·प्रस्तावना श्रीमान् प्रेमचन्द्रः (प्रेम चन्द) हिन्दीसाहित्यजगति प्रख्यातः । मस्म लघुकथाः उपन्यासाश्ध हिन्दीसाहित्यस्य नूतनं पल्यानं व्वरचान् हिन्दीभाषायाः लोकप्रियत्वं च व्यवर्धयन् । कथासम्राट इति चास्स यथार्थ विरुदं वर्तते । समाजस्य विविषक्षेत्राणा विमिनव्यक्तीना विचित्रपरिस्थितीना च निष्कृष्टः परिचयः वर्तते श्री प्रेमचन्द्रस्य । स्वातव्यसंग्रामकालिकस्स भरतवर्षस्न हृदय. स्पन्दनं सम्यग्वेत्ति चासौ महाभागः । जनानां स्वान्तानि तेषु तेषु सनिवेशेषु कीदृशी प्रतिक्रियाम् आश्रयन्तीति व मुटु विमान्य मीप्रेमचन्द्रः सचित्रणे मसाधारण्या प्रतिमया यशस्वी भवति । भरतवर्षम्य आधुनिकीना माषाणा श्रेष्ठम् , पेदयुगीनं साहित्य देववाण्याम् अवतारयितु “ सुधर्मा पत्रिकमा क्रियमाणेषु प्रयतनेषु कथानाम् अनुवादत्य प्रकाशनम् अपि एकम् । मयात्र श्री प्रेम. चन्द्रस्य सचिरतरत्वेन मदमिमताः पञ्च कयाः अनूदिताः । पदीयाग मल्पीयसी देववाणी सपर्या पुरस्कृत्य प्रथमावकाशो म द: सुषमांसपादकः इति तैः नितान्तम् उपमतोऽसि । संस्कृतासिकाः अनेन प्रमलेन तुप्यन्ति चेत् सफलं मम श्रम मन्ये । कृपाळवः - नागराजः

·ज्येष्ठभ्रातृवर्यः
आधार
मम यावा मदपेक्षया पञ्चमिः वः ज्यायान् आसीत्
किन्तु केवलं तिभिः कक्ष्यामिः अग्रे। तेनापि तस्मिन्नव
वयसि विद्याभ्यासः आरब्धः, यस्मिर मया ।
परन्तु
विद्याभ्यासरूपे महत्त्ववति विपये त्वराशी उतामवलम्बितुं
सः नेच्छति स्म । विद्याम्यासारूास्य भवनस्य आधार
हदतमं सः अचिकीर्ष , यदुपरि मन्यं हर्य निर्मातुं
वर्पत्य एकस्य यम द्वाभ्यां वर्षाम्या सः करोति स ।
कदाचित् त्रीश्यपि वणि तत्र अपेक्ष्यन्ते स ।
एव वरिष्ठो न चे , भवनं रदं क्यं स्मात् !
अहं फनिपानास, स तु ज्यायान् ।
नयवाणि, नस्य चतुर्दश । मम पालनायाः रक्षणायाध
विपये तरूप पूर्णः जन्मसिद्ध अधिकार आसीत् । तस्य
माशी शासनं मन्वानसत्र मम योग्यता मासीत ।
मानव ममाप्रजः आपयनशील: आसी। सदा
पुस्तमुदाय उपविष्टः स रयतेला पदारितु प्रायः
सिगापाः दिनमा प्रतिमायके (Copy Reok)
'टरम्म परे मा पक्षिा शुन् वियाना या
मम वयः

·2
CE
चित्राणि लिखति स । तदा तदा एकमेव नाम शन्न वाश्य
वा दशकृत्व: विंशतिहारयो वा स: अलेखीन् । किापि
एकं पद्यं वारं वारं सुन्दरैः परः सः प्रतिलिम्वति स।
कदाचिदेताहशी शब्दयोजना करति सा यस्यां न
कश्चिदर्थः भवेत् , नापि किश्चित् सामञ्जस्यम् । एकदाई
तस्य लेखपुस्तके दृष्टवान् लिखित यथा
विशिष्ट
धनवान् , प्रातरः प्रातरः वस्तुतः प्रादरी, राधाश्यामी,
श्रीयुतः राघाश्यामः, एकघण्टापर्यन्तम् । एतदने च
एकस्य मनुष्यस्य मुखं चित्रितमासीत् । अस्याः प्रहेलिकायाः
कमप्यर्थ निर्गलयितुं महान्तं प्रयलं तु अहमकरवम् ।
किन्तु असफलः अमवम् , तमेव प्रष्टुं न मम साहस.
ममूत् ।
सः नवम्या पक्ष्यायामासीत्, अहं तु पञ्च.
भ्याम् । तस्य रचनानां परिज्ञानाय मम प्रयत्नः प्रांशु-
लम्ये फले वामनस्य यलमनुकुर्यात् किल ।
मम मनः पटने सर्वथा न लगति स्म ।
घण्टापर्यन्तमपि हस्ते पुस्खधारणं पर्वतधारणायते ।
अवकाशे लब्धे सति झटिति छात्रावासात् महिः निर्गत्य
फीडाङ्गणमह प्रायः आगच्छम् , कदापि पाषाणखण्ड क्षिपन्,
कदापि कर्गजशलभान् उड्डामयन् कालमतया । पापि
कोऽपि सखा लन्यधन्, किं या प्रव्यम् ! कदापि

·3
मम
प्राकार समारख कूमिहे, कदापि महाद्वारस्योपरि उपविश्य
यानममिनयामहे, तमेव अग्रतः पश्चात् च चाळयन्तः
मृचार (Motar) यास्य आनन्द लमामहे। किन्तु
प्रकोष्ठं पुनरागत्य मातृदयं स दरूपं दृष्ट्वा प्राणा एक
शुष्का जायन्ते स्म।
ज्येष्ठनातुः प्रथमः प्रश्नः अमत् “वासी: । सदा
अयं प्रश्नः अनेनैव ध्वनिना पृच्छयते स । अस्य मदीय.
मुत्तरं मौनमात्रमासीत् । “किञ्चिद् बहिः क्रीडन्नासम् "
इत्युचरं मुखात् किं न निरगलत् इति न जाने ।
मौनमेव वदति स यन्मया अपराधः अभ्युपगतः इति ।
रोपमरितः वचनैः मम सत्कारः एक एव मातुः प्रतिमाता
शिक्षा आसीत् ।
" एवाग्लभाषां पठसि चेत् , सकलं जीवनकाल
पठित्वापि एकं वाक्यं नाधिगमिप्यसि । आगल्याः पटन
नाम नास्ति लची क्रीडा यो यः कोऽपि क्रीडेत् । अन्यथा
से डित्याः दवित्याश्च आना विद्वांसः अमविष्यन् ।
एतदर्थं नक्तं दिवं लोचने वाधनीये, रक्तं कायनीयं, तदेव
कदाचिदेपा विद्या अधिगम्येत । तत्रापि किं:
फयनमात्राय अधिगम्यते । महान्तो विद्वानोऽपि
शुदामाहली लेख्तुिं न पारपन्ति, मापत रेसितम् ।

·मा शापि त्वं पाठं न कलयसि पृच्छामि, किं त्वं
मूकबधिरः ? वं पश्यसि, अहं कियत् परिश्राम्यामि ।
अथ न पश्यसि, तर्हि तब अक्ष्णोः अयमपराधः, तब
बुद्धर्वा । इयन्तः विनोदमेलाः भवन्ति । किं त्वं
कदापि मा तान् द्रष्टुं यान्तमद्राक्षीः ! प्रत्यहं . क्रिकेट
हाकीस्पर्धाः प्रचलन्ति । अहं तत्सविधेऽपि न यामि ।
सर्वदा पठन् एव वते । तथापि एकैकस्या कक्ष्यायों द्वै
द्वे त्रीणि त्रीणि वा वर्षाणि भवामि । एवं स्थिते त्वं
कथं वा खेलने कूर्दने च फालं यापयित्वा उत्तीर्णताया.
माशा रक्षसि! मम द्वित्राणि वर्षाणि भवन्ति, त्वया तु
एकस्या कक्ष्यायां सर्व जीवितं क्षपयिष्यते ।
इत्थमेव क्यः क्षपणीयं चेत् काममस्तु | गृहं गत्वा
सानन्दं दण्डक्षेपक्रीडा क्रीड। पितुः कटार्जित वित्तं
कस्मात् व्यर्थीकरोपि!"
यह वाक्प्रहारमनुस्य अश्रूणि वाइयितुं प्रारब्धवान् ।
उत्तरं किमासीन :
मया अपराद्धे वाग्वाणान् - कोऽन्यः
सहते।, मातृवर्यः उपदेशकलाया निपुण आसीत् ।
एतादृशान् सलमान् व्याहारान् स ब्रूते, एतादृशान् सक्ति
पाणान् प्रयुक्ते, ये मम मनः मिन्दन्ति, ये: मम धैर्य च
गलति ।
त्वया
एवं प्राणपणेन परियमित शक्तिः मयि

·5
व्यर्थ कुर्यम !"
.
कोमिला
नामी ! नया निर शया अह कश्चित् कालं चिन्तयामि
स्म “ कुनो वा गृहं न गच्छेयम् ! यत्कर्म मम शक्तः
बहिः वर्तते, तत्र हस्तं प्रमार्य कस्माद् वा स्वजीवितं
मया मम मूर्खत्वमपि अङ्गीकृत,
किन्तु नाशं परिश्रमं स्मरतः शिरः चक्रवत् समति स्म ।
किन्तु द्वित्रघण्टावेलायां निराशायाः मेघाः अपमरन्ति स्म,
अईच
इत परं मनः प्रणिधाय पठिप्यामि" इति
निर्णयं करोमि स्म । झटिति वेलापट्टिकामपि सज्जी.
प्रथमं विना हस्तलेख, विना योजना
किनपि कर्म कथं कर्तुं शक्येत ! बेलापट्टिकायां खेला-
कूई देः सर्वथा नामापि नासीत् ।
प्रातः उन्यानं, पादनवेलायां मुखहस्तधावन, उरा-
हारस्वीकारः, पठितुमुपवेशनम् । पड्वादनतः अष्टवादनं
यावत् आगली, तो नववादनपर्यन्तं गणितं, ततः अर्ध
घण्टा इतिहासपठनाय। ततो भोजन शाला च ।
सापत्रयवादने शालायाः प्रत्यागम्य अर्थपण्टापाः विधामः ।
चतुर्व दनतः पयवादनपर्यन्त्र भूगोलशास्त्र, ततः पड्वादनं
यावत् व्याकरणम् । ततः अर्धपाटा विद्यार्थिनिलयस्स
अगणे परिसमणं, सापड्यादनतः सप्तवादनपर्यन्त व
औरउवास्यरचना, ततो भोजनानन्तरं अष्टपप्रातः नव.

·मृ लिए: मायेगी मानः मरम्ममा
6
घण्टार्थिनं भाषानुवादः, ततो दशवादनपर्यन्नं हिन्दीपटनं,
ततः एकादशवादनं यावत् शिष्टाः विविधाः विषयाः,
ततो विधानिमः।
किन्तु वेलापट्टिकायाः रचना के विषयः, नदनुम्रण
च विषयान्तरम् । प्रथमदिवसे एवं तदवहेलनं प्रारम्यत ।
चत्वरस्य सा सुखदा हरिद्वर्णता, पवनस्य ते मन्दमन्दाः
तरहाः, पदकन्दुकस्य तानि उनलनकर्तनानि, कण्डी
फोदायाः सः चमत्कार , स गतकन्दुक्रा तीवता इत्यादयः
मामशानमनिवार्य न आकर्षन्ति स्म ।
तत्र गम मात्रण
च सर्व मया व्यर्यत । प्राणपीडनी पेसापशि, अक्षि
चाधनानि पुस्तकानि च तदा केनापि न मन्ते किल ।
एवं प पुनः उपदेशस्य ध्याफुलीरणस्य चावकाशः ग्रा.
घयण लभ्यते म्म।
४६ तु तम्य छायागः अपि सकागान् धावामिम,
तस्स अणोः रे गयितुं च प्रपशील: भय मि स्म,
फे अतिपदापा पादौ न्यस्य तेग अशा एर प्रयष्टुं
चप्रपतेन । सम्य दृष्टिः मम दिशि स्थिता प, मम
प्रान
विमा शिरम: गरि पनि
पाः रायमानः म मा मयमा ।
नयमा

·7
काने बद्धः वर्तते, नथा न्य बरं कटूक्तीश्च शृण्वन.प अहं
खेलादादि तिरम्मतु नाशकम् ।
वानिकी परीक्षा अम्न् । मातृवर्यः विपलो जातः
अई मात्णः कक्ष्यायो प्रथमश्चाभूवम् । आवयोः मध्ये
केवलं द्वयोः वर्षयोः अन्तरमव शिष्टम् । मम मनसि आकाड़ा
जाता भ्रातृवय हस्ते गृहीत्वा प्राम्-भवतः सा घोरा
तपस्या क गता ! मा पश्यतु भवान् , सानन्दं खेलन्नपि
कक्ष्यायां प्रथमोऽसिा-इति । किन्तु स: एतावत् दुःखी
उदासी श्वासीत् यन्मम तस्मिन् हार्दी सहानुभूतिः
उपपद्यत । तस्य व्रणे लवणक्षेपणं लज्जास्पदं च प्रत्यभात् ।
आम् , अधुना मम ममेवोपरि अमिमानः उत्पन्नः
आत्माभिमानश्च अवर्धत । प्रातृवर्यस्य म्मोपरि तादृशः
प्रभाव. नारशिष्टः । स्वच्छन्दं खेलासु कूड़नेषु च प्रसक्तः
अभवम । हृदयं हदमासीन् । यदि सः पुनः मयि कटूति
प्रयुने, तर्हि सष्टं कथयिष्यामि “मवान् स्वरक्तमपि
काथयित्वा किं वा लक्ष्यमविध्यत् ! अहं सेलन् दूर्दमानः
एव कक्ष्यायां प्रथमोऽसि ।
जिया एवं सोत्नासं वक्तुमशक्तेऽपि मयि मम वर्ननया
स्पष्टमेन्द् भवति स यत् सम्प्रति अहं मातृपर्यात् न
त्रस्यामि इति । आतृवर्यः इदं प्राशासीत् ।
"
4"
तस्य हि

·S
-
एकदाच यि
सहजा बुद्धिः अतीव तीक्ष्णा ।
समय दण्डक्षेत्रक्रीडायां यापयित्वा भेजनवेल यामुपस्थिने,
मन्ये अतृपयः वड्गं समाकृष्य मोपरि आक्रमण करोत
"तर्कयामि. ऐषमः उत्तीर्णोऽसि, कक्ष्यायां प्रथमोऽसि इति
गर्वस्तव संजातः। किन्तु मातृक, गर्वः महीयसामपि
न शोमते, तव का वार्ता ! इतिहासे रावणस्य वृत्तं त्वया
पठितं स्यात् । तस्य परित्रात् त्वं कं वा पाठपमहीः !
अथवा केवलं तदपाठी ! परीक्षेत्तीर्णनामातिमात्र न
किपि, यद्गण्यते तदस्ति बुद्धिविकासाख्यम् । यत्पटसि,
तस्यामिप्रायं गृहाण। रावणो भूमण्डलस्य स्वामी आसीत् ।
एतादृशान् राज्ञः चक्रवर्तिनः कथयन्ति । अधुना
आंग्लाना राज्यस्य विस्तारो महान् । परं चैतान् चक्रवर्तिनः
कययितु शक्नुमः।
विगलिन् अनेके राष्ट्राः
मान्लानामाधिपत्यं नागीयर्वनि। ते हि सर्वथा स्थतन्त्रा.
रावणस्तु चरावती आसी , नाव व म्हगः तंग
कर ददति सा महरा: देवा अपि तस्य दासा
आसन् । किन्तु उस्य कीरशः अन्तो जातः ! गर्वःत
नामावशेषमकरोत् । तस जलं दातुमपि कधित् नावशिष्टः।
मनुष्यः किमपि कुमर्म कामं करोतु । परंतु अभिमान
न पुर्याद, इरावा न च । अभिमान याति पे

·१ दीनेभ्यो जगतश्च दूरे भवति । शैतानस वृत्तमपि त्वया पठि स्यादेव। तस्य हि एवममिमानः समुत्पन्न: यत् तदधिकः ईश्वरमक्तः कोऽपि नास्तीति । अन्ततः स्वर्गात् स: नरके क्षिप्तः। शाइरुमः अपि एकदा महधारमवाहत् । मिक्षा याचं याचं स मृतः। त्वं तु - फेवलमेकस्यां कक्ष्यायामुचीर्णोऽसि, एतावतैव- तव शिरः परिभ्रमति । एवं चेत् -तवागमन समाप्तम्। एतद् विजानीहि, यत्त्वं स्वपरिश्रमेण उत्तीर्णः नासि, किन्तु “अन्धस्स हस्ते विहगोऽवलग्नः । पर, विहगः एकदा तथा हस्ते लम्नः स्यात् , न वारं वारम् । कदाचित दण्डक्षेपक्रीडायामपि अनुद्देशेनापि लक्ष्यं भेद्यते। पतावता कोऽपि सफलः क्रीडापटुः न जायतेः। सफलः पटुः स एव, येन लशं सदा · भेवते; मम वैफल्यं मेदानी स्मार्षीः। मम कक्ष्या प्रविशसि चेत्, तदा दन्तेषु स्वेदः उत्पत्स्यते यदा पीजगणितस्य , ज्यामितेश्व लोहचणकाः चर्वणीया भविष्यन्ति । -"........ लक्षवार विफलो स्याम् ; तथापि त्वतः- वर्षीयानस्मि, जगतः अनुभवः स्वतः ममाषिकः अस्ति। यदहं वदामि, तत् सम्यक् गृहाण, न पश्चात् तप्पसे'

·10
शालायाः ममयः निरुट आसीर, अन्यथा पपा
उपदेशमालिका कठा समाप्ति गच्छे ति ईधर एव
जानीयात् । भोजनमपि मझं नारोचता परीक्षा
यामुत्तीण यामपि एवं तिरस्कारः क्रियते, यदि अनुतीर्णः
त्या तर्हि प्राय: प्राणा एव निष्कायेरन् ।
मातृवण खकक्ष्यायाः पठनस्य पद् ‘भयहरं चित्र
रचित, तत् मो नून भीतमकरोत। शाला विहाय "गृहं
नापाव कथम् इत्येवं विस्मयनीयम् । किन्तु एतावत
तिरस्कार समनुभ्यापि पुस्तकेषु ममारुचिः तदवसा एवं
आसीन । क्रीडायाः कमपि विमोशन पयत्यजन् ।
मपठं, किन्तु अतिस्वल्पम् । एतावदेव या दिवसम्य
कार्य समाप्येत, कमाया -पः शिरोऽवनतं च न स्यात् ।
आत्मनि यः विश्वासः समुत्पन आसीहासः - रोऽभून ,
'पुनः चौराणामिव जीवनं समयाप्यत ।
वार्षिकी परीक्षा पुनः जाता । कोऽपि एतादृशः
योगः आसीत् येन अहमुत्तीर्ण: अमयं, मातृश्यंध अनु णैः
ममत् । अहं तु अधिकं न पर्यधाग्यम् । पर न गाने
कथं कश्याचा प्रयमः अभवम् मम स्वयमार्यमगत ।
मात्रः प्राणान्तकं परियम स्वानासीत् । . पट्यस्य
।

·11 एककमपि गन्दं मः हृद्गतं कृतवान् , रात्री दशवादन. पर्यनमेकर, प्रगे • चतुर्वादनतः अन्यत्रं, पटवादनतः साधनवनादनपर्यन्तं शालागमनात प्राक् । तस्य मुखमुद्रा कान्तिहीना जाता, तथापि अनुकम्प्यः सः अनुत्तीर्णः । मम तस्मिन् दया उत्रना। फलिते प्रकटिते सः रोदितुं प्रारमंत, अहम पे अन्वतम् । मम उत्तीर्णनायाः सन्तोपः अर्थीभूतः । अहमरि अनुतणः यदि अभविष्य, मातृवर्यस्य एतावत् दुःखं नामविष्यत् । किन्तु विधिवचनं कः उलझेत : मम मातृवर्यस्य च मध्ये एकमात्रकक्ष्यामः अन्तर- भवशिष्टम् । , मन्मनसि एका कुटिला भावना उदिता पया “यदि मातृवयंः एकस्मिन्. -वर्षे पुनः अनुणों मविप्यति, तर्हि अहं तत्समानो भविष्यामि, ततः केन वा आधारेण सः मयि कुटुक्ति प्रयुञ्जीत ! इति । किन्तु अहमिम नीचं विचारं मनसः 'प्रसमै निरंकासयम् । अन्ततः सः मा मम हिंतमनुलश्यैव अवहेलयति । अवश्यं सम्प्रति तद्वचनानि मम अप्रियाणि भान्ति ! तथापि प्रायश: अयं तदुपदेशप्रमाव एव. स्यात् यदहं सुलम जाओसि उतीर्णः तत्रापि उत्तमैः ।

·12
मम.
अधुना आवर्यः अतीव मृदुः जातः । बहुवारं मां
कटु वक्तुं लब्धावकाशोऽपि सः धैर्यण कर्मशीलः अभूत् ।
प्रायः संप्रति सः स्वयं समज्ञासीत् यत् तस्य मम निन्दने
अधिकारः नास्ति, अथवा अस्ति चेत् अल्प एव ।
स्वच्छन्दता अवर्धत । · अहं तत्सहिष्णुतायाः अनुचितं
लाम स्वीकतुं प्रारब्धवान् ।- मम एषा भावना उत्पन्ना
यत् पठित्वापि अपठित्वापि अहं समुत्तीर्णः भवाम्येव, मम
मेघा बलवती इति । एवं च प्रातृवर्यमयात् यत् किश्चित.
अफ्ठं पूर्व, तदपि पर्यत्यजम् ।
मम पटपतङ्गस्य irite) उड्डायने नूतनी रुचिः
उत्पन्ना। सर्वः समयः पटपतङ्गविनोदाय उपायनीकृता ।
तथापि मम भातृवर्ये महद् गौरव वर्तते स्म, तेन तत्-
परोक्ष एव पटपतंगोड्डायनं मम प्रावर्तत। कलापप्रदानं,
कर्णवन्धनं, पटपतास्पर्धानामायोजनम् इत्यादयः, समस्याः
सर्वाः गुप्तरूपेणैव : परिहियन्ते स । ." मम मानः
मयांदा च. अस्व दृष्टी-संप्रति -हीयेते:- इति सन्देहाय
आतृवर्यस्य चेतसि अवकाशं दातुं नाइमैच्छम् ।
एकस्मिन् दिने . सन्ध्यासमये छात्रावासस्य किश्चिदरे
मामेकं पटपत लण्ठितुं सवेग पावन आसम । मक्षिणी .

