उपधायाः) अनेन वृद्धिः । उवाच । (ग्रहां विति च) जनेन थप् इति जाते। .

·जदादयः। (३३३) द्वितीय संमसारणम् । उचतुः । ऊचुः (अत्वतो.) उवचिय । उवस्थ । जन्यानि मुगमानि । उचे । ऊचाते । ऊचिरे । इत्यादीनि । अन्यानि वच् परिभाषणे इति यातुवत् रूपाणि ज्ञातव्यानि । लुड्लकारे(जस्यति ) अनेन सेडों भवति (टे वचे.) जनेन रुमागमः । वोचत् । अवोचताम् । अवोचन् । आत्मनेपदे अवोचत । जवोचेताम । नवोचन्त । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति तानि मुगमानि ज्ञातव्यानि विद्भिः ।। ऊर्णन् आच्छादने । पूर्ववत् प्रत्ययो भवति (अदादेर्लुक्) अनेन लुक् भव- ति । नकार इत् । ऊर्गु तिप् इति जाते । (ऊोतेर्वा वृद्धिः) हसादौ पिति । ऊौति-ऊणोंति । सूत्रम् ( जोतेः० ) ऊर्गोतेर्वातोर्वा वृद्धिर्भवति हसादौ पिति प्रत्यये परे । जनेन वा वृद्धिः । ऊोति । ऊोंति-ऊर्णतः । अण्वन्ति । नत्र (नुधातोः ) जनेनोव् । ऊर्णापि-ऊोपि । अत्र पन्चम् । अन्यानि मुगमानि । अर्णते ( नुधा- तोः) अणुवाते । उMवते । ऊर्गुयात् । उMवीत । ऊर्णातु-उर्णोतु । ऊर्गुतात् । ऊणुताम् । लडुलकारे। ( ऊर्णोतेर्गुणो दिस्योः वृद्धेरपवादः ) और्णोत्-और्णोः । सुनम् ( ऊर्णोतेः० ) ऊर्णोतेर्धातोदिस्योः परतो गुणो भवति वृद्धेरपवादः । अनेन दिस्योगणो भवति । जडागमयं च । जीर्णोत् । जौणुताम् । औMवन् । जोर्णाः । जौटुंत । औMवाताम् । जौMवत । इत्यादीनि ज्ञातव्यानि । लिट्लकारे । चनेकस्वरत्वादाम्पत्यये प्राप्ते। (ऊतेराम) सूत्रम् (जातेः० ) अर्णोतेर्धातोराम्पत्ययो न भवति । जनेनास्याम् प्रत्ययो न । (विश्व ) नस्य बातोदित्वविधायकम् । (स्वरादेः परः) स्वरादेर्धातोद्धितीयोऽवयवोऽद्विरुक्तः सस्वरो द्विर्भवति । सूत्रम् (स्वरादेः परः) स्वरादेः ६-१ परः १-१ स्वरादेर्धातोरद्विरुक्तः सस्वरो द्वितीयोञ्चयवो द्विर्भवति । रकारस्य दिले प्राप्ते । ( स्वरात्पराः संयोगादयो नदरा दिर्न ) ऊर्णनाव । उर्जुनुवतुः । सूत्रम् ( स्वरात्पराः०) स्वरात्पराः संयोगादयो नकारदकाररकारा दिर्न भवन्ति । अनेन रकारस्य न द्वित्वम् । कितु णकारस्यैव भवति । वातोनामिनः) अनेन वृद्धिः। रकारस्तु पूर्वस्य णत्वे निमित्त नेतरस्य । ऊर्णनाव (नुधातोः) जनेनो । ऊर्णनु- वतुः । ऊर्गुनुवुः । अर्शनु इद थप इति जाते।

·: (३३४) सारस्वतचन्द्रकीतों- ११८ (ऊणोंतेरिडादिः प्रत्ययो वा ङित् ) उर्जुनुविथ-ऊर्जुनविथ । र्णयात् । उMविपीष्ट-ऊर्णविपीष्ट । ऊर्जाविता-ऊर्णविता। सूत्रम् (ऊोंतेः०) जोतेर्धातोरिडादिः प्रत्ययो वा डिद् भवति । डिवाद् गुणाभावः । अर्णनुविथ-अर्जुनविथ । अर्णनुवथुः । उर्जुनुव । अन्यानि मानि । आत्मनेपदे । उर्जुनुवे । अर्णनुवाते । ऊर्जुनुविरे (ये) अनेन पूर्वस्य TA उणूयात् । अणूयास्ताम् । उणूयासुः। डित्त्वात् ऊर्णविपीष्ट । विकल्पेन गुणः। विपीष्ट । अन्येषां रूपाणि ज्ञातव्यानि । विस्तरभयान्न लिख्यन्ते । लुड्लकारे । ऊोतेर्वा वृद्धिः सौ परे) पक्षे गुणः। और्णावीत्-और्णवीत्- गौMवीत् । सौर्णाविष्ट । और्णविष्ट । औMविष्ट ॥ इत्यदादिपूभयपदिनः॥ | इत्युभयपदिनो लुग्विकरणा अदादयो धातवः ॥ ॥ इति अदादिनामको द्वितीयो गणः समाप्तः ॥२॥ सूत्रम् (ऊर्णोतेः० ) अतेिर्धातोर्वा वृद्धिर्भवति सिप्रत्यये परे । अनेनास्य वा- ।। द्वौ अडागमौ भवतः । स्वरादित्वात् । और्णावीत् । पक्षे गुणो भवति । डि- त् वा उव् भवति । औMवीत् । और्णविष्टाम् । औMविपुः । यदा गुणो भवति । और्णवीत् । औपविष्टाम्-और्णविषुः । आत्मनेपदे और्णाविष्ट । और्णाविषा- ।। और्णाविपत । और्णविष्ट-और्णविष्ट । औMविपाताम् । औMविषत । इत्य देवुभयपदिनः इति लुग्विकरणा अदादयो धातवः कथिताः ॥ ॥ इति द्वितीयोऽ- हे गणः॥ अथ लुम्विकरणस्यापि ह्वादिगणस्य विशेपः ॥ ॥हु दा- पादनयोः ॥ ( ह्वादेर्दिश्च ) हु इत्यादेर्गणादुत्पन्नस्यापो कुम्भवति । तस्मिन् लुकि सति धातोर्विचनम् (कुहोश्चः । गुणः) जुहोति । जुहुतः। अधुना लुगविकरणा द्वादयो धातवः कथ्यन्ते । लुग्विकरणस्यापि ह्वादिग- य विशेषः । तिवादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ हु दानादनयोः । अयं धातुः प्रायोऽग्नि- णेऽर्थे होमार्थे वर्तते । उदात्तेत् । तेन परस्मैपदी हु अप तिम् इति जाते सूत्रम् तादेईिश्च) द्वादेः ५-१ दिः १-१ च १-१ आये (नामिनो रः) द्वितीये (विस- तीयस्य सः । स्तोश्शुभिः श्रुः ) त्रिपदं सूत्रम् । हु इत्यादेर्गणात् धातुपाठोक्तादुत्त- य अप्प्रत्ययस्य लुग् भवति । तस्मिश्च लुकि कृते सति धातोदिवचनं द्वित्वं भवति ।

·द्वादयः। अनेन अपो लुग् धातोदित्वे । सूत्रम् ( सस्वरादिदिरदिः) सस्वरः १-१ जादिः१-१ द्विः। १-१ अद्विः १-१ चतुष्पदं सूत्रम् । हसादौ अनेकस्वरे धातौ एकस्वरे वा संयो- गादी व्यञ्जनान्ते च धाती सस्वर आदिरवयवोऽद्विरुक्तो विर्भवति । इदं द्वित्वविधायक सूत्रम् । हु हु तिम् (कुहोश्चुः । झपानां जवचपाः) जुहु तिप् । इति जाते । गुणः । जुहोति । जुहुतः । 'जुहु अन्ति' इति जाते । ( द्वेः ) द्विरुक्तादुत्तरस्यान्त इत्येतस्याद्भवति । जुह्वति । जुहोपि । जुहुथः । जुहुथ । जुहोमि । जुहुवः । जुहुमः । जुहुयात्। जुहुयाताम् । जुहोतु-जुहुतात् । जुहुताम् । जुह्वत । सूत्रम् (३) द्विरुक्तात् कृतद्वित्वाद्धातोरुत्तरस्य अन्तः अत् भवति । अनेन अन्तः अत् । नुधातोः । जुह्वति । अन्यानि मूले सन्ति । जुहुयात् । जुहुयाताम् । जुहुयुः। जुहोतु । जुहुतात् । जुहुताम् । जुतु । 'जुहु हि' इति जाते । ( हेधिः ) जुहोतेरुत्तरस्य हेधिर्भवति । जुहुधि । अजुहोत् । अजुहुताम् । अद्युसीत्युक्तेर्गुणः। सूत्रम् (हर्षिः) हे: ६-१ घिः १-१ जुहोतिधातोरुत्तरस्य हिप्रत्ययस्य धिर्भवति । अनेन हेधिः । जुहाव । अन्यानि मुगमानि । अजुहोत् । अजुहुताम । अजुहु अन् इति जाते। (अन उस्) अजुहवुः । अजुहोः । अजुहुतम् । अजुहुत । अजु- हवम् । अजुहुव । अजुहुम । जुहाव । जुहुवतुः । जुहुवुः । जह- विथ-जुहोथ। सूत्रम् ( अन उम् ) अनः ६-१ उम् १-१ । द्विरुक्तादातोरन उस् भवति । अद्यु सीत्युक्तत्वात् गुणो भवति । अजुवुः । अन्यानि मूले सन्ति । 'हु णप्' इति स्थिते (द्विश्च । सस्वरादिः । कुहोश्चुः । झपानाम् । धातोर्नामिनः) जुहाव । जुहुवतुः। ( अवतो.) जुहविय-जुहोय । (भीडभृतीणामाम्बा वक्तव्यः स लुग्वत् ) लुकि सति धातो- द्वित्वम् । जुहवांचकार । हूयात् । होता । होप्यति । अहो- ष्यत् । अहोपीत् । अहोटाम् । अहौपुः। जिभी भये । मि इत्। विभेति । विभीतः।

·सारस्वतचन्द्रकीर्ता- २२० सूत्रम् (भीमहीणामाम् वा० ) भीभृहीणां धातूनां आम् वा वक्तव्यः सजाम् लुग्वत् । लुकि सति धातोदित्वं भवति । जुहवांचकार । जुहवामास । जुहवांवभूव । एतानि सुगमानि (ये) हूयात् । होता । अत्र गुणो भवति । अन्येपालकाराणां प्रथमपुरुपस्यैकवचनान्तानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे ( अनिटो नामिवतः ) अनेन वृद्धिः। अहोपीत् । जहौष्टाम् । अहौपुः । अहौपीः । अहौष्टम् । अहौष्ट । इत्यादीनि ॥ अिभी भये । जि इत् । पूर्ववत् तिवादयः ( अय् कतरि । हादिश्च । हस्वः । झपा नाम् । गुणः ) विभेति । निभीतः। (डिति हसे भिय इकारो वा वक्तव्यः सार्वधातुके ) विभितः । विभ्यति। विभीयात्-विभियात् । विभेतु-विभितात-विभी- तात् । विभीताम्-बिभिताम् । अबिभेत् । अविभिताम्-अ- विभीताम् । अविभयुः । बिभाय । पक्षे आम् । विभयांचकार। भीयात् । भेता । भेष्यति । अभेष्यत् । अभैपीत् ॥ ह्री लजायाम् । जिह्वेति । जिह्रीतः । जिहियति । जिह्रीयात् । जिह्वेत ! अजिद्रेत् । अजिह्रीताम् । अजिह्रयुः । जिताय । जिहियतुः । जितियः । जिह्रयांचकार । ह्रीयात् । द्वेता। द्वेष्यति । अज्ञेप्यत् । अपीत् ।। पू पालनपूरणयोः। सनम् (डिति हसे परे भियो धातोरिकारों वा वक्तव्यः सार्वधातुके ) मुगममिदं सूत्रम् । निभितः (नुधातोः) विभ्यति । नत्र रूपे । द्विरुक्तात् । अनेन अन्तः जत् निभेपि । अत्र पत्वम् । विभीयः-निभियः । निभीय-निभिथ । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । निभायात्-विभियात् । निभीयाताम्-पिभियाताम । निभीयु:- निभियुः । इत्यादीनि । लोलकारे । विभेतु-विभीतात्-निभितात् । विभीताम्- पिभिताम । निभ्यतु । इत्यादीनि । विभेत् । अनिभीताम्-अपिभिताम । जनि- भयुः । इत्यादीनि । लिलकारे (विश्च । सस्वरादिः। हसः। झपानाम० । पातो- नामिनः) निभाय । विभ्यतुः । रिभ्युः । इत्यादीनि (भीडभृहीणां ) जनेनास्या- म्पत्ययः । विभयांचकार । निभयामास । विभयांरभूव । भीयात् । (एणः)। भेता । लुड्लकारे । (अनिटो नामिवतः ) अनेन सृद्धिः । नभपीत् । भष्टाम् । नर्भपुः ॥ इत्यादीनि ॥ ही लजायाम् । पूर्ववत् तिवादयः (जफरि । हाश्चि । मस्वरादिः। होइनुः । सपाना जपचपाः । गुणः ) निहेति । निहीतः (नुवातोः) द्विरुक्ताद् । जिहियति । इत्यादीनि । लिट्लकारे (द्विश्च । सस्वरादिः । उहोशः । झपानान् । पातोनामिनः) निहाय (नुवातोः ) निहियतुः। निहियुः । इत्यादीनि ( भीड ) ·१२१ द्वादयः। (३३७) अनेनाम् । जिहयाञ्चकार । जियामास । जिहयांवभूव । हीयात् (गुणः ) हेता । अन्यानि मुगमानि । लुङ्लकारे (अनिटः । अहैपीत् । अहेष्टाम् । अहपुः । इत्या- दीनिं । मुगमोऽयं धातुः॥ पृपालनपूरणयोः। पूर्ववत् तिवादयः (अय् कतरि । द्वादे- दिश्च ) पृपृ तिप् इति जाते। (ऋमोरिः पूर्वस्य ) ऋयोः पूर्वस्य ऋकारस्य इकारोभवतिलुकि सति ( गुणः) पिपर्ति । सूत्रम् (ऋमोरिः पूर्वस्य) ऋोः ६-२ इ. १-१ पूर्वस्य ६-१ गती॥ पृ पाल- नपूरणयोः । इत्येतयोः धात्वोस्तिवादौ । अपो लुकि कृते । पूर्वस्य ऋकारस्य इकारो भवति । लुकि सति (रः) अस्य सूत्रस्यापवादोऽयम् । पिपृ तिप् इति जाते (गुणः। राद्यपोदिः) पिपत्ति । पिपृ तस् इति जाते । (पोरुर ) पवर्गादुत्तरस्य ऋकारस्य उर भवति किति डिति च परे (बोर्वि हसे) पिपूर्तः । पिपुरति । पिपूर्यात् । पिपर्तु- पिपूर्तात्। पिपूर्ताम् । पिपुरतु । पिपूर्हि । आपिपः । सूत्रम् (पोरुर ) पोः ५-१ उर् १-१ पवर्गात् उत्तरस्य ऋकारस्य किति ङिति प्रत्यये परे उर् भवति । (खोवि हसे) अनेन दीर्घः । पिपूर्तः ( पोरुर) पिपुरति । पिपर्षि । पिपूर्यः । पिपृर्य । पिपमि । पिपूर्वः । पिपूर्मः । पिपूर्यात् । पिपूर्याताम् पिपूर्युः । इत्यादीनि । एतानि रूपाणि पूर्वोक्तैरेव सूत्रः सिद्धयन्ति । लोट्लकारे । पिपर्तृ-पिपूर्तात् । पिपूर्ताम् । पिपुरतु । पिपूर्हि-पिपूर्तात् । पिपूर्तम् । पिपूर्त । (गुणः) पिपराणि । पिपराव । पिपराम । लङ्लकारे । अपिपृ दिप्' इति जाते । (गुणः) अपिपर दिप् इति जाते (दिस्योर्हसात् । स्रोर्विसर्गः) अपिपः । (ऋयोर्दिस्योरडागमो वा वक्तव्यः इति केचित् ) अपिपरत् । अपिपूर्ताम् । आपिपरुः । अपिपः अपिपरः । अपिपूर्तम् । अपिपूर्त । अपिपरम् । अपिपूर्व । अपिपूर्म । पपार । सूत्रम् (ऋयोः० ) ऋपोर्धात्वोः दिस्योः प्रत्यययोः अडागमो या वक्तव्यः इति केचिदाचार्या वदन्ति । तन्मते । अपिपरत् ।अपिपूर्ताम्।अपिपहः । अपिपः (नमो.०) अपिपरः । अन्यानि मूले सन्ति । लिलकारे । 'पृ णपू' इति स्थिते (विश्व । सस्व- रादिः।रः। धातोनामिनः) पपार । (ऋसंयोगादेदेरकित्त्वं वाच्यम् ) कित्त्वाभावाद्गुणः । पपरतुः । पपरुः । पपस्थि। पूर्याद ( ईटो ग्रहाम्०)। परीता। - ·(३३८) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- १२२ परिता । परीष्यति-परिष्यति । अपरीष्यत्-अपरिष्यत् । अपारीत् । (वृद्धिहेतो साविटो न दीर्घः) अपारिष्टाम् । अपारिषुः॥ तस्वोऽपि पिपत्तिरस्ति । पिपर्ति। पिपृतः । पिप्रति। पिपृयात् । पिपतु । अपिपः । अपिपरत् । अपिपृताम् । अपि- परुः। अपिपः । अपिपरः। पपार । पप्रतुः। पनुः । (यादादौ) इति रिङ् प्रियात् । पर्ता । (हनृतः स्यपः)। परिष्यति । अपरिष्यत् । अपात् ॥ ओहाक त्यागे। ओकावितौ जहाति। (असंयोगादेरिति ) अनेनास्य किवाभावात् गुणो भवति । पपरतुः । पपरुः । पपरिथ । पपरथुः । पपर । पपार । पपर । पपरिव । पपरिम । पृ यात इति स्थिते । ( पोर । बोर्वि हसे ) पूर्यात् । पूर्यास्ताम् । पूर्यासुः। इत्यादीनि । 'पृ ता' इति स्थिते । (गुणः । सिसता० । ईटो ग्रहाम्० ) परीता-परिता । अन्येषां लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे (णित्पे ) अनेन सेर्णित्वात् (धातो मिनः ) अनेन वृद्धिः । अपारीत् । अपारिष्टान् । अस्मिन् रूपे ( ईटो ग्रहाम्० ) अनेन दीर्घ प्राप्ते (वृद्धिहेतौ सौ) अनेन तनिषेधः । अपारिपुः । इत्यादीनि । हस्खोपि पिपर्तिरस्ति । पूर्ववत् तिवादयः ( द्वादेश्चि । ऋषोरिः पूर्वस्य । गुणः ) पिपति । पिपृतः । पिम- ति । पिपि । पिपृथः । पिपृथ । पिपमि । पिवः । पिपमः । पिपृयात् । पिपर्नु पिपृतात् । पिपृताम् । पिपरतु । पिपहि-पिपृतात् । पिपृतम् । पिपृत । अपिपः (ऋषोः ) अपिपरत् । अपिपृताम् । अपिपरुः अपिपः । अपिपरः । अन्यानि सुग- मानि । लिट्लकारे ( दिश्च । सस्वरादिः ।। धातो मिनः ) पपार (ऋ रम् ) पप्रतुः । पनुः । पपर्थ (यादादौ ) अनेन ऋकारस्य रिड् । प्रियात् (गुणः । राद्य- पो दिः) पर्ता । पत्तारौ । पतरः ( हनृतः स्यपः ) अनेन स्यप इडागमो भवति (गुणः) परिष्यात । इत्यादीनि रूपाणि । अपरिष्यत् । लुड्लकारे ( णित्पे ) अनेन णित्वात् ( सावनिटः) अनेन नित्यं वृद्धिर्भवति । पत्वम् (दिवादावद् ) अनेन अडा- गमः । अपापीत् । जपाम् । अपायुः । इत्यादीनि रूपाणि सुगमानि ॥ जोहाक् त्यागे। ओकाविती । पूर्ववत् प्रत्ययः (दादेर्द्रिश्च ) जनेनापो लुग् धातोदित्वं च भवति । तदा हा हा तिप् इति जाते (हस्वः । कुहोश्रुः । झपानाम् ) जहाति । इति सिद्धम् । 'जहा तस्' इति जाते। (देस्तौ ) लोपोऽनुवर्तते ईकारश्च । द्विरुक्तस्य धातोराकारस्य लोपो भवति डिति स्वरे ईकारश्च ङिति हसे परे । जहीतः।

·द्वादयः। सूत्रम् (देस्तो) लोपोऽनुवर्तते इकारश्च । देः ६-१ ती १-२ लोपः इकारच अनुवर्तते । सूत्रं तु द्विपदमस्ति । कस्मात्सूत्रानुवर्तते इति शड्डायां वृत्तिका विशेषेण व्याचष्टे। नात इति ग्वादाकारस्य लोपोऽनुवर्चते । तथा (ई हसे) इति सूत्रात् ईकारोऽनुवर्तते । द्विरुक्तस्य धातोराफारस्य टिति स्वरे परे लोपो भवति । टिति हमे परे आकारस्य ईकागे भवति । जनेन नाकारस्य ईकारः । जहीतः। (जहातेराकारस्य डिति हसे इर्वा वाच्यः) जहितः। जहति । (जहातेः) जहातातोगकारस्य कडिति हसे परे वा इकारोभवति । अनेन वा आकारस्य इकारः । जहितः । जहा अन्ति इति जाते। द्विन्तात् (देस्तो) बनेन जाकारस्य लोपो भवति । अहति । जहासि । जहीयः-जहियः । जहीथ-जहिय । जहामि । जहीवः । जहिवः-जहीमः । जहिमः-इत्यादीनि रूपाणि जेयानि । 'जहा यात्' इति जाते। (जहातेर्यादादावालोपो वाच्यः ) जह्यात् । जहातु-जहीतात्- जहितात् । जहीताम्-जहिताम् । जहतु । सूत्रम् (जहातेः० ) जहातेर्धातोर्यादादी परे आकारस्य लोपो भवति । अनेन आकारस्य लोपः। जह्यात । पाणि मुगमानि। जागी प्रेरणयोः । जहातु-जहीताद- जहितात् । जहीताम-जहिताम् । (इस्ती) द्विवक्तात् । जहत । जहा हि इति स्थिते । (ो हो )जहातेही परे ईकारः सिद्ध एव । पक्षे आकारकारों भवतः। जहीहि-जहिहि-जहाहि । अजहात् । अजहिताम्- अजहीताम् । अजहुः । जहो । जहतुः। जहुः। जहिथ-जहाथ । (दादेरे)हेयादा हाता। हास्यति । अहास्यत् । अहासीत् ।। ऋगतौ । ऋयोरिः पूर्वस्य। मृत्रम् (ईर्वाही) ईः । १-१ वा अव्ययम् हो ७-१ । जहातेर्धातोी परे ईकारः सिद्ध एव पक्षे आकारेकारी भवतः। सुगमम् । अनेन मुनेण त्रीणि रूपाणि भवन्ति-जहीहि । जहिहि-जहाहि । नत्र भाट्टः 'जहिहि जहीहि जहाहि रामभा- याम्' इत्युदाजहार । अन्यानि सुगमानि । लडूलकारे । अजहात् । अजहीताम्- अनहिताम् । (देस्ती) जनेनाकारस्य लोपो भवति । अजहुः । प्रन्यानि सुगमानि (परोक्षे) द्वित्वम् (हस्वः। कुहोश्चः । झपानाम् । जातो ण डो)जही । (जातो:- नपि) अनेन आकारस्य लोपो भवति । तदा। जहतुः । जहुः ( अवतो. ) जहिथ-- जहाय । जन्यानि सुगमानि । लिङ्लकारे 'हा यात्' इति जाते (दादेरे ) अनेन ।

·१२४ (३४०) वारस्वतचन्द्रकीर्वो- आकारस्यैकारः। हेयात् । हेयास्ताम् । हेयासुः । हाता । लुड्लकारे (जादन्ता- नाम् ) अनेनेट्सको भवतः (से) अनेनेट् । अहासीत् । नहासिष्टाम् । अहासिपुः । अन्यानि मुगमानि ॥ ऋगतौ । तिवादयः (अप कर्तरि ) अनेन चतुर्पु अय् ( द्वादे- विश्व) ऋ ऋतिप् इति जाते (ऋोरिः पूर्वस्य । गुणः) (असवर्णेस्वरे पूर्वस्य इयादेशो भवति) इयति । इतः । इयू- ति । इयूयात् । इयर्तु-इयतात् । इय॒ताम् । इयूतु । इयूहि-इय तात् । इय॒तम् । इयत । इयराणि । इयराव । इयराम । ऐयः-ऐय- रत् । ऐयताम् । ऐयरुः। ऐया ऐयरः । ऐयुतम् । ऐयत । ऐयरम् ऐयुव । ऐयम (रः) वृद्धिः। आर। आरतुः । आरुः (गुणो- तिसंयोगायोः) अर्यात् । अर्ता । आरिष्यति । आरिष्यत् । ऋशोः पुपादित्वात् ङप्रत्ययः। सेरपवादः (गुणः) आ- रत् ॥ ॥ इति ह्वापु परस्मैपदिनः ॥ (भसवणे) अनेनेय् । इत्ति । इयतः। अत्र डिवाद गुणो न भवति । द्विरु- तात् । अनेन अन्तः अत् । ऋरम् । इयति । अन्यानि यथासंभवं ज्ञेयानि । इयूयात्। लोट्लकारे । इयर्नु । अन्यानि मूले सन्ति । इय दिप इति जाते ( गुणः द्वौ अडा- गमौ । ऐयः (दिस्योः०) ऐयरत् । अन्यानि सन्ति मूले । लिलकारे (विश्च । रः । धातोनामिनः) जनेन वृद्धिः (सवर्णे०) आर (गुणोति०)जनेन गुणः। आरतुः। आरुः। आरिथ । अन्यानि मुगमानि । 'ऋ यात् ' इति जाते ( गुणोति० ) अनेन गुणो भवति । जर्यात् । अर्यास्ताम् । अर्यासुः । इत्यादीनि । ऋता' इति स्थिते (गुणः) अर्ता अर्तारौ । नर्तारः (नृतः स्यपः । गुणः ) रिष्यति । स्वरादित्वादडागमदयम् । नारिष्यत् । नशार्धात्वोः पुपादित्वात डप्रत्ययो भवति सेरपवाद (गादेः) अनेन गुणः अडागमइयन् । आग्त् । आरतान् । आग्न् । अन्यानि मुगमानि ॥ ॥ इति परस्मैपदिनः समाप्ताः ॥ ॥ अथात्मने पदिनः॥ ओहाडु गतो ॥ (भृञा लुकि) डुभृञ् धारणपोपणयोः, ओहा- ङ् गतो, माङ् माने, इत्येतेपां पूर्वस्याकारस्य इकारो भवति लुकि सति । (देस्तो )जिहीते । जिहाते । जिहते । जिहीत । जिहीताम् । अजिहीत । जहे। हासीप्ट । हाता ।हा- .

·द्वादयः। १२५ (३४१) स्यते । अहास्यत । अहास्त। अहासाताम् । अहासत ॥ माङ् माने । मिमीते । मिमाते । मिमते । मिमीते । मिमीताम् । अमिमीत । ममे । मासीष्ट । माता । मास्यते । अमास्यत । अमास्त ॥ ॥ इति ह्वादिष्वात्मनेपदिनः ॥ अयात्मनेपदिनः कथ्यते ॥ ओहाइ गतौ । ओकार इत् । डकार आत्म- नेपदार्थः । तदयः प्रत्यया भवन्ति (द्वादविश्व) हा हा ते इति जाते (हस्वः। कुहोचः ) सूत्रम् (भृतां लुकि) भृजाम् ६-१ लुकि ७-राडुभृञ् धारणपोषणयोः । ओहाङ् गती । माङ् माने । इत्येतेपां धातूनां पूर्वस्याकारस्य इकारो भवति (इस्ती) निहींते । आकारलोपः। जिहाते (आतोन्तो०) जिहते । जिहीपे । जिहाथे । जिहीये । जिहे । निहीवहे । जिहीमहे (देस्तौ.) अनेनाकारस्य लोपः । जिहीत । जिहीयाताम । जिहीरन् । अन्यानि मुगमानि । लोट्लकारे । जिहीताम् । आकार- लोपः। जिहाताम् । जिहताम् । बिहीष्व । अन्यानि सुगमानि । ललकारे । अजि- हीत । अजिहाताम् । अजिहत । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे ( द्विश्च । हस्वः । कुहोश्चः । झपानाम् । आतोनपि ) अनेन आकारस्य लोपः । जहे । जहाते । जहिरे । हासीट । अन्येपां रूपाणि सुगमानि मूलात् ज्ञातव्यानि । लुङ्लकारे (भूते सिः) अनेन सिप्रत्ययो भवति ( दिवादावद् ) अहास्त । अहासाताम् । अहासत । (आतोन्तो०) अनेनान्तः अत् ॥ माद् माने । पूर्वसूत्ररेवायं धातुः सिध्यति (द्वादे- दिश्च ) अनेन चतुर्प धातोदित्वम् । मिमीते । मिमाते (आतो०) मिमीते । अन्यानि सुगमानि । मिमीत । मिर्मायाताम् । मिमीरन् । मिमीताम् । अमिमीत । अमिमा- वाम् (आतो०) अमिमत । लिलकारे । ममे । ममाते । ममिरे । अन्याने मुग- मानि । मासीष्ट । माता । लुङ्लकारे ( भूते सिः ) अमास्त । अमा- साताम । अमासत । अन्यानि मुगमानि । तानि ज्ञातव्यानि विद्वद्भिः ॥ इत्यात्मनेप- दिनः समाप्ताः ॥ ॥ अथोभयपदिनः॥ दुभृञ् धारणपोषणयोः । डुञावितौ । विति । विभृतः । विभ्रति । विभृते । विभृयात् । विधीत । बिभर्तु । विभृताम् । अविभः। अविभृताम् । अविभरुः। अविभृत । वभार । वभ्रतुः। वधुः । बभर्थ । बभ्रे । विभरांचकार । विभरांचके । विभरा- मास । विभरांबभूव (यादादौ ) भियात् । भृपीष्ट । भर्ता । ।

·(३४२) सारस्वतचन्दर्कीर्ता- १२६ (हनृतः स्यपः) भारष्यति । भरिष्यते। अभरिष्यत् । अभरि- प्यत । अभापत् (उः) अभृत ॥ डुदाञ् दाने । ददाति ॥ दुभृत् धारणपोषणयोः । आवितौ स्तः । तिवादयस्तादयश्च प्रत्यया भवन्त्य- स्य धातो. ( हादेविश्व ) अनेनापो लोपो धातोदित्वं च भवति । नृ भू तिप् इति जाते । (रः । झपानाम् । भृतां लुकि । गुणः) विभर्ति । विभृतः। द्विरुक्तात्। (करम् ) विभ्रति । अन्यानि एतैरेव सूत्रैः सिध्यन्ति । विभृते। विभ्राते । विभ्रते । विभ्यात् । विभ्याताम् । विभ्युः। विभ्रीत । विभ्रीयाताम् । विभ्रीरन् । विभञ्ज । विभृताम् । अविभः । अविभृताम् । (अन उस् । गुणः) अविभरुः। अन्यानि सुग- मानि । अविभृत । अविभ्राताम् । अविभ्रत । लिटूलकारे (विश्व) अनेन द्वित्वम् । (रः। झपानाम् । धातो मिनः) अनेन वृद्धिः। वभार । (ऋ रम् ) वभ्रतुः । बभ्रुः । कादित्वानेट् । (गुणः) वभर्थ । अन्यानि मुगमानि । आत्मनेपदे । वभ्रे । वभ्राते । वभ्रिरे । ( भीहु०) अनेनाम्पत्ययः । स लुग्वत् । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । विभरां- चकार । विभरांचके । विभरामास । विभरांवभूव । एतानि रूपाणि सुगमानि । ( यादादी) नियात। (उः) अनेन गुणाभावः । पत्वम् । भृपोष्ट । ( गुणः ) भर्ता । भर्ता । ( हनृतः स्यपः) अनेनेट् प्रत्ययो भवति । (गुणः ) पत्वम् । भरिष्यति।भार- ध्यते । (दिवादावन ) अमरिष्यत् । अरिष्यत । एतानि रूपाणि सुगमानि । लुड्- लकारे णित्वात्सेवृद्धिः । (दिनादावद् ) पत्वम् । अभापीत् । अभाष्र्टाम् । अभापुः । जन्यानि सुगमानि। आत्मनेपदे । (लोपो हस्वाज्झसे) जनेन सेलोपो भवति । अभृत। पत्वम् । अभृपाताम् । अस्पत । (आतोन्तोदनतः) डुदाइ दाने । डुनी इतौ । पूर्व- वत् प्रत्यया भवन्ति । ( द्वादेविश्च । हस्वः ) ददाति । ददा तम् । इति जाते । (दादेः) द्विरुक्तस्य दाधोराकारस्य लोपो भवति । ङिति परे । दत्तः । ददति । दत्ते । ददाते । ददते । दद्यात् । ददीत । ददातु । दत्तात् । दत्ताम् । ददत। सूनम् (दादेः) दाधातुरादिर्यस्य सः दादिः तस्य दादेः ६-१ एकपदं सूत्रम् । द्विरुक्तस्य दादेर्धातोराफारस्य लोपो भवति डिति विभक्ती । खरे हसे च परे ।देस्ता- स्त्यिस्यापवादः।जनेन पिदनं पट्स्वपि वचनेषु नाकारलोपः । तकारथकारेषु । ससे चपा० ) जनेन दकारस्य तकारः। दत्तः । ददति । ददासि । दन्यः । दत्य । ददामि। दः । दद्मः । दत्ते । ददाते । ददते । दत्से । ददाथे । दथे । ददे । वहे । दद्महे । एतानि सर्वाणि रूपाणि । एतरेव सूनः मिध्यन्ति । दद्यात् । दद्याताम । दधुः । अन्यानि मुगमानि । ददीत । ददीयाताम् । वीरन् । ददातु-दत्तात् । दत्ताम् । ददतु । 'ददा हि' इति जाते।

·१२७ बादयः। ॥ (दां हो ) दाधोराकारस्यैकारो भवति पूर्वस्य च लोपो भवति हो परे । देहि । दत्ताम् । अददात् । अदत्ताम् । अददुः । अद- त्त । ददौ । ददे । देयात् । दासीप्ट । दाता । दास्यति । दास्यते । अदास्यत् । अदास्यत । (दादेः पे) अदात् ।अदा- ताम् । अदुः। सूत्रम् (दां हौ) दां६-३ हौ ७-१ द्विपदं सूत्रम् । दादीनाम् । दा था इति धातूनां द्विवचनस्य दित्वस्य लोपो भवति । आकारस्य च एकारो भवति । देहि । द्वितीय तु । तातडादेशः । आकारलोपः । दत्तात् । दत्तम् । दत्त । उत्तमपुरुपे । (सवर्णे०) ददामि । ददाव । ददाम । दत्ताम् । ददाताम् । (आतोन्तो०) ददताम् । अन्यानि मुगमानि । अददात् । अदत्ताम् । अन उस् । अददुः । अददाः । अदत्तम् । अदत्त । '(सवर्णे) अददाम् । अदद । अदद्म । अदत्त । अददाताम् । अददत । अदत्याः । अन्यानि मुगमानि । लिट्लकारे । (द्विश्च । हस्वः आतो णप् टौ) ददौ । (आतोड नपि) ददतुः । ददुः। (अत्वतो०) ददिय-ददाय । अन्यानि मुगमानि । आत्मने- पदे । ददे । ददाते । ददिरे । 'दा यात्' इति जाते । (दादेरे ) अनेनाकारस्यैकारः । देयात् । देयास्ताम् । देयासुः । दासीष्ट । अन्येषां लकाराणां रूपाणि मुगमानि । लुड्लकारे । 'अदासि दिप्' इति जाते । (दादेःपे ) अनेन सेलोपः। अदात् । अदा- ताम् । अदा सि अन् इति जाते ( स्याविदः । दादेः पे) अदुः। अदाः। अदा- तम् । अदात । अदाम् । अदाव । अदाम । 'अदा सि तन्' इति जाते । (दाधास्थामित्त्वं सेङित्त्वम् ) ङित्त्वान गुणः। (लोपो ह्रस्वा- ज्झसे) अदित । अदिपाताम् । अदिपत ॥ डुधाञ् धारणपो- पणयोः । दधाति । (दादेः) सूत्रम् (दाधास्याम्०) दावास्थाधातूनाम इत्वं भवति । सेडित्वं च । आत्मने- पदे डिस्चात् गुणाभावः । (लोपो हस्वान्झसे ) अनेन सेलोपः। जदित । अदिपाताम् । (आतोऽन्तो०)दिपत ॥ दुधाञ् धारणपोपणयोः । डुजाविती । पूर्ववत् प्रत्यया भवन्ति ( द्वादेईिश्च ) नेनापो लोपः। बातोद्वित्वम (हस्वः । झपानां जनचपाः) दधाति । 'दधा तस्' इति जाते । (दादेः) अनेनाकारस्य लोपः । 'दध तम् इति जाते। (पूर्वस्य डिति झसे धः ) झभान्तस्य दधातेः पूर्वदकारस्य धकारो भवति ङिति झसे परे । धत्तः। दधति । धत्ते । दध्यात्। दधीत । दधातु | धेहि । धत्ताम् । अधात् । अधाः। अधत्ता ।

·(३४४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- १२८ दधौ । दधे । धेयात् । धासीष्ट । धाता । धास्यति । धास्यते। अधास्यत् । अधास्यत (दादेःपे) अधात्। अधित ॥ णिजि. शौचपोपणयोः । इरितः (आदेः ष्णः स्नः) सूत्रम् (पूर्वस्य डिति झसे धः) पूर्वस्य ६-१ डिति ७-१ झसे ७-१ धः १-१ झभान्तस्य धातोः पूर्वस्य दकारस्य धकारो भवति । डिति झसे प्रत्यये परे । अनेन दकारस्य धकारः। 'ध्ध् तस्' इति जाते। अत्र (तयोधः) अनेन तकारस्य धकार प्राप्ते । दधाति विनेत्युक्तत्वात् न भवति (खसेचपा०) धत्तः। दधाति । दधा- सि । पत्थः। धत्थ । दधानि । ध्वः । दध्मः । धत्ते । दधाते ( आतोऽन्तो०) दधते । धत्से । दधाथे। धध्वे । दधे । दध्वहे । दध्महे (दादेः०) दध्यात् । दध्याताम्। दध्युः। दधीत । दधीयाताम् । दधीरन् । दधातु- धत्तात् । धत्ताम् । द्विरुक्तात् । दधतु (दां हो) धेहि-धत्तात् । धत्तम् । धत्त (सवर्णे) दधानि। दधाव । दधाम । धत्ताम् । दधाताम् । दधताम् । धत्व । दधाथाम् । धद्ध्वम् ( ए ऐ ऐ ) दधै । दधावहै । दवामहै । अदधात् । अधत्ताम् ( अन उम्) अधुः । अधत्त । अदधाताम् अदधत । अन्यानि मुगमानि । लिलकारे (द्विश्च । सस्वरादिः । झपानाम् । आतो णपू डी) दधौ (जातोऽनपि) अनेनाकारस्य लोपः । दधतुः । दधुः । दधिय-. दधाथ । अथात्मनेपदे ( आतोऽनपि) दधे । दधाते । दधिरे ( दादेरेः') धेयात् । धेयास्ताम् । धेयामुः । धासीष्ट । धाता। लुङ्लकारे (दादेः पे) अनेन सेर्लोपः । अधात् । अधाताम् ।( स्याविदः) अधुः । आत्मनेपदे (दाधास्थाम् । अनेन इत्वम् । सेर्डित्वम् । डिवात् (लोपो हस्वाज्झसे ) अनेन सेलोपः। आधत । अधिपाताम (आतोऽन्तो । अधिपत । अधियाः । अधिपाथाम् । अधिध्वम् । अधिपि । अधिष्वहि । अधिष्महि ॥ णिजिर शौचपोपणयोः। इरित् (जादेः प्णः सः) अनेन णकारस्य नकारः । पूर्ववत् प्रत्ययाः (दादेश्चि) “नि निज् तिप्' इति जाते । (निजां गुणः) निविविपां पूर्वस्य गुणो भवति लकि सति। नेनेक्ति । नेनिक्तः । ननिजति । नेनेति । नेनिक्थः । नेनिक्थ। नेनेज्मि । नेनिज्वः। नेनिज्मः । नेनिक्ते । नेनिज्यात् । नेनि- जीत । नेनेत-नेनिक्तात् । नेनिक्ताम् । नेनिजतु । नेनि- ग्धि-नेनिक्तात् । नेनिक्तम् । नेनिक्त । सूत्रम (निजां गुणः) निजां ६-३ । गुणः १-१ निषिविपां धातूनां पूर्वस्य गुणो भाति । लुकि कृते सति । अनेन चतुर्पलकारेषुपूर्वस्य गुणो भवति । ‘ने निज विष' इति जाते (उपधाया लघो) मनेन गुणः ।नेने तिम् इति जाते (खमेचपा ·१२९ द्वादयः। । नेनेक्ति। नेनिक्तानेनिजति । नेनेज् सिप् इति जाते (खसेचपा० । किलातू० कप०) नेनेक्षि । नेनिक्यः। नेनिक्य । अन्यानि रूपाणि सन्ति मूले । नेनिक्त नेनिजाते (आतोऽन्तो०) नेनिजते | नेनिज्यात् । नेनिज्याताम् । नेनिज्युः। नेनि- जीत । नेनेक्तु । नेनिक्कात् । नेनिक्ताम् । द्विरुक्तात् । नेनिजतु । नेनिन् हि इति जाते झसादिः । अनेन हेधिः। (चोः कुः । झबे जवाः) नेनिग्धि । नेनिक्तात् । नेनिक्तम् नेनिक्त । नेनिज् आनिए इति स्थिते (उपधाया लघोः ) अनेन गुणे प्राप्ते । (देः स्वरेऽपि नोपधागुणः ) द्विरुक्तस्य धातोरपि विपये पिति स्वरे उपधाया गुणो न भवति । नेनिजानि । नेनि- जाव । नेनिजाम । नेनिक्ताम् । अनेनेक्-अनेनेग् । अनेनि- ताम् । अनेनिजुः । अनेनिक्त । निनेज । निनिजे । निज्यात् । (सिस्योः) निक्षीष्ट । नेता। नेता । नेक्ष्यति । नेक्ष्यते। अनेक्ष्यत् । अनेक्ष्यत । अनिजत्। अनिजताम् (अनिटो नामि- वतः) अनैक्षीत् । अनैक्ताम् । अनैक्षुः ॥ विजिर पृथग्भावे । वेवेक्ति । नेनेक्तिवत् ॥ विष्ल व्याप्तौ । वेवेष्टि । वेविष्टे । वेवि- प्यात् । वेविपीत। वेवेष्टु । विष्टाम्। अवैवेद-अवेवेड्। विवेप । विविपे । विष्यात् । विक्षीप्ट । वेष्टा । वक्ष्यति । वेक्ष्यते । अवेक्ष्यत् । अवेक्ष्यत (लित्पुपादेङः) अविपत् ( ङो वेति के- चित् । हशपान्तात्सक ) अविक्षत् । अविक्षत ॥ इति हादि- पूभयपदिनः समाप्ताः॥ ॥ इति लुग्विकरणा द्वादयः ॥ इति तृतीयगणः ॥३॥ सूत्रम् (वेः स्वरेपि नोपवागुणः) द्वेः ६-१ स्वरे ७-१ अपि ७-१ न अव्ययम् । उपधा गुणः १-१ द्विरुक्तस्य बातोरपि विषये पिति स्वरे परे उपधाया गुणो न भवति । अनेन गुणनिषेधोत्र । नेनिजानि । नेनिजार । नेनिजाम नेनिक्ताम् । नेनिजाताम् । नेनिजताम् । नेनिज़ स्व इति जाते । (चोः कुः । खसे चपा० ) पत्वम् (कपसयोगे क्षः)। ननिव । अन्यानि मुगमानि । लङ्लकारे प्रथमपुरुपस्यैकवचने । नेने दिए इति जाते ( चोकुः । दिस्पोईसात् ) अनेन सेलोपो भवति (वावसाने । दिवादावद ) अनेनेक्-अनेनेग् । अनेनिक्ताम् । अननिजुः - ९ ·(३४६) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- अनेनेक अनेनेग् । अनेनिक्तम् । अनेनिक्त । अनेनिजम् । अननिक्त । अनेनि- जाताम् (आतोन्तो०) अनेनिजत । अनेनिक्याः । अनेनिनाथाम् । अनेनिग्ध्वम् । लिट्लकारे (विश्व) अनेन द्वित्वम् ( पूर्वस्य । उपधाया लघोः) अनेन गुणो भवति । निनेज । निनिजतुः । निनिजुः ( उपधायाः)। निनेनिथ । अन्यानि सुगमानि । निनिजे । निनिजाते । निनिजिरे । पत्वम् । निनिजिपे । निनिजाथे। निनिनिध्वे । निज्यात् । निज्यास्ताम् । निज्यासुः ( सिस्योः० ) अनेनात्र गुणा- भावो भवति । निज् सीष्ठ । इति जाते (चोः कुः । खसे० ) पत्वम् । (कपसंयोगे क्षः) निक्षीष्ट । निक्षीयास्ताम् । निक्षीरन् । इत्यादीनि ( उपधाया लघोः । चोः कुः) नेक्ता । नेक्तारौ । नेक्तारः । नेज् स्यप् तिप् इति जाते । चुत्वम् । पत्वम् (कप संयोगे० ) नेक्ष्यति । नेक्ष्यते । अनेक्ष्यत् । अनेक्ष्यत । लुइलकारे। 'अनि सि ईद दिप्' इति जाते (अनिटो ना० ) अनेन वृद्धिः । चुत्वम् । पत्वम् । (कपसं- योगे०) अनैक्षीत् । अनैक्तीम् । अनैक्षुः । इत्यादीनि । आत्मनेपदे वृद्धिर्न भवति । अनिक्त । अत्र ( शसात् ) अनेन सेलोपो भवति । अनिक्षाताम् (आतोऽन्तो०) अनिक्षत । अनिक्याः । अनिक्षाथाम् । अनिगुध्वम् । अस्य धातोरिरितो वा । अनेन डप्रत्ययो भवति । डित्वाद्गुणाभावः । अनिजत् । अनिजताम् । अनिजन् । इत्यादीनि ॥ विजिर पृथग्भावे । पूर्ववत् तिवादयस्तादयश्च मत्यया भवन्ति (अप् कर्तरि । द्वादेईिश्च । चोः कुः। खसे चपा झसानाम् । निजां गुणः । उपधाया लघोः ) पेवेक्ति वेवितः । द्विरुक्तात् । वेविजति । अयं धातुनेक्तिरव ज्ञातव्यो न कश्चिद्विशेषः ॥ विष्ट व्याप्ती । लकार इत् । पूर्ववत् प्रत्यया भवन्ति ( द्वादेश्चि । निजां गुणः ) अनेन पूर्वस्य गुणः । (उपधाया लघोः) अनेन द्वितीयस्प गुणो भवति । ठुत्वम् । वेवेष्टि । वेविष्टः । द्विरुक्तात् । वेविषति ( पढोः का से ) जनेन पस्य कः । वेवेक्षि । इत्यादीनि । विष्टे । वेविष्यात् । वेविपीत । वेचेष्टु । वेपिष्टात् । वेविष्टाम् । वेविपतु । वेविप हि इति जाते ( झसा० । पोड: पेविति। न्यानि सुगमानि । वेविष्ट । वेविपाताम् । वेविपत । अवेवे दिए । इति जाते (पोडा । दिस्योईसात् ) अनेन दिप्तिपोलोपः। (वारसाने ) अवेवेद-अवे- वेड् । मवेविष्टाम् । गोविपुः । अन्यानि मुगमानि । अवेविष्ट । अवेविपाताम् । अवेरिपत । एतानि सर्वाणि रूपाणि एतरेर सूनः सिध्यन्ति । ततस्तेषां व्याख्यान. स्यानावश्यकत्वम् । लिट्लकारे (द्विथा पूर्वस्य । उपधायाः) विवेप । विविपतुः । विविपुः । विवेपिय । इत्यादीनि । मात्मनेपदे । विधिपे । विविपाते । विविपिरे । विविपिपे । विष्पात् । विप् सीष्ट इति स्थिते ( पटोः कः से) पत्यम् । (कपसं० । सिस्यो: ) भनेन गुणाभारः । विशीष्ट । गुत्वम् । वेष्टा । वेष्टा । ( पदोः का रो। फिलात् । कपरांयोगे० । उपधायाः) वेश्यति । येक्ष्यते । अत्यत् । भोत्सत ।

·१३१ दिवादयः। (३४७) एतेषां लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लुट्लकारे । (लित्पुपादेः ) अनेन उप्र- त्ययो भवति । डिवाद गुणाभावः (दिवादाषट् ) अविपत् । अविपताम् । अवि- पन् । उप्रत्ययो वा भवति । इति केचिदाचार्या वदन्ति । तत्पक्षे ( हशपान्ता- रसक् ) कित्साद्गुणाभावः । कल्पम् । पत्वम् ( कपसं०) अविक्षत् । अविक्षताम् । अविक्षन् । आत्मनेपदेपि (हशपान्तात्० ) अनेन ससत्ययो भवति । अविक्षत । (आतिसकोकारलोपः स्वरे) अनेनाकारस्यलोपः । अविक्षाताम् । ( आतो:- न्तो० ) अविक्षत ॥ इत्युभयपदिनः ॥ इति लुग्विकरणा दादयो धातवः कथिताः ।। समाप्तोऽयं वादिगणः॥ ॥अथ दिवादयः॥ दिवादिषु परस्मैपदिनः॥ दिव क्रीडाविजिगीपाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्ति- गतिपु। अथ दिवादिगणः कथ्यते । तत्रादी परस्नैपदिनः कथ्यन्ते । दियु कीडाविजि- गीपाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वमकान्तिगतिपु । दिवूधातुरेष्वर्थेषु वर्तते । तत्र क्रीडा खेलनम् । विजिगीपा जेतुमिच्छा । कान्तिरभिलापः । शेपाः । प्रतीतार्थाः । प्रसिद्धिस्तु क्रीडार्थस्यैव शुत्यर्थस्य च । उफार उदित्कार्यार्थः । ( उदितः क्त्वो वेद ) इति इविकल्पार्थः (परतोऽन्यत्) अनेन परस्मैपदं भवत्यस्य ! तिवादयः प्रत्यया भवन्ति । तदा 'दिव् तिम्' इति जाते । (दिवादेर्यः) दिवादेर्गणाधः प्रत्ययो भवति चतुर्यु परेषु । अपोऽपवादः । बोर्वि हसे । दीव्यति । दीव्येत् । दीव्यतु । अदीव्यत् । दिदेव । दिदिवतुः। दिदिवुः । दिदेविथ । दीव्यात् । देविता । देविष्यति । अदेविष्यत् । अदेवीत् ॥ पिवु तन्तुस- न्ताने । सीव्यति। सीव्येत । सीव्यतु । असीव्यत् । सिपेव । सीव्यात् । सेविता । सेविष्यति । असेविष्यत् । असेवीत् ।। नृती गात्रविक्षेपे । ईकारेत् । नृत्यति। नृत्येत् । नृत्यतु । अनृत्यत् । नर्त । ननृततुः । ननृतुः। नृत्यात् । नर्तिता। नर्तिप्यति । अनतिष्यत् ।

·(३४८) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- १३२ सूत्रम् ( दिवादेयः) दिवादेः ५-१ यः १-१ द्विपदं सूत्रम् । दिवादेर्गणात चतुर्गा तिवादिपु दिम्पर्यन्तेषु प्रत्ययेषु परेषु यः प्रत्ययो भवति । सस्वरो यः प्रत्ययो भवति । अयमपोऽपवादः । अनेन यः प्रत्ययो भवति । (खोवि हसे) अनेन दीर्घो भवति । दीव्यति । दीव्यतः । दीव्यन्ति । (अदे) अनेनाकारस्य लोपः। दीव्यसि । दीव्यथः। दीव्यय । दीव्यामि । (मोरा) दीव्यावः। दीव्यामःननु (अप् करि ) इति सामान्येनोक्तत्वात् दिवादेरपि, अप्प्रत्ययः क्रियता तत्राह । अपोऽप- वादः । दिवादेरारभ्य क्यादिगणो यावत् तावत् अप्पत्ययो न भवति इत्यर्थः।यादादौ तु भवतिवत् या इत्यादीनि सूत्राणि योज्यानि । दीव्येत् । दीव्येताम् (युस् इद् । अइ ए) दीव्येयुः । दीव्ये । दीव्येतम् । दीव्येत । (यामियम् ) दीव्ययम् । दीव्येव । दीव्येम । तुवादो यप्रत्यये कृते सति भवतिवत्कार्य भवति । दीव्यतु । दीव्यतात् । दीव्यताम् । दीव्यन्तु । अस्मिन् । (अदे) अनेनाकारस्य लोपो भवति । अतः। दीव्य। दीव्यतात् । दीव्यतम् । दीव्यत । (सवर्णे०) दीव्यानि । दीव्याव । दीव्याम (दिवा- दावद् ) अन्यत्तु भवतिवत् । अदीव्यत् । अदीव्यताम । (अदे ) अदीव्यन् । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे ।( द्विश्च। पूर्वस्व०) उपकापा:) दिदेव । दिदिवतुः । दिदिचुः । (गुणः) दिदेविय । शेपाणि मुगमानि। (योर्विहसे ) दीव्यात् । दीव्यास्ताम् । (उपाधाया लघोः । सिसता० ) अनेनेट् । देविता । अन्येपा लकाराणां रूपाणि सुगमानि र लुङ्लकारे द्वौ इटौ । अडागमः । (गुपएः ) अदेवीत् । अदेविष्टाम् । नदे- विपुः ॥ पिवु तन्तुसन्ताने । उकारः। (आदेः ष्णानः) तिवादयः। (दिवादेर्यः । योचि हसे ) अनेन दीर्घः । सीव्यति । सीव्येत् । सीव्यतु । असीव्यत् । एतेपा रूपाणि सुगमान्यतो व्याख्यानं न कृतम् । लिट्लकारे । द्वित्वम् । (पूर्वस्य । उपधायाः । फिलात् ) सिपेव । सिपिवतुः । सिपियुः। (गुणः) सिपेविय । (योनि हसे ) सी- व्यात् । सीव्यास्ताम् । सीव्यासुः । (उपधायाः। सिसता० ) अनेनेट् । सेविता । सेविष्यति । अत्र पत्वम् । लुङ्लकारे। द्वौ इटौ। (इट ईटि । गुणः ) अडागमः । असेयीत् । असेविष्टाम् । असेविपुः । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि ॥ नृती गानवि- क्षेपे । पूर्ववत् तिवादयो भवन्ति (दिवादेर्यः) जनेन यप्रत्ययो भवति । ईकार इन् । नृत्यति । नृत्यतः। नृत्यन्ति । नृत्येत् । नृत्यतु । अनृत्यत् । लिट्लकारे द्वित्वम् । (पूर्वस्य । उपधाया लघोः) ननर्त। कित्त्वान्न गुणः । ननृततुः । ननृतः नर्चिय । अन्यानि सुगमानि । नृत्यात् । (सिसता०) अनेनेद प्रत्ययो भवति ! (गुणः) अनेन गुणो भवति । नर्तिता । अन्यानि मुगमानि । नर्तिप्यति । पत्वं भवति । जनतिष्यत् । (नृत्तृवृत्कृतां सस्यासेरिड् वा वक्तव्यः ) नयति । अनयत् । अनर्तीत् ॥ जूपिर वयोहानी (ॠत इर खो- ·१३३ दिवादयः। वि इसे । जीर्यति । जीयेत् । जीर्यतु । अजीर्यत् । जजार । (गुणः) जजरतुः। जजरुः । जीर्याद । (ईटो ग्रहाम् ) जरी- ता-जरिता । जरिष्यति-जरीष्यति । अजरिष्यत्-अजरी- प्यत् । (इरितो वा ) अजरत्-अजारीत् ॥ शो तनूकरणे। स्त्रम् (नृद्) नृवछ्वकृतां धातूनाम् असे स्य इड् वा वक्तव्यः । अने- नास्य से परे वा इड् भवति । (उपधाया लघोः) अनेन गुणो भवति । (राद्यपोदिः) नय॑ति । अनय॑त् । रूपाणि सुगमानि सन्ति । लुङ्लकारे । 'अनृत् सि दिप इति जाते (सिसता० । सेः । इट ईटि । गुणः) अनीत् । अनत्तिष्टाम् । अनर्तिपुः । अन्यानि सुगमानि ॥ जृपिर क्योहानौ । इर् इत् (इरितो वा ) इति सूत्रस्थविशे- पणार्थः । पित्त्वात् पिद्भिदामित्यङ्ग प्रत्यये जरेति सिद्धम् । ( दिवादेयः ) जृ य तिप् इति जाते । (ऋत इर् ) अनेन ऋकारस्य इर् । (योनि हसे ) अनेन दीर्घः। जीर्यति । जीर्यतः । ( अदे) जीर्यन्ति । जीर्यत् । जीर्यतु । जीर्यतात् । जीर्यताम् । (अदे) जीर्यन्तु । जीर्य । अन्यानि मुकराणि । (दिवादावट ) अजीर्यत् । अजीर्य- ताम् । अजीर्यन् । लिट्लकारे । द्वित्वम् । (सस्वरादिः ।। धातो मिनः) अनेन वाद्धः । जजार । (ऋसंयोगातू०) अनेनाकित्त्वाद् गुणो भवति । ( गुणः) जजरतुः । जजरुः । जजरिथ । जु यात् इति स्थिते । (ऋत इर) अनेनेर ( वोनि हसे) अनेन दीर्घः । जीर्यात् । न ता इति जाते । (सिसता० ) अनेनेट् । गुणो भवति । जरिता । ( ईटो ग्रहाम् ) अनेन वा दीर्घः । जरीता । एवमन्येपामाप लकाराणां रूपाणि ज्ञेयानि । अस्य धातोः। (इरितो वा) अनेन ङप्रत्ययो भवति । (दृशादेः) अनेन गुणः । अजरत् । अजरताम् । अजरन् । उप्रत्ययाभावे । सिः प्रत्ययो भवति । सेणित्त्वात् वृद्धिः । अन्यत् साधनं तु पूर्ववत् । (दिवादावद् ) अजारीत् । अजारिष्टाम् । अजारिपुः । अन्यानि सुगमानि ॥ शो तनूकरणे। तिवादयो भवन्ति । (दिवादेर्यः) शो य तिय् इति जाते। (य्योः) यप्रत्यये परे धातोरोकारस्य लोपो भवति । श्यति । श्येत् । श्यतु । अश्यत् । शशौ । शायात । शाता । शास्यति । अशास्यत् । वासिलोपः । अशात्-अशासीत् ॥ छो छेदने । छ्यति । छयेत् । छ्यतु । अच्छयत् । चच्छौ । छायात् । छाता । छास्यति । अच्छास्यत् । अच्छात् । अच्छासीत् ॥ पोऽन्तकर्मणि । स्यति । स्येत् । स्यतु ।

·(३५०) सारस्वतचन्द्रकीतौं- अस्यत् । ससौ । सेयात् । साता। सास्यति । असास्यत् । असात् । असासीत् ॥ दो अवखण्डने । यति । येत् । द्यतु । अद्यत् । ददौ । देयात् । दाता । दास्यति । अदास्यत् । अदात् ॥ राधू साध संसिद्धौ । राध्यति । राध्येत् । राध्यतु । अराध्यत् । रराध । सूत्रम् ( य्योः ) यि ७-१ ओः ६-१ यप्रत्यये परे सति धातोरोकारस्य लोपो भवति । अनेन ओकारस्य लोपः 'स्वरहीनं' श्यति । श्यतः । ( अदे) श्यन्ति । श्येत् । श्येताम् । श्येयुः । श्यतु । श्यतात् । इयताम् । श्यन्तु । अश्यत् । अश्यताम् । अश्यन् । सर्वाणि रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे। ( संध्यक्षराणा० द्विश्च । जातो णप् डौ)शशौ । (आतोनापि ) अनेनान्यत्राकारस्य लोपो भवति। शशतुः । शशुः । (अत्वतः) शशिथ । शशाथ । ( संध्यक्षराणां० ) शायात् । शाता । अन्येषां सुगमानि । लुड्लकारे । अशासि दिप् इति जाते। ( शाछासा०) जनेन वा सेलोपः । (दिवादावद् ) अशात् । अशाताम् । अशुः । इत्यादीनि । सेलोपाभावपक्षे । ( जादन्तानाम ) अनेनेट्सको । अशासीत् । अशासिष्टाम् । अशासिपुः । यो रूपयोः पत्वं भवति ॥ छो छेदने । प्रत्ययादयश्च पूर्ववत् भवन्ति । स्योः । अनेन यकारे परे जोकारस्य लोपः । छयति । छयेत् । छ्यतु । ( दिवा- दावन ) अच्छचत् । चतुर्णा लकाराणा रूपाणि सुगमानि सन्ति । लिट्लकारे छोणप् इति स्थिते । (संध्यक्ष ) द्वित्वम् । (हस्वः। जातो ण डौ। झपानाम्० ) चच्छो (आतोनाप ) अनेनान्यत्राकारलोपः । चच्छतुः । चच्छुः । चच्छिय । चच्छाथ । (संध्यक्षराणां०) छायात् । छायास्ताम् । छायासुः । छाता । अन्यानि सुगमानि । लुड्लकारे। (शाच्छासा०) अनेन वा सेर्लोपो भवति । तदा । गच्छाद । अच्छाताम् । अच्छुः । इत्यादीनि । यदा सेलोपो न भवति तदा ( जादन्ताना० ) अनेनेट्सको भवतः ( दिवादावद् ) अच्छासीत् । अच्छासिष्टाम् । पत्वम् । एत्वम् । अच्छासिपुः॥ पो अन्तकर्मणि (नादेः ष्णःमः। य्योः) स्पति । लिट् । ससौ लुइ । वा सिलोपः । नसाव-लसासीत् ॥ दो अवखण्डने । तिवादयः ( दिवादेर्यः । ग्योः) द्यति । यतः। (नदे) द्यन्ति । येत् । यतु-धतात् । यताम् । ( नदे) भनेन अकारस्य लोपः । यन्तु । छ । जन्यानि सुगमानि । अद्यत् । जयताम् । अद्यन् । नयः । लिट्लकारे 'दो णप्' इति जाते । (संध्यक्षराणा) दित्वम् । (हवः। जातो णम् डी) अनेन कारस्य लोपो भवति । ददौ । (आतोन्नपि) ददतुः । ददुः । टदिय । ददाय । इत्यादीनि । (संध्यक्षराणाम् ) दायात । इति ·१३५ दिवादयः। (३५१) जाते । (दादेरेः) अनेन आकारस्य एकारः। देयात् । दाता । लुङ्लकारे । (दादेः पे) अनेन सेर्लोपो भवति । अदात् । अदाताम् । अदुः । इत्यादीनि ॥ राथ् सार संसिदौ । तिवादयः। (दिवादेर्यः ) 'स्वरहीनम्' राध्यति । राध्यतः । राध्यन्ति । गध्येत् । राव्येताम् । राध्येयुः । राध्यतु । राध्यतात् । राध्यताम् ( अदे० ) राध्यन्तु । अराध्यत् । अराध्यताम् । अराध्यन् । लिट्लकारे । राष्णप् इति जाते। (दिश्च । ह्रस्वः) रराध। (राधहिंसायां किति णादौ सेटि थपि चैत्वपूवैलोपो वा) रेधतुः। रराधतुः । राध्यात् । राधा। रात्स्यति । अरात्स्यत् । अरात्सीत् । अराधाम् ॥ इप् सर्पणे । इष्यति। इष्येत् । इप्य- तु । ऐष्यत् । इयेप । इष्यात् । एपिता । एपिष्यति। ऐपिष्यत् । ऐपीत् ॥ व्यधू ताडने ( ग्रहां क्लिति च) विध्यति । विध्येत । विध्यतु । अविध्यत् । विव्याध । व्यद्धा । व्यत्स्यति । अव्य- त्स्यत् । अव्यात्सीत् । अव्याधाम् । अव्यात्सुः ॥ पुप् पुष्टौ। पुप्यति । पुष्येत्। पुप्यतु । अपुष्यत् । पुपोप । पुप्यात् । पोष्टा । पोक्ष्यति । अपोक्ष्यत् । अपुपत् ॥ श्लिप आलिङ्गने । श्लिप्यति । लिष्येत् । श्लिष्यतु । अश्लिष्यत् । शिश्लेप । श्लिप्यात् । श्लेष्टा । श्लेष्यति । अश्लेक्ष्यत् (हशपान्तात्सक)। सूत्रम् (राधतेः राधतेर्धातोहिंसायां) किति णादौ परे सेटि थपि परे च एत्वपूर्वलोपौ भवतः । अनेनास्य धातोर्वा एत्वपूर्वलोपौ भवतः । रेधतुः। राधतुः । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । इति ज्ञातव्यम । थपि रराविय-राद्ध-रोधिय । राध्यात् । राध्यास्ताम् । राध्यामुः। 'गव् ता' इति जाते । तयोः अनेन तका- रस्य धकारः । झो जनाः। राद्वा । राद्वारौ। राद्वारः । राव स्यय तिप् इति जाते । ( खसे चपा शसानाम् ) अनेन धस्य तः। रात्स्यति । (दिवादावद )जरा- त्स्यत् । लुङ्लकारे । अराध सि ईद दिप् इति जाते । (खसे०) 'स्वरहीनम्' (खाव- साने ) अरात्सीत् । (झसात् ) अनेन सेलोपो भवति । अराद्वाम् । रामः ।। इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । साथ् धातोरपि रूपाणि राध् धातुबत् ज्ञातव्यानि । अस्पत्वपूर्वलोपो न भवतः। साध्यति । लिट्लकारे दित्वादिकं सर्वं भवति । ससाध । ससाधतुः । ससाधुः । ससाधिय । तयोर्धः । जनेन यप्रत्ययो यकारस्य धत्वम् । (झने जनाः ) ससाद्ध । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ इए सर्पणे। तिनादयो । ।

·. (३५२) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- १३६ भवन्ति । (दिवादेर्यः) अनेन यमत्ययो भवति । इष्यति । इष्यतः । इष्यन्ति । इत्यादीनि । इष्येत् । इष्येताम् । इण्येयुः । इण्यतु इष्यतात् । इप्यताम् । (अदे) इष्यन्तु । स्वरादित्वात् । दावडागमौ । (अ इ ए । ए ऐ ऐ) ऐष्यत् । ऐष्यताम् । ऐष्यन् । लिट्लकारे (द्विश्च । सस्वरादिः । उपधायाः) अनेन गुणः। (असवणे) इयेप । (सवर्णे० ) ईपतुः । ईपुः । ( गुणः ) इयेपिथ । इत्यादीनि । इष्यात् । (उपधाया लघोः) अनेन गुणो भवति । (सिसता०) अनेनेट् । एपिता एपितारी । एपितारः । अन्येषां रूपाणि मुगमानि । लुङ्लकारे । द्वाविटौ भवतः। (इट ईटि) अनेन सेर्लोपो भवति । दावडागमौ भवतः। ऐपीत् । ऐपिष्टाम् । ऐपिपुः । इत्यादीनि भवति ॥ व्यध् ताडने । तिवादयः। (दिवादेर्यः) । अनेन यमत्ययो भवति । (ग्रहां क्विति च ) अनेन संप्रसारणं भवति । यकारस्य सस्वरस्य इकारः। विध्यति । विध्यतः। (अदे ) विध्यन्ति । इत्यादीनि । विध्येत् । विध्यतु । आवध्यत् । अविध्यताम् । अविध्यन् । 'व्यध् णप्' इति स्थिते । ( द्विश्च । सस्वरादिः)। व्य व्यध् णप् इति जाते । (णवादौ पूर्वस्य) अनेन संप्रसारणम् । ( पूर्वस्य । अत उपधायाः) विव्याध । 'व्य व्यध् अतुम् ' इति जाते । (णवादौ पूर्वस्य । ग्रहां किति च ) विविधतुः । विविधुः । विव्यधिथ (अत्वतः । तथोधः) झवे जवाः ) विव्यद्ध । संप्रसारणम् । विध्यात् । विध्यास्ताम् । विध्यासुः । (तथोधः । झवे जवाः )व्यदा । व्यद्धारौ । व्यद्वारः (खसे चपाः) व्यत्स्यति । अव्यत्स्यत् । लुङ्लकारे । अव्यच सि दिप् इति जाते । (सेः । अनेन ईट् । खसे चपा झसानाम्) सेर्णित्वात् वृद्धिः । अव्यात्सीत् । (झसात्० ) अनेन सेलोपो भवति । (तथोधः) अव्याधाम् । अव्यात्सुः । अव्यात्सीः । अव्याद्धम् । अव्याद्ध । अव्यात्सम् । अव्यात्स्व । अव्यात्स्म ॥ पुष् पुष्टौ । तिवादयः (दिवादेर्यः) पुष्यति । अन्यानि मुगमानि । लिट्लकारे । (द्विश्च । पूर्वस्य० । उपधाया लघोः) अनेन गुणः । पुपोप । पुपुपतुः । पुपपुः । पुपोषिय । पुष्यात् । (उपधायाः ) हुत्वम् । पोष्टा । पोप स्यप तिप्' इति जाते । (पढोः कः से । किलात् । कप०) पोक्ष्यति । क्षपोत्यत् । लुइलकारे । (लित्पुपादे:) डिसाद गुणाभावः। (दिवादावद् ) अपुपत् । अपुपताम् । अपुपन् ।। लिप् आलिङ्गने। तिवादयः(दिवादेयः) लिप्यति चतुणां लकारणां रूपाणि मुगमानि । लिट्लकारे । (द्विश्च । पूर्वस्य । उपधाया घोः) शिश्लेप । शिश्लिपतुः । शिश्लिपुः। शिश्लेपिय । इत्यादीनि । शिष्यात् । लिप ता इति स्थिते । (गुणः) टुत्वम् । श्लेष्टा । लिए स्यम् तिप् इति जाते । (गुणः । पढो:०) कत्वम् (कप०) श्लेक्ष्यति । अलेक्ष्यत् । अलभ्यताम् । अलेक्ष्यन् । लुइटकारे। (हमपान्तात्सक ) अनेन सक्मत्ययः । (दिवादावद । पढोः कः से। फिलात् । कप०) अश्लिक्षद । अशिक्षताम् । अधिक्षन् ।

·१३७ दिवादयः। (३५३) (लिपेरालिङ्गने सक् ) छापवादः । अश्लिक्षत्कन्यां चेत्रः । अनालिङ्गने समश्लिपजतु काष्ठम् ॥ तृप् प्रीणने । तृप्यति । तृप्येत् । तृप्यतु । अतृप्यत् । ततर्प । तृप्यात् । रधादित्वादिदिकल्पेन । तर्पिता-त्रता-ता।रारो झसेहशाम् । तर्पिप्यति-त्रप्स्यति-तय॑ति । अतर्पिप्यत्-अत्रप्स्यत् । अतप्य॑त् । सूत्रम् (लिपेः०) लिपेर्धातोरालिङ्गनेर्थे सक्प्रत्ययो भवति । अनालि भने (लित्पुपादेर्डः) अनेने प्रत्ययः । ङित्त्वात् गुणाभावः। (दिवादाबद्) अश्लिपत् । अश्लिपताम् । अश्लिपन् । आलिङ्गन्ने। अश्लिक्षत् कन्यां चैत्रः । इत्युदाहरणम् । अनालिङ्गने तु । समश्लिपजतु काष्ठम् । इत्युदाहरणम् ॥ तृप् पीणने। तिवादयः । (दिवादेर्यः) तृप्यात । चतुर्णा लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । (द्विश्च । पूर्वस्य हसादिः । ः। उपधाया लघोः) ततर्प । तपतुः । तत्पुः । ततर्पिथ । इत्यादीनि । तृप्यात् । अस्य धातोरधादित्वात् इड् विकल्पेन भवति । (गुणः) तर्पिता । तर्पितारी । तर्पितारः । इडभावे । (गुणः ) ' अर प्रता' इति जाते। (रा रो झसेहशाम) अनेन अरो रो वा भवति । त्रप्ता-तर्पिता। तर्षिष्यति । तर्पियतः। तर्पियन्ति । इडभावे गुणः । (रारो झमे०) त्रप्स्यति । विकल्पेन । तय॑ति । रूपाणि मुगमानि । अतीत् । अत्रप्स्यत् । अतस्य॑त् । रूपाणिमुगमानि । लुङ्लकारे। (स्पृश्मृश्कश्तृपां सिर्वा वक्तव्यः) रधादित्वाद्धेट् । अतीत्। अवाप्सीत्-अतासीत् । पुपादित्वात् ङः । अतृपत ॥ एवं हप् हर्पविमोहनयोः । दृप्यति ॥ मुह वैचित्ये । मुह्यति । मुमोह । मुह्यात् । (द्रुहादीनां घत्वढत्वे वा) मोढा-मोग्धा- मोहिता। रथादित्वाद्वेट् । मोक्ष्यति-मोहिप्यति । अमोक्ष्यत्- अमोहिप्यत् । पुपादित्वात् ङः । अमुहत्-अमोह त् । अमौशीत-अमुक्षत् ॥णश् अदर्शने । नश्यति । ननाश । पचादित्वादेवपूर्वलोपौ । नेशतुः । नेशुः। नश्यात् । 'सूत्रम् (स्पृश्०) अतृप् सि दिप् इति जाते । (सिसता० । सेः । इट ईटि । •गुणः । पावसाने) अतीत् । अतर्पिष्टाम् । अतर्षिपुः । इडभावपक्षे । (उपधायाः ।

·(३५४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- १३८ लघोः । सेः । रारोझसे । अत उपधायाः) अत्राप्सीत् । अत्राप्ताम् । अत्राप्मुः। शेषाणि सुगमानि । अताप्सीत् । अताम् ि। अतार्मुः। पुपादित्वात् । अस्य धातोर्डप्रत्ययो भवति । डिवात् गुणाभावः। अत्पत् । अस्पताम् । अतृपन् । अन्यानि मुगमानि ॥ एवं दृप् हर्पविमोहनयोः। तिवादयः। (दिवादेयः) दृष्यति । अयं धातुः तृप्पतिवत् ॥ मुह्वैचित्ये । पूर्ववत् तिवादयः । ( दिवादेर्यः) मुह्यति । मुह्यतः । मुह्यन्ति । मुह्येत् । मुह्येवाम् । मुह्येयुः। मुह्यतु । मुहवात् । मुह्यताम् । मुह्यन्तु । अमुह्यत् । अमुह्यताम् । अमुह्यन् । मुह गए इति स्थिते (द्विश्च । पूर्वस्य । उपधाया लघोः) मुमोह । मुमुहतुः। मुमुहुः। (गुणः ) मुमोहिथ । इत्यादीनि । मह्यात् । मुह ता इति स्थिते । (ट्ठहादीनां घत्वढत्वे वा ) अनेन वा हस्य ढः। ( उपाधाया लघोः। तयोः) तृत्वम् । (ढि ढो लोपः) मोढा । मोढारौ । मोढारः । त्वे कृते सति । मुहू ता इति जाते ( उपधाया लयोः । तयोर्धः । झवे जवाः ) मोग्धा । मोग्धारौं । मोरधारः । रधादित्वावा इड् भवति (गुणः) मोहिता । मुह स्यप् तिप् इति जाते ( उपधाया लघोः । पढोः कः से । किला० । कपसंयोगे०) मोक्ष्यति । इटि कृते सति । मोहिप्यति । अमोक्ष्यत् । अमोहिष्यत् । लुलकारे । अमोहीत् । अमोहिष्टाम् ! अमोहिपुः । इड- भावपक्षे । (अनिटो नामिवतः ) अनेन वृद्धिः । अमौक्षीत् । अमौढाम् । अमौः । (हशपान्तात्० ) कित्तात् गुणाभावः ( पढोः कः से । किलात्० । कप० ) अमु- क्षत् । अमुक्षताम् । अमुक्षन् । पुपादित्वात् प्रत्ययो भवत्यस्य डिन्त्वात् गुणा- भावः ( दिवादावद ) अमुहत् । अमुहताम् । अमुहन् । णश् अदर्शने । ( आदेः ष्णः नः) अनेन णकारस्य नकारः। तिवादयः । (दिवादेर्यः) नश्यति । चतुर्णा लकाराणां रूपाणि सुगमानि लिट्लकारे (द्विश्च । पूर्वस्य । हसादि । अत उपधायाः) ननाश । (लोपः पचां० ) अनेनत्वपूर्वलोपौ भवतः । नेशतः । नेशुः । नेशिय । (अवत० । छशप०) श्रुत्वम् । ननंष्ठ । इत्यादीनि । नश्यात् । नम् ता इति स्थिते । (छशप०) (मस्जिनशोझसे नुम् वक्तव्यः)(छशपराजादेः पा) नंष्टा। सूनम् (मारजनशोः०) । मस्जिनशोर्यात्वोझसे परे नुम् वक्तव्यः । अनेन नुम् । (मिदन्त्यात् । नश्वापदान्ते ) टुत्वम् । नंष्टा । नटारौ । नंष्टारः । प्रनष्टा । इति जाते । (उपसर्ग०) अनेन णकारे प्राते । (नशेः पान्तस्य) नशेः पान्तस्य णत्वं न स्यात् । प्रनंटा । नशिता । नक्ष्यति । नशिप्यति । अनशिप्यत् । अनंत्यत् । पुपादित्वात् कः। .

·२३९ दिवादयः। सूत्रम् ( नशेः यान्तस्य ) पान्तस्य नशेर्धातोर्णत्वं न भवति । अनेन तनिषेधः । प्रनष्टा । रधादित्वाद् वेट् । नशिता । नश् स्यप् तिप् इति जाते । (छशप० । मस्जि० ) कवम् । पत्वम् ( कप०) नक्ष्यति । इटि कृते सति । पत्वम् । नशिष्यति (दिवादावद्) अनंक्ष्यत् । अनशिष्यत् । लुड्लकारे पुपादित्वाद् डप्रत्ययो भवति । (नशेरत एत्वं वा वाच्यम् ) अनेशत् । अनशत् ॥ शम् दम् उपशमे। सूत्रम् (३०) ङप्रत्यये परे नशेर्धातोरत एत्वं वा वाच्यम् । अनेन अकारस्य एकारः । अनेशत् । वाग्रहणात् । अनशत् । अनशताम् । अनशन् । इत्यादीनि । शम् दम् उपशमे । तिवादयः । (दिवादे०) ( शमां दीर्घः )शमादीनां दी| भवति ये परे अबादी विपये च । शाम्यति । शाम्येत् । शाम्यतु । अशाम्यत् । शशाम । शेमतुः । शेमुः। शम्यात् । शमिता । शमिष्यति । अशमिष्यत् । (लित्पुपादेर्डः ) अशमत् । अशमीदिति कोचत् ॥ शम् दम् श्रम् तम् भ्रम् क्षम् क्रम् मद एते शमादयः। रूपं तद्वत् । जिमिदा स्नेहने । आजी इतौ। सूत्रम् (शमाम०) शमां ६-३ दीर्घः १-१ शमादीनां धातूनां यप्रत्यये परे अवादी विषये दीर्घा भवति । अनेन दीर्घः । शाम्यति । चतुर्णा रूपाणि सुग- मानि । लिट्लकारे द्वित्वम् । पूर्वम्य ( अत उपधाया ) शशाम । 'शशाम वृष्टयापि विना दवाग्निः' इत्युदाहरणम् । (लोपः पचां० ) शेमतुः । शेमुः। शमिथ शशंय । इत्यादीनि । शम्यात् । ( सिसता० ) शमिता । पत्वम् । शमिष्यति (दिवादावद् ) अशमिष्यत् ( लित्पुपादेर्डः ) अशमत् । अशमताम् । अशमन् ॥ इत्यादीनि । केचिदाचार्या अस्य अशमीत् इति रूपमिच्छन्ति ॥ सावनं तु पूर्ववत् । दम् धातोरपि रूपाणि शमुवातुवत् । शम् दम् श्रम् तम् भ्रम् क्षम क्रम् मद एते शमादयो ज्ञातव्याः । तेपां रूपाणि पूर्वधातुक्त् । न कश्चित विशेषः । जिमिदा स्नेहने । आजी इतौ । तिवादयः । (दिवादेर्यः) मिद् य तिप् इति जाते। (मिदेर्ये गुणो वक्तव्यः) मेद्यति । मेयेत् । मेद्यतु । अमेद्यत् । मिमेद । मिमिदतः । मिमिदुः। मिद्यात् । मेदिता । मेदिष्यति ।

·सारस्वतचन्द्रकी?- अमेदिष्यत् । अमिदत् ॥ असु क्षेपणे । अस्यति। आस। असिता। असिष्यति। सूत्रम् ( मिदेः० ) मिर्धातोर्यपत्यये परे गुणो भवति । मेद्यति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वम् ( पूर्वस्य० । उपधाया लयोः) मिमेद । मिमिदतुः। मिमिदुः। मिमेदिय । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । मिद्यात् । ( उपधाया लघोः) मेदिता । अन्यानि सुगमानि । लुङ्लकारे (लित्पुपादेर्डः । दिवादावद् ) अमिदत् । अभिदताम् । अमिदन् । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ असु क्षेपणे । तिवादयः । (दिवादेर्यः) अस्यति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वम् । ( सस्वरादिरि० । अत उप० । सवर्णे ) आस । आसतुः । आसुः। आसिथ । इत्यादीनि । अस्यात् । (सिसता० ) असिता । अन्यानि सुगमानि । अन्येपामपि लुङ्लकारे (लित्पुपादेर्ड: ) हावडागमौ । आस् ड दिए इति जाते । ( अस्यते. थुग्वक्तव्यः ) आस्थत्॥ ॥ इति दिवादिषु परस्मै- पदिनः ॥ सूत्रम् ( अस्पतेः० ) अस्पतेर्धातोर्डप्रत्यये परे थुग् वक्तव्यः । उकार उच्चा० । ककारः कित । आस्थत् । आस्थताम् । आस्थन् । इत्यादीनि॥ ॥ इति परस्मैपदिनः समाप्तिमगमन् ॥ अथात्मनेपदिनः । जनी प्रादुर्भावे । ईकारेत् । अथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते । जनी प्रादुर्भावे । ईकार इत् । तआदयः प्रत्ययाः सर्वन भवन्ति (दिवादेर्यः) जन् य तिप् इति जाते। (जा जनीज्ञोः) जनी प्रादुर्भावे । ज्ञा अवबोधने । अनयोर्जा- देशो भवति चतुर्पु परेषु ।जायते । जायेत । जायताम् । अजायत (गमां स्वरे) श्रुत्वम् ( जञोजः) जज्ञे । जनिपीट । जनिता। जनिप्यते। अजनिष्यत । अजनिष्ट । सूनम् (जा जनीज्ञोः) जा १-१ जनीज्ञोः ६-२ । जनी प्रादुर्भाव । ज्ञा नववो- धने । जनयोर्धात्वोर्जा इत्यादेशो भवति चतुर्यु लकारेषु परेषु । जनेन जा इत्यादेगा। जायते । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । दित्वम (सस्वरादिः । हस्तः) गमा स्वरे । अनेनोपधाया लोपो भवति । श्रुत्वम् । (जनोज्ञः) जज्ञे । अज्ञाते । जतिरे। इत्यादीनि (सिसता०) पत्वम् । जनिपीष्ट । जनिता । लुङ्लकारे ( भूते मिः । सिसता०) पत्वम् । टुत्वम् । अननिष्ट ॥

·१४१ दिवादयः। (३५७) (पदादेस्तनिकर्तर्यपि सेरिण वक्तव्यः दीपादिभ्यो वा) पद् दीप जन् बुध् पूरी तायि प्यायि एते पदादयः। सूत्रम् ( पदादेः०) पदादेर्धातोस्तनि परे सति कर्तरि अपि सेरिण वक्तव्यः । दीपादिभ्यो धातुभ्यो वा भवति । पद् दीप् बुध पूरी तायि प्यायि एते पदादयो ज्ञातव्याः। (लोपः ) इणसंयोगे तनो लोपो भवति ( जनिवध्योर्न वृद्धिः ) अजनि। अजनिपाताम् ॥ दीपी दीप्तौ । दीप्यते । दीप्येत । दीप्यताम् । अदीप्यत । दिदीपे। दीपिपीट। दीपिता। दीपिप्यते । अदीपिप्यत । अदीपिष्ट । अदीपि ॥ पूरी आप्या- यने । पूर्यते । पूर्येत । पूर्यताम् । अपूर्यत। पुपूरे। पूरिपीष्ट । पृरिता। पूरिष्यते । अपरिष्यत । अपूरि-अपूरिष्ट ॥ पद गतौ । पद्यते । पयेत । पद्यताम् । अपद्यत । पेदे। पत्सीष्ट । पत्ता। पत्स्यते । अपत्स्यत । अपादि । अपत्साताम् । अप- त्सत ॥ बुध् अवगमने । बुध्यते । बुध्येत । बुध्यताम् । अवु- ध्यत । बुधे (आदिजवानाम् । सिस्योः। खसे चपा झसा- नाम् ) भुत्सीप्ट । बोद्धा। भोत्स्यते । अवुद्ध । अभुत्साताम् । अभुत्सत । अवोधि ॥ तायपालनसन्तत्योः । तायते । तताये । तायिपीट । तायिता । तायिप्यते । अतायि- प्यत । अतायि-अतायिष्ट । ओप्यायिङ् वृद्धौ । प्यायते । पप्याये। प्यायिपीट । प्यायिता। प्यायिष्यते । अप्यायिप्यत। अप्यायि-अप्यायिष्ट। अप्यायिपाताम् ॥इमौ द्वौ भ्वादिकौ।। इति दिवादिष्वात्मनेपदिनः॥ सूत्रम् ( लोपः) इसंयोगे सति तन्मत्ययस्य लोपो भवति । णित्त्वात् वृद्धौ प्राप्तायाम् ( जनिवध्योः) अनेन वृद्धेर्निपेधः । अजनि । अजनिपाताम् ( आन्तोऽ- न्तो) अजनिपत । इत्यादीनि ॥ दीपी दीप्तौ । ईकार इन् । (दिवादेर्यः ) दीप्यते। चतुर्णी सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वम् । (पूर्वस्य । हवः) दिदीपे । दिदीपाते। दिदीपिरे इत्यादीनि । (सिसता०) दीपिपीष्ट । अन्येपां रूपाणि सुगमानि लुङ्ल- ·કર (३५८) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- कारे । (भूतेसिः । सिसता०) पत्वम् । ष्टुत्वम् । (दिवादावन) अदीपिष्ट । (पदादेः) अनेन सेरिणवा भवति।यदा सेरिण तदा लोपः।अदीपि।अदीपिपाताम् । (आतोऽन्तो०) अदीपिषत । इत्यादीनि ।। पूरी आप्यायने । ईकार इत् । तआदयः (दिवादेर्यः) पूर्यते । चतुर्णा रूपाणि मुगमानि । लिट्लकारे ( द्विश्च । पूर्वस्य० । हस्वः । पुपूरे । पुपूराते । पृपूरिरे । (सिसता०) पत्वम् । पूरिपीट । अन्येषां सुगमानि । लुङ्लकारे। वा सेरिण भवति । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । अरि-अपूरिष्ट । अपूरिपाताम् । अपरिपत । टुत्वम् । अपूरिष्ठाः । इत्यादीनि ।। पद गती। ता- दयः (दिवादेर्यः) पद्यते । इत्यादीनि । लिट्लकारे । द्वित्वम् ( पूर्वस्प० । लोपः पचाम्० ) पेदे । पेदाते । पेदिरे । पद् सीष्ट इति जाते । (खसे० ) पत्सीष्ट । पत्ता । इत्यादीनि । लुड्लकारे । अ पद् सि दिप् इति जाते । (पदादेः० ) अनेन सेरिण । कित्वाद् वृद्धिः (लोपः) अपादि। अपत्साताम् । अपत्सत । इत्यादीनि ।। बुध अवगमने । तादयः । (दिवादेर्यः) बुध्यते । अन्येषां सुगमानि । लिट्लकारे। द्वित्वम् । (पूर्वस्य) बुजुधे । बुधाते । बुजुधिरे । इत्यादीनि । बुध सीष्ट इति स्थिते (आ- दिजवानाम् असिस्योः) अनेन गुणाभावः । (खसेचपा० ) भुत्सीष्ट । ( उपधायाः। तथोर्थः) बोदा । वोद्धारी। बोद्धारः । (आदिजवानाम्) भोत्स्यते । अभोत्स्यत् । लुड्लकारे । (पदादेः । गुणः । लोपः) अवोधि-अबुद्ध । अभुत्साताम् । अभुत्सत । इत्यादीनि ॥ तायङ् पालनसंतत्योः । डकार आत्मनेपदार्थः । तादयः ( अय् करि ) अनेन अप्पत्ययो भवति । भ्वादित्वात् । तायते । लिट्लकारे । द्वित्वम् । (पूर्वस्य० । हस्तः ) तताये । ततायाते । ततायिरे। इत्यादीनि भवन्ति । (सिस- ता० ) अनेनेद । पत्वम् । तायिपीष्ट । तायिता । लुङ्लकारे वा सेरिण भवति । जन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । अतायि-अतायिष्ट । अतायिपाताम् । अतापिपत। इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ गोप्यायिङ् वृद्धौ । कार आत्मनेपदार्थः । ओकारेकारी इतौ स्तः। तादयः । (अप कर्तरि) प्यायते । अन्येपां लकाराणां रूपाणि सुगमानि । तस्माद् व्याख्यानं न कृतम् । लिट्लकारे। ( विश्च । पूर्वस्य. हस्वः) पप्याये । पप्यायाते । पप्यायिरे । इत्यादीनि । (सिसता०) अनेनेट् । प्यायिपीष्ट । प्यायिता । लुइलकारे । वा सेरिण भवति । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । जप्यायि-जप्यायिष्टा जप्यायिपाताम् । प्यायिपत । अप्यायिष्टाः । अप्या- यिपायाम् । नय्यायिध्वम् । नप्यायिपि । अप्यायिष्यहि । प्यायिष्महि ॥ इमी दी धातू भ्वादिको ।। इत्यात्मनेपदिनः कथिताः ॥ अथोभयपदिनः॥णह बन्धने । नाति । नाते । न त । नह्येत । नातु । नह्यताम् । अनयत् । अनयत । ननाह । .

