·॥ श्रीः ॥
समीक्षाचक्रवति विद्यावाचस्पति महामहोपदेशक
विद्वद्वर स्व० पं० श्रीमधुसूदन ओझाजी
विरचितम् ।
* वेदधर्मव्याख्यानम्
14
DEIVERSITY
५....
तदिदं
ग्रन्थकत पौत्रेण श्रीपद्मलोचनशमणा
सम्पादितं प्रकाशितथ।
द्वितीयावृत्तिः ।
विक्रमसम्बत् २००६
{ मूलमxy
सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकाधीनाः ।

·भूमिका - इस वेदधर्मव्याख्यान के पाँच भाग लिखे गये थे जिनमें से हमें चार भाग ही उपलब्ध हुए जो क्रमशः इसमें हैं- प्रथमभाग उसी व्याख्यान का निवन्ध है जो पूज्य पिताजी ने सन् १६०२ ई० में इङ्गलैण्ड में दिया था। उसी प्रथम भाग के सिलसिले में यह द्वितीय भाग भी उनने लिखा है। तृतीयभाग का आंशिक पुराणसमीक्षा के लेख में जो मिला वह भी इसमें दे दिया गया है और पुराणसमीक्षा का जो इसके प्रारम्भ में कुछ विषय लिखा हुआ है वह भी सम्मिलित है। चतुर्थभाग बहुत खोज करने पर भी हमें आंशिक भी प्राप्त नहीं हुआ जिसका हमें परम खेद है। सम्भव है कभी कहीं पता लग जाय तो हम उसे भी अवश्य प्रकाशित कर इसमें सम्मिलित कर देगें। पञ्चमभाग वह है जो वि, स० १६७१ सन् १९१४ ई० में हरिद्वार ऋषिकुल में जो साहित्य सम्मेलन हुआ था उस अवसर पर जो पूज्य पिताजी ने वक्त ता दी थी उसका निवन्ध है। इस प्रकार वेदधर्मव्याख्यान का जितना कुछ भी विषय हमें मिला वह पुस्तकाकार में विद्गण के समक्ष उपस्थित किया है। उपरोक्त सभी निवन्ध उस समय के "संस्कृत रत्नाकर" मासिक पत्र में क्रमशः निकल चुके थे। अब वह सब एकत्रित होकर एक जगह कर दिये गये हैं। अशुद्धियों के विषय में हम पूर्व में कैबार यह निवेदन कर चुके हैं कि यहाँ जयपुर में संस्कृत के लिये कोई उपयोगी प्रेस नहीं हैं अतः बहुत ध्यान पूर्वक प्रूफ देखने पर भी हमें एक विशेष शुद्धिपत्र लगाना ही पड़ता है। उसी प्रकार इसमें भी प्रत्येक भाग के साथ उसका शुद्धिपत्र लगा दिया है फिर भी और कोई जो अशुद्धियाँ रह गई हों उन्हे पाठक-वृन्द शुद्ध कर लेने की उदारता करें। जयपुर। प्रद्युम्न शर्मा प्रोझा। ता. १-८-५२ ·समीक्षा चक्रवर्ति स्व० पं० मधुसूदन शर्म मैथिलाः ·॥श्रीः॥ * वेदधर्मव्याख्यानम् * ॥प्रथमो भागः॥ अतिनूनं न हि न हि अतिप्रलं रहस्यम् । वेदाः प्रमाणम् , बेदाद्धर्मो हि निर्बभौ, धर्मेण पापमपनुदति, धर्मे सर्व प्रतिष्ठितम् , तस्माद्धर्म परमं बदन्ति, धर्मो रक्षति रक्षितः, न लङ्घनीयाः कुलदेशधाः, इत्येवं बहुभिर्भावर्वेद धर्मश्च भूरिभूरि कीर्तयन्तः श्रीमदार्यमहाशया इदानीं कालेऽपि वेदे धर्मे च महतीं श्रद्धासु- पदर्शयमाना दृश्यन्ते । तदिदं वेदस्येहशं गौरवं कस्मात् , कस्माच्च धर्मे तेषामीहशः पक्षपात दुल्यवं जिज्ञासायां तत्स्वरूपविज्ञानाय किश्चिदुच्यते । न खल्वयमार्यधर्मोऽन्त्यावसायिम्लेच्छा- दिधर्मसमक्षाको धर्मविशेषः, तेषामनार्यधर्माणां राजनीति समाजनीतिमात्रानुरोधेनौचित्यमर्यादया स्वार्थपरायणमनुष्यैः स्वीयलौकिकोन्नति साधनप्रवणैः कल्पितत्वाद्धमैकदेशरूपत्वम् , आर्यधर्मस्यतु सर्व जगत्मृष्टिसाधनपरायणस्य भगवतः परमेश्वरस्य सर्वजगत्सृष्ििस्थतिलयसा- धनभूतपदार्थ विशेषात्मकतया निर्धारितत्वात् प्राकृतिकस्थितिसामञ्जस्यप्रसञ्जकत्वेनैव विषयभेदेन व्यवस्थापितत्वादीश्वराज्ञासिद्धत्वं सम्राधर्मत्वञ्चति भेदात् । अत एवार्य्यधर्मस्य बहुशास्वत्वं बहु- रूपत्वमतिगहनत्वञ्चानुभूयते । तद्व परीत्येनानार्यगृहीताना प्रायेणापल्लवितत्वं तुच्छरूपत्वं तद्धर्मा- वलम्बनसौकर्येण तत्र सर्वेषां यथेच्छमधिकारसिद्धिश्च दृश्यते । नत्वेवमार्यधर्मे महसानार्यः प्रवेष्टु शक्नोति सम्राधर्मेण तेन देशकालपात्रानुरोध्यधिकारिविशेषानुद्दिश्य प्रवर्तमानेनावश्यमधिकारिवि- शेषाणां तेषामनार्याणामायेकदेशे कुत्रापि धर्मविशेषमर्यादाबन्धेन व्यवस्थापितत्वात्ततोऽन्यथा कर्तु- मनहत्वात् । अत एव चास्य धर्मस्य सर्वधर्माभ्यहितत्वमिति कृत्वा तत्रार्याणां पक्षपातः । तत्प्र- तिपादकत्वादेव च वेदस्येशं गौरवमस्तीत्याकलनीयम् ।

·२ * वेदधर्मव्याख्यानम् के - अत्रेयं जिज्ञासा समुत्तिष्ठते-कथमस्य धर्मस्येश्वराज्ञासिद्धत्वं कथं वा प्राकृतिकस्थिति- नियामकत्वमस्तीति तदेतदर्थप्रतिपत्तये वेदधर्मयोस्तात्त्विक रहस्यमपेक्षितं भवतीत्युच्यते । इह खलु परमेश्वरेणासंख्याताः शक्तयः समुद्भाविताः । तासु सर्वासु ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्ति- श्चेति द्वे' एव शक्ती मुख्य भवतः । सर्वासामेव शक्तीनां भूयसा तयोरेवान्तर्भावात् । तत्रैतया ज्ञान- शक्त्यैास्य वेदस्य क्रियाशक्त्या च धर्मस्य संबन्धो द्रष्टव्यः । अनयोश्च क्रियाशक्त्यपेक्षया ज्ञान- शक्तिः प्रधानतमा भवति । ज्ञानशक्तिविकलानां जड़विषयाणां क्रियाशक्तिसत्त्वेऽपि नानशक्तिमद्भि- मनुष्यादिप्राणिजातैर्यथेच्छं विनियोक्तुं शक्यत्वादुपभोग्यत्वेन ग्रहणात् । अत एव क्रियाशक्ति- सापेक्षानेतानार्यधर्मान प्रति ज्ञानशक्तिसापेक्षस्य वेदस्य पूर्णोऽधिकार इति । "धर्म जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः" "श्रुति प्रामाण्यतो विद्वान् स्वधर्मे निविशेत वै" "वेदप्राणहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः" इत्येवमादिभिर्मानवादिभागवतादिस्मार्तवचनै समय॑ते । अत एव धर्मस्वरूपनिदर्शनात्पूर्व वेदस्वरूपं दर्शनीयम् । तत्राप्युक्तं पूर्वम् । अयं वेदो ज्ञानशक्तिसापेक्षस्वरूपोऽस्तीति तस्माद्वेद- स्वरूपं दिदर्शयिषता तावदादौ वेदप्रतिपत्तिमूलभूतासौ ज्ञानशक्तिर्नाम कः पदार्थ इति चिन्तनीयम । पश्यामस्ताबदार्यमहाशया पूर्वे महर्पय. ग्वल्वेतज्ज्ञानशक्तिमम्बन्धे यथोपनिषदं प्राहुः - सई खल्विदं ज्ञानशक्तिरेवास्ति, अथ च सर्व खल्विदं क्रियाशक्तिरेवास्ति, किन्तु मर्वमिदं ज्ञानशक्ति- रस्तीत्यत' कृत्वा सर्वमिदं क्रियाशक्तिरस्तीत्यतः कृत्वा पर्वमिदं ज्ञानशक्तिरित्येव मास्थेयम । यत्र कुत्रापि दृष्टि सर्वत्रैवास्तीमिति प्रतिपद्यते तस्मात्सत्तापदार्थः सिद्धः, अथ यथा पूर्वक्षणे पश्यामस्तदेव ग्वलु नोत्तरक्षणे पश्यामस्तम्मानदीस्रोत प्रतिक्षणविलक्षणञ्चैतदवगच्छामः । अतश्च सिद्ध कश्चिदयं क्षोभपदार्थोऽपि । सत्ता हि नाम पदार्थ क्षोभप्रातिकूल्यानुगतो न क्षोभरूपो भवितुमर्हति । तस्मात्सत्ता च क्षोभश्चेत्यर्थान्तरम् । च यतः सत्तानुवर्तते सा ज्ञानशक्तिः । यतस्तु क्षोभोऽनुवर्तते मा क्रिय' शक्ति । अस्तीत्यनेन सत्तानुगता बोध्यते, भवतीत्यनेन तु क्षोभ समुच्चीयते, उभयो समुच्चयाच्चैकवस्तु सिद्धिः । तत्र प्रतिक्षणवैलक्षण्यं भजमानेऽपि वस्तुनि चिरायैकत्वानीतिरेक सत्तानुवर्तनात । तथा हि प्रवर्तते तत्र নথ इत्र तथा ·* वेदधर्मव्याख्यानम् न बयं ब्रमः एकस्मिन्नेव वस्तुनि. नानावस्थाप्रतीतिः क्षणायाप्यसदनेकक्षोभानुवर्तनात् । यतः सत्ता क्षोभरूपा नास्ति, अत एव, नित्यैका. सती ज्ञानशक्तिः, एवं यतः लोभः सत्तारूपो नास्ति तत एवानित्या चानेका चासती क्रियाशक्तिः । तस्मादुच्यते-ज्ञानशक्तिरस्ति क्रियाशक्तिर्तास्तीति । यतश्च क्रिया- शक्तिर्नास्ति तस्मादेकमेवाद्वितीयं ब्रह्म, सर्वं खल्विदं ब्रह्म, तेह नानास्ति किश्चनेति । नानाहि शोभः क्रियाशक्तिरुच्यते, सा नास्तीति वस्तुद्वैतं न भवति । ननु च भोः । यदि क्रियाशक्तिर्नास्त्येव-तत्तर्हि क्षोभ एवायं कस्मादनुवर्तते । अथ नास्ति क्षोभोऽपीत्यभिप्रयते चेदयं दृश्यमानो जगदों नितरां प्रकुप्येत, मत्तमलपितमिव च स्याद् यदि ब्रयाद् यदिदं दृश्यते तन्नास्तीति । अत्रोच्यते । भ्रान्तोऽसि । क्रियाशक्ति- नास्ति, क्षोभो नास्ति, नाना वा नास्ति, जगद्वा नास्तीति, अपि तु निर्भर प्रतिजानीम' क्रिया- शक्तिरस्ति, क्षोभोऽस्ति, नानाचास्ति- जगञ्चास्तीति । इदं तु पुनरत्र ज्ञातव्यरहस्यं नान्यथयित- व्यम् । यदुक्त पूर्वम्-ज्ञानशक्तिरस्तीत्यतः कृत्वा क्रियाशक्तिरस्तीति । सत्तात्मिका हि ज्ञानशक्ति- रेका च नित्या च निरवच्छिन्ना च व्यापिका च स्यात् , नानात्वानित्यत्वादीनां क्षोभे समन्वयात् । तस्मात् यदेव किञ्चिदिदं तुब्धात्मकं जगद् वा क्षोभ एव वा तत्र सर्वत्रायं व्यापकः सत्तात्मको भावोऽनुवर्तते । तस्मात् क्रियाशक्तिक्षोभानुवर्तनाद् यथैका ज्ञानशक्ति नेति कृत्वा प्रति- भाति, तथैव ज्ञानशक्ति सत्तानुवर्तनादसती क्रियाशक्तिरस्तीति कृत्वाप्रतिभाति । एकैव सत्तान्यत्र मुख्या, अन्यत्र सक्रान्ता । ज्ञानशक्तौ क्रियाशक्तः समवायादविनाभावादेकसत्तयैवोभयो सत्वव्य- वहारोपपत्ते । यथा ह-रज्जुरस्तोति कृत्वा मस्तित्वप्रतिपत्तिः । यदि रज्जुने स्यातसोऽस्तीत्य- ध्यासोऽपि तर्हि नोदियात् , रज्जो. सत्तयैव रज्जुमपोह्य सर्प तत्राध्यारोप्य सर्योऽस्तीति मिथ्या- प्रत्ययजननात् । मेयं प्रातिभासिकी सत्तेपिसंक्रान्तिः । यथा वा तूलसत्तया तन्तुसत्ता, तन्तुसत्तया पटसाता, एक्मेकैव उत्ततरोत्तरमनुवतते । क्षोभा अवस्थाशब्देनाख्यातास्तत्र क्रमेणावतिष्ठन्ते । न च तत्रापि भिन्ना भिन्ना मत्ता विज्ञायते । अन्यथा यदि तत्र तन्तुर्न स्यादथापि कदाचित पटः स्यात् । स्यात् । न तथा प्रति- पद्यते । यतश्च यदि पटो,नास्ति, अथापि तन्तुरस्ति । तस्मात्तन्तौ सत्ता मुख्या, पटे तूपसंक्रान्ता) तदि- स्थमियं व्यावहारिकी सत्तोपसंक्रान्तिः । एव पारमार्थिको सत्तोपमंक्रान्तिरपि चतुर्धा द्रष्टव्या-यथा मक्षिकाम्तीति मक्षिकाक्रियाप्यस्ति । सैषा स्वयभूता अन्त. प्राणाक्रिया प्रथमा । अथवा अस्ति पटस्त्तया चोष्णीषसत्ता । तदन्तश्च नाना ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * स्थाश्व इति रथाश्वक्रियाप्यस्ति सैषा प्रेरितान्तः प्राणक्रिया द्वितीया । अथवा बाणोऽस्तीति वाण- क्रियाप्यस्ति । यदि बाणो न स्याद्वाणक्रियापि तर्हि न स्वात् । बाणक्रियायुक्तेन च वाणेन शत्रुषधो जन्यते, अन्यच्च किञ्चित् एवमेव खलु सर्वत्र द्रष्टव्यम् । सैषा पुनराहितान्तः प्राणक्रिया तृतीया । अथवा पताकास्तीति पताकास्कासनक्रियाप्यस्ति, सैषाबहिः प्राणनिया चतुर्थी । तदित्यं सर्वत्रैव क्रियायां सचा न स्वीया, किन्तु परसत्तयैव सा सत्तावती सर्वत्र दृष्टा । तस्माद्यदियमनाद्यनन्ता, जग- दुत्पत्तिस्थितिसंहतिलक्षणा विश्वव्यापिनी काचिदेका धारा स्रोतोरूपामहामायाशब्देनाख्यातामहाक्रिया- नुभूयते । साप्यवश्यं परसत्तयैव सत्तावतीभवेदित्यवधारयामः । यत्सत्तया तु सा सत्तावती स एवैकः सजातीयविजातयीस्वगतभेदशून्यः कश्चिदर्थः सद्र पत्वात्सत्य इत्युच्यते । श्रथ तत्सत्ताकृतसत्ताका- सावयवा नानारूपा महाक्रिया-तथा तदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृहीताश्च सर्वे विकारार्था मिथ्या इत्युच्यन्ते । मेथतिः सङ्गमनार्थः । सङ्गमश्च परप्राणे स्वप्राणसमन्वयादेकात्मतापत्तिः । मिथु- मिथोमिथुनादिषु तथा प्रतिपत्तेः । तथा च मिथ्येति श्रुत्वा नास्तीत्यर्थो नावसेयः किन्तु परसत्ताकृत- सत्ताकोऽर्थः सोऽस्तीति तदर्थः। सत्तासम्बन्धेन हि त्रैविध्यमेव संभवति यदिहावियुक्तिसत्ताकं कश्चित स्वसत्तावत्त्वे निमित्ततया परसर्ता लेशतोऽपि नापेक्षते तन्नित्यसत्ताकं स्वतः सत्तामित्युच्यते । तदेकम् ॥१॥ यत्तु कदाचित्सत्ताक किञ्चित् स्वसत्तावत्त्वे निमित्ततया परमत्तामपेक्षते । प्राग- सदपि सत्तावति समवेत्य कस्मैचित् कालाय तत्सत्त्तया सत्तावद्भूत्वा पुनस्तां सतत्तां परित्यज्यास । दिवावतिष्ठते । तदनित्यसत्ताक परतः सत्तमित्युध्यते । तद् द्वितीयम् ॥२॥ अथयदस्पृष्टमत्ताक न प्रागासीत्, नास्ति, न वा कदाचिद् भविष्यतीत्येवंविधमपदार्थ ब-यापुत्रायमाणं तक्यंते, तदगृहीतसत्ताकमसत्तमित्युच्यते तत् तृतीयम् ॥ ३॥ नत्रैतत् तृतीयं ख्वपुष्पायमाणं जगद्र,पं न भवतीत्यतस्तदुपेक्ष्यते । न च तदुपलक्षणात्र किञ्चिद्विचार्यते । तस्यावस्तुतया शास्त्रोऽनधिकृतत्वात् । अतस्तस्य परित्यागाद् द्रविष्यमवशिष्यते । तेन यदिदं जगपणाच भासते तत्मर्व द्वधा विभक्तमेव प्रतिपद्यते । स्वतः सत्तं परत: सत्ता तत्रेतदायमेव सत्यत्वेन परं तु मिथ्यात्वेन व्यपदिशाम । च शतपथे श्रूयते "द्वयं वा इदं न तृतीयमस्ति-सत्यं चैवानृतं च । सत्य संहिता वै देवाः- अनृतसंहिता मनुष्याः इति " अत्र न तृतीयमस्तीत्यनेन तृतीयस्यैव सर्वथा सत्तासम्बन्धाभावः प्रदर्शितः । द्वयोस्तु तहतिरिक्तयोः सत्तासम्बन्धोऽस्त्येवेति च व्याख्यात प्रायं भवति । तत्रैतयोरुभ- योरपि सत्तासम्बन्धेऽपि तस्याः सत्तामा एकत्वाद् यत्रैषा सत्ता मुख्या तत् सत्यम् । यत्र तु सा सत्तो- तथा ·के. वेदधर्मव्याख्यानम् ॐ पसंक्रान्ता मौणी सा मिथ्या इति विवेको द्रष्टव्यः । बदिदं जगद्र पेणचभासते तत्सर्व द्वधा विभक्त मेव प्रतिपद्यते । यत्सत्यं सा ज्ञानशक्तिः, या मिथ्यासा क्रिय शक्तिः । ज्ञानशक्ती सत्ता मुख्या क्रियाशक्ती तूपसंक्रान्ता । अवयवशः क्रियाशक्तिधाराविनिवृत्तावपि ज्ञानशक्त्यनुवर्वनात् । तस्माज्ञान- शक्तिरस्त्येव न नास्ति, क्रियाशक्तिस्तु स्वतोनास्ति परसत्तया वस्त्येवेदं सर्वम् । इतोत्थं द्वविध्यं विरुद्ध- सप्यविद्धम् । अतएव ज्ञानशक्ति सम्बन्धेन श्र यते कठवल्ल्याम्- - नैव वाचा न मनसा प्राप्तु' शक्यो न चतुषा। अस्तीति त्रुबतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥१॥ अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्वभावेन चोभयोः । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तस्वभाव: प्रसीदति ॥ ॥ इति । क्रियाशक्ति सम्बन्धेन च स्मयते देवीगीतायाम् - न सती सा ना सती सा नोभयात्मा विरोधतः । एतद्विलक्षणा काचिद्वस्तुभूतास्ति सर्वदा ॥ १॥ इति । सौरपुराखे च-- नासद्रूपा ने सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका। सदसयामनिर्वाच्या मिथ्याभूता सनातनी ॥ मुख्य सत्तानुवर्तनादेषा न सती किन्त्वसती । यद्येषा सती स्यातहि देवदत्तस्य पूर्व पुरुषपरम्परा नित्यमैकरूप्मेणाप्रलयमनुषतेत, सर्वदा घेदानीमपि रामकृष्ण पूर्ववदाचरितमनुतिष्ठन्ता- वनुभूयेयाताम् , गृहवननदीपर्वतादयोऽप्यक्षया ऐकरूप्येणोपलभ्येरन् । तस्मादनादिधारावयवभूना महाक्रियाजुद्रक्षुद्रतरक्षुद्रतमादिक्रियाः क्रमेणानुवर्तमानाविपरिवर्तमानाश्च सर्व शासत्य इति निःसंदि- ग्धम् । श्रथ परसतानुवर्तनादेषा सर्वत्रोपलब्धो हदप्रत्ययसिद्धा मा सती किन्तु सती। यद्यपी सती न स्यात्तत्तर्हि प्रतिक्षणे प्रत्यवयवं क्षयानुवृत्तावप्येकाऽनाधनम्ता महास्त्रोतोलक्षणा जगदुत्पत्तिसंहृति- जवणैर्भागः : कृतावयत्रा प्रतिक्षणविलक्षण महाक्रिया भवतीति न प्रदीयेत, तस्मात्सती सेत्यवगच्छामः ।

·६. * वेदधर्मव्याख्यानम् * hti अथ क्षोभस्वभावाभावलक्षणत्वेऽपि भावस्य परतोऽनुवर्तनादभावस्य चावस्तुत्वाद्वस्तुभूना सैषा माया न त्वेव सदसती । तस्मान्मुख्यसत्तासापेक्षमसती, परसत्तासापेक्षं सती, तदुभयथा प्रतिपत्तेः सदसती सा क्रियाशक्तिरिति व्यवहारष्टिः । परमार्थदृष्ट्या वस्तिनास्तिलक्षण सा क्रियाशक्तिरसतीपर्यस्यति । अस्तिलक्षणा तु ज्ञानशक्तिः सतीत्येवावसीयते तदित्य द्विविधं तत्त्वं सञ्चासच्चेतिसंसिद्धम् । सदर्थे च नित्यमनुवर्तमानां सत्तामसदर्थो गृहीत्वा-गृहीत्वा स्वरूपंधत्ते । हित्वा हित्वा च स्वरूपाच्च्यवते इति हि लोकस्थितिः । तत्र चेयं सत्ता यत्र नित्यमनुवर्तते तस्यसदर्थस्य तथा यत्रेयं सत्ता कद्यचि- दुपसंक्रान्ता तस्या सदर्थस्य सत्तातिरेकेण कीदृश रूपमिति तु सर्वथा निर्वक्तुमशक्यमेव अवाङ्मन- सगोचरत्वात् । स्वतः सत्ताक वास्यात् परतः सत्ताक का सर्वथापि तु सत्तावदेव हि किञ्चित् प्रमीयने- लोके । न त्वगृहीतसत्ताकम् । ततः सताया एव हि यावदर्थज्ञाने सारभूतत्वात् तस्याश्चप्रत्यर्थमेक- त्वादेकमवेदं सर्वे द्वविध्येन विभाव्यते। सच्चासच्चेति सर्वमपीदं प्रत्यर्थ द्विविधं सद्र पं वा सद्र पंच यावदत्र ज्ञानशक्तिभागस्तत् सद्र पं सच्चिदानन्दलक्षणम् । यावच्च क्रियाशक्तिभागस्तावदसद् पं नामरूपलक्षणम् । सदिति ब्रह्म त्युच्यते । असदिति मायेत्याख्यायते । उभयोरपि द्वद्व रूपे निर्वचनीयं चानिर्वचनीयं च । यदनिर्वचनीयं परं रूपं तदिह व्याख्याने परित्यज्यते । अपरं तु रूपं सत्ताविशिष्टम् । तत्सम्ब- न्धादेव प्रतिपद्यमानम्- तत्र यदिदं किञ्चिद दृश्यते तत्सर्व स्त्रीपुंसयोरिव तयोरेव सदसतो. संयोगेन तत्त- दंशाम्यां मिथुनीभूताभ्यामेकैकं संजातम् । तस्म सबैमेवेदं जगत् सहसत्समुच्चयरूपं द्रष्टव्यम्। सती हि झान शक्तिः स्वोत्पन्नाया क्रियायां सताप्रसङ्ग नोपकरोति, तेना सत्यपि क्रिया सती प्रति- पद्यते। यथा चैवं ज्ञानशक्तिः क्रियायां सत्ताप्रसङ्गेनोपकरोति तथा चिति प्रसङ्गन प्रेमप्रसङ्गन चाप द्रष्टव्यम् , अतः एवेदं सर्व चे ते अन्यदन्यस्य प्रतिभाति, तथा अन्यदन्यानुगतं भवति न त्वन्यदन्येनोद्विजते, भिन्नास्वपि क्रियासु धारावाहिकतासन्तानेनैकत्वबुद्धिरनेकास्वनुवर्तते- अत एवैषा ज्ञानशक्तिः सचिदानन्दलक्षणे त्यस्यायते-इत्येवमादिकं सूक्ष्मेक्षिकयावधारणीयम् । एवमेव पुनरसत्यपि क्रियाशक्तिरवस्थाप्रसङ्गन ज्ञानशक्तावुपकरोति, तेनैकापिज्ञानशक्तिर- वस्था भेदान्नानेव, प्रतिपद्यते। ततश्चैकमेवेदं सव नानेव कृत्वा प्रतिभाति, अत एवैतयोर्ज्ञान- शक्ति क्रिया शक्त्योः परस्परमुपकार्योपकारकभावमप्यनुपश्यन्ति । किन्तु न क्रियाशक्तिनिशक्तिळ्यभि- चारेण स्वरूप शक्नोति प्रहीतुमतस्तदुभयंतादात्म्यादेक' एवार्थः प्रतिपद्यते, न तयोविवेक साधारणबुद्ध्य शक्य इत्य यदेतत्। - ----

·* वेदधर्मव्याख्यानम् के
-
अत एवात्र भावुकानां महर्षिणां त्रीणि दर्शनानि भवन्ति । क्रिया शक्तिरेवास्तीत्येक
दर्शनम् , क्रियाशक्ति विशिष्टज्ञानशाकरस्तोति द्वितीयम, ज्ञानशक्तिरेवास्तीति तृतीयम् ! तथा हि एके
तावत्पश्यन्ति, क्रिया शक्तिरेवैकं तत्त्वम् , न ततोऽतिरिच्यते ज्ञानशक्तिर्नाम कश्चिदर्थः। सताचैत-
न्यादिकमेव हि ज्ञानशक्त लक्षणमिष्यते - तदपि न क्रियात्वाद् व्यावर्तते जायते, अास्त, वधते,
विपरिणमते, अपक्षीयते, नश्यतीत्येवमेतेषु षट्सु भावविकारेऽवस्त्यादेरन्तर्भावात् । द्विविधा वा
वस्तुनोऽवस्था स्यादस्ति, स्याद्गच्छतीति । तत्र यथा गच्छत्यवस्थाक्रियात्तथास्त्यवस्थापि क्रिया
भवितुमई त। तस्माद्यदस्ति यद्वा भवति तच्चेष्टते यत्प्रतिभाति यद्वाचेतते तच्चेष्टते, अथ यन्मोदते
यद्वा प्रोणाति तदपि चेष्टते । तत्को नामातिरिक्तो भावो ज्ञान शकरतिरिच्याभ्युपगमे प्रमाणं
स्यात् । तस्मान्नास्ति क्रियाशक्त्यतिरिक्त किञ्चित् ।
।
यतु क्रिया नाश्रयमन्तरेण स्वरूपं शक्नोति प्रहीतुमित्यतिरिक्तः कश्चिदर्थः क्रिया विजा-
तीयः प्रकल्प्यते-इति कश्चिद्वदति, तदपि नारकल्पते-क्रियाया एव क्रियाश्रयत्वसंभवात् । चतुर्की
हि क्रियाप्रतिपत्तिई श्यते-अवयवमात्रनिष्ठा-यथा
कुत्ताल चक्रादाववयत्राश्चलन्ति
समुदायस्तु
कूटस्थः-इत्येका (१) । समुदायमात्रनिष्ठा-यथा शिरसा नीयमाने चक्र समुदायश्चलति-अवयवास्तु
तटस्था इति द्वितीया (२)। यावदवयवक्रियासमुचितसमुदायक्रिया-यथा हस्तेन भूमौसंचाल्य नीय-
माने चक्रे ऽवयवाश्चलन्ति समुदायोऽपीति तृतीया ( ३)। अथ यत्किश्विदवयवक्रियासमुचितसमुदाय-
क्रिया-यथा हया कृष्टरथेसमुदायश्चलति, चक्रावयवावच्छेदेनावयक्रियानुवर्तते-तदितरावयवावच्छेदेन
तु नास्तीति चतुर्थी (४) । तत्र तृतीयां चतुर्थी च सामुदायिकी क्रियामाश्रित्यावयत्रक्रिया स्वरूप
दधत इति शक्यतेक्रियायाः क्रियाश्रयत्व समर्थयितुम् । अथवान्यथैतद् द्रष्टव्यम् । यथाहि पार्थिवः
पदार्थो द्विविधोभवति-अवयवात्मा, समुदायात्मा च । अवयवाः परमारवादयो वस्तुगुणाः, तेषां
गुणानां कूट एव समुदायात्मकं द्रव्यं भवति । तत्र समुदाये ते गुणात्रियन्ते, तैरेव च गुणैरसौ
समुदायो प्रियते, तव्यतिरेके समुदायस्वरूपहानात् । तस्मात्तेऽवयवा धर्मस्तदाश्रयश्च समुदायो धर्मीति
प्रतिपद्यते । एवमेव क्षणिकक्रियाकूटतया महाक्रिया भवति समुदायरूपा सन्तानशब्दवाच्या । तथा
च-फूत्काराधनेकक्रियाघटिता काचिदेका पाकक्रिया, पुनः पुनः पादविन्यासैः कृतावयवा चैका
प्रामगमनक्रिया, एव मन्यान्या च । तत्रैतां महाक्रियामाश्रित्य क्षणिकक्रिया अवयवभूता धर्मतयानु-
भूयन्ते समुदायो हि नावयवेभ्योऽतिरिच्यते , तस्मादनेकक्षणिकक्रियासमुदायोऽपिक्रियैवेति सिद्ध
क्रियाश्रयत्वं क्रियाया एव । ततो नापेक्ष्यते क्रियायिजातीयः कश्चिदर्थः । तदित्थं कृतैषा पूर्वकोटि-
व्यवस्थापकत्वात् पूर्वमीमांसा ॥१॥

·ॐ वेदधर्मव्याख्यानम् * - अथान्ये पश्यन्ति । न केवलं क्रियाशक्तिरेवास्तीति शक्यते स्त्रीकर्तुम् तस्या जडत्वात् , लोके च जडचेतनद्वविध्येन परस्पर विलक्षण तानुवृत्तिदर्शनात् । किञ्च-इयं हि क्षोभलक्षणा क्रिया सत्वरजस्तमः शब्देस्त्रैविध्येनाख्याता प्रकृतिर्भवति, स च स्वभावः । यदिनान्यः कश्चित् स्यात् कस्यायं स्वभावो वक्तव्यः । तस्मादस्ति कश्चित्पुरुषो यस्येयं प्रकृतिः । अथ ब्रूयात्-अनेककर्मा प्रकृति- शब्दः, स नेह स्वभावार्थः किन्तू पादानत्वमभिधत्त । विश्वेषां चैषां कार्यजातानामिदमुपादानम् , तस्मात्प्रकृतिरिति । स प्रतिवक्तव्यः-नेदमित्थमनैकार्थ्यम् , स्वभाव एव हि मूलं कारणं सर्वत्र, सर्वो हि स्वभावमनुरुन्धे, स्वभावेनैव हि किञ्चिदितरवैलक्षण्येन प्रतीयते, यदत्र भोगाय कार्यजातं संनिधत्तं स्वभावमेव तत्रकारणं पश्यामः । तस्मात्स्वभावः प्रकृतिः, स कस्यायं स्वभावः स्याद्यदि पुरुषो न स्यात् । अविविक्तवार्य पुरुषः स्वप्रकृत्या । तस्मादग्नि, वायुर्वा आपो वा प्रत्येक प्रक- तिश्च पुरुषश्च, प्रकृत्या किञ्चिजायते यज्जायते तदात्मनि सनिधत्ते । अनेनात्मना कृतमिति, अयमेव प्रकृतिकृतः फलभोगः पुरुषस्य । यदि ह्वयं ज्ञानशक्तिरूप: पुरुषो न स्यात्तत्तर्हि क्रियाशक्तिरूपाया- स्तस्याः प्रकृतेः क्षणायाप्यवस्थानं नोपलभ्येत, आश्रयाभावान्निरालम्बनमस्याः स्वरूपाध्यनासंभवात् । क्रियाशक्तिः खलूत्पन्नविनष्टक्रमरूपा स्वीक्रियते, तस्मात्सा नाश्रयमन्तरेण स्वरूपं शक्नोति ग्रहीतुम् , अतः सृष्ट्यादिसृष्ट्यन्तक्रियाकलापस्य लहरीरूपस्य जलवत् कश्चिदाश्रयः क्रियातिरिक्तत्वाद्धृ वा- स्मकः स्वीकर्तव्यो भवति, तस्यैव ज्ञानशक्तिरिति नामकरणं द्रष्टव्यम् । तस्य च क्रियातिरिक्तत्वादेव न तत्र काल सम्बन्धो भवति, क्रिया सम्बन्धेनैव काल स्वरूपाधानात् । तस्मादस्य ज्ञानस्य नित्यत्वम् । जले लहरीवत् तत्रैव कूटस्थे विज्ञानघनेऽनन्ताः क्रियाशक्तयोऽनवरतं यदुत्पद्यन्ते विलियन्ते च, तदेतत्सर्वं जगदित्युच्यते । तत्र यद्यपि क्रियाशक्तिव्यतिरिक्तं न किञ्चिदिहानुभूयत 'इति सत्यम् , तथापि क्रियाशक्तेरव्यक्तादित्वादव्यक्तनिधनत्वाचासत्त्वेन संपतिनाया व्यक्तिकालेऽपि " नासतो विधते भावेनाभावो विद्यते सतः' इति न्य येन सत्वं नाभ्युपगन्तु विचारपाप्तं भवति । दृश्यते तु धारावाहिकोत्पत्तिविनाश प्रभवत्त्वादनेकास्वपि क्रियास्वेकत्वबुद्धिप्रयोजिका काचित्सत्ता तत्रानुवर्तत इति, यत्रास्तीतिबुद्धिस्तत्रैवचेष्टत इति बुद्ध प्रतिपन्नत्वात् । तथा चेयं सत्तावश्यमेता असतीः क्रिया, अनपेक्ष्य स्वरूपं धत्तै-इति विस्रब्धं प्रतीयते । तदित्थं प्रत्यर्थ द्वैविध्यं भावम्य द्रष्टव्यम् यदपेक्ष्य तत्रास्तीतिबुद्धिस्तत्सत् यदपेक्ष्य च विपरिणमत इति बुद्धिस्तदसत् । सती ज्ञानशक्ति, ..असती क्रिया- शक्तिः सति हि नित्ये ज्ञान, शक्त्याख्ये स्वानये क्रिया पश्चादुत्पद्यत इति संभवति, नत्वसत्या क्रियायां यश्चार मदुत्पद्यत इति किञ्चिद्दुक सभवति । तथा च श्रुतिः ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * 8 MARRERE summatoransthmastaman " सदेव सौम्येदमन आसीदेकमेवाद्वितीयम् । तद्धक आहु, असदेवेदमप्र आसी देकमेवाद्वितीयम्-तस्मादसतः सञ्जायते । कुतस्तु खनु सौम्यैवं स्यादिति होवाच कथमसतः सज्जायतेती, सत्त्वेव सौम्येदमय आसीदेकमेवाद्वितीयम्” इति । यत्तूकम्-महती क्रियैव क्षुद्रक्रियाणा- माश्रयो भविष्यतीति तत्तुच्छम् । त्रिक्षण मात्रावस्थायिन्याः क्रियायाः क्रियान्तरग्रहणाय समयालाभात्, एकस्मिन् क्षणे गृहीतस्वरूपायास्तस्या यस्मिन् क्षणे क्रियान्तरग्रहणाय प्रयत्न नाभस्तस्मिन्नवक्षणे स्वरूप व्यापत्तिरिति न शक्नोति सा क्रियान्तरं विधारयितु प्रयत्नग्रहणाय। यत्तु क्रियाया महत्त्वं क्षुद्रत्वं वाख्यातं तदपि भ्रान्तम् , क्रियामात्रस्य त्रिक्षणमात्रावस्थानात् क्षुद्रत्वमहत्त्व विशेषालाभात् । आश्रयक्षुद्रत्वमहत्वप्रतिपत्तिमूला तु क्रिया क्षुद्रत्वमहत्वभ्रान्तिरूपपद्यते । स यद्याश्रयः पुरुषो नाभ्युपगम्येत, तत्राहि क्षणायापि सा क्रिया स्वरूपं नैवाधातुं शक्नुयादिति सूक्ष्मेक्षिकाया समुत्प्रेक्षि- सब्यं समीक्षादक्षः। तस्मादस्येव, ज्ञानशक्त्यपर नामक पुरुषाश्रितर सा क्रियाशक्त्यपरनामिका प्रकृतिः । मेये पूर्वोत्तरकोटिद्वयसमुचायकत्यामध्यमीमांसा ।। २ । तदुक्त- ज्ञाननिष्ठी वदन्त्येके मोतशास्त्रविदो जनाः। कर्मनिष्ठो पदन्त्यन्ये यतयः सूक्ष्मदर्शितः ॥१॥ प्रहायोभयमप्येतज् शानं कर्म च केवलम् । तृतीयेय समाख्याता निष्ठा पश्चशिखेनमे ॥ २ ॥ तैनाहं सांख्यमुख्येन स्वदृष्टार्थेन तस्वतः। भावितत्रिविध मोचे न च राज्याद्विचालितः ॥ ३ ॥ (श्रीजनकराजोक्तिः मोक्षधर्मे अ० ३२० श्लो ३६ । ४७ 1 २७}) स अन्ये तु पश्यन्ति । ज्ञानशक्तिरेकापि वह्वभवत् । सा त्रेधाभूत-निर्विकल्पक माने, सविकल्पक ज्ञान, मिथ्याशानं च । पाश्चममृतम् ब्रतत्त्वम् । द्वितीय विद्यातत्वं कायंत्र स पुरुषः। तदेवेदं जगत् । तृतीवमविद्यतित्वमवस्तु । श्री कृतीयं च युक्त जगतः कारणम् । श्रयुक्त' तु प्रत्यकमकारणम् । बाब वतीययुक्तावस्यैव सा विद्या । तदिदं जगत् । सा प्रकृतिः । प्रकृतिरेवेदं सर्वमं । विधवेई ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * Paharana सर्वम् तद्विभागे तु अविद्य वेदं सर्वम् । ब्रह्म वेदं सर्वम् । अविद्यया मृत्यु तीवा विद्ययाऽमृतम- श्रुते । क्वचित्वविद्याया' प्रकृतित्वं विद्यायाः पुरुषत्वमाह अविद्यामाहुरव्यक्त सर्गप्रलयधर्मिणम् । सर्गप्रलयनिमुक्त विद्या पञ्चविशकम् । मोक्षधर्मे) यतः प्रधानपुरुषो मत तच्चराचरम् । कारण सकलस्यास्य स दो विष्णुः प्रसीदतु । ( उपनिषन्छ तिः), अयमाद्य । ज्ञानमेव परं ब्रह्म ज्ञानं बन्धाय चेष्यते । ज्ञानात्मकमिदं विश्च न ज्ञानाद विद्यते परम् ।। विद्याविद्यति मैत्रेय : ज्ञानमेवावधारय । (विष्णु पु० २ अं०६०४१-४६ श्लो०) भौतिकी भावना पूर्वे, सांख्येत्वक्षरभावना !! तृतीये चरन्तिमा प्रोक्का भावना पारमेश्वरी ॥१॥ (कोर्म अ०२ श्लो०८६) ज्ञानशक्तिरेवेद सर्व यदिह दृश्यते किञ्चित् । तथा हि आश्रयरूपाया ज्ञानशक्त कस्याः सद्र पतया व्यःस्थापिनत्वात् तत्रोत्पन्नविनष्टानां सर्वास मेवतासामस्तीनां बियाणां स्वाभ यानतिरिक्तत्वं फलति, लहरीकलापस्य जलरूपत्ववत्स्वाश्रयसमुत्पन्नायास्तस्याः स्वाश्रय एव विलय- नादन्ततरतस्या अपि स्वाश्रयात्मकत्वमेवाक्सीयते । तस्मादिह क्रियाशक्तिः क्रियाशक्तिरिति कृत्वा सर्वत्र दृश्यते तदिह मायया क्रिया शक्त्या ज्ञानशक्तिरेवैका तत्र तत्रान्यथान्यथा प्रतिभासत इत्यभ्यु- पेयं भवति । तत्र किमिदं ज्ञानशक्तिस्वरूपमस्तीति चेत्रोच्यते । सचिचानन्दश्चेति । इदं सत् , इयं चित् , अयमानन्द', इमास्तिस्त्रः शाखा यस्मादेकस्मान्मूला प्रतिस्फुरिता भवन्ति तन्मूल जानशकिरिति. व्यदिशामः मैतस्या मानशाकरत्यर्थ चिन्त्यमानाया अपि सत्वचैतन्यानन्दव्यतिरिक्त किश्चिद यं प्रतिपद्यामहे ।, यमतिपद्यामहे सत्यादिरूपं तदपि स्वप्रकृतेः क्रियाशक्त': स्वेन यः सम्बन्धः स एल क्रियासापेको भावो मानशक्तिस्वरूपतया प्रकरुप्यते, एवं रूपेणैव हि ज्ञानशक्तिः क्रियापक्रोति । यदि बान शाकिन स्यातसहि कियासतो प्रतीयमान सत्यं चैतन्यमानन्दश्च नानुवर्तेत । न च क्रियाशक्त रेव ते .धर्मा, अभ्युपगम्यन्तामिति वाच्यम् , विरोधात् । विरुद्धयो- - ·* वेदधर्मव्याख्यानम * प्रकृन्योः कदाचिदधिकरणाभेदेऽपि स्वरूगभेदासम्भवात् । क्षे भरूपा क्षे भरूपा हि क्रिया प्रतिक्षणविलक्षण उत्पन्न विनष्ठात्मा नोत्पद्य क्षणायापि स्ती भवितुमर्हति, संञ्चार्थः क्षणायाप्यसन भवितु नार्हति । क्रिया तु पूर्व नास्ति-अथ अस्ति-पुनर्नास्ति-इत्येव त्रिभावा । तत्र यत्रायसो-नास्ति तत्रापि कश्चिदर्थोऽस्तीति कृत्वा प्रतीयते । यत्रासौ क्रिया दृष्या चाटा च -सोयमसल्लक्षणायाः क्रिया- शक्त रतिरिच्य सल्लक्षणः स्वीक्रियते । ये स्वसल्लक्षणादर्थात् सल्लक्षणातिरेकेऽपि न सल्लक्षणादर्था- दतिरिक्तोऽयमसल्लणोऽर्थ इति पश्यन्ति तेषां मते नास्ति द्वैधम् । एक एवार्थोऽयं क्रियाशक्ति- रेवोच्यतां ज्ञानशक्तिरेव वेत्यन्यदेनत् । व्यवहारतस्तु विरोधं पश्याम इति द्वतं मन्यामहे धर्मश्च धर्मी चेति । धर्मः क्रियाशक्ति:-धर्मी ज्ञानशक्तिः । । अत एवास्याः क्रियाशक्त व्यवहारकाले स्वाश्रयभेद' काल्पनिक-परमार्थभावनाकाले तु स्वाश्याभेदो वास्तविकः, तथा चान्नतः सर्व खलिदं ज्ञानशक्तिरेवेति निःसन्दिग्धं सिध्यति । ५५ मेार्याणां धर्मस्याश्रयो वेदः "वेदाधर्मो हि निबेभौ" । तस्य व्यावहारिके स्वाश्रयभेदेऽपि परमार्थतो वेदादभिन्नो धर्म इति निःसन्दिग्धं द्रष्टव्यम् । तत्र तस्याः क्रियाशक्त वैचित्र्यादनेक- रूपत्वाद् यत्र क्रियाविशेष ज्ञानशक्तिस्वरूपं किञ्चिदुद्भूतं , प्रतिभासते सा सत्त्वप्रधाना क्रिया- शक्तिरित्युच्यते, वत्र तु सर्वथैव ज्ञानशक्तस्वरूपं तिरोभूतं तत्रैषा तमःप्रधाना क्रिया शक्तिरित्येवं क्रियाशक्तिविशेषाणां द्वविध्यादिदं सर्व जादपि द्वधा भिद्यते, चेतनो अडश्चेति । अत्रेदं जिज्ञास्यते मत्त्वप्रधानायां क्रियायां ज्ञानशक्तिस्वरूपं प्रतिभासते ततश्चेतनो भवतीति यदुच्यते तनावकल्पते । प्रतिक्षणविलक्षणप्रसरेषु नानाजातीयेषु प्राकृतिकवर्थेषु स्वेत- रपदार्थप्रकाशप्रधानाया मनोवृत्तेः सर्वेतरक्रियावलक्षण्येनाभ्युपगन्तव्यतया तावतै वेष्टसिद्धौ सत्र सत्वे ज्ञानशक्तिस्वरूपावभासस्वीकारस्य नैष्फल्यात् । इतरपदार्थप्रकाशनामिका ' मनोवृत्त क्रयानतिरिक्ततया तदतिरिक्तस्य ज्ञानशक्तिस्वरूपस्य कस्यचिदिदानी यावदसिद्धी श्व- यावदसिद्ध श्वः तत्रोंच्यते । 'यं हि प्रतिप्रसवप्रधाना जगन्निाहिका क्रिया रस.शब्देनाख्यायतें सा चे संवरप्रतिसंचरस्वा- भाव्याद् द्विविधा । संचरः प्रवृत्तिलक्षण प्रवृत्तिः, प्रतिसवारत निवृत्तिलक्षणा प्रवृत्तिः । तत्र प्रवृत्तिलक्षणा प्रवृत्तिद्वैधा-इतरया समबल या प्रवृत्त्या बाधिता चाबाधिता च । बाधिता हि स्तम्भलक्षणा सत्या अपि प्रवृत्तेरावरणात्तमःशब्देनाख्यायते-यथोभयतः समबलाकृष्टायां रश्मो सत्यावपि प्रवृती नोपलक्ष्यते । अवाधिता तु रजःशब्देनैव ।' अनयोरुभयोरप्यवस्थयोनि.

·५२ * वेदधर्मव्याख्यानम् JALAnandHEM ज्ञानस्य सत्यस्य शक्तिस्वरूपं नावभासते विरोधात् । विशुद्ध सत्त्वं हि क्रियाविजातीयस्य मत्पदप्रसिद्धस्य स्वं रूपम् , तद्विरुद्धः क्षोभस्तूत्पन्नविनष्टक्रमरूपायाः क्रियाया असत्पदप्रसिद्धायाः स्वं रूपम् । अंशतोऽपिक्षोभेऽनुवर्तमाने विशुद्ध सत्त्वं नास्ति । अथापि यदि निवृत्तिलक्षणा प्रवृत्तिर्भवति तत्र मलिनं सत्त्वमवभासते । यथोत्कटप्रकाशमलिनप्रकाशयोः शीघ्रातिशीघ्रतेजोगतो शनैश्चरवाय्वादिगतौ च तारतम्यम् , तथेहापि द्रष्टव्यम् । तदित्थं ज्ञानशक्तेःपुरुषपदप्रसिद्धा- यामि विधा स्वभावापरपर्याया प्रकृतिः सिद्धा । सत्त्वलक्षणा च शोभलक्षणा च तमोलक्षणा चेति, त्रिविधापि क्षोभलक्षणत्वाविशेषादेकाविधैव वा । ऊर्ध्वं सत्चविशालस्तमोविशालस्तु मूलतः सर्गः । मध्ये रजोविशालो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तः ॥ १॥ (सां-का-) अथ रजोविशालेऽपि तस्या ज्ञानशक्तेस्तमोलक्षणप्रकृतिप्राधान्ये धातवस्तथा क्षोमलक्षण- प्रकृतिप्राधान्ये मूलानि, अथ सत्त्वलक्षणप्रकृतिप्राधान्ये जीवा इति भूतत्रैविध्यम् । तत्रापि रज- स्तमसोः प्रवृत्तिलक्षणत्त्वविशेषाज्ञानावरणरूपत्वाच्च तमस्त्वमतस्तत्प्रधाना ज्ञानशक्तिर्जरूपेण मलिन- मत्त्वपधाना तु सा चेतनरूपेण प्रतिपद्यत इति सुष्ठूत सत्त्वप्रधानायां क्रियायां ज्ञानशक्तिस्वरूप प्रतिभामते ततश्चेतनो भवतीति । एवमेव यत्र तमः प्रधानागं क्रियायां ज्ञानशक्तिस्वरूपं तिरो. हितमिवैवानुभूयते तत्र जडत्वव्यवहारः । ज्ञानशक्तिस्वरुपं ज्ञानेन्द्रियसत्त्वे प्रतिभासते तदभावे तु तिरोहितं भवति- अत एवाहुराचार्याः- सेन्द्रियं चेतनं द्रव्यं निरिन्द्रियसचेतनम् इति । तस्माज- डेषु ज्ञानशक्तेरनुभूतत्वेऽपि न त्वेव ज्ञानशक्तिर्नास्तीति मन्तव्यम् , तत्रैव तदन्तर्गतसोमस्य मनो- वृत्तरूपया क्रियया विपरिणतावस्थत्वे ज्ञानशक्तेः पुनरुद्भूतत्वदर्शनात् । एतदभिप्रायेणैव "शृणोत "स्वधिते मै हिंसीः” इत्येवमादिभिश्चेतनोपयुक्तवाक्यनिराशङ्क. जडेषु व्यवहरन्तो श्यन्ते महर्षयः । यथा हि- रे पाद ! न ब्रजसि किं भगवत्प्रदेश रे हस्त ! न स्पृशसि किं भगवत्प्रपन्नम् । रे नेत्र ! पश्यसि न कि भगवद्विभूति रे चित्त न स्मरसि कि भगवद्गुणौषम् ।। १ ।। " प्रावाण शृण्वन्त्वापः" ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * १३ इत्यादिभिर्वाक्यैः पादाद्यवच्छेदेन कार्यकारिणी आत्मशक्तिरनुरुध्य तत्तत्सर्वशक्तिमानयं देहात्मैवानुरोध्येत न पादादयस्तेषां जडत्वस्य प्रसिद्धत्वात् , एवमेव शृणोत प्रावाणः-स्वधिते मैनं हिंसीरित्यादिभिर्वाक्य वाद्यवच्छेदेन कार्यकारिणीश्चिच्छक्तीरनुरुध्य तत्तत्सर्वशक्तिमानयं विश्वात्मैवानु- रोध्यत इति सुव्यक्तम् । तस्माद् यथेदानीं संप्रतिपन्नेऽपि प्रतिदेहमात्मैक्ये रे पाद रे हस्तेत्या- दयो भेदव्यवहारा व्यवह प्रवृत्तिवैचित्र्यादुपपद्यन्ते, एवमेवैते शृणोत प्रावाण इत्यादयो व्यवहारा अपीति नैतावता नानेश्वरवादः प्राचामार्याणां व्यवहारलभ्यः । यत्तु पूर्वकाले ऋषीणां ज्ञानदौर्बल्यादग्निवायुसूर्यपर्जन्येन्द्रादिजडप्रकृत्युपासना प्रवृत्ता, पश्चाद्भावयतां क्रमेण ज्ञानवृद्धावै कात्म्यबुद्धिः संजाता इत्युपनिषद्भागः पश्चाग्निर्मित इत्याहुम्तदिदं संपूर्णवेदमर्मदर्शिनामाद्योपान्त्यवेदचिन्तानिष्णातानामार्यविदुषां न विचारसहम् । संहिताभागेऽपि- 'पुरुष एवेदं सर्व यद्भूतं यच्च भाव्यम्' 'तमेकं सन्तंबहुधावदन्ति' इत्येवेमादिभिरनेकात्मत्वेन प्रतिपन्नानामेषामर्थानाम कात्म्यप्रतिपादनात् । उपनिषद्भागेऽपि तेजोऽबन्नादिप्राकृतिकपदार्थानामनेकात्मतया देवत्वेनाख्यानात् । तस्मान्न यमग्निवाय्वादिजडोपसना ज्ञान- दौर्बल्यात् , अपि तु ज्ञानप्राबल्यात् सर्वत्रैव चिच्छिक्तसमन्वयमीक्षमाणानां चिद्घनोपासनेत्र पूर्वमे- कदेश वच्छेदेन पश्चाद्विशिष्टावच्छेदेन प्रवृत्तति पश्यामः । सर्वेषामेव मन्त्रभागानां चैकस्मिन्नवार्थे धर्मरूपे सामान्यविशेषाभ्यां व्याचिख्यासिते तात्पर्यावसायात् । अथ चेतनेऽपीयं क्रियाशक्तिद्वैधा-ज्ञानस्वरूपनेदिष्ठसंबन्धा ज्ञानेन्द्रियप्रवर्तिनी, तव्या- पारफलं ज्ञानम् । ज्ञानस्वरूपदविष्ठसंबन्वा च कर्मेन्द्रियप्रतिनी, तद्व्यापारफलं क्रिया । श्रोत्रत्वक्चर्जिह्वाघ्राणानि ज्ञानेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादोपस्थपायवः कर्मेन्द्रियाणि । एतेषा- मुभयेषामधिष्ठातृदेवतापि दुधा-मनः प्राणश्च । प्राणसहकृतमनोऽधिष्ठितानि जानेन्द्रियाणि प्राणाश्च । मन सहकृतप्राणाधिष्ठितानि कर्मेन्द्रियाणि प्राणाश्च । अत एव मनसा सहकादशेन्द्रियाणि, प्राणेन सहकादश प्राणा' । अथ मनस्यपि क्रियाशक्तिद्वैधा, ज्ञानप्रधाना मतिः, मतिर्बुद् धिरित्येकार्थो । क्रियाप्रधाना कृतिः, कृतियत्नइत्येकार्थो । मतिरपि द्वधा-ज्ञानसंबन्धाद्वैराग्यम्- क्रियासंबन्धादध्यवसायः । वैराग्यमपि द्वधा-यतमानसंज्ञा वशीकारसंज्ञा चेत्येवं ज्ञानक्रियाविजम्भ- णमध्यवसयेम् । अथ क्रियाविशिष्ट ज्ञानं ब्रह्म, ज्ञानविशिष्टा क्रिया कर्म । "ब्रह्मवेदं सर्वम्" "कम वेदं सर्वम्" इत्याहुः ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान् मनुप्धेषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ इति । अग्निब्रह्म, सोमो धर्मः, अग्नीषोमात्मकं जगदित्याहुः । अथ विप- अथेयमुद्भूता ज्ञानशक्तिस्त्रिज्वधिष्ठानेषु विज्ञानं विद्योतयति-विषयजाते, संस्कारजाते, श- ब्दजाते च । स्वतो वा स्वव्याप्यतो वा-इन्द्रियसन्निकृष्ट कस्मिंश्चिद्विषये विज्ञानं विद्योतते नदेक- मधिष्ठानम् । १। तस्य तस्य विषयस्यानुभवेन कश्चिदात्मनि संस्कार आधीयते, तत एव तदनु- भवितुस्तत्तद्विषयासन्निधानदशायामपि तत्तद्विज्ञानं विद्योतते तद्वितीयमधिष्ठानम् । २ । यासन्निधानेऽपि तदीयसंस्काराभावेऽपि शब्दे श्रुते काचित् प्रतिपत्तिरुत्पद्यते तत् तृतीयमधिष्ठानम् ।३। न चैतदधिष्ठानत्रयातिरेकेण किञ्चिद् विज्ञानं कुत्रापि दृश्यते । यत्तु वदन्ति-हस्तसाक्षा- कारात्तत्सम्बन्धिनि मनुष्ये प्रतिपत्तिः, धूमसाक्षात्कारात् तत्सम्बन्धिनि वह्नौ प्रतिपत्ति' एवं कार्यकारणसाक्षात्कारादतीतानागतयोः कारणकार्ययोरप्युत्पद्यते प्रतिपत्तिः । न चैषा तावदिन्द्रियनि- कृष्टविषया संस्कारविषया वा शाब्दी वेति चतुर्थमधिष्ठानमभ्युपेयम् । यदि चेन्द्रियसंनिकृष्टसंनिकर्षाव्या- प्तिसंस्काराद्वा जायमानत्वात्परम्परया तयोरेवान्तर्भाव इष्यते तहि अलं तृतीयाधिष्ठानस्वीका- रेणापि । इन्द्रियसंनिकृष्टशब्दसंनिकर्षावृत्तिसंस्काराच शाब्दप्रतिपत्तेरुद्भवात्तदविशेषात् इति । अत्रोच्यते । तदिन्द्रियसंनिकृष्टसंनिकर्षवति तदिन्द्रिययोग्यतासमर्पकसम्बन्धसत्वे तज्ज्ञानस्य वैषयिक- त्वमिष्यते । अर्थस्तु शब्दस्य न श्रुतियोग्यः । अत एव नास्ति तयोः मम्बन्ध इत्याह भगवान कणाद:-" शब्दार्थावसम्बन्धौ । सामयिकः शब्दादर्थप्रत्ययः" इति || तथा च भिन्नदेशकालस्थादिन्द्रियसंनिकृष्ठाच्छब्दाद् भिन्नदेशकालस्थे विषये नदिन्द्रिया. योग्ये या प्रतिपत्तिः सातिरिच्यते वैषयिकसांस्कारिकप्रतिपत्तिभ्यामिति द्रष्टव्यम् । तस्मात् त्रिस्था- नमेव विज्ञानम् । अतश्चाधिष्ठानभेदादस्य विज्ञानस्य त्रीणि नामानि-ब्रह्म, विद्या, वेद इति । विषयाधिष्ठानसापेक्षत्वेब्रह्मशब्दः १ सस्काराधिष्ठानसापेक्षत्वे विद्याशब्दः २ शब्दाधिष्ठानसापेक्षत्वे च तत्रैव वेदशब्दः ३ तदित्थं ब्रह्म विद्या वेद इति त्रयः शब्दास्तत्तदुपाधिभेदापेक्षया विभिन्नार्था अपि विज्ञानस्वरूपमात्रसापेक्षत्वे एकार्था भवन्ति । अत एव ब्राह्मणग्रन्थेषु तत्र तत्रैकार्थाभिप्रायेणैव ब्रह्म- विद्यावेदशब्दाः श्रूयन्ते । तत्र सर्वमेवेदं विषयजातं विज्ञानात्मकत्वाद् ब्रह्मसंज्ञं त्रेधा विभज्य ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * १५ , व्याख्यातं द्रष्टव्यम् । जाप्रदवस्थापनस्थूलशरीराभिमानिनो विश्वस्य विराजो वा स्थूलरूपेण, स्वप्ना- वस्थापन्नसूक्ष्मशरीराभिमानिनस्तैजसस्य हिरण्यगर्भस्य वा सूक्ष्मरूपेण, सुषुप्त्यवस्थापनकारणशरीराभि- मानिन' प्राज्ञस्य सर्वज्ञस्य वा कारणरूपेण च । न चैतत्स्थूलसूक्ष्मकारणातिरेकेण किञ्चिद्विषयजातं पश्यामः । यथा घटः स्थूलः, पृथिवी सूक्ष्मा, अग्निः सोमो वा कारणाम् । जलं स्थूलम् , आपः सूक्ष्मा, सोमवरुणौ कारणमित्येवमादि । तस्माद् ब्रह्म व्याकुर्वाणेनैतानि सर्वाणि विषयजातान्येव याथातथ्येन व्याकृतानि भवन्ति । १ । एवं विद्यापि त्रेधा परिच्छिद्य व्याख्यायते-आधिदैविक- रूपेण, आधिभौतिकरूपेण, आध्यात्मिकरूपेण च । यानि चैतानि विषयजातानिदृश्यन्ते, तानि सर्वाणि भूतानि । भूतानि उत्पन्नानीत्यनान्तरम् । तथा च यानि बहूनां मूलद्रव्याणामन्योन्यस. मवायेन किञ्चिल्लौकिकं स्वरूपं दधते तानि भूतानि । तत्र यान्येषां भूतानां मूलद्रव्याणि तान्येव देवशब्दवाच्यानि, देवानामेव मिथुनधर्मेण युद्धधर्मेण च सर्वमेवेदं जगद्विजृम्भमाणं दृश्यते । एकैकस्मिन् भौतिकवस्तुनि सन्त्येव वहवो देवाः परस्परविलक्षणशक्तिमन्त इति हि विलक्षणबुद्धि- मन्तो महर्षयः प्रतिजानते श्रुतिषु । स एष जातो जायते सर्वाभ्य एव देवताभ्य इत्यादिषु ।। (ऐतोरेय)। तेषां देवानां यावता याथातथ्येन शक्तयो न विज्ञायेरन्-न खलु तावता भौतिकवस्तूनां सम्यम् विज्ञानं सभवतीति कृत्वा आदावाधिदैविकविज्ञाने प्रवर्तन्ते स्म चिराय महानुभावा महर्षयः । तत्राग्नीन्द्रादित्यप्रमुखास्त्रयस्त्रिंशत्सोमपा देवाः, नवनवतिप्रकारा असुराः, अष्टप्रकारा. पितर', सप्तर्षयः, सप्तविंशतिप्रकारा गन्धर्वा मैथुनधर्मेण युद्धधर्मेण च भूरिभूरि प्रवर्तमाना आख्याताः। सत्र मर्वत्रैव विज्ञानशक्ति सामान्येन पश्यतां महीणामविशेषात् सर्वत्र त्रिविधावाग्व्यवहारा भवन्ति परोक्षाः प्रत्यक्षा आध्यात्मि काश्चेति प्रदर्शित भगवता यास्केन निरुक्ते दैवतकाण्डे । उक्तं तु पूर्वम् सर्व खल्पिद ब्रह्मवेत । तञ्चतुष्यात् प्रतिपद्यते परं ब्रह्म प्रत्यग ब्रह्म, अन्धग ब्रह्म, पराग ब्रह्मति । तर ब्रह्मण' स्वरूपेण सतो निगुणस्य परब्रह्मसंजा, अथ तदतिरिक्तस्य शुद्ध- सत्वावच्छिन्नस्याहंपदप्रतिपाद्यम्य ब्रह्मत्वं तस्योत्तमपुरुपयो गित्त्वात्तदनुरोधेनाध्यात्मिकव्यवहारः । मलिनसत्वावच्छिन्नस्य त्वांपदप्रतिपाद्यस्य प्रत्यगब्रह्मत्वपराग् ब्रह्म ब्रह्मत्वाभ्यां व्यवहतस्यान्वगब्रह्मत्वं तस्य मध्यसपुरुषयोगित्वात्तदनुरोधेने प्रत्यक्षव्यवहारः । रजस्तमोवच्छिन्नस्य तु तत्तत्पदप्रतिपाद्यस्य परारब्रह्मत्वं तस्य प्रथमपुरुषयोगित्वात्तदनुरोधेन परोक्षव्यवहार. । इत्थं जडचेतनसाधारण्येन त्रिविधो वाग्व्यवहारो महर्षिणाम् । तस्मात्तादशव्यवहारदर्शनमात्रेणैव ते प्राचीना महर्षयो जडोपासका आस- , ·* वेदधर्मव्याख्यानम् के नित्यर्थो नाध्यवसातु शक्यते । तस्मादाधिदैविकाधिभौतिकाध्यात्मिकपर्य्यन्तयावद्विज्ञानकक्षापरिपक्व- प्रमहर्षिभिर्विज्ञानसौकर्याय परिच्छिद्य न्याचिख्यासया पूर्वमाधिदैविकविज्ञानमुपन्यस्तमिति सिद्धम् । एवमाधिदैविकविज्ञाने परिपक्वमतीनां विद्यार्थिनामनुग्रहाय आत्माकाशवाय्वग्निजलभूमीनां तेजोऽवन्नान वा भौतिकद्रव्याणां विवेकः प्रवर्तितः । किन्तु भौतिकतत्त्वानां मौलिकतत्त्वानतिरेकं पश्यद्भिर्महर्षिभिस्तेष्वपि रथाश्वशस्त्रशकुनिवृक्षादिषु भूलोकस्थेषु भूतेषु देवशब्देन व्यवहाराः प्रवर्तिताः. एषां सर्वेषां पार्थिवानामग्निप्रधानत्वाद् अग्नेश्च भूस्थानदेवत्वात् । एवं तत्तदन्तर्गतदेवा- धिकारतारतम्येनैषां सौम्याग्नेयवारुणत्वादिभिरपीष्यन्ते व्यवहाराः । ततेषां भौतिकानामनन्त- त्वात् प्रतिभूतं च शक्तिरचनादिवैलक्षण्यादेकैकभौतिकाधिकारेणानन्ता विद्याः सम्भवन्ति । तासु काश्चनाथर्ववेदादिषु संक्षिप्य प्रदर्शिता इति दिग्दर्शनविधया आधिभौतिकविज्ञानमुपन्यस्तम् ॥ २ ॥ इत्थश्च मौलिकतत्त्वतो भौतिकतत्त्वतश्च व्याकृताः सर्वे भावा-तत्रैतेष परस्परतो भेदः संसिद्धः किन्तु अयमेषां भेदो व्यवहारोपयोगी न तु वास्तविक इत्येवं पारमार्थिकतत्वमुपदर्शयितुं पश्चात प्रवृत्ता भगवन्तो महर्षयः । ते हि पश्यन्ति यथा वनस्यात्मा वृक्षाः, वृक्षस्यात्मा तत्समवेता रसा- दयो भावाः, रसादीनाञ्च सोमाद्यात्मकत्वम् , सोमादिदेवानाञ्च ब्रह्मात्मकत्वमिति । यत्सत्वे यत्सत्ता स तस्यात्मा । अस्तिकाचिदलौकिकी शक्तिः यदधीनाः सर्वे रसादयो भावाः सोमादयो देवा वा एकत्र समवेता वृक्षस्यात्मतां गच्छन्ति सैव खलु ब्रह्म शब्देनाख्यायते । एवं सर्वत्रैवान्ततो ब्रह्मा त्मकत्वमिति कृत्वानेतेषां पारमार्थिको भेदः । तच्च ब्रह्म विज्ञानशक्तिरूपमित्युक्तम् । तस्मात सर्व- मेवेदं चराचरात्मकं जगद्विज्ञानात्मकम् । तस्मात् सर्वेषामेषां भावानामैकात्म्यमित्येतदाध्यात्मिक विज्ञानम् । तदित्थमगधिदैविकाधिभौतिकाध्यात्मिकभेदेन त्रिविधा विद्या भवतीत्युपदर्शितम् ॥२॥ अथ वेदोऽपि त्रेधा विभज्य व्याख्यातः-ऋग यजुः साम इति । शब्दाधिष्ठानं विज्ञानं वेद इत्युक्तम् । शब्दश्च पद्यगद्यगानभेदात् त्रेधा विभक्तः । अत एव वेदस्यापि त्रैविध्यम् --पदयात्मिका ऋक्, गद्यात्मकं यजुः, गानात्मकं साम । इदमप्यत्र बोध्यम् । यच्च यावच्चेह लोके भूस्था- नमाग्नेयं सा सर्वा ऋक् । वेदे महर्षिभिः पद्यमयप्रवन्धेन तत्प्रतिपादनसके तात् । तथा यच्च यावच्चेह लोके भुवःस्थानं वायव्यं तत् सर्वं यजुः । गद्यमयप्रबन्धेन तत्प्रतिपादनमकेतात । अथ यच्च यावच्चेह लोके स्वःस्थानमादित्यं तत्सर्व साम । गानमयप्रबन्धेन तत्प्रतिपादन- संकेतात् तत्रैतेषां पद्यानां संग्रह एव ऋग्वेदशब्देनाख्यायते, तत्र भूस्थानसम्बन्धेनाम्न्यादिदेवता ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * १७ maitra SH मन्त्रा हौत्रकर्मोपयुक्ता आख्याताः । तथैतेषां गद्यानां संग्रहो यजुर्वेद इत्याख्यायते । तत्रान्तरिक्ष- स्थानसम्बन्धेन वाय्वादिदैवता मन्त्रा आध्वर्यवकर्मोपयुक्ता : आख्याताः । अत्रान्तरिक्षस्थानेषु सर्वे- वेवेन्द्रादिदेवेषु वायुशब्दसंकेतः । अथान्येषां गानोपयुक्तानां मन्त्राणां संग्रहः सामवेद इत्याख्यायते, तत्र स्वःसम्बन्धेनादित्यादिदैवता मन्त्रा, औद्गारकर्मोपयुक्ता, आख्याताः । एतदभिप्रायेणैव ऐते. रयादिश्रुतिग्रन्थेषु मन्वादिस्मृतिग्रन्थेषु,च अग्नेऋग्वेदस्य, बायोर्यजुर्वेदस्य, आदित्यात्सामवेदस्योत्पत्ति- राम्नायते । तदित्थमग्नीन्द्रादित्यसम्बन्धितया सर्व एव जगभावा ऋग्यजुः सामशब्दाभिधेया भवन्ति । ऋग्यजुः सामानि च वेद इत्युच्यते । तस्माद् वेदशब्देनापि सर्वमिदमाख्यातं भवति । न चेह सोऽवशिष्यते यो वेदस्य विषयो न स्यात् । तथा चाग्नीन्द्रादित्यसापेक्षाणामर्थानामुग्यजुः साम- शब्दैराख्यानाद् ऋग्यजुः माम्नां च वेदशब्देनाख्यानाद् वेदस्य च शब्दाधिष्ठानविज्ञानरूपत्वादमुष्पिन वेदे कर्तृ सम्बन्धेन त्रेधा प्रतिपत्तिर्भवति । विज्ञानमात्राभिप्रायेण, वेदस्याककत्वम्-ऋग्यजुःसामा. त्मकविषयजाताभिप्रायेण वेदस्येश्वरक कत्वम्-ऋग्यजुःसामात्मकशब्दप्रबन्धाभिप्रायेण वेदस्य महर्षि- कर्तृकत्वमिति । इत्थं ब्रह्मविद्यावेदानामौपाधिकभेदं पुरस्कृत्य तत्तत्स्वरूपाणि संक्षेपान्निदर्शितानि किन्तु विज्ञानमात्राभिप्रायेण ब्रह्मविद्यावेदानामैकार्थ्यमित्युक्तम् । तथा च ये भेदा ब्रह्मणि दर्शितास्ते विद्यायां वेदेऽपि, ये वा विद्यायां वेदे वा तेऽपि तदन्यत्रोभयत्र व्यवहतु युज्यन्त इत्यतः सर्वमिदं साकर्येण संहिताब्राह्मणयोरुपनिवद्धम् । अत एव च- -- अग्निवायुरविभ्यस्तु त्रयं ब्रह्म सनातनम् । दोह यजसिद्ध्यर्थमृग्यजुःसामलक्षणम् ॥ १॥ इत्येवं मनुना ऋग्यजुःसामभेदैथिलक्षणं ब्रह्म निविष्टम् । अथ पुन शारीरिकमानसिका- त्मिकबलसाधनोपायप्रकारप्रदर्शनपरेण कर्मकाण्डोपासनाकाण्डज्ञानकाण्डात्मकेन प्रकरणत्रयेण परिच्छिद्य ब्राह्मणानि प्रोक्तानि । तत्र कर्मकाण्डे शरीरप्रयत्नाभिनिर्वानि सर्वविधलौकिकफलसाध- नानि यज्ञकर्माणि दर्शितानि, तान्येव पुनः श्रौत-स्मार्ग-सामयाचारिक-भेदत्रयात्मककल्पैः समुपवृहितानि । अथोपासनाकाण्डे मानसप्रयत्नाभिनिर्वानि सर्वविधालौकिकफलसाधनानि दर्शितानि । ज्ञानकाण्डे पुनरध्यात्मविद्या प्रदर्शिता । तादित्थं प्रकरणैः परिच्छिद्य परिच्छिद्य वेदाम्नानाद् ऋग्वेदसंहिताया मण्डलविशेषेऽध्यात्मविद्यापदार्थानामनुल्लेखेऽपि तावता तेषां महर्षी- ·१८ * वेदधर्मव्याख्यानम् के णामध्यात्मविद्याज्ञानमेव तदानीं नासीदिति न शक्यते वक्तुम् । आधिदैविकपदार्थोल्लेखनयोग्ये प्रकरणेऽध्यात्मपदार्थोल्लेखस्यायोग्यत्वात्तदनुल्लेखेऽपि ताशार्थप्रकल्पनस्यासंभवात् । तदित्थं ज्ञानशक्ति- सम्बन्धेन वेदस्वरूपमुपन्यस्तम् । अथ क्रियाशक्तिसम्बन्धेन धर्मस्वरूपं दर्शयितव्यम् । इरां हि क्रियाशक्तिद्वेधा-सांसि- द्धिकी नैमित्तिकी च । सा नूनं मासिद्धिकी-या मस्या आश्रयः कदापि न व्यभिचरति । यत्रा. प्यमौ कुर्वद्रपा स्पष्टं नानुभूयते, तत्रावश्यं सत्यपि सा बलवन्न मिनिक्रियाविशेषणप्रतिबाधाद नुद्भता भवतीति बोद्धव्यम् । यथा कीलनद्धरश्मेतिबलैग्याकर्षणे तलफलभूता क्रिया मत्यपि नानुभूयते । द्रुधा हि परमारणव' संभवन्ति-गतिम्वभावाः स्थिनिम्वभावाश्च । तत्र नैजमपरमाणको गतिम्वभावान्तेषु निमित्तसापेक्षा स्थितिर्भवति, स्थितिहेत्वपगमे मन व गनि' प्रवर्तते मा wifr. द्विकी। एवं पार्थिवपरमाणव' स्थितिस्वभावास्तेषु निमित्तमापेक्षा गतिभवति गतिहेत्वपगमे स्वन एव स्थितिः प्रवर्तते सा सांसिद्धिकी। यत्तु सर्वे गतिस्वभावा एव सर्वे वा स्थितिस्वभावा एव । यदि स्थिताःसन्ति न ते निमित्तमनपेक्ष्य गच्छन्ति यदि गच्छन्ति न पुनस्ते निमित्तमनपेक्ष्य तिष्ठन्ति । तदयं जड़मात्रसाधारणो नियम इति केचिद्ब युः-तचिन्त्यम्-सर्वत्र गतिस्थित्यो. रुभयोरेव नैमित्तिकत्वस्य सांसिद्धिकत्वस्य वा विचारामहत्वात् । मृष्ट यादौ परमाणुषु गतिस्थित्यो- रुभयोरेव स्थापयितुमशक्यत्वात् । तस्मात् सृष्टिप्रलयव्यवस्था मन्यमानानामार्याणां मते केषाञ्चिद् गतिः सांसिद्धिकी, स्थितिस्तु नैमित्तिकी, अन्येषां पुनः स्थितिः सांसिद्धिकी, गनिस्तु नैमित्तिकी, इत्येवमन्यत्रापि । यथा नक्तमिव सन्नपि चन्द्रिकाप्रकाशो दिवाभिभवान्नानुभूयते बलवत्मौरप्रकाशेन प्रतिबाधात् , एवमेव सांसिद्धिकी क्रिया कचित् सत्यपि नानुभूयते । तथा जपाकुसुमसन्निधा- नात्स्फटिकादावसन्नपि लालिमा प्रतीयते रक्तकाचान्तरिते वा सौर प्रकाशे रक्तता प्रतीयते । एवमेव नैमित्तिकी क्रिया कचिदसत्यपि बलवक्रियाश्रयमन्निकर्षात तत्र संक्रान्ता प्रतीयते । तदित्थं सांसिद्धिकी पञ्चधा---उद्भता, दोषमार्जनात्मक संस्कारोद्भाविता, विषयान्तरे दृष्टा, प्रति- बन्धकातिशयरूपढोषसंयोगाढन्तहिता, विरुद्धतुल्यबलसंयोगात्तिरोभूता चेति । एवं नैमित्तिकी त्रेधा-स्वरूपकरणात्मक संस्कारजाता, प्रातिशयाधानात्मकमस्कारजाता, क्रियावत्संसर्गपतिता चेति । तत्रेयं सांसिद्धिकी क्रिया चिरावस्थानलक्षणतया गुणशब्देनाख्यायते, नैमित्तिकी तु क्रिया बलशब्देन क्रियाशिल्देनैव काव्यवाहियते ।' तथा हि सूय॑ग्नौ वा प्रकाशकत्वमुद्भता" प्रथमा क्रिया ।।। , - ·* वेदधर्मव्याख्यानम * १६ उष्णजलस्योष्णतापगमे प्रतिपन्न शैत्यं संस्कारजा द्वितीयोद्भाविता क्रिया । चन्द्रमणिसन्निहिता- ग्नावुष्णत्वाप्रतीतावपि चन्द्रमणिविगमे या पुनरुष्णताऽनुभूयते साप्युद्भाविता नाम द्वितीया क्रिया ।२। संनिधीयमानस्य विषयस्य दहनेनाग्नौ दाहकत्वं प्रतिपद्यते सैषा संक्रान्ता नाम तृतीया क्रिया : ३ । नष्णजले वर्तमान शैत्यं तथा चन्द्रमणिमन्निहितेऽग्नौ वर्तमानमुष्णा- वमन्तर्हिताख्या चतुर्थी क्रिया ।४। परिमिताग्निपरमाणुसंयोगादनुष्णेऽपि जले शैत्यमप्रतीयमानं तिरोभूताख्या पञ्चमी क्रिया । इयञ्च नैमित्तिकपक्षेऽपि तुल्या-तथा हि-समबलमनुष्याभ्यामुभयतः समाकृष्टायां रश्मौ वर्तमानप्यप्रतीता गतिः पञ्चमी क्रिया भवति ।५। अथ राज्ञां राजमन्त्रि- गामितरेषश्च कर्माधिकारिणां ताहशाधिकारमिद्धिरेव स्वरूपकरणसंस्कारः । अतश्चायमधिकार पष्ठी क्रिया आधिकारिकी नाम । एवमेव ब्राह्मणक्षत्रियादीनां ब्राह्मणत्वक्षत्रियत्वादयोऽपि स्वरूप- मंस्कारजत्वात् षष्ठी क्रिया । ६। तथा लोष्टादिपार्थिवपदार्थानामुत्पतनतिर्यगमनप्रयोजकमाधीय- मानबलं सप्तमी क्रिया आतिशयिकी नाम । ७ । अथेयमष्टमी क्रियावत्संसर्गापतिता द्वधा- आश्रितमूला, आश्रयमूला चेति । तत्र जलीयपरमाणुसंपर्काच्चैत्यम्-आग्नेयपरमाणुसंयोगादुष्णत्वञ्चवायौ प्रतीयमानमाश्रितमूला क्रिया । तथा रथनौकादियानस्थशरीरे पिञ्जरस्थितपक्षिशरीरे च गतिप्रयोजकमा- धीयमानं बलमाश्रयमूला क्रिया भवति । रथादिक्रियाया रथादिसंमर्गानुरोधेन रथादिस्थे संक्रम- णात् ।८। तदित्थमष्टधा क्रिया व्याख्याता । उद्भूता, उद्भाविता, संक्रान्ता, अन्तर्हिता, तिरो- भूता, आधिकारिकी, आतिशयीकी, सांसर्गिकी चेति । तासु च सांसिद्धिक्याः सर्वविधाया एव धर्मशब्देन व्यवहारः-तेन तेन धम्मिणा नित्यं ध्रियमाणत्वात् तत्तद्वस्तुस्वरूपधारणकारणत्वाञ्च । अथ नैमित्तिकीष्वपि स्वरूपकरणात्मकसंस्कारसिद्धाया' क्रियाया धर्मशब्देनैव व्यवहार.-तेन तेन धम्मिरणा नित्यं त्रियमाणत्वात-तत्तद्वस्तुस्वरूपधारणकारणत्वाञ्च । अथान्यासां नैमित्तिकीनामधर्म- त्वम । तेन धम्मिणा नित्यमधारणात् तद्व्यतिरेकेणापि तद्वस्तुस्वरूपसिद्धश्च । एवमप्यावेशकाले तात्कालिकधर्मत्वमासामप्युपञ्चरन्तीत्यपि द्रष्टव्यम रथेकगतिकत्वस्य मनुष्यधम्मत्वाभावेऽपि रथारूढ- धर्मत्वसंभावात् । तदित्थमुक्तः सामान्यो धमाधम्मे प्रकार । अत्राधर्मो धर्माभावरूप इत्यपि ध्येयम् ।। १॥ अथ सांसिद्धिकशक्तितिरोभावकातिशयावेशस्तु नित्यमधर्मः। तस्य धर्मविरोधित्वात् । अत एव सुखविरोधिपरिणामवतोऽतिशयस्यात्मन्याहितस्थाधर्मत्वम-सुखानुभवस्यात्मसांसिद्धिकशक्ति- ·* वेदधर्मव्याख्यानम् तया तद्विरोधिक्रियावेशस्य धर्मत्वासंभवात् । स च सुखविरोधिपरिणामवानतिशयोधा दृश्यते-- परव्यापारप्रयोज्यः, स्वव्यापारप्रयोज्यः, अष्टव्यापारप्रयोज्यश्च । तत्र परव्यापार प्रयोज्यस्य तु सुतरामधमत्वम् ॥ १॥ यत्र तु सुखभोगमिच्छतापि सुखविरोधिपरिणामवानतिशयः स्वयमात्मन्या- धीयते । तत्राज्ञानादिरूपस्यातिशयान्तरस्य पूर्वमाहितस्य प्रयोजकत्वं पश्यामः । तस्मात्तस्यापि कथञ्चित परप्रयोज्यत्वावसायादधर्मत्वं संसिद्धम् (२)॥ अथ यत्र सुखविरोध्यतिशयाधाने न त्वेव कश्चित् परव्यापारो न वा स्वव्यापारः प्रयोजकतया दृश्यते तत्र साधारणस्य ग्रहादिदेवसंयोगस्य जन्मा- न्तराहितातिशयस्य वा प्रयोजकत्वेन स्वीकर्तव्यत्वादवश्यं तत्रापि तस्य संस्कारस्याधर्मत्वं संसि- द्धम् । यत्र तु परव्यापारप्रयोज्यस्य स्वव्यापारप्रयोज्यस्यादृष्टव्यापारप्रयोज्यस्य वातिशयस्य सुखविरो- धित्वं न प्रतिपद्यते । तत्रैतेषां दुःखाभावरूपसुखजनकत्वात् , सुखजनकातिशयानां च दोषमार्ज- नात्मकसस्काररूपतया सिद्धमेव धर्मत्वमितिद्रष्टव्यम् । सोऽयमपरो धर्माधर्मप्रकार' सातक्रिगा- मूलको व्याख्यातः । अत्राधम्मो धर्मविरोधिरूप इत्यपि ध्येयम् ॥ २ ॥ . अथ या क्रियावत्संसर्गापातिताख्या द्विविधा क्रिया व्याख्याता-- तदनुबन्धेनवार्याणां निक- वृचिभिदुराचारिमिर्लेच्छैः सह सहवाप्तादिसंसर्गप्रतिषेधो, वीभत्सदेशनिवासप्रतिषेधः, कुत्सित- मांसादिभक्षणप्रतिषेधः-इत्येवमादिकाः कतिपये आहारविहारव्यवस्थाप्रकारा' प्रवर्तन्ते । यथाहि वायुसंक्रान्तजलाग्निपरमाणुजातातिरेकेण वायो शीतत्वमुष्णत्वं वा प्रतीयते, एवमेवानिष्टसंसर्गव- शादनिष्टधर्मा यथा न संक्रमेरन् तथा चरितव्यम । विद्यया तु तदिष्टानिष्टत्वे सम्यक् परीक्ष्य सत्रतत्राहारविहाराद्यर्थे प्रवर्तेत निवर्तेत वा न तु देशकाले पात्राद्यनुरोधमकृत्वा यत्र तत्र सहसा प्रवर्ते तैवेत्यार्याणामभिप्राय. । यदि देशः काल' पात्रं वा स्वस्वाधिकाराख्यषष्ठक्रियानुकूलानि प्रतीयेरन्., अवश्यं तत्तहि तस्मिन्नाहारविहाराद्यर्थे प्रवृत्ति साधी । तदेतत्पुण्यं कर्म । तादृश- चकमकुर्वाणा अभ्युदयेन युज्यन्ते । यदि तु तादृशषष्ठक्रियाप्रतिकूलानि देशकालपात्राणि संभाव्यापि स्वस्वाधिकारविरुद्ध आहारविहाराद्यर्थे प्रवर्तेरन्-तत्तहि नूनं कुछण युज्येरन् । न शस्त्रवृत्तिनां कर्माणि शास्त्रवृत्तिभिः, शास्त्रवृित्तिनां वा शस्त्रवृत्तिभिः कन्तुं युज्यन्ते, रुग्णेन स्वस्थभोज्यानि स्वस्थेन वा रुग्णभोज्यान्यभ्यर्वाह्रयन्ते, पैत्तिक श्लैष्मिकाणां वान्योन्यविरुद्धोपचारानुसेवनमव- कल्पते, कुलीनेन नीचकर्म, नीचेन वा कुलीनकर्म क्रियमाणमवकल्पते । न शीतकालिक- वन्त्रावरणमुणकाले उष्णकालिकं वा शोकाले वर्तितुमिप्यते । नापि वा शीतप्रधानदेशोपयुक्ता ·के वेधर्मव्याख्यानम् * २१ Relamma ----- वेशभूषाहारविहारा उष्णदेशे उष्ण्यप्रधानदेशोपयुक्ताश्च ते शीतदेशे युज्यन्ते । तस्मात् सर्वत्र सर्वैः स्वस्वदेशकालकुलपात्रानुरोधेन क्रियमाणं कर्म तस्यान्यस्य च हितायभवति । वैपरीत्येन कुर्वाणा अवश्यं कपूयचरणा भवन्ति कृच्छण च ते युज्यन्ते। यत्त रमणीय वरणा अपि भूयला कृच्छ्रण युक्ता दृश्यन्ते । कपूयवरणाश्वाभ्युदयेन, इतच्छितादोपात्-इष्टानिष्ट गरि मायकविद्याव- मुख्येन प्रवत मानानामिदानीन्तनानामविद्याफलभूतं कृच्छ्र घुणाक्षरन्यायेन तु क्वचिदभ्युदयः प्रवर्तत इत्यन्यदेतत् । तस्मात्- ज्ञात्वा कर्माणि कुर्वीत नाज्ञात्वा किञ्चिदाचरेत् । अज्ञानेन प्रवृत्तानां स्खलनं स्यात् पदे पदे ॥ १ ॥ आर्ष धर्मोपदेशश्च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तकेंणानुसंधरे स धर्म वेद नेतरः ।। २ सोयमष्टमक्रियामूलको धर्माधर्मप्रकारः संक्षेपानिदर्शितः । अत्राधम्र्मोऽनिष्टधर्मरूप इत्यापि ध्येयम् ॥३॥ अथ स्वरूपकरणात्मकसंस्कारानुरोधिनो या क्रिया, तदनुरोधेनापि धर्मस्वरूपं वक्तव्यम् । इयं ह्याधिकारिकी क्रिया यद्यपि पात्रभेदादनेकधा भिद्यते । अथापि सामान्यभावेन प्रतिपत्तो सर्वाधिकारसाधारण्येन त्रेधा विजृम्भमाणा दृश्यते । यज्ञो दान तपश्चेति । स्वस्मिन्नसतां स्वापेक्षितानामतिशयानां परतः स्वस्मिन्ना दानं तपः । स्वोपयोगाधिकानां स्वस्मिन् सतामति- शयानां परस्मै समर्पणं दानम् । तत्र तपस्तावद् देवाराधनं संयमसाधने शरीरशोषणं व्रत- मित्यादिशब्दैर्व्यवलियत्ते-अश्रद्धा पाप्मा श्रद्धा हि परमं तपः-इति बौधायनीये । तेषा- मतिशयानां देवाधनेकरूपैर्विवक्षण'त् । दानश्च स्वस्वत्वनिवृत्तिभावनायां परस्वत्वोत्पादनेद नशब्देन तदनिवृत्तिभावनायां परस्वत्त्वोत्पादने उत्सर्गशब्देन परस्वत्वानुत्पादनेऽपि स्वस्वत्वनिवृत्तिभावानायां स्यागशब्देनेत्येवमनेकना व्यवहियते । आवज्जीवनञ्च ते दानादाने जडचेतनसाधारण्येन दृश्यते । जड़ेष्वपि सर्वेषु स्वेतरधर्मग्राहकत्वस्य स्वधर्मव्यासञ्जक्त्वस्य चानुशयरूपेण भूयसा दृश्यमानत्वात् । चेतनेषु केवलमैच्छिकदानादानसम्बंधेन प्रवृत्तिनवृत्ती विशिष्येते तदित्वं कर्मविनिमयेन सर्वमिदं जगदेकैकशः संपन्ने बलक्द्रभवति । सथा च संपनः सर्वो निरपेक्षं जगहाप्यावनाय प्रवर्तत परम. - ·२२ * वेधर्मव्याख्यानम् - ww--- तदिदं जगदाप्यायनं यज्ञ इत्युच्यते । अग्नीषोमीयं हीदं सर्व जगत् । सर्वजगदुपादानभूना हि देवाः प्रायेण सोममाददते अग्नि पुनरन्यत्र व्यासञ्जयन्ति । अग्निहिं मुखदेवानां सोमादिह- विर्भोजनाय । यथा हि बुभुक्षाग्नी प्रचलिते तत्रान्नाहुतिः क्रियते, एवमेव सर्वस्मिन्नेवार्थजाते समिद्धेग्नावितरातिशयाहुतिः प्रवर्तते । तस्मादयमपि यज्ञ. सर्वसाधारणो धर्मः । यच किञ्चदं दृश्यते तत्सर्वमग्नौ सोमाहुतिर्भवतीति जगत्प्रवर्तते । यद्भुळे यदध्यापयति यद्वा किञ्च करोति स सर्वो यज्ञः, यच्चेदं राज्ञां राज्यं प्रतपति राजानि वा प्रजानां करप्रत्यपेणं स मर्यो यज्ञः । स्त्री- गर्भाग्नौ रेत आहूयते । यच्च किचिदिहाग्निद्वारा वस्तूत्पाद्यते स सर्वोन्यग्निसाध्यः कर्मकला- पो यज्ञः । यज्ञो हि श्रेष्ठतम कर्म, सर्वेषामेत्र कर्मणामन्ततस्तत्रैवान्तर्भावात् । श्रत एक भगवानाह- - सहयज्ञाः प्रजाः सृष्टवा पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १.।। तदत्यमादानकर्मणा स्वात्महितं दान कर्मणा च परहितं विशेषेण ससाध्य ततो यज्ञकर्मणा सामान्यभावेन सर्वजगद्धिताय प्रवर्तेत, न तु वा तत्र फलाभिसन्धित्सया व्यक्ति- विशेषो लक्ष्यीकरणीयः । यथा हि शरीरस्थिताः सर्वेऽवयवा इतरे इतरकर्मणि व्यापृता भवन्ति । देशान्तरस्थितवस्तुदर्शनाय चक्षुर्न प्रभवतोति पादस्तच्छरोरं देशान्तरे नयति तथा चेदं चतु- स्तद्देशीयवस्तुदशने प्रभवति न तु वा तावता पादः पश्यति फलान्तरेण वा संबध्नाति,, तस्य तत्कर्तव्यमिति क्रियते एव । तेन तच्चक्षुः पादादिघटि तशरीराधिष्ठाता आत्मा संतुष्टो भवति । एवमेव भगवतो विरारूपस्य परमेश्वरस्य सर्वमिदं जगजातमङ्गप्रत्यङ्गमिव भवति । तथा चाङ्ग- भूतेन मनुष्यादिनाऽपि न स्वफलप्राप्तिमनुसन्धायैव सर्वत्र प्रतितव्यम्-किन्तु ममेदमधिकार- सिद्ध कर्तव्य कम्र्मेति बुद्ध या सर्वथा निष्कामः कर्मसु सज्जेत । तथा चानेन कर्मणा सर्व जगदात्मा भगवान् परमेश्वरः संतुष्टो भवतीत्यार्याणामभिमानः । अयं च जगदुपकारो यद्यपि विशेषलक्षणयाऽनेकधा भिद्यते । तथापि तावत्समस्य-काम्यादिविशिष्टयज्ञविधिः, वर्णाश्रमव्यवस्था, समाजबन्धश्चेति त्रेधा पारिच्छिद्य व्याख्यातः । तत्र यज्ञविधी कारीरीष्ट यादयो वृष्टिप्रसञ्जकाः, श्येनयागादय श्राभिचारिकाः महाभिषेकादयो विजयफलकाश्चेत्येवं वहयो यागविधयः समाख्याताः । अत्रेदमपि युक्तमनुसंधातुम् । यद्यपि यातपोदानानि सर्वसाधारणो धर्मः तथापि विशेषप्रतिषि- ·* वेदधर्मव्याख्यानम * साया यज्ञप्रधानका मनुष्यव्यक्तिर्ब्राह्मण इत्युच्यते ब्राह्मणो हि यजते । तपःप्रधानका च नत्रियः । क्षत्रियो हि प्रतपति । दानप्रधानका तु वैश्य' हि सर्वलोकोपयुक्तवस्तुसामग्रीसभारं संपाद्य संपाद्य जिघृक्षयोपसन्नाय समर्पयितुमीहते । यस्तु मनुष्यः स्वकर्तव्यकर्मसु यज्ञं वा तपो वा दानं वा कश्चिदप्येकं भाव प्राय न्ये नाखल झ्य सज्जते स शूद्र इत्युच्यते । शूद्रो हि परप्रेरितः कर्म करोति न तु कर्तव्ये विशिष्यस्वाध्यवसायमनुरक्षति । तदित्थ कर्मानुरोधेन चतुर्धा मनुष्य जातिविभज्यते । अथान्ये पुनरत्र पश्यन्ति । विद्याशक्ति, पराक्रमशक्ति, धनशक्ति, शारीरबलशक्ती- नोमकैककस्याः सर्वजगच्छक्युम्कारकत्वात् क्रमेणैकैकशक्तिसाधनाय मनुष्यास्तत्तदेकशक्तिसिद्धयनुकूलेषु कर्मस्वधिकृत्य नियमेन प्रवार्तिताः । तत्र विद्याशक्तिप्रधाना ब्राह्मणाः । पराक्रमशक्तिप्रधानाः क्षत्रिया' । धर्मशक्तिप्रधाना वैश्याः । शरीरवलमात्रप्रधानाःशूद्राः, इत्येवं प्रायेण सर्व जगन्मनुप्या- श्चतुर्धा विभज्य संस्थापिताः । ब्राह्मणानां विद्याशक्ति ह्मदेवाराधनमाध्या अग्निहिं ब्रह्म । ब्राह्मणे. न ब्राह्मणोऽग्नेश्छन्दपा वार्तितव्यम् । गायत्रमग्नेश्छन्दः । ब्रह्मवर्चसं हि गायत्री, गायत्री- छन्दस्पष्टौ वर्णा भवन्ति । वर्णोऽक्षरमित्यनर्थान्तरम् । तस्मादष्टमे वर्षे ब्राह्मणा उपनीता भवन्ति । एवं क्षत्रियाणां पराक्रमशक्तिरिन्द्रदेवाराधनसाध्या । तस्मात् क्षत्रियेणेन्द्रच्छन्दस वर्तितव्यम् । त्रैष्टुभमैन्द्रच्छन्दः । वीर्यं हि त्रिष्टुप् । त्रिष्टुप् छन्दस्येकादशवर्णा भवन्ति तस्मादेकादशे वर्षे क्षत्रिया उपनीता भवन्ति । एवं वैश्यानां धनशक्तिविश्वेदेवाराधनसाध्या । आदित्या हि विश्वे- देवाः । तस्माद् वैश्येनादित्यच्छन्दसा वर्तितव्यम् । जागतमादित्यच्छन्दः । पशवो हि जगती। जगती छन्दसि द्वादशवर्णा भवन्ति । तस्माद् द्वादशे वर्षे वैश्या उपनीता भवन्ति । तदित्थं वर्णच्छन्दसा नियमितेनैषां वर्तनादेते वर्णच्छन्दोऽनुरोधेन वर्णा इत्युच्यन्ते । अथापि विद्याया सत्वप्रधानत्वादौपचारिक शुक्लत्वम् । पराक्रमस्या प्रधानत्वादौपचारिकं रक्तत्वम् । धनस्य संकीर्ण- गुणप्रधानत्वादौपचारिकं पीतत्वम् । शारीरवलस्य तु तमःप्रधानत्यादौपचारिक कृष्णत्वम् । "अंजा मेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः” इति श्रुतौ सत्त्वादिगुणानां प्रकृति- शब्देनाभिप्रेतानामौपचारिकशुक्लादिवर्गीराख्यानात् सर्वेषामेवैषामर्थजातानां प्राकृतिकतया चतुर्मियं- वस्था प्रवर्तते । तस्मात् सत्त्वप्रधानो ब्राह्मणः शुक्लो वर्णः, रजःप्रधानः क्षत्रियो रक्तो वर्णः, संकीर्णगुणप्रधानो वैश्यः पीतो वर्णः । तमोगुणप्रधानः शूद्रश्च कृष्णो वर्ण:-इत्येवमेते गुणानुरोधेनापि वर्णा इत्युच्यन्ते । तथा चैषां ब्राह्मणत्वाभिमानिनां विद्याशक्तिसाधनायाधिकृतानां स्वाधिकारवैमुख्येन वैश्यशूद्रादिकर्मसु भूयसी प्रवृत्ति श्यते वैश्यत्वशूद्रत्वाधभिमानश्च ·* बेदधर्मव्याख्यानम् * नास्ति । तन एवं व्यभिचारादयात् स्वधर्मपतितत्वाच नित भूयमा कृच्छण युक्ता दृश्यन्ते । एवं क्षत्रियवैश्यादयोऽपि स्वधर्मपतिता अवनतिभा जो दृश्यन्ते । सर्वै रेवेदमाप्तवाक्यं सर्वदा शरणीकरणीयम् । देशधर्मजातिधर्म-कुल वर्माश्चाम्नायैरविरुद्धा. तस्मान - प्रमाणम्-गौतम -- जातिजानपदान् धर्मान् श्रेणीधर्मांश्च धर्मवित् । समीक्ष्य कुलधर्मांश्च स्वधर्म प्रतिपादयेत् ॥ १ ॥ मनुः । श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधम्मो भयावहः ॥ २ ॥ गीता । विहितस्याननुष्ठानानिन्दितस्य च सेवनात् । अनिग्रहाचन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ॥१॥ याज्ञवल्क्यस्मृतिः अकुर्वन् विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् । प्रसज्जश्चेन्द्रियार्थेषु नरः पतनमृच्छति ॥२॥ मनुस्मृतिः सत्यञ्च तत् , यदि हि नाम कश्चित् सैनिकत्वाभिमानी सैनिकाधिकारसिद्धमर्थं न कुर्यात्- वणिगधिकारसिद्ध वाणिज्यं च कुर्यात् तेनाऽवश्यं सैनिकत्वाभिमानः परित्यक्तव्यः स्यात् अथवा दण्डादिकृच्छ भोक्तव्यं स्यात् । एवमेक. यदि हि नाम कश्चिद् ब्राह्मणवंशजत्वाद् ब्राह्मणत्वाभिमानी क्षत्रियवंशजत्वात्क्षत्रियत्वाभिमानी ब्राह्मणाधिकारसिद्ध क्षत्रियाधिकारसिद्ध वार्थमुपेक्षमाणो वणिगधि- कारसिद्ध वाणिज्यं कुर्यात् तेनावश्यं ब्राह्मणत्वाभिमानः परित्यक्तव्य. स्यात्-अथवा दारिद्रयादि. कृच्छ भोक्तव्यं स्यात् । 'सुखसौभाग्यौपविकसर्वकर्मपतितत्वात् । नास्य वाणिज्येनैवार्थसिद्धिः । तदुपयुक्तकतिपययोग्यताया विषयसिद्धिकारणभूताया ब्राह्मणवाद्यभिमानेन प्रतिबाधादसत्त्वात् । नाप्यस्य ब्राह्मायेनैव वार्थसिद्धिः। तदुपयुक्तकृतिपययोग्यतासत्वेऽपि ताशकम्ममवृत्तिवैकल्यात्तत्फलानुत्पत्तेः । तस्मादुमयतः पतितोऽस्रो, सुखप्रयोजकं न ,कचन धर्म धूत इत्यवश्यं दुःखभाग् भवितुमर्हति । यदि तु कबिद् आह्मणो वंशपारस्पयंक्रमागतवाणिज्यव्ययवसायमाहात्म्याद् वाणिज्योपयुक्तकतिपय- योग्न मपि धत्ते । साथ च-वाणिज्य एवाजन्म, प्रवृति पत्ते सोऽयं यद्ययंशवः मुखसौभाग्य प्रयोजक धर्म चत्त इत्यवश्यं सुखसौभाग्यमध्यसो संपनः कथंचिद् मत्येवेति दृश्यते । प्रथापि न तदानीमसो 'ब्राह्मणो वक्तव्यः ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * अकुर्वन् विहितं कर्म नरः पतनमृच्छतीति । वचनात्तस्य ब्रामण्यपतितत्वात् । स्वधर्मपतितो लोमात् परवृत्ति समाश्रितः । अभ्यासात् सम्यगासक्तस्तत्साम्यमुपगच्छतीति वचनात्तस्य वणिग्भूतत्वात् । यद्यपि योनिविद्या कर्म चेति त्रयः समुदिता ब्राह्मण्यहेतुस्तथा योनिः पशुः कर्म चेति त्रयः समुदिता वाणिज्यहेतुरित्याप्तसिद्धान्तादसौ वणिग्धर्मा ब्राह्मणो न ब्राह्मणो न वा वणिगिल्येव युक्तपक्षः। अनार्यमार्यकर्माणमार्य चानार्यकम्मिणम् । संप्रधाऱ्याब्रवीद्धाता न समौ नासमाविति ।। इति मनूकन्यायेनास्योभयती लक्षण्याभ्युपगमात् । तथापि योनेमुख्यत्वाभिमानिनां जन्मना वर्णव्यवस्थापक्षपातिनां योनेमुख्यत्वादसौ नाम्ना केवलं ब्राह्मणो व्यपदिश्यते । कर्मणो मुख्यत्वाभिमानिनां कर्मणा वर्णव्यवस्थापक्षगतिनां तु कर्मणो मुख्यरवादसौ वणिगुपाधिनैव व्यवह्रियते । तदेतदुभयोः सामञ्जस्यं कर्नुमिव भगवानत्रिः देवो मुनिर्द्विजो राजा वैश्यः शूद्रो निषादकः । पशुर्लेच्छोऽपि चाण्डालो विप्रा दशविधाः स्मृताः ॥ ३७१ ॥ कृषिकर्मरतो यश्च गवाञ्च प्रतिपालकः । वाणिज्यव्ययसायश्च स विप्रो वैश्य उच्यते ॥ ३७६ ॥ इत्येवं पतितब्राह्मणान सलक्षण दशधा गणयामास यद्वा तद्वा भवतु, इदं त्ववश्यमत्रा- ध्यवसीयते । यदिहेत्थं कश्चिदपि स्वाधिकारसिद्ध कर्म परित्यज्यान्यथा वर्तमानो मर्यादामङ्गकरो न त्वेव सुखीभवितुमर्हति । अधिकारोल्लनस्याधर्मत्वादधर्मस्य च दुःखजनकत्वात् । एवं वेश- भूषापरिच्छदा अपि स्वस्ववृत्तिदेशकालकुलोचितास्तत्तवृत्तिदेशकालकुलपरिचयाय नितरामुपयुक्ता नाकारणं परित्यक्तुं युज्यन्ते । तस्माद्देशकालकुलवृत्तिसापेक्षो यस्य यादृशोऽधिकारसिद्धो धर्मः पूर्वपुरुषैरस्मन्मान्यैनियमितस्तस्य तथैव परिपालनेऽस्माकमभ्युदयो नान्यथेति ससिद्धम् । संसिद्ध

