·Printed by Ramchandra Yesu Shedge, ab the 'Niraya Sagar Press,
26-2, Kolbhat Lane, Bombay.
Published by Dhirajlal Vrajdas Sanklis, A. A., LL. Boy Adrocato,
at Khakbar Building, P. Tank, Bombay 4.

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । श्रीमब्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । अथ दितीयोऽध्यायः। प्रधमः पादः स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्ग इतिचेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्गात् ॥१॥(२-१-१) प्रथमाध्याये घेदान्तवाक्यानां विवादास्पदानां ब्रह्मपरत्वेन समन्वय: पादितः। अधुना श्रुतिस्मृत्यविरोधः प्रतिपाद्यते । भाप्यप्रकाशः। स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्ग इतिचेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्गात् ॥१॥ अथ द्वितीयाध्यायं व्याचिख्यासवोध्यायसङ्गति प्रदर्शयितुं पूर्वाध्यायार्थमनुवदन्तोसार्थमाहुः प्रथमेत्यादि । अधुना समन्वयप्रतिपादनादनन्तरं, श्रुतिस्मृत्यविरोधः श्रुतयश्च स्मृतयश्च तासामविरोधः प्रतिपाद्यते । तथा सति श्रुतीनां परस्परमविरोधः स्मृतीनां च श्रुत्यविरोध इत्यर्थात् सेत्स्यति सोत्र विचार्यते । तथा च पूर्वाध्यायार्थविचार उपोद्धातः सङ्गति- रित्यर्थः । ननु समन्वयानन्तरं श्रुतिविप्रतिपेधे निराकरणीये स्मृतिविरोधाविरोधविचारस्य किं रश्मिः। स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्गात् ॥ १ ॥ 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यः' इति 'भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा'इति श्वेताश्वतरा- .च्छ्रवणानन्तरं द्वितीयाध्याये मननं प्राप्तं भक्तिमार्गीयत्वाद्भाष्यस्य । तच युक्तिभिरनुचिन्तनं मननं, तत्रापि युक्त्या वेदिवेदोपहकत्वमितिहासादीनां न स्यात् । सांख्यादीनां शास्त्रान्तरत्वं न स्यात्, तदा सांख्यादिस्मृतयः उपबंहिकाः स्युरिति तर्केण प्रथमसूत्रं प्रववृते । तेन सांख्यस्य शास्त्रान्तरत्वं वैदिकार्थाभावाच्छ्रीभागवते 'त्रय्या चोपनिपशिश्च'इति शास्त्रप₹ गणनाच । बालयोधेपि शास्त्र- पदमुक्तम् । निर्वाहकसङ्गत्या द्वितीयं सूत्रम् । योगे शास्त्रत्वसमर्थनाय तृतीयं सूत्रमिति । भाष्यमव- तारयन्ति स्म अथेति । एवं सतीति श्रुतीनां कपिलादिमहर्पिकृतानां स्मृत्यविरोध इति न समासः वक्ष्यमाणविरोधादत एवं द्वन्द्वाभिप्राये सति । उपोद्धात इति । श्रुतीनां परस्परम- विरोधः स्मृतीनां च श्रुत्यविरोधः तदा ज्ञातो भवति यदेमा ब्रह्मसमन्विताम्यो विरुद्धा, इमा 'नेति विभागः स्यात् स च समन्वयाधीन इति समन्वये प्रकृतसिझ्या चिन्ता अत उपोद्घात- १. 'तथा सति' इति प्रकाशकारपाठः। - ·. श्रीमद्रासूत्राणुमाध्यम् । [म०२ पा० १ १०१ सू०१. भ्रान्तिमूलतया सर्वसमयानामयुक्तितः। न तविरोधाद् वचनं वैदिकं शक्यतां ब्रजेत् ॥ श्रुतिविप्रतिषेधस्त्ववश्यं प्रतिविधेयः । प्रथमचतुर्धपादे सर्वयानुपयोगे प्रतिपादिते, स्मृतिप्रतिपादिते स्मृतित्ववचनेन, प्रामाण्ये च पावत् तदमामाण्यं न प्रतिपाद्यते तावत् तद्विरोधः परिहर्तुमशक्य इति तन्निराकरणा) प्रथमतः भाग्यप्रकाश प्रयोजनमित्यतस्तद् गृहन्ति भ्रान्तीत्यादि प्रतिविधेय इत्यन्तम् । श्रुतिविरुद्धस्मृतीनां, भ्रान्तिमूलतया वदुक्तानां सर्वेषां समयानां युक्तिनियमानाम् , अयुक्तितोऽयुक्तता- याम् । सप्तम्यर्थे तसिः । भावप्रधानो निर्देशः । तद्विरोधात् स्मृतिविरोधात् । वैदिक वचनं शङ्कयतामस वाक्यस्सायमर्थो भवति न वेति शङ्काविषयतां, न ब्रजेन्न प्रामुया- दित्येक प्रयोजनम् । एतचायसूत्रत्रयेण सिद्धयति । तु पुनः श्रुतिविरोधः श्रुतौ विरोधः श्रुतिविरोधोऽवश्यं सर्वथा प्रतिविधेयः, अन्यथा विवक्षितार्थयोधो न स्यादिति द्वितीयम् । एतदुभयप्रयोजनार्थमविरोधो विचार्यते । तथा च श्रुतीनां वलिष्ठत्वात् ‘स्मृतीनां च नैवल्येन तया निराकार्यत्वाच्छुतिविरोधे कासांचित् स्मृतीनां संकोचेन कासांचिद् दुषणेन लोकमात्र- सिद्धानां च युक्तीनां दूपणेन विरोधपरिहारो न तु तद्विरोधेन श्रुतिसंकोचस्तदनुरोधेन या श्रुत्यर्थविचार इत्यर्थः । एतदेव पादार्थकथनमुखेन विभजन्ते प्रथमचतुर्थेत्यादि । आनुमानिका- यधिकरणत्रयेण सांख्यमतस्यावैदिकत्वं समर्थयित्वा, कारणत्वेन चाकाशादिनित्यायधि- करणद्वयेन श्रौतशब्दविप्रतिषेधं जगद्वाचित्वाधिकरणेनार्थविरोधं च परिहत्य, वाक्यान्यया- धिकरणे जीवनमवादोत्थापितप्रकृतिकारणवादं च परिहत्य, प्रकृतिश्चेत्यधिकरणेन ब्रह्मण एवोपादानवनिमित्तत्वयोः साधनाजगत्कारणविधारणायां सांख्यमतस , सर्वथाऽनुपयोगे प्रतिपादिते, प्रतिपादिते च 'स्मृतेश्च' इत्यादिसूत्रेषु स्मृतिप्रामाण्याङ्गीकाराच्छेपाभ्यनुज्ञया विवि- तात्मज्ञानवैराग्यादिपु तस्याःस्मृतित्ववचनेन प्रामाण्ये, पुनः स्मृतित्वेन प्रकृतिकारणत्वांशेपि प्रामाण्यप्रत्ययस्थाने यावत् तदंशे सर्ववेष्टनस्मृतिवत् स्मृतित्वप्रयुक्तमप्यप्रामाण्यं न प्रतिपाद्यते तायत् तस्याः स्मृतैर्विरोधः परिहर्तुमशक्य इति तर्दशे स्मृतित्वप्रयुक्तप्रामाण्यनिरा. रश्मिः। इत्यर्थः । अध्यायसमाप्तायुक्तां पादार्थसङ्गतिमाहुः पादायति । मूलपुस्तकानुरोधेन कचिदध्यायगत- समन्वयेनैव चारितार्थे सामान्यविशेपभावश्चेत्यन्तो ग्रन्यो न पठ्यते । प्रसङ्गसङ्गतावन्तवः । तेनोपोदातगर्मः ससङ्गतिरित्ययः । युक्तिनियमानोमिति युक्तिमिनियमितानाम् । न मानुया-. दिति वेदमूलत्वेन 'यन्न दृष्टं तु वेदेषु तदुक्तं स्मृतिमिः किल' इति बृहस्पतिस्मृत्या निषेध्य- कोटावनिवेशादुपष्टम्भकत्वेन तु निवेशादधिकरणे . तर्कविषयसंशयविपयतां न प्राप्नुयात् । शङ्का- शब्दस्तर्कयुक्तसंशये । यद्वा शक्यतां तर्कविषयतां पूर्वपक्षविषयतामिति यावत् । विवक्षितेति । युक्तिपूर्वकपरमार्ययोधो न स्यात् । नैवल्येनेति पौरुषेयत्वेन नैर्यल्यम् । तदनुरोधेनेति । सर्वथेति वक्तव्यम् । शेपाभीति । अनुज्ञाज्ञा । सर्वपेष्टनेति 'औदुम्बरी : स्पृष्ट्वोद्गा- पति' इति श्रुतौ औदुम्बरी सर्वा वेष्टयितव्येति सर्ववेष्टनस्मृतिवत् । तदंश इति प्रकृतिकारणत्वांथे ।

·भाध्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । सूत्रत्रयमाह । तुल्यबलानां परस्परविरोधे न प्रकारान्तरस्थितिरिति ततो युक्त्या श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारः । ततो द्वितीये पादे वेदवाधकत्वाभावेऽपि तैरपि खातव्येण कश्चन पुरुषार्थः सेत्स्यतीत्याशङ्कय याह्यायाधमतान्येकीकृत्य निरा- करोति । भ्रान्तेस्तुल्यत्वात् । ततः सम्यग् वेदार्थविचारायैव वैदिकपदार्थानां क्रमखरूपविचारः पादद्वयेन । अतः संपूर्णेनाप्यध्यायेनाविरोधः प्रतिपाद्यते। कपिलादिमहर्षिकृतस्मृतेन मन्वादिवदन्यत्रोपयोगः । मोक्षकोपयोगित्वात् । तत्राप्यनवकाशे चयापत्तेरितिचेन्न । कपिलव्यतिरिक्तशुव्रह्मकारणवाचक- भाष्यप्रकाशः। फरणार्थ सूत्रत्रयमाहेत्यर्थः । तत्र हेतुः तुल्येत्यादि । तथा च सांख्य ईश्वरस्य निराकृतत्वाद् योगे च वेदप्रवर्तकतयानुग्राहकतया च तदङ्गीकारात् तुल्यवलानां स्मृतीनां परस्परविरोधे एकतरप्रामाण्यस्य वक्तुमशक्यत्वान्न तदुक्तरीत्या प्रकारान्तरस्स सेश्वरत्वानीश्वरत्वादेः स्थिति- निर्णयः । इति असाद्धेतोः । तथा चैवमप्रामाण्ययोधनार्थ सूत्रत्रयमित्यर्थः । शिष्टानामर्थ- माहुः ततो युक्तयेत्यादि । तत आद्यमत्रत्रयोत्तरं, शिष्टेषु युक्त्या प्रत्यक्षस्य श्रुतेश्च श्रुत्योश्च परस्परविप्रतिषेधे प्रतिपादिते युक्त्या तत्परिहार इति प्रथमपादार्थः । द्वितीयपादार्थमाहुः ततो द्वितीय इत्यादि । वेदबाधकत्वाभाव इति सर्ववेष्टनस्मृतिवदप्रामाण्यात् तथात्वे । तैरिति बाह्याबाह्यस्मृत्युक्तसाधनैः। कश्चनेति यत्किचिन्मुक्तिरूपः । फलेनुपयोगात् तन्निरा. करणं द्वितीयपादार्थः। अग्निमयोरर्थमाहुः ततः सम्यगित्यादि । तृतीये वियदादिपादे प्रथम भूतानामुत्पत्तिः, स्वरूपम्, उत्पत्तिक्रमश्च विचार्यते । ततो जीवात्मस्वरूपं तद्धर्माश्च । चतुर्थे चेन्द्रियोत्पत्तिक्रमस्तत्स्वरूपादिकं च । तथा चैतद्वयं पादद्वयार्थः । सिद्धमाहुः अत इत्यादि । अत इति पादेपूक्तप्रकारकार्थप्रतिपादनात् । उपन्यस्तं सूत्रं व्याकुर्वन्ति कपिले- त्यादि । अयमर्थः । 'ज्ञानादेव तु कैवल्यम्' इत्यादिश्रुत्युक्तमोक्षफलकज्ञानार्थ जगत्कारणविचार- रश्मिः । तत्र हेतुरिति प्रकृतिकारणत्वांशे प्रामाण्यनिराकरणे । योगे चेति 'एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति' इति वाक्यात् सेश्वरसांख्य इत्यर्थः । योगस्याग्रे प्रतिवक्तव्यत्वात् । वेदेति 'क्लेशकर्मविपाकाशयै- रपरामृष्टः पुरुषविशेप ईश्वरः' 'तत्र निरतिशयं सर्वज्ञवीजम्' 'पूर्वेपामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात्' 'तस्य वाचकः प्रणवः' इति वेदप्रवर्तकता। 'तजपस्तदर्थभावनम्' 'ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तराया- भावश्च' इत्यनुग्राहकता। निर्णय इति । तेन न्यूनताख्यनिग्रहस्थानन्यावृत्त्यर्थम् , युक्त्येति भाष्यात् न्यायशास्त्रत्वाभावेऽपि श्रुतिविप्रतिपेधपरिहारल्याख्यानाय तुल्यबलानां शास्त्रत्वेन सांख्ययोगस्मृती- नामिव पुराणानाम् , 'अहं सर्वस्य' इत्यादीतिहासानां छान्दोग्योक्तपञ्चमवेदानां वेदान्तानां च वेदत्वेन तुल्यानां परस्परं प्रथमाध्याये विषयत्वे विरोधेन प्रकारःप्रथमाध्यायोक्तवेदान्तप्रकारः, ततो अन्यप्रकारः उपबृंहणप्रकारः प्रकारान्तरं तेन पञ्चमवेदानां स्थितिरिति निर्णय इत्यप्युपलक्षणविधया तुल्येत्यादि भाष्यार्थः । तदा ततो युक्त्येति भाष्ये तत इत्यस्य न क्रमोर्थः, किं तु ततस्तदनन्तरं, युक्त्या सुत्रत्रयेपि श्रुतिविप्रतिषेधपरिहार इत्यर्थः । शिष्टानामिति सूत्राणामित्यर्थः । पुरुषाणां वा । ननु तर्हि . सूत्रत्रये श्रुतिविप्रतिषेधपरिहाराभावात् पादार्थस्याव्यातिरिति चेन्न न्यायशास्त्रत्वाभावात् । ननु तथापि युक्त्येत्युक्त्या किंचिद्वक्तव्यमिति चेन्न, पूर्व निर्णय इत्यादिग्रन्येनोक्तत्वात् । फलितमाहुः फलेति । .

·श्रीमद्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा० १०१ सू० १. स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्गः । 'अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा' इति ॥१॥ इति द्वितीयाध्याये प्रथमपादे प्रथम स्मृत्यधिकरणम् ॥१॥ भाष्यप्रकाशः। गायो सांख्यस्मृत्यनुपयोगे नित्यानुमेयथुतिविरोधो भवति न वैति संशये कापिलास्तावदेवं प्रत्यवतिष्ठन्ते । पूर्वाध्याये यद्यपि श्रुतिविचारेण ब्रह्मणो जगत्कर्तृत्वं जगदुपादानत्वं च प्रति- पादितं, तथापि कपिलप्रणीतसांख्यस्मृतिविरोधात् तदनादरणीयम् । न च श्रुतीनां स्वतः- प्रामाण्यस्य तद्विरोधे स्मृतीनामप्रामाण्यस्य च पूर्वतत्रे, 'विरोधे त्वनपेक्षं स्यात्' इत्यत्र प्रति- पादितत्वात् स्मृतिविरोधोनयोजक इति शक्यम् । 'औदुम्बरी स्पृष्ट्वोद्गायति' इति श्रुत्युक्तस्य तस्पर्शरूपस्यार्थस्य प्रत्यक्षतो निचतुं शक्यतया सर्ववेष्टनस्मृतौ तद्विरोधस्यापि प्रत्यक्षत एवं भानेन तादृशीनां विरोधस्य तथात्वेपि जगत्कारणरूपस्य वेदान्तश्रुतिविषयस्याप्रत्यक्षत्वेन तादृशविपये पूर्वोक्तश्रुतिकपिलस्मृत्योर्विरोधे यदि प्रत्यक्षथुतिमालम्ब्य तस्या अप्रामाण्यमास्थीयते तदा तन्मूलभूवा श्रुतिर्महर्पिप्रत्यक्षं चोपरुद्ध्येत । न चेदं सर्ववेष्टनस्मृत्यनादरेपि तुल्यमिति याव्यम् । तत्र हि 'असति हनुमानम्' इति सूत्रांशेन स्मृतेर्मन्थरगामित्वबोधनात् प्रत्यक्षश्रुतौ स्वीकृतस्य प्रामाण्यस्य परित्याग आपततीति तदपेक्षया स्मृतेरेव प्रामाण्यत्यागो वरम् । खप्रत्यक्षापेक्षया परप्रत्यक्षस्य निर्बलत्वेन तुल्यत्वाभावात् । इह तु वेदान्तविपयस दुरवबोधत्वेन तादृशमहर्पिगोचरताया एवास्थेयत्वाद्, 'आनर्धक्ये प्रमाणानां विपरीतं पलायलम्' इति न्यायाच कपिलस्मृत्यनुरोधेन श्रुतिरेव प्रधानविपये संकोच्या तदनुग्राहकस्य स्वप्रत्यक्षस्यात्राभावात् । किंच सर्वश्वेतो हयः, सर्वश्यामः पुरुष इत्यत्र. यथा खुरनेत्रनखादिषु तद्वर्णाभावेपि श्वेतादि- चाहुल्या सर्वपदप्रयोगस्तथा वेष्टनस्मृतावपि किंचिदंशपरित्यागेन - पहंशवेष्टनेपि सर्वपद- सोपपत्तिरिति तस्याः संकोचसहिष्णुता तथा नात्र केवलयथार्थज्ञानभवावरणमोक्षोपयोगितया भाष्ये । भ्रान्तेरिति वाद्यायाधमतप्रवक्तृणाम् । पूर्वपक्षमाहुः नित्यानुमेयेति । तन्मूलमूत- श्रुतिविरोधः । पूर्वपक्षमाहुः कापिला इति । 'विरोधे त्वनपेक्षम्' इति प्रथमस्स तृतीये चिन्तितम् । औदुम्परीमिति औदुम्बरी शाखा सदोनाममण्डपस्स मध्ये ज्योतिष्टोमे निखन्यते । तथात्व इति प्रयोजकत्वेऽपि । घेदान्तेति अर्थस्पेत्यर्थः । पूर्वोक्तति आनुमानिकायधिकरणोक्तेत्यर्थः । तस्या इति कपिलस्मृतेः । महपीति उत्सन्नप्रच्छन्नशाखामत्यक्षम् 'अनागतमतीतं च वर्तमानमती. न्द्रियम् । विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक्पश्यन्ति योगिनः' इति वाक्योकं प्रत्यक्षम् । इदमिति तन्मूल- भूतश्रुतिमहर्पिप्रत्यक्षयोरुपरोधनम् । तत्र हीति स्मृतिपादस्थे 'विरोधे वनपेक्षं सादसति झनुमा- नम्' इति सूत्रे हि । मन्धरेति श्रुतिस्मृत्योर्विरोधे ययौदुम्यरी सर्वा वेष्टयितव्येत्यस्याः स्मृतेः 'थोदुम्बरी स्पृष्ट्वोदापति' इति श्रुत्या विरोधे तु स्मृतमनपेक्षं स्यात्, स्वतत्रं स्यात् । असति विरोधेऽनुमान स्मृते- रुपएम्मकं स्यात् । तया चैवं विचारसापेक्षत्वं मन्यरत्वम् । अत्रापि तौल्यमाशङ्कर पारयन्ति स्म ख- प्रत्यक्षेति । तथा सति प्रकृतेप्येवमित्याशा वैपरीत्यमाहुः इह त्विति । आनर्थक्य इति । उदा- हरणं तु । 'आहितामिमग्निभिर्दहन्ति यज्ञपाश्च'इति श्रुति सावकाशां वैतानं प्रक्षिपेदप्सु आवसंध्य पतुप्पथे। पात्राणि तु दहेदनौ यजमाने वृथा मृते' इति पतितामिहोत्रप्रतिपत्तियोधिका स्मृतिः सकोच- पति इति । श्रुतिरेवेति कारणत्वप्रतिपादिका श्रुतिः । नानेति कपिलस्मृतौ नेत्यर्थः । केवलेति केवलं यपयार्यवानं तेन ममं यदावरणं स एव मोक्षस्तदुपयोगितया । सांख्यमतमिदम् । रश्मिः।

·भाष्यप्रकाश-रशिग-परिव॒हितम् । ५ भाष्यप्रकाशा . कसिन्नप्यंशे संकोचसहिष्णुत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । किंच यथा, 'मानवी प्राचौ धाय्ये कुर्यात्' इति विधाय, 'यद्वै किंच मनुरवदत् तद भेपजम्' इति श्रुतिधर्मे तदुपयोग नियमित- वतीति तस्यास्तत्र सावकाशत्वं तथास्याः कचन न वक्तुं शक्यते । तसादेतद्वैयर्थ्यमेवापततीति तन्मूलभूतनित्यानुमेयथुतिविरोधो महर्पिप्रत्यक्षविरोधश्चेति कापिलप्रत्यवस्थानात् प्राप्तं तदेतत् स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेदिति सूत्रांशेनानूद्य प्रतिबन्धा प्रतिविधत्ते नान्यस्मृत्यनव- काशदोपप्रसङ्गादिति । तथा च, 'वेदान्तकृद् वेदविदेव चाहम्' इति सर्ववेदवेत्रा वेदान्तकर्ता भगवता गीतास्मृतौ 'अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा' इति, 'अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते, इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः' इत्यादिकथनादुक्तज्ञानवतां स्वभजन- कथनेन बहूनां चेतनकारणत्वास्थितियोधनाच्च बहूनामनुग्रहो न्याय्य इति ताभिरेव वेदा- न्तवाक्यनिर्णय उचितः, अन्यथा तासां सर्वासामेवानवकाशप्रसङ्गात् तथा च वेदान्तो. क्तविपयसाप्रत्यक्षत्वेप्येतदनुरोधेन कपिलस्मृतिरेव जघन्याधिकारिविषयत्वेन संकोच्या। ये रश्मिः। धाय्य इति । यत्किंचेति यत्किमपि स्मृत्यादि । धर्म इति मनुस्मृतिधर्मप्रतिपादिका तट्टीकायामस्याः श्रुतेरलेखानियमितवती । मन्वादिः स्मृतिरिति पुराणादिप्रंसिझ्या मुख्यो धर्मः । तदुपयोगं मन्वादिस्मृत्युपयोगम् । अस्या इति कपिलस्मृतेः। शक्यत इति समवायित्वयोधकश्रुत्या शक्यते । कापिलप्रत्यवेति 'ऋषि प्रसूतं कपिलं यस्तमग्ने ज्ञानर्षिभर्ति ज्ञायमानं च पश्येत्' इति श्रुत्या पूर्वपक्ष- माहुः तदेतदिति । प्रतिबन्या इति प्रतिवन्दिम् । कर्मणः संबन्धसामान्यविवक्षया पष्ठी, तुल्योदोपः प्रतिबन्दिः । प्रतीति सूत्रकार उत्तरयतीत्यर्थः। नान्यस्मृत्यनवेति तेन भाष्ये कपिलेत्याधन्ते तस्मादिति पूरणीयमिति घोधितम् । ननु भाष्यान्तरेषु सर्वाः स्मृतयः संगृहीताः यथा शक्त्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यत इति ता विहाय माध्यान्तरोक्तगीतामात्रग्रहणं कुत इत्यतस्तदुपपादयन्ति तथा चेति । उक्तज्ञानेति इति मत्वेत्यनेनोक्तजगत्कर्तृत्वज्ञानवताम् । वुधा इति बहुवचनस्सामिप्राय- माहुः वहनामिति । ननु प्रकृतिश्चेत्यधिकरणे सदेव सोम्येदमन आसीत् इति सन्मानस विषयत्वे मामिति चेतनविपयस्मृत्युपन्यासः कथमित्यत आहुः चेतनेति । तथा च सदित्युपलक्षणमिति भावः । यहनामिति नात्र सर्वभाष्योक्तयहूनां स्मृतिवाक्यानामनुग्रहोर्थः । स्मृतिपुराणमतसांकर्य- प्रसङ्गात् किंतु पहुना बुधानां भ्रान्तिरहितानां वाक्यानामित्यर्थः । ताभिः शुद्धब्रह्मवादोपयोगिनीमि- जिज्ञासासूत्रप्रतिज्ञाताभिः । एवकारेणान्यस्मृतिव्युदासः । 'नानुध्यायाद् यहून्'इति श्रुतेरुचित इति । अत एव जिज्ञासासूबे ब्रह्मशब्देन पञ्चमवेदानामपि प्रतिज्ञा वक्तुं शक्यते न संकोचः । तदुक्तम् 'वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानि व्याससूत्राणि चैव हि । समाधिमापा व्यासस्य प्रमाणं तचतुष्टयम्' इति नियन्धे । अन्यथेति गीतातिरिक्तश्रीमद्भागवतवाक्यातिरिक्तस्मृतीनामुपष्टम्मकत्वे । अनवेति परस्परविरुद्धतया नैकस्मिन्नर्थे पर्यवसानादनवकाशप्रसङ्गात् । अतः 'तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना नैको मुनिर्यस्य वचः प्रमाणम् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः' इत्यधिकारानुसारेण फलति । एतदिति गीतानुरोधेन । ननु भाष्ये 'अरूपवदेव हि तत् प्रधानत्वात्' इत्येकदेशि मतं, सुयोधिन्यां पञ्चविंशाध्याये तृतीयस्कन्धे सिद्धान्तान्तरनिरूपणाच्छास्त्रत्वाच तासां कोऽभिप्राय इत्यतस्तत्संगृह्णन्तः सिद्धमाहुः तथा चेति । संकोच्येति । तथा चर्पि प्रसूतं १. वाराहपुराणराइरभाष्यन्यायमालाविस्तरादि।

·भीमद्रमासूत्राणुभाप्यम्। [अ०२ पा०१०१सू०१० भाग्यप्रकाशा मुमुक्षयः परप्रात्यनहर्हास्तेनया. स्वात्मानं प्रकृतिप्राकृतेभ्यो विविच्य खवरूपावस्थिता भवि- प्यन्तीति तादृशामर्थे परब्रह्मकारणतांश परित्यज्य देवामरन्यायेन, प्रकृतेरनादित्वं बोधयित्वा तथोक्तमित्येवं संकोचसहिष्णुत्यात् । न च तन्मूलभूतश्रुतेर्महर्पिप्रत्यक्षस्य या विरोधः, महर्षे राशयस, तन्मूलश्रुतेश्च प्रत्यक्षथुत्यविरुद्ध एवार्थे तात्पर्यात् । अन्यथा देवहूति स्वमातरं प्रति सर्वतत्त्वयाथात्म्यमुक्त्वाध्ये 'ज्ञानमेकं पराचीनरिन्द्रियैर्ऋम निर्गुणम् , अबभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा' इत्यादि न वदेव । एतदेवामिप्रेत्य मोक्षधर्म, 'सांख्ययोगः पञ्च- रात्रं वेदाः पाशुपतं तथा, ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि ये' इति पञ्च. सिद्धान्तांस्तद्वक्श्चोक्त्या, 'सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेप्वेतेषु दृश्यते, यथागतं तथा ज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुः,' 'न चैनमेव जानन्ति तमोभूता विशाम्पते, तमेव शास्त्रकर्तारः प्रवदन्ति मनीपिणः, निष्ठां नारायणमूपि नान्योऽस्तीति वचो मम' इत्युक्तम् । यथागतमिति श्रुत्यवि- रुद्धम् । तथा चाज्ञानामर्थे संकोच इत्यर्थः । अथवा पामोत्तरखण्डे भगवच्छिवसंवादे, 'त्वं च रुद्र महाबाहो मोहनार्थम्' इति मोहनं प्रक्रम्य, 'मयि भक्ताश्च ये विमा भविष्यन्ति महर्पयः । त्वच्छत्तया तान् समाविश्य कथयस्व च तापसान् । कणादं गौतमं शक्तिमुप- मन्युं च जैमिनिम् । कपिलं चैव दुर्वासं मृकण्डं च वृहस्पतिम् । भार्गवं जामदग्यं च दशै- तांस्तापसानृपीन् । तव शक्या समाविश्य कुर्वतो जगतोहितम् । त्वच्छच्या सन्निविष्टास्ते रश्मिः। कपिलेत्यस्सा अपि न विरोधः । सिद्धान्तान्तरत्वात् । प्रत्यक्षश्रुत्यविरुद्ध इति न चैकदेशिमतं विरुद्धमिति वाच्यम्, खगृहीतमतत्वेन विरुद्धत्वेऽपि खगृहीतत्वेन रूपेणाविरुद्धत्वात् । तात्पर्या- दिति जानातीच्छति यतत इति तात्पर्य ज्ञानं कारणं ज्ञानं तु मुख्यैकदेशिसिद्धान्तयोः प्रणयना- दस्त्येव । अन्यथेति प्रत्यक्षश्रुत्यर्थे तदविरुद्धकदेशिमते च तात्पर्यामावे । इदानीं सर्वविध- सांख्यस्यानादरणीयता प्राप्नोति तथापि 'सांख्यो घहुविधः प्रोक्तस्तत्रैकः सत्त्रमाणकः । अष्टाविंशति- तत्त्वानां खरूपं यत्र वै हरिः । अन्ये सूत्रे निषिध्यन्ते' इति शास्त्रार्थात् 'अथ ते संप्रवक्ष्यामि सांख्यं पूर्वविनिश्चितम्' इति प्रतिज्ञाय 'आसीज्ज्ञानमयो ह्यर्थः' इत्यादिनैकादशे भगवत्तत्कृततत्प्रस्तावा- चाष्टाविंशतितत्त्वानां स्वरूपं यत्र नवकं भवति । 'पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तमहकारो नमोऽनिलः । ज्योतिरापः क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव'इत्युक्तं भागवतं भवति तदतिरिक्तसांख्यस्य 'केचित् पशितिं प्राहुरितरे पञ्चविंशतिः । सप्तके नव पट्ट्रेचिचत्वार्यकादशापरे । केचित्सप्तदश प्राहुः पोडशैके प्रयोदश'इत्युक्तस्य सूत्रेषु प्रत्याख्यानान्न त्रैलोक्यं सांख्यं प्रत्याख्यातमित्याशयेन सिद्धान्तान्तरकापिलं सांख्यमाहुः सर्वतत्त्वेति । पराचीन रिति प्राकृतैः । 'पराधि खानि व्यतृणस्वयंभूस्तस्मात् पराङ् पश्यति नान्तरात्मन्'इति श्रुतेः । निर्गुणमिति एकदेशिमतत्वान्निर्गुणपदम् । शून्याभाव. तुच्छादृश्यनिर्गुणादिपदानां सामानाधिकरण्यात् । महोपनिपदि 'एप द्येय शून्य एप घेव तुच्छ एप धेवाभाव एप घेवाव्यक्तोऽदृश्यो निर्गुणश्च'इति माध्यमाष्ये उक्तम् । अर्थरूपेणेति घटपटादिरूपेण शब्दार्यधर्मिणा भ्रान्त्यावभातीत्यर्थः ख्यातियोधकम् । इत्यादीति ख्यातियोधकं न वदेदि- सर्थः । एवं जानन्तीति मुख्यगौसिद्धान्तेन न जानन्ति । तमेवेति सिद्धान्तद्वयप्रतिपाद्यमेव । मापिमिति ब्रह्माग्निः सप्तर्पयः समिधः तेषु 'नारायणपग वेदा' इति तस्स ग्रहणम् । श्रुत्यः 1. शब्दादीनि नीप्रशकाराः ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ५ इतरेषां चानुपलव्धेः ॥ २॥ (२-१-२) प्रकृतिव्यतिरिक्तानां महदादीनां लोके वेदे चानुपलब्धेः ॥२॥ इति द्वितीयाध्याये प्रथमपादे द्वितीयमितरेषामित्यधिकरणम् ॥ २॥ भाप्यप्रकाशः। तमसोद्रिक्तया भृशम् । तामसास्ते भविष्यन्ति क्षणादेव न संशयः। कथयन्ति च ते विप्रा- स्तामसानि जगत्त्रये । पुराणानि च शास्त्राणि त्वं चासत्वेन हितः । कपालचर्मभसास्थिचिहा- न्यमरपूजित । त्वमेव धृत्वा ताँल्लोकान् मोहयस जगत्त्रये । तथा पाशुपतं शास्त्रं त्वमेव कुरु सत्तम । कङ्कालशैवपाखण्डमहाशैवादिभेदतः' इति कथनात् कपिलाचार्यैस्तामसशक्तिप्रवेशोत्तरं तथा कथितमिति देवहूत्यादिकं प्रति च तदावेशाभावदशायां कथितमिति विषयभेदान मोक्षधर्मवाक्यानां सूत्राणां च विरोध इति दिक । अत एव हेमाद्री श्राद्धखण्डे खानाह- प्रकरणे पत्रिंशन्मते, 'शैवान् पाशुपतान् दृष्ट्वा लोकायतिककापिलान् । विकर्मस्थान् द्विजान् शूद्रान् सवासा जलमाविशेत्' इत्युक्तम् ॥१॥ इति प्रथमं स्मृत्यधिकरणम् ॥१॥ इतरेपां चानुपलब्धेः ।। २ ॥ एवं प्रतिबन्धा कपिलस्मृतेर्निरङ्कुशप्रधानकारणत्वांशे संकोचसहिष्णुत्वमुक्त्वा महदायंशेपि तथात्वमाहेत्याशयेन सूत्रं पठित्वा व्याचक्षते इतरेषां चानुपलब्धेरित्यादि । लोके गीतापुराणादिस्मृतौ प्रश्नोपनिपदादिश्रुतौ चोपलभ्यमानत्वैपि कपिलोक्तप्रकारेणानुपलभ्यमानत्वात् तथाहि प्रवचनसूत्रेषु तावत् 'स्थूलात् पञ्चतन्मात्रस्य' 'बाह्याभ्यन्तराभ्यां तैश्वाहङ्कारस्य' 'तेनान्तःकरणस्य' 'ततः प्रकृतेः' इति सूत्रयता पञ्चभूतव्यति- रिक्तानां कार्यलिङ्गकानुमानगम्यत्वमादृत्याग्रे, 'मूले मूलाभावादमूलं मूलम्' इति कथनात् रश्मिः । विरुद्धमिति श्रुतयः स्पष्टाः । एतस्यैव परम्पराप्राप्तत्वादिति भावः । मोक्षेति । तेनैकादशोक्तानां भगवद्वाक्यानामप्यविरोधो बोध्यः । सूत्राणां चेति । 'दृष्टानुनविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्'इत्यारम्भे वैराग्यं भगवद्धर्मो भगवान् 'असङ्गोयं पुरुष इति' इति 'प्रधानाजगजायत इति इति च सूत्रद्वयं च । पञ्चस्वध्यायेषु इति श्रीकापिलसांख्यप्रवचनसूत्रवृत्ताविति वृत्तिशब्दः । पठेऽध्याये 'अस्त्यात्मा नास्तित्वसाधनाभावात्' स्पष्टमित्यारम्भः । इति श्रीकपिलसांख्यप्रवचनसूत्र इति न वृत्ति. शब्दः । एषां सूत्राणां न विरोधः । अत एवेति स्वतन्त्रकापिलकमतस्यैव दूपणादेव । अस्मिन्पादे सर्वेष्वप्यधिकरणेषु पूर्वाध्यायोक्तसमन्वयो विषयः, तत्रास्मिन्नधिकरणे वैदिकस्स समन्वयस्स सांख्य- स्मृत्या संकोचोऽस्ति न वेति संशयः, संकोचोऽस्तीति तावत्प्राप्तम् । कुतः । सांख्यस्मृतेर्निरवकाशत्वेन प्रबलत्वाद्वेदस्योपबृंहणत्वं युक्तमिति प्राप्तेऽभिधीयते । सांख्यस्मृतीनां वेदोपबृंहणत्वं न युक्तम् । मोक्षकप्रयोजनानामन्यासाम् 'अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः' इत्यादिगीताश्रीभागवतीयकपिलर्पिस्मृत्यनव- काशप्रसङ्गात्तासामुपबृंहणत्वमिति राद्धान्तः ॥ १॥ इति प्रथमं स्मृत्यधिकरणम् ॥१॥ इतरेषां चानुपलब्धेः ॥ २॥ प्रतिवन्द्या इति । प्रतिबन्दिस्तुल्यदोषः । 'लोकस्तु भुवने जने' इति जननशीला कुयुत्तयादिनेति लोकपदेन जने युक्त्यादिभिरनुपलब्धिमाहुः प्रवचनेति । पञ्चभूतेति सूत्रस्थस्थूलादित्यस्सार्थः । याह्याभ्यन्तराभ्यां सूक्ष्मस्थूलदेहाभ्याम् । कार्यलिङ्ग- केति स्थूलानां सावयवानां भूतानां कार्यत्वात्तैस्तत्कारणानि तन्मात्राणि शब्दादीन्यनुमीयन्ते द्विविधेन्द्रियैः तन्मात्रैः कार्यैरहंकारोऽनुमीयते । तेन युद्ध्यात्मकं महत्तत्त्वं, तेन कार्येण प्रकृतिरिति । एवं कार्यलिङ्गकानुमानगम्यत्वम् । तेनानुमानमित्यादृत्य योजनीयानि सूत्राणीत्युक्तम् । मूल इति मूलं , ·८ श्रीमद्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० ११०२ सू०२० भाष्यमकाशः। तस्यामेव मूलकारणता निर्णीता । नदिदमनुमानान्न सिद्धयति । स्थूलेपु पृथिव्यादिचतुर्प गन्धादिगुणाविनाभावस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन शब्दे च द्रव्यजन्पत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन पूर्ववर्ति- त्वस्य प्रत्यक्षवाधितत्वाद् गुणनाशेपि द्रव्यदर्शनेन व्यतिरेकन्यमिचाराद् गुणातिरिक्तानां मात्राणां लोकाप्रसिद्धत्वाच न स्थूलैस्ता अनुमातुं शक्यन्ते प्रत्युत पृथिव्यादिचतुष्टये तत्पर- माण्वनुमानमेव सुकरम् । आकाशो नित्य इत्येव च युक्तम् । एवं मात्राणां स्थूलकारणत्वेन मात्रात्मकस्वरूपेण चासिद्धौ वत्साधितानामहंकारमहत्तत्त्वप्रकृतीनामप्यसिद्धिरेव । नापि द्विविधे- न्द्रियाम्यामहंकारसिद्धिः । शब्दातिरिक्ताया याचो, गोलकातिरिक्तानामन्येषामपि कर्मेन्द्रियाणां चामसिद्धत्वात् । गोलकरपि भूतानामेव सिद्धेश । तेषां स्खविलक्षणोपादानासाधकवाद । रश्मिः। कारणम् । तस्यामिति मूलप्रकृतौ । पृथिव्यादीति । अत्र भूतत्वमाकाशादिपञ्चान्यतमत्वं सविशेपश्चन्दादिमत्त्वं या सिद्धान्ते । यहिरिन्द्रियग्राद्यविशेषगुणवत्त्वं तदिति केचित् । तदालंकारिका न सहन्ते । 'योग्यतापटितमपि प्रमाणविरहितम्'इत्युक्तं प्रस्थानरत्नाकरे । शिरोमणिस्तु स्पन्दसमवायि- कारणतावच्छेदको जातिविशेषो भूतत्वम् , समवेतेन्द्रियग्राह्यगुणवदृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वं तदिति केचिदित्याह पदार्थतत्त्वविवेचने । द्रव्यजन्येति आकाशजन्यत्वस्स । पूर्ववर्तीति अनन्यधा- सिद्धत्वे सति कार्यनियतपूर्ववृत्तित्वं कारणत्वमिति कारणलक्षणघटकस्स पूर्ववर्तित्वस्य बाधितत्वे- ति । तथा च कार्यकारणभावाभावानानुमानमिति भावः । गुणनाश इति आमघटादौ तेजः- संयोगेन तया। व्यतीति अश्मा गन्धवान् पृथिवीत्वाद् इत्यत्र यत्र यत्र पृथिवीत्वं तत्र तत्र गन्धवत्वमित्यन्वयन्यासिः । व्यतिरेकस्तु यत्र यत्र गन्धवत्त्वाभावस्तत्र तत्र पृथिवीत्वाभावः, तस्य व्यभिचारात् । ननु न गुणास्तन्मात्राः किंतु भूतसूक्ष्मावस्थास्ता इत्याकाङ्क्षायामाहुः गुणातीति । लोकेति पुराणादिस्मृत्यप्रसिद्धत्वाच । न स्थूलैरिति स्थूलानां कार्यत्वाभावान्नानुमातुं शक्यन्ते । प्रत्युतेति अत्र प्रत्युत पञ्चतन्मात्रेभ्यः स्थूलानामनुमानमिति नोक्तम् । पृथिवी गन्धवत्त्वाटवदि- त्यादी साध्यहेतुतावच्छेदकैक्यात् । यदि च गन्धसमानाधिकरणद्रव्यत्वापरजातिमत्तं पृथिवीत्वमिति न तयोरक्यमिति विभाव्येत तदापि गन्धवत्त्वं पृथिवीत्वमिति पक्षे तयोरैक्यं स्यात् । अतोऽश्मा परमाणुमान् स्थूलत्वाद् इत्यायनुमानमेव सुकरम् । एचकारेणोक्तानुमानव्यवच्छेदः । पञ्चम- भूतं वदन्त एवमाकाशे प्राधमनित्यत्वमनुमन्यन्ते आकाश इति । 'न वियत्' इत्यधिकरणे स्पष्टम् । असिद्धिरिति न हि घूमसिद्ध्यभाये वह्विसिद्धिरित्येवं स्थूलात्पञ्चतन्मात्रस्सासिद्धी तैरहंकारादीना- मप्यसिद्धिः । लोकाप्रसिद्धत्वादेवकारः। बहूनामनुग्रहस्य न्याय्यत्वात् । महत्तत्त्वमन्तःकरणम् । तैरहं कारस्पति सूत्रांशं दूपयन्ति नापीति । याह्यं स्थूलम् । आन्तरः शब्दः, ताभ्यां याद्याभ्यन्तराभ्यां तानीन्द्रियाण्यनुमेयानि तैरहंकारस्सानुमानमेकोऽर्थः। यद्वा अभ्यान्ता रूपरसादयः तैरिति द्वितीयोऽर्थः । तत्र प्रथमार्थमाहुः द्विविधेति । तत्र मीमांसकाः यत्संप्रयुक्तेऽर्थे विशदावमासं ज्ञानं जनयति तदिन्द्रियम् । नैयायिकास्तु शब्देतरोभूतविशेषगुणानाभयंले सति ज्ञानकारणमनासंयोगाश्रयत्वं तत्त्वमिति । सिद्धान्ते तु देहसंयुक्त सति स्वफलेनात्मज्ञापकत्वम् । अन्येपामिति पाण्यादि- पतुर्णा श्रोत्रादीनां चेत्यर्थः । एतचतुर्थपादे स्फुटिष्यति । तर्हि गोलकानामनुमानमस्त्विति पेत्तत्राहुः गोलफैरिति । अनुमितोलकैर्भूतरुपगोलकानां सिद्धिर्नाहंकारस्य सिद्धिः । नन्विदं तु लोकेऽपि तैनसाइंकारकार्याणीन्द्रियाणीति. प्रसिद्धमितियेत्तत्राहुः तेपामिति । असाधकेति ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृहितम् । भाष्यप्रकाशा किंच 'अमिमानोऽहंकार' इत्यहंकारस्य स्वरूपलक्षणम् । स च देहादिष्वहमित्याकारकान्यथा- ज्ञानरूपो वा, अधिष्ठातृत्वेनात्मज्ञानरूपो या । उभयथापि गुणरूप इति द्विविधेन्द्रियविलक्षण इति न तदुपादानतायोग्यः । एवम्, 'अध्यवसायो बुद्धिः' इति महतः स्वरूपलक्षणम् । स चेद- मेवमेवेति निश्चयात्मा । तस्य चाभिमानजनकत्वं प्रत्यक्षबाधितम् । अहमिदं निचिनोम्यध्य- वस्सामीति विपरीतप्रत्ययाद् आत्मधर्मत्वेन प्रत्ययाच । ततो जडप्रकृत्यनुमानमपि दुर्घटमेव । अतो यादृशं खरूपं महदादीनां सांख्याभिमतं, न तादृशं लोक उपलभ्यते । नापि गीतादि- स्मृतिपु 'महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचरा' इति चतुर्विशतीनामुक्तत्वेऽपि तेषां खप्रभवत्वस्यैव बोधनेन मूलप्रकृत्युपादेयताया अनुक्तत्वात् । रक्ष्मिः। पञ्चाक्यववाक्यस्थानामत्र शाब्दसत्त्वेऽपि अनुमानोपजीव्यप्रत्यक्षाभावेन कारणविघटनादसाधकलं तस्मात् । अन्यथाज्ञानेति देहामिन्नात्मावगाहित्वात्तथा । ननु न पुरुपविधवाधणेऽव्यवहित- कार्यमहंकारः 'ततोऽहनामाभवत्'इति श्रुतेरन्यथाज्ञानमहंकारः, किंतु यथार्थज्ञानमिति चेत्तनाहुः अधिष्ठातृत्वेनेति पुरुषविधाधिष्ठातृत्वेन । 'स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात् सर्वान्पाप्मन औपत्त- स्मात्पुरुषः' इत्युक्त्वा 'सोऽविभेत् तस्मादेकाकी विभेति' इत्येकाकित्वविधानात् । अयं तु देहमिन्नात्मा- वगाही भवति । पुराणे तु तन्मात्रेन्द्रियमनोजनकतमआदिगुणवानहंकारः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहंकारो विमोहनः' इत्युपक्रम्य 'तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणम्'इति वाक्यात् । गुणरूप इति नैया- यिकानां चतुर्विंशतिगुणेषु बुद्धेः पाठात् । तदुपादानतेति द्विविधेन्द्रियोपादानतायोग्यः । स्वरूपेति । प्रत्यक्षबाधितमिति । न हि निश्चयेनान्यथाज्ञानमात्मज्ञानं वा जन्यते । विपरीतेति भ्रमात्मज्ञानाभ्यां विपरीतः इदमेवमेवेति निश्चयानुव्यवसायात् । नन्वनुव्यवसायो जन्यः तत्राभि- माननिवेशादमिमानजनकत्वं प्रत्यक्षसाधितमिति चेत्तत्र हेत्वन्तरमाहुः आत्मधर्मेति आत्मधर्मः 'यः सर्वज्ञ' इति श्रुत्युक्तो ज्ञानं तत्त्वेन प्रत्ययात्, न त्वभिमानत्वेन । तत्रापि निश्चयसामानाधिकरण्यात् । ननु निश्चयसामानाधिकरण्येऽपीदमेवमेवेति निश्चयानन्तरं शुक्तौ दोषवशाद्रजतं निश्चिनोम्यवस्थामीत्सनु- व्यवसाये सत्यमिमानजनकत्वं प्रत्यक्षसाधितमितिचेन्न । सोऽहमस्मीति व्याहरन्ततोईनामामवदिति पक्षेऽभावात् । पाक्षिकोऽपि दोपः परिहरणीय इति । सिद्धान्ते तु कूटस्थत्वे सति साधारविश्व- व्यजकत्वं 'विश्वमात्मगतं व्यञ्जन्'इति वाक्यात् । ब्रह्माण्डवारणाय सत्यन्तम् । प्रकृतिवारणाय विशेष्यम् । तेन सांख्यमते बुद्धिचित्तयोः पर्यायता । सिद्धान्ते तु तयोर्भेदः । निरीश्वरसांख्या इदमेव कार्येश्वर- त्वेनोपासते । तत इति ज्ञानात्मकान्महतः । जडेति तलक्षणं तु 'सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः। सिद्धान्ते तु उद्गतास्त्वंशतोऽपि गुणा अपि भवन्ति तेन स्वरूपत्वेऽपि धर्मधर्मिभावोऽपीति कापिलाद्वि- शेपः । दुर्घटमिति पञ्चावयवत्वाद्युक्तप्रकारेण दुर्घटम् । सांख्याप्रसिद्धयेवकारः । अत इति सलक्षणो- पपादनात् । एवं लोकपदेन जनं लक्षणनिरूपणेन निरूप्य लोकपदेन स्मृतीनिरूपयन्ति नापि गीतेति त्रयोदशाध्यायेऽस्ति । लोकेऽनुपलब्धेरिति भाष्यान्वयादुपलब्धिस्थानत्वात् । अत्र 'प्रकृति पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि' इति स्मारणात् । अत्रोपलब्धिः । अनुपलब्धेः खप्रतियोग्युपलब्धि- ज्ञानसापेक्षत्वात् । स्वप्रभवेति प्रकृतिमिति वाक्ये प्रकृतिः स्वरूपमिति खप्रभवत्वम् । 'प्रकृतिश्च' इत्यधिकरणे 'सूक्ष्मं तु तदहत्वात्' इति सूत्रेऽव्यक्तं भगवत्कृपैवेति माष्ये चैवं प्रतिपादनादन्यक्तस्सार्या- न्तरत्वाञ्चवकारः । मूलभकृतीति मूलप्रकृतिसमवेततायाः 'प्रकृति पुरुषं चैव वियनादी उमादपि । ३६. सू..

·श्रीमद्भवासूत्राणुभाष्यम् । [भ०२पा०१०२सू० २. भाष्यप्रकाशा एवमेव. पराशरमन्वायुक्तावपि द्रष्टव्यम् । तथैव श्रुतावपि बोध्यम् । तथाहिं मैत्रायणीयोप- निपदि सृष्टिकथने 'तमो वा इदमन आसीदेकं तत् परे स्यात् तत् परेणेरितं विपमत्वं ररिमः। विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्' इत्यत्रापि तथात्वादिति । 'कृष्णवाक्यानुसारेण शास्त्रार्थ ये वदन्ति हि । ते हि भागवताः प्रोक्ताः शुद्धास्ते ब्रह्मवादिन' इति बोधाय विभूतियोगाध्यायस्मृतिमात्रं पूर्वाधिकरण उपात्तम् । इह तु प्रतियोगिज्ञानार्थ क्षेत्रक्षेत्रज्ञनिर्देशयोगाध्यायोकं वाक्यमुक्तम् । इदं सविकारक्षेत्रनिरूपणेस्ति । तत्र प्रकृतिपुरुषखरूपमुक्तं सांख्यभेदेन । अतः क्षेत्रनिरूपणात्तन च क्षेत्र- ज्ञनिरूपणं 'प्रकृतिं पुरुपं चैव'इत्यादिना । अत्र अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते' इति शून्यादिसमुदायघटितनिर्गुणत्वोत्या योगविशेपेण शून्यादिपद- वप्रतिपाद्ये कर्तृत्वनिषेधो लेपसममिव्याहारात्कर्मकर्तृत्वनिषेधः । लोकसंग्रहाय कर्मकर्तृत्वं वर्तत एव । 'सर्वतः पाणिपादान्तम्' इत्याद्युक्त्वा 'असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च'इति मुख्यमतमुक्त्वैकदेशिमते अरूपवत्सूत्रोक्ते आह । प्रकृतिमिति वाक्यस्याने कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुख- दुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते' इति वाक्ये । कर्तृत्वे हेतुः स्वरूपं कुलालवत्, न त्वभिन्ननिमित्तोपादाने उपादानोपयोगिनी । पुरुपस्तु जीवरूपेण भोक्तृत्वे हेतुः । 'अनश्नन्नन्यः' इति श्रुतेः । पुरुषः प्रकृतिस्थ इति विराजीवः प्रकृतिस्थः । अने प्रकृत्यैव च कर्माणीति वाक्यं तत्र प्रकृत्या कुलालदेहवत् क्रियमाणानि कर्माणि यः पश्यति आत्मानं निर्गुणत्वादकतारं यः पश्यतीत्येकदेशिमतम् । विरुद्धधर्मा- श्रये सगुणं परित्यज्य निर्गुणमात्रग्रहणात् । अतः 'कर्ता शास्त्रवत्त्वात्' इत्यधिकरणस्य न विरोधः । भयो- दशेऽध्याये 'प्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः' इत्युक्त्यात्रेदमुक्तम् । सांख्ययोगाध्याये द्वितीये तु न प्रकृतिवार्ता अत आहुः एयमेवेति । निर्गुणपदवप्रायश्चित्ततमःपदसत्त्वात् । प्रायश्चित्तं पापनाशक- मित्यहतपाप्म प्रा । पराशरे ब्रह्मानिरूपणेऽपि । मनुस्मृतिषु तमोनिरूपणं तदवान्तरप्रलयविपर्य समाधिकरणोक्तं चादिपदेन 'माझे मुहूर्ते चोत्याय प्रयतस्त्वात्मवान्क्षणी'इति विष्णुस्मृत्युक्तात्मा । याज्ञवल्क्यस्मृतौ 'तपस्तत्वासजद्रह्मा माह्मणान्वेदगुप्तये' इति । श्रुतौ विकल्पप्रसङ्गवारणायो- पष्टम्मकादतिदिशन्ति तथैव श्रुतावपीति । श्रुत्यर्थस्तु तमः समाधिकरणोक्तरीत्याऽनभिव्यक्त गृह्यते । अग्रपदसमभिन्याहारात् । तत्परे स्यादिति सूर्यादौ छायासंपन्धक्रीडागुणारम्भकगुणस परे विवक्षणात्तत्परेऽधीष्टम् । अतः स्यादित्यधीष्टे लिङ् । 'प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्र न च कालविक्रमः' इति सिद्धान्तवाक्यस्य न विरोषः। तत्परेणेरितम् । 'रजसा तु तमो हन्यात्' इति कम्पितम् । ईर गतिकम्पनयोः अ० आ० से० । तथाऽसत् । विपमत्वं स्वस्वरूपे प्रमादालस्य- निद्राजनके समवृत्त्या वर्तमानं विपमं भवति, क्षुन्धं भवति, तमु कालायाम् । तदाकाहायुक्तं क्षुधम्, तृष्णासङ्गयुक्तं भवति । ततस्तत्समुद्भवं रज इति तमो रजोरूपेण परिणमते रागात्मकं भवति । कर्मसङ्गं करोति । तदुक्तं गीतायां 'रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निपनाति कौन्तेय कर्मसझेन देहिनम्' इति तदुक्तं विपमत्वं प्रयात्येतद्वै रजसो रूपमिति । विपमत्वं स्वस्वरूपे कर्मसङ्गजनके समवृत्त्या वर्तमानं विषमं मवति क्षुन्धं मवति । रस रागे भ्या० उ० अ० । तद् रागयुक्तं क्षुधम् । सत्तजनकरजोनिष्ठसत्त्वसच्या प्रकृष्टयुक्तं मयति । ततस्तत्समुद्भवं सत्वमिति रजः सत्त्वरूपेण परिणमते, प्रकाशकं भवति, सुखसङ्गं करोति, ज्ञानसहं च । तदुक्तम् । तत्र सत्त्वं निर्मलत्वाप्रकाशकमना- मयम् । मुखसान पाति मानसझेन चानघ' इति । तदुक्तम् । विपमत्वं प्रयासेतद्वै सत्त्वस्य .. गुणभोलपम् ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाग्यमकाशः। प्रयात्येतद्वै रजसो रूपं तद्रजः खल्वीरितं विपमत्वं प्रयात्येतद्वै सत्वस्य रूपं तत् सत्वमेधेरित रसः संप्रास्त्रवत् तत् सौंऽशोऽयं यश्वेतामात्रः प्रतिपुरुषः क्षेत्रज्ञः सङ्कल्पाध्यवसायाभिमान- लिङ्गः प्रजापतिः' इत्युक्त्वा तस्यांशा ब्रह्मविष्णुरुद्रा इति स एवापरिमितधा उद्भुत इति चोक्त्या, उद्भूतत्वाद् भूतेषु चरति प्रविष्टः स भूतानामधिपतिर्बभूव इत्यसावात्मान्तर्बहि- श्वेत्युक्तम् । तत्र तमो वा इदमन आसीदित्यनेन परिदृश्यमानजगतः पूर्वरूपं तम इत्युक्त्वा एकं तत् परे स्थादित्यनेन तदानीं तस्य परामेदं चोक्त्या ततः क्रमिकवैयम्येण रजासत्चयोः स्वरूपप्राप्तिं ततः सच्चसारस मुख्यजीवत्वं तस्यानेकधोद्भूतत्वेन सर्वक्षेत्रज्ञत्वं सर्वाधिपतित्वं चोक्त्वा इति हेतोरात्मान्तपहिश्चेति निगमनाचेतनाचेतनरूपता परस्यैव बोध्यत इति तत्रापि महदादीनां सांख्योक्तरीतिकस्वरूपानुपलम्भात् । 'तमो वा इदमेकमास तत् परे स्यात्' इति पाठेपि तत्पदेन एकस्य परामर्शात् स एवार्थः । न चात्र सप्तम्या आधाराधेयभाव- स्फोरणादविभाग एव बोध्यत इति शमयम् । सुवालोपनिपदि प्रलयप्रकरणे, 'पृथिव्यप्सु प्रलीयते आपस्तेजसि विलीयन्ते तेजो वायौ प्रलीयते वायुराकाशे विलीयते आकाशमिन्द्रियेष्वि- न्द्रियाणि तन्मात्रेषु तन्मात्राणि भृतादौ विलीयन्ते भूतादिमहति लीयते महानव्यक्ते लीयते अव्यक्तमक्षरे विलीयते अक्षरं तमसि विलीयते तम एकीभवति परसिन् परस्तान सनासन सदसदित्येतन्निर्वाणमनुशासनमिति वेदानुशासनम्' इत्यत्र शब्दान्तरेण लयव्यतिरिक्तैकी- भावस्वरूपयोधनादविभागरूपस्यैकीभावस वक्तुमशक्यत्वात् । न च स्वरूपैक्यं लयः, एकी- भावस्त्वविभाग इति वक्तुं शक्यम् । लिङ्श्लेपण इति धात्वर्थस्य, 'एके मुख्यान्यकेवला.' इति रश्मिः। रूपमिति । सत्त्वमेवेरितमनभिव्यक्तेनेरितं गतं सत्त्वमेव न तु रजस्तमसी। ज्ञानं भक्त्यात्मकमपि जनयित्वा रसो भवति । रस आस्वादने । आस्वादनकर्ता भवति । छान्दोग्यादष्टमः । स रसः संप्रा- स्रवत् । संशब्देन वायुशब्दात्मकः प्रशब्देन पूर्णः अस्रवत् आमघटवदन्यत्राप्यधिकारिपु स्वधर्मसंबन्धं कृतवान् । क्षेत्रज्ञो जीवः विराडभिमानी। लिङ्गदेहमाह संकल्पेति । तस्यांशा इति । तेन 'कदा. चित्पुरुषद्वारा इति सृष्टिरक्ता । स प्रसिद्धः कृष्णः भूतानामधिपतिर्यः स बभूव । अन्तर्वहिराकाश- शरीरत्वादिति । पराभेदमिति । पर अभेदो हि प्रकाशाश्रयन्यायेन । सर्वाधिपतित्वमिति । ननु व्याख्याने कृष्णावतार उक्त इति चेन्न 'नैश्चिन्त्यं वाचि पूर्ववत्'इति सुबोधिन्यामाचार्योक्तेरवि- शेषादवतारावतारिणोः । अन्तरिति अन्तश्चेतनम् । यहिरचेतनम् । सांख्योक्तरीतिकेति श्रुतौ संकल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्ग इति मनोमहदहंकाराणां लिङ्गशरीरत्वमिति सांख्यामिमतोर्थः । 'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिहींधी रित्येतत्सर्वं मन एव'इति श्रुत्साध्यवसायाभिमानधर्मा- वच्छिन्नमनोलिङ्ग इत्यर्थः सिद्धान्ते। इति स्वरूपानुपलम्भात् । परामेदं स्वयमुक्तं तदुपपादयन्ति न चेति । अविभाग इति अनभिव्यक्तस्स खरूपेऽविभागेन प्रतीतिः प्रसिद्धैव । एकीभवतीति केवलीभवति । निर्वाणं मोक्षः । शब्दान्तरेणेति तम एकीभवति परस्मिन्निति विलीयत इत्यतो भिन्नशब्देन । अशक्यत्वादिति । तथा च लयोऽविभाग इति सिद्धम् । लिड-श्लेषण इति अत्रानुखारो लेखकप्रमादात् हखश्य 'हलि च' इत्यस्याप्रसक्तौ दीपों दुर्घट इति लीङ् । , ·१२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। [अ०२पा०११०२सू०२. भाष्यप्रकाशा। कैवल्यरूपस्पैकशब्दार्थस्य च बोधेनोमयत्र लक्षणाप्रसङ्गात् । एकपदस मुख्यार्थग्रहणे तमसो- प्यविभागेन सत्तायां, परस्तान्न सन्नासन्न- सदसदिति परेतरयापन्निपेधानर्धक्यप्रसङ्गाच । उपक्रमे च 'किं तदानीचस्मै स होवाचन सम्भासन्न सदसदिति तसाद तमः संजायते तमसि भूतादिर्भूतादेराकाशम् , आकाशाद् वायुयोरगिरमेराप अद्यः पृथिवी तदण्डं सम- मवत्' इति सृष्टिप्राकालेपि तथा श्रावणात् तमस उत्पत्तिश्रवणाचाविमागस सांख्यप्र- क्रियायाथ ग्रहीतुमशक्यत्वात् । श्वेताश्वतरेपि, 'यदा तमस्तन्न दिवा न - रात्रिन सन्न चासन् शिव एव केवलः' इत्यत्र तमोडितकालेपि शिवकैवल्यधावणेन तमसिं शिवामेदस्यैच पोधना- च । तथा 'स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत नाहास्योद्हणायेव साद यतो यतस्त्वाददीत लवणमेव' इति बृहदारण्यके लवणरसोधनेनाविभागस्यैव लयपदार्थत्वेन निर्धाराच्च । एवं च गर्मोपनिषद्यपि यदुक्तम् ; 'अष्टौ प्रकृतयः पोडश विकाराः शरीरम्' इति । तदपि न सांख्यरीतिकतत्त्वसंग्राहकम् । किंतु ौतानां ब्रह्मजन्यानामेव संग्राहकम् । तथा चूलिकोपनिषद्यपि 'विकारजननी मायामष्टरूपामजां ध्रुवाम्' इत्यादिना प्रकृति परमात्मानं च प्रकृत्य यदुक्तं, वदप्यग्रे, 'तमेकमेव पश्यन्ति परिशुद्धं विभु द्विजाः । यसिन् सर्वमिदं प्रोतं ब्रह्म स्थावरजङ्गमम् । यसिन्नेव लयं याति युद्दुदाः सागरे यथा' इति, अग्रे च, जायन्ते बुद्दा इवेति च दृष्टान्तकथनात् स्वरूपैक्य एव पर्यवस्पति, न त्वविमागे । अतः प्रश्नो. पनिपद्यपि सुपुप्तावस्यां प्रस्तुत्य, 'पृथिवी च पृथिवीमात्रा च' इत्यादिना, 'प्राणश्व धारयितव्यं च' इत्यन्तेन यानि तत्वान्युक्तानि तान्यपि न सांख्यरीतिकानीति बोद्धव्यम् । तदेतदुक्तं लोके वेदे चानुपलब्धेरिति । एवं चेदमधिकरणान्तरत्वेन सिद्ध्यति । पूर्वोत्तज्ञानार्थ महदादि- विचारणायां सांख्यस्मृत्यनुपयोगे पूर्वोक्तश्रुतिविरोधो भवति न वेति संशये, महर्पिप्रत्यक्षान भवतीति पूर्वपक्षप्राप्ती महर्पस्तेषां तथोपपादने तात्पर्याभावात् तदंशेपि सांख्यस्मृतेनिंत्या- नुमेयश्रुतिमूलकत्वामाव इति सिद्धान्तसिद्धेरिति बोध्यम् । रमिः। लक्षणेति तात्पर्यवृत्तिप्रसङ्गात् । इदमुपपादितं जिज्ञासाधिकरणे स्यात्तदानीं तत्पदवाच्यसत्ता । ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः' इति स्मृतेः । तथा च तस्मादित्यस्य तत्पदवाच्याद्रह्मण इत्यर्थः । तथेति परेतरयावन्निपेघश्नावणात् । अशक्यत्यादिति न ह्यविभक्तस्योत्पत्तिः संमवति न वा प्रकृतिपुरुपयोरन्यत्सर्वमनित्यमिति वदतां सांख्यानां मते तमोरूपप्रकृतरित्यशक्यत्वात् । तमो. किन्तेति । श्रुतौ यदाशन्देन कालोक्तेः कालरूपार्थोक्तिः । तमसीति तमसि वक्तव्ये शिवामेदः । 'ब्रह्मा विष्णुः शिवो मूखा पुनः कृष्ण एव जात' इति सुयोधिन्याः। 'सत्त्वं रजस्तम' इति श्रीभाग- वतादेवकारः । अष्टौ प्रकृतयो गीतायां पोडशविकारा एकादशेन्द्रियाणि पञ्चतन्मात्राणि । श्रोता. नामिति । तत्पूर्वमुक्तम् । तमेकमेवेति प्रकृतिरूपस्वरूपकं तम् । पूर्वोक्तेति त त्वौपनिपदं पुरुष पृच्छामि' इति श्रुतेरौपनिषदस तत्त्वरूपकार्यद्वारा ज्ञानं तानि चौपनिपदानि इत्यौपनिपदत्वज्ञानार्थम् । पूर्वोक्तश्रुतीति तन्मूलभूतनित्यानुमेयश्रुतिविरोधः । महर्षीति । उत्सन्नप्रच्छन्नानां मूलानां श्रुतीनां महर्षिप्रत्यक्षान्न मवति किंतु विकल्पः । महस्तेपां. महर्पिसंपन्धिनां तेषां तथा खतत्रः 1. वासरपुस्तके 'तदानीत्' इनिरा: माधुनिकमुहितेषु तदाधीद' इविशः 1. --- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १३ एतेन योगः प्रत्युक्तः॥३॥ (२.१.३) सांख्यस्मृतिनिराकरणेन योगस्मृतिरपि निराकृता द्रष्टव्या । योगस्य वैदिकत्वशङ्कया भेदेन निराकरणम् ॥ ३ ॥ इति द्वितीयाध्याये प्रथमपादे तृतीयं योगमत्युक्त्यधिकरणम् ॥ ३ ॥ माप्यप्रकाशा रामानुजाचार्यास्तु, इतरेपामतिप्रामाणिकानां मन्वादीनां कपिलदृष्टप्रकारेण तत्त्वानुप- लब्धेः श्रुतिविरुद्धा कपिलोपलब्धिान्तिमूलेति व्याकुर्वन्ति । तन्मयानुपदमेव पाप्रवचनोप- दर्शनेन व्युत्पादितम् ॥ २॥ इति द्वितीयमितरेषामित्यधिकरणम् ॥२॥ एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥ ३॥ एतेनेतिपदोक्तमतिदेशं व्याकुर्वन्ति सांख्येत्यादि। योगस्मृतिः पातञ्जलदर्शनं, हिरण्यगर्मस्मृतिश्च, सापि प्रकृतिस्वातच्याशे भेदांशे सोपाधि- रश्मिः।- सांख्योपपादने तात्पर्याभावात् । 'यद्वा तद्वा तदुच्छित्तिः पुरुषार्थस्तदुच्छित्तिः पुरुषार्थः' इति सूत्रेण तदुच्छित्तौ तात्पर्यात् । तदुच्छित्तिः स्वखामिमावस्योच्छित्तिः । 'द्वयोरेकतरस्य वा औदासीन्यमपवर्गः' इति सूत्रान्तरात् । तदंश इति । सांख्यरीतिकमहदादिवरूपे । नित्यानुमेयेति तथा च न श्रुतिविरोधो नापि विकल्प इति भावः । मन्वादिषु नित्यानुमेयश्रुतिमूलकत्वम् । अत्र तु शिवाविष्टकपिलस्यातथ्य- - वितथ्यकरणाज्ञामूलम् । व्युत्पादितमिति व्यवस्थाया इत्यर्थः । अन्याचार्यमते तूक्तभाष्योक्तार्थः । माध्यास्तु इतरेषां तासु स्मृतिपूक्तानां फलानां प्रत्यक्षतोनुपलब्धेरप्रामाण्यं तासामुक्तम् । चशब्देन भागो- पलब्धिरङ्गीकृतेति भाष्येण फलार्थकमितरपदमाहुः । फलानामुपलब्धत्वे तु नेयमन्यथा । सांख्य- युक्तिभिः संकोचोऽस्ति न वेति संशयः । युत्तया श्रुतिविधिनिषेधपरिहारादत्र पादे इति पृथग्विचारः। संको- चोऽस्तीति तावत्प्राप्तं सांख्ययुक्तीनां निरवकाशत्वेन प्रबलत्वात् । अत्र सिद्धान्तोऽभिधीयते । तदुक्त- युक्तीनामप्रयोजकत्वम् । प्रकृतिव्यतिरिक्तानां महदादीनां लोके वेदे चानुपलम्मादिति अत्रापि समन्वयो विपयः । सांख्यस्मृत्या संकोचाभावेऽपि युक्त्या, युक्त्येति भाष्यादत्र श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारः । सांख्य- प्रकृतिप्रसङ्गादन्येपामनुपलब्धिरुक्ता इति विषयवाक्यप्रतिषेधकपुराणाधोक्षेपकसांख्यस्मृतिप्रसङ्गसङ्गत्या. त्मकसंवन्धेन श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारः, अतो नाव्याप्तिः ॥ २ ॥ इति द्वितीयमितरेषामित्यधिकरणम् ॥२॥ एतेन योगः प्रत्युक्तः॥३॥ एतेनेत्यस्य सांख्योक्तपणनिचयेनेत्यर्थो न संभवति योगे करणत्वानुपपत्तेः। यत्तु 'एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति' इति तत्त्वतिदेशकं वाक्यम् । अत एतेनेत्यस्यातिदेशकवाक्यादतिदेशेनेत्यर्थः । तथा चातिदिष्टेन सांख्यदूपणनिराकरणेन योगः प्रत्युक्त इति सूत्रार्थः । अतिदेशमिति असादृश्याशङ्काविषये योगे सांख्यसादृश्यप्रतिपादनरूपम् । न तु 'अन्यत्रैव प्रतीतायाः कृत्लाया धर्मसंततेः । अन्यत्र कार्यतः प्रासावतिदेशः स कथ्यते' इति पूर्वतत्रीयातिदेशस्य विकृतिविषयत्वात् । योगस्य सांख्यविकृतित्वाभावात् । योगस्मृतिनिराकरणं सं- कोचयन्ति योगस्मृतिरिति । 'अथ योगानुशासनम्' इत्यादियोंगस्मृतिः पातजलदर्शनम् ।। तत्रैव 'पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात्' इति सूत्रे गुब्रह्मा च तस्य स्मृतिः वैखानसमतप्रसिद्धा । प्रकृतीति । आदिपदेन प्रकृतिः समवायिनी पुरुषो निमित्तमित्यंशः । भेदांश इति ध्यानं योगः, ध्येयौ वात्मेश्वराविति मेदो रामानुजभाष्यस्ति । सोपाधिकेति । 'क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः ·१४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [म०२पा० १७०३ सू०३. भाग्यप्रकाशः। केश्वरस्वरूपांशे च निराकृतेत्यर्थः । पृथक्तया निराकरणप्रयोजनमाहुः चैदिकत्वशङ्कये- ति श्वेताश्वतरोपनिपदि, 'त्रिरुमतं स्थाप्य समं शरीरं हृदीन्द्रियाणि मनसा संनिवेश्य इति 'पृथ्न्यसेजोनिलखे समुत्थिते पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते, न तस रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम्' इत्यादिमत्रार्थसंवादाद् वैदिकत्वशङ्कया । इदं चातिदेश- सूत्रम् । अतिदेशश्चात्रासादृश्याशङ्कायां सादृश्यप्रतिपादनरूपः । तेनात्र संशयादिकं बोध्यम् । योगस्मृतावीश्वरतत्वाभ्युपगमान्मोक्षसाधनतया वेदान्तविहितयोगस्याभिधानाद् वक्तुर्हिरण्य- गर्भस्य वेदवेदान्तप्रवर्तनेधिकृतत्वात् तद्वाक्यस्य सर्वेषां पूज्यत्वात् पतञ्जलेरपि तथात्वाद तद्दर्शनभाष्यस्य व्यासचरणैः कृतत्वात् सांख्यतौल्याभावे योगेन समन्वयसंकोचो भवति न घेति रश्मिः। पुरुषविशेप ईश्वरः' । 'तत्र निरतिशयं सर्वज्ञवीजम्' इति सूत्रद्वयेन । सांख्ये तु 'उपाधिभेदेप्येकस्य नानायोग आकाशस्येव घटादिभिः' इति सूत्रं स्पष्टम् । पृथगिति सांख्यात्पृथक्तया । इत्यादीति आदिपदेन योगशिखायोगतत्त्वोपनिपसंग्रहः । वैदिकत्वशङ्कयेति । तथा चेमाः श्रुतयः सदाहते निवेशनीयाः । अत एवोपनिपदुक्तः पडङ्गयोगः, स्मृतौ त्वष्टाङ्गो योग इति भेदः संगच्छते । 'मानसी सा परा मता' इत्यत्र 'ता नाविदन्मय्यनुपङ्गपद्धधियः स्वमात्मानमदस्तथेदम् । यथा समाधौ मुनयो- धितोये' इति सिद्धान्तमुक्तावलीटीकोक्तो योगः संगच्छते । 'परो हि योगो मनसः समाधिः' इति । गोपालतापिनीये च 'भक्तिरहस्समजनं तदिहामुत्र फलभोगनैराश्येनामुष्मिन्मनःकल्पनमेतदेव च नैष्कर्म्यम्' इति । 'भत्तया प्रसन्ने तु हरौ तं योगेनैव योजयेत्' इति तृतीयसुयोधिनीकारिका च संगच्छते । तथा च योगस्मृत्यादौ योगः वैदिकः योगशिखाद्युक्तः शास्त्रत्वात् पाशुपतमतवत् अत्र साध्यमथर्वशिखाद्युक्तम् । यन्नैवं तन्नैवम् । मोक्षप्रतिपादकस्मृतिवत् । तासां पुराणमूलत्वात् । इति वैदिकत्वाशङ्का । अवैदिके योगे वैदिकत्वप्रकारकज्ञानसत्त्वात् । निराकरणं तु योगस्मृत्यादौ योगः अवैदिकः शास्त्रान्तरत्वात् पञ्चरात्रवत् । यन्नैवं तन्नैवं मोक्षेतरधर्मादिप्रतिपादकस्मृतिवत् । शास्त्रा. न्तरत्वादेव । भाप्ये प्रत्युक्तपदस्स निराकरणार्थत्वमेव न तु प्रतिनिधिरक्त इत्यर्थः । एकदेशिमतत्वेन प्रतिनिधित्वाभावात् । विकल्पविषय एव प्रतिनिधित्वात् । तेनैकादशचतुर्दशाध्यायोक्तयोगोप्या- दृतः । अत्र योगस्यान्यथाकृतस्यापि योगशिखादिसमुक्तार्थप्रपञ्चत्वेन योगस्मृतिषु वैदिकत्वशक्षा तत्कृतसमन्वयसंकोच इत्याशङ्का सापि न । योगस्य परमेष्ठिपरत्वापत्तेः । योगशिखायां परमेष्ठिप्रति पादनात् । योगस्य विष्णुपरत्वापत्तेश्च योगतत्त्वोपनिपदि विष्णूक्तेः । अतः शास्त्रत्वान्न श्रुतिरूपशास्त्रा न्तरस्सार्यस्य स्पर्शः । भाष्यान्तरसंमत्याहुः इदं चेति । भास्करमाध्यीयलक्षणमाहुः अतिदेशवेति सांख्यं योगः इति समाख्यायाः पूर्वतत्रे भेदकत्वमिति मिन्नयोर्पटपटवदसादृश्याशङ्कायां निराकृतत्व शास्त्रत्वानुपष्टम्भकत्वैः सादृश्यप्रतिपादनरूपः । अधिकरणत्वं स्फोरयन्ति तेनात्रैवमिति । ईश्वर तत्त्वेति । सूत्रमुक्तं पूर्वम् । मोक्षेति 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' 'तदा द्रष्टुः स्वरूपेवस्थानम्' इति च । अत्र वेदान्तविहितत्वं स्फोरयन्ति वक्तुरिति । तथा च सूत्राणि 1 'सर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छे दात्' । 'तस्य वाचकः प्रणवः' । 'तअपस्तदर्थमावनम्' 'ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोप्यन्तरायामावश्य' वेदान्तार्यभावनात्प्रत्यश्चेतनाधिगमः । पतञ्जलेरिति । इति श्रीपातञ्जले ,सांख्यप्रवचने योगशास्त्रे ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाष्यप्रकाशः। सन्देहे, उक्तहेतूनां सांख्ये अभावात् तया संकोचाभावेपि योगे सत्यात् श्वेताश्वतरात्मक- प्रत्यक्षश्रुतिमूलत्वाच तेन संकोचो न्याय्य इति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु । अब्रह्मात्मकप्रधानकारणवादादीश्वरस्य निमित्ततामात्राभ्युपगमाद् ध्येय- स्पेश्वरस्योपादानताविरहेण तदीयनिखिलगुणज्ञानाभावेन ध्यानस्याप्यपूर्णविपयत्वाद्धिरण्य- गर्भस्य सृष्टिवैयग्येण हंसगीतायामिव तदंशे वोधाभावस्यापि शक्यवचनत्वाज्ज्ञानेपि जघन्या- धिकार्यर्थे तावन्मात्रकथनस्य युक्तत्वेन तस्याः संकोचाहत्वान्मनोनिग्रहसाधनांशे तस्या अवि- रुद्धत्वेन तदीयभाष्यकरणेपि शेपस्य विरुद्धत्वाच तया वेदान्तोपबृंहणस्यायुक्तत्वान्न तया समन्वयसंकोचः संभवतीति ॥३॥ इति तृतीयं योगमत्युत्तयधिकरणम् ॥ ३॥ रश्मिः। समाधिपादः प्रथम इति कथनात् । उक्तेति ईश्वरतत्त्वेत्याधुक्तानाम् । सत्त्वादिति हेतूना- मित्यर्थः । 'एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति' इति गीताया अतिदेशाचाहुरब्रह्मेति । प्रधानादित्यादिसूत्रद्वयमुक्तं प्राक् । अतिदेशात्सांख्यसूत्रोक्तियोंगे । ईश्वरस्येति । 'प्रकृतिश्च'इति सूत्रे- धजरतीयेनेश्वरः कती, प्रकृतिः समवायिनी । मोक्षेत्याधुक्तवेदान्तविहितयोगस्याभिधानं नास्तीत्याहुः ध्येयस्येति । तदीयेति निखिलान्तर्गतसमवायित्वादिगुणज्ञानाभावेन । ध्यानस्येति । ननु गुणादित्रयं योगशास्त्रे तृतीयपादे उक्तं तद्विहाय ध्यानमात्रं कुतो गृहीतमिति चेत्सत्यम् । योगशिखा- रूपवेदान्तविहितयोगादरे परमेष्ठिपरत्वं योगतत्त्वोक्तयोगादरे विष्णुपरत्वमतोत्र ध्यानविन्दूपनिपदि ध्यानोक्तेस्तत्साधारणं ध्यानं योगपदेन गृहीतम् । तस्यासङ्गापुरुपविषयत्वादीश्वरविषयत्वाद्वा पूर्ण सगुणनिर्गुणादिरूपं ब्रह्मत्वेन प्रसिद्धं तद्भिन्नैकदेशासङ्गादिविषयत्वेन पूर्णविषयत्वाभावात् । 'पूर्णमदः पूर्णमिदम्' इति श्रुत्या पूर्णत्वं वृहदारण्यकोक्तस्त्रीधनपुत्रकर्मविशिष्टत्वं द्वितीयस्कन्धनवमोक्तम् । तादृशाविषयत्वेनापूर्णविषयत्वात् । योगशिखायाः परमेष्ठिदेवताकत्वेनातो योगशास्त्रे हिरण्यगर्मों गुर्वादिपदैर्व्याख्यातः । पुराणायेकवाक्यतया योग ईश्वरोपि सः । ननु तर्हि योगतत्त्वोपनिपदा विष्णुः कुतो नेति चेन्न प्रथमत्यागे मानाभावात् । विष्णोरसङ्गपुरुषत्वाद्वा । अतो योगे हिरण्यगर्भमाहुः हिरण्येति । हंसेति ‘एवं पृष्टो महादेवः स्वयंभूर्भूतभावनः । ध्यायमानः प्रश्नपीजं नाभ्यपद्यत कर्मधी। स मामचिन्तयद्देवः प्रश्नपारतितीर्षया । तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा'इति हंसगीतायाम् । तदंश इति तादृशाभिन्ननिमित्तोपादानांशे । ज्ञान इति बोधेपि । तावन्मात्रेति निर्गुण- सोपाधिजीवप्रकृतिसमवायिनीमात्रेण शास्त्रमात्रकथनस्य । मन इति । सूत्रमुक्तम् । अत एव 'तस्मा- केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत्' 'यथा भक्त्येश्वरे मनः', 'भक्तिमार्गप्रचारैकहृदयो बादरायणः' इति वाक्यैरेतयुक्तम् । अत एव च समाधिभापति संज्ञा, तस्यां च 'अपश्यत्पुरुपं पूर्ण मायां च तद- पाश्रयाम् , यया संमोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् , परोपि मनुतेनर्थ तत्कृतं चामिपद्यते । अनर्थों- पशमं साक्षाद्भक्तियोगमधोक्षजे' इति चोक्तम् । 'लोकवत्त लीलाकैवल्यम्' इति जघन्याधिकारीचिती। समन्वयेति समवायित्वस्य प्रकृतिगतत्वेनाभिन्ननिमित्तोपादानत्वस निमित्तत्वमा संकोचः। इतीति तेन 'योगोप्येकः सदादृतः, यस्मिन्ध्यानं भगवतो निर्बीजेप्यात्मबोधकः' इति शास्त्रार्थः सुष्छु संगच्छते । अत्र निर्धाज इति निजित्वसवीजत्वाभ्यां योगो द्विविधः । स एव संप्रज्ञातासंप्र- ज्ञातपदवाच्यः । येन तु भाव्यखरूपं सम्यक संशयविपर्ययनिरासेन प्रकर्षेण विशेषरूपेण ज्ञायते स ·३ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० १०४सू०४. न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥४॥ (२-१-४) याधकोऽयं तर्कः। अस्य जगतो विलक्षणत्वादचेतनत्वाचेतन न कारणम् । विलक्षणत्वं च शब्दात् विज्ञातं चाविज्ञातं चेति । प्रत्यक्षस्य भ्रान्तित्वं मन्यमान- स्येदं वचनम् ॥ ४॥ भाष्यप्रकाशः। न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥ ४ ॥ एवं तुल्यबलविरोधेऽपि रश्मिः। संप्रज्ञातः समाधिर्भावनाविशेषः । योगसूत्रेषु तु 'देशवन्धश्चित्तस्य धारणा' 'तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्' 'तदेवार्थमात्रनिर्मासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः' इति लक्षणानि । 'त्रयमेका संयमः' इत्यग्रे सूत्रम् । भाव्यस्य विषयान्तरपरित्यागेन पौनःपुन्येन मनसि निवेशनं भावना । तत्र भाव्यो भगवान् यत्र स उपादेयः । यत्र तु भगवतो रूपस्य न भानं 'यन्नेति नेति' इति वाक्यसंवादि सोसंप्र- ज्ञातः इति । तेन च सर्वे शिष्टाः परिगृहीता इत्यर्थः संपछते सूने । सोयं नानाबीजन्यायेन ज्ञान- भक्तिकर्मोपासनास्पयुज्यते इति ज्ञेयम् । गीतायां 'योगः कर्मसु कौशलम्' इत्यादिकं तत्रतत्रोपयोगि ज्ञेयम् । ‘एवं च सांख्ययोगौ पृथग्यालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । एकमप्यास्थितः सम्यगुमयो- विन्दते फलम् । यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तबीगैरपि गम्यते । एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति' इत्यत्रापि फलमैक्यं न खरूपत इत्यदोषः । श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारस्तु प्रसङ्गाद् भोगेतिदेशाद्विपयवाक्यप्रतिषेधकपुराणायाक्षेपकयोगस्मृतिरतोऽनेन संबन्धेन श्रुतिविप्रतिपेपपरिहारः । अतो नाव्याप्तिः । अनान्ये सांख्ययोगौ द्वैतिनामिति निराकरणम् । रामानुजभाष्येपि वक्तुर्हिरण्य- गर्भस्यापि क्षेत्रज्ञभूतस्य कदाचिद्रजस्तमोमिभवसंभवाच योगस्मृतिरपि तत्प्रणीतरजस्तमोमूलपुराण- वद्धान्तिमूलेति न तया वेदान्तोपबृंहणं न्याय्यमित्याहुः । माध्वास्तु योगफलं प्रत्यक्षत उपलभ्य- मिति न मन्तव्यम् , उक्ताभ्यासे तत्काल एव फलाटेरित्याहुः । उक्ताभ्यासे स्मृत्यनवकाशसूत्रो- क्तविष्ण्वादिस्मृत्यम्यासे । भास्करभाष्ये तु कः पुनर्वेदे योगोपदेशः श्वेताश्वतरोपनिपदि 'त्रिरुन्नत स्थाप्प समं शरीरम्' इत्यादिपूर्वोक्तश्रुतीः समादिश्य भवतु श्रुतिसंवादात्सम्यग्दर्शनोपायोपदेशांशस्य तथात्वं विप्रतिपन्नांशस्य तु मिथ्यात्वं पुरुषाणामन्यथार्थदर्शितत्वसंमवादिति । तदविरुद्धम् । प्रावित्प्रपाठके आनन्दमयान्ते निरूपिते अथातोनुप्रश्नाः । तेन प्रश्नाः पूर्वाध्यायें उत्तरिताः । अनुप्रश्नाः 'उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चन गच्छति । आहो विद्वान, लोकं प्रेत्य कश्चित्समश्नुताउ' 'सोऽकामयत' इत्यादिनोक्ता विज्ञानं चाविज्ञानं चेत्यस्या भने वक्ष्यमाणत्वादत्रोच्यन्ते ॥३॥ इति तृतीयं योगप्रत्युक्त्यधिकरणम् ॥३॥ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥ ४ ॥ अत्रापि समन्वयो विषयः । योगस्मृत्या संकोच्यो न येति संशयः । संकोच्या योगस, पातालस्य प्रत्यक्षवेदेपि श्वेताश्वतरादै दर्शनात् । किंचायं योगस्तत्त्वज्ञानोपयोगी 'दृश्यते त्वम्यया बुझा सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः' इति प्रासेऽभिधीयते । सांख्यस्मृतिनिराकरणेन योगस्मृतिरपि निराकृता एकं. सांख्यं च योग.च'इति वाश्यात् । सांख्ययोगी : पृथग्यालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः' इति वाक्याच । एवं तुल्येत्यादि ... प्रपधिवत्वात् ।

·-- भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । भाप्यप्रकाशा। खविवक्षितस्मृतेः समूलत्ववोधनेन तत्स्मृतिप्रामाण्ये निराकृते श्रुतिविप्रतिपेधं युक्त्या प्रदर्य प्रत्यवतिष्ठन्तं युक्या निराकर्तुमधिकरणान्तरमारभते । तत्र मास्तु सांख्यादिस्मृत्या सम- न्वयस्य पाधस्तथापि तदीयेन तर्केण बाधो भविष्यतीति पूर्वपक्षमाह सूत्रद्वयेन । तद् व्या- कुर्वन्ति बाधक इत्यादि । सांख्यस्मृत्या समन्वयवाधाभावेपि तदीयतर्केण बाधो भवति न वेति संशये समन्वयवाधकोयं तर्क इत्यर्थः। तर्कस्वरूपं तु, खोत्प्रेक्षिता युक्तिस्तर्क इति तर्काप्रतिष्ठानसूत्रे वक्तव्यम् । ननु पूर्वतत्रे वेदस्य परानपेक्षं प्रामाण्यं व्यासमतानुसारेण जैमिनिना औत्पत्तिकमाने स्थापितमिति तर्कनिमित्तकस्साक्षेपस्य कोत्रावकाश इति चेदित्यम् , तत्र हि'अव्यतिरेकश्चार्थेनुपलब्धे' इत्यनेन साध्यविपय एव तथात्वमिति प्रतीतेः । सिद्धविपये वेदान्ते, मन्तव्य इति द्रष्टव्यवाक्यैकदेशदर्शनाद् युक्तिभिरनुचिन्तनस्य च मननपदार्थत्वादन तर्कस्यापेक्षितत्वादस्त्यवकाश इति । सूत्रं व्याचक्षते अस्येत्यादि । अचेतनत्वमन्येपामपि विलक्षणधर्माणामुपलक्षकम् । कारणपदं चांशित्वस्य । अत्र च, नेति साध्यनिर्देशः । तथा च पूर्वोक्तं चेतनं निर्दोषं ब्रह्म न जगदुपादानम् । जगद्विलक्षणत्वात् । यद् यद्विलक्षणं तन तदु- पादानम् । घटविलक्षणतन्तुवदिति । तथा, ब्रह्म न जीवानामंशिभूतम् । जीवविलक्षणत्वात् । यद् यद्विलक्षणं तन तदंशिभूतम् । रूप्यखण्डविलक्षणसुवर्णवदिति । चैलक्षण्यं च, ब्रह्मण- श्वेतनस्य ज्ञानात्मकस्य शुद्धस्य शब्दात् प्रमितस्य, जाड्यमोहात्मकत्वतुच्छत्वादिविशिष्टाजगतः रश्मिः। स्मृतित्वेन तुल्यवलम् । स्वविवक्षितेति कृष्णवाक्यानुसारेण शास्त्रार्थत्वस्य शुद्धब्रह्मवादत्वात्स्ववि- वक्षितस्मृतिर्गीतास्मृतिः तस्याः स्मृतेप्ससूत्रमूलत्वयोधनेन । तेषां सांख्यानां सांख्यादिस्मृतीनां प्रामाण्ये मुख्यशास्त्रे निराकृते । श्रुतीति । नन्वस्तु गीतास्मृत्या 'सदेव सोम्येदमन मासीत्' इत्यादौ 'यतो वा इमानि'इत्यादौ चोक्तत्रिसूच्याऽभिन्ननिमित्तोपादानत्वम् । गीतेतरस्मृतीनां मुख्य वेदान्तशास्त्रेप्रामाण्यात् । परं तु अभिन्ननिमित्तोपादानत्वं कार्यापेक्षं कार्य तु जडमिति न तद्विलक्षणे- भिन्ननिमित्तोपादनत्वापेक्षाऽतस्तदर्थ स्मृतिप्रामाण्यखण्डनं मुख्यशास्त्रेऽपि नेति उक्तश्रुत्योरभिन्ननिमित्तो- पादानांशे श्रुतिविप्रतिपेधस्तम् । समन्वयस्येति ब्रह्मण्यभिन्ननिमित्तोपादानप्रतिपादकत्वेन समन्वयस्य । तर्क इति पूर्वपक्षरूपः । उपोद्धातोध्यायसङ्गतिः । सामान्य विशेषभावः । अधि- करणानां प्रसङ्गः । सांख्येन योगस्मरणात् तदनु तद्युक्तिस्मरणात् । 'स्मृतस्योपेक्षानईख प्रसङ्गः' । औत्पत्तिकेति 'औत्सत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशोऽव्यतिरेकश्वार्थेनुपलब्धे तत्प्रमाणं पादरायणस्यानपेक्षत्वात्' इति सूत्रं पूर्वमीमांसायां व्याकृतम् । तर्कनिमित्तेति परो यस्वर्कस्तन्निमित्तस्स, परसापेक्ष्यसंपादकस्येत्यर्थः । अनुपलब्ध इति भूते भाविनि चार्थे इति तर्कपादपक्षेर्थः तयोः साध्यत्वम् । विधिपादपक्षे तु सत्संप्रयोगेऽग्निहोत्रादिरूपेनुपलब्धेनधिगतार्थ- गन्तृत्वरूपे प्रमाणप्रमित इत्यर्थः । तत्रापि तयोः साध्यत्वम् । एवं च साध्यविपये। एवकारस्तु न हि सिद्धमनुपलब्धं भवतीति । तथात्यमिति परानपेक्षं प्रामाण्यम् । द्रष्टव्यवाक्येति 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' इति श्रुतिवाक्यैकदेशदर्शनात् । विलक्षणेति तान् खयमेवामे वक्ष्यन्ति । सूत्रार्थमाहुः अत्र चेति । भाष्ये चेतनं जिज्ञासासूत्रादनुवृत्त प्रोत्याहुः चेतनमिति । चेतनमित्यस प्याख्यानं निर्दोपं ब्रह्मेति । अयं पक्षः, नेति 'जगदुपादानस्वाभाववत्, इदं साध्यम् । उपलक्षितधानाहुः जाडयेति । आदिपदेन मन्दत्वादि ३१. सू. र.

·1. १ : श्रीमद्रासूमाणुभाष्यम् । [अ०२ पा० १९०४ सू०४. भाष्यप्रकाश प्रत्यक्षसिद्धाच्छन्दप्रत्यक्षाम्यामेव सिद्धम् । एवं दुःखित्वाशत्वादिविशिष्टाजीवादपि नित्य- निरवध्यानन्दात्मकस तस्य पैलक्षण्यं सिद्धम् । तथा च ब्रह्म यदि जगदुपादानं जीवस्यांशि वा स्यात् तदुभयविलक्षणं न स्यात् । यतो नैवमतो नैवमित्येचं पाधकस्तों योध्यः । भास्कराचार्यास्तु, देहेन्द्रियान्तःकरणप्राणात्मवादिमतेन तेषु कादाचित्कं चैतन्यमुप गम्य, जगद् ब्रह्मसलक्षणं ब्रह्मोपादेयत्वाद् यदेवं तदेवमिति सामान्यव्याप्तिमतानुमानेन जगतो ब्रह्मसलक्षणत्वेनुमिते पूर्वोक्तहेतोः स्वरूपासिद्धत्वमाशक्य यदि देहेन्द्रियादीनामिवा- काशादीनां पापाणान्तानां चैतन्यमनुभूतं सात् तद्वत् कदाचिदुपलभ्येत न चैवमुप- लभ्यते हिताहितप्रवृत्तिनिवृत्यर्थक्रियायाः कदाप्यदर्शनाचैतन्यस्य च तदनुमेयत्वादतस्तेषु चैतन्य- स्य प्रत्यक्षानुमानाम्यां पाधितत्वेन स्वरूपासिद्धि निरस्स, विलक्षणत्वादिति हेतुं साधित- पन्तः । तेन शरीरादिप्वपि चैतन्यसाधकहेतूनां साधारणत्वं व्यतिरेकव्यभिचारादिकं चोनीय तेप्वप्यचेतनत्वमेव साधनीयमिति तदीयः पूर्वपक्ष्याशयः। शेपं विवृण्वन्ति विलक्षणत्वमित्यादि। रदिमः। 'मन्दाः सुमन्दमतयः' इति वाक्यात् । शब्देति 'अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' इत्यत्र प्रद्य प्रत्यक्षं वक्ष्यति । ऐश्वर्यादिविलक्षणधर्मानाहुः एवं दुःखित्वेति । हेतुं शोधयितुं भास्करा- चार्यमतमाहुः भास्करेति । ननु पूर्वपक्षे हेतुशोधनस्य किं प्रयोजनमिति चेन्न । सिद्धान्ते यरूप्याङ्गीकारेण तदुपयोगात् । देहेन्द्रियादीति । नानर्पिमतानि प्रवृत्तानि तत्र सांख्यैकदेशी तार्किकमपिद्यते । न च भास्कराचार्यमतप्रवेशः एतत्सूत्रे इत आरभ्यापादसमाप्तेस्तर्कावष्टम्भेन सांख्यादीनां य आक्षेपस्तत्समाधानं क्रियत इति वाच्यम् । ततो युक्त्या श्रुतिविप्रतिषेधपरिहार इत्युक्तभाष्याच्छुतिविषयत्वात् । श्रुतिस्तु ब्रह्मवित्प्रपाठकस्था तस्याः विप्रतिषेधः विज्ञानं चेतनं अविज्ञानमचेतनमुमयोरकतरोर्थः प्रमाणमेकदरो नेति तस्य परिहारः । 'दृश्यते तु'इत्यत्र कार्यकारण- योवैरुष्यमिति सिद्धान्तात् । वैरूप्यं 'विज्ञानं चाविज्ञानं च'इत्युक्तम् । अविज्ञानं प्रकृतिसमयायिकत्वे संभवतीति सांख्यैकदेशितर्कः । देहेन्द्रियाद्यात्मवादिनोग्रेतनसूत्रे स्फुटाः । जगत्पक्षः । ब्रह्मसलक्षणं साध्यम् । ब्रह्मोपादेयत्वादिति हेतुः । सामान्येति सामान्यव्याप्तिर्विद्यते यस्य परामर्शस्स कारणता- संबन्धन तादृशानुमानेन परामर्शनम् । स च ब्रह्मसलक्षणव्याप्यब्रह्मोपादेयत्ववजगदिति । 'व्याति. विशिष्टपक्षधर्मताज्ञानं परामर्शः' । पूर्वोक्तेति विलक्षणत्वहेतोः । स्वरूपेति पक्षे हेत्वमावः स्वरूपा- सिद्धिः । इदो द्रव्यं धूमादितिवत् । तदनुमेयत्वादिति । चेतनः हिताहितप्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थक्रिया- वत्त्वात् । अत इत्यनुमापकहेतोरभावात् । तेविति उपगतकादाचित्कचैतन्येषु देहेन्द्रियादिपु । पाधितत्वेनेति पक्षे देहेन्द्रियादिषु साध्यस्य चैतन्यसाभावाद्वाघः । यास्तु पक्षे साध्यामावः इति मुक्तावल्याम् । चैतन्यसाधकेति हिताहितादिरूपः प्रझोपादेयत्वरूपः सामान्यव्याप्त्या स्मारित- विशेषव्याप्ती हेतुः विष्णुमित्रोत्पन्नत्वादिः । देवदत्तवेतनः विष्णुमित्रोत्पन्नत्वात् तद्भातृवत् । एतेपां साधारणत्वं शरीरादिषु साध्यवदन्यवृत्तित्वादि । साध्यवदन्यत् शरीरादि तद्वृतित्वं हिताहितादि- रूपादिहेतुत्रयाणामिति । व्यतिरेकव्यभिचारः शरीरादिपु प्रासलक्षणत्वामावेपि अद्योपादेयत्वा. भावामावात् । यत्र प्रासलक्षणत्वामावस्तत्र प्रझोपादेयत्वामाव इति व्यतिरेकन्याप्तिस्तस्सा व्यमि- चारः । आदिपदेन व्यतिरेकच्याप्तिशोधकस्तकः । यदि ब्रह्म सलक्षणत्वाभाववत्स्यात् प्रझोपादेयत्वा- माववत्स्यादिति । तस्विति देहेन्द्रियादिपु । देहेन्द्रियादयः' अचेतनाः कादाचित्कचेतनवत्त्वात् ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाग्यप्रकाशः। सूत्रे अस्येतिपदं देहलीदीपवदग्रेऽपि संवक्ष्यते । तथात्वं च विलक्षणत्वम् । ननु विलक्षणत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् तेन हेतुना ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे जगतश्च तत्कार्यत्वे पिते किमिति शब्देन विलक्षणत्वसाधनमित्याकाझायामाहुः प्रत्यक्षस्येत्यादि । प्रत्यक्षस्य भ्रान्तीत्वं मन्यमानस्य सांख्यकदेशिनस्तादृशं वेदान्तिनं प्रति स्वमतोपष्टम्भकमिदं विलक्षणत्वस्य श्रौतत्वबोधकं वचनं चेतनाचेतनविभागस्य श्रुतावपि दर्शितत्वादित्यर्थकम् । तथा चायं तर्कादिरप्रामाणिकः, श्रुति- विरुद्धत्वाद, वाह्यतर्कादिवदित्यप्रामाण्यसाधने, प्रामाणिकः श्रुतितात्पर्यगोचरत्वात् सतर्कादिव- दिति प्रतिसाधनेन तस्याभासीकरणार्थमेतत्कथनमिति भावः। रामानुजाचार्यास्तु जीवे ब्रह्मवैलक्षण्यबोधनायापि श्रुतिमाहुः 'समाने वृक्षे पुरुपो निमग्नोऽनीशया शोचति मुबमान', 'अनीशश्चात्मा बध्यते भोक्तृभावात्' इति । तथा च पादादिवदंशत्वमपि न युक्तमिति तदाशयः । तथा चानन्यापेक्षस्यातीन्द्रियार्थगोचरस्थापि शास्त्रस्यावश्यं तर्कसापेक्षता । सर्वेषां प्रमाणानां कचिद्विपये तर्कानुगृहीतानामेवार्थनिधायक- त्वम् । तर्को नाम अर्थस्वभाव विपयेण सामान्यविपयेण या निरूपणेन प्रामाण्यव्यवस्थापक तदितिकर्तव्यतारूपमूहापरपर्यायं ज्ञानम् । शास्त्रस्य त्वाकाक्षायोग्यतासनिधिज्ञानाधीन- प्रामाण्यस्य सुतरां तदपेक्षा । अन्यथा तद्रहितमपि वाक्यं प्रमितिमुत्पादयेत् । अत एव मनु- नापि 'यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः' इत्युक्तम् । आत्मविपये, मन्तव्य इति वेदान्त- रश्मिः। नास्तिकचेतनवदेहादिवत् । तथात्वं चेति । 'तथात्वं च शब्दात्' इत्यस्य भाष्यस्वार्थः । तथा चास्य तथा शब्दात् । इदं विलक्षणं 'विज्ञानं चाविज्ञानं च' इतिशब्दात् घटवत् इति सिद्धे विलक्षणत्वे । इदं चेतनाकारणकं विलक्षणत्वात् घटवदिति सूत्रपरिष्कारः । हेत्वन्तरेति वि- लक्षणत्वसाधकहेत्वन्तरकथनम् । प्रत्यक्षस्येति । सांख्यानां जगन्नित्यं तत्रैकदेशी पश्चशिखादिः । 'अविवेकनिमित्तको वा पञ्चशिखः' इति कपिलसांख्यप्रवचनसूत्रात् , अत्र प्रकृतेः स्वखामिभावो यो वर्तते सोऽविवेकनिमित्तक इत्युक्त्या 'अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या' इति योगसूत्रम् । 'आधेयशक्तियोग इति पञ्चशिखः' इति सूत्रं सांख्यम् । 'सदसत्ख्यातिः याध्ययाधात्' इति च तस्मादेतदन्तः किंचित्प्रकल्प्य जगतो विलक्षणत्वप्रत्यक्षस्य भ्रान्तित्वं पञ्चशिखादेर्मन्यमान- स्यानुमानेन श्रौतत्ववोधकं वचनम् । यद्वा सांख्यं निवृत्तं 'तस्मात्समानाः प्रजाः प्रजायन्ते' इति संहिताया पैलक्षण्यप्रत्यक्षस्य भ्रान्तित्वं मन्यमानस्य सायणीयादेर्वेदभाप्यकर्तुरिदं वचनमित्यर्थः । तेन मायावादिमतमोडुलोमिमतं च प्रतीयमानमपि सांस्यपिमतेनाप्राप्तावसरमिति । एतेन शिष्टापरिग्रहाः' इति सूने मायावादस वक्तव्यत्वान्नान व्याख्यातः । श्रुताविति 'विज्ञानं चाविज्ञानं च' इति श्रुतौ । अयमिति सूत्राधुक्तः । तर्कादिरिति आदिशन्देन विलक्षणत्वसाधकः शन्दः श्रुतिरूपः 'तयात्वं च शन्दात्' इति सौत्रः । श्रुतितात्पर्येति विज्ञानस्वविशिष्टमविज्ञानत्वविशिष्ट- मित्यभिधेयार्थः । विलक्षणकारणकत्वविशिष्टे तात्पर्यम् । तस्येति श्रुतिविरुद्धत्वस्य हेतोः। एतदिति । हेत्वन्तरस्य सूत्रे कथनं तर्कस भाष्ये । अपीति अनेन प्रमणि जीववैलक्षण्यम् । श्रुतौ अनीशत्वं मोहः मोक्तृभायः पन्धध जीवे प्रझलक्षण्यम् । पादादीति 'पादोऽस्स विश्वा भूतानि' इति श्रुतिः । तर्को नामेति तर्काप्रतिष्ठानसूत्रेऽमिप्रायवर्णनं कर्तव्यम् ।

·२० . श्रीमद्रमसूत्राणुमाप्यम् । [अ० २ पा० १०४ सू० ५. अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेपानुगतिभ्याम् ॥ ५ ॥ 'मृग्रवीत्', 'आपो वन्', 'तत् तेज ऐक्षत', 'ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्गाय' इति । एवमादिश्रुतिभिर्भूतेन्द्रियाणां चेतनत्वं प्रतिपाद्यत इत्याशक्य तुशब्देन निराकरोति, तत्तदभिमानिन्य एव देवतास्तथा वदन्ति । कुतः। वेद एव 'विज्ञातं चाविज्ञातं च'इति चेतनाचेतनविशेपोक्तः। अनुगतत्वाच । 'अग्निर्वाग भाग्यप्रकाशः। थुत्याप्युक्तम् । किंच । वेदान्तैर्जगतो ब्रह्मोपादानताप्रतिपादननिश्चये घटादीनां चैतन्यशक्ते- चैतन्यस्य च तेष्वनुभृतसचाया निश्चयस्तनिश्चये च सति वेदान्तर्जगतो ब्रह्मोपादानताप्रति- पादननिश्चय इत्यन्योन्याश्रयः, तसान्न विलक्षणयोः कार्यकारणभाव इत्यप्याहुः ॥४॥ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ ५॥ ननु किं सालक्षण्यं प्रकृति विकारयोरभिप्रेतं यदभावाअगतो ब्रह्मोपादानत्वासंभवं भ्रूपे । न तावद्धर्मसालक्षण्यम् । मृत्पिण्डघटयोः पिण्डत्वाद्यभावस्य प्रत्यक्षतो निश्चयात् । अथ यत्किचिद्धर्मसालक्षण्यं तदा तु सत्तया सालक्षण्यं वर्तत एवेति । यदि च येन धर्मेण कारणभूतं वस्तु वस्त्वन्तराद् व्यायचं तेन धर्मेण सालक्षण्यमभिप्रेतम् । तादृशं चार चेतनत्वम् । तदभावान जगतः कार्यत्वमिति ग्रूपे, तदा तु, 'मृदब्रवीत् ,' 'आपोभुवन् , 'ते ह प्राणा वाचमूचुः', 'ते ह प्राणा अहंश्रेयसे वि- बदमाना ब्रह्माणं जग्मुः' इत्यादिपु मृदादीनां चेतनक्रियाश्रावणात् पुराणेषु नदीसमुद्रादीनामपि चेतनत्वसरणाच तेष्वपि सालक्षण्यमाश्रयणीयम् ! वर्के श्रुत्यनुग्रहस्य त्वयाप्यङ्गीकारादित्या- शङ्कायामुत्तरं पठतीत्याशयेन व्याकुर्वन्ति मृदित्यादि । निराकरोतीति पूर्वपक्षी निराकरोति । कुत इति अमिमानिन्यो देवता एवात्राभिप्रेता इति कुतोवगम्यते । विशेषपदं व्याचक्षते वेद एवेत्यादि । तथा च यदि चेतनत्वं सर्वस्याभिनयाव , यदि . चोक्तवाक्येष्वभिमानिन्यो देवता अभिप्रेता नस्युस्तदा उक्तश्रुतौ विमागं विशेषरूपं न घूयात् । 'अनिर्वाग'इत्यादिनानुप्रवेश- रदिमः। अन्योन्याश्रयः स्पष्टः । तस्मादित्यन्योन्याश्रयात् ॥ ४॥ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेपानुगतिभ्याम् ॥५॥ सांख्यसनन्दनाचार्योऽत्र प्रति. माति 'लिङ्गशरीरनिमित्तक इति सनन्दनाचार्यः' इति सांख्यप्रवचनसूत्रात् । प्रकृतेः स्वस्वामिमावादिः लिङ्गशरीरनिमित्तक इति प्रवचनकर्तृत्वात् । श्रीभागवते च श्रुतिगीतायां सनन्दनाचार्यः । सूने च तुना पूर्वसूत्रोक्तनिराकरणाच । तदेतदभिसंघायाहुः नन्विति । वर्तत इति ब्रह्मणोपि वर्तते । वस्त्वन्तरादिति मृत्पिण्डत्वेन रूपेण वस्त्वन्तरं तन्तुरूपं तस्माद्यावृत्तम् । अत्रेति पादे । तेन श्रुतिविप्रतिपेधपरिहार इति न स्वरूपलक्षणलक्षितत्वं किंतु चेतनत्वम् । स्मरणादिति ‘एवं निर्म. सिता भीता यमुना यदुनन्दनम् । उवाच चकिता वाचं पतिता पादयोप', 'यद्रोपविग्रमविवृत्तकटाक्ष- पातसंम्रान्तनक्रमकरो मयगीर्णघोषः । सिन्धुः शिरसहणं परिगृह्य रूपी पादारविन्दमुपगम्य अमाप एतत्' । 'तरवोमिनेदुः' इति । त्वयेति पम्पशिखादिना । 'निर्गुणत्वमात्मनोसङ्गादिश्रुतेः'. इत्यादिस्त्र- रङ्गीकारात् । इति पूर्वसूत्राशङ्कायां सनन्दनाचार्य उत्तरं पठतीति व्यासाशयेनाचार्या व्याकुर्वन्ती- त्यर्थः । पूर्वपक्षीति सिद्धान्तिनः पूर्वपक्षी । तुना सौत्रेण पञ्चशिखादिसिद्धान्ती । विभाग- मिति विज्ञानत्वाविज्ञानत्वाभ्यां विभागम् । अनुगतत्वाचेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति 'अग्निर्धार १. रश्मी प्रकाशे पासात विज्ञानं चाविज्ञाने घेति पाठः । . - ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृहितम् । २१ भूत्वा मुखं प्राविशत्'इत्येवमादिविशेषानुगतिभ्यामभिमानित्वमित्यर्थः । देव- तापदं च श्रुत्यन्तरे ॥५॥ दृश्यते तु ॥६॥ परिहरति । तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । दृश्यते हि कार्यकारणयोरूप्यम् , भाष्यभकाशः। रूपामनुगतिं च न घूयादतस्तथेत्यर्थ इति । विशेषपदस्यार्थान्तरमाहुः देवतापदमित्यादि । 'हन्ताहमिमास्तिस्रो देवताः' इति देवतापदं तेजोवन्नानां विशेपणं छान्दोग्ये । 'एता ह वै देवता अहंश्रेयसे विवदमाना' इति कौषीतकिब्राह्मणे च प्राणानां विशेषणमित्यर्थः ॥ ५॥ तथा च जगतोऽचेतनत्वेन विलक्षणत्वाद् ब्रह्मोपादेयत्वानुपपत्तेस्तर्कानुगृहीतस्मृत्यनुरोधेन जगतः प्रधानोपादेयत्वं प्रतिपाद्यते । एवं जीवेपि भेद एव प्रतिपाद्यते । नित्यत्वादिकथनात् । ततश्च ईक्षत्यादय उपादानत्वप्रतिपादकाः, पादत्वादयोंशत्वप्रतिपादकाश्च सत्प्रतिपक्षत्वादा- भासाः । तसात्, 'कारणत्वेन चाकाशादिपु'इति सूत्रे यद् यथाव्यपदिष्टस्य कारणत्वमुक्तं, तत् प्रत्यक्षविरोधादसंगतमित्येवं प्राप्ते सिद्धान्तसूत्रं पठन्ति । दृश्यते तु ॥ ६ ॥ तद् व्याचक्षते तुशब्द इत्यादि । वैरूप्यमिति चैलक्षण्यम् । अत्रायमर्थः । विलक्षणत्वेन ब्राह्मणो जगत्कारणत्वं दूपयतो भवतः, किं कार्यकारणयोः सर्वधर्मः सारूप्यं विवक्षितम् , उत केनचिद् धर्मेण, अथवा येन धर्मेण कारणं वस्त्वन्तराद् व्यावर्तते तेन धर्मेण । नाद्यः । लोकविरुद्धत्वात् , सर्वांशसारूप्ये कार्यकारणभावहानिप्रसङ्गात्, प्रकृतिगतानां गुणसाम्यत्वसर्वमूलत्वादीनां विकृतिष्वभावेन विलक्षणतया प्रकृतेरपि कारणता- भङ्गप्रसङ्गात् , तत एव ब्रह्मणः कारणत्वसिद्ध्या हेतोरर्थान्तरसाधकत्वापत्तेश्च । न द्वितीयः। अतिप्रसङ्गापत्तेः, सचिदानन्दरूपाद् ब्रह्मणः सदंशाजडानां चिदंशाजीवानामानन्दांशाद- न्तर्यामिणां व्युचरणमिति तत्त्सारूप्यस्य तत्र तत्र विद्यमानत्वाद् भवदुक्तहेतोः स्वरूपासिद्ध- रश्मिः। इत्यादिना' इति । विशेषणमिति 'तेजोपन्नात्मिका देवताः' इति । इत्यर्थ इति तथा च देवतापदं विशेष इत्यर्थः ॥ ५॥ सिद्धान्तसूत्रमवतारयन्ति तथा च जगत इति । रामानुजाचार्योक्तजीवनावलक्षण्यमाहुः एवं जीवेपीति । भेद एव विशिष्टाद्वैतत्वात् । सांख्यैकदेशिनां तु उपाधिर्मियते न तद्वानित्युक्तमेव । उपादानेति हेतव इत्यर्थः । ब्रह्म उपादानम् , ईक्षतेः सत्तया सालक्षण्यादिति जीवा अंशः पादत्वादिति च । सत्प्रतिपक्षा इति नोपादानं विलक्षणत्वात् , ब्रह्म विलक्षणम् विज्ञानमित्या- दिशब्दात् , ब्रह्म नोपादानं क्षीरवचेष्टितरूपेक्षतेरमावाद्धेत्वाभासाः । दृश्यते तु ॥६॥ तेनेति देहादीनां येन धर्मेण वस्त्वन्तराळ्यावृत्तिस्तेन । किंच चेतनत्वेन । लोकेति सारूप्यस्स मेदनिवन्धनत्वेन घटयोः संभवविषययोरपि वक्तुमशक्यस्य तथात्वात् । 'सागरः सागरोपमः' इत्यादौ सर्वांशसारूप्यममेदेपि वर्तत इति दूपणान्तरमाहुः सर्वांशेति । तत एवेति विलक्षणत्वादेव । हेतोः विलक्षणत्वस्य । अर्थति पूर्वस्प्रेर्थः कारणत्वाभावः । अर्थान्तरं कारणत्वम् । अतीति द्रव्यत्वपृथ्वीत्वादिमिर्घटपटयोरपि तदापतेरिति । भववुक्तेति प्रा न ·. २२ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा० १ अ०४ सू० ६. फेशगोमयवृश्चिकादौ । चेतनादचेतनोत्पत्तिनिषेधे तदंशस्यैव निषेधः । तुल्यांशसंपत्तिश्चेत् प्रकृतेऽपि सदंशः ॥६॥ इति द्वितीयाध्याये प्रथमपादे चतुर्थं न विलक्षणत्वादधिकरणम् ॥ ४ ॥ भाग्यप्रकाशः। स्वाच । न तृतीयः। देहादीनां येन धर्मेण वस्त्वन्तराद् व्यावृत्तिस्तेषां धर्माणां देहत्वगोमय- त्वादीनां केशवृश्चिकादिष्वभावेन तेपामप्यकारणत्वप्रसङ्गात् । चेतना हादचेतनस्य केशनख- दन्तादेः, अचेतनाद् गोमयाचेतनस्य घृश्चिकादेरुत्पत्तिदर्शनेन हेतोः साधारणत्वाच । यदि च देहाअडात् केशादीनां तादृशाम्, गोमयाजडानां वृश्चिकदेहानामेवोत्पचिरित्युच्यते तदा तूक्तमेव खरूपासिद्धत्वम् । तसान्नानेन ब्रह्मकारणत्वदूपणं न वा मृदादीनां ब्रह्मकार्यत्वदूपणमिति । इदं च तदुक्तं हेतुं तस्य श्रुतिसिद्धत्वं चोपगम्य दूपितम् । माध्वव्यतिरिक्तानां सर्वेषामप्येतदेव मतम् । तृतीयसुबोधिन्यां तु वैलक्षण्यस्य भ्रान्तप्रतीतत्वं 'न तं विदाथ य इमा जजानान्य- द्युष्माकमन्तरं भवति' इति श्रुतिबलादगीकृत्य चैलक्षण्यानुपगमेन पितम् । पैलक्षण्यमन्यसा. दन्तरा दृश्यते, न तु वैलक्षण्यमस्तीति तदेतदत्रापि सूचयन्ति चेतनादित्यादि । तदंशस्येति अचेतनांशस्य । तथा च भ्रान्तप्रत्यक्षालम्वेन श्रुतिप्रत्यवस्थानं न युक्तमित्यर्थः । सलक्षणात् सलक्षणोत्पत्तेर्पहुशो दर्शनादुक्तपणममन्यानं प्रति समाध्यन्तरमाहुः तुल्येत्यादि । चेदिति । रश्मिः। कारणं विलक्षणत्वात् । प्रधान कारणं सारूप्यादित्यत्र पक्षे प्रधाने हेत्वभावः स्वरूपासिद्धिः । ब्रह्मणि सारूप्यात्समवायित्वे संभवत्यन्यत्रान्याय्यत्वात् । साधारणत्वं च साध्यं समवायित्वं तद्वत्प्रधानं तदन्यद्ब्रह्म तद्वृत्तित्वात्सारूप्यस्य । साधारणत्वादिति चेतनाचेतनयोः कार्यकारणयोः कारणं वस्त्वन्तराळ्यावर्तते तेन चेतनत्वेन उत्तरत्राचेतनत्वेन समवायित्वप्रयोजकसारूप्याभावात्साध्यं समवायित्वं तद्वत् चेतनमचेतनं च तत्र सारूप्यरूपहेतोरभावात्साधारणत्वम् । चेतनाचेतन कारणे वैलक्षण्यादेहगोमयवत् इत्यत्र । ननु नोक्तस्थले साधारणत्वं कार्यसारूप्यादित्याहुः यदि चेति । दोपमाहुः तदा त्विति । स्वरूपेति पूर्व व्याख्यातम् । तादृशामिति जडानाम् । सात्त्विक. ज्ञानानाम् 'नेह नानास्ति किंचन इति श्रुतिशरणानाम् । 'यत्रं त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्' इत्साद्यनुसंधाना- दित्याशयेन माध्यमवतारयन्तिस्म इदं चेति । तदुक्तमिति पूर्वपक्षिणोक्तम्, सारूप्यरूपम् । 'विज्ञानं चाविज्ञानं च इति श्रुतिसिद्धत्वम् । न तमिति यः इमा इमानि जजान तं न विद विदुः । अथेति मिन्नमायाप्रक्रमेण । युष्माकं सृष्टानामन्तरं भ्रमप्रतिपन्नमान्तरालिकसृष्टिरूपम् । अन्यत् मायिकम् । भवाति लिङर्थे लेट् । लेटो डाटावित्याट् । अन्यदिति श्रुत्यंशस्यामिप्रायं संभवाभिप्रायेण वर्णयन्तः सुयोधिन्युक्तदूषणमाहुः चैलक्षण्यमिति । दृश्यत इत्यस्याभिधेयार्थ उक्तः अधुना कार्यकारणयोरूप्यं केशगोमयवृश्चिकादौ भाष्यप्रकाशोक्तरीत्या निषेधे तु न विलक्षण- सूत्रान्नजमनुवृत्य सुबोधिन्युक्तोर्यः सूचितस्तं सूचयन्ति तदेतदाहुः तदेतदनापीति । अचेत- नांशस्येति जनिताचेतनांशस्य । तेन भाष्येत्र वैलक्षण्यपक्षः । परं त्वान्तरालिकसृष्टिकृतं तत् । तथा चेति माध्ये सुघोधिन्यवलम्यनत्वे प्रकारे च। श्रुतीति 'विज्ञानं चाविज्ञानं च'इति श्रुतीत्यर्थः । सलक्षणादिति । तथा च संहितायां 'तस्मात् समानाः प्रजाः प्रजायन्ते' इति । उक्तदूषण: मिति कार्यकारणमावे पैलक्षण्यं बाधकमुक्तं तत्कतिपयैस्तादृशैः कार्यैः कारणैश्च इग्विषयैरपास्तं ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । २६ भाग्यप्रकाशः। विवक्षिता चेत् । तथा च 'यथा सतः पुरुपात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् संभवतीह विश्वम्' इति मुण्डकश्रुतौ सतः सदुत्पत्तिश्रावणेन दर्शनानुग्रहेपि नासाकं दोप इत्यर्थः । असिन् पक्षेभिमानिव्यपदेशसूत्रमपि सिद्धान्तसूत्रम् । तदर्थस्तु, 'विज्ञानं चाविज्ञानं च' इत्यत्र विज्ञानशब्दोभिमानिव्यपदेशोभिमन्तव्याद् वैलक्षण्यवोधनार्थो न तु कारणवचनः । कुतः। विशेपानुगतिभ्याम् । 'सच त्यचाभवत्' इत्यादिना कार्यस्यैवेतरेतरविशेपात् । 'सत्यममवत्'इति कारणरूपस्यानुगतेथेति । प्रत्यक्षविरोधपरिहाराय द्वितीयं सूत्रम् । एवमत्र व्याख्यानद्वयेन श्रुतौ युक्तिविरोधः परिहतः । तेन यथाव्यपदिष्टस्य कारणत्वं निष्प्रत्यूहम् । एतच्च नृसिंहतापनी- यादपि सिद्ध्यति । तथाहि नवमखण्डे आत्मनां परमात्मना शुद्धाभेदं जिज्ञासुभिर्देवैः प्रजा- रश्मिः। तदत्रोक्तदूपणपदेन प्रत्याय्यते । दोप इति कार्ये इत्यर्थः । विवक्षितेति वैलक्षण्येन्तरालिके सति संहितया विवक्षिता चेत् । पूर्वपक्षसूत्रे तु ग्रहणसूचितमर्थमाहुः असिन्पक्ष इति । अभिमन्तेति 'अभिमन्ता जीवो नियन्तेश्वरः' इति श्रुतेरभिमन्तव्यादीवरात् । 'सच त्यच'इति त्यदित्यस्य तच्छ- ब्दार्थों यः स एव । तथा च सञ्च चिच्चाभवदित्यर्थः । कार्यस्यैवेति 'इद५सर्वमसृजत यदिदं किंच तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् तदनुप्रविश्य सच त्यचाभवत्' इति कार्यप्रवेशानन्तरं तद्भावस्फोरणादित्यर्थः । एवकारेण कारणव्यवच्छेदः । प्रविष्टस्य मानावश्यंभावः । धातावनेरिवेत्यतः सूत्रशेपं व्याकुर्वन्ति सत्यमिति । 'निरुक्तं चानिरुक्तं च निलयनं चानिलयनं च विज्ञानं चाविज्ञानं च सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् यदिदं किंच तत्सत्यमित्याचक्षते' इति सत्यरूपेण भानम् । निरुक्तमित्यस्य निष्कृष्य समाना- समानजातीयेभ्यो देशकालविशिष्टतया इदं तदित्युक्तमिति शंकराचार्यकृतव्याख्या। अनृतं संसारश्च । सदिव सत्यं सति साधु सत्यं ब्रह्मामवदित्यर्थः । प्रत्यक्षेति घटपटादीनां विनाशदर्शनेन प्रत्यक्षविरोधः प्राप्तस्तन्निरस्यन्ति 'दृश्यते तु' इति । तदन एव 'तदात्मानश्वयमकुरुत' इत्यात्मसृष्टिदृश्यते । तु पूर्वपक्षव्यावर्तकः । घटनाशे कपालरूपता तन्नाशे तच्छकलरूपता तन्नाशपि मृदूपतेत्येवं नामरूप- नाशेपि द्रव्यस्यानाशो दृश्यत इति वा एवं परिहाराय द्वितीयं सूत्रम् । अस्मिन्पक्षे पादार्थसंगति- माहुः एवमत्रेति । युक्तीति युक्तिः 'विज्ञानं चाविज्ञानं च'इत्यत्र कारणग्रहणमन्तरा विज्ञानाविज्ञान- चिरोध: परिहतः । भाष्ये यत्सूचितं तदेतावता विशदीकृतं ज्ञेयम् । तेन भाष्यान्तराद्वैलक्ष- ण्यमपि दर्शितम् । श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारः । इत्यं । वैलक्षण्यप्रत्यक्षस्य भ्रान्तित्वं मन्यमानस्य सांख्य- पञ्चशिखादेर्वचनमिदमतो वेदान्ते सांख्यमतादनन्तरमिदमधिकरणम् । अथवा सायणीयादेर्वेद- व्याख्यातुर्वचनमिदम् । 'तस्मात्समानाः प्रजाः प्रजायन्ते' इति संहितायां वैलक्षण्यानहीकारात् समानपदेन । अतस्तस्मात् समाना इति । विज्ञानं चाविज्ञानं चेति श्रुत्योर्विप्रतिषेधः तस्य परि- हारस्तु 'दृश्यते' इति सूत्रेण । दृश्यते वैलक्षण्यमङ्गुल्यादिसम्पर्कामावेपि । अतो यदा 'यदेव विद्यया इति श्रुत्योपनिषदा कर्माणि कुरुते तदाक्षरज्ञानं जनयित्वोपक्षीणा वेदान्ता इति कर्मणि समानप्रजानुसंधानम् । अत्र तु 'तमेतं वेदानुवचनेन'इति श्रुत्या कर्मणा चित्तशुद्ध्या ज्ञानमिति विलक्षणाविलक्षणप्रजानुसंधानं ज्ञान इति मार्गमेदादिति । शास्त्रान्तरले वेदावेदान्तवैलक्षण्यकादेव । अविरोधोयमेव । अत्र तु सूत्रत्रयातिरिक्त व्यातिन । नवमखण्ड इति । एतत्पूर्वग्रन्थाशयो दीपि- कायां स्फुटः । ननु तापिनीयत्वेपि ब्रह्मनिरूपणं मिन्नं न भवतीति तापिनीयनिरूपणं युक्तं तथापि - ·श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् ।., [भ०२ पा०१ अ०४ सू०६ भाष्यप्रकाशा. पतिर्विज्ञापितस्तान् प्रति ब्रह्मवादमुपदिदेश । तत्र 'उपद्रष्टानुमन्तपः' इत्यनेनाइंप्रत्ययगम्य- मात्मानमन्ध 'सिंहश्चिद्रूप एच इति तस्य पराभेदं विधाय कथमेवमित्याकाक्षायामेतस्य परमेदेन स्वस्योपद्रष्टत्वाभिमानो वृधेति योधनाय 'अविकारो छुपलब्धा सर्वत्र' इति परमात्मन एवोपद्रष्टुत्वम् । अनेन भ्रमात् खसिन्नभिमन्यते इति योधयित्वा, 'न हस्ति द्वैतसिद्धिरात्मैव सिद्धोऽद्वितीयः' रश्मिः। गोपालतापिनीयं वक्तव्यम्, साधनाध्याये फलाघ्याये च तस्योक्तेरिति चेन्न । विरोधनिराकरणेध्याये चिद्रपव्यापकनृसिंहपदवाच्ययोगरहितस्सात्रोक्तः । पादाविचारे योगादरे ना देहः सिंहो मुखे निरूपणीय इति न पूर्णः तत्तापिन्युक्तमपि न पूर्णमतो वेदान्ते तत्तदुपास्यरूपे नृसिंहरूपं श्रेष्ठमव- तारविचारे न गोपालादीति सर्वविप्लवः इति चेन्न । प्रतिपेषमात्रत्वात् । तहींदशं नृसिंहतापिनीयेस्ति । पुराणादौ तु पौराणमपि संभवति । नैतावता योगमात्रेण कादाचित्करूपपरेण सर्वश्रुत्यादिविप्लवोतो रूपप्रतिषेधमावत्वे न पूर्णत्वं वेदान्ते तत्तदुपास्ये रूपे नृसिंहरूपं श्रेष्ठं गोपालाद्यक्षराच्छ्रेष्ठं कादा- चित्कानसिंहरूपाद्भवत्येवेति सकलशास्सैकार्यात् । कर्मणि वेदान्ते योगप्रधाने स्वयं योगोक्ति- रस्त्येव । यद्वा नृसिंहतापिनीये पूर्वोक्तं ब्रह्मविदां दृश्यते तु । 'अतीन्द्रियं विप्रकृष्टं व्यवहितं. सम्यक् पश्यन्ति योगिनः' इति वाक्यात् । पूर्वोक्तपूर्वपक्षो वेत्थम् । न विलक्षणसूत्रे नृसिंहतापिनीये. न नृसिंहोस्य जगतः कारणम् । विलक्षणत्वात् चेतनत्वादस्य च विलक्षणत्वादचेतनत्वात् । विलक्षणत्वं चेत्यादिपूर्ववत् । द्वितीयसूत्रे तु विशेषशब्दव्याख्याने विशेषनृसिंहदेहोपि द्रष्टव्यः । एवं च विशपानुगतिम्यां पुराणोक्तविशेषः चिद्रूपेणानुगतिः ताभ्यामिति । अतस्तापिनीयत्वेपि. नृसिंह- प्रतिपादकत्वेन विशेषमूमजनकत्वेपि सामान्ये उपन्यासः । प्रजापतिरिति संवत्सरः कालः । संहिता मते 'स सर्पानसृजत' इति तृतीयाष्टकश्रुतेः संकर्षणात्मा अर्थो विज्ञेयः । 'कालात्मा भगवान् जातः'. इति सुबोधिन्याम् । प्रजापतिर्ब्रह्मा शब्दप्रोति यं विदुः' स वेदान्ते । उपद्रष्टेति उपद्रष्टानु- मन्तैप आत्मेसनेन अहमित्यहंप्रत्यगितिप्रत्ययवेद्यं शब्दगम्यं पूर्वखण्डोक्तं नवमखण्डेऽनूयेत्ययः । नृसिंहोपासकस्स तापिनीयानां भक्तानां ज्ञानिनां चाभेदमाहुः सिंहश्चिद्रूप एवेति । उपा- सनया मनावरणस्तया मवति । परंतु सोहमित्यभेदमाने प्रतिबन्धकप्रतियोगिभेदस्य विद्यमानत्वादभेदः, कुत इत्यपेक्षायामाहुः एवेति । 'चिद्रूपस्य शक्तिीया व्यामोहिका' तस्या आवरणरूपाया भङ्गस्योक्त- खान्मायैवकारल्यावा । माया भेदरूपा । माया च तमोरूपेत्यत्रैव श्रुतिः 'तत्वमसि श्वेतकेतो'. इति छान्दोग्ये । तापिनीयानां यथाचारम् । भक्तानां भक्तिरसे संचारिमावः यथा पुष्टौ. सर्वात्मभावे. 'कृष्णोहं. पश्यत गतिम् इति फलप्रकरणे । माया. तु नास्ति । 'न यत्र माया' इति वाक्यात् । एवं मर्यादामक्तौं सर्वात्ममावे. दत्ते मवति । अत्र मजनेनाविधानाशः । ज्ञानिना. तु 'जले निममस्स जलपानवत् अभेदे गणितानन्दानुभवोक्षरात्मता । 'विययावियानाशे. तु जीवो. मुक्तो, भविष्यति इतिः। पृथेति विधिवर्जितः । विधिस्तु भगवत्सेवोपयोगिसंसाररूपेहंकारे । परामेदसमानाधिकरण: स्यामिमानसः ‘अन्योसावन्योहमस्मि इति न स वेद'इति अज्ञानत्वश्रावणात् । अविकारस्तु परामिन्न एवेत्सविकारपदेनामेदपोषनाय । सर्वत्रेति जीवेष्वपीत्यर्थः । भ्रमादिति , यथा. पश्याम्यह स्मूलोहमिति-पान पराधमासो भ्रमः। ननूपद्रष्टेत्यत्र विषयतया विश्वतैजसप्राज्ञेषु वक्तव्येषु सर्वजगतो मापायां आनन्दस प विषयत्वेन स्वगतद्वैतापत्तिरिति चेतनाहुः न हीति । । सिद्ध इति ·भाष्यप्रकाश -रश्मि-परिहितम् २५ भाष्यप्रकाशा इत्यभेदं निगमयामास । तत्र भेदः प्रत्यक्षसिद्ध इति नाद्वैतसिद्धिरित्याशङ्कायां प्रत्यक्षस भ्रम- त्वाय 'मायया बन्यदिव'इति मायारूपं दोपं तत्र हेतुत्वेनाह 'अन्यदिव' प्रतीयते, न त्वन्यदि- त्यर्थः । ततो, नन्वस्तु मायाया दोपत्वम्, तथाप्यन्यस्याभावे तया कि प्रत्याय्यम् । न हि खपुष्पमिवात्यन्तासत् प्रत्याययितुं शक्यते । अतः प्रतीतिपलात् सिद्धेन्यसिन्नयं जीवो भिन्न एव मन्तव्य इति कथमस्य परमात्माद्वैतसिद्धिरित्याकाङ्क्षायां तत्साधनाय पुनराह 'स वा एप आत्मा पर एवैपैच सर्वम्' इति । ततो, ननु प्रतीतस्य बाधं विना वाक्यमात्रेण मायिकत्वं न प्रतिपत्तुं शक्यत इत्याकाङ्क्षायां तत्साधनाय पुनराह 'तथाहि प्राज्ञे' इति । यथा तैजसे प्रती- यमानं सर्व प्राज्ञे बाध्यत इति मायिक तथा विश्वसिन् प्रतीतमपि तुरीये वाध्यत इति मायिक मन्तव्यम् । तेन भेदोपि मायिक इत्यर्थः। तदेतद् व्याकरोति 'सैपाऽविद्या जगत्सर्व. मात्मा परमात्मैव' इति । ततो, ननु तत्र निद्रावशादज्ञानसत्तास्तीति तत्रत्यस्य सर्वस्य भेदस्य वाविद्यकत्वं युक्तं जाग्रति सा नास्तीति कथं सर्वस्य मायिकत्वं प्रतिपत्तव्यमित्याकाङ्क्षायां रश्मिः। 'मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किंचन' 'मनसैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमेयं ध्रुवम्' इति श्रुतिभ्यां सिद्धः । प्रत्यक्षसिद्ध इति । यथाहुयायिकाः 'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यो भेदानुगमाहते' इति । वेषयगतदोपमात्रं न भवत्यतो दोपत्वेन दोपग्रहणम् । करणगतमपि दोष इति दोपत्वेन दोप- हणम् । तन्नेति प्रत्यक्षे भ्रमे । आहेति अन्तरासृष्टिमङ्गीकृत्याहेत्यर्थः । अन्यदिति अन्तरमन्य- देत्यादिशब्दैर्मायिकी सृष्टिरत्र व्यवह्रियते । भिन्न इति खपुष्पादीतरभेदरूपमायावगाहित्वेन । मन्तव्य इति । ज्ञानस्य निर्विपयत्वाभावेन भ्रमस्य निर्विषयत्वाभावाद्भेदरूपमायाया जीवेष्वेवोपा- धत्वेन संवन्धस्य वक्तव्यत्वाचैवकारः । पुनरिति न ह्यस्तीत्यनयोक्तं पुनराह । स वा इति । एष विश्वादिपादरूपविषयः । एवं सृष्टिमुक्त्वान्तरालिकसृष्टिमाहुः एपैव सर्वमिति । एषा पाया । बाधं विनेति विशेषदर्शनोत्तरं भ्रमस्य बाधदर्शनेन अमत्वमत्र, प्रपञ्चे तु तददर्श- द्वाधं विनेत्यर्थः । तैजस इति स्वप्नसाक्षिणि । प्राज्ञ इति सुषुप्तिसाक्षिणीत्यर्थः । यत्तदोर्नित्य- संबन्धाद्यथेत्यादिग्रन्थः । तुरीय इति । 'प्रवर्तते यत्र रजस्तमः' इति द्वितीयस्कन्धे । 'न यत्र माया' इति च । अङ्गुल्यादिसंपर्काचन्द्रादिद्वैतामासस्तदभावे तदभाववत् । तेनेति उक्तोपपादनेनोत्तरकालीन- पधेन च । सैपेति एव सर्वमितिवदान्तरालिकविपया । व्याकरणे विशेपसृष्टयनूदिता न सामान्या । हात्मा तुरीयः स परमात्मैव न मायाशवलितः न वानन्दभुक् किंतु जगद्व्यापारवर्जम् । न च 'स आत्मा स च विज्ञेयः' इत्यतः प्राक् 'शिवं शान्तमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते' इति श्रावणात्तुरीयः शिव ति वाच्यम् । मन्यन्त इति कर्तृविशेपानुक्तेर्यथाधिकारं शास्त्रार्यात् । शैवमते स्पष्टः । स्वमते 'वेदः सावः' इति शब्दात्मा । शब्दार्थयोनित्यसंवन्धाकृष्णोपि । तमस्तु तत्र नास्ति । 'प्रवर्तते यत्र रजः' दिति वाक्यात् । अत एव शान्तमिति विशेषणम् । कोशे उग्र इति शिवनामः शिवस्तमोधिष्ठात्री । न्यद्धिन्दिपालाख्यवादे स्पष्टम् । किंच 'ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुष नृकेसरिविग्रहं कृष्णपिङ्गलमूवरेत वारूपाक्ष शंकर नीललोहितमुमापतिं पिनाकिनं धमितद्युतिमीशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां बबाधिपतियों वै यजुर्वेदवाच्यस्तं साम जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं गच्छति'इति पष्ठखण्डोक्तेः हष्णादयः शंकरादयो ब्रह्मादयश्च खलेकपोतन्यायेन साकारं ब्रह्म मुख्यया वृत्त्या वदन्तस्तत्प्रतीकाने- किशो वदन्तीति सिद्धान्तात् । तत्रेति स्वप्ने । सर्वस्येति भिदो 'मायामात्रमनूयान्ते'इति भग- ४५. सू. भा० -- --- ·भीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा० १०४ सू० ६. भाष्यप्रकाशा जाग्रत्यपि मायाकृत पराभवं मायासत्ता चानुभावयति 'खप्रकाशोप्यविपयज्ञानत्याजानन्नेय यत्र न विजानात्यनुभूतैर्माया च तमोरूपानुभूतेः' इति । अत्र अविपयज्ञानरूपत्वं जीवस्वरूपस्य खप्रकाशत्वे जानत्वे च हेतुः। तथा च अहमज्ञ इति जाग्रति विशिष्टानुभववलात् तत्कृतः परा- भवस्तस्याः स्वरूपं सत्ता च बोध्या । तथा च दृष्टान्तदान्तिकयो>पतौल्या वस च माया: ख्यदोपस्स निद्राचिन्ताद्यवस्थाभेदेनानुवर्तमानत्याजाग्रत्यपि सर्वस्य स्वस्मिन् परमात्मभेदस च मायिकत्वं मन्तव्यमित्यर्थः । ननु तत्कृतपराभवस मायायाश्वानुभवादस्तु भेदस्य मायि कत्वम् , परंतु सर्वस्य जगतः कथं मायिकत्वमित्याकाङ्क्षायां जगतस्तधात्वे हेतुबोधनाय तत्व रूपमनुभावयन् हेतुस्वरूपमनुमापयति तदेतञ्जडं मोहात्मकमनन्तं तुच्छं रूपमस्या:' इति । रश्मिः। वद्वाक्याञदस्य मायिकत्वमस्तु सर्वस्य कयमिति प्रश्नः । स्वरूपातिरिक्तविषयामावादाहुरविपयेति सविषयकमेव ज्ञानमित्यत्र विपये मायाशावल्यमन तु कैवल्यरूपत्वमात्मैकरूपत्वं चेति भेदः । तथा च सूत्रे 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्' 'आत्मा प्रकरणात्' इति फलाध्याये । जानन्निति 'यः सर्वज्ञः सर्व वित्' इति धर्मात्मकज्ञानेन जानन् । स्वयं तु मक्तैः सह निगूढभावकरणं करोति । अन्न नेति जीव- द्वारा कर्मफलभोगादत्र प्रपञ्चे सुपुप्तौ वा न । 'द्वा सुपर्णा' इति श्रुतेराहानुभूतेरिति श्रुत्यनुमवः । मायायास्तमोरूपत्वे हेतुरनुभूतेरिति श्रुत्यनुभूतेः । जीवस्वरूपे आमासोक्तं विशदयन्ति र अन्नेति । जीवेति प्रापच्चिकस्स जीवस्वरूपस्य । स्वप्रकाशेति न हि ज्ञातं घटं पश्यामीनपत्र विपयरूपं ज्ञानं स्वप्रकाशं भवति । संयुक्तविषयतासंसर्गजन्यत्वात् । ज्ञातो घटः चक्षुःसंयुक्तः ज्ञातं जीवं पश्यामीति तु धीरचक्षुःकर्तृविषयम् । 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुः' इति श्रुतेः । अविपयस्य द्वितीयज्ञानस्य च प्रादुर्भूतत्वमिति ज्ञानत्वमित्यर्थः । भावे घञ् । अनु भावयतीति यदुक्तं तद्विशदयन्ति, तथा चेत्यादि अविषयज्ञानत्वे । अनुभूतिपदार्थमाहुः अहमज्ञ इतीति । ज्ञानानुकूलव्यापारामाववानहमिति । माया च तमोरूपानुभूतेरित्यत्र ज्ञाना. वरणतमोरूपमायावानित्यनुभूतेः । विशिष्टानुभवेति अज्ञवविशिष्टानुभवपलात् । तत्कृत: इति मायाकृतः पराभवः, ज्ञानावरणम् , न विजानातीतीत्यस्यार्थः । स्वल्पमिति तमोरूपेति । सत्ता चेति तमोनुभूतेस्तत्सत्ता । दृष्टान्तः स्वप्नः, दार्टान्तिकं जाग्रत् । श्रुतावनेत्यस्य सुषुप्तावित्यर्थे वा । जाग्रतीति श्रुतिस्थाप्रपदार्थः । दोपमाहुः मायास्पेति । सर्वस्येति अन्तरासृष्टस्य । इत्यर्थ इति । दीपिकायामेतत्कृतायां तु सुपुप्तौ प्राज्ञपरिप्वङ्गेण तदभेद एक एवावतिष्ठत इत्यविषयज्ञानात्मकत्वात्तां स्वं च जाननपि एवं जाग देनात्र सुपुतौ न विजानातीति न किंचिदवेदिपमिति स्मरणान्यथानुपपत्त्या तजनकोजवानुमवो हि स्वप्रकाशात्मा मिन्नो निश्चीयते ।। पाह्यस्य तमसस्तनामावेन स्वप्रकाशस्साजसापादिका माया च तेनैवानुभवेनावसीयते । 'सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोमिभूतः सुखरूपमेति' इति श्रुत्यन्तरादिति । एवकारस्थले एवंकारमुपन्यस्सात्र- शब्दः सुषुप्तिपरत्वेन व्याख्यातः । तत्स्वरूपमिति मायास्वरूपम् । हेत्विति । वाशीवरकरणभूताया सृष्टिविशेपे कदाचित्काश्च स्वरूपं जडादि । तदेतदिति तत्प्रसिद्धं एतत्समीपतरवर्ति । जई, विषयमप्रकाशं या मोहात्मकं स्वकार्य मोह आत्मा स्वरूप यस रूपस्य । अत्र यद्यजनक ततद्गुणक ययद्गुणकं तचदात्मकमिति सांख्यव्याप्रिनुसंधेया। अनन्तं मानन्दवत् । तुच्छमित्यात्मरष्टि- सूचनपूर्वकमस्सा रूपमुक्तम् । 'तोदनातुच्छमुन्यते' इति पुराणे 'आत्मा तुन्छमुच्यते' इत्सात्मविशेषणात।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । २७ भाष्यप्रकाशः। तथा च स्वप्रकाशपरमात्मस्वरूपधर्मविरुद्धैर्जडत्वमोहत्वप्रमाणसंबन्धानहत्वैरस्य परमात्मस्वरूपताया अशक्यवचनत्वादस्य मायिकत्वम् , तेनैव तस्याः स्वरूपं तादृशमनुमातव्यमित्यर्थः । ततो नन्व- नुभवे तस्याः स्वरूपमावरकमेवानुभूतं तमोरूपत्वान्न तु विक्षेपकमिति कथमयं भ्रम इत्या- काढायां तस्यास्तथात्वमप्यनुभूतमेवेत्याह 'व्यञ्जिका नित्यनिवृत्ताऽपि मूढैरात्मैव दृष्टाऽस्स सत्चमसत्त्वं च दर्शयति सिद्धत्वासिद्धत्वाभ्यां स्वतत्रास्वतन्त्रत्वेन' इति । तथा च परमात्मनः रश्मिः। अन्यथा ब्रह्मैवेदं सर्व सचिदानन्दरूपं सचिदानन्दरूपम्' इदं सर्वमिति पूर्वश्रुतेः सर्वपदेनाकारमायि- कतां विरुन्धता सह वर्तमानाया व्याकोपस्य वज्रलेपायितत्वात्, अस्सा रूपमनुमातव्यमित्यर्थः । मवतीति न क्रियापदम् । ऐश्वर्यादिविपरीतधर्मवज्जीवास्तद्वजगत्वरूपलक्षणोक्तधर्मविपरीतधर्मवदिति श्रुतिविशेषणैराहुः तथा चेति । खप्रकाशत्वं जडविरुद्धो धर्मः । परमात्मत्वं शब्दार्थोभयनिष्ठं द्वय- मपि मोहात्मकत्वमनन्तत्वं चेत्युभयविरुद्धो धर्मः । अयं सत्यधर्मः 'सत्यं परं धीमहि' इति वाक्यात् । एतेभ्यः स्वरूपेभ्यः विशिष्टे शक्त्या स्वरूपलक्षणोदितेभ्यो विरुद्धैः । जडत्वेत्यादि । मोहोस्यास्तीति मोहस्तस्य भावो मोहत्वम् । उक्ता व्याप्तित्रि ज्ञेया । प्रमाणेति । एवमुभयत्रानन्तपदार्थों भवति । । सेवांप्रमाणैः प्रत्यक्षादिभिः ये संबन्धाः संयोगः स्वजन्यानुमितिविषयत्वं प्रतिपाद्यप्रतिपादकत्वं च तेपामनहत्वं तैः । नन्वनन्तत्वं परममहत्परिमाणवत्वमिति चेत्तत्राहुरस्येति जगतः । तथा चानन्त- पदाजगत्त्वावच्छेदेनोक्तमनन्तत्वमिति भावः । परममहत्परिमाणं तु नास्ति प्रत्यक्षविरोधात् । मायिकत्वमिति । जगत् परमात्मास्वरूपं जडत्वमोहत्वप्रमाणसंवन्धानहत्वेभ्यः, यन्नैवं तन्नैवं बहावत् । जगत् मायिकं परमात्मास्वरूपत्वात्, आन्तरालिकवत् । इति मायिकत्वम् । तुच्छत्वं तु न व्याकृतम् । अविरुद्धत्वात् । तेनैवेति मायकत्वेनैव । मायाखरूपं जडमोहात्मकानन्ततुच्छम् । मायिकत्वात् । आन्तरालिकवत् । तस्याः स्वरूपं पक्षः, श्रुतौ रूपं पक्षः । तादृशं साध्यम् । अनुमातव्यमिति श्रुतौ क्रियापदयोधकम् । अधुना माया च तमोरूपेत्युक्तं तदत्रैव । अथवात्रापि सत्वरजसी तापिनीये भिन्नरूपे स्त इत्याकाङ्क्षायां स्त इत्याहेत्याहुः ततो नन्वित्यादिनन्येन । अनुभव इति अनुभूतेरित्युक्ते । आवरकमिति अहमज्ञ इत्येवं जीवरूपतत्त्वानुसंधानावरकमित्यर्थः । नतु विक्षेप- फमिति आत्मभेदात्मकविक्षेपजनकम् । 'जीवस्यानुस्मृतिः सती'इत्युत्तरार्दोक्तसोहमिति प्रतीत्यनन्तरं मायासंबन्धेहमज्ञ इत्यज्ञत्वकृतात्मभेदात्मकविक्षेपः। कथमिति जगद्रपोपि भ्रमः कथमिति प्रश्नः । जगति रजःकार्यात्मकभेददर्शनात् सत्त्वकार्यज्ञानदर्शनाच । तथात्वमिति विक्षेपकत्वम्, सात्त्विक- ज्ञानजनकत्वं च । अनुभूतमिति मूढैः। 'व्यजिका'इत्यादिश्रुतेरर्थमाहुः तथा चेति । सत्त्वरजःकार्य- विशिष्टजगद्पत्वे च । अत्र चितः व्यामोहिका मायोच्यते । परमात्मन इति । एतेन नित्यनिवृत्तेत्यत्र नित्यात्परमात्मनो निवृत्तेति पञ्चमीसमास उक्तः । 'अजामेकाम्'इति श्नुतेः । 'असक्तं सर्वभृचैव'इति गीता । तेन मायिकसृष्टिकर्तीयं न तु करणभूतात्र । मुह वैचित्ये । विगतस्मरणैः ध्रुवस्मृतिरहितैः तदाहुरज्ञानिभिरिति । अन्यदपि ज्ञानं ग्राह्यम् । दृष्टेति 'ज्ञानकाशया' इति श्रीमागवते । अत्रात्मा विशेषणविशेष्यसंवन्धावगाहिज्ञान तत्र परमात्मातिरिक्तसंवन्ध उत्पादितो वक्तव्यः स च भेदा- स्मकः । अभेदस मायानाश्यत्वात् । एवकारस्सत्यं वमतीत्ययोंपि । श्रुतिप्रामाण्यादृष्टेयपि तदाहुः ·• श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा० १ अ०४ सू०६. भाष्यप्रकाशा जाग्रत्यपि मायाकृतं पराभवं मायासत्तां चानुभावयति 'खप्रकाशोप्यविषयज्ञानत्वाजानन्नेय ह्यत्र न विजानात्यनुभूतेर्माया च तमोरूपानुभूतेः' इति । अत्र अविषयज्ञानरूपत्वं जीवस्वरूपएं स्वप्रकाशत्वे जानत्वे च हेतुः। तथा च अहमज्ञ इति जाग्रति विशिष्टानुभवबलात् तत्कृतः परा- भवस्तस्याः स्वरूपं सत्ता च योध्या । तथा च दृष्टान्तदाान्तिकयोर्दोपतौल्यात् तस्य च माया ख्यदोपस्य निद्राचिन्ताद्यवस्थामेदेनानुवर्तमानत्वाञ्जाग्रत्यपि सर्वस स्वसिन् परमात्मभेदस्य च मायिकत्वं मन्तव्यमित्यर्थः । ननु तत्कृतपराभवस्य मायायाथानुभवादस्तु भेदस्य मायि कत्यम्, परंतु सर्वस्य जगतः कथं मायिकत्वमित्याकाक्षायां जगतस्तथात्वे हेतुवोधनाय तत्व रूपमनुभावयन् हेतुस्वरूपमनुमापयति 'तदेतजडं मोहात्मकमनन्तं तुच्छं रूपमस्साः' इति रश्मिः। वद्वाक्या।दस्य मायिकत्वमस्तु सर्वस्स कथमिति प्रश्नः । स्वरूपातिरिक्तविषयाभावादाहुरविपयेति सविषयकमेव ज्ञानमित्यत्र विपये मायाशावल्यमत्र तु कैवल्यरूपत्वमात्मैकरूपत्वं चेति भेदः । तथा च सूत्रे 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्' 'आत्मा प्रकरणात्' इति फलाध्याये । जानन्निति 'यः सर्वज्ञः सर्व वित्' इति धर्मात्मकज्ञानेन जानन् । स्वयं तु भक्तैः सह निगूढभावकरणं करोति । अत्र नेति जीव- द्वारा कर्मफलभोगादत्र प्रपञ्चे सुपुतौ वा न । 'द्वा सुपर्णी' इति श्रुतेराहानुभूतेरिति श्रुत्यनुभवः मायायास्तमोरूपत्वे हेतुरनुभूतेरिति श्रुत्सनुभूतेः । जीवस्वरूपे आभासोक्तं विशदयन्ति र अत्रेति । जीवेति प्रापचिकस्स जीवखरूपस्य । स्वप्रकाशेति न हि ज्ञातं घटं पश्यामीर विषयरूपं ज्ञानं स्वप्रकाशं भवति । संयुक्तविषयतासंसर्गजन्यत्वात् । ज्ञातो घटः चक्षुःसंयुक्तः ।। ज्ञातं जीवं पश्यामीति तु धीरचक्षुःकर्तृविषयम् । 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुः' इति श्रुतेः । अविषयस्य द्वितीयज्ञानस्य च प्रादुर्भूतत्वमिति ज्ञानत्वमित्यर्थः । भावे घञ् । अनु भावयतीति यदुक्तं तद्विशदयन्ति, तथा चेत्यादि अविपयज्ञानत्वे । अनुभूतिपदार्थमाहुः अहमज्ञ इतीति । ज्ञानानुकूलव्यापाराभाववानहमिति । माया च तमोरूपानुभूतेरित्यत्र ज्ञाना वरणतमोरूपमायावानित्यनुभूतेः । विशिष्टानुभवेति अज्ञवविशिष्टानुभवयलात् । तत्कृत इति मायाकृतः परामवः, ज्ञानावरणम् , न विजानातीतीत्यस्यार्थः । स्वल्पमिति तमोरूपेति । सत्ता चेति तमोनुभूतेस्तत्सत्ता । दृष्टान्तः स्वमः, दार्टान्तिकं जाग्रत् । श्रुतावत्रेत्यस्य सुपुप्तावित्यर्थे वा । जाग्रतीति श्रुतिस्थानपदार्थः । दोपमाहुः मायाख्येति । सर्वस्येति अन्तरासृष्टस्य । इत्यर्थ इति । दीपिकायामेतत्कृतायां तु सुपुप्तौ प्राज्ञपरिष्वङ्गेण तदभेद एक एवावतिष्ठत इत्यविषयज्ञानात्मकत्वात्तां स्वं च जानन्नपि एवं जाग्रहद्भदेनात्र सुषुप्तौ न विजानातीति न किंचिदवेदिपमिति स्मरणान्यथानुपपत्त्या तजनकोज्ञत्वानुमवो हि स्वप्रकाशात्मा भिन्नो निश्चीयते । पाह्यस्य तमसस्तवाभावेन स्वप्रकाशस्याज्ञत्यापादिका माया च तेनैवानुभवेनावसीयते । 'सुपुतिकाले सकले विलीने तमोमिमूतः सुखरूपमेति' इति श्रुत्सन्तरादिति । एवकारस्थले एवंकारमुपन्यस्यात्र- शब्दः सुपुतिपरत्वेन व्याख्यातः । तत्स्वरूपमिति मायास्वरूपम् । हेत्विति । वाशीवरकरणभूतायाः सृष्टिविशेपे कदाचित्काश्च स्वरूपं जडादि । तदेतदिति तत्प्रसिद्धं एतत्समीपतरवर्ति । जड़ विषयमप्रकाशं वा । मोहात्मकं खकार्य मोह आत्मा खरूपं यस रूपस्य । अत्र यद्यजनक तत्तद्गुणक यपद्गुणकं तत्चदात्मकमिति सांख्यव्याप्तिरनुसंधेया । अनन्त आनन्दवत् । तुच्छमित्यात्मसृष्टि सूचनपूर्वकमस्या रूपमुक्तम्। 'तोदनातुच्छमुच्यते' इति पुराणे 'आरमा तुच्छमुच्यते' इत्यात्मविशेषणात्।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ७ भाप्यप्रकाशः। तथा च स्वप्रकाशपरमात्मस्वरूपधर्मविरुद्धैर्जडत्वमोहत्वप्रमाणसंवन्धानर्हत्वैरस्य परमात्मस्वरूपताया अशक्यवचनत्वादस मायिकत्यम् , तेनैव तस्याः स्वरूपं तादृशमनुमातव्यमित्यर्थः । ततो नन्व- नुभवे तस्याः स्वरूपमावरकमेवानुभूतं तमोरूपत्वान्न तु विक्षेपकमिति कथमयं भ्रम इत्या- काढायां तस्यास्तथात्वमप्यनुभूतमेवेत्याह 'व्यञ्जिका नित्यनिवृत्ताऽपि मूढरात्मैव दृष्टाऽस्य सचमसत्वं च दर्शयति सिद्धत्वासिद्धत्वाभ्यां स्वतत्रास्वतत्रत्वेन' इति । तथा च परमात्मनः रश्मिः। अन्यथा ब्रह्मैवेदं सर्व सचिदानन्दरूपं सचिदानन्दरूपम्' इदं सर्वमिति पूर्वश्रुतेः सर्वपदेनाकारमायि- कतां विरुन्धता सह वर्तमानाया व्याकोपस्य वज्रलेपायितत्वात्, अस्सा रूपमनुमातव्यमित्यर्थः । भवतीति न क्रियापदम् । ऐश्वर्यादिविपरीतधर्मवजीवास्तद्वजगत्स्वरूपलक्षणोक्तधर्मविपरीतधर्मवदिति श्रुतिविशेषणैराहुः तथा चेति । स्वप्रकाशत्वं जडविरुद्धो धर्मः । परमात्मत्वं शब्दार्थोभयनिष्ठं द्वय- मपि मोहात्मकत्वमनन्तत्वं चेत्युभयविरुद्धो धर्मः । अयं सत्यधर्मः 'सत्यं परं धीमहि' इति वाक्यात् । एतेभ्यः स्वरूपेभ्यः विशिष्टे शक्त्या स्वरूपलक्षणोदितेभ्यो विरुद्धैः । जडत्वेत्यादि । मोहोस्खास्तीति मोहस्तस्य भावो मोहत्वम् । उक्ता व्याप्तिर्वात्र ज्ञेया । प्रमाणेति । एवमुभयत्रानन्तपदार्थों भवति । सेवांप्रमाणैः प्रत्यक्षादिभिः ये संबन्धाः संयोगः स्वजन्यानुमितिविषयत्वं प्रतिपाद्यप्रतिपादकत्वं च तेषामनहत्वं तैः । नन्वनन्तत्वं परममहत्परिमाणवत्त्वमिति चेत्तत्राहुरस्येति जगतः । तथा चानन्त- पदाजगत्त्वावच्छेदेनोक्तमनन्तत्वमिति भावः । परममहत्परिमाणं तु नास्ति प्रत्यक्षविरोधात् । मायिकत्वमिति । जगत् परमात्मास्वरूपं जडत्वमोहत्वप्रमाणसंबन्धानहत्वेभ्यः, यन्नैवं तन्नैवं ब्रह्मवत् । जगत् मायिकं परमात्माखरूपत्वात् , आन्तरालिकवत् । इति मायिकत्वम् । तुच्छत्वं तु न व्याकृतम् । अविरुद्धत्वात् । तेनैवेति मायकत्वेनैव । मायास्वरूपं जडमोहात्मकानन्ततुच्छम् । मायिकत्वात् । आन्तरालिकवत् । तस्याः स्वरूपं पक्षः, श्रुतौ रूपं पक्षः । तादृशं साध्यम् । अनुमातव्यमिति श्रुतौ क्रियापदचोधकम् । अधुना माया च तमोरूपेत्युक्तं तदत्रैव । अथवात्रापि सत्त्वरजसी तापिनीये भिन्नरूपे स्त इत्याकाङ्क्षायां स्त इत्याहेत्याहुः ततो नन्वित्यादिग्रन्थेन । अनुभव इति अनुभूतेरित्युक्ते । आवरकमिति अहमज्ञ इत्येवं जीवरूपतत्त्वानुसंधानावरकमित्यर्थः । नतु विक्षेप- कमिति आत्मभेदात्मकविक्षेपजनकम् । 'जीवस्यानुस्मृतिः सती'इत्युत्तरार्दोक्तसोहमिति प्रतीत्यनन्तरं मायासंबन्धेहमज्ञ इत्यज्ञत्वकृतात्मभेदात्मकविक्षेपः । कथमिति जगद्रपोपि भ्रमः कथमिति प्रश्नः । जगति रजाकार्यात्मकभेददर्शनात् सत्त्वकार्यज्ञानदर्शनाच । तथात्वमिति विक्षेपकत्वम् , सात्त्विक- ज्ञानजनकत्वं च । अनुभूतमिति मूढैः। 'व्यक्षिका'इत्यादिश्रुतेरर्थमाहुः तथा चेति । सत्त्वरजःकार्य- विशिष्टजगद्रूपत्वे च । अत्र चितः व्यामोहिका मायोच्यते । परमात्मन इति । एतेन नित्यनिवृत्तेत्यत्र नित्यात्परमात्मनो निवृत्तेति पञ्चमीसमास उक्तः । 'अजामकाम्'इति श्रुतेः । 'असक्तं सर्वभृचैव'इति गीता । तेन मायिकसृष्टिकीयं न तु करणभूतात्र । मुह वैचित्ये । विगतस्मरणैः ध्रुवस्मृतिरहितैः तदाहुरज्ञानिभिरिति । अन्यदपि ज्ञानं ग्राह्यम् । दृष्टेति 'ज्ञानकाशया'इति श्रीभागवते । अत्रात्मा विशेषणविशेष्यसंबन्धावगाहिज्ञानं तत्र परमात्मातिरिक्तसंबन्ध उत्पादितो वक्तव्यः स च भेदा- त्मकः । अभेदस्य मायानाश्यत्वात् । एवकारस्पेत्थ वमतीत्यर्थोपि । श्रुतिप्रामाण्यादृष्टेत्यपि तदाहुः , ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा० ११० ४ सू०६० भाष्यप्रकाशः। 4 सकाशानिवृत्तापि सा मूडैरज्ञानिभिरात्मैव दृष्टा आत्ममेदात्मकं विक्षेपमुत्पादयन्त्येवेयं दृष्टा । अतो भेदस्वास्यापि जडत्वादिविशिष्टस्य व्यजिका सती, अस्स जगतः सायरीतिकसिद्ध- त्वनैयायिकादिरीतिकासिद्धत्वाभ्यां भीमांसकप्रतिपन्नवतत्रत्वमायावादिप्रतिपन्नास्वतत्रत्वेन च रश्मिः। आत्मभेदात्मकमित्यादि । एतेन सत्त्वतमोम्यामनपहतं रजो विक्षेपशक्तिः स विक्षेपो न विवक्षितः । आत्मनोऽभिन्नाक्षरस्य जीवजडमेदानां व्युचरितानां संवन्धरूपमेदानामपि आत्मानः स्वरूपाणि येन कालकृतमायाधर्मक्षोमरूपविक्षेपेण स आत्मभेदात्मकस्तम् । एवकारतात्पर्यार्थ पूर्वकमाहुः उत्पाद- पन्तीत्यादिना । ज्ञानकाशा एव । इत्यं वमतीत्येवकारः यौगिकार्थः । रूढार्यकमाहुः एवेति । अवधारणं रूढार्थः । दृष्टपदालन्धमाहुः इयमिति । दर्शनं प्रत्यक्षम् । इदमस्तु प्रत्यक्षभेदरूपमिति । अस्येति जगतः, आत्मसृष्टिव्यतिरिक्तस्स । व्यक्षिकेति सर्वरूपमगवत्संबन्धात्सर्वप्रतिकृतिरूपेत्यर्थः । मूलरूपोपरि संचायकरूपेति यावत् । तदेतत् 'सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रयः' इत्यस्य सुपोधिन्यां स्फुटम् , तत्रापि 'अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः' इति मतमत्र सिद्धं भविष्यतीत्युक्त्वोक्तम् । अस्येति श्रौतमिदं व्याख्येयं पदम् । सत्त्वमसत्त्वं च दर्शयतीत्यनयोपनिपदन्तरोक्ता सदसती माया स्मारिता । सती सात्त्विकी । असती तामसी। पदार्यसत्त्वदर्शिका सती । उत्तरकालिकवाधेनासती । राजसी त्वने वक्तव्या । हेतुपूर्वकं व्याकुर्वन्ति । अत्रान्यख्यातिन । ज्ञानकाशा यतो माया न तु खरूपलक्षणलक्षिता । अतो यां कांचित् ख्यातिमाहुः सायरीतिकेति । सायरीतिरिव रीतिर्यस्य सिद्धत्वस । अयमर्थः । तमोरूपा मायेत्युक्तं तमःकार्य भ्रमः स च ब्रह्मत्वप्रकारकब्रह्मविशेष्यकज्ञाने ब्रह्मविदामपि घटत्वादिप्रकारकं ज्ञानं जायते तय तदभावयति तत्प्रकारकत्वानमः । इयमन्यख्यातिन । युद्धेः ख्यातिः सा, माया तु करणमिति । अतो ग्रहस्मरणामिका ख्यातिः । अतः शुक्तौ रजतत्ववत् प्रमणि संचायकजगद्रपो नमः । स च ब्रह्ममहः घटत्वादिस्मरणमिति सांख्यरीतिक सिद्धत्वम् । अनेन सत्त्वम् । अन्यया खपुष्पमपि स्मरेत् । ननु तर्हि घटादिज्ञानवद्रह्मविदामपि भ्रमो न निवर्तेत तत्तद्विशेषदर्शनेपोत्सत आहुः नैयायिकेति । नैयायिकादिरीतिखि रीतिर्यस्यासिद्धत्वस्य । आदिपदेन मायावादी । अयमर्यः । विशेपदर्शनेन ब्रह्मविदां घटत्वादिस्मरणनिवृचिः विषयाऽविद्या- नाशात् । प्रसवप्रकारकमसविशेष्यकज्ञानात् । 'सर्व खल्विदं ब्रह्म'इति श्रुतेः । तथा चासिद्धत्वं पटवादीनामन्ययाख्यातेः । अन्यप्रकारस्तु न तिष्ठति पहुकालम् । अनिर्वचनीयान्ययाख्यातेर- सिद्धवं सुज्ञेयम् । अतो विशेपदर्शनेन निवर्ततामित्यर्थः । अनेनासत्वम् । अन्यथा न निवर्तेन । कार्यविपय उक्त्वा मायाविषय आहुः मीमांसकेति। स्वसिद्धान्ते माया खतधा कर्तृरूपा, अखतघा कार्यरूपा पहिः क्षिता घुद्धिः, तयोमे समाहारः । ययाहुः ख्यातिवादे पुरुषोत्तमाः। 'यन्मायया पहिः क्षिप्ता ख्यायते युदिर्यवत्' इति । 'खतत्रः कर्ता इति पाणिनीयसूत्रात्की ! माययेत्युक्त्या स्वतत्रा । युद्धिस्त्वस्वतधा, कर्मत्वात् । प्रमे उमयोः समाहारः । अयं प्रमो मूलरूपे संमवति मूलरूपोपरि संचायकरूपे नमेपि स्वतत्राखतपत्वेनेत्येव । तथाहि मीमांसका हि जीवानां मेदं यदन्त एकमीधरं न मन्यन्ते । कर्मातिरिक्तस तस्सामावं च । तत्तु वेदान्तेऽविधावता कृतमवीर्यवतरं भवति । अतोत्र सतत्रं कर्म । प्रवाहानादित्वात् । अविधावत्कृतत्वान्माया । 'धर्मः प्रोझितकैनवोत्र' इत्यत्र सुपोधिन्यां द्रष्टव्यम् । एतदुक्तं मीमांसकमतिपतस्वतन्त्रत्वेत्यनेन अन्येन । मायावादीति ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । २९ भाष्यप्रकाशा सत्त्वमसत्त्वं च दर्शयतीति तयैवायं भेदवादादिप्रतिपन्नजगद्रूपोऽपि भ्रम इत्यर्थः । ततो ननु तस्याः कथमेवं जगद्रूपो भेदरूपश्च परिणाम इत्याकालायामुभयं दृष्टान्तेनाह 'सैपा वटवीजसामान्यवदनेकवटशक्तिरेकैव इति । तथा च सामर्थ्येनैकस्या अनेकविधः परिणाम इत्यर्थः । अत्रापि कश्चिदर्थोऽतिगोप्य इति विशेपबोधनाय दृष्टान्तं व्याकृत्य दार्शन्तिके केन- चिदंशेन योजयति तद्यथा वटवीजसामान्यमेकमनेकान् खाव्यतिरिक्तान् चटान् स्ववीजानुत्पाद्य तत्र तत्र पूर्ण संतिष्ठत्येवमेवैपा माया खाव्यतिरिक्तानि परिपूर्णानि क्षेत्राणि दर्शयित्वा रश्मिः। सोपाधिके कर्तृत्वात्साऽस्वतत्रा । एतादृशवतत्रास्वतन्त्रत्वसमाहारः मूलरूपोपरि संचायकरूपेति । सत्त्वमित्यादि कार्यरूपेऽसिद्धत्वेन मायारूपे स्वतबाखतत्रत्वेन सत्त्वं दर्शयति । कार्यरूपेऽसि- द्धत्वेन मायारूपे स्वतत्रास्वतत्रत्वेनासत्त्वं दर्शयतीत्यर्थः । करणत्वं मत्वाहुः तयैवेति । सट्टतो मायामेदो वारितः । मायान्तरव्यवच्छेदक एवकार इति । भेदवादो नैयायिकादीनाम् । आदि- पदेन संसारः । तदादिप्रतिपन्नः जगत्प्रतिनिधितया प्राप्तः । प्रसिद्धजगति रूपमस्य भेदसंसारादि- ज्ञानरूपभ्रमस्य । अपिशब्देन मूलरूपोपरि संचायकभ्रमस्य समुच्चयः । अस्याः शक्तित्वेनोप- स्थितौ सदानन्दस्य जगत्क: शक्तिद्वितीयस्कन्धनवमाध्याये उक्ता तव्यावृत्त्यर्थमनिमग्रन्थमवतारयन्ति ततो नन्विति । वटवीजेति । तेन चिदंशशक्तिामोहिका मायेत्युक्तम् । वटः शप्तः शिवः चित्, 'वेदः शिवः शिवो वेदः' इति वाक्यात् । 'नाम चिद्विवक्तन'इत्युग्वेदे । वटवीजयोः सामान्यम् । 'वटान् खबीजान्' इति वक्ष्यमाणश्रुतेः, तद्वत् । 'नित्यमेकमनेकानुगतं सामान्यम्' इति सामान्यलक्षणादनेकवटशक्तिरेकैव । व्यामोहिका चिदंशस्य शक्तिरिति वटरूपरुद्रश्चिद्रप उक्तः । सामयनेति दृष्टान्तसामर्थेन । अनापीति व्यक्षिकेतिश्रुतिवदत्रापि । अतिगोप्य इति 'भक्तिरहस्यभजनं तदिहामुत्र फलभोगनैराश्येन....मन कल्पनमेतदेव च नैःकर्म्यम्' इति पाठे न तु भक्ति- रस्य भजनमिति पाठे तदैव'उत्कर्षश्चापि वैराग्ये हरेरपि हरिर्यदि'इत्युक्तः । ननु शृङ्गारो भगवान् सृष्टि- कर्तेति चेन्न । इच्छासृष्टिः शृङ्गारः प्राज्ञ इति न किंचिदेतत् । अयमपि गोप्यः । तद्विद एव जानन्ति यतः । तदुक्तं 'खरूपलामान परं विद्यते इति 'सोश्नुते सर्वान्कामान्'इति च । सायुज्यमोक्षरूपत्वा- द्भगवतः । जीवानामात्मनां चाक्षरात्मकत्वात् । पुरुषोत्तमस्सान्यत्वात् । अदृश्यत्वाधिकरणोक्तः 'केमाः नियोऽवनचरी' इत्यत्र निरूपितमित्यलम् । वटवीजसामान्येति योजयति तद्यथेति । पूर्णमिति वटत्वं पीजत्वमेकं नित्यमनेकानुगतमिति पूर्णम् । वतिप्रत्ययार्थं योजयति एवमेवेति । अनेकवटेत्यस्सा अर्थ एषा मायेति । यथा सामान्यमात्मा वैयाकरणमत एवं मायात्मरूपा ज्ञानकाशा यतः। परिपूर्णानीति परीति मूलरूपम् । पूर्णानीति सामान्यस्थानापन्नमायाविशिष्टानि । क्षेत्राणि शरीराणि । दर्शयित्वेत्याधुनिकमायाविवत् । ईशदेहे ईशं तमोरूपा तमोधिष्ठातारं करोति । जीवं स्वस्सा उपाधित्वनिर्वाहायाणुबहुरूपमप्येकं व्यापकं वृहदारण्यकोक्तं क्रोधमयं करोति । तमोरूपत्वा- देव । क्रोधमयोऽक्रोधमय इति बृहदारण्यके शान्तोपि जीवः 'शान्तं शिवं चतुर्थ मन्यन्ते' इति शान्तः ·भीमद्रासूत्राणुभाष्यम् ।. [अ०२ पा० ११० ४सू० ६. भाग्यप्रकाशः। सकामानिवृत्तापि सा मृरनानिभिरात्मैव दृष्टा. आत्ममेदात्मकं विक्षेपमुत्पादयन्त्येवेयं दृष्टा । अतो भेदस्वास्यापि जडत्वादिविशिष्टस व्यञ्जिफा सती, अस जगतः सायरीतिकसिद्ध- त्व यायिकादिरीतिकासिद्धत्वाम्यां मीमांसकप्रतिपनसतमत्वमायावादिप्रतिपन्नास्वतन्त्रत्वेन च रश्मिः। आत्मभेदात्मकमित्यादि । एतेन सत्त्वतमोम्यामनपहृतं रजो विक्षेपशक्तिः स विक्षेपो न विवक्षितः । आत्मनोऽमिनाक्षरस जीवजडमेदानां व्युचरितानां संपन्धरूपमैदानामपि आत्मानः स्वरूपाणि येन कालकृतमायाधर्मक्षोमरूपविक्षेपेण स आत्मभेदात्मकस्तम् । एवकारतापर्यार्थपूर्वकमाहुः उत्पाद- यन्तीत्यादिना । ज्ञानकाशा एव । इत्यं वमतीत्येवकारः यौगिकार्थः । रूढार्थकमाहुः एवेति । अवधारणं रूढार्थः । एपदालन्धमाहुः इयमिति । दर्शनं प्रत्यक्षम् । इदमस्तु प्रत्यक्षभेदरूपमिति । अस्पति जगतः, आत्मष्टिव्यतिरिक्तस । व्यक्षिकति सर्परुपमगवत्संयन्पात्सर्वप्रतिकृतिरूपेत्यर्थः । मूलरूपोपरि संचायकरूपति यावत् । तदेतत् 'सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस गुणास्त्रया' इत्यस सुघोधिन्यां स्फुटम्, तत्रापि 'अवसितेरिति काराकरतः' इति मतपत्र सिद्ध भविष्यतीत्युक्त्वोक्तम् । अस्पेति भौतमिदं पायेयं पदम् । सत्पमसरपंच दर्शयतीत्यनयोपनिपदन्तरोक्ता सदसती माया सगारिता । सती सात्विकी । असती तामसी । पदार्थसत्पदर्शिका सती । उत्तरकालिकपाधेनासती । राजसी त्यो यरूच्या । देतुपूर्वकं पाकुर्वन्ति । अयान्यख्यातिन । ज्ञानकाशा यतो माया न तु स्वरूपलक्षपलशिता । अतो यां कांचित् ख्यातिमाः सायरीतिकनि । सायरीतिरिव रीतिर्यस्य मिसत्यम्स । अयमधः । तमोरूपा मापेत्युक्तं तमाकार्य प्रमः स प प्रभावप्रकारकमाविशेष्यकज्ञाने अपविदामपि पटवादिप्रकारकं ज्ञानं जायते तय तदमावति तत्प्रकारकत्वादमः । इयमन्यख्यातिन । पु स्यानिः सा, माया तु फरणमिति । अतो प्रहस्मरणास्मिका स्पातिः । अतः शुक्तौ रजतत्तपत् ममणि चापकजगद्रपो प्रमः । स प प्रसादः पटलादिस्मरणमिति सांख्यीतिक सिद्धत्वम् । धनेन मत्वम् । अन्यथा पपुप्पमपि स्मरेत् । ननु ताई घटादिनानवद्रयविदामपि भ्रमो न निगतेन नविशेषदर्शनेरीसत आहुः नयायिकेति । नैयायिकादिरीतिरिव रीतिर्यस्यासिद्धत्यस । आदिपदेन मायावादी । अयमर्थः । विशेपदर्शनेन प्रमविदां पटवादिस्मरणनितिः विषयाऽविधा- नाशान् । मसतप्रकारकममपिशेयकज्ञानात् । 'सर्व सविदं प्रस'इति श्रुतेः । तया चासिद्धत्व पटसादीनामन्यथास्यातेः । अन्यपकारस्तु न तिष्ठति पहुकाउम् । अनिर्वचनीयान्ययाख्यातेर- सिदत्वं सुषम् । अतो विशेपदर्शनेन निवर्तता निसर्थः । अनेनासत्वम् । अन्यया न निवर्तेन । फापरिषय अत्या मायाविषय आहुः मीमांसकेनि। ससिद्धान्त माया स्तमा कर्तृरूप असता वारुपा पहिः क्षिणा पुद्धिः, तपोभे समाहारः । ययाः स्यानिवादे पुरुषोत्तमाः । 'यन्मायया पद्दिः शिवा स्थापते पुदिरयत्' इति । 'स्तमः कती इति पाणिनीयस्थाकी मारयेत्युस्त्या म्युतबा । पुनिलस्पतषा, कर्मत्वात् । भ्रमे उमपोः समाहारः । अयं प्रमो मतरुपे संमति मूलरसोपरि मंपापकरसे अमेसिनत्रासतमत्वेनेत्येव । तथादि मीमांसका हि जीवानां भेदं यदन्त एकमीवर न मायने । कमांतिरिक्तस तम्लामा च । तत्तु वेदान्तेऽविद्यावना नमवीर्यचदर मयति । अतोत्र सनधे कर्म । प्रसादानादित्वात् । अविधायकृतवान्माया । 'धमः प्रोशितकेतवोत्र' इत्यत्र गुन्मियम् । एता मीमांसकप्रतिपनखात्यनेन प्रन्येन । मायावावीति ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । २९ भाष्यप्रकाशः। सत्त्वमसत्त्वं च दर्शयतीति तयैवायं भेदवादादिप्रतिपन्नजगद्रूपोऽपि भ्रम इत्यर्थः । ततो ननु तस्याः कथमेवं जगद्पो भेदरूपश्च परिणाम इत्याकाक्षायामुभयं 'दृष्टान्तेनाह 'सैपा वटवीजसामान्यवदनेकवटशक्तिरेकैव इति । तथा च सामर्थ्य नैकस्या अनेकविधः परिणाम इत्यर्थः । अत्रापि कश्चिदर्थोऽतिगोप्य इति विशेषबोधनाय दृष्टान्तं व्याकृत्य दार्शन्तिके केन- चिदंशेन योजयति तद्यथा चटवीजसामान्यमेकमनेकान् स्वाव्यतिरिक्तान वटान् स्ववीजानुत्पाद्य तत्र तत्र पूर्ण संतिष्ठत्येवमेवैपा माया खाव्यतिरिक्तानि परिपूर्णानि क्षेत्राणि दर्शयित्वा ररिमः। सोपाधिके कर्तृत्वात्साऽस्वतत्रा । एतादृशस्वतत्रास्वतत्रत्वसमाहारः मूलरूपोपरि संचायकरूपेति । सत्त्वमित्यादि कार्यरूपेऽसिद्धत्वेन मायारूपे स्वतत्रास्वतन्त्रत्वेन सत्त्वं दर्शयति । कार्यरूपेऽसि- द्धत्वेन मायारूपे स्वतत्रास्वतत्रत्वेनासत्त्वं दर्शयतीत्यर्थः । करणत्वं मत्वाहुः तयैवेति । स्रष्टतो मायामेदो वारितः । मायान्तरव्यवच्छेदक एवकार इति । भेदवादो नैयायिकादीनाम् । आदि- पदेन संसारः । तदादिप्रतिपन्नः जगत्प्रतिनिधितया प्राप्तः । प्रसिद्धजगति रूपमस्य भेदसंसारादि- ज्ञानरूपनमस्य । अपिशब्देन मूलरूपोपरि संचायकभ्रमस्य समुच्चयः । अस्याः शक्तित्वेनोप- स्थितौ सदानन्दस्य जगत्की शक्तिद्धितीयस्कन्धनवमाध्याये उक्ता तड्यावृत्त्यर्थमग्रिमग्रन्थमवतारयन्ति ततो नन्विति । घटवीजेति । तेन चिदंशशक्तिामोहिका मायेत्युक्तम् । वटः शप्तः शिवः चित्, 'वेदः शिवः शिवो वेदः' इति वाक्यात् । 'नाम चिद्विवक्तन'इत्यूग्वेदे । वटवीजयोः सामान्यम् । 'वटान् खपीजान्' इति वक्ष्यमाणश्रुतेः, तद्वत् । 'नित्यमेकमनेकानुगतं सामान्यम्' इति सामान्यलक्षणादनेकवटशक्तिरेकैव । व्यामोहिका चिदंशस्य शक्तिरिति वटरूपरुद्रश्चिद्रा उक्तः । सामध्यनेति दृष्टान्तसामर्थेन । अनापीति व्यजिकेतिश्रुतिवदत्रापि । अतिगोप्य इति 'भक्तिरहस्यभजनं तदिहामुत्र फलभोगनैराश्येन....मनःकल्पनमेतदेव च नैःकर्म्यम्'इति पाठे न तु भक्ति- रस्स भजनमिति पाठे तदैव'उत्कर्पश्चापि वैराग्ये हरेरपि हरिर्यदि'इत्युक्तः । ननु शृङ्गारो भगवान् सृष्टि- कर्तेति चेन्न । इच्छाष्टिः शृङ्गारः प्राज्ञ इति न किंचिदेतत् । अयमपि गोप्यः । तद्विद एव जानन्ति यतः । तदुक्तं 'स्वरूपलाभान्न परं विद्यते इति 'सोश्नुते सर्वान्कामान्'इति च । सायुज्यमोक्षरूपत्वा- द्भगवतः । जीवानामात्मनां चाक्षरात्मकत्वात् । पुरुषोत्तमसान्यत्वात् । अदृश्यत्वाधिकरणोक्तः 'केमाः स्त्रियोऽवनचरीः' इत्यत्र निरूपितमित्यलम् । क्टवीजसामान्येति योजयति तद्यथेति । पूर्णमिति वटत्वं वीजत्वमेकं नित्यमनेकानुगतमिति पूर्णम् । वतिप्रत्ययार्थं योजयति एवमेवेति । अनेकवटेयस्या अर्थ एपा मायेति । यथा सामान्यमात्मा वैयाकरणमत एवं मायात्मरूपा ज्ञानकाशा यतः। परिपूर्णानीति परीति मूलरूपम् । पूर्णानीति सामान्यस्थानापन्नमायाविशिष्टानि । क्षेत्राणि शरीराणि । दर्शयित्वेत्याधुनिकमायाविवत् । ईशदेहे ईशं तमोरूपा तमोधिष्ठातारं करोति । जीवं खस्या उपाधित्वनिर्वाहायाणुबहुरूपमप्येकं व्यापकं वृहदारण्यकोक्तं क्रोधमयं करोति । तमोरूपत्वा- देव । क्रोधमयोऽक्रोधमय इति वृहदारण्यके शान्तोपि जीवः 'शान्तं शिवं चतुर्थ मन्यन्ते' इति शान्तः ·३० श्रीमद्ब्रह्मसुत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा० १ अ०४ सू०६. माप्यप्रकाशः। " जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवति' इति । अत्र च घटस्थानापन्नानि क्षेत्राण्यनेकत्वस्थानापन्नं परिपूर्णत्वं खाव्यतिरिक्तत्वं तूमयत्रापि समानम् । उत्पादनस्थाने परसै प्रदर्शनम् । तत्र पूर्णसंस्थितिस्थाने द्वयोराभासेन करणं स्वस्य द्विधाभवनं चेति विशेषः । तथा सति जगद्रूपेषु क्षेत्रेपु जडत्वं मोहात्मकत्वमनन्तत्वं तुच्छत्वं च यद् भासते व तेपामेतदव्यतिरिक्तत्वादेतदीयम् । किं च क्षेत्रप्रदर्शनोत्तरं द्वयोराभासेन करणोक्या आभासभूतयोर्जीवेशयोर्न द्रष्टत्वं किं तु परमात्मन एवोभयद्रपृत्वम् । सद्वैधीभावोच्या च द्विविधामासाधारत्वं योधितम् । इयं च परमात्मनः सकाशान्नित्यनिवृत्तेति न तदुपाधिः, किं तु जले चन्द्रकिरणवदविभक्त एव योऽशोऽयां प्रविशति तदुपाधिर्भूत्वा अंशानां परस्परं परमात्मनः सकाशाच भेदं मौढ्यादिधर्मवैशिध्यं च दर्शयति । तेन भेदरूपोऽपि तस्याः परिणाम इत्यर्थः । तवस्तस्याः कथमेवंरूपतेत्याकाहायां तस्याः स्वरूपमाह 'सैपा चित्रा सुदृढा पहङ्कुरा स्वयं गुणमिन्ना अडरेष्वपि गुणभिना सर्वत्र ब्रह्मविष्णुशिवरूपिणी रश्मिः। शिवस्तयोर्गतिमाह आभासेनेति । शान्तबदामासमानयोरशान्तयोराभासेन करणं न मूलेन । 'प्रकाशकं तचैतन्यं तेजोवत्तेन भासते । न प्राकृतेन्द्रियाद्यं न प्रकाश्यं च केनचित् । योगेन भगवदृष्टया दिव्यया वा प्रकाशते । आमासप्रतिविम्वत्वमेवं तस्य न चान्यया' इति शास्त्रार्थ । 'छिद्रा व्यासीव चेतनाः' इत्यत्रापि या छिद्राणीव प्रतीतिश्चैतन्यानां साभासेन कृता । एवमीशे तेजोविन्दूपनिपटुक्तस्स दुःप्रे- क्ष्यत्वस्य सुप्रेक्ष्यत्वं माययामासेन कृतम् । तहीशस जीवतुल्यतापत्त्येश्वरत्वहानिरत आह मायेति । विबुभूपोर्मायाख्या शक्तिः काचित् भागवते प्रसिद्धा । चकारेण विद्या । 'विद्याविधे मम तनू विद्वयुद्धव शरीरिणाम् । पन्धमोक्षकरी आपे मायया मे विनिर्मिते' इति भगवद्वाक्यात् । एतास्तिस्रः शक्तयः क्वचित्तिष्ठन्ति । मायारूपतमोधिष्ठातेश्वरः । अविवावलिप्तबुद्धयो जीवा इति मायिकपक्षे विशेषा- भावेपि योधितम् । मूलसृष्टिसाम्यात् । दार्शन्तिके योजयन्ति अन चेति योजकश्रुतौ । घटस्थाने. ति । इदं पूर्वश्रुतिदान्तिकस्थम् । सामान्यस्य मायायायाश्रयत्वात् । अनेकशब्दार्थमाह अनेक त्येति विशेषणत्वसाम्याट्याख्यानाच । उभयत्रेति दृष्टान्तदान्तिकयोः । परस्मा इति जन- निकुरुम्बायाविदुपे । प्रदर्शनमिति । उत्पाय दर्शयिवेति क्वाप्रत्ययसाम्यात् । क्त्वो स्यम् । फरणमिति अधिकम् । ज्ञानकाशात्वेन सामान्यस्थानीयत्वात् । द्विधेति विद्यावियेति द्विधा । एतदीयमिति । ननु 'सद्रपेण जडा अपि'इति नियन्धाजडा नैतदीया इति चेन्न । जगद्रपेधि- त्यस मायिकजगद्रपेष्वित्सर्यात् । परमात्मन इति सुयोधिन्युक्तमूलरूपस्य । द्विचन्द्राधामासस्य न द्रष्टुत्वमित्येवकारः । स्वद्वैधीति मायाया द्वैधीभावोत्तया द्विविधाभासस्य जीवस्सोक्ता, ईशस्यापि तेजोयिन्दूपनिपदुक्तस्य दुःप्रेक्ष्यस सुप्रेक्ष्यत्वं माययाभासेन कृतमित्युक्तमेव । तदाधारत्वं ज्ञान- काशात्वात् । ईश्वरवत् । 'विद्याविये मम' इत्यत्र 'विद्याविये हरेः शक्ती मायया मे विनिर्मिते । ते जीवस्यैव नान्यस दुःखित्वं चाप्यनीशता' इत्यनुसारेणाहुः इयं चेति । 'अविभक्तं च भूतेषु'इति गीतावास्यादाहुरविभक्त एयेति । यो जीवो भवितुमहन्तामगतादिरूपाविद्यायां प्रविशति । दर्शयतीति उत्पादयतीत्यर्थः । पर्यायतोक्ता क्षेत्राणि दर्शयित्वेसन । तेनेति वैशिष्टयस्य नैयायिकोक्तपदार्थान्तरत्वेन । एवंरूपतेति । अवाप्यतिगोप्यांशस्योक्तवादसने भक्त्यैकलग्ये १.मामासप्रयोजनपनाया इदं वक्ष्यन्ति स्वयम् ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ३१ भाष्यप्रकाशः। . . चैतन्यदीप्ता' इति । अन चित्रेत्यांदिमिश्चतुर्भिः क्रमेण जगतो विचित्राकारे जडत्वे मोहा- त्मकत्वे संख्याकृते आनन्त्ये तुच्छत्वे च तत्स्वभावो हेतुत्वेनोक्तः । अडरेष्वपि गुण- भिन्नत्यनेन तदङ्कुरभूतानां गुणानामपि प्रत्येकं संघातत्वं नानाप्रकारकव्यष्टिप्रस्तारप्रयो- जकत्वायोक्तम् । एतावदुपादानतानिर्वाहकं सर्वत्र ब्रह्मविष्णुशिवरूपिणीति सृष्ट्यादित्रि- विधकर्तृत्वनिर्वाहकम् । तच्च रूपत्रयं नास्याः, किं त्वेतद्रूपत्रयमस्यां ब्रह्मण इति बोधनाय चैतन्यदीप्तेत्युक्तम् । तदेतन्निगमयति 'तसादात्मन एव त्रैविध्यं योनित्वमपि' इति । यसादियमाभासाधारभूता माया चैतन्यदीप्त्यैव ब्रह्मादित्रिरूपवती तसादात्मन एव त्रैविध्यम् । आमासाभास्ययोः समानाकारत्वस्यैवानुभवात् । अत्र त्रैरूप्यमिति वक्तव्ये त्रैविध्यमिति यदुक्तं तेनाविद्यायामपि देवमनुष्यासुरभेदभिन्नत्रिविधजीवप्रयोजक रूपमप्यात्मन एवेति बोधितम् । यस्साच चैतन्यदीप्त्या दर्शयिव्येव, न तु की, तसाद् योनित्वं निमित्तकारणत्व- मप्यात्मन एवेति । तथा चाभासनिमित्चत्वं जगन्निर्मातृत्वं च शुद्धसैव साकारसेति चोधितम् । रश्मिः। जीवतुल्यतापादकत्वात्पूर्वोक्तमायावृत्तान्तः कथमिति प्रश्नः । चतुर्भिरिति विशेषणैः। विचित्रेति सदसती, तमोरूपा, योगमाया चेति माया विधा, तास्वाधिदैविकी यदा तदा चित्रा योगमाया, चित्रा. पदस्य सुभद्रावाचकत्वात् विचित्रा चैतन्यदीप्तत्वात् । विचित्राकारे विरुद्धधर्मातिरिक्तविरुद्धधर्मवि- चित्राकारेऽतिगोप्येर्थे आधिदैविकविशिष्टाकारे । संख्येति बहुत्वसंख्याकृते । पहरेति श्रुतेः न परममहत्परिमाणकृते । जडत्व इति । स्वभाव इति तस्याः परिणामो जगत् यतः स्वभावः । स्वभावः परिणामहेतुः । उक्त इति चित्रादिपदेनोक्तः । यदि चित्रस्वभावो न स्यात् । विचित्राकारं जगन्न स्यात् । सुदृढेति क्षेत्रस्थास्थीनि जडानि न भवेयुर्यदि सुदृढस्वभावो न भवेदिति जडत्वे सुदृढ- पदेन स्वभाव उक्तः, अतिगोप्याथै शोभना दृढा । सेवोपयोगो दृढसंहननाङ्गस्य सांख्य उक्तः । न च 'न यत्र माया'इति मायानिपेधः । चैतन्यदीप्तत्वान्निपेधो न भविष्यति । कृष्णावतारसमये वा योज्या । बनकरेति क्षेत्रेषु जगद्रपेचित्युक्तत्वाद्वहोरा मोहादिवसा नवोदिदो यस्याः । अति- गोप्याथै नवीनभावा ज्ञेयाः । यदि वहङ्करस्वभावो न स्यात् मोहादिविशिष्टं न स्यात् जगत् इति मोहात्मकले बहरापदेन स्वभाव उक्तः । स्वयं गुणभिन्नेति क्षेत्रेषु गुणा भिन्नाः बहकुरात्वात् । अन्यथा मायायाः कृत्लप्रसक्तिः स्यात् । यदि स्वयं गुणभिन्नस्वभावो न स्यात् । मायोच्छेद मिया जगद्गुणवन्न स्यात् । अत आनन्त्ये खयं गुणभिन्नपदेन खभाव उक्तः । तुच्छत्वं पञ्चमं पूर्वमुक्तप्रयोजनम् । यदि तुच्छस्वभावो न स्यात् जगत्तुच्छं न स्यादिति तुच्छत्वे पूर्वश्रुत्युक्ततुच्छपदेन स्वभाव उक्तः । जगद्गुण- वन्न स्यादित्युक्तयुक्त्या जगद्गुणवदिति सिद्धं तत् । मायाकुरजगत्सु अङ्कुरावशिष्टस्तेषु चाहेत्याशये- नाहुः अङ्कुरेष्विति । तदङ्कुरेति मायाया जगतश्च नवोद्भिद्भूतानाम् । प्रत्येकमिति सत्त्वादीनां प्रत्येक विष्ण्वादिसंघातत्वम् । नानेति सात्विकासात्त्विकादिभेदेन नानाप्रकारका व्यष्टिदेहप्रस्तारास्तेषां प्रयोजकत्वायोक्तम् , कारणत्वाय तु मूलरूपसृष्टपञ्चमहाभूतादि । चैतन्यदीप्तेति ब्रह्मगुणेन चैतन्येन दीप्तेति ब्रह्मादिरूपवतीत्यर्थः । तस्मादिति सदाभासाधारत्वात् । एवकारस्तु 'सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तैर्युक्तः परः पुरुष एक इहास धत्ते । स्थित्यादये हरिविरश्चिहरेति संज्ञा' इति वाक्यात् । अनुभवादिति । चन्द्रादिद्वैताभासः तिर्यग्दृष्टेः समदृष्टिविषयः । न तु कौति । इदं ब्रह्मविष्णुशिव- विष्णुविषयम् । तेनोत्पाद्येत्यस्य दर्शयित्वेति व्याख्यानमविरुद्धम् । घोधितमिति । तेन माया च ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [म०२ पा० ११० ४ सू० ६. भाप्यप्रकाशा तदेतद् व्युत्पादयन् पूर्वमाभासयो_लक्षण्यमाह 'अभिमन्तां जीवो नियन्तेश्वर' इति । तत्रोभयो- राभासत्वे तुल्यत्वे कथमेव चैलक्षण्यमित्याशायां वत्प्रयोजक रूपमाह 'सहिमानी हिरण्य; गर्भस्विरूप ईश्वरवद् व्यक्तचैतन्या सर्वगो हि इति । हिहेतौ । यसादयं सर्वाहमानी सर्वगः समष्टिस्तसादविद्या व्यापाधयो जीवास्तचदभिमन्तारः । यसादीश्वरचद् व्यक्तचैतन्यस्तसाद ते नियन्तारः । यसात् त्रिरूपस्तत्तस्तदङ्कुरोपाधयो ब्रह्मादयोऽपि प्रत्येकं वादृशाः । दृष्टान्ती- भूत ईश्वरः को वेत्यत आह 'एष ईश्वरः क्रियाज्ञानात्मा' इति । एप इति प्रक्रान्तः परमात्मा। तथा च तस क्रियात्मत्वात् तत्प्रतिरूपोऽयं सर्वाऽहमानी, तस्स ज्ञानात्मत्वादयं व्यक्त- चैतन्य इत्यर्थः । एवं योनित्वं समर्थयित्वा कार्यकारणयोः सालक्षण्यं पैलक्षण्यं चाह 'सर्व सर्वमयं सर्वे जीवाः सर्वमयाः सर्वावस्थासु तथाप्यल्पाः' इति । तेन यन्मूले तदेव कार्येषु रश्मिः। तमोरूपेतिप्रभृतिश्रुतिर्जगतो मायामयत्वे मायायाश्च योनित्वे तात्पर्यमिति दशप्रकरण्याश्चित्रदीपे ध्रुवन् कश्चिदपास्त इति ज्ञेयम् । आभासयोरिति ईशजीवयोः । तुल्यत्व इति तुल्यत्वं चेत्यर्थः । तृतीयान्तं वा नकारः पतित इति । तत्मयोजकमिति । चैलक्षण्यप्रयोजकमीशे व्यक्तचैतन्यं जीवे. प्वघ्यक्तचैतन्यमयं विहाय चिद्रपशब्दे प्रमाणमाह सर्वाह मिति । चितो व्यामोहिका शक्तिः या चिद्रपहिरण्यगर्भस्यैतद्गुणाहतासंयन्धः । ईश्वरशन्दाथोंग्रे वक्तव्यः । समष्टिरिति शब्दस्य व्यापकत्वात् । 'शब्द इति चेत्' इति सूत्रे शब्दात्सृष्टेरुक्तत्वात् । अविधेति अविद्या व्यष्टयावृत. चैतन्याः । छिद्राणीव प्रतीताः । तत्तदिति कर्तृत्वाद्यभिमन्तारः। तस्मादिति व्यक्तचैतन्य सात् । ते ईशादयः । त्रिरूप इति ब्रह्मविष्णुशिवरूपः । तत इति क्रमवाचकं तत इति पदम् । रजोधिष्ठान बाराः कर्मादयः तैरुपाधपः मायावृतचैतन्याः प्रमादयो ब्रह्मविष्णुशिवाः । तादृशाः आमासीभूताः । तेन हिरण्यगर्भकर्मार्जिता ग्रह्मविष्णुशिवाः । विरूप इति विशेषणात्तुरीयो हिरण्यगर्मः । एवं शिवस्तुरीयः । विष्णुस्तु त्रिरूपः । 'विष्णोस्तु त्रीणि रूपाणि' इति वाक्यात् । तुरीयौ ईश्वररूपभवनउपयुक्तौ । ब्रह्मा विष्णुः शिवो भूत्वा पुनः कृष्ण एव जात इति फलप्रकरणे सुयो- धिन्याम् । तुरीयो ब्रह्मा शुन्द इति चिन्मानः । सचिदानन्दस्तुरीयः । तत्र स्वरूपांश उपयुक्तः । तुरीयः शिवोपि 'स्वमस्य पुंसः परमस मायया दुरत्ययास्पृष्टमतिः समस्तरक' इति वाक्यादुपयुक्तः । दृष्टान्तीति ईश्वरवदित्युक्तो दृष्टान्तीभूतः । क्रिपेति काण्डद्वयार्थः । ननु व्यक्तचैतन्ये दृष्टान्त ईश्वरः तत्वं च ज्ञानात्मेत्यनेनैव सिद्ध क्रियेत्यस किं प्रयोजनमतो विवृण्यन्ति ममान्त इति शुद्धाभेदार्थ ब्रह्मवादविषयः । क्रियेति क्रियाशक्तिरात्मनि यस्य तत्त्वात् । तत्मतिरूपः रजोवैशिष्टयेपि “विशिष्टं शुद्धानातिरिच्यते' इति प्रतिनिधिरूपः । कर्ममार्गेण ग्रोवमुच्यत इति कर्मठत्वात्कियामहणं चैतन्यस्याविद्यावन्नित्वादाक्तताहेतुः क्रियेति प्रयोजनं व्यक्तता । तहीश्वरस्य किं श्रेष्ठयमत आहुः सर्वाहमानीति । हिरण्यगर्भस्य व्यामोहिका शक्तिः ! ईश्वरस्य जगत्कीति श्रेष्ठयमिति भावः । नन्वईमानिले सति व्यक्तचैतन्यता कथमिसत आहुः तस्येति । ज्ञानमात्मनि यस तत्त्वाज्ञाननाश्याहमान इति क्रियया शुद्धे चित्ते ज्ञानोत्पत्याईमाननाश इति व्यक्तचैतन्यः । योनित्यमिति आभासे निमित्त्वं जगतोऽमिननिमित्तोपादानत्वम् । 'संसारमहीरहस्स पीजाय' इसत्र पीबाय निमित्वकारणायेति व्याख्यानाधोनिरपि निमिचम् । सालक्षण्यमिति साधम्र्य वैपाय प । सर्वमया इत्यन जीवेषु सर्वशन्दाद्विकारे मयडाधितः इति सर्वमपमित्यत्रापि प्राघुर्ये मयद ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिव॒हितम् । भाष्यप्रकाशः। खल्पमिति बोधितम् । एवं कार्यमाभासश्च व्युत्पादितः । तेन कारणत्वमाभासत्वं च दृढी- कृतम् । अतः परं जीवात्मनां मुख्यवृत्त्या प्रणवप्रतिपाद्यत्वं निगमयितुं परमात्मन एवा. वस्थामेदं क्रियाभेदं चाह 'स वा एप भूतानीन्द्रियाणि विराजं देवताः कोशांश्च सृष्ट्वा प्रविश्याऽमृढो मृढ इव व्यवहरनास्ते माययैव तसादद्वय एवात्मा' इति । तथा च यः स्रष्टा स एवांशेन प्रविश्य द्विधा व्यवहरति मायया, न तु द्विधा भवतीति मूल विचारे स एवायं खस्स रूपं प्रणवप्रतिपाद्यतां च नानुसंधत्ते, किं त्वस्ति तदभिन्न इत्यर्थः । एतदेवाद्वयत्वं दृढीकर्तुं द्वादशस्वरूपलक्षणान्यस्याह 'सन्मात्रो, नित्यः शुद्धो बुद्धः सत्यो मुक्तो निरञ्जनो विभुरद्वय आनन्दः परः प्रत्यगेकरसः प्रमाणैरेतैरवगतः' इति । अत्राभास- सापि प्रत्यक्त्वात् तद्व्यवच्छेदायैकरसपदम् । अयमेव च मुख्यो हेतुः । एतेन परत्वे सिद्धे रश्मिः। तबन्यख्यातित्यागोऽख्यातिश्चापद्यतेति चेत् ।'न्यचश्छन्दसि' इति विकारे मयड् भवतु । तेन शुक्त्युपादान- त्वं रजते शुक्ताविदं रजतमित्यत्र क्वचित्सुबोधिन्युक्तं सिद्धम् । ईश्वरोणुव्यापकत्वविशिष्टः जीवा- स्त्वणव इत्यल्पा इति नार्थो मायादिवैशिष्ट्यासीवानामित्याहुः तेनेति । खल्पमिति व्याख्याना- सुः । तथा च सुतरामल्पं सर्वधर्मजातम् । एवमिति कार्य भगवत्कृतम् । आभासो मायाकृतः । हढीति प्रक्रान्ते दृढीकृतम् । जीवात्मनामिति सर्वे जीवा इत्यनेन स्मृतानामुपेक्षानहत्वात्प्रसङ्ग- सङ्गत्या जीवनिरूपणप्राप्तजीवात्मनाम् । परमात्मन इति । मण्डूकोपनिपदि 'मित्येकाक्षरं इदं सर्व तस्योपव्याख्यानम्' इत्युपोपसर्गार्थाय एक्कारः । अवस्थाभेदः कार्यावस्थया भेदः क्रियाभेदः प्रवेशभेदः तावाह स वा इति । ब्रह्मणस्तुरीयं रूपमुक्तम् । शिवस्य तुरीयत्वं शैवाचार्यमते । विष्णोराह श्रुतिः । स महतः स्रष्टा । वै निश्चयेन । चरणादिरूपः । अन्यथा- क्षरात्सृष्टिनिरूपकमुण्डकविरोधः । एवमपादस्तुरीयः । 'विष्णोस्तु त्रीणि रूपाणि' इति वाक्यात् । तत्समानयोगक्षेमत्वात्तुरीयः परः पुरुषः । भूतानि पञ्चमहाभूतानि स्थूलदेहस्थानापन्नानि । इन्द्रियाणि सूक्ष्मदेहस्थानापन्नानि । तदुभयरूपं विराजम् । देवताः स्वराडपि इन्द्रियदेवताः । कोशा आनन्दमयाधिकरणे उपपादिताः । अमूढ इति । जगत्की शक्तिः सदानन्दस्य न व्यामोहिका तस्याश्चिच्छक्तित्वात् । व्यवहरन्निति कृष्णभजनातिरिक्तं कुर्वाणः । मूढपदेन 'अयमेव महामोहो हीदमेव प्रतारणम् । यत्कृष्णं न भजेत्याज्ञः शास्त्राभ्यासपरः कृती' । तदर्थ घटो भिन्नः पटो भिन्नः ब्रह्म भिन्न प्रतिमा भिन्ना जगद्भिन्नं ईश्वरो भिन्न इति व्यवहरन् । उभयत्र हेतुः माययेति । मोहिका भेदजनिका मायेति भजनश्रुत्या 'भक्तीरहस्यभजनम्' इत्याद्यया । 'यथा भक्त्येश्वरे मनः' इति भागवतेन च विरोधाद् द्वैतविरोधाच । तस्मादिति मोहभेदादीनां मायिकत्वात्ततश्च 'कार्यकारण- योरेक्यमर्पणं पटतन्तुवत् तस्मात् । द्विधेति 'द्वौ सुपर्णी' स्रष्ट्रसृज्यरूपे वा महत्स्रष्टब्रह्माण्डरूपौ विष्णू वा । मायया भेदकया तमोरूपया। अमूढो मूढ इति मोहादिरूपमायासंबन्धः । द्विधेति अंशी द्विधा न भवति । स एवायमिति परमात्मैवायं जीवः । ननु तस्य त्वमिति विग्रह 'तत्त्वमसि' इत्यत्र कृते कथमभेद इति चेन्न । कार्यकारणवस्त्वैक्यमर्शनादभेद इति । अस्येति जीवस्य । निरखनान्तं जीवस्वरूपम् । विभुत्वं परममहत्सरिमाणवत्त्वं तच साधनैर्मुक्तस्य रूपम् । अद्वयो ज्ञानमार्गे । आनन्दो भक्तिमार्गे जीवन्मुक्तौ च । पर: पुष्टिमार्गे । प्रत्यगेकरस: सी- स्मभावे । प्रति प्रतिनिधिमञ्चतीति प्रत्यक् । भगवद्पो भगवन्तं गच्छति पूजयति च । एकरस: प्रभुरसः । प्रभुभजनानन्दानुभावुकः । एतैरिति शब्दैः । एकरसपदमिति । तेन लक्षणेपु द्वादशल ५. सू०र० ·३४ भीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। [अ०२पा० १०४ सू० ६. भाप्यप्रकाराः। तत आनन्दत्व इत्येवं द्वादशलक्षणकत्यसिद्धौ निप्प्रत्यूहं परमात्माभेदसिद्धया प्रणवप्रतिपाय- त्वं निगमितं भवतीति । एवं सजातीयद्वैते निराकृतेऽपि जगतोऽविद्यायाश्च विद्यमान- खाद् विजातीयतापत्या शुद्धाद्वयासिद्धौ जीवोऽपि नित्यभिन्न एवाङ्गीकार्यः स्यादित्या- शह निवारयितुं जगतोऽविद्यायाश्च सद्रूपत्वेन ब्रह्माभेदमाह 'सत्तामा हीदं सर्च सदेव पुरस्तात् सिद्धं हि ब्रह्म न पत्र किंचनानुभ्यते नाविद्यानुभवात्मनि स्वप्रकाशे सर्वसाक्षि- प्यविक्रियेद्धये' इति । हि यतो हेतोः सत्तामात्रमिदं सर्व सृषिपूर्वकाले सदेव । यथा पृशुयुमोदरायाफारा पस्तुतो मृद्धर्मा इति घटाइयो मृमात्रत्वान्मदेव, तथा सति हि नि- येन विकारस व्यवहारार्थतया वस्तुतः सदात्मकत्वाद् ब्रह्मत्वं सिद्धम् । हि यतो हेतोर्यद सविकियं तदादापन्ते चाविमियम् । अत एतस मत आघन्तायसाविचारे यत् किमपि कार्यमविद्या च तत् सत्यनयानुभूयते, न तु प्रतिनियतेन तेन तेन रूपेणातो विजातीय- द्वतस्याप्यमापान्छुद्धाइयसिद्धिरित्ययः । तदेतत् सयमनुभक्तानप्युपदिशति 'पश्यतेहापि . गरिमः। प्यपस्यापितम् । प्रसर चासाकरस इति । अन्यया स्वरूपलक्षणेषु प्रत्यकपदं पठिन स्यात् । अपमवनि प्रत्यगेकरम एव । एकरसस ममत्वं प्रसिसम् । तुरिति पिशेप्यस हेतुगर्भलात् । हेतुर्गुस्पट्टत्या प्रणयप्रनिपायये । विपरीतफमेगाहुः एतेनेति । प्रयोजनं तु पाठकमोक्त एप । आनन्दत्य इति सिन् इति पूर्यगान्वयः । एपं सजातीयेति गुस्यया वृत्या प्रणवप्रति. पापस्पेन साजात्यं तेनाभेदेन विरक्षितम् । अविधाया इति पिपाविरुद्धा संपत् । अतो जगतो. पायाभासत्यं मापनामामनो विधया नाशाय निरूपपीयमतः सद्रूपत्वं तेनेसर्थः । सत्ता मात्रमिति । चिदानन्दावो यतया । चिदानन्दयोः पन्छसत्यात् । बन उत्तम् , इदमिति । इदमा प्रत्यक्षगे रूपमिति युक्तम् । सदेवलेषकारेण प्रन्समध्ययन्छेदः । पस्तुतो गर्मा इति । ननु तन्तुरूपालादिधमा नगु सद्धर्माः । मदिखुपलक्षणं नेयम् । पटादय इत्यने उक्त मृदादि- पमा इनि पर । सन्नुकालादिधर्मत्से 'यदकमन्यतमनन्नरूपम्' इत्युक्तमामरूपत्वत्लागापः । एवं तु तन्तुकपालापाकारा पटायाफारामेश्वरी 'गचिकेत्येव मत्यम्' इति शुनः गत्यधर्मा इत्यर्थः । पटायमेवोपादानाय मुत्तेनोपादानमती पस्नुप्राप्य प्रत्यक्षाम समाः । मिदं हि इत्यादिश्रुनि वियन्ति तथा मगि इति । परतुन इति भेदत्यागेन । न घर इत्यादिश्रुनि पियन्ति हिपमा इनि । सविमियामिति जगन् । जयिनियमिति अन्यगासम् । 'अन्यतादीनि भूतानि चामन्यानि मारन । मयतनियनानि' ही पास्यात् । आपत्तापयति । तेगापिचार- दायातासामान नीतासीन क्षनिम्ति पोधितन् । अविभाति । मापाविषयोम्नु मायाचिदंगम लिगिी जमलनापरात् विद्यापामासत्तामायान्न सरसेनानुभवनिरूप प्राप्त मिरियामाप्रपद्दनम् । सत्यति । प्राचिदानन्दव्यपदक परमारः । मनमेवानुदारव्यम्' की सुबाहुः न तु मीनि । नन नेनेति पश्यादिम्पेन ! म्यानम्मानन्दचिद्धनमन्तगर्नमवा. पादादिसाः तदनदिति । मयं ममा । तान सुझामद जिज्ञायन् देवान् उप. दिमातीत वेदान मारमानलापोगमा दिग मनिगन अनिमाईनं दानम् , उपददानि । पदयम ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ३५ भाप्यमकाशः। . सन्मात्रमसदन्यत्' इति । इहापि जडमोहात्मके जगत्यपि अन्यत्वेन प्रतीयमानं यजडादि- रूपत्वं तदसत् । अतस्तदनादृत्य सर्व सन्मानं पश्यतेत्यर्थः । ननु जडादिरूपताप्याकारादि- वदमिनीत्पत्तिकी प्रतीयत इति कथं सन्मात्रत्वमवधारणीयमित्याकासायां तदवधारण- प्रकारमाह 'सत्यं हीत्थं पुरस्तादयोनि खात्मस्थमानन्दचिद्धनं सिद्धं घसिद्धं तत्' इति । हि यतो हेतोः सत्यं सद्वस्तु, पुरस्तात् सृष्टिपूर्वकाले, इत्थं सर्वाकारम् , अयोनि अजन्यं, स्वात्मस्थं स्वप्रतिष्ठम्, आनन्दचिद्धनम् आनन्दचिदाकारमेव सिद्धम् । हि अतो हेतो- निश्चयेन वा तजडमोहात्मकत्वमसिद्धम् । तथा चेदानी जडादिरूपताया औत्पत्तिकत्वेन प्रतीयमानत्वेऽप्यविद्याभिभवविरहदशायामप्रतीतेरान्तरालिकमेव तदित्यर्थः। एवं तस्यान्तरालिक- त्वं निगमयित्वा सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वमुपसंहरति 'विष्णुरीशानो ब्रह्माऽन्यदपि सर्व सर्वगम' इति । यत् सर्वगं कारणभूतं ब्रह्म तदेव विष्ण्वादिरूपं घटादिरूपं चेतनाचेतनात्मकमित्यर्थः । एवं परमात्मनः सर्वरूपत्वं निगमयित्वा तदात्मकत्वेनात्मन ओतत्वाय सर्वस्यात्मरूपतामात्मनो ब्रह्मधर्मवत्तां चाह 'सर्वमत एव शुद्धोयाध्यस्वरूपो बुद्धः सुखरूप आत्मा' इति । अत एव ब्रह्मात्मकत्वादेव सर्व शुद्ध आत्मा एवंरूपश्चेत्यर्थः । एतदने अनुज्ञात्रनुज्ञाऽविकल्परूपत्वमात्मनो रश्मिः। इत्यादिमत्रो वा । अन्यत्त्वेनेति अन्तरास्रष्ट्रत्वेन । सत्यं हीत्वमिति । 'सतां सत्' इत्यत्र सत्यपद- प्रयोगः सत्तेत्या वर्णविकारं सदित्यत्र यकारलोपं ज्ञापयति । इत्थम् उद्देश्यत्वप्रकारेण । सत्यमुद्दिश्यानन्दचिद्धनवे विधीयते इति । तदाहुः हि यत इति । सर्वाकारमिति सत्ताकारं, सदाकारमिति विधेयाकारमिति चातः सर्वाकारम् । अनादीत्याहुः अयोनीति । अदृश्यत्वधि- करणोक्तम् । एव सिद्धमिति स्वरूपलक्षणनिरूपणे उद्देश्यविधेयभावाप्रतीतिः। 'सत्तामात्रम्' इति श्रीभागवते । 'आनन्दरूपम्' इति मुण्डके 'चिन्मात्रम्' इति च । छान्दोग्येऽमृतमहँदातृ सयं सिद्धम् । सत्यं जलनामसु निरुक्ते पठितम् । 'ज्ञानं नारायणः' इत्यत्र वन्यपदार्थः । अनन्तः शेषः । इति यत्र योर्थः एवं ससार्थाः । अत्रैवकारः कस्यार्थस्य व्यवच्छेदकः न कस्यापि । आधिदैविकादिभेदात् व्यष्टिसमष्टिभावाच । एवं चैवकारोप्यर्थे । ननु स्वगतं द्वैतं न निवारितमत आहुः जडमोहेति । असिद्धमिति तथा चोक्तत्रयातिरिक्तं जडमोहात्मकत्वमसिद्ध तत्राखिल- साधनानामुपयोगे कृते स्वगतं द्वैतं नश्यतीति, 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' 'नेह नानास्ति किंचन' इति श्रुतिभ्याम् । गीतायां सात्त्विकज्ञाने एकोव्ययो भावो विषयः । इयं श्रुतिः सिद्धपदरहिता उपनिपदि । भाष्यप्रकाशमूलपुस्तके तु ह्यसिद्धमिति द्वयं नास्ति । सर्वथाप्ययमेवार्थः । अविद्याभिभवेति विद्याविद्ययोरुपमर्योपमर्दकभावः । तदिति जडमोहात्मकत्वम् । आन्तरालिकत्वमिति तदेतदान्तरालिकत्वं 'न यदिदमन आस न भविष्यदतो निधनादनुमितमन्तरा त्वयि विभाति मृपैकरसे । अत उपमीयते द्रविणजातिविकल्पपथै वितघमनोविलासमृतमित्यवयन्त्यबुधाः' इत्यत्रो- क्तम् । आत्मन इति चराचरं जगदिति जीवस्यात्मनः ओतत्वाय जडस्य प्रोतत्वाय 'ओतप्रोत- मिदं विश्वम्' इति वाक्यात् । एवं सर्वस्यात्मरूपतोक्ता । आत्मनो ब्रह्मधर्मवत्तामाहुः एतदन इति । 'न ह्येतन्निरात्मकमपि नात्मा पुरतो हि सिद्धो न हीदं सर्व कदाचिदात्मा हि महिमस्थो निरपेक्ष एक एव साक्षी स्वप्रकाशः' इत्यादिग्रन्येनानुज्ञात ओतं जीवमोतेन जडेन प्रोतेन ओतेन चिदंशेन जीवामिन्नेन जानीयात् । अनुज्ञातारं आन्तरं जानीयात् । अनुज्ञामद्वयं जानीयात् । -- ·श्रीमद्भह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा० १०५सू०७. असदितिचेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॥७॥ (२-१.५) श्रुतौ कारणत्वेनासदुक्तमितिचेन्न प्रतिषेधार्थमेव वचनम् । कथमसतः सज्जा- भाप्यप्रकाशः। ब्रह्माभेदाय प्रतिपादितम् । अविद्याया अनुज्ञायामन्तर्भावश्च प्रतिपादितः । तत् सर्व मत्कृत- नृसिंहतापिनीयदीपिकातोऽवगन्तव्यम् । अत्र प्रयोजनाभावानोच्यते । इदमत्र प्रसङ्गादुक्तम् । माध्वास्तु, 'न विलक्षणत्वात्' इति सूत्रं पठित्वा ततो, 'दृश्यते तु' इति सूत्रं पठन्ति । द्विसूत्रमधिकरणं चाहुः । श्रुतेस्तदनुसारिस्मृतेश्च न पाशुपतादिस्मृतिवदप्रामाण्यम् । कुतः विलक्षणत्वात् । नित्यत्वेन पुरुषाजन्यतया तद्वैलक्षण्यात् । अस वेदस तथात्वं नित्यत्वं च शब्दात् 'वाचा विरूपनित्यया' इत्यादिरूपाद स्वतःप्रामाण्याच । अन्यथाऽनवस्थितेरिति चार्थमाहुः । ततोऽभिमानिव्यपदेशसूत्रं पठित्वा, 'दृश्यते च इत्यधिक सूत्रं पठन्ति । तदपि सूत्र- द्वयात्मकमधिकरणान्तरमित्याहुः । तत्रापि, वेदः प्रमाणं न, मृदब्रवीदित्यादी प्रत्यक्षविरुद्ध- वादित्वादिति पूर्वपक्षनिरासं तुना कृत्वा, मृदबवीदित्यादिषु तदभिमानिव्यपदेशस्तासां वि- शेपानुगतिम्यां सामर्थ्यव्यापकत्वाभ्यामङ्गीक्रियतेऽतो न प्रत्यक्षविरोधः। तासां सामर्थ्य च महद्भिदृश्यतेऽतः प्रत्यक्षविरोधाभावान श्रुतिप्रामाण्यभङ्ग इत्यर्थं चाहुः ॥ ६ ॥ इति चतुर्थ विलक्षणत्वाधिकरणम् ॥ ४॥ असदिति चेस प्रतिपेधमानत्वात् ॥७॥ पूर्वाधिकरणेन श्रुतौ युक्तिविरोध परिहत्य समाकर्षसूत्रोक्तस्वार्थस्योपष्टम्भार्थ श्रुत्यन्तरे पुनर्विप्रतिपेधान्तरमाशय समाधचे अस- दित्यादि । तद् व्याकुर्वन्ति श्रुतावित्यादि । 'असद्वा इदमन आसीत्' इति श्रुतावसतः सकाशात् सृष्टिरुच्यते । असच सद्भिन्नम्, अमावो वा अलीकं वा । अतस्तदेव कारण- रदिमः। एतयोरन्यतररूपं विकल्परूपम् । तद्भिन्न रूपमविकल्परूपं तस्य भावस्तत्त्वम् । अविद्यापि पूर्व- मुक्तेति चेत्तत्राहुः अविद्याया इति । अनुज्ञायामद्वयेऽन्तर्भावः सत्त्वेनैवानुभवादित्यर्थः । असङ्गतलं वारयन्ति स्म इदमत्र प्रसङ्गादिति । उक्तमिति । एवमत्र जगनित्यत्वानित्यत्वप्रति- पादकयोः श्रुत्योः स्मृत्योथ मियो विरोधाभाव उक्तः भ्रान्तसत्यत्वाभावाय । सूत्रांशं व्याकुर्वन्ति अस्य घेदस्येति । अनवेति प्रमाणानामिति शेपः । तेन दृश्यते च इत्यपि व्याख्यातम् । अनापि समन्वयो विषयः । तत्र सचिदानन्दानां कारणत्वोक्त्या चेतनं कारणं न ति संशयः । चेतनं ब्रह्म जगदुपादानं न जगतो जडत्वेन ब्रह्मणस्तद्विलक्षणत्वादिति प्राप्तेभिधीयते कार्य- कारणयोर्वलक्षण्यस्य गोमयवृश्चिकादौ दर्शनात् सदंशस्य कार्यकारणयोस्तुल्यत्वेन सालक्षण्याच न ब्राह्मणोकारणत्यमिति । द्वितीयस्वार्थमाहुः तासामिति । आहुरिति । वेदप्रामाण्यं खमते प्रतितप्रसिद्ध नात्र विषयः ॥ ६॥ इति चतुर्थं विलक्षणत्याधिकरणम् ॥४॥ असदिति चेन्न प्रतिपेयमानत्वात् ॥७॥ समाधत्त इति । तेन प्रसङ्गः सङ्गतिः पादार्थलक्षणाच्यातिश्च परिहता । विषयोऽसद्वैत्यादिश्रुतिः । असतः कारणत्वमुत सत्त इति संशयः । सभिन्नमिति सचावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदवत् । अभायोत्सन्तामावः । अलीकं मिथ्या खपुष्पादि। ..