·13
आकाशे अवर्तेता मनश्च तस्मिन् गगनपथिके यः मन्दं
दोलायमानः भूमि प्रति पतति स्म । कोऽपि स्वर्गात् निर्गनः
विरकेन मनसा नवं संस्कार प्राप्त समागच्छन्निव आत्मा ।
बालकाना महती सेना एका लगुडान् । सकण्टकान् वंशान्
च दधाना तस्य स्वागतं कर्तुं धावन्ती आसीत् । कस्यापि
अग्रे किं, पश्चात् किं इति अवधानं नासीत् । मन्ये
सर्वेऽपि पटपतङ्गेन साकमाकाशे उड्डयन्ते स्म, यत्र सर्व
समतलमस्ति, न मृचारवाहनानि, न पट्टिकाशकटानि, न
शकटानि ।
सहसा मातृवर्येण सह मम सन्धिः जातः, प्राय. स:
विपणेः निवर्तते स्म ।
सः तत्रैव मा हस्ते गृहीत्वा
उग्रमावेन अगदत् “ एतैः चीथीवासः पालैः साकमर्धाणक.
मूल्याय पटपतन्नाय धावन् कयं न लजसे !
तव एत.
द्विषयेऽपि चिन्ता नास्ति यत्त्वं संप्रति न नीचैः कक्ष्यायां
वर्तसे अपि तु अष्टम्यां कक्ष्यायां वर्तसे, मदपेक्षया केवल.
मेक्या कक्ष्यया अघस्वादसि । अन्ततो मनुष्येण
स्वस्थानविषये अवधानं देयम् । तादृशः काल आसीत्
यदा अष्टमी कक्ष्या समुचीर्य जनाः उपमण्डलाधिकारिणः
समवन् । मध्यमशालीयान् बहून् अहं जानामि, ये
अधुना प्रथमस्तरस्य न्यायपाः परिवीक्षकाध सन्ति ।

·14
मम
अटमकक्ष्यापदवीकाः भूयायः अस्माकं नायबाः पत्रिका
संपादकाश्च सन्ति। तेषामाघीये महान्तो विद्वोम धर्म
कुर्वन्ति । स्वमपि तस्यामेव अष्टम्यां कक्ष्यायां सन्
वीथीम्रमणशील. मूः साकं पटपतङ्गाय घावसि ।
तवास्या. अल्यमतितायाः विषये दुःखं भवति ।
कुशलः, तत्र न संशयः, तेन कौशलेन किं प्रयोजनं
यदसाकमात्मगौरवं हन्यात् ! त्वया मनसि एवं चिन्येत
यन्मम प्रातृवर्यादहं केवलमेकया पक्ष्यया हीनोऽस्मि.
तस्मात् तस्स ममोपदेशे कोऽपि अधिकारो नास्तीति ।
किन्तु एष एवं नेपः । - अहं त्वतः पञ्चमिः वः
ज्यायानस्मि । अद्य त्वं ममैव कक्ष्यामागच्छ अपि
च परीक्षाणामेपैव दशा अखि यात्वमग्रिमे व मम मम
कश्यो भविष्यसि, प्रायशः गते पुनरेकस्मिन् ध
म एव मवे-किन्तु मम तव च मध्ये पचवर्षाणां
यदन्तरमस्ति, तत् त्वमेव किम्, मगवानपि न निवारयितुं
शक्नुयात् । अहं त्वचः पञ्चमिः वः ज्यायान् अस्मि,
सदा भविष्यामि । प्रपत्रस जीवनस्य प यो मदनु
भवोऽसि, तस्य समानत्वं खं कदापि न लमेयाः, स्वम्
एम् ए. तथा डि.लिट्, तया हि. फिल्.-अप फार्म
मम

·15
..उस्मात् , हे प्रातः, इमां भावना मनसो
निष्कासय यत्त्वं मम सामीप्यमागतोऽसि इति । मयि
पश्यति त्वमपथे चलितु न पारयसे । एवं त्वं नानु.
मन्यसे चेत् तर्हि अहं (हस्तमुष्टिं दर्शयित्वा) अस्यापि प्रयोग
पतुं शक्नोमि । अहं जानामि यत्तव मद्वचनं विषं भाति ।
अहं तस्य अनया नवीनया युक्त्या नतमस्तकोऽभूवम् ।
स्वलधुतायाः अनुमयो मे जातः, मातृवयं प्रति मम मनसि
श्रद्धा च उत्पन्ना। अहं मजलनयनः अकययम्
कदापि नैव । भवता यत् प्रोच्यते तत् सर्वथा सत्यम् ।
मा प्रति सर्व कथयितु भवतः अधिकारः अस्ति ।"
मातृवयः मा कण्ठे आलिय
अवदत्
"पटपतोडायनं
नाई निषेधामि । मम मनोऽपि तद् वान्छति । किन्तु:-
किं करोमि, यदि स्वयमपये गच्छामि, तव रक्षा कर्थे
करोमि : इदं कर्तव्यं मम शिरसि वर्तते किल ।
दैवसंयोगान् वलिनव समये एकः कृतः पटनाः
भावयोः उपरि अयासीन् ।
तस्य पुच्छ सम्बते ।
सस्स पचा मालकाना गणः पायनागच्छति स्म । मातृपर्यः
प्रारतिस
उत्पत्य स: पटपतास पुच्उममहीन ।
सरेग यात्रावास प्रतिश्पात् । अहं च तस्य पाय अपायम् ।

·रसिकः सम्पादक 'नवरस' पत्रिकायाः सम्पादकस्य पण्डिसचोखेलाल. शर्मगो धर्मपल्याः स्वर्गगमनानन्तरं तम्य स्त्रीषु अनुराग- विशेषः उत्पन्नोऽस्ति, रसिकतायाः परिमाणमपि किञ्चिद् प्रवृद्धम् । पुरुषाणामुचमोचमानपि लेखान् व्यर्थकर्गजराशी क्षिति; परं नारीमणीना लेवाः कीदृशा अपि सन्तु नाम, क्षिप्रं स्वीकरोति मः। अपि च लेखप्राप्तिपत्रेण साकं लेखस्य प्रशंसा एतादृशैः शब्दः क्रियते यथा भवत्याः लेख पठिन्या ठरसि हम्त पृत्वा अहं स्थितः, गतं जीयनं . ममादयोः पुरः मतिमत् मनागतम्" इति अथवा “भवत्याः मावाः साहित्यमागरस्य उज्वलानि रतानि ये| कान्तिः कदापि न हीयते इति । कवितास्त हृदयस्य तराः, विश्व. पीगायाः अमरतानाः, अनन्तस्य मधुरा येदनाः, निशायाः नीरवगानानि या। प्रशमया मार्ग दर्शनाय उत्कटः अमिठापोऽपि प्रस्टीरियते स यथा 'यदि मपनी कदापि अत्र आपने, तर्हि नादं विमरणीयः । पवारस्याः फवितायाः गाष्टि या क्लस्ती नदनमा मा उम्पते पा. मारला पन्य मन्य-इति ।

·18
लेखिकाः अनुरागमयेन प्रोत्साहेन भरितानि पत्राणि
प्राप्य सीमातीतं सन्तोपं प्राप्नुवन्ति स। ये लेखाः
निर्भाग्यमिक्षुका इव कियतीनामपि पत्रिकागा द्वारं दृष्ट्वा
निराशाः न्यवर्तन्त, तेषामत्र एतावान् आदरः।
इदंप्रथमतया एप संपादको जातोऽस्ति, यः गुणानां
परीक्षकोऽस्ति । इतरे सर्वे सम्पादकाः सर्वज्ञमन्याः, ।
खल स्वसमान कमपि न गणयन्ति । अल्पीयसी सम्पादकतः
यदि लव्या, किमपि राज्यं लब्धं मन्यन्ते। यदि एतैये
सार्वकारिक पदं लभ्येत, तर्हि सर्वत्र कोलाहलं सृजेयुः ।
सर्वकारः एषा वचनं न आकर्णयति, तेन सुठु कृतं किल,
- यः विशेषाज्ञा प्रासारयत् सम्पादकान् । नियन्त्रयितुम् ।
स्त्रीद्वपं कुर्वन्ति खल, तस्यैव अपराधस्य अयं दण्डः ।
किन्तु एपः (शर्मा) अपि संपादकः अस्ति, यस्य नास्ति
अहंकारलेशः । तत्रापि जगद्विख्यातस्य पत्रस्य संपादकः ।
नवरसो हि पत्राणां राजा।
चोखेलालशर्मणः पत्रिकायाः प्राहकसंख्या महता वेगेन
अवर्धत । यदा यदा पत्रवाहः आगच्छत् , तदा धन्यवादान
प्रवाह एव आगत इव । लेखिकाः तं पूजयितुमेव
प्रारमन्त। विवाहस्य, उपनयनस्य, पुनर्विवाहस्य,तद्विच्छेदस्य
जन्मनः मरणस्य च वार्ताः आगन्तु प्रारमन्त च । फापि
।

·19
परामर्श पृच्छति ।
तम्य आशीर्वाद याचते, कापि तस्य मुखात् सान्त्वनायाः
द्विवान् शब्दान् श्रोतुमिच्छति, कापि तं गृहसकटस्य
तथा मासे पञ्चपाः महिलाः तस्मै
(शर्ममहोदयाय) दर्शनमपि ददति स। शर्मवर्यः
तासानागमनस्य पत्रं तन्त्रीवाती वा लम्वा अविलम्ब
निस्सानं गत्य तामा स्वागतं करोति स्म, महता आग्रहेण
ताः दिनं दिनद्वयं वा वामयति स्म, तामामातिथ्यं च
सम्यक् करोति म्म । सम्पादकेन चलचित्राणां प्रवेश.
पत्राणि विना धनं लभ्यन्ते खल, ताः अपि यथेच्छं चित्राणि
दर्शयति स्म। महिलाः शर्मणः सद्भावेन मुन्धाः भूत्वा
प्रतिगच्छन्ति स्म ।
प्रसिद्धिस्तु एवं वर्तते यत् शर्मवर्यस्स महीमिः
लेखिहाभिः साकं सम्बन्धो पनिष्ठोऽस्ति । किन्तु एतद्विपये
वयं निधप्रचं किमपि वक्तुं न शुभमः ।
वयं तु एठाव.
जानीमहे यत् याः देयः एकवारमत्र भागताः, वा:
शर्ममहोदयस्य अनन्य मयः भवन्ति । बराकः सः
मादित्य कुट्या सरस्वी वर्तते । म्यविधुरीयनम्य निरागाः
अन्तर सरिताः रक्षन् मुफयेलामा प्रेममाधुर्यस रसपानं
कुर्वानोऽमि। संगदास जीपने को हर मासी ,
नम्म मिपिरिपूग्नं मदिसा: ससपर्मममन्पन्न ।
तान
.

·-
स्म।
हि पूर्णात् भाण्डागारात् यदि कसै अपि क्षुधिताय प्राणिने
अल्पायसी तृप्ति दातुं शक्येत, तर्हि भाण्डागारस्य भूपा
एपा। कापि देवी प्रेपणद्वारा (Post) चट्नी प्रापयति,
कापि लड्डुकानि । एका पूजार्थमूर्णासनं स्वहस्तेन निर्माय
प्रैपयत । एका तु प्रतिमासमपि एकदा आगत्य शर्मवर्यस्य
वस्त्राणि समीकृत्य गच्छति स्म। अपरा मासे त्रिः चतुः
वा आगत्य स्वादूनि खाधानि निर्माय शर्माण भोजयति
सम्प्रति सः कस्याप्येकस्य न, अपि तु सर्वेषा
बन्धुरभूत् । स्त्रीणामधिकारस्य समर्थने शर्मापेक्षया
अधिकः क या दृश्येत ! पुरुपेभ्यः शर्मा सर्वदा केवला.
मालोचना प्रामोत् ।
अद्धामय्याः सहानुभूतेः आनन्दं तु
स: स्त्रीभ्य एवं अलमत ।
एकस्मिन् दिने सम्पादकेन एतादृशी कविता लव्या
यस्या लेखिका स्वीयस्स उप्रप्रेग्ण: रूपं दर्शितवती ।
अन्यः कोऽपि सम्पादकः तां कवितामलीला मन्येत ।
किन्तु चोरोलालशमा एतसिन् विपये अतीव उदारशील
आसीत् । कवितायाः सुन्दराणि अक्षराणि, लेखिकायाः
मोहकं नामधेयं च सम्पादकमहाशयस्स पुरस्तात् तस्याः
एक कसनामय चियमम्सापपतामिव । - मायुका प्रकृतिः.
फोमर्श गाग्रं, याचनामरिते नेत्रे मिरसरशः अपरः,

·21
चम्पकवर्णः, अरे अरे पूर्णा चपलता । निर्यासः (Gum)
इव प्रथमं शुष्का कठोरा च, किन्तु आर्द्रभावे या संलम्ना
भवति । शर्मवर्यः कवितां द्विः त्रिः अपठत् । प्रतिवार
तस्य मनसि उद्वेगः समुदपद्यत ।
किं वं मन्यसे मा परित्यज्य घावसि !
धावितुं शक्नोपि!
अहं त्वत्कण्ठे हस्तार्पयामि
अहं तव मध्ये करपाशं क्षिपामि
अहं तव पादौ गृहीत्वा निरुणधिम
तयोरसि शिरो न्यस्यामि ।
किं त्वं मन्यसे मा परित्यज्य घावसि !
मा त्यत्तुं शोपि !
अदं तवाघरे मम कपोलमासायामि
तस्मिन् पाने या मदायित्री सुषा धर्तते
तो पीत्वा वं मनो भविष्यामि।
किलमा परित्यज्य पलायसे !
-গমাধ
समरसमस कवितामा प्रतिवारमपि एको नशे रसः
प्रतिमाति ।
सः ठलिहर लगे कामासादे वं
पत्र मातिगा-

·“
भवत्याः पत्रं पठित्वा मम चित्तस्य या अवस्था
सम्पन्ना, ता नाहं कथयितुं शक्नोमि । हृदये एका एतादृशी
तृष्णा जागृना, या मां भस्म करोति। न जाने, इमा
कथं शान्तां कुर्याम् ! अलं तावत् , इयमाशा वर्तते यत्
तत एव अस्याः शीतलतापादिनी सुधापि लभ्येत, यतः
इयं तृष्णा प्राप्ता । मनः मतगज इव शृङ्खलां मित्त्वा
धावितुमिच्छति । यसिन् हृदये एष भावः उत्पन्नः,
तस्मिन् प्रेम्णः कियान् अक्षयः निधिः स्वात्, तत्रापि तस्य
प्रेम्णः यः स्वसमर्पण एव आनन्द लमते ।
अहं भवती
सत्यं वच्मि, एतादृशी कविता नाह पूर्व श्रुतवान् । एपा
कविता ममोरसि यो झन्झा समुदपादयत् , सा मम वैधुरी
शान्ति छिन्न भिन्नां च कृतवती। भवती निर्धनस्य
एकस्य पर्णकुट्यां वहिमज्वालयत् । किन्तु मन्मनः
नाङ्गीकरोति यदेतत् विनोदक्रीडागात्रम् । कवितायाः
शव्देषु मम एतादृशं हृदयं निहितं दृश्यते यत् प्रेम
वेदना सोढवत्, यच लालसतायाः अगौ प्रवप्तम् ।
यदि भवत्याः दर्शनमाम्यं लभेत, तर्हि तन्मम परमं
सौभाग्यं भावयेयम् । एपा कुटी अनुरागस्य उपायनं
स्वीकृत्य भवत्याः स्वागतं फर्तमुत्कण्ठया तप्यमानास्ति ।'
तृतीय एव दिवसे अस्य पत्रस्य उठ समागवम् ।

·23
कामाक्षी अतीव भावुकतापूर्णैः शब्दैः कृतज्ञता प्रकटी.
कृत्य स्वागमनस्य दिनं तत्र निर्दिष्टवती ।
अद्य भवति कामाक्ष्याः शुमागमनम् । शर्मवर्यः
प्रातरेव क्षौरमकारयत् , फेनकेन (soap) स्नानद्रोप्या
स्नानमकरोत् , उत्तम 'खादी वमन, गौरवर्ण कौशेयोत्तरीयं
चाधारयत् । एवं सालंकारं शर्मवर्ये कार्यालयं समा.
गम्योपविष्टे, समस्तः कार्यालयः सौरममय इव अमूत् ।
कार्यालयस्यापि निर्मलीकरणं सुप्रवर्तितमासीत् । प्रघाणे
वृक्षकुण्डानि स्थापितानि । चतुप्पा (table) पुप्पघान्यः
सजिताः। पट्टिकाशकटं नववादनवेलायामायाति, एतर्हि
केवलमष्टवादनवेला, सार्धनववादनवेलायां सा आग.
मिष्यति । अस्यामुत्कण्ठायां किमपि कर्म न प्रचलति ।
शर्मवर्यः वारं वारं घटीं पश्यति, पुनः पुनः दर्पणे स्ववदनं
दर्श दर्श प्रकोष्ठे एव इतस्ततः यातायातं करोति । श्मश्रुषु
वित्राः केशाः पलिताः दृश्यन्ते, किन्तु सम्प्रति तानुत्पाट.
यितुं किमपि साधन नास्ति । आखा नाम, का वा
हानिः ! एवं हि शोमा वर्धतेतराम् । प्रेमा यदा
श्रद्धया साफमागच्छति, तदा सः तादृशः अतिथिमवति
य: उपायनेन सह आयाति। यूनां प्रेमा व्ययकारि
वस्तु, किन्तु महात्मनां महात्मत्वस्य समीपमासादिववतां

·24
च प्रेम प्रत्युत अन्यत् किमपि आनयति । युवानः
बहुमूल्यैरुपायनैः शोमा जनयन्ति । तामेव महात्मानो
महात्मकल्पाश्च केवलाशीर्वादेन । निश्चप्रचं साधनय
वादनवेलायां परिचारकः आगत्य परिचयपत्री प्रादात् ।
तस्या लिखितमासीत् 'कामाक्षी ' इति ।
शर्मवर्यः तां प्रवेशयितुं परिचारकमाज्ञापयत् । एक
वारं पुनः दर्पणे स्वमुखमपश्यत् ।
ततः एक बृहदात्रं
ग्रन्थं पठितुमारमत, अध्ययने निमम इव । क्षणान्तरे
देवी कामाक्षी प्रकोष्ठे पदं न्यधात् ।
तस्याः प्रवेश:
शर्मवर्येण न ज्ञातः।
यदा देवी भीतमीता समीपमागमत् , तदा शर्मवर्य:
विचलित इव शिरः उदस्थापयत् समाघेः जागरित इव ।
उत्थाय देव्याः स्वागतमकरोत् च । किन्तु एषा सा
मूर्तिनासीत् , यो सः मनसि कल्पितवान् आसीत् ।
एका कालवर्णा स्थूलदेक्षा मध्यवयाः चश्चला नारी तं
पियन्तीव घूर्णमानाम्या नयनाभ्यां पश्यन्ती आसीत् ।
शर्मवर्यस्य समस्तः उत्साहः, समस्तः अनुरागः शीतलो
जातः। यानि मधुरखाद्यानि काल्पनिकानि सः महु-
फालं सादितवानासीत् , तानि उदरे शूलानीय तोदनं
प्रारमन्त। सः किमपि वक्तुं वा श्रोतुं वा नाशझोत् ।

·केवलमियदब्रवीत् * संपादकानां जीवनं सर्वथापि पशु-
जीवनमिवास्ति । शिरः उन्नमयितुमपि अवकाशो न
लभ्यते । एतदुपरि कार्याधिक्यात् मम स्वास्थ्यमपि
उपप्लुतं वर्तते । आ रात्रेः शिरोवेदनया विक्लवोऽस्मि ।
भवत्याः किम् आतिथ्यं कर्तव्यम् ?
कामाक्षीदेव्याः हस्ते एको महान् वस्त्रबन्धः आसीत् ।
तं चतुप्पद्याः उपरि क्षिप्त्वा करवस्त्रेण वदनं प्रोच्छ्य
मृदुस्वरेण अवदत्
श्रीमता अतीव शोककरं वृत्तं
श्रावितम् ।
अह त्वेका सुहृदं द्रष्टुं गच्छन्ती आसम् ।
अचिन्तयम् , मध्येमार्ग भवद्दर्शनं लब्ध्वा गरछेयम् ।
किन्तु यदि भवतः स्वास्थ्यं सम्यक् नास्ति, तर्हि मया
कतिचन दिनानि अत्र उपित्वा भवदारोग्यं सुधारणीयम् ।
अहं भवतः संपादनकायेंऽपि साहाय्यं करिष्यामि ।
भवत्स्वास्थ्य समस्तनारीसमूहस्य दृष्टया अतिमहत्ववत्
वस्तु। भवन्तं नाहमस्या दशायां परित्यज्य गन्तुं
4
शक्नोमि।
शर्मवर्यस्य तथा प्रत्यभात् यथा तस्य रक्तप्रवाह एव
स्खम्मितः, नाडी विगलिन्ती वर्तत इव । तया राक्षस्य
सह वसतः जीवनमेव नरकायते ।
एपापि प्रवृता
कवितारचने ।
सा कवितापि कीदृशी! अश्लीलतायः

·26
निमग्ना । अश्लीलमप्यस्तु, सर्वथा पर्युपितं दुर्गन्धि च ।
सुन्दर्या युक्तेः लेखनीतः आगता सा कविता कामबाणा
आसीत् ।
अस्याः राक्षस्याः लेखनीतो निर्गता सा पड़ो
वर्तते। अहं पृच्छामि, एतादी कविता रचयितुमस्याः
कोऽधिकारः!
एपा कुतो वा कविता रचयति !
कस्माद् वा कापि कोणे उपविश्य रामभजनं नकरोति !
अ सौ पृच्छति--मां परित्यज्य धावितुं शकोपि !
अह तु कथयामि
कोऽपि भवत्याः समीपं करमादा-
गच्छति ! दूरादेव दृष्ट्वा किं स न पलायते ! यस्याः
न शिरः न पादौ, तस्याः का वा · कविता ! अस्याः
एतद्विषये ज्ञानं किश्चिदपि नास्ति । किन्तु करोति
कविताम् । यदि कविता अस्मिन् काये निवसेत् ,
गर्दभोऽपि गायेत् | उष्ट्रोऽपि नृत्येत् । अनया रण्डया
एतदपि न ज्ञातं यत् काव्य रचयितुं रूपयौवने आवश्यके
न पुनः प्रतिमा इति । अस्याः स्वरूपं तु पिशाच्या इव,
रात्रौ यदि कोऽपि पश्येत् नूनं भीतो भवेत् । पुनः सा
लिखति उत्तेजिका कविताम् । कोऽपि कियदपि क्षुधा.
तुरः अस्ता नाम, किं सः गोभरं खादति ?
इयती महती पोटलिका वहन्ती मागता तस्यामपि
एव प्रणालस्य दुर्गन्धिः परः स्यात् ।
प्पा राक्षसी
.