·दिवादयः। नेहतुः। नेहुः। नेहिथ-ननद । नेहे । नह्यात् । नत्सीप्ट (नहो धः) नद्रा । नत्स्यति । नत्स्यते । अनत्स्यत् । अनत्स्यत । अनात्सीत् । अनादाम् । अनात्सुः । अनछ । अनत्साताम् अनत्सत ॥ इति दिवादिपूभयपदिनः ॥ इति यविकरणा दिवादयो धातवः॥ ॥ इति चतुर्थगणः॥ ॥ अयोभयपदिनः कथ्यन्ते ॥णह बन्धने । अकार उभयपदार्यः। (आदेः प्णः सः) अनेन णकारस्य नकारः। तिवादयस्तादयश्च प्रत्यया भवन्ति । (दिवा- देर्यः) अनेन यप्रत्ययः। नाति । नह्यते । चतुणी लकाराणां रूपाणि सुगमानि । अतः पिष्टपेपणं न कृतम् । लिट्लकारे । (विश्च । पूर्वस्याअत उपधायाः) ननाह । (लोपः पचाम्० ) अनत्वपूर्वलोपो । नेहतुः । नेदुः । नेहिय । (अत्वतो०) नन थप् इति जाते । (नहो यः। तयोर्धः । झवे जवाः ) ननद । नेहे । नेहाते । नेहिरे। नह्यात् । नह सीष्ट इति स्थिते । ( नहो धः । खसे चपा० ) नत्सीष्ट । नह ता । नहो घः । तयोर्यः । झवे जवाः । नदा । नहो यः । खसे० । नत्स्यति । नत्स्यते । इत्यादीनि । लुङ्लकारे (यत उपधायाः) अनात्सीत् ( झसात ) अनेन सेलोपो भवति । अनादाम् । अनात्सुः । इत्यादीनि ।। आत्मनेपदे । अनछ । अन- साताम् । अनत्सत । इत्यादीनि । इत्युभयपदिनः समाप्ताः ॥ इति यविकरणा दिवादयो धातवः कथिताः ॥ अथ स्वादयः ॥ तत्रादावुभयपदिनः॥पुञ् अभिपवे । उभयपदार्थः (आदेः ष्णः स्नः) अय स्वादयो धातवः कथ्यन्ते । तत्रादी उभयपदिनः सन्ति ॥ पुन अभिपवे । अकार उभयपदार्थः । (आदेः प्णः सः) तिवादयस्तादयश्च प्रत्ययाः सर्वत्र भवन्ति इति ज्ञातव्यम् । (स्वादेर्नुः ) स्वादेर्गणान्नुः प्रत्ययो भवति चतुर्पु परेप । अपोऽपवादः । सूत्रम् (स्वादेर्नुः) स्वादेः ५-१ नुः १.-१ द्विपदं सूत्रम् । स्वादेर्गणात् चतुएं तिवादिपु परेषु नुप्रत्ययो भवति । सु नु तिम् इति जाते। ( नृपः ) विकरणस्य नुप्रत्ययस्य उपप्रत्ययस्य च गुणो भवति पिति परे । सुनोति । सुनुतः। (नुधातोः) सुन्वन्ति । सुनोपि । सुनुथः । सुनुथ । सुनोमि । ॥ क ·(३६०) सारस्वतचन्द्रकीर्तो- १४४ सूत्रम् (नूपः) नुश्च उप् च नृपं तस्य नूपः ६-१ स्वादेरुत्पन्नस्य नुप्रत्ययस्य तनादेरुत्पन्नस्य उपप्रत्ययस्य पिति प्रत्यये परे गुणो भवति । अनेन गुणः । सुनोति। सुनुतः (नुधातोः) मुन्वन्ति । पत्वम् । सुनोपि । सुनुथः । सुनुथ । (नृपः) अनेन गुणः । सुनोमि । सुनु वस् इति जाते। (ओमौर्वा लोपः) असंयोगादुत्तरस्य प्रत्ययसंवन्धिन उका- रस्य वा लोपो भवति वमयोः परयो सुनुवः-सुन्वः । सुनुमः- सुन्मः । सुनुते । सुन्वाते । सुन्वते । सुनुयात् । सुन्वीत । सुनो- तु। सुनुतात् ।मनुताम् । सुन्वन्तु । सूत्रम् (ओमौर्वा लोपः) ओः ६-१ बमोः ७-२ वा अव्ययम् । लोपः १-१ चतुःपदं सूत्रम्। असंयोगादुत्तरस्य प्रत्ययसंवन्धिन उकारस्य वमयोः परयोः सत्तोलोपो भवाति । अनेन उकारस्य वा लोपः । सुनुवः-सुन्वः। सुनुमः-सुन्मः । सूते । सुन्वाते । (आतोन्तो) सुन्वते । पत्वम् । सुनुपे। सुन्वाथे। सुनुध्ये। सुन्वे । (जोर्मो लोपः) मुनुवहे । सुन्वहे । मुनुमहे । सुन्महे । सुनुयात् । सुनुयाताम् । सुनुयुः । ( नुधातोः) सुन्वीत । सुन्वीयाताम् । सुन्वीरन् । अन्यानि सुगमानि । लोट्लकारे । ( नूपः) अनेन पिति प्रत्यये परे गुणः। सुनोतु । (तुह्योः०) सूनुतात् । सुनुतान् । सुन्वन्तु । सुनु हि इति स्थिते । (ओर्वा हेः) प्रत्ययसंबन्धिन उकारादुत्तरस्य हेर्लुग्भवति वाय- हणात्संयोगान । तेन । तक्ष्णुहि । त्वष्णुहीत्यर न । सुनु । • सुनुतात् । सुनवानि । मुनुताम् । असुनोत् । असुनुत । सुपाव। सुषुवतुः। सुपविथ-सुपोथ । सुपुवे । सूयात् । सोपीप्ट । सोता। सोष्यति । सोष्यते । असोष्यत् । असोष्यत । सूत्रम् (ओर्वाहेः ) ओः ५-१ वा १-१ अव्ययम् हेः ६-१ प्रत्ययसंबन्धिन उकारादुत्तरस्य हिप्रत्ययस्य वा लुम् भवति । पस्मिन् सूत्रे वाग्रहणात् । संयोगात न लुग् भवति । हेः । तेन । तक्ष्णुहि । त्वष्णुहि इत्यत्र न । सुनु । सुनुतात् । सुनुतम् । मनुत । (नृपः) सुनवानि । मुनवाव । सुनवाम । सुनुताम् । मुन्वाताम् । मुन्वताम् । मनुष्य । मुन्वाथाम् । सुनुध्वम् । सुनवै । मुनवावहै । सुनवामहै । (दिवादाक्ट् । नमः) असुनोत् । अमनुताम् । अमुन्वन् । जमुनोः । असुनुतम् । असुनुत । असुन्यम् । असुनुव-( ओन्माः) असुन्न । असुनुम-असुन्म । असुनुत । अमुन्चाताम् । (जातोन्तो०) अमुन्वत । असुनुयाः। असुन्वायाम् । असुनुध्वम् ।

·. स्वादयः। (३६१) अमुवि । अमुनुवाहि-असन्वहि । अमुनुमहि-अमुन्महि । लिट्लकारे । (विश्व । सस्वरादिः। फिलात् । वातोनामिनः ) मुपाव (नुपातोः । नानप्योर्वः) सुपुवतुः। मुपुयुः। (अवतः । गुणः ) सुपविथ-मुपोथ। आत्मनेपदे । मुमुवे । मुम्पाते । मुसुविरे। (ये)सूयात् (गुणः) पत्वम् । सोपीष्ट । अन्येषां रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे । असु सि दिप् इति जाते । (सेः) (स्तुसुधूनां पे सरिड्दा वक्तव्यः) असावीत-असौंपीत् (दुसु-. स्तुनुधातूनामिद्देति केचित) असबिष्ट-असोष्ट ॥ चिञ् च- यने । चिनोति । चिनुते । चिनुयात् । चिन्वीत । चिनोतु । चिनुताम् । अचिनोत् । अचिनुत । सूत्रम् (स्तुमुधूनाम० ) स्तुमुधूनां धानुनां परमपदे से इइ वा वक्तव्यः। सेर्णित्वात् । (धातोर्नामिनः ) अनेन वृद्धिः असावीत् । असाविष्टाम् । असाविपुः । इटभावे । (अनिटो०) असीपीत् । असाष्टाम् । असीपुः । इत्यादीनि । आत्मनेपदे। दुमुस्तुनुधातूनाम. इइ वा भवति । इति केचिदाचार्या वदन्ति । अनेनात्मनेपदेऽपि । सरिट् । (गुणः) असविष्ट । असविपाताम् । असविपत । इडभावे । असोष्ट । असोपाताम । असोपत ॥ चिन् चयने । (स्वादेर्नुः । नूपः ) चिनोति । चिनुतः । चिन्वन्ति । चिनुते । चिन्वाते । चिन्वते । चिनुयात् । चिन्वीत । चिनोतु । चिनुतात् । चिनुताम् । चिन्वन्तु । (ओर्या है:) चिनु । अन्यानि सुगमानि । चिनुताम। अविनोत् । अचिनुत । जन्यानि रूपाणि मुगमानि । लिट्लकारे । चि गर इति स्थिते। (चिनोतेः सणादी कित्त्वं वा वाच्यम् ) चिकाय । चिक्यतुः । चिक्युः। चिचाय । चिक्ये-चिच्ये । चीयात् । चेपीष्ट । चेता। चेप्यति । चेप्यते। अचेष्यत् । अचेप्यत । अचेपीत् । अचेष्ट। स्तृञ् आच्छादने । स्तृणोति । स्तृणुते । तस्तार (गुणोति- - संयोगायोः )तस्तरतुः । तस्ततः । तस्तर्थ । तस्तरे। स्तर्यात् । सूत्रम् (चिनोते:०) चिनोतेर्धातोः सप्रत्यये णादौ च परे फित्वं वा वाच्यम अनेन चकारस्य ककारः । द्वित्वम् । (सस्वरादिः । कुहोश्चः । धातोर्नामिनः) चिकाय । (नुवातोः) चिस्यतुः । चिक्युः । चिफयिय-चिकेय । चिचाय । चिच्यतुः । चिच्युः । आत्मनेपदे । किचे कृते सति । चिक्ये । चिक्याते । चिक्यिरे।

·(३६२) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- कित्ताभावे । चिये । रूपाणि सुगमानि। (ये) चीयात् । (गुणः) पत्वम् । चेपीष्ट । चेता । चेता । अन्येषां रूपाणि सुगमानि । लुडुलकारे। (अनिटो नामिवतः)। अचैपीत् । अचेष्टाम् । अचेपुः । आत्मनेपदे । गुणः। अचेष्ट । अचेपाताम । अचेपत ॥ स्तुत्र अच्छादने । (स्वादेर्नुः। पुनःणोनन्ते । नूपः) स्तृणोति । स्तृणुते । चतुर्णा लकाराणां रूपाणि सुगमानि । स्तृ णप् इति जाते। (द्विश्च । सस्वरादि । शसात् खपाः। धातोामिनः) तस्तार । (गुणोति०) अनेन गुणः । तस्तरतुः। तस्तरुः । ऋदन्तस्य गुणः । तस्तर्थ । आत्मदेपदे । तस्तरे तस्तराते । तस्तरिरे । इत्यादीनि । (गुणोऽति० ) अनेन । यादादी गुणो भवति । स्तात् । अन्यानि सुगमानि । (उ) अनेन गुणनिषेधः । (किलात्० ) अनेन पत्वम् । स्तृपीष्ट । (संयोगादेः ) अनेन अस्य वेद सीष्टादौ । (गुणः) स्तरिपीष्ट । (गुणः) स्तर्ता । स्तर्ता । (हनृतः स्यपः ) स्तरिष्यति । स्तरिष्यते । अन्यानि मुगमानि । लुइलकारे । वृद्धिः । अस्तापात् । आत्मनेपदे । (संयोगादि ऋदन्तवृनां सीस्योरात्मनेपदे इड्दा वक्तव्यः) स्तरिपीट ।(उः ) स्तृपीष्ट । स्तरि । स्तरिष्यति ।स्तरिप्यते। अस्तरिष्यत् । अस्तरिष्यत । अस्तापीत् । अस्तरिष्ट- अस्तृत ॥ वृञ् वरणे । वृणोति । वृणुते। ववार । वव्रतुः । वत्रुः। सूत्रम (संयोगादि०) अनेन वेट् । अस्तरिष्ट । इडभावे । अस्तृत । (लोपो०) जनेन सेर्लोपः । अस्तृपाताम् । अस्तृपत ॥ इत्यादीनि । वृञ् वरणे । नकार उभ- यपदार्थः ॥ (स्वादेर्नुः । पु!णोनंते । नृपः) वृणोति । वृणुते । चतुर्णा लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम (धातोर्नामिनः) ववार (म रम् ) वत्रतुः। क्नुः । ववर थप् इति जाते । (वृणोतेस्थपो नित्यमिट) वरिथ । वत्रथुः । वत्र । ववारराववर ववृव । वम । वने । ववृट्वे । त्रियात्। वरिपीट । ( ईटो ग्रहाम्०) वरीपीष्ट । वरिता-वरीता । वरिष्यति-परीष्यति । वरिष्यते- वरीष्यते । अवरिष्यत्-अवरीष्यत् । अवरिष्यत-अवरीष्यता अवारीत् । अवरिष्ट-अवरीष्ट । अवृत॥ धूञ् कम्पने । धूनोति। धूनते । धूनुयात् । धून्वीत । धुनोतु । धूनुताम् । अधूनोत् अधूनत । दुधाव । दुधुवे । धृयात् । धविपीट-धोपीष्ट ।

·१४७ स्वादयः। (३६३) सूत्रम् (वृणोतेः०) वृणोतातोः थपो नित्यम् इट् भवति । वरिथ । क्रादि- स्वान्नेट् ॥ ववृव । इत्यादीनि । वने । वनाते ! वनिरे । (यादादौ ) नियात् । (संयोगादेः) वृपीष्ट । ( ईटो ग्रहाम्०) अनेन इकारस्य ईकारः । वरिपीट-चरी- पीट । इत्यादीनि । वरिता-वरीता । इत्यादीनि । अन्येपा रूपाणि सुगमानि । लुइलकारे । दाविटी । वृद्धिः। जवारीत् । जवारिष्टाम् । वारिपुः । आत्मनेपदे गुणः । अवरिष्ट । अवरीष्ट । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । तेषां साधनमपि सुग- मम् ॥ दूर कम्पने । अकार उभयपदार्यः। पूर्ववत्प्रत्यया भवन्ति (स्वादेः। नूपः) अनेन चतुर्प पिति गुणो भवति । धुनोति । आत्मनेपदे । धूनुते । चतुणी पूर्ववद्रु- पाणि । लिलकारे। द्वित्यादिकं सर्व भवति । ( धातोामिनः । अपानां० ) जनेन धस्य दः (हस्वः) दुधाव । दुधुवतुः । दुधुवुः । दुवविथ । इत्यादीनि । दुधु- ये। दुधुवाते । दुधुविरे । धूयात् । (स्वरतिसृतिसूयतिधूधादीनांवा) धविता-धोता। धवि प्यति-धोष्यति। अधविष्यत्-अधोष्यत् । अधावीत् । अथ- विष्ट-अधोष्ट ॥ ॥ इति स्वादिपूभयपदिनः॥ (स्वरति०) अनेनास्य वेट् (गुणः ) पविपीष्ट । इडभावे पोपीष्ट । जन्यानि रूपाणि सुगमानि । धपिता-पोता जन्येषां रूपाणि मुगमानि । सर्वविकल्पः । लुङ्लकारे । अवावीत् । अवाविष्टाम् । अधाविपुः । सावनं सुगमम् । इडभावे । (जनिटो०) जीपीत् । नवौष्टाम् । नवौपुः । पात्मनेपदे। नवविष्ट-अधोष्ट ।। इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । एतादृशानि रूपाणि शतशः साधितानि । अतो व्याख्यानं न कृतम् ।। इत्युभयपदिनः कथिताः ॥ ॥ अथ परस्मैपदिनः ॥ हि गतौ वृद्धौ च । हिनोति । जयापुना परस्मेपदिनः कथ्यते ॥ हि गतौ वृद्धी, तिवादयो भवन्ति । (स्वादे- र्नुः । नूपः ) हिनोति । हिनुतः । हिन्वन्ति । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । लिट्ल- कारे । द्वित्वादिकम। (द्विरुक्तस्य हिनोतेः कुत्वं वाच्यम् ) जिघाय । हीयात् । हेता हेप्यति । अहेष्यत् । अहैपीत् ॥शक्ल शक्ती शक्नोति । शशाक । (लोपः पचा कित्ये चास्य ) शेकतुः । शेकुः। शक्यात् । शक्ता । शक्ष्यति । अशक्ष्यत् । अशकत् ॥ विवि ग्रीणने । (इदितो नुम्) ·सारस्वतचन्द्रकीवौं- १४८ सूत्रम् ( द्विरुक्तस्य० ) द्विरक्तस्य हिनोतेर्धातोः कुत्वं वाच्यम् । अनेन हस्य घः ।। (धातो मिनः । झपानाम् ) जिघाय । जिघ्यतुः । जिघ्युः । जिघयिय-जियेथ । इत्यादीनि । (ये) हीयात् । (गुणः ) हेता । हेष्यति । अहेव्यत् । शेषाणि रूपाणि मुगमानि । लुङ्लकारे । ( अनिटो नामिवतः ) अनेन वृद्धिः । अहैपीत् । अहैष्टाम् । अहेपुः । इत्यादीनि ॥ शक्क शक्तौ । लकारो लदित्कार्यार्थः। तिवादयः। ( स्वादेर्नुः। नूपः) शक्नोति । शक्नुतः (नुधातोः) शक्नुवन्ति । लोट्लकारे मध्यमपुरुपस्यैकवचने । शक्नुहि । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकं सर्व भवति । ( अत उपधायाः) शशाक । ( लोपः पचाम्० ) शेकतुः । शेकुः । अन्यानि सुगमानि । शक्यात् । शक्ता । ( किलातू० । कपसंयोगे ) शक्ष्यति । अशक्ष्यत् । रूपाणि सुगमानि । लड्लकारे । (लित्पुपादेः०) अनेन डप्रत्ययो भवति । अशकत् । अशकताम् । अशकन् । इत्यादीनि भवन्ति ॥ विवि प्रीणने । इकार इत् । (इदितो नुम्०) तिवा- दयः। (स्वादेर्नुः ) धिन व नु तिप् इति जाते । (धिन्विकृण्व्योनों लोपो वाच्यश्चतुषु) सूत्रम् (धिन्विकृण्व्योः० ) अनयोकारस्य लोपो वाच्यः चतुएं परेपु । अनेन नकारस्य लोपः। (यवयोर्वसे हकारे च लोपः ) धिनोति । धिनुयात् । धिनोतु । अधिनोत् । दिधिन्व । धिन्व्यात् । धिन्विता । धिन्विष्यति । अधिन्विष्यत् । अधिन्वीत् ।। कृवि हिंसायाम् । कृणोति । चकृण्व । धिनोतिवत् ॥श्रु श्रवणे । सूत्रम् । ( यवयोः० ) यकारखकारयोर्वस हकारे च लोपो भवति ( नूपः) धिनोति । धिनुतः। धिन्वन्ति । इत्यादीनि । लिट्लकारे । द्वित्वम् । (पूर्वस्य । झपा. नाम्० ) दिधिन्व । दिपिन्वतुः । दिधिन्युः । दिधिन्विथ । इत्यादीनि भवन्ति (सि- सता०) अनेनेट् । धिन्विता । अन्येषां रूपाणि सुगमानि । लुडुलकारे । द्वाविटौ । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । अधिन्वीत् । अधिन्विष्टाम् । अधिन्विपुः । इत्यादीनि । कृषि हिसायाम् । सर्वसाधनं तु पूर्ववत् । णत्वम् । कृणोति । अयं धातुविनोतिवत् । ज्ञातव्यः ॥ श्रु श्रवणे। तिवादयः। (स्वादेर्नुः) (भुवः शृ) श्रुवः शृ भवति चतुर्पु परेषु । शृणोति । शुश्राव शुश्रोथ । श्रूयात् । श्रोता। श्रोष्यति । अश्रोष्यत्। अश्रौपीत्॥ इति स्वादिषु परस्मैपदिनः॥ .

·. रुधादयः। (३६५) सूत्रम् (श्रुवः०) श्रुवः ६-११-१ सांकेतिकम् । द्विपदं सूत्रम् । श्रुवोधातोः श इत्यादेशो भवति चतुर्यु परेषु । अनेन श्रुवः शू । णत्वम् । शृणोति । शृणुतः । शृण्वन्ति । इत्यादीनि भवन्ति । चतुर्णी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकं पूर्वस्य । (धातोर्नामिनः ) अनेन वृद्धिः । शुश्राव । शुश्रुवतुः । शुश्रुवुः । इत्यादीनि भवन्ति । (ये) श्रूयात् । (गुणः) श्रोता। श्रोष्यति । अत्र पत्वं भवति। अश्रोष्यत् । रूपाणि सुगमानि ! लुड्लकारे । ( अनिटो नामिवतः ) अनेन वृद्धिः। जन्यत्साधनं तु सुगमम् । अश्रौपीत् । अश्रौष्टाम । अश्रौपीः ॥ इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति इति परस्मैपदिनः समाप्ताः ॥ ॥ अथात्मनेपदिनः ॥ ॥ अशु व्याप्तौ । उङावितौ ॥ अश्नुते । अश्नुवीत । अश्नुताम् । आश्नुत ( नुगशाम् । आभ्वोदौ ) आनशे ( उदितो वा ) अशिपीट-अक्षीष्ट । अशिता-अया। अशिष्यते-अक्ष्यते। आशिष्यत-आक्ष्यत । आशिष्ट-आष्ट।आशाताम् । आक्षत ॥ ॥ इति स्वादिष्वात्म- नेपदिनः॥ ॥ इति नुविकरणाः स्वादयः॥ जथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते ॥ अशु व्याप्ती । उडावितौ स्तः। तिवादयः । (स्वादेर्नुः ) अश्नुते । अश्नुवाते । (आतोन्तो० ) अश्नुवते । इत्यादीनि । अश्नु- वीत । अश्नुवीयाताम् । अश्नुवीरन् । अश्नुताम् । अश्नुवाताम् । अश्नुवताम् । स्वरा- दित्वाद् द्वावडागमौ भवतः। आश्नुत । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे दित्वादिकं सर्वम् । (नुगशां० । आम्वोर्णादी) आनशे । आनशाते । आनशिरे । इत्यादीनि । (ऊदितो वा) अनेनास्य धातोरिविकल्पो भवति । अशिपीष्ट । इडभावे (छशप०) अनेन पत्वम् । (पढोः कः से) पत्वम् । ( कपसंयोगे० ) अक्षीष्ट । रूपाणि सुग- मानि । अन्यानि मूलात ज्ञेयानि । लुड्लकारे । दावडागमौ । स्वरादित्वात् । आ- शिष्ट । आशिपाताम् । आशिपत । इडभावे । (झसात् छशप) टुत्वम् । आष्ट । आक्षाताम् । आक्षत । इत्यादीनि ।। इत्यात्मनेपदिनः समाप्तिमगमन् ॥ इति नुविक- रणाः स्वादयो धातवः कथिताः ॥ अथ रुधादयः। तत्रादावुभयपदिनः ॥ रुधिरआवरणे। इरित् । अय रुधादयो धातवः कथ्यन्ते । तत्रादाउभयपदिनो धातवः सन्ति ॥ रुधिर आवरणे । इरित् । उभयपदित्वात् तिवादयस्तादयश्च प्रत्यया भवन्ति । ( रुवादेर्नम् ) रुधादेर्गणान्नम् प्रत्ययो भवति चतुर्पु परेषु । ॥ .

·१५० (३६६) सारस्वतचन्द्रकीतौ- अपोऽपवादः । मकारः स्थाननियमार्थः । णत्वम् । (तथोधः). रुणद्धि । ( नमसोऽस्य) सूत्रम् (रुवादेर्नम् ) रुप आदिर्यस्मात् स रुधादिः तस्य स्वादेः ५-१ नम् १-१ रुधादेर्गणानम् प्रत्ययो भवति चतुर्पा लकारेपु परेपु । अपोऽपवादः । प्रत्यये मकार स्थाननियमार्थः । (पुनों णोनन्ते) अनेन णत्वं च । ( तथोधः ) अनेन तकारस्य धकारः (झवे जवाः) रुणद्धि । रुध् तस् इति जाते। ( नमसोऽस्य ) अनेन अकारस्य लोपः । (तथोधः) (हसात्परस्य झसस्य लोपो वा सवर्णे झसे) रुन्धः। रुन्धति। रुणसिरुन्धः।रुन्ध । रुणधिमारुन्धवः । रुन्धमः।रुन्धे।रुन्धाते रुन्धते । रुन्ध्यात् । रुन्धीत । रुणधु । रुन्धाम् । अरु- णत्-अरुणद् । अरुन्ध । रुरोध । रुरुधतुरुरुधुः। रुरोधिथ। रुरुधे । रुरुधाते । रुध्यात् ।रुत्सीष्ट । रोद्धारोत्स्यति । रो- त्स्यते । अरोत्स्यत् । अरोत्स्यत ।(अनिटो नामिवतः) अरौ- त्सीत् (सिस्योः०) अरुद्ध । अरुत्साताम् । अरुत्सत (इरितो वा ) अरुधत् ॥ उच्छृदिर दीप्तिदेवनयोः । उइरावितौ । कृणत्ति । छुन्तः। ॐन्दति । कृन्ते । छून्यात् । छ्न्दीत । कृणत्तु । छून्ताम् । अच्छृणत-अच्छृणद् (दः सः ) दकारस्य वा सकारो भवति सिपि विषये । अच्छृणः । अच्छृणतम् । अच्छृणत । चच्छदं । चच्छृदे । छ्यात् । कृत्सीट-छर्दिपी- ए । छर्दिता । छर्दिष्यति-छत्स्य॑ति । छर्दिष्यते-छय॑ते । अच्छर्दिष्यत्-अच्छय॑त् । अच्छर्दिष्यत-अच्छयंत (इरितो वा) अच्छृदत् । अच्छर्दीत् । अच्छर्दिष्ट ॥ उतृदिर हिंसाना- दरयोः । तृणत्ति। तृन्तः। तृन्दंति । तृन्ते। तृन्यात् । तृन्दीत । तृणन्तु । तृन्ताम् । अतृणत् । अतृन्त । ततर्द । ततृदेतृद्यात् । तृत्सीए-तर्दिपीष्ट । तर्दिष्यति-तय॑ति । तर्दिष्यते-तर्व्य- ते। अतर्दिष्यत्-अतय॑त् । अतर्दिष्यत-अतयंत। अतृदत- । .

·रुधादयः। अतर्दीत् । (नृततृदछूदचूतकृद्योऽसेः सादेरिडा ) अतर्दिष्ट ॥ ॥ इति रुधादिपूभयपदिनः॥ (हतात्०) अनेन धकारस्य लोपो भवति । (नश्चा० ) रुन्धः । रुन्धन्ति । (खसे०) रुणसि । रुन्धः। रुन्ध । अन्यानि मूले संति । रुंधे । रुंधाते । रुंधते । इत्यादीनि रूपाणि भवंति । रुंध्यात् । रुंध्याताम् । रुंध्युः । सुगमानि । रुंधीत । रुंधीयाताम् । रुधीरन् । रुणधु--रुंधात् । रुधाम् । रुंधतु । ( झसादिः । हसात् ) रुधि । रंधात् । रुंधम् । रुंध । रुणधानि। रुणवाव । रुणधाम । रुंधाम्।रुधाताम् । रुंधताम् । इत्यादीनि । अरुणत् । अरुंधाम् । अरुंधन्।अरुणः। अरुंध । अरुंधाताम् । अरुंधत । अरुंधाः । अरुंधाताम् । अरुध्वम् । अरुणधम् । अरुंध । अरुंध्म । इत्या- दीनि रूपाणि पूर्वोक्तैरेव सूत्रैः सिध्यन्ति । तानि यथासंभव साध्यानि । लिलकारे । दित्वादिकं सर्व भवति । (उपधाया लघोः) रुरोध । रुरुधतुः । रुरुधुः । रुरो- विथ । इत्यादीनि । आत्मनेपदे । रुरुधे । रुरुधाते । रुरुधिरे । अन्यानि सुगमानि । रुध्यात् । रुत्सीष्ट । (तथोर्धः गुणः) रोद्धा । रोद्धा । (खसे० ) रोत्स्यति । रोत्स्यते लुङ्लकारे । (अनिटः) अनेन वृद्धिः । (खसे०) अरौत्सीत् । अरौद्धाम् । अरौत्सुः । इत्यादीनि । आत्मनेपदे । ( झसात०) अनेन सेर्लोपो भवति । अरुद्ध । अरुत्सा- ताम् । अरुत्सत । इत्यादीनि रूपाणि सुगमानि । अस्य धातोरिरितो वा अनेन प्रत्ययो भवति । इरिवात् । ङित्त्वात् । गुणाभावः। अरुधत् । अरुधताम् । अरु- धन् । सुगमानि ॥ उच्छृदिर दीप्तिदेवनयोः । उइरावितौ । पूर्ववत् प्रत्ययाः (रुधा- देर्नम् ) अनेन चतुर्पुनम्प्रत्ययो भवति । कृणत्ति । अत्र (खसे चपा झसानाम् ) अनेन दस्य तः । ( नश्चापदान्ते झसे) अनेन नस्यानुस्वारो भवति । छृत्तः । दति । इत्यादीनि रूपाणि पूर्वसदृशानि सन्ति । पूर्वोक्तरेव सूत्रैः सिध्यति । छन्ते । छन्दाते । छन्दते । चतुर्णा लकाराणां रूपाणि पूर्वसदृशानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकं सर्व भवति ( पूर्वस्य । रः । उपधायाः) अनेन गुणः । ( झपानाम्० ) चच्छई । चच्छ्र दतुः । चच्छृदुः । चच्छर्दिथ । आत्मनेपदे । चच्छ्दे । वच्छृदाते । चदिरे । इत्या- दीनि रूपाणि भवन्ति । च्यात् । (सिस्योः०) अनेन गुणनिषेधः । (खसे०) छीष्ट (नृत् तृद् छुद्) अनेन वक्ष्यमाणेन वेट । (उपधाया लघोः) अनेन गुणः । छर्दिता । अन्येषां रूपाणि सुगमानि । छर्दिष्यति (नृत्तृद्० ) अनेन वा इट् । (खसे० ) छय॑ति । इत्यादीनि । लुङ् । द्वाविटौ सेलोपः । (गुणः ) अडागमः । अच्छ- र्दीत् । अच्छर्दिष्टाम् । अच्छर्दिपुः । अन्यानि मुगमानि । आत्मनेपदे साधनं पूर्ववत् । अच्छर्दिष्ट । अच्छौंदपाताम् । अच्छर्दिपत । इत्यादीनि । अस्य धातोरिरितो वा । अनेन डप्रत्ययो भवति । ङित्त्वादगुणाभावः। अच्छृदत् । अच्छृदताम् । अच्छृदन् ।

·। (३६८) सारस्वतचन्द्रकीता- १५२ अच्छदः। अच्छंदतम् । अच्छुदत । अच्छृदम् । अच्छदाव । अच्छदाम । साधनमे- तादृशं शतशः कृतम् ॥ उतृदिर हिंसानादयोः । उहावितौ । पूर्ववत् प्रत्यया भव- न्ति । (रुवादेर्नम् ) अनेन चतुर्यु नम्प्रत्ययो भवति । णत्वम् । तृणत्ति । अस्मिन्रूपे (खसे० ) अनेन दस्य तः। डिति प्रत्यये परे। (नमसोस्य ) अनेन नमोकारस्य लोपो भवति । (नश्चा०) अनेन झसे परे नकारस्यानुस्वारो भवति । (हसात्)अनेन वा कारस्य लोपो भवति । त्तः । तः । एतादृशमाप रूपं स्यात् । तृन्दति । तन्ते । लॅदाते । सुंदते । इत्यादीनि चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । पूर्वोक्तैरेव सूत्रः सिध्यति । लिट्लकारे । (द्विश्च । पूर्वस्य र । उपधाया लवोः) अनेन गुणः । ततदं । कित्त्वाव गुणाभावः । किति णवादौ । अन्यत्साधनं पूर्ववत् । तदतुः । ततृदुः । गुणो भवति थपि । ततर्दिथ । इत्यादीनि । आत्मनेपदे साधनं पूर्ववत् । ततृदे । ततृदाते । ततृदिरे । अन्यानि । सुगमानि । तृयात् । (खसे० । नृत्तृद्० ) अनेन वा इडनिषेधः । (सि- स्योः ) अनेन गुणनिपेयः। तृत्सीष्ट । इटि कृते गुणो भवति । तदिपीष्ट । अन्यानि रूपाणि सुगमानि । अन्यानि रूपाण्यन्येषां लकाराणां मूलात् ज्ञेयानि । सिव- र्जितसादिप्रत्यये इड्विकल्पः । लुड्लकारे (सि सता० । से०) आभ्यां दाविटौ । सेलोपो भवति । उपवायाः । अनेन गुणः (दिवादावट् ।वावसाने) अतर्दीत् । अत- र्दिष्टाम् । अतर्दिषुः (इरिनो वा ) अनेन वा डप्रत्ययो भवति । डित्त्वाद् गुणाभावः । अतृदत् । आत्मनेपदे (सिसता० ) अनेनेट् । गुणः । पत्वम् । ष्टुत्वम् (राद्यपोद्रिः) अनेन द्वित्वम् । अतर्दिष्ट । अतर्दिपाताम् । अतर्हिपत ॥ इत्युभयपादिनः समाप्ताः ।। अथ परस्मैपदिनः॥ शिष्ल विशेषणे । शिनष्टि । शिष्टः। शिंपन्ति । शिष्यात् । शिनष्ट । अशिनट् । शिशेप । शिष्यात् । शेष्टा । शेक्ष्यति । अशेक्ष्यत् । अशिपत् ॥ हिसि हिंसायाम् । इदितः। अथ परस्मैपदिनः कथ्यन्ते । तिवादयः प्रत्यया भवंति ( रुवादेर्नम् ) अनेन नम्प्रत्ययो भवति ॥ शिष्ल विशेषणे । लकारो लत्कार्यार्थः। पूर्ववत्सर्व कार्य भवति । शि नम् तिप् इति जाते । ष्टुत्वम् । शिनष्टि ( नश्चापदाते झसे ) शिष्टः । शिंपंति (पढोः कः से) पत्वम् । शिनक्षि । शिष्टः । शिष्ट । शिनश्मि। शिष्वः । शिष्मः। शिष्यात् । शिष्याताम् । शिष्युः। शिनष्ट । शिष्टात् । शिष्टाम् । शिपन्तु ( झसा- द्धिः ) ष्टुत्वम् ( पोड:) शिण्डि । अन्यानि सुगमानि । लङ्लकारे । (पोडः) अनेन पकारस्य डकारः (वावसाने । दिवादावद् ) अशिनद-अशिनद् । अशिष्टाम् । अशिंपन् । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे। द्वित्वं पूर्वस्य ( उपधाया लयोः) ·१५३ स्थादयः। शिशेप । शिशिपतुः । शिशिपुः । शिशेषिथ । अन्यानि मुगमाने । शिष्यात् । (उपधाया लघोः) छुत्वम् । शेष्टा । गुणः ( पढोः का से । कपसयोगेशः) शेक्ष्यति (दिनादाव) अशेष्यत् । लुड्कारे (लित्पुपादेर्डः) अनेन डमत्ययः । डिवा- दगुणाभावः (दिवादावट ) जशिपत् । अशिपताम् । नगिपन् । हिसि हिसायाम् । तिवादयः (इदितो नुम्० ) पश्चात् (रुवादेर्नम ) जनेन नम्प्रत्ययो भवति । हिनस् तिप् इति जाते। (नमः ) नमः प्रत्ययात्परस्य नस्य लोपो भवति । हिनस्ति । हिंस्तः। हिंसन्ति । हिंस्यात्। हिनस्तु । (धौ मलोपो वा सस्य द इति केचित् ) हिन्धि । हिन्धि । अहिनत्-अहिनद् । सूत्रम् ( नमः) नमः ५-१ एकपट सूत्रम् । नमः प्रत्ययात्परस्य नकारस्य लोपो भवति । जनेन नकारस्य लोपः 'स्वरहीन' हिनस्ति (नमसोऽस्य । नश्वापदान्ते) अनेन नमो नकारस्यानुस्वारः । हिंस्तः। हिसन्ति । अनेनेव प्रकारेणान्यानि रूपाणि साध्यानि । हिस्यात् । हिनस्तु । हिंस्तात् । हिस्ताम । हिंसन्तु ( झसाद्धिः ) तदा हिस् वि इति जाते । सूत्रम् (यौ) धौ परे सति सकारस्य लोपो भवति । वा सकारस्य दकारो भवति । यदा सकारस्य लोपः। तदा । हिदि । यदा सकार- स्य दकारस्तदा । हिद्धि । जन्यानि युगमानि । लड्कारे ( दिवादावद् ) अहिंस् दिप् इति जाते। (दिपि सस्य दः सिपि वा) अहिनत् । अहिनः । जिहिस । हिंस्यात् । हिंसिता। हिसिष्यति । अहिंसिष्यत् । अहिंसीत् ॥ भो आमर्दने । ओ इत् । भनक्ति । भक्तः । बभञ्ज । भज्यात् । भक्ता। भड्क्ष्यति । अभक्ष्यत् । (दिपि सस्य दः०)अनेन सकारस्य दकारः ( दिस्योर्हसात् । पावसाने ) अहि- नत् अहिनद् । अहिंस्ताम् । जहिसन् । अहिनत् । अहिनः । अहिस्तम् । अहिंस्त । जहिनसम् । जहिस्व । अहिंस्म । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् ( कुहोश्चुः) जिहिस । जिहिंसतुः । जिहिंमु. । हिंस्यात् । हिसिता (सिसता०) अनेन इडागमो भवति । हिसिष्यति (दिवादावद ) हिसिष्यत् । लुइलकारे । द्वाविौं । सेलोपः (दिवा- दावद् ) अहिंसीत् । अहिंसिष्टाम् । अहिंसिपुः । इत्यादीनि ।। भनो आमर्दने । ओकार इत् । तिवादयः (रुवादेनम् ) भनज् तिप् इति जाते (नमः । चोः कुः । खसे चपा० ) भनक्ति ( नमसोस्य) अनेन डित्यकारस्य लोपः ( नश्चापदान्ते) भक्तः । भजति । (किलात्० । कप०) भनक्षि । भज्यात् । भंज्याताम् । भंज्युः ।

·(३७०) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- १५४ भनक्त- भक्तात् । भक्ताम् । भजंतु । भंग्धि । भक्तात् । भक्तम् । भक्त । भनजानि । भनजाव । भनजाम । (चोः कुः । दिस्योर्हसात् । दिवादावद । वावसाने) अभनक्-- अभनम् । अभक्ताम् । अभंजन् । अभनक्--अभनम् । अभक्तम् । अभक्त । अभन- जम् । अभंज्व । अभंज्म । लिट्लकारे द्वित्वादिकं (झपानाम् ) वभंज । बभंजतुः। वभंजुः । वभंजिथ ( अत्वतः। चोः कुः । खसे चपा० ) वभक्थ । इत्यादीनि । भज्यात् । अत्र नोलोपः। अनेन नकारस्य लोपः। भंज ता इति जाते ( चोः कुः । खसेचपा० ) भक्ता । भक्तारौ । भक्तारः भंज् स्यप् तिप्' इति जाते (चोः कुः । खसे० । किला० । कप० ) भक्ष्यात (दिवादावद ) अभंक्ष्यत् । लुड्लकारे ( भूते सिः । सेः । दिवादावद ) अभंज सि ईद दिप् इति जाते । (सावनिटो नित्यं वृद्धिः) अनिटो धातोनित्यं वृद्धिर्भवति परस्मैपदे सौ परे । अभांक्षीत् । अभाङ्क्ताम् । अभांक्षुः ॥ अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु । अनक्ति । अज्यात् । अनक्तु । आनक्-आनम् । आनन्न । अज्यात्। अधिता- अता । अनिष्यति-अंक्ष्यति । आञ्जिष्यत्-आक्ष्यत् । सूत्रम् (सावनिटो नित्यं वृद्धिः ) सौ ७-१ अनिटः ६-१ नित्यं १-१ वृद्धि: १-१ अनिटो धातोर्नित्यं वृद्धिर्भवति परस्मैपदे सौ परे । सुगममिदं सूत्रम् । (चोः कुः । खसे० । किलात् । कप० ) अभांक्षीत् । ( झसात्० ) अभक्ताम । अभा- क्षुः । अन्यानि सुगमानि ।। अंजू व्यक्तिम्रक्षणकांतिगतिपु । उकार इड्विकल्पार्थः । तिवादयः । ( रुधादेनम् । चोः कुः । खसे० ) अनक्ति । ( नमसोऽस्य ) अड्क्तः । अञ्जन्ति । अंज्यात् । अंज्याताम् । अंज्युः । अनक्तु । अंक्तात् । अंक्ताम् । अंजंतु । अंग्धि । ( दिवादावट् । स्वरादेः परः । सवणे दीर्घः । चोः कुः । दिस्योर्हसात् । वावसाने ) आनक् । आनग । ( नमः) आक्ताम् । ( नश्चाप- दाते०) आजन् । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । (नुगशां० । आभ्वोर्णादौ) आनंज । आनंजतु । आनंजुः । आनंजिथ--आनड्क्य । अज्यात् । (अदितो पा) अनेन सूत्रेण इविकल्पो भवति । अंजिता । इडभावे । ( चोः कुः । खसे० ) अंता । अजिष्यति । इडभावे । कुत्वम् । (खसे० ) पत्वम् । (कप०) अंक्ष्यति (दिवादावन् । स्वरादेः) आंजिण्यत् । इडभावे आक्ष्यत् । लुड्- लकारे इडविकल्पे प्राप्ते । (अनेः सौ नित्यमिवाच्यः) आनीत् ॥ ॥ इति रुधादिषु परस्मैपदिनः॥

·१५५ तनादयः। (३७१) सूत्रम् ( अंजे:० ) अंजेर्धातोः सौ नित्यं इड् वाच्यः । अन्यत् साधनं तु पूर्ववत् । आञ्जीत् । आंजिष्टाम् । आञ्जिपुः । इत्यादीनि ॥ इति रुधादिपु परस्मै- पदिनः कथिताः॥ अथात्मनेपदिनः॥ जिइन्धी दीप्तौ । निई इतो। इन्धे । इन्धीत । इन्धाम् । ऐन्ध । इन्धाञ्चके । इन्धिपीए । इन्धिता । इन्धिष्यते । ऐन्धिष्यत । ऐन्धिष्ट ॥ ॥ इति रुषा- दिप्वात्मनेपदिनः॥ ॥ इति नम्विकरणा रुधादयः ।। ॥ अथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते ॥ जिइन्धी दीप्तौ । निई इतौ । तादयः । (रुधार्नम् । नमः । तयोधः । नमसोस्य । नश्चापदान्ते । हसात् ) इन्धे । इन्धाते । इन्धते । इन्धीत । इन्धीयाताम् । इन्धीरन् । इन्धाम् । इन्धाताम् । इन्वताम् । (दिवादावट् । स्वरादेः परः । अ इ ए । ए ऐ ऐ ) अन्यत् साधनं नु पूर्ववत् । एंध । ऐंधाताम् । ऐंधत । एंधाः। एंधाथाम् । ऐध्वम् । ( कासादि- प्रत्ययादाम् ) अनेनाम् । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । इन्धांचके । इन्धामास । इन्यां- वभूव । रूपाणि सुगमानि । (सिसता० ) अनेनेट् । इन्धिपीष्ट । इन्धिता । इन्धि- प्यते । दावडागमौ । अ इ ए । ए ऐ ऐ । ऐन्धिष्यत । लुड्लकारे । ऐन्धिष्ट । ऐन्धिपाताम् । ऐन्धिपत ॥ इत्यात्मनेपदिन: समाप्तिमगमन् ॥ इति नम्विकरणा रुषादयो धातवः कथिताः ।। अथ तनादयः ॥ सर्वे उभयपदिनः ॥ तनु विस्तारे । (तनादेरुप्) तनादेर्गणादुप् प्रत्ययो भवति चतुर्पु परेषु । अपोऽपवादः । ( नूपः ) तनोति । तनुते । तनुयात् । तन्वीत । तनोतु । तनुताम् । अतनोत् । अतनुत । ततान ! तेनतुः । तेनुः । तेने । तन्यात् । तनिपीट (तनिता २। तनिष्यति । तनिष्यते । अतनिप्यत्। अतनिष्यत । अतानीत्- अतनीत् । अतनिष्ट। अथ तनादयो धातवः कथ्यन्ते। तनादयः सर्वे उभयपदिनः सन्ति।। तनु विस्तारे। तिवादयः तआदयश्च प्रत्यया भवन्ति । सूत्रम् (तनादेरुप ) तनादेः५-१ उप १-१ तनादेर्गणातू चतुर्यु लकारेषु परेपु उप्प्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः । अनेन उप् । तनु तिप् इति जाते। ( नूपः ) अनेन गुणः। तनोति । तनुतः । ( नुधातोः ) तन्वन्ति । तनोपि । तनुयः। तनुय । तनोमि । (ओमा लोपः) तनुवः-तन्यः ।

·(३७२) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- तनुमः-तन्मः । तनुते । तन्वाते । (आतोन्तोदनतः) तन्वते । इत्यादीनि ॥ तनु- यात् । (नुधातोः) तन्वीत । तनोतु । हौ परे । (ओर्वाहः) तनु । तनुताम् । तन्वा- ताम् । तन्वताम् । तनुष्व । अन्यानि सुगमानि । (दिवादावद ) अत्तनोत् । अत्तनुताम् । अतन्वन् । आत्मनेपदे । अतनुत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । लिट्लकारे । (द्विश्च । पूर्वस्य । अत उपधायाः) ततान । (लोपः पचाम्०) तेनतुः । तेनुः (अत्वतः) तेनिथ-ततन्थ । इत्यादीनि । आत्मनेपदे । तेने । तेनाते। तेनिरे । अन्यानि सुग- मानि । तन्यात् । (सिसता० ) पत्वम् । तनिपीष्ट । तनिता । तनिता । लुङ्लकारे । (णित्पे) अनेन णित्त्वात् वृद्धिः । अन्यत्साधनं सुगमम् । अतानीत् । अतानिष्टाम् । अतानिपुः । आत्मनेपदे । अतनिष्ट । (तनादेरकरोतेस्तन्थासोर्वा सिलोपो वाच्यः । लोपस्त्वमु- दात्ततनाम् ) अतत । अतथाः । अतनिष्ठाः ॥ क्षणु क्षिणु हिंसायाम् । क्षणोति । क्षणुते । क्षणुयात् । क्षण्वीत । क्षणोतु । क्षणुताम् । अक्षणोत् । अक्षणुत । चक्षाण । चक्षणे । क्षण्यात् ।' क्षणिपीट । क्षणिता २। क्षणिष्यति।क्षणिष्यते । अक्षणिष्यत्। अक्षणिष्यत (यन्तक्षणेति०) न वृद्धिः । अक्षणीत् । अक्ष- णिट-अक्षत । अक्षथाः। अक्षणिष्टाः। सूत्रम् ( तनादेः०) अकरोतेस्तनादेस्तन्थासोः परयोः सेलीपो वाच्यः । अनेन वा सेलोपः (लोपस्त्वनुदात्त०) अनेन नकारस्य लोपः । अतत । अतनिपाताम् । अतनि- पत । सेर्लोपः । नकारस्य लोपः। अतयाः। अतनिष्ठाः। अन्यानि सुगमानि ॥ क्षणु क्षिणु हिंसायाम् । पूर्ववत् प्रत्यया भवन्ति (तनादेरुप् । नूरः) । क्षणोति । क्षणुतः । क्षण्वंति । क्षणुते । क्षणुयात् । क्षण्वीत । क्षणोतु । क्षणुताम् । अक्षणोत् । अक्षणुत । लिट्लकारे ( द्विश्च । पूर्वस्य । कुहोश्चुः । अत उपधायाः ) चक्षाण । चक्षणतुः। चक्षणुः । चक्षणे । चक्षणाते । चक्षणिरे । क्षण्यात (सिसता०) पत्वम् । क्षणिपीष्ट । क्षणिता । क्षणिता । अन्येषां मूलात् ज्ञेयानि । लुलकारे । द्वाविटौ । सेर्णित्त्वात् । (अत उपधायाः) अनेन वृद्धौ प्राप्तायाम् (यन्तक्षण)अनेन तन्निपेधः। अक्षणीत् । अन्यानि सुगमानि । आत्मनेपदे । अक्षणिष्ट (तनादेः) अनेन वा सेर्लोपः (लोप- स्त्वनुदात्त० ) अक्षत । अक्षणिपाताम् । अक्षणिपत । अक्षणिष्ठाः । वा सेर्लोपः। बस्याः । इत्यादीनि ॥ शिणुधातो रूपाणि कथ्यन्ते । प्रत्ययादयः पूर्ववत् । (तनादेरुप् )।

·१५७ तनादयः। (३७३) (तनादेरुपधाया गुणो वा पिति) क्षिणोति-क्षेणोति । अक्षे. णीत् । अक्षित-अक्षेणिष्ट ॥ पणु दाने । सेने । सायात् । सन्यात् । असात । असनिष्ट। असाथाः। असनिष्ठाः॥डुकृञ् करणे। डुजाविती (गुणः । नूपः) करोति । सूत्रम् (तनादे:०) तनादेर्धातोरुपधाया गुणो वा भवति पिति प्रत्यये परे । क्षिणोतक्षेणोति । क्षिणुते । क्षिणुयात् । क्षिण्वीत । क्षिणोतु-क्षेणोतु । क्षिणुताम् । अक्षिणोतु-अक्षणोत् । अक्षिणुत । अन्यानि रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । (उपधाया लघोः) चिक्षेण । चिक्षिणतुः । चिक्षिणुः । चिक्षिणे। चिक्षिणाते । चिक्षि- णिरे । इत्यादीनि । क्षिण्यात् (सिसता०)मणिपीष्ठ । क्षेणिता । क्षेणिता । लुङ्लकारे । अक्षेणीत् । आत्मनेपदे । अक्षेणिष्ट-अक्षित । इत्यादीनि ॥ पणु दाने । पूर्ववत् प्रत्ययाः (तनादेरुप आदेः ष्णः नः । नूपः) सनोति । मनुतः । सनुते । सनुयात् । सन्वीत । सनोतु । हो परे । सनु । सनुताम् । असनोत् । असनुत । रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । वृद्धिः । ससान । (लोपः पचां०) सेनतः । सेनुः । सेने । सेनाते । सेनिरे । सन् यात इति स्थिते (जनखनसनां० ) अनेन वा आकारो भवति । सायात-सन्यात (सिसता०) सनिपीष्ट । सनिता । सनिता। लुङ्लकारे । असानीत असनात् । असनिष्ट-असत । असनिष्टाः । असथाः । इत्या- दीनि । डुकृञ् करणे। डुजावितौ ( तनादेरुप् । गुणः । नूपः) करोति । कृ उप तस् इति जाते (गुणः)। (डित्यदुः) करोतेरकारस्य उकारो भवति ङिति विभक्तों परतः। कुरुतः । कुर्वन्ति । करोपि । कुरुथः । कुरुथ । करोमि। सूत्रम् (डित्यदुः) डिति ७-१ अत् ६-१ उः १-१ करोतेर्धातोरकारस्य उकारो भवति ङिति विभक्तौ परतः । कुरुतः । कुर्वति । करोपि । कुरुथः। कुरुथ । करोमि । कुरु वस् इति जाते (ओमौर्वा०)अनेन लोपविकल्पे प्राप्ते । (कृजो नित्यं वमोरुलोपो वाच्यः) कुर्वः । कुर्मः । कुरुते । सूत्रम् (कृषः०) कृतो धातोनित्यं वकारमकारयोरुकारस्य लोपो वाच्यः। अनेन नित्यं लोपः (बोनि हसे) अनेन दीर्घ प्राते । (कुर्छरोन दीर्घः) सुत्रम् (कुर्छरोः०) कुछुरो दीर्घा न भवति । अनेन करोतेः दार्थाभावः। कुर्वः। कुर्मः। कुरु यात् । इति जाते।

·(३७४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- १५८ (कृतो ये) कृत्र उत्तरस्य उपप्रत्ययस्य लोपो भवति ये परे। कुर्यात् । कुर्वीत । करोतु। करवाणि । कुरुताम् । करवे । अकरोत् । अकुरुत। चकार । चक्रतुः । चक्रुः। चकर्थ । चक्रे । क्रियात् । कृपीष्ट ।कर्ता । करिष्यति। अकरिष्यत्।अकापीत् । अकृत । अकृपाताम् । अकृपत ॥ सूत्रम् ( कृतो ये) कृत्रः ५-१ये ७-१ कृल उत्तरस्य उप्रत्ययस्य लोपो भवति। अनेन उकारस्य लोपः । कुर्यात् । कुर्वीत । करोतु कुरुतात् । कुरुताम् । कुर्वतु । (ओर्वा हे:०) कुरु । णत्वम् । करवाणि । कुरुताम् । कुर्वाताम् । कुर्वताम् । कखे । अकरोत् । अकुरुत । रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् (रः ।कुहोरचुः। धातोर्नामिनः) चकार (ऋ रम् ) चक्रतुः । चकुः । क्रादित्वान्नेट् । चकर्थ । चके। चक्राते । चक्रिरे । यादादौ इति रिङ् । क्रियात् । पत्वम् । कृपीष्ट (गुणः) कर्ता । कर्ता ( हनृतः स्यपः । गुणः) करिष्यति । करिष्यते (दिवादावन ) अकरिष्यत् । अकरिष्यत । लुङ्लकारे (धातोर्नामिनः) अनेन वृद्धिः। अकापीत् । अकाम् । अकार्पः (तनादेः) अकृत । अकृपाताम् । अकृपत ॥ (संपर्युपेभ्यः करोते पणेऽर्थे सुद्) संस्करोति । सूत्रम् (संपर्युपेभ्यः) संपर्युपेभ्य उपसर्गेभ्यः करोतेर्धातो पणेऽर्थे मुड़ भवति । संस्करोति । इत्यादीनि। (अद्वित्वव्यवधानेऽपि सुद स्यात् ) समस्करोत् । सञ्चस्कार। सूत्रम् (अड्दित्व० ) अद्वित्वव्यवधाने सत्यपि सुटू स्यात् । समस्करोत् । सञ्च- स्कार । टित्त्वादादी भवति सुटू । (ससुकृञो णादौ नित्यमित्राच्यः ) सञ्चस्करिथ । एव- मुपस्कुरुते ॥ मनु अववोधने । मनुते । मेने । मन्ता ॥ वनु या- चने। परस्मैपद्ययमित्येके । वनुते ॥ इति तनायुभयपदिन ॥ इत्युबिकरणास्तनादयः ॥ सूत्रम् (समुदकृतः०) सुटा सह वर्तमानः ससुद् । ससुट् चासौ कृञ् च समुद्कृञ् । तस्य ससुकृतः । ससुदकरोतेर्धातोर्णादौ परे सति नित्यमिड् वाच्यः । संचस्कर रिय । एवमुपस्कुरुते ॥ मनु अववोधने । पूर्ववत् प्रत्यया भवति । (तनादेरुप्) अर्य धातुरात्मनेपदी । मनुते । मन्वाते । मन्वते । मन्वीत । मनुताम् । ( दिवादावट ) अमनुत । रूपाणि सुगमानि ॥ लिट्लकारे। द्वित्वादिकम् । (लोपः पचाम्) मेने ।

·तुदादयः। (३७९) मेनाते । मेनिरे । इत्यादीनि । ( नश्वापदान्ते० ) मंसीष्ट । मंता । मत्स्यते । (दिवा- दावन ) अमंस्यत । लुङ्लकारे । अमस्त । अमंसाताम् । अमंसत । इत्यादीनि । वनु याचने । अयमप्यात्मनेपदी । तादयः प्रत्यया भवंति । (तनादेरुप ) वनुते । बन्वीत । वनुताम् । अवनुत । लिलकारे । वादित्वानत्वपूर्वलोपौ भवतः । ववने । वव- नाते । ववनिरे । सीष्ट । वंता । वस्यते । अवस्यत । लुडूलकारे । अवस्त । अवं- साताम् । अवंसत । सर्वत्र (नश्चापदान्ते झसे ) अनेन अनुस्वारः । अयं धातुः पर- स्मैपदी । इति एके आचार्या वदंति । तन्मते वनोति । इत्यादीनि रूपाणि भवंति । इत्युबिकरणास्तनादयो धातवः कथिताः॥ अथ तुदादयः ॥ तत्रादावुभयपदिनः ॥ तुद व्यथने । अकार उभयपदार्थः। अय तुदादयो धातवः कथ्यते । तत्रादावुभयपदिनो धातवः सन्ति। तुद व्यथने। अकार उभयपदार्थः । तिवादयस्तादयश्च प्रत्यया भवन्ति । (तुदादेरः) तुदादेर्गणादः प्रत्ययो भवति चतुर्पु परेषु । अपोऽ- पवादः । ङित्त्वान गुणः । तुदति । तुदते । तुदेत् । तुदेत । तुदतु । तुदताम् । अतुदत् । अतुदत । तुतोद । तुतुदे । तुयात् । तुत्सीप्ट । तोत्ता । तोत्स्यति । तोत्स्यते । अतोत्स्यत् । अतो- स्यत । अतौत्सीत् । अतौत्ताम् । अौत्सुः।अतुत्त । अतुत्सा- ताम् । अतुत्सत ॥ भ्रस्जो पाके। ओ इत् । सूत्रम् (तुदादेरः) तुदादेः । ५-१ भः १-१ तुदादेर्गणाद अः प्रत्ययो भवति चतुर्यु परेपु । अपोऽपवादः । ङित्वान गुणः । तुदति । आत्मनेपदे । तुदते । रूपाणि मुगमानि । तुदेव । तुदेत । तुदतु । तुदताम् । अतुदद । अतुदत्त । रूपाणि भूधातु- वत् । किंतु गुणाभावः । लिलकारे द्वित्वादिकम् ( उपधाया लघोः ) अनेन गुणो भवति । तुतोद । तुतुद्तुः। तुतुदुः। तुतोदिय । इत्यादीनि । आत्मनेपदे । तुतुदे । तुद्यात् । (खसे० ) तुत्सीष्ट । अन्ये मूलतो ज्ञेयानि । लुलकारे। ( अनिटो नामिवतः ) अनेन वृद्धिः । अतीत्सीत् । (झसा० ) जनेन सेलापः । अती- त्ताम् । अतीत्सः । इत्यादीनि । आत्मनेपदे । ( झसात्० ) अमेन झसे परे सेापः । (सिस्योः०) अनेन गुणनिषेधः । अतुत्त । भतुत्साताम् । अतुत्सत ॥ इत्यादीनि भवन्ति ॥ भ्रस्नो पाके। ओकार इत् । तिवादयो भवन्ति । (तुदादेः) अनेन अप- त्ययो भवति । ।

·(३७६) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- १६० (अन्यत्र सोजः) झस्परत्वाभावे सस्य जो भवति । (ग्रहां विति च) सूत्रम् (अन्यत्र सोजः) अन्यत्र ७-१ सः ६-१ जः १-१ झस्परत्वाभावे सति सकारस्य जकारो भवति । अनेन सस्य जकारः। (अप्रत्ययो ङिद्वत् ) भृजति । भृजते । बभ्रज ( ऋसंयो- गात्० ) इति कित्त्वाभावान संप्रसारणम् । बभ्रज्जतुः । बभ्रज्जुः । बभ्रजिथ-बभ्रष्ट । बभ्रजे । सूत्रम् (अप्र०) अप्रत्ययो डिइद् ज्ञातव्यः डिवात्संप्रसारणम् । 'यहां कृिति च' अनेन भवति । भृजति । भूजते । चतुर्णा लकाराणा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे (द्विश्च ) कित्त्वाभावात् संप्रसारणं न भवति । वभ्रजतुः । बभ्रज्जुः । वभ्रजिथ- वभ्रष्ठ । आत्मनेपदे । बभ्रज्जे । वभ्रजाते। वभ्रजिरे । इत्यादीनि ॥ (भृजतेः सकाररेफो लुप्त्वा रमागमोऽनपि वा वाच्यः) ब- भर्ज । बभीभृज्यात-भात् । भ्रक्षीष्ट--भीष्ट । भ्रष्टा-भी। भ्रक्ष्यति-भक्ष्यति । अभ्रक्ष्यत्-अभय॑त् । अभ्राक्षीत-अभा- ीत् । अभ्रष्ट-अभष्टं ॥ दिश अतिसर्जने । दिक्षीष्ट । अदि- क्षत् । अदिक्षत ॥ क्षिप प्रेरणे । क्षिप्सीष्ट । अक्षिप्त ॥ कृप् विले खने । कृक्षीट । क्रष्टा-कर्मा । अकाीत्-अक्राक्षीत्-अकृ- क्षत् । अकृष्ट । अकृक्षाताम् । अकृक्षत ॥ मिल संगमे । मि- मिले । अमेलिष्ट ॥ मुच्ल मोक्षणे । (भृज्जतेः०) भृजतेर्धातोः सकाररेफौ लुप्त्वा रमागमोऽनपि वा वाच्यः । सुग- ममिदं सूत्रम् । मिदन्त्यात्स्वरात्परो भवति । तत्पक्षे । बभर्ज । बभर्जतुः। बभर्जुः । आत्मनेपदे । बभर्ने । इत्यादीनि । (अन्यत्र सो जः) संप्रसारणम् । भृज्ज्यात् । भृज- तेः। भात् । भ्रमज सीष्ट इति स्थिते । ( स्कोराद्योश्च ) अनेन सस्य लोपः । (चोः कुः । खसे०) पत्वम् । (कपसंयोगे०) भ्रक्षीष्ट (भृज्जतेः०) तदा । भीष्ट। अन्येपा मूलादू ज्ञातव्यानि सर्वाणि रूपाणि । अनेनैव प्रकारेण सिध्यन्ति । लुड्ल- कारे । (अनिटो नामिवतः) अनेन वृद्धिः । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । अभ्राक्षीत् । (झसात् ) अनेन सेलोपो भवति । अभ्राष्टाम् । अभ्राभुः । रमागमे कृते । अभा- ीत् । आत्मने पदे । (स्कोरायोश्च। छशप०) अनेन पकार।अभ्रष्ट। अभ्रक्षाताम् । ।

·तुदादयः। (३७७) अभ्रक्षत । रमागमे कृते । अभर्ट । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ दिश अति- सर्जने । अकार उभयपदार्थः । पूर्ववत्प्रत्यया भवन्ति । ( तुदादेरः ) दिशति । दिशते । चतुणी लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । ( उपधाया लघोः) अनेन गुणः । दिदेश । दिदिशे । अन्यानि रूपाणि सुगमानि । दिश्यात् । 'दिश सीष्ट' इति स्थिते । (छशप० । पढोः०) पत्वम् (कपसंयोगे क्षः) दिक्षीष्ट । पत्वम् । टुत्वम् । देष्टा । अत्र गुणो भवति । देष्टा । देक्ष्यति । देश्यते । अदेक्ष्यत् । अदेक्ष्यत । (हशपान्तातू) अनेन लुङि सक् । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । अदिक्षत् । आत्मनेपदे । अदिक्षत । अदिक्षाताम् । अदिक्षत । इत्यादीनि भवन्ति।। क्षिप् प्रेरणे । प्रत्ययादयः पूर्ववत् । क्षिपति । क्षिपते । लिट्लकारे द्वित्वादिकम् । गुणः । चिक्षेप । चिक्षिपे । क्षिप्यात् । क्षिप्सीष्ट । क्षेप्ता । क्षेप्ता । अन्येषां रूपाणि सुगमानि । लुड्लकारे (अनिटः) अनेन वृद्धिः । अझैप्सीत् । ( झसा० ) अक्षताम् । आत्मनेपदे । अक्षिप्त । इत्यादीनि रूपाणि ॥ कृप विलेखने । ( तुदादेरः ) कृपति । कृपते । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । (द्विश्च । रः । कुहोश्चः । उपधाया लघोः) चर्प । चकृपतुः । चकृपुः । (अत्वतः) चकपिथ । चकठ । चकृपे । चकृपाते । चकृपिरे । इत्यादीनि । कृप्यात् । कृप् सीष्ट इति स्थिते । (सिस्योः०) अनेन गुणनिषेधः (पढोः० ) पत्वम् । (कपसंयोगे क्षः) कृक्षीष्ट । गुणः । टुत्वम् । कर्श । (रारोझसे दृशाम् ) अनेन अरो रकारो वा भवति । ऋष्टा-कर्टा । कयति- ऋक्ष्यति । अन्येषां रूपाणां सिद्धिरनेनैव प्रकारेण । लुट्लकारे । (अनिटः०) अनेन वृद्धिः । अन्यत्साधनं तु पूर्वसदृशमस्ति । अकार्षीत् । अकार्टाम् । अत्र (झसात ) अनेन सेलोपो भवति । अकार्वाः ( रारो झसे० ) अक्रासीत् । आत्मने- पदे (सिस्योः०) अनेन गुणनिषेधः ( झसात्० ) अनेन झसे परे सेर्लोपः । अकृष्ट । अक्षाताम् । (आतोन्तो०) अकृक्षत । ( हशपान्तात्० ) अस्मत् । आत्मने- पदे । अकृक्षत । अकृक्षाताम् । (आतोन्तो०) अकृक्षत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि ॥ मिल संगमने । अकारः । (तुदादेरः) मिलति । मिलते। चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । ( उपधाया लघोः ) मिमेल । मिमिलतुः । मिमिलुः । मिमेलिथ । इत्यादीनि । मिमिले । मिल्यात् । (उपधाया लघोः) मेलिपीष्ट । अत्र पत्वं च भवति । मलिता। मेलिता। मेलिप्यते । मेलिष्यति । अमेलिष्यत् । अमेलिप्यत । लुङ्लकारे दाविटी । (इट ईटि ) अनेन सेलोपो भवति । (दिवादावट)अमेलीत् । अमेलिष्टाम् । अमेलिपुः। आत्मनेपदे। अमेलिष्ट । अमेलिपाताम् । अमेलिपत । इत्यादीनि ॥ मुल मोक्षणे । लकारो लित्कार्यार्थः । (तुदादेरः)।

·(३७८) सारस्वतचन्द्रकीतौं- (मुचादेर्मुम् ) सुचादीनां मुमागमो भवति अप्रत्यये परे । मुञ्चति । मुञ्चते । मुमोच । मुमुचे । मुच्यात् (सिस्योः ) अनेन गुणाभावः (चोः कुः ) मुक्षीए । मोक्ता । मोक्ष्यति । मोक्ष्यते। अमोक्ष्यत् । अमोक्ष्यत । अमुचत् । अमुक्त ॥ लुप्ल छेदने । लुम्पति । लुप्सीप्ट। अलुपत् ॥ विद्ल लाभे। विन्दति। अवेदिष्ट ॥ अनिडयमित्येके । वेत्ता ।। लिप् उपदेहे । मुन् लुप्-विद्-लिप्-सिच-कृत्-पिश-खिद-एते मुचादयः। लिम्पति। लिलेप। अलिपत् । अलिपत । सूत्रम् ( मुचादेर्तुम् ) मुचादेः । ६-१ मुम् १-१ मुचादीनां धातूनां मुमागमो भवत्यप्रत्यये परे। (मिदं०) मुच् लुप् विद् लिप् सिन् कृत् पिश् खिद् एते मुचा- दयो धातवो ज्ञातव्याः। मुञ्चति । मुञ्चते । चतुर्णा लकाराणा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । ( द्विश्च । पूर्वस्य । उपधाया लघोः ) मुमोच । मुमुचतुः । मुमुचुः । (अत्वतः ) मुमोचिथ (चोः कुः ) मुमोक्थ । मुमुचे । मुच्यात् । (चोः का) पत्वम् । (कपसं० । सिस्योः) अनेन गुणनिषेधः। मुलीष्ट । गुणः । (चोः कु:)मोक्ता। मोक्ता । मोक्ष्यति । मोक्ष्यते । अमोक्ष्यत् । अमोक्ष्यत । (लित्पुपादेर्डः) जनेन लुडि प्रत्ययो भवति । डिवाद् गुणाभावः । अमुचत् । आत्मनेपदे । ( झसात् ) अनेन सेर्लोपो भवति झसे परे । अमुक्त । अमुक्षाताम् । अमुक्षत ॥ लुप्ल छेदने। (तुदा- देरः । मुचादेर्मुम् ) लुपति । लुपते । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । लुलोप । लुलुपे । लुप्यात् ।( सिस्योः) अनेन गुणनिषेधः। लुप्सीष्ट । लोप्ता । लोप्ता । लोप्स्यति । लोप्स्यते । अलोप्स्यत् । अलोप्स्यत । (लित्पुषादेड:) अलुपत् आत्म. नेपदे । ( झसात् ) अलुप्त । अलुप्साताम् । अलुप्सत । इत्यादीनि ॥ (लिपिसिचिह्वयतीनामात्मनेपदे सेडों वा वाच्यः) अलिप्त ॥ पिच्ल क्षरणे । सिञ्चति । सिपेच । सिच्यात् । सिक्षीष्ट । सेक्ता २ । सेक्ष्यति । असिचत् । असिक्त ॥ इति तुदादिपूभ- यपदिनः॥ सूत्रम् (लिपिसिचिवयतीनाम०) एषां धातुनामात्मनेपदे सौँ वा वाच्यः । अनेनात्मनेपदेपि । सेर्डः । अलिपत । अलिपेताम् । अलिपन्त । इत्यादीनि ॥ पिच्छृक्षरणे । (तुदादेरः । मुचादेर्मुम् । आदेः ष्णः नः ) सिञ्चति । सिञ्चते ।

·तुदादयः। (३७९) अन्येषां सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । पत्वम् । गुणः । सिपेच । सिपि- चतुः। सिपिचुः । सिपेचिय । (अत्वतः । चोः कु.) सिपेक्थ । सिपिचे । सि- च्यात् । (चोः कुः) पत्वम् । ( कप० । सिस्योः ) अनेन गुणनिषेधः । सिक्षीष्ट । गुणः। (चोः कुः) सेक्ता । सेक्ता । सेक्ष्यति । सेक्ष्यते । असेक्ष्यत् । असेक्ष्यत । (लित्पुपादेड) असिचत् । (लिपिसिचि०)असिचत । असिचेताम् । असिचन्त । डैरभावपक्षे (शसात् । चोः कुः) असिक्त । असिक्षाताम् । असितत ॥ इत्यादीनि ॥ इत्युभयपदिनो धातवः कथिताः ॥ अथ परस्मैपदिनः॥ कृतीछेदने । कृन्तति । चकर्त। कृत्यात्। कीर्तिता । कतिष्यति. अकतिष्यत् । अकीतालुभ विमोहने। लोभिता-लोब्धा । अलोभीत् । ती हिंसामन्थनयोः। चर्ति- प्यति-चय॑ति । अचर्तीत् ॥ विध विधाने । वेधिता ॥ कुट कौटिल्ये। अथ परस्मैपदिनो धातवः कथ्यन्ते ॥ तिवादयः सर्वत्र भवन्ति ( तुदादेः) अय- मपि चतुर्पु भवति ॥ कृती छेदने । ईकार इत् । (मुचादेर्मुम् ) कृन्तति । कृन्तवे । चतुर्णा सुगमानि रूपाणि । लिलकारे । (विश्व । रः । उपधाया लघोः । कुहोचः) चकर्त्त । चकृततुः । चक्रतुः । चकृत । कृत्यात् । ( सिसता०) गुणः । कचिता । कतिष्यति । अतिष्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटी । सेर्लोपः। (उपधाया लघोः ) अकर्तीत् । अकतिष्टाम् । अफर्तिपुः ॥ लुभ् विमोहने । (तुदादेः) लुभति । लुभेत् । लुभतु । अलुभत् । लिट्लकारे। द्वित्वादिकम्० ( उपधाया लघोः ) लुलोभ । लुलु- भतुः । लुलुभुः। लुभ्यात् । (इपुसह० ) लोभिता । इडभावे गुणः । (तथोर्थः । झवे. जवाः) लोधा। लोधारौ । लोधारः। लोमिष्यति । अलोभिष्यत् । लुड्लकारे । द्वाविटी । (उपधाया लघोः ) अलोभीत् । अलोभिष्टाम् । अलोभिपुः ॥ नृती हिंसा- ग्रन्यनयोः । ईकार इत् । (तुदादेः)चूतति । तेत् । घृततु । अन्तत् । लिदल- कारे। ( द्विश्च । पूर्वस्य सः । उपधाया लघोः) चचर्च । चततुः । चतुः। नृत्यात् । (सिसतां०) गुणः । चत्तिता । (नृतृद० ) अनेन स्यपि वा इद । चर्ति- प्पति-चय॑ति । अचतिष्यत्-अचय॑त् । लुङ्लकारे । दाविटी । अचत्तीत् । अचत्तिष्टाम् । अतिपुः ॥ विध विधाने । (तुदादेरः) विधति । चतुर्णा मुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । गुणः । विवेध । विविधतुः । विविधुः । विध्यात् ( सि- सता०) गुणः । वेधिता। वेधिष्यति । अवेधिष्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटी । गुणः। सेर्लोपः । अलोभीत् । अलोभिष्टाम् । अलोभिपुः । इत्यादीनि ॥ कुट कौटिल्ये ।

·(३८०). सारस्वतचन्द्रकीर्ती- १६४ अकार इत् । (तुदादेरः) कुटति । चतुणों रूपाणि सुगमानि । लिलकारे ।(विश्व । पूर्वस्य । कुहोइनुः । उपधाया लयोः) चुकोट । चुकुटतुः। चुकुटुः। चुकुद् इद थप् इति जाते। (उपधाया लघोः) अनेन गुणे प्राप्ते । ( कुटादेणिद्वर्जः प्रत्ययो डिद्धत् ) चुकोट । चकु- . टिथ। कुटिता । अकुटीत् ॥ त्रुट् छेदने । जुटयति । त्रुटति ॥ ओवश्च छेदने । ओऊ इतौ । (ग्रहां किति च ) वृश्चति । व- च । वज्रश्चतुः । वनश्चः। वत्रश्चिय-वत्रष्टुं । वृश्च्यात्। ( उदितो वा) श्चिता श्रष्टा (स्कोरायोश्च) व्रश्चिष्यति-वल्यति । अत्र चीत । अवाक्षीत् । अवाप्याम् ॥ कृ विक्षेपे । ( ऋत इर्) किरति । चकार । चकरतुः । कीर्यात् । करिता-(ईटो ग्रहाम्) करीता। करीष्यति-करिष्यति । अकरिष्यत्-अकरीष्यत् । अकारीत्॥ सूत्रम् (कुटादेः०) कुटादेर्धातोणिदर्जः प्रत्ययो जिद्वत् । डिवाद्गुणाभावः। चुकुटिथ । कुट्यात् । (कुटादेः) अनेन डिस्वाद्गुणो न भवति । कुटिता । कुटि- ष्यति । अकुटिष्यत् । शेषाणि रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे । द्वाविटी । गुणा- भावः । अकुटीत् । अकुटिष्टाम् । अकुटिपुः । इत्यादीनि ॥ त्रुट् छेदने। (ऋमुसमु०) 'अनेनास्य धातोर्वा यः प्रत्ययो भवति (तुदादेरः) पृटयति । अप्रत्यये कृते सति । त्रुटति । एवं चतुणों रूपाणि । लिट्लकारे । तुत्रोट । तुत्रुटतुः । तुजुटुः । तुत्रुटिथ। त्रुट्यात् । त्रुटिता । कुटादित्वाद् गुणो न भवति । त्रुटिष्याति । अत्रुटिष्यत् । टुङ- लकारे । द्वाविटौ । सेलोपः (दिवादावदः) अत्रुटीत् । अत्रुटिष्टाम् । अत्रुटिपुः ।। इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ।। ओवश्च छेदने । ओकारोकारावितौ ( तुदादेरः । यहाँ विति च) अनेन संप्रसारणं भवति । वृश्चति । चतुणी रूपाणि सुगमानि । लिइल- कारे (विश्व । पूर्वस्य ) वश्च । संप्रसारणम् । ववश्चतुः । वत्रश्चुः । वश्चिय ( उदितो वा। संयोगान्तस्य लोपः)अनेन चकारस्य लोपः (छश०) टुत्वम् । वत्रष्ठ । इत्या- दीनि । संप्रसारणम् । वृश्च्यात् ( ऊदितो वा०) अनेन वा इट् । ब्रश्चिता । संयोगां- तस्य लोपः (पत्वम् । ष्टुत्वम् ।वष्टा । वश्चिष्यति । इडभावे (स्कोरायोश्च ।चो कुः) पत्वम् (कासंयोगे० ) वक्ष्यति । अवश्चिष्यत्-अवक्ष्यत् । टुङ्लकारे । द्वाविटी । सेलोपः । (दिवादावद ) अबश्वीत् । अवश्विष्टाम् । अत्रश्चिपुः । इडभावे (स्कोरा। चौः कुः । अनिटो नामिवतः) अनेन वृद्धिः । अवाशीत (असाव ) अनेन सेलोपः। ।

·-- २६५ तुदादयः। (३८१) अन्यत्साधनं पूर्ववत् । अनाष्टाम् । अवाः ।। कृ विक्षेपे (तुदादरः। त इर्) अनेन ऋकारस्य इर् भवति । किरति । किरेत् । किरतु । अकिरत् । लिट्लकारे ( विश्व । र। होश्चुः । धातोनामिनः) चकार (संयोगात् ) अनेनाकित्त्वान्न गुणाभावः। चकरतुः । चकरुः । चकरिथ । ऋत इर (खोर्विहसे) कीर्यात् (सिसता० । गुणः) करिता (ईटो ग्रहाम्) जनेन वा दीर्घः। करीवा । अन्येषां मूलाज्ज्ञेयानि । लुङ्लकार (णित्त्वे) अनेन सेणित्त्वात् वृद्धिः (धातोर्नामिनः) अकात् ि( वृद्धिदेती) अनेन दीर्घाभावः। अकारिष्टाम् । नकारिपुः । इत्यादीनि ॥ (उपात्किरतेश्छेदेऽर्थे सुवाच्यः)। सूत्रम् (उपा० ) उपोपसर्गपूर्वात् किरते तो छेदनेऽर्थे सुवाच्यः। (हिंसायां प्रतेश्च) उपस्किरति। उपचस्कार । प्रतिस्किरति ॥ गृ निगरणे। गिरति । सूत्रम् (हिंसायाम् )किरते_तोहिसायामय प्रतिपूर्वाञ्च मुह वाच्यः । उपस्कि- रति । उपचस्कार । हिंसायाम । प्रतिस्किरति ॥ग निगरणे । ऋत इर । अनेनेर (तुदादेरः) गिरति। (गिरतेरस्य वा लः स्वरे वाच्यः) गिलति । जगार-जगाल। जगरतुः-जगलतुः । जगरुः-जगलुः । अगारीत्-अगालीत् ॥ स्पृश् स्पर्शने । स्पृशति । पस्पर्श । स्पृश्यात् । स्प्रटा-स्पर्श । स्पक्ष्यति-स्पयति । अस्पक्ष्यत्-अस्पयत् । अस्माक्षीत्-रो वा। अस्पार्सीत् । सूत्रम (गिरतेः ) गिरतेातोरकारस्य लकारः स्वरे परे वाच्यः । जनेन स्कारस्य लकारः । गिलति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिलकारे (द्विश्च । । होरः। धातो मिनः) बनेन वृद्धिः । जगार-जगाल ( संयोगाद) जनेनाकित्वाद् गुणो भाति । जगरनुः-जगरतुः । इत्यादीनि (ऋत इर । खोपि इसे) गीर्यात् । गरि- ता-गलिता । जन्यानि मुगमानि । लुङ्लकारे । द्वाविटी (पातोनामिनः) अनेन यादिः। जगारीत् । नगारिष्टाम् । नगारिपुः। लत्वे कृते सति । नगालीत् । नगालिष्टाम् । जगालिपुः । इत्यादीनि ॥ सदर स्पर्गने । तिपादय. (नुदादेरः) स्पृशति । लिल- लकारे (दिव। पूर्वस्य इसादिः । उपपाया टयोः) पसाई । पस्पृदातुः । पस्पृगुः । इत्यादीनि । स्पृश्यात् । स्मृग ता इति स्थिते (उपा० )ननेन पारः (उपधाया ल्योः)जनेन गुणः ( सरो झमे) जनेन नरो कारः (कृपादीनां) जनेन विकल्पः । त्वम् । स्मष्ठा-स्सष्ठी ( पदोः कः) स्प्रत्यनि-सत्यति । नस्स- ·सारस्वतचन्द्रकीर्ती- क्ष्यत्-अस्पयत् । लुड्लकारे (अनिटो नामिवतः) अनेन वृद्धिः । अन्यत्साधनं सुग- मम् । अस्पार्षीत् ( झसात् ) अनेन सेलोपः । अस्पार्टाम् । अस्पा ः। अरो रकारे कृते । अस्माक्षात् । अस्पाष्टाम् । अस्प्राचः। इत्यादीनि (कृपादीनां० ) अनेन (भृते सिः)अनेन विहितः सिः प्रत्ययो वाभवति । (कृपादीनां वा सिर्वक्तव्यः) तत्पक्षे (हशपान्तात्सक) अस्पृ- क्षत् ॥ प्रच्छ ज्ञीप्सायाम् । संप्रसारणम् । पृच्छति । पप्रच्छ । पप्रच्छतुः। पप्रच्छिथ-पप्रष्ट । पृच्छयात्। प्रष्टा । प्रक्ष्यति । अप्राक्षीत् ॥ मृज विसर्गे । सृजति । ससर्ज । ससृजतुः । समृ- जुः । ससर्जिथ-सस्रष्ट । सृज्यात ( रारो झसे दृशाम् ) स्रष्टा । स्रक्ष्यति । असाक्षीत् ॥ टुमस्जो शुद्धौ। टु ओ इतौ । (अन्यत्र सो जः) मन्नति । ममज। मङ्का । मस्जिनशो- झसे नुम् । मंक्ष्यति। अमांक्षीत् । अमाङ्काम् ।अमांशुः ॥ विश् प्रवेशने । वेष्टा । अविक्षत ॥ मृश् आमर्पणे । अम्राक्षीत- अमाक्षीत् । अमृक्षत् ॥ विच्छ गतो (आयः) विच्छायति । विच्छायाञ्चकार-विविच्छ । विच्छाय्यात्-विच्छयात् । विच्छायिता-विच्छिता। अविच्छायीत् ॥ इषु इच्छायाम् । (गमां छः) इच्छति । इच्छेत् । इयेप। एपिता-एटा ॥ छुप स्पर्शे । छोता। अछोप्सीत् ॥ लिश गतौ । लेप्टा। अलिक्षत् ॥ खिद परिघाते । खिन्दति । खेत्ता । अखैत्सीत् ॥ पिश अयवे । पिंशति । पेशिता ॥ ॥ इति तुदादिपु परस्मै- पदिनः॥ सूत्रम् ( कृपादीनाम्) अनेन कृपादीनां धातृनां सर्वत्र सेर्विकल्पः । तदा । (हशपान्तात् ) अनेन सक् । अन्यत्साधनं सुगमम् । अस्पृक्षत् । अस्पृक्षताम् । अस्पृ सन् । इत्यादीनि ।। मच्छ ज्ञीप्सायाम् । (तुदादेरः । ग्रहां किति च ) अनेन संग्र- सारणम् । पृच्छति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । ( द्विश्च । पूर्वस्य ) प्रमच्छ । संप्रसारणं । पप्रच्छतुः। पप्रच्छुः । पच्छिय । (जत्वतः ) पत्वम् । पृत्वम् । पप्रष्ट । इत्यादीनि । संप्रसारणं । पञ्चात । पत्वम् । तृत्वम् । प्रष्टा (पढी:

·तुदादयः। (३८३) का से। किलात्० । कप० ) प्रक्ष्यति । अप्रत्यत् । लुङ्लकारे । (अत उपधायाः) अनेन वृद्धिः । अन्यत्साधनं मुगमम् । अप्राक्षीत् । (छशप०) हुत्वम् । अप्राष्टाम् । अप्राशुः । इत्यादीनि ॥ सृज विसर्ग । (तुदादेरः) जति । चतुणों मुगमानि । लिट्लकारे । ( विश्व । र । उपधाया लघोः) ससर्ज । समजतुः । सरजुः । (अत्वतः) ससजिथ । स मृञ् थप् इति जाते 1(उपधाया लयोः । रारो झसे० । छाप० ) टुत्वम् । सस्रष्ठ । सृज्यात् । ( रारो झसे० ) पत्वम् । ष्टुत्वम् । स्रष्टा । ( पढोः कासे) पत्वम् । (कपसंयोगे० ) वक्ष्यति । अस्रक्ष्यत् । ( अनिटो नामि- वतः) असाक्षीत् । असाष्टाम् । अखाशुः ॥ टुमम्जो शुद्धौ । टुकारौकारौ । इतौ (तुदादेरः। अन्यत्र सोजः) अनेन सकारस्य जकारः। मजति । चतुर्णा लकाराणां रूपाणि मुगमानि । लिट्लकारे । (द्विश्च । पूर्वस्य । अन्यत्र । सो जः) ममज । मम- जतुः । ममज्जुः । इत्यादीनि । मस्जु ता इति स्थिते । (स्कोरायोश्च) अनेन सका- रस्य लोपः। (चोः कुः । खसे चपा०। मस्जिनशोः०) अनेन नुम् । (नश्चापदांते) मंक्ता । मंक्तारौ । मंक्तारः । मंक्ष्यति । अमक्ष्यत् । ( अत उपधायाः ) अमांक्षीत् । ( झसात् ) अनेन सेापः । अमांक्ताम् । अमांशुः । इत्यादीनि ॥ विश् प्रवेशने । (तुदादेरः) विशति । लिलकारे ।(विश्व । पूर्वस्य । हसा० ) गुणः । विवेश । विविशतुः । विविशुः । विवेशिय । ( अत्वतः) पत्वम् । ष्टुत्वम् । गुणः । विवेष्ठ । विश्यात् । गुणः। पत्वम् । टुत्वम् । वेष्टा । पत्वम् । (पढोः क से । किलातकप०) गुणः । वक्ष्यति । अवेक्ष्यत् । (हझपान्तात् ) अनेन सक् । अन्यत्साधनं मुगमम् । अविक्षत् । अविक्षताम् । अविक्षन् ।। मृश आमपणे । (तुदादेरः) मृशति । लिट् द्वित्वादिकम् । (२) गुणः । ममर्श । ममृशतुः । मभृशुः । मर्शिय । ( अत्वतः ) मम: । मृश्यात् । गुणः । ठुत्वम् । (रारो० )म्रष्टा । (पढोः क से ) म्रक्ष्यति । अम्रक्ष्यत् । (अनिटो नामिवतः) अनाक्षीत् । अम्राष्टाम् । अन्नाः। (कृशादीनां०) अनेन सेर्विकल्पः। तत्पक्षे । ( हशपान्तात् ) अमृक्षत् । अमृक्षताम् । अमृक्षन् ।। विच्छ गतौ । (आयः) अनेन आयः प्रत्ययः ( तुदादेरः । अदे ) विच्छायति । लिद । विच्छायांचकार । अत्र ( कासादि०) अनेनाम् । अनपि वा इति उक्तत्वात् । अनपि वा भवति । तत्पक्षे । विविच्छ । विविच्छतुः। विविच्छुः । विच्छायात् । अत्र ( यतः ) अनेन अकारस्य लोपः । आयाभावे । विच्छ्यात् । ( सिसता० ) विच्छा- यिता-विच्छिता । विच्छायिष्यात-विच्छिष्यति । अविच्छायिष्यत्-अविच्छिप्यत्। . लुट्लकारे । दाविटौ । अविच्छायीत्-अविच्छीत् ॥ इषु इच्छायाम्। ( तुदादेरः ।। गमांछ.) इच्छति । लिट् (द्विश्च) गुणः । (असवणे ) इयेष। ( सवर्ण) ईयतुः । ईपुः । इत्यादीनि । इष्यात् । (इपु सह ) गुणः । एपिता ! टुत्वम् । एष्टा । एपि- प्यति । (स्वरादेः) ऐपिप्यत् । लुङ् । ऐपीत् ॥ छुप स्पर्श । (तुदादेः)पति । ।

·(३८४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- १६८ चतुर्णी रूपाणि सुगमानि । लिट् । (विश्च) गुणः । (झपानाम् ) चुच्छोप । छुप्यात् । गुणः। छोता । छोप्स्यति । अच्छोप्स्यत् । (अनिटो नामिवतः) अच्छौ- प्सीत् । (झसात्० ) अच्छीप्ताम् । अच्छौप्सुः। लिश् गतौ। (तुदादेः) लिशति। लिट् । लिलेश । लिलिशतुः । लिलिशुः । लिलेशिथ । (अत्वत०) लिलेष्ट । लि- श्यात् । गुणः । पत्वम् । लेष्टा । (पहोः का से) लेक्ष्यति । अलेक्ष्यत् । ( हशपांता। छशप । पढोः कः से) पत्वम् । (कप०) अलिक्षत् । अलिक्षताम् । अलिक्षन् । खिद परिवाते । (तुदादेरः) अनेनाप्रत्ययो भवति । (मुचादेर्मुम्) अनेन मुमागमो भवति । ( नश्वापदान्ते झसे ) अनेनानुस्वारः । खिन्दति । खिन्देत् । खिन्दतु । (दिवादावद ) असिन्दत् । रूपाणि सुगमानि । लिलकारे। (द्विश्च । पूर्वस्य । उपधाया लघोः ) अनेन गुणः । चिखेद । चिखिदतुः । चिखिदुः । इत्यादीनि । खिद्यात् । (खसे० । गुणः) खेत्ता । खेत्स्यति । अखेत्स्यत् । ( अनिटो नामि- वतः) अनेन वृद्धिः । अखैत्सीत् । ( झसात्० ) अनेन सेर्लोपः । (तयोः) अखै- द्धाम् । अत्सुः । इत्यादीनि ॥ पिश् अवयवे (तुदादेरः । मुचादेर्मुम् ) पिंशति । चतुर्णी लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । (द्विश्च । पूर्वस्य । उपधाया लघोः) पिपेश । पिपिशतुः । पिपिशुः । पिपेशिथ । पिश्यात् । (सिसता० । उप- धाया लघोः ) पेशिता । पत्वम् । पेशिष्यति । (दिवादावद् ) अपेशिष्यत् । लुड्- लकारे द्वाविटी । अन्यत्साधनं तु पूर्वसदृशम् । अपेशीत् । अपेशिष्टाम् । अपेशिपुः । इत्यादीनि ॥ इति परस्मैपदिनो धातवः कथिताः ॥ अथात्मनेपदिनः ॥ मृङ् प्राणत्यागे ( अयकि) ऋकारस्य रिकादेशो भवति अकारे प्रत्यये यकि च परे । (नुधातोः) म्रियते । अथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते ॥ मृङ् प्राणत्यागे । डकार आत्मनेपदार्थः । ( तुदा- देरः) सूत्रम् ( अयकि ) अश्व यक् च अयक् तस्मिन् अयकि । ऋकारस्य । (तुदादेरः) अनेन सूत्रेण विहिते अकारे परे च यक् प्रत्यये परे रिडादेशो भवति । अत्र डकारव्यवधानात । (ये ) अनेन दीर्थो न भवति 'अनुवन्धः प्रत्यक्षवत्' इति न्यायात् (नुधातोः ) अनेनेय भवति । म्रियते । (आदाय इः । अइ ए) म्रियते । नियन्ते । नियेत । म्रियताम् । अम्रियत । (सपरोक्षयोस्तादौ स्यपि चम्रियतेः परस्मैपदं वाच्यम् )ममार। मम्रतुः । मृपीट । मर्ता । मरिष्यति । अमरिष्यत् ह्रस्थाज्झसे) अमृत । अमृपाताम् । अमृपत ॥ दृङ् आदरे । लोपो

·तुदादयः।
(३८५)
द्रियते । दद्रे । दृपीष्ट । दर्ता । (हनृतः स्यपः ) दरिष्यते ।
अदरिष्यत । अहत ॥धृङ् अवस्थाने । प्रियते । तद्वत् ।।
पृङ् व्यापारे । व्याप्रियते । व्यापरिष्यते । व्यापृत । व्यापृ-
पाताम् ॥ ओविजी भयचलनयोः । विजते । विजेत ।
विजताम् । अविजत । विविजे। विजिता ।
सूत्रम् (सपरोक्षयोः०) सपरोक्षयोस्तादी स्यपि परतो म्रियतेतोः परस्मैपद
वाच्यम् । तदा णवादयः प्रत्यया भवन्ति । ( द्विश्च । सः । धातोर्नामिनः ) ममार ।
(ऋ रम् ) मम्रतुः । मनुः । ममर्थ । इत्यादीनि । (उः) अनेन गुणनिषेधः। पत्वम् ।
मृपीष्ट । (गुणः) मा । (हनृतः स्यपः ) मरिष्यति । अमरिष्यत् । लुङ्लकारे ।
(लोपो हस्वाज्झसे ) अनेन सेर्लोपः। अमृत । अमृपाताम् । अमृपत ॥ हड् आदरे ।
डकार जात्मनेपदार्थः । (तुदादेरः । अयकि । नुधातोः) द्रियते। द्रियेन । द्रिय-
ताम् । अद्रियत । लिट्लकारे । (द्विश्च । रः । ऋरम् ) दद्रे । दढ़ाते । ददिरे ।
दृषीष्ट । ( गुणः ) दर्ता । (हनत . ) दरिष्यति । अदरिष्यत् । लुड्लकारे ।
(लोपो हस्वान्झसे ) अनेन सेलोपः। अहत । अषाताम् । अपत । इत्यादीनि ॥
धृड् अवस्थाने । डकार आत्मनेपदार्थः । ( तुदादेरः । अयकि । नुधातोः) अनेन
इय् भवति । धियते । ध्रियेत । ध्रियताम् । अध्रियत । लिट्लकारे। (द्विश्च । रः।
झपानाम् । ऋ रम् ) दधे । दधाते । दधिरे । (उः) धृषीष्ट । अत्र पत्वं भवति ।
(गुणः) धर्ता । (हनृतः) अनेनेट् । धरिष्यते । अधरिष्यत । ड्लकारे ।
सेलोपः । अधृत । अधृपाताम् । अधृपत ॥ पृड् व्यापारे । डकारः । अन्य-
साधनं तु पूर्वसदृशम् । व्यापूर्वोऽयं धातुः । व्याप्रियते । चतुर्णा रूपाणि मुग-
मानि । लिदलकारे । द्वित्वादिकम् । व्यापप्रे । अन्येषां रूपाणि पूर्वसदृशानि ।
लुड्लकारे । सेर्लोपः । व्याप्त । व्यापृपाताम् । व्यापृषत । इत्यादीनि ॥
ओविजी भयचलनयोः । ईकारोकारक्तिी स्तः । (तुदादेः) चिजते । लिट्-
लकारे । द्वित्वादिकम् । विविजे । विविजाते । विविजिरे । विज् इट् ता इति जाते।
तत्र गुणे माते।
( विजे. पर इट् किद्धक्तव्यः ) ततो नोपधागुणः । विजि-
प्यते । अविजिष्यत । आवजिष्ट ॥ ओलस्जी ब्रीडा-
याम् । ( अन्यत्र सो जः ) लज्जते । ललज्जे । अल-
ज्जिष्ट ॥ इति
॥ इति तुदादिष्वात्मनेपदिनः ॥ इति अवि-
करणास्तुदादयः॥ इति धातूनामष्टमो गणः॥८॥

·(३८६) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- १७० सूत्रम् (विजे:०) विजेः धातोः पर इट् किक्तव्यः। अनेन गुणनिषेधः। विजिता । पत्वम् । विजिष्यते । अविजिष्यत । लुङ्लकारे । ष्टुत्वम् । अविजिष्ट । विजिपा- ताम् । अविजिपत ।। ओलस्जी ब्रीडायाम् । द्वावितौ । (तुदादेरः। अन्यत्र सो जः) अनेन सकारस्य जकारः । लज्जते । चतुर्णा लकाराणां सुगमानि-। लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । ललजे । इत्यादीनि । लजिपीष्ट । लजिता । लजिष्यते । जलजि- ष्यत । अलजिष्ट । अलजिपाताम् । अलजिपत । इत्यादीनि ॥ इत्यात्मनेपदिनः कथिताः॥ इति अविकरणास्तुदादयो धातवः कथिताः ॥ अथ ज्यादयः ॥ तत्रादावुभयपदिनः ॥. डुक्रीञ् द्रव्य- विनिमये । (ना ज़्यादेः ) ज़्यादेर्गणाना प्रत्ययो भवति चतुर्पु परेपु । अपोऽपवादः। णत्वम् । क्रीणाति । अथ क्रयादयो धातवः कथ्यन्ते तत्रादावुभयपदिनो धातवः सन्ति । डुक्रीन द्रव्यविनिमये। द्रव्यपरावर्त्तने वस्तूनां मौल्येन ग्रहणे इत्यर्थः। डुकारनकारापनुबन्धौ । डुकारो वितखिमक् इति कार्यार्थः । नकारानुवन्धत्वादुभयपटी। तिवादयः प्रत्य- याः। की तिप् इति स्थिते । सूत्रम् । ( ना क्यादेः) ना १-१ । साके० । म्यादेः । ५-१ स्यादेर्गणात ना प्रत्ययो भवति चतुर्पु तिवादिषु परेषु । अनेन नामत्ययः । णत्वम् । क्रीणाति । 'की ना तस्' इति जाते। (ई हसे ) ना इत्यस्याकारस्य ईकारो भवति ङिति हसे परे। क्रीणीतः। सूत्रम् (ई हसे ) ई १-१ साकेतिकम् । हसे ७-१ ना इति प्रत्ययसंवन्धिन आकारस्य डिति हसे प्रत्यये परे ईकारो भवति । अनेन सर्वत्र डिति इसे जाकारस्य ईकार: कार्यः । ( पु! णोऽनन्ते) अनेन णत्वम् । कोणीतः। की नामन्ति इति स्थिते। ( नातः ) ना इत्यस्याकारस्य लोपो भवति ङिति स्वरे परे । क्रीणन्ति । क्रीणासि । क्रीणीयः। क्रीणीय। क्रीणामि । कीणीवः । क्रीणीमः । कोणीते । क्रीणीयात् । क्रीणीत । क्रीणातु । क्रीणीताम् । अक्रीणात् । अक्रीणीत । चिक्राय । चिक्रियतुः । चिनियुः । चिक्रयिथ-चिक्रेथ । चिक्रिये । कीयात् । केपीट । क्रेता २ प्यति । केप्यते । अक्रेप्यत् ।

·म्यादयः। (३८७) अक्रेप्यत । अझैपीत् । अक्रेप्ट ॥ प्रीञ् तर्पणे कान्तौ च । पिप्रिये ॥ मीञ् हिंसायाम् । मीनाति (मीनातिमिनोतिदीड गुणवृद्धिविपये क्यपि च आत्वं वाच्यम् ) ममौ । मिम्यतुः । मिम्युः । ममिथ । ममाथ । मासीष्ट । माता । अमासीत् । अमास्त । स्कुञ् आप्रवणे ॥ ( स्तम्भुस्तम्भुस्कम्भुस्कुम्भु- स्कुञ्भ्यो नुनाश्च ) स्कुनोति । स्कुनाति । अस्कुनीत् । चुस्कुविपे । अस्कोपीत् । अस्कोट । स्तम्भु स्तुम्भु स्क- म्भु स्कुम्भु रोषने । स्तभ्नोति-स्तम्नाति । स्तुभ्नोति-स्तु भ्नाति। स्कम्नोति-स्कभ्नाति । स्कुभ्नोति-स्कुभ्नाति । स्तमान-स्तुभान । स्कभान-स्कुभान । अस्तभत् । जस्तम्भुमुचुम्लुचुगुचुग्लुचुग्लुञ्चुश्विभ्यश्लेरङ्वा ) अस्त- म्भीत् ॥ पूञ् पवने । सूत्रम् ( नातः)। ना ६-१ सांके० । आतः ६-१ द्विपदं सूत्रम् । क्यादेरुत्पन्न- स्य ना इति प्रत्ययमंबन्धिन आकारस्य डिति स्वरे लोपो भवति । अनेन डिति स्वरे सर्वत्र आकारस्य लोपः कार्यः । क्रीणन्ति । क्रीणासि । पित्वादीकारो न । अन्यानि मूले सन्ति । आत्मनेपदे । क्रीणीते । कोणाते । क्रीणते । ( आतोन्तो० ) अनेन अन्त अत् । अन्यानि सुगमानि । यथासंभवं साध्याने । यादादावीकारः सर्वत्र । कोणीयात् । क्रीणीयाताम् । क्रीणीयुः । इत्यादीनि । ( नातः ) अनेन नाकारस्य लोप ईतादौ भवति । क्रीणीत । क्रीणीयाताम् । क्रीणीरन् । इत्यादीनि । लोट्लकारेऽ- पि साधनं सदृशम् । क्रीणातु । तातङि । ङित्वादीकारः । क्रीणीतात् । क्रीणीताम् । (नातः ) अनेनाकारस्य लोपः । कोणतु । हौ परे । आकारस्येकारः । क्रीणीहि । आनिबादौ सवर्ण । क्रोणानि । क्रीणीव । क्रीणीम । इत्यादीनि । आत्मनेपदे। क्राणीताम् । क्रीणाताम् । क्रीणताम् । पत्वं भवति । क्रीणीष्व । इत्यादीनि । (दिवादावट) अक्रीणात् । अक्रीणीताम् । अक्रीणन् । अक्रीणाः। मिपि ( सवर्ण दीर्घः) अक्रीणाम् । आत्मनेपदे । अफ्रीणीत । ( नातः) अक्रीणाताम् । अक्रीणत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । सर्वेपां रूपाणां द्वाभ्यां सूत्राभ्यां प्रायः सिद्धिर्भवति । लिट्लकारे । ( विश्व । सस्वरादिः । हस्वः । कुहोश्चुः । धातोामिनः) अनेन वृद्धिः। चिक्राय । (नुधातोः) अनेन इय् । चिक्रियतुः । चिनियुः । (अन्वतः । गुणः) ·(३८८) सारस्वतचन्द्रकीती- चिक्रयिथ । चिक्रेय । चिक्रियथुः । चिक्रिय । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । चिक्रिये। चिक्रियाते । चिक्रियिरे । क्रीयात् । (गुणः) पत्वम् । केपीष्ट । अन्यानि मूलातू जेयानि । लुड्लकारे । (अनिटो नामिवतः ) पत्वम् । (दिवादावट ) अपति । अके टाम् । अषुः । आत्मनेपदे (गुणः) पत्यम् । टुत्वम् । (दिवादावट ) अक्रेष्ट । अके- पाताम् । अषत । इत्यादीनि भवन्ति ॥ मीञ् तर्पणे कान्तौ च । तिवादयो भवन्ति (ना ज़्यादेः) अनेन चतुर्यु ना प्रत्ययः । णत्वम् । प्रीणाति । (ई हसे) प्रीणीतः । (नातः) प्रीणन्ति । रूपाणि पूर्ववत् । प्रीणीते । प्रीणीयात् । प्रीणीत । मीणातु । प्रीणीताम् । अप्रीणात् । अप्रीणीत । लिट्लकारे । (द्विश्च । सस्वरादिः । हवः। धातोर्नामिनः ) पिप्राय । पिप्रियतुः। पिप्रियुः। (अत्वतः०) पिप्रयिथ । पिनेथ । इत्यादीनि । पिप्रिये । पिमियाते । पिप्रियिरे । प्रीयात् । (गुणः) मेपीष्ट । अत्र पत्वं भवति । प्रेता । प्रेता । पत्वम् । प्रेष्यति । प्रेष्यते । अप्रेष्यत् । अप्रेष्यत । अनिटो नामिवतः । अप्रैपीत् । आत्मनेपदे गुणः । अप्रेष्ट । अप्रेषाताम् । अप्रेपत ।। इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि ॥ पूञ् पवने । तिवादयः। (ना ज़्यादेः) (प्वादेवस्वः ) प्वादीनां ह्रस्वो भवति चतुर्पु परेषु । पुना- ति। पुनीते। पुनीयात् । पुनीत । पुनातु । पुनीताम्। अपनात्। अपुनीत । पुपाव। पुपुवे। पूयात् । पविपीष्ट । पविता २ पवि- ष्यति । पविष्यते । अपविष्यत् । अपविष्यत । अपावीत् । अपविष्ट ॥ कृय हिंसायाम् । कृणाति । कृणीते । चकार । चकरे । कीर्यात् । करिपीष्ट । अकारीत् ॥ धूञ् कंपने । धुनाति । धुनीते । दुधाव । अधविष्ट-अधोष्ट ॥ ग्रह उपा- दाने। (ग्रहां विति च ) गृह्णाति । गृहीतः । गृह्णीते । गृह्णीयात् । गृहीत । गृह्णातु । गृहीतात् । गृहीताम् । गृहन्तुं । सूत्रम् (प्वादेहवः) प्वादेः ६-१ हवः १-१ प्वादीना धातूना हस्वो भवति चतुर्यु परेषु । अनेन ह्रस्वः । पुनाति । पुनीते । जन्यानि पूर्वसहशानि । लिट्लकारे । (द्विश्च । सस्वरादिः। हस्वः । धातो मिनः) पुपाव । ( नुधातो.) पुपुक्तु. पुपुवुः। पुपविय । आत्मनेपदे । पुपुवे । पुपुवाते । पुषविरे । पूयात् । (सिसता०) अनेन इद् । (गुणः) पत्वम् । पविपीष्ट । अन्येपा मूलतो ज्ञातव्यानि । लुड्कारे । ( धातो - मिनः) अनेन वृद्धिः । अन्यत्साधनं सुगमम् । अपावीत् । अपाविष्टाम् । अपाविपुः । जात्मनेपदे तु गुणः । पत्वम् । त्वम् । अपविष्ट । अपविपाताम् । अपवियत ॥

·म्यादयः। (३८९) इत्यादीनि भवंति ॥ कृञ् हिंसायाम् । जकार उभयपदार्थः । तिवादयः प्रत्यया भवंति । ( नाक्रयादेः) अनेन नामत्ययो भवति । (प्वादे हस्व:) णत्वम् । कृणाति । (ई हसे) कृणीतः । (नातः) अनेन आकारस्य डिति स्वरे लोपः। कृणति । आत्म- नेपदे कृणीते । कृणाते । कृणते । कृणीयात् । कृणीत । कृणातु । कृणीताम् । अकृ. णात् । अकृणीत । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । (रः । कुहोश्रुः । धातोर्ना० )चकार। चक्रतुः । चः । चकरिय । चके । चक्राते । चक्रिरे । यादादो। (ऋत इर् । बोर्वि हसे) कीर्यात् । (सिसता० । गुणः) पत्वम् । करिपीष्ट । करिता-करीता । पत्वम् । (गुणः) इट् । करिष्यति । करिष्यते । अकरिष्यत् । अकरिष्यत । रूपाणि सुग- मानि सन्ति । अतो न लिखितानि । लुड्लकारे । सेर्णित्त्वात् । (धातो ० ) अनेन वृद्धिः । कारीत् । अकारिष्टाम् । अकारिपुः । आत्मनेपदे० । (गुणः ) पत्वम् । टुत्वम् । अकरिष्ट । जकरिपाताम् । अकरिपत । इत्यादीनि भवन्ति ॥ धू कंपने । कारः । तिवादयः । (प्वादेर्हस्वः । ना क्रयादेः) धुनाति । धुर्माते । चतुर्णालका- राणां रूपाणि सुगमानि । तेपां साधनमाप पूर्वसदृशमस्ति । लिट्लकारे । द्वित्वादि- कम् । (हस्वः । झपानाम् । धातो ० ) दुधाव । (नुधातोः । नानप्योर्वः) जने- नोव् भवति । दुधुवतुः । दुधुवुः । दुवविय । दुधुवे । दुधुवाते । दुधुविरे । इत्यादीनि । धूयात् । (स्वरति० ) अनेनास्य धातोरिड्विकल्पः । गुणः पत्वम् । धविपीष्ट । इड- भावे । गुणः । पत्वम् । धोपीष्ट । पविता २। धोता २ । भविष्यति । इडभावे । घोप्यति । धविष्यते-चोप्यते। अवविष्यत्-अधोष्यत् । अधविष्यत-धोष्यत । लुड्लकारे। (स्तुसुधूनाम्)अनेन सेरिट् । वृद्धिः अधावीत् । अधाविष्टाम् । धाविपुः। आत्मनेपदे । जयविष्ट । जयविपाताम् । नविपत । इडभावे । (गुणः ) पत्वम् । टुत्वम् । अथोष्ट । अधोपाताम् । अधोपत ॥ ग्रह उपादाने । उपादानं ग्रहणम । तिमा. दयः। (ना कयादेः । ग्रहां लिति च) जनेन संप्रसारणम् । णत्वम् । गृह्णाति।गृहीतः। गृह्णन्ति । गृहीते । गृह्णीयात् । गृहीत । गृह्णातु-गृह्णीतात् । गृह्णीताम् । गृहन्तु । 'गृह हि' इति स्थिते। (हसादान हो ) हसान्तात्रयादेर्गणादानः प्रत्ययो भवति । हो परे । नाप्रत्ययाभावः। गृहाण ।अगृह्णात् । जग्राह । जगृहे । गृह्यात् । (ईटो ग्रहाम्) इति ईः ।ग्रहीपीए । ग्रहीता २। ग्रहीप्यति । अग्रहीष्यत् । अग्रहीप्यत । अग्राहीत् । अग्रहीट ॥ इति क्यादिपूभयपदिनः ॥ सूत्रम् ( हसादान ही) हसात् ५-१ जानः १-१ हो ७-१ हसान्तात् स्यादेर्ग- णात् आनः प्रत्ययो भवति हिमत्यये परे। नामत्ययाभावो भवति । ( अतः) अनेन ·१७४ V सारस्वतचन्द्रकीर्ती- हेलृक् । संप्रसारणम । गृहाण । अन्यानि सुगमानि। गृहीताम् । अगृह्णातानगृहीत । लिट्लकारे । (द्विश्व) संप्रसारणम् । (रः । कुहोचः । अत उपधायाः ) जग्राह जगृहतुः। जगृहुः । जगृहे । जगृहाते । जगृहिरे । संप्रसारणम् । गृह्यात् । ग्रह सीष्ट इति स्थिते । (सिसता० । ईटो ग्रहां०) अनेन दीर्घः । ग्रहीपीष्ट । ग्रहीता २ । ग्रही- प्यति । ग्रहीष्यते । अग्रहीष्यत् । अग्रहीष्यत । एतेपां रूपाणि सुगमानि । लुड्ल- कारे (अत उपधायाः) अनेन वृद्धिः । अन्यत्साधनं सुगमम् । अग्राहीत् । अग्राहि शम् । अग्राहिपुः । ( वृद्धिहेतौ) अनेन अत्र दीर्घाभावः। आत्मनेपदे । अग्रहीष्ट ।अग्र- हीपाताम् । अग्रहीपत । इत्यादीनि ॥ इत्युभयपदिनः ॥ अथ परस्मैपदिनः ॥ पुप् पुष्टौ । पुष्णाति । पुष्णीयात् । पुष्णातु-पुष्णीतात् । पुष्णीताम् । पुष्णन्तु । पुपाण । अपुष्णात् । पुपोप । पुष्यात् । पोपिता । पोषिष्यति । अपोषिष्यत् । अपोपीत् ॥ मुप स्तेये । मुष्णाति । मुमोप । मुष्यात् । मोपिता। मोपिष्यति । अमोपिष्यत् । अमोपीत्।। शृ हिंसायाम् । शृणाति । शशार । शशरतुः । शशरुः । शीर्यात् । शरिता । शरिष्यति । अशरिष्यत् । अशारीत् ॥ ज्या वयोहानौ । ग्रहादित्वात्संप्रसारणम् । जीनाति । जीनीयात् । जिज्यौ । जिज्यतुः । जिज्युः । जिज्यिथ । जिज्याथ । जीयात् । ज्याता। ज्यास्यति । अज्यास्यत् । अज्यासीत् ॥ ज्ञा अवबोधने । (जाजनीज्ञोः) जानाति जज्ञौ । ज्ञायात्-ज्ञेयात् । ज्ञाता । अज्ञासीत् ॥ ली श्लेपणे । लीनाति (लीलीडोरात्वं वा) ललौ। लिलाय । लिल्यतुः लाता-लेता। अलासीत्-अलैपीत् ॥बन्ध बन्धने । बनाति । बबन्ध । भन्त्स्यति । अभान्त्सीत् ॥ मन्थ विलो- डने । मनाति॥ कुप निष्करें । कुष्णाति । कुपाण । चुकोप । कुष्यात् । कोपिता। अकोपीत् ॥अश भोजने । अनाति । अश्नीयात् । अनातु-अनीतात् । अनीताम् । अनन्तु । अशान । आश। अशिता । आशीत् ॥ इति क्यादिषु परस्मै- पदिनः ॥

·ज्यादयः। अथ परस्मैपदिनो धातवः कथ्यन्ते ॥ पुर् पुष्टौ । तिवादयः । ( ना ज़्यादेः) णत्वम् । अन्यत्र साधनं तु पूर्वसदृशम् । पुष्णाति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । हौं परे। पुपाण । अन्यानि सुगमानि । लिलकारे। (विश्च । पूर्वस्य उपधाया लघोः) पुपोप । पुपुपतुः । पुपुपुः । (प्रयादेर्णादेः ) गुणः। पुपोपिय । पुण्यात् । (सिसता उपधाया लघोः) पोपिता । पत्वम् । पोषिष्यति । (दिवादावद् ) अपोषिष्यत् लुङ्लकारे । द्वाविटी । सेलोपः । गुणः । अपोपीत् । अपोपिष्टाम् । अपोपिपुः । इत्यादीनि । मुए स्तेये । तिवादयः। (नायादेः) गत्वम् । मुष्णाति । मुष्णीयात् । मुष्णातु । हौ परे । मुपाण । अमुष्णात् । रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । (द्विश्च । पूर्वस्य० । उपधाया लघोः) मुमोप। मुमुपतुः। मुमुपुः। गुणः। मुमोपिथ । मुष्यात् । (सिसता० । गुणः) मोषिता। पत्वम् । मोषिष्यति । अमोषिष्यत् । लुइलकारे । दाविटौ । गुणः । सर्लोपः । अमोपीत् । अमोपिष्टाम् । अमोपिपुः ।। शू हिंसायाम् । तिवादयः । (ना ज्यादेः । प्वादेर्हखः) णत्वम् । शृणाति । शृणीयात् । शृणात । अशृणात् । लिट्लकारे । (द्विश्च । ः। धातोामिनः ) शशार ।(ऋसंयोगात०') अनेनाकित्त्वात् गुणः । शशरतुः । शशरुः । शशरिथ । शर इर । ( वोर्विहसे ) शार्यात् । (सिसता० । गुणः) शरिता । पत्वम् । शरिष्यति । अशरिष्यत् । (धातो- मिनः) अशारीत् । अशारिष्टाम्। अशारिपुः ॥ ज्या वयोहानी । तिवादयः । (ना त्रयादेः। ग्रहां रिति च) अनेन संप्रसारणम् । दीर्घस्वरत्वात् । दीर्घः । जीनाति । जीनीतः। जीनन्ति । जीनीयात् । जीनातु । जीनीहि । अजीनात् । अजीनीताम् । अजीनन् । लिट्लकारे । (विश्च । णवादी पूर्वस्य हस्तः । आतो ण डौ) जिज्यौ । जिज्यतुः । जिज्युः । जिज्यिथ । जिज्याथ । संप्रसारणं । जीयात् । ज्याता । ज्या- स्यति । अज्यास्यत् । (आदन्तानाम् ) अनेनेट्सको । अज्यासीत् । अज्यासिष्टाम् । अज्यासिपुः । ज्ञा अववोधने । तिवादयः । पूर्ववत् । ( ना त्र्यादेः) अनेन चतुर्पु नाम- त्ययो भवति । (जा जनीज्ञोः) अनेन सूत्रेण जा इत्यादेशः । जानाति । (ई हसे) जानीतः। ( नातः) जानन्ति । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । तानि पूर्वसदृशानि । जानीयात् ! जानातु । हो परे सति । (ई हसे ) अनेन ईकारा जानीहि । अजानात् । लिट्लकारे ।( द्विश्च । पूर्वस्य हस्तः । आतो.णप् डौ) डित्त्वात् टिलोपः। जज्ञौ । (आतोऽनपि) जज्ञातुः । जजुः । (अत्वतः । आतोन्नपि ) अनेन आकारस्य लोपो भवति । जज्ञिय-जज्ञाथ । (संयोगादेः) ज्ञायात्-ज्ञेयात् । ज्ञाता । ज्ञास्यति । (दिवादावट् ) अज्ञास्यत् । आदन्तानां० ) अनेन इसकी भवतः । अन्यत्साधनं सुगमम् । अज्ञासीत् । अज्ञासिष्टाम् । अज्ञासिपुः । इत्यादीनि ॥ ली श्लेपणे। तिवा- दयः । (नाम्यादेः) लीनाति । लीनीयात् । लीनातु । (दिवादावद् ) अलीनात् । चतुर्णी रूपाणि सुगमानि । लकाराणां सूत्रम् । (लीलीडोः सत्वं वा) लीलडिर्धातो- ·- (३९२) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- १७६ गुणवृद्धिावपये आत्वं वा भवति । पष्टी अनेनान्तस्य भवति । आत्वपक्षे । ललौ। आत्वाभावपक्षे द्वित्वादिकम् । (धातोनामिनः ) अनेन वृद्धिः । लिलाय । लिल्यतुः । (नुधातोः ) अनेन यत्वम् । लिल्युः। (अत्वतः) ललिथ । ललाय । लिलयिय । लिलेय । इत्यादीनि । लीयात् । आत्वे कृते । लाता। आत्वाभावे गुणः । लेता । लास्यति । लेष्यति । अलास्यत् । अलेण्यत् । ( आदन्तानां० ) अनेनात्वपक्षे । इदसकौ । अलासीत् । अलासिष्टाम् । अलासिपुः । आत्वाभावपक्षे । ( अनिटो नामिवतः) अनेन वृद्धिः । अलैपीत् । अलैप्टाम् । अलैपुः ॥ वंध बंधने । तिवादयः । (ना ज्यादेः । नो लोपः) अनेन नकारस्य लोपः । बध्नाति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । वबंध । ववंधतुः । वबंधुः । वर्वधिथ । अत्वतः । तथोधः । झवे जवाः । नोलोपः ) वध्यात् । ववंध । इत्यादीनि । बद्धा (आदिजवानाम् ) अनेन वस्य भः । (खसे चपा०) भत्स्यति । ( दिवादावद् ) अभंस्यत् । लुड्लकारे । ( अत उपधायाः ) अनेन वृद्धिः । अभांत्सीत् । 'प्रत्ययलोपे०' । अस्यानित्यवान भकारः। ( झसात् ) अनेन सेर्लोपो भवति । (तथोधः) अबादाम् । अभांत्सुः । इत्यादीनि ॥ मंथ विलोडने । ( ना त्रयादेः । नोलोपः) मथ्नाति । चतुर्णा सुगमानि । लिट्लकारे । ममयः । ममंथतुः । ममथुः। ममंथिय । अन्येपा लकाराणां भ्वादिगणोक्तमयधातुवत् रूपाणि ॥ कुए निष्कर्षे । (ना क्यादेः) गत्वम् । कुष्णाति । कुष्णीतः। कुष्णंति । इत्यादीनि चतुणी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । (कुहोशुः । उपधाया लघोः) चुकोप । चुकु- पतुः । चुकुपुः । चुकोपिथ । कुष्यात् । (सिसता०) गुणः। कोपिता। पत्वम् । कोपि- ष्यति । (दिवादावन ) अकोषिष्यत् । लुड्लकारे । द्वाविटौ । सेर्लोपः गुणः । अकोपीत् । अकोषिष्टाम् । अकोपिपुः ॥ अश् भोजने । तिवादयः (ना जयादेः) अन्नाति । चतुर्णा लकाराणा रूपाणि सुगमानि । हौ परे । (हसादान हो । अतः) अशान । लुड्लकारे । (स्वरादेः) अनेन द्वितीयोऽडागमः । सवणे । आभत् । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । ( अत उपधायाः । सवर्ण) आश । आशतुः । आशुः । आशिय । अश्यात् ।( सिसता० ) अशिता । पत्वम् । अशिष्यति । (दिवादावट् । स्वरादे) आशिष्यत् । आशीत् । आशिष्टाम् । आशिपुः। इत्यादीनि ॥ इति परस्मैपदिनो धातवः कथित्ताः॥ अथात्मनेपदिनः ॥ वृङ् संभक्तौ । वृणीते । वृणीत । वृणी- ताम् । अवृणीत । वने । वरिपीट-वरीपीट। (संयोगादिनद न्तनां सिस्योरात्मनेपदे इड्डा वाच्यः) वृपीष्ट । (उः) अवरिष्ट-अवरीष्ट । अवृत ॥ इति ज्यादिष्वात्मनेपदिनः ।। इति नाविकरणाःज्यादयः ॥

·ভ9 चरादयः। (३९३) अयात्मनेपदिनः कथ्यते ॥ वृह संभक्तौ । डकार आत्मनेपदार्थः । तादयः प्रत्यया भवंति । (ना ज़्यादेः । ईहसे) णत्वम् । वृणीते । ( नातः) वृणाते । वृणते। वृणीत । घृणीताम् । अवृणीत । रूपाणि सुगमानि । तेषां कार्यमपि सदृशम् । लिट्लकारे ।(दिश्च । रः । ऋरम ) वने । वत्राते । पत्रिरे । क्यादित्वान्नेट् । वपे । इत्यादीनि । वृसीष्ट इति स्थिते । (सिसता० । गुणः) वरिपीष्ट । ( ईटो ग्रहाम् ) वरीपीष्ट । (संयोगादि०) अनेन सीष्टादी वेद । (उः)अनेन गुणनिषेधः । वृषीष्ट । वरिता-परीता । वरिष्यते वरीप्यते । अवरिष्यत-अवरीष्यत । लुङ्लकारे । अव- रिष्ट । अवरिपाताम् । अवरिपत । दीर्घ कृते । अवरीष्ट । अवरीपाताम् । अवरीपत ॥ इडभावपक्षे । (लोपो हस्वाज्झसे) अनेन झसे परे सेर्लोपः । अवृत । अवृपाताम् । अपत । अवृथाः । इत्यादीनि रूपाणि भवंति ॥ इत्यात्मनेपदिनः कथिताः । ॥ इति नाविकरणाः स्यादयो धातवः ।। ॥ अथ चुरादयः ।। चुर स्तेये ( चुरादेः) चुरादेर्गणात् स्वार्थे जिःप्रत्ययो भवति । ( उपधायाः)इति गुणः । (स धातुंः). "अगुणायः। चोरयति। चोरयेत् । चोरयत् । अचोरयत् । चोरयाञ्चकार । चोरयाम्बभूव । चोरयामास । चोरयाञ्चके। (ः) चोर्यात् । चोरयिता। चोरयिष्यति । अचोरयिष्यत् । (अरङ् द्विश्च । अङि लघौ ह्रस्व उपधायाः। लघोर्दीर्घः) अचूचुरत् ॥ चिती संज्ञाने । चेतयति । अचीचितत् ॥ चिति स्मृत्याम् । (इदितो नुम् ) चिन्तयति । लघोरभावान दीर्घः। अचिचिन्तत् । चुरादेर्निवेति केचित् । चिन्तति ॥ पीड अवगाहने । पीडयति । अय चुरादयो धातवः कथ्यन्ते ॥ चुर स्तये। सूत्रम् (चुरादेः ) चुरादेः ५-१ चरादेर्धातुगणात् धानुपाठोक्तात् स्वाथे मूलार्थ एव प्रेरणाद्यर्थ विनैव जिप्रत्ययो भवति । यथा भ्वादीनाम् अवादिविकरणं तथा चुरादीनां त्रिविकरणमित्यर्थः । अनेन जिप्रत्ययो भवति । तत्र वृद्धेः प्राप्ती सूत्राभावे । (उपधाया लघोः) अनेन गुणो भवति । चोरि इति स्थिते । ( स धातुः ) अनेन धातुसंज्ञा । धातुत्वात् तिवादयः। (अप् कर्तार) अनेन अप्प्रत्ययः । गुणः । (ए अय्) 'स्वरहीनम्' चोरयति । चोरयतः । चोरयति । इत्यादीनि रूपाणि भवंति तानि 'सुगमानि । चोरयेत् । चोरयतु । (दिवादावटू ) अचोरयत् । लिट्लकारे । ( कासादिप्रत्यया- ·सारस्वतचन्द्रकीर्ती- १७८ दाम् ) अनेन आम् । गुणः । अन्यत् साधनं मुगमम् । चोरयांचकार । चोरयामास । चोरयांनभूव । इत्यादीनि रूपाणि भवति । जित्त्वादुभयपदी । चोरयते । चोरयां- चक्रे । चोरि यात इति जाते । (जे) अनेन लोपः। चोर्यात् । (सिसता) अने- नेट् । चोरयिता । चोरयिष्यति । ( दिवादाव) अचारयिष्यत् । चुर जि दिए इति जाते । ( रङ् द्विश्च ) अनेन सिविपमे अप्रत्ययो भवति च धातोदित्वम् । (पूर्वस्य ) उजुर नि अङ् दिप् इति जाते । (नेः अनेन लोपो भवति । चुलर अङ् दिप् इति जाते । ( लघोदीर्घः ) अनेन पूर्वस्य दीर्घः। (दिवा- दावद । स्वर० । वावसाने ) अचूचुरत्-अचूचुरद् । अचूचुरताम् । अचूचुरन् । इत्यादीने भवंति रूपाणि । अथवा चोरि इति सिद्धस्यैव अप्रत्यये कृते । (a) अनेन नेलोपे कृते । निमित्ताभावे इति वचनात् चो इत्यस्य चुः । ततो द्वित्वम् । एवमपि साधना भवति । "अचुचुरचंद्रमसोभिरामतः" इति माघः ॥ चिती संज्ञाने । ईकार इत् । (चरादेः । उपधाया लघोः। स धातुः) तिवादयः । ('अय् ' कर्तरि ) गुणः । (ए अय्) चेतयति । चेतयेत् । चेतयतु । अचेतयत् । (कासा- दि०) अनेन सर्वत्र णवादौ आम्प्रत्ययो भवति । चेतयांचकार । चेतयामास । चेतयांबभूव । (जे) अनेन लोपः। चेत्यात् । (सिसता० ) गुणः । चेतयिता । 'चेतयिष्यति । अचेतयिष्यत् । लुङ्लकारे । (रङ् द्विश्च । अडि लघौ हस्वः। लयोः। दिवादावद ) अचीचितत् । अचीचितताम् । अचीचितन् । इत्या- दिनि ॥ चिति स्मृत्याम् । ( चुरादेः ) अनेन जिप्रत्ययो भवति । (इदितो नुम् ) अन्यत्साधनं पूर्वसदृशं वर्तते । चिंतयति । लिट्लकारे आम्मत्ययो भवति । अन्या- नि रूपाणि पूर्वधातुवत् । लुड्लकारे । (रङ् द्विश्च ) अनेनाइप्रत्ययो भवति । लघोरभावात् पूर्वस्य दीर्थो न भवति । (दिवादावट ) अचिचिंतत् । अचिचित- ताम् । अचिचिंतन् । इत्यादीनि । चुरादेर्धातोर्गणात् ञिः प्रत्ययो वा भवति । इति केचिदाचार्या वदन्ति । तन्मते । चितति । चिंततः। चिंतंति । इत्यादीनि रूपाणि स्युः । पीड अवगाहने । अवगाहनं प्रवेशः । ( चुरादेः ) लघ्वभावात् ( उपधाया लयोः) अनेन गुणो न भवति । अ । गुणः । पीडयति । लिलकारे । ( कासा. दि० ) अनेनाम् । पीडयांचकार । (जे) पांडयात् । (सिसता) गुणः। पीड- यिता । लुङ्लकारे । (अरङ् द्विश्च) अनेन अप्रत्ययः । धातोदित्वं च । (पूर्वस्य० । दिवादावद् । हस्वः) अपिपीट् नि जङ् दिप इति जाते। (भ्राजभासभापदीपजीवमीलपीडां वोपधाया इस्वो अङ्परे 'जो) अपीपिडत् । अपिपाडत् ॥ प्रथ प्रख्याने । प्रथयति। सूत्रम् (भ्राज०) भ्राजभासभापदीपजीवमीलपीडामेतेपां धातूनामुपधाया वा दस्खो भवति अपरे नौ परे । अनेन वोपधाया हस्वः। (जे) अनेन सेलोपः ।

·མན -- १७९ चरादयः। (३९५) (लघोर्दीर्घः) अनेन पूर्वस्य दीर्घः अपीपिडत् । अपीपिडताम् । अपीपिडन् । इत्यादीनि । यदोपधाया हस्वो न भवति । तदा । अपिपीडत् । अपिपीडताम् । आपपीडन् ॥ प्रथ प्रख्याने । (चुरादेः) प्रथयति । लिलकारे । आम्प्रत्ययः । प्रथयांचकार । लुलकारे। (जेरङ् विश्च । पूर्वस्य०) अप प्रथ नि अङ् दिए इति जाते (अडि लपी०) अनेनोपधाया हस्वः। अकारस्येकारे प्राप्ते । (स्मृदृत्वरप्रथम्रदस्त॒स्पशा पूर्वस्यातोऽदङ्परे औ) इत्वापवादः । अपप्रथत् ॥ पृथ प्रक्षेप। सूत्रम् (स्मृ०) स्मृत्वरप्रथम्रदस्तस्पशां धातूनां पूर्वस्य अकारस्य अकार एव भवति । इत्यपवादः । अनेन पूर्वस्य अकारस्य इकारो न भवति । (:) अनेन. सेलोपः। अपप्रथत् । अपप्रयताम् । अपप्रथन् । इत्यादीनि ॥ पृथ प्रक्षेपे । (चुरा- देः। उपधाया लघोः) अन्यत्तु पूर्ववत् । पर्थयति । लुङ्लकारे । (जेरङ् । विश्च । अङि लघौ० लियोर्दीवः ।) अपीपृथ अङ् दिप् इति जाते । (उपधाया अवर्णस्याङिवा वक्तव्यः ) इररारामपवादः। अपीपृथत्-अपपर्थत् ॥ ज्ञप ज्ञानज्ञापनयोर्मित् । (उपधायाः०) उपधाया ऋवर्णस्य ऋकारो वा वक्तव्यः । इररारामपवादः । अनेन ऋकारस्य ऋकार एव । अपीपृथत् । अपीपृयताम । अपीपृथन् । यदा ऋकारो न भवति । तदा जौ परे गुणः । अपपर्थत् । अपपर्थताम् । अपपर्यन् ॥ ज्ञप ज्ञानज्ञा- पनयोः । (चुरादेः। अत उपधायाः) ज्ञाप् नि इति जाते । (मितां इस्वः) मितां धातूनां दूस्वो भवति जौ परे । ज्ञप- यति ॥ चिञ् चयने मित्। सूत्रम् ( मितां द्वस्वः) मितां ६-३ हस्वः १-१ मितां धातूनां हस्वो भवति जी परे । मितो धातवो धातुपाठादवगन्तव्याः । अनेन ह्रस्वः । अन्यत्सुगमम् । ज्ञप- यति । लिलकारे । आम्प्रत्ययः । ज्ञपयांचकार । लुङ्लकारे। (रङ् द्विश्च ।। पूर्वस्य० । हस्वः । । अङि०) अजिज्ञपत् । अजिज्ञपताम् । अजिज्ञपन् ॥ चिञ् चयने । अयं धातुर्मित् । (चुरादेः) अर्नेन त्रिः । (चिस्फुरोजावात्वं वा) सूत्रम् (चिस्कुरोः०) विस्फुरोर्धात्वोजिमयये परे मात्र वा भवति । पष्ठी अनेनायमादेशोन्त्यस्य । चा त्रि इति जाते। ।

·सारस्वतचन्द्रकांतो- १८० (रातो औ पुक् ) ऋगतावित्यस्याऽऽकारस्य च पुगागमो भवति जौ परे । चपयति । चययति ॥ अर्च पूजायाम् । अर्चयति। सूत्रम् ( रातो औ पुक्) रातः ६-१ औ । ७-१ पुक् १-१ गतौ इत्यस्य धातोराकारान्तस्य च धातोनिप्रत्यये परे पुगागमो भवति । अनेन पुक् । किवा- दन्ते । (मिता हस्वः) अनेन हस्वः । ( स वातुः ) तिवादयः । (अकर्तरि । गुणः) चपयति । चपयेत् । चपयतु । जचपयत् । लिट्लकारे । ( कासादिप्रत्यया- दाम् ) अनेनास्याम् । अन्यत्साधनं सुगमम् । चपयाचकार । चपयामास । चपया- म्नभूव । (ः) चप्यात् । (सिसता० ) चपयिता । चपयिष्यति । अचपयिष्यत् । ल्ड्लकारे । चप नि दिप् इति जाते । (अरद् द्विश्व । पूर्वस्य० । नडि लयो । लघोदीर्घः) अचीचपत् । जचीचपताम् । अचीचपन् । जात्वाभावपक्षे । (धातो- नामिनः) जनेन वृद्धिः। (मिता हस्वः। स चातुः। अ०) चययति । रिदलकारे । आम्प्रत्ययः । चययाचकार । (जे) चय्यात् । लुइलकारे । चयू जि दिए इति जाते । (जेर विश्व । अडि लघौ। लघोदीः) अचीचयत् । जचीचयताम् । अची- चयन् ॥ अर्च पूजायाम् । (चरादेः) जन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । अर्चयति । लिट्लकारे। अर्चयाचकार । आशीर्यादादो। (जे) जात् । लुङ्लकारे। आँच दिए इति जाते. (ओर विश्च) (स्वरादेः परः ) स्वरादेर्धातोः परोऽवयवोऽद्विरुक्तः सस्वरो द्विर्भवति (नदराः) संयोगादयो न द्विः इति रेफस्य न द्वित्वम् । आर्चिचत् ॥ कृत संशब्दे । (स्वरादेः परः) (नदराः) अनेन रकारस्य द्वित्वनिषेधः (जे। दिवादावन । स्वरादेः) आर्चिचत् । आर्चिचताम् । आर्चिचन ॥ कृत सशब्दे (चुरादेः) (धातोरुपधाया कारस्य ईकारादेशो वाच्यो जिप्रत्यये परे) कीर्तयति । अचिकीर्तत् ॥ गण संख्याने । अकारा- न्तः । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वान वृद्धिः । गणयति । सुनम् (धातोः०) धातोरुपधाया सकारम्य जिप्रत्यये परे ईकारादेशो वाच्यः। (खोवि हसे) जनेन दीर्घः । कीर्तयति । लिद । कीर्तयाञ्चकार । लुङ् (ओरड विश्व । इस्वः। कुहोश्शुः । दिवादावट ) अचिकीर्तत । नचिकीर्तताम् । अचिन्।ि मण सख्याने । जयमकारातः (चरादेः । यतः) अनेनाकारस्य लोपः। तत्र(अत 4 ·'.. १८१ चुरादयः। (३९७) उपधायाः) अनेन सूत्रेण वृद्धः प्राप्ती सत्यां 'यदादेवास्तद्वति' इति न्यायेन वृदिर्न भवति उपधायामकाराभावात् । गणयंति । चतुर्णा मुगमानि । लिद । गणयां चकार । लुङ् (मेर विश्व । पूर्वस्य० । कुहोश्चः), (अल्लोपिनो नाङ्कार्यम् ) अजगणत् । कथगणयोरङ्कायं चेति केचित् । अजीगणत् ॥ कथ वाक्यप्रवन्धे। कथयति । अचकथत् । अचीकथत् ॥ उन परिहाणे । उनयति । जिनि- मित्तस्वरादेशो द्वित्वे कर्तव्ये । स्थानिवत् (स्वरादेः परः) अर्थङ्याचने । अर्थयते । आथित ।। संग्रामङ् युद्धे । अस- संग्रामत ॥ अन्ध दृष्टयुपंचाते । आन्दधत् ॥ अङ्क अङ्ग पदे लक्षणे च । आञ्चकत् ॥ इति चुरादयः।। सूत्रम् (अल्लोपिनः० ) अल्लोपिनो धातोरङ्कार्य न भवाते (अडि लयी । लयो- दीर्घः) आभ्यां सूत्राभ्यामुक्तं कार्य न भवति इत्यर्थः । अजगणत् । अनगणताम् । अजगणन् । कथगणयोधात्वोरकार्य वा भवतीति केचिदाचार्या वति । तन्मते । अनीगण । अजोगणताम् । अनीगणन् । कय वाक्यमयन्ये । अयमप्यकारांतः । (चुरादेः) कययति । कययांचकार । कथ्यात् । (अल्लोपिनः) अनेनाकार्य न भवति । (कुहोशुः ) अचकयत् । अचकयताम् । अचकयन् । वा भवनीयुक्तत्वात अकार्य भवति । साधनं तु पूर्ववत् । अचीकयत् । अचीक्यताम् । अचीकयन् ।। ऊन परिहाणे (चुरादेः) अकारांतोयम् । अनयति । ऊनयेत् । उनयतु । (स्वरादेः) अनेनास्य घातोदितीयोऽडागमो भवति । यौनयत् । लिदलकारे । कासादि०) अनेनाम् । उनयांचकार (जे) अन्यात् (सिसता०) उनयिता । उनयिष्यति । यौनयिष्यत् । लुङ्लकारे । ऊनाय दिप् इति स्थिते (जेरद द्विश्च ) अनेन ढम- त्ययो यातोद्वित्वं च भवति ( स्वरादेः परः ) अनेन नकारस्य द्वित्वम् (यः। यतः दिवादावट् । स्वरादेः परः) बीननत् । यौनताम् । श्रीननन् । इत्यादीनि रूपाणि भवति ॥ अर्य याचने । इकार आत्मनेपदार्यः। अकारान्तोऽयं धातुः (नुरादेः) अन्यत्साधनं पूर्ववत् । अर्थयते । अर्ययेत । अर्ययताम् (स्वगः) अनेन द्वितीयो:- डागमो भवति । आयत । लिलकारे (कासादि० ) अनेनान । अर्थयांचके आम्पत्ययः अनेन अर्ययामास । अर्थयांचभूव । इत्यादीनि रूपाणि (सिसता.), अयिपीष्ट । लुइटकारे । अमत्ययः। धातोदित्वम् (स्वरादेः परः) अनेन यका रस्य दित्वं भवति (झपानां) अनेन यकारस्य तकारः (मः। यतः । स्वगः) अनेन विनीयोऽडागमः। आतंथन । आतंयेतान् । जानयंत । इत्यादीनि ॥ संग्रामद ·॥ (३९८) सारस्वतचन्द्रकीती- २८२ युद्धे । डकार आत्मनेपदार्थः । अकारान्तोऽयम् (चुरादेः । यतः ) अन्यत्साधनं पूर्ववत् । संग्रामयते । संग्रामयेत । संग्रामयताम् । असंग्रामयत ( कासादि०)संग्राम- गांचके (सिसता०) संग्रामयिपीष्ट । संग्रामयिता । लुङ्लकारे (सस्वरादिः०) अनेन सकारस्य द्वित्वम् अससंग्रामत । अससंग्रामेताम् । अससंग्रामत । इत्या- दीनि भवंति ॥ अंध दृष्टशुपांते । अकारान्तोऽयम् । (चुरादेः । यतः । स धा- तुः) तिवादयः । अवादयः । अंधयति अंधयेत् । अंधयतु । (स्वरादेः) अनेन द्वितीयोऽडागमो भवति । आंधयत् । लिट्लकारे । आम्मत्ययो भवति । अंध, यांचकार (जे) अध्यात् (मिसता०) अंधयिता । अंधयिष्यति । आंधयिष्यत् । लुड्लकारे । अङ्प्रत्ययः। धकारस्य द्वित्वम् ( झपानाम् । (जेः। यतः । स्वरादेः) आंदधत् । आंदधताम् । आदधन् । इत्यादीनि ॥ अंक अंग पदे लक्षणे च । अका- रांती । (चुरादेः । यतः) अंकयति । अंगयति । इत्यादीनि रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे आम्प्रत्ययो भवति । अंकयांचकार । लुड्लकारे अड्प्रत्ययः ( स्वरादेः परः) अनेन ककारस्य द्वित्वम् ( कुहोचः। जेः । यतः। स्वरादेः) आंचकत् । आंच- कताम् । आंचकन् । इत्यादीनि ॥ इति चुरादयो धातवः कथिताः ॥ अथ ज्यन्तप्रक्रिया निरूप्यते । अथ ञ्यंतप्रक्रियानिरूप्यते । (धातोःप्रेरणे) प्रयोजकव्यापारेऽर्थे धातोर्जिः प्रत्ययो भव- ति । कुर्वन्तं प्रेरयति यः स प्रयोजकः ।.कारयति । कारय- यते । अचीकरत् । पाचयति । अपीपचत् । भवंतं प्रेरयति . भावयति । भावयते । भावयाम्बभूव (अङ्सयोः पूर्वस्यो- कारस्येत्वं पवर्गयवरलजकारेष्ववर्णपरेषु परतः) (दिनिमि- तेचिं) द्वित्वनिमित्तेऽचि अच आदेशो न द्वित्वे कर्तव्ये । अबीभवत्।। मूङ् मोहने ।मावयति । अमीमवत् ॥ युमिश्रणे । अयीयवत् ॥ रु शब्दे। अरीरवत् ॥लूञ् छेदने । अलीलंवत् ॥ जु गतौ। अजीजवत् ॥ सूत्रम् (धातोः प्रेरणे) धातोः ६-१ प्रेरणे ७-१ द्विपदं सूत्रम् । भ्वादेर्धातोः गैर- र्थ कारितेऽथ जिः प्रत्ययो भवति । प्रेरणेऽर्थे इति कोथः । प्रयोजकव्यापारे । प्रयोजक इति कोऽर्थः । कुर्वतं. पुरुषं यः कारयति 'एतत्काय त्वं कुरु' इति प्रवर्तीत स प्रयोजक इत्युच्यते । तस्य व्यापारः प्रयोज्यद्वारेण रूपेण क्रियासम्बन्धस्तस्मिन् .

·जिःप्रत्ययो भवति । कुर्वतं प्रेरयति यः स प्रयोजकः। एकः करोति तं कुर्वतं अन्यः प्रेरयति इत्यस्मिन्नर्थे कृधातोजित प्रत्ययः। कृषि इति जाते अकागे वृद्धयर्थः उभय- पदार्थश्च । (धातोनामिनः) अनेन वृद्धिः। (स धातुः ) अनेनास्मिन्यकरणे धातु- संज्ञा सर्वत्र भवति । तिवादयः । (अप् कर्तरि । गुणः । ए अय् ) । कारयति ।। जिवादयमुभयपदी। कारयते । चतुर्णा लकाराणां रूपाणि मुगमानि । लिट्लकारे ।। (कासादिप्रत्ययादाम् ) अनेनाम्प्रत्ययो भवति । अन्यत्साधनं सुगमम् । कारया- ञ्चकार । कारयाञ्चके ) कारयामास । कारयाम्बभूव । इत्यादीनि । (जे) कार्यात् । सिसता०) पत्वम् । कारयिषीष्ट । कारयिता २ । अन्येषां सुगमानि । लुट्लकारे । कार जि दिप् इति जाते। (जेस्ट् विश्च ) अनेनाङ् । धातोदित्वं च। (हस्वः । कुहोश्चुः । अङि लघौ । लघोर्दीर्घः । दिवादावद्) अचीकरत् । अचीकरताम् । अचीकरन् । आत्मनेपदे । अचीकरत । अचीकरेताम् । अचीकरन्त । इत्यादीनि. भवति । ज्यन्ता धातवः सर्वे उभयपदिनः । नित्त्वात् ॥ डुपचप् पाके । पचंतं प्रेरयति' इति विग्रहे । (धातोः प्रेरणे ) अनेन जिः प्रत्ययः। (अत उपधायाः । स धातुः) तिवादयः । (अप् करि । गुणः। ए अय् )पाचयति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । आम्पत्ययः। पाचयाञ्चकार । (३)पाच्यात् । (सिसता० ) पाच- यिता । पत्वम् । पाचयिष्यति । (दिवादावन ) अपाचयिष्यत् । लुङ्लकारे । (जेरङ् द्विश्व ) अन्यत्साधनं सुगमम् । अपीपचत् । अपीपचताम् । अपीपचन् । इत्यादीनि ॥ भू सत्तायाम् । भवंतं प्रेरयति इति विग्रहे । (धातोः प्रेरणे । धातो - मिनः) अन्यत्साधनं सुगमम् । भावयति । भावयते । भावयाञ्चकार । भाव्यात् । (सिसता० ) भावयिता। लुड्लकारे । भू भू जि अङ् दिए इति जाते (धातो - मिनः ) अनेन वृद्धिः । (हस्वः । झपानाम्० ) अङ्सयोः परयोः पूर्वस्य उकारस्य इत्वं भवति । अवर्णपरेपु पवर्गयवरलजकारेपु परतः । अनेन उकारस्य इत्वम् ( अङि- लघौ । लघोदीर्घः ) अबीभवत् । अवीभवताम् । अवीभवन् । इत्यादीनि ॥ मूङ .मोहने । मवंतं प्रेरयति । (धातोःप्रेरणे) अन्यत्पूर्ववत् । मावयति । लिलकारे (कासादि०) अनेनाम । मावयांचकार । (जे) माव्यात् । (सिसता० ) माव- विता । लुङ्लकारे साधनं पूर्वसदृशम् । अमीमवत् । अमीमवताम । अमीमवन् । इत्यादीनि ॥ यु मिश्रणे । एकः यौति तमन्यः प्रेरयति इति विग्रह (धातोः प्रेरणे ) यावयति । लिट्लकारे । (कासादि० ) अनेनाम् । यावयाञ्चकार । (जे)याव्यात्। यावयिता । लुङ्लकारे । अड्प्रत्ययः। दित्वादिकम् । (अड़सयोः) अनेन द्वित्वम् । अयीयवत् । अयीयवंताम् । अयीयवन् ॥ रु शब्दे । (धातोः प्रेरणे) अन्यत्पूर्ववत् ज्ञेयम् । रावयनि । लिलकारे। रावयाश्चकार । (३) राव्यात् । रावायेता । लुङ्लकारे । अङ्मत्ययः द्वित्वादिकम् । अन्यत्पूर्ववत् कार्य भवति । परीवत् । अरी- . .

·(४००) सारस्वतचन्द्रकीतौ-- १८४ खताम् । जरीरवन् । इत्यादीनि || लूञ् छेदने । ( धातोः प्रेरणे ) एकः लुनाति तमन्यः प्रेरयति । लावयति । लावयेत् । लावयतु । अलावयत् । लावयाञ्चकार लान्यात् । (सिसता०) लावयिता । लावयिष्यति । अलावयिष्यत् । लुड्लकारे । अलीलवत् । जलीलवताम् । अलीलवन् ॥ जु गतौ । (धातोः प्रेरणे) जावयति । लिट्लकारे । जावयाञ्चकार । जाव्यात् । लिट्लकारे साधनं सुगमम् । अजीजवत् । अजीजवताम् । अजीजवन् । इत्यादीनि रूपाणि भवंति । एषां धातूनां लुड्लकारे। दित्वनिमित्ते स्वरे स्वरादेशो न भवति । तस्मात्पूर्व दित्वं भवति । पश्चावृद्धिः ॥ सु गतौ । एकः सवति तमन्यः प्रेरयति । (धातोः प्रेरणे) अन्यत् सुगमम् । सावयति । लिट्लकारे । आम् प्रत्ययः । स्रावयांचकार । लुड्लकारे । (बेरड् द्विश्च । पूर्वस्य । जे) अनेन जेलोपो भवति । असुस्रव अड् दिप् इति जाते । (अङि लघौ०) ( स्रवतिशृणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनाम् अङ्सयोः पूर्वस्येत्वं वाऽवर्णपरे धात्वक्षरे परे) असिस्रवत् । असुस्रवत् ॥ अशिश्रवत् । अशुश्रवत् ॥ अदिद्रवत् ॥ अदुवत् ॥ सूत्रम् ( स्रवति० ) स्रवतिशृणोतिद्रवतिप्लवतिच्यवतीनां धातूनां अड्सयोः परयोः पूर्वस्य इत्वं वा भवति । अवर्णपरे धात्वक्षरे परे । अनेन पूर्वस्य इकारः । असिस्रवत् । असिस्रवताम् । असिस्रवन् । इत्वाभावपक्षे । अमुस्रवत् । असुत्रवताम् । असुस्रवत् ॥ श्रु श्रवणे । शृण्वंतं प्रेरयति । (धातोः प्रेरणे । धातो मिनः) श्रावय- ति । श्रावयेत् । श्रावयतु । अश्रावयत् । लिट् । (कासादि०) अनेनाम् । श्रावयाञ्च- कार (जे) श्राव्यात् । (सिसता०) श्रावयिता । श्रावयिष्यति । अश्रावयिष्यत् । लुड् । (बेरड् विश्च । पूर्वस्य हसादिः । धातोर्नामिनः। । अडिलघौ । स्रवतिय णोति०)अनेन पूर्वस्येत्वम् । आशिश्रवत् । आशिश्रवताम् । अशिश्रवन् । इत्वाभावपक्षे साधनं पूर्वसदृशम् । अशुश्रवत् । अशुश्रवताम् । अशुश्रवन्॥ द्रुगतौ । (धातोः प्रेरणे) द्रावयति । चतुर्णा सुगमानि । लिट् । द्रावयांचकार । लुङ्लकारे । ( स्रवति०) अनेन पूर्वस्य वा इत्वम् । अदिद्रवत् । अदिद्रवताम् । अदिद्रवन् । इत्वाभावपक्षे। अदुद्रवत् । जदुद्भवताम् । अदुद्रवन् । हन् हिंसागत्योः । नंतं प्रेरयति इति विग्रहे । (धातोः प्रेरणे) हन् नि इति जाते । ( हनो घत् ) हन्तेर्घदादेशो भवति णिति णवर्जिते परतः । धातयति । अजीतत् ॥शद्ल शातने। सूत्रम् (हनो वत्) हनः६-१घ १-१ । द्विपदम् । हते(तोर्षदादेशो भवति णयनित णिति प्रत्यये परतः। अनेन घटादेशः। (जत उपधायाः । स धातुः) ·, १८५ ऽयंतप्रक्रिया । 1981 (४०१) घातयति । घातयेत् । पातयतुं । अघातयत् । लिट् । (कासादि०) घातयांचकार (जे) घात्यात् । (सिसता०) घातयिता। घातयिष्यति । अवातयिष्यत् । लुङ्- लकारे । पात् नि दिए इति स्थिते । (जेरङ् विश्व । कुहोश्शुः । झपानाम् । अङि लयौ। लघोदीर्घः । दिवादावन ) अजीतत् । अजीतताम् । अजीतन् । इत्या- दीने ॥ शद्ल शातने । शदंतं प्रेरयति इति विग्रहे । (धातोः प्रेरणे) (शदेः शत् ) शदेः शतादेशो भवति अगतो जो परे । शात- यति । गतौ तु । शादयति । अशीशदत् ॥ ( रातो जो पुक् ) डुदाञ् दाने । दापयति । अदीदपत् ॥ धाप- यति । अदीधपत् ॥ (शदे शत्) शदेः ६-१ शत् १-१। शदेर्धातोः शतादेशो भवति । अगतौ नौ परे । (अत उपधायाः) शातयति । लिट् । शातयांचकार । लुङि साधनं तु पूर्व- वत् । अशीशतत् । अशीशतताम् । अशीशतन् । गतौ तु । शादयति । अशीशदत्॥ डुदाञ् दाने । ददतं प्रेरयति इति विग्रहे । (धातोः प्रेरणे। रातो जो पुक्) अनेन पुगागमः । दापयति । लिट् । दापयांचकार । लुङ्लकारे। (अरङ् द्विश्च । हस्वः । अङि लयो । लघोर्दीर्घः) अदीदपत् ।। डुधा धारणपोपणयोः । दधतं प्रेरयति इति विग्रहे । (धातोः प्रेरणे। रातो जी पुक् ) धापयति । धापयांचकार । लुङ् । झपा- नाम् ) अनेन दस्य धः । अन्यत्पूर्ववत् । अदीधपत् । अदीधपताम् । अदीधपन् || ऋ गतौ । ऋच्छंतं प्रेरयति इति विग्रहे । (धातोः प्रेरणे । रातो मी पुक् ) ऋ जि. इति जाते। (पुगन्तस्य गुणो वक्तव्यः )अर्पयति । (स्वरादेः परः ) आर्पिपत् ॥ टा गतिनिवृत्ती । स्थापयति । सूत्रम् (पुगंतस्य०) पुगंतस्य धातोगुणो वक्तव्यः । अनेन गुणः अर्पयति । लिट्-अर्पयांचकार । (ः) अात् । (सिसता० ) अर्पयिता । लुट्लकारे । अर्पि दिप् इति स्थिते । (जेरङ् द्विश्च । स्वरादेः परः) (नदराः ) अनेन स्कारस्य द्वित्वं न भवति । (जे। दिवादावद । स्वराः । सवर्ण) आर्पिपत् । आर्पिपताम् । आर्पिपन् ॥ धा गतिनिवृत्तौ । (आदेः ष्णः नः । धातोः प्रेरणे) तिष्ठतं प्रेरयति इति विग्रहे जिः प्रत्ययः । (रातो जी पुक् ) स्थापयति । स्थापयांचकार । (जे) स्थाप्यात् । (सिसता० ) स्थापयिता । स्थापयिष्यति । अस्थापयिष्यत् । लुदल- कारे । स्थाए नि दिप इति स्थिते । (रङ् विश्व । :).

·(४०२) सारस्वतचन्द्रकीतों- (तिष्ठतेरुपधाया इकारो वक्तव्योऽङि परें.) ततो द्वित्वम् । अतिष्ठिपत् । सूत्रम् (तिष्ठतेः०) तिठतेर्धातोरुपधाया इकारो वक्तव्यः अडि परे । ततः द्वित्वम् भवति । (शसात् खपाः ) अतिष्ठिपत् । अतिष्ठिपताम् । अतिष्ठिपन् अतिष्ठिपः। अतिष्ठिपतम् । अतिष्ठिपत । इत्यादीनि ॥ पा पाने । पिवंतं प्रेरयति इति विग्रहे धातोः प्रेरणे अनेन जिप्रत्ययः । पा जि इति जाते। ( पादेर्युक् ) पाशाछासाहेश्वेता युगागमो भवति औ परे । पाययति। सूत्रम् (पादेयुक् ) पादेः ६-१ युक् १-१ । पाशाछासाहे. खेजामेतेषां धानूनां युगागमो भवति जिप्रत्यये परे । पुकोऽपवादः । पाय जि इति जाते। (स धातुः) अन्यत्साधनं पूर्ववत् । पाययति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । (कासा- दि०) पाययांचकार । (जे) पाय्यात् । (सिसता०) पाययिता । पाययिष्यति। अपाययिष्यत् । अपापाय नि अङ् दिप् (जे:) अनेन ओर्लोपो भवति । ( पिवतेरङि पूर्वस्येकारोपधालोपो वकव्यौ ) अपी- प्यत् ॥शो तनूकरणे । (संध्यक्षराणामा०)शाययति । अशी शयत् ॥ छो छेदने । अचीच्छयत् ॥ पोऽन्तकर्मणि । साययति । असीसयत् । हृञ् स्पर्धायाम् । सूत्रम् ( पिवते:०) पिवते_तोरङि पूर्वस्य ईकारोपधालोपी वक्तव्यो । मुगम- मिदं सूत्रम् । अनेन पूर्वस्य ईकारो भवति । उपधालोपश्च । अपीप्यत् । अपीप्यताम्। अपीप्यन् । इत्यादीनि ।। शो तनूकरणे । (संध्यक्षराणामा०) श्यंतं प्रेरयति । (पादे- युक्) अन्यत्साधनं मुगमम् । शाययति । लिलकारे । शाययांचकार । (जे) शाय्यात् । ( सिमता०) शाययिता । शाययिष्यति । नशाययिष्यत् । शाय नि दिप् इति जाते । (रङ् द्विश्च । अङि लपी० । लवोदीर्घः। दिवादावद ) अशीश- यत् । नशीशयताम् । अनीशयन् ॥ छो छेदने । (संव्यक्षराणामा० ) एकः च्यति तमन्यः प्रेरयति । (धातोः प्रेरणे । पादेयुक् ) अनेन युगागमो भवति छाययति । छाययांचफार। (जे छाप्यात् । (सिसता०) छाययिता छाययिम्पति । जस्लाययिष्यत् । लुलकारे। (सपानाम्० ) अनेन छकारस्य चकारः । अन्य त्साधनं मुगमम् । अचीच्छयत् । अचीच्टयताम् । अचीच्छयन् ।। पो अन्तमणि। (आदेः प्णः नः । संध्यराणामा) एक स्यति तमन्यः मेरपति । ( धातोः परणे । पादेयुक् ) साययति । साययांचकार ( ) साय्यात् । (मिसता.)

·२८७ ञ्यंतप्रक्रिया। (४०३) साययिता । साययिष्यति । असाययिष्यत् । लुङ्लकारेऽपि पूर्ववत् साधनम् । असीपयत् । अप्सीपयताम् । असीपयन् । इत्यादीनि ।। द्वेन् सर्षायान् । एको हयति तमन्यः प्रेरयति । (संध्यक्ष० । धातोः प्रेरणे । पादेर्युक् ) द्वाययति । द्वाययांच- कार । लुङ्लकारे। (ह्वयतेरङि संप्रसारणं युगभावश्च वक्तव्यः) कृतसंग्रसारणस्य बयतेरङि क्रमाद्गुणवृद्धी वाच्ये । अजूहवत् । अजुहावत् ॥ अजुहावताम् ॥ व्यञ् संवरणे । व्याययति । अवीव्ययत् ॥ वेञ् तन्तुसंताने । वाययति । अवीवयत् ॥ पा रक्षणे । सूत्रम् (द्वयते । यतेः ६-१ इयतेर्वातोरङि परे सति संप्रसारणं युगभावश्च वक्तव्यः । कृतसंप्रसारणस्य द्वयतेर्धातोरङि क्रमात् गुणवृद्धी वाच्ये । गुणे कृते सति । (कुहोश्चुः) अनेन हस्य जः। अहवत् । अजुहवताम् । अजुहवन् । वृद्धिपक्षे- अजुहावत् । अनुहावदाम् । अजुहावन् ॥ व्येन् संवरणे। (संध्यक्षराणामा०पादेर्युक) एको व्ययात तमन्यः प्रेरयति । व्याययति । व्याययाञ्चकार । लुट्लकारे । व्याय नि दिप इति जाते । (जेरङ् विश्च । । पूर्वस्य० । अङि लघी० ) नवीव्ययत् । अवीव्ययताम् । अवीव्ययन् ।। वे तंतुसंताने । एको वयति तमन्यः प्रेरयति । (धातोः प्रेरणे । संध्यक्ष । पादेर्युक्) वाययति । लिलकारे । (कासादि० ) अनेनाम्पत्ययो भवति । वाययांचकार (३) वाय्यात् । (सिसता० ) वाययिता । वाययिष्यति । अवाययिष्यत् । लुट्लकारे । पूर्वोक्तरेव सूत्ररूपाणां सिद्धिः। वीव- यत् । अवीवयताम् । अवीवयन् ॥ पा रक्षणे । (धातोः प्रेरणे) (पातेनों लुग्वक्तव्यः) पुकोऽपवादः । पालयति। अपीपलत्।। रभ राभस्ये । रभसो वेगहर्पयोः। सूत्रम् (पातेः०) पातेातोखिप्रत्यये परेलुगागमो वक्तव्यः । पुकोऽपवादः । पालयति । लिद । पालयांचकार । लुइ । अपीपलन् । पीपलताम । अपीपलन् । रभ राभस्ये। (रभलभोः स्वरे णाद्यपी विना नुम्बांच्यः) रम्भयति । अरर- म्भत् ॥ डुलभप प्राप्तो । लम्भयति । अललम्भत् ।। सूत्रम् ( रमलभाः०) वेगहपर्थियोः रभलभोर्णाद्यपी विना खरे परे नुम् वाच्यः । (नश्चापदान्ते । धातोः प्रेरणे) रम्भपति । लिट्लकारे रम्भयांचकार ( । रंभ्यात् । ( मिसता०) रम्भपिता । टुङ्लकारे (नेर विश्व ) बनेनाइमत्ययः धातोदित्वम् । नकार्य न स्यात् । नररम्भत् । अररम्भनाम् । नरगन्भन् । इत्या ।

·(४०४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- १८८ दीनि । डुलभ प्राप्तौ। डुकारपकाराक्तिौ । (धातोः प्रेरणे । स्भलभोः०) अनेन नुम् । अन्यत्साधनं पूर्ववत् । लम्भयति । लिट्लकारे । लम्भयांचकार । (सिसता.) लम्भायता। लुङ्लकारे।अललम्भत् । अललम्भताम् । अललम्भन्। तमन्या प्रेरयति। (प्रीधूञोर्नुक् ) अनयोर्नुगागमो भवति औ परे ॥ प्रीञ् तर्पणे । प्रीणयति । अपिप्रिणव ॥धूञ् कम्पने । धूनयति । अदूधनत् ॥ स्मिङ् ईपद्धसने। सूत्रम् (प्रीब्धूबोर्नुक्) प्रीयं च धृञ् च प्रीब्धूत्रौ तयोः प्रीञ्जोः ६-२ नुक् १-१ अनयोः प्रीब्धूत्रोर्धात्वोर्नुगागमो भवति ॥ पीज् तर्पणे । ( धातोः प्रेरणे ) एकः प्रीणाति । प्रीणयांचकार । लुड्लकारे । (ओरड विश्च । पूर्वस्य । हस्यः। अडि लघी० ) अनेनोपधाया हस्वः। अपिप्रीणत् । अपिप्रीणताम् । अपिमीणन् ॥ धून कंपने । (धातोः प्रेरणे । प्रीञ्जोर्नुक) धूनयति । धूनयांचकार । धून्यात् । धून- यिता। लुङ्लकारे । (जेरड् । अङि लघी० । लघोर्दीः । झपानाम्० ) जदू- धुनत् । अदुधूनताम् । अदुधूनन् ॥ स्मिङ् ईपद्धसने । एकः स्मयति तमन्यः प्रेरयति (धातोःप्रेरणे) (स्मयतेरात्यात्वं नौ वाच्यम् ) विस्मापयते । असिष्म- पत । आति किम् । विस्माययति । असिष्मयत । सूत्रम् (स्मयतेः०) स्मयतेर्धातोरात्वं वा भवति जिप्रत्यये परे । जनेनात्वं वा । स्मापयते । अत्र (रातो जो पुक्) अनेन पुक् । स्मापयांचके । लुड्लकारे । पूर्वस्ये- कारः। पत्वम् । असिष्मपत ।असिष्मपाताम् । असिष्मपत । आत्वाभावपक्षे । वृद्धिः। (ऐ जाय) विस्माययति । विस्माययाञ्चकार । लुड्लकारे । असिष्मयत् । असि- प्मयताम् । असिष्मयन् ॥ साधनं सुगमम् । (रुहेर्नो पो वा वाच्यः ) रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भाव च। रोहयति । रोपयति । अरूरुहत् । अरूरुपत् ॥ कृपू सामर्थ्य (कृपो रोलः) कल्पयति । सूत्रम् ( रहेः० ) रुहेर्धातोर्जिप्रत्यये परे पो वा वाच्यः । पष्ठी। ननेनात्यस्यैव ।। रूह वीजजन्मनि प्रादुर्भावे च। (धातोः प्रेरणे। उपधायाः) जनेन गुणः । रोपयति । रोपयाचार। लुड्लकारे। जकार्य भवति । नरुगपत् ! जरूरुप नाम । अरूरूपन् । पत्वाभावपक्षे। रोहयति । रोहयाधकार । अकार्य मर्व नव- अरूरहताम् । नहरुहन् । कृपू सामथ्र्य ( धातोः प्रेरणे ) गुणो . । ति मरूदत् ।

·. ञ्यंतप्रक्रिया। (४०५) भवति ( कृपो रोलः) अनेन स्कारस्य लः । कल्पयति । कल्पयांचकार (जे । कल्प्यात् (सिसता) कल्पयिता। (उपधाया ऋवर्णस्याङि ऋ वा वक्तव्यः) इररारामपवादः । अचीक्लपत् । अचकल्पत्।। वृनुङ् वर्तने।वर्तयति। अवीवृतत्- अववर्तत् ॥ मृजू 'शुद्धौ । मार्जयति । अमीमृजत्-अम- मार्जत् ॥ इङ् अध्ययने। (उपधाया ऋवर्णस्य० ) अचीकृपत् । विकल्पेन । अचकल्पत् । अत्राइकार्य न भवति । अचकल्पताम्।अचकल्पन्॥ वृतुङ् वर्तने (धातोः प्रेरणे। उपधाया लयोः) वर्त्तयति । वर्तयांचकार ( उपधाया ऋवर्णस्य० ) अनेन वा ऋकारस्य ऋकारः । यदा ऋकारस्तदा अङ्कार्य भवति । अवीवृतत् । अवीवृतताम् । अवीवृतन् । सकाराभावपक्षे अङ्कार्य न भवति । सूत्रमाप्त्यभावात् । अववर्त्तत् । अववर्त्तताम् । अववर्त्तन् ॥ मृजू शुद्धौ (धातोः प्रेरणे। मृजे:० ) अनेन वृद्धिः । मार्जयति । लिट्लकारे (कासादि० ) अनेनाम् । मार्जयांचकार । अन्येपां सुगमानि । लुइल- कारे (उपधायाः) अन्यत्साधनं सुगमम् । अमीमृजत् । अमीमजताम् । अमी. मृजन् मुनेः ) अनेन वृद्धिः । अममार्जन अममाजताम् । अममार्जन् ॥ इङ् अध्ययने (धातोःप्रेरणे) (इङादेौँ पुक् च ) इंक्रीजीनामात्वं भवति नौ परे । ह्रीब्लीरीयीक्ष्मायीनां पुगागमो भवति ' जो परे अध्यापयति । अध्यापिपत् ॥ सूत्रम् ( इडादे पुक् च) इडादेः ६-१ जौ ७-१'पुन १-१ च १-१ इङक्रीजीनां धातूनां जिप्रत्यये परे आत्वं भवति । पुरु च भवति । हीब्लीरीज्यी- क्ष्मायीनां धातूनां जिप्रत्यये पुगागमो भवति । एकोऽधीते, तमन्यः प्रेरयति ( इयं- खरे ) अध्यापयति । अध्यापयांचकार । लुङ्लकारे (अडिलधौ ) अनेन पूर्वस्पेकार: अध्यापिपत् । अध्यापिपताम् । अध्यापिपन् । ( अङ्परे जो इङो गाङ् वा वक्तव्यः ) अध्यजीगपत् ॥ डुकीञ् द्रव्यविनिमये । क्रापयति । अचिक्रपत् ॥ जि जये। जापयति । अजीजपत् ॥ ही लजायाम् । द्वेपयति । अजि- हिपत्।। ब्ली वरणे । ब्लेपयति । अविच्लिपद ॥ रीङ् क्षरणे। रेपयति । अरीरिपत् ॥ यी दुर्गन्धे ।

·(४०६) सारस्वतचन्द्रकीता- १९० सूत्रम् ( अङ्परे०) अपरे जिप्रत्यये परे इडो धातोर्गा वा वाच्यः । अनेन गा इत्यादेशः। पुगागमः । ततो द्वित्वम् (कुहोश्चः । अङि लची । ल्घोदीः) अध्यजीगपत् । अध्यजीगपताम् । अध्यजीगपन् ॥ क्रीञ् द्रव्यविनिमये । एक क्रीणाति तमन्यः प्रेरयति (धातोः प्रेरणे । इङगदेऔं पुक्) अनेनात्वपुकौ । काप- यति । लिट् । आम्प्रत्ययः । कापयांचकार (ः) काप्यात् ( सिसता०) काप- यिता । नापयिष्यति । अनापयिष्यत् । लुङ्लकारे (जेरदिश्च । अङि लचौ ) अचिक्रपतू । अचिक्रपताम् । अचिक्रपन् । जि जये । एको जयति तमन्यः प्रेरयति (धातोः प्रेरणे) आत्वपुकौ ।जापयति । लिट्लकारे । जापयांचकार (ः । जाप्यात् सिसता०) जापयिता । जापयिष्यति । अजापयिष्यत् । लुङ्लकारे (ओरङ् द्विश्च । अङि लघौ । लघोर्दीः ) अजीजपत् । अजीजपताम् । अजीजप- न् ॥ ही लज्जायाम् । एको जिहेति । तमन्यः प्रेरयति । धातोः प्रेरणे पुरा भवति। गुणः । उपयति । हेपयांचकार । लुङ्लकारे (बेरदिश्च । अङि लघौ । होश्चः) अजिहिपत । अजिद्विपताम् ।अजिहिपन्॥ ब्ली वरणे (धातोः प्रेरणे) पुक् । गुणः । अन्यत्सर्वं पूर्ववत् ब्लेपयति । ब्लेपयांचकार (जे) ब्लेप्यात् (सिसता०) ब्लेपयि- ता। ब्लेपयिष्यति । अब्लेपयिष्यत् । लुङ्लकारे (रद्रिश्च । अङि लघी) अविब्लिपत् । अविब्लिपताम् । अबिब्लिपन् ।। रीङ् क्षरणे (धातोः प्रेरणे ) पुक् । (गुणः ) रेपयति । रेपयांचकार (ः) रेप्यात् । रेपयिता । लुङ्लकारे । पूर्ववत् साधना अरीरिपत् । अरीरिपताम् । अरीरिपन् ॥ क्नूयी दुर्गधे । ईकार इत् । (धातोः प्रेरणे )ौ परे पुगागमः। ( यवयोर्वसे हकारे च लोपो वक्तव्यः) कोपयति । अचु- क्नुपत ॥क्ष्मायी विधूनने । एकःक्ष्मायति तमन्यः प्रेरयति । मापयति । अचिक्ष्मपत् ॥ लीङ् श्लेपणे । (यवयोः०) अनेन यकारस्य लोपः । गुणः । कोपयति । नोपयांचकार । (:) कोप्यात् । (सिसता० ) कोपयिता । अनोपयिष्यत् । नोपयिष्यति । लुङ्लकारे । (जेरद्धिश्च । अङि लघौ । कुहोथुः ) अचुक्नुपत् । अचुक्नुपताम् । अचुक्नुपन् । क्ष्मायी विधूनने । (धातोः प्रेरणे ) पुगागमः । (यवयोः) अनेन यकारस्य लोपः । मापयति । मापयांचकार । माप्यात् । ( सिसता० ) मापयिता । मापयि- प्यति । अमापयिष्यत् । लुङ्लकारे। (जेरद् द्विश्च । पूर्वस्य० । अङि लघी । कुहो- १) अचिक्ष्मपत् । अचिक्ष्मपताम् । अचिक्ष्मपन् ॥ लीइ श्लेपणे । एको' लिनाति तमन्यः प्रेरयति । (धातोःप्रेरणे)। (लीयते वात्वं वा) विलापयति ।