·का वेदधर्मव्याख्यानम्
चैतस्या-वर्तधर्मस्य ज्ञानशक्तिक्रियाशविकपमहाशक्तिमूलकतया सुदृढत्वात् सर्वदेशीयधर्मशिरो-
मणित्वमित्यपि विदाकुर्वन्तु विद्वांसः ।
इति केतुमालवर्षे प्रधानराजधान्यां लपडननगरे
संप्रवृत्ता वेदधर्मविषयिणी मधुसूदनवक्तृता पूर्णा
॥ इति वेदधर्मव्याख्याने मूबरहस्यविषयक प्रथमः समादेशः ॥

·॥ श्रीः॥ वेदधर्मव्याख्यानम् - * प्रथमो भागस्य शुद्धिपत्रम् * ष्ठ पंक्ति पृष्ठ पंक्ति ३ ४ १० ११ १२ १४ २३ २ १ ४ ११ ११ ११ १२ १२ १२ ५ ५ ६ ३ ६ w ६ १० १३ १३ १४ or अशुद्ध शुद्ध क्षोमोस्ति क्षोभोऽस्ति श्रत्वा श्रुत्वा कश्चित् किञ्चित् सतंत्तां सत्तां तद्दतिरिक्तयोः तदतिरिक्तयोः क्रियशक्तिः क्रियाशक्तिः श्रयते श्रूयते महास्रोतो महास्रोतो लक्षण लक्षणों कद्यचि कदाचि- स्वतःसत्ताक स्वतः सत्ताक त्वादेकमवेदं त्वादेकमेवेदं द्विविघं द्विविधं तस्मात्सर्वेमेवेदं तस्मात्सर्वमेवेद सव सर्व महर्षिणां महर्षीणां भवितुमर्हत भवितुमर्हति ह्ययं ध्यनासंभवात् धानासंभवात् विलियन्ते विलीयन्ते विधते विद्यते न्ययेन न्यायेन नत्वसत्या न त्वसत्यां सज्जायेतेति सज्जयितेति सूक्ष्मेक्षिकाया सूक्ष्मेक्षिकया मेय सेयं त्रेधाभूत त्रेधाऽभूत् १६ ६ ६ 6 0 0 0 अशुद्ध उपनिषछतिः उपनिषछु तिः चरन्तिमा चान्तिमा १३ सर्वास सर्वासा क्षेभरूपा क्षोभरूपा २ विनष्ठात्मा विनष्टात्मा क्रया क्रिया १६ पावाण: ग्रावाणः १६ शृणवन्त्वापः शृण्वन्त्वापः २२ भगवत्प्रपन्नम् भगवत् प्रपन्नम् १३ चिच्छिक्त चिच्छक्ति १४ कदेश कदेशा १८ चक्ष नदेक तदेक १२ ऐतोरेय ऐतरेय १६ ब्रह्म वेति ब्री वेति १६ तचतुष्यात् तञ्चतुष्पात् २२ त्वांपद त्वंपद २३ मध्यस मध्यम २५ महर्षिणाम् महर्षीणाम् १८ मगधिदैविका मधिदैविका ४-५ ऐतेरयादि ऐतरेयादि ६ मुष्पिन मुष्मिन् २३ तादित्थ तदित्थं २१ मार्जनात्मक मार्जनात्मिका मुष्णावम मुष्णत्वम मितरेषश्च मितरेषाञ्च २१ तत्ताह तत्तर्हि शत्रवृत्तीनां शास्त्रवृत्तीनां २२ शास्त्रवृित्तिनां शास्त्रवृत्तीनी १५ १५ १५ ११ १२ १६ २० २० ३ है is www wo or ११ १८ १६ १३ २० २० २० ३ मतश्चत यतश्चैत १० तो नो ·( २ ) पृष्ठ पंक्ति २३ अशुद्ध शुद्ध प्रवार्तिताः प्रवर्तिताः ब्रह्मि ब्रह्म वार्तितव्यम् वर्तितव्यम् छन्दस्पष्टौ छन्दस्पष्टो च्छन्दस च्छन्दसा पृष्ठ पंक्ति २१ १२ इत्यापि इत्यपि १३ नुरोधिनो नुरोधिनी २१ १६ द नशब्देन दानशब्देन २२ ६ राजानि राजनि २२ श्रेष्ठतम श्रेष्ठतम २२ १६ दशने दर्शने २२ १६ प्रवतितव्यम् प्रवर्तितव्यम् २२ २० कर्तव्य कर्तव्यं नोमकैककस्याः नामेकैकस्याः १२ २३ २३ २३ २३ १३ १६ २४ पराक्रमस्य पराक्रमस्य रजः प्रध्यनत्वा प्रधानत्वा योग्य मपि योग्यतामपि ससिद्धम संसिद्धम् ॥ इति ॥

·॥ श्रीः ॥ * वेदधर्मव्याख्यानम् * द्वितीयो भागः वेदधर्मयोविभनिरहस्यम् निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् । अचव मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात् पयः प्रषिचलन्ति पदं न धीराः॥१ श्रीमत हरिः ये नाम केचिदिह नः प्रथ्यन्त्यवज्ञां जानन्ति ते किमपि तान् प्रति नैष यत्नः । उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा कालो वय निरवधिविपुला च पृथ्वी ॥२॥ भवभूतिः सर्गः शास्त्रमधीते कुरुते कुतुकान्निबन्धमप्यत्र । अस्य तु किमपि रहस्य केचन विज्ञातुमीशते सुधियः । शिरोमणिः मनुष्यरेतैर्बुद्धिक्रियेन्द्रिग्रसमन्वयादनिच्छद्भिरप्यनुक्षणं किश्चिद्बुध्यते किश्चित् क्रियत इति प्रकृतिसिद्धमेतत् । यतश्च किश्चिदबुध्यते किश्चित् क्रियते तत एवास्य सर्वस्य वेदेन धर्मेण च नित्यः सम्बन्धः । न च वेदधर्माभ्यामसम्बद्ध किञ्चिदिह पश्याम.। एवमपीह कार्यकारणभावनि- हः कचिद्वदप्राधान्येन क्वचित्त, धर्मप्राधान्येन क्वचिश्चोभयप्राधान्येन । यथा युद्धादौ सन्ति मे पृष्ठ गेषका महावीरा इति ज्ञानमात्रेणैव शौर्याव्यवसायप्राखर्योदयात् पृष्ठपोषकप्रत्यासत्ति- ओयमानेव कार्यकारिणी धर्मस्य तत्र सत्वमसत्वं वा नापेक्ष्यते। प्रदीपजन्यगृहप्रकाशोदये तु ·२ ॐ वेदधर्मव्याख्यानम् के प्रदीपप्रत्यासत्तिर्वस्तुसत्येव कारणामिति वेदस्य तत्र सत्त्वमसत्त्वं वा नापेक्ष्यते । भोजनजन्यसौ- हित्योदये तु भोज्यानप्रत्यासत्तिर्वस्तुसती ज्ञायमाना च हेतुरित्येवं तत्र तत्र वेदधर्मयोस्तारतम्येनोप- योगो द्रष्टव्यः । तश्च अथ यानि मथ यदिदं बुध्यते तत्रेधा-ज्ञानमन्यथाज्ञानमज्ञानं च। तस्मिस्तबुद्धिानम् यथार्थज्ञानं प्रमा सत्यं तथ्यमित्याधु च्यते । अतस्मिंस्तबुद्धिरन्यथाज्ञानम् तच्चायथार्थ भ्रमो विपर्ययो मिथ्येत्याधुच्यते । अथ विषयानवलम्बन जायमानं ज्ञानमज्ञानम् , तच्च संशयकुण्ठित- बुद्धित्वबुद्धिस्तम्भादिभेदादनेकधा भिद्यते । एवमेव यदिदं क्रियते तदपि त्रेधा-कर्म विकर्माकर्म च । यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिस्तत् कर्म, तञ्च पुण्यं सुकृतं श्रेयो धर्म इत्याधु च्यते । यतोऽनिष्ट परिणमते तद्विकर्म, तच्च पापं दुष्कृतं पातकमधर्म इत्याद्य च्यते । यातयामानि वृथाकाणि स्युस्तान्यकर्माणि । तानि उपचारशुद्धिमज्ञात्वैव यहच्छया क्रिय- माणानि जलताडनादीनि चैत्यवन्दनादीनि अलसचरित्रादीनीत्येवमनेकधा भिद्यन्ते । इत्येवमुभयो- खविध्येऽन्यथाज्ञानाज्ञानाभ्यां विकाकर्मभ्यामेव च समन्विताभ्यामसमन्विताभ्यां वा लोके दुःखमुत्पद्यते । यत्र नैतेषां सम्बन्धस्तत्र नास्त्येव दुःखोत्पत्तिरिति व्याप्तिः । न चैतञ्चतुष्टयव्यतिरेकेण किश्चिददृष्टं दुःखोत्पत्तौ कारणमस्तीति सुनिभृतं सर्वत्र परीक्षाविशेषेण द्रष्टव्यम् । स्वनिष्ठाभ्यां सुलक्षणकुलक्षणाभ्यामेव सुखदुःखोत्पत्तेः सिद्धान्तात् । यत्रापि' वञपतनादिजन्यं किञ्चिद्द वायत्तं दुःखमुत्पद्यते तत्रापि दैवसंयोगोपयोगि किश्चिदत्रश्य लक्षणं स्वस्मिन्नस्ति । तद्विरोधिक्षलणमयोगश्च नास्ति, तत्पतनादिदेशकालज्ञनं तत्संयोगप्रतीकारोपायज्ञानं च नास्तीति स्पष्टं स्वानुगत एव दोषो विज्ञायते। अत एव दुःखं जिहासता सर्नेणापि सर्वत्र स्वानुगतं दोषचतुष्टयं यथाशक्यमपहाय सम्यग्ज्ञानं सञ्चारित्र्य चानुनतनीयमिति महतामादेशः । •• यद्यपीह सर्वदुःखात्यन्तनिवृत्तिरूपमोक्षसिद्धः प्राङ् नैकहेलया मर्ने दोषाः परिहतु शक्यन्ते, प्रथापि तावता नाननुष्ठानलक्षणप्रामाण्यमादेशानामाशङ्कथम् । यावच्छक्य तावत्येवादेशचारितार्थ्यात् । तत्रापि न त्वेव चारित्र्यमनपेक्ष्य केवलं ज्ञानमात्रेण नापि वा सम्यग्ज्ञानमनपेक्ष्य केवलं क्रियामात्रेण सर्वपेक्षितासंसिद्धिष्टा । अपि तु ज्ञानसमुच्चितक्रियया प्रवृत्तिपक्ष क्रियासमुचि- तज्ञानेन च निवृत्तिपक्षे फलसिद्धिरिति सिद्धान्तः । यद्यपि क्रिया न निष्फला भवतीति ज्ञानमनपेक्ष्यापि ·* वेधर्मव्याख्यानम् * Mawwarweaperwidespremaiepe निर्वृत्ता किञ्चित्फलं प्रसूत एव तथापि तस्या यत्र कारणत्वं तादृशं शुभमशुभं वा फलमुत्पादयेन्न नियमतोऽभिप्रेतमेवार्थमिति न विशालासमुचित : किंचिकृत मारमेत । उतन- किं नु मे स्यादि कृत्या किं नु, मे, स्यादकुर्वतः । इति संचिन्त्य मेधावी कर्म कुर्वीत वा न वा ।। तथा हि न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठव्यकर्मकृत्" इति क्रियामात्रकन्यतानामावावकर्म- विकर्मनिवृत्तिपुरस्कारेण कर्मणः कर्तव्यतासिद्धर्थ- कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः। इति श्रुतौ प्रवृतायामध्यकर्महेयतायाः कर्मोपादेयतायाश्च जानसहकारमन्तरेणासम्भवावश्य ज्ञानसमन्वितमेव कर्म कुर्वीतेत्यादेशनिष्कर्षः । अतः एवारमियुक्ताः । ज्ञात्वा कर्माणि कुर्वीत नानात्वा विचिदाहरेत् । मानेन-प्रजानां स्खलनं स्यात् पढ़े- पदे ॥ १ ॥ तस्मात्सुखेप्सुदेव किञ्चित्कुर्वीत् , विज्ञायैत्र, कुर्वीत, न.तु, यथा, तथा सहसा प्रवत्र्त तैवेत्यव- धारणीयम् । अथ किं विनाय कुर्वीतेति चेदुपचारशुद्धिमेवेति गृहाण | सा च द्वादशभिरुपायनिर्वत ते । - ते यथा-देशः, कालः द्रव्यम् , पात्रम्, श्रद्धा, कार्यकारणविज्ञानम्, समुचितेतिकर्तव्यता, स्वनिष्टकुल- ८ क्षणदोषासंसर्गः, स्वनिष्ठसुलक्षणगुणसंयोगः, अनुकूलदैव संयोगः बलवत्प्रतिकूलद्रेषसंयोगाभावः. अध्यवसायश्चेति । एतैः समुच्चितैः क्रियमाणं कर्मावश्यमेव संसिद्धिमायाति यथेच्छम् । - निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध मालस्यं दीर्घसूत्रता । षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता ॥ इत्येवमादयो नीतिशास्त्रोक्ता बहवो दोषाः ।

·४ * वेधर्मव्याख्यानम् * तथाच उद्यमः साहसं धैर्य बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः । षडेते यत्र तिष्ठन्ति तत्र देवोऽपि शङ्कते ॥ तथा ननु (२) वेद इत्यादयो गुणाः । न चैतदुपचारशुद्धिविज्ञानमकस्मादुत्पद्यते, तस्मादध्ययनं कार्यम् । तव स्वमेवाध्यायमधीयीत, स्वमेव च धर्ममनुतिष्ठेदित्युपदिश्यते- "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः" "स्वधर्मोऽनुष्ठातव्यः” इति । तत्र स्वस्याध्यायोऽध्ययनीयार्थः स्वाध्याय इत्युच्यते, अध्ययन च मनःशरीरेणाध्युपदेशं गमनम् , (१) उपदेशग्रहणमिति यावत् । उपदेशश्च बुबोधयिषया आप्तकृतः प्रमाणप्रयोगः । च परीक्षार्थं क्रियमाण इन्द्रियादिप्रयोगोऽपि नूनं भवेदेवोपदेशस्तथापि तत्रापि शब्दप्रयोगस्य नाप्राप्तत्वाद्वद एवाधिगन्तव्यः । इति विज्ञानमाह न देशनाम् , देशनाया आप्तोपदेशात्मकशब्दप्रमाणरूपतया विज्ञानभिन्नत्वादितिचेत् सत्यम् । यथैवेदं विज्ञानं वेदशब्देनाहुस्तथैव स्खलु विज्ञानाधिकरणभूतेष्वप्यर्थेषु वेदशब्दं स्थाने प्रयुञ्जते, विज्ञातानामेवार्थानां विज्ञानौपयिकतया तेषामप्यन्ततो विज्ञानमयत्वात् । त्रयश्च विज्ञानौपयिका अर्था अभिगम्यन्ते, तथाहि (१) यदिदं विज्ञानं नाम पदार्थः प्रसिद्ध्यति स त्रीण्येवाधिष्ठानान्यधिष्ठायोप- पतिष्ठते-प्रमाणजातं (२) च, संस्कारजातंच विषयाजातंचेति । अर्थवति शब्दे प्रयुक्त तदनुबन्धेन किश्चिद् विज्ञानं विद्योतते-स एकः यत्किश्चिद्विषयानुभवाहिते चान्तःकरणनिष्ठे संस्कारेऽतिशयाख्ये तदनुबन्धेन विज्ञानं विद्योतते म घटपटादिविषयजाते चक्षुरादिसंनिकृष्ट सति तदनुबन्धेनापीदं विज्ञानं विद्योतते स एक विज्ञानस्कन्धा विज्ञानोपाधिभूता भवन्ति न चैतद् व्यभिचारेण विज्ञानं कुत्राप्यपलभ्यते । अथ यत्रतत् त्रिविधमपि विज्ञानमेकत्रोपलभ्यते तत्रापि तानि विज्ञानानि भिद्यन्ते । यथा रामभद्र आसीदिल्ययुक्त रेफादिविषयकज्ञानमादौ जायते १ ततो विशिष्टपदप्रतिपत्ति; ततो दाशरथ्यादिविषयिणी स्मृति , 3 शाब्दबोधः, ४ ततो रामभद्र पासीदिति स्कन्ध, एक: स्कन्धः, त्रय एवैते - तन' (१) यद्यायध्ययनशब्द इङ् धातोस्तथापि तस्यापि मनार्थ एव पावसानमित्यभिप्रायः । (२) शाब्दजानशब्दप्रमाणयोभिन्नत्वानाने वेदशब्दो युक्रो न तु शब्दे विधातोर्ज्ञानार्थकत्वात् प्रत्युने तुलोका शब्दे वेद शब्दम , नदिदं कुन इति प्रश्नः । (१) प्रथमभागपदर्शितमंन दिह विवृत्यच्याने । (२) प्रमा"श देनात्र शब्द एव विवदितः।

·ॐ वेदधर्मव्याख्यानम् पूर्वसंस्कारवतः शब्दगृहीतार्थ विषयिणी पुनः स्मृतिः, ५ ततस्तयोरनुभूतस्मृत्योरैक्यावगाहि पाष्टिकं ज्ञानमशाब्दमपि परम्परया शब्दनिमित्तकमेव प्रवर्तते, ६। इत्थं षटसु विज्ञानकाण्डेषु प्रथमद्वितीये वैषयिके, तृतीयपञ्चमे सांस्कारिके, चतुर्थषष्ठे च शाब्दे । तदित्थं भिन्नोपाधिकतया त्रयाणामप्येषां भेदः स्पष्ट एव । तस्मादेकैकोपाधिप्राधान्यापेक्षयामुष्मिन् विज्ञाने त्रयः शब्दाः प्रवर्तन्ते-वेदश्च, विद्या च, ब्रह्मचेति । प्रमाणोपाधिकं विज्ञानं वेदः, विज्ञानोपाधिभूतं प्रमाणजातं च वेदः । संस्का- रोपाधिकं विज्ञानं विद्या, विज्ञानोपाधिभूतं सस्कारजातं च विद्या । विषयोपाधिकं विज्ञानं ब्रह्म, विज्ञानोपाधिभूतं विषयजातं च ब्रह्म । तथा चौपाध्यतर्भावापेक्षया व्यधिकरणा अप्येते त्रयः शब्दा विज्ञानमात्रापेक्षत्वे समानाधिकरणाः प्रतिपद्यन्त स वेदः, सा विद्या, तद् ब्रह्म (१) Ea , एतस्मिश्च शब्दसामान्योपचारे किं बीजमिति विशेषप्रतिपित्सायां केवलमुपदेशे चाध्ययने चार्थसाधैर्यमेव तत्त्वतो निमित्तं पश्यन्ति दीर्घदर्शिनः । तथाहिं येंत्रोपदेश्यमुपदिशत्यनूचानः, स्वाध्यायं चाधीते विधेयः, तत्र नूनमेष शब्दमुपैदिशन्-शब्दतश्च स्वानुभूतार्थविषयक चिराहितं स्वकीय संस्कारमुपदिशन्-संस्कारतश्च स्वानुभूतिविषयीभूतं कंचिदर्थमुपदिशन्नुपदिशतीति व्यपदिश्यते । एकेनैव चोपदेशनव्यापारेणैते त्रयोऽप्यर्थी विषयीक्रियन्ते । अत एवैकस्यामेवानुवचनक्रियायामविशे- षादेवमुपचारा भवन्ति-वेदमुपदिशति, विद्यामुपदिति, ब्रह्मोपदिशति, इति । एवं तादृशमेव म्वाध्यायमधीयानण्याप्येकस्यामेव तस्यामध्ययनक्रियायामविशेषात् त्रैविध्येनोपचारा दृश्यन्ते- वेदमधीते, विद्यामधीते, ब्रह्माधीते, इति । एवमेते त्रयोऽप्यर्थाः 'सहैवें गृहीता भवन्तीति शब्द- मामाभ्या धिकरण्योपचारः, प्रावर्तत-सवेदः तद्ब्रह्म सूक्ष्मदर्शिनः पश्यन्ति, यथाकथमपि प्रवर्तमानं विज्ञानं नत्वेव विषयानाकलितं कुत्राप्युपलभ्यते । अतएव शब्दप्रतिष्टोऽपि नूनमयं विज्ञानभाव. कंचिद्विषयं गृहीत्वैव कृतशरीरः स्यात्, तथा च शब्दप्रतिष्ठोऽयं विषयप्रतिष्ठोऽपि । अथ यावता रूपे नाम्नः समयो न गृहीतः स्यात्-नत्वेव तांवता शब्दार्थसम्प्रत्यो भवति, सिद्धश्च तस्माद्पविषयकः संस्कारः सुतरां प्रतिपद्यते । अतश्च शब्दप्रतिष्ठोऽयं संस्कारप्रतिष्ठोऽपि । तदित्थमेक एवार्य शब्दादुपजन्यमानो विज्ञानभावः शक्यते वेधा व्यपदेष्टुम वेदश्च विद्या च ब्रह्मचेति । एवं संस्कारप्रतिष्ठेऽपि, नामरूपयो विषयप्रतिष्ठऽपि नामसंस्कारयो' संक्रमो भवत्तीत्यनुसन्धेयम् ।" एक एव तु त्रयाणां तत्र तत्रादौ प्रवर्तते, इतरौ , साधा, ।२। अथ परे ·* वेधर्मव्याख्यानम् * पुनरत्रानुवर्तते इत्यत एव वेदविद्याब्रह्मणां भेदव्यवहारः । सर्वत्र च सर्वे संक्रमन्ते-इत्यतस्तेषा- मभेदव्यवहार'-सवेदः, सा विद्या, तद् ब्रह्म ॥३॥ केचित्त्वमुमेवार्थमित्थं पश्यन्ति । यथा कथमपि प्रवर्तमानं विज्ञानं न त्वेव विषयाना- कलितं कुत्राप्युलभ्यते। विषयरूपेणैव च तद्विज्ञानस्वरूपाधानात् । तस्माद्विषयरूपमेवतद्विज्ञानरूपमिति प्रमेयप्रमयोरभेदाध्यवसायः । एवं यथाकथमपि प्रवर्तमान विज्ञानं न त्वेव शब्दानाकलितं स्वरूपं धत्ते । शब्देनैवान्तः सूक्ष्मोच्चरितेन तद्विज्ञानशरीरसम्पत्तेः । उक्त च न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन भासते ॥ इति । तस्मान्छब्दरूपमेवैतद्विज्ञानरूपमिति प्रमाणप्रमयोरभेदाध्यवसायः । एवं यथाकथमपि प्रवर्त- मानं विज्ञानं कश्चित्संस्कारमुत्पादयदेवोत्पद्यते, न त्वेव संस्कारमनुत्पाद्यैतत्क्षणायापि आत्मानं धत्ते यद्यप्यपेक्षाबुद्धिसहकृतविज्ञानेनोत्पाद्यमानः सस्कारो यथा दृढतां याति न तथोपेक्षाबुद्धिसहकृतवि- ज्ञानेनोत्पाद्यमानः संस्कारो दृढो भवतीति सत्यम, तथापि सर्वथ संस्कारो नोत्पद्यते इति-वक्त - मशक्यम् . यावदेवौतद्विजानं प्रवर्तते तावदेनैतत्संस्कारस्य नाप्राप्रत्वात् तथैवानुभवात् । तस्मात् संस्काररूपमेनैतद्विज्ञानरूपमिति संस्कारप्रमयोरभेदाध्यवसायः । इत्थं च निष्प्रतिपक्षं मिद्धयत्यमुष्य विज्ञानस्या शरीरकोटिप्रविष्टाः शब्द-संस्कार-विषया अन्योन्यतादात्म्यशालिनः सन्तीति । विज्ञानशरीरे प्रविष्टानां तेषां भेदपुरस्कारेण विज्ञानस्वरूपासिद्धः । अतएव शब्दोपलक्षितविज्ञाने विवक्षितस्य वेदशब्दस्य, संस्कारोपलक्षितविज्ञानेविवाक्षतस्य विद्याशब्दस्य, विषयोपलक्षितविज्ञाने विवक्षित- तस्य ब्रह्मशब्दस्य च परस्पराधिकरणसांकर्येण प्रयोगा उपपद्यन्ते । त्रितयोपलक्षितविज्ञानस्यैकत्वात् । तस्मात् स वेदः, सा विद्या, तद् ब्रह्म ॥ ४॥ .....- अथान्ये पुनरन्यथापि चक्षते । यथार्थज्ञानप्रतिपादके शब्दे किञ्चिदर्थविषयकविद्याप्रतिपादके शब्दे देवताप्रतिपादके च शब्दे मन्त्रशब्दश्चिराय रूढः, प्रतिपाद्यप्रतिपादइयोस्तादात्म्यदृष्टिश्च देवद- तोगतः, देवदत्तोऽयमित्यादिलोकव्यवहारप्राप्ता महर्षिव्यवहारसिद्धा च । तथा चोक्त शतपथश्रुतौ- "मधुवाता ऋतायत इति । यां वै देवतामृगभ्यनूक्ता यां यजुः, सैव देवता सा , सो देवता तद्यजुः ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * तबैतन्मध्वेव एष तृचः, रसो वै मधु, रसमेवास्मिन्नेतद्दधाति" इति । अत एव यथार्थज्ञाने यत्किञ्चि- द्विद्यायां देवताविशेषे च मन्त्रशब्दः सुवचः । तस्मात् "नकिदेवॉ इनीमसि नकि प्रायोपयामसि । मन्त्रश्रत्वं चरामसि” इति मन्त्रे मन्त्रशब्दो वेदार्थः प्रयुज्यते । "ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः” इत्यत्र मन्त्रशब्दो विद्यार्थः, विद्यामेवहि महर्षयः श्रमेण तपसी परीक्ष्य पश्यन्ति । मन्त्रमाराधयेदित्यादिवाक्ये तु ब्रह्मार्थः, तस्यैवाराध्यत्वात् । एवं मन्त्रेऽपि नैगमिका (१) वेदशब्दमागमिका (२) विद्याशब्द तथा "ओ३ मित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन माग्नुस्मरन्” इत्यादिना व्यवहारश्च ब्रह्मशब्दं प्रयुञ्जते । तदित्थं व्यवहारमांकर्याद् वेदविद्याब्रह्मशब्दानामप्यैकार्य युज्यते-सवेदः, सा विद्या, तद् ब्रह्म ।। ५ ।। प्रयो वेदाः, त्रयी विद्या, त्रयं ब्रह्म । य एतद्विजानाति स ब्राह्मणो भवति, तस्माद् ब्राह्मणस्यायं निष्कारणो धर्मः, ब्रह्माधिगन्तव्यम् , विद्याधिगन्तव्या, वेदोऽधिगन्तव्य इति । तथा च श्रूयते "ब्राह्म- णेन निष्कारण षडङ्गःसरहस्योवेदोऽध्येतव्य" इति । (वाचः ७२ पृ० अङ्ग) अत्र निष्कारण इति वदता षडङ्गसरहस्यवेदाध्ययनं ब्राह्मणस्याधिकारिको धर्म इत्यर्थः संसूच्यते । यद्यवं ब्राह्मणो भूत्वा ब्रह्म नाधिगच्छेत् स ब्राह्मण्यात् पतितः स्यात् । तस्मान्नित्यं ब्राह्मणस्य ब्रह्माधिगमनं न तु काम्यमिति सिद्धम् । तत्र तावद्यदुच्यते ब्रह्माधिगन्तव्यमिति, तत्रेमे जागताः मर्वे भावा एव ब्रह्म "मर्वेखल्विदं ब्रह्म" "ब्रह्म वेदं सर्वम्" इत्यादिश्रवणात् । अथ यदुच्यते विद्याधिगन्तव्येति, तब तानि मस्कारजातान्येव १ विद्या। विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शेव विष्टेऽहमस्मि । असूयकायानृजवेऽ यताय न मा ब्रूया वीर्यवती तथा स्याम् । १ । य आतुणत्य वितथेन कर्णवदुःख सम्प्रय- च्छन् । तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत्कतमञ्चनाह । २। अध्यापिता ये गुरु नाद्रियन्ते विप्रा वाचा मनसा कर्मणा वा । यथैव ते न गुरोर्मोजनीयास्तथैव तान्न भुनक्ति श्रुतं तत् । ३ । यमेव विद्याः शुचिमप्रमत्त मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नम् यस्ते न द्रुमत्क- तमञ्चनाह तस्मै मा यानिधिपाय ब्रह्मन् ॥४॥ १ वैदिकाः । अग्निमीले इत्यादि वाक्यात्मके मन्त्र वेदशब्दस्य तैः प्रयुक्तत्वात् ।। २ तान्त्रिका: ह्रीं श्री क्री स्त्री-इत्यादि पदात्मकेमन्त्रे विद्याशब्दम्य तैःप्रयुक्तरात् ।

·* वेधर्मव्याख्यानम् 8 प्रमाणजातान्येव तत्र वेदः । इत्यादिश्रवणात् । “सेयं विद्या श्रुतिमति बुद्धिः, तस्यास्तपसा पारमीप्सितव्यम्" इति निरुक्तादिस्मरणाच । अथाप्युच्यते वेदोऽधिन्तव्यइति, "वेदेन रूपे व्यपिबत् सुतासुतौ प्रजापतिः” इति श्रवणात् । प्रत्यक्षणानुमिच्या वा यस्तूपायो न बुध्यते । एतं विदन्ति वेदेन तस्माददस्य वेदता ॥ इत्यादिस्मणाच । "प्राप्तोपदेशसामर्थ्याच्छन्दार्थसंप्रत्ययः" इत्यारभ्य “मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच तत्प्रामा- एयमाप्तप्रमाण्यात्" इत्येतदन्तैरष्टादशसूत्रैःपरमर्षिणा शब्दात्मकप्रमाणाभिप्रायेणैव वेदपदार्थ निर्वचनाच्च । अथवा यदुच्यते ब्रह्माधिगन्तव्यमिति, ऋग्यजुःसमान्येव विषयात्मकानि तव ब्रम- ऋग्यजुःसामातिरेकेण जगद्विषयाभावात् । यत्किञ्चिदिदं दृश्यते तत्सर्वमृग्यजुःसामसमवायः । अनन्ताश्च ऋग्यजु मामसमवायाः । "भरद्वाजो ह त्रिभिरायुभिब्रह्मचर्यमुवास तं ह जीणि स्थविरं शयानम् इन्द्र उपव्रज्योषाचे भरद्वाज ! यत्त चर्थमायुर्दद्यां किमनेन कुर्या इति । ब्रह्मचर्यमेवैतेन चरेयमिति होवाच । तं ह त्रीन् गिरिरूपानविज्ञातानिव दर्शयाञ्चकार । तेषां हैकैकस्मान्मुष्टिमाददे । म होवाच, भरद्वाजेत्यामन्त्र्य । वेदा वा एते । अनन्ता वै वेदाः । एतद्वा एतैरित्रभिगयुभिरन्ववोचथा: अथत इतरदननूक्तमेव । ( तै०ब्रा० ११०।१०।३।४।) इति तैत्तिरीयश्रवणात । अग्निवायुरविभ्यस्तु त्रयं ब्रह्म सनातनम् । दुदोह यज्ञसिद्धयर्थमृग्यजुःसामलक्षणम् ॥ इति मनुस्मरणाच । तिस्र एवैता देवता इति नैरुक्ता आहुः-अग्निभू स्थानो. वायुरन्तरिक्षस्थानः सूर्यो धु स्थान इति । तदतो यत्किश्चिदेवैतस्मिन् जगत्याग्नेयं तत्सर्वमृग्भवति तत्प्रतिपादक'च शास्त्र- मृग्वेदः स्यात् । तथा यत्किञ्चिदेवैतस्मिञ्जगति वायव्यं तत्सर्व यजुर्भवति । तत्प्रतिपादकं च शास्त्रं यजुर्वेदः स्यात् । अथ यत्किञ्चिदेवैतस्मिञ्जत्यादित्यं तत्सर्व साम भवति । तत्प्रतिपा- दकं च शास्त्र सामवेदः स्यात् । अतश्चैतेभ्य एवैते मन्त्राः संजाता इत्याहुः । । H ·* वेदधर्मव्याख्यानम् के & RAKHPakistani MERACEAE.MakeumatatatanAmARAMMERundane - अथ यदुच्यते विद्याधिगन्तव्येति । अग्यजुःसामान्येव संस्कारात्मकानि तत्र विद्या- "देवा वै मृत्योर्षिभ्यतस्त्रयीं विद्या प्राविशन्निति" (३।४।२।) "प्रजापतिर्लो मानभ्यतपत्- - अग्नेऋची वायोर्यजूषि सामान्यादित्यात् । इति च छन्दोग्यश्रवणात् (१।१७। ९-१०) स एवं श्री, विद्यामभ्यतपत्-77 "यहचैव हौवं क्रियते यजुषाध्वर्य साम्नोद्गीथं व्यारब्धा त्रयी विद्या भवति । अथ केन ब्रह्मत्वं क्रियते इति त्रय्या विद्यया इति त्रू यात्" इति । ऐतरेयश्रवणात् (५1५1८) अथाप्युच्यते-वेदोधिगन्तव्य इति । ऋग्यजुःसामान्येष प्रमाणात्मकालि खन्न बहार "यस्मिन वेदा मिहिता विश्वरूपास्तेनौदने नातितराणि मृत्युम्" इस्याथर्वणवणात् । (४१७१३।६) "वेदेन को ब्यपिबत् सुतासुतौ प्रजापतिरिति" शुक्लयजुःश्रवणात् । "त्रयो वेदा अजायत । ऋग्वेद ऐवाग्नेरजावत । यजुर्वेदो बायोः, सामवेद आदित्यात" इत्यैतरैयश्रवणात "ये अर्वाड उत वा पुरासे वेदं विद्वांसमभितो बदन्ति । श्री दत्यमेव ते परिवहन्ति सर्वे अग्नि द्वितीय तृतीयं च सम" इति तैत्तिरीमारण्यक (२ अ.) श्रख्वात् । "धर्म जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः । "वेदोऽखिलो धर्ममूलम्" वेदाद्ध हि निर्बभी' इत्यादिस्मरणाचे । तद्यान्येतानि ब्रह्मविद्यावेदपदाभिधेयानि ऋग्यजुःसामानि तानि विषयसरकारशब्दभेदा त्रिविधा- नीति निष्कर्षः। तत्र विज्ञानोपाधिभूतानि विषयरूपाणि ऋग्यजुसामानि ब्रह्मपदार्थः । विज्ञानो- पाधिभूतानि संस्काररूपाणि ऋग्यजुःसामानि विद्यापदार्थ । इत्येतदुभयमुपरिष्टाद्वैशयन निरूषयिष्यामः इह तापदपदार्थो निरूप्यते । ऋग्यजुःसामानि शब्दरूपाणि वेद इति होदानी वेद पदार्थो निणीतः । पत्रं यः शब्दसमुदाया- त्मकः शब्दो पोऽपि वा तदेकदेशभृत एकैकवाक्यात्मकः शब्दा, उभयत्रापि पचगचगान विध्यातू परिच्छेदत्रयवत्ययं वेदशब्दो निरूडः । शब्दपक्षे पद्यस्य ऋक्त्वात् । गद्यस्य यजुष्टवात् । मनस्य साम- ·* वैदधर्मव्याख्यानम् .UBA MarL *ala MAHARAM त्वात् । तत्र कै माफि महग् लेदो भवति, अथ बह्वच ऋच समुदिता अफि वेदः। तत्र एकदेशभूते ऐकक- वाक्यात्मके शब्द वैदशब्दवमन्त्रशब्दोऽपि. सामानाधिकरण्येन प्रवर्तते । एकैका ऋग्, एकैक वा यजुः एकैनं च सम, भक्त्येको मन्त्रः । सम, अक्टये कैको मन्त्रः। तस्मादेककविषयाम्बोधकमेकैक वाक्यमेकैको मन्त्र इति सिद्ध वेदाफरायत्याप मन्त्रस्य वेदेकदेशत्वम् । अत एव सर्वानुक्रमणीकृतिभूमिकाया पर गुरूशिष्यः- मन्त्रनामणयोराहुर्वेदशब्द महर्षयः विनियोकव्यरूपो यः स मन्त्र इति चक्षते ।। नयोकव्यरूयश्च त्रिविधः संप्रदृश्यते । ऋग्यजुम्सामरूपेण मन्त्रो वेदचतुष्टये ।। * इत्येवं मन्त्रस्य वेदशब्दप्रतिपाद्यत्वं प्रतिपाद्य तस्य तदतिरिक्तवेदै कर्देशनमधुपति । *कर्म सम्पत्तिमन्त्री वेदे” इलि क्दन् निरुक्तकारोऽप्यमुमर्थ द्रढयति । यथा च गमिका अमुमिन्द मन्त्रजाते वेदशब्द प्रयुञ्जते एवम्मगमिकास्तत्र विद्याशब्द, ब्यक्हरन्तीति द्रष्टव्यम् । तदित्य मन्त्रमापरवाभिप्रायोक "इमे सकें वेदा निमित्ताः सकल्पाः सरहस्था. सब्राह्मणा:- सोपनिषत्काः सेतिहम. सान्व स्याना सपुराणाः सरकाः ससंस्काराः सनिस्ताः सानुशासनाः सानुमार्जनाः सवाकोबा इत्येवमथर्ववेदमन्त्रं वेदशब्दः प्रयुज्यते । प्रत्येकमन्त्राण वेदत्व सिद्ध यति तत एव क मन्त्रसंहिताया अपि वेदत्वमपरिहार्यम्, यवराशेर्यक्त्वक्त् , वाक्यराशेश्च वाक्यत्वोपचारवत् । स्त्र, च वेद-शब्दस्यीशब्दसमानाधिकरण इत्यपि द्रष्टव्यम् । १ अर्थ मन्त्रबाहरण मात्याहु: "मन्त्रवाणयोर्वेदनामधेयमिति बौधायनापस्तम्बादिसूत्रे *अम्मायः पुमन्त्र श्व ब्रह्मानि छ' इत्यथर्ववेदीयकौशिकसूादिषु-- उदिते ऽनुदित चैव समयाध्युपिते तथा । सर्वका वर्तते यई इतीर्य वैदिकी श्रुतिः । इत्यादिमन्वादिवंचनेषु च मन्त्रब्राह्मणयोरुभयोरैवार्यमाम्नायशब्दसमानाधिकरणको वैदशक ·* वेधर्मव्याख्यानम् * ११ प्रवर्तते । यतश्च ब्राह्मणेऽप्ययं वेदशब्दः प्रसिद्धोऽत एव मन्त्रब्राह्मणयोर्मध्यकालसम्भूतानां गाथा- नामपि सिद्धमेव वेदत्वमित्यवधेयम् । अथ पुनः “मनुष्या वा ऋषिषूत्क्रामत्सु देवानब्रुवन् , को न ऋषिर्भविष्यतीति । तेभ्य एतं तर्कमृषि प्रायच्छन्, मन्त्रार्थचिन्ताम्यूहमभ्यूढम् । तस्माद्यदेव किचानूचानोऽभ्यूहति-आर्ष तद्भवति- - हृदा तष्टेषु मनसो जवेषु यद्ब्राह्मणाः संयजन्ते सखायः । अत्रा ह त्वं विजहुर्वेद्याभिरोह ब्रह्माणो विचरन्त्यु त्वे ॥ श्रोहब्रह्माण उहब्रह्माणः-उह एषां ब्रह्मोति वा । सेयं विद्या श्रुतिमति बुद्धिः. तस्यास्तपसा पारमीप्सितव्यम्" इति निरुक्तपरिशिष्टप्रकरणात् “विधिविधेयस्तर्कश्च वेद.” इति कल्पसूत्राच्च मन्त्रब्राह्मणातिरिक्तस्य मन्त्रर्थमीमांसारूपस्य तर्कस्यापि वेदत्वमास्थीयते । मानवे धर्मशास्त्रे हि अत एवं विद्यो हैतुकस्तर्की नैरुको धर्मपाठकः । त्रयश्चाश्रमिणः पूर्वे परिषत् स्याद्दशावरा । दशावरा वा परिषद् यं धर्म परिकल्पयेत् । त्र्यवरा वापि वृत्तस्था तं धर्म न विचालयेत् । आर्ष धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना। यस्तकेंणानुसंधचे स धर्म वेद नेतरः । इत्यादिना सत्तस्य वेदार्थरक्षकत्वाव दवदस्यहणीयत्वं स्मयते । तर्कश्च 'अविज्ञात- तत्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तकः” इति पारमर्षसूत्रे स्वरूपतो दशितः । तदित्थं मंत्राश्च ब्राह्मणानि च तर्कश्च वेद इत्ययमर्थोऽध्यवसीयते । अत्रायमभिसन्धिः-शब्दोपहित विज्ञानं वेदः, इति हिं तावत्पूर्व व्याख्यातम् , अथ च शब्दोपहितविज्ञानवविज्ञानोपाधिभूतः शब्दोऽपीध्यत एष वेदः, शाब्दविज्ञानस्य तदविनाभावात ।