·27
4
तदेव (पोटलिकास्य) पुस्तकं वीक्षमाणः शर्मवर्यः
अब्रवीत् * नैव नैव, अहमत्रभवत्यै क्लेश दातुं नेच्छामि ।
मम अस्वास्थ्यविषयो न मुख्यः। द्वित्रदिनविश्रमेण सर्व
सम्यक् भविष्यति। भवत्याः सुहृत् भवत्परीक्षां कुर्वाणा
स्यात् ।"
महाशय, भवान् संकोचमनुभवति । अहं यदि
पञ्चपदिनेभ्यः अनन्तरं गच्छामि, तद्यपि न कापि हानिः
भविष्यति ।
अस्य कापि आवश्यकता न वर्तते भवतः समक्ष
भवत्प्रशंसा मुखस्तुतिरिति गण्येत, किन्तु यां सज्जनता
भवति अहं प्रत्यक्षी कृतवती, तत् वक्तुमशक्यम् ।
मवान् मम रचनानां प्रशसितृषु प्रथमः । अपरथा तु
अहं निराशा जाता आसम् । भवत्प्रोत्साहनस्यैव इदं
शुभफलं यदहं सर्वाः एताः कविताः रचितवत्यस्मि ।
एतासु याः अपेक्षिताः, ताः भवता रक्ष्यन्ताम् ।
अहं नाटकमप्येकं रचयितुं प्रारम्भ कृतवती अस्मि
तदपि भवदवलोकनार्थ शीघ्रं प्रेषयिष्यामि । यदि भवा.
ननुमन्यते, अधुनैव द्वित्राः कविताः श्रावयेयम् । एतादृशः
अवसरः मया कदा वा लभ्यते ! इदं नाहं जानामि
यह कविताः कीदृश्यः सन्ति, किन्तु ताः श्रुत्वा मवान्

·28
प्रसन्नो भविष्यति । सर्वथा भवता श्रुतपूर्वाः कविताः
समानगुणाः सन्ति ।"
सा अनुमतेः प्रतीक्षा नाकरोत् । द्राक् ता पोटलिका
समुद्घाट्य एका कविता श्रावयितुं प्रारभत । शर्मवर्यस्य
प्रत्यभात् यथा कोऽपि तं जले निमज्य निमज्य पादरक्षया
ताडयति ।
एकदा शिरोममणमपि आसीत् यथा पर.
स्सहस्रा: गर्दभाः तस्यः उपकर्ण स्थित्वा स्वस्वरमालपन्तः
वस्तुतः कामाक्ष्याः स्वरे कोकिलकण्ठवत्
माधुर्यमासीत् । किन्तु शर्मवर्यस्य तदपि सम्प्रति अप्रिय
शिरसि सत्यमेव शिरोवेदनं समुदपद्यत ।
एषा गर्दभी किं निर्गच्छति ! आहोस्वित् एवमेव
उपविष्टा मम शिरः मिन्दन्ती वर्तिप्यते !
एषा मम
वदन वीक्ष्यापि मन्मनोभावनां ज्ञातुं न शक्नोति । तथापि
महानुमावा कवितां कर्तुं प्रक्रान्ता । अस्याः मुखे
श्रेष्ठकवयित्रीणामपि कविताः घृणामेव जनयन्ति ।"
अन्ततः सः तूष्णीं स्यातुं नाशक्नोत् । अब्रवीत्--
भवत्याः रचनानां विषये वक्तव्य किमस्ति ! भवती
अमु संग्रहं इहेव निक्षिपतु । अहं कालावकाशे
लव्ये पठिप्यामि। अधुना तु अत्यधिकः कार्यभारः
भाति स ।
16
अस्ति ।

·29
कामाक्षी दयाद्री भूत्वा अकथयत् * भवान् एवं
दुर्बलेऽपि स्वास्थ्य कार्यव्यों भवति । मम तु भवतः
उपरि दया जायते।
M
मवत्याः कृपा
4
'किं श्रीमतः श्वः अवकाशो भवेत् ! मन्नाटकं श्रावयितुं
मनसि इच्छा वर्तते ।'
खिद्यामि यतः श्वः मया प्रयागं प्रति गन्तव्यम् ।
'तर्हि अहमपि भवता साकं प्रवत्स्यामि। प्रयाणवेलायां
शकटयामेव श्रावयिष्यामि
.
किन्तु कया शकट्या अहं प्रयास्यामि इति न
निश्चितम् ।
भवान् कदा प्रत्यागमिष्यति ?
"एतदपि न निश्चितम् "
एवमुक्त्वा शर्मवर्यः दूरभाषकोष्ठं गत्वा "इलो, ७७
इति वक्तुं प्रारभत ।
कामाक्षी अर्घषण्यापर्यन्तं तत्रैव प्रतिपालनमकरोत् ।
किन्तु शर्मवयः केनापि सज्जनेन साकं महत्वपूर्ण
सम्भाषणं करोति ल यस्य अन्त एव न स्यात् ।

·30
ततः शर्मवर्यः
निराश भूत्वा कामाक्षी देवी तमापृच्छय पुनः शीघ्र.
मागमिप्यामीति प्रतिज्ञाय प्रातिष्ठत ।
दीर्घ निःश्वस्य ता पोटलिका गृहीत्वा व्यर्थकर्गजराशी
अक्षित् । आत्मगतं च अकथयत् “ईश्वरः एवं मा
कुर्यात् यथा तव दर्शन पुनः स्यात् । सर्वथा लजा-
हीना, कुलटा । एषा अद्यतनं सन्तोपं सर्व ज्यनाशयत् "
पुनः व्यवस्थापकमाय अवदत् “ कामाक्ष्याः कविता
मुद्रणाय न दीयताम् ।
व्यवस्थापकः स्तम्भित इव अवदत् " तत् सिद्ध यन्त्र
वर्तते ।
" कापि बाधा नास्ति, अवतार्यताम् ।
महान् विलम्बः भविष्यति
भवतु नाम। सा कविता मुद्रण न पश्यति
M

·तस्याः
धिक्कारः
अनाथायाः विधवायाः मानिकायाः सद्यः जीविते
किमपि अवलम्वनं नासीत्, ऋते रोदनात् ।
पञ्चम एव वर्षे पिता देहमत्यजत् । माता कथमपि ता.
मपालयत् । पोडशवर्षावस्थायामेव वीथ्याः जनानी
साहाय्येन तस्याः विवाहोऽपि संपन्नः, किन्तु वर्षावधावेव
माता च पतिश्च लोकान्तरं प्रति अगमताम् ।
अस्या
विपत्तौ तस्याः पितृश्यं वंशीधरमन्तरेण अन्यः कोऽपि
आश्रयदाता न प्रत्यमात् । वंशीधरः एतावत्पर्यन्तं यथा
व्यवाहरत , तदनुसारेण मा तद्गृहे शान्त्या जीवितुं
शयादिति आशा नासीत् । परन्तु सा सर्व सोढुं सकलं
फर्नु च सिद्धा आसीत् । सा अवहेला निन्दा वाडनं च
सहिप्यते, यतः कोऽपि तस्यां शीलसन्देहं न करिप्यति,
तदुपरि मिथ्यापवाद न आरोपयति, यतश्च नीचेभ्यः
विटचेटादिभ्यश्च तस्याः रक्षा भविष्यति। वंशीधरस्य च
मनसि कुलमर्यादायाः चिन्ता उदभूत् ।
मानिकायाः
. याचना तिरस्कर्तुं सः नाशक्नोत् ।
किन्तु द्वित्रेषु मासेषु मानिकया ज्ञातं यत् तसिन् गृहे
वस्थाः निर्वाहो दीघन मविप्यति ।
सा गृहस्य समस्त्रं

·32 कर्म करोति, इजितानुसारेण नृत्यति, सर्वान् -तुष्टान् कर्तु च यनं करोति । तथापि कस्माद्वा तस्याः पितृव्यः तत्सत्नी च क्रुध्यतः स्मेति न ज्ञायते। मानिकायामागतमात्रायां सेविका दूरीकृता। क्षालनशोधनादिकर्मणः कृते यो भृत्य आसीत् , तस्मै जीनत एव जलाजलि: दत्तः । एवं. मानिकया धनव्यये न्यूनीकृतेऽपि पितृव्यौ केनापि कारणेन क्षुब्धमुखावेव अवर्तताम् । कदाचित् पितृव्यः अव- हेलयति, कदाचित् पितृव्या निन्दति, कदाचित् मानिकायाः (पितृयजा) सोदरी ललितापि प्रतिविषयं तां विनिन्दति । सकले गृहे केवलं तस्याः माता (पितृन्यसुतः) गोकुल: तस्यां सहानुभूतिमान् आसीत् । तस्य वचस्सु आत्मीय. तायाः स्नेहस्य च कणिकाः दृश्यन्ते स्म । सः स्वमातुः स्वभावमपि ज्ञातवान् आसीत् । किन्तु यदि सः मातरं बोधयितुं प्रायतिष्यत यदि वा सर्वेषां समझ मानिकायाः पक्ष समर्थ्य अवदिष्यत्, तर्हि सा तस्मिन् गृहे धठिका. मात्रमपि कटेन तिष्ठेत् । तस्मात तस्य सहानुभूतिः मानिकायाः मनसे शान्तिप्रदाने विरमति स्म । वदति-सोदरि, मया उद्योगे लञ्चे तव क्लेशाः दूरी- भविष्यन्ति । 'तदा को वा भवती सतिरस्कारदृष्ट्या पश्येत् ! यावदहं विद्यामभ्यस्यन् वर्तिप्ये, तावदेव तव . --

·33
कष्टानि दिनानि । मानिका अनेन स्नेहमयेन वचनेन
पुलकिता भवति स्म। तस्याः एकैकोऽपि कणः तस्मै
आशिषो वर्षति स्म।
अद्य ललितायाः विवाहः। प्रातरेव अतिथीनामा.
गमनमारब्धम् ।
आमरणाना झणकारेण गृहं शब्दमयं
वर्तते। मानिकाऽपि अतिथीन् दर्श दर्श तुष्टा भवति ।
तस्याः देहे न किमपि आभूषण विद्यते, नापि तस्य
सुन्दराणि वसनानि दानि, तथापि तदीयं मुखं
प्रसन्नमस्ति ।
अर्धरात्रः
समूत् ।
विवाहस्य मुहर्त समुपस्थितम् ।
जनवासात् वस्त्राभूपणानि आगतानि । सर्वाः स्त्रियः वानि
द्रष्टुमारभन्त । ललिता तानि आमर्तुमारभत । मानिकायाः
हृदये विभूपिता वळू द्रामिच्छा उदपद्यत । या घः
केवला बालिका आसीत् , तामद्य वध्वेपे द्रष्टुं जातामिच्छा
रोद्ध सा नाशक्नोत् । सा सयमाना प्रकोष्ठं प्राविशत् ।
सहसा तस्याः पितृव्या मत्संयन्ती अवदत्
को वा आयत् ! निर्गच्छेतः।"
मानिका वृहतीः यातनाः सोढवती आसीत् , परन्तु
भपतनी मसना तस्साः हृदयं वाण व अविध्यत् ।
तस्मा एव मनः तो पिन प्रारमत । तव किशोरत्वस
"
स्वामत्र

·34
उपरि आगतः ।
अयमेव पुरस्कारः। अत्र सौमाग्यवतीना मध्ये सवागमनस्य
फा वा आवश्यकता !"| सा गद्दकण्टी प्रकोष्ठात्
निरगाव , रहसि च उपविश्य रोदितु उपरि गन्तुं प्रारमत ।
सहसा वलभी इन्द्रनाथः तस्याः सम्मुखीमूनः । इन्द्रनाथो
गोकुलस्य सहपाठी परममित्रं चासीत् । सोऽपि विवादाय
माहवस्सन् आगत आसीत् । अधुना गोकुलं गवेषयन्
मानिको सः द्वित्रवारं दृष्टवान्
ज्ञातवाश्च तस्या विषये तद्गृहे महान् दुर्व्यवहारः क्रियत
इति । पितृव्यायाः वाचां ध्वनिः तस्यापि कणें पतित
आसीत् । मानिकामुपरि गच्छन्तीं दृष्ट्वा सः तस्याः
हृदयं परिज्ञाय त सान्त्वयितुं पुनः उपरि अगमत् ।
किन्तु कोष्ठस्य द्वारमन्तः बद्धमासीत् । सः द्वारस्य
रन्ध्रण अन्तः अपश्यत् । मानिका चतुप्पद्याः सविधे
स्थिता रोदिति स्म ।
स: मन्दं प्रावोचत् “ मानिके, द्वारमदाटय ।"
मानिका तस्य स्वनं श्रुत्वा कोणे निकुता गम्भीरेण
स्वरेण अपृच्छत् * किं वा कार्यम् !
इन्द्रनाथः गद्गदितस्वरेण अवदत् “तव पादयोः पतामि
मानिके, उद्घाटय । एषः स्नेहमयो विनयो मानिकायाः

·35 व्यकर्तयत् । अननुभूतपूर्व आसीत् । अस्मिन् निर्दये संसारे कोऽपि तो प्रति विज्ञापनं कुर्यादिति सा स्वमेऽपि कल्पना न कृतवती आसीत् । कम्पमानेन हस्तेन सा द्वारमुद- घाटयत् । इन्द्रनाथो सत्वरं कोठं प्रविश्य अद्राक्षीद-- छदिगतस्य व्यजनस्य अरात् एका रज्जुः लंबमाना अस्ति। तस्य हृदयमवेपन । सः झटिति धुरिको निष्कास्य रज्जु अवदच्च * मानिके, त्वं किं कर्तु प्रवृचा ! अपि अस्यापराघस्य दण्डं जानासि ! मानिका शिरो नमयित्वा अकथयत् “ किं अस्मादपि दण्डात् केऽपि दण्डः कठोरतरो भवति ! यस्याः वदनात् अपि जना जुगुप्सन्ते, तस्याः मरणार्थमपि यदि कठोरो दण्डो दीयेत, तर्हि अहं ईश्वरस्य आस्थाने न्यायस्य नामापि नास्ति' इति ब्रवीमि । इन्दनाथस्य अक्षिणी सजले अभूताम् । मानिकायाः वचस्सु कियत् कठोर सत्य भरितमासीत् । सोऽब्रवीत् सर्वदा एतानि दिनानि न भविष्यन्ति मानिके ! यदि त्वं मदीयः अस्मिन् संसारे कोऽपि न वर्तते इति मन्यसे तर्हि तब अम एपः। संसारे कनिष्ठे पक्षेऽपि एको मनुष्यस्वादशोऽस्ति, यस्य तव प्राणाः स्वमाणेभ्योऽपि प्रियतराः ।"

·36
तस्य दृष्टिः
सहसा गोलः तत्रागच्छन् अदृश्यत ।
मानिका
प्रकोष्ठात् निरगच्छत् ।
इन्द्रनाथस्य वासि तस्याः
मनसि झम्झा समुदपादयन्निा। तस्य कः आशयः इति
सा न अजानात् । तथापि स्वजीवन सार्थकं तस्याः
अभात् । तस्याः अन्धकारमये जीवने एकः प्रकाशः
उदित आसीत् ।
इन्द्रनाथं प्रकोष्ठे उपविष्ट, मानिका ततो निर्गच्छन्ती
च हप्ता गोकुल: किचित् शक्कितः अभूत् ।
परिवर्तिता। कठोरस्वरेण सः अवदत्--
“त्वं कदा अत्र आगतः!
इन्द्रनाथ: अविचलितभावः अकथयत् : त्वामेव
अन्वेषयन्त्र मागतः। त्वयि अत्र अविद्यमाने निवर्त.
मान आसम् । यद्यहं गतः स्याम् , तर्हि त्वं प्रकोष्ठ
पिहितं पश्येः, तथा अधुना व्यजनस्य अरे एकः शयो
लम्बमानो त्वया दृश्येत
असौ स्वापराचं निहोतुं किमपि व्याज दर्शयति इति
गोकुलः अचिन्तयत् । तीवकण्ठेन अप्रवीत् “ मम
त्वमेवं विश्वासपातं करोपीति आशा नासीत् "
इन्द्रनाथस्स वदनं लोहित जातम् । सः सावेशः उत्याय
भवादीत् “ ममापि भाशा नासीत् यत्व मयि पता

·38
तव मातापितृभ्यां किमपि संभाषणं कर्तुं न शक्नोमि ।
किन्तु इदं त्वयि वक्तुं न कोऽपि मंकोचः यत् अहं
मानिको स्वजीवनसहचरी विधाय आत्मानं धन्यं मंस्ये ।
मम कमपि दृढं जीवनप्रवन्ध सम्पाद्य इमं प्रस्तावं कर्तु
युज्यत इति अचिन्तयम्। किन्तु विलम्धे कृते मानिका
केवलं सर्तव्या भवेदिति अधुना भयं भवति ।
तस्मात्
त्वा त्वद्वन्धुंध मुक्तचिन्तान् फर्तमनाः . अचैव भमुं
प्रस्तावं करोमि।"
गोकुलस्य हृदये इन्द्रनाथं प्रति एतावती श्रद्धा कदापि
नासीत्। तस्मिन् एवं सन्देइमकार्षम् इति सः अतीव
मातृमयात् महं मानिकायाः विषये
तटस्थो भूत्वा मीरुत्वदोपस्प पात्रमरिम इत्यपि तस्य
प्रत्यमात् । इदं शुद्ध मीरूत्वमेव, नान्यत किश्चित् ।
स: येपमानः अवदत् “यदि अम्बा मानिको तेन कारणेन
मर्सितवती तर्हि तस्याः सा मूर्खतैष । अहं सन्दर्भ
लव्ये तो प्रक्ष्यामि"
इन्दनायोऽवदत्-इदानी प्रच्छमस्म कालो व्यतीतः ।
त्वया मानिकायै विपयेऽसिन् सूचना देया इति अहं
ततो योधनीय इति मम अपेक्षा। मानिका अलिान् गृहे
क्षणमपि धर्ततामिति मम इच्छा नास्ति।
सा ममिमान.
लज्जित: ममत् ।

·39
धना प्रकृत्या इति मया अद्य ज्ञातम्। यदि सत्य
पृच्छसि, तर्हि अहं तस्याः स्वमावेन मुग्धोऽस्मि । एतादृशी
स्त्री दुर्वर्तनों न सहते
गोकुलो मीत्वा भीत्वा अवदत् “ परं तु किं त्वं
जानासि-सा विधवा इति।"
अस्माकमसाधारणं हितं जायमानं वीक्षामहे, तदा तस्य
समक्षं सर्वान् आस्माकीनान् दोषान् उद्धाट्य प्रदर्शयामः ।
वयं दर्शयितु वान्छामः यद्वयं वत्कृपयाः सर्वथा योम्याः
यदा वयं केनापि
नमः।
इन्द्रनाथ स्मित्वा अवदत् * जानामि, श्रुतचरं तत् ,
अत एव च तव पित्रा सह किमपि वक्तुं मम साहस
नामत् । किन्तु यद्यहं विषयमिमं पुरा नाज्ञास्यम् ,
तधपि मम निश्चये अस्य कोऽपि प्रमावो न स्यात ।
मानिका न केवलं विधवा, अपि तु अस्पृश्यापि स्यात् ,
ततोऽप्यधिक किमपि गतं वृत्तं स्यायेत् तदपि भवतु नाम,
क्यापि सा मम कृते रमणीरनमेव । वयं किल
अल्पारपेभ्यः
कर्मभ्योऽपि अनुभववतो
मनुष्यान्
मन्धिप्यामः। किन्तु यया येन वा सह जीवनयात्रा
कर्तव्या, तत्र अनुभवं दोपं मन्यामहे। अहं न्यायस
गलं मृद्गतामेको नामि।
विपतेः श्रेयसी अनुभव.