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृहितम् । ३७ भाष्यप्रकाशः। मितिचेन्न । कुतः । प्रतिषेधमानत्वात् प्रतिपेधस्य मात्रमवधारणं येन तत् तादृशं तत्चात् । वाक्यान्तरस्य तनिषेधावधारकत्वात् । छान्दोग्ये, 'तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत् इत्यनेन मतान्तरीयमसदनूध, 'कुतस्तु खलु सौम्यैवं साद' इत्यादिना निपिङ्ख्यते । एवं नानाविधं जगत् कुतो हेतोरेकसादभावात् स्यात् । न ह्येकसादभावान्नानाविधं कार्य कापि दृष्टं येन तथा कल्प्येत । येप्यभावस्य कारणत्वं वदन्ति तेपि प्रागभावस्य नानात्वं वदन्तीति । अथालीकं दूपयति असतोऽलीकात् कथं सजायेतेति । न हि खपुष्पात् किं. चिजायते। किंच। यद्यसतः सतश्च विकल्पेन कादाचित्कं कारणत्वमभिप्रेयान्नातिरात्रमिति- वद् पदेत् न तु युक्तिपुरःसरं दूपयेत् । अतस्तत्र नासतः कारणत्वमुच्यत इति न विप्रति- पेधः । अतस्तत्र यदसत्पदं तद् भावविकारात्मकसत्ताराहित्यवोधनार्थमित्यर्थः । एवं च, 'नासदासीनो सदासीत्' इति भाववृत्तसूक्तेऽप्यसत्पदेन भावविकारभूतसत्तारहिततया सांख्याद्य- भिमतं प्रधानाद्यभिप्रेत्य तन्निपिद्धयते । सत्पदेन च भावविकारभूतसत्तायुक्त कार्यममिप्रेत्य तन्निपिझ्यते । 'न सन्नासन्न सदसत्' इति सौबालश्रुतावपि सदसत्पदेन व्यक्ताव्यक्तात्मकं शब्दब्रह्म निषिद्धयते । 'शब्दब्रह्मात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मनः परः' इति तृतीयस्कन्धे शब्द- ब्रह्मणस्तथात्वोक्तेः । अतोसद्वेति वाक्ये असतः कारणत्वं नोच्यते । नापि, नासदासी- दित्यादौ मूलसतः कारणत्वं निपिद्धयते, येन श्रुतिविप्रतिषेधः स्यात् । अतः शब्दसाम्या- देव भ्रम इत्यर्थः । यद्यपि समाकर्पसूत्रेऽयमर्थः सिद्धस्तथापि समाकर्षे हेतुः सूत्रकृता तत्र रश्मिः। सूत्रोपन्यासेनैव प्रतिषेधार्थमित्यादिभाष्यं व्याकुर्वन्ति प्रतिपेधेति । मतान्तरीयमिति नैयायिकैकदेशिगतम् । तेन त्रिपु भावोऽसदर्थः । श्रुति व्याकुर्वन्ति एवं नानेति । येपीति नैयायिकैकदेशिनः । नानात्वमिति । तस्यैकत्वे तु पटमुत्पाद्यानपहतेः पुनर्घटान्तररूपकार्यापत्तेः । अत आत्मनामनेकत्वापत्त्या तेपां वैसंमत्या कार्यानुत्पादापत्तिः । अत्र नव्यैः प्रागभावः खण्डितः प्रस्थानरत्नाकरेपि समवाय्यवस्थाविशेपत्वं प्रागभावस्पोररीकृत्य प्रत्यक्षखण्डे विघटनादत्यन्ताभावा- देरात्मगुणाष्टकवैशिष्टयादभावाच्च । अथेतिमिन्नप्रक्रमः युक्तिर्गताधुना श्रौतभाष्येण श्रुति च्या- कुर्वतः कथमित्यादिभाष्यं व्याकुर्वन्ति अथेत्यादि । अलीकमिति । पूर्व विकल्पोदितम् । न हीति । तथा च सज्जननदर्शनान्नासत् पूर्वमासीत् किं तु सदेवेत्येवं प्रतिपेधार्थमेकवचनमिति भावः । ननु नैवं वक्तुं शक्यं श्रुत्योर्विरोधे विकल्पस्मरणात् कुतो विप्रतिषेधः प्राप्त इति चेत्तत्राहुः किंचेत्यादि । नातिरानमिति पोडशिग्रहणाग्रहणवद्वदेत् । अतिरानं ज्योतिष्टोमसंस्थोक्तासु सप्तसंस्थासु । अतस्तत्रेति दूपणात् वेदान्ते । अत इति विप्रतिषेधपरिहारात् । भावविकारेति इदं परिदृश्यमानं सदसदेवेति सत्ताभावः प्राप्तः स च सति लयानास्त्यतो भावविकारेत्यादि । युक्त्या श्रुतिविप्रतिषेधे समाधिकरणोत्त्या व्याकृतमासीदिति ह्यसत्पक्षण तुल्यमिति द्वितीयः पक्षः । तेनाव्याकृतमसदिति नोक्तम् । अस्यैवाव्याकृतत्वात् । प्रपञ्चवैलक्षण्यं च तत्रोक्तं नार्थः । युक्त्या श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारात् । सांख्यादीति । आदिपदेन माया सदसतीत्युपनिषदि । नासदासी- दिति मनस्तदपि ब्रह्मेति भाष्यं सोर्थोपि युक्त्या श्रुतिविप्रतिपेधपरिहारे न युक्तः । भ्रम इति अ- सद्वाच्यस कारणत्वे । इदानीं भाष्यखारसं विवेचयन्ति यद्यपीति । हेतुरिति प्रतिपेघेत्यादिः सौत्रो ·श्रीमहासूत्रांणुभाष्यम् ।। [अ० २ पा० १ अ०५ सू०७. येतेति । कार्यस्य वा पूर्वप्रतिषेधो ब्रह्मकारणत्वाय ॥ ७ ॥ भाध्यमकाशः। - नोक्तः । अत्र त्वसन्निपेधे हेतुरुक्तः सोन्यत्राप्युन्नेयः । तत्तत्प्रतिपेधावधारकाणां वाक्यानां तत्रैवोदाहतत्वादिति । एवं समतेन व्याख्याय प्रस्थानान्तरीयव्याख्यानसंग्रहायाहुः कार्य- स्पेत्यादि । वाशब्दोऽनादरबोधनाय । एतस्यार्थस्य असद्यपदेशनने प्रपञ्चनीयत्वादिति । उक्तश्रुतौ, इदं कार्यमुत्पत्तेः पूर्वमसदासीदित्युच्यते । तथा च कार्ययोत्पत्तेः पूर्वकाले सत्ता- प्रतिषेधो नाकारणत्वबोधनायेति सत्कार्यवादः श्रुतिविप्रतिपिद्ध इति चेन्न । कुतः, प्रति पेधमानत्वात् । असद्वेति वाक्यस कार्यावस्थानिपेघावधारकत्वात् । न ह्ययं निषेधः प्रागुत्पत्तेः कार्यसनां निपटुं शक्नोति । इदानीमपि कार्यस्य कारणात्म यात्मलाभाव प्रागप्युत्पत्तेस्त- दात्मत्वस्य , वाधामावेन कार्यत्वे परिदृश्यमानं यदागन्तुकं स्थूलं रूपं तन्निपैधावधारकत्वात् । तथा च न सत्कार्यवादः श्रुतिविप्रतिपिद्ध इत्यर्थः । न चे कार्यगतस्य व्यवहार्यरूपस्या- गन्तुकत्वे तस्य पूर्वमसत्वात् तद्दृष्टान्तेनासत्कार्यवादः पुनः प्रसज्यत इति वाच्यम् । कारणे तसापि सचात् । न चे तादृशव्यवहारापत्तिस्तहीति वाच्यम् । तादृशभगवदिच्छाभावा- दुपपत्तेः । न च तादृशेच्छाभावे मानाभावः । इच्छायाः कार्यकोनेयत्वेन कार्याभावानु. भवस्यैव तत्र मानत्वात् । इदं यथा तथा विद्वन्मण्डनीयाविर्मायतिरोभाववादविवरणे निपुण- तरमुपपादितमिति नात्र प्रपश्यते । इदं चात्र वैषम्यनैपुण्यसूत्रवत् 'परमसिद्ध्या परो वोधनीयः' रश्मिः। हेतुः । अन्यनेति 'समाकर्पात्' 'असभ्यपदेशात्' इत्यधिकरणयोः । तत्रैवेति सूत्रभाष्य एव । उदाहृतत्वादिति । यथा समाधिकरणे सर्वशब्दवाच्यत्वात् , तथा च भाष्यम् 'सर्वशब्दवाच्यत्वं तु सिद्धं प्रह्मणः' इति । असभ्यपदेशाधिकरणे 'असन्नेव स भवति असद्रोति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः' इति तदने 'असद्वा इदमन आसीत्' इति तैत्तिरीये इत्युदाहृतम् । प्रस्थानेति प्रस्थानान्तरं शंकरमाप्यप्रमेयं विद्वन्मण्डनप्रमेयं चेत्युभयं तदीयेत्यर्थः । व्याख्यानेति स्वोदितशंकराचार्योदितव्याख्यानस्य वैपम्पनैपुण्यसूत्रभाष्यवत् सङ्ग्रहाय । तत्रापि यो विशेषस्तं वक्तुं सूत्रार्थ प्रस्थानान्तरीयपक्ष आहुः उक्तश्रुताविति । ब्रह्मकारणत्येति कारणस्य कार्य- नियतपूर्ववर्तित्वात् । सत्कार्यवाद इति सत्वं द्विविधं व्यावहारिकं पारमाय च तत्र व्यावहारि- के सोपाधि जन्यजगन्निष्ठम् । श्रुतीति तृतीयासमासः । कार्यायस्थेति यथा घटे ध्वस्ते मृदः कार्यावस्था नास्तीति, तथा चायं विशेषस्तैर्विवर्तत्वस्वीकारात् । अयमिति प्रतियोगिज्ञानरहितः । निपद्धमिति निपेघस प्रतियोगिज्ञानसापेक्षत्वादिति भावः । कारणात्मनेति यया कटक सुवर्णमिति सुवर्णात्मना कार्यस्यात्मलामाकारणानन्यत्वाकार्यस्य । एवकारः स्वातम्यव्यवच्छेदकः। स्थूलमिति व्यवहार्यम् । तदृष्टान्तेनेति । सोपाधिकसमवायिक जगत् असत् कृतकत्वात् आगन्तु- फस्थूलकार्यवदित्यनुमानम् । सत्त्वादिति । एतावत्पर्यन्तं शंकरभाष्योकं स्ववचोमिरुपनिवद्धम् । परंतु परप्रसिद्धया परो योधनीय इत्यत्र योधनीयांशी स्वकीयत्वात्स्वकीयविद्वन्मण्डनोक्तं किंचिदाहुः न च ताशेति । पूर्वस्मिन्पक्षे 'समाकत्'ि इत्यधिकरणाद्धेतूक्तविशेषेपीतरप्रयोजनामाना द्वितीयस्थानुपादेयत्वात् । 'वैषम्यनधुण्य' सूत्रे वस्तुतस्तु आत्मसृष्टवैषम्य धुण्यसंभावनैव नास्तीत्यादिना पूर्वग्रन्यस्य धादियोधनार्थत्वोक्रपापि वयात्वाय पक्षान्तरं वक्तुमाहुः इदं चेति । परति । यया सुखिनो दुःखिनय कुर्वन् विपमो निपुणध भवेदिति शकमानं पोधयितुं ताशकर्मानुरोधेन सुखदुःखे प्रयच्छतीत्युक्तम् । 'तयात्रासदित्यादिश्रुत्या ' साकारणतां शतमान प्रति प्रतिषेधार्यमेव ·भाष्यप्रकाश-रदिग-परिहितम् । ३९ भाग्यप्रकाशः। इति न्यायेनोक्तम् । वस्तुतस्तु तत्र पूर्वानुवाके 'सोऽकामयत' इत्यादिना या सृष्टिरुक्ता तस्या असाधुत्वमन प्रतिपाद्यते । 'सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यते' इति गीता- वाक्येन सत्पदस्य साधुवाचकत्वे असत्पदस्यासाधुवाचकताया अपि युक्तत्वात् । अत एवात्र सुकृतत्वं ब्रह्मण उच्यते रसत्वं च । रसखानन्दरूपत्वं चेति सर्व युज्यते । पूर्वोक्तायां तथात्वो- त्यभावादिति दिक् । इदं च पुष्टिप्रवाहमर्यादायां फलाध्यायचतुर्थपादे च विवृतमिति रश्मिः। वचनम् । एतावता 'असद्वा इदमन आसीत्' 'सदेव सौम्येदम्' इत्येवं भिन्नप्रस्थाने आमायते तत्र संशयः । यत्र लीनं तदसत्सदेति । तत्रासच्छुतेः सर्वथानुपयोगाच्छुतौ कारणत्वेनासढुक्तमिति पूर्व- पक्षः । प्रतिपेधार्थमेव वचनमित्युत्तरमिति सिद्ध्यति । वस्तुतस्त्विति । अत्रैवं ज्ञेयम् । 'असदे- व' इति । 'स आत्मानश्वयमकुरुत' इति श्रुत्योर्युत्या विप्रतिषेधपरिहारोत्र हेतूत्यासत्सदस्यासमा कर्पात् तदर्थम् । तथा हि तैत्तिरीये 'सोकामयत बहु स्यां प्रजायेय' इति 'स तपोतप्यत स तपस्तस्वा इद५सर्वमसृजत' इतीच्छालोचनपूर्विकां सृष्टिमुक्त्वा तदात्मानश्खयमकुरुत' इत्यात्मसृष्टि- रामायते । मध्ये च 'असद्वा इदमग्र आसीत्' इति । अत्र संशयः। असदित्यनेन पूर्वसृष्टेरसत्त्वं प्रतिपाद्यते आहोखिदसाधुत्वम् । तत्र 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् तदनुप्रविश्य सच सच्चामवत् सत्यं चानृतं च सत्यमभवत्' इत्यनृतवचनादसत्त्वं प्रतिपाद्यत इति प्राप्तं तत् 'असदिति चेत्' इति सूत्रांनो क्तम् । इतः परं समाधीयते 'न प्रतिषेधमात्रत्वात्' इति । नानासत्त्वगुच्यतेपि तु 'सद्धावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते' इति गीतास्मृतेः सत्पदस साधुवाचकताया अपि युक्तत्वाद्वक्ष्यमाणात्म- सृष्टयपेक्षया पूर्वानुवाकोदितायाः सृष्टेरसाधुत्वप्रतिषेधमात्रत्वादिति । एवं चाचासत्पदस्य खात्प्र- च्यावनव्यतिरेकान्न समाकर्षसूत्रेण गतार्थतेति । न चैवं पूर्वसृप्टेरसत्त्वाभावः सिद्धान्तविरुद्ध इति शक्यम् । 'नास्ति श्रुतिषु तद्वार्ता' इति निवन्धान्मायिकसृष्टिर्नास्त्येवेत्यत्र तात्पर्यात् । एवं चासती आत्मसप्टेरसाध्वीति फलितम् । तदेतदुक्तं वस्तुतस्त्वित्यारभ्य युक्तत्वादित्यन्तेन । अनानृतमित्यान्तरालिकसृष्टिवार्ता नृसिंहतापिनीये च । सा तु न मायाद्वारा सृष्टिवार्ता । किं तु 'भेदस्याद्वैतविरुद्धत्वात् स मायाजन्य इति वार्ता । श्रुतावपि तारतम्यं प्रतीयत इत्याहुः अत एवेति । अत्र आत्मसृष्टौ । 'यद्वै तत् सुकृतम् । रसो वै सः रस५ वायं लब्ध्वानन्दी भवति । को मेवान्यात्कः प्राण्याघदेप आकाश आनन्दो न स्यात्' इत्यादिषु सुकृतत्वं रसत्वं तस्यानन्दवं चोच्यते तत्सर्वं युज्यते । सुकृतत्वं कार्यत्वम् । तथात्वोक्तीति किंतु 'सत्यमित्याचक्षते' इति ब्रह्मप्रवेशानन्तरं सत्यतामात्रोक्तिरिति भावः । दिगिति । तेन गायोक्ता- विरुद्धयुक्तयोऽन्या अप्यनुसंधेयाः । इदानीं खोक्तेनादरणीयतामपनुदन्तः पूर्वोक्तस्साचार्याशयगोचरतां वदन्ति स्म इदं चेत्यादि वस्तुतस्त्वित्यादिनोक्तम् । पुष्टिप्रवाहेत्यादि 'इच्छामात्रेण मनसा प्रवाहं सृष्टवान् हरिः । वचसा वेदमार्ग हि पुष्टिं कायेन निश्चयः' इति श्लोक उक्तम् । अर्थस्त्वे- वम् । इच्छामात्रेणेति 'बहु स्यां प्रजायेय' इत्यादिश्रौतेनालोचनेनेत्यर्थः । तद्रूपोपि भगवानेव । स्वयं निमित्तीभूय गनआदिभिः समवायिभिः प्रवाहं ससर्ज । 'असतोधिमनोसृजत तद्वा इदं मनस्येव परमं प्रतिष्ठितम्' इति श्रुतेः मायाप्यत्र सहकारिणी 'मायेत्यसुराः' इति श्रुतेः 'स्वाव्यतिरिक्तानि' इति नृसिंहतापिनीयश्रुतेः । माया कदाचिद्भगवदिच्छया कर्त्यपि भवतीति 'सत्वं रजः' इत्यस्य सुबोधिन्यामुक्तम् । तथापि मूलकर्तृत्वं न हीयते ब्रह्मणः । अनुमानं च विमतः प्रपञ्चः ·४ १० श्रीमद्भसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा० १०५सू०८. अपीती तद्वत्प्रसादसमञ्जसम् ॥८॥ पूर्वपक्षमाह । अपीतिर्लयः। कार्यस्य कारणलये तद्वत् प्रसङ्गः । स्थौल्प- सावयवत्वपरिच्छिन्नत्वाशुद्धत्यादिधर्मसंवन्धायश्यकत्वादसमञ्जसं ब्रह्मकारण- वचनम् ॥ ८॥ । भाष्यप्रकाशा . नात्र मत्कल्पनेति बोध्यम् । तथा सत्यसिन पक्षे प्रतिपेघमात्रत्वादित्यस्य साधुत्वप्रतिपेध- मात्रत्वादित्यर्थः संगृहीतो.योध्यः । तथा चासच्छब्दस्य खार्थाच्यावनं यदि नेप्यते तदापि छान्दोग्ये असत्पदस्य निषेध्यपरत्वम् । तैत्तिरीये तु अपश्वस्थूलावस्थाभावयोधनपरम् । प्रपञ्च- विशेपस्थासाधुतामोधनपरत्वं वा । अतः समाकर्पानङ्गीकारेऽपि न ब्रह्मकारणतापिरोध इत्यर्थः । रामानुजाचार्यास्तु, न विलक्षणेति.स्त्रोक्तयुक्त्या जगतो ब्रह्मचैलक्षण्ये ब्रह्मणोपि जग- द्विलक्षणत्वात् तत उत्पनस्य जगतो द्रव्यान्तरत्वादसत एवोत्पत्तिः प्रसज्यत इत्येवमस्मिन् सूत्रे असदिति चेदिति भागेनाशझ्य, न प्रतिपेधमात्रत्वादिति भागेन परिहरति । 'दृश्यते तु इत्यस्य पूर्वसूत्रस्य कार्यकारणयोः सालक्षण्यनियमनिपेघमानपरत्वान्न कार्यस्य कारणाद् द्रव्यान्तरत्वम् । कृमिमक्षिकयोरिव वैलक्षण्याभावात् कुण्डलहिरण्ययोरिव द्रव्यैश्यसत्चादित्यर्थमाहुः ॥७॥ अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॥ ८॥ पूर्वसूत्रेणासत्कारणवादं परिहत्य श्रुत्यवि- रोधस्थापनाद् ब्रह्मकारणवादे स्थिरीकृते पुनस्तत्र युक्त्या प्रत्ययतिष्ठत इत्याशयेन सूत्रमवतारयन्ति पूर्वपक्षमाहेति । तथा च नेदमसद्वादनिरासकं सिद्धान्तसूत्रमित्यर्थः । व्याकुर्वन्ति अपीतिरि- त्यादि । असमञ्जसमिति सर्वज्ञत्वशुद्धत्वादिविघटत्येनायुक्तम् ॥ ८ ॥ रदिमः सत्यसृष्टयुत्तरकालीनः मायामनोमयत्वात् स्वाप्निकैन्द्रजालिकवत् । वचसेत्यादि इदमुक्त 'शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' इत्यत्र । पुष्टिमित्यादि तदात्मान स्वयमकुरुत' इति । फलाध्यायेति । 'जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादसंनिहितत्वाच' इति सूत्रे 'लीलायाः कालमायावतीतत्वेन प्राकृतं जगह्रतरम्' इति भाष्येण ब्राह्मत्वनाकृतत्वाभ्यां जगद्धेद उक्त इत्यर्थः । आहुरिति । अस्माकं समन्वयसूत्रसिद्धम् । मावास्तु श्रौतमसन्मतमत्र निषिध्यते इत्याहुः । तत्र प्रक्षालनाद्धि पकस दूरादस्पर्शनं वरम्' इति दोपः। भास्करभाष्ये तु शब्दस्पर्शादिहीनाद्ब्रह्मणः शन्दस्पर्शा- दिमत्कार्य जायत इत्यादि रामानुजाचार्यवदाहुः । इदं सूत्रमिति वक्ष्यन्ति । 'रश्मा' स्वधिकरणं रचितम् । अन्येप्यत्राधिकरणं रचयन्ति । 'असद्वा इदमन आसीत्' इत्यादिश्रुत्या समन्वयो बाध्यते न वेति, संशये असतः कारणलोक्त्या सतो प्रबणः कारणत्वासंभवात् ब्रसकारणतावोधकश्रुतीनां ब्रह्मणि समन्वयो बाध्यत इति पूर्वपक्षे 'कथमसतः सजायेत' इत्यादिश्रुत्या पूर्वोक्तवचनस्य निषेधार्थ: त्वात्समन्वयो न बाध्यत इति सिद्धमिति । अन्ये पुनर्न विलक्षणत्वाधिकरणं एतेन शिष्टापरिग्रह' सूत्र मर्यादीकृत्याङ्गीकुर्वन्ति ॥७॥ अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमक्षसम् ॥८॥ पूर्वसूत्रेणेति सूत्रेणासूत्रात्मकाधिकरणेन वा सूत्रमिति सूत्रमधिकरणाझं सूत्रं वा । असद्वादेति । असत्कारणवादो निराकृतोपि तदा ... भवेधदा ब्रह्मकारणवादः समक्षसः स्पान्न वेवमित्येवं ब्रह्मकारणप्रतिपादकश्रुतिषु समञ्जसमाहोखिदसमञ्जसमिति संशये पूर्वपक्षसूत्रं न तु सिद्धान्तसूनमित्यर्थः ॥८॥ १. निर्भमरामभाः। २. पकिरा. १ ·८१ - परिशिष्टम् । कीर्तनभक्तिमपि तदर्थमाहुः स्वार्थेति । स्वार्थप्रकटसेवाख्यमार्गे श्रीवल्लभप्रभो। निवेदितस्य मे भोज्यं स्वास्ये कुरु हुताशन ॥ ६५ ॥ 'मायावादतमोनिरस्य मधुमित्सेवाख्यवद्भुितं, श्रीमद्गोकुलनाथसङ्गमसुधासंप्रापकं तत्क्षणात् । दुःप्रापं प्रकटं चकार करुणारागातिसंमोहनः स श्रीवल्लभभानुरुल्लसति यः श्रीवल्लवीशान्तर' इति स्फुरत्कृष्णप्रेमामृतात्वार्थप्रकटसेवाख्यमार्गः। भोज्यं चतुर्विधानम् । हुताशन कृष्णवर्मन् । पानीयपात्रमपि ज्ञेयम् । घटिकाद्वयं भोग प्रस्थाप्यानन्तरं कृत्यमाहुः । ततो यथावदाचमनं कारयित्वा ताम्बूलमर्पयेदिति, अन मुखवस्त्रं द्रष्टव्यम् । 'मुखवासं सुरभिमत्ताम्बूलायम्' इति श्रीभागवतवाक्यात् । आचार्येभ्योऽपीति ज्ञेयम् । किञ्च 'मद्भक्तपूजाभ्यधिकेति वाक्यात्सप्तबालकपादुकाजितामपि ताम्बूलान्तं समर्पयेत् । 'पितृदेवो भवेति श्रुत्या भक्तः खपितृभ्योऽपि पादुकाजिद्वारा योग्यं कुर्यात् । 'यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौं' इति श्रुतिः । ततो भोजनपात्रस्थले मार्जनं कुर्याद् गोकुलेशेति । गोकुलेश तवोच्छिष्टलेपात्पात्रप्रमार्जनात् । त्वत्सेवान्तरधर्मेपु रतिर्भवति निश्चला ॥ ६६ ॥ भोजनपात्राणां मार्जनं च कुर्याद् इति फक्किकार्थः । श्लोके उच्छिष्टलेपमालोक्य पात्राणां प्रकृष्टं मृदादिभिर्मार्जनं तस्मात् । त्वत्सेवातोऽन्यधर्माः पात्रप्रमार्जनादयस्तेषु । रतिः पूर्व वर्तते सेवान्तरधर्मेष्वपि प्रवृत्तत्वात् । इदानीं नित्यदा करणान्निश्चला । अन्तरपदं मध्यवाचि वा । ततश्चरणयोस्तुलसीं समर्पयेत् मियेति । मियाङ्गगन्धसुरभितुलसी ते पदप्रियाम् । समर्पयामि मे देहि हरे देहमलौकिकम् ॥ ६७ ॥ तुलसीविशेषणं पूर्ववत् । पदमियाम् 'कचित्तुलसि कल्याणि गोविन्दचरणप्रिये' इति वाक्यात् । देहमिति । तुलस्याः पदसमर्पिताया अलौकिकदेहदातृत्वं पद्मपुराणे 'सुकृती दुःकृती चापि तुलस्या योऽर्चयेद्धरिम् । देहान्ते दिव्ययानेन विष्णुभक्तैः स नीयत' इति । देहमन्तरा यानेन नयनासंभवात् । प्रसीदेति । प्रसीद पूजितो भत्तया तुलस्या प्रियगन्धया । नि:किश्चनाधीश नान्यत्कर्तुं शक्नोमि सर्वथा ॥ ६८ ॥ तुलस्याः गोविन्दचरणप्रियत्वात् प्रसीद । अन्यत्पुष्पमालादि । सर्वथा सर्वैः प्रकारैः देहेन मूल्येनाज्ञया वा । तादृशदेहवान् मूल्यवानाज्ञावांश्च नास्मीति देहादीनां प्रकारता । ननु नि:- किञ्चनस्य कथं सेवेति चेन्न । यतो नि:किञ्चनानामधीश 'धर्मान्सन्त्यज्य यः सर्वान्मां भजेत्स च सत्तम' इत्येकादशस्कन्धदशमेऽध्याये । 'न्यासादेशेषु धर्मत्यजनवचनतोऽकिश्चनाधिक्रियोक्ते'ति । ननु गीता कुतो नोक्ता 'सर्वधर्मान्परित्यज्ये' सादिः । गीतायाः प्रकृतित्वाभावात् । एकादशाध्यायस्स लघुस्खमार्गसैकोनत्रिंशाध्यायोक्तस्य प्रकृतित्वात् । धनी पुष्पमालाः पुष्पमण्डपादिकं कुर्यादेव । वीटिका- समर्पणमपि । ततः पादपीठादिकमर्पयेत् । आदिपदेन जलपात्रं मुखवस्त्रं दर्पणमुष्णकालश्चेन्मृत्पात्रं जलपूर्ण चन्दनपात्रं च व्यजनानि च सिंहासने उभयपार्श्वयोः स्थापनीयानि । सिंहासनखण्डास्तरणं 11 परि.

·परिशिष्टम् ।
८५
समर्पणे कीर्तनभक्तिमाहुर्यथेति ।
यथा गोवर्धने भुक्तं फलमूलादिकं हरे ।
रामेण सखिभिः सार्धं पुलिन्दीभिः समर्पितम् ॥ ८॥
तथा फलादिकं सर्वं भुम भावार्पितं मया ।
पुलिन्दीचद्भावदानात् सार्थकं जन्म मे कुरु ॥ ८१ ॥
गोवर्धने श्रीगोवर्धनसमीपे 'वटे गावः सुशेरते' इतिवत्सामीप्ये सप्तमी । पुलिन्दीभिरिति ।
'पूर्णाः पुलिन्ध' इत्यत्र व्याख्याने ता अप्युपभुक्ता इत्युक्त्या सान्निध्यात् । 'हन्तायमद्रिरित्यत्र कन्द-
फलमूलादिकं पुलिन्दीभिराहृतं श्रीगोवर्धने स्थितं तदादिमिः समर्पितं प्रकरणाच 'उभयाकाङ्क्षा हि
प्रकरणम्' प्रमाणमिति पूर्वतप्रकाराः। पुलिन्दीनां पूर्णत्वेन फलायाहार्याकासा फलादीनामाहारकाकासा
एवं च साहचर्यादुभयोरङ्गाङ्गिभावः । भावार्पितमित्यत्र भावः क इत्यपेक्षायामाहुः पुलिन्दी-
पदिति । पुलिन्दीनां यथा मावो दत्तः 'पूर्णाः पुलिन्ध' इत्यत्रोक्तः स्मररुग्रूपः स तुभ्यं श्रीराधा-
श्रीसखीन्यां मन्थरगत्या निकुञ्ज नीताय ब्रजमक्तैर्दृष्टाय व्रजतरुणीकण्ठे हस्तायोत्थापनभोगं समर्प्य यतो
मम जात इति । एतावत्पर्यन्तं जन्म निष्फलं गृहे त्वां सेवमानस्य वने गमनाभावादपूर्णलक्षणमिदानीं तु
वनभावनाया अन मन्दिर एव कृतत्वात् कुकुमादि मुखादौ तिलकादिरूपेण लेपयित्वोपस्थितस्य स्मरण-
रुक्छमनरूपं तादृशकुमाद्यर्थेन सह वर्तमानं सार्थकम् । ननु कुडममिदानींतनानां कुङ्कुमतिलकरूपं
वैष्णवलिङ्गं न तु तच्छमनाय लक्ष्मीप्रवेशद्वारमिति चेन्न । भावशमनार्थ धारणं भाववतामविरुद्धमिति ।
एतादृशं सार्थक मे मम जन्म कुरु । अत्र किं मानमिति चेन्न । 'एककालं द्विकालं वा त्रिकालं
वाऽपि पूजयेत्' इति निवन्धः श्रीमागवतं च 'अथाहयेदिति । वाराहेपि पोडशे च ततः सायं प्रकुर्वात
मम पूजां तु भक्तितः । नानाविधानि खाद्यानि फलानि विविधानि च । नवनीतं दधि क्षीरं धनमाज्यं
सुगन्धितम् । विकारानैक्षवांश्चापि शर्करादीन् स्वशक्तितः। निवेध मां सताम्बूलं दक्षिणां च स्वशक्तितः ।
ततो नीराजयित्वा तु प्रणम्यापि च भक्तित' इति । अन्न व्यवस्था श्रीमदाचार्याणामाज्ञया विधीयते ।
'सेवाकृतिर्गुरोराज्ञा बाधनं वा हरीच्छयेति नवरत्नात् । विष्णुरहस्से च 'अविज्ञाय विधानोक्तां
हरिपूजाविधिक्रियाम् । कुर्वन्मत्त्या समाप्नोति शतभागं विधानत' इति । शतांशं फलं शतभागम् । तत्र
भगवतांच्याचार्याणां कुम्भनदासादीन् पृच्छतः प्रत्याज्ञा । नानाविधानि खाद्यानि शयनमोगे, उत्यापन-
समये तेषां दुःकरत्वाच । अतः फलानि विविधानि कन्दमूलफलानि समर्पणीयानि । विकारानैक्षवां-
श्थापि शर्करादीनपि, सन्ध्यामोगे शीतलपानकरसादिकं नार्पयेदित्याज्ञया उत्थापने समर्पणीयम् । जल-
पात्रं पुनर्भर्तव्यं तदाज्ञात एव । भावनाप्यत्रास्ति महानुभावानाम् । ननु पुराणपाठक्रमो बलीयानाचार्यों-
पदेशत इति पाठक्रमोऽस्तु हीति चेन्न । पुराणस्साप्राप्तविधिनापि चारितार्थ्यं ट्याचार्योपदेशस्यानुष्ठान-
स्मारणायैवामिव्यक्तस्य याधनायासामर्थ्यात् । तदिदं पूर्वतत्रे पञ्चमस्य नवमाधिकरणे चिन्तितम् ।
ततो घटिकानन्तरं भोगं विसृज्याचमनमुसवस्त्रताम्बूलमालोत्थितवेणुवेनचतुष्पाद्यः समाः ।
तदनन्तरं कृत्यमाहुः । ततो व्रज आगच्छन्तं विज्ञापयेद् बलभद्रादय इति ।
पलभद्रादयो गोपा गावश्चाग्रे च पृष्ठतः।
गोपिकाचेष्टितो मध्ये रणदेणुव्रजागमात् ॥ ८२॥
दिवा विरहज तापं ब्रजस्थानां यथाहृतम् ।
तथा मल्लोचने नाथ शिशिरीफुरु संततम् ॥ ८३ ॥

·परिशिष्टम्। तथापि श्रीगोपीजनपदपरागाश्चितशिरा- स्त्वदीयोऽस्मीति श्रीव्रजनृप न शोचामि मुदितः ॥ ७६ ।। खदोपा 'गुणदोपौ शुभाशुमा विति वाक्यादशुमाः संशोध्या अशुचित्वयाहिर्मुख्यादयस्तान् । ते च जलकृपीटयोनिश्रीमागवतानुसन्धानैः साधनैः संशोध्यन्ता इति चेत्तत्राहुः साधनानां शतं यत्र तादृशैः स्वकृतिविहितैर्वस्तुभिरभेद्यान मैतुमयोग्यान् आसमन्तात् पुष्टिफलाय पद्धतरं साधनं यथा भवति तथा तानभेद्यांस्त्यक्तुं च न शक्नोमि इति शेषः । ननु पुष्टावत्यन्तानुग्रहेतरसाधना- साध्यत्वात्साधनोक्तिविरुद्धेति चेन्न । 'संयोगे वियोगवृत्तिः प्रेमेति शाण्डिल्यसूत्रभाष्ये वियोगे संयोगवृत्तिरपि गृहीतेति तां वृतिमादाय दोपाभावात् । अपटुतरो शनापद्यपीति वा पाठः । तर्हि शोचथ दोपसत्त्वे भत्यमावादिति चेद् ‘एतरह वा वन तपति किमह५ साधु नाकरवं किमहं पापमकरवमिति श्रुतेर्ब्रह्मविदं शोको न तपतीत्याहुः तथापीति । श्रीगोपीजना आविद्याकलाः परि- दृश्यमानाः तासामचतुरश्रीगोपीनां पदपरागो धूलिस्तत्पूजितशिरा गोप्यो मेघवद्वर्षन्ति यतस्त- द्दर्शितलीलेन शिरोघृतं रजोतिस्त्वदीयोऽस्मीत्यनुमाय पुष्टिमय्यस्तीति दोषाणां भत्त्यप्रतिबन्धकलं चाज्ञाय प्रमुदित्तो न शोचामि अतः संबोधनं व्रजनपेति प्रजस्स निःसाधनस्य नृप । एवम्, 'आन्तरं तु परं फल मिति 'सेवित' इति लोके वक्ष्यमाणपरफलार्थमपि विज्ञाप्य प्रास- हिके मध्याहशयनगोचारणेधीटेऽकापुः प्रियेति। प्रियासङ्केतकुञ्जीयवृक्षमूलेषु पल्लवैः । कृतेपु भावतल्पेषु क्रीडन् गोचारणं फुरु ।। ७७॥ 'मुदा चन्द्रावत्याः कुसुमशयनीयादि रचितु'मित्यादि श्रीगोखामिग्रन्थे । भावतल्पेविति पहुवचनेनेदानीन्तनकृतशय्यामन्दिरतल्पसङ्ग्रहः । कृतमार्जनमन्दिरवस्त्रशय्यामन्दिरे शय्यायाः कृतसेवाया यथाकालं तदुपर्याच्छादिताया दक्षिणपाः शय्याभोगं तदधोदेशे जलपानं च निधाय वामपाः ताम्बूलतष्टीमालाव्यजनानि चतुष्पट्टिका सूक्ष्मसिंहासनं च स्थापयेत् । 'मुखवास सुरभिमत्ताम्बूलाघ'- मिति वाक्ये आदिपदात् । भावनामत्या श्रीहरिरायाणाम् । ततश्च 'इति शेषां मया दत्तां शिरस्साधाय सादर' इति वाक्योक्तं मालाताम्बूलादि ग्राह्यम् । पुष्टिमार्गीयं विलासं हदि स्वाधीष्टमकार्षुः । सेवित इति । सेचितोऽघ्र हरे रन्तुं गृहे मदृदयात्मके । निमीलयामि इन्द्वार विलसैकान्तसमनि ॥ ७८॥ 'त काचिनेत्ररन्ध्रेण हदिकृत्ये'ति फलप्रकरणे वाक्यम् । ततो वनप्रक्षालनादिकं कुर्याद पस्नेति । चनमक्षालनाष्टसंसर्गजमनोमलम् । महत्सेवायाधरूपं मम कृष्ण निवारय ॥७९॥. 'अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः। तीव्रण भक्तियोगेन यजेत पुरुपं पर'मिति पास्याद् दुष्टसंसर्गजमनोमलनिवृतिकामनया यस्त्रप्रक्षालनं 'स्वयं परिचरेद्भतया यसप्रक्षालना- दिमि' रिति सेवाप्रकरणे निबन्धस । आदिपदेन पुस्तकावलोकनमहाप्रसादग्रहणशयनन्यवहारादि । सायंसेवामाहुः । ततचतुर्थप्रहरे प्रसुप्तं प्रयोध्य फलादिकर्पयदिति । पड्पटिकामके दिने उर्वरित प्रमुखं भगवन्तं प्रयोध्य गावो गोपाच बजे जिगमिषवोऽतः शीघं जागृहीत्यादिमायनोक्त- प्रकारेण प्रजमक्तशन्दानुकरणेन प्रयोज्य फलमूलकन्दादिकमर्पयेदित्यर्थः ।

·24
परिशिष्टम् ।
समर्पणे कीर्तनभक्तिमाहुर्यधेति ।
यथा गोवर्धने भुक्तं फलमूलादिकं हरे।
रामेण सखिभिः सार्धं पुलिन्दीभिः समर्पितम् ॥ ८॥
तथा फलादिकं सर्व भुस भावार्पितं मया ।
पुलिन्दीवद्भावदानात् सार्थकं जन्म मे कुरु ॥ ८१ ॥
गोवर्धने श्रीगोवर्धनसमीपे 'वटे गावः सुशेरते' इतिवत्सामीप्ये सप्तमी । पुलिन्दीभिरिति ।
'पूर्णाः पुलिन्ध' इत्यत्र व्याख्याने ता अप्युपभुक्ता इत्युक्त्या सान्निध्यात् । 'हन्तायमद्रिरित्यत्र कन्द-
फलमूलादिकं पुलिन्दीभिराहृतं श्रीगोवर्धने स्थितं तदादिभिः समर्पितं प्रकरणाच 'उभयाकाङ्घा हि
प्रकरणम्' प्रमाणमिति पूर्वतप्रकाराः। पुलिन्दीनां पूर्णत्वेन फलाद्याहार्याकासा फलादीनामाहारकाकासा
एवं च साहचर्यादुभयोरङ्गाङ्गिभावः । भावार्पितमित्यत्र भावः क इत्यपेक्षायामाहुः पुलिन्दी-
वदिति । पुलिन्दीनां यथा भावो दत्तः 'पूर्णाः पुलिन्द्य' इत्यत्रोक्तः स्मररुपः स तुम्यं श्रीराधा-
श्रीसखीभ्यां मन्थरगत्या निकुळे नीताय व्रजभक्तैर्दृष्टाय व्रजतरुणीकण्ठे हस्तायोत्थापनमोगं समर्प्य यतो
मम जात इति । एतावत्पर्यन्तं जन्म निष्फलं गृहे त्वां सेवमानस्य वने गमनाभावादपूर्णलक्षणमिदानीं तु
वनभावनाया अन मन्दिर एव कृतत्वात् कुडमादि मुखादौ तिलकादिरूपेण लेपयित्वोपस्थितस्य स्मरण-
रुक्छमनरूपं तादृशकुमाद्यर्थेन सह वर्तमानं सार्थकम् । ननु कुङ्कममिदानींतनानां कुङ्कुमतिलकरूपं
वैष्णवलिङ्ग न तु तच्छमनाय लक्ष्मीप्रवेशद्वारमिति चेन्न । भावशमनार्थ धारणं माववतामविरुद्धमिति ।
एतादृशं सार्थकं मे मम जन्म कुरु । अत्र किं मानमिति चेन्न । 'एककालं द्विकालं वा त्रिकालं
वाऽपि पूजयेत्' इति निवन्धः श्रीमागवतं च 'अथार्हयेदिति । वाराहेपि पोडशे च 'ततः सायं प्रकुर्वांत
मम पूजां तु भक्तितः । नानाविधानि खाद्यानि फलानि विविधानि च । नवनीतं दधि क्षीरं धनमाज्यं
सुगन्धितम् । विकारानैक्षवांश्चापि शर्करादीन् स्वशक्तितः। निवेद्य मां सताम्बूलं दक्षिणां च स्वशक्तितः।
ततो नीराजयित्वा तु प्रणम्यापि च मक्तित' इति । अत्र व्यवस्था श्रीमदाचार्याणामाज्ञया विधीयते ।
'सेवाकृतिर्गुरोराज्ञा बाधनं वा हरीच्छये ति नवरत्नात् । विष्णुरहस्से च 'अविज्ञाय विधानोक्तां
हरिपूजाविधिक्रियाम् । कुर्वन्मत्त्या समाप्नोति शतभागं विधानत' इति । शतांशं फलं शतभागम् । तत्र
भगवतांत्र्याचार्याणां कुम्भनदासादीन् पृच्छतः प्रत्याज्ञा । नानाविधानि खाद्यानि शयनमोगे, उत्थापन-
समये तेषां दुःकरत्वाच । अतः फलानि विविधानि कन्दमूलफलानि समर्पणीयानि । विकारानैक्षवां-
श्वापि शर्करादीनपि, सन्ध्यामोगे शीतलपानकरसादिकं नार्पयेदित्याज्ञया उत्थापने समर्पणीयम् । जल-
पानं पुनर्भर्तव्यं तदाज्ञात एव । भावनाप्यत्रास्ति महानुभावानाम् । ननु पुराणपाठक्रमो बलीयानाचार्यों-
पदेशत इति पाठक्रमोऽस्तु हीति चेन्न । पुराणस्याप्राप्तविधिनापि चारितार्थ्य थ्याचार्योपदेशस्यानुष्ठान-
स्मारणायैवाभिव्यक्तस्य वाधनायासामर्थ्यात् । तदिदं पूर्वत पञ्चमस्य नक्माधिकरणे चिन्तितम् ।
ततो घटिकानन्तरं भोग विसृज्याचमनमुखवस्त्रताम्बूलमालोस्थितवेणुवेत्रचतुष्पायः समाः ।
तदनन्तरं कृत्यमाहुः । ततो ब्रज आगच्छन्तं विज्ञापयेद् बलभद्रादय इति ।
बलभद्रादयो गोपा गावश्वाग्रे च पृष्ठतः।
गोपिकावेष्टितो मध्ये रणदेणुव्रजागमात् ॥ ८२॥
दिवा विरहजं तापं ब्रजस्थानां यथाहृतम् ।
तथा मल्लोचने नाथ शिशिरीफुरु संततम् ॥ ८३ ॥

·- परिशिष्टम् । घन्यपूर्वास्तासां सागोऽङ्गम् । एतासां तु शत्यागः । अत्यागस्त्यागादुत्तम' इति निरूपयितुं साधनप्रकरणे नतचर्योक्तत्यादि हेमन्ते प्रथमे मासी' त्यादिपयेषु । तटिप्पण्यादी च स्फुटम् । अत प्रापिरूपाणां परिग्रहः । तत्र अयीत्सनुनयः । 'अयि प्रभानुनययो' रिति विश्वात् । अत्राधिकारः, कृतपुण्यपुक्षानामृपिरूपासजातीयभावयताम् । तथा चोकं महाकौमें 'थमिपुत्रा महात्मानस्तपसा स्त्रीत्वमापिरे । भतीरं च जगद्योनि वासुदेवमजं विभुमिति । पद्मपुराणेपि 'दण्डकारण्यवासिनामृषीणां श्रीकोसलेन्द्र रिरंसामर उक्तः । ब्रजसखीति सम्बोधनं ब्रजवधूनां कदम्य सिद्धार्थस्तद्रपमम्बिकायाः समहणं तत्फलीभवद्यचरणपङ्कजं तस्यान्तिकं समीपं ब्रज । नितम्यो हि कटितटः स्कन्धो वा, तत्र मिलदम्यरं तच्च कणितं शब्दयुक्तं हेमदाम हेमरज्जुः कट्याभरणरूपं करामरणरूपं वा । तत्र ते आलिङ्गनविशेपे । तादृशहेमदामयुक्ताङ्गना- नितम्बमिलदम्बरकणितहेमदामाङ्गना तया तामिर्वा वृतस्य । किञ्च नलिनानां कमला- नामावल्यस्तत्सदृशी प्रभा कान्तिर्यस्य पलिसादृश्यमङ्गुलिद्वारा । क्रीडायामनेकत्वमप्येकस्सा- विरुद्धं योगिवत् । एवमष्टविधकामान्तर्गतोऽमर्यादमोगस्तमाहः निर्भरमिति । निर्भरं क्रीडतोरालि कुले विगतवाससोः। अन्योन्यप्रभयैवासीदन्योन्यस्योचितांशुकम् ॥ ९१॥ को जायत इति कुञ्जः पृपोदरादिः । अन्योन्यमभया 'कोटिसूर्यसमप्रभ' इति पुरुषोत्तम- सहस्रनामि नामविक्रीडिपायाः प्रभानियामकत्वेन प्रमाया उचितांशुकत्वम् । नयनतेजोनुपहारकत्वं तत्तदवयवयोग्यत्वमुचितत्वम् । ततोन्योन्यप्रभयेत्यत्र 'प्रकृत्यादिम्य उपसङ्ख्यानमिति वार्तिकेनाभेदे तृतीया अन्योन्यप्रमाभिन्नमन्योन्यस्योचितांशुकमित्यर्थः । 'श्रमशयनमाहू रतीति रतिश्रमशयानयोरलसलोचनाम्भोजयोः कलं किमपि कूजतोरभिमुखं मिथः सस्मितम् । रताङ्गभरिताङ्कयोर्मिलितजानुसंवाहने पदाम्बुजतलानि मदृदि लठन्तु राधेशयोः ॥ ९२ ।। किमप्यनिर्वचनीयम् । रता च रतश्च रतौ तौ चाङ्गभरिताकौ च तयोः । अङ्को भूपणम् । एतादृशराधेशयोः पदाम्बुजतलानि । मिलितानि जानूनि तेषां संवाहनार्थ निमित्ते सप्तमी चर्मणि द्वीपिनं हन्तीतिवत् । मदि लुठन्तु लुट लुठ उपघाते म्बादिः परस्मैपदी सेट् प्रार्थने लोट् । 'प्रार्थिते वा ततः किं सादि'त्यस्य रत्यतिरिक्तविषयत्वाद् 'रतिप्रादुर्भावो भवतु सततं श्रीपरिवृढ' इत्यत्र तथा निश्चयात् । दाक्षिण्येन गच्छतु । 'उपसामर्थ्यदाक्षिण्येति विश्वाद, हन हिंसागत्योरदादिः परस्मैपद्यनिद । अतिदुर्लमत्वात्सन्दिहानाः फलाप्तौ संशयमाहुः केलीति । फेलीभान्तशयानश्रीराधाश्रीशपदसरोजानि । कृपया कृतानि मदुरसि कदानु संलालयिप्पेऽहम् ।। ९३ ।। अनु संशये (अनु संशये चेति ) अनु पश्चाद्वा 'पश्चात् सादृश्ययोरन्विति विषकोशे । मत्कर्तृक संठालनं भविष्यत्कालिक अनु संदिग्धमित्यर्थः ।

·परिशिष्टम् । विज्ञापनामाहुः प्रातरिति । प्रातः कुजगृहाबहिर्यदि समागत्य स्थिता त्वं भवस्य- म्भोजाक्षि ददासि चर्चितमिदं चाकार्य हस्तेन तु । ताम्बूलस्य यदा पुनस्तदिह सच्छिद्रस्य मुक्त्यापि च कार्य किं सततं प्रसीदसि यदि त्वं स्वामिनीत्थं तदा ॥१४॥ हस्तेनाकार्य सच्छिद्रस्य मम । सच् छिद्रं जीवरूपं यस्य देहादिसहस्स । पुष्टिफलस्यात्य- न्तानुग्रहसाध्यस्य मुक्तजीवापेक्षाभावेपि मार्गरीत्या ज्ञानिनो मर्यादाभक्तस्य वा पुष्टिमत्युक्तेन दोपः । मुत्तयापि कार्य च किम्, न किमपीत्यर्थः । 'तदापीतेः संसारव्यपदेशा'दिति व्याससूत्रादू अपीतेर्मोक्षस्य । त्वमित्थमहोरात्रं सततं निरन्तरं प्रसीदसि । ननु सायं सेवां विधाय म किञ्चित् कृत्यम् , प्रातः पुनस्ताम्बूलचर्वितग्रह्णमिति कथमहोरात्रं सततं प्रसीदसीत्युक्तमिति चेन्न रात्रौ ताम्बूल चर्वितग्रहणानन्दिना स्थितं निद्रा तु सेवायामालस्याभावायेति सततमेवेति । ननु संसारवन्मुक्तरपि हेयत्वं यत्र तादृशं चेत् पुष्टिमार्गीय तत्त्वम्, तदा मुक्तेः पुरुषार्थत्वयोधिकायाः श्रुतेः प्रतारकत्वमापततीति तद्वोधकप्रमाणानां तत्स्तुतिमात्रपरत्वमिति चेन्न 'सूक्ष्म प्रमाणत' इत्यादिसूत्रेऽस्याः शङ्काया निरासात् । एतावती श्रीगोपीनाथजितां पद्धतिरूपा कृतिः। ननु सगुणं ब्रह्मदम्, न तु निर्गुणमिति चेत् तत्राहुः श्रीति । श्रीवल्लभाचार्यमते फलं तत्प्राकट्यमत्राव्यभिचारिहेतुः । प्रेमैव तस्मिन् नवधोक्तभक्तिस्तत्रोपयोगोऽखिलसाधनानाम् ॥१५॥ निर्गुणं ब्रह्माखिलसाधनान्तर्गतशमाद्युपेतस्याध्यात्मिकचित्तशुद्धिमतो ज्ञानफलमक्षरम् , सगुणं च धारणाश्रयो विराडात्मा, स च 'ततो विराडजायते ति श्रुतेः पुरुषावतारः । अतो ज्यायांश्च पूरुप' इति श्रुतेः । पुरुषस्तु ततो ज्यायान् उभयव्यपदेशाधिकरणोक्तो भक्त्यैकलभ्यः ‘यमेवैप घृणुत' इति श्रुतेः । अतो निर्गताः प्राकृता गुणा यस्मात् तन् निर्गुणमितीदं निर्गुणमेव रूपम् । तदुक्तं 'मन्निष्ठो निर्गुणः स्मृतः' इति भगवनिष्ठस्य निर्गुणत्वे भगवतो निर्गुणत्वे किमु वक्तव्यम् । यत्तु विश्वकोशे प्रकृतिपदं परमात्मनि प्रयुक्तम् , तदपि 'प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्व' इत्यत्र प्रकृतिपदस्य खरूपपरत्ववत् स्वरूपे प्रयुक्तम् । यद्वा । एतादृशफलप्राप्तिः कुतः साधनादित्याकाङ्क्षायामाहुः श्रीति । फलं तत्माकव्यम् । 'एतेन स्वरूपस्यैव फलत्वमुक्तं भवतीति मुख्यः सिद्धान्तः सूचितो भवती'त्यादि 'आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्ते'रिति सूत्रभाष्यात् । प्रेमैवेति । साधनाध्यायोपान्ये 'श्रुतेश्चेति सूत्रे 'भक्तिरहस्यभजनं तदि- हामुत्र फलभोगनैराश्येनैवामुष्मिन् मनःकल्पनमेतदेव च नैष्कर्म्य मिति श्रुतिसुदाहृता । मनःकल्पनं प्रेमापरपर्यायमित्युक्तं प्राक् । नवधोक्तेति वाक्यान्वयाधिकरणे उपपादितम् । तत्रोपयोगी नवधाभक्तावुपयोगः । उपासनायाश्चित्तशुद्धिद्वारा भक्तावुपयोगो भाष्ये ज्ञान उपयोगेपि मक्तावेवो- पयोगो भक्तनिव्यापारत्वात् । एवं सायं योगश्च खतो मुक्तिसाधकौ भिन्ना। अखिलसाध- नानां धर्मादीनामित्यर्थः । एतच 'सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतरश्चव'दिति सूत्रमाष्ये निरूपितम् । 'ननूक्तं मर्यादामक्तिफलं पुष्टिभक्तिफलं केन इत्यपेक्षायां तद्विशेषसर्वात्मभावेनेसाहुः तत इति । ततो यदिन्दीवरसुन्दराक्षीवृतस्य वृन्दावननन्दिताहे'। सर्वात्मभावेन सदास्यलास्यमस्यानिशं सानु फलानुभूतिः ॥ ९६ ॥ १. अक्रेरितिपाठः। 12 परि.

·परिशिष्टम् । ९३ ममतात्मकसंसारः सागरोज्नेकभगवत्सेवोपयोगितदनुपयोगिमात्सर्यदुःखादिनिधिः । गरेण नरक- साधकेन विषयेण विपेण सह वर्तमानो या सगरः सगरस्यायं सागरः। तस्येदमित्यणिति सुधायाम् ।महो- मयो गुर्वाद्युपरि क्रोधात्मिका ऊर्मयो मात्सर्यदुःखादिजा गुर्वायतिरिक्त शोधविषयनिन्दादयः तेपु मजमानं मुद्यमानं मामुद्धर सेवोपयोगिसंसारं स्थापय, अन्यं शोपय । किं साधनमिति चेत् तत्राहुः प्रणतेति । प्रणामः साधनम् । मर्यादाभक्तौ प्रेमसाधनत्वेपि वन्दनभक्तायुक्तसाधनत्वं कुरु । 'अकामः सर्वकामो वेति वाक्यात् । पालः कृष्णो पालकृष्णः । 'कृषिभूवाचकः शन्दो णश्च निर्वृतिवाचक' इति श्रुतेः । ब्रह्माण्डपुराणे च । 'वालाय नीलवपुपे नवकिक्षिणीकजालाभिरामजघनाय दिगम्बराय । शार्दूलदिव्यनखभूपणभूषिताय नन्दात्मजाय नवनीतमुपे नमस्ते' । इति नवनीतचोर विज्ञापना। रूपसेवामुक्त्वा अविशेषेण नामसेवां 'आवृत्तिरसकृदुपदेशा' दिति सूत्रेणावृत्त्याख्यां विज्ञापया- मासुः श्रीति । श्रीबालकृष्णेतिनाम सकलाभीष्टदं कलौ । जिह्वाग्रे वर्ततां तेन सदा मे कृतकृत्यता ॥२॥ श्रीभिः शोभाभिर्यालोचिताभिर्युक्तो पालः पुरुषविधयाह्मणोक्तोभयलिङ्गवांश्च स कृष्णः सचिदानन्द इत्यभिधायकं नाम । ननूभयलिङ्गवत्त्वं न घालस्स, किन्तु 'कारणगुणाः कार्ये समायान्तीति प्रवादमूलकः कार्ये एकाकिनि पुरुपे भयं ज्ञापितः पुरुपविधे भयं कारणात्मकमिति चेन्न । कार्ये भयस्य द्वितीयाभिनिवेशकृतत्वेन मायिकत्वे सत्युपपत्तेः 'भीपास्माद्वातः पवते भीपोदेति सूर्य' इत्यादीनां 'भीरपि यद्विभेती'त्यस्य च विरोधाय । न च भयस्य ब्रह्मलिङ्गत्वमसम्मवीति शङ्करम् । 'अनुकृते. स्तस्य च' इति सूत्रेऽनुकृतेर्भयसत्त्वात् । न चैकरसत्वविरुद्धं यात्यपोगण्डादिकं मुक्तसचिदानन्द- त्यानुपपत्तिसाधकं चेति वाच्यम् । 'व्याप्तेश्य समक्षस'मिति सूत्रे 'सर्वतः पाणिपादान्तमित्यादिश्रुतेः साकारमेव व्यापकमिति भाष्यात् । एवमग्रे सकलेति पदम् । कलाविति । 'कलिं समाजयन्त्यार्या' इत्यादिवास्यात् । कृतकृत्यतेति । पुरुषोत्तमयोगाध्याये 'यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोतम- मि'त्यन पदजन्यपदार्थोपस्थितेरावश्यकत्वात्पदस्यापि कृतकृत्यतासाधने निवेशेनोक्तं कृतकृत्यतेति 'एतदुद्धा बुद्धिमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारतेति गीतायाः । एवं विज्ञाप्य धृतानां शय्यानिकटे भोग्यानांशय्या श्रीगोवर्द्धननाथजिन्नवनीतरायजिदादिमोगानां ताम्बूलमालातष्टीजलपानव्यजनादीनां च मोगं विज्ञापयामासुरप्रियमित्यादिपपभिः । अप्रियं सप्रियं वापि धनहीनस्य मे प्रभो। मद्हे भोजनार्थाय यागन्तव्यं महाप्रभो ॥३॥ अप्रियं समियं या आगमनं कर्तव्यम् , प्रनिहिताज्ञानादित्यर्थः । मे मम मत्सम्पन्धि- भोजनार्थाय । ननु व्यापकोहमानन्दभुक भुनज्म्पेव गोपिकादिगृहसितोपीति चेत्, तबाहुः मद्र इति । एतावत्पर्यन्तं प्रभुत्वं सितं मद्गृहागमनानन्तरं तु महामभुर्जातः परिवृदोपि महान्जातः । आचार्योक्तिपरियढाष्टकात् । तत्रत्य 'परा काठा प्रेम्णः पशुपतरुणीना मिति वास्यात् । महत्वं प गृहस्सस्स मे उद्धरणसमर्थत्वम् । हे गृहस्सोद्धारक परिवृट, हे महामभो पालतु पशणादापति शेते इति महागमन विज्ञापना । 'चलसि यद्जाचारयन् पशुन् नलिनमुन्दरं नाप ते पदम् । शिलतृणारेः सीदतीति नः कलिलतां मनः कान्त गन्ती' ति न्यायेन भक्तमनःकठिठताजननात् ।

·९२ परिशिष्टम् । ( प्रियेति । मियाधरामृतस्पन्दमधुरेण महामभो। शङ्कस्थितेन मधुना लात्वा मुदमवामुहि ॥ १०३॥ प्रियायाः अधरामृतमघरजलं तस्य स्पन्दः प्रस्रवस्तद्वन्मधुरेण मधुररसवता । उत्तरार्ध स्पष्टम् । यद्वा । पूर्वार्धं पूर्ववत्। शवस्थितेन सुगन्धद्रव्यस्थितेन मधुना जलेन । चन्दनपात्रस्थितेन जलेन लात्वा कामानुद्दीपनशुद्धिं विधाय मुदमवामुहि । जलक्रीडापक्षे शसस्थितेन जलेनेत्यर्थः । खानयोग्य जमिति चेन्न 'समः पिणेति श्रुतेविस्फुलिङ्गसाम्येनोपपत्तेः । भक्तेन शहस्सास्तेिन जलेनेति वा । सात्वा अङ्गशुद्धिं विधाय मुदमवाप्नुहि । प्रियेति। प्रियालेहकरूपेण धृतेन बजनायक । लानं लेहात्मकं कृत्वा स्निग्धतां प्रकटीकुरु ॥ १०४ ॥ विशपणं पूर्ववत् । लिग्धतां भक्तिमत्ता भक्तता वा । सुरतान्ते लेहो गच्छति स्नानानन्तरं प्रकटीमवत्सत उक्तं प्रकटीकुर्विति । यद्वा विशेषणं पूर्ववत् । घृतेन प्रदीसेन नि शितेन पूर्वोक्त- सुगन्धद्रव्यप्रदीसेन कामेन लेहात्मकं लेह आत्मनि मनसि यस्मात् तानातादृशं लानं सुरतान्त- वैराग्यमार्जनं विधाय लिग्धतां प्रकटीकुरु । जलक्रीडापक्षे घृतेन जलेनान्यत्पूर्ववत् । तथा च विश्वः 'घृतमाये प्रदी च सलिले च घृतं स्मृत'मिति । प्रियेति । मियाप्रत्यङ्गसौन्दर्यमाधुर्यसमतां गतम् । तया शर्करया लात्वा प्रत्यङ्गोच्छ्नतां व्रज ॥ १०५॥ प्रियायाः प्रत्यङ्गमङ्गमङ्गं सौन्दर्य स्वार्थे प्यन् । सुन्दरं तदेव माधुर्य प्रियं तत्समतां गतं यथा भवति तथा त्वं प्रत्यङ्गमुच्छूनतामुत्तुङ्गतां बजाकया तया प्रसिद्धया शर्करया लात्वेत्यर्थः । यद्वा उं शंभुं प्रति पलति गच्छति तादृशोपलारूपशर्करया सात्वा तच्छक्तियुक्तत्वेन केवलमन्मथमन्मयत्व- मार्जनं विधाय भक्तमाधुर्य प्रियताख्यं तत्समतां गतं यया भवति तथा प्रत्यङ्गमुत्तुङ्गतां ब्रज । भक्तमक्तियोग्यं रूपं मन्मघमन्मयत्वं तिरोमान्य प्रकटीकुरु भक्तमक्तिमात्रयोग्य रूपम् । 'उपला शर्करापि चे'त्यमरः । जलक्रीडापक्षे शर्करया कपररूपया कर्परः कटाहोण्डकटाहः 'कर्परः स्सात्कपाले च शस्त्रमेदकटायोरिति विश्वः । 'शर्करा कर्परांशेऽपी'त्यमरः । अण्डकटाहांशो गङ्गा वर्गझया प्रियामिः सह लात्वा । अन्यत्स्पष्टम् । एवं शयनार्थ विज्ञाप्य शयनं कारयेदिति । एवं स्त्यानानां रसरूपस्य विज्ञापनपूर्वकशायनमुक्त्वा दैन्येन हरितोपणसाधनेन नवनीतमुपं विज्ञापयन्तः संयोगे वियोगवर्तनं कुर्वन्त आत्मनः शयनस्य कारितत्वाद् आत्मनश्च गोपिकादिम्यो निजानन्ददानार्थं तद्गृहे गोपिकाप्रार्थितस्स शयनानन्तरं गतत्वाद् विरहे विज्ञापनमाहुः हेति । हा नाथ हा रमण हा करुणैकसिन्धो हा कृष्ण हा पतितपावन दीनबन्धो । संसारसागरमहोर्मिपु मजमानं मामुद्धर प्रणतपालक बालकृष्ण ॥१॥ हा नाथ उपतापक संयोगेपि वियोगवर्तनलक्षणप्रेम्णा, हा विषादं करोमि ! 'हा विषाद' इति विश्वात् । नाथ नवनीतयाचक । एवमग्रेपि । रमण रमु क्रीडायाम् । करुणकसिन्धो । पुष्टिप्राकट्यात् पुष्टयानेकविहाररूपरत्नप्राकट्यान् नवनीतमुद, करुणैकसिन्धुः, खरूपानन्दानात् । कृष्ण सच्चिदानन्द । पतितानामपि पावन, किमुतास्माकम् । दीनवन्धुश्च । संसारोहन्ता मिरधानाम् ।

·. M परिशिष्टम् । ममतात्मकसंसारः सागरोज्नेकभगवत्सेवोपयोगितदनुपयोगिमात्सर्यदुःखेादिनिधिः । गरेण साधकेन विषयेण विषेण सह वर्तमानो वा सगरः सगरस्यायं सागरः। तस्येदमित्यणिति सुधायाम्। मैयो गुर्वायुपरि क्रोधात्मिका ऊर्मयो मात्सर्यदुःखेादिजा गुर्वाद्यतिरिक्त मोप.. निन्दा तेपु मजमानं मुद्यमानं मामुद्धर सेवोपयोगिसंसारं स्थापय, अन्यं शोपय । किं साधनमिति तत्राहुः प्रणतेति । प्रणामः साधनम् । मर्यादाभक्तौ प्रेमसाधनत्वेपि वन्दनभक्तायुक्तसाधनलं 'अकामः सर्वकामो वेति वाक्यात् । वालः कृष्णो बालकृष्णः । 'कृषिभूवाचकः शब्दो निर्वृतिवाचक' इति श्रुतेः । ब्रह्माण्डपुराणे च । 'चालाय नीलवपुषे नवकिङ्किणीकजालाभिरामजघनाय दिगम्बराय । शार्दूलदिव्यनखभूपणभूपिताय नन्दात्मजाय नवनीतमुपे नमस्ते' । इति नवनीतचोरविज्ञापना। रूपसेवामुक्त्वा अविशेषेण नामसेवां 'आवृत्तिरसकृदुपदेशा' दिति सूत्रेणावृत्त्याख्या मासुः श्रीति । श्रीवालकृष्णेतिनाम सकलाभीष्टदं कलौ । जिह्वाग्रे वर्ततां तेन सदा मे कृतकृत्यता ॥२॥ श्रीभिः शोभाभिर्यालोचिताभिर्युक्तो पालः पुरुपविधवाह्मणोक्तोभयलिङ्गवांश्च स सचिदानन्द इत्यभिधायकं नाम । ननूभयलिङ्गवत्त्वं न बालस्य, किन्तु 'कारणगुणाः कार्ये समाया प्रवादमूलकः कार्ये एकाकिनि पुरुपे भयं ज्ञापितः पुरुषविधे भयं कारणात्मकमिति चेन्न । भयस्य द्वितीयाभिनिवेशकृतत्वेन मायिकत्वे सत्युपपत्तेः 'भीपास्माद्वातः पवते भीपोदेति सूर्य' इत्यादीनां 'भीरपि यद्विभेती'त्यस्य च विरोधाच । न च भयस्य ब्रह्मलिङ्गत्वमसम्मवीति शक्यम् । 'अनुकृते- स्तस्य च' इति सूत्रेऽनुकृतेर्भयसत्त्वात् । न चैकरसत्वविरुद्धं याल्यपोगण्डादिकं मुक्तसचिदानन्द- त्यानुपपतिसाधकं चेति वाच्यम् । 'व्याप्तेश्च समक्षस'मिति सूत्रे 'सर्वतः पाणिपादान्तमित्यादिश्रुतेः साकारमेव व्यापकमिति भाष्यात् । एवमग्रे सकलेति पदम् । कलाविति । 'कलिं समाजयन्त्यार्या' इत्यादिवाक्यात् । कृतकृत्यतेति । पुरुषोत्तमयोगाध्याये 'यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तम- मित्यत्र पदजन्यपदार्थोपस्थितेरावश्यकत्वात्सदस्यापि कृतकृत्यतासाधने निवेशेनोक्तं कृतकृत्यतेति 'एतद्बुद्धा बुद्धिमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारते'ति गीतायाः । एवं विज्ञाप्य घृतानां शम्यानिकटे भोग्यानांशग्या श्रीगोवर्द्धननाथजिन्नवनीतरायजिदादिमोगानां ताम्बूलमालातष्टीजलपात्रव्यजनादीनां च भोगं विज्ञापयामासुरमियमित्यादिपञ्चभिः । अभियं सप्रियं वापि धनहीनस्य मे प्रभो। मद्हे भोजनार्थाय ह्यागन्तव्यं महामभो ॥ ३ ॥ अप्रियं सप्रियं वा आगमनं कर्तव्यम्, प्रविनिताज्ञानादित्यर्थः । मे मम मत्सम्बन्धि- भोजनार्थाय । ननु च्यापकोहमानन्दभुक भुनज्म्येव गोपिकादिगृहस्थितोपीति चेत्, तनाहुः मह इति । एतावत्पर्यन्तं प्रभुत्वं स्थितं मद्गृहागमनानन्तरं तु महाप्रभुर्जातः परिवृढोपि महान्जातः । आचार्योक्तपरियढाएकात् । तनत्य 'परा काठा प्रेम्णः पशुपतरुणीना मिति वास्यात् । महत्त्वं च गृहस्थस्य मे उद्धरणसमर्थत्वम् । हे गृहस्थोद्धारक परिवृढ, हे महामभो पालस्तु घगणादावपि शेते इति मद्हागमनविज्ञापना । 'चलसि यद्जाभारयन् पशन नलिनसुन्दरं नाथ ते पदम् । शिलतृणाहरः सीदतीति नः कलिलतां मनः कान्त गन्छी' ति न्यायेन भक्तमनःकलिलताजननात् ।

·९६ परिशिष्ठम्। 'आशिप आशासानानामेतदभिसंराधनमात्र मिति । न च सप्तमेऽध्याये भगवत्परिचर्यानिरूपके 'विविधकुसुमकिशलयतुलसिकाम्युभिः कन्दमूलफलोपहारैश्च समीहमानो भगवत आराधन'मिति वाक्य लोकस्तदुक्ताकारोऽस्त्विति वाच्यम् । तत्राप्युक्तयैवैकभक्तिमार्गे पदार्थनियमसंभवात् । भक्तिमार्गस्य बहुविधत्वात् स्थानलीलात्वाच । वसन्तोत्सवादावस्या अप्यभिनिवेशाच । एवं च दास्यपूजापरि- चर्याः सहैवानुष्ठिताः । 'सर्वासामविरोध' इति व्याससूत्रात् । दास्यपरिचर्ययोः पर्यायत्वेपि भक्ति- मार्गस्य बहुविधत्वात् कश्चिदुपाधिराश्रीयते इति न दोपः । पादसेवनमप्यत्र, पादयोः सेवनं पूर्व कृत्वा भगवत्सेवने कृते सति भवति । तदुक्तं चतुर्थस्कन्धे 'पद्भ्यां नखमणिश्रेण्या विलसद्भ्यां समर्चताम् । हृत्पद्मकर्णिकाधिष्ण्यमानम्यात्मन्यवस्थित'मिति ध्रुवचरिते 'कारणं पादसेवन'मित्युपक्रम्य श्रवण- कीर्तनस्मरणवन्दनभक्तयोऽत्र निविशन्त एव । सख्यं फलम् । आत्मनिवेदनं त्वतिकठिनं कृतं सत्, श्रुतं तु वर्तत एवात्मनिवेदनम् तथा चाविहितभक्तिपक्षे श्रवणादित्रिकेण जनितप्रेम्णा स्वतः क्रियमाणदास्यादिनवकमुक्तमिति सूत्रोक्तसामान्यपक्षोऽनोक्त इति भावः । नन्वपेक्षितसमर्पणं दास्यम् , 'पुराणं हृदयं स्मृतम्' इति हृदयेनोरसाऽप्रमाणेन प्रामाणिकीकरणमयुक्तमिति चेन्न । तत्र 'हृदयं मानसोरसोरिति विश्वादर्थद्वयम् , तत् प्रकृते विरुद्धम्, अतो हन्मनः 'अयः शुभावहो विधि'रिति कोशाद् द्वयोर्हृदययोरविवधृत्य मनःशुमावहो विधि«दयं पुराणं भगवन्मनः शुभावहविधि- रूपेण पुराणेन प्रामाणिकीकृतं दास्यमपेक्षितसमर्पणात्मकं जातमेवेति । अथ सेवाप्रकरणे 'यद्यदिष्ट- तम' मिति वाक्यात् स्वापेक्षितसमर्पणं विवक्ष्यते तदपि साम्प्रतम्, वाक्यादेव । नन्वपेक्षित- समर्पणं दास्यम्, तदेकेनापीन्द्रियेण भवतीति दास्यरूपा सेवा न सर्वात्मभावरूपेति चेन्न । सर्वैरिन्द्रयैरपेक्षितसमर्पणे पाधकाभावात् सर्वात्मभावरूपा सेवा तया च सर्वोप्यात्मनोऽन्तः- करणस्य भाव एकादशविधो मनसो वृत्तिरूपः पष्ठीगर्भितकर्मधारयेण सर्वात्मभावपदार्थोऽत्र । तथा च नवमस्कन्धे अम्बरीपप्रसले 'एवं सदा कर्मकलापमात्मनः परेऽधियज्ञे भगवत्यधोक्षजे । सर्वात्ममावं विदधन्महीमिमां तन्निष्ठविप्रामिहितः शशास ह' इति । एवं पूर्वोक्तपरामर्शेन पूर्व तु स वै मनः कृष्ण- पदारविन्दयो रित्यादिवाक्यानि । न च सर्वत्रात्मेति मावो भावना यस्मिन् क्रियाकलाप इति पहुचीहि- रस्तु, किं पष्ठीगर्मितकर्मधारयेणेति शपम् । 'याहि सर्वात्ममावेनेति वाक्ये बहुव्रीहरसंभवात् । न चैतद्वाक्यानुरोधेन क्रियाकलापमध्याहृत्य योजनीयम् , सर्वात्मभावेन क्रियाकलापेन याहीति चेन्न । सर्वोप्यात्मनो भावो भगवत्येवाधिकृत इति 'सर्वात्मभावोऽधिकृतो भवतीनामधोक्षज' इत्यस्य सुबोधिन्यां क्रियाकलापानध्याहारात् । न च सर्वोपि सर्वत्र भगवत्स्फूर्तिलक्षणांशेनाप्यन्यून आत्मनो माव इति सुबोधिन्या अर्थ इति शमम् । सर्वपदस्य सर्वात्ममावघटकत्वेन भगवत्स्फूर्तिपर्यन्तं तस्यार्थामावात् । स वै मनः कृष्णपदारविन्दयो' रित्यादिवाक्योक्तैकादशमनोवृत्तीनां सर्वपदार्थ- त्वात् । तथा च 'लिङ्गभूयस्त्वादिति सूत्रमाप्यम् । 'यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमेति । एतेन सर्वात्मभावस्वरूपमेवोक्तं भवतीति । न च 'सर्वभूतेषु मन्मति'- रित्येकादश एकोनविंशाध्याये वाक्याच सर्वस्मिन्नात्मभावः सर्वात्मभाव इत्ययोस्त्विति वाच्यं, प्रकृते. इसम्भवात् । तादृश्या मतेः 'एवं धर्मेर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि समायते भक्ति'रिति वाक्ये प्रेममक्तिकारणत्वेनोलेखात् पृथगेव कारणत्वम् । एवमनेकार्थेषु पष्ठीगर्मितकर्मधारयो गृह्यते । न च प्रकृते क्रियाकलापविशेषणत्वेन पहुचीहियतामिति वाच्यम् ॥ खमते पष्ठीगतिकर्मधारयकस्य सर्यात्ममावस्यैव प्राधान्यात्सर्वात्ममावस क्रियाकलापमित्येव विशेपणमस्तु । क्रियाणां कलापः संहतं समूहो यति । 'सर्वदा सर्वमावेन भननीयो प्रजाधिप' इति कारिका चतुःछोकीस्सा तन ·. ८ a परिशिष्टम् । सर्वभावेन भजनं न सर्वात्मभावेनेति सेवा सर्वमावेन न सर्वात्मभावेनेति सर्वात्मभावरूपा, व्याहतमिति विचारयति न च तस्मादिति । न च तस्माच्छ्रीकृष्णमार्गस्थो विमुक्तः आत्मानन्दसमुद्रस्थं कृष्णमेव विचिन्तये'दिति सिद्धान्तमुक्तावल्यामेतद्विचिन्तनमिति वाच्यार लघुस्वमार्गस्यैकादशैकोनत्रिंशाध्यायोक्तस्स ग्रहणात् । ननु 'मामेव सर्वभूतेषु जाहिर ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशय' इति वाक्येन बहुव्रीहिरेवास्त्विति चेत्सत्यम् । सर्वभावेन भजनीय' इत्याचार्यकारिकायामपि तथात्वेपि श्रीमदाचार्यमतत्वात् । तु 'सदा सर्वात्मभावेन भजनीय' इति कारिकायास्ते तु ब्रजरलात्मका इति मन्मतिरिति । समुद्रस्य'मित्यस्य टीकायाश्च सर्वात्मभावे गोस्वामिमताङ्गीकारात् । भाष्येपि पा... वसूने लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणे चैतद्विचारात् । तन्मते पष्ठीगर्मितकर्मधारयेण निर्वाहः, न बीहिणा । न चाचार्यमतमस्तु गोस्वामिमतात्प्रवलत्वादिति वाच्यम् । सर्वात्ममावविपये भावात् । भाष्यं तु 'यत्र नान्यत्पश्यती' त्याद्युक्तं पष्ठीगर्मितकर्मधारयं द्योतयति, न तु पहु तेन भाष्येण सर्वं सुस्थम् । एतेन पष्ठीगर्भितकर्मधारयस्याचार्याङ्गीकृतस्य त्वम्, मर्यादायां तु बहुव्रीहिरिति कुचोधं निरस्तम् । नापि दास्यरूपा सेवा सर्वभावरूपेति वक्तुं शक्यते । लघुस्खमार्गात् पृथक् सर्वभाववचनाद् एकादशे 'मामेव सर्वभूतेष्वि'त्यादिवचनेन्यः । तस्मात् सुष्टु सर्वात्ममावरूपा सेवेति । न च 'आत्मानन्दसमुद्रस्थ' मित्यस्य सर्वभावानन्दसमुद्रस्थ- मित्यर्थोस्तु । अस्याक्षेपस्य ते विति टीकासम्बन्धित्वात् । तत्र ते तु बजरत्नात्मका इति मन्मतिरिति स्वमतित्वाच । उक्तार्थस्य ज्ञाने सन्निवेशाच । 'सर्वदा सर्वभावेने' त्यत्र करणे तृतीया नाभेदे 'प्रकृत्या- दिम्य उपसङ्ख्यानमिति वार्तिकेनाभेदासम्भवात् । न च सिद्धान्तमुक्तावल्या आचार्यकृतत्वेन सर्वभावा- नुरोधेन तनुजा सेवा व्याकर्तव्येति चेन्न । सर्वात्ममावरूपसेवायाः सर्वभावाविरुद्धत्वात् । आत्मनां वाद्याभ्यन्तरपरमात्मनां आत्मोपनिषदुक्तानां निवेदनमात्मनिवेदनम्, सर्वात्मभावस्तु आन्तरमात्राम- निवेदनमिति भेदः। अथ शरणमार्गः पृथगस्ति 'पृथक्शरणमार्गोपदेप्टे'ति सर्वोत्तमात् । स च विवेकधैर्याश्रय इत्याहुः स च निवन्धे सेवाप्रकरणे ‘जगन्नाथे विठ्ठले च श्रीरङ्गे वैङ्कटेयवा । यत्र पूजाप्रवाहः स्यात् तत्र तिष्ठेत तत्पर' इत्यनया कारिकयोक्तः । तत्र जगन्नाथः पुरुषोत्तमः, विट्ठलो महाविष्णुः श्रीरङ्गोपि, वैकटस्तु वैकुण्ठनाथः, तन्माहात्म्येषु प्रसिद्धाः । पुष्टिमार्गीयक्रीडाविशिष्टा सन्निहिता श्रीयमुनाजित् उदिधीवी 'सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति श्रुतिप्रतिपादिता पद्मपुराणात् तत्र ऐहिके पारलोके चेति वक्ष्यमाणोपसंहाराच्छरणमार्ग वक्तुं 'सत्यं ज्ञानमनन्तमानन्दं ब्रह्मेति सर्वोपनिपदुक्तब्रह्मणो मक्तिमुक्त्वा 'सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति श्रुत्युक्तब्रह्मणो भक्तिं तत्र तिठेत तत्पर' इति नियन्धोकतत्परपद- वाच्यामुपचक्रमिरे हरितुर्येति । तदर्थं प्रवृत्तं च निवृत्तं चे'त्युक्तं लघुखमार्गस्वरूपमुक्तम्, अधुना तु । 'यन्न योगेन साहयेन दानवततपोऽध्वरैः । व्याख्यास्वाध्यायसन्यासैः प्राप्नुयाद् यत्नवानपि । तस्मात् त्वमुद्धवोत्सृज्य नोदनां प्रतिनोदनाम् । प्रवृत्तं च निवृत्तं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च । मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् । याहि सर्वात्ममावेन यास्यसे धकृतोमयम् । २. मया स्वा अकुतोभयम् । १.-मन:। 13 परि.

·,
.
.
परिशिष्टम् ।
प्रतियोगिनं कृपाभाव व्यक्तीकुर्वन्ति स्म-मदिति । :
मदन्तःलेहवशतो मच्छरीरव्यवस्थितिम् ।
जानन्तोपि न जानन्ति तत्तूचिततरं हि वः ॥६॥
ममान्तालेहो मनोजशरपीडाजन्यविविधभावोपशामकत्वेन आत्मविषयः। मच्छरीरव्यव.
स्थितिः पूर्वोक्ता विरहसामयिकी ताम् । जानन्तः 'शरीरेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिना' स्त्रीलं
भगवत्सेवाननुकूलत्वलक्षणं न सम्भवतीति भगवत्सेवानुकूलत्वलक्षणपुंस्त्वविशिष्टास्ता इति पुंस्त्वेन
निर्देशः । यूयामिप्रायेण बहुवचनम् । न जानन्ति अग्निकुमारत्वेन भर्तृभावात् ताः प्रत्यज्ञानम् ।
भक्तेच्छयैतादृशलीलाप्राकट्यादुचिततरं चो युप्माकं भगवता लीलाविशेपेऽङ्गीकृतानाम् ।
अन्यथा कुतो न लीलायां प्रविष्टो येन कृपामावो न मवेदिति चेत्, तत्राः यथेति ।
यथा नर्तयति सामी वस्तुतस्त्वपराधिनम् ।
मां तथाहं तु नृत्यामि भृशं क्लिष्टोऽसि तेन हि ॥ ७॥
वेदान्तिनामस्माकं नन्दराजकुमारे नवजलदे वर्षति पूर्वोक्त इदं ब्रह्मेति सर्वात्मभावभवनादन्त
यामिणश्च प्रत्यक्षाद् यथा नर्तयति गावविक्षेपं कारयति, स्वामी, 'अत एव चानन्याधिपति'रिति
सूत्रोक्तः श्रीपुरुषोत्तमः । वस्तुतस्तु श्रीमदाचार्याज्ञया निरुद्धोऽहं सर्वात्मभावुकः सर्वेन्द्रियादीन
ब्रह्मात्मकानामन्यत्रापकर्षेपि तदाऽगिताकरणादपराधिनं माम् । तेन नृपेन भृशं क्लिष्टोऽस्मि ते
'तानि मृत्युः श्रमो भूलोपयेम' इति सप्तासम्राह्मणश्रुतेस्वानि यागादीनि, मृत्युः श्रमो भूलोपयमे
राधिकाकृपायां त्वेयं न स्यात् । 'अनम्यासाच वेदानामाचारस प लबनान्मृत्युर्विप्रान जिघांसती'ति
क्रियावेदयोर्गतप्रविवेकामावात् पदार्यजति । भगवांस्त्वक्लिष्टकर्मा, अयं तु क्लिष्टकर्मा मृत्युः ।
तादि मृत्युकृतश्चमभयान नामागन्तव्यमित्युक्ताबाहुः प्रपेति ।
नपावैराग्यराहित्याद् भवदार्तिजिहीर्पया।
पुनस्तनागतापिच्छां करोमि नेहयश्रितः ॥ ८॥
'सापप्रपाऽन्यतः सा लान्यतो मवतीम्य इति, प्रपा विरहे जीवतो मे, तारशी ला तदू
राहित्यात्, पैराग्यं विषयवैतृष्ण्यं तदभायात् 'कर्मेन्द्रियाणीति तृतीयाध्याये मिथ्याचारवं गीतोतं
परास्तम्, भक्तिमार्गाधिकारय सूचितः । 'निर्षिगानां ज्ञानयोगः कर्मयोगस्तु कामिनाम् । न निविणं
नातिसको भक्तियोगोस सिद्धिद' इति पास्यात् । पुनस्तत्रागतिफलकमिच्छाकरणं तस्कर्ताहर
एतेन रतिमार्गे यत्र पूजाप्रवाहो यमुनादी तत्राविच्छिन्नस्थितिनियमो निराकृतः । नन्यन्यादर्श
सीतारमत्सम्बन्धिनी तप विरुद्धाभिरस्माभिः संकुलितं स्थानं तस्मिन् आगतीच्छा कथं तत्राहु
भयदिति । भवतामातिविरहदुःसं तस हरणेच्छा तया प्रकारीभूतया । ननूक्तं विरुद्धा वयं
कयमस्माकमातिहरणेन्डावान् भवान् इत्यत बाहुः लेयन्त्रित इति । विरुझा मगयदिच्छय
क्रीडायं यूयं तत्र स्नेहयप्रणे किं घुबे यतोदं प्रकृत्या विरुद्धेषषि सेहयप्रितः । गीतायो परमे
'इप तेनिश स्खों येषां साम्ये सितं मनः । निर्दोष हि समं ग्रह तस्माद्रमणि ते स्थिताः ।
प्रहप्पेत् प्रियं प्राप्य नोद्रियाप्य चाप्रियम् । स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्रयाणि स्थितः' इति
बाशयरिपपं पृचान्त प्रमशयति परमिति ।
परं तु तदनुरूपं शरीरं नेय धनते।
तथापि यदि पश्चम्पांसाध्यं फिविधिप्पति ॥९॥

·परिशिष्टम्। तदा समागमिष्यामि दुःखं मा कुरुत प्रियाः। दुःखं विरहदुःखम् । वस्तुतस्तु विरहो नास्तीत्याहुः सर्वति । सर्वेशे गोकुलाधीशे शरणा एव सर्वतः॥१०॥ शरणा इत्यत्र 'शरणं गृहरक्षित्रो'रिति कोशः । 'भवतीनां वियोगो मे न हि सर्वात्मना कचित् । यात्मत्वाद् भक्तवश्यत्वात् सत्यवाक्त्वात् स्वभावत' इति वाक्यात् । 'रक्षतीत्येव विश्वासः पविधा शरणागति'रिति पञ्चरत्ने । अत इति । अतश्चिन्ता न कर्तव्या भवद्भिः कृष्णसात्कृतैः ॥ ११ ॥ उक्ताद् दृश्यमानात् सन्दर्भाच चिन्ता केच्छा, ईश्वरः क, ययेश्वरं प्रादुर्भावित इति 'उत्कर्ष- श्चापि वैराग्ये' ममेश्वरोऽङ्गीकृतवान् किमुदासीनः क्लिष्टः किं व्यापको वा क्लिष्टः काहम् क्वेश्वर इत्यादि चिन्ता न कर्तव्या कृष्णसात्कृतैः कृत्ला यूयं कृष्णाः संपद्यन्ते तथा कृताः कृष्णसात्कृताः यतः । अस्मिन्मार्गे 'सचिदानन्दता स्वत' इति निरोधलक्षणे । किञ्च । श्रीगोकुलजीवनः सर्वं भद्रमेव करिष्यति । श्रीगोकुलस्य निःसाधनस्य जीवनो जीवयिता, यूयं तु कृततपस्काः कुतः सन्देहो जीवनेपि । किश्च । अहं यथा शीघं दर्शनं मामोमि तथा विधेयं प्रत्यहम् ॥ १२॥ भवन्ती भगवांश्च विसदृशीः लीलाः परित्यज्य चित्तादोपजनकलीलाः कुर्वित्यधीष्टं चित्तदोपेषु भक्त्यभावाद् दर्शनं न प्राप्स्यामि । 'अदूरे विप्रकर्षे वा यथा चित्तं न दुष्यतीति वाक्यात् । ततः खेपु चित्तदोषाजनकलीलारूपं विशेषणं विधेयमिति भावः, तदपि प्रत्यहम् । उपसंहरति शरणमार्गमैहिकेति । ऐहिके पारलोके च सर्वधा शरणं हरिः। संपत्खापत्स्वपि सदा शरणं हरिरेव हि ॥ १३ ॥ स्पष्टम् । एवं तत्तद्रूपसन्निधानमेव तत्तत्फलदानादिप्रयोजकमित्यर्थः समासेन न तु व्यासेन ।

·२ दिएप: गोशस्तिपयनं पदोनच ५१५३ 53 सोका उत्पापनेफलापर्पणम् ८०-८१ समयामोगादिनिवेदनम् (२-८४ ८५ নবীনিব না। ग्दोलनम् श्रीमदमनन् रासमोमाने भूषः स ८ दुतनं पापंचीपम् तगोपनिवेदनम् सपनभोगार्पणम् " ८८ १ ८. -- दापि पोरन पर समोर Meri गर trime Teri wrian मरहम Triram womerrrry 43 मानवसामानम् पनि श्रीमानम् पाएनमारना (नगम मामरेपगम् PRER सारपसागर . . ८१ .. r .. १८ ४ priortiore Maharwa ·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। थीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः। श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिव्रहितम् । अथ चतुर्थोऽध्यायः। चतुर्थः पादः। सम्पद्याविर्भावः खेन शब्दात् ॥ १॥ (४-४-१) 'ब्रह्मविदामोति पर'मित्युपक्रम्य' 'सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति तैत्तिरीयके पठ्यते । तत्रेदं सन्दिह्यते किमन्त:स्थित एवाश्नुते, उत पुनर्जन्म प्राप्येति । तत्रान्त्यस्त्वनुपपन्नः । न स पुनरावर्तते' 'तेपामिह न पुनरावृत्तिरस्ती'त्यादिश्रुतिविरोधात् कर्माभावाचेति प्राप्ते, भाष्यप्रकाशः। सम्पद्याविर्भावः खेन शब्दात् ॥१॥ द्वितीये पादे सद्योमुक्तिक्रममुक्त्योः प्रकारो दर्शितः, तदनु तृतीये क्रममुक्तौ प्राप्यस्वरूपं प्राप्तिप्रकारं च दर्शयित्वा समाप्तौ ज्ञानमार्गीय- भक्तिमार्गीययोः सद्योमुक्तावप्यक्षरप्रातिपुरुषोत्तमप्राप्तिरूपः फले विशेपोस्तीति दर्शितम् । इदानीं तत्पुरुषोत्तमप्राप्तिरूपं फलं कथमनुभवतीत्यतस्तत्प्रकारः, कीदृशं च पुरुषोत्तमस्य स्वरूपमित्य- तस्तत्प्रकारश्चेत्येतदसिन् पादे विचार्यत इत्याशयेन सूत्रमुपन्यस्य विचारमारभन्ते ब्रह्मविदि- त्यादि । तत्रेदं सन्दियत इति । यद्यन्तःस्थितोश्चते, तदा 'स' इति भोगवातव्यबोधकप्रथमा- विभत्त्यनुपपत्तिः। ब्रह्मणि लये भेदाभावाद् । यदि बहिर्भूत्वा तदा आवृत्त्यापत्त्या परप्राप्ते- मुक्तित्वभङ्ग इत्युभयथापि दोपात् 'अश्नुत' इति विवरणं सन्दियत इत्यर्थः । पूर्वपक्षमाहुः तत्रेत्यादि । तथा च ब्रह्मलोकसम्पत्तौ यत्र पुनरावृत्त्यभावः, तत्र साक्षा- इलप्राप्तानां कुतस्तत्सम्भावनेत्यपुनरावृत्तिश्रुतिविरोधापेक्षया विभव्यर्थमात्रयास स्वल्पदोषत्वा- रश्मिः। सम्पयाविर्भावः खेन शब्दात् ॥१॥ कथमनुभवतीति । सफ़लसानिमावस्थायां पादार्यरूपायां फलतावच्छेदकं पुरुषोत्तमत्वं कथं केन प्रकारेणानन्दाविष्टपुरुषोतमत्वप्रकारेमोतस्वरूपस्यैष फलत्वात्पुरुषोत्तमत्वेन फलं पुरुषोत्तममुत 'न तदश्नोति कयन, न तदनोति कम्पनेति श्रुत्या तोगनिषेधासुधासंचलितत्वेन रूपेण तमनुभवतीत्यर्थः। भेदाभावादिति । फलप्रकरणेऽपि तादात्म्या- नुक्त्या 'ते तु ब्रमहदं नीता मनाः कृष्णेन चोद्धृता' इति प्रकारः सूचितः । तथेति । प्रतिवदतीत्यर्थः ।

·.. भाष्यप्रकाशा १५६ श्रीमद्हासूत्राणुभाष्यम् । [अ०४ पा०४ अ० १सू०१. प्रतिवदति। सम्पद्य ब्रह्म सम्प्रद्यापि स्थितस्य जीवस्य प्रभोरत्यनुग्रहवशात् खरूपात्मकभजनानन्ददित्सायां तत्कृत आविर्भावो भवत्येव। आविर्भावस्य भग- वधीनत्वज्ञापनायास्य तत्र कर्तृत्वं नोक्तम्। ननूक्तं 'नस पुनरावर्तत' इत्यादिश्रुति- विरोधः कर्माभावश्च बाधक इत्यत आह खेनेति। स्त्रशब्दोऽत्र भगवद्वाची । तथा च. भगवत्स्वरूपवलेनैवाविर्भावइत्यर्थः।एवं सत्युक्तश्रुतिर्मर्यादामार्गविपयिणीतिनवि- रोध इति भावः तेपामिह प्रपञ्चे न पुनरावृत्तिरस्तीति हि श्रुतिराहा लीलाया:प्रपञ्चा- दन्तरित्येव युक्तमिति प्राप्ते तथेत्यर्थः। सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति सम्पद्येत्यादि । ब्रह्म सम्पद्येति । द्वितीयपादोक्तरीत्या वागादीनां प्राणानां ब्रह्मणि लयोचरं, 'ब्रह्मवेद ब्रव भवति', 'नौव सन् ब्रह्माप्येतीति श्रुत्या ब्रह्मणा सहकीभावं प्राप्य । आविर्भाव इति । स्वस्य ब्रह्ममिन्न- तयानुभवविषयत्वयोग्यता । अस्य तत्र कर्तृत्वं नोक्तमिति । जीवस्याविर्भावे कर्तृत्वं नोक्तम् । खेनेति पदमवतार्य व्याकुर्वन्ति नन्वित्यादि । भगवत्स्वरूपयलेनैवाविर्भाव इति । छान्दोग्ये भूमविद्यायां 'तस्य ह.वा एतस्यैवं पश्यत एवं मन्वानस्यैवं विजानत आत्मतः प्राण' इत्याद्युपक्रम्य, 'आत्मत आविर्भावतिरोभावावात्मतोऽन्न'मित्यादिश्रावणात्तस्य ब्रह्मसम्पन्नस्यापि ब्रह्मस्वरूपयलेनैवाविर्भावः । एवं हेत्वन्तरकथनेन काभावात्मकमाविर्भावबाधकं परिहतम् । एतेनैवापुनरावृत्तिश्रुतिविरोधोपि परिहत इत्याहुः एवं सतीत्यादि । न विरोध इति । विपय- भेदान्न विरोधः । ननु तर्हि पुष्टिमार्गस्य मर्यादामार्गापेक्षया जघन्यत्वापत्तिरित्यत आहुः तेपामिहेत्यादि । यद्यपि न स पुनरावर्तत' इति श्रुताविह नेति विशेपो न श्रूयते, तथापि पश्चाग्निविद्यायामक्षिपुरुषविद्यायां च 'तेपामिह न पुनरावृत्तिरस्तीति, 'इमं मानवमावर्त नावर्तन्त' इति च यथायथं श्रावणादस्मिन् लौकिके प्रपञ्चे पुनरावृत्त्यभावमाह, न तु नित्यायां भगवाहीलायोमपीति श्रुतिविरोधाभावाच पुष्टिमार्गे कथमनावृत्तिसिद्धिरित्यतो हेतुं वदती- रदिमः। अस्मत्रेदेति । आरणे सह वै पन्नायामस्ति । ब्रामैवेति । शारीरकबाह्मणेस्ति । ब्रह्मवेद अक्षरब्रह्म- वित् । ब्रह्म परं ब्रह्म भक्त्या भवति तदैक्यं प्राप्नोति। मतान्तरे आवरणमङ्गद्वारा ब्रह्माक्षरमेव भवति । आत्मकामः आत्मभक्तिमान् ग्रीव सन् साधनैर्जीवन्मुक्तः सन् 'नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्वविदित्युक्ता 'इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त' इति भाष्योक्तगीतायाः 'मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थिति रित्येकादशे मुक्तिलक्षणम्, तल्लक्षितः । मतान्तरे वेदान्तविज्ञानेन । अकामो निष्कामः आप्तकाम आत्मकाम इत्युक्तरूप ब्रह्मैव सन् ब्रमाप्पेति प्राप्नोति । देहायावरणविच्छेदापेक्षयाप्येती- वेत्युपचर्यते । नित्यप्राप्तत्वादेवेत्यर्थः । ब्रमणेति । परब्रह्मणा । भाप्ये प्रभोरत्यनुग्रहेति । अनुग्रहेण भत्त्या पुरुषोत्तमप्राप्तिर्जातैव, पुनरनुग्रहो व्यर्थ इत्यतिशब्दः । भजतां भगवान्मुकुन्दो मुक्ति ददाति कहिचिरस्म न मक्तियोग'मित्यदेयमक्तिकारणमुक्तम् । स्वरूपेत्यादिनाऽदेयमक्तिरूपमानन्दफल- सहितमुक्तम् । इच्छाधीनत्वज्ञापनाय दित्साशब्दः। ब्रह्मभिन्नतयेति। भेदेपि तादात्म्यरूपाभेदोस्त्येवेति न स्वगतं द्वैतम् । लक्षणन्तु पिद्वन्मण्डने प्रश्चितमेव । हेत्वन्तरेति । हेतुः शब्दादिति । तदन्यो हेतुः स्वेनेति । हेतौ तृतीयेति । तस्य कधनेन । परिहतमिति । वेदे कर्मणो जगजन्मादिकर्तृत्वं गुरुत्वमीश्वरत्वं चेति, 'आत्मतः प्राग' इत्सवात्मपदवाच्यत्वात्तस्य चोक्तत्त्वात्परिहृतम् । एतेनैवेति । खेन पदेनैव । एवं सतीत्यादीति । उक्तेति ! 'न स पुनरावर्तत' इति श्रुतिः । विपयभेदादिति । पुष्टिमर्यादाविषयभेदात् । तहाँति । पुष्टिमार्गस्यावृत्तिविशिष्टत्वकाले । मर्यादेति । अनावृतिः - ,

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् ।
१५७
तीतत्वात् तत्राविर्भावस्यनिषेधाविषयत्वादपि न विरोधः अत्र प्रमाणाकाङ्क्षायामाह
शब्दादिति । 'सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति श्रुतिः
पुरुषोत्तमेन सह सर्वकामभोगं वदति । स च न विग्रहं विना सम्भवतीति
श्रुतियलादेघ तथा मन्तव्यमित्यर्थः॥१॥
हेत्वन्तरमाह।
मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥ २॥
अत्रोपक्रमे 'ब्रह्मविदामोति पर मिति वाक्येन परमाप्तिलक्षणां मुक्ति
प्रतिज्ञाय हि तद्विवृतिरेव 'सोऽश्नुत' इत्यादिना क्रियते । तेन पुष्टिमार्गीयमुक्ति-
रूपत्वमेव तस्याशनस्य सिध्यति, अतोऽपि हेतोस्तदाविर्भावस्य न लौकिकत्वम् ,
न चावृत्तिरूपत्वमित्यर्थः ॥२॥
भाप्यप्रकाशः।
८
त्याशयेन अवतारयन्ति अत्रेत्यादि । व्याकुर्वन्ति सोऽनुत इत्यादि । तथा च पुरुषोत्तमे
अक्षरापेक्षया परत्वस्य मुण्डके श्रावितत्वादक्षरे भगवद्धामत्वस्यापि तत्र श्रावणात् तैत्तिरीये
प्रजारूपत्वस्यापि श्रावणात्तस्य लीलास्थानतायामत्रोक्तौ भोगोऽक्षरे सिध्यति । भोगश्च विग्रह-
मन्तरेणानुपपद्यमानो विग्रहमाक्षिपतीति भोगयोधवाक्यरूपः शब्द एवात्र तदाविर्भावे
प्रमाणमित्यर्थः ॥१॥
मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥ २॥ सूत्रमवतारयन्ति हेत्वन्तरमाहेति । ननु ब्रह्मसम्पत्ति-
रेव मुक्तिरिति सम्पन्नो मुक्तः, आविर्भावस्तु विभागे सति व्युच्चारणाद् भवति । तथा सति
सृष्ट्यादाविव बन्ध एव सम्भावित इति कथमाविर्भावस्य मुक्तिकोटौ प्रवेश इत्याकालायां अत्र
भगवतः सकाशाद्विभज्य यो जीरस्परविर्भावस्तस्थालौकिकत्वेनावृत्तिरूपत्वे चैतत्मकरणोक्त
हेत्वन्तरमाहेत्यर्थः । व्याकुर्वन्ति अत्रेत्यादि । परप्राप्तिलक्षणामिति । ब्रह्मविदः परप्राप्ति-
लक्षणाम् । तथा च प्रतिज्ञानादुक्तवाक्ये मुक्तेः प्रतिज्ञानाद् यसाविर्भावः प्रतिपिपादयिपितः,
स मुक्त इति सूत्रयोजना । तथा सति तस्याविर्भावस न लौकिकत्वम्, न चावृत्ति-
रूपत्वमित्यर्थः ॥२॥
रश्मिः।
साधकमर्यादामार्गापेक्षया । अत्रेति । इह लोके एवानावृत्तिसिद्धिरित्यर्थः । मुण्डक इति । स वेदै-
तत्परमं ब्रह्म धाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम् उपासते यत्र पुरुष ये द्यकामास्ते शुक्रमतिवर्तन्ति
धीराः ॥' इत्यत्र यत्रेत्यस्य परमे ब्रह्मणि धाम्नीत्यर्थात् । 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो धजः
अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो यक्षरात्परतः पर' इत्यत्र वा । परपदघटितत्वात् । पूर्वाधामत्वश्रावणे ।
तैत्तिरीय इति । महानारायणोपनिषदि । 'अजायमानो बहुधा विजायत' इति श्रुतेः । पूर्वेकवाक्यतया
प्रजारूपः पुरुषः॥१॥
मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥२॥ हेत्वन्तरमिति । शब्दाद्धेतोरन्यत् । आमोति परमिति
प्रतिज्ञारूपं हेतुम् ॥ २॥

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम्।
[भ०४ पा०४ अ०१सू०३
आत्मा प्रकरणात् ॥ ३॥
ननु परस्य ब्रामणो निर्गुणत्वात् कामभोगस्य गुणसाध्यत्वात् 'सह ब्रामणे'
त्यत्र ब्रमपदं सगुणतत्परम् , अतो न तस्य मुक्तिरूपत्वमित्यत आह । अत्र
ब्रह्मपदेन आत्मा व्यापको मायातद्गुणसम्बन्धरहितो यः स एचोच्यते । कुतः
प्रकरणात् । 'नविदामोति पर'मित्युपक्रम्प तत्पाठा गुणातीतस्यैवैतत्प्रकरण-
मिति तदेवान नामशब्देनोच्यत इत्यर्थः॥३॥
भाग्यप्रकाराः।
आत्मा प्रकरणात् ॥ ३॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । तस्येति । ब्रह्मणा सह
मोगस्य । व्याकुर्वन्ति अत्र ब्रह्मेत्यादि । तदेवेति । परपदेनोक्तं गुणातीतमेव । तथा च कार्य-
कपने जगत्कारणत्वेन स एव परिचायितव्य इति व्यापकत्वेपि विरुद्धधर्माश्रयत्वाद्यया सृष्यादिकं
स करोति, तथा तं भजनानन्ददानायाविर्भाव्य भोगमपि कारयतीति न तेन कार्येण तसावि-
आपस मुक्तिकोटिगत्वमङ्ग इत्यर्थः ॥३॥
रश्मिः।
आत्माप्रकरणात्॥३॥ ब्रामणा सहेति । अस खरूपेण व्यवस्थितिरूपत्वम् । निवेदितात्मनो
भगवद्विचिकीपाविषयस्य स्वरुपव्यवस्थितियत्वान् । एपं च 'स्वरूपं द्विविधं चैव सगुणं निर्गुणं तथेतिगोपाल.
तापिनीये सरूपमुद्दिश्य सगुणत्वं विधाय विरुद्धधर्मापारत्वाय तथा सरूपप्रकारेण निर्गुणलमित्युक्तम् ।
अत एव यूवामनपुराणे 'नारायणादिरूपाणि ज्ञातान्यस्माभिरन्युत । सगुणं प्रम सर्वेदं पस्तुपुद्धिन तेपु नः।
पति पठातेस्माभियंद्रपं निर्गुणं परम् ॥१॥ वाङ्मनोगोचरातीतं ततो न ज्ञायते तु तत् ॥
आनन्दमात्रमिति यददन्तीद पुरापिदम्नद्रपं दर्शयास्माकं यदि देयो यरो हि नः ॥ श्रुत्वैतदर्शयामास
सं लोकं प्रकृतः परम् ॥ केवलानुमवानन्दमात्रमक्षरमध्यग'मित्याधुक्त्वा 'दृष्टो मदीयो लोकोऽयं यतो
नामित परं परम्' ।। इति सगुणनिर्गुणाभेद उक्तः । प्रमत्यमासम्बन्धावगादिज्ञानमात्मसात्मेत्युक्तम् ।
परतिपदेन भाष्पे उगअन्मादिकत्वयुक्तः 'गौणयमात्मशन्दादिति सूत्रोक्तधेरयुक्तस्तदमिप्रायेण
गिद्धमाहुः । तथा गैति । कार्यमाविर्भावयुक्तं तस्स मुक्तस करने । विरुदनि तेन प्यापकत्व-
विरुद्धमुपासंबलितत्वरुपादिसर्यः । कार्यति । मुक्तरूपेण । तथा चापर्वणे । मुण्डके 'दिव्यो धमूर्तः
पुरुषः स पायाभ्यन्तरो प्रजः । अप्राणो घमनाः शुम्रो पक्षरात्परतः पर' इति चतुर्यवेदोपनिपदां
भयमे । सर्वोपर्ववेदार्थनिर्णायके परस्पेन ममोपादानम् । ऋग्वेदोपनिषद्यपि 'देवस्तुर्यो विभुः रमृत'
एसन म्यापकत्येन । शिवायुम्नम्प भरनसानम् । तुर्य इति फले परोक्षवादेन तुरीयलेन
परमोगदानम् । यदै तस्मादा एनालादारमन आकाशः सम्भून पाकाशाद्वायुरिति, तैत्तिरीये
भापवारसम्म जन्मतः, म परः, 'भपातो प्रजिनामेला शेषषष्ठयहीकारात् पर उक्तोक्षर-
पाट । मामयदे यान्दोयनवमोपदेश मन्नामुक्तम् । तदुपलक्षकम् । झानानन्नानन्दानामिति
२ उमः । एवं दिनापरवन्धनवमाध्यापोकाय नियोक्ता ॥३॥

·, , भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । १५९ अविभागेन दृष्टत्वात् ॥४॥ ननु 'ब्रह्मविदाप्नोति पर मिति भिन्नं वाक्यम् , ऋग्भिन्ना, अतो नैक प्रकरणमिति सगुणमेव तत्र ब्रह्मपदेनोच्यत इत्याशक्य, प्रतिवदति। पूर्ववाक्येन सममविभागेनैवेयं प्राक् पठिता, न तु विभागेन । कुतः। दृष्टत्वात् । ब्रह्मवि' दिति वाक्यानन्तरं तत्पूर्वोक्तमर्थ प्रतिपाद्यत्वेनाभिमुखीकृत्यैपर्युक्तेति श्रुति- ईश्यते । 'तदेपाभ्युक्तेति । तेन पूर्ववाक्योक्तार्थमधिकृत्यैवर्गुच्यत इति गुणातीत. मेव तदन वाच्यमित्यर्थः ॥४॥ इति चतुर्थाध्याये चतुर्थपादे प्रथमं सम्पद्याविर्भावाधिकरणम् ॥ १ ॥ ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः॥ ५॥ (४-४-२) पूर्वेण मुक्तो जीवो भगवदनुग्रहातिशयेच्छातो बहिराविभूतो गुणातीतेन पुरुषोत्तमेनैव सह सर्वान् कामानश्नुत इति सिद्धम् । अथ तत्रैवेदं विचार्यते । आविर्भूतो जीवः प्राकृतेन शरीरेण भुक्त, उताप्राकृतेनेति । तत्र भोगस्य लौकिकत्वे तदायतनस्यापि तादृशेनैव भवितव्यमिति मन्यानं प्रत्याह । भाष्यप्रकाशा अविभागेन दृष्टत्वात् ॥ ४ ॥ अवतारयन्ति नन्वित्यादि । अत इति । वाक्यों: परस्परापेक्षावोधकपदाभावात् । व्याकुर्वन्ति पूर्ववाक्येनेत्यादि । अर्थस्तु स्पष्टः। तथा च वाक्य- !मध्ये तादृक्पदाभावेपि ऋक्प्रयोजनबोधके मध्यमवाक्येऽपेक्षाबोधकपदसत्त्वात्तथेत्यर्थः ॥ ४॥ इति प्रथमं सम्पद्याविर्भावाधिकरणम् ॥१॥ माहोए जैमिनिरूपन्यासादिभ्यः ॥५५ अत्र पूर्वसूत्रद्वये भगवदत्तेन विग्रहण जीवस परप्राप्तिरूपो भोगः सिद्धः । अग्रिमसूत्रद्वये भगवतश्च परमपुरुपत्वं सिद्धम् । तत्र पूर्व- सूत्रद्वये यो विग्रहः सिद्धा, तं पूर्व विचारयतीत्याशयेन पूर्वसूत्रद्वयसिद्धमर्थमनुवदन्तः सूत्रमन- तारयन्ति पूर्वेणेत्यादि । पूर्वणेति । आद्यसूत्रद्वयेन । अथ तत्सिद्धयुत्तरं तस्मिन्नेव वाक्यार्थे रश्मिः। अविभागेन दृष्टत्वात् ॥४॥ नन्वित्यादीति । अनेति । मिनायां विवरणचि । पूर्ववाक्येनेति । ब्रह्मविदामोतिपरमिति वाक्येन । तत्रेति । पूर्ववाक्ये । तदनेति । तद् ब्रह्म अत्र विवरणचि । मध्यमेति । तदेपाभ्युक्तेति द्वयोर्मध्यमवाक्ये । अपेक्षेति । तत्तु तत्पदमुक्तार्थम् । तथेति । गुणातीतमेव तदनवाच्यमित्यर्थः ॥ ४॥ इति प्रथमं सम्पद्याविर्भावाधिकरणम् ॥१॥ ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः॥५॥अत्रेति । चतुःसूत्रेधिकरणे । आद्यसूचेति । परप्राप्तिरूपभोगप्रतिपादकत्वेन रूपेण यत्पूर्वसूत्रद्वयं तेन । अथेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म । अथ तदिति । आनन्तर्यमयशब्दार्थ इत्याहुः । सिद्ध्युत्तरमिति । ब्रह्मणेत्यादीति । ग्रय ·श्रीमद्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०४ पा० ४ म०२ सू० ५. ब्राह्मण ब्रह्मसम्बन्धिना ब्रह्मणा भगवतैव स्वभोगानुरूपतया सम्पादितेन सत्यज्ञानानन्दात्मकेन शरीरेण पूर्वोक्तानश्नुत इति जैमिनिराचार्यों मनुते । तन्न हेतुः, उपन्यासादिभ्य इति । 'ब्रह्मविदामोति परमिति ब्रह्मविदः परमाप्ति प्रतिज्ञाय तदर्थस्यैवोपन्यासोऽग्रिमयर्चा क्रियते, 'सोऽश्नुत' इत्यादिना । तथा च परप्राप्तेर्मुक्तिरूपत्वात् पुष्टिमागीयायास्तस्या एवंरूपत्वादक्षरब्रह्मणः पुरुपोत्तमाय- तनरूपत्वात्तदात्मकमेव शरीरं तस्य वक्तुमुचितम्, न तु प्राकृतम्। एतद्वोधनायै- पानेऽन्नमयादीनि विभूतिरूपाण्युक्तानि । भत्तशरीरे प्रतीयमानानामर्थानां . भाग्यप्रकाशः। यक्ष्यमाणविचार आरम्यते इत्यर्थः । पूर्वपक्षार्थः स्फुटः । सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति ब्राह्मणेत्यादि । ब्रह्मसम्बन्धिनेत्यस्य विवरणं ब्रह्मणेत्यादि शरीरेणेत्यन्तम् । उपन्यासादिभ्य इति । उप समीपे न्यासः कथनं विवरणमिति यावत् स आदिउँपाम् , तद्गुणसंविज्ञानः, ते उप- न्यासादयस्तेभ्यः । तदेतद्विष्यन्ति ब्रामविदित्यादि । एवंरूपत्वादिति । सर्वकामाशन- रूपत्वात् । ननु ब्रह्मभावं विना मुक्यभावाजाते च तसिन् व्यापकत्वादिवदानन्दाविर्भाववचं पूर्वसिद्धाकारसाप्याविर्भाव उपन्यासथुतेरप्युपपत्ती भोगार्थ ब्राह्मशरीरसाङ्गीकारो न प्रामाणिक इत्यत आहुः एतदित्यादि । शरीरस्याक्षरात्मकत्वयोधनायैव ऋगुक्तोपन्यासानन्तरमन्नमयादीनि विभूतिरूपाणि पुरुषविधत्वेन ब्रह्मत्वेनोपास्सत्वेन चोक्तानि । तस फलं भक्तशरीरे मतीयमानानामर्धानां पृथिव्यादीनां गन्धादीनां च विभूतिरूपत्वेन प्रदात्मकत्वं तेन कथनेन रदिमः। सम्पादयतीति माझं शरीरम् । अन्येभ्योपीति डः । यावदिति । नितरां क्षेपः विवरणस्सैवेतिभावः । तद्गुणेति । उपन्यासादिभ्य आक्षिसेन ब्राह्मण शरीरेण पुरुषोत्तमेनैव सर्वान्कामानश्नुत इति सूत्रार्यादाक्षेपे विशेप्यान्वयिन्युपन्यासस्याप्यन्वयाद्धेतुत्वेन विशेष्यान्वग्यन्ययित्वरूपतद्गुणसंविज्ञान- लक्षणादिना तद्गुणसंविज्ञानो पहुचीहिः । त इति । विवरणाचं परप्राप्तिलक्षणार्थस्योपन्यासः । आदिपदोक्तं प्रह्मणो निर्गुणत्वं विवर्य विवरकर्गविभागध उपन्यासप्रतिपादक 'मुक्त' इति सूत्रादंग्रिमसूत्रद्वयायोक्तास्ते उपन्यासननिर्गुणत्वविवर्यविवरकरविभागा इत्यर्थः । यद्वात्रायगुप- लक्षितोपः ते उपन्यासाऽनमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया इत्यर्थः । ब्रह्मविदितीति । मनविदित्यादीति वक्तव्ये तत्पर्यायोपन्यासोऽयम् । तेन शरीरप्राप्लेरित्यादिभाष्यस्य आक्षेपलम्यत्वेषि शरीरप्राप्तेः मुक्तौ रुपं यस्या इत्येवं मुक्तिरूपत्वं तस्मादित्यर्थः । पूर्वसिद्धेति । 'अविप्रणाशः सर्वेषां फर्ममामिनि निश्चयः। कर्मजानि शरीराणि तथैवाकृतयो नृपेति यास्यात् सूक्ष्मस्य । उपन्यासश्रुतेर्मा- पिदामोतीति श्रुतेः । ग्रामशरीरस्येति । सचिदानन्दात्मकस । उक्तानीति । ब्रह्मवित्प्रपाठके । भकशरीरइत्यादिमाप्यं विवृण्वन्ति स्म तस्य फल मिति । नामात्मकत्वमिति । जगतो प्रक्षात्मकलेरि पुनर्मसात्मकत्वविपानमलौकिकेपि देहे 'आयर्यो व ति काठकात्पृथिव्यादीनां तन्मात्राणां गन्धादीनां कथनम् । आयर्य आयर्यवान् आधर्यशब्दादर्शआयच् । 'आदर्यवत्पश्यति ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । विभूतिरूपत्वेन ब्रह्मात्मकत्वं तेन साधितं भवति । इदमेवादिपदेन बहुवचनेन च ज्ञाप्यते एतदानन्दमयाधिकरणे प्रपश्चितम् , अतो नात्र पुनरुच्यते । यत्र कर्म- वादी जैमिनिरेवं मनुते, तवान्येपामेवमङ्गीकारे किमाश्चर्यमिति ज्ञापनाय तन्मतोपन्यासः कृतः॥५॥ भाष्यप्रकाशः। " साधितं भवति । इदं श्रौतमुपपादनमेव आदिपदबहुवचनाम्यां ज्ञाप्यत इत्यर्थः । प्रपञ्चित- मिति । 'तन्निरूपकसापि तत्तुल्यफलत्वमित्यनेन वर्णकान्तरेण च अपश्चितम् । तथा चाग्रेड- नमयादिनिरूपणवलादेवमुच्यते, अतः सृष्ट्यादौ यो भगवदाकारस्तिरोहितः, तस्यैवैवमावि वेपि दित्सितफलानुभवयोग्यरूपेणाविर्भावादुक्तप्रकारकस्थूलरूपस्यैवाविर्भावान्नाप्रामाणिक इति भावः। इदमेव 'स्वरूपेणावतारेणेति सार्धेन पुष्टिप्रवाहमर्यादाग्रन्थ उक्तम् । एवञ्च जीवस्य व्यापकत्वादिपु भगवद्धर्मेवानन्दे चाविर्भूते सच्चिदानन्दात्मके देहेऽक्षरात्मक सम्पन्ने यो लीलारसानुभवः, स निरुपम इति, स एव सेवाफले, 'महान् भोगः प्रथमे विशते सदे'त्यनेनोक्त इति ज्ञेयम् । ननु मात्रवर्णिकमत्रेऽन्नमयप्राणमययोर्चाद्याभ्यन्तरलौकिकव्यव- हारकारणत्वेन लोकत्वं मनोमयस्य च वेदत्वं तद्भाष्ये प्रत्यपादीति विभृतित्वादिकथनं तद्विरुद्धमिति चेत् । न । श्रुतौ परसादानन्दरूपात् सृष्टिः प्रक्रान्तेति सा सृष्टिरतिरोहिता- नन्दा भवति । कारणस्य समन्वयात् । कार्यत्वाचेपत्तिरोभावोपि । अन्यथा व्यवहारभङ्गेन लीलाया असिद्धः । एवं सति तादृश्यां सृष्टौ तत्तद्व्यवहारकारणीभूतस्य विभूतिरूपस्यैवी- चित्येन तल्लौकिकवैदिकव्यवहारे कारणपदेन तस्मैव सूचनाविरोधात् । मतकथनप्रयोजनमाहु- यंत्रेत्यादि ॥५॥ रश्मिः। कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्य' इति गीता । इदमेवेति भाष्यविवरणम् । इदं श्रौतमिति आदिपदेति । सौत्राभ्याम् । एवमुच्यत इति । ब्राह्मशरीरं स्थूलमुच्यते । भगवदाकारेति । मुक्तस्य भगवता दत्त आकारः तिरोहितः । उक्तप्रकारकेति । भक्तशरीर इत्यादिभाष्योक्त- प्रकारकस्थूलरूपस्य । आश्चर्यमुक्तमेव । पुष्टिप्रवाहेति । ननु पुष्टिप्रवाहमर्यादाग्रन्थस्य चादरायण- मतानुसारित्याजैमिनिमतानुसन्धानं कुत इति चेन्न । वेदाविरुद्धमतत्वात् । 'जैमिनीये च वैयासे न विरोधोस्ति कश्चनेति वाक्यात् । वेदविरोधो नास्तीत्यर्थः । सचिदिति । आनन्दोत्र गणितानन्दः अक्षरात्मक इति विशेषणात् । सेवाफल इति । आशङ्कासमाधाने पुष्टिप्रवाहमर्यादाग्रन्यवत् । प्रफ्रान्तेति । 'आनन्दायेव खल्विमानि भूतानि जायन्त' इति । कारणस्येति । अतिरो- हितानन्दस्य सचिझ्यामतिरोहितानन्दस्स । आनन्दमीमांसानुकारकलीलानुरोधात्फलेप्याहुः कार्यत्यादिति । ईपत्तिरोभावेऽपि समन्वयादिति पूर्वेण सम्बन्धः । व्यवहारेति । कार्य- कारणच्यवहारमझेनेत्यर्थः। तादृश्यामिति । नित्सलीलास्थायां शब्दसृष्टौ । लौकिकेति । माघ- वर्णिकसूत्रोक्तलौकिकवैदिकव्यवहारे । कारणेति । ग्राोणेसत्र हेतौ तृतीयया प्रायेणेतिपदेन । यदा मात्रवर्णिकसूत्रीयकारणपदेन । तस्यैवेति । विमूतिरूपस्यैव कार्यत्वेन सूचनेनाविरोधस्तस्मात् । यत्रेत्यादि । अन्येपामिति । पादरिकाशकृत्लादीनाम् ॥ ५॥ २१. सू. मा.