·१२ * वेदधर्मव्याख्यानम् के - अथ वाक्य- शब्दश्चार्य स्वतः प्रमाणमिष्यते, इतरानपेक्षत्वात् । अप्रामाण्यं तु तस्य दोषसमुच्चयादेवा- नुसन्धीयते, तेनायं शब्दस्त्रेधा-स्वतः प्रमाणम् परतः प्रमाणम्, अप्रमाणम् , चेति । अथवैतत् त्रयमन्यथा विभाषितव्यम्-आप्तं वाक्यम्, आप्तस्य वाक्यम् , अनाप्तवाक्यं चेति । आप्तस्तु यथाभूतमर्थं प्राप्तः सत्यनिष्ठः, सत्यं हि प्रमाणानां प्रमाणतमविचालि ब्रह्मतत्त्वम् । तथा- विधसत्यार्थप्रतिपादकत्वात् सत्यनिष्ठमिदं दिव्यभाषारूपं प्रथमं शब्दजातं सर्वमपि सत्यमाप्तमस्ती- त्यत एवाप्तं वाक्यमित्युच्यते । यत्तावत्सत्यार्थप्रतिपादकं वाक्यं तत्कथ नामाप्रमाणं भवितु- । मह तीत्यत एवैतदसन्दिग्धार्थ प्रामाण्यकं सर्वमिदं वैदिकं वाक्यं नित्यप्रमाणमिष्यते, दोषागन्धा- नाघ्राणात् [१] अथ परीक्षकभाषारूपं द्वितीयं शब्दजजातं दृष्टानेकसमयव्यभिचार भवती- त्यतः प्रमाणान्तरसंवादं विना सत्यमिदमाप्तमनाप्तं वेत्येवं संदिग्धप्रामाण्यकत्वात् स्वप्रामाण्ये वक्तु राप्तत्वं नितरामपेक्षते, आप्तस्य वाक्यं चेत्प्रमाणमन्यथा त्वप्रमाणमिति । प्रमाणान्तरसवादाद्वा तदाप्तत्वेन गृह्यते, वाक्यगृहीतोऽर्थो यदि नाम प्रमाणान्तरेण प्रत्यक्षादिनापि गृह्यते तदा तद्वाक्यस्याप्तत्वं सुगृहीतं भवति प्रमाणान्तरविसंवादे त्वनाप्तत्वम् गृहीतेऽर्थे तत्संवाद्य के विसंवादि चैकमित्येवं विरुद्धप्रमाणद्वयसम्पाते तु बलवत्प्रमाणानुरोधेन व्यवस्था । एतमेवार्थ सर्व सुचयितुमिवैतरेयकश्रुतौ "कोऽहंति मनुष्यः सर्व सत्यं वदितुम् , सत्यसंहिता वै देवाः, अनृतसंहिता मनुष्याः" इति पूर्वपक्षीकृत्य "एतद्वै मनुष्येषु सत्यं निहितं यच्चतुः” इत्यदि समाधाय च देवभाषाया नित्यं प्रामाण्यम, मनुष्यभाषासु तु बलवत्प्रमाणान्सर सवादात्परतः प्रामाण्यमिति व्यवस्थापितम्। तदित्थं क्वचिद्वक्त्राप्तत्वग्रहणा- च्छब्दस्य प्रामाण्यम् , क्वचित्त प्रमाणान्तरसंवादाद्वाक्यस्याप्तत्वं सुगृहीतं भवतीत्यस्तत्प्रामाण्यादेव तादृशवाक्यप्रयोक्तु राप्तत्वं प्रतिपद्यते । ईदृशमीशं च वाक्यं शब्दत्वात प्रमाणमपि दोषसंबन्धानुबन्धशङ्कया परतः प्रमाणं भवति, अत एव प्रथमकक्षाकशब्दप्रामाण्यापेक्षयेदमवर. कथक्षाकप्रामाण्यवद् भवति ॥२॥ अथ लोकभाषारूपं तृतीयं शब्दजातमपरीक्षकोक्तत्वाद् कञ्चकोक्तत्वाद्वा निःसन्दिग्धाप्रामाण्यकं भवति, तद्धि सत्याप्रतिष्ठितवादर्थ तद्धि सत्याप्रतिष्ठितस्वादर्थ तथाभूतमनाप्तं भवतीत्यप्रमाणमेव, दोषगन्धाकुलितत्वात् ॥३॥ तथा चैतेषु त्रिविधेषु शब्दजातेषु यत् प्रथम दिव्यभाषारूपं सत्यप्रतिष्ठितत्वादसन्दिग्धप्रामाण्यकमाम्नायते तत्रैवार्य वेदशब्दो निरूदो न हिनीये न त्वेव तृतीये-इति।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् १३ अत्रेदं प्रत्यवतिष्ठन्ते-यत्तावदुच्यते, न द्वितीये न तृतीये इति-तदेतत्प्रतिज्ञामात्रं भवति । शब्दवेदयोरुभयोरपि शब्दयोः पर्यायाभिधायितया स्मर्यमाणत्वाच्छब्दसामान्ये शब्दशब्दसामानाधि- करण्येन वेदशब्दप्रयोगौचित्यात् । तथा हि भगवान् वादरायणस्तावद् "ईक्षतेन शब्दम् , शब्दादेव प्रमितः, न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् , युक्तः शब्दान्तराञ्च श्रुतेस्तु शब्द- मूलत्वात् , शब्दाच्च, प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छन्देभ्यः, पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः, प्राणवता शब्दात् , मांसादि भौम यथाशब्दमितरयोश्च, अशुद्धमिति चेन्न शब्दात, स एव तु कर्मानुस्मृ- तिशब्दविधिभ्यः, अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् , पुरुषार्थोऽतः शब्दात्, शब्दश्चातोऽका- मकारे।" इत्येतेषु ब्रह्मसूत्र प्रमाणभूत वेदं निर्दिदिक्षुः शब्दशब्दमभ्यासेन प्रयुक्त । शब्दसामान्ये प्रामाण्याभिमानाच्छब्दवेदयोरनर्थान्तरत्वाभिमानाच्च । वेदप्रामाणकोऽर्थो धर्म इत्यभिमन्यमानो भगवान् जैमिनिरपि "चोदनाल क्षणोऽर्थो धर्म, इत्येवं शब्दसामान्ये संभवन्ती चोदनामविशेषालपणत्वेनोपदिश्य शब्दसामान्यस्य वेदत्वमभिप्रेतीति गम्यते । स्पष्ट चामे वेदस्यैव धर्मे प्रामाण्यमस्ति न प्रत्यक्षादीनामित्युपदेष्टुम् "औत्पत्तिकन्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशोऽव्यतिरेकश्चार्थेऽनुपलब्धे तत्प्रमाणं वादरायणस्यानपेक्षत्वात्" इति सूत्रेण शब्दसामा- न्यस्य धर्मे प्रामाण्यमा त्रष्टे । यदि शब्दविशेषोऽभविष्यत, नून तत्तर्हि लौकिकशब्दस्य धर्मे निमित्तत्वं वारयितुमिह केनचिद्विशेषणेन शब्दं व्यशेषयिष्यत् । तस्माच्छब्दसामान्यं धर्मे प्रमाणम् युक्त चैतत् , अन्यथा 'धर्मो राजकृतश्च यः” इत्युक्तदिशा राजकृतधर्माणां म्लेच्छादिधर्माणां वा धर्मशब्देन व्यवहारो व्य कुप्येत । कः पुनरपक्षपाती विद्वानेवमर्थ श्रदधीत यदिह ब्राह्मण- अन्थोक्त (वार्थो धर्मोऽन्यस्तु धर्म एव नास्तीति । मास्माकं धर्मोऽभूदन्येषां तु सोऽवश्यं धर्म तस्माद्धर्ममामान्यलक्षणे शब्दसामान्य प्रमाणम् , प्रमाणभूतस्तु शब्दा वेद इत्युच्यते-वेद इति वैदिकभाषाशध्द "प्रमाणाथः, प्रमाणमिति भंस्कृतभाषाशब्दो वेदार्थ. । स्वे धर्ने यस्य यत्प्रमाण- वाक्यं स तस्य वेद., तस्माच्छब्दसामान्य वेद इत्यवश्यमभ्युपगन्तव्यम । परमर्षयश्च भगवन्नो गौतमादय प्रमाणपरीक्षाया प्रमाणसंग्रहाय निदर्शितेषु प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्देष्वविशेषाच्छन्द- सामान्यस्य प्रामाण्यमुपदिशन्ति । यद्यरि चानन्तरं “आप्तोपदेश. शब्द.” इत्येवं विशेषयन्नो- ऽनातवाक्यानामुपसग्रहं निराकुर्वते, तथापि दोषसमुच्चयात् तेषां फलोपधायक प्रामाण्य नास्ती- त्यत्र वार्थे तात्पर्यमवसेयम् अन्यथानाप्तवाक्यानां शब्दत्वमेवापलप्येत, ताशस्त्रार्थः स्यात ·वेदधर्मव्याख्यानम् के प्रामाण्यं तु भवति द्विविधम-अर्थागतं च फलागतं च चेति । यदिह वास्तविक तळदुपनीयते । तदर्थागतम्, फलागतं तु लोकव्यवहारे दृष्टप्रत्ययम् तावास्तविकमपि- लोकव्यवहारोपयोगितया तदनुरोधादभ्युपगम्यते । तत्रेदमागतं प्रामाण्यं शब्दसामान्यस्योपदिश्यते, फलागतं तु नितरामा- तवाक्यस्यैव, नानाप्तवाक्यस्यापि । बलवत्प्रमाणान्तरविसंवादेन विरुद्धज्ञानसहकारात् पूर्वज्ञानोप- अन्यव्यवहारप्रवृत्तिप्रतिबन्धात् । तथा चार्थागतं प्रामाएर शब्दसामान्यस्यास्तीत जैमिनिशास्त्रार्थः। तत्रेदमागतं प्रामाण्यं वेदशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमिति भवेदयं द्वितीयस्तृतीयश्च शब्दो वेदः । 'ये तु अपर आह-गौतमीये प्रमाणसंग्रहसूत्रे न प्रत्यक्षमिन्द्रियात्मकम् , नानुमानं व्याप्यम , न वा शब्दः शब्दः । किन्तु ज्ञानविशेषा एवैते प्रत्यक्षानुमानशब्दशब्दरिष्यन्ते । प्रमा तावद् द्वधा मुख्या, गौणी च । अत एव प्रमाणमपि द्वधैव-मुख्यं गौणं च । तत्र मुख्यप्रमाजनकानि ज्ञानान्येव चत्वारि गौणप्रमारूपाणोह प्रत्यक्षादिशब्दैनिर्दिश्यन्ते । प्रत्यक्षप्रमाणलक्षणसूत्रे “इन्द्रियाथसनिकों- त्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मक प्रत्यक्षम्" इत्यत्र स्पष्ट ज्ञानशब्दोल्लेखात् । केचित्साहसिकाः सूत्रमिदं प्रत्यक्षाप्रमालक्षणतया व्याचक्षते ते प्रणम्या एवेत्यलम् । अथ "आप्तो- पदेशः शब्दः” इत्यत्र सूत्र' यद्यपि ज्ञानजनकशब्दप्रयोगार्थोऽयमुपदेशशब्दः प्रयुज्यते तथापि प्रयुज्यमानशब्दजन्यज्ञानमेवात्र तदर्थो नेयः, तथैवौचित्यात् । अयमभिसन्धिः-सिद्ध शाब्दविज्ञान ऐन्द्रियकज्ञाने वा नूनं तद्विरोधिजिज्ञासा पश्चादुपतिष्ठते, स क्षणमन्विष्यमाणो यदि नोपलभते प्रति- बन्दिनं कश्चन दोषं तदा पूर्वज्ञानादेवास्य पार्टिकं ज्ञानमवगमो नाम जायते, सा प्रमा व्यवहारोपयोगिनी, सा मुख्या. सा चैका । तस्या एवोत्पादकानि त्रीणि चत्वारि षडष्टौ वा ज्ञानान्येव प्रमाणानि । अथ चेदसौ पश्यति कंचन दोर्ष बलवन्तं विरोधिज्ञानहेतु तत्तर्हि न त्वेवास्य तज ज्ञानमवगमो नाम जायते, तवास्य शाब्दज्ञानस्यन्द्रियकज्ञानत्य वा पाटिकज्ञानजनकत्वरूपं मुख्यं प्रामाण्यमपोधते "प्राप्तोपदेश. शब्दः' 'अव्यभिचारि प्रत्यक्षम्” इति विशेषद्भिराचार्यैः । अथ गौणं न प्रामाण्यामन्द्रियस्येव शब्दसामान्यस्यापि न शक्यते प्रत्याख्यातुम् , गृहीतसमयस्याव्यवहितोत्तरमेव शब्दश्रवणादुपजायमानस्य विज्ञानस्य वायियुमशक्यत्वात् । तत्रास्य गौणप्रामाण्यवतः शन्द- सामान्यस्य शब्दज्ञानस्य वा वेदत्वमस्तीति जैमिनेर्धर्मप्रमाणपरीक्षातोऽवगम्यते, तस्मात्स्यादयं ·* वेदधर्मव्याख्यानम् के अपर आह-यथा कामलादिदोषसंयोगात्पीशङ्खप्रत्यायकस्यापि 'चनुषः पीतत्वांशमात्रे प्रामाण्यमपोद्यते न सर्वथैतदप्रमाणमेवः चक्षुरितिः विश्वासः साधीयान् एकेनैव व्यापारण जनितस्यैकस्य विशिष्टप्रत्ययस्य सर्वथैवाप्रामाण्येऽभ्युपगम्यमाने शङ्खाद्य शेऽपि प्रमाया अप्रमात्वापत न चेष्टापत्तिः, प्रतीतिविरोधात्; एवममुष्य शब्दस्यानाप्तोश्चरितत्वरूपदोषसंयोगादतथाभूतार्थप्रत्याय- कत्वेऽपि कस्मिंश्चिद्विशेषणांशमात्रे प्रामाण्यमपोचते, न' तु सर्वथैतदप्रमाणमेवानाप्तवाक्यमिति 'विश्वासः साधीयान् । एकरमावाक्यादेकदा प्रयुक्तदेके व्यापारेण जनितस्यैकस्य विशिष्टः प्रत्ययस्य सर्वथैवाप्रामाण्येऽभ्युपगम्यमाने संभवदर्थाशतोऽपि- प्रमाथा अप्रमात्वापसे; चेष्टापत्तिः, प्रतीतिविरोधात् । तस्मादेवमंशाप्रामाण्येऽपि विशिष्टप्रत्ययस्य प्रमात्वं न व्याहन्यते-इति 'सर्वविधः शब्दः प्रमाणमेवोपपद्यते । प्रमाणभूतश्च शब्दो वेद इति सिद्ध द्वितीयस्तृतीयश्च शब्दो' वेद इति ॥३॥ अपर आह-पीतशङ्खप्रत्ययेनेदं 'पीतत्वं नितान्तमविषयम् , प्रत्यायके चषि तेजसि पित्तसंयोगात्तद्गोचरे पीतगुणोपलम्मस्य वास्तविकत्वात् । नापि वा तत्र पीतगुणस्य शङ्घन संवन्धः प्रत्यायितोऽसदर्थः, पीतगुणकेन तेन तेजसा संबद्ध तस्मिन् शङ्खऽवश्यमस्य पीतगुणस्यो- पसंक्रमणात् , तस्मात् सर्वथा पीतशङ्खप्रत्यायकमपीदं चक्षः प्रमाणमेव न त्वंशतोऽपीदमप्रमाणं भवितुमर्हति । प्रत्युत यदि पित्तसंयुक्त चदरपीतं शङ्ख प्रत्याययेत् तदानीमेवेदमप्रमाणं स्थात् मतस्तत्र दोषकार्यस्य पीतत्वादेरनवयोधात् । पीतं तु शङ्ख प्रत्याययदिदं भवत्येव पित्तविकारप्रत्यय- हेतुत्वादविकल प्रमाणम् । यदि तु तस्य प्रामाण्यमेवापोद्यते तत्तहि दोषज्ञानं सशयविपर्ययादिवि- शेषज्ञानं वा सर्वथैवापलपितं स्यात् , प्रमाणाभावादिति लोकव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः । तम्मात्मवे प्रत्यक्ष प्रमाणमेव, किन्तु नैवंविधन प्रत्ययेन लोकव्यवहारः प्रर्तिनीयो दोषसमुच्चितत्वादित्येवमर्थ प्रतिपादयितुमिवेदमव्यभिचारि प्रत्यक्षं प्रमाणं भवतीति विशेषणेन भगवाननु जग्राह । एवमेवार्य प्रथमे इत्यपुत्र पुत्रत्वं विदधद्वश्चकवाक्यं न नितान्तमविषय भवति "यन्मनसा मनुते तद्वाचा वदति" इति श्रुतेः प्रत्यायके शब्देऽपुत्रारोपितपुत्रत्वबुद्धिसंयोगात तदुगोचरे पुत्रत्वबुद्ध स्तविकत्वात् । तद्यसो तत्र पुत्रत्वमभावयमानो ब्रूयात् नैव तर्हि स तथा वाक्यं वक्तुमपि शक्नुयात्।। अथैवं भावितम्यापि पुत्रत्वस्य तेनापुत्रेण सबन्धः प्रत्यायितोऽसदर्थः स्यादित्यपि न 'भ्रमितव्यम् , पुत्रत्वारोपबुद्ध्या गृहीते व्यक्तिविशेषेः प्रत्याय्य मानस्यतस्य सम्बन्धस्यावश्यो- ·१६ * वेदधर्मव्याख्यानम् * पगन्तव्यत्वात्-तस्मात् पुत्रत्वगुणकप्रत्यायकमिदं वाक्यं प्रमाणमेव न वंशतोऽप्यप्रमाणं भवतुमर्हति, प्रत्युत यद्यारोपबुद्धिसंयुक्त वाक्यमनारोपितपुत्रत्वं व्यक्तिविशेषं प्रत्याययेत् तदानीमेवेदमप्रमाणं स्यात्, सतस्तत्रारोपकार्यस्य पुत्रत्वादेरनवबोधनात् । आरोपितपुत्रत्ववन्तं तु प्रत्याययदिदं भवत्येवारोपप्रत्ययहेतुत्वादविकलं प्रमाणम् यदि · तु · तस्य प्रामाण्यमेवापोद्यत तत्तहि वञ्चकत्वज्ञानमविज्ञत्वज्ञानं वा सर्वथैवापलपितं स्यात्, प्रमाणाभावादिति लोकव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः । तस्मात्सर्वः शब्दः प्रमाणमेव, किन्तु नैवंविधन प्रत्ययेन लोकव्यवहारः प्रवर्तनीयो दोषसमुच्चित- त्वादित्येवमर्थ प्रपिपादयितुमिवेदमाप्तवाक्यं शब्दः प्रमाणं प्रभवतीति विशेषणेन भगवाननुजप्राह । इत्थं च सति शब्दानामप्रामाण्यकारण नोपलभामहे, ततः सर्वविधः शब्द. प्रमाणमेवेति प्रतिपद्यामहे, प्रमाणशब्दस्तु वेद इति भवेदयं द्वितीयस्तृतीयश्च शब्दो वेदः ॥४॥ अथवेदमन्यथान्यथा निरूपयितु पारयामः । अर्थ मे पुत्र इत्येकमेवेदं वाक्यं पुत्र पुत्र- ज्ञानं विदधत् क्तचिदपुत्र पिपुत्रज्ञानं विधत्त-तत्रैतस्यैकस्यान्यत्र प्रामाण्यमेकत्राप्रामाण्यमिति द्वविध्यं नोपपद्यते-प्रमाणस्याप्रमाणत्वासंभवात् । अथवा यत्र क्वचिदस्य प्रामाण्यमुपगम्यते ताव- तैव तु पर्याप्तं प्रामाण्यमेतस्य शब्दस्य प्रतिपत्तु पारयामः। न वयं ब्रू मो यत् प्रमाणं मर्वत्र प्रमाणं तदेव प्रमाणं स्यादिति, अपि तु यदेकत्रापि क्वचित प्रमाणं तदपि प्रमाणं शक्यं व्यपदे- ष्टुमिति पश्यामः । अथवा सर्वत्र शब्दः स्वविषये स्वत: प्रमाणम् , अप्रामण्यन्तु तस्य प्रतिपद्यते । अयं मे पुत्र इति हि वाक्यं सर्वत्रैव पुत्रे पुत्रज्ञानं जनयत् प्रमाणं भवितुमर्हति तदेतदनाप्तो यद्यपुत्रे प्रयुञ्जीत सोऽयं प्रयोक्त प्रयोगदोषो भवति न शब्ददोष.। अस्ति यदि पुत्रे प्रयुक्तः, अस्ति वा यद्यपुत्रे प्रयुक्तः सर्वत्रायं शब्दः पुनरेकरूपेणार्थमभिवत्त', तस्मादयं सर्वविध एक स्वत. प्रमाणमिति मन्यामहे । प्रमाणवाक्यं च वेद इति भवेदेवायं द्वितीयस्तृतीयश्च शब्दो भेदः । अथ ब यात्-अस्तु तावदयं सविध एव शब्द प्रमाणाम. अथापि न सर्वविध एव शब्दः शक्यो बेद इति व्यपदेष्टुम । न खलु वेदशब्दो यौगिको येनाय प्रमाणपदसामानाधिक- रण्येन प्रदेशमवगाहेत, अपि तु संज्ञाशब्दोऽयं प्रमाणविशेष रुद. । स यत्र यत्र प्राचामभियु- काना व्यवहारे भूयसा प्रयुक्तो दृश्यते तत्र तत्रैनं रूढं मन्यामहे, न तेषां प्रदेशानामेकस्मादप्येनं दशब्दमपवारयामो न वातिरिक्त प्रदेशे प्रौढिवादेन · संचारयाम म यथेदं मन्त्रसंहितामात्र दो न ब्राह्मणं न तर्क इति साहसिका नां प्रवादः 'प्रलापमात्रा ऽवज्ञायते तथैव तु निविशेष दिन्यभाषावत् परतः ·* वेदधर्मव्याख्यानम् 8 MAHILAZArabhacLIBALMAnd adhima-maneradicinatantaranchalaAamamasumi ED परीक्षकभाषा लोकभाषा च वेद इत्यप्यनभिज्ञानां प्रवाद प्रलापो नास्तीति न आतु मन्यामहे तस्मात् सुष्टूक्तमयं वेदशब्दःप्रथमे रूढो न द्वितीये न तृतीये चेति । अत्रेदमा वक्ष्महे- प्रत्यक्ष णानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते । एतं विदन्ति वेदेन तस्माद दस्य वेदता ॥ इत्येषमादिस्मरणात् प्रमाणविशेषेषु तृतीये प्रमाणसामान्ये चेदशब्दो रूद इति विज्ञायते, अत एव च वेदाः प्रमाणमित्यपि स्मृति सगच्छते, अन्यथा वेदस्य शातिरित्तप्रमाणत्वेऽभ्युपगम्य- माने चतुर्थप्रमाणसिद्धौ तदतिरिक्तानामेवप्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यं समर्पयत् सर्व प्रामाणपरीक्षाशारूमपर्याप्त स्यात् । दिव्यभाषामानस्य वा वेदत्वेऽभ्युपगम्यमाने तस्यैव प्रामारयसमपरशारकी सप्रवेशायुपत्या लोकभाषावत् परीक्षकभाषाया अप्यप्रामाण्यापत्तिरिति सर्वलोकव्यवहारोच्छेनप्रसङ्गो, लोकविरोधश्च स्यात् , आपामरं लोके व्यबहियमाणानां शब्दानां प्रामाण्यस्याबालवृद्ध सुपतिनत्वात् । तस्माद- नपेक्षत्वात् स्वतः प्रमाणभूताः सर्वविधा एव शब्दाः प्रमाणत्वेनेव वेदत्वेनाप्यभ्युपगन्तव्याः, प्रमा- पशब्दस्त्वस्यैव वेदशब्दप्रवृत्तिनिमितत्वादिति सिद्धम् । तथा च सति यदुच्यते न द्वितीये न तृतीते इति साहसमानं तु तद्भवतीति । अत्रे प्रतिवक्तव्यम् । नित्यप्रमाणशब्दत्वं वेदशब्दप्रवृत्तिनिमित्त न प्रमाणशब्दत्वमात्रम् , रागद्वेषादिदोषसंसर्गशङ्कयोपजायमानासत्यनिष्ठत्वसंदेहनिरासाब प्रत्यज्ञादिप्रमाणान्तरसबाद सापेक्ष- त्त्वात् परतः प्रमाणे स्मृत्यादिशब्दे प्रमाणतयैवोपगृहीतेऽपि तत्र वेदशब्दव्यवहारादर्शनात्। अथवा स्पष्टशब्देनैवेदानी व्याख्यास्यामः-ऋग्यजुःसामपदप्रसिद्धा मन्त्रा, फाल्पारण्यकोपनिषत्पदप्रसिद्धानि ब्राह्मणानि, प्रतिष्ठितसत्तश्च त्येतदर्थत्रयरूपायां नित्यप्रमाणभूत यां दिव्यभाषायामेष.यं घेदशब्दो निरूढः, प्राचां तथा व्यवहारदर्शनात् । न तु परीक्षकभाषा लोकभाषा का बेदो भवितुमर्हत- प्राचां तत्र वेदशब्दप्रयोगादर्शनात् । यत्किञ्चिद्गुणानुरोधप्रकतिपतसमश्रमात्रसाराणां महाशब्दाना योगरूढ़शब्दानां पा प्रदेशेषु नियत्तेषु सत्सु योगानुरोधाम्न्यूनातिरिक्तप्रदेशकल्पनमन्याध्यम, तस्मात् तृतीये प्रमाणसामान्ये दशब्दो रूद इति यदुक्त' तनावकल्पते । प्रत्यक्षेखानुमित्या घेत्यादिस्मृतिस्तु प्रत्यक्षानुमिस्ययोग्येविप्रकृष्टतमेऽत्तीन्द्रियाद्यर्थे लौकिकपरीक्षकशब्दानामध्ययोग्यतया कय कर्तव्यमित्येष विजिज्ञासूनामनुप्रहाय प्रवर्तमाना सत्यज्ञानानन्दमयार्थप्रतिपादकस्वान्नित्यप्रमाणभूतेन दिव्यभाषा- शब्देनानपेक्षत्रमाखेनानपेक्षं ज्ञानं कर्तव्यमित्युपदिशति केवलं न तु तृतीये प्रमाणसामान्थे ·* वेदधर्मव्याख्यानम् के mmmmmmmmmmmmmm re ----- है वैदशब्दस्य वृत्तिं प्रतिपादयितुमेषा प्रार्तते तस्मादन्यार्थेनान्यार्थप्रकल्पनमशास्त्रार्थः । जैमिनीय- शास्त्रास्यापि थमसामान्य प्रति शब्दसामान्य प्रमाणमत एवं धर्मविशेपं प्रति शब्दविशेषः प्रमाणं स्यात् , तथा चैतत्य चातुर्वण्र्य चातुराश्रम्यव्यवस्थानरूपस्यार्यधर्मस्य प्रमाणभूतो यः शब्दविशेषो दाख्यः स शब्दतोऽर्थत. सम्बन्धतश्च सम्यम् विचार्यते येन धर्मलक्षणं व्यापन्न ना भोदित्येयपरतया प्रवृत्तिर्न तु शब्दसामान्ये वेदशब्दप्रवृत्तियाख्यातु तत् प्रवर्तते, तादृशतात्पर्य- ग्रहकाचनस्य तत्र दृष्टावात । अथ लोकव्यवहारोपयोगि फलागतं प्रामाण्यमाप्तवाक्यस्यैवास्ति नानाप्तवाक्यस्येत्युपदिशद् गौतमशास्त्र' लोकभाषामात्रपरित्यागेनान्येषां दिव्यभाषापरीक्षकभाषयोर- विशेष शब्दानां प्रामाण्यमनुविधत्ते, न तु तात्रता परीक्षकभाषाशब्दानां वेदत्वमायनुसंधत्त इत्यत्र किश्चित्प्रमाणमस्ति । न लोवार्थागतं प्रामाण्यं न तु वा फलागतं वेदशब्दप्रवृत्तौ निमत्तं तच्छास्त्रादवसीयते, अथांगतस्य लोकभषाशब्दे फलागतस्य च परीक्षकभाषाशब्देऽतिव्याप्तत्वादुभयत्रापि तु तत्र दशब्दस्यानिष्टत्वात् । अथ खलु इहैव शास्त्र शब्दप्रामाण्यपरीक्षाप्रकरणे वेगा- प्रामाण्यमाशङ्कय यदुत्तरतो महत्यारभट्या निराकृतं ततः खलु प्रामाणभूतशब्दमात्रस्य वेदत्व- मवसीयत इति तु न भ्रमितव्यम् । श्राप्तवाक्यत्वाविशेषादिव्यभाषापीक्षकभाषयोरविशेषेण प्रामाण्ये विहितेऽपि ये यो लोकभाष या अप्रामाण्यं निर्द्धारितं तेभ्य एवानृतव्याघातपुनरुक्त दोषेभ्यः परीक्षकभाषास्वपि कुत्रचित् प्रामाण्यापवाददर्शनात् तत्सामान्यादेवैतस्या दिव्यभाषाया अपि स्मादप्रामाख्यं नावधीयते इति शङ्कायां सत्यां तन्निराकरणेन दिव्यभाषाशब्दे निरपवादं नित्यप्रामागर्य सस्थाध्य तत्सामान्यादेव प्रामाण्यापवादकानृतादिदोषसंयोगाभावात् परीक्षकभाषाशब्देऽपि प्रामाण्यमन्यथा त्वप्रामाण्यमिति ससूच्य दिव्यभाषापरीक्षकभाषायो- मैंदसंसाधनायेव तत्प्रकरणप्रवृत्तः, तस्माल्लोकभाषापरीक्षकभाषाभ्यामतिरिक्त यं दिव्यभाषा वेद- पद र्थो न शब्दसामान्यम् । यस्त भगवता वादरायणेन भिक्षुसूत्रे वेदपरतया तृतीयप्रमाणार्थः शब्दशब्दो भूयसा प्रयुज्यते न तेनायि शब्दसामान्यस्य वैदल्वमभ्युपगन्तु युक्तम् । औपनिषदार्थमीमासाय.मुपनिषद्वच- नानामेव प्रकृतत्वात तत्रत्यशब्दशब्देन नित्यप्रमाणशब्दस्यैव ग्रहणौचित्यात् । अत एव तु परी- क्षकभाषाग्रहणार्थमनेकधा तत्र प्रयुज्यते स्मृतिशब्दः । अन्यथा स्मृतिविनानामपि शब्दत्वाविशेषा- भगिवैतद् व्यवहारो व्याकु'येत । तस्माच्छब्दसामान्ये कथंचित् प्रामाण्याभ्युपगमेऽपि वेदशब्द- ·* वेधर्मव्याख्यानम् * १६ - ॥ २ ॥ मन्त्रभागवद् तथा च प्रवृत्तिनिमित्तालाभादयं वेदशब्दः प्रथमे दिव्यभाषाशब्द एव रूढो न द्वितीये परीक्षकभाषाशब्दे नापि वा तृतीये लोकभाषाशब्द इति सिद्धम् । अवैतस्मिन् दिव्यभाषाशब्देऽप्यस्ति किञ्चित्तारतम्यम् । तथाहि- "साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः । तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मभ्य उपदेशेन मन्त्रान् सपादुः । उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे विल्मग्रहणायेम ग्रन्थं समाम्नासिषुर्वेदं च वेदाङ्गानि च" इति हि भगवान् यास्को निरुक्तकार प्राह । तथा च ब्राह्मणादिप्रन्थपणेतृणामवरेषां काले साक्षात्कृतधर्मण मन्त्रद्रष्ट णामेवाप्तत्वमर्थप्राप्तमासीदित्यतस्तदानीमृग्यजुःसामभेदभिन्नानां मन्त्राणामेव वेदत्वं व्यवहृतं दृश्यते ब्राह्मणग्रन्थेषु ॥१॥ अथ मन्त्रब्राह्मणोभयधारेण वेदाङ्गसूत्रनिर्मातॄणां ततोऽप्यवरेषां काले मन्त्रब्राह्मणयोरुभयोरेवान्तवाक्योन विवक्षणमर्थसिद्ध भवतीत्यतस्तदुभयोरेव दशब्दव्यवहारः प्रावर्तत पुनरनृषीणामतपला मल्पज्ञमनुष्याणां समये तत्तदतीन्द्रियार्थविचारणापराणां ब्राह्मणभागानपि स्पष्टमर्थस्याप्रत्यक्षतया दुरधिगमार्थत्वमभवदिति दृश्यते । मुण्डे मुण्डे मतिर्भिन्ने- ति हेतोः क्रमशः प्रवर्तमानानेकार्थविडम्बनातिरोभूतवस्तुयाथात्म्ये काले धम साक्षात्कृत्य यथ भूनार्थ- निर्णयस्य कर्तु मशक्यतया चतुर्दिक्षु धर्मविप्लवप्रकरणे प्रवर्तमाने प्रतिष्ठितसतर्कमन्तरा गतिर्ना- स्तीति गम्यते । तदुक्त निरुक्त भगवता यास्केन "अयं मन्त्रार्थचिन्ताभ्यूहोऽभ्यूढ. । अपि अतितः, अपि तर्कत । न तु पृथक्लोन मन्त्रा निर्वक्तव्याः, प्रकरणश एव तु निर्वक्तव्याः । न ह्येषु प्रत्यक्षमस्त्यनृषेरतपसो वा, पारोवर्यवित्सु तु खलु वेदितृषुभूयो विद्य. प्रशस्यो भवति" इति अतित इति ब्राह्मणवचनात् । तर्कत इति निर्वाचनतो मीमांसातो युक्तितश्च । अवश्यं हीयं युक्ति- रतीवादरणीया । तथा चाहुरभियुक्ताः, दृष्टसाधर्म्यण चादृष्टमर्थ समर्पयन्ती युक्तिरनुभवस्य सन्निकृष्यते विप्रकृष्यते, तु श्रुति., ऐतिह्यमात्रेण स्वार्थाभिधानात् । अनुभवावसानं च ब्रह्मज्ञ नविद्याया निवर्तक मोक्षसाधनं च दृष्टफलतयेष्यते । श्रुतिरपि श्रोतव्यो मन्तव्यः इति श्रवणव्यतिरेकेण मनन विदाती तर्कमप्यत्रादर्तव्यं दर्शयति" इति (शा० भा० २११४) अन्यत्रापि तु 'पण्डितो मेधावो गन्धारा नेवोपसंपद्यत, एवमेोहाचार्यवान् पुरुषो द" इत्येवं प्रतिपादयन्ती श्रुतिरेव पुरुषबुद्धिसाहाय्य- मात्मनो दर्शयति । सत्यं चेतत् , अन्यथा सत्तसम्बन्धमनपेक्षमाणानांमतीन्द्रियादिविप्रकृष्टार्थेष्वपि- गृहीतसम्बन्धानां मनुष्याणां स्वतः समुद्भूतकुतर्कमहाग्राहप्रस्तखार्था , इमे, मन्त्र ब्राह्मणभागा ..नेदा अप्यनेदा एव स्युरिति सम्भाव्यते । भगवान् बेदपुरुषोऽपि- ·* वेदधर्मव्याख्यानम * . उत वपश्यन्न ददर्श वाचमुतत्वःशृण्वन्न शृणोत्येनाम् , उतो त्वस्मै तन्वं विसन जायेव पत्ये उशती सुवासाः । चदुष्मन्तःकर्णवन्तःसखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः। आदनास उपकक्षास उ त्वे हृदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्र। इत्येवं शाब्दविज्ञाने प्राज्ञातारतम्यात्तारतम्यं मन्त्रयन्नमुमेवार्थ द्रढ़यतीव । तस्मादीहशे ले सर्ववेदानां वेदत्वसमर्थकः सत्तर्कोऽप्यवश्यं तृतीयो वेद इति महर्पयः पश्यन्ति । अधिक त तर्कप्रामाण्य समर्थन मच्छिष्यसूर्यनारायणप्रकाशितात् सत्तों पादेयतासमादेशाख्याद् धर्मविषय- प्रवरणादवधेयम् । तदित्थं शब्दोपहिते विज्ञाने वेदशब्दस्य मुख्या वृत्तिः, विज्ञानोपाधिभूते च नित्यान- पंक्षा माणे शब्दे द्वितीया । तत्रापि पुनमन्त्रे प्रथमा वृत्तिः ब्राह्मणे द्वितीया, तर्के तृतीया इति हीदानी यावदर्थतत्त्वं संसिद्धम् । अथ पुनरन्यदुच्यते । संसिद्धसकलजगत्तत्वविज्ञाने तावदयं वेदशब्दः ससिद्धः । यज्ञानां तपसां चैव शुभानां चैव कर्मणाम । वेद एव द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः । इत्यादिषु तादर्थेनैव वेदशब्दव्यवहारात् । एतदभिप्रायेणैव "वेदांश्चैके संनिकर्ष पुरुष.ख्या. । अनित्यदर्शनाच्च । उक्ततु- शब्दपूर्वत्वम् । आख्याप्रवचनात् । परं तु श्रुतिसामान्यमात्रम्” । इति सूत्रेभ्यो भगवान् जैमिनिरपौरुषेयत्व नित्यत्वञ्च वेदस्य दर्शयामास । न हि तावद्विज्ञानं पुरुषप्रयत्नसाध्यं, नापि शब्दानां गोत्वादिसामान्यविज्ञानैः सह वृत्तिनियामकः कश्चन सम्बन्धः पुरुषप्रयत्नसाथ्यः । नापि शब्द: स्वरूपतः पुरुषप्रयत्नसाध्यः । तस्मादपौरुषेयो वेद इति युक्तमेतत् । अथ तामेतां विद्या व्यवसायसहकारेण बुद्धौ स्वयमेवाविभूतां तत्रभवानाप्तो महादिः परबुद्धिप्रवेशानुग्रहार्थ कयाचित्परिपाट्या मनसैव संनिबध्नाति, ताशपरिपाटीपरिकल्पिते शब्दा- भिनयनिरपेक्षे सोपक्रमोपसंहारे प्रकाशप्रधाने विषयजाते । छन्दश्रु तिनिबन्धादिशब्दसमानाधिकरको वेदशब्द प्रवर्तते ।

·salemmaadimidnduintHLOOMIRALMAMALAMA anamaATONDAuatsALAMSALAMGIRRONukund- ----- e ----- वेधर्मव्याख्यानम् * "भरद्वाजो ह त्रिभिरायुभिब्रह्मवर्यमुबास । त ह गोपि स्वविरं शयानमिन्द्र उपत्रच्यो- वाच । भरद्वाज ! यत्ते चतुर्थमायुर्दद्याम् किमनेन कुर्या इति । ब्रह्मचर्यमेानेन च रेयमिति होवाच । तं ह त्रीन् गिरिरूपानविज्ञातानिव दर्शयाञ्चकार, तेयों कैम्मान्मुष्टिमाददे । होवाच भरद्वाजेत्यामन्व्य वेदा वा एते, अनन्ता वै वेदाः एवद्वा एवैखिभिराभिरस्मयोचथाः, ल इतरदननूकमेव ।" ( तै० ब्रा० ३।१०।११।३.४ ) इति तैत्तिरीयश्रुत्या तथावगमात् । एतदभिप्रायेणैव- "न नित्यत्वं चेदानां कार्यस्वभु तेः । न पौरुषेयत्वं तत्कर्तुः पुरुषस्याभावात् । मुहमुक्तयोरखोग्यत्वात् । नापौरुषेय- स्वान्नित्यत्वमड कुरादिवत् । तेपामपि तद्योगे हयाधादिप्रसक्तिः । यस्मिन्नरटेऽपि कृतबुद्धिपजायते तत्पौरुषेयम्” इतिसूत्रेभ्यो भगवान्कपिलोऽनीश्वरवादी प्राकृतिकवाद रूपे यत्व कार्यत्वं च वेदस्य दर्शबामास । भगवान्यादरायणस्तु "शास्त्रयोनिरवात्” इति वदन्नौरूषेत्यवर श्वर जन्यत्वच जेदस्य दर्शयामास ॥२॥ बुद्धयुत्पत्तेः प्राग्बुद्धिविषये चा बुद्धिऋखबन्धे वा बुद्धिस्वरूपे एव जा समर्थते पुरुषः किन्तु प्रकृतिनियमसिद्ध एवायं बुद्धिक्रमोदर इति सुव्यक्तमेतत् । अथ नस्वेवार्य प्रज्ञप्तिब्यापारः खलु वाग्व्यापारमनन्तभाव्य प्रवर्तमानो इष्ट इस्यवश्य- मसौ निबन्धः शब्देनाभिनीयमानो भवति । तत्र च तादृशे निवन्धच्छायारूपेऽर्थप्रधाने शब्द जाते अन्यसन्दर्भादिशब्दसमानाधिकरणो वेदशब्दः प्रवर्तते । "स्थाणुरयं भारहारः किलाभू- दधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् । यो ऽर्थज्ञ इत् सकले भद्रमश्नुते ।। नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा" ११ इत्यादिश्रुतिषु तादयनैव तत्प्रयोगात् । एतदभिप्रायेणैव- बुद्धिपूर्ण वाक्यकृतिदै । श्रामणे संज्ञाकर्म सिद्धिलिङ्गम्" इतिसूत्राभ्यां भगवान् करणादः कृत फत्वं वेदस्य दर्शयामास । मन्त्रसूतादिपरिच्छेदविन्यासानामप्राकृतत्वादृषिसम्बन्धश्रवणाच पौरुषेयत्वं युक्तम् । अथ पुनरसी अन्धोऽपि चिराय स्थायित्वसम्पत्तये लिपिसात् क्रियते । तत्रैतस्मिन् संक्षेपक्रमोपसंहारे शब्दलिपिप्रधाचे पचनाते पुस्तकादिशब्दसमानाधिकरणो वेदशब्दो ब्यवहियते ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् के nuamnnam Amla- अयं च व्यवहारः सामान्यतो लौकिकेष्वेव दृश्यते न विशिष्टेषु । श्रुतिस्मृत्यादिषु भूयसा तादर्थेन वेदशब्दानुल्लेखात् । तदित्थमन्तःकरणवृत्तिदूरीकृतान्तरायतया यत्किञ्चिद्विषयावच्छे- देनानुभूयमान प्रकाशात्मके ब्रह्मणि मुख्या वृत्तिः, तस्यैव पुनः क्रमनिबन्धवैशिष्ट्ये निबन्धग्रन्थ- वैशिष्ट्य निबन्धपुस्तकवैशिष्ट्ये चौपचारिकीत्येवं चतुष्टयी वेदशब्दप्रवृत्तिः, तथाचैकेषामपि वेदाना मन्त्रनिबन्धग्रन्थादिनानाभावव्यपदिष्टानां स्वस्वरूपेणाकर्तृ कत्व ईश्वरविभूतिरूपसूर्यादि- वन कत्वेऽपि वा संभवयाप औपाधिकं मनुष्यकतृकत्वमस्तीति विषयभेदाभिप्रायेण सर्व समञ्जसम् । अत एव "नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा” १ "यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यश्चास्मै पहिणोति वेदम्' २ "अजान् ह वै पृश्नीस्तपस्यमानान् ब्रह्मस्वयंभु अभ्यानर्ष, तदृषयोऽभवन" ३ "यज्ञेन वाचः पदवीयमायंस्तामन्वदिन्दनृषिषु प्रविष्टाम्" ४ इत्यादिश्रुतिभिस्तथा- अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा । श्रादौ वेदमयी दिव्या यतःसर्वाः प्रवृत्तयः ॥१॥ युगान्तेऽन्तहितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः । लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ॥शा इत्यादिभिः स्मृतिभिध योय वेदानामकृतकत्ववादो दृश्यते, यश्च-"भृगुवँ वारुणिवरूण पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्म ति"-इत्युपक्रम्य "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति य-प्रयन् भिसविशन्ति, तद्विजिज्ञासस्व तद् ब्रह्म' इति श्रुत्या, "विज्ञानमानन्द ब्रह्मानन्दाद्ध्यैव खल्क्मिानि भूतानि जायन्ते, आनन्देन जातानि जीवन्ति, आनन्दं प्रयन्स्यभिसंविशन्ति इत्येवमादिश्रुत्या च ब्रह्मप्रतिपादकत्वात्प्रतिपाद्यविषयप्राधान्याद्वद एवेश्वर इति प्रवादः, यश्च "अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतत्-यग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इति" "यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्य ज्ञानमयं तपः, तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते" । "तस्माद् यज्ञात्, सबहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञि रेतस्माद्यजुस्तस्मादजायत" ॥

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * २३ इत्यादिभिः श्रुतिभिर्वेदानामीश्वरजन्यत्वप्रवादः, यश्च "तिस्रो वाच ईरयति प्रवह्नि तस्य- धीतिब्रह्मण' मनीषाम्" । "वह्निरादित्यो भवति । स तिस्रो वाचः प्रेरयति ऋचो यजूषि सामानि, ऋतस्यादित्यस्य कर्माणि ब्रह्मणो मतानि । एष एवैतत्सर्वमक्षरम्" इति यास्कीयमन्त्र- निर्वचनपरिशिष्टात् तथा “ये अर्वाडुतवा पुराणे वेदं विद्वांसमभितो वदनि । आदित्यमेव ते परिवदन्ति सर्वे अग्निं द्वितीयं तृतीयं च हंसम्” । इत्यादितैत्तिरीयकमन्त्रात् - "सैषा त्रयी विद्या तपति य एष तपति" इत्यादिब्राह्मणवचनाच वेदानामीश्वरविभूतिजन्यत्ववादः, यश्च "यामृषयो मन्त्रकृतो मनीषिण अन्वैच्छन् देवास्तपसा श्रमेण तां देवीं वाच हविषा यजामहे स नो दधातु सुकृतस्य लोके" "नमा ऋषिभ्यो मन्त्रकृद्भ्यो मन्त्रविद्भ्यः । मामामृषयो मन्त्रकृतो मन्त्रविदः प्रादुर्दैवीं वाचमुद्यासम्” इत्यादिमन्त्राम्नानात् तथा "ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः, एष वै ब्राह्मण ऋपिरायो यः शुश्रुवान, तदेतदृषिः पश्यन्नभ्यनूवाच' इत्यादिब्राह्मणवचनाच वेदानां महर्षिप्रोक्तत्ववादः तेषामेषां पञ्चानामपि प्रवादानां परस्परविरोधाः परास्ताः ।। इत्थं तावच्छब्दपक्षे व्याख्यातम् ॥ यज्ञः अथ खलु विषयपक्षे तदेतद् ब्रह्म त्रेधा विभज्य व्याख्यायते, आधिदैविकं च प्राधि- भौतिक च आध्यात्मिकं चेति । यत्किञ्चिदेवेदंजगत्प्रपञ्चमानं दृश्यते तत्सर्व देवोपादानकमेव । अग्नि देवानामवमो विष्णुः परमस्तदन्तरेण सर्वा अन्या देवताः। एते वै यज्ञस्यान्ये तन्वी, यदग्निश्च विष्णुश्च तस्माद्यज्ञविद्यया सर्व जगद्विज्ञायेत । यज्ञश्च हौत्राध्वर्यचौगात्रसंसाध्यः तत्र होत्रसाधनमृक् । आध्वर्य्यवसाधनं यजुः औद्गात्रसाधनं साम । इत्थं च ऋड्मण्डलयजुर्ममण्ड- लसाममण्डलसमवायो तदेतन्मण्डलत्रयप्राधान्याधिकारेणाधिदैविकवेद स्वधा-ऋग्वेदः यजुर्वेदः सामवेदश्चेति, तदेतदादिमे महायजुर्वेदग्रन्थे प्रपश्चितम् । आधिभौतिकविद्याऽपि त्रेधा । भूविधा, भुवर्विद्या, स्वर्विद्या चेति । तत्र चराणामचराणां. च ज्योतिषामन्योन्यसबन्धस्थितिगत्या- दिभिः कालविज्ञानेन देवयोगविज्ञान स्वर्वेदः । अग्निवायुपर्जन्यादिदेवानामन्तरिक्षस्थानामन्योन्य- सम्बाधेन वृष्ट यादिविज्ञानं भुवर्वेदः । भूमिष्ठानां धातुजीवमूलानां. प्रादेशानां सामाजिकानां चानु- बन्धेनायुर्वेदादि सर्वार्थविज्ञानं भूर्वेदः । तदेतदादिमे पुराणे सृष्टिप्रतिसृष्ठिवंशवश्यानुचरितादिनिरूपण- प्रन्थे प्रसक्तानुप्रसक्तया सर्व प्रपब्चितम्। केचित्तु आधिदैविकविद्यामधियज्ञत्वेन आधिभौतिकविद्या स्वाधिदैषिकत्वेनाभिप्रथन्तीति बोध्यम । प्रथा यात्मिकमपि त्रेधा शारीरिक मानसिकमात्मिक चेति ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् ramme शारीरप्रयत्नाभिनिवर्थ शरोशनुबन्धिफलकं च कर्मजातं यज्ञधर्माख्यं कर्मकाण्डेन ब्राह्मणपदप्रसिद्धन मानसप्रयत्नाभिनिवर्त्य मनोनुबन्धिफलकं च कर्मजातं योगधर्माख्यमुपासनाकाण्डेन श्रारण्यकपद- प्रसिद्धन अात्मनियमात्मानुबन्धिफलकं कर्मजातं विज्ञानधर्माख्यं विज्ञान काण्डेनोपनिपत्पदप्रसिद्धन, ब्राह्मणपन्थे प्रश्चितम् । तत्र परनिष्ठानां धर्माणां परस्मिन् सम्पादनम् यद्वा परनिष्ठानां धर्माणा- मासान सम्पादनम्, यद्वा आत्मनिष्ठानां धर्माणां परिस्मिन्सम्पादनम् , इत्येतत्त्रयं कर्मकाण्डपदार्थ. । एषा बधाणा यज्ञतपोदानश-दैवहारः । अथ परस्योत्कृष्टस्य धर्मग्रहणार्थ तस्मिन्नुत्कृष्टे स्वात्मसमर्पणमाश्रयग्रहणं प्रपत्तिर्नाम-यद्वा एकत्रावस्थाग्यमानस्य चित्तस्य स्वास्थ्यात्तदन्तःस्थितानेकशक्तिस्फुरण सयमयोगो नाम, यद्वा निरवल- म्बस्य चित्तस्य दौर्बल्येनामनकतासाधनात्सुखसाधनं परमयोगो नाम इत्येतत्त्रयमुपासनाकाण्डपदार्थः । एषां त्रयाणा भक्तियागकर्मयोगशब्दैव्य॑वहारः । श्रथ कटककुण्डलवेयकादीनामेकसुवर्णकारत्ववदेषा तेजोबन्नानामे पुरुषकार्यत्वादेषु सर्वेषु प्रपञ्चेष्वेकत्वप्रतिपत्तिः परिणाम्युपादानवादः यद्वास्वाप्नवृत्ति- वजाग्रवृत्तेपि निरालम् मनावस्थानान्नित्यानित्यविज्ञानातिरिक्तानामसत्त्वप्रतिपत्तिविवर्तोपादानवाद., यद्वा नित्यानामव सता कंषाचिदानां सघातभेदाभ्यां जगत्प्रतिपत्तिरिति प्रकृतिवाद', इत्येतत्त्रय विज्ञानकाण्डपदार्थ. । तदित्थामयं ब्रह्मविद्या सर्वविद्या भवति सर्वासामेकदेशिविद्यानामथर्ववेदपरिशि- पाख्यानामेतद ङ्गोप गभूतत्वतात् ।। सेयमेकैका विद्या विद्योपधायकः शब्दो वा मन्त्रः, मन्त्रैश्च देवताऽऽ- राविता भवति । देवारावन च यस्य देवस्य यत्कर्म यादृशं वर्तते तस्य यथाद्विज्ञानेन यथावदुपचारेण च यथेच्छाथससाधनम् । देवमयं हीदं जगत् सर्वे च देवाः प्रत्येकविलक्षणशक्तिमन्तः। परस्परानुकू- ल्यप्रातिकूल्याभ्यां च तत्तच्छाक्तविजृम्भितमेवेदं । जगद्विद्योतते । तदतस्तच्छक्तिविद्यया सर्वे देवा यथेच्छं विनियोक्त शक्यन्त, सा शक्तिरेव देवानामेषां कर्म, अथ यदस्माकं कर्म तदप्यस्मदन्तर्गतानां तेषां तेषां देवानमेव कम, । यदीदं कर्म, प्रतिकूलकर्मणा बाधितं मूर्छितं न भवति तदा व्यढियते तत्र चैतन्यम् , तस्मादिदं चैतन्यं तनिष्ठशक्त्यनुसारेण प्रवर्तमानं कमैव । न चैतत्कर्म, विज्ञानादात- रिच्यते ? विज्ञानमपि वा कर्मणः । देवपदप्रसिद्धतत्तद्वस्तुप्रसादस्य साध्यावस्था कर्मेत्युच्यते, सिद्धा- वस्था तु विज्ञानम् । न च सिद्धावस्थामनपेक्ष्य साध्यावस्था भवति नापि वा कारणसिद्धावस्थामन्तरेण कार्यस्य वस्तुनः साध्यावस्था प्रवर्तते । तस्मात्कर्म च विज्ञानं च प्रसकानुप्रसक्त भवति तस्मादेक- मनपेक्षमाणस्येतरदनर्थकं भवति । तस्माद् यः कश्चिदेव ब्राह्मणो विज्ञानप्रधानः स्यात् ज्ञानेन्द्रि- यप्रधानः स्यात्सोप्यवश्यं श्रमेण कर्मणाऽऽत्मानमनुबनीयात् ।। यः कश्चिदेव चत्रियः कर्मप्रधानः ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * स्यात्कर्मेन्द्रियप्रधानः स्यात्सोप्यवश्यं वेदेनात्मानमनुबध्नीयात् । त्रीण्येव तु कर्माणि भवन्ति । यज्ञो दानं तपश्चेति । आत्मस्थितानां विषयाणामितरात्मसम्पत्तये समर्पणं दानम् । अन्यतः स्थितानां विषयाणां स्वात्मसम्पत्तये स्वात्मन्यतिशयरूपेण सन्निधिकरणं तपः। एतच्च दानादानद्वयं स्वसम्बन्धेनोक्तम । एतदेव द्वयं यदि परसंबन्धेन स्यात्तदा यज्ञशब्दः । अत्र स्वपरशब्दयोर्विवक्षाविशेषाद्यज्ञदानतपसां सङ्की- र्णार्थत्वम् । अथापि द्वौ विशेषौ मुख्यतः कर्मणो लभ्येते । केषाञ्चिद्विषयाणां किञ्चिदंशस्य स्वस्मिन्पर- स्मिन् वातिशयरूपेणाधानसंस्कार एकः । आहितस्य वा किञ्चिदंशस्य स्वस्मात्परस्माद्वा परित्यागरूपेण शुद्धिसंस्कार एकः । तत्र प्रकाशफलकोऽतिशयो विज्ञानम् । प्रवृत्तिफलकोतिशयो धर्मः। धर्म एव तु विज्ञानेन गृह्यते विज्ञानमेव च धर्मेणाराध्यते । तदतः खलु धर्म एव द्रव्यगुणादिरूपो विज्ञानस्य विषयः । विज्ञानमेव समुदायाद्यवयविरूपं धर्मस्याश्रयः । अत एव धर्मेष्वेव विज्ञानानि प्रवर्तन्ते तत्रैव चावति- ष्ठन्ते । एवं विज्ञानेष्वेव धर्मा विनियुज्यन्ते तत्रैव चैते प्रतिष्ठन्ति । यत्किञ्चिदेवेदं विषयजातं दृश्यते घटपटादि । स, सोपि कस्यचिदन्यो धर्मः । यद्वा किंचिदिदं विज्ञानजातं धर्मेणावच्छिद्यते घटपटादि । तदपि सर्वे विज्ञानगृहीतं विज्ञानमेव । अण्डतापन्नरसगृहीताण्डस्थरसवत् । अथ विज्ञानमपि धर्मः । आश्रयं धर्मिणमन्तराऽनुपलब्धेः । अथ धर्मोपि विज्ञानमेव । विज्ञानव्यभिचारे तस्याऽसिद्धः। तदित्थं सर्वस्यैव प्रकाशप्रधानत्वात्प्रवृत्तिप्रधानत्वाञ्च सर्व एवायं वेदः, सर्व एवायं धर्मः। तदित्यं वेदधर्मपदयोः सामानाधिकारण्यम् । यस्तु पुनरत्र भेदः स ज्ञानक्रियाभेदनिबन्धनः । यथा नीलोघट इत्यत्र नीलगुण- मुखेन नीलपदं घटत्वमुखेन घटपदं चैकमेवाश्रयमभिदधाते तद्वदिदं धर्मपदं क्रियामुखेन वेदपदं तु ज्ञानमुखेनैकमेवाश्रयमभिदधाते । व्यावालाभात्तु लोके विशेष्यविशेषणव्यवहाराऽप्रसक्तिः । विज्ञान- विशेषसम्बन्धविवक्षाया तु संभवत्येव सर्वथा विशेष्यविशेषणभावोऽपि । तथा च 'वेदाद्धर्म. प्रसीदन्ति, धर्माद्वदाः प्रसीदन्ति । यथा च विषयाणां विज्ञानोपाधित्वे ब्रह्मशब्दवाच्यता । एवमेवैतेषां कर्मोपाधित्वे धर्मशब्दवाच्यता । विज्ञानात्तु कर्माणि प्रसिद्ध्यन्ति । अत एत्र च वेदाद्धर्मो हि निर्बभौ । तस्माद्धर्मा- धिगमनप्रकारान्तरेण ब्रह्माधिगमनं भवति, ब्रह्माधिगमनं च गुरुसंप्रदायेन ग्रहणाद् विद्याधिगमनं भवति । गुरुणाब्रह्मविषयकस्वसस्कारस्यैव शिष्येष्वाधानात् । तच्च पुनर्वेदाधिगमनं भवति । द्वारभूत- शब्दपुरस्कारेणैव संस्कारस्यायाधानात् । न च शब्दमप्रयुज्योपदेशः सम्भवति, तस्मान्नत्वेव वेदाधिगम- नमन्तरेण विद्याधिगमनं ब्रह्माधिगमनं चाऽनायासतः शक्यमतः खलु वेदाध्ययनं मुख्यम् । उक्त हि 'प्रमाणोपाधिकं विज्ञानं वेदः, विज्ञानोपाधिभूतं प्रमाणजातं च वेदः' इति । तत्र नाविदुषः प्रमाण जातं " ·२६ ॐ वेदधर्मव्याख्यानम् * प्रमाणोपाधिकं विज्ञानं सम्यगाराधितं भवतीत्युपजीव्यत्वाद्विज्ञानोपाधिभूतप्रमाणाधिगमनमेव वेदाधि- गमनमादौ कर्त्तव्यतामायाति । स चायं प्रमाणरूपो वेद- शास्त्रमित्युच्यते, तदपि त्रेधा विभज्य द्रष्टव्यम्- पुराणशास्त्रमनुष्ठानशास्त्रमङ्गशास्त्रं चेति । सृष्टः प्राकालमारभ्य प्रलयकालपर्यन्तं यद्यथा प्रकृतिचेष्टितं नियमबद्धं दृश्यते, तत्तथा प्राकृतार्थनियमप्रदर्शनं पुराणशास्त्र ब्राह्मादिभेदैरष्टादशधा भिन्नम् । तथा तमेव नियमक्रममवलम्ब्य स्वप्रतिकूलार्थनिरासः स्वानुकूलार्थसंपर्कश्च यदनुष्ठीयते तदिदं संस्कृतार्थनियमप्रदर्शनमनुष्ठानशास्त्रमृगादिभेदचतुष्टयभिन्नम् । अथ तदुभयभेदविज्ञानोपायभूताना केषा- चिदर्थानां यद्विज्ञानं नियमेन प्रागुपयुज्यते तदङ्गशास्त्रं शिक्षादिभेदैः षोढा भिन्नम् । तत्रेदमनुष्ठानशास्त्र पुराणशास्त्रं चोपरिष्टाद्व शद्य ने दर्शयिष्येते-अङ्गशास्त्रं तु तावदिहोपक्रम्यते । तत्र यदेव किचित्प्रमाण- जातं लक्ष्यते तत्र सर्वत्रैव तावच्छब्द. प्रधान भवति, इतरसर्वप्रत्ययेष्वप्यनुगमात, अतीतानागतसन्नि- कृष्टप्रविकृष्टयोग्यायोग्ययावद्विषयस्वतन्त्रत्वाच्च । तदुक्तमभियुक्तः न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन भासते ॥१॥ प्रत्यक्षणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते । एतं विदन्ति वेदेन तस्माद्वदस्य वेदता ॥ २ ॥ इति ॥ -- . तस्माद्वदाधिगमनाय प्रयतमानेनादौ वाग्विषया अधिगन्तव्यास्तदर्थ शब्दसमीक्षातन्त्रमुपयुज्यते । तत्र च वर्णशिक्षा. अक्षरच्छन्दः, दनिरुक्तिः, विभक्तिसस्कार., अलङ्कारसाहित्यम्, प्रामाण्यव्युत्पत्ति , कथातर्कन्यायः, मन्त्रसिद्धिश्चेत्येते क्रमेणाष्टौ विषया यथावदधिक्रियन्ते । एवं विनाय वाकतन्त्रस्वतन्त्रो. भवति स नानृतं वदति-तदेतदुक्त स्थालीपुला कन्यायेन प्रातिशाख्ये- बेदस्याध्ययनाद्धर्मः संप्रदानात्तथा श्रुतेः। वर्णशोऽक्षरशो ज्ञानाद्विभक्तिपदशोऽपि च ॥ इति ॥ - एते च विषयाः प्रतिव्याकरणं भिद्यन्ते, व्याकरणं तु यत्किञ्चिद्भाषाभिज्ञानम् , तदेतदेकं वेदा ङ्गम् । एवमन्यान्यपि पञ्च वेदाङ्गानि भवन्ति-तान्यप्यतः परमेकैकशोऽनेकधा निरूप्यन्ते । तथा हि स्मरन्ति तावत्- - ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषां चितिः । छन्दोविचितिरित्येष षडङ्गो वेद उच्यते ॥ १॥ छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते । ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥ २॥ शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात्साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥३॥ इति ।। से के शिक्षादयः पदार्था इति जिज्ञासोपतिष्ठते-तत्रानेकदर्शनानि भवन्ति । (१) एके तावदित्थं पश्यन्ति-"छन्दःपुरुष इति यमबोचाम वर्णसमाम्नाय एषः" इतिश्रुतेवर्ण- समारब्धशरीरस्य सर्वस्यापि वाग्विषयात्मकस्य वेदपुरुषस्य षड्भिरङ्गर्भवितव्यम् । "शरीरमिति संज्ञां लभते, षडङ्गम्-शाखाश्चतस्रः, मध्यं पञ्चमम् , षष्ठं शिरः" इति सुश्रुतोक्तरीत्या प्रसिद्धपुरुषशरीरस्यापि षडङ्गत्वेनैव व्यवस्थापनात् । पश्यामि च सर्वस्यापि वेदस्य षडेबाङ्गानि, यस्य कस्याप्यर्थस्य विज्ञाने साधयितव्ये तदोया' षड्विषयाः प्रदिशता भवन्ति नतः खलु वद्वेद- सिद्धि मन्यन्ते तथा हि- - (छन्दः) " यस्य विज्ञानं साधयितव्यं तत्र कियन्तः पदार्थाः कथंभावेन वान्तर्भूताः इत्येवं तदन्त- रङ्गपदार्थानां रीतिबन्वेन यद्यथावदुल्लेख. क्रियते तस्यैतस्य छन्दःसंज्ञा । मिनिश्छन्दः. प्रमितिश्छन्दः प्रतिमितिश्छन्दः, इति यजुर्मन्त्रात् शिल्पज़न्द" " इत्यैतरेयश्रुतेश्चैतदुभयानुगतस्य रीतिबन्धस्यैव छन्दस्त्वेनाभ्युपगन्तव्यत्वात् । छन्दसश्चास्य वेदपादत्वमभ्युपगच्छन्ति । यदाधारणस्य शरीरमेव- तिष्ठते यदाधारेण वासौ देशविशेष गच्छति स पाद' । रीतिबन्धेनैव हि तस्यतस्यार्थस्य शरीर- मवतिष्ठते - तदाधारेण बासौ बुद्धिदेश गच्छति - तस्माद्रीतिबन्धस्य तत्तदपादत्वाभिमानः । अवश्यं च भृत्यशक्तिभिः कृतावयवा स्वामिशक्तिर्भवतीति कृत्वा परस्य स्वामिनः स्वरूपावयवोपचा- राद् भृत्यानां परच्छन्दस्त्वम् स्वामिनस्तु स्वच्छन्दस्त्वम् , तच्छक्तरन्यशक्तिस्वरूपारम्भकत्वाविवक्ष- ·२९ * वेदधर्मव्याख्यानम् * ात्, भृत्यस्यापि स्वशक्तिस्वरूपमात्रापेक्षया स्वच्छन्दता तिष्ठत्येव । यत्रापि वचसा छन्दयामा- सेत्याह तत्रापि विधेयव्यक्तिप्रवृत्तः स्वप्रवृत्तिस्वरूपारम्भकत्वं वचनेन चकारेत्यर्थः । तस्मात्सर्वत्र रीतिबन्धश्छन्दः, अन्तरङ्गपदार्थाश्छन्दः, अवयवसंनिवेशश्छन्दः, स्वरूपसंनिवेशश्छन्दः । स्वरूपारम्भ- कावयवानां यद्र पेण तत्रावस्थानं तदुल्लेखश्छन्दःशास्त्रम् । इति ।। (निरुतम् ) अथैतस्योत्पत्तिस्थितिसंहृतिवचनं निर्वचनं नाम, सा द्वितीया वेदभक्तिः। अवश्यं हि सर्वेषा- मेषामर्थजातानां संपत्तिप्रतिपत्तिविपत्तयो भवन्ति, तत्रापि येयं प्रतिपत्तिः स्थितिनाम्नी सा विधा- उपचयापचयसाम्यभेदात् । स्वस्वरूपेण सतो यथाकथंचिद्धपिचयेऽप्युत्कर्षव्यवहारमात्र न तु स्वरू- पहानिः सा वृद्धिप्रतिपत्ति. लक्ष्मीसौभाग्यादिशब्दयोग्या । यत्र तु स्वस्वरूपेण सतो यथाकथचिद्ध- पिचयेऽप्यपकर्षव्यवहारमात्र न तु स्वरूपहानिः सा हानिप्रतिपत्तिः निऋतिदरिद्रताक्षीणतादिव्यप- देश्या । यत्र तु वयोः साम्ये योगक्षेमव्यवहारमात्र न तु स्वरूपहानिः, तत्रोपचयेनापचयस्य अपचयेनोपचयस्य वा विशेषानाधायकत्वाद् विपत्तिकारणयोगेऽपि-उपचयेन तदुपक्षयसंभवाद् योगक्षेमशब्दप्रवृत्तिः । तदित्थमुत्पत्तिवृद्धिस्थितिक्षतिसंहृतिभिर्विपरिणामः सर्वेषामिति तदुल्लखा निरुक्तिशास्त्रम् । (व्याकरणम् ) अथैतस्य निर्वचनेन सिद्धस्य कतिपयधर्मसंयोगे धर्मसापेक्षा सामान्यविशेषबुद्धिर्भवति । तथा हि-तत्रैकत्वेन गृहीतेऽनेकत्वं प्रतिपद्यते, तदिदमेकस्य सतो विविधाकारत्वसमर्पण व्याकरण नाम, सैषा तृतीया वेदभक्तिः । अवश्यं हि यथा घटो नानाविध', पटा नानाविध , प्राणी नानाविध', इत्येवं सर्वस्यैवार्थस्य कस्यचिदेकत्वेन गृहीतस्य नानाविध्यं प्रातपद्यते, नानाविध्येऽपि तस्य तत्त्वं न विहन्यते-विविधाकारत्त्वेऽपि तत्त्वानुवृत्त:, तद् व्याकरणम् । सर्वत्र व ह्यर्थे द्विविधा धर्माः, श्रात्मधर्मानात्मधर्मभेदात् । तत्रात्मधर्माश्छन्दसि व्याख्याताः । तद् व्याघाते तु तत्स्वरूप- हानि । अथानात्मधर्मैः संपन्नव्यापन्नस्तस्य स्वरूपेण सतो नानाविध्यं भवति, तज्ज्ञानप्रधान व्याकरणशास्त्रम् । यथा निरुक्त्या प्रतिपन्ने घटधातौ-घटनम् , घटः, घर ते घटितमित्येवमनेकधात्व- ·वेदधमेव्याख्यानमे Tretaine animateral AJIRIBukkinister ----- सामानभ, यथा वा निरुक्त्या प्रतिपन्ने घटशब्ने घट, घटो, बटा , इत्येवमनेकधावव्याख्यानं ज्याक- रण भवति तदिदं शब्दव्याकरणम् । एवमेधान्ये शमांच्क्षामपि व्याकरणम् इष्टव्यम् । तथा च समस्तस्य व्यामो व्याकरणम् , संक्षिप्तस्य विवरणं व्याकरणम् , एकस्वा सलो अधियाकारत्वसमर्थ व्याकरण नबुल्लेखश्च ब्याकरणशास्त्रम् ।। (गसितम्) अथैतस्थ व्याकरणादनेकधात्वेन गृहीवस्वाचस्व विज्ञानसोकर्यार्थ संकलन गरि नाम को ई चतुर्थी बेदभक्तिः। सर्वथा व्याकरप्रतिकात । य न व्याकरणम् संकलनं महनम् । 'विकासो व्याकरखेल, संकोचो गणनेन । विकृतिमे करणेन, सतिगणनेन । एकाकारस्थ विविधा- 'कारवसमर्थनं ध्यारोन विविधारस्यैकाकारतापाने गएनेस। विस्तारो 'व्याकरणेन. प्रस्तारो गणनेन । समस्तस्य यासो कचाकरखेम, व्यस्तस्य मासो गणनेन । यत, पणनशास्त्रे गुणन- फर्मदशनानाप्येकस्य प्रपञ्चो में सक्षेप इवि कश्चिद् धात्तच्छम् । सर्ववेदानों षडङ्गता गणितवेदेऽपि गुणनकर्मात्मकन्याकरणसनिबेशो दृश्यते, लैलायता विशिष्टम्य गणितस्य, वैपुल्यसलाई- बन्यं द्रष्टव्यम् । बहबो हि उत्प्रकास. सन्ति-तेषां प्रतिपादन समितशास्त्रमा (शिक्षा) तदित्थं स्वरूपशुखेन सत्तामुखेम विशेषमुखे व सामाभ्यमुखेन च गृहीतस्वार्थस्य प्रवृत्ती थे येऽन्थे पदार्था अपेक्षिता भवन्ति तेसो बहिरङ्गपदार्थानामुपकरलापहवाच्या प्रदशेनं शिला नाम । इयं हि पञ्चमी बेदभक्ति । अवश्यं सर्वेऽप्यर्थी थेन मचि देकेन ने वन पार्थआतेल ससृज्य प्रबसन्ते, अतस्तस्साध्यशिवायां सानि बहिरङ्गाणि भवति, तवामुपकरण लानामुंगभ्यासः शिक्षा । यथा ह्यम्यस्थाथस्याल्यार्थ' प्रत्युवकरावा, एवमन्यवेदस्याप्यन्यवेदोषारणम् । अतस्तस्याप्यन्यवेद- स्यान्यवेदं प्रति शिक्षास्वम् । अबोयवेहे सदुपयुक्तमन्यभेदीकाोषन्यासी अनि शिक्षा संस्य पार्थक्येनो- ल्लेखः प्रायेणासम्भवी । इवरसेपयुक्ततया सत्साहचर्येणैव तदुल्लेबौचित्यान् । यत्र या प्राधिक्यात विधि- स्पार्थक्वेनीस्लिख्यते तने शिक्षाशास्त्र भवति । मी मणिनीलिमादिका बाणिनीयव्याकरणोपयुक्तोपकररमार्थप्रतिपादकतयेष्यते शिक्षाशास्त्रम् ।

·३० दधर्मव्याख्यानम् * namaAutowwmulakshaN ---- यात्राक्कयशिक्षानारदशिनादिका तु यजुर्वेदीयमामवेदो मौत कोपयुक्तशब्दोच्चारणरूपोपकर प्रतिय कृतयेष्यते शिक्षाशास्त्र, (कल्पः इत्थं च स्वरूपधर्मपुरस्कारण कारणधर्मपुरस्कारेण विशेषधर्मपुरस्कारेण सामान्यधर्मपुरस्कारेण चा प्रतिपन्नस्यस्थस्य कुलो पयोगिता-तोन किं कि साधयितु शक्यमिति तत्कर्तव्यता समर्थनं. कल्पो नाम । सैषा षष्ठी वेदभक्तिः । एतदर्थमेव हि तस्य पूर्वाद. साध्यते । तैविना' लस्याप्रतिपल्या तदुपयोगिता- ज्ञानं दुर्बलं स्य त् । सर्वस्यैवार्थस्य तत्र तत्रोपयोगितापूर्वकं तदितिकर्तव्यत्तासमर्थनं श्रेयस्करं भवति । किमेतेन कर्तुं शक्यते, कथं तेन सोऽर्थः साधयितु शक्यते, किं चैतेन कृतेन फलं. स्यादित्येतदर्थ- विशने ल विज्ञाना स्वतन्त्रो भवति, यथेच्छ मुखमश्नुते, मुग्वसिद्धिश्च पुरुषार्थः। तस्मत्सर्वेषामेवार्थजा- तानां व्याष्ट्या समष्ट्या वा लटुपयोमितेतिकर्तव्यत ज्ञान, साधयितव्यम् । तदेतदर्थोपन्यासः कल्पशास्त्रम् । (वेदः) . । अभिश्चतरथ जातरूपन्यस्तरेक शास्त्र साङ्गाया सपूर्ण' भवति । एतदर्थषटकोपन्यासस्तस्य वेदो अवति, यापम्बन्धेनते षडुल्लिखिताः स्युः । शास्त्र, तन्वं वेद इत्यनान्तरम् । शस्त्र क्चनप्राधान्यात् । तन्त्र क्रियातायान्यात् । केहो विज्ञानाधान्यात् । अन एवं शास्त्र वचनमित्यनयोः, तन्त्रं परिपाटी इत्यनको , वेदशे विद्या-इत्यायोश्च पर्यायाभिधानप्राप्तिः । वेदविद्ययोरभेदाध्यवसायत्त, वेदे ब्रह्मशब्द इत्येवं यथार्थ बोध्यमिति दक। (३) - -- यथान्य पश्यन्ति । इतरयावद्ध दाकिंगमनेऽधिकारसमकाः षड् देंदा भवन्ति । ते सर्वप्रथम तात्र- दष्टमवर्षीदृर्श्वभाषोडशवर्श सर्वैरेवाधिगन्तव्याः । तेषां च शिक्षितकम् , छन्दितकमा गणितकम , भाषित- कम ; भावितकम व्यबहतकमित्येतानि नामानि । तानि पुनः शिक्षाछन्दोगणितव्याकरस्यनिरुक्तकल्पपदैः प्रसिद्धानि । तंत्र शिक्षा लोकस्थितिप्रदर्शनद्वारा प्राचारः संशोध्यते, छन्दसि रीतिबन्धप्रदर्शनद्वारा मयादासमयः संशोध्यते, गणिते-अङ्कप्रदर्शनद्वारा अर्थपरिच्छेदः संशोध्यते, व्याकरणे भाषासाहित्य- प्रदर्शनद्वारा वचनं संशोध्यते, निर तर्कप्रदर्शनद्वारा व्युत्पत्तिः संशोध्यते, अथ कल्पे कर्तव्यक्रिया- ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * प्रदर्शनद्वारा तत्तदान यः सशोध्यते । तदित्थं षडग्येतान् वेदान् विजानतामेवान्यनन्यत्र वेद विशेषेऽधि- कार. स्यादनधिकारश्चैतद वटुषाम् । तस्मादधिकारसमर्पकतयैतेषां वेदानां वेदाङ्गशब्देन व्यवहारः । एतत्षटकाधिगमनं हि ब्राह्मणानां सामा-यो धर्मः । अथातो विशेषविद्याधिगमन च तेषामपेक्षानुसारेण यथेच्छ भिद्यते । तथा चाहुः । अको रीनिः स्थितिर्भाषा तर्कः कर्तव्यतेति च । सर्वे प्रागधिगन्तव्यास्तत ऊर्ध्व यथारूचि ॥ १॥ इति । अमुमेवार्थ कश्चिदेवं पश्यति-अधिगन्तब्यो वेदः षोढा । समयवेदो नीतिशास्त्रं नाम, तेनाधि- गतेन सामाजिकशक्तिसिद्धि. संपाद्यते। वाग्वेदः साहित्यशास्त्रं नाम, तेनाधिगतेनवाक्छक्तिसिद्ध सम्पाद्यते । अध्यवसायवेदस्तकशास्त्र नाम, तेनाधिगतेन मनःशक्तिसिद्धिः संपाद्यते । परिच्छेदवेदो गणनाशास्त्रं नाम, तेनाधिगतेन सर्वार्थव्यवस्था सद्धिः संपाद्यते । पदार्थवेदो विज्ञानशास्त्र नाम, ते. नाधिगतेन सर्वार्थशक्तिसिद्धिः संपाद्यते । प्रवृत्तिवेदः समारम्भशास्त्रं नाम, तेनाधि- गतेन यथेच्छार्थ- सिद्धिः संपाद्यते । सोऽपौ षड्वेदी ब्राह्मणो यद्ययेच्छति तत्तथाकर्तुं शक्नोतीति भावनीयम् । (३) अथान्ये पश्यन्ति । अत्र वेदाङ्गशब्देऽङ्गशब्दो ह्यु पकारकार्थपरः । तथाहि-उक्त तावन्मन्त्रम्य ब्रह्मणो वेदत्वम् , तदुपयुक्तार्थसंग्रहश्च ब्राह्मणं भवति । तत्रोच्यन्ते मन्त्रोपयुक्ताः षड्विषया - शिक्षा, निरुक्तम् , व्याकरणम्, छन्दः, ज्यौतिषम् , कल्पः, इति। तत्र मन्त्रान्तर्गतवर्णोच्चारणप्रकार प्रदर्शनं शिक्षा ॥१॥ मन्त्रान्तर्गतस्य तस्य तस्य पदस्य कोऽर्थः, कस्माञ्चायमर्थः, इत्येतदर्थनिर्वचनप्रचारप्रदर्शन निरुक्तम् ।। २॥ मन्त्रस्य पदानां स्वरसंस्कारप्रकारप्रदर्शनं व्याकरणम् ॥३॥ ऋग्यजु सामरूपाणां मन्त्राणां छन्दःप्रकारप्रदर्शनं छन्दः॥४॥ अथ मन्त्र मारितकर्मणां कालभेदेन कर्तव्यानामुपयुक्तकाल- प्रकारप्रदर्शन ज्यौतिषम् ॥५॥ तथैतेषां मन्त्राणां तत्तत्कर्मसु विनियोगसमर्थनं कल्पः ।। ६ ।। एषां च मन्त्रोपकारकत्वाद्वदाङ्गत्वं द्रष्टव्यम् । अथवा-उक्त खलु ब्राह्मणानामपि वेदत्वम्-एते च शिक्षादय. समुदित षडर्था ब्राह्मणं भवति, ब्राह्मणग्रन्थ एतेषामेव परणामर्थानामुल्लेखात् । तस्माद् वेदाङ्गसमुच्च- यात्मकं ब्राह्मणं वेदो न तु वेदाङ्गम् । तदवयवभूताश्चैते षडर्था वेदाङ्गानि । ये चेदानीं शिक्षाव्य करण- कल्पादिग्रन्था ऋत्विजामन्तिके पृथक् पृथगुपलभ्यन्ते तेऽर्वाचीनाः स्मृतयः । तद्वीजभूतानि तु - .