·40
फस्या अपि
दायिनी विद्याशाला अद्यावधि न जाता।
या (यो वा)
अस्या विद्याशालायां लब्धयशाः तद्धस्ते वय. निश्चिन्ता
भूत्वा जीवनस्य भारं दातुं शक्नुमः ।
रमण्याः विधवात्वं मम दृष्टौ दूषणं न, अपि तु गुणः ।
सः प्रसन्नो मृत्वा पुनः अकथयत् अहं मम बन्धून्
एतावत् मूर्खान् न तयामि यत् ते अस्मिन् विचारे
आपत्तिं विदध्युः। किन्तु यदि चेदपि ते आपत्तिकारा
भवेयुः, तथापि अहं स्वादृष्टं स्वहस्ते रक्षितुमिच्छामि ।
मम ज्येष्ठानां मदुपरि अनेके अधिकाराः वर्तन्ते ।
अनेकेषु विपयेषु तदिच्छामहं वेदशासनं मन्ये। किन्तु
यदहं स्वात्मविकासस्य सहाय मन्ये, तत्र केनापि कस्यापि
बलात्कारं न सहे। स्वयं जीवननिर्मातृतायाः गर्वस्य
आनन्दमनुभवितुं वान्छामि
गोकुलः किञ्चित् शक्तिो भूत्वा अपृच्छन् “ यदि
मानिका नाभ्युपगच्छेत् !' । इन्द्रनाथस्य इयं शहा सर्वथा .
निर्मूला भात्। सोऽवदत् "गोकुल, त्वमधुना
पालकवत् भाषसे। मानिका अक्लेश नाभ्युपगमिप्यतीति
विदितमेव । सा तव गृहे प्रहारान् भर्त्सनां च सहिप्यते,
निन्दनं शृणोति ; किन्तु अत्रैव वर्तिप्यते । युगेषु
संजाताना संस्काराणां निरसनं न सुकरम् । किन्तु
..

·41
अस्माभिः मा बोवनीया ।
तस्याः मनसि संचिताः
संस्कारा: दूरीकरणीयाः स्युः। अहं वि. वि. ह.
पक्षावलम्बी नालि। मम अभिप्रायोऽस्ति यथा पाति-
वन्यस्य अलौकिकः आदर्श संसारस्य अमूल्य रत्नम् ।
तस्यो रि आघातः आलोच्य विज्ञाय एवं कर्तव्यः ।
किन्तु मानिकायाः विषये एप प्रश्नः नोतिष्ठते । प्रेम
भक्तिवां नाग्नि न जायते, किन्तु व्यक्तौ । यस्य
पुरुषस्य वदनमपि सा नादाक्षीत् तस्मिन् तस्याः प्रेम
भवितु नाईति । तत् केरलं साम्प्रदायिकं वचनम् ।
अस्य आडम्बरस्य, अस्य प्रदर्शनस्य चिन्ता नामाभिः
पश्य, प्रायशः कोऽपि त्यामाइयत् । अहमपि
द्वित्रषु दिने पुनः त्वया मिलामि ।
संकोचेन त्व विचारसमालोचनममो वर्तसे--दिनानि
प्रयान्ति इत्येवं मा भूत्।"
गोकुल; त कण्ठे आश्लिप्य अवदत् “ महं परश्वः स्वप.
मागमिष्यामि
वरपक्षीयाः अगमन्-
अतिथयः प्रस्थिताः। रात्री नववादनवेठा अभूत् ।
विवाहानन्तरस्य निद्रा सुप्रसिद्धा खड। गृहस्य सकलाः
जनाः सन्ध्यात एव शेरते रू।
कोऽपि कटे, कोऽपि
कार्यो।
गच्छामि।

·42.
1
तदा गोकुलः
मश्चे कोऽपि भूमौ ।
यत्र येन स्थलं लब्धं, तत्र सः
शेते स्म । केवला मानिका गृहस्य व्यवस्था करोति स्म,
गोकुलश्च स्वको.ठे उपविश्य वार्ता पठति स । सहसा.
गोकुलः आकारयत्
मानिके, एकभाजनमानं शीतलं.
जलमानय, अतीव तृपा अध्ये ।
मानिका जलभाजनं. वहन्ती उपरि गता। चतुष्पा
तत स्थापयित्वा निवर्तितुमारभत ।
अवदंत "किञ्चित् तिष्ठ मानिके, त्वं किश्चित् वक्तयासि ।
मानिका अग्रवीत इदानीं नावकाशोऽस्ति प्रातः, "
सर्व गृह शयितमस्ति । 'कापि कोऽपि चोरः आयातश्चेत्
स्थालीपात्रमपि नावशिष्येत ।:
गोकुलोऽवदत् “ आगच्छंतु नाम, यद्यहं तव स्थाने
अभविष्य, तर्हि चौरैः मिलित्वा चौर्य कारयेयम् । मया
अधव इन्द्रनाथेन मिलितम्यम् । महं .. तस्मै अद्य
मिलितुं दचवचनोऽस्मि । पश्य, संकोचं माकार्षीः,
यत्प्रभं करोमि, तस्योत्तरं शीघं देयम् । यदि विलम्बो
भवेत्, तर्हि सः विल्लवः स्यात् । इन्द्रनाथः त्वयि
प्रेमवान् इति जानासि ननु !
मानिका सावीकृतवदना अवदत् “ इदं वननमेव वक्तु
त्वं मामायः किल | अहं क्रिश्चिदपि न जानामि !"
"

·44
सरितुं
अब
गोलम्य हृदयभारः लघुः जानः ।
प्रारमन। मानिका लजाभरण पलायत ।
सायङ्काले गोकुलः स्वंमातरं प्रत्याह
नाथम्य गृहे अद्य कोऽपि उत्सवोऽस्ति । तस्य माता
कथ वा सर्व कार्य भविष्यतीति व्याकुला आसीत ।
अहमनव, मानिकां प्रेपयिष्यामीति ।
तर आज्ञा भवति
चेन् . मानिका तत्र नेप्यामि । श्वः परश्वो पा सा
प्रत्यागमिष्यति
मानिका नरिमन्नव मण्ये तनागना। गोकुलः तां
कटाक्षेग भवेक्षत
मानिका लजमा सम्मिना ।
पलायितुं मार्गों नासीत् ।
माना अनतीन् “म किं पृच्छसि ! मा जिगमिपति
चेन्, नय"
गोकुलो मानिकामयदत् “यसनानि धृपा मिला भय,
त्वमा इन्दनाथम्य गेहं गन्तव्यम् ।
मन मनो न स्वत्य, नाई गमियामि' मानिस
आपति प्रादर्शयत् ।
गोकुरम्य माता अवदत् - कुतो न पासि ! किं. सत्र
प३ सात-योऽति:
.

·46
बाप्पवारिणा आप्लुते मवतः स ।
नयां निपतितुं गच्छ.
न्त्या इव तस्याः स्वान्तं विलंच भवति स्म।.
शकटं यदा किश्चित् दूरमगात् , तदा सा गोकुल
मवदत् “भातः, मम स्वान्तस्य अवस्था का इति वक्तुं न
शनोमि। गृहं प्रति निवर्तम मा, तव पादौ
प्रणमामि।"
गोकुलोऽवदत् “त्वमुन्मचासि । वत्र सर्वे त्वां प्रति.
पालयन्तः सन्ति, स्वं वदसि निवर्तय इति ।
मानिका-मन्मनो पति किमपि अनिष्ट भविता
इति।
गोकुल:-मन्मनस्तु वदति स्वं राशी मपित
गासीति ।
मानिका-पधपाणि दिनानि पुतो या न रिमसि ।
मानिका अस्थस्येति तय कथय ।
गोकुल:-उन्माना दासि मा यादी।
मानिका-लोहा पियवा सेयुः।
गोगु-हं शुमा कासापि स रिन्तान

·48
मम्च, सा
गोकुलः शिरो नमयित्वा अवदत्
अधुना प्रायः ततः अत्र नागमिष्यति। तत्रैव तस्याः
निवासाय सौकर्य कल्पितम् ।
माता अक्षिणी विकास्य अवदत् " किं भवसि ! - सा
कथाकारं तत्र वर्तिप्यते।
गोकुलः अवदत * इन्द्रनाथेन सह तस्याः विवाह:
अभूत
मन्ये, माता आकाशात् निपतिता। स्वसुखाद
कीदृशं वचनं निर्गच्छतीति तस्याः संज्ञा नासीत् ।
कुलानारभूत, कलछिन् , पापजात-न ज्ञायते किं किं
सा अब्रवीत् । गोकुलस्य धैर्यस्य चरमा सीमापि उल्लचिता।
तस्य मुख लोहित जातं, ध्रुवौ च बद्धे। अब्रवीत् -
अम्ब, विरमय, अद्य इतोऽधिकं श्रोतुं मयि सामर्थ्य
नास्ति । यद्यहं किमपि अनुचित कर्म अकरिष्यं, तर्हि,
भवत्याः पादुकाप्रहारं लब्ध्वापि शिरः न उदनमिष्यम् ।
किन्तु अहं किमपि अनुचित कर्म नाकरवम् । अस्यां
दशायां यन्मम कर्तव्यमासीत् , यच्च सर्वस्य सज्जनस्य
कर्तव्यं, तदेव अहमकार्षम् । वं मूखांसि, समयस्य
प्रगति त्वं न जानासि ।
अत एव अद्यावधि अहं
धैर्येण तव मत्सनानि अशृणवम् । त्वं, सदुःखं ब्रवीमि

·50
एक: सताहो व्यतीतः गोकुलस्य स्थितिगत्योः वार्त वना-
सीत् । इन्द्रनाथेन मोहमय्या(Bombay) उद्योगः लब्धः ।
सः तत्र अगमत् । तत्र वासव्यवस्था विधाय सः स्वमात्रे
तन्त्रीदाता प्रेषयिष्यति, श्वश्रुः स्नुषा च मोहमयीं गमिष्यतः ।
वशीधरस्य (गोकुलस्य पितुः) प्रथमं गोकुलः इन्द्रनाथस्य
गृहे प्रच्छन्नः भवेत् इति संशयो जातः परं यदा तत्र स
न दृष्टः, तदा समस्ते नगरे गवेपणं प्रारभत । ये ये
परिचिताः, मित्राणि, स्निग्धाः, बन्धवश्च आसन् ,
ते
गृहाणि सः अगच्छत् । सर्वत्र नकारमेव उत्तरमलभत ।
सकलं दिन संचार्य सायं गृहमागत्यं पत्नी क्रोधेन
निन्दति स्म “ इतोऽप्यधिक पुत्रान् भर्सय वारि पायं पार्य
न जाने किं तव कदापि बुद्धिः उत्पत्स्यते न.
सा राक्षसी गता चेत् गच्छत्विति तूप्णी स्थिता
‘एको भारः शिरस: - अंपगतः । एका
दासीमानयामश्चत् , कर्म प्रचलिप्यति । सा यदा नासीत् ,
किं गृहे सर्वे क्षुधा अम्रियन्त ! विधवानां .पुनर्विवाह:
सर्वत्र जायमान एवास्ति, इदमसंभव वचनं न। अस्माकं
सामर्थ्य यदि स्यात् तर्हि विधवाविवाहपक्षावलम्बिनः
देशात् निष्कासयेम, शापं वा दत्त्वा भस्मीकुर्याम
किन्तु नात्रास्माकं सामर्थ्यमस्ति । तथापि, त्वया
भसय।
या।
स्याः।

·आता गोकुला
52
“य. सजाः हुसेनगञ्जप्रदेशे वसति, मोहमय्यामुद्योग
फरोति, तम्य वधू: इदं प्रेपयत् ।
वंशीघरः प्रकोष्ठे गत्वा दीप प्रज्वाश्य पठितुं प्रारमत 1.
मानिकायाः पत्रं तत् ।
तत्र लिखितमासीत्-
*पूजनीय पितृय,
अभागायाः मानिझायाः प्रणामाः ।
फापि गतः, अद्यावधि सः कुत्र वर्तत इति न जायते इति
श्रुत्वा मम अत्यन्त दुःख भवति । अहमेव अस्य कारणम् ।
अयं फलः उचितमेव मयि लग्नः । मत्कारणा
भवतामेतावान् शोको जात इति मम बहु दुःखं वर्तते ।
किन्तु अवश्यं माता आगमिष्यतीति मम विश्वासः ।
अहं नववादनवेलायाः शकट्या मोहमयीं गमिष्यामि ।
ममापग, क्षाप्यतु भवान् , पितृभ्यां च मत्प्रणामान्
प्रापयतु।
भ्राता गोकुल: आशु सकुशलः आगच्छतु
इति ईश्वरस्य संनिधौ मम प्रार्थना ।
भवति चेत् आतुः विवाहे भवच्चरणदर्शन लप्स्ये।"
,वंशीघरः पत्रं पाटयित्वा खण्डानि अक्षिपत् ।
घटीमपश्यत् अष्टवादनवेला ।. शीघ्र वसनानि धृत्वा मार्गे
एक शकटं भाटकेन लब्ध्वा पट्टिकाशकटनिरस्थान प्रति
अगच्छत् ।।
ईश्वरस्य इच्छा.
।

·54 वती। । अभागे । मुखे फलवं धारयन्ती महं पत्र लिखसि । तव मृत्युः न भवति ! त्वं मम कुलस्य सर्वनाशं कृत. अद्यावधि गोकुलस्य इतिवृत्तं न ज्ञावम् , तवैव कारणात् सः गृहात् निष्क्रान्तः । त्वं मां पीडयितुं सन्ना तिष्ठसि । तव कृते कि गलायर्या जलं नास्ति ! यदि त्वामेवं कुलटा लजाहीनां च अज्ञास्यम् तर्हि प्रथम- दिवस एव तव गलं निस्मृदिप्यम् । · इदानीमायाति मक्ति दर्शयितुम् । स्वादृशीनो पापिठाना मरणमेव पीवरम । पृथिव्याः भारः अल्पीभवति । निस्स्थाने परश्शतानां जनानां समूह. मिलितः आसीत् , वंशीधर निर्लजमावेन निन्दाः वर्षयति स्म । कीदृशः प्रसङ्गः इति कोऽपि नाजानात् । किन्तु मनसा सर्वे वंशीधरं विक्कुर्वन्ति । स्म । मानिका शिलामूर्तिरिव तिष्ठति स्म, मन्ये तत्रैव प्रतिष्ठापिता । तस्याः समस्तः आत्मामिमानः चूर्णीभूतः । तस्याः मानसममिलपति स्म "धरणिः विमिद्य मा गिलतु वज निपत्य मम जीवित-अधमजीवितं-समापयतु इति । एतावता जनानां पुरस्तात् तस्याः मानखण्डनममूत् । तस्याः अक्षिम्या बाप्पस्य एकः विन्दुरपि नापतत् । हृदय एव अणि नासन् । तत्स्थाने दावानलः दन्दयते स्म

·55
4
एतादृशः पापी
ग्या वेगेन मस्तिष्क व्याप्नुयात् ।
संसारे किंवा
जीवनमियत् अधर्म मवेत्
श्व भाकारयत् 'वघः अन्तरायाहि ।
शकठ्या प्रचलितायां श्वश्रः अवदत्
एतादृशः
नित्रपः मनुष्यो मया कदापि न दृष्टः । मम एतावान्
क्रोध: उत्पन्नः यदहं तस्स जिहां छिन्द्याम् ।
मानिका शिरः न उदनमयद । श्वः पुनरवदत्
न जाने पतेपी कदा बुद्धिरुदेप्यति, अधुना तु मरणस्य
दिनानि अपि उपस्थिवानि। तव सुतः पलायितः चेत्
वयं किं वा कुर्याम इति तं पृच्छ ।
एप चेत् नामविष्यत् , एतादृशं वन किमिति वा
निफ्तेत् !"
मानिका अधुनापि किमपि नावदत् ।
प्रायशः
किमपि तत्कर्णगोचरता न याति स ।
प्रायशः स्यास्ति-
त्वज्ञानमपि तस्याः नासीत् । सा एकाप्रया दृष्टया
पातायनं वीक्षते । तस्मिन् अन्धारे तस्याः किं
माति मन जाने।
कर्णपुरम् (Kanpur) भागतम् । इन्द्रनाथस्य
माता अपूछन् 'जाते किमपि सादसि ! रिषिद
मधुरापूरसाद बसवादनपेलापि यतीता।

·56
मानिका अकथयत्-अब, अधुना बुमुक्षा नास्ति ।
ततः स्वादिप्यामि।
माता न्यद्रात् । मानिकाऽप्यशेत, किन्तु पितृव्यस्य
तद्वदनमणोः पुरस्तात् नृत्यति स्म तथा तस्य वचनानि
कर्णयोः- स्वनन्ति स!
अहो, अहमेताहशी नीचा
एतारशी पतिता, मम मरणेन पृथ्व्याः भारो लघू वति.।
तेन किं कथितम् ! त्वं तव पित्रोः पुत्री चेत् पुनः मुख
न दर्शय इति । न दर्शयियामि; यस्मिन् मुसे एतादृशः
कालिमा लग्नोऽस्ति,तत् कस्मायपि दर्शयितुमिच्छापि नास्ति ।
शक्टी अन्धकार, छिन्दन्ती याति स । मानिका
स्वपेटिका समुदाय स्वीयानि आमाणानि तस्या न्यधात् ।
ततः इन्द्रनाथस्य चित्रं दीर्घकालं पश्यन्ती आसीत् ।
तस्याः अश्णोः अमिमानस्य प्रकाशः अदृश्यत । सा चित्रं
निक्षिप्य आत्मगतममापत नहि नहि. अहं जीवितं
कलरित न करिष्यामि। त्वं देवतुस्योऽसि, खमा मयि
दया दर्शिता । अह मम पूर्वतनसंस्काराणां मायधि
कुर्वाणा आसम् । वं मामुत्याप्य हृदये न्यधाः, किन्तु
आई त्वा कलरित न करिष्यामि । तब मयि प्रेमास्ति।
स्यं मम एन्ते अनादरं, अपमान, निन्दा च सहिप्पसे
किनर तर जीवनस्प मारो न भविष्यामि ।'

·57
शकटी अन्धकारं मिन्दन्ती याति स्म । मानी
आकाशे न्यस्तदृष्टिः दीर्घ स्थिता । सर्वाः तारा
अदृश्या अभवन् । तस्मिन् अन्धकारे सा स्वमातुः
स्वरूपमद्राक्षीत् । एतावदुज्ज्वलं तत्प्रत्यक्षीभूतं यत् सा
विचलिता अक्षिणी न्यमीलयत् ।
पुनः यदा सा कोष्ठ.
स्यान्तः अपश्यत् , तदा श्वश्रः निद्राति स्म ।
कियती रात्रि व्यतीता-न जाने । द्वारोद्धाटनध्वनिना
इन्द्रनाथस्य मातु: नेत्रे उन्मीलिते अभूताम् । शकटी
वेगेन चलन्ती याति स्म; परन्तु वधूः न दृश्यते स्म । सा
अक्षिणी मृदित्वा उत्थिता आकारयत्-वधुके । धुके !!
किमपि उत्तरं न लब्धम् ।
तस्याः हृदयं धक् धक् इति कम्पितुमारमत ।
उपरितनशयनं प्रति दृष्टि प्रेषयत् विसर्जनकोष्ठे अपश्यत् ,
आसनानामधस्तादद्राक्षीत । वधः कापि नासीत् । तदा
सा उपद्वारं स्थिता। वध्वाः किं जातम् । इदं द्वारं
-क: उदघाटयत् ! कोऽपि शकटयां नायावः । वस्याः
स्वान्तं शताव्याकुलमभूत् ।
सा द्वारं पिघाय उच्चैः
रोदितुमारमत । कः प्रष्टव्यः ! इयं पत्रशकटी (Mail)
कियता कालेन विरमति ! सा कथितवत्यासीत् वधुके,
सपुरुपे कोठे उपविशाव। वधूः तत्कथितं नान्वमन्यत ।

·58 । 4 साकथयत्-अम्ब भवत्याः शयने क्लेशः भविष्यति । इदं. किल सौख्यं कल्पयित्वा गता ! सहसा सा अपायरज्ज्वाः अस्मरत् । सा सर्वशक्त्या वारं वारं रज्जु समाकर्षत् । केषुचिनिमेषेषु शकटी विरता। रक्षी (Guard) आगतः। प्रतिवेशकोठेभ्यः द्वित्राः पुरुषा अपि आगताः। पुनः जनाः समस्तं , कोष्ठमन्वैषन्त । अध:फलकं सावधानमपश्यन् । रक्तस्य किमपि चिह्न नासीत् । पदार्थानां परिवीक्षा कृता । संस्तरा पेटिका, संपुटः, माजनानि इति : सर्वे यथावत् आसीत् । सर्वेषो मुद्रा अपि बद्धा आसन् । किमपि वस्तु परश्यं नासीत् । यदि कोऽपि बहिस्तः आयातः; तर्हि चलन्त्याः शकट्याः क गच्छेत् । एको नियं धृत्वा शकट्याः अवकूर्दनमसम्भवम् । सर्वे जनाः एतैः लक्षणैः “मानिका द्वारमुद्धाट्य बहिः वीक्षितु . गता स्यात् । 'मुधिग्रहे हस्तपरिस्खलनात् निपतिता स्यात् इति निर्णयम- कुर्वन् । • रक्षी सजन आसीत् । सः शकट्याः अवत्तीय एकक्रोशपर्यन्तं मार्गस्य, द्वयोरपि पाश्चयोः गवेषणमकरोत् । मानिकायाः किमपि चिहं न लब्धम् । रात्रौ तोऽधिकं किंवा कर्तुं शक्येत ! केचित् इन्द्रनाथस्य मातरं साग्रह सपुरुषकोष्ठमनेषुः । माता पुरस्खननिस्स्याने अवतीर्य 4 .