·श्रीमद्रक्षसूत्राणुभाष्यम् । [अ०४ पा०४ अ० २ सू० चिति तन्मात्रेण तदात्मत्वादित्यौडुलोमिः ॥६॥ स यथा सैन्धवयनोऽनन्तरोग्यायः कृत्लो रसघन एवं वा अरे अयमात्मा ऽनन्तरोऽयायः कृत्लः प्रज्ञानधन' इति श्रुतौ घनपदेन ज्ञानात्मकविग्रहात्मत्वं ब्रह्मणो पोध्यते, अन्यथा न वदेत्, प्रयोजनाभावात् । तथा च तादृशेन सह भोगका तादृशेनैव भाव्यमिति, चिति चिद्रूपे ब्रह्मणि, तन्मात्रेण चिन्मात्रेण रूपेण कामान् भुङ्क्ते, न तु विग्रहेण । श्रुतौ जीवस्य तधात्वस्यानुक्तेः । पूर्णा- नन्दत्वाद्भगवतस्तत्सम्बन्धेन तदानन्दाननुभवतीत्यर्थः सम्पद्यते । चिदात्मत्वं जीवस्य यतो नैसर्गिकमित्यौटुलोमिराचार्यो मनुते 'अशरीरं या घे'तिश्रुतिरेता- हशान्यविपयिणीति ज्ञेयम् । मुक्तिदशायां तदनुभवस्य भगवदिच्छाविपपत्या. भावान तथा। तथा चैतदेतनातीयकानन्दानुभयोऽस्य भवत्विति भगयदिच्छैष श्रुती फामशब्देनोच्यते ॥ ६ ॥ भाप्यप्रकारा चिति तन्मात्रेण तदात्मत्वादिल्यौटुलोमिः ॥ ६ ॥ प्याकुर्वन्ति स इत्यादि । न पदेदिति । धनपदं न वदेत् । तदात्यस्येति । विग्रहयत्यस । अन्ये तु चितितन्मात्रेणेत्येकं पदमाङ्गीकुर्वन्तभिन्माणाविर्भवतीत्यर्धमाहुः । सन्मते पप्रत्ययान्तरस चितिपदस पाती शक्तस्तदर्थे लाक्षणिकत्वं तत्पदव्यर्थता । भास्कराचार्यास्तु वन्यसन्माप्रेणेत्यर्थमाहुः । तन्मते तत्पदवययं न भवतीति पूर्या- पेच्या उत्सम्यगिति पोयम् । नन्वशरीरस प्रियामियमोगः धुत्या निषिध्यते, न तु सशरीरस, 'न ये सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्तीति थुनेस्तस्स का गतिरित्यत आहुः अशरीरमित्यादि । 'अशरीर या य सन्तं निपानिये न स्थान' इति श्रुतिस्तु प्रियपदस्वाप्रियपदसममिव्याहा रादेतादशान्यविप- यिणी एवारशामगरदानन्दादन्यो यो दुःससम्मिन्न आनन्दसद्विपरिणीति न तद्विरोध इत्यर्थः । उत्र हेतुमाहुः गुपीत्यादि । सदनुभयस्येति । दुःससम्मिनमुरसानुभयस्य । तहिं गुरो जात्या- माग 'कामानिति यापचनस का गतिरित्यव आहुः तथा पेत्यादि । राधा प वारगि- छानुमये तदिन्छाविपयसानन्दसाप्पनुभवधिन्मार्णय रूपेण, न त तत्र विग्रहस्साप्पपेक्षेति आइलोमर्मवमित्यर्थः । एतेन 'मत्यस तवममलं मणिमस कण्ठ' इत्यादि सारित शेयम् ॥६॥ रदिमः। गिनि तन्माण, सदात्मत्यादित्यानुसोमिः ॥ ६ ॥ इफमत्ययान्तस्येति । एकरितपो पातुनिर्देश इति सूषविहिनक्सलयान्तस्स । तदर्भ इति । पात्यर्थे संज्ञाने । चिती गंगाने रोजाने धापर्यः । दुग्यसम्मिग्नेति । दुःखमिश्रः । भाप्ये तयेति । एतादृशान्यविपयिणी । कामानिनि । 'मोचते सर्वान्कामानिति थुनी । तामिति । कर्मपदयान्येन्छानुमये । इच्छापानह- मिलाकारके । इन्कायाः सपिपयन्वनियमादाहुः तदिति । अनुमव इति आनन्दविषयकावा- नदमिति । मिन्मानणेति । एवमारोप्यर्थे । अपिगर्दापाम् । पश्चिदानन्दराद्राणः वंशद्वयत्यागाद् गहो। सामगदीवलादिनस प्रयोजनमाहुः एतेन पत्यति । प्रवने द्वादशस्कन्धीयम् । तया प मगरस्मारका तन्ममिति मावः ॥ ६ ॥ -- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं वादरायणः ॥ ७ ॥ परमाचार्यों चादरायणस्तु नैवं मनुते । 'ब्रह्मविदामोति पर मित्यस्योपन्यास एवमपि विग्रहवत्त्वेनापि कृतो यतः । तथाहि । 'यो वेद निहितं गुहाया'मित्यत्र गुहाया उक्तत्वात्तस्या विग्रह एव सम्भवात् । किञ्च । प्रथमान्तोपस्थितत्वेन 'प्रामोती'त्युक्त्या च ब्रह्मविदः परप्राप्ती खातन्यं ज्ञाप्यते । तदेव 'ब्रह्मणा सहेति भाष्यप्रकाशः। एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं वादरायणः ॥ ७॥ सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति परमेत्यादि । एवमिति । औडलोम्युक्तरीत्या । उपन्यासादिति हेतुं व्याकुर्वन्ति वामेत्यादि । तथा च यदि तन्मात्रेणैव भोगः श्रुत्यभिप्रेतः स्यात्, तदा विग्रहवत्त्वेनोपन्यासो न क्रियेत । यत एवमतो न चिन्मात्रमतं साधीय इत्यर्थः । नन्वत्र विग्रहाश्रवणात् कथं तथोपन्यासोऽ- ङ्गीक्रियत इत्यतस्तदुपपादयन्ति तथाहीत्यादि । तस्या इति । गुहायाः । तथा चार प्रक्ष- वित्पदेनापरोक्षब्रह्मज्ञानवानुच्यते, तस्याशरीरत्वे तद्व्याख्यानभूतर्कपूर्वार्धे गुहापदं न वदेत् । न च तत्र साधनदशापन्नस्यैव विग्रह उच्यत इति वाच्यम् । 'यथाक्रतुरसिन् लोके पुरुषो भवति ततः प्रेत्येव भवती तिवदवस्थाभेदगमकपदायभावात् । 'वेदेति 'अश्वत' इति च समान- कालबोधकपदविरोधापातात् कामभोगस विग्रहतत्रत्वात्तदभावे, 'सोऽश्नुत' इत्यादिनोक्तस्य फलस्स विरोधापत्तेश्च । अतो गुहापदव्याकोपात्तदुक्तो भक्तविग्रहाभावपक्षोऽसङ्गत इत्यर्थः । उत्तरार्धमादाय युक्त्यन्तरमाहुः किञ्च प्रथमेत्यादि । तथा चौडलोमिमते कामपदव्याकोपाs- रश्मिः। एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं चादरायणः ॥ ७ ॥ त्रस्मेत्यादीति । यत इति । यत्तदोर्नित्यसम्बन्धात्तस्मादुपन्यासादित्यर्थः । विग्रहवत्त्वस्साक्षेपलभ्यस्यास्पष्टत्वात्स्पष्टयन्ति स्म तथाहीत्यादि । अतो विग्रहवत्त्वमाक्षिप्यत इति भावः । तथा चात्रेति । अत्र श्रुतौ । प्रक्षावित्सद इति सप्तम्यन्तम् । अपरोक्षमझज्ञानवान्नोग्यत इति नशब्दान्वयः । तस्य शरीरत्व इति । तस्स अझविदः । 'तस्मैप आत्मा वृणुते तनुं खा मिति पाठे वृणुतेः प्रकाशार्थत्वाभावात्तस्य वृतभक्तस्स एप आत्मनोप्यात्मा तं स्वां खीयां तनुं तनुत्वेन वृणुते सम्भजते इत्यर्याच्छरीरत्वे । न वदेदिति । शरीरे नित्यलीलायां निहितत्वादधिकरणान्तरं न वदेत् । तस्साशरीरत्व इति पाठे अतो प्रावित्पदेऽपरोक्षज्ञानवानोच्यत इति भावः । तत्रेति । 'ब्रह्मविदामोति पर' मित्यादिश्रुतौ । एवेति । फलदशायोगव्यवच्छेदक एवकारः । अवस्थाभेदेति । जीवदवस्थामरणावस्थामेदगमके भवति प्रेत्यपदे दृष्टान्ते तद्वदान्तिके साधनदशाफलदशाभेदवोधकपदावभावात् । आदिना वाक्यम् । समानकालेति । वर्तमानकालत्वेन समानकालस्तस्य योधकपदयोर्विरोधस्सापातात् । विरोधापातस्तु साधनदशापनस्सैव प्रक्षविदो ग्रहणे भवति । तदुक्त इति । औडुलोम्युक्तः । उत्तरार्धमिति । ऋगुत्तरार्ध सोऽभुत इत्यादि । युक्त्यन्तरमिति । युक्तिर्विग्रहवत्त्वे । यदि विग्रहो न स्साहहोक्तिर्न स्यादिति । अन्या युक्तिः । यदि विग्रहो न स्सारकामा न स्युरिति । इदं युक्त्यन्तरम् । किञ्च । प्रथमेत्यादीति । प्रथमान्तं ब्रह्मवित्पदं तेनोपस्थितत्वम् । ब्रह्मविदोर्यस्य तेनेत्यर्थः । स्वातन्त्र्यमिति । स्वतधः कति सूत्रात् । तदेवेति । खातध्यमेव ब्रह्मणा सह स कर्ता स्वतत्रः । पूर्वोक्त इति विवरण[पन्यस्तम् । तेनेत्यादि । तेन सहार्यकतृतीयान्तनापदेन स इत्युक्तभक्तवाचकपदान्वशन- ·२६४ श्रीमद्रदासूत्राणुभाष्यम् । [अ०४ पा०४ भ० २ सू०७. पदेनोपन्यस्तम् । तेन व्रात्मणोपि तत्समानक्रियावत्त्वं ज्ञाप्यते, परन्त्वप्राधान्येन । तथा च भक्तस्यैव कामा वक्तुमुचिताः, ते च न विग्रहं विना सम्भवन्ति । किश्च । 'विपश्चितेति विशेषणेन विविधं पश्यचिद्रूपत्वमुच्यते । कामभोगोक्तिमस्ताव एतदुक्त्या तदुपयोग्येच सर्व वाच्यम् । एवं सति भक्तविविधभावान् पश्यति, खयं भोगचतुरश्चेत्युक्तं भवति । एतेनापि भक्तविग्रहः सिध्यति । ननु विग्रहस्था. गन्तुकत्वेन लौकिकत्वादलौकिकेन ब्रह्मणा भोगो विरुद्ध इत्यत आह पूर्वभावा- दिति । भक्तमा पूर्वमेच भगवदित्सितभोगानुरूपविग्रहाणां सत्त्वान्न चिरोधः। किश्च । उक्तश्रुतिसूत्रैः पुरुषोत्तमेन सह भक्तस्य कामभोगो निरूपितः । स यावताऽर्थेन विना नोपपद्यते, तावान् स श्रुत्यभिमत इति मन्तव्यम् । तथा च नमसम्बन्धयोग्यानि शरीराणि नित्यानि सन्त्येव । यथानुग्रहो यस्मिन् जीवे, स तादृशं तदाविश्य भगवदानन्दमश्नुत इति सर्वमवदातम् ॥७॥ भाष्यप्रकाशः। निवृत्तेस्तदयुक्तमित्यर्थः । विपश्चित्पदेनापि तत् साधयन्ति किश्चेत्यादि । एतेनेति । भक्त- विग्रहाभावेऽनुपपद्यमानेन भोगचातुर्यवोधकविपश्चित्पदेन । हेत्वन्तरमवतारयन्ति नन्वित्यादि । व्याकुर्वन्ति भक्तेत्यादि । भक्तप्राप्तेरिति । भक्तस्स भगवत्प्राप्तेः । न विरोध इति । आग- न्तुकत्वलौकिकत्वाम्यां कृतोपि चिन्मात्रत्वबामशरीरवत्चयोर्विरोधो न । तथा चैतेर्हेतुमिर्विन- हवत्त्वस्याविरोधं मन्यत इत्यर्थः । सिद्धमाहुः किश्चेत्यादि । सन्त्येवेति । पुत्तलिकायद्भगव- मन्दिरे भगवद्धर्मात्मकानि सन्त्येव । आविश्येति । अयं मम देह इत्यभिमानं कृत्वा । तथा च श्रुवार्थापत्तिसिद्धत्वान्नात्र सन्देह इत्यर्थः । ननु सूत्र एतरोधकपदामावादेतस्यैतद्विपयवाक्यत्वं कथमवगन्तुं शक्यत इति चेत् । रश्मिः। क्रियान्वयिना ब्रह्मणोऽपि भक्तसमानाशनक्रियावत्त्वं ज्ञाप्यते । अप्राधान्येनेति । 'सहयुक्तेऽप्रधान' इति पाणिनिसूत्रात् । सिद्धमाहुस्तथा चेति । औडुलोमिमतेऽयुक्ते योग्यं तमाहुः तथा चेति । विग्रहे विना कामपदव्याकोपानिवृत्तेरौडुलोमिमतमयुक्तम् । तत्साधयन्तीति । शरीरं साधयन्ति । किञ्चेसादीति । स्वयमिति । तेन 'सूर्यो विपश्चिन्मनसा पुना'त्वित्यत्र सूर्ये विपश्चित्त्वं भगवदीयं पोध्यम् । हेत्वन्तरमिति । हेतुरुपन्यासः हेत्वन्तरं पूर्वभावः। भक्तस्येति । रसान्तःपाती भक्तोऽपि भग- वानिति सामर्थ्यसत्त्वान्न समासानुपपत्तिः। विरोधो नेति । आगन्तुकत्वेन चिन्मात्रत्वस्य लौकिकत्वेन माझशरीरवत्त्वस्य यः सहानवस्थानलक्षणो विरोधः स न । तथा चैतैरिति । एते जैमिनिप्रभृतयः पादरायणश्च हेतुमिरुपन्यासादियुक्त्युपन्यासपूर्वभावैः । मन्यत इति । चादरायणो मन्यतेऽन्ये मन्यन्त इति वचनविपरिणामेनान्वयः । किश्चेत्यादीति । स इति । सोऽर्थः । तदिति । शरीरम् । अश्नुते अश्नातीत्यर्थः । सर्वमिति । सगुणत्वेपि निर्गुणत्वम् । लीलायामात्मगुणाः सत्वादय इति सर्व पूर्वोक्तं निर्दोपमित्यर्थः । सिद्धमाहुः तथा चेति । आक्षेप्यविग्रहे सिद्धे सति । ब्रह्म- विच्छ्रुतौ श्रुतो यः कामभोगो गुहा चार्थस्तस्यापतिरापादनम् । यदि विग्रहा न स्युः काममोगो गुहा प श्रुतो न स्याद् यतः श्रूयतेतो विग्रहा इति श्रुतार्धापत्तिसिद्धत्वान्नात्राप्राकृतशरीरे सन्देहः । प्राकृतेन शरीरेण युक्तः उताप्राकृतेनेति सन्देहो नेत्यर्थः । श्रुतापत्तिरुक्ता पूर्वम् । एतद्वोधकेति ।

·है भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १६५ भाप्यप्रकाशा .. - अर्थवलादिति वदामः । तथाहि । असिन् चरणे मुक्तस्य फलानुभवप्रकार उच्यते । मुक्तिस्तु न यावदुःखात्यन्ताभावमात्ररूपा, अपि तु निरवधिसुखात्मकब्रह्मप्राप्तिरूपा, तल्लोकादिप्राप्तिरूपा च । तैत्तिरीयोपनिपदि 'ब्रह्मणः सायुज्य५ सलोकतामामोतीति श्रुतौ द्वयोः श्रावणात् । पुराणेपि 'सालोक्यसार्टिसामीप्यसारूप्यकत्वमप्युते ति प्रकारभेदकथनाच । सा च यथाधिकार सद्यः, क्रमेण वा भवति । तत्र सद्योमुक्तावात्मकाम एवाधिकारी । 'अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आत्मकाम आप्तकामो भवति न तसाद प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवनीयन्ते ब्रमव सन् ब्रह्माप्येती'ति श्रुतेः । तादृशस्य ब्रह्मानुभवप्रकारचाग्रे । 'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि स्थिताः । अथ मोऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुत' इति श्लोक उक्तः । स्वप्रतिज्ञानुरोधा- याज्ञवल्क्येन सम्यद न विवृतः । सोज़ 'ब्रह्मविदामोती'त्यस्य विवरणर्चि व्यक्तीक्रियते । अशनप्रकारस विवरणात् । अतः स चेदत्र न विचार्येत, तदा शास्त्रे न्यूनतैयापद्येत । विचारिते च तसिन् मुक्तौ निःसम्बोधताया निवृत्तेः सर्वास्वपि तादृशत्वमर्थादेव सेत्स्यतीति युध्यस्व । रश्मिः। ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादिवाक्ययोधकपदाभावात् । एतस्योक्तश्रुतिवाक्यस्य एतदधिकरणविषय- वाक्यत्वम् । यावदिति । एकविंशतिदुःखध्वंसो मोक्ष इति नैयायिकाः । निरवधीति । गणितानन्दनिवृत्त्ययं निरवधीति सुखविशेपणम् । सुखं च ब्रह्मविशेषणम् । ब्रह्मप्राप्तिर्मोक्ष इति 'ब्रह्मविदामोति पर'मित्यत्र स्पष्टा । सायुज्यमित्यादि । सायुज्यं ब्रह्मप्राप्तिः संयोगरूपा ब्रह्मजीवयोर्द्रव्यत्वात् । ज्ञानरूपगुणत्वे तूभयोर्योगमात्रम् । सलोकतामिति । ग्रह्मलोकप्राध्या भवति ब्रह्मसमानलोकता । इत्यतस्तलोकताप्रकारभेदः । एवं स्वरूपेण व्यवस्थितिर्मुक्तिरित्येकादशस्कन्धे । सायुज्यं सलोकतेति । आत्मलाभवत्स्वरूपेण व्यवस्थिती भवतः । तल्लोकादीत्यत्रादिशब्दार्थमाहुः पुराणेपीति । प्रकारेति । सालोक्यं तल्लोकप्राप्तिप्रकारेषु भेदः प्रकारः । एवं सामीप्यसारूप्ये अपि तलोकप्राप्तिप्रकारेषु भेदौ प्रकारौ । साटिरलौकिकसामर्थ्य परिशेपात् । एकत्वं सायुज्यप्रकारेषु ऐक्यमोक्षब्रह्मप्राप्तिरूपेषु भेदः प्रकारस्तेषां कथनाच । आत्मकाम इति । उपनिषदि शारीरकबाह्मणे आप्तकाम आत्मकाम इति पाठः । सोचत इति । सम्यगन्नाति ब्रह्मानुभवं करोति । ब्रह्म गौणीभावेन कर्मीभूतं बृहत्त्वादिगुणविशिष्टं सुखदुःखसाक्षात्कारविषयं करोतीत्यर्थः । स्वप्रतिज्ञेति । याज्ञवल्क्य- प्रतिज्ञाऽथाकामयमान इति तदनुरोधात् । व्यक्तीति । सामान्यप्रकारस्य विशेपप्रकाराकाङ्क्षत्यात्तथा । अशनप्रकारस्य विशेपस्य विवरणात् । स चेदिति । समश्नुत इति सामान्यसमशनप्रकारस्योक्तत्वात् सविशेषप्रकारचेद् अत्र फलाध्याये । शास्त्रे मीमांसारूपोपाङ्गशास्त्रे सन्दिग्धश्रुतिसन्देहवारके । तस्मिन् विशेपे प्रकारे । निःसम्बोधताया इति । निष्क्रान्ता सम्बोधान्निःसम्बोधा तत्ताया निवृत्तेः ब्रह्मणा सहाहं सर्वकामानश्नामीति सम्बोधात् । किम्पुनः स्थूलान् जाग्रति सूक्ष्मान् खप्ने सुपुप्तौ आनन्दमानान् कामानश्नातीति । 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यमिति सूत्रात् । सर्वास्वपीति । मुक्तिप्वपि । ताशत्वमिति । ससम्बोधत्वम् । इति युध्यस्खेति । इति हेतोरेतस्यैतद् विषयवाक्यत्वं युध्यस्ख । तेनैतदिना निःसम्बोधा । अत्र मण्डकोपनिपद्विरोधमाशष निषेधन्ति स्म न च निःसमिति । तया च श्रुतिः। प्रज्ञानांशुप्रतानः स्थिरचरनिकरैर्व्यापिभिर्व्याप्य लोकान् । भुक्त्वा भोगान्सविष्ठान् पुनरपि विपणोद्भासितान् कामजन्यान् ॥ ।।

·श्रीमद्रमासूंनाणुभाष्यम् ।। [अ०४पा०४७०२ सू०७ भाग्यप्रकाशा इति मन्यते । तत्र हेतुरपहतपाप्मेत्यादिनोक्त उपन्यासः, आदिपदस हीतं 'स तत्र पती'- त्यादिनोक्तं च । औडलोमिस्तु-यद्यप्यपहतपाप्मादयः, अभेदेनैव धर्मा निर्दिश्यन्ते, तथापि शब्दविकल्पजा एवैते इति पाप्मादिनिवृत्तिमात्रं तत्र गम्यते । चतन्यमेव तस्यात्मनः स्वरूप- मिति तन्मात्रेणैव रूपेणाभिनिष्पत्तिर्युक्ता । एवं वा अरे अयमात्मानन्तरोनाशः फल प्रज्ञानधन एंवे त्यादिश्रुत्यनुग्रहात् । सत्यकामत्यादयस्तु यद्यपि वस्तुरूपेणैव धर्मा उच्यन्ते, सत्याः कामा अस्पति, तथाप्युपाधिसम्बन्धाधीनत्याचेपां न चैतन्यवत् खरूपत्वसम्भवः । अनेकाकारत्वप्रतिषेधात् । प्रतिषिद्धं हि ब्रह्मणोऽनेकाकारत्वं, 'न स्थानतोऽपि परस्यो- भयलिङ्गमित्यत्र । अत एवं जक्षणादिसङ्कीर्तनमपि दुःखाभावमात्राभिप्रायं स्तुत्यर्थम् । आत्म- रतिरित्यादिवत् । न हि मुख्यान्येव रतिक्रीडामिथुनान्यात्मनिमित्तानि शक्यन्ते वर्णयितुम् । द्वितीयविपयत्यानेपाम् । तसानिरस्ताशेषप्रपञ्चेन प्रसन्नेनाव्यपदेश्येन वोधात्मनामिनिप्पद्यत इति बादरायणस्त्वाचार्य एवमपि पारमार्थिके चैतन्यमात्रस्वरूपाभ्युपगमे व्यवहारापेक्षया पूर्वस्य पूर्व- साप्युपन्यासादिभ्योऽवगतस्स बाह्यस्यैश्चर्यरूपस्याप्रत्याख्यानादविरोधं मन्यते इत्येवं व्याचख्युः । तत्रेदमवधेयम् । छान्दोग्य इन्द्रग्रजापतिसंवादे, य आत्मा वेद्यत्वेन प्रकृतः, स दहर- विद्योपास्य एव, देवासुरैरनुयुध्यमाने प्रजापतिवाक्ये तस्मैवापहतपाप्मत्वादिगुणकस्य प्रत्यभि- ज्ञानात् । इन्द्रविरोचनाभ्यामपि तस्यैव विवित्सया तथानुवादात् । अतः प्रजापतिरपि तमेव सर्वेषु पर्यायेषु बोधयति 'य एपोक्षिणि पुरुषो दृश्यत' इत्यादिना । परं विन्द्रविरोचनी रदिमः। सर्वेश्वरत्वमित्यादि द्रष्टव्यम् । अभेदेनेति । विशेष्यविशेषणयोरभेदान्वयो नीलो रूपमित्यादौ दृष्टमिति भावः । शन्दविकल्पेति । दर्शनेन देवदत्ते पाप्मवति पाप्मवच्छब्दवाच्येऽपहतपाप्मशब्द- प्रवृत्तौ अपहतशब्दवाच्यत्वमिति । पाप्मवच्छन्दे विकल्पो बातोऽत एतादृशशब्दविकल्पजा एवैते शब्दाः । तत्रेति देवदत्तादौ । द्वितीयेति । सप्रपञ्चविषयत्वात् । निरस्तोऽशेषप्रपञ्चो यस्मिन् । पूर्वस्य पूर्वस्येति । पूर्वभावादिति सौत्रपदार्थोऽयम् । अप्रत्याख्यानादिति, भावात् । ब्रह्मणो मुक्तात्मनः सप्रपञ्चत्वनिःप्रपञ्चत्वयोरविरोधं मन्यते । य आत्मेति । 'य आत्मापहतपाप्मा विजर' इत्यादिना । 'सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्य' इति श्रुतेर्वेद्यत्वेनप्रकृतः । देवासुरैरिति । 'तद्धोमये देवा अनुवुबुधिर' इत्यादिना । प्रजापतिवाक्ये इति । 'सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वा५५ लोकानाप्नोति सर्वान्कामान्यस्तमनुविद्य विज्ञानातीतीह प्रजापतिरुवाचेति वाक्ये । तस्यैवेति । दहरविद्योपास्यस्यैव । अष्टमप्रपाठकस्थत्वाद्दहरविद्योपावेत्येवकारः । इन्द्रप्रजापति- संवादस्यापि अष्टमप्रपाठकस्थत्वम् । तत्तेदन्ताप्रकारकं ज्ञानं प्रत्यभिज्ञानं, तस्यैव दहरोपास्यसैव विवित्सयेति । वेत्तुमिच्छा विवित्सा तया । तथेति । तेन प्रकारेण । तो होचतुर्य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यवतो वाचो वेदयन्ते तमिच्छन्ताववास्त'मित्यनुवादात्सिद्धस्स कथनात् । टीकायां सत्यवतो वचो वचनं घेदयन्ते शिष्टा इति वाच इत्यत्र वच इति पाठः शिष्टा इति . कर्तुरध्याहारः । अवास्तमिति । आवां अवाखेति लडुत्तम. पुरुषे वक्तव्येऽवास्तमिति मध्यमपुरुषाभिधानं युवां वचनप्रजापती अवास्तमिति प्रजापतिवचना- नुकर्षणमात्रम् । वसू निवासे । भ्या. प. अनि. विकरणव्यत्ययः, शपः लुक् । लङ् । तमेवेति ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृहितम् । भाप्यप्रकाशः। परप्राप्ति पुरुषार्थत्वेनावगत्य तदर्थं न प्रष्टुं प्रवृत्ती, किन्त्वपहतपाप्मादिगुणकात्मज्ञानेन सर्व- कामप्राप्त्याद्यर्थम् , अतस्तदधिकारं हीनमवगत्य चित्तशुद्ध्यर्थं तप उपदिदेश, लिष्टप्रयोगेण चोक्तवान् । तत्र प्रथमे पर्याये 'दृश्यत' इत्यनेनार्पमेव दर्शनमभिप्रेतम् । तदेवोपपादितं 'अन्तर उपपत्ते रित्यत्र । परमिन्द्रेण न बुद्धमिति देहमात्मानं बुद्धा भयं ददर्श, 'असिन्नन्धेऽन्यो भव- ती'त्यादि । एवं दृश्यस्याज्ञाने पुनस्तप उपदिश्य, द्वितीयेऽपि पर्याये स्वमसृष्टिकर्तारमुपदिदेश, 'य एप खप्ने महीयमानश्चरतीति । अत्रापि 'एतं त्वेवं भूयोऽनुव्याख्यास्यामी'त्येतच्छब्देन स्वघुद्धिस्थस्यैव परामर्शात् । न विन्द्रबुद्धिस्थस्य । इन्द्रेण देहस्यैव पूर्व युद्धत्वादिति । परं विन्द्रेण द्वितीयेपि पर्याये स न बुद्धः, किन्तु देहाद्भिन्नो जीव एव स्वमद्रष्टोपदिश्यत इति बुद्धम् । स यद्यपि बायोपाघिदोपान दुष्यति, तथाप्यान्तरदोपाद् दुष्यतीति पुनस्तृतीये पर्याये समागत्य भयमुक्तवान् । तदा सुपुत्यधिकरणभूतं तमेव 'यत्रैतत् सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वमं न रश्मिः। दहरविद्योपास्यमेव । अन्यथा प्रकान्तविरोध इत्येवकारः। अवगत्येति । स सर्वाय लोकाना- मोतीति श्रुतेरवगत्य । अपहतपाप्मेत्यादीति । आनोति सर्वा५श्व कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति श्रुतेस्तथा । तप उपेति । वसापराणि द्वात्रिंशतं वणि इति स हापराणि द्वात्रिंशतं वर्षा- ण्युवासेति । श्लिष्टेति । निवासार्थकवसतेः प्रयोगः श्लिष्टः इष्टाकरणेन निवासे सन्तापः श्लिष्यते इति तेन तप उक्तवान् । लौकिकं दर्शनं कुतो नेत्यत आहुः तदेवेति यदि स्वचक्षुरधिकरणमनापं विव- क्षितं न स्यात्तदान्तरपदं सूत्रे न ब्रूयात् । आर्पज्ञानविषयत्वादन्तरस्येति भावः । देहमात्मानमिति । 'तौ होचतुः सर्वमेवेदमावां भगव आत्मानं पश्याव' इति श्रुतेर्बुध्वा । तौ इन्द्रविरोचनौ । भगवः भगवन् हिरण्यगर्भः आत्मानं देहम् । भयं ददर्शति । अथ 'हेन्द्रोऽप्राप्यैव देवानेतद्वयं ददर्श यथैव स्वयमस्मिन्छरीरे साध्वलते साध्वलतः' इत्याद्युक्त्वा 'एवमेवायमस्मिन्नन्धेन्धो भवती'त्यादि अग्रे 'अस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेप नश्यति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति स समित्पाणिः पुनरेयायेति श्रुतिः । अय- मिति । उदशरावे देहदर्शनानन्तरं साध्वलङ्कृतसुवसनदेहस्योदशरावे दर्शनानन्तरं शरीरान्तर्बुद्ध आत्मा । अस्मिन्नन्ध इति शरीरेन्धे आत्मान्धः । अनु एप आत्मा । अत्र भोग्यमिति । छाया- त्मदर्शने भोग्यं फलम् । समित्पाणिरिन्द्रः ब्रह्मचर्य वस्तुं पुनरेयाय आगतवान् । एवं दृश्यस्येति । भोग्यत्वेन दृश्यस्यात्मनोज्ज्ञाने । 'वसापराणि द्वात्रिशतं वर्पाणी'ति श्रुतेः पुनस्तप उपदिश्य । द्वितीयेति । 'य एष स्वप्ने महीयमानश्चरत्येप आत्मेति होवाचैतदमृतमभयं ब्रह्मेति द्वितीये पर्याये । अनापीति । अत्रापीत्यस्य बुद्धिस्थस्येत्यनेनान्वयः । स्वबुद्धिस्थस्येति । अन्तर्विद्यमानस्य । इन्द्र- बुद्धिस्थस्य परप्राप्तिपुरुषार्थस्य । बायोपाधीति । देहस्सान्धस्रामवृक्णरूपदोषेभ्यः एकत्वम- विवक्षितम् । आन्तरेति । अविपक्ककामक्रोधादिदोषात् । अत्राप्येकत्वमविवक्षितम् । पुनस्तृतीय इति । पुनः समागत्य भयमुक्तवान् इत्यन्वयः । द्वितीयपर्याय एव सहाप्राप्यैव देवानेतद्भयं दद- शेत्यादिना समागत्य भयमुक्तवानित्यर्थः । तृतीयपर्याये तदापसुपुत्यधिकरणभूतमित्यादिरन्वयः । सुपुप्तिचापश्चाप्सुपुती । अल्पान्तरं पूर्वमित्यपशब्दस्य पूर्वनिपातः । अयमस्मिन् शरीरे प्राणो युक्त इति श्रुताववधिकरणभूतमन उक्तम् । प्राण आपोमयः 'आपोमयः प्राण' इतिश्रुतेः । तेन लिङ्ग- शरीरोपादानमत्र । तेन प्राणस्य जीवाधेयत्वेपि लिङ्गरूपस्साधारत्वेन सूचितमप्सु आधारत्वमत्र ज्ञेयम् । अब्रूपत्वालिङ्गस्याधारत्वेनापामाधारत्वं वा । तदा सुपुत्यधिकरणभूतमित्येव वा पाठः । तमेवेति २२० सूर.

·९७२ श्रीमद्रंशसूत्राणुभाष्यम्। - [अ०४ पा० ४ अ०२ सू०७. भाग्यमकाशः। पश्चक्षुपि विद्यमान आत्मा दर्शनाय रूपग्रहणार्थ चक्षुश्चक्षुरिन्द्रियरूपम्, एवं यो जिघ्राणीति गन्धग्रहणाय स घ्राणम्, एवं व्याहरणाय वाक्, श्रवणाय श्रोत्रं, मननाय मन' इति । एतेषु अस्य जीवात्मनो दैवं चक्षुर्मनः सर्वकार्यप्रयोजकम् । तथा च मुक्तस्य देहेन्द्रियाद्यमावेपि मनसः सवात् तस्य दैवत्वेनापूर्वत्वाचेन दैवेन चक्षुपा मनोरूपेण ब्रह्मलोकस्यान् कामान् पश्यन् रमत इति सुखेन भोगसम्पत्तिरित्यर्थः । एवं सर्वमुपपायैतदुपासनाफलं निगमयन्नुपसंहरति 'तं वा एतं देवा आत्मानमुपासत' इत्यारभ्य 'प्रजापतिरुवाचे'त्यन्तेन । तथा चान परमात्मन एव मक- वत्वात् 'एवं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामीति प्रतिज्ञाया अपि परमात्मपरतया तद्विरुद्धमि- न्द्रज्ञानमनुसृत्य जीवपरमात्मनोर्भेदाभावेन व्याख्यानमनुचितम् । जीवात्मनः परमात्मामेदस्य तादात्म्यरूपत्वेनैव पूर्व सिद्धतयाभ्युपगमकशरणत्वाच । तेनाख्यायिकोपक्रमेऽप्यपहतपाप्मत्या- दिरूपेण परस्यैव प्रतिज्ञानम् , जीवस्तु मुक्तौ प्राप्तस्वरूपस्तथा भवतीति प्रामलौकिककाम- रश्मिः। माकाशं अनु पश्चालक्षीकृत्य गतं उपलब्धम् , कृष्णताराप्रवर्ति चक्षुःशब्दवाच्यम् । आत्मेति । केनोपनिपदुक्तः । 'यचक्षुषा न पश्यति येन चक्षुपि पश्यन्ति तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिद- मुपासत' इति श्रुतिः । स चाक्षुपः स प्रकृतः शारीरः चक्षुपि भवतीति चाक्षुप इति टीकायां तदा वेदान्तपरिमापाप्रक्रिया। पूर्वोक्तार्थोत्र ग्रायः । दर्शनायेत्युक्तेराधिदैविकमात्र विवक्षणात् । न तु मोगाध्यपुरुषापेक्षा । एवं य इति । पूर्वोक्तरीत्या 'अथ यो वेदेदं जिप्राणीति स आत्मा गन्धाय भाणमिति श्रुतिः । एवं व्येति । 'अय यो वेदेदममिन्याहराणीति स आत्माभिव्याहाराय वा'गिति श्रुतिः । श्रवणायेति । 'अथ यो वेदेद १ शृण्वानीति स आत्मा श्रवणाय श्रोत्रमिति श्रुतिः । शृणवानीति टीकायाम् । मननायेति । अथ यो वेदेदं मन्वानीति स आत्मा मन इति श्रुतिः । 'अस्स दैवं चक्षुः स वा एप तेन देवेन चक्षुषा मनसैतान् कामानामोति सर्वा५५ कामानिति श्रुतिः । अस्या अर्थमाहुः । एतेविति । सर्वकार्य इति ज्ञानरूपे प्रयोजकम् । आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियमर्येन ततः प्रत्यक्षमिति नैयायिकप्रक्रिया । किं पुनीया मनः सुजतीति सप्तमस्कन्धे सद्वासनाप्रकरणे । एतदुपासनेति । अक्षिपुरुषोपासनाफलम् । सर्वलोकाप्तिः सर्वकामातिः । तं या एतमिति । 'तं वा एतं देवा आत्मानमुपासते । तस्मादेपां सर्वे लोका आताः सर्वे च कामाः स सर्वाध लोकान् सर्वाथ कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विज्ञानातीति ह प्रजापति- स्वाचेति श्रुतिः । एवं सर्वमुपपाय सम्पाघाविर्भावस् य एप सम्प्रसाद इत्यादी विषयवाक्ये केव- लेनैवात्मनाविर्भवतीत्युक्तम् । तथ्याख्यानमुपक्रमविरुद्धमनुचितमित्याहुः । तथा चेति । उपकमो- फापहतपाप्मत्वादेरपि सत्यकामत्वादिवरखरूपेणैव धर्मत्वे न तु शब्दविकल्पजत्ले च धर्मान्तरेणाविर्मावे च । इन्द्रज्ञानमिति ! मामेवात्मानं जानीहीतीन्द्रप्रतर्दनसंवादस्थमनुसृत्य मलप्रात्यवगममैन्द्र- मननुमत्य । हेत्वन्तरमाहुः जीवात्मन इति । जीवस्येन्द्रस्य । परमात्मन अमेदो यो वर्तते स न- मेदामावरूपः निःसम्पोधमुक्तेरभावात् । किन्तु समम्पोधरूपमुक्तरुपपादनात्तादात्म्यरूपलेनेत्यर्थः । पूर्वमिति । अत्रैव । अभ्युपगमेति । भेदामावरूपामेदस्य । आख्यायिकेति । तद्धोमये देवा इत्यारम्यास्यायिका तसा उपक्रमे य आत्मापहतपाप्मेत्यादिरुपे । ननु अपहतपाप्मपदेन जीवोपनमोस्तु अभेदात् । पामरूपप्रतियोगिनो प्रमण्यमावाचेत्सत बाहुः जीवस्त्विति । अपहतशप्मत्वं प्राणि १.कामानाप्नोति ममिति पाठान्तरम् ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १७३ । भाप्यप्रकाशः। भोगयोग्यत्यात्तथोच्यते । एवं सति 'अविभागेन दृष्टत्वादिति सूत्रेऽविभागः सोऽप्यविभक्तः, भ्रातृणामिव भोगमानसाम्यादेव, न त्वभेदात् । अत एव काठके 'यथोदकं शुद्ध शुद्धमासिक्तं तोडगेव भवति एवं मुनर्विजानत आत्मा भवति गौतमेति मुक्तस्वरूपनिरूपणपरे वाक्ये तागिति पदेन साम्यमेवोक्तम् , न त्वभेदः, तथा सति तदेवेति चूयात् । एवं नदीसमुद्र- निदर्शनेपि भेदस्यान्यानेयत्वाय नदीनां नामरूपत्यागकथनं द्रष्टव्यम् । एवं 'तत्वमसि' 'अहं ब्रह्मासी'त्यादावपि ब्रह्मणः सर्वरूपत्वादशांशिभावेनैव तादात्म्यमभिनेत्य जीवस्यापि ब्रह्मामेद उच्यते, न त्वमेद इत्यभिप्रायेणेत्यवगन्तव्यम् । एवं 'यत्र नान्यत् पश्यती'त्यनेनोक्तो भूमा- न्यदर्शनाभावोऽप्यंशांशिभावावगमादेवोपपन्नतरः । न तु द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्त'मि- त्यत्रापि विभागाभावादेव द्वितीयदर्शनाभायो द्रष्टव्यः । इदं च तत्र तत्र बहुधोपपादितमिति नानाधिकमुच्यते । अतो यदुक्तं भेदनिर्देशस्त्वभेदेऽप्युपचर्यते, 'स भगवः कसिन् प्रतिष्ठित इति खे महिनी'ति । 'आत्मरतिरात्मक्रीड' इत्यादिदर्शनादित्युक्तम् , तदप्यप्रयोजकम् । भेद- रश्मिः। न प्रतियोगिसापेक्षाभावरूपम् । अखण्डशब्दार्थत्वात् । मुक्तात्मा जीवस्तु मुक्तौ आवरणभङ्गेन साधनैर्वा स पाप्मानं निहत्य प्राप्तस्वरूपः तथानामापहतपाप्मा भवतीति ब्राह्मण देहेन लौकिकैः काम- रक्षरात्मकत्वेन जीवस्य मोग्यत्वाचोपक्रमेऽपहतपाप्मत्वेनोच्यत इत्यर्थः । योऽविभागः अविभक्त एवावतिष्ठत इति सिद्धान्तीयः । न स्विति । निःसम्बोधमोक्षरूपफलाभावेन ससम्योधमोक्षे भेदा. भावरूपमोक्षाभावात् । तादृगिति । तमेवेमं पश्यन्ति जना इति तादृक् । तदेवेति तागेव भवतीत्यत्र तदेव भवतीति चूयात् । पूर्वोक्तं दूपयित्वान्यदपि भाष्यीय दूपयन्ति स्म एवं नदीति । नदी यमुनागङ्गादिरूपा समुद्रः क्षीरोदादिरूपः । तयोर्मेदः प्रसिद्धः नदीनामरूपत्यागः । न तु प्रवाह- रूपवरूपत्यागस्तस्स कथनम् । 'ता नाविदन्मय्यनुपगवद्धधियः स्वमात्मानमदस्तथेदम् । यया समाधी मुनयोधितोये नद्यः प्रविष्टा इव नामरूपे' इत्यादौ द्रष्टव्यम् । तादात्म्यमिति ! ब्रह्मत्वेन तादा- त्म्यम् । घटत्वेन घटतादाम्यवत् । घटो नेति न प्रतीतिः । न त्विति । ननु तर्हि तत्त्वमिति व्युत्पत्ति- भङ्ग इति चेन्न । फलाध्याये तस्या अमुख्यत्वात् । अत्र श्रुतिं प्रमाणयन्ति स्म । एवमिति । भूमा- न्येति । भूमोन्यस्य दर्शनस्साभावः । अंशांशिभावो भेदप्रत्ययप्रयोजकः । तादृशामेदो यत्र नान्यत्पश्य- तीत्युक्तो न भेदाभावरूपोऽपि तु तादात्म्यरूपः । उपपन्नेति । तमप्प्रत्ययान्तं नोक्तम् । 'युक्तयः सन्ति सर्वत्रे'ति वाक्यात् । इत्यत्रापीति । वृहदारण्यकेपि ज्योतिर्माह्मणे तत्र तत्रेति । प्रथमाध्याये तृतीयपादे सुपुत्यधिकरणे द्विसूत्रे । लिगभूयस्त्वाधिकरणे तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे । यहुधेति । खपरनपहुधा । भेद इति । ज्योतिरुपसम्पये भेदनिर्देश इति । ज्योतिरुपसम्पयेति कर्तृकर्म- निर्देशाग्नेदनिर्देशः । विपरीतलक्षणयाभेदेप्युपर्यत इत्यर्थः । ख महिझीत्यत्राधाराधेयनिर्देशानेद- निर्देशः । आत्मनि रतिर्यस्य, आत्मनि क्रीडा यस्यात्मना मिथुनं यस्सेत्सनापि भेदनिर्देशः । तथा च से महिझीति मेदनिर्देशस्सामेदोपचारकस्य दर्शनात् । तथात्मरतिरित्याभेदनिर्देशस्सामेदोपचार- कस्स दर्शनादित्यर्थः । भेदविरुद्धति । अमेद इत्यत्र विरोधो नत्रयः पदमु नयेषु । भावप्रधानो भेदविरुद्धशन्दः । भेदविरुद्धत्वं भेदविरोधः भेदविरुद्धा सम्पत् भेदविरूद्धसम्पत् तसाः तादाम्येन तदात्मनो मावेन ब्रह्मत्वादिना रूप्यते व्यवहियत इति तादात्म्यरूपस्तस्स अभेदस ।

·१७६ श्रीमद्रमसूत्राणुभाष्यम् । [भ०४ पा०४ म०२ सू०७ भाष्यप्रकाशः। इत्यौडलोमेरभिप्रायः सायवैशेपिकादीनामिव । इदानीन्तना अपि केचिदेतदेवं दर्शनं प्रतिपन्ना इति । बादरायणसूत्रं त्वेवं व्याकुर्वन्ति । तथाहि । एवमपि चतन्यमानत्वेपि पूर्वस्याप्यश्चर्यरू- पस्य भावात् । कथम् । उपन्यासात् पूर्वक्तिन जैमिनीयेन हेतुना उभयेपां वेदवाक्यानां प्रामा- ण्याविशेषात् । असाधारणत्वाचापहतपाप्मादिगुणानां व्यतिरिक्ताव्यतिरिक्तस्वभावत्यादविरोधं भगवान् चादरायणः परिनिधिकाय । न च गुणगुणिनोरेकत्वानेकत्वविरोधः । यथामिरेकः सप्त- जिह्वः प्रकाशवानू ज्वलन उष्ण इति न नानात्वम् , यथा च उद्यदिनकर एकं फिरणजालमत्र- निमण्डले प्रथयन्नानेको भवतीति । अत्र वैशेषिकाः प्राहुः ससम्बोधो मोक्षो नोपपद्यते सर्वज्ञत्वादिगुणयुक्तः । दुःखनिवृत्ति- मात्रं मोक्षः । आनन्दादिशब्दाथ दुःखानिवृत्तिमात्रावलम्बनाः यदि च मुखे रागेण प्रवर्तत, तो वन्ध एव स्यात् । गुणस्य बन्धहेतृत्त्वात् । शरीरेन्द्रियमनसां निवृत्ती विज्ञानोत्पत्तिहत्त्वभावात् । मुक्तो निःसंज्ञः पापाणकल्पोऽवतिष्ठते । साङ्ख्याः पुनचैतन्यस्वभाव आत्मा, तस्स द्रष्टुः खरूपे चैतन्यमात्रेवस्थानमसम्प्रजात- योगनिष्पत्ती मोक्ष इति मन्यन्ते । तत्राभिधीयते । यत्तावदुक्तं रागो बन्धहेतुरिति । तदयुक्तम् । शास्त्रादयं विभागो गम्यते । यथा स्वदारगमनं नाधर्माय, तथा विपयविषयो रागो बन्धहेतुः, निरतिशयानन्दब्रह्मविषयो मुक्तये । न चानन्दशब्दो दुःखाभाववचनः । शतगुणोचरोत्तरक्रमेण उत्कर्षापकी प्रतिपाद्य निरतिशयस्य ब्रह्मानन्दस्योपदेशात् । न चाभावस्य निरुपाख्यस्योत्कर्षापकौं । लोकैपि दुःखतार- तम्यं सुखतारतम्यं च परस्परविलक्षणं प्रत्यक्षेणानुभूयते । तस्मान्मुक्तः कारणात्मानमाप्तस्तद्वदेव सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्वात्मापि भवतीति जैमिनिबादरायणयोरमिप्रायः । ततो ये वेदयाह्या वैशे- पिका: साझ्यास्तत्पमाञ्चलम्बिनथ, ते सर्वेऽपसिद्धान्तिनः, तर्कमवाशरणत्वादिति । यदि च विज्ञानमा ब्रह्म, तदानन्दपदमनर्थकम् । न हि चैतन्यमात्रमानन्दः । दुःखावस्थायामपि चैतन्या- नुवृत्तिदर्शनात् । न च दुःखनिवृत्तिमानमानन्दशब्दार्थ इति युक्तम् । तस्मात् स्वयं संविदितमेव सुखं सर्वदा मुक्तसाम्युपेयमिति । रश्मिः। वैशेषिका नैयायिकविशेषाः । आदिना मायावादिनः तदनुसारिणः दर्शनं शास्त्रं , ज्ञानं वा। आमावादितिपदच्छेदः । ऐश्वर्यरूपस्सामावादित्यत्र । हेतुनेति । ब्राह्मणेत्यनेन सधर्मप्रतिपादकेन । व्यतिरिक्तेति । 'प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वादिति सूत्रात् ।, परिनिश्चिकायेति । चिञ् चयने परिनिःपूर्वकः, लिट् । एकत्येति । धर्माणां धर्नामेदपक्षे । सप्तजिह्र इति । 'सप्त ते अमे समिधः सप्त जिह्वाः' इति श्रुतेः। रागेणेति । अपहतपाप्मत्वादिध रागेण । एवेति । लोके तथादर्शनादेवकारः । तस्येति । जीवात्मनः । असम्प्रज्ञातेति । असम्प्रज्ञातसमाधिनिप्पत्तौ । न संप्रज्ञात वरूपं यत्र योगसूत्रमत्र । 'देशवन्धश्चित्तस्य धारणा । तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् । तदेवा- माननिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधि'रिति सूत्रत्रयम् । निरतिशयेति । निरतिशयानन्दो ब्रह्म यदि मक्तिविषयः । प्रतिपाद्येति । तैत्तिरीये आनन्दमीमांसायां प्रतिपाद्यः उपदेशादिति । 'ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः स एको ब्रह्मण आनन्द' इत्यत्र 'यतो वाचो निवर्तन्त' इति श्रुत्येकवाक्यतयोपदेशात् । निरुपाख्यस्येति । द्वितीयाध्यायतर्कपादे नास्तिकमतोक्तौ । लोकेपीति । परविलक्षणं चेत्यन्वयः । इति युक्तमिति । 'दुःखामावं सुखं चैव पुरुषार्थद्वयं मत'मिति वाक्यविरोधात् । स्वयं संविदि- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । . भाष्यप्रकाशः। अत्र पूर्वेषां सूत्राणां शङ्कराचार्यवदेतैर्योऽर्थ उक्तः, स तु तदुत्तरेणैव दत्तोत्तरः । शेपं त्वविरुद्धवादनुमन्यामहे । रामानुजाचार्यास्तु-परं ब्रह्मोपासीनानामात्मानं च प्रकृतिवियुक्तब्रह्मात्मकमुपासीना- नामचिरादिमार्गेणापुनरावृत्तिलक्षणा गतिरुक्ता । इदानी मुक्तानामैश्वर्यप्रकारं चिन्तयितु- मारभत इति पादद्वयार्थमुक्त्वा, सम्पद्याविर्भावसूत्रे छान्दोग्यस्थप्रजापतिवाक्यगां तामेव श्रुति विपयत्वेनोपन्यस्य, पूर्वोक्तवदेव सर्व सिद्धान्तपर्यन्तमुक्त्वा, अविभागेन दृष्टत्वादिति द्वितीये. ऽधिकरणे, किमयं प्रत्यगात्मा स्वात्मानं परमात्मनः पृथग्भूतमनुभवति, उत तत्प्रकारतया तदविभक्तमिति संशये, 'सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता' 'यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुष ब्रह्मयोनिम् , तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्य- मुपैति, 'इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागता' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यां मुक्तस्स परेण साहित्य- साम्यसाधर्म्यप्रतिपादनात् पृथग्भूतमेवानुभवतीति प्राप्ते, अनेन सूत्रेण परसाद् ब्रह्मणोऽवि- भागेन स्वात्मानं मुक्तोऽनुभवतीति प्रतिपाद्यते । तत्र हेतुर्दृष्टत्वादिति । 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य निवृत्ताविद्यातिरोधानस याथातथ्येन स्वात्मनो दृष्टत्वात् । स्वात्मनः स्वरूपं हि, 'तत्त्वमसि, 'अयमात्मा ब्रह्म, 'एतदात्म्यमिदं सर्वम्, 'सर्वं खल्विदं ब्रह्मेत्यादिसामानाधिकरण्यनिर्देश 'य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरम्', 'अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनाना'मित्यादिश्रुतिभिः परमात्मात्मकं तच्छरीरतया तत्प्रकारभूतमिति काशकृत्स्नसूत्रे सिद्धम् । अतोऽविभागेन 'अहं ब्रह्माऽमी'त्येवानुभवात्तैर्वाक्यैः साम्यसाधर्म्यव्यपदेशो ब्रह्मप्रकारभूतस्यैव प्रत्यगात्मनः स्वरूपं 'तत्सम'मिति श्रुतिः प्रतिपादयति । सहश्रुतिस्त्वेवंभूतस प्रत्यगात्मनः प्रकारिणा ब्रह्मणा सह तद्गुणानुभवं प्रतिपादयतीति न कश्चिद्विरोधः । 'सङ्कल्पादेव तच्छ्रुतेः, 'अधिकं तु भेदनिर्देशा'दित्यादेश्च न विरोध इति ब्राह्मदेहेन जीवस्य तत्र भोगं परमात्मसङ्कल्पात् कर्मानधीनस्वभगवत्सृष्टपदार्थैरेव तद्भोगं स्वसृष्टपदार्थैश्च लीलारसभोगादिकमङ्गीकुर्वन्ति । तत् सिद्धान्तादविरुद्धमित्युपादेयम् । रश्मिः। तमिति । इदं पापाणकल्पस्य मुक्तस्यापि ज्ञेयम् । सतः पापाणकल्पस्यानन्दजनकत्वात् । अत्रेति भास्कराचार्यमते । परं ब्रह्मेति परं ब्रह्म मायारूपाचिद्विशिष्टं तस्योपासीनानां विशिष्टत्वनिरूपकाणां चिताम् । आत्मानं विशिष्ट प्रकृतिरचित्तद्वियुक्तम् । उपासीनानामिति चिताम् । विशिष्टाद्वैतं मतम् । ऐश्वर्येति । ईश्वरत्वं यजातं तस्य प्रकारम् । तत्मकारेति । ईश्वरत्वप्रकारतया श्रुतिस्मृतिभ्यामिति । द्वित्वम- विवक्षितम् । श्रुतिस्मृतिभ्य इत्यर्थः । रामानुजभाष्ये तु इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्य इति पाठः । तथा च लेखकदोपाद् द्विवचनमन । साहित्येति । यथाक्रमं त्रिषु वाक्येषु बोध्यम् । इत्यादि सामानाधि- करण्येति । सामानाधिकरण्यं, भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वे सत्येकार्थप्रतिपादकत्वम् । तत् तत्त्वमित्यत्र 'अय- मात्मेत्यत्र' 'ऐतदास्यमिदं सर्व'मित्यत्र सर्वमिदं म त्यत्र सामानाधिकरण्यनिर्देशास्तैः । अन्तर्यामिब्राह्मणे परमात्मशरीरतया परमात्मप्रकारभूतम् । आत्मशरीरः परमात्मेति । तत्सममिति साम्यश्रुतिः। न विरोध इति । अधिकसूत्रोक्ते ब्रह्मणो जगत आधिक्येपि सङ्कल्पसूत्रोक्तपरमात्मसङ्कल्पाद्भोग इति न विरोध इति हेतोः। तत्रेति। चिदचिद्विशिष्टे । कर्मानधीति । कर्मानधीनत्वेन रूपेण यो भगवान् जीवीयकर्माननु- रोधी मगवानित्युक्तम् । तेन सृष्टैः पदाथैः तद्भोगंजीवकर्मकं भोगम् । स्वसृष्टेति। आत्मसृष्टपदाथैः। ली- २३ ३० सू०र०

·१७८
श्रीगद्दासूचाणुमाप्यम् । [अ०४ पा०४ १०.२सू०८.
सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः ॥८॥
एवं परमाप्तिः फेपाश्चिदेव भवति। तत्र हेत्वपेक्षायामाह। भजनानन्वं
दातुं यमेव सकल्पविपपीकरोति, स एवैयं प्रामोतीति भगवत्सङ्कल्प एव तत्र.
हेतुः । तत्र प्रमाणमाह । तच्छुतेः 'नायमात्मे' त्युपक्रम्प, 'यमेवैप घृणुते तेन
लभ्य' इति श्रुतिः श्रूयते, अतः स एवात्र हेतुः । श्रुती प्रवचनादिनिपेधः कृत
इत्यनाप्येवकार उक्तः चकारात्तजनितैवैतदनुरूपा परमार्तिः संगृह्यते ॥ ८॥
भाप्यप्रकाशा
शैवस्तु-तन्मतस्यैव चौरः शैवीः श्रुतिस्मृतीरुपन्यस्य खं मतं ततो मिनत्ति । तत्र
शिवपदस्य नारायणादिपदवत् परब्रह्मवाचकताया वाराहपुराणे उक्तत्वात् स्वरूपमेदकत्वामावे
कोपि न विरोधः । रूपभेदकत्वे तु नृसिंहपूर्वतापिनीयोक्तादिरीत्या तत्रोत्कर्षविधान्त्यमावस्य
महस्ताख्ये पादे निपुणतरमुपपादितत्वान्न तसिन् परत्वमिति न तदर्थमधिकं किश्चिदुच्यते ।
माध्यास्तु-कर्मनाशाख्यं फलं प्रथमपादे, देवानां मोक्ष उत्क्रान्तिश्च द्वितीयपादे फलम् ,
मार्गो गम्यं च तृतीये पादे फलम् । एवं त्रयं पूर्वमुक्त्वा चतुर्मुखेन सह परं ब्रह्म प्राप्तानां यस्तत्र
भोगः क्रमप्राप्तः, तमत्र पादे वदतीति पादार्थमुक्त्वा, 'सम्पद्याविर्भाव' इत्यत्र 'सम्पद्याविहायेति
पाठमीकुर्वन्तोऽविभागसूत्रपर्यन्तं प्रतिसत्रमधिकरणभेदमङ्गीकुर्वन्तः प्रथमे मुक्तस्य ब्रह्मानति-
फ्रमेण भोगम् , द्वितीये ब्रह्ममाप्तस्स मुक्तत्वम्, तृतीये मुक्तप्राप्यस्य परस्य ज्योतिपः परमात्मत्वम् ,
चतुर्थे च महप्राप्ति सायुज्यादिरूपामुक्त्वा, तेषां ब्रह्ममुक्तवहिष्ठभोगभोक्तृत्वं प्रतिपादयन्ति ।
'माझेणे ति त्रिसूत्रेऽधिकरणे च चिन्मावदेहानां भगवत्सायुज्यं प्राप्तानां ब्रह्माशानुगृहीतः स्वाहै-
भॊगं प्रतिपादयन्ति । तत्रोदासीना वयम् ॥ ७ ॥
सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः॥८॥ सूत्रमवतारयन्ति एवं परेत्यादि । व्याकुर्वन्ति भजने-
त्यादि । स एवेति । वरणरूपः सङ्कल्पः । अनापीति । सूत्रेपि ॥८॥
रदिमः।
लारसेति । आदिना ससम्बोधो मोक्षस्तम् । शैव इति । भगवान् शैवः । नसिंहेति । आदिनाथ-
वैशिर आदिस्तन ज्ञानेन भक्तेति शिवविशेषणात्तदुक्तरीत्या । भजनीये उत्कर्पविश्रान्त्या । तत्र शिवे ।
वाद इति द्वितीये वादे । तस्मिन्निति शिवे । तदर्थमिति शिवमतनिवृत्तये । अनतिक्रमणेत्य-
विहायेत्यस्सार्थः । तेपामिति । मुक्तानाम् । ब्रह्माङ्गेति । ब्रह्माङ्गं कारणं कारणमनु पश्चात् कार्या-
णीव गृहीतः स्वाइँ मुक्तानामङ्गैः । उदासीना इति । पूर्ववव्याख्यानम् ॥७॥
सङ्कल्पादेव च तच्छुतेः॥ ८॥ भाष्ये । वरणं सङ्कल्पः । वृङ् सम्भक्तौ । तथा च ।
प्रमेयपलं सङ्कल्पः । लपू सामर्थे । पलं सामर्थ्यम् । सामथ्येन वरणमिति सङ्कल्पकार्ये सङ्कल्पपदं
लाक्षणिकम् । बलं भक्तिरिति भाष्यम् । सङ्कल्पविषयो भक्तः विषयविपयिभावः । फलकर्मणोः
सम्बन्धः तदनुकूलो व्यापारो भगवन्निष्ठः । एतद्यमेव सङ्कल्पविषयं करोतीति भाष्येणोक्तम् । एवं च
पुष्टिमक्तिजभगवदावेशे पूर्वसूत्रोक्ते सङ्कल्पो हेतुः । तत्र चतुर्यु आय आर्कोधिकारी । तदुक्तं विरहा.
तुरात्मे'त्युद्धववाक्यं तृतीयस्कन्धे । 'ममातायाः सखे दर्शय सन्निधि'मिति पश्चाध्याय्याम् । तदेत-
दाहुः । चकारादिति । अनुक्तसमुच्चयार्थकात् । वरणजनितैव । एक्कारेण लौकिकविषयालन्धिज-
नितत्वयोगव्यवच्छेदः क्रियते । तदनुरूपेति । भगवदानन्दाशनानुरूपा न तु तूष्णीं दुःखरूपा
तस्या निषेधात् । नीत दुःखता'मिति श्रुतौ । दुःखतांदुःखसत्तां पश्यतीत्यन्वयः। परमार्तिरधिकारः॥८॥

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् ।
अत एव चानन्याधिपतिः॥९॥
यतो हेतोः साधनं फलं चोक्तरीत्या स्वयमेव, नान्योऽतो हेतोस्तेपां हृदि
साधनत्वेन फलत्वेन प्रभुरेव स्फुरति, नान्यः, तेनानन्यास्ते । तेपामेवाधिपतिः
पुरुषोत्तमः । अन्यत्राधिपत्यं विभूतिरूपैः करोति, अतः 'सर्वस्याधिपति'रिति.
श्रुतिरपितदभिप्रायेणैवेति भावः। चकारात्, 'मदन्यत् ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो
मनागपीति भगवद्वाक्यं समृह्यते । अन्यथा सर्वज्ञस्याकुण्ठितज्ञानशक्तरेवं
कथनमयुक्तं स्यात् । अतः पुष्टिमार्गोऽनुग्रहैकसाध्या प्रमाणमार्गादिलक्षणः, तत्र
विश्वासश्च तथेति सिद्धम् ॥९॥
भाष्यप्रकाशा
अत एव चानन्याधिपतिः॥९॥ व्याकुर्वन्ति यत इत्यादि । यतो हेतोः पुष्टिमार्गी-
याणां चरणादिरूपं साधनं स्वखरूपात्मकं फलं च स्वयमेवातस्तथेत्यर्थः । 'सर्वस वशी'त्यादि-
श्रुतिविरोधपरिहारायाहुः अन्यत्रेत्यादि । शेपं स्फुटम् । विश्वासस्तथेति । अनुग्रहैकसाध्यः ।
अत्रान्ये मुक्तसङ्कल्पं व्याकुर्वन्ति । 'अनन्याधिपति'रित्यत्र च जीवस्य स्वाधीनताम् ।
तद्यदि, 'सर्वस वशी सर्वस्पेशानः सर्वस्याधिपति'रिति श्रुतिं नोपरुन्ध्यात्तदोपादेयम् , अन्यथा
तूपेक्ष्यम् ॥९॥
रश्मिः।
अत एव चानन्याधिपतिः ॥ ९॥ साधनमिति । आदिना सङ्कल्लो वरणजनकः ।
स्वस्वरूपेति । वृतस्य भक्तस्य शरीरात्मनोरभेदात्तस्यैप आत्मा वृणुते तनुं खा'मित्यत्र लभ्यविवरणे
वृतनिवेशात् खखरूपं खं आत्मा तस्य स्वरूपं वृत्तभक्तनिष्ठं वरणादि तत् आत्मनि शरीरे लभ्यविवरण-
शरीरे यस्य साधनस्य तत्स्वस्वरूपात्मकम् । फलं लभ्यपदोक्तम् । तथेति । पूर्वसूत्रोक्तरीत्या
स्वयमेवेत्यादिः । अनन्या इति । न अन्यत् फलभिन्नं साधनादि हृदि येषां ते अनन्याः । तादा.
त्याधिपत्यमुक्तम् । भेद आधिपत्यमाहुरित्याशयेनाहुः सर्वस्येति । विरोधस्तु मुक्तौ भेदाभावात्
प्रशासनस्य भेदाधीनत्वात् । अन्यत्रेत्यादीति । मायाभेदविशिष्टे जगति । विभूतीति । ब्रह्मा-
दिभिः । तदभीति । विभूत्यभिप्रायेण । पुरुपोत्तमस्य भक्तैः सह निगूढभावकरणातिरिक्तखक्रीडामावा.
देवकारस्तद्योग व्यवच्छिनति । अनुग्रहेति । विश्वासस्स पुष्टयन्तर्गतत्वात्तथा । मुक्तसङ्कल्पेति ।
दहरविद्यायां 'अथ य इहात्मानमनुविद्य वजन्त्येता५सत्यान् कामाश्स्तेपा५सर्वेपु कामचारो भवतीति ।
आत्मानुवेदिनो मुक्तास्तेपां सङ्कल्पा अव्यवहितोत्तरश्रुतिपु ‘स यदि पितृलोककामो भवति सझल्पादेवास्य
पितरः समुत्तिष्ठन्ती त्यादिषु । एकत्वमविवक्षितम् । स्वाधीनतामिति । नान्योधिपतिर्यस्येति ।
अत एवेत्यस्सावन्यसङ्कल्पादेवेत्यर्थः ॥९॥

·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०४ पा०४ अ०२ सू० ११. अभावं वादरिराह ह्येवम् ॥१०॥ मुक्तोऽपि जीवः पुष्टिमार्गेऽङ्गीकृतो भगवदत्तं विग्रहं प्राप्य भजनानन्द मामोतीति सिद्धम् । अत्र प्रत्यवतिष्ठते । वादरिराचार्यों मुक्तस्य देहाद्यभावं मनुते । तत्र हेतुराह ह्येवमिति । ब्रह्मविदो हि मुक्तिरुच्यते । 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यती'याद्युक्त्वा, 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्ये' दित्यादिना द्वितीयज्ञाननिषेधमाह ब्रह्मविदः श्रुतिः । तथा च तस्य कामभोगवार्ता दूरतरेति, तदाक्षेप्यदेहोपि तथा ॥१०॥ भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥ ११ ॥ जैमिनिराचार्यस्तु मुक्तस्य पुंसो देहादेर्भावं सत्तां मन्यते । तन्न हेतु विकल्पेत्यादि । 'ब्रह्मचिदामोति पर मिति श्रुत्या ब्रह्मज्ञानस्य तत्प्राप्तिसाधनत्व- मुच्यते । 'नायमात्मेति श्रुत्या तु वरणमानप्राप्यत्वम् । 'सोऽश्नुत' इत्यादिना च परमायुपन्यासः क्रियते । इहैव समवनीयन्ते' 'नव सन् ब्रह्माऽप्येतीति च पठ्यते । एवं सति मिथो विरोधे तभावायोक्तव्याख्यानरीत्या ज्ञानमार्गीयस्य ब्रह्मज्ञानेनाक्षरब्रह्मप्ताप्तिः, पुष्टिमार्गीयभक्तस्य तु 'सोऽश्नुत' इत्यनेनोक्ता पर- प्राप्तिरिति व्यवस्थितविकल्प एव श्रुत्यभिमत इति ज्ञायते । तेन, 'नायमात्मेति , . भाष्यप्रकाशः। अभावं वादरिराह ह्येवम् ॥ १०॥ अनेत्यादि । असिन्नर्थे निःसम्बोधनिरानन्दमु- क्तिवादी मत्यवतिष्ठत इत्यर्थः । तत्र हेतुः । पादरिरित्यादि । शेपं स्फुटम् ॥ १० ॥ एतन्मते कामाशनयोधकथुत्यादयः पूर्वकक्षाविश्रान्ताः जैमिनिस्तु पूर्वकक्षाविश्रान्ती मानामावात् ब्रह्मविद्वृत्तान्तकथनस्योभयत्र तुल्यत्वान्मार्गमेदेनाधिकारिमेदमङ्गीकृत्योभय- व्यवस्थामाह। भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥ ११॥ विकल्पामननादिति । विरुद्धाः कल्पाः पक्षाः विकल्पाः श्रुतिपूच्यमानाः, तेपां आमननात् आसमन्तान्मननाद् विचारात् । तथा च ज्ञानप्राप्यत्वविरुद्धं वरणकलभ्यत्वं कामाशनविरुद्धश्चाप्यय इति साधनयोः फलस्वरूपयोश्च मिथो विरुद्धत्वे सति तदभावायाधिकारिभेद आस्थेय इति ज्ञानमात्रात् साधनात् नामावे तत्र लयः,, रदिमः। अभावं यादरिराह येवम् ॥१०॥ निःसम्बोधेति । अर्थयलाच्छन्दोप्यन्यथा नेय इति मत्सेशो भवति । भाष्ये । तथेति दूरतरः ॥ १० ॥ भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥ ११॥ एवं सतीति भाष्यं विवृण्वन्ति । इति ·" भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १८१ श्रुतिः परप्राप्तिविपयिणी । 'इहैवे' त्यादिश्रुतिस्तु मर्यादामार्गायविपयिणीति मन्तव्यम् । एवं सति पुष्टिमार्गीयस्य भोगसाधनात्मकविग्रवत्त्वं निष्प्रत्यूह सिध्यति। 'तत् केन के पश्ये' दित्यादिना तु ब्रह्मज्ञानसामयिकी व्यवस्थामाह, न तु तदुत्तरकालीनपरप्राप्तिसामयिकीमिति किमनुपपन्नम् ॥ ११ ॥ द्वादशाहवदुभयविधं वादरायणोऽतः ॥ १२॥ ब्रह्मणासह सर्वकामाशनप्रयोजकं शरीरं शरीरत्वस्य भूतजन्यत्वव्याप्यत्वा- तदभावेनाशरीररूपम् , तद्भोगायतनत्वेन शरीररूपमपीति बादरायण आ- चार्यों मन्यते । अत्र हेतुः, अत इति। तथाविधश्रुतेरित्यर्थः। तथाहि । 'भूमैव विजिज्ञासितव्य'इत्युक्त्वा, तत्वरूपमाह 'यो वै भूमा तत्सुख'मित्युपक्रम्य, भाग्यप्रकाशः। वरणसहकृतात्तु तल्लाभः स्वाधीनतया स्वरूपानुभावात्मक इति श्रुत्यभिप्रेतस्य व्यवस्थितविकल्पस्य सम्यग्विचारात् तथेत्यर्थः । शेपं स्फुटम् ॥ ११ ॥ द्वादशाहबदुभयविधं बादरायणोऽतः ॥ १२॥ भगवान् व्यासस्तु जैमिन्युक्त- व्यवस्थां वादयुक्तं द्वैतदर्शननिषेधं चाङ्गीकृत्य जैमिन्युक्तात् कश्चिद्विशेपमाहेत्याशयेन सूत्रं व्या- कुर्वन्ति ब्रह्मणा सहेत्यादि । एवमधिकारिभेदमार्गभेदाभ्यां मुक्तस्य देहसत्तायास्तदभावस्य च प्राप्तौ यस्स शरीरं प्राप्तम् , तत् कीदृशमित्यपेक्षायां तच्छरीरं उभयविधम् , केनचिद्धर्मेण शरीररूपम्, केनचिद्धर्मान्तरेण अशरीररूपमित्येवं द्विविधमिति बादरायण आचार्यों मन्यत इत्यर्थः । हेतुबोधिका श्रुतिः कुत्रास्तीत्याकाङ्क्षायामाहुः तथाहीत्यादि । तथा तत्प्रकारकं हि यतो हेतोः, 'भूमैव विजिज्ञासितव्य' इत्याद्युक्त्वा तस्य शरीरस्य स्वरूपमाह । तथा च छान्दोग्ये भूमविद्यायामस्तीत्यर्थः । ननु तत्र भूम्नः स्वरूपमुच्यते, न शरीरयेत्यत आहुः यो वा इत्यादि । सत्यं भूना स्वरूपमुच्यते, तथापि तस्स सुखरूपत्वमुफ्क्रम्पाने सुसरूपतया तदुच्यते, इत्येचं रश्मिः। साधनयोरित्यादि । वरणसहकृतादिति । अनुग्रहजपुष्टिभक्तिरूपात्साधनात् । 'वशे कुर्वन्ति मां भक्त्येति वाक्यादाहुः । वाधीनतयेति । तथा च एवमपि उपन्यासादिति सूत्रभाष्यं भगवदा- नन्दमभुत इति । तथेति । ज्ञायत इत्यर्थः । शेपमिति । तेन नायमात्मेत्यादि भाष्यं स्फुटम् । तथाहि । मर्यादामार्गीयविषयिणीति । मर्यादामार्गीयसयोमुक्तिविपयिणी । ब्रह्मज्ञान- सामयिकीमिति । गीताप्टादशाध्यायोक्तसात्त्विकज्ञानसामयिकीमिति ॥ ११ ॥ द्वादशाहवदुभयविधं वादरायणोऽतः ॥ १२॥ ब्रह्मणा सहेत्यादीति । भूत- जन्यत्वेति । भूतजन्यं शरीरत्वात् । देवदत्तशरीरवत् । तदभावेन भूतजन्यत्वाभावेन । तदिति भिन्नं पदम् । एवमधीति । यादरिरार्थी अधिकारी । जैमिनिरानॊधिकारी- यधिकारिभेदः । अधिकारभेदे तत्कृतो मार्गभेदः ताभ्याम् । केनचिदिति । भोगायतनत्वेन धर्मेणेत्यर्थः । केनचिदिति । भूतजन्यत्वाभावेन धर्मान्तरेण । अशरीररूपमित्यत्राभावज्ञानं शरीररूपप्रतियोगिज्ञानाधीनमिति भाष्यविपरीतक्रमः । भाष्यं तु सूत्रे अनुरुणद्धीत्यदोपः । सूनयोस्तु शरीराभावः । द्वितीये तु शरीराभावाभावरूपं शरीरमित्सदोषः । तदुच्यते । भूमखरूपमुच्यते इत्येवं . .

·१८२ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाध्यम् । [म० ४ पा० ४ ० २ सू० १२. अग्र उच्यते 'यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमे त्यनेन केवलभावविषयत्वं पुरुषोत्तमलक्षणमुक्त्वा केवलभावयतो भक्तस्य विप्रयोग- सामयिकी व्यवस्थामाह स एवाधस्तात् स उपरिष्टात् स पश्चात् स पुरस्तादित्या. दिना । ततः, 'स वा एप एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजाननिति पूर्वावस्थामन्य, संयोगावस्थामाह 'आत्मरतिरांत्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्द' इति वाक्येन, 'सोऽश्नुत' इति श्रुतिसंवादिनमर्थमुफ्त्वा, भक्तखरूपमाह 'तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यत एवं मन्वानस्यैवं विजानत आत्मतः प्राण' इत्युपक्षम्य, 'आत्मत एवेदर सर्वमिति। तेनाशरीरत्वं सिध्यति । अव्ययप्रयोगेणायिकृतादेव पुरुषोत्तमात् प्राणाद्याविर्भाव उच्यते । अत्र ल्यन्लोपे पञ्चमी । पूर्व विरहदशायां प्राणादयो भगवत्येव लीना आसन्, ततस्तत्माकट्ये तत एव माणादयोपि सम्पन्ना इति तत्मातेनिमित्तत्वम् यतो, विभूतिरूपाणामपि पुरुपोत्तमे लयो नानुपपन्नः । भाष्यप्रकाशा गृहीत्या विमजन्ते । यत्र नान्यदित्यादि, सर्वमितीत्यन्तम् । तथा चात्र नित्यनिरवधि- सुखात्मकं भूमानमुपक्रम्य तसाद भूम्न आत्मनः सकाशात् प्राणादिसर्यान्तानां देहान्तःस्थाना- माविर्भाव उक्तः । तेन तस्य भूताजन्यत्वादशरीरत्वम् । 'आत्मरति रित्यादिना भोगसोक्त- त्वात्तदायतनत्वेन शरीरत्वमतस्तथैत्यर्थः । ननु ब्रह्मणः सकाशादेव वैचिरीयादावपि सृष्टेरुक्त- स्वाद कोन विशेष इत्यत आहुः अव्ययेत्यादि । अत्रेति । 'आत्मत' इति शन्दे । तथा च तत्राकाशवाय्यादिभावापन्नात् सोच्यते, अत्र तु भूमरूपादेवेति विशेप इत्यर्थः । नन्वत्र भक्त- सैव व्यवस्थोच्यत इत्यत्र किं गमकमत आहुः पूर्वमित्यादि । तथा च यत इदमवस्थाद्वयं फ्रमेणोक्त्वा भगवदर्शनोत्तरं प्राणाधाविर्भाव वदतीति भगवत्मास्यनन्तरभावित्वकथनमेव तद्गमकमित्यर्थः । नन्वानन्दमयाधिकरणे विपयथुतौ एवंविदो भक्तस एतल्लोकत्यागः, 'असा. रश्मिः। गृहीत्येति । इस शरीरयन्तं गृहीला । विभजन्त इति विभाग मुर्वते । शन्दार्थान् । तस्येति । वृतभक्तस । तथेत्यर्थ इति । शरीरस स्वरूपमुच्यत इत्यर्थः । तेनाशरीरत्वं सिध्यतीति भाष्ये शरीरत्वमप्युपलक्षणविषया ज्ञेयम् । आत्मरतिरित्यादि वक्ष्यमाणमाप्यं त्वनुवादकमिति भावः । तैत्तिरीयादाविति । छान्दोग्यमादिशन्देन । 'सदेव सौम्येदमग्र आसी दिति । आत्मत इति शब्द इति । आत्मानं प्राप्य प्राणादयो भवन्तीत्यर्थः । भूमरूपादिति । तेन सदेवेत्सवाप्यानन्दा. नुक्तेस्ततोऽपि विशेषः । पूर्वमित्यादीति । भगवति लीला प्राणादयः प्रकटन्तीत्यर्थः । ततस्त- प्राकट्य इति । भक्तेच्छातः । आत्मनः प्राकट्ये सति । तत एव आत्मत एव प्राणादयोऽपि शरीरे सम्पन्ना आक्षिप्ते । तत्प्राप्त भगवति लयरूपायाः । निमित्तात्यमिति । नासतो विद्यते भावो नामावो विद्यते सत' इति गीतायास्तया । ततः किमित्सत माहुः । तथा चेत्यादि । यस्स भगवतो विरहेण लयाख्यप्रात्यनन्तरभावित्वकयनं मुक्तस तदेव मक्तस्य व्यवस्थाया गमकमित्यर्थः । तथा च: छान्दोग्यश्रुतिः मधुम्राह्मणे । 'तयत्प्रथमममृतं तद्वसव उपजीवन्त्यग्निना मुखेन न पै देवा अन्ति न पिपन्ति तदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रपादयन्तीति । वसवः साग- मारवन्तः अमिरूपाः मुसंथाचायः सर्वात्मभावयन्त इति । तथा चोक्तमाप्येपि मक्त इत्यर्थः । विषय- ६ ·भाष्यप्रकाशः। माश्च तत्र नित्सकीडास्थाः कृत्रिमा इमे इत्साह । इनदंद। उल्लस्टयल ना भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १८३ ल्लोकात् प्रेत्ये त्यनेनोक्ता, सोच 'वाङ्मनसी त्यादिना, 'सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्य' इत्यन्तेन व्युत्पादितः । या पुनस्तदन 'एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामती'त्यादिना विभूतिरूपाणां प्राप्ति- रुक्ता फलानुभवोपयोगिनी, सात्र सम्पद्याविर्भावादिसूत्राभ्यामुक्त्वा, 'ब्राह्मणे'त्यादि द्वादशा- ह'सूत्रान्तैर्युत्पाद्यते । फलानुभवस्त्वतिविगाढभावेन सर्वात्मभावे सत्येव भवतीति तद्बोध- नार्थ या पूर्व विरहदशा, सा तत्र ब्रह्मवित्प्रपाठकश्रुतौ 'यतो वाचो निवर्तन्त' इत्यारभ्य, 'उमे होयैप एते आत्मान५ स्पृणुत' इत्यन्तेन भृगुप्रपाठके च, 'हाश्चु हाश्चु' इत्यारभ्य, 'अहं विवं रश्मिः। श्रुताविति। 'को ह्येवान्यात्कः प्राण्या'दितिश्रुतौ । इत्यन्तेन सूत्रग्रन्थेन व्युत्पादितः । तद्न इति । विपयश्रुत्यग्रे तैत्तिरीये । फलानुभवेति । 'अलौकिको महान् भोगः प्रथम विशते सदेति सेवा- फलान्योक्तं फलं तदनुभवोपयोगिनी । अतिविगाढेति । विरहे भवति । 'धारयन्त्यतिकृन्छेण प्रायः प्राणान्कथंचने'त्यत्रातिकृच्छ्रशब्दाद्विगाढः 'ता नाविदन्निति वाक्योक्तो भावो विरहः रसैकदेशः अव्य- वहितोत्तरप्राप्तिसाधनत्वात् । सर्वात्मभावः सर्वोप्यात्मनो भावः । या पूर्वमिति । भाष्ये पूर्व विरहदशायामित्यादिनोक्ता । सा तत्रेति । तैत्तिरीये उपसंहारे अर्थनिर्णायके अस्माल्लोकात्प्रेस एत- मन्नमयमात्मानमुपसंक्रामती'त्यादिविभूतिप्राप्त्यनन्तरं तत्सङ्गहलोकं तदप्येप लोको भवतीत्यनयोक्वा ब्रह्मवित्प्रपाठकश्चतावुच्यते । 'उभे येवैप एते' इति । भक्तिमार्गीयज्ञानमागीयौ भक्तमानिनी विशेष- तोनुग्रहवन्तौ । सामान्ये नपुंसकं श्रुतौ । स्पृणुते प्रीणीतः । एकवचनं छान्दसम् । नानी मक्तः स्पृणुत इत्येकवचनम् । स्त्र प्रीतौ । ननु सर्वात्मभावो भक्तिमार्ग इति उमे इति कयमिति चेन्न । ज्ञानेन भक्तेति श्रुतेः शिवे ज्ञानिनि 'अहं मनुरभवं सूर्यश्चेति श्रुतेः सर्वात्ममावदर्शनात् । ननु बानी तैत्तिरीये कुत्रेति चेन्न । उभे खेवैप इत्यस्याः पूर्वश्रुतौ 'एत५ह वा व न तपति किमहरमा नाकर किमहं पापमकरव'मिति । 'स एवं विद्वानेते आत्मानःस्पृणुत' इत्यस्यां विद्वानित्यनेन नान्युः।ल तात्पर्यार्थभक्तोऽपि विद्वानित्यस्यार्थः अतो द्विवचनम् । स्पृणुते स्पृणाते । मृगप्रपाठक सादीते। पूर्वम् 'एतत्साम गायन्नास्ते' इत्यत्र किमेतत्साम समत्वाद्रीव साम सर्वानन्यपं गारन् । स्वत। हा ३७३ अहो इत्यस्मिन्नर्थेऽत्यन्तविस्मयख्यापनार्याः । मार्गत्रय आश्चर्यनिति वापन अन्त आत्मा निरञ्जनः रज उपाधिः ब्रह्मा भक्त्युपाधिः मार्गत्रयेऽपि सन् । अहवान । - मार्गप्राधान्यायान्नस्य निरुक्तिः । 'पृथिवी वा अन्न मिति श्रुनेः । प्वी नान मन् दन्तः उक्तः । अहमेवानमिति । तत एव ज्ञानमार्गेप्यन्यविहायामानंदः। अंड पृथिव्यभेदः जगदाश्रयत्वादुभयोhणः । 'कर्मणो द्यपि योग्य बोड हार घोद्धव्यं गहना कर्मणो गति रिति कर्मज्ञो ब्रह्मा उच्यते नान्यः । यहा का विष्ट मोक्षो ब्रह्मणः । पुनर्विस्मयः । भक्तिमागी सामनावबान करनाद ! ज्ञानी तु सर्व ब्रह्मात्मकं पश्यन्नात्ति किन्वानन्दो भुनन्द्रीत मदद! कन्न। 'पयोव्रतेन व्रतयतीति' श्रुतेः । ज्ञानं कियेति पञ्चगुत्र इति यान्वित अन्नान्नादयोः सङ्घातकर्ता त्रिरुक्तिर्विस्मयस्थापनार्या छाट 'हनिमय। अहमस्मि भवामि प्रथमजा सोडा प्रथमोत्सनः निवडल्याटिन वैदिक काल दृषि- ·१८४ श्रोमगृह्मसूत्राणुभाष्यम्। [अ०४ पा० ४ अ० २ सू०१२. 'आत्मरति रित्यादिना, 'सोऽश्नुत', इत्यनेन च शरीरत्वम् | जैमिनिरप्यत एव 'ब्राह्मणेति मनुते । एकस्य विरुद्धोभयधर्मवत्त्वममन्वानं प्रति वैदिक दृष्टान्तमाह द्वादशाहवदिति । 'यः कामयेत प्रजायेयेति स द्वादशरात्रेण यजेतेति चोदनया द्विराण यजेते' त्यादिवनियतकर्तृकत्वेनाहीनत्वं गम्यते द्वादशाहस्य। 'बादशा- हमृद्धिकामा उपेयुः । य एवं विद्वापसः सत्रमुपयन्तीति श्रुत्या च सत्रत्वं यहुकर्तृकस्य गम्यते । एवमेव द्वादशाङ्गशरीरेन्द्रियप्राणान्तःकरणात्मभिरश्नुत इति सत्रतुल्यत्वम् । वस्तुतो भगवद्विभूतिरूपत्वेन ब्रह्मात्मत्वेनैकरूपत्वम्, अतो द्वादशाहबदुभयविधम् । सन्ने प्रत्येक चेतनानां यजमानानां फलभागि- त्ववदनापि, ताहरभक्तदेहादीनामपि ब्रह्मात्मकत्वात् । चेतनत्वमेवेत्यप्यनेन माप्यमकाश! 1 भुवनमभ्यभवां सुवर्णज्योती रित्यन्तेनोक्ता । तथा सति यस्तादृशः स आनन्दमयं ब्रह्मस्वरू- पमात्मादेशोक्तप्रकारेणाहकारादेशोक्तप्रकारेण वानुभवतीति सिध्यति, अतो विभूतिरूपाणां प्राणादीनां लयाङ्गीकारोऽनुपपन्न इत्यत आहुः विभूतीत्यादि । अहङ्कारादेशे आत्मादेशे प संबसिन् साभेदसात्माभेदस्य च मानोक्त्या लयस्यार्थादेव बोधितत्त्वात् । अथ तत्र तेषां भक्तानां पार्थक्येन प्राणायभावनमेवाभिप्रेतम्, न सर्वात्मना लय इत्युच्यते, तदापि तस्यां दशायां ब्रह्मणा सह सर्वकामाशनरूपस्य 'आत्मरति रित्यादिनोक्तसानुभवस्याभायात् फलत:- रश्मिः। देवेभ्यश्च पूर्वम् । तेन नित्यलीलानुकूलजगत्कर्तृयः कृत्रिमः । ऋताश्स्येत्यत्र प्लुतोकारः । अमृतस्स नामा ईति । नाभी मध्ये मुख्य वा तत्संस्थम् । अमृतत्वं प्राप्तानां 'ई' आश्चर्ये । यद्वा नामा ई नाभिमध्यं तत्संस्थममृतत्वं प्राप्तानाम् । रासस्थसुधाप्राप्तानाम् । समानवायुप्राप्तानां वा । समानस्य नाभिसंस्थितत्वात् । 'समानो नाभिसंस्थित' इति वाक्यात् । आचार्यपूजनं नित्य- क्रीडायामाह । यो मा ददाति स इदेव माश्वा हेति । यः कश्चिदाचार्यः मां अन्नं अार्थिभ्यो ददाति । पन्नात्मना ब्रवीति कथाद्वारा । यथा 'आत्मना प्रथमा क्रीडे'ति पश्चाध्याय्याम् । स इत् इत्यं एवमविनष्ट यथाभूतं मा मां वाह अवतीत्यर्थः । अयुगतिपूजनयोः “मच इत्येके । अहमनमनमद- न्तमानीति । यः पुनरन्यो मामदत्वार्थिम्यः काले प्रान्नममितोऽदन्तं अहमन्नमेव सम्प्रत्यभि । अहं विश्वं भुवनमभ्यभवां सुवर्णज्योतीरिति । अहं विषं समस्तं भुवनमम्यभवाम् । अभिपरणेश्वरेण । सुवर्णम् सुवरादित्यो नकार उपमार्थः । आदित्य इव सकृद्विमातमस्मदीयज्योतिःप्रकाशः । प्रकृतमनुसरामः । तादृशं इति । विरहदशायां प्राप्तमूमः । भगवति लीनः पुनः प्रकटः समूमचर- मवृत्यानुभवतीत्याहुः । आत्मादेशोक्तेति । भात्मा ब्रह्म तत्सदवाच्यः । अयं व्यष्टिप्रकारः संपुष्टि- प्रकारमाहुः । अहङ्कारादेशोक्तेति । भक्तसंवलित आत्मेति पुटिफलम् । चकारोऽनुक्तसमुथये । आत्मादेशोक्तप्रकारेण च । लयागीकार इति । प्राणादयो भगवत्येव लीना इत्युक्तभाप्योक्तलया. ङ्गीकारः । खाभेदस्येति जीवाभेदस्स !' अयातोहङ्कारादेश इत्युपक्रमादात्मधर्माणामुपरिष्टा त्त्वादीनामहकारेणाध्यासक इति । अत्र घोध्यम् । तादात्म्यरूपाद्वैतात् । लयस्यार्थादेवेति । लयमन्तराऽभेदभानासम्भवात्तथा । फलाध्याये तादाम्यरूपाभेदविवक्षणादाहुः । तयेति । तस्यामिति । पूर्वोक्तायां दशायां विरहदशायामिति यावत् । अमावादिति । प्राणा- दीनां लयेनामापात् । तौल्यमिति । सर्वात्मना लयेन तौल्यम् । 'आन्तरन्तु परं फल मिति सुयो- - ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १८५ " भाप्यप्रकाशः। तौल्यमेव । वस्तुतस्तु तदने 'तस्य ह वा एतस्ये त्यादिना आत्मतः प्राणादीनामावि वश्रावणाचद- न्यथानुपपत्त्यैव लयागीकारः, अतो नानुपपन्न इत्यर्थः । एवमशरीरत्वयोधिका श्रुतिं व्याख्याय शरीरत्वसाधिका श्रुतिमाहुः आत्मरतिरित्यादि । तेन तैत्तिरीयसमाप्ती यो दशोक्ता, सा फलानुभवस प्रथमावस्येति चोधितम् । खोक्ते पूर्वसूत्रसम्मतिमाहुः जैमिनिरित्यादि । एवं हेत घ्युत्पाद्य दृष्टान्तं व्युत्पादयन्ति एकस्येत्यादि । दार्टान्तिके योजयन्ति एवमेवेत्यादि । तेन, 'ब्रह्मभावात्तु भक्तानां गृह एव विशिष्यत' इति साधितम् । तथा च भक्तानामेव भोगरूपकार्य- बलेन सत्रतुल्यत्वम् , अन्येपां तु तदभावादहीनतुल्यत्वमिति भक्ताभक्तव्यवस्थाबोधनादभक्तस्य बादरेः पूर्वकक्षाविश्रान्तत्वात्तदुक्तमपि युक्तम् । जैमिनेस्तु सर्वत्र दृष्ट्या उत्तरकक्षाविश्रान्तवा- तदुक्तमपि युक्तमिति तस तस्य तथात्ववोधनायैव स्वमतकथनमित्यर्थः । मर्यादामार्गीया अपि भगवल्लोक एतादृशदेहेनैव यथाधिकारं चतुर्विधमुक्तिभाजस्तिष्ठन्ति । ज्ञापनेनापि पूर्वोक्त साध. रश्मिः। चिन्याम् । तस्यां दशायां ब्रह्मणा सह सर्वकामाशनस्यात्मरतिरित्यादिनोक्तस्यानुभवस सूक्ष्मरूपै- भीवात्तौल्यं नेत्यरुच्या वस्तुतस्तु पक्षमाहुः । वस्तुतस्त्विति । तद्न इति । अहङ्कारादेशस्याये । तदन्यथेति । आविर्भावो लीनस्वेत्याविर्भावान्यथानुपपत्त्या । अन्यथानुपपत्तिरत्र पूर्वमीमांसोक्ता प्रस्थानरत्नाकरेङ्गीकृता प्राधा । अनुपपन्न इति । लयाङ्गीकारो नानुपपन्नः । तैत्तिरीयेति । सामगायनेन । यादृशोक्तेति । यादृश्युक्तेत्यपि । प्रथमावस्थेति । भूमविद्यारूपा । खोक्त इति । गोस्वाम्युक्त आचार्योक्ते वा भाष्ये ब्राह्मणेति पूर्वसूत्रसम्मतिमाहुः । हेतुमिति । अत इति सौत्रं हेतुम् । तथा च वादरायण उभयविधं शरीरमतः भाष्योपपादनादिति सूत्रार्थः । एकस्येत्यादीति । विहितोभयधौं शरीराशरीरत्वे । आहेति । व्यासो भगवान् । नियतेति । एककर्तृकत्वेन । एकत्वविवक्षणात् । उपेयुरिति । उप समीपे ईयुः गच्छेयुः कुर्युः आधिदैविकं प्रकटमीयुः । आधि. भौतिकं कुर्युः । उपयन्ति उपगच्छन्ति कुर्वन्ति । सनत्वमिति सत्रत्वमुक्तमिति । बहुकर्तृकस्य द्वादशाहीनस्य । बहुकर्तृकत्वं सत्रत्वमिति सत्रलक्षणात् । एवमेवेत्यादीति । पादौ गुल्फो जो स्तनौ करौ शिरः हदिति द्वादशाङ्गशरीरे । आत्मा जीवः । एकरूपत्वमिति । तादात्म्यरूपा- भेदादेकरूपत्वम् । उभयेति । शरीराशरीरत्वे विधेयस्य शरीरस्य तदुभयविधं शरीरम् । तेनेति । श्रीभागवते एकादशे सप्तदशेध्याये ब्रह्मचर्यगृहस्थाश्रमाभ्यामध्यायं समाप्याप्टादशाध्याये आश्रम- द्वयमुक्तम् । तस्मादाश्रमद्वयं गार्हस्थ्यं सन्यासश्च मुख्यावितरौ गौणौ । एवं च तेनेत्यस्स द्वयोराश्रमयो- मुख्यत्वेन तत्रापि ज्ञानिनो भक्तत्वेन ब्रह्मभावाशक्तविशेषत्वेनेत्यर्थः । ब्रह्मभावाद भूमविद्या- विष्टानन्दानुभवात्पूर्वोक्तात् साधनरूपात् तिरोहितस्याविर्भावे ब्रह्मभावः । सन्यासाश्रमाद्वा । गृहाणां पन्धकत्वाद्भक्तानामिति विशेषणम् । 'मद्वार्तायातयामानां न वन्धाय गृहा मता' इति वाक्या. गृहस्स पुंस्त्वं स्मार्तम् । विशिष्यत इति । यथानुग्रहो यस्मिन् जीवे स तादृशं तदाविश्य भगव- दानन्दमश्नुत इति । एवमप्युपन्याससूत्रभाष्यात् । एवं पुष्टिमार्गीयाणां फलकथनेन स्मृतेर्मर्यादा- मार्गीयशरीरस्य शरीराशरीरत्वे आहुः । मर्यादेति । एतादृशेनेति । अक्षरात्मकेन । परत्वेप विशेषः । ज्ञानिनो लोके मर्यादाभक्तास्तु चरणात्मकेऽक्षर इति । कृत्लभावात्तु गृहिणोपसंहार इत्यत्राप्युक्तम् । अत एव गीतायां मुक्तौ पारिभापिकत्यागसन्यासौ गृहस्थस्यापि सम्भवतः ब्रहाचर्यं च । चतुर्विधेति । सालोक्यसार्टिसामीप्यसारूप्यरूपचतुर्विधमुक्तिभाजः । सायुज्यसार्टिसामीप्यानि १. यादृशोकेति समौ । २४ म.सू.१० ·भीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०४ पा०४०३ सू० १३. दृष्टान्तेन ज्ञाप्यते । अत एव श्रीभागवते 'देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुर- वासिना'मिति गीयते ॥१२॥ इति चतुर्थाध्याये चतुर्धपादे द्वितीयं ब्राह्मणेत्यधिकरणम् ॥२॥ तत्त्वभावे सन्ध्यवदुपपत्तेः ॥ १३ ॥ (४-४-३) अथेदं चिन्त्यते । भगवत्स्वरूपे प्राकृतशरीर इवावस्था दृश्यन्ते तत्कालीनः भाष्यप्रकाशः। . यितुमाहुः अत एवेत्यादि । तथा च यत्र जयविजयादीनामप्येवम् , तत्र पुष्टिमार्गीयस्य का पातेत्यर्थः । एवं प्रसझेन भगवालोकप्राप्तिरूपं फलमुक्तमिति ज्ञेयम् । अन्ये तु वादरिसूत्रे, 'मनसैतान् कामान् पश्यन् रमत' इति श्रुतौ 'मनसे ति विशेपनिर्देश- बलान्मुक्तस्य देहेन्द्रियाद्यमावम् , जैमिनिसने च 'स एकया भवती'त्यादिविफल्पामननादेहेन्द्रिय- सद्भावम् , चादरायणसूत्रे, उभयश्रुत्यनुरोधान्मुक्तस्य सङ्कल्पैन कदाचित्तदमावं कदाचित्सझावं च व्याकुर्वन्ति । तत्र मुक्तसङ्कल्पो यदि परमेश्वरसङ्कल्पानुसारी, तदा तद्व्यापारभूतः, यदि तद्वि- रुद्धः, तदा अफिश्चित्करत्वादभयोजक इति ध्येयम् ॥ १२ ॥ इति द्वितीयं ब्राह्मणेत्यधि- करणम् ॥२॥ तत्त्यभावे सन्ध्यवदुपपत्तेः ॥ १३॥ एवमत्र फलानुभवप्रकारमध्ये देहरूपः प्रकारो विचारितः । अथ 'आत्मा प्रकरणा'दित्यादिस्त्रद्वयोक्तस्य फलस्य प्रकार विचारयतीत्याशयेना- धिकरणमवतारयन्ति अथेत्यादि । एवमष्टसूत्र्या पूर्वसूत्रद्वयोक्तदेहस्वरूपनिरूपणोचरं इदमग्रिम- सूत्रयोक्तं भगवत्स्वरूपमनेन प्रकारेण विचार्यते । यद्यपि गुणोपसंहारे भगवतो निर्दोपत्यम् । रश्मिः। सेवाफलत्ये नित्सलीलायामप्याविर्भवन्ति सेवाफलग्रन्थोक्तानि । अत एघेत्यादीति । शरीरस्यो. भपविधत्वादेव । 'देहेन्द्रियासुद्दीनाना'मित्यशरीरत्वं शरीरस्य पुरवासिनामिति शरीरत्वम् । जयेति । आदिनाऽऽनन्दादयः । एवमिति । शरीराणां शरीरत्वाशरीरत्वे । जयविजययोर्वैकुण्ठात्पातस्तु प्रश्नोप- निषधस्ति । पितृयाणेन याताः पुनरावर्तन्त इति सुयोधिन्यां तृतीयस स्पटम् । प्रसझेनेति । प्रसप्रातिनिरूपणेन स्मृतं भगवलोकप्राप्तिरूपं फलं उपेक्षानहमिति स्मृतस्सोपेक्षानहत्वं प्रसङ्ग- त्वेन । स एकति । छान्दोग्ये भूमविद्यासा । तदभावं शरीराभावम् । तत्सद्गापं शरीर- सद्भावम् । परमेश्वरेति । मायोपाधिकसङ्कल्पानुसारी तयापारभूतः सगुणव्यापारः सगुणो न तु मुक्तनिर्गुणस्य । अकिश्चित्कर इति । आविधकत्वादिति भावः । मुक्तनिष्ठाविषयोपमोपमर्दक- भावो न परेपाम् । विद्ययाऽविद्यानाशात् । मुक्तसङ्कल्पो मायिकोन्येपामाचार्याणामिति न न्यूनता अन्ये । भास्करभाष्ये मनसैतानिति श्रुतिरस्ति, रामानुजमाप्ये तु नास्ति । न ह पा सशरीरस्स सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ती'त्यस्ति । सैतच्छुतेरुपलक्षिकेति ज्ञेयम् । एवमन्यमाप्येपूयम् ॥ १२॥ इति द्वितीयं ब्रास्मेणेत्यधिकरणम् ॥२॥ तस्वभावे सन्ध्ययदुपपत्तेः ॥ १३॥ फलस्येति । प्रमणा विपश्चितत्युक्तस गुणाती- तस प्रारूपस ! अष्टसुम्येति । वादोणेत्यायष्टमन्या । पूर्वसूप्रेति । 'सम्पयाविर्मावः सेन शुन्दात्' 'मुक्तः प्रतिज्ञानादिति पूर्वस्पदयेत्यर्थः । अग्रिमति । 'आरमा प्रकरणात्' । 'अविमागेन दृष्टत्वा'दित्य- ।

·१८७ भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । पुम्भिरिति कथमप्राकृतत्वमुपपद्यत इति तत्रोपपत्तिमाह । तदर्शनस्य वास्तव- वस्तुविषयकत्वव्यवच्छेदेन पूर्वपक्षव्युदासाय तुशब्दः । तत् प्राकृततुल्यतादर्शनं अभाव तथात्वस्याभाव एव भवति, न तु तत्र प्राकृता धर्माः सन्ति । नन्ववि- द्यमानानामर्थानां कथं दर्शनमुपपद्यत इत्यत आह सन्ध्यवदिति। स्वप्ने यथा वासना- वशादविद्यमानानामप्यर्थानां दर्शनं भवति, तथा भगवदिच्छावशात् तत्रापि प्राकृततुल्यत्वदर्शनस्योपपत्तेन प्राकृतत्वं तत्र ज्ञेयमित्यर्थः । तथा च श्रुतिः । 'सन्ध्यं तृतीय स्वमस्थानं तसिन् सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन्नुभे स्थाने पश्यतीदं च भाष्यप्रकाशा वेधाधिकरणे, अनन्तगुणपूर्णत्वादिकं च, 'व्याप्तेश्च समञ्जस'मित्यवान्तराधिकरणे विचारितम् , तथापि तदेव स्वरूपं फलरूपमिति तत्र न विचारितम् । साधनप्रकरणत्वात् । अतः फलरूपमन्य- भविष्यतीत्याशङ्कानिरासाय तदेवान फलमिति बोधनार्थमवसरसङ्गत्या पुनः परामृश्यते । तथा चात्र फलत्वेन प्रतिपाद्यमानं भगवत्स्वरूपं प्रकृतिसम्बन्धविशिष्टम् , न वेति संशयः । अवस्था- दर्शनादाद्यमिति पूर्वपक्षः । तद्दर्शनस्य भ्रान्तत्वान्नेति सिद्धान्त इत्याशयेन सूत्रमवतारयन्ति भग- रश्मिः। ग्रिमसूत्रद्वयोक्तम् । अवस्थेति । कृष्णावतारे भीष्मप्रसङ्गे रुधिरक्षतादिप्राकृतवाल्यपोगण्डाद्यवस्थादर्श- नात् ॥ भाष्ये । आहेति । छान्दोग्यीयश्वेतकेतूपाख्यानस्य द्वितीयोपदेशप्रकारेण व्यास आहेत्यर्थः ॥ प्रकृते ॥ तदर्शनस्येत्यादीति । उक्तप्राकृतधर्माणां दर्शनस्य । तथात्वस्येति । प्राकृतत्वस्य । सन्ध्यं तृतीयमिति । 'तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत इदं च परलोकस्थानं चेति सन्ध्यं तृतीय'मित्यादिः पूर्वश्रुतिः । अर्थस्तु तस्य वै प्रसिद्धस्सैतस्य प्रकृतस्य पुरुपस्य द्वे एव स्थाने भवतो न न्यूने । के ते इदं च प्रत्यक्षतोनुभूयमानं जन्मैकं द्वितीयं तु परलोक एव स्थानम् । परलोकस्थानं भावि जन्म । एतयोः सन्धौ भवं सन्ध्यं तृतीयं त्रयाणां पूरणं स्वप्नस्थानम् । तस्मिन् सन्ध्ये स्वमस्थाने तिष्ठन् वर्तमानः सन्निदं च परलोकस्थानं चेत्येते उभे स्थाने पश्यति । किमाश्रितः केन विधिना परलोकं पश्यतीत्यत आह । अथेति । यथाक्रमः आक्रमत्यनेनेत्याक्रमः, आश्रयोऽवष्टम्भः विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञालक्षणः । यादृश आक्रमो यस्य सोयं यथाक्रमोयं पुरुषः परलोकस्थाने प्रतिपत्तव्ये निमित्ते यादृशेनाक्रमेण संयुक्तो भवति । तमाक्रमं वीजभूतमाक्रम्यावष्टभ्योभयान्पाप्मनः पापफलानि दुःखानि आनन्दांध धर्मफलभूतान् सुखविशेषान् पश्यत्येवंप्रकारेण । धर्मावताप्रसादाद्वान्त्से वयसि यदिहासम्भाव्यमानं पश्यति स्वप्ने तत्पारलौकिकमेवेत्यर्थः । स खल्वात्मा बाखैातिभिरसंस्पृष्टः स्वयमेव यथा ज्योतिर्भवति, तथेदं वयंज्योतिष्टुं साक्षादवष्टम्भेनाह स इति । स प्रकृत आत्मा यत्र यस्मिन् काले प्रस्खपिति प्रकर्षण स्वप्नमनुभवति तदा किमाश्रयः केन प्रकारेण च स्वयं प्रतिपद्यते इत्याकाङ्क्षायामाह । अस्येति । दृष्टस्य जागरितलक्षणस्य देहस्य । कथम्भूतस्य । सर्वा भूतभौतिक- मात्रा अध्यात्मादिविभागयुक्ताः अस्य संसर्गकारणभूता विद्यन्त इति सर्वावान् तस्य सर्वावतो मात्रामशं वासनात्मकमुपादाय गृहीत्वा स्वयमात्मैव अनादित्यादिर्जाग्रहिं विहस निःसम्बोधमापाद्य स्वयमेव खकर्मानुसारि स्वज्योतिपाऽलुप्तदृक् स्वभावेन निर्मितं वस्तु विषयीकुर्वन् प्रस्खपिति । अवास्यां खापावस्था. यामयं पुरुप आत्मा स्वयमेव ज्योतिर्भवति । तदादित्यादेरभावादिन्द्रियाणां चोपसंहृतत्वान्मनसश्च विषयाकारेणैवोपक्षयात् । यद्वा परलोकदर्शनार्थ करणत्वेन सङ्ग्रहादिति परिशेपादित्यर्थः । ननु स्वमेपि ·१८८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुमाष्यम् । [अ०४ पा०४०३सू० १४. परलोकस्थानं च । अथ यथाममोऽयं परलोकस्थाने भवति तमाक्रममाक्रम्योभयान पाप्मन आनन्दांश्च पश्यति । स यत्रायं प्रस्खपितीत्युपक्रम्य, 'खयं विहृत्य स्वयं निर्माय स्खेन भासा खेन ज्योतिपा, प्रस्वपित्यत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति, न तन रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्तीत्यादिरूपा । एवमेव भगवानासुराणां माकृतगुणे तमस्येव दुःखात्मके लयं चिकीर्षुः स्वसिन् प्राकृतत्वबुद्धिसंपादनाप तादृशीमिव लीलां दर्शयति, अतो न प्राकृतत्वशङ्कागन्धोऽप्यन । अत एवं भगवतोक्तं, 'मामात्मपरदेहेपु प्रद्विपन्तोऽभ्यसूयका' इत्युपमाम्प, 'ततो यान्त्य- धमां गति मिति । तेपामासुरत्वेन मुक्त्यनधिकारित्वात् तथाकरणम् । अतः सुष्टुक्तं सन्ध्यवदुपपत्तेरिति ॥१३॥ भावे जाग्रत् ॥ १४॥ लौकिफयङ्गासमाने लोलापदार्थ यदर्शनं भक्तानाम् , तत् तु भावे पिपये विद्यमाने सति भयति । अग्न दृष्टान्तमार । जाग्रदत् । पधा मोहाभायवतः पुंसः सत एवार्थस्य दर्शनं तथेति । भाग्यप्रकाश पदित्यादि । तमेति । प्राकृतावस्यादर्शने । म्यापूर्वन्ति तदर्शनस्पेत्यादि । श्रुतिस्तु पृहदारण्यके ज्योतिर्मानणे 1 दार्शन्तिके योजयन्ति एवमित्यादि । अभ्यसूयका इति । गुणेषु दोपा. रोपमाः । इयमेयोपपत्तिर्मदाण्डपुराणेऽप्युना, शिवतत्वविवेकेऽदिता । तथादि । 'निर्दोपये कर विष्णुर्मनुष्येण प्रजायते । चिन्ताश्रमवणाज्ञानदुःखयुगदृश्यते फयम् । एवं मे संशयो प्रक्षन हदि शल्प वार्पित' इति नारदप्रश्ने 'सीपुंमलानुपमात्मा देहो नारस विजायते । किन्तु निर्दोष पैतन्यगुरानिस्यो म्पको तनुम् । प्रकाशपति सर्वयं जनिर्विष्णोर्न चापरावयाप्पगुरमोहाथ परेपी प कपिल फचित् । दुःसामानश्रमादध दर्शयेन्द्धसगुणः। प्रणादि क पानानं पतत्राचिन्त्य- राहणे । दौलम्रागंच मोक्षस दर्शनानको हरिः । कृष्णो प्रत्यक्तदेहोपि त्यक्तदेवस्य देवयन् । होकानां दर्शयामास स्वरूपसरशाहनिम्' इनि पक्षणोक्तम् ॥ १३ ॥ 'माये जाग्रदत् ॥ १४॥ एवं दोपदर्शने उपपतिमुक्त्वा गुणदर्शने उपपतिमाहत्याशयेन पूत्रमपन्यस पारपंन्ति लोफियापदित्यादि । अब पूर्वस्यात् 'उपपने रिति पदमनुपर्तने । अस्तु स्पष्टः । तपा र गुणोपसंहारपादे, 'प्याप्सेय ममप्रसम्', 'सर्यामदादन्यनम' इति सूत्रत्ये रदिमः। पर्यस्खादित्यादेश्यमानत्वाकयं परिगेपास्यज्योतिमिद्धिरित्याशदायों तस्य सर्वम्स यासनानिमित- खादिलाह । नेति ! तत्र सभे रयाः प्रसिद्धाः रपैयुज्यन्त इति स्ययोगाः अनादयः पन्यानो मागी न गवन्तीति प्रत्येकं नमामिसम्पध्यते न सन्ति । अपो बपि रपान रथयोगान्पयः राजते पासनात्मकान माविकान् । माहशीमिति । मणक्षनाटिमिलौकिकीमिव लीलां छान्दोग्य दिनीयो- पदेशो मधुरुपदधिधर्मरुपाम् । प्रहातमनुसरामःमधाकरणमिनि। सत्येन प्रणादीनां परमम् । स्वरूपति । पापमहनीमाति स्यादेहस्य देवदर्शयामाग ॥ १३ ॥ भाये जाग्रत् ॥१४॥ गुणोरसंहारनि । तृतीयाध्याय तृतीय माद। दोपनि । मारिने । गुणेति। याना उदपान मर्यतः सनोदके । सायान्मधु वर मारणम्य विज्ञानत' ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १८९ एताभ्यां सूत्राभ्यामेतदुक्तं भवति । 'सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते'ति श्रुत्या भक्तकामपूरणाय भगवाँल्लीलां करोतीति गम्यते । यदर्शन- श्रवणस्मरणैर्भक्तानां दुःखं भवति, तादृशीमपि तां करोतीति श्रूयते । यथा सौभयुद्धे मोहवचनानि, हस्तादायुधच्युतिः, प्रभासीयलीला च । उक्तरीत्या, 'सोऽश्नुत' इति श्रुत्या परब्रह्मत्वमवगम्यते । उक्तलीलया तद्वैपरीत्यं च । एवं सत्येकस्या वास्तवत्वम्, अन्यस्या अवास्तवत्वं वाच्यम् । 'ते ते धामान्युश्मसि' 'विष्णोः कर्माणि पश्यत', 'तद्विष्णोः परमं पदम्','तद्विप्रासो विपन्यव' इत्यादि- श्रुतिभिः, 'सहस्रशीपं देवं विश्वाक्षं विश्वशम्भुवम् । विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं , भाप्यप्रकाशः। 'व्यापकस्य रसरूपस्यैव भगवतो भक्तानां तत्तद्रसानुभावनाय तथा तथा मायापसारणेन तत्त्- परिमाणादिप्राकट्येन बाल्यपोगण्डाद्यनुभावनात् तेषां विद्यमानानामेवार्थानामनुभव' इत्युपपादना- तथोपपत्तेरित्यर्थः। एवं सूत्रद्वयं व्याख्याय सूत्रद्वयोक्तिप्रयोजनमाहुः एताभ्यामित्यादि । रश्मिः। इति गीतावाक्यात्कृष्णाश्रये मधुनीव पृथगग्राह्याः दृष्टानुसारिणः सर्वत आकृष्टाः गुणास्तेषां दर्शने । यथा. काशशरीरं ब्रह्मेत्युक्तस्य कृष्णाश्रये यावन्तो धर्माः दृष्टानुसारिणः तजन्यत्वेनापृथग्भूताः सर्वतः शास्त्रेभ्य आकृष्टाः मया दृष्टाः योगेश्वरे कृपया प्रकटास्तेन दर्शिताः । पित्तलघण्टागोलकः निर्दण्डः सच्छिद्रः छिद्रे कृष्णा दोरकाः सूक्ष्मा बहवः । तत्र मन्त्रौ । ॐसचिदालिङ्गनप्रसू ॐसचिदालिङ्गनप्रसो इति । ताभ्यां घण्टागोलके दण्डम्रामणेन गोलकः घोपवान्' सूत्रे प्रोतमणिगणशब्दवाँश्च । समस्यया तदभाववान् घण्टागोलकः । अत्र गीतावाक्यात्सर्वेषु वेदेषु ब्रह्मोपनिपदि घण्टागोलकः । तैत्तिरीये आकाशशरीरं ब्रह्मेत्यतो घोपः । 'मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इवे'त्यत्र सूत्रे प्रोतमणिगणशब्दः समस्या आचार्यशास्त्रे 'आत्मा यावत्प्रपन्नोभूत्तावद्वै रमते हरिः । सोन्तःकरणसम्बन्धी तिरोपत्ते हरिश्च से इत्यत्र प्रपत्तितदभावौ । 'मन्त्रस्यापि विधानत' इति भक्तिमार्गे मन्त्रावपि । दण्ड औपधिविधारूपः कालकर्मखभावाः सत्त्वरजस्तमांसि च योज्यानि तृतीयस्कन्धे प्रसिद्धानि ॥१॥ वेदे शाख्ने 'कृष्णाजिनं ब्रह्मेति संहिता । ‘स सर्पानसृजते'ति संहिता, आत्मनेति ज्ञेयम् । कृष्णाजिनं ब्रह्म भवतीत्यर्थः । कालकर्मादिकं योज्यम् ॥२॥ स वयांस्यसृजते'ति संहिता । वंशपात्रे इत्यत्र वेदे वंशपानमत्र योज्यम् ॥३॥ औषधिविद्या तत्र 'तासां मे पौरुपी प्रियेति श्रीभागवते स देहो योज्यः क्रियाधर्मों योज्यः । रामेण चाणेन हतो मृग इति दृष्टं मया ॥ ४॥ लौकिकवदित्यादीति । अत्रापि 'यावानर्थ उदपाने' इति द्रष्टव्यम् । तेन 'जयति जननिवासो देवकीजन्मवादो यदुवरपरिपत्स्वैरिस्पन्नधर्म'मिति दशमस्कन्ध- लीलोपसंहारलोकोक्तो यावानर्थोत्र लौकिकवत्सिध्यति । याल्येति । पाल्यपोगण्डादिलोकवद्वाझाणि । न तु प्राकृतानि । तस्यानुभावनात् । तथोपपत्तेरिति । स्वाभाविकधर्मोपपत्तेः । भाष्ये । भक्त- कामेति । स इति प्रथमया स्वातत्र्याद्भक्तस्येति भावः । तां करोतीति । स्वस्मिन्ननुवृत्तिवृत्तये । 'विपदः सन्तु नः शश्वत्' इति पृथावाक्यात् । उक्तरीत्येति । 'समान एवं चामेदादिति सूत्रादारभ्ये- यदवध्यवतारकविषयरीत्येत्यर्थः । उक्तेति । अत्रैवोक्तया भक्तदुःखदया । तद्वैपरीत्यं प्राकृतत्वम् । १. सत एव धर्मस्योपपत्तेः। .

·, श्रीमद्हीसूत्राणुभाप्यम् ।। [अ०४ पा०४ अ०३ सू०१४. पदम्। विश्वतः परमं नित्यं विश्व नारायण हरिम् । विश्वमेवेदं पुरुपस्तद्विश्वमुपजीवति पति विश्वस्यात्मेश्वरं शाश्वतं शिवमच्युत'मित्यादिभिश्च शुद्धब्रह्मणस्तद्विपरीत- दर्शनेऽवश्यं हेतुर्याच्यः । स त्यासुरव्यामोहनमेवेति पूर्वसुत्रेणोपपादितः । भक्तभ्यः स्वरूपानन्ददानाय 'लोकवत्त लीलाकैवल्यमिति न्यायेन या लीलाः करोति, यथा रिङ्गणादिलीला भगवतो नैसर्गिकधर्मरूपानन्दात्मकत्वेन विद्यमाना एव, ता भक्ताः पश्यन्तीति द्वितीयसूनेणोक्तम्। अत एव लीलाया अनेकरूपत्वादू ब्रह्मणश्च श्रुतौ सैन्धवदृष्टान्तेनैकरसत्वनिरूपणाच्छुद्धब्रह्मधर्मत्वं न सम्भवतीति शङ्कानिरासाय 'कैवल्य'मित्युक्तम् । 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च'त्यादिश्रुति याज्यधर्मराहित्यलक्षणा केवलतोक्ता, सा लीलात्मिकैव, लीलाविशिष्टमेव शुद्ध परं ब्रह्म, न कदाचित् तद्रहितमित्यर्थः पर्यवस्यति । तेन स्वरूपात्मकत्वं लीलायाः पर्यवस्यति तेन च नित्यत्वम् । एतद् विद्वन्मण्डने प्रपञ्चितम् । अथवा । लीलैव कैवल्यम् ,जीवानां मुक्तिरूपम् । तत्र प्रवेशः परमा मुक्तिरिति यावदित्यर्थः ॥१४॥ इति चतुर्थाध्याये चतुर्धपादे तृतीयं तत्त्वभावाधिकरणम् ॥ ३ ॥ भाष्यप्रकाशः। इत्यादिभिश्चेति । लीलानां भगवतश्च नित्यत्वं शुद्धब्रह्मत्वं चावगम्यत इति शेपः । अत्र, 'ते त' इतिश्रुतिर व्याख्येया । 'विष्णोः कर्माणी'त्यादयस्तु विद्वन्मण्डने सम्य- व्याख्याताः। ताश्च पूर्वकाण्डस्था इत्यतः 'सहस्रशीप मिति तैत्तिरीयाणां महानारायणोपनिपत्स्या- नुवाकीया उक्ताः । एवं द्विविधा लीलास्तासां नित्यत्वं च प्रामाणिकमिति प्रतिपाद्य पूर्वसूत्र- प्रयोजनं स्फुटीकुर्वन्ति । शुद्धत्यादि । तथा च तदर्थानां लीलानां आसुरव्यामोहकन्वेनैव रूपेण नित्यत्वम्, न तु प्रतीयमानन रूपेणेत्यर्थः । द्वितीयस्यार्थमाहुः भक्तेभ्य इत्यादि । एवं द्विती- यस तात्पर्यमुक्त्वा लीलानां स्वरूपात्मकत्वं निगमयितुं लीलाकैवल्यसूत्रार्थ स्फुटमनुवदन्ति अत एवेत्यादि । एतस्य सूत्रार्थसोपपादनसापेक्षत्वात् प्रकारान्तरेणार्थमाहुः । अथवेत्यादि । एवं फलरूपस भगवतः स्वरूपं सूत्रद्वयेन विचारितम् । रश्मिः। एवं द्विधेति । आरोपितानारोपितभेदेन द्विधापि सप्रतियोगिनीत्वाप्रतियोगिनीत्वाभ्यां चतुर्था । प्रामाणिकमिति । फलाध्याये फलश्रुत्या प्रमाणेन प्रतिपायत इति प्रामाणिकम् । शैषिकप्रत्ययः । अत एवेत्यादीति । सैन्धवेति । सैन्धवदृष्टान्तेन ब्रहाण एकरसत्वं मैत्रेयीब्राह्मणे तेन श्वेत- केतूपाख्यानेप्येकरसत्वख्याफ्नाय पष्ठोपदेशः । चिद्वन्मण्डन इति । नित्यक्रीडावादे । 'रसो वै स' इति श्रुतेर्दशरससामग्री यावती तावत्प्रत्येकरसरूपमेकमिति तथा । भक्तिमार्तण्डे सुवर्णसूत्रेण सह नित्यलीलावादः सगृहीतः । उपपादनेति । तथाहि । शुद्धोत्यादि पूर्वमाष्ये । शुद्धब्रह्मेति । धर्मरहितं ब्रह्म । तद्धमलीला इति न सम्भवति । तदर्थे लीलासु कैवत्यविधिः । धर्मसहितः केवल इति शास्त्रदृष्टिः कार्या । अग्रे या केवलतोक्ता सा लीलात्मिकैवेत्युक्तम् । तत्र केवलता सत्यत्वाया- स्मिका नेत्यत्रोपपत्तिः केति । तेनेत्यादि । तेन केवलतारूपलेन । तस्याः स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपत्वेन खरूपात्मकत्वं लीलायाः पर्यवस्यतीति प्रकाशाश्रयवत्सूत्रं प्रवर्तते न वेति सन्देहः अनोपपादनम् । उपपत्तिः केयन विनिगमनाविरहात्केवलतायाः सत्यत्वाधात्मकत्ववलीलात्मकत्वं .किं न स्यादिति । सूत्रप्रवृत्तिसन्देहे वधिकं तत्रानुप्रविष्टं न तु तद्धानिरिति न्यायात्तत्सन्देहनिवृत्तिः । • एवमुपपादनसापेक्षत्वात् । अधयेत्यादीति । मुक्तिरूपमिति । न त्वीश्वरो मुक्तिरूपो न तद्धर्म- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाप्यप्रकाशः। अत्र सर्वेपि पूर्वस्त्रे, तन्वभाव इति पाठमङ्गीकृत्यैवं व्याकुर्वन्ति । 'सङ्कल्पादेवेति सूत्रे पित्रादिसमुत्थानमुक्तसङ्कल्पादुक्तम् । स एव सङ्कल्पो द्वादशाहसूत्रेऽतःशब्देन परामृश्यते । तेन मुक्तो द्वादशाहवदशरीरः संशरीरश्च सिध्यति । तत्राशरीरस्य यो भोगः, स तन्वभावेपि ब्रह्मसृष्टै- रेख पदार्थैः सन्ध्ययत् खामिकपदार्थभोगवत् सिध्यति । तनुसद्भावपक्षे तु लीलार्थमीश्वरेण सृष्टै- मुक्तेन वा स्वसङ्कल्पादेव सृष्टैर्जाग्रदत् बहिर्मुत इति । तन्नासाकं रोचते । 'एवमप्युपन्यासादिति सूत्रेऽपहतपाप्मादिसत्यसङ्कल्पान्तानां धर्माणां मुक्तेऽप्यङ्गीकारेण तत्सङ्कल्पादेव तदनुरूपभोगोपपत्चेविशेपतस्तदुपपादनप्रयोजनाभावेनैतत्सत्र- द्वयस्थानतिप्रयोजनत्वप्रसङ्गात् । अथ सूत्रे तथा पाठ इति तदनुरोधेन तथा व्याख्यानमित्यु- च्यते, तदा तु सूत्रे 'तन्वभाव' इत्यत्र तनुशब्दस्याभावशब्देन समासेऽनचि चेति वैकल्पिकं नकारस्य द्वित्वं, तथा तत् नु अभाव इति पदच्छेदेपि, यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वेति नकारद्वित्वमिति तत्वभावपदस्य सैद्धान्तिकोऽर्थ एव युक्तः । द्वित्वाभावश्चेत् , तदा 'तन्व- भाव' इत्यत्र सप्तमीसमासमङ्गीकृत्य भगवत्तनौ तदभाव इत्यर्थों वक्तव्यः । भगवता स्वस्वरूप आसुराणामन्यथाभानस्य कारणेन तद्भानस्यावश्यमुपपादनीयत्वात् । अन्यथा आसुरदृष्टेषु सत्यत्वयुद्धौ दैवानां मोक्षप्रतिवन्धापत्तेरिति । तदेतत् प्रागेव ब्रह्माण्डवाक्योपन्यासपूर्वक विचारितमित्युपरम्यते । ये मायावादिनो मोक्षे भोग नाङ्गीकुर्वन्ति, तान् प्रति भास्कराचार्यैरेवं दूपणमुच्यते । ससम्बोधं मोक्षं श्रुतिसिद्धमाश्रित्याचार्येणायं विभागो दर्शितः श्रोतृणामनुग्रहाय, न नास्तिक्य- भवलम्ब्य भ्रान्त्या वा सूत्राणामन्यथार्थत्वं कल्पनीयम् । श्रुतीनां नार्थवादत्वम् । सर्वत्रार्थवादत्व- प्रसङ्गात् । निःसम्बोधे तु मोक्षे न प्रेक्षापूर्वकारी प्रवर्तते । संसारावस्थायां तावद्देवलोकादिपु पर्यायेण सुखतारतम्यं लभते, मुक्तः पुनः सुपुप्तवन्न किञ्चित् । स्वरूपचैतन्यं तु विद्यमानमप्य- सत्सममेव । न हि तचैतन्यान्तरेण संवेद्यते । तस्यैवाभावात् । न च स्वचैतन्यतः संविदस्तु चैत- न्यव्यतिरिक्तसंवियनभ्युपगमात् । अभ्युपगमे च भेदप्रसङ्गान्मायावादहानिः स्यादेव । ससंबोधे रश्मिः। रूपलीला इति चेन्न । ईश्वरस्साधोक्षजत्वेनेदमित्थतया मुक्तिशब्दाभिधाप्रवृत्तेर्भाष्ये लीलैव कैवल्यं मुक्तिरूपमित्युक्तम् । 'भत्त्या मामभिजानातीति वाक्यादधोक्षजत्वेपि मोक्षत्वमिदमित्यतया भवति ज्ञातम् । तथाप्यन्यशिष्याधिकारेणोक्तं लीलानां मुक्तिरूपत्वम् । मुक्तिलीलावैचिन्यमाहुः । तत्र प्रवेश इति । ब्रजभक्तभावेन सेवायाः फलं नित्यलीलाप्रवेशः इत्यर्थः । समशरीर इति । पित्रादिसमशरीरः । तथा पाठ इति । तन्वभाव इति पाठे। सैद्धान्तिकेति । नापि तत्त्वत्वे तत्त्व- भाव इत्यस्यार्थः । पूर्वापरभाष्यासङ्गत्यापत्तेः । त्वान्तात्त्वप्रत्ययाभाववत् तत्त्वभाव इति विग्रहवाक्यं न स्यात् । तदभाव इति । मुक्ततन्वभावः । तद्भानस्येति । शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावे तत्स्वरूपगोपनाय शुद्धमुक्तदेहभानस्य । असुरेति । देहादिषु । मोक्षप्रतिबन्धेति । 'योन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते, किं तेन न कृतं पाप'मिति श्रुतेः । पापसम्भवान् मोक्षप्रतिवन्धापत्तेः । पापाभावस्य मोक्ष- कारणत्वात् । प्रागेवेति । तत्वभावसूत्रे । प्रेक्षेति । युक्तिः । युक्तिः पूर्वा यस्येति युक्तिपूर्वः कारः करणमस्सास्तीति युक्तपूर्वकारी । लभत इति । आनन्दमीमांसया लभते । चैतन्यव्यतिरिक्तेति । १. समशरीर इति प्रभपुस्तके रश्मौ च पाठः ।

·-- श्रीमद्रमसूत्राणुभाष्यम् । [१०४ पा०४०४ सू० १५. प्रदीपवदावेशस्तथाहि दर्शयति ॥ १५॥ (४-४-४) ननु पूर्णज्ञानक्रियाशक्तिमता ब्रह्मणा तुल्यभावेन तत्रापि प्रधानभावं प्राप्य कामभोगकरणमपूर्णज्ञानक्रियावतोभक्तस्यानुपपन्नमित्याशङ्कायांतत्रोपपत्तिमाह। न हि तदा नैसर्गिकज्ञानक्रियाभ्यां तथा भोक्तुं शक्तो भवति, किन्तु भगवा- स्तस्मिन्नाविशति यदा, तदायमपि तथैव भवतीति सर्वमुपपद्यते । एतदेवाह प्रदीपवदिति। यथा प्राचीनः प्रकृष्टो दीपः लेहयुक्तायां वयोमर्वाचीनायामाविष्टः खसमानकार्यक्षमांतां करोति, लेहाधीनस्थितिश्च भवति स्वयम् , तथानापीत्यर्थः । अत्र प्रमाणमाह । तथाहि दर्शयति श्रुतिः। 'भर्ता सन नियमाणो विभर्ति, एको देवो बहुधा निविष्ट' इति । 'सर्वान् कामा नित्युक्तत्वात् यस्य कामस्य भोगो यथा निवेशे सति भवति तत्र तथा तदा निवेश इति बहुधा निवेश उक्तः । अयं निवेशो नान्तर्यामित्वेन, नम्बैंकधैव प्रवेशात् । निसर्गतः सर्वेपां जीवानां भगवान भवत्येव प्रभुर्यद्यपि, तथापि यं खोयान वृणुते, तस्य विवाहितः पतिरिव भर्ता सन्, वरणजलेहातिशयेन भक्तेनापि भियमाणः सन् , स इव स्वयमपि तं खस्मिन् बिभर्ति । अत एव लेहराहित्येनायोगोलकादिकं विहाय प्रदीपं दृष्टान्त- भाष्यप्रकाशः। पुनर्मोक्षे सर्वमुत्पन्नं सल्लक्षणं बोधस्य रूपम् । मनः सर्वज्ञं सर्वशक्तिमिन्नाभिन्नरूपं हि । तेनास्तु वद्वगति तोऽन्यथेति ॥ १४ ॥ इति तृतीयं तत्त्वभावाधिकरणम् ॥ ३॥ प्रदीपचदावेशस्तथाहि दर्शयति ॥ १५॥ एवमधिकरणत्रयेण फलप्राप्त्युपकरणं फलस्वरूपं च विचार्य फलानुभवोपकरणं विचारयति । तत्र भगवद्भोगरूपोऽनुभवो जीवस्य सम्भवति, न वेति संशयः । भक्तस्य खतोऽसामर्थ्य भोगश्रुतिश्च संशयबीजम् । तदेतन्मनसि. कृत्य, सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । व्याकुर्वन्ति नहीत्यादि । नैसर्गिकज्ञानक्रियाभ्या: मिति । मुक्तौ भगवत्कृपयाभिव्यक्ताभ्यां 'हानी तूपायनेति सूत्रे व्युत्पादिताम्यां जैवाभ्यां ताभ्याम् । 'भर्ता सनितिथुतिस्तु तैत्तिरीयारण्यके पुरुषमुक्तोतरनारायणानन्तरं भसूक्ता- रम्भस्ति । एवं तां विवृण्वन्ति । सर्वान् कामानित्यारम्य गतिवितीत्यन्तम् । ननु भर्तृसत्ते रश्मिः। चैतन्यव्यतिरिक्तायाः संवित्तेरनभ्युपगमात् । रूपमिति । विपयः । भिन्नाभिन्नेति । कारणात्मना भिन्न कार्यात्मना भिन्नम् । यथा सुवर्ण कटकं न । कटकं सुवर्णमिति प्रतीतिः । तेनास्त्विति मनसा योधविपया गतिरस्तु न मनसोन्यथाऽन्यप्रकारेणेत्यर्थः । तेनैतेषां मते न निःसम्बोधो मोक्ष खमते. त्वधिकारिभेदे नास्तीति चोध्यम् ॥ १४ ॥ इति तृतीयं तत्त्वभावाधिकरणम् ॥ ३ ॥ प्रदीपदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ १५ ॥ फलप्रायुपकरणमिति । देहादिकम् सम्पद्याविर्भावनाझेणेत्यधिकरणयोः । तत्त्वमावाधिकरणे । फलस्वरूपं भगवान् तत्रातिः निसलीलाप्रवेशश्च । फलानुभवोपकरणम्, अलौकिकसामर्थ्यम् । संशयेति । प्रथमकोटी प्रथा पीजं द्वितीयस्यां द्वितीयम् । नन्वित्यादीति । पूर्णज्ञानेति । सोक्षुत इत्यत्र विपश्चितेति पदार्थः प्रधानेति । सह प्रमणेत्यप्रधानतृतीयया भक्तस्य प्रधानमावं प्राप्येत्यर्थः। प्राचीन इति । प्राचीनाय ·- भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । १९३ मुक्तवान् व्यासः। अत एव देवपदमुक्तम् । खरूपानन्ददानाद्भावोद्दीपनात् पूतनादिमुक्तिदानेन समाहात्म्यद्योतनाद्वैकुण्ठादिस्थितेश्च । तदुक्तं निरुक्ते 'दिवो दानाद्वा, दीपनाद्वा, द्योतनाद्वा, धुस्थानो भवतीति वा यो देव' इति । किञ्च । भक्तानां कामभोजनार्थ क्रीडाकरणात्, फीडायामेव जयेच्छाकरणात्, भक्कैः सह व्यवहारकरणात् , भक्तेपुखमाहात्म्येच्छादिद्योतनात्, 'न पारयेऽहम्', 'नत्वादशी प्रणयिनी मित्यादिमिः स्तुतिकरणात्, भक्तप्रपत्तिदर्शनेन कालीयदमनादौ मोद- करणात् , तेष्वेव भक्तिमदकरणात् , ते खप्नेपि प्रियमेव पश्यन्तीति स्वप्रकरणात्, तेषां कान्तिकरणादिच्छाकरणाद्वा, तन्निकटे गमनादपि देवः । तदुक्तं धातुपाठे 'दिवु क्रीडाविजिगीपाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्खप्तकान्तिगतिष्विति । एवं सति युक्तमेव तेषां तथात्वमिति हिशब्देनाह ॥ १५ ॥ , भाष्यमकाशः। तदग्रिमानुवाकेषु च प्रभासीयलीलैव प्रायशः प्रतीयते, किंबहुना, एतदृगुत्तरार्धपि 'यदा भार तन्द्रयते, स भर्तु निधाय भारं पुनरस्तमेतीति भारसहनालसं भारस्तत्त्यागोऽस्तगमनं चोच्यते । अग्रे च, 'तमेव मृत्युममृतमाहुरित्यादि । तत् कथमत्रैवं व्याख्यातमिति चेत् । उच्यते । पूर्व हि पुरुपसूक्ते सृष्टिलीलोक्ता । तत उत्तरनारायणे स्थितिलीलोक्ता । तत्र, 'हीश्च ते लक्ष्मीश्च पल्या वित्यनेन भोगलीला सूचयित्वा 'इष्टं मनिपाण, अमुं मनिपाण, सर्व मनिपाणे'तिवाक्यत्रये ऐहिकामुष्मिकमिष्टं ब्रह्मविद्भिः प्रार्थितम् । ततो भरीसूक्तारम्भे इयमृगिति पूर्वग्रन्थे उत्तरग्रन्थे चेयमुपयुज्यते इति पूर्वसम्बद्धार्थोत्र व्याख्यातः । तृतीयस्कन्धे तु 'भर्तुः पादावनुसर'नित्य- त्रोक्ता । अतस्तत्रोत्तरग्रन्थसम्बद्धोऽर्थ इति मया विद्वन्मण्डनव्याख्याने प्रभासलीलाप्रसङ्गे उत्तरग्रन्थानुसारेण व्याख्यातेति न दोपः । नन्वत्र मुक्तस्य यानि 'त्रिधा भवति पञ्चधै' त्या- दिनोक्तानि शरीराणि सृजन्ते, तानि सात्मकानि निरात्मकानि वेति संशये, निरात्मकानि सृष्ट्वा, यथा प्रदीप एकोऽनेकभावं विकारशक्तियोगादापद्यते, तथा मुक्त एकोऽप्यनेकशरीरा- ण्यैश्वर्ययोगादाविशतीत्युच्यते, न तु पूर्वोक्तोऽर्थ इति शङ्कायामाहुः अत एवेत्यादि । यत रश्मिः। वल् प्रविश्योर्ध्वज्वलनोपेक्षितः । गतिष्वितीत्यन्तमिति । समस्तात्पदादुद्धृतम् । एवं सतीत्या- दीति । श्रुत्या बहुधा निवेशे सति । तेषामिति भक्तानाम् । तथात्वमिति । स्वरूपानन्दादि- दानादिभिः क्रीडाकरणादिमिश्च हेतुमिः, बहुधा भगवत्प्रविष्टत्वम् । भारवहनेति । स यदा भारं भर्तु तन्द्रयत इति भारवहनालस्यं भारश्च निधाय भारमित्यन भारं निधायेति । मारत्यागः । अस्तमेतीत्यस्तगमनम् । तमेवेति । प्रभासीयलीलाकारम् । एवमिति । भोगलीलापरत्वेन । पुरुपसूक्त इति । द्वितीयस्कन्धसुबोधिन्यां स्फुटमिदम् । प्रार्थितमिति । मनिपाणेत्यत्र मनसः ईपा मनीपा तामिवाचरतीति मनीपति प्रार्थनायां लोट् मध्यमपुरुषः । इष्टविषयिणी मनीषां कुरु । इटमैहिकम् । अमुं आमुष्मिकम् । सर्वमिष्टं प्रार्थितम् । न दोप इति । अत्रेति । । , २५० सू०र० ·१९४ श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [भ०४ पा०४ अ० ४ ० १६.. ननु अस्थूलमनण्वहसमित्याद्यनन्तरं पठ्यते 'न तदइनोति कञ्चन न तद- इनोति कश्चने ति उक्तश्रुतौ च ब्रह्मणा सह जीवस्य भोग उच्यते। तथा च सगुणनिर्गुणभेदेन विपयभेदोऽवश्यं वाच्यो विरोधपरिहारायेत्यत उत्तरं पठति।. खाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ १६॥ इहायमाशयः। 'प्रकृतैतावत्वं हि प्रतिपेधति ततो ब्रवीति च भूय' इत्या- द्यधिकरणः 'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानपलफ्रिया चे'त्यादि- श्रुतिभिश्च प्राकृता एव धर्मा निपिध्यन्ते, ब्रह्मण्यप्राकृता एव वोध्यन्ते, अन्यथा तबोधनमेव न स्यानिषेधकवाक्य एव तद्वोधनमपि न स्यात्, 'एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासन' इत्यादिरूपम् , अतोचिन्त्यानन्तशक्तेर्भगवतः का वा कार्याऽक्षमता, भाष्यप्रकाशः। उक्त एवार्थोऽभिप्रेतः, अत एवायं दृष्टान्त उक्तः, नायोगोलकादेरतस्तधेत्यर्थः । भरक्त श्रुताधयमेवार्थोऽभिप्रेत इत्यत्र गमकमाहुः अत एव देवेत्यादि । तथा च देवपदार्थाञ्जस्यमेवात्र गमकमित्यर्थः । सौत्रस्य हिशन्दसार्थमाहुः एवं सतीत्यादि । तेन यदा भगवान् जीवस्य स्वदत्ते देहे खेन सह सर्वभोगकामभोग कारयितुमिच्छति, तदा स्वयमपि तदनुगुणप्रकारेण तसिन् देहे आविशतीति तादृश आवेश एव भोगोपकरणम् । गुणगानगृहकार्यादिदशायां तु यथासम्भवं या रामानुजभास्कराचार्याम्यामुक्तव्ययस्थोक्ता, स्वाभिमतेत्यर्थात् पोधितम् ॥ १५ ॥ साप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ १६ ॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्व- स्थूलेत्यादि । थुतावश्नोतीत्यस विकरणव्यत्ययेन अशनमेवार्थ इति पूर्व व्याख्यातम् । अतोत्र भोग उच्यत इत्यर्थः । न्याकुर्वन्ति इहायमित्यादि । निधिका श्रुतिरिति । भोगनिपेधिका, 'न तदश्नोती'ति श्रुतिः । अन्यतरापेक्षमित्येतदने, आविष्कृतमाविष्करणं भगवत्माकट्य- मिति यावत् । हि यतो हेतोरतो युक्तम् एतावती त्रुटिर्योध्या । दहराधिकरणे एतत्सूत्रो- पन्यासे आविष्कृतपदस भगवदाविर्भावार्थकताया अङ्गीकृतत्वात् । रश्मिः। छान्दोग्ये भूमविद्यायाम् माप्यीयायां । अतस्तथेति । दृष्टान्तानुरोधात्पूर्वोत्तोर्थ इत्यर्थः । देवपदेति । देवपदार्थस्यामसं सामससम् । अन्नेति । अस्मिन्सैद्धान्तिकेर्थे ॥ १५ ॥ खाप्ययसम्पत्योरन्यतरापेक्षमाविकृतं हि ॥ १६ ॥ श्रुताविति । न तदनो- तीत्यादिश्रुतौ तदिति कर्तृ अग्रे तदिति कर्म । चिकरणेति । 'ना' विकरणे 'शु विकरणमिति भा विकरणव्यत्ययेन । पूर्वमिति । आनन्दमयाधिकरणे । भाष्ये। उक्तश्रुताविति । सोचत इति श्रुतौ ।। प्रकृते ।। अत्रेति । सोश्चत इति श्रुतौ ॥ भाप्ये । ज्ञानयलेति । प्रायपाठादलं भक्तिः । तथा च भाष्ये पलं भक्तिरिति । अन्यथेति । अप्राकृतानां पाप्राकृतयोधनमेव 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्त' इत्यादिश्रुतिमिर्न स्यात् । निपेधिफेति । अस्थूलमनवित्यादिनिषेधकवाक्यसजिधावेवाक्षर मामणेऽक्षरे प्रशासनयोधनमपि न सादित्यर्थः । तथा । 'अयात आदेशो नेति नेतीति निपेषवाक्ये तबोधनं मूर्तामूर्तयोधन न घेतस्मादिति नेसन्यत्त्वमिति प्राणायै सत्सं तेपामेप सत्यमिति भुत्य न सादिसर्यः । श्रुत्सर्यस्तु । नहि एतस्मात् इति न इति अन्यत् सं इति प्राणा वै ससं वेपो एप.

·, . भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १९५ यया प्राकृतान् गुणानूरीकुर्यात्, अतो निर्गुणमेव सदा सर्वत्र भगवद्रूपमिति मन्तव्यम् । एवं सति, 'तद्यथापि हिरण्यनिधि निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सञ्चरन्ती न विन्देयुरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति' इति छान्दोग्यश्रुतेः प्रस्खापदशायां न कश्चित् ब्रमाश्नाति, तच न कञ्चनेति तद्विप- यिणी निषेधिका श्रुतिः, 'ब्रमविदामोति पर'मिति श्रुत्युक्तपरब्रह्मप्राप्तिदशाविप- यिणी भोगयोधिका सेति न विरोधगन्धोपि । एतदेवाह । स्वाप्ययः प्रतापः, 'ख- मपीतो भवति तस्मादेनं खपितीत्याचक्षत' इति श्रुतेः । सम्पत्तिः ब्रमसम्पत्ति- रुक्तरीत्या पुष्टिमार्गीयो मोक्षः। एतयोरन्यतरापेक्षमुभयश्रुत्युक्तमित्यर्थः । भगव- त्कर्तृकभोगस्य लीलारूपत्वात् तस्याश्च, 'लोकवत्तु लीलाकैवल्य'मित्यत्र मुक्तित्वेन निरूपणात् तत्प्राप्तेः सम्पद्रूपत्वं युक्ततरमिति हिशब्दार्थः ॥ १६ ॥ इति चतुर्थाध्याये चतुर्थपादे चतुर्थ प्रदीपवदित्यधिकरणम् ॥४॥ भाप्यप्रकाशः। तथा चानेदं सम्पद्यते । आये प्रकारे यद्यपि, 'तद्यथा प्रियया स्त्रिये'त्यादिना सम्परिष्वङ्गो ब्रह्मकृतो जीवस्त्रोक्तः, तथापि, 'न बाह्यं किश्चन वेद नान्तर मिति ज्ञानाभावशेषत्वेनोक्त इत्यस्थूलादिश्रुतौ सकलपापश्चिकधर्माभावकथने प्रापश्चिकभोगाभावोऽप्युक्तः । द्वितीयप्रकारे तु ज्ञानसद्भावाद् भोग इति विरोधाभावात् स्वरूपे सगुणनिर्गुणभेदकल्पनमसङ्गतमित्यर्थः । तदे- तनिगमयितुं हिशब्दस्यार्थमाहुः भगवत्कर्तृकेत्यादि । एवमनेनापि प्रकारेण फलस्वरूपमेव विचारितं भवति । रश्मिः। सत्यम् । इति पदानि । एतस्माद्ब्रह्मणो नहि उक्तो भावो व्यतिरिक्तो नहि इति न । मूर्तत्वामूर्तत्वाभाव एतस्मादन्य इत्युक्तम् । अन्यत्, निपिद्धान्मूर्तामूर्तात् अन्यत् समिति । अधिकं त्यत्, इत्यर्थः । अधिकं तु भेदनिर्देशादिति सूत्रात् । किं तत्त्यं नामैकदेश इत्यत आहुः । प्राणा वै सत्यमिति तेषां आणानां सम्बन्धि एप गूढ आत्मा सत्यमिति । प्राकृतानिति । तामसप्रकरणादौ तु द्वितीयस्कन्धो- क्तात्मगुणानूरीकृत्य सुबोधिनीति ज्ञेयम् । निर्गुणमेवेति । एवकारेण सगुणव्यवच्छेदः क्रियते । मायया दर्शितानां मिथ्यात्वादन्येषां धर्माणामभेदात् । सर्वत्रेति । अन्तर्यामिब्राह्मणेऽपि । आमासोक्तं विरोधं परिहरन्ति स्म । एवं सतीति । गुणोरीकारं विनापि कार्यक्षमत्वे सति । छान्दोग्येति । दहरविद्यास्थायाः । अर्थस्तु, तत् तत्र विद्यमानानामेवालामे दृष्टान्तः । यथा हिरण्यनिधि निहितं भूमेरधस्तानिक्षिप्तमक्षेत्रज्ञाः निधिक्षेत्रानभिज्ञाः निधेरुपरि उपरि सञ्चरन्तोऽपि निधिं न विन्देयुः । दान्तिकमाह । एवमेव यथा दृष्टान्तमेव । सर्वा अविद्यावत्यः अहरहः प्रत्यहम् सुपुप्तिकाले, एतद् हार्दाकाशाख्यं नीव लोकं ब्रह्मणो लोकं वा 'अक्षरं ब्रह्म परमं वेदानां स्थानमुत्तम मिति वाक्यात् यन्त्योपि प्राप्नुवन्योपि न विन्दन्ति न लभन्ते इति । विन्दन्तीत्यत्र परस्मैपदं छान्द- सम् । प्रकृते अस्थूलेति । अक्षरब्राह्मणेऽस्ति । भाप्ये । स्वमपीतो भवतीति । खं अपि गतो भवतीत्यर्थः । सम्पत्तेर्मार्गत्रयसाधारण्यात्तां व्यवच्छिन्दन्ति । उक्तरीत्येति । द्वादशाहसूत्रभाष्योक्त- रीत्या । प्रकृते । भवतीति । आविष्कृतं भवति । आय इति । सुषुप्तौ । द्वितीय इति । सम्पत्ती भगवत्कर्तृकेत्यादीति । युक्ततरमिति । 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य इतिश्रुतेः । 'मियते हृदय- ·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभोप्यम् । म०४ पा० ४५०४ सू०१६. * माप्यप्रकाशः। - शाकरास्त मुक्तस्यानेकशरीरावेशलक्षणैश्वर्याभ्युपगमे, 'तत् केन के विजानीया'दि- त्यादिश्रुतिविरोधशङ्कायां, 'तत्केन कम्', 'सलिल : एक इत्यादौ यद्विशेषविज्ञानवारणं तत् सुपुतिकवल्यावस्थयोरन्यतरापेक्षम् । फुतः । आविष्कृतं हि यतो हेतोस्तत्रैव पदाधिकार- घशादाविष्कृतम्, 'यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते, न, कञ्चन स्वमं पश्यती'त्यनेन । 'एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्याय, तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्ति । यत्र त्यस्य सर्व- मात्मैवाभूदित्यनेन च प्रकटीकृतः । इदं तु सगुणविद्याविपाकस्थानं खर्गादिनदयसान्त- रम् , यत्रतर्दश्वर्यमुपवर्ण्यते, अतो न दोप इत्यैवं सूत्रार्थमाहुः । तेपामियं सम्पत्ययस्थाची हीनावस्थेत्यभिप्रायः। तदेतदन्ये नक्षमन्ते । तथाहुर्भास्कराचार्या रामानुजाचार्याश्च अत्र सम्पत्तिपदेन 'वाङ् मनसि सम्पद्यत' इत्यादिनोक्ता मरणावस्था परामृश्यते । अतः सुपुप्तौ मरणावस्थायां च विशेषविज्ञानवारणम् । 'यत्र सुप्तः', 'एतेभ्यो भूतेभ्य' इति श्रुतिम्यां यतस्तत्रैव तदधिकारवशा- दाविष्कृतम् । तेन शरीरेन्द्रियविपयनिबन्धनं यद्विशेषविज्ञानं तदेव वार्यते, न तु परं भावं प्राप्तस्य विद्याकर्मसामर्थ्याव सर्वविपयं सामान्यज्ञानमाविर्भूतं तन्न वार्यत इत्मदोपः । यत इन्द्रप्रजापतिसंवादे एव सुपुप्तौ निःसम्बोधत्वमुक्त्या, अग्रे मुक्तमधिकृत्य, सवा एप एतेन दिव्येन चापा मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्मलोक' इति सर्वज्ञत्वकथनादिति । अस्मन्मते - ग्रन्धिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया' इति श्रुतेश्च भगवदीयत्वेपि युक्तशब्दात्तमा न कृतः । लीलानां मुक्तित्वे- ऽपि विविधभावाभावात् । खाप्ययखाम्योक्तभोगाभावमालोच्याहुः । एवमनेनेति । खाप्ययसाम्य- घोतकप्रकारेणापि । 'अरूपवदेव ही तिसूत्रोक्तकदेशिमते मुक्तिफलस्वरूपं विचारितं भवति । न्यूनताख्य- नित्रहस्सानप्रहाणादेवकारः । न तु तदतिरिक्त विचारितमिति । फेन फमिति । केनेन्द्रियेण के विपयं पश्येदिति केन कं पश्येदित्यस्यार्थः । 'सलिल एको द्रष्टेति' श्रुतिः । विशेषेणेन्द्रियविषयरूपेण यद्विज्ञानं तस्य वारणम् । हितावित्याशयेनाहुः । यतो हेतोरिति । तत्रैवेति । स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्य- तरस्मिन्नेव । न त्वन्यत्र । यत्र सुप्त इति यस्यामवस्थायां सुप्तः । यत्र त्वस्येति । यत्र सम्पत्तौ त्वस भूतसमुत्थितस्य । सगुणविपाकेति । अनेकशरीरावेशे ऐश्वर्यधर्मे सति निर्गुणत्वं भविष्यतीति नि. र्गुणत्वप्रागभावविपयिप्रतीतिर्मवत्तीति सगुणविपाकस्थानम् । वृद्धिस्थानमपक्षयस्थानम् । तदनु । न दोप इति । मुक्तस्यानेकशरीरावेशप्रतिपादिकायाः स एकधेत्यादिश्रुतेस्तत्केन कमित्यादिश्रुतेश्च न विरोधरूपो दोप इत्यर्थः । तेपामियमिति । शाइराणामियं सगुणविपाकावस्था । तनैवेति । खाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरस्मिन्नेव । न तु परमिति । शरीरेन्द्रियविषयनियन्धनकरहितकं विशेषविज्ञानं सर्वज्ञत्वलक्षणं भावम् । वार्यत इति । तत्केन कमित्यादिश्रुत्या । अदोष इति । श्रुतिविरोधरूपो दोपो न । यदिति । अव्ययम् । यत इत्यर्थः । इन्द्रेति । छान्दोग्येऽन्ते वर्तते । स वा एप इति मुक्तः । चक्षुषेति । करणत्वे कामानिति कर्मत्वेन भेद उक्तः । य एते इति ये एते कामा ब्रह्मलोके सङ्कल्पमात्रेण लम्यास्तान् सर्वान्कामान्पश्यनिति सर्वज्ञत्वकयनम् । शाहरोक्तेति ते तु ब्रह्महदे नीता मामाः कृष्णेन चोदता' इति पाध्यायां सुबोधिनी । एताम्यां शुविम्यां 'न सदनातीवि ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । जगद्यापारवर्ज प्रकरणादसंनिहितत्वाच्च ॥ १७ ॥ (४-४-५) ब्रह्मणा सह भोगकरणं लौकिकव्यापारयुतम् , उत नेति संशये, तद्युतमिति पूर्वः पक्षा,तथासति मुक्तित्वभङ्गात् पूर्वोक्तमनुपपन्नमिति प्राप्ते,आह जगदित्यादि। पूर्वोक्तस्य जगत्सम्बन्धी लौकिको यो व्यापार कायवाझनसां तदर्ज तद्रहित भोगकरणम् । तत्र हेतू आह प्रकरणादसंनिहितत्वाच्चेति । 'ब्रह्मविदामोति पर'मित्युपक्रमेण मुक्तिमकरणात् तत्र लौकिकव्यापारोऽसम्भावितः । किश्च, भाष्यप्रकाशः। स्वेतावान् विशेषः । शाङ्करोक्तमुक्तावस्था प्रथमा कक्षा । एताभ्यामुक्तावस्था तु मध्यमकक्षा । भोगे भगवत्साहित्याभावादिति ॥ १६ ॥ इति चतुर्थ प्रदीपवदित्यधिकरणम् ॥ ४ ॥ जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच ।। १७ ।। एवं भोगोपकरणं विचार्य भोगप्रकारं विचारयितुमधिकरणान्तरमारभत इत्याशयेन विषयसंशयपूर्वपक्षान् वदन्तोऽधिक- रणमवतारयन्ति ब्रह्मणा सहेत्यादि । संशयवीजं तु भोगे लौकिकव्यापारयुक्तत्वस्य लोके दर्शनम् । एतस्य भोगस्य सायुज्यमुक्त्युत्तरभावित्वं च ज्ञेयम् । सिद्धान्तं वक्तुं सूत्रं व्याकुर्वन्ति पूर्वोक्तस्येत्यादि । पूर्वोक्तस्येति । प्राप्तसायुज्यस्य पुष्टिभक्तकायवाअनसामित्यत्र टजभाव: समासान्तस्यानित्यत्वेन वैकल्पिकत्वाज्ञयः । असन्निहितत्वं व्याकुर्वन्ति किश्चेत्यादि । रश्मिः। 'तत्केन कं पश्येदिति च श्रुती। मध्यमावस्था। सर्वात्मभावावस्था। भोग इति । अन्तर्भोगस्य विरहे सत्त्वेपि बहिर्मोंगे भगवत्साहित्याभावात् । सोश्नुत इति मुख्या कक्षा ॥ १६ ॥ इति चतुर्थ प्रदीपाधिकरणम् ॥ ४ ॥ जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच ॥ १७ ॥ भोगोपकरणमिति । प्रदीपव- दावेशरूपं खाप्ययरूपं च । भोगप्रकारं भोगे लौकिकव्यापारराहित्यम्। ज्ञेयमिति यथाक्रमं ज्ञेयम् । टजभाव इति सूत्राट्टच न प्राप्तस्तथापि द्वन्द्वाचुदपहान्तादित्यत्र समाहारे बाहुलकात्प्राप्तस्य टचोऽ- भावः। अन्यथा वा द्रष्टव्यः । भाष्ये। वर्जेमिति । णमुलन्तम् । प्रकृते । किञ्चत्यादीति । द्वितीयस्कन्धे नवमाध्याये 'एतन्मतं ममातिष्ठ परमेण समाधिने ति वाक्यस्य भगवदाज्ञयैतन्मतेऽवस्थितिः कर्तव्येति सुबोधिन्यां तन्मतवाक्यानि । तदीयानि भवन्त्यत्र । 'न यत्र कालोऽनिमिपां परः प्रभुरिति 'प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रम' इति । आदिना मृत्युः । 'मृत्युरस्मादपैतीति वाक्यात् । एतन्मतीयश्रुतयः । 'कालखभावो नियतिर्यदृच्छे'त्युक्तौ तेपां चिन्त्यत्वं श्वेताश्वतरे उक्तम् । 'स ईक्षाञ्चक्र' इति श्रुतौ मायास्थल ईक्षाश्रावणातत्र मायाभावः । वृहदारण्यके 'ते होचुः क नु सोभूयो न इत्यमसक्तेत्ययमास्येन्तरिति । सोऽयास्स आशिरसोझानाहि रसः । सा वा एपा देवता दूर्नामा दूरपास्या मृत्युभवति य एवं वेदे'यत्रासन्यदेवताया दूरं मृत्युरुक्तोतस्तत्र तदभावः । श्रुत्यर्थस्तु ते देवाः ह ऊचुः । असक्तेति प्रजापतिरूपेण भवनं पाप्मशत्रुपराभवं च असक्त संयोजितवान् । आस्पेन्तः आस्से मुखे य आकाशस्तस्मिन्नन्तरे वर्तते । इत्यध्यवसितवन्तो वागादयः परस्पर बदन्तः अनयाख्यायिकया गुणद्वयं सिद्धमित्याह । सोयास्येति । यस्मादेवं यागादयः ·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाध्यम् । [१०४पा०४०५ सू०१७.. लीलायाः कालमायावतीतत्वेन प्राकृतं जगत् दूरतरमितोपि हेतोर्न तत्सम्भवः । कदाचिल्लोके लीलाप्रकटनेच्छायां तदधिष्टानत्वयोग्ये मधुरादिदेशेऽतिशुद्ध गोलके चक्षुरिन्द्रियमिव स्थापयित्वा लीलां करोति । तदापि लीलामध्यपातिनां म लौकिकव्यापारसम्भवः । न हि चक्षुरिन्द्रियं गोलककार्य करोति । न वा तन्नाशे नश्यति । एतत्सर्व, 'दिवीव चक्षुरातत'मिति श्रुतिव्याख्याने विद्वन्मण्डने अपश्चितम् । किञ्च । छान्दोग्ये, 'भूमैव सुखं भूमा त्येय विजिज्ञासितव्य' इत्युक्त्या, भूम्नो लक्षणमाह 'यत्र 'नान्यत् पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यत् विजानाति स भूमेति । अत्र 'नान्यद्विजानाती'त्येतावतैय चारितार्थ्यपि यदिन्द्रियव्यापारो भाग्यप्रकाशः। एतेनाक्षरब्रह्मण्येव सम्भोगो घोधितः । 'निरस्तसाम्यातिशयेन राधसा खधामनि ब्रह्मणि रस्सते नम' इति द्वितीयस्कन्धे तथा सिद्धत्वात् । तर्हि, 'ते ते धामानी'त्यादिश्रुतिषु भूमौ भोगः कथमुच्यत इत्यत आहुः कदाचिदित्यादि । कदाचिदिति । जगदुद्दिधीविसरे। स्थाप- यित्वेति । अक्षरं स्थापयित्वा । तथा च तसात्तथोच्यत इत्यर्थः । नन्वेवमक्षरस भूमौ प्रकटने तत्र स्थितानां भक्तानां भूमिसम्बन्धजगुणदोपसंसर्गालौकिकन्यापारप्रसङ्गो दुर्वार इत्यत आहुः तदापीत्यादि । ननु प्रमाणाभावे दृष्टान्तमात्रस्याकिश्चित्करत्वान्न भक्तानां लौकिकव्यापार- राहित्यसिद्धिरित्यत आहुः एतदित्यादि । प्रपश्चितमिति । 'चक्षु'रिति द्वितीयैकवचनान्त पदमित्यादिना अपश्चितम् । तस्मिन् व्याख्याने आग्रहबाद इति शङ्का स्यादिति तदर्थ भूम- विद्याश्रुतिमुदाहरन्ति किञ्च, छान्दोग्य इत्यादि । इन्द्रियव्यापार इति । पश्यतिशृणोति- रदिमः । प्राणमास्येन्तरिति व्याजह्वः तस्मात्स आसन्यः अयास्स आगिरसः । आस्से इत्ययास्यः अव्ययीभावः पुंस्त्वं छान्दसम् । आङ्गिरसः अङ्गिरा प्रापिः तत्सम्बन्धी । यद्वा अङ्गानि यस्य सन्ति स जङ्गी । आ अङ्गी आङ्गी । आङ्गी चासौ रसः आङ्गिरसः । कार्यकरणानामात्मा । तत्र हेतुर्हि यस्माकार्यकरणानां रसस्तस्मादाशिरसः इत्यर्थः । सा चेलि । मला! असा इति पञ्चम्यन्तम् । देवतायाः इति । एवं लीलायाः कालमायाद्यतीतत्वेनेत्यर्थः । न तत्सम्भव इति । जगद्व्यापारसंभवो न । उच्यत इति । 'यत्र गावो भूरिशृङ्गा' इतिपदैरुच्यते । जगदिति । भक्तियोगवितानेन जगदुद्धारार्थम् । इच्छाकाले । 'भक्तियोगवितानार्थ'मिति पृथावाक्यात् । 'यदा यदा हि धर्मस्येति गीताप्रपञ्चः । भक्तियोगवितानस्य धर्मत्वात् । भाष्ये तदधीति । तच्छब्दो ब्रावाची न तु परामर्शकः । तथा च रसरूपाधिष्ठानत्वयोग्ये गोलके चक्षुरिन्द्रियमिवेति दृष्टान्तः । अक्षरं स्थापयित्वेत्यर्थः स्थापयित्वेसस्वार्थः । ननु मथुरादिदेशानामक्षरात्मकत्वं स्वभावत एवेति पुनरक्षरस्थापनस्य किं प्रयोजनमिति चेन्न । अक्षरानन्दात्मकलक्ष्मी स्थापयित्वेत्यर्थात् । नन्द- यशोदादौ खखानन्दैलक्ष्म्यानन्दाः प्रतिवध्यन्ते । अन्यथा सोश्नुत इत्यत्र विश्चित्पदविरोधापतेः । प्रकृते । तस्मादिति । लक्ष्मीरूपाक्षरस्थापनात् । तधोच्यत इति । भूभौ मोग उच्यते । तदा- पीत्यादीति । चक्षुरिन्द्रियमिति । कृष्णतारामवति । केनोपनिषदधिकारिणे व्यक्तव्येति चोतितम् । तनाश इति । गोलकनाशे नश्यतीन्द्रियम् । किंतु पश्यत्यचक्षुरिति श्रुतस्तत्र गच्छति । प्रपश्चित- मिति । गोसामिभिः । प्रपधितमित्याचार्यार्पज्ञानमुक्तम् । गोस्वामिभाष्यमिदमिति पक्षे परम् ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १९९ निपिद्धः, तत्राप्यन्यविपयका, तेन भगवद्विपयकः स सिद्धो भवतीति जग- व्यापारराहित्यं सिद्धम् । तत्र तेन भगवत एव स्वतन्त्रफलत्वमुक्तं भवति । नहि सुखस्यान्यत् प्रयोजनमस्ति ॥१७॥ प्रत्यक्षोपदेशादितिं चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः ॥१८॥ नन्वेतत्मकरण एव छान्दोग्ये पठ्यते 'सर्वह पश्यतीति सर्वचिपयक- भाष्यप्रकाशः। भ्यामुक्तः सः । तथा चास्यां श्रुतौ लौकिकव्यापारराहित्यस सिद्धत्वातत्र तथा व्याख्याने ना- ग्रहवाद इत्यर्थः । अत्र यत्पारिशेप्यात्सिद्धं तस्य फलमाहुः तेने त्यादि । तत्र हेतुः न हीत्यादि। न हि भूमविद्यायां प्रतिपाद्यमानस भूमरूपस्य सुखस्स फलत्वातिरिक्तमन्यत् प्रयोजनं कथन- स्यास्ति तसात् तथेत्यर्थः । यत्तु भाप्यान्तरेऽसिन् सूत्रे ब्रह्मसायुज्यं ब्रह्मसाम्यं वा प्राप्तस्य जीवस्यैश्वर्यादिकं जग- त्सृष्टिव्यापाररहितमेव भवतीति विचारितम् । तदस्माकं मतम् , 'नेतरोऽनुपपत्ते'रित्यानन्द- मयाधिकरण एव साधितमिति न काचिन्यूनतेति वोधितम् । यत्तु निरङ्कुशजगत्कर्तृत्वस्यैव ब्रह्मलक्षणत्वाद् 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीति श्रुत्या जीवस्य ब्रह्मभावे योधिते तस्यापि तदभेदाजगद्व्यापारोऽस्तु, तथा सतीदं सूत्रमवान्तरमुक्तिविषयमिति कश्चित् । तदसङ्गतम् । वेदस्तुतौ 'सममनुजानतां यदमतं मतदुष्टतये'ति जीवे तादृशनियन्तृत्व- भावस ब्रह्मविदसम्मतत्वकथनेन तादृशजगत्कर्तृत्वादेरपि निरासबोधनादतः सायुज्येपि तदभावः सूत्रकाराभिमत इति ज्ञेयम् । तथा च यथा भूमिसम्बन्धिनो मथुरादिदेशस्य लौकिकत्वम् , तत्र स्थापितस्य चालौकिकत्वम्, तथा तत्र स्थितानां लौकिकदेहे निविष्टत्वालौकिकत्वम् , तद- न्तःस्थापितानां सदेहानामेव लीलास्थानामलौकिकत्वम् । तेन लौकिकालौकिकोभयकार्यकरणं तादृशतादृशतत्तज्ज्ञानविषयत्वं नानुपपन्नम्, नापि लीलासाकर्यप्रसङ्गः । चक्षुरिन्द्रियदृष्टान्तेनैवो- पादितत्कादित्यर्थः ॥१७॥ प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः॥१०॥ सूत्रं व्याकुर्वन्ति । नन्वि- रश्मिः। तथा च गोखामिभिः प्रपञ्चितमित्यर्थः । तत्र तथेति । विद्वन्मण्डने । 'दिवीव चक्षुरातत'मिति श्रुतेस्तथावर्णकभेदेन व्याख्यानम् । भाष्ये। तनेत्यस्य नित्यक्रीडायामित्यर्थः । प्रकृते । अत्र यदिति । पूर्वसन्दर्भे गौणमुख्यन्यायेन यत्सिद्धं कस्माद्धेतोरित्यत आहुः । पारिशेष्यादिति । अक्ष- स्प्राप्तिपरप्राप्तिनित्यलीलाप्रवेशभगवद्भोगभगवत्सुरसत्येनैकोपि भगवत एव मुख्यत्वेन पारिशेष्या- दित्यर्थः । तेनेलादीति । पूर्वसन्दर्भेण । सर्वात्मभावकथनेनेति वा । भगवत एवेति । भूमोपि भूमत्वेन भगवत्येव शक्तिः सर्वात्मभावे तु सर्वात्मभावत्वेनेति सर्वात्मभावस्थायियोगव्यवच्छेदक एवकारः । ननु भूम एकलक्षणत्वेन कथमेवकार इति चेत्तत्राहुः । तत्र हेतुरिति । सर्वात्मभावस्थायिव्यवच्छेदे- हेतुः । फलत्वातिरिक्तमिति । साधनवेपि 'स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्य त्वं पुरुषोत्तमे ति वास्य- साफल्याय स्वयंप्रकाशवाय च फलत्वातिरिक्तमन्यत् स्तुत्यादिप्रयोजनमित्यर्थः । तस्मात्तथेति । भगवत एव स्वतत्रफलत्वमित्यर्थः ॥ १७॥ प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्योक्तेः ॥ १८॥ नान्यत्पश्यतीति ।

·२०० । भीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [म०४ पा०४ अ०५ सू०१८ प्रत्यक्षमुपदिश्यत इत्यन्यविषयकव्यापारराहित्यं नोपपद्यत इत्याशय, समाधत्ते आधिकारिकेत्यादिना। अत्रेदमुच्यते । 'सोऽनुते', 'लोकवतु लीलाकैवल्यमित्यादिभिनित्यलीला- मध्यपातित्वं तस्योच्यते । 'नान्यत् पश्यती'त्यादिश्रुतियशा जगह्यापारवर्ज भोगकरणं पूर्वसूत्रेणोक्तम् ।। अथेदं विचार्यते। 'नान्यत् पश्यतीति प्रकरण एव 'सर्व ह पश्यतीति सर्वविषयकं दर्शनमुच्यते, तत् कथं पूर्वोक्तमुपपद्यत इति । किन। एकस्यैव . , भाप्यमकाशः। त्यादि । ननु भूमविद्यास्थस्य, नान्यत् पश्यती'त्यादिवाक्यस्य वलेन भक्तस्याक्षरे ब्रह्मणि जगद्व्यापाररहितो भोग इति यदुक्तम् , तन्नोपपद्यते । यत एतत्प्रकरण एव छान्दोग्ये मक्तस्य जग- यापारः पठ्यते । स को वेत्यत आहुः 'सर्वह पश्यः पश्यतीति । जगद्विपयकप्रत्यक्षरूपः स इत्यतस्तथेत्याशय समाधत्त इत्यर्थः । समाधानांशच्याख्यानाय हेत्वंशस्फुरणे , तेनाशवान्तरस्यापि निवृत्तिमालोच्य तमप्यर्थ संग्रहीतुं प्रकारान्तरेणावतारयन्ति अत्रेदमित्यादि । अत्र अवतरणग्रन्थे, इदं वक्ष्यमाणमधि- कमुच्यते, न तु वावन्मात्रमित्यर्थः । किं तदित्याकाङ्क्षायां आक्षेप्यं विपयमाहुः सोऽश्नुत इत्यादि । तस्येति । भक्तस । एवं विषयमन्ध तत्र विचारः क्रियत इत्याहुः अनेत्यादि । अत्रासिन् सूत्रे इदमुक्ताम्यां श्रुतिभ्यां सूत्राम्यां च यदुक्तम् , तद्विचार्यत इत्यर्थः । विचार- माहुः नान्यदित्यादि। अत्र, नान्यदित्यारम्य पूर्वोक्तमुपपद्यत इत्यन्तेन पूर्वोक्तवाश- कानूदिता । सोभुत इत्यादिविपयिणी द्वितीयामागुः किश्चेत्यादि । 'सोचते', 'स या एप . रदिमः। तेन नान्यच्छृणोति नान्यत्पश्यतीत्युक्तमाष्येण यथालिखितपाठो न कर्तव्य इति सुचितं तदा स्फुटीकृतम् । आहुरिति । मान्यत्वाद्वहुवचनम् । तेन 'अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमार नारद' इति । श्रुतिविरोधो न । सर्वश्हेति । अनेनापि प्रकाशेन यथालिखितपाठो व्यावर्तितः । शिष्याभिप्रायं वा । सनत्कुमारा नारदं प्रत्याहुरित्यर्थः । ग्रन्थकर्तुमक्तिं सूचयति । तथेति । अन्य- विषयकव्यापारराहित्यं नोपपद्यत इति आशयेत्यर्थः । हेत्वंशेति । आधिकारिकमण्डलस्योक्तेरिति हेत्वंशस्फुरणे । तेनेति । हेत्वंशेन । आशङ्कान्तरस्य । आशङ्का सर्वविषयकदर्शनवचनेन जगद्व्यापार- वर्ज कथमिति तस्याः शङ्कायाः अन्यत् स एकधेत्यादौ जीवानेकत्वं न, सम्भवतीति तत्र लीलायां नित्यत्वासिद्धिरुपमाशवान्तरं तस्य । तमर्थमिति । शङ्कान्तरविषयमर्थम् । प्रकारान्तरेणेति । प्रकारः सझेपेणोक्तसूत्रार्थः तस्मादन्यद् विस्तरेण सूत्रव्याख्यानं तेन ।, अवतारयन्तीति । भाष्यत्वायावतारयन्तीति । खपदवर्णनात् । 'सूत्रार्थों वर्ण्यते यत्र वाक्यैः सूत्रानुसारिमिः । स्वपदानि च वर्ण्यन्ते माप्यं भाष्यविदो विदुरिति भाग्यलक्षणात् । अवतरणग्रन्थ इति । विस्तरेण सूत्रे च्याख्यातव्य इति शेषः। उच्यत इति । विस्तरायोच्यते । तावन्मानं उक्तमानमवतरणम् । किं तदिति । वक्ष्यमाणमधिकम् । आक्षेनु योग्यं पूर्वपक्षिणा । विपयमिति । उक्ताभ्यां श्रुतिभ्यां सूत्राभ्यां च यदुक्तं तत् । यदुक्तमिति । विषयम् । पूर्वोक्तवेति । सङ्केपेण सूत्रव्याख्यानायोक्ता। द्वितीयामिति । पूर्वोक्तायां सझेपेण सूनव्याख्यानायोक्तायामाशङ्कायां विस्तरायाधिकशताम् ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भक्तस्य देशकालभेदेन क्रियमाणानेकलीलासम्बन्धित्वं भवति। तच लीला- नित्यतायां न घटते। यतस्तत्तद्देशतत्तत्कालसम्बन्धिनी सा नित्या एवं सत्येकस्या- नेकरूपत्वं जीवस्य न सम्भवतीति तन्नित्यत्वमपि न सिध्यतीति । भाग्यप्रकाशा । एवं पश्यन्' 'सर्वर हि पश्यः पश्यती'त्यादिश्रुती श्रीभागवतादिपु च एकत्वकथनेन भक्ताना- मेकस्यैव रूपस्य प्रत्यक्षोपदेशादेकस्यैव भक्तस्य देशकालभेदेन क्रियमाणानेकलीला- सम्बन्धित्वमुक्तं भवति । तच लीलानित्यतायां न घटते । यतस्तद्देशकालसम्ब- धिनी तचद्विशेषणविशिष्टैच नित्या ध्वंसाद्यप्रतियोगिनी एवं देशकालभक्तविशिष्टाया लीलाया रश्मि प्रत्यक्षोपदेशादिति । प्रत्यक्षश्वासावुपदेशस्तस्मादिति कर्मधारयः । सर्वविषयकप्रत्यक्ष रूपस विषय- तयान्वयासम्भवात् । श्रीभागवतादिष्विति । 'निवेदितात्मा विचिकीर्पितो म' इत्यत्र भक्तस्य एकत्व- कथनेन । धादिना गीतायां 'ज्ञानिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मत' इति 'ममये जुष्टं निर्वपामीति संहिता । यदा भक्त्या मामभिजानाति यावान्य- श्वास्मि तत्त्वतः' इत्यत्र भक्तस्यैकत्वकथनेन एकस्यैव रूपस्य यत्सर्वविषयकं प्रत्यक्षं तस्योपदेशात् । आदिना गीतायां स सर्व विद्धजति मां सर्वभावेन भारते'त्यत्र तथा। एवमन्यत्र । 'सोभुत' इत्यत्र सर्व- कामान् जानातीच्छति यततेऽश्नातीति एकस्यैव रूपस्य सर्वकामविषयकं प्रत्यक्षं तस्योपदेशात् । 'स वा एवं पश्यनित्यत्र एवमात्मादेशमहतारादेशं पश्यन्नित्यर्थादात्मविषयकमहङ्कारविषयकं यत्प्रत्यक्षं तसो- पदेशात् । 'सर्वरह पश्यः पश्यती'त्यत्र सर्वविषयकं प्रत्यक्षं तस्योपदेशादियों ययपि सम्भवति तथापि, रूपस्य प्रत्यक्षोपदेशादित्यत्र रूपस्स विषयितया प्रत्यक्षरूपैकदेशे रूपान्वयो भाति स विरुद्धः रूपस्साऽप्रत्यक्षाकिन्तु सर्वकामादीनामतः प्रत्यक्षबासौ उपदेशस्तस्मादिति कर्मधारयोत्र व्याख्येयः। एवं विस्तरपक्षे सौत्राशानन्यं व्याख्याय हेतुभाष्यं व्याकुर्वन्ति स्म।एकस्यैव भक्तस्येति । तदेजति तनैज- तीति निःप्रतियोगिनी क्रीडा स्फुटा । अक्षणो विरुद्धधर्माश्रयत्वात् । सप्रतियोगिनी तु क्रीडा भक्तसम्बन्धि- नीति तत्राशते । एकस्यैव भक्तस्येति । पुष्टिफले मक्तस्यावश्यकत्वं मक्तसंवलितो भगवान्पुष्टिमार्गे फलति यतः। देशो वृन्दावनादिः। कालः श्वस्त्वगृह आयास्य इत्यादिवाक्येपु श्वः यः वर्तमानश्च । क्रियमाणानेकेति । दशमस्कन्धप्रसिद्धाः क्रियमाणानेकलीलास्तासाम् । क्रियमाणा भनेकलीला- सम्बन्धित्व इति पाठे संहिताया अविवक्षणान समासे 'अकः सवर्णे दीर्घ' इत्यस्य प्राप्तिः । आलस्साद्वा- ऽसन्धिः । रभसाद्वा । उक्तं भवतीति । सोभुत इत्यादिश्रुतिषु भागवतादिवाक्येषु चोक्तं भवति । तचेति । भाष्यविवरणम् । तचेत्यादि । तचेति क्रियमाणानेकलीलासम्बन्धित्वम् । न घटत इति । भक्तं प्रत्येकस्सा लीलायास्त्रिक्षणावस्थायिन्या अनुवृत्तरनित्यत्वादिति भावः । भक्तोऽनेकलीलामनोरथः। अयमात्मत आविर्भावतिरोभावा विति श्रुतावाविर्भावाद्यर्थ उत्पत्तिविनाशौ मन्यते । यत इत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति स्म । यत इत्यादि । तत्तद्देशकालेति । ययाचार्येषु वृन्दावनादिदेशे, एकादश्यां महानिशि काले, साक्षाद्भगवत्प्रवचनलीला निरोधरूपा तत्तत्सम्बन्धिन्याचार्यसम्पन्धिनी । सम्पन्धव खस्वामिभावः । इति श्रीकृष्णदासस वल्लभस्स हितं वचः । चित्तं प्रति यदाकये भक्तो निश्चिन्ततां बजे'दिति वाक्यात् तत्तद्विशेपेणविशिष्टा विशेषणं यथा । लीला त्रिक्षणावस्थायिन्यनित्या सती यथासम्भवं कर्तुरनित्यत्वं सम्पादयेत्तत्र प्रभवाचार्यसम्बन्धिनीक्रीडाविशेषणं, वर्तमानप्रभ्वाचार्य- सम्बन्धिनी क्रीडा । वर्तमानत्वं 'आचार्य मां विजानीयादिति वाक्यात् । 'नित्यो नित्याना'मिति , २६. सु.र.