·३२ * वेध व्याख्यानम् ब्राह्मणशान शिक्षादिवाक्यानि श्रतय इति विशेषः । तथा च वेदभेदाद् ब्राह्मणभेद, तद्भेदाच्च वेदाङ्गभेद इति विजायते । तस्मात् सन्तु शिक्षादि दवाच्यानि पड़ेव ङ्गानि वेदस्य, अथापि तानि प्रतिवेदं प्रायण विलक्षणस्वरूपाणी ति भाव्यम् । (४) अथान्य पश्यन्ति-यान्येतानि वेदषड़गानि भूयन्ते-उच्चावचाः खल्वपि ते पदार्था भवन्ति, सन्नि हि षड् विज्ञानानि सर्वैरेव सामान्येनाधिगन्तव्यानि । लोकशिक्षा, भाषासाहित्यम, ज्यौतिषम् , संप्रदाय , व्यवस्था, शिल्पं चेति । तत्रेदमेकैकमनेकाङ्गम् । तथा च लोकशिक्षाया तावल्लोकस्थितयः प्रदर्श्यन्ते । सृष्टिविद्या, इतिहास, धातुमूलजीवानुबन्धिनी भूगोलविल्या. तत्तद्देशाचारव्यवहाराः, तत्तद्देशभाषोच्चारणविद्या, धर्मनीतिराजनीतिसमाजनीतयश्च ति-एवादयो लोकशिक्षापदार्था । अथ भाषासाहित्ये यत्किञ्चिदशभाषा वर्णतः पदतो वाक्यतश्चनिरूप्यते । वर्णः, वाक्छन्द., पदकोशः, पदसस्कारः, पदार्थव्यवस्था, अलङ्काराः, व्युत्पत्तिः, तर्कन्यायः - इत्येवमादयो भाषामाहित्यपदार्थाः । अथ ज्योतिष ज्योतिःसम्बन्धेनापेक्षितं विज्ञान त्रेधा विभज्य मुनिभिर्व्यात्मातम, गणितं संहिता जातकं चेति, वत्र गणितं द्वधा भौमं दिव्यंच, तत्र १ अङ्क श्रेढीखातचितिभाण्डक्रकचराशिषु । कुटके मिश्रके छायाक्षेत्रबीजेपुट्टमौमिकम् ।। दिव्यं करणसिद्धान्तभेदाज्ज्योतिषि च स्मृतम् । भौमानामपि केचिद्दिव्यत्वमुपलभ्यते ॥ संहितायां तु भोमान्तरिक्षदिव्याः सर्वेऽपि प्रकीर्णविषया गणितफलभूतपरिणामसंबन्धन संघ.य प्रदशिताः, जातके च प्राणिसंबन्धेन भूतभविष्यद्वर्तमानस्थितिविज्ञानानि । अथ संप्रदाया, आम्नायः, पद्धतिः, कल्पहत्यनर्थान्तरम् । स च यद्यपि कर्मभेदादनेकधा भवति, अथापि त्रेधा विभज्य मुनिभित्यांख्यात.-ौतः, गृह्यः, सामयाचारिक ति । श्रौते प्राविधयः, रखो स्मार्तापरपर्यवे सस्कार विधयः, सामयाचारिके तु प्रकीर्णधर्मविषय उक्लिख्यन्ते । अब क्यास, सा च सिचानाशक्तिः । इयंच विविधतुर्धा-पदार्थनिरूकि, बाक्यानिशक्तिः, अमरमनिकि, सन्त्वनिमश्चति । तन- पदार्थनिरुक्निनिरुताशब्देनैवाख्यायले, सा व नैवमहक्लैगमवैषतामेकाला।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * ३३ ama- वेध विपन्य व्याख्याता। अय वाक्या निरुक्किोमासाशनाख्यायते, सापि धर्म नीमांसा भक्तिमीमांना ब्रह्ममीमांसा भेदात् त्रेधा विभज्य व्याख्याता । अथ प्रमाण निरुक्तिव्युत्पत्तिशब्देनाख्यायते, यद्यायत्र विषये प्रातिस्विकतया मुनिग्रन्थो नोपलभ्यते-अथाप्यर्वाचीनविद्वद्भिरियमपि त्रेधा विभज्य व्याख्याता - शाब्दिकी मैमासिकी ताकिकीचेति । तत्र शाब्दिकी व्याडिसंग्रहवाक्यपदीयानुयायिषु मञ्जूषादिग्रन्थेषु, मैमासिकी जैमिनिसूत्रभाहरहस्यानुयायिषु, आपोदेवीयादिग्रन्थेषु, ताम्किी तु गौतमसूत्रचिन्त मण्यनुया- थिषु पदवाक्यरत्नाकरादिप्रन्थेषु समुज्जृम्भिता दृश्यते । अथैवं तत्त्वनिरुक्तिदर्शनशब्देनाख्यायने-माप्यणु- वादप्रधानवादचिद्वादभेदात् त्रेधा विभज्य व्याख्याता । अथ शिल्पम्-तच कौशलम् । तदपि त्रेधा विभज्य व्याख्यातम् श्राकृतनिर्यातबन्धेन, प्रकृतिबन्धेन, वाग्बन्धेन च । आद्य क्षेत्रव्यवहारविद्य लेख्यविद्यादयः, द्वितीये विश्वकर्मविद्यादयः, तृतोये पैङ्गलादयः । तदित्थमेतेषामने विषयारब्धशरीराणामेकैक- विषयस्य द्वयो योरप्यनुवृत्तिई श्यते, यथा ब्रह्ममीमांसाया वाक्यार्थनिरुक्तौ तत्त्वनिरुतौच धर्म- मीमांमाया वाक्यार्थनिरुतौ भाषासाहित्ये च, एवमन्यत्रापि । तदित्यमोतप्रोतविषयतयान्योन्य- संकीर्णात्मकान्येतानि षड़पि वेदाङ्गानि न विशिष्य परिच्छेत्त, शक्यन्ते, अतएव यत्किञ्चिदे- कैविपयमनुरुध्यैपां संज्ञाकरणम्-शिक्षा, व्याकरणम्, ज्यौतिषम् , कल्पः, निरुकम् , छन्दः-इति । अथाप्येष मेकैकशाखातःप्रायेणान्यान्याः शाखाः समुद्भूय प्रतिपद्यन्ते, यथा भाषासाहित्ये वर्ण- प्रसङ्गाल्लिपिज्ञानम् , छन्दःप्रसङ्गागीतिविज्ञानम् तत्प्रसङ्गाच्च वाद्यनृत्यविज्ञानम् , पदार्थव्यवस्थाप्रसङ्गेन परिशिष्टार्थविज्ञानम, वाक्यार्थव्यवस्थाप्रसङ्गेनोपासनोपनिषदर्थविज्ञानम् ,' अलङ्कारप्रसङ्गेनरसरीति- विज्ञानम्-इत्येवमन्यत्रान्यत्रापि शाखाप्रतिशाखापरिस्के टेनेतरत्रेतरविषयसप्रसक्तिरुज्जृम्भते । तस्मादु- चावचाः खल्वप्येते पदार्था भवन्तीत्युक्तमनुसंधेयम (५) अथान्ये पश्यन्ति । इह खलु' ब्राह्मणसमाजस्त्रेधा विभक्तो द्रष्टव्यः। दैवज्ञः, अथर्वा, पण्डितश्च । तत्रासौ दैवज्ञो ज्योतिर्गणप्रवणो देवसूचनाप्रधानः सर्वानेवैतान् । प्राकृतिकान्। भावान यथायथं विजानानोऽनुकूलं प्रतिकूलं वा देवसंयोगं लोके विज्ञास्यति । इइ हि योग्येन क्रियमाणं योग्य कर्म सत्यनुकूलदैवसंयोगे सर्व सुकरं भवति तस्मात्कर्मसु प्रवर्तमानेनावश्यं सहकारी देवसंयोगोऽनु- रोद्धव्यः। प्रतिकूले च · देवसंयोगे महता प्रयत्नेनापि क्रियमाणं कर्म निलं भवति, तमा कर्मकरणकाले सर्वदेव का प्रतिकूलदैवसंयोगे विज्ञाते तत्प्रतिबन्धायाथर्वा प्रवर्तते । अस वथर्वा - 4 ·* वेधर्मव्याख्यानम् ॐ - पुरोधाः अथवोग्निप्रवणः धर्मप्रधानः सर्वाने वैतान् प्राकृतिकशन भावान् यथेच्छमितम्ततो विनियोक्त म्मर्थते, इष्टेन देवेन संयोजयति यजमानमनिष्टेन च वियोजयति । तदित्थं देवपुरुषकारारत्तेऽस्मिन संसारे दैवज्ञपुरुषकारज्ञाभ्यां ब्राह्मणाभ्यां प्रवर्तमानो राजा वान्यो वा न कदाचिदवसीदति, नित्यं चाभ्युदयमामादयति । अथ च पुरुषकारो द्विविधः वैदिको लौकिकय। तत्र वैदिक' पकारो- ऽनेनाथणानुरुध्यते, यस्तु लौकिकस्तत्रासौ पण्डितः प्रवर्तते । अमौ पण्डितः सदस्यतर्कपवणो व्यवहारप्रधानः सर्वानेतान् लौकिकान् भावान् धर्मनीतिराजनीतसमाजनीतिभिर्व्यवच्छिद्य लोकस्त्रा- स्थ्यसुखाभ्युदयसिद्धयर्थमनेकधा व्यवस्थां व्यवस्थापयति उपदेशकत्वेन प्राविवाकत्वेन समोक्ष सत्वेन चासौ धर्मप्रचारको भवति, तदित्थमुक्तस्त्रेधा ब्राह्मणसमाजः। रत्नपरीक्षक-दगार्गलि-शिल्पज्ञ-कृषिविदा वृष्टिविद्य मौहूर्तिक नैमित्तिक-सामुद्रिकादयो दैवज्ञभेदाः। तत्र दगार्गलं जलवद्भूमिपरीक्षा, शिल्पानि वास्तुविद्या- चित्रविद्या-संगीतविद्या-कौतुकविद्या-पाकविद्या- भोगाष्टकविद्या- कामविद्या प्रवृतीनि चतु.. पष्टिकलाचातुरीविज्ञानानि । निमित्तानि प्रश्न-स्वर-स्फुरण-स्वप्न-शकुनादोनि भवन्ति । अथ तान्त्रिकौपा- सनिकयाजककर्मठदैशिकभिषगादयोऽथवभेदाः। तत्र दैशिको वैज्ञानिको धातुमूलनीवविद्यः. भिषक् तु मनुष्यपशुपतिचिकित्सकः । सभ्योपदेशकदार्शनिकपौराणिकवैदिकव्यवस्थापकादयः पण्डितभेदाः, तत्र व्यवस्थापको नीतिज्ञो धर्मशास्त्री। स हि राजनीतिसमाजनीतिधर्मनीतिव्यवहार नीनिगणित भूगोलप्रकृतिभूगोलदेशभूगोलेतिहासदेशाचारकुलाचार देशभाषाद्यभिज्ञ एव स्यान्नान्यथा । तत्राद्या चत्र दैवसंयोगस्याधिदैविकाधिभौतिकाध्यात्मिकभेदैस्त्रैविध्यात् त्रिविधदेवज्ञानसाधनतया त्रिस्कन्धविद्या वेद्या भवति दिव्यान्तरीक्ष्यविद्या, पार्थिवान्तरीक्ष्यविद्या, शारीरविद्या च । ग्रहगणितरूपा करणतन्त्रसिद्धान्तशब्दप्रसिद्धा खगोलविद्या, द्वितीया सांवत्मरिकाणां यावदर्थानां ग्रहचारमुहूर्तवृष्टिसस्य जातकादीनामनेकरूपाणां प्रकृतिनियतिज्ञानसाधनरूपा संहिताशब्दप्रसिद्धा भूगोल- विद्या; तृतीया तु लग्नानुरोधिजातकग्रहफलभोगविज्ञानरूपा होराशब्दप्रसिद्धा सारीरविद्या । एतासां तिसृणामपि विद्यानामाधारभूता प्रहादिज्योतिर्गणितविद्यैवेति सर्वा एवैता ज्योतिषशब्देनोच्यन्ते, तव ज्यौतिषे शिक्षाछन्दोनिरुतयः पार्थगर्थ्येन द्रष्टव्याः। अथाथर्वण पौष्टिकमाभिचारिक शान्तिः स्वस्त्ययनं चेति चत्वार्यव कर्माणि । तदुपाय- भूतविद्यापि त्रिविधा यज्ञविद्या, मधुविद्या, योगविद्या चेति । तस्मादाथर्वणिकवेद्याषि विद्या त्रेधा- ·* वेधर्मव्याख्यानम् * online maaman---- RENaamrapMARI S-. . त्रयी, तम , उपासना चेति । एतामा तिनृणामपि विद्यानामाधारभूतस्तदितिकतंब्यताक्रनियामक कल्प एवेति मयक्रियाप्रधानशास्त्र कल्प इत्युच्यते, तत्र कल्पे शिक्षाछन्दोनिरुक्तयः पार्थगचा द्रष्टव्या: पारसबनम्ब - अथ पण्डितानामाचारग्राहकत्वादु देशकत्वगत्तादिभिरर्थनिर्वावकत्वान जगन्थितिबोध कार्थरीतिवमांशल्पप्रवर्तकत्वाच्च शिन व्याकरणनिरुक्तदन्दास्यपेक्ष्यन्ते, एतानि हि शानु- बन्धीनि, पण्डिनो भाति। वाचाभिनिविष्टया सदसि व्याख्यानमुपकल्पम नः परहृदयस्थान दुव्येवमायानपगमय्य व्यवसायान्तरेऽभिनिवेशयति । एवं क्रियाव्यसनोऽथर्वा, स हि सम्यकप्रयुफया मदसतक्रियापद्धत्या यथेामिप्टानिष्टान्यतरेणात्मानमन्यं वा सयोजयति । अथैवं दृष्टिव्यसनी दैन', अग्रमप्यहनिशं प्राकृतिकान् भावान् प्रकृतिविकृतिभावेन विपरिवतेमानानुपस- मीक्षमाणोऽपयञ्यति रेाभ्यामावापोद्वापाभ्यां च भवतो भूतान भविष्यमाणांश्च दैवपरिपाकान- नुसंधत्ते । तदेतेषां स्वस्ववेदोपकारकतया ज्योतिर्गणितस्य कल्पस्य शिक्षाव्याकरणनिरुतछन्दसां च वेदाङ्गत्वमगम्यत इति भाव्यम् । ( ६ ) अथान्ये पश्यन्ति । यस्य कस्यापि विषयस्य, विज्ञानम वेसः। अनन्ता वैविषयाः, अत एवानन्ता. सन्ति वेदाः । एकैकस्य वेदस्यान्ये कतिपये वेदा उपकारका भवन्ति, उपकारके चाङ्ग शब्द., “फलबलम निधावफलं तदङ्गम्" इति मीमांसकोक्तरीत्या प्रधानोपयोगिन्युपकरणे तत्प्रयोगात् । तस्माद्वदस्यैवेतर. वेदोपकारक त्वविवक्षायां वेदाङ्गत्वमभिप्रेयते । तथा च यत्र वेदे यावन्त एवेतरवेदा अपेक्ष्यन्ते, तर तावतामङ्गत्रमुपचयंते । अस्ति च याज्ञिकानामृविजामधिगन्तव्येषु होतृवेदाध्वयु वेदादिपदप्रसिद्व पु यज्ञवेदेपु प्रत्येकस्याधिगमने परणामितरेषा वेदानामधिगमापेक्षा । अत एव होतृवेदादिवेदभेदात् षडङ्गा- न्यपि विशेषविधया भिद्यन्ते, अन्ये होतृवेदे शिक्ष.व्या रणरमादयः अन्ये च तेऽध्वर्युवेदे भवन्ति । अपेक्षासामान्ये त्वेकस्यैवान्यनान्यत्रोपयोगसंभवादेकस्यैवाने कवेदाङ्गत्वम् । अत एव यथैतस्य यज्ञवेदस्य षडङ्गत्वम् , तथायुर्वेदस्याष्टाङ्गत्वम् ज्योतिर्वेदस्य तु व्यङ्गत्वं चतुःषष्ट घनत्वं वा यथोपयोग विवक्ष्यते तदुक्तं गर्गसहितायाम्- यथैव वेदस्याङ्गानि षडुक्तानि मनीषिभिः । चतुःषष्टिस्तथाङ्गानि ज्यौतिषस्य विदुर्बुधाः ।। इति ॥

·* वेदधर्मव्याख्यानम् ॐ द तस्मादुपयोगानुरोधेन वेदभेदाद् वेदाङ्गानि न्यूनातिरिक्तानि विलक्षणस्वरूपाणि चेति ससिद्धम् । अत एव "इमे सर्वे वेदा निर्मिताः सकल्पाः सरहस्याः मब्राह्मणाः सोपनिषत्काः सतिहासा. सान्वा- ख्यानाः सपुराणाः सस्वराः ससस्कारा' सनिरुक्ताः मानुशासनाः सानुमार्जनाः सवाकोवाक्या” इत्यथर्व- वेदीयमन्त्रे वेदस्य त्रयोदशाङ्गानि दर्शितानि, वेदाङ्गत्वसमर्प सहशब्देनैव कल्पादीन मुल्ले वात् । एवमेवा. न्यत्रापि "विद्य वेदितव्ये परा चैवापरा च, तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेद सामवेदोऽर्ववेद. शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्त छन्दो ज्यौतिषमिति । सा परा यया तदक्षरमधिगभ्यत" प्रत्याया श्रुतौ दशा- नामपरविद्यानां परविद्याङ्गत्वमाभातीति भाव्यम् । तस्माद्वदानामेवेतरवेदापेक्षितत्वे वेदाङ्गत्वमित्यनन्ता वेदा अनन्तान्येव च वेदाङ्गानीति ससिद्धम् ।। ६॥ तदित्थं बहुभिरेतैर्दर्शननिरूपितानि वेदाङ्गानि । वेदाश्च वेदाङ्गानिचेत्येते एवोभये वाग्विषया अध्येतव्यविषया भवन्ति न च वेदवेदाङ्गाभ्यामतिरिच्यते किचिदध्ययनाय । ननु चतुर्दश विद्यास्थाना. नीत्याह भगवान् याज्ञवल्क्यः- - पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥ इति ।। तत्र वेदवेदाङ्गाभ्यामतिरिच्यन्ते चत्वारीमानि पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि । उच्यते. उक्तानि खलु वेदाङ्गविषयतयानेकदर्शनानि, तत्र तृतीयदर्शनपक्षपातिनामतिरिच्यन्ते षडङ्गभ्य. पुराणादीनि, तत्रापि लौकिका एव पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणामर्था मन्त्रार्थानुपयुक्त्वावदाङ्गत्वं न भजन्ते, वैदि- कानान्तु वृनेन्द्रकोपाख्यानादीनां पौगणिकार्थानां मन्त्रार्थचिन्ताभ्यूहादीनां ताकिार्थानां च निरुक्त, व्रत- संस्कारादीनां धर्मशास्त्रार्थानां कल्पे चान्तर्भावस्य सुप्रसिद्धत्वात् । अत एव “विधिविधेयस्तर्कश्च वेदः" इति पारमर्षसूत्रं सङ्गच्छते । तस्माल्लौकिकानामप्यर्थानां यथाकथंचिद्दर्शनेऽपि विद्यास्थानत्वं यथा न परिहीयेतेति पुराणादीनि पृथगुल्लिख्यन्ते, वस्तुतस्तु वेदाश्च वेदाङ्गानि चेत्युभयान्येव विद्यास्थानानि भव न्तीति निपुणमध्यवसेयम् । ये तूपवेदा ये चानुवेदाः ये चापि वा निगमागमभेदाः प्रवृत्तिसमीक्षायां विशि- प्योपदशितास्तेषामपि वेद वेदाङ्गाभ्यामनात रक्तत्वाच्च । कियन्तस्तु-अवान्तरभेदा वेदस्य, कियन्तो वा वेदाङ्गानामित्येतत्सर्व प्रवृत्तिसमीक्षायां द्रष्टव्यम् । ॥ इति वेदविषयकः प्रस्तावः ।।

·अथ धर्मचतुर्वृहसमादेशः। (१) धर्मो हि नाम सर्वश्चतुर्दा सम्प्रतिपन्न -केवलसत्तासिद्धः १ केवलभातिसिद्धः २ थुगफ- दुभयसिद्धः ३ पर्यायोभयसिद्धश्च ४ इति । तत्र ज्ञानं च क्रिया चेति द्वे तत्त्वे नित्यं सत्तासिद्ध भवतः । लत्वेवैते भातिसिद्ध । अस्ति ज्ञानं च क्रिया चेति भातिरुदेति । यदीद द्वयं न स्यातहि भातिरेव नोदियात् । भातीत्यस्य ज्ञानविषयो भवतीत्यर्थः । यश्च ज्ञानविषयो भवति तस्य ज्ञानसत्तया सत्ता सिद्धा भवति । झानस्य तु सत्ता स्वत सिद्धा वक्तव्या, न तु ज्ञानान्तरसत्ताधीना, तथा सत्यनवस्थाप्रसङ्गात् । अनुभवसिद्धश्चायमर्थः-यथाभाति जगदर्थ इति कृत्वा सोस्तीत्युच्यते, नैवं भाति भातिरिति कृत्वा भातिरस्तीसि युज्यते वक्त म् । तस्मात् सत्तासिद्धमेवेदं ज्ञानमिति सिद्धम् । अथ क्रियापीच झाननिष्ठा सत्तासिद्धा द्रष्टव्या। किन्तु ज्ञाने सत्ता स्वतः सिद्धा, क्रियायां परतः प्राप्तति विवेकः, ज्ञानमत्ताया एत्र क्रियायां व्यवहारात् । निरूपिते चैते नानकिये प्रथमध्याख्याने पुरस्तात् । उपरिष्टाच्च निरूपयिष्येते चतु- र्थव्याख्याने इतीदानी विरम्यते ।। अथ केवलभातिसिद्धो धर्मो व्याख्यातव्यः । सधा-सामान्य च विशेषञ्च । अनेकत्वेन गृहीतानामेकत्वकरं सामान्यम् , एकत्वेन गृहीतस्यानेकत्वको विशेषः । न चेमौ वस्तुनिष्ठौ कौचिद- तिशयो मन्तव्यो आपेक्षिकत्वात् । यं कंचिदेवाहं विषयमपूर्व पश्यामि, तदाकारा ह्यन्तःकरणवृत्तिस्तत्- क्षणादेव जायते । सा च पुनरन्तःकरणस्यातिशयो नाम संस्कारो भूत्वा चिरायावतिष्ठते । यहा खलु पुनः स विषयो दृश्यते, पुनस्तादृशी तदा च बुत्तिरुदेति, उद्बोधिकायास्तस्या इदानीन्तन्यावृत्तेः सम्ब- न्धाचोबुद्धा सती सा प्राक्तनी संस्कारभूता ताहशी वृत्तिरप्यविलम्धेनो देति, सत्पश्चाश्च तदुभयवृत्त्व कत्वावगाहिनी काचित् प्रत्यभिज्ञा घुद्धिः प्रवर्तते, ताशप्रत्यभिज्ञाबुद्ध यवच्छे देन गृहीतैकत्त्वा सा विषया- कारा बुद्धिवृत्तिस्तद्विषयस्य सामान्यम् । यद्यपि च तयैकया बुद्धिवृत्त्या गृहयमाणा ब्यक्तयः सर्प भिद्यन्त इति भेदोपि तासामत्र विषयीभवति, अथापि तु भेइविशिष्टतसव्यक्तिपरिवाहिका सा बुद्धिवृत्तिभिन्नका- लापि सर्वत्रैकाकारा न भिद्यते, प्रासिद्धसंस्कारात्मकवृत्त्या तादात्म्येन प्रत्यभिज्ञायमानस्यात् । अथैत- परीत्येन विशेषपदार्थः समुन्नेयः । यत्रैकस्वेन गृहीतस्यार्थस्यैकदेशमात्रावगाहिनी भिन्ना भिन्ना १ 'तत्त्वा-पदार्थादिश दसमानार्थोऽयं धर्म शब्दो द्रव्य । तत्र हेतुस्तु बहुत्र प्रतिपादित:-प्रतिषा- दयिष्यत च ॥

·३ * वेदधर्मव्याख्यानम् के सामान्य बुद्धिरनेका क्रियते तत्र सा सा बुद्धिवृत्तिविशेषो भवति । विशेषासापेक्षं सामान्यम सापेक्षस्तु विशेषः । बहुविशेषेष्वेकं सामान्यमनुवर्तते । एकस्मिंश्च सामान्ये बहवो विशेषा अन्तर्भवन्ति । उभयं चेदं बुद्धिसापेक्षम् । अत एवेदं द्वयं भावशब्देनाख्यायते भावो भावना प्रतिपत्तिप्रकारः घटो हि भावद्वयेनैव गृह्यते स्याद्वा सामान्यरूपेण, स्याद्वा विशेषरूपेण, न तृतीय प्रकारो वर्तते । अस्ति किञ्चित्सामान्यमेव न विशेषो-यथा सत्ता, सा हि नित्या चैका च सर्वानु- वृत्ता च । अस्ति कश्चिद्विशेष एव न सामान्यं यथा परमाणुव्यक्तिः स न परमाण्वन्तरेऽनुवर्तते । अन्ये तु सर्वे भावा सामान्यानि च विशेषाश्चेत्युभयथा शक्यन्तेऽभिनेतुम् । अत्र बहु वक्तव्यमस्ति तद्वै शयन वैशेषिकधर्मसमीक्षायां प्रदर्शयिष्यते । यद्यपि सर्वत्र सर्वेऽर्था बुद्ध्यैव गम्यन्ते, न च प्रतीतिमनपेक्ष्य वस्तुनः सत्ता सम्भवति । यावता न जानीयात्सतम वक्त मपि न शक्नुयात् । तस्मात् सर्व एवार्था भातिसिद्धा एवेति शक्यते वक्तुम् । तथापि सत्संप्रयोगे पुरुस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म भवतीत्याहुराचार्याः । यदि ज्ञानात्पूर्व वस्तुनः सत्ता नापेक्ष्येत, ज्ञानादेव वा वस्तुनः प्रकल्प्येत-तर्हि नैकत्र व नियमतः काशी गङ्गा वा प्रतीयेत । अवश्य तु यत्र यत्रैव भावयेत् तत्र तत्रैव काशी गङ्गा वोपल भेत । नैव दृश्यते, तस्माद् यथा ज्ञानं नित्योऽर्थी ब्रह्मसंज्ञः, एवं सत्तापि नित्योर्थी ब्रह्मसंज्ञः । भातिना संप्रयुज्यमानोऽस्ति- रर्थः जनयति । अस्तिना संप्रयुज्यमानो 'भातिरथं प्रत्याययति। उमाभ्यां परस्परसंप्रयुक्ताभ्यामर्थ- सिद्धिः यथा वयस्ति भातिसिद्धा. व्याहरामः, एवमेव तु भाति मप्यरितसिंद्धा प्रतिपादयामः'। यद्यय स्तरिमा भाति नानुगृहणीयात सा तर्हि कर्थनाम स्यात् । 'यदि न स्यात्कथमेवारती वान्यत्र वा. प्रभवेदिति विमृश्यताम् । तस्मादस्तिरिक्ति: भातिरिति । च स्वतन्त्रावेतावों परस्पराविनाभूती द्रष्टव्यौ । अथवा तन यदि सता धर्माणां लक्षण्यात् तसंप्रयुक्तान्तःकरणे लक्षण्य जायते, इति दृश्यते तदा तान् धर्मान् सत्तासिद्धानाचक्षते । अथ यदि संप्रयुज्यमानान्तः करणलक्षण्यादेव गृहीते विषये किञ्चिद्वै लक्ष्ण्यं प्रादुर्भवतीति दृश्यते तदा भातिसिद्धः स धर्म इत्याख्यायते । यावन्तो धर्मा एकैकविषयज्ञाने प्रतीयन्ते तेषु न सर्वे विज्ञेयनिष्ठा एव भवन्ति । ज्ञय ज्ञप्तिरिति चतुष्टयी समुचिता ह्य कैकं झानस्वरूपं भवेति, तत्र परस्परोपकार्योकारकभावापन्ना एव समुचीयन्ते । ततोऽवश्यं तेषां सर्वेषां' चित्केषिद्ध- मस्तित्र विशिष्टज्ञानेऽन्तभुक्ता भवेयुः । तत्र ज्ञेयगता धर्माः यथा ज्ञेयनिष्ठतथा गृह्यन्ते, तथा कचिद् ज्ञप्तिगता अपि धर्मा शेयनिष्ठतयैव गृह्यन्ते, यथा प्रय मेक:-अयमेक:-इति द्वौ-- - ज्ञाता ज्ञानं चत्वा- रोऽप्येते 1 ·* वेदधर्मव्याख्यानम् १ ३ इत्येवं द्विन्वसंख्या स्पष्ट बुद्धिधर्मो न वस्तुधर्मः । तथाप्येषा संख्या वस्तुनिष्ठतया गृह्यते न ज्ञप्तिनिष्ठतया। कस्मादेव संक्रमो भवतीति निर्वक्त मशक्नुवद्भिरपि सुसूक्ष्मं भावयद्भिः स्पष्टमित्थं सत्तासिद्धभानिमिद्धयोधमयोर्भेद' संलक्ष्यते । यद्यपि चेदानीन्तनैनैयायिकैवैशेषिकैर्वा नैवं सत्तसिद्ध- भातिसिद्धयोर्भेद पुरस्क्रियते, अथापि न प्रतीतिशरणैः प्रतीतिबललभ्योऽर्थः शक्यतेऽपत्नपितु कस्यचिदुपेक्षामानेणेति दिक् । म अथ कश्चिद् ब्रूयात्-याद सत्ता हि नाम सामान्यं भाव इष्यते-सामान्य भातिसिद्धमाख्यायते-तहि सुतरां सर्व एव सत्तासिद्धा अर्था भातिसिद्धा एवेत्यर्थादापन्नम्, स तहिं कीदृशो भेद: सत्तासिद्धभानिसिद्धयोर्वक्तव्यः । अत्रोच्यते-न वयमित्थं सुसूक्ष्मं भावनायां पारमार्थिकण्यापि तयोर्भर्दै प्रतिजानीमहे, अस्तिरेव भाति तिरेवास्तिरिति समीक्षकाण सिद्धान्तसिद्धोऽथः । तथा च श्रूयतेऽपि- "अस्तीति अवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्वभावः प्रसीदति ॥" इति । - तस्मात्सच्चिदानन्दा इत्यपेक्षाकृतं व्यावहारिकं ब्रह्मणो रूपम् । पारमार्थिक तु ज्ञानमेवैकं ब्रह्मणों रूपमिति सिद्धान्तः । अत एव यावन्तः सत्तासिद्धा अर्थाः सर्व एवं ते भातिसिद्धाः क्यन्ते शबक्तम् । ज्ञानक्रिययोरपि स्वतो रूपेण सिद्धत्वात् । ज्ञानक्रिययो नान्तरसिद्धत्वं नास्ती- त्यभिप्रायेण तु मत्तासिद्धत्वव्यवस्था क्रियत इत्यास्ताम् । व्यावहारिकं तु सत्तासिद्धत्वभातिसि- द्धत्वयोर्भेदं न पलप्यं मन्यन्ते विद्वांसः । तस्माद् भेदेन तावदाः द्रष्टव्याः । अथ युगपदुभयमिद्धा धर्मा दर्शयितव्याः। व्यक्तिराकृतिर्जातिरित्येतोस्तिस्रः सहिता एकः पदार्थो भवतीत्याहुराचार्याः। तत्रेतर पदार्थपृथक्त्वेन सिद्धा घोभिव्यक्तिरेव घटव्यक्तिः । आकृतिरव- यवसन्निवेशः । जातिः प्रसवतुल्यता । तासु यथेमा घटस्य व्यक्त्याकृति जातयो भवन्ति तास्तथा भाति- सिद्धाः। यथा' वा घटोऽयं व्यक्त्याकृतिजातयो भवन्ति तास्तथा सत्तासिद्धाः। "जातिर्जातं तु सामान्ये व्यक्तिस्तु 'पृथगात्मता" इति कोशकारी व्यक्ति भातिसिद्धामभिप्रेति । "व्यक्तिगुणविशेषा श्रयो मूर्तिः। श्रांकृति तिलिङ्गाख्या। समानप्रसात्मिको जातिः इति भगवान् गौतमो व्यक्ति सत्तासिद्धामभिप्रैति । त एते पर्दार्थाः पुनः पुनरनुसन्धानेन विभिद्य द्रष्टव्याः।

·* वेदधमेव्याख्यानम् * Mahamapunhainamuna NAAMulna Malsina .. अथ पर्यायोभासद्धा धर्मा वक्तव्याः। येषां केचन पर्यायाः सत्तासिद्धा एव न भातिसिद्धाः- केच्न वा पर्याया भातिसिद्धा एव न सत्तासिद्धाः । ते पर्यायोभयसिद्धाः ते त्रिविधाः द्रव्यं गुणः कर्मचेति । तत्र यानि द्रव्यगुणकर्माणि सत्तासिद्धानि तानि पिण्डातिशयारम्भप्रकरणे द्वासप्ततिविधा- न्याख्यास्यन्ते । अथातः परं भातिसिद्धानि दर्श्यन्ते । तत्र द्रव्येषु दिकालौ भाति सिद्दौ । पूर्वः, दक्षिणः, पश्चिमः. उत्तरः, ऊधम् , अध इत्याद्या दिशो ज्ञानधर्मा एव न वस्तुधर्माः, अपेक्षाभेदेन भिन्नत्वात् । एवमतीतानागतप्रत्युत्पन्नादयः काला अपि ज्ञानधमा एव । आपेक्षिास्यात् । एवं संख्या- परिमाण पृथकसंयोगविभागपरत्वापरत्वानि भातिसिद्धा गुणाः, न त्वेव हि द्वित्वा त्रत्वादिक हस्वत्व- दीर्घत्वादिकं पृथक्त्वादिकं वा किञ्चिदपि दृश्यते वस्तुनि सम्पन्नम् । तद्ग्राहकबुद्धिप्रकल्पिता एवैते धर्माः स्युः । एवं करके दूरदेशपर्यन्तं नीयमाने सति पात्रस्थाकाशस्य यदृरदेशपर्यन्तगमनं, करके वा प्रतिक्षणं प्रवेशनिस्सारौ गम्येते, सा भातिसिद्धा क्रिया। न तु वा वस्तुतः क्रियाऽमुध्मिन्नाकाशे संभवति । व्यापकस्य देशत्यागासंभवात् । एवं कालः समागतः, कालो गतः इत्यादयोऽपि कालव्यापारा आपेक्षिका एव । अथवा मरुमरीचिकाजलमलातचक्र कामलादिदोषवता प्रतिपन्नाः पीतत्वादिगुणाः, पित्तप्रकोपादिदोषवता प्रतिपन्नानि विश्वभ्रमणादिकर्माणि चेत्येवं दोषानुगृहीतानि द्रव्यगुणकर्माणि सर्वाणि भातिसिद्धान्येव । अथवा स्वप्नान्तिकानि द्रव्यगुणकर्माणि सर्वाणि भातिसिद्धानि, तथा चैवं त्रिविधा द्रव्यगुणकर्मपर्याया भातिसिद्धाः । प्रदशिताः । तदित्थं ज्ञानक्रिये सत्तासिद्ध । सामान्यविशेषौ भातिसिद्धौ । व्यक्त्या कृतिजातयो युगपदुभयसिद्धाः । द्रव्यगुणकर्माणि पर्यायोभयसिद्धानि ।। ॥ इति चतुव्यूहसमादेशः॥ अथ धर्मकाण्डत्रयसमादेशः । - अस्य धर्मस्य त्रीणि लक्षणानि काण्डरूपाणि भवन्ति । पिण्डः, अतिशयः, श्रारभ्भश्चति । मनुष्यपशुमृगपक्षिकृमिसरीसृपादिर्जीवकलापः ।। १ ।। वृक्षौषधिगुल्लतातणस्तम्बादिमूलकलापः ॥ २ ॥ पाषाणरसमृत्तिकासिकताशर्करादिर्धातुकलापः ॥ ३ ॥ इत्येवं विभक्ताः पिण्डप्रदेशाः ।। अथ रागाद्रक्त वाससि रागोतिशयः ॥१॥ जलसंयोगापिण्डीभूतेषु चूर्णेषु स्नेहोति- ·ॐ वेदधर्मव्याख्यानम् के ५ Mumbai wom शयः ।। २ ।। यददृष्टवरं किञ्चिदत्याश्चर्येण पश्यति, तदेवपुनभूयसाऽवलोकमानस्य न पुनराश्चर्य मुत्पादयति-तत्रास्य भूयसा दर्शनेनाभिन्नासंस्कारो जान इत्यनुमोयते-सोतिशयः ॥ ३ ॥ यदेव कर्म कतु प्रागतिशयेन हृणीयते नत्रैव यत्किञ्चिन्निमित्तवशात्प्रवर्त्यमानः क्रमेणासौ प्रसीदति । तदेतघृणाप्रसादप्रयोज कोऽन्तःकरणनिष्ठः कश्चिदतिशयः प्रतिपद्यते ॥ ४ ॥ इत्थ विभत्ता अति- शय प्रदेशाः ॥ एवं सूर्यस्यांशुविकिरणम् ॥ १॥ वायो पधनम् ॥ २॥ घटस्य जलाहरणम् ॥ ३ ॥ वीजस्व सन्तनोपक्रमणम् ।। ४ ।। वृक्षाणामुत्सर्पणम् ।। ५ ।। वृक्षस्थरसानां सूर्याशुभिराकर्षणम् ।। ६ ॥ प्रदीपस्य तैलग्रहणम् ।। ७ ।। तैलस्य प्रदीपायात्मसमर्पणम् ।। ८ ।। इत्यादय आरम्भप्रदेशाः ॥ इत्थं सर्वेऽपि धर्मास्त्रैविध्येनात्मानं दधाना दृश्यन्ते । न चैतत्व विध्यादतिरिच्य किञ्चिदिह पश्यामः। तत्र पिण्डलक्षणो धर्मो द्रव्यशब्देन, सत्वशब्देन, धर्मशब्देन शरीरादिशब्देन च तत्र तत्रा- ख्यायते । अतिशयलक्षणस्तु क्वचिद्गुणशब्देन, कचिद्धर्मशब्देन, क्वचित्संस्कारशब्देन, क्वचिजन्मान्त- रीयकर्मशब्देनाप्याख्यायते ! एयमारम्भलक्षणः कर्मशब्देन क्वचित्प्राणशब्देन क्वचिद्धर्मशब्देन क्वचिद्योग्यवाशब्देन क्वचिच्छक्तिशब्देन, क्वचिबल शब्देन चित्परिणाम शब्देन, वाचनिया- शब्देन, प्रवृत्तिशब्देन चाख्यायते । अय पिण्डः पिण्डातिशयारम्भाणामाश्रयभूत. । पिण्डानां प्रायेण पिण्डान्तरघटितत्व- दर्शनाव्याप्यव्यापकभावसम्बन्धेन पिण्डेपिण्डान्तरसमुच्चयात्-तथा च पिण्डो हुधा समुदायात्मा अव- यवात्मा चेति । अथातिशयक्रिये पिण्डाश्रयभावमनपेक्ष्य न स्वरूपं दधाते, नायतिशये क्रियायां वातिशयक्रिये अवतिष्ठते । त्रिया हि प्रवृत्तिनिवृत्ति वरूपादेव पिण्डतिशयाभ्यां स्तम्भरूपाभ्यां भिद्यते । पिण्डस्यातिशयक्रियाश्रयत्वादतिशवस्य स्वतिशय क्रियानाश्रयत्वाद भेदः । इद तु बोध्यम् । अबमतिशयो द्वधोपचर्यते । मुख्यो गौणश्च । तत्र मुख्यायम तिशयोऽतिशयानाश्रयत्वेनाख्यासः । अथ पिण्डमपि सूक्ष्मशरीरलया पिण्डान्तरे उपसन्नमति- शयत्वेन लौकिकाः प्रतिपद्यन्ते । स पुनर्गौणोऽतिशयो नातिशयानाश्मयः । तथा च तत्साधारण्या- दयमतिशयस्त्रेधा-पिण्डरूपः, प्राणरूपः, विकाररूपश्च । रत वाससि राग पिण्डरूपः । पिएड ·* वेदधर्मव्याख्यानम् के अथ धर्माणामवान्तरविभागसमादेशः । एते पिण्डातिशशरम्भा. सर्वेऽ पे द्विविधा -क्रत्वर्थाश्च, पुरुषार्थाश्च । कियार्थानि द्रव्याणि क्रियार्थद्रव्यगुणसंस्कार: क्रियार्थक्रिया चैते क्रत्वर्था । यथा तन्दुलपाकार्थानि चुह्नीसमिद्भाण्डतन्दुला- दीनि द्रव्याणि । पत्यपि ममानेऽग्निसयोगे चुलीसमिद्भाण्डानां दाहयोग्यानामपाकात् तन्दुलस्य च पाकात् तन्दु गनिष्ठ अदितिशय पाशार्थ कल्प्यते । भाण्डतन्दुलादीनां जलशुद्धिसस्कार' पाकार्थः । फूत्कारादय. मत व्यापारा वजनादयश्च करणच्या गरा क्रियार्थक्रिया-इत्येवं क्रत्वर्थाः । एवमन्नजलादि द्रव्यं वह्निसयोगजश्व तत्र पाकसस्कार , भोजनक्रिया चैते पुरुषार्थाः । पुरुषे तृप्रफलसम्बन्धात् । एवमन्यनान्यत्र द्रष्टव्यम् । अथोच्यते । यदि पिण्डो यदि वातिशयो यदि वारम्भः. सर्वोपि द्वधा-प्राकृतः संस्कृतश्च । अभिप्रेत्य कश्चिदर्थो यदि अन्तःकरणवृत्तिसहकारेण क्रियते स संस्कृत. । म च चेननव्यापारमन्तरेणा- सम्भूतः । स द्विविध , बौद्धश्च प्रतिकृतिश्च । गृहकपाटघटपटादिपिण्डा शाधितसूतबटिकौषधाद्यतिशया. घटी कलायन्त्रशकटीकलायन्त्रादय प्रारम्भा बौद्वा । हस्त्यश्वमनुष्यादिस्वरूपानुकरणं सामान्यजोहे चुम्बकातिशयानुकरणं मतिभीषितचेप्टिताद्यनुकरणं च प्रतिकृतिः । चेतनचेष्टासाध्ययावदीतिरिक्ताः सर्वेप्या. प्राकृताः । द्विविधे याप्येतेभ्यः संस्कृतप्राकृतेभ्यः समदं परिव्याप्तम् । यद्यपीदं संस्कृतं न प्राकृतादतिरिच्यते बुद्ध्यादेरपि प्रकृत्यनतिरिक्तत्वात् । तथापि प्राणीच्छासम्प्रयुक्तत्वासप्रयुक्तत्वाच्या भेदेन व्यवहारः । सर्वोपि प्राणो सस्कृते स्वतन्त्र , प्राकृते परतन्त्रः । अथवा प्राकृतेपि स्वतन्त्रः, स्वप्रक तिबलतारतम्यानुसारेण यथेच्छ परप्रकृतिसिद्धमथ सयोजयितु वियोजयितु समाहर्त्त, निराकतु, शक्तत्वात् । शक्यः खलु स्वबलानुसारेणेष्टार्थसयोगोऽनिष्टार्थवियोगश्च संयोगवियोगप्रयोगप्रकार विदुषा । यत्र तु स्वबजमल्पीयः साध्यवलन्तु भूयिष्ठमपेक्षते तत्रासौ गधक परतन्त्रोपी यावबलं प्रयुड्. के तावतावश्य परबलं प्रत्याचष्ट एव । स्ववलतुल्यमात्राकम्य परबनस्य प्रत्याख्याने विनियुक्त स्वबलं यद्यपि फलतो नानुभूयते । स्वबलमात्रातो यावती मात्रा पर बलेऽधिकातावत्या परवल जन्यस्यैव फलस्यो- दयात् , तथापि स्वबलमात्रातुल्पमात्रायाः परबलसम्बन्धिन्याः फलोन्मुखत्वबाधे स्वतन्त्र एव स्यात् । तस्मादवश्यं विधिज्ञो यथेच्छ कर्तुमकर्तुमन्यथा कतु समर्थो भवत्येव । अत एवं “यस्त्वेवं ब्राह्मणो विधातस्य देवा आसन वशे इति, । "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समा - -इति, “अजित जेतुम ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * ----- नुचिन्तयेन्न कचिदप्यल बुद्धि मादध्यात्” इति-एवमादीनि श्रुतिवाक्यानि सङ्गच्छन्ते । अन्यथा अननु- ष्ठानलक्षणाप्रामाण्यात्सर्वेषामेवोपदेशवाक्यान मुत्सन्नतापनि : स्यात् । -- - सस्कृताश्च प्राकृताश्च- द्विविधा अप्यते धर्माः पुनद्विविध.. । भवद्र पाश्व कुर्वद्र पाश्च । सत्ताग्रहणायोद्यतं भवद्रूपम् । गृहीतसत्ताकं कुर्वद्रूपम् । कटक कुण्डलस्वस्तिकरुच कादीनां सुवर्ण कारणमुच्यते, कट कादयः परतस्तु पर्याया उच्यन्ते । सर्वे च पर्याया कारण तां गृहीत्वा तयैव सत्तया सत्तावन्तो भवन्ति । न च कारणसत्तातोतिरिक्ता सत्ता कार्यपर्याय भवति । अतिरिक्तसत्ताभ्युपगमे यदि कारणं सुवर्ण न स्यात्तदापीदं कटकादिकं स्यात् । न च तथा दृश्यते। तस्मात्सुवर्णे नित्यमव्यभिचारेण स्थितां सत्तामनुष्य कटकमस्ति कुण्डलमस्तीत्येवमादय कायेपर्यायसत्ताव्यवहाराः प्रवर्तन्ते । तत्र यदा सुवर्णात् कटकरूपमपवर्त्य कुण्डलरूपमाधीयते तत्र कटकाहिता सुवर्णसत्ता कट कात् पृथककृत्य कुण्डले समाधीयते, तेनेदं कटकमसद् भवति, निवृत्तसत्ताकत्वाच्च तन्नोपलभ्यते, सत्ता वित्तयोरट्यभिचरितत्वात् । कुण्डलं तूत्पद्यते गृहीतसत्ताकत्वात् । तदिदानी सुवर्णेस्थित मुपलभ्यते । यत्र सत्ता तत्रोपलब्धिरिति नाप्राप्तत्वात् । तदित्थं कार्यपर्यायान्तरोत्पत्ताववश्यं पर्यायान्तरं नश्यत्येवेति व्याप्त. । अतएव पूर्व नाम निवर्तते अपरं च नामोद्भवति । पूर्व कटकमासीन्न कुए इलम । अधुना कुण्डलमस्ति न कटकम् । निवृत्तः कटकशब्दोऽनुवृत्तश्च कुण्डलशब्द. सुवर्णशब्दस्तु न पूर्व निवृत्ता नवेदानी निवर्तते । पर्याय- निष्ठत्वाभावात् । तत्र तावद्भवति काचिदीदृशी सुवर्णावस्था यत्रेमे कटकरूपनामनी निवृत्ते अभूताम् , कुण्डलरूपनामनी तु संप्रवृत्ते भविष्यतः । न चेदानी कटकमस्ति नवा कुण्डलमेवास्ति, अथापि कटक- व्यपगमं च कुण्डलाभ्युपगमं चान्तरा सा सुवर्णावस्था भवद्रूपं कुण्डलमित्युच्यते। एवं सस्कारादयो- तिशयाः साध्याश्च क्रियाः सर्वा एव सन्ति भवद्रूपाः एव प्राकृता अपि पिण्डातिशयारम्भा भवद्रूपा उदाहर्तव्याः अथ गृहीतसत्ताकाः सर्व एव कुपा उच्यन्ते । अवश्यं हि तेऽनवरतं किञ्चित्कुर्वाणा एव स्वरूपं दधते, न च किञ्चिदप्यर्थजातं क्षणायापि निष्क्रियमवतिष्ठते । यान वै पर्वतगृहादीन निष्क्रिय- त्वेन प्रतिपद्यन्ते लोकाः, तेपि नत्वेव नितान्तमक्रिया प्रतिपत्तव्याः। तत्प्रकृतिसिद्धव्यापाराणां प्राणादीनां च नित्यमनुवर्तमानत्वात् । प्रत्यवयव प्रतिक्षणं परिवर्तमानस्वरूपत्वाच । यदा खलु सत्ता ततो निवृता भवति तदा क्रियापि ततो निवृत्ता भवति । यावदनुवर्तते सत्ता तावदनुवर्तते क्रिया। तस्मात् सर्वमेव सदर्थजातं नित्यं कुर्वद्रूपमिति सुनिभृतं द्रष्टव्यम् ।। परेत्वाहुः-एक एवायमर्थो दृश्यताम् पिण्डश्चातिशयश्चारम्भश्च । स यदा भवद्र - ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * पावस्थया गृह्यते तदानीमुत्पन्नविनष्टप्रायदृष्टक्रमवद्रूपोयमारम्भ इत्युच्यते । अथ यदा कुर्वद्पाव- स्थया गृह्यते तदानी चिरावस्थानयोग्योयमतिशयः कथ्यते पिण्डो वा । सूक्ष्मोऽयमर्थः सुभृशं पर्यायलोच्यः । अत्र कुर्वद्पा धर्मा द्विविधाः। बीजसमाश्च प्रदीपसमाश्च । यथा हि सहकारि भूतानिमित्तान्तरसंयोगसाध्यक्रियं वृक्षादिवीजं न नित्याङकुरजननक्रियं दृश्यते। सहकारियोगादुत्पन्नायां क्रियायां तु बीजं तत्स्वरूपतश्च्यत्रते, अङकुरादिद्रव्यान्तररूपेण परिणमते । एवमेव यज्ञादिकर्मविशेषजाताः केचिदतिशयानेदानीमेव सुवमुतादयन्ति, अपि तु सहकारियोगादुत्पन्नायां तत्र क्रियायां सोतिशयः स्वरूप- तश्च्याते, सुग्वाद्यतिशयान्तररूपेण परिणमते । उर्ध्व प्रक्षिप्ते लोष्टे हस्तादाहिता नोदना उर्ध्वगति- रूपेण परिणमते च स्वरूपतश्च्यवते च । ऊर्ध्वगतिरूपेण फलेन कारणभूतसर्वनोदनापहारे कृते शुद्ध लोप्टं स्वगौरव त् पृथिव्यामापतति । एवंभूता अतिशया योग्यताशब्देन प्रभावशब्देन शक्तिशब्देन गुण- शब्देन बलशब्देन नोदनाशब्देन च विभिद्य निर्दिश्यन्ते । बलादिकं हि निमित्तान्तरयोगेन प्रयुज्यमान सदेव कार्यकारि भवति नत्त्वनवरतम् । अथ प्रदीपसमास्तु नित्यमनवरतं स्वकर्म कुर्वाणा एव स्वरूपं दधते यथा प्रदीपा न प्रकाशमदधानाः स्वरूपं दधते तथा । अतिदूरादतिमानी'यादिन्द्रियघातादनवधानात् सौदम्याद् व्यवधानादभिभवात् समानाभिहाराद् व्याघाताद्वा सतामप्यर्थानां कचिदनुपलब्धिर्भवतीत्यन्य- देतत् । प्रदीपसमा अनवरतं क्रियां कुर्वाणा अपि न तावता स्वरूपतश्च्यवन्ते प्रत्युत यदि न क्रियां कुर्वी- रन् तदैव ते स्वरूप तश्च्यवेरन् । स एष भूयान विशेषः परामृश्यते । भवद्रूपाश्च कुर्बद्रूपाश्च-द्विविधा अप्येते धर्माः पुनर्द्विविधा समाष्टरूपाश्च व्यष्टिरूपाश्च । श्यते हि-ससारधर्म , प्राणि नमः, मनुष्यधर्म., ब्राह्मणधर्मः, औदीच्यधर्मः, सारस्वतधर्मः, समाज- धर्मः, कुलधर्म., सम्बन्धधर्मः, व्यक्तिधर्मः, शरीरधर्म., बालधर्मतरुणधर्मवृद्धधर्माः, देशधर्म , कालधर्म , नियोगधर्मः,-इत्येवमादयोऽनेकशाखा जटिलक्रमबन्धाश्चानेकविधा धर्मा युगपदे कैकव्यक्तावुपसंचरन्तीति, एषां विप्रतिषेधे बलाबलचिन्ता परीक्षकैरेव शक्यते कर्तुम् । पर्वतः समष्टिः; प्रस्तरो व्यष्टिः । गृहं समष्टिः, स्थूणामित्तिच्छदिकपाटादयो व्यष्टय. । मनुष्यः समष्टि. हस्तो व्यष्टिः । समष्टिः अंगुलियष्टि. । अंगुलिः समष्ठिः । तत्पर्व व्यष्टिः । एवमुत्तरोत्तरमतिशयपर्यन्तमनुवर्तते समष्टिव्यष्टिभावः सर्वत्र पिण्डेषु । गुणकूटो द्रयमितिसिद्धान्तात् । विश्व समष्टिरेव । अतिशयो व्यष्टिरेव । अन्तरा तु सर्वमेव द्रव्यं समष्टिश्च व्यष्टिश्च । अथ चिरकालमनुवर्तमान एकाकार हस्तः ·* वेधर्मव्याख्यानम् एकजातीयश्च क्रियासन्तानः स्थिरतयाऽभ्युपगम्यते, सेयमेकाकारसन्ततक्रियासमष्टिरेवातिशयशब्दे- नोश्यते । बत्र समष्टौ व्यष्टयस्तु सर्वाः क्रिया एव स्युः । यथोवक्षिप्तेलोष्टे हस्तादाहिता नोदना वस्तुतः क्रियैव सती क्षणाधिककालस्थायित्वेन गृहचमाणत्वात् क्षणिकक्रियातोतिरिच्याति- शयशब्देन व्यपदिश्यते । एवमेव शब्दबुद्धिभावनागुरुत्वादयः सर्व एवातिशया अन्ततः क्रियारूपा एव । तया चातिशयः समष्टिः । क्रिया व्यष्टिः । क्रियास्वपि च समष्टिव्यष्टिभावोऽनुवर्तते । दशदिनभाविनी प्रामगमनामिका एका क्रिया समष्टिः । प्रतिपदं च पूर्वदेशत्यागोत्तरदेश- संयोगी व्यष्टी । पाकक्रिया चैको समष्टिः । तदनन्तरं च बहवो विप्रकीर्णाः फूत्कारादयो व्यष्टयः ! फूत्कारः समष्टिः । फूत्कारावयवभूताः इणिकाः कतिपय क्रया व्यष्टयः । तदित्थमन्ततः वृणिकक्रिया व्यष्टिः स्यात् । विश्व तु सर्वान्ते समष्टिः स्यात् । तदन्तर्गताः सर्व एव समष्टिव्यष्टिभूता अर्था सुसूक्ष्म भावनायां क्रियारूपा एव पर्यवस्यन्ति । यत्किञ्चिदिदं दृश्यते तत्सर्व क्रियातो नातिरिच्यते । क्रियैव समष्टिव्यष्टभेदानानाभावेन प्रतिपद्यते । अन्ये समष्टिधर्मा अन्वे व्यष्टिधर्मा भवन्ति । इत्थं समष्टिव्यष्टिभेदो धर्माणां व्याख्यातः । एष च समष्टिव्याष्ट- भावः समुदायावयवरूपो वक्ष्यमाणाभ्यां सामान्यविशेषाभ्यामतिरिच्यते-इति बोध्यम् । ऋत्वर्थः पुरुषार्थः-इति द्वौ । संस्कृतः प्राकृत इति द्वौ । भवद् पः कुर्वद्र प इति द्वौ । समष्टि- यष्टिरिति द्वौ । त एते षोडश । कुर्वद्र,पद्वै विध्याश्चतुर्विंशतिः । पिण्डातिशयारम्भभेदाद् द्वासप्ततिः । त एते धर्माणां साधारणभेदाः समाख्याताः। इति अवान्तरविभाग समादेशः ॥२॥ -- अथ पिण्डसमादेशः । अथातः पिण्डाधिकारेण किश्चिदुच्यते । धर्मसमवायो हि धर्मो वस्तुद्रव्यार्थादिशब्दैर्धर्मिशब्देन चास्यायते । तत्र हि धर्मिणि बहवो धर्मा वसन्तीति वस्तुत्वम् । तत्र धर्मा द्रवन्ति धर्मव्यत्यासे चासो धर्मी स्वरूपान्तरे द्रवतीति वा तस्य द्रव्यत्वम् । धर्म समुदाय एवायं पुरुषैरर्थ्यते न तु धर्मिणमगृहीत्वा धर्म प्रहीतुं शक्नोतीत्यस्यार्थत्वम् । धर्मत्वेपि धर्माश्रयत्वामित्वम् । तस्मिन् धर्मिणि ये धर्माः समवयन्तिते -- ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * पुनर्गुणधर्मभावादिशब्दैर्व्यपदिश्यन्ते । तेषां समवायश्चैकात्म्येनावस्थानम् । लोकव्यवहारे च समवा- यस्य प्राधान्यात्तदनुरोधेन तदन्तः प्रतिष्ठानामर्थानां गुणत्वम् । समवाये चैते ध्रियन्ते तैर्वा समवायो ध्रियते इत्येषां धर्मत्वम् । तैरेव सद्भिस्तद्वस्तु तदितरवस्तु वैलक्षण्येन भवतीत्येषां भावत्वम् । सर्वेषां वस्तुवर्माणां समवायेन सत्ताग्रहणं सत्व वा भावः । तास्थ्यात्तदनतिरेकाच्चा सौ समवायोपि भावशब्देन सत्त्वशब्देन चोपचर्यत इत्यन्यदेतत् । एते वस्तुधर्माः पञ्चधा व्यवच्छिद्य गृह्यन्ते-आश्रयभावाः, प्रयोजक- भावाः, स्थायिभावाः, व्यञ्जकभावाः, संचारिभावाश्चेति । तत्रैतेषु सर्वेष्वेव धर्मेषु कश्चिदेको धर्मस्तदि- तरेषां सर्वेषामाश्रयी भूयावतिष्ठते । तदुपकारकत्वेन चान्ये धर्मास्तत्रोपतिष्ठन्ते सोयमेकस्तत्राश्रयंभाव। तत्रानसम्मिते वस्तुन्यग्नेरप्सम्मिते वस्तुनिसोमस्य वायुसन्मिते वस्तुनीन्द्रस्य तेजः सम्मिते बस्तुन्या- दित्यस्यालम्बनत्वात्तस्य तस्य तत्र तत्राश्रयभावत्वम् । अग्निरस्मि जन्मना जातवेदा घृतं में चतुरमृतं में मौसन् । इति मन्त्रवर्णकमनुरुध्यता तु सर्वत्र वाग्नेरेवाश्रयभावत्वमिति मतमेतत् । अथवा विपकीणत्वासन तत्र भिद्यतेऽयमाश्रय भाव इति भाव्यम् । अथ- सवित्रा प्रसवित्रा, सरस्वत्या वाचा, त्वष्ट्रा रूपैः पूष्णा पशुभि, रिन्द्रणास्मे वृहस्पतिना ब्रह्मणा, वरुणेनौजसाऽमिना तेजसा, सोमेन राज्ञा, विष्णुनादशम्या, देवतया ( वाज० अ० १० गजु० ३०) इत्येवमादिमन्त्रबोधितानां शरीरगतभिन्नभिन्नकर्माधिकारविनियुक्तानां तेषां तेषां देवानां प्रयोजकभावत्वम् । प्रयोजकत्वं च “सोमो राजा वरुणो देवा धर्मसुवश्च ये । ते ते वाचं सुवन्तां तेते प्राणं सुवन्तां तेते चक्ष : सुवन्तां तेते श्रोत्र सुबन्ताम"-इत्यादिमन्त्रैरुपलक्षणविषया तत्तद्धर्म विशेपान् प्रत्येवानुसन्वेयम् । अतएव- सोमस्य त्वां द्य म्नेनाभिषिञ्च मि, अग्नेस्तेजसा, सूर्यस्य वचेसा, इन्द्रस्येन्द्रियेण, मित्रावरुणयोर्वीर्येण, मरुतामोजसेति । ( तै० सं० ) एवमादिमन्त्रैः सोमाद्यधिदेवतानामध्यात्मं घ म्नादिधर्मसरूपेण परिणतावस्थत्वमेव तत्त- धर्मप्रयोजकत्वं बोध्यते । एत च देवप्रयुक्ता धर्मास्तदात्मनः स्वभाव इत्युच्यते । तस्य द्वविध्यमाहोज्ज्वलदत्तः- प्रसूतः प्रसामि ॥ Mobile एव - ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * - न बहिहेत्वनपेक्षी तु स्वाभीवोऽथ प्रकीतितः । निसर्गश्च स्वाभावश्च इत्येष भवति द्विधा ॥१॥ निसर्गः सुद्धाभ्यासजन्यः संस्कार उच्यते । अजन्यस्तु स्वतः सिद्धः स्वरूपो भाव उच्यते ॥ २ ॥ एतत्संस्कारात्मकनिसर्गसिद्धयर्थमेवाध्ययमतपश्चर्यायोगाभ्यासादिकर्माण्युपयुज्यन्ते इत्यप्यव- धेयम् ॥ अथ नादानद्रव्याणि स्थायिभावाः-यथा घटादीनां मृदादयः, शरीरादीनामन्नादयः । एते त्रयोप्यात्मभावाः । तत्राप्याश्रयभावो जीवात्मा, प्रयोजकमावोऽन्तरात्मा । स्थायिभावो भूतात्मा । यत्सत्ताधीना यस्य सत्ता स तस्यात्मा । स च प्रत्यर्थं त्रेधेति तत्र तत्रो पेक्ष्यम् । येऽनात्मभूता अप्यपृथग्भूता विशेषतो व्यभिचारिणोपि सामान्यतो नित्यानुगतबाह्यास्तेिऽवच्छेदका व्यञ्जकभावा दिग्देशकालसंवित्संख्यापरिमाणसाधयाणि । एतैरवच्छिन्नमेव किञ्चिद्वस्तु व्यज्यते । तत्र परिमाणं नामावयव सन्निवेशानुरोधेन जायमानमणुत्वमहत्वहस्वत्वदर्घत्वादिरूपम् । साधयं तु समानद्रव्यगुणकर्मकत्वम् । नैतान्यनपेक्ष्य वस्तु स्वरूपं धत्ते इत्यवच्छेदकानामेषा तत्तद्वस्तुच्छ- न्दस्त्वमिष्यते । अथान्ये व्यभिचारिणः सर्वे धर्माः संचारिभावाः ॥ यथा आद्रत्वोषणत्वजल- वेषभूषादयः सांयौगिकार्थाः । एतेऽप्यनात्म भूता एव । तेषां सत्त्वासत्त्वयोस्तद्वस्तुस्वरूपस्य तटस्थत्वात् । तदित्थं प्रत्यर्थ धर्माण पञ्च प्रकरणानि । प्रथ परे तु चतुर्थप्रकरणस्थां संविद पृथक्कृत्य फलितागन्तुकक्रियां चापेक्ष्य सप्त प्रकरणान्या- चक्षते । तथाहि-घटपटादिः शब्दः संविदा प्रतिपन्नः, स न दिग्देशकालसंख्यावदर्थं सह सम्बद्धः । शब्दार्थयोरसम्बन्धेऽप्यर्थ प्रत्ययस्य सामयिकत्वात् । यश्चासम्बद्धएव सम्बद्धवद्धर्मोभवति सोऽतिरिच्यत सर्वधर्मेभ्यः । एवं क्रियापि कदाचिदनुभूयमाना तत एवोत्पद्य तत्रैव विलीयते, सापि सर्वविलक्षणो धर्मः । तस्मात् सप्त प्रकरणानि पिण्डधर्माणामिति सिद्धम् । यद्यपि च सर्व एवैते प्रकरणस्था धर्मास्त्रिविधा एव, अस्तीमे पिण्डरूप: स्यु अस्तीमे अतिशयरूपाः स्युः अस्तीमे क्रियारूपाः स्युः । न चतुर्थी विधा भवति । अथापि स्वस्वरूपापेक्षया त्रिविधा एव ते पिण्डसम्बन्धापेक्षा पञ्चधा परिच्छि. चैकस्मिपिण्डे सन्निविष्टा भवन्तीति विवक्तव्यम् । अत्र पञ्चमप्रकरणस्थो धर्मोऽनवरतं परीक्षणीयः । स एवाभ्यासेनाराध्यमनश्चिरमुपसन्नस्तृतीयप्रकरणे द्वितीयप्रकरणे वा प्रविश्यात्मानं विगुणयति रूपान्तरेण ।

·8 वेदधर्मव्याख्यानम् * १३ परिणमयति प्रकृतिविपर्ययात सुग्वाय च परिणमते दुःखाय च । स तदानीमनपाक्रियमाणः क्लेशसाध्यो भवति । तस्मात्पवमे प्रकरणे स्थत एव स निराकर्तव्यो वा समादर्तव्यो वेति परीक्ष्यम् । एषु पञ्च- मतृतीय द्वनीयप्रकरणम्था धर्मा मात्राशब्देन मावास्पर्शशब्देन चोपचर्यन्ते-इत्यपि बोध्यम् । तान्येतानि पञ्च धर्मा धेकारप्रकरणानि । ॥ इति पिण्डसमादेशे पञ्चभावाधिकरणम् ।। अथ ये चेमे पञ्चसु पिण्डधर्मप्रकरणेषु चतुर्थप्रकरणपदार्था अवच्छेदाख्यास्ते त्रेधा विभज्य शब्दार्थसमय करणे वाच्यतावच्छेदका भवन्ति । तथा हि-दिग्देशकालसंवितसंख्याप्राधान्येन गृहीतास्तेऽवच्छेदा इतरे गुणा वा तद्वस्तुनो व्यक्तिः। एतेषां भेदकानां भेदादेव पृथगात्मत्वोपचा- रात् । अथ परिणाम गधान्येन गृहीतास्ते तद्वस्तुन आकृतिः। एभिरेव भेदकै होरस्तीइमिदमिति बुद्वौ तदाकरणात् । एवं साधर्म्यप्राधान्येन ग्रहणे ते तदस्तुनो जातिः। इतरकालिकेतरघटाकारा- कारितान्त:-करणवृत्त्या प्रत्युत्पन्न तद्घटाकाराकारितान्तः करणवृत्तः सामान्येनोदयात्तत्प्रयोजकस्य तद्वस्तुगतमाधर्म्यस्य साधोग्लक्षितपरिमाणादेचे कत्वाभिमानात् । तत्र साधम्य समानप्रसवप्रकार- निबन्धनमेवेह विवक्षितमित्यतस्तत्र जातिशब्दो रूढ़ । अत एव मृद्गवके गोसाजात्यनिरासः । जातिरखएडोपाधिरिति तु केषां चिदपदार्थकल्पनामात्रम् । एतासां व्यक्त याकृतिजातीनां समवायस्तु पदार्थः। भिन्नानामै कात्म्येनावस्थानं समवाय इत्युक्तम् । तन्निरूपितैव च पदे शक्तिरभ्युपेयते । तथा च पारमर्षसूत्राणि- "व्यक्त याकृतिजातयस्तु पदार्थः। व्यक्तिगुणविशेषायो मूर्तिः। आकृति तिनिङ्गाख्या समानप्रमवात्मिका जातिः। शब्दसमूहत्यागपरिग्रहसंख्यावृद्वय पचयवर्णसमानुबन्धानां व्यक्तावुप- चाराद्वय तिः। प्राकृतिम्तहपेक्षत्रात् सत्त्वव्यास्थानसिद्धः। व्यक्त्याकृतियुक्त प्यप्रसङ्गात्प्रोक्षणादीनां मृद्गवके जातिः।" . तदित्थं व्यक्त याकृतिजात्य श्रये पदार्थे बहूनां धर्माणां सद्भावेऽपि यं कश्चिदेकमेवार्थमु- पादाय तत्सम्बन्ध नुबन्धेन गुणिनमर्थ ग्राहयितु पदानि संकेत्यन्ते । यथा मदीयः श्वेतः कृष्णको महारवस्तुरगः सु नक्षणः-इत्यत्र मत्सम्बन्धं श्वेतरूपं कर्णकृष्णत्त्वं शब्दमहत्त्वं त्वरागतिं शुभ- लन सम्बन्धं च विकीर्ण तं तमर्थ निमित्त कृत्य प्रकृतानां तेषां तेषां शब्दानामाकाक्षायशात ·* वेदधर्मव्याख्यानम् 8 सामानाधिकरण्यं भासतेएवमेकमेवार्थमुगदाय प्रवृत्तयोरपि छन्दश्वारकशब्दयोराक्षाविशेषात् स्वरूपसंरक्षकत्वस्य स्वरूपतिरोभावकत्वस्य चान्यतन्यत्र विषयीकरणाद् वैयधिकरण्यं भासते । तदेवमुच्चावचा पदार्थमर्यादा भवतीत्यप्यनुसन्धेयम् । ॥ इति पिण्डसमादेशे व्यक्त याकृतिजात्यधिकरणम् ॥ अथायं पिण्डः प्रकारान्तरेण पुनः पञ्चधा विभज्यते-मध्यं बिम्ब-प्राण-पृष्ठानि परिमण्डलं च । यत्रैव कुत्रापि कश्चित्मिएडोऽनुभूयते तत्र सर्वत्र व पञ्च विभागा एते द्रष्टव्याः । एमिरेव विभागैर्देवानां साहचर्यमुपभोगचोपकाते । मध्यं चतुर्द्धा हृदयं, नाभिः, योनिः, गर्भध । हृदयस्वान्तयो भिमूलयोोनिबुझ्नयोर्ग दरयोश्चैकार्यम् । अत्र नाभिरेवैक मुख्य तत्रैव तरि ण्डस्य नद्धत्वात् । नहेर्बन्धनकर्मण एवेणन्तत्वे सिद्धस्य नाहिशब्दस्य परोक्षवृत्त्या नाभिशब्दसिद्धि । मूडम्य बन्धन कर्मणः क्वान्तत्वे लान्तत्वे लावृत्तसमासे वा मूलशब्दसिद्धिः। इदं च विष्णोः स्थानमुच्यते । नाभिरेव कस्यां चिदवस्थायां योनिहृदयं च । तत्र योनिः प्रजापतेः स्थानम् । हृदयं तु ब्रह्मणः । समवर्तुलवृत्तपिण्डे नाभिहृदययोनयो नातिरिच्यन्ते दीर्घवृत्तपिण्डे भिद्यन्ते । तत्र मण्डलत्रयसमप्ट्या नाभित्रयसत्त्वान्मध्यस्य नाभिशब्दत्वमथ मू॰पकल्पितभागस्थस्य हृदयत्वं पादोपालमतभागस्थस्य योनित्वम् । अथ तदेतन्मध्यमनाभियोनिव्यास, कल्पितवृत्तान्तःप्रदेशः सर्यो गर्भः। यत्रापि शुन्यो- दरपिण्डो घटादिस्तत्रापि गर्मोनुवर्तते । स च सर्वतो दिग्भिगृह्यमाणत्वाद् गर्भइत्युच्यते । अत एवं स्थूलबिन्दुः सूक्ष्मातिसूक्ष्मबिन्दुश्च गर्भः स्यात् । नाभिस्तु सूक्ष्मातिसूक्ष्मोऽव्यक्तो निरवयवत्वादनिरक्तः कश्चिद्विन्दुः । एतच्चतुष्टयं प्रत्यर्थं भिन्नक्रमं चःतिगहनार्थं चेत्यन्यत्र विशदीकरिष्यामः । अथ यदेतत् स्थानावरोधकतया कश्चित्पिण्डोदृश्यते तदेव तत्र बिम्बम् । चक्षुर्गोल के स्वरूपा- धानेन परिस्फुटितत्वात् । यदि तु सूर्यादिबिम्बं जलकाचादौ स्वरूपमाधाय ततम्चक्षुर्गोल के स्वरूप- माधत्ते तत्रद्वे बिम्बे दृश्यते । अतो व्यवहारार्थः शब्दभेदः प्रवर्तते । जलस्थ बिम्बं प्रतिबिम्बशब्देन स्वस्थं बिम्ब जलबिम्बहेतुत्वाद् बिम्बिशब्देनाख्यायते । बिम्बशब्दत्वं तूभयोरपि दृश्यत्व न्न व्य हन्यते । अर्थतस्माद् बिम्बाद् बिम्बनाभेर्वा सर्वतो दिक्षुप्राणाः प्रसन्ति स यावदत्र प्राणस्तावत्प्राणाः प्रन्ति । क्षुद्रबिम्बस्य नातिदूरं महापिण्डस्य चातिदूरमित्यूह्यम् । ते च प्राणाज्योतिर्मया वा हिरएमया वा वात- मया वा रसमया वा सर्वाधारभूतलक्षणशक्तिमया वेति न निर्धार्यते । यदस्तु वदस्तु । एत एव प्राणारत- दस्तुनो रूपमिति तु निःसन्दिग्धम् । यावन्तमेव प्रदेशमभिव्याप्य प्राणाः प्रवर्तन्ते तावत्येव प्रदेशे स्थित- ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * क वता चक्षुष्मता तविम्बंदृश्यते । यबिम्बात क्रमेण दूर स्थूनमूक्ष्मक्रमेण तविम्ब पश्यन्नेबापगच्छति, गत्वा च यत्प्रदेशस्थः पुनम्तबिम्बं दूरत्वदोषादेव न पश्यति तदेतस्य पिण्डस्य पृष्ठम् । बिम्बपृष्ठयो- रन्तरालप्रदेशः प्राणपूर्णो गणितेनोपपाद्य संसाध्यः । पृष्ठपर्यन्तं तु तद्वस्तुनः स्वरूपसत्ताऽनुवर्तते । बिम्बमपि प्राण एव । ते प्राणा अपि बिम्बान्येवेत्यन्यत्र विस्तरेण निरूपयिष्यामः । सूर्यस्य प्राणाः किरण- शब्देन नाडीशब्देन चोच्यन्ते । नेकविधाः सर्वेषां प्राणा इति तत्र तत्रोपेक्ष्यम् । सर्वस्यापि वस्तुजातस्य बिम्बं शीर्पम् । प्राणा अक्षीणि । पृष्ठं पादाः । आशीर्षपादं त्वेक वस्तु भवति । सदेव परिमण्डल सर्वघटितम् । तद्व्याप्तिः पृष्ठस्थानस्य चरमावयवप्रोशमभिव्याप्य भवतीति वैदिकाः पश्यन्ति । तस्य पृष्ठं स्वस्थाने महतोमहीयः । अथ बिम्बाभिमुखं क्रमेण हसित्वा नाभिस्थानेऽणोरप्यणीयो भूत्वा न किञ्चिद्भवति, विलीयते । एवं बिम्ब स्वस्थाने महतो महीयः, पथ पृष्वभिमुख क्रमेण हसित्वा परि- मण्ड नस्थानेऽणोरप्यणीयो भूत्वा न किचिद्भवति, वितीयते ॥ तदित्यमबार व पारं काय एवार्थ: कश्चिदशोरप्यणीयान्महतम्य महीयान् स एवास्य जन्तोरात्मा प्रजापति म । अत एव तस्य रूपे निरुक्तं चानिरुक्तं च । स निरुक्तो यो महान् व्यक्तः, स एव यज्ञशब्देन विष्णुशब्देन चाख्यायते । अथ सोऽनिरुक्तो योणोयानव्यक्तः । स प्रजापतिशब्देनैव भूयसाऽभिचर्यते, अग्निशब्देन च । एतदग्निविष्णवो- रन्तरे सर्वे देवाः। विम्बस्थानाधिकारी तत्रान्यः कधिदग्निः । तस्याष्टावग्निशेखरा वसवोऽधिदेवाः । प्राण- स्थानाधिकारी मिन्द्रः । तस्यै कादशसोमशेखरा रुद्रा अधिदेवाः । रुद्रपुत्राश्च मरुतः सप्त सप्तकाः प्रत्यधि- देवाः । अथ पृष्ठस्थानाधिकारी वरुणः सूर्यो वा तस्य द्वादशादित्या वरुणादयोऽधिदेवाः। अत्राग्नेः' साधिदैवतम्य स्थानं बिम्बाख्यं भूकः । इन्द्रस्य साधिदैवतस्य स्थान प्राणाख्यं भुवर्लोकः । सूर्यस्य साधिदैवतस्य स्थान पृष्ठाख्यं स्वर्लोकः । यावतासो अन्नमयः, तद्विम्बं पृथिवी यावता चापोमयः स प्राणोन्तरिक्षम् । यावता पुनस्तेजो. मगस्तत्पृष्ठ द्यौः। तदिदं विम्बमृक् । प्राणा यषि । पृष्ठं साम । बह्वर्थ चैतत्वैविध्यमन्यत्रोपपादयि- प्यते । तदित्यं पञ्च प्रकरणानि पाङक्तो यज्ञः । यज्ञो विष्णुः । विष्णुस्त्रधा विक्रमते-विम्बमित्येकं प्राणा द्वितीय पृष्ठं चे त तृतीयं विक्रमणस्थानम् तदित्थं स्थूलात स्थूलं च सूक्ष्मात् सूक्ष्मं च सर्व हीदं यज्ञः । अत एवं च्यते । विष्णु वेष्टिकर्मणः । केचित्तु पुनरिहापि सप्तैव प्रकरणानि भवन्ति चितिसंज्ञानी- त्याचक्षते ॥ तदेवच्छतपथश्रुतौ चितिकाण्डे सविस्तरमाम्नातम्-तान्येतानि पञ्चवेदाधिकारप्रक. रणानि ॥ ॥ इति पिण्डसमादेशे गावेदाधिकरणम् ।।

·* वेदधर्मव्यानाम् अथ पिण्डद्वययोगो वक्तव्यः तथाहि पृष्ठपरिधिस्पर्शः ॥१॥ किञ्चित्पृष्ठस्पर्शः ॥२॥ यजु परि- धिस्पर्शः॥३॥ किञ्चिद्यजुः-स्पर्शः ॥४॥ बिम्बपरिधिस्पर्शः ॥५॥ किञ्चिबिम्बस्पर्शः ॥६॥ उभयनाभिस्पर्शः॥७॥ एकनाभिस्पर्शः॥८॥एकबिम्बस्पर्शः ॥ ६ ॥ एव यजुःस्पर्शः ॥ ॥ एक पृष्ठ- स्पर्शः॥११॥ बिम्वयजुः स्पर्शः ॥१२॥ बिम्बपृष्ठस्पर्शः ॥१३॥ यजुःपृष्ठस्पर्शः ॥१४॥ एतत्पुनद्वैधा एकप्राणयोगः । प्राणभेदयोगश्चेति । एतत्सर्वं यथायथमूह्यम् । अन्यदपीह पिण्डे बहु वक्तव्यं तद्गोरक्षनाथावधूतयोगिप्रदर्शितया सिद्धसिद्धान्तपद्धत्याऽवगन्तव्यमितिदिक् ।। ॥ इति पिण्डसमादेशे पिण्डद्रययोगाधिकरणम् ॥ ऊष्मजः एष च पिण्डः द्वधा-चेतनो जडच ति । तदुक्त - चरके "सेन्द्रियं चेतनन्द्रव्य निरिन्द्रियमचेतनमिति । इन्द्रियाणि चान्तःकरणलक्षणानि बहिः करणलक्षणानि च द्विविधान्यपि ज्ञानप्राधान्यात् क्रियाप्राधान्याञ्च पुनर्द्विविधानि । अथवा पिण्डः पञ्चधा-अण्डजः, उद्भिज्जः, खनिजश्चेति । पुनः पिण्डो द्वधा-प्रणवः स्कन्धाश्च । अणव एत्र सघातेन स्कन्धो भवति । स्कन्ध एव च भेदेनाणवो भवन्ति । संघातभेदाभ्यां जगत् प्रवर्तते । पुन पिण्डो द्वधा-भूतं चाभूतं च, पृथ्वीजलतेजोवाय्वाकाशानि भूतानि । कालदिगात्ममनास्यभूतानि । अत्राकाशः शब्दघनपिण्डः । अथवा पिण्डोद्वधा मूर्तश्चामूर्तश्च । पृथ्वी जलतेजोवायुमनांसि मूर्तानि । आकाशकालदिगात्मानोऽमूर्ताः । प्रकारान्तरेण पिण्डस्त्रेधाथर्ववेदे व्याख्यातः-आपो वाता ओषधयश्चेति । आपो रस- प्रधानाः । वाता वायुप्रधानाः । ओषधयो घनीभ वध नाः । अथवा पिण्डायैते त्रयो भेदास्ता- एडचश्रुतौ तेजोऽबन्नशब्दैरुपचर्यन्ते । तेजांसि विरलावयवद्रव्याणि वायवादीनि । आपस्तरलाक्या जलादयः । अन्नानि निविडावयवानि मृदोषध्यादीनि । अन्यथा वा पिण्डस्त्रेधा-उपरितन., मध्यमः, अधस्तनश्चेति । दैवासुरपैयारेयप्राजापत्यगान्धर्वरक्षसपैशाचा अष्टौ देवसर्गसम्बन्धादु- परितनाः । मनुष्यो मध्यमः । पशुपतिमृगसरीसूपस्थावराः पञ्च तिर्यग्योनयोऽधस्तनाः । प्रकारान्तरेण पिण्डो द्वेधा-चरश्च, अचरश्चेति । चराचरौ जङ्गमस्थावरी जगतस्थिवांसी प्रसस्थास्न चे यनर्थान्तराणि ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् के अथवा पिण्डस्त्रेधा-जीवो मूलं धातुश्चेति । संज्ञाप्रधानो मनुष्यादिर्जीवः । अन्तःसंशो वृक्षादिमूलम् । निःसंन्नः प्रस्तरादिर्धातुः । इति पिण्ड समादेशे पिण्डप्रकाराधिकरणम् ॥ ॥ इति पिण्डसमादेश' समाप्तः ।। अथातिशयसमादेशः। Mam- अथातिशयाधिकारेण किश्चिदुच्यते । स्वस्य प्रदेशस्य वाम्युच्चयोऽतिशयः । स च सूक्ष्माणुप्रसररूपः । स चतुर्द्धा-अन्तःप्राणरूपो, बहिःप्राणरूपः, व्यानरूपो, मलरूपश्च । अन्तः- प्राणरूपो यथा-पिण्डीकृतचूर्णादिषु स्नेहादिः, बलोत्क्षिप्तलोष्टादावुत्तेपणबलादिः । इदं द्वयमग्नि- देवतारूपम् । बहिःप्राणरूपो यथा-रूपरसगन्धस्पर्शादिः स हि प्राणीन्द्रियपर्यन्तमनुक्रममाणो रूपरसादिबुद्धिप्रयोजको द्रव्यविशेष । व्यञ्जनरूपो हि पितोदकसीध्वादिषु सिताभृङ्गादिः, मनरूप- स्तु वहिरेवोपसीदति यथा शरीरवस्त्रादौ मालिन्योपसंक्रमः । यथा वा रक्तवस्त्रादौ रागोपसंक्रमः । यत्र बलवत्प्राणस्य यथा अथ प्रकारान्तरेणायमतिशयस्त्रेधा-नित्यः, अनित्यः, बौद्धश्च । प्रकृतिजन्यो नित्यः । संस्कृतिजन्यस्त्वनित्यः । स पञ्चधा-आक्रमितः सांक्रमिकः आवेशजः परकारितः स्वसंभूतश्चेति । स्वव्याप्यपदेशान्त.पातिनि द्रव्ये बलमंचारः स ाक्रमितः । यथा लौहखण्डे चुम्बकबलाक्रमणम् । वा जवाकुसुमसन्निहिते स्फटिके रागोपसंक्रम । रक्तहरितकाचान्तस्तेि मौरप्रकाशे च रक्तहरितत्वादिरित्येवमादि । यत्र तु परसंसर्गात्तद्गतं द्रव्यं किञ्चिदागत्यान्यस्मिन् संचति तत्मांक्रमिकम् । अथोष्णजलसंसर्गाडातुपात्रमुष्णं भवति । तदिदमुष्णजलत्यागेपि कस्मै- चित्मालायोष्णमवतिष्ठते । अथायमावेशजो यत्र सर्वात्मना किविद्व्यं किञ्चिद्व्येऽभिनि. विशते । यथा सितोदके सितादिः, ज्वरावेशो भूतग्रहाद्यावेशश्चोदाहरणम् । परकारितो यथा- वह्निसंयोगेनाङ्गारादौ श्यामता भवति । पिण्डीकृतचूर्णादिषु जलसंयोगेन स्नेहः क्रियते । एवं शिल्पिना कृताः काष्ठादिषु नानाकाराश्चोदाहरणम् । स्वसंभूतो यथा-वेगो गतिक्रमेण स्वयमुत्पद्यते । वस्त्रपत्रादीनां मोटनेऽभ्यासात् स्वयं तद्र पत्वावस्थानसिद्धिश्चेत्येवमादि । अथ बौद्धो बुद्धिजन्यः । स धा-बुद्धौकेनाप्यन्येन निमित्तेन जायमान एकः । बुद्धचा ·१८ * वेदधर्मव्याख्यानम् * निमित्तभूतया अन्यत्र क्वचिद्रव्ये जायमानो द्वितीयः । विषयीभूतद्रव्यसंयोगाद् बुद्धः पारणामविशेषस्तृतोयः । आद्यो यथा-शृङ्गारवीरकरुणा तहास्यभयवीभत्सरौद्रशान्तिप्रेमादिरूपो बुद्धतिशयोऽचिरविश्रमी । संसर्गवशाद् बुद्धिमालिन्यतीव्रतादिधर्मादिरूपश्चिरविश्रमी च । अथ द्वि- तोयो यथा-भ्रमरीकीटध्यानविशिष्टशब्दसम्बन्धेन मर्कटीकीटादेभ्रंमरीरूपत्वम् । संयमिचित्तबलसं- योगाच्च परस्य रुग्णत्वमारोग्य च । अथ तृतायो यथा-अनेकद्रव्यविषयतया द्वित्वादिसंख्याधुद्धिः । रमादिबुद्ध्युदयप्रयोजकवस्तुगुणविशेषसंयोगाद्र परसादिबुद्ध्युदयश्च । अयं च तृतीयोऽतिशयो बुद्धिमाननिष्ठोपि वुद्धिविषयद्रव्यनिष्ठतया व्यवह्रियते । एवमन्यत्रापि सर्वत्र यथायथमूह यम् । रूप- यदपि उपेक्षाबुद्ध चनालम्बितया बुद्ध्या यत्किञ्चिद्विषयानुभवे तत्र बुद्धौ तद्विषयकार: संस्कार श्राधीयते सोऽप्राथमकल्पिको बौद्धः । तत्र चत्वारि निमित्तानि भवन्ति । नाम स्थापना द्रव्यं भावश्चेति । गोपाल इति नाम्नि श्रुते तत्सम्बन्धमाहात्म्य द् बुद्धौ तदाकारो भवति, तदेतन्नामद्रव्यम् । सुप्तोत्थानदर्शनान्नास्ति पिण्डसम्बन्धप्रतिपत्ति' एवं गोणलचित्रदर्शनाद् बुद्धौ गोपालाकारोदयः, प्रतिमादर्शनाद्वा, तदेतत्स्थापनाद्रव्यम् । गोपालसम्बन्धितया चिरगृहीतस्यावयवादेः, सांयौगिकस्य वार्थस्य दर्शनात्तदाकारोदयः-तदेतद् द्रव्यद्रव्यम् । अथ गोपालस्यैव दर्शनातनाकार इति भावद्रव्यम् । एतेषां चतुर्णामाकारोदयप्रयोजकतया कथंचिदभेदमभ्युपगच्छन्ति । अथैतद् गोपाल शरीरं भावद्रव्य वा द्रव्यद्रव्यं वा स्थापनाद्रव्यं वा गोपालस्येनि विवक्षाधीनम अथान्यथाप्ययमतिशय धा-रागो द्वषो मोहश्चति । प्रवृत्तिक्रिया प्रयोज को राग. । निवृ- त्तिक्रियाप्रयोजको द्वषः । स्तम्भक्रियाप्रयोजको मोहश्च । एतेषां मे क्षप्रतिद्वन्द्वितया प्रानिकूल्यविवक्षणा- होषशब्देनोपचारः । अथवा अतिशयो द्वधा-आत्मभूतोऽनात्मभूतश्च । तदाश्रयभूतेनापि वा गृहीतश्चत स आत्मभूतः । अगृहीतः केवल तत्रोपसन्नश्चेत् सोऽनात्मभूत । अनात्म भूतोऽप्यधिकमावत्वात्प्रवल- श्चेदीर्घ कालादरनैरन्तर्यसेवनाद्वा दृढ़भूमिश्चेत् स दीर्घकालमवस्थाय क्रमेणात्मसाद् भूत्वा तत्रात्मभूतो भवति । आत्मभूतो हि प्रसवधर्मा भवति । दीर्घेण कालेनोपहन्यमानोपि स्वसन्तानभवस्थाप्यैव नश्यति । अनात्मभूतस्तु रोगवत् केनचित्कालेन स्वयमेवोत्सीदति, निराकरणाचेति भाव्यम् । अनात्मभूतो द्वेधा-क्षणानश्वरः क्रियात्मा । चिरानश्वर कषायात्मा च । आत्मभूतोपि द्वधा-स्वभावो निसर्गश्चेति । - ॥ इत्यतिशयसमादेशः॥