·59
-
वर्तता, प्रातः इतस्ततश्च दूरं परिवीक्षा क्रियताम् इति
निश्चितम् । विपत्ती मानवः परमुखापेक्षी भवति । माता
कदाचिदस्य मुख पश्यति, कदाचिदस्य । मन्ये तस्याः
अक्षिणी याचनापूर्णे सर्वान् कथयतः स-कोऽपि मम
वत्सा कुतो न गवेषयति !
हा। वराक्याः विवाह.
वसनमपि न मलिनं जातम् ।
कियतीः आशाः
प्रार्थनाथ भृत्वा पत्युः समीपं याति स! कोऽपि तस्य
दुष्टस्य वंशीघरस्य सविघे गत्वा कुतो न कपपति “तव
मनोमिलापः पूर्णः, यत्त्वमपेक्षयाः : तत् सफलं जातम् ।
किमद्यापि तवोरः न भरितम् !
वृद्धा उपविष्टा रोदिति स्म शकटी अन्धकार छिन्दन्ती
याति स्म । -
भानुवारस्य दिवसः संभ्यासमये इन्दनायः द्वित्रः मित्रः
साफ स्वगृहस्प छदी उपविष्ट आसीत् । मस्परं परिहासः
प्रावर्तत । मानिहायाः मागम् परिहासस विषमआसीत् ।
पकं मित्रमवदत्
मोः इन्द्र, स्व सवाहिक जीवन
किषि अनुभूतवान् । अस्मभ्यं को हरना दत्से !
फाति मयं नीरमारपयेन अथवा सामु उपविष्टा एवं
का नयेम ! पवित्रः पीक्षामदे पेत् नरकरवाहिाजीयनयोः
अधिकमन्तरं नाति माति।

·60 । इन्दनाथः सित्वा अवदत्-इदं तु देवस्य क्रीडा। प्रातः, पोडशमिरपि फलामिः देवस्य क्रीडा। एकस्या दशायां वैवाहिकजीवनं नरकतुल्यं चेत् अन्यस्सा दशायर्या स्वर्गात् हीनं न भवति। द्वितीय मित्रमवदत् एतावती स्वतन्त्रता तु न भविष्य- तीति खल। इन्द्रनाथः अब्रवीत् एतावती किम् , अस्याः शाशोऽपि न भवति । यदि त्वं प्रत्यहं चलचित्रं. दृष्ट्या निशीथे गृहमाजिगमिपसि चेत् नववादनपर्यन्तं सयित्वा उविष्ठा- ससि चेत् , कार्यालपान चतुर्पटावेलायामागत्य पत्री: (Cards) कीहित वाम्बुसि चेत्, पहिं तव वियाहेन किमपि मुसं न भवति । मपि च प्रतिमासं यत् यसनयुग्मं (Suit) कारयसि, तत्मायशः व पदापि कारमित न शायाः "स्वस्नी अपराविद्यकश्या मागमिप्यति! आम्, पारमा। ममा सद गरवा सम्मा: भाग मोपि ननु ! 'दं प्रमा! सानी को पागू भाति, मान्य भ: सन्धिः पापा ·61 सहसा आगतः तन्त्रीचारः इन्द्रनाथस्य हस्ते तन्त्री- पत्रकोशे न्यधात् । इन्द्रनाथस्य मुखं विकसितममूत् । झटिति कोश समुद्भाव्य पठितुमारमत । एकवारं पठनेन तस्य हृदय- माहतमिव, श्वासः निरुद्ध इव अभूत् , शिरः अमितु- मारमत । अक्षणोः कान्तिः लुप्ता यथा विश्वस्योपरि असिता जवनिका पतिता स्यात् । सः तन्त्रीवा मित्रस्य पुरः अक्षिपत्; हस्ताभ्यो मुखं समावृत्य सगद्द रोदितुं प्रारभत । द्वौ अपि सुहृदौ विक्लवीम्य तन्त्री. वाता गृहीत्वा तत्पठनेन नष्टवुद्धी इव मित्तिमवालोकय- ताम् । किमालोचित, किं च आपतितम् । तन्त्रीपत्रे लिखितमासीत् - मानिका शकट्याः, कूर्दित्व। तस्याः शवः लालपुरात् क्रोशत्रयदूरे लन्धः । अहं लालपुरे अस्मि । शीघ्रमायाहि । एकं मित्रमकथ- यत्-~कोऽपि शत्रुः मिथ्यावार्ता प्रेषितवान् न स्यात् ! द्वितीयं मित्रमकथयत्- आम् कदाचित् दुर्जनाः एवं दुश्चेष्टा कुर्वन्ति । इन्द्रनायः शून्याभ्यां नेत्राभ्यां तावपश्यत् , पर मुखेन किमपि नावदत् । फाधिन् निमेषान् योऽपि ते निर्वाचः निस्सन्दाः उपविष्टाः । सहसा इन्द्रनाथः उत्याय अत्रवीत् अहं सांप्रतिस्या शपट्या गच्छामि । पतिता।

·62 मोहमयानः नववादनवेलायां शवटी प्रतिष्ठते स । द्वावपि सुहृदौ झटिति शय्यादि बध्वा सिद्धमकुर्वन् । एकः शय्यामवहत् , द्वितीयः पेटिकाम् । इन्द्रनाथ: आशु वसनं धृत्वा निस्स्थानं प्रति प्रचलितः। निराशा पुरः आसीन् , आशा रुदन्ती पश्चात् । एकः सप्ताहो व्यतीतः । वंशीधरः कार्यालयादागत्य उपद्वारमुपविष्ट आसीन यदा तदा इन्द्रनाथ: आगत्य प्राणमत् । वंशीधरः तं दृष्ट्वा चकितः अमूत् ; न तम्य अनपेक्षितेन आगमनेन अपि तु तस्य विकृतदशया; मन्ये वीतरागः शोक एव पुरस्तात् स्थितः, मन्ये फरसादपि हृदयात् निर्गतः मूर्तिमान् नि:श्वास: । वंशीधरः अपृच्छन् व मोहमयीं गतः किलासी ! इन्द्रनाथः उचरमदात् सत्यं मोः, अद्यैव ततः प्रत्यागतः । वंशीधरः तित- स्वरेणाव्दत् - गोकुलं तु त्वं नीतवान् । इन्द्रनाथः स्वीयममुलीयकं पश्यनवदत्-स मम गृहेऽस्ति । वंशीधरस्य उदासीने मुखे दर्पम्य प्रकाशः प्रस्तः । . अवदत् नई अत्र पुतः नायातः ! त्वया स कुत्र दृष्टः, किं स महमयीमागत आसीत् ! "नैव भोः, शफ्टीत: अवतरति मयि निस्स्थाने .

·"तर्हि गया तमानय, यत्कृतं तदुचितमेव कृतम् '
एवं वदन् स: गृहान्तः अधावत् । एकस्मिन् क्षणे गोकुलस
माता इन्द्रनार्थ अन्तराकारयत्। तस्मिनन्तः प्रविष्टे
माता तं आपादचूहं वीक्ष्य अपृच्छन्---प्रातः, किं रमण
आसी: ! कुतो वा तव वदनं विकान्ति दृश्यते !
6. इन्दनाथः किमपि स्तरं नादात् ।
गोकुलस्य माता जलपात्रं निधाप अकथयत्-पाणिपादं
क्षालय वरस, गोकुलः सम्यगति किल ! इयन्ति दिनानि
फववसत् ! अहं तु परस्शताः प्रार्थनाः कृतवती ।
स: कोवानागतः!

·64 वराकी निन्दसि । किन्तु एतावता शीघ्रयेण मोहमयीतः कस्मात् प्रत्यागतः! इन्द्रनाथः स्मयमानोऽब्रवीत् - किं कुर्याम् ! मातुः तन्त्रीवाता मोहमय्या लब्धा यथा मानिका शकटीतः कुर्दित्वा प्राणानत्यजदिति। सा. लालपुरे निपतिता आसीत् । धाम् आगतः । तत्रैव दाहक्रियामकापन् । अध गृहमागतः। इदानीं मम अपराधं क्षाम्यन्तु भवन्तः। सः ततः किमपि वक्तुं नाशक्नोत् । अश्रुवेगः कण्ठम- बधात् । वसनकोशात् पत्रमेकं निष्कास्य मानुः पुरस्तात् निघाय अब्रवीत्--तस्याः पेटिकायां पत्रमिदं लब्धम् । गोकुलस्य माता काश्चित् निमेषान् माइतेव उपविष्टा भूमिमवलोकयन्ती आसीत् । शोकः, ततोऽधिकं पश्चा.. तापश्च तस्याः शिरः अनम्यताम् । ततः पत्रं गृहीत्वा पठितुमारमत । स्वामिन् , यावदिदं पत्रं मवद्धस्त प्राप्स्यति, तावदह संसारात् मुक्ता भविष्यामि । अहं सर्वथा अभागिनी अलि । मम कृते अस्मिन् संसारे स्थानं नास्ति । भवतापि मत्कारणात् क्लेश: निन्दा च प्राप्यते । अइमालोच्य निश्चयमकरवम्-मम भरणमेव वरम् ।

·65
मयि मवता या दया कृता, तस्यै अहं किं वा प्रति.
दद्याम् ! जीवने अहं कदापि कस्म्या अपि वस्तुने
नास्पृहयम् । किन्तु भवतः चरणयोः शिरः निधाय
मर्तु न अशकम् इति मम दुःखमस्ति । मदर्थे भवता
शोकः न कर्तव्य इति मम अन्तिमा याचना । ईश्वरः
मवन्तं सदा मुखिनं रक्षतु ।
माता पत्रं न्यदयात् , तस्याः अक्षिप्यामणि
प्रधाणे वंशीधरः निस्पन्दः स्थितः ।
मानिका तत्पुरतः लजानता स्थितेव अमात् ।
निर्गतानि ।

·निष्कारणं यशः
.
तेषु दिनेषु संयोगवशात् मण्डलाधिकारी रसिकः
सज्जनश्च एकः अभूत । इतिहासे पुरातननाणकाना
गवेषणे च सः लब्धख्यातिः आसीत् ।
कार्यालयस्य
शुष्कर्मणां मध्ये तस्य ऐतिहासिकयीक्षापरीक्षादीनां कृते
कथं समयो लभ्यते स्मेति ईश्वर एव जानीयात् । कदापि
कमपि अधिकारिण पृच्छत, .स वदति
कर्मभारेण
ब्रियमाणोऽसि, शिरः उन्नमयितुमपि अवकाशो न लभ्यते ।
प्रायशः मृगया, प्रवासः इत्यादिकं . च तेषां कर्मसु
अन्तर्भूतम् । तस्य सज्जनस्य (मण्डलाधिकारिणः) कृती.
अहं दृष्टवान् मन्मनसि च तं प्रति आदरः आसीत् ।
किन्तु कस्यापि घनिष्ठस्य सम्बन्धस्य तस्य अधिकारो बाधक
आसीत् । मम एषः संकोच आसीत्-यदि मम दिशातः
(संबन्धघटनाय) प्रयत्नः स्यात् वहि जनाः अत्र मम
स्वार्थः कोऽपि वर्तत इति वदिष्यन्ति; अहं कस्यामपि
दशायामेताहशमपवाद शिरसा धारयितुं नेच्छामि । अहं
भोजनकूटेषु सोननिकोत्सवेषु च सर्वकाराधिकारिणाम
आमन्त्रणस्यापि विरोधी अस्मि ।
केऽपि अधिकारी

·67
4
कस्यापि साधारणोत्सवस्य सभापतिः कृत इति वा, कापि
शाला, कोऽपि औषधालयो विधवाश्रमो वा कस्यापि राज्य.
पालस्प नाम्ना उद्घाटित इति वा यदा शृणोमि, तदा
मदीयदेशबन्धूनां दासमनोवृत्तिविषये चिरं शोचामि ।
किन्तु यदा एकस्मिन् दिने मण्डलाधिकारी स्वयं मम नाग्नि
सन्देशं प्रेषयत् यथा “ अहं भवता सह मिलितुकामोऽस्मि ।
किं मम भवनं प्रति आगमनस्य श्रमं भवान् स्वीकुर्यात् !
इति, तदाहं महति द्वैधे न्यपतम्। किं वा उत्तरं
दद्याम् ! द्वित्राणां मित्राणाममिप्रायमपृच्छम् । तेऽवदन्
स्पष्टं लिखतु भवान् --- मम अवकाशो नास्तीति । स
मण्डलाधिकारी चेत् अस्तु स्वगेहे। किमपि सार्वकारिक
न्यायालयीयं वा कर्म यदि स्यात् तर्हि मवद्गमनमनिवार्य
स्यात् । किन्तु निजसन्दर्शनाय गमनं भवद्गौरवविरुदम् ।
अन्ततः स एव भवद्गृहं प्रति कुतो नायातः ! किमेतेन
तन्मइतायाः हानिः स्यात् ! अह मण्डलाधिकारी अस्मि
कारणेनैव स्वयं नायातः । एतेषां दुरईकारिणा
भारतीयाना कदा वा 'कार्यालयाद् यहिः वयमपि अन्ये
इव साधारणाः मनुप्याः' इति ज्ञानमुत्पयेत ! प्रायशः
पते स्वगृहिणीष्वपि अधिकार प्रचालयन्ति । स्वाधिकारपदं
तैः कदापि न विसर्यते।
.

·68
एकः सुहृत् , यः किल संचल द्विश्वकोश एव, अधि.
कारिणां विषये अनेकाः अतीव मनोरञ्जिकाः घटना
अश्रावयत् । एक: अधिकारी श्वशुरालयं जगाम ।
प्रायशः पत्नी ततः आनेतुम् । यथा सार्वत्रिको व्यवहारः,
तथा श्वशुरः प्रथमसूचनामात्रेण प्रेषणमुचितं नामन्यत । सः
वक्तमुपाक्रमत-वत्स, एषा इयता दिनानामनन्तरमागता ।
अधुनैव कथं प्रेषयेयम् ! षण्मासान् अत्र भवितुं
तामनुजानीहि ।
इतः अधिकारिणः भार्यापि सेविकया
सन्देशं प्रेषयत् सम्प्रत्येव न गन्तुं वाञ्छामि । अन्ततो
मातापितृभ्यां साकमपि मम कोऽपि सम्बन्धः अस्ति ।
खल्वहं त्वया क्रीतास्मि !"
अधिकारी जामाता कुपितोऽभूत् । द्राक् अश्वमारस
वनगरं प्रति प्राचलन् । परेधुरेव श्वशुराय न्यायप्रपत्रं
(Summons) प्रेषयत् । वराकः वृद्धः शीघ्र सुता
सह नीत्वा जामातुः सेवायामुपस्थितः । तदा तस्य
जीवितं रक्षितम् ।
एतेऽधिकारिणः एवं मिध्यामिमानशालिनो भवन्ति
अपि च मण्डलाधिकारिणः सकाशात् भवता प्राप्तव्यं किं
वर्तते ! यदि भवान् राजविद्रोहात्मकं जल्पं वा लेखे
का लिखसि, महिं अाय निग्रहीतो मविष्यसि ।

·69
मण्डलाधिकारी तदा किमपि दाक्षिण्यं नावलम्बिध्यते ।
वदिप्यति-इयं सर्यकारीया आज्ञा। अई किं वा
कुर्याम् ! भवत्पुत्रार्थ शासनपतेः उपमण्डलाधिकारिणो
वा पदं खं नाकाहसे। व्यर्थमेव कुतो वा तत्र
पावसि!
किन्तु मित्राणामयमुपदेशः मयं नारोचत । मण्डलाधि.
कारिणा प्रेपितमिति एतावन्मात्रेण फारणेन सत्पुरुपेण
एकेन प्रेपितस्य आमन्त्रणस्य अस्वीकारः मुखमङ्गः स्पात् ।
पदि मण्डलाधिकारी स्वयं मम गृहमागमिष्यत् , तर्हि
तस्प गौग्वं न सर्वया क्षीणमभविष्यत् । उदारहृदयो
नरः निर्वाध समागच्छेत । अर, किन्तु मण्डलस्य
अधिकारो नाम महदिदं पदम् । अपि र एकस्म
उपन्यासकारस्थ व्यक्तित्वमपि किम् । ग्लदेशे
अमेरिकादेशे वा जसलेखकस्य उपन्यासकारस्य या पंक्ती
भोक्तु निमन्त्रणं प्रधानमंत्री मपि गौरवकारणे मन्यते,
का गणना मण्डलाधिकारिणः ! परन्तु इदं मारतवर्ष,
पत्र एकैकस्यापि पनिश्श्य साने कविसमाना सार्थनेक
पनिकाय कीति गात मिलिनं तिति ।
প্রতি ব্যায় উন্নয়ন খুবানি নিষ আঘাপ ন্ন
सेवाये उपसिताः भवन्ति, स्वतिपमानि प्रवान्ति,

·70
बहुमानाय हस्तं प्रसारयन्ति । त्वं च तावन्महान् नासी:
यत् मण्डलाधिकारी तव गृहमागच्छेन । यदि स्वयि
एतावान् दुरमिमानः एतावती क्षणिकचित्ता चास्ति,
तर्हि सोऽपि मण्डलस्य चक्रवर्ती अस्ति । यदि तस्य
किश्चित् अभिमानमपि स्यात् , तर्हि उचितमेव । तत्
तस्य दौर्बल्यमिति वा, अशिष्टतेति बा, मूर्खत्वमिति वा
संप्रदायजडतेति वा कथय, तथापि तत् उचितमेव ।
देवतात्वं गर्वस्य कारणम् किन्तु मानवत्वमपि न किल
अपराधः।
मपि चाहं कथयामि - मण्डलाधिकारी त्वद्गृहं
नागत इति भगवते धन्यवादान् देहि ; अन्यथा तव
कियदवमानं स्यात् ।
तस्य भादरसत्कारयोः मते तर
सविधे को वा पदार्थः अस्ति ! सम्माना एका आसन्दी
अपि नास्ति! किं त त्रिपादसिंहासने उपवेशयसि !
आहोस्विइ मलिने आस्वरणे ! पैसात्रयम्स्यकाः चतु.
विशतिधूमवर्तिकाः निपीय समनः सन्तोषयसि । यासा
मुल्यं द्वयोः रूप्यकमेकं भवति, ताः सिगार् नानी: वर्तीः
ऋतु किं सामर्थ्यमस्ति ! ता: वर्तयः क लम्पन्ते इत्यपि
न जानासि, तास किं नामघेयमित्यपि । अधिकारी.
मदामागः स्वपमा अनागत्य त्वामेव आइपदित्येतत् तब

·71
स्याः।
भाग्यं मन्यस्व । पञ्चषाणि रूप्यकाणि व्ययीमवेयुः,
लजितेनापि भवता भवितव्य स्यात् । अपि च यदि
तव परमदौ म्यस्य पापान र दण्डस्वररूपेण तद्धर्मपत्नी
अपि तेन सह अमविष्यत , तर्हि तव भूमौ विलय
नादन्यत् शरणं न स्यात् ।
भवान् वा भवत्पनी वा किं
तस्याः महिलायाः सत्कारं कर्तुं शक्नुयात् ! तव
उच्छ्वासनिश्वामावपि निरुध्येयाताम् , त्वं मूर्छितः अपि
सा त्वया निर्भनरीत्यापि अलकृते संदर्शनकोष्ठे
न विरमेत् ।
तत्र कोठे तव दारिद्यं वर्तत एव, पर न
अव्यवस्था।
अन्तः तु पदे पदे अव्यवस्थायाः दृश्यानि
गोचरीमवेयुः। त्वं स्वगृहे चर्पटानि धृत्वा विपन्नतायो
ममो मूग्वा जीवनं यापयसि । किन्तु कोऽपि
आत्माभिमानी पुरुषः स्वस्य दुरवस्था अन्येषा विनोद.
विषयो भवतु इति न किल वान्छति ।
अस्याः
महाशयामाः पुरस्तात् तव जिहा समा स्यात् ।
एवं चाहं मण्डलाधिकारिणः आमन्त्रणं स्व्यकरवम् ।
यद्यपि तस्य स्वमावे किधित् अनावश्यापिचारिकी प्रतिष्ठा
आसीत् , किन्तु तस्य स्नेहः उदारता च तमाः प्रकटनाय
भवन प्रादागम् । कनिष्ठे पो सः मपमाक्षेरम्य

·72 अवकाशं न प्रादात् । भाधिकारिक्याः प्रकृतेः परिवर्तन तस्य शक्तेः बहिः आसीत् । अहं तु अस्य प्रसन्नस्य किमपि महत्त्वं न अगणयम् । महत्त्वगणनायाः किमपि कारणं नासीत् । स मामा- इयत् , अहं च अगच्छम् । - किञ्चित् संभाप्य प्रत्या. गच्छम् । केनापि साकं तस्य कयनस्य आवश्यकता का ! तद्धि शाकक्रयणाय विपणिगमनमिव । किन्तु न जाने स्पशाः कथं रहस्य ज्ञातवन्तः । मण्डलाधिकारिणः मयि गहना मैत्री वर्तते, सः मम अतीव सम्मानं कुरुते इति समुदायविशेपेषु चर्चा भवितुं प्रारभत । अतिशयोक्तिः मम सम्मानं पुनरपि अवर्धयत् । एतावती प्रसिद्धिः जाता यत् मम समादेशं विना सः कमपि निर्णय प्रणिगदनं वा न लिखति । चतुरः कोऽपि मनुष्यः अनया ख्यात्या लाभ समपाद- यिष्यत् । स्वार्थाय खलु नरो विवशो मवति । तृण. स्यापि अवलम्वनं गवेषमाणो प्रमति । एतादृशेषु जनेषु मवारेण तेषां फर्म शक्यं भवति इति विश्वासस्य उत्पादनं किमपि काट नासीत् । किन्तु एतादृशेषु विषयेषु मम जुगुप्सा भवति । परदसताः व्यक्तयः स्वकथामिः