·२०२ भीमद्रमसूत्राशुभाध्यम् । [म०४ पा०४०५ सू० १८. तत्रोच्यते । श्रुतौ सर्वपदेन ना लगदुच्यते, किन्तु यस्यां यस्यां लीलायां भाग्यमका नित्यत्वे सति देशकालयोरन्पान्पत्ववद्भक्तस्पाप्यनेकरूपत्वं वाच्यम् । तच्चानुक्तत्वामीवस न सम्भवतीति । एवं विशेषणविघटने तस्सा लीलाया नित्यत्वमपि न सिध्यतीत्यवो न घरत इत्यर्थः। प्रत्यक्षोपदेशादित्यत्र प्रथमपक्षे पष्ठीतत्पुरुषो द्वितीयपक्षे च कर्मधारयो ज्ञेयः । एवमागकांश देवा व्याख्याय समाधानांशं व्याकुर्वन्ति तोच्यत इत्यादि । तथा- रदिमः। घ । स्वरूपतः सम्मपनित्सवमप्यतेन विशेषणेनापाखम् । प्रमाणामावस्तु प्रमाणसिद्धवर्तमानप्रवा- चार्यसम्पन्धिनीकीडेति विशेषणात् । अन्यानि विशेषणानि विदन्मण्डनसुवर्णसूत्रमिश्रीभावेन कर्तभ्यानि । भक्तिमार्तण्डे तु सष्टीकृतानि मत्कृते । एवं गोपालतापिनीये 'वेणुवादनशीलायेति श्रुतेर्गोपीमाधवसम्पन्धिनीक्रीडाविशेषणम् । वर्तमानगोपीमाधवसम्बन्धिनी क्रीडा । वर्तमानलं निरोपस्कन्धलीठासमाप्तिधोकात् स च 'जयति जननिपासो देवकीजन्मवादो पदुवरपरिपर्दोभिर- सनपर्मम् । पिरपरपृजिनमः मुस्मितश्रीमुखेन मजपुरवनितानां पर्षयन् कामदेव मित्सत्र जपतीति वर्तमानप्रयोगाचया। असन् वर्षपनिति च । लीला निक्षणावसापिन्पनिला सती यथासंभवं कर्तुरनित्सव सम्पादयेदिति दोपे विशेपणमुक्तम् । गोपीमाधवयोपिशेषगं वर्तमानेति विशेषणम् । सरूपतः सम्मम्यनित्यत्तदोषोप्यतेन विशेषणेनापास्तः । प्रमाणामावरुपस्तृनीयदोपस्तु प्रमाण- सिद्धवर्तमानगोपीमायसम्पन्धिनी क्रीडेति विशेषणादपास्वःशेषं पूर्ववत् । नित्यति । पूर्व दोषत्रयं पारित 'जयति जगनिवास' इति सोकोपन्यासेन । अन्ये पञ्चविंशतिर्दोपाः विदन्मण्डनमुवर्ण• सूत्रमक्तिमार्तण्डेषु पारितास्तेग्योवधेया पारणीयाय विस्तरमिपा न लिख्यन्ते । सादीति । मात्मनि लीला घम्ताः बालनि लीला भविष्यन्ति धात्मनि लीला न सन्तीति संसर्गामापाले. पामप्रतियोगिनीत्वाद् ध्वंसापप्रतियोगिनीस्वेन सापप्रतियोगिनी । अन्योन्यामावस भेदामाय. रुपावनामावादस्ति । परन्तु इवार्यः स गीतायां खरुपे निवेशोतस्तस भेदमा स्वरुपे निवेशादत्तः । तादाम्पादनसत्त्वाच । एवं सतीत्यादिमाप्पपिपरणम् । एवं देशकालेति । अन्यान्पत्यचदिति । पीसा | देशोन्यः कालोन्य इति । अनेकरूपत्वमिति । अयमन्योपमन्य इति । 'म एकपा भनि विधा मवति पयः'त्यादिश्रुतेः । अनुकत्वादिति । जन्ययापत्या पादरिमतेन शम्दान्यपानपनेनानुक्त भापत्वात् । गर्थवादकः गन्द इति । यदा सोभुत इत्यादिप्वकम्येव मक्तसोपत्यानुक्तस्यात् । इनीति व्याख्येयम् । तस प्याख्यानं एवं विशेषणविघटन इति । पादरिमतेन जीवसानेकरूपत्वविशेषण- पिटनेरास्या इति । बनेकजीपककाया इत्यर्थः । शपिना भगवत्सम्बन्धित्तम्।न सिध्यतीति । झियायामिक्षणावसापित्वेनानिसत्याप्त निध्यतीत्ययः। न घटत इति । नियमापानेकलीलासम्पन्पित्वं न पटते । एकभक्कासम्पन्धिनी सीता एका । कर्मधारय इति । संविषयक दर्शनं न पश्पपिपपकमिति न परपस प्रत्यक्षविषयतयान्वयः सूत्रे सम्भवत्यनः प्रलक्षमासी विषय इति कर्मधारय इत्पर्य उमः। माशांगामिति । प्रत्यक्षोपदेशादिति पदिति मोप्रमागम् । धेिति । सोपविमाप्रकारणे पधीन रामपारपरकारेन च । समोच्यम इलादीति । सर्यपदेनेति । सहपाक्षे 'सर्वर पश्यः परमही त्या मपदेन ! रिसरक्षे गोचत इत्यत्र 'सोसने सर्वान् कामा'नित्यत्र मर्वपदेन । * যাহত হয় শরিষ লাথি মামিমালায়েমফাটাস্তোরাদিন मिनारमा सरिताप इति मरेनाभिकन । सरदिपरयः पनी त्यत्र गादेन एकत्यस सुनी मक्ते- ·भाष्यमकाश-रश्मि-परिहितम् । देशकालभेदेन क्रियमाणायामधिकृतो य एको भक्तः, तस्यैव तावन्ति रूपाणि सन्ति तान्याधिकारिकाणीत्युच्यन्ते।तेपांमण्डलं समूहस्तत्र स्थितवस्तुमात्रमुच्यत इति नानुपपन्नं किञ्चित् । अत एवाने पठ्यते 'सर्वमामोति सर्वश' इति, 'स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा भवति । सप्तधा नवधा चैव पुनश्चैकादशः स्मृतः। शतं च दश चैकश्च सहस्राणि च विंशतिरिति । यथा मण्डलवर्तिषु पुंसु नैकस्य प्राथम्येन प्राधान्यं वक्तुं शक्यम्, तथैतेष्वपि रूपेष्विति ज्ञापनाय मण्डलपदमुक्तम् ॥१८॥ भाष्यप्रकाशा। चाधिकारोन भक्तानां लीलानुभवयोग्यतासम्बन्धाधिकारिकं तेषां मण्डलं समूहस्तत्र यत्तिष्ठति तस्योक्तेः कथनाच्छ्रुतौ तथोच्यत इति नानुपपन्नं किञ्चित् । श्रौतस्य दर्शनविपयवाचकस्स सर्वपदस्स सङ्कुचितवृत्तिकत्वात्तद्विपयकदर्शनेपि भोगस्य जगद्यापाररहितत्वं नानुपपन्नम् । तथा, 'सोऽश्नुत' इत्यादावेकवचनस्य भक्तस्वरूपविषयकत्वात् स भक्तस्तत्तद्देशतत्तत्कालमेदेन क्रियमाणा लीला आधिकारिकदेहसमूहस्था पश्यतीति तत्चद्विशेषणविशिष्टानां लीलानां तद- नुभवितुर्भक्तस्य च नित्यत्वं नानुपपन्नमित्यर्थः । ननु सर्वपदार्थसङ्कोचे भक्तरूपबाहुल्ये च किं मानमित्यत आहुः अत एवेत्यादि । अग्र इति । 'सर्व५ है पश्यः पश्यती'त्यस्याग्रे । तथा च 'सर्वमामोतीति वाक्ये सर्वैः प्रकारैः सर्वप्राप्तिश्रावणात् 'सर्व पश्यतीति वाक्यस्थसर्वपदेन विव- क्षितग्रहणस्यैव युक्तत्वात् । तथा 'स एकघेति वाक्ये भक्तस्य बहुधाभवनश्रावणात् , 'सोऽभुत' इत्यादावपि बहुभी रूपैर्भोगरूपस्य लीलानुभवस्य युक्तत्वादिति । ननु मण्डलपदेन चक्राकारेण परिणतः समूह उच्यते, न तु सामान्यसमूहः, अतः कथमेवमुच्यत इत्यतो मण्डलपदस तात्प- माहुः यथेत्यादि । तथा चैतज्ज्ञापनाय मण्डलपदम्, न तु समूहस चक्राकारेण परिणते- ओपनायेत्यर्थः ॥१८॥ रश्मिः। विवक्षणादाहुः । एको भक्त इति । तावन्तीति । फलसाधनयोरैकाधिकरण्यनियमात् । तत्सम्पन्ध्या- धिकारिकमिति । तत्सम्बन्धि आधाराधेयभावसम्बन्धोस्यास्तीति तत्सम्बन्धि । णिनिः। तथा च तत्र भव' इति सूत्राद्वछ । कथनादिति । सद्देपपक्षे । 'सर्वह पश्यः पश्यतीति श्रुतौ । विस्तरपक्षे 'सोश्नुते', 'स वा एवं पश्यन्', 'सर्वह पश्यः पश्यतीति श्रुतिषु भागवतादिषु च 'भक्त्या मामभिजानाती'- त्यादिषु कथनात् । उच्यत इति । नानुपपनं किञ्चिदिति भाष्यविवरणम्। श्रुतौ तथोच्यत इत्यादि । श्रुताविति । 'सर्वरह पश्यः पश्यतीति श्रुतौ । उपलक्षणमेतत् सोभुत इत्यादिश्रुतीनाम् । विवृतं व्याकुर्वन्ति स्म । श्रौतस्य दर्शनेति । सङ्कचितेति आधिकारिकमण्डलस्थे तथा । तद्विपयेति सर्वविषयस्य दर्शनेऽपि । उक्तोपलक्षणविषय आहुः । तथा सोऽभुत इत्यादाविति । विस्तरपक्षे श्रुतय इति पृथग्विचारः । आधिकारिकदेहसमूहस्थ इति । उदाहरणं तु महुस्त्री- कत्वानन्तरं नारददर्शितस्स रूपस्य कार्यम् । यथा विश्वामित्रस्य गौः । तत्तद्विशेपणेति । अष्टाविंश- विशेषणेपु तत्तद्विशेषणविशिष्टानां लीलानाम् । पश्यतीत्यस्यान इति इतिशब्दः प्रकारवाची पठया लुक् पश्यतीति प्रकारो विशेषणं सर्वमाप्नोति सर्वश इत्पन्न तस्य प्रकारस्याने । पश्यतीत्यसा मन इति पाठो वा । कथमेवमिति केन प्रकारेण तत्स्थो जीवभक्त उच्यते ॥ १८ ॥ १: तत्सम्बग्याधिकारिकमिति रश्मौ ।

·. २०४ भीमद्रशसूत्राणुमाप्यम् । [भ०४ पा० ४ ० ५ सू० १९. विकारावर्ति च तथाहि स्थितिमाह ॥ १९ ॥ .. नन्वेवं सति 'श्वस्त्वद्रोहमायास्य' इति प्रभुणोक्त तदाशया तत्स्थितिर्नोप- पद्यते । नित्यत्वाल्लीलायास्तस्य कालस्य तदागमनस्य च तदापि 'वर्तमानत्वात् । तथा प्रभूक्तिरपि नोपपद्यत इत्याशय समाधत्ते।' इह भगवल्लीला प्रकृतिः, तद्विरुद्धोऽर्थो विकार इत्युच्यते । तत्र न वर्तते तज्ज्ञानं तादृशं च भवति । भाग्यप्रकाशः। विकारांवर्ति च तथाहि स्थितिमाह ॥ १९॥ एवं श्रुतिविरोधं परिहत्य लौकिक- विरोधं परिहरतीत्याशयेन सूत्रमवतारयन्ति नन्वेवं सतीत्यादि । एवं सतीति तत्तल्लीला- तत्तद्देशतत्तत्कालतत्तद्भक्तदेहानां नित्यत्वे सति व्याकुर्वन्ति इहेत्यादि । इहेति भगव- सम्पन्ध्यर्थविचारे, भगवल्लीला प्रकृतिः, रसात्मककृतलगुणवत्त्वाव, अनुकृत्यधिकरण सिद्धकारणत्वाद्वा । तद्विरुद्धोऽर्थो लौकिका, स हि विकार इत्युच्यते तत्प्रतिकतिभूत- यत्किञ्चित्तद्गुणवत्चात् । कार्यत्वाद्वा । तत्र लौकिके विकारभूतेऽर्थे न वर्तते, तद् ब्रमणा सह भोगकरणमत 'आधिकारिकमण्डलंसं सर्व तदन्तःपातिज्ञानं च विकारापति ताशं तत्समानाकारं च भवति अत एंवेतः पूर्व 'आत्मवं आशा आत्मत आविर्भावतिरोभावा' वित्यादि'भावितमन्यथा तन्न पदेत् । तदेतदत्र सर्व चकारेण सूच्यते । तथा च, 'स एकपा भवतीति श्रुतिरलेनैकस भक्तस यान्यनेकानि रूपाण्यङ्गीकृतानि, तानि योगिकापम्पूहवन नानादेशवर्तीनि, किन्तु यथैकस्मिन्नेव भगवत्स्वरूपे विद्यमानानि प्रद्युम्नादिव्यूहरूपाणि तत्कार्ये विकारावर्ति च तथाहि स्थितिमाह ॥ १९ ॥ लौकिकेति 'लोकवत्तु लीला- कैवत्यमिति सूत्रालौकिकवत्प्रतीयमानधर्मविरोधं परिदरतीत्यर्थः । तत्तलीलेति । पूर्वसूत्र उपपादि- तम् । पूर्वतने यत्र सकलाझोपदेशः सा प्रकृतिरिति प्रकृतिलक्षणादाहुः । रसात्मकेति । उत्तरतन्त्रविचारेण प्रकृतिलक्षणमाहुः । अनुकृतीति । सर्वानुकरणार्य कारणं तेजसः । 'न तद्भासयते सूर्यों न शशाको न पावकः' 'यदादित्यगतं तेजो जगलासयतेखिलम् । यचन्द्रमसि यचामौ तत्तेजो विद्धि मामक'मिति च सार्धवाक्ये।, तत्त्वाद्वेत्यर्थः । तथा च प्रकृतिः स्वरूपम् । 'प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवप्व' इत्यत्र तयाव्याख्यानात् । तद्विरुद्ध इति भाप्यविवरणम् । तद्वि- रुद्ध इत्यादि । लौकिक इति लौकिकवत् । विकारत्वस त्रिषु सत्त्वात्सामान्ये नपुंसकम् । विकारजात- माहुः। तत्मतिकृतीति तस्याः प्रकृतेः प्रतिकृतिभूतम् । तद्गुणवत्त्वात् प्रकृतिगुणवत्त्वात् । कार्य- त्वायेति प्रकृतेरेव । तत्र न यर्तत इति भाप्यं विवृण्वन्ति स्म । तत्र लौकिकेति। किं न वर्तत इत्याकाबायां तज्ज्ञानमित्यादिमाप्यं विवृण्वन्ति स्म । तद्रणेति । तज्ज्ञानमित्यतस्तत्पदानुवृत्तिरत्र शेया। तदन्तःपातीति तस्याधिकारिकमण्डलस्सस्स सर्वसान्तःपाति तदन्तःपाति ताशमित्यस्सार्थः। तत्समानाकारमिति लौकिकविकारसमानाकारं लोकवदित्यर्थः । अत एवेति लौकिकविकार- समानाकारत्वादेव । इतः पूर्वमिति । 'सर्वरह पश्यः पश्यती'त्यादि श्रुतेः पूर्वम् । श्रावितमिति । लौकिकविकारसमानाकारमाशादिकं श्रावितम् । अन्यथेति । आधिकारिकमण्डलस्पज्ञानाशादेौकिक- विकारसमानाकारत्वामा लौकिकत्वे च नित्यलीलायां तज्ज्ञानाशादिकम् । तदेतदिति । तज्ज्ञान ताशमित्यादि माप्योक्तम् । यत्वरूपमित्यादि माध्यं विवृण्वन्ति स्म । तथा घेत्यादि तादात्म्या- रदिमः। - ·, भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । २०५ यत्स्वरूपं प्रति तथा वदति, तस्य स्वगेहे तदा भगवत्स्थितिज्ञानं न भवतीत्यर्थः । उपलक्षणं चैतत्, अतो यद्देशकालविशिष्टा यादृशी या लीला, तस्यास्तादृश्या एव तल्लीलामध्यपातिनो भक्तस्य ज्ञानं, नान्यविपयकमिति ज्ञेयम् । अत एव द्वितीय स्यापि, 'मह्यं पूर्वमुक्तमासीत्तेनागत' इत्येव ज्ञानं भवति । तदैव हि रसोदयः, अतो रसखरूपमध्यपातित्वाल्लीलाया रसस्य च भगवदात्मकत्वाद्भगवद्रूपत्वेन सर्वमुपपद्यते लीलायाम् । अत्र प्रमाणमाह तथाहि स्थितिमाहेति । 'सर्वमान मोति सर्वश' इति श्रुतिरेकस्यैव भक्तस्य सर्वशः सबै प्रकारैः सर्वलीलारस- मामोतीति वदन्त्युक्तरीत्यैव लीलायां स्थितिमाहेत्यर्थः । अतो वस्त्वेवेदमलौकिक- मीशमिति मन्तव्यं वैदिकैरिति भावः । अलौकिकेऽर्थे लौकिकरीत्यनुसरणं न युक्तम् , किन्त्वलौकिकरीत्यनुसरणमेव युक्तमिति हिशब्देन चोत्यते । एतेन 'रसो वैस' इति श्रुतेर्लीलाविशिष्ट एव प्रभुस्तथेति ताश एव परमफलमिति ज्ञापितं भवति ॥ १९ ॥ भाग्यप्रकाशा प्रकटीभवन्त्यपि न स्वरूपाद्भिन्नतया प्रतीयन्ते तथा भक्तशरीराण्यप्येकसिमेव वर्तमानानि तत्त- कार्ये बहिर्भवन्ति । एवं सति यत्स्वरूपं प्रति, 'श्वस्त्वद्गृहमायास्स' इति वदति, तस्य खगेहे प्रथमदिने भगवत्स्थितिज्ञानं न भवति, तस्य विरहानुभवयित् रूपं बहिर्भवति, पूर्वोक्तं चान्तः । ततो द्वितीयदिने पूर्वोक्त बहिर्भवति विरहानुभवयित्र चान्तस्तयोरन्तर्भावरहिआया तेन न ज्ञायते, एकमेव खमनुभवतीत्येवं लीलारसालत्वार्थ दियात्रण प्रदर्श्यते । वस्तुतस्तु . यथा नित्यव्यापकशब्दवादिजैमिनीयमते व्यजकस्य वायोर्ध्वनेर्वा अमावेन न वर्णात्मकशन्दस सर्वत्र सदा ज्ञानम्, यथा च नित्यव्यापकात्मवादिकाणादादिमते संदेहादन्यत्र तवृत्तिलाम- स्थानभूतदेहामावेन न खात्मज्ञानम्, तथात्र लीलादिव्यञ्जकमगवदिच्छामान न भगवस्थि: त्यादिज्ञानं भवतीत्यर्थः । एवं सूत्रैकदेशं व्याख्याय तेनानुक्तस्यान्यस्यापि तथा सिदिगाह: उपलक्षणमित्यादि । तथा च 'अचिन्त्याः खलु ये मावास्तांस्तण प्रसाधयेत् । प्रकृतिभ्या परं यच तदचिन्त्यस्य लक्षण'मिति मत्स्यपुराणयाक्यात् । अत एव ' श्रुतिमूलकतर्कादपि सर्व मुस्थमित्यर्थः । उपपादनप्रकारस प्रामाणिकत्वाय सूत्रशेपमवतारयन्ति अग्रेत्यादि । सिद्धमातुः अत इत्यादि । तथा च 'नेपा तर्केणेति श्रुतेः, 'अलौकिकास्तु ये भावा न वास्तफेण योजये दिति स्मृतेश्च श्रुत्यनुसारेणैव निर्णेयमिति सिद्धेस्तथेत्यर्थः ॥ १९ ॥ - रदिम:।। . दक्ते स्वस्वरूपपदमाहुः । यत्स्यरूपं प्रतीति । अन्यत्रेति अन्यदेहादौ । तहसीति जीव, वृत्तिलाभस्थानेत्यादिः । नेति खगृहादौ न । सेनेति । सौत्रचकारेण । तथा सिद्धि मिति । चकारेण ययासिद्धिस्तया तामाहुः । अत एवेति । तर्केणेत्यस्स मीमांसायुततर्फेणेत्यादेव । अनेत्यादीति । सर्वैः प्रकार रिति । अलौकिकेर्थे लौकिकी व्युत्पत्तिर्न फूता सर्वान्ददातीति फिन्त, सर्व प्रकाराः सर्वश इति व्युत्पत्तिः कृता । तथा चोक्तम् । 'इत्यं लौकिकशम्दानां प्रक्रिया इद, दर्शिते ति सिद्धान्तकौमुदीसमाप्तौ । उक्तरीत्येति , अस्मिन् सूत्रे , उक्तरीत्या । तधेयर्थ इति । यस्त्वेवेदमलौकिकमीदशमिति मन्तव्यं वैदिकैरित्यर्थः । ननु तथापि युक्तिस्तु कानिदान, व्येति चेदने वक्ष्यते । भाष्ये । प्रभुस्तथेति प्रभुः प्रकृतः ॥ १९ ॥ . ..

·३ भीमकसूक्षाणुभाष्यम् ।' [म.पा.४०५.१७ दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ २० ॥ न.प लौकिकयुक्तिविरोधोऽन्न पाधकत्वेन भन्तव्यः, किन्तु साधकत्वेन यतः प्रत्यक्षानुमाने. श्रुतिस्मृती अपि लौकिकयुक्त्यप्रसारणालौकिके भगव- सम्बन्धिन्यर्थेऽन्यथाभावनं निषेधति, 'नेपा तर्केण मतिरापनेया' । 'परास्प शक्तिर्विविधैव श्रूयते खाभाविकी, ज्ञानपलक्रिया च' । 'अलौकिकास्तु ये भाया न ताँस्तर्केण योजयेत् । श्रीभागवते च 'न हि विरोध उभयं भगवत्यपरिगणित- गुणगण ईश्वरेऽनवगाधमाहात्म्येऽर्वाचीनविकल्पवितर्कविचारममाणाभासतर्क- शानकलिलान्तःकरणाशयदुरवग्रहवादिनां विवादानवसर' इत्यादियाक्पैर- चिन्त्यानन्तशक्तिमत्त्वेन भगवत्स्वरूपस्यैव परमफलत्वं प्रदश्यते । किश्च । 'ता यां वास्तून्युश्मसि गमध्ये यत्र गावों भूरिशझा अयासः । अत्राह तदुरुगायस्य पृष्णः परमं पद्मवभाति भूरीति ऋग्वेदे पठ्यते । किश्चित्पाठभेदेन यजुःशा- खायामपि । ता तानि वास्तूनि वां गोपीमाधवयोः सम्पन्धीनि गमध्ये प्रसाद- माप्यप्रकाशा दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥२०॥ भगवत्सम्बन्धिपदार्थानां युपगम्यत्वरूप पूर्वो- कमर्थमेव दीकतुं सत्रान्तरं पठतीत्याशयेन सूत्रं व्याकुर्वन्ति न चेत्यादि । भाष्यमत्र निगदव्या- ख्यातम् । अन्न 'नैषा तर्केणेति काठकथुतेर्जीवप्रश्नोत्तरवर्तित्वेन तया भगवत्सम्बन्धिनामर्थानां तर्कागांचरत्वसाधनं न युक्तमित्याराश्य, ब्रह्मप्रकरणस्थायाः 'परास्य शक्तिरिति द्वितीयस्याः श्वेताश्वतरथुतेरुपन्यासः । 'अलोकिकास्त्वि'त्यस्याः स्मृतेः प्रसिद्धत्वेन विषयान्तरे चारि- तार्थ्यमाशय, श्रीभागवतपष्ठस्कन्धीयस्य 'न हि विरोध'इति वाक्यस्योपन्यासः। एवमेतैः प्रमाणैलीलाया अलौकिकत्वं निगमयित्वा तन्मुखेनापि भगवतः फलत्यनिगमनाय किश्चेत्या दिना शाखाद्वयस्थथुत्युपन्यासः । ऋक्शाखास्थश्रुतेर्यास्केन सूर्यकिरणपरताया निर्वचनात् तदर्थ- भ्रमनिरासाय यजशाखापाठसारणम् । तेन यास्कोक्तस्य शृङ्गादिपदनिरुक्तमात्रार्थत्वम्, न तु रश्मिः। दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ २० ॥ निगदेति । श्रुतिस्मृती इति । 'तं त्यौपनि- पदमिति श्रुत्याधोक्षजे प्रत्यक्षादेरसक्रमादेवं व्याख्यातम् । ननु तर्हि स्मृतेरप्यौपनिषदत्वामावात्स्मृतिर्न व्याख्यानमिति चेन्न । गीतास्मृतिषु इति श्रीमद्भगवद्गीतास्पनिपत्स्विति उपनियत्पदप्रयोगादुप- नियत्वात् ।। प्रक्षण मार्पमिति प्रत्यक्षमूलत्वाजन्यजनकमावसम्बन्धो लक्षणा : प्रत्यक्षपदस श्रुतौं । अनुमीयते. उत्सन्नप्रच्छन्नवेदशाखा. येन तदनुमानं स्मृतिरिति वेदान्ते योगमात्रादरणात् । एवं निगदेन माध्यव्यक्तवचनेन व्याख्यातं. व्याख्यातप्रायम् । पहुवाक्योपन्यासे गौरवं मन्यमानास्त- खारसमाहुं .अघ नैषेति । विषयान्तरेति विषयोऽधोक्षजातनोन्यद् विषयो नटादौ प्रसिद्ध तद्विपयान्तरं तस्मिन् । शाखाद्वयेति। ऋग्वेद. बाश्वलायनशाखा ।। एवं . यशम्शाखापि । पास्केनेति निरक्तवर्षिणा । सूर्येति । 'गाकः किरणा.उच्यन्त इसेवं , व्याख्याताः । तदर्षेति सूर्यकिरणार्थभ्रमनिरासायः । यजुःशाखेति किश्चित्पाठमेदेनेत्यादि. माध्येण तथा । पाउभेदस्तु भूरीत्युग्वेदे । भूरेरिति यजःशाखायाम्।। पास्कोक्तस्येति निर्वचनस शृङ्गादीति । गादि। - ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । २०७ त्वेन प्रामुमुश्मसि कामयामहे । तानि कानीत्याकासायां गूढाभिसन्धिमुद्धाटयति, यत्र श्रीगोकुले गावो भूरिशृङ्गा यहुशृङ्गा रुरुप्रभृतयो वसन्तीति शेषः । ग्राम्या- रण्यपशूपलक्षणार्थमुभयोरेव ग्रहणम् । अत्राह भूमावेव तदुरुगायस्य बहुगीय- मानस्य वृष्णः भक्तेपु कामान् वर्पतीति घृपा तस्य पदं स्थानं वैकुण्ठम् , ततोऽपि परममधिकम् , अत्र विचित्रलीलाकरणात् । भूरि यमुनापुलिननिकुन- गोवर्धनादिरूपत्वेन बहुरूपम् । तथा च तत्रत्यानि तानि कामयामह इति वाक्यार्थः सम्पद्यते । एतेन लीलासम्बन्धिवस्तूनां यत्र फलत्वेन प्रार्थनम्, तत्र तल्लीलाकर्तुः परमफलत्वे किं वाच्यमित्याशयो ज्ञाप्यते । अथ ह या व तव महिमाऽमृतसमुद्रचिमुपा सकृल्लीढया स्वमनसि निष्यन्दमानानवरतमुखेन थि- मारितदृष्टश्रुतसुखलेशाभासाः परमभागवता' इति श्रीभागवते । एतेनापि कैमुतिकन्यायेन प्रभोरेच खतः पुरुपार्थत्वं ज्ञाप्यते । फलप्रकरणत्वात्तदेवाचार्य- तात्पर्यविषय इति ज्ञायते ॥२०॥ भोगमात्रसाम्यलिशाच्च ॥ २१ ॥ इतोपि हेतोः पुरुषोत्तमखरूपमेव परमं फलमिति ज्ञायते । यता, 'सोड- भाष्यप्रकाशः तत्चात्पर्यकत्वम् । ऋचो विष्णुसूक्तस्थत्वात् , तैत्तिरीयपाठे च विष्णुपदादग्रेपि 'विष्णोः कर्माणि पश्यते'त्यादिमप्रदर्शनाच । एतदुपटम्भायैव, 'अथ ह वा वेति श्रीभागवतवचनोपन्यास इति । शेपं स्फुटम् ॥ २० ॥ भोगमात्रसाम्यलिशाच ॥ २१॥ सूत्रमवतारयन्ति इतोपीत्यादि । इतोपीति । रश्मिः । निरुक्तमात्रोर्यो यस्स तत्त्वम् । सत्तात्पर्येति । निरुक्ततात्पर्यकत्वम् । सूर्येभिधावृत्तिसत्त्वेन तात्पर्यवृत्त्यभावात् । विष्णुपदादिति । वृष्ण इति पदस्थले तथा । एतदिति । उक्तकैमुतिकन्यायो- पष्टम्भाय स्फुटमिति । गूढाभिसन्धिमिति गोकुलेन गूढस्य संवृतस्य वैकुण्ठस्याभिसन्धि अमितः सन्धि भन्नसाट्टनमुद्घाटयतीत्यर्थः । अयमर्थः । मर्यादामार्गीयस्य हृदि व्यापिवैकुण्ठे प्रकटस्य बहिराविर्भावे तत्र प्रवेशः सद्योमुक्तिः । तदुक्तम् । 'भूमावुत्तारितं सर्वं वैकुण्ठं स्वर्ग- वासिनम् । वैकुण्ठं स्वर्गवासिनमिति' वीप्सा, मार्गद्वयग्रहणार्थम् । कर्ममार्गेण हिरण्यगर्भातिरिक्तस्स मुक्त्यभावात् । एवं च भूमावित्यनेन श्रीगोकुलमपि प्रामोति । पुष्टौ तु मर्यादातो विपरीता गतिः यतः प्रमेयबलेनैव पुष्टिस्थानां सर्व तत्र 'अहयाप्तं निशि शयानमतिश्रमेणे'त्युक्त्वा 'लोके विकुण्ठमुपनेष्यति गोकुलं खमिति विकुण्ठे श्रीगोकुलनयनम् । एवं च पुष्टिमार्गानुसारेण वैकुण्ठे गोकुलमिति गूढस्स पुष्टिमार्गीयप्राप्यगोकुलस्य अभितः सन्धि भन्नस अत्यन्तानुग्रहं विना आमर्दितस्य सन्धि सहट्टन- मनधिकारेपि कचिदिश्योद्घाटयन्तीति । उभयोरिति गोभूरिशृङ्गयोः । भूमाविति । मर्यादामार्गे श्रीगोकुलमपि । 'भूमावुत्तारितं सर्व वैकुण्ठं स्वर्गवासिनं वैकुण्ठं स्वर्गवासिनम्' इति श्रुतेः । पुष्टिप्रकरणादाहुः । ततोपि परममिति । कैमुतिकन्यायेनेति पाठः । तदेवेति । प्रशैव परं लीलाकर्तृ । एवं शेषं स्फुटमित्यर्थः ॥ २०॥ भोगमात्रसाम्यलिहाच ॥ २१॥ भाष्ये । पुरुषोत्तमस्यरूपमिति रसात्मकमिति ·। श्रीमद्ह्मसूत्राणुभाष्यम् ।' . [१०४ पा० ४ ० ५ सू०२१. श्नुते सर्वान् कामानं सह.ब्रह्मणा विपश्चिते ति श्रुतौ भक्तसाम्यमुच्यते । तच्च पुरुषोत्तम एव सम्भवति । यतः सख्यं दत्त्वा तत्कृतात्मनिवेदनमङ्गीकुर्वन्नति- करुणः स्वखरूपानन्दमनुभावयस्तं प्रधानीकरोति । अन्यथा भक्तोऽनुभवितुं न शकुयाद् युक्तं चैतत् । प्राप्तं फलं स्वाधीनं भवत्येव, अन्यथा फलत्वमेव न स्यात् । तथा चासाल्लिङ्गादपि प्रभोरेच परमफलत्वं सिध्यति । 'न तत्समचाभ्याधिकच दृश्यत' इति श्रुतिविरोधपरिहाराय मात्रपदम् । न चान कामभोगस्य फलत्यं शंकनीयम् । 'आमोति · पर'मित्येतह्याकृतिरूपत्वात् 'खरूपानुभवरूपत्वाद् भोगस्य । अनुभूयमानस्यैव हि सुखस्य लोके पुरुषार्थत्वोक्तः ॥ २१ ॥ भाष्यप्रकाशः। 'मानं कालयेऽवधारणे' । भोगमाने भोगे एवं यद साम्यम् , भक्तेन सह.तौल्पम् , असा भुतो सहपदेन धान्यते, तसाल्लिङ्गादपि । तद् व्याकुर्वन्ति यत इत्यादि । पुरुषोत्तम एयेत्येवकारेणा- क्षरं व्यावर्त्यते । तत्र हेतुः यतः सख्यमित्यादि । नन्वत्र कामानामेव प्राप्तेरुक्तत्त्वात्तद्भोगस्यैव फलत्वमस्त्विति चेत् तबाहुः न चेत्यादि । 'आमोति पर'मित्येतह्याकृतिरूपत्वादिति । 'आमोति परमिति यद्वाक्यं तम्याख्यानरूपत्वात् । ननु यदि भगवत एव फलत्वम् , तदा कामानामशनं किमिति विवरणत्वेनोच्यत इत्यत आहुः स्वरूपेत्यादि । वत्र युक्तिमाहुः अनु- भूयमानस्येत्यादि । तथा च फलत्वव्युत्पादनार्थ तत्, न तु फलत्वार्थमित्यर्थः । एपमनया 'पञ्चमन्या भोगप्रकारविचारोपि भगवतः परमफलत्ववोधनायैवेति ज्ञापितम् । इदमेवाचार्यैः पुष्टि- रश्मिः। ज्ञेयम् । प्रकृते । अस्यामिति 'सोऽश्नुत' इत्यस्याम् । तौल्यमिति । अक्षणो गौणत्वेऽपि कियद्गौण्यं किन्तु साम्यमिति भावः । तस्याकुर्वन्तीति तत् तस्मात् तमुक्तमय हदिकृत्य सूत्रं व्याकुर्वन्ती- सर्थः । व्यावर्त्यत इति मझामस्मीत्यक्षरसाम्यस्य जीवन्मुक्त सिद्धत्वेन . फले तदनुपयोगा- यावर्त्यत इत्यर्थः । तत्र हेतुरिति साम्ये हेतुः । अक्षरव्यावर्तनापेक्षया समग्रस्स प्रधानत्वात् । यत: सल्यमित्यादीति । सख्यं दत्वेति सम्माविर्माताधिकरणेन सम्पयाविर्भावात्समानशील- व्यसनवत्त्वरूपं सख्यं सिद्ध्यति । रासेप्टधाविर्भावात् । अत्र .पड्धमैंः क्रियमाणलीलासु पधर्मा भक्ता अधिकारिण इति सख्यं नानुपपन्नम् । संख्यात्मनिवेदने पुष्टिश्रुतीनां नाभिप्रेते इति भ्रमरगीते मृगयुरिव कपीन्द्र'मित्यस्य सुबोधिन्यामस्तीति न तदर्थ भकसाधनमत उक्तं दत्त्वेति । माझेणे- त्यधिकरणेन देहा उक्ताः तेषां निवेदनं श्रुतिरुपाणामङ्गीकुर्वन् , आत्मानो देहाः तेषां निवेदनम् । मात्मीयानां तत्राभावात् । सालोक्यमुक्तिश्चेत्सा तु उक्तभक्तिद्वये श्रुतेस्तात्पर्याभावेपि ददात्यङ्गी- करोत्यतोतिकरुणः । स्वस्वरूपेति । प्रदीपाधिकरणे. सामर्थ्यमुक्तमतः खरूपानन्दमनुभावयनि- सादिः । स्वस स्वरूपं भक्तदेहित्वेनाङ्गीकृत्य तदानन्दमित्यादिः । अत्र 'तस्यैप आत्मा घृणुते तनुं स्वामिति श्रुतिरनुसन्धेया । भवत्येवेति । साधनानां जीवाधीनत्वादिति भावः । 'मक्या त्वायो द्वितीयस्तु तदभावाद्धरौ सदेति भक्तिभावास्तदभावाः साधनानि । भगवतः सर्ववशित्वादत्यन्तायोग मत्वाऽयन्तायोगव्यवच्छेदकैवकार उक्तः । क्रियासङ्गतैवकारोत्सन्तायोगव्यवच्छेदकः । नीलं सरोज भवत्येवेत्सव । तदोगस्येति कामभोगस । फलस्येति रसात्मकस्य । तदिति ब्रह्मणा सह १. तोल्यम्। on ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । २०९ एवं भगवतः खतः पुरुषार्थरूपत्वमुक्त्वा कर्मफलभोगानन्तरमावृत्तिवदना- प्यावृत्तिभविष्यतीत्याशङ्कानिरासायोत्तरं पठति। अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् ॥ २२ ॥ भाप्यप्रकाशः। प्रवाहमर्यादायां पुष्टिफल विचारे 'भगवानेव हि फलं स यथाविर्भवेद्भुवि । गुणस्वरूपमेदेन तथा तेपां फलं भवेदित्यनेनोक्तं ज्ञेयम् ॥ २१ ॥ अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् ॥ २२ ॥ सूत्रमवतारयन्ति एवमित्यादि । रश्मिः। भोगकरणम् । तदित्यव्ययं वा तत्कामभोगः । न चानुभूयमानसुखस्य पुरुषार्थत्वे सुषुप्तिखरूपसुख- साक्षात्कारादिना ईश्वरादेः पुरुषार्थत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । तत्तदुपासकान्प्रति तत्त- द्भक्तान्प्रति तत्तदीश्वरादेः पुरुषार्थत्वादिति । 'स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुपोत्तमे ति वाक्यासः सर्वात्मभावरूपस्य पुरुषार्थत्वं भक्तिमार्तण्डे उपसमास्युक्तमेवेति शुभम् । गुणखरूपेति । गुणाः ऐश्वर्यादयः खरूपं साक्षान्मन्मथरूपं पञ्चाध्याय्याम् । एवंप्रकारेण स्वरूपान्तरेणापि तेषां वैदिकानां अत्र कायिकानां पौष्टिकानां फलं भवेदित्यर्थः ॥ २१ ॥ अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् ॥ २२ ॥ एवमित्यादीति । खत इति साध्यत्वभिन्नसिद्धत्वतः । स्वशब्द आत्मीयवाची । आत्मवाचकत्वेऽपि न क्षतिः । तादात्म्याभेदात् । उत्तवेति । ननु विकारावर्तिसूत्रमाष्ये 'अतो वस्त्ववेदमलौकिकमीदशमिति मन्तव्य'मित्युक्तम् । इयदवधि तदेवोक्तम् । परन्तु युक्तिस्तु काचन वक्तव्येति चेदुच्यते । उक्तरूपे तादाम्यरूप- मद्वैतम् । भेदाभावरूपस्याद्वैतस्य खरूपेऽभावाद् 'अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थित'मित्यस्य खरूपनिरूपणे उक्तत्वाद् गीतायां तदत्रावतार्यते फलस्य स्वरूपत्वात् । ननु लीला हि द्वेधा । सप्रतियोगिनी निःप्रतियोगिनी च तत्र निःप्रतियोगिनी 'तदेजति तन्नैजती'त्यनया श्रुत्सोक्ता विरुद्धधर्माश्रये स्पष्टा भगवति, सप्रतियोगिनी तु अद्वैते कथं सम्भवेद् यतस्तत्र नन्दयशोदा- गोपीगोपाः प्रतियोगिनस्ते कथं ज्ञानस्वरूप एकीभवेयुरिति चेदुच्यते । आत्ममायामृते राजन परस्यानुभवात्मनः । न घटेतार्थसम्बन्धः स्वप्नद्रष्टुरिवाअसे ति सिद्धान्तवाक्ये द्वितीयस्कन्धे माया- सम्बन्धः प्रतियोग्यात्मदेहार्यमुक्तस्तन्यायेन श्रुतौ मक्तेच्छया नित्सलीलायां देहसम्बन्धः, 'स ईक्षाचक्र' इति श्रुतौ मायास्थले ईक्षाभाषणात् । न चेयं भगवदीयेच्छा न भक्तन्छेति वाच्यम् । भक्तमगवतोरैक्याद् ब्रह्महदनीतत्वेन ब्रह्मत्त्वात् सर्वस्य लीलास्थपदार्यस्य । एवं चावस्था. जयपक्षे सुषुप्तिस्त्वकामरूपो भगवानतस्तद्भक्तेच्छा न सम्भवति किन्तु 'मेनेऽसन्तमिवात्मानं सुप्तशक्तिरसुप्तगि'त्युक्तद्गपि निर्विपया । नैयायिकास्तु ज्ञानं सविषयकमेवेति सुपुतौ स्वरूपस्य विषयत्ववत्तुरीये विपु सन्तते सायुज्ये प्राप्तजीवमनोरथकेनाविभूतानां नन्दादिप्रतियोगिनामात्मत्वेन तादृग्दग्विषयत्वेन दृशो न निर्विषयत्वम् । तथा च यथा घटानां न परस्परं भेदः तादात्म्यात्त- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताया अभावात्तथा भगवन्नन्दयशोदादीनामपि न परस्परं भेदः तादात्म्या- तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताया 'भावात् । शास्त्रदृष्टयात्मत्वेन तादात्म्याद्वैतसम्भवात् । सा चाद्वैते 'एकमेवाद्वितीय मिति श्रुतिविषयत्वेन तर्कसम्भवाद्युक्तिः । तथा चोक्तरीतिर्न सात्तदा वस्त्वेवेद- मलौकिकमीदृशं न स्यादिति युक्तिः सिद्धा । मेन इति वाक्यीयद्दग्विषयनन्दादीनां तादाल्यान्न स्वयंप्रकाशवहानिरिति । प्रकृतमनुसरामः । अत्राप्यावृत्तिरिति वर्गसुखवन्निरूपितफलेऽपि । २७ प्र० सू..

·२१० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०४ पा० ४ ० ५ सू० २२. अनावृत्तिभक्तानां ज्ञानिनां चोच्यते । तत्र मानं शब्दः । स च 'तयो. र्घमायनमृतत्वमेति','न तेपां पुनरावृत्तिा', 'एतेन प्रतिपयमाना इमं मानवमावत नावर्तन्ते', 'ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते', 'न च पुनरावर्तत' इत्यादिरूपस्तु ज्ञानिनां तामाह । न हि भक्तानां नाड्यादिप्रयुक्तममृतत्वम् । 'तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह', इत्यादि- वाक्येभ्यः । किन्तु 'यमेवेति श्रुतेर्वरणमात्रलभ्यः पुरुषोत्तमः । एवं सति 'ब्रा- विदामोति पर मिति श्रुतेर्विरोधपरिहारपूर्वफोक्तव्याख्यानरीत्या भक्तस परं भाप्यप्रकाशा व्याकुर्वन्ति अनावृत्तिरित्यादि ! ननूक्तः शब्दो ज्ञानिनामेव तामाहेत्यत्र गमकमाहुः न हीत्यादि । काठके ज्ञानं प्रस्तुत्य, 'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि स्थिताः' इति पैराग्यं चोच्या, ततः 'शतं चैका च हृदयस्य नाड्य' इत्यनेनोत्क्रमस्सोक्तत्वात् , बृहदारण्यके शारीर- ब्राह्मणेपि तथात्वादन्यत्रापि त्यति नाड्योगतिहेतुभूतयोनिवैराग्ययोर्भक्तस्य श्रेयस्कर- त्याभावप्रोक्तं तत्कार्यभूतनाडीगतिप्रयुक्तममृतं न शक्यं वक्तुम् , अतो ज्ञानिनामेव तेन शन्देन तदुच्यत इत्यर्थः । तहि भक्तस्थानावृत्तिः कुतोऽयगन्तव्येत्यत आहुः किन्त्वित्यादि । किन्तु 'यमेवेति श्रुतेरणलभ्यः पुरुषोत्तमो भक्तानाममृतत्वम् । स च 'अक्षरात् परतः पर' इति श्रुतेः 'यसात् क्षरमतीतोऽहमिति गीतावाक्याचाक्षरात् परः । एवं वरणलभ्यस्सात्मनोऽ. क्षरात् परत्वे सति 'नहाविदामोति पर मिति श्रुतेविरोधपरिहारपूर्वकं यद्व्याख्यानं वरणसाहित्ये सर्वकामाशनरूपो ब्रह्मस्वरूपानन्दानुभवः वरणसाहित्याभावे तु लोकत्वेनाक्षरमाप्ती तदानन्दा. नुभयोऽक्षरसायुज्यं वा यथाधिकारमिति पूर्वमुक्तम् , तद्रीत्या अक्षराधिष्ठातारं पुरुषोत्तमं परं प्रदा घरणेन प्राप्तस्स भक्तस निर्दोपत्वादापत्तिहेतूनामविद्याकामकर्मणामभावात् प्रपञ्चेनावृत्तिः सम्भ- पति । तथा पान परशन्दे प्राप्यस्याक्षरात् परत्वप्रकाशनसामालिङ्गादनाचिर्भक्तानामव- रदिमः। अनावृत्तिरित्यादीति । तयोर्यमिति तया नाड्या । एतेन प्रतिपयमाना इति एतेनार्षि: रादिमार्गेण । ननूक्त इति ननुराशदायाम् । उक्तः शब्दो ज्ञानिनामेव तामाहेत्यत्र असा ननु आशङ्कायाम् । गमकमाहुरिति योजना। यद्वा । ननूक्तः शन्दो ज्ञानिनामेव तामाहेत्या किं गमकमतो गमकमाहुरिति शेषपूरणम् । शेपस्तु किं गमकमत इति । तत्कायति ज्ञानवैराग्यकार्यभूत- नाडीगतिप्रयुक्तममृतत्वम् । नन्वमृतमित्येवास्त्वस किं प्रयोजनमिति चेन्न । तादात्म्यागयनि- धामृतत्वपक्तानाममृतत्वमविरुद्धम् । तदुच्यत इति अमृतत्वमुच्यते । तामाइत्युक्तां तां तु अमे विचारयिष्यन्ति । यद्वा तदित्यव्ययम् । सोच्यत इत्यर्थः । पुम्पोत्तम इति कस्याथिलीलायां मक्तगीण एव सः । आचर्यमुक्तम् । स चेति परतः परस्मादक्षरात्परतः । अक्षरात्पर इति । परतोऽक्षरात्परः । एवं सतीति भाप्यं विवृण्वन्ति स्म । एवं घरणति तृप्पीकम् । भाष्येऽनावृत्ती हेलभाव उक्तः । प्रमाणपुरःसरं तमाहुः तथा चात्रेति । अत्र 'मनविदामोति परमिति श्रुतौ शन्दा- दिनि देतोः साक्षिप्सनिर्दोपत्तहेतुता निदोपत्वस्यानावृत्ती हेतुत्वगुतम् । शब्दादिति हेतोरविशेषान साक्षादनावृत्ती हेतुत्वं किन्तु परम्परयेत्याशयेन तदपि हेतुत्वं शन्दसामर्ध्यामावे न भवतीति पूर्वसूत्रपासनपा लिङ्गहती निवेशितः शन्दादिनि सौ हेतुं स्पयन्तं हृदिकृत्याः परशद ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । २११ ब्रह्म प्राप्तस्य निदोपत्वादावृत्तिहेत्वभावात् प्रपञ्चेऽनावृत्तिः सम्भवति । तादृशं प्रतीश्वरेच्छापि न तथा भवितुमर्हति । 'ये दारागारपुत्राप्तप्राणान् वित्तमिमं परम् । हित्वा मां शरणं याताः कथं तांस्त्यत्तुमुत्सह' इति भगवद्वाक्यात् पर- माप्तिरूपत्वाच भोगस्य न नाशसम्भावना । किञ्च यत्रैकस्यैव भक्तस्य देशकाल. भेदेनानेकविधलीलासम्बन्धित्वेपि तत्तल्लीलासम्बन्धित्वमनश्वरमुच्यते, तत्र सर्वथा तदभावः कथं वक्तुं शक्यो ब्रह्मणापि । अपरश्च । कालसाध्यो हि नश्वरः स्यात् । न हि पुरुपोत्तमे कालः प्रभवितुं शक्नोति । 'न यन्त्र कालोऽनिमिपां परः प्रभु'रित्यादिवाक्येभ्यः । तथा च ज्ञानमार्गीयभक्तिमार्गीययोरनावृत्तौ तुल्यत्वेपि फलमाप्ती वैलक्षण्यात् पूर्ववाक्येन भक्तानामाहानावृत्तिम् , उत्तरवाक्येन ज्ञानि- नामिति ज्ञायते । न च फलप्रकरणान्तेऽनावृत्त्युक्तेः संसाराभाव एव जीवस्य परमं फलमित्याचार्याभिमायो ज्ञायत इति वाच्यम् । ब्रमविदः परमाप्तिं फलत्वे- नोत्तवा तत्स्वरूपस्य सर्वकामभोगत्वेन श्रुत्या निरूपणात् । स च स्वस्त्राधिकारा- नुसारेण निवेदितार्थाङ्गीकाररूप एवेति ज्ञेयम् । तेन स एव परमं फलम् । अना- वृत्तिस्त्वार्थिकी, परन्त्वावृत्ती सम्भवत्यां परमफलत्वं नोपपद्यत इति ज्ञानदुर्व- लशङ्कानिरासायेयमुक्ता भाप्यप्रकाशः। गन्तव्येत्यर्थः । ननूभयव्यामोहसूत्रे भक्तव्यामोहस्यापि कचिदुक्तृत्वात्तादृशेच्छया कदाचिदावृत्तिः सादिति शङ्कायामाहुः तादृशं प्रतीत्यादि । तथा च ये सर्वात्मभावप्रपत्तिरहिता उक्तभोगा- त्मकस्वरूपानुभवरहिताथ तान् प्रत्येव तथेच्छेति, नान तत्सम्भावनापीत्यर्थः । समूलकापमा- वृत्तिशङ्कानिवृत्त्यर्थ कैमुतिकेनापि तदभावं साधयन्ति किञ्चेत्यादि । ननु लीलायां देशकाल- सम्बन्धस्य पूर्वमुक्तत्वाल्लीलानित्यत्वोपपादनमात्रेण कथं शङ्कायाः समूलकापं निवृत्तिरित्यतस्तत्र कालस्यासामर्थे प्रमाणमाहुः अपरं चेत्यादि । एवं लीलायाः स्वरूपानुभवस्य च नित्यत्वमुपपाय सिद्धमाहा तथा चेत्यादि । ज्ञानमार्गीयफलस्योत्कर्षमाशङ्ख्य समादधते न चेत्यादि, इयमुक्तेत्य- न्तम् । स चेति भोगश्च । स एवेति उक्तरीत्यानुभूयमानः पुरुषोत्तम एव । आर्थिकीति । परप्रकाशनसामर्थ्याल्लिङ्गात्परप्राप्तिरूपवाक्यार्थवलेन प्राप्ता । तथा च श्रुत्या समर्पितायाः परप्राप्ते- रेव मुख्यत्वात्तत्रैवाचार्याभिप्रायः न तु लिङ्गिक्यामनावृत्तावित्यर्थः । यद्यपि द्विरुक्तिः समाति- रश्मिः। इत्यादि । लिङ्ग शब्दस्य सामर्थ्य मिति पूर्वतत्रे । ताहशेति भक्तव्यामोहेच्छया। सर्यात्मभा- चेति । सर्वात्ममावेन शरणरहिताः । तथेच्छा व्यामोहेच्छा । नात्र तदिति नात्र भक्तिमार्गे तस्या आवृत्तेः सम्भावना। तथा च भाष्ये । तांस्त्यत्तुमुत्सह इत्यस्य तान् भक्तान् त्यक्तुं आवर्तितुं उत्सह इत्यर्थः । अपि तु नेति काकुः । समूलकाषमिति, मूर्धन्यपकारान्तम् , कप हिंसायाम् । भवा. प. से. 'निमूलसमूलयोः कप' इति सूत्रेण णमुल्, समूलकापं कपति, कर्मणीत्येव, कर्मणी- त्युपपद इत्यर्थः, द्वीपिनं समूलकपमावं हिनस्तीत्यर्थः । प्रकृते तु समूलकापमावृत्तिशवानिवृत्त्यर्यम् । भाष्ये । तदभाव इति अनश्वरं लीलाभावः । प्रकृते । तदभावमिति आवृत्त्यभावम् । तथा चेत्यादि। पूर्ववाक्येनेति अनावृत्तिः शब्दादिति पूर्ववाक्येन । उत्तरेणेति द्वितीयेन तेन । ज्ञायत इति कर्ममार्गेण ब्रह्ममुक्तावप्येकदेशविकृतन्यायेनावृत्तिरेवेति ज्ञायत इत्युक्तम् । उक्तरीत्येति प्रदीपाधिकरणोक्तरीत्या । लिशिक्यामिति लिगिन्याम्, परप्रकाशनसामर्थ्य ·२१२ श्रीमद्रहासूत्राणुभाष्यम् । . [म०४ पा०४ अ०५ सू०.२२. पुष्टिमार्गीयभक्तविशेषप्रवर्तकनिवर्तकवेणुशब्दागवन्निकटगतावऽनावृत्ति: पूर्वेणोक्ता, मर्यादामार्गीयाणां चेदरूपाच्छन्दात्तदुक्तसाधनादनावृत्तिं द्वितीयेने त्यपि तात्पर्यविपयः श्लिष्टोऽर्थो ज्ञेयः। तथा सति परमफलमग्रे खत एव भावीति भाव इत्यलं विस्तरेण ॥२२॥ इति चतुर्थाध्याये चतुर्थपादे पञ्चमं जगद्व्यापाराधिकरणम् ॥ ५॥ भाष्यप्रकाशा योधनार्था, तथापि तत्र श्लेपेणार्थान्तरमपि योध्यत इत्याहुः पुष्टीत्यादि । 'वामनसि दर्शनाच्छ- ब्दाचेति सूत्रे तथा साधितत्वात्तयेत्यर्थः । एवमाचार्याशयः पुष्टिमार्गीयफलसैव मुख्यत्व इति साधितम् । एवमत्र पादे 'ब्रह्मविदामोति पर'मिति श्रुत्युक्तं 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीति श्रुत्युक्तं च फलं सपरिकर विचारितम् । शङ्कराचार्यास्तु, सगुणबलोपासनात् सहैव मनसेश्वरसायुज्यं प्राप्तानां कि सावग्रहमैश्वर्य भवति, उत निरवग्रहमिति संशये, 'आमोति स्वाराज्यामिति 'सर्वेऽसै देवा पलिमावहन्तीति 'तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भक्ती'त्यादिश्रुतिभ्यो निरङ्कुशमेवैश्वर्यं भवतीति प्राप्तम् । तत्र जगदुत्पत्त्यादिव्यापार बर्जयित्वैवाणिमाद्यैश्वर्य भवतीति साङ्कुशमेव तत् । जगद्यापारस्त रदिमः। लिङ्ग यद्यपि शन्दे तथापि कार्यतासम्बन्धेनानावृत्तावपीति लिङ्गिन्यामनावृत्तावित्युक्तम् । द्विरुक्तिः समात्यर्थेति । विरहसामयिकी परमतमापाप्येकदेशिमते पुष्टौ न प्रतिवन्धिकेति भ्रमरगीतवत्ता माहुः पुष्टीति । भक्तविशेषोत्र 'अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात्' इत्येकदेशिमतश्रद्धालुः श्रुतिरूपान्तर्गत वेणुशन्दोत्र साधारणो ज्ञेयो न त्वसाधारणः । एकदेशिमतश्रुतिरूपत्वात् । भगवनिकटगता- विति सामीप्यसप्तमी भगवन्निकटगतिसमीपे ब्रह्मलोकेऽवान्तरस्थितिरनावृत्तिः । माष्य उक्तं तदविरोधायाहुः यद्यपीति । श्लेपेणेति तात्पर्येण । पुष्टीत्यादीति । अनावृत्तिरिति आवृत्तिहेत्वभावादनावृत्तिः । यतो भगवानेवैवं सम्पादयति । 'नाहं तु सख्यो भजतोऽपि जन्तू- न्मजाम्यमीषामनुवृत्तिवृत्तय' इति भगवद्वाक्यात् । अनुवृत्तिः सेवा सा चानेकधा धातूनामने- कार्यत्वे पिवु सेवायामिति धातुपाठो मानमतः प्रेमपूर्वकानुवृत्तिरत्र । पूर्वेणेति अनावृत्तिः शब्दादित्यनेन । दितीयेनेति द्वितीयेनानावृत्तिः शन्दादित्यनेन भगवान्व्यास आहेत्यर्थः । लिष्ट इति अभिधेयार्थेनालिङ्गितस्तापार्थः । परमफलमिति । 'ज्ञात्वात्मानमधोक्षज मिति भ्रमरगीतवाक्यात् । 'आन्तरं तु परं फल मिति सुबोधिन्याम् । तदध्यासोऽपि सिध्यतीति निरोध- लक्षणग्रन्थे । 'सचिदानन्दता तत' इति च तत्रैव । अत्रावतारावतारिसार्य न दोपाय ! 'समान एवं चामेदादिति सूत्रात् । सुबोधिन्यां च 'नैश्चिन्त्यं वाचि पूर्ववदिति । अलं विस्तरेणेति विस्तरः अष्टाविंशदोषास्तदुद्धारश्च तेनालम् । निषेधेऽलम् । विस्तरेण कथनस निषेधः गौरवप्रसङ्गा- दित्यर्थः । ब्रमैवेति । हृदि प्रकटे ब्रह्मणि जीवो प्रसव सन् पहिःप्रकटेऽपि गतो भवति सद्यो- मुक्तो भवतीत्यर्थः । विचारितमिति । सन्दिग्धत्वादिति मावः । यद्यपि 'आचार्य मां विजानीया- नावमन्येत कर्हिचिदिति मतान्तराक्षेपोन युक्तस्तथापि प्रामणगत्यमिधानादाहुः शङ्कराचार्या- स्त्विति । तया चैकादशे वाक्यम् 'नैतदेवं ययात्य वं यदहं वच्मि तत्तथा । एवं विवदतां हेतु: शक्तयो मे दुरत्ययाः' इति । सायग्रहमिति साङ्कशम् । निरवग्रहं निरहुशम् । तदित्यैश्वर्य ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । भाष्यप्रकाशः। नित्यसिद्धस्सवेश्वरस्पति सिद्धान्तीक्रियते । तत्र हेतुः प्रकरणमितरेपामसन्निहितत्वं च । यत्र हि 'सदेव सोम्येदमन' इत्यादौ जगद्यापारः श्रूयते, तत्र परमेश्वर एव प्रकृतः, नेतरेषां सन्नि- धानम् , तसात् । न च 'आप्नोति खाराज्यामिति प्रत्यक्षोपदेशविरोधः । एतदग्ने 'आमोति मनसस्पति'मित्यनेन आधिकारिको यः सवितुमण्डलादिषु विशेपायतनेष्ववस्थित ईश्वरः पूर्व- सिद्धः सर्वमनसा पतिस्तत्माप्तिश्रावणात्तदायचैव खाराज्यप्राप्तिरिति बोधनात् तदने, 'वाक्- पतिश्चक्षुष्पतिः श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः एतत्तो भवतीति फलस्य तत एव श्रावणाच । एवं सूत्रद्वयं व्याख्याय विकारावर्तिसूत्रे त्वेवं वदन्ति । परमेश्वररूपं विकारावर्ति च । 'तावानस महिमा ततो ज्यायांच पूरुष'इत्याम्नायो यतस्तस्य परमेश्वरस्य द्विरूपां स्थितिमाह । तच निर्विकारं रूपं विकारालम्बना न प्राप्नुवन्ति । अतत्क्रतुत्वात् । अतो यथा द्विरूपं परमेश्वरे निर्गुणं रूप- मनवाप्य सगुण एवावतिष्ठन्ते । एवं सगुणेपि निरवग्रहमैश्वर्यमनवाप्य सावग्रहाय एवावतिष्ठन्त इति । अग्रिमसूत्रे च 'न तत्र सूर्यो भाती'ति प्रत्यक्षा श्रुतिः 'न तद्भासयते सूर्य' इति गीता- स्मृतिश्च परमेश्वरस्य विकारावर्तित्वं दर्शयतः । तदेवं विकारावर्तित्वं परस्य ज्योतिपः प्रसिद्ध- मित्यभिप्राय इति । अग्रे तु भोगमात्रसाम्येनैश्वर्यस्य सावग्रहत्वं व्याख्याय, तेन सातिशयत्वे प्राप्ते शब्दादनावृत्ति व्याहत्य, सम्यग्दर्शनानां विध्यस्ततमसा तु नित्यसिद्धनिर्वाणपरायणानां सिद्धवा- नावृत्तिा, तदाश्रयणेनैव सगुणशरीराणामनावृत्तिसिद्धेरिति कैमुतिकमुक्त्वा समापयन्ति । तन्मते विकारावादिसूत्रद्वयमनतिप्रयोजनम् । जीवस्य सावग्रहैश्वर्यसाधने रूपद्वय- बोधकयोस्तयोरनुपयोगात् । न च दृष्टान्तार्थमुपयोगः । विकारावर्तिनोप्राप्तौ अतत्क्रतुत्वस्य हेतोरिवार सावग्रहैश्वर्ये हेतोरकथनेन दृष्टान्तमात्रस्याप्रयोजकत्वात् । न च वाचस्पतिना निरव- रश्मिः। वदन्तीति क्रियापदम् । सिद्धान्तीयत इति सिद्धान्त इवाचर्यते शङ्कराचारित्यर्थः । सिद्धान्तीक्रियत इति वा पाठः । इतरेषामिति प्रकृत्यादीनाम् । प्रत्यक्षोपदेशसूत्रार्थमाहुः । खा- राज्यमिति निरङ्कुशं खाराज्यं परमेश्वरवत् । पूर्वसिद्ध इति अन्तस्तद्धर्मोपदेशायधिकरणसिद्धः । तत इति विशेषायतनस्थितेश्वरात् । अतत्क्रत्विति । अतत्क्रतुत्वात्तेषाम् । अतत्क्रतुवाधा- दिति पाठश्च । तेषां विकारालम्बनानां विकारोपासकानां तत्क्रतुत्वस्य निर्विकारक्रतुत्वस्याभावात् । द्वितीयपाठे तस्य विकारस्य ऋतुः तत्क्रतुः तत्क्रतोर्याधः तत्क्रतुवाधः न तत्कतुपाधः अतत्कतुबाधः तस्मादित्यर्थः तत्क्रतुवाधाभावात् । एवं सगुण इति यथा सगुणे स्थितं निर्गुणं विकारालम्वना अनवाप्य विकारालम्बना एवावतिष्ठन्ते एवं सगुण इत्यादि । तच्चेति सगुणे ब्रह्मणि विकारावर्ति च निर्गुणं खरूपमस्ति तत् । समापयन्तीत्यधिकरणं समापयन्ति । जीवस्येति । जीवस्य सगुणो. पासनात् सहैव मनसेश्वरसायुज्यं प्रातस्य । निरङ्कुशैश्वर्यासाधनेन सावग्रहस्साखतन्त्रस्याणिमायैश्वर्यसाधने रूपयं सगुणे ब्रह्मणि निर्गुणं ब्रह्मेति रूपद्वयम् । तस्य योधकयोर्यथा सगुणब्रह्मस्थनिर्गुण- ब्रह्माप्राप्तिः सगुणब्रह्मोपासकस्येति दृष्टान्तः । दान्तिकस्तु, तथा सगुणोपासकस्य सगुणब्रह्मस्थ- निरखग्रहजगत्यापारसहिताणिमाद्यैश्वर्याप्राप्तिरिति सावग्रहाणिमाद्यैश्वर्यसाधनार्थम् । तयोरिति सूत्रयोः। दृष्टान्तार्थमिति उक्तरीत्या । विकारावर्तिन इति विकारः कार्य तदवर्तिनो निर्गुणस्य । न विकारावर्तिनः क्रतुत्वं निश्चयत्वमध्यवसायित्वं यस्मिन् सगुणब्रह्मोपासने तस्मात् । अत्र सावग्रहैश्वर्य इति निरवग्रदैश्वर्यप्राप्ती हेतोरकयनेनेत्युक्तौ निरवग्रहैश्वर्यप्राप्तिप्रसङ्ग इति सावग्रहै- ·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०४ पा०४ म०५ सू० २२. माध्यप्रकाशः। चापचेश्च । अधिकारविचारेणातत्कतुत्वसाधने च निरवग्रहतायाः प्राप्तेरेवाभावेन खातय. शङ्काया एवानुदयात् स्वातव्ये प्रातिभत्त्वप्रसङ्गस्यैवाभावादिति दिक् । भास्कराचार्यास्तु, सिद्धान्ते 'अविभागेन दृष्टत्वा'दित्यारम्य परमकारणे सायुज्यं. गतानां निरवधिकमैश्वर्यमिति स्थितम् । ये पुनर्वेदान्ते द्वैतवादिनो मन्यन्ते, मुक्ताः पृथगवति. ठन्त इति, तन्मतमभ्युपगम्य, सावधिकमैश्वर्य तेपामपि प्रतिपादयितुं जगद्व्यापारखर्जाधिकरण- मारभत इत्युक्त्वा, जगद्यापारादिसूत्रं पूर्ववदेव व्याख्याय, विकारावर्विसत्रे, पारमेधरं पुनरैश्चर्य नित्यसिद्धं विकारावर्ति,खमहिमप्रतिष्ठत्वात् , 'तापानस महिमेति श्रुतेः । कार्यब्रह्मलोकवर्तिनों मुक्तानां 'सङ्कल्पादेवेति श्रुतेः । 'तरम्मदीय सरस्तदश्वत्थः सोमसवन' इति बहुविधमैधय प्रकीर्त्य तत्रेश्वरायत्तमित्युपपन्नम् । 'दर्शयत' इति सूत्रे, परस्य ज्योतिपो विकारावर्तित्वं विका- रानुग्राहकत्वं च 'न तत्र सूर्यो भाती'त्यादिश्रुतिस्मृती दर्शयत इत्युक्तवन्तः । तन्मते विकारावादिस्त्रयोर्यद्यपि न वैयर्यम्, तथापि दहरवियोक्तब्रह्मलोकस्य कार्यत्वं यदङ्गीकृतमेतैरन्यैश्च तचिन्त्यम् । तत्कार्यत्ययोधकप्रमाणानुपलम्भात् । न च प्रा. विमितं हिरण्मयमिति वेश्मविशेपणे विमितमितिपदे निर्मितत्वकथनादेकदेशस्य कार्यत्वे सर्वस्व तथात्वं शक्यम् । विमितपदस्य विशेषेण मितं शातमित्यर्थकतयापि नेतुं शक्यत्वेन वतो निर्णया- भावात् । नापि, 'तृतीयसामितो दिवी ति ब्रह्माण्डान्तर्वतित्वश्रावणातनाशे एतमाशात्कार्य- त्वमिति वाच्यम् । 'नास जरयतजीर्यती'त्यादिना आत्मरूपताबोधनेनास्याः शनायाः प्रागेप निरस्तत्वात् । न च तदन्यदेव, नेदमिति वाच्यम् । एकप्रकरणगवत्वेन पूर्व 'एतत्सत्यं ब्रह्मपुर'- रदिमः। यिकोद्योपात् । आपत्तिस्तु न तत्सम इति निषेधादोध्या। अधिकारेति यत्र यस्साधिकारस्तस्स तत्क्रतुत्वं अन्यस्यातक्रतुत्वस साधने । निरवग्रहताया इति निरएशतायाः । स्वातयेति निराशतायाः । इत्युक्त्तवेति भेदाभेदवादादित्युक्त्वा । सङ्कल्पादिति छान्दोग्ये 'स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास पितरः समुतिष्ठन्तीति दहरविधायाम् । ऐमिति इराया वारिणः सम्बन्धि न शुष्कम् । 'इरा पारिसुरामूमिभारतीषु प्रयुज्यत' इति विवः । इरानं तन्गय ऐरः मण्डखेन पूर्णभैरं सरः मदीयं तदुपयोगिनां हपोत्पादकमिति टीकायाम् । सोमसवन इति सोमं स्त इति सोमसपनः । गन्धादित्वात्युः । सोमं सवतीति सोमसवन इति कायाए । 'सपनं यजने साने सोमनिर्दलनेऽपि चेति विश्वः । तेन सयतीत्यस निर्दलतीत्यर्थः । दल विशरमे न्या. प. से. । तप्रेति गन्दोग्ये । ईश्वरायत्तमिति ऐश्वर्यम् । 'आत्मानमनुविध मगन्तीति पूर्वथुत्या स यदीत्यत्र स इत्यसात्मानुविदित्वात् । न धैयर्यगिति दृष्टान्तार्थत्वामावास यद्यमित्यर्थः । एकदेशस्येति हिरण्मयस्य । तधात्य कार्यलम् । तृतीयस्यामिति छान्दोग्ये 'अप यदिद मिलारम्भके प्रपाउकेऽस्ति । हतो भूलोकादारभ्यान्तरिक्षं चापेक्ष्य तृतीयसां तृतीयत्वेन म्यास्सिनायां दिवि धुलोकास्ये ब्रह्मलोके अरसादिरस्ति । प्रागेति दहराधिकरणे । 'जगद्- म्यागरवी धिकरण । तृतीयचरणे 'काय पारिरित्यधिकरणे च । न च तदिति छान्दोग्यीयं ददर- विद्योक्तम् । नेदमिति न 'तृतीयस्यामितो दिवी'त्यनया शुलोक्तम् । तया च 'नास्थ जरयेत्यादिहेतुना तृतीपरामिसके नानितिरिति मावः । एकप्रकरणेति मन्दाधिकारिप्रकरणगतत्वेन टीकापांरपटम् ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । २१७ भाष्यप्रकाशा मित्यनेनोक्तस्स ब्रह्मपुरस्य, 'सदरश्च ह वै प्रयथार्णवौ ब्रह्मलोक' इत्यादिना परिकरपूर्वक तत्प्रपञ्चनस्यैव भासमानतया मेदस्य वक्तुमशक्यत्वात् । उपबृंहितं चैतद् वाराहे चातुर्मास्यमाहात्म्ये चतुर्दशाध्याये क्षीरसमुद्रं प्रकृत्य । 'तन्मध्ये मम लोकस्तु परितो वलयाकृतिः । योजनानां तु लक्षाणि विंशतिस्तस्य विस्तृतिः। श्वेतद्वीप इति ख्यातः प्रलयेपि न नश्यति ॥ इत्युक्त्वा, तत्र थीभूदुर्गात्मकभागत्रयं तत्परिमाण संस्थां चोक्त्या, तत्र भूदुर्गाभागयो- स्तत्स्थानां चावान्तरप्रलये नाशाभावमुक्त्वा, 'तस्मिन् स्थाने लयं याते प्रविशन्त्युदरे मम' । इति ब्रह्मणो लये भूदुर्गाभागस्थानां स्वोदरे स्थितिमुक्त्वा 'श्रीभागे संस्थिता ये तु न तेषां प्रलये भयम् । शाश्वतः स तु मे लोको न नश्येद् ब्रह्मणो लये ॥ मुक्ता एव तु मां तन वीक्षन्ते सर्वदैव तु । कल्पान्तप्रभवो वहिर्जलं वा भूमिदुर्गयोः ॥ भागौ न स्पृशते तो हि चक्रेण परिरक्षितौ । तत्रस्थास्तु जनाः सर्वे मोदन्ते सर्वदैव तु ।। कल्पान्तप्रभवां बाधां न ते जानन्ति जातचित् । श्वेतद्वीपादधस्तात्तु पृथ्वी तिष्ठति पीठवत् ॥ सृष्टी स्पृशति तडीपं प्रलये तु वियुज्यते । मम शक्यैव स द्वीपः सदा तिष्ठति शाश्वतः॥ भूमिश्रीभागयोर्मध्ये लक्षयोजनविस्तृतः । अरनामा सुधाम्भोधिर्मुक्तामुक्तनिपेवितः ॥ अर्धे तस्य तु भूभागः श्रीभागस्याधमेव च । लक्षयोजनमध्ये तु द्वीपाकारोऽस्ति तत्तटम् ॥ दशयोजनसाहस्रं विस्तृतिस्तस्य कीर्तिता। अर्धनाशो भवेत्तस्स प्रलये च पुनः पुनः॥ अर्धा भागस्तु मुक्तानां क्रीडास्थानं न नश्यति । दुर्गाश्रीभागयोर्मध्ये ज्यनामामृतसागरः ॥ रश्मिः। तदर इति अरश्च ण्यश्च ह वै प्रसिद्धौ अर्णवौ समुद्रौ वर्तेते इत्यर्थः । तदिति पूर्वान्वयि । ब्रह्मचर्यमेव तदित्यर्थः । इत्यादिनेति आदिना 'तृतीयस्सामितो दिवि' 'तदैरम्मदीयश्सर' इत्यादि । तत्पश्चनस्येति 'एतत्सत्यं ब्रह्मपुर मित्यनयोक्तब्रह्मपुरप्रपञ्चनस्य । भेदस्येति 'तृतीयस्यामितो दिवी'त्युक्तस्य ब्रह्माण्डान्तर्वतिनो 'नास्य जरयेत्यनयोक्तस्स सत्यनापुरस्स च भेदस्य । तन्मध्य इति क्षीरसमुद्रमध्ये । वलयेति वलयवद्वर्तुलाकृतिः । योजनं चतुःकोशी । 'योजनं तु चतुःकोश्यां योगे च परमात्मनीति विश्वः। विंशतिर्लक्षाणि अशी- तिलक्षकोशपरिमिता विस्तृतिः । कल्पान्तः ब्रह्मदिनान्तः । दशेति चत्वारिंशत्सहस्रकोशपरिमिता। १८. सू०० ·२२० श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाध्यम् । . [म०४ पा०४० ५० २२० भाग्यमकाशा झाने. + सर्वत्र यावत्सु क्षीरसागरम् । पुरुपोऽनन्तशयनः श्रीमन्नारायणाभिधः । मानुषा वर्णमेदेन तथैवाश्रममेदवः । क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरश्चराः। आजानजाः कर्मजाच ताचिकार । शचीपतिः । रुद्रो ब्रोति क्रमशस्तेपु चैयोत्तमोत्तमाः । नित्यानन्दे च भोगे च श्वर्यगुणेषु च । सर्वे शतगुणोद्रिक्ताः पूर्वसादुत्तरोत्तरम् । पूज्यन्ते चावरैस्ते तु सर्वपूज्यथत- मुखः । स्वजगम्यापतिस्तेषां पूर्ववत् समुदीरिता । संयुजः परमात्मानं प्रविश्य च बहिर्गताः । चिद्रूपान् प्राकृताँयापि विना भोगांस्तु काँश्चन । भुञ्जते मुक्तिरेवं ते विस्पष्टं समुदारते'ति गारुडवाक्यानि लिसन्ति । तेन तन्मते मुक्तानां मुक्तेश्च तारतम्य सिध्यति । विकारावर्तिसूत्रे च खाधिकारेण वर्तन्ते देवा मुक्तावपि स्फुटम् । चलि हरन्ति मुक्ताय विरश्याय च पूर्ववत् । सबमकास्तु ते देवा विष्णवेत्र विशेषतः । न विका- राधिकारास्तु मुक्तानामन्य एवं तु । विकाराधिकता ज्ञेया ये नियुक्तास्तु विष्णुने'ति वाराह- वचनं लिखन्ति । तेन तन्मते मनुष्यादीनां चतुर्मुखान्तानां स्वस्वव्यापारकरणं तत्राधिकारश्च सिध्यति । कचित्तु, मुक्तौ तारतम्यमस्ति, न वेति सन्देहे चारतम्य प्रमाणाभावात्तदङ्गीकरणे च 'निरञ्जनः परमं साम्पमुपैती'ति थुतिविरोधान्मुक्तः स्वर्गसंसारसाम्यापचेर्मुक्तानां खसमाभ्य- धिकदर्शनं दुःखादिप्रसङ्गाच न मुक्तस्तारतम्यमिति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तस्तु तैचिरीये, 'सैपा- नन्दस्य मीमांसा भवति ते ये शतं मानुपा आनन्दाः स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्पे'त्यादिश्रुत्या मनुष्यगन्धर्वप्रभृतिनमान्तानां श्रोत्रियत्वमकामहतत्वं च पावितम् । वाजसनेयके च, 'अथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः स एक आजानजानां देवा- नामानन्दो यश्च श्रोत्रियोऽय॒जिनोकामहत' इत्यादिश्रुत्याजानजानारभ्य ब्रह्मलोकसानन्दपर्यन्त. मकामहतत्वमवृजिनत्वं च श्रावितम् । अकामहतत्वं च कामकृतोपद्रवरहितत्वम्, न त्वका मत्वं हतशब्दयात् । अजिनत्वं च पापरहितत्वं दुःखरहिवत्वं या । अजिनत्वाकामहत- रदिमः। भूमिम् । यावत्सु वस्तुपु । क्षीरसागरं लक्षीकृत्य । चिराः पुराणाः। शचीपतिरिन्द्रः। खजग- दिति तृणारणिमणिन्यायेन तत्तद्रह्माण्डान्तरेष्वियं योध्या। पूर्ववदिति ब्रह्मवत् । ते समुदीरिताः। सयुज इति सह युनक्तीति सयुझ जसि सयुजः । चिद्रूपान् रौद्रान् । 'वेदः शिवः शिवो वेद' इति श्रुतेः । सदानन्दः कृष्णः चिच्छन्दः 'नामचिद्विवक्तने'त्युग्वेदश्रुतेः । प्राकृतान्मायि- कान् मानसान् ‘माया मनः सृजती'ति श्रीभागवतात् । विनायोगे द्वितीया मानसान्प्राकृतान मोगान् विना । त इति । अर्यो गरुडपुराणाज्ज्ञातव्यः । पूर्ववदिति चतुर्दान्ताद्वतिः । ब्रह्मवत् । 'विकारावर्ति चेति सूत्रार्थः । न विकाराधीति ते न विकारावर्तिनः किन्तु मुक्तानां मध्येन्ये तरतममुक्ति प्राप्ता एवेत्यर्थः । तथाहि स्थितिमाहेति सूत्रांशार्थः विकाराधीति । नियुक्ता इति आजाद्वारा वैथे नियुक्ताः । फपिरियति माध्या इत्येव । सिद्धान्तस्त्विति वदन्तीत्यगेन्वयः । श्रोत्रियत्वमिति श्रोत्रियश्छन्दोधीते यः सः । अवृजिनदेति मुक्तलिङ्गत्वमित्यनेनान्वयः । १. नावि प्रशासपाटः । ।

·तत्क्रतुन्यायेनेति अप्रतीकालम्बनसोक्तेन । ताहम इति ज्ञानिनामनिरपेनोपस्थितेऽक्षरे। प्रमेय सन्निति सामीप्यमुत्त्या अनव सन् यहि प्रको. निविंशति सद्योमुक्ति प्रामोतीत्यर्थे मक्तिमार्गे, मानेनाविधानिवृत्ती सायुज्याइयेर सुन् ममाप्येतीत्युपर्चर्यते । यहा। युकः सन् भक्तिलामे प्राप्येति परमासामीप्यमप्येति गच्छति झालीत्ययः । चक्षरत्वेनोपस्थितिमत्त्वा भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । .२२१ भाष्यप्रकाशः। त्वयोश्च 'यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधीति श्रुत्या, 'स हि मुक्तोऽकामहत' इति ब्रह्माण्ड- वाक्येन च मुक्तलिङ्गत्वम् । न चैतयोरपरोक्षज्ञानिलिङ्गत्वमिति शङ्यम् । प्रारब्धपापतत्कार्य- दुःसयोस्तसिन्नपि सत्चात् । श्रोत्रियत्वमपि मुक्तसैव मुख्यम् । 'प्राप्तथुतिफलत्वात्तु श्रोत्रियाः प्राप्तमोक्षिणः । ते एव चाप्तकामत्वात् तथाकामहता मता' इति भारतोकेः । एवं सत्येतेषां मुक्तलिङ्गत्वम् । एवं सत्येतयोः श्रुत्योरुत्तरोचरमानन्दाधिक्यकथनं मुक्तिवारतम्ये पर्यवस्वति । फिश्च 'अक्षयन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वऽसमा बभूवुरित्यादितचिरीयश्रुता मनोवेगे सर्वेपामसाम्यकथनात् , 'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः स दुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिप्वपि महामुने' इति श्रीभागवतवाक्ये, 'मुमुक्षोरमुमुक्षुस्तु परो छकान्तमतिमा'निति पुराणान्तरवाक्ये, 'अन्ये त्वेवमजानन्त' इति, 'त्रियो वश्यास्तथा शुद्रा' इति गीतावास्येच साधनतारतम्येन फलतारतम्यप्रतिपादनात् , 'अनिमिचा भागवती भक्तिः सिद्धेर्गरीयसी'ति वाक्ये चाल्पभक्तिसाध्यमुक्तितोऽधिकमक्तिसाध्यमुक्तैराधिक्यप्रतिपादनाउ, असदादिमुक्तमोगो, मुक्तचतुर्मुसभोगानिकृष्टः, असदादिमोगत्वात् , संसारस्थासदादिमोगवदित्यनुमानादपि मुली तारतम्यमेव पर्यवसतीति प्रमाणामावरूपो हेतुरसिद्धः । दुःसामावमत्यकामत्वादिना सर:- सागरयोरिय खयोग्यानन्दपूर्त्या च मुक्तानां ब्रह्मसाम्य साम्पश्रुत्युपपचेतद्विगेधरूपो हेतुरप्पसिद्धः । बहुजन्ममिर्गतदोपत्वे ब्रह्मापरोक्षाद् द्वेषादिसम्भावनाया एवामात्र इति मोऽप्यसिद्धः । अतो मुक्तितारतम्यं निष्प्रत्यूहमिति वदन्ति । तत्र यदि मुक्तेन्तारतम्यम् , तदापि मुक्ति प्रति तचट्ठपासनाया म; बदनुम्पापा न कारणत्वमिति तक्रतुन्यायादेव तारतम्यक्रमादिनिदिरिति मिनेन विषारंपनि प्रहनानुलोणा- तदनुचिन्तनप्रयोजनस्वाप्यनुपलब्धेश्य तत्र वयसुदासीनाः । प्रकृतमनुसरामः । अत्रैतत् सिद्धम् । ज्ञानमार्गीयाणां तद्रीत्यानम्यवाहिगुना क्षरोपासने तत्क्रतुन्यायेन तादृशेवरे 'ब्रझन सन ब्रह्माऽश्वेती निश्रुत्युत्तो व्यः । असार, रम्मिः। एतयोरिति अवृजिनत्वाकामहतत्वयोः । तसिन्निति चानिनि । प्रातमोक्षिणी मुकाः। एनेपा- मिति श्रोत्रियत्वाकामहतत्वावृजिनत्वानाम् । एतयोरिति तत्तिरीयवानमनयकयोः । सर्वपानित अक्षण्वतां कर्णवतां सुम्बुीनाम् । अन्ये त्वेवमिति 'नात्वान्येन्य उपासत' इति द्वितीयचरनः । प्रमाणाभायेति इमे हेनवः इचित्त्यिादिनोक्ताः । असिद्ध इति मुक्तिः तारतम्यामाग्वनी तारतम्ये प्रमाणामावाच्छुतिविरोधादु सेप्यादिप्रसङ्गाज् जनकवद् व्यतिरके उयविजयवन् । मुक्ति स्तारतम्पवती प्रमाणसत्त्वानिविरोधामावाद् दुःखादिप्रसनामाबाटुक्तभक्तवद् व्यतिरके नानिवद् इति सत्प्रतिपक्षत्वेऽपि वरूपासिद्धः । सिद्धान्तवात्यैः झटिति स्वरूपासिद्धियोपान् । द्वितीय हेतुसम्बन्धिविचारमाहुः दुःखामावति । सोपीति दुःखेादिप्रसङ्गरूपो हेतुरपि । १ शुवा।

·२२४ श्रीमद्रससूत्राणुभाष्यम् । [भ०४ पा०४ म०५ सू०२२. श्रीकृष्णकृपयैवायं सिद्धान्तो हदि भासते । तेनाधिकं वरीवर्ति न वक्तव्यं हरेणाम् ॥४॥ भाष्यपुष्पाञ्जलि: श्रीमदाचार्यचरणाम्बुजे । निवेदितस्तेन तुष्टा भवन्तु मयि ते सदा ॥५॥ इति श्रीमद्वेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते श्रीमह्मसूत्राणुभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः समातः ॥४॥ समाप्तश्चतुर्थोऽध्यायः॥४॥ भाष्यप्रकाश भाध्यविभावनयार्थस्फरणेपि भगवत्कृपाया एव कारणत्वम् , न पाण्डित्यादेरित्याशयेनाहः श्रीकृष्णेत्यादि ।॥ ४ ॥ गुणोपसंहारपादमारभ्य सार्धाध्यायस स्वयं करणात्तदाचार्येपु निवेदयन्तः समाप्ती मङ्गल कर्तव्यमिति शिष्टाचारं च शिक्षयन्त आचार्याणां प्रसादमाशासते भाष्येत्यादि । अर्थस्तु श्लोकानां स्फुट इति शुभम् ॥५॥ क्रीडन् श्रीवालकृष्णः परमकरुणया मन्मनः प्रेरयित्वा भाच्या योतिगूढं प्रकटितमकरोद सम्प्रदाये निश्चे। तं नित्याकुण्ठशक्ति वृतनिखिलनिजाज्ञानसंसारहारं स्मृत्वा स्मृत्वोपकारं प्रमुदितमुदिता स्वप्नसुं सन्नमामि ॥१॥ रदिमः। तापिनीये 'गोपिकानयनाम्भोजमालिने नृत्यशालिने' इति नमन फलात्मकस्सोक्त्वा यद्यपि गिरिधराय चेति साधनरूपमुक्तम् । तथापि 'नमः प्रणतपरलाये'त्यस्यानुक्तौ चीज़ स्वरूपमर्यादां परित्यज्य भक्त- मनोरथपूरकत्वेनोपकारस्मरणम् । पादसेवनवत् । श्रुतिशिरःस्थिति वेदान्तेषु । 'ऋचां मूर्धान यजुपामुत्तमाझं सानां शिरोथर्वणां मुण्डमुण्ड'मिति वाक्यात् । संराजत इत्यपि श्रद्धाविशेषात् । प्रथमं पादसेवनं पश्चादन्याङ्गसेवनमिति ॥३॥श्रीकृष्णेत्यादीति । तेन सिद्धान्तेनाधिकं वरीवर्ति तथापि हरेणां नृमिन वक्तव्यम् । यत एतावतैव परमार्थसिद्धेऽधिकवचने गौरवादिति भावः ॥४॥ निवेदयन्त इति यत्करोपीति स्मृतेः । कर्तव्यमिति ग्रन्यादौ ग्रन्थमध्ये ग्रन्थान्ते कृतमङ्गलानि शास्त्राणि प्रथन्त इति सदाचारात्कर्तव्यम् । प्रसादमिति तोपम् तेन 'अलौकिको हि वेदार्थों न युक्त्या प्रतिपयते । तपसा वेदयुक्त्या च प्रसादासरमात्मन' इति श्रुत्युक्तसाधनसम्पत्तिम् । स्फुट इति । श्रीमदाचार्येति श्रीमन्त आचार्या श्रीमदाचार्याः व्यासचरणाः । आचार्यमाध्यपक्षे । श्रीमद्भगोखामिमाध्यपक्षे श्रीमदाचार्याः श्रीवल्लभाचार्या इति सर्व शुभम् ।। ५ ।। खयं मङ्गलश्लोकानिवनन्ति स्म क्रीडन्नित्यादिना । प्रकृतिजातिः । 'नग्नैर्यानां प्रयेण त्रिमुनियतिः युता सग्धराकीवितेयम्'। यालश्वासौ कृष्णः सदानन्दः 'नश्चिन्त्यं वाचि पूर्वव'दिति सुबोधिन्या 'समान एवं चामेदादिति सूत्रेणावतारिवदवतारेपि मालपटकत्वेपि स्वसेव्यस्वरूपनमनात्मकमपि मङ्गलमिदम् ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । २२५ भाग्यप्रकाशः। मायावादादिवादैर्व्यवहितमिव तं ब्रह्मवादं प्रकाश्य श्रीमत्कृष्णाज्ञया तद्रतिपंथ उदितो दैवजीवावनार्थम् । यैस्तान् श्रीकृष्णरूपान् प्रथितगुणगणान् श्रीमदाचार्यवर्यान् ध्यायं ध्यायं नमामि स्वहितमवहितस्तस्कृपादृष्टिवृष्ट्या ॥२॥ श्रीविहलेशाद्धिसरोजयुग्मं नमामि यर्दासजनावनाय । पुष्टिप्रकारः श्रुतिगूढ आविष्कृतो निरस्तोन्मदमायिवादः ॥ ३ ॥ रश्मिः। भाष्योक्तबालत्वात् तस्य तुरीयत्वात् सोविभेदिति श्रुतिलिङ्गात् । तदुक्तम् 'बजे स चालको भूत्वा क्रीडते पुरुषोत्तम' इति श्रुतेः । किन्च एकादशस्कन्धविंशाध्याये 'यमादिभिर्योगपथैरान्वीक्षिक्या च विद्यया । मदर्यौपासनाभिर्वा नान्युर्योग्यं स्मरेन्मन' इति वाक्य ईश्वरवाक्ये मदर्थोपासनायां योग्यस्मारकत्व- पर्यवसानात् । यथा 'शङ्खचक्रं मृदा यस्तु कुर्यात्तप्तायसेन वा । स शूद्रवद्वहिष्कार्यः सर्वस्माद्विज- कर्मण' इत्यत्र तप्तायसे निषेधपर्यवसानं तद्वत् । न च तप्तायसेन शड्सचकादिकृतौ निपेधपर्य- यसानमिति वाच्यम् । निषेधोस्तु तत्पर्यवसानं तु दुर्घटमिति । एवं खसेव्यस्वरूपेन्यत्रापि घोध्यम् । अतिगूढमिति 'गूढं ब्रह्मणि वाय' इति तृतीयस्कन्धात् सोचते सर्वान्कामानित्यतिगूढम् । निवृत्त इति ननु तदुक्तमपि दुर्योधं सुवोधं स्याद्यथा तथा । तन्नामाष्टोत्तरशतं प्रवक्ष्याम्यखिलाघ- ह'दिति तच्छरणानां कथं सम्प्रदायनिवृत्तिरिति चेन्न, श्रवणादिसरणिरूपसाधनसत्त्वेपि निःसन्देह- साधननिवृत्तेः निःसन्देहसाधनसहिते सम्प्रदाये निवृत्त इत्यर्थः । विशेपणनिवृत्तिरत्र शिखी ध्वस्त इत्यत्र शिखामात्रध्वसे शिखिनि ध्वस्त इति प्रयोगवत् । समन्वयोपदेशेन नित्याकुण्ठशक्तित्वं सिध्यति । अविरोधोपदेशेन वृतानां निखिलानां निजानामज्ञानेन, अत्र सेवासंसाराऽज्ञानमपि निविष्टम् । यः संसारोऽहन्ताममतात्मकः सेवासम्बन्धशून्यः तस्स हरमेव हारम् । साधनोपदेशेन उपकार स्मृत्वा । फलोपदेशेन प्रमुदितमुदितः स्वप्रभुमात्मसहितं श्रीमदाचार्य सप्तस्वरूपिणम् ॥१॥ इत्ये- केन श्लोकेन मङ्गलासिद्धौ प्रचुरतरविघ्ननिवारणाय श्लोकान्तराण्याहुः । मायावादादीति । आदिना सप्तवादा अन्ये । शङ्करभास्करमाध्वविज्ञानेन्द्रभिक्षुरामानुजशैवनिम्बार्काचार्यप्रणीताः । इवेति । इव वर्तमानम् । प्रकाश्येति भगवदाज्ञया सृष्टयर्थ भगवत्सङ्गोपने शङ्कराचार्यादिभिः कृते भगवदाज्ञया यदा रामानुजमाध्वाभ्यां भगवत्सङ्गोपनेऽवृत्ते स्वयं मुखारविन्दरूप आविर्भूय 'नृप खात्मैव वल्लम' इति बलभाचार्यः, मगवत्सगोपननिवारकं ब्रह्मवादं प्रकाश्येत्यर्थः । रतिपथमिति भक्तिमार्गे 'श्रद्धा रतिभक्तिरनुक्रमिष्यतीति वाक्ये भक्तिरुक्ता सा त्वानन्दधर्मों न मार्गः । मार्गत्वार्थमन्यसम्मेलने प्राप्ते भूमौ श्रद्धा तस्यां प्रेमलक्षणभक्तिसम्बन्धे आध्यात्मिकरतिपथं यथा भवति तथोदितः स्वहितं अग्नि- रूपम् । 'नास्ति घह्निसमं मित्रं' इति वाक्यात् । तत्कृपादृष्टिज्ञानेन्द्रियं तद्वष्ट्या तत्सम्पादितज्ञानः । प्रकृतिजातिः । स्रग्धराछन्दः ॥२॥ 'आत्मा वै पुत्रनामासी'ति प्रभुनमनेनैव श्रीगोपीनाथजिन्नमनसिद्धौ श्रीगोस्वामिनो नमन्ति श्रीचिट्ठलेशेति । उपजातिः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। पुष्टिप्रकार इति । यद्यपि विद्वन्मण्डने मर्यादायामेव स्थेयमित्युक्तम् । भक्तिहंसे च भक्तिमार्गः श्रवणादिसरणिरूप इत्युक्तम् । तथापि गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसम्प्रत्यय इति ज्ञापितम् । श्रुतिगूढ़ इति । 'तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्धमानस्तदाशास्ते यजमानो हविभिः । अहेडमानो वरुणेह योध्युरुशुश्स मा न आयुः प्रमो- १ समावेक्त्र रतिपथमिति क्रियाविशेषणमन्यन रतिपथ उदित इति पाठद्वयमादृतम् । २९ ३० सू० भा.

·INTRODUCTIOV II our We invite the scholars of the 959979 as well as others to study these works with devotion, and with a view to approach the Presence of God, for which they hnve been intended The generality of people go in the wrong direction becruse पराधि खानि व्यतृणत् स्वयभू, तस्मात् पराड् पश्यति नान्तरात्मन, and because मनुष्याणा सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये It is only in this भारतवर्ष that people were engrossed so much in religion, for which men like Emerson, Carlyle, Max Muller and many others have lavished praises over it, but here also ta his been rapidly doing its work, and the contact with materialism and zingea of the West has hastened this chinge We hue therefore to be very careful, and in all oui religious studies we should never miss the goal viz the Presence of God We are thankful to many Western Oriental Scholars for the vast amount of labour devoted by them to the study of Sanskrit literature, Vedic and modern They hwe approached the subject also very sympathetically, but partly on nccount of then being strangers unacquainted with manners and customs with their roots buried in the horry past, partly on account of partiality for their own Christian religion, partly due to the Doctrine of Evolution which looks upon ancient things in quite a different light, partly on account of wint of us, and finally on account of a difference in the idea of civilisation,—the west being generally engrossed in finding fresh means of materil comforts and gratification of the senses, and not carırg for the vision of God, Who lies deeply buried in the heart,-We have to be very crutious in accepting their premises and their conclusions Even a sympa thetic man like Prof Max Muller, after his lifelong study of Sanskrit literaturo opined that witing was unknown to Vedic fas Agun à menns knowledge from far to lnow and la menns a scer, from E4 to see Do they implicitly believe that ac contains true knowledge and that asfys were Seeis? If not, it can well be questioned whether the true merning underlying these writings will ere be revealed to them They only see the worship of the Sun and the Moon and elements such as Fire, Water etc in these writings and they imagine terror to be the root cause of this worship We are inclued to ask them as to bowy miny Saints and Sages of nagu they believe to have got vision of God, from Vedic Revelation up to the modern times One writer after another has written about saguri and his System, and lias condemned outright the sect of Alaharijas But both effamare und tragazt were so holy and learned that they were worsbipped, as gods upon the Earth At that very time another divine personage sizning was similarly worshipped in Bengal They were all called melius, bccruse they hid HITATT of God, their mind is in tune with the Infinito and they were able to lead then followers into the Presence of God. Millions of mon in Gujarat, Kathmir, Sind, Rajputana, Mſuttra and Madras, including seseral princes, we followers of variter, and millions in Bengnl and elserhero are folloreis of श्रीकृष्णचैत य. Many of the descendents of श्रीवल्लभाचार्य luve been gicat derotees and inspired uuthols, who have kept the torch of Hinduism burning for these four dire centuries The latest of them areas 1975 ·ए INTRODUCTION, and ध्यसन. In सिद्धान्तमुक्तावली he says कृष्णसेवा सदा कार्या. सेवा is defined as घेतखत्मवर्ण सेवा. This reminds us of मन्मना भव मद्भक्तः in गीता. In Anu-Blutshya तृतीयाध्याय तृतीयपाद, this question is discussed 'यथा साक्षात्कारो भपति, तथा साधनमुपासनारूपं यशव्यम् । उपासनायां च क्रियमाणायां धारणासिद्धी मानसी मूर्तिरभिव्यका भवति । तत उपासनापरिपाके साक्षात्कारः.' In this connection प्रदानवदधिकरण 3.3.16-17, and लिगभूयस्त्वाधिकरण 3.3.43-47, will be specially useful to understand श्रीवल्लभाचार्य's and श्रीविठ्ठलेश्वर's view. When once God does become se, all the stores also get their highest 4.55, as is clear from अक्षण्वतर्ता फलमिदम् etc. (वेणुगीतसु.) That na and aroup are not different is clear from the derivation of the word कृष्णा-'कृषिभूवाचकः शब्दः गश्च नियतिवाचका, तयोरैक्यं परे ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते.' ब्रह्म connes from चूंह to grow or increaso, and the whole it which has grown out of zer is nothing but ब्रह्म itself, 'सर्व सल्विदं ब्रह्म.' It is also called आत्मा from अत् to spread, महिकुण्डलवर. ब्रह्म is निःप्रकारकम्, while आत्मा signifies प्रकार. In citier sense it is रस, रसो चै सः, and when रस becomes प्रकट, it is फलरूपकृपण. All the three words bear the same meaning froni different points of vir. All the three words ब्रह्मा, आत्मा and रस etymologically imply परिणाम and that too in खरूर and not of शक्ति or शरीर or माया; therefore it cannot but be भविकृतपरिणाम. परिणाम can only be of something which is साकार, and this आकार is मानन्दमात्र करपादमुखोदरादि. How this आकार becomes manifest is mentioned in रसनिष्पत्तिप्रकार in वेणुगीत (भागवत १०. १८.८). That the reader may be able to connect it with the परिशिष्ट of श्रीगोपेश्वरजी, and khare a faint vision of his meaning, this is quoted here in full. चूतप्रवालवर्हस्तवकोत्पलान्जमालानुपृक्तपरिधानविचित्रवेयौ । मध्ये विरेजतुरलं पशुपालगोष्ठयां रङ्गे यथा नटवरो क च गायमानौ ॥८॥ केवलं रसरूपमाह चूतेति। 'सु०-चूतानामानाणां प्रकालाः कर्णयोः, पहस्तबका बर्हगुच्छानि शिरसि, उत्पला. जानां माला कण्ठे, तैरनुपृक्तं मिलितं परिधानं पीताम्बरादिवस्त्राणि तैर्विचित्रो घेपो ययोः । एतादृशावुभावपि पशुपालगोष्ठयां मध्ये विरेजतुः । रसाभिनयेवतारखदेवावेशसा- प्युपयोगाद् द्विवचनम् । गुणा माया च वेपार्थमुपयुक्ता भवन्ति हि । अतो रसस्वाभिनये चत्वारोा निरूपिताः ॥१॥ रसरूपसुगन्धानां प्रतिष्ठा त्रिपु निश्चिता । धाच्छादनयोधाय मायाप्यत्र निरूप्यते ।। २ ।। वस्तुनिर्देशमात्रेण श्रोतणां काव्यवद् रसः । रसवत्फलबोधाय प्रथमं पद्धयो मतः ॥३॥ शास्त्रार्थस्य परिज्ञानाद् भावस्य कलिका भवेत् । ततस्तस्य च वैचित्र्यं पुप्पस्थानमिहोच्यते ॥४॥ अहोरात्रं वासना सात् तत आच्छादनं स्मृतम् । रसोत्पत्त्यर्थमेतावनिरूपितमितिस्थितिः ॥ ५॥ आविर्भावे रसास्वादान् नृत्यं शोभा ततो भवेत् । अतोतिगुप्तो भगवान् रसत्वं प्रतिपद्यते ॥६॥ विचित्रचेपाविति सर्वरसामिनिवेशनार्थम् । त्रयाणामन्योन्यगुणप्रधानभावे नव रसा भवन्ति । एवं रसरूपं भगवन्तं निरूप्य तदसपोपको समाजे वावगीतविशेषी निरूपयति - ·INTRODUCTION. SL मध्ये विरेजतुरिति । पशुपालानां गोष्ठी नात्यन्तं गूढा । तेन रसस्य सुलभत्वं निरूपितम् । मध्ये गीतवाद्ययोः त्रयाणां समानतैव सर्वोत्तमा । नृत्यस्य तु विशेषःप्रायिक एवेति तदेवोक्तम्। कादाचित्कनिषेधार्थमलमिति । शास्त्रमत्र नियामकं न भविष्यतीत्याशङ्कयाह दृष्टान्तं रङ्गे यथा नटवराविति । रङ्गः शास्त्राधारभूतं स्थानम् । रङ्गमण्डपे यथा नटौ शास्त्रार्थानुसारिणौ भवतः । अलौकिकनाट्यार्थ वरपदम् । एवं राजसभावनृत्यमुक्त्वा साविकभावनृत्यमाह क च गाय- मानाविति । देशविशेपे हस्ताभिनयमात्रपूर्वक श्रमरहितं गानं कुरुतः। एतदपि लोकप्रसिद्धम् ॥८॥ टि०-चूतप्रवालेत्यत्र-त्रयाणामन्योन्यगुणप्रधानभाव इति । स्थायिभावव्यभिचारिभावविगाढमावाना- मित्यर्थः ॥ ८॥ प्र०-चूतमयालेत्यत्र-घरपदातिरिक्तं पूर्वार्धमनेन विनियत इत्याशयेनाहुश्शूतानामित्यादि । तेन कर्णिकारो. परि पलवा अपि स्थापिताः सन्तीति बोध्यम् । वैजयन्ती च कमलानां योध्या । मनु केवले रसे निरूपणीये 'बीपीढ़ नटवरवधु'रितिश्लोकोक्तवरपदातिरिक्तस्यैकस्वादुमयबोधकद्विवचनस्थ कि प्रयोजनमित्यत आह रसाभिनय इत्यादि। अवतारवदिति । यथावतारे भूभारहरणादिना भगवप्रियकर्तृत्वेनोपयोगस्वथा रसामिनये सहस्थितिप्रशंसादिभिः प्रियकर्तृवादुपयोग इति तथेत्यर्थः । पछवादिनिरूपणप्रयोजनं कारिकाभिराहुगुणा माया चेत्यादि । अत्रैवं ज्ञेयम् । 'नाव्यशब्दो रसे मुख्यो रसाभिव्यक्तिकारणम् । चतुर्धाभिनयोपेतं लक्षणावृत्तितो बुधैः। नर्तनं नाव्यमित्युक्त मिति सङ्गीतरत्नाकरे नाट्यशटदार्थकथनात् तन्मूलभूतार्पग्रन्येष्वप्ययमेवार्थ इति ज्ञायते । अत्र रसे योगोप्यस्ति नटितुम- भिनेतुं योग्यं नाट्यमिति । अर्हे कृत्यस्य यतो भवनात् । तेन योगरूढः । एवज्ञा'न्यायश्चानेकायदत्वमिति जैमि- नीयस्मृत्यैकस्वार्थस्यैकशब्दवास्यत्वनियमाघधारणाद् धर्मविशेपपर्यवसानस्यैव ज्यायस्त्वेन नर्तनाभिव्यङ्ग्यस्वदृश्या- पक्षस्वविशिष्टरसवाचकरवमिति सिध्यति । नर्तनेपि यदा नटस्य भावः कर्म वा नाट्यमिति योगो विचार्यते तदापि प्यो भावे कर्मणि च विधानाद् योगतौल्यं तथापि रससत्ता विना तथा कर्मणः प्रयोक्तुमयुक्तावात् तत्प्रयोजको भाव एवं मुख्यः । कर्मणि तु सामान्यतः प्रवृत्तः प्रत्ययो योगविदोपवत्तया रसाभिध्यक्षके तस्मिन् कर्मणि सङ्कोच्यत इति नर्तव्येर्थे नाट्यशब्दो लक्षणागर्भ एव । एवमुभयथापि नाट्यशब्दविचारे रसस्य नृत्याभिव्यङ्गयत्वं सिद्धम् । किञ्च 'नटकथितवाक्यार्थपदार्थाभिनयात्मकं नाट्य'मालिकाभिनयैरेव भावानेव व्यक्ति यत् तन् नृत्यं मार्गशब्देन प्रसिद्धं नृत्यवेदिनों 'गावविक्षेपमानं तु सर्वाभिनयवर्जितम्।आशिकोकप्रकारेण नृत्तं नृत्तविदो विदुरिति नतमस्य भेदनयं तमोतं. तथा 'स स्वन्नाभिनयो भये दिव्युपगम्य 'काव्यबद्धं विभावादि व्यञ्जन् योों नटे स्थितः । सामाजिकानां जनयन् निर्विनरससंविदमित्यभिनयं लक्षयिरवा निको वाचिकस्तद्वदाहार्यः सात्विकोपरः चतुर्धाभिनयस्तत्राह्निकोङ्गः सम्प्रद- र्शितः । वाचा विरचितः काव्यनाटकादिस्तु पाचिकः। थाहार्यो हारकेयूरकटकादिविभूपणम् । साविकः साविकभावी- घुकेन विमावित' इति च तत्रोक्तम् । एवं चतुर्धाभिनयमध्ये य आहार्याभिनयो पेपारमा तदर्थ गुणा रसरूपसुगन्धा माया परिधानस्था 'कनककपिशता' च हि यतो हेतोरुपयुक्ता भवन्त्यतो हेतो रसस्याहार्यभिनये निरूपणीये चत्वारः पलचादयः परिधानान्ताः पदार्था निरूपिताः । यत एवम्प्रयोगे रसस्याभिव्यक्तिः । रसश्च विभावादिभिः प्रकृप्यमाणः स्थायिभावारमा मूर्ती नालम्बनविभावमन्तरेणाभिव्यक्तुमर्हति । एवं सति तस्मिन् धर्माविर्भावेणेव कैवल्यं त्यजन् नाट्यरूपता जहातीत्युभयसामञ्जस्याय नटवेपात्मकैराहायोभिनयैरालम्बभत्वारोपणेनाङ्गिकादिमिस्त्रिभिः सामाजि- कानो रससंविजननम् । यत्र पुनरालम्बनस्यैव नटरवं तत्रापि नाट्यदशायर्या मुख्यानां रसधर्माणामनाविष्कारेण न्याभूत. घालम्बनता । तादृशस्वमजानतः प्रत्यारोपिता घ। एवं प्रकृते प्रहारमकस रसस्य पूर्वोत्तरीत्या स्वप्रतिष्टत्वालम्पनत्वयो. रविरोधेपि यथा रसत्वं न्यग्भाव्यालस्यनताया एव क्वचित्प्रकटनं तथान तो न्यग्भाव्य तामप्रकटीकृल नटत्वं प्रकटीकृत्य "सो पैस" इतिधुरयुक्तं हि स्वस्वरूपारमकं रसं सङ्गीतशास्त्रोक्तपणाड्याभिनयतीति तत्र गुणाशुपयोगस्तैनते पटवाद- योथी उक्ता इत्यर्थः। तर्हि गुणा एव निरूप्या न गुणिन इत्यत भाहू रसेत्यादि धाच्छादनवोधायेति।धर्मी रसस्तस्य गुप्तताबोधनाय । तथा च पछयादिषु तेषां प्रतिष्ठा निश्चितेति ते निरूपिताः। केवलगुणनिरूपणे तेपामागन्तुकता स्यादिति तथा । उफार्थबोधनाय मायापि निरूप्यत इत्यर्थः । ननु रसप्रतिष्ठा चूतस्य फले न तु पलव इति नास्योप- योगः कश्चिदुपयोगे या इस्तकेन पछवादिरप्यभिनेयो न तु चेपेपि स्थाप्य हस्यव आहुर्यस्तुनिर्देशेत्यादि । नाव्ये हि .न रासन भावादः किन्तु काव्येन शन्दद्वारेवान पलवादिवस्तूनां हस्तकनिर्देशेन धावपदारा मानस भास्वादोन तु सदभिव्यङ्ग्यस्वार्थस्य योधनमतस्तेन रसपत्फलयोधार्थ प्रथमं पल्लवो मतो विचारितः। तया च धूतपलयेन रस- वरफर गायीति नरद्वारा योभ्यत इति तेन मानसिकास्वादसिद्धिरिति रसप्रतिष्ठा समापि न दुर्घटेति पल्लव उचिरा ३०.सू.र.

·म INTRODUCTION. , इति । एतादृशीमवस्यां प्राप्य न कोप्येवंविधो जात इत्याश्चर्यम् । किञ्च । गोविन्दे खकीयत्वेन ज्ञाते वस्तुतः अखिलात्मनि एवं रूढभावः, अतो देहस्य स्वाधीनस्यैतदेव फलमिति सर्वात्मत्वेन ज्ञात्वापि निर्दोषपूर्वमावनिष्ठा एव । ननु ज्ञानावस्योत्तरेति, 'आत्मलामान्न परं विद्यत' इति, एता भगवता ज्ञाननिष्ठा कृता इति च, वस्तुत एवाग्रे देहस्सानुपयोगात्कथमेपा स्तुतिरिति चेचत्राह वाञ्छन्ति यमिति, यं मा भवादू भीः येषां ते मुमुक्षवः मुनयो मुक्ताः वयं मक्ताः चकारात्सर्व एव धर्ममार्गपरा अपि । अवश्यं हि विदेहकैवल्यपर्यन्तं सर्वेषां बहिःसंवेदनास्त्येव, जीवन्मुक्तानां तथा श्रवणात् । तत्र लौकिक एवं भावः सर्वेषां जायत इति कालावच्छेदेन जन्म- वैयर्थ्यमेव । अन्येषां तु वैययं सिद्धमेव । नारदादीनामपि कदाचित् प्राकृतवद् व्यवस्था । अन्यथा लौकिकसमानकार्य न स्यात्, प्रहादस्यापि राज्यादिकरणात् तथावसीयते । यहि संवेदने तु एवैवा. वस्था सर्वशास्त्रपर्यवसिता नातोन्या क्वचिदप्यस्तीति अवस्थायां विचार्यमाणायामेता एव तनुभृतः । नन्वेतदेपेक्षया ये श्रोत्रिया ब्रह्मविदो ब्राह्मणाः वसिष्ठादयः ते महान्तो भविष्यन्तीत्याशमाह कि ब्रह्मजन्मभिरिति । ब्रह्ममावापन्नानां जन्ममिः शौक्लसावित्रयाजिकैः किं, न किञ्चित् । यद्यपि वहिःसंवेदने तेपां वेदार्यानुष्ठातृत्वं दीर्घसत्रित्वादिरूपमन्तनिष्ठतायां तु ब्रह्मपरत्वमिति, तथापि कमीपेक्षया भक्तिरधिका, कर्म हि प्रपञ्चे स्वास्थ्य सम्पादयति न तु मतिः, यो हि दुष्टं मन्यते स दुष्ट इति निर्धारः । तत्तत्प्रकरणे तत्तप्रशंसा तु प्रकरणानुरोधिनी, अतः अनन्तकथायामरसस्य ब्रह्मजन्ममिः कर्मोपयोगिभिरपि न किञ्चित् । ननु तथाप्युत्कर्षहेतुः लोके तद्भवतीति युक्या बाधेऽपि प्रसिद्ध्यैव उत्तमफलत्वं पर्यवसानविधया कल्प्यत इति चेत्तबाह अनन्तकथायां रसयुक्तस पूर्वोक्त- अह्मजन्ममिः न कोपि पुरुषार्थः साधनीयः । ततोप्युत्कृष्टस्यैव साधनदशायां च फलस्य सिद्धत्वात् कर्मापेक्षयापि मत्यैव ज्ञाने अधिकोपकारकरणाच ॥ ५९॥ We praise aksara, Shakespeare and other poets, for being able to understand and vividly describe the various fine subtle emotions of the human heart, but so long as these emotions emanate from the senses, they are opposed to the मोक्षमार्ग, because all attachment is to be cut asunder by zakwa.* But when we learn from उपनिषतs that God is रस as opposed to लौकिकहन्दियजन्यविषय, that रस is अलौकिक and नित्य as opposed to विषय which is अनित्य, सविन, अप and घातक, we begin to have a glimpse of "निस नौतन नित्यलीला श्रुति न पामे पार" "क्षणे क्षणे यवतामुपैति तदेव रूपं रमणीयतायाः।" We can then and then only appreciate रासलीला of श्रीमद्भागवत, जयदेव' गीतगोविन्द, नृसिंहमेहेता' याललीला, सुरत संप्राम, चातुरी षोडशी, दानलीला, राससहस्रपदी, शृङ्गारमाला, and हीडोलापद, श्रीविठ्ठलेश्वर' शृङ्गाररसमण्डन, and poems and कीर्तनs of सूरदास, परमानन्ददास and other असिसा. Mere imagination and passion-play hare no deeper foundation, and hence Plato as well as oftheft and have rightly discarded poetry from their philosophy. तैत्तिरीय is one of the most important उपनिषतs as it narrates फल. The reader must carefully study it. From the four पुरुष-अन्नमय, प्राणमय, मनोमय and विज्ञानमय, it lends us finally to the आनन्दमयपरमात्मन् , and the enjoyment of सर्वान् थामान with this fafar ma is the crowning glory of the soul.. This TUETI is again described in the तामसप्रमेयप्रकरण, viz, 12 to 18 अध्यायs of श्रीमद्भागवत दशमस्कन्ध. This रसरूपता is *c५. वेदाभ्यासबदः कथं नु विषयम्याइसकौतूहला | Ne, विसिरीयोपनिषद् with भाष्य by जयगोपालभट्ट is published by Mr. Telirala, भानन्दमयाधिकरणभाष्य may also to read with adyantage , ·INTRODUCTION, again clearly described in the verse मलानामशनिः (१०.४०. १५.) where all the ten रस Including the भक्तिरस are mentioned. That कृष्ण Himself is this रसरूपफल and "परब्रह्म is clear from the three distinguishing characteristics given in श्रीमद्भागवत viz; जृम्भालीला, मृताभक्षणलीला and दामोदरलीला. In the first two, He shows all the ब्रह्माण्डs in His mouth, including the sun, the moon, stars etc., which is shown by no other part, it being peculiar to get only, and in the third, Hc, in the form of a child, could not be bound by any length of ropes, because they were all within Him, He alone being Immeasurable. Here श्रीवल्लभाचार्य says:-(भागरत १०.९. १३.१९) न चान्तन पहिर्यस्य न पूर्व नापि चापरम् । पूर्वापरं यहिश्चान्तर्जगतो यो जगच यः॥१३॥ तं मत्वात्मजमव्यक्तं मर्त्यलिङ्गमधोक्षजम् । गोपिकोलूखले दाना पवन्ध प्राकृतं यथा ॥ १४ ॥ तद् दाम पध्यमानस्य वार्भकस्य कृतागसः । यङ्गुलोनमभूत् तेन सन्दधेन्यच गोपिका ॥ १५ ॥ यदासीत् तदपि न्यूनं तेनान्यदपि सन्दधे । तदपि यमुलं न्यूनं यद्यदादत्त पन्धनम् ॥ १६ ॥ एवं खगेहदामानि यशोदा सन्दधत्यपि । गोपीनां सुस्मयन्तीनां स्मयन्ती विस्मिताभवत् ॥ १७ ॥ स्वमातुः खिन्नगात्राया विस्रस्तकबरस्रजः। दृष्ट्वा परिश्रमं कृष्णः कृपयासीत् स्वबन्धने ॥१८॥ एवं प्रदर्शिता ह्यङ्ग हरिणा भक्तवश्यता । खवशेनापि कृष्णेन यस्येदं सेश्वरं वशे ॥ १९ ॥ कृष्णोन् गुफ्कोपिनासपालि जाकाम रमापतो अक्ति प्रदर्शयति न चान्तरिति, भगवति बन्धमानो द्वेषापि भवति,भगवत्स्वरूपविचारेण बन्धनसाधनस्वरूपविचारेण च, तादौ स्वरूपं विचार- यति । पन्धनं हि कार्यद्वयं सम्पादयति पहिनिरोधमन्तस्तापं च, तत् तस्यैव भवति यस्पान्तर्यहि वो भवति,भगवांस्तु पूर्णः सर्वं व्याप्य तिष्ठतीति न कस्मादपि भगवानन्तर्भवति, निरवयवत्वाच न कोपि तस्य परिच्छेदकः, चकारादन्तःशब्दव्यवहार्य आकाशोतः स शब्दोपि भगवति न प्रवर्तत इत्युक्तम् । अन्तर्यामि- ब्राह्मणे सर्वान्तरो भगवानुक्तो न तु भगवतोन्तरं कचित् । सर्वान्तरः केनान्तर्भावमापयेत ? आधार- वे तु नान्तरभावना, रूपादिषु तथोपलब्धेः । न हि फलस्यान्तःस्वरूपं तिष्ठति वीजवत्, तथा सत्यदृश्यः स्यात्, अतो न केनाप्यंशेन भगवतोन्तरमस्ति, नापि वहिः, व्यापकत्वात् , बहिःस्थित एवा- काशोन्तस्तिष्ठतीति नाकाशाद् पहिरस्ति किश्चित् । अनेनान्तःकरणे खेदो यहिरावरणं वा नास्तीत्युक्तं । किञ्च बन्धनं हि वेष्टनात्मक, तद् दिग्विमागे सति भवति, निरवयवस्यानिरूप्यस्य स्वत एव भासमानस्य ज्ञातृज्ञेयभावतिरोधायकस्य केनाप्यंशेन पूर्वभावोपरभावो वा न सम्भवति । अनेनैव दक्षिणोत्तरभावा अपि परिहताः । सर्वत्र स्थितः पूर्वापरभावमेव न मन्यते, अतः स्वरूपकृता वा दिकृता वान्तरादिधर्मा भगवति न सन्तीति न बन्धसम्भावना ! साधनस्वरूपविचारेणापि न भवतीत्साह पूर्वापरमिति रवादीनां पूर्वभागे परभागे चायमेव वर्तते, तत्र यशोदैव प्रमाणं, भगवति सर्व दृष्टवती यतः, ·INTRODUCTION, महान् ब्रह्मादिन मंसते ततो माहात्म्यस्य न्यूनमावान्न तथा फलत्वमित्याशक्याह यस्येदं सेश्वरं वंश इति, तत्तदधिष्ठातृदेवतासहितं सर्वं जगद् यस्य पशे, अतो नान्यथामावनं केनचिदपि कर्नु, शस्यमिति भावः ॥ १९॥ : Thus thenim of sizni is to take the soul into the Presence of God, and to bring back the 17th which is fadan in 72. For this, 544 has to forget those in which he is placed and remember his source मe or कृष्णप्रायविरगतिपूर्वकभगपदासकि. This can be achiered by godt flich must be find the steps Imding to me being aa-7 and 12737747. This ho has to do srstiti, bazause his body is supported og trewho has promised at 1596. In order that he may get the truc of his tat, la mast be free from thi, nflant and H. It is thus that 24 luccomcz Enpih, and lié realises TWIU STAT. Be resliscs also that iteta at, the wholo 177 lia gets in directcombuunion with, and following in thic footsteps of 7: TC Tin nhan Afgh ETHITT:' he becomes a part ond parcel of tho TTETITE and eternally enjoys indescribable bliss with Him. Let us liopo these stras notes will guilo tho realer in understanding to a certain cxtent gizi, in which the Himself is both vnnd 47, and ill lead liim to nn appreciation of the offiz. Accoriling to the front yht, fe is the str of मान्, and it is clear that यो यदंशः स भजेर. This भगनानन्द begins after at from 497 and is the Eternal Sport of the great foul with , wliich is e77774. These souls also are specially clected for His T- तलाजीपा पुष्टिमार्गे मिमा एप न संशयः । भगवदूपसेया तरएटिर्नान्यथा भवेत् ॥ १२ ॥ स्वरूपणावतारेण लिनेन च गुणेन च। तारतम्यं न सरूपे दे पा तत् नियार पा॥ १३ ॥ TOMT OTTA TTC ATTTET TOPI (37717817). In this in hn gets créint. He bocconics *17, whilo yan becomes - liel idea itself je to very enchanting, and in the and Piritt, in one of the ton stages of mirn, going through various bruits and arts, he is always in wat, nigra nel 1757, ET SEE faqat, 'Though we hare given here very long quotation, we aro aware that they aro qnite inadequate to give a clear iiler of greitt, bat ift.e rcader ja ablo to get a glimpse of that these great religious teachers imean to say, and if he is ine'incul to think and inquiro and work on the linca, we havo giron liim an idea of alu.out all thic sources, and in course of time, re may except to see a completo treatise published on the subject, We main exprese our gratefulness to Gol for giving us atrungth lo impli* this volume, and with feelings of joy, we offer this firit of our Inlxour of lore at the Inlus Forl of Lord Shri Krishna. Dhirajtal Vrajdas Sanklla. Erfarte Jamnndas Kahil Morparla. Miralat Mootfee. -0. P. Miercitant. Purshottam Kanji Níorparia.

·श्रीमद्रदासूत्राणुभाप्यम् । [१०२ पा० ३ ० १३ सू०२९ भाग्यप्रकाश वादिनस्तत्साधारण्याच । नच भेदे अद्वैतप्रतिज्ञाविरोधानित्यत्वमेवाभेदे पर्यवस्थति । अनादित्वं च मिथ्यात्वे । अतो न हेतौ दोष इति वाच्यम् । प्रतिज्ञाया वक्ष्यमाणेनांशांशिभावेन, 'पराऽस शक्तिर्विविधैव इत्यादिश्रुतेः शक्तिशक्तिमद्भावेन चाविरोधे नित्यत्वानादित्वयोरुक्तपर्यवसानस्यैव दुर्घटत्वात् । नचांशांशिभावे निष्कलश्रुतिविरोधः । 'श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्' इत्यत्र विरुद्धधर्मा- श्रयत्वाङ्गीकारेणेव परिहत्तत्वात् । नापि निर्गुणश्रुतिविरोधः। तस्याः प्राकृतगुणनिषेधपरत्वात् । तसानोत्पत्यश्रवणस्य जीवनातागमकत्वम् । नापि परस्मैव ब्रह्मणः प्रवेशश्रवणस्य । तथाहि । प्रवेशो नाम संयोगो वा तजनिका क्रिया चा । नायः । कार्यसृष्टिमात्रादेवान्तर्वहिश्च तत्संभवेन पृथक् तदुक्तिवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । तत एव नामरूपव्याकरणसिद्धा ल्ययन्तप्रयोगानावश्यकत्यप्र- सनाच । न द्वितीयः । व्यापकत्वस्य क्रियाविरुद्धत्वात् । वस्तुतस्तु न तन जीवरूपेण स्वप्रवेश उच्यते, किंतु जीवसाहित्येन स उच्यते । दा सुपर्णादिश्रुत्यनुसारेण जीवपदगवतीयायाः सहार्थे वक्तुं शक्यत्वात् । अन्यथा आत्मनेत्यस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । नचेवरव्यपदेशाधिकरणभाष्ये, जीवेनात्मनेत्यात्मपदस जीवविशेषणत्वाङ्गीकारानैवमिति शक्यम् । तस्य पूर्वपक्षसूत्रत्वात् । तदनुरोधेन तत्र तथा व्याख्यानस्य सिद्धान्तीयत्वेन वक्तुमशक्यत्वात् । तस्मात् प्रवेशश्रवणस्यापि रश्मिः। त्वमुत्पत्यश्रवणस्येति लक्षणसमन्वयः । प्रकृतेऽनुमानं तु जीवः ब्रह्म, उत्पत्त्यश्रवणात् । यन्नैवं तन्नैवं घटादिवदित्युक्तमाभासे । तथा च तस्य हेतोः साधारण्यं तत्साधारण्यं तस्माचेत्यर्थः । भेद इति । अंशांशिनोभेंदे जीवः ईश्वर इति, संज्ञा भेदसाधिका पूर्वतत्रे सिद्धा । नित्यत्वमिति जीवीयं भेदप्रयोजकमपि ध्वंसाप्रतियोगित्वं नित्यत्वं ध्वंसावृत्तित्रैकालिकावाधयोग्यत्वमीश्वराभिन्नत्वमीश्वराभेद इत्येवं पर्यवस्सति । एवकारो नित्यत्वेतरस्याभेदे पर्यवसाने नित्यत्वस्य भेदापादकत्वमिया नित्यत्वेतर- योगव्यवच्छेदकः । अनादित्वं च जीवीयनित्यत्वसमानाधिकरणमादिमत्त्वाभावः । ईश्वरीयानादित्वेन पुनरुक्तं गुरुभूतं च । एवं च गुरुत्वं पुनरुक्तिभियाऽनादित्वं मिथ्या, मिथ्यात्वमनादित्वस लक्षणमित्येवं मिथ्यात्वे पर्यवस्सतीत्यर्थः । अत इति नित्यमिन्नाभावात् । तथा च साध्यवदन्यस्याः प्रकृतेविशेपणाभावेन स्वतश्चात्यन्ताभावादप्रसिद्ध्या साधारण्यलक्षणानाकान्तत्वेन हेतोर्न हेतौ साधारण्यलक्षणो दोप इत्यर्थः । प्रवेशेति 'अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि'इति श्रुतौ प्रवेशश्रवणस्य । संयोग इति । फलमेव धात्वर्य इति मण्डनमिश्राः । 'फलव्यापारयोर्धातुः' इति भूपणे । कार्येति मात्रच् कारुये। तत्समिति संयोगसंभवेन । तथा च स्मृतिः । 'पहिरन्तरपावृतम्' इति । तदु- क्तीति । प्रवेशोक्तिवैयर्यप्रसङ्गात्तथा च हेतुर्दुष्ट इति भावः । प्रवेशशब्दश्च न त्यक्तुं शक्य इति च । पक्षसाध्ये पूर्वोक्ते । अनेन जीवेनेति श्रुतौ किंचिदाहुः तत इति अन्तर्बहिर्वर्तमानादीश्वरादेव व्यापकेति आत्मनेत्यत्राततीत्यात्मेति व्युत्पत्त्या । सहार्थ इति । अयमर्थः ल्यबन्तकर्तृत्व: विशिष्टस्यैव व्याकरणकर्तृत्वम् । करणार्थले तु तृतीयाया जीवरूपः प्रवेशकर्ताऽस्मदों व्याकरणकर्ते- त्युपाधिभेदात् क्त्वाविधायकसूत्रस्य विरोध इति सहाथै तृतीया, वदनाशक्तावेव करणतृतीयेति । अन्यथेति अनेन जीवेन करणेनेत्येवं जीवस्य करणत्वे आत्मना व्यापकत्वेन प्रवेशक्रियाविरुद्धन विशिष्टेनेसादनुस्यूतात्ममिन्नत्वेनास्य चैयर्थ्य प्रवेशविरुद्धत्वेन चास्य वैयर्थ्यम् । न च विरुद्धधर्मा- अयत्वेनात्मनोऽपि करणत्वमिति वाच्यम् । व्याकरणकर्तृमिन्नत्वेनास्य वैयर्थ्यम् । न च शब्दमूलत्वा- देवमेव साधुः प्रवेश इति याच्यम् । शास्त्रस्यास्स न्यायत्वात् । चत्वारो वेदाः पडहानि पुरातनमिति- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ९१ माप्यप्रकाशः। न जीवनमतागमकत्वम् । नापि तादात्म्योपदेशस । तस्यांशांशिभावादप्युपपत्तेः । किंच। यदि परमेव ब्रह्म जीवः स्यात् तदा, 'यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तागेव भवति, एवं मुनेर्वि- जानत आत्मा भवति गौतम इति काठकश्रुतिरपि विरुद्ध्येत । वास्तवयत्किचिद्भेदाभावे, अस्स दृष्टान्तस्य सर्वथानुपपत्तेः। सत्संपत्यादिश्रुति विरोधश्च । किंच । औपाधिकभेदाभ्युपगमपक्षे तत्वमसीत्यत्र, वर त्वमितिपदद्वये भागत्यागलक्षणा ! कारण अंशकार्यबोधकश्रुतीनामसदर्थवाद- त्वकल्पनं, कारणत्वांशत्वकार्याणां मिथ्यात्वकल्पनम् , उपासनाविपयाणां रूपाणामब्रह्मत्वकल्प- नमित्येतदादयो दोपः। जीवोंशस्तत्र ब्रह्मत्वं गौण्या व्यपदिश्यत इति पक्षे स्वेकसिंस्तत्पदे रश्मिः। हासो न्यायो धर्मशास्त्रमित्येवं चतुर्दशविद्यासु न्यायत्वेनास्यागणनात् । न च न्यायस्तर्कशास्त्रमिति वाच्यम् । तस्य गुणत्रयविवरणाध्याये पामे निन्येपु गणनात् निन्यत्वे च विद्यात्यायोगात् । नेति जीवः ब्रह्म, प्रवेशश्रवणाद् बुद्धिवत् । यन्नैवं तन्नैवं घटादिवत् । अत्र हेतुर्दुष्टोऽतो नेत्यर्थः । तादा- म्येति महावाक्ये तादात्म्योपदेशस्तस्य । अंशांशीति 'यथामेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युचरन्ति' इति मुण्डकश्रुतेरात्मनामंशत्वेन नहि स्फुलिङ्गो नाग्निरिति ब्रह्मत्वेन च जीवानां तादृशोपदेशस्योपपत्तेः। यथैतदात्म्यं जडे तथा तस्य त्वं तत्त्वमसि श्वेतकेतोइति । विजानत इति विज्ञानवतो न त्ववि- ज्ञानवतस्तस्यैच्छिकभेदसत्त्वादिति । विरुध्येतेति कुत इत्यत हेतुमाहुः वास्तवेति । अयमर्थः । परमेव ब्रह्म यदि जीवस्तर्हि तादृक्पदं विरुध्येत । तस्य तदृश्यते यत्रेति व्युत्पत्त्या शुद्धं तत्पदवाच्यमुदक यत्र शुद्धे उदकादौ श्यामेऽपि आसिक्तं संयुक्तं दृश्यते वृद्धितद्गुणैर्यथा तयारमा भवतीति वचन- व्यक्तेः । जीवब्रह्मवादेस्सार्थस्य यत्किचिदिवाओं भेदस्तस्याभाचे सर्वैः प्रकारैरस्य दृष्टान्तस्यानुप- पत्तेरित्यर्थः । मायिकभेदप्रतियोगिकामावेऽपि तथा । भेदामेदवादानुरोधे तु यत्किचिनेदः विरुद्धधर्मा- न्तर्गतस्तदापि तथा । यत्किचिझेदो नानात्वं तदापि तथा । तथा च सर्वथा यत्किंचिदित्यन्वयः । सदिति 'सता सौम्य तदा संपन्नो भवति' इति । आदिशब्देन 'न विदुः सति संपयामहे' इति । औपाधिकेति विद्धन्मण्डने स्फुटमिदम् । भागत्यागेति शुद्धसत्त्वप्रधाना माया तवच्छिन्नं चैतन्यमीश्वरः मलिनसत्त्वप्रधानाऽविद्या तदवच्छिन्नं चैतन्यं जीवः तत्र भागौ मायाविद्यात्मको तयो. स्त्यागः शुद्धं चैतन्यं पर्यवसितम् । पदद्वये भागत्यागलक्षणा । कारण इति कारणस्याश्यतया विवक्षितस्यालुप्तविमक्तिकस्स समासवर्तिनः कारण इत्यस्य पदलं श्रूयमाणविमक्तिकत्वाद्यपि । तथापि कारण अंशकार्याणि तेपां योधकानां श्रुतीनामंशकार्ययोर्वेति समासः । अत्र कार्यान्ते 'सुप्तिङन्तं पदम्' इति सूत्रं पदत्वं विधाय क्षीणशक्ति न कारण इत्यस पदत्वं विधत्ते । 'गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्ययः' इति न्यायाय । ततश्च 'एङः पदान्तादति' इत्यस्य तादृशपदत्यामावं गृहीलाप्रास्या 'एचोयवायावः' इति सूत्रेणायि कृते 'लोपः शाकल्यस्य'इति यलोपे कृते कारण अंशकार्याणीति साधुः। श्रुतयस्त्वंशो नानेलादिसूत्रेषु भाष्ये वक्तव्याः । असदिति । पदसंस्कारपक्षे संहिताया अविवक्षितत्वादनुस्वारस न परेण संयोगः । अनुसारस्तु सर्वत्रैव गुणवादत्वकल्पनमिति व्याख्यातम् । कारणत्वेति । दृष्टान्तमाये यया प्राज्ञस्य ब्रह्मणः सगुणेपूपासनेपूपाधिगुणसारलादणीयस्त्वादिव्यपदेशो 'अणीयान्त्रीदेवी यवाहा' 'मनोमयः प्राणशरीरः सर्वगन्धः सर्वरसः सत्यकामः सत्यसंकल्पः' एवं प्रकारस्तस्मिंस्तथा । एतदादय इति हृदयायतनत्वमपि युद्धरेवेसादिखशास्त्रविप्लवयादिशब्दार्थः । गीण्येति प्रज्ञा- द्रष्टत्वादिगुणयोगेन सिंहो माणवक इतिवत् । यद्वा तत्सदख खांशे लक्षणा प्रयोजनवती । तत्पद इति । गोण्या विधेयधर्मत्वमुक्तमतोत्र लक्षणा प्रयोजनयती गोणी प्रस्थानरत्नाकरोत्र ।

·९२ श्रीमद्ह्यसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा० ३ ० १३ सू०२९ भाप्यप्रकाशा गौणी । सापि राजज्येष्ठपुत्रवदिति नासदर्थवादत्वापादिका । पूर्वकल्पोक्ताश्च न दोपाः केपि । एवं सति का पक्षोऽत्र ज्यायान् को वा कनीयान् । नेतरोनुपपत्तेरित्यारभ्य जीवब्रह्मणोर्मेंदें बोधयतोऽणुत्वमंशत्वादिकं च जीवस्य साधयतः सूत्रकृतच किं वाभिप्रेतमित्यादिकं विभाव- नीयम् । किंच। तद्गुणसारसूत्रे प्राथमिकतत्पदेन य उपाधिः परामृश्यते, स किमन्यथानुपपत्ति- बलादध्याहृत उत कचित् पूर्वमुक्तः । नाद्यः । अनुपपत्त्यभावस्योपपादितत्त्वात् । नेतरः। अदर्श- नात् । नच 'अन्तरा विज्ञानमनसी' इत्यत्रोक्तं विज्ञानं पुद्धितत्वात्मकं दृश्यत एवेति वाच्यम् । विज्ञानपदखानेकार्थत्वेनात्र युद्धेरेव ग्रहणे नियामकाभावात् । व्याख्यात्रा विज्ञानमनसी इति द्विवचनोपपत्यर्थ विज्ञानपदे करणव्युत्पत्यङ्गीकारेण बुद्धीन्द्रिययोः संग्रहात् । कस्स वोपाधित्वं कथं वा इन्द्रियाण्यपाकृत्य घुद्धेरेव ग्रहणमित्यत्र हेत्वनुपलम्भाच । एतेन भास्कराचार्यव्याख्यान- मपि दत्तोत्तरम् । ब्रह्मपरामर्शे तु कोऽप्ययं दोपो न भवति । नाणुरतच्छुतेरिति सूत्रे इतरपदेन ब्रह्मण एवोक्तत्वेन तस्य च सनिहितत्वेन कल्पनालेशस्याप्यभावादिति । यत्तु भिक्षुः-अणुत्वसाधकानि नव सूत्राणि पूर्वपक्षीकृत्य, पृथगुपदेशादिति सूत्रं सिद्धा- न्तत्वेनाह । तदर्थ च जीवादणुरूपाधिभूतः पृथक् । कुतः । उपदेशात् । 'स चानन्त्याय कल्पते' 'स या एप महानज आत्मा', 'योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु' इत्यादिश्रुतिभिर्जीवस्यानणुत्वोपदेशा- दित्याह । तन । अन्त्ययोमप्रकरणस्थत्वस प्रागेव दर्शितत्वेन जीयाविषयत्वात् । आघाया अपि सामर्थ्ययोधकत्यस्योपपादितत्वेन इतः पूर्वसिन्नगुष्ठमात्र इति श्लोके युद्धेर्गुणेनाङ्गुष्ठमात्रत्व-- रश्मिः । सापीति । सापि गौण्यपि यावदात्मा ब्रह्म भवत्यानन्दांशप्राकट्येन तावदेव यथा राजज्येष्ठपुरे राजपदगौणी तावदेव यावद्राज्ञि वैराग्यं तदमावे तु नेति । नासदिति । यथा यजमान प्रस्तर इत्यान गुणवादे प्रस्तरो यज्ञः 'यो यच्छूद्धः स एव सः' इति यजमानाभेदः इत्येवमर्थवादपादे विवेचितमन्यत् । उत्तरकल्पनद्वयमपि न । सदर्थवादात् । हृदयायतनत्वमपि बुद्धेर्न, मध्यमपरिमाणस्यायुक्तत्वादणुरेव जीव इति माष्यात् । स्वशास्त्रविप्लवोऽपि न । मिध्यात्वाभावात् । पूर्वेति । उत्पत्यश्रवणादयश्च न दोपाः । पूर्वसमर्थनात् । नेतर इति आनन्दमयाधिकरणे सूत्रम् । भेदमिति । 'एकोऽहं बहु सां प्रजायेय' इत्यैच्छिक भेदम् । अणुत्वमिति 'नाणुरतच्छ्रुतेः' इत्यादिसूत्रेण । अंशत्वमिति भंशो नानाव्यपदेशात्' इति सूत्रेण साधयतः । आदिशन्देन कर्तृत्वम् ।, इत्यादिकमिति आदिशब्देन जीवे सेवानिपेधः सुपोधिन्यां श्रुतिगीते यत्तत्संगृह्यते । वेदान्तानां जीतपरत्वे तत्रोक्तः सेवाभायो विरुध्यते । विभावनीयमिति 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः' इति.च वाक्याभ्यां ब्रह्मपरत्वमनुसंधेयमिति हृदयम् । अन्तरेति इदं सूत्रं गतम् । 'विज्ञानमनसी' इत्योति पाठः 'ईदेद्विवचनम्' इति सूत्रात् । बुद्धीति उपाधिरूपम् । व्याख्यानेति गोविन्दानन्दभगवता रत्नप्रमाभाष्यटीकाकृता । एतेनेति , उपाध्यर्थपणेन । भास्करति उपाधिव्याख्यानं प्रथमतत्पदस्य । तदर्थमिति । पूर्वसूत्रार्यस्तु यथामाण्यम् । प्रागिति 'नाणुरत- अतेः' इत्यादिसूत्रे । सामयति । 'कृषू सामर्थे' इति धातुपाठात् । मुक्ताविरयुक्तोपलक्षणमस्या- यस्पेयपि द्रष्टव्यम् । अङ्गुष्ठेति । 'अनुष्ठमात्रो रवितुत्यरूपः कामाहंकारसमन्वितोऽपि । युद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव आराममात्रो छपरोऽपि यः' इति लोके । ..