·। - । ञ्यंतप्रक्रिया। (४०७) सूत्रम् (लीयते:०) लीयतेधांतोजो परे जावं वा भवति । (रातो जो पुक्) विपूर्वोऽयम् । विलापयति । विलापयांचकार । विलाप्यात्,। (सिसता० ) विलाप- पिता । लुङ्लकारे । व्यलीलिपत् । व्यलीलपताम् । व्यलीलिपन् । । (लीलो पुरा वक्तव्यः)विलेपयति । व्यलीलिंपत्। व्यलीलपत्। सूत्रम् (लीलो:०) ली ला एतयोर्धात्वोः पुग् वक्तव्यः । तदा विलेपयति । विलेपयांचकार । लुङ्लकारे । (रविश्व । अङिलयो । त्योः ) व्यलीलि- पत् । व्यलीलिपताम् । व्यलीलिपन् । (लीलोों कमान्नुग्लुको वा) विलीनयति । व्यलीलिनत् ।। ला ग्रहणे । लापयति । अलीलपत् । लालयति । अलील- लत् । अलीललताम् ।। ढोक गतौ । ढोकयति। मूत्रम् (लीलो) ली ला एतयोर्धात्वोः क्रमात् नुग्लुको वा भवतः । तदा विलीनयति । विलीनयांचकार । विलीन्यात् । (सिसता०) विलीनयिता । विलीन- यिष्यति । लुङ्लकारे । पूर्वमुत्ररेतदुपाणां मिदिः । व्यलीलिनत् । व्यलीलिनताम् । व्यलोलिनन् । ला ग्रहणे । एको लाति तमन्यः प्रेरयति । (धातोः प्रेरणे ) पुक् । लापयति । लापयांचकार । लाप्यात् । लापयिता । लापयिष्यति । अलापयिष्यत् । लुङ्लकारे । अलीलपत् । नलीलपताम् । अलीलपन् । लुगागमे कृते सति । लाल- पति । लालयांचकार । लाल्यात् । (सिसता०) लालयिष्यति । लुङ्लकारे । (लेरङ् विश्व । अङि लघी । लघोषः) अलीललत् । जलीललताम् । वलीललन् । दौक गती। नकार इत् । एको ढोकति तमन्यः प्रेरयति । (धातोःप्रेरणे। ) ढीक- यति । चतुणा सुगमानि । ढौकयांचकार । (३) ढोक्यात् । (सिसता.) ढोकपिता । ढोकयिष्यति । यौकयिष्यत् । लुङ्लकारे । (रङ् विश्व ) (न रितः ) ऋकारतोऽनेकस्वरस्य शासश्चाङि उक्त कार्य न भवति । अडढोकत् ॥ टुयाच याच्ञायाम् । याचयति । अययावत् ॥शासु अनुशिष्टो । शासयति । अशशासत् ।। दरिद्रा दुर्गतौ । दरिद्रयति । अददरिद्रत् । अददरिद्रताम् ।। दुप वेकृत्ये । सूत्रम् ( न रितः ) न १-१ इत् यस्पासी रित् तस्य रितः ६-१ सका- रानुसंधस्य बनेकस्वरस्य च शासो धातोरङि प्रत्यये परे । (अहिलपी । लयो- दधिः) इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यामृक्तं कार्य न भवति । (हस्वः । झपानाम् ) नहुदो- ·(४०८) सारस्वतचन्द्रकांता- कत् । अडुढौकताम् । अडढौकन् । इत्यादीनि । टुया याच्ञायाम् । ऋकार इत् । (धातोः प्रेरणे) याचयति । याचयांचकार । (:) याच्यात् । (सिसता०) याचयिता। याचयिष्यति । अयाचयिष्यत् । लुड्लकारे । (न रितः) अन्यत्सु- गर्म साधनम् । पूर्ववत् । अययाचत् । अययाचताम् । अययाचन् ॥ शासु अनुः शिष्टौ । एकः शास्ति तमन्यः प्रेरयति । ( धातोः प्रेरणे ) शासयति । शासयांच- कार । शासयिता। लुड । (न रितः ) अशशासत् । अशशासताम् । अशशा- सन् ॥ दरिद्रा दुर्गतौ । एको दरिद्राति तमन्यः मेरयति । (धातोःप्रेरणे । णब्वुण्०) अनेन आकारस्य लोपः। दरिद्रयति । लिट्लकारे । ( कासादि०) दरिद्रयांचकार । (जे) दरिद्रियात् । (सिसता०) दरिद्रयिता। दरिद्रयिष्यति । अदरिद्रयिष्यत् । लुङ्लकारे । (न रितः) सस्वरादिः । अददरिद्रत् । अददरिद्रताम् । अददरिद्रन् । दुप वैकृत्ये । (धातोः प्रेरणे)। (दुपेों वा दीर्घो वक्तव्यः ) दूपयति--दोपयति । अदुपत् ॥ घट चेष्टायाम् । ( मितां दूस्वः ) धातुपाठे मित इत्येवं पठि- तानां धातूनां इस्वो भवति जौ परे । घटयति । अजीघटत् ॥ व्यथ दुःखसंचलनयोः । व्यथयति । अविव्यथत् ॥ एवं पञ्चपञ्चाशतो रूपम् ॥ सत्रम् ( दुः०) दुपेर्धातोत्रिप्रत्यये परेवा दीपो भवति । अनेन पूर्वस्य वा दीर्घः। दूपयति । दृपयांचकार । लुदलकारे । (अरड् द्विश्च । अडि लघौ । लघोषः)अदू- दुपत् । अदूदुपताम् । अदुपन् । दीर्घाभावपक्षे । दोपयति । दोपयांचकार (जे) दोष्यात् । (सिसता०) दोपयिता । दोपयिष्यति । अदोपयिष्यत् । नुङ्लकारे। पूर्वसूत्रैरेव सिद्धिः । अदृदुपत् । जदूदुपताम् । अदूदुपन् ॥ घट चेष्टायाम् । ( धातोः प्रेरणे । अत उपधायाः । मितां हस्वः) अनेन हस्वः। घटयति । लिलकारे ( का- सादि०) अनेनाम् । घटयांचकार । । घटयात् (सिसता० ) घटयिता । घटयि- स्पति । अवटायिष्यत् । लुड्लकारे (जेरद् द्विश्च । पङि लघी । लघोषः। झपा- नाम्०) अजीघटत् । अनीघटताम् । अनीघटन् । (व्यय दुग्वसंचलनयोः । एको व्ययाति । तमन्यः प्रेरयति । (धातोः प्रेरणे । अत उपधायाः। मितां हस्वः) जनेन हस्वो भवति । अन्यत्सुगमम् । व्यययति । लिट्लकारे । नामप्रत्ययो भवति । व्यय- यावकार( ) व्यथ्यात् (सिसता०) व्यययिता। व्यययिष्यति । अव्यययिष्यत् । ललकारे। (जेर विश्व । पूर्वस्य । अहिलघी०) नविन्ययत् । अविव्ययताम् । अविव्ययन् ॥

·ज्यंतप्रक्रिया। (४०९) (जनीजृपकसुरोऽमन्ताश्च) एतेऽपि मितः । जनयति । अजीजनत् ॥ जप वयोहानौ ।प् इत् ।। जयति । अजी- जरत् ॥नसु बरणदीत्योः । कसयति। अचिकसत्॥ रज रागे। जनी प्रादुर्भावे । एको जायते तम् । (धातोः प्रेरणे ) वृद्धिः । (मितां हस्वः) जनयति । लिलकारे । ( कासादि०) जनयांचकार । (:) जन्यात् । (सितता०) जनयिता। जनयिष्यति । अजनयिष्यत् । लुङ्लकारे । (नेर विश्व । अङि लवौ। लघोदीर्घः) अजीजनत् । अनीजनताम् । अजीजनन् । इत्यादीनि ॥जृप् क्योहानौ । प् इत् । (धातोःप्रेरणे) एको जृणाति तम् । (धातोर्नामिनः) अनेन वृद्धिः। (मितां हस्वः) अन्यत्मुगमम् । जरयति।जरयांचकार । (जे.) जर्यात् । (सिसता०) जरयिता । जरयिष्यति । अजरयिष्यत् । लुङ्लकारे । त्रिसूत्रैः कार्यसिद्धिः। अजी- जरत् । अजीजरताम । अजीजरन् । नमु हरणदीप्त्योः। (धातोः प्रेरणे) वृद्धिः । (मितां हस्तः) कसयति । सयांचकार । (जे) स्यात् । (सिसता०.) क्रस- यिता। कमयिष्यति । अकसयिष्यत् । लुडलकारे । (और विश्व अङि लघौ०) अचिकसत् । अचिनसताम् । अचिनसन् ॥ रंज रागे । एको रज्यात तम् (धातोः प्रेरणे)। (रञ्जों मृगरमणेऽर्थे नलोपो वाच्यः ) रजयति मृगान् अरीरजत् ॥शम दम उपशमे । शमयति । अशीशमत् ॥ दमयति । अदीदमत् ॥ सूत्रम् (रंजे:०) रंजेर्धातोर्मगरमणेऽर्थे नकारस्य लोपो वाच्यः । अनेन सूत्रेण नकारस्य लोपो भवति । (अत उपधायाः। मितां हस्वः) रजयति । रजयांचकार।() रज्यात् । (सिसता०) रजायता । रजयिष्यति । अरजयिष्यत् । लुङ्लकारे। त्रिसूत्रैः कार्यसिद्धिः प्रायः । अरीरजत् । अरीरजताम् । अरीरजन् । मृगरमणाभावेऽथै नका- रस्य लोपो न भवति । रंजयाते। रंजयांचकार । अररंजत् । अररंजताम् । अररंजन॥ शम् दम उपशमे । एकः शाम्यति तम् । (धातोः प्रेरणे । मित्तां हस्वः) शमपति। शमयांचकार । (:) शम्यात् । (सिसता०) शमयिता । लुङ्लकारे । (जेर विश्व । अङि लघौ । लघोदीर्घः) अशीशमत् । अशीशमताम् । अशीशमन् ॥ दमयति । दमयांचकार । अदीदमत् । अदीदमताम् । अदीदमन् । एतेषां रूपाणां पूर्वोक्तरेव सूत्रैः सिद्धिः तमन्यः प्रेरयति । ( जानातों वा हस्तः )ज्ञानबोधने । एको जानाति । तमन्यःप्रेरयति । ज्ञपयति । अजिज्ञपत् ।

·(४१०) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- १९४ सूत्रम् (जानातेः०) जानातेर्धातोर्जिप्रत्यये परे वा हस्खो भवति ॥ ज्ञा अववोधने। (धातोः प्रेरणे) एको जानाति ज्ञपयति । अत्र प्रथमं कृत्वा पश्चात् हस्खो भवति । हस्वाभावपक्षे । ज्ञापयति । ज्ञपयाचकार-ज्ञापयांचकार । लुड्लकारे तु । अजिज्ञपत् । त्रिस्त्रैः । अजिज्ञपताम् । अजिज्ञपन् । (ज्वलग्लास्नाश्च वा मितः )ज्वल दीप्तौ । ज्वलयति । ज्वा- लयति । अजिज्वलत् ॥ ग्लै हर्षक्षये । ग्लपयति-ग्लापयति । अजिग्लपत् ॥ ष्णा शौचे । (आदेः ष्णः स्नः ) स्नापयति- स्नपयति । असिस्नपत् ॥ ओस्फायी वृद्धौ । सूत्रम् (ज्वलग्लानाः०) एते धातवो वा मितो भवति ॥ ज्वल दीप्तौ । (धातोः प्रेरणे) एको ज्वलति तम् । (अत उपधाया । मितां हस्वः) ज्वलयति । मित्त्वा- भावे । ज्वालयति । ज्वलयांचकार-ज्वालयांचकार (के) ज्वल्याव-ज्वाल्यात् । (सिसता० ) ज्वलयिता-ज्वालयिता। लुड्लकारे । (बेरद् द्विश्च । नडि लघौ०) अजिज्वलत् । अजिज्वलताम् । अजिज्वलन् । ग्लै हपक्षये । (धातोः प्रेरणे । संध्यक्ष राणामा० । रातो जौ पुक् च । ज्वल० ) अनेन वा मित्त्वम् । ग्लापयति-लपयति । ग्लापयाचकार-ग्लपयांचकार । ( ) ग्लाप्यात्-ग्लप्यात् । ( सिसता०) ग्लापयिता-ग्लपयिता । लुड्लकारे। (जेरङ् द्विश्च । अडि लघी० ) जिग्लपत् । अजिग्लपताम् । अजिग्लपन् । इत्यादीनि ॥ प्णा शौचे । एकः नाति तमन्यः प्रेर- यति । (धातोः प्रेरणे) वा मित्त्वम् । (रातो जौ पुक् ) सूपयति-नापयति । लिट् लकारे। (कासादि०) नपयांचकार-नापयाचकार । लुङ्लकारे ( पूर्वस्य । अङि लघौ) असिनपत् । नसिम्रपताम् । अमिनपन् ॥ जोस्फायी वृद्धी। आकारेकारा- वितौ। (धातोः प्रेरणे) (स्फायो वकारः स्यात् जो परे) स्फावयति । अपिस्फवत् । सूत्रम् (स्फायः०) स्फायो धातोर्वकारः स्यात् जिप्रत्यये परे पष्टी । जनेना- त्यस्यैव भवति । स्कावयति । लिट्लकारे। ( कासादि०) जनेनाम्प्रत्ययो भवति । स्फावयांचकार । (ले)काव्यात् । (सित्तता०) स्फावयिता । स्फावयिष्यति । अस्फावयिष्यत् । लुड्लकारे । (जेरड् द्विश्च । झसात् । झपानामा नडि लघी) अपिस्फवत् । अपिस्फवताम् । पिस्फवन् । [भियो जो वा पुगात्वे वाच्ये ] भीपयति । भापयति । भाय- यति। अवीभिपत् । अवीभपत् । अवीभयत् ॥

·१९५ सान्तप्रक्रिया। (४१२) सूत्रम् (भियः०) भियो धातोत्रिप्रत्यये परे पुगावे वाच्ये । क्रमाद् भवतः । निभी भये । त्रकार इत् । एको विभेति तम् । धातोः प्रेरणे ॥ भीपयति । भीप- यांचकार । लुङ्लकारे। (जेर विश्व । झपानाम् । अढि लघी । लघोर्दीषः ) अवीभिपत् । अवीभिपताम् । अवीभिपन् ॥ आत्वे कृते । (रातो नी पुक् ) भाप- यति । भापयांचकार । भाप्यात् । भापयिता । भापयिष्यति । टुङ्लकारे। त्रिसूत्रैः पूर्वोक्तरेव रूपंसिद्धिः। अवीभपत् । अवीभपताम् । अवीभपन् ।॥ सूत्र वाग्रहणं कृत्वा भाययति इति रूपमिच्छति । भाययांचकार । लुडकारे । पूर्वोक्तरेव सूत्रः सिद्धिः। अव भयत् । अवीभयताम् । अवीभयन् ॥ (व्यापारमात्रे जिवक्तव्यः स च डित् ) हलं गृह्णाति हलयति ॥ इति ज्यन्तप्रक्रिया॥ ॥ सूत्रम् (व्यापारमात्रे) व्यापारमात्रे जिप्रत्ययो वक्तव्यः। स च डित् । हलं गृह्णाति इति । अत्रानेन त्रिः प्रत्ययो भवति । डिसाहिलोपंः । हलयति । लिल- कारे । हलयाञ्चकार । (जेः) हल्यात् । (सिसता० ) हलयिता | हलयिष्यति । अहलयिष्यत् । लुङ्लकारे। (रङ् द्विश्च । अल्लोपिनः ) अनेनास्याङ्कार्य न भवति । (कुहोश्चः) अजहलत् । अनहलताम् । अजहलन् । इत्यादीनि रूपाणि भवंति इति ज्यन्तप्रक्रिया समाता ॥ ॥ अथ सान्तप्रक्रिया निरूप्यते । अथ सान्तप्रक्रिया निरूप्यते । ( इच्छायामात्मनः सः ) धातोरिच्छायामर्थे सः प्रत्ययो भवति सा चेत्स्वसम्बन्धिनी। द्विश्च। भवितुमिच्छति बुभूपति। (स धातुः) धातुत्वादप तिवादिः ( अदे)। सूत्रम् (इच्छायामात्मनः सः)इच्छायां ७-१ आत्मनः ६-१ सः१-२धातो- रयंसम्बन्धिन्यामिच्छायां वाच्यमानायाम् इच्छालपेथे वाच्ये सति सः मत्ययो भवति । सा चेच्छा स्वसंवन्धिनी चेत् । धातोदित्वं च भवति । भवितुमिच्छति इति विग्रहे । अनेन सूत्रेण सः प्रत्ययः । द्वित्वं च भाति । (इस्वः । सपानाम् ) पत्वम् । नन्वत्र । (सिसता०) अनेनेद कयं न क्रियते । तबाह । (वुः से) उच्च आ च वृ तस्मात् वुः। उवर्णान्ताहवर्णान्ताच ग्रहगुहोश्च से परे इट् न भवति ।

·(४१२) सारस्वतचन्दकीर्ती- सूत्रम (युः से) उश्च आ च वृ तस्मात् वुः ५-१ से ७-१ अयं समासो वाल- बोधनार्य दर्शितः। उवर्णान्तात् ऋवर्णान्तात् 'ग्रह उपादाने' 'गुहू संवरणे' इत्ये- ताभ्यां परस्य सप्रत्ययस्य इडागमो न भवति । इति इडागमनिपेधः । नन्वत्र गुणः कथं न क्रियते तत्राह। (नानिटि से ) इडर्जिते स प्रत्यये परे गुणो न भवति ।। तृप्लव- नतरणयो। सूत्रम् (नानिदि से ) अस्य सूत्रस्य व्याख्यानं कृतमस्ति । अनेन गुणनिषेधः । बुभूप इति जाते । (स धातुः) अनेन वातृत्वम् । धातुत्वात्तिवादयो भवंति । (अप कतरि । अदे) बुभूपति । बुभूपेत् । बुभूपतु । अबुभूषत् । लिटूलकारे। (कासादि०) अनेनाम् । बुभूपाञ्चकार । यादादौ । ( यतः) अनेन आकारस्य लोपः । बुभूष्यात् । (सिसता० ) बुभूपिता । बुभृषिष्यति । अबुभूपिष्यत् । लुड्लकारे । द्वाविटौ । सेलोपः । अन्या साधना पूर्ववत् । अबुभूपीत् । अवुभृषिष्टाम् । अबुभूपिपुः ॥ तृ लवनतरणयोः । तरितुमिच्छतीति विग्रहे । ( इच्छायामात्मनः सः) अनेन स:- प्रत्ययः। वातोदित्वं च । (नाम्यन्तात्परस्य सस्य कित्त्वं वाच्यम्) (ऋत इर् )तरि- तुमिच्छति तितीर्पति । अतितीपीत् ॥ डुकृञ् करणे । कर्तु- मिच्छति चिकीर्पति ।। चिञ् चयने । सूत्रम् (नाम्यन्तात्०) नाम्यंताद्धातोः परस्य सस्य किवं वाच्यमानत इअनेन इ। पश्चाद्वित्वम् । (वोर्वि हसे ) पत्वम् । (स धातुः )तितीर्पति । लिलकारे।तितीपा- चकार । ( सिसता०) तितीर्पिता।लुङ् अतितीपीत् । अतितीर्पिष्टाम् ।अतितीर्पिपुः। इत्यादीनि । डुकृञ् करणे । स प्रत्ययः । ( नाम्यंतात्। नत इर्) ततः द्वित्वम् । (कुहोश्चुः । खो िहसे निकस्वरान्। अनेन इनिषेधः । चिकीर्षति । चिकीपचकार । अचिकीपीत् । अचिकीर्पिष्टाम् । अचिकीर्पिपुः ।। मत इति तपरकरणाद् मकार- स्यैव इर् क्रियते । स विधिः साईत्रिको न । तेन द्वस्वस्यापि ऋवर्णस्य इर् भवति । चित्र चयने (इच्छायाम्०)। (चिनोतेः से णादौ कित्त्वं वा वाच्यम् । (से दीर्घः) से परे पूर्व- स्य दीपों भवति । चिकीपति । चिचीपति ॥ जि जये। (सपरोक्षयोगिः) जेतुमिच्छति जिगीपति ॥ यु मिश्रणे । युयूपति । डुपचप् पाके। (यः से) पमिच्छति पिपक्षति ॥ पातमिच्छति पिपासति। ।

·१९७ सांतक्रिया। (४१३) सूत्रम् (चिनोतेः०) चिनोतेर्धातोः सप्रत्यये णादी कित्त्वं वा वाच्यम् । अनेन चस्य कः । ततो द्वित्वम् । सूत्रम् (से दीर्घः) समत्यये परे पूर्वस्य दीर्थों भवति । (नेकस्वरात० ) पत्वम् । सधातुः । चिकीपति । चिकीपांचकार । अचिकीष्यात् । कत्वाभावे । से दीर्घः । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । चिचीपति । चिचीपांचकार । अचिचीपीत् ॥ जि जये । (इच्छायाम् । सपरोक्षयोर्गिः) अनेन जस्य गः । ततः दित्वम् । (कुहोश्चः । से दीर्घः) पत्वम् । (नैकस्वरात्० ) अनेन सूत्रेण सर्वेपाम् एक- स्वराणां धातूनां स प्रत्यये परे इड् न भवति इति ज्ञातव्यम् । जिगीपति । जिगीपां- चकार । (सिसता०) जिगीपिता । अजिगीपीत् ॥ यु मिश्रणे ( इच्छायाम० ) यवितुमिच्छति इति विग्रहे । सप्रत्ययः । धातोदित्वम् । ( से दीर्घः ) युपति । युयूपांचकार । (यतः) युयूष्यात् (सिसता०) युयूपिता । युयूपियति । अयुयूपिष्यत् । अयुयूपीत् । अयुयूपिष्टाम । अयुयूपिपुः ॥ डुपचप् पाके । पक्तुमिच्छति इति विग्रहे । ( इच्छायाम् ) द्वित्वं (पूर्वस्य । यः से । चोः कुः । किलात् । कपसंयोगे० । स धातुः) पिपक्षति । पिपक्षांचकार ।( यतः) पिपक्ष्यात् (सिसता०) पिपक्षिता । पिपक्षिष्यति । (दिवादावद ) अपिपक्षिष्यत् । टुङ्कल- कारे । द्वाविटी । सेर्लोपः । अपिपक्षीत् । अपिपशिष्टाम् । पिपक्षिपुः । इत्यादीनि भवंति ॥ पा पाने । पातुमिच्छति । इति विग्रहे । (इच्छायाम०) अनेन म प्रत्य- यः । धातोदित्वं च भवति । ( हस्वः । यःसे ) पिपासति । चतुर्णा रूपाणि सुग- मानि । लिट्लकारे । ( कासादि० ) अनेनाम्प्रत्ययो भवति । पिपासांचकार । ( यतः) पिपास्यात् । (सिसता० ) पिपासिता । पिपामिप्यति । पिपासिष्यत् । अपिपासीत् । अपिपासिष्टाम् । अपिपासिपुः । एतेपां साधनं तु पूर्ववत् । ननु देवदत्तः काप्टेन पिपक्षति । पक्तमिच्छति । इत्यत्र काष्ठेनेति साधनस्य फि पाकेन संबंध: किं वा इच्छायाम । इत्याशंकायामाह । ( गौणः प्रकृत्यर्थोऽन्यत्र सात् ) प्रकृतिप्रत्यययोर्मध्ये प्रत्ययार्थः प्रधानीभूतः । अत्र सप्रत्यये तु वैपरीत्यम् । प्रकृत्यर्थः प्रधानीभूतः । तेन काप्टेन पिपक्षतीत्यत्र तृतीयायाः पाकेन संवन्धो न विच्छया ॥ मृङ् प्राणत्यागे । मर्तुमिच्छति मुमूर्पति ॥ ( पोरुर ) पू पालनपूरणयोः । पुपूर्पति । (गौणः प्रकृत्यर्यान्यन सात् ) समत्ययादन्यत्र स्थान अन्येषु प्रत्ययेषु प्रा. त्यों धात्वों गौणोऽमुख्यः । प्रत्ययायों मुख्यः । समत्यये तु धातोरयों मुख्यः ।

·(४१४) सारस्वतचन्द्रकीती- अतोऽत्र काठेन पिपक्षति इत्यत्र काष्ठेन साधनभूतेन यः पाकलक्षणो धात्वर्थस्त- मिच्छति इत्यर्थः । अन्यथा पाकं काष्ठेन इच्छति इति स्यात् । अत्र इपधातोरिच्छा थस्य गौणत्वम् । अतोऽत्र काष्ठस्य इच्छां प्रति सावनत्वाभावः। किंतु पाकलक्षणं प्रकृत्यर्थ प्रति साधनत्वम्।। मृङ प्राणत्यागे । मर्तुमिच्छति । (इच्छायाम् । पोरुर्) ततो द्वित्वम् । (पूर्वस्य । वोर्वि हसे ) मुमूर्षति । मुमूचकार । ( यतः ) मुमू- यात् । (सिसता० ) मुमूर्षिता । मुमूर्षिष्यति । अमुमूर्षिष्यत् । लुडलकारे । द्वाविटी सेोपो भवति । अमुसूीत् । अमुमूर्पिष्टाम् । अमुमूर्षिपुः ॥ पृ पालनपूर- णयोः । पूरितुमिच्छति इति विग्रहे । (इच्छायाम्। पोरुर । वोर्वि हसे ) पत्वम् । विभक्तिकार्य प्राग्वत् । पुपूर्वति । पुपूचिकार । अन्येषां लकाराणां रूपाणि सुग- मानि । लुइलकारे । अपुपूर्तीत् । अपुपूर्पिष्टाम् । अपुपूर्षिपुः । इत्यादीनि ॥ (वृङ् इत्यस्य उर्वाच्यः ) वृङ्वरणे । वरितुमिच्छति । वुवूर्पति । ( वृ०) वृडो धातोः सप्रत्यये परे उर् वाच्यः । पष्ठी । अन्यत्साधनं पूर्वसह- शम्॥ वृड् वरणे । वरितुमिच्छति । (इच्छायाम्० ) वुवूपति । वुचिकार । लुड्. लकारे । अवुवूीत् । अवुर्पिष्टाम् । अवुर्पिपुः।। (रुदविदमुपग्रहिस्वपिप्रच्छः सः किद्वाच्यः ) रुदिर अश्रु- विमोचने । रुरुदिपति ॥ विद् ज्ञाने । विविदिपति ॥ मुप स्तेये । मुमुपिपति ॥ ग्रह उपादाने । ( हो ढः । आदिज- बानाम् । पढोः कः से ) पत्वम् । क्षः । ग्रहीतुमिच्छति जिघृक्षति । सुषुप्सति ।। प्रच्छ ज्ञीप्सायाम् । सूत्रम् (रुद्) रुद विद मुष ग्रहि स्वापि प्रच्छ एभ्यो धातुभ्यः सः कित् वाच्यः। रुदिर अश्रुविमोचने (इच्छायाम् ) द्वित्वम् ( सिसता०) पत्वम् । रुदितुमिच्छति । रुरुदिपति । लिट्लकारे । ( कासादि०) रुरुदिपांचकार । (यतः) रुरुदिष्यात् । (सिसता० ) रुरुदिपिता । रुरुदिषिष्यति । अरुदिपिष्यत् । लुड्लकारे । दाविटी । सेलोपः । अरुरुदिपीत् । अरुरुदिपिष्टाम् । अरुलादिपिपुः । इत्यादीनि ॥ विद ज्ञाने । वेदितुमिच्छति । इच्छायां स प्रत्ययः । द्वित्वम् (सिसता० ) पत्वम् । विविदिपति । विविदिपांचकार । लुङ्लकारे । वि. विदिपीत् ॥ मुप स्तये । मुपितुमिच्छति । (इच्छायाम् ) साधनं पूर्ववत् । मुसपिपाते । मुमुपिपांचकार । अमुमुपिपीत् । अन्यानि मुगमानि ॥ ग्रह उपादाने । ग्रहीतुमिच्छति । (इच्छायाम् । अनेन स प्रत्ययः । ततः ( ग्रहां ङिति च) तते ·सांवप्रक्रिया। (४१५) द्वित्वम् । (रः । होश्चः । झपानानु । यः । हो ढः । नादिजनानान् । पढो. क) पत्वम् । (कपसंचोगे ) जिवृक्षति । जिवृक्षांचकार । दुइलकारे । अनि वृक्षीत् । अनिवृशिष्टाम ॥ जिप्वप् शये (इच्छायाम्०) संप्रनारणम्। ततो दित्वम् । पत्तम् । वस्तुमिच्छाते । सुषुप्माते । लिदलकारे । सुषुप्तांचकार । लुट्लकारे । असुपुप्सीत् । अमुपुत्तिष्टाम् । अमुपुप्मिपुः ॥ प्रच्छ ज्ञीप्तायाम् । (इच्छायाम्०)। ( कृप्रच्छस्मिङज्वशुङर्तीनां सस्येड् वक्तव्यः'।) पिपृच्छिपति॥ करितुमिच्छति चिकरिपति। जिगरिपति । जिगलिपति । दिदरिपते। दिधरिपते । सिस्मायिपति (स्वरादेः परः) अजिजिपति।। अशिशिपते ।रिरिपति॥अद भक्षणे । (सिसयोः०) इति घसादेशः ( सस्तोऽनपि ) अत्तुमिच्छति । जिवत्सति । सूत्रम् (कृगृधृमच्छस्मिभंजूअधेडर्तीनां धातूनां स्यप्रत्ययस्य इइ वक्तव्यः) संप्रमारणम् । (यः मे ) पत्वम् । पिपृच्छिपति । लिट्लकारे। पिपृच्छिपांचकार । लुङ्लकारे । द्वाविटी । सेलोपः। अपिपृच्छिपदि । अन्यानि मुगमानि ॥ कृ विक्षेपे करितुमिच्छति । (इच्छायाम् । रः । गुणः) इद् । पत्वम् (कुहोश्चः । यः से) चिक- रिपति । चिकरिगंचकार । नचिकरिपीत् ॥ गृ निगरणे । गरितुमिच्छति (इच्छा- याम० ) द्वित्वम् (रः । कुहोश्चुः । यः से) इट् । गुणः। पत्वम् । जिगरिपति । जिग- रिपांचकार । ( यतः) जिगरिष्यात् ( सिसता०) जिगारपिता । अनिगरिपिप्यत् । लुलकारे । दाविटौ। सेलोपः। नजिगरिपीत् । अजिगारपिष्टाम् । अनिगरिपिपुः । (गिरतेः) अनेन रस्य ला जिगलिपति ॥ हादरे । दर्तुमिच्छति (इच्छायाम्। सः प्रत्ययः। धातोद्वित्वम् । २। यः से। गुणः) इट् । पत्वम् । दिदरिपते । दिद- रिपाचके । दिदरिपीष्ट । (सिसता० ) दिदारपिता । लुङ्लकारे । साधनं पूर्ववत् । आदिदारपिष्ट । जन्यानि मुगमानि ।। धृ अवस्थाने । धतुमिच्छति (इच्छायाम०) अन्यत्सर्व पूर्ववत् ( झपानाम् ) अनेन वस्य दः । दिधरिपते । दिवरिपाश्चके । लुटकारे । दिधरिपिष्ट ॥ स्मिङ्ईपद्धसने । स्मयितुमिच्छति । सः। द्वित्वम् । पूर्व- स्य । गुणः । सिस्मयिपते । सिस्मयिपाधके। लुङ्लकारे । द्वाविटी । सेर्लोपः (दिवादावद ) जसिस्मयिपिष्ट । असिस्मयिपाताम् । जसिस्मयिपत । इत्यादीनि ॥ अंजू व्यक्तिम्रक्षणकातिगतिम् । जितुमिच्छति । (इच्छायाम्० ) क ग अनेनेद । पथात् (स्वरादेः परः ) जस्य दित्वम् । पत्वम् । अंजिजिपति । चतुणां मुगमान । (कासादि०)जंजिजिपांचकार ( यतः) नंजिजिप्यात् । (सिसता० )जिजि.

·(४१६) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २०० पिता । लुइलकारे। दाविटौ सेर्लोपः। अन्यत्सुगमम् । (स्वरादेः) अनेन द्वितीयोऽ- डागमो भवति (सवर्णे) आजिजिपीत् । अन्यानि सुगमानि ॥ अशूड व्याप्तौ ।ज- शितुमिच्छति । (इच्छायाम् । स्वरादेः परः) अशिशिपते । (कासादि०) अने- नाम्। अशिशिपाञ्चके । अशिशिष्यात् (सिसता०) अशिशिपिता । अशिशिपिष्यते (खरादेः) आशिशिपिष्यत । लुड्लकारे । द्वाविटौ। सेलोपः । आशिशिपिष्ट ॥ अद् भक्षणे । अत्तुमिच्छति । (इच्छायाम् ) अनेनास्य । स प्रत्ययः ( सिसयोः०) अनेन घसादेशः । ततो द्वित्वम् (कुहोश्चुः। झपानाम् । यः से। सस्तोऽनपि) अनेन सकारस्य तकारः। जिघत्सति । लिलकारे। जिघत्साचकार । ( यतः) जिघत्स्यात् । (सिसता०)जिघत्सिता । जिपत्सिष्यति । अजिघसिष्यत् । लुट्लकारे । द्वाविटौ। लॉपः। अजिघत्सीत् । अजिपत्सिष्टाम् । अजिघत्सिपुः । (हन्तीडोः सो णित् ) हन्तीडोर्धात्वोः सो णिद्भवति । हन् हिंसागत्योः। द्वित्वम् ( पूर्वस्य । हसादिः शेपः । कुहोचुः । झपानां जवचपाः । यःसे । हनो ने। अत उपधायाः । नश्वापदान्ते झसे । स धातुः । अप० । अदे।) हन्तुमिच्छति । जिघांसति ॥ इङ् अध्ययने। सूत्रम् ( हन्तीडोः सो णित् ) हतीडोः६-२ सः१-१ णित् १-१ हत्तीडोर्धात्वोः स प्रत्ययो णित् भवति । णित्वात् वृद्धि। जन्यत्साधनं मूले लिखितम् ॥ हन् हिंसा- गत्योः । हंतुमिच्छति । जिघासति । लिलकारे । जियासाचकार । लुड्लकारे । द्वाविटौ। सेर्लोपः । अनिघासीत् । इत्यादीनि ॥ इड् मध्ययने । अध्येतुमिच्छति । (इच्छायाम् ।) (इङःसे गम् वाच्यः)अध्येतुमिच्छति।अधिजिगांसते ॥ गम्ल गतौ। सूत्रम् ( इड:०) इडो धातोः समत्यये परे गम् वाच्यः । अन्यत्साधन तु पूर्ववत् । अधिनिगासते चतुणां रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे ( कासादि०) अधिजिगासाचके ( सिसता) अधिजिगासिपीष्ट । जधिजिगासिता । पिजिगा सिध्यते । ( दिवादावट) अभ्यजिगासिण्यतालुइटकारे। जयजिगासिष्ट । इत्यादी- नि॥ गम्लगतौ । गन्तुमिच्छति । इच्छायाम् । (गमेः से इसाच्यः) गन्तुमिच्छति जिगमिपति ॥ दा दाने। सूत्रम् (गः) गमेर्धातोः सप्रत्यये इड् वाच्यः । अनेनास्येट् । द्वित्वादिक तु पूर्ववत् कार्यम् । पत्वम् । जिमिपति दलकारे (कासादिः) निगमिपाचकार।

·२०१ सान्तप्रक्रिया। (४१७) ( यतः ) जिगमिष्यात् (सिसता.) जिगमिपिता। जिगमिपिण्यते । अजिगमिपि ष्यत् । लुड्लकारे । द्वाविटौ । सेलोपः । अजिगमिपीत् । इत्यादीनि भवंति ॥दा दाने दातुमिच्छति । (इच्छायाम्० ) अनेन स प्रत्ययः । धातोदित्वं च । ( इस्से ) अपिदाधारभ्लभशपद्पमिमीमामाङ्मेटि- सार्थराधां स्वरस्य से परे इसादेशो भवति । पूर्वस्य च लोपः। दित्सति । धित्सति । (स्कोरायोश्च। खसे चपा.) रिप्सते । लिप्सते । शिक्षति। पित्सते । सूत्रम् ( इस्से) इस् १-१ से ७-१ अपित् दा धा रभ लभ् शक् पद् पत् मि मी मा माङ् मेङ् हिंसार्थराधां धातूनां स्वरस्य समत्यये परे इसादेशो भवति । पूर्वस्य च लोपो भवति। अनेनेस्, पूर्वस्य लोपः ( सस्तोऽनपि ) अनेन सस्यः तः । दित्सति । चतुर्णा सुगमानि । लिट्लकारे (कासादि० ) दित्सांचकार। (यतः। दित्स्यात् ( सिसता० ) दित्सिता । दित्सिष्यति । अदित्सिष्यत् । अदित्सीत् । इत्यादीनि ॥ डुधाञ् धारणपोपणयोः। धातुमिच्छतीति (इच्छायाम् । इस्से) धित्सति । धित्सांचकार । लुड्लकारे । अधित्सीत् । अधित्सिष्टाम् । अधित्सिपुः ॥ रम् राभस्ये । रब्धुमिच्छति (इच्छायाम् इस्से । खसे । स्कोराद्योश्च) रिप्स- ते । रिप्सांचके । लुड् । अरित्सिष्ट ॥ डुलभ प्राप्तौ । लन्धुमिच्छति ( इच्छा- याम्०) द्वित्वम् (इस्से । स्कोरायोश्च । खसे० ) लिप्सते. । लिलकारे । (कासादि०) लिप्साचके । लिप्सीष्ट (सिसता०) लिप्सिता । लुड्लकारे। द्वावि- टौ । अलिप्सिष्ट । इत्यादीनि ॥ शक्ल शक्तौ । शक्तुमिच्छति (इच्छायाम् । इस्से) पत्वम् । ( कपसंयोगे क्षः) शिक्षति । लिट्लकारे । शिक्षांचकार । यतः। शि- क्ष्यात् ( सिसता० ) शिक्षिता । लुङ्लकारे । साधनं सुगमम् । अशिक्षीत् । इत्या- दीनि।। पद गती। पत्तुमिच्छति (इच्छायाम् । इस्से ) पित्सते । पित्सांचके। लुड्ल- कारे । अपिसिष्ट । इत्यादीनि ॥ ( पतो वेद ) पित्सति । पिपतिपनि । इट्पक्षे इस्पू- लोपौ न भवतः ॥ मीञ् हिंसायाम् ॥ डुमिञ प्रक्षेपे । मित्सति ॥ माङ् माने ॥ मेङ् शोधने । मित्सते ॥ राध संसिधौ। रित्सति ॥ आप्ल व्याप्तौ। सूत्रम् ( पतः• ) पल्ल पवने इत्यस्य धातोर्वा इद् भवति (यः से ) अनेन पूर्व- स्याकारस्पेकारः । इदपक्षे इस्पूर्वलोपो न भवतः । पिपतिपति । लिलकारे । पिप- तिपांचकार । लुङ्लकारे । साधनं पूर्ववत् । अपिपतिपीत् ॥ पत्ल पतने । पतितुमि- ।

·(४१८) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २०२ च्छति (इच्छायाम् । इस्से) पित्सति । पित्सांचकार । लुङ्लकारे । अपित्सीत् ।। मात्र हिंसायाम् । डुमिज प्रक्षेपे । अनयोर्धात्वोः समत्यये कृते (इस्से । सस्तोऽनपि) अनेन सकारस्य तकारः । मित्सति । लिट्लकारे। मित्सांचकार । लुङ्लकारे साधनं सुगमम् । अमित्सीत् अमित्सिष्टाम् ॥ माङ् माने । मेङ् शोधने । अनयोर्धात्वोः समत्यये कृते (इस्से) मित्सते । मित्सांचके (सिसता०) अनेनेद । मित्सिपीष्ट । लुङ्लकारे । अमित्सिष्ट । इत्यादीनि ॥ राध संसिद्धौ । राद्धमिच्छति (इच्छायाम्। इस्से) अनेनेस्पूर्वलोपौ भवतः ( स्कोरायोश्च । खसे) रित्सति । चतुर्णा रूपाणि मुगमानि । लिट्लकारे ( कासादि० ) अनेनाम् । रित्सांचकार । लुट्लकारे । (दिवादावन) अरित्सीत् इत्यादीनि ॥ आप्ल व्याप्ती । आप्तुमिच्छति (इच्छाया- मु०॥ स्वरादेः)। (आप्नोतरीः) आप्नोतराकारस्येकारो भवति से परे पूर्वस्य च लोपः। ईप्सते ॥ अश भोजने। सूत्रम् (आमोतेरी) आमोतेः ६-१ ईः १-१ आमोतेर्धातोराकारस्य ईकारो भवति सप्रत्यये परे। पूर्वस्य च लोपो भवति । ईप्सते। लिट्लकारे। ( कासादि०) ईप्सांचके लुङ्लकारे। ( दिवादावद् । स्वरादेः परः । अइए। ए ऐ ऐ) ऐप्सिष्टा ऐप्तिपाताम् । ऐप्सिपत ।। अग् भोजने । अशितुमिच्छति (इच्छायाम०) (अशेरनायो वा ) अशेरिच्छायां सस्थाने वो अनार्यप्रत्ययो भवति । अशनायति । अशिशिपति । सूत्रम् (अशेरनायो वा) अशेः६-१ अनायः१-१ वा अव्ययम् । अशेर्षातोरि- च्छायांसकारस्य स्थाने वा अनायः प्रत्ययो भवति । तदा धातोदित्वं न भवति । अशनायति । अशनायांचकार । लुङ् । अशनायीत् । इत्यादीनि । यदा जनायः प्रत्ययो न भवति तदा इद् । ( स्वरादेः परः) पत्वम् । अशिगिपति । लिट्लकारे । शिशिपांचकार । लुड्लकारे । (स्वरादेः) अशिशिपीत् । इत्यादीनि । (पततनदरिद्राभ्यः से वा इड्डाच्यः) तितनिपति--तितंसति । सूत्रम् (पततनदरिदाभ्यः०) पत तन दरिद्रा एभ्यो धातुभ्यः सप्रत्यये पा इइ वाच्यः। तनुविस्तारे । तनितुमिच्छति । (इच्छायामाननेन स प्रत्ययो पातोदित्वं च (मिमता। मासे) पत्वम् । तितनिपति । तितनिपाचकार । अतितनिपीत् । नहा निचापदान्ते । तितंसति । लिदलकारे । तितंसाधकार । (यतः) तितंस्थाद। (सिनना० ) तितंसिता। लुट्लकारे । नतितंसीन् ।

·२०३ सांतप्रक्रिया। (तनेः से वा दीर्घः) तितांसति । दिदरिदिपति-दिदरिद्रा- सति ॥ सूत्रम् (तनेः०) तनोतेर्धातोः सप्रत्यये वा दीवो भवति । अनेन दीर्घः। तितां-- सति । तितांसांचकार । (यतः) तितांस्यात् । लुट्लकारे। अतितांसीत् । इत्या- दीनि ॥ दरिद्रा दुर्गती। दरिद्रातुमिच्छति । (इच्छायाम् ) द्वित्वम् । (यः से । सिसता० । णप्) अनेनाकारस्य लोपः। पत्वम् । दिदरिद्रिपति । ( पत० ) अने- नास्येविकल्पः । दिदरिद्रासति । लिट्लकारे । (कासादि०) दिदरिद्रासांचकार । (यतः) दिदरिदास्यात् । (सिसता०) दिदरिद्रासिता । लुङ्लकारे । अदिदरि- द्रासीत् । इत्यादीनि । ( वैडिस्से दीर्वता च ) दम्भिज्ञप्योर्धात्वोर्वा इद् भवति सप्र- त्यये परे। यदा नेट् तदा किम् । अनयोर्दम्भिज्ञप्योर्धात्वोः सानुस्वारस्य स्वरस्य इस् भवति । इकारस्य दीर्घता । दम्भेरिकारस्य वा दीर्घता । चकारात्पूर्वस्य लोपः ॥ दम्भु दम्भने । आत्मनः दम्भितुमिच्छति । दिदम्भिपति । द्वित्वम् । इम् । (आदिजवानाम् । खसे चपा झसानाम् । स्कोरायोश्च) वा दीर्वता। धीप्सति। धिप्सति ॥ज्ञाऽववोधने । (इच्छायामा- त्मनः सः । विश्व । ह्रस्वः। पूर्वस्य हसादिः शेपः ) यस्से। वा इट् । (गुणः। ए अय् ।) 'स्वरहीनम्' । पत्वम् । (स धातुः) तिम् । अप् । (अदे ) आत्मनः ज्ञापयितुमिच्छतीति जिज्ञाप- यिपति । पक्षे । जिज्ञापि स इति स्थिते । सस्य इस तस्य दीर्घता । पूर्वस्य लोपः। (जेः । स्कोरायोश्च ) जीप्सति । ज्ञप ज्ञानज्ञापनयोः । जिज्ञापयिपति । (मितां ह्रस्वः ) जिज्ञ- पयिपति । ज्ञीप्सति ॥ ॥ इति सान्तप्रक्रिया ॥ ॥ (वेडिस्से दीर्यता च) वा १-१ इद् १-१ इम् १-१ से ७-१ दीर्घता १-१ च अव्ययम् । नस्य सूत्रस्य व्याख्यानं मूल एव कृतम् । साधने यानि सूनाणि तानि मूले उक्तानि । दीर्यता वा भवति । धीप्सति । विप्नति । यदा इद् तदा दिदंभि- पति । नस्य साधनं नु मुगमम् । लिट्लकारे । दिदभिपांचकार । धीप्ताञ्चकार । धिप्सांचकार । लुङ् । अदिदंभिपीत् । जीप्सीत् । नपिप्सीत् । इत्यादीनि रूपाणि ·२०४ ॥ (४२०) सारस्वतचन्द्रकीर्ता- सुगमानि ॥ ज्ञा अवबोधने । जात्मनः ज्ञापयितुमिच्छति । अस्य यंतात् सासूत्राणि मूले लिखितानि । जिज्ञापयिपति । लिटलकारे। (कासादि० ) जिज्ञापयिपाच- कार । लुड्लकारे । जजिज्ञापयिपीत् । यदा इइ न भवति । तदापि अस्य साधनं मूले उक्तम् । ज्ञीप्सति । लिलकारे। ज्ञीप्साचकार । (सिसता० ) जीप्सिता । लुड् । जज्ञीप्सीत् । ज्ञपज्ञानज्ञापनयोः। (इच्छायाम् ) ज्यंतानाम् । जन्यत्साधनं तु मूलतो ज्ञेयम् । जिज्ञपयिपति । लिट्लकारे। जिज्ञपयिपाचकार । लुड् । अजिज्ञपयि- पीत् । यदा इड् न भवति तदा ज्ञीप्सति । लिट्लकारे। ( कासादि० ) जीप्साच- कार । लुड् । अज्ञीप्सीत् । अज्ञीप्सिष्टाम् । अज्ञीप्सिपुः । इत्यादीनि रूपाणि भवति । सुगमत्वात्सर्वाणि न लिखितानि ॥ ॥ इति सान्तप्रक्रिया समाप्ता ।। अथ यङन्तप्रक्रिया निरूप्यते । अथ यडन्तप्रक्रिया कथ्यते । ( अतिशये हसादेर्यङ् द्विश्व ) हसादेरेकस्वराद्धातोरतिशये- ऽर्थे यङ् प्रत्ययो भवति । तस्मिन्सति धातोदित्वम् । सूत्रम् ( अतिशये हसादेर्य विश्च ) अतिशये ७-१ हसादे. ५-१ इस् प्रत्या- हार आदिर्यस्य सः हसादिः तस्मात् हसादेः। यड् १-१ च जव्ययम् । दिः १-२ हस्प्रत्याहारादेर्धातोरतिशयेऽर्थे यड्प्रत्ययो भवति । क्वचिदेकस्वराद्धातोरपि दृश्यते । तेन जागृ चकास इत्यादिभ्यो नैकस्वरेभ्यो यड्मत्यया न भवति । अतिशयेन भवति इति विग्रहे अन भूधातोरेकस्वरत्वात् । हसादित्वात् यड्मत्यो भवति । ततो द्वित्वम् । डकार आत्मनेपदार्थः। भू य इति जाते। (यङि) यङि सति लुकि च पूर्वस्य नामिनो गुणो भवति । (स धातुः ) ङित्त्वादात्मनेपदम् । अप् । अतिशयेन भवतीति वोभूयते । बोभूयेत । वोभ्यताम् । अवोभूयत । बोभूयां चके । वोभूयिपीट । वोभूयिता । बोभूयिष्यते । अवोभूयि- प्यत । अवोभूयिष्ट ॥ वोभुज्यते। सूत्रम् ( यडि ) यडि ७-१ यडि सति लुकि च सति पूर्वस्य विरुक्तसनाधिनो नामिनो गुणो भवति । चनेन गुणः । ( झपानाम् । स पातुः) जनेनास्मिन् प्रक रणे सर्वत्र धातुसंज्ञा कार्या । धातुत्वात् त आदयः प्रत्यया भवति । (जप कर्तरि । पदे) योभूपते । योभूयेते । योभूयते । इत्यादीनि । बोभूयेत । योभूपेताम् । वोभूः येरन् । लोट् । योभूपताम् । योभूयेताम् । योभूयंताम । योभूयत जिगोभूयेताम् ।

·२०७ यडन्तमक्रिया। (४२३) ( लुप्सदचरजपजभदहदंशगृभ्यो धात्वर्थगर्हायामेव यङ् ) गर्हितं लुम्पतीति लोलुप्यते । सासद्यते । सूत्रम् (टुप्०) टुप् सद चर जप जभ दह दंश गृ एभ्यो धात्वर्यगर्दायामेव यन- त्ययो भवति । गहितं लुपति लोटुप्यते । साधनं मुगमम् । लिट् । लोलुपांचने । लुङ् । अलोलुपिष्ट ।। पद्ल विशरणगत्यवसादनेषु । सत्वम् । (आतः) सामद्यने । लिट् । सासदांचके । लुङ्। असासदिष्ट । (ञमजपां नुक्) ञमान्तस्य जपादीनां च पूर्वस्य नुगागमो यङि लुकि च सति । जप जम् ‘दह दश् भञ्ज पश् एते जपा- दयः। जङ्गम्यते । वम्भ्रम्यते । अझसेऽप्यनुस्वारः। आदेशिना आदेशो निर्दिश्यते । यंयम्यते ॥ कण शब्दे । चङ्कण्यते । तन्तन्यते ।। जप मानसे च । जपतीति जनप्यते ॥ जभी गानविनामे । जभतीति । जलभ्यते ॥ दह् भस्मीकरणे । दन्द- ह्यते। (नो लोपः ) दन्दश्यते । वभज्यते ॥ पश् वाधनन- न्थनयोः । पशतीति पम्पश्यते ॥ सूत्रम् (जमनपांनुक ) जमजपाम् ६-३ नुक् ?-१ अमांतस्य धातोश्च जपादीनां धान्नां पूर्वस्य नुगागमो भवति यदि टुकि च सनि। अनेन नुक् । उकार उच्चारणार्यः। ककारः किकार्यायः । (कुद्दोग्नुः । नश्वापदांते०) जंगम्यते । अझसपि अनुस्वारो भवति । नकारस्य आदेगिनाअनुस्वारादेशवता नुगागमन नकारेंण आदेशो निर्दिम्यते जंगमांचके । अजंगमिष्ट ॥ भ्रम चलने । अतिगयेन भ्राम्यति । यद्मत्ययः । द्वित्वम् । (पूर्वस्य० । झपानाम० । अमजपाम ) बंभ्रम्यते । लिट् । वंभ्रमांचके । लुङ्ग। अयं- भ्रमिष्ट ।। यम उपरमे । अतिगयेन यच्छतीति । यर । द्वित्वम् । ( पूर्वस्य । अमनपाम् ) अझसेप्यनुस्वारः। यादेगिना आदगो निर्दिम्यते । अस्य व्याख्यान पूर्व कृतम् । अनेन अझनेपि नकारस्य अनुस्वारः। यंपम्यने । यंयमांचके । अयंय- मिष्ट ॥ कण गन्दे । यतिगयेन कणोनि । यदादित्वम् । (प्रास्य० । उदोगुः । प्रमजपाम् । नया०) चंकण्यते । चंकणांचके । यचंकणिट ॥ तनु विस्तार । पति- गयेन तनोति । माघनं तु पूर्ववत् । तनन्यते । तंतनांचा अतनिष्ठ ॥ जप मानमें। गहिनं जपति । मापनं पूर्ववत् । जनप्यने । जंजपांच । अनंतपिष्ट ॥ जभी गार- विनामे । गहिनं जभनि । द्वित्वादिकं पूर्ववत् कार्यम् । अंजस्यते । जनमांची मनंज.

·२०९ यडन्तमाया। (४२९) सूत्रम् (रीगृदुपवस्य)१-१ ऋदुपधस्य ६-१ ऋकारोपधस्य धातोङि सति पूर्वस्य रीगागमो भवति ।। नृती गात्रविक्षेपे।अतिशयेन नृत्यति । यङ् । द्वित्वम् । (र.) कित्वादाकाराभावः नरीनृत्यते । अत्र णत्वाभावो वाच्यः । नरीनृतांचके । अनरीनृतिष्ट ॥ वृतु वर्तने । भतिशयेन वर्तते । यङ् । द्वित्वादिकम् । (र: । रीगृ- दुपधस्य ) वरीवृत्यते । वरीवृतांचके । अवरीवृतिष्ट ॥ ग्रह उपादाने । यङ् । संमसा- रणम् । द्वित्वादिकम् । (रीगृदुपधस्य ) जरीगृह्यते । जरीग्रहांचक्रे । अजरीग्रहिष्ट । ( ऋत्वतो रीग्वाच्यः) ओत्रश्च छेदने । वरीवृश्यते ॥ प्रच्छ जीप्सायाम् । परीपृच्छयते॥ कृपू सामर्थे । (कृपो रो लः)ल । चरीक्लप्यते ॥ वश कान्तो। सूत्रम् (ऋत्वतो रीए वाच्यः ) ऋत्वतो धातोरीगागमो वाच्यः॥ ओवश्चू छेदने । अतिशयेन वृश्चति । यङ् । (संप्रसारणम् ) अनेनास्य रीक । वरीवृश्च्यते । वरीवृश्चांचके । अवरीवृश्चिष्ट । प्रच्छ जीप्सायाम् । यङ् । संप्रसारणम् । ततो द्वित्वम् । (२)रीक् । परीपृच्छयते । परीपृच्छांचके । अपरीच्छिष्ट ॥ कृयू सामथ्र्य अतिशयेन कल्पति । यङ् । द्वित्वम् । (रः । कुहोश्चः ) रीक् । (कृपो रोलः) चरी- क्लप्यते । चरीक्लपांचके । अचरीक्लपिष्ट ॥ वशू कांती । कांतिरिच्छा । यङ् । (वशेर्यङि न संप्रसारणम् ) वावश्यते । सूत्रम (वशेः) वगेर्धातोर्यङि संप्रसारणं न भवति । द्वित्वम् । (पूर्वस्य० आतः) वावश्यते । वावशांचके । अवावशिष्ट । ( पदलंसुध्वंसुभ्रंसुदंशकस्वञ्चुपतस्कन्दां याङि लुकि च सति पूर्वस्य नीगागमो वाच्यः ) पनीपद्यते । ( नो लोपः) खंसु ध्वंसु अधःपतने। सनीलस्यते ॥ दनीध्वस्यते ॥ वनी भ्रस्यते ॥ दनीदश्यते ॥ चनीकस्यते ॥ वञ्चु वञ्चने । वनी- वच्यते ॥ पनीपत्यते ॥ चनीस्कद्यते॥ डुकृञ् करणे। सूत्रम् (पद० । अनेन नीगागमः। अतिशयेन पद्यते । यङ् । द्वित्वम् । नांगागमः। किवादाकाराभावः । पनीपद्यते । पीपदांचके । अपनीपदिष्ट ॥ लंमु ध्वंमु अधःपतने । यङ् । (नो लोपः) द्वित्वम् । पूर्वस्य नीगागमः । सनीसत्यते । सनीलसांचके। असनीससिष्ट । ( झपानाम्०) अनेन धस्य दः । अन्यनु पूर्व- वत् । दनीध्वस्पते । दनीध्वसांचके। अदनीध्वसिष्ट ॥ भ्रंमुधातोय । द्वित्वम् । (पूर्वस्य० । झपानाम् ।) पद० अनेन नांगागमः (नो लोपः) वनाभ्रस्यते । चतुगी ·- . २०९ यडन्तप्रक्रिया । (४२९) सूत्रम् (रीगृदुपयस्य)रीक १-१ ऋदुपधस्य ६-१ ऋकारोपधस्य धातोडि सति पूर्वस्य रीगागमो भवति ।। नृती गात्रविक्षेपे।अतिगयेन नृत्यति । यङ् । द्वित्वम् । (र.) किवादाकाराभावः। नरीनृत्यते । अत्र णत्वाभावो वाच्यः । नरीनृतांचके । अनगनृतिष्ट ।। वृतुङ् वत्तने । अतिगयेन वर्तते । यत् । द्वित्वादिकम् । (र: । रीगृ- दुपयस्य ) वरीवृत्यते । वरीवृतांचक्रे । अवरीवृतिष्ट ।। ग्रह उपादाने । यङ् । संममा- रणम् । द्वित्वादिकम् । (रीगृदुपयस्य )जरीगृह्यते । जगग्रहांचके । अजरीअहिष्ट । ( ऋत्वतो रीग्वाच्यः) ओवश्च छेदने । वरीवृश्च्यते ॥ प्रच्छ ज्ञीप्सायाम् । परीपृच्छयते ॥ कृपू सामर्थ्ये । (कृपो रो लः)ऋल । चरीक्लप्यते ॥ वश कान्तो। सूत्रम (ऋत्वतो गेग वाच्यः ) ऋत्वतो धातोरीगागमो वाच्यः ॥ ओबरच छेदने । अनिगयेन वृश्चति । यद् । (संप्रसारणम ) अनेनास्य रीक । वरीटच्यने । वरीवृश्चांचके । अवर्गवृश्चिष्ट ।। प्रच्छ जीप्सायाम । यङ् । संमसारणम् । ततो द्वित्वम् । (रः) रीक । परीपृच्छयते । परीपृच्छांचके । अपर्गपृच्छिष्ट ॥ कृपृ मामर्थ्य अतिशयेन कल्पति । यः। द्वित्वम् । (रः । कुहोञ्चः) गैक । (कृपो गेलः) चरी- क्लप्यते । चरीक्लपांचके । अचर्गक्लपिष्ट ॥ वझ कांती । कांतिरिच्छा । यद् । (वशेर्यडि न संप्रसारणम् ) वावश्यते । सूत्रम् (वोः) वगेर्धातोर्यदि संमसारणं न भवति । द्वित्वम् । (पूर्वस्य । आतः) वावश्यते । वावगांचके । अवावगिष्ट । ( पदसंसुध्वंसुभ्रंसुदंशकम्बञ्चुपतस्कन्दा यङि लुकि च सति पूर्वस्य नीगागमो वाच्यः ) पनीपद्यते । ( नो लोपः) संसु ध्वंसु अधःपतने। सनीलस्यते ॥ दनीध्वस्यते ॥ बनी भ्रस्यते ॥ दनीदश्यते ॥ चनीकस्यते ॥ वञ्च वञ्चने । वनी- वच्यते । पनीपत्यते ॥ चनीस्कद्यते॥ डुकृञ् करणे । सूत्रम् (पद । अनेन नीगागमः। अतिगयेन पद्यते । यट् । द्वित्वमा नांगागमः। किवादाकाराभारः । पनीपद्यते । पीपदांचके । अपनीपदिष्ट ॥ संमु वंमु अप-पनने । यद् । (नो लोरः) द्वित्वम । पूर्वस्य नीगागमः । गनीमत्पते । सनीयमांचके। असनसिसिष्ट । (झपानाम० ) अनेन घस्य दः । अन्यनु पूर्व- वत् । दनीयस्यने । दनीवसांचो। यदनाध्यमिष्ट ॥ _मुघानोपदः । दित्वम् । (पूर्वस्य । झपानामः ।) पद० अनेन नांगागमः ( नो टोपः) बनीभ्रस्यने । चनुगी ·२०९ यटन्तप्रक्रिया। (४२९) सूत्रम् (रीगृदुपवस्य )रीक्१-१ । ऋद्रुपधस्य ६-१ ऋकारोपधस्य धातोकि सति पूर्वस्य रीगागमो भवति ।। नृती गात्रविक्षेपे।अतिदायेन नृत्यति । यङ् । द्वित्वम् । (स) कित्वादाकाराभावः। नर्गनृत्यते । अत्र णत्वाभावो वाच्यः। नरीनृतांचक्रे । अनरीनृतिष्ट ॥ तुझ्वतने । अतिझयेन वर्चते । यङ् । द्वित्वादिकम् । ( रीगृ- दुपधस्य ) वरीवृत्यते । वरीवृतांचक्रे । अवरीवृतिष्ट ।। ग्रह उपादाने । यङ् । संप्रमा- रणम् । द्वित्वादिकम् । (रीगृदुपयस्य ) जरीगृह्यते । जगग्रहांचके । अजरीग्रहिष्ट । ( ऋत्वतो रीवाच्यः) ओवश्च छेदने । वरीवृश्च्यते ॥ प्रच्छ जीप्सायाम् । परीपृच्छयते ॥ कृपू सामर्थे । (कृपो रो लः)ऋल । चरीक्लप्यते ॥ वश कान्तो। सूत्रन (ऋत्वतो गए वाच्यः ) ऋत्वतो धातोगगागमो वाच्यः॥ ओवश्च छेदने । अतिगयेन वृश्चति । यङ् । (संप्रसारणम् ) अनेनास्य रीक । वरीवरच्यते । वरीवृश्चांचके । अवरीवृश्चिष्ट । प्रच्छ झीप्सायाम् । यङ् । संप्रसारणम् । ततो दिलम् । (रः)रीक् । परीकृच्छयते । परीपृच्छांचक्रे । अपरीच्छिष्ट ॥ कृपू सामर्थ्य अतिशयेन कल्पति । य । द्वित्वम् । (रः । कुहोञ्चः) रीक् । (कृपो रोलः) चरी- क्लप्यते । चरीक्लपांच । अचरीक्लपिष्ट ।। व कांती । कांतिरिच्छा । यङ् । (वशेर्यङिन संग्रसारणम् ) वावश्यते । सूत्रम (वर्गः) वगेर्धातोयंङि संप्रसारणं न भवति । द्वित्वम । (पूर्वस्य ।प्रातः) वावश्यते । वावगांचके । अवावशिष्ट ।। ( पदवंसुध्वंसुभ्रंसुदंशकस्वञ्चुपतस्कन्दा यङि लुकि च सति पूर्वस्य नीगागमो वाच्यः ) पनीपद्यते । ( नो लोपः) लंसु ध्वंसु अधःपतने। सनीलस्यते ॥ दनीध्वस्यते ॥ वनी भस्यते ।। दनीदश्यते ॥ चनीकस्यते ॥ वञ्चु कञ्चने । वनी- वच्यते ॥ पनीपत्यते ॥ चनीस्कयते ।। डुकृञ् करणे । सूत्रम् ( पदः । अनेन नीगागमः । ननिमयेन पद्यते । यङ् । द्वित्वम् । नांगागमः। फित्वादाकाराभावः। पीपद्यते । पीपदांचके । पानीपदिष्ट ॥ नंमु ध्वंमु अधःपतने । यद् । (नो लोपः) दित्वम । पूर्वस्य नीगागमः । सनीनस्यते । सनीलसांचके। अमनीतसिष्ट । (झपानाम्) मनेन धस्पदः । मन्यनु - वत् । दनीध्वस्यने । दनीवसांचके। बदनाध्यसिष्ट ॥ श्रंसुधानाय । दित्वम् । (पूर्वस्य० । झपानाम् ) पदः अनेन नीगागमः ।( ना टोपः) वानस्पते । चतुर्गा ।

·है (४२६) सारस्वतचन्द्रकीती- २१० सुगमानि । लिट् । (कासादि । अनपि च हसात् ) वनीभ्रसांचक्रे । (सिसता.) वनीभ्रसिपीष्ट । वन भ्रसिता । लुड्लकारे । (भूते सिः) इट् । पत्वम् । ष्टुत्वम् । अवनीभ्रसिष्ट ।। वंचु वंचने । अतिशयेन पंचति । यङ् । द्वित्वम् । पूर्वस्य नीगागमः । वनीवच्यते । ( नो लोपः) इति सूत्रेण नकारलोपः। लिट्लकारे । ( कासादि०) वनीवचांचके । लुङ्लकारे । साधनं नु पूर्ववत् । अवनीवचिष्ट । इत्यादीनि भवन्ति ।। दंश दशने । अतिशयेन दशति । यङ् । अन्यत्साधनं पूर्ववत् । नीगानमः। (नोलोपः) दनीदश्यते । लिट् । (कासादि०) दनीदशचके । लुङ् । अदनीदशिष्ट ॥ स्कंदिर गतिशोपणयोः। अतिशयेन स्कन्दति । अतिशये नांगागमः । (नो लोपः ।कुहोश्चः) चनीस्कयते । लिट् । चनीस्कदांचके । लुङ्) अवनीस्कदिष्ट । कस गतौ । अतिश- येन कसति । यङ् । द्वित्वादिकम् । नांगागमः । (कुहोस्ः ) चनीकस्यते । लिट्ल- कारे । (कासादि०) अनेनाम् । (अनपि च०) चनीकसांचके । लुड् । अचनीक- सिष्ट ॥ पल पत्तने । अतिशयेन पतति । यङ् । अन्यत्सुगमम् । नीगागमः । पनी- पत्यते । लिट् । (कासादि० ) पनीपतांचके । लुइलकारे । अपनीपतिष्ट ॥ डुकृञ् करणे। अतिशयेन करोति । (अतिशये०) अनेन यङ् । (ऋतो रिः ) ऋकारस्य रिरादेशो भवति यङि सति । ततो द्वित्वम् (ये) चेक्रीयतेोचेक्रीयांचवेजेह्रीयते॥दा दाने। सूत्रम् (ऋतो रिः) ऋतः ६-१ रिः १-१ ऋकारांतस्य धातो रि इत्यादेशो 'भवति यङि सति । (ये ) अनेन दीर्घः । ततो द्वित्वम् । (हस्वः । पूर्वस्य० । कुहोशः। यडि) अनेन गुणः । चेक्रीयते । चतुर्णा सुगमानि । लिट् । (कासादि०) चेक्रीयां चके। लुड्लकारे । अचेक्रायिष्ट । इत्यादीनि ॥ हर हरणे । अतिशयेन हरति । यङ् । द्वित्वादिकम् । पूर्वम् । (मतो रिः) अन्यन्सुग़मम् । जेहीयते । लिट्लकारे। (कासादि०) जेहीयांचके । ललकारे । अजेहीयिष्ट । इत्यादीनि।दा दाने । अतिश- येन ददाति । अतिशये० । अनेन यङ् । (दादेरिः) अपिदाधामागाङोहापिक्सोस्थानामिकारो भवति किति डिति इसे परे । देदीयते । देदीयांचके ( ये ) देवी- यते ॥ मेमीयते ॥ जेगीयते ॥ जेहीयते ॥ पेपीयते ॥ सेपीयते॥ तेप्ठीयते॥ सूत्रम् (दादेरिट) दादेः ६-१रिः १-१ अपिद्दा घा मा गा हार पिर सो स्थानाम् । एतेषां धातूनाम् इकारो भवति किति मिति इसे परे। पष्ठी अनेन अंतस्य भाति । ततो (ये) अनेन दोघः । ततो द्वित्वम् । (हवः । गुणः) जन्यत्साधन ·२११ यडन्तप्रक्रिया । (४२७) सुगमम् । देदीयते । लिट् । ( कासादि०) देदीयांचके'। लुङ्लकारे । अदेदीपिष्ट । इत्यादीनि भवांते ॥ डुधाञ् धारणपोपणयोः । अतिशयेन दधाति । यङ् । (दादेरित) अन्यत्सुगमम् । देवीयते । लिलकारे । (कासादि०) देधीयांचके । लुङ्लकारे। अदेधीयिष्ट । इत्यादीनि ॥ मा माने । अतिशयेन माति । यङ् । (दादेरिः) मेमीयते । लिट् । मेमीयांचके । लुङ् । अमेमाविष्ट । इत्यादिनि ॥ गाङ् गतौ । अतिशयेन गाते । यङ् । (दादरिः) अन्यत्सुगमम् । जेगीयते । लिट् । जेगीयांचके । लुङ् । अजेगीयिष्ठ । इत्यादीनि ॥ पा पाने । अतिशयेन पिवति । ( अतिशये० ) अनेन यङ् । ( दादेरिः ) अन्यत्सुगमम् । पेपीयते । लिलकारे । कासादि । पेपीयांचके । लुङ् । अपेपीयिष्ट । इत्यादीनि ॥ पो अंतकर्मणि । (आदेः ष्णः नः ) अतिशयेन स्यति । यङ् । (दादेरिः ) पत्वम् । सेपीयते । लिद । ( कासादि०) सपीयांचके । लुङ्लकारे । असेपीयिष्ट । इत्यादीनि ॥ ठा गतिनिवृत्तौ । (आदेः ष्णःमः) अतिशयेन तिष्ठति । (अतिशये ) अनेन यङ् । (दादेरिः । गुणः) पत्वम् । तेष्टीयते । चतुणी मुगमानि । लिट्लकारे । ( कासा- दि०) अनेनाम् । तेष्ठीयांचके । लुङ्लकारे। अतेष्ठीपिष्ट । इत्यादीनि ॥ ब्रा गंधोपा- दाने । अतिशयेन जिप्रति । यङ् । (प्राध्मोरीः)अनयोरीकारो भवति यङि सति । जेत्रीयते। देध्मीयते ॥ हन हिंसागत्योः । सूत्रम् (प्राध्मोरीः) प्राध्मोः ६-२ ई.२-१ घ्रा ध्मा अनयोर्धात्वोरीकारो भवति यङि सति । पष्ठी । अनेनात्यस्य । ततो द्वित्वम् । (पूर्वस्य० । झपानाम्०) अन्यत्सु गमम् । जेबीयते । लिट्लकारे। ( कासादि० ) जेबीयांचके । लुङ्लकारे । अजेनी- पिष्ट । इत्यादीनि ॥ मा शब्दाग्निसंयोगयोः। अतिशयेन धमति । यङ् । (प्राध्मो- रीः) अनेनेकारः। द्वित्वम् । (पूर्वस्य०) अन्यत्सुगमम् । देध्मीयते । देमीयांचक्रे । अदेध्मीयिष्ट । इत्यादीनि ॥ हन्-हिंसागत्योः। अतिशयेन हंति । यङ् । (हन्तेहिंसायांनी वा वाच्यः ) जेन्नीयते (अमजपा नुक् ) (द्विरुक्तस्य हन्तेः कुत्वं वाच्यम् ।) जंघन्यते। सूत्रम् (हंतेः०)हतेधातोहिंसायां वा नी वाच्यः । ततो द्वित्वादिकम् । अन्यत्सा- धनं मुगमम् । जेन्नीयते । जेन्नीयांचने । अजेन्नायिष्ट । इत्यादीनि भवति । हिंसाभावे तु । द्विरुक्तस्य० । अनेन कुत्वम् । (जमजपा० ) अनेन नुक् । (नश्चापदांते ) जंघ- न्यते । लिट् । जंघनांचने । लुङ्लकारे । अनंघनिष्ट । इत्यादीनि ॥ • (चायो यङि की वाच्यः) चाय पूजानिशामनयोः । चेकीयते॥ कुशब्दे। .

·विहितस्य यडो रोपः। यड्लुगंतं चातुरूयं परस्मैपदे प्रयोज्यम् । तच्च द्वादिवत्सा. (४२८) सारस्वतचन्द्रकीती- २१२ सूत्रम् (चायः०) चायो बातोः की वाच्यः यडि परे। अनेन कीः। चाय पृजानि- शामनयोः। (कुहोश्चः । गुणः) चेकीयते । लिट्लकारे। ( कासादि०) चेकीयां- चके। (सिसता०) चेकीयिपीष्ट । चेकीयिता । चेकीयिष्यते । अचेकीयिष्यत । लुड्लकारे । अचेकीयिष्ट । इत्यादीनि ॥ कु शब्दे । जतिशयेन कवति । यड् । द्वित्वम्। (कवतेयङि चुत्वाभावो वाच्यः।) कोकूयते ॥ शीङ् स्वप्ने । स्त्रम् (कवतेः) कवर्धातोर्यडि चत्वाभावो वाच्यः । जनेन चुत्वनिपेयः । (ये । गुणः) कोकूयते । लिट । (कासादि०) कोकूयाचके । लुड्लकारे । जकोबूयिष्ट । इत्यादीनि । शीर स्वमे । जतिशयेन शेते । (अतिगये०) अनेन यट् । (शीङोऽयङ् क्विति ये वक्तव्यः) शाशय्यते ॥ ढोक गतो। डोढौक्यते॥चौक गतौ । तोचौक्यते॥ ॥ इति यङन्तप्रक्रिया॥ सूत्रम् ( शीट:०) शीडो धातोरयड् किति यपत्यये परे वक्तव्यः । डितंदस्य । पश्चात् दित्वम् । (आतः । यतः) शाशय्यते । लिट्लकारे । शागया । जगा- शयिष्ट । इत्यादीनि भवति ॥ ढौक गतौ । अतिशयेन ढोकते। यह । द्वित्वम् । (हस्वः । गुणः । झपानाम् ) डोढौक्यते । लिट्लकारे । डोढोकाचक्रे । लुङ्लकारे अडोदाकिष्ट । इत्यादीनि॥ ौक गतौ। अतिशयेन त्रोकते। यद् । द्वित्वम् (पूर्वस्य । ह्रस्वः । गुणः) तोनौक्यते । लिट्लकारे । तोत्रोकाचक्रे । लुड्लकारे । अतोत्रौ- किष्ट । नतोनौकिपाताम् । अतोत्रोकिपत ! इत्यादीनि भवति ॥ ॥ इति यडन्तम क्रिया समाता ।। अथ यङ्लगन्तप्रक्रिया निरूप्यते। अथ यलुगन्तप्रक्रिया कथ्यते । (बान्यत्र ) लुगनुवर्तते अन्यत्रेत्यच्प्रत्ययसंयोग विनापि वा यडो लग्भवति । सूत्रम् (वान्यत्र०) द्विपद सूत्रम् । लुक् एतत् पद पूर्वसूत्रादनुवर्तते । अनुवृत्ति क्रमस्तु सूत्रपाठाज्ज्ञातव्यः । अन्यत्र जच् । प्रत्ययसंयोगं विनापि वातिशयार्थे विहि- तस्य यइप्रत्ययस्य लुम् भवति । जन्यत्र तु, उक्प्रत्यये परे यडो लुगू भाति । अन्यमापि, उक्प्रत्ययाभावेपि यडो लुग् भवतीति व्यारयातम् । वाग्रहणात् कचित् । यडो लोपो न भवति । अनेन यडो लोपः । भू सत्तायाम् । अस्य धातोरतिशयार्थे व्यम् । द्वादित्वात् (तादेश्चि) अनेन द्वित्वम् । जप कर्तरि ) भनेन सूत्रेण विहित- ॥

·२१३ चटगतप्रकिया । (४२९) स्यापो लुग् भवति लुकि कृते सात धातोदित्वं च भवति । अनेन व्याख्यानेनापो लुछ धातोद्धित्तम् ( यठि) अनेन गुणः। (झपानां०) अनेन भस्य वः। (लुकि सति पितित्त्स्मि वा इकारो वक्तव्यः ) वोभवीति- योभोति । वोभूतः। वोभवति । यङ्लुगन्तं परस्मैपदं हादिवच्च द्रष्टव्यम् । हादित्वादपो लुक् द्वित्वमपि ज्ञातव्यम् । वोभू- यात् । वोभवीतु-बोभोतु-चोभूतात् । वोभूताम् । वोभुवतु । अवोभवीत-अवोभोत् । अवोभूताम् । अवोभवुः । बोभ- बांचकार । बोभूयात् । वोभविता । वोभविष्यति । अबोभ- विप्यत् । (दादेः पे) गुणं वाधित्वा नित्यत्वादुक् । अवो- भूवीत्-अवोभोत् । अवोभूताम् । अवोभुवुः ॥ पापचीति- पापक्ति । पापक्तः । पापचति । पापच्यात् । पापचीतु- पापा । (झसादिहेः ) पापग्धि । अपापचीत्-अपापक् । पापचांचकार । पापच्यात् । पापचिता । पापचिप्यति । अपापचिष्यत् । अपापचीत् ।। मुत्रम (लुकि०) लुकि कृते पिति तकारे सकारे मकारे च परे वा ईद वक्तव्यः अनेन ईद । गुणः । अनेन गुणो न भवति ( ओ अ ) वोभवीति । यदा इंदन भवति, तदा गणो भवति । बोभोति । बोभूतः (नुधातोः) अनेनोत् । वोभुवति । वोभवीपि-योभोपि । बोभृथः । वोभूथ । वोभवीमि-बोभोमि । वोभूवः । वोभूमः । वोभूयात् । चोभूयाताम् । योभूयुः। वोभवीतु-बोभोतु । वोभृतात् । वोभूताम् । वोभुवतु बोभूहि-त्रोभूतात् । वोभूतम । वोभूत । वोभवानि । वोभवाव । बोभवाम (दिवा- दावन ) अवोभवीत्-श्रवोभोत् । अयोभूताम् ( अन उम् ) उसि परे गुणः । अवो- भवुः । अवोभवी:-भवोभोः । अबोभूतम् । अवोभूत । अवोभवम् । अवोभूव । अबोभूम ( कासादि ) अनेनाम् (गुणः ) वोभवांचकार । वोभवामास । बोभ- वांबभूव । बोभूयात् (सिसता. ) अनेनेट् । गुणः। वोभविना । योभविष्यति । अयो- भविष्यत् । लुङ्लकारे (दादेः पे) अनेन सेलोपः। गुणं वाधित्वा नित्यत्वाद् बुक् । अरोभूवीत् । इडभावे गुणः । अयोभोत् । अवोभूताम् ( अन उस् । अयोभूवः अवोभवी: भयोभोः । अबोभूतम् । अवोभूत,। अनोभूवम् । अबोभूव । अयोभूम ॥ पच् धातोर्यडो लुकि कृते साधनं तु पूर्ववत् ( आतः ) अनेन सूत्रेण पूर्वस्या- कारस्साकारः लुकि सति । अनेन वा ईट् पापचीति । ईडभावे ।( चोः ) - ·२१४ (४३०) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- पापक्ति। पापक्तः । पापचति । अन्यानि सुगमानि । पापच्यात् । पापचीतु-पाप- पापक्तात् । पापक्ताम् । पापचतु । हो परे ( झसादिहे। चोः कुः । झवे जवाः) पाप ग्धि । अन्यानि सुगमानि । अपापचीत् । ईडभावे (चोः कुः। दिस्योर्हसात् ) जपा- पक् । अपापक्ताम् । अपापचुः ।जन्यानि सुगमानि । लिट् । (कासादि०) पापचा- चकार । पापच्यात् । अनिडपि धातुः प्रत्ययातः सन् सेड् भवति। पापचिता । पापविष्यति । अपापचिष्यत् । लुड़ । द्वाविटौ । सेर्लोपः । अपापचीत् । अपापचि- टाम् । अपापचिपुः । इत्यादीनि ॥ भुज् पालनाभ्यवहारयोः । यडो लुकि कृते सति अन्यत् साधनं तु पूर्ववत् ( उपवाया लघोः) अनेन गुणे प्राप्ते । (द्वेः) द्विरुक्तस्य पिति सार्वधातुके स्वरेऽपि नोपधाया गुणः। वोभुजीति-बोभोक्ति । अवोभुजीत्-अवोभोक् ॥ वावदीति- वावत्ति ॥जाघटीति-जाघहि ॥ डुकृञ् करणे । सूत्रम् (:):६-१ द्विरुक्तस्य धातोः पिति सार्वधातुके स्वरे परेऽपि उप- थाया गुणोन भवति। अनेन गुणनिपेकः । वोभुजीति । ईडभावे ( चोः कुः । खसे । उपधाया लघोः) वोभोक्ति । वोभुक्तः । वोभुजति । (ः) अनेनात्र अत अत् । अन्यानि सुगमानि । वोभुज्यात् । वोभुजीतु-नोभोक्तु । हो परे ( झसाद्धि- है । चोः कुः । झवे झवाः) वोमुग्धि । अन्यानि सुगमानि । जवोभुजीत् । ईडभावे । (चोः कुः । दिस्योर्हसात् । वावसाने ) अबोभोक् । अवोभुक्ताम् । अवोभुजुः । इत्यादीनि ॥ लिट् । (कासादि०) वोभोजाकार । इत्यादीनि । वोभुज्यात् । (सिसता० ) बोभोजिता । योभोजिष्यति । अवोभोजिष्यत् । लुड् । अवोभोजीत् ॥ वद व्यक्ताया वाचि । यडो लुक् । (आतः ) अनेन पूर्वस्याकारः। लुकि सति अनेन ईट् । वावदीति । ईडभावे । (खसे०) वावत्ति । वावत्तः । वावदति । इत्या- दीनि । वावद्यात् । वावदीतु-चावत्तु । ही परे । (असादिः) वावदि । अवावदीत् । ईडभावे अवावत् । अवावत्ताम् । अवावदुः । इत्यादीनि । लिट् । (कासादि० ) वाव. दाचकार । वावद्यात् । (सिसता० ) वावदिता । वावदिष्यति । अवावदिष्यत् । लुड् । दाविटयै । सेर्लोपः । जवावदीत् । जवादिष्टाम् । अवावदिपुः ॥ वट चेष्टा- याम् । यडो लुक् । द्वित्वम् ॥ (कुहोश्चः । आतः) लुकि सति जनेन ईट । जाध. टीत । ईडभावे । (टुभि ष्टुः) जाघट्टि । जाघट्टः । जाघटति । जाघट्यात् । जाघ- टीतु-जाघटु । हौ परे। ( झसाद्धिः) तृत्वम् । जाघड्ढि । अजाघटीत् । ईडभावे । अजापट् । लिट् । (कासादि०) जाघटाचकार । जावट्यात् । जाघटिता । जाप- टिष्यात । अजाघटीत् ॥ डुकृञ् करणे । यङ्लुकि सति । द्वित्वम् । (रः । कुहोश्चः) ·यडलुगन्तप्रक्रिया। (४३१) (ऋकारान्तानामृदुपधानां च यङ्लकि सति पूर्वस्य रुक रि- करीक्-आगमा वक्तव्याः।)(२) चर्करीति-चरिकरीति- चरीकरीति ।चर्कर्ति-चरिकति-चरीकति । चकृतः-चरिकृतः- चरीकृतः। चक्रति-चरिक्रति-चरीक्रति। अचारीत्-अचरिका रीत्-अचरीकारीत्। वर्वृतीति-रिवृतीति-वरीवृतीति, वर्ति- वरिवर्ति-वरीवति । अवतीद-अवरिवृतीत-अवरीवृतीत् ॥ सूत्रम् (ऋकारांतानां०) किवादते । रुक इत्यत्र उकार उच्चारणार्थः । ककारः किकार्यार्थः अतोर इत्यागमः । रिक्रीको तु यथास्थितौ । तत्र ककारः कित्का- यर्थिः । लुकि सति अनेन ईडागमो वा भवति । रुगागमे कृते ईडागमे कृते । चर्क- रीति । अत्र गुणो भवति । रिगागमे कृते । चरिकरीति-रीगागमे कृते।चरीकरीति । ईडभावेपि त एवागमा भवति । चत्ति-चरिकत्ति-चरीकर्ति । द्वित्वबहुत्वयोस्तु रुक्रिक्रीगागमेपु कृतेषु सत्सु प्रत्येकं त्रीणि रूपाणि भवंति । चर्कतः-चरिकृतः- चरीकृतः। अंत अत् । (ऋरम् ) पूर्वोक्ता आगमा भवंति । चर्कति चरिक्रति-चरी- ऋति । एवं प्रथमपुरुषे द्वादश रूपाणि भवति । मध्यमपुरुषेपि द्वादश रूपाणि भवति । चर्करीपि । अत्र पत्वं च भवति । चरिकरीपि-चरीकरीपि । ईडभावे । चर्कीप- चरिकर्पि-चरीका। चर्सया-चरिकृथः-चरीकृयाचर्कथ-चरिकृय-चरीकृथा उत्तम पुरुपेऽपि द्वादशा ईड्वाभवति । चर्करीमि-चरिकरीमि-चरीकरीमिाचक्रवः-चरिकृवः चरीकृवः । चक्रमः-चरिकृमः-चरीकृमः । एवं पत्रिंशद्रूपाणि वर्तमाने स्युः। (विधि- संभावनयोः) एते आगमा भवति । चर्कयात्-चरिकृयात्-चरीकृयात् । चर्कया- ताम् । चरिकृयाताम्-चरीकृयाताम् । चर्कयुः। चरिकृयुः-चरीकृयुः । चर्कयाः- चरिकृयाः-चरीकृयाः। चईयातम्-चरिकृयातम्-चरीकृयातम् । चर्कयात-चार- कृयात-चरीकृयात । चर्सयाम्-चरिकृयाम-चरीकृयाम् । चळयाव-चरिकृयाव-- चरीकृयाव । चर्कयाम-चरिकृयाम-वरीकृयामालोट्लकारे। ईडागमे त्रीणि रूपाणि। तदभावे त्रीणि रूपाणि भवति । अन्यत्र यथासंभवम् । चर्करीतु-चरिकरीतु- चरीकरीतु । ईडभावे । चकर्तु-चरिकर्तु-चरीकर्तु । तातडादेशे कृते । चकृतार- चरिकृतात्-चरीकृतात् । एवं तुपि नव रूपाणि । द्विवचनेऽपि त्रीणि रूपाणि । चर्क ताम्-चरिकृताम्-चरीकृताम् । वहुवचने त्रीणि रूपाणि । (देः) अनेन अंत अत् । ( ऋ रम् ) चक्रतु-चरिकतु-चरीक्तु । मध्यमपुरुपे । चर्कहि-चरिकृहि-चरी. कृहि। तातडादेशे। चकृतात्-चरिकृताद-चरीकृतात् । चकृतम् । चरिकृतम्-चरीकृ- तम् । चकृत-चरिकृत-चरीकृत । उत्तमपुरुषे पित्वात् गुणः । णत्वम् । चर्कराणि- ·। (४३२) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- चरिकराणि-चरीकराणि । चर्कगव-चरिकराव-चरीकराव । चर्कराम-चरिक- राम-चरीकराम । एवमाशी प्रेरणयोः पत्रिंशदूपाणि । लङ। त्रिविमागमः। (दिवा- दावद् ) अचकरीत-अचरिकरीत्-अचरीकरीत् । ईडभावे दिस्योहंसात् ( सोर्वि- सर्गः) अचर्कः-अचरिकः-अचरीकः । अचकृताम्-अचरिकृताम्-अचरीकृताम् । (अन उस ) गुणः । अचर्करु:-अचरिकरुः-अचरीकरुः । अचर्करी:-अचरिकरी:- अचरीकरी। ईडभावे । (दिस्योर्हसात् । सोर्विसर्गः) अचर्क-अचरिकः-अचरीका- अचक्रतम्-अचारकृतम्-अचरीकृतम् । अचर्कत-अचरिकृत-अचरीकृत अचर्करम- अचारकरम्-अचरीकरम् । अचर्कव-अचरिकृव-अचरीकृव । अचर्कम-अचरिकृम- अचरीकृम । लिट् । (कासादि०) चर्करांचकार-चरिकरांचकार-चरीकरांचकार । इत्यादीनि । चर्करामास-चरिकरामास-चरीकरामास-चर्करांवभूव-चरिकरांब- भूव । चरीकरांवभूव । इत्यादीनि रूपाणि भवति । चर्कियात्-चरिक्रियात्-चरी- क्रियात् । (सिसता०) अनेन इट् । चर्करिता-चरिकरिता-चरीकरिता । इत्या- दीनि । चर्करिष्यति-चरिकरिष्यति-चरीकरिष्यति । अचर्करिष्यत्-अचरिकरि- ध्यत्-अचरीकरिष्यत् । लुङ् । दाविटौ । सेर्लोपः। अचर्कारीत्-अचरिकारीत् । इत्यादीनि ॥ वृतुङ् वर्त्तने । यड्लुकि कृते साधनं तु पूर्ववत् । अयं धातुर्ऋदुपधोऽस्ति तस्मात् पूर्वोक्ता आगमा भवति लुकि सति । अनेन ईडागमः। पर्वतीति-परिवृती- ति-वरीवृतीति । ईडभावे। वर्ति-रिवर्ति-धरीवति । इत्यादीनि । लिङ् । ववृत्यात- परिवृत्यात्-वरीवृत्यात् । इत्यादीनि । लोट् । ववृतीतु-चरिवृतीतु-वरीवृतीतु । तात- डादेशे। वर्वृतात्-वरिवृतात्-वरीवृतात् । इत्यादीनि । लुङ् । (दे:) अनेन गुणनि येधः । अवकृतीत्-अवारिकृतीत्-अवरीवृतीत् । ईडभावे । (संयोगांतस्य ) अनेन सकारस्य लोपे प्राप्ते। (रात्सस्य) रेफादुत्तरस्य सस्यैव लोपो नान्यस्य । अव- वर्त-अवरिवर्त-अवरीवत् । अवर्वृताम्-अवरिवृताम्- अवरीवृताम् । वर्वांचकार-वरिवचिकार-वरीवांचकार ॥ वनीवञ्चीति-वनावक्ति। (नोलोपः) वनीवक्तः। वनीवचति । जङ्गमीति-जङ्गन्ति । (लोपस्त्वनुदात्ततनाम् ) जङ्गतः । (गमा स्वरे ) जंग्मति । धातुग्रहणोक्तं यङ्लाकि वेति केचित् । जङ्गमति- (रात्सस्य ) अनेन तनिषेधः । अवर्वत् । अत्र (दिस्यो०) अनेन लोपः । अवार- चt-अवरीवर्तु। अवताम् अवरिताम्-अवरीवृताम् । इत्यादीनि। लिट् । (कासा- ·२९७ यालगन्तक्रिया। (४३३) दि० ववत्तांचकार-परिवत्तींचकार-चरीवत्तांचकार । ववतमास-परिवत्तांमास-वरी- बामास । वर्वविभूव-चरिवविभूव-वरीवीवभूव । वयुंत्यातु-परिवृत्यात-वर्ग- वृत्यात् । (सिसता० ) वर्तिता-परिवर्तिता-वरीवर्तिता । वर्वतिष्यति चरिखत्ति- 'प्यति-वर्गवतिष्यति-अवत्तिष्यत्-अवरितिष्यत्-अवरीवतिष्यत । लुङ् । अव- वत्ती-प्रवरिवत्तीद-अवरीवत्तीत् ॥ वंच वंचने। यलुकि कृते । पूर्ववत् साधनम् । नीगागमः । लुकि सति । अनेन ईट् । वनीवंचीति । ईटभावे । (चोः कुः) व वक्ति। (नो लोपः) वनीवक्तः। (ः) वनीवचति । इत्यादीनि । बनीवच्यात् । वनीवंचीतु । वनीवंत । अवनीवंचीत्-अवनीवक् । इत्यादीनि । लिट् । वनीवंचांचकार । वनीवंचा- मास । वनीवंचांवभूव । (नो लोपः) वनीवच्यात् । (सिसता० ) वनीवंचिता । वनी- पंचिष्यति । अवनीवंचिप्यत् । अवनीवंचीत् । अवनीचिष्टाम । अवनीवंचिपुः। गाङ् गतौ । यङ्लुकि कृते । द्वित्वादिकं कार्यम् । (कुहोश्चः ) अनेन गस्य जः । (जम- जपा० ) अनेन पूर्वस्य नुक् । (नश्चा० ) लुकि सति अनेन वेट् । जंगीति । ईडभावे ( नश्वा० ) जंगति (लोपस्त्वनुदात्तनां० ) अनेन नकारस्य लोपः। जगतः । (गमां स्वरे ) अनेनोपघालोपः । जग्मति । इत्यादीनि । धातुग्रहणोक्तं यड्लुकि वा भवति । इति केचिदाचार्या वदति । तेन वा नोपधालोपः। जंगमति । अन्यानि मूलतो ज्ञेयानि जंगम्यात् । जंगमीतु । जंगंतु । अजंगीत् । ईडभावे (दिस्योः) (मो नो धातोः) धातोर्मकारस्य नकारो भवति झसे पदा- न्तवमयोश्च । जंगन्मि । जंगन्वः । जगन्मः॥ हन हिंसागत्योः सूत्रम् (मो नो धातोः) अजगन् । इत्यादीनि रूपाणि सुगमानि । अनेनैव प्रका- रेण साध्यानि । लिट्लकारे ।( कासादि०) अनेनाम् । जंगमांचकार । जंगमामास । जंगमांवभूव । इत्यादीनि । जंगम्यात् । (सिसता० ) जंगमिता । जंगमिष्यति । अजंगमिष्यत् । लुङ्लकारे । अजंगमीत् । अजंगमिष्टाम् । अजंगमिपुः ॥ हन् हिंसा- गत्योः । यड्लुकि कृते । द्वित्वादिकं सर्व भवति । (कुहोश्चुः । झपानाम्० ) (द्विरुक्तस्य हन्तेः कुत्वं वाच्यम् ) जङ्घनीति । जवन्ति । जङ्घतः । जङ्घति-जन्नति ॥ जाहेति । जाहाति । जाहीतः । जाहति । एवं दाधेत्यादि । दादेति । दादाति । दात्तः । दादति। दादेतु । दादेयात् । अदादात् । एवं धेट् । दाधेति । दाधाति । दाद्धः । दाधति । दाधेयात् । अदाधासीत् । अदाधात् । अदा- धत् । दाञ् । दाधाति । वत्तः । पितस्तु । दादेति । दादीतः । ८ ·- (४३४) सारस्वतचन्द्रकीती- २१८ दादीहि । दादायात् । अदादासीत् । (जहातेः पूर्वस्य दीर्घा वेति केचित् ) जहाति॥ ॥ इति यङ्लगन्तप्रक्रिया ॥ (द्विरुक्तस्य । जमजमपाम् । नश्वा० ) लकि सति । जंघनीति । ईडभावे । (नश्चा० ) जंघति (लोपस्त्वनु । गमा स्वरे) जनति । जंघन्यात् । जंघनीतु । जंघतु । इत्यादीनि । अजंघनीत् । ईडभावे । अजंघत् । अजंवताम् । अजघ्नुः । जंधनांचकार । जंघनामास । जंघनांवभूव । वधादेशः । आशिपि । वध्यात् । जंघनिता । जंघनिष्यति । अजंघनिष्यत् । वृद्धिनिषेधः। अवधीत् । इत्यादीनि ।। ओहाक् त्यागे । यड्लुकि कृते । द्वित्वादिकम् । ( कुहोश्चः । हस्वः । झपानाम आतः) लकि सति । अनेन ईट । (अइ ए ) जाहेति । ईडभावे । जाहाति (देस्तौ ) अनेनाकारस्य ईकारः। जाहीतः । जाहति । जाहीयात् । जाहेतु- जाहातु । मजाहेत्-अजाहात् । जाहांचकार । जाहायात् ( सिसता० ) जाहिता। जाहिष्यति । अजाहिष्यत् ( आदतानां० ) अजाहासीत् ॥ दा दाने । यड्लुकि कृते । दित्वादिकम् (हस्वः। आतः ) लुकि सति । दादेति । दादाति । (दादेः) दात्तः । दादति । दाद्यात् । दादेतु । अदादेत् । अदादात् । दादांचकार । दादायात् । दादि- ता । दादिष्यति । अदादिष्यत् । अदादासीत् (दादेः पे) अदादात् । एवम् । दाधेति । दाधाति । दाद्धः । दाधति । लिट् । दाधांचकार । लुडू । अदाधासीत् । वा सिलोपः। अदाधात् ॥ डुवाञ् धारणपोषणयोः । अस्यापि रूपाणि पूर्ववत् । दैप् शोधने । दादेति-दादाति । दादीतः। दादति । दादीयात् । दादेतु-दादातु । अदादेत् अदादात् । दादांचकार । दादायात् । लुड्लकारे ( आदतानाम् ) अदादा- सीत् । जहातेर्धातोः पूर्वस्य दीर्घो वा भवति । इति केचिदाचार्या वदति । तन्मते । जहाति । इत्यादीनि रूपाणि भवंति । तेषां सुगमत्वात् व्याख्यानं न कृतम्॥ ॥ इति यड्लगन्तप्रक्रिया समाप्ता ॥ अथ नामधातुप्रक्रिया। (नामो य ई चास्य ) नाम्न इच्छायामर्थे यः प्रत्ययो भवति तत्सन्नियोगेनाकारस्य ईकारः । आत्मनः पुत्रमिच्छतीति पुत्रीयति । पुत्रीयेत् । पुत्रीयतु । अपुत्रीयत् । इत्यादि । अथ नामधातुप्रक्रिया । सूत्रम् ( नाम्नो यई चास्य ) नाम्नः ५-१ यः १-१ ई: १-१ च अव्ययम् अस्य ६-२ । नाम्नःशब्दाद इच्छायां वाच्यायां यः प्रत्ययो भवति तस्य सन्नियोगे सति अकारस्य ईकारो भवति । आत्मनः पुत्रमिच्छति इति विग्रहे। अनेन या प्रत्ययो भवति (समासप्रत्यययोः ) अनेन विभक्तिलोप: ॥