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * अथारम्भसमादेशः। अथारम्भाधिकारेण किञ्चिदुच्यते-आरम्भः, क्षोभः, चेष्टा, क्रियेत्यनर्थान्तरम् । इयं हि क्रिया तावच्चतुर्की-स्वीया परकीया सामान्या अपूर्वा च । यत्र क्रियोत्पत्तिकारणं स्वप्रकृतिः, तत्र सा क्रिया स्वीया । सा हि तद्र्व्यस्य स्वधर्मः । यथा अग्नौ तापनस्फोटनविकिरणसंचरणादयो व्यापाराः स्वधर्माः । जले च ऊर्ध्वतलसाम्येनावस्थानं बिम्वग्रहणमित्यादयो धर्माः । परप्रकृतिसमुत्पन्ना क्रिया यद्यन्यत्र प्रतिभासते सा परकीया । सा हि तद्व्यस्य परधर्मो नात्मधर्मः । यथा उत्क्षिप्त लोष्टजलादावुदाक्रमण- धर्म । अथ यत्र परकीयैव क्रिया पुनः परकीया भवति सा मामान्या । यथा-शुकपिञ्जरहस्ते मनुष्ये रथमारुह्य गच्छति सति हयधर्मरूपाया गतिक्रियाया रथे मनुष्ये पिञ्जरे शुके च संक्रमः । तत्र हयस्य स्वधमरूपा रथस्य परधर्मरूपा या क्रिया सैव मनुष्यपिञ्जरशुकाना सामान्या, परधर्मत्वाविशेषात् । अथ म्वधर्मपरधर्मयोः संयोगाद् यदि तदुभयविलक्षणः कश्चिद्ध। दृश्यते सा नूनमपूर्वा । यथा कीलस्थिरी- कृते कुलालचक्र दण्डप्रतिक्षेपात् परिभ्रमणक्रिया । यथाऽनेकवणैरवयवखण्डैर्घटिते चक्र वेगाद् घूर्ण- माने मर्ववर्णोरमाच्छ्वेतरूपोपलब्धिः । यथा पूर्वदक्षिणगत्योः संयोगादग्निकोणगतिः । यथा स्वनिष्ठ- गुरुत्वेन पृथिव्याकर्पणसंयोगाल्लोष्टादीनामधःपतनम् । एवमादयोऽनेके व्यापाराः परस्परसंयोगादपूर्वा उत्पद्यन्ते । तदित्थं चतुर्द्धा क्रिया सिद्धा। पुनरयमारम्भस्त्रेधा-प्रवृत्तिलक्षणो निवृत्तिलक्षणः स्तम्भलक्षणश्च । यदन्यमधिकरोति सा प्रवृत्तिः । गान्दमपवृक्त मा निवृत्तिः । यत्प्रवृत्तिनिवृत्तो अपवृक्त म स्तम्भ' । यत्रान्योन्यनिमित्ता- भ्यामन्योन्यप्रसरौ सिध्यते तत्रापीयं स्तम्भक्रियोदेति । यथोभयतः समबलाकृष्टरश्मौ स्तम्भः । एतत्स्त- म्भात्म फक्रियामाहात्म्या देव च क्रियायाः पिण्डात्मना कचिदतिशयात्मना च परिणताया उपलब्धिः । अत एव पिण्डमतिशय च क्रिगलक्षण्येन सामान्याः प्रतिपद्यन्ते इति भाव्यम् । अथेयं क्रिया युगपदनेमाश्रित्य स्वरूपं दधाना पश्चावयवा भत्रति तत्र क्रियाबीजं क्रिया- मूलं क्रियानिमित्तं क्रियारूपं क्रियाफन मिति पञ्चावयवाः । यदुपादाय मा क्रिया स्वरूपं धत्ते, तस्यां च कियायां सत्यां यस्य स्वरूपोपक्षयो भवति तक्रियाबीजम , यथोवक्षिप्तलोष्टादावाहितं नोदनाबलम् । यत्र तु मत्यामपि तस्यां क्रियायां क्रियाधारस्य स्वरूपं न विहन्यते तक्रियामूलम् । यथा जलाहरणादि- क्रियासाधनं घटादि । यथोर्ध्वक्षिप्तं लोष्टादि । अथवाऽतिशयमात्रक्रियाबीजं पिण्डमात्रंतु क्रियामूल- ·ॐ वेदधर्मव्याख्यानम् * मिति विवेकः । अथ क्रियानिमित्तं द्वादशधा-देशः कालःपात्रम्-द्रव्यम-श्रद्धा-कार्यकारणविज्ञानम्- समुचितेतिकर्तव्यता- कुलक्षणदोषासंसर्गः- सुलक्षणगुणसहकारिता- अनुकूलदैवसंयोगः- बलवत्प्रतिकूल- देवसंयोगाभावः-अध्यवसायश्चेति । चेतनप्रयुक्ता नोदनापि दैवसंयोगान्नातिरिच्यते । एषु कतिपया- नामेव जडक्रियासु निमित्तत्वं न सर्वेषाम् । एतच्चोपरिष्टाद्वक्ष्यते । क्रियारूप तु सर्वत्र प्रागवगाहितदेश- त्याग एवा अथ क्रियाफलं द्वधा-सुखदुःखमोहात्मकवेदनीयातिशयः, क्रियाफलजननानुकूल क्रियाति शयश्च । तत्र मोहेतरवेदनीयातिशयो न पुनः किञ्चिक्रियाफलं जनयतीत्यपवर्गो भवति । तत्र ह्यतिशयः सुखक्रियाबीजरूपः सुखानुभवात्मिकां क्रियां जनर्यात केवलं न तु तत्र क्रियाफलं पुनरुत्तरक्रियाबीजं किञ्चि- दुत्पादयतीति निःश्रेयसं भवति । अन्यत्र त्वन्योतिशयो मुख्यो वा गुणः ता क्रियां जनर्यात या क्रिया किञ्चित्ताक्रियाफलमुत्तरक्रियासंचाराय जनयति स एव बन्धः, तत्राभ्युदयो भवति । यतोऽभ्युदयनिःश्रेय- ससिद्धिः स धर्मः । स च क्रियाया बीजमूलनिमित्तात्मकश्च क्रियात्मकश्च । बीजाद्यनपेक्ष्य क्रियारूपा- सिद्ध । क्रियां विना च बीजादितोपि क्रियाकलासिद्धः। अत एव बन्धस्यातिशयरूपस्य क्रियाफलरूपत्वा- तत्र क्रियायाः कारणत्वेऽभ्युपगम्यमानेपि नापवर्ग प्रति क्रियायाः कारणत्वमोपनिषदाः पश्यन्ति । अप- वर्गस्य क्रियाफलत्वेपि आत्मन्येव विलयनात् तस्य क्रियाफलरूपातिशयरूपत्वासंभवात् । अथवा न क्रियाया अपवर्गरूपत्वं किन्तु विज्ञाने चिद्घने क्रियाविलयनफलितत्त्वमतएव क्रियाफ्लमेवेत्यपरे पश्यन्ति । उभ- यथापीद शक्यते वक्तुम् । यथेच्छसि तथास्तु । अथान्यः प्रकार.-सर्वाप्येषा क्रिया त्रेधा-यज्ञो दानं तपश्चेति । यथाग्निना परिताप्य सुर्ण परिशोध्यते विशुद्धं च तत्साधर्म्य याथातथ्येन गृहीत्वा सुशोभते-एवमेव यमनियमाभ्यां परिताप्या- ध्यात्म परिशोध्यते विशुद्ध च तत्वधर्म याथातथ्येन गृहीत्वा सुशोभते. तदयं यमनियमसंसर्गस्तपः । यथा हि चुल्ह्यामग्नेरुपरि स्थापिते पाकपात्रे जलानप्रक्षेपश्चेत्तस्यैव पाको भवति पाकपात्रस्य तदात्यल्पं दाहः । अथ यदिनान्नजनप्रक्षेपः तदा मर्वेणाग्निबलेन पाकपात्रस्यैव दाहः प्रसज्जते पाकपात्रविलिप्तस्य वगर्थस्य, एवमेव यदि नित्यं प्रत्यवसीयते तदाऽभ्यवहृतार्थस्यैव जाठराग्निना पाको भवति । शरीरस्य तदात्य ल्पं शोषः । अथ यदि नाभ्यवह्रियते-सर्वेणा जाठराग्निबलेन शरीरान्तः करणस्यैव शोषः प्रमजते शरी- रान्तः करणानुगतस्य वार्थस्य । तदित्थं यदि दुरितातिशयलेपः कथं चित्संजातस्तदा तदुपशोवार्थमनशनं भवति । तथा च तस्य दुरितस्य तावच्छोषो भवति । अथ शरीगन्तःकरणशोषस्तु प्रवृत्तिलक्षण धर्मवता नानुष्ठेयः । अधर्मत्वात् । निवृत्तिलक्षणधर्मवता त्ववश्यमनुष्ठेयः धर्मत्वात् । तदित्थं बालवृद्धातु विना ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * २१ नियमवन्धप्रयुक्त चान्द्रायणायनशनव्रतमेव तपः, अयं च क्षेत्रस्थतृणकण्टकाद्यपसा रणवत् शरीरान्त: करणस्य क्षेत्रीकरणसंस्कार' । अथवा यथोष्ण जलसंयोजितानि तन्दुलाद्यन्नजातानि महाचिः संयोजि- तानि लोहादिकठिनद्रव्याणि वा मार्दवाद्यपूर्वगुणमर्जयन्ति एवमेव नियमाग्निसंयोजितानि संयमाग्निसंयो- जितानि वा शरीरान्तःकरणादिद्रव्याणि यत्किब्दिपूर्वगुणं शान्तिप्रधानमर्जयन्तीति ताशपरिपाकसाधनं तपः । तथा च स्वस्मिन्नसतोऽपेक्षितस्यार्थस्यान्यतो ग्रहणं तपः। एवमन्यतो ग्रहणार्थ क्षेत्रीकरणमपि तपः,-इत्यूह्यम् । अथ स्वस्मिन सतोऽर्थस्यान्यस्मैतदपेक्षावते समुपयुक्तपावाय समर्पणां दानम् । अवश्यं हि सर्वेणापि किञ्चिदुपसृज्यते। किञ्चिमानुपलं विसृज्यते इति प्रकृतिः । तत्र यद्यपेक्षितोर्थ उपसृज्यते अपेक्षमाणाय च विमृज्येत तर्हि जगतो महानुपकारः साधितो भवति । परस्परोपकार्योपकारकभावेन च वर्द्ध मानादेकताबलात्सर्वो बलवान् भवति । न पुनः क्वचिदजीर्णतादोषः क्वचिद्वा दीनतादोषः प्रभू- यानर्थाय सम्पद्यते । सर्वश्च लोकः प्रसीदति यथा शिरो बुद्धिज्ञान प्रदानेन वक्षः प्राणोत्साहप्रदानेन मध्यमन्नरमप्रदानेन चरणादिकं तूपरितनत्रितयपरिचर्यामुग्वप्रदानेन परस्परमुपकुर्वाणाः परस्परद्वारा स्व- मनुगृह्णन्ति परस्परप्रातिकूल्येन नश्यन्ति, एवमेव ब्राह्मणो बुद्धिविज्ञानप्रदानेन क्षत्रियः प्राणोत्साहप्रदानेन वैश्योऽन्नरसप्रदानेन शूद्रस्तूपरितनत्रितयपरिचर्यासुखप्रदानेन परस्परमुपकुर्वाणाः परस्परद्वारा स्वमनुग- हन्ति परस्परप्रातिकूल्ये तु सर्वे नश्यन्ति तस्मादानं तपश्चसर्वसाधारणो धर्मः। उपलक्षणमेतदभयदान- भूमिदान धनदानादीनामित्यूह्यम् । अथ यदेव किश्चिदृग्यजुःसाम माध्यमग्निप्रयुक्त कर्मजातं स यन्नः। एवेदं सव यच्च किञ्चिदृश्यते । अग्निषोमात्मकं जगत् । अग्नौ सोमो डूयते । अग्निः सोममुफ्भुङ्क्त उपभुञ्जान एव पानेकान्देवानुपभोजयति तदुपभोगकाल एवाय तत्तदर्थप्रतिभासः। उपभोगानन्तरं त्वग्निना परित्यक्त तद्विशीर्णे भृतंभवति सोयं सूर्यादागतोऽग्निरेव सर्वस्य जीवात्मा चन्द्रादागतः सोम एव सवस्य भूतात्मा । अथ दिव्यरोचन प्रदेशादागतो देवकलाप एव सर्वस्यान्तरात्मा । येऽप्यनात्मभूता धर्मास्तेऽप्येत एवार्था अग्निभेदादुपचयन्ते इति सूक्ष्मेक्षिकया समीक्ष्यम् । अथ यन एवायं सर्वोपि प्राकृतो यज्ञ. तत एव सस्कृतोपि यज्ञोऽनुष्ठीयते । यज्ञाद्धि यज्ञ! प्रभवांत प्राकृतयज्ञं विदुषा तद्विधिमनुसृत्यैव क्रियमाणेन यज्ञेन सर्वे कामा यथेच्छं साध्यन्ते । यज्ञो हि दानं यज्ञो हि तपः । सब कमैवाव परिसमाप्यते तस्माद्यज्ञ एव श्रेष्ठतमं कर्म । ।। इत्यारम्भसमादेश. ॥

·२२ * वेदधर्मव्याख्यानम् अथ पुण्यपापसमादेशः। उपदिशन्त्याचार्याः-स्वधर्मोऽनुष्ठातव्यः इति । तत्र न ज्ञायते कोयमनुष्ठानपदार्थ इति । स्व- साध्यं साधयेत स्वकर्तव्यं कुर्यादित्येव ह्यस्यार्थमभिप्रयन्ति, स कथं नाम साधीयान् स्यात् । यावता क्रिया- निवृत्तौ तिष्ठतिः प्रतिपन्नः । क्रिया च नामेहाभिप्रेयते तिष्ठतिशब्देन । अत्रोच्यते- - अनुरत्र लक्षणे, साध्य लक्ष्यीकृत्याऽन्तःकरणस्यावस्थानमनुष्ठानम् । यदनयाऽन्तःकरणस्थि- त्या लक्ष्यीक्रियते तन्नूनमनया स्थित्या विषयीक्रियते, अत एवेदमनया विशिष्टक्रिययेप्सितं भवतीति विशिष्टक्रियां प्रति कर्मतां भजते । अत एव चाकर्मकोपि तिष्ठतिर्विशिष्टक्रियापेक्षं सकर्मको भवति । तेन स्वधर्ममनु स्वया स्थातव्यमिति वक्तव्ये स्वधर्मस्त्वयाऽनुष्ठ तव्य इत्युपदिश त्याचार्याः । हि यः कश्चिकिश्चिदथे साधयितुमध्यवस्यति तस्योपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तममुष्मिन् साध्ये चित्तवृत्तिरा- श्वस्य विश्राम्यति, तदिदं साध्यमनुसृत्य चित्तावस्थानमेव साध्यानुष्ठानं भवति । तत्र अत्रेदमपि बोध्यम् । साध्यानुभवानन्तरं साध्यानुष्ठानं भवति । यमर्थमनुतिष्ठति नियम- तोऽनुष्ठानात्प्राक् तमर्थमनुभवति । तदर्थाभिमुख्येन प्रवृत्तिश्च तस्यानुभवः । न चानुभवनमन्त- राऽनुष्ठानं सम्भवति । अनुभवन ज्ञानम्, अनुष्ठानं क्रिया । ज्ञानपूर्विका च सर्वा क्रिया साधीयसी भवति । ज्ञानं हि वेदः, क्रिया धर्मः । वेद पूर्वकः सर्वो धर्मः साधीयान भवति । किन्तु यं यमर्थमनुभवति तं तमर्थमनुतिष्ठत्येवेति न व्याप्तिः । उत्पन्न हि सुखम- नुभवति केवलं नत्वनुनिष्ठति । सुखमनुभविष्यन् सुवहेतुमनुतिष्ठतीति दृश्यते । यद्यपि कंचि- दर्थमनु चित्त' भवति च तिष्ठति च, तथापि करणवृत्तोनां कर्तृवृत्तित्वप्रख्यापनस्य लोकप्रसिद्ध वाञ्चित्तवानपि ततो भवति च तिष्ठति च । यथा चतुः पश्यति, पादश्चलति, कर्ण. शृणोति, मनः सङ्कल्पते, इत्येताक्तैव स पुरुषोपि पश्यति चलति शृणोति सङ्कल्पते, चेति व्यवतियते । अन्यमनस्क प्रत्याह-'नायमिहेदानी तिष्ठति । एवमेवास्य चित्त तिष्ठतीत्यत एवायं पुरुषोऽपि साध्ये सनद्धः साध्यमनुतिष्ठतीति ध्यमनुतिष्ठतीति युज्यते वक्त म् । तथा चेदं करिष्यामीति व्यवस्य यत्र साध्येऽसौ तिष्ठति सोयं साध्योऽर्थोऽनुसरणस्थानं भवतीत्यनुष्ठेय इत्युच्यते । समाधानमेवानुष्ठानमुक्तम् । इदमनुष्ठेयमनुष्ठानं चोभयमप्युच्यते वृत्त च चरितं च । यत्र वर्तते तवृत्तम ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * यत्र चरति तच्चरितम् , चरणं वा चरितम् । अधिकरणे भावे च प्रत्ययो द्रष्टव्यः । यदेव किञ्चित्कर्तव्यमनु बुद्धथा च कृत्या च तिष्ठिति तत् खलु कर्तव्यं तस्य वृत्त' भवति चरितं च । या च वा तादृशं कर्तमनु देवदत्तस्य स्थितिर्नाम, सापि तत्तस्य वृत्तं चरितं च भवति । अथवा यतश्वायमध्यवसायो नाम बुद्धिस्तत्र साध्यधर्माचरणे सञ्चरति वर्तते च, तस्मात्तदाचरणमाचरितं वृत्तं च भवति । वृत्ते वा चरिते वा कश्चिदर्थोऽवश्यमधिक्रियते । यमर्थमधिकृत्यायं वर्तते चरति वा तदेतदस्य चरितः पदं भवति । पदं स्थानमित्यनन्यार्थम् । तस्माचरित्रापरपर्याय- माचरितमेवास्य पुरुषस्य पदं प्रतिपद्यते । आचरिते हि कश्चित्पुरुषो वितिष्ठते ,प्रतितिष्ठति तत्रेव व स्थितोसो सर्वथा प्रतिपद्यते । तस्मात् स्वयमाचरितमेवास्य जीवस्याजीवन प्रधान स्थानम् । तत्रानेन समानपदत्त्वमाहात्म्येन चारित्र्यस्थानस्य भौमास्थानसाधर्म्यसिद्धचपदेशः समुपगृहीतो भवति । य एवानुबन्धा भौमस्थाने भवन्ति तेऽविशेषादिहापि चारित्र्यस्थानेऽनुकृष्य द्रष्टव्या इत्यर्थो लभ्यते । भौमस्थानप्सम्बन्धे चेदं द्वयं पश्यामि-सर्वोप्यधिष्ठाता स्वाधिष्ठानभूतस्य भौमस्थानस्य साद्गुण्यवैगुण्याभ्यां फलविशेषं गृह्णातीत्यधिष्ठातुरधिष्ठानविशेषसापेक्षा सिद्धिरित्येकम् ॥ १॥ साद्गुण्यवैगुण्ये चैतस्याधिष्ठानभूतस्य भौमस्थानस्य स्वाधिष्ठातृव्यक्तिविशेषसापेक्षमन्यथा ऽन्यथा गृह्यते । नत्वेकान्ततः किञ्चिदपि स्थानं स्वरूपतः सदेव भवत्यसदेव वा । नेदं साधुत्वमसाधुत्वं वा सत्तासिद्धोऽर्थः । किन्तु भातिसिद्ध एवायमर्थ इति सुनिभृतं प्रत्येतव्यम् । परीक्षकदृष्ट्या साधुत्वा- साधुत्वयोः सनिरूपकपदार्थतया गृह्यमाणत्वात् । तस्मादधिष्ठानास्याधिष्ठातृविशेषसापेक्षा सिद्धिरिति द्वितीयम् ।। २ ॥ एतदुभयं चारित्र्यस्थानेऽपि यथायथं परिशीलनीयम् । तथाहि तावत्-अधिष्ठान- सापेक्षा सिद्धिः यदि कस्यचित् फिश्चिदपि स्थानं सुदृढ़मुदारं स्यात,-परिष्कृतं स्यात् , स्वकीयं स्यात् , अनुपद्रवं स्यात् , तत्रासौ निर्भयं स्थित्वा कृतकृत्यो भवति । यदि त्वस्य स्थान पङ्किलं स्यात् , अत्युच्चमपि भित्तिवदनुदारं स्यात् , उदारमपि कण्टकाद्याक्रान्तमपरिष्कृतं स्यात् , दशकीटादियोग्य- स्वाद्वा भयावहमपरिष्कृतं स्यात् , अपरिष्कृतदुष्टवाय्वादिसंकुलवा स्यात् , परिष्कृतमपि वा दस्यु- पाटच्चरचौरव्याघ्रानिशङ्कोबहुलं सप्राणबाधं स्यात् परोपभोग्यं वा स्यात्-न तत्र स्थित्वा कश्चित्पुरुषः कुशली भवति । स्थित्वैव संशेते, भयभीतो भवति, रोगाक्रान्तो भवति म्रियते वा । दण्डितो ·वेदधर्मव्याख्यानम् * वा भवति । अनुतापं वा चिराय गृह्णाति । न चाकारणं ज्ञानपूर्वकं पुनस्तादृशं स्थानं मीहतेगन्तु । ततोऽवश्य शुभं स्थानमाश्रयणीयं नाशुभं स्थानमिति सार्वजनीनो निर्विवादः सिद्धान्तः । एवमेवैतच्चारिव्यस्थानेऽपि सर्वमायोजनीयम् । तथा चोपदेष्टारः शिक्षन्ते । 'सुदृढ़मुदार परिष्कृतमनुपद्र तं स्वकीयं स्थानमास्थेयमिति । एतदेव ननमार्यावर्तवतिनां प्राच महर्षीणामा- देशरहस्यम् । न त्वेव तादृशमाचरितमास्थेयं यदिह निःसारत्वात्फल्गु स्यात। समाजविरुद्धत्वाद् बहुभिरनुपादेयं स्यात् । अज्ञानकल्पितानेकांसदर्थसंकुलत्वादस्फीतं स्यात्। लोकापवादराजदण्डादि- प्रयोजकत्वात् सप्राणबाधं स्यात् । परकीयदेशकालशरीरावस्थाद्यनुकूलतया परोपभोग्यत्वेपि स्वीय- देशकालशरीरावादिप्रतिकूलत्वादनुपयुक्त स्यात् । ईदृशमेवानुचितं चरितमातिष्ठमानाः कपूयचरण- शब्देन गहन्ते, 'सभ्यसमाजाच्च निकृष्यन्ते । ये पुनरेतद्विपरीतास्त एव रमणीयचरणशब्देनाभि- नन्यन्ते । सभ्यसमाजे चोत्कृष्यन्ते इति लोकस्थितिः । . अथाधिष्ठातृसापेक्षा सिद्धिः । इदं तु पुनरत्रावधेयम् । यदेव स्थानमेकस्योपादेयं भवति तदेवान्यस्य डेयम् । हेयं श्वान्यस्योपादेयं भवति । यदेव स्थान शिष्टा अनुमोदन्ते तदेव दुष्टा ऋतीयन्ते । चौरा यदा- श्रयन्ति साधवस्ततः पलायन्ते । मत्स्यादयो जलात्वहिश्चिरकालं न तिष्ठन्ति, बलात्स्थापिता 'केनचित्कालेन भ्रियन्ते, जलान्तस्तु प्रसीदन्ति । मनुष्याः पुनर्जलान्नमग्नाश्चिरकालं न तिष्ठन्ति, बलात् स्थापिताः केनचित्कालेन नियन्ते, जलाद्वहिस्तु प्रसीदन्ति । आत्मप्रच्छादनव्यामक्तानां भीरूमृगादीनां दंशकीटादीनां वाऽपरिष्कृतमेव स्थानं मृग्यम् । दस्युचौरादीनां चैकान्नविविक्त विषमं प्रच्छन्नं च स्थानमत्यादरमुपादेयम् । यदेवास्माकं परोपभोग्यत्वादग्राह्य तदेवान्यस्य स्वपभोग्यत्वात्संग्राह्यम । दिङमात्रमेतत् । सर्वत्रैव तु सर्वमेवेदं स्थानं च भोग्य जातमन्नादिकं च व्यक्तिभेदेनानुकूलं च प्रतिकूलं च भवतीति तत्र तत्रोपेक्ष्यम् । तथा च भौमस्थानं वा 'चारित्र्य- स्थानं वा भोग्यजातं वा नत्वेवैकान्ततः किश्चिच्छुभमशुभं वा वक्त युज्यते। अपेक्षाकृतं तु सर्व शुभमशुभं वा द्रष्टव्यम्। यदेव हि यस्यानुकूलं तत्तस्य शुभं भवति, तनिष्पादनकर्मैव च पुण्यमृत्युच्यते । यत्प्रतिकूलम् तत्तस्याशुभम् भवति, तन्निष्पादनकम्मैव च पापमित्युच्यते । शुभ- शब्देन सुखजनकमुच्यते, अशुभशब्देन तु दुःख जनकम् । अनुकूल वेदनीयं सुखम् । प्रतिकूल वेदनीयं ·* वेधर्मव्याख्यानम् * २५ दुःखम् । सुखजनकः शुभधर्मः । दुःखजनकोऽशुभधर्मः । शुभधर्मो धर्मशब्देन अशुभधर्मस्तु अधर्मशब्दे- नाख्यायते । सोयं धर्मो वा स्यादधर्मो वा-धर्मावेव तो भवतः । शुभत्वाशुभत्वे पुण्यत्वपापत्वे चानुकूल्य- तारतम्याद्वयक्तिसापेक्षे न तु वस्तुनियते । अत एव वेदाध्ययनं ब्राह्मणेन क्रियमाणं पुण्यं शूद्रण क्रियमाणं तु पापम । क्षत्रियेण क्रियमाण शस्त्रधारण पुण्यं ब्राह्मणेन तु पापमित्यादिकं विविच्य द्रष्टव्यम् । अथाहुः-यद्यवमानुकूल्यप्रातिकूल्ययोः प्रतिव्यक्ति भेदाच्छुभाशुभे कर्मणी व्यक्तिसापेक्षे अभ्युपगभ्येते तत्तहि शिष्टोयं दुष्टोयमित्येवमादयो व्यवहारा अप्यनवस्थितपदार्था उत्सन्नाभवेयुरिति । तत्रोच्यते । इदं ह्यानुकूल्यप्रातिकल्यमुपकार्यभेदात्पञ्चधा विज्ञायते । विश्वानुरोधेन, समाजानुरोधेन, उत्कृष्टानुरोधेन प्रात्मीयानुरोधेन, स्वानुरोधेन चेति । तत्र विश्वमिति निरपेक्षलोकसाधारणाभिप्रायम् ।१।। समाज इत्युपलक्षणम् । यः कश्चिदेव समानधर्मणां संघः स इहानुरोद्धव्यः ।। २॥ उत्कृष्ट इति स्वस्मा- दुत्कृष्टो महोपकारकत्वेन दृष्टः कश्चिदेकोपि व्यक्तिविशेषः । स हि गुरुर्वा ब्राह्मणो वा राजा वान्यो वा भ्यर्हणीयोऽधिकगुण ।। ३॥ आत्मोयन्तु कुलकुटुम्वमित्रादिः ॥ ४ ॥ स्वं तु कात्मा सोऽपित्रेधा-भूता- त्मा वा क्षेत्रज्ञात्मा वा । प्रजात्मा वा, विधा हि प्रतिशरीरमात्मा भिद्यते । यः करोति स स्थूलशरीराभि- मानी भूतात्मा ॥५॥ य. कारयति स मूमशरीराभिमानी शेयज्ञात्मा ॥६॥ यस्तु कतुश्च कारयितुश्च साक्षी स कारणशरीराभिमानी प्राज्ञात्मा ॥ ७ ।। तदित्त्थं सप्तोपकार्या भवन्ति । (१)-तेष्वेतेषु परेषाम- प्रातिकूल्ये स्वानुकूल्यमनुरुन्धानाः शिष्टा' || १ ।। परेषां प्रातिकूल्ये तु स्वानुकूल्यमनुरुन्धाना महा- दुष्टाः ॥ २॥ (२)-पूर्वस्य परेषां चाप्रातिकूल्ये आत्मीयानुकूल्यमनुरुन्धाना शिष्टतोऽप्याधिक्येन शिष्टा विशिष्टा. स्यु' ।। ३ ।। पूर्वस्य प्रातिकूल्ये तु तथाभूता विशिष्टतमाः ॥ ४॥ परेषां प्रातिकूल्ये तु तथानुरुन्धाना दुधा ॥ ५॥ (३)- पूर्वेषां परेषां चापातिकूल्ये स्वोत्कृष्टविशिष्टव्यत्तयानुकूल्यमनु- रुन्धाना विशिष्टतोप्याधिक्येन शिष्टायोग्या' स्यु.॥६॥ पूर्वेषां प्रातिकूल्ये तु तथाभूता योग्यतमाः ॥ ७ ।। परेषां प्रातिकूल्ये तु तथानुरुन्यानाः मामान्यदुष्टाः ।। ८ ।। (४)-पूर्वेषां परेषां प्रातिकूल्ये समाजानुकूल्य. मनुरुन्धाना योग्यतोऽप्याधिक्येन शिष्टा आप्ताः म्युः ॥ ६ ॥ पूर्वेषां प्रातिकूल्ये तु तथाभूता प्राप्त- तमाः ॥ १० ॥ परेषां प्रातिकूल्ये तु तथानुरुन्धानाः किश्चिदुष्टाः ॥ ११ ॥ (५)-पूर्वेषामप्रातिकूल्ये विश्वानुकूल्यमनुरुन्धाना प्राप्ततोप्याधिक्येन शिष्टा अभ्या. स्युः ॥ १२ ।। पूर्वेषां प्रातिकूल्ये तु तथा- भूता अध्यर्हतमाः ॥ १३ ॥ विश्वानुरोधी हि जनः कदापि दुष्ट इति न प्रतिपद्यते ।। ततः पूर्वपूर्वानुरो- धिनस्तु स्वपक्षपातदोषदूषिता भवन्तीति बोध्यम् ।।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् के
"
"
अथवा पुनरित्त्यमेतद्रष्टव्यम् । अनुकूलवृत्तयः शिष्टाः, प्रतिकूलवृत्तयो दुष्टा इत्यस्ति पक्ष-
द्वयम् । तत्र पुनरेकैकस्मिन् पक्षे तारतम्यं भवति । यथा
शिष्ट पक्षे-
(१) पूर्वापातिकूल्ये पराप्रातिकूल्ये
अनुकूलवृत्तयश्चेत्-
शिष्टा विभक्तिः ।
(२) पूर्वप्रातिकूल्ये पराप्रातिकूल्ये
शिष्टतमा विभक्तिः ।
(३) पूर्वापातिकूल्ये परप्रातिकूल्ये
दुष्टप्राया
विभक्तिः ।
(४) पूर्वप्रातिकूल्ये परप्रातिकूल्ये
मध्यमा विभक्तिः ।
दुष्टपक्षे-
(१) पूर्वानानुकूल्ये परानानुकूल्ये
दुष्टतमा
विभक्ति।
(२) पूर्वानुकूल्ये परानानुकूल्ये
दुष्टा
विभक्तिः ।
(३) पूर्वानानुकूल्ये परानुकूल्ये
शिष्टप्राया विभक्तिः ।
(४) पूर्वानुकूल्ये परानुकूल्ये प्रतिकूलवृत्तयश्चेत् शिष्टा विभक्तिः ।
अत्रोक्तानां पश्चानामनुरोध्यानां मध्यमेषु त्रिषु समाजोत्कृष्टात्मीयेष्वेवेत्सर्व यथावद् घट-
ते। किन्तु स्वानुरोघेपूर्वप्रातिकूल्यं पूर्वानुकूल्यं वा नास्ति । विश्वानुरोधे च परानुकूल्यपरप्रातिकूल्यं
च नास्तीति विशेषोऽनु सन्धयः । अत्रैतेष्वष्टसु पक्षेषु शिष्टत्वदुष्टत्वपरामर्शः ममाजभेदेन भिद्यते ।
यत्कर्मा हय कस्मिन् समाजे शिष्टत्वेन प्रतिपन्नः सएवान्यस्मिन समाजे दुष्टत्वेन विगीयते । तत्र विश्व-
समाजयोरपेक्षाकृतव्यक्तिबाहुल्यात्तदनुरोधो मुख्य. पक्षः । ततस्तदुत्कृष्टव्यक्तिविशेषस्य । स्वात्मीययो
सम्बन्धानुगृहीतत्वेपि लोकसमाजे तदुपलब्धपकारापेक्षया विशिष्टोत्कृष्टगुणवता व्यक्ति विशेषेणाधि-
कोपकारलाभात् । ततः स्वीयानुरोधः, व्यक्तिबाहुल्याद् आश्रितरक्षायाः समाजानुगृहीतत्वाञ्च । तत.
स्वानुरोधः । अत एव सर्वदा स्वस्य प्रतिकूलोप्यर्थो यदि समजाद्यनुकूलः स्यादवश्यं स उपादेय
स्यात् । तथा च बहूनां प्रातिकूल्ये एकव्यक्तिगतानुकूल्यं नानुरोद्धव्यमिति मामाजिकः सिद्धान्तः
पुराणे स्मर्यते-
"
-
एकस्मिन् यत्र निधनं प्रापिते दुष्टकारिणि ।
बहूनां भवति क्षेमं तस्य पुण्यप्रदो बधः ॥ १ ॥

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * एतदभिप्रायेणैव च वघदण्डमनुजानन्ति महानुभावाः । अथान्या प्रतिपद्यते । स्वानुरोधो मुख्यः पक्षः । ततः स्वीयोत्कृष्ट समाजविश्वानुरोधाः क्रमेणोपयुज्यन्ते । प्रकृत्यनुगृहीतत्वात । स्वपरयोयुगपदापन्नत्वे हि स्वापत्प्रतीकारस्यैव प्राथम्येन प्रयुज्यमानस्य लोके प्रकृत्या दर्शनात् । यथा समाजानुगतोपि सर्वो दुर्भिक्षादिभिः दस्युपाटञ्चरची- राध पप्लवादिभिर्वा विपद्यमानः कुटुम्बसहितं स्वं रक्षितु समाज परित्यज्य देशान्तरमनुधावति । आत्मनि कुटुम्बे च समवेते पत्नीपुत्रादिकमसौ परित्यज्य एकहेलया आत्मानं परिरक्षतीति दृश्यते । यद्यपि शिक्षितः कदाचिदेतमर्थ व्यभिचरेत् तथापि सोयमस्य संस्कृतोऽर्थः स्यात् । प्रकृत्या तु सर्वोप्यविशेषादात्मपक्षपातीति सुप्रसिद्धमेतत् । तस्मादात्मपक्षो ज्यायान् । ततः कुटुम्बः । ततः ममाज इति । अयं च समाजानुरोधस्त्रेधा-सामाजिकैकव्यक्तिपक्षपाती, सामाजिकैककुलपक्षपाती, सामाजिकानेककुलपक्षपाती च वत्रावश्यमुत्तरोत्तरप्राबल्यमिष्यते-उपकारबाहुल्यानुरोधात् । एतदभिप्रायेणेव “एकस्मिन् यत्र निधन" मित्यादयः समादेशाः प्रवर्तन्ते । न तु तेषा स्वानुरो- धापकर्षकत्वमास्थेयम् , तदंशे प्रमाणाभावात् । अत एव सामाजस्य सर्वदा प्रतिकूलोप्यर्थ उपादे- यो यदि स्वस्य सवदानुकूलः स्यात् । तथा च स्वपातिकूल्ये समाजोपकारकत्वादुत्कृष्टोपि ब्राह्मणा- दिव्यक्तिविशेषो नानुरोद्धव्य इत्याहुमहानुभावाः- त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । देशस्यार्थे त्यजेद् ग्राममात्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ १॥ गुरुवा ब्राह्मणं वापि अपि वेदान्तपारगम् । आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ॥ २ ॥ ॥ इति ॥ विरुद्धौ चेमो पक्षौ तत्रैते धर्मसूत्रकाराः समाजपक्षमनुमोदन्ते । अर्थसूत्रकागस्तु स्वप- क्षम् । तत्र अर्थशास्त्रात्त बलवद्धमशास्त्रमिति स्थितिरिति स्वानुरोधापेक्षया समाजाद्यनुरोध माधी यानिति मन्यन्ते विद्वांसः ।।१॥ यदि सैकव्यक्तिरेव बहुसमाजोपकारिका स्यात् तदा तद् व्यक्त यनुरोधः । अगुणवद्वय क्तस्तु समाजानुरोधेन परित्याग इति मध्यस्थाः ॥२॥ समाजत्यागेनाप्यात्मरक्षा प्राकृतधर्म ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * आत्मत्यागेनापि समाजरक्षा संस्कृतधर्मः। प्राकृतधर्मापेक्षया च संस्कुतधर्मोऽत्यादरेणोपादयः । विज्ञानानुमोदितत्वादिति विशिष्टा ॥३॥ इत्येतत्तत्र तत्रोपेक्ष्यम् । अथैषां पञ्चानां सप्तानां वेदमानुकूल्यप्रातिकूल्यमपेक्षाविशेषादुत्पद्यते । अत एवापेक्षितार्थ त्रैविध्यादिदं त्रेधा-प्राणसापेक्षमुद्दे श्यार्थसापेक्षं चित्तसापेक्षं च। येन जीवनाव्याघातो जीवनपुष्टी रोगानुत्पत्त्यात्मकं स्वास्थ्य, रोगादिप्राणबाधानिवृत्तिश्च त्येवमादिकं सुखं स्यात्तदनुकूलं नाम । येन तु जीवनव्याघातो जीवनहानी रोगोत्पत्तिः प्राणबाधा चेत्येवमादिकं दुःख स्यात्तत्प्रतिकूलं नाम । इदं तु मुख्यमानुकूल्यपातिकूल्यं सर्वतः प्रबलं प्रकृत्या सिद्ध च । एतच्च श्रेयःशब्देनोच्यते ॥ १॥ अथ येनोद्दे श्यार्थानां धनगृहक्षेत्रादीनां सिद्धिरूपं सुखं संभाव्यते तदनुकूलं नाम । येन तु स्वीयार्थ नाशदुःखं तत्प्रतिकूलं नाम । इदं मध्यमम् , प्राणवाधासंभवे स्वीयार्थनाशाद्यनपेक्षणात । एतच्चाशत श्रेयोऽप्यशतोऽश्रयः । एवमंशतः प्रेयोऽप्यषतोऽप्रेयः । तस्मादुभयथाऽप्युच्यते ॥ २ ॥ एवं येन चित्तस्य प्रसादप्रीत्यनुरागरुचिलक्षणं सुखमुत्पद्यते तदनुकूलं नाम। येन तु विषादवैमनस्यविरक्तिघृणाल क्षणं दुःखमुत्पद्यते तत् प्रतिकूलं नाम । इदं चरमम् । उद्देश्यार्थससिद्ध्यर्थम पीति हरकार्येष्वप्यतितरां प्रवृत्तिदर्शनात् । एतच्च प्रेयःशब्देनोच्यते । तथा च कठश्रुतिः- “अन्यच्छ योऽन्यदुतैव प्रयस्ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीतः । तयो. श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद् य उ प्रयो वृणीते ॥१॥ श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तो सपरीत्य विविनक्ति धीरः। श्रेयो हि धीरोऽभिप्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद् वृणीते ॥ २ ॥ सत्वं प्रियान् प्रियरूपांश्च कामानभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्राक्षोः। नैतां मृङ्गां वित्तमयीमबानो यस्यां मजन्ति बहवो मनुष्याः॥ ३ ॥ इत्यादिः । " अथ कालसम्बन्धादिदं चतुर्ना-तत्कालमनुकूलं परकालं चानुकूलमिति प्रथमम् तदुत्कृष्ट- तमम् ॥ १॥ तत्कालं प्रतिकूलं परकालमनुकूलमिति द्वितीयं तदुत्कृष्टम ।। २ ।। तत्कालमनुकूलं परकालप्रतिकूलमिति तृतीय तन्निकृष्टम् ॥ ३ ॥ तत्कालं प्रतिकूलं पर कालं च प्रतिकूलमिति चतुर्थ तनिकृष्टतमम् ॥ ४॥ ततित्थमानु कूल्यं त्रेधा-सार्वकालिकं पारकालिकं तात्कालिकं चेति । एतानी क्रमेणो- त्तमम् चोत्तमसमं चाधमसमं च स्युः। प्रातिकूल्यमपि त्रेधा- सार्वकालिकं पारकालिक तात्कालिक ·2 वैधर्मदव्याख्यानम् २६ Lainasunamikanthali meatuwwimmunawatsaanMANDMAAmal चेति । एतानि क्रमेणाधर्म चाधमसम चोत्तमसमं च स्युः । अत्र कालसनिकविप्रकरयोविवक्षा- धीनतया सात्कालिकत्वपारकालिकषयोः सङ्कीर्णव्यवहारः । विप्रकृष्टपरकालोपि त्रेधा-ऐदम्भवीयः, माध्यभवीय., पारभवीयश्च । मत्रैदभवीयो मरणात् प्रागेवोग्लब्ध. । माध्यभबोयस्तु गान्धर्विकः । तत्त्वं च-पूर्वशरीरत्यागादूर्ध्व शरीरान्तरप्रतिपत्तश्च प्रागवान्तरस्थिया परलोके वर्तमानत्वम् । अन्तराभवसत्त्वस्य गन्धवेपदार्थत्वात् । च जन्ममरणयोमध्यभवो भावनाशरीरवानित्यभियुक्तन आचक्षते । पारभवीयस्तु तुनर्ग्रहीत जन्मा । यदा पुनः पञ्चम्यामाहुतागापः पुरुषवचसो भवन्ति त- दास्य प्राग्भवीयसस्काराकतिपयफलभुक्ति मन्यन्ते । अतस्तादृशशुभसंस्कारसिद्धिरप्युद्दश्यार्थः ।। गान्ध. विकत्र पारभवीयत्ता चान्यत्र विरतरेण निरूपयिष्यामः । अथेदमानुकूल्यप्रातिकूल्यं पुनरवस्थाभेदाचतुर्दा भिद्यते । तथाहि-- प्रागनुकूलं भूत्वा पञ्चादप्यनुकूल स्यादित्ये को भाव. ॥१॥ प्राक् प्रतिकूल भूत्वापञ्चादनुकूल स्यादिति द्वितीयः ।। २ ।। प्रागनुकूलें भूत्वा पश्चात्प्रतिकूल स्यादिति तृतीयः ।। ३ ।। प्राक् प्रतिकूलं भूत्वा पञ्चादपि प्रतिकूल स्वादिति चतुर्थः ।। ४ ।। तत्रेदं सर्वेदानुकूल्यमुत्तमः पक्षः। प्रातिकून्यानुकूल्य मध्यमः पक्षः। आनुकूज्यपातिकूल्यं सामान्यापक्षः । सर्वदा प्रातिकून्यं तु निकृष्ट पक्ष. । एतत्सर्व' सर्वत्रैव तणानुसन्धाय कर्म कर्तव्यम् ।। उक्त पूर्वम् । यत्रानुकूल्यसिद्धि तत्कर्म पुण्यम् । यत्र प्रातिकूल्यप्रतीतिः तटकर्म पापमिति । आनुकूल्यं प्रातिकूल्यं च तेषां पञ्चानां सप्तानां वोपकार्याणामापेक्षिकम् अत एवैक कर्म यत्किञ्चि- सापेक्ष पुण्यं भवत्यन्यसापेक्षं तु पापम् । तदितिकृत्वा नितान्तं सूक्ष्मविचारसाध्या सेये पुण्यपाप- प्रतिपत्तिा प्रतिभाति । ये नूनं सर्वै कमत्येन विश्वजनीनसिद्वान्तसिद्धाः साधारणा दश धर्मा अख्याता: -दयादानसत्यभाषणादयः तेऽपि नून प्रकरणविशेषे पापत्वेन परिणीयन्ते । यदि दण्ड्यात- तायिने दयां कुर्यात् , यदि ब्रह्मचारिणे ताम्बूलहान चौरायाभयदानं शूद्राय विद्यादान कुर्यात् , यदि गोब्रह्मण्वधे सत्यं न याद्-अवश्यं स पतितः स्वात् । तस्मान्न लौकिकेन स्वयमेकहे नया पुण्यं पापं या विनिश्चयानुसारेणैव प्रकल्प्य प्रवर्त्यम् । परीक्षकहष्ट्या तु तद्ग्रहीतव्यम् । तथा चोपदिशति भगवान् वेदपुरुषः-"अथ यदि ते कर्म विचिकित्सा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् , ये तत्र ब्राह्मणाः संमशिनो युक्ता आयुक्ता अलूक्षा धर्मकामाः स्युः यथा ते सत्र वर्तेरन् तथा तन ।

·३० * वेदधर्मव्याख्यानम् के .. वर्तेथाः । एष आदेशः एष उपदेशः "।... ( तै० ७० शिक्षावली) भगशन मनुरप्याह- “र्य शिष्टा ब्राह्मण युः स धर्मः स्यादसशयः” तथा च शुभम कुर्वाणोऽवश्यं सुखी स्यादित्या स्ता विस्तरः ॥ काले पुण्या सोऽयं पुण्यपापसमादेशो लौकिक एव व्याख्यातः । अस्ति चान्योपि शास्त्रीय: पुण्य- पापसमादेशः पारमार्थिकनिर्भरः । येन कर्मणा क्रियमाणेन दिव्या लोका: सम्पाद्यन्ते तत्पुण्यम् । येन तु नारका लोकाः, तत्पापम् । के इमे दिव्या लोकाः के वा नगरका इत्यन्यत्र विशदीकरि- ध्यामः । पुण्येन कर्मणा पुण्या अतिशया अपूर्वा, उत्पाद्यन्ते, तैश्च पुनः लोका. प्रादु. भवन्तीति क्रमः । एवं पापेन कर्मणा कलुषा अतिशया अपूर्वा भवन्ति, ततः काले नारका लोकाः लोकाश्चैते शुभाश्चाशुभाश्च भवन्तीत्येतस्मादनुरोधात तत्प्रयोजका अतिशया अतिशयप्रयोजिकाः क्रियाश्च शुभा वा अशुभा वा व्यपदिश्यन्ते । एवं क्रियासु यथा कर्मशब्दस्तथा कर्मफलभूतेष्व- तिशयेष्वपि कर्मशब्दः । तत्कलभूनेषु लोकेषु च पापेन कर्मणाऽधिकमात्रेण प्रबलेन वा दुर्बलं पुण्यमपनुद्यते, पुण्येन च प्रवलेन दुर्बलं पापम् । प्रारब्ध. तु पुण्यं पापं वा कर्म नापरेण कर्मणा शक्यमपनेतुम् । प्रारब्धकर्मणां भोगादेव जयस्य लोके दृष्टत्वात् । दृष्टेनैव तु दृष्टान्तेनादृष्टेषु दृष्टिः प्रवर्तते इति, लोकसिद्धमेतत-तस्मात्-- अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । नामुक्त क्षीयते कर्म, कल्पकोटिशतैरपि ॥ . - इत्यादयः प्राचाम देशाः प्रारब्धकर्मविषया, नेयाः । फलं दातुमप्रारब्धेषु तु कसु पुण्येन पापं नुदति, पापेन पुण्यं नुदतिः" त्यादीनि श्रुतिवाक्यानि "ज्ञानाग्निः सर्व कर्माधि भस्मसात्कुरुते तथा"-इत्यादीनि, स्मृतिवाक्यानि चावश्यं परस्परोपमर्दनीय प्रतिपाद- यन्तीति सुव्यतमेतत् । इति पुण्यपापसमादेशः ।। । तदित्थं धर्मसामान्यलक्षणं त्रिकाएई 'व्याख्यातम् । तत्रार्थधर्मः शुश्चेद् धर्मशब्देनाल्यान यते; अशुभस्त्वधर्मशब्देनेत्युक्तम्प्राक् । स चाधर्मपरिहारेणसिद्धो धर्मविशेषरूपो धम् इदानी क्यास्या ·* वैदधर्मव्याख्यानम् , ३१ . तव्यः । तत्र सुखसाधनं धर्म इति धर्म सामान्य लक्षणम् , सुखं तु द्विविधं सिद्धम्-अभ्युदयलक्षणं निश्रेयसलक्षणं चेति । ऐहलौकिकस्रक् चन्दनवनितादिसुखभोगजातमभ्युदयः । पारलौकिकमदुःख- संभिन्नाव्यवच्छिन्नसुखभोगजात निःश्रेयसम् । प्रवृत्तिलक्षणधर्मसाध्योऽयमभ्युदयः । निवृत्तिलक्षणधर्म- साध्यं निश्रेयसम् । प्रवृत्तिलक्षणेन कमणानूनमात्मनि केपि शुभातिशया आधीयन्ते ततः सुखोदय. । निवृत्ति लक्षणेन तु कर्मणा नूनमात्मन्थाः शुभाशुभाः सतिशया निवर्त्यन्ते, ततोस्यात्मनः सच्चि दानन्दस्य स्वरूपलक्षणानन्दावाप्ति. । कर्मबन्धरूपयावदतिशयपरिमुक्तौ लभ्यत्वात तदविनाभूतत्वाच्च तस्यानन्दस्य मुक्तिमोक्षापवर्गादिशब्दैरभिनयं कुन्ति । सर्वातिशयपरिमुकौशुद्धोयमात्मा सच्चिदानन्द- रूपत्वादानन्दलक्षणो ज्ञानलक्षणो सत्तालक्षणश्च पर्यवसीयते । सत्ता हिं भावलक्षणा नूनमभाव- प्रतिवन्दिनी भवतीत्यतो नित्यंभावः सिद्धो भवति । नम्मादुच्यत-नित्यादात्मनो विज्ञानान्नित्यानन्दो लभ्यत इति । परस्पराव्यभिचरितमेतत् नियम ज्ञान नित्यत्वमानन्श्य । तेन सति ब्राने नित्यत्वं लभ्यत इति सुतरां जननमरणादिक्रियानिवृत्ति । आनन्दो लभ्यत इति' सर्वदुःखनिवृत्ति । तत्र च ज्ञाने क्रियासमुच्चयो नापेक्ष्यते सर्वक्रियाविनिवृत्तौ हि तादृशज्ञानोपलब्धेः सम्भवात् । तस्मानित्य- विशुद्धज्ञानान्नित्यविशुद्धानन्दो नित्य इति सिद्धान्त । अभ्युदयलक्षणं तु सुख दुरतिशयपरिहारेण शुभातिशय समाहारेण च साध्यम् । शुभातिशयोपादानकत्वाच्च यावदतिशय स्वरूपं गृह्णाति । सुखरूपेण परिणभ्यमानस्यातिशयस्य सर्गपहारे सुखस्यापि सर्वाहार.। अरूपेण परिणम्यमानस्य तृणसंघस्य सर्वापहारेऽचिषः सर्वापहारवत् । तस्मानित्यमेवेदं सुखमनित्यातिशयजन्यत्वादिति सिद्धान्तः । इदं तु बोध्यम । एतदेवं शुभातिशयसमाहारलभमभ्युदयसुखं वा, एतदेवं शुभाशुभातिशयपरिहार- लभ्यं नि.श्रेयसुख वा,-उभयत्रापि क्रियापेक्षा नै कान्तत प्रत्याख्यायने । यथा हि नानपेक्ष्य. क्रियाः कश्चिदतिशयः शक्य उत्पादयितुम् । एवमेव खलु नानपेक्ष्य क्रियाः कश्चिदुत्पन्नोतिशय' शुभोऽशुभो वा शक्योऽपनोदयितुम् यथा हि प्रवृत्तिक्रिययातिशयः संम्पाद्यते, तथैव निवृत्तिक्रियया सोतिशयो- पनोद्यत-इति समानमेतत् । सकामं कर्म प्रवृत्तिलक्षणमुच्यते निष्काम तु निवृत्ति लक्षणम् । तस्माद- भ्युदयमिच्छता वा निःश्रेयसमिच्छता वा न युक्त कर्म परित्यक्तुम् । फलाभिकांक्षा तु निःश्रेयसमिच्छता परित्यज्यते । प्रवृत्तिमार्गे तावत् ज्ञानसमुच्चितक्रियया शुभातिशयरूरफलप्राप्ति । निवृत्तिमार्गे तु क्रिया- समुचितसत्त्वेन विशुद्धज्ञानरूपफनप्राप्तिः । तस्मात् कुर्वत एव सम्पत्तिः : ये तु ज्ञानादेव मुक्तिर्भवति नार्थः कर्मणा इत्यभिमानेन कर्मसु न सजन्ते ते नितान्तमशास्त्रमर्मज्ञा भ्रान्ताः पदे पदे स्खलन्ति पापीयांसो भवन्ति दुखैश्च प्रतिपदं युज्यन्ते तस्मात्तथा न व्यवस्येत् ।

·३२ * वेदधव्याख्यानम् के simple कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि ।। इति भगवदादेशात् । -आचार्या अन्याहुः-'सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः:--- इति । य’ समुचितप्रकारेणार्थ पश्यति स यथावदर्थ जानाति । स यथा जानाति तथैव यदि तमर्थ साधयेत् तदाऽवश्यं फलेन युज्यते । अथ यद्यर्थमन्यथा सन्तमन्यथा पश्येत्-अवश्य स तमर्थमन्यथैव जानीयात् । अन्यथा सतोर्थस्यान्यथा ज्ञानं भ्रम' । भ्रमेण प्रवर्तमानो यदि चिरा- याऽपि व्यवस्येत् नासौ फलेन युज्यते । तस्मात् सम्यग् दर्शनेन जायमाने सम्यग्ज्ञाने यदि सम्य- गाचरणेन युज्यते स तर्हिनूनं फलेनापि युज्यत इति सिद्धान्तः । तदित्त्थं सम्यक् फलयोग सम्य्गाचरणं कार्यम् , तदर्थ च सम्यगज्ञान साधयितव्यम् तदर्थं सभ्यग् दर्शनं साम्पाद्यम् । तदर्थं च गुरुरुपासनीयः । न चान्तरेण चारित्र्यं सम्यग ज्ञानमात्रेणापि सिद्धिरस्ति । तस्मा- द् ज्ञात्मा ज्ञात्वाऽहरहः किश्चित् कर्तव्यमेव इत्यादिशनि भगवान वेदपुरुषः "कुर्वन्नेवेह आणि जिजी विषेच्छतं समाः । एवं त्वपि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे" ।। “अजितं जेतुमनु- चिन्तयेन ववचिदप्यलं बुद्धिमादध्यात्" । ॥ इति सुखसाधनधर्मसमादेशः ।।

·-वेदधर्मव्याख्यानम्- * द्वितीय भागस्य शुद्धिपत्रम् * वेद विषयके प्रस्तावे। पृष्ठ पक्ति ३ पृष्ठ पंक्ति अद्य व वा १० १ १ १ १४ २ १६ २१ २५ १२ २ तत् त्रेधा २ ३ प्रथमें पुत्र १६ २१ २३ १० ५ २ २ १८ ५ सा विद्या ६ २१ ३ १७ अशुद्ध अद्यत्व १२ प्रथ्यन्त्य प्रथयन्त्य १३ कचिद्वेद कचिद्वेद १३ कारणामिति कारणमिति १३ तत्रेधा १३ यावच्छक्य यावच्छक्यं ट्रैवसंयोगा दैवसंयोगा तव तत्र १४ विपयाजातं विपयजातं १५ पाष्टिकं पाठिक १५ पटसु षट्सु १६ साद्या १६ सर्वथ सर्वथा १६ मन्त्रश्रत्यं मन्त्रश्रुत्यं १७ कर्णवदुःख कर्णावदुःख कुर्वन्नमृतं १८ चर्थभायुर्दद्यां चतुर्थमायुर्दद्यां १८ स्मिञ्जत्या स्मिजगत्या १८ छन्दोग्य छान्दोग्य १८ ऋग्यजुः ऋग्यजुः १८ ऋग्यजुः ऋग्यजुः ऋग्यजु ऋग्यजुः १६ विध्यात् त्रैविध्यात् ग नस्य गानस्य १४ ऋग ऋचः ऋच १६ ऋग ऋक १६ विनयोक्तव्य विनियोक्तव्य १६ ऋषि ऋपि १६ चिन्ताम्यूहम चिन्ताभ्यूहम १६ तत्कथ तत्कथं शब्दजजत शब्दजातं १६ १० २ अशुद्ध सवादद्वा सवादद्वा ब्रह्मसूत्रे ब्रह्मसूत्रेषु शब्दा शब्दो सामान्य सामान्य शस्त्रार्थः शास्त्रार्थः प्रत्यक्षा प्रत्यक्ष पाष्टिकं पाठिकं पाटिक पाठिंक प्रथमे तद्यसो यद्यसौ अर्थ प्रयं अप्रामाण्यन्तु अप्रामाण्यन्तु येनाय येनायं व्यवहारोच्छेन व्यवहारोच्छेद सुप्रतिहन्नत्वात् सुप्रतिपत्रत्वात् शास्त्रास्यापि शास्त्रस्यापि भाषायो भाषयो साधनायेव साधनायैव पदर्थो पदार्थो यत्त यत्तु ऋषयो ऋषयो पणेतृणाम प्रणेतृ णाम भयधारेण भयाधारण निर्मातृणां निर्मात णां भागानपि भागानामपि धम धर्म श्रतितः श्रुतितः मन्त्रा मन्त्रा श्रतित श्रुतित ब्रह्मज्ञ नविद्याया ब्रह्मज्ञानमवि द्याया मेधावो मेधावी १२ २१ ८ ६ १६ २० २१ ६ १६ 8 ६ है २१ २२ २३ १६ है १० ऋग ११ १३ १० ११ ११ १२ २ or or p is in or w is १६ १८ २० २२ ·( ख ) पृष्ठ पंक्ति पृष्ठ पंक्ति १६ अशुद्ध चेतत् लेि २४ अशुद्ध दनिरुक्तिः शरीरमेव २६ ५ w २० त पर १५ १८ १६ ६ प्रातपद्यते 8 २२ २० २० २२ पेक्ष माणे छन्दश्रुति वेदशब्द वैशिष्ट्य कर्तृकत्व चैतत् काले तु पेक्षप्रमाणे छन्दःश्रुति वेदशब्दः वैशिष्ट्ये कर्तृकत्व इश्- वरत्वे नमो स्त्रिधा २६ २६ २६ सौकर्याथ सवृत्ति नानेवेन प्रवतन्ते स्याथस्य २२ १८ २६ ३० नमा १२ २३ २३ ३० ३१ पदनिरुक्तिः शरीरवम परो प्रतिपद्यते सौकर्यार्थ संवृत्ति नानेकेन प्रवर्तन्ते स्यार्थस्य सागतया समुदिताः व्याकरण श्रुतय एवमादयो भौतिकम् चिन्ता अथाप्येपा मधुविद्या यथेष्ट १८ स्त्रधा सङ्गाया समुदितः व्य करण २१ २२ २४ ४ ब्राह्मण ५ श्रतय २४ १४ २४ २४ ६ १० १७ १६ परिस्मिन् सयमयोगो मनत्कता भक्तियागकर्म यथेच्छाथ विनियोक्त प्रविकृष्ट ब्राह्मण परस्मिन् ३२ संयमयोगो मनस्कता भक्तियोगकर्म ३३ यथेच्छार्थ ३३ विनियोक्तु विप्रकृष्ट एवादयो भौमिकम चिन्त अथाप्येष मधुविद्या यथेष्टा १४ २४ २४ २६ धर्म विषयके प्रस्तावे पृष्ठ पक्ति पृष्ठ पंक्ति १ १२ २ १३ २ २० १ २३ ३ ३ अशुद्ध विशेषञ्च विशेषश्च अर्थत अर्थते तत्वा-पदार्था- तत्त्व-पदार्था- दिश दिशब्द तृतायः तृतीयः पुरुस्येन्द्रि- पुरुषस्येन्द्रि- याणां यारणां वस्तुनः वस्तुनः सत्ता अशुद्ध शुद्ध गंगा गंगां वैलक्षण्य चैलक्षण्य सत्तसिद्ध सत्तासिद्ध पलपितु पलपितु समीक्षकाण समीक्षकाणां क्यन्ते शक्यन्ते रित्येतो रित्येता व्यक्ति व्यक्ति ३ २ २ ११ ३ ३ ३ ३ १८ २२. २ १२ ·४ Kc २३ रागादुक्त ६ ३ . वृत्त . कर्तव्यमनु तत्रैव ( ग ) पृष्ठ पात अशुद्ध पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध ३ २४ पर्दार्थाः पदार्थाः २० २३ तदुपशोवार्थ तदुपशोषार्थ पृथत्क पृथक्त्व २१ ६ समर्पणां समर्पणं ४ त्रत्वादिकं त्रित्वादिकं १६ सव सर्व हस्वत्व ह्रस्वत्व २१ एवाय एवायं २१ गुल्लता गुल्मलता २१ भेदादुपचयन्ते भेदादुपर्यन्ते रागावत २२ सस्कृतोपि संस्कृतोपि सन्तनोप- सन्तानोप- २१ २२ यज्ञा यज्ञः क्रमणम् क्रमणम् २२ नुष्ठ तव्य १६ पिण्डतिश- पिण्डातिश- नुष्ठातव्य २२ कश्चित्किञ्चिदर्थ कश्चित्कञ्चिदर्थ याभ्यां याभ्यां २२ १२ अनुभवन अनुभवन प्रए रूपः प्राणरूप: २२ सनद्धः संतद्धः ६ प्राणशब्दे प्राणशब्दे २२ वृत्त ६ ११ सामुदायिका सामुदायिक २३ ३ कर्तमनु १६ सस्कृते संस्कृते २३ तत्रेव सिद्धमथ मिद्धमर्थ २३ ६ भौमास्थान भौमस्थान १६ परतन्त्रोपी परतन्त्रोऽपि २४ व्याघ्रानिशङ्को व्याघ्रादिशङ्को २३ कतु कर्तु २४ १ मीहतेगन्तु गन्तुमीहते सुवर्णा सुवर्ण २४ ३ चारिव्य ञ्चारित्र्य कटकाहितां कटकाहिता ४ ननमार्यावर्त नूनमार्यावर्त पर्यायलोच्य. पर्यालोच्यम् १५ भ्रियन्ते म्रियन्ते भूतानिमि- भूतनिर्मि- व्थासक्तानां व्यासक्तानां त्तान्तर त्तान्तर २४ १६ स्वपभोग्यत्वात् स्वोपभोग्यत्वात् १३ सानीया सामीप्या २४ २३ मृत्युच्यते मित्युच्यते अर्था अर्थाः १३ ज्ञेयज्ञात्मा क्षेत्रज्ञात्मा १२ सोनाराध्य- सोनाराध्य- २ अथान्या अथान्य मन मान समाजाद्यनुरोध समाजाद्यनुरोध. १३ साधम्य साधर्म्य २ विशिष्टा विशिष्टाः १३ २४ यशात वशात २८ ग्यपतो प्यंशत. १५ १३ विष्णवो विष्ण्वो २८ १२ ससिध्यर्थ मसिद्धयर्थ १६ २३ प्रेयो स्थान स्थास्नू २८ २२ एतानी एतानि १७ वाम्युञ्चयो वाऽभ्युच्चयो २६ १० दप्यनुकूल १८ माररोग्य मारोग्यं दप्यनुकूल ५ २६ ११ पञ्चादनुकूल पश्चादनुकूल १६ १६ यदन्द यदन्य २६ १३ प्रतिकूल प्रतिकूलं १३ १६ क्रियवैलक्षण्येन क्रियावलक्षण्येन २६ १६ सिद्धि सिद्धिः ६ किञ्चित्ता किश्चित २६ २० दण्ड्यात् दण्ड्यायात् ४ mm k WM ६ १ MK WW १५ प्रेयो

·HERail
( घ )
पृष्ठ पंक्ति
अशुद्ध
पृष्ठ
२६
२२
ब्रह्मण
ब्राह्मण
पंक्ति अशुद्ध
१८ निःश्रेयसुखं निःश्रेयससुख
है सभ्यग सम्यग
६ साम्पाद्यम् सम्पाद्यम्
२६
२२
ब्रूयाद्
ब्रयाद
त्यादीनि
३२
३२
३०
१८
इत्यादीनि

·॥ श्रीः॥ पुराणसमीक्षान्तर्गत * वेदधर्मव्याख्यानम् * ॥ तृतीयो भागः॥ - -पुराणसमीचा- (उपक्रमः) अखिलचक्रधराय सर्वशक्रिस्वरूपाय श्रीमते परमेश्वराय नमः। अर्थतेषु (१' सर्वध्वेव देशेषु सर्व एव मनुष्यास्त्रिविधा दृश्यन्ते, भारवाहिनः, सारग्राहियो, जिज्ञासमानाश्च । तत्र द्वितीया अत्यल्पा बहवस्त्वितरे । सारग्राहिणे हि शास्त्रतो बोकतो वा तात्त्विकमर्थ तत्तच्छास्त्रतात्पर्यविषयभूतं गृहीत्वा कुशलिनः कृतकृत्याः स्युः, अन्येषां च दीनानामु- द्धाराय करुणाहृदया मितभाषित्वात् कदाचित्सूत्ररूपेण केचित् किञ्चिदुपदिशन्ति स्म । ते द्विवि- धाः-महर्षयो (२) मुनयञ्च (३) । अथ भारवाहिनोऽपि द्विविधाः पण्डितमन्याः, मूर्खमानिनश्च । तत्रैते पण्डितंमन्या निरतिशयपक्षपातिनः स्वस्वबुद्धयनुसारेण तत्तन्महर्षिमुन्युक्तमर्थ प्रत्यावर्षयन्तः सारासारार्थसंकीर्णाननेकमतवादानाडम्बरयन्तः परस्परविरोधबीजमावपन्तः एटक्तृिणान्युत्पाद्य जगत्म- थमाकुलयन्ति । अथेते जिज्ञासमाना अपि द्विविधा एव एके ज्ञानलवदुर्विदग्धा धृष्टचरिता वित- एडावादिनः प्रायेणोपहामप्रधाना भवन्ति, परेतु विनीताः शिक्षिवार्थे सयुक्तिके विश्वासमुपयान्ति । वदर्थमेवेदं सर्व शास्त्रमुपयुज्यते । (१) पुराणादिशास्त्राधिकारिणः प्रथमं निरूप्यन्त, (२) मन्त्रसूक्तादिद्रश्शार , (३) दर्शनादिप्रवक्तारः ।

·पुराणसमीक्षा २ तथे शास्त्र द्वधा-लौकिक वैदिक च। तद्धि लौकिकं यदनायासेन शिक्षणीयं सामान्यफलं च, यथा भाषाविद्या, शुल्वशास्त्रम् , शिल्पशास्त्र सङ्गीतशास्त्रम् इत्यादि । वैदिकन्तु विशिष्ट- धीवेद्य महार्थ च, यथा द्रव्यगुणविज्ञानम् , (१) दैवविज्ञानम् , कार्यकारण विज्ञानेन भविष्यदर्था- बधारणमित्यादि । तत्र सर्वमेवेदमार्याणां वैदिकं शास्त्रं द्वधा प्रवृत्तं दृश्यते-वैज्ञानिकसमयेन, ऐतिहासिकसमयेन च । तत्राद्य त्रेधा प्रतिपत्तिः ,अधिदैवतम्, अधिभूतम् , अध्यात्म चेति । तत् खलु तत्राधिदैविक ,, यत्रैतदनन्ताकाशप्रदेशान्तर्निविष्टानां पृथ्वीसूर्यचन्द्रादितत्तद्गोलकानां लोकसंज्ञकानां प्रत्यात्मविलक्षणानेकशक्तिमतां गतिक्रियादिभिः, एवमग्निसोमेन्द्रादित्यादीनां तेजोऽब- भादीनां च संघातभेदादिभिरतिचमत्कारकारि जगत्तस्वं निरूप्यते । अथ तदाधिभौतिकं यत्र पृथिवीगोलकोपरि जातानां पुराकालिकानां शिष्ट-दुष्ट-मूढ़-विप्तश्चिद्-राज-प्रजा-शत्रु-मित्रोदासीनानामाद- शपुरुषाणामाचरितस्य तदाचरितपरिणामस्य च साक्षात्कारेणाधिगतं कर्तव्यांशस्य तत्तदभीष्टफलस्य कार्यकारणभावं दृष्ट वा सर्वलोकस्वास्थ्यसंपत्तये देशकालानुरोधेन समाजबन्धनेन च सामयाचारि- कधर्मा राजाप्रजादिषु निरूप्यन्ते । आध्यात्मिक पुनरिदं भवति-यत्र पुद्गलद्रव्याणां धातुमूलजीवा- मकानामुत्पत्तिस्थितिसम्बन्धिनः स्वरूपधर्मा निरूप्यन्ते । सैषा' वैज्ञानिकानां भी विद्या सर्वविद्या भवति, न चान्या काचिदीडशी विद्या या नास्यामन्तर्भवति, साधिगन्तव्या निपुणमित्यनुदर्शिता वेदसमीक्षादौ । (२) तदधिगमनाविकारिणश्च पुरुषास्त्रिविधा दृश्यन्ते-उत्तमाधिकारिणः सर्वसिद्धाः, मध्य- माधिकारिणो युक्तिप्रधानाः, सामान्याधिकारिणश्च कोमलश्रद्धा इति । तत्रोत्तमाधिकारिणो विशिष्ट- बुद्धयो वैज्ञानिकसमयेनैव प्रवर्तन्ते, तस्मिंश्च प्रभवन्ति तथा च फलवन्तः कृतकृत्या भवन्ति । मध्यमाधिकारिणस्तु ये तत्र प्रवर्तन्ते ते कृच्छ्रात् प्रभवन्ति, भृशं ग्लायन्ति च, अत एवैतेषां मृदुबुद्धीनो मध्यमाधिकारिणों सुखेन तत्तदतिगभीरार्थप्रतिपत्त्यर्थ विशेषतश्च सामान्याधिकारिणां नितान्तस्थूलबुद्धीनां स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां विज्ञाननिर्दिष्टपद्धतिपरिशीलनार्थ निपुणमुपायमध्याहरद्भिः समाजनेतृत्वरश्मिग्राहकै. पुराकालिकैरितिहासबन्ध. प्राकल्प्यत । तत्र चैतिहासिकसमये त एव वैज्ञानिकसमयनिर्दिष्टा अर्थाः पदार्थविद्यारूपाः साधारणधीभिर्यथा वद्वगन्तुमशक्या अवगन्तव्याश्च (१) वस्तुस्वभावावधारणमित्यर्थः । (२) पूर्वोक्तानामधिकारिणा भेदेन विद्याप्रवृत्तिभेदौचित्यमुपन्यस्यति ।

·* पुराणसमीक्षा * साङ्गोपाङ्गकल्पितेन चेतनप्रपञ्च नेतिहासविधया निर्दिष्टाः सन्ति । अत एवैतेऽसीतिहासास्त्रेधाद्रष्टव्याः आध्यात्मिकाश्चाधिदैविकाश्चाधिभौतिकाश्च । प्राणवाङ्मनसाहभद्रोदिताख्याना (१) दीनामाभ्यात्मि- कत्वम् , सोमाप्रपेयादीनां मृगशीर्षमादुषोपाख्यानादीनां चाधिदैविकत्वम्, हंसडिम्भकोपाख्यानादीनां चाधिभौतिकत्वम् । एषां सर्वेष.मप्यर्थवादरूपतया तात्पर्यविषयीभूतयत्किञ्चिद्गुणभूतार्थरहस्यप्रकाश- मात्रेण कृतार्थानां सतामन्यत्र स्वार्थमात्रे तात्पर्यविषयता नाभ्युपगम्यते इति प्रपत्रितं मीमांसायाम् । इतिहासानामर्थवादत्वं च पुराकल्परूपत्वात् , तस्य प- 'स्तुतिनिन्दा परकृति: पुराकल्प इत्यर्थवादः ॥ इति गौतमेन पृथनिर्दिष्टस्य मीमांसकपरिभाषायां भूतार्थवादेष्वन्तर्भावोऽवगन्तव्यः, भूतार्थवादरूपोऽर्थवादश्च- गुणवादो विरोधे स्वादनुवादोऽवधारिते । भूतार्थवादस्तखानादर्थवादस्त्रिधा मतः ।। इति लोगाक्ष्यादिभिः संप्रतिपन्नस्तात्पर्यावधारणार्थो लिङ्गषटकान्तर्गतो लिङ्गभेदः। उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वतो फलम् । अर्थवादोपपती च हेतुस्तात्पर्यनिर्णये ॥ इत्यभियुक्तोक्तः । अत्रेतिहास इत्युपलक्षणं पुराणाख्यानोपाख्यानगाथानाम् । सृष्टिप्रति- सृष्टिप्रक्रियासंक्रान्तपदार्थनिरूपणं हि पुराणम् , सृज्यमानानां च देवासुरविपित्रादीनां युद्धसंवादादि- कथाप्रसङ्ग इतिहास:- तदुक्तं शङ्करस्वामिभिवृहदारण्यकोपनिषदश्चतुर्थब्राह्मणभाष्ये- "इतिहास इत्युर्वशीपुरूरवसोः सबादादिवशी वा अप्सरा इत्यादि ब्राह्मणमेव, पुगणममद्वा इदमप्र, आसीदि- त्यादि" इति । सायणोऽप्याह ऋग्वेदभाष्योपोद्घाते "देवासुराः संयत्ता भासनित्यादय इतिहासाः, इदं वा अग्रेनैव किंचिदासीदित्यादिकं जगतः प्रागवस्थामुपक्रम्य सर्गप्रतिपादकं वाक्यजावं पुराणम्" इति । (१) ब्राह्मणप्रसिद्धानाम, एतन्मूलकत्वादेव तु बहूना पुराणेषु प्रसिद्धानाभपीतिहासाना यथायय मेवं विधत्वं द्रष्टव्यम् ।

·* पुराणसमीक्षा के अवाप्यने केतिहाससमुच्चयस्यापीतिहासत्वेऽभिप्रेते तदवान्तरैकैकेतिहासानामाख्यानत्वमुपा- स्थानत्वं च वक्तदृष्टश्रु तभेदादुपचर्यते । चतुर्विशतिसाहस्त्रीं चक्र भारतसंहिताम् । उपाख्यानविना तावद् भारतं प्रोच्यते बुधैः ।। (म० भा० ओ० प०१०) सर्वाख्यानं श्रुतं ब्रह्मन्नतीव परमाद्भुतम् । अधुना श्रोतुमिच्छामि दुर्गोपाख्यानमद्भुतम् ॥ (७० वै० पु०) आख्यानवाप्युपाख्यानाधाभिः कल्पशुद्धिभिः । पुराणसंहितां चक्र पुराणार्थविशारदः ॥ (पुराणेषु) आख्यानानीतिहासांश्च पुराणानिखिलानि च । (मनुः इत्यादिस्मृतिवचनैराख्यानेतिहासादीनामैकार्थ्यानेकार्थ्याभ्यां संकीर्णव्यवहारात् । H यत्र प्रमाणाभावात्तेषां ननु (१) चभोः किमित्थमेतेषां सर्वेषामेवेतिहासानामविशेषेणान्यार्थतात्पर्य कतयाऽर्थ बादत्वमभिप्रयते, उत' केषांचित् स्वाथतात्पयकतया तात्त्विकत्वमप्यवशेष्यते, उच्यते, आधिभौतिकेषु न दृष्टार्थवावरतत्राकारणं गुणवादत्वस्वीकारे तात्त्विकत्वमेधावसीयते, यथापोनप्त्रीयसूक्तद्रष्टुरैरूषस्य कवषस्योपाख्यानम् , भावयव्यसौदासादि- राजोपाख्यानम्, देवरातोपाख्यानं चेत्येवमादीनाम् । यथा व सूर्यचन्द्राग्निवश्यनरपतिसंबन्धिनां जीवनचरितानां पुराणसंविधेयार्थतयार्थवादत्वानाक्रान्तानाम । ' तथा चैवविधाधिभौतिकातिरिक्तानां सर्वेषामेवेतिहासानां काल्पनिकत्वं सिद्धमिति द्रष्टव्यम् । (१) इत्थं पूर्वग्रन्थेनेतिहासानामर्थवादरूपतयाऽर्थान्तरतात्पर्यक वे व्याख्याते तत्सामान्यात्सर्वेषामेवेतिहा- माना [रामायण महाभारतादीनामण ि] तथात्वशङ्का मासाङ नीदिहि प्रसङ्गादिह संक्षेपेणं भेद श्राख्यायते उत्तरतस्तु सर्वमेतत् प्रपञ्चयिष्यते ।