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाग्यप्रकाशः। मुक्त्या कि तस्स स्वीयं परिमाणमित्याकासापूरणार्थ आत्मगुणेन चैव धाराममात्र इत्यनेनाराम- मात्रत्वं स्वगुणेनैव च पुनरित्युक्ते किमाराममात्रत्वमित्याकालान्तरे, पालाग्रेति श्लोकान्तरस्य पादत्रयेण तन्निश्चाययित्वा तस्य परिमाणस्थाणुत्वेऽपि परमत्वाभावाञ्जीवस्यानित्यत्वं स्यादिति शङ्कायां कालत आनन्त्यबोधनपरत्वस्यापि वक्तुं शक्यत्वेनानणुत्वयोधकत्वादिति बोधक- स्वाभावादिति । तेन यदग्रिमे तद्गुणसारसूत्रे युद्धेर्गुणेनेति श्रुतिद्वयं व्याख्यातम्, अनाया- धेन बुद्धिसंपर्काजीवस्य परिच्छिन्नव्यवहारमुक्त्वा पश्चाद् द्वितीयश्लोकचतुर्थपादेन तस्य खत आनन्त्यं प्रोक्तमिति । तदपि श्रुत्यक्षरविरुद्धत्वादसंगतमेव । यदपि तद्गुणसारसूत्रव्याख्यानं, जीवोपाधिर्बुद्धिरणुः कार्यावस्थया परिच्छिन्नपरिमाणः । तस्य चोपाधेर्ये गुणा उत्क्रान्त्याद- यस्तत्सारस्तन्मात्रगुणक एव जीवो लोकैदृश्यते व्यवहियते च । खतो निर्गुणत्वात् । अतो लोकानुसारेण श्रुतावपि जीवस्योत्क्रान्त्यादिव्यपदेशो न पुनर्जीवस्य खत उत्क्रान्त्यादिः श्रुत्या व्यपदिश्यते । विभुत्वश्रुतिविरोधात् । 'पुमान् सर्वगतो व्यापी धाकाशवदयं स्थितः । कुतः कासि व गन्वासीत्येतदप्यर्थवत्कथम्' इति स्मृतिविरोधाच । अयं च विभागः श्रुत्यैव स्पष्टीकृतः । यथा, कसिन्नहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि फसिन् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति स प्राणमसृजतेति । प्राज्ञवत् । यथा प्राज्ञ ईश्वरे मायापर- माण्याद्युपाधिगुणसारत्वेन मायादिगुणव्यपदेशः 'सोऽकामयत, अणोरणीयान् , वत् सृष्ट्वा तदेवा- नुमाविशत्', 'प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जयाति' इत्यादिः तद्वदित्यर्थः । तदेवजीवस्य गमना- दरौपाधिकत्वम् । 'घटसंवृतमाकाशं नीयमाने घटे यथा । घटो नीयेत नाकाशं, तद्वज्जीवो नभोपमः' ।। इति श्रुत्या, 'गतिश्रुतिरप्युपाधियोगादाकाशवत' इति सांख्यसूत्रेण च स्पष्टमुक्तमिति । तदपि तथा । माध्यन्दिनानां वृहदारण्यके शारीरब्राह्मणे, 'तेन प्रद्योतेनैप आत्मा निष्कामति चक्षुष्टो वा मूर्भो वाऽन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यस्तमुत्क्रामन्तं प्राणोनूक्रामति प्राणमनूकामन्तं सर्वे रश्मिः। श्रौतचस्यार्थमाहुः च पुनरित्यादि । चकारः पुनरर्थ इत्यर्थः । पालाति घालस्य ब्रह्मत्वेन बृहत्त्वाव॒हणत्वादुपपन्नम् । पादेति 'चालानशतमागस्य शतधा कल्पितस्य तु । मागो जीवः स विज्ञेयः' इत्यनेन । अनित्यत्वमिति । ध्यणुकवत् । कालत इति 'स चानन्त्याय कल्पते' इति चतुर्थपादे । कालोऽत्र मुक्तेः । तेनेति भगवता भिक्ष्वाचार्येण । श्रुत्यक्षरेति आत्मगुणेन चैवेत्यादेः श्रुतेरक्षरं चेति तद्विरुद्धत्वात् । परिच्छिन्नेति जीवोपाधिविशेषणम् । कथमिति प्रश्न एवोत्तरपर्यवसानम् । प्राणमिति उपाधिम् । तेनोपाधिद्वारोकान्त्यादिस्तद्वद्धुपाधिद्वारेत्यर्थः । मायेत्यादि । आदिशब्देन महेश्वरः प्राज्ञो जीवश्च । स इत्यादि । कगणोदाहरणानि । आदिशन्देन 'अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य' इति श्रुत्या जीवः । प्राज्ञेनेति ज्योति झणे 'तद्ययाऽनः सुसमाहि- तमुत्सद्यायादेवमेवाय शारीर आत्मा प्राजेन' इत्यादिः । यथा अन इति पदच्छेदः सुसमाहितं पदार्थ- भृतम् । यायादतीवर्दैः । आत्मा निरीदः । प्राज्ञेन, पटीवर्दसानापन्नेन । तेनेति सोऽयमात्मा ·९४ श्रीमद्रक्षासूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा० ३ ० १३ सू०३९ भाप्यप्रकाशः। प्राणा अनूकामन्ति संज्ञानमेवान्वयकामति स एप ज्ञः सविज्ञानो भवति तं विद्याकर्मणी समन्वारमेते पूर्वप्रज्ञा च' इत्यत्रैप इत्यनेन सलिङ्गमात्मानमुपक्रम्य चक्षुरादीनि निष्क्रमण- द्वाराण्युक्त्वा सलिङ्गस्याङ्गुष्ठमात्र इति पूर्वोक्तथुवी, अङ्गुष्टमा पुरुष निश्चकर्ष यमो बलादिति स्मृतौ च सिद्धत्वात् कथं चक्षुष्टो निष्क्रमणमिति शानिवृत्यर्थ, 'तमुत्क्रामन्तम्' इत्यादिना केवलस्यात्मनो निक्रमणानन्तरं लिङ्गभूतानां मुख्यप्राणादीनामनूरक्रमण मुक्तामुक्तसाधारण्ये- नोक्त्वा तदनन्तरं संज्ञानमेवेत्यादिना पथाबुद्धिसंघन्धज्ञ इति ज्ञानगुणकत्वं, तेन जन्य- ज्ञानववं स्थूलदेहान्तरप्राप्तिसामग्री वतीति तदनाकलनात् । अङ्गुष्ठमात्रताया गुणेनोक्तत्वाइ गुणस्य चौत्कटये स्वाश्रयाधिकदेशयत्तित्वस्य पूर्व साधितत्यान्मुष्टिपिहितमणिप्रभावत् पिपी- लिकादिदेहेपु बुद्धिगुणसंकोचेन गौणपरिमाणसंकोचेऽपि दोपाभावात् । एवमेव परिवर्तना- रश्मिः। यस्मिन्काले जरायुक्तहेत्वभिभूतस्तस्सैतस्स हृदयस्यायं प्रद्योतते यत्तेन प्रद्योतेनेत्यर्थः । संज्ञानमिति घुद्धिम् । सलिङ्गमिति प्रत्यक्षत्वालिङ्गं तेन सह समानं वा । चक्षुरिति चक्षुष्ट इत्यादिना । चक्षुष्ट इति तसिल्प्रत्ययान्तमिदम् । केवलस्येति एतेन सलिङ्गस्यात्मनो निष्कमणं वदन्तः उप- निपट्टीकाकृतः परास्ताः । या बुद्धिरुत्पद्यते सैव सर्वेषु प्राणेषु संचभाति तम् । संवन्धस्तु खरूप:-.. खजन्यजनकत्वम् खं बुद्धिस्तजन्यं ज्ञानं तजनकत्वं प्राणपदवाच्येन्द्रियेषु । ज्ञानगुणेति । जानातीति व्युत्पत्तेः । स एप ज्ञ इत्यनेन 'सत्त्वात्संजायते ज्ञानम्' इति वाक्यात्सत्त्वं बुद्धिः पूर्वोक्ता तद्गु- णकत्वम् । तेनेति तेन सत्त्वेन जन्यं यज्ज्ञानं खप्नक इव शास्त्रादिना भाविदेहविषयकं तद्वत्त्वम् । यया सेवाप्रतिवन्धे जन्मोतं सिद्धान्तमुक्तावलीटीकायाम् । स्थूलेत्यादि 'तं विषाकर्मणी- इत्यादिना । तं स्थूलदेहं विद्याशब्देनेह प्रमाणाप्रमाणजन्यज्ञानमात्रं विहितप्रतिपिद्धादिरूपमात्मज्ञान- व्यतिरिक्तमुच्यते । शास्त्रलोकप्रभावोत्पन्नदृष्टादृष्टार्थरूपवाय्मनःकायसाध्यसर्वकर्मशब्दार्थः । तदुत्पन्नफल- भोगजनितसंस्कारो भावनाजन्यहृयाश्रितः पूर्वप्रज्ञोच्यते । समन्वारम्मः सम्यक्प्रकारेण देहदर्श नमनु पश्चादारम्भः ज्ञानात्मकैस्त्रिभिरारम्मः 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' इति वक्तीति इतिः प्रकारे पूर्वोक्तप्रकारेण । तस्य तमुत्लामन्तमिति मागस्यानाकलनात् । तदपि तथेत्यत्र हेतुः । जीवस्य नमो- पमत्व एतन्न संगच्छत इति । अङ्गुष्ठमात्रपरिमाणं पिपीलिकादिदेहेषु विरुद्धमित्याहुः अङ्गुछेति । पूर्वमिति उत्कान्त्यधिकरणे 'अविरोधश्चन्दनवत्' इत्यादिसूत्रेषु । गौणेति अणुत्वापेक्षया गौणस्साङ्गुष्ठपरिमाणस्य संकोचे । परिवर्तनेति माध्यन्दिनानां वृहदारण्यके स यत्राय शारीर आत्मावत्यन्नीत्य संमोहमिव न्येत्यथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ति स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति' इति पाठः। काण्वानां तु अवल्यमिव निसमेत्य संमोहमिव नियति इति पठ्यतेऽर्थस्तु समानः । स च तद्यथाऽनः' इत्यादिना पूर्वप्राह्मणोपक्रान्तः सोऽयं शारीर आत्मा । यत्र यस्मिन्काले जराघुपहतोऽवल्यं पले साधुः बल्यं न वल्यमवल्यमित्य नितरां प्राप्य संमोहमिव वैचित्यमिवाविवेकि- तामिव न्येति नितरामेत्यनन्तरमेतमात्मानं प्रति प्राणा इन्द्रियाणि तैजसेन्द्रियाणां तेजोमात्राः सूक्ष्मावस्थाः सम्यक् स्वप्नवैलक्षण्येनाऽऽसमन्तायथा केनाप्यंशेन तदेहावच्छेदेन तत्कार्याणि ददानः खीकुर्वन्नेवकारेण गुणम्य साश्रयाधिकदेशवृत्चित्याव्यवच्छेदः क्रियते तदनु हीनमखतन्त्रमीश्वराधीनं यथा भवति तथा 2 ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाष्यप्रकाशः। दावपि बोध्यम् । यत्तु अनुशब्दो विज्ञानमयादेः प्राधान्यद्योतको, न त्वनुक्रमद्योतक इति व्याख्यानम् । तदसंगतम् । अनोरप्राधान्येऽनभिधानाल्लिङ्गवियोगस्य प्राणादिपदैरेव प्रासेर्विज्ञानमयप्राधान्यस्सोका- न्तिक्रियायामेव पर्यवसानाच । व्यापकत्वथुत्यादितात्पर्य त्वनुपदमेवाग्रिमसूत्रे वक्ष्यामः । यदु- क्तमयं विभागः कस्सिन्नहमिति थुत्यैव स्पष्टीकृत इति । तदपि न । इयं श्रुतिस्तु ब्रह्मपरा सृष्टिकर्तृत्वलिङ्गात् । तया ब्रह्मण उत्क्रान्तिरौपाधिकीति बोध्यते । उत्क्रान्त प्राणे देहजीवन- रूपं कार्य भगवान करोतीति । जीवनं च भगवत्कार्यमेवेति, न प्राणेन नापानेन मयों जीवति कथन । इतरेण तु जीवन्ति यसिनेतायुपाश्रितौ ।। इति श्रुत्याध्वगम्यते । अतो नानया जीवोत्क्रान्तिविभागस स्फुटीभावः । दृष्टान्त- रश्मिः। पादस्य स्वस्थ विक्षेपं करोतीश्वरप्रेरितः स्वयं हृदयमागच्छति । तदनुश्रूयते । स यत्र चाक्षुपः पुरुषः पराङ् पर्यावर्ततेऽयथारूपज्ञो भवतीत्यादि स हृदयस्थोऽङ्गुष्ठमात्रः यत्र यस्मिन्काले पराङ् मोक्तभोग्येग्यो विमुखश्चाक्षुपः उपास्यभिन्नोऽधिकदेशवृत्तिवृद्धिगुणात्मा पुरुषः पर्यावर्तते स्वदेवतां सूर्य परि प्रत्यास. मन्ताद्वर्ततेऽथानन्तरं सोङ्गुष्ठमात्रोऽरूपज्ञो मवति । रूपं न जानातीत्यर्थः। तथा चैवमेव पूर्वोक्त- प्रकारेण परिवर्तनादौ चाक्षुपः पुरुप उक्तो यस्तत्रापि गौणपरिमाणसंकोचो योध्यः । इतः परं तमुत्का- मन्तमित्यादिनानुः क्रमार्थत्वेन व्याख्यातः स तदा स्थिरो भवेधदा परोक्तप्राधान्यद्योतकत्वमनोन गये. तदर्थमाहुः यत्त्वित्यादि । विज्ञानमयेति । तथा च श्रुतिः 'विज्ञानमयो मनोमयो वाम्भयः प्राणमयचक्षुर्मयः श्रोत्रमय आकाशमयो वायुमयस्तेजोमय आपोमयः पृथिवीमयः क्रोधमयोऽशोधमयो हर्पमयो धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयस्तद्यदेतदिदंमयोदोमयः' इति । व्याख्यानमिति माध्यन्दिन- बृहदारण्यकटीकाकृतो व्याख्यानम् ।. अप्राधान्येनेति । अनुस्तावलक्षणेत्थंभूतात्यानभागवीप्सा- पाश्चात्यानुक्रमाद्यर्थेषु दृष्टो न तु तं विज्ञानमयं राजस्थानीयमुत्क्रामन्तमनुशन्देन प्रधानीकृत्य प्राणः प्रधान उत्कामति तं चानु प्रधानमुत्लामन्तं सन्तं सर्वे प्राणा वागादयः परिवारस्थानीया अनुशब्देन प्रधाना उत्क्रामन्तीति प्राधान्येन न विहित इति । तं विज्ञानमयमिति व्यारयानं तदपि प्राणाद्युत्क्रमणयोरगे- तनयोविरुणद्धीत्याहुः लिङ्गेति । वियोगशब्देन युक्तस तत्त्वविद एव वार्यते प्रत्यक्षम् । प्राणा- दीति । युक्ततत्त्वविदः प्रत्यक्षमविवक्ष्येदम् । ननु प्राणादिपदानि प्राणायभिदधति लिड वियोगं तात्पर्येण वृत्या प्रापयन्ति । स्फूर्तेरन्यानधीनतयैवकारः । उत्कान्तीति । गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्य- संप्रत्ययात् । एवेति कर्तृत्वादेवकारः । ननु विज्ञानमयोकान्तावनोरश्रवणात् प्राधान्य फुनो लब्धमिति चेन । स्वातन्यरूपप्राधान्यस्सावार्यत्वात् । नन्वेतादृशप्राधान्यनापनस किं प्रयोजनमिति चेन । अग्रेऽशोकमणेऽशिसंपन्ध्यनुसरणस्य वक्तव्यत्वेन तदनुक्तौ निग्रहस्थानं भवेदिति । तदुपन्यस्त- विभुत्यावेदकश्रुतिस्मृती पर्यनुयुसते स्म व्यापकत्येति । श्रुत्यैवेति श्रुतिः प्रश्नस्या । स्पष्टीति । तेन 'भाकाशस्तलिङ्गात्' इति न्यायप्रसरोनेति ज्ञापितम् । ब्रामण इति । 'जीवेशयोविभेदेन मुक्ति- रेकादशे द्विषा' इत्युक्ते ब्रह्मण उत्क्रान्तिः । जीवनकर्तृवे उत्कान्ते माप उत्क्रान्तिधर्मापाधिकी. त्युपापिजीवनकर्तृत्वमित्याहुः उत्क्रान्त इति । श्रुत्येति काठकथुत्या । 'सांस्योप्येकः सदारतः' इनि ·। भीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० ३ अ० १३ सू० ३० यावदात्मभावित्वाच्च न दोषस्तदर्शनात् ॥ ३० ॥ ननु कथमन्यस्य नीचस्य सर्वोत्कृष्टव्यपदेशोऽपि । न हि प्रामाणिक सर्वथा अयुक्त व्यपदेशः क्रियते । नचोक्ततद्गुणसारत्वाद् ब्रमण आनन्दांशस्य प्राक- ट्यादिति वाच्यम् । तथा सति प्राज्ञवत् पुनस्तिरोहितं स्यादिति तस्य तव्यपदेशो व्यर्थोऽयुक्तश्चेति चेत् नायं दोप: कुतः यावदात्मभावित्वात् । पश्चाद् यावत्पर्यन्तमात्मा। नित्यत्वात् । सर्वदा आनन्दांशस्य प्राकट्यात् तस्य तथैव दर्शनमस्ति । अनावृतैश्वर्यादीनामुक्तत्वात् । प्राज्ञात् संपन्नत्वं विशेषः । .. भाप्यप्रकाशः। ध्याख्याने सोऽकामयतेत्यादिश्रुतिवयोपन्यासोऽप्यसंगतः । वासां प्राप्रकरणस्थत्वात् । प्राज्ञस्य परमेश्वराद्भिन्नतायाः सूत्रव्याख्यान एव दर्शितत्वादिति । सांख्यसूत्रेण गतिश्रुतेरुपाधिप्रयुक्त- त्वकथनं तु व्यासविरोधमेव बोधयति । श्रौतसंदेहनिराकरणाय प्रवृत्तः कथमेवं सूत्रं न प्रणी- तवानतः किमधिकं घूम इति दिक। रामानुजा माध्याः शैवाथाणुजीववादिनः । परंतु प्राज्ञब्रह्मणोर्भेदं न केपि विचारित- वन्त इति दृष्टान्तव्याख्यानं सर्वेषामेवानादेयम् ॥ २९ ॥ यावदात्मभावित्वाच न दोपस्तद्दर्शनात् ॥ ३० ॥ व्यपदेशविपय एव कंचिदोष- माशङ्कय परिहरतीत्याशयेन तं दोपं प्रकाशयन्ति नन्वित्यादि । अन्यस्येति ब्रह्मभिन्नस्यो। सर्वोत्कृष्टव्यपदेश इति उत्कृष्टत्वेन व्यपदेशः। तिरोहितं स्यादिति ब्रह्मगुणसारत्वं तिरोहितं स्यात् । सूत्रोक्तं परिहारं व्याकुर्वन्ति नायमित्यादि । हेतुं व्याकुर्वन्ति पश्चादि- त्यादि । पश्चादिति संसारदशोत्तरम् । आनन्दांशस्य प्राकट्यादिति जीवो हि भगवदंश इति तस्य यापानानन्दांशस्तत्प्राकट्यात् । तस्येति जीवस्य । तथैव दर्शन मिति प्रमभायपूर्व- रश्मिः। नियन्धान्निरीश्वरसांख्यत्वाइपयन्ति स्म सांख्येति । व्यासेति 'भविरोधश्चन्दनवत्' इति व्यास- सूत्रविरोधम् । एवं सूत्रमिति । असङ्गः पुरुप इतिवद् औपाधिका जीवा इत्येवं सूत्रम् । दि- गिति । सांख्ययोगौ भक्त्या प्रसन्ने हरौ प्रवर्तेते न तु वेदान्तसमकाले इत्यन्यदेतत् । भेदमिति दान्तिकोपयोगिभेदम् ॥ २९ ॥ यावदात्मभावित्वाच न दोपस्तदर्शनात् ॥३०॥ ब्रामभिन्नेति ! भाष्ये नीचस्पेति 'पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य चन्धविपर्ययौ' इति सूत्रोक्तस्पेत्यर्थः । प्रज्ञाद्रपृत्वा- दय इत्यनादिशन्दाथ मनसि कृत्वा शङ्कते न चेति । उक्तमिति सर्वयाऽयुक्तत्वामावनम् । गानन्दांशस्येति । प्रज्ञाद्रष्टवादय इत्यत्रादिशब्दार्थोऽयम् । उत्कृष्टत्वेनेति । भावप्रधानो निर्देश इत्याशयेनेदं योध्यम् । ब्रह्मत्वेनेति स्वस्पति ज्ञेयम् । स खत्विति छान्दोग्यसमाता- वियम् । एवमिति धार्मिकान्विदधदित्येवम् । पार्षदेति । आदिशब्देन भगवत्सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिष्विति फलस्य ग्रहणम् । उक्तत्वादिति । कर्तुमकर्तुमन्ययाकर्तुं समर्थ ईश्वर इतीघर- लक्षणात्तयाचारस्पैश्वर्यत्वमेवमन्यदपि । तत्प्राप्तिरिति तिरोहितानन्दप्राप्तिः । आत्मानमिति पश्चायाव- दिति भाष्योपपादितार्थः । वात्मानं पदार्यम् । अनतिक्रम्येत्यनतिवृत्तावित्यस्यार्थः । मावित्वं योजयन्ति म आनन्दांशस्येति अर्यान्नित्यत्वादात्मनः सर्वदानन्दस तया जीवस प्राकट्यात् । एतेन ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । चकारात् तस्य चानन्दः प्रकटित इति न दूपणगन्धोऽपि । व्यपदेशो वा नात्यन्तमयुक्तस्य । यावदात्मा ब्रह्म भवत्यानन्दांशप्राकट्येन तावदेव तव्यपदेशः राजज्येष्ठपुत्रवत् । एतदेवोक्तम् । भाष्यप्रकाशा। कांशत्वेन दर्शनमस्ति । तत्र हेतुः । अनावृतेत्यादि । तथाच छान्दोग्ये, स तत्र पर्येतीत्यादि- नाऽनावृतैश्वर्यादीनामुक्तत्वातू तद्गुणसारत्वकृतो ब्रह्मव्यपदेशो नायुक्त इत्यर्थः । तथाचार्य सूत्रार्थः । यावदिति पदार्थानतिवृत्तौ । भावित्वं वर्तनशीलत्वम् । तथाचात्मानमनतिक्रम्या- नन्दांशस्य वर्तनशीलत्वान दोपः न तिरोधानम् । 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इति, 'तस्य तावदेव चिरम्' इत्यादिश्रुतौ तथा दर्शनादिति सूत्रार्थो बोध्यः । नन्यिदमनयोजकम् । 'माज्ञ ईश्वरस्तृतीयः पाद एप सर्वेश्वर एपोऽन्तर्याम्येप योनिः सर्वस प्रमवाप्ययौ हि भूतानाम्' इत्येवं माझं प्रशस्याये तुरीयच्याख्याने ईश्वरपासस्तुरीय इति कथनेन प्राज्ञलयस्योक्तत्वात् तसेवास्याप्यानन्दप्राकटयै- श्वर्यादीनामसार्वदिकत्वसिद्धेर्यावदात्मभावित्वस्य दूरनिरस्तत्वादित्यत आहुः प्राज्ञात् संपन्नत्वं विशेष इति । पद गती ये गत्यर्थास्ते प्राप्त्यर्थाः। तथाच समीचीनतया प्राप्तत्वं संपन्नत्वं, प्राज्ञस्तु ईश्वरेण नस्यत्ते, अयं तु सम्यक्तया, स्वस्वरूपेण तिष्ठतीति प्राज्ञात् संपन्नत्वं विशेपोऽतो नाप्रयोजकत्वम् । तथाच प्राज्ञस्य ब्रह्मसंपन्नत्वामावाल्लयेन ब्रह्मधर्माणां तिरोमावः । अस्य तु संपन्नत्वेन लयाभावादैश्वर्यायतिरोभावोऽतः सदा तद्दर्शनमित्यर्थः । चकारमयोजनमाहुः चकारादित्यादि । तथाच यावन्तो दोपास्त आनन्दतिरोभावकृता इति तदभावे कोऽपि दोपो नेति नानर्थको व्यपदेश इत्यर्थः । नित्यत्वादित्यनुक्त्वा यावदात्मभावित्वादिति यदुक्तं तेनार्था- न्तरमपि सूच्यत इत्याशयेनाहुः व्यपदेशो वेत्यादि । पाशन्दो वाक्यालंकारे युक्तता व्युत्पादयन्ति यावदित्यादि । तथाच ब्रह्मभावोत्तरं तु बहीवेति ततः पूर्वमेव व्यपदेशः। स च मुक्तौ ब्रह्मत्वसूचको यथा राजज्येष्ठपुत्रस्य राजत्वव्यपदेशोऽग्रे राजत्वसूचकस्तद्वत् । एतेनात्यन्ता- रश्मिः। नित्यत्वादित्यादिभाष्योपपादितार्थ उक्तः न दोपतासार्थः । न तिरोधानमिति । तदर्शनादित्यस्यार्थ- माहुः ब्रह्म वेदेति । भक्तिव्यापारकं ज्ञानमिदं गीतात्रयोदशोक्तम् । चिरमिति तर वेतुचिरं विलम्बः आदिना यावन्न विमोक्ष्येय संपत्स्य इति । इयं श्वेतकेतूपाख्यानस्था इतः पूर्वम् 'आचार्य- चान्पुरुपो वेद' इति श्रुतिः तेन प्रमाणदायमुक्तमस्मिन्नर्थे । प्राज्ञ इति । नृसिंहतापिनीयस्थेयम् । प्रशस्येति । अवस्थात्रयपक्षे तु न प्रशंसा । ईश्वरग्रास इति ईश्वरं प्राचं असतीति । तदेवाहुः प्राज्ञलयस्येति । आनन्द गिति प्राज्ञसाक्षिकसुषुप्तिप्रकरणश्रुतेराहुः तस्येवेति । अस्येति 'मम वेद ब्रह्मैव भवति' इत्युक्तस्य संपन्नस्य । तदर्शनमिति आनन्दांशस्य दर्शनम् । वाशब्द इति । पक्षान्तरे अयुक्ततामिति छेदः । वाशन्दः पक्षान्तरेऽस्ति अयुक्ततां व्युत्पादयन्तीति यावदित्यादीति । भाष्ये राजेति । आख्यायिकाघ्याये सांख्यप्रवचनसूत्रम् 'राजपुत्रवत्तत्त्वो- पदेशात्' इति । पष्ठयन्ताद्वतिः। राज्ञि वैराग्ये राजादिकृत आनन्दप्राकटये उपदिष्टज्येष्ठपुरस्सेव । यद्वा । पूर्वसूत्रे व्याख्यातम् । मुक्तावित्यादि परममुक्तौ । जीवन्मुक्तिस्तु यद्यप्यन्ययारूप हिला खरूपेण व्यवस्थितिः । 'नेव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्' इति गीतायाः । परंतु विघया, - ·९८ ३ श्रीमदमसूत्राणुभाप्यम् । [अ०२पा०३ भ०१३ सू०३०. व्यापकत्वश्रुतिस्तस्य भगवत्त्वेन युज्यते । आनन्दांशाभिव्यक्तौ तु तत्र ब्रह्माण्डकोटयः । प्रतीयेरन् परिच्छेदो व्यापकत्वं च तस्य तत् इति ॥ ३० ॥ भाष्यप्रकाशः। युक्तत्वं परिहृत योध्यम् । अतो नायुक्त इत्यर्थः तथा चायं सूत्रार्थः। यावदवधारणे, यावदात्मा:- संसारी, व्यपदेशस तावद्भवनशीलत्वान दोपः नायुक्तत्वं तद्दर्शनात् 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इत्यादिप्वग्रे ब्रह्मभावस्यैव युक्तत्वादिति । पूर्वव्याख्याने जीवमावस्योत्तरावधिग्रहणमत्र तु ब्रममावस्य पूर्वावधिग्रहणमिति मेदः । अत्र च 'उक्रमिप्यत एवं भावादित्यौहलोमिः' इतिमत समर्थित भवति । एवं जीवस्य ब्रह्ममावं व्याख्याय तेन व्यापकत्ववोधकानि वाक्यानि समर्थयन्ति एतदेवोक्तमित्यादिना । उक्तमिति निवन्धेऽसाभिरुकम् । अर्थस्तु-तस्य ब्रह्मभावं प्राप्तस जीवस्य भगवत्वेन व्यापकत्वश्रुतियुज्यते, न तु जीवत्वेन रूपेण । वत्र प्रकारमाहुः । आनन्दांशाभिव्यक्ती ब्रह्मभावे सति तस्य जीवस्य तद् विरुद्धधर्माधारत्वं भवत्यतस्तत्र ब्रह्माण्डकोटयः परिच्छेदो व्यापकत्वं च प्रतीयेरनिति । तथाच यथा कृष्णो भगवान यशोदोत्सङ्गे स्थितोऽपि जृम्भणमृत्साभक्षणादौ सकलजगदाधारो दृष्टस्तथा जीवोऽणुरपि ब्रह्म भावेऽणुत्वाविरोधेनैव व्यापकः सकलजगदाधारो भवति । अत एक, 'मय्येव सकलं जातम्', 'तदेतदृषिः पश्यन् वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्च' इति, 'पुत्रेति तन्मयतया तरवोऽभिनेदर' इत्यादीनि वाक्यानि ब्रह्मभूतमेव लक्षीकृत्योच्यन्ते । तेन, नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोज्य सनातन', 'व्यापकोऽसङ्गायनाता', 'पुमान् सर्वगतो व्यापी' इत्यादीन्यपि भाविनीमवस्था- रदिमः। पराभिध्यानतिरोहितधर्मा जीवोविद्यया पूर्वोक्तो जात इत्यविद्यया विद्योपमर्दे परामिध्यानतिरोहित- धर्मा जीवः कथमभेदमागु भवेत् अतो न तु हीदानी ब्रह्मत्वयोधकः । किंतु मुक्तौ ब्रह्मत्वसूचक इत्यर्थः । आत्मेति आत्मैव न त्वन्यशबलः । असंसारीति छेदः । अयमर्थः पदार्थानतिवृत्त्यर्थे यावति न भवतीत्यर्थः । इत्यादीति । आदिशब्देन 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति' इति 'सलिल एको द्रष्टाऽद्वैतो भवति' 'एप ब्रह्मलोकः सम्राडिति होवाच' इति च ग्राधे । अग्र इति । ब्रह्मैव सन्नित्यस्याने 'तदेप शोको भवति' 'यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा येस्स हृदि श्रिताः। अथ महँऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते" इति । अति पदाह्मभावः। सलिल इत्यस्याने 'एपास परमा सम्पदेयोस्स परमो लोक एपोऽस्य परम आनन्द एतस्यैवानन्दसान्यानि मूतानि मात्रामुपजीवन्ति' इति । एषोऽस्य परम आनन्द इत्यत्रैतदि- दम्पदाम्यां प्रममावः । अद्वैतपदालिङ्गात्सलिलपदं ब्रह्मवाचकमिति । एवं ब्रममावस्योक्तत्वादित्यर्थः । एवकारस्तूक्तपदार्थवलात् । व्याख्यानान्तरप्रयोजनमाहुः उत्तरेति । यावदात्मा जीवस्तदुत्तरावधौ प्रझमावः । उत्तरावधिवाचको यावच्छन्दस्तेनोतरावधिग्रहणम् । पूर्वति यावदात्मैव प्रममावस्स पूर्वावधिः शुद्ध आत्मा जीवोऽसंसारीति यावत् । अत्रापि वाचकः पूर्ववत् । यावत्तावती साकल्याव- पिमानावधारणेषु भवतस्तत्रावधौ यावन्याख्यातम्, यया यावद्गन्तव्यं तावतिष्ठेसावधौ । उत्क- मीति सूत्रं तु प्रथमाध्यायचतुर्थपादसम् । समर्थितमिति चिप्रधानांशांशिप्रहणेन समर्षि- तम् । प्रहमाण्डेति ब्रह्मवैवर्ते प्रसिद्धाः । जृम्भणेति । 'जृम्भतो ददृश इदम्' इति ससमाध्याये । 'सा ता ददृशे विश्वम्' इत्यष्टमेऽध्याये । जगदिति । अर्यान्मुखद्वारा भगवति दश इति जम्मत इत्यत्र सुपोधिन्याम् । तन्मयेति पुत्रमयतया तरवोऽमिनेदरुत्वरं चक्रुः । भाविनीमिति ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाप्यप्रकाशः। मादायैय योज्यानि । अन्यथा, 'अपरिमिता सुवास्तनुभृतो यदि सर्वगतास्तहिं न शावतेति नियमो ध्रुव नेतरथा' इति वेदस्तुतिवाक्यं विरु त । एवंच विन्दुस्तोकोपनिपदि 'घटसंघृत- माकाशम्' इत्यत्र जीवगमनस्यौपाधिकत्वमुक्तम् , तदपि मुक्तजीवस्य ब्रह्मभूतस्यैव योध्यम् । 'एक एवात्मा मन्तव्यो जाग्रत्वमसुपुप्तिषु । स्थानत्रयाद्यतीतस पुनर्जन्म न विद्यते' इत्यमुक्तमुक्तावात्मानापक्रम्य, 'एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः। एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्' इत्यमुक्तसोपाधिवशाद् बहुधा जाग्रदादिदेवमनुष्यादिरूपेण दर्शनमुक्त्वा, घटसंघृत- माकाशमित्यनेन मुक्तस्य नमोपमस्य जीवस्य गमनादेरौपाधिकत्वं चक्ति । तेन शुकसनकादिगम- नस्यैव तथात्वं, नेतरेपामिति मन्तव्यम् । अत एवैतदने 'घटवद् विविधाकारं भिधमानं पुनः पुनः । तद्भमं च न जानाति स जानाति च नित्यशः' इति दधीच इव विद्वदयस्यैवोच्यत इति युज्यते । अन्यथा तस्सैकस्य प्रतिविम्बत्वमवच्छे- दत्वं च विरुध्येत । वस्तुतस्तु, एक एव हि भूतात्मेत्यत्र जलचन्द्रदृष्टान्तेन यथा चन्द्रयांशुद्वारा जलप्रवेशे नानात्वं तथा ब्रह्मणोऽप्यंशद्वारा तत्तदेहप्रवेशे नानात्वमिति मुक्तियोग्यत्वाय ब्रह्मरूपतोच्यते अहंग्रहोपासनायाः प्राकृतत्वात् तत्र दोपाभावायाऽवो न कोऽपि शङ्कालेशः। यत्तु पर्युद्धिसंयोगाजीचमाव उच्यते । तन्न । ब्रह्मभूतानामीश्वरस्य च व्यापकत्वेन तदापि तदापतेः । अपि तु प्राणधारणाभिमानात् । जीव प्राणघारण इति धात्वर्थेन तथा निश्चयात् । रश्मिः। वाशीम् । जाग्रदायवस्थावजीवन्मुक्तिरप्यवस्थान्तरं ब्रह्मभावे। तनुभृत इति जीवाः । न शास्येतेति । नियमो न शास्त, व्यापकत्वे जीवानां दासत्वं न स्यादित्यर्थः । अमुक्तेति । मुक्तामुक्ताविति चराचरग्रहणादिवनोक्तम् । 'धर्मादिष्वनियमः' इति सूत्रात् । मुक्तस्येति जीवन्मुक्तस्स । एवकार- व्यावर्त्यमाहुः नेतरेपामिति । भग्नमिति कर्तृ । स इति द्रष्टा, ॐतत्सदितिवाफ्यात् । दधीच इयेति । इन्द्रं समादिश्य हरावन्तहिते देवा दध्ययमझेम्यो याचितवन्तः स तदा मुक्ततासूचकविशेषणविशिष्टो जातः । तदुक्तम् । 'मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव' इति । अतो निद्व- दवस्था । अन्यस्यासमवादेवकारः। अच्छेदत्वमिति । न विद्यते छेदो द्वैधीमावो यस तत्त्वम् । ननु स्वाधारस्वभावानुविधायित्वे सति संमुखस्थितार्यानुविधायिलं प्रतिविम्यत्वम् । तत्कार्येश्वरः प्रमावदच्छेदत्वं च तस्येति न तर्कविरोपोत आहुः वस्तुत इति । ब्रामरूपेति एकपदेनोन्यते । 'नासतो विद्यते भावः' इति वाक्यादिति मावः । अहंग्रहेति मसखरूपमुक्त्वोच्यते । तदेव निष्कलं मा निर्विकल्पं निरसनम् । तद्ब्रह्माहमिति ज्ञाला ग्रह संपपते ध्रुवम्' इत्सइंग्रहोपासनाया इत्यर्य: परैरिति शंकरभास्करमिक्ष्वाचार्यः । तदापीति ईश्वरत्वकाठेऽपि पुद्धिरुपतत्वान्तरसास्मन्मते सत्त्वेन जीवस्तापतेः । ततम्यादृष्टफलमोगापत्त्या 'मनश्शतन्यो अभिचाकशीति' इति श्रुतिपिरोधः । प्राणेति अस्माद्धेतोजविमाव उच्यते । तथेति प्राणघारणे सति जीवमारनिययात् । नतु पुद्धि- १. शाखेत दात समो। २. भच्छेदत्वनिवि रस्मी। ।

·१००
श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [भ०२ पा० ३ ० १३ सू०३१
पुंस्त्वादिवत्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥ ३१ ॥
व्यपदेशदायामपि आनन्दांशस्य नात्यन्तमसत्त्वम्। पुंस्त्वादिवत् । यथा
पुंस्त्वं सेकादिसामर्थ्य वाल्ये विद्यमानमेव यौवने प्रकाशते तथा आनन्दशि-
स्थापि सत एव व्यक्तियोगः॥३१॥
भाप्यप्रकाशा
.
.
अन्योन्तर आत्मा विज्ञानमयो योऽयं विज्ञानमयः प्राणेपित्यादौ तस्य विज्ञानमयत्वं तु ज्ञानां-
शत्याज्ज्ञानप्रचुरत्वं, न तु बुद्धिमयत्वं, तदनभिमानेऽपि ज्ञानप्राचुर्यस्य मुक्तेषु सिद्धत्वात् ।
विज्ञानमयो मनोमयो वाङ्मयः प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमय इत्यत्र प्रायपाठवलेन विज्ञानपदस
बुद्धयाख्यकरणवाचकत्वेऽपि न सर्वत्र तथात्वं, गमकाभावे तथादर्तुमशस्यत्वात् । अत्रापि
बुद्धिमयत्वं, बुद्धिप्रचुरत्वं, तदपि युध्यधीनव्यवहारत्वमेव । प्रायपाठेन तथा निश्चयात् । न तु
बुद्धिगुणसारत्वम् । तस्य दृषितत्वात् । नापि पुयधीनाखिलव्यवहारत्वम् । यावत्संसारमेर
बुद्धिसंसर्गेण बुद्धेर्यावदात्मभाविवाभावात् । यदपि उपाधिकल्पिवखरूपव्यतिरेकेण न परमार्थतो
जीवो नाम कश्चिदस्तीति तदप्यसंगतम् । अंशत्वस्याग्रे वक्ष्यमाणत्वादिति । तसाद पूर्वोक्तरीति-
रेव युक्तति दिक् ॥३०॥
पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥ ३१ ॥ ननु पूर्वमसतश्चेदानन्दशिस
प्राकट्यं तदा जन्यत्वेन नश्वरत्वेन व्याप्तेरानन्दांशस्य तिरोधानं भविष्यतीति न तस्य यावदात्म-
भावित्वं वक्तुं शक्यमिति शङ्कायामिदं सूत्रं प्रववृत इत्याशयेन व्याकुर्वन्ति व्यपदेशेत्यादि ।
निगदच्याख्यातमेतत् ।। ३१ ।।
रश्मिः।
मयत्वं जीवस्य श्रूयते । विज्ञानमय इति, तत्राहुः अन्योन्तर इति । बुद्धिमयत्वं जीवत्वं
मुक्तजीवेषु व्यभिचरति, बुद्धीनत्वेनामावादित्याहुः तदनभीति अहं बुद्धिमानित्यभिमन्यते
तस्सामावेऽप्यनात्मनो देहादीनभिमन्यते सोऽमिमानः आत्मनो बन्धस्तनिवृत्तिमोक्ष इति श्रुतेः ।
मायेति करणप्रायपाठवलेन । तेषां माध्यानुसारेणार्थे यावदित्यादि । बुद्ध्या अपि स्वीकारेण
लयादेवकारः । युद्धावदिति । जीवमावस्योत्तरावध्यात्ममावित्वामावादित्यर्थः । अग्र इति । अंशो
नानाव्यपदेशादित्यधिकरणे । दिगिति 'ममैवांशो जीवलोके' इति गीता ॥३०॥
पुंस्त्वादिवत्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥ ३१ ॥ निगदेति पाठमात्रेण व्याख्या-
तम् । भाप्ये सेकादीति । पूञ् पवने डुम्सुन् । पा रक्षणे वा डुम्सुन् । आदिशब्दार्थः । आदि-
शब्देन भगवत्सेवानुकूलत्वलक्षणमपि । एवकारस्तु आनन्दः व्यपदशेदशायां सन् व्यक्तियोगात्। पुंस्त्वा-
दिवत् । अभिव्यक्तियोगादित्यपि पाठः । एवेति अन्यथा पण्ढादीनामपि तदुत्पत्तिप्रसङ्गादित्ये-
'वकारः । 'नासतो विद्यते मावः' इति । सौत्रस्य अस्येत्यस्सार्यमाहुः आनन्दांशस्येति एतेन सौत्रः
त्वर्थोऽवधारणमित्युक्तम् । एवेति वाक्यादेवकारः । व्यक्तियोग इति । तस्मादिति शेषः । एवं
निगदव्याख्यातमित्यर्थः ॥ ३१ ॥

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । नित्योपलव्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो वाऽन्यथा ॥ ३२ ॥ ननु कथमेवं स्वीक्रियते । इदानी संसारावस्थायां सचित्माकटयमेव । मोक्षे त्वानन्दांशोऽपि प्रकट इति तन्निवारयति । तथा सति नित्यमुपलब्धिः स्यादा- नन्दांशस्य । तथा सति न संसारावस्थोपपद्येत । अथानुपलब्धिः सर्वदा तथा सति मोक्षदशा विरुद्धयेत । अथान्यतरनियमः। जीवो निरानन्द एव, ब्रम त्वानन्दरूपम् । तथा सति, ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीति श्रुतिविरोधः । तसात् भाष्यप्रकाशः। नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो वान्यथा ॥ ३२ ॥ सूत्रप्रयोजन- माहुः ननु कथमित्यादि । तन्निवारयतीति । तमेतमाशङ्कोत्पादकं प्रश्नमुत्तरयति । तथाचेदं सूत्रमयोजनमित्यर्थः । व्याकुर्वन्ति तथा सतीत्यादि । सूत्रयोजना तु, अन्यथा यद्युक्तसूत्ररीत्या व्यवस्था नाङ्गीक्रियते तदा जीवे त्रयाणां नित्यं प्राकट्यं वा नित्यमप्राकट्यं वा, जीवः सचिद्रूप एव, ब्रह्मानन्दमेवेति वाङ्गीक्रियेत ततः पक्षत्रयेऽपि क्रमेण प्रयो दोपा इति निर्दष्टः पूर्वोक्तप्रकार एव युक्त इति सिद्धमित्यर्थः । रश्मिः। नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोन्यतरनियमोवाऽन्यथा ॥ ३२॥ ननु कथमि- त्यादीति । इदं भाष्यं सौत्रान्यथाशब्दव्याख्यानम् । कथमिति प्रश्ने । एतादृशप्रश्नोत्थाप्यां शङ्कामाहुः इदानीमित्यादिना । इतीति इत्याशङ्का स्पादित्यर्थः । तमेतमिति तन्निवारयतीत्यत्रानुसारस्य पनि परसवर्ण इति भावः। आशङ्केति । इत्याशङ्का स्यादित्युक्त्वाऽऽशकोत्पादकं प्रश्नम्। शमा- मध्याहृत्य योजितं प्रश्नोत्थाप्यं हेतुमिति तु नोक्तम् । इतिशब्दार्थों हेतुरध्याहारथ न स्यादिति । पर्याय- व्याख्यानत्वात् । गौरवादिदोपोद्भावनं पर्यायेषु नास्ति । अन्यथैकाक्षरीनाममालोक्तशब्दप्रयोगापेक्षया- न्यत्सर्वं गौरवादिदोपग्रस्तं स्यात् । यथा घटकलशयोर्मध्ये घटप्रयोग एव स्थान कापि कलशपदं शरीर- गौरवादिति । उत्तरयतीति प्रवृत्तिविघातानुकूलव्यापारो ह्युत्तरयतेरर्थः यो वारयतेरथः व्यासो वारयति । इदति मिप्रश्नवारणलक्षणम् । नाङ्गीति अन्येन प्रकारेणापि तु स्वीक्रियते । भाप्ये नित्यमुप- लब्धिः स्यादानन्दांशस्त्यत्र प्रकटसञ्चिदिति पूर्वभाप्यादित्याशयवन्त आहुः जीव इति संसारा- वस्थायां सचित्प्राकट्यमेवेति पूर्वभाप्योक्ते जीवे नित्यमुपलब्धी प्रयाणामंशानां सचित्राकट्यव- नित्यं प्राकट्यम् । अप्राकट्यमिति अत्रानन्दमात्रमन्वेति । अधान्येत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति स्म जीवः सदिति । आनन्दमिति आनन्दोस्य ज्ञानस्सास्तीत्यानन्दम् । अर्श आद्यच् । श्रुति- विरोध इति । ब्रह्मैव सन्नित्यस्सानन्दः सन्नित्यर्यान्छृतिविरोधः । तस्मादिति यस्मादन्यथा नाम ननु कथमित्यायुक्तप्रकारः स्यात्तथासति नित्योपलध्यनुपलब्धिप्रसशोन्यतरनियमो या सावस्मा- दित्यर्थः । सूत्रार्थोप्यतेनोक्तप्राय इति नोच्यते । प्रकृते । अर्धजरतीयेनेति ययावलिखामि । तथाहि । नित्योपलब्धिसूत्रमुपन्यस्य व्यत्यनङ्गीकारे देवानां नित्योपलब्धिरानन्दादीनाम् । असुराणां निसानुपलब्धिर्मनुष्याणां नित्योपलन्ध्यनुपलन्धी प्रसज्येते नित्यानन्दो नित्यज्ञानो नित्यपलः परमात्मा नैवमसुरा एपमनेवं च मनुष्या इति धाग्वेिश्यश्रुतिः । भविष्यत्पर्वणि च 'नित्यानन्दज्ञानवला देवा नैव तु दानवाः । दुःखोपलब्धिमाजस्ते मानुपास्तुमयात्मकाः ।

·श्रीमद्गझसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा०३२०१३सू० ३२ भाष्यप्रकाशः। , . । एतेन संसारदशायां प्रमत्वव्यपदेशो गौण्या, मुक्तिदशायां तु मुख्यवृत्तः । व्यापकत्वं विरुद्धधर्माश्रयत्वं चानन्दांशप्राकट्यादिति साधिवम् । माध्या अप्पर्धजरतीयेनैवमाहुः । शंकराचार्यभास्कराचार्यभिक्षवस्तु एतत् सूत्रमन्तःकरणसत्तासाधनार्थमित्याहुः । यदि घन्तःकरणं न स्यात् तदा घात्मनो व्यापकत्वादिन्द्रियविपयरूपाणामुपलब्धिसाधनानां समवधानं तस्य सार्वदिकमिति नित्यमुपलब्धिा प्रसज्येत, अथ सत्यपि साधनसमवधाने फला- भावस्ततो नित्यमेवानुपलब्धिः प्रसज्येत, अथात्मनो वेन्द्रियस्य या विषयस्य वा उपलब्धिजनक- शक्तिप्रतिवन्धोगीकार्यः । तदपि न । आत्मनोऽविक्रियत्वेन शक्तिप्रतिबन्धासंभवात् । नापीन्द्रियस्य, पूर्वोत्तरक्षणयोरप्रतिबद्धशक्तिकस्साकस्साच्छक्तिप्रतिवन्धकल्पने प्रमाणाभावात् । अन्यथा पपत्या कल्पनेऽपि प्रतिवन्धकल्पनापेक्षया करणकल्पनाया लघीयस्त्वात् । अतो यत्समवघानासमवधानाभ्यामुपलब्भ्यनुपलब्धी तन्मनः । तथाच श्रुतिः । 'अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रीपमिति मनसा घेव पश्यति मनसा भृणोति' इति । कामादयश्व तवृत्तय इति दर्शयति, 'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहीं(मीरित्येतत् सर्व मन एव' इति । आहुश्च नैयायकाः । युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमिति । बौद्धानां मनोऽवस्थित नास्तीति तन्निराकरणार्थ सूत्रमिदमिति चाहुः । रामानुजाचार्यास्तु ज्ञानमात्रः सर्वगतश्चेदयमात्मा उपलब्भ्यनुपलब्भ्योरुभयोरपि हेतु, स्यात् , तदा सर्वतोभयं सदा प्रसज्येत । अथान्यवरनियमस्तदाऽऽत्माऽनुपलब्धिरेव सर्वत्र सर्वदा सादुपलब्धिरेव वा । तसान सर्वगत आत्मा, किं तु शरीरान्तरवस्थितत्वादात्मनस्तत्रैव सर्वेषा खात्मन उपलब्धिर्न सर्वत्रेति व्यवस्थासिद्धिः । नचोपलव्धेः करणायचत्वाद्दोपसमाधानम् । सर्वेपामात्मनां सर्वगतत्वेन सर्वशरीरगैः सर्वैः करणैः सर्वदा संयुक्तत्वाददृष्टानियमादुक्तदोपस रश्मिः। तेषां यदन्यथादृश्यं तदुपाधिकृतं मतम् । विज्ञानेनात्मयोग्येन निजरूपे व्यवस्थितिः । सम्यक् ज्ञानं तु देवानां मनुष्याणां विमिश्रितम् । विपरीतं च दैत्यानां ज्ञानस्सैवं व्यवस्थितिः।' इति भाष्यम् । अत्र प्रयो दोपा नोक्ताः । अन्यदुकं सर्वमित्यर्धजरतीयम् । अर्थोपादानात् । अस्य न्यायस निरूपकमस्मद्भाष्यम् । यथा वेदान्तत्वमर्धजरतीयेन । तन्निरूपको वेदः । वेदे ब्रह्मतासिद्ध्यर्थ धीही- न्प्रोक्षतीति साधनमुपदिश्यात्र तु वेदान्ते ब्रह्मतोच्यते सर्वस्य न तदर्थ साधनमित्यर्धजरतीयेन वेदा- नामन्तत्वमिति पन्नावलम्बने । इन्द्रियेति घटं पश्यतीत्यादौ इन्द्रियं चक्षुरादि । विपयो घटादिः । रूपं नीलादि । अन्यतरेति भाष्यार्थेऽयेत्यादिः । अन्यथेति फलान्यथानुपपत्या । फरणेति अन्तःकरणकल्पनायाः । लघीयस्त्वं बहुप्रतिपन्धकंकल्पनापेक्षयैकमनसः कल्पना लघीयसीति । अन्यत्रेति अन्यत्र मनो यस सोऽन्यत्रमनाः । अलुक्समासः । सर्वं मन इति । वृत्तिवृत्ति- मतोरभेदविवक्षया प्रथमा ! मन उत्तरं पष्ठया लग्या । अयमात्मेति जीवः । करणेति करणाधीन- लात् । नन्यदृष्टमेव तयेति चेत्तत्राः अदृष्टेति अदृष्टानियमोये व्युत्पाद्यः । शरीरेति शरीरस ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृहितम् । पूर्वोक्त एव प्रकारः स्खीकर्तव्य इति सिद्धम् ॥ ३२॥ इति द्वितीयाध्याये तृतीयपादे तद्गुणसारत्वादिति त्रयोदशमधिकरणम् ॥१॥ भाग्यप्रकाशा समानत्वात् , अतो विभुत्ववादिनां दूपणायेदं सूत्रमित्याहुः । एवमेव शैवोऽपि । यत्तु भास्कराचार्यरुक्तं, सर्वगतत्वेऽपि भोगस कर्मनिमित्तत्वाच्छरदेशे भोगोपचेर्न सर्वगतत्वव्याहतिरिति । तदप्यदृष्टानियमेनैव दूपितत्यान्न युक्तिसहम् । इदं सर्व मया जीवाणु- वादे सम्यक् प्रपश्चितमतो नानोच्यते । न चैवं सति मनःसिद्धयभावः । उक्तश्रुत्या तत्तवृत्ति- प्रत्यक्षेण च सिद्धत्वादिति ॥ ३२॥ इति त्रयोदशं तद्गुणसारत्वादित्यधिकरणम् ॥१३॥ रश्मिः। विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञाजन्यत्वेन कर्मत्वांशमादाय भोगोपपत्तेरित्यर्थः । अदृष्टेति धर्माधर्मनियमेति । अपश्चितमिति । प्रपश्चस्तु । किंचादृष्टविशेपा" दृष्टस्य कर्मनियम्यत्वेन कर्मणश्च कर्मविशेषप्रयत्ननिय- म्यत्वेन प्रयत्नस्य चात्मनः संयोगनियम्यत्वेन संयोगस्य च सर्वेषामात्मनां सर्वेषु मनस्सु सत्वात्यैव प्रणाच्या सर्वेष्वेव प्रयनजधर्माधर्मरूपाणां सर्वादृष्टानां सुवचत्वात् । न च देहाधवच्छिन्नविलक्षणमन:- संयोगादिना दोपः परिहर्तुं शक्यः कारणमन्तरेण देहायवच्छेदमात्रेण मनःसंयोगवैलक्षण्यस्याशक्य- वचनत्वात् । अथ कार्यकोन्नेयं तद्वैलक्षण्यमिति चेदस्तु तथापि नास्तिकमिति कारणं तु वाच्यमेव । तत्रान्यस्य वक्तुमशक्यत्वादीश्वरे नैव चेद्वैलक्षण्यहेतुत्वेनाद्रियते । तदेष एव भुनां नान्ये । अस्स कर्मणास्सैवादृष्टमुत्पद्यतां नान्यस्येत्येवमीश्वरेच्छयैव व्यापकात्मनां मोगनियमवद्देशान्तरस्थोऽयमनेन प्रकारेण भुक्तामित्येवमण्वात्मवादेऽपि मोगनिर्वाहसिद्धौ देशान्तरेऽदृष्टवदात्मसंयोगाङ्गीकारेण व्यापकत्व- साधनं जघन्यमेव । यत्तु आत्मशरीरसंयोगस्याध्यासमिन्नस्य ज्ञाने कारणतैव नास्ति । प्रयोजनविर- हेण तस्यास्तवानगीकारात् । विदेहमुक्तात्मविज्ञानाद्युदयवारणाय ज्ञानादिकं प्रत्यवच्छेदकतया शरीरस्मैव हेतुत्वावधारणाच । अतः परशरीरे कारणामावादेव भोगाद्यमाव इति न तन तदापादन- मुचितमित्युक्तम् । तदपि फल्गु । ज्ञानादिकं प्रति शरीरस्य शरीरत्वे शरीरत्वेन हेतुत्वे त्यद्रीत्यापि कार- णात्मत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । आत्मनां विमुत्वस्यासिद्धते ततच्छरीरत्वेन कारणताया अप्रामाणिक- गौरवग्रस्तत्वाच । अतः कारणतानङ्गीकारेण मोगानियमसमाधान मनतः फेनावलम्पनमेवेति दिगिति । सम्यक्त्वं चावारपारीणत्वम् । असंदिग्धान्तःकरणसत्ता न सूत्रविषयो संदिग्धश्रुतिवदि- त्याहुः उक्तेति । तद्वृत्तीति । मनोवृत्तीनां कामसकल्पादीनां प्रत्यक्षेण मनसः सिद्धत्वात् इतिरधिक- रणसमाप्तौ ॥३२॥ इति तद्गुणसारत्वादित्यधिकरणम् ॥ १३ ॥ 1. यावदामा भानसीनणापत्भयावान् अन्यमा मनोमिनाप्यन्यत्रापि म्यापकारमा प्रममा स्यात् । हपानि शिक्षा- न्तित शीशेषः।

·१०४ । श्रीमद्रासूत्राणुभाप्यम् । [म०२पा० ३०१४ सू०३३ कती शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥ ३३. ॥ (२-३-१४) . सांख्यानां मकृतिगतमेव कर्तृत्वमिति तन्निवारणार्थमधिकरणारम्भः। कर्ता जीव एव । कुतः शास्त्रार्थवत्त्वात् ।, माप्यप्रकाशः। कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥ ३३ ॥. अधिकरणप्रयोजनमाहुः सांख्यानामित्यादि । तथा च पूर्व शानखरूपत्वे. ज्ञानगुणकत्वे च सिद्धान्तिते सांख्यबदकईत्वं नैयायिकवत् कर्तृत्वं च संभाव्यते, अतः संशयः । तत्र कठवल्ल्याम् । 'हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हवम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते । इत्यत्र हन्तृत्वं जानतोऽज्ञत्वश्रावणात् । गीतायामपि, 'प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहंकारविमुढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते । 'नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति । 'कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । इति भगवता कथनात् पुराणेष्वप्येवंविधवाक्यदर्शनाजीवो न कर्ता, प्रकृतिरेव कीति निराकरणायाधिकरणारम्भ इत्यर्थः । एवं पूर्वपक्षे सूत्रोक्तं सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति कर्तेत्यादि । शास्त्रार्थवत्त्वादिति । शास्त्रस्य अर्थवत्वं शास्त्रार्थवत्वं तस्मात् । शास्त्रस फलवत्वादिति यावत् । रश्मिः। फर्ता शास्त्रार्थवत्त्यात् ॥ ३३ ॥ भाष्ये पूर्वपक्षोक्तेस्तदाक्षेप्यमाहुः तथा चेति । सिद्धान्तित इति सतीति शेषः । तया च प्रसङ्गसंगत्याधिकरणारम्भ इति भावः । अत्र विषय उक्तः । हन्ता चेदित्यादिः कार्येत्यादिश्च श्रुतिस्मृतिजालं पूर्वपक्ष इति वक्ष्यते । संशयः क इत्यत आहुः सांख्येति 'असङ्गः पुरुषः' इति सांख्यप्रवचनसूत्रात् । नैयायिकेति । ययाहुः 'संसा- रमहीरुहस्य बीजाय' इति । पीजाय निमित्तकारणाय । औपाधिकं जीवत्वमिति भाष्ये उक्तम् । संशय इति कर्ताऽकर्ता वेति । भाष्यं व्याकुर्वन्ति स्म पूर्वपक्षत्वेन । तत्र कठेति । हन्तुमिति खकर्तृकं हननम् । मावे तुमुन् । हन्तृत्वं खकर्तृनिष्ठमन्यकर्तृनिठं च । एवं विधेति । यथा तृतीयस्कन्धे 'यत्तत्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृति प्राहुरविशेष विशेषवत्' इति वाक्यम् । अत्र 'ब्रह्मवदविशेपम्' इति सुयोधिनी। अत एवंविधता । कर्तेत्यादीति । तथा च सिद्धान्तो विषय इत्युक्तम् । यद्वा तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय' इत्युपादानसूने वक्ष्यमाणं विषयवाक्यम् । तत्रैव प्रकाशे विषयवाक्योपन्यासेनेत्युक्तम् । भगवदचकर्तृत्वविशिष्टः । तेन तद्गुणसारसूत्रस्थस्य तस्स ब्रह्मण इत्यादिमाप्यस्याविरोधः । अत एव जन्मादिसूत्रमाष्यम् न चेत्यारभ्य ब्रह्मगतमेव कर्तृत्वमित्यन्तम् । एक्कारेण प्रकृतिव्यवच्छेदः । अर्थवत्त्वमनुबन्धचतु. एयवत्त्वं प्रतिपाद्यतासंयन्धेन । जीवमेवेति वक्ष्यमाणभाष्यात् फलवत्वं प्रतिपाद्यतासंघन्धेन उपलक्षण: मेतत् "सिद्धार्य सिद्धसंबन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः संवन्धः सप्रयोजना' इति पाक्योक्तार्यानाम् ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । १०५ जीवमेवाधिकृत्य घेदे अभ्युदयनिःश्रेयसफला) सर्वाणि कर्माणि विहितानि ब्रह्मणोऽनुपयोगात् । जडस्याशक्यत्वात् । संदिग्धेऽपि तथैवाङ्गीकर्तव्यम् ॥३३॥ भाग्यप्रकाशः। 'कारीर्या धृष्टिकामो यजेत', 'ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो यजेत', 'तजलानिति शान्त उपासीत, 'अथ खलु ऋतुमयः पुरुषो यथा ऋतुरसिंझोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति, स क्रतुं कुर्वीत' इत्यादिभिर्वेदेऽभ्युदयनिःश्रेयसफलार्थ सर्वाणि यज्ञादिरूपाण्युपासनारूपाणि च कर्माणि विहितानि । यदि जीवः कर्ता नेष्येत तदा स्वर्गकामादिपदानि तादृशफलेप्सधिकारिशून्यानि कुप्यन्ति तत्तच्छास्त्रवैयर्थ्यमेवापादयेयुः । न हि तादृशकामवत्वं ब्रह्मणः संभवति । आत्मकाम- त्वेन तत्फलानुपयोगात् । न वा जडस्य बोधाभावेन तादृशकामामावेन चाशक्यत्वात् । अतः पूर्वोक्तवाक्यैः संदिग्धेऽपि कर्तृत्वे बहूनामनुग्रहस न्याय्यत्वात् तत्तत्फलकामिनां जीवानामेव कर्तृत्वमङ्गीकार्यम् । नच, हन्ता चेदित्यस्य कोपः । आत्मनो नित्यत्वेन बध्यत्वाभावात् ! तादृश- ज्ञानस्य मिथ्यात्ववोधनेनोपपद्यमानत्वात् । 'प्रकृतेः क्रियमाणानि' इत्यादिगीतावास्येषु पौराणिकपु च यद् गुणानामेव कर्तृत्वं खसिन्नध्यसतीत्युच्यते तदपि लौकिककर्तृत्वाध्यासपरम् । 'न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते झवशः कर्म सर्व प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ इति वाक्ये लोकप्रवाहपतितस्य कर्मणः प्राकृतगुणप्रयुक्तत्वयोधनात् । न तावता सर्व- विधकर्तृत्वलोपः। 'अधिष्ठानं तथा कर्वा करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक् चेष्टा दैवं चैवान पश्चमम् ॥ शरीरवाइमनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नरः। न्याय्यं या विपरीतं वा पञ्चैते तत्र हेतवः ॥ तत्रैवं सति कारमात्मानं केवलं तु यः। पश्यत्यकृतयुद्धित्वान स पश्यति दुर्मतिः॥ इति गीतायामेव जीवस्य कर्तृत्वं कतिपदेनोक्त्वा तस्याधिष्ठानादिपञ्चहेतुसापेक्षत्वं निरूप्य केवलस खस्स कर्तृत्वाभिमाने दुर्मतित्ववोधनेन घृतद्रवत्ववत् तस्य लौकिकस्यापि रश्मिः। जीवमेवेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म कारीयेति । कारीरीज्योतिष्टोमी यागनामधेये । तज्जलानिति सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशाधिकरणविपयवाक्यमिदम् । इत्यादिभिः आदिशब्देन 'पुण्यः पुण्येन' 'एप उ एव साधुकर कारयति यमुन्निनीपति' इति श्रुती । घेद इति वेदान्तानां वेदवं 'स्मृतेथ'इति सूत्र भाध्ये प्रसाधितम् । ब्रमण इति भाप्यं विवृण्वन्ति स्म नहीनि । जडस्येति माप्यं विवृष्णन्ति स्म नवेति । माधिदैविकवादेन प्राप्त्यायं निषेधः । सन्दिग्धेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म अत इत्यादि । पूर्वोक्तति हन्ता चेदित्यादिभिः । कर्तृत्य इति कारीर्यादिवाक्योक्ते । अध्यस्थतीति कर्ताहमिसेवम् । लौकिकेति लौकिकत्वं लोकप्रवाहपतितलम् । लोकशम्दावार्थे ठक। अलौकिककर्तृवं तु कर्ता जीव एवेति माप्यरश्म्युक्तम् । पृथगिति दाविषम् । अकृतेति न कृता शास्त्रीया युधिर्येन सोऽकृतयुद्धिस्तत्वात् । घृतेति घृते द्रवलं नैमित्तिकम् । सांसिद्धिकं जले।

·। श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा० ३ ० १४ सू० ३४ विहारोपदेशात् ॥ ३४॥ . तस्यैव गान्धर्वादिलोकेपु, यद् यत् कामयते तत् तद् भवति' इति विहार. उपदिष्टः । ततश्च कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः 'साधुकारी साघुर्भवति' इति सामानाधि- करण्यश्रवणाजीव एव कर्ता ॥३४॥ भाष्यप्रकाशः। नैमित्तिकात्मधर्मत्ववोधनादिति ।। ३३ ।। विहारोपदेशात् ।। ३४ ॥ जीवस्य स्वतः कठभावेऽपि प्रकृतिसंसृष्टत्वेन विवेकाग्रहाद तादृशकतग्रहणेऽपि शाखसार्थक्यमिति शङ्कायां सूत्रोक्तं हेत्वन्तरं व्याकुर्वन्ति तस्यैवेत्यादि । छान्दोग्ये दहरविद्यायां, 'स यदि पितृलोककामो भवति' इत्यादिना, 'यं कामं कामयते सोऽस्य संकल्पादेव समुत्तिष्ठति तेन संपन्नो महीयते' इत्यन्तेन तत्तत्समुत्थानादिकथनाइ विहारः खेच्छाक्रीडात्मकमोगरूप उपदिष्टः स चोक्तरीत्या दहरविदः कर्तृत्वमाक्षिपति । नच तादृशस्स विवेकाग्रहः संभवत्यतस्तथेत्यर्थः । अत्र पित्रादीति वक्तव्ये गान्धर्वादीति पदं विहारखाच्छन्द्या- रदिमः। नैमित्तिकेति । गुणनिमित्तकात्मधर्मत्वम् । तया च नैमित्तिकसांसिद्धिकसामान्यकर्तृत्वावच्छिसप सौर्य कर्तृपदमिति भावः । यद्वा सांख्याधिकारिणां सांख्यीयमवद्वाक्योक्तं कर्तृत्वम् । वेदान्तिनां जीवः कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वादित्यर्थः । इतिः सूत्रार्यसमासी ॥ ३३ ॥ विहारोपदेशात् ॥ ३४ ॥ शास्त्रेति मायामये वासनया शयानानां कर्तृत्वेन शास्त्र सार्थक्यम् । हेत्यन्तरमिति हेतुः शास्त्रार्थवत्वं तदन्योयं हेतुई त्वन्तरस्वम् । स इति आत्मा नमनुविध माजी । महीयत इति दीव्यति । स्वेच्छेति खेच्छया फ्रीडा तदात्मको भोग स्तद्रपः । उत्तेति जीवमेवाधिकृत्येत्यादिमाप्योक्तरीत्या । ताहशस्येति दहराधिकरणे स दहरविद्या दृश्यते यत्रेति तादृशस्तस्य । तधेति विहार उपदिष्टउपदिष्टस्वप्रकारणेत्यर्थः । विहारेति पिनादीति छान्दोग्यानुरोधेनोक्ते पित्रादिपारतन्यं स्यात् । अनुलक्ष्याज्ञा यतस्तेषां, आदिशन्देन कर्तृत्वं सतनं न स्यात्ततः कर्तृलक्षणविरोधः । 'खतपः कर्ता' इति क्रियायां सातव्येण विव क्षितीर्थः कर्ता स्यात्' इति कर्तृलक्षणम् । किंचादिशन्देन गान्धर्वादीति गडादिसमासः । गान्धर्य स्सादयः रितमातृमातृवससखिगन्धमात्यानपानलोकाः, गान्धर्वादयः । गान्धर्वः आदिउँप खीलोकसर्वकामानां ते गान्धर्वादयः । गान्धर्वादयश्च गान्धर्वादयधेत्येकशेपः । नेपां लोकेष्विति पष्ठीतपुरुषः । ननु गान्धर्वतोको न श्रूयत इति चेन्न । गन्धर्वाणां गीतवादिनाम्यां सरिफयते गान्धर्वस्तदादीनां लोकप्रित्यर्यात् । 'अब यदि गीतयादिनलोककामो भवति संकल्पादेवास गीत. वादिने समुत्तिष्ठतस्तेन गोतवादिप्रलोकेन संपनो महीयते' इति श्रुतेः । ततश्रेत्यादिमाप्या- स्तु नोक्तः स इत्यम् । नन्वदर्शनान्मास्तु जीवः कर्तेश्वरस्तु जन्मादिसूत्राकता सिद्धः । स एवान्तः योग्यस्तु कर्तेत्याशमाहुः ततध्येत्यादि । विहाररूपमोकृत्योपदेशात् । प पुनजीव एप कर्ता नान्तर्याम्यादिः । तत्र देतुः कर्तृत्वति सापदि कर्तृत्वमा स्थान त्वं किंतु ययकामयते तब स्वतीनि गोग्यमवनोते: मोगकर्तृत्वं तवान्नांम्यादी नास्ति 'अनश्नन्' इति ध्रुतेः 'न तदशाति' इति श्रुतेम । किंच । 'साधुकारी' इत्यादी साधुकर्मकारी साधुः सापक परकायसेति साधुभोगकारी १. मूने मामानविकरण्याशित रमवारममा. पारः।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । उपादानात् ।। ३५॥ तिदेपां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय' इति जीवेन सर्वेपां विज्ञानमुपा- दीयते । तस्मादिन्द्रियादीनां करणत्वमेव । खातच्यादस्यैव कर्तृत्वम् । भाष्यप्रकाश दिद्योतनार्थम् । यत्तु कैश्चित् , 'स ईयते पुरुपो यत्र कामम्' इति श्रुत्युपन्यासेन खामी क्रिया विहारत्वेनाता । तन्न रुच्यम् । लभ्यमाने ईदृशे ज्ञानिनो विहारे तादृशाज्ञानिविहारग्रहणसा- युक्तत्वादिति ॥ ३४ ॥ उपादानात् ॥ ३५ ॥ संकल्पस्स मनोधर्मत्वाद् दहरविदोऽपि मनासंसृष्टत्वमेवेति न केवले जीवे कर्तृत्वसिद्धिरिति शहानिरासायोक्तं हेत्वन्तरं विपयवाक्योपन्यासेन च्याऊन्ति तदेपामित्यादि । श्रुतिस्तु वृहदारण्यके दृप्तबालाकिवाझणस्था 'यत्रप एतद् सुप्तोऽभूय एप विज्ञानमयः पुरुषस्तदेपा प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एपोऽन्तर्हृदय आकाशस्तसिञ्छेते' इति । अत्र अभूदित्यन्तं भिन्नं वाक्यम् । अग्निमे तु विज्ञानेन स्वीयेन गुणेन एपां प्राणाना. मन्तहिरिन्द्रियाणां विज्ञानं ज्ञानजनिकां शक्तिमादायेत्यर्थो योध्यः । शेपं स्फुटम् । तत्रैव रश्मिः। भवतीति पूर्वसूत्रोक्तकर्तृत्वं भोगकर्तृत्वमित्येवं भोत्कृत्वकर्तृत्वयोः सामानाधिकरण्यमेका- धिकरणवृत्तित्वं तस्मात् । सामानाधिकरण्यश्रवणादिति पाठान्तरम् । जीव एव न तु परमात्मा कर्तेति । कैश्चिदिति शंकराचार्यः । स इति अमृतः त आत्मा यथेष्टमीयते गच्छतीति श्रुत्यर्थः । स्वामीति । जीवप्रक्रियायां संध्ये स्थानेऽस्याः पाठात् । ज्ञानिन इति य इहात्मानमनुविद्य ब्रजति'इति श्रुतेः । अयुक्तेति उक्तश्रुतिविरोधादयुक्तत्वम् । गौणमुख्यन्यायेनाप्ययुक्तत्वं तस्मादिति ॥ ३४ ॥ उपादानात् ॥ ३५ ॥ संकल्पस्येति संकल्पादेवास्स गीतवादिने इत्याधुक्तसंकल्पस्य । मनासंसृष्टत्वमिति मनाशन्दः प्रहरपुपलक्षका भायात् । सकलेन्द्रिपोपरक्षकक्ष इन्द्रिया- दीनामिति भाप्यात् । हेत्वन्तरमिति हेतुं विहारोपदेशरूपम् । विपयेति पूर्वसूत्र सामान्यकर्तृ- त्वमुक्त्वा द्वितीये भोगकर्तृत्वं समर्थितम् । समर्यिते भोगकर्तृत्वे 'तन्मनोऽकुरुत' इति श्रुनि- पक्षोपस्थितिः 'अधिष्ठाय मनचायं विषयानुपसेवते' इतिस्मृतेः । ततश्च संशयावसरः । ननु पूर्वमेव परमात्मना संशयः कुतो नेति चेन्न । सिपयवाक्यगतपदस्य पूर्वसूत्रयोरमावादन तूपादानपद- सत्वात् । अतोन विषयवाक्योपन्यासस्तेनेत्यर्थः । सर्चपामिति प्राणपदवाच्यन्द्रियाणाम् । तमा- दिति प्राणानामिति भेदपाठयाः । हप्तेति पलाकाया अपत्यं पालाकिः दृप्तो गर्वितः । अजात. शनोयिं प्रति वचनम् । यत्र यस्मिन्निमित्ते सुतो विशेषविज्ञानरहितोऽभूध एप विज्ञानमयः पुरुषस्तनिमित्तमेतणु । इत्यस्मिन्नर्थ एकसैतदो रूपस प्रयमान्तस यय॑मत आहुः अत्रे. सादि । अर्थस्तु स एव । 'एकतिहाक्यम् । स्वीयेनेति स्वमात्मा तस्सेदं चैतन्यं गुणस्तेनेत्यर्थः । जीयेनेति माप्यात् । स्फुटमिनि । तस्मादिति माप्ये तस्सार्यः । विपयवाक्ये विज्ञानमय इत्यन संशयः 'विज्ञानं यज्ञं तनुते' इति श्रुत्सा विज्ञानं जीरः 'युद्धिज्ञिानरूपिणी' इति मागरते विज्ञानं घुद्धिः 'मनसैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमेयं ध्रुवम्' इति श्रुत्या विशेषज्ञानकरणं मनः संरसरुपम् । तम पुमनोभेदत्वेन विज्ञानपदेन जीवो वा मनो वेति संशयः । जीवस कर्तृत्वेन तत्संमष्टमनमोरि कर्तृ- ·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [भ०२ पा० ३ ० १४ सू०३५ यस्तु मन्यते बुद्धिसंयन्धाजीवस्य कर्तृत्वमिति । स प्रष्टव्यः । किं बुद्धिकर्तृत्वं जीवे समायाति अथवा जीवगतमेव कर्तृत्वं बुद्धिसंबन्धादुद्गच्छति माप्यप्रकाशा श्रुत्यन्तरं च, 'तद्गृहीत एव प्राणो भवति गृहीता वाग् गृहीतं चक्षुर्गृहीतं श्रोत्रं गृहीतं मनः स यत्रैवत् सभ्यया चरति, स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा खे जनपदे यथाकामं परिवतेवमेवैप एतत्प्राणान् गृहीत्या से शरीरे यथाकाम परिवर्तते' इति । तथाच खमावस्थायामज्ञानयकुलायामपि प्राणानामन्तहिरिन्द्रियाणां पृथग्रहणकयनात् सदानी प्राणाख्येम्प इन्द्रियेम्यो विविक्तस्यैव ग्रहीहत्वमुच्यते । अतो दहरविदः संकल्पोऽप्यात्मधर्म एव शेयः। 'कामः संकल्पः' इति श्रुतिस्तु लौफिकतत्परा । अतः स्वातच्याजीवस्यैव कर्तृत्वमित्यर्थः । अत्र मतान्तरमनुवदन्ति दूपयितुं विकल्पयन्ति च यस्त्वित्यादि, स प्रष्टव्य इत्यादि । स्वम् । पूर्वपक्षस्तु जीवस फर्तृत्वेन तथैतन्यस्यापि कर्तृत्वम् । परंतु मनःसंरएस जीवस्य संकल्ला- देवास गीतवादिः समुसिष्ठतः' इति श्रुतैरिति । तस्मादिन्द्रियादीनामिन्द्रियमनोबुद्धीनां फरणत्वं तृतीयान्तविज्ञानपदवाच्यत्वेन तथा । एचकारस्तु सकलप्रसिद्ध्या । ननु भाप्यीयपदसंशयः पुतो न इति पेच आदानपटितविपयवाक्ये तासर्याद एवं स्फुटमित्यर्थः । सातम्यादिति सिमान्त- गाप्यमित्याशयेन तद्विवरीतुमाहुः तत्रैवेति, यागादिशक्तिकविज्ञानादान एव । वक्ष्यमाणाणपद- स्पोपलाकत्वाथपणादेयकारः । तहहीत इति तचत्र खापकाले । स इति जीवः । सम्पयति । खने साध्यपा मायया । 'तर साति यत् । अग्र एतस्पयरूपा श्रुतिः । सा विस्तर भिया नोर- शिप्ता अस्माभिर्तिस्यते । 'ते दास लोकानदुतेव महाराजी गपल्युतेय महामायण उत्तेपोचाव निगन्धति' इति । अस्तु यत्र चरति ते काः कर्मफलसूचकानि विहारादिसानानि तीवस्तार सायाने वा ) उपव्यये । महाराज इस अनुकतेनस पनि एमाज महाराज इसीव प्रपोगः । उचं देवतादि, अवचं तिर्यस्त्वादि । स इति जीयः । जानपदान् जनपदे देशे संभातार राजोपकरपमूलान् भृत्यादीन् । एतत् निमितम् । प्राणानिति इन्द्रियाणि । अपीति अपिना शानिनो विदारम्बस्मिन् । विविक्तस्यैवेति 'अय य इदात्मानमनुविध प्रजन्त्येताय सत्ता- कामांवपारसर्येषु लोकेषु कामचारो मातिइति दहाविद्यासुनेः । अन्य धाननुविए प्रजत इस सर्वेषु लोकेप्पकामबारे भवेत् । अत उर्फ विविक्तसेवेति । सर्वसंमत्रपकारः । संकल्प इति संस्त्रापिधापनुरयानाद् इह खो रिमादिसगुत्यानं भूपते स यदि पितृलोककामो मयति संकलादेवास पितरः समुचिष्टन्ति' इत्यादिना । अत नामपोग्लोकिकः । सोफिकेति । तथा र टौकिकान रिणां ममुस्थानमिति भावः । खानच्यादिति 'वनयः कता' इति सूत्रोफात् । एयेति 'गावो में सरमासीर इत्यय तु गावो नेन्द्रियानि किं तु प्रसिद्धा एव गाव इत्येवकारः । मतान्तरनिति शंकगचार्यमनम् । रिफापति अथयत्यादिमाध्येण रिकल्पयन्ति । स मटका इत्यादि । यया भवति तथा किरायवीयन्वयः । म मान्य इत्यादीन्यतामा ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । अथवा शशविपाणायितमेव कर्तृत्वं संयन्धे समायाति । नायः जडत्वात्, अनगीकारात् पूर्व निराकृतत्वाच । द्वितीये त्विष्टापत्तिः । उपादानविरोधश्च । भाग्यप्रकाशः। दुपयन्ति नाय. इत्यादि । बुद्धिहिं जड़ा । जडग कर्तृवं चेतने समायातीति न कापि दृष्टम् । विपरीतं स्थाऽऽदी दृष्टम् । अतो नायः। किंध । स्त्रकृता कुत्र वा जडे कर्तृत्वमङ्गीकृतं येनात्र तदाद्रियते, यदि तथा स्यात् पूर्व न प्रकृतेः कर्तुत्वं च रचनानुपपत्यादिसूत्रेषु निराकुर्यात् , अतोऽनङ्गीकाराव, पूर्व निराकृतत्वाच नाद्य इत्यर्थः । द्वितीयं दृपयन्ति द्वितीय इत्यादि । कर्तृत्वस्य यद्यपि घृतद्रवत्ववज्जीवधर्मत्वसिद्ध्या इष्टापतिस्तथापि प्राणानामुपादेयतया थुता सिद्धत्वाद् युद्धपि प्राणेष्वेव प्रवेशात् तत्संबन्धेनोद्गमाङ्गीकारे प्राणोपादानविरोधश्च । अतः सोपि नेत्यर्थः । नच जीवानां करणगोचरसाक्षात्काराभावात् तद्हणं कथमुपपद्यत इति वाच्यम् । जाग्रति स्वयंज्योतिष्ट्वाभावेन तत्साक्षात्काराभावेपि, 'अनात्मा स्वयंज्योतिर्मवति' इति श्रुत्या तदानीं खयंज्योतिट्वेन करणनाडीप्रभृतिसाक्षात्कारसंभवे सुखेन तद्रहणोपपतेः । नवं सति जाग्रति कदाचिद वत्सरणापत्तिः । निद्रया स्वयंज्योतिष्ट्वस्यैव ग्रहणादिविश्यक- रदिमः। संविज्ञानः । भाष्ये शशेति शशविपाणमिवाचारयितं वा कर्तृत्वम् । एवकारस्तु व्याव- हारिकी सत्तां व्यवच्छिनति । संबन्ध इति शशशृङ्गं नास्तीत्सत्र शशाप्रसिद्ध्या प्रतियोगिरूपकारणज्ञानामावानामावज्ञानं स्यादिति प्रतियोगिप्रसिद्ध्यै शृङ्गे शशीयत्वामाववहुद्धि- संबन्ध इत्यर्थः । समायातीति जीवे ब्रह्मणि वा । प्रकृते जडेति सत्त्वगुणरूपत्वात् । ज्ञानरूपा नैयायिकानाम् । अनङ्गीति माप्यविवरणम् । किं चेत्यादि । पूर्वमिति द्वितीय- पादारम्भे । भाष्यविवरणं कर्तृत्वस्येत्यादि । घृतेति नैमिनिकं द्रवत्वम् । दान्तिके पुद्धि- निमित्तम् । प्राणानामिति प्राणविज्ञानानाम् । धर्म धर्मिण आधेयतासंबन्धो लक्षणा । बुद्धेरिति कर्तृत्वनिमित्तायाः । उद्गमेति कर्तृत्वोगमाङ्गीकारे । प्राणेति जीवानां निराकारलेग हस्तधर्मीमूतोपादानविरोधः । गृहीतः प्राण इत्यत्र ग्रह उपादान इति पातुपाठात् । स इति द्वितीयः पक्षः । 'हस्तौ चादातव्यं च' इति श्रुत्या निराकारस्स हस्तामावा- करणानीन्द्रियाणि तेषां विपया गोचरा उपादानादयस्तेषां साक्षात्काराः प्रत्यक्षाणि तेपास- भावादित्यर्थः । हस्ताभावागोचरोपादानामावस्तदमावायत्साक्षात्कारामावस्तस्मात् । तद्रहणं प्राणोपादानम् । नानातीच्छति यतत इति तत्तत्कारणपरंपरा तदभावात्कयमिति प्रश्नः। करणे- सायव्यवहितग्रन्यात् । स्वप्ने निराकारत्वामावादुपपचिमाहुः जाग्रतीति । अति स्वमे प्रकरणात् । तदानीमिति सुप्तस विज्ञानकाले । स्वयमिति न तु करणादिद्वारा । फरणेति हस्तादीत्यर्थः । दृष्टानुरोधेन साक्षात्कारसंभवे तहणेति प्राणग्रहणोपपत्तेः। तत्स्मरणेति अनुभवस्स खसजातीयगोचरविपयकस्मरणजनकसंस्कारजनकत्वनियमेन पाशुप- स्मरणयत् प्राणग्रहणस्मरणापतिः । तमस्त्वेन ज्ञाननाश्यत्वेन कार्यकारणमायादाहुः निन्दनि निद्रा 'तमस्त्वज्ञान विद्धि' इतिवारयातामसी तया विषयामहपरुपया । ननु स्वयं- ज्योतिष् निद्रान्तर्गतं कयं निद्रया तिरस्कार्यमिनि पेन निठापदेन तवरमविवक्ष- गोत् । जामदवस्थाप्रागभावाधिकरणक्षपस निद्राक्षयाधिकरणक्षणत्वात् । तथापि मागमाडा- १. परिवं।

·. श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० ३ ०.१४ सू० ३५ तृतीये, शास्त्रविरोधः । ब्रह्मणिं सिद्धत्वाच । असत्कार्यस्य निराकृतत्वात् । सर्वविप्लवस्तु माध्यमिकवदुपेक्ष्यः॥ ३५ ॥ भाग्यप्रकाशः। संस्कारस्थापि तिरस्कारात । नच तिरस्कारे मानाऽभावः। कार्याभावेनैव तथानुमानात् । अथवा, उपेक्षाज्ञानादिव तादृशज्ञानादपि संस्कारानुत्पत्तिरुपेक्षाज्ञानवचदपि विक्षणावस्थाप्येवेति वा श्रुतार्थापत्या कल्पनीयमतो न दोपः। , नच द्वितीयस्कन्धे, 'आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षिका' इत्यत्र खनादौ भगवत एव द्रष्मृत्व प्रतिपादनान्न तत्र जीवस द्रष्टुत्वमिति शक्यम् । वत्र, 'स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्वः' इत्यत्रोक्तायाः भगवतो द्रष्टत्वप्रतिज्ञायाः पूर्तये भगवतो द्रष्टुत्वव्युत्पादनेऽपि जीवद्रष्टत्वस्यानिषेधात् । अन्यथा स्वमानुसरणाभावप्रसङ्गात् । इदंच मया तत्रैव व्युत्पादितमिति ततोऽवसेयम् । भिक्षुस्तु-यद्यपि जीवानां करणगोचरसाक्षात्कारो नास्तीति तद्गोचरा कृतिर्न संभवति तथापि निद्रानिमित्तकारणचक्षुर्निमीलनादिद्वारैव निद्रायां कर्तृत्वं चोध्यमित्याह तन्नासा रोचते । उक्तरीत्या कर्तृत्वे साक्षात्संभवति तथा कल्पनस्यायुक्तत्वादिति । तृतीयं दूषयन्ति तृतीय इत्यादि । शास्त्रे हि कर्तृत्वं प्रतिज्ञातं सूत्रकृता । यदि तच्छशविषाणायितमेव भवेत् रश्मिः। धिकरणक्षणे जाग्दवस्थाया अभावात्कथं निद्रया स्वयंज्योतिष्ट्वतिरस्कार इति चेत् स्वकारणा- भेददर्शनेन जाग्दवस्थासत्त्वादित्यवधेहि । तिर इति । कार्याभावादिति भावः एतदेवाहुर्नचेत्यादिना । कार्य ग्रहणादिविषयकसंस्कारः । अनुमानादिति जाग्रदवस्था तिरस्कारवती कार्याभावात् सुषुप्तिवदिति गुरुधर्मस्यावच्छेदकत्वादुक्ते साध्यहेतुतावच्छेदके । तथापि जीवस्य साकारतापतिमाशय पक्षान्तरमाहुः अधवैति । उपेक्षेति उपेक्षाज्ञानानास्क- न्दितानुमवस्य संस्कारकारणत्वम् । अन्यथा पणप्रसारितनानापदार्थानामनुभवैर्जन्याः संस्कारास्तैः सर्वविपयकस्मरणापत्तिः । सर्वानुभवजन्यसंस्काराणां सत्त्वात् । तदपीति खाप्तिककरण- नाडीप्रभृतिज्ञानमपि । श्रुताति श्रुतार्यापतिदृष्टा पत्तिद्विविधा । तत्र श्रुतापचि वन्देवदत्तो गृहे नास्तीत्यत्र । दृष्टार्थापतिस्तु पीनो देवदत्तो दिवा न भुते इत्यत्र । तत्र दृष्टार्थानुपपत्तेः शब्देऽभावाछुतार्यानुपपचिमाहुः श्रुतार्थेत्यादि । श्रुतीर्थो 'विज्ञानमादाय तद्दीत एवं प्राणः' इत्यादिस्तस्यान्तरं हवं विनानुपपद्यमानस्योपपत्त्येऽर्थान्तरकरणनाडीप्रभृतिज्ञानवाछुतार्यों 'निराकारास्तदिच्छया' इति 'ययाः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गाः' इति च जीवनिराकारत्वरूपस्त- दुपपत्तये उपेक्षाज्ञानवत्वातिककरणनाडीप्रभृतिसाक्षात्कारतिरस्कारकल्पनं श्रुतार्यापतिस्तयेत्यर्थः । दोप इति साकारतापत्तिः । भिक्षुरिति भगवान्भिक्षुः । तद्गोचरेति उपादानविपयिणी । निद्रेति । निद्रायां कर्तृत्वं पोध्यमित्यन्वयः । तच कर्तृत्वम् । निद्रा तामसी सुप्तस्स विज्ञान- रूपा विशिष्टा सा भवति तत्र पाधितम् । जाग्रदवस्थयाऽज्ञानतिरस्कारासुप्तविज्ञानात्मकनिद्राऽ. संमवादत आह निद्रेति । निद्राया निमित्तकारणं यचक्षुर्निमीलनादि तत्पूर्ववृत्तीति सहारा। अन्यस्यामावादेयकारः । तथा च शतपत्रवेधवत् प्रागेव स्वकारणगतं कर्तृवं निद्रायां भवतीति भावः । भगवशिक्षुमते स्वीयमतसमाप्तावितिः । विरोध इति । अप्रवृतिपद मनुक्ला विरोधपदग्रहणं प्रदणि शास्रप्रवृत्तिरस्तीति । जीवीयकर्तृत्वे शाखाप्रवृत्तिरित्युक्ती .. मिति । समागमविपाणायितत्वयोपिरोपः सहानवस्थानलक्षणो दत्तः ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १११ व्यपदेशाच क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः ॥ ३६ ॥ व्यपदेशः, 'विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च' इति । अत्र सांख्ये बुद्ध्यादीनामेव कर्तृत्वं न जीवस्येति क्रियायां यागादिकर्मसु, न तु भोगे। जीवस्य भाष्यप्रकाशा तदा तस्य समागमनासंभवात् कथं तत्पतिजानीयादतस्तद्विरोधः किंच । यदि तत् तथा स्वाद् ब्रह्मण्यपि न स्यात् । तथा सतीक्षत्यादिस्त्रेषु न तत्प्रतिपादयेत् , अतो ब्रमणि सिद्धत्वादपि न कर्तृत्वस्य तथात्वम् । नच ब्रह्मणि सिद्धत्वेऽपि जीवे शुक्तिरजतयदसदेवोत्पद्यत इति युक्तम् , असत्कार्यवादस्य निराकृतत्वात् । यत्तु ब्रह्मणो निर्गुणत्वात् कार्यस्याविद्यकत्वेन कर्तृत्वमपि तथैवेति, तदयुक्तम् , सर्व विष्ठावकत्वात् । सर्वविप्लवस्तु माध्यमिफयच्छ्न्यवाद एव पर्यवस्थ- तीति सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात् तद्वदेवोपेक्ष्यः । तसात् ठतीयोऽपि नेत्यर्थः ॥ ३५ ।। व्यपदेशाच क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः ॥ ३६॥ एवं श्रुतार्थापत्त्या जीवस्य कर्तृत्वं साधयित्वा साक्षाच्छुत्या साधयतीत्याशयेन व्याकुर्वन्ति व्यपदेश इत्यादि । व्यपदेशः प्रथमाविभक्त्या कर्तृत्वेन निर्देशः, सोऽस्यां श्रुतौ जीवे वर्तते । अतः कल्पनां विना साक्षाच्छुत्यैव स कर्तेत्यर्थः । सूत्रशेपं व्याकुर्वन्ति अत्र सांख्ये इत्यादि । अत्र अस्यामपि रश्मिः। तारयन्ति स्म किंचेति । तदिति कर्तृलं शशविषाणायितं स्यातू । ईक्षतीति । आदिना 'भानन्दमयोभ्यासात्' । तदिति कर्तृत्वम् । तथेति शशविषाणायितत्वम् । तु अम् । पक्ष- व्यावृत्तिः प्रसिद्धिश्चार्थः । असदित्यादिभाष्यं विवरिष्यन्तः साध्यमाहुः न चेति । निरेति तर्कपादे 'नाभाव उपलब्धेः' इत्यधिकरणे निराकृतत्वात् । सर्वविप्लव इति भाष्यं विव- रीतुमाहुः यत्त्विति । एवकारस्तन्मतयुक्त्या । सर्वेति सर्वेषां सन्मार्गाणां विप्लावकत्वात् । तदुक्तं निबन्धे शका 'महेन्द्रजालनास कदाचिन्मयशामजत् । तदा ज्ञानादयः सर्वे वार्तामा न वस्तुतः' इति । एवेति गुणत्रयविवरणाध्याये 'मायावादमसच्छास्नं प्रच्छन्नं यौद्ध उच्यते' इति वाक्यादेवकारः । सर्वप्रमाणेति 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' 'तदात्मानस्वयमकुरुत' 'सचिदानन्दमिदं सर्वम्' इत्यादीनि प्रमाणानि । 'असदेवेदमा आसीत्' 'सत इदमुत्थितं सदिति चेन नु तर्कहतम्' इत्यादिवाक्यानि तु वैराग्याथै जगतो मिथ्यातप्रतिपादकानि पूर्व व्याख्यातानि चेति सर्वप्रमाणविरुद्धत्वादिति ॥ ३५ ॥ व्यपदेशाच क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः॥ ३६॥ कर्तृत्वमिति उपादानकर्तृत्वं निराकारस साधयित्वा । श्रुत्येति विज्ञानं जीतो यज्ञं तनुते विस्तारयति फर्माणि च लौकिकानि 'कायेन वाचा मनसा' इत्यादिपयोक्तानि विस्तारयति । शंकरमाप्ये मनोमयो वेदात्मोक्तः । वेदार्यविपया घुद्धिर्निययात्मिका विज्ञानं तन्मयः । विज्ञानः प्रमाणम्वरूपनि- तित आत्मा विज्ञानपूर्वको विज्ञानादिस्तायत इति । स मायावादः । अस्माकं तु मतं मनोमयो वेदात्मोक्त इति समानम् । तदनु नानाविषयागादिसापनरतः फलं विज्ञानमय इति मात्रवर्णिकस्त्रभाष्योक्तप्रकारेण । तदनु वेदानन्तरं नानाविधयागादिसापनन् । तद्वतधितशुद्धिद्वारा विज्ञानमयः विविधज्ञानवज्ञानम् । ततो विज्ञानरूपेण फलेन प्रतिद्वारा ·११२ । श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा०३ अ०१४ सु० ३६ कर्तृत्वं न चेत्, न । तथा सति निर्देशस्य विपर्ययो भवेत् । विज्ञानेन विज्ञान- मादायेति श्रुत्यनुरोधात् । प्रकृतेऽपि तृतीयान्तता आपद्येत । अथ खव्यापारे कर्तृत्वं, तथापि पूर्वनिर्देशस्य विज्ञानमयस्य विपर्यय: स्याद् विकारित्वं स्यात् तचासंगतम् । व्यत्वात् । माप्यप्रकाशा श्रुतौ विज्ञानपदेन घुद्धिरेवोच्यते । सांख्ये युद्धयादीनां प्राकृतानामेव कर्तृत्वं व्यवस्थापिवं न जीवस्य इति हेतोः क्रियायां यागादिषु वैदिकेषु लौकिकेषु च कर्मसु जीवस्य न कर्तृत्वम् , क्रियापदाद् भोगे कर्तृत्वं न पूर्वपक्षिणा प्रतिपिध्यते । तथाच क्रियायामेव जीवस्य कर्तृत्वं नेति चेन्न । इदं वक्ष्यमाणहेतुना सेत्स्समानकथनम् । तथा सति विज्ञानपदेन बुद्धरेव व्यपदेशेऽङ्गीकृते सति तथेत्यर्थः । ननु कारकमात्रय वखव्यापारे स्वातत्र्यात् स्याली पचति काष्ठानि पचन्तीत्यादिवद् अत्रापि कर्तृत्वं शक्यवचनमतो निर्देशविपर्ययो न भविष्यतीत्या- शक्षामन्ध तत्रापि दूपणं योजयन्ति अधेत्यादि । यद्येवं निर्देशः समर्थ्यते तथापि अयं श्लोको विज्ञानमयमुपक्रम्य पठित इत्येतदैकार्थ्याद तत्रापि विज्ञानपदस पुद्धिवाचकत्वे विज्ञानमयपदस्य बुद्धिविकारवाचकत्वं स्यात् । तच्चासंगतम् । व्यच्यात् । 'व्यचश्छन्दसी'ति विधवव्यावृत्यर्थत्वात् । अतस्तत्रैवात्रापि तदनुरोधाजीववाचकत्वमेवाङ्गीकार्यम् । यद्यपि रश्मिः। यज्ञस्तायत इति । एवेति 'युद्धिर्विज्ञानरूपिणी' इति वाक्यदर्शनादेवकारः । प्राकृतानामिति । पठाध्यायसांस्यप्रवचनसूत्रे 'प्रकृतेरायोपादौनता(म)न्येषां कार्यत्वश्रुतेः' इति सूत्रात् । शास्त्रला- देवकारः । कर्तृत्वमिति । सांख्यप्रवचनसूत्रे कार्याध्याये अध्यवसायो बुद्धिः' 'तत्कायं धर्मादिः' इति सूत्राम्यां युद्धेः कर्तृत्वम् । न जीवस्येति पठाध्याये 'अहंकारः कर्ता न पुरुषः' इति स्वात् । भोग इति । पयमाध्याये 'मोक्तुरधिष्ठानाद्भोगायतननिर्माणमन्यथा पूतिभावप्रसक्तो' । 'भृत्येव भूला वा साम्यधिष्ठितिनकान्तात्' इति सूत्रात् । इदमिति पूर्वोक्तं निषेधान्तम् । सिद्धवनिर्देशनमामाषायात्रैव साध्यमिदमित्याहुः चक्ष्पमाणेति । तथा सतीतिमाष्यं विवृण्वन्ति म तपेति । क्रियायां यागादिकर्मसु जीवस्याकर्तृत्वे प्रकारे सति पारिशेष्यागुद्धित्वे प्रकारे सति यफलितं तदाहुः विज्ञानेत्यादिना । तथेति निर्देशस्य विपर्ययो भवेत् । प्रकृते विज्ञानं यन्नं तनुते' इत्यत्रापि बुद्धिरूपविज्ञानस विवक्षितत्वे तस्स करणत्वेन 'कर्डकरणयो. स्तृतीया' इति सूत्रेण तृतीयापयेत । कुतः विज्ञानेन विज्ञानमादायेति श्रुत्यनुरोपादित्यर्थः । खव्यापार इति विवक्षिते व्यापारे । स्वातच्यादिति कर्तृप्रत्ययसममिव्याहारे प्रधानी- भूतपात्वांश्रयत्वं सातश्यं तस्मादित्यर्थः । ननु स्याल्या अधिकरणस कर्तृलविवक्षायां दृष्टान्तत्वं न करणनिष्ठव्यापारविवक्षणे दृष्टान्तत्वमत आहुः फाटानीति । अत्रापीति विज्ञानं . यन्नं तनुते' इत्यत्रापि करणस्य कर्तृत्वविवक्षया तच्छश्यवचनमतो न तृतीयापि तु 'प्रातिपदिकायलिङ्गपरिमाणवचनमाने प्रयमा' इति तथा । अयमिति विज्ञानं यज्ञं तनुत इति लोक: । तस्माद्वा एतस्मादात्मनो मनोमयादन्योन्तर आत्मा विज्ञानमयः' इति विज्ञानमयमुप- १. पूर्वग्लादाचा बाहु - - ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । विज्ञानमादायेत्यत्र विपर्यय एष एकस्य प्रदेशभेदेनार्थभेदोऽपि । भगवति सर्वे शब्दाः स्वभावत एव प्रवर्तन्ते । औपचारिकत्वज्ञापकाभावात् । यज्ञो यजमान इति श्रद्धादीनां शिरस्त्वादिः । तस्माद् विज्ञानमयो जीव एव । भाष्यप्रकाशः। विज्ञानमादायेत्यत्र विपर्यय एव वर्तत इति तस्य न दोपत्वमिति वक्तुं शक्यते, तथापि एकस्य विज्ञानस्य जीवधर्मतया प्राणधर्मतया च प्रदेशभेदेनार्थभेदोपि तत्राभिप्रेत इति तत्र न विपर्ययस्य दोपत्वम् । अत्र तूभयत्राप्येक एव विज्ञानपदार्थः परामृश्यत इत्यत्र तु विपर्ययोऽ- दोप एवेत्यर्थः । ननु विज्ञानपदस्य जीयवाचकत्वे 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इत्यत्र विज्ञानपदस ब्रह्मण्यौपचारिकत्वं स्यादतो नेदं साधीय इत्यत आहुः भगवतीत्यादि । सर्वे शब्दाः प्रणवविकृतित्वात्प्रणववाच्ये ब्रह्मणि स्वभावत एव प्रवर्तन्ते । 'सर्वे वेदा यत्पदमागनन्ति' इति श्रुतेश्च । अतस्तत्रौपचारिकत्वज्ञापकाभावान्न तथेत्यदोप इत्यर्थः । नन्विदं विज्ञानमयपदस्य विकारार्थत्वानुपपत्त्यनुरोधेनोक्तम् । सा तु नास्ति । छन्दसि सर्वेषां विधीनां वैकल्पिकत्याभ्युप- गमात् , नचान विकारप्रत्ययत्वे मानाभावः । तत्र श्रद्धादीनां मनोवागादिधर्माणां शिरआदित्य- कल्पनाया एव मानत्वादित्यत आहुः यज्ञ इत्यादि । सत्यमस्ति कल्पना, परंतु न तस्या रश्मिः । कम्य । बजिति । 'झ्यचश्छन्दसि' इत्यस्य सूत्रस्य छन्दसि चेद्विकारे मयद्भवेद् व्यच एवेति सूत्रार्थात् । जीवेति विज्ञानपदस्य । भोक्रापत्तिसूत्रे 'अणुः पन्था विततः पुराणः' इति वृहदारण्यकादेव- कारः । विज्ञानमादायेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म यद्यपीति । विपर्यय इति द्वितीया- श्रुत्या कर्तृत्वविपर्ययः । 'विज्ञानं देवाः सर्वे ब्रह्मज्येष्ठमुपासते' । 'विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद तस्माचेन्न प्रमाद्यति' इति श्रुतिभ्यामेवकारः । तस्येति विपर्ययस्य । जीवेति जीवतीति जीवः । जीवयतीति जीवः परमात्मा तस्स धर्मतया । प्राणेति प्राणानामिन्द्रियाणां धर्मतया च । प्रदेशभेदस्तु हृदि जीवो हृदि प्राणः प्रतिष्ठितः ईश्वरश्च । तत्र प्राणो वेदशास्त्रीयः । ब्रह्मजीवौ समानवृक्षे भवतः । 'ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति' तस्य चैतन्यगुणविशिष्टो जीव इति हृद्यपि । प्राणास्त्वि. न्द्रियाण्यपि तेषां प्रदेशाः नासाग्रजिह्वाग्रादय इत्येवं सः। अथवेति भाष्यविवरणम् । अर्थभेद इति तेन । अर्थभेदस्तु प्राणादिसंज्ञया । तत्रेति एकविज्ञाने । तत्रेति उक्तश्रुतिषु । कर्तृखविपर्ययस्य दोपत्वं तृतीयान्ततापत्तिः । अत्रेति विज्ञानेन विज्ञानमादायेत्यत्र । एकः ज्ञानजनकशक्तिरूपः । टीकाग्रन्थादेवकारः । अत्र त्विति विज्ञानेनेति श्रुतौ तु । तृतीयान्तकर्तृत्वविपर्ययोऽदोप एव । अदोप इति छेदः । टीकाग्रन्यादेवकारः । सर्व इति सर्वान्तर्गतत्वं 'सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इति श्रुतेः पद्मपुराणेन श्रीयमुनाजित्परत्वात् । खभावत इति अभिधातात्पर्याम्याम् । अर्थमावात्मके कृष्णे तात्पर्यवृत्तिः । मण्डूकश्रुतेरेवकारः। आमनन्तीति मा अभ्यासे अभ्यस्यन्तीत्यर्थः । पुनः पुनः कथनमभ्यासः। अदोप इति औपचारिकत्वं दोपो न । अभ्युपेति । 'विमापा छन्दसि' इति सूत्र इति शेपः । तत्रेति विज्ञानमये। मन इति श्रद्धा मनोधर्मः । 'कामः संकल्पः' इति वृहदारण्यकात् । ऋतससे वाग्धौ । तत्प्रतिपाद्यत्वात् । योग आत्मा धर्मोऽपि । महीका खोकधर्मस्तत्प्रतिष्ठितत्वादिति । कल्पनेति कल्पना विकार इति भावः । प्रसिद्धेरेवकारः । १५.सू.र.

·श्रीमद्मसूत्राणुभाप्यम् । [अ०२पा०३ अ०१४ सू०३॥ जडस्य च खातश्याभावान कर्तृत्वम् ॥ ३६॥ भाग्यमकाशः। विकारप्रत्यये मानत्वम् । श्लोके तस्य यज्ञकटताया वक्तव्यत्वात् । श्रुत्यन्तरे च यजमान- भागप्राशनप्रशंसायाम् एतायान् वै यशो यायान् यजमानभागो यज्ञो यजमानो यद्यजमानभाग प्राश्नाति यज्ञ एच यज्ञं प्रतिष्ठापयति' इति यज्ञस्वामित्वेन यजमानस्य यज्ञतायाः कल्पनया उप. दिष्टत्याद्यजमानधर्माणां श्रद्धादीनां शिरस्त्यादिः यज्ञशिरःप्रभृतिरूपत्वं कल्पनयोच्यते । पश्चाग्निविद्यायां श्रद्धाहोमकथनात् तस्या यज्ञाङ्गतया तद्धर्मत्वम् , ऋतसत्ये प्रमीयमाणानुष्ठीय- मानौ धौ । योगयात्मचिन्तनसाधनत्वाद्योगशिखाद्युपनिषत्सु विहितत्वाच धर्म एव । महर्लोको. ऽप्याधारतया योगयज्ञाङ्गम् । इदं च तृतीयाध्यायेन संगतम् । अत इयं कल्पना यज्ञत्वार्थेति नाया विकारप्रत्ययसाधकत्वमित्यर्थः । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । ननु भवत्वेवं तथापि यज्ञादिकईत्वं शरीरविशिष्टस्यैवेति युद्धायेव कर्तृतायाः पर्यवसानमित्यत आहुः जडस्वेत्यादि । रदिमः। लोक इति 'विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे प्राज्येष्ठमुपासते' इति श्लोके । तस्य विज्ञानमयस्स । श्रुत्यन्तर इति । श्रुतिस्तु संहिताप्रयमाप्टके ससमप्रश्नस्था । एताया- निति । स्वचिक्रीडिपया यजमानभक्षणकाल एतावानावि वितः विद्वन्मण्डनोक्तदिशा सर्वशक्तित्वा- द्रसणः । श्रुतित्वाता इति । यज्ञो यजमानो 'यो यच्छ्रद्धः स एव सः' इति स्मृतेः सामानाधि- करण्यम् । मामातीति । यदेव विधयेति श्रुतेर्सानपूर्वकमशनं प्राशनम् । यज्ञ इति सप्तम्प- न्तमपि । फल्पनयेति स्मृत्याज्ञारूपसामर्थेन । यज्ञेति यज्ञस्य शिरप्रभृतयस्तद्रूपत्वम् । किमेनापतेत्यतोऽकरूपतया यज्ञरूपं विज्ञानं विकारव्यतिरिक्तमित्याहुः पश्चाग्नीति । इयं रहत्यधि- करणया। तम्या इति 'यथा पयायामाहुतापापः पुरुपयचसो भवन्ति' इति श्रुतेः । अचूप- भदाया यजस कनुरुपागतया तद्धमत्वम् । 'चोदनालक्षणोऽयों धर्मः' इति धर्मलक्षणारकर्तृ- धर्मत्वम् । धर्माविति अनुष्ठीयमाने गप्रकर्मणी । आत्मेति । 'अयं हि परमो धर्मों यद्योगे- गामदर्शनम्' इति स्मृतेः । रामाधी घारमदर्शनसापनवं तस्मात् । यद्वा । आत्मचिन्तनं तत्सापनं चिन्तनसाधनं तस्मात् । पचगस्कन्धे चतुर्थाध्याये । 'द्रव्यदेशकालवयःश्रद्धविग्वि- विधोदेशोपचितैः संवरवि नुभिर्ययोपदेशं शतकृत्य इयाज' इत्यत्र द्रव्यदेशकालाः, वयो युवा, यजमानस्पति कोक्तः । विविधोदेशपदेन परमधर्मसाधनत्वायोगो धर्म इति प्रथमपक्षे उक्षणापत्त्याऽ- गचा देवन्तरमाहुः योगशिग्येति । धर्म एवेति । धर्म इति योगयज्ञे द्रव्यस्थानीयस्वेन धर्म एव चोदनाठणामान्तलेनेयकारः । योगयज्ञेति । योगो यज्ञ इति कर्मधारयः । तस्सास- मिति पटीनधुरुषः । देशरुपानम् । इदमिति श्रद्धादीनां शिरस्त्यादि । तृतीयेति तृतीयान्तं पदम् । फल्पनेति स्मृतिसामन शिरस्त्रादिकल्पना श्रद्धादीनाम् । विकारेति । तमा चोकं केदारेश्य इलर सुपोधिन्पाम् । ज्ञानशक्तिक्रियाशक्तियुक्तो हि भगवान् । ज्ञान- क्रिपयोगतयोरपगातीर । प्राकटां तु विवर्तत एवेत्सलम् । अविकृतत्वमुपादानस । समन्वयाधि- पण उपपादनात् । नम्मादित्यादीति एयकारेण भाप्ये युद्धिव्यवच्छेदः । युद्धाविति पुगेनापमानात् । सांस्यप्रमिझोयकारः । पर्ययेति तपापि श्रुतिपयमनुसरतो 'युद्धेर्गुणेना- रसगुन व मारापमानो परोपिमाठमानो डट इति 'याधमाघः पुरुषः बहुएं च समाश्रितः' ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । उपलब्धिवदनियमः ॥ ३७॥ ननु जीवस्य कर्तृत्वे हिताकरणादिदोपप्रसक्तिरिति चेन् न । उपलब्धिवद- नियमः। यथा चक्षुपेष्टमनिष्टं चोपलभते, एयमिन्द्रियैः कर्म कुर्वनिष्टमनिष्टं या प्राप्नोति ॥ ३७॥ भाष्यप्रकाश तथाच कर्तृलक्षणस युद्धावघटमानत्वान्न बुद्धेः कर्तत्वं किंतु जीवस्यैवेत्यर्थः ॥ ३६॥ उपलब्धिचदनियमः ॥ ३७॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । जीवस्य कर्तृत्वे खातव्यं प्राप्तम् । स्वतन्त्रत्वे च हितमेव स्वस कुर्यान त्वहितादि, दृश्यते तु तदपि, अती हिताकरणादिदोपप्रसक्तिीवकर्तृत्ववाधिकेति बुद्धरेव कर्तृत्वमित्यर्थः । समाधि व्याकु- न्ति नेत्यादि । सांख्यमते भोक्तृत्वसाङ्गीकाराद् भोगस च सुखदुःखसाक्षात्कारात्मकत्वात् तत्र सातव्यं स्वस्थ वक्तव्यम्, तथा सति उपलब्धिरूपे कार्य तत्करणभूतानि चक्षुरादीनि व्यापारयन् यथा चक्षुपा इष्टमनिष्टं चोपलभते, एवं क्रियारूपेऽपि कार्ये तत्करणाना- मिन्द्रियाणां व्यापारणादिन्द्रियैः कर्म कुर्वन्निष्टमनिष्टं वा प्राप्नोतीति समः समाधिरित्यर्थः । रामानुजाचार्यास्तु-यथा, नित्योपलब्धिसूत्रे आत्मनो विभुत्व उपलब्ध्यनियमो दोप उक्तस्तथात्र आत्मनोऽकर्तृत्वे प्रकृतेश्च कर्तृत्वे दोप उच्यते । यदि प्रकृतिरेव की सानात्मा, तदा तस्याः सर्वपुरुपसाधारणत्वात् सर्वाणि कर्माणि सर्वेषां भोगाय स्युनैव या, न तु कस्यचित् । नच य आत्मा यत्सनिहितस्तस्य तद्भोग इति सन्निधानाद् व्यवस्था । रश्मिः। इति । 'अङ्गुष्ठमात्रं पुरुपं निश्कर्ष यमो बलात्' इति चागुष्ठमाने कर्तृत्वमावश्यकम् । शरीरे कर्तृत्वं यद्यप्यन्वयन्यतिरेकाम्यां वर्तते तथापि गौरवानेकपागभावध्वंसादिकल्पनापेक्षयकवानुष्ठमाने पर्यवसानं वक्तव्यम् । न च जीवे तस्साणुत्वेनानुभूतकर्तृत्वाङ्गीकारापत्तेः । अतः पर्यवसानपदम् । कत्रिति 'स्वतन्त्रः कर्ता' इति कर्तृलक्षणं स्वातत्र्यम् । युद्धाविति । अहंकारकार्यत्वेन सात्त्विक- बुद्धित्वेन च जडत्वम् । घुद्धिर्ज्ञानमिति नैयायिकाः । इत्यर्थ इति । यद्यपि काष्ठानि पचन्तीति बुद्धावपि कर्तृलक्षणं जापटीति वुझ्याय पदार्थालानातीति प्रत्ययात् । तथापि गौणमुस्यन्यायेन प्रसिद्धप्रयोगापेक्षोयं भाष्यप्रकाशः । तथा च नियतयनार्थकले प्रत्ययस्य शरीरागुठमात्रयोस्तदनाधार- खेन लक्षणाप्रसङ्गः । अत एव नानुद्भूतकर्तृत्वं दोपो नापि गौरवादिदोष इति ज्ञेयम् ।। ३६ ।। उपलब्धिवदनियमः ॥ ३७ ।। हितेति आदिशन्देन कारणे हिताकरणापतिः । भोत्कृत्वस्येति पूर्वस्त्र उक्तम् । चक्षुरिति चक्षुपोजीनेन्द्रियत्वेन कारणे टौकिके एव हिता- करणाझीकारेण न कारणे हिताकरणापत्तिरित्युक्तम् । इष्टमित्यादि इष्टं भगवलिङ्गदर्शनादि । अनिष्टमुधदादित्यदर्शनादि 'नक्षेतोयन्तमादित्यम्' इति श्रुतेः । ज्ञानेन्द्रियाण्युफ्ता कर्मेन्द्रिया- ण्याहुः एवमिति । कर्मति सामान्यतः कर्म कुर्वन् । सम इति चैपम्यनैधुण्यसूत्रसमाधिना समः । 'पोः कि क्यन्तं नियाम्' इति सूनाम्यां समेत्यपेक्षितम् । तथापि स्मातोयं प्रयोगः । तथा च स्मृतिः 'समाधिनानुस्मर तद्विचेष्टितम्' इति । 'आढो नाऽस्त्रियाम्' इति ना । कस्यचिदिति ·भीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा०३ म०१४ सू० ३८-३९ शक्तिविपर्ययात् ॥ ३८॥ नन्वीयरवत् स्वार्थमन्यथा न कुर्यादिति चेच्छक्तिविपर्ययात् । तथा साम- ाभावात् । इत एव वादहितमपि करोति ॥ ३८॥ समाध्यभावाच ॥ ३९॥ जीवस्य मियाज्ञानशक्ती योगेन सियतः । समाध्यभावाच्छरायभाव इत्यर्थः । चकारात् तादृशमनाभावोऽपि । भाग्यप्रकाशः। आरमनां विमुत्याम्युपगमेन सर्वेषां सन्निधानसा विशिष्टत्वात् । अत एव नान्तःकरणादिनापि प्यास्यासिद्धिरित्याहुः । तदपि युक्तम् ॥ ३७॥ गतिविपर्ययात् ॥ ३८॥ सूत्रमयतारयन्ति नन्वित्यादि । अपमर्थः । चक्षुपा अनिष्टोपलन्धिपी जायने सान समयससंपाचा । प्रमाणवस्तुपरतत्रत्वेन देवाआयमानत्वान् । पमं तु न बधा, मपनिप्पावत्यान, अतः फर्मजनितेष्टानिष्ट उपलब्धिरष्टान्तो न युक्तः । अतो पदिजी मनः पर्वा सात् गदा स्वार्थमनिष्टं न पुर्यान् । यथा ईश्वरः सार्थमनिष्टं न करोति सन्न् । स्पो च गन् । अतो न जीयः फर्नेति । अत्र समाधि प्याकुर्वन्ति राधेत्यादि । पिपर्ययोगा। वधाच सत्यभावादनिष्टकरणम् । ईघरे तु शक्तिरसीति न स शान्तः, अतोऽनिराकरण न साहजिकमाईत्ववापरुमित्यर्थः ॥ ३८ ॥ समापमापार ॥ ३९॥ शतपमार एव गुनु इत्याकालायामेतत्सूनं प्रयत इत्याश्येन चिन्ति जीयस्येत्यादि । स्पष्टम् । तादृशमनाभाय इति सामर्थ्यसाधक- रहिमः। मोगार म्युरिल्लारयः । अत यति मात्मनां विभुरेत्यापुरातोरेव । देवन्नरम्यपच्छेदाययकारः । नान्नानी सःकरणेन पियोपसयन कियने न विपयव्ययस्था क्रियते । आदिशन्देन भः। तनाति पिया उपसाप्यन्ते न व्यवस्थाप्यन्ते इति तथा । तदपीनि सूपाणां सारवद्विश्व. समुपपानांचसापन प्रकरणे प्रकृतिकर्तृत्ववन्दनं प्रामोतीति । अपिगर्दायाम् । अपि स्तुया. निरिया ॥ ३७॥ सापिपिपर्पयाम् ॥ ८॥ गति में जीवः । प्रमाणति । यस्तु पियः संचादिवि मार, प्रमावस्नुपयारकान् । नति प्रमाणपस्नुपस्यापकलेन प्रकारेण । म्पपति सनि पिनः बामनिष्ठति नपारिकाः । अपमाष्टमपूर्वम, फर्म तु तअनकनिति भेदः । न दुश, इति कार्यकारणोन्नदाटीनिकोनिविश्वात् । न पुर्यादिनि । पलयदनिष्टाननुपन्धी- सपनामानम महकाश्निकम्मामापात् । न फरोनीति 'कृष्णायारिष्टकारिणे' इति श्रुतेः । गाभागाति । निः मानध्य मानकिनारमयमायात् । न स दृष्टान्त इति स ईश्वरो न IM इति दाननिययो: मामयसामानं कारणमित्यर्थः ।। ३८ ॥ समागमायाप ॥१९॥ पटनिति । 'मापविगतममाधिनाः सिद्धयः इनि मारियोजनिशी नी इल। एवं स्पष्टमित्ययः । सामध्येनि ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृहितम् । नच सहजकर्तृत्वे अनिर्मोक्षः । पराधीनकर्तृत्व एवैतत् । ब्रह्मवत् । सांख्यस्य तन्मतानुसारिणो वान्यस्य भ्रम एव । कर्तृत्वे न मुक्तिरिति । भाग्यप्रकाशः। मन्त्राभावः । यथा 'भूमिभूम्ना द्यौर्वरिणेत्याहाशिपमेवैतामास्ते 'सर्पा वै जीर्यन्तोऽमन्यन्त स एतं कसीरः कागवेयो मत्रमपश्यत्ततो वै ते जीर्णास्तनूरपासत' इति । अत्र सांख्यास्तदनुसारिणो मायावादिप्रभृतयश्च जीवस्य बुद्धिसंबन्धादौपाधिकं कर्तृत्वमङ्गीकुर्वन्तः स्वाभाविके जीवस्य कर्तृत्वे यथा बढेरोष्ण्यान निवृत्तिस्तथा जीवस्य कर्तृत्वान्न निवृत्तिः स्यात् । तदनिवृत्ती च मोक्षोऽपि न सात् कर्तृत्वस्य दुःखरूपत्वादित्याहुः तद् दूपयन्ति नचेत्यादि । पराधीन- कर्तृत्व एवैतदिति । आध्यासिक एवं कर्तृत्वे अनिर्मोक्षस्तस्यैव दुखिरूपत्वात् । ब्रम- वदिति, वैधये दृष्टान्तः । तथाच पराधीनकर्तृत्ववादिनस्तवैवायं दोपो, नासाकमित्यर्थः । ननु शुद्धबुद्धमुक्तात्मनः प्रतिपादनात् तादृशे आत्मनि मोक्षसिद्धिरभिमता । तागात्मप्रतिपादनं चन खाभाविके कर्तृत्वे अवकल्पते, अत उपाधिधर्माध्यासेनैवात्मनः कर्तृत्वं न स्वाभाविक- मिति वदतः प्रत्याहुः सांख्यस्येत्यादि । कर्तृत्वे नेति । अत्र नेति भिन्नं पदम् । भ्रमत्वे रश्मिः। पूर्वसूने शक्तिरुक्ता तामनुक्कसंवन्धिज्ञानमपरसंबन्धिस्मारकमिति न्यायेन साधकमन्त्रोपस्थितिर- भावेऽन्वयः। मत्रेण सामर्थ्य दृष्टान्तमाहुर्यथेति । इयं श्रुतिः पञ्चमप्रश्ने चतुर्थीनुचाके प्रथमाष्ट- केऽस्ति । माधवाचार्यभाष्यानुसरणे तु पञ्चमप्रपाठके । श्रुत्यर्थस्तु भूमा परमात्मा परिणा मेघेन यः कश्चिदाह स मत्र आशिपमेवैतामादत्ते आसमन्ताददाति । उदाहरणमाह स- त्यादिना । ज वयोहानौ । अमन्यन्त ज्ञातवन्तः । एतम् । कसीर इति गरुडनाम । काद्रवेयः कद्रोरपत्यम् । मनदर्शनं जायते स ऋपिदेवताकान्मत्रान् वै निश्चयेन ते जीर्णाः सन्तोऽपि तनूनीगकधुकीरपालत अपत्यक्तवन्त इति । मायेति मायावादिनः शंकराचार्या । भेदाभेदेवादिनी भास्कराचार्याः । अविभागाद्वैतवादिनो विज्ञानेन्द्रभिक्षवः । प्रभृतिपदायी आहुरिति यथेति वक्ष्यमाणसूत्र आहुः न चेत्यादीति । सहजकर्तृत्वं व्युचरणकर्तृत्वम् , यथामेरिति श्रुतेः तस्मिन् । अनिर्मोक्ष इति स्वरूपेणावस्थितिर्मोक्षः। अनात्मनो देहादीनभिमन्यते सोड- मिमान आत्मनो बन्धस्तन्निवृत्तिमोक्ष इति श्रुतेः । नाहं किंचित्करोमीति स्मृतेश्च । एतदिति भाष्येव्ययमित्याशयः । यद्वा । समीपतरवर्तिपन्धककर्तृत्वं भाष्येयं एतदित्यस्य । एवेति खाभाविककर्तृत्वव्यवच्छेदः । दुःखेति द्रव्याद्वैतविरुद्धमविदुषां कर्तृवं वन्धकत्वाद्विदुषां दुःख- रूपं तत्त्वात् । सहजं तु सुखरूपम् , ब्रह्मधर्मत्वात् । ब्रह्मवदिति । पष्ठयन्ताद्वतिः । वैधये इति ब्रह्मणः पराधीनकर्तृत्वाभावादनिर्मोक्षाभाव इवेति जीवविरुद्धो धर्मः। खार्थे प्यञ् । स एव वैधयं तत्र दृष्टान्तः । यद्वा जीवद्वारा ब्रह्मण आध्यासिककर्तृत्वम् । चतुष्पदो ब्रह्मणो विश्वस्य पादत्वात् । पादे मे सुखं पादे मे वेदनेति प्रसिद्धेः । अयमिति अनिमोक्षः । अभीति नतु ज्ञानान्मुक्तिप्रतिपादनादिति चेन्न । प्रतिपादनेन शान्दज्ञानस्य विवक्षणात् । वेदान्तविज्ञानेति श्रुतेः । कर्तृत्व इति शरीरवत्त्वसमानाधिकरणे अवेति । शुद्धत्वादिविरुद्धलात् । अत इति कर्तृत्वस्य उक्तशुद्धत्वादिविरुद्धशरीरवत्त्वापादकत्वात् । सांख्यस्येत्यादीति सांख्यमस्या- ·११८ श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा० ३ अ०१४ सू० ३९ नपुंसक एवमुच्यतेति यावत् । निरिन्द्रियस्यैव समाधिरित्यपि । करणत्वेन बुद्धि भाष्यप्रकाराः। हेतुः नपुंसक इत्यादि । नपुंसक इति स्वातंत्र्यादिसर्वपुरुपधर्मशून्यः इति धाधवदिति, अयमभ्युपगमो पायानामिव प्रमाणरहितः । तथाच प्रमाणराहित्यादस्य भ्रमत्वमित्यर्थः । अब हेतुस्त मुक्तानामपि शुकसनत्कुमारादीनामुपदेशकर्तृत्वदर्शनम् । भूमविद्यायां 'तस्स ह वा एतसवं पश्यत एवं मन्यानस्यैवं विजानत आत्मतः प्राणः' इत्यारभ्य, आत्मतः कर्माण्यात्मत एवेदं सर्वम्' इत्यन्तेन पश्यस संकल्पादीनामात्महेतुकत्वश्रावणं च चोध्यम् । यदुक्तं, समाध्यभावय शाखार्थवत्त्वेनैव परिहतो यथाप्राप्तमेव कर्तृत्वमादाय समाधिविधानादिति तद् दूपयन्ति निरि- न्द्रियस्यैव समाधिरित्यपीति अभ्यासशून्यतया इन्द्रियायभिमानरहितस्यैव समाधिर्मुख्य इत्यपि योध्यमित्यर्थः । अत्रापि भृमविद्यास्यं वाक्यगेव हेतुः। ननु कैवल्या पूर्व जीवन्मुक्त- सापि लिङ्गसद्भावाद् युद्धिसंबन्धोऽस्त्येवेति कथं निरिन्द्रियत्वमत आहुः करणत्वेनेत्यादि । रश्मिः। स्वीति सांख्यः पुरुपस्तस्य । भ्रम इति । परप्राप्तिकर्तृत्वसमानाधिकरणमुक्त्यभावाभावरूपमुक्ति- मति प्राविदि कर्तृत्वसमानाधिकरणमुत्तयभावप्रकारकं ज्ञानं प्रमः । तदभाववति तत्प्रकारकं ज्ञानं भ्रमः । दशगणीमध्ये यसाः कस्साध कृतेर्यस्स कस्य व्यापारस्यावर्जनीयत्वात् । कृतिमत्त्वं कर्तृत्वम् । धातूपात्तन्यापाराश्रयत्वं वा कर्तृत्वम् । अत्रेति तथा च सति सप्तम्याः सामानाधि- करण्यगर्थः । वर्तृत्वसमानाधिकरणगुक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामाव इति भाप्यार्थः । खातघ्या- दीति आदिशन्देन कामक्रोधायशत्वम् । प्रमाणेति तथा च जन्यजनकमावसंपन्धेन प्रमाण- राहित्यादेतद्वास्यजन्यज्ञानस्स भ्रमत्वमित्यर्थः । आसयाक्यं प्रमाणं, पदसमूहे नासवाक्यत्वं दोपः । तयाचाप्रमाणसाहित्यादस्स अगत्यमित्युक्तम् । इति पाचदित्युत्तयातियोक्तिकत्वादम्युपगमे युक्तिः । नपुंसक ऊपरेताः कामवशेन सर्वसह इति । ननु 'पितू रेतोतिरेकात् पुरुषो मातू रेतोतिरेकात् सी उपयोजितुल्यत्वानपुंसकम्' इति श्रुतेरन्यविधं नपुंसकत्वं कुतो नोक्तमिति घेत्सत्यम् । घेदवाखान्यत्वानोक्तम् । पति कर्तृत्वसमानाधिकरणमुक्तत्वे । उपेति स्पष्टं श्रीभागवते । गुरास सर्वेन्द्रियसये वर्तृत्वसमर्षिकां श्रुति वक्तुमाहुः भूमेति । अर्थस्तु लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणे तृतीयाध्याये भाप्ये सप्टः । पश्यस्येति ज्ञानिनः । यदुत्तमिति शंकराचार्यथेति वक्ष्यमाणसूत्र- भाप्ये यदुक्तम् । रामाधीति । द्रष्टव्य इति समाधिः । 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यत्र वेदान्त- अयणपरित्यत्तोपारकर्तृलेन यः समाध्यमायः समाध्यमावप्रसस्तस्मादिति सूत्रार्थः । कर्तृवं जीवस शानार्थकत्वमुच्यते यति । यत्र हि दैतमिव भवतीत्यादिशात्रेण यथावत्प्राप्तम् । एवकारस्तु तयुक्तिभिः । समाधिरिति समाधिपादसे निर्षीजसपीजसमाधी योगसूत्रे शंकराचार्योक्त. समापिविभूतिपादे सूत्रांशोधत्वेन प्याख्यातः । सूत्रं तु तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिक समाधिः' इति स्प्रे तयानं तदेव ध्यानमवेत्यर्थः । मुख्य इति । ननु मुस्यपदं भाष्ये नास्ति । नैप दोपः । गौणमुरपयोमुस्ये कार्यसंप्रत्ययमालोच्योक्तं समाधिपदम् । योध्यमिति 'नैव किंचि. सोमिइति यास्यात् । भ्रम एवंति नान्वेसतो घोध्यं दूपणत्वेनेसाक्षेपः । ननु मानसीसेवायां कथं कलं 'ता नाचिदन्मय्यनुपन पदधियः' इति वास्यात् । अयाहुः अनापीत्यादि । 'आत्मत आविर्भाव- विरोमावी इति निरुयात्मतो पलमिति श्रुतेः । अत्र पूर्वम 'पलं या व विज्ञानाद्रयः' इत्युपगम्य ·भाष्यप्रकाश-रशिग-परिहितम् । घदन फेनापि दृष्यते । तस्माजीवस्य खाभाविकं कर्तृत्वम् । ध्यायतीच लेलायती- वेत्यपि परधर्मानुकरणम् । अयमप्येको धर्मः। भाप्यप्रकाशा तथाच घुद्धिसंवन्धस्तु केवलस ब्रह्माभेदेऽप्यनिवार्यः । बुद्धः पारमार्थिक व्यावहारिके च सत्यत्वे विभुन आकाशमेव सर्वसंबन्धत्वात् । अध्यासस्तु नास्ति, येन संबध्येत । तणाजीवस्य खागापिकमेव कर्तृत्वमित्यर्थः । एवं गुक्तस्य खाभाविकं कर्तृत्वं प्रतिपाद्य संसारिणोप्याहुः ध्यायतीवेत्यादि । तदुक्तमेकादशस्कन्ये द्वाविंशे, 'नृत्यतो गायतः पश्यन् यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्विगुणान् पश्यन्ननीहोप्यनुकार्यते' ।। इति । गुणैर्भगाता घेति योध्यम् । तथा चानुकरणेऽपि गुणादीनां प्रयोजकत्वमेव, धर्मस्तु जैव एव बुद्धिगुणगष्टत्वकथना दिति बोध्यम् । अत एवैकादशे द्वितीयाध्यायेऽपि योगीश्वरवाश्ये रश्मिः। 'कर्ता भवति' इति श्रुतेः । अत एव भगवत्सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिष्वित्यत्रादिशब्द उक्तः । तेना. त्रापि । अन्यथा ज्ञानगार्गे इवानापि 'यत्र त्वस्य सर्वगात्मैवाभूतत्केन कं पश्येत्' इत्यापत्तिखव्यव- च्छेदक एवकारः । केवलस्येति मयदप्रत्ययशून्यस्य विज्ञानमानस्य परगाणोजीवस्य । अनिवार्य इति द्विस्तत्त्वान्तरं तथापि सहजकर्तृत्वार्थमपेक्षते । कर्तृत्वस्य कृतिरूपत्वेनेच्छाजन्यत्वमिच्छाया ज्ञानजन्यत्वम् । ज्ञानस्य बुद्विजन्यत्वादनिवार्यः । बुद्ध्या पदार्थाजानातीति प्रयोगात् । तदे- वाहुर्बुद्धेरिति विज्ञानात्मिकायाः । आकाशस्येति आकाशं तस्य । तस्मादिति भाष्यं निवृण्वन्ति सा तस्मादिति युक्तिसत्त्वात् । एवेति अप्यर्थे । अस्मिन्नेव विचारे औपाधिक- कर्तृत्वव्यवच्छेदक एवकारः । संसारिण इति लिादेहविशिष्टत्वं संसारित्वम् । ध्यायती- घेत्यादीति । इयं श्रुतिज्योतिर्माणस्था 'कतम आत्मेति योयं विज्ञानगयः पुरुषः प्राणेषु हृद्यन्तोतिः स समानः सन्नुमौ लोको संचरति ध्यायतीव लेलायतीव' इति । श्रुवर्थस्तु बुद्ध्या- दिपु बहुप्वात्मा कतम इति प्रश्नः कृतो जनकेन ततो याज्ञवल्क्य उत्तरमाह योयमित्या- दिना । विज्ञानमयो जीन इति व्याख्यातम् । प्राणेष्विन्द्रियादिपु स आत्मा समानः । वक्ष्यमाण- वाक्येन बुद्धिसमानो गुणसभाविद्दलोकपरलोको संचरति । तदेव दर्शयति ध्यायतीय ध्यान व्यापारवती बुद्विः । तद्गुणं ध्यान पश्यन् ध्यान करोतीव जीवो भवति । लेलायति चलति । घुद्ध्यादिकारणेषु प्राणादिवायुपु चलरिखसेवाचार्याशयगोचरो न तु परधर्माणामनु पधारकरणं आन्त्या करणे चतुष्कोणलोहपिण्डावभासकचतुष्कोणाग्निवत् चलत्यां नापि तत्स्यप्रतीततीरस्थतरु- चलनवयेत्यर्थ इति वक्तुगुपष्टान्ति तदुक्तमिति । तथा च ध्यायतीवेत्यस्य पुद्विायति जीयोन तद्गुणध्यानं करोतीव । एव लेलायति बुद्विीवो लेलायति चलतीवेत्यर्थः । अनीहः करणाभावा- निराकारत्वात् । अनुकार्यते जीवोनुकरोति अहंकारेण खस्मिन्नध्यसति । धुझ्या सध्यास्यते जीवः । धुद्विः सात्त्विकी राजसी तामसी चेति गुणैरित्याहुः गुणरिति । 'परात्तु तच्छुतेः' इति सूत्रादाहुभंग- यतेति । तथा च परशब्देन भाष्ये मनः । वुद्वेर्मनोधर्मवादित्युक्तम् । अयमिति परधर्मानुकरणं विधेयलिङ्गम् । श्रुतौ दर्शनात् । धर्म इत्यन्तमाप्यतात्पर्यायमाहुः तथा चेति कर्तृवधर्म सति च । एवेति वक्ष्यमाणार्थादेवेति । धर्मस्त्विति धर्गः कर्तृत्वलक्षण एवेति श्रीधयों ·भीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [भ०२पा०३ अ०१४ सू०३९ खाप्ययसंपत्त्योमव्यपदेशं पुरस्कृत्य सर्वविप्लवं वदन्नुपेक्ष्यः ॥ ३९ ॥ भाप्यप्रकाशः। 'कायेन याचा मनसेन्द्रियर्या बुद्ध्यात्मना वाऽनुसृतस्वभावात् । करोति यद् यत् सकलं परसै नारायणायेति समर्पयेत् तत्' ।। इत्यत्र कायाधुपाधितोऽन्य आत्माऽपि फर्खत्वेनोक्तः । तस्मान्न शङ्कालेश इति दिन । यत्तु, नान्योऽतोऽस्ति, द्रष्टेत्यादिश्रुतेः परसादन्यो जीवो नाम कर्ता मोक्ता न विद्यते । आविद्यकत्वात् कर्तृत्वमोक्तत्वयोरिति बाहुः खाप्ययेत्यादि । उक्त पुरस्कृत्य खाग्रहेण तथा कुर्वन्नुपेक्ष्यः । अयमर्थः । उक्तश्रुतेर्जीवान्तर्यामिणोः शरीरशरीरिभावकथनोत्तरमेव पाठेन त दानिषेधकतया तादृशद्रष्ट्रन्तरनिपेधपरत्वम् । यत्र हि द्वैतमिवेत्यस्सा अपि समानप्रकरणे रशिमः। 'ययाम्भसा प्रचलता तरवोपि चला इव । चक्षुपा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भूः' इति वाक्येना- नीहे भूतरुस्थानीये घुद्धिगुणकर्तृत्वं चलत्वभ्रमणवत् भ्रमेण प्रतीयते । तथा च जीवो निरीहः कर्तृवं भ्रमप्रतिपन्नम् । तथदि बुद्धिः सत्त्वगुणरूपा तदा सांख्यरीत्या कर्तृत्ववती भवति । तत्कर्तृत्वं शुक्तिरजतवजीवे आरोपितमिति वक्तुं शक्यं तदेव तु न वाक्यस्य लौकिक- मापात्वात्परमतमापालाद्वार्थान्तरवत्त्वम् । तथा चायमप्येको धर्मः सहजकर्तृलावाधक इति न भ्रमप्रतिपन्नोत उक्तमेवेति । शास्त्रभेदात् । धर्मान्तरस्य तथात्वेनास्यापि सत्यत्वमित्याहुः बुद्धीति । पश्यतीति द्रष्टा कर्तरि तृच् । अपीति जीवधर्मकर्तृत्वमुक्तम् । कायेनेति क्रियाद्वैतप्रति पादकमिदं वाक्यं वास्यार्थी व्याख्याने स्मातीये स्पष्टः। कायादीति कायादिकरणेभ्यः । आत्मापीति अपिशब्देन पुद्धिः । सर्वया निर्गुणत्वाभावात् । 'प्रवर्तते यत्र रजः' इत्यत्र शुद्धसत्त्वस्य वैकुण्ठा टीकारादतो न दैतम् । जीवस्यावच्छिन्नकर्तृत्वं यत्तत्समर्धयन्ति म यत्त्वित्यादिना । अत इति अन्तर्यामिणस्ताशस्य | आदिशब्देन 'नान्योतोऽस्ति श्रोता नान्योतोऽस्ति मन्ता नान्यो तोऽस्ति विज्ञातैप त आत्मान्तर्याम्यमृतोऽन्यदातं ततो होद्दालक आरुणिरुपरराम' इति ग्राह्यम् उक्तमिति भाप्योक्तम् । तथेति । द्वितीयालुक् 'अध्ययादाप्सुफ' इति सूत्रेण । सर्वविप्लवप्रकार कुर्वन् । उक्तेति 'नान्योतः' इति श्रुतेः । शरीरेति ‘य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोन्तरो यमात्मा र वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयति स त आत्मान्तयाम्यमृतः' इत्यनया शरीर शरीरिभावकथनोत्तरम्, एवेति पूर्वान्वयव्यवच्छेदकः । पाठेनेति अन्तर्यामिब्राह्मणे पाते जीवान्तर्यामिमेदानिपेधकतया नान्य इति पदाम्यां तादृशस जीवान्तयामिरूपद्रपुरन्यस्य द्रानिषेध परत्वमित्यर्थः । घोप्यमिति ज्ञेयम् । तद्भेदस्तु 'द्वा सुपी' इति श्रुतेः सामानाधिकरण्यसंवन्यात् तया च शास्त्रं 'यत्र हि द्वैतमिव' इत्यादिशंकराचार्यभाष्यं पराकुर्वते स्म यन्त्र हीत्यादिना श्यं श्रुतिमोयीमाह्मणेऽस्ति । द्वितीयस्मिन्मैत्रेयीब्राह्मणे 'यत्र वा अन्यदिव स्यात्' इति पठ्यतेऽर्थ स्तूमयोमीपणयोः समानस्तट्टीकायामानन्दानमविरचितायां तथादर्शनादत उभयमेकीकृत्याः तम हि संसारिप्रकरणे समाने यत्र हि द्वैतमिवेत्यस्साः समाने प्रकरणे । अत्रायमाशयः । मैनेयीति संपूर्णे प्राधणे प्रवीतु भगवान्' इसन्तमुपोद्वातप्रकरणम् । इद५सर्व विदितम्' इत्यन्तं भक्तिप्रकरणम् 'यदयमात्मा' इत्यन्तममेदप्रकरणं फलम् । 'निःश्वसितानि' इत्यन्तं प्रमाणप्रकरणम् । इति होवाच याज वल्क्यः' इत्यन्तं लयप्रकरणम् । 'इदं विज्ञानाय' इत्यन्तं प्रासङ्गिक पूर्वप्रकरणान्तर्गतम् । यत्र हि ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । भाष्यप्रकाश अपश्यत्वादिकं प्रतिपाद्य विभक्तत्वनिषेधेनाविभागानुसंधानदशायां द्वितीयस्य विभक्तत्वेन रश्मिः। द्वैतमिवेत्यारभ्यासमाप्ति संसारिप्रकरणम् । तस्य समान प्रकरणं द्वितीयमैत्रेयीमाक्षणे यद्वै तन्न पश्यतीसारभ्यासमाप्ति संसारिप्रकरणम् । तत्र पाठयन्तस्योभयत्रान्वयः। अपश्यत्वेति । यद्वै तन्न पश्यतीत्यपश्यत्त्वम् । अपश्यत्त्यादिकमिति पदच्छेदः । गादिना पश्यत्त्वम् 'पश्यन्वै तद्रष्टव्यं न पश्यति' इति श्रुतेः । तदुमयं प्रतिपाद्य 'नहि द्रष्टेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात्' इत्यनया प्रथम- प्रतिज्ञाहेतुमुखेनापश्यत्त्वं प्रतिपाद्य 'न तु तद्वितीयमस्ति ततोन्यद्विमक्तं यत्पश्येत्' इत्यनया विशेषप्रज्ञानामावरूपद्वितीयप्रतिज्ञाहेतुमुखेन पश्यत्त्वं च तत्र द्वितीय प्रमातू, अन्यचक्षुरादिकम् , विभक्तं प्रमेयम्, एतत्रयं प्रमातृप्रमाणविषयचैतन्यात्मकम् । परंतु चकाराभावाचैतन्यविभ............ दुरूह इति बोध्यम् । क्त्वान्तः प्रयोगः प्रतिपाद्येति । अतस्ततोन्यविभक्तमित्यादेरार्थिकार्थ उच्यते विभक्तत्वेत्यादिना। ततस्तत इत्यस्य द्रष्टुदृष्टिभ्यामित्यर्थस्तव विभक्तत्वनिषेध आर्थिकस्तेनेत्यर्थः। अविभागेति । न त्वमेदानुसंधानदशायामतोन्यशब्दो गौणोपि नेत्यपि भावः । भयमर्थः । भेदा. भेदवादे एवं च परममुक्तिदशायामपीत्यादिनेयं श्रुतिरुपन्यस्ता तत्र च द्वैतदृष्टिनिवृत्त्या 'यथोदक शुद्धे निपक्तं तागेव भवति एवं मुनेर्विजानत आत्मा मवति गौतम' इति काठकश्रुत्यां भेदप्रतीत्य- भावरूप एवाभेदो न भेदामावरूप इत्यभेदो भेदप्रतीत्यभावरूपोऽवतारितः । स यथा 'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तद्रष्टव्यं न पश्यति नहि द्रष्टेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्' इति श्रुत्यामन्यादर्शने पश्यत एवादर्शनस्य हेतुत्वं पश्यन्वा इत्यादिना निरुप्य तत्रैव द्वितीयत्वाभावस्य हेतुत्वं नन्वित्यादिना निरूप्य तत्रैव विभागाभावस्य हेतुत्वं ततोऽ- न्यत्यामावस्यार्थिकस्य हेतुत्वं निरूपितम् । अग्ने च यत्र वाऽन्यदिव स्पादित्यादिना वैलक्षण्यहेतुक- मन्यदर्शनमनूय यत्र त्वस्य सर्वगात्मैवाभूतत्केन के पश्यदित्यादिना सस द्रष्टुत्पाविनामेनापिज्ञाने तं केन विजानीयादित्यनेन ज्ञानकरणाभावं हेतुत्वेन वक्तीत्यतो भेदप्रतीत्यभावरूप एवामेदो न तु मेदा- त्यन्तामावरूप इति । अत एव मङ्गलगाचेरुः 'ब्रह्माभेदोपासनाज्ज्ञानतो वा प्रदात्मत्येप्यङ्गताग- त्यजन्तः । यस्यैश्वर्यादासते यनियम्यास्तं श्रीकृष्णं देवदेवं नमामि' इति । अन किंचिद्विमृश्यते । ब्रह्माभेदोपासनं न मक्तिमार्गे 'अन्तरा भूतग्रामवत्स्वात्मनः' इत्यत्र गाप्ये तयोपपादनात् । कदाचित्तु जायते व्यतिहारसूत्रे तथोपपादनात् । ज्ञानमार्गे तावद्वर्तते तेनावरणमङ्गो भवति । ज्ञानमार्गस्तु माहात्म्यज्ञानेन भक्तिद्वारा भगवत्प्राप्तिः 'भगवान्नहा कास्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीपया' इति चाक्यात् । तदुक्तं ससमे ज्ञानविज्ञानयोगाध्याये 'ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः' इत्युपक्रम्य 'यहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः' इति । वासुदेवः सर्व- मिति न ज्ञानस्वरूपं प्रपत्तिखरूपमिति व्याख्यातं भक्तिमार्तण्देऽपि । अपरं च प्रयोदशे क्षेत्र- क्षेत्रज्ञनिर्देशयोगाध्याये ज्ञानस्वरूपमप्यस्ति तत्र क्षेत्रक्षेत्रजयोनि यचज्जानं गतं मम' इति वाक्यात् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञविषयकं ज्ञानं नातोधिकम् । परं सविकार ज्ञानमुदाहियते 'ममानि- त्वमदम्मिलमहिंसाक्षान्तिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौचं सैर्यमात्मविनिग्रहः । इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहकार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोपानुदर्शनम् । असक्तिरनभिप्वाः पुत्रदारयदा- ·१२२ श्रीमद्मासूत्राणुभाप्यम् । [अ० २ पा० ३ ० १४ सू० ३९ भाष्यप्रकाशः। दर्शनं निषिध्य सर्वस्यात्मभावयोधनपूर्वकमन्यदर्शननिषेधात् सजातीयदर्शनपरत्वं ..या, विज्ञान- विज्ञातृदर्शनपरत्वं वा । न तु द्रमृत्वादिनिधनपरत्वम् , पश्यत्त्वादीनां विनाशेनाविनाशित्व- रश्मिः। दिषु । नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु । मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी। विविक्त- देशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि । अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा' इति । अत्रापि तत्त्वज्ञानार्थदर्शने कृते सत्यभेदः । तथापि यथा सेव्य- सेवकभावस्तथोपपादितं भक्तिरनटीकायाम् । नन्वत्र मयि चेत्सबास्मत्पदेन क्षेत्रज्ञयोधात्कथं भक्तिः प्रभुपर्यवसायिनीति चेन्न । 'पुरुषत्वे च मां धीराः सांख्ययोगविशारदाः । आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम्' इति भगवदचनेनैक्यात् । पुनश्चतुर्दशे गुणत्रयविभागयोगाध्याये 'परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्' इति प्रस्तुत्य 'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भ दधाम्यहम्' इत्यादिमिर्माहात्म्यं देवत्वरूपं मणितवान्भगवान् । ज्ञानस्य विजातीयसंवलितत्वे मार्गस्वं, केवलवे ब्रह्मधर्मत्वमित्येकादशस्कन्धसुपोधिन्यामस्ति । ननु माहात्म्यज्ञाने चतुर्दशोक्ते ब्रह्माभेदोपासना नास्ति । मम योनिरिति जीवसमूहाक्षरात्पष्च्या भेदोक्तेः । अस्ति तु भावाद्वैतमतेन । तदुक्तं सप्तमस्कन्धे शिवमतेन 'कार्यकारणवस्त्वैक्यमर्पणं पटतन्तुवत्' इत्यादिना । तत्र परममुक्ती यदि भेदो वर्तते तदा तत्प्रतीत्यभावः कथम् । यदि तत्रं भेदात्यन्ताभावाभावः कथमिति प्रश्ने पर्यवसितिमात्रगतो नान्य इति निषेधवलात्फले परममुक्तौ भेदोऽवश्यं पर्युदासार्थकनमादिभिर्व- तव्यः । आदिना भेदार्थकनादिगिः । उक्तश्चास्थूलमनवित्यस्याः श्रुतेर्व्याख्याने विद्वन्मण्डनो. पन्यस्तायाः सुवर्णसूत्रे पर्युदासे नन् । एवंच फले मायिकभेदमिन्नत दसदृश आधिकारिक कमण्डलस्यभेद इति लीलान्तरेच्छया भेदप्रतीत्यभावरूपो भेदो न भेदात्यन्ताभावरूपः 'अवि- भक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्' इति ब्रह्मस्वरूपपरगीतायां विभक्तमिव कथनादित्यलं विमपीय । अतोन्तर्यामिब्राह्मणेन नियम्यानां इवशब्देनाविभागानुसंधानं न त्वविभागस्तस्य दशा- यामित्यर्थः । अभेदज्ञानफलं भक्तिः 'नृप खात्मैव वल्लभः' इति वाफ्यादित्युपपादितमाकरे नृसिं- होत्तरतापिनीयटीकायामप्यतैः। द्वितीयस्येत्यादि । द्वितीयस्य दृष्टिरूपदर्शनस्स विभक्तत्वेना- निपिध्य । अयमर्थः । तत्रैवाने 'यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योन्यत्पश्येदन्योन्यजिषेत्' इत्या- दिना यत्र संसारिदशायां मायिकभेदेनान्यदिव ब्रह्मभावात्तत्रान्यो नेत्रादिरन्यद्विभक्तं पश्येद_दृष्टि- रूपं दर्शनं नान्यद्विमक्तं च तस्य द्वितीयस्य विमक्तत्वेनेत्यर्थः । सर्वस्येत्यादिः यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन कं पश्येत्चत्केन कं निषेत्' इत्यादिनान्यदर्शननिपेधात् । अन्यत्वं विजातीयत्वं तदर्शननिपेधात् । पश्यन्वा इति श्रुतेश्च यत्सिद्धं तदाहुःसजातीयेत्यादि । विजातीयत्वं च सत्त्व- मनीश्वरत्वं वेत्याशयेनाहुः विज्ञानित्यादि । विज्ञाता द्रष्टाऽविज्ञातृ ष्टिरूपं दर्शनं करणम् । तस्या- पारानपेक्षया न जानातीत्यविज्ञातृ भवति । न तु द्रष्मृत्वादीत्यादि । तथा च द्रष्टुत्वादिनिषेध- परं शंकराचार्यभाप्यं विद्यापस्थायां ते एव कर्तृत्वमोक्तृत्वे निवारयन्ति स्म 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैः वाभूतत्केन कं पश्येत्' इति । अविनाशित्येत्यादि । 'यद्वै तन्न पश्यति' इत्यस्याः श्रुतेः पूर्व १. परममुजावपि । १.जीवः।

·माप्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । १२३ भाष्यप्रकाशः। चोधनपीडाप्रसङ्गाद, अतः स्वाग्रहेण तव सर्व विप्लावयन्नुपेक्ष्य इत्यर्थः । एवंच यतैरुच्यते विधिशास्त्रं तु यथाप्राप्तं कर्तृत्वमादाय फर्तव्यविशेपमुपदिशति, न कर्तृत्वमात्मनः प्रतिपादयति । फर्ता विज्ञानात्मा पुरुप इत्याद्यपि शास्त्रमनुवादरूपत्वाद् यथाप्राप्तमाविद्यकं कर्तृत्वमनुवदिष्यति । एतेन विहारोपादाने परिहते, तयोरप्यनुवादरूपत्वात् । यत् पुनः संध्ये स्थान परिवर्तन विहारः प्राणानामुपादानं चोक्तम् । तत्राप्यन्येषां प्राणानां विरमण, न तु थियोऽपि । 'सधीः समो भूत्वेमं लोकमतिकामति' इति धीसंबन्धश्रावणान् । उपादाने यद्यपि करणे कर्मकरण विभक्तिनिर्देश- स्तथापि तत्संपृक्तस्यैवात्मनः कर्तुत्वं द्रष्टव्यम् । केवले कर्तृत्वासंभवस्य दर्शितत्वात् । यथा लोके योधा युध्यन्ते, योधै राजा युध्यत इति तधात्रापि । किंचालिनुपादाने करणव्यापारो- परममा विवक्षितं, न स्वातव्यम् । कस्यचिदबुद्धिपूर्वकस्यापि स्वापे करणच्यापारोपरमदर्शनात् । तसादात्मनः कर्तृत्वमुपाधिनिबन्धनमेवैति । तदपि फल्गु । सनत्कुमारादीनां चक्रमणादि- दर्शनेन भूमविद्यास्यवाक्येन च निरध्यासानामात्मतः एव सर्वकार्यकर्तृत्वे सिद्धे तदनुसारेणान्य- द्रष्टुत्वान्यदर्शननिषेधकथुत्यर्थ उक्तरीत्योक्तयुक्तिभिश्च प्राजले स्वाभाविककर्तृत्वनिपेधकप्रमाणा- भावाद् विधिशास्त्रमनुवादकशास्त्रं विहारोपादानशास्त्रं च प्रतिपादयिष्यत्यनुवदिप्पति च । एवंच संध्ये स्थाने, धियो विरमणाभावेऽपि न कश्चिद्दोपः। धीसाहित्येऽपि तदानीं तस्या उपाधितागमकस्थामावात् । करणत्वेन संवन्धसेष्टत्वात् करणगतविभक्तिकोपाभावात् तदानु- कूल्याच । योधदृष्टान्तेन धियः कर्तृत्वसाधनमात्मनस्तनिराकरणं चाप्यसंगतमेव । योधानां घेतनत्वेन करणानां चाचेतनत्वेन राजश्थ प्रयोजकत्वेनात्मनश्च प्रयोजककर्तृताया अप्यनुपगमेन दृष्टान्तदान्तिकवैपम्पात् । अतोऽसिनपादाने जीवस्य सातव्यं ब्रह्मणाप्यमेधमिति दिक। रश्मिः। पठ्यते मैत्रेयी प्रति याज्ञवल्क्यवचनम् । 'न वा अरेऽहं मोहं प्रवीम्यविनाशी वा अरेऽय- मात्मानुच्छित्तिधर्मा' इति । तत्र पुनरुक्त्यमावायानुच्छित्तयो धर्मा यस्स सोनुच्छित्तियति समासा- तथेत्यर्थः । इत्यर्ध इति एवं च 'नान्योतः' इति श्रुतौ यत इत्यस्य जीवान्तर्यामिभ्यामित्य- प्यर्थः । चेदान्तविपयमुक्त्वा वेदविषयमाहुः एवं चेति । यथामासमिति युद्ध्युपाधिप्राप्तम् । अनुवादेति अर्थवादरूपानुवादरूपलादित्यर्थः । श्रुतिः प्रत्यक्षसिद्धमर्थमनुक्दतीति । यथा 'अमि- हिमस्य भेषजम्' इति श्रुतिः पूर्वतघ उक्ता । विहारेति । विहारोपादानसूत्रयोरुक्त एते। परीति संध्ये स्थाने प्रसुप्सेषु करणेषु से शरीरे ययाकामं परिवर्तत इति शंकरभाष्यश्रुतेः परि- पतनं च तद्विहार इति समासः । करण इति करणे विनाने । 'तदेषां प्राणानां विनानेन विज्ञानमादाय' इति श्रुती कर्मेत्यादिः । तत्समिति वुद्धिसंपृक्तस्य । एचकारः केवलव्यवच्छेदकः । दीति स्वाप्ययेत्यादिभाप्यामासे दर्शितत्वात् । अनापीति युद्धिः पदार्याक्षानाति युद्ध्या पदायीशानातीति प्रयोगात् । धियः कर्तृत्वमात्मनस्तनिराकरणं च । वातव्यमिति जीवस्य खातव्य फर्तृत्वम् । अबुद्धीति न युद्धिर्जीवकर्तृवनिर्वाहिका, पूर्व करणयापारोपरमात्पूर्व यस्य पुंसः स तयोक्तस्तस्य । खातम्यामाववत इत्यर्थः । चक्रमणादीति । आदिना प्रवचनम् । अनु. पदिप्यतीति न चानधिगतार्थगन्तृत्वरूपप्रमाणविरोधः । आत्मत्वेन वेदस्यावेदेप्यनुकृतेः । तदेति विमयानुकूल्यात् । एवेति दृष्टान्तामावादुक्ता । सातव्यमिति जीवः प्राणानां ·१२४ 'भीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा०३०१४ सू०३९ भाग्यप्रकाशः। यदपि विज्ञानपदस्य बुद्धौ प्रसिद्धत्वान्मनोनन्तरपाठाच, 'विज्ञानं यज्ञं तनुते' इत्यत्रापि बुद्धरेव कर्तृत्वमुच्यते 'विज्ञानं देवाः सर्वे ब्रह्मज्येष्ठमुपासते' इति वाक्यशेषोऽपि बुद्धेरेव प्रथमजत्वं विपयीकरोति । ज्येष्ठयस्य प्रथमजत्वरूपस्य युद्धौ प्रसिद्धत्वात् 'स एप वाचश्चित्तस्योचरोत्तरिक्रमो यद् यज्ञः इति श्रुत्यन्तरे यज्ञस्य वाग्युद्धिसाध्यत्वावधारणादित्युक्तं तदपि मन्दम् । प्रकरणा- पेक्षया प्रसिद्धर्दुर्वलत्वात् 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म इति ब्रह्मण्यपि प्रसिद्धस्तुल्यत्वात् । योगरूट्यपेक्षया केवलयोगस्यापि निर्वलत्वात् । अवयववाक्येन मनोमयस्स चेदरूपवावगमाचदुचरं जीवसव युक्तत्वात् । श्रद्धादीनां शिरस्त्वादिकल्पनतात्पर्यस्य प्रागेवोक्तत्वात् ज्येष्ठशब्दोऽपि ब्रहापदसम: मिव्याहाराद् ब्रह्मण इव ज्यैष्ठ्यं वक्ति । ब्रह्मज्येष्ठा वीर्याणीत्यादिवत् । वाग्युयोरुचरोचरि- क्रमस्तु युद्धेः करणत्वेऽपि तुल्यः तस्मान्न किंचिदेतत् ।। ३९ ॥ रश्मिः। विज्ञानेन विज्ञानमादाय शेत इत्यत्र शयनोपादानयोः कर्तृत्वमित्यर्थः । दिक्त्वनिरूपकं यत्किंचि. दुच्यते । कस्यचिदित्याद्युक्ता युक्तिः प्रकृतेप्यनुकूलेति । यथा बुद्ध्यमावातन्निपन्धनं जीवकर्तृलं न विवक्षितमिति वक्तुं शक्यते तथा तादृशस्थले बुझ्यभावात्सर्वत्रापि न तनिवन्धनं कर्तृत्वमपि तु स्वामाविकमित्यपि वक्तुं शक्यत इति । मनोनन्तरेति शंकरभाष्यव्याख्याने द्रटव्यम् । वाग्बुद्ध्योः पूर्वोत्तरक्रमान्मनोरूपवेदरूपवागनन्तरं विज्ञानरूपयुद्धेः पाठात् । वाक्येति विज्ञानं धुद्धिमतभेदेन जीव इति केन व्याख्यानेन भाव्यमिति विमर्श विज्ञानं देवा इति वाक्यशेपः प्रवर्तते । एवेति जीवानां प्रथमजवाभावादेवकारः । प्रसिद्धति 'ब्रह्मा देवानां प्रथमं संयभूव'इति कोशे प्रमात्मबुद्धि- मनसामैकार्थ्यात् । उत्तरेति उत्तरं च उत्तरमसास्तीत्युत्तरि चोत्तरोत्चरिणी तयोः क्रम इत्यर्थः । यज्ञ इति ब्रह्मविचाररूपो यज्ञः । याचो ब्रह्म चित्तं बुद्धिः । वाच इति श्रुतौ षष्ठी । स्वप्रतिपाद्य- विषयत्वं चित्ते संपन्धः । चित्तं युद्धिः । वागिति लक्षणया धाग्बुद्धिसाध्यत्वावधारणात् । प्रकरणेति प्रविप्रकरणम् । “मझविदामोति परम्' इत्युपक्रमात् । दुर्यलेति श्रुत्यादिपनमा- णान्तर्गतत्वेन तथा । स्वमते वेदान्ते योगः पूर्वमीमांसाभाष्यकारिकाच्यजितोऽपि परस्य नेत्याशयवन्त आहुः योगेति । निर्यलेति विज्ञानपदे. । रूढियोगमपहरतीति. प्रसिद्धः । योगरू द्विस्तु प्रायणि न तु युद्धाविति भावः । अवयवेति 'तस्स यजुरेव शिरः' इत्यादिश्रुतिवाक्येनैकत्वमविव- क्षितम् । उत्तरमिति ग्राह्यस्य ग्राहकापेक्षायाः ‘स एप जीवो विवरप्रसूतिः' इति वाक्यादुत्तरम् । मनोमयं रूपं ग्रावं, जीवो ग्राहकः । आनन्दमयाधिकरणे मानवर्णिकसूत्रोक्तसंगत्योचरमित्यादि- रित्यपि । एक्कारो बुद्धिव्यवच्छेदकः । यद्यपि यज्ञः श्रुतौ वाचचित्तस्येत्युक्तस्तथापि 'मनः पूर्व- रूपं वागुत्तररूपम्'इति श्रुत्यन्तरात्प्रवचनं यज्ञः पूर्वोक्तोऽपि यज्ञः । यज्ञानां गीतायां पहुविधत्वात् । मागिति आनन्दमयाधिकरणे । ब्रमण इति । तथा च प्रम इव ज्येष्ठं ब्रह्मज्येष्ठम् । मयूर- व्यंसकादिसमासः । ब्राह्मज्येष्ठेति जसो डा । ब्रह्मज्येष्ठानीत्यर्थः । आदिना भवन्तीति श्रुतिशेपः । पाग्युयोरिति । यण्पटितबुद्धिशन्दो न तु पवर्गादिः स ध्वनयति । पकारवकारयोर्षहुपु शन्देषु विपर्यय । यद्यपि पुरिति लेखनेप्येवं भवति तथापि काधनीकरणे शक्तो मणिर्धातु- गणस्स यः। तस्साश्मनां तथामावाकरणेऽपि न हि क्षतिः' इति न्यायो द्रष्टव्यः । उत्तरोत्तरी व्याख्यातम् । तुल्प इति यन्मनसा ध्यायतीति करणत्वपक्षः तत्र श्रुसोविरोधे 'विकल्पा-- धयणादुमयोर्यादिनोस्तुत्य इत्यर्थः । एतदिति औपाधिकं जीवत्वम् ।। ३९ ॥

·१२५ भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । यथा च तक्षोभयथा ॥४०॥ ननु कर्मकराणां कर्तृत्वभोक्तृत्वभेदो दृश्यते तथा कर्तृत्वभोक्तृत्वयोर्मेदो भविष्यतीति चेन्न । यथा तक्षा रथं निर्माय तबारुढो विहरति, पीठं वा । स्वतो वा न व्याप्रियते वाश्यादिद्वारेण वा । चकारादन्येऽपि स्वार्थकारः । अन्यार्थ- मपि करोतीति चेत् तथा प्रकृतेऽपि सर्वहितार्थ प्रयतमानत्वात् । नच कर्तृत्वमानं दुःखरूपम् । पयःपानादेः सुखरूपत्वात् । तथाच सार्थपरार्थकर्तृत्वं कारयितृत्वं घ सिद्धम् ॥ ४०॥ इति द्वितीयाध्याये तृतीयपादे कर्ता शास्त्रार्थवत्यादिति चतुर्दशमधिकरणम् ॥१४॥ परात्तु तच्छ्रुतेः ॥४१॥ (२-३-१५) कर्तृत्वं ब्रह्मगतमेव तत्संबन्धादेव जीवे कर्तृत्वं तदंशत्वादैश्वर्यादिवत् । न तु जगतमिति । अतो, 'नान्योऽतोऽस्ति'इति सर्वकर्तृत्वं घटते । कुत एतत् । भाप्यमकाशः। " यथा च तक्षोभयथा ॥ ४०॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । भेद इति भिन्न निष्ठत्वम् । सूत्रोक्त समाधि व्याकुर्वन्ति नेत्यादि । तथा च उक्तो भेदः प्रायिको, न तु नियत इति न कर्मकरदृष्टान्तेन तयोभिन्ननिष्ठत्वसिद्धिरित्यर्थः। उभयथेति पदं व्याकर्तुमाहुः अन्यार्थमित्यादि । पूर्वपक्षिणोक्तमङ्गीकुर्वन्ति तथेत्यादि । प्रकृत इति शाखप्रणयने । तथाच व्याख्यातान् सर्वान् प्रकारान् क्रोडीकर्तुमयं दृष्टान्तो, न तु खतोऽकर्ता, करणद्वारैव कर्तेत्ये- तावन्मात्रांशे, प्रमाणाभावादित्यर्थः । शेपमुत्तानार्थम् ॥ ४०॥ इति चतुर्दशं कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वादित्यधिकरणम् ॥ १४ ॥ परात्तु तच्छुतेः॥४१॥ जीवे कर्तृत्वं स्वाभाविकमित्यवधारितम् । वत् किं जीवस खावश्येण, उत ब्रह्माधीनतयेति विचारणीयम् । 'पुण्यः पुण्येन' इति, 'एप उ एव' इति विरुद्ध- रश्मिः। यथा च तक्षोभयथा ॥४०॥ भिन्नेति मिन्नौ पाचकपाचयितारौ तन्निष्ठे कर्तृत्व- भोक्तृत्वे तन्निष्ठो भेद इत्यर्थः । तयोरिति कर्तृत्वमोक्तृत्वयोः । शास्त्र इति । खयमप्याविर्भूय मुक्ति लोकान् शिक्षयितुमङ्गीकरोतीत्येकादशनियन्धे स्फुटम् । नामसृष्टिर्मुक्तिशास्त्रत्वादुक्ता । तथा चेति प्रकृतस्य शास्त्रप्रणयनार्थत्वे च । एवेति जीवदृष्टान्तादेवकारः । करणं बुद्धिः । शेपमिति प्रतिकूलवेदनीयं दुःखम् , अनुकूलवेदनीयं सुखं तत्रेत्येवमुत्तानार्थम् । यद्यप्यानन्दो भोक्ता, तेजः पातृ तथापि तदुभयमात्मेत्यदोपः ॥ ४०॥ इति त्रयोदशं कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वादित्यधिकरणम् ॥१३॥ परात्तु तच्छुते ॥४१॥ पादार्थसंगमनायाधिकरणसंगसै चाहः जीव इति । 'सर्वे जीवा व्युञ्चरन्ति' इति मुण्डकश्रुत्या साकं नान्योतोऽस्ति द्रष्टा' इत्यादिसर्वकर्तृत्वनिषेधकश्रुतिविरोधस्तस्स परिहारात् पादार्थसंगमनं हेतुतासंगतिरधिकरणस्येत्याहुः तत्किमिति । पुण्यः पुण्येनेति । यत्र.पूर्वोक्तानि कारीर्यादिवाक्यानि विषयवाक्यम् । संशयमाहुः पुण्य इति । विरुद्धेति तेन श्रुत्सोविरोधपरिहारादन १. रश्मिकारमते प्रयोदशमिदम् ।

·१२६
श्रीमद्वंक्षासूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा०३ अ० १५ सू०४२
तच्छ्रुतेः। तस्यैव कर्तृत्वकारयितृत्वश्रवणात्। यमघो निनीपति तमसाधु कारयति'
इति 'सर्वकर्ता सर्वभोक्ता सर्वनियन्ता' इति । सर्वरूपत्वान्न भगवति दोषः ॥४१॥
कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिपिद्धावैयर्थ्यादिभ्यः ॥ ४२ ॥
ननु चैपम्पनघण्ययोर्न परिहारः । अनादित्वेन खस्यैव कारयितृत्वादिति
भाग्यप्रकाशः।
श्रुतिद्वयदर्शनेन संदेहात् । तत्र ईश्वराधीनत्वे जीवस्य दुःखभोगासंभवात् कर्मानादित्वस च
कर्तृत्वाधीनत्वात् तदप्यनायेवेति खातव्येणैव कर्तृत्वमिति शङ्कायामिदं सूत्रमित्याशयेन
सूत्रमुपन्यस्य व्याकुर्वन्ति कर्तृत्वमित्यादि । ब्रह्मगतमेव कर्तुत्वं ब्रह्मतादात्म्यादेव जीवे
भासते । तादात्म्यं चाशत्वान्नत कार्यत्वात् अत ऐश्वर्यादिकं यथा भगवत्कृपया पार्षदादिपु
पुंस्त्वादिवत् प्रकटीभवद्भासते तथा कर्तृत्वमपि । अत एव मुक्तानां तत्तत्कार्यकर्तृत्वं श्रूयते,
'इमांल्लोकान् कामानीकामरूप्यनुसंचरन्' इत्यादि । यद्यपि ब्रह्मवादे जडेघप्यंशत्वमविशिष्ट,
तथापि जडनीवयोः परस्परवैलक्षण्याथ तत् तत्र न भगवता प्रकटीक्रियते, यथा पृथिव्यामेव
गन्धो न जलादिम्पिति । अतो ब्रह्मधर्मसैव जीवे संक्रान्तत्वेन जीवस दर्शनादिकर्तृत्वात्
'नान्योऽनोऽस्ति द्रष्टा' इत्यादिश्रुत्युक्तमन्यनिषेधेन ब्रह्मण एव दर्शनादिसर्यकार्यकर्तुत्वं घटते,
सर्वकर्मेति श्रुतिरप्यसंकोचेन ब्रह्मणि संगच्छते । एवंच, 'न कर्माविभागात्' इति सूत्रे यत्
फर्मानादित्वमभ्युपगवं तदपि ब्रह्मधर्मत्वादेवोपपन्नमित्यर्थः । हेतुं व्याकुर्वन्ति तस्यैवेत्यादि । 'स
विधव, स हि सर्वस्य कर्ता' इति, 'ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्वभुक्' इति, 'सर्वमिदं
प्रशास्ति,' 'अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनानाम्' इत्यादिश्रुतिभिः 'सर्वकर्ता सर्वभोक्ता सर्व नियन्ता'
इति । फारयितृत्वश्रुतिस्तूक्तंच । नन्वेवं सर्वकर्तृत्वाद्यङ्गीकारे असमीचीनं प्रत्यपि प्रक्षण एव
फर्तृत्वात् लिष्टकर्मत्वाद्यापचिरित्यत आहुः सर्वेत्यादि । तथाच,
'किं वर्णितेन पहुना लक्षणं गुणदोपयोः ।
गुणदोपरशियॊपो गुणस्तूमयपर्जितः ।।
इत्येकादशस्कन्धे भगवदुक्तान्यायान दोष इत्यर्थः ॥ ४१ ॥
कृतमयमापेक्षस्तु विहितप्रतिपिद्धायैयादिभ्यः ॥ ४२ ॥ तुशब्दव्याख्यान.
मुसेन पत्रमयवारयन्ति नन्वित्यादि । पूर्व कर्मानादित्वमीश्वरस तत्सापेक्षत्वं चाङ्गीकृत्य
रदिमः।
पादायसंगमनं पोयम् । स्वातध्येण प्रसाधीनतया च कर्तृत्वप्रतिपादनाविरुद्धत्वम् । पूर्वपक्षमाहुः
सति । दुःखेति । फलसाधनयोरेकवृतित्वनियमादिति भावः । कर्तृत्वेति कर्तृत्वं कृतिमत्वं
कृतिमत्त्वं च कृतिरेवेति तया । एवेति 'कमके तत्र दर्शनम्' इति जैमिनिसूत्रादेवकारद्वयम् ।
एवेति की कारयिता हरिः' इति श्रुतेरेवकारः । एवेति । 'अंशो नाना' इति वक्ष्यमाणसूत्रादयम् ।
श्रूयत इति तैत्तिरीपके। न जडेत्यादिमाप्यमवतार्य विवृण्वन्ति स्म तत्तप्रेति । अंशत्वं जडे।
अत इति माध्यं विवृण्वन्ति स्म अत इति । इत्यादीति । आदिना 'कर्ता कारयिता' इति श्रुतिः ।
न दोप इति न हि सददिः सजिहां दशन् साहः सागानि ताडयन् दुष्टो मवति तत्राप्यज्ञान
कृतमयसापेक्षस्तु विहितमसिपिद्धार्यपादिभ्यः ॥ ४२ ॥ कर्मेति । तदेजति
नन्योपि नेत्यर्थः॥४१॥