·२१९ नामधातुमक्रिया। (स धातुः) अनेन धातुत्वम् । धातुत्वात् तिवादयः (अप् कर्तरि । यतः ) पूर्वस्य अकारस्य ईकारः । पुत्रीयति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे (कासादि०) पुत्रीयांचकार। पुत्रीय्यात् (सिसता० ) पुत्रीयिता । पुत्रीयिष्यति । अपुत्री- यिष्यत् । अपुत्रीयीत् । इत्यादीनि । गामिच्छति (नाम्नो य ई चास्य)अनेन यः प्रत्य- यः। अन्यनु पूर्ववत् कार्यम् । (यादौ प्रत्यये ओकारोकारयोरवावौ वक्तव्यौ) गामिच्छती- ति गव्यति । नावमिच्छतीति नान्यति । त्वद्यति । मद्यति। युष्मद्यति । अस्मद्यति । धनीयति । ( काम्यश्च ) पुत्रमि- च्छति पुत्रकाम्यति । गव्याञ्चकार । यकारस्यानपि वा लोपो वाच्यः । गवांचकार । गव्यात् । गव्यिता-गविता । अगव्यीत्-अगवीत् । अगव्यिप्टाम्-अगविष्टाम् । अगव्यिपुः- अगविपुः । नाव्यात् । नाव्यिता-नाविता । अनाव्यीत- अनावीत् । गामिच्छतीति। सूत्रम् ( यादौ ) यादी प्रत्यये परे ओकारीकारयोः अवावी वक्तव्यो। अनेन अन् । गव्यति । लिट्लकारे ( कासादि०) गव्यांचकार । सूत्रम् । यकारस्य । हसात् । यकारस्य अनपि विपये वा लोपो वाच्यः। अनेन यकारलोपः । गवांचकार । एवमन्येपामपि । नावमिच्छति । यः प्रत्ययः । आव च भवति । नाव्यति । नाव्यां- चकार । नावांचकार । नाव्यात् । नाव्यिता-नाविता । इत्यादीनि । लुङ्लकारे । अना व्यात्-अनावीत् । इत्यादीनि भवति । त्वामिच्छति। य:( त्वन्मदे ) अनेन त्वत् । त्वय ति। लिद । त्वद्यांचकार । यकारस्य लोपे सति यानि रूपाणि भवंति तानि सुगमानि। लुङ्लकारे।अत्वद्यीत् । मामिच्छति । या मत्। मद्यति । मद्यांचकार-मदांचकार। लुङ्- लकारे । अमद्यीत्-अमदीत् । युष्मान् इच्छति युष्मद्यति । युष्मयांचकार-युष्म- दांचकार । लुङ्लकारे । अयुष्मद्यीत्-अयुष्मदीत् । इत्यादीनि । अस्मान् इच्छति । अस्मद्यति । लिट् । अस्मयांचकार-अस्मदांचकार (स्वरादेः) अनेन द्वितीयोण्डागमः। आस्मीत-आस्मदीत् । इत्यादीनि । धनमिच्छति इति विग्रहे या प्रत्ययः । अका- रस्य ईकारः। धनीयति । धनीयांचकार । धनाय्यात् (सिसता०) धर्नायितो । लुड्- लकारे । अधनीयीत् । अधनीयिष्टाम् । अधनीयिपुः । इत्यादीनि । गार्ग्यमिच्छति । या प्रत्ययः।

·(४३६) सारस्वतचन्द्रकीता- २२० (हसात्तद्धितस्य लोपो ये) गार्गीयति । वाच्यति । हसायस्य लोपो वानपि । समिध्यिता-समिधिता ॥ मुत्रम् ( हसात्०) हसादुत्तरस्य तद्वितस्य यप्रत्यये लोपो भवति । अनेन यकारस्य लोपः।। 'निमित्ताभावे' अनेन अलोपाभावः । अकारस्य ईकारो भवति । गार्गीयति। चतुर्णा मुगमानि । लिट्लकारे ( कासादि०) गार्गीयांचकार । गार्गीय्यात् (सिस- ता० ) गागौयिता। गार्गीयिष्यति । अगार्गीयिष्यत् । लङ्लकारे । अगार्गीयीत् । वाचमिच्छति यः प्रत्ययः । अन्यत्पूर्ववत् । वाच्यति । वाच्यांचकार । वा यकार- लोपः । वाचांचकार । अन्येषां मुगनानि जनेनैव प्रकारेण साध्यानि । लुड्लकारे । अवाच्यीत्-अवाचीत् । समिधामिच्छति । समिध्यति । समिध्यांचकार । वा यलोपः। समिधांचकार । (सिसता०) समिध्यिता-समिधिता। लुड्लकारे । जसमिध्यीत्- असमिधीत् । इत्यादीनि ॥ (मान्ताव्ययाभ्यायो न ) किमिच्छति । इदमिच्छति । स्वरि- च्छति। सूत्रम् (मान्ताव्ययाभ्यां०) मांतशब्दात् अव्ययात् यः प्रत्ययो न भवति । अतो वाक्यमेव भवति । किमिच्छति । इदमिच्छति । स्वरिच्छति । इत्यादीनि । (करणे च) नानः करणेऽर्थे यः प्रत्ययो भवति । कण्डूं करोतीति कण्डूयति । नमस्यति । तपस्यति । वरिवस्यति । गुरुन् शुश्रूपत इत्यर्थः। सूत्रम् (करणे०) करणे ७-१ च अव्ययम् । नाम्नः करणेथै यः प्रत्ययो भवति । कई करोति । अनेन यः । (ये) अनेन पूर्वस्य दीर्घः। अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । कंडू- यति । लिट्लकारे । कंडूयांचकार । लुङ्लकारे । अकंडूयीत् । नमः करोति । यः प्रत्ययः । नमस्यति । चतुर्णा सुगमानि । नमस्यांचकार । नमस्यात् । नमस्यिता । लुट्लकारे । जनमस्यीत् । इत्यादीनि । तपः करोति । यः प्रत्ययः । तपस्यति । तप- स्यांचकार । अतपस्यीत्-अतपसीत् । यलोपस्य विकल्पः । वरिवस्शब्दस्य यः प्रत्ययः। अन्यत्साधनं पूर्ववत् । वरिखस्यति । परिवस्यांचकार-वरिवसांचकार । अवरिवस्यीत्-अवरिवसीद-इत्यादीनि भवति । गुरुन् शुश्रूषते इत्यर्यः । (क्षीरलवणयोस्तृष्णायां यःसुट् च)क्षीरस्यति । लवणस्यति। सूत्रम् (क्षीरलवणयोः०) क्षीरलवणयोः शब्दयोस्तृष्णायामिच्छायां यः प्रत्ययो भवति । मुद् च भवति प्रत्ययस्य । क्षीरमिच्छति । यः सुट् । अन्यत्तु पूर्ववत् । क्षीर- स्यति । क्षीरस्यांचकार-क्षीरसांचकार । लुट्लकारे । अक्षीरस्यीत्-अक्षीरसीद ।

·२२२ 'नामधातुप्रक्रिया। (४३७) लवणमिच्छति । यः । सुट । लवणस्पति । लवणस्यांचकार-लवणसांचकार । लव- णस्यात् । (सिसता०) लवणस्थिता-लवणसिता । 'लुड्लकारे । अलवणस्यीत्- अलवणमीत् । इत्यादीनि । (शब्दादिभ्यो यङ् । ये) शब्दायते । वैरायते । कलहायते । अभ्रायते । मेधायते । कटायते । सुत्रम् (शब्दादिभ्यः०) शब्दादिभ्यः शन्देभ्यो यडप्रत्ययो भवति । डकार आत्म- नेपदार्थः । अयमपि प्रत्ययः करोत्यर्थे । शब्दं करोति । यडप्रत्ययः। डकारो डित्का- यर्थिः। (ये )अनेन पूर्वस्य दीर्वः । शब्दायते । लिलकारे । शब्दायाञ्चकार । लुङ्- लकारे । अशब्दायिष्ट । इत्यादीनि । कलहं करोति । यङ्ग (ये) कलहायते । कल- हायांचके । लुइलकारे । अकलहिष्ट । वैरं करोति । य । (ये) वैरायते । वैरायां- चके । वैराग्यात् । (सिसता० ) वैरायिता । वैरायिष्यते । अपरायिष्यत । अवैरा- यिष्ट । इत्यादीनि । अभं करोति । यङ् । (ये ) अभ्रायते । अभ्रायांचके । (स्वरादेः) आनयिष्ट । मेघं करोति । यङ् । (ये) मेघायते । मेघायांचके । अमेधाविष्ट । कष्टं करोति । यङ् । (ये ) कटायते । कष्टायांचके । अष्टायिष्ट । इत्यादीनि । ( ऊप्मबाप्पाभ्यामुद्रमने यङ् वाच्यः ) उप्माणमुद्रमति ऊपमायते । बाप्पायते । सूनम (अमवाप्पाभ्यां० ) ऊष्मवाप्पाभ्यां शब्दाभ्यामुदमनेर्थे यमत्ययो भवति । ऊष्माणमुद्रमति । यङ् । नकारलोपः । (ये) ऊष्मायते । उष्मायांचके । (स्वगदेः) औष्मायिष्ट । वाष्पमुमति । यङ् । (ये ) वाष्पायते । वाष्पायांचके । अवाप्पायिष्ट । इत्यादीनि भवंति । मुगमत्वात्सर्वाणि न लिखितानि । (जिडित्करणे) नाम्रो जिः प्रत्ययो भवति करणेऽर्थे स च- डित् । ञकार उभयपदार्थः । घटं करोतीति । घटयति । अग्लोपिनो नाङ्कार्यम् । अजघटत् । महान्तं करोतीति माहयति । अमीमहत्। सुत्रम् (निर्डित्करणे)नि १-१ डित् १-१ करणे ७-१ । नानो निःप्रत्ययों भवति करणेऽर्थ सप्रत्ययो डित् भवति च । डकार उभयपदार्थः । डिवाहिलोपः। घटं करोति इति विग्रहे । अनेन निःप्रत्ययः । टिलोपः। अन्यत्पूर्ववतु । घटयति । घटयते । वटयांचकार । लुड्लकारे । (जेरङ् द्विश्च। अल्लोपिनो नाट्कार्यम् ) इति उक्तत्वात् । (अङि लयो । लयोः) द्वाभ्यां सूत्राभ्यामुक्तं कार्य न भवति । (जे। 7 ·२२२ (४३८) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- झपानाम्०) अजवटत् । महांत करोति । जि. प्रत्ययः । टिलोप: । मायति ! माह, यांचकार । लुइलकारे । अमीमहद । (आविष्ठवत्कार्यम्) सूत्रम् (औ० ) जिमत्यये परे इष्टवत् कार्य भवति । (पृथ्वादेरः ) पृथ्वादेकारस्य रो भवति औ परे । पृथु करोति प्रथयति । म्रदयति । गुढयति । स्थूलं करोति स्थवयति । (अङि लघी द्वस्व उपधायाः) अतिस्थवत् ॥ दवयति । अदीदवत् ॥ प्रियं करोति-प्रापयति । गुरुम् : करोति-गरयति । स्थिरं करोति-स्थापयति । उढिं करोतीति-. ऊठयति । (अरङ् द्विश्च ।। स्वरादेः परः । अङि पूर्वस्य । ढस्य वा जः ) औढिढत् । औजिढत् । उढ़ करोतीति अढयति। वहः कृततौ कृतसंप्रसारे हो ढस्तथोक़ झभिना ढि ढश्च ।। उढिश्च निर्डित्करणे स धातुरञ् स्वरादेर्डज औजढच ॥१॥ औजढत् ॥ सूत्रम् (पृथ्वादेरः) पृथ्वादेः ६–१ र १-१ पृथ्वादेकारस्य रकारो भवति । पृथु करोति । शिर टेर्लोपः । ः। प्रथयति । प्रययांचकार । लुड्। (जेरङ् विश्व) अपप्रयत् । मृदुं करोति । जिः। दिलोपः । । म्रदयात। प्रदयांचकार । लुङ्ग । जमनदत् । स्थूलं करोति । त्रिः । स्थूलस्य स्थन् । स्थवयति । स्थवयांचकार । लुइ । ( ओरङ् । शसाद । अकि लघौ ) अतिस्थवत् । दुरं करोति । निः । दूरस्य दछ । दवयति । दुवयांचकार । लुट् । सर्व कार्य भवति । अदीदवत् । प्रियं करोति। त्रिः। प्रियस्य प्रादेशः । (रातो औ पुक्) प्रापयति । प्रापयांचकार । लुड् । अपिमपत् । अपिप्रपताम् । अपिप्रपन् । गुरुं करोति । जिः । गुरोर्गरादेशः । गर- यति । गरयांचकार । अजगर । अल्लोप्ययं धातुः । स्थिरं करोति । त्रिः। स्थिरस्य स्थादेशः । पुक् । स्थापयति । स्थापयांचकार । लुङ्लकारे । अतिस्थपत् । ऊटिं करोति । निः। टिलोपः । ऊदयति । उढयांचकार । लुड् (जेरड् । स्वरादेः परः । जा स्वरादेः) औढिढत् । अङि पूर्वस्य ढस्य वाजः । मौजिदत् । जदं करोति । मः। टेलोपः। जयति । उढयांचकार । लुड्लकारे । श्लोककमेण साधनं कार्यम् । पोजदत् । औजदताम् । औजढन् । इत्यादीनि । - ·२२३ नामधातुप्रक्रिया। ( कर्तुर्यङ् ) कर्तुरुपमानादाचारेऽर्थे यङ् प्रत्ययो भवति । श्येन इव आचरतीति रथेनायते काकः । पण्डितायते मूर्खः। सूत्रम् ( कर्तुर्यङ्) कर्तुः ५-१ यङ् १-१ कर्तरुपमानादाचारेश्र्थं यडू प्रत्ययो भवति । डकार आत्मनेपदार्थः । श्येन इव आचरति इति विग्रहे । अनेन सूत्रेण यङ् । (ये) अन्यत्पूर्ववत् । श्येनायते । श्येनायांचके । लुङ्लकारे । अश्येनायिष्टं ।, काकः इनायते । पंडित इव आचरति । यङ् । (ये ) पंडितायते । पंडितायांचके । लुङ् । अपंडितापिष्ट । अप्सरा इव आचरति । यङ् । (यङि सलोपो वाच्यः) पयसस्तु विभापया । अप्सरायते । ओजायते । पयायते । पयस्यते । सुमनायते । सूत्रम् (यङि) यडि परे सकारस्य लोपो वाच्यः । द्वितीयं पयसशब्दस्य विकल्पेन भवति । ये । अप्सरायते । अप्सरायांचके (स्वरादेः) आप्सरायिष्ट । ओज इव आच- रति । यङ् । सकारलोपः (ये) पयायते । वा ग्रहणात् । पयस्यते । पयायाचके- पयस्यांचके । यलोपो वा । पयसांचके । अपयायिष्ट । अपयस्थिष्ट-अपयसिष्ट । इत्यादीनि । सुमना इव आचरति । यङ् । सलोपः। ये। अन्यत् पूर्ववत् । मुमना- यते । लिट् ( कासादि०) सुमनायांनके । लुङ् । अमुमनायिष्ट । (नाम आचारे किप वाच्यः) कृष्ण इव आचरति कृष्णति । किपो लोपः। सूत्रम् (नाम्नः०) नाम्नः पदात् आचारेऽथै कि प्रत्ययो वाच्यः। कृष्ण इव आच- रतीति । क्विप् प्रत्ययः । विपो लोपः । किप्प्रत्ययस्य लोपो भवति । स धातुः । पश्चात् । लोपः कार्यः। (अकर्तरि ) कृष्णति। लिट् । (कासादि० ) कृष्णांचकार कृष्ग्यात् । (सिसता०) कृष्णिता। लुड् । अकृष्णीत् । (आचार उपमानात् ) कर्मधारयोरुपमानात् यः प्रत्ययो भवति आचारेऽर्थे । अकारस्येकारः । पुत्रीयति शिष्यमुपा- ध्यायः । प्रासादीयति कुट्याम् । सूत्रम् (आचार उपमानात् )आचारे ७-१ उपमानात् ५-१ कर्मधारयोरुपमानात् आचारेऽथै यप्रत्ययो भवति । अकारस्य ईकारः । पुत्र इव आचरति । अनेन या प्रत्ययः । अकारस्य ईकारः। अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । पुत्रीयति शिष्यमुपाध्यायः। मासाद इव आचरतीति यः प्रत्ययः । अकारस्य ईकारः। प्रासादीयति कुटयां भिक्षुः। लिट् । प्रासादीयांचकार । लुड् । अप्रासादायीत् ।

·(४४०) सारस्वतचन्द्रकीतों- २२४ (भृशादिभ्योऽभूततद्भावे यङ् वाच्यः)। अभृशो भृशो भव- 'तीति भृशायते । श्यामायते इत्यादि। सूत्रम् (भृशादिभ्यः०) भृशादिभ्यः शब्देभ्योऽभूततद्भावे यइप्रत्ययो वाच्यः । अभृशो भृशो भवतीति यङ् । (ये) भृशायते । लिट् । भृशायांचके । लुड्। अभृशायिष्ट । अश्यामः श्यामो भवतीति यडू (ये ) श्यामायते । लिट् । श्यामायां चके । लुड् । अश्यामायिष्ट । (अश्ववृपयोमैथुनेच्छाया यः प्रत्ययः सुगागमश्च ) अश्वस्यति वडवा । वृपस्यति गौः। सूत्रम् (अश्ववृपयोः० ) अश्ववृपयोः शब्दयोमैथुनेच्छायां यः प्रत्ययो भवति । सुगागमश्च भवति । अश्वमात्मानमिच्छतीति । यः। सुगागमः । अश्वस्यति । अश्व- स्थाचकार । आश्वसीत् । वृपमात्मानमिच्छतीति । यः । सुक् । वृक्षस्यति गौः । पुरुप इव आचरतीति । यः। सुक् । पुरुपस्यति कामातुरा । (सुखादिभ्यो ज्ञापनायां यङ् ) सुखं ज्ञापयति सुखायते ॥ इति नामधातुप्रक्रिया ॥ सूत्रम् (सुखादिभ्यः शब्देभ्यो ज्ञापनायां यड्प्रत्ययो भवति । सुखं ज्ञापयतीति । यड् । (ये ) सुखायते । सुखायांचके । असुखायिष्ट । इत्यादीनि ॥ इति नामधातु- प्रक्रिया समाता ॥ अथात्मनेपदप्रक्रिया। अथात्मनेपदप्रक्रिया कथ्यते । ( निविशादेः ) नीत्याधुपसर्गपूर्वकाद्विशादेर्धातोरात्मनेपदं भवति । निविशते। सूत्रम (निविशादेः) निपूर्वो विश् आदिर्यस्य स निविशादिः । तस्मात् निविज्ञादेः ५-१ । निपूर्वस्य विशादेर्धातोः परस्मैपदिनोऽपि आत्मनेपदं भवति । विश् प्रवेशने । निपूर्वः। अनेन सूत्रेण आत्मनेपदं भवति । ते इत्यादयः प्रत्यया भवति । निविशते । (तुदादेरः) अनेनात्र या प्रत्ययो भवति । (विपराभ्यां जेः) विजयते । पराजयते । सूत्रम् ( विपराभ्याम् ) विपराभ्यामुपसर्गाभ्यां परस्य जयतेर्धातोरात्मनेपदं भवति । विजयते । पराजयते। इत्युदाहरणम् ।

·२२५ आत्मनेपदप्रक्रिया। (४४१) (समो गमादिभ्यः) संगच्छते। सूत्रम् ( समः०) समुपसर्गात् गमादिभ्यो धातुभ्य आत्मनेपदं भवति । संगच्छते। (गमः परौ सिस्यौ आत्मनेपदे वा किती वाच्यौ) (लोप- स्त्वनुदात्ततनाम् ) संगसीए (लोपो ह्रस्वाज्झसे) समगत- समगस्त ॥ ऋच्छ गतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु । समृच्छते । संपृच्छते ॥ स्वृ शब्दोपतापयोः । संस्वरते । संस्वृपीट- संस्वरिपीट । समियते । संशृणुते । संवित्ते । संविदाते । वेत्तेरन्तो वा रुड् आति । संविद्रते-संविदते ॥ संपश्यते । गम-ऋच्छ-प्रच्छ-स्-ऋ-श्रु-विद-दृश-एते गमादयः। सूत्रम् (गमः०) गम्धातोः परौ सिस्यो वा किती वाच्यो आत्मनेपदे । तस्मादा- शिपि नकारस्य लोपो वा भवति । संगसीष्ट-संगसीष्ट ! लुङ् । (लोपो हस्वाज्झसे) अनेन सकारस्य वा लोपः । समगत-समगस्त । इत्यादीनि रूपाणि । आदिश- ब्दात् । समृच्छते । संपृच्छते । संशृणुते । समियते । इत्यादीनि ॥ स्व शब्दोपता- पयोः। संस्खरते । अस्येड्विकल्पः । (ः) अनेन गुणनिपेधः । संस्कृसीष्ट-संवरि- पीष्ट । संवित्ते। अंतो वा रुद्द आत्मनेपदे । संविद्रते-संविदते । गमादयो मूले उक्ताः । (आङो दोऽनास्यविहरणे) आङ्पूर्वाददातेरात्मनेपदं भवति मुखप्रसारणव्यतिरिक्तेऽथे। आदत्ते। मुखं व्याददाति। अत्र न । सूत्रम् (आडो दोनास्यविहरणे) आङः ५-१दः ६-१ अनास्यविहरणे ७-१ आस्यस्य मुखस्य विहरणं प्रसारणम् आस्यविहरणम् । नास्यविहरणमनास्यविहरणं तस्मिन् अनास्यविहरणे । आइपूर्वाद ददातेर्धातोरात्मनेपदं भवति मुखप्रसारणव्य- तिरिक्तेऽर्थे । आदत्ते । मुखप्रसारणे तु । मुखं व्याददाति । अत्रात्मनेपदं न भवति । ( क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्च ) अनुसंपरिभ्यः क्रीडतरात्मनेपदं स्यात् ॥ क्रीड विहारे शब्दे च । अनुक्रीडते । संक्रांडते । परि- क्रीडते । शब्दे तु न । संक्रीडति चक्रम् । सूत्रम् (क्रीडोनु संपरिभ्यश्च) क्रांडः ६-१ अनुसंपरिभ्यः ५-३ च अव्य- यम् । अनुसंपरिभ्यः उपसर्गेभ्यः कीड विहारे इत्यस्य धातोरात्मनेपदं भवति ॥ क्रीड विहारे शब्दे च । अनुक्रीडते । संक्रीडते । परिक्रीडते । इत्युदाहरणानि । शब्दे तु नात्मनेपदं भवति । संक्रीडति चक्रम् । अत्र न भवति ।

·(४४२) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २२६ (समवप्रोपविभ्यः स्थः ) एभ्यस्तिष्टतेरात्मनेपदं भवति । संतिष्ठते । अवतिष्ठते । प्रतिष्ठते । उपतिष्ठते । वितिष्ठते । सूत्रम् (समवमोपविभ्यः स्थः) समवप्रोपविभ्यः ५-३ । स्यः ६-१। सम् अत् प्रउप वि एभ्य उपसर्गेभ्यः ष्ठा गतिनिवृत्ती इत्यस्य धातोरात्मनेपदं भवति । संति- टते । अवतिष्ठते । प्रतिष्ठते । उपतिष्ठते। वितिष्ठिते। इत्युदाहरणानि । (आङो यमहनः ) आङ्परयोर्यमहनोरात्मनेपदं भवति । आयच्छते । आहते। सूत्रम् (आङो यमहनः० आडः ६-१ यमहनः ६-१ आइपरयोर्यमहनो_तो- रात्मनेपदं भवति । आयच्छते । आहते । ( अकर्मकयोरात्माङ्गकर्मकयोर्वा ) आयच्छते पाणिम् । आहते शिरः । अन्यथा परशिर आयच्छति । शत्रुमाहन्ति । सूत्रम् (अकर्मकयोः०) अकर्मकयोरात्मांगकर्मकयोर्यमहनोर्वा आत्मनेपदं भवति । आयच्छते रूपाणि । आहते स्वशिरः। अन्यथा परशिर आयच्छति । शत्रुमाहन्ति । ( हन्तेरात्मनेपदे सिः किद्वाच्यः ।) (नो लोपः ) आहत । (लोपस्त्वनुदात्ततनाम् ।) (हन्तेः स्याशीर्यादायोर्वधादेश आति वा) अवधिष्ट । सूत्रम् ( हंते) तेर्धातोरात्मनेपदे सिः किद्वाच्यः । लोपः । अनेन नकारलोपः। आहत । हतेः स्याशीर्यादायोर्वधादेशः आत्मनेपदे वा भवति । अवधिष्ट इत्यादीनि। (उद्विभ्यां तपः ) उद्विभ्यां परस्याकर्मकस्यात्मांगकर्मकस्य वा तपतेरात्मनेपदं भवति। उत्तपते वितपते पाणिम् । अन्यथा महीं वितपत्यर्कः। सूत्रम् ( उद्विभ्यां तपः) उद्विभ्यां ५-२ तपः ६-१ उत् वि एताभ्यामुपसर्गाभ्यां तपतेरकर्मकस्य आत्मांगकर्मकस्य च आत्मनेपदं भवति । उत्तपते वितपते स्वपाणिम् अन्यथा महीं वितपत्पर्कः । अत्र न भवति । ( उदश्चरस्त्यागे ) उत्पूर्वाञ्चरतेस्त्यागेऽथें आत्मनेपदं भव- ति। धर्ममुच्चरते । त्यजतीत्यर्थः। त्यागे किम् । मन्त्र- मुच्चरति।

·२२७ आत्मनेपदनकिया। सूत्रम् ( उदश्चरस्त्यागे) उदः ५-१ चरः ६-१ त्यागे ७-१ उदुपसर्गपूर्वस्य चरते_तोस्त्यागेथें आत्मनेपदं भवति । धर्ममुञ्चरते त्यजति इत्यर्थः । त्यागाभावे मंत्रमुच्चरति । (समस्तृतीयायुक्ताच ) संपूर्वाञ्चरतेस्तृतीयान्तेन पदेन युक्तादा- त्मनेपदं भवति । अश्वेन संचरते । सूत्रम् (समस्तृतीयायुक्तात् ) समः ५-१ तृतीयायुक्तात् ५-१। संपूर्वाञ्चरधा- तोस्तृतीयांतोपपदयुक्तात् । आत्मनेपदं भवति । चर गतिभक्षणयोः । संपूर्वस्यास्य आत्मनेपदम् । संचरते अधेन । अवेन इति तृतीयांतमुपपदम् । अन्यथा संचरति अश्वः अत्र न भवति । (व्यवपरिभ्यः क्रीजः) एभ्यः कोणातरात्मनेपदं भवति । विक्रीणीते । अवक्रीणीते । परिक्रीणीते । सूत्रम् ( व्यवपरिभ्यः०)५-३ क्रीज: ६-२ वि अब परि एभ्य उपसर्गभ्यः डुमीग्धातोरात्मनेपदं भवति । उदाहरणानि । विक्रीणीते । अवक्रीणीते । परिक्री- णीते । शप उपालम्भे आक्रोशे च । (शप उपालम्भे) उपालम्भेऽर्थे शपतेरात्मनेपदं भवति । वाचा शरीरस्पर्शनमपालम्भः । विप्राय शपते । विप्रशरीरं स्पृ- शति । शपथं करोतीत्यर्थः। उपालम्भे किम् । दुष्टं शपति। शापं ददातीत्यर्थः। (गर उपा० )वाचा शरीरस्पर्शनमुपालंभः । विष्णोः शपते । अपयं करोति इत्यर्थः । मत्यमेतदिति कथयति । उपालंभे किम् । दुष्टं शपति । शापं ददाति । अत्रात्मनेपदं न भवति । शत्रु गपति । आक्रोशत्ति इत्यर्थः । ( ज्ञाशुस्मृदृशां सान्तानामाव ) सप्रत्ययान्तानामेपामात्म- नेपदं भवति । (यः से) जिज्ञासते । शुश्रूपते । सुस्मूर्पते । दिक्षते। सूत्रम् ( ज्ञाश्रुस्मृगां सांतानामात् ) सप्रत्ययांतानामेतेपां धानूनाम जात्मनेपदं भवति । तेपांसाधनं तु पूर्व कृतम् । सः प्रत्ययः (या से ) इत्यादि । जिज्ञासते । शुश्पते । सुस्सूर्पते । दिदृक्षते । इत्यादीन्युदाहरणानि । (अनुपसर्गाजानातेरात्मगामिनि फले आत्मनेपदं वाच्यम् । गांजानीते।

·(४४४) सारस्वतचन्द्रकीर्तो- २२८ सूत्रम् ( अनुपसर्गा० ) अनुपसर्गात् जानार्धातोरात्मगामिनि क्रियाफले सात आत्मनेपटं वाच्यम् अनेनात्मनेपदम् । गा जानीत इत्युदाहरणम् । (कर्मव्यतिहारेऽन्यत्र हिंसादेरात् ) कर्मव्यतिहारेऽर्थे वाच्ये हिंसार्थान्गत्यर्थान्पठजल्पहसान् विहाय इतरेतरान्योन्यप- रस्परपदाभावे सर्वेभ्यो धातुभ्य आत्मनेपदं भवति । परस्प- रमेकक्रियाकरणं कर्मव्यतिहारः । श्रद्धा आस्तिक्यबुद्धिः । श्रद्धा व्यतिभवते । परस्परं भवतीत्यर्थः । व्यतिस्ते । विवदन्ते वादिनः । अन्यत्रेति किम् । व्यतिघ्नन्ति । व्यति- गच्छन्ति । व्यतिपठन्ति । व्यतिजल्पन्ति । व्यतिहसन्ति । इतरेतरं परस्परम् अन्योन्यं वा व्यतिलुनन्ति । सूत्रम् (कर्मव्यतिहारेऽन्यत्र हिसादेरात् ) कर्मव्यतिहारे ७-१ कर्मणो व्यति- हारः विनिमयः। पराभवतो वा कर्मव्यातिहारः । तस्मिन् कर्मव्यतिहारे । अन्यत्र हिसादेः । आत् कर्मव्यतिहारेऽयं वाच्यमाने सति हिसार्थान गत्यर्थान् यातून पठज- ल्पहसान् विहाय इतरेतरान्योन्यपरस्परपदाभावेऽपि सर्वेभ्यो वातुभ्य आत्मनेपद भवति । परस्परमेकक्रियाकरण कर्मव्यतिहारः । श्रद्धा आस्तिक्यवृद्धिः। श्रद्धा व्यतिभवते परस्पर भवति इत्यर्थः । अस् भुवि । व्यतिस्ते । विवदते वादिनः । इत्यु दाहरणानि ज्ञातव्यानि । अन्यत्रेति किम् । व्यतिघ्नति । व्यतिगच्छति । व्यतिपठति। व्यतिजल्पति । व्यतिहसति । एतेपु आत्मनेपद न भवति । सूत्रे निषेधात । इतरेतरम् अन्योन्य परस्पर व्यतिलुनति । इत्यत्रापि आत्मनेपदं न भवति । ( भुजो भोजने आत्मनेपदं वाच्यम् ) भुते ओदनम् । भुनक्ति मही नृपः ॥ इत्यात्मनेपदप्रक्रिया। सूत्रम् (भुजो भोजने ) नुज पालनाभ्यवहारयोः । अस्य भोजनेऽथै आत्मनेपद भवति । उदाहरणम् । देवदत्त ओदन मुक्त । नोजनाभावे तु भुनक्ति महीं नृपः अत्रात्मनेपद न भवति ॥ इत्यात्मनेपदप्रक्रिया समाप्ता ॥ अथ भावकर्मप्रक्रिया। अथ भावकर्मप्रक्रिया कथ्यते। (या चतुर्पु ) धातोर्भावे कर्मणि च यक् प्रत्ययो भवति चतुर्यु पूर्वोक्त परतः । ककारो गुणप्रतिषेधार्थः ।

·२२९ भावकर्मप्रक्रिया। (८४५) सूत्रम् ( यक् चतुर्यु) यक् ?-? चतुर्यु ७-३ वातोभावे कर्मणि च चतुपु पूर्वो- क्तेपु तिवादिपु परेपु यक्प्रत्ययो भवति । ककारो गुणप्रतिषेधार्यः । अयकि इति सूत्रविशेषणार्थः । अनेन धातोर्यक् । यकि सति पदनियममाह । (आद् भुवि कर्मणि) अकर्मकेभ्यो भुवि भावे सकर्मकेभ्यश्च कर्मण्यात्मनेपदं भवति । ये कर्मनिरपेक्षां क्रियामाहुस्ते अकर्मकाः । भूएआस्शीप्रभृतयः। तदुक्तम् । (आद् भुवि कर्मणि) आत् १-१ भुवि ७–१ कर्मणि ७-१ अकर्मकेभ्यः न विद्यते कर्म येषां ते अकर्मकाः तेभ्यः अकर्मकभ्यो धातुभ्यो भुवि भावोक्ता । लजासत्तास्थितिजागरणं वृद्धिक्षयभयजीवितमरणम् ।। शयनक्रीडारुचिदीप्त्यर्थ धातुगणं तमकर्मकमाहुः॥१॥ भावस्यैकत्वादेकवचनमेव भवति प्रथमपुरुपस्य । भूयते । भवता । भूयेत । भूयताम् । अभूयत । वभूवे । अकर्मका लजासत्ताद्यर्थवाचकाः। तथा सकर्मकेभ्यो धातुभ्य आत्मनेपदं भवति। अयं भावः । भावोक्तो तृतीयांतः कर्ता अकर्मकधातोः आत्मनेपदं भवति । दशा- नामपि विभक्तीनां प्रथमपुरुषकवचनम् । कक्तिी च तृतीयांतः कर्ता । प्रथमांतं कर्म । क्रियायाश्चात्मनेपदं भवति । विभक्तिचतुष्टयेऽपि यक्पत्ययांतमेव । कर्मण एकवचने सति क्रियाया एकवचनम् । कर्मणो द्विवचने सति क्रियाया द्विवचनम् । कर्मणो बहुवचने सति क्रियाया बहुवचनं भवति । इति ज्ञातव्यम् । “कतरि प्रथमा यत्र द्वितीया तत्र कर्मणि । धातोरभे पदे स्यातामेतत् कर्चुक्तिलक्षणम ॥ करि तृतीया यत्र प्रथमा तत्र कर्मणि । यस्प्रत्ययांतं विज्ञेयं धातोश्चावात्मनेपदम् ।। भावे कर्ता तृतीयांतः कर्म चात्र भवेन्नाहि । क्रियायाश्चैकवचनं भवेद्यस्यात्मनेपदम्" । अयाकर्मकान् धातूनाह । ये कर्मति । ये धातवः कर्मवांछारहितां कियां कथ- यति ते अकर्मकाः ते पातवो 'लजासत्ताः अनेन श्लोकेन कविताः । ततोऽन्येपि ज्ञातव्याः । भावस्तु एक एव । भावलक्षणमाह । 'धात्वर्थः केवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयते' । ततो भावस्यैकत्वात्मयमपुरुपस्य एकवचनमेव भवति । भू सचा- याम् । तेादयः मत्यया भवति । (यक् चतुर्प) अनेन यस्सत्ययो भवति । भूयते । भृयेत । भूयताम् (दिवादावद) अभूयत । भवता।भूयते। इत्युदाहरणम् । लिट्लकारे तु पूर्ववत्साधनं कार्यम् । बभूवे इत्यादीनि रूपाणि भवति । (स्वरान्तानां हन्ग्रहदशां च भावकर्मणोः सिसतासीस्यपा- मिट् वा इण्यद्वक्तव्यः । ) वाशब्दात्सेटां धातूनां नित्यमिट् ·सारस्वतचन्द्रकीतौं- २३० स विकल्पेन णित् । अनिटां धातूनां विकल्पेन इट्स नित्यं णित् । एवं च हन्दृशोरनिटोळ इट् स च नित्यं णित् । ग्रहधातुस्तु सेट् । ततः परो नित्यमिट् स च वा णित् । णित्त्वाद वृद्धिः। भाविपीष्ट । णित्त्वाभावे भविपीष्ट । भाविता- भविता । भाविष्यते-भविष्यते। अभाविष्यत-अभविष्यत । सूत्रम् (स्वरांतानां०) स्वरांतानांधातूनां हन्ग्रहदशां च धातूनां भावकर्मणोः सिस- तासीस्वपामिड् वा इण्वद्वक्तव्यः । वाग्रहणात्सेटां धातूनां नित्यमिट स विकल्पेन णित् । अनिटां धातूनां विकल्पेन इइ भवति स नित्यं णिद् भवति । अन्यद् व्या- ख्यानं मूले कृतम् । तत्सुगममेव । लिङ् । अनेन इट् । स णिद् वा भवतिाणित्त्वाद् वृद्धिः । (धातो मिनः) अनेन सूत्रेण । भाविपीष्ट । णिद्भावपक्षे । ( गुणः। ओ अव् ) भविषीष्ट । इत्यादीनि भवति । भाविता । णित्त्वाभावपक्षे । (गुणः) भविता। भाविष्यते । भविष्यते । इत्यादीनि । (दिवादावद् ) अभाविष्यत । अभविष्यत । लुङ्लकारे। (इण तन्यकर्तरि ) धातोस्तनि परे भावे कर्मणि च इण् प्रत्ययो भवति । सेरपवादः। णो वृद्धयर्थों लोपः। सूत्रम् ( इण् तन्यकर्तार ) इण् १-१ तनि ७-१ अकर्तरि ७-१ धातोस्तनि परे अकार भावे कर्मणि च इण्प्रत्ययो भवति । ( भूते सिः ) अस्यापवादोऽयम् । णित्त्वाद् वृद्धिः । (धातोर्नामिनः) अनेन सूत्रेण । णकारस्तु वृद्धयर्थः । (इणसंयोगे तनो लोपो भवति ) अभावि । अकर्मकोऽपि कदाचित् सकर्मकतामनुभवति । उक्तं च । सूत्रम् (इण्सयोगे० ) इणः संयोगे सति तनः प्रत्ययस्य लोपो भवति । अनेन तनो लोपः । (दिवादावट) अभावि । इत्यादीनि रूपाणि भवंति । तानि सुगमा न्येव अनेनैव प्रकारेण साध्यानि । विकल्पेन णित्त्वाद् वृद्धिविकल्पः । अकर्मकोऽपि धातुः कदाचिदुपसर्गबलात् सकर्मकतामनुभवति । उक्तं च । उपसर्गेण धात्वर्थों बलादन्यत्र नीयते । विहाराहारसंहारप्रतिहारप्रहारवत् ॥ धात्वर्थ बाधते कश्चित् कश्चित्तमनुवर्तते। विशिनष्टि तमेवार्थमुपसर्गगतिस्त्रिधा ॥

·२३२ भावकर्मप्रक्रिया। (४४७), सुखमनुभूयते स्वामिना । अन्वभावि भवो भवता । अन्व- भाविपाताम्-अन्वभविपाताम्। अन्वभाविपत-अन्वभविपत। (उपसर्गणेति ) उपसंगण धातोराऽन्यत्र नीयते । अन्यस्मिन्नयें प्राप्यत इत्यर्य:- उदाहरणानि उत्तराई संति । अन्योपि श्लोकोऽस्ति । कश्चिदुपसों धातोरथ वाधते । कश्चिदुपसों धातोरर्थमनुवर्त्तते । कश्चिदुपसर्गस्तमेवार्थ विशिनष्टि । अनया रीत्योपसर्गाणां त्रिधा गतिरस्ति । 'भू सत्तायाम्' अयं धातुर्यद्यपि अकर्मकः तथापि यदानुपूर्वः तदा सकर्मकः । उदाहरणम् । मुखमनुभूयते स्वामिना । अन्व- भाविभवो भवता । इदमप्युदाहरणम् ॥ शी स्वप्ने । (यक् चतुर्पु ) अनेनास्य यक् प्रत्ययः । शीयते । इति स्थिते । (शीडोऽयङ् किति ङिति ये वक्तव्यः) शय्यते । शिश्ये । शायिपीट-शयिपीट । अशायि-अन्वशायि । अन्वशा- यिपाताम्-अन्वशयिपाताम् । अन्वशायिपत-अन्वशयि- पत । ये कर्मसापेक्षां क्रियामाहस्ते सकर्मकाः। (अयकि) घटः क्रियते देवदत्तेन । त्वं दुःखी क्रियसे रागैः । विरागः सुख्यहं क्रिये । चक्रे । कारिपीट-कृपीष्ट । कारिता-कर्ता । कारिप्यते-करिप्यते । अकारिप्यत-अकरिप्यत । अकारि । अकारिपाताम्-अकृपाताम् । अकारिपत--अकृपत ॥ चिञ् चयने । चीयते । चिच्ये । चायिपीट-चेपीष्ट । चायिता- चेता । चायिप्यते-चेष्यते । अचायिप्यत-अचेप्यत । अचायि । अचायिपाताम्-अचेपाताम् । (दादेरिः) दीयते । ददे । ददाते । ददिरे। सूत्रम् (शीकोऽय) शीङः ६-१ अय?-१ शीझ्धातोः यकि परे सति अयङादेशो भवति । डकारांत्यादेशार्यः । तेनेकारस्य भवति । अकार उच्चारणार्थः। शय्यते शूद्रेण । केचिदाचार्याः इदं सूत्रं न पटंति। किंतु शीडः सर्वत्र गुणो भवति । अनेन फित्पाप गुणकचित्स्वरबद्यकारसामनेन यकारस्य स्वरत्वात् ।(ए नयागय्यते । शय्येत । गय्यताम् । (दिनादावद ) अशय्यत । लिट्लकारे । (द्विय । नुपाती। दस्वः) अनेन पूर्वस्य हवो भवति । शिश्ये । (स्वरांता०) अनेनेद । इटो वा णित्तम्। (धातोर्नामिनः) भनेन वृद्धिः। (ऐ आय) दायिपीष्ट । णित्ताभावप। गुणः ।

·(४४८) सारस्वतचन्द्रकी?- २३२ (ए अय्) शयिषीष्ट । एवं सर्वत्र वा णित्वं ज्ञेयमस्य धातोः । शायिता-शयिता । शायिष्यते-शयिष्यते । (दिवादावट ) अशायिष्यत-अशयिष्यत । लुइलकारे (इणतन्यकरि ) अनेन इण । वृद्धिः। अशायि । यदा अनुपूर्वोऽयं तदा अन्व- शायि । इत्यादीनि भवंति । सकर्मकधातुलक्षणमाह । ये कर्मसापेक्षां० । ये धातवः। कर्मसापेक्षां क्रियामाहुस्ते धातवः सकर्मका ज्ञेयाः करोत्यादयः।। डुकृञ् करणे । अस्य धातोः (यक चतुर्यु) अनेन यक् ( अयकि० ) अनेन ऋकारस्य रिः । क्रियते। क्रियेत । क्रियताम् । अक्रियत । लिलकारे। (द्विश्च । रः। कुहोश्चुः । ऋ रम्) । चके । चक्राते । चक्रिरे । इत्यादीनि । (स्वरांता०) अनेन इट् । अयं धातुरनिट् । तस्माद् विकल्पेन इट् । नित्यं णित् । ईटो णित्त्वात् । (धावो मिनः) अनेन वृद्धिः। कारिपीष्ट । इडभावे । उः । अनेन गुणनिषेधः। पत्वम् । कृषीष्ट । कारिता । कारि- तारौ । कारितारः । इडभावे । (गुणः) कर्ता । कर्तारौ । कर्तारः। कारिष्यते- कारिष्यते । कारिष्यन्ते । णित्त्वाभावपक्षे । ( हनृतः स्यपः) अनेन इट् । (गुणः ) करिष्यते । करिष्यते । करिष्यते । अकारिष्यत । अकारिष्येताम् । अकारिष्यंत । णित्त्वाभावपक्षे । अकरिष्यत । अकरिष्येताम् । अकरिष्यंत ॥ इत्यादीनि रूपाणि भवंति । लुड्लकारे । (इण् तन्यकर्तरि ।धातोर्नामिनः। लोपः) अनेन तनो लोपः। अकारि । अकारिपाताम् । अकृपाताम् । अकारिपत । अकृपत । इत्यादीनि ॥ देवदत्तेन त्वं सुखी क्रियसे । रागैस्त्वं दुःखी क्रियसे । विरागैः सुख्यहं क्रिये ॥ चित्र चयने । (यक् चतुर्प) अनेन यक्प्रत्ययः (ये) अनेन दीर्घाचीयते । चीयेते । चीयते । चीयेत । चीयेयाताम् । चीयेरन् । चीयताम् । चीयेताम्। चीयंताम् । (दिवादावट् । अचीयत । अचीयताम् । अचीयंत । लिट् । (द्विश्च । नुधातोः) चिच्ये । चिच्याते चिचियरे। (स्वरांताना० )अनेन इट् । णित्त्वात् वृद्धिः । ( धातोर्नामिनः ) अनेन (ऐ आय ) चायिपीष्ट । इडभावपक्षे । (गुणः) चेपीष्ट । चायिता-चेता। चायि- ष्यते । चायिष्यते । चायिष्यते । इडभावपक्षे। चेष्यते।चेष्यते । चेष्यते । (दिवा- दाव) अचायिष्यत । अचायिष्येताम् । अचायिष्यंत । इडभावपक्षे । अचेष्यंत । लुट्लकारे । इण् । वृद्धिः। तनो लोपः । ( दिवादावद् ) अचायि । अचायिपाताम् । इडभावपक्षे । अचेपाताम् । अचायिपत । नचेपत । इत्यादीनि ॥ दा दाने । ( यक् चतुर्प) अनेन यक् (दादेरिः) अनेन इकारः (ये) अनेन दीर्घः। दीयते । दीयते। दीयते । दीयेत । दीयेयाताम् । दीयेरन् । दीयताम् । दीयेताम् । दीयंताम । (दिवा- दावद् ) अदीयत.। अदीयेताम् । अदीयंत । लिट् । (विश्च । हस्वः । आतोऽनपि ) दे । ददाते। ददिरे । दासीप्ट इति स्थिते । (स्वरांताना० ) अनेन इद । इटो । णित्त्वम।

·- भावकमप्रक्रिया। (४४९) (आतोयुक्) आकारान्तादातोंयुगागमो भवति त्रिति णिति च परे । दायिपीट-दासीप्ट । दायिता-दाता । दायिप्यते- दास्यते । अदायि । अदायिपाताम् । दाधास्थामित्वम् । अदि- पाताम् ॥ धीयते । अधायि । अधायिपाताम्-अधिपाताम् ॥ स्थीयते । अस्थायि ॥ स्तूयते । तुष्टुवे । अस्तावि । अस्ता- विपाताम्-अस्तोपाताम् हरिहरो भक्तेन ॥ हन्यते । (हनो ने)जन्ने । पानिपीट-हंसीट । सूत्रम् (आतो युक् ) आतः ५-१ युक् १-१ अकारांताद्धातोयुगागमो भवति निति णिति च परे । बनेन युक् । उकार उच्चारणार्य: । ककारः कित्कार्यार्थः । दायिपीष्ट । इडभावपक्षे । दासीट । दायिता । दायितारी । दायितारः । इडभाव- पक्षे । दाता । दातारी । दातारः। दायिप्यते । दास्यते (दिवादावद् ) अदायि- प्यत । अदायिष्येताम् । अदायिष्यंन । इटभावपक्षे। अदास्यत । अदास्येताम् । अदास्यन्त । लुङ् । इण् । युक् । तनो लोपः । अदायि । अदायिपाताम् । (दाधा- स्थाम् ) अनेन इडभावपक्षे इकारः । अदिपाताम् । अदायिपत । अदिपत । इत्यादीनि ॥ इवान् धारणपोपणयोः। ( यक् चतुर्यु ) अनेन यक् । (दादेरिः) अनेनाकारस्य इकारः। (ये) अनेन पूर्वस्य दीर्घः। धीयते । धीयेत। धीयताम । अधीयत । इत्यादीनि भवति । लिलकारे। (द्विश्च । हस्तः । झपानाम० । आतो:- नपि) अनेनाकारलोपः । दधे । दधाते । दधिरे। (स्वरांतानाम् ) इटो णित्त्वम् । (आतो युक्) पत्वम् । धायिपीष्ट । इडभावे । धामीष्ट । धायिता-पाता । धायि- प्यते-धास्यते (दिवादावद् ) अधायिन्यत-अधास्यत । लुझ्लकारे । इण् । युर । तनी लोपः । अधायि । अधायिपाताम् । इडभावपक्षे । ( दावास्थाम् ) आधिपा- ताम् । अयायिपत । अधिपत । इत्यादीनि ॥धा गतिनिवृत्ती । पत्तम् । यस् । (दादरिः। ये ) स्थीयते । स्यायेत । स्थीयताम् । अस्यीयत । लिट्लकारे तु साधनं पूर्ववत् । तस्थौ । तस्यनुः । तस्थुः । (स्वरांतानाम् । आतो युर ) स्थायिपीट ! इडभावे । स्थामीष्ट । स्थायिता-स्याता स्थायिष्यते-स्थास्यते । अस्यायि- प्यत-मस्यास्यत । लुङ्लकारे । इण् । यु। तनो लोपः । अस्थायि । अस्थायिषा- ताम् । इडभावे । (दायास्याम् ) अनेनेत्वम् । अस्थिपाताम् । इत्यादीनि ॥ पुत्र स्तुती । सत्वम् । यक् (ये)स्तूयते । स्तूयेत । स्तुयताम् । अस्तूयत । इत्यादीनि । लिदलकारे । द्वित्वादिकम् । जन्यत्साधनं पूर्ववत् । तुष्टुवे । तुष्टुवाने । न!ि (स्वगंतानां०) अनेनेट् । इटो णितम् । वृद्धिः। स्ताविपीट । इटभावभ (Y.

·. (४५०) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २३४ पत्वम् । स्तोपीष्ट । स्ताविष्यते-स्तोष्यते । अस्ताविष्यत-अस्तोष्यत । लुङ्लकारे। इण् । वृद्धिः । तनो लोपः । अस्तावि । अस्ताविपाताम् । इडभावपक्षे । भस्तोपाताम् । इत्यादीनि ॥ हन् हिंसागत्योः । यक् । हन्यते । हन्येत । हन्यताम् । अहन्यत । लिट्लकारे । द्वित्वम् । ( कुहोश्चुः । गमां स्वरे । हनो ने ) जघ्ने । जनाते । जन्निरे। इत्यादीनि (स्वरांतानाम् । हनोने) घानिपीष्ट । इडभावपक्षे । (नश्चा०) हंसीष्ट । (हन्तेः स्याशीर्यादायोर्वधादेशो वक्तव्यः आति वा )वधि- पीष्ट । घानिता-हन्ता। घानिष्यते-हनिष्यते । अघानिष्यत- अहनिष्यत । अघानि । अघानिपाताम् । सूत्रम् ( हतेः० ) हंतेर्धातोः स्याशीर्यादायोर्वधादेशो वक्तव्यः । आत्मनेपदे वा भवति । (जनिवध्योः) अनेन वृद्धिनिषेधः । वधिषीष्ट । पामिता । ( नश्वा० ) हंता । घानिष्यते । (हनृतः०) हनिष्यते । अघानिष्यत-अहनिष्यत । ललकारे । इण् । (हनोध्ने । अत उपधायाः) अधानि । अत्र (हनो घत्) अनेन पदादेशो न भवति । तत्र सूत्रे इणि निषेधः । अघानिषाताम् । (हन आत्मनेपदे सिः किद्वाच्यः) (लोपस्त्वनुदात्ततनाम् ) अहसाताम् । अघानिपत-अहसत । अवधि । अवधिपाताम् । (ग्रहां किति च ) गृह्यते । जगृहे । ग्राहिषीष्ट (ईटो ग्रहाम्) ग्रहीपीष्ट । ग्राहिता-ग्रहीता । ग्राहिष्यते-ग्रहीष्यते । अग्राहि ष्यत । अग्राहि । अग्राहिपाताम्-अग्रहीपाताम् ॥ दृश्यते । ददृशे । दर्शिपीष्ट-दृक्षीष्ट । दर्शिता-द्रष्टा । दर्शिष्यते-द्रक्ष्यते । अदर्शि। अदर्शिपाताम्-अहक्षाताम् ॥ डुपचा पाके । पच्यते। पेचे । पक्षीष्ट । पक्ता । पक्ष्यते । अपक्ष्यत । अपाचि । अप- क्षाताम् । सूत्रम् (हनः०) हनो धातोरात्मनेपदे सिः प्रत्ययः विदाच्यः । लोपः। अनेनेकार- लोपः। अहसाताम् । अपानिपत । अहसत । इत्यादीनि । हतेः । अनेन वा वधादेशः। वृद्धिनिषेधः । अवधि । अवधिपाताम् । अअधिषत । अवधिष्ठाः। इत्यादीनि रूपाणि भवति। यह उपादाने (यक चतुषु ) अनेन यक्प्रत्ययः (ग्रहां चिति च) अनेन संप्रसा- रणम् । गृह्यते । गृह्येत । गृह्यताम् (दिवादावद) अगृह्यत । लिट्लकारे । संप्रसारणन - ·भावकर्मप्रक्रिया। (४५१) ततो द्वित्वम् ( २ः। कुहोचुः)जगृहे । जगृहाते। जगृहिरे। इत्यादीनि (स्वरांतानाम्) अनेन इद । इटो णित्त्वम् । (अत उपधायाः) अनेन वृद्धिः । ग्राहिपीष्ट (ईटो ग्रहाम् ) अनेन इट् इकारो भवति । ग्राहिपीष्ट । ग्राहिता । अत्र दीर्घा न भवति । अनिष्ट- त्वात् । ग्रहीता । ग्राहिष्यते-ग्रहीष्यते । (दिवादावद ) अग्राहिष्यत-अग्रहीष्यत इत्यादीनि ॥ लुडुलकारे । इण् । वृद्धिः । तनोलोपः। अग्राहि । अग्राहिपाताम्- अग्रहीपाताम् । अग्राहिपत-अग्रहीपत । इत्यादीनि भवति ॥ दृशिर प्रेक्षणे । ( यक् चतुर्प) अनेन यक् । दृश्यते । दृश्यते । दृश्यते । इत्यादीनि । दृश्येत । दृश्यताम् । अदृश्यत । इत्यादीनि । लिट्लकारे । (दिश्च । रः) ददृशे । ददृशाते । दशिरे । (स्वरांतानाम्०) अनेन इट् । इटो णित्त्वम् । णित्वावृद्धेरप्राप्तत्वाद् गुणः । दशिपीष्ट । इडभावपक्षे । (छशप० ) अनेन पत्वम् । (पढोः कः से) पत्वम् ( कप- संयोगे० । सिस्योः) अनेन गुणनिषेधः । दृक्षीष्ट । अन्यानि सुगमानि । दर्शिता । इडभावे पत्वम् । (गुणः। रागे झसे ) द्रष्टा । दर्शिश्यते । द्रक्ष्यते । ( दिवादावन ) अदर्शिष्यत । अद्रक्ष्यत । इत्यादीनि रूपाणि भवंति । लुड्लकारे । इण् । गुणः । तनो लोपः । अदर्शि । अदर्शिपाताम् । इडभावपक्षे०। ( सिस्योः ) अनेन गुण- निषेधः । पत्वम् । अदृक्षाताम् । अदर्शिपत । अहक्षत । इत्यादीनि भवति ।। डुपचप् पाके । (यक् चतुर्यु ) अनेन यक् । पच्यते । पच्येत । पच्यताम् । ( दिवादावद ) अपच्यत । इत्यादीनि रूपाणि भवंति, तानि सुगमानीति । लिट्लकारे । (द्विश्च । पूर्वस्य० । लोपः पचाम्० ) अनेनैत्वपूर्वलोपौ भवतः । पेचे । पेचाते । पेचिरे । इत्या- दीनि । (चोः कुः) पत्वम् ( कपसंयोगे क्षः) पक्षीष्ट (चोः कुः) पक्ता । पक्तारौ । यक्तारः। पक्ष्यते । अपक्ष्यत । लुड्लकारे । इण् । (अत उपधायाः) अनेन वृद्धिः। तनोलोपः । अपाचि । अपक्षाताम । अपक्षत । इत्यादीनि रूपाणि भवंति ॥ तनु विस्तारे । (यक् चतुर्पु ) अनेन यक् । (तनोतेनों वा ) तनोते कारस्य वा आकारो भवति यकि परे। तायते तन्यते । तेने अतानि। अतानिपाताम्-अतनि- पाताम् ॥ भञ्जो आमर्दने (नो लोपः) भज्यते । अकि- त्त्वात् । वभञ्ज । भीष्ट । भक्ता । भक्ष्यते । सूत्रम् ( तनोतेनों वा) तनोतेः ६-१ नः ६-१ वा व्ययम् । तनोतातोन- कारस्य वा आकारो भवति यस्मत्यये परे सति । (सवणे)तायते । तायेत । तायताम् । जतायत । आत्लाभावपक्षे । तन्यते । तन्येत । तन्यताम् । जतन्यत । इत्यादीनि रूपाणि भवति ॥ लिट्लकारे । (द्विश्च । पूर्वस्य० । लोपः पचाम् ) अनेनत्वपूर्वलोपौ भवतः । तेने । तेनाते । तेनिरे । इत्यादीनि । (स्वरांतानाम् ) ·(४५२) सारस्वतचन्द्रकीता- अस्य सूत्रस्य व्याख्यानात् । इद । वा णित् । तानिता । (जत उपवायाः) भनेन वृद्धिः। णित्त्वाभावपक्षे । तनिता। तानिष्यते-तनिष्यते ।(दिवादावद ) अतानिष्यत- अतनिष्यत । इत्यादीनि रूपाणि भवति । लुइलकारे । इण् । वृद्धिः । ततो लोपः। (दिवादाव) अतानि । अतानिपाताम्-अतनिपाताम् । अतानिपत-अतनिपत । इत्यादीनि रूपाणि भवति ॥ भंजो आमर्दने । ( यक् चतुर्यु ) अनेन यक । (नो लोपः) अनेन नकारस्य लोपः । भज्यते । भज्येत । भज्यताम् । (दिवादाषट् ) अभज्यत । लिट्लकारे । अकित्त्वान्नकारस्य लोपो न भवति । द्वित्वादिक कार्यम् । ( झपानाम् । पूर्वस्य० ) वभजे । वभजाते । वभजिरे । इत्यादीनि । भज- सीष्ट इति स्थिते । ( चोः कुः । खसे० ) पत्वम् । ( कपसयोगे क्षः ) भक्षीष्ट । (चोः कुः । खसे०) भक्ता । भक्ष्यते । (दिवादावट् ) अभक्ष्यत । लुडलकारे । (इण्तन्य० ) अनेन इण् । (भनेरिणि वा नलोपो वाच्यः ) अभनि-अभाजि ॥ शम उपशमे । शम्यते मुनिना (धातोः प्रेरणे । मितां ह्रस्वः। ः) शम्यते मोहो हरिणाशमयांचके । सूत्रम् (भजे० ) भजेर्वातोरिणि वा नकारस्य लोपो वाच्यः । अनेन वा नका- रस्य लोपः । (अत उपधायाः) तनो लोपः । जभाजि । नकारलोपाभावपक्षे । अभजि। अभक्षाताम् । अभक्षत । इत्यादीनि ।। शम उपशमे। (धातोः प्रेरणे)अनेन जि (अत उपधायाः) अनेन वृद्धिः । (मिता हस्वः। अनेन हस्वः । (यक् चतुर्पु ) अनेन यक । (जे) अनेन त्रिलोपः । शम्यते मोहो हरिणा । शम्येत । शम्य- ताम् । (दिवादावन ) अशम्यत । ( कासादि०) अनेन आम् । अन्यत्साधन पूर्व- वत् । शमयाचके। (यन्तानां मितामिणि णिदिदि च वा वृद्धिाच्या णिदिटि जिलोपश्च) अशमि-अशामि । अशामिपाताम्-अशमिपाता- म् । णिद्वदिडभावपक्षे। अशमयिपाताम् (गुणोतिसंयोगायोः) अर्यते । स्मयते। यत्कर्म गुणसंयोगात्कर्तृत्वेन विवक्ष्यते स कर्मकर्ता। तदुक्तम् । क्रियमाणं तु यत्कर्म स्वयमेव प्रसिध्यति । सकरैः स्वैगुणैर्यस्मात्कर्मकर्तेति तद्विदुः ।। तत्राप्येतदेवोदाहरणम् ।

·२३७ भावकर्मप्रक्रिया। सूत्रम् (ञ्यंतानां०) व्यन्तानां मितां धातूनाम् इणि णिइदिदि च वा वृद्धिर्वाच्या। णिदिटि ओर्लोपो वाच्यः । अनेन जेलोपः । वावृद्धिः शामिपीष्टावृदयभावपक्षेशमि- पीट। शामिता-शमिता। झामिप्यते-गमिष्यते। अशामिष्यत-अशमिप्यतालुल- कारे (इणतन्य०) अनेन इण् । जेलोपः। वावृद्धिः। अशामि-अशमि । अशामिपाताम्। अशमिपाताम् । अझामिपत-अशमिपत । इत्यादीनि रूपाणि भवंति ! तानि अने- नैव क्रमेण साध्यानि ॥ ऋ गतौ । (यक चतुर्यु) अनेन यक्मत्ययः। (गुणोत्तिसं- योगायोः) अनेन गुणः । अर्यते । अर्येत । अर्यताम् । (दिवादावद् । स्वरादेः ) अनेन द्वितीयोडागमः । ( सवर्ण) आर्यत । इत्यादीनि रूपाणि भवंति । लिल- कारे । साधनं पूर्ववत् । आर । आरतुः । आरुः । इत्यादीनि । आरिपीष्ट-ऋपीष्ट । आरिता-अत्ता आरिप्यते-भारिष्यत । लुङ्लकारे । भारि । आरिपाताम् । इत्या- दीनि । एवं स्मृ स्मरणे । (यक । गुणोत्ति० ) अनेन गुणः । स्मर्यते । स्मर्यंत । स्मर्यताम् । अस्मर्यत । लिट्लकारे । सस्मरे । स्मारिपीट-स्मृपीष्ट । स्मारिता- स्मर्ता । इत्यादीनि । लुङ्लकारे । अस्मारि । अस्मारिपातान्-अस्मृपाताम् । इत्यादीनि । अय कोक्ताधिकारे कर्मकर्तृलक्षणम् । तस्योदाहरणं चाह । यत्कर्मतिा यत्कर्मापि गुणयोगात् वस्तुमध्यस्थितसुकरादिमार्दवादिगुणस्य संयोगात उपचारात् कर्तृत्वेन विवक्ष्यते सः कर्मकर्तत्युच्यते । (यतः) "क्रियमाणं तु यत्कर्म स्वयमेव प्रसिध्यति । मुकरैः स्वैगुणर्यस्मात् कर्मकतंति तद्विदुः" ।। तत्रापि एतदेव यत्सत्यां- यांतस्यैवोदाहरणमुच्यते । ( कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः ) कर्मस्थया क्रियया तुल्य- क्रियः कर्ता कर्मवद्रवति । लूयते केदारः स्वयमेव । लुलुवे । अलावि । अलाविपाताम् ॥ पच्यते ओदनः स्वयमेव ॥ भिदिर विदारणे । भिद्यते काष्टं स्वयमेव । अमेदि। सूत्रम् ( कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः) कर्मवत् १-१ कर्मणा ३-१ तुल्यक्रियः?-? कर्मस्या या क्रिया तया क्रियया तुल्यक्रियः कवा कर्मवद् भवति । अनेन कर्तुः कर्मवं भवति ॥ लूज् छेदने । देवदत्तः केदारं लनाति । स एवं वदति । नाहं लनामि किंतु केदारः स्वयमेव लूयते । लज्धातोः (यक् चतुर्प) अनेन यस्मत्ययो भवति । लुयते । लूयेत । लयताम् । (दिनादावद) अलूयत । लिट्लकारे । (द्विश्च । नुवा- तोः) लुलुवे । दुलवाते । लुलविरे । (स्वरांतानां०) अनेन इद् । इटो वा णित्तम् । णिवाद वृद्धिः। लाविपीष्ट-लविपीष्ट । णित्त्वाभावपक्षे । इदं रूपम् । लाविता- लविता । लाविष्यते-लविष्यते । (दिवादारद ) नलाविष्यत-अलविष्यत । लुक ·(४५४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २३८ लकारे । इण् । वृद्धिः । तनो लोपः। अलावि । अलाविपाताम्-अलविषाताम् । अलाविपत-अलविपत । इत्यादीनि रूपाणि भवंति ।। डुपचप् पाके। पच ते यक्- प्रत्ययो भवति । कश्चिद् वक्ति । देवदत्त ओदनं पचति । स एवं वदति नाहं पचामि किंतु ओदनः स्वयमेव पच्यते । अत्र ओदनस्य स्वयमेव पाकसिद्धी सामर्थ्य ततः कर्मकर्तृत्वम् । कर्म एव कर्ता जातः । न पुनस्तृतीयांतः कर्ता भवति । पच्यते । पच्येत । पच्यताम् । अपच्यत । लिलकारे। ( विश्च । पूर्वस्य० । लोपः पचां०) पेचे। पेचाते । पेचिरे। (चोः कु.) पत्वम् । (कपसंयोगे० ) पक्षीष्ट । पक्ता । पक्ष्यते । अपक्ष्यत । लुङ्लकारे । इण् । (अत उपधायाः) तनो लोपः । अपाचि । अपक्षाताम् । अपक्षत । इत्यादीनि ॥ भिदिर विदारणे । कश्चिदेवं वक्ति देवदत्तः काष्ठं भिनत्ति । स एवं वक्ति नाहं मिनमि। किंतु काष्ठं स्वयमेव भिद्यते ( यक् च- • तुर्पु ) भिद्यते । भिद्येत । भिद्यताम् । अभिद्यत । लिट्लकारे । (द्विश्च । पूर्वस्य० ) विभिदे । विभिदाते । बिभिदिरे । भित्सीष्ट । भत्ता । भेत्स्यते । अभेत्स्यत । लुङ् । इण् । गुणः । तनोलोपः । अभेदि । अभित्सताम् । अभित्सव । (दुहस्नुनमां कर्मकरि यगिणौन) दुग्धे स्नुते गौः स्वयमेव । नमते दण्डः स्वयमेव । अदुग्ध। अनोट-अनाविष्ट । अनस्त । अथ द्विकर्मकाः। दुह्याच्पच्दण्ड्रधिप्रच्छिचिशासुजिमथमुपाम् । कर्मयुक् स्यादकथितं तथा स्यात्रीहकृयवहाम् ॥ न्यादयो ज्यन्तनिष्कर्मगत्यर्था मुख्यकमणि । प्रत्ययं यान्ति दुह्यादिगोणेऽन्ये तु यथारुचि ॥ निन्ये विजनमजागरि रजनीमगमि मदमयाचि संभोगम् ॥ गोपी हास्यमकार्यत भावश्चैनामनन्तन ।। कर्तुरिष्टतमं प्रधानं कर्म । अन्यदप्रधानम् । नगरं नीयते नागरिकैर्वनेचरः । भोजनं याच्यते यजमानो याचकेन । पृच्छयते पन्थानं पथिकेन पान्थः । शिष्येणाचार्यस्तत्त्वं पृच्छयते । कटश्चिकीर्ण्यते देवदत्तेन ( यतः ) वोभूय्यते । (अनपि च हसात् ) पापच्यते। तेन पापचिता । अपापचि। इत्यादि ॥ इति भावकर्मप्रक्रिया । .