·५ * पुराणसमीक्षा अत्राहुः किमेतस्याः प्रकल्पनायाः प्रयोजनमिष्यते, उच्यते सन्ति हि भूयांसि प्रयो- जनानि-पश्यन्ति ह्याचार्यास्तादृशदुखगाहायामपि पदार्थविद्यायामितिहासस्य नितान्ततुच्छधीभिरपि सुप्रहस्य द्वारा प्रवेशयितुमतिसौकर्यमिति तदर्थमितिहासकल्पनां रोचयन्ते, अवश्यं चैवं सुगृहीतेषु तत्तदर्थेषु परमानुप्राहक वशिष्ट बुद्धिसद्गुरूपदेशद्वारानायासेनेतिहासकक्षोत्तीर्णानां मध्यमाधि- कारिणां तेषां विधेयानामचिराविज्ञानकक्षाधिरोहो भविष्यतीति सुघटस्तेषामुद्धारः स्थावयेषान्तु सामान्याधिकारिणां पश्चादपि नास्ति विज्ञानकक्षाप्रवेशयोग्यता तेषामपिः- - "न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्" ( भ० गी०) इत्येवं प्रतिषिद्धविज्ञानकक्षाप्रवेशार्थोपदेशानामितिहासविषयाध्यवसाय मात्रेणापि कस्मि- श्चिद्योग्य विषये प्रवृत्तिः, कस्माञ्चिच्चायोग्याविषयात्प्रतिनिवृत्तिः कत्तु पार्यत इति फलाशे सत्यत्वाद् असत्येऽप्यतिहासिकल्पितचेतनप्रपञ्चे विश्वासोत्पादन न दोषाय । उपेयप्रतिपत्त्या उपाया अव्यवस्थिताः । असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते ॥ इति न्यायात् । स्पष्टं चायमर्थः समर्थितो 'गुणवादस्तु" इतिसूत्रव्याख्यानावसरे धर्ममी- मांसायां भाष्यकृद्भिः-"कथं (१) पुनरनुखिन्नायं वपायां प्रजापतिरात्मनो वपामुक्खिददित्याह, उच्यते-असद्वृत्तान्तान्वाख्यानस्तुत्यर्थेन प्रशंसाया गम्यमानत्वम् । इहान्याख्याने वर्तमाने द्वयं निष्पद्यते-यञ्च वृत्तान्तज्ञानम, यच्च कस्मिंश्चित् प्ररोचना द्वषो वा, तत्र वृतान्तज्ञानं न प्रवर्तकं न निवर्तकं चेति प्रयोजनाभावादनर्थकमित्यविवक्षितम्, प्ररोचनया तु प्रवर्तते, द्वेषान्निवर्तत इति तयोविवक्षा । वृत्तान्तावाख्यानेऽपि विधीयमाने आदिमत्ता दोषो वेदस्य प्रसज्येत । कथं पुनरिदं निरालम्बनमन्त्राख्यायत इति, उच्यतेनित्यः कश्चिदर्थः प्रजापतिः स्यात्-वायुः, आकाशः, आदित्यो वा । स आत्मनो वपामुदाक्खिददिति-वृष्टिम्, वायुम् , रश्मि वा तामग्नौ प्रागृहणात् वैद्युते. आर्चिषे लौकिके वा । ततोऽज इति-अन्नम् , बीजम् , वीरुद्धा-तमाजभ्य ( तमुपयुज्य) प्रजाः पशून् प्राप्नोतीति गौणाः शब्दा इति ." तरिथमेतमर्थ स्थाने पश्यन्ति तत्र भवन्तः. साम्प्रतमेतत् । अत एवोपदेष्टभेदेनोपदेशवैचित्र्यादेकस्यैव तस्य पदार्थविद्यानिदशेन र्थस्य नानाभावेन १- 'प्रजापतिरात्मनो वपामुदक्खिदद्' इत्यादिश्रौते तेहासमर्थ वादरूपमधिकृत्य प्रवृत्त शाबरमाध्यमिदभुद्धियते ।

·६ * पुराणसमीक्षा गजः वक्तु सुशकतया समानार्थे एव नानाविधकल्पनान्यूनातिरिक्तांशा. परस्परविरुद्धांशा वा दृश्यन्ते तत्र तत्र वेदे पुराणे चेति विशेषपरामर्शप्रवणानामप्रच्छन्नम् (२), विशेषतः सामान्याधिकारिसमु- द्वारोदे श्येन निर्दिष्टेऽस्मिन्नतिहासिकसमये प्रवृत्तानां मध्यमाधिकारिणं विशेषसमीक्षापेक्षिणामिदं खलु समुचितं भवति-यदेतेषु तत्र तत्र परस्परविरुद्ध ध्वपि काल्पनिकेष्वितिहासेषु धान्येष्विब सारं तन्दुलमिवोद्धृत्य तुषमिव काल्पनिकांशं परित्यज्य महर्षिसङ्गोपितपरमोत्कृष्टतत्तद्विद्याधिगमाय प्रयतेरन, तथा च ते कृतकृत्या भविष्यन्तीति । अपरमपीदं द्रष्टव्यम्-यथा हि कस्यचिदविदिताश्वगजोष्ट्ररूपस्य सिज्ञासमानस्य तत्तत्स्व- रूपविज्ञापनाय प्रवृत्तो विशिष्टबुद्धिर्मत्तिकया निर्माय दर्शयन्नु पदिशति-अयमश्वः, अय अयमुष्ट्र इति । ततो विधेयोऽतिसामान्य धीस्तां तामेव मात्तिकी प्रतिकृतिमश्वादितया प्रति- पद्यत, व्युत्पन्नबुद्धिस्तु बुद्धिसोपाने तत्र केवलं पदमुपनिधाय पदार्थ विशेषे बुद्धिं निधत्ते, इयमेव निदर्शना कल्पनासु तत्र मासूया कर्तव्या यत्रानुग्राहकैस्तत्रभवद्भिर्भगवद्भिर्जगद्गुरुभिर- क्लेशेन शिक्षार्थमनुगमः क्रियते । भवन्ति हि बहवो नितान्तमृदुमतयो गजपुत्रादयोऽपि विधेया:-ते च पुनरेतस्मिन सांसारिके निसर्गसिद्ध विशिष्टबुद्धिप्रादुर्भाविते वा तत्र तत्रभावे विस्मयमादधानाः संदिहानाश्च कौतूहलातिशयाजिज्ञासमानाश्च भवन्ति, किमिदं किमिदम् , किमर्थ- कथमिदं चेति । तदेतेषां विषयाणं यथावदुत्तरग्रहणेपुनरसमर्थेभ्यो वैज्ञानिकसमयायोग्येभ्यस्ते- भ्योऽनुग्रहाय तबुद्धियोग्यतानुसारेण तत्तद्वैज्ञानिकदुखगाहविषयान् ग्राहयितुमुद्युक्त महषिभिरिति- हासमार्गेण प्रववृते, एवं हि कृते सुघटस्तेषां तत्र तत्र बुद्धिसंचारः स्यात् । यथा हि किश्चि- द्विषयाधिगमाय प्रवर्तिता अपि गद्यद्वारा ग्रहीतुमसमर्था बालास्तद्विषयार्थानां पदानां पद्यबन्धनं कृत्वा तावदभ्यासाय प्रवर्त्यन्ते, तदनुसारेण कालान्तरे पुनस्तेर्थग्रहणेऽपि क्षमन्ते, एवमेव वैज्ञानिक विषयाधिगमाय प्रवर्तिता अपि वैज्ञानिकसमयद्वारा ग्रहीतुमसमर्था राजपुत्रास्तद्विषयाणामितिहास- बन्धं कृत्वा तावद् बुद्धिसन्धानाय प्रवद्न्ते, तदनुसारेण कालान्तरे पुनस्तेविज्ञानग्रहणेऽपि क्षमेरन्, यद्य नप्रेक्षावन्तो विशिष्टग्रहणाभिलाषया प्रवर्तेरन् । २-एवंविधाना वृत्तान्ताना काल्पनिकतयेव तेषु क्वचिदुपलभ्यमानो बहूना पुराणादोना परस्परविरोधोऽपि न दोषाय, प्रतिपद्यार्थे विसवादाभावादित्युच्यते । अत एव परस्पर विरोधरूपं कुनकसमुद्भाव्य तानु- पहसन्तोऽज्ञाः समाहिताः ॥

·* पुराणसमीक्षा * राजविद्या, अपि च यथा कयाचिच्छन्दोमर्यादया परिवद्धानि पदजातानि सुगृहीतानि भवन्ति न च होयन्ते, न चातिरिच्यन्ते, एवमेवेतानि विषयजातानि कथाञ्चिदितिहासमर्यादयोपनिबद्धानि सुगृहीतानि स्युः-न च हीयेरन् , न चातिरिच्येत अपि च अयं नामेह वेदसमुदायः सर्वासां विद्यानामाङ्क रोदारोहभूमिरगाधबुद्धिभिरी- श्वरकल्पैर्महर्षिभिः प्रादुर्भावित इत्यवश्यमत्र सर्वाविद्या यथा कथञ्चिदर्शयितव्याः । भवति चेयमितिहाम प्रज्ञप्तिरप्येका अप्यङ्करपात: कर्तव्यः । महानुभावाः शुष्के मनुष्यचरितोल्लेखे श्रद्दधते तथा भूतेन च तेन कस्यचिन्मनुष्यस्य चरितोल्ले- खेनाय महाविद्या समारम्भो विक्लिष्टावयवः स्यात् । अथ पश्यन्ति शुष्कमनुष्यचरितोल्लेखरूपे- तिहासप्रस्तावोपि कत्तव्यः, महती वैज्ञानिकविद्यापि दशयितव्या, तत्र च दुरधिगमायामप्यधिगन्त- व्यायां सामान्याधिकारिणोपि प्रवर्तनीयाः । पार्थक्येन चैतेषां त्रयाणामुपन्यासवृथा बेदाड- म्बरोपि नावकल्पते, तस्मादवश्यमिङ्गितेन चेष्टितेन निमिषितेनचपराभिप्रायाधिगमनेऽपि विधेयाः प्रभवेयुस्तथा प्रवर्तितव्यम् , सर्व च खल्वपि सिद्ध भवति इतिहासप्रबन्धेन महती विज्ञानविद्यापि समुद्भाविता, तत्राधिगमाय सामान्याधिकारिणोप्याकर्षिताः, इतिहासविधया यत्किञ्चिदर्थः निरूपणविद्यापि संसूचिता, प्रसङ्गात् शुष्कमनुष्यचरितस्यापिनाराशंशेति कृताभिधानस्य सूत्रपातः कृतो- भवति, मध्ये वैज्ञानिकसमयाभिसन्धिरपि संभवात । यथा तस्माद् वैज्ञानिकपदार्थाश्चैतन्येन कल्पयित्वेतिहासनायकतया समुद्भाव्य प्रस्तावः प्रवर्त- नीयः-येन स्वल्पेनाधिकं कृतं स्यात् । सम्भवन्ति हि चेतनेवित्र जड़पदार्थेष्वपि यज्ञकरण- युद्धकरणमैथुकनादयो भावा', चेतनशरीरान्तर्निविष्टानां स्वस्वशक्त्यनुसारेणाव्यभिचरितकर्म कृतां रसासुमांसभेदोस्थिमज्ज शुक्रोजोमनः प्रभृतीना पदार्थानामपि जड़त्वाविशेषात् , इन्द्रसोभाग्न्या- दीनामेव च चेतनशरीर इवाखिलब्रह्माण्डे परस्परानुकूलनानाविधकर्मकारित्वदर्शनेनोभयत्र पदार्थ व्यष्टय विशेषाञ्चतन शरीरतो व्यवह्रियमाणमैथुनयुद्धमैत्रीयज्ञकरणाद्यौतिहासिकपदार्थानामिन्द्रसोमा- न्यादिपदार्थसमूढ़ ब्रह्म गडतोऽपि व्यपदेशेदोषाभावात् । तस्मान्नानृतं ब्रमः, स्वल्पेन चाधिकं कुर्मः, ततोऽवश्यमितिहासविधया विद्याः संवेदयाम. इत्ये. वमितिहासद्वारा पदार्थाविष्करणे नानागुणकलापमनुपश्यन्तः परावरज्ञा मितभाषिणः पूर्वे महर्षयः स्थाने प्रवर्तन्ते स्म पदार्थविद्यो तिहासकल्पनायामिति विदाङ्कर्वन्तु ।

·६ * पुराणसमीक्षा के दू' सृती अशृणव पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वमेजतसमेति यदन्तरा पितरंमातरंच । (शु० य० १९४७) अत्राहमशृणवमिति पदस्वारस्येन मन्त्ररचनातः प्रागेव तदर्थप्रसिद्धिर्लभ्य इति सुव्यक्तम् । ईश्वरकृतत्वम् , ननु मन्त्ररचनातः प्राक्तनकालस्तु दूरे आस्ताम , मन्त्ररचनैव तावदनभिप्रेता बहूनामा- र्याणाम् , अशृणवमिति तु छान्दसप्रयोगे सर्व शाब्दिकविधीनां बाहुलकतया व्यत्ययकृतं स्यात्, पूर्वेभिर्नूतनैरिति पदे अपि न वक्त सापेक्ष पूर्वापरकालं प्रतिपादयतः-किं तर्हि पूर्वापरकालम- नुसंदधतो भगवतः परमेश्वरस्य तावदग्न्युपयोगिविज्ञानसमथनमात्रमेतदिति चेन्न तत्सभ्यगनुपश्य- न्ति भवन्तः । यद्यपि खलु सुप्रसिध्यन्ति तावदिदानीन्तनानामायातोपगृहीततत्तदर्थानामतलस्वशि- त्वादगृहीतयाथातथ्यानामत एव मतभेदेन प्रवर्तमानानां त्रिविधाः प्रतिपत्तयः-वेदानामकृतकत्वम , विभिन्न कालिकानेकर्षिगणकृतत्वं चेति । तत्र तावन्न केनचिदपि पुरुषेण प्रणीतो वेद इति मीमांसकानां घण्टाघोषः, तथैव चान्यथा च प्रपिपद्यमाना इदानीन्तनाः केचिदनति- प्राचीनाश्च विचक्षणा इत्थमाचक्षते-यदिस्मिन्ननिर्णीतोपक्रमोपसंहारे धारावाहिक प्रवृत्तिमत्यनाद्य. नन्ते संसारे यथा वायुतेजोजलादयो नित्या एव पदार्था इश्वरेच्छावशात् कदाचित् संश्लिष्य कदाचिद्विश्लिप्य सृष्टिप्रलयाभ्यां नियतव्यवस्थानुसारेण जगच्चक्रमेतन्निर्वाहयन्ति, तथैव तथैव जगद- न्तर्गतः शब्दो नित्य एवेश्वरीयशक्त्यावेशादिच्छानुमारेण च सृष्टिकाले ऋग्यजुरादिप्रकारैः सश्लि. ध्यावतिष्ठते न तु केनाचित्पुरुषेण गुम्फ्यते । अलौकिकानां प्रत्यक्षाद्यगोचराणां तत्तद्देवताविशे- षणां तत्तच्छतोनां च वेदे प्रतिपादितानां परः सहस्ररपि मनुष्यैः स्वतो विज्ञातुम शक्यत्मत-- 'यज्ञेन वाचः पदवीयमा स्तामन्वविन्दन् ऋषिषु प्रविष्टाम्" इति, भाजातान् ह वै पृश्नीन् तपस्यामानान् ब्रह्म स्वयम्भुरभ्यानर्पत तदृषयोऽभवन्" इति, "नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा" ·१० * पुराणसमीक्षक इति चवमाद्याः श्रुतयः- अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा । आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः । युगान्तेऽन्तर्हितान् वेदान् सेतिहम्सान् महर्षयः । लेभिरै तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयम्भुवा । इति चैवमाद्याः स्मृतयश्चामुमेवार्थमवगर्भयन्ति । ईश्वरीय ज्ञानानुसारेण स्वयमेव गु- म्फिताः सर्वे शब्दा ऋगादिभावैः परिणम्य महर्षीणां वेदरचनार्थमप्रयतमानानामप्याद्यानां बुद्धिं स्व- यमेवा रूढाः प्रादरभूषन्निति महर्षयो लेभिर इत्यस्यार्थ. । तथा च संघातभेदाभ्यां प्राकृतिको- पादानस्वभावसिद्धाभ्यामनेकभावग्राहिणामर्थानां विभिन्नशक्त यावेशाद्विभिन्नक र्यकारित्वम- नुभूयते, तथैव तु निर्विशेषमेषामपि वाय्वादिसमशीलानां शब्दानां काले काले सन्निवेशविशेष गतनां परिवर्तितरूपाणामथैरौत्पत्तिक सम्बन्धानुबद्धानां विभिन्नशक्त्यावेशाद्विभिन्नार्थप्रत्यायकत्वमिति नैतावता शब्दसमष्ट्य मकानमेषा वेदानां कृतकत्वभावादयितु युक्तमिति, सोऽयं वेदाना- यथा - कृतकत्ववादः । अरे पुनरित्थं प्रत्यवतिष्ठन्ते-प्राचीनैरेवातिबुद्धिमद्भिौतम कपिल कणादादिभिमु निभि- ायसांख्यवैशेषिकादिदर्शनेषु वेदानां कृतकत्वप्रतिपादनातन्निर्माणस्य च मनुष्यैरशक्यत्वादवश्यमेवते वेदा ईश्वरकृताः प्रतिपद्यन्ते, स्पष्ट चायमर्थ समर्थितः 'शास्त्रयोनित्वात्' इति वदता भगवता- वादरायणेन ब्रह्ममीमांसायाम् । अत एव 'तद्वचनादाम्नायम्य प्रामाण्यम्' इति काणादं सूत्रमीश्व- रप्रोक्तवादस्य प्रामाण्य मित्येव व्याख्यातमुपस्कारे शङ्करमिश्रेण । माधवोऽपि वेदभाष्ये- "तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत" इति मन्त्रस्य 'सहस्रशीर्षा पुरुषः' इत्युपक्रान्ततया यज्ञाद्यजनीयात्पूजनीयात्परमेश्वराद- जायन्तेत्यर्थमाचष्ट । एवं च सकलदार्शनिकबुद्धिमजनसंमतत्वाद्य क्तिसिद्धत्वाद्वे दप्रामाण्याश्च नि: सन्दिग्धं वेदानामीश्वरकृतत्वमित्याकलयन्ति कुशलाः । अन्ये पुनर्विशेषसमीक्षाप्रवीणाश्चातुरीचणा ईश्वरकृतत्वमप्यक्षमाणा इत्थमाचक्षते - यद्यपि मृत्सुवर्णादिवश्यं शब्दोऽपीश्वर कृत एवेति युक्त प्रतीम , तथापि यथा घटकङ्कणादयस्तत्सन्निवेश- ·* पुराणसमीक्षा न विशिष्टाः पदार्था मनुष्यैरेव यथोपयोगं संपाद्यन्ते-व्यापाद्यन्ते च, न च तदर्थमपीश्वरो विनि- युज्यते । एवमयं सङ्केतसम्बन्धेनार्थवतां शब्दानां सन्निवेशविशेषेण यथोपयोग संपादितो वेद- ग्रन्थोऽपि मनुष्यकृत एव संभाव्यते, तथा च "यज्ञेन वाचः पदवीय" मित्यादयो मन्त्रवर्णा अप्यमुमेवार्थ भङ्ग या सूचयन्ति । अतएव मन्त्रं प्रयुयुतन्न तरेयः “तदेतदृषिः पश्यन्नभ्यनूवाच' इत्यसकृत् प्रतिपादयति । अत एव च ब्राह्मणान्तरेऽपि 'तदुक्तमृषिणा' इत्यसकृदुक्त दृश्यते । चात्र 'ऋषिर्वेदमन्त्रः, इति केषाश्चिदुक्ति. श्रद्धया; "ऋषिष्टुतो विप्रानुमदितः कविशस्तः" इत्येतेषां मन्त्रघटकपदानां निर्वचनपरेण 'ऋषयो ह्य तमोऽस्तुवन् . तस्मादाह ऋषिष्टुत-इति-एते वै विप्रायहषयः, एते ह्यतमन्वमदन-तस्मादाह विप्रानुमदित इति, एते वै कवयो यहषयः एते ह्य तमशंसंस्तस्मादाह कविशस्त इति" इति हवियज्ञकाण्डस्थेन तदुपोद्वलकतयेव च "ये ब्राह्मणा' शुश्रवांसोऽनूचानास्ते विप्राः" इत्यध्वरकाण्डस्थेन शतपथब्राह्मणेन, तथा मैत्रायण्यां यजुः संहिताया खिलकाण्डे पुरोडाशब्र ह्मणे “तया वहन्ते कवय. पुरस्तादिति-ब्राह्मणाः कवया ऋषय. कवयः" इत्येवमनूक्तत्वेन; तथा तैत्तिरीयसंहितायां षष्ठ काण्डे षष्टप्रपाठके “एष वै ब्राह्मण ऋषिरायो यः शुश्र वान् ” इत्युक्तत्वेन, ऋषयो मन्त्रद्रष्टार." इत्यादिना यास्कनिरुतवचनेन च मनुष्यविशे- षाणां ब्राह्मणानामेव मन्त्रकृतामूषित्वेन प्रतिपन्नत्वात् । अयमेव च सर्वेषाममीषांगौतमकपिलक- णादादीनां सिद्धान्त न पुनरीश्वरकृति तेऽभिप्रयन्ति, महाकण्ठैरपितैरुन्मुक्तकण्ठमीश्वरनाम्नोऽनु- पादानात्, "आर्ष मिद्धदर्शनं च धर्मेभ्यः” इतिवैशेषिक सूत्र आर्षत्वेन स्पष्टमुल्लेखाच्च (१)। तस्मादस्माकं पृर्वपुरुषैर्मर्षिभिरेव बहुभिर्बहुभिरेवोच्चावचैरभिप्रायैः काले काले चिरभाव- नापरिदृष्टार्थ वषयकैर्बहून कालान प्रणीता बहवो मन्त्रा इति सकलवेदभागानव्यम मानुसन्धान पर्यालोचयता निष्पक्षपातानामप्रच्छन्न प्रतीयते ते च ऋषयो द्वधा प्रतिपाद्यन्ते केचिदतिप्राचीना साक्षात्कृतधर्माण., परे त्वनतिप्राचीना असाक्षात्कृतधर्माणः । तत्र तैः साक्षात्कृतधर्मभिरनेकानेकर्महषिभिः कृता वेदमन्त्रा धर्मभ्यो काले काले उपदिष्टाः परम्परया पारायणादिप्रचारेणावस्थिता बहुकालानन्तर क्रमश. पूर्वापेक्षया शिथिलबुद्धिषु जनेषु गुरुमुखाच्छतिमात्रेण बहुविधसकल तत्त- व्याप्य असाक्षात्कृत विधेयभ्यः आसन् , ततो १) 'मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्याद्' इति गौतम सूत्र तदीयं वात्स्यायन भाष्य 'तन प्रोक्तम' इति सूत्रस्य महाभाष्यंचाप्यत्रालोच्यम् ।

·१२ * पुराणसमीता * . न्मन्त्राधारणायासमर्थेषु जातेषु तदनुग्रहार्थमन्ये ऋषयस्तेषां मन्त्राणां यथावग्रहण र्थतान् विकीर्णान् मन्त्रान संकलय्य संहिताग्रन्थं संपादयाञ्चक । सोऽयमर्थः स्पष्टमुक्तो निरुक्त मुनिनायास्केन- "साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मभ्य उपदेशेन मन्त्रान् सप्रादुः, उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे विल्मग्रहणायेम ग्रन्थं समाम्नासिषुवदं वेदाङ्गानि चेति" ।। इति । (२) तदित्थमुपदशितास्त्रयो मतवादाः। वस्तु तस्तु नतरामेवैते प्राचामाचार्याणां मतभेदा भवन्ति, किं तर्हि दूरत एव श्रुतवेदगौरवाणामपरिचितमन्त्रपदार्थानामपरिशीलितवेदयाथातथ्यानां संस्कृतविद्यामार्गावगाहन्योग्यतासंपादकतया विद्याङ्ग भूतस्य व्याकरणस्यापि खण्ड विशेषमेवाधीयानानां महाभाग्यप्रकर्षादिव कदाचित् कचिद्वैशेषिक शारीरकदर्शनानुमतप्रकरणग्रन्थ विशेषस्यार्वाचीन कृतस्याप्येकदेशं यं कंचिदेवैमत्यल्पमधीत्यैव सर्वशास्त्रपारंगामिवताभिमानिनां पण्डितंमन्यानां येन केनचिदेव कृतस्य प्रश्नस्योत्तरादाने स्वकीयसर्वपाण्डित्यव्याघातमनुपश्यतामत एव यथास्वज्ञान यथास्फूर्ति यथा रुचि । यत्किञ्चिदेवोत्तरे प्रकल्प्य प्रकल्प्यान भिज्ञान व्यामोहयतामविदुषामेव ते प्रवादः प्रयतन्ते इति युक्तमुत्पश्यामः । अत एव यथाकथचित स्वम्वमुखनिलिततत्तद्विरुद्ध- वर्णनायाथात्म्यस्थापने दृढ़ाग्रहेण प्रवर्तमानानां तथा च बुद्धिप्रागलभ्यं मन्यमानानां तेषां तेषामेवा- विज्ञातवस्तुतत्त्वानामिदमेव तत्त्वमिदमेव तत्त्वमित्येवं विप्रनिपत्तिवागाडम्बरमवलम्ब्य नानामतभेदाः प्रवर्तन्तेस्म । वस्तुतस्तु यथैते भगवन्तस्तत्रमवन्तो मुनिवर्यो जैमिनिकपिलयास्कादयस्तन्तमर्थ समर्थय- न्ते न तत्र विप्रतिपत्तिलेशं पश्यामः ।। अस्त्येव हि तत्तदुक्तरीत्या वेदानाम कृतकत्वं चेश्वरत्वं चेश्वरनिश्वसितत्व चेश्वरकृतत्व चेश्वरविभूतिरूपग्निवायुसूर्यममुद्भूतत्व च ब्रह्मप्रजापति मुखचतु- ष्टयोद्भूतत्वं च मृग्वगिरोऽत्रिवसिष्ठविश्वामित्रप्रमुखानेकमहषिकृतत्वं चेति । सर्व एवैते प्रवादा वेदपदार्थ याथार्थ्येन समर्थयतां दीर्घदशिनां दृष्टाव्याहतप्रसरा अनाकुलाः स्थाने व्यवतिष्ठन्ते । तथा चैषां प्रवा नां विरोधाभासनिरासार्थ समन्वयविजिज्ञासुधिगदौ तावद् वेदपदार्थः समीक्षणीयो भवति, समन्वयज्ञानस्य तज्ज्ञानाधीनत्वात् । तस्मात् स तृतीयस्मात् वेदधर्मव्याख्यानादुद्धृत्येह प्रदर्श्यते- - me- (२) इदानी त्रिवायेषु मतेष्वविरोध दर्शदितुमुपक्रम्यते ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् के १३ ॐ वेदधर्मव्याख्यानम् . "प्रत्यक्षानुमितिशाब्दोपाख्य - सर्वविधविज्ञानान्तरभाविनी संशयविपर्ययादिरूपैर्दोषैरंशतो. ऽप्यरिस्पृष्टा प्रत्यगात्मस्वरूपविकाशानतिरिक्त स्वरूपतया च नित्यमात्मसंतुष्टिकारिणी निरूपाख्या काचिद् वित्तिः प्रमा । प्रमाकरणम् त्रिस्थानमेव तु विज्ञान प्रमाणम् । (१) अस्ति वा विषयोपहितं विज्ञानम् । (२) अस्ति वा संस्कारोपहितं विज्ञानम । (३) अस्ति या शब्दो- पहितं विज्ञानम इति । विजानन्तु प्रमिति म । तश्चान्नः करणवृत्तिप्रतिफलितश्चिद्विकाश डह विक्षितः । तत्र विषयोपहित ब्रह्मशब्देन, संस्कारोपहितं विद्याशब्देन, शब्दोपहितन्तु विज्ञानं वेद- शब्देनाख्यायते । या पाधिभागानन्तर्भावादेषां ब्रह्मविद्या वैदशब्दानां विशुद्ध तद्विजानतात्पर्येण प्रयोगः क्रियते तदेकार्थ्य भवतीत्यत एवाम्नायते-"ऋग्यजुः सामभेदात् त्रयं ब्रह्म, त्रयी विद्या, त्रयो वेदा." इति । एक एवायमास्त्रिधाकृतः पर्यायाभिधायिभिः शब्दैरन्वाख्यातो भवतीति पश्यन्ति । तवेदं विज्ञानं चेतनाविकाशरूपत्वान्न शक्यते केनचित् पुरुषेण कर्तुमित्यपौरुषेयं च भवत्यकृतकं च । अचिस्तद्विकाशयोरिव चेतनातद्विकाशयोस्तादात्म्यस्य सर्वलोकप्रत्ययसिद्धत्वादुभय- थाऽप्यवकल्पते व्यवहारो भेदेन चाभेदेन च । यद्यभेदबुद्ध्या प्रवृत्तिस्तदाऽमुष्य विज्ञानस्य संवि- दपराख्यस्य प्रत्यगात्मत्वाविशेषात्प्रत्यगात्मनश्च परमात्मानतिरिक्तताया वेदसमीक्षाशै भूयसा प्रघट्ट- केन सुदृढ़ निपितत्वादमुष्य विज्ञानस्यापि निर्विवादमेवेश्वरत्वं सिद्धम् । अथ यदि भेदबुद्ध्या प्रवृत्तिस्तदाऽमुष्य विज्ञानस्य प्रत्यगात्मप्रयुक्ततया प्रत्यगात्मनश्च परमात्मानतिरिक्ततया सिद्धममुष्य विज्ञानम्येश्वरनिश्वसितत्वम् । उक्त तुविज्ञानमेवैतद्ब्रह्म च विद्या- च वेदश्चेति । तस्मादेष द्विविधो व्यवहारः सम्प्रवृत्तो लोके-वेदोऽयमीश्वरः साक्षादिति वा, वेदोऽयमीश्वरनिश्वमित रूपोस्तीति वा । उभयथाऽपि त्वीश्वरनित्यताया अविसंवादित्वादेष वेदो- ऽयकृत कश्चपौरुषेयश्च संसिद्धः । इत्येका प्रतिपत्तिः ॥१॥ अथवैतदन्यथा व्याख्यास्यामः । अस्तु वा विषयसंस्कारशब्दानां विशेषणविधयात्र प्रवेश- स्तथापि न क्षतिः । तथा हि विषगकाराकारितान्तः करणवृत्तिपतिफलितंचैतन्यं ब्रह्मशब्देन, सं. स्काराकारितान्त करणवृत्तिप्रतिफलितं चैतन्य विद्याशब्देन, शब्दाकाराकारितान्तःकरणवृत्तिप्रतिफ- ·* वेदधर्मव्याख्यानम् के ranamammeetention लितन्तु चैतन्यं वेदशब्देनाख्यायत इति द्रष्टव्यम् । तत्र नान्तरेण संस्काराकारापत्तिशब्दाकारापत्ति वा विषयाकारापत्तिरन्तःकरणस्य क्वचिदृष्टा, नापि वान्तरेणैव संस्कारापत्तिं विषयाकारापत्ति वा शब्दाकारापत्तिरेव दृष्यते कापि । यत्रैव कश्चित् किञ्चिद्विजानाति तत्रास्य विज्ञानं विषयसं- स्कारशब्दरूपेणैव तु परिणम्यमानं सर्वत्रोपतिष्ठते । । घटं विजानतो बुद्धौ यथा पृथुबुध्नोदशरा- दिरूपं संनिधत्ते, तथैव तु पूर्णनेकवार दृष्टघटाकारावभासेऽपि न सनिधत्ते, तथैव च पुनरतिसूक्ष्म- घकाराकारटकारादिचिराभ्यस्तशब्दरूपमेकान्ततस्तत्र सन्निधत्ते एव । na न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन मासते ॥१॥ इति । तथा छत्तरदेशसंयोगपूर्वदेशविभागयोविभिन्नार्थयोरपि परस्परनान्तरीयकत्वादेकात्म्यमिव सम्प्रतीयते एवमेवैतेषां विषयसंस्कारशन्दानां विभिन्नार्थानामपि परस्परनान्तरीयकत्वादेकात्म्यमिव संलक्ष्यते । एतदभिप्रायेणापि स भगवान् जैमिनिः-"औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्ध" इत्युपदिशन् विषयशब्दयोर्नान्तरीयकत्वमन्वाचष्टे । यद्यप्यदृष्टपूर्वप्रत्यये संस्कारोबोधः, आजन्ममूकवधिरप्रत्यये सद्योजातशिशुप्रत्यये च घटादिशब्दोद्बोधो नतरां सम्भाव्यते, तथापि तस्मिन् धारावाहिकबुद्धिसंताने पूर्वपूर्वक्षणजात- संस्कारोद्बोधसमुच्चयस्योत्तरोत्तरक्षणेऽनिवार्यत्वान्न शक्यं संस्कारव्यभिचारमापादायितुम । एवं भवेदेव तु मूकबधिरप्रत्यये तात्कालिकशिशुप्रत्ययेऽपि कश्चिदलौकिकशब्दसञ्चार इत्यनुमीयते । शब्दसम्ब. धमकृत्वा ज्ञानस्वरूपसिद्धः कुत्राप्यदृश्यमानत्वात् ॥ अथवा - अन्तःकरणे सद्यः सञ्जायमानोऽयं विषयाकारोऽतिशयरूपेणैव सञ्जायते अतिशय एव तु संस्कारशब्देनाख्यायते । एवं न खलु शब्देनान- भिनीयमानस्य विषयस्य विज्ञानं स्वरूपेण प्रवर्तते । तस्मानान्तरीयामिद त्रयं भवति-विषय- रूपं च संस्काररूपं च शब्दरूपं चेति । किञ्च मतमेतद्भवतिनैतानि विषयादीन्यन्त करणोपादानकानीह विवक्षितानि, अपि तु विषयाद्याकाराकारितेऽन्त. करणे प्रतिफलितानि विज्ञानोपादानकानिचैतानि त्रीणि भवन्त । विज्ञानादेवीत्तिष्ठन्ते विज्ञाने प्रतितिष्ठन्ति विज्ञान एव च सन्तिष्ठन्ते ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * - तथा चाभिन्न देशत्वादभिन्न कालत्वान्नित्यसम्बन्धवादव्यभिचरितत्वाचाभिन्ना एवैते विज्ञानस्थाः पदार्थाः विषयाश्च संस्काराश्च शब्दाश्चेति । एतद्वैज्ञानिकविषयशब्दातिरिक्ता अपि लौकिकाः केचन विषय शब्दाः सन्ति न वा ते, च परस्परं भिद्यन्ते न वा, एकोपादानका वा ते विभिन्नोपादानका, वा इत्येवमादयोऽर्थास्तु सम्प्रति विचारस्थाने तावन्निधीयन्तेऽप्रक्रान्तत्वान्नह प्रस्तूयन्ते । ये तु विज्ञाने तावदिह युगपद्दृष्टा विपय संस्कारशब्दास्ते सर्वे परस्परमापाततो वैरूप्येण प्रतीयमाना अपि विज्ञा- नरूपेणैकात्म्येनानुभूयमानत्वाद् विज्ञानोपादानकत्वात् कार्यकारणयोश्चभिन्नत्वात् नभिन्नाभिन्नस्य तद- भेद इति न्यायेनैकाथ्यमव्याहतं प्राप्ता. सिद्धाः ॥ तथा च योऽर्थो ब्रह्मशब्देन विवक्ष्यते स एबाविकलं शक्यते न्यपदेष्टुम् विद्याशब्देन च वेदशब्देन च । विषयसंस्कार शब्दानामेकत्वे निर्धारिते विशेषणभेदनिबन्धनविज्ञानभेदस्य कर्तुमशक्यत्वादेषामेकत्वमनुपश्यन्तो महर्षयो निर्विशेष- मैकरूप्येणामनन्ति- "ऋग्यजुः सामभेदात् त्रयंब्रह्म, त्रयी विद्या, त्रयो वेदाः" । इति ॥ तत्रेदं त्रैरूप्येण शब्दथन चोपपद्यमानं विज्ञानमनित्यान्तःकरणकृतिप्रतिफलितत्वेऽपि न शक्यमनित्यत्वेन पौरुषेयत्वेन वाऽभिनेतुम् । कादाचित्कजलदृष्टप्रतिविम्बस्य कादाचिकत्वेऽपि ततो विम्बिनस्तस्य सूर्यादेरनित्यत्वाप्रतिपत्तेः । नापि वा ब्रह्मविद्यावेदात्मकं तद्विज्ञानं पुरुषप्रयत्नसाध्य शक्यं वक्तुम "ज्ञानजन्या भवेदिच्छा, इच्छाजन्या कृतिर्भवेत् । कृतिजन्यं भवेत कर्म' इत्याद्यभियुक्तोक्तन्यायेन क्रियां प्रति कारणत्वेन गृहीते प्रयत्ने इच्छायाः कारणत्वादिच्छायां च विज्ञानस्य कारणत्वात् तद्विषयविज्ञानात् प्राक तद्विषयिण्या इच्छायाः कृतेर्वा सर्वथैव कर्तु मशक्यतया तद्विज्ञानस्य प्रयत्नसाध्यत्वासम्भवात् । अथैवं तहि कमिद विज्ञानं प्रवर्तत इति चेत्-प्रत्य- गात्मनि युक्त विज्ञानस्वरूपावभासयोग्येऽन्तःकरणे व्यापकत्वात् स्वयमेवेदं विज्ञान प्रतिलितमव- भासते-इति ग्रहाण । तेनैव च प्रतिफलितचैतन्यात्मकेन विज्ञानेन सता तदन्तःकरणमन्तःकर- णाधिष्ठितानीन्द्रियाणि च विज्ञप्तिपक्रिया करणानि सम्भवन्ति, यदीदं विज्ञान तत्र फलित न स्यात् न त्वेव तत्तहीदमन्तःकरण नाम जड़द्रव्यं विषयानावभासाय सुक्षम स्यात् । तदेतत् सर्व श्र यते तनवकार तौ- केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथसः प्रति युक्तः । केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चतुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥ - ·१६ १ * वेदधर्मव्याख्यानम् * श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनोयद् वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षु षश्चक्षुरतिमुच्यधीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥ (केनोपनिषत) इत्यादिना- तस्मात् सिद्धमपौरुषेयं विज्ञानम् ॥ विज्ञानमेव तु वेदशब्देनाख्यायते । तस्मादपौरुषेयो वेदोऽकृतकश्चेति संसिद्धम् । इति द्वितीया प्रतिपत्तिः ॥२॥ अथवैतदन्यथा व्याख्यास्यामः ॥ ऋग्यजुः सामभेदात् त्रयं ब्रह्म, त्रयी विद्या, त्रयो वेदा इत्याम्नायते । तत्र मतमिदं भवति-नैतानि सन्त्यभिन्नानि । किन्तु प्रत्येकं भिद्यन्ते ऋग्यजु सामानि । अन्यानि विषयोपाख्यानि, अन्यानि संस्कारोपाख्यानि, अन्यानि पुनः शब्दोपाख्यानि ।। तानि च साकल्येन वेदसमीक्षायां प्रदर्शितानि सुविशदं निरूपितानि चेति तत्रैव तानि द्रष्टव्यानि । तथा च विषयोपाख्यग्युज: सामभेदात् त्रयं ब्रह्म । संस्कारोपाख्यऋर्यजुः सामभेदात् त्रयी विद्या, शब्दोपाख्यम्युजः सामभेदात् वयोवेदाः । भिद्यन्ते चैवं ब्रह्मविद्यावेदपदार्थाः । यदि भिद्यन्ते भिद्यन्ताम् । अथापि तान्येकस्मादेव सरसः प्रवृत्तानि व्यवयवानि त्रीणिमानि स्रोतांसि । ब्रह्म च विद्या च वेदश्च । यतः खलु सतो ह्यवतानि जायन्ते तस्मात् सदेव भवति तञ्च तच । यथा हि भिद्यन्ते कटककुण्डलप्रैवेयकपदार्थाः । यदि भिद्यन्ते भिद्यन्ताम् । अथापि तान्येकजाती- यादेवोपादानात् प्रवृत्तानि भिन्नावयवानि त्रीण्याभरणानि । यतः खलु हिरण्याद्ध्येवैतानि जायन्ते तस्माद्धिरण्यमेव भवति तच्च तच्च । एवमेवैतद् ब्रह्मादित्रयं विज्ञानात्मकैकोपादानकत्वाद्विज्ञानमेव भवति तच्च तच्च । यत्तु कश्चिद् ब्रूयात्-उपादानं नाम परीक्षकाणां वैज्ञानिकानां मतभेदात् त्रैविध्यमापन्न दृश्यते । केचित्तावदाहुः सर्वमिदमुपादानमारम्भकं नाम । अन्य यः कारणावयवेभ्योऽन्येषां कार्यावयवानामुत्पत्तिरारम्भः । मृदवयवेभ्यो घटावयवा आरभ्यन्ते ततो मृत्सु समवेतोऽयमुत्पद्यते घटः । अर्थान्तरं चेद भवति । अन्या मृत्तिका, अन्यो घट. । मृत्तिकाया घटो न तु मृत्तिकैव घटः । नष्टेऽपि घटे मृत्तिकाया अनाशादिति ॥ १ ॥ केचित्पुनराहुः सर्वमिदमुपादान परिणामि नाम । अवस्थान्तरसिद्धस्यार्थस्य विकार विशेषा. नुवृत्तावबस्थान्तरसिद्धिः परिणामः । मृतक्याचिदाकृत्य युक्ता पिण्डो भवति । पिण्डाकृतिमुपमृद्य ·* वेदधर्मव्याख्यानम् के घटिकाः क्रियन्ते । घटिकाकृतिमुपमृद्य कुण्डिकाः क्रियन्ते । पुनरावृत्तो मृत्पिण्डः पुनरपरया आकृत्या मुक्तो घटो भवति । आकृतिरन्या चान्या च भवति, द्रव्यं पुनस्तदेव । आकृतिविशेषो विनश्यति न द्रव्यं घिनश्यति । अन्याकृति विशिष्टस्य कारणस्यान्याकृतिवैशिष्टय कार्यत्वमुपपद्यते । वदेवमाकृतिविशेषस्य गुणविशेषाणां वा वेषांचिदपचयेनान्यस्याकृतिविशेषस्यान्येषां वा केषांचिद् गुणविशेषाणामुदयेन च प्रकृतौ विकारबुद्धिः प्रवर्तते सैव तत्रावस्थान्तरसिद्धिः । तथा चावस्थान्त- रसिद्धा मृदेवेयमवस्थान्तरसिद्धी घट इत्याख्यायते । मृत्तिकैव घटो न मृत्तिकाया घट ॥२॥ अथ केचिदाहुः सर्वामिदमुपादानं विवर्तिनाम । न सतोऽर्थस्य नाशो भवति, नाप्यमतो- ऽर्थस्य ममुत्पत्ति । न चोत्पत्तिनाशाव स्वीकृत्य विकारो नाम कश्चिदर्थः कश्चिदर्थः शक्योऽभ्युपगन्तुम् । तस्मान्नावयवविकार. कुत्रापि कारणस्य । न हि घटे जातेऽपि मृत्तिकायाः किञ्चितिक्रियते। तत्रैव निर्विकारेपिमृत्तिकादिकारणद्रव्ये यदत्यन्तामद्भूतमिदं घटद्रव्यमवर्तमानमपि वर्तमानवत प्रतीयते सोऽयं मृत्तिकाद्रव्यस्य विवत इत्युच्यते । अथ यत्रापि दध्यादावुत्पन्न दुग्धादेविकारमाचक्षते तत्रापि नायं दुग्धागवयवानामपूर्वार्थरूपतापत्तिर्नाम कश्चिद्विकारो द्रष्टव्य । गुण कूटो हि द्रव्यमित्युच्यते । तत्रैकस्मात् गुणकूटात् केषां चद्गुणानामपचयेऽन्येषां वा गुणानां समुच्चये तथा बुद्ध रूदयात् । यः शब्दो यावद्गुणकूटे नियतः, स तावद् गुणाभावे निवर्तते । तेनायं दुग्धशब्दो दधनि सति निवतते । तदेवं बैलक्षण्येन प्रकृतिविकारभावप्रतिपत्तिप्रदेशास्त्रयोदशधा वेदसमीक्षायां प्रदर्शिताः। यथा च तेषु तेषु प्रदेशेषु वस्तुगत्या विकारो नास्ति तदपि तत्रैव भूयसा प्रघट्टकेनोपदर्शितम् । तथा चेदं मर्वमुपादानजातं नित्यनिर्विकारमप्यन्यथा सदन्यथा प्रतीयते तदेतदेव कार्य प्रतिपद्यते ॥ ३ ॥ इत्थं च मतभेदादुपादानवैविध्ये मिद्ध यदिदमुच्यते - विज्ञानमेवैतद्भवति ब्रह्म च विद्या च वेदश्चेति, तन्नावकल्पते । परिणामवादे विवर्तवादे वा कार्यकारणयोः कथंचितभेदेऽपि आरम्भवादे तदभावात् । अत्रोच्यते । वैशेषिका. खल्वग्यारम्भवादिनो दृश्यन्ते । तेषां मते तावदिष्यतां कार्य- कारणयोर्भदाद्विनानतो ब्रह्मविद्यावेदानां भिन्नत्वम् । अस्तु वा तेषां विज्ञानजन्यत्वात् प्रत्यगात्म- प्रज्ञाविप्रतिपत्तावप्यर्थ विप्रतिपत्त्य भावात् । इह तु विर्तवाद एवास्थीयत इति न भिद्यन्ते कारणतः कार्यम् इति पारमार्थिकी दृष्टिः । तत्रैतानि कारणाव्यतिरिक्तानि कार्याणि यदि कारण दृष्टयैव द्रष्टुमिष्यन्ते तत्तर्हि कार्य- धर्माणामदर्शनात कारणधर्मा एव तत्रोपतिष्टन्ते । यत्र पार्थिवद्रव्याणि षष्टिः, आप्यानित्रिंशत्, " परमात्मजन्यत्व वा,

·१८
* वेदधर्मव्याख्यानम् *
तत्र भावा
म एष
तैजसानि दशेत्येवं शतं कार्याणि स्युः, तत्रापि कार्यत्वापलापेन परिपश्यतां त्रय एव
आभासन्ते पृथ्वी च जलं च तेजश्चेति । पृथ्वीयं तत्र पल्टेरात्मा । जलं त्रिशत , तेजो
दशानाम् । आत्मन्येव तु निभृतो भेदाभेदव्यवहार' । तस्मात् त्रयः पदार्थाः । एषामपि त्रयाणां
कार्यत्वात् कार्यत्वापलापेन दिदृक्षायां सर्वत्रैकमेव तावं नितराभासते-सदक्षरं परब्रह्मेति ।
सर्वेषामात्मा । एतदात्म्यमिदं सर्व यद्भूतं यच्च भाव्यम
तथा चैतेषां त्रयाणां ब्रह्मविद्यावेदानां परस्परभिन्नानामपि सद्विज्ञान कार्यत्वात् कार्यत्वापलापेन
दृश्यमानानामैतदात्म्यं सुव्यक्त भवति । यत्रैतदात्म्यं सुव्यक्त भवति तत्र पारमार्थिकदृष्टया
सिद्धपि नित्याभेदेव्यावहारिकदृष्टथाय मुभयथा व्यवहारो दृश्यते लोके-घटोयमस्ति मृत्तिकेतिवा,
घटोयं मृत्तिकाकृत इति वा । एवमिहायतदात्म्यं भवतीत्यतो व्यावहारिक दृष्टया शक्य-
मुभयथा व्यपदेष्टुम् ब्रह्मदमीश्वरः, विद्यय मीश्वरः वेदोयमीश्वर इति वा, ब्रह्म दमोश्वरकृतं विद्यय-
मीश्वरकृता. वेदोयमीश्वरकृत इति वा । कार्यकारणयोर्मेदाभेद व्यवहारस्य सर्वलोकप्रत्ययमिद्धत्वात् ।
तस्मादविरूद्धोयमर्थोयदुच्यते- वेदोयं भगवान् परमेश्वरः साक्षादिति। अथवा यदुच्यते- वेदोयं
भगवतः परमेश्वरस्य साक्षात् कृतिरिति ।
इत्थं च सति येषामयमीश्वरो वेदस्तेषामयमनाद्यनन्तो वेदो नित्यश्चापौरुषेयश्च । सर्वज्ञान-
घनस्य सर्वशक्तिमतः कालत्रयाबाध्यस्य चैवार्थस्येश्वरत्वेन प्रतिपन्नत्वात् । तम्यचेश्वरस्य पुरुषसामान्य-
प्रयत्नासाध्यत्वाच्च ।। येषां त्वयमीश्वरकृतो वेदस्तेषामप्ययमनाधनन्तो वेदो नित्यश्चा पौरुषेयश्च ।
महापुरुषातिरिक्तलौकिकपुरुषप्रयत्नासाध्यत्वात् । महापुरूषप्रयत्नसाध्यत्वेऽपि महापुरुषस्य नित्यत्वात्त-
दिच्छाकृत्यादीनां वैशेषिकगुणानामनित्यत्वासंभवेनान्ततो नित्नयत्नसिद्धस्य वेदस्यापौरूषेयत्वे
पर्यवसानात् ।।
अथ यदीश्वरकृतनिबन्धनं पौरूषेयत्वं बलादापाद्यते चेदिधापत्तिः 'शास्त्रयोनित्वा'--
दित्यादिना वेदानामीश्वरकृतत्वस्याभियुक्तरभ्युपेतत्वात् । यद्यपि चैवमीश्वरत्नमीश्वर कृतत्वं पौरूषेयत्व-
नोमपौरूषेयत्न चेत्यर्थविरोध प्राप्नोति तथाप्ययस्ति प्रज्ञावलक्षण्ये पक्षपातो न तु वस्तुवैलक्षण्ये
पक्षपातोऽयम् । सर्वेषामैकमत्येन शब्दोपहितविज्ञानस्य वेदत्वाभिमानात् । तस्मादविरोध -इति तृतीया
प्रतिपत्तिः॥३॥

·* वेदधर्मव्याख्यानम् १६ अथवैतदन्यथा व्याख्यास्यामः । उक्त तावत्-विषयोपहितं विनानं ब्रह्म, संस्कारोपहितं विज्ञानं विद्या, शब्दोपहितं विज्ञानं वेद इति । यद्यपि चैवं विज्ञानमेवैतद् ब्रह्म च विद्या - वेदश्चेति विज्ञायते, तत्र तत्राविशेषेण महर्षीणामुपचार दर्शनात् । तथापि ब्रह्मादिशब्दयान्यथानु- पपत्त्या विषयादीनामविशेषणविधयापीप्यत एव प्रवेशः । तथा च सिद्ध विषय विशिष्ट विज्ञान ब्रह्म, संस्कारविशिष्ट विज्ञानं विद्या, शब्दविशिष्ट विज्ञानं वेद इति । सामर्थ्यातदिह गम्यते- विज्ञानविशेषणभूताः सर्व एवैते विषया ब्रह्म । विज्ञानविशेषणभूताः सर्वेसंस्काराविद्या विज्ञान- विशेषणभुता सर्वशब्दा वेद इति । . विषयास्तावत् त्रिधा गृह्यन्ते-पारमार्थिकाः, व्यावहारिकाः, प्रातिमासिकाश्च । ते क्रमेण सत्या', मत्यानृता., अनृताश्च भवन्ति । तत्र प्रातिभामिका रज्जुमादयो न ब्रह्म । एवं मस्कारा अपि त्रिविधा दृश्यन्ते । ज्ञानाहिताः अन्यथा ज्ञानाहिता अज्ञानाहिताश्च । तत्र ज्ञाना- हितसंस्कार। ९व विद्या । येत्वन्यथाज्ञानाहिता अज्ञानाहिना वा स्युस्तेषां विद्यात्वं नास्ति । अथ शब्दा अपि त्रिविधा उपपद्यन्ते-दिव्यभाषा, परीक्षकभाषा, लोकभाषा च । तत्र दिव्य भाषेव वेदः स्यात् । लोकभाषायास्तुवेदत्वं नास्ति । विज्ञान विशेषणत्वाभावात् । अथवा यावद गम्यते, तावत् सर्व ब्रह्म, सर्व विद्या, सर्वावेद,-इत्यन्यत्र वेदधर्मव्याख्यानादौ प्रपश्चितम् । तत्रविज्ञानमेवैतत् परब्रह्म च प्रत्यगब्रह्म च । उभयमप्येतत् कार्यदशायां स्वरूपवैविध्यं धत्त-अग्निर्वायु' (१) सूर्यश्च । अग्निभू स्थानो विराट्मंशः सर्वाण्डपरिव्यापि । वायुरन्तरिक्ष- स्थानो हिरण्यगर्भसंज्ञः सर्वाण्डपरिव्यापी । सूर्यो शुस्थान' सर्वज्ञसंज्ञः सर्वाण्डपरिव्यापी । एता- वदिद सर्व ब्रह्माण्डम । अथवा अग्निरुदरस्थानो वैश्वानरसंज्ञः सवशरीरव्यापी । वायुर्वक्षः स्थानः प्राणसंज्ञ सर्वशरीर परिव्यापी । सूर्यः शिरः स्थानः प्राज्ञसंज्ञः सर्वशरीरपरिव्यापी । एतावदिदं सर्व शरीरम् । एवं विज्ञानमेवैतत् परा विद्या चापरा विद्या च । उभयी चाप्येषा कार्यदशायां स्वरूप- वैविध्यं धत्त-- अग्निविद्या, वायुविद्या सूर्यविद्या च। यत्किञ्चिदिह वैगजं वैश्वानरं वा विज्ञान, (१) वायुरय क्वचिदिन्द्रशब्देनाम्नायते-अग्नीन्द्रसूर्या इति । सूर्योऽयं क्वचिदिन्द्रश-देनाम्नायते-अग्निवाविन्द्रा इति । एतत् सर्व वंदसमीक्षाया वैशयन समोतितम् ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * -- यद्वा किञ्चिदिह पृथ्वीसम्बन्धेन विज्ञायते, सा सर्वा आग्नेयी विद्या । यत्किञ्चिदिह हैरण्यगर्भ प्राणविषय विज्ञानं यद्वा किञ्चिदिहान्तरिक्षस्थानीय विज्ञायते सा पर्वा वायव्या विद्या । यञ्च किञ्चिदिह सार्वइयं प्राइयं वा विज्ञानं, यद्वाकिञ्चिदिह द्य सम्बन्धेन विज्ञायते, सा सर्वा सौरी विद्या । एतावतीयं सर्वा विद्या । किं किं तु वैराज वैश्वानरं वा, हैरण्यगर्भ प्राणाविषयं वेत्येतत् सर्व बेदसमीक्षायां द्रष्टव्यम् । अथ विज्ञानमेवैतत् महामुक्त' च बुद्र सूक्त च । उभयमप्येतत् कार्यदशायां स्वरूपत्रै- विध्य धत्ते-आग्नेयमूक्तम् , वायत्र्यपूक्त', आदित्यसूक्त च । अग्निसाहचर्यभक्तीनां सम्बन्धेन य- किश्चिदुच्यते तदाग्नेयम् । वायुसाहचर्यभक्तीनां सम्बन्धेन यदुच्यते तद्वायव्यम् । मूर्यसाहचर्यभक्तीनां सम्बन्धेन यदुच्यते तदादित्यम् । नैतान्यतिरिच्य किश्चिदाम्नायते शब्देन । तदित्थं-ब्रह्मणि वा विद्यायां वा वेदे वा, यदेव किञ्चिदाग्नेयं तत्मवमृक्शब्देन परि. भाष्यते । यद्वायव्यं तद् यजु शब्देन, बदानित्यं तत्सामशब्देन । भक्त या त्वेवैने ऋगादिश- ब्दा आग्नेयादिषु नियुक्ता भवन्ति । वास्तविक तु ऋगादिशब्दबोध्यमर्थतत्त्व वेदसमीक्षायां निरू- पितम् । तथा च ब्रह्म वा विद्या वा वेदो वा-प्रत्येकं त्रिविधं भवति-ऋक् च, यजुश्च, साम चेति । ऋग्यजुः सामलक्षणं ब्रह्म वेदं सर्व परिदृश्यते यदिदं किञ्चिदिह विषयजातम । ऋग्यजुः सामलाणा विद्य वेयं सर्वा विद्या भवनि यदिदं किञ्चिदिह संस्कारजातम् । ऋग्यजुः सामलक्षणो वेद एवायं सर्व आम्नायते यदिदं किश्चिदिह शब्दजातम् । नातोऽतिरिच्यते किश्चित । यत्कि- खित पृथ्वीस्थाने गृहीतमाग्नेयं वा वायव्यं वा श्रादित्यं वा तत्सर्वमाग्नेयम । अग्नेः पृथ्बी- स्थानत्वात् तवगतानां सर्वेषामग्निभक्तिमुक्तत्वात् । एवं यक्तिश्चिदन्तरिक्षस्थाने गृहीतमाग्नेयं वा वायव्यं वा आदित्यं वा तत्सर्वं वायव्यम् । वायोरन्तरिक्षस्थानत्वात् तत्र गतानां सर्वेषां वायुभक्ति- मुक्तत्वात् । तथा यक्तिश्चिय स्थाने गृहीतमाग्नेयं वा वायव्यं वा अदित्य वा तत्सर्वमादित्यम् । सूर्यस्य द्य स्थानत्वात् तत्र गतानां सर्वेषां सूर्यभक्तिभुक्तत्वात् । शब्दश्च सर्वस्वविध्येन स्वरूपं धारयमाणो दृष्टो लोके पद्यभावेन गद्यभावेन गीति- भावेन च । तत्र पद्य गीतिश्च समर्यादे भवतो निर्मर्यादस्तु गद्यभावः । अथ त्रैलोक्येऽपि पृथ्वीयं द्योश्च सायतने समर्यादे दृश्येते अनायतनं तु निर्मर्यादमितमन्तरिक्ष यान्म। तस्मात्ताद्ध- ात् सर्वमिदमाग्ने यं पृथिवीस्थानं पद्यबन्धेन, सर्वमादित्यं धस्थानं गीतिबन्धेन सर्व च ·के वेदधर्मव्याख्यानम् * २१ - वायव्यमन्तरिक्षस्थानं निगदपाठेन संबद्धमानातं महर्षिभिः । तथा च सिद्ध सामर्थ्यात्-पद्यशब्द जातस्य ऋक्त्वं गद्यशब्द जातस्य यजुष्ट नम गीतिशब्दजातस्य सामत्वमिति । भाक्ता एते शब्दा इत्थ- माख्यायन्ते । तदित्य पद्यशब्देन सर्वेषामेषा पृथिवीस्थानामर्थज तानामग्निभक्तित्वेन प्रतिपन्नानामे- कत्र सहितानामुपवर्णनमृग्वेदसंहिता नाम ग्रन्थ. । ग्रन्थ । अथ गद्यशब्देन सर्वेषामेषामन्तरितस्थानाम- र्थजातानां वायुभक्तित्वेन प्रतिपन्नानामेकत्र संहितानामुपवर्णनं यजुर्वेदसहिता नाम ग्रन्थः । गीतिशब्देन सर्वेषामेषां शु स्थानामर्थजातानां सूर्यभक्तित्वेन प्रतिपन्नामेकत्र संहितानामुपवणनं सामवेदसंहिता नाम ग्रन्थः । अत एव विम पाथिवमेवाग्नि प्रस्तुत्य प्रवृत्तोऽयमृग्वेद ग्रन्थ । अथ "अग्निमीले पुरोहित यज्ञस्य देवमृत्विज होतारं होतारं रत्नधातमम् इति । आन्तरीक्ष्यं तु वायु प्रस्तुत्य प्रवतंते यजुर्वेदग्रन्थः -- "इषेत्वोर्जेत्वा, वायवः स्थ, देवोवः सविता प्रापयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे ?" इति । दिव्यं त्वग्नि सूर्याख्यं प्रस्तुत्य प्रवृत्तेऽयं सामवेदग्रन्थ । "अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये तिहोता सत्सि बर्हिषि ॥" .. A- शाग्याभेदेऽपि नायं मुख्योर्थो व्यभिचरितः स्यात। तस्मादयमुपचारः प्रवृतो लोके-- अग्निऋचो बायोर्यजूपि मामान्यादित्यात् प्रवृत्तानोति । यान्यपि च वस्तुभूतानि ऋग्यजु- सामानि वेद समीक्षायामुपदर्शितानि तान्यप्यबश्यमग्निवायुसूय्येसंप्रवृत्तान्येव भवन्तीत्यत एवैतेषामृ- ग्यजुः साम्नाग्नित्रायुसूर्य्यम्मुद्भूतत्वं सिद्धम् । ऋग्यजुः सामान्येव तु वेदो विद्या ब्रह्म वा। तस्मा- दग्निवायुसूर्येभ्यो वेदो वा विद्या वा ब्रह्म वा समुत्पन्नानीति व्यवहारः स्थाने संप्रवृत्तः । अग्निभू स्थान', वायुरन्तरिक्षस्थानः, सूर्यो झुस्थान इत्युक्तम् । त्रयोऽयेते द्विविधा भवन्ति प्रत्यगात्मानश्च, परमात्मानश्च । एकैकशरीराभिमानित्वे प्रत्यगात्मत्वम , ब्रह्माण्डाभि मानित्वे तु परमात्म- स्वम् । परमात्मनश्चेश्वरापर पर्यायस्वैतेंऽशाः प्रत्यगात्मानः प्रतिशरीरं भिन्ना जीवात्मान उच्यन्ते ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् के प्रत्यगात्मत्वे-अग्निर्विश्वो वैश्वानरो वा। वायुस्तैजसः प्राणो वा । सूर्यः प्राज्ञः प्राज्ञो वा । परमात्मत्वे तु-अग्निविराड् वैश्वानरो वा, वायुहिरण्यगर्भः सूत्रात्मा वा, सूर्यः सर्वज्ञ ईश्वरो वा पौराणिकभाषायामयमेव भूस्थाने विराड् विष्णुशब्देन, अन्तरिक्षस्थाने हिरण्यगर्भो ब्रह्मप्रजापति- शब्देन, द्य स्थाने सर्वज्ञस्तु सदाशिवशब्देनाख्यायन्ते । प्रत्यगात्मत्वे तु नाभिस्थाने विष्णुर्वैश्वानरः। हृत्पद्म ब्रह्मा प्राणः । ललाटे सदाशिवः प्राज्ञः । एतेषां च ब्रह्मविष्णुसदाशिवानामर्थतत्त्व- मन पौराणिकदेवतानिरूपणप्रसङ्गे भूयसा प्रघट्टकेन विशदीकरिष्यामः । एतेषु च त्रिषु पुरुषेषु विराड् हिरण्यगर्भसर्वशेषु मध्यमो हिरण्यगर्भो मध्येऽवस्थायैकतः पृथिवीमन्यतो दिवमवष्टभ्य सन्धत्ते । अतोवष्टब्धे त्वेते द्यावापृथिव्यौ दृश्येते मध्यस्थेन केनचिन्महाप्राणेन । स महाप्राणो भगवान हिरण्यगर्भः । तस्यायं महिमोपगीयते-- -- "हिरण्यगर्भः समवर्तता भूतस्य जातः पतिरेक प्रासीत् । स दाधार पृथिवीं द्यासुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम" ॥१॥ यद्यपि च केषांचिन्मते पृथिव्यभिमानी भगवान् विराट् पुरुषः संचरन् भवति, नैकत्र- वावतिष्ठेते तथापि नियतमार्गावस्थायित्वादवष्टब्ध इवेहाख्यातः । अथ द्य लोकाभिमानी भगवान् सर्वज्ञपुरुषस्तु स्थाणुरिष नित्यमेकस्थानावस्थायी, न त्वेव स्थानाच्च्यवते । आम्नायते च-- "वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम्" इति । यतश्चायं हिरण्यगर्भोऽन्तरिक्षमनुगृह्णन् द्यावापृथिव्यावनुगृह्णाति पृथिवी शेपं च सर्वम् । यतो वा संवर्गविद्यायां परिमरविद्यायां वाऽमुष्मिन्न वान्तरिक्षस्थाने हिरण्यगर्भाख्ये महा प्राणे सर्वेषामेषां पृथिवीस्थाना द्य स्थानां वाऽर्थजातानां विलयनं तत एव च समुत्थानमाम्नायते। तस्मादमुष्मात्स्वयम्भुवो ब्रह्मप्रजापतेः संभूता एते सर्वे वेदा ऋचश्च यजूषि च सामानि चार्वाङ्गि- रोमन्त्राश्चेत्याख्यायते । किश, हिरण्यगर्भ एवायं स्वयम्भू. सर्वाग्रे जातो भूतपतिः न ततो- ·* वेदधर्मव्याख्यानम् के २३ न्यक्तिश्चित् । अन्यत्तु किञ्चिदिह झिविधमेवैतद् भवति-प्रमेयं च प्रमितिश्च प्रमाण चेति । एतदेव त्रयमिदमित्थमिहाख्यायते-ब्रह्म च विद्या च वेदश्वोति । सर्वमेव प्रमेयजातं ब्रह्मशब्देन, प्रमितिजातं विद्याशब्देन, प्रमाणजातं तु वेदशब्देनाख्यात भवति । नातोतिरिच्यते किञ्चित् । तस्माद्धिरण्यगर्भादेवैते मरीच्यादयः सप्त वा दश वा ब्रह्माणः सभूताः । सर्वा विद्याः संभूताः । सर्वे च वेदाः सभूता इत्युपगीयते पुराणेषु । सेयं पौराणिकी परिभाषा पौराणिकतत्वनिरूपण प्रसङ्ग नो- परिष्ट्रात स्पष्ट निरूयिष्यते । अथ योऽयमृग्वेदप्रन्थ पद्यबन्धेनाम्नातो, यश्च यजुर्वेदग्रन्थो गद्यप्रबन्धनान्नातो, यो वा सामवेदग्रन्थो गीतिप्रश्बन्धेनाम्नातो यानि च तत्र तत्र नियतवर्णान्येतानि मन्त्रवाक्यानि दृश्यन्ते तेषां सर्वेषां कृतकत्वमकृतकत्वं चेति भिन्नोविचारः प्रवर्त्यते । तत्रापि तावदेवं त्रेधा विप्रतिपत्तिः प्रतिपद्यते-- -- - - केचित तावदाहुः - "न केनचित्पुरुषेण प्रणीतोवेदः” इति । यद्यपि चावश्यं न केनचित्पुरुषेण प्रणीतो वेद इति सार्वजनीन सत्यसिद्धान्त' । वेदस्य पुरुषप्रयत्नसाध्यत्वासम्भव- स्योक्तत्वात् । तथाप्येतेषां वर्णमयशब्दप्रबन्धानामेव तु वेदत्वमम्युपपद्यमाना बहव एवेदानीन्तना अनतिप्राचीनाश्च विचक्षणा इत्थमाचक्षते- "स्थाणुरयं भारहारः किलाभू- दधीत्यवेदं न विजानाति योर्थम् । योऽर्थज्ञ इत् सकलं भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा " इति मन्त्रे वेदमधीत्य योऽर्थ न विजानातीत्यक्षरस्वारस्यच्छब्दमय एव काश्चित प्रबन्धो वेद इति विज्ञायते । दृश्यते च प्रसिद्धिरपिलोके शब्दमयेष्वेव चतुषु मन्त्रसहिता- प्रन्थेषु तद्ब्राह्मणग्रन्थेषु च वेदशब्दस्य भूयसोपचर्यमाणस्य । भगवता च वेदव्यासेन शारीरक मूत्रवीक्षते शब्दमित्यादिषु वेदतात्पर्येण शब्दशब्द एव सर्वत्रोदाहियते न विज्ञानादिशब्द. । तस्मान् तिस्मृतिभ्यामाचाराच वाङ्गय एवाय प्रबन्धो वेदशब्देन व्यवहर्तव्यो न तु विज्ञानमयोऽन्यः कश्चिदर्थ ति निश्चीयते । एतेन विज्ञानमयस्य प्रबन्धस्य वेदत्वं मन्यमानाः परास्ताः।

·२४ * वेदधर्मव्याख्यानम् * - तस्य च वेदस्य वागयत्वाविशेषेऽपि न भारतादिवत् पौरुषेयत्वमनित्यत्वं (१) वा संभाव्यम् । दृश्यते हि लोके सर्वेषामर्थजाताना प्राकृतत्व कृत्रिमत्वाभ्यां विभक्ति स्वारसिकी । स यथा भृण्मये जलमये तेजोमये वायुमये वा प्रपञ्चः द्वौविध्येनोपचार प्रवर्तते, एवमविशेषादि- हापिशब्द प्रपन्चे द्वविध्यं स्थाने प्राप्त भवति । स यथा वनपवतनद्यादयः प्राकृता अर्थाः, उप- वनस्तूपकुल्यादयस्तु कृत्रिमा इति विभागः माधीयान् प्रतीयते; एवमिमे वेदाः सर्वेप्राकृता अर्थाः, अथ कृत्रिमा भारतादय इति विभागो पक्लूप्तिपिनतरां न सम्भाव्यते । यथा स्खलु वायुतेजो जलादयो नित्या एव पदार्था इश्वरेच्छावशात् कदाचित् सश्लिष्य कदाचिद्विश्निप्य विशिष्टसनि- वेशयुक्ताः सन्तः सृष्टिप्रलयाभ्यां नियतव्यवस्थानुमारेण जगञ्चक्रमेतन्निहियन्ति, तथैवायं जगदन्तर्गतः शब्दोऽपि नित्य एवेश्वरीयशक्त थावेशात् तदिच्छानुसारेण च सृष्टिकाले ऋग्यजुरादिप्रकार' मश्लिष्य प्रलयकाले च विश्लिष्यावतिष्ठते न तु केनचिदुत्तरकाले योनिजविग्रहवता पुरुपेरण म्परिकर सानुसन्धानं मंभिवेशविशेषेण गुम्फ्यते नित्यानां वायुतेजोजलादीनां सनिवेशविशेषसमिद्धो यावानीश्वरेच्छाया उपयोगस्तावानविशेषमिहापि नित्यानां शब्दानां सन्निवेशविशेषसंसिद्धौ द्रष्टव्य इत्ययमेवाथः संसूच्यते-- "नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा" इत्येवमादिषु श्रुतिवचनेषु । अत्र नित्या वागित्युक्ति. प्रलयकाले विश्लिष्टावयवानां विन- सन्निवेशानामपि तत्त्वनस्तदिविनाशं दर्शयति । सन्निवेशविशेपश्च तेपा शब्दानां स्मृष्ट पादौ यथा पूर्व भवत्येव । एतदभिप्रायेणैव- "सैषा त्रयी विद्या प्रथमं जायते" (शत. ब्रा० २।३।२०) इति सर्वभूतजात्पत्त: प्रागमुष्य वेदस्योत्पत्तिराम्नायते । यथैव तु तत्त्वतो विनाशस्या- संयोगादमुष्मिन् वेदे नित्यापौरुषेयत्वविवक्षा क्रियते, तथैवेदानीम् मन्निवेशविशेषसंयोगादुत्पत्ति- विवनापि तत्र क्रियते । तथा चैवं सन्निवेश विशेषस्यानित्यत्वप्राप्तावपिनत्वेव तावता वेदानामनि- त्यत्वं शक्यमभ्युपगन्तुम , सवेशोपवेशप्रस्थानावस्थानादिनागविधसन्निवेशविशेषसयोगेऽपि देवदत्त- व्यक्तरनन्यत्वाभ्युपपत्त्या सनिवेशपदार्थम्य तद्वन्तुस्वरूपानन्तर्भावात् । तस्मानित्योऽयं प्राकृतश्रेणी- भुक्कोवेदोऽपौरुषेयश्चेति संसिद्धम् ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * २५ - इदं तु बोध्यम्-ईश्वरेच्छावशात् स्वयमेव सम्भवन्नापि ससन्निवेशः शब्दानां न वाय्वा दिवदिहान्तरिक्षे पर्याप्नुवन प्रवर्तते, किन्तु नाम तपोविशेषाद्विशुद्धहृदयानां महर्षीणां बुद्धिक्षेत्र- वेव तेषां प्राथमिकी प्रवृत्तिः सञ्जातेति सम्भवतो विज्ञायते । वर्णात्मकशब्दस्य बुद्धिमनपेक्ष्य प्रवृत्तेर स्वाभावात् । तथा चायमर्थः स्मर्यते- युगान्ते ऽन्तर्हितान् वेदान् सेतिहासान् महर्षयः। लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयम्भुवा ॥१॥ इति । ईश्वरीयत्रानानुसारेण स्वयमेव गुम्फिताः सर्वे शब्दा ऋगादिभावेन परिणम्य महर्षीणां वसिष्ठादीनां वेदरचनार्थमप्रयतनानामपि बुद्धि स्वयमेवारूढाः प्रादुरभूवन्निति "महर्षयो लेभिरे" इत्यस्यार्थ. । एतदभिप्रायेणैव- "मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यंस्तानित्रेतायां बहुधा सन्ततानि । तान्या । चरथ नियतं सत्यकामा एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके । : ।" ( मुण्डकोपनिषत् २ खं० ) "तद्वा ऋषयः प्रतिबुबुधिरे य उ तर्हि ऋषय पासु" [शत० ब्रा० २।२।१।१४] इत्येवमादिषु मन्त्रब्राह्मणवचनेषु महर्षीणां द्रष्टृत्वमाम्नायते सर्वेषु वा मन्त्रेषु तत्तन्महर्षीणा- मार्षेयं स्मयते । तदित्थमने केपां महर्षीणां बुद्धिक्षेत्रेष्वेव सन्निवेशविशेषरूपतामागत्य प्रादुर्भवन्नप्यय वेदो न महर्षिकृतत्वेन प्रतिपद्यते न तु वातावतैवानित्यत्वमप्यस्यापद्यते । वाय्वादिनित्यार्थसमशील- त्वाच्छब्दानाम् यथा हि गृहगुहाविवरनलिकादिविलक्षणविन्यासविशिष्टेषु तेषु तेषु क्षेत्र विशेषेषु तत्तत्- क्षेत्रसन्निवेशानुसारेण विशिष्टसन्निवशोपलब्धावपि तैस्तै रेतेहगुहानलिकादिभिरचेतनैः स स सन्निवेशो वाय्वादीनामक्रियतेति न कश्चित् प्रज्ञावानुत्सहते विश्वसितुम् । एवमेव खलु वसिष्ठविश्वामित्रभृग्वङ्गि- रोऽत्रिप्रभृतिमहर्षीणां विलक्षणविन्यासविशिष्टेषु हृदयक्षेत्रेषु वैलक्षण्येन सन्निवेशोपलब्धावपि तैस्तै- रचेतनै सिष्ठादीनामान्तः करणे. स स सन्निवेशो दानाम क्रियतेतिको नाम सहृदयः श्रद्धातुमीहेत । तस्मा द्वसिष्ठादिक कत्वप्रकल्पनं नितान्तं भ्रान्तम् । अन्यदपि च वसिष्ठादीनामायसंबन्धेन बहु वक्तव्यमस्ति तदुत्तरतः सर्वमृषिनिरूपण प्रकरणे सविशदं निरूपयिष्यामः । इह तु महर्षीणा बुद्धिक्षेत्रेष्ठो- वासीदमीषां वेदानां प्रथम विकाश इत्येवं तावन्निरूपितम् ।