·73
दर्शितमासीत् ।
सह मत्सविधे आगताः। कस्मिन्नपि राज्यभटैः दौजन्य
कोऽपि आयकराधिकारिणों पीडया
दुखित आसीत् । कस्यापि कार्यालये तद्विषये अन्यायः
क्रियत इति, तत्पश्चाद्मवानां तु झटिति झटिति उन्नतिः
क्रियत इति च आक्षेपः आसीदा वस्य वारमागतं चेत्
कोऽपि नावधानं ददाति ।
एतादृशः यः कश्चित् प्रसनः
प्रत्यहमपि मम समक्षमागतः। किन्तु तेषां सर्वेषामपि
मदीयमेकमेव उत्तरमासीत् - ममात्र कोऽपि सम्बन्धो
नरस्ति।
एकदा मयि मदीये कोष्ठे उपविष्टे सति मम वास्यस्य
एक: सतीर्थ्यः सुहृत् सहसा आयातः । आवा द्वावपि
एकस्यामेव शालायां पठितुमगच्छाव ।
माकि ४५ वर्षः
पुरातनो विषयः । सम्प्रति मम वयः ४० वर्षेभ्यः
अधिकं न, सोपि प्रायः तावद्वया एव भवेत् ।
मतः अतीव बलवान् पुष्टगात्रश्च ।
अहं चतुरः आसम्,
स तु नितरी मन्दधीः ।
गुरुमहाभागः तेन निर्विष्णः
सन् तत्पाठनस्य मारे मम सन्ये आरोपयत् ।
शरीरप्रमाणेन मम द्विगुणः आसीत् , तत्पाठनं गौरवास्पदमहं
मन्ये ल, च अद्धया पाठयामि स्म। गुरुवर्यस्य वेत्रं
पत्र असफलमासीत् तब मम प्रेम सफलममत् इति वस्स

·74
फलमभूत् । बलदेवः प्राचलत् , अन्तिमपरीक्षापर्यन्तं च
आसादयत् , किन्तु एतन्मध्ये गुरुवर्यस्य स्वर्गप्रयाणेन शाला
विघटिता।
तस्य छात्राश्च इतस्ततो विकीर्णा अभवन् ।
ततः अहं बलदेव केवलं द्विववारं मार्गे अपश्यम् ।
(महमिदानीमपि स एव शुष्कशरीरमल्लः मस्मि, स तु
ताहगेव मीमकायः), नमस्करणानन्तरं क्षेमं पृष्ट्वा व स्व.
मार्गमवलम्ब्य अगमाव ।
अहं तस्य हस्तलाघवं दावा अनवम्-आयाहि आतः
बलदेव, अपि सुखी असि ! कथमहं स्मृतः ! अधुना च
किं कुर्वाणोऽसि !
बलदेव: व्यथितकण्ठेन अवदत्-जीवितस्य दिनानि
पूरयन्नस्मि, अन्यत् किम् ! त्वया मिलनस्य आ बहोः
कालात् इच्छा आसीत् ।
स्मर तस्याः शालायाः, यदा
त्वं मा पाठपसि स। तव कारणेन कतिपयानि
अक्षराणि अपठम् , सम्प्रति च मम भूस्वाम्यस्य कर्माणि
निर्वाहयामि, अन्यथा तु मूर्स एवाहमभविष्यम् । वं
मम गुरुरसि प्रातः, सत्यं ब्रवीमि । माहशस्य गर्दनस्य
अध्यापनं तवैव शक्यं कर्म । गुरुवर्यात् पाठमपीत्य
स्वस्थान प्राप्त एव मयि सर्व विस्मयते स, न जाने कुतः,
.
।

·अधुना देहे यत्किञ्चित् पलं तेजो वा अस्ति, तत् केवल.
75
त्वं तु यत् अपाठयः, तत् यज्ञ विनैव स्मृत मवति स्म ।
त्वं तदापि अतीव निशितमतिः आसीः ।
एवमुक्त्वा म मा सामिमानाभ्यां नेत्राभ्यामद्राक्षीत् ।
अहं वाल्यस्नेहितान् दृष्ट्वा आनन्दनिर्भरो भवामि ।
सजलनेत्रो भूत्वा अनवम्----अहं तु यदा त्वां पश्यामि,
तदा इच्छा भवति त्वा कण्ठे समालिङ्गितुम् । ४५
वर्षाणामन्तरं मन्ये अगोचरी भवति सर्वथा । सा पाठशाला
अक्ष्णोः पुरस्तात् नर्तितुं प्रारभते, वाल्यं च सर्वामिः मनो-
हरतामिः सार्ध नवीनं समुत्पद्यते ।
बलदेवोऽपि द्रुतकण्ठेन उत्तरं प्रादात् प्रातः, अहं तु
त्वां सदैव मम इष्टदेवं मन्यमानोऽस्मि ।
यदा त्वा
पश्यामि, तदा एष मम बाल्पसुहृदस्ति यो नैव सघटस्य
समये वञ्चयते इति मम वक्षः व्यामविशालं भवति । तव
वृद्धि श्रावं श्रावं मनोमरं प्रसन्नो भवामि । किन्तु इदं
ब्रूहि - किं स्वमा भोज्यं न लभ्यते ! कुतः किश्चित्
पानखादनादि न कुरुषे! शुष्कः कुतो जायसे! यदि
घृतं दुर्लम, तर्हि द्वित्राणि घृतपत्राणि प्रेषयिष्य मि ।
अधुना त्वमपि वृद्धो जातः, सम्यक् आकण्ठं मुझ्व ।

·मोजनाधीनम् । अहं त्वद्यापि प्रस्थमात्रं दुग्ध उत्पादमात्रं 76 घृतं च निश्शेषीकरोमि ! अचिगत किञ्चित् नवनीतमपि खादितुमारब्धवान् । सर्व जीवनं पुत्रपौत्रादीनां कृते श्रमितम् । अधुना तु कश्चिदपि अनामयमपि न पृच्छति । यद्यद्य रुग्णः शयिष्ये, कोऽपि पानीयमपि न दधात । तस्मात् प्रकामं खादामि, सर्वेभ्यः अधिकं च कर्म करोमि । गृहे ममैव शासन चलति । किन्तु मदीयः योऽसौ ज्येष्ठः पुत्रोऽस्ति, तस्योपरि भटाः मिथ्यारोपं कृतवन्तः । यौवनमदे कोऽपि किमपि न जानाति । अस्त्यपि मल्ल- तल्लजः सः। मटाधिकारिणा एकदा तस्य वाग्विवादः अभूत् । तदा प्रभूत्येव ते सन्नद्धा आसन् । अत्र पामे कापि स्तेयमभवत् । भटाधिकारी परिवीक्षायां तमपि. न्यमाहयत् । अद्यावधि सप्ताहं सः कारागारे वर्तते । व्यवद्दतिः खलीलस्य न्यायालये वर्तते । भटाधिकारिणः खलीलस्य च करटकदमनकयोः इव मैत्री वर्तते। अवश्य कारावासदण्डो भविता। अधुना यदि त्वं रक्षसि चेत्, तईि तस्य प्राणाः रक्षिता भवन्ति । पन्या कापि माशा नास्ति । कारागृहवासो यदखि सवस्त्येव, तेन सह गौरवमपि मस्मसात् भवति । त्वं गत्या मण्डलाधिकारिणं अहि-अयमारोपो मिथ्या, स्वयं गत्वा परिवीशता मवान्

·वर्षनं नोचितम् ।.
यामसि ।
77
इति । अलम् , पश्य प्रातः, बाल्यमित्रमसि, नकार
मा स कथय। जानामि, त्व नैतादृशेषु विषयेषु
प्रविशसि, न च स्वादृशैः प्रवेष्टव्यम् । त्वं प्रजार्थ
संग्राम कुर्वाणो जीवोऽसि, तव सर्वकारीयैः जनैः मेलनस्य
अपरमा हि त्वं जनताया- टौ अपो
किन्तु गृहीयो विषयोऽयम् । एतावत्
जानीहि -- यदि आरोपः सर्वका मिथ्या न भवेत् , बर्दि
महं कदापि तव समीप नागच्छेयम् । पालकस्म माता
रोदं रोद प्राणान् मुशन्ती पर्वते, वधूः अनशनस्त.
माश्रितवती। सासु दिनेषु गृहे चुल्ली न ज्वलिता ।
अहं तु खस्सं दुग्यं पिबामि, किन्तु श्वः वधूध द्वे अपि
निराहारे विद्यते। यदि पुत्रस्य कारावासो मवेत् , बर्हि
वे अपि मरिप्यतः । यावदस्माकं कनीयान् माता
जीवितोऽखि सावत् कोऽपि अस्माकं छापामपि
स्प्रष्टुं न शक्ष्यतीति फययित्वा अई ते आश्वासयम् । तव
मातृजाया त्वदीयं पुस्तकमेक पठितवती ।
देवतुल्यं मन्यते।
सदा कोऽपि विचारः उद्भवति,
तदा तव दृष्टान्तं दत्त्वा मा उजित करोति । অমণি
स्पष्ट प्रवीमि - गई उस पृथुकस्येव बुद्धि कुन:
आनयेयम् ! स्वो तस्याः दृष्टौ निपातयितुं वो पृथुकं मुग्ध

·78
प्रथममेव दतवान् ।
सर्वमपि कथयामि । किन्तु तव पुरस्तात् मम काऽपि
शोमा न दीप्यते ।
अहं मइति सटे न्यपतम् । मया यावत्यः आपतयः
सम्माविताः, तासा सर्वांसामपि उचरं बलदेवसिंहः
तासां पुनरुक्तिः व्यर्था । अहं
गत्वा अधिकारिणं वदामि इत्यतः अन्यत् किमपि उत्तरं
नामात् । आम् , एतावतु अहं मम सकाशादकथयम्-
मम कथनस्य अधिकमवलम्बनं कर्तुं शक्यते इति मम आशा
नास्ति यतं हि सार्वकारिकेषु विपयेषु अधिकारिणः सर्वदा
स्वानुचरेषु पक्षपातिनं भवन्ति ।
बलदेवसिंहः प्रसन्नं भूत्वा अकथयत् - अस्य चिन्ता
नास्ति । फाले यल्लिखितं वद् भविष्यत्येव । त्वं गत्वा
कथय तावत् ।
मवतु नाम।
'तईिश्वः गमिप्यसि!'
'आम्, अवश्यं गमिष्यामि ।
एतत् अवश्यं कथनी- स्वयं गत्वा मवान् परिवीक्षा
4
करतु इति
"अस्तु।
एतदपि अवश्यं कथयिष्यामि"

·79 . 'अपि च बलदेवसिंहः मम आता इत्यपि फययितव्यम्" 'मृषा वक्तुं मा मा म निर्वघ्नाः त्वमम माता नासि! अहं तु सदा त्वां मम प्रातरं मन्यमानोऽसि अस्तु, एतदपि कथयिष्यामि' चलदेवसिंहमापृच्छय अहं मम लेख समापयम् । सौख्येन मोजनं कृत्वा च अशयिपि। अहं तस्मादात्मानं मंचयितुं मिथ्याशपयं कृतवान् । मण्डलाधिकारिणे, किमपि वक्तव्यमिति मम आशयः नासीत् । मया तु कथितमेव आसीत् यत् अधिकारिणः साधारण- तया भटाना व्यवहारेषु न प्रविशन्ति । कारावासदण्डंऽपि भवेत् , तईि “ अधिकारिवर्यः मम वाचं न स्व्यकरोत् " इति वक्तुं पर्याप्तः अबकाशः ममासीत् । कतिचन दिनानि व्यतीतानि । अहं तु अमुं व्यवहार पूर्णतया विस्मृतवानासम् । एकस्मिन् दिने सहसा बलदेवसिंहः मल्लेन स्वपुत्रेण साकं प्राविशत् । चरणयोः शिरो न्यधात् , स्तः विनयेन एकस्मिन् कोणे अतिष्ठत् । बलदेवसिंहः अवदत्-सर्वथा साम्प्रतं जातं, मातः। अधिकारिवर्यः मदाधिकारिणमाहूय सम्यगगईत यथा तस्मात् यदि पुत्रः मम

·80
*त्वं साधून मनुप्यान् पीडयित्वा तेषामपमान करोपि ।
यदि पुनरेवं मिय्यारोपं विघास्यसि, तर्हि उद्योगात्
निष्कासयिप्यसे1 भटाधिकारी बहु अकम्पत।
महं'
प्रणम्य तमवन्दिपि । स: अपमानेन स्वगात्राणि एव
न्य विशत । तव प्रमापणस्य अयं चमत्कारोऽस्ति आतः ।
यदि त्वं साहाय्यं नाकरिष्यः, तर्हि वयं नष्टाः अम.
विष्याम । स्वं चतुर्णा प्राणिनां प्राणान् अरक्षः इति
मन्यस्व । अयं त्वत्सविधे अतीव भाय भाय समागतः ।
लोकाः कथयन्ति स्म-"तत्सविधे व्यर्थ गच्छसि ।
सः अतीव निर्दाक्षिप्यः मनुष्यः अस्ति । तजातिमिः
जनैः कस्यापि उपकारो न भवितुं शक्नोति १ किल
मनुष्या, यः अन्येषां हितं कुर्यात् । सः कीदृशो
मनुष्का यः अन्येषां नैव शृणोस्यपि । किन्तु प्रातः,
अह कस्यापि वाचन व्यश्वसम् । मम हृदये मम रामः
उपविश्य कथयति स्म त्वं काम किपदापि रुष्टः
निमिणपश्च सा; मयि तु अवश्यं दयो करिष्यसि ।
इदमुक्तवा बजदेवसिंहः पुत्राम सडेतमकरोत् ।
महिः गत्वा एकं महान्तं प्रन्धिमानयत् यसिन् विविधानि
प्रामीणानि उपारनानि बसानि माप्तन् । यपपि भई
सततं "त्वमेवानि वस्तूनि वा बानयः,

·81
आवश्यकता आसीत् ! कियद् अज्ञोऽसि, अन्ततोऽपि
ममीणोऽमः, अहं किमपि अधिकारिणं नावदं, तस्य
सविधेऽपि नाहमगमम् ' इति वक्तुं प्रारब्धवान् ,
तथापि
कः शृणोति: क्षीरसारः, दषि चणकाः, अमिनको
गुडः तथा न जाने किं किमागतम् ।
अहं वक्तव्यमेकया विषया अवोचम् - अहमधिकारि.
वर्यस्य सविधेऽपि न गतः यदभूत् , तत् स्वयममूत्,
मम तत्र कोऽपि उपकारः नास्ति। किन्तु अस्यापि
केवलं नम्रतया उपायनानि प्रतिनिवर्तयितुं च किमपि
व्याज गवेषयितुमेवं कथयति इति अर्थः कल्पितः।
मदीये वचसि विश्वास जनयितुं पर्याप्तं धैर्य मम नामूत् ।
तस्प योऽर्थः कल्पितः तमेव अहमवान्छम् । अयलं
लव्धं यशः त्यक्तुं मनः नैच्छत् । अन्ते यदाहं दृढमवदं
केनापि अस्य वर्णना न क्रियताम्, अन्यथा मम सविधे
प्रार्थनानां राशिः उपस्थास्यते' इति, तदाहं-अहं.
प्रमापणमकरवं, तदपि निर्मरमकरवम् इति अजयकार्षमिव ।

·लाटरी
आशु श्रीमान् भवितुं कस्य वान्छा न भवति! तेषु
दिनेषु यदा लाटरी प्रपत्राणि आगतानि, तदा मम सखा
विक्रमः, विक्रमस्य पिता, पितृव्यः, माता तथा माता
इति सर्वः एकैकं प्रपत्रमक्रीणात् । को जानाति कस्य
भाग्यं बलवत् ! कस्यापि नाम्ना -आगच्छतु, गृह एव
रूप्यकाणि वर्तिप्यन्ते।
परन्तु विक्रमस्य समाधान नासीत् ।
यदि रुप्यकाणि आगच्छन्ति, तईि तं कः पृच्छति !
अधिकाधिकं चेत् , तस्मै दश पञ्च वा सहस्राणि ददीरन।
एतावद्भिः रूप्यकः तस्य किं भवति ! सस्स जीविते
उन्नतानि गन्धर्वमन्दिराणि आसन् ।
सम्पूर्णस्य जगतः यात्रा कर्तव्या आसीत्, एकैकस्यापि
कोनस्य । पेरु, सिल, टिम्याद, होनलल--इति
अन्यस्य नाना
प्रथमं तावत्
तेन
“[Lottery इत्यस्य आंग्ल शब्दस्य संस्कृते समानशदा.
भावात् स एक्शनः अप प्रयुक्तः । लट लोक्ये इति
धातोः भावार्य पनि लाटशब्दः। लाटं सोता राति
ददाति इति लाटरी।
सीत्वं लोकात् सोप्प
गौरादित्वादिति व्युत्पतिः पुतो न स्यात् ।।

·शक्नुयात् , तहि इतः प्रस्थीयताम् । मध्ये नासीत् । यदा मनुष्य: स्वस्मै जगति किमपि स्थान सम्पादयितु न 83 एतानि सर्वाणि तस्य कार्यक्रमे आसन् । सः चण्ड- मारुतवत् द्विनेषु मासेषु सर्वत्र डयित्वा निवर्तमानाना सः एकैस्मिन्नपि स्थाने कतिपयानि दिनानि उपित्वा तत्रत्य जीवितविधान, रीतिनीति. नियमादिकं च अध्येतु तथा विश्वयात्रायाः एकं बृहमन्य लेखितुमिच्छति । तदुपरि तेन महान् एकः पुस्तकालयो निर्मातव्य आसीत् यस्मिन् जगतः उत्तमाः कृतयः संग्रहीतव्याः आसन् । पुस्तकालयार्थमेव सः लक्षद्वय व्ययितुं सिद्ध आसीत् । भवनं तैलशकटी गृहालहरणादिकं तु साधारणो विषयः । पितुः पितृन्यस्य वा नाम्नि रूप्यकाणि आगच्छेयुः चेत्, पञ्च- सहसाधिको वैमवो नास्ति; अम्बायाः नानि तु विंशति सहस्राणि लप्स्यन्ते। किन्तु ज्येष्ठमातुः नाम्नि आगतं चेत्, तर्हि विक्रमस्य हस्ते अर्घाणकमपि न लगति । सः आत्मामिमानी आसीत् । गहीयेभ्यः पन्धुभ्यः दातस्य वा पुरस्कारस्य वा रूपेण किच्चिदपि ग्रहणं तस्य अपमान. स्थानं भाति सा कथयति स-प्रातः, कस्यापि अग्रे इस्तप्रसारणात् , कस्मिन्नपि गर्ने पतित्वा मरणं श्रेयः ।

·84
स; अतीव अशान्तः आसीत् । गृहे लाटरीप्रपत्राय
तस्मै को रूप्यकाणि ददाति ! अपि च याचनमपि
कथम् ! सः अतीव विचार्य आलोच्य अकथयत्----आवा ।
संविभागेन एकं पत्रं कुतो न क्रीणीयाव !
विचार: मह्यमपि अरोचत । अहं तेषु दिनेषु शाला.
ध्यापकः आसम् ।
विशतिरूप्यकाणि लभ्यन्ते स्म ।
तावता महता कष्टेन जीवित चलति स्म । दशरूप्यकाणा
प्रपत्रस्य क्रयणं मम धवलागजक्रयणमासीत् । आम्,
एकस्मिन् मासे दुग्धस्य
घृतस्य उपाहारस्य तथा
उपरितनस्य समस्तस्य व्ययः त्यज्येत, तर्हि पञ्चरुप्यकाणी
गणना शक्येत । तथापि मनो बिभेति स्म। कुतोऽपि
किमपि वित्तं लभ्येत चेत् , तर्हि किश्चित् धैर्य वर्धेत ।
विक्रमः अकथयत्- वदसि चेत् तर्हि मदीयमहुलीयकं
विक्रष्यामि । अङ्गुलयाः परिमष्टमिति कथयिष्यामि ।
अङ्गुलीयक दशरूप्यकेभ्यः हीनं नासीत् । तेन
पूर्ण प्रपत्रं लभ्येत । यदि किमपि अव्ययित्वा प्रपत्रे अर्थ
स्वाम्यं भवेत् किं मे छिन्नम् ।
सहसा विक्रमः पुनरवदत्-किन्तु प्रातः, त्वया धनं
देयम् । मई पञ्चरुप्यकाणि अगृहीत्वा फले संविमागं
नानुमन्ये।
।

·85
सम्प्रति मम औचित्यज्ञानमाविरभेत् । अवदम्-न हि
प्रातः, इदमयुक्तम्, चौर्य चेत् प्रकटीमवेत् , लजितः भवि-
तव्यम् अपि च त्वया साकं ममापि उपरिदूषणमुपतिष्ठते।
अन्ततः एतन्निर्णीतम् ---पुरातनानि जीणोनि पुस्तकानि
कस्मिन्नपि उपयुक्त पुस्तकालये विक्रीयन्ताम् , लन्धैः
रूप्यकैः प्रपत्रं क्रीयताम् इति । पुस्तकेभ्मः निरुपयोग.
तरं वस्तु आवयोः सविधे किमपि अन्यत् नासीत् । आवा
सहैव मेट्रिपरीक्षायां समुत्तीणीं। ये अक्षिणी निपीध्य,
गृहस्प रूप्यकाणि विनाश्य पदवीः प्राप्तवन्तः, तेऽपि
पादुकां सीव्यन्तस्सन्ति इति दृष्ट्वा तत्रैव व्यरमाव। अहं
शालाध्यापकः अभवम् , विक्रमः वीथीनमणे प्रारभत ।
अस्माकं प्राचीनानि पुस्तकानि सम्प्रति वल्मीमिः विना
कस्मायपि उपयुक्तानि नासन् । अस्माभिः यावत् लेढुं
शक्यमासीत्, लीढम् , तेषा सत्वं च निष्कासितम्।
इदानीं मूपिकाः लिइन्तु, वरमयो वा, नास्माकं चिन्ता
आसीत्। अद्य आवो तानि व्यर्थराशितः निष्कास्य
समाय एकं महान्तं प्रन्थि च
अवघ्नाव।
अध्यापकः आसम्, कस्यापि पुस्तकविक्रेतुः आपणे
पुस्तकविक्रयणात् अलजे। सर्वे माममिजानन्ति स।
तलादेतत् कार्य विकमस्य हस्ते समर्पितम्। सच
महंतु

·86 मनौ . अर्घघण्ठायामेव दशरूप्यकपत्रं गृहीत्वा उच्चलन् कूर्दमानश्च आगमत् । अहं तं कदापि एवं प्रसन्नं न दृष्टवानासम् । पुस्तकानि चत्वारिंशद्प्यकन्यूनमूल्यानि नासन् किन्तु तस्मिन् दिने तानि दशरूप्यकाणि मागें लब्धानीव । इदानी प्रपत्रे अर्घ स्वाम्यं भविष्यति । दशलक्षरूप्य- काणां वितं लप्स्यते । पञ्च लक्षाणि मम मागे आगमिष्यन्ति पञ्च विक्रमस्य । आवामस्मिन्नव विचारे अमूव । अहं सन्तोषमावं प्रकट्य अकथयम् - पञ्चलक्षाणि नाम अल्पं न मोः । विक्रमस्तु एतावत्सन्तोषी नासीत् । अवदन-पञ्चलक्षाणां फा कथा, अस्माकं तु अद्य पञ्च शतान्पपि बहेव प्रातः। किन्तु जीवितस्य कार्यक्रमः परिवर्तनीयोऽभूत् । मम यात्रावलीयोजना नु व्यत्यत्तुं न शश्यते। आम्, पुस्तकालयस्तु अदृश्यो जातः । महमाक्षिपम् -अन्यतो यात्राया त्वं लभद्वपादधिकं न व्ययिष्यसि किल! न भोः। तस्याः व्ययपहका साधनक्षत्रयस्य । सवाणा कार्यक्रमः अस्ति । पर्पस्म केवलं पयाचत् सदसरुप्यत्राणि किल मवन्ति !"