·२३९ भावक्रमप्रक्रिया। सूत्रम् ( दुइलुनमा० ) दुइ लु नन् एतेषां वाचूनां जमकरि पगिणी न भवतः । वेषां वाहनां रूपाणि पूर्ववत् नेयानि ॥ आत्मनेपदे । दुवे । दुहाते । दुहते दत्यादीनि रूपाणि नेयानि ॥ स्तुपातोः। स्लुने । स्लुबाते । लुबते । इत्यादीनि ।। नमयाती। नमते । नमते । नमते।। त्रयाणां लुङ्लकानदुग्ध । अधुक्षावाम् । नधु- क्षत । अत्रोष्ट । अन्नाविष्ट । अनस्त । अनंतावान् । अनंनत । (अब विकर्मका धातवः कथ्यते । वे कर्मणी यस्य त द्विकर्मकः । यस्य धातोः कर्म यापेक्षवं भवति स द्विकर्मका ते वानव श्लोकेन गणिताः। दुह्यापच्दण्दधिमच्छिचिन्दा मुनिमय- मुपाम् । कर्मयुर स्यादकायितं तथा स्पान्नीकृष्वहान् । दुह । यान्, पप, दण्ड, रधि, प्रच्छि, चि, बू, मान, नि, मय, मुा, नी, हू, कृप, वह एतेपांधातूनां दिकर्मकत्वं स्यात् । “न्याइयो ज्यन्तनिष्कर्मगत्यर्या मुख्यकर्मणि ॥ प्रत्ययं यांति दुह्यादिगाणेन्ये तु ययारुचि ॥" न्यादयः ज्यन्तनिष्कर्मगत्यर्याः धातवः मुख्यकर्मणि प्रत्ययं यांति । दुह्यादिगाणे कर्मणि प्रत्ययं यान्ति । अन्ये तु यथा- रुचि प्रत्ययं यांति । गौमे वा मुख्य वा । उभयत्रापि वा । तत्र किमक कर्मद- यम् । एकं मुख्यं कर्म । अपरं च गौणं कर्म । यदर्थ क्रिया जारभ्यते तद् मुरयं कर्म । अन्यद् गौणम् । न्यादीनां मुख्ये कर्मणि प्रथमा । याच्यादीनां तु गाणे कर्मणि प्रयमा । प्रच्छादीनां तु मुख्यमुख्य वापि कमणि प्रथमा। "निन्ये विननम- जागरि रजनीमगनि मदमयाचि संभोगम्। गोपी हास्यमकार्यत भावथैनामनंतेन ॥" जस्य व्याख्या । अनंतेन गोपी विजनं निन्ये । अनंतेन गोपी रजनीमजागरि । गोपी मदमगमि । निगु स्थानेषु गोपी मुरव्यं कर्म । गोपी संभोगमयाचि । गोपी हास्य- मकार्यत । एनां भागोमार्यत । अय दुह्मादीनामुदाहरणानि भाइ । मूले तु कर्नु- रिटतम प्रधानं कर्म । नन्यदप्रधानमिति व्याख्यातम् । तदपि समीचीनन् । नगरं नीयते नागरिक नेचरः। नर वनेचरस्य मुर-यत्वम् । नगरस्य गौणत्तम् । तेन वने- चर इति प्रथमा । यदा मुख्य कर्मणि प्रयमा तदा गौणे द्वितीया ।यदा गौणे प्रथम तदा मुख्ये द्वितीया भाति । इति विवेकः । यदा मुख्यामुरम्य दे नपि मत्यये न जभिवीयते तदोनयनापि प्रयमा । भोजनं याच्यते यजमानो याचकेन । नन मुस्पे द्वितीया । गाणे प्रथमा । पृच्यते पंथानं पविकेन पायः। ननापि मुरमं दिनीपा । गोणे प्रथमा । गिप्यणाचार्यस्तत्त्वं पृच्चते । मन्यान्यपि उदाहरणानि ययान्न नेयानि । मप्रत्ययांतात् कृ-धातोर्यम् । चिकीप्यने । चिसोप्यंत । चिप्तिान । चिोप्यंत । लिदलकारे । विकोपांचके । चिकीपिपीष्ट । चिपि । स्टः विकीप्पंने देवदत्वेन । यउन्तात् धानोरु । (पर चतुर्प) भनेन (पनः ) अंने- नाकारलोपः । पोभूम्यने । वोभूय्येत । योभूम्यताम् । (दिगदारद ) भरोभूरपर योभूयांचा इत्यादीनि । दुइकारे । नोभूपिपीट । परन्तान् १५५। . ३ ·२४० - (४५६) सारस्वनचन्द्रकीता- पापच्यते । पापच्येत । पापच्यताम् । अपापच्यत । (अनाप च हसात् ) अनेन अनपि विपये यडो लोपः । पापचांचके । पापचिपीष्ट । पापचिता । पापचिष्यते । अपापचिष्यत । पापचि । इत्यादीनि रूपाणि भवंति तानि सुगमानि ॥ इति भाव- कर्मप्रक्रिया समाप्ता॥ अथ लकारार्थप्रक्रिया। अथ लकारार्थप्रक्रिया कथ्यते । ( हठपौनःपुन्ययोलोण्मध्यमपुरुषैकवचनान्तता निपात्यते सर्वकाले सर्वपुरुपविपये अतीते काले) पुरीमवस्कन्द लुनीहि नन्दनं मुपाण रत्नानि हरामरावनाः। विगृह्य चक्रे नमुचिद्विपावली य इत्थमस्वास्थ्यमहर्निशं दिवः ॥ सूत्रम् ( हढपीनःपुन्ययोः०) हठात्कारेऽर्थे पौनःपुन्यार्थे च धातोर्लोणमध्यमपुरु- पस्य एकवचनं ततो हिः निपात्यते सर्वकाले सर्वपुरुषविपये अतीते काले । अस्यो- दाहरणानि । पुरीमवस्कन्द अस्मिन् श्लोके उक्तानि ज्ञेयानि । तत्र परोक्षे काले लोण्- मध्यमपुरुपस्यैकवचनान्तानि रूपाणि प्रदर्श्यन्ते । श्लोकार्थः सुगमोऽस्ति । ( वर्तमानार्थाया अपि विभक्तेः स्मयोगे भूतार्थता वक्तव्या!) आह स्म हारीतः । यजति स्म युधिष्ठिरः। सूत्रम् ( वर्तमानार्थायाः०) वर्तमानार्याया अपि त्यादिविभक्तेः स्म इत्यस्य योगे भूतार्थता वक्तव्या। अस्योदाहरणम् । आह स्म हारीतः । अत्र वर्तमानेऽपि स्मयो- गेन भूतार्थता । द्वितीयमुदाहरणम् । यजति स्म युधिष्ठिरः । अत्रापि वर्तमाने स्मयो- गेन भूतार्थता भवति । ( वैचित्त्यापह्नवयोरल्पकालेऽपि णादिर्वक्तव्यः ) सुप्तोऽहं किल विललाप । नाहं कलिङ्गाजगाम । सूत्रम् (वैचित्यापद्भवयोः०) वैचित्त्यापहवयोरल्पकालेजप णादिवक्तव्यः। अस्यो. दाहरणम् । वैचित्त्ये । सुप्तोऽहं किल विललाप । अपहवे । नाहं कलिङ्गानगाम । (यावत्पुरानिपातयोयोंगे भविष्यदर्थे तिवादयः लट् ) पुरा- करोति । यावत्करोति । करिष्यतीत्यर्थः । इत्युदाहरणम् ।

·* २४१ लकारायंप्रक्रिया। (४५७) सूत्रम् (यावत्पुरानिपातयोः० ) यावत् पुरा अनयोर्निपातयोोंगे भविष्यदयें तिवादयः प्रत्यया भवति । लिलकारश्च । अस्योदाहरणम् । पुराकरोति । पुरा- करिष्यति इत्यर्थः । यावत्करोति । करिष्यति इत्यर्थः। (स्मृत्यर्थधातुयोगे भूतेऽर्थे लट् ) स्मरसि मित्र यदुपकार- ' ष्यसि उपकुरुथा इत्यर्थः । ॥ इति लकारार्थप्रक्रिया ॥ ॥ सूत्रम् ( स्मृत्यर्यधातुयोगे० ) स्मृत्यर्थधातुयोगे सत्ति भूतेऽयपि लट्लकारों भवति । स्मरसि मित्र यदुपकरिष्यसि उपकुरुथाः॥ इति लकारार्थप्रक्रिया समाप्ता ।। धातूनामप्यनन्तत्वान्नानार्थत्वाच सर्वथा। अभिधातुमशक्यत्वादाख्यातख्यापनरलम्॥ इति श्रीमदनुभूतिस्वरूपाचार्यविरचितायां सार- स्वतीप्रक्रियायामाख्यातप्रक्रिया समाप्ता॥ अथ आख्यातोपसंहारमाह-धातृनामिति । यतो धातवोऽनंता यद्यपि कविक- ल्पद्रुमादौ चतुःपंचाशदधिकसप्तदशशतानि ( १७५४) धातुसंख्या प्रतिपादिता । तयापि प्रयोगाणां बहुत्वदर्शनात धातवोऽनंता एव । तथा एकैकस्य धातोः अनेके ः । यया दिव् क्रीडाविजिगीषाव्यवहारगुतिस्तुतिमोदमदस्वमकांतिगतिपु । इत्यादि । एवमेकको धातुरनेकेष्वर्थपु वर्त्तते । तया ये गत्यर्यास्ते ज्ञानार्थाः प्राप्त्य- यांश्च इत्यनेकार्थत्वम् । तथा उपसर्गयोगादप्यनेकार्थत्वम् । तत उक्तम् । धातूनाम- नंतत्वात् । नास्ति अंतो येषां तेऽनंतास्तेषां भावोऽनंतत्वं तस्मात् अनंतत्वात् । तथा प्रत्येकं धातूनां नानार्थत्वात् नाना बहुपकारेण अर्थो येषां ते नानार्थास्तेषां भावो नानार्थत्वं तस्माचकारात्सर्वया सर्वप्रकारेण संपूर्णतयाभिधानं कयनं शब्दशास्त्रम् अभिधातुं वक्तं कथयितुं वा अशक्यम् । यदि वृहस्पतिः स्वयं वक्ता इंद्रः स्वयं श्रोता तथापि वर्पसहस्रेणापि धातूनामतं न गच्छति । लोकाच्छेपस्य सिद्धिरिति सवैयाकरणरुक्तत्वात, तेषां प्रक्रिया प्रयोगानुसारेण प्रकारांतरेण वा ज्ञातव्या मया वक्तुं न शक्यते इति कारणात् आख्यातस्य व्याकरणनवमाधिकारस्य ख्यापन: कथनेरलं पर्यापूर्यतामिति यावत् ।। इति चद्रकीर्युपते सारस्वत द्वितीया वृत्तिःममाता ।

·अथ चंद्रकीर्युपेते सारस्वते कृदन्तप्रक्रिया॥ (तृतीया वृत्तिः।) ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः॥ निजजनैर्विधिना निखिलापदोझटिति यो विनिवर्तयति स्मृतः॥. जलधिजापरिरम्भणलालसोनरहरिः कुरुतांजगतां शिवम्॥१॥ कृत्प्रत्यया निरूप्यते ॥ (कृत्कर्तरि च ) वक्ष्यमाणाः प्रत्ययाः कृत्संज्ञकास्ते च कर्तरि च भवन्ति चकारागावकर्मणोरपि ( स्वतन्त्रः कर्ता) क्रियायां स्वातन्त्र्येण विवक्षितोऽर्थः कर्ता स्यात् । शुद्धो धात्वर्थो भावः ( कर्तुरीप्सिततमं कर्म ) कर्तुः क्रियया आप्तु- मिष्टतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् (तथायुक्तं चानीप्सितम् ) ईप्सिततमवदनीप्सितमपि कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् । विषं भुङ्क्ते 'देवदत्तः। अन्नं भुक्ते देवदत्तः ॥ अयेत्याख्यानकथनानन्तर कृत्मत्यया निलप्यन्ते । तृतीयवृत्तिस्थप्रत्ययाना 'कृद' इति संज्ञास्ति ते निरूप्यन्ते प्रकाश्यते । यदा कृदन्तप्रक्रिया निरूप्यते । कृत्संज्ञकाः प्रत्यया येषां ते कृदन्ताः शब्दास्तेपा प्रक्रिया निरूप्यते । द्वितीयवृत्ती धातवः साधितास्ते भवन्त्याद्यन्ताः अत्र तु भ्वादीना ऋत्मत्यययोगेन निष्पन्नाः स्यायन्ताः शब्दाः साध्यन्ते । सूत्रम् (कृत् कर्तरि०) कृत् १-१हसे पः। कतरि७-१ करोतीति कर्ता तस्मिन् डौ इति । र स्वर० । अत्र ये प्रत्यया वक्ष्यते ते कृतज्ञकाः नामानो ज्ञेयाः । अत्र जातावेकवचनमिति वचनावक्ष्यमाण इति कथितं स च त्मत्ययः प्रायः कर्तरि कर्चुक्तावेव भवति चकारात् विशेपविधाने भावकर्मणोरपि॥ (तृवुणो) धातोस्तृवुणौ प्रत्ययौ भवतः॥ डुपचा पाके । पञ् तृ इति स्थिते (चोः कुः) पक् तृ इति स्थिते (कृत्त ·२४३२ कृदन्तप्र०। (४५९) द्वितसमासाश्च) प्रातिपदिकसंज्ञा इति केचित् । इति नाम- त्वम् । नामसंज्ञायां स्यादिविभक्तिर्भवति (स्तुरार । सेरा ) पचतीति पक्ता । पक्तारौ । पक्तारः। पक्तारम् । पुल्लिंगे। पक्ता। (धितः) स्त्रियाम्--पक्ची । नपुंसके पक्तृ-पक्तृणी । पक्तृणि इत्यादि । डुकृञ् करणे । करोतीति कर्ता ॥ हृञ् हरणे हरतीति हा ॥ मृङ्माणत्यागे। म्रियते इति मर्ता ॥ डुभृञ् धारण- पोपणयोः। विभर्तीति भर्ता। सूत्रम् (तृवुणौ) तृश्च वुण् च तृगुणौ १-२ स्वर धातोरने तृवुणी इत्येती द्वौ प्रत्ययो भवतः। कर्तरि वुण् इत्यत्र णकारो वृद्धयर्थः। उदाहरणम् । दुपचप् पाके। पच् तृप्रत्ययः । (चोः कुः) स्वर० । पत्र इति जातम् । कृत्तद्धितसमासाश्चति नाम- संज्ञायाम १-१ स्तुरार । यदादेशस्तद्वद्भवति इति न्यायात् । ( सेरा ) सच डिव डिवाहिलोपः 'स्वर' पक्ता । पक्तारौ (स्तुरार् ) 'स्वर०' । पक्तारः। एवं कृ-म० (गुणः। राद्यपोधिः) कर्तृ १-१ (स्तुरार। सेरा) 'स्वर' कर्ता । कतारी । एवं सप्तसु विभक्तिपु रूपाणि ज्ञेयानि । एवं हृ हर्ता। पचतीति पक्ता । करोतीति कर्ता। हरतीति हर्ता एवं भर्ती । भारी । भारः। भोक्ता, दाता, पाता, स्थाता, माता, गंता, वक्ता, भक्ता मक्ता इत्यादि, मीलिगे, पक्षी, हीं, की, ( व्रण ईप् ) इतीम् । (ऋरम ) नपुंसकलिंगे पक्त । पक्कृणी । पक्तृणि । इत्यादि । ( कृतः ) सेदधातोः परस्य कृत्प्रत्ययस्य वसादेरिडागमो भवति । कृत इदं सूत्रं सेट्धातविषयम् । ( स्वृसूतिमूयतिधू- धादीनामिना वक्तव्यः ) पूञ् प्राणिप्रसवे । मृते वा म्य- तेऽसौ सोता-सविता। स्वृ शब्दोपतापयोः । गुणः । वा इट् । स्परतीति स्वरिता-स्वर्ता। टुञ् स्तुती । स्तोतीति स्तोता । एथ् वृद्धो । एधतेऽसो एधिता। यु मिश्रणे । योतीति यविता। रु शब्दे । रौतीति रविता । णु स्तुतो । नौतीति नविता । भू सत्तायाम् । भवतीति भविता । गुपू रक्षणे । सूत्रम कृतः) कृत् ६-१ । स्वर० । स्रो० । एकपदं सूत्रम् । मेधातोः परस्य यसादेः कृत्प्रत्ययस्य इडागमः स्यात् । वम्प्रत्याहार आदी यस्य तस्यैव कृत्यत्यय- स्येडागमः न त्वन्यस्य । उदाहरणम । भूतृ १० (कृतः) इति इडागमः (गुणः ।

·२४४ (४६०) सारस्वतचन्द्रकीतौं- ओ अब ) स्वर० । भवितृ१-१ कर्तृशब्दवत्साधना। भवतीति भविता । एषु वृद्धौ । ए त । (कृतः) एविता। (उदितो वा) ऊदितो धातोरिडा भवति । गोपायतीति गोपिता-गोपायिता-गोप्ता । पिधू शास्त्रे माङ्गल्ये च । सेधिता-सेद्धा । ( इषुसहलुभरिपरुपामनपि तस्येवा भवति ) इपु इच्छायाम् । इच्छतीति एपिता-एटा । लुभ् विमोहने । लुभ् गाद्धये । लुभ्यतीति लोभिता । इडभावपक्षे । (झबे 'जवाः । तथोर्धः) लुभ्यतीति लोब्धा । रिप् बन्धने । रेप- तीति वा रिष्यतीति रोपिता--रेशा । रुप क्रोधे । रोपतीति रोपिता-रोटा। पह मर्पणे । (आदेः ष्णः स्नः । हो ढः । तथोधः । टुभिः ष्टुः । ढि ढो लोपो०)( सहिवहोरोदवर्णस्य) सहिवहोर्धात्वोरकारस्य ओकारो भवति । सहतेऽसौ सोढा ।. वह प्रापणे । वहति इति वोढा ॥ सूत्रम् (ऊदितो वा) ऊत् ऊकारः इत् यस्य स ऊदित् तस्मात् ५-१ । स्रो० ॥ चा अव्य० । (हवे) उदितोधातोः गुपू रक्षणे पिवू शास्त्रे मागल्ये इत्यादेर्वा इडागमः। वस्प्रत्याहारादेः कृत्प्रत्ययस्यैव । उदा० गुपू रक्षणे । गुपू ( तृवुणौ ) तृप्र० ( उप- धायाः लघोः । अदितो वा) इति इडागमः 'स्वर' । उभयत्रापि १-१ (स्तुरार । सेरा ) डिवा० । 'स्वर' । गोपिता-गोप्ता । गोपायतीति गोपिता-गोप्ता । पिधू शास्त्रे मांगल्ये च । पिधू (आदेः ष्णः स्नः) सिध् तृप्र० (उपधायाः लघोः ) १-१ ऊदितोवेत्येकवेडागमः द्वितीये (तथोर्द्धः) तृस्थाने धृ ( झवे जना.) 'स्वर०' उभय- त्रापि १-१ (सेरा । स्तुरार ) टिलोपः 'स्वर०' सेधिता-सेद्धा । वा शब्दादेव इपु इच्छायामित्यस्य-एष्टा-एपिता। पह मर्पणे (आदेष्णः स्नः) सहते इति सोढा। - तृमत्ययः (हो ढः । तथोर्द्धः । ष्टुभिः ष्टुः । ढि ढो लोपो दीर्घश्च ) सहिवहोरित सहिवहोः पह मर्पणे वह प्रापणे इत्येतयोः धात्वोः संबंधिनोऽवर्णस्य ओकारो भवति ढकारलोपे सति न । दुःसहं सह्यं भारवाद् इत्यादौ ओकारो न भवति अनेन स इत्यस्य सो सोढ १-१ (स्तुरार् । सेरा) इत्यादि कर्तृशब्दवत् । एवं वह प्रापणे । वहतीति वोढा ॥ (युवोरनाको) युवु इत्येतयोरन अक इत्येतावादेशौ भवतः यथासंख्येन। णित्त्वादृद्धिः। (अत उपधायाः) पचति वा ·कृदन्तम। (४६१) पाचयतीति पाचकः । पाचको। पाचकः ॥ देवशब्दसत् । पठति वा पाठयतीति पाठकः । एवं याचते वा यावयतीति याचकः । भवति वा भावयतीति भावकः ॥ लुनाति वा लावयतीति लावकः । एनाति वा पाश्यतीति पावकः ।। शु श्रवणे । शृणोति वा भावयतीति पावकः ॥ यु मित्रणे। (औ आ ) यौति वा यावयतीति यावकः । वध हिंसायाम् । वधतीति-वधकः। (हनो घत्) हन्ति वा घातय- तीति घातकः । जायते वा जनयतीति जनकः । ( जनिव- ध्योर्न वृद्धिः । मितां ह्रस्वः) घटते वा घट्यतीति घटकः । (आतो युक्) आकारान्तादातोर्युगागमो भवति निति णिति च परे । डुदाञ् दाने । ददाति वा दत्तेऽसौ दायकः । दैए शोधने (सन्ध्यक्षराणामा० ) दायतीति-दायकः ( पुण्स- युटो हित्वा दरिद्रातेरनप्यालोपो लुङि वा वक्तव्यः ) दरिद्रा दुर्गती । दरिद्राति वा दरिद्रायतीति । दरिद्रायकः । दरि- दिता (नृतिखनिरञ्जिभ्यो दुर्वक्तव्यः ) नृती गात्रविक्षेपे । (उपधाया लघोः । रायपो द्विः) नृत्यतीति नर्तकः (नदादेः) नर्तकी । खनकः । खनकी ( रजेनलोपो वा ) रञ्जक:-रज: कः । रजकी (युवोरनाको ) इति तद्धितयुप्रत्ययस्य नेति वक्त- व्यम् । तेन ऊर्णायुः। सूत्रम् (युवोरनाको ) युश्च वुश्च युवौ तयोः ६-२( उवम ) 'स्वर' (सो०) अनाको । अनश्च जकश्च १-२(ओजी नौ) पश्चान्नामिनो : 'स्वर' द्विपदम् । यु यु इत्येतयोः प्रत्यययोः क्रमेण जन अक इत्यादेशी भवतः यु इत्यस्य जन -इत्यस्य अकः । उदाहरणम् । पच् ( तृणी ) इति चुण । णकारो वृद्धार्थः। (जत उप- थायाः ) इति । युवोरिति तु इत्यस्य अकादेशः 'स्वर०' पचीनि पाचकः १-१ (स्रो०) एवं पत् पटति पाटयति वा पाठकः । न करणे । तृष्ण् । (धातो - मिनः) कार यु इत्यस्य भक० । 'स्वर' करोति कारपति वा कारक: ?-2(मो०). एवं भू युग् उकारस्य नौकारो वृद्धिः। (नोभाव) अक० । 'स्वर' भनीति ·सारस्वतचन्द्रकीर्ती- वकः । एवं सृञ् छेदने ! लुनातीति लावकः।यु मिश्रणे यौतीति यावका श्रु श्रवणे । शृणोतीति श्रावकः । एतेषां रूपाणि देवशब्दवत् । तद्धितसवन्धियुप्रत्ययस्यानादेशो न । तेन उर्णायुः । शयुः। (नाम्युपधात्कः ) नाम्युपधाद्धातोः कः प्रत्ययो भवति । ककारो गुणाभावार्थः । क्षिप् प्रेरणे । क्षिपतीति-क्षिपः । छिदिर द्वैधीकरणे । छिनत्तीति-छिदः । भिदिर विदारणे । भिनत्तीति-भिदः । दुह प्रपूरणे । द्रवद्रव्यविभागानुकूलो व्यापारः प्रपूरणम् । कामान् दोन्धि सा कामदुधा ( दुहः के वा वो वाच्यः) तेन कामदुहा । दुहः-दुधः। तुद् व्यथने । तुदतीति तुदः। विद ज्ञाने । वेत्तीति विदः। द्विप अप्रीतौ । द्वेष्टीति द्विपः । पुर ऐश्वर्यदीप्त्योः । सुरतीति-सुरः । शुभ शोभायाम् । शोभते तत् शुभं कल्याणम् । सूत्रम् (नाम्युपधात्कः) नामी उपधा यस्य स नाम्युपधस्तस्मात् ५-१ ( डसि- रत् । सवर्णे० ) कः १-१ (स्रो० ) नामी । अवर्णवर्जाः"स्वर' इकारादिः स उपधा यस्य तस्माद्धातोः कात्ययो भवति । ककारो गुणप्रतिषेधार्थः । क्षिप् प्रेरणे । क्षिप् अत्र नाम्युपधात् । कमत्ययः। 'स्वर' । (स्रो०) क्षिपः। क्षिपते प्रेरयतीति क्षिपः । एवं भिदिर विदारणे । भिनत्तीति भिदः । छिदिर दैवीकरणे । छिनतीति छिदः । (जानातेश्व) जानातेर्धातोरपि कः प्रत्ययो भवति । जाना- तेश्चेति चकारात्कृगृधृप्रीब्रुवामपि कः प्रत्ययो भवति । कृ विक्षेपे। सूत्रम् (जानातेश्च ) इति ज्ञा अववोवने इत्येतस्यापि धातोः कप्रत्ययो भवति । ज्ञा । अकित्त्वादातोऽनपीत्याकारलोपः। 'स्वर' १-१ । स्रो० । ज्ञः । जानातीति ज्ञः । चकारात्प्रियोरपि कात्ययः- (ऋत इर् ) दीर्घऋकारान्तस्येर् नान्यस्य । किरतीति किरः । धृञ् धारणे । धरतीति धः । प्रीञ् तर्पणे । प्रीणाति वा फ्रीणीतेऽसौ प्रियः । ( नु धातोः) गृ निगरणे । गिरतीति गिरः (स्वरे परे गिरस्य लत्वं वा वाच्यम् ) गिले परेऽगि- ·२४७ कृदन्तप्र०। लस्य (गिलशब्दं विहाय पूर्वस्य मुम् वक्तव्यः ) तिमिगिल- तीति तिमिगिलः । अगिलस्यति किम् । गिलगिलः । बृञ् व्यक्तायां वाचि ( नुधातोः) ब्रवीतीति ध्रुवः । अपि- शब्दात्कर्तरि ग्रहेरपि कः प्रत्ययो भवति । गृह्णातीति गृहम् । तात्स्थ्यात् गृह्णन्ति ते गृहा दाराः। सूत्रम् (मत इर) प्रियः ग्रीन कप० । नुधातोरति इय् । (पचिनन्दिग्रहादेरयुणिनि ) पचादेर्नन्दादेहादेश्च अयुणि. नि इत्येते प्रत्यया भवन्ति यथासंख्येन । पचतीति-पचः। वक्तीति-वचः। वेत्तीति-वेदः । वपतीति-वपः। (चरिचलिप- तिहनिवदीनां वा द्वित्वं पूर्वस्यागागमश्च अप्रत्यये परे) हसादिशेपाभावः । चर गतिभक्षणयोः । चरतीति--चरा- चर:- चरः । चल चलने । चलतीति-चलाचल:-चलः। पतल पतने । पततीति-पतापतः-पतः । वदतीति-वदावदः- वदः । ( हन्तेघनश्च ) हन्तीति-घनाघनः-हनः । चकारादन शब्दे । घनतीति घनाघनः-वनः इत्यादि । णद अव्यक्त शब्दे । नदतीति-नदः । लुङ् गतौ । प्लवतेऽसौ प्वः । चरतेऽ- सौ चरः । क्षमूप सहने । क्षमतेऽसौ-समः । पचादिपु देवद नदट् इति टकारानुवन्धत्वादीप् । दीव्यतीति-देवी । पितु तन्तुसन्ताने । सीव्यतीति-सेवः । पे सेवने । सेवतेऽसौ- सेवः । व्रण क्षते।वण रुजि । व्रण शब्दे । व्रणतीति-त्रणः । अन प्राणने प्राणितीति-प्राणः। शिर प्रेक्षणे । पश्यतीति- दर्शः। सृप्ल गतौ । सर्पतीति-सर्पः । भृञ् भरणे । भरते वा भरतीति-भरः। डुभृञ् धारणपोषणयोः । विभर्ति वा विभृ- तेऽसौ भरः । सहतेसो--सहः । पचादिराकृतिगणः । पचादेर- प्रत्ययो निरुपपदस्यैव ज्ञातव्यः । इति पचादिः॥ - ·(४६४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २४८ सूत्रम् ( पचिनंदिग्रहादेरयुणिनि ) पचिश्व नंदिश्च ग्रहश्च पचिनंदिग्रहं तदादिर्यस्य स पचिनंदिग्रहादिस्तस्मात् ५-१ टिति डस्येत्यलोपः । स्रो० । अयुणिनि । अश्व युश्च णिनिश्च अयुणिनि १-१। नपुंसकात् स्यमोलक् । पश्चात् । (नामिनो रः) 'स्वर' । वृत्तिः कंउचा । पचादेः अप्रत्ययः। नंद्यादेर्युः प्रत्य० । ग्रहादेणिनिः प्र०॥ णकारो वृद्धयर्थः। इकार उच्चारणार्थः । उदा० । पच । अप्रका 'स्वर० । (स्रो०) पचः । एवं वदतीति वदः । दिवु क्रीडा० । दिव् दीव्यतीति देवः। अग्र० । (उप धाया लघोः) 'स्वर' १-१ (स्रो०) एवं पियु सेवने । (आदेः ष्णः नः) सिन् सेवः । सेवते इति सेवः । पच् वद् देव मेव पच नंद भए प्लब चर् जर मर् क्षर वेद सेय् को कोप् न व्रण सर्प भर स्वप इत्यादिपचादयः । अथ नन्यादिनिरूप्यते । टुनदि समृदो। ( इदितो नुम् ) नन्दति वा नन्दयतीति-नन्दनः । नन्दतीति--नन्दकः । रमु क्रीडायाम् । रमतेऽसौ--रमणः। वाम क्रम संहपे । वाम- तीति-वामनः । कामतीति-क्रमणः । वास शब्दे । वास- यतीति-वासनः। (मितां ह्रस्वः) मदि ह। मायतीति-मदनः। दुप वैकृत्ये। (दुओंकृतिच दीर्घो वक्तव्यः)दूपयतीति-दूपणः। राध साधु संसिद्धौ । राध्यतीति वा राधयतीति-राधनः । साधनः । वृधुङ्-वृद्धौ । वर्धयतीति-वर्धनः । रु शब्दे । ( रोर्युण ) रु शब्द इत्येतस्माद्धातोर्युण प्रत्ययो भवति । रोति वा रावयतीति-रावणः । रुशब्दात् युरपि वक्तव्यः । तेन खणः । ऋकारान्ताच । युण्प्रत्ययो भवति । करोतीति- वा कारयतीति-कारणः । कारकः । शुभ शोभने रोचने च । शोभयतीति-शोमनः। रुच दीप्तौ । रोचयतीति-रोचनः । विभीपयतीति-विभीपणः । णश् अदर्शने । चित्तं विनाशय- तीति-चित्तविनाशनः । युध्यते इति योधनः । एते ज्यन्ताः। सहतेऽसौ-सहनः । तपतीति-तपनः । ज्वल दीप्ती । ज्वल तीति-ज्वलनः । शम् दम् उपशमे । शाम्यतीति-शमनः । दाम्यतीति-दमनः । जल्पतीति-जल्पनः । तृप प्रीणने ।

·२४९ कृदन्तम । (४६५) तृप्यतीति-तर्पणः । रमणः । दृप संदर्प । दृप्यतीति-दर्पणः । कन्द आक्रन्दने । ऋदि आह्वाने रोदने च । संपूर्वः । संक्र- न्दति वा संक्रन्दयतीति-संक्रन्दनः । कृप निष्कर्षे । कृप आमर्पणे । संकर्पतीति-संकर्पणः । अर्द मर्द अर्दने । अर्द गतो याचने च । जनान् अर्दयतीति-जनार्दनः । मर्दयतीति-- मर्दनः।घृप्संघर्पणे।संघर्पतीति--संघर्पणः । पुनातीति--पवनः। पवतेऽसौ-पवनः । पूद क्षरणे । पूद निवर्हणे । सूदी हिंसायाम। मधु सूदयतीति-मधुसूदनः । लुनातीति-लवणः । अत्र णत्वं निपात्यते । शवन् दाम्यतीति वा दामयतीति-शजुद- मनः । इति नन्द्यादिः॥ टुनदि ममृद्धी । नद पचिनंदीति युप्र० । इदिन इति नुमागमः (नश्चा० । युवोरनाको) जन । 'स्वर' | नंदयति वर्द्धयति कुलमिति-नंदनः १-१ (स्रो०) गम् यु । (युवो०) स्वर० । (पु! णो०) रमते इति-रमणः । नंदनः। ग्मणः । वासनः । वसनः । मदनः । दूपणः । साधनः । गोभनः । रोचनः । तपनः । जल्पनः । दर्पणः । हर्पणः। नर्दनः । यवनः । लवणः । मधुसूदनः। विचक्षणः। इति नंद्यादयः। रोर्युम् । रु गदे इत्यस्य धातोर्युण प्रत्ययो भवति । णकारो वृद्धयर्थः । रु युणित्वादातोर्नामिनः। रौं । (युवो०) अन । (औजाव) 'स्वर' (पुनों णो० १-१ स्रो०) रीति रावयतीनि वा रावणः । युरपि । तेन रवणः । अथ ग्रहादिनिरूप्यते । ग्रह उपादाने ( इनां शौ सौ। हसे पः सेलोपः ) णिनिप्रत्ययान्ताः सर्वे दण्डिवत् । गृह्णा- तीति-ग्राही । उत्साही । आस उपवेशने । उदास्तेऽसौ उदा- सी। दास दाने । उत्पूर्वः उदासी । भामृ दीप्तो उदास- तेऽसौ-उदासी (आतो युक् ) छो छेदने । व्यतीति छायी तिष्टतीति-स्थायी । मत्रि गुप्तभापणे । मत्रि अवधारणे मन्त्रयतीति-मन्त्री । मृद मर्दने । मर्द आमर्दने । मृदु आर्ज- वे । संमर्दति वा संमर्दयतीति-संमर्दी । निस्तोतीति- निस्तावी । निशृणोतीति-निश्रावी । र पालने। निरक्षतीति- ·(४६६) सारस्वतचन्द्रकीर्ता- निरक्षी । वस् निवासे । निवसतीति निवासी । टुवप वीज- सन्ताने । निवपतीति-निवापी । शो तनूकरणे । निश्य- तीति-निशायी ॥ (नपूर्वेभ्यः कृहणीयावदिभ्यो णिनिश्च) न करोति वा कुरुतेऽसौ-अकारी। (इनां शौ सौ)न हरती- त्यहारी णीज् प्रापणे । न नयतीत्यनायी । न याचतेऽसौ- अयाची। न वदतीत्यवादी । रध हिंसायाम् । (णिनिश्चेति चकारादपावपरिविभ्यो णिनिः)। अपराध्यतीत्यपराधी । रुधिरावरणे । अवरुणद्धीत्यवरोधी । परिभवतीति--परिभावी। विपूर्वः। विचरतीति--विचारी । विशेषेण रौतीति विरावी । इति ग्रहादयः॥ ग्रह उपादाने । गृह्णातीति-ग्राही । ग्रहादित्वात् णिनि प्र० । इन् (अत उपधाया) 'स्वर०' (इनां शौ सौ ) दीर्घः। ( हसे पः०। नाम्नो०) रु शब्दे । रु विपूर्वः । विशेषण रीतीति-विरावी । णिन् प्र० । इन् । णित्त्वाद्धातोर्ना० । (औ आव् ) मिन 'स्वर' १-१॥ दंडिन् शब्दवत् । उदासी । उद्भासी । स्थायी । यायी । संमहीं। बादी । परिभावी । निश्रावी । निवासी इत्यादि ग्रहादयः॥ अथ दृशादिनिरूप्यते । ( दृशादेःशः ) दृश् हन् धेट ध्मा ध्रा पा दा धा विद् एभ्यः शः प्रत्ययो भवति ।शकारः शिति चतुर्वत्कार्यार्थः। सूत्रम् (दृशादेःशः) दृश आदिर्यस्य स दृशादिः तस्मात् ५-१ डिति-डस्येत्य- लोपः । स्रोशः १-१ मोका हश धेट पा ध्मा हन् इत्यादेर्धातोः प्रत्ययो भवति। शकारः शित्कार्यार्थः। शित्प्रयोजनमाह । (शिति चतुर्वत् ) शिति प्रत्यये परे तिवादिषु परेषु यत्का यमुक्तं तद्भवति (दृशादेः पश्यादिः । अप् । अदे ) पश्यतीति पश्यः । उत्पूर्वः। उत् ऊर्ध्वं पश्यतीति-उत्पश्यः । हन हिंसा- गत्योः । अप ( अदे ) अदादित्वादपो लुक् ( अपित्ता- दिति । गमां स्वरे । हनो ने ) गां हन्तीति-गोनः । पापनः। धेट पाने (अप् । अदे ) धयतीति-धयः । ध्मा ·कुन्दन्तमा (४६७) धमादेशः। धमतीति-धमः । उद्धमतीति उद्धमः । या जिवा- देशः। जिप्रतीति-जिनः । पा पाने । पिवादेशः । पिव- तीति-पिवः (अप् । अदे । द्वादेर्दिश्च । दादेः ) इत्या- कारलोपः। ददाति वा दत्तेऽसौ ददः । दधाति वा धत्तेऽसौ धः (मुचादेर्मुम् । तुदादेरः) विद्ल लाभे । गां विन्दती- ति-गोविन्दः॥ सूत्रम् (शिति चतुर्वत् ) शकार इत् यस्य स गित् तस्मिन् ७-१ 'स्वर। चतु- मिस्तुल्यं चतुर्वत् १-१ अव्य० । वृत्तिः मुकग न वरम् । शिति प्रत्यये परे तिवादिः वर्तमाना १ विधिसंभावना र आगी प्रेग्णा 3 अनद्यतनारख्य ४ विभक्तिचतुष्टयस्य पत्कार्य दृशादेः पश्यादिः अप् कर्तरीत्यादि तद्भवतीति । उदा० । दृश् पश्यतीति- पश्यः । अप्र० । चतुर्वत्त्वात् । (अप कतरि ) दृशादेः पश्यादिरिति पश्यादेशः । स्वर० ' (अदे०) स्वर ?-१ सि । स्रो० । घेद पाने । धे-धयाति-धयः ।। गपा (अप कर्तरि । ए अय् ) 'स्वर० (अदे) 'स्वर०ा एवं स्तनधयः। एवं पिनः। धमा शब्दाग्निमंयोगयोः ! धमादेशः उत्पूर्वः । उत् प्रावल्येन धमतीति उद्धमः । शप० (अप करि । अदे) 'स्वर' । उदमः १-१ (स्रो०) हन् हिंसागत्योः हन् । गोपूर्वः । गां हन्तीति गोप्नः । गप ।। (अप् कर्तरि । अदादेर्छक ) पश्चात् । (हनोने) हस्य यः । पूर्व । (गमां स्वरे) 'स्वर' स्रो० । एवं कृतनः॥ (ज्वलादेर्णः ) ज्वलादेर्गणात् णः प्रत्ययो भवति । ज्वलादेो वेति केचित् । पक्षे पचादित्वादः । ज्वल् दीप्तौ। ज्वालः। ज्वलः। तपतीति--तापः । तपः । पथि गतौ । चुरादिः । इदित् । पान्थयतीति वा पन्थतीति-पान्थः । पथः । अब वृद्धयनन्तरं नुमागमः । ज्वलादिगणपाठसामर्थ्यात् । पत्ल गत्यैश्वर्ययोः । पततीति-पातः । पतः । कथ् पचने । कथतीति- काथः । क्वथः । पथ् गत्याम् । पथतीति-पाथः। पथः। मथ् गाहे । मथतीति-माथः। मथः । सहतेऽसो साहः । सहः । इति ज्वलादिः।। अथाऽण । सूत्रम् (बलादेर्णः) बल नादियस्य म जलादिस्तस्मात् ५-१ डिति-इस्ये- त्यलोपः । (यो । नामिनो मः। राद्यपी द्विः) जलनु । जलादः ज्वल् तप् पथि - ·- (४६८) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २५२ पद इत्यादेर्द्धातोः णप्रत्ययो भवति । णकारो वृद्धयर्थः । ज्वल् दीप्ती । वल् ण । अ 'स्वर' (अत उपधायाः) १-१ स्रो० । एवं तप संतापे । तापः। पद गतौ । पदः। पथि गतौ । पथ् णप्र० । वृद्धिः । 'स्वर। पंथति गच्छतीति-पांथा। लक्ष्य- मुद्दिश्य लक्षणस्य प्रवृत्तिरिति प्रथमं वृद्धिस्तत इदित इति नुमागमः। (नश्चापदां० )। (कार्येऽण् ) धातोः कर्मणि प्रयुज्यमाने अण् प्रत्ययो भवति । कुंभकारः । ग्रंथकारः॥ सूत्रम् (कार्यऽण ) कार्ये ७-१ अ इ ए । जण ?-१ हसे पः । यत् क्रियते तत् कर्म तस्मिन् कर्मणि पूर्व प्रयुज्यमाने धातोः अपत्ययो भवति । कृ कुंभपूर्वः । कुंभ करोतीति-कुंभकारः । अण्प्र० (धातोः०) इति वृद्धिः । कार स्वर०१-१(स्रो०) एवं ग्रंथपूर्वः । ग्रंथं करोतीति ग्रंथकारः । एवं शाम्बकारः। एवं तंतुवायः ॥ (आतो डः) आकारांताद्धातोः कर्मणि प्रयुज्यमाने डप्रत्ययो भवति । गोदः। धनदः। जलदः॥ सूत्रम् (आतो डः) आतः ५-१ स्वर० । स्रो० । डः १-१। स्रो०। ( हवे । उ ओ) सिद्धम् । आकारोऽन्ते येषां तेषां धातूना डमत्ययो भवति । कर्मणि प्रयुज्य- माने डकारष्टिलोपार्थः । डुदाञ् दाने । दा गोपूर्वः । गां ददातीति-गोढः । डम । टिलोपः । 'स्वर०' एवं धनं ददातीति धनदः । एवं जलदः ॥ (नानि च ) नाममात्र प्रयोक्तव्ये डप्रत्ययो भवति कर्तरि भावे च । आरवत्थम् । द्वाभ्यां पिवतीति-द्विपः द्वौ वारौ जायतेऽसौ-द्विजः । गृहदारैः सह तिष्ठतीति गृहस्थः । शीङ् स्वप्ने । गिरिशः । पादैः पिवतीति-पादपः । द्रु गतौ । शुचं द्रवतीति--शूद्रः। सूत्रम् (नानि च ) नाम्नि ७-१(अल्लोपः स्वरे०) 'स्वर'च जव्य० । नान्नि नाममात्र कर्मादिनियमरहिते प्रयुज्यमाने डप्रत्ययो भवति कर्तरि चकारागावेऽपि । यथा आखूनां मूपकाणाम् उत्थानम् आखूत्थम् छा। (आदेः ष्णः नः )स्था उव- पूर्वः। उदः स्थादेरिति सलोपः । (खसे चपा.) आसुपूर्वः। ( सवर्ण० ) डा० । दिलोपः। 'स्वर' १-१ अतोमित्यादौ । उदा। पापाने। पा द्विपर्वः । द्वाभ्यां मुख: शुण्डाभ्यां पिजतीति-दिपः । प्रामाटिलोपः। 'स्वर०' १-१ स्रो० । एवं दिवार दाभ्यां वा जन्मसंस्काराभ्याम् । एक जन्मतो द्वितीयं दीक्षासंस्काराच्च जायते उत्प- यते इति-द्विजः । जनी प्रादुर्भाव । जनेर्जा आदेशः। डा० । टिलोपः 'स्वर' । छा गति । छा० (आहे. णमस्यास्या निमित्ताभावे इति थस्य सः ।

·२५३ कृदन्ता। (४६९) गृहपूर्वः । गृहे तिष्ठतीति-गृहस्थः। डा० टिलोपः 'स्वर' द्रु गतौ । शुच्पूर्वः । शुध शोकं द्रवति गच्छति प्राप्नोति हीनजातित्वादिति शूद्रः । डन । आ । टिलोपः। (शुचः शुद्धे) शुचः शूरादेशो भवति द्रे परे । सूत्रम् (शुचः शूद्रे) शुच्छब्दस्य द्रे इति इप्रत्ययांते दुधाती परे शू इत्ययमा- देशो भवति । अनेन शुचः शू । शूद्रः । ( उरसः सलोपो मुम्बा ) उरसः सकारस्य लोपो भवति । डप्रत्ययान्ते गमौ मुमागमश्च वा । उरसा गच्छतीत्युरगः। उरंगः-सर्पः। सू० (टरसः) उरमशब्दस्य उपपदस्य गमिधातौ परे सकारस्य लोपो भवति वा विकल्पेन मुमागमो भवति । गम् उरसपूर्वः उरसा हृदयेन गच्छतीति-उरगः-उरंगो वा । नाम्नीति डग्र० । अ टिलोपः। 'स्वर०' । उरस् इति सलोपः। एकत्र मुमा- गमः (नश्चा०)। ( विहायसो विहश्च ) विहायस्शब्दस्य विहादेशों भवति चकारान्मुम्वा डान्ते गौ । विहायसि आकाशे गच्छतीति- विहगः-विहङ्गः। (भुजस्य च मुम्वा डप्रत्ययान्ते गमौ ) भुजो वक्रार्थे । भुजं वक्र गच्छतीति-भुजगः-भुजङ्गः । विहायसो विहश्चेति चकारात् तरसस्तुरादेशः ।मुम्वेति अनु- वर्तनीयम् । तरसस्तुरादेशः (तुरस्य मुम्बा डान्ते गौ ) तरसा वेगेन गच्छतीति तुरगः-तुरंगः । सू०६ विहायसो विहश्च ) विहायस्शब्दस्य विहादेशः मुमागमश्च वा । एवं विहा- यसा आकाशेन विहायसि आकाशे वा गच्छतीति विहगः-विहंगः । चकारात् । भुजं कुटिलं गच्छतीति । भुज् कौटिल्ये। भुजगः-भुजंगः, । प्लवगः-प्लवंगः । तुरगः- तुरंगः । इत्याद्यपि। (अटौ) नानि कार्ये च उपपदे सति अटी प्रत्ययौ भवतः । अस्थि हरतीति-अस्थिहरः कः श्वा । कवचं हरतीति-कव- चहरः कुमारः। धृञ् धारणे । धनुर्धरतीति-धनुर्धरः क्षत्रियो वा राजा । चर गतौ । कुरुषु देशेषु चरतीति-कुरुचरः । टईवर्थः । (हितः ) स्त्री चेत् कुरुचरी । महीचरी। सेनाचरी।

·२५४ सारस्वतचन्द्रकीता- भिक्षाचरी । दीक्षाचरी । अप्रत्ययः सर्वधातुसाचारणः टप्रत्ययस्तु चरादेरेव भवति । शोकं करोतीति-शोककरी . कन्या। यशः करोतीति-यशस्करी विद्या । सृ गौ । पुरः सरतीति-पुरःसरः । अग्रे सरतीति-अग्रेसरः । पार्थे शेतेऽसौ पावशयः। तथैव पृष्ठे शेतेऽसौ-पृष्टशयः। उदरशयः । ( उत्ता- नादिषु कर्तृषु ) उत्तानः शेतेऽसौ-उत्तानशयः । स्तम्बे रमतेऽसौ स्तम्बरमः हस्ती । जप जल्प व्यक्तायां वाचि । कर्णेजपः । ग्रह उपादाने । शक्तिं गृहातीति-शक्तिग्रहः । लाङ्गलग्रहः । पृष्ठग्रहः । अंकुशग्रहः । तोमरग्रहः । घटी. ग्रहः । धनुर्ग्रहः । सूत्रग्रहः । पुष्पग्रहः । फलग्रहः । काम- ग्रहः । मधुरग्रहः । शपूर्वः कृञ् । शं सुखं वा कल्याणं करो- तीति-शंकरः । शंवदः । भारंवहः । (अत्र कर्मणि अनपि वक्तव्यः) भारवाहः । श्वेतवाहः । इत्यादि । सूत्रम (अटौ) अश्व टश्च अटौ १-२(ओ औ औ) जौ नानि कार्ये च वाच्यमाने अकारटकारौ प्रत्ययौ यथायोग्यं भवतः । प्रत्यये-टकार ईवर्थः । पचिनंदीति पचा- दीना निरुपपदानाम् अप्रत्ययः उक्तः । अटावित्यत्र तु सोपपदानाम् अप्रत्यय इति न पौनरुक्त्यम् । उदाहरणम् । हृञ् हरणे। अस्थिपूर्व । अप्र० ( गुणः ) 'स्वर' । अस्थीनि हरतीति अस्थिहरः श्वा कुर्द्धरः। एवं कवचं सन्नाहं हरतीति-कवचहरः कुमारः इंद्रो वा । एवं धृ धनुषपूर्वः। दोपामिति पस्य रः (राद्यपो दिः।झवे जवाः) जल । वनुर्द्धराति-धनुर्द्धरः कुमारः । इत्यादयः अप्रत्ययाताः। चर गतिभक्षणयोः चर कुरुपूर्वः । कुरुपु देशेषु चरतीति-कुरुचरः । स्त्री चेत् कुरुचरी । टप्रत्य० ।। 'स्वर' । एकत्र ?-१ सो० । द्वितीये टित्त्वात् (ष्ट्रितः) इतीप् । ( यस्य लोपः) २-३ (हसेप:०)। नदीशब्दवत् । (इखखि) धातोर्नाम्नि कार्ये च सति इख खि एते प्रत्यया भवन्ति । खकारः खिति पदस्येति सूत्रस्य विशेषणार्थः । सूत्रम् (इखखि) इश्व खश्च खिश्च इ ख खि १-३ साकेतिकम् । यद्वा १-१(नपुंस- कात्स्यमो क्) नाम्नि कार्ये च सति इख खि एते त्रयः प्रत्यया भवति यथायो- ग्यम् । उदा० । कृ स्तंवपूर्वः। स्तवं करोतीति-विग्रहे इप्रत्ययः । (गुणः ) 'स्वर' ·कृदन्तमा (४७१) १-१स्रो० । स्तवकरि बीहिः शालिः । एवं शकृतकरिवत्सः । आप्ल व्याप्ती । आप देवपूर्वः । देवानामोतीति-देवापिः, इन। 'स्वर' । एवं वातापिः,। एवं फले- ग्रहिः नायहरिः, इतिहरिः पशुः। (खिति पदस्य) खिति प्रत्यये परे पूर्वपदस्याव्ययवर्जितस्य मुमागमो भवति । तेन दोपामन्यमहः । आत्मानं दोपा मन्यते तदोपामन्यम् अहः। शकृतस्तम्वात्कृञः फले रजोमलाहो हृञः। दृतिनाथादेववातादापः कर्तरि वाच्य इः॥ ( वत्सत्रीयोरेव ) डुकृञ् करणे । शकृत्करोतीति-शक- करिः कः वत्सः । स्तम्बं करोतीति-स्तम्बकरिः कः बीहिः । फले गृह्णातीति-फलेग्रहिः । वा। फलानि गृह्णातीति फलेग्रहिः वृक्षः । फलस्यैदन्तत्वं निपातनात् । रजो गृह्णातीति-रजोग्रहिः । मलग्रहिः। इति हरतीति-इतिहरिः । नाथहरिः । आप्ल व्याप्ती । देवान् आमोतीति-देवापिः । वातम् आनोतीति वातापिः। करीपकूलसर्वाभ्रात्कपः प्रियवशाददः । ऋतिमेधभयात्कृत्रः क्षेममद्रप्रियात्तु वा ॥ कप निष्कर्पे । करीपं कपतीति-करीपंकपः । 'तत्तु शुष्क करीपोऽत्री ' इत्यमरः । कूलं कपतीति-कूलंकपः । सर्व कपतीति-सर्वकपः । अभ्रं कपतीति-अभ्रंकपः । खकारो । मुमागमार्थः । वद व्यक्तायां वाचि । प्रियं वदतीति-प्रियं- वदः । वशंवदः । ऋतिं करोतीति ऋर्तिकरः । मेघंकरः । भयंकरः । विकल्पपक्षे कार्य अण् । क्षेमं करोतीति-क्षेमकरः-- क्षेमकारः । मद्रं करोतीति मद्रंकरः--मद्रकारः । प्रियं करो- तीति-प्रियंकरः । प्रियकारः॥

·(४७२) सारस्वतचन्द्रकीर्ता- २५६ आशिताच भुवो भावे करणे च तुराभुजात् । विहायसः सुतोरोभ्यां हृदयाच जनात् प्लवात् ॥ गच्छतेः प्रत्ययः खः स्यानो धातोस्तु खिर्भवेत् । आत्मन्कुक्ष्युदरेभ्यः स्युस्तथा वाचंयमादयः ।। आशितेन भूयते इति आशितंभवम् । भावे नपुंसकता वाच्या। आशितो भवत्यनेनेति आशितंभव ओदनः । तुरं गच्छतीति तुरंगमः । भुजंगमः । विहंगमः । सुतंगमः । उरं गमः। हृदयंगमः। जनंगमः । प्लवेन गच्छतीति प्लवंगमः । डुमृञ् धारणपोपणयोः । आत्मानं बिभर्तीति-आत्मभरिः । कुक्षिभरिः । उदरंभरिः । लुप्तविभक्तेश्च पदान्तत्वं विज्ञ- यम्। अतःपरं वाचंयमान् कथयति। (वाचंयमादयो निपा- त्याः) वाचं यच्छतीति वाचंयमः । अत्र अकारो निपात्यते । ह विदारणे । पुरं दारयतीति-पुरंदरः । तप संतापे । द्विपं ताप- यतीति द्विपंतपः। परंतपः । सर्व सहतेऽसौ--सर्वसहः । विश्वं बिभर्तीति विश्वंभरः । भगं दारयतीति--भगंदरः। तृ प्लवनत- रणयोः । रथं तरतीति--रथंतरः। वृञ् वरणे । पतिं वृणोतीति-- वा वृणुते सा-पतिवरा । जि जये। धनं जयतीति--धनंजयः धृ धारणे । वसूनि वा वसु धरति वा धरतेऽसौ-वसुंधरा । शत्रु सहतेऽसौ-शत्रुसहः । अरिं दाम्यतीति-अरिंदमः । शत्रु- तपः । एते वाचंयमादयः ।। सूत्रम् (खिति पदस्य) ख इत् यस्य स खित् तस्मिन् ७-१ 'खरे' । पदस्य ६-१ डस्य खिति खकारेत्मत्यये पूर्वपदस्य मुमागमो भवति । उकार उच्चारणार्थः । के क्षेमपूर्वः । क्षेमकरः । इखखि । इति खप्रत्ययः। अत्र खकारो मुमागमार्थः । वितिप दस्येति (मोनुः० ) 'स्वर' एवं प्रिय वदतीति प्रियवदः। वशवदः। कूलंकपः । अभ्र लिहः । वाचयमः । पुरदरः। भयंकरः। परतपः । सर्वसहः । विश्वभरः। मितपचः । विधंतुदः । सूर्यपश्यः । ललाटतपा इत्यादि । भृञ् आत्मन्पूर्वः । आत्मानं विभ तीति-आत्मभरिः । खिमत्ययः। इनाम्नो। (खिति पदस्य । मोनु०) 'सर०' २-१ (स्रो०) एवं उदरंभरिः कुक्षिभरिः । इत्यादयोऽपि ज्ञेयाः॥

·1 4 कृदन्तप्रक्रिया। (४७३), (एजां खश) एजृ कंपने इत्यादीनां खश् प्रत्ययो भवति । खकारो मुमागमार्थः । शकारः शिति चतुर्वत्कार्यार्थः । (धातोःप्रेरणे ) इति निः प्रत्ययः । जनान् एजयतीति जनमेजयः। ज्यन्तैर्मन्यतेर्मुञकूलास्यपुप्पतो धयेः । नाडीमुष्टिशुनीपाणिकरस्तनात्सनासिकात् ॥ मन ज्ञाने ( दिवादेर्यः) आत्मानं पंडितं मन्यते स पंडितं- मन्यः। धेट पाने । मुझं धयतीति-मुझंधयः । कूलंधयः। आस्य॑धयः । पुष्पंधयः । ध्माधेटोस्तुल्यौपपदत्वं ज्ञेयम् । ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः । नाडी धयतीति--नाडिधयः । नाडिंधमः ( खशन्ते पूर्वपदस्य हस्त्रो वाच्यः ) मुटिंधयः । मुप्टिंधमः। शुनिधयः । शुनिंधमः । पाणिधयः । पाणिधमः। करंधयः । करंधमः । स्तनंधयः। स्तनंधमः । नासिकांधय- तीति-नासिकंधयः । नासिकंधमः। ध्माखागवातघटीतो रुजवही तु कूलतः॥ अरुविधुतिलात्तुद्स्यादसूर्योगादृशिस्तपिः॥ ललाटतो वहाभाल्लिह मितमाननखात्पचिः॥ वातादजिरिरायामट् जहातिः शर्धतस्तथा ॥ खारी धमतीति--खारिंधमः । वातंधमः । घटिंधमः। रुजो भङ्गे । वह प्रापणे । उत्पूर्वः । कूलमुद्रुजतीति-कूलमुगुजः । कूलमुबहतीति-कूलमुद्रहः । अरुः किम्। मर्मस्थानम् । अरुस्तु दतीति-अरुंतुदः । विधुतुदः। तिलंतुदः । दृशिर प्रेक्षणे । न सूर्य पश्यंतीति-असूर्यपश्याः के राजदाराः । उग्रंपश्यः । ललाटंतपः। लिह आस्वादने । वहं लेढीति-वहलिहः । अभ्रं- लिहः । मितं पचतीति-मितंपचः । प्रस्थंपचः । मानपचः।

·२५८ (४७४) सारस्वतचन्द्रकी?- नखंपचः। अज गतौ क्षेपणे च । वातमजतीति-वातमजः । मदी गर्वप्लवनयोः । इरया माद्यतीति इरंमदः । ओहाक् त्यागे। शधैं जहतीति-शधजहा माषाः । इति खशप्रत्ययः । सूत्रम् ( एजां खर) एजां ६-३ । 'स्वर' । (मोनु । खश् १-१ हसे पा) एज़ कंपने इत्यादीनां धातूनां खश्प्रत्ययो भवति । खकारो मुमागमार्थः । शकारश्च- तुर्वकार्यार्थः। उदा० । एज् जनपूर्वः । जनं लोक एजयति कंपयतीति विग्रह (धातो. प्रेरणे) जिप्रत्ययः 'स्वर' । तत एजां खशिति । खश खितिपदस्योत पूर्वस्य मुम् । 'स्वर' । चतुर्वत्वात् (अप् करि ) गुणः (ए अय् ) 'स्वर०' ( अदे ) इत्यकार- लोपः। 'स्वर०' जनमेजयः । मन ज्ञाने । मन् पंडितपूर्वः । आत्मानं पंडितं मन्यते इति पंडितमन्यः। खपत्ययः । अशित्त्वाविवादेर्यः खित्त्वान्मुमागमः । 'स्वर'। (अदे) एवं सुभगंमन्यः । इत्यादि। (ख्युद करणे ) धातोः करणेऽर्थे ख्युट् प्रत्ययो भवति । अभूततद्भावे । आढयसुभगस्थूलपलितनग्नांधप्रियेषु कृत्रः ख्युट वाच्यः) अनाढ्यः आढयः क्रियतेऽनेनेति आढयं- करणं द्यूतम् । सुभगंकरणम् । स्थूलंकरणं किं दधि । पलि- तंकरणं किं शीतवस्तुसेवनम् । अनमः नग्नः क्रियते अने- नेति नग्नकरणं द्यूतम् । अन्धंकरणं किं सूर्यावलोकनमस- कृत् । अप्रियः प्रियः क्रियते अनेनेति प्रियंकरणं मैत्रम् । (दाहिनो अण् वक्तव्यः ) तकारस्य च दः । घदादेशो वक्तव्यः ( उ वम् ) दारु आहन्तीति-दाघाटः (चारों वा) चारुं आहन्तीति-चाघाटः चार्वाधातः ( कर्मणि संपूर्वाच्च) वर्णान् संहन्तीति-वर्णसंधातः (जायापत्योप्टक् ) जायापत्यो- रुपपदयोर्हन्तेपक्प्रत्ययो भवति लक्षणवति कर्तरि । जायां- हन्तीति-जायनः ना। पतिं हन्तीति-पतिनी स्त्री (अमनु. प्यकर्तृके च)जायानः तिलकालकः। कपाले भ्रमरः । पतिनी पादरेखा ( पाणिघताडघौ शिल्पिनि निपात्येते ) राजध- उपसंख्यानम्।

·कृदन्तप्रक्रिया। सूत्रम् ( ख्युट करणे) ख्युद् १-१ (हसे पः०) करण ७-१ अ इ ए । अकृतस्य निष्पादन करणमुच्यते । तस्मिन्नथे धातोः ख्युत् प्रत्ययो भवति । खकारो मुमाग- मार्थः। टकार ईवर्थः । कृ ननपूर्वः । अननो नग्नः क्रियते अनेनेति विग्रहे ख्युत् । युम० । सितिपदस्येति खित्वान्मुम् (समासप्रत्यययोः) इति विभक्तिलोपे मुमागमः ( युवोरनाफौ) इति अनादेशः ( गुणः ) 'स्वर०' (पुनों णो० ) १-१ नपुंपकांतं नम्रकरणं चूतम् एवम् अस्थूलः स्थूलः क्रियते अनेनेति स्थूलंकरणं दधि । कृ स्थूलपूर्वः। (भजां विण) भजसहवहां कर्तरि विण प्रत्ययो भवति । णकारो वृद्धयर्थः। (वेः) वेर्लोपो भवति । भज् सेवायाम् । अभजतीति-अर्धभाक् । (चोः कुः) सुखभाक् । दुःखभाग वह प्रापणे । भारं वहतीति-भारवाट्-भारवाड् । भारवाही । भारवाहः । भारवाहम् । भारवाहौ। सूत्रम् ( भनां विण्) भजां ६-३ 'स्वर० । ( मोनु०) विण १-१ ( हसे पः ) भजादीनां भञ् वह, पह, शम् इत्यादीनां धातूनां विण्प्रत्ययो भवति कर्तुक्ती विपये। णकारो वृद्धयर्थः । भज्ञ सेवायाम् । भज् अर्द्धपूर्वः अर्छ भनतीत्यर्द्धभार । विण्प्रत्ययः णित्त्वादत्त उपधायाः वृद्धिः । अईभाज् वि इति स्थिते । सूत्रम् । (के) ६-१ ( डिति डस्य । स्रो०) विप्रत्ययस्य लोपो भवति इत्यनेन वेलोपः १-१ (चोः कुः । हसे प० । वावसाने ) अदभाक् । अर्द्धभाजौ । अर्द्ध- भाजः इत्यादि । स्त्रीलिंगेऽप्येवम् । नपुंसकलिंगे तु अईभाक् । अईभाजी । अई- भांजि । इत्यादि । अब केचित् । तत्वं पृच्छतीति-तत्वप्राट् इत्युदाहरणं पठति । तदत्र न युज्यते । अग्रे किप्प्रत्ययाधिकारे सावितत्वात् । इह तु भ्रमात् पठति । बढ् भारपूर्वः। भारं वहतीति-विग्रहे विण्प्रत्ययः । वृद्धिः । विलोपः १-१ ( हो ढः । हसेपः । वावसाने ) ढस्य टः । भारवाट्-भारवाड् । मधुलिशब्दवत् । शसादौ स्वरे परे विशेपः। (वाहो वौ शसादौ स्वरे) वाहो वाकारस्य औकारादेशो भवति शसादौ स्वरे परे। भारोहः। भारौहा । भारवाड्भ्याम् । भार- वादिः । पह मर्पणे । (हो ढः । वावसाने । सहादेः सादिः ) इति सूत्रेण त्वरायास्तुरादेशः । तुरां शत्रूणां वेगं सहतेऽसौ . तुरापाइ।

·(४७६) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २६० सूत्रम् (वाहो वौ शसादौ स्वरे) शसादौ स्वरे वाह इति विश्प्रत्ययातस्य वह- धातोः शसादौ स्वरे परे वा इत्यक्षरस्य कृत्स्नस्प औकारो भवति । वा इत्यस्य औ। (ओ औ औ) भारोहः। भारौहा । भारवाड्भ्याम् । (होढः । झवे जवाः । स्वर० भारवाद्भिरित्यादि । पह मर्षणे सहने । आदेः ष्णः सः। सह विण प्र० । वृद्धिर्वलोपः २-१। (होढः)। (सहेः पःसा दि) सहेः सकारस्य पकारो भवतिसाढि सनि। तुरासाहो । तुरासाहः । अम्बूनि वहतीति-अम्बुवाद । शसादौ तु अन उः। अनकारादुत्तरस्य वाहो वाकारस्य उः स्यात् शसादौ स्वरे परे अम्बूहः । शालिवाटू । शाल्यूहः । (सहेः पः सा दि) सहेः ६-१ पः १-१ सा ढि ७-१ सहेर्धातोः सकारस्य पकारो भवति ढकारे परे । कथंभूते ढकारे रसे पदाते च परे। अनेन सस्य पा(हसेपः। वावसाने । ) तुरा शत्रुवेगं सहते इति तुरापाड इन्द्रः । तुरापाट् । तुरासाहौ। तुरा- साहः । भकारादौ सुपि च तुरापाड्भ्याम् । तुरापाङ्गिः । इत्यादिरूपाणि ज्ञेयानि । (शमेरपि विण वक्तव्यः । मो नो धातोः) मान्तस्य धातो- मकारस्य नकारो भवति धातोझसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च । शम दम उपशमने । प्रकर्षण शाम्यतीति प्रशान् । प्रशामौ । प्रशामः । शम् उपशमे । शम् प्रपूर्वः । प्रकर्पण शाम्यतीति प्रशाम । विण प्र० । वृद्धिः वेलोपः १-१ । सूत्रम् (मो नो वातोः) धातोर्मकारस्य नकारो भवति रसे पदान्ते च । वमोश्च इति मस्य नः । ( हसेपः०) प्रशान् । प्रशामौ । प्रशामः । प्रशानभ्याम् । मशान्भिः । (अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे नाम्नश्चिः) अभूततद्भावेऽर्थे कृ भू अस् इत्येतेषु नाम्नश्चिः प्रत्ययो भवति । (संपद्यकर्तरीति वक्तव्यम् ) तेन अगृहे गृहे भवतीति गृहेभवति । चका- रश्वौ दीर्घ इति विशेषणार्थः । वा चकारः प्रत्ययभेदज्ञाप- नार्थः (वेः) (भूतेत्यादि) न प्राग्भूतम् अभूतं तस्य तेनैव स्वात्मना भवनं तद्भावः तस्मिन्नथे अतथाभावे तयाभावस्य सति क भूअम् इत्येतेपा त्रयाणा धातूनां मध्ये एक्तरयोगे नानाश्चप्रत्ययो भवति । चकार चौटो ईचास्येति सत्रविशेषणार्थः । २ ·२६२ कृदन्तप्रक्रिया। (४७७) (च्चो दीर्घ ई चास्य) च्चौ प्रत्यये परे आकारस्य ईकारादेशो भवति । अन्यस्य स्वरस्य दीर्घा भवत्यव्ययवर्जितस्य । अमिथुनं मिथुनं संपद्यमानं तथा करणम् इति-मिथुनीकरणम् । किं पाणिग्रहणम् । व्यन्तत्वादव्ययम् ( अव्ययाद्विभक्ते- लुक) असहायः सहायः संपद्यमानस्तथा स्यात् इति सहा- यीस्यात् । अकृष्णः कृष्णः यथा संपद्यमानस्तथाकरोतीति कृष्णीकरोति । हेतकृतम् । अव्ययस्य न दीर्घत्वम् । अस्व- स्ति स्वस्ति यथा संपद्यमानस्तथा स्यादिति स्वस्तिस्यात् । संपद्यकर्तरि किम् । अगृहे गृहे भवतीति गृहे भवति (अलुक् कचित् ) इति विभक्तरलुक् । सूत्रम् (च्ची दीर्घ ई चास्य) चौ परे सति भकारव्यतिरिक्तस्वराणां दीर्घः अकारस्य च । यदा अस्य अवर्णस्य ईकारो भवति अनव्ययस्य तु न । उदा० । कृ मिथुनपूर्वः। अमिथुनं मिथुनं क्रियते इति विग्रहे ( भावे युद्) यु । अभूततद्भावे कृ अनेन मिथुनस्याग्रे चिः ईचास्येति अकारस्य ईकारः । ( युवोरनाकौ ) गुणः । स्वर० । वेलोप । (ों णो० ) भावत्वानपुंसकलिंगत्वम् १-१ कुलशब्दवत् । एवं मिथुनीकरोति मिथुनीभवति । मिथुनीस्यात् । भू शुक्लपूर्वः । शुक्लभवनं शुक्लीभावः । घा भावे घञ् । अनित्वाद् वृद्धिः (औ आव्) 'स्वर' । चिः अकारस्य ई । वेर्लोपः । एवं भूयोगे च्चिः १-१ (स्रो०) अस् भुवि । (विधिसंभावनयोः) यात् । (अपक। अदादे क ) नमसोऽस्येत्यलोपः। सहायपूर्वः । अनहायः सहायः स्यादिति विग्रहे चिप्र० । ई चास्य । वेरिति वेर्लोपः । सहायी स्यात् क्रियापदम् । अत्र अस्योगे चिः । कृ हेतुपूर्वः । अहेतु हेतुतया कृतं हेतूकृतं (कतवतू )-तप० । (चौ दीर्घः) इति दीर्घः। उकारस्य उकारः। नपुंसकेति । (चौ सलोपश्च) मनस् महस् रजस् इत्यादीनां सकारस्य लोपो भवति चौ प्रत्यये परे । द्वौ नौ प्रकृत्यर्थमनुसरतः। उत्सुकं मनो यस्यासौ उन्मनाः। न उन्मनाः अनुन्मनाः। अनुः न्मनाः उन्मनाः संपद्यमानस्तथा भाव इति उन्मनीभावः । वि- गतं मनो यस्याऽसौ विमनाः। न विमंनाः अविमनाः। अवि- मनाः विमनाः संपद्यमानः तथाभाव इति-विमनीभावः ।न ·अतथाभावे तथाभावस्य सति कृ भू अस् इत्येतेपात्रयाणां धातूनां मध्ये एकतरयोगे (४७६) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २६० सूत्रम् (वाहो वौ शसादौ स्वरे) शसादौ स्वरे वाह इति विण्प्रत्ययांतस्य वह- धातोः शसादौ स्वरे परे वा इत्यक्षरस्य कृत्स्नस्य औकारो भवति । वा इत्यस्य औ। (मओ औ औ) भारोहः। भारोहा । भारवाड्भ्याम् । (होढः । झवे जवाः ।। स्वरक भारवाटिरित्यादि । पह मर्पणे सहने । आदेः ष्णः नः। सह विण्प्र। वृद्धिलॉप २-१३ (होढः)। (सहेः पःसा ढि) सहेः सकारस्य पकारो भवति साढि सति । तुरासाहौ। तुरासाहः । अम्बूनि वहतीति-अम्बुवाट् । शसादौ तु अन उः। अनकारादुत्तरस्य वाहो वाकारस्य उः स्यात् शसादौ स्वरे परे अम्बूहः । शालिवाटू । शाल्यूहः । (सहेः पः सा दि) सहेः ६-१ पः १-१ सा दि ७-१ सहेर्धातोः सकारस्य पकारो भवति ढकारे परे । कथंभूते ढकारे रसे पदाते च परे। अनेन सस्य पा(हसेपः। बावसाने ) तुरां शमुवेगं सहते इति तुरापाड इन्द्रः । नुरापाट् । तुरामाहौ। तुरा. साहः । भकारादौ सुपि च तुरापाड्भ्याम् । तुरापाङ्गिः । इत्यादिरूपाणि ज्ञेयानि । (शमेरपि विण वक्तव्यः । मो नो धातोः) मान्तस्य धातो- मंकारस्य नकारो भवति धातोईसे परे नामश्च रसे पदान्ते च । शम दम उपशमने । प्रकर्षण शाम्यतीति प्रशान् । प्रशामौ । प्रशामः । शम् उपशमे । शम् प्रपूर्वः । प्रकर्षण शाम्यतीति प्रशाम । विण प्र० । वृद्धिः वेलोपः १-१ । सूत्रम् (मो नो धातोः ) धातोर्मकारस्य नकारो भवति रसे पदान्ते च । वमोश्च इति मस्य नः। ( हसेपः०) प्रशान् । प्रशामौ । प्रशामः । प्रशानुभ्याम् । प्रशाभिः । (अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे नाम्नश्चिः) अभूततद्भावेऽर्थे कृ भू अस् इत्येतेषु नाम्नश्चिः प्रत्ययो भवति । (संपद्यकर्तरीति वक्तव्यम् ) तेन अगृहे गृहे भवतीति गृहेभवति । चका- रखौ दीर्घ इति विशेषणार्थः । वा चकारः प्रत्ययभेदज्ञाप- नार्थः (वेः) (अभूतेत्यादि) न मागभूतम् अभूतं तस्य तेनैव स्वात्मना भवनं तद्भावः तस्मिन्नर्थ 'नानश्चिात्ययो भवति । चकार चोदो चास्येति मनविशेषणार्थः । ३ ·कृदन्तप्रक्रिया । (४७९) परे न क्यपि विपि वा। क्वनिप्प्रत्ययः । सुष्टु पिवतीति-सु- पीवा । भूरि ददातीति-भूरिदिवा । घृतं पिवतीति-घृतपीवा । धनदिवा । मलसिवा । मार्गस्थिवा।धनधीवा । सुगीवा। दोप- हीवा । कनिए कचिदन्येभ्योऽपि दृश्यते । सुष्टु करोतीति- सुकर्मा । सुष्ठु शृणोतीति-सुशर्मा । अन प्राणने । अत्र किए । प्राणितीति-प्राण् । प्राणो ।प्राणः। हे प्राण् । (अनः) पदान्ते वर्तमानस्यापि अनो नस्य णत्वं स्यात् । अधौ इति विशे- पणान्नलोपो न शंकनीयः। इण गतौ । ह्रस्वस्य पिति कृति- लुक् । प्रातरेतीति-प्रातरित्वा । ( वनिपि अमस्याऽऽत्वं वाच्यम्) जनी प्रादुर्भावे । विजायतेऽसौ विजावा। केवलेभ्योऽ पि वनिम्। ओण अपनयने। ओणतीति-अवावा । अवावा नौ । (इपि वनो नस्य रो वाच्यः) (व्रण ईए) ओणति सा अवा वरी। पारं पश्यतीति-पारहश्वा। पारं पश्यति सा पारदृश्वरी केवलेभ्योऽपि कनिए । पुञ् अभिपवे । पूङ् प्राणिगर्भविमो- चने। सुनोतीति-सुत्वा । तुक् । धेट पाने । धयतीति-धीवा। गै शब्दे । गायतीति-गीवा । जहातीति हीवा। पीवा । सूत्रम् (स्थामी) स्था ६-३ (आतो धातोर्लोपः) स्वर० ( मोनु०) ई१-१ सांकेतिकम् । अयवा स्थाम् ६-३३१-१ई १-१ त्रिपदम् । (अव्ययाद्विभक्तलक् । इश्च ईश्व ई स्था। पा पाने । गा मा हादीनां ईकारो भवति किप्प्रत्ययव्यतिरिक्त किति परे । स्थादीनामाकारस्य इकार ईकारश्च भवति कचित्प्रयोगानुसारेण हस्व इकारः । यथास्थितम् । सहितम् । मितम् । प्रमितम् । दो अवखंडने । दितम् ! पोतकर्मणि । अवमितम् शो तनूकरणे । निशितमित्यादौ क्वचिद्दीर्घः । पा पाने । पा। सुपूर्वः सुगुपिवतीति विग्रहे । (आतो मनिए) इत्यादिना कनिप् प्रत्ययः । कित्वादाकारस्य ईकारः । पा इत्यस्य पी सुपीवन् १-१ (नोपधायाः। हसेपः । नानो नो०) सुपीवा इति कनिबंतः। डुदाञ् दाने । भूरि पूर्वः भूरि प्रचुरम् । स्वर्ण वा ददातीति भूरिदावा । वनिप् प्र० कित्त्वाभावात् । स्थामी इतीकारो न । राजन्- शब्दवत् प्रक्रिया।

·(४७८) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २६२ विद्यते मनो यस्यासौ अमनाः । न अमनाः अनमनाः ।अन- मनाः अमनाः संपद्यमानस्तथा भाव इति-अमनीभावः । तथा सुमनीभावः। सुचेतीभावः महीकरोति । अरूकरोति । चर्करोति (डाच कचिद्वक्तव्यः) अभूततद्भावेऽर्थे कचित् डाच् प्रत्ययो भवति । अदुःखं दुःखं संपद्यते तत् करोतीति- दुःखाकरोति । तथा-भद्राकरोति । सूत्रम् (चौ सलोपश्च) चिप्रत्यये परे अरुर्मनश्चक्षुश्चेतोरहोरजसां सकारस्य लोपो भवति । सलोपे च कृते पूर्वस्य च दीर्घः । अकारस्य ईकारः । स्थिरस्य मनसः अमनस्त्वेन भवनम् अमनीभावः। अरूकरोति, चकरोति, चेतीकरोति, विर- हीकरोति, विरजीकरोति । भू मनस्पूर्वः । घञ्भावे । अत्र विप्रत्यये कृते चौ सलोपश्चेति सलोपे कृते अकारस्य च ईकारः । एवं अपरिखा परिखा कृता परि- खीकृता कृ-क्तमा । परिखापूर्वः । च्चिम० । चौ दीर्घः । ईचास्यति अवर्णस्य ईकारः । वेरिति विलोपः १-१ (स्रो०) कचित्प्रयोगांतरे कृभ्वस्तियोगे च्व्यर्थ नाम्नो डाच् प्रत्ययो भवति । डकारष्टिलोपार्थः । चकारः प्रत्ययभेदज्ञापनार्थः। अदुः- खिनं दुःखिनं करोतीति दुःखाकरोति । सिद्धमेव दुःखिनुपूर्वः । डान् । टिलोपः । स्वर०' । एवं सुखाकरोति । सपत्राकरोति । प्रियाकरोति । मुण्डने। भद्राकरणम् । (आतो मनिपक्वनिव्वनिपः) प्रादौ नाम्नि च प्रयुज्यमाने आकारान्ताद्धातोर्मनिए क्वनिए वनिप् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । सुष्टु ददातीति-सुदामा । राजन्शब्दवद्रूपम् । (खसे चपाझसानाम् ) अश्वे तिष्ठतीति-अश्वत्थामा । सूत्रम् (आतो मनिपकनिप्वनिपः) आतः ६-१ 'स्वर' । (स्रो०) मनिप् च कनिषु च वनिप् च मनिपक्वनिप्वनिपः १-३ । 'स्वर०' । (स्रो०)। आकारांतादा- तोर्मनिए कनिपू वनिप् एते त्या प्रत्यया भवंति कर्तरि । पकारः पितृकायार्थः इकार उच्चारणार्थः कनिप् इत्यत्र ककारः कित्कार्यार्थः । डुदाञ् दाने । दा सुपूर्वः। सुष्ठु ददातीति सुदामा। मनिए प्र० । सुदामन् १-१ (नोपधायाः । हसेपः । नाम्नो. नोलो०) राजनशब्दवत् । साधनार्थः। (स्थामी) इश्च ईश्च ईं। दासोमास्था हस्व इकारो भवति । धागैहाकपिवतीनां दीर्घ ईकारो भवति तकारादो किति हसे .

·कृदन्तप्रक्रिया। (४८१) सुष्टु श्रीर्यस्यासो-सुश्रीः। श्रयन्ते जना यामिति-श्रीः । (नहि वृतिव्यधिवृपिरुचिसहितनिपु , क्विवन्तेपु पूर्वपदस्योपसर्ग- स्यान्ते दीर्वो वाच्यः) ण वन्धने (आदेः प्णः स्नः । नहो धः ) उप समीपे नातीति-उपानत् । नितरां वर्ततेऽसौ नीवृत्। व्यथ ताडने (ग्रहां क्विति च) मर्माणि विध्यतीति मर्मावित् । वृप वृष्टो । प्रकर्पण वर्पतीति-प्रावृट् । रुच- दीतो। नितरां रोचतेऽसो नीरुक ( गम्यमनम्हन्तनादी- नां किपि जमस्य लोपो वाच्यः क्यपि वा) तुक् । परितः तनोतीति-परितत् । कटं चिकीर्पतीति कटचिकीः । चिकी- पतेः किए (यतः ) इत्यकारलोपः ( दोपाम् ) इति पस्य रेफः (रिलोपो दीर्घश्च) इति मध्यमरेफस्य लोपः । न तु संयोगान्तस्य लोपः। रसे पदान्ते चेति चकारात् (रात्सस्य । स्रोविसर्गः ) कटचिकीो । कटचिकीर्पः। वह प्रापणे (यजां यवराणाम् ) अनो वहतीति-अनदान (विवन्ते वानसोः डान्तादेशो वाच्यः ) अनडाहो । अनडाहः । राज दीप्ती (शिवन्ते राजतो परे समो मस्यानुस्वाराभावो वाच्यः ) तेन सम्यक् राजतेऽसो सम्राट् । ध्यै चिन्तायाम् (ध्यायतेः विपि संप्रसारणं दीर्वता च वक्तव्या ) सुष्टु ध्यायतीति सुधीः (द्युतिगमिजुहोतीनां विपि कचित् द्वित्वं वाच्यम् ) हसादिशेपाभावः । ( द्योततेः कचित्पूर्वस्य किपि संग्र- सारणं वाच्यम् ) द्योततेऽसो दिद्युत् । गच्छति उत्पत्ति- स्थितिलयान प्राप्नोतीति-जगत् (जुहोतेर्दीर्घश्च ) जुहोत्य- नया सा जुहूः। सूत्रम् (वचीति ) वच् प्रच्छ स्तु कटङ्जु श्रीणां दीर्घता भवति चकारात् । संप्रसारणाभावः । इति स्वरस्य दीर्घः । श्रिन सेवायां मुपूर्वः मुष्ठुश्रयतीति विग्रहे । किम् लोपः । सुश्री. १-१ सोमच्छ तत्पूर्वः । किम् प० । प्रच्छादेरिति दीर्घः ।

·(४८०) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २६४ (किम् ) उपपदे सति असति च सर्वधातुभ्यः विप् प्रत्ययो भवति। किपः सर्वापहारिवाल्लोपः । कपावितौ । (वेः) सूत्रम् ( किम् ) किम् ?-१ । (हसेप० ) एकपदम् । सर्वधातुभ्यः किए प्रत्ययो भवति । ककारो गुणप्रतिपेवार्थः तुग्विधानार्थश्च । अन्ये तु प्रत्यया उदाहरणार्थानु- सारेण यथायोग्यं धातुभ्यः प्रयोज्यौः । किप्रत्ययस्तु सर्वधातुभ्यो भवतीत्यर्थः । कृ कर्मन् पूर्वः। कर्म करोतीति विग्रहे कि प्र० वि । (हस्वस्य पिति कृति तुक्) ह्रस्वस्य पिति कृति परे तुगा- गमो भवति । कृति तुक् । कर्म करोतीति-कर्मकृत् । अग्निं चिनोतीति-अग्निचित् । देवान् स्तोतीति-देवस्तुत् । सोम पिवतीति-सोमपाः । सर्वं पश्यतीति-सर्वहक् । (दिशाम् ) इति कुत्वम् । दिश अतिसर्जने । दिशतीति-दिक् । (किम् ) सूत्रम् (हस्वस्य पिति कृति तुक् ) हस ६-१ (डस् स्य ) पिति ७-१ स्वर। कृति० ७-१ तुक् १-१ ( हसेपः ) पिति कृति परे हस्वरय स्वरस्य तुगागमो भवति । अनेन धातोः पुरतस्तुगागमः । (क्विपः सर्वापहारीलोपः) इति क्विव लोपः किर १-१ ( हसेपः) कर्मन् इत्यत्र (नाम्नो०) कर्मकृत् । एवं अग्नि चिनोतीति अग्निचित् । चिञ् चयने । देवान् स्तौति देवस्तुत् । ष्टुञ् स्तुतौ । (आदेः ष्णः स्नः) निमित्ताभावे इति टस्य तः । देवपूर्वः । किप् प्रत्ययः । तुगागमः (किपः सर्वापहारी- लोपः) पा पाने । सोमपूर्वः किप्प्र० । सोमं पिवतीति-सोमपा अन दीर्घत्वान तुगा- गमः १-१ (स्रो०) दृशिर् प्रेक्षणे । दृश सर्वपूर्वः । सर्व पश्यतीति सर्वदृक् । किम् प्र०। (किपः सर्वापहारीलोपः) दिशामिति शस्य कः १-१ (हसेपः) सर्वदृक् । सर्वदृशौ । इत्यादि। (किपि वचिप्रच्छयातस्तुकटग्रुजुश्रीणां दीर्घः संप्रसारणा- भावश्च वक्तव्यः) वक्त्यनया सा वाक् । वा उच्यते अनया सा वाक्प्रच्छ ज्ञीप्सायाम्। तत्त्वपूर्वः । तत्त्वं पृच्छतीति-तत्त्वप्राट्। (छशपराजादेषः। (छोःशऊ वाच्यौकिति डिति झसे परेऽ नुनासिके कोच) तेन तत्त्वप्राछौ । तत्त्वप्राछः । ष्टुञ् स्तुतौ ॥ आयतं स्तोतीति-आयतस्तूः ।पृङ्गतौ। कटं प्रवतेऽसौ क- टमः । जु गतौ । जवतेऽसौ-जूः । सुष्टु श्रयतीति-सुश्रीः । वा ·कृदन्तप्रक्रिया। (४८१) सुष्टु श्रीर्यस्यासो-सुश्रीः। श्रयन्ते जना यामिति-श्रीः । (नहि वृतिव्यधिवृपिरुचिसहितनिपु , विवन्तेषु पूर्वपदस्योपसर्ग- स्यान्ते दीपों वाच्यः) ण वन्धने (आदेः प्णः सः । नहो धः ) उप समीपे नातीति-उपानत् । नितरां वर्ततेऽसो नीवृत् । व्यथ ताडने (ग्रहां रिति च) मर्माणि विध्यतीति मावित् । वृप वृष्टो । प्रकण वर्पतीति-प्रावृट् । रुच- दीप्तौ। नितरां रोचतेऽसौ नीरुक ( गम्यमनम्हन्तनादी- नां विपि अमस्य लोपो वाच्यः क्यपि वा) तुक् । परितः तनोतीति-परितत् । कटं चिकीर्पतीति कटचिकीः । चिकी- पतेः किम् (यतः ) इत्यकारलोपः ( दोपाम् ) इति पस्य रेफः (रिलोपो दीर्घश्च) इति मध्यमरेफस्य लोपः । न तु संयोगान्तस्य लोपः। रसे पदान्ते चेति चकारात् (रात्सस्य । स्रोविसर्गः ) कटचिकीर्यो । कटचिकीर्षः। वह प्रापणे (यजां यवराणाम् ) अनी वहतीति-अनड्वान (किवन्ते वयनसोः डान्तादेशो वाच्यः ) अनड्वाही । अनड्दाहः । राज दीप्तौ (शिवन्ते राजतौ परे समो मस्यानुस्वाराभावो वाच्यः ) तेन सम्यक् राजतेऽसौ सम्राट् । ध्यै चिन्तायाम् (ध्यायतेः विपि संप्रसारणं दीर्घता च वक्तव्या ) सुष्टु ध्यायतीति सुधीः (धुतिगमिजुहोतीनां विपि कचित द्वित्वं वाच्यम् ) हसादिशेपाभावः । ( द्योततेः कचित्पूर्वस्य किपि संग्र- सारणं वाच्यम् ) द्योततेऽसौ दिद्युत् । गच्छति उत्पत्ति- स्थितिलयान प्राप्नोतीति-जगत् (जुहोतेर्दीर्घश्च ) जुहोत्य- नया सा जुहूः। सूत्रम् (वचीति) वच् प्रच्छ स्तु कट टुङ् जु श्रीणां दीर्घता भवति चकारात् । संप्रसारणाभावः । इति स्वरस्य दीर्घः । श्रिञ् सेवायां सुपूर्वः सुष्ठुश्रयतीति विग्रहे। किए लोपः । मुश्रीः १-१ स्रो० प्रच्छ तत्त्वपूर्वः । किप प्र० । प्रच्छादेरिति दीर्घः ·(४८२) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २६६ १-१ (सयोगातस्य लोपः । छशपराजादेः पः । पोडः । हसेपः । वावसाने ) तत्त्वं पृच्छत्तीति तत्त्वप्राट्-तत्त्वप्राड् । तत्त्वप्राच्छौ । तत्त्वप्राच्छ।। णह बंधने । नह उपपूर्वः। उपनद्यते पादयोरिति उपानत् । किप्प० । विपि परे नहेर्धातोः पूर्वस्य उपसर्गस्य दीर्घता च वक्तव्या किप्परे इति पाठे किए परो यस्मात् स किप्परः ईदृशे नहि- धातौ परे उपसर्गस्य दीर्घता च वक्तव्या १-१ नहो धः।हस्य धः (हसेपः। वावसाने) उपानत् उपानद् । उपानही । इत्यादि । हसातस्त्रीलिंगे चकारात् प्रावृट् । प्रवर्गातीति प्रावृट् । मावित् । नीरुक् इत्यादावपि दीर्घता नहीत्युपलक्षणात् । नहिपिवृति व्यधिसहितनयः गृह्यते । कृ कट पूर्वः। कटं चिकीर्पतीति विग्रहे इच्छायामिति स प्रत्ययः (ऋत इर) किर् । द्वित्वम् ( पूर्वस्य हसादिः शेपः) रलोपः। ( कुहोश्चः) चिकिर । (खोविं हसे ) इति दीर्घः (किला) कटं चिकीर्ष अग्रे किप् ( यतः) इति सप्रत्यस्य कारस्य लोपः (किपः सर्वापहारी लोपः) १-२ (संयोगातस्य लोपः। हसेपः । स्रो०) कटचिकीः। कटचिकौ । कटचिकीर्पः। केचिनु कटचिकीर्प किए यतः । इत्यकारलोपः (दोपा० । रिलोपो दीर्घश्च । स्रो०) एव साधयति ।ध्यै चि- तायाम् । ध्यै सुपूर्वः । सुष्टु ध्यायत्तीति-सुधीः । किम् प० । ध्यायते ध्ये चिताया- मित्यस्य धातोः किपि परे सप्रसारणं भवति । दीर्घस्य दीर्घ ईकारः । ध्ये इत्यस्य धी। विप्लोपः १-१ स्रो० । सुश्रीः । शब्दवत् । (दृशेटक्सको चोपमाने कार्ये ) शेर्धातोः सर्वादिपु टक् सको प्रत्ययौ भवतः उपमाने कार्ये सति । चकारात किए वक्तव्यः । सूत्रम् (दृशेष्टक्सको चोपमाने कार्य ) दृश् ५-१ डिति । डस्य । स्रो० । टक् व सक् च १-१ 'स्वर' । पश्चाद्विसर्जनीयस्य सः (टुभिः ष्टुः) च भव्य०। उपमान ७-१ अ इ ए । सिद्धम् । दृशेर्धातोः टक्सको प्रत्ययो भवतः । चकारात् तृतीय- रूपे किप् प्रत्ययोऽपि भवति कार्य कोक्तौ उपमाने वान्ये सति । दृश् जन्य इव दृश्यते इति विग्रहे एका टक् प० । टकारोऽनुवंवार्थः । ककारो गुणनिषेधार्थः । (आ सर्वादेः) एतेषु प्रत्ययेषु परेषु सर्वादेः पूर्वस्य टेरात्वं भवति । दृशिर प्रेक्षणे । अन्य इव दृश्यतेऽसौ अन्यादृशः । (छशपराजादेः पः। पढोः कः सेः । फिलात) अन्यादृक्षः । अन्यादा । स इव दृश्यतेऽसौ तादृशः। तादृक्षः । तादृक् । य इव दृश्यतेऽसौ-यादृशः । याक्षः-यादृक् । एप इव दृश्यते- ऽसो-एतादृशः। एतादृक्षः-एतादृक् ।

·२६७ कृदन्तप्रक्रिया। (४८३) सूत्रम् ( आ सर्वादः) आ १-१ सांके० सर्वादि ६-१ डिति-ङस्य । एतेपु टक् सक् किम् प्रत्यये परे सर्वादेः सर्वादिशब्दगणस्य पूर्वपदस्य धातोरादौ वर्तमानस्य सतः टेः आत्वं भवति । 'स्वर' १-१ (स्रो०) अन्यादृशः। द्वितीये सक् प्रकाटेरा- त्वम् । दिशामिति शस्य का। (किला। कपसंयोगे क्षः १-१ स्रो० ) अन्या- दृक्षः । तृतीयरूपे किप्प० । टेरात्वम् । किप्लोपः १-१ । (दिशां । हसेप० ) अन्यादृक् । टित्त्वादीप् अन्याशी । एवं स इव दृश्यते इति तादृशः-ताक्षः-ता- दृक् । तत्पूर्वः । (किमिदमः कीशईशी ) किम्शब्दस्य इदम्शब्दस्य च कीश् ईश इत्येतावादेशौ भवतः टकारादिषु प्रत्ययेषु परे । शकारः सर्वादेशार्थः। क इव दृश्यतेऽसौ-कीदृशः-कीहक्षः। कीहक्-। अयंमिव दृश्यतेऽसौ ईदृशः । ईदक्षः-ईदृक् । ईदृशी वार्ता । सर्वादित्वाट्टेरात्वम्। (भवदादिषु दृशेष्टकारादयः।- पूर्वस्य टेर्दीर्घता च वक्तव्या) भवानिव दृश्यतेऽसौ भवादृशः- भवादृक्षः--भवादृक् । चकारात् । एतेषु प्रत्ययेषु परेपु समान- शब्दस्य सो वाच्यः । समान इव दृश्यतेऽसौ सदृशः-- सदृक्षः-सदृक् । (अदसोऽमू आदेशः) अदस्-शब्दस्य टगा- दिपु सत्सु अमू आदेशो भवति किति परे। असाविव दृश्यतेऽसो अमूदृशः । अमूदृक्षः-अमूहक्-अमूहम् । प्रत्ययोत्तरपदयोः परतो युष्मदस्मदोरेकत्वे त्वत् मत् इत्येतावादेशौ भवतः । त्वमिव दृश्यतेऽसौ-त्वादशः । त्वाक्षः-त्वाह-वाहर । अहमिवदृश्यतेऽसौ माहश:-माक्षः। माक्-माहर । ( त्य- दादेप्टेरः स्यादौ) इत्यकारः। यूयमिव दृश्यतेऽसौ-युष्मादृशः- युष्मावक्षः-युष्मादृक् । वयमिव दृश्यतेऽसौ-अस्मादृशः । अस्माक्षः-अस्माक् । टकारानुवन्धत्वादीय । ताहशी । यादशी। एतादृशी। त्वादशी। मादृशी । अन्यादशी। युप्मा- दशी। अस्मादशी । भवाशी । इत्यादि ।

·। (४८४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २६८ सूत्रम् ( किमिदमः कीशईशी) कि च इदं च किमिदम् तस्य ६-१ स्वर० । (स्रो०) की च ई च की कीपूर्वः शकारः कोश् शकारोऽनुवन्धः उभयत्रापि यो- ज्यते । कीश १-१ ( हसेप:०) केचित्तु किमिदमः कीशीश' एवं सत्रं पठति । एतेषु प्रत्ययेपु परेपु दृशिधातोः पूर्वयोः किम् इदम् शब्दयोः कोश् ईश् इत्येतावादेशी भवतः ययासंख्येन । किम्शब्दस्य कीश् इदम् शब्दस्य ईश् । शकारः सर्वादेशार्थः आदेशभेदज्ञापनार्थः । दृश् किम्पूर्वः । क्रमेण टक्सक्किप्प्रत्ययाः । क इव दृश्यते इति विग्रहे किमः की आदेशः । कीदृशः- कीहक्षः कीदृक् । शेपं प्राग्वत् । एवम् इदम् पूर्वः इदमः ई आदेशः । अयमिव दृश्यते ईदृशः-ईदृक्षः-ईदृक् । भवदा- दिपु प्रापदेषु सत्सु इवार्थे उपमानेऽर्थे दृशेर्धातोः टक्सक्तिप्प्रत्ययाः भवति पूर्व- पदस्य देः आत्व भवतीत्यर्थः । भवानिव दृश्यते भवादृशः-भवादृक्षा-भवाइकू । नहमिव दृश्यते इति मादृश:-मादृक्षः-मादृक् । दृश् जस्मद्पूर्वः । ( त्वन्मदेकत्वे) इति मदादेशे कृते पश्चादैराकारः। एवं त्वमिव दृश्यते इति त्वादृशः । त्वादृक्षः । त्वादृक् । चकारात् समान इत्यस्य स आदेशः । समान इव दृश्यते इति सदृशः । सहक्षः । सदृक् । वयमिव दृश्यते इति अस्मादृशः । अस्माक्षः । यूयमिव दृश्यते इति युष्मादृशः ॥ ( णिनिरतीते ) धातोरतीते काले शीलेऽर्थे च णिनिः प्रत्ययो भवति । सूत्रम् (णिनिरतीते ) णिनिः १--१ (स्रो०) अतीते ७-१ जइए । पश्चा- नामिनोरः। 'स्वर०'धातोः अतीते गते काले णिनिप्रत्ययो भवति शीले स्वभावेऽयो णिनिरित्यत्र णकारो वृद्धयर्थः । इकारः प्रत्ययभेदज्ञापनार्थः । (करणे उपपदे यजणिनिर्वाच्यः । इनांशौ सौ ) अग्निष्टो- मेन इयाज इति वा अग्निष्टोमेन अयाक्षीत् इति अग्निष्टोम- याजी । वा अग्निष्टोमं यष्टुं शीलं यस्य सः अग्निष्टोमयाजी। श्राद्धं भुक्ते इत्येवंशीलः श्राद्धभोजी । अधं भुक्ते इत्ये- वंशीलः अर्धभोजी । सुखभोजी । उणं भुक्ते इत्येवंशीलः वा भुक्तवान् इति-उष्णभोजी । (हनो घत् । हन्तेनिन्दायां णिनिर्वाच्यः) पितरं जघान वा अवधीत् इत्येवंशीलः पितृ- घाती । दण्डिन्शब्दवद्रूपं ज्ञेयम् । (कर्तर्युपमाने णिनिर्वा- ·। २६९ कृदन्तप्रक्रिया। (४८५) च्यः) अभ्र इव पततीति-अभ्रपाती । मत्त इव करोतीति- मत्तकारी । हंस इव गच्छतीति-हंसगामी। स्त्री चेत् हंस- गामिनी । ईए। (कर०) यज पूजा० यज् अनिष्टोमपूर्वः । अनिष्टोमं इष्टवान् यष्टुं शीलमस्यैति वा अग्निष्टोमयाजी । णिनिप्र० ।इन् णित्त्वादृद्धिः 'स्वर' (इनां शो सौ । हसेपः। नानो नो०) दंडिन् शब्दवत् । (किव्वनिव्डाः ) धातोरतीते काले शीलेऽर्थे च किए वनिए डा इत्येते प्रत्यया भवन्ति । किए । वृत्र ब्रह्म भ्रूण. एतत्पूर्व- कादेव हन्तः किम् स्यात् । अतीते एव । वृत्रं हतवानिति वृत्रहा । ब्रह्महा । भ्रूणहा। अन्यत्र शत्रुघातीत्यत्र णिनिः । शबूं हन्तीत्येवंशीलः शत्रुधाती। सुष्ठु करोति स्मासौ सुकृत् । कर्मकृत् । पापकृत् । पुण्यकृत् । शास्त्रकृत् । सोमं सुनोति- स्मासौ सोमसुत्। अग्नि चिनोति स्मासौ अग्निचित् । इत्येते-विवन्ताः । वनिए । युधि संग्रहारे । राजानं युध्य- ते स्मासौ राजयुध्वा । राजानं करोतीत्येवंशीलः राजकृ- त्वा । सह युध्यते स्माऽसौ । सहयुध्वा । सहकृत्वा । पुञ् प्राणिप्रसवे । वनिए । तुक् । कित्त्वाद्गुणाभावः । सुनोति स्मासौ सुतवान् इति सुत्वा । स्तुत्वा । यजति स्मासौ यज्वा । पारमद्राक्षीत् इति-पारदृश्वा । इत्येते कनिबन्ताः ॥ जनी' प्रादुर्भावे । सूत्रम् (क्विन्वानब्डाः) विप् च वनिय च डच किब्बनिब्डाः १-३ सवर्णे । स्रो०) वृत्तिः सुगमा । हन् हिसागत्यो। हन् वृत्रपूर्वः वृत्रं त्रामुरं हतवान् इति विग्रहे किस्म । (विपः सर्वापहारी लोपः) १-१ (इनां शौ सौ। हसेपः । नाम्नो०।) वृत्रहा। वृत्रहणी । एवं ब्रह्महा । भ्रूणहा । पूर्व किप्प्रत्ययो वनिम् प्रत्ययश्च वर्तमाने काले उक्तः । अत्र तु अतीते काले इति न पौनरुत्तयम् । यन् वनिप् प० । वन् । 'स्वर' । यज्वन् १-१(नोपवायाः। हसेपः। नाम्नो नो०) इष्टवान् इति यज्वा । यज्वानी।

·. (४८६) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २७० (सप्तम्यां जनेर्डः ) सप्तम्यां जनेर्धातोर्डः प्रत्ययो भवति अतीते काले। सरसि जायते स्म तत् सरसिजं पद्मम् । (अलुक्वचित् ) सरसि जातं सरोजम् । संस्कारजः। प्रजा। अजः। द्विजः। परितः खाता इति परिखा। प्रकर्पण जायते स्मेति प्रजा। सर्वं गतवान् इति सर्वगः । वा सर्व गच्छ- ति स्मासौ सर्वगः । गै शब्दे । साम गीतवान् गायति स्मासौ सामगः। (जनी प्रादुर्भावे) जन् सरसिपूर्वः । डम० । अडित्त्वाहिलोपः । 'स्वर' । सर- सि जातं सरसिजम् । अलुक् क्वचिदिति सप्तम्या अलुक् । नपुंसके कुलशब्दवत् । ज्ञा अवबोधने । ज्ञा सर्वपूर्वः । डा० । टिलोपः। 'स्वर' १-१ (स्रो०)। सर्व ज्ञात- वान् इति सर्वज्ञः । गम्ल गतौ । गम् सामन्पूर्वः । साम वेद गतवान् ज्ञातवान् गीतवानिति विग्रहे ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्था इति डप्र०। टिलोपः । स्वर०' (नाम्नो०) -सामगः । एव सर्वन गतवान् सर्वगः । (तक्तवतू) धातोरतीते काले तक्तवतू प्रत्ययौ भवतः । भावकार्ययोः क्तः । क्तवतुः कर्तर्येव । कृतो घटः । कृतवान् घटम्। उकारो नुविधानार्थः । आगतं स्थितं देवदत्तेन । भावे नपुंसकान्तम् । सूत्रम् (क्तक्तवतू) क्तश्च क्तवतुश्च तक्तवत १-२ (जो यू। सवर्ण० ) पातोः अतीत गते काले क्तक्तवतु इत्यतौ प्रत्ययौ भवतः । तन क्तमत्ययो भावे कर्माण च भवति क्तवतुश्च करि । ककारो गुणप्रतिपेधार्थः । जकारि इति-कृतः कृ क्तमः । त १-१ स्रो० । कृतः कटः कारुकेण । अब कर्मणि क्तः । क्तवतुः उकारो नुम्वि- थानार्थः । तवत् १-१ (नितो नुम् । नत्वसोः सौ )दीर्घः ( हसपः । सयोगातस्य लोपः) चकार इति कृतवान् (ट्रितः) स्वीचेत् कृतवती । जन कतरि क्तवतुः । गम् क्त त लोपस्त्वनुदात्ततनामिति मलोपः । देवदत्वेन जागतम् । जन भावे क्तः । नपु- सकलिंगे भावे विहितस्य क्तप्रत्ययस्य नपुंसकलिंगता। हा (जादेः प्णः स्रः) स्था। क्त प्र० । स्थामीति हस्त इकारः । देवदत्तेन स्थितम् । (गत्यर्थादकर्मकाच कर्तरि क्तः) गत्यर्थादकर्मकाच धातोः कर्तरि क्तः प्रत्ययो भवति चादगावकर्मणोः । स्थितः । शान्तः।दान्तः।

·२७१ कृदन्तप्रक्रिया। (४८७) सूत्रम् (गत्यादकर्मकात्कतरिक्तः) गतिरों यस्य स गत्यर्थस्तस्मात् ५-१ (उसिरत् । सवर्ण) न विद्यते कर्मेत्यकर्मकः तस्मात् ५-१ ( ङसिरत् ) मध्ये चपा. 'स्वर' । च अव्य० । पश्चात् । (स्तोश्चभि०) । स्वर० । कर्तृ७-१ डौइत्यर् । 'स्वर'क्त १-१ (स्रो०) गत्यर्थो धातुरट गतावित्यादिः अकर्मकश्च लज्जासत्तादिः एवं द्विविधादपि धातोः कतरिक्तप्रत्ययो भवति । उदा० । अद् क्तप० । कृत इतीडागमः। अटित १-१(स्रो०)अंत्र गत्यर्थत्वात् क्तपाठास्था क्त । स्थामीति इकारःस्थितः। अत्र अकर्मकत्वात् क्तम० । म दम उपशमे । शम् क्त । जमान्तस्य द्धितीति । (नश्चा०)। शांतः। एवं दम्-दांतः । टुवम्-वांतः । अकर्मकत्वात् । कर्तार क्तः । मदेर्न दीर्घता। तेन मत्त इति रूपम् । (क्तो वा सेट् ) उदुपधात्सेट् क्तः प्रत्ययो वा किद्भवति । द्युत चोतने । प्रद्योतितः । प्रद्युतितः। रोदितः । रुदितः। मोपितः। मुपितः। गृहीतः॥ सूत्रम् (क्तो वा सेट्) क्तः १-१ स्रो० वा अव्य० (हवे । उओ) सेट् सह इटा वर्तमानः सेट् १-१ ( हसेपः ) इट्सहितः क्तप्रत्ययो वा किद्भवति । कित्त्वे सत्यापि विकल्पेन कित्त्वं कल्पनीयम् । कित्त्वाद् गुणपतिपेधः। यत्र कित्त्वं न तत्र गुणो भवति । द्युत दीप्तौ । द्युत् २ प्रपूर्वः । कतरिक्तः । (कृतः) इतीडागमः एकत्र । कित्त्वाभाव- स्तत्र गुणः । ( उपधाया लघोः ) कित्त्वपक्षे गुणाभावः । प्रद्योतितः । प्रद्युतितः। रुदिर् अश्रुविमोचने । रोदितः । रुदितः । मुप् स्तेये । मोपितः । मुपितः । एवं नोदितः । नुदितः । वेदितः । विदितः । ग्रह (तक्तवतू) इति क्तमः । ग्रहां कित चेति संप्रसारणम् । कृत इतीडागमः। ईटो ग्रहामिति इकारस्य ईकार: स्वर० १-१ (स्रो०) गृहीतः । (वृतः ) उवर्णान्ताहवर्णान्ताश्चिश्रिञश्च धातोः क्तप्रत्ययस्येड् न भवति । वृतः । मृतः। भूतः । श्रितः। सूत्रम् (वृतः) वृतः ६-१ स्वर० । स्रो० । एकपदम् । (युः से ) इति सूत्रात् बुरित्यनुवर्तते कापि वृश्रितः कितः इति सूत्रं दृश्यते । उवर्णान्तात् ऋवर्णान्तात् विश्रिनश्च धातोरिति वचनात् कृत इति सुत्रेण प्राप्तस्य इटो निषेधः । एवं नुतः मृतः। (आदीदितः ) आदित ईदितश्च परस्य तस्ये न भवति । सूत्रम् (आदीदितः) आच ईच आदीतौ तौ इतौ यस्य स आदीदित् तस्मात्र ६-१'स्वर' । (स्रो०) आकारानुबंधात् ईकारानुबंधाच्च धातोः परस्य कितः प्रत्य- यस्य ईडागमो न भवति। - .