·२६ * वेदधर्मव्याख्यानम् के . अथेदमन्यद् द्रष्टव्यम् । अनेकधा हि बुद्धयः प्रकल्पन्ते-यत् तावदिह किञ्चित् पश्यति तन्ननु बुद्धिं कुरुते, याकिञ्चिदिह श्रृणोति, तन खलु बुद्धि कुरुते । एवमन्यच्चान्यच्च । तत्र बुद्धिं कुर्वाणः स शब्द प्रयुञ्जान एव बुद्धि कुरुते न शन्दमनन्तर्भाव्यकस्यापि बुद्धिः शक्नोति स्वरूपमाधातुम् श्र यते चायमर्थः कौषीतकीयश्र तौ- "यच्चक्षुषा पश्यति न तच्चक्षुषाऽऽह- "इत्यद्राक्षमिति" । वाचैवतदाह तच्च- दुर्वाचमप्येति-वाङ्मयं भवति । अथ यच्छौत्रेण शृणोति, न तच्छोत्रणाह-''इत्य- औषमिति" । वाचैवतदाह । तच्छोत्रं वाचमप्येति, वाङ्मयं भवति । अथ यन्मनसा संकल्पयते-न तन्मनसाऽऽह "इनि समचीक्लृपमिति' वाचैव तदाह । तन्मनो वाच- मप्येति वाङ्मयं भवति ॥” इति । तत्र योऽयं दर्शनश्रवणयोबुद्धिविशेषयोर्नान्तरीयकः खल्वपि शब्द प्रयोगः प्राप्नोति तस्यैतस्य यावद्विज्ञाननित्यत्वान्नित्यापौरुषेयवेदत्वं केचन मन्यन्ते तदसत् । आनुश्राविकस्यैव शब्दप्रयोगस्य वेदपदार्थत्वाभ्युपगमात् । विज्ञाननित्यस्य तु शब्दप्रयोगस्य विज्ञानस्वरूपाधायकत्वेऽपि श्रवणे विनि- योगायोग्यत्वात् । तस्माच्छोत्रनित्य एव कश्चन शब्दविशेषो वेद इत्यवधेयम् । शब्दश्च तावत् सर्वोऽपि चतुर्धा विभज्य गृह्यते-दिव्यभाषा च परीक्षकभाषा च तर्क- भाषा च लोकभाषा चेति । तत्राप्त वाक्यं दिव्यभाषा च परीक्षकभाषा च । प्राप्तमिति यथाभूतमर्थं प्राप्तमाह । तेन वक्तारमनाकलय्यैव यत्र वाक्ये सत्यमर्थमिदमाप्तमस्तीति श्रद्धा सम्पद्यते सा दिव्यभाषा च परीक्षकभाषा च, तत्प्रमाणम् श्राप्तत्वादप्रामाण्याप्रसक्तः । एतचाप्त वाक्य द्वधा-अपौरुषेयं च पौरुषेयं चेति । अकृत्रिमत्वात् पुरुषप्रयत्नासाध्यमपौरुषेयम् । सा दिव्यभापा भवति । यत्पुनरपरं पौरुषेयं सा परीक्षकभापा भवति । तत्र तावदिव्यभाषेयमेकान्ततः सत्यमेव व्रते नासत्वमित्याप्तमुच्यते । सत्यं हि प्रमाणतमविचालि ब्रह्मतत्वं यज्ञो वा प्रजापति म तस्य च नित्यं सत्यत्वमाहु'-सर्वेषामुपादानत्वेन सर्वत्रा व्ययरूपेणोपलभ्यमानत्वात् । तथाविधनित्यस- त्यार्थप्रति सदकत्वाद् ऋग्यजुः सामसंहितादिप्रतीत सर्वमेव वाक्यजात सत्यमेवार्थमाप्तमस्तीति कृत्वा प्राप्तं वाक्य मत्युच्यते । सत्यार्थप्रतिपादकं च वाक्यजात न जातु प्रमाणं भवितुमर्हतीत्यत एवैतदसन्दिग्धप्रामाण्यकं वाक्यजातं दिव्यभाषाशब्देनाख्यायते, स एष वेदो नामशब्दः ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * तत्र अथपौरुषेयमाप्त वाक्यं व्याख्यास्यामः । द्वयं वा इद सर्वम्-सत्यं चैवानृतं च । उपा- दानकारण सत्यम, तदुपात्त कार्यमनृतम् । यथा मृत्सत्या इह कृता घटादयस्त्वनृताः । कार्यपरम्पराया सदेवैकं ब्रह्मनाम सत्यं सुव्यवतिष्ठते । तथा च सर्वेषामुपादानत्वात् सर्वतः सत्यं तदिद ब्रह्मनामैक तत्त्वम् , नद्विज्ञानप्रधानं वाक्यजातमाप्तत्वात् स्वतः प्रमाणम् वेदशब्देनाख्यायते इति हि प्राग् व्याख्यातम् । तदितरन्तु यत्किञ्चिदेवेह दृश्यते तत्सर्वं कार्यत्वसापेक्षमनृतं च भवति, कारणत्वापेक्ष सत्यं च । तद्विज्ञानप्रधान तु बास्यजात सत्यानृपपरत्वादु गौणं सत्य- माप्तं च विवक्ष्यते, मुख्य सत्यमनाप्तं च । तस्मादेवेदं प्रमाणं प्रमाणं च भवत्यप्रमाणं च, सत्यार्थज्ञानजनकस्चैत्र प्रमाणपदार्थत्वात् । अतएव नित्यप्रमाणवेदापेक्षयैतेषामुत्तरतन्त्राणां प्रेक्षा- वद्वाक्यानां चावरकक्षाक प्रामाण्य पर्यवसीयते । एव विधप्रामाण्यवादह सर्व वाक्यजातं परोक्षकभाषा भवति । स एप आप्तोपदेशो नाम शब्दः, उपदेशस्यैवाप्तत्वात् । अथा'तस्य वायं तर्कभाषा । द्वविध्यमिदं दृश्यते लोकेक्वचित्तादिह वक्तु राप्तत्वग्रहण त् तदुक्ती प्रामाण्य गृह्यते । अथ क्वचित् प्रमाणान्तरेण संवादाद्वा विसवादाभावाद्वा वाक्यस्यैव- तावदाप्नत्व सुगृहीतं भवतीत्यतो बचनस्याप्तत्वग्रहणात् तत्रिबन्धनमेव तद्वक्तरि सुतरां प्रामाण्यं गृह्यते । तदित्य यत्र वक्तु : प्रामाण्यमनपेक्ष्यैव नूनं वचनप्रामाण्यं लभ्यते मा दिव्यभाषा च परीक्षकभाषा चेत्युक्त प्राक् । यत्र पुनर्वत : प्रामाण्यमपेक्ष्यैव तत्र वचने प्रामाण्यं ससाध्यते सेय- मन्या तर्कभाषा भवति । अथवैतदन्यथा व्याख्यास्यामः । इद हि परीक्षकभाषारूपं द्वितीयं शब्दात पुरुषति- वैषम्यात् दृष्टानेकसमयव्यभिचारं भवतीत्यतः प्रमाणान्तरसंवाद मन्तरेणेदं सत्यमाप्तमनाप्त वेत्येव प्रामाण्यविषये नितरां मंदिह्यते । सुतगमिदं स्वप्रामाण्यसंपत्तये वक्तराप्तत्व प्रागपेक्षते । तच्चेत् पुनगप्तस्य वाक्यत्वेन गृह्यते तदातदाप्तस्य सत्यनिष्ठत्वश्रद्धानात् तदुक्तावतुत्पद्यते श्रद्धा, तथा च गृह्यते तत्मामाण्यमन्यथा न गृह्यते तत्प्रामाण्यम् । तदित्थ यत्र तर्काधीनं प्रामाण्यं चाप्रामाण्य च व्यवतिष्ठते तदिह वाक्यजातं तर्कभाषा भवति । सोऽप्येष प्राप्तोपदेशो नाम शब्दः, उपदेशकस्य तत्राप्तत्वात् । अथानाप्तस्य वावयमनाप्तं वा वाक्यं लोकभाषा । एतच्च न प्रामाण्येनानुगृह्यते, अर्थ- मनाप्नुवतो वचनस्य नूनमप्रमाणत्वात् ।

·२८ * वेदधम्मेव्याख्यानम् * -- परेत्वाहुः-इह केवलमनाप्त वाक्यमेवाप्रमाणं भवितुमर्हति नानाप्तस्य वाक्यमपि । अभ्यु- पगम्येत हि लोके शाकुनिकै. कालविशेषे कथोपकथादिप्रसङ्गात् प्रयुक्तस्य रजकाद्यन्त्यजभाषितकस्य भवितव्यार्थ प्रत्यायकतया दृढं प्रामाण्यम् । स यद्यपि रजकादिर भूदृशं भवितव्यमर्थमनाप्यैव तावदित्थं भाषत इति दृश्यते तथापि तत्तथा वाक्यमभूदृशं भाविनमर्थ न व्यभिवरतीत्येवमाप्तत्वान्न त्वेव तन्नप्रमाणं भवति तस्मादनाप्तमेव हि वाक्यमप्रमाणं च लोकभाषा चेति संसिद्धम् । वाक्य प्रयोग सम्बन्धे चेदमिह द्वविध्यं भवतिविज्ञानानिबन्धनो वाक्प्रयोगो वाकप्रयोग- निबन्धनं च विज्ञानमिति । विज्ञाय तु कश्चिदपूर्व कञ्चिदर्थ परस्मे क्षापयितु वाचः प्रयुडेक्त । अथाकर्ण्य परस्य वाक्प्रयोगं परः कश्चिदपूर्व कञ्चिदर्थ विजानाति । अपि च पश्याम-प्रत्यक्षयोग्यां सास्नादिमती काञ्चिद् व्यक्तिमुपलभ्य गौरिती शब्द भावयति । अनुपाख्यमपि तत्तद्विषयजातमुपल भ्यासौ नान्तरेण तत्तदुचितं शब्दं भावयति । तथैतद्वै परीत्येनापि पश्यामः-गौरिति :-गौरिति शब्द भावयमानः साम्नादिमत्यां व्यक्तौ बुद्धिं कुरुते, मन्त्रवाक्यं वा श्रुत्वा मननीये वाक्यार्थविशेपे बुद्धि- कुरुते । तदित्थ वाक प्रयोगनिवन्धने विज्ञाने जाते पुनरय विज्ञाननिबन्धनो वाक् योग प्रसजते । स एष द्विविधः शब्द प्रयोगः संसिद्धः। दृष्टवा कञ्चिदथे शब्दं प्रयुञ्जानस्यैष दृष्टिनिबन्धन एक. । श्रुत्वा कञ्चिदर्थ शब्द प्रयुञ्जानस्यैष श्रुतिनिबन्धनोऽन्यः । तत्रायमाद्यः श्रुतिशब्देनाभिनीयते द्वितीयस्तु स्मृनि शब्देन । यथा हि श्रवणं अतिः, स्मरणं स्मृतिः इति भावव्युत्पत्तिः, एवमिह यतोऽर्थः श्रूयते सा भाषा श्रुतिः, यतोवाऽर्थः स्मयेते सा भाषा स्मृतिरिति करणव्युत्पत्तिरपिस्थानेऽभ्युपगम्यते अयमत्राभिसन्धि दृश्यते हि लोके एक कश्चित् पश्यति च व्याहरति चानुव्र ते च। अपरः कश्चिच्छृणोति च व्याहरति चानुब्र ते च । तत्र तावदय यत्पश्यति तन्नून व्याहरति । नानारीयकमिदं द्वय भवति, व्या हरन्नेवासौ पश्यति न पश्यन् कश्चिदव्याहरन् पश्यति । अथ यथायं पश्यति तथा परस्मा अनुबते अनूचानश्चायमाप्त. प्रमाणो क्रियते अथे दृष्टत्वात् । अत एवाज्ञावाप्तेषु प्रथमो विवक्षित. । एवमयमन्यो यच्छृणोति तन्नूनं व्याहरति, नान्तरीयकमिदं द्वयं भवति । व्याहरन्नेवासौ शृणोति, न शृण्वन् कश्चिदव्याहरन् शृणोति । अथ यथाय शृणोति तथा परस्मा अनुबते । अनूचानश्चायमाप्तप्रायोऽभिसन्धीयते, अर्थ श्रोतृत्वात् । अत एवासावाप्त'षु द्वितीयो विवक्षितः । तत्र यदिद दृष्ट वानुब ते साश्रुतिः, दर्शनेऽभिनीतस्यार्थस्य तेनानुवचनेन श्रवणेऽवतार्यमाणत्वात् । अथ यच्छ्र त्वानुन ते सा स्मृतिः, द्रष्टशब्देनानुभावितस्यैवार्थस्य पुनरनेन श्रोतृशब्देनानुभाव्यमान- ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * २६ त्वात् । यथैव खल्वनुभूतस्य भूयोऽनुभवनं स्मृतिरित्युच्यते, एवंमिदमनुभावितस्याप्यर्थस्य भूयो- ऽनुभावनमुच्यते स्मृतिरेव । अनुभवननित्यत्वादनुभावनस्य तथात्वे बाधकाभावात् । तथा च द्रष्ट, वाक्यंश्र तिः, श्रोतुर्वाक्यं स्मृतिरित्येषा परिभाषा सिद्धा । तयोश्चषा अतिरेकान्ततः स्वतः प्रमाणंभवति, निरपेक्षरवत्वात्स्वप्रामाण्ये परप्रत्ययानाश्र- यणात् । अथैषा स्मृतिरेकान्ततः परतः प्रमाणं भवति, श्रुतिमास्थायैव तेनार्थसंसाधनात् , द्रष्ट वाक्याधारेणैव तदवस्थानात् । अस्ति हि द्रष्ट वाक्यं प्रमाजनकमिति कल्पते श्रोतुर्वाक्यं प्रमाजन- नाय । यावता द्रष्टु क्यिं न प्रामाण्येनावधीयते न तावता जातुचिच्छोतुर्वाक्ये श्रद्धीयते । तस्माच्छतिप्रामाण्यनिबन्धनप्रामाण्यकं स्मृतिवाक्यं नतरां परतः प्रामाणं न भवति । आम्नायते च वेदेऽपि द्रष्ट वाक्यविरुद्धस्य श्रोतृवाक्यस्य नूनमप्रामाण्य लोकदृष्टान्तेन । तथा हि- - বস্তু मनुष्येषु सत्य निहितं यच्चक्षुः । तस्मादाचक्षाणमाहुः अद्राग् ? इति । स यद्यदर्शमित्याह-अथास्य श्रद्दधाति । यद्य वै स्वयं पश्यति, न बहूनां च नान्येषां श्रद्दधाति" (ऐतरेय श्रुतिः) । "सत्यं वै चक्षुः । सत्यं हि वै चक्षुस्तस्माद्-यदिदानी द्वौ विवदमानावेयताम्-'अहम- दर्शम्' 'अहमश्रौपम्' इति । य एव ब याद 'अहमदशम्' इति, तस्मा एव श्रद्दध्याम" इति । (शतपथ श्रुतिः ।। एतेन सर्वस्य पि द्रष्टु र्वाक्यस्य श्रुतित्वं स्वतः प्रामाण्यं च, तथा सर्वस्यापि श्रोतुर्वा- क्यस्य स्मृतित्य परत. प्रामाण्य चेत्यर्थद्वयं निष्प्रतिपक्षं संसिद्धम् । अथ यद्वाक्यं नार्थद्रष्टर्न वार्थश्रोतुः संभाव्यते-अपि तु प्रमाणान्तरविरोधान्मत्तभाषित- मिवापार्थ वा व्याहतार्थ वा विज्ञायते, तदिह न श्रुतिर्न वा स्मृति., अपि तु तृतीयो विभागः प्रलपितं नाम कल्पते । तदित्थं त्रेधाशब्द विभक्तिः सिद्धा-स्वतः प्रमाणभूता श्रुतिः प्रथमा परतः प्रमाणभूता स्मृतिद्वितीया । अप्रमाणभूता प्रलापोक्तिस्तृतीया । यावानेव शब्दः प्रयुज्यमानो लोके कुत्रापि लक्ष्यते-देवानां ऋषीणां वा आर्याणां वा म्लेच्छानां वा, सर्वत्रैव तत्रेदं त्रैविध्यमुपपद्यते ।

·३० * वेदधर्मव्याख्यानम् * - तत्र योऽयं वेदो नाम शब्दः पूर्व व्याख्यातस्तस्मिस्तावदिदं द्वैविध्यमुपलभ्यते-प्रस्ति किंचिद्वाक्यजातं स्वतः प्रमाणभूतं श्रुतिर्नाम, अस्ति च किंचिद्वाक्यजातं परतः प्रमाणभूतं स्मृति- र्नाम । अप्रमाणभतं तु तृतीयं वाक्यजात न तत्रोपलभामहे । तथा हि-सन्तीमे मन्त्रास्तत्र श्रुतयः, सन्तीमानि ब्राह्मणानि तत्र स्मृतयः इत्यासीप्रतिपत्तिः पुराकल्पे । संप्रति कल्पे तु मन्त्राश्च ब्राह्मणानि च सन्ति श्र तयाः, अथ गाथाश्च सूत्राणि च सन्ति स्मृतयः इत्येव दृश्यते भूयसी प्रतिपत्तिः । तथा हि यावन्ति नामेदानी ब्राह्मणानि पश्यामः, सर्वत्रैव तत्र खलु पौराणिकार्थनिरूपणप्रसङ्गन मन्त्रः प्रमाणीक्रियते "तदेतत्पश्यनृषिरभ्यनूवाच" इत्यादिना । तेना- वश्यमयं ब्राह्मणप्रन्थः स्वस्मिन् स्मृतित्वमाकुरुते इति लभ्यते । अथ यावन्ति सूत्राणि श्रौतानि पश्यामस्तानि खल्वेषामुभयेषां मन्त्र ब्राह्मणानां प्रामाण्येन प्रवर्तमानानि दृश्यन्ते । स्पष्टमयमर्थः सूत्र्यते च-तथा हि कौशिकं श्रौतसूत्रम् “अथ विधिं वक्ष्यामः । स पुनराम्नाय प्रत्ययः । आम्नायः पुनर्मन्नाश्च ब्राह्मणानि च” इति । तेनावश्यममीषां सूत्राणां स्मृतित्वमथोभयेषां मन्त्र ब्राह्मणानां श्रुतित्वमित्यायातम् । तथा च मन्त्रेषु श्रुतितत्वमेव, स्वार्थप्रत्यायने इतरानपेक्षत्वात् । सूत्रेषु च स्मृतित्त्वमेव, स्वार्थप्रत्यायने मन्त्रब्राह्मणादि द्रष्ट वाक्यापेक्षित्वात् । अथ ब्राह्मणेषु च गाथासु च विद्यते श्रुतित्वं च, स्मृतित्व च । कल्पभेदात् प्रतिपत्तिभेदाच्च तथात्वे बाधकाभावात् । अथवा दृश्यते ब्राह्मणेषु मन्त्र गाथयो', गाथासु च मन्त्रब्राह्मण्योः, प्रामाण्यविधया सप्रवेश इत्यतो द्रष्ट वाक्यं श्रुत्वा प्रवृत्तिदर्शनात्तयोः स्मृतित्वप्राप्नोति, अथ भूयांसि खलु ब्राह्मणवचनानि गाथावचनानि च मन्त्राद्यनपेक्षं स्वप्रामाण्येनैव प्रवतमानानि दृश्यन्ते, तेन द्रष्ट वाक्यत्वोपपत्तयातयोः श्रुतित्वं प्राप्नोति, तस्मात् सिद्ध' ब्राह्मणगाथयोरंशतः श्रुतित्वं च स्मृतित्व चेति भाव्यम् । अथ वा द्विविधाश्चेह ब्राह्मणग्रन्था दृश्यन्ते मन्त्रसंहिता शेषभूताश्च, मन्त्रसंहिताभाष्यभूताश्च । आद्यास्तैत्तिरीयब्राह्मणादयः तेश्रुतिशब्दा एव स्युः । परे शतपथ ब्राह्मणादयः, ते स्मृतिशब्दा अपि स्युः । त इमे श्रुतिस्मृति वेदाख्यायां दिव्यभाषायां व्याख्याते । तृतीया तु प्रलापोक्ति- रसत्यपि सत्यांशे विसबादात्प्रसज्जते, एकमेव हि वाक्यं वाक्यार्थो वा केनचित्प्रमाणीक्रियते, अपरेण विगीयते । प्रतिपत्तिभेदादित्थं प्रामाण्ये द्वविध्यमवतिष्ठते । यथाहि-श्रमणा क्रियाप्रधानाः श्रमस्य क्रियारूपत्त्वात् । ज्ञानप्रधाना', ब्राह्मणो ज्ञानरूपत्वात् । क्रियैकाद्वयवादिन श्रमणाः, ज्ञोनैकाद्वयवादिनो ब्राह्मणाः । श्रमणा अनीश्वरवादित्वात्पौरुषेयमात्रप्रवणाः, ब्राह्मणस्त्वीश्वरवादित्वाद्- ·ॐ वेदधर्मव्याख्यानम् * ब्रह्मनियतिश्रद्धानाः । “यदहं करिष्यामि तदेव भविष्यति न तु कश्चिन्नियन्तास्तीति" श्रमणा आतिष्ठन्ते, “ईश्वरकृतनियत्यनुसारेणैवेदे सर्व भवति-न तद्विरोधेन वयंकिमपि कतु शक्नुम" इति ब्राह्मणाः । स्वतन्त्रता वयमित्युन्मर्यादाः श्रमणाः, ईश्वरपरतन्त्रा वयमिति मर्यादादीक्षिता ब्राह्मणाः । श्रमणा बौद्धाः, ब्राह्मणा वैदिकाः । इत्थमानयोः श्रमणब्राह्मण्योः प्रतिपत्तिभेदाच्छ्र- मणमतं सत्यम् , ब्राह्मणमत त्वप्रमाणमिति बौद्धा., अथ ब्राह्मणमतं सत्यम् , श्रमणमतं त्वप्रमाण- मितिमिति बौद्धाः, अथ ब्राह्मणमतं सत्यम् , श्रमणमतं स्वप्रमाणमिति वैदिकाः। तदित्थं प्रामाण्यं चाप्रामाण्यं चानकान्तिकं भवति । अथैतस्मिन्नाप्तोपदेशात्मके द्वितीये शब्द जातेऽपि यत्रार्थद्रष्ट्रा स्वप्रामाण्येनैव किंचि- दुच्यते सानूनमितरानपेक्षा द्रष्टुर्भाषा श्रुतिः । अथ यत्र स्क्यमर्थमदृष्टवतापि द्रष्ट क्चनप्रामाण्यादिह कश्चिदर्थः प्रकाश्यते तत्रैषा सर्वापि श्रोतुर्भाषा स्मृतिः। तदित्थमाप्तानां तन्त्रकाराणां न्यावहारिकाणां चोक्तौ द्वैविध्यं द्रष्टव्यम् । तृतीया तु प्रलापोतिर्विसंवादात् प्रसज्जते । दृश्यते हि लोके यान्येव कानिचित्केपां चिदाप्तानां वचनानि कस्मिंश्चित् समाजे प्रमाणी क्रियन्ते-श्रद्धातिशयाद् गृह्यन्ते, तान्येवा परस्मिन् समाजेऽपवय॑न्ते, दोपेण दर्शयित्वा विगीयन्ते । तदित्थं प्रामाण्यं चाप्रामाण्यं च समाजभेदात्प्रतिपत्तभेदाच्च व्यवतिष्ठते । स्वतो दर्शनन्तु निरूपधिकं तत्र सत्यम, तत् प्रमाणम्-ततो निवर्तते विसंवाद' । अथानाप्तावाक्यं न स्वतः स्वतः प्रमाण परतः प्रमाणम् , अप्रमाणकान्तत्वात् । अथान्याहु -नेदमेकान्ततोऽनाप्तवाक्यानामप्रामाण्यमेवावकल्पते वक्तम् , नाटकाभिनयादौ गानरोदन- हपंशाककरूण मयोपहा ममत्सनादिपराणां वाक्यानामनातानामपि सर्वथा प्रामाण्यदर्शनात् । तस्मादिदं प्रामाण्यं चाप्रामाण्यं च संप्रतिपत्तिनित्यं विवक्षाधीनमनैकान्तिकमित्यविशेषात्सर्वासामसां दिव्यभाषा-परीक्षकभापा- तर्कभाषा-लोकभापाणां शक्यं व्याख्यातुमित्थं प्रामाण्यं चेति दिक् । अथान्ये व्याचक्षते इदं तावत्प्रामाण्यं प्रमाजनकत्वं नाम, तत्र कः प्रमापदार्थ इति प्रति पित्सायां केचित्तावदाहुः-'यथर्थानुभव' प्रमा' 'तत्र तद द्धिः प्रमा' इत्यादि, तदसत् । यथार्थायथा- र्थत्वयोस्तदनुगनत्वातदनुगतत्वयोच्च बुद्धिनिष्ठयोस्तदनुभावात्प्रागननुभवात् । अनेनत्वनुभवेन' निय- मतः स्वविषयसत्ताऽपि विपयीक्रियत-इति सर्वस्यैकनुभवजातस्य तत्र तद द्धित्व रूपानपायात् । . चाप्रामाण्य ·* वेधर्मव्याख्यानम् * , उत्तरानुभवेन तु पूर्वानुभवस्य याथार्थ्यायाथायें निरूप्येते इति यदाहुस्तदप्यापाददृष्टत्वाद् भ्रान्तम् । सर्व एव ह्यनुभवः स्वयाथार्थ्य प्रत्याययन्नवार्थ प्रत्याययन् दृष्टः । तथा च पूर्वोत्तर कालिकयो- विरूद्धार्थयो रप्यनुभवयोरेकेनान्यस्य याथार्थ्यव्याघातो न शक्यमभ्युपगन्तुम् । पूर्व सत्यत्वेन प्रतीतो- ऽर्थः पश्चादसत्यत्वेन प्रतीयत इति चेत्तावतोत्तरज्ञानेन बाधात्पूर्वज्ञानस्य भ्रान्तित्वमिवे पूर्वज्ञानेन बाधादुत्तरज्ञानस्यापि भ्रान्तित्वं कस्मान्न स्यात् । उभयथापि तु शक्यं भवितुम् स्यादिह पूर्व ज्ञान- मयथार्थमुत्तर यथार्थम् , अथवा स्यादेव तु पूर्व ज्ञानं यथार्थमुत्तरमयथार्थमिति । तत्रेदमशक्यमे- कान्ततो निर्धारयितुमिदं यथार्थमिदमयथार्थमिति । किञ्च, उत्तरानुभवात् प्राक् पूर्वानुभवः प्रमात्वेन प्रतीत आसीत् , अथोतरानुभवेन स्वविरूद्धस्य पूर्वानुभवस्य त्रैकालिकं प्रमात्वं निराक्रियते-नासी- नास्ति न भविष्यति पूर्वानुभवो यथार्थ इत्येवं कृत्वा पश्चादस्य भ्रमत्वं संसाध्यते, तत्रेदमेकस्यैव कदाचित् प्रमात्वं कदाचिद् भ्रान्तित्वमित्यसमञ्जसं भवति । कल्प्यतां तावत्-विरूद्धो नामानुभवो यद्युत्तरतः कदाचिदभविष्यत् तदा खलु यस्य भ्रमत्वमापादितमभविष्यत्-ताशस्यानुभवस्य दैवात् सर्वथ वोत्तरज्ञानानुत्पत्तौ प्रमात्वं वक्तव्यमप्रमात्वं वा, न तावत्प्रमात्वं शक्य वक्तु म । वस्तुसत्तया तत्र तद्- बुद्धरेभावात् । नाप्यप्रमात्वम् , तद्ग्राहकोत्तरज्ञानानुत्पत्त । अनुत्पन्नेऽपि बाधज्ञानेबुद्धचप्रमात्र स्वीक- रिष्यते चेत्तदा सर्वासामेव बुद्धीनामप्रमात्वापत्तिः प्रसज्जते । तस्मात्तत्र तबुद्धिः प्रमा, यथार्थानुभवः प्रमा इत्यादिकमनाप्तोक्तमलक्षणम् । कस्तहि प्रमापदार्थ इति चेच्छृणु प्रत्यक्षागमानुमानरर्थ परीक्षणं तावान्न्या इत्युच्यते, स च प्रत्यक्षागमाश्रितमनुमानमन्धीक्षा नाम । प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षि तस्यैव तर्कवि- तर्कभ्यां पुनः पुनरीक्षणात् । तदित्थमनयान्वीक्षया प्रत्यक्षानुमिति शाब्दोपाख्यसर्वविधानुभवोत्थापि- तनानातर्कवितर्कोत्थानप्रत्युत्थानभूमिकासमाप्तो संशयविपर्ययादिकलाशू-यं किञ्चिदुतद्यते चित्तसंतोषकरं पाष्टिकं ज्ञानम्-सोऽवगमः। सचात्मविकाशात्म निरस्तप्रत्यक्षादिभेदः 'इदमित्थमेवास्तीति' कृत- सत्यताप्राणः सत्यविश्रान्तत्वाञ्चित्तविश्रान्तिकरश्च । तद्विज्ञानम् , सा प्रमा । तजनकत्वात्तु प्रत्यक्ष- नुमानागमा ज्ञानरूपास्त्रीणिप्रमाणानि । चक्षुरादीनान्तु परम्परया सिंद्ध गौड़ प्रामाण्यं बालैरभ्यु पगम्यते, वास्तविकन्तु प्रामाण्यमनुभवविशेषाणामेवेत्यन्यत्र विस्तरतः प्रपाञ्चितम् । तत्रान्तः करणावच्छेदेन दोषदर्शनानुकूल वृत्तिमत्त्वं तर्कवितर्कोत्थाने सहकारिकारणमिति यावदनुवर्तते दोषदर्शनानुकूला वृत्तिस्तावदनुवर्तते तर्कवितर्कसमारम्भ इत्यतो नैकत्र प्रतितिष्ठति चित्तम् । तर्काप्रतिष्ठानाच्च तत्समाप्तिभूमिकोत्तरभावी सोऽवगमोऽपि न प्रवर्तते । प्रमानुत्पादकत्वाच्च ·* वेदधर्मव्याख्यानम् च श्रद्धातार- न प्रामाण्यं शक्यमवस्थापयितु कुत्रापि । तथा च तद्विषयकदोपदर्शनानुकूलवृत्तिमतस्तत्राप्रामा- ण्यमिति निष्कर्षः । कुत्रचित्तु, विप्रकीर्णनेकानियतनिमित्तसंयोगादाप्तत्वप्रयोजकगुणकलापसत्त्वा- निश्चयोऽनुवर्तते, स च दोषदर्शनानुकूलवृत्तिप्रतिबन्धिका वृत्तिः श्रद्धानाम् । तथा तम्यानुसारेण सहकारिविगमाचिरेणैव तर्क वितर्कभूमिकासमाप्त्या निष्प्रतिपक्षमुत्पद्यते सोऽवगमः प्रमा नाम । तजनकत्वात्तु तजनकन्यायशरीरभूतानां प्रत्यक्षानुमानागमोपाख्यानुभवानां प्रामाण्य- मविसंवादि जायते । तजनकत्वाच्च प्रत्यक्षानुमानागमानामिन्द्रियलिङ्गशब्दरूपाणामपि परम्परया प्रामाण्यमुपचर्यते । तत्प्रभवाच्च वेषांचिदागर्यत्व गुरुत्वादिभिरभिनीतानां व्यक्ति विशेषाणामपि पारम्परिक प्रामाण्यमुपचर्यते-इत्येष प्रामाण्यविद्यानिष्कर्ष. । तथा च न प्रामाण्ये वस्तुताथात्म्यमपेक्ष्यते- अपितु श्रद्धानिबन्धनं स्वचित्तसंतोषमात्रम् । अतएव तु पुरुषमतिवैषम्यात् सर्वत्र प्रामाण्याप्रामाण्य- विसबादधाराः प्रवर्तमाना दृश्यन्ते । इदन्तु बोध्यम्-अयं तावन्नयायः प्रत्यक्षागमानुमानकृतशरीर प्रवर्तते, स कचित्प्रत्यक्ष- प्रधान्तः, क्वच्चित्पुनरागयप्रधानोऽन्नुमानप्रधानो वा स यावदयमागमप्रधानोऽनुमानप्रधानो वा स्यात्-न तावदियं प्रामाण्याप्रामाण्यविसंवादधारा शक्या निवर्तयितुम् । यावद्वा निवतीयतु प्रयत्यते, तावदेवेयमतितरां क्षुब्धा सती भूय एव समधिकं प्रवर्द्धते । तस्माद् व्यर्थस्तर्केण वचनेन च तन्निवर्तनप्रयासः । अथायं प्रत्यक्षप्रधानस्तु न्यायो निर्मूलं शक्नोति निवर्तयितु विसंवादचक्रम् । “एतद्वै मनुष्येपु सत्यं निहितं यच्चक्षुः ” इति श्रुतेः प्रत्यक्षस्य सत्यप्रतिष्ठापकत्वात् । सत्यप्रतिष्ठायां च सत्यां विपरीततर्कानुत्थानान्निभृतं तत्रैवार्थे श्रद्धातिशयो जायत इति न शक्यमरस्थातु विसंवादेनेति सूक्ष्मेक्षिकया समीक्ष्यम् । अथ यत्रार्थे न प्रत्यक्षकरणयोग्यता दृश्यते, तत्रापि तदर्थवक्त : प्रति- पादितेप्वन्येषु केषुचित्प्रत्यक्षयोग्येषु विषयेषु फलप्रत्यक्षाय प्रयतनीयम् । तथा च सति भूयसा तदर्थश्रद्धानात्तद्वक्तरि श्रद्धा सुतरां सपत्स्यत इति तदुक्त ष्वन्येष्वपि प्रत्यायोग्येषु विश्वासः साधीया- नुपलप्स्यते । नातोऽन्या गतिः संभवति काचिदिह प्रामाण्यनिष्ठ यै, तस्मादिह वस्तुयाथात्म्यनि- बन्धनं प्रामाण्यं फलप्रत्यक्षकरणसापेक्षमिति निष्कर्ष । तदित्थमेतनयायाङ्गतया त्रिविधानि प्रमाणान्युक्तानिप्रत्यक्षमनुमानमागमश्चेति, तेषां च मुख्यगौणभेदात्प्रत्येकं द्वैविध्यमप्युपदर्शितम् अनुभवविशेषा मुख्यानि, तदोपथिकार्थाविशेषास्तु गौणा- - ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * नीति । तत्रेदमिदनी विशेषलक्ष्यं किञ्चिदाचक्ष्महे-न प्रत्यक्षादयोऽनुभवा इन्द्रियलिङ्गशब्दान् विना कृत्वा प्रामाण्याय कचिद् दृष्टाः । न चानुभवान् विना कृत्वामीषामिन्द्रियादीनां प्रामाण्यं कचि- दुपलभ्यते । तस्माद्विज्ञानविशिष्टमिन्द्रिय वा, इन्द्रियविशिष्ट विज्ञानं वा विप्रमुग्धकार्यकारणभेद- मेकं प्रमाणं सपद्यते । एवं शब्द शब्दानुभवौ सहगृहीतौ शास्त्रम् , न शब्दस्यानुभवस्य वा पार्थ- क्येन शास्त्रत्वं व्यवहरन्ति लोके । शास्त्रं च प्रमाणम् , तस्माद्विप्रमुग्धभेदं तदेकं प्रमाणम् । दृष्टं प्रत्यक्षमन्वक्षं समक्षमुपाख्यं साक्षात्करणमित्थनन्तराणि । आगमस्तन्त्रं शास्त्र शब्दो वेद इत्यनन्तराणि । अत्र शब्द शब्दः शब्दशाब्दयोरविशिष्टः शास्त्रापरपर्यायो भिन्न एव, आप्तो- पदेशः शब्द.' शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' इत्येवमादिषु सूत्रजातेषु शास्त्र- तात्पर्येणैव भूयसा शब्दशब्दप्रयोगात् । शास्त्रमिति वेद इति चानन्यार्थी, 'शास्त्रसामर्थ्याच्चे इत्यादिषु वेदतात्पर्येणैव शास्त्रपःप्रयोगात् । 'आयुर्वेद शाखा, विद्या, सूत्रम् , ज्ञानम् , शास्त्रम् , लक्षणम् , तन्त्रमित्यनान्तरम्' इति चरके ( सूत्र ३० अ०) पतञ्जलिना वेदशास्त्रयो पर्यायवा- चित्वेनाम्नानाच्च । अत्रायुरिति शाखादीनां विशेषपरत्वाभिधानाय सर्वशेषवचनम् अन्यथा शाखा- दिशब्दानामायुर्वेदमात्रपरत्वमपदार्थः प्रसज्जेत । तथा च वेदः शास्त्र शब्द इत्येवमादय. शब्दाः स्तृतीयप्रमाणाभिप्राया एकार्था-इत्यर्थः सिद्धः । अतएव- "प्रत्यक्षानुमानशब्दाः प्रमाणानि" । [ गौतमः ] प्रत्यक्षं चानुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । अयं सुविदितं कार्य धर्मशुद्धिमभीप्सता । [ मनुः ] | प्रत्यक्षणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते । एतं विदन्ति वेदेन तस्माद्वदस्य वेदात [ स्मृतिः] । इत्यादीनि स्मृतिवचनानि समञ्जसानि भवन्ति । 'ऋषिवचनं वेदः' इति सुश्रु तोक्तमपि (सू० ४० अ०) न शब्दमात्रस्य वेदत्वामाख्यापयति । वचनशब्दस्य शब्दार्थयोरविशिष्टत्वात् । तस्माद्विज्ञानशब्दैतदुभयसंप्रमुग्धसमष्ट यात्कोऽय वेदो न विज्ञानमात्रं न वा शब्दमात्रमिति दिक् । परे त्वेवं पश्यन्ति शब्दैकदेशस्य प्रमाणकदेशस्य विज्ञानैकदेशस्य चेदानीं यावद् वेदत्व- माख्यातम् , तन्नावकल्पते । सर्वविधानामेव शब्दानां सर्वविधानां प्रमाणानां सर्वविधानां वा विज्ञानानां - ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * - . वेदत्वेनाभ्युपगन्तुं युक्तत्वात् । तथा हि शब्दं तावद व्याख्यास्यामः, नित्यसदर्थमाप्तं वाक्यं वा सदर्थमाप्तं वाक्यं वा नित्यासदर्थमाप्तं वाक्यं वा स्याद्, अथवा द्रष्टुर्वाक्यं वा श्रोतुर्वाक्य वा वा प्रमाद्यतो वाक्यं वा स्याद्, य. कश्चन शब्दः स्यात्सर्वथापि तु शब्दो नाम न जातुचिदप्रमाणं भवितुमर्हति । वह्निना सिञ्चती' त्यादौ यत्रापि योग्यताप्रहो नास्ति, शुकभाषितादौ यत्रापि तात्पर्यग्रहो नास्ति, तत्राप्यविशेष या वच्छक्य तावदर्थप्रत्यायने शब्दानां कृत कृत्यत्वात् । यदि नाम तत्र शब्ढो नार्थ प्रत्याययेत् तत्तर्हि तदर्थे योग्यताबाधग्रहोऽपि कथं नामोपतिष्ठेत, न हि बह्निना सिञ्चतीत्येतद्वाक्यार्थानवगमे योग्यता सत्त्वासत्त्वसमीक्षा प्रभवति तत्र प्रवर्तितु जातु । न चैतत्पदार्थोपास्थितिमात्रम् , योग्यताबाधस्य वाक्यार्थे गृहीते तु वाक्यार्थे तावतैव कृतकृत्यः शब्दो न पुनः स्वार्थग्रहणाय विनियुज्यते, 'शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापारालाभात् । तस्मात्तत्रापि शब्दः स्वार्थ प्रत्याययन् प्रमाण भवितुम्हति । यत्तु शब्देन यादृशोऽर्थः प्रत्याय्यते, ततो विरुद्धः प्रत्यक्षादिना प्रमाणान्तरेण तत्रार्थो गम्यते। अत एतत्प्रत्य- क्षादिविसंवादात्तत्रास्य शब्दस्य प्रामाण्यमपोद्यते, शब्दप्रमाणापेक्षया प्रत्यक्षप्रमाणप्राबल्यात् । विप्रति- षेधेश्पूर्वप्रमाणापेक्षया परप्रमाणप्राबल्याञ्च । दृश्यते हि भ्रमस्थले शुक्तिकाप्रत्यायकोसरप्रत्यक्षेण निर्दोषेण सदोषस्य रजतप्रत्यायकस्य पूर्वप्रत्यक्षस्य प्रमाण्यापवाद इति । एतच्च प्रमाणयोः प्राबल्य- दौर्बल्यं सार्वजनीनप्रत्ययसिद्धमित्यनपलप्यं भवति । तस्मात्प्रत्यक्षविरूद्धः शब्दोऽप्रमाणमित्याहुः । तदेतद्वालबुद्धिमात्रम्, शब्दव्यापारानन्तरं हि तत्र प्रत्यक्षदिव्यापार' प्रवर्तते, ततश्च बाधग्रहो भवति, ततः शब्दे प्रामाण्यापवाद. क्रियते, प्रामाण्यापवादश्च प्रमां न जनयतीति प्रतिपत्तिः । इयं च न प्रत्यक्षादिव्यापारात्मागासीत् , आसीच्च तदाप्रमा जनयतीति प्रतिपत्तिः । तत्रैव भवतः प्रतिपत्यो- रेव तु बाध्यबाधकभावः फलत सिद्धो भवति, कालभेदेन प्रतिपत्त्योरेव द्वविध्यात् । तस्याः प्रमाजनकताया. शब्दविष्ठायाः, शब्दे कालभेदेन व्यापारद्वयाभावात् । यदा पुनरासीच्छब्दे प्रमाजननव्यापारो न तदा प्रत्यक्षादिविसवादाधीना प्रतिपक्षता स्थानमलभतेति कः शब्दस्य प्रमा- जनन व्यापारमवरुन्ध्यात् १ अनवरोधाच कृते शब्देन स्वीये निसर्गसिद्ध प्रमाजननव्यापारे यदि पश्चात् परः सहस्र रपि वचनभारैः कश्चिद्व्याद् 'नानेन प्रमा जनिता, नानेन प्रमाजनितेति' किमनेन कृतस्यात् १ यथा हि तन्त्र घटोऽस्ति' 'जलेन वृक्षं सिञ्चती'त्यादिरूप वाक्यं यथाविधेन व्यापारेण तत्र स्वार्थं प्रत्याययितुं प्रवर्तते, निर्विशेषमिदं 'वह्निना सिञ्चती' त्यादिकमनाप्तं विक्षिप्तवाक्यमपि नूनं तथैव प्रवर्तत इति कि निबन्धनमस्याप्रामाण्य वक्तु युज्ये- द्रष्ट राप्त

·* वेधर्मव्याख्यानम् के
my
तेति विमृश्यताम् । यत्तु कश्चिद् ब यात्-शब्दो नामायं स्वविषय भूतस्यार्थस्य सत्तया योगं
प्रत्याययति, न च तत्र सत्तया योगमुपलभामहे, ततोऽसन्तमर्थ प्रत्याययतीति प्रतिपद्यामहे,
ततोऽतस्मिंस्तबुद्धिं प्रयोजयन् शब्दोऽप्रमाणमस्तीति विज्ञापयाम् इति । तदप्यविचारितरमणीय-
मेव । सत्तायोगाभावोपलब्धेः प्रमाणान्तरसाध्यायाः प्रतिबन्दित्वस्यानुपदमेव निरस्तत्वात् ॥ १ ॥
किञ्च । प्रत्यक्षमेवेदं प्रमाणं स्वविषयभूतस्यार्थस्य सत्तया योगं प्रत्याययितु प्रवर्तते,
न शब्दोऽपि । शब्दस्तुनामभूतं भवन्तं भविष्यन्तं, सन्तमसन्तं संनिकृष्टं विप्रकृष्ट, चक्षुरादिविषयोकृतं
व्यवहितं च
सर्वविधमेवामार्थविशेषादैकरूप्येण प्रत्याययितुं कृतव्यापारो भवतीति कथं नामा-
सन्तमर्थ प्रत्यायन्नप्रमाणे भवितुमर्हति ॥२॥
किच 'भारतवर्षे सुमेरुपवतोऽस्ति' इत्येवं प्रयुज्यमानः शब्दः सत्ताविशिष्टस्य मेरो -
रतवर्षेण सम्बन्ध प्रतिपादयितु विनियुक्तो दृश्यते, स न तस्मात्स्वार्थात्प्रच्यवते, नाप्यधिकं करोति ।
अत एवास्य मेरोर्यद्यापि न वर्तते भारतवर्षेण सम्बन्धस्तथाऽपि नायं शब्दोऽपराध्यति । भारतवर्पण
मेरोः सम्बन्धकरणे तस्य विनियोगायोगात् । भिद्यते तु सम्बन्धकरणं च सम्बन्धबोधनं च ।
तत्र बोधने तावद् । विनियुक्तः शब्दः कृतमकृतं वा सम्बन्धं कृतत्वेनापि शक्नोत्येव बोधयितुम् ।
स तथा बोधयन् शब्दः स्वार्थादनपेतो न शक्यमप्रमाणी कर्तुम् । तस्मादसन्तमप्यर्थ बोधयन्
शब्दःप्रमाणमेवेति शक्यमप्रतिपदं समर्थयितुम् ॥ ३ ॥
किं च यथा कामलादिदोषसंयोगात्पीतशङ्ख प्रत्यायकस्यापि चक्षुषः पीतत्वांशमात्रे प्रामा-
एयमपोद्यते, न सर्वथैतदप्रमाणमेव चक्षुरिति विश्वासः साधीयान् । एके नैव व्यापारेण जनित.
स्यैकस्यविशिष्ट प्रत्ययस्य सर्वथैवाप्रामाण्येऽभ्युपगम्यमाने शङ्खाद्य शेऽपि प्रमाया अप्रमात्वापत्तेः, न
चेष्टापत्तिः प्रतीतिविरोधात् , एवममुष्य शन्दस्यानाप्तोच्चरितत्वरूपदोषसंयोगादतथा भूतार्थप्रत्यायकत्वे-
ऽपि कस्मिंश्चिद्विशेषणांशमात्रे प्रामाण्यमपोद्यते, न तु सर्वथैतद्प्रमाणमेवानान्तवाक्यमिति विश्वासः
साधीयान् । एकस्माद्वाक्यादेकदा प्रयुक्तादेकेनैव व्यापारेण जनितस्यैकस्य विशिष्टप्रत्ययस्य सर्व-
थैवाप्रामाण्येऽभ्युपगम्यमाने संभवदर्थाशतोऽपि प्रमाया अप्रमात्वापत्त , न चेष्टापत्तिः, प्रतीति
विरोधात् । तस्मादेवमंशाप्रामाण्येऽपि विशिष्ट प्रत्ययस्य प्रमात्वं न व्याहन्यते-इति सर्वविधः
शब्दः प्रमाणमेवोपपद्यते ॥४॥

·* वेदधर्मव्याख्यानम् 8 ३७ une चक्षुः प्रमाणमेव न सतस्तन्त्र किं च पीतशङ्खप्रत्यये नेदं पीतत्वं नितान्तमविषयम् , प्रत्यायके चक्षुषि तेजसि पित्तसंयोगात्तद्गोचरे पीतगुणोपलम्भस्य वास्तविकत्वात् । नापि वा तत्र पीतगुणस्य शङ्खन सम्बन्धः प्रत्यायितोऽसदर्थः, पीतगुणकेन तेन तेजसा संबद्ध तस्मिन् शङ्खऽवश्यमस्य पीतगुणस्योपसंक्रमणात्, तस्मान् सर्वथा पीतशङ्कप्रत्यायनमपीद त्वंशतोऽपीदमप्रमाणं भवितुमर्हति । प्रत्युत यदि पित्तसंयुक्त चक्षरपीतं शङ्ख प्रत्याययेत् तदानीमेवेदमप्रमाणं स्यात् । दोषकार्यस्य पीतत्वादेरनवबोधात् । पीतं तु शङ्ख प्रत्याययदिंद भवत्येव पित्तविकारप्रत्ययहेतुत्वादविकलं प्रमाणम् । यदि तु तस्य प्रामाण्येमयावापो- यत तत्तर्हि दोषज्ञानं संशयविपर्ययादिविशेषज्ञानं वा सर्वथैवापलपितं स्यात् . प्रमाणाभावादिति लोकव्यवहारोच्छेदप्रसङ्ग । तस्मात्सर्वे प्रत्यक्षं प्रमाणमेव, किन्तु नैवविधेन प्रत्ययेन लोकव्यव- हारः प्रवर्तनीयो दोषसमुच्चितत्वादित्येवमर्थ प्रतिपादयितुमिवेदमव्यभिचारि प्रत्यक्षप्रमाणं भवतीति विशेषणेन भगवाननुजग्राह । एवमेवायं मे पुत्र इत्यपुत्रेपुत्रत्वं विदधद्वश्चकवाक्यं न नितान्तमवि- वयं भवति "यन्मनसा मनुते तद्वाचा वदति" इति श्रुतेः प्रत्यायके शब्देऽपुत्रारोपितपुत्रत्वबुद्धि- संयोगात् तद्गोचरे पुत्रत्वबुद्धस्तिविकत्वात् । यद्यसौ तत्र पुत्रत्वमभावयमानो ब्रूयात् नैव तर्हि स तथा वाक्यं वक्त मपि शक्नुयात् । अथैवं भावितस्यापि पुत्रत्वस्य तेनापुत्रेण संबन्धः प्रत्यायितो- सदर्थः म्यादित्यपि न भ्रमितव्यम , पुत्रत्वारोपबुद्ध्या गृहीते व्यक्ति विशेषे प्रत्याय्यमानस्यैतस्य- सम्बन्ध स्यावश्योपगन्तव्यत्वात् । तस्मात पुत्रत्वगुणकप्रत्यायकमिदं वाक्यं प्रमाणमेव न त्वंशतो- ऽप्यप्रमाणं भवितुमर्हति, प्रत्युत यद्यारोपबुद्धिमयुक्त वाक्यमनारोपितपुत्रत्व व्यक्तिविशेषं प्रत्याययेत तदानीमेवेदमप्रमाणं स्यात , मतस्तत्रारोपकार्यस्य पुत्रत्वादेरनवबोधनात् । अारोपितपुत्रत्ववन्त' तु प्रत्यायदिदं भवत्येवारोपप्रत्ययहेतुत्वादविकलं प्रमाणम् । यदि तु तस्य पामाण्यमेवापोद्यत, तत्तहि वश्चकत्वज्ञानमविजत्व ज्ञानं वा मर्वथैवाफ्लपितं स्यात् प्रमाणाभावादिति लोकव्यवहारोच्छेद- प्रमङ्गः । तस्मात्सर्वः शब्द प्रमाणमेन, किन्तु नैवंविधन प्रत्ययेन लोकव्यवहारः प्रवर्तनीयो दोष- समुञ्चितत्वादित्येवमर्थ प्रतिपादयितुमिवेदमाप्तवाक्यं शब्दः प्रमाण भवतीति विशेषणेन भगवाननुज- ग्राह । इत्थं च सति शब्दानाम प्रामाण्यकारणं नोपलभामहे, ततः सर्वविधः शब्दः प्रमाणमे- वेति प्रतिपद्यामहे ॥५॥ अथवेदमन्यथान्यथा निरूपयितुं पारयामः । अयं मे पुत्रइत्येकमेवेदं वाक्यं पुत्रे पुत्रज्ञानं विदधत् कचिदपुत्रेऽपि पुत्रज्ञानं विधत्त-ततस्यैकस्यान्यत्र प्रामाण्यमेकत्राप्रमायमिति .

·३ ८ * वेदधर्मव्याख्यानम् * - वैविध्यं नोपपद्यते-प्रमाणस्याप्रमाणत्वासंभवात् । अथवा यत्र कचिदस्य प्रामाण्यनुपगम्यते तावतैव तु पर्याप्तं प्रामाण्यमेतस्य शब्दस्य प्रतिपत्त पारयामः । न वयं मो यत् प्रमाणं सर्वत्र प्रमाण तदेव प्रमाणं स्यादिति. अपि तु यदेकत्रापि क्वचित् प्रमाण तदपि प्रमाणं शक्यं व्यपदेष्टुमिति पश्यामः । अथवा सर्वश्च शब्दः स्वविषये स्वतः प्रमाणम् , अाप्रामाण्यन्तु तस्य परतः प्रतिपद्यते । अयं मे पुत्र इति हि वाक्यं सर्वत्रैव पुत्रे पुत्रज्ञानं जनयत् प्रमाणं भवितुमर्हति, तदेवेदमनाप्तो यद्यपुत्रे प्रयुजीत सोऽयं प्रयोक्तु : प्रयोगदोषो भवति न शब्ददोषः अस्ति यदि पुत्रे प्रयुक्तः अस्ति वा यद्यपुत्रे प्रयुक्तः सर्वत्रायं शब्दः पुनरेकरूपेणार्थमभिधत्त, तस्मादयं सर्वविध एव शब्दः स्वतः प्रमाणमिति मन्यामहे ।। ६ ।। यत्तु कश्चिद् ब्रूयात्-सर्वविधानामेव शब्दानामविशेषेण प्रामाण्यऽभ्युपगम्युमाने लोक- विरोधः प्रसज्जते । लोके तावदनृतव्याघातपुनरुक्तदोषवत्सु शब्देषु श्रूयमाणेष्वपि न प्रेक्षापूर्ण- कारिणः प्रवृत्ति श्यते । तस्मादप्रामाण्यमेवविधानां शब्दानां तर्कयाम इति । तत्तु च्छम् । शब्द- प्रमाणोपजनितशब्दाप्रमानन्तरं ततः प्रागेव वा प्रमाणान्तरगृहीतानामनृतादिदोषाणां लोकप्रवृत्ति प्रति प्रतिबन्धकत्वे संभवत्यपि शब्दप्रामाण्य प्रतिबन्धकतायास्तत्रासंभवदुक्तिकत्वात् , कार्योत्पत्त: प्रागेव हि सर्वत्र प्रतिबन्धकसामग्रथा व्यापारो लभ्यते न कार्योत्पत्तेरुत्तरमापि तेनार्थः । तु जनितायां शाब्दयां प्रमायामुत्तरतोयं गृहीतो दोषः समुपतिष्ठते प्रतिबन्धनाय । स च शाब्द- प्रमोत्तरभाविन्यां प्रवृत्तावेव प्रभवेद् व्यापार लब्धु न पूर्वसिद्धायां तस्यां शाब्द्यां प्रमायामपीति निपुणं भाव्यम् ॥ ७॥ अथवा द्विविधं तावच्छब्दानां प्रामाण्यं भवति । अर्थागतं पारमार्थिकमेकम् , शब्दानां स्वतः सिद्ध', गृहीतसमयानां तत्र नित्यं च । अथ फलागतं व्यावहारिक मन्यत् तच्च शब्दानां व्यवहारानुरोधात् प्रकल्पितमेवेत्यत एव कचित्परत. प्रामाण्यं कचिद्वा परतोऽप्रामाण्य- मित्युभयथा लोके दृश्यते । तदेतदन्यत्र प्रपञ्चितम् । तथा क्वचिदनृतादिदोषसमवधानेफलागत- गौण प्रामाण्याभावेस्वीक्रियमाणेपि न त्वेव तावता शब्दानां स्वतः सिद्ध पारमार्थिक मुख्य प्रामाण्यं शक्यं निराकर्तुम् । यथा प्रदीपस्य सुप्रज्वलितस्य स्वतः सिद्धोऽयं नित्यप्रकाशनव्या- पारोघटाद्यावरणान्न बहिर्लोके फलोपधायको भवति, न तथापि तस्यार्थागतं वास्तविक प्रकाशकत्व- मेवकेनचिच्छक्यमपवदितुम् । सर्वत्रैकरूपेण तस्य प्रवर्तमानत्वात् । अत एवामुष्मिन् शब्देपि ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * ३६ न्यायो द्रष्टव्यः । फलोपधानप्रतिबन्धकसामग्रीसमवधानेपि शब्दव्यापारस्यानवरुद्धत्वात् । तस्मात् सर्वविध एव शब्दः प्रमाणमेवेति संसिद्धम् । तदित्त्थमविकलं निराकृतं योग्यताबाधस्थानीय शब्दाप्रामाण्यम् ॥८॥ अथ तात्पर्यग्रहाभावस्थानीयं शब्दाप्रामाण्यमप्येवमेव निराकृतं वेदितव्यम् । तथाहि शुक- भाषितादौ वक्त गतायाबुबोधयिषाया अभावो गृह्यमाणः प्रवृत्तिमेव लोकानां प्रतिवध्नाति न शब्दानां प्रमाजनकत्वमपि । शब्दस्तु खलु तद्याप्तभाषितः स्याच्छुकभाषितो वा सर्वत्रैकरूपेण व्या- पारं कुर्वन् दृश्यते । तस्यै कत्र प्रामाण्यमन्यत्राप्रामाण्यमिति वैषम्यान्युपगमो न्यायादपेतः स्यात् । तस्मात्तत्रापि प्रामाण्यमेव हस्तलब्धं भवतीत्यवधेयम् । अयग्रन्थः एतावाने लभ्यते । अतः परमपि क्रोडपत्राण्यासन् परन्तानि व्यपगतानीति सखेदं निवेद्य विरमामः । SWAMI

·No text on this page.

·॥ श्री ॥ -वेदधर्मव्याख्यानम्- ® तृतीय भागस्य शुद्धिपत्रम् * ७ १ " " " " २२ समूढ " " " " " " " ४ लभ्य २ दुख Kk पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध शुद्ध ३ तात्त्विकमर्थ तात्त्विकमर्थ ५ मुनयच्च मुनयश्च बुद्धय २ ८ जगत्तस्वं जगत्तत्व ३ २२ नाभ नाम २२ यथायय यथायथ ४ २ वक्त वक्त ३ साहस्त्री साहस्रीं १६ स्वाथतात्पय स्वार्थतात्पर्य व वश्य वश्य दुःख ५ स्थाव येषान्तु स्यात् येषान्तु १० एतिहासिकल्पित ऐतिहासिककल्पित १४ खिन्नाय खिन्नायां मुक्खिद मुदक्खिद २० मुदाक्खिद मुदक्खिद वीरुद्धा वीरुद्वा २३ पदाथ पदाथ दर्शनर्थ दर्शनार्थ ६ ७ सिज्ञासमानस्य जिज्ञासमानस्य प्रय अयं १६ दुख दुख मुक्त महषिभि मुक्त महर्षिभि २२ या न २३ विधाना विधानां २ कथाञ्चिद् कथञ्चिद् ३ चातिरिच्येन् चातिरिच्यरन् ४ भाङ्क रोदारोह माङ्क,रोदारोह पृष्ठ पक्ति अशुद्ध ६ दशयितव्या दर्शयितव्या १५ संभवात संभवति १८ मैथुकनादयो मैथुनादयो १६ रसासुङमांसभेदो रसासृङमांसभेद इन्द्रसोभाग्न्या इन्द्रसोमाग्न्या समूहस्य ब्रह्मएड ब्रह्माण्ड २५ विदाङ्कवुन्तु विदाकन्तु १० घिष्ठतानां धिष्ठितानां २३ कल्पनति कल्पनेति २४ ब्राह्मणा ब्रह्मरणा ६ लेभ्या ८ समथन समर्थन तत्सम्यग सम्यग है स्वर्शि स्पर्शि १३ यदिस्मिन्न यदस्मिन्न १४ इश्वरेच्छा ईश्वरेच्छा १५ तथैव तथैव तथैव १७ केनाचित्पुरुषेण केनचित्पुरुषेण २१ तपस्याभानान् तपस्यमानान् १० हैडिंग पुराणसमीक्ष पुराणसमीक्षा १० १ चवमाद्याः चैवमाद्याः ४ सेतिहम्सान् सेतिहासान् लेभिरे ६ गर्भयन्ति गमयन्ति १० गतनां गतानां १२ समष्टयत्मकान समष्टयात्मकान भावादयितु मापादयितु १४ कृतकत्ववादः मकृतकत्ववाद " " " " " " " " " M.१ " " " ५ लेभिरै " " " यद्यनु " . " " ·ख) ३ दृष्यते १४ १ मासते " " " " " " " " " " " २५ प्रोक्तम " दृश्यते भासते विषयादीन्यन्तः वा, ते कथमिद गृहाण फलित विषयाणामव श्रयते पाख्यग्यजुः ऋग्यजुः पाख्यय॑जुः त्रीणीमानि भवति ववस्था मृतकाया युक्तो सर्वमिद वर्तमानवत विवर्तः केपांचिद् बुद्ध रुदयात निवर्तते तदेव जनयत्वं भिद्यते दृष्ट्यैव त्रिंशतः १ " पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध पृष्ठ पक्ति अशुद्ध १ १४ भिमु भिमुं १४ १० १६ स्पष्ट स्पष्ट २४ मप्यक्षमाणा मायक्षममाणा २१ विषयादीन्यन्त २५ सुवर्णादिवश्यं सुवर्णादिवदवश्यं १५ ३ वा ते, ११ है हवियज्ञ हविर्यज्ञ १८ कथमिद तयेव तयैव २० ग्रहाण ११ ब्रह्मणे ब्राह्मणे २१ फलित कवया कवय. २२ विषयानाव १३ शुश्रवान शुश्रुवान् श्र यते १५ सिद्धान्त मिद्धान्तो १६ ११ पाख्ययुजः १८ दृष्टाविषय दृष्टार्थविषय ऋर्यजुः प्रोक्तम् १२ पाख्यग्युजः १२ १ ग्रहण) ग्रहणार्थ १३ त्रीणिमानि ५ सप्रादुः सप्रादु: १६ २२ भबति सिषुवदं सिषुर्वेद २५ वबस्था ६ दशितास्त्रयो दर्शितास्त्रयो मृतकाया १० देवेमत्यल्प देवमत्यल्प २ मुक्तो पारंगामिवता पारंगमिता ७ सर्वामिद १३ प्रवादः प्रवादा १० वर्तमानवत प्रयर्तन्ते प्रवर्तन्ते ११ विवत यथाकथाचित् यथाकथांचित् १३ केषांचद १४ प्रागलभ्य प्रागल्भ्यं बुद्ध रूदयत् १७ मवन्तो भवन्तो १४ निवतते १६ सितत्व सितत्व १५ तदेव कृतत्व कृतत्व २२ जनयत्व भूतत्व २३ भिद्यन्ते १२ १६ मृग्वाङ्गि भृग्वाङ्गि २४ दृष्टयैव महषिकृतत्वं महर्षिकृतत्वं २ त्रिशतः २० दशिना दर्शिनां ४ ताव २१ धिरादौ भिरादौ नितराभासेत दशदितु दर्शयितु १० विद्यये ३ प्यारिस्पृष्टा प्यस्पृष्टा १२ विरूद्धो ४ वित्तिः विच्छित्तिः १६ धनन्तो १० एवायमर्था एवायमर्थ १७ महापुरूप १६ निपित निपीत १८ नियत्न " " " " " " " " " " " " " " भूतत्व " " " " N " १५ २४ १ तावन् नितरामाभासते विद्यय विरुद्धो द्यनन्तो महापुरुष नित्ययत्न " " " " ·( ग ) कश्चित् वाङ्गय वाङ्मय " मृण्मये प्रपञ्च " " " पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध २३ १६ काश्चित् २३ वागय २४ १ वाजय ३ भृण्मये प्रपञ्च: उपचार ४ द्वविध्य वनपवत ६ पक्लुप्तिपि ७ इश्वरेच्छा & सश्लिष्य १६ नस्तदिविनाशं १६ भूतजात्पत्तः " " " " " ७ " " " " २२ सयोगेऽपि " २५ पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध शुद्ध १८ पौरूषेयत्वे पौरुषेयत्वे २० पौरूपेयत्वं पौरुषेयत्व २१ पौरूषेयत्व पौरुषेयत्व २२ नोमपौरूषेय मपौरुषेय १६ ४ विशिष्ट विशिष्ट ७ सर्वशब्दा सर्वेशब्दा १० सस्कारा संस्कारा १४ सर्वावेद सर्वोवेद १६ परिव्यापि परिव्यापी २४ समोक्षितम् समीक्षितम् २० ४ प्राणाविषयं प्राणविषय १० सवमृक सर्वमृक् १६ किञ्चित किञ्चित् १७ पृथ्बी पृथ्वी १८ मुक्तत्वात् मुक्तत्वात् २० मुक्तत्वात् भुक्तवात् २५ घस्थान ३ जतानाम जातोनाम ६ प्रतिपन्नामे कत्र प्रतिपन्नानामेकत्र ६ होतार होतार होतारं १० प्रवतते प्रवर्तते १३ प्रवृत्त'ऽयं प्रवृत्तोऽयं १५ तिहोता निहोता १६ स्यात स्यात् प्रवृतो प्रवृत्तो २१ द्विविधा द्विविधा २२ ब्रह्माण्डाभिः ब्रह्माण्डाभिः २३ यस्वैतेंऽशा. यस्यैतेऽशाः २२ ४ द्य स्थाने १२ दाधार दधार १५ द्य लोक २१ द्य स्थानां २३ १ द्विविध त्रिविध प्रमाण प्रमाणं ६ स्पष्ट उपचारः वैविध्य वनपर्वत पक्लप्तिरपि ईश्वरेच्छा संश्लिष्य तस्तदविनाश भूतजोत्पत्त: सयोगेऽपि सम्भवन्नपि बुद्धिक्षेत्रे स्वभवातू तान्या- प्रादुर्भवन्नप्ययं प्रथम बुद्धि श्रुतौ इति दर्शन सत्यमेव धुम्थानं " " " " " . १ सम्भवन्नापि २ बुद्धिक्षेत्र ४ स्वाभावात् १० तान्या । १५ प्रादुर्भवन्नप्यय २४ प्रथम २६ ३ बुद्धि ४ श्रतौ ८ इनि १० दशन १६ सत्यमेव २० ब्रते २२ वाक्यजात २३ मत्युच्यते २७ ११ ग्रहण १३ तत्रिबन्धन १४ तदित्थ १८ वक्तरातत्व २० वतुत्पद्यते २१ तदित्य चाप्रामाण्य " ब्रते " " " धु स्थाने " वाक्यजात मित्युच्यते ग्रहणात् तन्निबन्धन तदित्थं वक्तुरातत्व वुत्पद्यते तदित्थ चाप्रामाण्य धु लोक धु स्थानां " " " " ·( प ) ७ परस्मे " " ते " " वाक् प्रयोग " K. C द्रष्ट १७ वक्तम् " " " पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध २८ ६ विज्ञानानिबन्धनो विज्ञाननिबन्धनो ३० १६ द्रष्ट्र परस्मै १७ प्रवतमानानि प्रवर्तमानानि तापयितु ज्ञापयितु प्रयुक्त प्रयुङ्क्त पत्तयातयोः पत्त्यातयोः ६ शब्द २१ त ११ कुरुते कुरुते स्मृति स्मृती १२ वाक्योग २४ ज्ञानप्रधानाः ब्राह्मणज्ञानप्रधाना: १७ सन्धि सन्धिः ब्राह्मणो ब्रह्मणो एक एक: २५ ज्ञोनैकाद्वय ज्ञानकाद्वय १८ नानारीयक नान्तरीयक ३१ ३ स्वतन्त्रता स्वतन्त्रा २० एवाज्ञावाप्तषु एवासावाप्तषु ४ इत्थमानयोः इत्थमनयोः २४ यदिद यदिदं ५ ब्राह्मणमत ब्राह्मणमत १४ निरूपधिक निरुप्यधिक २४ १ एवमिद एवमिद १६ अथानाप्तावाक्यं अथानाप्तवाक्यं ३ श्रतिः, 'श्रुतिः, वक्तम् ४ तिरेकान्ततः श्रुतिरेकान्ततः १८ करूण करुण ४ प्रत्ययानाश्र प्रत्ययनाथ १८ समर्क्स सभर्स ५ द्रष्ट द्रष्ट १६ सामसां सामासां द्रष्ट्र २० चाप्रामाण्य चाप्रामाण्य ८ प्रामारणं प्रमाण २४ यथानुभवः यथार्थानुभवः द्रष्ट योश्च ११ श्रद्दधाति श्रद्दधाति श्रद्दधाति २६ सर्वम्यैकनुभव सर्वस्यैकानुभव ३२ १३ मानावेयताम् मानावयेताम् ३ विरुद्धार्थयो विरुद्धार्थयो १४ एव एवं ४ भ्रान्तित्वमिवे भ्रान्तित्वमिव ब्रयाद ५ ज्ञान ब्रयाद् ज्ञान १६ सर्वस्यपि सर्वस्यापि ६ मयथार्थमुत्तर मयथार्थमुत्तर श्रतित्वं श्रुतित्व ८ अथोतरानुभवेन अथोत्तरानुभवेन १८ नार्थद्रष्टर्न नार्थद्रष्टुर्न स्वविरुद्धस्य स्वविरुद्धस्य ३० ३ भत भूतं १० विरूद्धो विरुद्धो ४ अतिपत्तिः प्रतिपत्तिः १२ वक्त म वक्तम् श्रतयाः श्रुतयाः १६ तावान्नया तावनयाय ११ पुमर्मन्नाश्च १७ तर्कभ्यां ताभ्यां १२ श्रतितत्वमेव श्रतित्वमेव २१ सिद्ध सिद्ध १३ द्रष्ट्र २२ प्रपाञ्चित प्रपञ्चितम् ५४ स्मृतित्व स्मृतित्वं ३ श्रद्धानाम् श्रद्धानाम " " . " " २५ योच " . श्रद्दधाति . ४ " " " " " " " पुनर्मत्राश्च " द्रष्ठ ·( 3 ) " " " पृष्ठ पंक्ति शुद्ध ७ मेवामर्थ प्रत्यायन्न प्रमाणे ६ सुमेरुपवतो ११ मेरोर्यद्यापि ४ प्रत्यायनमपीद ५ चक्षरपीतं शङ्ख " मेवार्थ प्रत्याययन्न प्रमाण सुमेरुपर्वतो मेरोर्याप प्रत्याययनमपीदं चक्षुरपीत शङ्ख " २४ मेतनयायाङ्ग " " " " पृष्ठ पक्ति अशुद्ध शुद्ध ११ तावन्नयायः तावन्याय. १२ प्रधान्नः प्रधानः पुनरागयप्रधानो पुनरागमप्रधानो उन्नुमान ऽनुमान २२ निष्ठयै निष्ठायै मेतन्न्यायाङ्ग २५ तदौपाथिकार्था तदौपयिकार्थ ३४ १ तत्रेदमिदनी तत्रेदमिदानी ६ मित्थर्नान्तराणि मित्यनान्तराणि १० इत्यादिषु -त्यादिषु १३ शब्दा शब्दाः १६ वेदात वेदता ३ वाप्रमाद्यतो प्रमाद्यतो ६ बह्निना वह्निना ७ उपास्थिति उपस्थिति १२ षेधेश्पूर्व षेधेपूव १३ प्रमाण्यापवाद प्रामाण्यापवाद १४ विरूद्धः विरुद्ध. १५ प्रत्यक्षदिव्यापारः प्रत्यक्षादिव्यापारः १६ शब्दाविष्ठायाः शब्दनिष्ठायाः २० विसवादाधीना विसंवादाधीना ३५ २३ द्रष्टराप्त द्रष्टुराप्त ३ विज्ञापयाम् विज्ञापयाम " " ३५ " ३८ ७ प्रत्याययदिद प्रत्याययादिद प्रामाण्येमयावापो प्रामाण्यमेवापो १५ सदर्थः ऽसदर्थः १६ सम्बन्ध स्याव सम्बन्धस्याव २२ प्रमाण प्रमाणं १ प्रमाण्यनुपगम्यते प्रमाण्यमुपगम्यते ४ आप्रामाण्य अप्रामाण्यं प्रामाण्य प्रामाण्य गम्युमाने गम्यमाने ११ मेवविधानां मेवविधानां १४ रुत्तरमापि रुत्तरमपि ६ तद्याप्त यद्याप्त ७ म्युपगमो भ्युपगमो है एतावाने लभ्यते एतावाने वलभ्यते 8 " . ३६ ३ ·॥श्री॥ * वेदधर्मव्याख्यानम् * वैदिकवैभवम् । निबन्धा-विद्यावाचस्पनि श्रीमधुसूदनशर्मा मैथिलः जयपुरराजपण्डितः। (भाषा) - वाचं देवा उपजीवन्ति विश्व वाचं गन्धर्वाः पशवो मनुष्याः। वाचीमा विश्वा भुवनान्यर्पिता सा नो हवं जुषतामिन्द्रपत्नी ॥ १॥ वागक्षरं प्रथमजा ऋतस्य वेदानां माता मृवस्य नाभि..! सा,नो जुषाणोपयज्ञमागादवन्ती देवी मुहवा, मे मा॥ २॥ अयि विद्धजनमहाभागाः- अद्य खलु देवभाषासाहित्यसम्बन्धिनी कथामभिलक्ष्यैवात्मीयदक्षतानतुणमभिर- तितुमिवाध्यक्षतायामस्यादक्षेश्वरस्येहोत्तरापथे मायाक्षेत्रे भगवन्तस्तत्र भवन्तः सर्वे नाना दिग्देशाभिनिवेशेभ्यः साभिनिवेशमभ्यागत्य सभ्या अदभ्या बुभूषन्तः सुशोभन्ते । स्थाने चैतत्कृतं सुकृतं कृतकृत्यम्मन्या वयं मन्यामहो यतोहि पुण्ययुगेऽप्रयतां पध्यास्वस्ति- पदोपेतां देवों भाषां शिक्षितुमिहोत्तरापथ एवारान्ति स्मेति वेदशास्त्रादवगच्छामः ।। आनायते हि कौषोतकोयानां श्रुतौ-"अथब्रवीत् पथ्यास्वस्तिः-अहमेकां दिशं प्रज्ञास्यामीति । सोदीची दिशं प्राजानात् । वाग्वै पथ्यास्वस्तिः। तस्मादुदीच्यां दिशि प्रज्ञाततरा वागुद्यते । उदञ्च उ एव यन्ति, वाचं शिक्षितुम् ।, यो वा तत आगच्छति तस्य वा शुश्रूषन्ते । इति ह स्माह-एषा हि वाचो दिक् प्रज्ञाता" इति । तदेते वैदिक वैदिकसनातनधर्मानुयायिनी वयमपीदानों तस्या निखिलविज्ञानमार्ग प्रकाशि- काया वैदिक्या देवभाषाया अभ्युदयेनैवात्मनोऽभ्युदये हृदयेन विश्वस्ता हृदयस्येन विश्वमहेश्वरेण , प्रेरिताः सन्तस्तस्मिन्न वोत्तरापथे; मनोरथेन समागम्य संभूय च प्रवर्तमाना अब्जरीवास्यां सिद्धि गमिष्यान इति न नास्ति नोऽयं भूयायानन्दः ।। .