·87
K
मासस्य चत्वारि सहस्राणीति ब्रूहि । अहं तर्क.
यामि, द्वाभ्यां सहस्राभ्यो वं महता सुखेन भवितुमर्हसि ।'
विक्रमः किञ्चित् कोपनो मूत्वा अकथयत् “अहं
सगौरवं भवितुमिच्छामि ।
न तु मिक्षुकवत् ।
द्वाभ्यां सहस्राभ्यामपित्वं सगौरवं भवितुं शक्ष्यसि
'यदि भवान् स्वीयांशतः लक्षद्वयं न दास्यति, तईि
पुस्तकालयोन संभविष्यति ।'
वव पुस्तकालयः नगर्याद्वितीयो भवतु इति कापि
अवश्यकता नास्ति ।"
“अहं तु अद्वितीयमेव कारयिष्यामि ।'
'तत्र तव स्वातन्त्र्यमसि। किन्तु मम धनात् त्वं
किमपि न लमसे। मम मावश्यकतमः पश्य । त्वदीये
गृहे पर्याप्तं स्वं वर्तते । तव शिरसि कोऽपि मारो
मम शिरसि तु समस्खस्स गृहस्य मारोऽस्ति ।
द्वयोः भगिन्योः विवाहः अवशिष्यते, द्वयोः पात्रोः
शिक्षापि । नूतनं गृहं निर्माणीयम् । अहं तु सर्वाणि
रूप्यकाणि अविलम्ब विरकोशे निवेशयितुं निर्णय
कृतवान् । तेषां पदयैव कर्म निर्वाहयामि । कश्चित्
नियमान् एवं विषास्पे यत् तस्मिन् मूलपने मदनन्तरमपि
कोऽपि हस्त न प्रमारयेत् ।
नास्ति ।

·88 1 विक्रमः सहानुभूतिमरितस्वरेण अकथयत् - आम्, अस्या दशायां स्वतः याचना अन्याय्या। भवतु नाम, अहमेव क्लेशान् सहिष्ये । किन्तु वित्तकोशेषु संप्रति वृद्धः प्रमाणमतीव न्यूनीकृतम् । चयं कतिपयानां वितकोशानां वृद्धिप्रमाणं व्यचारयाम -स्थायिकोषस्यापि, रक्षाकोषस्यापि । पृद्धिप्रमाण नूनं न्यूनमेवासीत् । प्रतिशतं द्वयं सार्धद्वयं वा वृद्धिप्रमाणं स्वीकृत्य धनस्य निक्षेपण व्यर्थम् । कुसीदमेव कुतो न प्रारभ्यताम् । विक्रमोऽपि सद्यः यात्रायै न याति । द्वयोः साझेन कुसीरकोष्ठं चलिष्यति यदा किञ्चिद् धनं संगृहीतं भविष्यति, तदा स यात्रा करिष्यति । धनस्य दानादान. व्यवहारे पृद्धिरपि अधिका लभ्यते, अस्माकं प्रमाव- प्रतिष्ठे अपि भविष्यतः । आम् , यावत् उत्तमः प्रतिम्: न स्यात् तावत् रूप्यकाणि न दातव्यानि, मनुष्यः कियदपि विश्वासी स्थानाम | अपि च प्रातिमुवेन रूप्यकाणि कृतो दाइ ! स्वं महत् आधारीकृत्य रूप्य. काणि दास्यामः। तदा त कोऽपि शो न भविता। तत् लक्ष्यं निर्णीतम् । अधुना तु प्रपत्रसोपरि कस्स नामधेयं मयेत् इति प्रन उत्थितः। विक्रमः स्वनाम तत्र लेसयितुं मदान्तमाप्रदमकरोत् । पदि तस्य . .

·89 नाम नमवति, तर्हि स: प्रपत्रमेव न प्रहीप्यति । अहं तु उपायान्तरमहला अङ्गीकृतवान् । तदपि लेख विनव. येन मम उपरिष्टात् महती चिन्ता समुदपद्यत । एकैकशः प्रतिपालनस्य दिनानि व्यत्येतुं प्रारमन्त । प्रात- ख अस्माकमक्षिणी दिनपट्टिका प्रति यातः स । मम गृह विक्रमस्य गृहेण सम्बदमासीत् । शालागमनात् प्राक् शालामाः आगमनादनन्तरं च आवा सह उपविश्य स्वीय स्वीय गन्धर्वनगर निवः स्म, तदपि यथा कोऽपि न शृणुयात् तथा मृदुस्वरेण । आवा स्वप्रपत्रक्रयणविषयं रहस्यं रक्षितुमच्छाव । इदं रहस्यं यदा सत्यस्वरूपं धारयति, तदा जनाना किया विस्मयः - स्यात् । दृश्यस्य नाटकीयमानन्दं स्वक्तुं नैव भावामैच्छाव । एकस्मिन् दिने संभाषणपरयोरावयोः विवाहस्प विचारः पायावः। विकमः दार्शनिकेन गाम्भीर्यणाह-आत:, विवाहादिनिबन्धान नाह पालयितुमिच्छामि । पर्या पल्याः प्रसाधने एव पनि रुप्प काणि अगोचरीमवन्ति । मदमस विरोधमार्षम्-आम् , इवं सत्यमेव । किन्तु मदा जीवनस सुखदुःखयोः सहमागिनी एका नास्त्रि, वस्य चिन्ता, रोदनं च।

·90
तव पत्नी
तदा जीवने को वा आनन्दः ! 'अहं तु विवाहित.
जीवनात् एतावद् विरक्तो नासि । आम , सहायमेतादृश.
मिच्छामि, यः आन्तं सह वर्तेत ।
तादृशः सहायः
पत्नी विना अन्यो न भवितुं शक्नुयान ।
विक्रमः मावश्यकादप्यधिकेन शीघ्रकोपि त्वेन अवदत् .
भक्त, तस्य तस्य दृष्टिकोणः मवति ।
शाश्वती अस्तु, तस्याः पश्चात् श्ववत् चलनं तथा शिशून
संसारस्य सर्वाधिको वितिम् ईश्वरस्य सर्वाधिक दयां च
यद् भावयसि तदपि शाश्वतमस्तु ।
अयं दासः स्वतन्त्रो मविष्यति, स्वच्छन्दं यदेप्यते
सदा उयते, यदेप्यते तदा गृहमागच्छति ।
यथा सर्वदा एको भटाधिकारी तव शिरसि उपविष्टः।
गृहं प्रत्यागमने किचिदिव विलम्चे जाते एव आशु
प्रश्नोतरिका- एतदवधि फासीः !
मवान् कापि बहि:
प्रचलितः, आश्वव प्रभः श्रूयते- गच्छसि ! अपि च
कदापि पत्नी प यदि साथै भविष्यति, तर्हि भवतः जले
निमग्ज्य मरणाद् अन्यः मागों नास्ति । नेव
प्रातः, स्वयि मम ईपदपि सहानुभूतिः नास्ति | शिशो:
किषिद् शीदन्याधिः जाते, मवान् निर्पिगार पायसि
नत्वे

·91
वैद्यहम् ।
वाक्ये समुपस्थिते तु ते दुरात्मानः
चिन्तयितुं प्रारमन्ते- भवान् कदा प्रस्थानं करिष्यति, ते
न विनोदेषु कदा मक्ष्यन्ति इति ।
अवकाशे लब्धे तु
भवन्त विष पाययित्वा प्रवाहिकया मृतः' इति ख्याप.
यन्ति । अहमस्मिन् सटे न निपतामि ।
कुन्ती आगता । सा विक्रमस्स कनीयसी भगिनी,
माकिं एकादशवर्षवयाः। पटकक्ष्यायां पठति म,
अविरत चानुचोणा। अतीव चटुला, घृष्टा च ।
एतावता जवेन सा द्वारमपावृणोत् यदावा द्वावपि विचलिती
उदतिष्ठाव ।
विक्रमः कुपितः अफययत्-~-त्वं तु महती शाकिनी
वर्तसे कुन्ति, कस्त्वामत्र आइयत् ।
फुन्ती रहस्समटवत् कोष्ठे हटि सचार्य अवदत्-युवा
सर्वदा भत्र द्वारं पिघाय उपविष्टौ किं वा मापेये।
पदा यदापि पश्यामि मंत्रय उपविष्टौ स्यः ।
न कापि
परिममितु गच्छयः, न विनोदं द्रष्टुम् । कमपि इन्द्रजाल
मन्नं जागरयन्तौ स्वावम् ।
विक्रमः तस्साः गलं गृहीत्वा कम्पयन् पश्यमत्-
भार, एकं मन्त्र जागरगावः । येन स्वमा वाशो

·92
वरो लभ्येत यः प्रत्यहं कशया गणान्नेव पञ्च ताडनानि
सततं दधात् ।
कुन्ती तस्स पृष्ठे उपविष्टा अवदत्-यो ममाग्रे पुच्छ
चालयन् तिष्ठेत् , तादृशेन वरेणाहं विवाहं करिष्यामि ।
अहं मिष्टखाद्यस्य खण्डानि क्षिपामि, सः तानि लेक्ष्यति ।
किश्चिदपि अविनयं चेद् दर्शयति, तर्हि तस्म कणों
मर्दिष्यामि । अम्बया लाटरीधनं चेत् लप्स्यते, मयं
पञ्चाशत् सहस्राणि दास्यति। अलं, सुख वर्तिये ।
अह द्वयोरपि कालयोः अम्बायाः कृते देवस्य सन्निधौ
प्रार्थना करोमि ।
अम्मा कथयति-कुमारीणां प्रार्थना
कदापि निष्फला न भवति । मम मनः कयति अम्बया
नूनं धनं लप्स्यते।
मया स्मृतम्, एकदा मयि मातामपा: मामप्रदेश याते,
सत्र अवग्रहः आसीत् । भाद्रपदमासः उपस्थित आसीत्,
किन्तु पानीयस्य विन्दुरपिन । सर्वे जनाः धनं संगम
मामस्स सर्वाम्यः कुमारीभ्यः मोजनकूट फस्सितवन्तः ।
ततः तृतीय एव दिने मुसबारा पष्टिः जाता । नूनं
कुमारीणां प्रार्थनापाः प्रभावः भवति ।
अहं विक्रमं भावपूर्णाग्यामझिम्यामद्रादी, विक्रमय
माम् । अक्ष्णोरेर आयो सूचनाः स्वीकृस्य निर्णयापि

·93
-
अकार्व । विक्रमः कुन्तीमब्रवीत् - चाद, स्वया किश्चिद्
वदामः चेन्, केनापि न कथयसि ननु । नैव, त्वं तु
अतीव साध्वी बालिका । केनापि सहन कथयिष्यसि
अहं सम्प्रति त्वां सम्यक् पाठयिप्यामि, उत्तीर्णा च
कारयिष्यामि। विषयस्तु आवामपि लाटर्याः एकं प्रपत्रं
कोतवन्तौ। आवयोरपि कृते ईश्वरे प्रार्थना कुरुष्व ।
यदि आवाभ्यां धनं लप्स्यते, तर्हि तव श्रेष्ठानि आमरणानि
कारयियावः। सत्यम् ।
कुन्त्याः तत्र विश्वास: नाभून् । भावां शपयानि
सार्व।
सा शीघनान्वमन्यत । पदा आवो तामा-
पादचूई स्वर्णरत्नादिमिः विम्पयितुं कृतप्रतिज्ञी, वदा सा
भावाभ्यामपि प्रार्थना कर्तुमभ्युपागमत् ।
किन्तु मन्ये, तस्याः उदरे मिष्टसायं पक्तुं शक्नुयात् ,
अयमस्पो विपयो न पफः सा अन्तरधावत् , क्षणमात्रे प
समस्ते गृहे वार्ता प्रस्ता।
सति यं कमपि पश्यत, विक्रम मत्संपति, मायापि,
पितृभ्योऽपि, पिठापि-फेवलं विक्रमस्य शुभकामनया था,
अन्येन फेनापि मायेन वा, को जानाति-उपविष्टस्प
रूप्यागि गृहीत्वा चले
अति। गृहे एतापतिः प्राणि फ्रीलानि, तब
तापमगरः प्रतिभाति ।

·94
.
क्रयणस्य का अपेक्षासीन ! कि तसिंन्नेव धने त्वया
किञ्चिन्न लभ्येत ! अपि च अध्यापक्रमहाशय, त्वमपि नूनं
मुकोऽसि । बालकमुत्तमविषयान् किं बोधयसि, तमधिकं
निपातयस्येव ।
विक्रमः प्रियः पुत्रः। तं किं वान्यत् कथयेयुः ।
रुष्टः सन् दिवाराचम् अनशनं प्रारभते चेत् आपत्तिः
जायेत। सर्वः क्रोधः मयि आपतितः ।
अस्य
सहवासे बालकः अमार्गे गच्छति ।
परोपदेशपाण्डित्यविषयका गाथा मम अक्ष्णोरगे
आसीत् । मया मम बाल्यस्य एका घटना स्मृता ।
होलीपर्वदिनमासीत् ।
• मद्यस्य एक भाजनमानायित
मासीत् । मम मातुलमहाशयः तदा आगत आसीत् ।
अहं तूष्णी कोठे गत्वा पानपात्रे स्वल्पं मद्य सावयित्वा
अपिषम् । गले ज्वलति सति, अक्ष्णोः लोहितवर्णयोः
जायमानयोरेव मातुलमहाशयः कोष्ठे आगतः, मोच
सापराध न्याहीत् । एतावत् स: अकुप्यत- यन्मम
हृदयं शुष्कं जातम् । अम्बापि अमर्सयत् ,
अमर्सयत् । मया मथुमिः तेषां कोषामिः शमयितन्यः
अभूत् । किन्तु मध्याह एव मातुलमहाशयः मतया
उन्मतो भूला गातुं प्रारमत, तः मरोदीत् , ततः

·95 अनाये गालीः अदात् , निषिध्यमानः अपि पितामहं ताडयितुं गतः । अन्ततः वमन कृत्वा निस्संज्ञः मौ पतितः गोचरीभूतः । विक्रमस्य पिता ज्यायान् ठाकुरमहाशयः, तपितृभ्यः कनीयान् सकरमहाशयः-एतौ द्वावपि चार्वाको आस्ताम्, पूजापारायणादिकमुपहसन्ती, पूर्णतया नास्तिको च। परन्तु इदानी द्वावपि अतीव निष्ठावन्तौ ईश्वरभक्ती च संगातौ । ज्यायान् ठाकुरः प्रातः गन्नास्नानाय गच्छति, मन्दिरेषु प्रदक्षिणं कृत्वा मध्याहात्परं समस्ते शरीरे लिप्तचन्दनः गृहं प्रत्यागच्छति। फनीयान् ठाकुरस्त गृह एव उप्णोदकेन स्नात्वा सन्धिवावग्रस्तोऽपि रामनाम- देखनं प्रारमते । आतपे प्रहते उघानवनं गत्वा पिपीलिकाः द्वारे पिष्ठं स्वादसति । सायंकाले द्वावपि मारी देवस्थानस्य द्वारे उपविश्य अपरात्रपर्यन्त माग. वतकया तन्मयौ मला भूणुतः। विक्रमस ज्येष्ठमातुः प्रायस तु साधुपु महात्ममुच अधिको विश्वास । सः माना, सानामाश्रमाण कुटीना र मुहुः दर्शन करोति । मातस्त प्रोत: अर्धरात्रान्त सानपूनामतेभ्यः भन्यत् कमर मासि। मलिन् परवपि तसा मारगे भामचिरासी , किन्तु सप

·-
अहं तर्कयामि-
अस्माकं
आशा मनुष्यस्य मनसि
यथा
96
तनेषु दिनेषु पूर्णतया तपस्विनी जातास्ति । लोकाः
मिथ्यैव लालसता दुष्टां वदन्ति ।
अस्मासु या भक्तिः निष्ठा तथा धर्मप्रीतिरस्ति, सा केवल
मस्साक लालमतायाः आशायाश्च कारणात् ।
धर्मः असत्स्वार्थक्लेन तिष्ठति ।
बुद्धौ च एतावन्तं संस्कारं रोतीति ममायं नूनं नूतनः
अनुभवः आसीत् । आवां द्वावपि कदाचित्र ज्योतिपि
कान् पण्डितांश्च पृष्ट्वा आत्मानं दुःखिनमकार्म।
यथा लाटरीदिनं समीपमागमन् , तथा तथा अस्माकं
चिरशान्तिः उड्डीय गच्छति स ।
सर्वदा मनः तत्रैव
ममें भवति सा
मम स्वयमेव अकारणः सन्देहो जातः
यया विक्रमो मा धनमागं दातुं निराकरोति यदि, अहं
किं करिष्यामि इति।
त्वया प्रपत्रे संविमागो न कृतः
इति यदि स्पटं निराकुर्यात् ! किमपि लिखितं नाति,
नापि अन्यः साक्षी। सर्व विक्रमस्य नेयत्यावलम्बि ।
यदि तस्य नयत्य मनागपि आन्दोलनं स्यात वर्हि अहं
कापि निवेदना फतुं न शक्ष्यामि, मुसमपि
व्यादातुन। यदि इदानी किछिन् कपयामि तदपि न
फलम्। यदि तस्य नपत्य लोपः संजात एव, सर्दि
अघुनव सः निराकरोति। यदि न संमातः, सहि भनेन
विनष्ट एवं।

·97 परीक्षायाः समय: संदेहेन तस्य मर्मवेदना जायते। मनुष्यः एतादृशः नास्ति। किन्तु प्रातः, विभवं लब्ध्वा प्रामाणिकतायाः पालनं कठिनम् अद्यावधि तु रूप्यकाणि न लब्धानि । अस्मिन् समये प्रमाणिको भवितुं का वा हानिः ! तदा आयाति, यदा दशलक्ष. रूप्यकाणि हस्तगतानि भवन्ति । अहं मदीयमन्तःकरण परामृशम् -- यदि प्रपत्रं मम नाग्नि मवेत् , मया दशलक्ष- रुप्यकाणि च लम्बेरन् , तर्हि किं रूप्यकाणामोशं विना विकारं विक्रमस्य वशीकुर्याम् ! को वक्तुं शक्नुयात् ! किन्तु अधिक सम्मवः अयमेव यदहं व्याजवादं कुर्याम् । फययेयं च-वं मयं पञ्चरुप्यकाणामण प्रादा:। तस्यायें दश गृहाण, शतं गृक्षण, किमन्यत् करोपि! परन्तु न हि। मया एतावती मप्रामाणिकता न शक्यते। परेपः भावा वापित्रिका पश्यन्ती आस्व । सहसा विक्रमः अश्यपत्-~यदि आवयोः प्रपत्र विजयि स्यात्, तर्हि मम चिन्ता भविष्यति खया संविमागः व्ययं कृतः R: सरसभावेन अायत । किन्तु अयं तस्य आरमनः दोत पर आसीन में सः विनोदस्य अवनिध्या हादपिनु.