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १२७ पक्षं तुशब्दो निवारयति । प्रयत्नपर्यन्तं जीवकृत्यम् , अग्रे तस्याशक्यत्वात् स्वय- मेव कारयति । यथा पुत्रं यतमानं चालं पदार्थगुणदोषौ वर्णयन्नपि तत्प्रयनाभि- निवेश तथैव कारयति । सर्वत्र तत्कारणत्वाय तदानीं फलदातृत्वे या इच्छा तामेवानुवदति 'उन्निनीपति, अधो निनीपति इति । अन्यथा विहितपतिपिद्धयो- भाष्यप्रकाशा। वैपम्यनैपुण्ययोः परिहारः कृतः । स तु न युज्यते । कर्मानादित्ववत् स्वस्य यत्कारयित्त्वं तस्याप्यनादित्वादित्यर्थः । समाधि व्याकुर्वन्ति प्रयत्नेत्यादि । अयमर्थः । तैत्तिरीय आनन्द- मयप्रशंसाप्रसङ्गे, अथातोऽनुप्रश्ना इत्यादिना अविद्वद्विदुषोः समानैव ब्रह्ममातिरुत कविद्भेद इति प्रश्ने उत्तरत्वेन, 'सोऽकामयत' इत्यादिना स्वस्यैव बहुभवनेनोचनीचरूपेण सर्वसृष्टिमुक्त्वा तत्रानुप्रवेशेन सबैच, 'सच त्यचाभवत्' इत्यादिना अनेकविधं द्वैधीभावं चोक्त्वा, 'सत्यम- भवत्' इति समाप्तौ ब्रह्मरूपत्वं निगमयामास तथा सति सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वे अविशिष्टेप मध्ये, 'स तपोऽतप्यत इत्यादिना तपोरूपस्यालोचनस्यापि सृष्टौ कारणत्वेन कथनाद् यथाधिकार तत्तत्फलं तत्तदधिकारश्च नानाविधस्तत्र कारणं, तस्यापि कारणं नानाविधः स्वभाव इति तत्र फलति । एवं सत्यालोचनानुसारेण वक्ष्यमाणप्रणाड्या प्रयत्नपर्यन्तं जीवकृत्यं, तदपेक्षः सन् , अग्रे पाह्यकृतावुपकरणबाहुल्यमपेक्षितं, तच जीवेन केवलेन संपादयितुमशक्यमवस्तत्सं- पादनद्वारा स्वयमेव कारयति । तत्र दृष्टान्तो यथायालमित्यादि । एवं सति कार्यमानं प्रति रश्मिः। तन्नेजति' इति श्रुतेनिःप्रतियोगिककर्मानादित्वम् । 'अनुच्छिनिधर्मी' इति श्रुत्या धर्माणां तौल्यं वदन्तोऽनादीत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म कर्मानादीति । अत्र कृतप्रयत्नापेक्षस्तु वैपम्यनैधुण्यदोष- रहितो भगवान्कारयिता, फलाय जीवः करोति तं जीवं कारयतीति फले प्रयोजकः इच्छाद्वारा, तत्र हेतुर्विहितप्रतिषिद्धावैयादिभ्य इति । अन्यथा विहितप्रतिपिद्धयोः कर्मणोवैया- द्यापत्तेः । अतो न वैषम्यनैपुण्ये, दोपौ नेत्याज्जीवप्रयत्न एव फलपर्यन्तमस्तु कृतं भगवते- त्याशङ्कायां प्रयनपर्यन्तं जीवकृत्यं विशदयन्ति म अयमर्थ इति । अविद्वदिति विद्वच्छन्दः तेन नन् समासः। तथा सतीति । उक्तप्रकारेण सर्वेषां ब्रह्मत्वे सति । आलोचनस्येति ननु नवमेध्याये द्वितीयस्कन्धस्स तप संतापे इत्यस्य धातो रूपं श्रुतौ तु सोकामयतेत्यस्यामि- च्छाशरीरे एतदेतत् कर्म कारयित्वैतदेतत्फलं दास्यामीति प्रतिजीवं विचारितवानित्यस्मिन्नालोचनं निविष्टमित्येकवाक्यतावस्थितमनेन कथमिति चेन्न । अमालोचनस्य संतापात्मकत्वात् । एकवाक्यतया तथावसायात् । यथेति आलोचनशरीरनिविष्टत्वेन यथेत्यादिः । तत्रेति सृष्टौ । कारणमावि - वकशत्याधारत्वात् अनन्यथासिद्धत्वे सति कार्यनियतपूर्ववृत्तित्वाच । खभाव इति परि- णामहेतुः । फलाधिकारयोः परिणामः । ननु गुणाः कुतो नोक्ता इति चेन्न । गुणव्यतिकर- कारककालप्रसङ्गाभावात् । कर्तृविशेषणं पूरयन्तोऽग्रे इत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तदपेक्ष इति । उपकरणेति गीतोक्तकर्तृपञ्चकम् । केवलेनेति पञ्चसु र्तृषु गीतोक्तेषु केवलेन । तत्समिति कर्तृपञ्चकत्वसंपादनद्वारा । यथा चालमिति । पालस्य इति दृष्टान्तस्य, वृद्धि- यथाबालम् । यथा यथावत् भाष्ये पालटान्तस्य पुत्रदृष्टान्तेन वृद्धियथावद् अध्ययीभावः । 'अव्यय समीपसमृद्धिवृद्धि' इति सूत्रेण समासः । यथायालमिति दृष्टान्तद्वयमादिर्यस्स तझाप्यं ·१२८ श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा०३ अ०१५ सू०४२ चयापत्तेः । अप्रामाणिकत्वं च । फलदाने कर्मापेक्षः । कर्मकारणे प्रयत्नापेक्षः । प्रयत्ने कामापेक्षः । कामे प्रवाहापेक्ष इति मर्यादारक्षार्थ चेदं चकार । ततो न भाष्यप्रकाशः। भगवानेव कारणमिति सर्वत्र वत्कारणत्वाय तदानी प्रयत्नोचरकाले फलदारत्वामिव्यापिका या इच्छा आलोचनाकारान्तःपातिनी तामेव श्रुतिरनुवदति, 'उन्निनीपत्यधोनिनीपति' इति । अतो गुणदोपकथनपूर्वकं चालेच्छानुसारिसामग्रीसंपादके पितरि यथा न दोपः, किंतु बाल- स्वभावे, तथा ब्रह्मण्यपि न दोपः, किंतु जीव एवेत्यर्थः । ननूक्तदृष्टान्तन्यायेनैव कारयंती- त्यत्र किं गमकमित्याकालायां सूत्रोकं, विहितप्रतिपिद्धाचैयादिभ्य इति हेतुं विवृण्वन्ति अन्यथेत्यादि । यद्युक्तन्यायं विहाय केवलं जीवश्वकर्मापेक्षः कारयतीत्येवाङ्गीक्रियते तदा विहितप्रतिषिद्धयोर्यागादिब्राह्मणहननादिरूपयोः कर्मणोययं स्यात् । पूर्वपूर्वजैवकर्मानुसरणे ईश्वरस्य तदधीनतया तेपामेव प्राधान्यात्तव एव दुःखवदप्रार्थितस्य सुखस्यापि सिद्धेः । आदि- पदादप्रामाणिकत्वं च । इदं विहितमिदं निपिद्धमिति बोधकस्य प्रमाणव्यापारस्य वैयर्थ्यात् । अतो विहितप्रतिषिद्धायैयर्थ्यप्रमाणण्यापाराचैयर्थ्यप्रामाणिकप्रेधावत्कृतप्रमाणानुसरणेभ्यो हेतुभ्य इदं ज्ञायते, यत् फलदाने फर्मापेक्ष इत्यादिमर्यादारक्षार्थ तज्ज्ञापकं स्वनिःश्वासरूपं वेदं प्रकटीचकार, यथा लोके राज्यमर्यादारक्षक नीतिशास्त्रम् । ततो, 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्' रश्मिः। यथावालमित्यादि अङ्गमित्यर्थः । एवमिति कारणेपु खेन पञ्चकत्वे संपादने कृते सति । एवेति 'सदेव सौम्मेदमग्र आसीत्' इति श्रुतावेवकार इत्येवकारः । तदानीमित्यस्प विवरणं प्रय- होति । फलदातृत्वे या इच्छा तामनुवदतीत्यत्र भाष्येऽभिव्यापकाधारे सप्तमीत्याशयेनाः फलेति । आलोचनाकारः बहुस्यां प्रजायेय इत्यत्र बहुस्सामिति सोन्तःपाती यस्याः सा आलोचनाकारान्त:- पातिनी उक्तेच्छा । सर्वेयादि भाष्यप्रयोजनमाहुः अत इति । न दोप इति । ननु पालदोपः पितुः स्मर्यतेऽतः कथं न दोष इति चेन्न नात्र पालः स्तनन्धयोऽपितु पूर्वव्यतिरिक्त इति न दोपः । एवेति. मुण्डके. 'सर्व. एव. आमानो व्युपाति' इति. श्रावणातीवरसमापया लोकशरीरांशे दोपो न त्वंशिनि शरीरे तथेत्येवकारः । एवेति एवकारः कर्माधीनेश्वरं व्यवच्छिनति । तत इति पूर्वजीवकर्मन्यः। एवेति गौणमुख्यन्यायात् । दुःखेति । तदुक्तं श्रीभागवते 'तस्यैव हेतोः प्रयतेत कोविदो न लग्यते यद्धमतामुपर्यधः । यलम्यते दुःखवदन्यतः सुखं कालेन सर्वत्र गभीरंहसा' इति । अप्रामाणिकत्वमितिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म आदीति सूत्रीयादिपदात् । पदशन्दप्रयोगः समासावयवसुपोर्लका लुप्तत्वे पदत्वाभावेऽपि शब्दे पदत्वारोपात् व्यपेक्षालक्षण- सामध्यें । अप्रमाणिकत्यमिति भाष्ये प्रमाणेन प्राप्यत इति प्रामाणिकं विहितं प्रतिषिद्धं च कर्म । शपिका प्रत्ययः, न प्रामाणिकमप्रामाणिकम् नन्तपुरुषः । तस्य भावोऽप्रामाणिकत्व- मित्याशयेनाहुः इदमित्यादि । इति योधकस्येति । इत्येवंप्रकारेण विहितत्वनिषिद्धत्वप्र- कारको यो घोषः प्रेमा तत्कर्तुः प्रमाणसेति वक्तव्ये बोधयतीसत्र व्यापारनिष्ठव्यापारविवक्षया प्रमाणव्यापारसेत्युक्तम् । घ्यापारेग व्यापारिणो नान्ययासिद्धत्वमिति नाङ्गीकृतम् । अन्यशास्त्र- स्वात् । हेतुभ्य इति विम्य इत्यर्थः । फलेति । फलदाने कर्मापेक्ष इत्यादिर्या मर्यादेत्यादिः । अत्र प्रवहणे प्रवाहः सर्गपरंपराया अविच्छेदः । तज्ज्ञापकं मर्यादाज्ञापकम् । नीतीति तच ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १२९ ब्रह्मणि दोपगन्धोऽपि । नचानीश्वरत्वम् । मर्यादामार्गस्य तथैव निर्माणात् यत्रान्यथा स पुष्टिमध्य इति ॥४२॥ इति द्वितीयाध्याये तृतीयपादे परात्तु तच्छ्रुतेरिति पञ्चदशमधिकरणम् ॥ १५ ॥ भाग्यप्रकाशः। . इति न्यायेन जीवकृतप्रयत्नानुसरणान्न ब्रह्मणि वैषम्यादिदोषगन्धः । नाप्यनीश्वरत्वम् । मर्यादामार्गस्य तादृशापेक्षावैशिष्ट्यपूर्वकत्वेन स्वयमेव निर्माणादिति । नन्वयमपि न नियमः । 'अह्वयापृतम्' इति, 'ते नाधीतश्रुतिगणाः' इत्यादिवाक्येषु तदनपेक्ष्यैव गोकुलस्थेभ्यः फलदानकथनाच्छुतावपि, 'सुहृदः पुण्यकृत्यां द्विपन्तः पापकृत्याम्' इति कथनादित्यत आहुः यत्रेत्यादि । तथाचेदमपि लोकवत्तु लीलेति न्यायादेव समाहितम् । लोके राज्ञामपि कृपापात्रेपु तथा दर्शनादिति। विद्वन्मण्डने तु, 'स चै नैव रेमे' इति श्रुत्यनुसारेण, यती प्रयतन इतिधात्वर्थमादाय भगवत्कृतो यः क्रीडार्थमुद्यमः सोऽत्र प्रयत्नशब्दे गृहीतः। सिद्धान्तस्तूभयत्राप्येक एव । तेना- वेदं सिद्धम् , फलदाने भगवान् जीवकृतप्रयत्नापेक्षोऽपि न स्वातव्याद्धीयते । तथैवालोचितत्वात् , आलोचनानुसारेण विविधं फलं जीवेभ्यो दददपि, न वैषम्यादिदोपभाग् भवति, सर्वरूपत्वात् । कर्मणामप्यनादित्वं भगवद्धमत्त्वात् । क्वचिन्मर्यादा मिनत्यपि, खतत्रत्वात् । तथोक्तं द्वितीय- स्कन्धसुबोधिन्याम् यत्किचिद् दूपणं त्वत्र दृष्यं चापि हरिः स्वयम् । विरुद्धपक्षाः सर्वेऽपि सर्वमत्रैव शोमते ॥ ४२ ॥ इति इति पञ्चदशं परातु तच्छ्रुतेरित्यधिकरणम् ॥ १५ ॥ रश्मिः। वृहस्पत्यादिस्मृतिरूपम् । इयं वक्ष्यमाणप्रणाडी। तत इति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तत इति । नचेति भाष्यविवरणं नापीति । मर्यादेति भाष्यविवरणं मर्यादेति । माध्वभाष्यश्रुतिमाहुः श्रुताविति तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः पुण्यकृत्याम्' इत्यादिः । अस्याः पुष्टिमार्गीयत्वं तु भगव- दनुगृहीतस्य पुण्यकृत्यायाः भोगाभावेऽपि सुहृदामिनीत्वं पापकृत्याया भोगाभावेऽपि द्विपदामि- नीत्वमितरेषां लेतयोर्भोगादेव क्षय इति न भोगाभावे मोक्षः । तथेति । इष्टदेशपापण- प्रकारदर्शनादिति मतं भेत्तुमाहुः विद्वन्मण्डन इति । गृहीत इति । तेन सुबोधिन्यनुसारि- प्रयत्नः न तु वेदव्यासमतवर्तिवल्लभमतप्रयत्न इति न मतभेदोप्यस्ति । सिद्धान्त इति वैषम्य- नैपुण्यदोपपरिहाररूपः । यति भाष्यतात्पर्यमाहुः कचिदिति । पुष्टिप्रसङ्गास्किंचिदाहुः यत्किंचि- दिति । अन्नेति अत्रशब्दयोः पुष्टिमार्ग इत्यर्थः । स्वयमिति तदात्मानमिति श्रुतेः । एवकारस्तु 'तदात्मान५ स्वयमकुरुत'इति श्रुतेः पुष्टिमात्रविपयत्वात् ॥ ४२ ॥ इति चतुर्दशं परात्तु तच्छ्रुतेरित्यधिकरणम् ॥ १४ ॥ १. रश्मिकारमते चतुर्दशमधिकरणम् । १७ वसू०२० ·१३० श्रीमद्रहासूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा०३ अ०१६ सू०४३ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवा- दिसमधीयत एके॥४३॥ (२-३-१६) जीवस्य ब्रह्मसंबन्धिरूपमुच्यते । जीवो नाम ब्रह्मणोंऽशः । कुतः। नाना- व्यपदेशात् । 'सर्घ एवात्मानो व्युचरन्ति कपूयचरणा रमणीयचरणाः' इति च । ननु ब्रमणो निरवयवत्वात् कथं जीवस्यांशत्वमिति वाच्यम् । न हि ब्रह्म निरंशं सांशमिति वा फचिल्होके सिद्धम् । वेदैकसमधिगम्यत्वात् । सा च , भाप्यप्रकाशः। . अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके ॥४३॥ अधिकरणमवतारयन्ति जीवस्येत्यादि । स्वसंबन्धि तु, 'ज्ञोऽत एवं' इति सूत्रे ज्ञानरूपत्ववोधना- दुक्तम् । इदानीं 'यो यदंशः स तं भजेत्'इति भजनयोग्यत्वं वक्तुं मतान्तरवद् अन्यत्वं परिहत मुक्तिदशायां ब्रह्मत्वव्यपदेशस्य मुख्यवृत्त्वे हेतुं पोधयितुं ब्रह्मानेकत्वं च परिहतुं ब्रह्मसंबन्धि- रूपकथनार्थमिदमारम्यत इत्यर्थः । सूत्रं विवृण्वन्ति जीवो नामेत्यादि । नानाव्यपदेशादिति नानात्वेन व्यपदेशो नानाव्यपदेशस्तसात् , श्रुतौ बहुत्वसंख्या विशिष्टत्वेन कधनाद् ब्रह्मणः सकाशाद् विस्फुलिङ्गवद् विभागकथनाचेत्यर्थः । विद्वन्मण्डने तु नानाविधो व्यपदेशो नानाव्यपदेशः, कचिद् ब्रह्मत्वेन, कचिद्विभक्त- त्वेन, फचिदज्ञत्वेन, फचिच्चिद्रूपत्वेन, कचिदीशितव्यत्वेन, कचिदणुत्वेन, क्वचिद् व्यापकत्वेने. त्येवरूपः । 'अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभू', 'सर्व एवात्मानो व्युचरन्ति', 'ज्ञाज्ञी द्वावजावीशनीशौ', 'विज्ञानपन एचैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय', 'क्षरात्मानावीगते देव एक', 'एपोऽणुरात्मा वेवसा वेदितव्यः, 'तद्वजीवो नभोपमः' इत्यादिषु । तसाद् ब्रह्मणोऽश एव जीवा, न ह्येवं विरुद्धधर्मा- श्रयत्वं कार्यस्य संभवतीत्यपि व्याख्यातम् । अत्रैकदेशिभिर्दर्शनान्तराभिमानिमिव कृतामाशङ्कामनूय निषेधन्ति ननु ब्रामण इत्यादि। रदिमा अंशो नानाव्पपदेशादन्यथा चापि दाशकितयादित्वमधीयत एके ॥ ४३ ।। अयेति एककार्यत्वसंगत्यावतारयन्तीत्यर्थः । तामेवाहुः स्वेति । किमन्यजीवसंवन्धिरूपमिति जिज्ञा- सयाधिकरणावतरणात् । ज्ञोऽन इति । अन्याधिकरणानामेतन्मूलत्वादव्यवहितमधिकरणं परित्यज्यै- तदुपाचम् । स्वं जीवः जीवत्वविशिष्टः विशिष्टे शक्तं जीवपदं तत्संवन्धः समवायोस्सास्तीति जीव- संपन्धिरूपमित्यर्थः । खं स्वीय जीवत्वं वा संवन्धस्तु स एवान्यत्पूर्ववत् । जीयो नामेत्यादीति । भाष्ये व्रमणोंऽश इति छान्दसप्रयोगो बाहुलकात् । नानेति सूत्रे भावप्रधान इत्याशयेनाहुः नाना त्वेनेति । पोधनार्थ त्वलं तेन समासविग्रहो न तु समासघटकः । सर्व इति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म श्रुताविति मुण्डकश्रुतौ । इत्यर्थ इति भाष्ये कपूयचरणा इत्यस्याः निन्दिताचरणा इत्यर्थः । रमणीयचरणाः आत्मानः। नानाविध इति विध इति योधनार्थ न समासपटकम् । एवेति अत्र मायिकजीवव्यवच्छेदक एवकारः । चतुर्यस्कन्धे मायिको जीव इति अन्यमापा । तदुपहितं क्रोधमय इति शारीरकबामणमप्यन्यमापा। एवं विरुद्धति अणुत्वव्यापकत्वरूपविरुद्धेत्यर्थः । अपि व्येति । सूत्राणां सारवद्विश्वतोमुखरवापदार्थसंभावनायामपिः । ननु ब्रह्मण इत्यादीति । अनेनाभासे ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परियूहिवम् ।। श्रुतिर्यथोपपद्यते तथा तदनुल्लङ्घनेन वेदार्थज्ञानार्थ युक्तिर्वक्तव्या। सा चेत् खयं नावगता, तपो विधेयम् । अभिज्ञा वा प्रष्टव्या इति । न तु सर्वविप्लव कर्तव्यः । तत्रैपा युक्ति:- 'विस्फुलिङ्गा इवाग्नेहि जडजीवा विनिर्गता। 'सर्वतःपाणिपादान्तात् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखात् । 'निरिन्द्रियात् स्वरूपेण ताशादिति निश्चयः'। - भाष्यप्रकाशः। निपेधे हेतुं व्युत्पादयन्ति न हि ब्रह्मेत्यादि । युक्तिर्वक्तव्येति यथा न्यग्रोधफलमाहरे- त्यादिः । तपो विधेयमिति 'तपसा ब्रा विजिज्ञासख' इति श्रुतेः । भज्ञा वा प्रष्टव्या इतीति तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्' इत्यादिश्रुतेः। इति प्रकारे एवं श्रौतेन प्रकारेण ब्रह्म ज्ञातव्यं, न त्वेकदेशमादाय सर्वश्रुतिविप्लवः कर्तव्यः । 'योऽन्यथा सन्तमात्मानम्' इति श्रुत्युक्तदोपप्रसङ्गादित्यर्थः । एवं हेतुकथनावश्यकत्वं व्युत्पाद्य श्रुतिसिद्धयुक्तिरूपमंशपक्षाङ्गीकारे हेतुमाहुः तत्रेत्यादि । 'जडजीया विनिर्गताः' इति व्युच्चरणश्रुतौ एतसादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि' इत्युक्त्वा, 'सर्व एवात्मानो व्युञ्चरन्ति' इति कथनात् ते परस्परविलक्षणतया निर्गताः। सर्वत इत्यादि । श्वेताश्वतरे, 'विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोहस्त उत विश्वतस्पात् , संबाहुभ्यां धमति संपतत्त्रावाभूमी जनयन् देव एका इति, 'सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्, सर्वतः श्रुतिमलोके सर्वमाहत्य तिष्ठति,' 'सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्' इति श्रावणाद तथा । रश्मिः। निषेधन्तीत्युक्त्या नन्विति भाष्ये नोश्यार्थे प्रयोग इति ध्वनितम् । न न्विति शब्दद्वयं नकारो निपे- धार्थः । नु स्तुतौ । 'निस्तु नेतरि नुः स्तुत्यां नौस्तयाँ पस्तु पातरि । पवनजलपाने च फो झ. ज्ञानिलोनको.' इसकाक्षरीलममाजपामर आह । तया व महमा निस्वयमबाजीरावर स्तुति- रूपमर्थवादरूपं कथं केन प्रकारेणेति न वाध्यमिति, न चार्थयोर्नन्विति च्छान्दसो वा क्वचिदन्य- देवेति बाहुलकस काप्यदर्शनादत्र कल्पनम् । ब्रह्मवादत्वातु मान्यम् । 'वदेदुन्मत्तवद्विद्वान्'. इति वाक्यात् । चेदिति लिखितव्ये वाच्यमित्यन्यन्त्र भावे मनसो वा ज्ञापकम् । अनाग्रहो वा 'अना- ग्रहश्य सर्वत्र धर्माधर्माग्रदर्शनम्' इत्येतेपामाचार्याणां वाक्याद्भगवदिच्छायां कृतः । परं व्याख्या- तोऽस्माभिः। 'यस्मिन्प्रतिश्लोकमयद्धपत्यपि' इति भावेन भागवतमतीयानामनामहो वा घोध्यः । लेखकप्रमादो वा । न्यग्रोधेति । 'वेतकेतुहरुणेयः' इत्यष्टमे प्रपाठकेऽस्ति । न्यग्रोधफलमत आहरेत्यपि पाठः । श्रोत्रियमिति । 'श्रोत्रियश्छन्दोधीते । ब्रह्मणि निष्ठा भक्तिर्यस्य तं ब्रह्म- निष्ठम् । इत्यादीति आदिना 'अथ ते यदि कर्मविचिकित्सा । वृतविचिकित्सा वा स्यात् ये तत्र ब्राह्मणाः समर्शिनः युक्ता आयुक्ताः अलूक्षा धर्मकामाः स्युः यथा- ते तत्र वर्तेरन् तथा तत्र वर्तेषाः' इत्यस्याः संग्रहः । श्रुतेरित्येकत्वमविवक्षितम् । उपलक्षणं वोक्तश्रुतेः । इतिरिति 'अव्ययादाप्सुपः' इति सूत्रेण न लुक् तत्र कारणमनुकृतिशब्दत्वम् । झुति- सिद्धेति । ननु श्रौतं सर्व तथैव परं तु युक्तिस्तु काचिद्वक्तव्येत्याकालायां तथा । समिति बाहुभ्यामनिसूर्याभ्यां धमति । ध्मा अमिसंयोगे । पानाध्मा' इति धमादेशः । पतत्रै रश्मिभिः । M ·- श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० ३ अ० १६ सू०४३ :"सदंशेन जडा: पूर्व चिदंशेनेतरे अपि । अन्यधर्मतिरोभावान्मृलेच्छातोऽस्वतन्त्रणः' इति ॥ ब्रह्मवादे अंशपक्ष एव । ननु अंशत्वे सजातीयत्वमायाति । श्रुत्यन्तरे पुनर्प्रदाशा ब्रह्मेमे कितवा उत । अन सर्वस्यापि ब्रह्मविज्ञानेन विज्ञानप्रतिज्ञानाद् दाशादीनामपि ब्रह्मत्वं प्रतीयते । तत्कार्यत्व एव स्यादिति चेन्न । अन्यथा चापि प्रकारान्तरेणापि - भाग्यप्रकाशा एवं सृष्टि कारणस्वरूपं चोक्त्वा जडजीववैलक्षण्ये हेतुमाहुः सदंशेनेत्यादि । वैलक्षण्ये क्रमे च विस्फुलिङ्गश्रुतिरेव प्रमाणमिति बैलक्षण्यरूपात कार्यादेवं कारणविभागोऽनुमीयते । ' इममेवात्मानं द्वेधाऽपातयत् ततः पतिश्च पत्नी चाभवताम्' इति श्रुत्यन्तरे तथा दर्शनात् जडजीवयोविरुद्धधर्माधारत्वाभावे युक्तिमाहुः अन्येत्यादि । अन्य आनन्दांशस्तस्य धर्म विरुद्धधर्माश्रयत्वं तस तिरोभावो येषु वादृशाः । तत्र हेतुर्मूलेच्छा, 'प्रजायेय' इतीच्छा ततः अखतन्त्रिण इति स्वतन्त्रो नामावस्तद्वन्तः स्वतन्त्रणस्तद्भिन्ना माझेभ्यो देहादिभ्यो मुक्तम्ये जीवेभ्यश्च भिन्ना इत्यर्थः । तथाचवं श्रुती लोकविरुद्धस्य सर्वतःपाणिपादत्वादेः श्रावणेन ब्रह्मणि निरंशेऽपि लोकविरुदस सांशत्वस्य व्युचरणादिश्रुतियलेनाङ्गीकर्तुं शक्यत्वाद् विरुद्धधर्माश्रयत युक्तिरिति तया श्रुतिमूलकयुच्या ब्रह्मयादे अंशपक्ष एवाद्रियते, तं विहाय केवलं निष्कलथुर्ति पुरस्कृत्यौपचारिकांशत्वकल्पनया सर्वश्रुतिविष्ठवो न कर्तव्यः । ब्रह्मणो लोकविलक्षणत्वादित्यर्थः अंशत्व एव किंचिदाशय सूत्रांशेन परिहरवीत्याशयेनाहुः नन्वित्यादि । अति अस्य श्रुतौ । तत्कार्यत्व एव स्यादिति तेषां ब्रह्मत्वं ब्रह्मकार्यत्व एव युध्येत, घटमृदोरि दाशादिब्रह्मणोईजात्यस्य स्फुटत्वात् । तथाच व्युचरणथुत्युक्तानां प्राणलोकादीनामिवात्मनामा रदिमः। जजीयेति । प्युचरन्तीत्यत्र यि विशेषेण वैलक्षण्येन । अनुमीयत इति कार्य विभक्तं वैलक्ष पयात् , घटपटादिवत् यनैवं तवैवं अनेकपटवदित्येवमनुमीयते । स इममिति वृहदार ण्यके पुरुषविधमाधणेऽस्ति । अपातयदित्यत्र पतनं विभागानुकूलो व्यापार इति तया । जडेति कारणपर्मयोग्ययोः । तद्भिन्ना इति । अस्पतन्त्रिण इत्यत्र भेदो नर्थ इति मावः । 'सतम्र की' इति न व्याख्यातम् । अन्वयासमवादवस्तिरोहितस्यानन्दस्याविर्भावो ब्रह्ममावस्तद्वान्भक्तिला सति स विचिकीर्पितः कर्तृले मुख्यो मुख्यत्वप्रयोजकः सर्वात्ममावस्ततोपि मुख्य इति सोर्थ उक्तः युक्तिरिति 'आगमसाविरोधेन जहनं तर्क उच्यते' इत्यमृतबिन्दूपनिपदः । अहनं विरुद्धधर्माश्रय स्वसेति विरुद्धधर्माश्रयत्वा वोहने लाक्षणिकम् । विरुद्धधर्माणामाश्रय पाश्रयणं यत्रोहन इति पहुचीहिर्वा । ब्रह्मवाद इति भाप्यविवरणं व्रत्मवाद इति । एवेति । अनेकमूतभौतिक देवतिर्यरधनुष्यानेकलोकाहतरचनायुक्तमझाण्डकोटिरूपस्य मनसाप्याकलयितुमशक्यरचनस्यानायासे नोतिसितिमझकरणं न लौकिकमिति माप्येऽशक्यरचनस्पेत्युक्त्यानिर्वचनीयकर्तृत्वायुक्तरेवा अन्यथा नित्याणुपरिमाणकमगपत्संपद्धो जीवोत्र कुत उत्पधेत । लोकेति अनिर्वचनीय स्वात् । इम इति प्रत्यक्षगेन प्रयोगेण । एवेति केवलानां जीवानामप्रत्यक्षत्वात - ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । एके शाखिनो दाशकितवादित्वमधीयते शरीरत्वेन, अंशत्वेन च स्वरूपतः कार्याभावेऽपि प्रकार भेदेन कार्यत्वात् । तथाच न साजात्यम् । आनन्दांशस्य तिरोहितत्वात् । धर्मान्तरेण तु साजात्यमिष्टमेव ॥ ४३ ॥ भाष्यप्रकाशः। कार्यत्वमेवाङ्गीकार्य न त्वंशत्वमिति शङ्कार्थः । प्रकारान्तरं विवृण्वन्ति एक इत्यादि। सात् कार्यत्वं, यदि दाशादीननूध ब्रह्मत्वं विघीयेत विधीयते तु विपरीतम् , अतो ब्रह्मण एव शरीरत्वं तन्निविष्टत्वं च इम इत्यनेन सजीवानामेव देहानां परामर्शात् । तन्निविष्टत्वं चांश- द्वारैव संभवति यथा चन्द्रमसो जलादिपु वढेरयापिण्डादिषु । अत एके शाखिनो ब्रह्मणो दाशकितवादित्वं शरीरत्वेन अंशत्वेन चाधीयते अतस्तादृशाननूय विधेयभावान्यथानुपपत्या अंश एच जीवः । नच साजात्याभावो पाधक इति वाच्यम् । जीवस्य स्वरूपतो जन्माभावेन कार्य- वाभावेऽपि ब्रह्मणः सकाशाद् विभागे शरीरप्रवेशतः प्रकारभेदेन कार्यत्वात् । तथाच स्थूल- सूक्ष्मशरीराभिमानान्न साजात्यम् । अभिमानश्वानन्दांशस्य तिरोहितत्वात् तत्तिरोधानस्य च तदर्थप्रयत्नानुमेयत्वात् । अतोऽपि न साजात्यम्, धर्मान्तरेण चिरस्वरूपत्वनित्यत्वादिना तु साजात्यमिष्टमेव, 'सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः' इति मुण्डके श्रावणात् । अतः साजात्याभाव- स्थान्यहेतुकत्वाद् वस्तुतः साजात्यस्य सत्त्वादेतच्छृतिविचारेऽप्यंश एव जीव इति परि- हारग्रन्थाशयः ॥ ४३॥ रश्मिः। ध्यवच्छेदक एवकारः । एक इति"...एवेति व्याकृतः । वरूपत इति भाष्यं विवरीतु- माहुः न चेत्यादि उपपादितः साजात्याभावः स चांशत्वेन शरीरत्वेन ब्रह्मसाजात्यं नास्तीति प्रत्ययगम्यः अंशत्वे बाधकः सजातीयविजातीयवगतद्वैतवर्जिते विजातीयसत्तामावात् । भाष्यं विवृण्वन्ति स्म जीवस्येति । विभाग इति व्युचरणरूपे सति । प्रकारेति 'अनिले जननं नित्से परिच्छिन्ने समागमः' इत्यत्र समागमरूपप्रकारभेदेन तथेत्यर्थः । स्थूलेति । अस्मा- देतोरंशत्वेन शरीरत्वेन च न ब्रह्मसाजात्यम् । अभिमान इति । ननु विद्वन्मण्डने आनन्दा- शतिरोभावस्तु जीवमावप्रयोजक उक्तोत्र त्वभिमानः प्रयोजक उक्त इति चेन्न । अनुभवानुरोधादु- तम् । ज्ञानतिरोभावाद्देहायहबुद्धिरिति विद्वन्मण्डनं तु शास्त्रानुरोधात् 'नाहं किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्'इति शास्त्रम् । अनुमेयेति । अनुमातुं योग्यमनुमेयम् । जीवः आनन्द- तिरोभाववान् , तदर्थप्रयतनात् , देवदत्तवदिति । अतोऽपीति अपिशब्देन प्रकारभेदो प्रायो य उक्तः । चिदिति आदिना सत्त्वं 'सदेव सौम्य'इति श्रुतेः । द्वितीयस्कन्धनवमेध्यायेप्युक्तम् । एवेति सर्वसंमतत्वादेवकारः। सरूपा इति समानरूपाः सजातीया इत्यर्थः । पादार्थसंगमनायापि साजात्यासाजात्यबोधकश्रुतिविरोधं परिजहः अत इति । अन्येत्यादि एके शाखिन इत्युक्त्यान्यद् अंशत्वं शरीरलं तहेतुकत्वात् । एतच्छुतीति तयोः 'यथाः क्षुद्राः' 'ब्रह्मदाशाः' इसेतयोः श्रुत्यो- विचारेपीत्यर्थः । एवेति उक्तमायादेवकारः । तेन मुण्डकस्था ययाग्नेरित्यादि प्रहदाशा इत्यादि विषयवाक्यम् । जीवा अंशा वा सशरीरा वेति संशयः सशरीरा जीवा औपाधिकजीवत्वादिति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तस्तु एतच्छुतिविचारेप्यंश एव जीव इति ।। ४३ ॥

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा०३ १०१६ सू०४४-४६ मन्त्रवर्णात् ॥४४॥ 'पुरुष एवेद सर्वम्' इत्युक्त्वा, 'पादोऽस्य विश्वाभूतानि' इति भूतानां जीवानां पादत्वं, पादेपु स्थितत्वेन वा अंशत्वमिति ॥ ४४ ॥ अपि सर्यते ॥४५॥ चेदे स्वतन्त्रतया उपपाद्य चेदान्तरेऽपि तस्यार्थस्यानुस्मरणम्, 'ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः' इति ॥ ४२ ॥ प्रकाशादिवन्नवं परः ॥४६॥ जीवस्यांशत्ये हस्तादिवत् तददुःखेन परस्यापि दुःखित्वं स्यादिति चेन्न । एवं परो न भवति। एवमिति प्रकार भेदः। द्विष्टत्वेनाऽनुभव इति यावत् । भाष्यप्रकाशः। मन्नवर्णात् ॥ ४४ ॥ श्रुत्यन्तरसंमति दर्शयितुं हेत्वन्तरं चदतीत्याशयं स्फुटीकुर्वन्ति । पुरुष एवेत्यादि । पुरुषसूक्तव्याख्यानाऽध्याये, 'पादेषु सर्वभूतानि पुंसः स्थितिपदो विदुः' इति व्याख्यानात् पक्षान्तरमाहुः पादेवित्यादि ॥ ४४ ॥ अपि मर्यते ॥ ४५ ॥ अर्थस्तु स्फुटः ॥ ४५ ॥ प्रकाशादिवन्नैवं परः॥४६॥ एवं त्रिभिर्जीवस्यांशस्वं निर्याशत्वे प्राप्तान् दोपान् परिहरतीत्याशयेन सूत्रं व्याकुर्वन्ति जीवस्येत्यादि । अंशत्वे हस्तादिवदिति । हस्तादि- पदंशत्व इत्यन्वयः । परिहारं व्याकुर्वन्ति । एवं पर इत्यादि । अत्र, नैवं पर इति निषेधेन प्रकारभेदो योध्यते, तेन तद्धेतुभूतः प्रकारोऽपि मेदकत्वेन सूच्यते, तथाच यसात् परो जीव- वन तसाजीववद् दुःखी नेति । तथा सत्येवमिति जीवनिष्ठः प्रकारभेद उच्यते । स च दुःखे द्विष्टत्वेनानुभवरूपः । स तु परस्य नास्ति, किंतु प्रियत्वेनानुभवरूपः । अतः परोज्न्यथा । रदिमः। मत्रवर्णात् ॥ ४४ ॥ पादत्वमंशत्वमिति श्रुत्यन्तरेत्यादिः । पुरुप एवेत्यादीति । इदं परिदृश्यमानं जगत् अस्य पुंसः पादो विश्वानि भूतानीत्यर्थः । पुरुपेति श्रीमागवते द्वितीयस्कन्ध इत्यादियोध्यः । पादेष्विति । अत्र विशेपो ज्योतिश्चरणाधिकरणे विवृतः। पक्षेति पादाधिकरणपक्षमाहुः ॥४४॥ अपि सर्यते ॥ ४५ ॥ स्फुट इति । भाष्ये वेदान्तर इति इतिहास इत्यर्थः । 'इतिहासपुराणं वेदानां पञ्चमो वेदः' इति श्रुतेरित्येवं स्फुट इत्यर्थः ॥ ४५ ॥ प्रकाशादिचन्नैवं परः ॥ ४६ ॥ ननु भाष्य एव, परो नेति परे, नकारान्वयो मातीत्येवमिति । प्रकारभेद इति भाप्यं कथमित्याकाङ्क्षायामाहुः अत्र नैवं पर इति । नकारार्थो भेदः एवमार्थप्रकारस्तस्स प्रकारस्य प्रतियोगितासंबन्धेन नकारार्थेऽभेदेऽन्वयः । एवं प्रकार- भेदस्तदाहुः प्रकारेति । तत्विति नकारार्थभूताभावहेतुमूतः । अमावज्ञानस्य प्रतियोगि- ज्ञानाधीनत्वात् । भेदकत्वेन ब्रह्मणः सकाशाद्भेदकत्वेन । एवमितीति व्याख्येयम् । एवमिति श्रीवनिष्ठः प्रकारस्तस्स भेद इत्येकदेशान्वयः चैत्रस्य गुरुकुलमितिवत् । नकारार्थस्य प्रकारप्रति- योगिलं भाष्ये तु परप्रतियोगिलं नकारार्थस्सेत्साशकापास्ता । नैवं पर इत्यन्वयानीकारात् । स चेति प्रकारभेदः । द्विष्टस्येनेति प्रतिकूलवेदनीयत्वेन । भेदेन सहानुभवामेदान्वयासंभवादपान्तम् । -

·,
भाष्यप्रकाश-गि-परियुदितम् ।
१३५
अन्यथा, सर्वरूपत्वात् । कुत एवं तत्राह । प्रकाशादिवत् । 'नाग्नेहि तापो न
हिमस्य तत् स्यात्' इति । प्रकाशग्रहणं धर्मत्वद्योतनाय । दुःखादयोऽपि ब्रह्मधर्मा
इति । अतो द्वैतवुद्ध्या अंशस्यैव दुःखित्वं, न परस्य । अथवा प्रकाशः प्रकाश्य-
दोपेण यथा न दुष्टः। रूपस्यापि तदंशत्वादिति ॥ ४६॥
माप्यप्रकाशः।
तत्र हेतु: सर्वरूपत्वादिति । तथाच पूर्वसूत्रे यथा दाशकितवादिरूपस्तथान दुःखरूपोऽपि,
अतो दुःखे दुःखत्वेन भानरहितत्वात् परो नवमित्यर्थः । न हि स्वस स्वसिन्नप्रियत्वं भासते ।
ननु फुत एवमवगम्यते, तबाह प्रकाशादिवदिति । यथा प्रकारात्यादयो धर्मा नामिदिमा-
दीनां दुःखद्विष्टत्वबुद्धिजनकास्तथा दुःखमपि परस्य न दुःखजनकं, न या द्विष्टत्वानुभव-
जनकमित्यर्थः । वाक्यं तु एकादशस्कन्धे मिक्षुगीतास्थम् , 'कालस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्
किमात्मनस्तन तदात्मकोऽसौ । नाग्नेहिं तापो न हिमस तत् स्यात् क्रुद्धयेत कसै न परस्य
द्वन्द्वम्' इति अत्र परस्येतिपदस्यांशिन इत्यों पोध्यः । दुःखादीनां ब्रह्मधर्मत्वमानन्दतिरोभाव-
रूपत्वात् । 'आविर्भावतिरोभावी शक्ती पै मुरवैरिणः' इति वाक्येन तिरोभावस्य भगवद्धर्म-
त्वादिति । ननु तर्षम्यादिवदिति कुतो नोक्तं तत्राहुः प्रकाशेत्यादि । तथाचाम्यादि-
वदित्युक्ते सामर्थ्य विशेषादेव प्रकारमेदो घुध्येत, न तु धर्मधर्मिभावात् , अतस्तद्बोधनाथं तथा
नोक्तमित्यर्थः । एतस्य पक्षस्य दुरूहत्वेन लिटत्वात् पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । रूपस्स
प्रकाशांशत्वं तु, 'सूर्यश्चक्षुस्तथा रूपं ज्योतिपो न पृथग् भवेत्' इति द्वादशस्कन्धे उक्तम् , तथाच
सौरा प्रकाशो रूपप्रकाशक: प्रकाश्यं रूपमपि तदंशस्तथापि तद्दोपेण यथा प्रकाशस्य न दुष्टत्वं
तथा जीवस्वाभिमानादिदोपनासेऽपि न परस्य तद्दोपवत्वमित्यर्थः । कचित्तु पापस्यापि तदंश-
त्वादिति पाठः । वदा स्वादिपदेन सूत्रे पापं ग्राह्यम् । तथाच 'धर्मः स्तनोऽधर्मपथच पृष्ठः' इति
पाफ्यात् पापं विराजोऽशः । तसाद् यथा विराजो न दुःखं तददित्यर्थी वाच्यः ।। ४६ ।।
रश्मिः।
द्विएत्वेन योनुभवो द्विष्टज्ञानं तेन रूप्यते व्यवहियते उक्तज्ञानविषय इत्यमेदान्वयः । यद्वा प्रकारमेदः
प्रकारविशेषः । 'मेदो द्वैधे विशेपे स्यात्' इति विश्वात् । मेदोऽमाव इति नैयायिकाः । तेनानु-
भवेनाभेदान्वयः सुष्ठु भाष्ये संगच्छते । यद्वा तद्धेतुभूत इत्यस्य प्रकाशस्थस्य प्रकारविशेपहेतुभूतः प्रकारः,
सामान्यप्रकार इत्यर्थः । भेदकत्वेनेत्यस्य विशेषकत्वेनेत्यर्थः। भिदिर विदारणे । यत्किंचिदज्ञानवि.
दारणे विशेषक इति यावत् । 'विशेषकः सात्तिलके विशेपावाहकेपि च इति विश्वः । अन्यथेत्यादि
माप्यं विवरीतुमाहुः स स्विति । अन्ययेति भाप्यं प्याकुर्वन्ति स्म अत इति । अन्यथेति । इदं
भाष्य । प्रियत्वेन द्विष्टानुभयः प्रकारः परस्य सर्वसमत्वात् न द्विरत्वेन द्विष्टानुभयः । ईश्वरे द्विष्टानुमावस्तु
नास्ति । भातं तपः सत्यं तपः' इति श्रुतेः । द्वितीयस्कन्धनवमाध्याये तप संताप इत्यस्य ग्रहणात् ।
अत इति समत्वात्सर्वरूपत्वाद्वा इति । कृत इत्यादि भाप्यं विवृण्वन्ति स्म ननु फुत इति ।
प्रकाशेति आदिशन्देन विपम् । अग्निर्हिमेति आदिना सर्पः । दुःखेति दुःखे दिएत्वयुद्धे-
जनकाः । इत्यर्थ इति अर्थः श्रीधयां स्फुटः । सामध्येति स्वभावमिद सामर्थ्य यदन्ति । धर्मति
तवृत्तित्वं धर्मत्वम् । अत इति दधिदुग्धवद्र्पपटवञ्चेति दृष्टान्तसत्त्वाय । पापस्येति पाठः । रूपस्येति
पठित्या याचस्युः रूपस्येति । विराजोश इति परंपरया पोध्यः पृष्टांगत्यात् ॥ ४६॥

·भीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [भ०२ पा०३ १०१६ सू०४७-४८ स्मरन्ति च ॥४७॥ स्मरन्ति च सर्वेऽपि ऋषयोंऽशिनो दुःखसंपन्धं सरन्ति । 'तत्र यः परमात्मा हि स नित्यो निर्गुणः स्मृतः। न लिप्यते फलैचापि पनपत्रमिवांभसा ॥ इति । 'कर्मात्मा त्वपरो योऽसौ मोक्षवन्धैः स युज्यते'। 'एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुखेन पाए'। चकारात्, 'तयोरन्यः पिप्पलं खाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति' ॥४७॥ अनुज्ञापरिहारौ देहसंबन्धाज्योतिरादिवत् ॥४८॥ ननु जीवस्य भगवदंशत्वे विधिविपपत्वाभावात् कर्मसंयन्धाभावेन कथं भाष्यप्रकाशा स्मरन्ति च ॥ ४७ ॥ स्मरन्ति च अपय इति ग्रहणकमग्रे व्याख्यानम् । निर्गुण इति प्राकृतसंसर्गशून्यः । एकस्तथेति थुतिस्तु कठवल्लीस्था । एतत्पूर्वार्द्ध तु, 'सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुपैयदोपैः' इति । द्वितीया श्वेताश्वतरस्था । एतत्पूर्वाद्ध 'डा सुपर्णा' इत्यादि । तया विरुद्धधर्मवत्वं भेदयजीवपरमात्मनोः सिद्ध्यति । एवं सत्रद्वयेन एको दोपः परिहतः । पूर्वश्रुती चाक्षुपरित्यस्य तत्तचा संबन्धिभिस्तिमिरादिभिरित्यर्थः ।। ४७ ॥ अनुज्ञापरिहारी देहसंवन्धाभ्योतिरादिवत् ॥ १८ ॥ पुनर्योपान्तरमाशय परिहरतीत्याहुः नन्वित्यादि । अयमर्थः । 'कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्' इत्यत्र ब्रह्मण आप्तकामत्वेन फलानुपयोगाअडस च झानाधमावेन कर्मकरणस्थाशक्यत्वाद् विधिनिषेधशास्त्रमनर्थकं स्यादिति, तत्परिहारार्थ जीवस्य विधिनिषेधविपयतया कर्तृत्वमङ्गीकृतम् । अंशत्वे तद्विरुध्यते । भगवत इस जीवस्यापि तथात्वस्याऽवश्यवक्तव्यत्वेन कथं फलसंवन्धः । तथाच विधिनिषेधयर्थ्य- रश्मिः। मरन्ति च ॥४७॥ ग्रहणफमिति बार्तिकमेवेदं भाष्यप्रकाशम् । पनन्तं पुंसी- स्सस्स लौकिकत्वात् सूत्रापेक्षितं ग्रहणयतीति प्रह्लक सूत्रपमिति यावत् । अग्र इति । ननु शेविवरणमृपय इति तत्कुतो न व्याख्यानमिति चेत्सत्यम् । व्याख्यानतो विशेषप्रतिपतिनहि संदे- हादलक्षणमित्यभियुक्तोक्न व्याख्यानम् । प्राकृतेति प्राकृतगुणशून्यः । गौणनात्मशम्दात्' इति सुधात् । एक इति । ननु स्मृत्युपन्यासे कुनः श्रुत्युपन्यास इति चेन्न, सर्व इत्युक्तत्वेन सर्व- शानसामावात् सर्वस्मृतिमूलश्रुत्युपन्यासमन्तरा निर्वाहामावात् । चक्षुरिति आधिदैविकम् । पाणेति दुरस्यलशवरजस्खलादिदर्शनमाषणजदोपैः । द्वा सुपणेति । 'द्वा सुपर्णा सयुजा साया समान वृक्षं परिपस्खजाते' इति । विरुद्धेति पुरुषत्वसुपर्णवरूपविरुद्धर्मवत्त्वम् । अन्यपदेन मेदश्च । अभिचाकशीति पश्यति । एक इति दुःखसंपन्धित्वरूपः । तिमिरेति पादिशन्देन दुष्टस्यलेखादिदोपास्तेन दुष्टेत्यादिना पूर्वमुक्ताः ॥ ४७ ।। अनुज्ञापरिहारी देहसंयन्धाजपोतिरादिवत् ॥४८॥ तधात्वस्येति कर्म- ·, “भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १३७ फलसंवन्धः । जीवस्य च पुनरनेकदेहसंबन्धात् कः शुद्रः, का भायति ज्ञानमय- शक्यमतः कर्ममार्गस्य व्याकुलत्वात् कथं जीवस्यापि दुःखित्वमित्याशङ्ख्य परिहरति । अनुज्ञापरिहारौ विधिनिषेधौ, जीवस्य देहसंवन्धाद् यो देहो यदा गृहीतस्तत्कृती । यथा शवाग्निश्चण्डालभाण्डसमुदकं तद्घटादिश्च परिहियते। एवमुत्कृष्टं परिगृह्यते । तथा जीवेऽपि देहसंबन्धकृतः । संवन्धश्चाध्यासिको भगवत्कृतश्च । आध्यासिको हि ज्ञानान्निवर्तते । द्वितीयो भगवतैव । जीव- न्मुक्तानामपि व्यवहारदर्शनात् । श्रुतिस्तु भगवत्कृतसंबन्धमेवाश्रित्याग्नि- होत्रादिकं विधत्ते। अन्यथा विद्यां खज्ञानं च योधयन्ती कर्माणि न विद्ध्यात् । भाष्यप्रकाशः। तादवस्थ्यात् तत्पत्रव्याघातः । किंच । शास्त्रस्य जीवाधिकारकत्वाञ्जीवस्य चानेकदेहसंबन्धात् को जीवः शद्रः, का भार्येति ज्ञानमप्यशक्यम् । तदज्ञाने, 'ऋतौ भार्यामुपेयात्', 'न शूद्राय मतिं दद्यात्' इत्याद्यनुज्ञापरिहारविपयज्ञानाभावः। अतः कर्ममार्गस्य व्याकुलत्याद् विहित- निपिद्धाव्यवस्थितौ कथं जीवस्यापि निपिद्धफलभूतं दुःखित्वमिति द्वयमाशक्य परिहरतीति । परिहारं व्याकुर्वन्ति अनुज्ञेत्यादि । सत्यं, जीवस्य यद्यपि भगवदंशत्वान स्वरूपतो विधिनिषेधविषयत्वं, तथापि तत्तदेहसंवन्धकृतमागन्तुकं तद् भवत्येव, यथारयुदकपृथिवीनां खतो विध्यायविषयत्वेऽपि शवादिसंवन्धानिषेधविषयत्वं, श्रोत्रियादिसंवन्धाच विधि- विपयत्वं, तद्वदस्यापि देहसंवन्धाजाते तसिंस्तत एव तत्फल संवन्धस्यापि सौकर्येण तयोरपि सार्थक्ये सति न शास्त्रार्थवत्वसूत्रव्याहतिर्न वा कर्ममार्गव्याकुलता येन दुःखित्वायनुपपत्ति- रित्यर्थः । ननु देहसंबन्धेन विधिविपयत्वे देहसंबन्धस्याज्ञानकृतत्वाच्छास्त्रस्याप्यज्ञाधिकार- कत्वं सिद्ध्यति, अज्ञानं च युधुपाधिकस्पैच, न तु खत इति, शास्त्रार्थवचसूत्रन्याहतिर्न परिहता भवतीत्याराकायामाहुः संयन्धश्चेत्यादि । स्वज्ञानमिति साङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' रश्मिः। संबन्धागावस्स । त्वस्येति लोकाश्रयणात् । तथेत्येतावतैव चारितार्थ्यात् । तत्सूत्रेति कती शालेति सूत्रस्य व्याघातः । जीवस्येतिभाष्यं हेतुपूर्वक विवृण्वन्ति स्म किं चेत्यादि । द्वयमिति जीवस्य दुःखित्वमपिना भगवतो दुःसित्वं चेति द्वयम् । श्रोत्रियेति श्रोत्रियश्छन्दोधीते यः सः । तस्मिन्निति विधिविषयत्वे । बुद्धीति जीवो विशेष्यम् । निरुपाधिकव्यवच्छेदक एवकारः । न परीति । बुद्धौ कर्तृत्वस्य पर्यवसानाजीवे चापर्यवसानाच्छास्त्रार्थवत्त्वस्स युद्ध्यवसितत्वेन न परिहता भवतीत्यर्थः । संयन्धश्चेत्यादीति जीवन्मुक्तानामपि देहेन समं व्यवहारदर्शनादाहुः भगवत्कृतश्चेति अध्यासाख्यसंवन्धाभावेपि भगवत्कृत ऐच्छिकः । ज्ञानादिति नाहं किंचित्करोमीत्याधुक्रज्ञानात् । व्यवहारेति प्रवचनादिव्यवहारदर्शनात् । एवेति आध्या- सिकसंयन्धव्यवच्छेदकः । श्रुतीनामात्मत्वेनाध्यासामावात् । अन्यथेति देहायध्यासरहितानां १०म०ए.र.

·भीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [१०२ पा० ३ ० १६ सू०४८ शान्दशानस्य पूर्वमेव सिदत्यात् । फषं सिधद यायजीवं विद्ध्यात् । न्यासोऽपि देहसंपन्ध एव ।। ४८॥ भाग्यप्रकाशः। इत्यादिमिः स्वार्थमानम् । पूर्वमेव सिद्धत्वादिति अध्यापनाध्ययनविधियां कृतेऽध्ययने तत्काल एव सिद्धत्वान् । तथाच कामाधिकारको विधिविधासोपजननार्थोऽज्ञाधिकारको भवतु नाम, यावजीवादिरूपो नित्यविधिस्तु नाज्ञाधिकारकः, अतो न शास्त्रार्थवचव्याघात इत्यर्थः । ननु यापजीवविधियेनानिपरलदा, 'यदहरेव पिरजेचदहरेव प्रव्रजेत्' इत्यादिसंन्यासविधि- वैषम् । अतो नेयं पयसा युक्त्यत आहुः न्यासोऽपीत्यादि । तथाच जरामर्यामिहोत्रस तत्रापि संभवान वपर्यम् । ये पुनर्गमभूता आदितः साधनसंपत्त्या वा देहसंपन्धं नानुमंदघने, 'देवादपंतमुत देवपशादुपतम्' इति न्यायेन देहं धारपन्ति पूर्णा एव शानिनस्तेषा र शुकादियन् मत एप तत्र तत्र प्रश्न विधिनियतत्वम् । अत एव, 'यं प्रमजन्तमनुपेतमपेतकृत्यम्' इनि, 'पापडायनार्मामाः' इति, 'सरं परन्ति मुनयोऽपि न नयमानाः' इति 'योगेधरस भरतो नासापोऽपि निपामफः' इत्यादीनि वाक्यानि, दत्तात्रेयस्य प मार्कण्डेयपुराणे खराचरण- मिति सर्व संगपटने । अतो, न फोपि दोप इत्यर्थः ॥ ४८॥ रहिमः। भगवरफनमंपन्धपता कर्माकरणे । सार्धति । सशानमिति भाप्पे वशन्द आत्मीयवाचक इति भापः । गाये जीरन्मुकानां शादज्ञानेनाप्पासनिवृत्या श्रुतिः फर्माणि पोधयिप्यतीत्याशझायागाः शादी । पाने । तत्काल इति अष्टादिनाध्ययनाध्यापनकाले । तदुक्तं परस्पराभिनन्दन नापः स्फुरतीति । एवेति 'पप यदि ते कर्मविचिकित्सा या पृतविचिकित्सा पा सात् ये वन प्राममाः ममानिनः सुगा पापुकाः अदक्षा धर्मकामाः स्युर्यथा ते तत्र यर्तेरन् तथा सम बनेपाः' ही भुरेपकारः । पौकियो हि पदार्थः' इति तेविमर्शिनः परमात्मप्रसादयन्तः । शिमल- भगति प्रसो भीनिकेतने' इति वाक्यात् विमर्शनार्थज्ञानमिति । माप्ये फपः मिलादि । उक्तलोनिवृताविपाकर्ममा कार्य भुतिरित्यत्याधुक्तप्रकारातिरिक्तप्रकारेण सिद्धयादित्यादिः । विनाविपाकर्मना सामायिधारमपमापन दिना पारीयममिहोत्रं जुट्टयादिति विरद्धं याय- दार फर्म रिदमादित्यः । मामिहोपं होतीखनयामिदोवविधानेन यावीयमनिहो जुहुयादिति मासंगिविरपि तु गुपविशिवजीवत्वविधिः दा होतीनियत् । अतः श्रुतिस्तु भगवान संपन्यमित्यादिः । तदा पनि कर्मणां विपाधानखेयम् । पामेलादि । प्रवृत्तं प निवृतं च राम प्रारम् ‘फरातिरिय नृपां न पो रोचन परम्' इति वाफ्यात् । तगाहुः पिश्चा मंनि । शानिपर इस मानिकपरः । पत्र देदमंपन्धो मगारतो प्रायः । अपिनामिहो पादित प्यास्तोलाः तथा अति । बरामर्याग्निदो महानारायणोपनिपचन्ते 'तम्म विदुषो समसारमा यजमानः' इलामम्य'एतद बराममनिहोनी मत्रम्' इति ध्रुनेः । तत्रापति गन्यामेरि। संभपात् चयमयः। महानारायणोपनिषधम्मारधारपूर दारण्योविभूरमि' ही संन्यास- प्रणमादियालोपनया संभपात् । धुनः मन्यासप्रकरणम्यत्वं तुहिनीयस्कन्धद्वितीया याणे 'मि मुगलल मुपोस्न्यिामनि । विधानि विविस्पियत्यम् । योपीति योनि यतले सोरि निमा इन्तः । परति सपाधापीणाम् । न फोपीति प्राणामिहोत्रोपनिषदुरापागानि- पर मेरवारिपु संकापडीविरोधपदोपोर नलयः । यानि विद्धयोः 'पापीयम्' 'परहो मुसोपिरोपपरिहार इति पाहाः ॥ १८॥ m ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । असंततेश्चाव्यतिकरः॥४९॥ ननु देहस्यापि याल्यकौमारादिभेदात् कथं कर्मकाले ब्राह्मणत्वादि, जीवैक्यादिति चेद देहान्तरेऽपि स्यादिति, तनाह देहान्तरे संततिरपि नास्ति । थाल्यादिभेदे पुनः संततिरेका । अतः संततिभेदान्न कर्मणां सांकर्यमिति ॥ ४२ ॥ आभास एव च ॥ ५० ॥ ननु सचिदानन्दस्य ब्रमणोंऽशः सचिदानन्द एव भवेदतः कथं प्रवाहे प्रवेशो भगवतश्च सर्वकार्याणि तबाह आभास एव जीवः । आनन्दांशस्य भाप्यप्रकाराः। असंततेश्याव्यतिकरः॥४२॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । यदन्न देहसंबन्धेन विधिनिषेधव्यवस्थापनं तदयुक्तम् । यसिञ्जन्मनि यो देहो गृहीतस्तस्य देहस्यापि नित्यप्रलयेन पाल्यकौमारादिभेदादाधानादिकमकाले तस्य देहस्साभावेन ब्राह्मणत्वादिकं कथं वक्तव्यम् , तदभावे च, 'यसन्ते ब्रामण आदधीत', 'न बामणं हिस्यात्' इत्यादि विधिनिषेधव्यवस्था दुरुपपादा। अतः कर्मव्याकुलत्वमसमाधेयम् । अथ जीवैक्यानानुपपत्तिरित्युच्यते चेत् तस्य देहान्तरेऽपि तुल्यत्वात् तस्याप्याधानाद्यापत्तिरिति शङ्कायां समाधिमाहेत्यर्थः । समाधि व्याकुर्वन्ति देहा- न्तरे इत्यादि । अर्थस्तूत्तानः । तथाच देहसंबन्धेन समाधौ न कोऽपि दोप इत्यर्थः ॥ ४९ ॥ आभास एव च ॥५०॥ पुनः किंचिदाशय परिहरतीत्याशयेन सूत्रमयतारयन्ति नन्वित्यादि । भगवतश्च सर्वकार्याणीति अत्रापि कथमिति पदं संबध्यते सर्वाणि रश्मिः। असन्ततेश्चाव्यतिकरः ॥४९॥ भाष्ये प्रवाह इति प्रवहणं प्रवाहः सर्गपरं- पराया अविच्छेदः । नित्येति द्वादशस्कन्धोक्तचतुर्विधप्रलयेऽयमपि । 'नित्यदा ह्यभूतानाम् ' इति वाक्योक्तेन । पाल्येति आदिना यौवनवृद्धावस्थे। आधानादीति । आदिनामिहो- मादि........... 'ब्रामणत्यादीति आदिना क्षत्रियत्ववैश्यत्वनिपादस्थपतित्वानि । मामणत्या- दिकं न जातिः । 'विभिनश्यति ब्रह्मत्वं हालाहलहलाहलैः' इति वाक्यात् । अतो देहेन सह माह्मणत्वादिनाशः । आदधीतेति अग्निमादधीत । कर्मेति देहभेदेऽपि कर्मव्याकुलत्वम् । नाम- ण्याभावात् । जीवेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म अथेति । देहान्तर इति नित्यप्रलयविषया. तिरिक्त शूद्रादिदेहे । व्याकुर्वन्तीति सूत्रार्थकथनेन व्याकुर्वन्ति । उत्तान इति । भाष्ये संततिः क्षणिकदेहसंततिः । ननत्यन्ताभावार्यकः चोऽप्यर्थकः । न संततेः असंततेरिति परि- निहितविभत्तया नसमास इत्याशयेन सूत्रव्याकरणं संततिरपीत्यादिना हेतुपचम्या व्यापारे- णान्ययः । संततिप्रामणलोमयप्रतियोगिकासन्तामावनिष्ठसत्तानुकूलच्यापारादित्यर्थः । पाल्या- दीति । विशेषार्थो भेदः । एकेति एकदेहनिष्ठत्वादेका । संततिभेदात् संततिविशेषात् । अव्यतिकर इति सूत्रांश व्याकुर्वन्ति स न कर्मणामिति । फर्मणामनुज्ञापरिहारविपयाणाम् । अनुज्ञापरिहारास्त्यिनुवर्तते । विभक्तिविपरिणामेन स्वविषयलक्षणयान्वयः । सांकय व्यतिकरः शद्रादित्येप्याधानाधारत्तिः । शूद्रत्वादिमिराधानादिसांकर्य सामानाधिकरण्यमिति यावत् । इत्युत्तान इत्सः। न कोऽपीति सांकर्यदोपोपि न ॥४९॥ आभास एव च ॥ ५० ॥ 'सदेव सौम्येदमन आसीत्' इति श्रुतेः सर्वाणीत्यस्सार्थमाहुः ·भीमद्गह्मसूत्राणुभाष्यम् । [१०२ पा० ३ ० १६ सू० ५० तिरोहितत्वात् । चकारादाकारस्याप्यभावः । न तु सर्वथा मतिविम्बवन्मिथ्यात्वं जलचन्द्रवदित्येकस्यानेकत्वे दृष्टान्तः । तथा सत्यध्यासश्च स्वस्य न स्यात् । तत्र वृत्यादिदोपप्रसद्गश्च । अतो न मिथ्यात्वरूप आभासोत्र वियक्षितः॥ ५० ॥ भाष्यप्रकाशः। जडरूपाणि कार्याणि भगवत एवोपादेयानीत्यपि कथमित्यर्थः । कार्येऽप्यंशत्वस्य सवेन प्रसङ्गा- देतदुक्तम् । समाधि व्याकुर्वन्ति आभास इत्यादि । आकारस्येति चतुर्भुजादिरूपस्य भगवदाकारस्य । तथाच यथाऽनाचारी ब्राह्मणो ब्राह्मणाभासः, सूत्रधारकत्वेऽपि ब्राह्मण्या- ख्यदेवतायास्ततस्तिरोहितत्वात् तथा जीवोऽपि एवं जडेऽपि ज्ञेयम् । मायावादिभिर्हि अल- सूर्यकादिवद् प्रलाप्रतिविम्वरूप आभासः स्वीक्रियते, तदसंगतत्वानिषेधन्ति न त्वित्यादि । ननु प्रतिविम्वत्वानङ्गीकारे, 'एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्' इति श्रौतदृष्टान्तविरोध इत्यत आहुः जलेत्यादि । इदं वाक्यं यावदात्मभाचिसूत्रे विचारितमिति, न पुनरनूयते । नन्यस्य प्रतिविम्वरूपत्वाङ्गीकारे को दोप इत्यतस्तमाहुः तथा सतीत्यादि । मिथ्याभूत- स्याध्यासायोगात् तथेत्यर्थः । नियन्धोक्तानि दूपणानि च सारगन्ति तत्रेत्यादि । तत्र वृत्ते- ासुपर्णाश्रुतेरपि विरुद्धयते' इत्यादिकारिकासूक्तानि खयमेव व्युत्पादितानि च, तत्मकाशे, तानि तानि चाऽऽचरणभङ्गे पिद्वन्मण्डनविवरणे च मया सम्यग्विवेचितानीति ततोऽवगन्तव्यानि। अनेन केवलसदंशस्फूर्तावाभासत्वम् । यथाऽनाचारित्रामणे ब्राह्मणाऽऽभासत्वं देहादिमिन्नत्वेन चेतनात्मज्ञाने बहूनां ब्रह्मधर्माणां भानात् प्रतिविम्वत्वम् । आनन्दांशस्थापि स्वौं तु त्रितय. प्राकट्यान्मुक्तिदशायां तु ब्रह्मत्त्वमित्यपि बोधितम् । मिथ्यात्वरूप इति मिथ्यात्वं स्वरूपं यस्य तादृश इत्यर्थः ।।५०॥ रश्मिः । जडरूपाणीति । जडेपु रूपाणीति वा । रूपशन्दोऽजहल्लिङ्गः । अधिकरणेऽस सूत्रार्थस्य संगतिमाहुः कार्यपीति सर्वाणि कार्याणीति भाष्योक्तकार्य स्मृतस्यामासस्योपेक्षानहत्वरूपास- सात् । आभास इत्यादीति आसमन्ताद्भासत इत्यामासः पचायच् अज्ञ इत्यर्थः । एवकारणानन्दय्यवच्छेदस्तमाहुः आनन्दांशस्येति । 'आनन्दांशस्तु पूर्वमेव तिरोहितो येन जीवभावः' इति विद्वन्मण्डनात् । विस्फुलिङ्गादिवर्तुलाकारसत्त्वादाहुः चतुर्भुजेति । आदिना द्विभुज आकारो मात्स्यायाकाराश्य । अत्र 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात्' इति श्रुतेः सर्वरूपस्याम्यतिरूपाण्युपादत्तानि । ब्रामण्येति ब्राह्मण्यादिदेवतावाद उपपादि- तम् । तथेत्यस्सानन्दतिरोभावादित्यर्थः । जीवोऽपि ब्रह्मामासोऽज्ञ इत्यर्थः । एवमिति । जडे तर्वादिप्रतिविम्येपि । तेन चिदानन्दयोर्व्यवस्था । सचिदानन्दस्येत्यादिमाप्ये उक्ता सदंशस नोक्ता साप्युक्तप्राया। सदेवेति श्रुतेः सत्कार्यत्वावश्यकत्वात् । आभासः प्रतिबिम्बः । इत्यादौ साधु- सचये अस्त्यादिप्रयोगस्सावश्यकत्वात्तेन चामासनिष्ठा सत्ता प्रतिविम्बनिष्ठा सत्तेति बोधावश्यकत्वात् । अतः परमवशिष्यते भगवतश्च सर्वकार्याणीति भाष्योचरम् । तदप्येवम् । साक्षात्कार्यवे न तु सर्वधा प्रतिविम्वन्मिथ्यात्वमिति । जलेति । आदिना चन्द्रः । तमिति दोपम् । विवेचिता- नीति । स्वयं विविक्तानि मया विवेचितानि । प्रयोजकणिच् । धातुरनिट । मिथ्यात्वरूप इति ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १४१ । अष्टानियमात् ॥ ५१॥ ईशित्वाय नैयायिकाद्यभिमतं जीवरूपं निराकरोति । नानात्मानो व्यवस्थात इति भोगव्यवस्थया जीवनानात्वमङ्गीकृतम् । तत्रादृष्टस्य नियामकत्वं तन्मते सिद्धम् । देशान्तरवस्तूत्परयन्यथानुपपत्त्या व्यापकत्वं चाङ्गीकृतम् । एवंच क्रियमाणे मूल एव कुठारः स्यात् । सर्वेपामेव जीवानामेकशरीर- संबन्धात् कस्यादृष्टं तद् भवेत् । नच मिथ्याज्ञानेन व्यवस्था । तत्रापि तथा । मचानुपपत्त्या परिकल्पनम् । श्रुत्यैवोपपत्तेः । एतेन विरोधाद् ऋपिप्रामाण्यमपि निराकृतम् ॥५१॥ भाग्यप्रकाशः। अदृष्टानियमात् ॥५१॥ सूत्रप्रयोजनमाहुः ईशित्वायेत्यादि, ईशो नियामको- ऽस्यान्योऽस्तीतीशिवायेत्यर्थः । ननु जीवस्य ईश्वरनियम्यस्त्वं नैयायिकादिभिरप्यङ्गीक्रियत एवेति कुतस्तदर्थ तन्मतनिराकरणमित्याकालायां तत्र तदनुपपत्तिवोधनाय तन्मतमनुवदन्ति नानेत्यादि । तत्रेति भोगव्यवस्थायाम् । सिद्धमिति कार्यमा प्रति जीवादृष्टस्य कारणत्वाशी- कारात् सिद्धम् । देशान्तरेत्यादि सामग्रीसम्वधाने हि कार्यमुत्पद्यते । तत्र सामग्रीमध्ये अदृष्टमपि प्रविष्टमिति देशान्तरे यगोगार्थ यद्वस्तूत्ययते तत्र तददृष्टमवश्यं वक्तव्यम्, अदृष्टं चात्मसमवेतं गुणत्वात्, अतस्तत्रात्माभावे तद्वस्तूत्पत्यभाव इति तदन्यथानुपपत्या तसिन् देशे तददृष्टवदात्मसत्ताऽऽवश्यकीति तेषां च्यापकत्वमङ्गीकृतमित्यर्थः। एवमनूद्य दूषयन्ति एवं चे- त्यादि । भोगव्यवस्थयैतत्सर्याङ्गीकारे जीवनानात्वव्यापकत्वसाधनहेतुभूतायां भोगव्यवस्थायामेव तच्छेदकपणपात इत्यर्थः । अत्र हेतुमाहुः सर्वेपामित्यादि। मिथ्याज्ञानेनेति शरीरेऽह- मित्यभिमानेन । तत्रापि तथेति । सर्वेपामेकसिन् शरीरे संवन्धतौल्ये कथमेकर्सवात्मनोऽहं- ममेत्यभिमानः । विरोधादिति श्रुतिविरोधात् । तथाचाभिमानकारणख निर्वक्तुमशक्यत्वे रश्मिः। भाष्यमपेक्षितमत आहुः मिथ्यात्वमिति । स्वरूपमिति रूपव्याख्यानं न विग्रपटकम् । अत्र 'ऋतेऽर्थ यत्पतीयेत' इति मागवतोक्तमायापक्षो नास्ति । तस्य लक्ष्मणमहात्मजवलमविरचित- त्वेनाधिदैविकमतत्वात् । अस वेदव्यासमतवर्तिवलमाचार्यमतत्वेनाधिभौतिकत्वात् । एतेनापरितोपे श्रीमागवतकरणात् । निवन्ध आध्यात्मिकमतं विष्णुस्खामिमतवर्तिवलमाचार्यविरचितत्वात् । यमुना- एकादि तु स्वमतं निर्गुणं युक्त्या परमार्थस्तत्प्रतिपादकं मुख्यं च । खनामा तु मुख्यत्व- मित्याभियुक्तोक्तेः । इति श्रीवल्लभाचार्यविरचितं यमुनाष्टकं संपूर्णमितीतिश्रीकयनात् ॥ ५० ॥ अदृष्टानियमात् ॥५१॥ इन इति । अन्य इति न विग्रहघटकं किंतु नियामके ईशार्थेऽन्यत्वमात्रमावेदयेत् । मूलं प्रपञ्चयन्ति स्म भोगव्यवस्थेलादिना । एवे- सादि विवृण्वन्ति स्म तच्छेदकेति । मूलभूतमोगव्यवस्थाछेदककुठारस्थानीयदूपणपात इत्यर्थः । एक्कारेण नानात्वव्यापकत्वदूपणव्यवच्छेदः । सर्वेपामित्यादीति । यथा वियति विहङ्गम इति दृष्टान्तः । 'आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः' इति वाक्यात् । एकशरीरं विद-

·१४२
1.श्रीमद्रक्षासूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा०३०१६सू०५२
अभिसंध्यादिष्वपि चैवम् ॥ ५२॥
ननु मनःप्रभृतीनां नियामकत्वात् तेपामीश्वरेच्छया नियतत्वान्न दोष
इति चेन्न । पूर्ववदेव दोपप्रसक्तिः। तादृशेन्धरकल्पना च पूर्वमेव निराकृता ॥५२॥
भाष्यप्रकाशः।
तेन शरीरेण तत्तदिन्द्रियेण तत्तन्मनसा कृतं कर्म सर्वेषां संवन्धतौल्या सर्वकृवं सत् सर्वेषामेव :
तद्भोजकादृष्टं जनयत् सर्वेषां तद्वस्तुभोगाय स्वात् , एवं सर्वत्रेति भोगव्यवस्थामझान्न तया
जीवनानात्वव्यापकत्वयोः सिद्धिरित्यर्थः ॥५१॥
अभिसंध्यादिप्यपि चैवम् ॥ ५२ ॥ विलक्षणमनःसंयोगेनाऽदृष्टव्यवस्थामाशय
परिहरतीत्याशयेन सूत्रमुपन्यस व्याकुर्वन्ति नन्वित्यादि । ननु विलक्षणसंयोगोत्पादकानां
मनःप्रभृतीनामभिमाननियामकत्यात् तेषां चेवरेच्छया नियतत्वान्नादृष्टानियमदोप इति चेन ।
कुतः। अभिसंधिः पूर्वोक्तोऽभिमानस्तस्यादिभूतानि कारणानि, तेप्वपि, एवं पूर्ववदेव विभूना
मात्मनां विलक्षणमनःसंयोगस्यापि तुल्यत्वानियमाऽसंभवदोपप्रसक्तिः। नचेश्वरेच्छया समा-
धानम्, निमित्तभूतेश्वरकल्पनायाः पूर्वमेव निराकृतत्वात् । अभ्युपगमेशपि अनया प्रणाघ्या-
स्यैवादृष्टमुत्पद्यतामितिवदयमेवं भुक्तामित्यण्यात्मवादेऽप्याकारेण तस्यास्तुल्यत्वान व्यापकात्म-
सिद्धिरित्यर्थः ।। ५२॥
रश्मिः।
गमस्येति । शरीरेहमिति । तथा च विहङ्गमशरीरे विहङ्गमाभिमानवदेहाभिमानिनोदृष्टवदा-
स्मनोभिमानेन व्यवस्थेति भाष्यार्थः । ज्ञानाधिकरणमात्मेत्याहुः सर्वेपामिति ॥ ५१॥
अभिसंध्यादिप्वपि चैवम् ॥५२॥ अभिसंधिः संकल्पः, संकल्पोमिसंदधाति
कार्यमभिमानरूपमिति । अभिसंपूर्वकडुपाम् धारणे धातुः । पोः किः । तथा च श्रुतिः ।
'वारसंधिः' इति 'मनःपूर्वरूपं वागुत्तररूपम्'इति । अभिपूर्वकस्स शब्दसृष्टं संकल्परूपं मन
इत्यर्थः । आदिनेच्छादयोभिमाननियामका इत्याशयेनाहुः । यद्वामिसंधिः पूर्वभाष्योक्तोमिमान-
स्तस्यादिषु मनःप्रभृतिष्वपि पूर्ववदोषप्रसङ्ग इत्याशयेनाहुः विलक्षणेति वैलक्षण्यमभि-
शुन्दार्थवैदिकसृष्टिमध्यपातित्वं मनोविशेषणम् । यद्वा विलक्षणो यो मनःसंयोगस्तेन । चिल-
क्षणेति विलक्षणस्य मनसः संयोगसोत्पादकानाम् । मन इति । प्रभृतिशब्देनेच्छादयः ।
तेष्वपीति । यद्वाभिसंधिः पूर्वाभासोक्तमनस्तदादिषु चैवं पूर्ववदेव दोपप्रसक्तिः । पूर्ववदिति
माप्यं विवृण्वन्ति स्म एवमिति । सूत्रीयैवमित्यस्यार्थः । पूर्वयदिति । सौत्रापिशब्दार्थ एवेति ।
सौपचकारार्थमनुक्तसमुच्चयमाहुः विभूनामित्यादि । पिलक्षणेति विलक्षणो मनासंयोग-
स्तस्य । यद्वा विलक्षणं यन्मनस्तस्य संयोगस्तस्स । तादृशेत्याद्यपि भाष्यं चकारार्थ इत्याशयेन
विवरीतुमाहुः न चेति । विद्वन्मण्डनानुसारीच्छाबाद उक्तः । विवृण्वन्ति स्म निमित्तेत्यादि
निमित्तमात्रज्ञानाधिकरणेश्वरकल्पनायाः पूर्वमेय तपाद एव नैयायिकमतनिराकरणसमये । तथा
च परमाणुकारणवादे निराकृतेऽमिन्ननिमित्तोपादानमूतेश्वरो न निमित्तभूतेश्वरः । अभिन्ननिमित्तोपादाने-
श्वरेच्छा तु नियामिकारत्येव । अत्र तुमनुक्ता चकारोक्त्यान्यानुक्समुच्चयोऽयोति स चोक्तः सूत्रा-
रम्मरश्मौ अभिसंधिरित्यादिना । तर्काप्रतिष्ठानसूत्रादाहुः अभ्युपगम इति । यथाहुः अस्मात्सदादय-
मर्थों योद्धच्य इतीश्वरसंकेतः शक्तिरिति । संकेत इच्छान व्यापकेति श्रुयैवोपपत्तेस्तथा ॥ ५२ ॥

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १४३ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ ५३ ॥ आत्मनो विभुत्वेऽपि प्रदेशभेदेन व्यवस्था। आत्मनि तादृशः प्रदेश- विशपोऽस्ति येन सर्वमुपपद्यत इति चेन्न । अन्यस्यापि प्रदेशस्तनान्तर्भवति । तस्यैव चा देहस्य देशान्तरगमने पूर्वदेशस्य त्यक्तत्वात् सोऽशोऽन्तर्भवेत् तिरोभवेदिति ॥५३॥ इति द्वितीयाध्याये तृतीयपादे अंशो नानाव्यपदेशादिति पोडशमधिकरणम् ॥१६॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुभाप्ये द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ २॥३॥ भाप्यप्रकाशः। प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ ५३॥ आत्मनां विभुत्वेपि प्रदेशभेदाङ्गीकारेण दोपसमाधिमाशय परिहरतीत्याहुः आत्मन इत्यादि । अन्यस्येत्यादि । तथाच पूर्ववदेव दोपप्रसक्तिरित्यर्थः । नन्वन्यस्य प्रदेशे स विशेपो नास्तीत्यदोप इत्यत आहुः तस्यैवेत्यादि । सोऽश इति । विशेषत्वेनाङ्गीक्रियमाणो विशेपणांशः, देशान्तरे तस्य प्रदेशस्यामायात् तत् आत्मनस्तिरोहितो भवेत् ततश्च तस्स भोगसासंभव इति न प्रकृतसिद्धिरित्यर्थः । शंकराचार्यमते जीवो ब्रह्मैव, उपाधिभेदादेव भेद इत्यंशत्वमौपचारिकम् । तन्मतं तु प्रागेवासकन्निरस्तम् । किंच । अविद्याभ्रान्तं नहीव जीव इति । यथा संक्षेपशारीरके । 'आश्रयत्वविपयत्वभागिनी निर्विभागचितिरेव केवला' इति । कचिदविद्यावच्छिन्नं चैतन्यं जीव इति । कचिद् अविद्यायां प्रतिविम्वितं चैतन्यं, कचिद् अन्तःकरणे प्रतिविम्बितं, कचिह्न अगुल्यादिसंपर्काचन्द्रादिद्वैताभासबदविद्यातो ब्रमाप्यनेकवदाभासमानं द्विव्यादिसंख्यायोगि रश्मिः। प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ ५३॥ आत्मन इत्यादीति । भाष्यत्वाय खोक्तं वर्णयन्ति स्म आत्मनीति । तादृश इति तच्छन्दार्थ आत्मा दृश्ये यत्र तादृशः प्रदेशः दिशा- माकाशे ब्रह्मशरीरेऽन्तभूतानां संवन्धी देशः प्रदेशस्तस विशेपोऽतादृशात् । उपपद्यत इति 'आकाशो ह वै नामरूपयोर्निहिता' इति श्रुतेरुपपद्यते । अन्यस्येत्यादीति । अन्यस्याकाशस्य 'आकाशशरीरं मा' 'आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः' इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् । दोपेति आत्मनो नामरूपे । शरीरभूताकाशस्स नामरूपे इति द्वित्वदोपप्रसक्तिः। स विशेष इति आत्मवैशिष्टयरूप- विशेषः । तस्यैवेत्यादीति एक्कारेणान्यदेहव्ययम्छेदः क्रियते। सोऽश इतीति सोऽशः अन्तर्भवेदिति स्मार्तः प्रयोगः सूर्यनारायणप्रयोगो या। विशेषणेति तादृशः प्रदेशविशेषोऽस्तीति गाये प्रदेशविशेषनिष्ठा सत्तेति योधात्तथा । तत इति तदनन्तरम् । आत्मनः पूर्वदेशस्तिरोभवेत् । तस्पेति पूर्वदेशस । न प्रकृतेति प्रकृतं सर्वोपपत्तिरूप वस्तु । उपाधीति युद्धिमेदात् । मागे- चेति दराधिकरणादौ । भ्रान्तमिति जीवोपाधिभूताऽविद्यया तमोरूपया यो भ्रमो जीवत्वामावति जीवत्वप्रकारकं ज्ञानं तद्विपयं ब्रह्म जीय एवेत्सन ना जीव एवेति योजना । संक्षेपेति अन्यान्तरमिदम् । आश्रयत्वेति कारिकाध एकादशाक्षरी जातिः । फचिदिति । तत्त्वानुसं- धाने अन्ये । फचिदिति वेदान्तपरिमापायाम् । फचिदिति उक्तग्रन्यान्तरे । कचिदिति शंकर-' ।

·{ श्रीमद्रासूबाणुभाष्यम् । [अ० २ पा० ३ अ०१६ सू० ५६ भाप्यनकाश:1 जीवपदयाच्यमिति । ततश्याव्यवस्थादोपोऽपि । एते च सर्वेऽपि पक्षा विद्वन्मण्डने पिताः । मया च तट्टिप्पणे सम्यग्निवेचिता इति, नेह पुनर्दूयन्ते । भास्कराचार्यास्तु-सौत्रोवाशब्द उपाध्यवच्छिन्नसाऽनन्यभूतस पाचकः । तथाच यथा आकाशस्थ पार्थिवाधिष्ठानावच्छिन्नं कर्णच्छिद्रं, यथा च वायोः पञ्चवृत्तिः प्राणो, यथा च मनसः कामादयो वृत्तयस्तथा ब्रह्मणो जीवः। स च ब्रह्मणो भिन्नाभिन्नः। तस्साऽभिन्नत्वं खाभाविकं, भिन्नत्वमौपाधिकम् । निरवयवस्य ब्रह्मणोऽशाङ्गीकारस्तु विस्फुलिङ्गदृष्टान्तयुते- रित्याहुः । चत्रांशत्वं तु युक्तं भिन्नाभिन्नत्वं च । श्रीतत्त्वात् । मिन्नत्वस्यौपाधिकत्वं त्यसंगतम् । श्रौतदृष्टान्तविरोधात् । पादोऽस्पेति मत्रवर्णस्य च विरोधात् । मन्त्रवर्णसूत्रविरोधात् , श्रुतौ पुरा- णेषु च श्रोत्रेन्द्रियस्य दिग्देवताकत्वेनातिरिक्तस्यैव सिद्धत्वात् तस्य चाभासत्वादरेण दृष्टान्तस्या- प्ययुक्तत्वात् । प्राणमनोदृष्टान्तयोरप्यश्रीतत्वेन श्रोतदृष्टान्तविरुद्धत्वेन चायुक्तत्वादिति । भिक्षुस्तु-चास्तवमेवांशत्वं भेदाभेदश्रुतिभ्यामुपगम्य भेदाभेदावुभावपि साभाविको मन्यते । वधाच यथा पितापुत्रयोरग्निविस्फुलिङ्गयोव विभागेनाभिव्यक्तिलक्षणः कार्यकारणभाव- स्तथा जीवब्रह्मणोरपीत्युपपद्यते । अभिव्यक्तिश्च स्वव्यापारारूढता । नच भेदाभेदी विरुद्धौ कथमेकत्र संभवेतामिति शक्यम् । अन्योन्यामावलक्षणस्य भेदस्याविभागलक्षणेनाभेदेनाविरोधाद् विभागाविमागरूपयोर्भेदाभेदयोः कालमेदेन व्यवहारपरमार्थभेदेनाविरोधाथ । नचाऽयमभेदो गौण इति वाच्यम् । लवणं जलमभूव दुग्धं जलमभूत् , 'यत्र त्यस्य सर्वमात्मैवाभूत', 'आप एवेदमन रदिमः। भाष्ये 'आमास एव च' इति सूत्रे । दोपोऽपीति अपिना प्रागेवासकृन्निरस्तम् । विवेचिता इति अन्यत्र विविक्ता टीकायां मया विवेचिताः । पञ्चवृत्तिरिति पञ्च वृत्तयो भेदा यति पश्यवृत्तिः । श्रौतेति श्रुतिस्तु श्रीपुरुषोत्तमजिस्कृतभेदाभेदवादे द्रष्टव्या । भेद इवार्थक इति युक्तम् । माव- भाष्येऽपि 'सत्यं मिदा सत्यं मिदा सत्यं भिदा सत्यो जीवः सत्यो जीवः सत्यो जीवः भैवारुणिमवारुणिमवारुणिः' इति श्रुतेः । श्रौतेति विस्फुलिङ्गदृष्टान्तविरोधात् । श्रुताविति स शृणो. त्यकर्णः' इत्यस्यां..."पुराणं प्रसिद्धम् । दिग्देयतेति प्रस्थानरत्नाकरे ज्ञानेन्द्रियनिरूपणे श्रोत्रलक्ष- णम् 'नमसो गुणविशेषत्वेन शन्दग्राहकमिन्द्रियं वात्र दिग्देवताकं वा श्रोत्रम्' इति । एवेति चक्षु. अवसः श्रवणानुपपत्रेवकारः । स शृणोत्यकर्णः' इति श्रुतिः । अश्रौतेति जीवव्युचरणे दृष्टान्तां- शेऽश्रीतत्वप्रदर्शनात् । अत एवाहुः श्रौतदृष्टान्तेति श्रुतिर्विस्फुलिङ्गश्रुतिस्तन व्युचरणं विभागा- नुकूलो व्यापारः । पञ्चवृत्तिः प्राणः पञ्चाधिष्ठानः पञ्चधात्मानं विभज्य वाणावष्टम्भकः शरीर- धारको यपि दृष्टान्तस्तथापि वायोः पञ्चवृत्तिप्राणः पञ्चोपाधिक इति विरुद्धः । तया मनसः कामादयो वृत्तयः स्वाधिष्ठानोपाधय इति दृष्टान्तविरुद्धलं तेन । भिक्षुरिति मगवाभिक्षुः । पितेति 'आत्मा वै पुत्रनामासि' इति श्रुतेः । स्वेति ययाः स्वव्यापारारूढत्वे विस्फुलिङ्गत्वाभिः व्यक्तिः । अविरोधादिति । ययाग्निविस्फुलिङ्गयोरविमागदशायामविभागलक्षणोऽभेदः स्वच्या, पारारुवेन विस्फुलिहेन त्वनिर्विस्फुलिङ्गो नेति भेदस्तद्वत् । कालभेदं स्पष्टयति स्म व्यव- हारेत्यादिना । व्यवहारकाठे भेदः । अव्यवहारकाले भेद इति । लवणमिति । यथा सैन्धव- खिल्प इत्पत्र अन्दोग्पे सिद्ध्यतीदम् । दुग्धमिति महति जलाधारे क्षिप्तं दुग्धमिति लौकि:

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृहितम् । भाग्यप्रकाशः। आसु', 'वायुर्भूत्वा धूमो भवति' इत्यादिलोकवेदयोः प्रयोगबाहुल्येन अविभागस्यापि मुख्यामेद- त्वादिदिर विदारण इत्यनुशासनाच 'परमात्मा जगदूपी सर्वसाक्षी निरञ्जनः। भिन्नाभिन्नखरूपेण स्थितोऽसौ परमेश्वर ॥ इत्यादिस्मृतिशतादपि मेदामेदयोर्विरोधोऽप्रामाणिक इति । ननु भवत्वेवं भेदामेदयो- रविरोधस्तथापि ब्रह्मणो निरवयवत्वाजीवस्य मुख्यं ब्रह्मांशत्वं न संभवतीति चेन्न । अंशत्वं हि सजातीयत्वे सति कदाचिदविभक्तत्वमेव वाच्यम् , अन्यथा पुत्रचेतने पित- चेतनांशव्यवहारानुपपत्तेः । विभागच लक्षणान्यत्वम् । अभिव्यक्तधर्मभेद इति यावत् । ईदृश- थांऽशो निरवयवस्थापि संभवतीत्यदोपः। यदि चावयवत्वमेवांशस्वमिष्यते तथापि सजातीया- विभक्तत्वगुणेनैव जीवेंशशब्दो गौणो युक्तो, न तु घटाकाशादिवत् प्रकारान्तरेण गौणः । भेद- ग्राहकश्रुत्यादिवलेनामिविस्फुलिङ्गादिदृष्टान्तानामेवादर्तव्यत्वादिति चाह, एवमर्थ मोक्षधर्मीयै- वैशम्पायनवाक्यैश्योपष्टम्भयन् व्याससंमतत्वमस्य दृढीचकार । तदसाकमपि संमतमेव । एतावान् परं विशेषो यदसत्सिद्धान्ते श्रुतीनामेव मुख्यत्वात् तयैव विरुद्धधर्माश्रयत्वं कर्तुमकर्तुमन्यथा- कर्तुं समर्थत्वमद्भुतकर्मत्वं महामहिमशालित्वं च निश्चित्य ब्रह्मसामर्थेनैव भेदाभेदाविरो- धोखण्डत्वं सांशत्वमन्यच यदनुपपद्यमान लौकिकप्रमाणैस्तत् सर्व समर्थ्यते । अनेन तु युक्तिभिः समर्थ्यत इति । रामानुजाचार्यास्तु-'ज्ञाऽज्ञो द्वावजावीशनीशौ' इत्यादिश्रुतेरत्यन्तभिन्न इति माध्य- मवम् , उत परमेव प्रमाविद्यया भ्रान्तं जीवः, 'तत्वमसि', 'अयमात्मा ब्रह्म' इत्यादिश्रुतेरिति शांकरमतम् , अथवा नौवानाद्युपाध्यवच्छिन्नं जीवा, तचमस्यादिवाक्येभ्यः, उपाधिश्च सत्य इति रश्मिः। कमुदाहरणम् । वायुरिति 'तस्माद्वा एतस्मात्' इत्यत्र 'आकाशाद्वायुः' 'वायुर्मूत्वा धूमो भवति' तस्मा- दग्निः । 'पार्थिवादारुणो धूमस्तस्मादग्निस्त्रयीमयः' इति वाक्यात् । दारु निमित्तम् । समवाय्वाकाशः कार्य वायुः । विदारण इति विदारणं विभाग इत्याशयः । सजातीयेति आत्मत्वेन साजात्यम् । कदाचिदिति सृष्टिपूर्वकाले मोक्षकाले च । लक्षणेति लक्षणादन्यत्वम् । लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षण- मन्यत्वं भेद इत्याह । अभीति अभिव्यक्तेन धर्मेण भेदः। ईदृश इति अभिव्यक्तेन धर्मेण भेदो दृश्यते यत्र भिन्न इत्यर्थः । अदोप इति अंशत्वासंभवदोपो न । सजातीयेति सजातीयेना- विभक्तत्वमीश्वरगुणेनैव सिंहो माणवक इतिवत् । जीवो ब्रह्मांश इति जीवेंशशब्दो गौणः। घटेति आदिना मठाकाशः । प्रकारान्तरमोपाधिकं, जीवत्वमापाधिकमिति तेन । भेदेति 'द्वा • सुपर्णा'इति 'य इह नानेव पश्यति' इति श्रुती 'परमात्मा जगद्रपी' इत्युक्तस्मृतिथ तदादिवलेन । अग्नीति आदिना पितापुत्रदृष्टान्तः । अन्योपि जलतरङ्गादिः वैशंपायनेति द्रष्टव्यं तत्र । ननु कयमेवकारो दीयते मिदा 'मायामात्रमनूय' इति भेदो माया, सा 'न यत्र माया' इति 'प्रवर्तते यत्र रजस्तमः' इति वाक्याम्यां निषिध्यते तत्राहुः एतावानिति । अन्यति । चकारेण भेद. सैन्द्रियकत्वं मायिकत्वेऽपि । आन्तमिति व्याख्यातम् । अयमात्मा जीवः । आदिना नेह नानास्ति १९म.सू.र.

·} : श्रीमद्झसूनाणुभाष्यम् । .१४६ . [म०२पा०३ भ०१६सू०५३ . भाष्यप्रकाशः। - भास्कर मतं चोपन्यस्य स्रष्मृत्वसृज्यत्वनियन्तृत्त्वनियम्यत्वादिरूपादुभयथाव्यपदेशात् तस्वमस्या- दावभेदेन व्यपदेशाच्च जीयो ब्रह्मणोंऽशः । नच भेदव्यपदेशानां प्रसिद्धार्थत्वेनान्यथासिद्धत्वं शक्यम् । ब्रह्मसृज्यत्वतनियम्यत्वतच्छरीरत्वादीनां प्रत्यक्षायप्रसिद्धार्थानां कथनेन सिद्धस्य भेद- सान्यथासिद्धताया वक्तुमशक्यत्वात् । अत एव जगत्सृथ्यादिवादिनीनामपि, न मिथ्यार्थोपदे- शपरत्वमपीत्येवं पूर्व दृपितमपि शांकरं भास्करं च मत संक्षेपेण पयित्वा, ततः, 'प्रकाशादिव- 'नैवं पर' इति सूत्रे प्रकाशादिवजीवः परमात्मनोंऽशः, यथा भासतोऽम्याद रूपः प्रकाशोंऽशो भवति । यथा गवाश्यादीनां गोत्वादिविशिष्टानां गोत्वादिकं विशेपणमंशः। यथा वा देहिनो देवमनुप्यादेहोंऽशस्तद्वत् । अंशत्वं चैकवस्त्वेकदेशत्वम् । अतो विशिष्टस्सैकस्य वस्तुनो 'विशेषणमंश एच, तथाच विवेचका विशिष्टे चस्तनि विशेषणांऽशोऽयं विशेष्योऽशोऽयमिति ध्यपदिशन्ति, विशेषणविशेष्ययोरंशांशित्वेपि खभाववलक्षण्यं दृश्यते, एवं जीवपरयोर्विशेषण- 'विशेम्पयोरंशांशित्वं सभावभेदश्योपपद्यते । तदिदमुच्यते नै पर इति । एवंच जीवपरयो • विशेषणविशेष्यत्वकृतं स्वभावलक्षण्यमादाय भेदनिर्देशाः प्रवर्तन्ते अभेदनिर्देशास्तु पृथक्- स्थित्यनह विशेषणानां विशेप्यपर्यन्तत्वमादाय मुख्यत्वेनोपपद्यन्त इति व्याचक्रुः । शैयस्तु-'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । असावयवभूतेन व्याप्तं सर्वमिदं जगत् ॥ इति श्वेताश्वतर तिमुपन्यस प्रकृतिविशिष्टस्य ब्रह्मणोऽशो जीव इत्याह । अंशत्वं च पूर्ववद्' आह । अनापि सिद्धान्तादियान् भेदः । एतैर्विशेषणविशेष्ययोर्भेदस्तयोः स्वभावभेदय नैसर्गिक एवाङ्गीक्रियते । सिद्धान्ते तु 'प्रजायेय' इतीच्छाहेतुकः । नैसर्गिकपक्षेऽपि विरुद्धधर्माधारत्वात् सामर्थ्यादेव नकत्यादिविरोध इति शुद्धाद्वैतं निरवयम् । अतो ये वादा यानि च दर्शनानि तानि सर्वाण्येतदेकदेशावलम्बीनीति पोध्यम् । माध्यास्तु---अंशान् द्विविधान् वदन्ति । केचिदभिन्नाः करचरणादिवत् , केचिद्भिन्नाः. पुत्रादिवत् । तत्राधा मत्स्साघयताराः। द्वितीया जीयाः । धनमालिदासस्तु-तद्भिन्नत्वे सति तत्सदृशयमंशत्वम् । यथा चन्द्रमण्डलाच्छतांशो गुरुमण्डल इति भिनाशखरूपमाह । रदिमः। किंचा' इति श्रुतिः । व्यपदेशादिति 'अंशो नानाव्यपदेशात्' इति सूत्रस्य व्यपदेशानुवादोऽयम् । अंश इति सूत्रस्थांशपदानुवादोयम् । अन्यथेति श्रुतिमिनप्रकारेण सिद्धम् । ब्रह्मसज्येत्या- धन्तर्यामिमाझणे । आदिनान्तरत्यावेघवे । प्रत्यक्षादीति आदिनानुमानम् । अशक्येति । अनधिगताधगन्तृत्वप्रामाण्यास्कन्दिवेदयोधितत्वेन । मृष्ट्यादीति भेदनियन्धनानाम् । अपीति प्यावहारिकसत्तासमयेऽपि । विशिष्ट इति भावानमिरित्यादौ । पूर्वमिति ।" "विशेप्येति । 'प्रकाशाश्रयवहा' इति न्यायेन । शैव इति भगवान् । मायामिति । मायाशदेनाचित् । माविशन्देन चिदचिद्विशिष्टम् । अवयवभूतेन चिद्वस्तुना । पूर्यचदिति रामा. तुजमतवत् । विशेपणेति चिदचिद्विशिष्ट ईश्वर इत्यत्र । शुद्धाद्वैतमिति इदं द्वेषा गवति । यदा सर्व प्रशातिरिक्त माया, पदा या सर्व प्रयातिरिक्त कार्य प्रोति । अत इति - शास्त्रा- भीयमयप्रकरणानुगेधेन मर्यक्रोडीकरणात् । एतदिति समागीयांशांशिमा कदेशावलम्पीनि ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृहितम् । माप्यप्रकाशः। तेन प्राचीनमाध्यमते राश्येकदेशत्वमंशत्वं फलति । वनमालिमते तु सादृश्याल्पव- बोधनार्थत्यादौपचारिकमंशत्वं फलति 'प्रकाशादिवनैवं परम्' इति सूत्रव्याख्याने च, यथा तेजोऽशयोः कालानिखद्योतयोर्जलांशयोरमृतसमुद्रमूत्रयोः पृथिव्यंशयोर्मेरुपुरीपयोस्तत्तदंशत्वा- विशेपेऽपि यथा नेकप्रकारता, किंतु सदसत्तया विवेकस्तथा मत्स्यादीनां स्वरूपांशानां भिन्नांशानां जीवानां च, एवं चांगत्वे तुल्येऽपि कालानितेजसोरभिमानिदेवतैक्यं खद्योतं चाभिमानिमेद् इति तत्कृतं वैलक्षण्यमित्याहुः । अत्रेदमवधेयम् । सूत्रे, 'नैवं परम्' इत्यनेन यत्प्रकारको जीवस्तत्मकारकत्वं परसिन्निपिव्यते प्रकाशादिदृष्टान्तेन । भवद्भिस्तु परस्वरूपविचारेण स्वरूपांशानां तथात्वं साध्यते । तत्तु सिद्धे परस्य तथात्वे अर्थादेव सेत्स्यतीत्यपार्थः प्रयासः । परस्य निर्दोपत्वं तु न भवदुदितरीत्या सिद्धयति । तेजोजलभुयां कालाग्यमृतसमुद्रमेरूणामेवैकाभिमानित्वं नान्येपामित्येवं विभागस्य पुराणादिष्वदर्शनात् । पृथिव्याः सर्वसहात्वेन दोपसंवन्धस्य सिद्धतया दृष्टान्तस्य विरुद्धत्व- प्रसङ्गाच । तेषां स्वांशराश्यभिमानित्ववदीश्चरेऽपि जीवराश्यभिमानित्वप्रसङ्गाध । अनभिमानित्वे तु भिन्नत्वस्य भवद्भिरेवोपगतत्वादशत्वस्यैवासंभवः । अथ राशिवदंशित्वं विभाव्यते, तदा तु तस्स साजात्यमाने पर्यवसानात् ततो भिन्नस्सैकदेशस्य दूपणे राशी दूपणसंसर्गस्य लोकेऽप्य- भावात् परिहारस्यैव चैयर्थ्यम् । एवं पिपुत्रमावेपि, पुत्रे काणे पितरि तदभावात् परिहारवैयर्यमेव । नच तद्बोधकश्रुत्याद्यनुपपत्तिः । असद्रीत्यापि तदुपपत्तेः। किंचैवं रश्मिः। गुर्विति वृहसतिमम् । प्राचीनेति वनमालिदासापेक्षया प्राचीनमाध्यमते । राशीति द्वादश राशयो मीनादयश्च तेषु चन्द्रश्चरत्यतो दिनसार्धत्रयं शतांशः दिनदशकपलानि च राश्येकदेशः तत्वम् । 'सादृश्पेलि सादृश्येलस्पत्त्वेसर्पः । चन्द्रवन्मुखमिसव । औपचारिकमिति । भेदघटितत्वात् । करचरणादिकं मुख्यमभिन्नत्वात् । तेज इति तेजसॉशयोः। एवमग्रेऽपि । कालेति कालाग्नी रुद्रः कालाग्निरुद्रोपनिपत्प्रसिद्धः । अमृतसमुद्रो मूत्रं च । अमृतं जलं समुद्रो मूत्रं प्रसिद्धम् । सदसदिति मुख्यौपचारिकतया । अभीति उभयोरीश्वरत्वात् । अभीति 'मृदब्रवीदापोऽब्रुवन्' इतिवत् । तथात्वमिति अंशत्वं सत्त्वं वा । तेज इति अंशांशिनाममेदः । एवेति एवकारेण घटा- दिव्यवच्छेदः । एकति तेजोजलभूनिष्ठोऽयं धर्मः । नान्येपामिति । कालाम्पमृतसमुद्रमरुभ्यो मिन्नानां घटादीनामित्यर्थः । दोपेति चाण्डालादिसंसर्गदोपाः । अथवा 'सहजा देशकालोत्या लोकवेदनिरूपिताः' पञ्च दोषाः। विरुद्धत्वेति 'यन्न स्पृशन्ति न विदुर्मनोमानेन्द्रियासवः' इति वास्यात् । तेपामिति तेजोजलभुयाम् । स्वांशाः कालाम्यमृतसमुद्रमेरवस्तेषां राशयो द्वादश त एव कालत्वादभिमानिनो येषां तत्ववत् । अंशत्वस्येति अमेदसायलेनासंभवः। राशिव- दिति द्वादश राशोशाः । तस्येत्यंशित्वस्य । अंशिवमययविलं तय साजात्यं मेदेप्यंशले । तत इति तदनन्तरम् । साजात्यानन्तरम् । राशित्वेन साजासं ब्रह्मत्वेन साजात्यं च । दूपण इति असत्त्व- लक्षणे । अभावादिति तथा च दूपणाभावे दूपणपरिहारस्यैव वैयर्थ्यम् । परिहारस्यामावरूपत्वेन प्रतियोगिज्ञानसापेक्षवात् । तद्बोधकेति अवतारानवताराणां भेदाभेदयोर्योधकश्रुत्यादीत्यर्थः ।

·१४८ भीमद्रमसूत्राणुभाष्यम् । [.२ पा०३ १०१६ सू०५३ भाग्यप्रकाशा नैसर्गिके मैदे अवान्तरसृष्टाविवादिसृष्टावपि पूर्वमीचरे जीवानां पिण्डीभाव एव पाच्यो, न वैक्यम् । तथा सति तेषां मिन्नत्वेन, 'बहु साम्' 'नामरूपे व्याकरवाणि'इत्याधुक्तं स्वस्थ बहुभवनं नामरूपव्याकर्तृत्वमुत्तमपुरुषप्रयोगचोपरुद्धयेत । अभिमानित्वे जीवताल्यं चापयेतेति । प्रकृतमनुसरामः ॥ स्मृती सूत्रे चांशशब्द उक्तः, श्रुतौ च पादशब्दः । उभावप्पनेका- र्थत्वात् संदिग्धौ । अंशशब्दस्तावदवयवे पुत्रे खण्डे विशिष्टवस्त्वेकदेशे राश्कदेशे च प्रसिद्धः । श्रुतौ तु पत्यामपि परंपरया, 'अङ्क पा एप आत्मनो यत् पत्नी:' इति । स आत्मानमेव द्वेधाऽपातयत् ततः पतिश्च पत्नीथाभवतां तदेतदर्ध गलमिव' इति तस्या अर्धत्वकथनादर्घशब्दस्य च कोशे 'पुंस!ध समेऽशके' इत्यंशविशेपे शक्तः । पादशब्दोऽप्यवयव एकदेशे च । अवयवे तु प्रसिद्धः । एकदेशे तु 'विश्वो वैश्वानरः प्रथमः पादः' इति । यद्यप्येतेषु यस कसाप्यर्थस्य ग्रहणे लक्षणादोपसंसर्गो न भवति, तथापि श्रुतापूर्णनामतन्त्वोरग्निविस्फुलिङ्गयोच दृष्टान्तकथनात् उदनुकूल एवांशांशिमावो ग्राह्यः । तथा सति खण्डावयवादिरूपस्तनित्यत्वादियोधकर्त्यनु- रोधादविकृतस्वरूप एवांशः सिद्धयति, न नित्यभिन्नः केवल विशेपणरूपो था। प्रलयदशायाम- विभागेन पिण्डीभाव ऐक्ये वा लिष्टत्वेनैव सत्चात् वदालिङ्गितस्य ब्रह्मणः स्वसिन्नहमितरमिन इति प्रतीतेरर्थसिद्धत्वात् सृष्टिप्राकाले 'बहु साम्' इत्येकत्वयुद्धिपूर्वकस संकल्पस्य पीडाप्रसङ्गात् । रश्मिः। श्रुतयस्तु तत्त्वमसि' इत्यवताराभेदवोधिका | 'सत्यं भिदा ३ सयो जीवः,३ इति जीवेशयोमेंदे । 'ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशनीशौ' इति च । अनीशशब्दस्याकारलोपः । आदिना स्मृतयः । तास्तु 'कृष्णस्तु भगवान्स्वयम्' इत्यमेदे । 'जीवा भिन्नाः परो भिन्नस्तथापि ज्ञानरूपतः । प्रोच्यते प्रारूपेण वेदवादेषु सर्वशः' इति । 'परमात्मा जगद्रपी'इत्यादिश्च । अस्मादिति । भेदस तबटकस्याचिन्यानेक- विरुद्धधर्मत्वे मायिकत्व इवार्थत्वे च प्रवेशरूपया । अभेदस्य च भक्तिकारणत्वेन प्रवेशरूपया । 'नृप स्वात्मैव वल्लभः' इति वाक्यात् । 'भजनस्यैव सिद्ध्यर्थ तत्वमस्यादिकं तथा' इति वाक्याच । भेदाभेदोपपत्तेः । पिण्डीभाव इति । सिकतायां तैजसानां पिण्डीमाववत् । उत्तमेति स्थानि- त्युत्तमपुरुषप्रयोगश्च जीवानां मिन्नानां बहुमवनेनोपरुध्येत । अभीति जीवराश्यभिमानिले । परमिति ईक्षाविशिष्टस्वेच्छयेतीच्छापरंपरया । पुरुषविधवाधणे । पत्नीरिति पत्नीत्यपि पाठः । 'हल्यावूभ्यो दीर्घात्' इति सूत्रात् । स इति ईक्षाविशिष्ट इच्छावान् । पनीश्चेति । पनी- चेत्सपि पाठः । अर्धति अर्धखण्डितमिव । तस्या इति पत्याः । न चार्धनारीश्वरत्वं शक्यम् । तम ग्लानौ तम अमिकाङ्क्षायामेतयोरेकतरामावेन तत्त्वस्साशक्यवचनत्वास्किनु 'यथा स्त्री. पुमाइसौ सपरिष्वक्तौ' इत्यस्यां श्रुतौ ‘स इममेवात्मानम्' इति श्रुतेः पूर्वसां स्त्री जगत् पुमान् ईक्षाविशिष्ट इच्छावानिति कार्धनारीश्वरप्रातिः । तथा च यथा स्त्रीपुमा५सावित्यस्याः पूर्व श्रुतिः ।, 'स द्वितीयमैन्छन्' 'स हैतावानास' इति । एतावान्समीपतरवर्ती प्रपञ्चः । लक्षणेति । 'अंशो नाना- घ्यपदेशात्' इति सूत्रेऽशपदे । तन्नित्यत्वेति । 'अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा' इति श्रुतिः । आदिना 'ययामेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गाः' इति श्रुतिरंशत्योधिका । केवलेति जीवराश्यभिमानी. पर इत्यत्र । अर्थति अर्थ आक्षेपः, अन्ययानुपपत्तिरिति यावत्, तत्सिद्धत्वादित्यर्थः ।

·भाष्यप्रकाशनश्मि-परिहिवम् । १४९ भाष्यप्रकाशः। तस्सा एकत्वबुद्धर्भमत्वप्रसङ्गेन महोपप्लवप्रसङ्गाच । असत्पक्षे तु मोक्षेऽपि चरण एवैक्यम् । 'चये च सात्वतपतेश्चरणं प्रविष्टे इत्यादिवाक्यात् । अतोऽशांशिभावः स्वामिसेवकमावो, 'यो यदंशः स तं भजेद', 'नाऽरुद्रो रुद्रमर्चयेत्' इत्यादिवाक्यान्यैक्यं चेति सर्व प्राञ्जलमुपपद्यते । एवं जीवानामंशत्वे जीवस्वरूप विचारेण नानात्मवादो, भगवत्स्वरूपविचारेण चैकात्मवाद इत्यपि प्राञ्जलमेव सिद्ध्यति । हस्तपादादीनां परस्परमेदपुरुषाभेदयोलोंकेऽपि दर्शनात् । एवंच मुक्तौ जीवानां भगवदेक्येऽपि तेपा तत्तदनेष्वेव प्रवेशाद्भेदसहिष्णुरेवामेदः। भगवनियम्यता च प्राञ्जलैव । यथा हस्तादीनां तत्तनामकत्वं तद्वजीवानामंशानां जीवनामकत्वमात्मनामकत्वं च निर्वाधम् । खगतद्वैतं तु न दोपाय | भेदसहिष्णोरेवाभेदस्य सिद्धान्तेऽङ्गीकारात् । अत एव श्रीवसुदेवभगवत्संवादेऽपि, 'आस्मा घेका स्वयंज्योतिः' इति श्लोके नानात्वदृष्टेरौपाधिकत्वेन भ्रान्तत्वं निरूप्य स्खजीवस्वरूपयोविचारेणैकात्म्य बोधयता भगवता, 'खं वायुर्योतिरापो भूस्तत्कृतेषु यथाशयम् । आविस्तारोऽल्पभूर्यको नानात्वं यात्यसावपि ।। इति । श्लोके खादिपञ्चमहाभूतदृष्टान्तेनैकात्म्येऽपि नानात्वस्य वास्तवत्वमुपाघिन्यङ्ग्यत्वं च बोधिवम् । अन्यथा पूर्व श्लोके एव नानात्वदृष्टेर्गुणोपाधित्वेन भ्रान्तत्वे पोधिते वत एव नानात्वस्य निवृत्तत्वात् खादिपञ्चमहाभूतदृष्टान्तेन नानात्वं न स्थापयेत् । केवलाकाशदृष्टान्तेनापि घटाकाशमहाकाशवदेकत्वस्यौपाधिकनानात्वस्य च सिद्धौ सांशानि भूतानि भूतान्तराणि न दृष्टान्तीकुर्यात् । अतोऽशत्वेन नानात्वस्य विद्यमानत्वात् परापरभावघटित एवैकात्म्यवादो भग- वदभिमत इति सिद्ध्यति । तेन परममुक्तिदशायामैक्याभिव्यक्तावपि पुरुषस्य स्वाङ्गेष्विव भगवतो जीवेषु नियम्यता न विरुद्धयते । ननु परममुक्तेष्वैश्वर्यादिवत्वे सिद्धे नियम्यतया किंवा कार्यमिति शक्यम् । स्वस्य मुक्तोपसृप्यत्वात् खसेवास्वप्राकट्येच्छायां खसेवार्थ खेन सह तत्प्राकट्यमित्यादि योध्यम् । नचैवं सति नानात्वनिन्दाबोधकश्रुतिविरोधः शक्यः । तत्र हि 'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षुः' इत्युपक्रम्य सर्वाधिदैविकत्वं वदन्, 'नेह नानास्ति किंचन' इति स्वरूपे नानात्वं निषेधति । तेन यथा जीवे प्राणादयो मिन्नाः स्वयं जीवस्तेभ्यो भिन्न इत्येवं नानात्वं, न तथा ब्रह्मणि, किंतु सर्वाधिदैविकत्वाद, 'प्राणन्नेव प्राणो भवति' इत्यादिश्रुत्युक्तं प्राणादिकार्य रश्मिः। पीडेति जीववास्तविकमैदे पीडाप्रसङ्गात् । भ्रमत्वेति एकत्वाभाववति ब्रह्मणि जीवपिण्डिते एकत्वबुद्धेर्धमत्वम् । तदभाववति तत्प्रकारकत्वात् । महेति ईश्वरस्य प्रान्तत्वापत्त्या नाम- सृष्टचविश्वासेऽनिर्मोक्ष इत्यादिः । विधिनिषेधके वाक्ये आहुः यो यदंश इत्यादि । एतदने मादयमेव पक्षो निर्दुष्ट इत्येतावान्ग्रन्थः । एवं जीवानामशत्वमित्यारम्य संभवादित्यन्तो ग्रन्थः सम्यगायातो भेदाभेदवादोय भास्कराचार्याणां शोभत इति सोऽपि व्याक्रियते अचिन्त्या- • नन्तशक्तिमविरुद्धसर्वधर्माश्रययुत्तयगोचरत्वेन ब्रह्मण आहुः एवं जीवानामिति । इदं न सजातीय- द्वैतं किंतु स्वगतद्वैतमित्याशयेनाहुः खगतेति । भेदसहीति मेदस्तु मायिको विरुद्ध- धर्मान्तर्गत इवार्थो वेत्यसकृदुक्तम् । परापरेति परः पुरुषोत्तमः, अपरोक्षरः जीवसंघकः । मुक्तेति 'मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्' इति व्यासस्त्रम् । भक्तपक्षपातेन खसेवास्वप्राकट्येच्छायां खेन सह ब्रह्मणो गौणत्वम् । 'सोश्चत' इति श्रुतेः । इत्यादीति आदिना तत्तदधिकारिण्यां ठीठायां ·। श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा०३१०१६ सू०५३ भाष्यप्रकाशा वयं वरूपेणैव कुर्वनाना नेति नानात्वं निपिछ वादृशे यः प्राणादिनानात्वं पश्यति तस निन्दा क्रियते । तेन प्रान्तप्रतिपननानात्वस दर्शन एवं निन्दापर्यवसानं, न तु कार्यभेदेन प्राप् तसिन् 'प्राणनेर प्राणो भवति' इति श्रुत्यैव नानात्वस्याङ्गीकारात् । यथैकः पुरुषः पाचनपाठनादीनि नानाकार्याणि पुर्वनाना न भवतीति तद्वद् ब्रह्मापीत्यदोपात् । एतेनैव, 'न शस्ति द्वैतसिद्धिरात्मैव सिद्धोऽद्वितीयो मायया धन्यदिव' इत्युत्तरतापनीयोक्तं समर्थित ज्ञेयम् । अंशोशिमावेनैव नानाकार्यकरणेऽपि स्वरूपैक्यानपायात् । इदं च मत्कृतनृसिंहवापनीव्याख्याना- देवावगन्तव्यमिति नेह प्रपश्यते । नच, 'यदा देवप एतसिनुदरमन्तरं कुरुते अथ तस मय भवति इति श्रुतिविरोधः । अत्र मेददर्शने दोपस्यानुक्कत्वात् , कुरुते इति पदेन तथा निययात् । क्रियासाध्यस तस्य भेदस्योपमानादिकरणे एव संमवात् । तस्मादयमेव पक्षो निर्दुष्ट इति ।।५।। इति पोडशं अंशो नानाव्यपदेशादित्यधिकरणम् ॥ १६ ॥ इति श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणनखचन्द्रनिरस्तहृदयध्वान्तस्य पुरुपोत्तमस्य कृती भाष्यप्रकाशे द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥२॥३॥ रश्मिः। पातयित्वा ततदधिकारानुसारिणी क्रीडेति । नानात्वं पश्यतीति । ननु नानात्वं भेदस्तमिव पश्यतीत्युक्त्येवार्थो मेद इति श्रुतिविरुद्धमिति चेन्न । भेदस्वार्थत्वात् । इव इव पश्यतो दोपात् । इव इवात्यन्तामेदः । 'अविभक्तं च भूतेषु' इति गीताविरोधात् । भ्रान्तेति प्रान्ता नैयायिकादयः । तैः प्रतिपनं नानात्वं तद्यथा । 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति' इत्यत्र श्रुत्यां यः नाना इव पश्यति तस्य मृत्युभवति न तु नाना नाममेदं पश्यत इति । तथा नानेव पश्यति तस्स मृत्योर्मृत्युभवति किं पुनर्नानानामभेदं पश्यत इति । तस्य दर्शन इत्यर्थः । पर्यवेति नहि श्रुतिः श्रुत्येकशरणव्याख्यानं निन्दति किंतु स्ववाद्यवर्तमानानां खार्थवादत्वमङ्गीकुर्वतां च व्याख्यानमिति पर्यवसानपदम् । तस्मिन्निति भेदे । 'कार्यकारण- वस्त्वैक्यमर्पणम्' इति वाक्यात् । एवेति । गौणप्रमाणव्यवच्छेदः । अन्य दियेति मेदवदिव । स्वरूपेति तत्त्वमस्यादिवाक्येभ्यः । उत् अरं स्वल्पमपि अन्तरं भेदम् । फुरुत इति करणार्थक- धातुपदेन । अभावादीति आदिना दुःखनाशौ । अयमिति मुख्यांशांशिपक्षः ॥ ५३॥ इति पञ्चदशं अंशो नानाव्यपदेशादित्यधिकरणम् ॥ १५ ॥ इति श्रीयिट्टलेश्वरैश्वर्यनिरस्तंसमस्तान्तरायेण श्रीगोविन्दरापपौत्रेण संपूर्णवेचा विठ्ठलरायनात्रीयेण गोकुलोत्सवात्मजगोपेश्वरेण कृते भाष्यप्रकाशरश्मी द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः संपूर्णतामगमत् ॥ २॥ ३ ॥ ... रश्मिकारमदे!

·ra श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनयल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । श्रीमद्भझसूत्राणुभाष्यम् । भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । अथ द्वितीयोऽध्यायः। चतुर्धः पादः। तथा प्राणः ॥१॥ जीवशरीरमध्यवर्तिनां प्राणादीनां विचारार्थ पादारम्भः । माध्यप्रकाशः। तथा प्राणः ॥१॥ पूर्वपाद जीवस्य स्थूलशरीरनिष्पादकानां भूतानामुत्पत्तिकमा- दिकं विचार्य ततो जीवस्वरूपं विचारितम् । इन्द्रियादीनां तु स्वरूपादिकं न विचारितमिति तुरीये पादेऽवसरसंगति बोधयन्तः पादप्रयोजनमाहुः जीवशरीरेत्यादि । जीवस्थूलशरीर- मध्यवर्तिनां लिङ्गशरीरघटकानामन्तर्बहिरिन्द्रियाणां प्राणानां च विचारार्थ पादारम्भ इत्यर्थः। अत्रैतेषां शरीरान्तरवर्तित्वोत्या शरीरान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं दर्शितम् । वत्र द्वयी विधा संभाव्यते । शरीरवदुत्पत्तिनाशशालित्यं वा जीववद्गत्यागतिशालित्वं वा । आद्यायां विय- दादिवद् ब्रह्मकार्यत्वम् । द्वितीयस्यां जीववद् ब्रह्मांशत्वम् । सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायास्तूमयथाऽपि सिद्धिरतोऽनोभयोर्मध्ये किं विवक्षितमित्याकालायां प्राणादिनित्यतागमकस्स श्रुतावनुपलम्माद्, 'एतसाजायते प्राणः' इत्यत्र जन्मोपलम्भाच कार्यत्वमेव विवक्षितमिति पूर्वपक्षे प्रवृत्तमिदं सूत्र- रश्मिः। तथा माणः ॥१॥ अवसरेति । ततः सम्यग्वेदार्थविचारायैव वैदिकपादार्थानां क्रम- खरूपविचारः पादद्वयेनेत्यध्यायारम्ममाव्यात्प्रतिवन्धकीभूता जिज्ञासा वेदमुख्यप्राणस्य विचारे जीवस्य स्थूलशरीरनिष्पादकानां भूतानामुत्पत्तिकमादिकं किं जीवस्वरूपं च किमित्येवंविधा तन्निवृत्तौ तृती- यपादे सत्यामवश्यवक्तव्यत्वं प्राणादीनामित्यवसरसंगतिमित्यर्थः । प्रतिनन्धकीभूतजिज्ञासानिवृत्ती सत्यामवश्यवक्तव्यत्वमवसर इसक्सरसंगतिलक्षणात् । पहिरिति लगादयः। प्राणा दशेन्द्रियाणि तेपांच चक्षुरायधिकरणेषु विचारार्थम् । तथा चेमानि विषयवाक्यानि वक्ष्यमाणानि च । शरीरेति शरीरे सतीन्द्रियाणि मनश्च शरीरामावे इन्द्रियाणां मनसश्चामाव इसन्वयव्यतिरेको तत्पश्चाद्विधा- यित्वं प्रतीतलम् । तत्र संशयपूर्वपक्षौ वक्तुमाहुः तनेति तनेत्यादिभाष्यादित्याशयेन विवरणम् । द्वयीति द्वारवयवौ यस्याः सा द्वयी 'संख्याया अवयवे तयम् । तयसोऽयच् । ततः स्त्रीप्रत्ययः । असमस्तं द्वयी विवेति । आद्यायामिति कोटौ । सर्वेति प्रतिज्ञाहानिनोक्तायाः । उभयथेति ।

·भीमद्पसूत्राशुभायम् । [भ०२ पा०४ १०१सू०१ तत्र जीवं निरूप्प ताशधर्मवत्वं प्राणे अतिदिशति । प्राणशब्दप्रयोगः मियत्वाय, माणा इन्द्रियाणि । भाप्यमकाशः। मित्याशयेन व्याचक्षते तत्र जीवमित्यादि । अतीवपादान्ते अदृष्टानियमेन परमतं निराक- तम् । यद्यपि तत्संनिहितं तथापि तद्वत् प्राणानां निराकार्यत्वामावेनादृष्टधर्मस्यातिदेष्टव्यत्वा. भावाच सतः पूर्व प्रकृतो यो जीवः स एवं वियदाधपेक्षया समिहित इति जीवसमानधर्मदा प्राणेऽतिदिशतीत्यर्थः । नन्वान्तराणी सर्वेपामत्र विचार्यत्वात् तथा करणानीति वक्तव्ये कथं प्राण एवात्रोक्त इत्यत आहुः प्राणशब्देत्यादि । ननु तथापि मुख्य उद्वाचके पदेऽनुक्ते कथं तेपामवगम इत्यत आहुः प्राणा इन्द्रियाणीति । 'अथ ह प्राणा अहं श्रेयसि म्यूदिरे' इत्यादिश्रुतौ प्राणशय्द इन्द्रियेषु प्रसिद्ध इति सोऽपि मुख्यप्राय इति ततोऽपि सुखेनावगम रश्मिः। कार्यत्वेशत्वे वा । संशयमुक्त्वा पूर्वपक्षमाहुः प्राणादीति । परमतमिति नैयायिकमतम् । अध्यायार्थसंगत्यर्थमुक्तम् । अत्रापि पूर्वपक्षादौ परमतं सिद्धान्तेन तन्निराकरणं च योध्यम् । अधिकरणसंगतिः प्रसङ्गरूपेति च स्फुटिष्यति । 'स एप जीवो विवरप्रसूतिः प्राणेन घोपेण गुहां प्रविष्टः' इति वाक्यात् । तदिति परमतनिराकरणम् । तद्वदिति परमतवत् । नच शक्यताव- च्छेदकाननुगम इति शक्यम् । दान्तिकान्वयानुरोधेन शक्यतावच्छेदकमेदाङ्गीकारात् । स एवेति एवकारेण परमंत तन्निराकरणं वा व्यवच्छिद्यते । सन्निहित इति । ननु सन्निहितत्य- स्वातिदेशकत्वं क सिद्धम् । पूर्वतचे तावलिङ्गागसादृश्यादीनामतिदेशकत्वमुक्तमिति चेत्सत्यम् । सदादीनामुत्सर्गतः प्रधानपरामर्शकत्वात्सूत्रे तथेति सदादेरुद्देशाव्याकरणरीत्योक्तं सन्निहित इति न तु पूर्वतत्रोक्तरीत्येति । तेनादिशब्देन पूर्वतप्रेपि ज्ञेयम् । पूर्वतये त्वष्टमस्स चतुर्षेधिकरणे माहमते- नाधिकरणमालायां पञ्चमे, 'पशौ च लिङ्गदर्शनात्' इत्यधिकरणे एकसूत्रे । 'न पशावैष्टिकं स्याद्वान कपालाघमावतः । स्थाध्यक्तद्रव्यदेवत्वप्रयाज च्यसाम्यतः' इति चिन्यते । पशावमीपोमीये कि दार्शपौर्णमासिको विध्यन्तः उत सौमिक इति संशयः । ऐटिको विध्यन्तो नास्ति । कुतः पूर्वाधिकरण- वदन निर्वापकपालादिलिङ्गामावादिति पूर्वपक्षे आग्नेयमष्टाकपालमित्यत्रोत्पत्तिवाक्ये यया द्रव्य- देवते व्यक्ते तथागीपोमीयं पशुमित्यत्रापि । न तु सोमेन यजेतेत्यत्रेव देवताया अव्यक्तत्वम् । त देतव्यक्तदन्यदेवत्वमेकं लिङ्गम् । एकादशप्रयाजान्यजतीति प्रयाजवत्वं द्वितीयम् । सुन्यामाघार्य जुहा पशुमनक्तीतीत्यापारामने लिङ्गान्तरे आलम्मो लिङ्गान्तरम् । इष्टावपीपामालमत इति दर्शनात् । तदम्ति पशावैटिक इति । तद्वत्प्रकृतेप्यतिदिशति । वियदायव्यक्तधर्मातिदेशमवकृत्य जीवसमान- धर्मवमित्यर्थः । इत्यर्थ इति तेन 'अन्यत्रैव प्रतीतायाः कृत्याया धर्मसन्ततः अन्यत्र कार्यतः प्रातिरवि- देशेऽभिधीयते' इति लक्षणात् प्राणे जीवसमानधर्मत्वस प्राठिं करोतीत्यर्थः । कर्ता भगवान्च्यासः सूत्रं या । कार्यत इत्यस्यापूर्वात् प्रीतदेवताया वेत्यर्थः । अथ 'प्राकृतात्कर्मणो यस्मात्तत्समानेषु कर्मसु । धर्मप्रवेशो येन स्यात्सोतिदेश इति स्मृतः इति लक्षणाझ्यासो मगवानतिदेशेन 'तथा प्राणः इति सूत्रात्मकवास्येन प्राणे जीवसमानधर्मत्वं करोतीत्यर्पः । तथा च तैः प्रकारैरुत्मान्सादि- प्रशान्मृत्वादिमिः प्राणो विशिष्टः कर्तव्य इति सूत्रार्थः । तथेति तथा प्राण इत्यत्र तथा प्राणानीति वक्तव्ये । व्यूदिर इति विवादं कृतवन्तः । श्रुताविति छान्दोग्यसप्तमप्रपाठकश्रुतौ । स इति । .

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १५३ मनसो मुख्यत्वादेकवचनम् । उत्क्रान्तिगत्यागतीनामित्यारभ्य सर्वोपप- भाष्यप्रकाशः। इत्यर्थः । तर्हि कथमेकवचनप्रयोग इत्यत आहुः मनस इत्यादि । लिङ्गशरीरे तस्यैव प्राधा- न्यात् तथेत्यर्थः । ननु प्राणेपु वियदादिधर्मातिदेशे, 'स प्राणमसृजत' इति श्रुत्युक्तं सृज्य- त्वरूपं जन्यलिङ्गमतिदेशकम् , जीवधर्मातिदेशे किमतिदेशकमित्यत आहुः उत्क्रान्तीत्यादि । स यदाऽमाच्छरीरादुस्क्रामति सहैवैतैः सर्वैरुक्कामति यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा खे जनपदे यथाकामं परिवर्तत एवमेवैप एतत्प्राणान् गृहीत्वा से शरीरे यथाकामं परिवर्तते । स यदा प्रतियुध्यते यथाऽग्नेज्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरनेवमेवैतसा- दात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते' इत्यादिपृक्ता जीवसहभावावबोधिका या सर्वा उपपत्तिः सैव, 'विप्रतिपिद्धधर्मसमवाये भूयसां सात् स्वधर्मत्वम्' इति पूर्वतत्रोक्तन्यायाजीवसमानधर्मा- रश्मिः। प्राणशब्दार्थः । मुख्येति वेदाद्गहीतेन्द्रियेषु प्राणशब्दशक्तिः । ननु कथं प्रायशब्दः । उच्यते । शक्तिग्रहो व्याकरणनिरुक्तकोशाप्तवाक्यादिभ्यो भवति । वेदात्त्वनेकन प्राणशब्दशक्तिरिति प्रायशब्द इति । तथेति एकवचनत्वप्रकारेणैकवचनं कृतम् । ननु भाष्यान्तरेषु प्राणा इति पठ्यते । सत्यम् । प्रसिद्धसूत्रपुस्तके तु ह्येकवचनान्तं प्राणपदान्तं सूत्रम् । भाष्यमप्युक्तम् । स प्राणमिति प्रश्नोपनिपदन्तिमप्रश्नस्था श्रुतिरियम् । स इति 'यस्मिन्नेताः पोडशकलाः प्रभवन्ति' इति । छान्दो- ग्यीयाटमोपदेशोक्तः । असृजतेति । परिद्रष्मृत्वात् । अतिदेशकमिति 'अन्यत्रैव प्रतीतायाः' इत्युक्ते नियामकमतिदिशतीसतिदेशकम् । कर्तरि ण्वुल । लिङ्गमतिदिशति यदा तदायं साधुः । लिङ्गमतिदेशक पूर्वतश्रेऽष्टमस्स तृतीयपादे गणनोदनाधिकरणेऽस्ति । प्रथमपादे 'यस्स लिङ्गमर्थसंयोगादभिधानवत्' इत्यधिकरणेस्ति । स यदेति स जीवः । भाष्ये सर्वशब्दात्स्वप्नश्रुतिमाहुः यथेति । जीवसहेति प्राणस्य जीवसहभाधयोधिका । सर्वेति यतैरिति सहाथै तृतीया न स्यादि प्राणान्गृहीत्वेत्यतैः सहति पूरणं न स्यादि चात्मनः प्राणा इत्यत्र तेनात्मना सहेति पूर्ण न स्यात्तदा जीवप्राणयोः सहभावो न स्यादित्येवंविधा सर्वोपपत्तियु- क्तिरन्यथाज्ञानमित्यर्थः । एवं च जीवप्राणयोः साहित्यं श्रौतमिति सादृश्यं सिद्धम् । सहभावोत्र प्रामाणिकस्थानिको ग्राह्यः खाभाविकोऽन्यो वागन्तुकः तेन चन्द्रवन्मुखमित्यादौ साहित्ये सति साह- श्यम् । न कल्पितघटपटादिसाहियेन घटपटादिसादृश्यम् । नन्वात्मनः प्राणा इत्यत्रोक्तसह- भावस्य किं प्रयोजनमिति चेन्न । 'यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते' इत्यादिश्रुतिभ्यः प्राणप्रेरक- सहभावौचित्याध्यापकत्वाच । ननु यथासरित्यादिश्रुत्योत्पतिरप्युक्तेति चेन्न । प्राणेऽपि पाधका- भावादस्त्विति । ननु तथापि सृज्यवलिङ्गेन वियदादिधर्मातिदेशोस्तु किमलप्तमनया युक्त्येत्यत्र जैमिनिसूत्र खोक्त प्रमाणयन्ति स्म सैवेत्यादिना । विप्रतिपिद्धानां तुल्ययलविरुद्धानां धर्मसमचाये भूयसां धर्माणां स्वधर्मत्वं स्थादिति सूत्रार्थः। द्वादशस्य द्वितीयचरणेस्त्यधिकरणात्मक सूत्रम् । विप्र- तिपिद्धधर्माणां समवाये भूयसां स्यात्सधर्मत्वमिति पाठान्तरम् । एतदनुरोधेन जीवसमानधर्मेत्या- घग्ने भाष्यप्रकाशः । समानस्स सादेश इति । पूर्वेति । ननु न्यायशब्दोक्तिरनुपपन्नाधिकरणान्ते यमन्यत्रापीत्यनुक्तेरिति चेन्न । स्वमतानुसारेण तथोक्तेः । यथाहुः शंकराचार्यास्तपासूने 'तया स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धामित्यत्रापि प्राणे श्रुता सृजतिः परेष्वप्युत्पचिमत्सु श्रद्धादिष्वनुपजते' इत्युक्त्वा २. न. सू..

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा०४ अ० १ सू०१ तिरत्रातिदिष्टा, चिदंशस्थापि तिरोभाव इति पृघर निरूपणम् । ननु तद्रुण- सारत्वादयः कयमुपदिश्यन्त इति चेन्न । सत्यम्, अस्ति तत्रापि, 'ये प्राणं ब्रमो- पासते' इति ॥१॥ वै भाष्यप्रकाशा तिदेशकत्वेनोपदिष्टेत्यर्थः । ननु सर्वोपपचिसाम्ये जीवधर्मातिदेशसार्थादेव सिद्धरिदं सूत्र पूर्वपाद एव प्रणीतं स्यात् पृथक्पादान्तरे विचारस्य किं प्रयोजनमत आहुः चिदंशेत्यादि । तथाच जडत्वाद्वियदादितुल्यत्वं संभाव्येवेति तनिवृत्यर्थ पृथग्विचार इत्यर्थः। अत्र जीव- साम्यममन्वानः पृच्छति नन्वित्यादि । ननु सर्वोपपत्तिमध्ये तद्गुणसारत्वतव्यपदेशी गुणानां यावदात्मभावित्वमन्ये च धर्माः प्रविष्टास्ते च प्राणविषयका न प्रसिद्धास्ते कथमुच्यन्ते इत्यर्थः । अत्र समादधते नेत्यादि । अयं पर्यनुयोगो न कार्यः । वृहदारण्यके, 'माणा चै सत्यं तेपामेप सत्यम्' इति श्रुत्युक्तं सत्यमस्ति । तैत्तिरीये तत्र प्राणेऽपि 'ये प्राणं ब्रह्मोपासते' इति व्यपदेशोऽस्ति । एवं पडाचार्यवाहणे 'प्राणवाचक्षुःश्रोत्रमनोहदयेपु प्राणो चै ब्रह्म पागू ब्रह्म' इति व्यपदेशोऽस्ति । 'न प्राणेन नापानेन मों जीवति कश्चन इतरेण तु जीवन्ति रदिमः। 'यत्रापि पश्चाच्छुत उत्पत्तिवचनः शन्दः पूर्वः संयध्यते तत्राप्येष एव न्यायः' इति । उदाहरणमपि 'यथा सर्वाणि भूतानि व्युञ्चरन्तीत्ययमन्ते पठितो व्युञ्चरन्तिशब्दः पूर्वैरपि प्राणादिभिः संबध्यते इति । भस्मास्यपदघटितान्यायाभूयसां जीवधर्माणां स्वधर्मत्वविधानाजीवसमानधर्मातिदेशकत्वे नोपपत्तिस्तथाशब्देन सूत्र उपदिष्रेत्यर्थः । यद्यपि धर्मवदुपपत्तिरतिदेष्टुं शक्या, तथापि धर्मेष्वति- दिष्टत्वं तथाशब्दे सौत्रेतिदेशकत्ववदुपदेशकरवस्याप्यतिदेशकत्वाविरुद्धस्य वक्तुं शक्यत्वं मन्वानरेष- मुक्तम् । एतदेवाशङ्कामुखेनाहुः नन्विति । सर्वोपपत्तीति प्राणस्य जीवसर्वोपपत्तिसाम्ये । जीवधर्मेति । न तूपपत्यतिदेशस्य । भाष्य उपपतिरतिदिष्टा धर्मातिदेशफलिका । अर्थादिति आक्षेपात् । एवकारेण पृथग्विचारो व्यवच्छिद्यते तदर्थम् । पूर्वेति जीवनिरूपणात् । एवका. रस्तु । 'अयमात्मा ब्रह्म' 'ये प्राणं प्रझोपासते' इति श्रुत्सोविरोधस्स परिहारेण पादार्थसंगतः। तेन प्राथमिकतद्गुणसारत्वं समर्पितम् । विपदादीति आदिनाऽष्टम् । अन्य इति पुंस्त्वादि- सूत्रोक्ताः । प्रविष्टा इति अष्टमे पूर्वतः हविर्गणाधिकरणे देवतासामान्यरूपं सादृश्यमतिदेशकमन्त्र धर्मः सादृश्यरूपा सर्वोपपत्तिरित्येवं प्रविष्टा इत्यर्थः । उच्यन्त इति उपासनार्थमुपदेश्यत्वेन तथेति शन्देनोच्यन्त इत्यर्थः । उपदिश्यन्त इति भाष्ये उपदेशविषयाः क्रियन्ते यद्यपि तथाप्यन्यधातु- नापि विवरणदर्शनादुन्यन्त इति विवरणमुक्तम् । सत्यमत्रार्धातीकारे, नेत्याहुः । वृहदिति मूती- मूर्तमाधणे समाधौ । तेषामिति प्राणानाम् । सत्यमस्तीति सत्यमुपासनम् । सति साधुत्वात् । ननु प्राणानामेप सत्यमित्यपैतन्छन्देन समीपतरवर्युक्तः नोपासनमिति चेत्सत्यम् । तर्हि प्राणा वै सत्यमि- त्युक्तं सत्यमस्तु । प्राणानामुपासनं सत्यम् । 'आत्मानं रयिनं विद्धि' इत्युक्त्वा 'सदश्वा इव सारये।' इत्युक्तेः । इन्द्रियेषु सत्त्वमुपासने साधुत्वं दैवीसंपत्त्वमिति यावत् । व्यपदेश इति तय्यपदेशः घशवव्यपदेश इति यावत् । पडाचार्येति प्राणादयः पहाचार्याः । ननु मिताक्षरायां वृहदा- रण्यकटीकायां पडाचार्यफूनाझणमिति कथनाचद्विरोध इति चेन्न । फूर्चमाझणमेतस्यानेऽस्ति तेन प्रहाचार्यकर्षमानणमित्युक्तेः । सर्वान्तरगतानां गुणानां यावदात्मभावित्वं प्रपञ्चयन्ति स्मन माणेनेति ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । १५५ गौण्यसंभवात् ॥२॥ ननु उत्क्रान्त्यादिश्रुतिौणी भविष्यति । न । गौण्यसंभवात् । सा श्रुति- गोणी न संभवति । एकैव श्रुति वे मुख्या प्राणे गौणीति कथं संभवति ॥२॥ भाभ्यप्रकाशः। यसिन्नेतायुपाश्रितो' इति सर्वप्राणनरूपो ब्रह्मगुणः प्राणेऽस्ति । 'चक्षुपश्चक्षुः श्रोत्रस श्रोत्रम् इति तेषां स्वस्वकार्यक्षमत्वमपि ब्रह्मगुण एव तत्चदिन्द्रियेष्वस्ति । स एव च तेषु सारभूतो जडा. न्तरेभ्यो चैलक्षण्यसंपादकत्वात् । स च धर्मो यावत्तत्स्थिति तेषु तिष्ठतीति कार्यवलादेवावगम्यते । इन्द्रियवस्तु कार्याक्षमत्वमेव, न नाशः । पुनः शरीरान्तरेऽपि संनिधानात् । अतस्तद्गुणसार- स्वादयस्तत्रोपदिश्यन्ते इति न पर्यनुयोगावकाशः । तथाच जीवधर्माणां भूयस्त्वात् तेपामेवाति- देशो युक्तो न वियदादिधर्माणामित्यर्थः ॥१॥ गौण्यसंभवात् ॥२॥ अतिदेशकमाक्षिपति नन्वित्यादि । ननु नित्यत्वस्याश्रवणा- दुरकान्त्यागतिश्रुति शोत्पत्तिपरतया सत्यत्वादिश्रुतियोपासनापरवया गौणी भविष्यतीति न तासामतिदेशकत्वमित्यर्थः । अत्र समाधत्ते नेत्यादि । कुतः गौण्या असंभवो गौण्यसं- रश्मिः। एताविति प्राणापानौ । एतदुक्तं भवति आश्रयगुण एव प्राणापानयोरिति तदाहुः सर्व- प्राणनेति । इति तेपामिति । श्रुत्युक्तप्रकारेण चक्षुःप्रकाशनसामर्थ्यमेवमादि व्यष्टिः । समष्टि- माहुः खेति । तत्स्थितीति तत्स्थितिमनतिक्रम्य यावत्सिति । तच्छन्देन कनीनिकादिकम् । फार्यवलादिति दर्शनादिचलात् । एवकारेणेच्छावादे औषधादिव्यवच्छेदः । इन्द्रियेति । बैलक्षण्याचेति वक्ष्यमाणसूत्रे स्पष्टः । मानापातसंभावनायां तु हीन्द्रियवेधो भेदाचेति सूत्रेऽस्ति । इदं च शंकरमाप्ये । अस्मद्भाष्ये तु प्राणवदधिकरणीये द्रष्टव्यः । यद्वा 'वेधापर्यमेदात्' इत्यत्र द्रष्टव्यः। पुन- रिति जाग्रदवस्थायां शरीरान्तरेऽपि शरीरस्य क्षणिकत्वात् । अष्टमोपदेशे यत्र लीनानीन्द्रियाणि । तस्यानुप्रवेशे तु शरीरान्तरेऽपि । तद्णेति आदिना पूर्वोक्ता एव । कर्ता शास्त्रार्यवत्वाधिकरणोक्त- कर्तृवं तु नास्ति । इन्द्रियेपु न कर्तृत्वम् । तस्मादिन्द्रियादीनां करणत्वमेवेत्युपादानसूत्रमाव्यात् । अभ्युदयनिःश्रेयसफलककर्मकर्तृत्वं जीवानामेव पोध्यम् । तेनान्यविधकर्तृवं प्राणोस्तीन्द्रियाणि सन्ति । प्रश्नोपनिषदि 'प्राण उवाच मा मोहमापद्ययाहमेतत्पश्चात्मानं प्रविमज्यैतद्वाणमवष्टम्य विधारयामि' इति 'वाचनश्चक्षुःश्रोत्रं ते प्रकाश्यामिवदन्ति वयमेतद्वाणमवष्टम्य विघारयाम' इत्यत्र न कर्तृत्वदोपः परातु तच्छुतेः इत्यधिकरणं कर्तृत्वे प्रवर्ततेऽतो नात्र विचारणा 'अंशो नानाव्यपदेशात्' इत्यधिकरणे 'विस्फुलिङ्गा इवानेहि जडजीवा विनिर्गताः' इत्यादिनांशलं प्राणानामप्युक्तप्रायम् । वियदादीति माध्ये स्पष्टाः ॥ १॥ गौण्यसंभवात् ॥२॥ तद्गुणसारत्वादीनप्रसिद्धान्विचार्योत्कान्सादिपु किंचिद्विचारय- न्तीत्याशयेनाहुः अतीति सादृश्यम् । आक्षिपतीति उत्क्रान्त्यादिश्रुतिजीवे मुख्या प्राणे गौणीति सादृश्यं नास्तीत्साक्षिपति । जीवे तु श्रवणादिति भावः । उरकान्यागतीति पाठः । नाश इति । उत्क्रान्ति शः । आगतिरूपचिः खमान्त भागतिर्नास्ति । सत्यत्वेति छान्दोग्यश्रुतिरुका । गौणीति सिंहो माणवक इतिवत् सत्यत्वगुणयोगादित्यर्थः । 'प्राणा वै सत्यम्' इति प्राणेषु सत्यत्वम् । अतीति श्रुतिनिष्ठं सादृश्यं तत्प्रतिपायेप्यपि धर्मेषु । गोण्या इति न पियदधिकरणे गौणी, ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा०४ १० १ सू० यथा . भाग्यप्रकाशः। भवस्तसात् । अत्र तथेति पूर्वसादनुवर्तते । एवमग्रेऽपि । तेन बुद्धिस्यहेतुशुद्ध्यर्थानि चत्वा- येग्रिमाणि सूत्राणीति फलति । असंभवं व्युत्पादयन्ति एकैयेत्यादि । स यदाऽमादित्यत्र द्वितीया । उत्कामतीति श्रुतिस्तु सर्वेपां सहभावं विधातुं पूर्वामेवोत्क्रान्तिमनुवदत्यतः पूर्वो- तैकव श्रुतिर्जीवे मुख्या प्राणेषु गौणीति युगपचूचिद्वयविरोधान्न संभवतीति न तासामतिदेश- फत्यहानिरित्यर्थः । एतेनैच जीवे गौणी, प्राणेषु मुख्येति वदन्त एकदेशिनोऽपि प्रत्युक्ताः। वैरूप्यस तौल्यादिति बोध्यम् ॥ २ ॥ रदिमः। असंभवादिति व्याख्यातम् , पूर्वपक्षसूत्रत्वात् । इह तु सिद्धान्तसूत्रत्वात्समासेन व्याकुर्वन्ति स्म गौण्या इति । तेनेति तेनानुवर्तनेन करणेन घुद्धिस्थो हेतुरतिदेशकसद्भावरूपस्तच्छुद्ध्यर्थानि तर्करूपाणीत्यर्थः । तथाहि । अतिदेशिकमाक्षिपतीत्युचया तथा प्राण इति वाक्यमुत्तान्त्यादि- वाक्योक्तधर्माणां नातिदेशकम्, गौण्यसंमवात् , यन्नैवं तन्नैवं घटोस्तीति वाक्यवत् । इत्या. क्षेपग्रन्थीयानुमानम् । समाधानग्रन्थे तु अतिदेशकं, गौण्यसंभवात्, प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्येति- वत् । न च पूर्वेणास्य विरुद्धत्वं साध्याभावसाधकहेतुमत्त्वादिति वाच्यम् । साध्यासामानाधि- करणत्वं . विरुद्धत्वमिति लक्षणेनान तदभावव्याप्यवत्ताज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्वात् । गौरश्चत्वादित्यत्र गोत्वाभावव्याप्यवत्ताज्ञानमश्चत्वेऽप्रतिबन्धकमनुमानासत्वे तयात्र । सदनुमाने घोध्यम् । सदनुमानेऽगृहीताप्रामाण्यकसैव विरोधिज्ञानस प्रतिबन्धकत्वेनात्रैतत्सूत्रण पूर्वानुमाने गृहीताप्रामाण्यकत्वात्तदमावच्याप्यवचाज्ञानस्स न प्रतिवन्धकत्वमिति पूर्वानुमानमपि सदनुमान दृष्टान्तभेदात् । तथा च गौण्यसंभवहेतुर्दृष्टान्तानुरोधेनोभयसाधकः । द्वितीयं विरुद्धलक्षणं साधारणासाधारणयोरतिव्याप्तं तथाप्युपाधिभेदानेद इति मञ्जर्याम् । तदनु प्राणः तथाऽति- दिष्टधर्मवान् । अतिदेशकसद्भावाद्विकृतिवदित्यनुमानम् । अत्रातिदेशकं तथेति सौत्रम् । अति- देशकसद्भावो व्यासबुद्धिस्यो हेतुज्ञेयः । तच्छुद्धिप्रकारस्तु मीमांसाप्टमाध्याये तृतीयपादेऽतिदेश- प्रयोजका धर्मा उद्दिष्टाः लिङ्गसादृश्यादयः । तेषु जीवतुल्यता सूत्रेषु चतु:निपद्यते इत्यति- देशकसद्भावरूपो हेतुः शुद्धः अन्यथा लशुद्धः । प्राणेषु जीवतुल्यताया अभावेनातिदेशकसन दावरूपहेतोः स्वरूपासिद्धत्वात् । खरूपासिद्धिस्तु पक्षे व्याप्यत्वाभिमतस्याभावः । हृदो द्रव्यं धूमादित्युदाहरणम् । तथा चातिदेश्यधर्माश्रयजीवतुल्यतासमानाधिकरणमतिदेशकसद्भावरूपं लिङ्गं भवेत्तदभावे तु प्राणेषु लिङ्गं न भवेदतश्चत्वारि सूत्राण्यतिदेश्यधर्माश्रयतुल्यतासमर्प- काणीति । तेविदं प्रथमं सूत्रं लिङ्गस्य समर्पकमतिदेशकसद्भावरूपस्य । उत्क्रान्त्यादिवाक्येषु गौप्यमाव एव तदुक्तधर्माणां गौणत्वाभावस्तस्मिन्सति न गौणधर्मातिदेशकतयेतिशब्दसद्भाव इति । द्वितीयेति । एकतिङ् वाक्यमिति वैयाकरणवाक्यलक्षणाच्छुतिद्वयमित्याशयः । विधातुमिति कर्तुम् । वेधा इत्यत्र तथादर्शनात् । युगपदिति । न च 'एकयोच्या पुष्पवन्तौ दिवाकरनिशाकरौं' इति कोशे पुष्पवच्छन्दो गङ्गायां मत्स्यघोषौ स्त इति प्रतीतौ गङ्गाशब्दो वैकत्र मुख्य एकत्र गौण इति न युगपद्वित्तिद्वयविरोधो न दोप इति वाच्यम् । एकत्र कोशस्यान्यत्र प्रत्यक्षस्य प्रमाणत्वमिवात्रालामात् । इतीति इति हेतोः प्राणादिपूरकान्यादिकस्य गौणत्वामावात् । अतिदेशकत्वेति । १. तपेति वाक्यम् ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १५७ तत्प्राक्श्रुतेश्च ॥३॥ जडत्वेनाधिकधिचारोऽत्र क्रियते । सृष्टेः पूर्वमपि माणादीनां स्थितिः श्रूयते 'असद् वा इदमग्र आसीत् तदाहुः, किं तदसदासीदित्यूपयो वा व तेऽने असदासीत् तदाहु, के ते ऋपया, प्राणायामपयः' इति। ननु 'सदेच सोम्ये दमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' इति विरोध इति चेत् । न । खरूपोत्पत्तिरेवात्र भाग्यप्रकाशा तत्माकभुतेश्च ॥३॥ अत्रापि तथेत्यनुवर्तते । सूत्रप्रयोजनमाहुः जडत्वेनेत्यादि । जडानां भूतानां चिरस्थायित्वदर्शनात्तावतैव प्राणानामप्युत्क्रान्त्यादिः संभाव्यत इति तदमा- वाय प्राणानां नित्यत्वविचारः क्रियत इत्यर्थः । तमेवाहुः सृष्टेरित्यादि । श्रुतिस्तु वाजिनाम- मिप्रकरणस्था । अत्र प्राणा इति बहुवचनमिन्द्रियाणां गमकम् । छान्दोग्यविरोधमाश्य परिहरन्ति नन्चित्यादि । नेत्यादि च । तथा च न तस्याः श्रुतेर्विरोधो, नाप्यनित्यत्वमित्यर्थः । ररिमः। सौत्रतथेतिशब्दार्थसादृश्यप्रयोज्योत्लान्त्यादिश्रुतिप्रतिपाद्यधर्मानतिदिशन्तीति ण्वुल् कर्तरि । यद्यपि जत्तिनिष्ठमतिदेशकावं तफापि श्रुत्तिनिष्ठव्यापारविवक्षा काठानि पचन्तीतिवत् । एतेनेति युगपत्तिद्वयविरोधेन । एकदेशिन इति गौप्यसंभवसूत्रानुरोधेनेदं व्याचक्षाणा इत्यर्थः । यथाहुः शंकराचार्यभाष्ये वियदधिकरणस्थगौण्यसंमवसूत्रानुरोधेन विहापि गौणी जन्मश्रुतिरसं- भवादिति ब्याचक्षाणैः ‘कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति' इत्येकविज्ञानेन सर्व- विज्ञान प्रतिज्ञोय तत्साधनायेदमानायते 'एतस्माजायते प्राणः' इत्यादि । सा च प्रतिज्ञा प्राणादेः समस्खस्य जगतो प्रदविकारत्वे सति प्रकृतिव्यतिरेकेण विकारामावासिद्ध्यति । गौण्यां तु प्राणानामुत्प- चिश्रुतौ प्रतिज्ञेयं हीयेतेति । चैरूप्यस्येति युगपद्वृत्तिद्वयविरोधरूपं वैरूप्यं तस्येत्यर्थः ॥२॥ तत्प्राक्श्रुतेश्च ॥३॥ अतिदेशकसद्भावस्य खरूपोपयोगि गौण्यसंभवसूत्रमुक्तमिदं तु कथमु रोधकमित्याकालायां सादृश्यवाचकमनुवर्तत इत्याहुः तथेत्यन्विति अत्रातिदेशप्र- योजका धर्मा अतिदिष्टास्तथेत्यतिदेशकेन तत्र सादृश्यं भूयोधर्मघटितमिति नित्यत्वं भूयोधर्मान्तर्गत- मुद्दिष्टं वक्ष्यमाणभाष्यात् तत्प्राणेषु नास्ति । नाप्यनुक्तसिद्ध जडत्वात् । अतः सादृश्योप- योग्यधिकविचार इत्सतिदेशकसदावहेतुशोधकमिदमपि सूत्रम् । तथा च । न्नु प्राणः नादिदे- शकसदाववान् अनित्यवाद् घटवदित्यनुमानेन हेतोरतिदेशकसद्भावरूपस्य स्वरूपासिद्धत्व- मिति चैन । प्राणो नित्यः तत्रापश्रुतेः । यन्नैवं तवं घटादिवदित्यनुमानेनानियत्वस्य वखैव हेतोः खरूपासिद्धत्वात् । ततम प्राणः तयाऽतिदिष्टधर्मवान्, अतिदेशकसदाकादिति बुद्धिस्यो हेतः शुद्धः । इत्येवं तथेत्यनुवर्त्य योजनीयमित्यर्थः । संभाव्यत इति । न तु नाश इति मावः । एतावतैव जीवतुल्यलं भवतु न तु नित्यत्वेनापीति न तेषां प्राणानां नित्यत्वमिति । चिरकाल. स्थायित्वमात्रेण जीवतुल्यंताभावाय प्राणानां नित्यत्वेत्यादिः । अग्नीति । असदित्यस्यायः पूर्व- मुक्तः 'असदिति चेन प्रतिपेषमात्रत्वात्' इत्यत्र प्रथमपादे । असम्मृत्युरिति वा । नन्वित्यादीति । बविशेयोध्यापार्यस्तस संगमनम् । पादार्थस्तु जीवशरीरमध्यवर्तिनां प्राणादीनां विचारः । आशक्षामन्यत्वेप्युचराविरोधात् । नेत्यादीति । एवेति । 'प्राणाचे सत्यम्' इति श्रुतरेवकारः । १.(गया।) - ·१५८ भीमद्रप्रसूत्राणुभाष्यम् । [म०२ पा० ४ १० १०३ निपिझ्यते जीववत् । न तूगनः। उद्गमात् पूर्व तु सदेवेति श्रुतिः। चकारान्मोक्षे . भाग्यप्रकाराः चकारप्रयोजनमाहुः चकारादित्यादि । यया सृष्टेः प्रान खित्या नित्यत्वं लम्पते तथा मोक्षे तदीयप्राणादेमसंपचिः भूयते शारीरमाह्मणे 'न तसा प्राणा उत्तामन्त्यत्रच समवनीयन्ते प्रदेव सन् ममाप्येति' इति । 'अत्रैव समवनीयन्ते' इति । उत्क्रमहेतूनामविद्याकामकर्मणां निश्च- त्या प्राप्येव संपयन्ते इत्यर्थः । नचे जीवन्मुक्तव्यवस्थेति शक्यम् । तत्रोत्क्रमशङ्काया एवा- मायेन उदमावानुवादपर्यप्रसङ्गात् । अग्रे जहिनिक्यनीस्टान्तदर्शनेन स्थूलदेहत्यागसैव तत्र लामाप । अतोऽनित्यत्वार्थ सापि संगृसत इत्यर्थः । शुत्यन्तरपीडामाराम परिहरन्ति रदिमः। श्रुतिरिति । तेन प्राणानां सत्त्वमसत्वं चेति विरुद्धधर्माश्रयत्वं पुरुषविधे इति । तदीयेति । संसारप्रकरणस पिन्नित्वादसंसारीपस माणादेरित्यर्थः । एतेन तसेति भाप्यं विवृतम् । प्राणा इति सौतपटुवचनेन प्राणादेरिल्लादिशब्दपटितेन तदीयमाणादिपदेनेति योध्यम् । न तगादिति 'दयाकामयमानः' इत्यादिक्षतेरकामापुरुषात् । निवृत्तेति 'योऽकामो निष्काम पाराम बारमकामो मपति न तस्मात् प्राप्पा उत्क्रामन्यत्रैव समवनीयन्ते' इति श्रुतेनिय- पत्वात् । भाप्पीपमोक्षपदखारस्समाहुः न पेपमिति । जीवदिति । यथाहुटीकायाम् । अया- कामपमान इति भुत्साऽपन्दः संसारप्रकरणविच्छेदार्थ इति । एपामायेनेति दूरत्वादि- कारपसानापजाविधाकामहर्मनां नियुपत्यादेपामापेन । तसोरकामन्तिपदप्रतिपापसोकमकर्तुर- भाषसानुवादस पैपर्पसहादिलः । ननूरकमामावस तन्नन्देन परामर्श उचितः । त्यदादीना- मुरमर्गतः पानपरामर्शकस्पादिति पेस । पात्वर्यस्स प्रत्ययायोपसर्जनखेनोपस्थितस ननर्थेनान्वया- योगात् । नपन्योरसर्जनमन्येनान्वेति । मा राजपुरुषमानयेत्यादी राम भानयनान्वयित्व ततम ननस न पावनान्ययः । बारम्यसेवकहापन्या । नापि तस्मादित्यनेनान्वेति । अध्ययहितखेपि फारसोरसनतपोस्तिलेन भिमपदस नमनान्वयायोगात् । एक हायन्या इवारण्येन । पत एर प्रार्थनान्यति । कारकोपसनत्वात् । अतम्यापरन्वयायोगासनयः प्रत्ययान संपध्यते । वरमालाणा उरसामन्तीत्यत्र धारये पर्नुः प्राधान्यात् । क्रयमावनयेवारण्यादीनि । ननक्षेप रामायो यन् समन्धिप्रतिपधपोषकत्वम् । नासीत्यय पस्तीति सत्वशन्देन संपन्धीलन्वितो गन् मत्त्वनिमसर गमतीदन्यत्र मीमांसायां निषेपनिरुपणे विस्तरः । तथापाकृती रिशिष्टे पा फेरकमकर्तृत्वत्वावनिप्रतियोगितामायोत्र । श्रुतिमनुयूलपनयन इत्यादिना । आहीति । बहिनियाले यसा साहिनिपिनी । मधातुम्प इनितीन्, गुणः, य वागमः, मेयो साहिनियंपनी पति पाठः निन्दादिमन्दसः । अस्थूलेति एषकारेण स्थूटशारीरसाग- ग्यालेर मिले तम्स पारम्पानात् । परि स्थूलास्यूलत्यागं टीकाकृतो मन्यन्ते तथापि सन्तानुरोध मिति मार । धिमार्गम्यतिरिकम्पले स्थूलयतः सूक्ष्मदान्यदर्शनादियं यान्ती- तामाभाति । नया प मोहरकापमिदं न तु बोपन्मुकिकरणम् । तदुपपादित तुरीय- सिद वापनीधिस्म । असोनिति अनिखरवामिति पदमोदः । ति न ·भाध्यमकाश-रश्मि-परिहिवम् । १५९ तस्यापि संपत्तिः श्रूयते स्थलान्तरे । 'एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च' इति श्रुतिर्विस्फुलिङ्गसदृशी ॥३॥ तत्पूर्वकत्वाद् वाचः ॥४॥ 'मनः पूर्वरूपं वागुत्तररूपम्' इति । तस्य यजुरेव शिर' इति । तथाच भाग्यप्रकाशः। एतस्मादित्यादि । तथा च विस्फुलिङ्गवाक्ये यथा न्युचरणं तथान प्रादुर्भाव इति तत्सादृश्यम् । वरूपोत्पत्तैरपि विभागानन्तरमावित्वात् खाधुत्पत्तेरपि न विरोधोऽतो न तस्या अपि पीडेत्यर्थः । विसर्गस्यापि विभागरूपत्वादयमेव न्यायः स प्राणमसूजतेत्यत्रापि द्रष्टव्यः । एतेन श्रुत्य विरोधप्रतिपादनरूपत्वादध्यायसंगतिरपि सारिता ज्ञेया ॥ ३ ॥ तत्पूर्वकत्वाद्वाचः॥४॥ ननु सृष्ट्यादौ प्राणस्थितिश्रुतेरवान्तरप्रलये प्रागवस्थितप्रजापति- प्राणसत्ताप्रतिपादनेनाऽप्युपपद्यमानत्वान्न तया प्राणनित्यत्वसिद्धिरिति शङ्कायामिदं सत्रमाहेत्या- शयेन व्याकुर्वन्ति मन इत्यादि । पूर्वया श्रुत्या मनोवाचोः पूर्वोत्तरमावेऽन्यया च मनोमयस्स रदिमः। तस्मात्त्राणा इत्यादिः श्रुतिः। प्रादुरिति जनी प्रादुर्भाव इति धातुपाठादिति भावः। तत्सादृश्य जीवसादृश्यम् । विभागानन्तरमावित्वेन सादृश्यमाहुः स्वरूपति अनित्ये जननरुपा | जीवे नित्ये परिच्छिन्ने समागमरूपाऽपिना गृह्यते । भ्वादीति आदिना तादृशोऽन्यः । न वीति खरूपोत्पत्तित्वं त्रीपुंसयोरन्यवत् सद्योऽविभागपीति न विरोधः । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् । विसर्गस्येति । "विसर्गः पौरुपः स्मृतः' अपिशब्देन सर्गोऽपि । सर्गः कारणतत्त्वजन्मदो विभागः । तद्वत्पौरुपविभागो विसर्गः । अयमिति विभागन्यायो व्युचरणरूपः । मञ्पादौ संयोगन्यायः । मृत्पिण्डविभागस्पान्यथासिद्धत्वम् । 'इमामगृम्णनशनामृतस्य' इत्यलौकिकं नान्यथा सिद्धं गर्दभरशनामहणम् । स प्राणमिति । तथा च विस्फुलिझवाक्ये यथा न्युचरणं तयात्र विसर्ग इति तसायानिति भाषाः । द्रष्टव्य शति । भगोने पायन । शुलपीत | nar इदमित्यादीनां सदेय सोम्येत्यादिश्रुतीनां चाविरोधेत्यादिः । 'यतो या इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिश्रुत्यविरोधेत्यादिवा । अध्यायेति प्रथमाध्यायेनाविरोधाघ्यायस्स हेतुतासंगतिः प्रसङ्गो वेत्यर्थः । सदसत्त्वरूपविरुद्धधर्माश्रयत्वं प्राणेषु न तु सति प्राणे जगजन्मादिकर्तृत्वस्यातिन्याप्ति- रिति जन्माघधिकरणाविरोध इति । तेन न तृतीयपादार्थस्सानातिव्यातिः ॥३॥ तत्पूर्वकत्याद्वाचः ॥ ४ ॥ पूर्वसूत्रसंगत्या आमासमाहुः प्राणेति । तया च तथा- शब्दार्थसादृश्येशतो वैगुण्यमित्यतिदेशकसद्भावरूपो हेतुरंशतः स्वरूपासिद्ध इति भावः । वाम्मनो- रूपप्राणयोनित्यत्वेन वरूपासिक्ष्यमापः फलिष्यति । अतो हेतुः शुद्धः । प्राणेष्विन्द्रियेषु मनो गुख्यो वाक् नित्या चैयाकरणानामपीति मुख्यत्वाताम्यां रूपाम्यां प्रथमं निरुपणं कृतम् । आहेति तया च भूयोधर्मान्तर्गतनित्यत्वं प्राणेपु पूर्वस्त्रोक्तमाक्षिप्तं तेन च मनोवाचोनित्यत्वमाक्षिप्त- प्रायमेव मनस्त्वनिन्द्रियत्वपक्षेपि तेन च सादृश्यविरहात्सादृश्यार्थ पूर्वसूत्रशेपोयमधिकविचार इति भावः । पूर्वयेति उक्तश्रुतिपूर्वया श्रुत्या । अन्पति आर्यक्रमवत्त्वे । शन्दसृष्टिः ॐ वेदः । इत्यार्यक्रमापेक्षा। एकरसवेन पूर्वोचरभावान्ययामावाभावात् । ततम्ब मनोमयत्वरूपमनः- १. गौरी पीरमामा ·१६० श्रीमहासूत्राणुभाध्यम् । [० २ पा० ४ ० १ सू० ४-५ वेदानां खत उत्पत्त्यभावात् तत्पूर्वरूपमनसः कथमुत्पत्तिः ॥४॥ सप्तगतेर्विशेपितत्वाच्च ॥५॥ 'तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूनामति प्राणमनूत्झामन्तं सर्वे प्राणा अन्त्क्राम- न्ति' इति । इति पूर्वोक्तानां चक्षुरादीनाम्, 'अथारूपज्ञो भवतीत्येकीभवति न भाग्यप्रकाशा वेदात्मकत्वे पोधिते मनोवाचो चिमेदादेव भेदो, न तु खरूपत इति सिद्धौ, निश्चसित- श्रुत्या, वाचा विरूप नित्ययेति श्रुत्या च वेदानां निश्वासरूपतया नित्यतया च स्वरूपत उत्पत्त्य- भावादुद्गममात्रमेव । तथा सति तत्पूर्वरूपस्य मनसः कथमुत्पत्तिः संभवति । वसान तस्याप्यु- त्पत्तिः किंतूद्गममात्रमेवातस्तयोर्नित्यत्वसिद्धिरित्यर्थः । नन्वेवं भगवन्मनोवाचोर्नित्यत्वे जैवानां कथं नित्यत्वसिद्धिरिति चेद् उच्यते । तद्व्यष्टित्वात् सिद्धिरिति । अत एवाने 'श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि' इत्युक्तम् । इदमेव चैकाद- शस्कन्धे 'स एप जीवो विवरप्रसूतिः' इत्यादिश्लोकत्रये स्फुटम् । तत एवाचार्यैरपि निबन्धे । 'असदादिमुखेनापि क्रीडार्थ सर्वतो हरिः । शब्दभेदं वितनुते रूपेष्विव विनिययः ॥ इत्युक्तम् ॥ ४ ॥ सप्तगतेर्विशेपितत्याच ॥५॥ एवं प्राणमनोवाक्ष्वतिदेशिकाया उपपत्तेः सिद्धावपि चक्षुरादिपु न सा स्फुटत्यतस्तदर्थ हेत्वन्तरं यदतीत्याशयेन व्याकुर्वन्ति तमित्यादि । एताभ्यां रश्मिः। प्रचुरत्वाभावाद्वाच ओङ्काररूपाया मनोमयत्वाभावे न श्रुतिविरोषः । अन्ययेति पाठे घोधित इत्य- नेनान्वयः । श्रुत्या पोधित इति पूर्वपाठेऽन्वयः । वृत्तीति । एवकारस्तु पूर्वोत्तरमावयोधकमाप्य- श्रुत्या 'एकादशामी मनसो हि वृत्तयः' । 'वाचोभिधायिनी नासाम्' इति वाग्व्यापारोमिधा । एवेति श्रुतिमतत्वात् । संभवतीति । एतच प्रथमस्य तृतीये तदुपर्यपीत्यधिकरणे शब्द इति चेन्नातः प्रमवादिसूत्रेषु ह्युपपादितम् । तथा च खरूपलक्षणे सत्यं मनः 'तस्मात्केनाप्युपायेन' इति वाक्यात् । 'तन्मनोनुकुरुत' इति बृहदारण्यकाच । ज्ञानं ब्रह्म ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म' इति वाक्यात् । गीतोक्तं ज्ञानं स्वयंप्रकाशं गोकुलाटके स्पष्टम् । तदुक्तमात्मत्रोधोपनिपदि । 'अनन्तं वाक् । 'अनन्ता वै वेदा' इति श्रुतेः । एवेति । स्वरूपलक्षणे त्रयोक्तेः । एवकारेण जननरूपो- पत्तिय॑वच्छिद्यते । तयोर्मनोवाचोः । वैदिक्यां शब्दसृष्टौ नित्यत्वमुपपाच तद्भिन्नायां रूपसृष्टावपि प्रसङ्गात्कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वादित्यधिकरणोक्तरीत्या जैवानां पृच्छति नन्वेवमित्यादिना ! यतो व्यष्टित्वे. नाविद्वदशायामपि न भेदोतोये मैत्रेयीति ब्राह्मणे उभयपरत्वेन श्लोका इत्यादिः । स्फुटमिति । जीवयतीति जीवः परमेश्वर इति त्रैघरं व्याख्यानम् । रूपेष्विति रूपेषु भेदमिव ॥ ४ ॥ सप्तगतेर्विशेपितत्वाच ॥५॥ एवं प्राणेति । प्राणत्वं सामान्य मनस्त्वं वाक्त्वं च विशेषजातिः । अतिदेशिकाया इति अतिदेशकलं तघाशब्दस्य सौत्रस्योक्तम् । व्यापारस्सा- नेकविधत्येनोकान्त्यादिवाक्यवदुरसत्तेरप्यतिदेशकत्वम् । 'तया प्राणः' इति सूत्रमाष्यीयसर्यो- पपतिपदय्याख्याने व्याकृतपोपपत्तिः । स्फुटेति गतसूत्रे प्राणनित्यत्वमाक्षिष्य प्राणमनोवाक्षु प्रसाधितम्, अन्येषु विशेषरुपेण चक्षुरादिप्राणेषु न प्रसाधितेत्यस्फुटा । हेत्वन्त मिति । प्राणः ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । पश्यतीत्याहुः' इत्यादिभिर्जीवगतिः सप्तानां गतिभिर्विशेष्यते। सप्तगतयस्तेन विशेपिता एकीभवतीति । अतो जीवसमानयोगक्षेमत्वान्जीवतुल्यतेति । भाष्यप्रकाशः. वाक्याम्याम् । अथारूपज्ञ इत्यादिषु पूर्ववाक्येपूक्तानां चक्षुरादीनां सप्तानां मुख्यप्राणगत्युत्तर गतिरुच्यते । सा सप्तगतिः । यद्यपि पूर्ववाक्येष्वष्टायुक्तास्तथापि मनोबुद्ध्योतिभेदोन्ताकरण- वेन ऐक्यमतः सप्तत्वमिति सप्तगतिः । किं च 'तेन प्रद्योतेनैप आत्मा निष्कामति चक्षुष्टो वा मूर्भो वा' इत्यादिना उत्तरवाक्येन वक्ष्यमाणा या जीवगतिः सा, अथारूपज्ञ इत्यादिषु पूर्ववाक्येषु सप्तानां गतिभिर्विशेष्यते एकीभवतीति सप्तगतयो वा तेन जीवगमनेन विशेपिता एकी- भवतीति विशेपितत्वम् । अतः अनश्वरमावस्थाजन्यत्वेन तथेत्यर्थः । चकारसूचितं हेत्वन्तर- रश्मिः। अतिदिष्टधर्मवान् , अतिदेशकसद्भावात् , प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्येतिवत् । इत्यत्र हेतावतिदिष्टधर्मपु चक्षुरादिचेतनतुल्यत्वमस्फुटमित्यप्रसिद्ध्यातिदेशकसौमतथापदेंऽशतः स्वरूपासिद्धिरतो हेत्वन्तरं सूत्र- रूपं वदतीत्यर्थः । वाक्याभ्यामिति 'एकतिङ् वाक्यम्' इति वाक्यलक्षणम् । श्रुतयः शारीरक- ब्राह्मणस्याः । इत्यादिष्विति । 'अथारूपज्ञो भवत्येकीमवति न पश्यतीत्साहुरेकीभवति न जिप्रतीत्याहुरेकीमवति न रसयतीत्याहुरेकीमवति न वदतीत्साहुरेकीभवति न शृणोतीत्याहुरेकीभवति न मनुत इत्याहुरेकीभवति न स्पृशतीत्साहुरेकीभवति न विजानातीत्याहुः' इत्येतासु । मनो- बुद्ध्योरिति । न विजानातीत्याहुरित्यरूपां अथाज्ञानज्ञो भवतीति पूर्वानुसारेण संभवाद्बुद्धिलामः । वृत्तीति । एकस्सा मननामिका द्वितीयस्याः विज्ञानामिका । न मनुते न विजानातीति श्रुतिभ्याम् । उत्तरेति एकार्थीमावानेफमाश्रित्य णत्वम् । वक्ष्यमाणेयत्र टिष्टाणनित्यनेन डीवभावः स्त्रीप्रत्यये सिद्धान्तकौमुद्यां साधितः । गतिभिरिति निरुक्तामिः । विशेष्यत इति सप्तगतिवाक्यानां तस्य हैतसेति महावाक्यस्य च या हेतुतासंगतिस्तत्रोपसंहरणं जैवमुक्त्योच्यते तस्स हैतस्पेत्युत्क्रमण- व्यापार इति हेतुता तया विशेष्यविशेषणीमावः । तथाहि । तस्य लिङ्गोपाधिकस्य ह एतस्य प्रकृत- सोपसंहृतकरणस्य मुमूर्पोर्हिदयस्सानं हृदयानं नाडीमुखं प्रद्योतते खप्न इव चैतन्यज्योतिपा, प्राप्यदेहविषयबुद्धिवृत्त्यात्मना प्रकाशते तेन प्रद्योतेन प्रद्योतित एप लिङ्गोपाधिक आत्मा निष्कामति निर्गच्छतीत्यर्थों जैवमुपसंहरणमपेक्षते यत इति । कथं विशेष्यत इत्यत आहुः एकीभवतीति । चाक्षुपैक्यवानरूपज्ञः शारीर आत्मेत्येवं विशेष्यत इति भावः । स यत्रैप चाक्षुपः पराङ् पर्यावर्ततेऽ. थारूपज्ञो भवत्येकीमवति' इति श्रुतेः । सप्तेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म सप्तेति । वेत्यवधारणे । अत्र पूर्व जीवगतिः सप्तानां गतिमिर्चिशेप्यते विशेष्यं क्रियत इति भाष्ये उक्तम् । एवं च विशेष्यपरा- मर्शकस्तच्छन्दस्तथा च भाष्ये तेनेत्यस्य विशेष्येणेत्यर्थः । तदाहु वगमनेनेति विशेप्यानुकूलं पदम् । तेनेति सामान्ये नपुंसकं वा । जीवगत्येत्यर्थः । विशेपिता इति विशेषणं विशेषः तदिताः । तारकादिम्य इतन् । तारकादिराकृतिगणः । विशेष्यन्ते विशेषणीक्रियन्त इति विशेपिताः कर्मणि क्तः। यद्यपि विशेष्यत इति विशेषः क्रियत इत्येवार्थस्तथापि विशेपो विशेष्यरूपो विशेषण- रूपो वेत्सविशेषः । एकीभवतीति प्राणायैक्यवान् शारीर आत्मेत्येकीमावः । न जिप्रतीत्या- हुरेकीमवतीत्यायुक्तश्रुतिभ्यः । एतदेवाहुः विशेपितत्वमिति प्राणायेकेन शारीरात्मनो विशे- पितत्वं । शारीर आत्मा विशेष्यत इति कर्मणि क्तः । अत इति भाप्यं विवृण्वन्ति स्म अत इति । २१.सु.र.