·(४८८) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २७२ (जीतां तक वर्तमानेऽपि) जीतां धातूनां मतिबुद्धिपूजार्था- नां च वर्तमानेऽपि तक्प्रत्ययो भवति । अपिशव्दाद्भाव- कर्मणोश्च । जीतां.) जिः इत् येपां तेजीतस्तेषां धातूनां वर्तमाने काले अर्यशप शब्दा- दतीतेऽप्यर्थे तक् प्रत्ययो भवति । जिमिदा धातुः स्नेहने म्रक्षणे । जिकार आकारश्च अनुबंधौ । मिद् ज्यनुबंधत्वात् तक् प्र० । आकारानुवंधत्वात् इट् निषेधः । मिद त इति स्थिते। (दस्तस्य नो दश्च) दुकारादुत्तरस्य कितस्तस्य नत्वं भवति । चकाराद्दकारस्य नकारो भवति । जिमिदा स्नेहने । मिन्नमन्नं तैलेन वर्तते । जिविदा गानप्रक्षरणे । आयासेन प्रस्विनः। निविदा संचूर्णने । शिवण्णः। सूत्रम् ( दस्त०) दः ५-१ 'स्वर०' । स्रो०। तस्य ६-१ (डस् स्य) पश्चाहिसर्ज- नीयस्य सः। नः १-१ स्रो० । दः ६-१ स्वर० । 'स्रो' च अव्य० । दकारांता- द्धातोः परस्य कितस्तकारस्य नकारो भवति धातुसंबंधिनो दकारस्यापि नकार इति तक्संबंधिनस्तस्य नः दस्य च नः । 'स्वर' १-२ अतोऽम् । नपुंसकांतम् । अन्नं तैलेन मिन्नं स्निग्धं वर्त्तते इत्युदाहरणम् । एवं निविदा धानुः गात्रप्रक्षरणे प्रस्वेदने । विद् । (आदेः ष्णः स्नः) स्विद् ञ्यनुवंधत्वात्तक । (आदीदितः) इति आका- रानुबंधत्वादिइनिपेधः । दस्तस्येति दकारतकारयोर्नकारः । पूर्वः । आयासेन खेदेन प्रस्विनः । जिविदा संचूर्णने पेषणे । श्विद्-तक्म । दकारतकारयोर्नकारः (पी.) अबकुप्यन्तरेपीति धातोर्नस्य णत्वे । एभिः टुरित्युत्तरनकारस्य णकारः। 'स्वर' विण्णः । चूर्णित इत्यर्थः । मदी हर्प । इत्यस्य तु दकारतकारयो कारो न। तेन मत्तः इति रूपम् । (अदो जघुः) जग्धम्। सूत्रम् ( अदो० ) अद् भक्षणे इत्यस्य धातो धुरित्ययमादेशो भवति तकारादी किति परे । अद् का जवु आदेशः । (तयोधः । झभे जवाः)घस्य गः। 'स्वर', १-१ (अतो । अम्शसो । मोनु) जग्धमन्नम् । (२) रेफादुत्तरस्य कितस्तकारस्य नत्वं भवति । कृ विक्षेपे कृ हिंसायाम् । (ऋत इर् । योनि हसे) विकीर्णम् । जप झए वयोहानौ । जीर्णम्, झीणं शरीरम् ।

·२७३ कृदन्तम। (४८९) सनम (रः)५-१ 'स्वर' (स्रो)। रेफात् रकारात् परस्य कितः तकारस्य नकारो भवति । उदा० । कृ विक्षेपे। कृञ् हिंसायां वा । तप० । त । (त इर् ।) इति सूत्रेण तस्य नः । विपूर्वः। (योनि हसे) इति दीर्घः। (राद्यपो दिः) जलतुविका विकीर्ण १-२(अतोऽम् ) धातुः झुपधातुश्च वयोहानी वाक्ये । पकारौ पित्का- र्याय । जु क्तम०(मत इर) रकारातत्वात् । (रः) इति सूत्रेण तस्य नः (बोर्षि इसे । पुर्नी णो । राद्यपोदिः) 'जल०' जीर्ण शरीरम् एव झुप् झीर्णम् । (ल्लायोदितश्च) लादेरोदितश्च धातोस्तो नो भवति । लूनः । क्षि क्षये । क्षीणः। ग्लानः। म्लानः।हीनः। सनम (ल्वाद्योदितश्च) लू जादिर्यस्य स ल्वादिः । ओकार इत् यस्य सः ओ- दिन् । ल्वादिश्च मोदितश्च वाद्योदित् तस्मात् ५-०१ च जव्ययम् । ल्वादयो धातु- -पाठोक्ताः ओदितश्च नोहार त्यागे ओहाइ गतौ ओप्यायी वृद्धौ इत्यादयस्तेभ्यः परस्य कितस्तफारस्य नकारो भवति । उदा० । लज् छेदने । लू (क्तक्तवतू) त । (ल्लायोदित०) इति तस्य नः १-१ (स्रो०) लूनः ॥ शिक्षये । शिक्तप० । क्षयो दीर्वः कर्तरीत्यनेन दीर्घः । वाद्यो० इति तस्य नः । पु० । क्षीणः । ग्लै हर्पक्षये । ग्लै-क्तम० (सध्यक्षराणामा० ) इत्यनेन ग्ला । (वाद्यो०) इति तस्य नः १-१ ग्लानः । एवं म्लै हर्पक्षये । म्लानः । ओहाक् त्यागे । हा क्तप० । (स्थामी ल्वाद्यो०) इति तस्य न हीनः । ओप्यायी वृद्धौ । प्याय् क्तप० । ( प्यायः पी) प्यायी इत्यस्य वातोः पी इत्यादेशो भवतीति प्या स्थाने पी। (ल्वायो०) इति तस्य नः। पीनः । एव दीनः । लीनः । उड्डीनः । मीनः । दूनः । मनः। (दो दत्ति) दा इत्यस्त दद्भवति किति तकि परे। दत्तः-दत्तवान् । सूत्रम् ( दो दत्ति ) दो ६-१ आतो धातोरित्यालोपः। स्वर० । (स्रो०) दत् १-१ । हसेपः । त् ७-१ स्वर० । डुदाञ् दाने इत्यस्य धातोस्तकारादौ किति परे दत नादेशो भवति । दा क्त दत् आदेशः। 'स्वर' (स्रो०) दत्तः। क्तवतुप्रत्ययो दत्तवान् भवच्छब्दवत् । ( स्वरात्तो वा ) स्वरादुत्तरस्य दा इत्यस्य तो वा भवति किति परे । प्रत्तः । प्रदत्तः । अवत्तम् । अवदत्तम । नाम्यन्तोप- सर्गस्य दीर्घा भवति । (ददातेस्तो वाच्यः) नितरां दीयते स्म तत् नीतम् । नीदत्तम् । पर्यासमन्तादावेन दीयते स्म तत् परीत्तम् । परीदत्तम् ( धानो हिः किति ते) धीयते ·२७४ सारस्वतचन्द्रकीर्ता- स्मासौ हितः । दधाति स्मासौ हितवान् । ( जहातेश्च किति) जहातेर्धातोः किति प्रत्यये परे हिरादेशः स्यात् । तेन पूर्व हित्वा । हीयते स्मासौ हितः । अहासीदिति हित- वान् । (यजां यवराणां संप्रसारणम् । छशपराजादेः पः) इष्टम् । टुवप् बीजतंतुसंताने । उप्तं बीजम् । वह प्रापणे । संप्रसारणम् । (हो ढः) ढत्वम् । (तथोर्धः) ष्टुत्वम् । ढि ढो लोपो०) ऊढोऽनडुहा पंगुः । व्यञ् संवरणे । संवीतः । ह्वेञ् स्पर्धायां शब्दे च । आहूतः। वद व्यक्तायां वाचि उदितः। उक्तः। सूत्रम् (स्वरा० )-१ ( टसिरत् । सवणे) त १-१ स्रो० । वा अव्ययम् । सस्वरात् उपसर्गात्परस्य दाधातोः द इत्यादेशो वा भवति पक्षे वा दत् इत्यादेशो भाति तकारादौ किति परे । दा प्रपूर्वः । एकत्र त् एकत्र दत् क्तप० । प्रत्तम् । प्रद- त्तम् । एवं अवपूर्वः । अवत्तम् । अवदत्तम् । चेति रूपदयम् । प्रादायि इति प्रत्तं प्रद- त्तम् । एवम् उपात्तम् । उपादत्तम् । यज् देवपूजासंगति यज् क्तपात । यजा यव- राणामिति संप्रसारणम् । यकारस्य इकारः । छपराजादेरिति पत्वम् । (टुभिः शुः ) इष्टम् । क्तवतुप्रत्यये इष्टवान् । टुवप् धातुः वीजसंताने अन्नादिवपने इत्यर्थः । टुकारः द्वितोथुरिति कार्यार्थः । वप् क्तमः । यजामिति वस्य उः। 'स्वर' १-१ । (अतोऽम् ) उतं बीजं अवापि इत्यर्थः । वह प्रापणे। वह क्तपः । यजामिति वस्य उः। (हो ढः । तथोर्द्धः । टुभिः ष्टुः । ढि ढो लोपो दीर्घश्च) ढलोपः । उकारस्य उकारः १-१ । ( स्रो०) ऊढः । अनडहा वृपमेण पंगुः खलः पुमान् ऊढः । व्यञ् संवरणे ।व्ये संपूर्वः । तप० । कित्वात् यजामिति संप्रसारणम् । सस्वरस्य संप्रसारणं दीर्वं च दीर्घ इति व्ये इत्यस्य वी । संवीतः। द्वेज स्पर्धायां शब्दे च आइपूर्वः। तमा संप्रसार । हे इत्यस्य हू १-१ । (स्रो०) आहूतः । एवं आहूतवान् । आयते स्म इत्याहूतः । आजुहाव इत्याहूतवान् । वद व्यक्ताया वाचि । वद क्तमः । ( कृत० ) इतीडागमः । कित्त्वात् संप्रसारणं वस्य उः १-१ । (अतोऽम्) उदितम् । वच क्तमा समसारणम । चोः कुः। 'स्वर' । उक्तः। (बसिक्षुधोरिट् ) वसिक्षुधोयोर्धात्वोरिडागमो भवति क्त- क्तवतो परे च । उपितः । क्षुधितः। सुप्तः । सूनम ( वसिक्षुधो० ) ६-२ इद् १-१ यद्यपि धातुपाठे वसिक्षुधौ एतौ द्वौ धातू अनुदात्तौ जनिटौ कथिती, तथापि योरिडागमो भवति । वर निवासे ·कृदन्तम (४९१) 'क्तमः । संप्रसा० । वसिअघोरितीडागमः । (घसादेः पः) अबात्सादिति उपितः । एवं अव् बुभुक्षायाम् । क्षुधितः । निप्वप् शये (आदेः प्णः नः) स्वप् तप० । संप्रमा० । मुतः। (त्राणाया निपात्यंते) त्राणादीनां नत्वं वा निपात्यते त्राणः । त्रातः।ह्रीणः ।हीतः। निर्वाणः। निर्वातः। प्राणः। प्रातः । परिवृढः । (जनेर्जा )जातः। त्राणाद्याः शन्दाः अतीते काले अर्थविशेपे सिद्धा एव वा निपात्यंत विद् रक्षणे इत्यस्य प्राणः-त्रातः इति रूपद्वयमात्रै क्तप्रा(संध्यक्षराणामा)वात्वपक्षे तात्य- येन सदैव त्राण इति निपात्यते । एवं हीलजायामित्यस्य हीणः । हीतः । वा धातुः गतिगंधनयोः । निरपूर्वः । निर्वाणः । निर्वातः । एवं प्राणः । प्रातः। वित्तः । विनः। उत्तः। उन्नः । नुत्तः । नुन्नः। (संपर्युपेभ्यः करोते पणे सुद् ) संस्कृतः । परिष्कृतः । उपस्कृतः। (संपर्युपेभ्य इति ) सम, परि, उप् इत्येतेभ्यः उपसर्गभ्यः परस्य करोतेर्धातोः भूपणे अलंकरणेऽथै मुडागमो भवति । टिवादादौ । उकार उच्चारणार्थः कृतः । क्रमेण सम्-परि-उप-पूर्वः। क्तमा सर्वत्र धुडागमः। 'स्वर०' । संस्कृतः। परिष्कृतः। उपस्कृतः । अलंकृतः । इत्यर्थः (जनेर्जा ) जनी प्रादुर्भावे इत्यस्य जा आदेशः । क्तम० । जातः । एवं खन् खनने इत्यस्य खा आदेशः । खातः । ( पचो वः) पकः। पचो वः) पचेर्धातोरतीतेथे व प्रत्ययो भवति क्तमत्ययार्थे । यहा तप्रत्यय- स्यैव व इत्यादेशो भवति । (चो कु:) पक्कः । (शुपेः कः) शुष्कः। (शुपेः कः) गुप् शोके इत्यस्य कम० ! शुष्क ! (स्फायः स्फी) स्फीतः। (स्कायः सी) स्फायेर्धातोः क्तमत्यये परे स्फी इत्यादेशो भवति । स्फायी वृद्धौ स्काय क्त प्र० । स्फी आदेशः । स्फीतः। 1 क्षये । ( संध्यक्षराणामा) क्षायतेमप्र० । क्षामः । इति । . - ·(४९२) सारस्वतचन्द्रकीता- २७६ (कसुकानौ णदेवत् ) धातोः कसुकानौ प्रत्ययौ भवतः अतीते काले । तौ च णए ए इतिवद्भवतः । णवादित्वावि- चनं न तु णपो णित्वादृद्धिरित्याशयः । विभिद्वान् । चकृवान् । चक्राणः। (कमुकानौ णवत् ) कसुश्च कानश्च कसुकानौ १-२(ओ ओ औ) णप्च एच णवे णवेभ्यां तुल्यौ वत्ते इति णवेवत, १-१ अव्य० । धातोरतीते काले कसुकानी प्रत्ययौ भवतः । ती चणा एवत् भवतः। यथा आख्यातपरस्मैपदिनां धातूनां परोक्षे णप तथा अत्रापि तेषां परस्मैपदिनां कमुः । यथा चात्मनेपदिनाम ए आते तथात्र कानः । उभयपदिनाम् उभावपि । आख्याते तु णप् ए इत्येतयोः प्रथमपुरुषः।ककारो गुणनिषेधार्थः। कसोः उकारो नुमविधानार्थः। णवादित्वाहिर्वचनं न तु वृद्धिः। उदा०॥ विद् ज्ञाने । वसुकानाविति परस्मैपदित्वात् वसुप्र० । वस् णवादित्वाद्वित्वम् । नाम संज्ञायां स्यादिविभक्तिः। विविद्वम् स् इति स्थिते । उकारानुबंधित्वाद्वितो नुमिति नुमागमः । (सम्महत० ) इति दीर्घः ( हसपः) संयोगांतस्येति सलोपः। विविद्वान् । विविद्वांसो । विविद्वासः । विविद्वांसम् । विविधांसौ शसादौ स्वरे तु (वसोर्व उः । किलात्पः सः) स्वर० । विविदुषः। विविदुपा । भकारादौ ( वसां रस ) विविध- द्यामित्यादि । विवेद इति विविद्वान् । एव भिदिर विदारणे । भिद् वसु द्वित्वम् । (झपानां जवचपाः) भस्य कः। शेष पूर्ववत् । विभेद इति विभिदान् । कृ वसु प्र० । वस् णवादित्वात् द्वित्वम् (२) इति पूर्वकारस्य अकारः (कुहोश्चः) चक्र- वत् १-१ (वितो नुम् । सम्महतो दीर्घः । हसेपः०। संयोगान्तस्य लोपः) चकृवान् । चकार इत्यर्थः । चकृवांसौ इत्यादि । शसादौ स्वरे तु वस्य उत्वे कृते (क रम् 'स्वर०' किला० ) चनुपः । चकुपा । इत्यादि आत्मनेपदे कानप्र० । आन द्वित्वम् । (रः । कुहोचुः म रम् ) 'स्वर' । (पुनों० १-१ स्रो०) चक्राणः । चक्रे इत्यर्थः । देववत् । पद्ल विशरणे ( आदेः ष्णः स्नः) आइपूर्वः । वसुप्र० । द्वित्वम् । लोपः पच कित्येचास्येति पूर्वपदस्य लोपः । अकारस्य च एकारः (कृतः) इति इडागमः 'स्वर' १-१ नुमादिकं प्राग्वत् । आसेदिवान् । भासेदिवासौ इत्यादि । शसादी (वसर्वि उः) 'निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः' इति वचनात् । (दि ढो लोपः) 'स्वर' (किला०)आसेदुपः । आसेदुपा । आसेदिवद्याम् । आसेदिवद्भिरित्यादि ।। एवमन्येऽप्यूह्याः। कमुप्रत्यये धम् । एकस्वर० । दिवे सत्येकस्वरादादन्तादसेश्च वसोरिद इत्यनेन इडागमः । यक्षिवान् । पेचिवान् । वाशदव्यवस्थाः । विविश्वान् । • जारिवान् । इयिवान् । उपेयिान् । दादिवान् (गमहविदविशहशा वा इद् ) ·२७७ कृदन्तम । (४९३) इडभावे गमधातोर्मकारस्य नकारः । यथा कचिदपदांतपि पदांततेति । (मो नो धातोः) जगन्वान्-जग्मिवान् । विविद्वान्-विविदिवान् । जघन्वान-जनिवान् । दश्वान्-दृद्दशिवान् । वाशब्दव्यवस्थार्थः । विविश्वान्-विविशिवान् । (शतृशानौ तितेवत् क्रियायाम्) क्रियापदे गम्यमाने सतिधातोः, शतृशानौ प्रत्ययो भवतः । तौ च तितेवत्परस्मैपदात्मने- पदयोर्भवतः। पचनास्ते । पठंस्तिष्टति । गायन्नागच्छति। स्त्रम् (शतृ०) शतृश्च शानश्च शतृगानी १-२ (ओजी औ) । तितेवत् १-१ अव्यम् । क्रियायामू ७-१ (आम्झे । डितां यट् । सवर्ण० ) क्रियापदे गम्यमाने प्रोच्यमाने धातोः शतृशानी प्रत्ययो भवतः। तौ च तिप्तेवर भवतः । परस्मैपदिनां शन आत्मनेपदिनां च शान उभयपदिनाम् उभावपि इत्यर्थः । शकारः शित्कार्यार्थः । ऋकारश्च नुमीविविधानार्यः-पच् शतृप्रा अत् चतुर्थत्वात् । (अप् कर्तरि ) 'स्वर'। (अदे ) इति अलोपः। 'स्वर' १-२ (वितो नुम् । हसेपः । संयोगां० ) पचन आस्ते । एवं पठ् व्यक्तायां वाचि । पटन् तिष्ठति । ( नः सक् छते । नश्चा०।) पट- स्तिष्ठति ।गै शन्दे । गे शतप्र० । अत् । (अप् कर्तरि । ऐ आयु) 'स्वर०। (अंदे) स्वर०'1(वितो नुम् । हसेपः० । संयोगां०) गायन् गच्छति । एवं कुर्वन् कुर्वाणः । - (मुगानेतः) अकारस्याने परे मुमागमो भवति । पचतेऽसौ पचमानः पिवति । यजतेऽसौ यजमानः स्तौति । मन्वा- नः पिवति। सूत्रम् (मुगानेतः) मुग १-१ । ( हसेपः) आन ७-१(अइ ए) अतः ६-१ 'स्वर०' । (स्रो०)। अकारस्य शानसंवन्धिनि आने परे मुगागमो भवति । ककारः स्थाननियमार्यः । उकार उच्चारणार्यः । डुपचप पाके । पच उभयपदित्वादात्मनेप- दित्वात् शानम०।आन (शिति चतुर्वत् ) इति । (अप् कर्तरि ) मुगानेति मुगा, गमः । किवात्पन् अग्रे म् । 'स्वर०' । (स्रो०) पचमानः। पानीयं पिवति । एवं यज देवपूजा० । यजमानः सन् पूजां कुर्वन् सन् स्तौति । मन् ज्ञाने । शानप्र० । (तना- देरुप् ) उम्प्र० । 'स्वर'। (उवम् ) 'स्वर०' १-१ । स्रो०) मन्वानः । मनुते इति मन्वानः । आस् उपवेशने । आस् शतृशानी तिसे० इति शानप्र० । आन । (अप करि । अदादे छ) (आसेरान ई) आसेर्धातोः परस्य आत आकारस्य ईका- रादेशो भवति । आसीनः।

·(४९४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २७८ सूत्रम् (जासेरान ई) आसेः ६-१। (डिति । डस्य । स्रो० ) आनः ६-१ 'स्वर' । (स्रो०)।ई १-१ सांके० । चतुःपदम् । आस् उपवेशने । इत्यस्य धातोः परस्य आनप्रत्ययसम्बन्धिन आकारस्य ईकारो भवति । 'स्वर' । आसीनः । (वादीपोः शतुः ) अवर्णात्परस्य शतुर्वा नुमागमो भवति ईकारे ईपि च परे। तुदत् । तुदती-तुदंती । स्त्री तुदती- तुदन्ती। सूत्रम् (वा दी०) वा अव्य अ५-१ (डसिरत् । सवर्णे) ईश्च ईप् च ईपी तयोः ७-२'स्वर' पश्चात् चपा अवेजवाः(शतृ ६-१(ऋतोड उः) टिलोपः । 'स्वर' । चतुःपदम् । अवर्णात्परस्य शतुः शतृप्रत्ययस्य वा नुमागमो भवति । नपुं. सके ईमौ इति सूत्रोत्पन्ने ईकारे परे तथा ट्रित इति सूत्रोत्पन्ने ईपि परे । तुद् व्यथने । तुद् शतृप० । अत् । ( तुदादेरः) 'स्वर० । (अदे) 'स्वर' । तुदत् । (नपुंसकात् स्यमो क् ) द्विवचने । तुदत् अ इति स्थिते । (ईमौ) औस्थाने ई । वादीपोः अतु- रिति एकत्र नुमागमः । 'मिदन्त्यात्स्वरात्परो वक्तव्यः' । (.नश्चा० ) 'स्वर०' तुदन्ती पक्षे तुदती वा कुले । तुदंति । पुनरपि तुदत् । तुदती-तुदन्ती । तुदन्ति । स्त्रीलिगे तुदत् । ऋकारानुवन्धत्वात् । (ष्ट्रितः) इतीप् । वादीपोः शतुरिति एकत्र नुमागमः। . तुदन्ती-तुदती वा स्त्री वर्तते । तुदन्त्यौ । तुदत्यौ । तुदंत्यः । तुदत्यः । एवं पक्ष- दयेऽपि नदीशब्दवत। ( अप्ययोरोन्नित्यम् ) अप्यप्रत्यययप्रत्ययसंबन्धिनोऽकारात्प- रस्य शर्नित्यं नुमागमो भवति । ईकारे ईपिच परे । पठन्ती। दीव्यन्ती दृश्यते। (द्विरुक्तानां जक्षादीनां च शतुर्नुम्प्रतिपेधो वक्तव्यः ) ददत् । दधत् । जक्षत् । जाग्रत् । दरिद्रा दुर्गतौ । दरिद्रत । चकासत् । अनुशासत् । सूत्रम् (अप्ययोरानित्यम् ) अप् च यश्च अप्ययौ तयोः ६-२ (ओसि । एमर) 'स्वर(स्रो०।) अ५-१ (डसिरत् । सवर्णे०) पश्चान्नामिनो ः। 'स्वर' नित्यं १-१ अव्य० । (जमे अमा वा) स्वर०। (अपू करि ) इति अपप्रत्ययः । (दिवा- देयः) इति यग्र । एतयोः सम्बन्धिन अकारात्परस्य शतृप्रत्ययस्य नित्यं नुमागमो 'भवति न तु विकल्पेन ईकारे ईपि च परे । मकारः स्थाननियमार्थः । भू शमः । अत् । (अप् करि । गुणः । ओ अ ) 'स्वर० ।(अदे०) स्वर० (तिः) इति ईए प्र० । (अप्ययोरान्नित्यम् ) नुमागमः । (नश्चापदान्ते ) भवन्ती । एवं पचन्ती।

·१९ कृदन्तमा (४९५) दिन् । (दिवादेर्यः ) शत् । (खोवि हसे) दीर्घः। (अदे) 'स्वर' (अप्य- यम् ) इति नुमागमः दिव्यन्ती दृश्यते । एवं लिप् आलिंगने । लिप्यती । धातूनां विशेपमाह। द्विरुक्तानां हादीनां जक्षमतहसनयोः जक्ष जागृ दरिद्रा . पम् इत्यादीनां च सम्बन्धिनः शतप्रत्ययस्य बितो नुमिति माप्तो यो नुम् तस्य तव्यः । नुमागमो न भवतीत्यर्थः । उदाहरणम् । दा शत् । अत् । ( अय् सादिश्चेति अब्लुक् द्वित्वं च । (हस्वः) दादेरिति आलोपः । 'स्वर' । नुमनिपेधः १-१ ( हसेफ) ददत् । ददती। ददतः । इत्यादिः । स्त्रीलिंगे दत्यो। ददत्यः । नपुंसके ददत् । ददती। ददंति । दिक्तानां नपुंसके शौ परे तेन ददन्ती ददती इति रूपदयम् । दधत् । दधतौ । दधतः । एवं विभ्रत् । प्र० अत् । (अय् कर्तरि । द्वादेविश्व । झपानां जवचपाः । भृक्षां लुकि । 'स्वर' जिभी भये। भी अत् । अप् । (द्वादेर्दिश्चझपानांहस्वः। खौवा) स्येति यकारः विभ्यत् । एवं जुहद विदधत् इत्यादयोऽन्यपि द्वादितुल्या श्चि ज्ञातव्याः। जम भक्षहसनयो । जस शत्य । ( अप कर्तरि । अदा- वर १-२ जशादित्वान्नुनिषेधः। (हसेपः।) जात् । जातो जाता जाय जागृ अत् ( अप् कतीर । अदादेर्छ । ऋरम्) 'स्वर' १-१ ( हसेपः) जाग्रती । जाग्रतः। दरिद्रा दुर्गती । दरिद्रा अत् । अप् ( अदादेलक् ) दरि- पश्चेत्याकारलोपः 'स्वर' (इसेपः) दरिद्रत् । चकार दीप्तौ । चकास् अप् (अदादे)। 'स्वर' चकासत् । शास् अनुशिष्टौ । शास अनुपूर्वः शासत् । एषु द्विरुक्तानां जक्षादीनामिति नुनिषेधः । इत्यादि जक्षादयः। 'जज्ञाणः । दरिद्राणः । विभ्राणः । विदधानः । इत्यादि । विसुः) विदेर्धातोःशतृविपये वा वसुः प्रत्ययो भवति । । विद्वान-विदन् । अत्रभवत्तत्रभवच्छब्दौ पूजार्थे निपा- अव भवन्तो भट्टमिश्राः। तत्रभवद्भिर्भगवत्पादेर्भणितम् । ( विदेर्वा वसुः ) विदेः ६-१ (डिति-उस्य । स्रो०) वा १-१ सु १-१ (स्रो०) सिद्धम् । विद् ज्ञाने इत्यस्य धातोः शताविपये शत्प्र- कल्पेन वसुप्रत्ययो भवति । उदा० । विद् एकत्र वसुप्रत्ययः । विदम् बित् (वितोन्संमहतो दीर्घः । संयोगांतस्य लोपः ) विद्वान् । विद्वांसी ।- देतीये तु शत्प्रत्यये कृते भवत्-शब्दवत् प्रक्रिया । विदन् विदंती इत्यादि । म् । शत्प्रत्ययः । अत् अप् । (अदे) 'स्वर' १-१ (वितो नुम् । संयो- पः । हसेपः) अतीत्यहन् अत्रभवत् तत्रभवत् इत्येतौ द्वौ शब्दो उकारा. थै पूज्यत्ववाचकत्वे निपात्यते । शत्मत्ययं विनापीत्यर्थः। “पूज्ये तत्रभवां- .

·२८० (४९६) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- श्चात्रभवांश्च भगवानपि" इत्यभिधानचिंतामणिवचनात् १-१ उकारानुबंधत्वात् नुम् । अत्वसोः साविति न भवति । अत्रभवत् । स्यादिः। (वितो नुम् अत्वसोः सौ) अत्रभवान् । अत्रभवंतौ । अत्रभवंतः इत्यादि । अत्रभवंतः पूज्याः । एवं तत्रभवान! तत्रभवंतौ । तत्रभवतः भट्टमिश्रा एते । तत्रभवद्भिः पूज्यैर्भगवत्पादैर्युष्माभिर्भणितं कथितम् । शतप्रत्ययरहितावेती निपात्यौ। (शीले तृन्) धातोस्तृन्प्रत्ययो भवति शीले स्वभावेऽर्थे । करणशीलः कर्ता । हर्ता । इति। सूत्रम् ( शीले तृन्) शीले ७-१ (अ इ ए)। तृन् १-१ (हसेपः) शीले स्वभा- वेऽर्थे धातोः तृन्प्रत्ययो भवति । नकारः प्रत्ययभेदज्ञापनार्थः । कृ तृन्प्र० । गुणः । जलतुं० १-१ (स्तुरार् । सेरा) डिवाहिलोपः 'स्वर०' करणशीलः कर्ता । एवं हरण- शीलो हर्ता । भरणशीलो भर्ती । (इष्णुस्तुनः ) धातोः शीले स्वभावेऽर्थे इष्णु नु अ इत्येते प्रत्यया भवन्ति । कृञ् अलंपूर्वः । अलंकृञ् निराकृञ् प्रजन उत्पच उत्पत् उत्पद् ग्रस् उन्मद् रुच अपत्रए वृतु वृधु सह चर भू भ्राज्ञ्यन्त एभ्य इष्णुः । अलंकरोतीत्येवंशीलः अलंकार- ष्णुः । निराकरिष्णुः । प्रजायते इत्येवंशीलः प्रजनिष्णुः । उत्पचतीत्येवंशीलः उत्पचिष्णुः । पत्ल पतने । उत्पततीत्येवं शीलः उत्पतिष्णुः । पद् गतौ । उत्पद्यते इत्येवंशीलः उत्प- दिष्णुः । ग्रसु अदने । ग्रसतीत्येवंशीलः ग्रसिष्णुः । उन्माद्य- तीत्येवंशीलः उन्मदिष्णुः रुचि दीप्तौ।रोचतीत्येवं शीलः रोचि- प्णुः । त्रपूप् लज्जायाम् । अपत्रपति वा अपनपते इत्येवंशील: अपत्रपिष्णुः । वृतु वर्तने । वर्तते इत्येवंशीलः वर्तिष्णुः । वृधुङ् वृद्धौ । वर्धते इत्येवंशीलः वर्धिष्णुः । सहति-सहते वेत्येवं- शीलः सहिष्णुः । चरतीत्येवंशीलः चरिष्णुः । भविष्णुः । भ्राज दीप्तौ । भ्राजते इति भ्राजिष्णुः । इष्णुप्रत्यये परे ज्यन्तानां जिलोपाभावो वाच्यः। कारयतीत्येवंशीलः कार- यिष्णुः । एते इष्णुप्रत्ययान्ताः॥

·। २८१ कृदन्तप्र०। (४९७) (इष्णुस्नुक्नुः) इष्णुश्च स्नुश्चक्नुश्च इष्णुस्नुक्नुः । (नपुंसकात् स्य०) धातोः शाले. ऽर्थ इष्णु स्नु क्नु एते त्रयः प्रत्यया भवति यथायोग्येन् । भ्राजभू सह रुच चर वृध वृत प्रजन अपत्रप अलंकृञ् निराकृत उन्मद इत्पद उत्पच एभ्य इष्णुः । उदा० । कृ अलं- पूर्वः अलंकरणशीलः अलंकरिष्णुः। इष्णुप्रगुणः 'स्वर' निरापर्वः निराकरिष्णुः। निराकतुं शीलमस्पति निराकरिष्णुः भानुशब्दवत् । प्रमु अदने असिष्णुः । सहिष्णुः । उत्पतिष्णुः। उन्मदिष्णुः । इत्यादि । स्था-ग्ला-म्ला-जि-भू-शि-पच-यज्-परिमृज्-एभ्यः-स्नुः। ग्लै हर्पक्षये । ग्लायतीत्येवंशीलः ग्लास्नुः । जयतीत्येवं- शीलः जिष्णुः । भवतीत्येवंशीलः भूष्णुः । जिभ्वोः स्नी गुणाभावो न इट् क्षेश्च तथा तिष्ठतीत्येवंशीलः स्थास्नुः । क्षि क्षये । क्षयंतीत्येवंशीलः विष्णुः । पचतीत्येवंशील: पक्ष्णुः । यजतीत्येवंशीलः यक्ष्णुः । मृजू शुद्धौ। (मृजेर्गुणः निमित्ते प्रत्यये परे वृद्धिर्वाच्या ) परिमार्टीत्येवंशीलः । परिमाप्णुः। स्था-ग्ला-म्ला-जि-भू-शि-यज्--पच्-परिमृज्–एभ्यः स्नुः । जिभुवोगुणेड भावश्च । जि जये। स्नुम । किला । नस्य णः। जिष्णुः । एवं भूष्णुः । स्थास्नः। ग्लास्तु: म्लास्नुः। पक्ष्णुः। विप्ल-त्रस्-गृथ्-धृप्-क्षिप-एभ्यः क्रुः । विप्ल व्याप्ती । वेवेष्टि इत्येवंशीलः विष्णुः । त्रसी उद्वेगे । बसी भये । त्रस्य- तीत्येवंशीलः वस्नुः । गृधु अभिकांक्षायाम् । दिवादिः । गृध्यतीत्येवंशीलः गृभुः । निधृपा प्रागल्भ्ये । स्वादिः । धृष्णोत्येवंशीलः धृष्णुः। शिप प्रेरणे । शिपतीत्येवंशीलः शिमुः। ककारो गुणनिषेधार्थः। विप्ल-त्रम्-गृध-क्षिप-एभ्यः क्नुः । विष्ल व्याप्ती वेवेष्टि जगदित्येवं ग्रीलोविष्णुः क्नुप० ककारो गुणनिषेधार्यः (पुना) गृ धातुः अभिकाक्षायां वांछायां गृथ् क्नुः । नु 'स्वर०' । गर्दनशीलो गृध्नुः क्षिप्नुः प्रस्नुः । (पाकोकणः) धातोः शीलेऽथ पाक उ उकण् इत्येते प्रत्य- या भवन्ति।

·(४९८) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २८२ सूत्रम् (पाकोकणः) पाकश्च उश्च उकण च पाकोकणः१-३ । 'स्वर' (स्रो०) शीले स्वभावेऽथ पाक र उकण् एते त्रयः प्रत्यया भवति । जल्प-भिक्ष-कुट्ट-लुंट्-वृङ् एभ्यः पाकः प्रत्ययो भवति । जल्प व्यक्तायां वाचि । जल्पतीत्येवंशीलः जल्पाकः । भिक्ष याच्ञायाम् । भिक्षतीत्येवंशीलः भिक्षाकः । कुट्ट ताडने वा छेदने । कुट्टतीत्येवंशीलः कुट्टाकः। लुण्ठ चौर्ये । लुण्ठ- त्येवंशीलः लुण्ठाकः । वृङ् संभक्तौ । वृञ् संवरणे । वर निवारणे । वृणुते वा' वरतीत्येवंशीलः वा वृणीते इत्येवंशील: वराकः। प ईवर्थः । वराकी। जल्प-भिक्ष-कुट्ट-लुंठ्-वृड्-वृञ्-वर एभ्यः पाकः । पाक इति पकार ईवर्थः । वर नि- वारणे वर आका। 'स्वर' १-१ (स्रो०)। स्त्री चेत् वराकी। (ष्ट्रितः। यस्य लोपः) 'स्वर' वारयति इत्येवंशीलो वराकः । भिक्ष याच्ञायाम । भिक्ष पाकम। आक 'स्वर' (स्रो०। एवं जल्प जल्पने । कुट्ट कुट्टने । लुठि स्तये । जल्पाः । कुट्टाक: लुंठाकः। सान्त आशंस् भिक्ष एभ्य उः प्रत्ययो भवति । सान्ताशंस- योश्च । सप्रत्ययान्तादापर्वात् शंसु स्तुतावित्यस्माद्धातोश्च शीलार्थ विनापि उः प्रत्ययो भवति । वच परिभापणे । विवक्ष- तीति-विवक्षुः ( इच्छायामात्मनः सः) द्वित्वम् । ( पूर्वस्य हसादिः शेषः । ऋत इर् । य्बोर्वि हसे । कुहोश्चः) चिकीर्ष- तीत्येवंशीलः चिकीर्षुः । जिघृक्षतीत्येवंशीलः जिघृक्षुः। आङ्- पूर्वः शंसु स्तुतौ।शंस कथने आशंसतीत्येवंशीलः आशंमः। भिक्षतीत्येवंशीलः भिक्षुः । पिपासतीत्येवंशीलः पिपासुः ! तितीर्पतीत्येवंशीलः तितीर्घः ॥ सांत आशंस मितः। एभ्यः । भिक्ष उप्र० । 'स्वर' । भिक्षुः । सांता- शंसयोश्च इच्छार्यस्य समत्ययांतस्य धातोः आइपूर्वस्य शंसः शंसुस्तुतावित्यस्य च धातोः शीलार्थ विनापि उप्रत्ययो भवति । वच परिभापणे । वच वक्तुमिच्छविशुः । (इच्छायामात्मनः सः । विश्च । यः से) अकारस्य ईकारः ( चोः कुः । किला । ।

·२८३ कृदन्तम। कपसंयोगे क्षः) विवक्ष । इति सिद्धम् । उप० । (यतः) इत्यलापः । 'स्वर.' १-१ (स्रो०) विवशुः। शंम् स्तुतौ कयने च । शंस् आङ्पूर्व। उम्र 'स्वर' १-१ (स्रो) याशंसुः । ग्रह उपादाने । ग्रह इच्छायें सप० (विश्व । पूर्वस्य । कुहोश्चुः । यः से ) ग्रहां द्वितीति संप्रसारणम् ( हो ढः) आदिजवानामिति गस्य जः । (पढोः कासे । किला। कपसंयोगेक्षः) उप० (यतः) इति अलोपः 'स्वर०' १-२(स्रो०) जिवृक्ष: ग्रहीतुमिच्छुजिघृशुः । पा पाने । पा सप० । द्वित्वम् । (हस्वः । यः से ) उप्र० पिपासुः । भिक्षुः । लप-पत-पद-भिक्ष-स्था-भू-वृप-हन्-कम्-गम्-शृ एभ्य उकण् प्रत्ययो भवति । लप कान्तो । लपतीत्येवंशीलः लापुकः । पततीत्येवंशीलः पातुकः। पद गतो। णित्त्वादृद्धिः। पद्यतीत्येवंशीलः पादुकः । भिक्ष याच्ञायाम् । भिक्षतीत्येवं- शीलः भिक्षुकः । तिष्टतीत्येवंशीलः स्थायुकः । भवती- त्येवंशीलः वा भवितुं शीलमस्यास्तीति भावुकः । वृप. वृष्टौ । वृष सेचने । वर्पतीत्येवंशीलः वर्षुकः । हन्तीत्येवं- शीलः घातुकः । कमु कान्तौ । कामयते इत्येवंशीलः वा कामितुं शीलमस्यास्तीति कामुकः । गम्ल गतौ । गच्छ- तीत्येवंशीलः गामुकः । शृ हिंसायाम् । शृणातीत्येवंशीलः शारुकः । (शृवन्द्योरारुः) शृवन्यो(वोरारुः प्रत्ययो भव- ति । शरारुः । वन्दारुः । स्मृहि गृहि पति शीङ् एभ्य आलुवाच्यः । स्पृह ईप्सायाम् । ईप्सा इच्छा । गृह ग्रहणे । पत ऐश्वर्य । जयश्चरादयोऽदन्ताः । आलो त्रिलोपाभावो वाच्यः। स्पृहयतीत्येवंशीलः । स्पृहयालुः । गृहयतीत्येवं. शीलः गृहयालुः। पतयतीत्येवंशीलः पतयालः । शीङ् स्वप्ने । शेते इत्येवंशीलःशयालुः ।। लप-पत-पद-भिक्ष-स्था-भू-रप-इन् कम्-गामा एभ्यः उरुण । कम धातुः कांती अभिलापे । कामयतीति कामुकः । कन् उफगूप्रणागे पृटपर्यः (अत उपधायाः) स्वर०५-१(स्रो०) सं भिक्षुकः।भू मनाया । भूटकर प्र. (धानोनामिनः) इनि वृद्धिः (नामाव) वर०५-१(वो०) भातुकः । स्वायुरुः ·२८४ (५००) तारस्वतचन्द्रकीर्ती- (आतो युक् । हनो वत्) घातुकः। अभिलापुकः । वार्षुकः । पातुकः । पादुकः । आगामुकः । इत्यादि। (नमादेरः) नम्-कपि-स्मिङ्-जपूर्वो जम्-कम्-हिंस-दीप एभ्यो र प्रत्ययो भवति शीलेऽर्थे । णम् प्रहत्वे शब्दे च । नमतीत्येवंशीलः नम्रः । कपि चलने । कम्पतीत्येवंशीलः कम्प्रः । स्मिङ् ईपद्धसने । स्मयते इत्येवंशीलः स्मेरः । जसु मोक्षणे । जसु गतिनिवृत्तौ । दिवादिः । न जस्यती- त्येवंशीलम् अजस्रम् । कामयते इत्येवंशीलः कम्रः। हिसि हिंसायाम् । हिनस्तीत्येवंशीलः हिंस्रः । दीपी दीप्तौ । 'दीप्यते इत्येवंशीलः दीपः ॥ (नमादेः) नमादेः ६-१ (डिति डस्य । खो० )।र० १-१ स्रो० । मध्ये (नामिनोरः। रिलोपो दीर्घश्च) नम् । कम् । स्मिङ् । अजस्। कंप् । दीप । हिंस् । एभ्यो ः प्रत्ययः स्यात् । णम् प्रसत्वे शब्दे च । (आदेः ष्णः स्नः ) नम् रम । 'स्वर' १-१ स्रो० । नमनशीलो नम्रः। एवं कम कांतौ कम्रः। स्मेरः । अजस्त्रम् कंमः । दीपः । हिंस्रः॥ (घसादेः क्मरः) घस-सृ-अद् एभ्यः क्मरः प्रत्ययो भवति शीलेऽर्थे । घस्ल अदने । घसतीत्येवंशीलः घस्मरः। सू गतौ । स सरणे । स हिंसायाम् । सरतीत्येवंशीलः सृमरः । अद् भक्षणे । अत्तीत्येवंशीलः अमरः । (भिदि छिदि विदि एभ्यः कुरमाच्यः शीलेऽर्थे ) भिनत्तीत्येवंशीलः भिदुरः । छिदिर द्वैधीकरणे । छिनत्तीत्येवंशीलः छिदुरः । विद् ज्ञाने। वेत्ति इत्येवंशीलः विदुरः। (भासादेपुरः) भास् भञ् भिद एभ्यो धुरः प्रत्ययो भवति शीलेऽर्थे । घकारो चित्कार्यार्थः । भासू दाप्तौ। भासतीत्येवंशीलः भासुरः । भनो आमदने । सूत्रम् (घसादेः मरः) घस् आदिर्यस्यासौ घसादिस्तस्य ६-१ कमरः १-१- (सो०)वसादेर्धातोः अदेश्च क्मरप्रत्ययो भवति शीलार्थे । ककारो गुणनिषेधार्थः । वस्ल अदने । घम् क्मरमा स्वर०१-१ स्रो० सृ गतौ स्मरप्र० स्रोअद्भक्षणे। क ·२८५ कृदन्तप्र० । (५०१) अमर प्र० स्वर० । अमरः । (भासादेर्युगः) भास दीप्तौ। जिमिदा स्नेहने। एभ्यो धातुभ्यो धुर-प्रत्ययो भवति शोलेर्थे । धकारो चित्कार्यार्थः । भात् उरः 'स्वर' १-१ (स्रो.) भासनशीलो भासुरः।भज् आमर्दने । भंज भासादेरिति उरम। (चजोः कगो घिति) धातोश्चकारजकारयोः ककारगकारी भवतः घिति प्रत्यये परे । भनक्तीत्येवंशीलः भंगुरः । जिमिदा गात्रविक्षेपे । मेद्यते इत्येवंशीलः मेदुरः॥ (चनोः कगी विति) जस्य गः। स्वर० १ १ (स्रो०) भंगुर स्वयमेव भज्यते इत्येवंशीलो भंगुरः। मेद्यतीत्येवं शीलो मेदुरः। छिदिभिदिविदां कुरः । ककारो गुण- निषेधार्थः । छिदुरः । भिदुरः । विदुरः । एते सर्व प्रत्ययाः शीलाः ॥ (यङ उकः) यज् जप दंश वद् एभ्यो यमत्ययान्तेभ्य उकः प्रत्ययो भवति शीलेऽर्थे । यो लुक् तत्सन्नियोगेन धातोद्धिर्व- चनम् । यज् देवपूजासंगतिकरणदानेषु । अतिशयेन यजतीति वा इज्यते इत्येवंशीलः यायजूकः । जप व्यक्तायां वाचि । (अमजपां नुक् )जाप्यते इत्येवंशीलःजन्नपूकः । दश् दशने। ददंशकः । वावद्यते इत्येवंशील वावकः ॥ (यह ऊकः) यङः ५-१ 'स्वर०(स्रो०) उकः १-२( स्रो०)अतिशयाथै यह प्रत्ययांताद्धातोः शीलेऽथ उक् प्रत्ययो भवति । यज्ञ, जप, जार, वद्, दंगिभ्यः । इति वक्तव्यम् । वक्तव्यस्य प्रयोगानुसारित्वात् यदंतस्यापि जागतः उस्मत्ययो भवति लुक् १-१ सेपः । तस्य ऊकस्य सन्नियोगेन यमत्ययस्य लुक् भवति । उदा० यज् अतिशयेन यजनशीलो यायजूकः । (अतिशये हसादेर्यङ् ) द्वित्वम् । पूर्व० (आतः) इत्यकारस्य आकारः । यायव्य इति स्थिते उक्म । सुर इति इति यो लुक् । स्वरं० । स्रोग दंश दशने । अतिशयेन दातीत्येवंशील इति चिमहे यङ्म० (नो लोपः ) द्वित्वम् (जमजपां नुक् । नश्वा०) ऊक० लुगिति यो लुरु । दंदशुकः सर्पः। एवं जप् च्य० जंजपृकः । यायकः । वद व्यक्ता० वापदूकः । (जागरूको वाच्यः)जागतीत्येवंशीलः जागरूकः । इण्- नशजिमृगमिभ्यः कर वाच्यः । इण् गतौ । (इस्वस्य पिति )एतीत्येवंशीलः इत्वरः । णश अदर्शने । नश्यतीत्येवं- शीलः नश्वरः। जयतीत्येवंशीलः जित्वरः। सरतीत्येवंशीलः ·(५०२) सारस्वतचन्द्रकीर्ता- २८६ मृत्वरः। गत्वरो निपात्यते शीलेऽर्थे । गच्छतीत्येवंशीलः गत्वरः । (भियः कुकुको वक्तव्यौ) विभतीत्येवंशीलः भीरुः । भीरुकः। (इपेरुश्छश्च ) इपरुःप्रत्ययो भवति छान्तादेशश्च इच्छतीति-इच्छुः (स्थादेर्वरः) स्था ईश भास् पिम् कसादि- भ्यो वरः प्रत्ययो भवति शीलेऽर्थे । तिष्टतीत्येवंशीलः स्थावरः । ईश् ऐश्वर्य । ईष्टे इत्येवंशीलः ईश्वरः । भासू दीप्तौ । भासतीत्ये- वंशीलः भास्वरः । पिस गतौ पिसतीत्येवंशीलः पिस्वरः। कम गतौ । कसतीत्येवंशीलः कस्वरः। अयडतस्यापि जागर्तेः उकप० । जागरूकः । यातेर्यडंतादरप्रत्ययः । तत्सन्नि- योगे यडो लुक् । अतिशयेन कुटिलं वा यातीत्येवंशीलो यायावरः इत्यादि । ( आहतः किश्चि भूते ) आकारान्ताहकारान्ताद्धातोर्जनिन- मिगमिभ्यश्च शीलेऽर्थे भूतकाले किः प्रत्ययो भवति णवा- दिवद्धातोश्च द्विवचनं भवति (आतोऽनपि) रामः सोमं पपियज्ञे ददिर्गाश्चक्रिरद्भुतम् ॥ याजकान् वविराजह्निः पौण्डरीके महाद्विजान् ॥ १॥ तदा जज्ञिर्महाश्चर्य नेमिनूपगणोऽपि तम् ॥ ब्राह्मणानां श्रुतिविदां गणो जग्मिर्धनं मुदा ॥२॥ सूत्रम् (आदृतः किदिश्च भूते) आच्च ऋच्च जात् ५-१'स्वर० (स्रो०) किः १-१ (स्रो०) द्विः द्वित्रिभ्यांसुः१-१अव्याच १-१भूते७-१अव्य०(अइए)आकाराता. दयः ऋकाराताः । डुकृञ् करणे । हृञ् हरणे । वृज वरणे । इत्यादयस्तेभ्यो वातु- भ्यः गीले स्वभावेऽये अतीते काले किप्रत्ययो भवति । ककारो गुणनिषेधार्थः। तत्सनियोगे वातोर्विचनम् । पा पाने पा किम० । इ। द्वित्वं (पूर्वस्य० । हस्तः) जातोऽनपीत्याकारलोपः । 'स्वर' १-१ स्रो० । पपिः। एवं डुदान् दाने । दादिः । डुकृञ् करणे । कृ किम० इ (विश्च । २) इति पूर्वऋकारस्य अकारः । (कुहोश्चः । करम् ) 'स्वर' १-१ (स्रो०) चक्रिः । एवं वृञ् वरणे । वनिः । हन हरणे । ह. लार्पः किम० इ द्वित्वं (रः। कुहोश्चः) (हस्य झपानां जवचपाः) झस्य जः । (कर) 'स्वर० १-१ (स्रो०) आजहिः । श्लोकश्चात्र । ' रामः सोमं पपिर्यज्ञे ।

·२८७ । उणादयः। व्याख्या । रामः पोंडरीके नानि यज्ञे सोमम् अमृतं पापः पीतवान् पपौ इत्येवं- शीलो पपिः। पुनः धेनूः ददिः दत्तवान् । पुनः अङ्गतम् आश्चर्य चक्रिः कृतवान् । पुनः याजकान् यज्ञकर्तृन् वत्रिः पवार इत्येवंशीलो वत्रिः । पुनः महाद्विजान् ब्राह्मणान् आजहिः आहतवान् आजहार इत्येवंगील इत्यर्थः । इति श्लोकव्याख्या। चकारा- दुपधालोपिनामाप कि: प्रत्ययः । गम् जग्मिः । दन् जनिः । ज्ञा जनिः । (सहिवाहिय- लिपतिभ्यो यङतेभ्यः किः ) सासहिः, वावहिः, चाचलिः, पापतिः, इत्यादि। अथोणादयो निरूप्यन्ते। (सदोणादयः) सर्वस्मिन्काले उणादयः प्रत्यया भवन्ति । (कृ वा पा जिमि स्वादि साधि अशूङ एभ्य उण् प्रत्ययो भवति) णकारो वृद्धयर्थः । करोतीति-कारुः कारुकः । वा गति । (आतो युक्) वातीति-वायुः। पापाने । पिवतीति- पायुः । जयति अनेनेति-जायुः। डुमिञ् प्र० मि कोटिल्ये । मिनोतीति-मायुः । स्वाद आस्वादने । स्वद्यते इति- स्वादुः । साध्यतीति-साधुः । अश्नोतीति-आशुः ( सि तनि-गमि-मसि-सचि-अवि-हि-धा-शि--एभ्यस्तुन् प्र- त्ययो भवति) पिञ् बन्धने । सिनोतीति-सेतुः । तनो- तीति-तन्तुः । गच्छतीति-गन्तुः। मसि परिणामे रक्षणे च । मस्थतीति-मस्तुः। पच संबन्धे । सचतीति-सक्तः । अब रक्षणे । अस्तेर्वकारस्य उकारः । अवतीति ओतुः । हि गतो वृद्धो च । हिनोतीति-देतुः। दधातीति-धातुः । कुश : आहाने रोदने च (छशपराजादेः पः । टुभिः टुः) को- शतीति-कोटा। (मदोणादयः) महा १-१ अन्य० । उणू नादियंपां ने उणादयः १-३ (पभो अमि । ए नय् । 'स्वर' । 'लो' पश्चात् ( उ मो) मास्मिन् भूनभरिप्पटनमाने काले उणादयः प्रत्यया भांति । उदा। फगेतीनि-कान का उश्माययः। गिनाद् दिः कृत्याने कार । 'सर०' ?-? सो० । कारावा गनिगन्यनयोः । वा नये धानुर्गनी गन्यने यामन्यनमपसारमयांगो हिंना चापा उशा (मानोपुर) 'सर.'

·(५०४) सारस्वतचन्द्रकीता- २८८ १-१। (स्रो० ) वातीति-वायुः । पा पिवतीति-पायुः। मिनोति हिनस्तीति मायुः। गोपूर्वकावे गोमायुः । क्रुश आदाने रोदने च । कुश् । इत्यादिशब्दात् तु प्र० उपधाया लघोर्गुणः। (छशपराजादेः पः। टुभिः ष्टुः ) 'स्वर' । क्रोशति आह्वयति फूत्करोतीति वा कोष्टा सृगालः । साधना स्वरांतलिंगे कथितास्ति । जायते जन्यते वा जन्तुः। जन तु प्र० । कामयति अभिलपतीति कन्तुः। अव रक्षणे पालने च । कित्त्वात्संप्रसारणमुकारः (अवतेर्मुक्) अवतेर्धातोर्मुक्प्रत्ययो भवति । अवतीति-ओम् । ओ. मौ । ओमः। अव रक्ष पालने । अव धातुः रक्षधातुश्च द्वावपि पालनार्थ । अब मुक् प० । कित्वात्संप्रसारणम् कित्त्वकरणसामर्थ्यादेव व्यञ्जनस्यापि वकारस्य संप्रसारणं भवति वस्य उः । ( नो । मोनुस्वारः ।) ओं अवतीति ओं जनपूर्वःजनान् अवतीति जनी, विचमवाति विश्वौ, जनौ जनौमौ जनौमः इत्यादि । यथा अवतीति अव्ययमेतत् । (अतिवृहिभ्यां मनिण् ) अत सातत्यगमने । सततम् अत- तीति आत्मा वा अतति अखिलजनान्तनिवासित्वेन सुकृत- दुष्कृतकर्माणि पश्यतीति-आत्मा । वृह वृहि वृद्धो । अतधातुः सातत्यगमने निरन्तरगमने इत्यर्थः । अतत सातत्येन गच्छति तांस्तान् भावानिति आत्मा । अत् मनिण् प० । इकार उच्चारणार्यःणकारोवृद्ध्यर्थः। मन् । ( अत उपधायाः ) 'स्वर' । आत्मन् १-१ नोपधाया इति दीर्घः । (हसेपः । नाम्नो०) (मन्युपधाया ऋरः) मनिण्-प्रत्यये परे उपधाया कारस्य रेफो भवति । बृहतीति-ब्रह्मा । वृह वृहि वृद्धौ । बृह । गृहति हति वेति ब्रह्म । मन्प्र० । (मन्युपधाया मरः) मन्युपधायाः ६-१ नगरः मनि परे उपधाया उपधासम्मन्धिन सरकारस्य रो भवति. वृइत्यस्य व ब्रह्मन् इति सिद्धम् १-१ नपुंसकात् स्यमो० । नानो नो । पुंल्लिंगे तु ब्रह्मा स्वयं वृहत्त्वात् जन्येपां वृंहणत्वाद्वा महत्त्वाइयापकत्वाद्वा ब्रह्म । जागमनमनि- त्यमिति न्यायात् इदित इति न नुम् । (धृपदो मः) क्षरणे दीप्तो च । घरतीति वा प्रियते इति-वर्मः। धृ धारणे । धरतीति वा- प्रियतेऽसो-धर्मः । पद गतो। पद्यते तत्-पद्मम्॥(ऋ-स्तु-सु-ह-दु-मृ-शि-शु- ·२८९ कृदन्त उणादयः। (५०५) भा-मा-या-वा-जक्ष-रे-नी-श्यङ् पद एभ्यो मः प्रत्ययो भवति)ऋ गतौ । ऋच्छतीति-अमः नेत्ररोगः । स्तोतीति- स्तोमः । पूप्रसवे । सूतेऽसौ-सोमः । हर्मः । जुहोतीति- होमः । म्रियते इति-मर्म । क्षि निवासगत्योः । क्षयतीति- क्षेमः । टुक्षु शब्दे । क्षोतीति-शोमः । भातीति-भामः । मातीति-मामः । यातीति-यामः । वातीति-यामः । जक्ष भक्षहसनयोः। जक्ष्मः। रायतीति-रामः। नेमः। श्येङ्दीप्तो । श्यायति इति-श्यामः । पद्मः । ( भीध्वोर्वा मक् ) विभेत्य- स्मादिति-भीमः । धूयतेऽसो धूमः । धृ धारणे । धृमप्र० । गुणः । रायपोधिः । जलतुं० १-१ (स्रो०) धारणादमः । (ध्वादेरुलिक् ) ध्वादेर्धातोरुलिक् प्रत्ययो भवति । धूनोति वा धूयतेऽसौ धूलिः । अगि लघि रघि गत्यर्थाः । इदितः। अङ्गते सा अंगुलिः। (ध्वादेरुलिक् ) ध्यादेर्धातोः उलिस्प्रत्ययो भवति चि । धून कंपने । उलिका सवर्ण । धूलिः। धूयते वातादिना इति धूलिः । अगि, रगि, लगि, गत्ययाः । अग् उलि. । इदित इति नुमागमः । नश्वा० । स्वर०। खो० । अंगुलिः । (भविप्यदर्थे णिनिः) आगमिप्यतीति-आगामी। भविष्य- तीति-भावी । (शसादेः करणे वक् )शसादेर्धातोः करणेऽर्थे चक् प्रत्ययो भवति । (सर्वधातुभ्यनमनो) शसु हिंसायाम् । शंसति वा शस्यते अनेनेति-शस्त्रम् । शासु अनुशियो । शिप्यते अनेनेति-शास्त्रम् । असु क्षेपणे । अस्यते अने- नेति अत्रम् । पा पाने । पीयते अनेनेति-पात्रम् ।नीयते अनेनेति-नेत्रम् । दा प्लवने । दीयते अनेनेति-दात्रम् (युव- हागिभ्यो निः) एभ्यो धातुभ्यो निःप्रत्ययो भवति । यु मिश्रणे । योति इति-योनिः । वहतीति-वह्निः । अगतेऽसो अग्निः (इदिचदिकिरुदिभ्यो :) एभ्यो स्प्रत्ययो भवति।

·२९० (५०६) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- इदि चदि आहादने दीप्तौ च । इन्दतेऽसौ-इन्द्रः । चन्दतेऽ- सौ चन्द्रः । शक्नोतीति-शकः । रोदितीति-रुद्रः। (पुष्पादेरः) पुष्पादेर्धातोरः प्रत्ययो भवति । पुष्प विक- सने । पुष्प्यति तत्-पुष्पम् । फल निष्पत्तौ । फलति तत्- फलम् । मूल व्याप्तौ । मूलति तत्-मूलम् । रघ सामर्थे । (उप्रत्ययः) रघते शास्त्राणां शत्रूणां च अन्तं गच्छति प्राप्नोतीति-रघुः। गम्ल गती । गम् आपूर्वः। भविष्यदयें णिनि प्रत्ययः। णित्त्वाद् वृद्धिः। 'स्वर' १-१ ( इनां शौ सौ । हसेपः नानो नो०) आगमिष्यतीति आगामी । भू णिन् वृद्धिः (औ आत्) भविष्यतीति भावी । ईश ऐश्वर्ये । ईष्टे ऐश्वर्य करोति इति ईश्वरः। ईश् वरम० । 'स्वर' १-१ (स्रो०) एवं तिष्ठतीति स्थावरः । छा गतिनिवृत्तौ । (आदेः ष्णः स्तः) स्था वरम० १-१ (स्रो०) भास्वरः । (इण्णजिसरतिभ्यः करप्) । पित्त्वातुक् । गत्वरः इति निपातः। जयति इत्येवंशीलो जित्वरः । एति इत्येवं शीलो इत्वरः । नश्यतीत्येवंशीलो नश्वरः । (राजादेः कन् ) राजादेर्धातोः कन् प्रत्ययो भवति । राज् धन्व यु | प्रतिदिव् वुप् त दंश् पचि पप् अशुङ् नु मह एते राजादयः। राज दीप्तौ । राजतेऽसौ राजा। धन्व गतौ । धन्वतीति-धन्वा । यु मिश्रणे यौतीति--युवा। द्यु गतौ । द्योतीति-धुवा । प्रतिदीव्यतीति-प्रतिदिवा । वृपु वृद्धौ । वर्पतीति-वृपा। तभू तनूकरणे । तक्ष्णोतीति-तक्षा । दंश- तीति-दश । पचि विस्तारे । पचि संख्याने । इदित् (जमशसोर्लक् ) पञ्चतीति--पञ्च । पप संवन्धे। पप गणने । अशू व्याप्तो। (पपेरशेः किति तुक् वक्तव्यः) सपन्ति ते सप्त । अस्तुवते इति-अट । णु स्तुतो । अस्य गुणः। नुवन्ति ते-नव । मह पूजायाम् । ( अस्य धान्तादेशो बुगागमश्च निपात्यते कन्प्रत्यये परे) मह्यते इति-मघना । (इस्मन्- ·२९१ कृदन्त उणादयः। (५०७) त्रासुकः सर्वधातुभ्यः ) सर्वधातुभ्यः इस मन्त्र असुक् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । राजादेरिति । राजू दीप्ती इत्यादेर्धातोः कन्प्रत्ययो भवति । राजते शोभते-इति राजा । राज अन्प्र० । स्वर० । (नोपधायाः। हसेपः० । नानो०) यु मिश्रणे । यु अन् । नुवातोरित्युव० । 'स्वर०' योतीति-युवा । (वचादेरस् ) वचादेर्धातोरम् प्रत्ययो भवति वा सर्वधातुभ्यो अस्प्रत्ययः । उच्यते इति-वचः । मह्यते इति-महः । पीङ् पाने । पीयते तत् पयः ( पिवतेरपि ) पिवतेर्धातोरसुनप्र- त्ययो भवति इकारान्तादेशश्च । पीयते इति--पयः। तिज निशाने क्षमायां च । तितिक्षतीति--तेजः । तप्यते इति तपः । रञ्ज् रागे (असि नलोपो वाच्यः) रजते तत् रजः । रक्ष हिंसायाम रक्षतीति-रक्षः ( अर्चिरुचिशुचिहुमृपिच्छा- दिदिभ्य इस् प्रत्ययो भवति । अर्चिरुची दीप्तो । अर्च- तीति-अर्चिः। गुणः । रोचिः। शोचिः । हूयते इति हविः । सर्पिः (छादेरिस्मन्नघकिप्सु ह्रस्वो वाच्यः )छद संवरणे। चुरादिः। छादयतीति-छदिः । उसृदिर दीप्तिदेवनयोः । कृण- तीति-छर्दिः (सर्वधातुभ्यस्त्रमनौ) तनु विस्तारे । तनोति तत्-तन्त्रम् । मन ज्ञाने। मन्यते इति-मन्त्रः । यम उप- रमे। यच्छतीति-यन्त्रम् । छदि संवरणे । ज्यन्तः । छाद- यतीति-छत्रम् । क्रियते तत्कर्म । वृञ् आच्छादने । वृणो- तीति वर्म । मर्म दाम धर्म । छादयतीति-छम । (धनार्ति- चशिपृवपितपिजनियजिभ्य उम् प्रत्ययो भवति ) धन शब्दे । धनतीति-धनुः । गतौ ( गुणः ) अरुः। चलिङ् व्यक्तयां वाचि । चष्टे इति-चक्षुः । पिपतीति-परुः । वपतीति- वपुः । तपतीति-तपुः । जायते इति-जनुः । यजतीति-यजुः। (अवतस्तुतन्त्रिकण्डिभ्य ई.) अवतीति-अवीन तरतीति- ·(५०८) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २९२ तरीः । स्तृञ् आच्छादने । स्तृणोतीति-स्तरीः । तन्त्रि- धारणे । कण्ठ अवधारणे ।तन्त्रयति वा तन्त्रयते सा-तन्त्री। कण्ठयतीति-कण्ठी। (वचादेरम् ) वचादेद्धातोः अस्प्रत्ययो भवति । वच् अस प्र०१-१ । नपुंसका- त्स्यमो० । (स्रो०) वचः । वचसी । वचासि । एवं मह दीप्तौ । महः । उच्यते इति वचः । मद्यते इति महः । (सौकर्ये केलिमः) सुखेन भिद्यते तत्-भिदेलिम, वा भेलं सुकरं भिदेलिमं किं काष्ठम् । सुखेन पच्यन्ते इति पचेलिमाः। आढक्यः, वा पक्तुं सुकराः पचेलिमाः किं तन्दुलाः । (सौकर्ये केलिमः) सुखेन क्रियते इति सुकरं तस्य भावः सौकर्य तस्मिन्नय केलिमप्रत्ययो भवति । ककारो गुणनिषेधार्थः । एलिम इति । भिदिर् विदारणे । भिद् सुखेन भिद्यते इति विग्रहे एलिमप्र० । 'स्वर०' । ( अतोऽम् ) भिदेलिमं काष्ठम् । पच् एलिमप्र० । 'स्वर०' । (आवतः स्त्रियाम् ) १-३ अस् ( सवर्ण । स्रो०) सुखेन पच्यते इति पचेलिम आढक्यः। माढकी धान्यविशेषः। (गमेझैः) गमेर्धातोर्डोः प्रत्ययो भवति । गच्छतीति गौः । (गमेझैः) गम् डोप० । दिलोपः । स्वर० १-१ गौः। स्वर० । (स्रो० ) गच्छ तीति गौः। (ग्लानुदिभ्यां डौः) ग्लायतीति ग्लौः । नुदतीति नौः नुद प्रेरणे। (ग्लानुदिभ्यां डौः) नुदति नुद्यते वा नौः। ग्लायतीत ग्लौः चद्रः । (कादीनामिः ) स्पष्टम् । कविः। रविः। पविः । इत्यादि। (मनेरत उच्च ) मनधातोरकारस्योकारो भवति । मुनिः। (पुः कुपन ) पृधातोः कुपनादेशो भवति (पोरुर) पुरुपः (मा प्रभृतिभ्यः सः) मासः। दासः (मादिभ्यो यः ) माया । जाया ( दधातेर्नुद) धान्यम् । ( पतिचडिभ्यामालञ् ) पातालम् । चाण्डालः।

·कृदन्तप्रक्रिया। (५०९) संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे॥ कार्याद्विद्यादनूवन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ॥१॥ उणादयोऽपरिमिता येषु संख्या न गम्यते ॥ प्रयोगमनुसृत्यादा प्रयोक्तव्यास्ततस्ततः॥२॥ इति कृदन्ते उणादयः ॥५॥ (कादीनामिः) कु शब्दे । इप्र० । गुणः । कौतीति-कविः । रौतीति-रविः । पुनातीति-पविः । हरतीति हरिः (मनेरुच्च) मन ज्ञाने इत्यस्य इ. प्रत्ययः । अकारस्य चोकारः। मनुते तत्त्वामिति मुनिः। मुहेः खः। मुरादेशश्च । मुह्यतीति मूर्खः। पुः कुपन् । पृ पालनपूरणयोः इत्यस्य कुपन्प्रत्ययः (पोरुर् ) पिपति पूर्यते वा पुरुषः (माप्रभृ- तिभ्यः सः) मीयते इति मासः । ददात्यात्मानं दासः (मादिभ्यो यः ) मातीति माया । जन्यतेऽपत्यमस्यामिति जाया । जनेर्जा आदेशः (दधातेर्यो नुट् ) दधाति सत्त्वानिति धान्यम् ( पतिचडिभ्यामालज ) वृद्धिः । पतंत्यस्मिन्निति पातालम् । चडि कोपे। चंडनशीलश्चांडाला खर्जादिभ्य जाखर्जू: (वहेर्धश्च) वहेर्धातोर्हकारस्य धकारादेशो भवति। वहति गृहमारं वधूः। (अवितस्तुतंत्रिभ्य ई अवीतरीतन्त्रीऊतियू- तिसातिहेतिकर्तियश्च निपात्या) अवनम् अतिः। यु मिश्रणे । यूतिः। कीर्तनं कीतिः। कृत संशब्दे । हन्यते अनयेति हतिः । पोतकर्मणि । पिज्ञ बंधने वा । साति। (शुवं- न्योरारुः) हिंसायाम् । हिसनशीलः शरारुः । वन्दनशीलो वंदारुः। वद् ।आरु प्र० । इदित इति नुम् 'स्वर०' (भृजादिभ्यो यः) डुइन । यणपका वृद्धिा (राद्यपो दिः) जलतुं० । भ्रियते इति भार्या । एवं ऋ गतौ आर्या 1 स्त्रीत्वादाए । (यु वह अगिभ्यो निः) वह्निः । अग्निः । (इदि चदि शकि रुदिभ्यो र:) इन्द्रः । चन्द्रः। शकः । रुद्रः । इत्यादि । उपसंहारमाह । उणादयः प्रत्यया अपरिमिताः संख्यारहिता इत्यर्थः । यो यत्र प्रयोगः संभवति तत्र तं प्रयोगमाश्रित्याश्रित्य प्रयोगानुसारेण प्रयोक्तव्या इत्यर्थः ।। इति उणादयः ॥ (तुम् तदर्थायां भविष्यति ) धातोर्भविष्यति काले तुम् प्रत्ययो भवति तदर्थायां क्रियायां प्रयुज्यमानायाम् । भुज पालनाभ्यवहारयोः । भोक्ष्यतीति-भोक्तुं ब्रजति । पठिष्य- तीति-पठितुम् ईष्टे । स्तोष्यतीति-स्तोतुम् ईहते । स्थातुम् इहते ॥ (तुमर्थे वुण वक्तव्यः) द्रक्ष्यतीति-द्रष्टुम् । कृष्णं द्रष्टुं ब्रजति । कृष्णदर्शको ब्रजति। ।

·(५१०) सारस्वतचन्द्रकीर्ता- २९४ (तुम् तदर्थायां भविष्यति ) तुम् १-१ (हसेपः ) स एवार्थो यस्यां सा तदर्था तस्यां ७-१(आम्डे । डितां यद् ) 'स्वर'। भविष्यति ७–१ 'स्वर'। धातोर्भ- विष्यति काले तुम्प्रत्ययो भवति यस्याये तुम्प्रत्ययो भवति स एव धात्वर्थ एवार्थः प्रयोजनं यस्याः सा तस्यां तत्सम्वन्धार्थवाचिकायां तत्प्रयोजनायां क्रियायां वाच्य- मानायां सत्याम् । भुज् पालनाभ्यवहारयोः। भुज तुम् प्र० । ( चोः कुः ) उप- धाया लघोर्गुणः। (खसेचपा०) 'स्वर' तुम्प्रत्ययान्तम् नव्ययं १-१ अव्य० । भोक्तुं वनति । अत्र भुधात्वर्थप्रयोजने व्रजतीति क्रिया प्रयुज्यते । पठ-तुम् प्रत्ययः (कृतः) इतीडागमः। 'स्वर'। पठितुम् इष्टे समर्थो भवति । ष्णा शौचे (आदेः ष्णःस्नाना तुम्ग्र० । स्नातुम् ईहते वांछति । (कालसमयवेलासु तुम् ) भोक्तुं कालः । अध्येष्यतीति- अध्येतुं समयः। स्तोष्यतीति-स्तोतुं वेला। कालवेलासमयेषु च तुम वक्तव्यः। भोक्तुं कालः । भोक्तुं वेला । भोक्तुं समयः। (धञ् भावे ) धातो वे घञ् प्रत्ययो भवति (चजोः कगौ घिति) पच्यते तत् पचनं-पाकः । त्यज् वयोहानौ। त्यज्यते तत् त्यजनं त्यागः। भज्यते तत् भजन-भागः । इज्यते तत् यजन-यागः । विभज्यते तत् विभजनं-विभागः । युजिर योगे । अनुप्रयुज्यतेऽसौ अनुप्रयोगः । अनूच्यते तत् अनुवचनं अनुवाकः । इण गतौ । नन्दादित्वायुः । ततो- नादेशः ( गुणः .) वृद्धिः । अयनम् आयः । भूयते तत् भवनं भावः ( आतो युक्) दीयते तत् दानं दायः । पानं पायः । ( भावे करणेऽर्थे पनि रञ्जनलोपो वाच्यः ) रज्यते अनेनेति-रञ्जनं वा रागः । भावे किम् । रज्यतेऽस्मि- निति रङ्गः । रभ राभस्ये ( रभलभोः स्वरेणाद्यपो बिना नूम वाच्यः) आरम्भः। अञ्चु गतिपूजनयोः । परितोऽञ्च- तीति-प्राङ्कः। सुधम् (घा भावे )घ १-१ (हसेपः) भावे ७-१ (नइए) धातोमारे यमरदिने अये केल्धात्वय एवं वप्रत्ययो भवति । कारो वृदयर्थः । बाग ·कृदन्तप्रक्रिया। (११) चित्कार्यार्थः । डुपचा पाके । पच घम० 1 (अत उपधायाः) पाच अइति स्थिते। चश्च जश्च चजौ तयोः ६-२ 'स्वर' (स्रो०) कश्च गश्च कगौ १-२(ओ औ औ) घ इत् यस्य स पित् तस्मिन् घिति ७–१ 'स्वर'! विति परे चकारस्य ककाराजका- रस्य गकारः। अनेन चस्य कः। 'स्वर। पचनं पाकः । त्यञ् हानौ । त्यञ् घञ्प्र०॥ आ वृद्धिः । चनोरिति जस्य गः। 'स्वर' । त्यजनं-त्यागाभज सेवायाम । विपूर्वः । चनोकगौ वृद्धिः । 'स्वर' । विभजनं विभागः । इण् गती इज् अ वृद्धिः । इ इत्य- स्य ऐ ऐ आय। 'स्वर'।१-२(स्रो०) अयनं आया।अय गतौ। अयनं आयः। ये गत्यथास्ते प्राप्त्यर्याः। एवं भवनं भावः। डुदाञ् दा घञ् । (आतो युक्) स्वर०१-१ (खो०) दानं दायः । पानं पायः । एवं विस्तरणं विस्तारः । ( संज्ञायामकर्तरि च ) धातोः कर्तृवर्जिते कारके भावे कर्मणि च घञ् प्रत्ययो भवति संज्ञायां विपये । कार्य कार्य प्रति आह्रियते इति-प्रत्याहारः । दीयते अस्मिन् इति दायः । दीयतेऽसौ दायः । पीयते अस्मिन् इति पायः । विकियते अनेनेति विकारः । मृजू शुद्धौ । अपामृज्यते अनेनेति अपामार्गः। लिख आलेखने । लिख्यतेऽस्मिन्निति लेखः । आचर्यतेऽस्मिन्निति--आचारः उपाधीयतेऽस्मादिति-- उपाध्यायः । सूत्रम् (संज्ञायामकर्तरि ) संज्ञा ७-१(आम्डेः । डितां यद् । सवर्ण० ) न कर्ता अकर्ता । तस्मिन् ७-१डौ इति । अर् 'स्वर' । च १-१ अव्य० । संज्ञायां विषये कस्यापि । नाम्नि वाच्ये सति अकरि कर्तृवर्जिते कारके भावेऽर्थे कर्मार्थे च घञ् प्रत्ययो भवति । अनुसंधादिः प्राग्वत् । उदा० । ह प्रत्यापूर्वः । प्रतिकार्य आहियते नानीयते इति प्रत्याहारः । पञ् । प्र० वृद्धिः। 'स्वर' १-१ (स्रो०) एवं विक्रियते इति विकारः। दीयते इति दायः । वस्यते पस्मिानिति वासः । (स्वरादः ) इउन्नवर्णान्तेभ्यो धातुभ्यो अः प्रयत्यो भवति भावादौ । घोऽपवादः। संचीयतेऽसौ संचयः। चयनं चयः। जीयते इति-जयः ।नीयते तत्-नयनं नयः । उनीयते इति- उन्नयः। नूयते तत् नवनं-नवः । लवणं लवः । स्तूयते तत्- स्तवन-स्तवः । कृ विक्षेपे । कीर्यते इति करः । गरः। नृ ·' (५१२) सारस्वतचन्द्रकी?- विक्षेपे । त्रियते विक्षिप्यते कामादिभिरिति-नरः । पिञ् बन्धने । विशेपेण सीयते वक्ष्यते अनेनेति-विपयः। (स्वरा०) स्वरात् ५-१ (ङसिरत् । सवर्णे) अः १-१(स्रो०)। (चपा अ. वेजवाः) 'स्वर' । वृत्तिः सुगमा । चिञ् चयने । चिअप्रत्ययः । (गुणः । ए अयु) 'स्वर' १-१ (स्रो०) चयनं चयः । यत्र भावे संपूर्वः । संचीयत इति संचयः । अत्र कर्मणि । टुञ् स्तुतौ (आदेः ष्णः स्नः) स्तु । (स्वरादेः) इति अग्र० (गुणः । ओ अन्) स्वर० १-१ (स्रो०) स्तवनं स्तवः । एवं भवनं भवः । अनुभवन- मनुभवः । णु स्तुतौ । नवनं नवः । णीज् प्रापणे (आदेः ष्णः सः ) नी उत्पूर्वः । रत्नावल्येन ऊर्ध्व वा नयनं प्रापणम् उन्नयः । अप्र० गुणः। 'स्वर०.१-१(स्रो०)न विक्षेपे । त्रियते विक्षिप्यते प्रेर्यते कर्मादिभिरथ वा कामादिभिरिति नरः । (खरादेः) अप्र० (गुणः) 'स्वर' (स्रो०) . ( मदामः ) मदादीनाम् अः प्रत्ययो भवति भावादौ कर्तृ- वर्जिते । मदी ह । मद्यते तत् मदनं मदः । प्रमद्यते अनेनेति प्रमदः । प्रमद्यते पुरुपोऽनया सा प्रमदा । पण्यते तत् पणनं पणः । शमु दमु उपशमे । शम्यतेऽसौ-शमः । दमनं-दमः । श्रम खेदे । श्रम्यते इति श्रमः । भ्रमः । यमु उपरमे । यम्यते इति यमः । दीव्यति विश्वमनेनेति-देवः । जंगम्यतेऽसौ-जंगमः । हिसि हिंसायाम् । सूत्रम् ( मदामः ) मदां ६-३ 'स्वर'। (मोनु० ) अः १-१ मदादीनां धातूनाम् अप्रत्ययो भवति भावे करि च । मदी हर्षे । मद अप० । 'स्वर' १-१ (स्रो०) मदनं मदः । अत्र भावे । एवं प्रमद्यते प्रकर्षण हृष्टः क्रियते पुरुपोऽनयेति ममदा स्त्री- वादाप् । अत्र कर्माण पण् धातुः व्यवहारे स्तुतौ च । पण् अप्र। 'स्वर०' ! पणः। शम दमु उपशमे । शमः दमः। यमु उपरमे । यमः विस्तरः। दीव्यते विचमनेनेति देवः । पिञ् बंधने । (आदेः ष्णः सः) सि विपूर्वः विशेषेण सिनोति वनाति पुरुप ईश्वरो वा अनेनेति-विषयः । अप्र० (गुणः)। 'स्वर०' (प्रादेश्च तथा ती. सुनमाम् ) १-१ (स्रो०)। (मूर्ती घनः ) मूर्ती काठिन्ये परिच्छेदेऽर्थे चाभिधेये हन्तेरः प्रत्ययो भवति भावादी हन्तर्घनादेशश्च । दधिकाठिन्यं ·२९७ कृदन्तप्रक्रिया । (५२३) हन्यते इति-दधिधनः । परिच्छिनंसैन्धवं हन्यते इति सैन्धव- घनः। (हनो वधादेशश्चाप्रत्ययः) हन्यते इति वधः। सूत्रम् (मूर्ती धनः) मूर्ति ७-१(डेरौ डित् )टिलोपः 'स्वर'घनः १-१(स्रो०) मूती कोऽर्थः काटिन्यथै पुनः परिच्छेदे परिमाणेऽर्थे वा ज्ञानविशेपे वा अभिधेये वाच्ये सति हेतेर्धातोः अपत्ययो भवति हंतेश्च धनादेशः । हन् एकत्र दधिपूर्वः द्वितीये सेंध- वपूर्वः । अप० । धनादेशः। दि । 'स्वर' १-१ स्रो० । कठिनं दधि दधिधन : परि छिनम् एतावत् स्तोकं वा सेंधवं सेंधवधनः । (सिंहवर्णविपर्ययश्च )चकारादः प्रत्ययः। हिनस्तीति सिंहः । हिंसतेातोः अमत्ययो वर्णविपर्ययश्च भवति सिंहे वर्णविपर्ययः इत्युक्तत्वात् । हिसि हिंसायाम् । हिंस्-हिनस्तीति-हिंसः अत्र वर्णावपर्ययः । हस्य स्थाने सः । सस्य स्थाने हः इति । 'स्वर०' १-१ (स्रो०) सिंहः । (द्वितोऽथुः ) द्वितो धातोरथुः प्रत्ययो भवति भावादी । टुवेतृ कम्पने । वेप्यते अनेनेति वेपथुः । टुनदि समृद्धौ । नन्यते अनेनेति-नन्दथुः । टुवम् बीजतन्तुसन्ताने । उप्यते इति-वपथुः । टुवेपृ क्षेपणे । क्षेप्यते अनेनेति-क्षेपथुः । टुओश्वीर गतिवृद्धयोः । श्वयथुः । टुक्षु शब्दे । भूयते इति क्षवथुः । टुवम् उद्दिरणे । वमथुः । (द्वितोऽथुः) टुइत् यस्य स वित् तस्मात् ५-१ 'स्वर०' (स्रो०) अथु० १-१ (स्रो०) (अतोत्युः । उ भो । एदोतोऽवः) टु इत् यस्य तस्य धातोः अथुमत्ययो भवति भावे । दुवेप कंपने । वेप अथुप्र० । 'स्वर' ?-2 (स्रो०) वेपथुः । दुवेष्ट क्षेपणे प्रेरणे । क्षेपथुः । टुनदि समृद्धी । नंदथुः । दुदु उपतापे । दवथुः । टुक्षु शब्दे । क्षवथुः । टुओधीर गतिवृद्धयोः 1 वययः । टुवम् उद्गिरणे । वमथुः । (डितस्बिमक् तत्कृते) हितो धातोस्त्रिमा प्रत्ययो भवति । तेन धात्वर्थेन कृतेऽर्थे वाच्ये सति । क्रियया निवृत्तः कृत्रिमः घटः। संभारेण संभृतं वा निर्वृत्तं संभृत्रिमं युद्धम् । पाकेन निवृत्तं पक्रिमं फलम् | याचनेन निवृत्तं याचित्रिमं किं विप्रधनम् । सूत्रम् (द्वितः त्रिमा तत्कृते) द्वित् ५-१ 'स्वर' (सो०) त्रिम ?-? ( हसेपः०) तत्कृते ७-१(थइ ए) इत अनुबंधो यस्य स द्वित् तस्माद्धातोः ·(५१४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- २९८ त्रिमा प्रत्ययो भवति । तेन धात्वर्थेन साधनभूतेन कृते निष्पादिते पदार्य वस्तुनि अर्थ वाच्ये सति । कृ क्रियया करणेन निवृत्तो निष्पन्नः कृत्रिमोऽस्वाभाविको घटः। अत्र कृ धातोरर्थः करणं तेन कृतो निष्पन्नो यो घटरूपो अर्थः पदार्थो तस्मिन् वाच्ये निमम । ककारो गुणनिषेधार्थः १-१ ( स्रो० ) एवं डुभृञ् संपूर्वः। त्रिमा प्र० १-१ (अतोऽम् ) संभारेण मनुष्यसमूहेन निवृत्तं संभृत्रिमं युद्धम् । डुपचा पाके । पच त्रिम प्र० (चोः कुः) 'स्वर'१-१ (अतोऽम्) पाकेन निर्वृत्तं निष्पन्नं यत्कृतिम फलम् । एवं पक्रिमः ओदनः । (नङ्की) धातोर्नङ्की इत्येतो प्रत्ययौ भवतः भावादौ । यज्--याच-यत्--विच्छ-प्रच्छ-स्वप् एभ्यो नङ् प्रत्ययो भवति। (स्तोः श्चभिः श्वः) असंप्रसारणम् । इज्यते अनेनेति--यज्ञः। याच्यते सा याच्ञा। यती प्रयत्ने । यत्यते तत् यतनं यत्नः । सूत्रम् (नदी) नङ् च किश्च नकी १-२ (औ यू । सवणे०) धातोर्नड कि इत्येती प्रत्ययो भवतः भावादौ । स्वपरक्षयतप्रच्छिविच्छियाचयज एभ्यो नङ् । यती धातुः प्रयले यत् नडू प्र० । 'स्वर' १-१ (स्रो०) यतनं यत्नः । प्रच्छ ज्ञीप्साया प्रच्छ नड् प० । (प्रच्छः श्ने ) छकारस्य शकारादेशो भवति नप्रत्यये परे भावादौ । शकारादेशः संप्रसारणवाधनार्थः । विच्छ गतौ । विच्छयते इति विश्नः ।प्रच्छ जीप्सायाम् । प्रच्छयतेऽसौ प्रश्नः । रक्ष्यतेऽसौ-रक्ष्णः। सुप्यते इति-स्वप्नः । ( उपसर्ग- कर्माधारेषु दाधोः किः ) उपसर्गे कर्मण्युपपदे आधारे च दाधोः किः प्रत्ययो भवति । अन्तर्धीयते इति--अन्तर्षिः । आधिः आदिः विधिः । आधीयते तत् आधानम्-आधिः। आदीयते तत् आदानम्-आदिः ( आतोऽनपि ) इत्याकार- लोपः। विधीयते तत् विधान-विधिः। संधीयते तत्संधानं- संधिः । उदकं धीयतेऽस्मिन्निति-उदधिः। (उदकस्य उदक- शब्दस्य उदादेशो भवति अधिकरणे) पयोधिः । अम्भो निधी- यते यत्र स-अम्भोनिधिः।