·98
4
भवतु।
अक्ष्णोरने
अहं चकितः अकथयम्-सत्यम् । किन्तु ममापि एवं
चिन्ता उत्पद्येत ननु ।
'किन्तु प्रपत्रं मम नाम्नि वर्तते खलु !
'तेन किम् ।
चिन्तय तावत् , अहं चेत् तव सैविभाग
निराकुर्याम् ' । मम रक्तं हिमीभूतम् ।
अन्धकारः प्रमृतः।
* अहं त्वां नैतावदप्रामाणिकममन्ये
"किन्तु सम्मयोऽस्ति। पञ्च लक्षाणि । चिन्तय।
मतिः परिनाम्यति ।
"वर्हि आतः इदानीमेव कुशलमति ।
लिल्पा
प्रमाणम् । अयं संशयो मा मृत्"
विक्रमः इसन्नवदत्-त्वं तु अतीव शशशीलोऽसि
मोः। महं तव परीक्षामकार्षम् । पादं, एवं कदापि
मवेद वा ! पस लक्षाणामस्ता कया, पाच कोटयः सन्तु
फार्म, तदापि ईश्वरः इच्छति चेत् , नहिं नपत्ये लोपाम
अवकाशं न हयाम् । किन्तु मम तस्य एवामु माश्वासनास
सर्वथा विश्वासोन जातः । मनसि एकः संशय: रुटमूलः
अतिछन् ।

·99
तब नयत्यं
अहमकथयम् - तदहं जानामि ।
कदापि विचलितं न भविश्यति । किन्तु लिखितपत्रकरणे
को विनः !" " तद् व्यर्थम् "
आस्तो व्यर्थमेव
" तर्हि योग्ये पत्रे लेखितव्यम् । दशलक्षाणां न्याय
शुल्कमेव सार्पसप्तसहसरूप्यकाणि ।
भवान् कस्मिन्
अमे वर्तते ।
अश्मचिन्तयं बादं साधारणस्य लिखितस्य बलेन
कमपि शासनक्रम चालयितुं न शक्ष्यामि । किन्तु एनं
लजयितुं, दुष्ट दर्शयितुम् , सर्वेषां पुरस्ताद् अप्रामाणिक
सापयितुं र अवसरः मम हस्ते भविष्यति । प्रपञ्च
अपक्ष्यातेः मयं यदि नामविप्यत्, न जाने मनुष्यः
किसकरिप्यत् । अपमानभयं शासनमयात् कथमपि न्यून.
कियाशालि न भवति । भवदम्--मम साधारणे पत्रे
पर विश्वासोऽस्ति।
विक्रमः निधिन्ततया अकथयत्-~मस्य पत्रस्य किमपि
शामनीयं महत्वं नास्ति वाहपने समय कुतो नाशयेम !
विक्रमस सत्ये मानव लोपो जातः इति मन
निमः ममत।
अन्यथा साधारणप्रदेसने पापा
भोर ! पुषितः अवदम् - अपुनर सर नपत्यं सदोष

·100
जातमेव ।
स: निर्लजतमा अवदत् - वर्हि एतादृश्या
तव नयत्यं न परिवर्ततमिति किं साधयितु शक्नुयाः !
मम नैमत्यं नैवं दुर्बलम् ।
'आस्ता तावत् । महान् नैयत्यशाली। महतो
महीयसो दृष्टवानहम् ।
त्वया अधुनैव लेखबद्धन भवितव्यम् । मम तवोपरि
विश्वासो नावस्थितः ।
“यदि तव ममोपरि विश्वासो नास्ति, तर्हि अहमपि
न लिखामि ।
'तर्हि किं त्वं मदीयानि रूप्यकाणि लण्ठित्वा गन्तु.
मनाः असि?"
फस्य रूप्यकाणि : कानि रूप्यकाणि !"
'अहं ब्रवीमि विक्रम ! अस्माकं मेव्याः अयमेव
अन्त• स्यात् । अपि च इतोऽपि भयरः परिणामो
भविष्यति ।"
ममान्तः हिंसाया। एका ज्वाला उत्यितेव ।
सहसा संवर्धनालिन्दात् कलहस्य शब्दं श्रुत्वा मम
अवधान तत्र गतम् ।
तत्र द्वावपि ठाकुरौ उपविशतः
स्म। तयोः एताहशी मैत्री आसीत् मा आदर्श मात्रोः

·101
एव भवितुं शक्नोति।
रामलक्ष्मणयोरपि एतावत्या
स्यान्। करहस्य का कथा, अहं तयोः विवादमपि न
श्रुतवानासम् । ज्यायान् मकुरः यद् अवदत् ,
कनीयसः ठाकुरस्य शासनायते स्म । कनीयसः ठाकुरस्य
मनोगतं ज्ञात्वैव ज्यागान् ठाकुरः किमपि वदति सा
आवयोः आचर्यमभूत् ।
गत्वा सन्दर्शनालिन्दस्य द्वारे
आवा स्थिती। द्वावपि प्रातरौ स्वस्य स्वस्य आसन्याः
उत्थिती, एकैकं पदमग्रेऽपि निहितवन्तौ आस्ताम् ।
मक्षिणी लोहिते, मुख विकृतम् , कुटि: मदा, मुष्टयश्च
पद्राः। आशु हस्ताइखि प्रारम्यते इति माति स्म ।
फनीयान् ठाकुरः आवां दृष्ट्वा पश्चात् गच्छन् अवदत्-
सम्मिलितपरिवारे यत् किमपि यतः कुतोऽपि यस कस्यापि
नामा मागत, नत् सर्वेषां स्व, समानउया च।
ज्यायान् ठाकुरो विक्रमं दृष्ट्या एकं पदम निघामा.
प्रवीन्-कदापिना महं कमप्यपराधं करिष्ये, तदि
अहमेव निप्रहीये, न सम्मिलिउः परिवारमया कारावासो
लप्यते, न मम्मिलितपरिवारेण । अयं वैयक्तिकः प्रश्नः।
'अब निर्णयः न्यायालये भविष्यति"
कामं गातु मवान् न्यापाटयम्। यदि मम
पारम्प, मम पल्याः अषण मम नामा लाटरी जेन्यते
।
-

·102
44
"
" इदं द्यूतम् ।
तहि भवतः तत्र कोऽपि सम्बन्धो नैव भविष्यति यथा
भवनाम्ना विजितायाः लाटाः मया मम पल्या मम
बालकेन च सह सम्बन्धो न भविष्यति ।
भवतो नैयत्यमेताहरमिति यद्यहमज्ञास्यम् , तर्हि
अहमपि पल्याः शिशूनां च नाम्नि प्रपत्राणि अक्रेप्यम् "
"मयं भवतो प्रेशः"
भवान् प्राता इति कृत्वा मम विश्वासः आसीन्'
भवता ज्ञातव्यमासीत् । द्यूतस्य
जयापजययोः वंशस्योपरि कोऽपि प्रमावो न भवति । यदि
मवान् श्वः अश्वते पञ्चपाणि सहसाणि अपजित्य
आयासि, वंशः तस्य उपरदायी न भवति ।"
" किन्तु आतुः अधिकार निरस्य भवान् सुखी भवितुं
नशनोति
मवान् कोऽपि ब्रह्मा न, ईश्वरो न, नापि महारमा "
आत्रोः मध्ये वैरस्य सनद, मल्लयुद्ध च बुभूपति इति
श्रुत्वा विक्रमस्य माता पापती आगता द्वावपि विवेक
पोषयितुं प्रारमत ।
कनीमान् ठाकुरः कुपितः प्रमथपत्-मवती मा
कुत्तो बोधयति ! यः पलारि प्रपत्राणि क्रीतवान् सः
मोध्यताम् । मत्सविणे किमति ! एकं प्रपत्रम् । तस का

·103
चा आशा ! मदपेक्षया यम्य रूप्यकलाभाय चतुर्गुणः
अवनाशो वर्तते, तस्य नैयत्यं लुप्तं चेत् , लजायाः
दुःखस्य च तत स्थानम्।
ठाकुरपन्नी देवरं समादधती अवदत् --वाढम् । मम
रूप्यकेषु अर्थ तव । इदानीं तु तुष्टोऽसि !
ज्यायान् ठाकुरः पल्याः जिहां न्ययन्त्रयत् ।
अवदत्-कथम प्रहीष्यति ! महमेशमाणकमपि न
दास्यामि । वयं दाक्षिण्येन तथा महृदयतया विचारयाम.
श्वेत् , तथापि तस्य पञ्चमात् अंशादधिकं न भविष्यति।
अर्याय अपेक्षा केन नियमेन भवति ! न बौद्धिकेन, न
धार्मि केण न नैतिकेन ।
कनीयान् ठाकरः परिस्सलन् कथयत्-समवस्य
प्रपद्यस्य शासनं भवानेव जानाति ।
"जानाम्येव, विशद् वर्षाणि न्यायवादी नालि !
एपा न्यायवादिता तदा पलायिष्यते यदा कलि.
कयामाः न्यायवेणार पुरतः म्यापयिष्यामि ।
फलिकपाया या स्मार , लण्टन्नगाः वा, सः
न्यायये शो मविध्यति ।।
'पया रिस्येि, क्या मत्रादि महम प्रही यानि

·104
एतदन्तरे विक्रमस्य ज्यायान् प्राता शिरसि हस्त च
बद्धपट्टिकः खन्नन्,
वस्त्रेषु नवरक्तस्य अकान् धारयन् ।
प्रसन्नमुख आगत्य एकस्यां सुखासन्या निपतितः,
ज्यायान ठाकुरः विल्लवीभूय अपृच्छत्--अम, एपा तव
का स्थितिः? अहो, एतानि व्रणानि कथं जातानि !
केनापि सह मुष्टीमुष्टि तु न जातम् ! प्रकाशः आमन्या
शयित्वा एकवारं यातनया क्लाम्यन् ततः स्मयमानः
अवदत् --तात, कापि चिन्ता नास्ति। अधिकं क्षतमपि
नजातम् ।
"क्षतं न जातमिति किमिदं वदसि ! समस्तो हस्तः
शिरश्च विक्षतम्। वस्त्राणि रक्ताणि । अयं को
व्यवहार. ! कापि शकटदुर्घटना नामुत् खलु !
इदमतीव साधारण वर्ण पितः, द्वित्रेषु दिनेषु
सम्पर भविष्यति । विक्लवतायाः किमपि कारण नास्ति ।"
प्रकाशस्य मुखे आशापूर्ण शान्तं सिवमवर्तत ।
कोषस लज्जायाः प्रतीकारस वा मावनायाः नामापि
नासीत् ।
ज्यायान् ठाकुर: व्यग्रतरो भूत्वा अपृच्छत्-किन्तु
यदमूत् , तत् कुतो न वदसि! केनापि सह कलहो
जातश्चेत् तर्हि मटस्थाने निवेदयामि ।

·105
कलहो न जातः।
समीपं गतवान्
करोति ।
प्रकाशो लघुना चेतसा अवदत्- केनापि साकं
अस्य कारणे तु अहं झकडवावस्य
भवन्तो जानन्त्यव-सः जनदर्शने
सति पलायते, अश्मानि च गृहीत्वा मारयितुं प्रवर्तते ।
तदा यो मीत्वा पलायते, स नष्टः। यः अश्मना
प्रहृतोऽपि तमनुसरत्येव, सः धन्यः। सः इमामेव परीक्षा
अद्याहं यदा तत्र गतः, तदा माकिं पञ्चाशत्
जनाः तत्र मिलिजा:--कोऽपि मृष्टान्नमानीतवान, कोऽपि
बहुमूल्यानि उपायनानि, कोऽपि बसनानामावर्तम् ।
सफरवावः ध्यानावस्थायामुपविष्ट आसीन । सहसासः
अक्षिणी उन्मीत्य अ{ जनसमूह दृष्ट्वा पतिपयानि
अश्मानि चिस्वा तत्पश्चादधावत् । ततः किम् ।
सकोलाहल पलायनं प्रारमत । जनाः स्वलन्तः
पतन्तश्च अधावन् । अश्या जाता। एकोऽपिन
तत्र अवस्थितः ।
एकाकी अहमेव तत्र घण्टागृहवत्
स्थिर: सिता
मायः अश्म प्राक्षिप्त । प्रथमप्रहारः
मम शिरसि लाः
तस्य लक्ष्यवेपनं निकृष्टम् शिरः,
सर मिन, रयस्य धारा प्रावदत् । किन्वहं न
पपलम् । ततो वायवः द्वितीयम् अश्म अक्षित् ।
हर मम इसमविध्यन् । अहं न्यपतं निस्सयामवम् ।

·106 सः परीक्ष्य यदा पुनः संज्ञा मया लब्धा, तदा तत्र नीरवता आसीत् । बाबर्योऽपि अदृश्यतां गतः । स किल तथा अन्तहितो भवति । के तदा आकारयेयं । केन वा वाहनम् आनाययेयम् । यावन्या हस्त: मिद्यमानः आसीत् । शिरस्तः अधुनापि रक्तं सवति स्म कथमपि उदतिष्ठम् , वैद्यस्य च समीपम् अगच्छम् । अब्रवीत् -अस्थि भगम्-ततः पट्टिकामवनात् । सुखोष्णजलेन सेक्तुं चाज्ञापितवान् । सायं पुनरागमिष्यति । किन्तु, क्षतं जातं चेत् जातम् । मम नामा लाटरी आगमिष्यतीति दृढम् । अयं निश्चयः । झकड. बावस्य प्रहारमनुस्य कोऽपि निष्फलो भवतीति इदं न कदापि समभूत् । अहं तु सर्वस्मात् प्राक् बाबाय कुटी निर्मापयिष्यामि। ज्यायसः ठाकुरस्य मुखे सन्तोपस्य प्रकाशो दृष्टः । आशु तल्पं कल्पितम्। प्रकाशः तस्मिन् शयितः। ठाकुरपत्नी व्यजनसेवा प्रारमन, तस्याः मुखमपि प्रसन्न- मासीत् । एतावत् क्षतमनुम्य दशलक्षाणां प्राप्तिसाधनं नानुचितं वाणिज्यं ननु। फनीयसः ठाकुरस्य मनस्समदे प्रक्षोमः संजातः । पदा ज्यायान् ठाकुरः भोजनाय गतः, तत्पनी च प्रकाशार्थ ·107 भोजनव्यवस्था कर्तुं गता, तदा कनीयान् ठाकुरः प्रकाश- मपृच्छत्----किं महता वेगेन बाबः अश्म क्षिपति ! वेगेन न खल क्षिपति: प्रकाशः तदाशयं विज्ञाय अकथयत्-महाशय, सः न अश्म, अपि तु स्फोटगोलिना क्षिपति । देववत् बायः पुष्टगात्रः, एकेन मुष्टिप्रहारेण सिंहानपि यमपुरा. तिथीन् फतुं शक्तः। साधारणो नरः कोऽपि चेत्, एकेनैव अश्मना पञ्चत्वं प्रयायात् । कत्यपि जना मृताः, किन्तु अद्यावधि बावस्योपरि व्यवद्दतिः न जाना। अपि च सः द्वित्राणि अश्मानि क्षित्वा न विरमति, अपितु यावत् भवान् न निपतिप्पति, न निःसंशो भविष्यति, तावत् प्रहारमनुवर्तयति । किन्तु इदमेव रहस्यं यावदधिक मवान् प्रहृतो भवति, तावन्निष्टं स्वामीप्सितस्स मामादपति। प्रकाशः एतावत् रोमास चित्र न्यरचयत् यत् कनीयान् ठाकुर: विकम्पितः । पश्मप्रकारानुभये तस्य धैर्य नामूत्।

·L
108
अद्य ममापि मनसि
अन्ततो भाग्योदयस्य दिनमागतम् --जुलैमासस्य विंशी
तारिका, निर्णयस्य दिनम् । यदा वयमस्थिताः प्रातःकाले,
तदा आशाभययोर्द्वन्द्वस्य कोऽप्येको मदः अस्मान् आरूढ
इवामात् । द्वावपि ठाकुरौ कल्य एव गङ्गास्नानं विधाय
मन्दिरे उपविष्टौ पूजां कुरुतः स ।
श्रद्धा जागृता । मन्दिरं गत्वा मनोहत्य भगवतः स्तुति
कर्तुमहमारमे-अनाथनाथ, तव कुपादृष्टिः अस्मासु न
भविष्यति वा ! कियता कष्टेन वयं प्रपत्रमक्रीणाम इति
किं त्वया न विदितम् ! त्वमपि अन्तर्यामी ।
अखिले
प्रपञ्चे अस्मदधिक स्वदयाहाः के वा सन्ति !
विक्रमः वस्त्रसज्जितः देवमन्दिरस्य उपद्वारमागत्य
मिमाहितेन आहूय एतदवदत्-* अहं प्रेपालयं (Post
Office) गच्छामि "-ततः अगोचरी भूतः । भल्गन्तरे
प्रकाशः मिष्टापूपभाजन वहमानो गृहाद् बहिरागतः ।
मन्दिरस द्वारे तिष्ठन् मिष्टापूपान् दरिदेभ्यो वितरीतुं
प्रारभत । (दरिद्राणामेकः सम्ह एव तत्र मिलित आसीत्)
द्वावपि ठाकुरी भगवतः चरणयोः बद्धपद्मासनी मतमस्तको
निमीलिवनेत्री अनुरागममी उपविष्टौ भास्ताम् ।
ज्यायान् ठाकुरः शिरः उन्नमस्य अर्च हशा अवदत्.
अर्चकवर्य, भगवान् मतीय भक्तवत्सलः सन !

·169
अर्चकः समर्थनमकरोन्-आम् स्वामिन् , भक्तस्य
रक्षायै मगवान् क्षीरसागरात् धाविका गजे प्रामुखात्
पालयामास।
एकक्षणानन्ठरं फनीयान् ठाकुरः शिरः उतमम्य
अर्चकमब्रवीत्-~-अर्चकवर्य, भगवान् सर्वशकः, अन्तर्यामी,
सर्वेषां मनःस्थिति जानाति खल !
अर्चक: तस्यापि समर्थनमकरोत् --सत्यं स्वामिन् , यदि
अन्तयोंमी नामविष्यत् , तर्हि सर्वेषां मनोगळं कथमज्ञास्सत् !
शर्याः प्रेम वीक्ष्य सः स्वयं तस्याः मनःकामना पूरया.
-
म.स.
पूजा सभाठा अभूत् । आरार्तिकं कृतम् । द्वावपि
प्रातरी अद्य उच्चस्वरेण आरार्तिकगानमकुस्ताम् । ज्यामान्
ठाकुरः स्याल्या द्वे रुप्पके न्यबाद । कनीयान् ठाकुरः
चत्वारि रूप्यकाणि न्यधात् । ज्यायान् ठाकुरः एकवार
कोपदृष्टया तं दृष्ट्वा मुखं साचीकृतवान् ।
सहसा ज्यायान् ठाकुरः अर्चकमपृच्छत् -तब मनः
किं कथयति मर्चकवर्यम् !
अर्चकोऽब्रवीत् -स्वामिनः साफल्यम् ।
कनीयान् ठाकुरः अपृच्छत् ---मम च !

·110
-
अर्चकः तेनैव मनोमावेन अकथयत्- स्वामिनोऽपि
जयः। ज्यायान् ठाकुरः श्रद्धायां निमग्नः-
"प्रभो, अहं तव शरणं प्रपन्ना, प्रमो इति स्तोत्रं गायन
मन्दिरात् निरगमत् ।
निमेपान्तरे कनीयान् ठाकुरोऽपि-हे दयानिधे, मम पक्षं
रक्ष, वामन्तरा मे गतिः नास्ति इति गायन् मन्दिरात्
निरगमत् ।
अहमपि अन्वगमम् । मिष्टापूपवितरणे च प्रकाश.
महाशयस्य साहायकं फर्नुपक्षिपि । सः स्थाली मद्धखात्
दूरीकृत्य अवदत्-आस्ता नाम, अहं शीघ्र वितरिष्यामि |
इदानीं कियन्नाम अवशिष्टम् ! मयि औदास्येन पालयं
प्रति प्रतिष्ठमाने एव विक्रमः मितशाली द्विचक्रीमारूढः
तत्र आगमत् ।।
तं दृष्ट्वा सर्वे उन्मजा इव अमवन् ।.
द्वावपि ठाकुरौ पुर एवं स्थितौ । श्येनाविव तस्योपरि
मापतितौ। प्रकाशस्य साल्या कतिपयानि मिष्टापूर्णनि
शिष्टानि । सः स्साली ममौ क्षिप्त्वा अघावत् । मई
च तेनोन्मादेन विक्रममुत्सममेव आरोपितवान् ।
किन्तु कोऽपि तं किमपि न परति, सर्वे केवलं
जयघोपमेव कुर्वाणाः सन्ति ।

·112
L
"
अस्याः नगर्याः
सर्वे पूर्णतया दवावधानाः अभूवन् ।
भवतु, शृण्वन्तु कर्णाभ्यां सर्वे ।
एव नाम नास्ति । न केवलमस्याः नगर्याः, सम्पूर्णस्य
भरतवर्पस्स कथा गता। अमेरिकापाः एफस्य कृष्ण.
वर्णकस्य नाम विजयमाप्नोत् ।
ज्यायान् ठाकुरः जगजे-मिथ्या, मिथ्या, सर्वथा
मिथ्या।
:
कनीयान् ठाकुरः स्थिति परिवर्त्य अवदत्--
कदापि न, मासत्रयस्स
तपस्या किं मुघा गता!
प्रकाशः उरस्ताडयन् अकथयत्-- अत्राहं मिन्नशिराः
छिन्नहस्तः तिष्ठामि, किमुपहास फरोपि।
एतसिगनन्तरे उपपञ्चाशत् संख्याः जनाः विषण्ण.
बदनाः तत्र आगताः । एते वराका अपि स्वाएं
निन्दन्तः आयान्ति स्म । अमेरिकायाः कृष्णवर्णकः
गृहीत्वा निनाय ! अमाम्यः! पिशाचः! दुष्टः !
इदानीं कस्य वा कथं विश्वासो न भवेत् ! ज्यामान्
ठाकुरः गर्जन् मन्दिरमगात्, अर्चकं च उद्योगात निरका.
सयत-पतदर्थमेव त्वामेवावन्ति दिनानि अहं पालित
वान, व्यर्थ खादसि, विनोदे कालं च पयसि।

·114
वान् , सः एकदैव एतावद् अस्पत्वं प्रापत् , यत् अणुः
अभूत् , मम चहास: उत्पन्नः ।
यथा किल कोऽपि
दानशौण्डः मुष्टिपूर्णमन्नं हस्त धृत्वा एकलाजनानां
भोजनाहानं दद्यात् ।
अत्र च अस्माकं गृहे एकैकोऽपि
मन्यते यत् .........
अहमपि अहसम्-आम , विषयो वस्तुतः एवमेव,
आवा च लेखाय प्राणैरपि अयुध्यावहि । किन्तु, सत्य
वद, तव नैयत्यं सदोपं जातं न वा !
विक्रमः सित्वा अवदत्-इदानी पृष्ट्वा किं करोषि !
जवनिका पिहिता आस्ताम् ।

·BL-17
BHAVAN'S LIBRARY, BOMBAY-7.
N.B.-- This book is issued only for one week till
This book should be returned within a fortnight
lo
from the date fast marked below:
Date
Datc
Dato