·अधेह केचिदाशङ्कन्ते निरातङ्क धीरङ्काः-इह खलु पुरायुगीयानां वाचं शिक्षितुमुत्तरां दिशमनुधावतां प्रवृत्त्यैवानुमीयते किल-तदात्वेप्येषा देवी भाषा नूनमासीदेव देवपदप्रसिद्धानामनूचानानां विदुषां वैज्ञानिकी भाषा शास्त्रानुगतैव न त्वेवैषा तदात्वेऽपि लोकभाषाऽऽसीदिति ॥ इतरथा मातृभाषाशिक्षणार्थं दूरदेशा- न्तरानुधावनं श्रयमाणमसंबद्ध स्यादिति ।। तान् प्रतिब्रमः । न खलु भाषाव्यव- हृतानां नामाख्यातादिपदानामर्थविज्ञानमात्रेणैव भाषाभिज्ञानमभिज्ञा अनुमोदन्ते । सन्ति हि भाषासाहित्यविज्ञानाय भूयांसि तस्या रहस्यानि वेदितव्यानि । तान्यविज्ञाय भाषामात्राभिज्ञा अप्यनभिज्ञा एव तत्र विज्ञायन्ते । उच्यमानमग्यर्थ हृदयेन यथावदिवते नावबुध्यन्ते। अवबुध्यमाना अपि केचन यथाजाता यथावगतमर्थ परस्मै प्रत्याययितुन पारयन्ते । भवन्ति च केषाञ्चिद्भाषणानि हृदयविदूषणानि, तान्येव पुनरन्येषां विदुषां शुश्रु वुषा हृदयग्राहकाणि हृदयाकर्षणानि च दृश्यन्ते । अथ केषांचिरहुलशब्दा- डम्बराणि स्वल्पार्थसाराणि, परेषां पुनः परिमितोपयुक्तानि बहुलार्थगभीराणि । तानेतान् सर्वानेव साहित्यसम्बन्धिनो विशेषभावानाकलय्य यथायथमुपदर्शयन्तिस्म दूरदर्शिनो मन्त्रद्रष्टारः । यथा- -- सक्तुमिव तितउना पुनन्तो यत्र धीरा मनसा वाचमक्रत ।। अत्रा सखायःसख्यानि जानते भद्रैषां लक्ष्मीनिहिताऽधि वाचि ॥१॥ उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्नशृणोत्येनाम् ।। उतो त्वस्मै तन्वं विसन जायेव पत्ये उशती सुवासाः ॥२॥ उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुनैनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु ।। अधेन्वा चरति माययैष वाचं शुश्रु वाँ अफलामपुष्याम् ॥ ३ ॥ यस्तित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वायपि भागो अस्ति ।। यदी शृणोत्यलकं शृणोति न हि प्रवेद सुकृतस्य पन्थाम् ॥ ४॥ अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ॥ आनास उपकक्षास उत्वे हदा इव स्नात्वा उत्वे दहश्रे॥५॥ इह मन्त्रवाक्ये' सखिपदेनालङ्कारसपनाया वाचो व्यवहारे निष्णाता: भाषासाहित्यविदो विद्वासों विवक्षिताः, सख्यपदेन च साहित्यमिति क्यं प्रतीमः ।। अन्येऽप्येवंविधाः कतिपये मन्त्रा उपलभ्यन्ते ततो विज्ञायते मातृभाषाया अप्यनपेक्ष्य ·( ३ ) शिक्षा विचक्षणं दाक्षिण्यं साधारण्येन सर्वेषां तदात्वेऽपि नासीदिति भाषासाहित्य- पाटवं संपादयितुमेवासीत् पुरायुगीयानामुत्तरापथे यातायातम् । एतदर्थमेव चायर- स्माकमप्युत्तरापथे प्रथमः संभूय समारम्भ इति सफलयिष्यत्येव भगवानशेषजगदा- धारः सर्वशक्तिमान् परमेश्वरो नः सकलां प्रत्याशाम् ॥ अत्र प्रत्यवतिष्ठन्ते । श्रुतिष्वेव तावदसकद्वारं श्रूयते पुरायुगीयानां भाषाभेदो दैवी चान्या, मानुषी चान्येति । तथाहि दीक्षितव्रतविधावाम्नायते-"अथ परिबालं वाचं वदति, न मानुषीं प्रसृतामिति-" अतएव यर्वाणस्तर्वाणो नाम ऋषयो बभूवुः । ते याज्ञे कर्मणि यद्वानस्तद्वान इति संस्कृतामेव वाचमूचिरे न तु जणिस्त- र्वाण इत्यसंस्कृताम् ॥ तस्या मानुषीत्वात् ।।०॥ किन्च कृष्णाजिनप्रहणस्य 'शासि- इति मन्त्रस्य ब्राह्मणे श्रूयते-"चर्म वा एतत् कृष्णस्थ । तदस्य तन्मानुषम् । शर्म देवत्रा । तस्मादाह-शासी'-ति ।। एतेनेह शर्मेति देवभाषाशब्दश्चम्र्मेति मानुष- भाषाशब्द इति भाषाभेद उक्तो मरति ॥०॥ अन्यत्रापि भूयते " वाचो वा एषा व्यावृत्ति-दैव्यै च मानुष्यैच-यद्धिंकारः । स यद्धिकृत्य प्रतिपद्यते, वाचमेव तद्वथावर्तयति-दैवीं च मानुषीं चेति । अत्राह भाष्यकारः। दैव्यां वाचि हिंकारः प्रयुज्यते न तु मानुष्याम्। तदेतद्धिकारस्य व्यावर्तकत्वम्-इति ।। एवमादिभिः श्रुतिभिः स्पष्ट पुण्युगे भाषाद्वयसत्तोपगम्यते ॥ तत्र लोकव्यवहारोपनीताया मातृभाषाया एव मानुषीत्वेनोपचारसंभवात् तद्व्यतिरिकेण गृहीताया अस्या देवभाषायाः संस्कृतभाषापरनाम्न्याः शास्त्रभाषात्वमर्थादापन्न भवति । अन्यथा द्वयोर्लोकभाषात्वा- विशेषान्मानुषीतः पार्थक्यकरणं देवभाषाया असमञ्जसं स्यादिति ॥०॥ अत्रेद प्रतिवक्ष्यामः । इह ताबद्देवभाषाशब्देन संस्कृतभाषाशब्देन च तिस्रो भाषा लौकिकाः प्रतिपद्यन्ते-या तावन्मन्त्राणां ग्रन्थेषु, या ब्राह्मणानां ग्रन्थेषु, या च सूत्रादीनां प्रन्थेषु । युक्त चैतत् । देवसम्बन्धस्य संस्कारयोगस्य च तासु तिसृष्वपि भाषास्वविशेषेण दृश्यमानत्वात् ॥ कः खलु भाषासु देवतानां सम्बन्ध इति चेदत्रोच्यते । न तावद्देवानामिन्द्राग्निवरुणसोमादीनां सूर्य्यरश्मिस्थानां प्राणविशेषाणां सम्बन्धेन वाचो देवभाषात्वमध्यवसीयते । तेषामनिन्द्रियाणा वागाद्यनुपपत्तः । पञ्चविधा हि देवता रहस्ये व्याख्याता:-ज्योतिष्मत्यो ·( ४ ) रोचनावत्यो मान्त्रवणिक्यो मनुष्यदेवताश्च ति तत्र या मनुष्यदेवतास्तासामिह विवक्षा द्रष्टव्या । तथाहि-आसीत् किल पुण्युगे ब्राह्मणानां चातुर्विध्येन विभायो- विप्राश्च, ऋषयश्च, देवाश्च ब्राह्मणाश्चति । विद्याकर्म चैषां विभागे बीजम् । इह हि यज्ञकर्मणा देवेन संस्कारविशेषेणास्य यजमानस्य कश्चिदन्य एवात्मा दैवः संपाद्यते । “देवो वा अस्य स आत्मा, मानुषोऽयम् । अमृतं वा अस्य तद्रूपं देवरूपम्, मानुषं ह्यास्येदं रूपम् । स यदमूमेवोपदध्यात-नेमामपशिष्यात्-क्षिप्रे हास्माल्लोकाद् यजमानः प्रयाद्-इति द्वियजुरिष्टकोपधानब्राह्मणादिश्रुतिभ्यस्तथाव- गमात् । त एव देवेनात्मनाऽभिसम्पन्ना यज्ञकृतामेतां दैवात्मसंपत्तिमभिमन्वते- "सत्रस्य ऋद्धिरस्यगन्म ज्योतिरमृता अभूम । दिवं पृथिव्या अध्यारुहामा विदाम देवानस्वयोतिः-इति । तदित्थं देवेनात्मना संपन्ना एव ते कृतकृत्या विद्वांसस्तदात्वे 'देवा-इत्याख्यायन्ते स्म भूयते च "द्वया वै देवाः। देवा अहैव देवाः । अथ ये ब्राह्मणा 'शुश्रवांसोऽनूचाना स्ते मनुष्यदेवाः" इति । तेषामेषां मनुष्यदेवानां संव्यवहारे या वाक् प्रयुज्यते सा देवभाषा नाम । दृश्यन्ते हि याज्ञकर्मणि यथायथं तासां तिहणाण्युपयोगा:-मन्वैश्व प्रेश्च परिकमिर्मसमादेशैश्च ।। तस्मात् तिस्रोऽपिता देवभोषाः स्युः ॥ एवं तिसृष्वण्यासु वैयाकरणाः पदसमाससन्धि- विकारादिनियमा यथायथम वर्तन्ते । समाससन्धिविकारनियमेषु च संस्कारशब्द व्यपदिशन्ति । "स्वरसंस्कारयोश्चन्दसि नियम - इत्येवं प्रतिज्ञाय प्रातिशाख्ये भगवताकात्यायनेन स्वरनियमानां सन्धिसमासनियमानामेव चोपदर्शितत्वात। एताभ्य- स्निसृभ्योऽतिरिकासु तु लोकभाषासु कुत्रापि सन्धिनियमाः समासनियमा वा विशिष्य नोपलभ्यन्ते । तस्मादेता एव तिस्रो भाषाः संस्कार योगात् संस्कृता स्युः॥ L नन्वेवंतर्हिदेवभाषात्वेन संस्कृतभाषात्वेन चासां तिसणामप्येक धर्ये सिद्ध, कि नि- बन्धनं भाषात्रित्वमुपचयंते-इति चेत् तत्रोच्यते । मन्त्रभाषाब्राह्मणभाषयोर्भेदस्याति- सूक्ष्मतया दुरुपपादत्वेऽपि तृतीयायाः सूत्रभाषाया स्ताभ्यां भेदः स्पष्टमुपलभ्यतेनामभेदाद् उपचारभेदात् , शब्दभेदात विभक्तथादिभेदात् , मातृकाभेदात् , उच्चारणभेदाच ।। तत्र तावत् पाणिविश्छन्दःशब्देन प्रथमाद्वितीये, भाषाशब्देन तृतीयां व्यपदिशति ।

·( ५ ) यास्कस्तु निरुक्तकारोऽध्याय इति प्रथमाद्वितीये माह ॥१॥ अथोपचारो भिद्यते । द्वितीयायां वाक्यार- म्भपदं वै पदोत्तरं प्रयुज्यते । न त्वेवं तृतीयायाम् ॥ "सं नो देवो वसुभिरग्निः सं सोमस्तनुभी रुद्रियामिः ।। समिन्द्रो मरुद्भिर्यज्ञियैः समादित्यैनों वरुणो अजिज्ञपत्' इति मन्त्र 'समजिज्ञपद्' इत्यस्य सोपसर्गाख्यातपदस्यावृत्तिविवक्षायामादिभूतस्योपसर्गमावस्यावृत्तिः क्रियते । न त्वेवं तृतीयायामुपचार इष्यते ॥ २॥ शब्दाश्च भिद्यन्ते शुवुकं छुवुकमिति प्रथमाद्वितीययोः, चिवुकमिति तृतीयायाम् ।। शतगुस्तृतीयायाम् । शुतुद्रिरन्ययोः ॥ वगला तृतीयायां वलगत्यन्ययोः॥ एवं सब्दमहः, सगरा रात्रिः, यव्या मासाः, सुमेकःसंवत्सरः- इत्येतेषु सव्दादयः प्रथमाशब्दास्तृतीयायां प्रयुज्यन्ते ॥ ३॥ अथ विभक्तिषु सूत्रभाषायां तु चत्वारि-देवः, देवो, देवाः, देवासः-इति ।। हरी भानू इतिवदकारान्तेषु 'देवा' इत्येव द्विवचनमिष्यते न त्वेवं तृतीयायाम् ।। आदिति पञ्चमीविभक्तिलाग्न एवोत्तरं प्रयुज्यते तृतीयायाम् । अन्यत्र तु पृथगपि । यथा-आद् रात्रीवासस्तनुते सिमस्मै" इत्यादिषु ॥ आख्यातपदान्यपि 'सस्ति चाकशीतीत्यादीनि प्रथमायां प्रयुज्यन्ते न तृतीयायाम ॥ भवति, भवात, भविषत् , भविषात् , इत्यादयो लेटप्रयोगा न तृतीयायाम् उपसर्गा इह प्रथमायां च स्वातन्त्र्येण प्रयुक्ता विभक्त थाऽपि युज्यन्ते-प्रतीनि कर्माणीत्यतिशब्दः । प्रतिप्रतीनि करोति, इन्द्रो वै सर्वान देवान् प्रतिप्रतिरिति च प्रतिशब्द ॥ न त्वेवं तृतीयायाम् ।। निरुक्त यास्क आह- नेति प्रतिषेधार्थीयो भाषायाम्, उभयमन्वध्याय-प्रतिषेधार्थीयः पुरस्तादुपचारः उपमार्थीय उपरिष्टादुपचारः-इति वर्णमातृकाऽपि प्रथमायाश्चतुःषष्टिवर्णा निर्दिश्यन्ते पश्चाशद्वर्णा तु तृतीयायाः । दुस्पृष्टयमादीनां प्रथमावर्णानामत्र भाषायामप्रयोयात् ॥५॥ अथोच्चारणं स्वरैनियम्यते तृतीयायास्तु कामचारेण ॥ ६॥ दिग्दर्शनमेतत् । प्रत्यक्षं तु वेदग्रन्थानाकल यतां संस्कृत- विद्यानिष्णातानीपदे पदेऽयमुपतिष्ठते भाषाभेदो वैलक्षणथोपपादकैर्बहुमिरन्यान्यप्रकारैः॥ तदित्थं सिद्ध मन्त्रब्राह्मणसूत्रभाषाणां भेदे प्रश्नोयमुपतिष्ठते-किमासां सर्वासामेव देवभाषाणां शास्त्रभाषात्वमास्थाय लो भाषात्वं प्रत्याख्यायते, उतासामेकस्या एव क्स्याश्चित्-इति । यदि मम्मि, तहि का नाम सा चतुर्थी भाषा भविष्यति या मानुषीत्वेन विश्रता श्रुतिषु । विलुप्ता सेदानी- मिति चेद्-एवमपि तस्याः केनचिल्लक्षणेनावशिष्ट न भवितव्यम् । सर्वासां हि भाषाणां प्रकृतिविकृति- भावो धारावाहिकतया प्रवर्तमानो नियत्या सिद्धो लोकेऽनुभूयते । सा यद्यताभ्यस्तिसृभ्योऽतिरिक्ता काचिन्मानुषी भाषा पुण्युगेऽभविष्यत्-नूनं तर्हि तद्विकृत्या संपन्ना काचिदन्या भाषेदानीमपि लोके कचिद्रक्ष्यत । न च पश्यामः । तस्मानासीन्नूनमन्या मानुषी भाषेति मन्यामहे ॥१॥ अपिच शर्मेति दैव्यां चर्मेति मानुष्याम् ॥ नेत्युपमा यो दैव्यां प्रतिषेधार्थीयो भाषायाम्-इत्यादिभिः - ॥ ४॥ अथ प्रथमाया यथायथमुदात्तादिभिरेव -- ·प्रदर्शितैनिदर्शनैरासामेवान्योन्यभेदो विवक्षितो दृश्यते । तस्मान्नासीन्नूनमन्या मानुषी भाषेति मन्यामहे ॥२॥ अपि च प्रचलितलोकभाषातिरिक्तायां भाषायां शास्त्रनिर्माणमेव नोपपद्यते । शास्त्रनिर्माणस्य लोकोपकारार्थतया लोकप्रत्ययवहभाषयैव निर्मातुमौचित्त्यात् । न चाद्यत्वे इव तदात्वेपि शास्त्रिकुलप्रणीतायाः शास्त्रमात्रप्रतिष्ठिताया अस्याः संस्कृतभाषयाः प्रत्युतत्पन्नमात्राया अर्थग्रहणे पुरायुगीयाः साधारणविद्वांसो वा क्षमतामापन्नाः संभाव्यन्ते । न वा प्रचलितभाषायां सत्यामपि तामुपेक्ष्य वृथैव नवभाषानिमाणे प्राचामध्यवसायः संभाव्यते । तस्मान्नासीदेताभ्योऽति- रिक्ता काचिनन्मानुषी भाषेति युक्तमुत्पत्यामः ॥ ३ ॥ अपि च कस्मिश्चिदपि देशे श्राबा- लवृद्धांपामरमाविद्वत्कुलं सत्रा सर्वलोकानां सर्वव्यवहारविषयतया प्रचरिताया एव मातृभाषाया भाषात्वं संभाव्यते । अत्र देशे देशान्तरे वा वर्तमानकाले कालान्तरे वा सर्वथापि लोके व्यवहार- पथमप्राप्तायास्तु कस्याश्चिदपि वाचो भाषात्वे दृष्टान्तं नोपलभामहे । तस्मादासां देवभाषाणां लोकभाषात्वं नासीदिति न प्रतिपद्यामहे । न वा देवभाषातिरिक्ताया मानुष्यः कस्याश्चिद्भाषा- यास्तदात्वे सत्तासीदिति श्रद्धामानयामहे ॥ तथा चासीदासामेव तिसृणामेकस्या देवभाषत्वमन्यस्या मानुषीत्वमिति सुनिभृतं प्रत्येतव्यम् ॥ तत्र कस्या दैवीत्वं कस्या वा मानुषीत्वमित्यत्र वयं ब्रूमः । श्रुतिपठिताभ्यां दैवीमानुषी- शब्दाभ्यां मन्त्रभाषा-ब्राह्यणभाषयोर्विवक्षाऽस्तीति प्रतिजानीमः ॥ मन्त्रविधानामृग्यजुःसाम्नां देव- पदार्थताया वक्ष्यमाणतया तत्सम्बन्धेन मन्त्रभाषाया एव दैवीत्वोपपत्तः। अथा ऋत्कादिव्यपदेश- मलब्धायास्तु प्रचलि ताया ब्राह्मणभाषाया मानुषीत्वं युज्यते वक्तु म । तथा च श्रूयते चयनश्रुतौ-"तस्य वा एतस्याग्ने-र्वागेवोपनिषत् वाचा हि चीयते-ऋचा यजुषा साम्नेति तु दैव्या । अथ यन्मानुष्या वाचाऽऽह-इतीदं कुरुतेद कुरुते त-तदुह तया चीयते । सावा एषा धाक धा विहिता ऋचो यजू षि सामानि । तेनाग्निम्त्रेधा विहितः' इति ॥ इह हि दैव्या च मानुष्या च वाचा चयनं निदर्शयन्ती श्रतिः स्पष्टमेव ऋग्यजुःमामामित्कायो देवीत्वमितरस्याश्च तदात्वे लोक प्रचरिताया ऋत्विजां ब्राह्मणानां व्यवहारिक्या मातृभाषाया मानुषीत्वं ठगाकरोति ॥ मानुषी ब्राह्मणभाषैव स्यात् । तथाहि'-अग्नेस्तमूरसि वाचो विसर्जनमिति मन्त्रब्राह्मणे श्रूयते । “यां वा अमू हविहीध्यन् वाचं यच्छनि-अत्र वै तां विसृजते । म यदिदं पुरा मानुषीं वाचं व्याहरेत् । तत्रो वैष्णवीमृचं वा यजुर्वा जपेत् । तस्यो हैषाप्रायश्चितिः" इति । इह हि प्रणीता प्रणयनादूर्ध्वमाह- विष्कृदुङ्कारनान्मानुष्या वाचा भाषणं प्रतिषिध्यते । काम तु ऋचो यजूषि प्रयुज्यन्ते । ततो हविष्करण- मन्त्रभाषाया - ·(७) काले जायामन्यं वा हविष्कृतमाह्वयति। तत्र 'हषिष्कृदेहि'-इति मानुषीं वाचमुक्त वा तदूर्ध्वं यथेच्छं मानुष्या ब्याहरति ॥ हविष्कृदेहि -इति च ब्राह्मणभाषा भवति। तथा च श्रूयते "तानि वा एतानि चत्वारि वाचः-एहीति ब्राह्मणस्य । आगहि भाद्रवेति वैश्यस्य च राजन्यबन्धोश्च । आधावेति शूद्रस्य । स यदेव ब्राह्मणस्य, तदाह' -इत्यादिना ब्राह्मणभाषाया एव मानुषीत्वेन निरूपितत्वात् ॥ ननु ऋग्यजुः सामयोगाई वीत्वे- नन्वेवं तर्हि ब्राह्मणभाषासूत्रभाषयोर्देवभाषात्वं न स्यात-इति चेदिष्टापत्तिः । मन्त्रभाषातिरि- तासु भाषासु देवसम्बन्धाभावेन दे चभाषात्वव्यवहारस्यानौचित्यात् ।। ननु चोक्त तिसृष्वपि तासु भाषासु मनुष्यवेधानां संव्यवहार संबन्धोऽस्तीति चेत्-सत्यमुक्तम् न खलु मनुष्यदेवानां संव्यवहारसंबन्धन देवभाषात्वमध्यवस्यामः । तथात्वे ब्राह्मण-सूत्रभाषयोरपि देवभाषात्वापत्तः। श्रुतिविरुद्ध तु तयोदेव- भाषात्वम् । तस्मादिह देवानामिन्द्राग्निवरुणसोमानां प्राणविशेषाणां सूर्य्यरश्मिप्रतिपन्नानां सम्बन्धेन च वाचो देवभाषात्वमास्थेयम् । देवसस्कारयोगादेव तस्याः संस्कृतभाषात्वं च ॥ अथ कः खलु भाषाविशेषे प्राण देवतानां संबन्ध इतिचेत संबन्ध इतिचेत् देवसम्बन्धिनां प्राणविशेषाणांमृग्यजुसाना दिव्यवाविधानामिह मनुष्यवाविधाभियंः संबन्धस्तुमिह देवतासम्बन्धमध्यवस्यामः॥ ऽभ्युपगम्यमानोऽपि तामां तिसणां देवभाषात्वमनिवार्य्य प्रसज्येत । तेषामृग् यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था, गीतिषु मामाख्या, शेषे यजुः शब्द ।" इत्येवमाचक्षाणे जैमिन्यादिभिः पद्यगद्यगेयेषु ऋग्यजुःसामपादानां व्युत्पादितत्वात् तासां पद्यादिविधानां मन्त्रभाषावद् ब्राह्मणसूत्रभाषयोरपि निसर्गसिद्धः इति चेन्नैत- दस्ति । जैमिन्यादिस्मरणस्य प्रतीकप्रदर्शनमात्रपरत्वात् । अन्यथा पद्यगद्यगेयमात्राणामृगादित्वेऽभ्युपग- म्यमाने रघुवंशादिश्लोकानां वृहत्कथादिगद्यानां रागरागिन्युदाहरणगीतीनां चत्वंयजुष्टवं सामत्वं वा प्रमज्येत ॥ इनीकुरुत-इत्येवमादिरूपायाः प्रश्लिष्टपठिताया वाचोऽपि यजुष्ट वापत्तौ ऋग्यजुःसामाति- रिक्तत्वेनाभिप्रायास्तस्या मानुपीत्वाख्यामपि श्री व्याकुप्येत ।। तस्मान्न पद्यत्वादिमात्रमृगादित्व- मास्येयम् ।। कि तर्हि नामामृगादीनां लक्षणमितिचेद्-अत्र बूमः । महोक्थलक्षणैरन्तार्भावितैः प्रणीतानां मायतनपृथ्वीदेवताच्छन्दः समभावितच्छन्द समभावितच्छन्दोभिः कृतपरिच्छेदानां गचामृक्त्वम् । महावनलक्षणैस्तथाकृतानां वाचां मामत्यम। अग्निलक्षणैस्तु प्रणीतागमनायतनान्तरिक्षदेवतावदच्छन्द- स्कृतानां वाचां यजुष्ट व मिति ॥ "त्रयो हवै समुद्राः-अग्निर्यजुषाम् । महावतं सान्नाम् । महदुक्यमूत्राम ' इत्यादिन तिभ्यः ।। यद्यपि अत्यन्तरे-ऋचो यतृषि सामानि च महोक्थेष्वेवान्त- ·(क) र्भाव्यन्ते-“स वा एष वाचः परमो विकारोयदेतन्महदुक्थम् । तदेतत्पञ्चविषम्-मितममितं स्वरः सत्यानृते-इति । ऋग्गाथाकुम्ब्या-तन्मितम् । यजुर्निगदो वृथावाक्-तदमितम् । सामाथो यः कश्च गेष्णः सस्वरः ओमिति सत्यम्-" इति । तथापि यावन्मितं तस्यैवेह महोक्थपदेन विवक्षा द्रष्टव्या । यजुरादीनामग्न्यादिहदैः पृथक्त्वेनेह विवक्षितत्वात् इति बोध्यम् ।। अयमत्राभिसन्धिः। ऋगादीनामतिनिगूढपदार्थतया तद्विज्ञानान्यथानुपपत्तेस्तद्विज्ञानोपायभूता वैदिकाः केचन पदार्था आदौ प्रतिनिर्दिश्यन्ते ॥१०॥ अस्ति हि सर्वेषामेषां प्रथमोपादानभूतः कश्चिदेकः पदार्थः पुरुषोनाम । “पुरुष एवेदंसर्व यद्भूत यच्च भाव्यम्”- इत्यिादि श्रुत्या सर्वस्यास्य जगतः पुरुषतादात्म्येनैव गृहीतत्वात् । स ब्रह्मकर्मोभयात्मकः । ब्रह्म ज्ञानम् । कर्म क्रिया । एकेनान्यदविनाभूत पुरुषरूपं भवति। सेन कर्मविशिष्टस्य ब्रह्मणः कर्मत्वमिति सर्वाणीमानि कर्माणि । ब्रह्मविशिष्टस्य च कर्मणो ब्रह्मत्वमिति सर्व खल्विदं ब्रह्म । यत्त्वौपनिषदा सजातीयवि- जातीयस्वगतभेदत्रयशून्यमिहाद्वैतमातिष्ठन्ते तदिदं सत्तैकत्वमापेक्षं द्रष्टव्यम् । सत्ताभेदस्यैव सर्वत्र वस्तु- भेदेऽसाधारणकारणत्वात् ॥ तावता न सदेकत्वे कर्मप्रतिषेधे वा तेषां पक्षपातः। "ईशावास्यमिद सर्व यत्किञ्च जगत्यां जगद्-इत्यादिभिः अतिभिरकम्मैकत्वस्य कर्मबहुत्वस्य च पारमार्थिकतयैवो- पदिश्यमानत्वात् ॥ मिथ्यात्वं तु कर्मणामेषां परसत्तय सत्तावत्त्वादुपपद्यते न तु सत्तानाश्रयत्वं मिथ्यात्वमिह विवक्ष्यते । तथा च सन्त्येव ब्रह्म कसत्तया सत्तावन्ति सर्वाणीमानि कर्माणि । तेषामेवेदमनुविज्ञानं बहुशाखं वेदशास्त्रम् । तच्चदं ब्रह्मत्युच्यते । सर्वेषा कम्मणां ब्रह्मतयाऽस्य तद्विज्ञानरूपत्वात्।। यत्वस्य कम्मातीतविशुद्धब्रह्मप्रतिपादकत्वाद्ब्रह्मत्वमातिष्ठन्ते केचन शुष्कश्रद्धानाः तदसत् । तस्य वाङमनसागोचरतया निविषयत्वात् ॥ संविदन्ति न यं वेदा विष्णुर्वेद न वै विधिः । यतो वाचो निवत्तन्ते अप्राप्य मनसा सहेति श्रुतेश्च ।। म चैष वेदप्रतिपाद्य. कर्मविशिष्ट ब्रह्मात्मकः पुरुषः सर्वज्ञो ब्रह्मत्वात् सर्वशक्तिमांश्च कर्मत्वात ॥ तत्र ज्ञानसापेक्षः प्रजापतिशब्दः । क्रियासापेक्षी यज्ञशब्दः । यज्ञः प्रजापतिरित्त्येकोऽर्थः । स चानेकरूपो भवति, महतो महीयाश्चाणोरणी- यांश्च । तत्र महतो महीयान परमेश्वरः । तच्छरीगन्तर्गता अन्ये बहवः प्रजापतयो यज्ञाः । नत्र प्ये- कैकस्यान्ये बहव इत्येवं क्रमेणान्त्या अणोरणीयांसोऽनन्ताः प्रजापतयो यज्ञाः । तस्य चेदमेकैकस्य यज्ञस्य शरीरं पञ्चधा विभज्यते । यः पर्वमध्यो नाभ्यंस-सोऽन्तरतमः । सोऽनिरुक्तः प्रजापति म । यः सर्वान्त्यः पृष्ठांश:--सः परम । स वषट्कारो नाम । प्रजापति च वषटकार चान्तरा त्रयो भागाः-प्रथमो मध्यम उत्तमश्च ति। तेष्वेवतेषु त्रिषु स्याने पु प्रतिस्थानं प्राणाश्च -- यज्ञस्य रय्यश्च ·ता (१) पुरुषाः स्युः । तत्रैताः प्राणजातयश्चतुर्विधा लक्ष्यन्ते-परोराजाश्च भोग्नेय्याश्च सौम्याश्च आप्याश्चति । सर्वाप्येताः-पञ्चभिर्भक्तिभिःसमानावयवपर्वाणः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धशून्यत्वेन विधारकत्वेन च समानधर्माणः, परमेण मध्यमेनावमेन वैकैकेन प्रजापतिना संवत्सरेण समानायतनाः, परमेण वा, पुष्करेण वा दहरेण वाऽऽकाशेन समाना वपनाश्च ध्यन्ते । कम्माणि त्वासां प्रभिद्यन्ते । अन्यत्र सुविशदमस्माभिरनुव्याख्याताः ।। तत्राग्नेयप्राणेभ्यस्त्रयस्त्रिंशहवा अग्न्यादिविष्ण्वन्ता विवर्तन्ते। श्रूयतेहि-"इतिस्तुतासो असथ। रिशादसो येऽस्य त्रयश्चत्रिंशच । मनोवा यजियासः" इति ॥ "अग्निवयजस्थावराध रायॊविष्णुः परार्य.” इति च ॥अग्निवेदेवानामवमो, विष्णुः परमः, तदन्तरेण सर्वा अन्या देवताः। एले वै यज्ञस्यान्त्ये तन्वौ “यदग्निश्चविष्णुश्व” इति च ॥ त एते नित्यमत्रैवसनिहिताः संस्तब्धास्तिष्ठन्ति नत्वन्यत्र यथेच्छ विचलन्ति। यज्ञशरीरारम्भकत्वाद्-आयज्ञसंस्थं निर्णयात्मकतयावस्थानासंभवात् । तत्रापि चैते प्रति नियतसंनिवेशक्रमा उपनिविश्यन्ते- "वृहस्पतिः पूर्वेषामुत्तमो भवति, इन्द्र उत्तरेषां प्रथमः" इत्यादिश्रुतिभ्यस्तथावगमात् ॥ प्रतियचैवमेते प्राणाः, प्राणेभ्योदेवाः देवेभ्यो लोका भेदेन द्रष्टव्याः ।। तत्र प्रथमे स्थाने अग्निज्येष्ठा अष्टौ वसवः । स तावानयं पृथ्वीलोकः अग्निर्लोकपतिः। तदूर्ध्व सोमज्येष्ठा एकादश रुद्राः । स तावानन्तरिक्षलोकः । वायुर्लोकपतिः ।। तदुर्ध्व वरुणज्येष्ठाद्वादशादित्या विष्णुपरमाःसंनिविशन्ते । स तावानसौध लोकः । श्रादित्योलोकपतिः । इत्थं च यावानयं विष्णुस्तावानेव यज्ञः स्वरूपं धत्त । तस्येयं संस्था वषट्कार. ॥ त एते सर्वेऽस्यग्न्यादयो विष्ण्वन्ता देवा एकोऽग्निः ।, 'अग्निः सर्वा देवताः' - इतिश्रुतेः । सोऽयमग्निः प्रजापत्युपक्रान्तो वषट्- कारान्तो विक्रममाणस्त्रीनप्येतार लोकान् परिव्याप्नोति ॥ ५ ॥ एवमेते समानायतनास्त्रिस्थाना ये सौम्या' प्राणा:-तेभ्यस्त्रिस्थानाः पितरो विवर्तन्ते अवमा मध्यमाः परमाश्चेति । “दीरता- मवर, उतपरास, उन्मध्यमाः पितरः सोम्याम."-इत्यादिश्रुतेः ॥ सर्वएवैते पितर एकः सोमः । म हि वषट्कारोपक्रान्तः प्रजापपत्यन्तो नित्यमग्नौ दूयमानस्त्रीनप्येनान् लोकान् यथायथमृत्वात्मना परिव्याप्नोति ॥ २ ॥ एवमेभिः समानायतनास्त्रिस्थाना आप्याः प्राणास्तत्रान्तर्भवन्ति। तेभ्यो वेदा ऋग्यजु मामाख्या महोक्थाग्निममहाव्रतलक्षणाः प्रवर्तन्ते ।। एवमेषामाप्याप्राणानां धनः सरस्वानित्युच्यते। इन्द्रश्च स सर्वलोकव्यापी सर्वरसः। आसामेवाप्यप्राणजातीनां याः पञ्च भक्तयः ताः सरस्वत्यः-ता एवापः । ता एवेह वाचो विवक्षिताः । एतत्परत्यैव श्रूयते-सोऽपोसजत-वाच एव लोकात् वागेवास्य साऽसृज्यत । सेयं सर्वमाप्नोति ·सव ( १०) यदिदं किश्च । यदाप्नोत्-तस्मादापः। यदवृणोत्-तस्माद्वा" ॥ इति ॥ अन्यत्रापि श्रूयते अथो वागेवेदं सर्वम्” इति एनामेव नत्यां प्रजापतितादात्म्यसंपन्नां वाचमुपलक्ष्यलक्षणज्ञा विचक्षणाः स्मरन्ति-"अनादि- निधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा । आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः” इति । अनिरुताद्धि प्रजापतेः समन्तादेता वाच उत्सृज्यन्ते नित्याः। प्राभ्य एवोपादानभूताभ्योदयः सर्वमिदमुत्पद्य प्रवर्तते, सर्वेच व्यवहारास्तत एव प्रवन्ते। ऋग्यजुःसामात्मिका चेयं वागस्मिन् महतो महीयसि यज्ञशरीरे नित्याऽपि तदन्तर्गतेषु यज्ञशरीरेषु प्रतियज्ञ तेन तेन यज्ञन सहैवान्ये जायन्ते ऋग्यजुः सामविशेषा इतितत्तात्पर्येणैवासां जन्यत्वमपि श्रूयते-'तस्माद्यज्ञात सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे। छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत" इत्यादिषु ॥ अतएव नित्यानित्ययज्ञानां प्राधान्याप्राधान्य- विवक्षातारतम्यानुरोधेन-वेदानामीश्वरत्वमीश्वरनिश्वसित्वमीश्वरजन्यत्वमृषिजन्यत्वम्चेति विरुद्धमप्यविरुद्ध यथायथमुपद्यते । ऋऋचोयजूषिसामानीतितिस्रो वाम्विधा नित्या यास्ते वाचो नित्या एव स्युरनित्याया आपेक्षिका नित्यानित्याः। तत्र ऋक्सामे एकस्यैव तत्वस्य संकोचविकाशाभ्यां रूपभेदाद्भिन्नसंस्थाने भवतः यजुस्तु तत्वान्तरम् । तेषु ऋक्सामाभ्यां न किञ्चिजन्यते । ते एवाश्रित्य स्थितं पुरुषलक्षणं तु यजुः सर्वमिदं चराचरं जनयति । तथाच यते-अयं वावयजुर्योयं पवते । एषहि यन्नेवेदं सर्व जनयति । एतं यन्तमिदमनुप्रजायते । तस्माद्वायुरेव यन् । अयमेवाकाशोजू-र्यदिदमन्तरिक्षम् । एतं ह्याकाशमनुजवते । तदेतद् यजुर्वायुश्चन्तरिक्षच । यच्चजूश्च-तस्माद् यजुरेष एवयदेषह्योति । तदेत- घजुऋ क मामयोः प्रतिष्ठितमृक्सामे वहतः तस्मात् समानरेवावरयु प्र है: कर्म करोति । अन्यान्यन्या- निस्तुतशस्त्राणि भवन्ति" इति ॥ यजुषाऽध्वाय्युप्र हंगृह्णाति सउभे स्तुतशस्त्र अनुविभवति उभे स्तुतशस्त्रे अनुव्यश्नुते । इति च । ऋचा स्तूयतेइति ऋङ्मय स्तुतम् । साम्ना शल्यते इति साममयं शस्त्रम् । तेषामेषां वेदानां रस एवोपनिषत् । स च रसो विस्तस्य प्रजापतेः शरीरात् समुत्पन्नाः समन्तात् प्रसृता आपः । एष खलु सवत्सरोनाम प्रजापतिः प्रजा' सृष्ट्वा विस्र सते । विखस्तस्य रसोऽयं गच्छति । तमनुगच्छन्ति सर्वे देवा ऋक्मामाभ्यां यजुषा च । तथा च श्रू यते-“स प्रजाः सृष्ट्वा व्यस्रंसत । प्रजापतेविसस्तस्यान रसोऽगच्छत् । योऽस्य सोऽयं रसोऽगच्छत् महत् तदुक्थमिति ॥ तमस्य तं रसमृकसामाभ्यामनुयन्ति, यजुः पुरस्तादेति । तं संवत्सरे । प्राप्नुवन्ति । तमध्वर्युग्रहेण गृह्णाति । तस्मिन्नुद्गाता महांबतेन रसं दधाति । सर्वाणि हैतानि सामानि - ·-- यन्महाव्रतम् । तस्मिन् सर्वैः सामभी रसं दधाति ॥ तस्मित् होता महतोक्थेन रसं दधाति । सर्वा हैता ऋचो यन्महदुक्थम् । तदस्मिन् सर्वाभिऋग्भीरसं दधाति ॥ ते यदा स्तुवते, यदानुशंसति अथास्मिन्नेतं वषट्कृते जुहोति । तदेनमेष रसोऽन्येति । न वैमहाव्रतमिदं स्तुतं पश्यन्ति नो महदिदमुक्थमिति । अग्निमेव. पश्यन्ति । आत्मा ह्यग्निः । तदेनमेते , उभे रसो भूत्वा पीत-ऋक् च साम च । तदुभे ऋक्सामे यजुरपीतः" इति ॥ एवमादिभिर्बहुभिरेव श्रौतप्रकरणैः । पृथिव्यन्तरिक्षयुलोकानामृम्यजुःसामवेदानामग्निवाय्वादित्यदेवानां परस्परेणान्या- भक्तास्तिस्रः संस्था लभ्यन्ते । तेन प्राजापत्यरसात्मिकानामासां. तिसृणां वाग्विधानामग्निभक्ता ऋचः प्रथमो लोक', वायुभक्तानि यजूंषि द्वितीयो लोकः. आदित्यभक्तानि सामानि तृतीयो लोकः ।। यत्तु श्रुत्यन्तरे यजुषां प्रथमलोकत्वं, सानामन्तीरिज्ञत्व, मृचां तृतीयलोकत्व-मित्येवं विरोधेन-श्रूयते । यथा-"प्रजापतिरिमान् लोकानेप्सत् । स एतमात्मावमग्निं अवत्त, तेने लोकमाप्नोत् । स आत्मानं महाव्रतं व्यधत्त, तेनान्तरिक्षमाप्नोत् । स.आत्मानां सहदुक्थं व्यधत्त, तेन दिवमाप्नोत् ।। अयं वाव लोक एषोऽग्निः। अन्तरिक्ष महाव्रतम् । द्यौर्महदुस्थम् तस्माद्वेतानि सर्वाणि सहोपेयाद् अग्निं महाव्रतं महदुक्थम् । सह हीमे लोका असृज्यन्त" इति । तदिदं पृथिवीस्थानां विदुषां पृथिवीप्राजापत्य- मनपेक्ष्य · सूर्यप्राजायत्यानुदर्शनसापेक्षं द्रष्टव्यम् । स्पष्टं चेह सूर्यात्मकप्रजापतिस्थानीयत्वमृगादी- नामाम्नायते-“सा या सा वाग् असौ स श्रादित्यः । सा वा एषा वाक् व धा विहिताऋचो यजूंषि सामानि, मण्डलमेवर्चः। अर्चिः सामानि । पुरुषो यजूषि । यदेतन्मण्डलं तपति-तत्महदुक्थं. ता ऋचः, स ऋचं लोकः ॥ अथ यदेतदचिर्दीप्यते तन्महाव्रतं, तानि सामानि, स सानां लोकः ।। एतस्मिन्मण्डले पुरुषः मोऽग्निः तानि यषि, स यजुषां लोकः ।। सैषा त्रय्येवविद्या तपति उभयोरेतस्य चार्चिष, एतम्य च षुरुषस्यैतन्मण्डलं प्रतिष्ठा । तस्मान्महदुक्थम्" इति ।। इत्थमेता ऋगादिबोधिकाः काश्चन श्र तयोऽडगुलीनिर्देशमात्रणेहोपदर्शिताः । न चैताः शक्यन्तेऽस्मिन् क्षुद्रले खे निरवशेषार्थपरामर्शपुरस्कृतं वैशयेन व्याख्यातुमतोऽस्मिन् विषये सर्वमर्थ याथातथ्येनाधिजिगाममाना विद्वांसोऽस्माभिः प्रणीतौ वेदसमीक्षायज्ञमधुसूदनग्रन्थौ । सावशेष पालोचयन्तुतमामित्यनुरुन्ध्मः ।। ०॥ अथ य इदमन्यदप्यत्राकलयन्तु । इह हि यज्ञविद्यायां सहस्र परमा संख्या साहस्रक प्रजापतिः । सहस्र सर्व परिसमाप्यते । अत एवैकाहमारभ्य सहस्रसंवत्सरपरमाः सर्वे यज्ञा विधीयन्ते । यज्ञशरीरे चायप्राणा, सहस्रमंशवो नाम । सहस्रमहानि स्तोमाः ॥ १ ॥ एवं सौम्यप्राणाः सहस्र ·( १२ ) वावो नाम । तत्र त्रीणि शतानि त्रयस्त्रिंशच्च वसूनामः । तावत्य एव रुद्राणां वायोः। तावत्यएवा- दित्यानामादित्यस्य । अवशिष्टा सहस्रतमी प्राजापत्या कामधेनुरित्यन्यत्र तैत्तिरीयकादावानातम । एवमाप्यप्राणा अप्येते वाङ्मयाः सहस्र शाखाशब्देनाख्यायन्ते । तत्र नवमीं यावद् ब्रह्मा एकविंशति- यावदृचः । एकशतं यावद्यजूषि । सहस्र यावत् सामानीति वेदानां विज्ञानं भवति ॥ विस्तरेणा- यमर्थोऽन्यत्र द्रष्टव्यः ॥०॥ यद्यपि चतुर्विधाः प्राणाः पूर्व प्रतिज्ञाताः तथापि परोरजसः प्राणस्य ब्रह्मरूपतया दैवतप्राणाभावादिह निरूपणं नापेक्ष्यते इत्यतस्त्रिविधा एव प्राणा इह दश्यन्ते । तेष्वाग्नेयसौम्याप्यभेदात् त्रिविधेषु प्राणेष्वाप्यानां वाक्छब्देन, अग्नेयानां प्राणशन्देन व्यपदेशा भवन्तीत्यप्याहुः ॥ ० ॥ तान्येतानि वाक्माणमनांसि प्रजापतिशरीरारम्भकद्रव्याणि नित्यमस्मिन् यज्ञशरीरे संनिधते । नित्यस्याविनाशिनः परमेश्वरस्य महतोमहीयसः प्रजापतैस्तैरेतैर्वाप्राणमनोभि- रविनाभूतत्वात् ॥ प्रत्येकमेतानि षट्त्रिंशत्सहस्राणि, प्रत्येकचेतराभ्यां नित्यमन्धाभक्तान्यभिरूपक- तान्येव यज्ञरूपाणि भवन्ति । प्रत्येकं चैतान्यग्निवाप्यादित्यानां देवानां भक्तिद्रव्यैऋषिच्छन्द सवनस्तो- मपृष्ठाज्यत्त लोकादिभिः कृतरूपाणि देवभक्तियोगादिव देवानीप्यन्ते । अतएव चैतानिदेवभक्ति- संपन्नानि यज्ञशरीरस्थानि ऋग्यजुःसामान्येव दैवी वागिति सिद्धम् । इयमेव च संवन्धविशेषात् कचिदन्यथापि श्रूयते " तस्यै वाचः पृथिवी शरीरं ज्योतीरूपमयमग्निः ॥ तद्यावत्येव वाक् तावती पृथिवी-तावानयमग्निः ।। पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति । स वै दैवी वाक्-यथा यद्यदेव वदति ततद्भवति इति ।।इह हि पृथिवीपदेन सर्वलोकाधारभूता भूमिः परामृश्यते अग्निपदेव च सर्वा देवताः । न तु प्रथमलोकमात्रे निष्ठा कार्या ।। " अहं रुद्रोभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैस्त्त विश्वदेवः। अहं मित्रावरुणोभा विभयंहमि- न्द्राग्नी अहमश्विनोभा ॥१॥ मया सो अन्नमत्ति यो विपश्यति य. प्राणिति य ई शृणोत्यक्तम् । अमन्तवो मां तउपक्षियन्ति श्रुधिश्रत श्रद्धिवन्ते वदामि ॥२॥ अहमेव स्वयमिदं वदामि जुष्टं देवेभिरुत मानुषेभिः । यं कामये तन्तमुपं कृणोमि त ब्रह्माणंतमृषि तं सुमेधाम् ।। ३ ।। अहमेव वात इव प्रवाम्यारममारणा भुवनानि विश्वा । परोदिवा पर एना पृथिव्यै तावती महिना संबभूव ॥ ४ ॥ इत्यादिभिः सूक्तमन्त्रैरस्या वाच' सर्वलोकव्यापित्वेनैवाख्यातत्वात ॥ तदित्थमस्या एव तावदुपपद्यते वाचो मुख्यं दैवीत्वम् । तस्या एव साधर्म्यसंस्कारेण संस्कृताया मनुष्यदेवानां प्रथमाया भाषाया अपि संपाद्यते दैवीत्वम तेनैषा संस्कृता देवभाषा ·( १३ ) भवति ॥ अयमत्राभिसन्धि. । यच्च यावच्चेदं क्वचित् किञ्चिद् दृश्यते-प्राकृतं वा कृत्रिमं वा- प्रत्येकं स एकैको यज्ञएवानुवर्तते । पृथ्वी वा सूर्यो वा चन्द्रो वा वृक्षो वा मनुष्यो वा सर्व एव यज्ञात्मनैव जीवनं धत्त । सर्व एवायं वेद्यामग्नौ सोमाहुत्या स्वं स्वमात्मानं धत्ते । सर्वेषां यज्ञत्वावशेषादिह यज्ञेनैव यज्ञ इज्यते । बहवो यज्ञा महतो यज्ञस्यान्नं भवन्ति । यज्ञो हि देवानामन्नं श्रूयते । निसर्गेण तायमानोऽयमाध्यात्मिको यज्ञः प्रतिपलमाधिदैविके यज्ञे संसृज्यते । श्र यते च-"श्रहरहर्वा एष यज्ञस्तायते, अहरहः संतिष्ठते, अहरहरेनं स्वर्गस्य लोकस्य गत्यै युक्त, अहरहरनेन स्वर्ग गच्छति"- इति ॥ स एष सर्वोऽयमाधिदेविको वाऽऽधिभौतिको वाऽऽध्यात्मिको वा यज्ञो देवरेवाग्निवाय्वादिभिः प्रवर्तितत्वादेवयज्ञ एवोच्यते तमेतमेवं देवं यज्ञ याथातथ्येन दृष्ट्वा तत्सादृश्येनैव लोके यज्ञा प्रवर्त्यन्ते यद्यावदिह जायते यज्ञादेव जायते, तस्माद्यत्कामयामहे यज्ञादेव लप्स्यामहे इति हि याज्ञिकाः पश्यन्ति । "देवा ह वै सत्रमासत-श्रियं यगच्छेम, यशःस्याम, अन्नादाः स्यामेति । तथो एवेमे सत्रमासते ये सत्रमासते-श्रियं गच्छेम, यशः स्याम, अन्नादाः स्यामेति' । “कामैर्ह स्म पुरर्षयः सत्रमासते-असौ नः कामः- स नः समृद्धयत. म्”- इत्यादिश्रुतिभ्यो सर्वकामार्थत्वावगतेः । तत्र चैतस्मिन् लौकिके यज्ञे सर्वा आवृतः सर्व पदार्था. सर्वाश्च ता वाचो देवयज्ञानुसारेणैव कल्प्यन्ते । तथा च श्रूयते देवानां- वैविधामनुमनुष्या."- इति । "तद्वा एतत् क्रियते यद्देवा अकुर्वन्” इति च । * नोपदध्यान्न दतिरेचयानीति । एतावद्वा एतद्देवा अकुर्वन्” इति च । " यहवा अकुर्वस्तत्करवाणि"-इति | अपि च श्रूयते - 'यद्वै यज्ञेऽभिरूपं तत्समृद्धम्" इति । तथा च यथा दैवे यज्ञे दैवान्येव सर्वाणि यज्ञसाधनानि भवन्ति एवमिहापि लौकिके यज्ञे सर्वाण्येव साधनानि देवेन संस्कारेण सस्कृत्य संस्कृत्य दैवान्येव संपाद्यन्ते असंस्कृतानामयज्ञियत्वात् । संस्कारेण चायं यजमानो, ब्राह्मणा, अग्नय., प्रोक्षण्यादि द्रव्याणि च, देवान्येव भूत्वा देवयुज्यन्ते । तत्रैतेषां यज्ञियद्रव्याणां देवसंस्कारो देवसंस्कारसंस्कृतया वेदमन्त्रमय्या वाचैव संपाद्यते। वाचस्तु तस्या दैवीत्वमृग्यजुः- सामभिर्वेद शब्दोगात् । स च शब्दयोगो वेदऋगादिभि. साधर्म्यात् । साधर्म्यश्च ऋषिच्छन्दः सवनादिदेवभक्तियोगात् ॥ तत्र ऋषिच्छन्दःसवनादिभिः साध्ययं संपाद्यते तथोदाहृत्य प्रदर्शयाम.- आरण्यकेश्र यते- विश्वामित्रोतदहः शसिष्यन्तमिन्द्र पनिषसाद । सहानमित्यभिव्याहृत्य त्रिवृहती सहस्त्रं शशंस । तमिन्द्र उवाच ऋषे। प्रियं वै मे धामोपागाः, वरं ते ददामीति । यज्ञस्य यथाऽस्या -- ·( १४ ) स होवाच त्वामेव जानीयामिति । तमिन्द्रउवाच । प्राणोवा अहमस्मि ऋषे ! प्राणस्त्वं, प्राणः सर्वाणि भूतानि । प्राणोरष-य एष तपति । स ऐतेन रूपेण सर्वा दिशो विष्टोऽस्मि । तस्य मेऽन्नं मित्रं दक्षिणं-तद्वश्वामित्रम् ! एष तपन्नेवास्मीति होवाच । तद्वा इदं बृहतीसहस्र संपन्नम् तस्यषट्त्रिंशतमनराणां सहस्राणि भवन्ति । तावन्ति शतसंवतसरस्याह्नां सहस्राणि भवन्ति, तस्य वा एतस्य बृतीसहस्रस्य संपन्नस्य परस्तात् प्रज्ञामयो देवताभयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः संभूय देवता अप्येति-य, एवं वेद । तद् योऽहं सोऽसौ, योऽसौ सोऽहम । तदुक्तामृषिणा सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति ।। अस्यायमभिसन्धिः । हुहाव्रताख्ये कर्मणि माध्यन्दिनसवने निष्केवल्यं नाम शास्त्र पठ्यते । तत्र पाठ्यानां नानाछन्दस्काना मन्त्राणामक्षराणि षट्त्रिशत्सहस्राणि भवन्ति । अक्षरैः प्रमितानां च प्राणानामप्येवं तावती संख्या संपद्यते । एकैकेन चाह्ना प्रमितानां प्राणानां सूर्योदुत्थितानां तावती सख्या शतसंवत्सरेषु दृश्यते । तथाच शतसंवत्सरात्मकपुरुषायुषोपपाद्या आह्निकाः प्राणास्तेन शस्त्रेण शंसिता भवन्ति । तावतां च प्राणानां य एको घनः स बृहतीसहस्रात्मक एवेह विश्वामित्रो नामेन्द्रः प्राणः । तत्र च गायत्रीतचाशीतिः बाहतीतृचाशीतिरौष्णिही तृचाशीति-रित्येतास्तिस्रोऽशी तयः क्रियन्ते । ताबता सप्तशतानि विंशतिश्चाहोरात्राणि संपद्यन्ते सांवत्सरिकाणि | तदिदमैन्द्र धाम ॥ तावतैव षत्रिशत्सहस्राणि संपाद्यन्ते । ॐ तत्र या एतास्तिस्रोऽशीतयः क्रियन्ते, तेनैतत् त्रिरन्नमभिव्याहृत भवति । 'अन्नमशीतय'-इतिश्रुतिसमयात् । तथाचान्नाभिधायिशब्दाभिहितसंख्यया गायत्रीबृहत्युष्णिहां सौरतेजोविशेषाणां रिभिव्याहरणादन्नवतां संवत्मराहोरात्राणामिन्द्रप्रियधानत्वं व्याहृतं भवति । इन्द्रोऽयमात्मा तदवसंयोगात् प्रसन्न. संपाद्यते इत्यतोऽन्नसंपत्या धाम्नः प्रियत्वमाख्यायते । स एव सूर्य एवायं सर्वेषां वाह्यः प्राणो बृहत्या विष्टव्ध' प्राणेनैव रूपेण सर्वा दिशो विष्ट इहेन्द्रो विवक्षित, स एवास्माकं सर्वेषां चराचराणामात्मा आत्मत्वादेव । चैप विश्वेषामेषां मित्रमेव भवति, न त्वेवगत्मा कदाचिदपि कंचन हिनस्ति । तस्मात् स विश्वामित्रो नाम । म एवाध्यात्म प्रविशन्नायुः सर्वेषाम् । तमेवाराधयितुमुभयोः सन्ध्ययोः सूर्यमुपतिष्ठन्ते । सावित्री च गायत्रीं वैश्वामित्रो ध्यायमानाः प्रजपन्ति । तस्संपत्या च दीर्घायुषो भवन्ति । स्मरंति च-'मृपयो दीर्घमन्ध्यत्वादीर्घमायुरवाप्नुयुरिति' ॥ ये त्वेतामयथाकुर्वते न ते फलेन सपद्यन्ते । तस्मात कालं देवतां द्रव्यं चाविलोप्य साविहितोऽहरहः सन्ध्यामुपासीत । तथा चात्मा सुप्रसीदेद्, दीर्घ चायुर्बिन्देदिति दिक् । * २४०+२४०+२४०- ७२० ·( १५ ) तदित्थमत्र निष्केवल्ये शस्त्र प्रयोगनिष्ठतया विश्वामित्रऋषिर्विधीयते तत्कर्मदेवताया इन्द्रस्य षत्रिशत्सहस्रात्मकप्राणविषयकत्वमुक्त भवति । एवमन्यत्रापि सर्वत्र वाचामायसंस्कारेण देवताविष योऽध्यवसीयते । यस्य यस्य मन्त्रस्य व ऋषिः प्रयोगनिष्ठतया विधीयते तत्र तन्मन्त्रप्रतिपाद्यदेवताया उत्पत्तिस्थानभूतोऽन्यान्यप्राणधनो निर्धारितो भवति । प्रामणेभ्यो देवाः देवेभ्यो लोकाः-इति श्रुतिपरिणा भाषात् सर्वेषां देवानां प्राणादुत्पत्त, यादृशप्राणजन्या या देवता यत्र कर्मणि विवक्षिता तत्र तदारेयसंस्कृतेरैव मन्त्रः सा देवता निर्दिश्यते । प्राणा वा ऋषयः-इति श्रुतेस्तत्तदृषिनाम्ना प्राणविशे- षस्य विवक्षितत्वात् ॥ स अथच्छन्दांसि वाचां परिच्छेदा भवन्ति । तथा च च्छन्दोविशेषपरिच्छिन्नेन ऋगात्मना मन्त्रेण स्तुताया देवतायास्तादृशच्छन्दः परिच्छिन्नमहोक्थस्थानाविषयत्वं सुगृहीतं भवति ॥ तेषां च महोक्थस्थानानामनेकत्वेऽपि गायच्या पृथिवीस्थान, बृहत्या विषुवतस्थान मुष्णिहा दिक्प्रान्तस्थान, जगत्या द्यु स्थानमित्येव परिच्छिन्नप्रदेशविशेषविषयत्वं विशिष्टपरिमाणपरिमितत्कच यथायथमुन्नीयते । एवं तिसृभिस्तृचाशीतिभिः सप्तशतानि विशतिश्चाहोरात्राणि सांवत्सरिकाणि लक्ष्यन्ते । तेन प्रकृते देवताया इन्द्रस्य संवत्सरस्थानीयत्वमुक्त' भवति । अथ यत्र साम्ना मन्त्रेण देवताऽनुशंसिता भवति तत्र महाव्रतस्थानीयत्वं देवताया विवक्ष्यते एवं यजुषा देवतानामनायतनान्तरिक्षस्थानीयत्वं विषयी- क्रियते । यजुषामच्छन्दस्कृतानामनायतनार्थोपलक्षकत्वात् ॥ स एष वाचां संस्कारेणार्थः ।। ० ॥ अथैव श्रूयते-यदा वा एष प्रावरुदेति अथ मन्द्र तपति । तस्मान्मन्द्रया वाचा प्रातःसवने शसेत् ॥ अथ प्रदाभ्येति-अथ बलीयस्तपति । तस्माद्वली यस्या नाचा मध्यन्दिने शंम्मेत् ॥ अथ यदाभितरामेति अथ वलिष्ठतमं तपति । तस्मादलिष्ठतमया वाचा तृतीयमवने शंमेत् ॥ एवं शंसेयदि वाच ईशीत । चाग्धि शस्त्रम्” इति । एतदनुगतमेव स्मयंते च "प्रातः पठेन्नित्यमुर स्थितेन स्वरेण शार्दूलरुतोपमेन । मध्यन्दिने कण्ठ गतेन चैव चक्राह्वसंकू जितसंनिभेन तारंतु विद्यात् सवनं तृतीयं शिरोगतं तच्च मदा प्रयोज्यम् । मयूरहंसान्य घृतम्वराणां तुल्येन नादेन शिरःस्थितेन" इति।। तथा चौरमा शसित प्रातः सवनं, कण्ठेन माध्यन्दिनं, शिरसा तृतीयसक्नमित्यभिरूपकृतेन शस्त्रेण प्रातः सवनीयादय एव तास्ता देवता विषयीकृता भवन्ति ॥ स एष वाचां सवनसंस्का रेणार्थः ॥०॥ * ७२४८०=५७६० गा० । १०८X८०८६४०=वृ० 'ex०-६७२०३० अत:त्रिच्छन्दोऽ क्षराणि ५७६०+६६४०+६७२०-२११२० अन्यच्छन्दोऽक्षराणि १४८८० । सर्वम् २१.१२०-१४८८०= ३६००० अ०॥

·एवमाज्यपृष्ठस्तोमादिरपि दिव्यः पदार्थविशेषेरस्या लौकिक्याः वाचः संस्कारः कृतो भवतीति वेदसमीक्षायां यज्ञमधुसूदने च वैशयेनोपदर्शितम् । तदित्यमेताभिर्देवताभक्तिभिः संस्कृताया एव वाचो देवतास्वरूपस्थितिसंप्रतिबोधकत्वाद दैवीत्वमास्थीयते । ता एव वाचो मन्त्रा उच्यन्ते । तत्राशक्यमेकेनाप्यक्षरेण स्वरेण वा हापयितुमतिरेच यितुमन्यथा वा कर्तुम् । अतो यत्र कर्मणि यया संख्यया यया मात्रया येन रूपेण येनातरेण येन स्वरेण ये मन्त्रा यथा विहितास्ते तत्राविकलं तथैवानुप्रयोक्तव्या इत्यादिश्यते । लेशतोऽप्यन्यथाकरणे छन्दःसवनादिस्वरूपहान्याऽभी- ष्टदेवतास्वरूपव्यभिचारादनिष्टोत्पत्तिप्रसङ्गात् ।। अत एवान्यथाकुर्वाणा यजमानस्यात्मानं लोकात् प्रच्याक्यन्ति । तथा च श्रूयते-"सौऽस्यैष सुकृत आत्मा। तद्यस्य हैतमेवं सुकृतमात्मानं कुर्वन्ति एतं ह स सुकृतमात्मानमभिसंभवति । अथ यस्य हैतमतोऽन्यथाकुर्वन्ति-दुष्कृतं ह तस्यात्मानं कुर्वन्ति । स ह स दुष्कृतमेवात्मानभभिसंभवति" इति ॥ अयमत्राभिसन्धिः । देवाधीनं हीदं सत्रम् । दैवसंपत्त्यासुरसम्पत्तिभ्यामेवेह सर्वविध- विकारप्रवृत्तेः । देवाश्च सूर्य्यमण्डलस्था अपि सूर्योत्पादितेषु सर्वेष्वेचैतेषु चतुर्दशविधभूतग्रामेषु यथायथं संनिधते । “जायमानो नै जायते सर्वाभ्य एताभ्यो देवताभ्य.” इति श्रुतेः। ते चैते देवा निसर्गतः सत्यपरायणा भवन्ति । तथा च श्र यते-“देवाश्चासुराश्चोभये प्राजापत्याः प्रजापतेः पितुर्दायमुपेयुर्वाचमेव सत्यानृते। सत्यं चैवानृतं च। त उभयएव सत्यमवदन्-उभयेऽनृतम् । ह सदृशं वदन्तः सदृशा एवासुः । ते देवा उत्सृज्यानृतम् सत्यमन्बालेभिरे । असुरा उ होत्सृज्य सत्यमनृतमन्बालेभिरे। ते देवाः सर्वसत्यमवदन् , सर्वमसुरा अनृतम् । ते देवा आसक्ति सत्यं वदन्त ऐषा बीरतरा श्वासुरनव्यतरा इव । तस्मादु हैतद् य आमक्ति सत्यं वदति ऐषा वीरतर इवैव वेवान्ततो भवनि ॥ देवाह्य वान्ततोऽभवन् ॥ ॥ हासुरा आसत्तथनृतं वदन्त ऊष इव पिपिसुण्ढ्या इवासुः। तस्मादु हैतद्-य असत्तथनृतं वदति- ऊष इौव पिस्यत्यान्यइव भवति ॥ परा ह त्वेवान्ततो भवति । पग ह्यसुरा अभवन्” इति । " सत्यसंहिता वै देवा अनृतसंहिता मनुष्याः इति ॥ सत्यचात्र गोकनियतिरेव । तद्यत् तत्सत्यम् आपएव तत् । आपो हि वै सत्यम् । तस्माद् येनापो यन्ति तत् सत्यस्य रूपमित्याहुः” इतिश्रुते : ॥ साचेय लोकनियतिरव्यभिचारेण प्रवर्तये लोके । सेयमव्यभिचारेण प्रवृत्तिरिवै- तेषां देवानां सत्यपण्यणता । अत एव देवी वागप्यव्यभिवारेण प्रवर्तते । “सा वै देवी वाक् यथा यद्यदेव वदति तत्तद्भवति" इति श्रुतेः ॥ ऋग्यजुःसामात्मिका चेयं दैवी विद्या याथातत्थ्येन नियति प्रतिपादयति । तथा च त्रय्या विद्यया क्रियमाणाः सर्वे यज्ञा यथाकामं तामेवां नियतिमनु- ते भवत्यनाव्यतर सह अन्य त्रापि श्रू यते ·( १७.) लोमयन्ति । श्रूयते हि-"तद्यत् तत्सत्यंत्रयी साविद्या । ते देवा अब्रुवन् यहं कृत्वेदं सत्यं तनवामहा" इति ॥ यथा च यज्ञानां प्रत्यक्षं सत्यलक्षणं तथौदाहृतं श्रूयते-'तं हैतमुद्दालकारुणि- जिसनेयाय याज्ञवल्क्यायान्तेकासिन.. उक्त्वोवाच य एनं शुष्के स्थाणौ निषित-जायेरन शाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति" तान्येवंविधानि बहूनि तत्रतत्र श्रयमाणानि , यज्ञानां सत्यतालक्षणानि सत्यायास्त्रयया विद्यायाः प्रभावो, वाचश्व दैव्या सत्याया प्रभावो वेदितव्य इति दिक् । इदमत्रापरं बोध्यम् । य एते वाचों दैवीत्वप्रयोजका दैवसंस्कारा अतिपुरातन्यां देवविदां महर्षीणां कस्यांचिदेकस्यां भाषायामुपकलुप्ता दृश्यन्ते त एते शक्यन्ते 'सर्वास्वेव लोकप्रचरितासु भाषासु यथेच्छं वेदविद्भिपनेतुम् । भाषान्तरेष्येतेषां संस्काराणामसंभाव्यत्वप्रयोजकनियमानुपलब्धेः अत एव दाशतय्यामन्यान्यमन्त्रभाषातिरिक्तभाषयैव प्रणीतं सूक्तमेकं दृश्यते भूतांशस्यायम् यथा- सण्येव जरी तुर्फरीतू नैतोशेव तुफरी पर्फरीका । उदन्यजेव जेमना, मदे ता.मे.जरायबजरं मायु ॥ १॥ पन्न व चर्चर जार मण्यु, हावार्थेषु तरीथा, उना। ऋभूनापात् खरमनाखरजु र्वायुन. परत् क्षयद्रयीणाम् । धर्मेव · मधुः जठरे सनेरू. भगोविता तुफरी. फारिवारम् । पतरेव चघरा चन्द्र निणि मनऋङ्गा मनन्या. न-जन्सी ॥३॥ . - इति ह्य कादशर्च सूक्तम् । तत्रैकादशीमेकामृचं त्यक्त्वा दशान्या ऋचोऽन्यविलक्षणयैव कयाचिद्भाषया संगाठता दृश्यन्ते । मदेरू, सनेरू, उष्टारा, चचरा, पतरा, आरङ्गरा, कीनारा, फारिवा, ग्वरमना-इत्यादीनामत्र सूक्त पठितानां शब्दानामन्यत्रादृश्यमानत्वात् ॥ इष्यते चासामपि दशानां दैवीत्वं मन्त्रत्वं च । तस्मादिह यत्रैव भाषाया यावतीनां वाचामृक्त्वादयो देवसंस्काराः सम्पद्यरेन् तत्र तावतीनामेव-संस्कृतत्वं मन्त्रत्वं दैवीत्वं च । नान्यासां सद्भाषासम्बन्धिनीनां वाचामिति सिद्धम् ॥ यथा यज्ञोपनीतास्वप्सु यावतीनामपां प्रोक्षणीत्वादिदेवसंस्कारः क्रियते तावतीनामेवापां प्रोक्षणीत्वादिसिद्धिर्नान्यासां, तद्वत् ॥ एवं स्थिते संस्कृतभाषा, देवभाषा,,, मन्त्रभाषेति च काचिद्धाषाविशेषजातिरतिरिक्ता सिद्धा भवति । एकस्यामेव भाषायां संस्कृतत्वासंस्कृतत्वाभ्यां व्यवहार केशेष्ये संभवत्यपि तावता भाषाभेदन्यवहारस्याप्रामाणिकत्वात् । अतएव यत्पूर्व देवभाषालामनिर्वाचनकर्याय मन्त्रभाषा- ब्राह्मणभाषा सूत्रभाषेति भाषावैविश्यमाख्यातं तत्रेझनी भाषाद्वविध्यमेव पर्यावसीयते । मन्त्राणां .

·( १८ ) ब्राह्मणानां च भाषाभेदोपपादकधर्मानुपलब्ध्या माषैक्यस्यैवाभ्युपगन्तव्यत्वात् ॥ अतएव सोभयी पुराकालादारभ्येदानीं यावदेकेनैव नाम्रा व्यवहृता दृश्यते-पथ्यास्वस्तिरिति, छन्द इति, अध्याय इति वा । यदि मन्त्रब्राह्मणयोभिन्ने भाषे अभविष्याताम्-अवश्यं तर्हि तयोर्भ देन व्यवहाराय भिन्ने नामनी निरदेक्ष्येताम् । तस्मादेकैव सोमयी भाषेति सिद्धम् ॥ तस्याश्च छन्दोभाषाया बहुभिः परिकरैमानुषीत्वं प्रागाख्यातम् । अंशतः कतिपयीनां वाचां संस्कृतत्वावीत्वेऽपि मन्त्रत्वेन पृथग्यवहारेऽपि लोकभाषात्वं न व्याहन्यते । दृश्यन्ते हीदानी प्रचलितास्वपि लोकभाषासु बङ्गभाषादिषु मन्त्रभागाः । अथापि न दृश्यते मन्त्राणां भाषान्तरत्वं, न वा बङ्गभाषायास्तावता लोकभाषात्वाभावः । एवमिहापि छन्दोभाषायां क्लृप्तेष्वपि मन्त्रेषु न भाषाया मानुषीत्वं व्याहन्यत इति लोकभाषात्वं तदात्वे सिद्धम् ॥ अत एव तस्या अस्यां च छन्दोभाषायां प्राणीतानि शास्त्राणि संकलितानि श्रूयन्ते-आथर्वणे तावत्- "इमे सर्वे देवा निर्मिताः सकल्याः सरहस्याः सब्राह्मणाः सोपनिषत्काः सेतिहासाः सान्वाख्यानाः सपुराणाः सस्वराः ससंस्काराः सानुमार्जनाः सवाकोवाक्याः” इति । ब्राह्मणे च-"ऋग्वेदो, यजुर्वेदः, सामवेदो, ऽर्वाङ्गिरस, इतिहासः, पुराणं, विद्या, उपनिषदः, श्लोकाः, सूत्राण्यनुव्या- ख्यानानि, व्याख्यानानि-अस्यैतानि सर्वाणि निश्वसितानि । यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम्-एवं सर्वासां विद्यानां वागेकायनम्” ॥ इति ॥ उपनिषदि च श्रूयन्ते-"ऋवेदो, यजुर्वेदः, सामवेद, आथर्वणश्चतुर्थ, इतिहास पुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः पित्र्यो राशिः देवो निधिः, वाकोवाक्यमेकायनम् , देवविद्या, ब्रह्मविद्या, भूतविद्या, क्षत्रविद्या, नक्षत्रविद्या, सर्पदेवजन-विद्या"-इति ।। निबन्धानामे कैकयैवभाषयोपनिबद्धानां पुरायुगेऽध्ययना ध्यापनप्रचारोऽनुमीयते ।। एपां च कापि भाषा न चिरायावतिष्ठते । सर्वासां हि भाषाणां प्रकृतिविकृतिभावो धारा- वाहिकतया प्रवर्तमानो दृश्यते लोके । अत एवान्यामन्यां कामपि भाषामुत्पाद्य सा पूर्वा भाषा कालेन विलुप्यते इति निसर्गः ॥ च्छन्दोभाषाप्यात्मानं लोकप्रचाराद् व्यावर्तयन्ती कालेन भाषान्तर मुदपादयत् । तामेतां सूत्रभाषेत्याचक्ष्महे ॥ तस्याश्च सूत्रभाषाया लोके प्रचारकाले पूर्वा सा छन्दोभाषा शास्त्रमात्रे , प्रतिष्ठिताऽभूत् । अतएव तु तस्याः तत ·अतएव च वदता भगवता ( १६ ) पञ्चादशाध्यायनाम्रा निगमनाम्रा चाभूत् प्रसिद्धिः ॥ अध्यायः शास्त्रभाषेत्यैकार्थ्य प्रतिपद्यामहे ॥ तदितरस्यान्तु सूत्रभाषाया लोकभाषात्वादेव तदानीं भाषाशब्देनोपचाराः प्रवृता आसन । पाणिनिव्याकरणादिशास्त्रेषु भूयसा भाषाशब्देनैव तस्या विवक्षितत्वात् ॥१॥ वृत्तिकारभाध्यकारौ तद्गतशब्दार्थसन्बन्धस्य लोकतः सिद्धिं ब्रु वाणौ तस्या लोकप्रचारं ' दर्शवतः- 'सिद्ध शब्दार्थसम्बन्धे लोकतोऽर्थप्रयुक्त शास्त्रेण धर्मनियमो लौकिक वैदिकेष्विति"- एवमेव “लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य"-इति भाष्यकृता तद्भाषायां लिङ्गविज्ञानस्य लोकव्यवहारतः सिद्धि-रनुज्ञायते । यदि तस्याः शास्त्रमात्रप्रतिष्ठितत्वमभविष्यत्, कथमिव तर्हि तस्या लिङ्गविज्ञानं लोकेन साध्यमवक्ष्यत् ॥ २॥ अपि च भगवान् पाणिनिः प्राचामुदीचां च विभज्य शब्दान् व्याकरोति । शरावत्या नद्याः शरावत्या नद्याः पूर्वदक्षिणदेशाः प्राच्या:, पश्चिमोत्तरास्तूदीच्याः । प्रागुदक्-छब्दो प्राच्योदीच्यपरौ ॥३॥ भगवान्निरुक्तकारोऽप्याह- "अथापि भाषिकेभ्यो धातुभ्यो नैगमाः कृतो भाष्यन्ते-दमूनाः क्षेत्रसाधा-इति ॥ अथापि नैगमेभ्यो भाषिका:-उष्णं घृतमिति ॥ अथापि प्रकृतय एवैत्रेषु भाष्यन्ते विकृतय एकेषु-शवतिर्गतिका कम्बोजेष्येव भाध्वेते. विकारमस्यार्येषु भाषन्ते-शव इति ॥ दातिर्लवनार्थे प्राच्येषु दात्रमुदच्येषु-" इत ॥ अत्र च देशविशेषेण भाषान्तर्गतशब्देषु विशेषाख्यानादजसैवास्या लोक- भाषात्वमुपपदाते ॥४॥ सा चेयं सूत्रभाषा छन्दोभाषात एव जन्माधत्त । तद्विकाराणामिह भूयसा दृश्यमानत्वात् दर्शिताश्चैते विकारा वर्णसमीक्षायामन्ते वर्णनिरुक्तौ । ते तत्रैव द्रष्टव्या । इह लेखबाहुल्यभयादुपरम्यते। सर्वथापि पाली भाषात. स्कृतभाषाया स्त्पत्तिरिति वदन्तस्तु नितान्तं भ्रान्ता इत्यन्यत्र विस्तरः ।। छन्दोभापाजन्यत्वादेव चैतस्या' मूत्रभाषाया अपीदानी संस्कृतभाषाशब्देन देवभाषाशब्देन चोपचारा लक्षणयोपपद्यन्ते । अथेदमपरं किञ्चिदुक्त्वा प्रकृतं व्याख्यानं समापयामः । इहहि यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्म इति महभिधम्म स्वरूपं निर्णीतम् । स चायं धर्मो वेदेकवेद्यो न वेदशास्त्रमविदित्वा कथमपि शक्यो वेदितुम् । "धर्म जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः । वेदोऽखिलो धर्मलं वेदाद्धर्मो हि निर्वभौ"- ·( २० ॥ इत्यादिस्मृतिभ्यस्तथावंगमात् ॥ तस्मादिह सर्वांशङ्कानिवृत्तिपुरस्सरं याथातथ्येन धर्मतत्वं विज्ञातुमिच्छद्भिरवश्यमेषा देवभाषापरनानी संस्कृतभाषा भूयसा परिकरेण सयत्नशिक्षया विज्ञातव्या । तद्विज्ञानमन्तरेण धर्मविज्ञानस्य सर्वथैवाशक्यत्वात्। संस्कृतभाषाविज्ञानेन च वैदिकप्रन्थानां हृदयानि विकसितानि भवन्त । सर्वे च तत्रत्याः पदार्थी याथातथ्येनोद्भासन्ते । ततः सर्वे धा हृदयतो विज्ञायन्ते । उत्पद्यते च धर्मे भूयसी श्रद्धा । श्रद्धया चानुष्ठिता धा अवश्यमस्माकमभ्युदयाय स्यु- निःश्रेयसाय चेति पश्यामः॥ श्रूयते च- 'तदेतत्सत्यम्- मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यस्तानि त्रेतायां बहुधा संततानि । तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एव वः पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥ १॥ यामृषयो मन्त्रकृतो मनीषिण अन्वैच्छन् देवास्तपसा श्रमेण । तां देवीं वाचं हविषा यजामहे सा नो दधातु सुकृतस्य लोके ।।२।। अनन्तामन्तादधिनिर्मितां महीं यस्यां देवा अधुर्भोजनानि । एकाक्षरां द्विपदां षट्पदां च वाचं देवा उपजीवन्ति विश्वे" ॥३॥ इति ।। विद्यावाचस्पति-श्रीमन्मधुसूदन-शर्मणा। व्याख्यानं वेदधाणां भाषाविषयकं कृतम् ॥ १ ॥ भू-गोत्र-गो-भू-मितविक्रमान्दे मायापुरस्थर्षिकुले सभायाम् ॥ साहित्यसंमेवनसङ्गतानां । तुष्ट यै सतामस्तु निबन्ध एषः ॥२॥ *( ::- -- ·॥ श्रीः ॥ * वैदिकवैभव शुद्धिपत्रम् * पृष्ठ १८ विज्ञानिष्णा विज्ञानिष्णा १ ५ १ १ १ ६ ४ ६ ६ १ १ ६ ६ ६ १५ ७ २ २२ * * ३ पंक्ति अशुद्ध ह विद्धज्जन विद्वज्जन १० नक्षुणमभिर मक्षुण्णामभिर ११ मस्यादने मस्यदक्षे १३ मन्यामहो मन्यामहे १५ अथब्रवीत अथाब्रवीत १६ वैदिक वैदिका १६ धर्मानुयायिनी धर्मानुयायिनो १६ मार्ग मार्ग हृदयस्येन हृदयस्थेन २२ गमिष्यान गमिष्याम भूयायानन्द: भूयानानन्द कृष्णस्थ कृष्णस्य १५ तद्धिकारस्य तद्धिकारस्य १६ पुण्युगे पुरायुगे २ पुण्ययुगे पुरायुगे तद्रूपं तद्रूपं ६ ह्यास्येद ह्यस्येद तिमृणाप्युप- तिमृणामायुप- योगाः योगाः परिकमिर्मस- परिकमिसमा- मादेशैश्च देशैश्च १६ त्रिसृभ्यो स्तिसृभ्यो २१ तिसणा तिमृणा २५ पाणिविश्छन्द. पाणिनिश्छन्दः प्रतिशब्द प्रतिशब्दः १६ पञ्चाशद्वर्णा तु पञ्चाशद्वर्णास्तु ६ ६ ३ विद्यानिष्णा- विद्यानिष्णा- तानी तानां १८ बहुमिरन्या बहुभिरन्या २१ विश्रता विश्रुता २४ पुण्ययुगे पुरायुगे प्रत्युतत्पन्न प्रत्युत्पन्न काचिनन्मानुषी काचिन्मानुषी मुत्पत्यामः मुत्पश्यामः ११ मानुष्यः मानुष्याः ब्राह्मण ब्राह्मण १६ ऋत्कादि ऋगादि १६ ऋचो ऋचो २१ श्रतिः श्रुतिः २३ स्तमूरसि स्तनूरसि २६ विष्कृदुकाद विष्कृदुद्वाद रणामृग्यज रणामृग्यजु १३ मानोऽपि मानेऽपि १४ शब्द: १४ चक्षाणे चक्षाणै. यजुष्टव यजुष्ट्वं यजुष्टवा यजुष्ट्वा १६ मानुषीत्वाख्या- मानुषीत्वाख्यान- मपि मपि १४ श्रतो श्रुत २१ रन्ता वितै रन्त वितैः २५ श्रतिभ्यः श्रुतिभ्यः २५ श्रत्यन्तरे श्रुत्यन्तरे ३ ६ ११ ४ 6 ५ ·( २ ) पृष्ठ ४ K IS is is us is is w w w w w w धुलोकः . . १ १५ १० १० पंक्ति अशुद्ध पृष्ठ दिहदैः दिपदैः १३ इत्यिादि इत्यादि १३ ६ सेन तेन १३ १३ श्रतिभि श्रुतिभि १४ २२ तत्राये तत्राप्ये १४ २६ तेष्वेवतेषु तेष्वेतेषु २६ स्यानेषु स्थानेषु १४ ११ प्रति नियत प्रतिनियत तदूर्ध्व १४ १४ तदूर्ध्व १५ द्यलोकः १४ २१ प्रजापपत्यन्तो प्रजापत्यन्तो १४ २४ माप्याप्राणानां माप्यप्राणानां १४ २६ एतत्परत्यैव एतत्परतयैव तस्माद्वा तस्माद्वाः २ नत्यां नित्यां ६ निश्वसित्व निःश्वसितत्व १४ ६ सव सर्व ऋचो ऋचो १५ १२ ऋक् ऋक १५ १२ एकस्यैब एकस्यैव १५ श्रूयते श्रूयते १६ यजुक् १७ यजुऋक् १६ २५ मृक मृक १६ भूत्वा भूत्वाऽ १८ ६ मन्तीरिक्षत्व मन्तरिक्षत्व वधा त्रेधा श्रतयो श्रुतयो १८ २२ जिगासमाना जिगांसमाना वावो गावो १८ ३ एकविंशति एकविशति वाकमाण वाक्प्राण १६ १५ सः सा १६ अग्निपदेव अग्निपदेन १४ १८ दित्यैस्त्त दिव्यैरुत १६ ॥ इति ॥ पंक्ति अशुद्ध ६ श्रहरहा अहरहा ६ तत्सादृश्ये तत्सादृश्ये ११ यगच्छेम गच्छेम बृती बृहती देवताभयो देवतामयो ६ तदुक्ता तदुक्त हुहाव्रताख्ये महाव्रताख्ये शास्त्र शास्त्र १७ धानत्वं धामत्वं १८ तदव तदन्न १६ वाह्यः बाह्यः १६ विवक्षित, विवक्षित २३ तत्सपत्या तत्सम्पत्या २४ साविहितो सावहितो ४ श्रुतिपरिणा श्रुतिपरि भाषात् भाषयात १६ चाग्धि वाग्धि १६ पढेन्नित्य पठेन्नित्य मतिरेच यितु मतिरेचयितु १४ श्रयते श्रूयते साचेय साचेय माणे भाषे २ दृश्यते दृश्यते ३ अभबिष्याताम् अभविष्येताम ६ पृथग्यवहारे पृथगव्यवहारे १२ सकल्या. मकल्पा: १६ ऋग्वेदो १३ भाबते भाष्यते १३ दात्रमुदच्येपु दात्रमुदीच्येपु इत इति १ ५ १० m ११ ११ ११ ११ ११ - २ १२ १२ ऋ वेदो १२ १२ १४