·२९९ कृदन्तप्रक्रिया। (प्रच्छः ने) प्रच्छधातोः ने परे छकारस्य शकारो भवति संप्रसारणाभावश्च 'स्वर०' १-१(खो०) पृच्छनं प्रभः । विच्छश । विच्छ गतौ विश्नः । याचनं याञ्चा। यज्ञ देव० । यजनं यज्ञः नङ प्र०। (स्तोः श्रुभिः श्चुः । जनोज्ञः) १-१ (स्रो०) स्वपनं स्वमः । तेन द्रवति द्रोणी । राज्ञा धीयते राजधानी । डुधा धारणे विपूर्वः। किम । ककारः कित्कार्यायः । इ । आतोनपीत्याकार- लोपः । 'स्वर' १-१ (स्रो०) विधिः विधानं विधिः । एवं निधिः । आधिः। संधिः । अंभो निधीयते यत्र स अंभोनिधिः । आदीयते इति आदिः । प्रथि ग्रंथने । अय् कि प० । इ इदितः। ( नश्वा० ) (स्वर०) १-१ (स्रो०) ग्रंथिः । विधिः। निषिः । संविः। आधिः । समाधिः । अंभोनिविः । एते सर्वऽपि किमत्ययांताः, पुंलिंगे हरिशब्दवत् साध्याः । (भावे युद) धातो वे युद् प्रत्ययो भवति (युवोरनाको ) ज्ञायते तत् ज्ञानम् । क्रियते तत्-करणम् । दीव्यते तत देवनम् । दीयते तत् दानम् । भूप अलंकारे । भूष्यते तत्- भूपणम् । ह्रियते तत्-हरणम् । हूयते तत्-हवनम् । उपते तत्-वहनम् । भाप व्यक्तायां वाचि । भाप्यते तत्-भापणम् । दुप वैकृत्ये । दूष्यते तत्-दूपणम् । गीयते तत्-गानम् । पीयते तत्-पानम् । मीयते--तत् मानम् । (उदः स्थास्तम्भोः सलोपश्च ) उत्-उपसर्गात्परयोः स्थास्तम्भयोः सकारस्य लोपो भवति । उत्थीयते तत्-उत्थानम् । स्तम्भ रोधने । उत्तम्भ्यते तत्-उत्तम्भनम् । सूत्रम् (भावे युद्) युट् १-१ (हसेपः ) वृत्तिः कंट्या। युट् प्रत्ययांता नपंस- कलिगे भवंति । कृ युद् प्र० । यु । (युवोरनाकौ । गुणः) 'स्वर' । (पुर्ना०) क्रियते इति-करणम् । हु दानादनयोः । हूयते इति हवनम् । दुप.वैकृत्ये । दूप्यते इति दूपणम् । दुपश्च । ञ्यन्तस्य कृति च । क्वचिदिति दीर्घः । डुदान् दाने । एवं भापणम् । उद० इति उत-उपसर्गात् पूर्वाद स्थादेर्धातोर्युट् प्रत्ययो भवति सलोपश्च भवति । ठा गतिनिवृत्तौ । (आदेः ष्णःमः) स्था उत्पूर्वः । युप्र० । युवो० । ( उदःस्था०) इति सकारलोपः । उत्यानम् । एवं स्तंभ निरोधे । टंभ अवष्टंभे । उत्तंभनम् । रत्थितिः।

·सारस्वतचन्द्रकीता- (साधनाधारयोर्युट् ) साधने आधारे चार्थे युटु प्रत्ययो भव- ति । पच्यते अनेनेति-पचनः अमिः । पच्यतेऽस्यां स्थाल्यां सा पचनी स्थाली। सूत्रम् ( साधनाधारयोर्युद्) साधनं च आधारश्च साधनाधारौ तयोः ७.२ । (ओसि)(ए अय् ) 'स्वर' । (स्रो०) साध्यं येन कृत्वा तत्साधनं करणं यत्र आधाय साध्यते स आधारः तयोः अर्थे युट् प० । पच् यु । (युवोरनाकौ ) खर०' १-१ (स्रो०) पच्यते अन्नमनेनेति पचनोऽग्निः । अत्र साधने युद् स्थाली । स्थाल्यु- पापि वरं कुंडम् इत्यभिधानचिंतामणौ । टिवादी । अत्राधारे युद् । एवमन्येप्यूह्याः । (ईपदुःसुपु खल्यू) ईपदादिषु प्रयुज्यमानेषु खल् यू इत्येतो प्रत्ययौ भवतः भावादौ । लकारः प्रत्ययभेदज्ञापनार्थः । खकारो गुणविधानार्थः । सुमागमार्थश्च । ईपत्सू अकृच्छ्रार्थों दुः कृच्छ्रार्थः । ईपदनायासेन भूयते इति ईपद्भवः । दुर्भवः। सुभवः । ईपदनायासेन क्रियते इति-ईपत्करः प्रपञ्चो हरि- णा। दुःखेन क्रियते इति-दुष्करः । सुखेन क्रियतेऽसौ-सु- करः। ईपदान्यः क्रियते अनेनेति-इपदाब्यंकरः । दुराव्यं- करः । आव्यंकरश्चैत्रो भवता। ईपत् पीयते असौ ईपत्पानः सोमो भवता । दुःपानः । सुपानः । युध संग्रहारे । दुःखेन योधयितुं शक्यः दुर्योधनः । सुखेन योधतितुं शक्यः सुयो. धनः । ईपत् शासनः। दुःखेन शासयितुं शक्यः दुःशासनः । सूत्रम् (ईपदुः) ईपञ्च दुश्च सुश्च ईपदुःसवस्तेपु ७-३ किला० । सल च युश्च सल्यू १-२ औयू सवर्ण । ईपदादिपु ईपदुः सुएतेषु त्रिपु पूर्वपदेपु सत्सु धातोः खल यू एतौ प्रत्ययो भवतः । खकार ईपदायां भवः इत्यादौ खिति पदस्येति मुमा- गमार्यः । लकारो इखखीति खप्रत्ययात् भेदज्ञापनार्थः । भू ईपत्नुः सुपूर्वाः सल्प्र०। अ(गुणाओ अव् )। 'स्वर०१-१(स्रो) ईपद्भवतीति ईपद्वः । एवं दुःखेन भातीति दुर्भवः । मुखेन भवतीति सुभवः एवं करोति ईपत्क्रियते इति ईपत्करः । दुःकरः। सुकरः। एवं दुर्जयः । सुजयः । दुर्लभः । मुलभः । युध् धातुः संग्रहारे संग्रामे । युथ दुः पूर्वः । युम । युयो० । इति अनादेश, उपधाया लयोर्गुणः। 'स्वर' १-२(सो०) दुर्योधनः । दुःखेन युध्यते इति दुर्योधनः । एवं मुयोधनः ।

·कृदन्तप्रक्रिया। (५१७) तंव्यादीनां कृत्यसंज्ञा पाणिनीयानाम् । कृत्यादि वकर्म- णोरेव । ( तव्यानीयौ ) धातोस्तव्यानीयौ प्रत्ययो भवतः भावादौ । एध वृद्धौ । एध्यते वा एधितुमर्हमेधितव्यम् एधनीयं धनं त्वया। भावस्यैकत्वादेकवचनं नपुंसकत्वं च । भूयते वा भवितुमर्ह भवितव्यम् । भवनीयम् । क्रियते वा कर्तुमर्ह कर्तव्यं करणीयम् । आस्यते वा आसितुमर्हमासितव्यम् । आसनी- यम् । कर्तव्यः करणीयो वा धर्मस्त्वया। या प्रापणे। प्रयातुमर्ह प्रयातव्यं प्रयाणीयम् । ( ईटो ग्रहाम् ) गृह्यते तत्-ग्रहीतव्यं ग्रहणीयम् । वृङ संभक्तौ । त्रियते वा वरितुं योग्यं वरितव्यम् वरीतव्यं वरणीयम् । वृञ् वरणे । वियते तत् परितव्यम् वरीतव्यम् वरणीयम् । तव्यश्च अनीयश्च तव्यानीयौ १-२ (ओ औ औ) धातोस्तव्यानीयौ प्रत्ययौ भवतः अकर्तार कर्मादिकारके भावे च भू तव्य प्र० । ( कृत०) इतीडागमः । गुणः । 'स्वर' १-१ (अतोऽम् ) भवनं भवितव्यम् । अत्र भावे तव्यप्र० । जास् उपवेशने । जनीयप्र० 'स्वर०' १-१ ( अतोऽम् ) कृ एकत्र तव्यः । एकत्र आनीयः । एकस्वरांतत्वानेद् (गुणः ) 'स्वर' । कर्त्तव्यं करणीयम् । अत्र कर्मणि क्रियते इति कर्त्तव्यं करणीयम् । ग्रह तव्य० (कृतः) इतीडागमः। ग्रहितव्यमिति स्थिते । (ईटो ग्रहाम्) । अनेन इकारस्य ईकारः ग्रहीतव्यम् । वृञ् धातुः संभक्तौ रांसे वायां तव्य प्र०। (कृतः) इतीडागमः । (गुणः) 'स्वर०' १-१ (अतोऽम् । ईटो ग्रहाम् ) वरीतव्यम। (स्वरायः ) स्वरान्ताद्धातोर्यः प्रत्ययो भवति भावादी । चीयते वा चेतुमहं चेयम् । नेयम् । जेयम् ।भीयते तत्-भेयम् । ( असरूपोऽपवादः प्रत्ययोऽस्त्रियां वा वाधकः सरूपस्तु नित्यम् ) चीयते वा चेतुमहं चेतव्यं-चयनीयम् । चिकीय॑ते वा चिकीर्पितमहं चिकीर्ण्यम् । दातुमिच्छतीति दित्सति वा दित्स्यते इति-दित्स्यम्।

·(५१८) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- ३०२ (स्वरात् ) ५-१ (डसिरत् । सवर्णे ) यः १-१( स्रो० । चपा०1) 'स्वर'। सिद्धम् । उदा० । चिञ् चि ( स्वरायः ) य प्र० । गुणः १-१ ( अतोऽम् । मोनु०) चेयम् । एवं गीञ् प्रापणे । ( आदेः ष्णः स्वः ) नीय प्र० (गुणः । नेयम् । क्षय्य जय्यौ एतौ द्वौ शक्याथै निपात्यते । क्षेतुं शक्यं क्षरगम् । एवं जेतुं शक्यं जय्यम् । एतौ निपात्यौ । केचित्तु क्रय्यजग्यौ निपात्यौ तन्मते केतुं शक्यं कय्यम् । पक्षे क्षेतुं योग्यं क्षेयम् । जेतुं योग्यं जेयम् । केतुं योग्यं क्रेयं सर्वत्र य प्र। (पुशकात् ) अकारोपधात् पवर्गान्तात शकादेश्च यः प्रत्ययो भवति भावादौ । शए उपालम्भे आक्रोशे च । शप्यते इति-शप्यम् । जप्तुं योग्यं जप्यम् । सरूपत्वात् पक्षे न यण । शक्यम् । शक्-सह-गद्-मद्-चर-यम्-तक-शस्- चत्-यत्-पत्-जन्-हन्-शल्-रुच् एते शकादयः । पह मर्पणे। सोढुं शक्यं सह्यम् । सह्यते वा सोढुमहं सह्यम् । गद्यते वा गदितुमर्ह गद्यम् । मद्यते वा मदितुमर्ह मधम् । चरितुमहं चर्यम् । यम्यम् । तक् हसने । तक्यते वा तकितुमहं तक्यम् शसु हिंसायाम् । शसितुमहं शस्यम् । चते माने। चते कान्तौ । चत्यते इति चत्यम् । यत्यम् । पत्यम् । जन्यम् । (हनो वधा- देशो ये) हन्यते वा हन्तुमहं वध्यम् ।शल् शोभायाम्।शल्यम् । रोचितुं शक्यं रुच्यम् । डुलभप प्राप्तौ । लब्धं योग्य-लभ्यम् । यम् मैथुने। यधुं शक्यं-यभ्यम् । शक सामर्थे । शक्ल शक्तो। शक्यते तत्-शक्यम्। सूनम् (पुशका) पुशका ५-१ सिरत् । सवर्ण 1 पवर्माता पफवभम एते तदंतात् शक्याश्च धातोर्यप्रत्ययो भवति भावादी । यम् मधुने । यम यम्पत इति यभ्यं कलनम् । पपगीतत्वात् यः १-१ ( अतोऽम् । मोनु० ) एवं लभ्यं, जप, नम्यम्, इत्यादयः । एवं परगीताः । शक्ल गती। शक् यप्रत्ययः । शक्यम् । मह पूनायाम् । मह य० । 'स्वर' १-१ (अतो०) मह्यम् । एवं पद मर्पणे । सह्यम् । (ईचातः) आकारान्तादातोर्यः प्रत्ययो भवति आकारस्य च ईकारादेशः । दीयते वा दातुमहं देयम् । ज्ञातुं योग्यं ·कृदन्तप्रक्रिया। (५१९) ज्ञेयम् । गीयते तत् गेयम् । ग्लेयम् । पातुमहं पेयम् । धीयते तत् धेयम् । सूत्रम् ( ई०) इत् १-१ सांके० । च १-१ अव्य० । आतः ५-१ स्वर। (स्रो०) सिद्धम् । वृत्तिः सुगमा। आकारस्य चकारः । डुदाञ् दा। (ईचातः) इति यम० । आकारस्य ईकारः (गुणः) 'स्वर' १-१(अतोम् ) देयं दीयते इति देयम् । एवं गेयं पेयम् । गै (संध्यक्षराणामा० । खनेश्व ) खनेर्धातोः यः प्रत्य० । टेश्च ईकारः । सन् खनने । यग्र० । खन् इत्यस्य खि । (गणः) खेयम् १-२(अतो०) ऋहसात् ध्यण । ऋवर्णान्ताइसान्ताच्च धातोय॑ण प्रत्ययो भवति भावादौ । कारो चित्कार्यार्थः । णकारो वृद्धयर्थः । क्रियते वा कर्तुमर्ह कार्यम् । वृञ् वरणे । वियते तत् वार्यम् । धार्यम् चार्यम् । हस् हसने । हास्यम् । ह्रियतें तत्-हार्यम् । (हनो घत्) हन्यते तत् घात्यम् (चजोः कगौ चिति) पक्तुं योग्यं पाक्यम् । याच्यते तत्-याच्यम् । रुज्यते तत् रोज्यम् । वच परिभापणे (वचेः शब्दसंज्ञायां कुत्वं वाच्यम् ) तेन वाक्यम् । अन्यत्र वाच्यम् ( यज्-याच्-वच-रुच- प्रवच्-अर्च-त्यज्--पूज्--गर्ज-भुजां व्यणि कुत्वाभावः ) याज्यम् । याच्यम् । वाच्यम् । रोच्यम् प्रवाच्यम् । अय॑म् । त्याज्यम् । पूज्यम् । गर्ज शब्दे । गर्व्यते तत्-गय॑म् । भुज्यते तत्-भोज्यम् । वाध हिंसायाम् । वाधित योग्यं-वाध्यम् । भजितुं-योग्यं भाज्यम् । सूत्रम् ( महसा०) ऋश्च हसश्च ऋहसम् । ऋहसम् अंते यस्यस ऋहसांतः तस्मात् ५.-१ (ङसिरत् । सवर्ण) । ध्यण् १-१ ( हसेपः ) ऋवर्णातात् हसांताच धातोः ध्यण् प्रत्ययः स्यात् भावादी । धकारो चित्कार्यार्थः । कृ व्यण् प्र । णित्तादातो- र्नामिनः इति वृद्धिः (राद्यपो दिः) जलतुं० १-१ अतोऽम् ) करणाय यह क्रियते का यत्तत्कार्यम् । एवं वृञ् वरणे वार्यम् । वच् परिभाषणे । वचनाय योग्यम् उच्यते वा यनत् वाच्यम् । वध् बंधने । वध् ध्यण् । य० । वृद्धिस्वर। वंधनाय योग्यं वाध्यम् । हम इसने । व्यण् प० । वृद्धिः। 'स्वर०' १-१ अतोऽम् । हास्यम् । डुपचप् पाके। पच घ्या प्र. चिमो. कगाविति चस्प कः । वृद्धिः । पास्यम् । एवं वच् वाक्यम् ।

·(५२०') सारस्वतचन्द्रकीतौं- वित्वात् ककोरोपि भवतीत्यपि शब्दात् कुत्रचित् चनोः कगौ वितीति भवति कुत्र- चिन्न भवति कुत्रचिद्विकल्पः । तेन वाच्यं वाक्यं भोज्यम् भोग्यम् इत्यादी विकल्पः । त्याज्यं, पूज्यं, रुच्यं, अर्यम्, इत्यादौ न । एवं प्रयोगानुसारेण कुत्वाभावो ज्ञेयः। अमापूर्वस्य वसतेयणि वा वृद्धिः वक्तव्या। कतरि ध्यण च । अमा सह वसतश्चंद्राओं अस्यामिति अमावस्या अमावास्या इति विकल्पेन वृद्धिः । पुनर्विशेपमाह । एते भावकार्ययोर्विहितास्तव्यादयस्तेऽहविधौ च वक्तव्याः । (रारो झसे दृशाम् ) दर्शना:-द्रष्टव्यः । द्रष्टुमर्हः दर्शनीयः । दृश्यः। इअध्ययने । स्वाध्यायोऽध्येतव्यः। स्वाध्यायो नाम वेदः । श्रु श्रवणे । श्रवणार्हः श्रोतव्यः । श्रोतुं यो- ग्यं श्रवणीयम् । मान पूजायाम् । मानितुं योग्यो मानितव्यः । माननीयः। ध्यै चिन्तायाम् । ध्यानाहों ध्यातव्यः । ध्यातुं योग्यो ध्यानीयः। मन ज्ञाने । मनना) मन्तव्यः । मन्तुं योग्यो माननीयः । सप्रत्ययान्तादपि एते प्रत्यया भवन्ति । नितरां ध्यातुमेष्टव्यो निदिध्यासितव्यः । भवितुमेष्टव्यो बुभू- पितव्यः । बुभूपणीयः। एते इति । ये एते पूर्वोक्तास्तव्यादयः तव्य, अनीय, य, ध्यण, एते प्रत्यया भावकार्ययोर्भावोत्तौ कर्मोक्तौ विहिताः कृतातो अहे योग्यत्वार्थे विधौ च कर्त्तव्यार्थी- पदेशे च वक्तव्याः कर्त्तव्या इत्यर्थः। दृशिर मेक्षणे । दृश् दर्शनार्थी द्रष्टव्यः । इति तव्यम०। (गुणः। रारो झसे०)। शामिति द्र। (छपराजादेः पः । झुभिः टुः) दर्श अनीयप्र० । गुणः । 'जलतुं०' । 'स्वर' । दर्शनीयः । पुनः दृश । ऋहसांतादिति ध्यण म० य । स्वर० । दृश्यः। ईङ् अध्यपने । ई अधिपूर्वः । अध्येति विधयो अर्हो वाध्ये- तव्यः। तव्यः-प्र० । गुणः (इयं स्वरे) 'स्वर' । स्वाध्यायोध्येतव्यः । एवं श्रु श्रवणे । श्रोतुं योग्यः श्रूयते वा इति श्रोतव्यः । मन् ज्ञाने । मंतव्यः । ध्यै चिंता- याम् । ध्यै । (संध्यक्षराणामा) ध्यातव्यः । सप्रत्ययांता इच्छार्थे । सप्रत्ययांतादा वरपि तव्यादयः प्रत्यया भवति । ध्यै चिंतायाम् । (संध्यक्षराणामा) नितरां ध्यातुमेष्टव्य इति विग्रहे इच्छाथै समत्ययः। (विश्व । पूर्वस्य हसादिः शेपः। यः से) इति पूर्वाकारस्य इकारः। ( झपानां जयचपाः) धस्य दः । ततः सप्रत्ययान्तात्त- व्यमा (कृतः) इतीडागमः । ( यतः) इत्यकारलोपः निपूर्वः निदिध्यासितव्यः । ज्ञा अवयोधने । ज्ञा समत्ययद्वित्वादि प्राग्वत । विजिज्ञासितव्यः । विशेषण । । ज्ञातुमेष्टव्यः।

·३०५ कृदन्तम०।- (५२१) ( ओरावश्यके ध्यण ) उवर्णान्ताद्धातोरावश्यकेऽर्थे घ्यण् प्रत्ययो भवति (ओदौतोर्यः प्रत्ययः स्वरवत् ) धातोरोका- रोकारयोनिमित्तं वा संवन्धी यः प्रत्ययः स स्वरवत् स्यात् । समासे अवश्यमादीनामन्तलोपमिच्छन्ति शान्दिकाः । ओः ५-२(डिति-उस्य । स्रो०।) आवश्यके ७-१ (अ इ ए) उवर्णाताद्धातो: आवश्यकेथै निश्चयार्य ध्यण प्रत्ययो भवतिभावादौ । भू ध्यण् प्रत्ययः। याणकारों - वृद्धयर्थः । भो अवश्य पूर्वःमोदौतो० । ओच्च औच ओदौत् तस्मात् ओका- रोकाराभ्यां परो यः प्रत्ययस्य यकारः स्वरवज्ज्ञेयः स्वरवत्त्वात् (ओ आव् ) स्वर.' अवश्यंभाव्यम् । एवं, लुञ् छेदने । अवश्यंलाव्यम् । मकारलोपार्थमाह समासे सति । अवश्यमादीनाम् अवश्यम्, तुम् सम, मांसानां मलोपमिच्छन्ति ।म् च अश्व इति समासस्तेन अवश्यमादीनां मकारस्य लोपः । मांसस्याकारस्य लोपः । यदा अन्तलोप- मिच्छतीति पठन्ति । श्लोकश्चात्र । लुम्पेदवश्यमः कृत्ये तुं काममनसोरपि ॥ समो वा हितततयोमासस्य पचि युड्घञोः॥१॥ लूञ् छेदने । लूयते वा लवितुं योग्यः लाव्यः । अवश्यं लाव्यो अवश्यलाव्यः । भोक्तुं कामो यस्य स भोक्तुकामः । श्रोतुं मनो यस्य स श्रोतुमनाः। सम्यक् प्रकारेण हितं सहितम्-संहितम् । सततं-संततम् । मांसस्य पचनं मांस- पचनम् । (युड्योः पचि परे मांसस्याकारो वा लुम्पेत् ) मांसस्य पचनं मांस्पचनम् । मांसस्य पाकः मास्पाकः । मांसपाकः। लुम्पेदिति । कृत्प्रत्यये परे अवश्यंशब्दस्य पष्ठीनिर्दिष्टस्येति अन्त्यो मकारो लुपेत। तव्य १ अनीय २ य ३ ध्यण ४ क्यप् ५ एतेषां पंचप्रत्ययानां कृत्यसंज्ञा तथा काम- मनसोः शब्दयोः परयोः तुम्शब्दस्य प्रत्ययस्य अन्तं मकारं लुपेत् । तुम् पाठयन्तम्- व्ययं हि एतत् । हितततयोः परयोः सतोः सम इत्यस्य मकारं वा लुपेत् । युट्मत्यय- सहिते घञ्प्रत्ययसहिते च पचिधातौ परे मांसशब्दस्य अन्तम् अकारं वालपेत् । विक- ल्पेन कृत्यसंज्ञायां संमतमाह । तव्या० । पाणिनीयानां मते तव्यादीनां कृत्य इति संज्ञा। अवश्यलाव्यमित्यत्र तव्यप्रत्ययपरत्वात् । अवश्यंशब्दस्य मकारस्य लोपः ।

·(५२२) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- अवश्यलाव्यमिति सिद्धम् । अवश्यं निश्चयेन लावितुं योग्यो अवश्यलाव्यम् । तथा भुज-तुम् प० । (खसे चपा झसानाम् ) गुणः। चोः कु: ) 'स्वर' भोक्तुं कामो अभिलापो यस्य स भोक्तुकामः । तथा श्रु श्रवणे तुम प्र० गुणः । श्रोतुं मनो यस्य स श्रोतुमनाः। अनोभयत्रापि काममनसोः परयोः सतो तुमो मकारलोपः । डुधार धारणा दधातेहि क्तादौ परे संपूः क्तक्तवतू इति क्तमत्ययः। संहित २समो वा इति विकल्पेन समो मकारलोपः संहितं सहितम् । तनु विस्तारे तमा(लोपस्त्वनुदात्ततनाम) सम्पूर्वः। संततं सततम् अत्रापि ततशब्दे परे विकल्पेन समो मकारलोपः। संततं. सततम् । पच् युट् प० । (युवो०) 'स्वर' मांसपूर्वः २ युप्रत्ययसहिते पचिधातौ परे विकल्पेन मांसशब्दस्य अकारलोपः। मांसपचनं मांस्पचनं पुनः पन् । धन भावे । इति वञ् प० । अवृद्धिः। (चजोः कगौ घिति) 'स्वर०' पाक २ मांसपूर्वः । अत्र घर प्रत्ययसहिते पचिवाती परे विकल्पेन मांसशब्दस्याकारलोपः मांसपाकः मांस्पाक: इति रूपद्रयम् । केचित्तु मांसशब्दस्य मकारलोपः। मासपाकः तथा मास्याकारस्य चोभयोरपि लोपमिच्छंति यथा मास्पाकः इति । (ऋदुपधात् क्या ) ऋकारोपधादातोः क्या प्रत्ययो भवति भावकार्ययोः । कृती छेदने । कर्तितमहं कृत्यम् । नितरां कर्तितुं योग्यं निकृत्यम् । वृद्धयम् । कृत्यते तत् वृत्यम् । (कृपिघृत्योर्न क्यप्) कृपू सामर्थ्य (कृपो रो लः) कल्प्यम् । चूत दीप्तौ । चर्त्यम् । ( मृजो वा क्यप् ) मृज्यम्-मार्यम् । (हस्वाच क्यप् ) ह्रस्वान्ताद्धातो वे क्या प्रत्ययो भवति । तस्य ग्रहणे तदन्तस्य ग्रहणम् । क्रियते तत्कृत्यम् । (कृजः क्यपि वा रिङ् वक्तव्यः तुगभावश्व) कृत्या क्रिया । (डिदनेकाक्षरोऽप्यादेशस्तदन्तस्यैव वक्तव्यः ) ( गुणगुहोः क्यए) गोप्तुं योग्यं गुप्यम् । गुहितुं योग्यम् गुह्यम् (वदेः क्यप भावादी) वदेर्धातोः क्या प्रत्ययो भवति भावादौ । मृपा उद्यते इति-मृपोयम् ।ब्रह्मणा उद्यते या कथा सा ब्रह्मोद्या (ग्रहे: क्यप) अर्जुनगृह्या सेना। (इण-स्तु-वृ-ह-भृ-शास-जुप्- खन् एभ्यः क्यप्वाच्यः) तुक् । ईयते इति इत्यः । स्तुत्यः मृत्यः । दृङ् आदरे। हत्यः। भृत्यः । (शासरिः।) शिष्यः।

·३०७ कृदन्तम। (५२३) जुम् प्रीतिसेवनयोः। जुष्यः । (खन एवं क्यपि वाच्यम् ) खन्यते इति खेयम् । (भियोध्यो नदे निपात्यते । भिनत्ति कूलमिति भिद्यः। उज्झ उत्सर्गे। उन्झति जलमिति उद्धयः नदः। नदे किम् । भत्ता । उज्झिता । (कृवृप्यो; क्या) क्रियते तत् कृत्यम् । कतुं योग्यं कार्यम् । वृप वृष्टी वृप्यंन्वय॑म् । कृत्याः पञ्च समाख्याता ध्यणक्यपो भावकर्मणोः ।। तव्यानीयो स्वरायश्च शब्दशास्त्रविचक्षणः। सूत्रम् (मदुपधात् क्यप् ) मदुपधात् ऋत् मकारः उपधा यस्य स ऋदुपधः तस्मात् ५-१ । डमिगत् । सवर्ण०) क्यप् ?-२ ( हसेपः०) कारोषधात् । वृतु वर्त्तने इत्यादेर्धातोः क्यप् प्रत्ययो भवति । भावादी ककारो गुणनिषेधार्थी कृती छेदने। कृत् क्यप् प्र० य० स्वर० १-१।(अतोऽम् ) निपूर्वः निकृत्यम् । वृतु वर्त्तने । वृत्यं नृत्यं ( हस्वाञ्च क्यप् ) हस्वादपि धातोः क्यप्मत्ययो भवति । पित्तात् हस्वस्य पिति कृति तुगागमः । डु कृर कृ क्यप् प्र० तुगागमः 'स्वर०' १-१ (अतोऽम्) कृत्यम् । एवं वृज वरणे । वृत्यम् । टन स्तुती । (आप्णः नः ) स्तु-क्यप् प्र० या(हस्वस्य पिति तुक)स्तुत्यम् । (स्त्रियां यजा भावे क्यए ) यजादेर्धातोः स्त्रियां भावे क्या प्रत्ययो भवति । यज-वज्-समज-निप-निपत्-मन-नम्-विद्- पुञ्-शीङ्-इण्-कृ-इपु-परिसृपपरिचर-अटाट्य-आस्चर-जागृ हन् एते यजादयः। कित्त्वात्संप्रसारणम् । इज्यते सा-इज्या। स्त्रीत्वादाए । व्रज्यते सा-वज्या। अज गतौ क्षेपणे च । सम- ज्यते सा-समज्या का, शिविका । प्रकर्पण व्रज्यते अस्या- मिति-प्रव्रज्या।। पट्ट विशरणगत्यवसादनेषु । निपद्यते सा निपया। निपत्यां। मन ज्ञाने। मन्यते सा मन्या । नम्या। विद्यते सा विद्या । सुत्या (शीङोऽयङ् किति ये वक्तव्यः) शय्या । भृत्या । ईयते सा इत्या । कृत्या (कृञो यक् वा .

·(५२४) सारस्वतचन्द्रकी ३०८ वाच्यः (अयकि) क्रियते सा. क्रिया ( इपेश्छान्तादेशो यलोपश्च ) इष्यते सा इच्छा। (सरतेर्गुणः ) परिसर्या । परिचर्या । अटाट्या। आस्या चर्या । (जागर्तेर्गुणः) जागर्या । (हनस्तकारान्तादेशो हिंसायामर्थे ) हन्यते सा हत्या (हन्तेस्तः) हन्तेर्नकारस्य तकारादेशो भवति क्यपि स्त्रियाम् । ब्रह्म हन्यते इति ब्रह्महत्या। (खियां यजा) स्त्रियां ७-१यजां ६-३ भावे७-१ यजादेः यज्-अज्-हन्-शी- -त्रज-विद-आस-मन्-चर-भू-अटाट्य-निपद-नियत । इत्यादेर्धातोः स्त्रीलिंगे भावे नानि च क्यप् प्रत्ययो भवति ककारः संप्रसारणार्यायजनम् इति क्यप् प्रत्यया। य। (यजां यवराणाम) 'स्वर०' स्त्रीवादावतः स्त्रियाम् । ( सवणे दीर्घः) १-१॥ (आप) एवम् अज् गतौ क्षेपणे च अञ् सम् पूर्वः 'स्वर०' क्यप् । 'स्वर० । स्त्रीत्वादा- वतः० । समज्या परिपत् । हन् ब्रह्मन्पूर्व क्यप् प्र० । लोपस्त्वनुदात्ततनामिति तु शब्दात् झसाभावेऽपि नकारस्य लोपः। (हस्वस्य पिति कृति तुक्) 'स्वरही.'ब्रह्म- हत्या ब्राह्मणो ब्राह्मणस्य हननं ब्रह्महत्या । शीङ्-शय्या । व्र-व्रज्या। विद्-विद्या। पद-निषद्या । आस्या । मन्या । नम्या चर्या । भृत्या । अटाट्या । कृतो वा रिङ् । कृत्या। किया। (स्त्रियां भावे तिः) धातोः स्त्रियां भावे क्तिःप्रत्ययो भवति । क्रियते सा कृतिः । बुद्धयते सा बुद्धिः । स्मृङ् चिन्तायाम् । स्मयते सा-स्मृतिः । पच्यते सा.-पक्तिः । पचि विस्तारे । पच्यते तत् पतिः। संप्रसारणम्। उह्यते सा ऊढिः। संविद्यते सा-संवित्तिः। (स्त्रियां भावे क्तिः)क्तिः१-२(स्रो०) धातोः किः प्रत्ययो भवति स्त्रीलिंगे भावे । ककारो गुणनिषेधार्थः संप्रसारणार्यश्च । पचि विस्तारे । पच् क्ति प्रति । (चो: कु:) 'स्वर०' (इदितः०) इति नुम् । (नश्चा०) १-१। (स्रो०) पंचनं पंक्तिः। डुपचप पाके । पक्तिः । वह मापणे । क्तिति । (हो ढः । तयोर्दः । ध्रुभिः ४ः) यनामिति संप्रसारणम् । वस्य ः हि दो लोपो दीर्घयदि ढलोपा उकारस्य ऊकारः १-२(स्रो०) अतिः । विद संपूर्वः क्तिमति । (ससे चपा) दस्य तः। 'स्वर०' संवित्तिः । शम् क्तिमा ति।

·(शमां दीर्घः ) शमादीनां दीर्घा भवति क्तिप्रत्यये परे । शम्यते सा-शान्तिः । दम्यते सा-दान्तिः । भ्रमु चलने । भ्रम्यते सा-भ्रान्तिः गम्यते सा-गतिः। हन्यते सा-हतिः।अनु- भूयते तत् अनुभवनम् अनुभूतिः। विशिष्टा भूतिः-विभूतिः । प्रमूतिः । भवन-भूतिः । शुध शौचे। शोधन-शुद्धिः । सूत्रम् (शमां दीर्घः) (नश्चा३)१-२(वो०)शांतिः। भ्रांतिः । ग्ले संध्याराणामा ग्ला कि प्र० ति वाद्योदितः तस्य नः ग्लानिः । म्लै म्लानिः । भूक्तिम० अनुपूर्वः अनुभवनमनुभूतिः १-१(सो०) गमनं गतिः लोपस्त्वनुदात्ततनामिति मलोपः। (ईश्शीडोर्बरक्तिप्रत्ययो नेद् गुणश्च ) ईश्शीडोरिक्तिप्रत्ययौ स्तो वरप्रत्ययस्य क्तिप्रत्ययस्य च इट् न । शीडो गुणोऽपि न भवति ईश्वरः ईटेड सौ ईश्वरः संशय्यते तत् संशयनम् । संशीतिःही गतौ । हीयते इति-नीतिः जागरणं जागृतिः। नि- गृह्यते सा निगृहीतिः। कुच संकोचने । कुच संपर्चनको- टिल्यप्रतिष्टम्भविलेखनेषु तुदादिः । निकुचितिः । निप- ठितिः। नि: आस्कंदने । उपनिहितिः । निपतितिः । विशेपेण प्रियते सा-विधृतिः ॥ ग्लाम्लाज्याहाक्त्वरिभ्यः केरर्थे निःप्रत्ययो भवति।ग्लायतेसा-ग्लानिःज्यानिहानिः। जित्वरा संभ्रमे । (त्वरतर्वस्य उत्वं वाच्यम् ) त्वर्यते सा तुर्णिः। (ऋल्लादिभ्यश्च तेरर्थे निः प्रत्ययो भवति ।) (ऋत ईर) कीर्यते साकीणिः। लूनिः।धुनिः। पूर्णिः (संपदादेः किए वा वाच्यः।) संपत-संपत्तिः। शीडो गुणाभावो वक्तव्यः। ईशशीडोवरक्तिमत्यययोः नेटू गुणश्च न भवति । अवगमे बुध् तिम. (तथोर्द्धः । झवे जवाः) 'स्वर' बुद्धिः । अनुभूतिः। गादी (कृतः )इतीडागमा प्राप्त इनिषेधार्थः । ( इयत्तयोर्नेद) इति सूत्रं पठति। चित् हकारवकारादेः प्रत्ययस्य क्तिमत्ययस्य च इडागमो न भवति इति महारत प्रत्यये इटो न निषेधः । गृहीतिः ।। भणितिः इत्यादि ।

·। , (५२६) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- ३१० (कर्तरि क्तिश्च संज्ञायाम् ) कर्वर्थे धातोः क्तिः प्रत्ययो भवति संज्ञायां विपये । डुकृञ् करणे । प्रकुरुते सा-प्रकृतिः । धृज्ञ धारणे । विपूर्वः विशेपेण धरतीति-विधृतिः । (कर्तरि क्तिश्च ) कर्तर्यपि क्तिः प्रत्ययो भवति तन् क्ति तन्ति संपूर्वः । (लोप स्त्वनु०) संतनोति कुलमिति संततिः। एवं कृतिः प्रपूर्वः । प्रकुरुते इति प्रकृतिः प्रधानपुरुषः।धृ धारणे विपूर्वः तिप्र० । विधृतिः। पत्तिः १-१ स्रो। , ( इश्तिपो धातुनिर्देशे) धातुनिर्देशे वाच्ये सति इश्तिपो प्रत्ययौ भवतः । शकारः शिति चतुर्वत्कार्यार्थः । पच् इत्ययं धातुः पचिः। श्रयतिः। पचतिः । भवतिः । सूत्रम् (इश्तिपी धातुनिर्देशे) इक् च श्तिय् च इश्तिपी १-२ धातुनिर्देशे ७-१ धातोनिद्देशे धातो मग्रहणे नामोचारणे अर्थ इक् श्तिप् इत्येतौ प्रत्ययों भवतः। रितपः शकारश्चतुर्वत कार्यार्थः पच् २ एकत्र इन 'स्वर' १-२(स्रो०) पचिः पचधातुरित्यर्थः । द्वितीयश्तिा प्र० । शित्त्वात् ( अप कर्तरि) 'स्वर० ।' पचतिः। एवं पठिः । पठतिः । गमिः । गच्छतिः । करोतिः। ( पिद्भिदामङ्) पितो धातोभिंदादेश्च स्त्रियामङ् प्रत्ययो भवति भावादौ । पच्यते सा । पचा । मृज्यते सा-मृजा । नृप वयोहानौ । (जरादौ ङानुवन्धरहितो अः प्रत्ययो भवति । जीर्यत्यनया सा जरा । इषु इच्छायामिति निर्देशाज्ज्ञापका- दिच्छा इत्यादि निपात्यते । इच्छा। (इपादेरङर्थे युट् ) एपणमिति एपणा। भिद्यते अनया सा-भिदा । छिद्यतेऽ- नया सा-छिदा । शिपा । गुहू संवरणे । गुहा । मेधृ हिंसा- याम् । मेधृ वधमेधासंगमेषु । मेध्यते इति-मेधा । कृपा । पीड वाधायाम् । पीडा । वाध पीडायाम् ।बाधा। क्षपा रात्रिः। • सूत्रम् (पिदिदामङ्) प् इत् यस्य स पित् पिदू । भिदादयश्च पिद्भिदादय- नेपाम् ६-३ वर अङ१-१ (इसे प०) पितः पकारतो धातोभिंदादेश अमत्ययो भवति भावादी । डकारो गुणनिषेधार्थः । डुपचए पित्त्वात् यह प० । 'स्वर' स्त्रीत्वादाए । पचनं पचा । मृजू शुद्धी ।मृन अङ् 'सर' बातो. स्त्रीलिंगे ·. ३११ कृदन्तम। (५२७) आप् । मार्जनं मृजा।एवं भेदनं भिदा । छेदनं छिदा । जर इत्यत्र डकारानुबंधरहितो अप्रत्ययो वक्तव्यः । तेन गुणमाप्तिर्भवति । केचित्तु नोक्तमनित्यमिति न्यायेन गुंणं कुर्वति । त्रुप् वयोहानी । अ० (गुणः) 'स्वर' स्त्रीत्वादाप् जरा । साधना स्वरां; तीलिंगे मतिपादितास्ति । एवं लेखा । रेखा। (गुरोर्हसात्) गुरुमतो हसान्ताद्धातोः स्त्रियामङ् प्रत्ययो भवति भावादी न तिः । ईह चेप्टायाम् । ईह्यते सा-ईहा । उह्यते सा-उहा । ईश दर्शनाङ्कनयोः । ईक्ष्यते तत् ईक्षणं- ईशा । एध्यते सा एधा । गुरोः किम् । भक्तिः । हसात्किम् नीतिः। लिख रिख लेखने । लिख्यते तल्लेखनं लेखा । रिख्यते तदेखणं रेखा । गुध परिवेटने । गुध्यते इति-गोधा ।। धेट पाने । सुष्टु धीयते इति-सुधा । डुधाञ धारणपोपणयोः। श्रद्धीयते सा श्रद्धा। क्तिरापादिभ्यः । आप्तिः । दीप्यते सा दीप्तिः। राध्यते सा राधिः । प्रशास्तिः । सूत्रम् (गुरोर्हसात्) गुरो ५-१ किति उस्येत्यकारलोपः (स्रो०) हसादिति५-१ (ङसिरत । सवर्ण०) पश्चान्नामिनो र। गुरुमतो गुरूपधाद हसांतात् धातोः अकतरि भावेर्थेअमत्ययो भवति । उदा० ए, वृद्धी । एथ् गुरूपधत्वात् । हसांतत्वाच अप्रत्ययः। 'स्वर०' स्त्रीत्वादाप् १-१ (आपः) एधा । एवं ईहा । ईह वांछायाम् । अह वित्त । उहा । ईक्ष दर्शनानयोः । ईक्षा । (प्रत्ययान्तात् ) प्रत्ययान्ताद्धातोः स्त्रियामङ् प्रत्ययो भवति भावादौ । चिकीर्ण्यते सा-चिकीर्पा । आत्मनः कर्तुमिच्छा- चिकी। आत्मनः पुत्रेच्छा वा । पुत्रीयते सा-पुत्रीया। अशि तुमिच्छा अशनाया । लोलूयते सा-लोलूया। अटाया। कण्डू. गावविधपणे । कण्डूयतेसा-कण्डूया। मुमूर्पणं मुमूर्पा । (ज्यन्तास्ग्रन्थअर्थश्रन्थषद्विदिइपिभ्यः स्त्रियां युर्वाच्यः। डुकृञ् करणे। (युवोरनाको) कारणा। आसना । अर्थ या- च्याप्रकाशनयोः। अर्थना। ग्रन्थ संदर्भ । अथ्यते । तद्वन्थ- नमिति-ग्रन्थना । उपासनमिति-उपासना । श्रथि शैथिल्ये।

·(५२८) सारस्वतचन्द्रकीतौं- ३१२ श्रन्थना । घटनमिति घटना । विद्यते वेदनमिति-वेदना। वन्धते सा-वन्दना। एषणमिति एषणा । (इञ् अजादि- भ्यः) अज गतौ । आजिः । अत सातत्यगमने । आतिः। (इक् कृष्यादिभ्य-भावादी)कृष्यते सा-कृषिः। गिरिः।किरिः। (सर्वधातुभ्य इ.) कविः। रविः । सूत्रम् (प्रत्ययांतात्) ५.१ । (ङसिरत् ) सवर्णे० सादयः प्रत्यया अन्ते यस्य स प्रत्ययांतस्तस्मादाप धातोः अप्रत्ययो भवति । उदा० कृ। (इच्छायामात्मनः सः) (ऋत इर् ) किर् । (द्विश्च । कुहोश्चुः। खोर्वि हसे) इति दीर्घः। (किला। जलतुं०) चिकीर्प इति जातं ततः प्रत्ययान्तादिति अप्रत्ययः । ( यतः) इत्यलोपः । 'स्वर०' । (आवतः स्त्रियाम् ) १-१ आए । चिकीर्षा । एवं जिही । बुभूपा । पुत्र-नाम्रो ये ईचास्येति यप्र० । तत्सन्नियोगे अकारस्य ईकारः पुत्रीय इति जातम् । (सः धातुः) ततः प्रत्ययान्तादिति सूत्रेण अप्रत्ययः । (यतः) इत्यलोपः । 'स्वर०' । (आवतः स्त्रियाम् ) १.-१ आए । आत्मनः पुत्रेच्छा पुत्रीया । एवम् । पुत्रकाम्या। कंट्टया। इत्यादि ॥ इति स्न्यधिकारप्रक्रिया ॥ अथ क्त्वादयः प्रत्ययाः। ( पूर्वकाले क्त्वा ) धातोः क्त्वा प्रत्ययो भवति पूर्वकाले समानकर्तृके धातौ प्रयुज्यमाने । देवदत्तः स्नात्वा भुङ्क्ते । भुक्त्वा-जति । (पूर्वकाले क्त्वा) पूर्वकाले ७-१ (अ इ ए) क्त्वा १-१ अव्ययम् । धातोः समा- नकर्टके एककर्तृके धातौ क्रियापदे अग्रे प्रयुज्यमाने सति पूर्वकाले प्रथमकाले क्त्वा- प्रत्ययो भवति । उदा० । ष्णा शौचे। (आदेः ष्णः नः) क्त्वा प्र० । त्वा इति १-१ अध्य० क्त्वायंतं चेत्यव्ययसंज्ञा । सात्वा भुंक्ते। अत्र स्नानभोजनलक्षणकि- याद्वयमध्ये नानक्रियायाः पूर्वकालीनत्वात् त्वामत्ययः। भुज पालनाभ्यवहार । भुज क्त्वा प्र०। (चोः कुः) 'स्वरहीनं०' १-१ भुक्त्वा नजति । अत्र भोजनार्थ वजननि:- यामध्ये च भोजनस्य प्रथमकालीनत्वात् क्त्वामत्ययः । एवं कृत्वा दत्ता (दोदत्तिः) इति सूत्रेण दा इत्यस्य .दद आदेशः लात्वा, शयिता, सुप्त्वा, उक्त्वा, गृहीत्वा, भक्त्वा । णश् अदर्शने । नष्वा नवा-हित्वा । जग्ध्वा इत्यादि। (न क्त्वा सेट् ) सेट् क्त्वा किन्न भवति । वर्तित्वा । शपित्वा भवित्वा सेट् किम् । कृत्वा । (रलो व्युपधादलादेः संश्च ) उन्ध इश्च वी ते उपधे यस्य तस्माइलादेरलन्तात्परौ क्वा- ·कृन्दतम०॥ (५२९) सनौ सेटौ वा कितौ स्तः। विद ज्ञाने । विदित्वा । वेदित्वा लिखित्वा । धुतित्वा । व्युपधात्किम् । वर्तित्वा । रलः किम् । सेवित्वा । हलादेः किम् । एपित्वा । सेटू किम् । भुक्त्वा । (मृमृद्गुगुकुलिशवद्वसमुप्ग्रहिभ्यः । सेट् किद् भव- ति) मृड सुखने । मृडित्वा । मृद क्षोदे । मृदित्वा । गुध् रोचने । गुथ् रोपे । गुधित्वा। गुह रोगे । गुहू संवरणे । गुहित्वा । कुप् निष्करें । कुपित्वा । क्विश् विवाधे । क्लि- शित्वा । वद व्यक्तायां वाचि । उदित्वा । वस निवासे । उ- पित्वा । मुपित्वा । गृहीत्वा ( नोपधात् थफान्ताद्वा कित् ) नकारोपधात् थफान्ताद्धातोः सेट् क्त्वा वा किद्भवति । ग्रन्थ संदर्भ (नो लोपः ) ग्रथित्वा । ग्रन्थित्वा । गुम्फू ग्रन्थ- ने । गुफित्वा । गुम्फित्वा इत्यादि । (अलंखल्लोः प्रतिषधे क्त्वा ) प्रतिपेधार्थयोरलंखलुशब्दयोः पूर्वपदयोः सतो. पूर्वकालं विनापि क्त्वा प्रत्ययो भवति । अत्रालंखलुशन्दौ निषेधार्थी तयोरुपपदृत्वात् । अलं भुक्त्वा । न भोक्तव्यम् । भोजनं मा कुरु इत्यर्थः । खल्लु भुक्त्वा । न भोक्तव्यम् । सूत्रम् (नेक्त्वा०) न १-१ क्त्वा अव्य ० सेट् १-१ । (हसेपः० ) इट्सहितः यत्वा प्रत्ययो विकल्पेन कित्संज्ञको भवति कित्त्वपक्षे गुणनिषेधः । कित्त्वाभावे गुणः । विद्ज्ञाने । विद् क्त्वाप्रत्यय (कृतः) इतीडागमः । एकत्र कित्त्वान्न गुणः। द्वितीये कित्त्वाभावादुपधाया लघोरिति गुणः 'स्वर९' १-१ अव्य० । विदित्वा-वेदित्वा, वृतित्वा-वर्तित्वा, (अलंखलोः० ) अलं, खलु, एतयोः पूर्वपदयोः सतोः पूर्वकालं विनापि निषेधार्थ धातोः क्त्वाप्रत्ययो भवति । भुज क्त्वाप्र० (चोः कु: । खसे चपा०) अलंपूर्वः । 'स्वर० १-१ अव्य० । अलं भुक्त्वा भोजनेनालं भोजनं माकुर्वि- त्यर्थः । वच् परिभाषणे । वच् क्त्वा० यजां यवराणामिति संप्रसारणम् (चोः कु:) 'स्वर'। खलुपूर्वः (सवर्णे०) खलूक्त्वा वचनेन । अलं मावदेत्यर्थः । (उदितः क्त्वा वेट् ) उदितो धातोः परस्य क्त्वा प्रत्ययस्य- वा इडागमो भवति । एपित्वा-इट्वा । भ्रमु चलने । भ्रमित्वा- भ्रान्त्वा ( अदो जघुः) जग्ध्वा । ।

·) (५३०) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- ३१४ सूत्रम् (उदितः०) उदितः ५-१ (स्रो०)स्वर० क्त्वा अव्यय० । यदा ( आतो धातोर्लोपः ) 'स्वर' वा १-१ अव्य० इद् १-१ (हसेपः०) उत्उकारः इत् यस्य स उदित् तस्मात् उदितो धातोः परस्य क्त्वाप्रत्ययस्य वा इडागमो भवति । इयु इच्छायाम् इष क्त्वा प्र०।तो वेडिति एकत्र इडागमः 'स्वर' उपधाया लघोरिति गुणः । इडभावे कित्वान्न गुणः (टुभिः ष्टुः) १-१ अव्य० । एपित्वा-इष्ट्वा । (समासे क्या ) समासे सति पूर्वकाले क्यप् प्रत्ययो भवति तत्कर्तृके धातौ प्रयुज्यमाने (तस्वस्य पिति कृति तुक् डुभृञ् धारणपोपणयोः। संभृत्वा करोतीति संभृत्य करोति। णम प्रबत्वे शब्दे च । प्रकण कायवाङ्मनोभिनत्वा इति । प्रणम्य गच्छति । अनञ् पूर्वइत्येके अकृत्वा जल्पति अकृ. त्वा गच्छति। अजित्वा शात्रवान्सनिकृत्वा विमलं यशः । अदत्त्वा वित्तमर्थिभ्यः कथं जीवन्ति भूभृतः ॥ (क्यपि जेर्गुणश्च ) क्यपि लघपूर्वस्य ओरयादेशोऽपि वाच्यः। परिणमयित्वा इति परिणमय्य भुङ्क्ते । विगमय्य । विग- णय्य । अलघुपूर्वस्य न (तेन लोपो वाच्यः ) प्रतार्य । संप्रधारयित्वा इति संप्रधार्य विचार्य करोति । आप्ल व्याप्तौ (आनोतेर्वा ) प्रापय्य । प्राप्य ( दादीनां क्यपि इत्वाभावो वाच्यः । क्यपि । (स्थामी ) इति ईकारो न भवति । दो अवखण्डने । प्रदाय । प्रसाय । प्रमाय । प्रस्थाय। उप समीपे स्थित्वा इति उपस्थाय ( पिबतेर्वा ) प्रपाय। प्रपीय (लोपस्त्वनुदात्ततनाम् । अमस्य क्यपि वा लोपः) प्रकर्षेण नत्वा इति प्रणम्य । प्रणत्य । आसमन्तात् ग्राम आगम्य । आगत्य (विपूर्वस्य दधातेः करोतेरर्थे क्यए । विधाय । प्रहाय (तत्कालेऽपि क्यप् दृश्यते ) ने निमील्य हसति । मील संमीलने । मील संगमे । उभयपदी ।

·३१ मदत्वमा अक्षिणी संमीलिता इति अक्षिणी संमील्य हसति । चनुपी संमात्य हसति । मुखं व्यादत्ता इति मुखं व्यादाय स्वापति । स्वर (ननाने)सनाने ७-१ (लइए) क्यर १-१ (हतेपः०) तनाते सति उसनपूर्वकले नति धातोः पूर्वकाले क्यसत्पपो भावि स एव कर्चा यस्य न वक- तक तस्मिन् तत्कतके एकतृक धाती प्रयुज्यनाने सनि । उदा० । हुभुज । भू क्या य (हत्तस पिति कृति तुर) संपूसर?-? अव्य) संभृत्य निलिता सं नभ्यर प्रकारेण नृत्वा वा कति । जन सनुपतगंण समानः । अब संभारकरण- क्रिययोः एकः कर्ता ततः नंभारक्रियायाः पूर्वका नत्वात्क्यप् प्रत्ययःाणन् प्रहले गन्दे। (नाः प्णालः)नम् पपूर्वः क्यप्प० । (प्रादेश्च तया तो) इति नस्य णः। 'सर०' १-१ननाना प्रकर्षण नत्वा प्रणम्येवि समाते क्या । दत्तः प्रणम्य गच्छति। नत्र प्रणामगमनत्पयोईयोः क्रिययोः एक एव का यत्र स एव मणंता त एव गंता इत्येकर्तृत्वं ततः प्रणामस्य पूर्वकालीनत्वात् क्यप्पा अनञ् पूर्व इति नपूर्वकले क्याप्रत्ययो न भवति इत्यके वदन्ति । यया कृ नपूर्वः क्त्वा प्र० । (ना) इति सूत्रेण तस्प अकारादेशः । नरूत्वा गच्छति अत्र नत्रपूर्वकत्वात्स्यप्- प्रत्ययो नायातः स्नुि क्त्वाप्रत्यय एवायातः (क्यपि गुर्णः ) क्यप्प्रत्यये जिप्रत्य. यस्य गुणो भवति । णम् परिपूर्वः लिप। समासे क्या इति क्यप्प । 'स्वर' परिणमि य इति स्थिते । (क्यपि गुणः) कचित्स्वरखयकारः ( ए अय् ) स्वर०' १-१ अव्य० परिणमय्य भुंक्त परितः सामस्त्येन नमयित्वा परिणमय्य पूर्वभुक्तं परिपाकं प्राप्य मुले इत्यर्थः। एवम् उन्नमय्य, आकलय्य, तत्कालवेशप द्वयोः क्रिययोः समकालत्वेपि क्यप्मत्ययो दृश्यते । मील मीलने । संपूर्वाक्यप्प्र० 'स्वर' १-१ अध्य० । नेत्रे समील्य हसति । समकालमेव नेत्रे संमीलति हसति च । अत्र संमीलनहसनयोः समकालीनत्वात् पूर्वकालं विनापि तत्कालेऽपि क्यप्म० । डुदाञ् दा विआपूर्वः । क्यप् प्रत्ययः (इयं वरे) 'स्वर०' विआड्पूर्वको दाधातुर्मुखम- सारणार्यस्तेन मुखं व्यादाय प्रसार्य स्वपिति । अत्रापि मुखप्रसारणस्वमयोः समकालीनत्वात् समानकाले क्य० । क्वचिद्भिन्नकर्तृकेपि क्यप्पत्ययो दृश्यते "मत्प्रसूतिमनाराध्य प्रसूतिं त्वां शशाप सा” इति अवधार्य कार्यगुरुतामभवन्न भयाय सांद्रसंतमसमित्यादि। (पौनःपुन्ये णम्पदं द्विश्व) समानकर्तृकेषु धातुषु प्रयुज्य- मानेषु पूर्वकाले पौनःपुन्यार्थे धातोर्णम् प्रत्ययो भवति णमन्तस्य पदस्य द्विवचनं भवति । ( आतो युक्) पीत्वा पीत्वा इति पायंपायं गच्छति । आदरे वीप्सायां द्विर्भावः ।

·. सारस्वतचन्द्रकीती- भुक्त्वा भुक्ता इति भोजभोजं व्रजति । स्मृत्वा स्मृत्वा इति स्मारस्मारं नमति शिवम् ( कथमादिषु स्वार्थे कृमो णम् ) कथम्। इत्थम्। अन्यथा एवम् एतेषु प्रयुज्यमानेषु स्वार्थे कृञोणम् प्रत्ययो भवति। कथंकारम। इत्थंकारम्। अन्यथाकारम् एवंकारं पठति । एवं पठतीत्यर्थः । (समृलाकृतजीवेषु हन्- कृग्रहां णम् वाच्यः स्वार्थे तेपामनुप्रयोगश्च) समूलघातं हन्ति अकृतकारं करोति ।जीवं गृहीत्वा इति जीवनाई गृह्णाति इत्यादि। सूत्रम् (पौनःपुन्ये०) पुनःपुनर्भवतीति पीनःपुन्यम् । तस्मिन् ७-१ (अ इ ए) णम् १-१ । (हसेपः०) पदं १-१(अतोऽम) द्विः१-१ च अव्य० 'स्व०' १-१ पौन पुन्ये । वारंवारार्थे धातोः पूर्वकाले णम् प्रत्ययो भवति तस्य च णम् सहितस्प पदस्य द्वित्वं भवति समानकर्तृकेपु धातुपु प्रयुज्यमानेषु सत्सु । पा पाने । पाणम् प० । अम् । (आतो युक्) 'स्वर० । द्वित्वं १-१ अव्या पायंपायं गच्छति पीत्वा पोवायातीत्यर्थः। भुज् णम् अम् लघूपधत्वाद् गुणः। 'स्वर०) द्वित्वं १-१अव्याभोज भोज प्रजति । पुन:पुनर्भुक्त्वा यातीत्यर्थः । एवं कारंकारं स्मारस्मारं विश्चेति चका- रात् समूलपातं हन्ति । जीवग्राहं गृह्णाति । केशग्राहं युध्यति । इत्यादिष्वपि णम् । कथमादिपु पूर्वपदेषु सत्सु स्वार्थे कथमादीनामेवार्थे कृञ् धातोः णम् प्रत्ययो भवति । णित्वाद् वृद्धिः कृ कयं पूर्वः। णम् प्र० अम् (धातो मिनः) इति वृद्धिः। 'स्वर' २-१ अव्य० । कयंकारम् कयमित्यर्थः। एवम् इत्यकारम् इत्यमित्यर्थः। (भुवो भावे क्यप्) नाम्नि उपपदे भुवो भावे क्यप् प्रत्ययो भवति । ब्रह्मणो भावः ब्रह्मभूयम् । स्त्यै एयै शब्दसंघा- तयोः (स्त्यायते) डिवाहिलोपः।(संयोगान्तस्य लोपः) टित्त्वादीए । स्त्यायति समूहं करोति सा स्त्री। लक्ष दर्श- नाङ्कनयोः। सूत्रम् ( भुवो भावे क्या )भुवो भूधातो वे शब्दप्रवृत्तिनिमिचे क्यप्प्रत्ययो भवति। कित्वाद् गुणो न भू क्यप् प्र०य । ब्रह्मपूर्वः १-१ (अतोऽम्) ब्रह्मभूय ब्रह्मणो भावः ब्रह्मत्वं गतः प्राप्त इत्यर्थः। एवं देवभूयं देवत्वम् । स्त्यायतेः इति ।स्त्यायतेर्धातोः खीले वाच्ये इट् प्रत्ययो भवति । डकारःष्टिलोपार्यः। ठयै स्त्यै धातृ शब्दसंघातयोग ·, कृदन्तप्रक (५३३) शब्दार्थे समूहार्थे च । स्त्यै ड्रट् प० । र डिवाहिलोपः। संयोगांतस्येति यलोपः । 'स्वर' । (एनित० ) इतीप् १-१ । (हसेपः०) स्त्री। (लक्षतेरीसुट् च) लक्षतेर्धातोरीः प्रत्ययो भवति तस्य ईग्र- त्ययस्य मुडागमश्च । लक्ष्यते पुमान् अनया सा लक्ष्मीः । (लक्षतेरीर्मुट् च) लक्षेर्धातोःई प्रत्ययो भवति तस्य च मुडागमः। लक्ष दर्शनां- कनयोः । लक्ष ईपू । प्र० । मुट् । टित्वादादौ । 'स्वर' १-१। (स्रो०) लक्षते इति लक्ष्मीः । अत्र ईवन्तत्वाभावात् सेलोपो नास्ति । (वर्णात्कारः) वर्णमात्रात्कारः प्रत्ययो भवति । क इति वर्णः ककारः । व इति वर्णों वकारः । अ इति वर्णः अकारः । वर्णसमुदायादपिकारो दृश्यते ।अहंकारः। ओंकारः। टकारः। पकारः। तकारः, इत्यादि। सूत्रम् (वर्णात्कारः) वर्णनिर्देशे वाच्ये सति वर्णात् अकारादिऋकारांतात् अक्ष- रात् अग्रे कारप्रत्ययो भवति । क अग्रे कार प्र० । ककारःखकारः। गकारः।अकारः। इकारः । अत्र बहुलमित्यनुवर्तते । तेन जाइ । उमाल ह । य । र । ल । । । इत्यादी कारप्रत्ययः । वर्णनिर्देशे इति किम् । यथा अः कृष्णः।इ. कामः । को ब्रह्मा। खमाकाशम् इत्यादौ न इत्यादि । (रादिफो वा) रः इति वर्णः रेफः। रकारः। रकारादीनि नामानि श्रुत्वा तत्रास रावणः । रत्नानि च रमण्यश्च संत्रासं जनयन्ति मे। रकारादीनि नामानि शृण्वतो मम पार्वति । मनः प्रसन्नतामेति रामनामाभिशङ्ख्या ॥ (रादिफो वा ) रात रकाराक्षरात् वा विकल्पेन इफप्रत्ययो भवति । र अग्रे इफम० (अइए) रेफः १-१ (स्रो०) पक्षे कार प्र० । रकार इति प्रयोगे संमतिमाह ।रका. रादीनि इति श्लोकः। हे पार्वति रकारादीनि रकारः आदिउँपां तानि नामानि शृण्वतः सतो मम मनः प्रसन्नतां नैर्मल्यं सानंदत्वम् एति प्रामोति । कया रामनामाभिसं- कया। रकारादीनि नामान्युच्चरन् कदाचिद्रामनामायुञ्चरेदित्याशंकया इत्याकांक्षया । अयोपसहारसूतमाह ।

·. (५३४) 'सारस्वतचन्द्रकीर्ती- (लोकाच्छेपस्य सिद्धिः) यथा मातरादेः। अस्य सारस्वतव्याक रणस्य ये शेपप्रयोगास्तेषां लोकात् अन्यव्याकरणात्सिद्धि- भवति यथा मातरादेः । इत्यादि प्रयोगानुसारेण बोद्धव्यम् । लोकाच्छेपस्य सिद्धिः । लोकातू -५-१(ङसिरत् । सवणे०) शेपस्य ६-१ (डस् स्य) सिद्धिः १-१ (स्रो०) उक्तादन्यः शेपस्तस्य शेपस्य अत्र व्याकरणे- अनुक्तस्य सिद्धिः साधनं लोकादन्यव्याकरणात् ज्ञातव्या । यथा मातरपितरौ इत्यादीनां शब्दानां सिद्धिोकात् ज्ञेया । शाखांते च मंगलाचरणं युज्यते अतोन मातृपित्रो मग्रहणेन मंगलमप्यस्ति । अथ कविः स्वनामगर्भमलंकारश्लोकमाह । स्वरूपान्तोऽनुभूत्यादिः शब्दोऽभूद्यत्र सार्थकः । स मस्करी शुभां चक्रे प्रक्रियां चतुरोचिताम् ॥ स्वरूपांत इति । स मस्करी मस्करी वंशदंडो अस्त्यस्येति मस्करी संन्यासिका प्रक्रिया शुभाम् ऋज्वी चके कृतवान् । कथंभूतां प्रक्रियां चतुरोचितां चतुराणां सु वृद्धीनां पुरुषाणाम् उचिता योग्या ताम् । स कः यत्र यस्मिन् मस्करिणि अनुभू- त्यादिः अनुभूतिः इति आदौ यस्य स अनुभूत्यादिः । तथा स्वरूपांतः स्वरूप इति शब्दो अंते यस्य स अर्थात् अनुभूतिस्वरूप इति वाचकः शब्दः सार्थकः । अनुभूति: निमेव स्वरूपं यस्येत्यर्थसहितो अभूत् इत्यनेन अनुभूतिस्वरूपनामा संन्यासिका इमां प्रक्रियां शुभाम् ऋज्वीं सरलां चक्रे । शुभाम् इत्यनेन स्वकपोलकल्पनानिरास: कृतः। अथ श्रावकश्रोतॄणामभीष्टसिद्धेष्टदेवताशिपमाह । अवतारो हयग्रीवः कमला वर ईश्वरः।। सुरासुरनराकारमधुपापीतपत्कजः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यानुभूतिस्वरूपाचार्यविरचि- तायां सारस्वतप्रक्रियायां कृदन्तप्रक्रिया समाप्ता॥ ॥ समाता चेयं तृतीयावृत्तिः॥ अवतादिति । हयग्रीवः ईश्वरो वो युष्मान् शिष्यान् अवतात् रक्षतु ! हयस्य ग्रीवा इव ग्रीवा यस्य सः । अर्थात् पुरुषशरीरः अधमुखश्चतुर्विशत्यवतारमध्यस्थ एको भगवतो अवतारः । उक्तं च भागवते पंचमस्कंधे अष्टादशाध्याये पष्ठे काव्ये । “वेदान युगाते तमसा तिरस्कृतान रसातलायो नृतुरंगविग्रहः ॥ प्रत्याददे वै कवयेऽभि- याचते तस्मै नमस्ते वितथेहिताय ॥ १ ॥ सांगतं तु तां हयग्रीवमूर्ति भद्राख्यखंडे धर्मपुनो राजा भद्रश्रवाः पूजयन्नस्ति इति पुराणोक्तिः । कयंभूतो हयग्रीवः कमला- ·३२९ कृदन्तम। (५५) करः कमलां लक्ष्मीकरोतीति । यद्दा कमलाया लक्ष्म्या आकरः।पुनः कथंभूतः ईश्वरः। ईष्टे ऐश्वर्य करोतीति ईश्वरः । पुनः कथंभूतः सुरासुर के पानीये जाते कजे। पादावेव कजे कमले पत्कजे । मुराश्च अमुराश्च नराश्च सुरासुरमरास्ते एवाकारो येपाम् ईशा ये मधुपा भ्रमरास्तैः आपीते अत्यादरेणावलोकिते पत्कने चरणकमले यस्य सः । इति कृत्मक्रियाव्याख्या ॥ सुमोधिकायां क्लप्सायां सूरिश्रीचन्द्रकीतिभिः ।। कृत्प्रत्ययानां' व्याख्यानं बभूव सुमनोहरम् ॥१॥ इति श्रीमन्नागपुरीयतपागच्छाधिराजभट्टारक- ' श्रीचंद्रकीतिमुरिविरचिता श्रीसारस्वतव्याकरणस्य दीपिका संपूर्णा ॥ इति सार- स्वतीप्रक्रियादीपिका ॥ तीर्थे वीरजिनेश्वरस्य विदिते श्रीकोटिकारख्ये गणे श्रीमचंद्र- कुले बटोरुहबृहदच्छे परिम्लाचिते ॥ श्रीमन्नागपुरीयकाइयतया प्राप्तावदातेऽधुना स्फूरिगुणान्विता गणवरश्रेणी सदा राजते ॥ २ ॥ वर्षे वेदमुनीशंकरमिते ११७४ श्रीदेवमूरिप्रभुर्ज भूत्तदनुप्रसिद्धमहिमा पद्मप्रभः सुरिराट् ॥ तत्पट्टे प्रथितः प्रसन्नशशभृत्सूरिः सतामादिमः सूरींद्रास्तदनंतरं गुणसमुद्राहा वसुधाः॥३॥ तत्प- हे जयशेखराख्यसुगुरुः श्रीवत्रसेनस्ततस्तत्पट्टे गुरुहेमपूर्वतिलकः शुद्धक्रियाद्योतकः ॥ तत्पट्टे प्रभुरत्रशेखरगुरुः सूरीश्वराणां वरस्तत्पट्टांबुधिपूर्णचंद्रमनसः श्रीपुर्णचंद्रः प्रभुः ॥ ४॥ तत्पट्टेजनि हेमहंससुगुरुः सर्वत्र जाग्रद्यशाः आचार्या जपि रत्नसागरवरास्त- त्पपद्मार्यमा ॥ श्रीमान् हेमसमुद्रसरिरभवच्छ्रीहेमरत्नस्ततस्तत्पट्टे प्रभुसोमर- लगुरवः सूरीधराः सगुणाः ॥ ६॥ तत्पद्योदयशैलहेलिरमलश्रीजेसवालान्ययाट- कारः कलिकालदर्पदमनः श्रीराजरत्नप्रभुः ।। तत्पट्टे जिनविधवादिनिवहागच्छाधिपाः संप्रति सरिश्रीप्रभुचंद्रकीतिगुरखो गांभीर्यधैर्याश्रयाः ।।.६॥ तैरियं पद्मचंद्राख्यो- पाध्यायाभ्यर्थनात्कृता ॥ शुभा सुनोधिकानाम्नी श्रीसारस्वतदीपिका ॥ ७ ॥ । श्रीचंद्रकीर्तिसूरींद्रपादाभोजमधुव्रतः ॥ हर्पकीर्तिरिमां दीका प्रथमादके लिखत् ॥८॥ अज्ञानध्वांतविध्वंसविधाने दीपिकानिभा ॥ दीपिकेयं विजयतां वाच्यमाना चुधैश्चिरम् ॥ ९॥ स्वल्पस्य सिद्धस्य मुवोधिकस्य सारस्वतव्याकरणस्य टीकाम ॥ सुबोधिकाख्यां रचयांचकार सूरीश्वरः श्रीप्रभुचंद्रकीतिः ॥ १०॥ समाता चेयं चंद्रकीर्तिनानी श्रीसारस्वतव्याकरणस्य टीका ।। इति सवृत्तित्रयं चन्द्रकीर्तिटीकासमेतं सारस्वतं सम्पूर्णम् । .

·- (५३४) सारस्वतचन्द्रकीर्ती- ३१८ (लोकाच्छेपस्य सिद्धिः) यथा मातरादेः। अस्य सारस्वतव्याक रणस्य ये शेपप्रयोगास्तेपां लोकात् अन्यव्याकरणात्सिद्धि भवति यथा मातरादेः । इत्यादि प्रयोगानुसारेण वोद्धव्यम् । लोकाच्छेपस्य सिद्धिः । लोकात् -५-१ ( डसिरत । सवर्णे) शेषस्य ६-१ (डस् स्य) सिद्धिः १-१ (स्रो०) उक्तादन्यः शेपस्तस्य शेषस्य अत्र व्याकरणे- अनुक्तस्य सिद्धि साधनं लोकादन्यव्याकरणात् ज्ञातव्या । यथा मातरपितरी इत्यादीनां शब्दानां सिद्धिलौकात् ज्ञेया । शास्त्राते च मंगलाचरणं युज्यते अतोत्र मातृपित्रो मग्रहणेन मंगलमप्यस्ति । अथ कविः स्वनामगर्भमलंकारलोकमाह । स्वरूपान्तोऽनुभूत्यादिः शब्दोऽभूद्यत्र सार्थकः । स मस्करी शुभां चक्रे प्रक्रियां चतुरोचिताम् ॥ स्वरूपांत इति । स मस्करी मस्करो वंशदंडो अस्त्यस्येति मस्करी संन्यासिका प्रक्रियां शुभाम् ऋज्वी चक्रे कृतवान् । कथंभूता प्रक्रियां चतुरोचितां चतुराणां सु वृद्धीना पुरुषाणाम् उचिता योग्या ताम् । स का यत्र यस्मिन् मस्करिणि जनुभू- त्यादिः अनुभूति इति आदौ यस्य स अनुभूत्यादिः । तथा स्वरूपातः स्वरूप इति शब्दो अंते यस्य स अर्थात् अनुभूतिस्वरूप इति वाचकः शब्दः सार्थकः । अनुभूति: निमेव स्वरूपं यस्येत्यर्थसहितो अभूत् इत्यनेन अनुभूतिस्वरूपनामा संन्यासिका इमा प्रक्रिया शुभाम् ऋज्वी सरलां चक्रे । शुभाम् इत्यनेन स्वकपोलकल्पनानिरास: कृतः । अथ श्रावकश्रोतृणामभीष्टसिद्धेष्टदेवताशिपमाह । अवताद्वो हयग्रीवः कमला वर ईश्वरः । सुरासुरनराकारमधुपापीतपत्कजः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यानुभूतिस्वरूपाचार्यविरचि- तायां सारस्वतप्रक्रियायां कृदन्तप्रक्रिया समाप्ता॥ ॥ समाप्ता चेयं तृतीयावृत्तिः॥ जवतादिति । हयग्रीवः ईश्वरो वो युष्मान् शिष्यान् अवतात् रक्षतु । हयस्य ग्रीवा इव ग्रीवा यस्य सः । अर्थात् पुरुपशरीरः अश्वमुखश्चतुर्विशत्यवतारमध्यस्थ एको भगवतो अवतारः। उक्तं च भागवते पंचमस्कंधे अष्टादशाध्याये पष्ठे काव्ये । “वेदान युगाते तमसा तिरस्कृतान रसातलायो नृतुरंगविग्रहः ॥ प्रत्याददे व कवयेभि- याचते तस्मै नमस्ते वितथेहिताय ॥१॥ सांप्रतं तु तां हयग्रीवमूर्ति भद्राख्यखंडे धर्मपुत्रो राजा भद्रश्रवाः पृजयन्नस्ति इति पुराणोक्तिः । कयंभूतो हयग्रीवः कमला- ·३१९ कृदन्तम०। (६३५, कर:-कमलां लक्ष्मी करोतीति । यदा कमलाया लक्ष्म्या आकरः।पुनः कथंभूतः ईश्वरः। ईष्टे ऐश्वर्य करोतीति ईश्वरः । पुनः कथंभूतः सुरासुर-के पानीये जाते कजे। पादावेव कज कमले पत्कजे ।सुराश्च असुराश्च नराश्च सुरासुरनरास्ते एवाकारो येपाम् ईशा ये मधुपा भ्रमरास्तैः आपीते अत्यादरेणावलोकिते पत्कजे चरणकमले यस्य सः । इति कृत्प्रक्रियाव्याख्या ॥ सुबोधिकायां क्लप्तायां सूरिश्रीचन्द्रकीतिभिः ॥ कृत्मत्ययानां व्याख्यानं बभूव सुमनोहरम् ॥१॥ इति श्रीमन्नागपुरीयतपागच्छाधिराजभट्टारक- श्रीचंद्रकीतिमूरिविरचिता श्रीसारस्वतव्याकरणस्य दीपिका संपूर्णा ॥ इति सार- स्वतीप्रक्रियादीपिका ॥ तीर्थे वीरजिनेश्वरस्य विदिते श्रीकोटिकाख्ये गणे श्रीमचंद्र- कुले वटोसहवृहद्गच्छे परिम्लाविते ॥ श्रीमन्नागपुरीयकाहयतया-माप्तावदातेऽथुना स्फूर्जइरिगुणान्विता गणधरश्रेणी सदा राजते ॥ २ ॥ वर्षे वेदमुनींद्रशंकरमिते ११७४ श्रीदेवसूरिप्रभु ज्ञेभूत्तदनुप्रसिद्धमहिमा पद्मप्रभः सूरिराट् ॥ तत्पट्टे प्रथितः प्रसन्नशशभृत्सूरिः सतामादिमः सूरींद्रास्तदनंतरं गुणसमुद्राद्वा बभूवुर्बुधाः ॥३॥ तत्प- हे जयशेखराख्यसुगुरु श्रीवज्रसेनस्ततस्तत्पट्टे गुरुहेमपूर्वतिलकः शुद्धक्रियायोतकः ।। तत्पट्टे प्रभुरत्रशेखरगुरुः सूरीश्वराणां वरस्तत्पटांबुधिपूर्णचंद्रमनसः श्रीपूर्णचंद्रः प्रभुः ॥ ४॥ तत्प?जनि हेमहंससुगुरुः सर्वत्र जाग्रद्यशाः आचार्या आपि रत्नसागरवरास्त- पट्टपद्मार्यमा ।। श्रीमान् हेमसमुद्रसरिरभवच्छ्रीहेमरत्नस्ततस्तत्पट्टे प्रभुसोमर- लगुरवः सूरीधराः सगुणाः ॥ ६॥ तत्पहोदयशैलहेलिरमलश्रीजेसवालाखयार- कारः कलिकालदर्पदमनः श्रीराजरत्नप्रभुः ॥.तत्पट्टे जिनविश्ववादिनिवहागच्छाधिपाः संप्रति सुरिश्रीप्रभुचंद्रकीतिगुरखो गांभीर्यधैर्याश्रयाः ।।.६॥ तैरियं पद्मचंद्राख्यो- पाध्यायाभ्यर्थनात्कृता ॥ शुभा सुबोधिकानाम्नी श्रीसारस्वतदीपिका ॥ ७ ॥ श्रीचंद्रकीर्तिसूरींद्रपादाभोजमधुव्रतः ॥ हर्पकीर्तिरिमां दीका प्रथमादर्शके लिखत् ॥ ८ ॥अज्ञानध्वांतविध्वंसविधाने दीपिकानिभा ।। दीपिकेयं विजयतां वाच्यमाना बुधैश्विरम् ॥ ९॥ स्वल्पस्य सिद्धस्य सुवोधिकस्य सारस्वतव्याकरणस्य टीकाम ॥ सुबोधिकाख्यां रचयांचकार मूरीश्वरः श्रीप्रभुचंद्रकीतिः ॥ १० ॥ समाता चेयं चंद्रकीर्तिनानी श्रीसारस्वतव्याकरणस्य टीका ।। इति सवृत्तित्रयं चन्द्रकीर्तिटीकासमेतं सारस्वतं सम्पूर्णम् ।

·नाम, .... ... ... " ... ." .ऋय्य-पुस्तकााने। की०रु० आ० सिद्धान्तकौमुदी-महामहोपाध्याय भट्टोजिदीक्षित विरचिता पाणिनीय- शिक्षा परिभाषा अष्टाध्यायी गणपाठ धातुपाठ लिंगानुशासन सूत्रपाठ अकाराद्यनुक्रमणिका धातुसूचीभिः समेता २-० सिद्धान्तकौमुदी-तत्वोधिनीटीकासमेत संपूर्ण और वैदिकादिप्रक्रिया सुबोधिनीटीकासमेत, लिंगानुशासन गणपाठ धातुपाठ सहित मध्यसिद्धान्तकौमुदी-टिप्पणी सहित काशी पंजावादिदेशमें प्रथमश्रेणीम पढायी जातीहै लघुसिद्धान्तकौमुदी-टिप्पणी सहित जिल्द वडा-अक्षर. तथा छोटाअक्षर लिगवोधव्याकरण-भापाटीकासमेत इसके अभ्याससे पुंल्लिग स्त्रीलिंग नपुंसक आदिका ज्ञान जलदी होता है सिद्धान्तचंद्रिका-मूल इसीका प्रचार सर्वत्र है " तथा सटीक सुबोधिनी और तत्त्वदीपिका समेत सम्पूर्ण सुन्दर जिल्द ३-८ तथा पूर्वार्द्ध १-१२ तथा उद्धराई सारस्वत तीनोवृत्ति मूल सारस्वत मूल पूर्वाई-ग्लेज तथा रफ सारस्वत प्रसाटीका .... ०-१२ सारस्वत संपूर्ण-चन्द्रीकीर्ति टीकासह ग्लेज तथा रफ पूर्वार्द्ध " ग्लेज १) रफ ०-१५ उतराई " ग्लेज १=) रफ १-१२ सारस्वत माधवीटीका-छपता है सारस्वतसुबोधिनी-भापाटीकासमेत, विद्यार्थी सुगमरीतिसे समझ- सक्ते हैं (पूर्वार्द्धमात्र) .... लघुभाष्य-संपूर्ण श्रीसरस्वती कृत व्याकरण सूत्र व्याख्यानम्- सारस्वतके सूनपर महाभाष्यके अनुसार व्याख्या है सारस्वतचंद्रिका पढनेवालाको वडा उपयोगी है पुस्तक मिलनेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीवेङ्कटेश्वर" स्टीम् प्रेत-बई ... .... ." .... .... .... .... ...