·7 १६२ श्रीमंदसूनाणुभाष्यम् ।। [म. २ पा०४० १ सू०५ चकारात् तत्तदुपाख्यानेषु चक्षुःप्रभृतीनां देवतात्वं संवादश्च । अतश्चेतन- तुल्यत्वम् ॥५॥ इति द्वितीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथमं तथा प्राण इत्यधिकरणम् ॥१॥ भाग्यप्रकाशः। माहुः चकारादित्यादि । तत्तदुपाख्यानेष्विति व्रतमीमांसाप्रभृतिषु । चेतनतुल्यत्व- मिति । स्वरूपतोऽचेतनत्वात् । तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय' इति धर्मरूपज्ञानस श्रावणाच चेतनतुल्यत्त्वम् । एवमत्र प्राणपदयाच्यानां जीवतुल्यत्वं समर्थितम् । एतस्य सूत्रस्यो- रश्मिः। अत अनेत्यादिः स्मातः प्रयोगः । तथेत्यस्य पञ्चम्या लुका जीवसमानयोगक्षेमत्वादित्यर्थः । तत्रापि ह अत इति सार्वविभक्तिकस्तसिरिति तृतीयान्तेन विवरणमनश्चरेत्यादि । जीवसमान- योगक्षेमत्वं चक्षुरादीनामजन्यत्वेनानश्वरभावत्वेन व्याप्तेर्वागादौ सिझ्या चक्षुरादिष्वप्युक्ताजन्यत्वे- नानश्वरभावत्वसिद्धिः । चक्षुरादिः अनश्वरमावः, अजन्यत्वात् , वागादिवदिति । यद्वा सिद्धमूचुः बत अनश्वरेत्यादिना । इदं वाक्यमतपसा भाष्यीयशन्दानुकरणं वा (प्रातिशाख्यप्रसाध्यमपि अनश्वरमावस्य चक्षुरादिरूपस्सायारूपज्ञो भवतीत्यादिश्रुत्युक्तस्साजन्यत्वेन तथानित्यकत्वमित्यर्थः अत्र ननु चक्षुरादिनीतिदेशसद्भाववाननित्यत्वादटवदित्यनुमानेन हेतोरतिदेशसद्भावरूपस स्वरूपा सिद्धत्वमिति चेन चक्षुरादिनित्यः सप्तगतेविशेपितत्वात् । यनैवं तवं घटादिवदित्यनुमानेना नित्यत्वस्मैव हेतोः स्वरूपासिद्धत्वात् । ततश्च चक्षुरादिस्तयांतिदिष्टधर्मवानतिदेशसद्भावात्प्राणा, दिवदिति बुद्धिस्यो हेतुः शुद्ध इत्येवमत्रापि तथेत्यनुवर्त्य सूत्रार्थो योजनीय ।। तेन जीवसमानधर्मत्वं प्राणेषु प्रसाधनाय गौण्यसंमवसूने उत्क्रान्त्यादिवाक्येष्वतिदेशकत्वं. प्रसाध्य सादृश्यमतिदेशकत्वे नियामकमित्यतिदेशनियामकसिद्ध्यर्थं त्रिषु सूत्रेपुर प्राणादीनां नियत्वमसावन्सादृश्यार्थम् । यद्यपि तथा प्राणः' इत्यत्र प्रकाशेऽतीतपादान्तेदृष्टानियमेन परमतं निराकृतम् । यद्यपि तत्सन्नि- हितमित्यादिना सन्निहितत्वस्यातिदेशनियामकत्वं प्रोक्तम् । तथाप्युपलक्षणविधया पूर्वमीमांसो. कम्प्युलं. सारश्यादि निदेशलियामकम् ।. या निहिलालमलिदेशक पर स्वाटरफासणा- नाधिकरणमतः पूर्वमीमांसामुपाक्षिपमहम् । चकारेति पुनरर्थकथकारः । समुपये वा । अतोऽति- देशकसद्भावरूपो हेतुः शुद्धः । अत उक्तं चकारसूचितमिति हेत्वन्तरं जीवतुल्यतायाम् । बतेति बृहदारण्यके सप्तानप्राह्मणेऽस्ति व्रतमीमांसा । 'अथातो बतमीमांसा प्रजापतिर्हि , कर्माणि सरजे तानि सुधान्यन्योन्येनास्पर्धन्त वदिष्याम्यहमिति वाग्दभ्रे द्रक्ष्याम्यहमिति,चक्षुः श्रोष्याम्य- हमिति श्रोत्रमित्येवमन्यानि कर्माणि यथा कर्म' इति श्रुतेः । प्रभृतिशब्देन तृतीयस्कन्धेन्द्रियप्रसङ्गः संगृद्यते । तथाचायं सूत्रार्थः । जीवंगतिः . सप्तानां गतिः, सप्तगतिस्तस्याः, एकस्वम- विवक्षितम् । हेतौ पचमी न तु त्यब्लोपादाविति । सप्तानां गतिमिर्विशेष्यतं ,इति विशेषिता। तस्सा भावः विशेषितत्वम् । टापो हसः पञ्चमीति ।। नन्वेतस्य सूत्रसोत्तराधिकरणे, संबन्धेऽतिदेशक- सद्भावरूपस्स हेतोः सरूपासिद्धत्वमक्षुण्णम् । सूत्रस्य, नित्यत्वासाधकत्वेनानित्यत्वेन चक्षुराध- सादृश्यादंशतः सौत्रतथाशन्दार्थसादृश्यामावे हेतुघटकातिदेशकसूत्रार्याशामावात् । ततश्चक्षुरादौ सारश्याघमावाहितातिदिष्टधर्मवत्त्वाभावेन 'ताशधर्मवत्त्वं प्राणेतिदिशति' इत्यादि सूत्रमाघ्योक्तप्रतिज्ञाया न्यूनता 1 एतदनुरोधेन, पूर्वाधिकरणमावशेषले तु गौण्यसंमवसूत्रीये तेन बुद्धिस्यहेतुशुसर्यानी- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १६३ केचिदिदं सूत्रमुत्तरसूत्रपूर्वपक्षत्वेन योजयन्ति । तत्रायमर्थः। ते प्राणा: कतीत्याकाङ्क्षायां,'सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् सप्ताअर्चिपासमिधः सप्त जिहा। 'अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः' इति । 'सप्त वै शीर्पण्या माणा द्वावयाचौ' इति । 'नव वै पुरुपे प्राणा नाभिर्दशमी'। 'दश चै पशोः प्राणा आत्मैकादशः' इत्येवमादिपु भाष्यप्रकाशः। त्तराधिकरणे संवन्धे तु, एते हेतवो व्याख्यातरीत्या उत्सूत्रमेव योध्याः । तेन न कापि न्यूनता। अत्र सर्वेऽपि वियदाधतिदेशमङ्गीकृत्य इन्द्रियाणामुत्पत्ति वदन्ति । सन्निहितजीवाति- देशानङ्गीकारे तु केचन जीवस्यानुत्पत्तिराख्याता, प्राणानां तूत्पत्तिराचिख्यासितेत्यसंपद्धत्वं हेतुं वदन्ति । अपरे तु, उत्पत्यनुत्पत्तियोधकयोः श्रुत्योः सद्भावेऽप्युत्पत्तियोधकश्रुतीनां भूयस्त्वात् पूर्वतत्रे च 'विप्रतिषिद्धधर्मसमवाये भूयसां स्यात् स्वधर्मत्वम्' इति निर्णय हेतुमाहुः । अन्ये तु, असद्वेति वाजिथुतिमपि ब्रह्मपरत्वेन व्याकुर्वन्तः, प्राणा वा ऋपय इति पहु- त्वश्रुतिं च गौणी वदन्तः, 'सदेव सोम्य' इति श्रुतेर्ब्रह्मातिरिक्तस्य प्रागवस्थानासंभवमेव हेतुमाहुः। इतरे तु, 'एतसाजायते प्राण' इति श्रुतिमेव हेतुमाहुः । रश्मिः। त्यादिभाष्यविमागे न्यूनतेत्याकाङ्क्षायामाहुः एतस्येति । संपन्ध इति पूर्वपक्षत्वेन हेतुतासंपन्ध इत्यर्थः । सिद्धान्तपूर्वपक्षयोहेतुतासंबन्धात् । हेतब इति गौण्यसंभवादयः सूत्ररूपाः । उत्सूत्र- मिति सूत्राणि विहायोपरिष्टाकर्तव्याः । उदु अधिकाः समीपे सूत्राणां योध्याः। 'अव्ययं विमक्ति समीप' इति सूत्रेणाव्ययीमावः । कृष्णस्य समीपमुपकृष्णमितिवत् । तत्समृद्धौ वा, मद्राणां समृद्धिः सुमद्रमितिवत् । एवेति भाष्यादेवकारः । न्यूनतेति भाष्यमाप्यविभागयोन्यूनता । वियदादीति । ययाहुः शंकरभाष्ये । यथातीतानन्तरपादादावुक्ता वियदादयः परस्य ब्रह्मणो विकाराः समवि- गतास्तथा प्राणा अपि परस्य ब्रह्मणो विकारा इति योजयितव्यमिति सूत्रार्थ इति । केचनेति शंकराचार्याः । आचीति आसमन्तात्कययितुमिष्टा । अपर इति मास्कराचार्याः । उत्पत्तीति ययाहुः या पुनरग्निप्रकरणश्रुतिः सा मुख्यार्थी न । कथमवान्तरप्रलये इग्निसाधनानां शर्करादीनां सृष्टिवक्तव्येति तदर्थोऽसावुपक्रमः । तत्राधिकारी पुरुषः प्रजापतिरविनष्ट एव । प्रैलोक्यमानं प्रठीन- मतस्तदीयान्प्राणानालोक्य श्रुतिः प्रवृत्तेत्यनुत्पतियोधकश्रुत्यविरोधः । अनुत्पत्तियोधिका श्रुतिस्तु तत्प्राक्क्षुतिसूत्रे उक्ता । उत्पत्तियोधिकाः श्रुतयस्त्वेवमुदाजहुः । 'पुरुष एवेदं विश्वं कर्मतपोमा- परामृतम्' इति 'मवैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्' इति । 'आत्मनो दर्शनेन श्रयणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्व विदितम्' इति । 'उत तमादेशमप्राक्षो येनाश्रुतं श्रुतं भवति' इति यदा मुस्यार्थसंभवेपेक्षितार्यसेनान्यथा कल्पनमयुक्तमिति । हेतुमिति जीवातिदेशानगीकारे हेतुम् । अन्य इति रामानुजाचार्याः । असद्वा इदमित्यमिप्रकरणस्या तत्वाश्रुतिसूत्र उक्ता । व्याकुर्वन्त इति । यथाहुः असता इदमन आसीदित्यादिवाक्येपि 'प्राणशन्देन परमात्मैव निदिश्यते' इति तथा प्राण इति स्त्रे । गौणी- मिति । यथाहुः समयमेकीकृत्यर्पयः प्राणा इति पहुवचनथुनिर्माणी पर्यासमवादाण एकत्ले- ·श्रीमद्रमसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा०४ १० १०५ चकारात् तत्तदुपांख्यानेषु चक्षुःप्रभृतीनां देवतात्वं संवादश्च । अतभेतन- तुल्यत्वम् ॥५॥ इति द्वितीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथम तथा प्राण इत्यधिकरणम् ॥१॥ भाष्यप्रकाशः। माहुः चकारादित्यादि । तत्तदुपाख्यानेविति व्रतमीमांसाप्रभृतिषु । चेतनतुल्यत्व- मिति । स्वरूपतोऽचेतनत्वात् । 'तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय' इति धर्मरूपज्ञानस्य श्रावणाच चेतनतुल्यत्त्वम् । एवमत्र प्राणपदवाच्यानां जीयतुल्यत्वं समर्थितम् । एतस्य सूत्रस्यो- रश्मिः। अत अनेत्यादिः स्मातः प्रयोगः । तथेत्यस्य पञ्चम्या लुका जीवसमानयोगक्षेमत्वादित्यर्थः । तत्रापि ह अत इति सार्वविमक्तिकस्तसिरिति तृतीयान्तेन विवरणमनम्वरेत्यादि । जीवसमान- योगक्षेमत्वं चक्षुरादीनामजन्यत्वेनानश्वरभावत्वेन प्यासेर्वागादौ सिया चक्षुरादिष्वप्युक्ताजन्यत्वे- नानश्वरमावत्वसिद्धिः । चक्षुरादिः अनश्वरमावः, अजन्यत्वात्, वागादिवदिति । यद्वा सिद्धमूचुः बत अनश्वरेत्यादिना । इदं पाक्यमतपसा भाप्यीयशन्दानुकरणं वा (प्रातिशाख्यप्रसाध्यमपि) अनपरमावस चक्षुरादिरुपसायारूपज्ञो भवतीत्यादिश्रुत्युक्तस्साजन्यत्वेन तथानित्यकत्वमित्यर्थः मा ननु चक्षुरादिनीतिदेशसद्भाववाननिसत्वाइटवदित्यनुमानेन हेतोरतिदेशसभावरूपस खरूपान सिस्त्वमिति चेन चक्षुरादिनित्यः सप्तगतेविशेपितत्वात् । यसैवं तवं पटादिवदित्यनुमानेना नित्यत्वस्यैव हेतोः स्वरूपासिद्धत्वात् । ततय चक्षुरादिस्तयातिदिष्टधर्मवानतिदेशसझावात्प्राणा. दिवदिति पुद्धिस्यो हेतुः शुद्ध इत्येवमत्रापि तथेत्यनुवर्त्य सूत्रार्थो योजनीयो । तेन जीवसमानधर्मवं प्राणेषु प्रसाधनाम गीण्यसंमवरपे उत्कान्त्यादिवास्येवतिदेशकल्प प्रसाध्य साटश्यमतिदेशकत्वे नियामकमित्यनिदेशनियामकसिद्धार्थ पिपु सूघेषु प्राणादीनां निसत्वमसावन्साश्यार्यम् । यपि तथा प्राणः' इत्यत्र प्रकाशेऽतीतपादान्तेष्टानियमेन परमतं निराकृतम् । यद्यपि तत्सनि. वितभिसादिना सन्निहितत्वस्यातिदेशनियामकलं प्रोक्तम् । तथाप्युपलक्षणविधया पूर्वमीमांसो- कमप्युकं सारस्यादि पतिदेशनियामकम् । यद्वा सन्निहितत्वमतिदेशकं परत्र , सादृश्यापसमा- नाधिकरणमतः पूर्वमीमांसामुपाक्षिामहम् । चकारेति पुनरर्थकयकारः सगुपये वा । अतोऽति- देशकसहवरूपो हेनुः शुद्धः । अत उकं चकारसूचितमिति इत्वन्तरं जीवतुल्यतायाम् । यतेति वृददारण्यके समाजमायणेऽस्ति प्रतमीमांसा । 'अथातो मतमीमांसा प्रजापतिर्हि फर्माणि सराजे तानि पृष्टान्यन्योन्येनासर्धन्त यदिप्याम्पदमिति पाग्दधे द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः श्रोप्याम्य- हमिति सोपमित्येपमन्यानि कर्माणि यथा कर्म' इति श्रुतेः । प्रभृतिशन्देन तृतीयस्कन्धेन्द्रियप्रसा: संगपते । तयाचार्य स्पार्थः । जीवगतिः सधानां गतिः सप्तगतिस्तस्याः, एकत्वम- स्विक्षितम् । देनी पचमी न तु त्यस्टोपादाविति । समानां। गतिमिविशेष्यत इति विशेपिता ! तस्सा मार रियस्तित्वम् । यो हसः परमीति । नन्वेतस समस्योत्तराधिकरणे संपन्धेऽतिदेशक- सहाररूपस हेतोः स्वरूपासिद्धखमक्षुण्णम् । सूत्रस नित्यत्वासापकत्वेनानित्यत्वेन पक्षुराध- मायादंशतः मौतयाशदार्थमायामाचे हेनुपटकातिदेशकस्त्रार्याशाभावात् । तनयक्षुरादी सारस्पापमायादिनानिदिएधर्मपत्लामावेन 'तासधर्माचं प्रागेनिदिशति' इत्यादि सूत्रमाप्योकप्रतिज्ञापा न्यूनया । एतदनुरोधेन पुत्राधिकरणमात्र शेपत्ये तु गौप्यममवतीये तेन पुद्धिस्सदेतशुरांनी, न ·भाष्यप्रकाश-नश्मि-परिवृहितम् । केचिदिदः सूत्रमुत्तरसूत्रपूर्वपक्षत्वेन योजयन्ति । तत्रायमर्थः । ते प्राणा: कतीत्याकावायां, 'सस प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् ससाउर्चिपः समिधः सप्त जिह्वाः। 'अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः' इति । 'सप्त वै शीर्षण्या प्राणा द्वाववाञ्चौ' इति । नव वै पुरुपे प्राणा नाभिर्दशमी' । 'दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादशः' इत्येवमादिषु भाष्यप्रकाशा तराधिकरणे संवन्धे तु, एते हेतवो व्याख्यातरीत्या उत्सूत्रमेव बोध्याः । तेन न कापि न्यूनता। अत्र सर्वेऽपि वियदाद्यतिदेशमङ्गीकृत्य इन्द्रियाणामुत्पत्तिं वदन्ति । सन्निहितजीवाति- देशानङ्गीकारे तु केचन जीवस्यानुत्पत्तिराख्याता, प्राणानां तूत्पत्तिराचिख्यासितेत्यसंबद्धत्वं हेतुं वदन्ति । अपरे तु, उत्पच्यनुत्पत्तियोधकयोः श्रुत्योः सद्भावेऽप्युत्पत्तिबोधकथुतीनां भूयस्त्वाद पूर्वतत्रे च "विप्रतिपिद्धधर्मसमवाये भूयसां स्यात् स्वधर्मत्वम्' इति निर्णय हेतुमाहुः। अन्ये तु, असद्धेति वाजिश्रुतिमपि ब्रह्मपरत्वेन व्याकुर्वन्तः, प्राणा वा ऋपय इति बहु- त्वश्रुतिं च गौणी वदन्तः, 'सदेव सोम्य' इति श्रुतेर्ब्रह्मातिरिक्तस्य प्रागवस्थानासंभवमेव हेतुमाहुः । इतरे तु, 'एतसाआयते प्राण' इति श्रुतिमेव हेतुमाहुः । रश्मिः। त्यादिभाष्यविभागे न्यूनतेत्याकाहायामाहुः एतस्येति । संबन्ध इति पूर्वपक्षत्वेन हेतुतासंपन्ध इत्यर्थः । सिद्धान्तपूर्वपक्षयोर्हेतुतासंबन्धात् । हेतव इति गौण्यसंभवादयः सूत्ररूपाः । उत्सूत्र- मिति सूत्राणि विहायोपरिष्टात्कर्तव्याः । उद् अधिकाः समीपे सूत्राणां योध्याः। 'अव्ययं विभक्ति समीप' इति सूत्रेणाव्ययीभावः । कृष्णस्य समीपमुपकृष्णमितिवत् । तत्समृद्धौ वा, मद्राणां समृद्धिः- सुभद्रामितिपत् । त्यति मायादेवकारः । न्यूनतेति मायमण्यविनामयोन्यूनता र वियदादीनि । यथाहुः शंकरभाष्ये । यथातीतानन्तरपादादावुक्ता वियदादयः परस्य ब्रह्मणो विकाराः समधि- गतास्तथा प्राणा अपि परस्य ब्रह्मणो विकारा इति योजयितव्यमिति सूनार्थ इति । केचनेति शंकराचार्याः । आचीति आसमन्तात्कथयितुमिष्टा । अपर इति भास्कराचार्याः । उत्पत्तीति यथाहुः या पुनरग्निप्रकरणश्रुतिः सा मुख्यार्थी न । कथमवान्तरप्रलये यनिसाधनानां शर्करादीनां सृष्टिवक्तव्येति तदर्थोऽसावुपक्रमः । तत्राधिकारी पुरुषः प्रजापतिरविनष्ट एव । त्रैलोक्यमानं प्रलीन- मतस्तदीयान्प्राणानालोक्य श्रुतिः प्रवृत्तेत्यनुत्पत्तिनोधकश्रुत्यविरोधः । अनुत्पत्तियोधिका श्रुतिस्तु तत्प्राक्क्षुतिसूने उक्ता । उत्पत्तियोधिकाः श्रुतयस्त्वेवमुदाजहु.। 'पुरुष एवेदं विश्वं कर्मतपोवा- परामृतम्' इति 'ग्रीवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्' इति । 'आत्मनो दर्शनेन श्रवणेन मत्सा विज्ञानेनेद सर्व विदितम्' इति । 'उत तमादेशमप्राक्षो येनाश्रुतं श्रुतं भवति' इति यदा मुख्यार्थसंभवेपेक्षितार्यत्वेनान्यया कल्पनमयुक्तमिति । हेतुमिति जीवातिदेशाननीकारे हेतुम् । अन्य इति रामानुजाचार्याः । असद्वा इदमित्यभिप्रकरणस्था तमाश्रुतिसूत्र उक्ता । व्याकुर्वन्त इति । यथाहुः असद्वा इदमन भासीदियादिवाक्येपि 'प्राणशब्देन परमात्मैव निर्दिश्यते' इति तथा प्राण इति सूत्रे गौणी- मिति । ययाहुः सूनद्वयमेकीकृत्यर्पयः प्राणा इति बहुवचनश्रुतिगौणी बहसंमवाद्ब्रह्मण एकत्वे- ·. श्रीमद्गह्मसूत्राणुभाष्यम् । [म०२पा०४ म०१ सू०५ नानासंख्या प्राणानां प्रतीता । तत्र श्रुतिविपतिपेधे कि युक्तमिति संशये सप्त- चेति प्राप्तम् । कुतः। गतेः । सप्तानामेव गतिः श्रूयते। 'सप्त इमे लोका येपु घरन्ति माणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त इति । किंच। विशेपितत्वाच्च जीवस्यो- क्रमणसमये सप्तानामेव विशेपितत्वम् । अन्ये तु पुनरेतेपामेव धृत्तिभेदादू मेदा इत्येवं प्राप्ते उच्यते। भाष्यप्रकाशा तत् सर्वमरोचिष्णु । थुत्या म्युचरणस जीवाणादिसाधारण्येनोक्तत्वात् तस्स खरूपो- त्पत्तिरूपत्वाभावेन तैत्तिरीये, तोयेन जीयान् व्यससर्ज भूम्याम्' इति जीवेऽपि . केवलविसर्ग- श्रावणात् तस्यापि पृथकरणरूपतया व्युचरपानतिरेकेण लीववत् प्राणानामप्युत्पत्यभाषाजीववत् प्राणानामनुत्पत्तेरेवाचिख्यासिततया आद्यपक्षोक्ताया असंवद्धताया अभावात् । असद्वेति वाजि- श्रुती मध्यप्राणेद्धान्यप्राणकृतसप्तपुरुषसृष्टपनन्तरं तदैक्यनिष्पादितसैकस्य पुरुपख प्रजापतित्व- कथनेन तस्य प्राणानन्तरभावितया प्राणेषु तदीयत्वस्य वक्तुमशक्यत्वेन तद्विरोधानपायाद् द्वितीय- पक्षोक्तपूर्वतत्रन्यायसासत्पक्षेऽप्यविरोधाच । एवं च, सदेव सोम्येति श्रुतिर्युचरणात् पूर्व कालं परामृशति । व्युचरणोचरं भूतोत्पत्तेः पूर्व कालं वाजिश्रुतिः परामृशतीति क्योर्विरोधाभावेन एतदनिमस योऽयं मध्यप्राण इत्यादिग्रन्थस विरोधेन च तृतीयपक्षोक्तायाः प्राणा वा झपय इत्यत्र गोण्या अप्यप्रयोजकत्वात् । एतसाजायत इत्यस्यास्तुरीयपक्षोपन्यस्तायाः श्रुतेरपि व्युचरणथुतितुल्यत्वाच । सन्निहितजीवातिदेशानङ्गीकारे वीजानुपलम्भन सर्वेपामेव शिथिल- त्वादिति । तस्माद् भूतोत्पत्तेः पूर्व नीवानामिन्द्रियाणां च व्युचरणं, न तूत्पत्तिरिति सिद्धम् । भिक्षुस्तूत्पत्तिक्रमविचारायैतदधिकरणम् । अतिदेशस्तु 'अन्तरा विज्ञानमनसी' इति रश्मिः। नेति गौण्यसंभवादित्यंशस्यार्थः । अपरांशार्थमाहुः सदेवेत्यादि । ययाहुः तस्यैव परमात्मनः सृष्टेः प्रागवस्थानथुतेरेवेति तत्राश्रुतेश्चेत्यर्थम् । एवकारोऽन्यहेतुव्यावर्तकः । हेतुमिति जीवाति- देशाऽनङ्गीकारे हेतुम् । इतर इति, माध्वाचार्याः । एक्कारेण शुयतिरिकव्यवच्छेदः । जीवाति- देशानङ्गीकारे हेतुं मध्यमाण इति । रामानुजमतेने ,दूषणे स्फुटिष्यति अन्येति । 'यथा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह, बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम्' इति काठकोपनिपदि श्रुतिस्तस्यां सप्तपुरुपश्रुतिः । शरीरान्तश्चरणं विहाय मोक्षार्थ गमनं परमा गतिरत्रास्ति । तस्येति प्रजापतेः । तदीयत्वेति प्राजापत्यत्वस्य । अपि तु प्रजापतौ प्राणीयत्वस्य वक्तुं शक्यत्वेनेत्यर्थः । अविरोधादिति । जीवलिङ्गबाहुल्यस्य प्राक् तथा प्राणः' इति सूत्रे उपपादनादिति भावः । तत्प्राक्- श्रुतेश्चेति सूत्रभाष्यानुसारेणाहुः एवं चेति । पूर्वमिति अवान्तरसृष्टौ पूर्व कालम् , मध्यप्राण इति रामानुजभाष्ये । विरोधेनेति प्राणेषु तदीयत्वं न प्रजापतौ प्राणीयत्वमित्युक्तविरोधात् । अप्र- योजकेति विरोधपरिहारार्थ गौणी स तु पूर्व कालमित्यादिनैवोपहृत इसप्रयोजकत्वात् ।। व्युचरणेति तुल्यत्वं जनी प्रादुर्भाव इति धातुपाठात् । अवान्तरसष्टौ प्रजापती प्राणीयत्वादाहुः तस्मादिति । विज्ञानेति । तथा च प्राणः तथा विज्ञानमनसी इवेति सूत्रार्थः । अमस्तु गतपादस्सं सूत्रद्वयात्मकमधिकरणं नवमं यत्र स भगवान् सिद्धान्तरीत्या क्रममङ्गीचकारेति ततोऽवसेयः । अनयोरिति 'अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तलिझादिति चेन्नाविशेषात्' 'तथा प्राणः' इत्यनयोः ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १६५ हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ॥ ६ ॥ (२-४-२) पूर्वसंयन्धे उत्सूत्रं पूर्वपक्षः। तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयति । हस्तादयः सप्तभ्योऽधिकाः 'हस्ती चादातव्यं च, उपस्थश्चानन्दयितव्यं च, पायुश्च विसर्ज- चितव्यं च, पादौ च गन्तव्यं च' इति । चक्षुरादिगणनायामेतेऽपि चत्वार इन्द्रिय- स्वेन गणिताः । स्थिते सति श्रुतौ गणनया चक्षुरादितुल्यत्वे सति । अतो हेतोः सप्तैवेति न, किंत्वेकादश । अवान्तरगणनासूचनयाऽसंभवाभिप्राया . भाप्यमकाशः। सूत्रस्थयोर्विज्ञानमनसोरित्याह । तन्मन्दम् । अनयोरेकतरसूत्रस्य पैयर्थ्यांपत्तेः । विज्ञानमनसी इत्यत्रोपलक्षणविधया अन्येषामपि प्राणानां ग्रहीतुं शक्यत्वात् । अत्रापि प्राणमध्ये तयोरपि निविष्टत्वाचेति ॥५॥ इति प्रथमं तथा प्राण इत्यधिकरणम् ॥१॥ एवमेतेनाधिकरणेन प्राणानां जीवतुल्यत्वं समर्थितम् । अतः परं तेषां संख्या निर्धार्यते । तत्र सप्तगतिसूत्रस्य संवन्धं केचन पदन्ति तदाहुः केचिदित्यादि । भाष्यं तु निगद व्याख्यातम् । हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ।। ६ ।। ननु सप्तगतिस्त्रस्य 'पूर्वाऽधिकरणशेपत्वे एत- स्थाधिकरणस्य कथं सिद्धिरित्यत आहुः पूर्वेत्यादि । उक्तप्रकारक एवं पूर्वपक्षा, सूत्रं विहाय उपरिष्टात् कर्तव्यस्ततः सिद्धिरित्यर्थः । व्याकुर्वन्ति तुशब्द इत्यादि । अत इति चक्षुरादि- तुल्यत्वात् । ननु तर्हि सप्तादिगणनायाः किं प्रयोजनमत आहुः अवान्तरेत्यादि । सप्तगणना चक्षुस्त्वग्वाणरसनश्रवणमनोवाचामितरेन्द्रियापेक्षया बहूपकारकत्वेन प्राधान्यसूचनया । अष्ट- गणना ग्रहपदकथनाद् बन्धकत्वसूचनया। नवगणना अनावृतनवद्वारसूचनया । दशगणना केवल- रश्मिः। ननु तथा प्राण इत्यत्र सर्वे प्राणाः, अन्तरा विज्ञानमनसी इत्यत्र द्वौ प्राणाविससामक्षस्पमित्यत आहुः विज्ञानेति । ग्रहीतुमिति लाघवेनेति भावः । अनापीति तथा प्राणः' इति सूत्रेऽपि । तयोरिति विज्ञानमनसोः । अत एकरूपत्वादनयोरेकतरसूत्रस्य वैयर्थ्यापतिरिति ॥५॥ इति प्रथम तथा प्राण इत्यधिकरणम् ॥१॥ सप्त, केचनेति शंकररामानुजमावादयः । निगदेति सप्त प्राणा इति मुण्डकेऽस्ति । अष्टाविति श्रुतिरातमागबाह्मणेऽस्ति । एवमग्रेऽपि । सप्तानामिति मुण्डकेऽस्ति । एचेति श्रुति- सत्त्वादेवकारः। विशेपितेति । शारीरकबाह्मणे । स यत्र चाक्षुप इत्यादिद्वितीयकण्डिकायां सप्त प्राणाः । तृतीयकण्डिकायां तस्स हैतस्पेत्यादिरूपायां जीवस्सोकमणमिति पूर्वापरयोविशेष्यविशेषण- मावाद्विशेषितत्वम् । अन्य इति प्राणाः । एवं निगदव्याख्यातम् ॥ ५ ॥ हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ॥६॥ श्रुतिस्तु प्रश्नोपनिपदि । प्राधान्येति द्वितीयमुण्डके 'सस प्राणाः' इत्यादिश्रुतिः , 'सप्त शीर्यण्याः' तत्र प्राधान्यसूचनया। कचिच सप्त जिह्वा इत्यत्र सप्त होमा इति पाठः । चन्धकत्वेति । मृत्युखरूपकयने ब्राह्मणेऽष्टौ ग्रहा मष्टा- ·- } भीमद्ब्रह्मसूत्रागुंभाप्पम् । [म०२ पा०४ अ० २ सू०६ अधिकसंख्यान्तःकरणभेदादिति। एकादशैवेन्द्रियाणीति स्थितम् ॥ ६ ॥ इति द्वितीयाध्याये चतुर्थपादे द्वितीयं हस्तादय इत्यधिकरणम् ।। भाष्यप्रकाशा द्वारमात्रसंचनयेत्येवं संमवामिनाया । संभवन्ति ोकादशसंख्यायामेताः संख्या इत्यभिप्राया। चतुर्दशसंख्या त्वन्तःकरणस्य चतुर्विधत्वात् तदभिप्राया । तथाचैतज्ज्ञापनं प्रयोजनमित्यर्थः । तर्येकादशवेति कयं निर्णय इत्यत आहुः एकादशेत्यादि । गीतायां क्षेत्रकथने, 'ऋषिमि- बहुधा गीत छन्दोभिर्विविधैः पृथक । ब्रह्मसूत्रपदश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः' इत्युक्त्वा, 'महाभू. वान्यहंकारो युदिरव्यक्तमेव च' इत्यहंकारादीन् भिन्नवयोक्त्या, 'इन्द्रियाणि दर्शकं च' इति कथनाद् मनमत्रपदेबेकादपेन्द्रियाणीति निीतमित्यर्थः । नच पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, पथ शानेन्द्रियाणीति दोक्ताः एकं चेति मिन्नतया कथनात् संख्यापूरणस्य चानिन्द्रियेणापि मनसा, 'यजमानपञ्चमा इडां मक्षपन्ति' इतिवत् संभवान मनस इन्द्रियत्वमिति वाच्यम् । अनि- न्द्रियत्वसिद्धः पूर्व वधा संख्यापूरणसापादयितुमशक्यत्यात् । मेदेन कथनस तूमयेन्द्रियनायक- वयोत्कर्पयोधनार्थत्वात् । अन्यथा पूर्वार्धे युद्धयादिभिः सहैव क्रमापचेः । पत्तु 'इन्द्रियेभ्यः परा पर्चा पम्पच परं मनः' इति, 'युद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रह- मेव च', 'इन्द्रियाणि हयानार्षिपयास्तस्स गोचरान्' इत्यादिश्रुतौ इन्द्रियेभ्यः परं मनः । 'इन्द्रियाणि मनो पुद्धि, 'मनसपेन्द्रियाणां च ऐफाउयं परमं तपः' इत्यादिस्मृती च मेदेन रदिमः। वतिग्रहा इत्यत्र श्रुतौ महत्वं च पन्धनमावो 'गृयते । यध्यते क्षेत्रज्ञोऽनेन ग्रहसंज्ञकेन पन्धनेन । तपा च स्मृतिः 'पुर्यटकेन रिझेन प्राणायेन स युज्यते । तेन पद्धस वै पन्धो मोक्षो मुकस्स तेन या' इति । पुरि देहे । प्राण आयो यस्स स जीवः । तेन प्राणापटकेन । अनावृतेति । नाभेद्वारस्यान्यस च प्रसरन्ध्रस रुपद्वारस्य मावृतत्वाविशेषणम् । सप्त वै शीर्पण्याः प्राणा द्वापवासाविति श्रुतौ शीण मवाः सप्त चक्षुरादिरूपाः प्राणाः द्वौ पायुमेरूपाववायांवधो. मागगतारित्यर्थः । फेवलेति आवृतानावृतद्वारमा सूचनया । अत्र नाभेर्दशमत्वम् । 'नय धे पुरुपे प्राणा नामिर्दशमी' इति श्रुतेः । चतुर्दशति । मुण्डके सप्त इमे लोका इत्यसां श्रुतौ सप्त ससेति श्रावणाचतुर्दशसंख्या । शंकरमाप्ये तु प्रतिपुरुषामिप्रायेणेयं वीप्सा प्रतिपुरुषं सप्त सप्त प्राणा इति पूर्वपक्षमन्येऽस्ति । गुहाशयपदस्स पुद्धिं वान्यामाहुर्माघाः । गुहायां हृदयाकाशे शेरत इति गुदाशया इत्युपनिपनाप्ये शंकराचार्याः । अत्र तु गुहाशयादिति पचम्यन्तमिवास्ति । शंकर माप्येपि । पतुरिति मनोबुद्धिचित्ताहंकारेश्यतु विंधत्वात् । एवेति समादिन्यवच्छेदकः । वेदे विशये गीतासंशयापहेलाशयवन्त माहुः गीतापामिति । प्रस्मसूत्रेति । यत्तु गीतामायादें चुकं तत्तु 'अनागतमतीतं च' इति वाक्यादर्शनात् । एपेति । श्रीमागवते 'श्रो खग्दर्शनं प्रा बिहेति भानशक्तयः । वारपाण्युपस्यपाहिः कर्माण्यङ्गोमयं मनः' इति संवादात् । यजमानेति भय नृत्लेरि यजमानस पयत्वसंख्यापूरकत्वमन्ति । यजमानः परमो येपामृत्विजामिति । इदा पदस यागनामधेयर पूर्वमीमांसायामस्ति । तथेति घनिन्द्रियत्वप्रकारेण । आपादेति यदि मनसोनिन्द्रियत्वं साचदा परमसंख्यापूरकत्वं न स्मादित्यापादयितुम् । अन्यथेति । अनि त्रियत्वार्थ भेदेन कयने सप्तम्या सा तथाशन्दात् । अमेति मनसः क्रमापत्तः । अर्था इस ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । भाग्यप्रकाशः। निर्देशान्मनो नेन्द्रियम् । क्वाचित्कमेकादशवचनं तु मनस इन्द्रियप्रवर्तकत्वेनोपचारात् । नचे- न्द्रियेभ्यः परा इत्यादिपु गोवलीपर्दन्यायेन पृथग्वचनमिति वाच्यम् । इन्द्रियलक्षणस्य युद्धयादाव- संभवांत् । किं तल्लक्षणमिति चेद् एकजातीयमावव्यापारकरणत्वमेव । अन्यथा शरीरादीना- मपीन्द्रियत्वप्रसङ्गात् । अन्तःकरणस्य तु चाक्षुपादिवचनादिरूपनानाजातीयज्ञानकर्म प्रति करण. त्वेनास्य लक्षणस्थान्तःकरपो अभावादिति भिक्षुराह तन्न । उक्तश्रुतिस्मृतीनां मनसो बलव- त्वयोधनेनाप्युपपत्तेः । गीतायाम् , 'इन्द्रियाणां मनवासि' इति वाक्येन, पञ्चमस्कन्धे पुरखनो. पाख्याने च, 'एकादशेन्द्रियचमू पञ्चसूनाविनोदकत्' इति वाक्येन च मनस्यपीन्द्रियत्वसचाया निश्चयात् । नच लक्षणाभावः । देहस्सत्वे सति ज्ञानक्रियान्यतरकरणत्वं 'वा, तथात्वे सति रश्मिः। विपयाः । विषयानिति देशान् । भेदेनेति इन्द्रियेभ्यो भेदेन । काचित्कमिति । 'दश वै पयोः प्राणा आत्मैकादश' इत्यादिश्रौतम् । उपचारादिति इन्द्रियपदस्स खप्रवर्तके लक्षणा प्रवर्तकत्व- संबन्धरूपा तद्पात् । गोयलीति गोपदवाच्यत्वेपि चलीवर्दस पृथग्वचनं किंचिनिमित्तेन तन्यायेन । असंभवादिति तथा च न गोवलीवर्दन्यायप्रवृत्तिरिति भावः । एकजातीयेति संयोगसंयुक्तसमवायत्वादिजातीयमात्रव्यापाराः संयोगादयस्तत्प्रयुक्तं करणत्वमेव । शब्देतरो- मृतविशेषगुणानाश्रयत्वे सति ज्ञानकारणमनःसंयोगाश्रयत्वमिन्द्रियवमित्यस्यात्मन्यतिव्याप्तेरेवकारः । एकजातीयमानेति विशेषणकृत्यमाहुः अन्यथेत्यादि । उक्तप्रकाराद् व्यापारे मिन्ने प्रकारे सति शरीरस्य विभक्तपदार्थान्तर्गतमायांशसंवलितत्वेन प्रवृद्धसत्त्वस्यादिपदेन तादृशसत्त्वस्य रजसस्तमसश्च ग्रहणम् । तत्र चाक्षुपादिज्ञानानि प्रति वचनादिकर्माणि प्रति च करणत्वेन व्यापारा अपि गत्वसंयुक्तसमवायत्वादिमिरनेकजातीया इति नातिव्याप्तिः। सत्त्वशुद्धिरपि भवति व्यापारः । नानाप्रकारे द्वितीयपक्षेपि बोध्यम् । पलवत्त्वयोधनेनेति श्रौतस्मातपरपदैबलवत्त्वस बोधनेने- त्यर्थः । परत्वं सर्वत्र प्रसिद्ध नियामकत्वमेकवाक्यताया इति भावः । उपपत्तेर्जापन्यं मन्यमानं प्रत्याहुः गीतायामित्यादि । गीताया वेदार्थसंदेहे मतालिकात्वस्य सर्वाचार्यसंमतत्वादिति । तद्विस्ताररूपं भागवतमप्याहुर्दार्थम् । पश्चमेत्यादि । मामूत्तल्लक्षणसंचारः समागवतलक्षणं संचरत्वित्साहु देहस्थत्व इत्यादिना । अब प्रथमं लक्षणं तृतीयस्कन्धे पड्विंशे सुबोधिन्यां विशेषणरहितमस्ति । तत्र सर्वेन्द्रियगुणामासेऽतिव्याप्तिः । तस्य सर्वेन्द्रियविवर्जितत्वेनेन्द्रियत्वाभावात् । तथा च गीता 'सर्वेन्द्रियगुणामासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्' इति । तथा च विराजोत्र प्रकरणादेहस्थत्वमिति लभ्यतेऽत उक्तं देहस्थत्वे सतीति । तथा च सुबोधिनी 'तेजसानीन्द्रियाण्येव' इत्यत्र ज्ञान- क्रियान्यतरकरणमिन्द्रियमिति । करणमतीन्द्रियमिति वेति । देहस्थत्वं प्राणादावतिव्याप्तमितो विशेष्यम् । जन्यज्ञानकर्मणोर्मनादौ सितर्देहस्थत्वे सतीन्द्रियत्वं स्यादतो विशेष्यम् । विशेष्ये ज्ञानकिये विवक्षिते माझे अतो जन्यज्ञानक्रिययोरविवक्षितत्वान्न लक्षणस्यातिव्याप्तिः । द्वितीयस्कन्ध- पञ्चमाध्यायसुपोधिन्यां द्वितीयलक्षणमस्ति । खानीन्द्रियाणि तत्फलानि चाक्षुपज्ञानादीनि तैरात्मास्तीति यात्मसत्ता ज्ञापयन्तीति लक्षणसमन्वयः । तथा च सुपोधिनी 'तेजसात्तु विकुर्वाणात्' 'इत्यत्र इन्द्र आत्मा ईयते अनेनेतीन्द्रियम्' इति उपपादितं च तव । 'आत्मा हिन चाभुपः, नाप्यन्येन्द्रियग्रायः । व्यवहियते च देवदत्तस्त्वं यज्ञदचस्त्वमिति । स चात्मा पश्यति ·१६८ भीमद्रदासूशाणुभाष्यम् । [अ०२ पा०४ ०२ सू०६ भाग्यप्रकाशा स्वफलेनात्मसचाज्ञापकत्वं वेति लक्षणस्य संभवात् । यद्वाइन्द्रियत्वमनिन्द्रियत्वं चेत्युभयमप्यस्तु । नच भावाभावविरोधः । अनिन्द्रियत्वस्य अविद्यापद्धर्मान्तरत्वेनाप्युपगन्तुं शक्यत्वात् । यमे देवत्वपितृत्वयोरिच मनसि क्रियाज्ञानमयत्वयोरिवैतयोरप्युभयोर्निवेशे बाधकामावात् । विशेष- रश्मिः। शृणोतीत्येवं प्रतीयते' इति । इदं लक्षणं देहेऽतिव्याप्तम् । खं देहः तस्य फलं भवाय नाशाय च कर्मकरणं तेनोपाध्यवच्छिन्न आत्मास्तीत्सात्मसत्तां ज्ञापयति सः । अतोप्युक्तम् । तधात्वे सतीति विशेषणम् । देहस्थत्वं प्राणादावतिव्याप्तमतो विशेष्यम् । अथापि देहस्थत्वे परमात्मनः सत्त्वे कारणत्वे च सत्यप्यकरणत्वान्न तत्रातिव्याप्तिः । प्रस्थानरत्नाकरे व्यापारवदसाधारण- कारणस्य करणत्वात् । आविर्मावकशत्तयाधारस्य च कारणत्वात् । अनन्ययासिद्धत्वे सति कार्य नियतपूर्ववर्ति कारणमिति लक्षणस्यांन्योन्याश्रयग्रस्तत्वम् । पूर्ववर्तित्वस्य कार्यसापेक्षत्वात् कार्यस्य च नियतपश्चादावित्वात् । बाह्यात्मान्तरात्मपरमात्मलक्षणान्यात्मोपनिषदि विद्यन्ते । ननु लक्षणद्वयस्य किं प्रयोजनमिति चेन्न । एकस्य सर्वसिद्धान्तान्तर्गतत्वाद्वितीयस्य शास्त्रार्थवत्त्वात् । 'सर्वसिद्धान्त- गुम्फिता इति तृतीयस्कन्धसुबोधिन्यन्ते तृतीयस्कन्धविवृतिविशेषणात् । 'मक्तेषु शासहृदयेषु निवेदयामि शास्त्रार्थतो यदि हरिभवतामभीष्टः' इति द्वितीयस्कन्धान्ते कारिकायाः । ज्ञान- क्रियेत्यादिलक्षणद्वयं तु 'तत्त्वानि दशापि भिन्नानीति नैक लक्षणं निर्दिष्टम्' इति तत्रैव सुयोधिनी. प्राप्तखरसम् । इदानीमेकादशैवेन्द्रियाणीति भाष्यमिन्द्रियत्वांशपरं वाक्येषु द्वैविध्यात्तथैव स्व- प्रस्थानरत्नाकरे प्रत्यपादि घत आहुः यद्वेति । अविद्यावदित्यादि । यथाऽविद्याऽज्ञानं न ज्ञानाभावः, किंतु ज्ञानविरुद्धा संपत्तद्वदनिन्द्रियत्वसेन्द्रियविरुद्धसंपदावरूपत्वेनोपगन्तुं शक्य स्वादित्यर्थः । यम इत्यादि श्रीभागवते । क्रियेत्यादि । ज्ञानकर्मेन्द्रियनियामकत्वात् क्रिया ज्ञानमयत्वे मनसो घोध्ये । 'उभयं मनः' इति मगवद्वाक्यात् । विशेपेत्यादि । प्रमेयप्रकरणे तैजसाहकारोपादेयले सति ज्ञानकियान्यतरकारणमिन्द्रियमिति गौणलक्षणमुक्त्वा देहसंयुक्तले सति खफलेनात्मज्ञापकत्वं मुख्य लक्षणमुक्तम् । साक्षायचरणेपि संत्त्वात् । तत्र तैजसाहंकारोपादे यत्वाभेदेन पूर्वलक्षणस्स गौणत्वात् । मीमांसकास्तु यत्संप्रयुक्तेर्थे विशदवभासं ज्ञानं जनयति तदिन्द्रियमिति । संप्रयुक्त संयोगादिसंपन्धेन संपन्धिन्यय विशत् । तैजसवेशः प्रवेशः प्रसिद्धः तद्वत्तदिन्द्रिपस्सेत्येवमन्यत्रोन्नेयम् । नैयायिकास्तु शब्देतरोतविशेषगुणानाश्रयत्वे सति ज्ञान कारणमनःसंयोगाश्रयत्वमिन्द्रियत्वमाहुः । तदनन्तरविशेषलक्षणानि । तत्र व्यवहारजनकमिन्द्रिय वहिदेवताकमिन्द्रियं वा वाक् । शिल्पजनकमिन्द्रियमिन्द्रदेवतांकमिन्द्रियं वा दोः । आनन्दजनक मिन्द्रियं प्रजापतिदेवताकमिन्द्रियं वा मेद्रम् । गतिजनकमिन्द्रियं विष्णुदेवताकमिन्द्रियं वाहिः विसर्गजनकमिन्द्रियं मित्रदेवताकमिन्द्रियं वा पायुः । गोलकान्येषां प्रसिद्धानि । एतावान्य विशेषः । दोरादिचतुष्कमन्यदेवतावच्छेदेनापि कार्य जनयति । अन्यथा मल्लविद्याकुशलान समानां च हस्ताम्यां चलनम् । विषयेन्द्रियसंयोगाचक्षुरादिष्वानन्दः । पद्यां तालादिवादनम् नेत्राम्यामश्रु शरीरे च खेदरोमहादयो न स्युः । वागिन्द्रियं तु न तयेति । ज्ञानेन्द्रियलक्षणा कर्मेन्द्रियेभ्यः पश्यात् । तत्र नमोगुणविशेषत्वेन शन्दग्राहकमिन्द्रियं वा दिग्देवताकमिन्द्रिय भोत्रम् । वायुविशेषगुणविशेषत्वेन स्पर्शग्राहकमिन्द्रियं वायुदेवताकं वा त्वक्, एवमग्रेपि -। पारित ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १६९ अणवश्च ॥७॥ (२-४-३) सर्वे प्राणा अणुपरिमाणाः । गतिमत्वेन नित्यत्वे अणुत्वमेव । परिमाण. प्रमाणाभावात् पुनर्वचनम् ॥७॥ इति द्वितीयाध्याये चतुर्थपादे तृतीयं अणवश्चेत्यधिकरणम् ।। भाष्यप्रकाशा विचारस्तु प्रस्थानरत्नाकरे मया कृत इति नेह प्रपश्यते । तसादन्येषां वृत्तिमेदत्वेनान्ताकरण एवं निवेशादेकादशैवेन्द्रियाणीति सिद्धम् । अन्येऽपि सर्व एकादशपक्षमेवाद्रियन्ते । माध्यास्तु । बुद्धि निवेश्य द्वादशप्राणपक्षमङ्गीकुर्वन्ति । श्रुति च कांचिल्लिखन्ति । इन्द्रियाणि कतीति न विचारयन्ति । तत्रोदासीना वयम् ॥ ६ ॥ इति द्वितीयं हस्तादय इत्यधिकरणम् ॥२॥ अणवश्च ॥७॥ संख्या निर्धार्य परिमाणं निर्धारयतीत्याशयेन व्याकुर्वन्ति सर्व इत्यादि । सर्वेषां प्राणानां पूर्वोक्तरीत्या नित्यत्वे सिद्ध गतिमत्त्वेनाणुत्वमेवेत्यर्थः । अयं च हेतु- रश्मिा। गन्धस्य सामान्यत्वाद् गन्धलक्षणेऽपि न विशेषपदवैयर्थ्यम् । गन्धग्राहकमिन्द्रियमश्विनीकुमार- देवताक वा प्राणम् । रूपनाहकमिन्द्रियं सूर्यदेवताकमिन्द्रियं वा चक्षुः । रसग्राहकमिन्द्रियं वरुण- देवताकं वा रसनम् । सिद्धमाहुः तस्मादिति । अन्येषां बुद्धिचित्ताइंकाराणाम् । एकादशैवेति । माध्वोपन्यस्तश्रुतेः पाक्षिकत्वादन्योपन्यस्तानामविरोधादेवकारः । सिद्धमिति भाष्यीयस्थितपद- व्याख्यानास्थितमित्यर्थः । तेन च सौत्रस्य स्थितपदस्य सिद्धमित्यर्थ इत्यजिज्ञपन् । शंकराचार्य- माष्ये तु हस्तादयस्त्वपरे ससम्योतिरिक्ताः प्राणाः श्रूयन्ते । हस्तौ चै ग्रहः स कर्मणातिग्रदेण गृहीतो हस्ताम्यां हि कर्म करोतीत्येवमायासु श्रुतिपु सिते सप्तत्वातिरेके सप्तत्वमन्तवाच्छक्यते संमावयि- तुमित्येवं स्थितपदं व्याख्यातम् । तद्वद्वा मुण्डकश्रुतौ सप्तत्वे स्थिते वाच्यतयेति व्याख्येयं सिद्ध- पदस्य स्थितपदव्याख्यानत्वामावे । स्थिते शरीरस्थिते जीवे हस्तादयोपि सन्त्येवातो नैवम् । हस्तादयो न सन्तीत्येवं न मन्तव्यमित्यर्थ इति रामानुजाचार्याः । अन्य इति माध्वाचार्य- 'व्यतिरिक्ताः । कांचिदिति सप्तगतिसूत्रे आमासे 'द्वादश वा एते प्राणा द्वादश मासा द्वादशा- दिला द्वादश राशयो द्वादशश्व ग्रहाः' इति कौण्डिन्यश्रुतिम् । न विचारयन्तीति द्वादशमाण- पक्षमङ्गीकुर्वन्ति परं तर्करूपं विचारं मनोभेदो बुद्धिरिति न कुर्वन्तीत्यर्थः । उदासीना इति । मतस्य श्रौतत्वेन विकल्पपर्यवसानात्पक्षनिवेशकान्तावात्तन्मतादुत् उपरिष्टात् आसीना गीतोपरब्धवेन स्वमतस्सेत्सर्थः ॥ ६॥ इति द्वितीयं हस्तादय इत्यधिकरणम् ॥२॥ अणवश्च ॥ ७ ॥ परिमाणमिति । व्यापीन्यनि वाक्षाणि, सांख्या व्यापित्त- मुचिरे । वृत्तिलाभस्तत्र देहकर्मवशाद्भवेत् । देहस्स वृत्तिमद्भागेष्वेवाक्षत्वं समाप्यतामिति सांख्य- सर्वपक्षे उरकान्त्यादिश्रुतेस्तानि ह्मणूनि स्युरदर्शनादित्येवमशुपरिमाणमित्यर्थः । गतिमत्त्वेनेति वति। २९.सू..

·श्रीमद्रासूनाणुमाध्यम् । [अ०२ पा० ४ भ०३ सु०७ रदिमः। ‘भाग्यप्रकाशः। रतिदेशात् प्राप्तश्वकारेण सूचितः । सूचननयोजनमाहुः परिमाणेत्यादि । सप्तानबामणे, 'त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः' इति यदानन्त्यश्रवणं तत्तु कालत एव तथात्वबोधकम् । अन- न्तमेव स लोकं जयतीति फलोक्या तथाऽवसायात् । अतो जीवे यथाऽऽरापमानत्वं तथा प्राणे- प्वश्रवणात् पुनर्वचनमित्यर्थः । एतेन शरीरपरिमाणत्वं संकोचविकाशशालिपरिमाणत्वं व्यापक- त्वं च निवारितम् । तेन चक्षुर्मनोवाचां दूरगमनम् । त्वचः सर्वशरीरव्याप्तिश्च सामर्थ्येन वा उत्क्रान्त्यादिश्रुत्युक्तेन । अयमिति गतिमत्त्वरूपो हेतुः। जीवधर्मातिदेशेन प्राप्त सौत्रेणानुक्तस हेतोः समुच्चायकेन चकारेण द्योतकेन सूचितः । अतीति 1 तथा प्राण इत्यत्रोक्तः । सूचनेति परिमाणासिद्धिरूपम् । अन्यथान्येनासौत्रेणानुक्तस्य हेतुना प्राणेष्वेवाणुवं सिद्ध्येत् । हेतुमात्रस्याति- देशानङ्गीकारे वाधकामावात् । सूत्रेऽसूचनात् । उद्दिष्टेनातिदिष्टयाधदर्शनाच । त एत इति यागादयः समाः। केन रूपेणेत्यपेक्षायामाह सर्व इति । आधिदैविकरूपेणाशेषजगद्व्याप्तिमन्त इत्यर्थः । कालत इति मुक्तिकालत इत्यर्थः । एक्कारेण देशव्यवच्छेदः । तथा चाणव एवानन्ता अनन्तकालावस्थायिनः । परमाणुवदन्यनये । अनन्तमेवेति 'स यो हैतानन्तवत्या सोऽन्तवन्त लोकं जयत्यथ यो हैताननन्तानुपास्ते' इत्युक्त्वोच्यतेऽनन्तमेवेत्यादिश्रुतिः । देशत आनन्ये सिद्धस्य लोकस साधनरूपो जयोऽनन्वितः स्यादिति भावः । अवसायादिति । माध्यास्तु 'अणुमिः पश्यत्यणुभिः शृणोति प्राणा वा अणवः प्राणैरेतद्भवति' इति कौण्डिन्यश्रुतिमाहुः । रामाङ- जाचार्यास्तु उपास्यप्राणवहुत्वानुरोधिनी श्रुतिमाहुः । तेन 'गोविन्दान्मृत्युषिभेति' इति गोपालतापिनीयं समर्थितम् । न तु कार्यलक्षणस्पेन्द्रियेप्वतिच्याप्तिः । पुरुषविधवाह्मणसत्त्वात् । शरीरेति । शंकराचार्यमतमिदं सूक्ष्माः परिच्छिन्नाश्चैते प्राणा इति भाष्यात् । नैयायिकानां च । तत्र त्वचि स्पष्टम् । सकलशरीरावच्छेदेन स्पर्शोपलम्मात् । संकोचेति । मुक्तावल्या मनोनिरूपणे पूर्वपक्ष्याशयोयम् । ययाहुः मनसोणुत्वोत्तयनन्तरम् । न च दीर्घशष्कुलीमक्षणादौ नानावधान- भाजां च कथमेकदा नानेन्द्रियजन्यज्ञानमिति वाच्यम् । मनसोतिलाघवाझटिति नानेन्द्रियस- निधानानानाज्ञानोत्पत्त्योत्पलशतपत्रभेदादिवद्यौगपद्यप्रत्ययस भ्रान्तत्वात् । न च मनसः संकोच- विकाशशालिवादुमयोपपत्तिरस्त्विति वाव्यमिति । समाधानं तु नानावयवतन्नाशकल्पनागौरवा; दिति । व्यापकत्वमिति व्यापकधर्मस्स व्यापकत्व नियमागोविन्देन्द्रियाणां व्यापकले क्रीडा- प्रतिबन्धात् 'मदन्यत्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि' 'श्रीमद्भगोकुलहक्तारा' इत्यादिवाक्य विरोधान्निर्धारितम् । 'सर्वतः पाणिपादान्तम्' इत्यत्रान्तशब्दाज्ज्ञानमार्गीयत्वाच न दोपः । उपासनादिमिर्ध्यापकत्वम् । दूरश्रवणदर्शनादिकं तु यमपुरुषेष्वपि । तेन चेति अणुखव्यव, स्थापनेन च । चक्षुर्दरगमनं तावत्प्रत्यक्षखण्डे प्रस्थानरत्नाकरे उक्तम् । वृत्तिरूपेण चाक्षुपे तु नयनकिरणा विषयपर्यन्तं गच्छन्तीन्द्रियान्तरे तु किरणामावादिन्द्रियेण सह विपयं मनः प्राप्नोति तदा क्रमेण सहैव वा निर्विकल्पकं सविकल्पकं च तत्तदिन्द्रियसंसृप्टे मनस्युत्पद्यते । ज्ञानद्वयेपि विषये न्द्रियस्पर्शादिकं व्यापारः । अनेना-रुपाणां किरणानां सूर्यकिरणानां सूर्यमण्डलादेदस्य 'आदित्यो वा एप एतन्मण्डलं तपति' इत्यनुवाके श्रावणात्तैरखिलमेरूत्तरदेशैयामुवानस्सादित्यमण्डलस्स दशसहस्रः योजनपरिमाणस्मरणेन तेषां तत्परिमाणायापकत्ववत्सूर्याध्यात्मिकचक्षुपः किरणानामपि तथात्वेन ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । माप्यप्रकाशः। . गुणव्याप्त्या वेति योधितम् । मोक्षे च तेपामपि सत्संपत्तिरिति च बोधितम् । नन्वेतेपी को वा गुणो यो बहिः प्रसरतीति वक्तव्यम् । यदि न वक्तुं शक्यते तर्हि मिथ्यैवायमुद्यम इतिचेन । चक्षुर्मनोवाचां तेजोमयदेवताधिष्ठितत्त्वात् तदंशत्वाच रूपमेवेति वदामः । 'तेजोमयीवाग' इति श्रुतेश्च । त्वचस्तु स्पर्श एव । अथवा । 'यन्न स्पृशन्ति न विदुर्मनोबुद्दीन्द्रियासवः' इति पष्ठस्कन्धे नारदकृत उपदेशे मनःप्रभृतीनां ब्रह्मकर्मकस्पर्शज्ञानयोनिपेधमुखेन तेषु स्पर्शज्ञानयो- रङ्गीकारात् स्पर्श एव सर्वत्र यथोचितो भवतु । नच तस प्रत्यक्षापत्तिः शझ्या । अणुगुणत्वेना- "तीन्द्रियतया कार्यकानुमेयत्वात् । इन्द्रियाणां प्राप्यप्रकाशकारित्वस नियतत्वादिति । यत् पुनः रश्मिः। श्रुत्यविरोध उक्तः । 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्'इति श्रुत्या चन्द्रदेवताकत्वेन मनसो नानाकिरणशालिन ईक्षत्यधिकरणभाष्योक्तप्रकारेण कामवर्जितातिशुद्धस्य दूरगमनं ब्रह्मपर्यन्तगमनम् । तथा वाचा दूरगमनं वीचीतरगन्यायेन प्रसिद्धम् । त्वचः सर्वशरीरव्याप्तिस्त्वाचप्रत्यक्षे । सामयेन वेति देवता- सामर्थंन। तथा प्राण इत्यधिकरणे प्राणे जीवधर्मातिदेशस्य सिद्धान्ताङ्गीकारात्सर्वशरीरे जीवचैतन्येनेव । वाकारद्वयार्थः कचित्पूर्वतन्त्रे प्रसिद्धः। 'सेवायां वा कथायां वा' इतिवत् । मोक्ष इत्यादि । इदं च तत्प्राक्श्रुतेश्चेति सूत्रे चकारान्मोक्ष इत्यादिभाष्ये स्पष्टम् । गुणव्याप्ति प्रपञ्चयन्ति स्म नन्वतेपा- मित्यादिना । अयमिति अणुवप्रसाधनलक्षणः । तेजोमयेत्याचं ज्योतिराद्यधिष्ठानाधिकरणेऽत्रैवाने स्फुटम् । रूपमेवेति । तेजस्तन्मात्रत्वस्य तल्लक्षणत्वादिति भावः । एवकारेण चक्षुषः सूर्यदेवताकत्वेन तद्रश्मयो व्यवच्छिद्यन्ते । मनसस्तु कामसंकल्पादिनानावृत्तयो व्यवच्छिद्यन्ते । वाचस्तु व्यवहार- जनकत्वरूपवृत्तिय॑वच्छिद्यते । प्रस्थानरत्नाकरे तु गुणाद्वालोकवदिति सूत्रे आलोकस्य गुण- त्वाङ्गीकारात्तैजसस्य चक्षुष आलोकरूपगुणव्यायाङ्गीकारेप्यदोष इत्युक्तम् । चक्षुपस्तैजसत्वस्य नैयायिकादिसकलप्रसिद्धस्य माऽपलापो हि भूत् । मनोवाचोस्त्वप्रसिद्ध मन्वानं प्रत्याहुः तेज इत्यादि । तथा च वाक्पूर्वरूपस्य मनसः कथमतैजसत्वमिति चन्द्रदेवताकस्य तैजसत्वम् । अत- स्तिसणां रूपं तन्मात्रेति भावः । त्वच इत्यादि । त्वचो वायुदेवताकस्य स्पर्श एव पहिः प्रसरति न तु रूपं तदभावादित्यर्थः । प्रस्थानरत्नाकरे तु देवतासामर्थ्यमप्युक्तम् । लाघवेन सकलसाधारण- स्पर्शमाहुः अथवेत्यादिना । ब्रह्मकर्मकेत्यादि । वाक्यान्तर्गतयच्छब्दार्थो प्रीति भावः । निपेधेति निपेधमुखं निषेधोपायः निषेधरूपो ब्रह्मातिरिक्ते स्पर्शप्रापकोपायः । तेविति । मनोबुद्धीन्द्रियासुषु । स्पर्शति ब्रह्मातिरिक्तं स्पृशन्ति विदुरिति । एवेति । स्पृशन्ति विदुरित्ये- तयोर्मनोबुद्धीन्द्रियासुकर्तृकत्वेन स्पर्शज्ञानानुकूलव्यापारो मनआदिनिष्ठ इति । सर्वप्रेति । मनोबुद्धीन्द्रियासुपु स्पर्शानुकूलो व्यापारः । आकाशं स्पृशन्ति विदन्ति । एवं वायुममिमपः पृथिवीमोपधिमन्नं पुरुषम् । एतेभ्यः प्रयोगेभ्यः । आकाशादिषु स्पर्शज्ञाने । कर्मत्वात् । तत्रापि सूक्ष्मात्परंपरयेत्यर्थः । इदमेवोक्तं यथोचितपदेन । आकाशस्य मांसरूपस्स स्पर्शः । ननु स्वविषयकज्ञानादौ तस्याणुप्राणादिगुणस्य स्पर्शस्य प्रत्यक्षापत्तिरित्याशङ्कामपनुदन्त आहुः न चे- त्यादि । कार्यकेति । अणूनीन्द्रियाणि स्पर्शवन्ति । प्राप्यप्रकाशकारित्वात् । यन्नैवं तन्नैवं परोक्ष- घटवदित्यनुमेयत्वात् । कार्य प्राप्यप्रकाशस्तटितहेतुनानुमेयत्वं कार्यकानुमेयत्वं तस्मात् । नि- यतत्वादिति । ज्ञानेन्द्रियाणि वस्तुप्राप्यप्रकाशकारीणि । सौगतास्तु श्रोत्रस्याप्राप्यप्रकाशकारित्वं ·. . ६७२ भीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा०४०३सू० भाग्यप्रकाशा सकलदेहव्यापिकार्यानुपपत्तिप्रसङ्गादणुत्वं मध्यमपरिमाणपोषकत्वेन व्याख्यातं तदप्येते. नेच निरस्तं ज्ञेयम् । ज्ञानवता तु वदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादायेति थावणाद् . देवता- त्वाच युक्तैवेति न कोऽपि शकालेशः । भिक्षुस्त्वत्राणुपदेन तन्मात्राणि व्याख्याप तेषां पृथगुत्पत्ति- विचारमत्राशीचकार तन । मैत्रेयोपनिपदि, पश्च तन्मात्राणि भूतशन्देनोच्यन्ते । अथ रदिमः। वदन्ति तदन्ये दूपयन्ति स यथाह शास्त्रदीपिकाकारः। अप्राप्यकारित्वे हि सनिकृष्टवि. प्रकृष्टस्थितौ युगपन्छन्दमुपलमेयाताम् । तयोस्तु क्रमेणोपलब्धिर्न कथंचिदप्राप्यकारित्वे समय- यितुं शक्या । तस्मानाप्राप्यकारित्वं श्रोत्रस संभवति । वृत्तेस्तु ज्ञानावस्थात्वमेवेति व्युत्पादित प्रस्थानरमाकरे चिनिरूपणेन । श्रोत्रस शब्दो वृत्तिरिति प्राप्यकारित्वम् । न चातभाग- मामणे 'श्रोत्रं वै ग्रहणकः शन्देनातिग्रहेण गृहीतः श्रोत्रेण शब्दान्मृणोति'इति तत्र श्रोने ग्रहणक- शन्दोन्येप्विन्द्रियेपु ग्रहशन्दा इत्यप्राप्यप्रकाशकारित्वमितिवाच्यम् । मैत्रेयीमासणे 'स यथा शास प्मायमानस्य न पायांन्छन्दाम्यातहणाय शास तु ग्रहणेन शहध्मस वा शन्दो गृहीतः'. इत्यय पायानिति शन्दरूपग्रहणकर्मविशेषणादपायेतरशन्दग्राहकत्वेन प्राप्यकारित्वात् । न चैवमपि मनमादिश्रोतृत्वं भवतु पुरुषविषयाधणे 'मन एवासात्मा पाग्जाया प्राणः प्रजा सौम्यं चक्षुर्मानुषं वित्तं पशुपा हि तदिदन्ति श्रोत्रं देवर प्रोग्रेण हि तन्छृणोति' इति श्रुतेरिति शायम् । यत्किंचित्सा. क्षाहन योगस प्राप्पकारित्वात् । कर्मेन्द्रियेषु तु तवत्कियैव व्यापारः । 'सर्वेपामानन्दानागुपस एकायनम्' इत्यादिश्रुतेः । तअन्या स्थूलशरीरक्रिया १ फलमिति । अन्ये तु प्राणरसनश्रवणानां ट्रप्पादकत्वं नेच्छन्ति तजास्मभ्यं रोचते । तमसि रसनया दुग्धादेर्माणेन पम्पकादेः, श्रवणेन गर्यादरनुभवस्य प्यातिज्ञानविधुराणामपि दर्शनात् । बन्न व्यवसायविरोधेन स्मृतिरूपत्वस्य तत्र पतुमराम्यत्वाच । न पोपनीतं मानं तदिति वान्यम् । तथात्वे मानाभावात् । प्राणादीनां द्रव्या. ग्राहकत्यसाम्युपगमैकशरणत्वादिति दिए । तथा च सुरभि चन्दनमित्यप्रेव माणादीनां द्रव्यादिग्रहणे सामान्यलक्षणाशानलक्षणे प्रत्यासची झेये । सिद्धान्तमुक्कावल्यां सप्टम् । एवं नियतत्वं तस्य पोप्यम् । पाल्पातमिति शंकराचार्याख्यातम् । तथा च भाष्यम् । अणवते प्रकृताः पापाः प्रतिपत्तथ्याः । अगुत्वं पां सौम्पपरिच्छेदो न परमाणुतुल्यत्वम् । फुत्सदेहव्यापिकार्या- नुत्तचिमसमादिति । एतेनेति पूर्वग्रन्थेनेय । एक्कारस्तु पूर्वग्रन्थस्य विस्तृतत्वात् । शानेति । मनु पषु विषयप्रकाशनसामर्थ्यमयुकं संहननातिरिक्तसामग्रॅप्रसिद्धः परमाणुष्विवेत्साशमाहुः ज्ञानयत्तेति । चकारेगाणुत्यसंग्रहः । तया चेन्द्रियाणां परमाणुत्वेऽयं दोपो न त्वणुल इति मावः । न फोपीति ! परमाणुल इन्द्रियाणां दिगोठके दोरादौ महाविद्यायां हस्ताम्यां चलने विष्णु- देवनाशताप छेदेन गतिजनकत्वं न शिपजनकत्वम् । पशूनां चक्षुरिन्द्रियस नासिकावियेरावच्छे. देनाश्विनीकुमारफतावच्छेदेनेक्षितृत्वमपि पियन्द्रियसंयोगाच पधुरादा कदेवतापच्छेदेनानन्दजनक-- खमरि । पश्यामिन्द्रदेवतावन्दैन तालवादनं न तु गतिजननम् । नेपाम्यां मित्रदेवतापन्दे- नाधिमगोऽनि सपा शीरे रोमवेदहीदिशिसोदि । तत्र पादादीन्द्रियाणां दस्तादि- गोलकावदेन कार्यजननमनुपपलम् । अयमपि शहालेशो नेति कोपीयुक्तम् ॥ सामाता गुणभ्यासति । अहीपकारति। माध्यास्त पत्र दिवीय चाराततम्' इति अशुभिः पश्यति' इति श्रुति- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १७३ श्रेष्ठश्च ॥ ८॥ (२-४-४) मुख्यश्च प्राणो नित्यगतिमान् अणुपरिमाणश्च । चकारादतिदेशः । नासदासीदिखत्र, 'आनीदवातं खधया तदेकम्' इति अननात्मकस्य पूर्वसत्ता प्रदर्शिता ॥८॥ भाष्यप्रकाशः। महाभूतानि भूतशब्देनोच्यन्ते इत्युक्त्या श्रुतौ भूतपद उभयसंग्रहय घोधितत्वेन पूर्वपादीय- वियदाद्युत्पत्तिविचारादेव चारितार्थेन पृथग्विचारप्रयोजनाभावात् ।। ७ ।। इति तृतीयं अणवश्वेत्यधिकरणम् ॥३॥ श्रेष्ठश्च ॥८॥ इन्द्रियाणि विचार्येदानी मुख्यप्राणं विचारयति । तत्र मुख्यप्राणनित्य- तायाः स्फुटमश्रवणात् प्रश्नोपनिपत्प्रभृतिपु, 'मा मोहमापद्यथा अहमेवैतत्पश्चधात्मानं प्रविभज्य तद्वाणमवष्टस्य विधारयामि' इत्यादिरूपे प्राणानां संवादे शरीरस्थितिहेतुतया श्रेष्ठत्वेन निर्णीत- त्वाच्च संदेहे श्रेष्ठथस्य नित्यतागमकत्वे मानाभावादनित्य इति प्राप्ते आहेत्याशयेन व्याकुर्वन्ति मुख्य इत्यादि । मुख्यः प्राणोपि नित्यो गतिमानणुपरिमाणश्च । तत्र हेतुरतिदेशप्राप्तश्वकारादेव पूर्ववत् सूच्यते । नन्वस्य सृष्टेः पूर्व सत्तायां किं मानमत आहुः नासदित्यादि । तथाचैवं रश्मिः। । विगानेन प्राणाः किं व्याता उताणव इति संदेहे व्याप्ता इति पूर्वपक्षेऽणव एवेति सिद्धान्तयन्ति स्म । रामानुजास्तु त एते सर्व समाः सर्वेऽनन्ता इत्यानन्त्यश्रावणाद्विभुत्वं प्राणानामिति प्राप्तेऽमि- धीयते । प्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्कामन्तीत्युत्क्रान्त्यादिश्रवणापरिमितत्वे सिद्धे सत्यु. कात्यादिषु पार्थस्थैरनुपलभ्यमानत्वादणवश्च प्राणाः । आनन्त्यश्रुतिस्तु 'यथ यो हैताननन्तानुपास्ते' इत्युपासनश्रवणादुपास्यप्राणविशेषभूतकार्यबाहुल्याभिप्रायेति सिद्धान्तयन्ति स्म । श्रुताविति अव्यव- हितपूर्वोक्तायाम् । पूर्वेति । एवकारस्तु पञ्चतन्मात्राणां महामूतधर्मातिदेशस्योक्तत्वात्तत्र निविष्ट- त्वात्तन्मात्राज्ञान तादृशमहाभूतरूपविशेषणाज्ञानप्रयुक्ततद्धर्मातिदेशाज्ञानापत्तेः । न च तूष्णीमति- देशमुक्तमितः परं विविच्य विचार इति वाच्यम् । सूत्राभावात् ।। ७॥ इति अणवश्चेत्यधिकरणम् ॥३॥ श्रेष्ठश्च ॥८॥ मुख्येति । प्राणपदस्स भाष्ये प्रियत्वाय व्यवस्थापनात् प्रियलेन स्मृतस्स मुख्यप्राणस्योपेक्षानहत्वात्तं प्रसङ्गसंगत्या विचारयति भगवानाचार्यः । विषयादिकमाहुः तत्रेत्यादिना । मुख्यप्राणो विषयः स नित्यो जीवधर्मवांश्चानित्यस्तद्धर्मामाववान्वेत्याकारकसंशयस्तु स्पष्ट एव । अभवणेति । एतस्माजायते प्राणः' इत्यत्रोत्पत्तेः प्रादुर्भावरूपत्वस्यापि शक्यवचनत्वा- स्फुटपदोक्तिः । प्रश्नति । प्रभृतिपदार्थोऽग्रे स्फुटः । मा मोहमित्यादि वाणधारकत्वाय मुद्यमान- प्राणान्प्रति प्राणवाक्यात् । वाणं देहम् । इति प्राप्त इति पूर्वपक्षे प्राप्ते । मुख्यश्चेति भाष्ये चकारोप्यर्थ इत्याशयेनाहुः मुख्य इति । चेति अयं समुच्चये। चकारादिति माष्यं विघृण्वन्ति स्म तत्रेत्यादिना । हेतुरिति । सौत्रचकाराद्धेतुवाचकपञ्चम्या लुग्योधितः । स च गतिमत्त्वेन नित्यत्वे अणुत्वमेवेति माष्ये गतिमत्त्वं हेतुः । अतिदेशप्राप्तोऽतिदिष्टश्चकारात्तद्वाचकात् । एवेति किमत आहुः पूर्ववदिति पूर्वसूत्रवत् । तथा च पूर्वसूत्रप्रामाण्यादेवकार इति भावः । सूच्यत ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० ४ अ०४ सू०९ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ ९॥ ननु मुख्यः प्राणो वायुरेव भविष्यति, इन्द्रियाणां क्रिया वा । एवं हि श्रूयते । 'यः प्राणः स यायुः। एप वायुः पञ्चविधः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानः' इति। सामान्यकरणवृत्तिःप्राणाद्या चायवः पञ्च' इति।तन्त्रान्तरीया आ- चक्षते । तदुभयमपि न । कुतः पृथगुपदेशात् । 'एतस्मान्वायते प्राणो मनः सर्वे: भाप्यप्रकाशः। सृष्टिप्राकाले वातरूपतानिपेधपूर्वकमानीदिति कथनानगवतोऽननात्मको यो धर्मः स एव मुख्य प्राण इति तेन रूपेण सत्तायां सिद्धायाम्, एतसाजायते प्राण इत्यत्रापि जीववद् व्युच्चरणमेव, न तूत्पत्तिः । सदेवेति श्रुतिस्तु ततोऽपि पूर्ववृत्तान्तपरेति श्रुतिविरोधलेशस्याप्यभावादयमपि जीवसमानयोगक्षेमत्वादश एवेत्यर्थः ॥ ८॥ न घायुनिये पृथगुपदेशात् ॥९॥ प्राणस्वरूप एव किंचिदाशय परिहरतीत्याशय- मस्याहुः नन्वित्यादि । तत्रान्तरीयाः सांख्याः, सामान्येति तेपी सांख्यसप्ततो कारिका । अर्थस्तु पञ्च युद्धीन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि वाद्यानि । मनोयुद्धद्यहंकारात्रय आन्तराः। एवं प्रयोदशविधं फरणम् । तस्य त्रयोदश विधस्यापि करणस्य या साधारणी धृत्तिः प्राणाया प्राणनादिरूपा । भावे पञ् । सैच पञ्च वायवः प्राणादय इति व्यवहियन्ते इत्यर्थः । तथाचोभयो- मध्ये यत्किचिदादर्तन्यं, न तु पृथग्यिचारस्तस्य युक्त इत्याराकाशयः। परिहारं व्याचक्षते तदुभयमपि नेत्यादि । नन्वेवं वायोः सकाशाद्भेदोऽस्तु, इन्द्रियक्रियातः कथं भेद इत्यव रदिमः। इति भाष्यार्थस्तु श्रेष्ठः प्राणश्चकारसूचितार्थादतिदेशादिति । सृष्टेरिति पथम्यन्तमिदम् । नास. दित्यादीति । नासदासीनो सदासीदित्यत्रानीत् लडन्त, अवात, स्वधया, तद्, एकम् । एकं तद् प्रझ कर्त, स्वधया स्वधाशब्देन अवातं अप्राणं जगत् आनीत् प्राणानुकूलभूतकालिकव्यापारवत् । अवात प्राणयुक्तमकार्षीत् । स्वधापदेन पितृष्टिरक्ता । सा च सामवेदप्राधान्यापेक्षया । 'वेदानां सामवेदोस्मि' इति । मनुस्मृतो 'ऋग्वेदो देवदैवत्यः' इत्यत्र सामः पितृदेवत्वमुक्तम् । स्वधा पितृदाने । यातेति 'वातः प्राणः' इति वृहदारण्यके । अननेति । भगवत्संयन्ध्यननानुकूलो च्यापार इत्यादिति भावः । एतदुपपादितं प्राक् । ततोपीति । तस्य तमापदार्थकस्स समाधिकर- पोक्तरीत्या तमाशन्दादिप्रन्यायनपक्षेऽवान्तरकारणपक्षे इदं योध्यम् ॥ ८॥ न घायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥९॥ एवेति इन्द्रियव्यवच्छेदकः । नन्धि- लादीनि । वायुतः पार्थक्यस्सासन्यपदेन घोघनादाहु प्ये इन्द्रियाणामित्यादि । एतय फपित्प्रसिद्धम् । शंकरभाष्येपि न वायुः प्राणो नापि करणथ्यापार इति । श्रूयत इति । तत्रेति । इन्द्रियाणां किया वेति कोटौ स्वाभिप्रायमाचक्षत इत्यर्थः । तत्रान्तरीयामिप्रायात्समस्तकरणवृत्तिः प्राण । इति शंकरमाप्यात् । कारिकेति । इदमुपलक्षणं सांख्यप्रवचनसूत्रस्य । सांख्यप्रवचनसूत्रवृचा. विदं रामं प्रधान कार्याध्यायेति । सामान्या चासौ करणवृचिरिति कर्मधारयं व्याचक्षते । पश- युद्धीति । ननु 'प्राणिनीति प्राण' एवमादिविग्रहेषु प्राणनादिरूपाः कपमत माहुः भाय इति । प्रागादिपदेषु । इत्याशङ्केति इति आशमा यस्य स इत्याशङ्कः, तसाशय इत्यर्थः । इन्द्रियत

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिव्रहितम् ।
१७५
न्द्रियाणि च, खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी' इति प्राणवाय्बो
पृधगुपदेशात् । वृत्तिमतोरभेदेन ततोऽपि पृथगुपदेशाच ॥९॥
इति द्वितीयाध्याये चतुर्थपादे चतुर्थ श्रेष्ठश्चेत्यधिकरणम् ॥
भाष्यप्रकाशः।
--
आहुः पृत्तीत्यादि । ततोऽपीति इन्द्रियतोऽपि । तथाच पदार्थान्तरमेव मुख्यः प्राणः । नच
पदार्थान्तरत्वे, 'यः प्राणः स वायु', 'स एप वायुः पञ्चविधः' इति श्रुत्योविरोधः शक्यः । तस्य
भूतात्मकवायुव्यतिरिक्तभगवत्प्राणात्मकवायुपरत्वात् । नचात्र मानाभावः । बृहदारण्यक उद्गीथ-
ब्राह्मणे, अथ हेममासन्यं प्राणमूचुरित्यत्र नस्यप्राणादपि वैलक्षण्यश्रावणात् । नचाध्यात्मा-
पत्या न वैलक्षण्यमिति वाच्यम् । तस्याः नस्यप्राणेऽपि सत्यात् । अतोऽपहतपाप्मत्वरूपाद्
वैलक्षण्यात् तस्यान्तरमेव । वायुसमानाकारत्वं च तस्य मैत्रेयोपनिपदि द्वितीयप्रपाठके, 'सोऽम-
न्यतैतासां प्रबोधनायाभ्यन्तरं विविशामीति स वायुरिवात्मानं कृत्वाऽभ्यन्तरं प्राविशत् स
एको नाशकत् स पञ्चधात्मानं विभज्य' इत्यादिप्रजापतिमुपक्रम्य पठ्यते । अतो न विरोध
इत्यर्थः । अन्ये त्विदं सूत्रमग्रिमाधिकरणे योजयन्ति ।। ९ ।।
इति चतुर्थ श्रेष्ठश्चेत्यधिकरणम् ॥ ४ ॥
रश्मिः।
इति । समान्यकरणवृत्तिरित्यत्र वृत्तिः वृत्तिमत्करणं तयोरगेदेन वृत्तिमदिन्द्रियतः । पञ्चमाध्याय-
सुयोधिन्यनुसारेण द्वितीयस्कन्धस्स 'तैजसात्तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन्' इति समा-
धातुमुपक्रमन्ते न चेत्यादि । विरोध इति सूत्रभाष्येण विरोधः । तस्येति माष्यस्य । अध्यात्म-
ति भावप्रधानः । सूत्रोक्तः श्रेष्ठः । भौतिकवायुसंबद्ध आध्यात्मिको भगवदिच्छया गुहां
प्रविशति । 'स एप जीवो विवरप्रसूतिः प्राणेन धोपेण गुहां प्रविष्टः' इति वाक्यात् । न चैलक्षण्येति ।
'यस्तु आध्यात्मिकः प्रोक्तः सोसावेवाधिदैविकः' इति वाक्यात्सूर्यचक्षुरभिमानिवत् । तस्या इत्यादि
आध्यात्म्यापत्तेः । तस्य श्रेष्ठस्य प्राणे भगवति 'प्राणस्य प्राण.' इति श्रुतेः । तथा चाध्यात्म्या-
पत्तेलक्षण्यप्रतिबन्धकत्वे ईश्वरालक्षण्यापत्तिरिति भावः । अस्त्वेवमिति चेत्तत्राहुः अत इति ।
अपहतपाप्मत्वं प्राणस्य प्राणे प्रसिद्धम् । एवमाधिदैविकत्वादिमिलक्षण्यमिति भावः । एवेनि
उक्तयुक्तेः । प्रसिद्धेविरोधाद्वा । स इति प्रजापतिः । एतासामिति शक्तीनाम् । योजयन्तीति ।
तथाहि वायुतत्त्वान्तरत्वे प्राणस्य प्रतिषिद्धे 'वायुरेवायमध्यात्ममापन्नः पञ्चव्यूहो विशेपात्मनावतिष्ठमानः
प्राणो नाम मण्यते' इति सुसिद्धेऽध्यात्मपञ्चत्वे स्यादेतत्प्राणोऽपि तहिं जीववदस्मिन्शरीरे स्वातव्य
प्राप्नोति श्रेष्ठत्वादित्यादिप्रकारेण शंकराचार्याः । 'कियावति द्रव्येऽवस्थान्तरमापने वायावेव प्राण-
शब्दप्रसिद्धर्न वायुर्नापि कियामात्रं प्राणः । किमयं प्राणो वायोर्विकारः सन्नग्निवद्भूतान्तरं नेत्याहेत्येवं
-प्रकारेण रामानुजाचार्याः। मावास्तु न चेष्टा वायुक्रिये पृथगुपदेशादिति पठन्ति । 'चेष्टायां
बाह्यवायौ च मुख्यमाणे च गीयते प्राणशब्दः । स प्राणमसजत खं वायुर्योतिरापस्तपोमत्रः कर्मति
पृथगुपदेशात् । 'भूतानि चेष्टा मत्राश्च मुख्यप्राणादिदं जगत् इति स्वतत्रः प्राण इत्युक्त्वा चक्षुरा-
दिवदिति सिद्धान्तयन्ति स्म ।। ९ ।।
इति श्रेष्ठग्थेत्याधिकरणम् ॥४॥

·१७६ । श्रीमद्रासूनाणुभाष्यम् । [१०२ पा० ४ अ०५ सू०१ चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्टयादिभ्यः ॥ १० ॥ (२-४-५) स प्राणः खतन्ना, परतन्नो वेति विचारे स्वतन्त्र इति तावत् प्राप्तम् । सुप्लेष वागादिषु प्राण एको मृत्युनानाप्तः माणः संवर्गों वागादीन् संवृते प्राण इतरान प्राणान् रक्षति मातेव पुनानिति ।. इमामाशङ्का निराकरोति तुशब्दः । चक्षुरादिवदयमपि प्राणोऽखतन्नः मुख्यतो भगवदधीनः। व्यवहारे जीवाधीनः । फुतः तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः भाप्यप्रकाश चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः ॥१०॥ अधिकरणान्तरत्वं चोधयितुं संशया दिकमाहुः स प्राण इत्यादि । संवृते इति संगृह्णाति संग्रसति च । इमामिति एवार श्रुतिपु मृत्युना अनाप्तत्वस्य वागादिसंवर्गवस इतरप्राणरक्षकत्वस्य च श्रावणात् प्राणः स्वतः इत्येताम् । सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति चक्षुरादिवदित्यादि । मुख्यत इति आसन्यत्वात् । कुर इति उक्तश्रुतिमिः स्वतत्रता तु सिद्धा, अखातञ्यं कसा प्रमाणादुच्यत इत्यर्थः । इन्द्रियजय पदित्यादि । श्वेताश्वतरे, 'त्रिरुन स्थाप्य समं शरीरं हृदीन्द्रियाणि मनसा सनिवेश्य । ब्रह्मोडपेन प्रतरेत विद्वान् स्रोतांसि सर्वाणि भयावहानि । प्राणान् प्रपीड्येह स युक्तचेष्टः क्षीणे माणे नासिकयोः श्वसीत' इति । इन्द्रियाणां हृदि सन्निवेशनेन जयवत् प्राणान् प्रपीध्येति प्राणायामेन तजयसापि थुतावे रश्मिा। चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः ॥१०॥ चक्षुराधिकरणं न तु न वायुक्रियापि करणम् । आसन्यस्य प्रसिद्धत्वात्तदुपयोगिविचारस्य न वायुक्रिये इतिसूत्रेणावश्यकन्वात् । तुशन्देन तर समन्वयात् , इत्यधिकरणवचक्षुरादिवत्पदलभ्यपूर्वपक्षस्यास्मिन् सूत्रे वक्तुं शक्यत्वाचक्षुरायधिकरणा न्तरत्वं बोधयितुमित्यर्थः। स प्राण इत्यादीति । 'प्राणादिदं जगदाविरासीत्प्राणो धत्ते प्राणे लयमम्यु पैति न प्राणः किंचिदाश्रितः' इत्यमिवेश्यश्रुति/जं प्रथमकोटी, द्वितीयकोटौ तु 'प्राणस्यैतद्वशे स प्राणः परवशे स्थितः । न परः किंचिदानित्य वर्तते परमो यतः' इति च पैङ्गिश्रुतिजिम् । अमृते ति । सो । अनाप्तोऽव्यापकः । यदाऽमृतेन मृत्युनाऽनाप्तोऽव्याप्तः । संवर्गपदव्युत्पत्तिरप्यतेन कृता भविष्यतीति यक्तुं प्रतीकमाहुः संवृत इतीति । तेन संवृते इति संवर्गः इति व्युत्पचिरा पोधिता । एतामिति समीपतरवर्तिनीमिमां प्रत्यक्षगामित्यर्थः । तेनेमामितिमाष्यस्य न विरोधः भावप्रधान इत्याशयेन व्याकुर्वन्ति स्म आसन्येति । भाष्येऽव्ययं प्रयुक्तम् । पुराण इति एकादशस्कन्धे जडत्वादय इति अप्राप्तं भाष्ये आदिशन्देन गृहीतम् । आदिनाऽपास गृहन्ति र आदीति । स एष जीव इति वाक्यात् । आदिना तान्वरिष्ठः प्राण उवाच 'मा मोहमापद्ययाह मेवैतत्समधात्मानं प्रविमज्यैतद्वाणमवयम्य विधारयामि' 'प्राणेन रक्षनवरं कुलायम् इति च । 'यस्मात्क स्माबाशात्प्राण उत्क्रामति तदैव तच्छुप्यति' 'तेन यदनाति यसिषति तेनेतरान्प्राणानवति' इति च 'कस्मिन्वाहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो मविष्यामि कस्मिन्प्रतिष्ठित प्रतिष्ठास्यामीति स प्राणमसूजत' इति च स जीवः । रामानुजैस्तु प्राणशब्दपरिगृहीतेषु करणेषु अस विशेष्यामिधानमादिशब्देनोन्यते ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । चक्षुरादिवत् सह शासनात् । इन्द्रियजयवत् प्राणजयस्यापि दृष्टत्वात् । आदिशब्देन जडत्वादयः ॥१०॥ अकरणत्वाच्च न दोषस्तथाहि दर्शयति ॥ ११॥ ननु प्राणस्य जीवोपकरणत्वे तदुपकारकव्यापारवत्त्वमपेक्ष्यते । तत्रै- कादशैव वृत्तयस्तन्त्रान्तरेऽपि सिद्धाः। 'एकादशामी मनसोऽहि वृत्तय आकृतयः पञ्च धियोऽभिमानः । मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां वदन्ति चैकादश चीर भूमी' इति । तथा कश्चित् प्राणस्य व्यापारोस्तीति चेत् । भाष्यप्रकाशा दृष्टत्वात् । 'जितेन्द्रियस्थ युक्तस जितश्वासस्य योगिनः' इति पुराणेऽपि दृष्टत्वात् । जडत्वादय इति । आदिशब्देन जीवोपकरणत्वं प्राणसंवादादिपु सह शासनं सर्वैर्व्याख्यातं संगृह्यते । तथाच प्रश्नोपनिपदि प्राणोत्पत्युत्क्रमस्थितीनां ब्रह्माधीनत्वश्रावणादासन्यत्वेऽपि ब्रह्मतत्रः व्यनहारे पूर्वोक्तश्रुतिभ्यो वागादिनियामकत्वेप्येतेभ्यो हेतुभ्यो जीवतत्र इत्यर्थः ॥१०॥ अकरणत्वाच न दोपस्तथाहि दर्शयति ॥ ११ ॥ उपकरणत्वं प्राणस कथमि- त्याकालायां किंचिदाशय परिहरंस्तत् समर्थयतीत्याशयेन व्याकुर्वन्ति नन्वित्यादि । तत्रा- न्तर इति योगशास्त्रे । श्लोकस्तु पञ्चमस्कन्धे जडभरतवाक्येपु, अर्थस्तु आकूतयो विसर्गा- रश्मिः । अथ ह एवायं मुख्यः प्राणः सोऽयं मध्यमः प्राण इत्यादिपु विशेष्याभिधानादित्यमाणि । सर्वैरिति प्राणसंवादादिषु 'अथ ह प्राणा अहंश्रेयसि विवदमाना व्यूदिरे' इत्युपक्रम्य 'यस्मिन्नत्क्रान्त इदं शरीर पापिष्ठतरमिव दृश्यते स वः श्रेष्ठः' इति चोपन्यस्य प्रत्येकं वागाद्युत्क्रमणे तद्वृतिमात्रहीनं यथापूर्व जीवन दर्शयित्वा प्राणोचिक्रमिपायां वागादिशैथिल्यापत्तिं शरीरघातप्रसङ्गं दर्शयन्ती श्रुतिः प्राण- निमित्तां शरीरेन्द्रियस्थिति दर्शयतीति शांकररेवं रामानुजैर्माध्वैरपीति । माणोत्पत्तीति 'आत्मतः प्राणो जायते' इत्युपक्रम्य 'तदेपः श्लोकः 'उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा (बाह्यं)। अध्यात्म चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुते' इति श्रुतेः । एतेभ्य इति तत्सहशिष्टयादिभ्यो जीवतन्नः 'स एप जीवः' इत्यत्र सहार्थेऽप्रधाने इति तृतीयया ॥१०॥ अकरणत्वाच न दोपस्तथाहि दर्शयति ॥ ११॥ नन्वित्यादीति । जीव इवोप- करणत्वं जीवोपकरणत्वं तस्मिन् । उपकरणत्वं प्राणधारकत्वम्, प्राणधारणानुकूलव्यापारवत्त्वम्, तस्य प्राणधारणस्योपकारको व्यापारस्तद्वत्त्वम् । अपेक्ष्यत इति 'जीव प्राणधारणे' इति धातु- पाठादतिदेशेनापेक्ष्यते । योगेति कचिद्रष्टव्यम् । अथवा । 'सांख्ययोगौ पृथग् बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः' इति वाक्यात्पातञ्जले योगशास्त्रे 'अथ योगानुशासनम्' इत्यारम्मके मुख्यप्राणैकादशे- न्द्रियामावपि कापिलसांख्यप्रवचनसूत्रवृत्तौ प्रधानकार्याध्याये 'दृष्टानुनविकविषयवितृष्णस्य वशीकार- संज्ञा वैराग्यम्' इत्यारम्भकेस्ति । 'कर्मेन्द्रियैर्बुद्धीन्द्रियैरान्तरमेकादशकम्' इति सूत्रम् । 'भागवतवाक्यप्रयोजनमाहुः लोकस्त्विति तुः पूर्वपक्षव्यावर्तकः । अतोऽपि पदार्थसूचितार्थ- वाचकः श्लोक इत्यर्थः । विसर्गेति विसर्गश्चानन्दनश्चादानं चागमनं च वचनं च विसर्गानन्दाना. २३ न.सू..

·-- भाज्यप्रकाशा १७८ श्रीमद्क्षसूत्राणुभाष्यम् । [१०२ पा०४ ० ५ सू०.१२ नैप दोपा । कुतः , अकरणत्वात् । करणस्यैव हि व्यापारोऽपेक्षितः । अन्यस्य कार्यमात्रमपेक्षितम् । तत्राह तथाहि कार्यवत्त्वं युक्तं तछुतिरेव दर्शयति । तस्मिन्नुत्मामत्यथेतरे' इत्यादिश्रुतिभिः । प्राणनिमित्तैव शरीरस्थिति रिति । तमा व्यापाराभावेऽपि वरूपस्थितिमात्रेण तस्योपकारित्वम् ॥११॥ पञ्चत्तेमनोवद् व्यपदिश्यते ॥ १२ ॥ व्यापारव्यतिरेकेणोपकारित्वमसमञ्जसमितिचेत् तबाह पञ्चवृत्तेः । 'अहमेवैतत् पञ्चधात्मानं विभज्यैतदू पाणमवष्टभ्य विधारयामि' इति । यथा नन्दनादानगमनपचनाख्यकर्मजनका बाह्यप्रयत्नाः पञ्च, धियः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धज्ञानानि पञ्च । एता दश सद्वारकस्य मनसो वृत्तयः, अभिमानोऽहममेति स्वीकारात्मका साक्षान्मनसो वृत्तिः एवमेकादश मनसो घृत्तयः, द्वारभूदानामिन्द्रियाणां तु प्रतिनियता एकैकजातीयाः । मात्राणि शब्दादयो धियां भूमयो विपयाः । कर्माणि विसर्गादीनि आफूतीनां भूमयो विपयाः । पुरं शरीरं, तच वसंवन्धिनामप्युपलक्षकम् । तद् अहंममेत्यमिमानाख्यमनोवृत्ते. विषयः । एवमेकादश तासांकृत्तीनां भूमीवीर वदन्तीति । तथाच यथैता जीवोपकरणभूतानां करणानां तत्तद्भोगरूपकार्यार्थ व्यापारा आकृत्यादयः सन्ति तथा प्राणस जीवमोगसाधका कश्चिद् व्यापारो नास्तीति कथं तस्य जीवोपकरणत्वमित्यर्थः । समाधिमत्राहुः नैप इत्यादि । एष इति व्यापाराभावः । तत्राहेति तादृशापेक्षाभेदे प्रमाणमाह तथा हीत्यादि । अकरणत्वे कार्यवत्त्वमात्रं युक्तं, न तु सव्यापार, तच्छुतिरेव दर्शयतीत्यर्थः । श्रुतिमाहुः तस्मिन्नित्यादि । प्रश्नोपनिपदि, 'तसिन्नुत्क्रामत्यथैते सर्व एयो- क्रमन्ते वसिंच प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्वा एवोकमन्ते तसिंश्च प्रतिष्ठमाने सर्वा एव प्रतिष्ठन्ते' इति । उपकारित्वमिति । तथाचोप- कारित्वादुपकरणमित्यर्थः ॥ ११॥ पञ्चवृत्तेर्मनोवद् व्यपदिश्यते ॥ १२॥ पुनः किंचिदाशय परिहरतीत्याशयेन प्याकुर्वन्ति व्यापारेत्यादि । परिहारं विशदयन्ति यथेत्यादि । तथाच व्यपदेशप्रामाण्येन रश्मिः। दानगमनवचनानि । विसर्गानन्दनादानगमनवचनानि आख्या येषां कर्मणां तेषां जनकाः । एता इति । एता उक्ता दश । सद्वारेति । ननु कामसंकल्पादीनां श्रद्धाधृतिधीमीप्रायपाठेन सद्वत्त्ववद्विचिकित्साऽश्रद्धाऽतिप्रायपाठेनासद्वारकस्यापि मनसो वृत्तयः सन्विति चेन्न । मुख्ये संप्रत्ययात् । तेन कामादयः सन्तोत्र । साक्षादिति एकधातुप्रयोगात् । प्रतीति विसगादयः शुन्दादयश्च । जातयो विसर्गत्वादयः तादृशैकैकजातीयाः । जीवभोगेति जीवमोग इव साधकः जीवभोगसाधकः । तादृशेति व्यापारवत्वाव्यापारवत्त्वान्यामपेक्षाया भेदे । सव्यापारमिति करणम् । तस्मिन्निति आसन्ये प्राणे । उपकारित्वमुपकारः स चोपकरणमित्याहु ष्यीयोपकारिता सूत्रीयसूचितोपकरणपदसामानाधिकरण्याय । उपकारीति । तथा चोपकारित्वमालोच्य सूहे, तरसमानाधिकरणमुपकरणं व्यञ्जनयोक्तमिति भावः ॥ ११ ॥ पञ्चपृत्तेर्मनोवद् व्यपदिश्यते ॥१२॥ व्यापारेत्यादीति तजन्यत्वे सति तमन्यजनको व्यापार व्यपदेशेति विशेपेणापदेशः कयनं व्यपदेशस्तस्स प्रामाण्येन ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १७९ मनसो द्वारभेदेनैवैकादशवृत्तयः खरूपत एव । एवमेव प्राणस्यापि पञ्चधात्मानं विभज्य कार्यकारणं व्यपदिश्यते ॥ १२॥ अणुश्च ॥१३॥ अतिदेशेन प्राप्तमप्यणुत्वं 'पञ्चधात्मानं विभज्य' इति वचनात् संदिग्धं नर्विधीयते । आसन्योऽप्यणुः । चकारात् पूर्वोक्तसर्वसमुचयः ॥ १३ ॥ इति द्वितीयाध्याये चतुर्थपादे पञ्चमं चक्षुरादिवदधिकरणम् ॥५॥ भाष्यप्रकाशः। था मनसि इन्द्रियद्वारा साक्षाच वृत्तिस्वीकारस्तथा प्राणेऽपि व्यपदेशप्रामाण्येन साक्षादेव त्तिस्वीकारः । अतः कार्यमात्रात् स्वरूपत एवोपकारादुपकरणत्वमित्यर्थः । एतेन यत् पर प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः' इति योगसूत्रानुसारेण मनसः पञ्चवृत्तित्वमङ्गीकृत्य पञ्च- त्तिकत्वांशेऽपि मनोवदिति दृष्टान्त इत्युक्तम्, तदपि परास्तम् । उक्तवाक्य एकादशत्वस्य कण्ठोक्तत्वात् । योगोक्तवृत्तीनां तृतीयस्कन्धे, 'संशयोऽथ विपर्यासः' इत्यत्र घुद्धिवृत्तित्वखीका- राच । श्रुत्युक्ताः कामादयस्त्ववान्तरवृत्तित्वेनैकादशखेव प्रविशन्ति । योगसूत्रं तु निरोध्यत्वेन ताः वक्तीति, न त्वन्या निराचष्ट इति न कोऽपि दोपः ॥१२॥ अणुश्च ॥ १३ ॥ पूर्वोक्तसर्वसमुच्चय इति । उत्क्रान्त्यादिवृत्त्यन्तधर्मसंग्रहः । तथाच रश्मिः। साक्षादिति अहंकाररूपा वृत्तिः।साक्षादेवेति । व्यपदेशेऽहमेवेत्येवकारेणेन्द्रियरूपद्वारव्यवच्छेदकेन तथा । यथेत्यादीति । द्वाराणीन्द्रियाणि । तद्भेदश्चक्षुष्ट्वादिनाभिमानत्वेन च । वृत्तयो ज्ञानानि धीशब्दवाच्यानि । 'कामः संकल्पः' इति श्रुत्युक्ताः कामादयः धीविशेषा एव । 'मनोमात्रमिदं ज्ञात्वा' इति वाक्यात् । एक्कारस्तु द्वारप्रकाराभावं व्यवच्छिनत्ति । स च 'स्वसृष्टमिदमापीय'इत्यायुक्तः । अत इत्यादि । कार्य वृत्तिरूपं तन्मात्रात् । मात्रप्रत्ययेनावधारणार्थकेनानुव्यवसायव्यवच्छेदः । खरूपतो वृत्तिस्वरूपतो न तु व्यापारतोपीत्येवकारो व्यापारव्यवच्छेदकः । अतः स्वरूपत एव कार्य- मात्रेणोपकारादुपकरणत्वमिति योजना । योगेति । समाधिपादेस्तीदम् । योगसांख्ययोरनुपष्टम्भकत्वस्यो- पपादितत्वादुपष्टम्भकमाहुः उक्तेति । ननु प्रमाणवृत्तेः कथमेकादशखन्तर्भाव इति चेन्मनोमेद- बुद्धिवृत्तित्वप्रकारेणेत्याहुः योगोक्तेत्यादिना । तृतीयेति पड्विंशे 'संशयोथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिरेव च । स्वाप इत्युच्यते बुद्धेर्लक्षणं वृत्तितः पृथक्' इति । एतेन विकल्पः संशयो निद्रा खाप इति योगसूत्रे व्याकृतम् । श्रुतिशास्त्रयोर्विरोधं परिहरन्ति स्म श्रुत्युक्ता इति । 'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिन्हींभीरित्येतत्सर्वं मन एव' इति श्रुत्युक्ताः । योगेति । समाधि- पादस्थम् । निरोध्यत्वेनेति 'अथ योगानुशासनम्' इत्यधिकृत्य 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' इति निरोध उपक्रान्तः । समाप्तौ च 'तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधः' इति सूत्रेणोपसंहारान्निरोध्यत्वेनेत्यर्थः । ता इति पञ्चवृत्तीः । अन्या इति पश्चमिन्नाः । कोपीति श्रुतिसूत्रविरोधरूपः ॥१२॥ अणुश्च ॥ १३ ॥ भाष्ये । संदिग्धमिति । अणुपरिमाणस्य परमाणुनिष्ठस्य निरवयवत्वेन न पञ्चधा विभागः । ट्यणुकनिष्ठस्य विभागार्हत्वात्सदेहः । प्रकृते पूर्वोक्तेति । अत्रातिदेशेन श्रेष्ठश्चेति सूत्रीयचकारेणातिदेशेन प्राप्तं सकलधर्मवत्त्वं विषयः अणोरेकधा विवात्मविभागो न पञ्चधा ·१८० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा०४ म० ५० १३ भाष्यप्रकाशः। स्वसामर्थ्या वृत्तयो पृत्तिसामर्थ्यात सर्वशरीरच्याप्तिः । यहिद्भ्यस्त्वेन प्रत्ययस्तु त्रिवृत्करणोत्त- रमद्भिः पोपणादुपपन्नः । वसादणुरेचासन्यः प्राण इति सिद्धम् । यत्पुनः प्राणभुपक्रम्य : एमिलिमिलोंकि समोऽनेन सर्वेण' इति विभुत्वमुद्गीथबामणे श्रावितम् । यच्च 'माणे सर्व प्रति- प्ठितम्' इति सर्वाधारत्वं प्रश्नोपनिषदि श्रावितं 'सर्व हीदं प्राणेनावृतम्' इति च थुत्यन्तरे तत्तु, उत्क्रान्त्यादिश्रुतिमिनिश्चिते परिच्छिन्नत्वे सर्वस्य प्राणिजातस्य प्राणायत्तस्थितिकत्वेनोपपद्यते इति रामानुजाचार्याः । तेन च्यापककार्यकरणात् वसिद्धिनियन्धना गौणी वत्र फलति । शंकराचार्यभास्कराचार्याभ्यां तु आधिदैविकेन समष्टिव्यष्टिरूपेण हरण्यगर्मण प्राणेन सूत्रात्मना तद्विभुत्वमिति न विरोध इत्युक्तम् । असाफमपीदमेव संमतं किंचिद्वलक्षण्येने- त्यग्निमाधिकरणे सेत्स्यति । भिक्षुस्तु अणुशब्देन तन्मात्रकार्य स्थूलमहाभूताणुं वैशेषिकप्रतिपनत्र्यणुकस्थानीय योगभाप्यानुसारेणाङ्गीकृत्य ततः स्थूलमहाभूतोत्पचिमणीचकार । तदपि व्यासानभिप्रेतमेव । अन तल्लसङ्गादर्शनात् । यदि हि वानणूनभिप्रेयात् तदा पूर्वपाद एवं विपर्ययभवात् पूर्वमेप वानपि विचारयेत् । यदि च तत्र प्रामाणिकत्वमभिप्रेयात्, श्रुतेरिति वा स्मृतेरिति वा हेतुं च रश्मिः । संभवत्यतो यथाकथंचिद्वितीया कोटिः । पञ्चधा प्रविभज्य'इति श्रुतिविरोधानाणुः । सूत्रं तु प्राणव्यति- रिक्तेन्द्रियपरमिति पूर्वपक्षे, आसन्योप्यणुरिति सिद्धान्तः । अत्राशङ्काने निराकरिष्यते । पहिर्भूय इति भगवतो व्यापकत्वेन प्राणादहिद्भ्यस्त्वेन प्रत्ययः संभवति मुख्यत्वात् । जीववध्यति- रिक्तपि पचानामेतत्समानस्य च्यानरूपेण अमृतबिन्दूपनिषदि प्रसिद्धम् । अन्यदप्याहुः त्रिदि- सादि । 'पुरुषं प्राप्य निवृत् निवृदेकैका भवति तन्मे विजानीहहीति' इति छान्दोग्यश्रुतेः । अनि रिति । 'आपोमयः प्राणः' इति छान्दोग्यश्रुतेः । उद्गीथेति छान्दोग्यस्ति ।व्यापकेति सर्वेण समत्वरूपं व्यापककार्य तरकरणात् । सर्वधारकत्वं च व्यापककार्यम् । सर्वावरकत्वं च व्यापककार्यम् । एवं चासिंहो माणवक इतिवद्विभुः प्राण इत्येवं विभुत्वगुणयोगागोणी व्यापककार्यकरणविभुत्वगुणसिद्धि- निपन्धना । तति सम एभिरित्यादिवाक्येषु । एभिः समः प्राण इत्यत्र प्राणे सर्व मित्सनाधारण समः प्राणः । सर्व हीत्यत्र सर्वावरकेण समः प्राण इत्यत्र समपदप्रयोगो गौणोणुपदप्रयोगोऽ- गुथेत्यत्र मुख्यः । इदमेवेति । गीतायाम् 'मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव' इत्यस्यैकवाक्यता 'सर्व खल्विदं प्रद्य'इत्यनयेत्येवकारः । अनिमेति समनन्तराधिकरणे । अत एव प्राण इत्यतिदेशाधि- करणेन विभुत्वमिति नोक्तम् , दुरुहे जिज्ञासोदयात् । तन्मात्रेति व्यणुकमात्रकार्यम् । स्थूलेति । पीलुपाकवादिमतेन प्रसिद्धम् । म्यणुकपरमाण्वोरप्रत्यक्षादाहुः वैशेषिकेति । पीलुपाकवादिनां ध्यणुकप्रत्यक्षादुक्तम् । अभिप्रेतत्वव्यावर्तक एवकारः । तत्र हेतुं तकौं चाहुः अग्रेत्यादिना । परमाणुग्यः सृष्टिप्रसहस्सादर्शनात् । तर्कावाहुः यदीति । अन्यज्ञानं तर्कः । तानिति समवायिनः परमाणून् । क प्रसङ्ग इति चेत्तत्राहुः पूर्वपाद इति । पूर्वप्रकरणादेवकारः । पूर्वमिति स्यूलमहामतकारणत्वेन । तान् लापवप्रापरेवकारः । सारवद्विश्वतो मुखात् सूत्रादुच्यत इति चेत्तत्राः मामाणिकमिति । सूत्रं प्रमाणं सौयमित्यर्थः । अभियान्यासो भगवान् । श्रुतेरिति । - ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १८१ ज्योतिरायधिष्ठान तु तदामननात् ॥ १४ ॥ (२-४-६) वागादीनां देवताधिष्ठानवतां प्रवृत्तिः, खत एव वा, जीवाधिष्ठानब्रह्मरण- योर्विद्यमानत्वादिति संशयः । विशेषकार्याभावान देवताऽपेक्षेति पूर्वपक्ष निराकरोति तुशब्दः । वागादीनां ज्योतिरादि अम्पादिरधिष्ठानमवश्यमङ्गी- भाष्यप्रकाश वदेत् । योगमाप्ये तदुक्तिस्तु तत्सूत्रानुसारिणीति न तेपां श्रौतस्वं स्वाभिप्रेतत्वं वा आपादयितुं शकोतीति वृथाडम्बर इति दिक् ॥ १३ ॥ इति पञ्चमं चक्षुरादिवदधिकरणम् ॥५॥ ज्योतिरायधिष्ठानं तु तदामननात् ॥ १४ ॥ संशयायुपन्यासमुखेन सूत्रप्रयोजन बोधयन्ति वागादीनामित्यादि । नच जडानां स्वतः प्रवृत्यदर्शनाद् देवताधिष्ठानमाक्षिप्त- मिति संशय एव न घटत इत्यत आहुः जीवेत्यादि । अत्र जीवाधिष्ठानं द्वितीयकोटौ हेतुः । ब्रह्मप्रेरणं प्रथमकोटौ । अन्तर्यामिब्रामणे देवताधिष्ठितानामेव यमनसोक्तत्वादिति । तुशब्द- व्याख्यानमुखेन पूर्वपक्षमाहुः विशेपेत्यादि । अन्तर्यामिब्राह्मणोक्तस्य यमनस्याण्डसृष्टिरूपवि- शेपकार्यार्थतायाः 'यः पृथिव्यां तिष्ठनू' इत्यादिवाक्यसमभिव्याहारेणावगमादत्र च तदभावेन देवताप्रयोजनाभावात् , भोगमात्रकार्यस्य तु प्रतिनियततया जीवाधिष्ठानमात्रादेव सिद्धेर्न देवतापेक्षेति पूर्वपक्षमित्यर्थः । अधिष्ठानमिति नन्दादित्वात् कर्तरि ल्युः । नपुंसकं तु सामान्ये । तथाच शरीरेऽपि प्राणानां सर्वेषां खखकार्यार्थ ज्योतिरादिरधिष्ठाताऽवश्यमङ्गीकार्य रश्मिः। वाकारद्वयं पूर्वतत्रानुसारि । वदेदिति सूत्रे, 'दुर्बुद्धेस्तु ततो द्वयम्' इति तदर्थम् । तदुक्तिरिति परमाणुसृष्टयुक्तिः। तत्सूत्रेति सूत्रं तु 'नाणुनित्यता तत्कार्यश्रुतेः' इति । अन्यद्वा । तेषामिति कारणभूतानां परमाणूनाम् । श्रौतत्वमिति 'एतेन योगः प्रत्युक्तः' इति सूत्रेण श्रौतत्वं नेत्यर्थः । खेति मूलाधीनत्वात्तथा, योगभाष्यकृदभिप्रेतत्वं वा । 'प्रकृतेराद्योपादानतामन्येषां कार्यत्वश्रुतेः' इति सूत्रात् । आडम्बर इति प्रारम्भः । 'आडम्बरः समारम्मे घनगर्जिततूर्ययोः' इति विश्वः । दिगिति । नैयायिकानामेतच्छोमनमिति दिक्शन्दप्रयोगः ॥ १३ ॥ पञ्चमं चक्षुरादिवत्त्वित्यधिकरणम् ॥ ५॥ ज्योतिराधिष्ठानं तु तदामननात् ॥१४॥ सूत्रेति । अत्राधिकरणपदानुक्ते- स्तात्पर्यमनुसंधेयम् । सूत्राधिकरणशब्दयोः पर्यायतारूपम् । न चेत्यादि न चेत्साहुरित्यन्वयः । निषेध पुनराहुः, एवेति पूर्वपक्षव्यवच्छेदकः, संशयैककोटेः पूर्वपक्षत्वात् । जीवेति विसर्पिचैतन्य- गुणो जीवशब्दवाच्यः । ननु देवताधिष्ठानवता प्रवृत्तौ हेत्वमावादुभयं द्वितीयकोटौ हेतुरस्त्विति चित्तमाहुः अन्तर्यामीति । देवतेति । 'यो वाचि तिष्ठन् वाचोन्तरो यं वाङ् न वेद यस्य वाक् शरीरं यो वाचमन्तरो यमयति' इत्यनया । अन्यथार्थासंभवादेवकारः। न वेदेत्यस्याधिष्ठात्री न वेदेति विवरणाच । अण्डेति अन्यथा क्रीडारूपप्रयोजनाभावात्स्वनियमनं न घटेत । तथा चान्तर्यामिब्राह्मण हतः स्रष्टुर्द्वितीयरूपपरमिति भावोऽद्योति । अवेति । अन्यथा पृथिव्यादीनां सिद्धवत्कारेणोद्देशो न स्यात् । अधिष्ठानमितीति भाष्येऽज्यादिरिति पुंस्त्वमधिष्ठानस्य पुंस्त्वानोपध इति सूत्रेण । नपुंसक- त्वं त्वने प्रतिवक्तव्यम् । नन्दन इतिवन्नोपध इति सूत्रेण पुंस्त्वप्रास्यामनधिष्ठानत्वनिवृत्तिमानार्थः स्वादनाधिष्ठानपदप्रयोगानपुंसकत्वं छान्दसमपि स्वीकुर्युरित्याहुः नपुंसकमिति । अपीति अपि- .

·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । भ०२ पा० ४ ० ६ सू०१४ कर्तव्यम् । कुतः, तदामननात् । तथाम्नायते' 'अग्निर्वाग् भूत्वा मुख प्राविशत्' इत्यादि । अयमधी- 'योध्यात्मिकोऽयं पुरुषः सोऽसायेवाधिदैविकः । यस्तनोभयविच्छेदः स स्मृतो खाधिभौतिकः' । .... भाष्यप्रकाशा A इत्यर्थः । तदामननादिति तस्य देववारूपस्याधिष्ठातुः श्रुतौ कथनात् । 'अनिर्वाग्भूत्वा' श्रुतिस्तु ऐतरेयोपनिपदि लोकानां लोकपालानां च सृष्टिमुपक्रम्यादयः पुरुषोद्धरणमुक्त्वा तत आलोचनान्तरेण तस्य मुखनिर्भेदं मुखाद्वाइनिर्भेदं पाचोऽनिर्भेदमुक्त्वा तथैव नासिकाक्षि- कर्णत्वग्हृदयनाभिशिश्नानां सेन्द्रियाणां सदेवानां निर्भेर्द, ततस्तासां देवतानां प्रलयमहार्णवे पातम् , अशनापिपासाभ्यां तासामावरणं, ताभिः स्वानमोगार्थ स्थानप्रार्थनं, ततो भगवता तासां स्थित्यर्थ पुरुपशरीरानयनं चोक्त्वा ततो भगवता यथार्थतनं प्रविशतेत्युक्ते, 'अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशद् वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत्' इत्येवं तस्यास्तस्या देवतायास्तचदिन्द्रिय- रूपभवनेन तत्तद्गोलके प्रवेशं वक्ति, तसादित्यर्थः । ननु तासां देवतानां विराटपुरुपशरीरीय तत्तद्गोलके प्रवेशः स्वस्वान्नभोगार्थो, न तु कार्यार्थः । अथेन्द्रियरूपेण भवनात् कार्यार्थ स्तदापि विराडिन्द्रियाणामेव कार्यार्थो न सर्वेपामतोऽनया श्रुत्या कथं सर्वत्र देवताधिष्ठान सिद्धिरित्याकालायां वां व्युत्पादयन्ति अयमर्थ इत्यादि । अयमर्थ इति अयं वक्ष्यमाण सौत्रतात्पर्यगोचरोऽर्थः । योध्यात्मिक इति द्वितीयस्कन्धीयः श्लोकः । पुराणं च वेदोपहण मतस्तदनुसारेणाव्याकुलत्वाय श्रुतिविचार्यते । अर्थस्तु आत्मनीत्यध्यात्म तत्र भव आध्यात्मिकः एवमन्यावपि । उभयोराध्यात्मिकाधिदैविकयोपिच्छेदो द्वैधीमावो यसात् स उभयविच्छेदः तथाच श्रुतौ मुखादिनिमेंदोत्तरमेवेन्द्रियदेवतयोनिर्भेदकथनादेतच्छ्लोकोक्तमाध्यात्मिकादिस्वरूप रश्मिः। पदार्थसंभावनायाम् । तेन विराट् वेदान्तार्थश्च । 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्' इत्यधिकरणे । 'इदमे पुराणेषु विराट्वेनोपासनम्' इति भाष्यात् । अत एव वृत्तिकृच्छ्रीकृष्णचन्द्राः । 'अध्यात्मसंस्थितान पागादीनां देवताधिष्ठानवता प्रवृत्तिरुत स्वत एवति संदेहे इदमाधिकरणं प्रवर्तयांबभूवुः' इति कथनादिति पुनः पुनः कथनात् । मा अभ्यास इति धातुपाठात् । पुनः पुनः कथनमम्यास इति वाच इति पञ्चम्यन्तम् । नासिकेति गोलकानाम् । सेन्द्रियाणामिति साध्यात्मिकानाम् सदवानामिति साधिदैविकानाम् । ताभिरिति देवतामिः । इत्येवमिति सूर्योऽक्ष्यभिमान भूत्वाऽक्षिणी प्राविशदित्यादिप्रकारेण । उत्तरमाप्यसंगत्यर्थमाहुः अयमित्यादि । सौत्रेति सौत्रं यत्तात्पर्य तस्य गोचरः । द्वितीयेति । ननु द्वितीयस्कन्धवाक्यश्लोकेन कथं निर्णय इति चेन्न 'भक्तेषु शास्त्रहृदयेषु निवेदयामि शास्त्रार्थतो यदि हरिर्मवताममीटः । तत्पश्यतात्र विवृति भगवद्गुणान संदेहवारणविचारणतः प्रसन्नाम्' इति सुयोधिनीसमाप्तिस्थवाक्याच्छानार्थसमर्पणे हरेरुपयोग्ययमिति अतस्तदनुसारेणेति वक्ष्यन्ति । श्रुतिरिति 'अग्निर्वाग्मूत्वा मुखं प्राविशत्' इत्यादिः । अव्ययीमा कृखा तद्धितं व्याचक्षते स्म आत्मनीति । 'अव्ययं विमक्ति' इति सूत्रेण समासो विमत्स्य काव्ययेन । 'तत्र भयः' इति तद्धितसूत्रम् । अध्यात्मं मव आध्यात्मिकः । एवेति प व्यवच्छिनति । आध्यात्मिकादीति आधिदैविकाप्यात्मिकयोर्देवतेन्द्रिययोर्धीः प्रवर्तकल ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । १८३ इत्याध्यात्मिकादीनांखरूपं,वागादयश्चाणुरूपा नित्यातच यदि त्रैविध्यं न कल्प्येत तदैकस्मिन्नेव शरीरे उपक्षीणं शरीरान्तरे न भवेत्। कल्प्यमाने तु अग्नि- वतारूपोऽनेकरूपभवनसमर्थो वायूपो भूत्वा सर्वत्र प्रविष्ट इति संगच्छते। ते चाग्या- दयश्चेतना भगवदंशास्तिरोहितानन्दाः सामर्थ्ययुक्ता इति कार्यवशावगम्यन्ते। भाग्यप्रकाशः। " माधिभौतिकोत्तरभाव्येवाभिप्रेतम् । नचाऽयं श्लोको जीवात्मपरमात्मानौ शरीरं चेति त्रयम, भिप्रेत्य तत्रोक्त इति कथमत्रतस्य योजनमिति शङ्कनीयम् । तत्र यथा जीधपरमात्मानावणू नित्यौ वथान वागादयोऽप्यणुरूपा नित्यास्तत्र यदि त्रैविध्यं न कल्प्येत तदैकस्मिन् शरीरे उपक्षीणं वागादिकं शरीरान्तरे न संबद्धं भवेत् । कल्प्यमाने तु चैविध्ये अग्निर्देवतारूपः परमात्मवदनेकरूपभवनसमर्थों वायूपो भूत्वा सर्वेषु शरीरेषु प्रविष्ट इति संगच्छते । अतोऑपत्त्यात्रापि तद्योजनम् । जीवशरीरान्तरपतिविपयतया सामानाधिकरण्याच । नचान्यादिपु तादृशसामर्थ्याभावादिकं शङ्कनीयम् । ते चान्यादयश्चेतनाः, लोकपालकत्वा- लोचनेनोद्गमितत्वात् । भगवदंशाः, कारणत्वेन भगवत एवोपक्रान्तत्वात् । तिरोहितानन्दाः, अन्नभोजनप्रार्थनाकारित्वात् । सामर्थ्ययुक्ताः, वागादिरूपेण भवनादित्येवंप्रकारका प्रवेश- रूपकार्यवशादवगम्यन्ते । नन्वेयं सदा देवतासाहित्यं चे 'एतसाजायते' इत्यत्र रश्मिः। विपयग्रहणादय इत्येतेपामुभयेषां विच्छेदो देहे तत्तगोलक इत्याध्यात्मिकादिस्वरूपमित्यर्थः । आ- शङ्कामुखेन धागादय इत्यादि भाष्यं विवृण्यन्ति स्म न चेति । तन्नेति द्वितीयस्कन्धे । अत्रेति आधिदैविकादिपु । एतस्येति श्लोकस्य । उपेति अणुत्वारक्षीणमिव । उपमार्थे उपः । 'उप सामर्थ्यदाक्षिण्यदोपाख्यानात्ययेपु च । आश्चर्यकरणे दाने नाभावारम्मपूजयोः। तयोगेपि च लिप्सायां रमणार्थोपमार्थयोः। उपादानेधिके प्रोक्तमासन्नेषु प्रकीर्तितम्' इति विश्वात् । तथा च क्षीणोपममि- त्यर्थः । क्षयकर्मीभूतं यदुपमानं तदुपमेयामिन्नं वागादिकमित्यर्थः । उपत्यस्योपमावाचकस्योपमा- योग्ये लक्षणा । कल्प्यमान इत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति स्म कल्प्यमान इति । अर्थापत्त्येति । प्रत्यक्षेण शब्देन वा प्रमितस्यार्थस्यार्थान्तरं विनानुपपद्यमानस्योपपत्तयेऽर्थान्तरकल्पना । सान सकल- शरीरेषु प्रत्यक्षेण प्रमितस्यार्थस्याणुनित्यवागादिरूपस्यार्थान्तरं त्रैविध्यं विनानुपपद्यमानस्योपपत्तयेऽर्था- न्तरस्य त्रैविध्यस्य कल्पनेति लक्षणसमन्वयः । अर्थापत्तिर्द्विविधा श्रुतार्थापत्तिष्टी पत्तिश्च तयोर्टष्टार्थाप- तिरत्र । कार्यवशावगम्यन्ते इति भाष्यात् । इन्द्रियकार्याणां प्रत्यक्षत्वात् । जीवन्देवदत्तो गृहे नास्तीतिवत् । यदा तु सकलशरीरेषु शब्देन प्रमितस्यार्थस्साणुनित्यवागादिरूपस्येत्यग्रे पूर्ववत् । 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुले' इति दृष्टान्तः । अतोपत्त्येति सामान्यवचनम् । जीवेति जीवश्च शरीरं चान्तर्वती च जीवशरीरान्तर्वतिनस्तैः क्षराक्षरपुरुषोत्तमैर्विशेषेण सिनोति पनातीति विपयः श्लोकः । एरचू । तत्तया सामानाधिकरण्यमक्षरस्य जीवेन्द्रियरूपत्वादन्तर्वर्तिनः पुरुषोत्तमत्वाद्भिन्नप्रवृत्तिनिमि- तत्वे सत्येकार्थबोधकत्वलक्षणं तस्माचेत्यर्थः । ते चेत्यादिमाष्यं शङ्कामुखेन विघृण्वन्ति स्म न चेति। लोकेति पूर्वमुक्तमैतरेयश्रुतौ । तिरोहितो विद्यत आनन्दो येपामित्यभिप्रायेणाहुः अन्नेति । भानन्दभुगिति श्रुतेः । निराकारत्वादिति नोकम् । साकारस्वात्कदाचित् । प्रवेशेति प्रवेशरूप- १. अनुमितायोपत्तिः।

·१८४ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा०४ अ०६सू०१४ आध्यात्मिकाधिदैविकयोरेकत्वाद्, वदनादिकार्यार्थमाध्यात्मिका एवं निरूपिताः । उद्गमने, 'एतस्माजायते प्राण' इत्यादिपु वागादीनां नियमेन तत्तजी. घसान्निध्यं, खतश्चानिर्गमनं मृत्युरूपश्रमेण तन्त्र लयः पुनरुद्गमनं समष्टिव्यष्टि भावश्च अन्यथा नोपपद्यत। , A भाप्यप्रकाशः। देवोद्गमः कुवो नोक्त इत्यत आहुः आध्यात्मिकेत्यादि । तथाच साक्षादनुक्तावपि मनन्तरेणोक्त एवेत्यर्थः । नन्वेवं दृष्टापत्तौ वागादिष्वेव वादशं सामर्थ्य कल्प्यम् । आध्यात्मिकादिस्मृतिवाक्ययोजनेनाधिष्ठातृकल्पने किं मानमत आहुर पागादीनामित्यादि । अन्यथा यद्येवं न कल्प्येत तदा आर्तभागबाह्मणोक्तं ग्रहातिग्रहमावेन प्राणवागादीनां जीव- सान्निध्यं 'वमुत्क्रामन्तं प्राणोनूत्क्रामति' इत्यादिवाफ्यावगतं स्वतोऽसाजीवदेहादनिर्गमनं, बत. मीमांसायां 'तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे' इत्यादिनोक्तमृत्युरूपश्रमेणावगम्यमानः शरीरे लया पुनरुद्गमनं, भुज्युबामणे 'पायुरेच व्यष्टिर्यायुः समष्टिः' इत्यनेन घोधितो य आसन्यस्य सम- ष्टिव्यष्टिभावश्चकारात् तत्र तत्रोक्तं घेतनतुल्यत्वम् , एतत् सर्व नोपपद्येत । तथाच श्रुवार्थाप रश्मिः। कार्यप्रत्यक्षश्रवणवशात् । ज्ञानानुकूलव्यापारार्थकस्सावगम्यत इत्यस्य भाष्ये प्रयोगात् । भङ्गीति मङ्गोऽस्सास्तीति मङ्गिपदं मनपरम् । अन्यद्भङ्गि मन्यन्तरं तेनेत्यर्थः । तथा चैतस्माजायत इति श्रुतै तावत्सर्वेन्द्रियाणीति पदं मङ्गि भवति । यावदायाह सर्वाणि दशेन्द्रियाणि तावदैतरेय्याह सर्वाणीत्यस्य पदस्साधिदैविकादिपरत्वमभिमृश्य देवतासहितानीन्द्रियाणीति । पूर्वममपदसहितं मजयन्तरं यथा । काव्यप्रकाशे नवमउल्लासे 'नारीणामनुकूलमाचरसि चेञानासि कश्चेतनो, वामानां प्रियमादधाति हितकृन्नैवाबलानां भवान् । युक्तं किं हितकर्तनं ननु पलाभावप्रसिद्धात्मनः, सामर्थ्य भवतः पुरन्दरमत. च्छेदं विधातुं कुतः' इति । अत्र नारीणामित्याद्य आह । अपरस्तु न अरीणामित्येवं पदं भङ्वाह नारीणामित्यादि । आद्य आह । कश्चेतन इत्यादि । वामानां प्रतिकूलानाम् । अपि तु न कोपि प्रिय मादधातीति । अपर आह । वामानां स्त्रीणामित्येवं वामपदस्स स्त्रीपरत्वममिमृश्य हितकृदित्यादि अपरस्तु हितकृत्पदे कृती छेदने धातुमुररीकृत्याह युक्तमित्यादि । पुनरावस्तु घलामावपदे पला असुः रास्तेषाममावरूप इन्द्रः स चासौ प्रसिद्धात्मा च तस्येत्येवं बलपदस्यासुरपरत्वममिमृश्याह सामर्थ्य मित्यादि । प्रकृते नारीणामित्यादिजानासीत्यन्तः प्रथमः पदभङ्गो नास्त्यत उक्तम् । भझ्यन्तरेणेति एवेति अनुक्तं व्यवच्छिनत्ति । भाष्ये एवकारेणाधिदैविकव्यवच्छेदः । प्रत्यक्षमात्रप्रमाणवाई चार्वाका प्रत्यक्षानुमानवादी वैशेषिको वा शकते नन्वेवमित्यादि । दृष्टार्थेति । ननु यौक्तिकात कुतोणुप्राणदर्शनमङ्गीचक्रतुरिति चेन्न 'अनागतमतीतं च' इति वाक्यायोगिप्रत्यक्षसंभवात् । दृष्टार्थी पत्तावनुमिता पत्ताविति वा । आध्यात्मिकेति या आध्यात्मिक इत्यादिस्मृतीत्यर्थः। समष्टीति नन्वल्पान्तरं पूर्व श्रुतिपाठक्रमश्च कुतस्त्यक्तो भाष्य इति चेन्न । लध्वक्षरं पूर्वमित्यस्साल्पान्तरं पूर्वमि त्यतो बठीयस्त्वयोधनार्थत्वात् । श्रुतिस्त्वङ्गाधीना न समासे पाठक्रमं योधयति स्म । तत्र तत्रेरि सप्तगतिसूत्र उक्तम् । एवेति दृष्टार्थापत्तिव्यवच्छेदक एवकारः । थणुप्राणदर्शनस्य कलनासाध्यत्वात् १. कार्यानुमान ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि परिहितम् । १८५ आधिभौतिककृतश्चायं भेद इत्यने व्यक्तीकरिष्यते । एवमेव ब्राह्मणोऽपि । 'अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य' इत्यपि निःसन्दिग्धं द्रष्टव्यम् यदज्ञानात् सर्व- विप्लववादिव्यामोहः ॥१४॥ इति द्वितीयाध्याये चतुर्थपादे पष्ठं ज्योतिरायधिष्ठानाधिकरणम् ॥ ६॥ भाप्यप्रकाशा तिरेय मानमित्यर्थः । समष्टिव्यष्टिपदयोरर्थस्तु, अशूए व्याप्ती, सम्यग् एकेन रूपेण अनुगता अष्टिाप्तिर्यस्यासौ समष्टिः । विविधा नानारूपेण अष्टिाप्तिर्यस्यासौ व्यष्टिरिति । यद्यपि तत्र समष्टिव्यष्टिभावः प्राणस्यैवोक्तस्तथाप्यणुत्वादिसामान्यात् प्राणान्तरेऽपि तुल्य इति न कोपि संदेहः । एतस्य श्रौतस्य समष्टिव्यष्टिभावस्य पौराणिकाध्यात्मिकादिभावानुगृहीत- स्वेनात्रोक्तं त्रैविध्यं सृष्टिदशायां सार्वत्रिकं सर्वत्रैवोपयुज्यत इत्येतन्निवन्धे सर्वनिर्णये 'आन- न्त्येपि हि कार्याणाम्' इत्यादिकारिकाभिस्तव्याख्यया च प्रपश्चितमिति ततोवगन्तव्यम् । एतस्य व्यासाशयगोचरत्वं स्फुटीकुर्वन्ति आधिभौतिकेत्यादि । चोऽवधारणे । भेदो विभागः। अग्रे वैशेष्यसूत्रे व्यक्तीकरिष्यते । तत्र मनआदीनां तत्त्वान्तरत्वस्थापनात् तेपामे- वैतरेयेऽद्भधः पुरुपसमुद्धारं प्रकृत्य तस मुखादिगोलकनिर्भेदोचरं मुखादिभ्यो वागादीन्द्रिया- गामिन्द्रियेभ्योज्यादिदेवानां निर्भेदस्य तदुत्तरं देवानामनभोजनार्थ यथास्थानं तचद्गोलके प्रवेशस्य च श्रावितत्वात् तत्सारणेन स्फुटीकरिष्यत इत्यर्थः । अयमर्थः संज्ञामूर्तिसूत्रेऽप्यस्तीति बोधयितुं तद्विपयवाक्यमुपन्यस्यन्त एवमाध्यात्मिकाधिदैविकभावं ब्रह्मण्यप्यतिदिशन्ति एव- मेव ब्रह्मणोऽपीति । यथैतेपामाधिभौतिके प्रवेशोत्तरमाध्यात्मिकाधिदविकत्वम्, एवमेव ब्रह्म- गोऽपि तिसृपू देवतासु, अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य' इति प्रवेशकथनादापि श्रुती निःसंदिग्धं इष्टव्यम् । 'तदनुप्रविश्य सच त्यच्चाभवत्' इति श्रुत्यन्तरे प्रवेशोत्तरमेव द्वैधीभावश्रावणात् । उक्तश्रीभागवतश्लोकस्याप्याश्रयरूपं परं ब्रह्मैव प्रकृत्य पठितत्वाच । यस भगवत्सामर्थ्यकृतस्या- ध्यात्मिकाधिदैविकभावस्थाज्ञानात् सर्वविप्लवजनकमायावादरूपच्यामोहः । एवं ब्रमसामयें- रमिः। भाध्य तु श्रुतार्यापतिपक्षेपि तुल्यम् । पौराणिकेति । आधिदैविकः समष्टिः आध्यात्मिकोऽपि, आधिभौतिको व्यष्टिरिति । विभाग इति । तथाच विश्वः 'भेदो द्वैधे विशेषे स्साद' इति । एवेति उक्तश्रुतरेवकारः । अनेनेत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तिमृचिति । छान्दोग्ये 'तेषां खत्वेषां भूतानां त्रीण्येव पीजानि भवन्त्याण्डजं जीवजमुद्भिजमिति । सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवणीति तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणीति सेयं देवतेमास्तिस्रो देवता अनेनैव जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत्तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामक- रोद्यया नु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवतानिवृत्रिवृदेकैका भवेत्तन्मे विजानीह हि' इतिश्रुतिः । अत्र सा व्याकृता । तिनस्तेजोपन्नामिकाः । अनापीति सूत्रेपि अनिर्वाग्भूत्वा'इति श्रुती। एवेति प्रवेशपूर्व यच्छिनत्ति । उपप्टन्धो न तु स्वबुद्धिपरिकल्पित एपोर्थ इत्याहुः उक्तेति । ब्रमयेति । जीवात्म- मात्मनोः शरीरस्य चायं व्यवच्छेदकः । सर्व माया, मझवैवर्त पुराणमिति वादस्तेन रूपं स्वरूप यस्स यामोहस्य स सर्वविप्लवजनको भवति । स च यस्स ग्रह्मणो विशेषवर्तनलक्षणसामर्थ्यानानादिति वदन्तो पदज्ञानादित्यादिगाभ्यार्थमाहुः यस्येति।व्याख्येयमिदं पदम् । सर्वविप्लवेति माप्यं मध्यमपद- छोपिसमासेन व्याकुर्वन्ति स्म सर्वविप्लवेति । भवतीति क्रियापदम् । तथा च तेपां भाष्यम् । श्रेष्ठले २४ म. सू०० ·.4MN - १८६ श्रीगद्रदासूत्राणुभाप्यम् । [१०२ पा०४०७ सू०१५ प्राणवता शब्दात् ॥ १५॥ (२-४-७) यदधिष्ठानमग्यादि तत् किं स्वत एव, अन्यसहितं येति संदेहः । तावत् प्राप्तम् । स्वत एवेति । पूर्वोक्तन्यायेन तावतैव सिद्धरनवस्थानाच दे त्वव्याघातश्चेत्येचं प्राप्ते उच्यते । प्राणवता अधिष्ठितं वागादि । कुतः। शब्दात माध्यप्रकाशा ऽवधारित उच्चनीचभावस जडचेतनभावस्य पन्धमोक्षव्यवस्थायाः शुद्धब्रह्माद्वैतस्य च संभवादित्यर्थः ॥ १४॥ इति पष्ठं ज्योतिराधिष्ठानाधिकरणम् ॥ ६॥ प्राणवता शब्दात् ॥ १५ ॥ अत्रापि पूर्ववत्सूत्रप्रयोजनं बोधयितुं संपादिका यदित्यादि । खत एच, अन्यसहितं वेति खत एव वागादीनधितिष्ठति, मु. सहितं वा सद् अधितिष्ठतीति संदेह इत्यर्थः । पूर्वपक्षे युक्तिमाहुः पूर्वोक्तेत्यादि । धिकरणेऽन्यादीनामेवाधिष्ठातृत्वसाधनात् तदधिष्ठानमात्रादेव वागादीनामिन्द्रियाणां च्या.... सर्वजीनसान्निध्यादेः सिद्ध्या इतरसाहित्यप्रयोजनाभावात् तदङ्गीकरणे च ...। पेक्षासंभावनेनाऽग्रेऽप्यपेक्षानुपरमेणाप्रामाणिकानवस्थानाच । किंचाधिष्ठेयत्वे तेपो देवत' त्वव्याघातश्च । अधिष्ठातृत्वस्यैव देवतात्वादित्यर्थः । सिद्धान्त विषण्यन्ति माणवतेत्यादि। मुख्यप्राणसहितेनाम्यादिनाधिष्ठितं वागादीत्यर्थः । नन्वनेन शब्देन कथं माणसाहित्य रश्मिः। त्यादिसूत्रीयम् । मुख्यश्च प्राण इतरप्राणवद्ब्रह्मविकार इत्यतिदिशति । न चाविशेषेणैव सर्व. प्राणानां ब्रह्मविकारत्वं व्याख्यातम् । एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च' इति सेन्द्रियमनो- व्यतिरेकेण प्राणस्योत्पत्तिश्रावणात् । 'स प्राणमस्जत' इत्यादिश्रवणेभ्यश्च । किमर्थ पुनरतिदेशः । अधिकशङ्कानिरासार्थः । 'नासदासीत्' इति ब्रह्मप्रधाने सूक्ते मत्रवर्णों भवति । 'न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि न राज्या अह आसीत्प्रकेतः । नीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किंचनास' इत्यादि । वन्धमोक्षेति । 'चन्धाय विषयासक्तमु तं निर्विपयं स्मृतम् । अतो निर्विषयस्यास्य मनसो मुक्तिरिष्यते' इति अमृतविन्दुपनिषत् । 'अभिमान आत्मनो बन्धस्तनिवृत्तिर्मोक्षः' इति हंसोपनिपत् । सुखेनेति 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' इति श्रुतौ परिणामवादमाश्रित्य कार्यकारणवस्त्वैक्यमर्पणेन घटो मृदितिवत्सुखेन वेदस्तुतावपीदं सुबोधिन्यां सप्टमिति ॥१४॥ इति पष्ठं ज्योतिराधिष्ठानाधिकरणम् ॥ ६ ॥ प्राणवता शब्दात् ॥ १५ ॥ सूत्रेति । पूर्व सूत्रं यथा देवताधिष्ठितानामेव यमनं स्थापयति तथेदमपि प्राणवताधिष्ठितं वागादि न स्वत एवेति स्थापयतीति प्रयोजनं बोधयितुम् । पूर्वोक्तन्यायमे कारान्तं स्पष्टमाहुः ज्योतिरादीति । एवेति अन्यसहितपक्षव्यवच्छेदक एक्का । तदधीति माप्ये तावतेत्यध्ययं पञ्चम्यन्तमिति भावः । कोशेऽव्ययेषु पाठात् ! चादिखरायोराकृतिगणत्वात् अधिष्ठात्री देवतेत्येतावत्या वेदपुराणप्रसिद्ध्या तदधिष्ठातृत्वमेव देवतात्वं तन्मात्रात् ।एवकारोन्यसहित देवताव्यवच्छेदकः । इतरेति मुख्यप्राणेत्यर्थः । किं चाधीति । देवतान्तराधिष्ठेयत्वं तेषामन्यादी नाम् । एपेति प्रतिपायच्यवच्छेदकः । घटः पट इत्यादौ व्यभिचारात् । अनेनेति सूत्रीयेण ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । सोऽयमग्निः परेण मृत्युनाऽतिक्रान्तो दीप्यते' इत्यादि। अयमर्थः । 'द्वया ह जापत्या' इत्यत्राधिष्ठातृत्वमग्नीनामुक्तम् । देवा इत्यविशेषेणेन्द्रियाधिष्ठान्योऽ- न्याश्च । तेषां प्रतिवन्धकाऽसुरातिक्रमेण स्वर्गलोके गमनेच्छा बभूव ।तत्र'यज्ञेनैव वर्गः' इति । तत्र 'जनको ह वैदेहः' इति ब्राह्मणे 'केनाक्रमेण यजमानः स्वर्ग लोक- कमत इति' 'उद्गात्रत्विजा वायुना प्राणेन' इति उदात्रैवाक्रमणमिति सिद्धम् । नान्योन्योद्गातृत्ववरणे तथोसाने 'यो वाचि भोगस्तं देवेभ्यः' इत्यानातम् । तदनु- अमरूपपाप्मना वेधानन्तरमप्रतिरूपं वदतीति निरूपितम् । सोऽपि दोपो देवानां भाग्यप्रकाशः। सेद्धिरित्याकाङ्क्षायां तद्विवृण्यन्ति अयमर्थ इत्यादि । इदं वाक्यमुद्गीथब्राह्मणस्थम् । तत्र हि इया ह माजापत्या देवाश्चासुराश्वेत्युपक्रम्यासुराणां प्रावल्यं देवानां नैर्बल्यं तेषां एषु भूलॊकेषु सिता स्पर्द्धा चोक्ता । सा तु चेतनधर्म इत्युभयेऽपि चेतनाः। तत्र, के देवा इत्यपेक्षायां, । ह वाचमूचुरित्यादिभिरग्रिमवाक्यैवांगायधिष्ठातार इति ज्ञायते । तेनाप्राधिष्ठातृत्वमम्यादीना- उक्तम् । यद्यपि तत्र वाग्घ्राणचक्षुःश्रोत्रमनसामेव देवता उक्तास्तथापि अत्र देवा इत्यविशेपेण कथनादुपलक्षणविधया इन्द्रियाधिष्ठान्योऽन्या अपि योध्या, तेषां च देवानां प्रतिवन्धकासु- तिक्रमण स्वर्गलोके गमनेच्छा बभूव । तत्रेच्छायां सत्यां, 'वर्गकामो यजेत' इत्यादिश्रुतेर्य नैय वर्ग इति विचार्य यज्ञं चकुरिति बोधनाय, 'ते ह देवा ऊचुः, हन्ताऽसुरान् यज्ञ उद्गीथेना- ययाम' इत्युक्तम् । तत्र कथमुद्गीधेनैवातिक्रम इत्यपेक्षायां 'जनको ह वैदेह' इति वक्ष्यमाणे बाह्मणे 'यदिदमन्तरिक्षमनारम्बणमिवाथ केनाक्रमेण यजमानः स्वर्ग लोकमाक्रमेत' इत्या- घलेन प्रश्ने कृते याज्ञवल्क्यन 'उद्गाचस्विजा वायुना प्राणेन'इति कथनादुगावाक्रमण- मिति सिद्धम् । तत्र प्रकृते अन्योन्यस्य वागादेरुद्गातृत्वेन धरणे तथोद्गाने, 'ते ह वाचमूचुः त्वंन उगायेति तथेति तेभ्यो वागुदगायद यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं वदति बदात्मने' इत्यनेन यथेदानी ज्योतिष्टोम उद्गात्रा त्रिपु स्तोत्रेषु यजमानार्थमुद्ानं क्रियते, नवसु रश्मिः । पायल्यमिति 'कनीयसा एव देवा ज्यायसा असुराः' इति श्रुतेः । नैर्यल्यमिति समनन्तरोक्तश्रुतेः । स्पर्धति 'त एषु लोकेषु अस्पर्धन्त' इति श्रुतेः । उभय इति उभयशब्दस द्विवचनं नास्तीति कैयटः। देवासुराः।देवा इतीति भाष्यं विवृण्वन्ति तत्र क इति । इति देवाः। ते इत्यादिभिरिति 'अब ह प्राणमूचुः' 'अथ ह चक्षुरूचुः' इत्यादि । तेपामित्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तेषां चेति । तन्न यज्ञेनेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तत्रेच्छायामिति । इच्छेति 'हन्तासुरान्यज्ञ उद्गीपेनात्ययाम' इति श्रुत्या वक्ष्यन्तीच्छाकारम् ।उगीधेनेति उद्गाता । अतीति अतिक्रम्य, अय गतौ वयमयामः, सर्गलोपश्चान्दसः । तत्र जनक इति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तत्र कथमित्यादि । अनारम्बण प्रति अनालम्बनम् । लोदच्छान्दसः । आक्रमणेति करणे त्युह । भाक्रमणसाधनेन । उद्गात्रैवेति एवकारो वाग्वृत्तिजोर्व्यवच्छेदकः । उद्गात्रा ऋविजेति छेदः । तत्रान्योन्येति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तत्र प्रकृत इति । यो याचीति माध्यं विवृण्वन्ति स्म ते हेत्यादिना । यो याचीति । श्रुत्यर्थोऽने वक्ष्यते । स्तोत्रेविति स्तोत्राणि पूर्वतत्रे प्रसिद्धानि । नवनिति स्तोत्रेषु । द्विविधमुगानं - ·१८८ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा० ४ अ०७ सु० १५ प्राप्नोति । तछुतिविप्रतिषिद्धम् । न ह चै देवान् पापं गच्छति' इति । तदनु प्रार एवोद्गाता सिद्धः। तेनान्येपामपि पापसंवन्धो निवारितः। ततः परेण मृत्यु तिक्रान्तो दीप्यते' इति । अतो दीप्यमानस्यैवाधिष्ठातृत्वात् प्राणवतैवाधिप मिति सिद्धम् ॥१५॥ भाष्यप्रकाशः। खार्थ तद्वत् तत्रापि द्विविधमुद्गानम्, तत्र यो वानिमित्तको भोगः सुखविशेपस्तं देपे आगायद् आसमन्ताद् गानेन प्रापयितुमारेभे । यत् पुनः कल्याणं समीचीनं साता वदति तदात्मने स्वार्थमागानेन प्रापयितुमारेमे इत्याग्नातम् । तदा तेऽसुरा विदुरनेन वै उद्गात्रात्यष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविध्यन् । तत् ते असुरा ज्ञात्वा तथा वेधं का न्तस्तत्र स पाप्मा को वेत्याकाज्ञायां, ‘स यः स पाप्मा'इति स वेधकरणभूतो योऽग्रे मतमीमांस यामुच्यमानः श्रमरूपः स एव पाप्मेति सामान्यत उक्त्वा तदनुश्रमरूपपाप्मना यानर तत्परिचायनाय यदेवेदमप्रतिरूपं पदति स एव पाप्मेति निरूपितम् । तथा च वेदा भगवद्गुणगानादिग्धेय श्रमो न पुनलौकिकदुर्वार्वादिकथन इति तत्परिचायक निरूपितम् सोऽप्येवं परिचायितो द्वितीयो दोपोऽपि देवानां प्रामोति । क्रमेण सर्वेपामेयोद्गातृत्वाव, त दोपरूपं पापं श्रुतिविप्रतिपिद्धं, 'न ह पै देवान् पापं गच्छति' इति श्रुत्यन्तरे पापासंसर श्रावणात् । तदनु इन्द्रियाधिष्ठावणां पापसंसर्गोचरम् , 'अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः' इत्यादिना .. प्राण एयोद्गाता सिद्धः । तं यदा पाप्मनाऽविध्यस्तदा यथाश्मानं प्राप्य लोप्टो विध्य मवति तथा सर्वेऽप्यसुरा नष्टा इति तेन प्राणकतासुरनाशनेनान्येपागपि पापसंपन्धो निया इति द्वितीयदोपनाशाछुतिविप्रतिधोऽपि निरस्तः । ततः सा वा एपा देवता एतासां देवतान पाप्मानं मृत्युमपहत्याधनां सा यदा मृत्युमत्यवहवत् , स वै पाचमेव प्रथमामत्यवहत् , सा यद मृत्युमत्यमुच्यत सोऽमिरभवन् , सोऽयममिः परेण मृत्युमतिकान्तो दीप्यत' इत्यादिन मुख्यप्राणाश्रयवशादेवानां वागायधिष्ठातणां मृत्युरूपश्रमात्मकपाप्मनिवृत्या प्रतिबन्धका तिक्रमेण दीप्यमानत्यादिकमुक्तम् । अतः स्वस्खकार्यक्षमत्वेन दीप्यमानस्यैवाधिष्ठातृत्वार सष्टयन्ति स्म तत्र य इति । आरेभ इति । तात्पर्यार्थमिदं गानमफरोदिति विवरणम् । तद नियति भाप्यं विपरितुमाहुः तदा न इति । न इति अस्मान् । विवृण्वन्ति स्म तदन्विति तत्परीति श्रमपरिचायनाय । चेदेति आदिना यागादि । श्रम इति पाप्मा । लौकिफेति श्रा इत्यन्वयः । तेन श्रेयाप्रतियन्धकामावानासुरकृतस्तद्वेध इत्यर्थः । सोपीत्यादि भाष्य विवृण्वन्ति र सोपीति । द्वितीय इति । स्पर्धा प्रथमः । सर्वपामिति वाग्माणचक्षुःश्रोत्रमनसाम् । तदित्यादि माध्यं विवृण्यन्ति स्म तत्तदिति । तदन्वित्यादि भाप्यं विवृण्वन्ति स्म तदन्धिति । अधेत्या असुरजयार्थम् । अविध्यग्निति । अन्तमाक्तिसनर्योयं शुन्दः । अविध्यत्स्यनित्यर्थः । लोप्टेति लुपस्तेये म्यादिः परस्मैपदी अनिद तम् । सा वा इति प्राणरूपा । देवतेनि । प्रकृतिभावश्छान्दसा पतासां यागादिनां देवतानाम् । मृत्युम् अमम् । एता देवताः । सुपांसुः डा पा । अमृत अश्रममत्यन्त विस्मृत्यभायम् । स्वरूपमत्यवहत् प्रापितवती । सेनि पाह। परेणेति मुख्यप्राणेन इत्यादिनेति 'भय प्राणमत्यवहत् । स यदा मृत्युमत्समुन्यत स वायुरमवत्सोय वायुः परेण मृत्यु विक्रान्तः पवते' एवं चक्षुःभोवमनसां मृस्पतिक्रमः । दीपेति । आदिनाथप्रागमत्यपहदित्यायुक्त ·माध्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १८९ तस्य च नित्यत्वात् ॥ १६ ॥ अन्यादेः प्राणसंवन्धो नित्य इति सर्वदाधिष्ठातृत्वम् । प्राणस्य तत्संबन्धस्य वेति चकारार्थः । प्राणसहायेनैव यथोचितवर्णोद्गम इति । भाप्यप्रकाशः। प्राणवतैवाम्यादिना वागायधिष्टानं न केवलेनेति सिद्धम् । तथाचाधिष्ठातृणामेव पापाभागो, न त्वधिष्ठेयानामसदादीन्द्रियाणामपीत्यतो, न किंचिचोद्यमित्यर्थः । इयं श्रुतिः परैरन्यथा व्याख्यायते, तत्कल्पनाबाहुल्यादसंगतं व्याख्यानमिति चोध्यम् ॥१५॥ तस्य च नित्यत्वात् ॥ १६॥ सर्वदा प्राणसंबन्धे हेतुं वदतीत्याशयं स्फुटीकुर्वन्ति अग्यादेरित्यादि। प्राणस्य नित्यत्वं, 'श्रेष्ठश्च' इत्यधिकरणे निर्णीतम् । संवन्धनित्यत्वं तु छान्दोग्ये प्राणानामहश्रेयसि विवादेऽन्येषां प्राणानां मुख्यप्राणं विना स्थातुमशच्या निर्णीयते । तस्माद- म्यादेरासन्यस्य तत्संबन्धस्य च नित्यत्वात् प्रतिकल्पमनयैव रीत्याधिष्टातृत्वमित्यर्थः । इदानी- मपि प्रतिशरीरं प्राणसहायेनैय कार्यक्षमत्वमित्यत्र गमकमाहुः प्राणेत्यादि । एवमिन्द्रिया- न्तरेऽपि समानन्यायाद् बोध्यम् । नन्वत्र प्राणावच्छब्देन प्राणी जीरो व्याख्यायते । उचितं रश्मिः। पवनतपनभानानि । एवेति एवकारो वाचं व्यवच्छिनति । केवलेनेति अन्यादिना । किंचिदिति अस्मदायप्रतिरूपवदनादौ चोद्यमित्यर्थः । ननु तस्यां श्रुतौ यदि परेणेति सहार्थे तृतीया स्यात्तदैवं युजन्तु प्राणवतेति सूत्र, श्रुतिस्त्वन्यथा व्याख्यातेति चेत्तत्राहुः इयमित्यादि, भाष्ये शब्दरूपा प्रित्यक्षा । परैरिति । उपनिपद्भाष्यकारैरन्यथा परेण मृत्यु मृत्योः परस्ताद्दीप्यत इत्येवम् । कल्पनेति द्वितीयान्तमृत्युपदस्य पञ्चम्यन्तत्वकल्पना तृतीयान्तस्य परपदस्य प्रथमान्तत्वकल्पना । पर इति परस्तात् । स्वार्थेऽस्तातिप्रत्ययः ॥१५॥ तस्य च नित्यत्वात् ॥ १६ ॥ छान्दोग्य इति । 'ॐ यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठ च वेद' इत्यारम्य 'अथ ह प्राणा अहश्रेयसि न्यूदिरेऽह श्रेयानस्यह५श्रेयानस्मि इति । ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरमेत्योचुर्भगवन्को नु श्रेष्ठ इति तान् होताच यस्मिन्नुकान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्यते स ? वः श्रेष्ठः' । तदनन्तरं वागाद्युत्क्रमणेऽपि पापिष्ठतरत्वे 'अथ ह प्राण उचिकमिपन् स यथा सुहयः पडीशशन्संसिदेदेवमितरान्प्राणान् समखिदत्' इत्यादिना तथा निर्णीयत इत्यर्थः । पदनशीलाः पादाः पदवः तेषां संहतिः पद्वी । छान्दसत्वादकारस्य उकारे न्हवत्वे निन्दौ च जाते पद्वीशा इति जातम् । पक्ष्या ईशा नियामकाच ते शवः पादयन्धनकीलकास्तान् । अनयेति पूर्वस्नोक्तरीत्या । इन्द्रियेति इन्द्रियं वर्णोद्मो वाक् ततोन्यदिन्द्रियं चक्षुरादीन्द्रियान्तरं तस्मिन् । व्यारयायत इति शंकराचार्यादिमियाख्यायते । तथाहि । सतीप्वपि प्राणाधिष्ठात्री देवतासु प्राणवता कार्य- करणमसंपातखामिताशारीरणवैपां प्राणानां संपन्धे 'अथ यत्रतदाकाशमनुपिपण्णं चक्षुः स चाशुपः यरुषो दर्शनाय चक्षुरघ यो वेदेदं जिप्राणीति स आत्मा गन्धाय प्राणम्' इत्से सजातीयकायाः थुतेरित्यर्थः पूर्वस्त्रस्य । द्वितीयस तावत् , तस्य शारीरस्सास्मिनगरीरे मोतृत्वेन नित्यत्वं पुण्यपापलेप- संमवान देवतानामित्यर्थ उन्यते । भास्कराचारप्येयम् द्वितीयसार्यस्तु तस करणजातस्स शारीरं प्रति नियतत्याचमु- कामन्तमिति श्रुतेगिन ।

·श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा०४ अ०७सू०१६ लोके स्वामिभृत्यन्यायेन जीवे भोगः फलिप्यति ॥ १६॥ इति द्वितीयाध्याये चतुर्धपादे सप्तमं प्राणवतेत्यधिकरणम् ॥७॥ भाग्यप्रकाराः। . च तन् । जीवमोगप्रकारबोधनार्थमेव तत्परिकरविचारस्य प्रकृतत्वात् । अत्र च तस्याधिष्ठात्त्वे अव्याख्याते तस्य भोगासिद्धी विचारवयापात इत्याशङ्कायामाहुः लोक इत्यादि । श्रुत्य- न्तरे, 'स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा' इति दृष्टान्तेन मुख्यप्राणांशभूवासत्पाणानामपि जीवपरिकरत्वेन खामिभृत्यन्यायसिद्धेस्तेन न्यायेन जीवे भोगो मुख्यामात्यरूपप्राणाधिष्ठा- नादपि फलिप्यतीति न विचारवेयर्यम् । तथा च करणत्वांश एव तस्य तासां चाधिष्ठातृत्वं, भोक्तृत्वेन तु जीवस्यैवाधिष्ठातृत्वमित्यर्थः ॥१६॥ इति सप्तमं प्राणवतेत्यधिकरणम् ॥७॥ अधात्र प्रसङ्गाज्ज्ञानप्रक्रियां वदामः । तत्र गीतायाम् 'अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्वियम् । विविधाच पृथक चेष्टा देवं चयात्र पञ्चमम् । शरीरवामनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नरः । न्याय्यं वा विपरात या पञ्चते तत्र हेतवः' इति भगवता जीवक्रियमाणकार्य प्रति पश्च. हेतब उक्ताः । तत्राधिष्ठानं शरीरम् । कर्ता जीवः, करणं बाह्यमान्तरं च नानाविधं, चेष्टाः रोमः। रामानुजाचार्यस्तु ज्योतिरादिसूत्रमेतच सूत्रभेकमहीकृत्य ज्योतिरादीनां प्राणवता जीवेन घ प्राणविषयमधिष्ठानं परमात्मन आमननासंकल्पात् कुत एतदन्तमिति प्रामणरूपान्छन्दादित्यर्थः । माध्यैस्तु जीवानां करणान्याहुः प्राणानिति । 'ब्रह्मणो वा एतानि करानि चक्षुः श्रोत्रं मी वागिति' इति श्रुत्योद्वितीयस्सा गतिः प्राणवदादिसूत्रद्वयेनेति । प्रकृतेति । ज्योतिराधिकरणे खता देवतया या वागापाः खतपता 'नो चेदागादिजो भागो देवानां सान्न चात्मनाम् । श्रुतमयादितत्रत्वं भोगोपादस्तु नोचितः । देवदेहेषु सिद्धवाजीवो मुझे स्वकर्मणा' इत्यधिकरणमालायां श्रुत- मित्यादी राद्धान्तः परमभोगस्य सिद्धत्वात् । तस्येति जीवस्य । मुख्येति जीव प्राणधारण इति पातुपाठात् । ननु साक्षाकृतो नति चेन्न । नव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्व. वित्' इत्यादिविज्ञासाधिकरणाक्तगीतावापेभ्यः । 'अपश्यत्पुरुषं पूर्ण मायां च तदपाश्रयाम् । यया संमोहितो जीव आत्मानं निगुणात्मकम् । परोसि मनुतेऽन तरकृतं चामिपद्यते' इति च । एवेति स्पे तृतीययेवकारः । तस्येति श्रेष्ठवतो जीवस । तासामिति इन्द्रियाधिष्ठात्रीणां देवतानाम् । एपेनि प्रामध्यवच्छेदकः । तथा च श्रुतिः 'आत्मेन्द्रियमनोयुक्त भोकत्याहुमनीषिणः' इति । अपारमोक्त प्राणहिती नोक्तः । न तु प्राणप्रयोजनमस्ति । 'शीत एव' इति सूत्रात् । तथाच गीता 'श्रोत्रं चक्षुः सर्शनं च रसनं प्राणमेव च । अधिष्ठाय मनचायं विषयानुपसेवते' इति । इति सप्तमं प्राणवतेत्यधिकरणम् ।। ७ ॥ नित्यज्ञाननिरूपणेनेन्द्रियतदविष्ठातृनिरुपणेन च स्मृतं जन्यज्ञानं निरूपयितुमुपक्रमन्ते स्म अधाति । शानति पेदान्तपरिमापादी दर्शनास्वसद्धान्तीयाम् । उक्तश्रुत्यधं सोपहणं यक्तप्यमित्याच्यवन्त बाहुः तत्र गीतायामिति । अधिष्ठान विषयविधया कारणाम पटयनलमित्यादिसले । अधिष्ठानकारणं हेनुरित्यन्ये । यपति तथाप्यव्यक्तिस्थानं शरीरात मुल्यतया माकरिप्यते किर्ना फरणं घ 'भाभेन्द्रियमनोयुक्तं मोतिया मनीषिणः' इत्युक्तश्रुतेः । बामा मनमा संपुरते मन इन्द्रियण इन्द्रियमर्थन ततः प्रत्यक्षमिति नयायिकाः । मानसप्रत्यक्ष- संप्रदाय अतो नोकम् । पग्विषं पचवादिना । घेष्टा घ्यापारः तबन्यले सति तान्यजनको ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । " भाग्यप्रकाशः। प्राणादिवायुकर्माणि, शारीराणि च, दैवं कालकर्मभगवदिच्छा, अन्तर्यामी, मुख्यप्राणसहाया इन्द्रियाधिष्ठातारश्च । एवं सति ज्ञानजनकमनःसंयोगादिहेतुभूतक्रियायामप्येतान्येव यथासंभवं कारणानि । तत्रायं क्रमः । पूर्व भगवदिच्छया ईश्वरांशेनान्वर्यामिणा कालकर्मसाचिच्यादन्त:- करणं प्रेर्यते । तच्चतुर्विधम् । तत्राहकारदेवता रुद्रा, तख च 'हदिन्द्रियाण्यसुर्योम' इति वाक्या- देकादशस्थानानीति रुद्राधिष्ठितोऽहंकारो दैहिकेषु तेप्यभिमतिं जनयति । पुद्धिदेवता ब्रह्मा, तेनाधिष्ठिता बुद्धिर्ज्ञानेन्द्रियाण्यनुगृह्णाति । चित्तं तु सुषुप्तौ अभेदेनात्मानं गृह्णात्यन्यदा तु लीनम् । मनस्तु चन्द्राधिष्ठितं तच्चोभयविधेन्द्रियनायकं तत्तदिन्द्रियप्रेरणाय तेन तेन तत्तद्देवता- विष्ठितेनेन्द्रियेण संसृज्यते । तदा तानि स्वखकार्य कुर्वन्तीति साधारणी प्रक्रिया । ज्ञानेन्द्रिया- णि तु मन प्रेरितानि खस्खविपयैः संसृज्य खसंसृष्टे मनसि पूर्व निर्विकल्पकमुत्पाद्यन्ति । तदा इन्द्रियदेशे मनसो वृत्तिर्भवति । सा यदा युद्ध्या वृत्तिद्वाराऽनुगृह्यते तदा सविकल्पकं भवति तच प्रमेयानन्त्यादनन्तविधम् । तत्रापि कारणान्तरसमवधाने संशयविपर्यासप्रमाणस्मृति- भेदा जाग्रति भवन्ति यथासंभवं स्वमेऽपि । सविकल्पकजन्यहानोपादानबुद्धौ तु विशेषः । 'इन्द्रियविपयाकृष्टैराक्षिप्तं ध्यायतां मनः । चेतनां हरते बुद्धेः स्तम्बस्तोयमिव -हदात् ॥ रश्मिः। व्यापारोऽत्र । दैवं अष्टम् । एवकारोऽन्यव्यवच्छेदकः । शरीरेति । कायवाङ्मनसां साधनवं कायिकवाचिकमानसिकसाधनानीति । कर्म, ज्ञानोपलक्षकम् । कर्मेति । स्वभावोऽपि द्रष्टव्यः । भगवदिच्छेति । इच्छावादात् । अन्तर्यामी अण्डसंस्थितः । त्रियु द्वितीय रूपम् । मुख्येत्यायुक्तं प्रथमे महत्स्रष्टरीदमित्यतयाज्जातं, द्वितीये रूपे ज्ञातं, तृतीये सर्वभूतस्थे व्यष्टयः । एवमिति सोपष्टम्भकश्रुत्युक्तत्वे सति । ज्ञानेति । एवं च श्रुत्या आत्मा मनसा युक्तः, मन इन्द्रियेण युक्तं, संयोगसमवायादिसंबन्धेन भोक्तेत्यर्थ इति चोधितम् । आदिशब्देन संयुक्तसमवायादिर्ज्ञाने- न्द्रियेण कर्मेन्द्रियेण समवायसमवेतसमवायादिः। ईश्वरेति पुरुषरूपद्वितीयरूपेण । कालेति । तेन ज्ञानप्रक्रियाज्ञानसृष्टिरिति सूचितम्, सृष्टौ कालकर्मस्वभावानां कारणत्वात् । प्रेर्यत इति । सूर्योदये सति रश्मिद्वारा प्राणप्रवेशे सर्वप्रवृत्तिदर्शनात् । तेनान्तर्यामी मार्तण्ड उक्तः । तत्राहमिति । तृतीयस्कन्धे स्पष्टः । तेष्विति हृदादिपु । अभीति । सर्वोपनिपच्छ्रुतेः । अन्विति । तृतीयस्कन्धे पड्विंशे । अभेदेनेति । सुपुप्तिश्रुतेः । लीनमिति कार्याभावेऽणोरभिव्यक्त्यमावाली- नम् । मनसीति 'कामः संकल्पः' इत्यादिश्रुतेर्मनसि न त्वात्मनीत्यर्थः। निर्विकल्पकम् निष्प्र- कारकं ज्ञानम् । इन्द्रियेति गोलके । वृत्तिनिरूपा विपयाकारा । सेति वृत्तिः । बुद्ध्येति का । वृत्तिद्वारेति वृत्तिः स्वयमेव द्वारं यस्याः सा । द्वारान्तरनिवर्तनार्थम् । सविकल्पकामिति । अयमर्थः । इन्द्रिययुक्तेनार्थेन घटघटत्वे इति निर्विकल्पकं बुद्धिमन्तरापि । बुद्ध्या तु समवायं निश्चित्य "हटत्वविशिष्टो घट इति सविकल्पकं ज्ञानं जन्यत इति । प्रमेयेति घटपटकुड्यकुसूलादिप्रमेयम् । कारणेति सत्त्वादिगुणाः कारणानि । प्रमाणं निश्चयः । भावे न्युट् । प्रमेत्यर्थः । अपीति । सुषुप्तौ तु सुखमहमस्खाप्सं न किंचिदवेदिपमिति प्रत्ययान्न ज्ञानम् । सविकल्पकेति सविकल्पकज्ञानेन जन्यायां हानोपादानबुद्धावित्यर्थः । इदमसंगतमतोत्र सविकल्पकज्ञानोत्तरमाविन्यामित्यर्थः । अतः सविकल्पक- ज्ञानजनकबुद्धौ सविकल्पकज्ञानजन्यत्वमुक्तलक्षणम् । तदभिव्यक्तिस्तु सविकल्पकज्ञानानन्तरम् ।

·१९२ श्रीमद्गासूत्राणुभाप्यम्। [अ० २ पा०४ अ०७ सू०१६ भाष्यप्रकाशः। इति चतुर्थस्कन्धे द्वाविंशे वाक्याद्विपयैरिन्द्रियाकर्पस्ततस्तैर्मनसस्तच्च कामादिहवमिति तत्र कामो. स्पत्तावुपादानयुद्धिः। तादृशे मनसि द्वैपोत्पत्तौ तु हानयुद्धिः। नचात्र घ्यायवामिति पदाद स्मृतानामेव विषयाणामिन्द्रियाकर्षकत्वं न प्रत्यक्षाणामिति वाच्यम् । कामिनीकुचकुम्भदर्शनादौ चक्षुपः, शीतादिकालेपृष्णादिना त्वचो, रागादियुक्तगीतेन श्रवणय, चन्दनादिगन्धेन घाणस्य, भक्षितस्यापि दध्यादेः पुनराखादनेन रसनस्य, तैश्च मनस आकर्षस्थानुभवसिद्धत्वात् । तेषामेव विपयाणां किंचित्प्रत्यक्षान्तराये तेपामेव स्मृतत्वस्य संभवाच । मनसश्च रूपद्वयं बाह्यमान्तरं चेति तृतीयस्कन्धे तच्चस्तुती, 'पराहतान्तर्मनसः' इत्यसु स्वबोधिन्यां स्थितम् । तत्रान्तरं येन विपयेणे- न्द्रियद्वाराऽऽकृप्यते तद्विपरिणी हानोपादानवृद्धिर्भवति, येन तु नाकृप्यते वद्विपयिष्युपेक्षाबुद्धि- रिति युगपन्नानायुद्धिसत्त्वम् । न च तत्र वेगाद्योगपद्याभिमान एवेति वाच्यम् । ऐकायदशायां पुस्तकदर्शने युगपन्नानाऽक्षरापेक्षाज्ञानस्थले वेगाङ्गीकारस्यानुभवविरुद्धत्वात् । अतो रूपद्वयमेव युक्तमिति । यदा मनसोऽनाकर्पस्तदोपेक्षावुद्धिः। अत एव तस्या न स्थिरत्वम् । अभ्यासाद्य- भावात् । अन्यासां तु स्थिरत्वमिति । बुद्ध्याऽननुग्रहे तु निर्विकल्पकमेव । इन्द्रियाणि तु प्राप्य- प्रकाशकारीणि । तत्र चक्षुरिन्द्रियं स्वकिरणैर्वा, स्वाधिष्ठात्रादित्यसामर्थ्याद्वा, स्वगुणेन रूपेण वा, स्पर्शेन वा विपयदेशं प्रामोति । तथैव तदारूढं मनोऽपि । तदा विपयदेशावच्छेदेन घटो भूमी, व्योनि तारा इत्यादिज्ञानमुत्पद्यते । तत्र किरणपक्षे नयनकिरणा विषयपर्यन्तं गच्छन्ति । इन्द्रियान्तरे तु किरणाभावादिन्द्रियेण सह विषयं मनः प्रामोति । तदा क्रमेण सहैव वा निर्विकल्पकं सविकल्पकं च तत्तदिन्द्रियसंसृष्टे मनसि उत्पद्यते । ज्ञानद्वयेऽपि विपये विपये. ररिमः। तद्विपयहानोपादानाभ्यां भवतीति नासंगतम् । हानं त्यागः । ध्यायतामिति । ध्यै चिन्तायाम् । चिति स्मृत्यामिति धातुपाठः । एवकारस्तु धातुपाठप्रामाण्यात् । कामिनीति । आदिना भगवदा- लयादिदर्शनम् । तेपामित्यादि । एवकारेणेतरविषयव्यवच्छेदः। किंचिदिति । मनसश्चञ्चलत्वाद् अन्यत्रमना अभूवं नापश्यमित्यदर्शने पुनः केनाप्युपायेन मलिरूपेण रद्दर्शले पामेव लिपपाण स्मृतत्वं स्मृतिविपयत्वं तस्य संमवात् । तथा च ध्यायतामिति स्मृत्यर्थकप्रयोगो न विरुद्धः । सर्वस स्मृतिकरवाज्ञानस्य हानोपादानाम्यां तयोर्भेदमाहुः तन्नेति । आकृप्यत इति मन आकृष्यते । येनेति ज्ञातेनेति बोध्यम् । हानेति ज्ञानकारणीभूताया ज्ञानोत्तरममिव्यक्षिकावुपाधी । येनेति । ज्ञातेन द्विष्टेन । उपेक्षा सागः । तस्या इति उपेक्षायुद्धेः । अभीति । आदिना मनोरमत्वम् । एवेति । युद्ध्यायं पदार्थालानाति बुद्धिमानयं पदार्थावानातीति ज्ञानविषयत्वेन पटपटत्वयोः प्रवेश- वद्विपये संबन्धस्स हानोपादानयोश्च प्रवेशे करणत्वादिबुद्धेन स्यादित्येवकारः । स्पर्शेनेति संयोगेन । प्रस्थानरमाकरे स्पष्टम् । प्रामोतीति आत्मा तु न प्राप्नोति । 'नैव किंचित्करोमि'इति वाक्येभ्याग 'मायासंमोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकं । परोपि मनुतेऽनर्थ तत्कृतं' च प्राप्नोति । तदारुढ- मितीन्द्रियारूढम् । तदेति विसर्पिगुणवेप्यणोर्मनसोण्विन्द्रियारोहेण विषयदेशप्राप्तिकाले । आदिना पटयगतलमिति ज्ञानम् । प्रमेणेति घुझ्यभिव्यक्ती क्रमेण । संयन्धग्राह्यभ्यासवतस्तु सहैव । अनु- मवादेयकारः । मनसीति पूर्ववत् न खात्मनि । ज्ञानेति सविकल्पकं निर्विकल्पकं चेति ज्ञानद्वये । ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृहियम् । भाग्यप्रकाशः। न्द्रियस्पर्शादिकं व्यापारः । नच नयनानां किरणाङ्गीकारे चक्षुषां व्यापकत्वापच्या 'अणपश्च'इति सूत्र विरोधः शङ्कनीयः । अचीरूपाणां किरणानां सूर्यमण्डला दस्य, 'आदित्यो वा एप' इत्यनुवाके श्रावणात् तैरखिलमेरूत्तरदेशान् व्याप्नुवानस्यादित्यमण्डलस्य दशसहस्रयोजनपरिमाणसरणेन तेषां तत्परिमाणावाधकत्ववत् सूर्याध्यात्मिकचक्षुपः किरणानामपि तथात्वेन सूत्राविरोधात् । 'तथा प्राणः' इत्यत्र प्राणेषु जीवातिदेशस्य सिद्धान्तेङ्गीकारात् सर्वशरीरे जीवसेव सामर्थ्याद्वा गुणाद्वा, च्याप्त्यङ्गीकारस्य वक्तव्यत्वात् । 'गुणाद्वाऽऽलोकवत्' इति सूत्रे आलोकस गुणत्या- ङ्गीकारात तैजसस्य चक्षुप आलोकरूपगुणव्यात्यङ्गीकारेऽप्यदोपः। एवमपि सूत्राविरोधचाक्षुप- रूपकार्यसिद्धयोः संभवात् । अत एव त्वचः सकलशरीरव्यापित्वमपि देवतासामर्थ्यस्पर्शगुणाभ्यां युज्यते । अन्यथा तु सत्राविरोधसार्वत्रिकस्पर्शानुभववाधयोरन्यतरदापधेतैव । तसानयनकिरण- गमनादिद्वारिकैव प्रत्यक्षप्रक्रिया साधीयसी । या पुनरालोकेन मायाकार्यतमोजननप्रतिवन्धे कृते ज्योतीरूपसूर्यदेवतया तदात्मकचक्षुपि सन्मुखाव्यवहितदेशस्थपृथुयुधोदराकारविशिष्टरूपे प्रापिते सत्वप्रधानयुद्धेरन्तरेव तदाकारतासंपत्तौ अणुरूपं जीवं प्रति ज्ञानाश्रिताध्यात्मिकघटाभि- व्यक्तेरेव चाक्षुपम् । दूरस्थगन्धशब्दयोस्तु वायुना घ्राणश्रोत्रसमीपप्रापणेतःसत्त्वात्मकबुद्धस्तदा- कारतासंपत्ती ज्ञानाश्रिताध्यात्मिकगन्धशब्दाभिव्यक्तिरेव घ्राणजं श्रावणं च प्रत्यक्षमिति । आध्यात्मिकाधिभौतिकयोरभेदान बाह्यघटाग्रहणनिबन्धनो दोप इति केपांचित् प्रत्यक्षप्रक्रिया । तत्रालोकेन तमोजननप्रतिबन्धकथनमयुक्तम् । 'यदा हि भानोरुदयो नृचक्षुपां तमो निहन्याद्'इत्ये- कादशस्कन्धीयभगवद्वाक्ये तमोनिहन्तृत्वकथनात् । एवं ज्योतीरूपसूर्यदेवतायाः पुरुषचक्षुपि विषयनिष्ठरूपमापकत्वकथनमपि तथा । बहुपु पश्यत्सु ताँस्तान् प्रतिरूपे प्रापिते विषयस्य नी- रूपताप्रसङ्गेन पाश्चात्यानां तददर्शनप्रसङ्गात् । तद्दर्शनार्थं तस्मिन् विपये पुना रूपान्तरोत्पादनाss- नयनादिरूपाप्रामाणिककल्पनमसङ्गाच्च । संध्यायामस्तं गते सूर्य रूपमापकदेवताया गतत्वा- तदानीं घटायदर्शनापत्तेश्च । न च 'निशि नेतिचेन्न संबन्धस्य यावदेहभावित्वात्' इति तार्तीयीके सूत्रे, अथ 'या एता हृदयस्य नाध्या' इति नाडीरुपक्रम्य, 'अमुष्मादादित्यात् प्रतायन्ते ता आसु नाडिपु सृप्ता आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेऽमुष्मिन्नादित्ये सृप्ता' इति दहरविद्यास्थश्रुत्या रश्मिः। स्पर्शति । आदिना पञ्चान्ये संबन्धाः । तथात्वेनेति अबाधकत्वेन । गुणत्वेति भाखरशुक्ल- रूपत्वेन तथाङ्गीकारात् । एवेति युत्तयन्तराभावादेवकारः । नयनेति । आदिना नयनसंयोगः । एवकारोन्यप्रक्रियाव्यवच्छेदकः । सन्मुखेत्यादि गुणरूपे। सत्वेति तिसृषु । अन्तरित्यादि करणान्तः । एवकारस्तु बाह्याध्यात्मिकघटव्यवच्छेदकः । तदाकारता पृथुबुनोदराकारता तस्याः संपत्ती । जीवं प्रतीति जीवभोगाय । वृत्तिरूपज्ञानेनाश्रित आधिभौतिकघटो यदा भवति तदा त्तिगुणरूप आध्यात्मिकघटो भवति तस्याभिव्यक्तिः। एवकारस्तु तद्युत्त्या 'युक्तयः सन्ति सर्वत्र' इति वाक्यात् । एवेति तद्युत्तयैवकारः । बाह्येति उक्तगन्धशब्दाश्रयीभूतघटाग्रहणनिवन्धनो दोप इत्यर्थः । तम इति नृचक्षुस्तमोजननप्रतिवन्धकथनम् । विपयेति । रूपमत्र पृथुबुनो- दराकारः । नीरूपतेति निराकारताप्रसङ्गेन। तददर्शनं विषयादर्शनं तस्स प्रसङ्गात् । रूपा- न्तरेति । पृथुबुध्नाद्याकारोत्सादनेत्यादिः । प्रतायन्त इति तनु विस्तारे । सृप्ता इति । सपु गतौ । २५. सू..

·१९४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा०४ अ० ७ सू०१६ माग्यप्रकाशा। रात्रावप्यादित्यरश्मिसंवन्धस्सोक्तत्वात् तदानीं संध्यायां च नाडीसृप्तरश्मिभिर्विपयरूपप्रापणान्न घटायदर्शनप्रसङ्ग इति वाच्यम् । नाडीसृप्तरश्मीनां हृदयाग्रप्रद्योतनजीवोत्क्रमणमात्रकार्यार्थताया एव श्रावणेन चद्रश्मीनां रूपप्रापकवाया वक्तुमशक्यत्वात् । तदानीमपि रूपप्रापकत्वाङ्गीकारे तदानीं वत्सत्वात् 'अस्तमिते आदित्ये, किंज्योतिरयं पुरुषः' इत्यादिज्योतिर्बाह्मणविरोधस्स प्रत्यक्षविरोधस्य च दुप्परिहरत्वात् । अतो 'नेतृत्वं द्रव्यशब्दयोः' इतिवदादित्यादिरश्मीनां रूपमापकत्वस्वाशब्दगोचरत्वात् सूर्यरूपदेवताया रूपमापकत्वाङ्गीकारः सर्वथा न युक्तः । किंच । चक्षुपि रूपप्राप्तिश्च प्रतिविम्बभवनरूपैव । सा तु मायया 'ऋतेऽयं यत् प्रतीयेव'इति वाक्याद । तस्या विक्षेपकत्वाच । एवं च युद्ध्याकारसमर्पकत्वमपि प्रतिविम्बस्सैव । आध्यात्मिक रूपमपि मायामयम्, मनोमयत्वात् । तस्य च न सत्यता, अर्थक्रियाकारित्वमात्रं परम् । आधिदैविकं तु शब्दैकनिष्ठं भगवदात्मकं तत्सत्यमेव । आधिभौतिकं तु प्रपश्चात्मकम् । तस्य तु कार्यरूपत्वेऽपि कारणरूपेणैव सत्यत्वं, न तु खेन रूपेण विकाराणां वाचाऽऽरव्धत्वात् , सदसदन्धिरूपत्वाच । तदेव च लौकिकव्यवहारविषय इत्येवं चाक्षुपे बोध्यम् । स्पार्शने तु स्वर्गव स्वगुणेन स्पर्शेन सर्व शरीरं व्यामोति, न तु ततोऽये गच्छति । प्राणरसनश्रवणानि तु स्वस्त्रगोलके स्थित्वा सर्वसिन् शरीरे यथोचितं कार्य स्वगुणद्वारा वा स्वदेवतासामर्थ्यादेय या कुर्वन्ति । कर्मेन्द्रियेषु तु याचा स्पर्शो बहिर्गच्छति । अत एव 'न कंचिन्मर्मणि स्पृशेत्' इत्यादीनि वाक्यानि । माहागुलीयत्रशब्दे विद्युच्छब्दे च तत् स्पर्शेन हृदयकम्पभित्तिपातादिकं युज्यते ! रदिमः। तत्सत्त्वादिति आकाररूपरूपसत्त्वात् । इदं पुरुषे बोध्यम् । चकारः प्रत्यक्षविरोधसमुच्चायकः । नेतृत्वमिति वायुनिष्ठम् । अशब्देति शब्दस्य गोचरः शब्दगोचरः, तस्स भावः शुन्दगोचरत्वम् , न शब्दगोचरत्वमशब्दगोचरत्वं, तस्मात् । प्रतीति बुद्धेः प्रतिविम्यभवनरूपा । बुद्धस्त- खान्तरत्वात्करणानां शुद्धत्वात् । एवकारस्तु सन्मुखाव्यवहितदेशस्थत्वात् । सेति प्रतिविम्ब. भवनरूपा । मात इति द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायवाक्यम् । प्रतिविम्यस्य बुद्धीवरणाभावादाहुः तस्या इति रजोरूपायाः । वुद्धिविक्षेपकत्वं करणे । एवं चेति मायया चक्षुपि विक्षिप्तवुद्ध्याकारप्रतिविम्बे च । एवेति सूर्यदेवताव्यवच्छेदः । ननु कथं प्रतिविम्बस्य बुद्ध्याकारसमर्पकत्वम् । स्वस्य स्वाकारसम- पकत्वामावादिति चेन्न । मायावेन साकारसमर्पकत्वं प्रतिविम्यत्वेन तु बुद्ध्याकारत्वं, प्रतिविम्ये रूपद्वयात् । आध्यात्मिकेति ज्ञानाश्रितेत्यादिग्रन्थेन पूर्वमुक्तम् । मनोमयेति । बुद्धर्मनो- भेदत्वादिति भावः । अर्धति अर्थेन पदार्थेन क्रिया स्वविषयकज्ञानं तत्कारित्वम् । मात्रचा घटादिमिर्जलाहरणादिकारित्वव्यवच्छेदः, शुक्तिरजतवत् । आधीति विशुद्धसत्त्वं तत्सत्त्वप्रधान बुद्धराधिदैविकं भवति । शब्दैकेति 'शब्द इति चेन्नातः इति सूत्रात् । द्वितीयस्कन्धनवमे ""भगवदिति । भगवानात्मा यस्य विशुद्धसत्त्वस्य । तावत्ता नित्यम् । एवकारस्त ज्योतिपे 'वासुदेवः परं ब्रह्म एष छन्दसि पठ्यते' इति वाक्यात् । सदसदिति सत् कारणरूपम सद्विकाररूपम् । ग्रन्धिरैक्यकः । तदिति सदसदन्धिरूपम् । एवकारेणाधिदैविकव्यवच्छेदः । लौकिकेति पदसन्निकर्पजन्यो लौकिको व्यवहारस्तस्य विषयः । एवेति स्वगुणव्यवच्छे. दकः । याकारद्वयं पूर्वतत्रात् । इत्यादीनीति प्रसिद्धम् । हृदयेति । आदिना गर्भपातः । .

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाष्यप्रकाशः। - पायूपस्थहस्तपादास्तु घाणादिवदेव स्वस्खगोलके स्थित्वा सर्वसिन् शरीरे यथोचित कार्य कुर्वन्ति । अत एव हस्ताभ्यां चलनं, पयां तालादिवादनं, शिश्नेन मूत्रादिविसर्ग इत्यादिकं, द्विगोलकानामु. भयत्रापि स्थितिश्च संगच्छते । इदं च सर्व ज्ञानं कर्म च अन्तःकरणाद्यध्यासाजीवात्मा खसिन्न- भिमन्यत इत्यतो लौकिकानां नैयायिकादीनां ज्ञानेच्छादिष्वात्मधर्मत्वप्रवाद इति । अन्तःकरणा- ध्यासस्तु हृदयदेशे जीवस्वान्तःकरणानां च स्थितत्वात् तेषु तत्प्रतिविम्बे तस्य प्रतिविम्बस्पेन्द्रियेषु प्रतिबिम्बान्तरे इन्द्रियाध्यासस्तस्य देहे प्रतिविम्बे देहाध्यासच भवति । प्रतिबिम्बश्च तत्प्रकाशस्य तेपु क्रमेण भवति सूर्यस्यैव, न तु मुख्यस्येव सन्निधिमात्रेणेति निर्णीतम् , 'यथा जलस्थ आभास' इत्यत्र तृतीयसप्तविंशाध्याये । एवंच पूर्वकृतस्य प्रारब्धकर्मणः पक्कस्य जाग्रति फलभोगे क्रिय- माण आहारश्रमादिभिर्यदा निद्रा भवति तदा खापः स्वमवृत्तिः तत्रायं हृदयदेशानिःसृत्य हिताभिधानासु शुक्लनीलहरितलोहितपीतरसभृतासु केशसहस्रभागवदण्वीपु नाडीपु द्वासप्तति- सहस्रसंख्यासु तस्यां तस्यां कचिदीश्वरेच्छादिवशेनान्तर्बहिःकरणान्यादाय परिवर्तते । तदा चैतन्यसंकोचनेन बहिरिन्द्रियेपु मनसि च प्रकाशासंक्रमात् प्रतिविम्यो न भवति । बुद्धयहंकार- योरेव तु भवति । तदा बुद्धिसहितोऽहंकाराध्यासेन स्वामं सुखदुःखादि भुङ्क्ते । तत्र प्रकाशो भगवतो, विषयश्च मायिकः । भोगे बुद्धिः करणं, भोगवाहंकारे । यदा पुनर्निद्रायां रश्मिः। पारिवत्यादि । आध्यात्मिका ग्राह्या न गोलकरूपाः। द्विगोलकानामिति विशेषणस्य वक्ष्यमाण- त्वात् । तालादीति आदिना मर्दलः । मूत्रादीति आदिना रेतः । द्विगोलकेति आदानचलनकर्मणोईस्तो गोलको । पादौ चेति द्वयोः कर्मणोर्गोलको । ननु हस्तगोलके न पादगोलक- भेदः पादगोलके न हस्तगोलकभेद इति कथमैक्यं प्राप्य गोलकद्वयमिति चेन्न । द्वौ गोलको येपां चलनतालादिवादनानामिति समासात् । भेदेपि गोलकान्तरे स्थितौ बाधाभावात् । चक्षुःश्रवसि गोल- कान्तरस्थितिवत् । एवमन्यत् । उभयत्रेति हस्तपादयोः एवमन्यन्त्र । आभीति पश्याम्यहमहं गृहामीलादिप्रत्ययेभ्योभिमन्यते । नैयायिकेति । आदिना वैशेषिकमायावादिनौ । ज्ञानेच्छेति । आदिना यत्नः । आत्मेति न तु जन्यज्ञानस्य मनोधर्मत्वप्रवादः। तेष्विति प्रतिविम्बयोग्यशुद्ध- त्वादिति भावः । तस्येत्यादि । प्रतीति चैतन्यगुणप्रतिबिम्बः प्रतिविम्बान्तरं तस्मिन् । प्रतिबिम्बसं- वन्धेनाहं पश्यामीतीन्द्रियाध्यासः परस्मिन्परावभासः । तस्येति जीवस्य । देहाध्यासोऽहं स्थूल इति । ननु देहस्साशुद्धत्वात्कथं प्रतिबिम्ब इत्यत आहुः प्रतिविम्बश्चेति । मुख्यस्येति सन्मुखस्थितार्थस्य । आहारेति । आदिशब्देन मन्दता । स्वमवृत्तिः खप्नविशेषः । ईश्वरेच्छेति । आदिनाऽदृष्टम् । प्रतिविम्य इति प्रकाशसंक्रमखरूपकः । एवेति चित्तमनसोर्व्यवच्छेदकः । बुद्धिसहित इति । प्रयोजनं विशेषणस्य भोगः, अन्यथा निराकारः कथं मुख्यात् । तथा च श्रुतिः 'अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः कामाहंकारसमन्वितो यः । बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव आराममात्रो छपरोपि यः' इति अहंकारोऽनात्मनो देहादीनभिमन्यते सोभिमान इति श्रुत्युक्तः । तदध्यासोहं बद्ध इति । यद्यप्यहं बद्धः इति प्रत्ययः । तथापि कादाचित्कः । कंसः पाप इतिवत् । सुखेति । आदिना मरणम् । अत्रात्मा स्वयंज्योतिर्भवतीति श्रुतेराहुः तत्र प्रकाश इति । तत्र स्वप्ने । प्रकाशो ज्योतिः । करणमिति शुद्धबुद्धमुक्तखभावस्य बुद्धेर्गुणेन सहितत्वात् । भोगश्चेति अहंकारे सति भोगो भवति । ..

·प्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [भ०२ पा०४ म०७ सू० १६ भाच्यप्रकाराः। वमस उद्रेक ईश्वरेच्छादिवशान् तदाऽयं तैः सर्वैः सह पुरीतति प्रविशति । पुण्डरीकाकारो मांस: पिण्डो हृदयं, तद्वेष्टिता नायः पुरीतच्छन्देनोच्यन्ते । तदा सुषुप्तिः। कदाचिद्भगवदिच्छया तस्य हृदयसान्तर्य आकाशशब्दवाच्यः परमात्मा तत्र संपद्य शेते । द्विविधायामपि सुपुप्तौ फर्मासंसर्गाद् दुःसामावः। द्वितीयस्सां परमानन्द इति विशेषः । ततः पुनर्भगवदिच्छादिवशेन परमात्मनः मकामा मरेषां प्राणादीनामात्मान्धानां व्युचरणम् । ततो जागरणे स्वस्थानस्थितिः पूर्वोक्त- रीत्या तचदनुमवादियेति । नयापिकास्तु-आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियमर्थेनेति फ्रमेणा- ऽऽस्मन्येव शानमुत्सयत इत्यात्मधर्मत्वं जन्पवानस्साहुः । तत्तु श्रुतिविरोधादेवापास्तम् । विमोनिरपयवसात्मनः संयोगं प्रति कत्यायोगाघ । नचान्यतरकर्मज एव संयोगस्तत्रा- स्थिति याच्यम्, मनस एव फेर्दत्वापातात् । तस्मैव क्रियाययत्वात् , जीवे गुणाधीनत्ये कर्तृत्वायोगादिति । मायापादिनस्तु-प्रक्षात्मकमेकमेव शानं स्वीकृत्य युद्धौ तस्य प्रतिविम्ये तस्यैव व्याव. हारियज्ञानत्वं पाङ्गीकृत्य चिदुपरागावरणमझामेदाभिव्यक्तिपशान् जीवस किंचिज्जत्वा. पाः सदायसंगतम् । प्रतिविम्पस पतुमशक्यरचा । ब्रमणो नीरूपत्वात् । युद्धेधा- मन्छन् । दमयन् किनिदेशावच्छिमसच्छत्वमङ्गीकृत्याकाशस्य प्राणः प्रतिविम्बानी. फारेऽपि प्रमगः सचिदानन्दरूपत्वेने सदानन्दयोरपि प्रतिविम्यापातात् । न पेष्टापतिः । शानः पद सपोरपि भानापः । सर्वदा सर्वेषामन्तःशरीरसासर्पशानापनेथ । प्रतिविम्याधारत्व योगमाया पूर्वी शानपान्तराना नाध्यादीनां सग्निहितत्येन तत्प्रतिविम्बेऽपि पाधकाभायात् । सिंपापिपाया प्रमानिषिम्यभूतानां जीवानां पापकतया म्वतः सर्वपदार्थसंसृष्टत्वाद् पाध. फामायेनाविधापामपि सर्वप्रतिविम्मसंभवेन तचरसंसर्गे द्विगुणीकृत्य जाते सर्वतादात्म्या- रदिमः। इस्नेि । तमस इति तमोवृत्तिवामिद्रायाः । परमेति । मुसमहमखाप्यं न किंचिदवेदिपमिति प्रलपान । प्राणादीनामिति प्रत्ययालीनानाम् । म्यम्यानेति 'पुनर्नव इव समायाति' इति भुता पोझिशनप्रमादया। आदिना स्मरणम् । आत्मन्येयेति मनोव्यवम्छेदक एपकारः । सुनीति कामः संकल्पः' इत्यादिभुती पीसम्देन मानमतो धर्मयोक्तस्तस्याः विरोधात् । एपेति प्रमाण- भूपत्वादेयकारः । फत्यपि भामा मनसा संयुज्यत इत्यत्र । विभोरात्मन उचरदेशसंयुक्तस्य सदनुस्टन हतार भाषात् मिसाधनदोगरः । अन्यतरति अशुविन्योरन्यतरत् कर्म तमः। पर काम तिवसे । सावनि मनसु एव न स्वात्मन इत्यकार: आरमध्यवच्छेदकः । कित । पानुपातम्यामाराध्य रयमिति कलक्षणमिति । जीय इति देहपरिमाणपरिमाणके । मिाणाधीन मति मनमः कीति सूक्षण कर्नुलायोगात् । एकमेयनि 'एकमेवाद्वितीय मुरपकारः। बुदानिशीलोपाधिमूनापाम् । पिदुपरागनि चिदुपरागधापरण- भट्टममेदाभिप्पणिय, धिनुपरागावरणमहामंदाभिव्यायः, तामा पक्षान् । अधि: पापादित ! माया सरिता पम्पसमय भवति' इति नमिदनास्निीयात् । सनि गया जीवानां प्रतिदिन मरासिगं सम्मिन्य मिचिदापाराधयमावेऽसि । प्रतिपिम्पो TrrierHETARA. सासर ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १९७ भाग्यप्रकाशः। पन्नस ब्राह्मण इव तेपामपि सर्वसंसृष्टत्वात् साक्षित्वाच वृत्ति विनैव स्वरूपचैतन्येन सर्वांव- भासकतायाः शक्यवचनत्वेन ब्रह्मवत् सर्वेषां सर्वज्ञता स्यात् । नचान्तःकरणभेदेन प्रमात. भेदात् तदनापत्तिः । व्यापकत्वेन सर्वेषां सर्वान्तःकरणसंसृष्टतया प्रमातृभेदस्याप्यकिंचि- करत्वात् । संसर्गतौल्ये एकस्यैवैकान्तःकरणवैशिष्ट्य, नापरस्येत्यत्र हेत्वभावात् । अदृष्टादीनां हेतुताकल्पनस्याप्यनेनैव न्यायेन निरसितुं शक्यत्वात् । ननु दूषणग्रासान्मास्तु व्यापकानेक- जीववादः, किंतु व्यापकैकजीववादोऽस्तु । तथाच तस्य सर्वज्ञतायामिष्टापत्तिरितिचेत्, सत्य- मिष्टापत्तिः स्याद् ययेकत्रैव सर्वज्ञता स्यात् । नचैवम् | अविशेपेणैकस्यैव सर्वशरीराधिष्ठाने सर्वत्राविद्योपहितसाक्षिण एकत्वात् सर्वत्रोपाधौ सर्वप्रतिविम्वेपु सृष्टत्वाच ब्रह्मण इव जीव- स्थापि सर्वेषु प्रतिविम्वेषु सर्वज्ञतायां बाधकाभावात् । नच ब्रह्माप्येकत्रैव सर्वज्ञ न सर्वत्रेति वाच्यम् । ब्रह्मविष्णुशिवादिशरीरावच्छेदेन सर्वज्ञताप्रतिपादकशास्त्रविरोधापातात् । नचाविद्यो- पाधौ सर्वप्रतिबिम्बेऽप्यन्ताकरणमेदेन प्रमात् भेदात् तन्निकटस्थस्यैव ज्ञानं प्रमातुर्भविष्यतीति न सर्वत्र सार्वज्ञापत्तिरिति वाच्यम् । प्रमात्रभेदे करणभेदस्वेव साक्ष्यभेदे प्रमातृभेदस्याप्य- प्रयोजकत्वात् । सर्वत्र साक्षिण एव भासकत्वात् नच तस्याविद्योपहितरूपेण न साक्षित्वं, किंतु अन्तःकरणोपहितरूपेण । तथाच रूपभेदेन साक्षिभेदान्न सार्वज्ञापत्तिरिति वाच्यम् । अप्रयोजकत्वात् । तथा सत्यपि हृदयनाडीप्रभृतीनामान्तराणामन्तःकरणे प्रतिविम्बिताना ज्ञानं तस्य निर्वाधमित्यान्तरसर्वज्ञताया दुरित्वात् । ननु सर्वेषां प्रतिबिम्बो नासाभिरङ्गी- क्रियत इतिचेन्मैवम् । यदयं न स्वीक्रियते कस्तत्र हेतुः । न तावदसनिधिः । अविद्याया व्याप- कत्वात् । नापि चिम्बालोकसंयोगाभावः । सूर्यादेविद्यमानत्वात् । अन्तःकरणस्थलेऽप्यन्ताकरण- स्थान्तरसन्निहितत्वात् । अन्तर्यहगतदर्पणप्रतिबिम्बितसूर्यप्रकाशेनाऽऽन्तरवस्तूनां प्रतिविम्बदर्शना- दिहापि जीवचैतन्यप्रकाशितान्तःकरणसंसृष्टेष्पान्तरविम्बेष्वालोकान्तरसंयोगानपेक्षणात् । जीव- चैतन्येऽज्येनान्तरप्रकाशानङ्गीकारे साक्षात्संसृष्टान्तःकरणतद्धर्मादीनामध्यनवमासप्रसङ्गात् । मते च तदवभासे तद्वदेव तत्संसृष्टानामप्यवभासादहंकारादिवद् हृदयनाडीप्रभृतीन्यप्यनुसंधीयेरन् । रश्मिः। जीवप्रतिबिम्ब इत्येवं संवन्धिनोईयत्वेन द्विगुणीकृत्य जात इत्यर्थः । स्वप्रमानिति । खेषां जीवानां प्रमातृ अन्तःकरणविशिष्टचैतन्यम् , अन्तःकरणं वा तस्स भेदात् । तदनापत्तिरणुना भोग्यादृष्ट- वशात्तावन्मात्रग्रहणात् । एवेति प्रमातृभेदव्यवच्छेदकः । अन्तरिति । भावप्रधानोन्तःकरणोपहितशब्दः प्रमातृत्वरूपेणेत्यर्थः । अप्रेति रूपान्तरग्रहणं । प्रति संन्यासरूपनिग्रहस्थानात्तथा । सूर्यादेरिति । आदिनाऽलोकसंयोगः । अन्तःकरणस्येति आन्तरसन्निहितत्वादिति पदच्छेदः । प्रतियि- म्बितेति प्रतिबिम्बोत्र गौणो न मुख्यः । आन्तरेति । दर्शने सूर्यप्रकाशस्य कारणस्य सत्त्वादिति भावः । अनवेति अदर्शनप्रसङ्गात् । आलोकेति जीवलोकादन्य आलोक आलोकान्तरः तस्य यः संयोगस्तस्सानपेक्षणात् तद्वदिति साक्षात्संसृष्टान्तःकरणवत् । एचकारोऽन्यदृष्टान्तव्यवच्छे- दकः । तत्संस्पृष्टानामिति । साक्षात्संसृष्टसंसृष्टानाम् । अन्विति । यथाहकारादहं धीमानिति साक्षा- दन्तःकरणधर्मधनुसंधानवदहंकाराद्वेष्टनादिनाडीधर्माननुसंधीयेरन् जीवाः । अहं वेष्टयामीति ।

·१९८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा० ४ अ० ७ सू०१६ भाष्यप्रकाशः। संस्काराधायकस्यायभासस्य तुल्यत्वात् । अथैकप्रतिविम्वावरुद्ध दर्पणादावन्यस्य प्रति- विम्यादर्शनाद् व्यापकजीवावरुद्धेऽविद्यादावितरेषां प्रतिबिम्बो न भविष्यतीत्यवरोध एव प्रतिविम्याभावे हेतुरिति विभाव्यते । तदप्यसंगतम् । एकप्रतिविम्वावरुद्धेऽन्यप्रतिविम्बस्तदा न भवति यदा विम्बान्तरं पूर्व विम्बव्यवधेयं भवति । इह तु ब्रह्मणो व्यापकत्वेन परिच्छिन्नानां सर्वेषां ब्रह्मान्तर्वर्तित्वेन तद्व्यवधेयत्वाभावान्न जीवेन तत्प्रतिविम्बावरोध इति दुर्वार एव सर्वेषां प्रतिविम्ब इति । ननु भवतु सर्वेषां प्रतिविम्बस्तथापि न जीवस्य सर्वज्ञतापत्तिर्मवित्री । जीवसाक्षिवादस्यानङ्गीकारात् तथा सति कूटस्थचैतन्यं वा, जीवाभिन्न सर्वप्रत्यग्भूतं शुद्धं ब्रह्मैव वा परमेश्वरस्यैव रूपान्तरं वा साक्षी भविष्यति, तस तु सर्वज्ञत्वे- ऽप्यदोपः । जीवस्तु यथा सर्वगतं गोत्वसामान्य स्वभावादश्वादिसंगित्वाभावेऽपि साला- दिमव्यक्ती संसृज्यते, तथा विपयादौ सन्नपि जीवः स्वभावादन्तःकरण एवं संसृज्यते । यदा चान्तःकरणपरिणामो वृत्तिरूपो नयनद्वारेण निर्गत्य चक्षुरश्मिवज्झटिति दीर्घप्रभा- कारेण परिणम्य विषयं प्रामोति तदा समुपारुय जीवस्तं विषयं गोचरयति । केवलाऽन्यदाह्यस्य वणादेस्यापिण्डसमारूढाग्निदासत्ववत् केवलजीवचैतन्याप्रकाश्यस्यापि घटादेरन्तःकरणवृत्युपा- रूढतत्प्रकाश्यत्वं युक्तमिति चिदुपरागार्थत्वेन पृत्तिनिर्गममपेक्ष्य पृत्तिसंसृष्टविपयमात्रावभास- कत्वात् तस्य किंचिज्ज्ञत्वमुपपत्स्यत इति चेन्मैवम् । एवं खभाववादेन समाधानेऽपि जीवस्य प्रकाशप्रतिविम्यत्वादवच्छिन्नत्वे च ज्ञानरूपत्वात् स्वमे स्वयंज्योतिष्ट्प्रतिपादनाच प्रकाश- रूपत्वेन सम इस परोक्षपचाविच च पूर्वपूर्वानादिसंस्कारवशादेवेन्द्रियं विनैव वृत्युपपत्तीने- न्द्रियाणि पृथैव स्युः। किंच । अयापिण्डसमारोहेण दाहकस्साऽनेः साक्षात्संसृष्टदाहकत्व- दर्शनाद् धृत्युपारोहेण प्रकाशकस्य जीवस्य साक्षादन्तःकरणसंसृष्टप्रकाशकत्वं सुतरां सुवचमित्यन्त:- रश्मिः। अनुसंधानं स्मरणं संस्कारं विना न भवतीति संस्कारोद्धोधकमाहुः संस्कारेति । एतेनाहं वेष्टयामी- सत्र तेपाभेव विषयाणां किंचित्प्रत्यक्षान्तराये तेपामेव स्मृतत्वं घोतितम् । संस्कारस्याधायकं सहकारि- कारणं तस्यावभासस्यालोकसंयोगस्य । किंचाविद्यायामित्युक्ते किंचिदाशतेऽसर्वज्ञतायै । अथेति । अविद्यादाविति । आदिनेन्द्रियाणि । पूर्वेति यया देवदत्तविम्यो विष्णुमित्रविम्यव्यवधेयः । एवेति । एकधा पहुधेति श्रुतेरेवकारः । घटत्वावच्छिन्नं चैतन्यं विषयचैतन्यमन्तःकरणावच्छिन्नं प्रमातृचैतन्यम् । अन्तःकरणवृत्त्वच्छिन्नं प्रमाणपैतन्यम् । अन्तःकरणवृत्यभिव्यक्तचैतन्यं फलचैतन्यमित्येवं विषयादौ सत् । केयलेति चित् । केवल इति पाठे जीवः । अन्यदेति । तदा तमुपारुह्येत्युक्तकालान्यकाले । केवलजीवचैतन्येनाप्रकाशो यस्स घयदेः । चिदुपेति चितो जीवस्योपरागः संवन्धस्तदर्थत्वेन । धृत्तीति वृत्तिसंसृष्टो यो विषयस्तदितरानवभासकत्वे सति धृत्तिसंसृष्टविषयावभासकत्वात् । प्रकाशेति स्वयंप्रकाशेश्वरप्रतिपिम्यत्वात् । पूर्वति । व्यवहारे वयं भाटा इति वदतां प्रपयानादित्वात्तथा । संस्कारोऽष्टम् । इन्द्रियव्यवच्छेदकैय कारः । प्रह्मप्रतिपिम्पापूर्वमिन्द्रियामावात् । एवेति । एकदेश- विकृतत्वादेयकाः । पिम्यः प्रतिविम्य इति । साक्षादिति । पहिरपि वह्रिदर्शनादिति भावः । अन्ता- फरणेति अन्तःकरणसंसृष्टाः नाच्योति तेषां प्रकाशकत्वम् । सामान्ये नपुंसकम् । एवकारो नीमकाथ्युत्तेन सहकारिसत्वान् । अविधाप्रतिविम्पितप्रकाशादधिकमन्तःकरणप्रतिविम्वितप्रकाशः ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाग्यप्रकाशा करणे प्रतिविम्वितानां प्रकाशोऽस्य स्यादेवेत्यधिकं तत्रानुप्राविशत् । वस्तुतस्त्वेवमपि गोत्वस्य सकलगोव्यक्तिष्विवैकस्यैव जीवस्य सर्वान्तःकरणसंसर्गस्य वक्तव्यत्वात् तथा सति तत्तदन्तःकरणवृचिनिर्गमेण तत्तद्विषयप्राप्ती तत्तवृत्युपारूढस जीवसापि तत्तद्विपयोपराग- संभवात् सर्पवृत्तिसंसृष्टविपयाणां गोचरीकरणे वाधकाभावेन किंचिज्ज्ञत्वसानुपपन्नत्वमेव । अतो विषयविपयिभावो वा, विषयसन्निहितजीवचैतन्यतादात्म्यापनवृत्तिविषयसंयोगद्वारको जीवविपययोः परम्परासंबन्धो वा, अन्तःकरणवृत्त्युपादानस्य जीवस्य वृत्तिविषयसंयोगजनित: कार्याकार्यसंयोगात् कारणाकारणसंयोगात्मा साक्षात्संयोगो वा, अन्तःकरणोपहितस्य विषया- वभासकचैतन्यस्य विषयतादात्म्यापन्नं ब्रह्मचैतन्याभेदाभिव्यक्तिद्वारा विषयतादात्म्यसंपा- दनं चा, अन्पद्वा यत्किंचन चिदुपरागत्वेनाभिधित्सितं तस्य सर्वस्य वृत्तिसंसर्गजनितत्वेन पृत्तिजनकानां च अन्तःकरणानां सर्वशरीरव्यापकजीवसंसृष्टत्वेन सर्वैस्तैः सर्वज्ञतापत्तिरनिवार्यैव । तत्राप्यनुपदोक्त विपयतादात्म्यसंपादनपक्षे मैत्रस्य चैत्रदर्शने, अहं चैत्र इत्यायाकारकज्ञानापत्ति- रधिकायातीति फल्गून्येवैतानि कल्पनानि । अथ जीवः सर्वगतोऽप्यविद्यावृतत्वात् स्वयमप्रकाशमानतया विपयाननवभासयन विषय- विशेपे वृत्युपरागादावरणतिरोधानेन तत्रैवाभिव्यक्तस्तमेव विपर्य प्रकाशयतीत्यावरणभङ्ग- रश्मिः। तत्रेति सर्वज्ञतायाम् । विपयेति वृत्तेर्ज्ञानत्वात्तथा। विपयेति । विपये सन्निहितं यजीव इव चैतन्यं तेन तादात्म्यापन्ना यावृत्तिस्तस्याः विषयसंयोगद्वारकः परम्परासंबन्धः अन्तरिति। अन्त:- करणस्य जडत्वेन तद्वृत्तनिरूपाया उपादानं जीवस्तस्य । वृत्तीति वृत्तिविषयचैतन्ययोस्तादात्म्यं वृत्तिविपययोस्तु संयोग एव । कार्येति कार्य वृत्तिः । अकार्य विषयः । अविद्याकार्यत्वेन जीवकार्य- त्वाभावात् । तयोः संयोगात् । कारणं जीवो वृत्त्याः, अकारणं विपयः, विपयविधया कारण- त्वानङ्गीकारात्, तयोः संयोग आत्मा स्वरूपं यस्यैतादृशः । यथा यत्र कपालक्रियया कपालतरुसंयो- गस्ततः कुम्भतरुसंयोगः । तत्र कपालक्रियाया एव तरुसंयोग प्रति कारणताभावः । अथासिद्धत्वात् कपालतरुसंयोगस्यैव कारणत्वम् । अयं कारणाकारणसंयोगात्मा । कार्य कुम्भतरुसंयोगोऽकार्य कुम्भ- क्रिया तस्मात्संयोगात् । ल्यब्लोपे पञ्चमी । तादृशसंयोगं कार्यमालोच्य तथा कारणाकारणसंयो- गात्मेत्यर्थः । यद्वा । अत्र कुम्भक्रियया कुम्भतरुसंयोगः कारणं कुम्भक्रियाऽकारणं कपालतरुसंयोग प्रति कपालक्रियां प्रति चेति विपरीतं स्वीक्रियते । अतः कार्याकार्यसंयोगाद्धेतोः कारणाकारणसंयो- गात्मेत्यर्थः । विपयेति प्रमातृचैतन्याह्वयस्य । विपयेण पीतः शङ्ख इतिवत् करणदोपेण तादात्म्या- पन्नं यद्ब्रह्मचैतन्यं तस्याभेदाभिव्यक्तिद्वारेत्यर्थः । विपयेण तादात्म्यस्य संपादनं प्रमातृचैतन्यस्येति ज्ञेयम् । अन्यद्वेति अनिर्वचनीयाविद्याजन्यत्वेन यथादृष्टं चिदुपरागो वेति । वृत्तीति वृत्ति- विषयसंसर्गजनितत्वेन सर्वैस्तैः शरीरैः । एवकारस्तु दहराधिकरणे जीवब्रह्मवादात् । मैत्रस्येति । मैत्रवृत्तिरूपदर्शनस्य चैत्ररूपविषयतादाम्यात् । वृत्तिवृत्तिमतोरभेदात् । एवं चिदुपरागपक्षं दूषयित्वा- ऽऽवरणमङ्गपक्षं दूपयितुमाहुः । अथेति मिन्नप्रक्रमे । विषयान् अनवभासयन्चिति पदच्छेदः । विषय- विशेषः स्वस्खभोग्यादृष्टोपस्थापितस्तस्मिन्धटादौ वृत्युपरागाज्ज्ञानसंबन्धात् अज्ञानजावरणस्य तिरोधा- नेन ! आवरणस्य तमोरूपमायाकार्यत्वात् । तत्रैवेति अन्तःकरण एव । 'ईश्वरः सर्वभूतानाम्' इति .

·२०० भीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० ४ अ०७ सू० १६ भाष्यप्रकाशा पक्षः किंचिज्ज्ञत्वार्थमालम्ब्यते । तदाप्यावरणस्य धृत्युपरागतिरोभाव्यत्वाजाते घृत्युपरागे तेनावरणमङ्गे सर्वान्तःकरणसंसृष्टो जीवस्तचद्विपयेप्यभिव्यक्तस्तं तं विपयं प्रकाशयेदेवेति न किंचिज्ज्ञत्वोपपत्तिः । एवंच चैतन्यमानावरकाज्ञानस्य खद्योतनकाशेन महान्धकारस्येव ज्ञाने- नैकदेशाज्ञाननाशे वा, पटवत् संवेष्टनं वा, भीतभटवदपसरणं वा, चैतन्यमानावरकस्याप्य- ज्ञानस तत्तदाकारचिसंसृष्टावस्थविषयचैतन्यानावरकत्वस्वाभाव्यं वा, मूलाज्ञानावस्थाभेदरूपा- ज्ञानान्तरनाशो वा, अन्यो वा यः कथनावरणभङ्गो निरुच्यतां स सर्वोऽपि वृत्युपरागजन्य एवेति जाते वृत्त्युपरागे पूर्वोक्तरीत्या सकलान्तःकरणसंसृष्टस्य जीवस्य सर्वज्ञवायातीति नैतेऽपि रोचिष्णवः पक्षाः। नन्वेकसिन्नपि जीवे जन्मान्तरमापन्ने पूर्वजन्मानुसंधानादर्शानाच्छरीरमेदस्य सुखायन- नुसंधानप्रयोजकत्वं समिति स एव किंचिज्ज्ञवाया अपि प्रयोजको भवतु । तथाच व्यापक स्थापि जीवस शरीरान्तरे शरीरान्तरीयान्तःकरणवृत्यादिभिर्ज्ञानं न भविष्यतीति न सर्वेषां सार्वज्ञापत्तिरिति चेन्न । शरीरभेदस्याननुसंधानप्रयोजकताया योगिकायव्यूहे जातिसरे भूतादौ च व्यभिचारेण तस्य किंचिज्ज्ञतायामप्यतत्रत्वात् । एतेनैव भोगायतनभेदस्य विश्लिष्टोपाधि- भेदस्य चाननुसंधानप्रयोजकत्वं परास्तं बोध्यम् । 'उद्यदायुधदोर्दण्डाः पतितस्वशिरोऽक्षिमिः । पश्यन्तः पातयन्ति स कन्धा अप्परीन युधि' ॥ इति भारते भूतार्थवादाच । नच योगिप्रभृतिषु प्रभावविशेपेणानुसंधानेऽपि रश्मिः। वास्यादेवकारः । तमिति विषयविशेषम् । दृष्टत्वादेवकारः । जात इति निर्विषयकज्ञानस्या- भावाद्यावद्विपयविशेपे जाते वृत्तिसंवन्धे । एवकारो विषयप्रकाशस्य दृष्टत्वात् । ननूक्तं विषयविशेषे वृत्युपरागात्तावदावरणतिरोधानमिति चेन्मास्तु नानाजीवपक्षे सर्वज्ञतैकजीवपक्षे तु स्यादित्याहुः एवं चेत्यादि । कार्ये मात्र । पटवदिति ज्ञानेनेत्येव । चैतन्यमानावरकाज्ञानस्येत्यपि । अग्रेप्येवम् । अपीति एकदेशाज्ञानान्यपिना गृह्यन्ते । तत्तदिति तत्तद्धटपटाद्याकारा या वृत्तिस्तया'संसृष्टा अवस्था यस्य विपयावच्छिन्नचैतन्यस्य । अनायरकत्वं स्वभावो यस्य तादृशत्वम् । मूलेति मूलं यदज्ञानं तमोरूपं तस्स ये अवस्थाभेदा अवस्थाप्रकारास्तद्रूपाण्यज्ञानान्तराणि तेषां नाश इत्यर्थः । अन्य इति । अनिर्वचनीयाविद्याजन्यत्वेन यथादृष्टं नाशो वेत्यावरणभङ्गः । पूर्वोक्तेति । तदापीत्यादि- नोक्ताऽव्यवहितपूर्वोक्तरीत्या । सकलानि अन्तःकरणानि तैः संसृष्टस्य जीवस्य एकत्वं विवक्षितम् । अन्तःकरणेति । आदिना वृत्तिविषयसंयोगः फलचैतन्यं च । जा(ग)तिस्मर इति तस्येदं कर्मणः फलमिति फलस्मरणं तस्मिन् । व्यभिचारेणेति । जीवः पूर्वजन्मीनसुखाद्यननुसंधानवान् शरीरभे- दात् देवदत्तवदित्यनुमाने । साघ्यामाववति योगिकायव्यूहे जा(ग)तिस्मरे भूतादौ च शरीरभेदरूपहेतु- सत्त्वाशभिचारः । किंचिदिति । जीवः किंचिज्जः शरीरभेदात् । देवदत्तवदिति । जीवः न किंचिजः शरीरभेदात् । कायव्यूहवत् । गतिस्मरभूतादिवचेत्यनुमानाम्यां तस्य शरीरभेदरूपहेतोः। अतन्त्रत्वान विरुद्धत्वात् । एतेनेति अतत्रत्वेन । एवकारोऽन्यहेतुयोगव्यवच्छेदकः । भोगायतनेति भोगा- यतनं शरीरमुक्तं तथापि तद्भोगायतनं साधारणम् । इदं तु भोगायतनं पृथगुपात्तम् । तस्य यो भेदस्तस्य । विशिष्टा उपाधयोन्तःकरणरूपास्तपां भेदस्स परास्तमिति योगिकायन्यूहादौ साधार- ध्यात्परास्तम् । पश्यन्त इति यया पलीपुच्छस्य छिन्नस्स क्रियावत्वं तयादृष्टत्वम् । भूतेति पूर्वजातगयं प्रकाशयति यः स भूतार्थवादः ययेन्द्रो वृत्राय यजमुदयच्छदिति । योगीति । प्रभृति- ·भाव्यप्रकाश-रश्मि-परिशंहितम् । भाष्यप्रकाश पूर्वोक्तोपाधीनामुत्सर्गतस्तथात्वान्नाननुसंधानप्रयोजकत्वदानिरिति वाच्यम् । बहुपु व्यभिचार- दर्शनात् । एकत्र तथादर्शने द्यौत्सर्गिकाननुसंधानतत्रत्वाद् विद्यातः प्रभावविशेषसमवधानवशात् कल्पयितुं शक्यते, न तु बहुपु तथादर्शने | असो मनुष्यविशेपेषु भूतेषु मनुष्यादुत्कृष्टयोनिपु सर्वेषु च पूर्वजन्मीनज्ञानस्य तत्र तत्रोक्तेः शास्त्रस्य प्रामाण्याच, न पूर्वोक्तोपाधीनामननुसंधान- तत्रत्वं साधीयः । नाप्यन्ताकरणभेदस्य तथात्वम् । दृष्टिसृष्टिवादे पूर्वपूर्वस्यान्त:करणस्य नष्टत्वेनानिमाग्रिमस तस्य भिन्नत्वात् पूर्वदृष्टानुसंधानाभावप्रसङ्गात् । साक्ष्यैक्येन तत्समर्थने तु अन्तःकरणभेदस्याप्रयोजकत्वात् तत्तदन्तःकरणैरस्य सर्वज्ञताया एवापत्तिः । अन्तःकरण- वैजात्येन समर्थनं तु मञ्जत्फेनालम्बनकल्पत्वात् कदर्यमेव । पार्दन स्पृशामि कर्णाभ्यां शृणोमि, चक्षुपा पश्यामीति बाह्यकरणमेदेऽप्येकस ज्ञानवत् तेन तेनान्तःकरणेन तत्तानामीत्यादि- ज्ञानस्यान्तःकरणवैजात्येऽपि सुवचत्वात् । सृष्टदृष्टिवादमालम्ब्यान्तःकरणैश्याङ्गीकारेण सम- र्थनेऽपि वहिःकरणवैजात्यसेवान्तःकरणवैजात्यस्याप्यप्रयोजकत्वादुक्तपणं निर्वाधमेव । नच फलबलानान्तःकरणभेदस्याऽप्रयोजकत्यमिति वाच्यम् । फलबलस्य साधनभेदकल्पनामात्र- प्रयोजकत्वेनान्तःकरणभेदकल्पने अप्रयोजकत्वात् । फलयलेन जीवभेदकल्पनेऽपि दोपाभावात् । असो व्यापक एकः प्रतिविम्मो जीव इति पक्षे कथमपि न सर्वज्ञतापत्तिपरिहारः। ननु तर्हास्तु नानाणुजीववादः तथा सत्यन्तःकरणे प्रतिविम्बितचैतन्यरूपस्य जीवस्य परिच्छिन्नत्वेन सर्वसंसर्गाभावान सर्वज्ञतापचिर्भवित्री । विपयप्रकाशस्तु विपयसंसृष्टवृत्ति द्वारा तडागसलिलस कुल्याद्वारा केदारसलिलैक्यवजीवस्य विषयावच्छिन्ननमचैतन्यैकीभावा- त्मिकायामभेदाभिव्यक्ती भविष्यतीति किंचिज्ज्ञत्वमुपपत्स्यत इति चेत् नेदं युक्तं भाति । रश्मिः। शब्देन कायय्यूहगतिस्मरभूतादिसंग्रहः । पूर्वोक्तेति शरीरभेदभोगायतनभेदविश्लिष्टोपाधिभेदरूपो- पाधीनाम् । बयाणामुपाधित्वे हेतुत्वेपि । तत्र तत्रेति । श्रीभागवते चित्रकेतुपुत्रो मनुष्यविशेषस्तस्य पूर्वजन्मीनज्ञानम् । जीव उवाच । 'कस्मिक्षन्मन्यमी मह्यं पितरो मातरोऽभवन्' इति । कृष्णावतारस्य पूर्वोक्तं गोकर्णस्य पूर्वोक्तं श्रीभागवतमाहात्म्ये भूतेषु तत्रैव धुन्धुकारी, पद्मपुराणे उत्तरखण्डे माघमाहात्म्ये विंशतितमेऽध्याये प्रेतकथा । पुनः श्रीभागवते मनुष्यादुत्कृष्टयोनिपु नारदधनदात्मजयोश्च पूर्वोक्तम् । लोके सर्वेपु इदानींतनभूताविष्टेषु । ननु न दृष्टमिदमित्यत आहुः शास्त्रस्येति । तथात्वमिति । सुखाचननुसंधानहेतुत्वम् । दृष्टिसृष्टीति दृष्टः सृष्टिः ज्ञानात् सृष्टिः सांख्यानां तद्वत् । 'उपरागा- स्कर्तृत्वं चित्सान्निध्यात् चिरसान्निध्यादिति' सूत्रम् । तदेवाहुः पूर्वपूर्वस्येति । नष्टत्वेनेति । अन्तः- करणस्य द्वित्वापत्त्या तथा दृष्टिसृष्टेस्त्रिक्षणावस्थायित्वाद्वा। तत्तदिति । करणे तृतीया नत्ववच्छेदकेश विधानात् । एवेति अवच्छेदकामावादेवकारः । मजदिति । अन्तःकरणानामवच्छेदकत्वाभावात् । पादेनेति । पादस्पृष्टोऽहिर्यथेति दर्शनात् । सृष्टदृष्टीति सृष्टस्य दृष्टिज्ञानम् । अन्तरिति । ऐक्य- मविजातीयत्वं । एवेति ऐक्याङ्गीकारस्य वैजात्यनिवृत्तिमात्रप्रयोजकत्वेनोक्तदूपणपरिहाराप्रयोजक- वादेवकारः । साधनेति । यथाहुः साधनवैजाये फलवैजात्यमिति । अन्तःकरणस्य साधनत्वे त्याहुः फलबलेनेति किंचिज्जत्वबलेन । तथा च जीवभेदवदन्तःकरणभेदस्याप्यन्यथासिद्धत्वान्न साधनत्य- मिति भावः । ज्ञानस्य चाक्षुपत्वात् । अभेदाभिव्यक्तिपक्षं दूपयन्ति स्म ननु तहीति । कुल्येति २६५० सूर.

·२०२ । श्रीमद्रासूमागुमाप्यम् । [अ०२पा०४०७सू०१६ - भाष्यप्रकाश 'सलिल एको द्रष्टा । भवति इति श्रुत्या सुपुप्तायेव जीवब्रह्मणोरेकीमावश्रावणात् तदितरत्र तदु- पगमे श्रुतिविरोधाआग्रदादी न्यावर्तकोपाधेविंद्यमानत्याच दर्पणसच्चे विम्बयोरिव जीवनमणो. रभेदस्साशक्यवचनत्वात् । किंच । जीवनमणोरिदानीममेदेऽन्योन्यधर्मविनिमयाद् ब्रह्मणो. ऽल्पज्ञताऽन्यस्य सर्वज्ञता चापत्सव इति नोक्तपणोद्धारसंभवः । यदि च पिम्बभूवं विषया- धिष्ठानचैतन्यमेव साक्षादाध्यासिकसंबन्धलाभाद् विषयप्रकाशकमित्याध्यासिकसंबन्धोप- लक्षितचतन्यात्मना जीवकीमायो, न तु विम्बत्व विशिष्टरूपेणेति मेदसापि सद्भावानोक्तपणा- पतिरिति विभाव्यते, तदापि विषयतादात्म्यापननायकीमावो जात एवेति अई पट इत्याकारकज्ञानापत्तिः । अध्यासेनान्तःकरणवादात्म्यापरयाहमिति ज्ञानवत् । अन्तःकरण- धर्माणां सुखादीनां वसिमभिमानवद् विपयधर्माणामप्यभिमानप्रसङ्गः । अयं घट इत्यादि- ज्ञानामावश्च स्यात् । यदि च विषयावच्छिन्नं ब्रह्मचतन्यं विपयसंसृष्टाया वृत्तेरामागे विषय प्रकाशकं प्रतिबिम्बमर्पयति तस्य प्रतिविम्बस्य जीवनकीमावोऽभेदाऽभिव्यक्तिस्तस्यां सत्या विषयप्रमितिरिति विभाव्यते तदा तु सुतरामसंगतम् । वस्त्वन्तरावरुद्ध दर्पणादी प्रति- विम्बादर्शनाद् विषयसंसृष्टेऽग्रभागे प्रतिविम्बायोगाद्विपयप्रकाशस्ययामावप्रसक्तेः । किंच । प्रति- विम्यापक चैतन्यं यदि विपयाद् बहिस्तदा तस्स वृत्तिसंशष्टत्वात् प्रतिविम्बायोगः । यदि च विषयान्तस्तदापि विपयेण व्यवधानात् तथा । यदि विपयादूरवर्ति तदा विषयावच्छिन्न- स्वसंवायोगः । किंच । अन्तःकरणोपाधिपरिच्छिन्नप्रतिविम्बस्साणुत्वावंदर्शने पृत्तिद्वारा तस्य। निर्गमात् प्राणानामपि निर्गमापत्तिः 'तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽभूत्कामति' इति श्रुतेः । किंचवं कल्प- नैकारणत्वे गोलकद्वारा तेजसस्य वेगववो चिरूपपरिणामस निर्गमादेव प्रमावृत्तिविषयचकन्या- रदिमः। 'कुल्याल्पा कृत्रिमा सरित्' । सुपुप्ताविति । सलति । सल गतौ । सलिकलीतीलच् । यौगिकः सलिलशब्दो वेदान्ते । जले योगरूढः । एक्कारेण जाग्रत्स्वप्नौ व्यवच्छियेत । जाग्रदादाविति । आदिना स्वनः । जाग्रति तत्वमस्यादिवाक्यव्यवस्थामाहुः दर्पणेत्यादिना । शक्येति जागति- शक्यवचनत्वात् । विपयेति । यस्मिन्नेतत्कल्पितम् । एवकारोन्यचैतन्यव्यवच्छेदकः । साक्षात्वं यथा शुक्तिरजतं तयाध्यासिकसंवन्धलामात् । अहंवृत्ति विशेषेण सिनोमीति विपयाध्यासः । अध्यासेन संसृष्टोध्यासिकः । तेन संसृष्ट इवि ठक् । विषयो घटादिः । विषयकं विपयाधिष्ठानचैतन्यम् । अज्ञाते कः। तस्य प्रकाशकं प्रमातृचैतन्यम् । अहमितीति । अस्मत्प्रत्ययगोचरत्वमन्तःकरणावच्छिन्नस्यैवेति । विपयेति घटत्वजडत्वादीनाम् । इत्यादीति मया दृश्यत इत्यादिशब्दार्थः । घटमहं जाना- मीत्यनुव्यवसाय आदिशब्दार्थो या । भेदसंबन्धघटितप्रत्ययो न स्यादित्यर्थः । प्रतियिम्पमिति । वृत्तेः स्वच्छत्वादिति भावः । अयं प्रतिविम्यश्चतुर्म्यः प्रमात्रादिप्रतिविम्बेभ्योधिकः । एकीभाव इति । अभेदाभिव्यक्तिरिति पदच्छेदः । विपयेति विषयसंसृष्टो यो वृत्त्यग्रभागस्तस्मिन् प्रतिविम्येति । विषयावरुद्धत्वादिति भावः । एवकारोन्यामावग्रसक्ति व्यवच्छिनत्ति । अमावेति । जीवविषयचैतन्ययोरक्याभावादिति भावः । वृत्तीति अन्तःकरणपरिणाममूताया जडायाः संसर्गात्। जडेऽस्वच्छे प्रतिविम्यायोगः। एवेति एवकारः प्रतिविम्बायोगं व्यवच्छिनति । निर्गमादिति विपपचैतन्यैक्याथ निर्गमात् । श्रुतेरिति । तथाच मृतावस्थया जीवनदर्शनानुपपत्तिरिति भावः ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । २०३ . भाष्यप्रकाशः। भेदसिद्ध्या विषयप्रकाशसंभवे गोलकातिरिक्तेन्द्रियकल्पनापि धृथा स्यात् तसादनादरणीया एवैते पक्षाः। एतेन प्रमाणचैतन्यस्य विपयावच्छिन्नचैतन्यामेदो ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वप्रयोजक इत्यपि निरस्तम् । किंच । यत्र भ्रमद्घटो गृह्येत तत्र वृत्युपरजकस्य भ्रमणविषयनिष्ठत्वाभावेन ततश्चिदुपरागायोगात् तदग्रहणापत्तिः । नच तत्रानिर्वचनीयं तजन्यत इति सुखेन तद्ग्रहणसंभव इति वाच्यम् । वृत्त्या घटाकारिकया आवरणाभिभवेन भ्रमणांशे विक्षेपस्याशक्यवचनत्वात् । किंच । वृत्या विषयचैतन्याभेदामिव्यक्तावपि विषयप्रकाशके ब्रह्मचैतन्ये तदभावानयनप्रदेशे तदननुभवेनेन्द्रियेऽपि तदभावाद् वृत्तिमात्रजनकस्येन्द्रियसंप्रयोगस विषयकारणत्वालसेश्व संप्रयोगेणापि विपये तदाधानायोगादन्तःकरणावच्छिन्नेऽप्यहं भ्रमामीत्यननुभवात् स भ्रमः सर्वत्रालब्धसत्ताको घटेऽपि न स्यात् । यसात् क्वाप्यसन् घटदेशेऽनुभूयते, तस्मात् तदेशावच्छेदेन जायमाने मनोधर्मरूपे ज्ञानेऽस्ति तच्चेत् प्रमातृविषयचैतन्याभिन्न स्यात् तदा स भ्रमः सर्वानु- भवगोचरः स्यात् । यसावं तसात् तज्ज्ञानं कार्यरूपं भिन्नमेवेति निश्चयः। नच शुक्तिरजता- दिस्थले इदमाकारवृत्तौ सत्यामपि रजताध्यासदर्शनादंशत एवावरणनाश इत्यंशान्तरेण भ्रमवि- क्षेपोऽपि भविष्यतीति न तदननुभवानुपपत्तिरिति याच्यम् । विपये तत्सत्वेन्येपामपि तदनुभवापत्तेः । अन्येषां घटद्रष्ट्टणां प्रमाणवृत्त्या तदंशावरणनाशादसापि तदनुभवापत्तेश्व रश्मिः। निरस्तमिति वृत्त्यैव निर्वाहेन्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यपर्यन्तानुधावनस्स गौरवग्रस्तत्वात् । वृत्तीति । वृत्तिमुपरञ्जयति यदभ्रमणं स्थिरत्वं तस्य भ्रमणविषयघटस्तन्निष्ठत्वस्यामावस्तदभावरूपत्वात्तेनेत्यर्थः । अनिर्वचनीयमिति वृत्त्युपरक्षकस्स भ्रमणाभावरूपस्य भ्रमणविषयनिष्ठत्वं ततोऽपि रजाप्रधान भ्रमणं माया रजोरूपमिति विरुद्धधर्माधारत्वेनानिर्वचनीयम् । तदिति विषयचैतन्यम् । आवरणेति आवरणं माया तमःकार्यम् । विक्षेपो रजस्तस्य । रजस्तमसी न स्त इत्युक्तम् । अतः सत्त्वरूपा- विद्येति निश्चयविषयो भ्रमदटो नानिर्वचनीय इत्यर्थः । विषयेति भ्रमरूपायाम् । विषयप्रेति । विषयाधिष्ठानचैतन्ये । तदभावात् भ्रमाभावात् । ननु शुक्तिकारजतवद्धमोस्त्येवेति चेन्न । वृत्त्याज्मेदाभिव्यक्तिरूपतदभावात् । तदनन्विति वृत्त्याऽभेदाभिव्यक्तिरूपभ्रमाननुभवेन । वृत्त्याभेदा- भिव्यक्तिरूपनमाभावात् । वृत्तीति । अन्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्ये वृत्तिमात्रेत्यादिः। संप्रयोगः संबन्धः । विपयेति । किं तु विषयकारणक्लृप्तिस्तु सगुणस्यैव । तदाधानेति वृत्त्याविषयचैतन्या- भेदाभिव्यक्तिरूपभ्रमाधानायोगात् । अन्तरिति प्रमातरि, अहं भ्रमाश्रय इसननुभवात्। किंतु प्रत्येमीत्यनुभवात् । भ्रमामीत्यत्र प्रत्ययार्थ आश्रयः । यद्वा अहं भ्रमं करोमीत्येवार्थः । सर्वस्यापि कारणे पुरुपव्यापृतिः । तदन वृत्तिसंपादने प्रमाणसंपादने वा पुरुषकृतिसाध्यत्वमिति भाष्यात् । न स्यादिति तदभाववति तत्प्रकारकज्ञानस्य भ्रमत्वमित्यत्र तत्प्रकारकेत्यनान्यत्रलब्धसत्ताकप्रकारकज्ञानस्येत्यर्थान्नस्या- (दित्यर्थः । मन इति । 'कामः सङ्कल्पः' इति वृहदारण्यके धीग्रहणादिति भावः । तज्ज्ञानमिति । भ्रमद्वटज्ञानम् । अन्येभ्यो भगवतश्च भिन्नम् । रजतेति । अध्यासो नाम परस्मिन्परावमासः । अंशत इति सार्वविभक्तिकस्तसिः । इदमंशेन । भ्रमेति प्रमेण कार्येण निमित्तेन विक्षेपः सात्त्विकयुद्धर्विक्षेप- श्वलनम् । यद्वा भ्रमो भ्रमणं तद्पो विक्षेपः भ्रमविक्षेपः । तदनन्विति । लन्धसत्ताकलय प्रमेऽननु- भवेन पटे अमानुपपत्तिः । तत्सत्त्व इति भमसत्त्वे शुक्तिरजतवत् । तदंशेति विषयांशावरणनाशात् ।

·२०४ । श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा०४ ००७ सू०१६ भाप्यप्रकाशः। विषयाश्रितावरणपक्षस्यैव 'दुष्टत्वात् पुरुषाश्रितपक्षे तूक्तरीत्या प्रमातरि प्रमाणे ,, प्रमेये च वक्तुमशक्यत्वेन घट्टकुटीप्रभातयदननुभयस सर्वाऽनुभवगोचरत्वस थापावाच्छुक्तिरजतस्या- ऽप्येतत्तुल्यत्वात् । एवं मूलाज्ञानावस्थारूपाज्ञानानां नानात्वमङ्गीकृत्य घटावरकाज्ञानस्य घटाझारकत्या निवृत्चायपि नैश्चल्यावरकस्यानिवृत्या ' भ्रमविक्षेपादरणेऽपि पूर्वोक्तरीत्या पुरुपनिष्ठतेच तस्य याच्येति चैतन्याभेदस्य पूर्ववदेवासिद्धेः । घृत्तानात्मकत्वमात्रकल्पनया तस्योत्पत्तिनाशशालित्वमात्रेण निर्वाह विषयावरणतन्नानात्वकल्पनयोर्गुरुत्वादप्रामाणिकत्वाच । एतेनैव घटावरकाज्ञानगतावरणशक्तिमात्रनिवृत्तिन तु विक्षेपशक्तिनिवृत्तिरपीति पक्षो निरस्तो वोध्यः । नैश्चल्यावरणमन्तरेण भ्रमणविक्षेपासंभवादावरणशक्तिनिवर्तकतया अप्रयोजकत्वाच । जलप्रतिविम्वितक्षाघोऽग्रत्वभ्रमे तु प्रतिबिम्बपदार्थस्यांतिरिक्तत्वेन मूलसमीपवर्तिनि जले मूलस्स ततो विप्रकृप्टेऽग्रस्य प्रतिविम्बात् प्रतिविम्वत्वेनैवावगाहाद् भ्रमत्वस्यैव दुर्वचत्वेन रश्मिः। दृष्टान्तवलेनेति भावः । अस्येति भ्रान्तस्यापीदमंशस्थांनीयानुभवापत्तेः । विपयाश्रितेति शुक्ति- रजतादिस्थल इत्यादिना पूर्वमुक्तस्य । विपयाश्रितं यचैतन्यं तदापरणपक्षस्य । एवेति । पाठ्यन्तम् । अवधारणस्य । उक्तेति चिदुपरागपक्षदूपणावसरोक्तरीत्या । प्रमातर्यन्तःकरणावच्छिन्न चैतन्ये पुरुष- पदवाच्ये । प्रमाणेऽन्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्ये । तत्राप्यन्तःकरणचैतन्यं पुरुषः । प्रमेये विषयावच्छिन्न- चैतन्ये विपयचैतन्यामेदेन वर्तमानः पुरुषः । घटकुटीति । 'घटः समाधिभेदेम शिरःकूटकुटेपु च'इति विश्वः । स्यात्कुटी कुम्भदास्यां च शरायां चित्रगुच्छक इति च । तथा च यथा कस्यचित्संन्या- सिनः स्तेयकृतो वा स्वस्थाने व्याकुलस्यान्यत्र स्निग्धस्य घटकुख्याः समाधिभेदकुम्भदास्या निर्गतस्य संन्यासिनो योगिरूपस्योपनिषदमावर्तयेत् । आरणमावर्तयेदिति संन्यासिधर्मेपु पाठात् । यथा वा तथा घटकुख्याः इमशिरःकुम्भदास्याः निर्गतस्य स्तेयकृतो गजकुम्भमुक्तान्यस्तयकामस्यान्यदलभमानस्स तव प्रमाले लया लबालनुभवसनुभयगोचरकाम्यां लिसलसानुभवपकिचिदनुभवमोचरत्वकालस्स युक्तीरलममानस्य तत्रैव अननुमवसर्वानुभवगोचरत्वयोः प्रभातम् । ननु यथा दृष्टं शुक्तिरजतवदि दमंशे आवरणमङ्गरजतांशेनेत्येवं किंचिज्ज्ञवदृष्टानुसारी चेत्तत्राहुः शुक्तीति । प्रमातृप्रमाणप्रमेयाणां तत्रापि सत्त्वात्तुल्यत्वम् । मूलेति मूलस्याज्ञानस्यावस्थारूपाण्यज्ञानानि तेपाम् । धमेति । भ्रमरूपो विक्षेपस्तस्यादरणे । पूर्वोक्तेति । विपयावरणपक्षस्य दुष्टत्वपुरःसरं द्वितीयपक्षरीत्या । एवकारेण विषयनिष्ठता व्यवच्छिद्यते । तस्येत्यावरणस्य । वाच्येति इतिहेतौ । पूर्ववदिति नेदं युक्तं भातीत्यादि- अन्योक्तपणेनेवैव । एवकारस्तु न शुष्कतर्केभिनिवेशः कर्तव्य इत्यधिकयुक्तिव्यवच्छेदकः । ज्ञाना- त्मेति । मात्रच्प्रत्ययेन विषयावरणतन्नानात्वकल्पनयोर्यवच्छेदः क्रियते । नत्विति । आवरण- शक्तिमात्रनिवृत्या घटावरकाज्ञानसत्त्वात्तस्य रजःशक्तेर्विक्षेपिकायाः सत्त्वान्नतु विक्षेपशक्तिरपीत्यर्थः । भ्रमणेति प्रमणरूपविक्षेपस्तस्सासमवात् । जलेति । कनीनिकादर्पणविशेषयोरपि प्रतिविम्बिते. त्यादिर्षोध्यः । प्रतिविम्पत्वेनेत्येवकारो नमविपयत्वेनावगाहव्यवच्छेदकः । एवेति । प्रतिविम्वत्वेनानु• १. पेवन्यसा ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । २०५ भाष्यप्रकाशः। तत्रावरणादिकल्पनाया एवायोगाचेति दिक् । अतो जन्यज्ञानस्पेन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुसंधानदर्शनाच्छक्तिग्राहकै कोशादिषु, 'प्रेक्षोपल- धिश्चित्संवित्' इति चिदादिभिः सह बुद्धेरैकार्थेन वृत्तेर्ज्ञानात्मकत्वनिश्चये तत्र ज्ञानोपचारपक्षस्या- युक्तत्वाच जन्यज्ञानमतिरिक्तमेव । तदुत्पत्तिप्रणाडी च पूर्वोक्तरीतिकैवेति निश्चयः । भगवत्सा- क्षात्कारे तु नैपा प्रणाडी । तस्य प्रमेयवलादेव भवनात् । नायमात्मेति श्रुतावितरसाधननिरासे- नोपलक्षणविधया निरस्तत्वात् । उत्तरार्धे वरणस्य लाभसाधनत्वकथने स्वस्यैव तनुविवरण- साधनत्योक्तेश्च । वरणं वाऽनुग्रहः । स च धर्मान्तरमेव, न तु फलदित्सा । 'यस्यानुग्रहमि- च्छामि'इति वाक्यात् । स च भक्तिवीजभूतः । अतो 'भक्त्या मामभिजानाति', 'भक्त्या त्वनन्यया शक्यः', 'भक्त्याऽहमेकया ग्राह्यः' इत्यादिपु न विरोधः। अवतारदशायां तु मां सर्वे पश्यन्वित्या- कारिकया सामान्येच्छयापि दर्शनम् । तत्रापि नानाविधाभिः यथा 'मल्लानामशनिः' इत्यादौ । रश्मिः। भयव्यवच्छेदकः । आवरणादीति । एवकारो वृत्त्यावरणभङ्गव्यवच्छेदकः । दिगिति कुतकोमिनि- वेशनिषेधादिशात्रमुक्तमित्यर्थः । अन्वयेति । प्रसिद्धम् । चिदादिभिरिति चित् आदी चिदादी । चित् आदिर्यस्याः सा चिदादिः । चिदादी च चिदादिश्च चिदादयः, तामिश्चिदादिमिः । ज्ञानात्मकेति। 'यन्मायया पहिः क्षिप्ता ख्यायते बुद्धिरर्थवत् । निवर्तते च यद्वोधात्तं नमामि जनार्दनम् ॥ इति । ख्यातिवादमङ्गलाचरणादहिःक्षेपविषयत्वेन बुद्धिरूपज्ञानात्मकत्वनिश्चये । तत्रेति वृत्तौ । एवकारस्तु ज्ञानस्य जन्यत्वमीश्वराभेदविरुद्धमपि 'अजायमानो यहुधा विजायते' इति श्रुत्यविरुद्धमि- नतिरिक्तत्वव्यवच्छेदकः । पूर्वोक्तेति । ज्ञानप्रक्रियारम्भे तत्रायं क्रम इत्यादिनोत्तरीतिकैव । एव- कारेण 'नेपा तर्केण मतिरापनेया' इति श्रुतेः श्रुत्यविरुद्धत्वाच्छृतिविरुद्धपक्षो व्यवच्छिद्यते । एवेति । एवकारः करणविपयव्यवच्छेदकः । तदेवाहुः नायमिति । उत्तरेति । 'यमेवैप वृणुते तेन लग्य- स्तस्यैप आत्मा विवृणुते तनुं स्वाम्' इत्युत्तरार्धे । खस्यैवेति । आत्मपदेन कर्तृवाचकेन तथोक्तेश्च । 'तस्यैप आत्मा'इति जीवभेदकथनाजीवव्यवच्छेदक एवकारः । नत्विति । इच्छाया इच्छाकर्मत्वाभावात् । भक्तिलभ्यो वरणलभ्यो वेति विरोधमेकविपयत्वेन परिहरन्ति स्म स चेति । श्रुत्युक्तोऽनुग्रहः । न विरोध इति भक्त्यनुग्रहयोः सहानवस्थानलक्षणो विरोधो न । तत्रापीति सामान्येच्छायामपि । नानाविधा मलाः मामशनित्वेन पश्यन्तु, नरो मां नरवरत्वेन पश्यन्तु । स्त्रियो मां मूर्तिमत्स्मरत्वेन पश्यन्तु, गोपाः मां स्वजनत्वेन पश्यन्तु, असत्क्षितिभुजो मां शास्तृत्वेन पश्यन्तु । स्वपितरौ मां शिशुत्वेन पश्यताम् । भोजपतिम्रत्युत्वेन पश्यतु । अविद्वांसो विराट्त्वेन पश्यन्तु । योगिनस्तत्त्वेन पश्यन्तु, वृप्णयः परदेवतात्वेन पश्यन्तु इत्येवंरूपाः । मल्लानामिति । 'मल्लानामशनिर्गुणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान् गोपानां खजनोऽसतां क्षितिभुजां शास्ता स्वपित्रोः शिशुः । मृत्युभॊजपतेर्विराडविदुपां तत्त्वं परं योगिनां वृष्णीनां परदेवतेति विदितो रहं गतः सामजः ।। इति शोकः ।।

·२०६
भीमद्रह्मसूत्राणुमाष्यम् । [१०२ पा०४ म०७ सू० १६
भाष्यप्रकाश
एवं च, भक्त्या सामान्येच्छया वेति द्वधा दर्शनम् । उभयचापि प्रमेयवलमेव कारणमिति न
विरोधः । स्वसाधनसामग्यादिभिर्दर्शनज्ञानं त्वमिमानमात्रात् । अत एव 'अविज्ञातं विजानवां
विज्ञातमविजानताम्' इत्यादिश्रुतिः संगच्छते। 'मनसैवानुद्रष्टव्य' इत्यादावपि प्रमेयवलानुगृहीतमेव
तदभिप्रेतमिति श्रुत्यन्तराविरोधायानुसंधेयमिति शुभम् । प्रकृतमनुसरामः ॥ १६ ॥
इति सप्तमं प्राणवतेत्यधिकरणम् ॥७॥.
.
रदिमः।
एवं चेति । अवतारानवतारभेदेन पूर्णसाक्षात्कार उक्त च । एवेति 'यतो वाचो निवर्तन्ते'
इति श्रुतरेवकारः । न विरोध इति कार्यकारणभावाद्भक्तिसामान्येच्छयोः सहानवस्थानलक्षणो
विरोधो न । एवमवतारानवतारयोर्दर्शनप्रणाच्यावुक्त्वा खसेव्यविषय माहुः खेति । साधनानि
तनुवित्तजा मानसीसेवा तद्रपाणि । आदिनान्यानि श्रेयांसि । 'श्रेयोभिर्विविधैधान्यैः कृष्णे भक्तिदि
साप्यते' इति वाक्यात् । दर्शनज्ञानं तु परस्मैव । तत्राभिमानः कारकत्वामावात् । खसेप्यज्ञानं तु
नामिमानमात्रात् । तत्र श्रुतिमाहुः अत एवेति । अभिमानमात्रादेव विजानतामिति । अभिमान-
मा नापितु यथार्थज्ञानमिति ज्ञानवताम् । 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इति श्रुतिविरोधादविज्ञातम् ।
विज्ञातं ययार्थज्ञानाविपयत्वेन ज्ञातं यस्तैः, तेऽविजानन्तस्तेषाम् । ननु दर्शनज्ञानस्साभिमानगात्रत्वे
कदाप्पनिर्मोक्षप्रा इति घेन । खसापनेत्याधुक्तमर्यादामागीयाणां व्यभिचारिण्या मत्तपा तत्प्राप्तेः ।
'तच्या यामि नभणा वन्दमानुस्तदाशस्तेि यजमानो हुविभिः ।
अहेडमानो वरुणेह पोध्युरंशसमान आयुः प्रमोपीः' इति ।
तत् तान्दवाय त्या त्वां यामि प्रामोमि । पद्यां सेवे च । कीदृशं त्वां प्रहाणा प्रत्यई
मानसीसेवां कुर्वता यन्दमानं । सुपां गुः । वन्दनं सेवासमाप्तियोतकम् । तद् यजमान माशास्ते
न तु तनुजादिसेवाविषयं करोति । हविर्मिविविधोपचारः अहेडमानः हेड अनादरे । सेवापामादर
फुर्वन् । यरुण इहयोपी उरु शंसमानो यजमानः ज्ञानवान् कीर्तनमक्तिमांश्च । आयुःकालं प्रकर्षण
सूर्यात् मोपी पोरितवान् गन्दसप्रयोगः प्रमोपीत् । 'बायुरति वे पुंसामुघनस्तुमयजसो । पाते
तं यः क्षणो नीत उत्तमश्लोकवार्तपा' इति वाक्यात् । 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' । 'मानसी सा परा
मना' । तस्मारकेनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत्' इति । एवंविधेषु न भक्तिर्नेच्छा न प्रमेयपलमिति
तेषां संगतिमाहुः मनसैवेति । मादिशन्दार्य थाभासोक्तः। प्रमेयेति प्रमेयं मगवान् तस्स पलं भक्ति
मसानुगृहीतं मनः। संपन्धय निवेश्यता । तया च प्रमेयालनिवेश्यमनुगृहीतम् । तस्मात्केनाप्युपापेन
मनः कृष्णे निवेशपेन्" यया मतपेश्वरे मनः' इति याक्याम्याम् । एक्कारेणाननुगृहीतमशुद्ध मनो व्यय
स्सियने । तदिति मनः । श्रुत्सन्नरनि । सा च भक्तिरस मजनं तदिहामुत्रफलमोगनैराश्येनामुष्मि
मनाकपनमेनदेव च नःकर्म्यम्' इति । तया तादृशमनोग्रामिति मावः । श्रीकपिलवाक्यमपि
'मनोगविरविधिमा यथा गाम्ममोम्मुधी । उपमं मतियोगस निर्गुणस हुदाहृतम्' इति ॥१६॥

·भाष्यप्रकाश-रहिम-परिहिवम् । २०७ तदिन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ १७ ॥ (२-४-८) इदमन विचार्यते । इन्द्रियाणां प्राणाधीनसर्वव्यापारत्वात् तन्नामव्यप- देशाच प्राणवृत्तिरूपाणीन्द्रियाणि, तत्वान्तराणि वेति संशयः। तवान्तराण्ये- वेति सिद्धान्तः । तानीन्द्रियाणि तत्त्वान्तराणि । कुतः । तदव्यपदेशात् । इन्द्रियशब्देन व्यपदेशात् । 'एतमाजायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि च' इति भिन्नशब्दवाच्यानां कचिदेकशब्दवाच्यत्वेऽपि नैकत्वम् । आसन्येऽपि तर्हि भेदः स्यादित्यत आह अन्यत्र श्रेष्ठात् । तस्य ते यौगिकाः शब्दा इति ॥ १७ ॥ भाष्यप्रकाशः तदिन्द्रियाणि तव्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥१७॥ सूत्रप्रयोजनमाहुः इदमित्यादिना, सिद्धान्त इत्यन्तेन । पूर्वाधिकरणे इन्द्रियाणां प्राणाधीनसर्वव्यापारकत्वं सिद्धम् । श्रुतौ च मुख्य प्राणमिन्द्रियाणि चोपक्रम्य, हन्तास्यैव सर्वे रूपं भवामाइति त एतस्मैच सर्वे रूपमभवंस्तसादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणा इति' तन्नामव्यपदेशाच प्राणधृत्तिरूपाणीन्द्रियाणि उत रूपभवनप्राकालेऽपि सत्त्वात् तत्त्वान्तराणि वेति संशयः । तत्र पूर्व तत्त्वान्तरत्वेऽपि पश्चादे- तद्रूपभवनश्रावणेन जन्मान्तरवत् पूर्वरूपत्यागालामात् पूर्वोक्तयुक्तिभ्यां चेदानीं प्राणावृत्तिरूपाण्ये- वेति प्राप्ते, तत्वान्तराण्येवेति सिद्धान्त इत्यर्थः। तद् व्युत्पादनाय सूत्रं व्याकुर्वन्ति तानी- त्यादि । सूत्रे तदिति लुप्तविभक्तिकं पदं तानीत्यनेन व्याख्यातम् । अन्ये तु त इति पठन्ति । इन्द्रियशब्देनेत्यादि । तथाच यथा श्रुतौ इन्द्रियाणीति व्यपदेशस्तथैदानीमपि लोके शास्त्रे च व्यपदेशः । अतो नात्र जन्मान्तरन्यायः संभवति किंतु भृत्यानां स्वामिखभावानुसरणमिव प्राणस्वभावानुसरणमेव तद्रूपभवनम् । नच प्राणशब्दव्यपदेशविरोधः । द्रोणकर्णादिषु कुरुशब्दव्यपदेशवद् गौण्यापि तत्संभवात् । अवो भिन्नशब्दवाच्यानां कचिदेकशब्दवाच्यत्वेपि नैकत्वमिति सिद्धमित्यर्थः अत्राशते । आसन्येऽपीत्यादि । समादधते तस्य ते इति । रश्मिः। तदिन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ १७॥ सिद्धमिति । प्राणवताशब्दादि- त्यत्रस्पष्टम् । श्रुताविति सप्तानब्राह्मणे । 'तानि ज्ञातुं दधिरेऽयं वै श्रेष्ठो यः संचरंश्याचरंश्च न व्यथतेऽयो नरिष्यति । हन्तास्यैव सर्वं रूपं भवामेति त एतस्यैव सवै रूपमभवंस्तस्मादेत एतेना. ख्यायन्ते प्राणा इति तेन हवाय तत्कुलमाख्यायन्ते यस्मिन्कुले भवति य एवं वेद य उहैवं विदा स्पर्धतेनुशुष्य हैवान्ततो नियत इत्यध्यात्मम्' इति श्रुतौ । अस्यैवेति प्राणस्य । भवामेति शंकरभाष्ये पाठः । एत इति प्राणाः । एतेन प्राणपदेनाख्यायन्ते । प्राकाल इति तच्छुतावेव । पूर्वोक्तेति । हन्तासैवेत्यायुक्तयुक्तिभ्याम् । इत्तीति इति पूर्वपक्षे प्राप्ते । लुसेति । अव्यय- मित्यर्थः । अन्य इति । शंकराचार्यादयः ते मुख्येतरे प्राणा इति व्याचक्षते । श्रुतिविरोधामासं परिहरन्ति स्म अत इत्यादिना श्रुतिलोकशास्त्रेभ्यः । शास्त्रं तु भवाम, अभवन्नित्यत्र भूपत्ताया- मिति । न तु भूउत्पत्ताविति । जन्मान्तरेति ! पूर्व तत्त्वान्तरलेपीत्याधुक्तः । कुर्वित्यादि । कौरव- सैन्यसागरमित्यत्र । कुरोरिदं कौरवं सैन्यं तदेव सागरस्तमित्यर्थात् । भाष्ये चेतीत्यनेतिशब्दो देता- ·२०८ *- । श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। .. [अ०२ पा०४ १०८ सू०२० भेदश्रुतेः॥१८॥..... - यत्रापि प्राणशब्दप्रयोगस्तत्रापि भेदेन श्रूयते । तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनू- कामति प्राणमनूत्जामन्तं सर्वे प्राणा अनूकामन्तीति ॥१८॥ ;i, . वैलक्षण्याच ॥ १९ ॥ वैलक्षण्यं च. प्राणस्य चेन्द्रियाणांच। सुप्तेषु धागादिपु प्राणो जागर्ति । स्वामिसेवकवचानेकं वैलक्षण्यम् ॥ १९ ।। इति द्वितीयाध्याये चतुर्थपादे अष्टमं तदिन्द्रियाधिकरणम् ॥ ८॥ संज्ञामूर्तिकृप्तिस्तु निवृत्कुर्वत उपदेशात् ॥ २०॥ (२-४-९) भूतभौतिकसृष्टिः परमेश्वरादेवेति निीय नामरूपव्याकरणमपि परमेश्वरा. देवेति निश्चयार्थमधिकरणारम्भः । लोके नामरूपकरणं कुलालादिजीवेपु प्रसिद्ध- मिति। अलौकिकेऽपि स्थावरजङ्गमे मयूरादिसंज्ञां मूर्ति घ जीवादेव हिरण्यगर्भा- देर्भविष्यतीति ययादिदेवानां जीवरूपाणामेव वागादिरूपेणानुमवेशात् तत्साह- भाप्यप्रकाशः। आसन्यस्य प्राणापानसमानच्यानोदानशब्दाः पाचकपाठकादिशब्दवद्यौगिका अतो न भेदका इत्यर्थः । उक्तोपोदलनाय सूत्रद्वयमित्याशयेनाहुः ॥ १७ ॥ भेदश्रुतेः ॥ १८ ॥ चैलक्षण्याच ॥ १९ ॥ एतत्सूत्रद्वयं तु निगदव्याख्यातेनैव भाप्येण व्याख्यातम् । प्राणस्य जागरणं तु 'प्राणामय एवैतसिन् पुरुपे जागति' इति प्रश्नोपनिषदि श्रावितम् । स्वामिसेवकवत् स्थितिस्तु प्राणवतेत्यधिकरण एव सिद्धत्यनवयम् ॥ १८ ॥ १९ ।। इत्यष्टमं तदिन्द्रियाणि तद्ववपदेशादित्यधिकरणम् ॥८॥ संज्ञामूर्तिकृप्तिस्तु घ्रियत्कुर्वत उपदेशात् ॥ २० ॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः भूतभौतिकेत्यादि । नन्वत्र कुतः संशयो येनायमारम्म इत्यत आहुः लोक इत्यादि । तथाच नामादिच्याकरणस उभयत्रापि शक्यवचनत्वात् संशय इत्यर्थः । तुशब्दव्याख्यानमुखेन पूर्व- पक्षमाहुः । वहयादीत्यादि । नामव्याकरण वाक्साध्य, रूपच्याकरणं क्रियासाध्यम्, उभयमप्य; - रश्मिः। वित्साशयेन भिजेत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति स्म अतो भिन्नेति । अत इति संज्ञाशन्दसामावात् । पूर्वतः संज्ञा भेदिकेति सिद्धम् । उत्तेति । तत्वान्तरत्वोपोदलनाय ॥ १७ ॥ भेदश्रुतेः ॥१८॥ लक्षण्याच ॥ १९॥ निगदेति । निगदं व्याख्यातं येन भाष्येण । व्याख्यातं व्याल्यातप्रायम् । एचकारस्तु प्रकाशयवच्छेदका । जाग्रतीति बहुवचनान्तं विन्तम् । एवेति अन्याधिकरणव्यवच्छेदक एवकारः ॥ १८ ॥ १९ ॥ इत्यष्टमं तदिन्द्रियाणि तव्यपदेशादित्यधिकरणम् ॥ ८॥ संज्ञामूर्तिहसिस्तु निवृत्कृर्यत उपदेशात् ॥२०॥ भूतभौतिकेत्यादीति । भूतानि महामनानि भौनिकानि शरीराणि । यहा । 'आकाशशरीरं प्रम इति श्रुतेः सर्व भौतिकम् । एवकार: दूर्य प्रकृतिव्यवच्छेदकम् । उमपनि । प्रकृती पुरुपे च । 'शुकाच हरिता येन हंसाय धरलीकृताः' इति वारयात् । भाप्पे मयूरादिसंशामित्यादि । वहयादीत्यादीति जीवादशक्यं समाहिनम् ।

·२०९ भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिभृहितम् । चर्येण नामरूपयोरपि जीव एव कर्ता भविष्यतीत्याशङ्कां निराकरोति तुशब्दः । संज्ञामूर्योः कृप्तिर्नामरूपयोर्निर्माणम् । निवृत्कुर्वतः यस्त्रिवृत्करोति तस्मात् । सेयं देवतैक्षत हन्ताऽहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति । तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकं करवाणि' इति त्रिवृत्कर्ता परमेश्वरः । स एव नामरूपयोरपि कर्ता । कुतः । उपदेशात् । उप समीमे भाध्यप्रकाशः। . --- -- नुप्रवेश उक्तस्तथैव तेन तेन रूपेणान्येषां च । तत्र यद्यपीन्द्रो नोक्तस्तथापि समानन्यायात् सोऽपि बलरूपेण प्रविष्टो बोध्यः । एवं सति तेषां जीवानां तत्तत्कार्यार्थमेवानुप्रवेशात् तत्साहचर्यण नामरूपव्याकरणयोरपि स स जीव एव कर्ता । अथैकवचनव्याकोपानेदं रोचते, तदा जीव- समष्टिरूपो हिरण्यगर्भ एव तत्कर्ताऽस्तु । ईक्षणप्रकारान्तः प्रविष्टा जीवेनेति तृतीया तु, चारेण परवलं प्रविश्याकलयामीतिवदुपपत्स्यते । अतः परमेश्वरः प्रयोजको भवतु । कर्ता तु तयोर्जीव एव प्रवेट्टत्वादित्याशङ्कां निराचष्टे तुशब्द इत्यर्थः। सिद्धान्तं वक्तुं सूत्रं व्याकुर्वन्ति संज्ञे- त्यादि । सत्यं जीवेऽपि लोकन्यायेन सामर्थ्यवशानामरूपव्याकर्तृत्वं वक्तुं शक्यते, तथापि श्रुतौ त्रिवृत्करणेन सहैव पूर्व नामरूपव्याकरणमुपदिष्टं, तदा न जीवस्य शरीरसंबन्ध इति तदानीं रश्मिः। एवकारश्छान्दोग्यात् । हिरण्यगर्भादेरिति । पूर्वपक्षत्वान्जीवत्वम् । आदिना शिवविष्णू । अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति छान्दोग्यादाहुः नामेति । क्रियेति । यया गोवर्धनोद्धरणरूपव्याकरणं गोवर्धनोद्धरणक्रियासाध्यम् । ईश्वरस्मैव सर्वरूपत्वात् । अन्येषा- मिति देवानाम् । तथैवेति एवकारः प्रकारान्तरव्यवच्छेदकः । वहयादीत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म एवं सतीति । एवेति समानन्यायादेवकारः । जीव एवेति छान्दोग्ये जीवपदादेवकारो ब्रह्मव्यवच्छेदकः । एकेत्यादि सेयं देवतैक्षतेत्येकवचनव्याकोपात् । रोचत इति तुभ्यं सिद्धा- न्तिने रोचते । जीवेति स्वराट । एवकारो ब्रह्मव्यवच्छेदकः । अनेन जीवेनात्मनेत्यादीक्षणप्रकारः । चारेणेति चर एव चारो द्यूतप्रभेदस्तेन परयलं प्रविश्याहं राजाकलयामि तद्वदनेन जीवनात्मनानु- प्रविश्य नामरूपे अहं व्याकरवाणीत्यन्तःकरण उपपत्स्यत इत्यर्थः । यद्वा । चरति परपलं प्रविश्येति चरः। अच् । चर एव चारः। लोकेर चारकर्तृकमेव सैन्यसंकलनं हेतुकर्तृत्वाद्राजात्मन्यध्यारोपयति । आकलयामीत्युत्तमपुरुपप्रयोगात् । एवं जीवकर्तृकं सन्नामरूपव्याकरणं हेतुकर्तृत्वादेवतात्मन्यध्या- रोपयति व्याकरवाणीत्युत्तमपुरुषप्रयोगात्तद्वदित्यर्थः । जीव एवेति दृष्टान्तसत्त्वादेवकारः । प्रवेष्टुत्वा- दिति । ब्रह्म तु प्रयोजककत्रिति भावः । सिद्धान्ते साध्यं माप्यं स्फुटम् । साधनभाष्ये उप समीप इत्यादिभाष्य निवृण्वन्ति स्म सत्यमित्यादि । अत्र विवरणं कर्तृत्वादित्यन्तस्सार्थ पिण्डीकृत्य वर्णनम् । लोकेति लोके नामेत्याद्युक्तेन तेन । जीवेनात्मनेति पदयोः सामथ्र्यवशात् । सामर्थ्य शक्तिः । त्रिवृत्करणेन सहैवेति एकवाक्य इति भाष्यस्यार्थः । एकस्मिन् वाक्य इति भाष्यार्थः । पाक्यं तूक्तम् । उपदिष्टमिति । प्रतिज्ञानादिति भाष्यार्थः । हेतुपञ्चमीरहितम् । उपदेशः सामान्य- वाक्यम् । प्रतिज्ञा विशेषवाक्यम् । स एव नामरूपयोरपि कर्तेति । यथा साध्यवत्तया पक्षवचनं पर्वतो वहिमानिति । भाष्येपि । स एवेति पक्षः नामरूपयोरपि कर्तेति साध्यमिति साध्यक्त्तया २७० सू० ० ·२१० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा०४ म. ९२०२० एकवाक्ये उभयकरणस्य प्रतिज्ञानात् । जीवस्य तु निवृत्करणानन्तरं शरीर- संपन्धे कर्तृत्वात् । तस्सान्नामरूपप्रपञ्चस्य भगवानेव फतेति सिद्धम् ॥ २० ॥ इति द्वितीयाध्याये चतुर्थपादे नवमं संज्ञामूर्तिकृतीत्यधिकरणम् ॥९॥ भाष्यप्रकाशः जीवस्य तत्कर्तृत्वं न वक्तुं शक्यते । शरीरसंबन्धोचरमेय तस्य याह्यक्रियाकर्तृत्वस्य दृष्टत्वाव, विपत्करणसमये हिरण्यगर्भस्याप्यनुत्पन्नत्वात् । यत्पुनः पुराणेपु 'नाम रूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् । वैदशब्देश्य एवादी देवादीनां चकार सः ॥ इति 'सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वशः । विश्वं पुरुपरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् । इति पयते । तदपि पायात्यमेव वृत्तम् । 'यो प्रमाणं विदधाति पूर्व यो चै वेदांश्च प्रहिणोति तस' इति श्रीतलिङ्गात् । वेदपाठनात् पूर्वमेव प्रक्षनामरूपयोः करणात् । अत्रापि तेजोऽवनदेवतानां प्रागेव फरणाय । नच प्रक्षणः प्रवेशामावः शयः । द्वा सुपर्णादिश्रुतिसिद्धत्वात् । नापि व्याप- फत्यस्य पापकत्वं शमयम् , विरुद्धधर्मापारत्वस प्रागेय साधितत्वात् । नच प्रवेशो शानेच्छाकृति- रुपमायापुरयौपाधिक इति शक्यम् । शन्दादेवानुपपत्तिपरिहारेणापाधिकरवे मानाभावात् । रदिमः। पक्षपचनगस्त्येव । स कर्ता । उपदेशात् प्रतिज्ञानात् । यनैवं तवं पटवत् । जीवस्येत्यादि- भाप्यार्यमाहुः तदेति । कृत्यानामिति जीवकृत्यानां धर्मादीनाम् । स इति हिरण्यगर्भः । अहमिति मझा । तम्मा इति पक्षणे । श्रोतेति श्रुतिर्हि गोपालतापिनीये । श्रुत्या गृह्यते श्रौतं शपिकोण श्रोतं क्रमलिझं तस्मात् । तया च पुराणेषु यतः प्राप्तनामरूपः सः नामरूपं घेत्यादि पकारे- त्वर्यः । तमेवाहुः घेदपाठनादिति । पूर्वमेवेति । अन्यथा श्रुत्युक्तक्रमेण पौराणक्रमपाधापते. पांपन्यवच्छेदक एवकारः । तेजोपरेति । 'तवेज ऐक्षत' । 'ता आप ऐक्षन्त पहपः साम प्रजाये- महीनि ता यजमगजन्तेति तिसो देवता भवन्ति । दन्ताहमिमास्तिसो देवता अनेन जीवनात्मनानु- प्रविश्य'इति श्रुतेः । प्रागेयेति सदेव सौम्येदमन यासीत्' इत्युपक्रम्य 'ततेजोऽसृजत' इत्यादिश्रुतेः । एषकार उचरकरणं व्यवउिनति । 'तयोरन्यः पिपलं खादत्यनश्ननन्यो अभिचाकशीति' इति । यभिचाकचीति पश्यति । प्रामणः प्रयेशति अनेन जीयेनारमनेति सहापतृतीयया प्रविश्येत्यत्र मनोपि कर्तृत्वालामो प्रसप्रशस्त सामावः । द्वेति 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपसबाने पाधफत्वमिति परिच्छिन्नलं प्रवेशे कारणं तदभावो व्यापकत्वं पाधकं तत्त्वम् । प्रागे- यति मात्राधिकरणे । एयकारोप्य । उमयव्यपदेशाधिकरणेपि पिरधर्माधारत्वस्य साधितत्वात् । अनिम्यारल्यानं दूपयिनुमुपचिक्षिपुर्नग प्रेत्यादिना । नानं सत्त्वमिच्छा राजसी कृतिस्तामसी तद्रपा, पाः मापापा यत्पः । नदीपापयालय मयः । शन्द्रादेति द्वा सुपर्णति शब्दादेव प्रमितना- नुपपत्तिपरिहारेणेलयः । अनेन श्रुत्यघोपि दीयेति सहार्यतृतीयामभिप्रेत्य च्याकृत इव पोयः । गोविन्दानन्देन तु पादान्वयम्स पादायोग्यताधीनतया जीयरूपेण प्रविश्याइमेव व्याकरवाणीत्य- मय इति रममभायामुक्तम् । एवकारेण प्रत्यक्षादिच्यवच्छदः । तस्मादित्यादि माप्यं विपृण्वन्ति ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च ॥ २१ ॥ (२-४-१०) इदमिदानी विचार्यते । 'अन्नमशितं ब्रेधा विधीयते । तस्य यः स्यविष्ठो धातुस्तत् पुरीषं भवति, यो मध्यमस्तन्मांसं, योऽणिष्ठस्तन्मनः। आप: पीता- नेपा विधीयन्ते । तासां यः स्थविष्ठो धातुस्तन्मूत्र, यो मध्यमस्तल्लोहितं, योऽणिष्ठः स प्राणः। तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते । तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तदस्थि भवति, यो मध्यमः सा मज्जा, योऽणिष्ठः सा वाक् । अन्नमयं हि सौम्य मन आपोमयःप्राणस्तेजोमयी वाक्' इति। तत्र संशयः। वाक्माणमनांसि कि भौति- कानि आहोस्वित् स्वतन्त्राणीति ? 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च' इति श्रुतिविप्रतिषेधात् संशयः । निवृत्करणप्रसङ्गेनोदितामाशङ्का निराकरोति । भाग्यप्रकाशः। अतः, 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन् यदास्ते' इति श्रुत्यन्तराद् भगवानेव पूर्व नामरूपकर्ता । जीवानां तु पश्चादेव भगवदाविष्टानां तथात्वम् । न चादिसृष्टी भगवतैव तत्करणे तदानीं जीवप्रवेशवैयर्थ्यम् । तस्य भोक्तृत्वात् तदर्थमेवैतत्करणेन तस्यावश्य- कत्वादिति । तसाद् भगवानेव नामरूपप्रपञ्चस्स कर्तेति सिद्धमित्यर्थः ॥ २०॥ . इति नवमं संज्ञामूर्त्यधिकरणम् ॥९॥ मांसादि भौम यथाशब्दमितरयोश्च ॥ २१॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः इद- मित्यादि । इदमिति वक्ष्यमाणं वाक्यम् । संशयं तद्वीजं चाहुः तत्रेत्यादि । नन्विन्द्रिय- विचार एवेदं विचारणीयम्, इहास्य कुतो विचार इत्यत आहुः त्रिवृदित्यादि । उक्तश्रुति- रश्मिः। स्म अत इति । श्रुत्यन्तरादिति श्रुतिः 'यो ब्रह्माणम्' इति पूर्वमुक्ता तस्या अन्या श्रुतिः श्रुत्यन्तरं तस्मात् । महानारायणेऽस्ति । एवेति हिरण्यगर्भव्यवच्छेदकः । जीवानामिति । तुहिरण्यगर्भादिव्यावर्तकः । पश्चादेवेति क्वापि जीवत्वस्य पूर्वमश्रवणादेवकारः पूर्वन्यवच्छेदकः । भगवदिति । अनेन जीवेनात्मनेति सहार्थे तृतीयायाः । मय्येव सकलं जातमित्यादिपु दृष्टानाम् । आदीति पुरुपविधब्राह्मणे 'आत्मैवेदमन आसीत्'इत्युपक्रम्य 'द्वितीयाद्वै भयं भवति' इत्यन्तमादिसृष्टिः । न च भयाहंकारापहतपाप्मत्वमयसृष्टिर्न तु जगदुपयोगिनीति वाच्यम् । कारणगुणाः कार्यगुणा- नारम्भन्ते इति नैयायिकपवादात् । आत्मैवेत्यत्र सूक्ष्मतत्त्वाङ्गीकारात् । अन्यथा प्रपञ्चेऽष्टादशतत्त्वानि न प्रतीयेरन् । एवेति सृष्टेः कारणरूपत्वेन जीवानामक्षरकार्यत्वेनामावादेवकारः । मुक्तजीवानां भगवत्त्वादन्येपामक्षरात्मकत्वात् । तस्येति जीवस्य । तदर्थमेवेति एवकारेण ब्रह्मव्यवच्छेदः। 'न तदश्नोति कश्चन न तदश्नोति कंचन'इति श्रुतेमणोऽशनाभावात् । भक्तमनोरथपूरकत्वेन संभोग- प्राप्तिरिति चेन वैशेष्यादित्सत्र संमोग उक्तो भगवतः । तस्येति प्रवेशस्य ॥२०॥ नवमं संज्ञामूर्तिरित्यधिकरणम् ॥९॥ मांसादि भौमं यथाशन्दमितरयोश्च ।। २१ ॥ वाक्यमिति वाक्ये तेजोघृतादि । 'तेजो वै घृतम्' इति श्रुतेः । तत्रेत्यादीति । ननु भौतिकत्वं स्पष्टम् , कुतः संशय इत्यत आहुः ·२१२ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाप्यम् । [म०२पा०४४०१० सू०२१ तत्र पूर्वपक्षमाह । मांसादि भौम, पुरीपमांसादि तेजोऽयन्नप्रकृतिकम् । कृतः। यथाशब्दम् । अन्नमशितमित्यादिध्रुतितो निःसंदिग्धं प्रतिपादनात् । किमतो यधेवं तदार इतरयोश्च । चाचि तुल्यत्वान्न संदेहः। इतरयोर्मन:- प्राणयोरपि भौतिकत्वं यथाशन्दम् । उद्गमश्रुतिस्तु स्तुतित्वेनानुवादपरा भविप्यति । उपपादकश्रुतियाधात् । तस्माद् भौतिकान्येव मनाप्रभृतीनीत्येवं माप्ते ।। २१ ॥ उच्यते- भाप्यप्रकाशः। विप्रतिपेयजनितामारका त्रिपृत्करणप्रसझेनेदानी निराचष्ट इत्यर्थः। तत्रेति सूत्रे । ननु सूत्रे वयोधकपदामावात् कथमवैतद्विपयत्वमित्याकाक्षायां मांसादीत्यादिपदेन तत्संग्रहादेतस्स विपयत्यावगम इत्यागयेन प्याकुर्वन्ति मांसादीत्यादि । 'भूमिः खितौ स्थानमात्रे' इति फोगाद् मोमपदं सोत्पत्तिस्थानजन्यत्यपरम् । तथाचात्रोक्तं तथेत्यर्थः । वाचीत्यादि । अत्र 'तेजोमयी वार, ऐतरेये, 'अनिर्वाग् भूत्वा' इति श्रुतिद्वयेऽपि पाचि तेजोमयत्वस्य तुल्यत्वान संदेहः । इतरयोर्मनःप्राणयोस्तु ऐतरेये, वायुः प्राणो भूत्वेति चन्द्रमा मनो भूत्वेत्यन्यथा श्रावणेऽपि भौतिकत्यं छान्दोग्योदितं शुन्दमनतिक्रम्यच मन्तव्यम् । नचोद्गमथुतिविरोधान मौतिकत्पमिति शायम् । सा तु मुण्डकै अक्षरात् परं स्तोतुं प्रचा, न त पागादीनां स्वरूप रश्मिः। पारमादिति, प्रमणः । श्रुतिविमतीति श्रुतितुत्ययलविरोधादित्यर्थः । 'विप्रतिपेधे परं कार्यम् । तुत्यपटाविरोधे पर कार्य सादित्यप तयार्यात् । आशङ्कामिति । खजनकसंशये लाक्षणिकं पदम् । मान्यं विष्वन्ति स्म निदिलादि। प्रिवृत्करणमसझेनोदितामाशङ्का पूर्वपक्षरूपामिदानी निरा- पष्ट इत्यर्थः । अनादिनि सूत्रस, एतद्विपयत्यम् पूर्वपक्षविषयत्वम् । मांसादीत्यादि मांसा- दीत्यादि यस पदस तेन भीमपदेनेत्यर्थः । तदिति पूर्वपक्षसंग्रहात् । माप्येने स्पष्टम् । एतस्येति भोममिति पूर्यपक्षस । फोशादिति विधान् । सितिस्थले कपिक्षितिरिति पाठः । भौमेति भूमौ पान भीमम् । तत्र जानः' इत्यम् । मौमं च तत् पदमिति फर्मधारयः । स्खं मांसादि तदुत्पत्ति- स्वानं यजोरूपं तमन्यत्वपरम् । काटाविवक्षया बातार्थत्यम् । तथा पानेति अत्र श्रुतायुक्तं तथा पूर्वपक्षलेन भयम् । मांसादीति माप्ये सौत्रं पदम् । मांसम्यादि छान्दोग्योक्तं पुरीपम् । मांप भादियोमा मनमादीनां ता मामादयः मांसादि च मांसादयधतेपां समाहारो मांसादीत्येक क्षेपम् । सूत्रे न्यूनता निग्रहणानं दोपं पुरीपादीनि यक्तव्ये मामादीत्युक्त प्राप्तं परिदतुं व्याख्या- यते जोपमप्रकृतिकामिनि माप्यात् । तेन तथेत्यर्थ इलधः । यथाशन्दमिति शब्दमनति कम्पति पारन्दम् । षण्यपीमावः । शन्दानतिक्रमस्तु निःसंदिग्धप्रतिपादने भवति । यया 'अथातो मापविद्धागा' इवत्र, मंदिग्धप्रतिपादने तु गन्दातिक्रमो भवति । पया सामान्यापतिसूत्रे । यतो पपापन्दनिय गन्दी निमंदिग्धप्रतिपादको गृपते तमनतिक्रम्य ययागन्दम् । भून्येति मुरां भावितरिटरन्ययः । त्यति भुनियान्वय ऐनाये द्रष्टव्यः । एपेनि शन्दातिकमन्यवच्छेदक एव: सासरता। किंतु किसः । मोनिको पालन्यरात्वं च । उहमति माय ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । २१३ वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः ॥ २२ ॥ अन्नादिभिर्विशेष्यते मनाप्रभृति सम्यक् कार्यक्षमं भवति । तथा दर्शनादुपादानाच । अतो वैशेष्यादेव हेतोरन्नमयत्वादिवादः। ननु कथमेतद्वगम्यते । वैशेष्याद् गौणो वाद इत्युच्यते । अधात्मनेऽन्नाय- भाष्यप्रकाशः। . - वक्तुम् । अतः स्तुतित्वेनैतदनुवादपरा भविष्यति । एतदनुवादेनात्र ब्रह्मणः प्रयोजकत्ववोधने - प्युपपत्तेः नच श्रुतित्वाविशेपे कथं तस्या एवान्यथानयनमिति शक्यम् । उपपादकस्य त्रेधा विधानस्य या श्रुतिस्तस्सा बाधात् । ऐतरेयोक्तानादरेऽपीदमेव वीजम् । शेपं स्फुटम् ॥ २१ ॥ वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः ॥ २२ ॥ सिद्धान्तसूत्रं व्याकुर्वन्ति अन्नादिभि- रित्यादि । याहगन्नमश्नाति ताडगेवाशितुर्मनो भवतीति दर्शनं तथादर्शनं, पञ्चदशाहानि माशीरित्यारभ्य, साऽनेनोपसमाहिता प्राज्यालीदित्यन्तेन पोपणादेव कार्यक्षमत्वोपपादनमुप- पादनम्, ताभ्यां तथेति, वाक्प्राणस्थल उपपादनाभावेऽपि समानन्यायात् तेजोमयत्वापोमयत्व- वादो घोध्या । अतो विशेपणं विशेपस्तस्य भावो वैशेष्यं तसादेव तथेत्यर्थः । अनुपपादितस्थले शकते नन्वित्यादि । समादधते अथेत्यादि । श्रुतिस्तुद्गीथत्राह्मणस्था । अथात्मनेऽनाद्य- ररिमः। विवरीतुमाहुः न चेत्यादि । नेति । किं तु साक्षाद्राह्मत्वम् । सेति 'एतस्माजायते प्राणः' इति श्रुतिः । अक्षरादिति द्वितीयमुण्डके 'अक्षरात्परतः परः' इति तत्पूर्वश्रुतेरक्षरात्परं स्तोतुम् । तदन्विति । एतस्मादिति पदेन पूर्वश्रुत्यनुवादपरा । ननु तथापि मनसो भौतिकत्वं कथमिति चेत्तत्राहुः एतदिति । अक्षरात्परतः परस्यैतस्मात्पदेनानुवादेनान श्रुतौ । एतस्मादिति पञ्चम्याः प्रयोजकत्वार्थपरत्वेऽपि क्षतिविरहात् ब्रह्मणः प्रयोजकत्वयोधनेप्युपपत्तेन भौतिकत्वमित्युक्तभौतिकत्वाभावो न । छान्दोग्ये सदेवेत्यत्र सतस्तेजस्तेजस आपः अझ्योन्नमित्यन्नमयं मनोन्नमयमिति भौममिति । उपपादकेति भाष्यं विवरीतुमाहुः न चेति । तस्या एच मुण्डकश्रुतेरेव । एवकारस्त्रेधाविधायकश्रुतिव्यव- च्छेदकः । उपपादकापेक्षयानुपपादकमुण्डकवाद्ययुक्त इति भावः । इदमेवेति त्रेधाऽविधानमेव । अनुपपादकत्वं वा । बीजं कारणम् ॥ २१ ॥ वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः ॥ २२ ॥ तथादर्शनादित्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म यादृगित्यादि । माशीरिति माशनं कापः । सानेनेति साऽतिशिष्टा कलानेन मनोरूपेणोप- समाहिता दीप्तेत्यर्थः । पोषेति । एवकारः प्रत्यक्षसंवादात् । कार्येति छान्दोग्ये कार्यक्षमत्वं वेदानुभवक्षमत्वं तस्योपपादनम् । तथेति अन्नादिभिर्मनःप्रभृतिविशेष्यत इत्यर्थः । 'अन्नमयरहि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागि'त्यन्नादयो मनःप्रभृतयश्च । उपपादनेति 'एवरहि सौम्य ते पोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टाऽभूतु सान्नेनोपसमाहिता प्राज्वलीत्तयैतर्हि वेदाननुभव- सन्नमयहि सौम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति तद्वास्स विजिज्ञाविति विजिज्ञाविति श्रुती स्थलद्वय उपपादनाभावेपीत्यर्थः। तेज इत्यादि। अम्मयत्वेति वक्तव्ये आपोमयत्वेति श्रुत्यनुवादक पदम् । अत इत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति स्म अत इत्यादिना । एचकारः स्वभावं व्यवच्छिनति । न स्वभावादित्यर्थः । अनुपति वाक्प्राणस्थले । मनस्तूपपादितम् 'एवरहि सोम्य' इत्याद्युक्तश्रुतौ ।

·२१४ भीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा०४ अ०१०सू०२२ मागायदित्यत्र प्राण एव सर्वस्थानस्यात्ता निर्दिष्टः । स कथं तत्परिणामकार्य स्यात् । वागादयश्च तत्रान्नार्थमनुपविष्टाः । सृष्टौ प्रथमतो भिन्नतया निर्देशात् । अतो न भौतिकानि मनःप्रभृतीनि, किंतु तत्त्वान्तराणीति सिद्धम् । तद्वाद इति चीप्सा अध्यायसमाप्तिसूचिका ॥ २२ ॥ इति द्वितीयाध्याये चतुर्धपादे दशमं मांसादिभौममित्यधिकरणम् ॥१०॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥२॥४॥ भाप्यप्रकाशः। मागायद्यत्किचानमद्यतेऽनेनैव तदद्यते इह प्रतितिष्ठतीति । अर्थस्तु यथा वागादिभिरात्मार्थमागानं कृतं तथा मुख्यः प्राणोऽपि त्रिपु पवमानेषु देवार्थ गानं कृत्वा, अथानन्तरमवशिष्टेषु नवसु सोप्वात्मन आत्मार्थम् । अन्नायम्, अनं च तदायं च आगायत् । तस्येदं निदर्शनम् । यत्कि- रश्मिः। अतो न संशयास्पदं यतः संशयोत्तरं या शशा स्पादित्यर्थः । श्रौतो वादो न गौणो भवितुमर्हति उप- पादितत्वात् । अनुपपादितस्तु वादो गौणो भवति । यथाऽजामेकां लोहितकृष्णरूपामित्यत्र । कल्पनो पदेशसूत्रे स्पष्टम् । अधेत्यादीति । गनूच्यत इत्यादीति कुतो नोक्तमिति चेन्न प्रतिज्ञाशन्दत्वेन समाधानत्वाभावात् । यया यागित्यादि । अयमर्थः । देवासुरस्पर्धानन्तरं देवैरुक्ता वाक् कथेत्यगायत्। 'तत्र यो याचि भोगस्तं देवेभ्य आगायद्यत्कल्याणं वदति तदात्मन' इति श्रुतेस्तधेत्यर्थः । श्रुत्यर्थस्तु वाचि निमिचमूतायां मोगः सुखविशेषः संपातस्य यत्कल्याणमित्यस्यार्थः । यत्कल्याणं शोमनं वदति । यथा शासं निवर्तयति तदात्मने स्वार्थमेव । तझ्यसाधारणं वाग्देवतायाः कर्म यत्सम्यग्वर्णोचारणमिति । अग्रे आगानार्य प्राणादीनुक्त्वा मुख्यः प्राण आगानार्थमुक्तः । अथ हैनमासन्यं प्राणमूचुः त्वं न उद्गा येति तयेति तभ्य एप प्राण उदगायदिति । देवार्थ गानम् 'असतो मा सद्गमय । तमसो मा ज्योति- गमय । मृत्योर्माऽमृतं गमय' इति श्रुतेपु त्रिपु पवमानेषु यथा प्रस्तोतोशाता च समाप्तौ पवमानरुक्तैनिमिः। स्तोत्रेय जपमात्मयजमानकामांध फुरुतः । तथा मुख्यः प्रसिद्धप्राणव्यतिरिक्तः प्राणोऽपि कृत्वे- सर्थः । आदिना प्राणचक्षुःश्रोत्रमनांसि । अधेत्यादि । माप्यस्था च्याक्रियते । आकृष्टपवमान- गानकरणानन्तरमधेत्यस्याः। नपस्थिति ययपि तेष्वात्मनेन्नापमगायदित्यत्र श्रुतौ संख्या न सम्यते । तपारि स्वप्रयुज्यमानापेक्षया श्रीतान्येव स्तोत्राण्यन प्राणविपये ते होचुः । क नु सोभूयो न इत्यम सक्तत्यापुक्तानि नवसंख्याकानि ज्यायांसि हीत्यभिप्रेस संख्यामाहुः नवखिति । स्तोनेविति प्रगीतमप्रसाध्या सुतिः स्तोत्रं तेषु 'तेप्यात्मनेसाघमागायत्' इत्युद्गीयमामणभुतेरात्मन इत्यादि माति । श्रुनो तेवित्सस्स स्वोग्वित्यर्थः । किंच । 'तस्मादु तेषु वरं वृणीप्य यं कामं कामयेत तम् इति श्नुतेः । स्तोपु कामा अपि तद्वाचक शब्दैः प्रयोक्तव्याः । इति प्रगीतमघ्रसाध्यत्वं स्तुती । सामाकरणिकत्वात् । सामपाकरणिकत्वं तु मुस्यप्राणस्य सामनामकत्वात् । एप उ एव सामेति भौः । एष प्रागः । मत्रत्वं तु मानणान्तर्गतमत्रत्वमात्मागानमेमिमप्रैः क्रियत इति 'प्रयोगकरणः गन्दो मषः इति मप्रलक्षणसमन्वयः । तदायमिति असमापं यम्स पपसस्तदन्नाप- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाष्यप्रकाशा श्वानं लोके प्राणिभिरद्यते तदन्नम् । अनेनैव प्राणेनाद्यते तसात स्वार्थमेवैतदागानमिति । ननु कथमेतन्निश्चयं यत् प्राणेनैवाद्यते इति । प्राणवद्वागादीनामप्यन्नकतोपकारदर्शनादित्यत आह इह प्रतितिष्ठतीति । अन्नं इह प्राण एवं प्रतिष्ठितम् । अतः प्राणद्वारक एव तेपामुपकार इति । अन्नमत्र न पृथिवी, फिन्त्वदनीयमात्रम् । तथाच योऽदनीयमानस्यात्ता स कथमदनीया नामपा परिणाम- कार्य स्यात् । किंचैतरेये वागादयोऽन्नाथ मुखादिस्थानेषु प्रविष्टा उक्ता सृष्टौ प्रथमतो मिन्नतया च निर्दिष्टाः । अतः कथमदनीयपरिणामभृताः स्युः। तसाच तत्वान्तराणीत्येव निश्चय इत्यर्थः । अन्ये तु संज्ञामूर्तिस्त्रमारभ्य त्रिसूत्रमेकमधिकरणमङ्गीकृत्य प्रथमसूत्रे नामरूपकरणं पर- मेश्वरादेवेति व्याख्याय, मांसादिसूत्रे यथाश्रुतमेव पुरीपादित्रयस्य भौमत्वं मूत्रादित्रयस्याऽऽप्य- स्वमस्थ्यादित्रयस्य तैजसत्वमङ्गीकुर्वन्तः सिद्धान्तकोटावेच निक्षिपन्ति ॥ रश्मिः। मयूपम् । अदनीयानामपामिति वक्ष्यमाणत्वात् । प्राणेनेति । एवकारः प्राणाग्निहोत्रोपनिपदेवकारः । खार्थमेवेति प्राणार्थम् । एवकारो वागादि व्यवच्छिनत्ति । एवमन्नेऽपि । अन्नकृतेति अयं पञ्चदशाहानीत्यादिमिरुक्तोऽन्नकृतोपकारस्तस्य दर्शनात् । प्राण एवेति । न तु वागादावित्येवकारो वागादिव्यवच्छेदकः । अत इति । प्राणे प्रतिष्ठितत्वात् प्राणद्वारकः । इन्द्रियाणां प्राणपदवाच्यत्वा- तदधीनस्थितिकत्वाच तथा । एवकारः प्राणामिहोत्रोपनिषदा । तेषां वागादीनामनकृतोपकारः । स कथमित्यादि भाष्यं विवरीतुमाहुः अन्नमत्रेति । पृथिवी वा अन्नमिति श्रुतिप्रासं निषेधन्ति स्म न पृथिवीति । भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथा चेत्यादिना । योदनीयमानस्य अत्ता कथमिति पदच्छेदः । वागादयश्चेत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति स्म किंचेत्यादि । यद्यप्युद्गीथब्राह्मण एव ते देवा अनुवन् एतावद्वा इदशसर्व यदन्नं तदात्मने आगासीदनु नोस्मिन्नन आमजखेति ते वै भामि- संविशतेति तथेति तर समन्तं परिण्यविशन्त तस्माद्यदनेनान्नमत्ति तेनैतास्तृप्यन्ति' इति वागादयोऽन्नाथ प्रविष्टाः । सृष्टावित्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति स्म सृष्टाविति । पुराणे सृष्टौ प्रथमतो भिन्नतया निर्देशो- पि वर्तते तथापि सर्वथा श्रौतत्वायतरेय उपात्तः। यद्यपि ब्राह्मणावतरणेऽग्यश्वमेधबाह्मणयोर्यत उद्भवस्त- स्योद्भावकस्योपास्यप्राणस्य स्वरूपनिरूपणार्थमुद्गीथवाषणमारभ्यत इति कारणसृष्टिरप्यस्ति । परं विस्पष्टं नेत्यैतरेय उपात्तः । श्रुत्सर्थस्तु-प्रकृता वागादयो देवाः प्राणं प्रत्यब्रुवन् इद५ सर्वमेतावद्वै प्रसिद्धं यदन्नं ततोधिकमस्ति तत्पुनस्त्वमात्मने आत्मार्थमागासीरागानं कृतवानसि वयं चानमन्तरेण स्थातुं नोत्सहामहे अतोनु पश्चान्नोस्मानस्मिन्नन्न आत्मार्थे तवान्ने आमजखाभाजख । णिची लोपच्छान्दसः । भागिनः कुर्विति तैरुक्तः प्राणस्ते यूयं यद्यन्नार्थिनो वै तर्हि मा माममिसंविशत । समन्तत आभिमुख्येनाविशत इत्यत्रवीदिति शेषः । राज्ञा प्राणेनानुज्ञातास्ते देवास्तथास्त्वित्सङ्गीकृत्य तं प्राणं परिवेष्टय समन्तं समन्तान्यविशन्त नितरामविशन्त प्राणं परिवेष्टय निविष्टवन्तो यस्मा- तस्माल्लोको यदन्नेन प्राणेनात्ति तेनैव प्राणान्नेनैता वागादयस्तृप्यन्ति । खातन्येणेति । इत्येवेति अन्यभाष्योक्तयुक्तियुक्तत्वादेवकारो मांसादिभौमत्वव्यवच्छेदकः । तद्बाद इति वीप्सेत्यादिभाष्यार्थ- स्वेवम् । तद्वाद इत्यस्यान्नमयत्वादिवादोर्थः । वीप्सायां तु द्वितीयस्य पुनरुत्त्यापादकतया ज्ञानकर्म- मार्गभेदेन तद्वादाविति न पुनरुक्तिदोषः । अमिधया संमतिर्वाच्या व्यन्जनयाध्यायसमाप्तिसूचिका चीप्सेति द्विरुक्तिः प्रक्रियास्थात् 'वाक्यादेरामत्रितस्यासूयासंमतिकोपकुत्सनमर्सनेपु' इति सूत्रात्सं- मतौ वीप्सेति । अन्य इति शंकराचार्यादयः । एवेति प्रकृतिं व्यवच्छिनत्ति । निक्षिपन्तीति ।

·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [१०२ पा०४ १० १० सू०२५ भाप्यप्रकाशा अथ प्रसङ्गाद् द्वितीयस्कन्धसुबोधिन्युक्तदिशा सृष्टिप्रक्रिया निगद्यते । तत्र, 'सदेव सोम्ये- दमग्र आसीदेकमेवाद्वितीय, तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय' इत्यादिजातीयकेपु वाक्येषु सृष्टिप्राकाले केवलस्य ब्रह्मण एवोक्तरूपाया इच्छायाः सृष्टिकारणत्वेन बोधनाद् ब्रह्मैव स्वच्छया पूर्व नाना- भवति । तत उच्चनीचनानानेकभावेन भवति । नचाग्रपदेन कालस्योक्तत्वादेवकारो नान्ययोग- व्यवच्छेदक इति वाच्यम् , विकल्पासहत्वात् । तथाहि । किमत्र कालसचा विधीयत उतान्यते, अथवा कालविशिष्टब्रह्मसत्तैव चोध्यते । तत्र नायः । वाफ्यमेदप्रसङ्गात् । नेतरः । एतेपां सृष्ट्यादिवृत्तान्तबोधकत्वेनैवदपेक्षया: न्येषां पुरोवादत्वस्याशक्यवचनवयावानुवादत्वस्थाशक्यवचनत्वात् । न तृतीयः । अप्रामाणिक गोरखासङ्गात् । अन्यथा एकमेवेत्यरधारपान्तरविरोधापावाद । नचावधारणान्तरस्य मुख्यान्यसत्तानिवारकन्धान विरोध इति वाच्यम् । तथा सति रश्मिः। अनोदासीना वयमिति भावः । वैशेष्यसूत्रं तु वैशेष्याद्विशेषभावाझ्यस्वरूपादयादित्रिवृत्करणेन त्रिरूपेप्येकस्मिस्तत्र तत्रान्नादिवादो भूयस्त्वव्यवहारार्थमिति युयुजुरिति । इति दशमं मांसादिभौममित्यधिकरणम् ॥१०॥ प्रथमपादे युक्त्या श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारः। द्वितीये पादे वेद्योधकत्वाभावेऽपि तैरपि खातध्येण कश्चन पुरुषार्थः सेत्स्यतीसाशप पाह्याबाह्यमतान्येकीकृत्य निराकरोति । भ्रान्तेस्तुल्यत्वात् । ततः सम्यग्वे- दार्थविचारायैव वैदिकपदार्थानां क्रमस्वरूपविचारः पादद्वयेनेत्यारम्भे भाष्य उक्तत्वादविरोधे सतः कारणत्वम् । असदिति चेन्न प्रतिषेधमानत्वात्' इत्यादौ सत एव कारणत्वोक्तेः स्मृतायाः सृष्टिप्रक्रियाया उपेक्षानईत्वात्प्रसङ्गात् संगतेरित्यर्थः । भगवदाज्ञयाऽस्मिन्मतेऽवस्थितिः कर्तव्येति सुबोधिन्या द्वितीय- नवमाध्यायमाहुः द्वितीयेति । अन्तिमपादद्वयेन वैदिकपदार्थानां क्रमस्वरूपयोर्विचारात्सृष्टिप्रक्रिया। अत्र 'आत्ममायामृते राजन्परस्यानुभवात्मनः । न घटेतार्थसंवन्धः खमद्रष्टुरिवालसा' इति प्रथमश्लोके परस्य सचिद्गणितानन्दस्वार्थस्य देहस्य संबन्धार्थमनुभवात्मन इति विशेषणमुक्तं तेन चिदंशो देहस- पन्यार्थः । नन्दांशस्तु साकार इति स साकारार्थः । अवशिष्टः सदंशः स द्वितीयपादेऽसदधिकरणे- स्तीत्याशयेनाहुः तत्र सदेचेति । त्रिपु व्यस्तेषु समस्ते चेत्यर्थः । केचलस्येति सत इत्यर्थः । सम: स्तस्य 'यतो वाच' इति श्रुतिविपयत्वेन यथार्थतया ज्ञातत्वात् । सचिदानन्दस 'सत्यं ज्ञानमनन्तं यत् प्रह्म ज्योतिः सनातनम्' इतिवाक्येन लोकत्वात् । व्यस्तचिदानन्दयोरक्तदिशा कार्यान्तरा- थत्वात् । ननूपलक्षणं कृतम् 'सत्यं परं धीमहि'' इत्यत्र 'सत्यव्रतं सत्यपरम्' इत्यत्र चेति चेन्न । समस्तपक्षाश्रयणात् । अतो देवकीवाक्यात्सदेय । 'सत्तामात्रं निर्विशेष निरीहम्' इति देवकी- वाक्यम् । ननु श्रुतिवाक्यादानन्दः कुतो नेति चेन्न । 'देवकी ब्रह्मविद्या या या वेदैरुपगीयते' इति कृष्णोपनिषच्छुत्तेः सकलश्रुतिवाक्यसारत्वात् । 'साकारब्रह्मवादैकस्थापका' इत्याचार्यनामः सूक्ष्मग्रन्थो मूलम् । मधुराष्टकम् । अत एवकारः। उक्तेति 'बहु स्यां मजायेय इति' इत्युक्तरूपाया। प्राति परमतः सेतून्मानेति तृतीयाध्यायस्वाम्मामेवकारः । तत्र प्रसणः परमाशा निषेधात् । पाक्यभेदेति । ब्रह्मासीदग्रपदोक्तः काल भासीदिति । एकतिङ् वाक्यम् । एतदिति । ब्रह्मणः अपममूतवेदापेक्षया । अवेति सदेवेत्यवधारणम् । मुख्येति 'एके मुख्यान्यकेवलाः' इति कोशादेक ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । भाष्यप्रकाशः। समाभ्यधिकराहित्यस्य तत एव सिद्धेयूँनद्वितीयसत्ताया उपगतत्वाचाद्वितीयपदव्याकोपस्स दुर्निवारत्वापत्तेः । नच 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीनान्यत् किंचन मिपत्' इत्यत्रेवात्र मिप- इद्वितीयनिषेध एवास्त्विति वाच्यम् । तदापि येनाश्रुतं श्रुतं भवतीत्यादिप्रतिज्ञाया मृत्पि- डादिदृष्टान्तानामीक्षणविपयस्योचमपुरुषस्य, सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यदित्यनुवीक्षणस्य व विरोधापत्तेर्दुर्निवारत्वात् । अतस्तत्र कालोक्तिः सृष्ट्युत्तरव्यवहारे सर्वाधारतया प्रतीयमानस्य कालस्योपरजनेन शिष्यस्य पूर्वकालवृत्तान्तबोधनार्थव । अन्यथा शिष्यस्य सृष्टिकालवात्विात् कालसत्तामवधारयतः पूर्ववृत्तान्तयोधाभावेऽनुशासनवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । नतु कालस्य ब्रह्मणः पृथक्सत्ता चोधनार्था । उक्तदोपप्रसङ्गात् । तसात् सृष्टेः पूर्व केवलं ब्रह्मैवेति निश्चयः । तत् सर्वभवनसमर्थमतो धर्मरूपेण भवद् इच्छारूपेणापि भवति । नच निमित्तान्तराभावे सर्वदा भवतीति शङ्कनीयम् । आपादनहेतुभूतस्य कालस्याभावात् । जाते तु पुनः काले तस्यैव निया- मकत्वान सर्वदा भविष्यति । कालश्च श्रुताविच्छादिविशेषणत्वेनोक्त इतीच्छादिभिः सहैवा. विर्भवति सहैव च तिरोभवतीति भगवद्धर्मास्त्रैकालिकायाधविषयत्वात् कालवत् सर्वेऽपि नित्याः । नच सदेव सौम्येदमन इत्यत्र व्युत्पादितं कालोक्योधनार्थत्वमिह ग्रहीतुं शक्यम् । तनियामकस्याऽद्वितीयादिपदस्खेहाभावात् । नापि, सर्वे निमेपा जज्ञिरे विद्युतः पुरुपादधीति रश्मिः। मेवेसनयोः शब्दयोर्मुख्यमेवेत्यर्थान्मुख्यादन्ये ये एतद्वाक्येतरवाक्यप्रतिपादितास्तेषां सत्ताया निवार- कत्वात् । द्वितीयेति । 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' इत्यन । मिपदिति व्यापारं कुर्वत् । उत्तमेति प्रजायेयेत्युत्तमपुरुपस्य । विरोधेति कालविशिष्टस्य विशेषणत्वेन नीचभावात्प्रशब्दार्थेन ग्रहणाद्विरोधाप- चिरीक्षणविषयस्योत्तमपुरुपस । एवेति एवकारस्तु कालश्चेष्टा सदंशस्य क्रियाशक्तिः सात्राप्रपदार्थ इति पक्षव्यवच्छेदकः । अग्रपदार्थे काले सदेवात्र तु सत्यग्रपदार्थ इति सप्तमीविरोध इति । यद्वा अग्रे कालशन्दे सदेवार्थः । वाच्यत्वं सप्तम्यर्थः । पूर्वेति कालो हि जगदाधार इत्याधारं विना तथा । अधिष्ठानस्य कारणत्वमिति केचित् । उक्तेति अप्रामाणिकगौरवादिदोपप्रसङ्गात् । ब्रह्मवेति एवकारेण काल- विशिष्टेति विशेषणं व्यवच्छिद्यते । धर्मेति सत्यत्वादिधर्मरूपेण वृक्षरूपेण वा वेदार्थो वृक्ष इति अथातो धर्मजिज्ञासा' इत्यत्रापि सः । वेदान्तदर्शितरूपं कया.. चित्क्रीडया पुराणे अश्वत्थरूपं शापेन जात- मिति कथा तद्गीतायाम् 'ऊर्धमूलमधःशाखमश्वत्थ प्राहुरख्ययम्' इत्युक्तधर्मरूपेण । भवदिति इच्छा- विशिष्टमिति बोध्यम् । इच्छापि सर्वभवनसमर्थरूपमेव धर्मरूपेण भवदिति सुबोधिन्याः । अपिनेश्वरस्त- खरूपं सर्वभवनसमर्थरूपमेव । इच्छेति विशेपेच्छारूपेण । सर्वदेति तथा च स्थितिप्रलयमा इति भावः । आपादनेति यदि सृष्टिकालः स्यात् सर्वदा तदा सर्वदा भवेदिति वाक्यस्यापादनहेतुभूतस्य । तस्यैवेति । एवकारेण कर्मस्वभावौ व्यवच्छिद्येते इच्छा वा व्यवच्छिद्यते । सामान्यत्वात् सृष्टीच्छा नोक्ता । कारणत्वांशे गौरवात् । अन्यदाहुः कालम्थेति । श्रुताविति 'सोकामयत बहु स्यां प्रजायेय इति' 'स तपोतप्यत स तपस्तावा इद५ सर्वमरजत यदिदं किंच' इति श्रुतौ । इच्छादीति कामः, प्रजननम् , तपः, सृष्टिश्चादिशब्दार्थाः । तद्विशेषणलेन भूतानद्यतनकालिकः कामः इच्छा । इष्टकालिकं प्रजननम् । भूतानद्यतनकालिकं तपः । भूतानद्यतनकालिका सृष्टिरित्येव विशेपणवेनय । एक्कारो विशेष्यत्वय्यव- च्छेदकः । न च वैपरीये एवकारो व्यर्थ इति वाच्यम् । श्रुतौ विशेषणत्वेनैवोक्तो न तु विशेष्यत्वेने- सर्यात् । आविरिति असृजतेत्यनेनोक्ता आविर्भवति। भगवदित्यादि सष्मृत्वादयः । अद्वितीयेति । । ........ २८ म.सू.र.

·श्रीमद्रमसूत्राणुभाष्यम् । [म०२ पा०४ १०१० सू० २२ भाष्यप्रकाशः। Qत्या तख पाचात्यत्वं शङ्यम् । कालावयवानामेव तत्रोक्तत्वाद । तविशिष्टस्तु कालो भग- बचेष्टारूपो 'योऽयं कालस्तस्य तेऽव्यक्तबन्धोश्चेष्टामाहुश्चेष्टते येन विश्वम् । निमेषादिवत्सरान्तो महीयान्'इति याक्यात् । अतोऽवययविभागरहितस तस्य कार्यापेक्षया पूर्वरूपत्वात् तेनैव सहेच्छादीनामपि जातत्वात् तान् सर्वान् खांशान् सदैकरूपानेव भगवान् स्थापयतीति ते सर्वेऽप्यविकता एवास्तिकवादिमिरङ्गीक्रियन्ते । एवमिच्छारूपः सन् भेदरूपया तया सच्चि- दानन्दानपि धर्मत्वेन भिनत्ति । ते च धर्मरूपेण स्वयं मिद्यमानाः स्वाश्रयमपि धर्मित्वेन मिन्दन्ति । तदा स भगवान् सर्वतःपाणिपादान्तो भवति, साकारतां चापद्यते । एवं सच्चि- रदिमः। तस्येति कालस्य जन्यत्वम् । एवेति अवयविनि शक्यभावादेवकारोऽवयवव्यवच्छेदकः । उक्तेति निमेपपदेनोक्तत्वात् । तैरित्यवयवैः । तेनैवेति कालेन । जन्यमानं कालोपाधिरिति प्रवादादेवकारः । युक्तं चैतत् । उपाधिभिः सह तेपामिच्छादीनां जातत्वं जीववत् । इच्छादयः पूर्वोक्ताः । एकरूपानिति । तत्र काम इच्छा 'प्रकाशाश्रयवद्वा' इति सूत्रेणैकरूपा भगवत्त्वात् । प्रजननमिच्छाकार- प्रविष्टमिति तया। तपो भगवद्र्यं द्वितीयनवमाध्यायसुयोधिन्याः । सृष्टिश्च भगवद्रूपा 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' इति श्रुतेः । यद्यपि सृष्टिः सदैकरूपेत्येतावता चारितार्थेपि कारणसृष्टिकार्यसृष्टिमेदाय चतुष्टयमुक्तम् । एवकारी व्यवहितयुक्त्यानेकरूपव्यवच्छेदकः । भगवानिति इच्छारूपः । इच्छादयस्तदंशभूतास्तान् सदैकरूपान स्थापयन्तीति सुयोधिन्याः । ननु भगवतः कारणत्वं, 'जन्मायस यतः' इति सूत्रात् । नेच्छादय इति चेन्न । इच्छापि सर्वभवनसमर्थरूपमेव धर्मरूपेण भवदिति सुबोधिन्याः, इच्छापि अपिना मगवान्स त्वकारक इति कर्तृत्वाभावात्सर्वभवनसमर्थरूपमिच्छैव न तु भगवान्धर्मरूपेण भवेदित्यर्थात् । जन्मादिसूत्रं तु शेषपष्ठयन्तब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञायेति न दोपः । कर्तृकारकत्वायमावात् शेपे पष्ठीति । अत एवाहुः एवमिच्छारूप इति । एतावत्पर्यन्तं महतः स्रष्टा निरूपितः । अधुना महत्लष्ट्रनन्तरमिच्छावादादिच्छयाण्डसंस्थितं वक्तुमुपक्रमः एवमिति । कारकत्वाभावादेवमुक्तप्रकारेणेच्छारूपः सन्नित्यर्थः । भेदेति । सविषयत्वानेदेन विषयेण रूप्यते व्यवहियत इति तया। आकारस्त्वेकोहं बहु स्वामित्येव । भिनत्तीति सचिदानन्दा धर्मा इत्येवं भिनत्ति । स्वरूपस्यागम्यत्वादेव वतन्तत्वामावः । भिन्दन्तीति आश्रयो धर्मात्येवं मिन्दन्ति । तदेति यथेच्छम् । मेदकाले स पुरुषोत्तमः । सर्वत इति अन्तस्य भेदं विनाऽसंभवात् । साकारतामिति । ननु तर्हि महत्स्रष्टुः साकारत्वं नास्तीत्यायातम् । तथा च 'साकारब्रह्मवादक- स्थापकः' इत्यस विरोध इति चेत्सत्यम् । अधोक्षजत्वेन साकारत्वादिविचाराप्रसक्तेरिदमित्यतया । कारणगुणाः कार्यगुणानारमन्त इति विराजः स स्वराजः साकारस्य कारणे साकारत्वमिति लौकिको हेतुः । मद्यस्वरूपस्य वक्ष्यमाणत्वेन तस्स मक्तेन्छया साकारवेन मतान्प्रति साकारत्वात् । माष्ये 'अचलत्वं चापेक्ष्य' इति सूत्रस लीलाविष्करणानाविष्करणे अपि मक्तेच्छयेत्युक्तमामासे। तयाच गोपाल तापिनीये 'खरूपं द्विविधं चैव सगुणं निर्गुणं तथा' इति स्वरूपद्वैविध्यान्न साकारता मक्केच्या मानगम्या। खेन्छयापि साकारतादर्शनात् । अत एव पञ्चरात्रे ज्ञानपादे 'साकारं च निराकारम्' इति विरुद्धधर्माश्रयत्वमुक्तम् । अन्तस्तद्धर्माधिकरणे 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूपम्' इति साकारम् । अवपव्यनहीकारात् 'अध्यक्तोऽक्षर इत्युक्त' 'आकाशस्तलिङ्गात्' इति तमापरत्वलिङ्गेनाव्यक्तमनन्त- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । २१९ भाष्यप्रकाशः। , दानन्दरूपेण भिन्नोऽपि तयेच्छया मिलितोभिन्न इवाखण्डो भवति । तदपेक्षया कार्यरूप- साल्पत्वात् । तानि त्रीण्यपि रूपाणि पूर्णशब्देनोच्यन्ते । 'पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते' इति । अर्थस्तु-अदः परोक्ष ज्ञानेकपनम् अक्षरं ब्रह्म पूर्ण निरन्तरमाकाशवद् व्यापि । इदं परि- दृश्यमानं सद्रूपं क्षरं ब्रह्म पूर्ण पूर्ववत् । पूर्णात् पूर्णमतति व्यामोति वादृशं तदुभयव्यापकं. पूर्णमुत् पूर्णानन्दं ब्रह्म अच्यते, अञ्च गतिपूजनयोः, अच इत्येक इति धातुपाठादचधातुः पूजार्थका, पूज्यते, पूर्वोक्ताभ्यां सचिद्रूपाभ्यां क्षराक्षराम्यां सेव्यते । एवं ज्ञानादेः फलमाह । पूर्णस्यानुपदोक्तस्य पूर्ण ज्ञानादिधर्ममादाय तत्प्रसादेन प्राप्य पूर्णमेवावशिष्यते तत्सायुज्येन तदभिन्नो भवतीति । पूर्णत्वादेव सद्रूपस्य प्रत्येकपर्यवसायित्वम् । एवं धर्मरूपेण शक्तिरूपेण धर्मिरूपेण च नानाभूय पश्चात् कार्यरूपेण नाना भवतीति बहु स्यामित्यस्य कार्यम् । एवं च बृहदारण्यकोक्तं व्युचरणं तैत्तिरीयाद्युक्ताकाशादिसंभूतिश्च तत एव । प्रजायेयेत्यस्य तु जन- रश्मिः। रूपं ब्रह्मैवाकाशवत् । न तु 'तत्तु समन्वयात्' इत्यत्र निमित्तत्वस्य साकारत्वात्साकारत्वम् । भिन्नोपीति धर्मिणः । अपिनाऽभिन्नः । कार्यात्मना भेद इति महतः स्रष्टुभिन्नोप्यण्डसंस्थः सर्वभूतस्यतृतीयसहितः 'कार्यकारणवस्त्वैक्यमर्षणं पटतन्तुवत्' इति सप्तमस्कन्धाकार्यकारणवस्त्वैक्य- मर्पणे च प्रतीतसाकारतेच्छया मिलितः 'अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्' इति गीतायाः अण्डस्थितविषयत्वान्मिलिते । 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति' इति वृहदारण्यकदोप- साप्यप्राप्तेगीतैकादशाध्यायोक्तसर्वव्यापकगुरौ लोकेऽप्रतिमप्रभावरूपे 'तत्रैकथं जगत्कृत्वं प्रवि- भक्तमनेकधा । अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा' इत्यत्रैकेन शरीरेण मिलितोऽभिन्न इव भवति । 'यत्र वस्स सर्वमात्मैवाभूतत्केन के पश्येत्' इति श्रुतिः । मिन्नोपस्थितावभिन्न इति खण्डोपस्थिताव- खण्डो भवति । महत्लष्टमात्रं तु सर्ववादानवसरं नानावादानुरोधीत्यखण्डमपि । अल्पत्वादिति । सखण्डत्वमिति शेषः । कारणाभावेन कार्यकारणवस्त्वैक्यमर्पणाभावात् । अनेन तृतीयं सर्वभूतस्थ- मुक्तम् । ज्ञानकेति पुरुषाश्मवज्ज्ञानमेवैकं मुख्यं त्रिपु तस्य धनं दृढं नपुंसकत्वं छान्दसं निविडम् । 'तदश्मसारं हृदयम्' । 'आत्मैवेदमन आसीत्पुरुषविधः' । पूर्ववदिति निरन्तरमाका- शवट्यापि । तदुभयेति क्षराक्षरव्यापकम् । ज्ञानादेरिति ज्ञानं शाब्दम् । माहात्म्यज्ञानजमक्तिश्च । अक्षरज्ञानानन्तरं कर्म च । पूर्णमेवेति कार्यस्य कारणापत्तियुक्तेत्येवकारः । घटादेः कपाला- धापत्तिदृश्यत इति । ननु सदेव सोम्येति श्रुतिमुपक्रम्य विचारः प्रवृत्तः । श्रुतौ तु क्षराक्षर पुरुषोत्तमा उक्ता इति प्रत्येक सद्रूपस्य पर्यवसायित्वं कथमित्याशक्य तानि त्रीण्यपीत्यादिग्रन्थ- तात्पर्यमाहुः पूर्णत्वादेवेति । एवकारेण सत्त्वं व्यवच्छिद्यते । तस्य सन्मात्रवृत्तित्वेन निरन्तराकाश- वव्यापित्वामावात् । शक्तीति सर्वतः पाणिपादान्तत्वादिः शक्तिः तद्रपेण । यहु स्यामिति ईक्षणस्य । कार्यमिति नानाभवनं कार्य पूर्वोक्तक्षणस्य । वृहदिति तत्रैव द्रष्टव्यम् । तैत्तिरीयेति । 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः' इत्यादितैत्तिरीयोक्ता । आदिना भागवतं ग्राह्यम् । यथा तृतीयस्कन्धपञ्चमे-'कालमायांगयोगेन' इत्यादिना । तत इति सत एव । एवकारस्तु चिदा. 1. केवलाम् । .

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [भ०२ पा० ४ १० १० सू० २२ भाग्यप्रकाराः। - नगत उचनीचभावः कार्यम् । अन्यथा वहुमवनस्य पूर्वाकारादेव प्राप्तत्यान् तेनैव जनन- याहुल्पसार्धवलादेव प्राप्तेः को वा प्रकर्षपदार्थः स्यात् । पुरुषविधवाक्षणे नक्षत्रादिरूपत्व- विवृतिरपि विरुध्येत । उच्चनीचभावस्याकलिकत्वं च स्यात् । अत उच्चनीचभाव एव प्रशब्दार्थः । स च धर्मभेदेन भवतीति भूम्न- आनन्दरूपस्य सर्वोत्कृष्टत्वं, ततो नीचभावश्विद्रूपस्यावरस, ततोऽपि सद्रूपस्य क्षरस्य । अत एव अक्षरात् परतः पर इति । 'द्वाविमी पुरुषौ लोके, 'यसाद क्षरमतीतोहम्'इत्यादिश्रुतिस्मृतयो ब्रह्मणः परत्वं प्रतिपादयन्ति । एवं त्रिरूपः सन् शक्तित्रय- रूपेणाविर्मवति । तत्र सदंशस्य क्रियारूपा शक्तिः। चिदंशस्य व्यामोहिका माया । आन- न्दरूपस जगत्कारणभूवा माया । एतत्रितयरूपा शक्तिः सचिदानन्दरूपस्य भावत्वतलादि- रश्मिः । नन्दयोव्यवस्थायाः आरम्भ एव कृतत्वेन तयोर्व्यवच्छेदकः । पूर्वेति एकोहं पहु स्यामितीच्छाकारा- देव । एवकारोऽन्यव्यवच्छेदकः । तेनैवेत्यादि पूर्वाकारेणेव न त्वन्येन । जननेति । एकत्व- विरुद्धं पहुलं जनननिष्ठं न त्वस्मच्छन्दार्थनिष्ठमिति तया । जगनं तु स्यां भवेयं उत्पये इत्यर्थात् । तथा धैकत्वावच्छिन्नास्मत्पदार्यनिष्ठो पहुत्वावच्छिन्नोत्पत्त्यनुफूलो व्यापारोऽधीट इत्यर्थः । इच्छा- प्रकरणादधीटे लिङ् । तदाहुरति एवकारोध्याहारव्यवच्छेदको जननस । क इति उच्चनीच- मावातिरिक्तः क इति प्रश्नः । ब्रामेति । महाक्षयादिरूपत्वविवृतिस्तु ब्रह्मैव इदमग्र आसीदि. त्यादिविनियमाणमुक्त्वा 'तान्येतानि देवक्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति' इत्यादिः । एवेति । प्रजायेयेतीच्छया उत्क्रपकर्षरूपेण जात इति सुघोधिन्या एवकारः । ननु 'सदेव सौम्येदम्' इत्युपकमात्सृष्टायपि सदेव मुख्यमितरी त्याकाहायां सृष्टी मिनप्रकारमाहुः स पेति । उचनीचभावः धर्माणां सचिदानन्दानां भेदेन भवति । न तु धर्मिभेदेन तत्र भेदा- मावान् 'न यत्र माया' इति पाक्यात् । अतस्तत्र सृष्टौ तु भेदादानन्द उत्कृष्ट इत्याहुः धर्मेति । धर्मभेदेन मवति इति हेनोः राष्टिव्यावृत्तस्य भुमो धर्मरुपानन्दस सर्वेषु भेदेपूत्कृष्टत्वम् । क्षरस्पेनि । तेनाक्षरस्योपक्रान्तस्य सतः सकाशात् सतः सर्वोत्कृष्टत्वं न हीयते । श्रुतीति श्रुतिर्मुण्डके । ननु द्वितीयस्कन्धे 'यात्ममायामृते' इति पये त्रिवनुमवात्मन इत्यनेन मायासंय- न्धाधरीरसंपन्धाच चिदात्मन इत्युक्तम् । सदानन्दयोस्तु तदमावान्नोपक्रमः । तत्र सत्सत्तामझी. फुत्यानोपक्रम बानन्दस्तु न विचारित इति चेन । तस्स हिरण्यगर्भदेवताकत्वेनानन्दस्स जन्यधर्म- खात् । 'मानन्दं प्राणो विद्वान्' इत्यत्र ब्रह्मण इति मेदपठया निर्देशात् । ईश्वरे तु 'किमासनं ते गरुडासनाप किं भूपये कौस्तुमभूपमाय । लक्ष्मीकलाय किमस्ति देयं वागीश किं ते वचनीयमस्ति' इत्युक्तम् । एवं मधुराष्टके सद्रपत्वमुक्तम् । एयमिति । इच्छया विरूपः सथिदानन्दधर्मरूपः । शशिप्रपति कार्यरूपं शक्तित्रयं योध्यम् । इच्छानन्तरं जातत्वात् । कारणकोटी तु तस्य मापा निविपरयुक्त्या शक्तिद्वयम् । इमाः शक्तयोगे वाच्याः । प्यष्टाघुक्ला समष्टाबाहुः एतन्नितयेति । तया च मशक्रियाशक्तिः 'सदेव सौम्येदमन यासीन्' इति श्रुतेः । नन्वने चेष्टावाचके सन्न तु सति चोति पेज । धग्रम्स सदिति गुपांगेन त्वम इति सप्तम्यन्तमित्यगीकारात् । चिदंशम्स घेदरूपस म्यामोदिफा माया । तिने प्रश्न हृदा य आदिकवये मुरान्ति यरसूरयः' इति पाक्यात् । माय वेदम् । यानन्दरूपस जगत्कारणमूना माया । 'कृष्णात्मिका जगत्का मूलप्रकृतिसरमणी' ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । २२१ -- भाग्यप्रकाशा वाच्या । अत एव सदंशभूतेष्वष्टाविंशतितत्त्वेषु तत्त्वमिति व्यपदेशः । एवं यदा आनन्द उत्कृष्टो जातस्तदेवरौ तं सेवमानौ जातौ । ततश्च तयोधर्मों ज्ञानक्रिये भगवच्छक्तिरूपे जाते । तदा स आनन्दो ज्ञानक्रियाशक्तिमान् जातः । इत्येकखरूप उच्चनीचभावः । अथापरः सदंशस्तु क्रियाशक्तर्गतत्वादशेनाव्यक्ततामापद्यते प्रकृतिरूपो भवति । पश्चान्मूलभूतक्रियांशामिः क्रिया- भिर्यथायथं श्रौतेन पौराणेन वा प्रकारेणाभिव्यज्यते । चिदंशस्तु ज्ञानधर्मस्सानन्दे गतत्वा. दंशेन पुरुषो जीवसमष्टिरूपो मुख्यजीवो भवति । तदा चिदंशस्य शक्तिर्माया तं व्यामोहयति । तदा तया व्यामोहितो व्याकुलः सन् सदानन्दकृतसृष्टौ य आसन्य- रश्मिः। इति गोपालतापिनीयात् । मायापदं तु श्वेताश्वतरे-'अस्मान् मायी सृजते विश्वमेतत् तस्मिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्धः' 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्' इति श्रुतेः । अन्यो जीवः [नन्यानन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः, आनन्दरूपममृतं यद्विभाति, आनन्दमयोभ्यासात् । को ह्ये. वान्याकः प्राण्याघदेप आकाश आनन्दो न स्यात् । दुःखामावः सुखं चैव पुरुषार्थद्वयं मतमिति सुखं स्तूयतेऽतः कथमानन्दो जन्य इति चेन्न । 'अजायमानो बहुधा विजायते इति श्रुत्या भविष्यतीति ।] नन्वानन्दस्य जन्यत्वाकेन प्रकारेण सर्वोत्कृष्टत्वमिति चेत्तत्राहुः एवमित्यादि । धर्ममेदेनोचनीचभावे करणस्य भेदरूपमायाघटितत्वेन मायायाश्च तमोरूपत्वेनानन्दे तु उत्कृष्टे उत्कृष्टत्वप्रकारकतामसयुद्धे- रानन्दविशेष्यकत्वोत्कृष्टत्वप्रकारकत्वात् । जाताविति तथैवानुमवात् । 'सुखाय कर्माणि करोति जन्तुः' इति वाक्याच । सेवायामप्येवम् । मनुष्याधिकारात् । ततश्चेति आनन्दविरहात् । तयोरिति सचितोधौं ज्ञानं वेदान्तोक्तं क्रिया वेदोक्ता च कारणीयौ कार्येपि स्तः तौ प्रवर्तका. नन्दामावादनमिव्यक्ती खकारणे लीनाविति ज्ञानक्रिये भगवच्छक्तिरूपे जाते । स इत्यादि स उत्कृष्टः गुणरूपोप्यानन्दः ज्ञानगुणवानस्स समवायिसमवेतत्वसंपन्धेन । एकं रूपं रसात्पृथगि- 'यत्र रूपे एकत्वपृथक्त्ववत् । क्रिया कर्मणापि सन्निष्ठोक्तसंबन्धेनानन्दरूपगुणनिष्ठा । इत्यानन्दो शानक्रियाशक्तिमान्जात इत्यर्थः । उक्तक्रमे सतश्चिदनन्तरमुक्तत्वेऽपि सूचीकटाहन्यायेनाहुः सदं- शस्त्विति । गतत्वादिति अनमिव्यक्तत्वात् । अंशेनेति विकृतिरूपेण । प्रकृतीति तदुक्तं 'धर्मों यस्यां मदात्मकः' इति वाक्येन । क्रियाभिरिति प्रयाजानुयाजादिरूपामिः । पौराणेनेति । एकोनविंशाध्याय एकादशस्योक्तेन लौकिक्यपि ग्राह्या । सचिदानन्दब्रह्माने इति प्रसिद्धम् । तदेवाग्रे यज्ञरूपमुक्त्वा ज्ञानरूपं वेदान्तशास्त्रभेदेनाहुः चिदंश इति । आनन्दांशस्तु कवीनां तदेव अझ परमं कवीनाम्' इति श्रुतेः । ज्ञानेति चितो ज्ञानरूपधर्मस प्रवर्तकानन्दामावेनानमिव्यकस्य खकारणानन्दे गतत्वात् । अंशेनेति मूलांशेन । पुरुषः पुरमुपतीति पुरुषः। उप दाहे । स्वराद । जीवेति । 'यथाः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा' इति श्रुतेः । मुख्यत्वं द्वितीयरूपत्वम् । जीवमूलत्वमिति यावत् । तृतीयं सर्वभूतस्थम् । मायेति व्यामोहिका । तदुक्तम् । 'विराट् जीवस्तु मोगभुक् । तमंशम् । 'यया संमोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् । परोपि मनुतेऽनयं तत्कृतं चामिपद्यते ॥ इति समाधिमापायाः । सदानन्देति सचिदानन्देषु । खेच्छया सदानन्दः कृष्णः । 'कृषिर्मू- वाचकः' इति पञ्चरात्रशास्त्रात् । चिदंशः शब्दः । अतश्चिदंशशब्दप्रतिपायसदानन्दरुपार्यसृष्टी य इति प्रसिद्धः आसन्यः आस्से मवः । केन रूपेण प्रसिद्ध इत्यत आहुः सूनेति । सूत्रारमत्तेन ·२२३ श्रीमद्रह्मसूत्राणुमाष्यम् । [अ०२ पा० ४ अ०१० सू० २२ भाग्यप्रकाशः। रूपः सूत्रात्मा दशविधः प्राणस्तमवलम्ब्य तिष्ठति । ततो जीव इत्युच्यते प्राणधारण प्रयत्नवत्वात् । योधरूपोऽप्ययम् । आनन्दस्य धर्मस पृथग्भूतत्त्वात्स्वरूपात्मकस्य च तिरोहि तत्वादानन्दार्थ तया व्यामोहितस्तत्संबन्धादानन्दो भविष्यतीति बुद्ध्या तया संबध्यते आनन्दांशस्तु प्राज्ञरूपोऽन्तर्यामिसमष्टिरूपो भवति । अतः परं सतः प्रपञ्च उच्यते । तत्र क्रम नानाविधः । मुण्डके, 'एतसाजायते प्राणः' इति प्राणमनइन्द्रियाणामुत्पत्त्यनन्तरं खादि भूतोत्पत्तिः । प्रश्ने, प्राणः प्राणाच्छ्रद्धा भूतानि इन्द्रियं मनोऽन्नमिति । बृहदारण्यके, प्राण लोका देवा भूतानीति । ऐतरेये, लोका लोकपाला इत्यादि । महोपनिषदि तु दशेन्द्रि याणि मनस्तेजोऽहंकारः प्राणा बुद्धिस्सन्माना महाभूतानीति । तत्र तेजो महान् - प्राणाः- प्राण समुदायः । वैचिरीयादौ चाकाशादिक्रमेण सूक्ष्माणि महान्ति च भूतानि समुत्पादयति पञ्चतन्मात्रा भूतशब्देनोच्यन्ते । अथ पञ्चमहाभूतानि भूतशन्देनोच्यन्ते इति मैत्रायणीय थुतायुमयोरपि भूतपदेन संग्रहात् । एवमन्येऽपि प्रकारा निवन्धे दर्शिताः । अतो भूतानामे वैकविधः क्रमो, न प्राणेन्द्रियादीनाम् । आत्मनां तु च्युचरणं पश्चात् । कदाचिदेहविशिष्ट रदिमः। प्रसिद्धः । नतु प्राणो वायुः सूत्र पहिः कार्पासम् । अन्तस्तु को वेद । ईश्वरस्तु वेति । 'अन्तःसूः धृतं येन' इति श्रुतेः । परंतु पहिःसाम्याद्रव्यान्तरम् 'प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात्' इति श्रुतेरिति चेन्न ऊर्णनामदृष्टान्तस द्वितीयस्कन्धनवमाध्याये उक्तत्वातदनुरोधेन प्राणेषु समानस्स नाभिस्थत्वेन सूत्र मात्मनि यस तादृशः संग्रहात् । सुघोधिन्यां तु सूत्रात्मक इति क उक्तः । नामिकमलदण्डे सूत्राणि प्रजापती चेति कारणे तदावश्यकत्वात् । मूलस्य समानवायुत्वेनान्तःसूत्रस्य वायुत्वेन द्रव्यान्तरत्वा भावात् । एकरसत्वात् । किंचान्तर्यामिग्रासणे 'वायु गौतम तत्सूत्रम्'इति श्रुतेः सूत्रात्मा प्राणः तमयेति । जीव प्राणधारणइति धातुपाठात् । शुद्धबुद्धमुक्तखभावः 'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञा पुर्वी माक्षणः' 'विज्ञानपनः' इत्यादीनां श्रुतीनामयमेव विषय इत्याहुः योघेति शन्द इति चेन्नातः प्रभवात इति रो चितः सृष्टिः । त्रिपु सदादिपु प्रकटेन व्यवहारः । अतः सदानन्दसृष्टिविरोधो न । अपि शन्देनोपकान्तसपः । अयमिति समष्टिरूपः । निर्मकत्वान्निराकारत्वमाहुः आनन्दस्येति सचिदानन्दराष्टित्वादानन्दधर्मत्वम् । स्वरूपेति । तत एव । आनन्दांशस्तु पूर्वमेव तिरोहितो येन जीवमान इत्युक्तेस्तिरोहितत्वम् । आनन्दामिति विषयानन्दार्थम् । ननु मायासंपन्धस्स मावित्वा पूर्व कुतस्तुया च्यामोहित इति चेन्न । तयेत्यनेन तदपाया माया मूतपूर्वा गृह्यत इति कार्यकरणत्व संपन्धात् मायासंपन्धादिपयानन्दः भगवदानन्दो यद्यपि तयापि व्यामोहो विषयानन्दप्रवृत्त हेनुः ! संपध्यत इति 'यया संमोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् । परोऽपि मनुतेऽना तनं चामिपयते।' इति वास्यात् । एवं कार्यरूपाश्चिदंशांशा ज्ञेयाः । आनन्दस्य स्वरूपलक्षण पटकलाचदिशेपवरूपमाहुः आनन्दांशस्त्यिति । सर्वोत्कृष्टानन्दस विशेषः सुपुतिसाक्षी प्राजस्तद्र पोन्तयामिणामन्तयामिमायणसिद्धानां पृथिव्याधन्तरागां समष्टिरूपो भवति । पदेनेति भूतपदेन अन्पपीति कदाचित्पुनरन्पया'इति निपन्धात् । 'पयामः क्षुद्रा' इति श्रुतेराहुः आत्मनामिति